1. Brahma Siddhi Mandana Misra Kuppuswamy Sastri MGOS

Sri Garib Das Oriental Series No .- 16

BRAHMASIDDHI

By ACHARYA MAŅDANAMIŚRA With Commentary By SAŅKHAPĀNI

Edited with Introduction, Appendices and Indexes By Mahamahopadhyaya Vidya Vacaspati Professor S. Kuppuswami Sastri And a Forward by Professor P. P. Subrahmanya Sastri

SRI SATGURU PUBLICATIONS INDIA

Distributed by Indian Books Centre Exporters of Indological Books 40/5, Shakti Nagar Delhi-110007 (India)

Published by Sri Satguru Publications Indological & Oriental Publishers, Ist Floor, 40/5, Shakti Nagar, Delhi-110007 (India)

First Published : Madras 1937 Second Edition : Delhi 1984

Printed in India.

CONTENTS

Foreword PAGES v-xiii Abbreviations xiv-xvi Preface xvii-xix Introduction ... xxi-lxxvi Contents, in Sansknit of the text I-II Part I -- Text I-159 Appendix 1 1-18 Do. 11 19-36 Do. 111 ... 37-47 Do. IV ... ... 48-50 Do, V ... ... Do. V1 .. , ... ... $-78 Corrections and additions. Part II-Commentary ... I-300 Appendix I ... I-10

FOREWORD.

In the course of the systematic search for rare and valuable manuscripts by the staff of the Library, a rare manuscript of the Brahmasiddhi was discovered as early as 1920, when Professor S. Kuppuswami Sastri was the Curator. The first instalment of the text was sent to the press as early as 1922. The publication was delayed so long by various circumstances. It is therefore a matter of some satisfaction that the work has at last been published as scholars all over the world have been enquiring after it ceaselessly for some time now. In his learned introduction Mahāmahopādhyāya S.Kuppuswami Sastri discusses at great length the scope and characteristic features of Siddhi Literature (Sec. I), Mandana and his relation to other philosophical writers and texts (Sec. 2). Mandana's place in and contribution to the history of Indian philosophy (Sec. 3) and the commentaries on the Brahmasiddhi (Sec. 4). Our chief aim in writing this Foreword is to focus attention on some of the important issues raised in the learned introduction. The Siddhi literature forms indeed a noteworthy feature in the history of the development of Advaita philosophy. But the name Siddhi as a title to a class of works seems to go back even to early Buddhistic times. Besides Vasubandhu's Vijňaptimātratā- siddhi we are also aware of Dharmakirti's Bahyartha-siddhi and Santanantara-siddhi. Indeed the special name is carried on in Buddhistic works, later than Mandana, as in the Tattva-siddhi by Santaraksita and Jnana-siddhi by Indrabhūti. We have therefore to look in Buddhistic literature rather than in later Advaita manuals, not only for the carliest Siddhi works but also for its subsequent development, if indeed we desire to justify the title Siddhi Literature. Regarding the relationship of Mandana and Suresvara Professor S. Kuppuswami Sastri has some very arresting remarks to offer. Tradition has always been consistent and unanimous on the identity of Mandanamisra and Sureśvarācārya. When it was discovered that Sureśvara went by an earlier name Viśvarū - pacarya, it was accepted without question, with the suggestion that the grhasthasrama name of Suresvara should have been Vivarūpācārya also. The first challenge to this identity came from Prof. Hiriyanna of Mysore, who as early as 19231 drew attention to certain doctrinal divergences between Mandana and Sureśvara as also to the Śrngeri tradition referred to in the Guruvamsakāvya wherein Mandana and Sureśvara are referred to as separate individuals.

1 J.R.A.S. 1923 and 1924.

vi FOREWORD

Professor S. Kuppuswami Sastri accepts Hiriyanna's position and reinforces it by an elaborate examination of the problem in section 2 of his Introduction. It seems to us that the problem of identity cannot be so easily disposed of and admits of fuller investigation. The doctrinal difterences, whatever they are, cannot unfailingly point to differ- ence in personalities. All are agreed that Mandanamiśra is at the end of a long line of pre-Sankara Advaita writers who repre- sented the orthodox school of Advaita of the day. Sankara gave a new orientation to the same by freeing it from the shackles of its so-called friends the Mimamsakas and developing it in its purer and nobler aspect to subserve the dictum 'bliss is obtainable through knowledge alone.' If it is conceded that the views of Mandana, in the works in which the author is referred to as Mandana, represent his views as an Advaitin of the pre- Sankara school which is largely an Advaita-cum Mimamsa type the views of Mandana in the works in which the author is referred to as Sureśvara should necessarily be slightly different as he has had the benefit of a thorough conversion at the hands of his guru Sankaracarya. After all, the doctrinal differences between Mandana and Suresvara are not so formidable and incompatible as not to be explained by the natural process of evolution of pre-Sankarite, Sankarite and post-Sankarite ideals. Tradition has been unanimous that the Mimamsaka Mandana was converted by argument and reason to take to the order of sannyasin when he assumed the name of Sureśvara. Such doctrinal differences as are characteristic of Sankara, form the special feature of the Naișkarmyasiddhi and no more2. Besides, Brahmasiddhi and Sambandhavartika an uncontested work of Suresvara, present certain common features which are compatible only if the authors of both are identical. A statement of parallel passages from the Brahma-Siddhi and the Sambandha- vartika is attached to this Foreword. Again in the earliest development of post-Sankara Advaita, both its supporters and opponentsa depend on Mandanamisra's exposition of Advaita as a standard exposition of Advaita This is possible only on the assumption that the doctrinal differences between the Brahmasiddhi and the Sambandhavartika are not Even more far-reaching doctrinal differences are clearly discernible in the works of one and the same author. An undoubied master of Advaita as the Sankara- bhagavatpadacarya condemns the sphotavada in unmistakable terms in his Brahma. sutra-Bhasya whilst he has accepted the same in what is presumably his earlier work, in his Bhasya on the Mandukyopanisad, when he says aoidhanabhidheyayorekatvepi abhidhanapradhanyena nirdesah krtah, etc., p. 9 of Vol. V of Sankara's works, Sri Vani Vilas Edition. Compare also Sankara's Bhasya on the Kenopanisad on I-4 and Anandagiri's commertary thereon. Sri Ramanujacarya quotes in his Sri Bnasya only Mandana as the Advaita proto type. Vacaspati's interpretation of the Sutra-Bhasya is based on the doctrines laid down by Mandana in his Brahmasiddhi.

FOREWORD vii

such as to consider these as opposed to each other but are only such as to supplement each other. In section 3 of his Introdaction, when he attempts a tentative and comparative chronolegy of the writers of the 7th and 8th centuries, it is significant that Profes- sor Kuppuswami Sastri assigns Mandana to 615 to 695 A.D. whereas he assigns Višvarūpācārya (Sureśvarācārya) to 620 to 700 A.D., thus making the latter an younger contemporary of the former by a mere five years. If both these lived so near to each other, it is impossible to imagine that the latter would incorporate in extense large extracts from the former, without any kind of acknowledgment, particularly when we are asked to believe that the two were opposed to each other doctrinally.4 We have shown how the doctrinal differences such as they are between Mandana and Suresvara are neither unnatural in the circumstances of the case nor wholly and fundamentally opposed to each other. Indeed, Vyāsācala narrates in detail in canto VII of his Śankaravijaya6 the several stages in the conversion of Sures- vara. On being converted into a sannyäsin and after being instructed in the truths of the Advaita, Sankara called on him to write a Varttika on his Sūtra-Bhasya, whereon the assembled pupils of both objected to Sureśvara being commissioned to do such a task as he was not really converted, as he was an incurable karmatha and did not believe in sannyasa, and as he had driven away many sannyasins and would only find it an opportunity to reinterpret the Satra-Bhasya to favour his own Mīmamsaka ideals. We are told that Sankara was very much pained at this outburst of the assembled pupils and commissioned Visvarūpa to write an independent treatise. And Visvarūpa wrote the Naişkarmya- siddhi which gladdened the heart of his guru. When he saw that his guru was really pleased, Visvarūpa said that he did not write his work for fame or profit or for flattery, but merely because he was convinced of the truths imparted to him by his guru and added that there was nothing incompatible in any one changing his doctrines when one felt convinced, even as human nature is not always consistent and it changes from boyhood to youth and youth to old age ; even so one changes doctrinally when he changes from a grhastha and becomes a sannyasin. Viśvarūpa appeals to Sankara to believe in his true conversion and adds that though he had already written many works in various fields, his only desire thereafter was to serve at his guru's feet. Delighted at this frank confession Sankara ordered Visvarūpa to write a Varttika on the * Sec Ramakristna Kavi's wrticle on "The identity of Suresvara " in Vol. V of the Journal of the Andhra Historical Research Society, Rajahmundry. A paper copy in Devanigari script is available in the G.O. Mss. Library tran- scribed from the original in palm.leaf preserved in the Tanjore Palace Library.

viii FOREWORD

Yajuśśakha as it was his sakhā and one on the Kanvasakha also as it was Visvarupa's sakha. It would thus be clear that the con" version of Visvarupa was real and that therefore the doctrinal differences between the Brahmasiddhi and the Naiskarmyasiddhi are not a bar to identity of authorship. The reference in the Guruvamsakavya alluded to by Professor Hiriyanna remains to be elucidated: In verses 44 to 60 of canto II there are specific references to the Grhastha Visvarupa who became Suresvara as a Sannyasin on the completion of his two vartikas on the Upanisad-Bhasyas. And in verses 47 to 50 in the same canto, there is a specific reference to the possibility of another Grhastha called Mandanamisra whom Sankara, met on his way before seeing Visvarupa. From this, Professor Hiriyanna concluded that Mandanamisra and Visvarūpa alias Sureśvara to be different. The author of the Guruvamsakavya Kasi Laksmana Sastri was a court Pandit attached to His Holiness Sri Saccida- nandacandra who was the fourth predecessor of His Holiness Sri NarasimhabharatI who died in 1913 A.D. The manuscript of the Guruvamsakavya was placed in the hands of the proprietor of the Sri Vani Vilas Press by Sri Narasimhabharati who when he was asked regarding this apparent challenge to existing tradition which identified Mandanamisra with Suresvara ex- plained graciously that in ancient days Mandana was merely an honorific title and that there was no contradiction as the refer- ences under question were to two independent personalities who were both known by the name of Mandana, one who was the Grhastha who had the benefit of Sankara's advice and lived and died as a Grhastha and the other, the famous Grhastha Visvarupa who later on became a Sannyasin and died as Suresvara. This in brief, ts the solution offered by His Holiness Sri Narasimha- bharat1. And it seems to be consistent enough when Vidyaranya the author of the Samksepasankaradigvijaya states in VII-113 to 117 that the popular name of Mandanamisra was Umveka and that he was also well known to all as Visvarupa. Cidvilasa identifies Mandana and Suresvara in unmistakaole terms. In the eighteenth chapter of his Sankaravijayavilasa (Adyar Library manuscript) he says as follows :- "Tato Mandanamisrosau samutthayatibhaktitah Pradakşiņatrayam krtva namaskrtya sahasrasah !! * * * Dadau Mandanamisraya sannyasam jitaretase | surajyesthamsajatatvāt jnatva tad desikottamah iļ sureśvarācarya iti mudabhikhyam adat tada Vidyaranya quotes Vyasacala whom Govindanatha also quotes. Govindanatha's Sankaracaryacarita is now available in print

FOREWORD

with an introduction from N. D. Mehta, who discusses the relative merits of the several life-histories of Sankara. Govindanatha's work is refreshingly free from poetic fancies and gives the life- story of Sankara in a connected narrative form. He refers to Sankara's meeting Viśvarūpa on the advice of Kumārila and does not mention the meeting of Sankara with Mandana, the lifelong Grhastha, nor does he call Visvarūpa by the name of Maņdana. Vyasācala refers to the meeting of Sankara with the lifelong Grhastha Mandanamiśra on his way to meet Viśvarūpa on the advice of Kumarila. It is evident that the author of the Guru- vamśakāvya knew of Vyāsācala's work as the language and mode of treatment in this and other places closely follow Vyasācala. But Vyasacala does not refer to Visvarupa either as Mandana or even as Sureśvara. Earlier to all these and probably the earliest life-story of Śankara that we possess now is Anantānandagiri's Gurudigvijaya or Sankaravijaya, if we can place confidence in his statement that Sankara was his (paramaguru) preceptor's preceptor. He states in chapter 55 that Kumarila advised Sankara to engage in disputation his sister's husband (bhaginī-bhrāta) Mandanamisra (by name), who when convinced of the greatness of Sankara, embraced the Sannyasasrama and was placed in charge of the Śrngeri Mutt as Sureśvara (Chap. 63). It will thus appear that the references in the Guruvamsakāvya are to two different personalities, one, a Mandanamiśra who was met by Sankara on his way to Visvarūpa and who died as a Grhastha and the other to Visvarupa who became a Sannyasin and was conferred the title of Suresvara by Sankara and who was also known variously as Maņdanamiśra, Umbeka, Viśvarūpa and Sureśvara. Of the two Mandanas the one who lived and died as a Grhastha and whom Sankara met first does not lay any claim to literary fame whilst the second Mandana alias Visvarupa is the reputed author of many works in various fields. From all this it will be clear that the problem is really more complicated than appears at first sight and that the case for setting aside tradition requires much stronger grounds than have been adduced so far.6 GOVT. ORIENTAL MANUSCRIPTS P. P. SUBRAHMANYA LIBRARY, MADRAS, SASTRI, 1Ith May 1937. Curator.

e Professor Kuppuswami Sastri's Paper on " the Mandanamisra-Suresvara Equation " published in the Annals of the B.O.R.I., Vol. XVIII, Part II (1937) adds nothing to the reference set forth in his Introduction and considered here.

Brahmasiddhi -- Page and Line.

1. 47-24. भपरः कल्प :-- भेदः परस्परानात्मस्वभावः। स चे

द्स्तुनः स्वभावः, वस्तूनामभावप्रसङ्ग, अभावा-

त्मकत्वप्रतिज्ञानात् । 2. 50-21, अर्थक्रियाकृते भेदे रूपमेदो म लभ्यते 7॥ 22. दाहपाकविभागेन कृशानुर्न हि मेदवान् ॥ 73॥

3. 56-3, यथैव भिन्नशक्तीनामभिन्नं रूपमाश्रयः ॥9॥। 4. तथा नानाक्रियाहेतु रूपं किं नाम्युपेयते ॥ 9है ॥

4. 76-241 अथ विर्वाक्षितार्थत्वनिवृत्वै प्रार्थ्यते विधिः । 77-25. अर्थो ज्ञातव्य इत्युक्ते ज्ञेयः स्थान्नाविवक्षितः ॥ 5 li. to

तद्वार्तमर्थपरता शब्दाना लोकवेदयोः । अविशिष्टस्तु वाक्यार्थ इत्युत्सर्गवती यतः ॥ 6॥ दष्टार्थता च स्वाध्यायविधेरत्र न भिद्यते। भवेदितरथा कृत्स्ः स विध्यर्थो-विवक्षितः ॥ 7॥ ज्ञानस्य पुरुषार्थत्वसिद्धये विधिरिष्यते । सर्वत्र पुरुषार्थत्वं विधरित्यप्यपेशलम्॥४॥ ज्ञोयाभिव्याप्तितो यरमान्न विज्ञानात्फलान्नरम! इप्यते मोक्ष इति चेत् साध्यम्तत्वच्युतेर्ने सः॥9।। 5. 95-1,2 अस्तु वा मानयोग्यत्वं सत्वं तञ्व प्रमीयताम्। 51॥ 2. तस्मिन् मिते वस्तुसत्त्वं भवत्यागमगोचरः ॥ 6. 96-3. न खल् प्रमाणान्तरसंभिन्नार्थमपि वचो न प्रमाणम; प्रमाणमेव हाप्तवाक्यम्:

7.96-16. एवं च प्रमाणान्तरसंभिन्नार्थत्वेपि वेदान्तवचसां न प्रामाण्यव्याहतिः, आप्तवाक्यवत् तथाहि-ता- न्यपि ज्ञानज्ञेवविमागविकलं सप्काशरूपमलौफिकं काममवंगमयन्तु प्रमाणान्तरम्। तद्द्वाराचार्थसिद्धि राप्वचनवद्।

xi

Brhadāraņvakasam bandhavārtika-Stanza.

1. 954. वस्तुना भेदरूपत्वे वस्त्वभावः प्रसज्यते।

कार्यतोऽपि न भेदः स्याद्वस्त्वभेदव्यवस्थितेः ॥ 3. 958. विभिन्नकार्यकत्रीणां शक्तीनां यद्दाश्रयः । न विरुद्धोऽग्रिरेकोऽपि तदत्कार्येऽपि किं न ते॥

4. 666. अविवक्षितनुच्यर्थमथात्र विधिरिष्यते । अयं ज्ञेयोऽर्थ इत्युक्तौ स्याद्विवक्षितधीर्यतः ॥ 667. नैवमुत्सगंतो यस्माच्छब्दानां लोकवेदयोः । विशिष्टार्थेकनिष्ठत्वं रवना न विधिहेतुतः ॥ 668. अविशिष्टक्ष वाक्यार्थस्तथा लौकिकवैदिक- वाक्ययोर्गम्यते यस्माद्विघिर्नातो विवक्षितः ॥ 671. मत पुमर्थसिद्धचर्थ ज्ञानस्य विधिरिष्यते। फलस्य विध्यधीनत्वादुपेक्षाफलतान्यथा ॥ 672. ज्ञेयव्याप्त्यतिरेकेण न विज्ञानात्फलान्तरम् । इप्यते कर्मवन्नानस्तदर्थ विधिकल्पना ॥। 5. 705. यदापि मानयोग्यत्वं सच्ं तञ्व प्रतीयने । तदापि वस्तुपरना नागमम्य विहन्यते । 6. 706. मान्तरेणापि संबद्धमर्थ वाक्यं प्रबोधयत्। मानतां न जहात्यव जगत्याप्तवचो यथा।
5. 709. एवं च सति वेदान्ना यदि मानमलीकिकम्। प्रबोधर्गान्न विध्वस्तनिखिवलद्दैतगोचरम्।।

6. कथं तेषाममानत्वं तदा स्यादाप्तवाक्यवत्। अर्थीसद्विश्र मासिद्ौ सिद्धैवेति न साध्यते।।

xii

Brahmasiddhi-Page and Line.

8. 104-12. तस्यैवमनुमेयत्वे कथं शब्वैकगोचरः ॥ 80 । तस्यापि शब्दपूर्वत्वादनुमानैकगोचरः । कस्मान्न शब्दवोषोऽपि अनुमानपुरःसरः ॥ 81 ॥

9. 110-16. प्रामाण्यमस्य यत्रास्तु श्रुतेस्तत्र वृथा त्यम्। 111-1. क च प्रमाणमेषोर्ऽर्यो न यागादौ स्वन्दके॥। 87 ॥ लौकिकेSपूर्वसंसर्ग: श्रोतुरस्त्यविधावपि।

10. 112-1. प्रतिपादनं संनिकर्षेण विश्िष्टार्यपरता, न स्वार्थमात्र- प्रतिपत्तिपरता। तवाच सर्वपदार्याकाकूक्षानिय- न्धन एव संसर्ग: ।

xiii

Brhadāraņyakasambandhavārtika-Stanza.

8. 736. श्रतृस्थकार्यलिद्गत्वात्कथं शब्दैकगोचरः ॥ 737. तस्यापि शब्दपूर्वत्वादनुमानैकगोचरः । कस्मान्न शब्दबोधोऽपि अनुमानपुरःसरः ॥ 9. 750. प्रामाण्यं चास्य यत्रेष्टं श्रुतेस्तत्रास्त्वनेन करिम्। 751. क चेष्टमस्य मानत्वं न यागादी खशब्दके। लौकिकोऽपि न संसर्गो विध्यायत्तः स्थितो यतः । विध्यमावे हि संसर्ग: श्रोतुरस्त्यविधावपि ।। 10. 754. तस्मात्सर्वपदार्थानामाकाडक्षायोग्यसंनिधेः ।

xii

Brahmasiddhi-Page and Line.

8. 104-12. तस्यैवमनुमेयत्वे कथं शब्वैकगोचरः ॥ 80 । तस्यापि शब्दपूर्वत्वादनुमानैकगोचरः । कस्मान्न शब्दबोषोऽपि अनुमानपुरःसरः ॥ 81 ॥ 9. 110-16. प्रामाण्यमस्य यत्रास्तु श्रुतेस्तत्र वृषा लायम् । 111-1. क च प्रमाणमेषोर्ऽर्यो न यागादौ स्वशब्दके।। 87 ।। लौकिकऽपूर्वसंसर्ग: श्रोतुरस्त्यविधावपि।

9. 112-1. प्रतिपादनं संनिकर्षेण विशिष्टार्थपरता, न स्वार्थमात्र प्रतिपत्तिपरता । तवाच सर्वपदार्थाकाक्क्षानिष- न्धन एव संसर्ग: ।

xiii

Brhadaranyakasambandhavartika-Stanza.

8. 736. श्रोतृस्थकार्यलिङ्गत्वात्कयं शब्दैकगोचरः ॥ 737. तस्यापि शब्दपूर्वत्वादनुमानैकगोचरः । कस्मान्न शब्दबोधोऽपि अनुमानपुरःसरः ॥ 9. 750. प्रामाण्यं चास्य यत्रेष्टं श्रुतेस्तत्रास्त्वनेन किम्।। 751. क चेष्टमस्य मानत्वं न यागादी स्वशब्दके। लौकिकोऽपि न संसर्गो विध्यायत्तः स्थितो यतः । विध्यमावे हि संसर्ग: श्रोतुरस्त्यविधावपि।। 10. 754. तस्मात्सर्वपदार्थानामाकाडक्षायोग्यसंनिधेः । परस्पराभिसबन्धाद्विशिष्टार्थावबोघिता ।

LIST OF ABBREVIATIONS.

A.B.S. ... ... Advaitabrahmasiddhi. Abhi-Pra. Abhiprāyaprakāśikā. Adr. S. ... Advayasiddhi. Advai-Pari. Advaitaparibhāșā. Anand. S.S. Anandasrama Sanskrit Series, Poona. Äpa, Adhy. Āpastam bīya dhyatmapatala. Āpa, Sr. Sū. Apastambaśrautasūtra Ap. S. ... Apohasiddhi. A. Rat. Ra. Advaitaratnaraksana. Arya. P. ... Āryamatasamvardhani Press, Madras. A.S. Advaitasiddhi. Ba. Kri. Bālakrīdā. Bal. P. Balamanorama Press, Mylapore. Ben. S.S .... Benares Sanskrit Series. Bhava-Pra. Bhavaprakasa (commentary on the Tattvamukta. kalapa). Bha, Su. Bhavasuddhi. B.I. Cal. Bibliotheca Indica, Calcutta. Bra. Bin .... Brahmabindūpanișad. Bra. Sid. Brahmasiddhi. Bra. Sid. Vya. Brahmasiddhivyakhya. Brahm, Su. Brahmasutra. Bra. St-Bha. Brahmasutrabhasy2. Brh. Brbadāranyakopanişad. Brhad, Var. Brhadaranyakavārtika. B.S.P.S. Bombay Sanskrit and Prakrit Series. B.S.S. Bombay Sanskrit Series. Bud. phil. Buddhist philosophy. Calc. S.S. Calcutta Sanskirt Series. Ch S.S. Chowkhamba Sanskrit Series. Chănd. .. Chandogyopanişad. D.C. Descriptive Catalogue of Sanskrit Mss. in the Government Oriental Mss, Library, Madras. Gaut. Dbar. .... ... Gautamadharmasutra. Gita Bhagavadgita. G.O.S. ... Gaekwad Oriental Series, Baroda, Ga. Ca Gurucandrikā. Haridas. S.S. Haridast Sanskrit Series, Benares. IS - Istasiddbi.

Jabala.

LIST OF ABBREVIATIONS

J.O.R.M. ... Journal of Oriental Research, Madras. Katha ... Kațhopanişad Kauş. ... Kauşītakōpanișad. Kā. S.S. ... Kāśi Sanskrit Series. Kş. S. Kşanabhangasiddhi. Kumb. Kumbakonam. Kūrma Kūrmapurāņa. L.Ca. Laghucandrikā. L.S. Laghusamgraha-Commentary on Brhadarnyakavari kusāra. Mahā. Bhas. Mahābhāşya. Mahānārā. Mahānārāyaņopanisad. Mand. Kar. Māņdūkyōpanisatkārikā. Mim. Su. Purvamimimsasutra. Mund. Muņdakōpanisad. Mund-Bha. Mundakopanişadbhasya. M.U.S.S. Madras University Sanskrit Series. Mys. Or. Mysore Oriental Library Sanskrit Series. Nai. S. Naiskarmyasiddhi. N.M. ... ... Nyayamrta, N.M. Tar. Nyāyāmrtatarangiņi. Nrsimh. Utt. Nrsimhottaratā panyupanișad. N.S.P. Nirnayasagar Press, Bombay Nyā. Mak. Nyāyamakaranda. Nya, Ra. Di. Nyāyaratnadipāvali. N. V. T. Tiká Nyāyavārtikatātparyațīkā. Pa. Vi. Pañcapādikāvivaraņa. Panini. Aștādhyayī. Praśna. ... Praśnopanișad. Pr. S. ... Prabodhasiddhi. Pur. Sūk. Puruşasūkta. Rgv. Rgvēdasamnhitā. Śa. Bhã ... Samkarabhāsya. Sāb. Bhāș Pürvamīmāmsābhāşya by Sabara. S. Bh. T. Sarasvati Bhavana Texts. Sa .- Dip. ... Šāstradípikā, Sam. Sa. .. Sauıkşēpasārīraka. Säm. Kár. Samkhyakārika. Så. Nir. Sabdanirņaya. Sarv. V.S.S.S. Sarvavedantasid lhantasarasamgraha. Śata. Brahma. Satapathabrāhmana. S. B. N. T. Six Buddhist Nyaya tracts. Sid. leś. S. Siddhantalesasamgraha. Sid. Tr. ... ... Siddhitraya. Ślő. Vár. Mimamsaslokavārtika. Sph. S. Sphoțasiddhi. Svā. S. Svarajyasiddhi. Svēta. ... Svetāsvataropanişad.

xVi LIST OF ABBREVIATIONS

Ta. Dip. Tarkasamgrahadīpikā.

Tait. ... Taittirīyopanișad. Tait. Aran. ... Taittiriyāraņyaka. Tait. Bra. ... Taittirīyabrāhmana Tait. Sam. Taittirīyasamhitā.

Tait. Vart. Taittiriyōpanişadvārtika.

Tant. Vâr. Tantravārtika.

Tatt. Dip. Tattvadīpana.

T. P. ... Tattvapradīpikā Tri. Cat. ... Triennial Catalogne of Sanskrit Mss, in the Govern- .... ment Oriental Mss Library, Madras.

T. S. S. ... Trivandrum Sanskrit Series.

Vaiś. Sů. Vaisēșikasūtra.

Vak, Pad. Vākyapadiya ... ...

Vart. Sa. ... ... ... Vārtikasāra.

Ved. Kalpa. Vēdāntakalpalatikā.

Venk. P. ... Venkateswara Press, Bombay. ... Vid. Sura. ... Vidyāsurabhi. Vibh. Vi. Vibhramaviveka.

Vidh. Vi. ... Vidhiviveka.

Visnn. ... ... Vișnupurāņa, Viv. Pra. Sam Vivaraņapramēyasam graha. v.S.S. Vizianagaram Sanskrit Series.

Vya. Vâr. ... Vyākaraņavārtika. ... Yôga. Bhảs Yogasūtrabhāşya by Vyāsa. Yoga: Sũ. .... ... Yogasutra

PREFACE

I. The Text of the Branmasiddhi is based on the under- mentioned manuscripts :- A. (Sritala) palm-leaf manuscript 21 x 23g inches in size ; it consists of 184 leaves of 8-9 lines to a page of which Foll. I to 55 contain the text; Foll. 56 to 184 contain the commentary thereon by Sankhapani. Leaves 13 to 16 are cut into two: Foll. 14 wants the right part. Leaves 12 to 17 are slightly cut. Leaf 48 is cut and wants the right part. Leaves 49 and 50 are cut into two. Leaf 51 is slightly cut. The manuscript was obtained on loan from the Naduvil Matham, Trichur, Cochin State. The text is complete and the commentary is incomplete. The manu- script is neither old nor recent and is slightly injured. B. (Sritala) palm-leaf manuscript obtained on loan from Tekkatțu Mana, Khumalanallur, Malabar District. It is 123/4 x Ib inches in size and consists of 122 leaves of 7-8 lines to a page. The manuscript is old, mostly uninjured; but the manuscript is smoky and the border lines are difficult to read owing to blackness. Leaf No. I is broken at the edges. C. (Sritala) palm-leaf manuscript 1578 x 17/g inches in size. This was first copied for the Library but subsequently purchased from Payyür Patteri, Porkalam, Malabar District. It consists of 135 leaves of 8 lines to a page. It is old and fragile. It contains 36 leaves of Vedanta Saptasatī and 99 leaves of Brahmasiddhi in- complete. (Vide R. Nos. 3250 and 3579 of the Tri. Catalogue of the Government Oriental Manuscripts Library, Madras.) II. The text of Sankhapani's commentary is based on the undermentioned manuscripts :- A. Paper manuscript 105% x 914 inches in size. Foll. 212. Lines 20 to a page. Devanagarī script. Good condition. Bound in two volumes. Complete. This was transcribed for the Govern- ment Oriental Manuscripts Library, Madras, from a palm-leaf manuscript obtained on loan from the Naduvil Matham, Trichur, Cochin State. (Vide R. 3251 of the Tri. Catalogue of the Government Oriental Manuscripts Library, Madras.) B. Palm-leaf manuscript 21 x 23g inches in size. Foll. 128. Malayalam script. Slightly injured. Incomplete. Correctly written. This also was obtained on loan from the Naduvil Matham, Trichur, Cochin State. (Vide No. A. of the manuscript of the text mentioned above.)

xviii PREFACE III. The following commentaries were used in editing the' work :- (I) Abhiprayaprakasika by Citsukhamuni .- Paper manuscript 1078 x 93/4 inches. Foll. 168. Lines 20 to a page. Devanagari script. Good condition. Wants 13 leaves in the beginning ; other- wise complete. This was transcribed for the Government Orien- tal Manuscripts Library, Madras, from a palm-leaf manuscript obtained on loan from the Naduvil Matham, Trichur, Cochin State, and was collated with a palm-leaf manuscript obtained on loan from the same Matham. (Vide R. 3853 of the Tri. Catalogue of the Government Oriental Manuscripts Library, Madras.) (2) Bhavasuddhi by Anandapūrņa alias Vidyasagara .- Paper manuscript 105gx912 inches in size. Foll. 160. Lines 20 to a page. Devanagari script. Good condition. Complete. This was transcribed for the Government Oriental Manuscripts Library, Madras, from a palm-leaf manuscript obtained on loan from the Sabhamatham, Kunnankulam, Cochin State, and also collated with a paper manuscript of the Asiatic Society of Bengal, Calcutta, obtained through the late Mr. T. M. Tripathi of Bombay. (Vide R. 3967 of the Tri. Catalogue of the Government Oriental Manuscripts Library, Madras.) IV. The Brahmasiddhi by Acarya Mandanamiśra is a very rare, old and valuable work representing the closing period of the Pre- Sankara phase of Advaita-Vedanta. It is one of the numerous rare and valuable manuscripts which, as Curator, of the Govern- ment Oriental Manuscripts Library, Madras, I have had the good fortune of acquiring for the Library, through the special peri- patetic party, for acquisition of manuscripts, working under my control from September 1914 to March 1922. In spite of my best efforts, I have not till now been able to acquire anywhere a manuscript of Vacaspatimisra's Tattvasamiksa, which is the oldest commentary on the Brahmasiddhi hitherto known. Among the commentaries on the Brahmasiddhi, which are described above as available in the Government Oriental Manuscripts Library, the manuscripts of the Abhiprayaprakāsika and the Bhava- suddhi were found to have many gaps, and so, they have not been included in this edition, though they were frequently consulted. The available manuscripts of Sankhapani's commentary having been found to be complete and free from lacunae, it has been completely incorporated in this publication as its second part. All these commentators appear to have had access to Vacaspati- misra's Tattvasamīksa and Sankhapani's commentary, now pub- lished, is copious and lucid, though it happens to be the latest. The text of the Brahmasiddhi is printed as part I, and Sankha- pani's commentary as part II. A complete table of contents is

PREFACE xix

prefixed to part I, immediately after the Introduction; and six appendices of various kinds are appended to part I, and one appendix is affixed to part II. These aids, covering 99 pages in all, are expected to serve as a critical apparatus, helpful in apply- ing the methods of historical criticism to the study of Advaita literature. In part I, the foot-notes give all the variants noted in the manuscripts of the text. All the materials contained in this publication are now made available in print for the first time. The text of the Brahmasiddhi being generally too difficult to understand without the aid of a good commentary, it has been felt necessary to incorporate Sankhapani's commentary in this publication. V. I may express here my grateful acknowledgments, (1) to the owners of the manuscripts in Malabar, mentioned above, for making their manuscripts accessible to the Government Oriental Manuscripts Library; (2) to the late Mr. T. M. Tripathi of Bombay and to the authorities of the Asiatic Society of Bengal for making the Asiatic Society manuscript of Ānandapūrna's Bhāvasuddhi accessible to me ; (3) to my friend and former student, Mr. S. K. Ramanatha Sastri of the Madras University Oriental Institute, for the valua ble help, which he rendered in connection with this publication, when be was working as a member of the temporary staff of this Library ; (4) to Mr. V. Krishnamacharya, Senior Pandit, Government Oriental Manuscripts Library, Madras, for the valuable help which he rendered in reading the proofs and in preparing the table of contents and appendices; and (5) to the members of the Sanskrit staff of the Government Oriental Manuscripts Library in general, and to the Government Press, Madras, for their willing co-operation. GOVERNMENT ORIENTAL MANUSCRIPTS LIBRARY, MADRAS, S. KUPPUSWAMI SASTRI, Dated 22nd Septemher 1935. Curator.

INTRODUCTION.

SECTION I.

THE SIDDHI-LITERATURE. "सिद्धीनामिष्टनैष्कर्म्यब्रम्मगानामियं चिरात्। अद्वैतसिद्धिरधुना चतुर्थी समजायत ॥" This is the last of the epilogic verses which Sri Madhusudana- sarasvati has appended to his famous Advaita work called the Advaitasiddhi'. Four great Advaitic works are referred to in this verse as bearing names, of which the word siddhi forms the latter member and the words Ista, Naiskarmnya, Brahma and Advuita form respectively the former members. These four works are the Brahmasiddhi, the Naiskar myusiddhi ', the Istasiddhi3 and the Advaitasiddhi. Madhusudana-sarasvatī flourished in the last three quarters of the seventeenth century; and his work-the Advaita- siddhi-is the latest of these four works and came to be written long after the other three siddhis-(cirāt samajayata). Two other advaitic works bear similar names :- viz., Advaita-brahmasiddhi* and the Svarajyasiddhi5. These six works, chiefly, may be taken to represent whatmay be called the Siddhi-literuture® of the advaita school. There are also some other works belonging to the Siddhi- literature such as the 6b Vijnanamatrasiddhi or the Vijnaptimātratā- siddhi by Vasubandhu, the Sphotasiddhi7 by Acarya Mandana, the Sphötasiddhi8 by Bharatamisra, the Apohu-siddhi and Kşanabhanga- siddhi" by Ratnakirti, the Prabodha-siddhi 10 by Udayanācārya, the

AA.S.N.S.P. 1917, p. 900. * Nai-S.B.S P.S. XXXVIII -- 1925. " I.S.G.O.S. LXV-1933. + A.B.S.B.I. Cal. - 1890. 8 Sva-S. Arya. P .-- Mad. 1927. (a) Siddhi-literature; Literature consisting of works, the names of which have the word ' Siddhi' as the last member. 6 (b) Edited by Sylvan devi, Paris-1925. See Keith-Bud-Phil., p. 231 and Bhava Pra, pp, 190, 326, 339 - Mys. Or. S. 7 Sph. S.M.U.S.S. No. 6-1931. # Sph. S.T.S.S. No. LXXXIX-1927. " Ap. S.S.B.N.T. B.I. Cal .- 1910. K#. S.S.B.N.T. B.I. Cal .- 1910. 10 Pr. S. Govt. O. Mss. L. Md. Tr, C. No. 3377. This is otherwise called Nyaya parisista. See Cal, S.S. No. XXII.

xxii INTRODUCTION

Advayasiddhi "1 by Sridhara, and the Atma-siddhi", Samvit-siddhi and Isvara-siddhi by Yamunacarya and Jnanottama's Jnānasiddhi. Of all these works of the Siddhi-literature, bearing names ending with the word siddhi, excepting Vasubandhu's Vijnana- matrasiddhi, the Brahma-siddhi is the earliest work and investigates and elucidates the true nature of the Advaitic Absolute called Brahman, after discussing and confuting the adverse views and arguments put forward by previous and contemporary thinkers. The term siddhi stands for conclusive ascertainment as a result of careful investigation; and it presupposes discussion of a polemical nature, in many cases. The six Advaita works of the Siddhi- literature are all of them comprehensive treatises dealing with the salient features of Advaita philosophy and laying special stress upon a particular topic or aspect of Advaitism. The Brahma- siddhi, as its name signifies, discusses and maintains the theme that the infinite Absolute is unsurpassed, illimitable bliss-the one reality having no beginning or end; the unconditioned conscious- ness; the Om of all speech; the immutable, trans-empirical all; the otherless perfection of security; the ruling spirit of all born beings-the Atman taught in the Upanisads: and kindred topics are also considered, such as the unsubstantiality of all difference, the true import of all the Vedantic texts, the means and nature of liberation and the nature of nescience and error. The Naişkarmya- siddhi by Suresvara brings into prominence the antithesis between doing and knowing and emphatically makes clear how knowledge (jnana) transcends the sphere of action (Karman) and is the sole means of liberation. Vimuktatman, in his Ista-siddhi, discourses on Avidya, as the pivotal principle of Advaitism and discusses fully the chief theories of error which have been propounded by Indian Philosophers. Madhusudana-sarsvati applies himself vigorously, in his Advaita-siddhi, to the great task of confuting the cavils and criticisms advanced by the leading exponents of Dvaita-vedanta against the chief tenets of the Advaita system. The Advaita-brahmasiddhi by Sadananda and the Svarajya- siddhi by Gangadharendra-sarasvatt are comparatively later and less important; and the former of these two works is similar to l1 Adv. S. This is referred to on p. 5 of Nyayakandali (V.S.S. IV. 1895), by Śrdbara. It is also referred to by Helaraja, as one of his works, in his commentery on the Dret yasamuddasa and the Samkh yasamuddisa of the Vakyapadiya (Vak. Pad. B.S.S., IlI kanda, p. 93 and T.S.S. No. 116, p. 117). It seems to be a treatise elucidat. ing Bhartrhari's monistie doctrine of Sebdidvaita. Manuscripts of the work are not kown to be available anywhere. The learned editor of the Kandali in the V.S.S. attributes this work to Sridhar, thongh Sridhara himself, who refers to it, does not say that it is one of his works. Sid. Tr. Ch.S.S. No. 10-1900.

INTRODUCTION xxiii

the Advaita-siddhi and controverts in general, the dualistic, pluralistic and non-vedic doctrines opposed to Advaitism, while the latter is a brief manual of Advaita ending with a poetic description of the Advaitic heaven13 as equivalent to Brahman- realization or Kaivalya. If the Brahma-siddhi may be said to advert in particular to the doctrine of Brahmadvaita or Sattadvaita -that Brahman, as absolute existence (Sat) is the only reality, the Naiskarmya-siddhi may be said to release knowledge from the thraldom of action and to establish, that Brahman, as absolute consciousness (Cit), is the only reality; the Ista-siddhi may be said to bring into prominence the view that Brahman is identical with Atman as absolute bliss (Ananda) and to elucidate the nature of the obscurative and perversive veil of nescience (Avidya), which an Advaitin is particularly solicitous to establish, and which is his Ista 14 in this sense; and the Advaita-siddhi may be said to exhibit the full glory of the Advaitic Absolute in the Saccidananda synthesis, through a masterly exposition, in a polemical style, of Brahman as the only trans-phenomenal reality. Viewed in cor- relation with the opening sutra of the Brahma-mimamsa, the Brahmasiddhi may be said to devote itself mainly to the definition (Lakşana) and testimony (Pramana) of Brahman referred to in the expression Brahma-jijnasa-the what of the Brahma-jijnasa; the Naişkarmya-siddhi may be regarded as paying particular atten- tion to the meaning of the words Atha and Atah as understood by Śankara-the how of the Brahma-jijnasa; the Ista-siddhi may be made out as dealing chiefly with the nature and cause of erroneous super-imposition (Adhyasa), according to Sankara-the why of the Brahma-jijnasa - adhyasa being the basic topic on which the Brahma-jijñāsa hinges; and the Advaita-siddhi sums up all the ideas coming under Brahma-jijnasa. It may also be pointed out here, that, while the Brahma-siddhi concerns itself mainly with the Ontology of Advaita, the Naiskarmya-siddhi with its ethology, and the Ista-siddhi with its epistemology, the Advaita-siddhi comprises all the aspects of the Advaita metaphysics. The other works known to us in the Siddhi-literature are the Sphotasiddhis of Mandana and Bharatamiśra, Ratnakirti's Apöha- .siddhi and Ksanabhanga-siddhi, Udayana's Prabodhasiddhi, Sridhara's Advayasiddhi, Yamunacarya's Atmasiddhi, Isvarasiddhi and Samvit- siddhi and Jnanottama's Jnanasiddhi. The two works bearing the name Sphotasiddhi, one by Mandana and the other by Bharata- miśra, establish the Sphota doctrine of the absolute monism of

1a Svi. S. III, 43 to 46. 1* I.S. P., 347. See also VIII-27 and 28.

xxiv INTRODUCTION

Vaiyakaranas like Bhartrhari, and seek to harmonise Bhartrhari's Śabdadoaita with the Brahmadvaita of the Upanisads by equating the absolute one forming the noumenal substratum of the phenomenal world of speech, Sabda-brahman-with Śuddha- brahman, the Absolute one forming the noumenal substratum of the phenomenal world of objects signified by speech, the respective approaches in the two ways of realising the Absolute reality being laid out in the world of sounds (Sabdaprapanca) and in the world of objects (Arthaprapañca). The Apöhasiddhi seeks to reduce all the generic attributes (Jati) connoted by words to what may be called the not-others phase of objects-their negative phase consisting in Anyapoha or difference from the rest; and the Ksanabhanga-siddhi maintains the Sautrantika doctrine of momentariness. The Pra- bodha-siddhi renders intelligible the various types of futile respond- ence (Jati) and vulnerable points (Nigrahasthana), which form the offensive armoury of GautamIya dialectics. The Advaya-siddhi 1 seems to elucidate Bhartrhari's monistic doctrine of Sabdadvaita. The true nature of the individual soul (Atman), the Supreme Lord (Isvara) and knowledge as distinct from object is explained from the standpoint of Visistadvaita realism in the three siddhis (Siddhitraya) of Yamunacarya. The Jnanasiddhi 1 presumably by Jmanottama, is an Advaita work explaining the nature and means of the true knowledge of the advaitic Brahman. Vedantadesika's 1% Sarvarthasiddhi, commentary on his own Visistadvaita treatise, called Tattvamuktakalapa, may also be mentioned here, by the way along with 1 Nyayasiddhi, a commentary on Salikanatha's Pra- karanapancika 10-a Prābhākhara treatise.

SECTION II.

THE AUTHOR OF THE BRAHMASIDDHI-HIS RELATION TO OTHER PHILOSOPHICAL WRITERS AND TEXTS. Mandanamisra is the author of the Brahmasiddhi. In the colophons of this and other works written by him and in the philosophical works of other authors, who refer to him, he is This is but a conjectural description of Helaraja's Advayasiddhi, Manuscripts of this work are not known to be available anywhere. 1 (a) Mannscripts of this work are not known to be available anywhere. This is referred to in the Nayanaprasadini, a commentary on Citsukha's Tattvapradipikd by Praryaksvardpabhagavat as one of the works written by Citsukha's teachers, presumably Fankians. (N.S.P.T.P., p. 385.) 1* (1) No. 76 Mys. S.S .- 1933. Mis., Vol. IV-C. 16 (e) This is an incomplete manuscript described under R. No. 3647-Tr. Cat. S. ie (d) Ch.S.S. No. 17.

INTRODUCTION XXV

described as Acarya Maņdanamiśra, Śrīman Maņdanamiśra, Mahāmahopādhyāya Maņdanamisra, Ārya Maņdana or Maņdana. In none of these works, Mandanamiśra is mentioned as a disciple of Kumarilabhatta otherwise known as Bhattapada, the renowned Vārtikakāra of Karma-mīmamsa, or as a disciple of Sri Bhagavat- pada Samkara, the renowned Acarya of the Advaita School of Vedanta, or as identical with Surēsvarācārya, the renowned Vārtika- kara of Samkara's Bhasya on the Taittirīya and Brhadāranyaka Upanisads, who is referred to in some works under the name of Visvarupacarya 7 and who was one of the four, famous, direct, Sannyasin-disciples of Samkara. There is, however, an old and generally accepted tradition that Mandana was one of the emi- nent philosophical writers, who received instruction from Kumarila- bhatta, such as Prabhakara and Bhattomveka. There is also a comparatively recent tradition, which supports the general belief that Mandanamisra was one of the disciples of Kumarilabhatta and equates him with Suresvaracarya. Whether Mandanamisra, the author of the Brahmasiddhi, is identical with Suresvaracarya the author of the Naiskarmyasiddhi and the Vartikas on the Brhadāranyakabhāşya and the Taittirīyakabhāsya is the first ques- tion to be considered here. This question relating to the Mandana-Suresvara equation is of as great importance in the evolution of the Advaita system, as in the history of Advaita literature. In my youth, when I was studying the recognised classics of Advaita literature under my Acarya-the late Sri Brahmendra Sarasvati, according to the tradi- tional method, as also in the earlier years of my Professorial career, I took the Mandana-Suresvara equation for granted, as several other scholars did then, and do even to-day. My belief in this equation received its first shock, when I was studying Mandanamisra's Brahmasiddhi in manuscript in the years 1921-22, with a view to bringing out a critical edition of the work. In the year 1923, to the April issue of the Royal Asiatic Society Journal of Great Britain and Ireland, my esteemed friend and colleague-Professor M. Hiriyanna of Mysore, contributed a short article 18 on Suresvara and Mandanamiśra, in which he drew attention to three noteworthy points of doctrinal divergence between Mandana and Suresvara, which he gathered from certain advaita works like the Samksepasariraka, the Laghucandrika and the Brhadaranyakavartika; and these three doctrinal distinctions have reference to Mandanamisra's views regarding the locus of 17 See Viv. Pra. Sam V.S.S., p. 92, Brhad. Var. Part II, p. 640, verse 1031 quoted under the name of Visparupacarya. Also see Pardsara mathoiya B.S.P.S., Vol. I, Part I, p. 57 ; Brhad. Var, Part I, verse 97 quoted under the name of Visvarupacarya. " J.R.A.S. 1923, April; and 1924 January.

xxvi INTRODUCTION

Avidya, the Bhavadvaita and the special value of meditation (Upasana) in transmuting the Brahman-knowledge arising from the maha-vakyas into Brahman-realisation. Professor Hiriyanna referred also in this article to a tradition preserved at Sringeri, and embodied in a poem called Guru-vamsa-kāvya, according to which Mandana should be differentiated from Suresvara. The least that may be said about the valuable evidence adduced by Professor Hiriyanna in this article is that it is sufficient to compel a careful investigation of the Manduna-Suresvara equation. A careful study of Mandanamisra's Brahmasiddhi in comparison with his other known works, all of which are now available in print, and with the known works of Suresvara and Samkara and in the light of the works of Vacaspatimisra, Vimuktatman, Prakasatman, Änandabodha, Prakatarthakara, Citsukha, Amalānanda, Ananda- giri, Vidyāraņya, Madhusūdanasarasvatī, Brahmānandasarasvatī and several others representing the Advaita system and a careful consideration of the references to Mandana contained in certain important works of the Mimamsa, Nyaya, Dvaita-vedanta and other systems have made it possible to assemble here several data of overwhelming cumulative weight, which would be quite suffi- cient to kill the common belief in the Mandana Suresvara equation, and to exhibit Mandana and Suresvara as two different individu- als, maintaining strikingly divergent views within the purview of Advaitism. These data are set forth below: I. Mandana maintains the Sphotavada and Sabdadvaita of Bhartrhari, in an elaborate manner, in his Sphota-siddhi19 and easily reads it into the Advaita-siddhanta in his amplification of the word 'aksaram' in the opening verses of the Brahmasiddhi. Mandana's attitude towards Sabdadvaita is much more than favour- able; it is respectful. But Samkara completely differs from Mandana in this respect, and criticises, and entirely discards the Sphota doctrine of Bhartrhari. Suresvara, who closely follows Samkara, completely ignores the Sphota-doctrine. While Man- dana maintains, in his Brahmasiddhi ", that the Upanisadic texts " Om iti Brahma, om it idamsarvam" should be understood as estab- lishing the identity of Pranava with Brahman and as supporting the Sabdadvaita doctrine, Suresvara, following Samkara, inter- prets" the same text as teaching the meditation on Pranava as Brahman and as merely commending Pranava. Advaitins like Vimuktatman, who follow Suresvara in many respects, assume

Sph, S-M.U.S.S. No. 6-1931-Sce verse 36 and the concluding portion of the commentary Gapalika on that verse. * Br, Sid., Part I, p 17, lines 8 to 20. #1 Tai-Vart, pp. 31-32, verzes 37 to 4a.

INTRODUCTION kxvìi

an attitude, which is worse than adverse-is positively derisive towards Sabdadvaita. In fact, Vimuktātman sneers at the Sabda- dvaita as a travesty of Advaita and places it on a par with Jar-monism* (ghațādvaita). 2. In his exposition of the nature of erroneous cognition, in the Brahmasiddhi ** and Vibhramavivēka*4, Mandana gives a promi- nent and honoured place to the Bhatta theory of viparītakhyati or anyathakhyati, which is the same as the Nyaya theory of anyatha- khyati, with a slight variation. He maintains that this theory is sound, and when the nature of the object of erroneous cognition is examined, this theory has to be reduced inevitably to a form in which it becomes hardly distinguishable from the anirvacanīya- khyati5 of the Advaitins. In Mandana's opinion, the anyathakhyati or viparttakhyati of the Bhattas should, for all practical purposes. be accepted by the Advaitins. It may be easily surmised, that Vacaspatimiśra, who follows Mandana, in many details, in the ex- position of the Advaita doctrine, should necessarily have followed the latter very closely in his commentary on the Brahmasiddhi- Tattvasamīksā, in maintaining the soundness of anyathakhyati; and this is perhaps the reason why people generally came to believe that Vacaspatimisra was in favour of anyathakhyati, though he was really anxious to establish the anirvacanīyakhyati in his Bhamati, as observed by Amalananda 26. Suresvara, on the other hand, has no good word to say about anyathakhyāti, and refutes it in a cavalierly * manner. 3. In his Brahmasiddhi, Mandana recognises "8 two kinds of nescience (avidya)-viz: non-apprehension (agrahana) and mis- apprehension (anyathagrahana), and points out how the akhyati doctrine of the Prabhakaras runs counter to the well-established distinction between the two kinds of nescience. Mandana also utilises this distinction in explaining the purpose of meditation in his scheme of the attainment of the final liberating realisation of Brahman and considers meditation necessary for completely

• I.S. G.O.S. LXV, p. 176. "तस्मादात्माद्वैतमेव सिध्यति, न शब्दाद्वैनं घटाह्वैतं वेति सिद्धम्।" * Bra. Sid., p. 136 to 150, Part I. *4 Vibh, Vi, verses 46, 57, 62-M.L.J., p. 1932. * Bra, Sid., p. 9, lines II to 20, Part I. Vibh. Vi., verses 35 and 36. * Kalpataru-N.S. P. 1917-20, page 24. "स्वरूपेण मरीच्यम्भो मृषा वाचस्पतेमतम् । अन्ययाख्यातिरिष्टास्येत्यन्यथा बगहुर्जनाः ।" *7 Brhad. Var,. Part II, p. 484, verses 285 to 288; and p. 524, verses 453 1 Bra. Sid. p. 149-verse 167 and line 23-Part I.

xxviii INTRODUCTION

removing the second * variety of nescience and for converting the first indirect knowledge of Brahman (Paroksajnana) into the direct Brahman-realisation (Aparoksa-brahma-sakşatkara).2 By the way, it may be noted here that Vacaspati also speaks of two" kinds of Avidya in the opening verse of his Bhamatī. Suresvara scents danger in the recognition of two kinds of nescience, specifi- cally refers8 to Mandana's view regarding avidyadvaividhya, and argues against it by urging certain reasons. 4. Mandana definitely argues in favour of the view that Jiva (the individual soul) should be regarded as the seat or the locus8 (Asraya) of nescience (Avidya), which obscures the true nature of Brahman and thus has Brahman as its object (visaya). Sureśvara sets his face wholly against any kind of differentiation between the asraya and vişaya of avidya and maintains that Brahman itself is both 38 the asraya and visaya. The disagreement between Mandana and Suresvara on this matter served as the basis of the two different views regarding the locus and object of nescience, which are associated in later Advaitic tradition with what came to be known as Vacaspati's school and Vivaranakāra's (Prakasātman's) school. By the way, it may be observed here that most of the distinctive features of the Vacaspati-school have their roots in Mandana's views as set forth in the Brahmasiddhi and most of the distinctive features of the Vivarana-school are derived from Suresvara's views as set forth in the Vartikas and the Naişkarmya- siddhi. 5. The Upanisadic texts like "Tattvamasi " reveal the identity of Brahman with Atman and give rise to the true knowledge of the One Absolute Real. The knowledge which arises from such texts, however, according to Mandana, is indirect and mediate (pardksa) and necessarily involves relation in some manner (samsrsta-visaya), like any other cognition arising from a valid verbal testimony (fabda-prama). Mandana maintains8 that such in direct knowledge of Brahman should pass through the furnace of meditation (Upasana) before the detractive and recessive elements of relation and mediacy could be removed from it, and before it could be 9 Bra. Sid., p. 35, Part I. s Bhamati, verse i. " अनिर्वाच्याविद्याद्वितयसचिवस्य प्रभवतो विवर्श यस्यैते वियद निलतेजो Sबवनयः ।" "1 Brhad. Var., Part II, p. 1065, verse 199. # Bra. Sid, pp. ro and il, Part I. Nai, S., pp. 105-106, Brhad, var, Part I, pp. 55 to 58, verses 175 10 18a ; Part II, p. 675 to 677, verses 1215 to 1227. * Bm, Sid., p. 35, lines I to 8, 25; p. 134, p. 159, lines 1O to 13, Part I.

INTRODUCTION xxix

refined into the pure, efficient and direct realisation of the Absolute Real (Brahmavidyā or Brahmasākşātkāra). It is only this direct realisation which springs from meditation based upon the indirect knowledge arising from the Upanisadic texts, that is capable of bringing about liberation (mukti). Mandana is thus seen to maintain what is known in Advaitic literature as the doctrine of prasamkhyana. Consistently with this view, Mandana interprets the text 3 "विज्ञाय प्रज्ञां कुर्वीत " in his Brahmasiddhi. Vacaspati adopts Mandana's view regarding the relation between Prasamkhyāna and Brahmasākșātkāra and Amalānanda86 specifi- cally ascribes this view to Väcaspati, and says that Vacaspati under- stands the expression " Scriptural realisation (Sastradrsti)," as used by Badarayana, to mean exactly what Mandana understands to be Branman-realisation springing from Prasamkhyana-the true know- ledge which arises from meditation on the true import of the mahavakyas (sastrārthadhyānaja pramā) and that this view is supported by Badarayana in the Brahmasutra7-"Api ca samra- dhane pratyaksanumanabhyam". It may be said, by the way, that this is one of the instances in which Vacaspati is made responsibie by later Advaitins for a view which was originally put forward by Mandana, and only revived and read into Samkara's system at a later stage by Vacaspati among the commentators on Samkara's Brahmasütrabhāşya. In his Naişkarmyasiddhi 38 and Vārtikas39, surēśvara severely criticises this view with an unmistakable animus that is characteristic of an avowed opponent, and emphati- cally maintains the position that direct Brahman-realisation (Brahmāparokșajnana) springs from the Upanisadic Sabda-the mahāvakyas, and meditation, however useful it may be, is not the cause which effectuates the liberating realisation. He repudiates also the Nyaya view 3a) that Sabda can generate only an indirect cognition having a relational content. Relying upon the well- known illustration 40 of the ten men, who counted only nine, each * Bra. Sid., p. 154, Part I. w Kalpataru-N.S.S. 1917, p. 218. "अपि संराधने सूत्राच्छास्त्रार्थध्यानजा प्रमा । शास्त्रदष्टिर्मता तां तु वेत्ति वाचस्पतिः परम् ॥" 37 Bra. Su .- 3-2-24- 18 Nai, S., p. 38, verse 1-67 ; pp. 159 to 162, verses III, 88 to 93; pp. 175 to 177, verses III, 123 to 126. 9 * Brbad. Var., Part I, pp. 225 to 233, verses 818 to 849, Part III, pp. 1852 to 1878, verses 796 to 961. (*) Brhad. Var., Part III, pp. 1852 to 1854, verses 799 to 803 and verses 810 et.s eq. 4º Nai. S., pp. 146 to 149, rerses III 64 to 71; Brhad. Var., Part I, pp. 64-65, verses 206 to 216.

Xxx INTRODUCTION

leaving out himself, and of the tenth among them, who was thus unable to realise himself as the tenth, actually realising his identity as the tenth directiy from the statement "Thou art the tenth", which revealed his identity as the tenth, Suresvara argues that Sabda, in certain special cases, is capable of producing an immediate cognition with a non-relational content. In this con- nection, in referring to Mandana's view and similar views and refuting them, Suresvara uses in his Vartika, sneering and ironical expressions, with reference to Mandana and such of his contem- poraries and predecessors as happened to agree with Mandana and describes those thinkers as "pedantic wiseacres" (panditam- manyah), "profoundly conversant with recondite principles" (gambhīranyayavedinah ** ), "complacent in their determination of the sense of the Veda" (Vedarthaniscitah 48), and " courageous and great Mimamsakas" (mahamimamsaka dhīrah *). In a similar context in the Naiskarmyasiddhi, Suresvara sets forth and refutes the views of Brahmadatta and Mandana in respect of the causal relation between Brahman-realisation and the Upanisadic Sabda; and in this context, Suresvara says that these philosophers take their stand haughtily on the strength of their own tradition and say what they say in this matter (svasampradayabalavastambhad ahuh45). It is clear from the context that the phrase-svasampradayabala- vastambhat-is intended to be applied to both of the views that are clubbed together in the same paragraph, as forming the subject of refutation in verse 67 of chapter I, in the Naişkarmya- siddhi. In order to understand clearly the bearing of these Sanskrit phrases as applied to Mandana by Suresvara, on the contrast between these two Advaitins, it would be necessary to remember that Mandana's exposition of the Advaita doctrine was based mainly on a pre-Samkara phase of it, while Suresvara's exposition of that doctrine was entirely dependent upon its Samkara phase. The significance of the expression "dhirah", as applied to Mandana may be understood fully, if it is remembered that the spirit of philosophical accommodation which Mandana exhibits towards the Naiyayikas, in respect of the nature of the cognition arising from Sabda and which his supporters and impartial critics would describe as the sweet reasonableness of a non-partisan Advaitin, is derided by Suresvara as amounting to # Brbad. Var., Part III, p. 1852, verse 796, see also Anandagini's avatarika to this verse मण्डनादीनां तद्याख्यामुत्यापयत-अन्ये त्विति।" * Brhad. Var., Part III, p. 1854, verse 810. Brhad. Var., Part III, p. 1864, verse 876. # Brhad. Var., Part III, p. 1866, verse 891. 45 Nai. S., p. 38.

INTRODUCTION xxxi

philosophical cowardice. It is worthy of notice here that Madhusudanasarasvati, when he refers to Mandana's view about the mediate character of the knowledge that arises from the Upanișadic Sabda, frankly describes Mandana and others who agree with him as (kecit tarkikebhyo bibhyatah 46) " philosophical cowards afraid of the tārkikas." 6. Mandana's interpretation of the Isavāsya text 47 " vidyam cāvidyām ca ." is entirely different from Samkara's interpretation of it as given in his Isāvāsya-bhāsya*8 or his bhāşya on Gaudapada's Māndūkyakārikās 49 and from Suresvara's inter- pretation of it as given in the Brhadāranyakavartika. 50 Mandana explains this mantra in two ways; in his first explanation 51, the first half is taken to refer to the association of avidya and vidya as the means and the end (upayopeyabhavat sahite) and the second half states the fact that, when a person removes his avidya by avidya, his self-realisation follows; and in his second 5ª explana- tion, the first half refers to the fact that avidya never exists without avidya and there is no difference in the meaning conveyed by the second half. According to Mandana, the word mrtyu in the mantra means avidya; the liberating knowledge, which is called vidya, is nothing but the ever-revealed, all-revealing and eternal consciousness (which is identical with Brahman or Atman); the appearances of avidya are all dependent upon the eternal self- luminous light called Brahman ; avidya is non-atman and has got a bad phase in the multifarious cognitions of difference and a good plfase in the understanding of the truth from textual teachings (sravana), the investigation of the truth in the light of reason (manana) and repeated contemplation upon the truth (dhyānābhyāsa) the bad phase of avidya is the mrtyu, which is removed by the good phase of it consisting in śravana, manana and dhyānābhyāsa, and the knower of the truth thus remains what he has always really been, the eternal, free, self-luminous Absolute. Mandana quotes this mantra as a textual authority supporting his statemen t '45 Ved. Kalpa. S. Bh. T. No. 3-Benares-1920, p. 68, line 6. 47 Iśa-JI. 48 İśā, Bhā. I1 "अविद्यया कर्मणा अगनिहोत्रादिना, मृत्युं स्वाभाविकं कर्म ज्ञानं च मृत्युशब्दवाच्यमुमयम्, तीर्त्वा अतिकम्य, विद्यया देवताज्ञानेन, अमृतं देवतात्मभावमश्नुते प्रामोति । तच्द्यमतमुच्यते यदेवतात्मगमनम्।" Mand. Kar. 3-25 and the Bhasya on it. 0 Brhad Var., Part II, pp. 779-780, verses 1764 to 1766. sa Bra. Sid., p. 13, lines 7 to 1I, Part I. Bra. Sid., p. 13, lines 11 to 18, Part I.

Xxx INTRODUCTION

leaving out himself, and of the tenth among them, who was thus unable to realise himself as the tenth, actually realising his identity as the tenth directiy from the statement "Thou art the tenth", which revealed his identity as the tenth, Suresvara argues that Sabda, in certain special cases, is capable of producing an immediate cognition with a non-relational content. In this con- nection, in referring to Mandana's view and similar views and refuting them, Suresvara uses in his Vartika, sneering and ironical expressions, with reference to Mandana and such of his contem- poraries and predecessors as happened to agree with Mandana and describes those thinkers as "pedantic wiseacres " (panditam- manyah1), "profoundly conversant with recondite principles" (gambhīranyāyavedinah ** ), "complacent in their determination of the sense of the Veda" (Vedarthaniscitah 8), and "courageous and great Mimamsakas " (mahamīmamsaka dhirah *). In a similar context in the Naiskarmyasiddhi, Suresvara sets forth and refutes the views of Brahmadatta and Mandana in respect of the causal relation between Brahman-realisation and the Upanisadic Sabda; and in this context, Suresvara says that these philosophers take their stand haughtily on the strength of their own tradition and say what they say in this matter (svasampradayabalavastambhad ahuh45). It is clear from the context that the phrase-svasampradayabala- vastambhat-is intended to be applied to both of the views that are clubbed together in the same paragraph, as forming the subject of refutation in verse 67 of chapter I, in the Naiskarmya- siddhi. In order to understand clearly the bearing of these Sanskrit phrases as applied to Mandana by Suresvara, on the contrast between these two Advaitins, it would be necessary to remember that Mandana's exposition of the Advaita doctrine was based mainly on a pre-Samkara phase of it, while Suresvara's exposition of that doctrine was entirely dependent upon its Samkara phase. The significance of the expression "dhirah", as applied to Mandana may be understood fully, if it is remembered that the spirit of philosophical accommodation which Mandana exhibits towards the Naiyayikas, in respect of the nature of the cognition arising from Sabda and which his supporters and impartial critics would describe as the sweet reasonableness of a non-partisan Advaitin, is derided by Suresvara as amounting to # Brhad. Var., Part III, p. 1852, verse 796, see also Anandagiri's avatarika to this verse " मण्डनादीनां तद्याख्यामृत्यापयति-अन्ये त्विति।" Brhad. Var., Part III, p. 1854, verse 81o. Brhad. Var., Part III, p. 1864, verse 876. # Brbad. Var., Part III, p. 1866, verse 891. 45 Nai. S., p. 38.

INTRODUCTION xxxi

philosophical cowardice. It is worthy of notice here that Madhusudanasarasvatī, when he refers to Mandana's view about the mediate character of the knowledge that arises from the Upanișadic Sabda, frankly describes Mandana and others who agree with him as (kēcit tarkikēbhyo bibhyatah 46) " philosophical cowards afraid of the tarkikas." 6. Maņdana's interpretation of the Isavāsya text 47 " vidyam cavidyam ca ." is entirely different from Samkara's interpretation of it as given in his Isavasya-bhāsya 18 or his bhāsya on Gaudapāda's Māndūkyakārikas 19 and from Suresvara's inter- pretation of it as given in the Brhadāranyakavartika. 50 Mandana explains this mantra in two ways; in his first explanation 51, the first half is taken to refer to the association of avidya and vidya as the means and the end (upayopeyabhavat sahite) and the second half states the fact that, when a person removes his vidya by avidya, his self-realisation follows; and in his second 5a explana- tion, the first half refers to the fact that avidya never exists without avidya and there is no difference in the meaning conveyed by the second half. According to Mandana, the word mrtyu in the mantra means avidya; the liberating knowledge, which is called vidya, is nothing but the ever-revealed, all-revealing and eternal consciousness (which is identical with Brahman or Atman); the appearances of avidya are all dependent upon the eternal self- luminous light called Brahman ; avidya is non-atman and has got a bad phase in the multifarious cognitions of difference and a good phase in the understanding of the truth from textual teachings (sravana), the investigation of the truth in the light of reason (manana) and repeated contemplation upon the truth (dhyānābhyāsa) the bad phase of avidya is the mrtyu, which is removed by the good phase of it consisting in śravana, manana and dhyānābhyasa, and the knower of the truth thus remains what he has always really been, the eternal, free, self-luminous Absolute. Mandana quotes this mantra as a textual authority supporting his statement 46 VEd. Kalpa. S. Bh. T. No. 3-Benares-1920, p. 68, line 6. 47 Iśa-II. 48 İśā. Bhā, 1I. "अविद्यया कर्मणा अगनिहोत्रादिना, मृत्युं स्वामाविकं कर्म ज्ञानं च मृत्युशब्दवाच्यमुमयम्, तीर्ल्वा अतिकम्य, विद्यया देवताज्ञानेन, अमृतं देवतात्मभावमश्नुते प्रामोति। तद्यमृतमुच्यते यद्देवतात्मगमनम् !" 9 Mand. Kar. 3-25 and the Bhasya on it. 80 Brhad Var., Part II, pp. 779-780, verses 1764 to 1766. 81 Bra. Sid., p. 13, lines 7 to 11, Part I. " Bra. Sid., p. 13, lines 11 to 18, Part I.

*xxii INTRODUCTION

that the good phase of avidya removes its bad phase and then passes away. Samkara takes the word avidya in this mantra to mean "the scriptural rites like agnihotra," " mrtyu" in the sense of "natural activities and knowledge "(svābhavikam karma jnānam ca), "vidya" in the sense of "the knowledge of the particular deity" (devatajnana), and the resultant amrta as amounting to "becoming that particular deity " (devatatmabhava). Suresvara's interpretation of this mantra proceeds on entirely different lines. He is anxious that it should be so interpreted as not to give any handle to those Vedantins who advocate the combination of karma and jnana in some manner (jnana-karma-samuccaya) as the means of liberation. He seems to scent some danger even in Samkara's interpretation, for the reason that Samkara is prepared to take the first half of the mantra, with the two cakaras and the word saha, in the natural sense of samuccaya, though the combination intended to be con- veyed, according to Samkara, is that of dēvatājnāna and śāstrīya- karma and not that of Atmajnana and karma. Mandana's interpretation of this mantra is not accepted by Suresvara, for the reason that, according to Mandana, the avidya that is the means of removing avidya admits of being accommodated to the combina- tion of Atmajnana with karma in a manner which would be unacceptable either to Samkara or to Surēśvara. As a result of this attitude, Suresvara gives a highly laboured 58 interpretation of this mantra, taking the words vidya and avidya in the first half in the sense of sastrīyakarma and svabhavikakarma and understanding the same two words in the second half in an entirely different way, as denoting Brahmajnana and sastrīyakarma respectively, the word mrtyu in the second half being taken to denote what the word avidya in the first half stands for. He also wishes that the two cakaras and the word saha in the first half should be understood as not referring to samuccaya in any manner, but merely as amount- ing to a co-mention 54 of two rival factors, even that, not of any kind of jmana and karma but of two kinds of karma. Thus, Suresvara squeezes out of this mantra the sense that "anyone who sa Brhad. Var., Part II, p. 779, verses 1765 and 1766. " Brhed. Var., Part II, p. 779, verse 1765-Anandagiri says here ;- "अविद्यया मृत्युमित्यत्र विहिताकरणं निषिद्धसेवा च मृत्यु:, तब्- सत्वात; अभिद्ोत्रादि शास्त्रीयं कर्म विद्यां चेत्यत्र विद्या; एतेनाविद्यये- त्यपि व्याख्यातम, तस्य वीशुद्धिद्वारा तद्ेतुत्वात्; अशास्त्रीयं खामा बिक कर्म मृत्युशन्दोक्तम ; अविद्यां चेत्यविद्या, तत्कार्यत्वात्; निवर्त्य- निवर्वकमावेन व तयो: सहोक्तिरित्यर्थः ।"

INTRODUCTION xxxiij

understands the contrast between the scriptural activities as the inhibitors (nivartaka) and natural activities as the inhibited (nivartya), attains Brahman-realisation and liberation in due course, after inhibiting the natural activities by scriptural activities." None can miss here the striking contrast between Mandana's interpretation of this mantra and Surēśvara's interpreta- tion of it. 7. Mandana's evaluation of karma in relation to the liberating realisation of Brahman (vidya) and his attitude towards the stage in religious life, which is called samnyasa and is characterised by a complete renunciation of karma, exhibit certain features of striking contrast, when compared with the views of Samkara and Sureśvara concerning the value of karma and samnyasa. Mandana notices, in his Brahmasiddhi, seven theories 55 put forward by contemporary and earlier thinkers with reference to the question of the associa- tion of karma and jnana in the scheme of discipline leading to liberation. These seven theories are :- that all the injunctions in the ritualistic portion of the Veda are divertive in their purpose and tend to turn men away from natural activities in the direction of the meditative activity enjoined for the realisation of Atman: that all these injunctions relating to karma are intended to kill desires through a process of enjoyment and cloying and thus to prepare the way for the meditative activity leading to Atmajnāna; that the performance of karma is necessary to discharge the three congenital debts (rnatraya) whose liquidation is an indispensable qualification for Atmajnana: that the activities prescribed in the karmakanda are bi-functional in their character and have two distinct functions (samyogaprthaktva) by conducing to their respec- tive fruits and also to the realisation of Atman; that all karma is intended to purify men and make them fit for Atmajnana; that Atmajnana should be regarded as a purificatory subsidiary to the agent, subserving the requirements of the various activities pre- scribed in the karmakanda; and that karma and jnana are funda- mentally opposed to each other and have no interrelation what- ever. Mandana accepts 56 the fourth and the fifth among these theories and discards all the remaining five. In doing so, he clearly enunciates his own view about the interrelation of karma and jnang and is definitely in favour of a particular type of samuc- caya. He is favourably disposed, in an equal degree,57 to the fourth and fifth of these seven theories -samyogaprthaktvapaksa and samskarapaksa. He is emphatically of the opinion that Agni- hotra and such other obligatory rites form a highly valuable 55 Bra. Sid., p. 26, line 24 to p. 28, line 7, Part I. 58 Bra. Sid., p. 28, line 7 to p. 36, line 17, Part 1. 37 Bra. Sid., o. 36, lines 13 to 17, Part I.

xxxiv INTRODUCTION

accessory to the repeated contemplation (abhyasa) on the content of the verbal cognition (sūbdajñana) arising from the mahāvākyas of the Upanisads, in bringing about the final manifestation (abhivya- kti) of the eternally self-luminous light of Atman, which amounts to what is called Brahmavidya; that those who have chosen to enter the religious order of samnyasa can and do come 58 by Atman-realisation, exclusively through the tranquillising, self- effacing, soul-centered, non-possessive, contemplative discipline, without the performance of scriptural rites; and that the medita- tive discipline which brings about the manifestation of the pure Brahma-vidya, when implemented 59 by the prescribed yajñas and such other rites, enables one, presumably a grhastha, to get at the final goal far more quickly than otherwise, when karma is not comprised in the means employed. In this connection, Mandana clearly advocates his own view regarding jnanakarmasamuccaya, which consists not merely in the combination of repeated contem- plation (abhyasa) a special form of mental activity-with the indirect knowledge of the One Absolute Reality derived from the Upanisadic sabda, but also in the association of that contem- plative discipline with the ritualistic discipline of the prescribed yajnas and such other rites. It would be helpful in understanding Mandana's position in contrast with Suresvara's, to note here that Mandana quotes the Brahmasūtra 60 "sarvāpēkșā ca yajñadiśru- terasvavat " in support of his view of samuccaya and explains the illustrative expression asvavat thus 1 :- "Though the goal may be reached by plodding on, without a horse, yet a horse is sought to be employed for gaining time or for avoiding inconvenience "; and that Samkara, anxious as he is to avoid giving any handle to the advocates of samuccaya, gives deliberately a somewhat strained, though ingenious, interpretation of the phrase asvavat in this way 63"Just as a horse is employed in drawing a chariot and not # Bra. Sid., p. 36, lines 18 to 21, Part I. 59 Bra. Sid., p. 36, line 21 to p. 37, line 3, Part I. 60 Bra. St., 3-4-26. 61 Bra. Sid., p. 37, lines 1 to 3. "एषोउर्थ :- 'यज्ञेन दानेन' इति श्रवणात् कर्माण्यपेक्ष्यन्ते विद्यायामभ्यासलम्यायामपि, यथान्तरेणाप्यश्वं आ्मप्राप्ती सिध्यन्त्यां शैत्रगा- याळ्लेशाय वाश्वोऽपेक्ष्यते।" 63 Samkara's Bhasya on Brahm Su. 3-4-26, "अश्ववदिति योग्यतानिदर्शनम् । यथा च योग्यतावशनाश्ो न लाङलाकर्षणे युज्यते, रभचर्यायां तु युज्यते; एवमाश्रमकर्माणि विद्यय फलसिद्धौ नापेक्ष्यन्ते उत्पत्तौ चापेक्ष्यन्ते।"

INTRODUCTION xxxV

in an unsuitable work like ploughing, even so the prescribed rites like yajna are intended to serve the preliminary purpose of pre- paring the mind by generating the desire to know (vividisa) and thus helping in bringing about Brahman-realization ". Though there are certain minor differences 3 among the post-Samkara Advaitins, like Vacaspatimiśra and Prakāsātman, about karma being condu- cive to vividisa or vidyotpada, it may be safely said that both Śamkara and Suresvara are definitely against the type of jñānakar- masamuccaya which Mandana advocates. Sureśvara, as well as Samkara, would urge insistently that the whole function. of Karma is restricted to the preparatory stage and after purifying the mind and definitely orientating it in favour of true spiritual insight, all the prescribed religious activities like yajna vanish like clouds dispersing at the end of the rainy season. Further, Mandana concedes, in a rather halting way, that it is quite per- missible for a person to enter on the stage of samnyasa directly from the stage of Brahmacarya and that, exclusively through abhyasa in association with Sama, dama and such other aids and without performing yajna and such other spiritual rites, a samnydsin reaches the final goal of vidya; and according to Mandana, 65 a samnyasin can, at the best, plod on slowly to the final goal, while a person, who harnesses yajna in the service of abhyasa, presumably a grhastha, gallops on very quickly to the final goal. Unlike Mandana, Surēsvara and Samkara are zealous pro- pagandists of samnyasa and affirm emphatically 66 that samnyāsa is indispensable for Brahman-realisation. This position is wholly foreign to Mandana's Advaitism as embodied in his Brahmasiddhi ;

6a Sid-les S .- Benares-1916, pp. 402 to 408. Nai. S., pp. 30 to 32, verses 1-46 to 51 .; Brhad. Var., Part I, pp. 98-99, verses 3a1 to 325; Part III, p. 1161, verses 79 to 82; Sa. Bha ou Bra. Sd. 3-4-3 and on 3-4-26; Brhad. Bha. Anandasrama Press, pp. 412-413,. pp. 657-658 and pp. 684 to 695. 65 Bra. Sid. p. 36, lines 21 to 23 and p. 37, lines I to 3-Part I. "सत्यम् ; तथाचाध्वरेतसा चाश्रमिणां विनापि तर्विशुद्धविद्योदय- इष्यते; कि तु कालकतो विशेषः: साधनविशेषादि सा क्षिप्रं क्षिप्रतरं च व्यज्यते; तदमावे चिरेण चिरतरेण च। तदुक्तम्-"सर्वापेक्षा च यज्ञादिश्रुतेरश्रववत्"। एषोऽर्यः-"यज्ञेन दानेन" इति श्रवणात् कर्मा- व्यपेक्ष्यन्ते विद्यायामभ्यासलभ्यायामपि, यथान्तरेणाप्यश्वं ग्रामपाप्तौ सिध्य- न्त्यां शैप्चायाक्वेशाय वाश्वोपेक्ष्यते।" " Nai. S. verses, IV 71 to 73; Brhad. Var. Part II, p. 843, verse 260; Part III, p. 1896, verme 1071; Part III, p. 1257, verses Ic6 to IIO, p. 1274, verses 200 to 204, p. 1923, verses 1228 to 1232, and pp. 1264-1265; Brhad, Bha. Anand., pp. 684 to 695 St. Bha on Bra. St. 3-4-20 and 3-4-47.

xxxvi INTRODUCTION and it follows, as a necessary corollary from Mandana's views in this matter, that the Advaitic scheme of discipline which is avail- able to a competent grhastha is more efficient than that which a competent samnyasin can avail himself of, for the reason that the former may comprise yajna and such other prescribed rites and the latter cannot. 8. The doctrine of Jivanmukti or ' liberation in the living state' is upheld by Suresvara in a form 67 which does not come into any kind of conflict with Samkara's views. Mandana also supports the doctrine of Jivanmukti68, but certain features of this doctrine as pro- pounded by him come into direct conflict with Samkara's views in this matter. Brahman-realisation completely destroys the accumu- lated karma of the past that has not yet fructified, and it prevents any future accumulation of karma. But there is a special type of the past karma, called prarabdha, which has fructified and begun to bear fruit; and this kind of karma, according to Samkara69, is a live force, which must be allowed to work itself out through its own inevitable workings even in the case of a jnanin, who has realised himself to be Brahman. Such a jnanin, free from unfructified karma and living out only his fructified karma without being influenced and bound by it, is called a jivanmukta-one who is liberated and yet alive. Samkara maintains that there are numerous instances of high-souled jivanmuktas 70, like Apantarata- mas reincarnated as Krsna-dvaipayana, Vasistha reincarnated as Maitravaruņa, Sanatkumara reincarnated as Skanda, and Dakșa and Narada reincarnated in many a corporeal form; that they are all adhikarikas who are charged by the Lord with the privileged duty of rendering various forms of service in the worlds of men and gods, in accordance with the nature and strength of their fructi- fied karma; and that, while such jivanmuktas are not in any way affected and bound by the workings of their prarabdha, and live continuously in the bliss of their spiritual realisation, their fructi- fied karma may come to an end with the death of the body in which they have come by Brahman-realisation or it may lead to their donning7 many other corporeal forms, commissioned by 7 Nai. S. pp. 196 to 202; Brhad. Var, Part II, pp. 735 to 741. " Bm. Sid. pp. 13o to 134, Part I. 9 Sa. Bhi oa Bra. St, 4-1-15 and 19 and 3-3-32. 70 Sa Bha. on Bra. St, 3-3-32. 11 Śà. Bha. on Bra. Sd, 3-3-32. "अपान्तरतमःप्रभृतयोऽपीश्वराः परमेश्वरेण तेषु तेष्वारषकारेपु नियुक्ता: सन्तः सत्यपि सम्यग्दर्शने कैवश्यहेतावक्षीणकर्माणः यावदषि-

INTRODUCTION xxxvii

God to do many things, before it comes to an end; that, in this manner, the force of the fructified karma is of varying strength in the case of different jivanmuktas, it cannot be stopped like the force of a discharged arrow 72 and it must spend itself out through its workings being experienced (bhoga 73) in one embodied form or another; that the jivanmuktas who don many other corporeal forms remember7ª distinctly all their previous incarnations and should be differentiated from those who are reborn and remember distinctly their previous birth (Jatismarah); that the state of kaivalya, which is entirely free from any possibility of living in the present or in any future body, is reached by a jivanmukta only after a complete annihilation of his fructified karma through the experience of its workings (bhoga); and that the sthitaprajna75, referred to in the second chapter of the Bhagavadgita is the jivanmukta who has realised himself to be Brahman and continues to live in his corporeal form. Mandana's view in this matter exhibits a striking contrast in many respects. In discussing the question of the destruction of karma by the realisation of Brahman (tattvadarsana), Mandana holds that two views can possibly be put forward :- one view 76 being that Brahman-realisation brings about the total annihilation of all, karmas, the fructified as well as the unfructified, and that it is immediately followed by the falling off of the body (dehapata) and complete liberation from embodied existence (videhakaivalya); and the other view 77 being that, in some cases, even after realising Brahman, the body in which realisation is achieved does not fall off and persists for some time as a result of a trace of nescience (avidya-samskara) persisting 'in the form of prarabdha and that this condition is described as liberation in the

1ª Śa. Bhā. on Bra, St, 3-3-32. "प्रवृत्तफलस्य तु कर्माशयस्य मुक्तेषोरिव वेगक्षयान्निवृत्तिः ।" 1s Sã. Bha. on Bra. St, 3-3-32. "सकृत्प्रवृत्तमेव हि ते फलदानाय कर्माशयमतिवाहयन्तः ।" 74 Sa. Bha. on Bra. St, 3-3-32. "खातन्येणव ग्रहादिव गृहान्तरमन्यं देहं संचरन्त साधिकार- निर्वतनाय अपरिमुषितस्मृतय एव देहेन्द्रियप्रकृतिवशित्वान्निर्माय देहान् युगपत् क्रमण वा अधितिष्ठन्ति । न चैते जातिस्मरा इत्युच्यन्ते। 'त एवते' इति स्मृतिप्रसिद्धेः ।" 15 Sa. Bha. on Giti, 2-54 to 72; and on Bra. Su, 4-1-15. 7e Bra. Sid., p. 130, lines 7 to 20, Part I. 71 Bra, Sid., p. 130, line 21 to p. 132, line 5, Part 1.

xxxviii INTRODUCTION

living state' (Jivanmukti 78). The former of these two views rules out Jivanmukti, while the latter supports it. While Mandana indicates, in unmistakable terms, that the former view is perfectly logical and admits of being harmonised with all the srutis and smrtis dealing with mukti, he shows his definite preference for the latter view and elaborately explains and maintains it79. Unlike Samkara, who rejects the former view as coming into conflict with śrutis and smrtis, Mandana concedes that it may be maintained to be quite sound; and agreeably to this view, he interprets the Chandogya text 80 " Tasya tavad eva ciram" as conveying the idea of quickness (ksiprata) or total absence of delay in having mukti and supports his interpretation by secular illustrations like " Etavan me ciram yat snato bhunjanasya ca", ('This will be the only delay for me-that I bathe and eat and get ready'), the intention in such cases being to convey total absence of delay. The conflict between the description of 'sthitaprajna' in the second chapter of the Gita and the former view which supports sadyomukti is removed by Mandana, by taking the sthitaprajna to be a highly advanced sadhaka8 who has closely approxi- mated to realisation and is awaiting it, and not a siddha who has realised Brahman and has annihilated all his nescience. In this connection, Mandana discards 8* Samkara's interpreta- tion of the text " Tasya tavadeva ciram," according to which it should be understood to convey the delay that is caused in the attainment of kaivalya, together with its utmost limit, which

78 Bra. Sid., p. 132. line 6, "सा चेयमवस्था जीवन्मुक्तिरिति गीयते।" " Bra. Sid., compare, p. 130, lines 7 to 20 with p. 130, line 21 to p. 133, Part I. *e Bra. Sid., p. 13o, lines 7 to 16, Part I. s Bra. Sid., p. 130, lines 17 to 19. "स्थितप्रज्ञस्तावन्न विगलितनिखिलाविदः सिद्धः, कितु साधक धवावस्थाविशेषं प्राप्तः स्यात ।" * Bra. Sid., p. 130, lines 7 to 16. "न हीयं श्रतिश्चिरकालताविशिष्टं देहपातावधि मुक्तेराह, किंतु क्षिप्रताम् ; X X X अन्यथा 'तावदेव' इति न वाच्यं स्यात्, 'चिरम्' इत्येव ब्रयाव। 'तावदेव' इति तु वचनात क्षेप्रचपरता गभ्यते; अतः क्षिपरैव मुक्ति: ; न तु प्रतीक्षणीयमर्ति ; देहपातप्रतीक्षा तु तत्र नान्तरीय- कत्वाङ्गवत्यव। अथवा चिरत्वमनूद्य देहपातावधित्वमत्रोच्यते; अन्यथा चिर- त्वेऽविविश्रेष चोच्यमाने वाक्यं भिद्येत।'- Cf. St- Bhã on Chand, 6-14-2.

INTRODUCTION xxxix

consists in the falling off of the body or bodies caused by the fructified karma; and according to Vacaspatimisra's Bhamati, as interpreted by Amalananda, Mandana, when he says that the sthitaprajna of the Gita is a highly advanced sadhaka, and not siddha, should be understood as criticising 88 Samkara's view that the description of sthitaprajna in the Gita should be taken to refer to a Jivanmukta and to support the doctrine of Jivanmukti. While Mandana feels constrained to recognise the soundness of the doctrine of sadyomukti, he prefers to accept Jivanmukti in those cases in which the body persists even after realisation, owing to the persistence of a trace of avidyā (avidyasamskāra). In Mandana's opinion, the doctrine of Jivanmukti can be harmonised with srutis and smrtis in a more satisfactory manner than the doctrine of sadyomukti; the Chandogya text " Tasya tavad êva ciram " should be taken to convey only the limit of dehapata with reference to the delay (ciratva) which must necessarily be recognised in the case of Jivanmuktas; the Gita texts describing a sthitaprajna may be taken to refer to a B(a) Jīvanmukta; the trace of avidya (avidyāsamskāra) that survives in the case of a Jivanmukta becomes exceedingly attenuated and is entirely powerless to cause any physical experience (bhoga) of a binding character, though it contributes to the semblance of bhoga; a Jrvanmukta's body and physical environment have really sloughed off 85 through his realisation, though they have not yet completely perished and they bear the same relation to him as a cast-off slough to the snake to which it once belonged; and a Jivanmukta comes by kaivalya on the destruction of his present body", in which he achieved Brahman-realisation. While, thus, main- taining the latter of the two views regarding mukti and accepting Jivanmukti, Mandana sets his face wholly against Samkara's view that the force of prarabdha cannot be impeded and must be allowed

• Kalpataru, N.S.P., pp. 958 and 959. "माष्ये स्थितप्रज्ञलक्षणनिर्देशो जीवन्मुक्तिसाधक उक्त :; तत्र स्थितप्रज्ञः साधको न साक्षात्कारवानिति मण्डनमिश्रैरुक्तं दूषणमुद्धरति- स्थितप्रज्ञश्षेति।" s3 (a) Bra. Sid., Part I, p. 131, line 16 to p. 132, line I. 84 Bra. Sid., Part I, p. 131, line 21 to p. 132, line I. 85 Bra. Sid., Part I, p. 132, lines I to 3. 8e Bra. Sid., Part I, p. 132, lines 9 to 14. "येन हि कर्मणा यच्छरीरमारब्घं, तत्रैव तद्विपाकशेषाभासः।

देहपातादवगमाद्विदुषः पतितेऽस्मिन् शरीरे कैवल्यमवश्यंभावि।"

INTRODUCTION xli

may be rendered in English by the expression ens-monism. Accord- ing to this view, there is only one absolute reality of a positive kind, viz., Brahman; all the non-dualistic. texts of the Vedanta, like " Advitiyam," " Asthulam ananvahrasvam" and " Nēti nēti" teach the negation of the world (prapancabhava) as the great truth of Advaitism, which can be learnt only from Vedantic texts and not from any other source; the realisation of Brahman as the only absolute reality brings about the removal of nescience (avidyanivrtti); the negation of the world and the remoyal of nescience are negative realities and do not come into conflict with the monism of Advaita, which excludes only a second positive reality (bhava) and is quite compatible with the recognition of a negative reality other than Brahman, in the form of prapancabhava or avidyadhvamsa; in view of the necessity for recognising such negative realities, the scope of the Advaita doctrine should be restricted to positive entities other than Brahman and should not be understood as excluding certain negative realities; and the advaita taught by the Vedanta texts reduces itself, in this manner, to the accommodating type of advaita known as bhavadvaita or sadadvaita (ens-monism). In authoritative works on Advaita and Duaita, this view is contrasted sharply with the uncompromising type of strict advaita, which excludes thoroughly the reality of every category, positive as well as negative, other than Brahman. Vedantic tradition in Advaita91 and Dvaita99 classics, associates bhavadvaita specifically with Mandanamisra and refers to it as Mandanamata. Though Mandana does not use the expression bhavadvaita anywhere in his Brahmasiddhi, a careful scrutiny of that work in the light of the references in later Vedantic works to bhavadvaita as Mandana's view, discloses that Mandana is disposed to support bhavadvaita and maintain it as a sound doctrine quite in harmony with the trend of the Vedanta, more especially with the anti-dualistic texts in negative form. In the Brahma-Kanda93 of the Brahmasiddhi, Mandana introduces the bhavddvaita view in the course of the statement of an objection and, while refuting the objection, implicitly accepts the reasonableness of bhavadvaita. If this were all that could be gathered from the Brahmasiddhi concerning bhavadvaita, it would not be unfair to say that the text of that work does not adequately warrant the specific ascription of bhavadvaita to Mandana in Vedantic tradition. In some places94

91 A.S.N.S. P., 1917, p. 467, lines 10, 1I and 16; A. Rat. Ra. N.S.P. 1917, p. 18, line 14, p. 22, line 2; L. Ca. N.S.P. 1917, p. 326, lines. Iz to 23; Gu. Ca. No. 75, Mys. S.S. 1933, pp. 190 and 191. 93 N.M. Kumb. Pari, I, p. 198, line I, Pari, 4, p. I, line 4. 9 Bra. Sid., Part I, p. 4, para. 2 to p. 6, line 6. " Bra. Sid., Part I, p. 119, verse 106; and p. 121, last line.

dii -INTRODUCTION

in the Brahmasiddhi, Mandana equates the removal of nescience (avidyaniortti) with Brahman-realization (vidya); and this would appear to militate against the ascription of bhavadvaita to Mandana and one may justly wonder how his name came to be so prominently associated with this view. However, there should be no difficulty in seeing that Mandana sets forth and maintains, in unmistakable terms, the bhavadvaita view, in the Siddhi-kanda 05 of the Brahmasiddhi, where he points out that the total negation of the world (prapancabhava) is the absolutely irreducible minimum of truth that could be exclusively attributed to Upanisadic teach- ings, having due regard to the fact that Brahman, in some manner or other, is presented in all kinds of cognition. " Brahmananda- sarasvatI explicates, amplifies and vindicates Mandana's bhavadvaita as set forth in the Siddhikanda of the Brahmasiddhi. He points out that Mandana should be taken to hold that the total negation of the world (prapancabhava) and the destruction of nescience (avidyadhvamsa) are the only two negations which should be recognized to be real (tattvika), in the sense that they are not annulled by Brahman-realisation, that the negation of the world involved in the conception of its unreality has a type of existence (satta) which is superior to that of the world, and that the recognition of the reality of prapancabhava and avidyadhvamsa does not come into any kind of conflict with the conception of advaita as bhavadvaita. The full significance of the bhavadvaita view is brought out clearly in the alternative expression abhavad- Daita" which is sometimes used by the Dvaitins in their criticism of the Advaita doctrine. Mandana's name has come to be promi- nently associated with bhavadvaita, not so much for the reason that he considers avidyadhvamsa to be a real factor, as for the marked manner in which he stresses the reality of prapancabhava in the concluding part of his Brahmasiddhi and emphatically declares it to form the final and the otherwise-unascertainable (pramanantaranadhigata) import of Vedantic texts. While Mandana is prepared to reduce auidydniurtti to a positive form by equating it with vidya, he points out that these two are coeval and indistinguishable realities and is clearly solicitous" of preserving

#* Bra. Sid., Part I, p. 157. "प्रपशस् प्रविलयः शब्देन प्रतिपाधते।"- X X "कि तहिं शब्देन प्रतिषाद्ते! प्रपचाभावः ।" * L. C .. N.S. P. 1917, p. 326, lines 12 to 23. " N.M. Kumb., p. 198; and chapter 4, p. 4, line 3; N.M. tar. Kumb., p. 371. # Seo f.n. 95. " Br. Sid., Part I, p. 122, lincs I to II.

INTRODUCTION xliii

the negative character of avidyaniortti in his endeavour to reconcile its reality with the Advaita doctrine. In respect of prapancabhava, he would frankly treat it as an irreducible negative reality, present as such alongside the absolute Brahman and forming the main theme of non-dualistic Vedantic texts. There is thus discernible in the text of the Brahmasiddhi, more particularly in the Siddhikanda, ample ground for taking bhavadvaita to be a distinctive feature of Mandana's contribution to Advaita, A careful consideration of Mandana's bhavadvaita in comparison with what Suresvaracarya has said in his works with reference to prapancabhava and avidyanivrtti would disclose a striking divergence and in some places, an irreconcilable opposition between the views of Mandana and Suresvara in regard to bhavadvaita. Madhusudanasarasvatt draws pointed attention, in his Vedantakalpalatika 100, to the uncompromising antagonism which Suresvara has shown to bhavadvaita in the Brhadaranyakavartika. One of the Vartika texts quoted in this connection in the Vedāntakalpalatikā-"Nabhāvanişthönyatrāpi nişēdhah kimutākşare"- is understood by MadhusudanasarasvatI 101 to refute the view that prapancabhava should be taken to be an irreducible negative reality present alongside the absolute Brahman; and in fact one may go a step further and find in this Vartika text " nabhavanisthon yatrapi " a direct protest against Mandana's text-"Prapañcasya pravilayah sabdena pratipadyatė "-which forms the main basis of bhavadvaita. By the way, it may be useful to consider here the attitude towards bhavadvaita of the Advaitins, who came after Mandana and Suresvara. Vimuktatman, the author of the Istasiddhi, may be taken to have accepted Mandana's bhavadvaita or Sadadvaita, as Madhusudanasarasvati 10* suggests, for all practical purposes and the Istasiddhi puts forward two views 108 about the nature of avidyanivrtti, one view treating it as a fifth indefinable something (pancamaprakara), anirvacanīya, in the sense that it cannot be said to be absolutely existent (sat), or absolutely non-existent (asat) or both or anirvacaniya as the equivalent of being removable by valid knowledge (Jnananivartya); and a second view reducing it to Brahman-knowledge (Vidya) or the pure, absolute Soul (atman). Anandabodha 10 does not vacillate between these two views as Vimuktatman does and maintains, in his Nyayamakaranda, the former of these two views and discards the latter; and perhaps this is why the view that avidydnivrtti is a

100 Ved-kalpe, S. Bh. T. No. 3, Benares-1920, pp. 26 to 28. 101 Ved-kalpe, p. 28, lines 6 to 8. 10* Ved-kalpa, p. 26, lines 3 to 9. 10s I.S.G.O.S. LXV, p. 85, pam. 2 to 86, line 12 ; and chapter VIII. 10* Nyi-Mak, Chow, S.S. 1907, pp. 355 to 357; and p. 357, lines 2 to 5.

xliv: INTRODUCTION fifth indefinable something (pancamaprakara) is attributed by Appayyadrksita 10 to Anandabodha in a specific manner. Citsukha 106, in his Tattvapradipika, notices the view of Vimuktatman and Anandabodha, criticises them and holds that Advaita in the strict sense of the term, makes it necessary to equate Avidyanivrtti with the absolute Atman realised as such ("Nivrttirātmā mohasya jnātatvēnopalaksitah " 107). Madhusūdana- sarasvati and Brahmanandasarasvati, while, in their polemics with Dvaitins, they seriously maintain the perfect tenability 108 of the bhavadoaita view, in the form in which Mandana put it forward as well as in the slightly modified form in which Vimuktatman and Anandabodha adopted it, point 100 out in the constructive parts of their works that it is but an accommodation to the dualistic leanings caused by the Nyaya-Vaisesika obsessions relating to the category of negation (atyantabhava and dhvamsa) and that Citsukha's view embodied in the text " Nivrttir atma mohasya XXXX" should be regarded as decisive and thoroughly in accord with Advaita in the strict sense. It may be safely stated here, that, in the whole range of Advaita literature before Citsukha, none could be said to have so frankly maintained the soundness of ens-monism (bhavadvaita) or non-ens-dualism (abhavadvaita) as Mandana did in the concluding part of his work in connection with the exposition of his text." Prapancasya pravilayah sabdena pratipadyate"; and none could be said to have so uncompromi- singly repudiated this view of Mandana as Suresvara did in the Brhadāranyakavartika, in the observation-" Nābhāvanisthonyatrā- pi nisedhah kimutaksarē." It must also be noted in this connection that Ramatirtha 10, in his commentary on the Samksepasarīraka states specifically that it is Mandana's view that the nisedha- vakyas (negative non-dualistic texts) should be taken to

15 Sid. Ics. S. Benares, 1916, pp. 499 to 500, line I. 10 T.P.N.S.P., p. 3&1, line 5; and p. 383, line 3. 187 T.P.N.S.P., p. 382, lines 9 and 10. See f.n. 91. 1° A.S.N.S. P. 1917. p. 467, line 16. "वस्तुतस्त्वविद्यानिवृत्तेः पश्चमप्रकारत्वं भावार्द्वैतं चानम्युपगम- पराहतम्।" "ये तु पथमप्रकारादिपक्षा, ते तु मन्दबुद्धिव्युत्पादनार्था इति न तत्समर्थनमर्थयामः ।" La. Ca. N.S. P. 1917, p. 885, lines 9 to 13. Le Sam Si-Su-Anand, S.S. No. 83, p. 227.

INTRODUCTION xlv

teach prapancabhava as reality, independently of the affirmative Vedantic texts (vidhivakyas) referring to Brahman or that the latter texts should be taken to be subsidiary to the former. Sarvajña- tmamuni and Ramatirtha understand this to be Mandana's view, presumably because it is clearly deducible from Mandana's observations about the import of non-dualistic negative texts in the Brahmasiddhi. In this context, it is also pointed out in the Samkşēpasārīraka 111 that Maņdana's interpretation of the Nisēdha- oakyas obviates the need for having recourse to laksana (secondary significative force) in the explanation of the meaning of Advaita texts. IO. Mandana's attitude towards Samkara, as far as it can be made out from his Brahmasiddhi, is that of a self-confident and self-complacent Advaitic teacher towards a rival Advaitic teacher, holding divergent views on certain questions; whereas Suresvara's attitude towards Samkara is, as frankly admitted by Suresvara himself, that of a devoted disciple to his Godlike master. One of the striking features of Mandana's Brahmasiddhi is that it is based ichiefly on the basic texts of the Vedanta system-the Upanisads, the Bhagavadeita and the Brahmasutras; while Suresvara's Vartika and the Naiskarmya-siddhi are admittedly based on and intimately connected with Samkara's bhasyas and other Advaitic works. In the exposition of the Advaita doctrine, Mandana does not own any special allegiance to any Advaita teacher and plays the role of a perfectly independent and self-reliant teacher of Advaita. In the Brahmasiddhi, there is absolutely no "' instance at all in

il1 Sam. Sa-Anand, S.S. No. 83, chapter I, verses 250 to 252. 11 In the text of the Brahmasiddhi, Part I; page 26, the line "अध्यारोपापवादाम्यां निष्प्रपश्च प्रपशते।" is found quoted, This line is found in the Sarvavedantasiddhantasarasangraha (295), which is attributed by some schiolars to Samkara; and the authenticity of this work can be and has been challenged on very good grounds. In all the editions of Samkara's Bhasya on the Bhagavadgita, in the course of the commentary on verse 13, chapter 13, Sankara quotes the line "अध्यारोपापवादाम्यां extract from an earlier work, in this way :- "तथाहि संप्रदायविदां वचनम्-'अध्यारोपापवादाम्यां निष्मप्थ प्पचचते' ।"

It is obvious, therefore, that the line "अध्यारोपापवादाम्यां quoted by Mandana in the Brahmasiddhi, was not taken from any of Samkara's works. Perbaps, this line was taken, both by Mandana and Samkara, from Acaryn-Sundara- pandya's Vartika, from which Samkara has quoted three verses at the end of the Saman- vayddhikarana-bhasya. (See J.O.R.M., Vol. L p. I to15.)

xlvi INTRODUCTION

which Mandana seeks to support his view with a quotation or extract from Samkara's works; while he quotes a verse from Gaudapāda's Māndūkyākarika"" in one place, and is inclined to strengthen his Advaitic views by quoting Bhartrhari114. There are unmistakable internal evidences in the Brahmasiddhi, showing, that the antithesis between karma and jnana, which is maintained by Samkara by an elaborate process of reasoning and an over- whelming weight of scriptural authority, is wholly unacceptable to Mandana and repudiated by him without any reservation. In the Brahmakanda115 of the Brahmasiddhi, Mandana summarises and criticises Samkara's view about the antithesis between karma and jnana, rejects this view and gives his own verdict in favour of a certain type of jnanakarma-samuccaya, in which karma, in the form of Agnihotra and such other sacrifices or at least in the form of meditation (prasamkhyana), has an important place and function in the final stage of the causal scheme necessary to bring about Brahman-realisation. A careful comparison of Samkara's remarks116 on karma and jnana in his Catussūtrībhasya with Maņda- na's criticism of Samkara's position regarding the antithesis of jnana and karma, as also with the relevant portions of Suresvara's Naişkarmyasiddhi 117 and Vartika 118 and of Vacaspatimisra's Bhamatr1, would compel a critical student of these works to 113 Bra. Sid., Part I, p. 150, lines 3 and 4; Mand-kar I-11. 114 Bm. Sid., Part I. p. 26, line 21; V. pad, 3-211. 215 See Bra. Sid., Part I, p 32, line 8 to the end of p. 34, for a full statement of Satkara's view; see p. 35 to p. 36, ibid ; for Mandana's criticism of Samkar's view. See Commentary on Bra. Sid: Abhi. Pra. (R. No. 3853, Tr. C. S. Mss, in the Govt. Od. Mss. Lib.), p. 47- "तदेवं वाक्यार्यज्ञानमात्रादेव कृतकत्यतेति मन्यमानानां मतमुपन्यस्य साभिमतं ज्ञानकर्मणोः संबन्धमवतारयति-अत्रोच्यत इति।" See also commentary on Bra. Sid: Bha. Su., R. No. 3967, Tr. C. S. Ms. in the Gort. Orl. Mas. Lib,, p. 90- "तदेवं वाक्यार्थज्ञानमात्रान्मोक्षमिच्छतां मनमुपन्यस्य खाभिमतं ज्ञान- कर्मणो: समुचयमवतारयितुमाह-अत्रोच्यत इति।" 1ls Bma. St, Bha. N.S., p. 1917, pp. 51 to 70; pp. 113 to 116, line 8 to p. 129, Line 5r tT Nal. S, p. 31, I, 49; p. 38, I, verse 61 ; pp. 146 to 148, III, verses 64 to 70. il4 Brhad. Par., Part I, verse 357, si seq ; and see footnotes 41, 42, 43 and 44. supra. 119 Biamati, N.S., p 1917, p. 51, lines 5 to 54, line 2; p. 58, lines 7 to 14. Here, it should be remembered that Vacaspatimisra summarises Mandana's siddhanta as stated in the portion of the Brahmasiddki referred to in footnote 115, supra and incorporater it in the parnepaksa, which shoald be refuted before Samkarn's siddhdrta is maintained. In faet, Vacaspatimiśm has woven into lines 7 to 14 on p. 58 of his Baamsati almost the very words of Mandana in the Braamasiddhi, in lines 23 to 25 of p. 35 and in lines 17 18 and 25 of p. 1a and line I of p. 13.

INTRODUCTION xlvii

conclude that Mandana's statement of Samkara's view on karma and jnana, as purvapaksa, in the Brahmakanda of the Brahmasid- dhi, was intended by Mandana himself to be understood as a direct epitome of what all Samkara had observed on this subject in his Catussutribhasy and such intention was unambiguously indi- cated by Mandana through the significant manner in which he wove into the closing part of the parvapuksa portion of his own text, two 1a of the unforgettable sentences extracted from the end of Samkara's Samanvayadhikaranabhāsya; that the Naiskarmyasiddhi was deliberately designed by Suresvara, acting at the instance1R1 of his great master Samkara, to be a clear and effective counter- blast to Mandana's attitude towards Jnanukarmasamuccaya; anc that Vacaspatimisra, who wrote the Bhumati after writing the Tattvasamika and who had been deeply steeped in Mandana's Brahmasiddhi when he proceeded to interpret Samkara's Brahma- sutrabhasya, felt constrained to draw attention to the pronounced divergence between Samkara and Mandana in respect of karma and jnana, by introducing 182 certain portions of Samkara's text as implying a refutation of Mandana's views and by weaving relevant extracts 13 from the Brahmasiddhi into the purvapaksa pcrtions of the Bhamati, although Vacaspati would prefer to retain as much as possible of his heritage from Mandana and to read it into Samkara's exposition of Advaita. In the interpretation of the text of the Upanișads and the Brahmasūtras, Mandana adopts an indepen- dent line and has no hesitation to deviate from Samkara's bhasyas, where he finds such deviation necessary to maintain his own views. Attention has already been drawn to the 1+ differences noticeable in Mandana's interpretation of the srutis" Om iti Brahma" "Vijnāya prajnam kurvīta" "Vidyām cavidyam ca" as compared with the interpretation of these texts by Samkara and by his loyal and devoted disciple, Suresvara. Again, pointed attention has already been drawn1a5 to the divergence 190 Compare Bra. Sid. part I, p. 34, lines 20 to 23, with lines 2 and 3 and lines 9 to 13 on page 150 and lines 8 and 9 on p. 152 in the Bra. St. Bha, N.S., p. 1917. 11 Vid. sura. com-on Nai. S. (R. No. 3354, Tr. Ca. S., Govt. Orl. Mas. Lib.), p. 3- "शडूरभगवत्पूज्यपादरूपिणा माष्यकारण सक्दुपदेशमात्रादेवापरो- क्षीकृतन्रसात्मतच्वः परमहंसपरिव्रानकश्रीसुरेश्वराचार्यों गुरुनियोगात् प्राणि- नामुपकाराय शरोकप्रबन्धरूपां नैष्कर्म्यसिरद्धि श्रीमच्छारीरकपरकरणमुप- निवबन्ध।" 1# See footnote 119, supre. 1a See footnote 119, suprs. 1+ See footnotes 41, 47, 48, 53 and 54. supm. 185 See footnotes 61 and 62 and p. 20, supra.

xlviii INTRODUCTION

between Mandana on the one hand and Samkara and Suresvara on the other, in the interpretation of the Sūtra "Sarvapēksa ca yajnadisruterasvavat." A careful investigation of those sections of the Brahmasiddhi, in which Mandana discusses the relation between karma and jnana and the nature of Jivanmukti, would make it clear that his commentators 126 and Amalananda 127 are right in taking him as animadverting upon Samkara's views and rejecting them. It is clear in almost every section of Suresvara's Naiskarmyasiddhi and Vartika that he would consider it a sacrilege on his part or on the part of any other advaitin to treat Samkara's views on certain questions in the manner in which Mandana has done. It should be remembered here that Suresvara avows 118 it to be his chief task to interpret, amplify and vindicate the thoughts of his Divine Master Samkara, while Mandana plays the role of a perfectly independent advaitic teacher throughout his Brahmasiddhi. It is also noteworthy that, in the 129 interpretation of what may be regarded as the pivotal aphorism of the Vedanta system " Tat tu samanvayat", Mandana does not care to follow Samkara and wants us to take the word "tu" to indicate the difference between Dharma and Brahman, and the word ' samanvaya' in the sense of the interrelation of the meanings of words. Mandana's interpretation 30 of the oft-quoted Mundaka text "Vedantavijnanasuniscitarthah xaxx is completely at variance with Samkara's interpretation of the same text and bears testimony to the striking contrast between Mandana and Suresvara in respect of their attitude towards Samkara. In the bhasya on the Munda- kopanisad, Samkara takes 181 this mantra as referring to Jivanmuktas who have renounced all karma and firmly stand on samnyasa and 1t8 Bra. Sid. Vya. Part II, p. 264, lines 12 to 24. "मगवत्पादीयमतमुपन्यस्यनि-ये त्विति । तहूषयति-तदिति ।" 137 Kalpataru, N.S.P., pp. 958-959- "भाष्ये स्थितप्रज्ञलक्षणनिर्दशो जीवन्मुक्तिसाधक उक्तः; तत्र स्थित- प्रज्ञः साघको न साक्षात्कारवानिति ण्डनमिश्रैरुक्तं दूषणमुद्धरति- स्थितप्रज्ञश्षेति ।" i8 Nai. S., p. 8, I, 5; pp. 203, 204, 205, IV, 74, 76 and 77, Brhad. Var, Part i, verse #; Par: 11l, pp. 2071 to 2073, verses z2 to 25. 139 Bra. Sid., Fart I, p. 155, lines 8 to ir - "तथा व 'तत्तु समन्वयात्' इति चोदनालक्षणाद्धर्मात तुशब्देन विशेष्यं बक्ष समन्वयगम्यमुक्तम्। समन्वयो हि पदार्थानां संसर्गों विनियोग: ; ततो बह्म गम्यते न चोदनात इत्यर्थः ।" 19 Bra. Sid. Part I, p. 123, lines 8 to 17. im Mund Bha, on 3-26.

INTRODUCTION xlix

Brahman-realisation and become finally liberated in the sense that they realise themselves to be the absolute Brahman, the expression ' Brahmalokesu' being understood to be the absolute Brahman itself as loka and the plural number in that expression having reference to the apparent plurality of the adepts (sādhakas) before their mukti. Suresvara quotes18 this Mundaka text in his Vartika and follows up Samkara's interpretation by pointing out that, according to this text, entering into the order of samnyasa, in which all karma is renounced, is indispensable for Brahman- realisation. According to Samkara and Sureśvara, 'Vēdanta- vi jnana' in the Mundaka text is the effective Brahman-realisation arising from the Mahāvakhyas of the Upanisads and ' samnyāsayoga' is the samnyasasrama itself, which is here described as yiga in the sense of unshakable fixation in Brahman (kevalabrahmanistha). Those who are familiar with the traditions of the Samkara school know well that this Mundaka text is usually cited as the distinc- tive motto of the samnyasasrama as conceived by Samkara and his followers and that this is solemnly chanted on all occasions when anything is piously offered in the name of Sarikara or of any of his pentifical representatives. Mandana, on the contrary, disso- ciates this Mundaka text completely from the Samnyasasrama and explains it in a manner which would be characteristic of one, who refuses to believe in the supreme importance of that aśrama. According to him, 153 the expression Vēdantavijnana refers only to the indirect verbal cognition of the truth arising from Vedantic texts and not to the direct and complete realisation resulting from constant meditation; the expression ' Samnyasayogat' refers, not to samnyasasrama, but to the worshipful surrender of all actions and their results at the feet of God and constant meditation that all this is Brahman; and that the expression 'Brahmalokēsu' refers to the non-eternal producible world presided over by God Brchman (karyabrahmaloka) and does not refer to the absolute Brahman. Further, it may be deduced, as a very natural and perfectly logical corollary, from Mandana's criticism of Samkara's views on the relation of karma and jnana, that, if Mandana should be asked to give his interpretation of the word ' atha' in the first Brahma-sutra, he would have no hesitation to say that ' atha' should be taken in the sense of 'after investigating and understanding the nature of karma' (karmavabodhanantaram) and that one could hardly see any compelling necessity to take it in the sense of 'after equipping oneself with the fourfold scheme of preparatory means' (sadhana- catuştayasampattyanantaram). When considering Mandana's atti- tude towards Samkara in contrast with Suresvara's attitude ind Brhad, Vart. Part III, p. 1264, verse 148. 1m Sae footnote 130, supra.

1 INTRODUCTION

towards him, Sarvajnatmamuni's verdict 184 that Mandana-prasthāna is not Samnkaraprasthana and is different to it, leaps up into one's view with added significance. II. In none of the available authoritative works on the advaita system, Mandanamisra is identified with Suresvara, while, in many Vedantic works of the Advaita and Dvaita schools, Mandana and Suresvara are distinguished as two different advaitins. As already pointed out, there is sufficient evidence 185 to show that Sureśvara himself criticises some of the views put forward by Mandana in his Brahmasiddhi. Sarvajnatmamuni 116 and the commentators '37 on the Samksepasariraka differentiate Mandana from Suresvara and draw attention to the fact that the former's prasthana is different from Samkaraprasthana, while the latter closely follows Samkara. Prakasatman, in his Vivarana 138 and Sabdanirnaya, 38 vindicates the views of Padmapada and Sures- wara and criticises Mandana's views; and where he quotes Mandana with approval, he refers to him as the author 140 of the Brahimasiddhi and not as Suresvara. Anandabodha quotes extracts from the Brahmasiddhi in many places in his Nyaya- makaranda, accepts Mandana's views in some cases and criticises *** them in cases where he prefers to adopt Suresvara's views; and Citsukha identifies all these references in his commen- tary "t on the Nyayamakaranda, but nowhere identifies the author of the Brahmasiddhi with the author of the Vartika. On the

1*t Sani. Sa. Anand, S.S. No. 83, p. 555, verse 174-

"जीवन्मुक्तिगतो यदषाह मगवान सत्सप्रदायप्रभु- र्जीवाज्ञानवचस्तदीदगुचितं पुर्वापरालोचनात्। अन्यत्रापि तथा बहुश्रुतवचः पूर्वापरालोचना- स्वेतव्यं परिहृत्य मण्डनवचस्तव्न्यथा प्रस्थितम् ॥।" 1s5 See foutnotes 38 to 45, supra. 1as Sec footnote 134, supra. See the commentaries of Agnicitpurusottama and Ramatirtha on Sam. Sa. Auand. S.S. No. 83, p. 555, verse 174. 14 Pa-Vi-Viz. S.S. No. 5, p. 1o5, lines 4 and 5; see also the relevant portion of the Tatt, Dip Ben. S.S., p. 359, lines 23-24. 1 Sa-Nir: T. S.S., p. 71, verse 71. to Pa-Vi-Viz., S.S. No. 5, p. 32, lines 17-18. iW Siya. Mak-Ch. S.S., p. 231, line 9 ; p. 234, lines 8-9; p. 256, lines 4-5. t See footnote 141, supra, H Cempare Bra. Sid, Part I, p. 13 with Nya. Mak. Ch. S.S., pp. 338 to 351. 5ee alao Sya Mak., P. 323, lines I and 2, in which Mandana's view is discarded. * Citsukha's rommentary on Nya. Mak. pp. 231, 234, 256, 290 and 291.

INTRODUCTION li

contrary, Pratyaksvarupa, in his commentary 145 on Citsukha's Tattvapradīpika carefully differentiates Maņdanamiśra from Surēsvarācārya. Anandanubhava, a great samnyasin of the advaita school, who is presupposed 146 by Citsukha in his Tattva- pradipika and who is the author of an advaita treatise called- Nyayaratnadīpavali, 147 distinguishes Maņdana and Surēsvāra in unmistakable terms 148 in that section of the Nyayaratnadipavali in which the samnyasa of the Tridandin type advocated by Bhaskara and his followers is assigned to an inferior place and samnyasa in the strict sense of the term is maintained to be of the Ekadandin type, involving the total renunciation of all the Vedic rites and of the two external symbols of Vedic rites-the sacred thread (Yajnopavita) and the tuft of hair on the crown (Sikha). In this section of the Nydyaratnadipavali, Anandanubhava refers to Viśvarūpa, Prabhākaraguru, Maņdana, Vacaspati and Sucaritamiśra as reputed and reliable exponents of vedic religion and as having signified their approval of the samnyasa of the Ekadandin type. It is also stated in the same section of the same work that Visvarūpa and Prabhakara themselves 149 became Ekadandi-samnyasins, that Visvarupa expressed himself in favour of Ekadandi-samnyasa, in the smrti work 10 which he wrote when he was a grhastha and not subsequent to his becoming a samnyasin, and that Visvarupa came to be known as Suresvara in his Samnyāsāśrama. It may also be clearly made out from this work that Mandana did not himself become a Samnyasin, though he was prepared to recognise Sastraic sanction 151 in favour of Ekadandi-samnyasa, while Bhatta-viśvarūpa himself became a samnyasin of the Ekadandin type. A reference

145 See Nayanaprasadini on T.P., p. 333, lines 5 and 6 and p. 340, line 18. 146 See T.P., p. 6; lines 3 and 4 and Nayanaprasadini thereon. 17 Nya. Ra. Di. manuseript, R. No. 5505, Tr. Cat. Govt. Orl. Mas. Lib., Madras. 148 Nyā. Ra. Di. Ms., p. 151, lines 16 to 18- "किंच प्रसिद्ध प्रभवर्विश्वरूपप्रमाकरमण्डनवाचस्पतिसुचरितमिश्रैः शि- ष्टाअ्णीभिः परिगृहीतस्य कथ द्वषमोहाम्यां विनापला,समबः ।" 149 Nya. Ra, DI. Ms., p. 153, lines 19-20. "ननु विश्वरूपप्रमाकरौ मवत्पक्षपनितौ; तावप्येकदण्डिनी।" 160 Nya. Ra. Di. Ms., p. 154, lines 2 to 6. "गृहस्थावस्थायां विरचिते च विश्वरूपग्रन्थे द्शितवाकमपरिग्रहो दृश्यत। न चासौ अन्थः संन्यासिना विरचितः: तथाहि परिव्राजकाचार्य सुरेश्वरविरचितेति अ्रन्थे नाम लिखेत्; लिखितं तु मङविश्वरूप- विरचितेति ।" 151 See footnote 65, supra.

lii INTRODUCTION

to Visvarupa's Balakrīda 15" would show that Anandanubhava is presumably having in his mind, in this connection, the strong advocacy by Visvarupa of the Ekadandi-samnyasa in the lengthy discussion of this subject, which is appended to his commentary on verse 66 in the Prayascittadhyaya of Yajnavalkyasmrti Anandagiri, who wrote a commentary on Anandanubhava's Nyāya- ratnadipavali and also a commentary on Suresvara's Vārtika, besides several other works, has no doubt whatever that Suresvara and Mandana are different persons and points out that Suresvara repudiates 1s Mandana's view in favour of prasamkhyana in the Brhadaranyakavartika. Amalananda, in his Kalpataru, 154 draws attention to the fact that Mandana, as an advaitin, criticises some of Samkara's views and assumes that Suresvara's Vartika 155 should be taken to elucidate Samkara's views and that Mandana and Sureśvara were two different advaitins adopting different view- points. Vidyaranya, in his Vivaranaprameyasamgraha quotes 166 Suresvara under the name Visvarupacarya, thereby clearly indi- cating the identity of Visvarupa and Suresvara and refers to Mandana, 157 the author of Brahmasiddhi, as a distinct person. In his Vartikasūra, Vidyaranya refers to Brahmasiddhikara as a great writer 158 who had an insight into the spirit of the veda (Vēdarahasyavit) and quotes the verse " Sarvapratyaya vēdye vā * *" from the Brahmasiddhi in support of one of the alter- native interpretations of the text "athata adeso nēti nēti." It is clear, from this portion of the Vartikasara, and the commentary thereon, called Laghusamgraha, 15 that Vidyaranya and the commentator Mahesvaratirtha take Mandanamiśra and Surēśvara to be different persons. To avoid any possible misapprehension here, it would be necessary to observe that, according to Vidya- ranya's analysis in the Vartikasara Suresvara interprets the text "athata adeso neti neti" in three ways 160 in his Vartika; that the first interpretation avoids laksand and takes the negative text to express directly the negation of the world (prapanca); that the second interpretation has recourse to laksana and takes the negative text to indirectly convey an affirmation of the identity of iva with Brahman; that the third interpretation also proceeds on the basis of laksand and presents the negative text 182 Bi. Kri., Part II, T. S.S. No. LXXXI, pp. 29 to 31. 15s See footnote 41, supra. Is See footnote 127, supra. 55 Kalpataru, p. 921. 136 Viv. I'ra. Sam. Viz., S.S. No. 17, p. 92, lines 9 to 11. 1 Viv. Pra. Sam. Viz., S.S. No. 7, p. 224, lines 21 to 24. 158 Vart. Sa. Ch. S.S., p. 573, lines 4, 5 and 6. 1 L.S. on Vart. Sa. Ch. S.S., p. 573, lines 5 and 6. 40 Varr. Sa. Ch. S.S., pp. 573, 574, 575, verses 82, 83, 84, 93, 97.

INTRODUCTION liii

as conveying indirectiy the identity of jiva with Isvara; and that the second interpretation is more satisfactory than the first and that the third is most satisfactory. It should also be noted that, while there is some agreement between Suresvara and Mandana, as pointed out in the Vartikasdra, in the first of these three inter- pretations, Suresvara's attitude is one of half-hearted acquies- cence in it. None, who remembers Madhusudanasarasvati's remarks on Suresvara's opposition1(1 to Maņdana's bhāvādvaita, can miss in the Vartika portion setting forth the first interpretation, these facts :- that Sureśvara expressly repudiates162 the bhāva- dvaita implication in it by adducing the argument that the nisedha also comes within the scope of dvaita and, as such, comes within the scope of dvaitanisedha, while Mandana emphasises168 the bhavadvaita implication here and accepts it as a position quite consistent with the conception of advaitabrahman; and that Suresvara considers it safe, in the interest of advaita in the strict sense, to discard the first interpretation which comes dangerously near Mandana's position and, after criticising Mandana's position, proceeds to set forth, in the Vartika, the second and third interpretations. From the way in which Appayyadıkşita refers to Vārtikakāra164 and Brahmasiddhikāra,165 it may be made out that he knows that the authors of the Vartika and the Brahmasiddhi are two different persons. How- ever, in the Siddhantalesasaingraha, the first half of a verse from the Brahmasiddhi is found to be misquoted168 as an extract from the Vartika and Acyutakrsnanandatiratha also, in his commentary on the Siddhantalesasangraha, assumes that the Vartikakara, Suresvara, is the author of this verse. It would be a mistake to suppose from this erroneous reference that Appayya- drksita believed Mandana to be identical with Suresvara; for Appayyadrksita wrote a complete commentary on the Kalpataru and must have been quite aware that Amalananda assumed167 that the Brahmnasiddhi was written subsequent to Samkara's Bhasya on the Brahmasutras and that Mandana criticised Samkara's views on certain questions; and Diksita must also have been aware that Suresvara's exposition of advaita doctrine was based entirely on Samkara's works, while Mandana's exposition of advaita doctrine did not follow Samkara's works and constituted a different prasthana, as pointed out by Sarvajñatmamuni, in his

181 See footnotes 100, 101, 102, supra. 13 Brhad. Var., Part II, p. 1025, verses 196 to 199. 16s See footnote 95. 16 Sid. les. Sam. Benares, 1916, p. 418, lines 6, 7, 8. 165 Sid, las. Sath. Benares, 1916, p. 498 1s4 Sid. les. Sam, Ben., 1916, p. 473, lines 5, 6, 7. 14.See footnote 127, supra .:

liv INTRODUCTION

Samkşepasarīraka-a work with which Diksita was thoroughly familiar1d8. This misquotation, therefore, has to be accounted for as one of the possible oversights, for which he seeks the indul- gence of his scholarly readers in the apologetic verse1e9 at the end of the Siddhantalesasamgraha; or the expression "ityadi- vartikavirodhah" 170 may be the result of some scribal corruption171 in the manuscripts; or this expression has to be explained by understanding Diksita to mean that the idea contained in Mandana's text is in agreement with Suresvara's views as expressed in his Vartika and any conflict with this idea would amount to conflict with the Vartika. It may be noted here that the last explanation suggested above may be supported by a reference to Vidyaranya's Vartikasāra,173 and Vyāsatīrtha's Nyāyāmrta,178 which draw pointed attention to the agreement between Sureśvara and Mandana in respect of the idea embodied in the line " Sarva- pratyayavdyē va Further, the Dvaita tradition, as recorded in Dvaita-vedanta works, clearly differentiates Mandana and Suresvara ; and this is quite evident from the manner in which Vyasatīrtha quotes17* Mandana, in his Nyūyamrta, as holding a certain view in a previous sentence, and in the next sentence quotes Suresvara, as a different advaitic writer and as holding a very similar view. Madhusudana-sarasvati and Brahmananda- sarasvatf nowhere equate Mandana with Surésvara and assume in all their works that Mandana and Sureśvara were two dis- tinct individuals. This is quite clear from the manner in which the Vedantakalpalatika quotes175 the Vartika and Brahmasiddhi in successive sentences, as works by two different authors on Advaita and sets forth Suresvara's Vartika in sharp opposition176 to Mandana's bhavadvaita or sadadvaita. This is also clear from the way in which the Advaitasiddhi177, the Advaitaratnaraksana178 the Laghucandrika"9 and the Gurucandrika180 refer to Mandana and his views on advaita. It is also worthy of notice that 168 Sid ies. Sam. Ben., 1916, pp. 62, 75, 82, 270, 339 and 340. 169 Sid les Sam. Ben., 1915, concluding verse. 170 Sid. les Sam. Ben .. 1916, p. 473, line 7. 111 Sid,les.Sam.Ben.,1916, p.473 "इत्यादिवार्निकविरोषः।" may be a scribal corraption of "इत्यादिवचनविरोषः ।" 1 See fuotnote igs. 1 Nyayamrta. Kumb., Vol. I, p. 163. lines 6 to 9. 1* See fooinote 173. 175 Ved kalpa, p. 12. 15 Vzd kalpa, pp. 26 to 28. 11: A.S.N.S.P., 191, P. 318, lines 1, 2 and It. 178 A. Rar Ra. N.S.P., 1917. p. 21, lines 30 and 31. L. Ca. N.S.P .. 1917, p. 326, lines 13 to 23. 1## Gu. Ca. Mys. S.S N .. 75, P. 484 and pp. 190 and 191.

INTRODUCTION

the Siddhantadipa1&, the Sambandhokti82, the Subdohint183, the Anvayarthaprakasika'84 and the Sarasamgraha185 all these com- mentaries on the Samksēpasariraka, when commenting on the reference to Mandana by Sarvajnatman in verse 174 of chapter II of the Samksēpasārīraka, differentiate Mandana's advaitic pras- thana from Suresvara's prasthana in such a striking way that it would be impossible to equate Mandana with Suresvara. It would also be of great advantage to note here that Jñanamrta, in his commentary on the Naişkarmyasiddhi, called Vidyāsurabhi, while criticising 186 Mandana's view that prasamkhyana brings about Brahman-realization and Sabda cannot and maintaining the soundness of Suresvara's view that sabda can and does bring it about, emphatically suggests 187 that, though Mandana is a great Mīmămsaka, his advaitasampradāya, as emodied in Brahma- siddhi, is not satsampradaya (good and approved advaitic tradition), while Suresvara's advaitic tradition, based as it is on Śamkara's works, is satsampradāya. There are numerous works in Sanskrit purporting to give an account of Samkara's life. They mix up in a hopelessly confused manner legendary and historical materials. It would be very unreasonable to base any conclusion on the statements contained in these works, without adducing corroborative evidence from other and more reliable sources. The Government Oriental Manuscripts Library, Madras, contains over a dozen works 188 in manuscript form, which purport to give an account of Samkara's life and some of which, like the Samkaravijaya ascribed to Vidyaraņya and Srī Govindanatha's Samkaracaryacarita, are available in print 189. A poem, called the Guruvainsakāvya190,

181 Visvaveda's commentary Ms. R. No. 1558, Tri. Cat. Govt. Orl. Mss. Lib., Madras,"मण्डनमिश्रस्य तु प्रस्थानान्तरत्वात्तदीयं वचो वथाश्रुतमेवास्तु।" 183 Vedananda's commentary Ms. R. No. 2919, Tri. Cat. Govt. Orl. Mss. Lib., Madras. "अयमव न्यायो वार्तिकादिषु नेतव्यः, परिहृत्य मण्डनवचः, तस्या- न्यथा प्रस्थितत्वात् ।" 18a Anand, S.S.No. 83, p. 555- 184 Anand, S.S. No. 83, p. 555. 185 Haridas, S.S. No. 18, Ben., 1934, Chap. 2, p. 106. 186 Ms. R. No. 3354, Tr. Cat. Govt. Orl. Mss. Lib., Madras, p. 350, lines 6 and 7. 187 Do. do. 16e Samkaracaryacaritra, 2 Mss. D.C. No. 12171 and D.C. No. 12172; Śamkara- P. 351 do.

vijayavilasa, Ms. D.C. No. 12173; Samkşepasamkaravijaya, Ms. D.C. No. 12174; Ācaryadvādasaka, Ms. Tr. Cat. R. No. 146 (d); Acaryadigvijaya, Ms. D.C. No. 12380; Śamkaravijaya 4, Mss. 2 8-4-15, 0-20-5, 0-20-8, 15 b-3-1; Guruvijaya, Ms. 1-10-14. 189 Samkaracaryacarita, by Govindanatha published by the Kerala Publishing House, Trichur, Cochin State, 1926; Samkaravijaya attributed to Vidyaranyu, Anand. S.S. No. 22. 190 Śri Vani Vilas Press, Srirangam via Trichinopoly.

INTRODUCTION

dealing with the life of Samkara and his disciples and written by Vidvadbalaka-kasī-laksmanasastri, about the end of the 18th century, is available in print. The late Mr. T.S. Narayana Sastri, in his incomplete work on the age of Samkara, speaks 191 of ten Śamkoravijayas and refers 192 also to certain other sources of information about Samkara and his disciples. Almost all these works refer to Mandana and Suresvara. Some of them 193 identify Mandana with Suresvara and the Samkaravijaya 194 ascribed to Vidyaranya proceeds further to identify Sureśvara with Viśva- rūpa, Mandana and Bhattomveka. Some others 195 distinguish Mandana and Suresvara as two distinct individuals, the latter being known by the name of Visvarupa in his grhasthasrama. In onie of these works, Mandana is referred to as Kumarila's sister's husband 198. Another work 197 states that Mandana was living in Vidyalayadesa, identified with the place called Cijjalacidu. Citsukha records, in his Tattvapradipika, an old and reliable tradition that Bhattomveka is identical with Bhavabhuti 198, the author of the Malatimadhava and other dramas. Almost all the traditions embodied in these works are unanimous in associating Mandana and Visvarupa with Kumarila as his pupils, in identify- ing Visvarupa with Suresvara and ascribing to him the Naiskarmyasiddhi and the Vartikas on Samkara's bhasyas on the Brhadaranyaka and Taittirlya Upanisads, and in not ascribing the Brahmasiddhi to Suresvara or Visvarupa. The traditions in these works, which come down to the level of pseudo-biographies containing more of legendary and less of historical material, must be discarded as unreliable in so far as they come into conflict with the weighty internal evidences in authoritative Vedantic works, to which attention was drawn in the foregoing paragraphs. How unreliable the materials contained in the Sam- karavijaya attributed to Vidyaranya are may be easily seen from the way in which Vidyaranya, in his Vivaranaprameyasangraha and Vartikasara, differentiates Mandana, the author of the Brahmasiddhi, from Suresvara, otherwise known as Viśvarūpā- carya and from the arguments adduced by some writers to show the spurious 199 character of the Saikaravijaya ascribed to 191 The Age of Samkara, by T. S. Narayana Sastri, B.A., B.L., Thompion & Co., Madras, 1916, Part I, chapter III, pp. 30 and 31, 192 The Age of Samkara, by Mr. T. S. Narayana Sastri, Part I, chapter III, p. 31. 198 See footnote 188 supra. M. 18-6 D.C. No. 12380. 19* Anand, S.S. No. 22, Canto 7, verses 113 to 117. 105 Guruvamsakavya, Sri Vaņt Vilas Press, Srirangam, Canto II, verses 43 to 50. 19 See footnote 188, supra 0-20-8. 191 See footnote 188, sapra 0-20-5, 198 T.P.N.S.P., 1915, p. 265, lines 8 to 12 and com. thereon, 199 The age of Samkara, by Mr. T. S. Narayana Sastri, Part I, chap. III, pp. 148 to 159; J.O.R.M., Vol. I, 1927. "The last days of Sri Samkaricarya," pp. 330 and 131.

NTRODUCTION

Vidyaranya. As a result of a careful consideration of the host of literary evidences adduced in the foregoing paragraphs from authoritative Vedantic literature, beside the conflicting and confused accounts of Mandana and Suresvara furnished in the pseudo-biographies above referred to, three important conclusions emerge : -firstly, that Mandana, the author of the Brahmasiddhi, was never a disciple of Samkara, did not become a samnyasin, was not identical with Suresvara and represented an advaitic prasthana different from Samkaraprasthana; secondly, that Suresvara, who was known as Visvarupa in his grhasthaśrama, was a pupil of Kumarila when he was a grhastha and came to be known by the name of Suresvara when he became a samnyasin and a disciple of Samkara ; that, in his Vartika and Naiskarmyasiddhi, he controverted many an advaitic doctrine expounded by Mandana in his Brahmasiddhi; and that Suresvara nowhere departed from his avowed allegiance to Samkaraprasthana; and thirdly, that Mandana should have written his Brahmasiddhi after seeing. Samkara's bhaşyas, more particularly the Brahmasūtrabhāşya; and that Suresvara should have written his Naiskarmyasiddhi, mainly as a Sdinkara counterblast to the Brahmasiddhi probably in compliance with Samkara's desire. If the Mandana-Surēsvara equation looms large, at present, in the world of advaitic scholars and continues to hold sway over the belief of many of them, it is because they have not so far examined the grounds of this belief in the light of the internal evidence available in the Brahma- siddhi and a host of other advaitic works; and it may now be reasonably expected that, after the publication of Mandana's Brahmasiddhi, scholars will see that Mandana and Suresvara are two distinct individuals. It may not be out of place to add here that, even in the midst of the scurrilous and blasphemous references to Samkara in the Madhva work, called 900 Manimañjari, one could find that the correct tradition differentiating Mandana from Visvarūpa is preserved.

SECTION III MANDANA'S PLACE IN THE HISTORY OF INDIAN PHILOSOPHY: HIS CONTRIBUTION TO INDIAN PHILOSOPHY. Mandana's date is not difficult to determine. From the references 01 considered in the previous section, it would be clear that he was later than Bhartrhari and earlier than Salikanatha

100 Manimanjari, by Narayauapandita, Canto VII, verses 1, 8 and 9. sel fee Introduction, pp. [2'and 31 ; See Appendix V, pp. 51 and 5s; See, Rjuvi. mali, Mad. Univ. Skt. S. No. 3, pp. 20 and 21 and compare it with Bra. Sid., Part I, pp.115 to 118; See Appendix ILI for quotations from Kumania's works; See footnotes 83, 87, 88 and 115 to 121.

Iviii INTRODUCTION

and that he must have been a younger contemporary of Kumarila and an elder contemporary of Samkara and Suresvara. In all probability, Mandana was a younger contemporary of Prabhākara; for, while he quotes extracts from Prabhakara's Brhati 202 and criticises them, Prabhakara himself does not presuppose Mandana's works; but Salikanatha, one of Prabhakara's pupils and the most authoritative scholiast on Prabhakara's works, quotes "0s extracts from Mandana's works and refutes Mandana's views. The cumulative effect of the data assembled together in the article 204 on the date of Samkaracarya which appeared recently in the Journal of Oriental Research, Madras, compels a reconsideration of the date generally accepted for Samkara -- 788 to 820 A.D .-; and in the light of these data, it would be reasonable to assign Samkara's literary activity to the period-632 to 664 A.D. The following provisional scheme* of dates is suggested for the philosophical writers, whose dates have a direct or indirect bear- ing on the chronological position of Mandana in the history of Indian Philosophy ; and this scheme* relies upon Bhartrhari's date of death recorded by I-Tsing, as a landmark and takes duly into consideration all the evidences which may be gathered from relevant references in Sastra-literature and from the traditions embodied in the various Samkaravijayas and similar works. * Gaudapala : 520-620 A.D. Kumārila: 600-660 A.D. Givindabhagavatpāda: 560-650 A.D. Dharmakirti: 600-650 A.D. Prabhakara : 610-690 A.D.

Bhartrhari : 591-651 A.D. Mandana : 615-695 A.D.

Samkara: 632-664 A.D. Bhattomveka (Bhavabhuti): 640-725 A.D. Śalikanatha : 650-730 A.D. Padmapāda : 625-705 A.II. Visvardpa (Surēsvarācārya): 620-700 A.D.

This scheme may be taken to exhibit, in a fairly satisfactory manner, the chronological relation which Mandana bears to other leading advaitins and Mimamsakas mentioned here, though the dates given are of a tentative character. Mandana holds a very high place in the history of Mimamsa and Advaita. Among his contemporaries and successors, he is recognized as a high authority on Mimamsa 105 as represented by "* Compare Bra. Sid., Part I, pp. 23 to 26 and 75, lines 4 to 12 with Brhati, Mad. Univ. Skt. S. No. 3, pp. 20 and 22; and compare Vidhiviveka (Pandit-Benares), p. 109, lines 3 and 4 with Brhatt, Mad. Univ. Skt. S. No. 3, p. 38, lines 3 to 5. ** See Appendix V, pp. 5I and 52; Rjuvimala, Mad. Univ. Skt. S. No. 3, pp. 90 and ar. #* " Date of Sri Samkaracarya and some of his predecessors," by T. R. Chintamani, J.O.R.M., Vol. III, 1929, pp. 39 to 55. "s See Nyiyakanika (Pandit-Benares) introductory verse 4, Nyayaratnamala, Ch. S.S., p. 5a, last linc.

INTRODUCTION lix

the Bhatta school, next in importance only to the greatest Acarya of the Bhatta school-Kumarilabhatta. Parthasarathimiśra, one of the most authoritative exponents of Kumarilabhatta's views, in the course of his exposition of the signification of vidhi on the * * basis of Kumarila's vartika "Abhidhabhavanamahuņ shows a great solicitude for reconciling 206 his view with that of Mandana, though, in fact, Parthasarathi's view that the primary significative power of a vidhi (abhidha) turns out to be identical with the motivatory force (pravartana) constituting the meaning of a vidhi-stands out in marked contrast with Mandana's view-that contributoriness to a desired end (istasadhanatva) is the motivatory force (pravartana) constituting the meaning of a vidhi. The laboured reconciliation attempted by Parthasarathi between his view and Mandana's view in this connection is a clear indication of the profound influence which Mandana's views exercised in the sphere of the Bhatta literature. Not merely among the Mimamsa- kas, but also in the world of Advaitins, Mandana is known as pro- foundly conversant with the MImamsa-Sastra 307 (mīmūmsanisnāta) and as 'one who has mastered all the secrets of the Vedic culture' 106 (Vedarahasyavit). That Salikanatha, one of Prabhakara's pupils, when he had to refute the advaitasiddhanta, chose to state it in the words 200 of Mandana's Brahmasiddhi, and not in the words of Samkara's bhasyas and that, likewise, Jayantabhatta, who wrote his Nyayamanjari shortly after 910 Vacaspatimisra's Tātparyatīka and Anandavardhana's Dhvanyalkoa, chose to review the advaita doctrine in the words "I of Mandana's Brahmasiddhi and not in the words of Samkara-may well be taken as good ground for the inference that, during the age of Samkara and for some centuries immediately following it, Mandana's authority on questions relating to the advaitasiddhanta was recognized to be at least as high and important as that of Samkara himself. Among the advaitins, who were avowed followers of the Samkaraprasthana, some819 like Suresvara, Vimuktātman, Sarvajnatman, Prakasatman and Anandanubhava, assume an attitude of frank opposition to Mandana, where they find him deviating from Samkara, though Prakasātman,#18 the leading representative of the Vivarana school, does not hesitate to seek Mandana's support in matters in which 30s Nyayaratnamala, Ch. S.S., p. 52, last two lines to the end of p. 53. 301 See footnote 187. 306 See footnote 158. 109 See Appendix V, pp. 51 and 52. #10 See Nyayamanjari, viz., S.S. Ben., Vol. VIII, p. 67, line 6, p. 48, lines 20 to 27 and p. 49, lines I and 2. #1 Sce Nyavamanjari, viz, S.S. Ben., Vol. VIII, pp. 526 to 527. *1F See footnutes 41 to 45, 22, 110, 134. 137, 118, :39 and See Nya-ra-di-ma. p. 169, line 18 to the end of p. 170. s1a See footnote 140.

1x INTRODUCTION

Mandana agrees with Samkara; Vacaspatimisra, in particular, among the earlier commentators on Samkara's Brahmasūtrabhasya reads Mandana's views "14 into Samkara's text wherever he finds it possible to do so and refers to those views as the pürvapaksa"1" sought to be refuted, in several instances where Samkara's observations are irreconcilably opposed to them; and several post-Smakara advai ins*16, like Anandabodha, Cituskha, Madhu- südanasarasvatr and Brahmananda, have given, in their works, an honoured place to Mandana as a great authority on Advaita. Mandana wrote three works on Mimamsa-the Mimdisanukra- manika"1, the Bhavanavivekaa18 and the Vidhivivekan", one work on the philosophy of language-the Sphotasiddhi29, one work on Epistemology -- the Vibhramavivekan and one work on Advaita- the Brahmasiddhi". In the Mimamsanukramanika, Mandana epitomises, in brief and terse anustubh verses, the siddhantas of each of the adhikaranas of Jaimini's sutras, according to Sabara- svamin's bhasya. The Bhavandviveka is an exposition of the nature of the activatory force, called arthabhavana, in accordance with Kumarilabhatta's vartika and differentiates it, as the signifi- cation of the non-modal generic phase of verbal endings, called akhyata, from the meaning of the roots, after controverting the Vaiyakarana view which includes bhavana in the meaning of the roots. In the Vidhiviveka, which is the biggest of the Mimamsa treatises written by Mandana, he makes his special contribution to the Mimamsa theory of interpretation of mandatory prcpositions (vidhis) and maintains, after an elaborate course of reasoning, that the motivatory force, called pravartana, which is conveyed by mandatory suffixes, reduces itself to the form of 'contributoriness to a desired end' (istasadhanatva), the main thesis of the work being embodied in the oft-quoted verse :-

1% "Pumso nēstābhyupāyatvat kriyāsvanyah pravartakah! Praurttihētum dharmam ca pravadanti pravartanām !! " The special value of Mandana's theory of vidhyartha consists in this-that, while it utilises with a sweet reasonableness, the most acceptable part of the old Nyaya theory of vidhyartha, it 114 Bhamatt N.S.P., p. 57, lines 2 and 3. a15 See footnote 119; and see BhamatI N.S.P., p. 959, lines 2 and 3. #15 See footnotes 91, 96, 104, 106, 107, 109, 177, 178, 179-180. 117 Edited by Dr. Ganganath Jha in the Ch. S. S. Benares. The Princess of Wales, Sarasvati Bhavana texts Benares No. 6 # The Pandit Benares. 10 Madras University Sanskrit Series No. 6: Madras Oriental Series No. 1, M.L.J. Press, Mylapore. # The present edition of the Brahmasiddhi. Vidhiviveka, the Pandit edition, D. 241.

INTRODUCTION lxi

furnishes to the advaitin a very powerful argument by which he could easily disarm his Mimamsaka opponent of the Bhatta as well as the Prabhakara school and render nugatory the Mimamsakas' endeavour to show that the Upanisads would be purposeless unless their teachings could be subordinated to the injunctions of the Karma or Upāsanā sections of the Veda. After showing in his Vidhivivēka why istasadhanatva should be recognised as the vidhyartha, Mandana finds it easy to show in his Brahmasiddhi that the Niyoga of the Prabhakaras would turn out to be an. unmeaning shibboleth, unless it comes to be equated * with istasādhanatva and that, even on the view that the validity of sastras rests upon their bringing about a fruitful activity and not merely upon giving correct information about truth, the Upanisadic texts could be maintained to be purposeful and valid, inasmuch as they lead to the highest kind of pravrtti 25 in the form of meditation on the Absolute Brahman as the only reality, such upäsana being indispensable for transforming the indirect know- ledge of Brahman arising from the Mahavakyas into direct Brahman- realisation and such pravrtti being directed towards the highest end of human endeavour, viz., Brahman-realisation concomitant with complete liberation from bondage (mukti). The Sphotasiddhi is a spirited defence of the sphota theory of Vaiyakaranas, as expounded by Bhartrhari, and meets the objections advanced against the sphota theory by Kumarilabhatta and Prabhakara. Mandana's view is that the siddhanta of the Mimamsakas would in no manner be prejudiced by the acceptance of the sphota theory, but would gain immensely, 236 on the contrary, through that theory, by finding its ultimate fulfilment in the absolute monism of advaita. Mandana uses rather strong language $97 in the second and concluding verses

$84 Bra. Sid., Part I, p. 115, lines 11 and 12 and 117, lines 3 to 5. $35 Bra. Sid., Part I, p. 159, lines to to 13. 836 Sph. Sid., Mad. Univ. Skt. S. No. 6, verse 2. See commentary on the expression and see verse 36. $37 Sph. Sid., See verse 2, p. 7." दुर्विदग्धैरवक्षिप्ते दर्शने पददर्शिनाम्। यथागमं यथाप्रज्ञं न्यायलेशो निदर्श्यते॥ and see p. 264. सान्द्राविद्यातिमिरपटलाच्छादितान्तढश ये ढष्टि मन्दा वरमुनिमते कुवते सावमानम्। तेभ्योऽविद्यातिमिरपटलोखेखिनी संहितेयं स्पष्टन्यायैर्घटितसुमतिर्दर्शिता स्फोटसिद्ि: II.

1xii INTRODUCTION

of his Sphotasiddhi, in referring to the opponents of the sphota theory. In the second verse, he says that his object is to vindicate the sphota theory against the sneering attacks by some perverse and ill-bred scholars and in the concluding verse he describes such scholars as dull-witted persons whose inner vision has been obscured by the cataract of ignorance. These uncomplimentary references should not be understood as including within their scope even Kumarilabhatta; for in that case, these references would militate against the tradition generally accepted by almost all the great sastraic authors, that Mandanamisra was one of the senior pupils of Kumarilabhatta. There is nothing in any of Mandana's works to show that he was disrespectful to Ku narila and there is sufficient evidence to show that he had great regard 238 for Kuma- rila's views on points on which he agreed with him. it is a fact that Mandana criticises Kumarila's views in many places, but it snould be remembered that he does not hesitate to criticise the views of any philosopher, however eminent he may be, whenever he finds good reason for an honest difference of opinion. A careful comparison 939 of the earlier portions of the Sphotasiddhi with the relevant portions of the Brhati by Prabhakara would induce one to think that Mandana has in his mind Prabhakara's sneering remarks *30 against sphota theory and in fact, the learned com- mentator on the Sphotasiddhi-Rsiputra-paramesvara-is inclined to believe that Mandana is referring to Kumarila's pupils 21 when he uses the phrase "durvidagdhairavaksipte". It should also be remembered here that, throughout his criticism of Brhatrhari's sphita theory, Kumarila adopts a respectful and apologetic "" attitude, never uses any sneering remark which may be brought under the category of avaksepa and apologetically observes, 213 at the end of the criticism of sphota in the Slokavartika, that he has to discard the sphota theory as it would be incompatible with the realism of the Mimamsa-siddhanta, particularly in respect of the reality of Vēdic texts. Mandana's view on the nature of bhrama or erroneous cognition, from the advaitic standpoint, is set forth on pages 136-150 of the niyoga-kanda of the Brahmasiddhi, partly in verse and partly in prose. Error or erroneous cognition, which is the central

• Vibhramaviveka, M.L.J. Press, Mylapore, Madras. See verses 126 and 127. * Compare Sphotasiddhi, pp. 21 to 23 with Brhatt, pp. 145 and 146 (Mad. Univ. Skt. S. Nos. 3 and 6). ** See Brhatt, p. 160 (Mad. Univ. S.S.), p. 160. "तस्माद्विडम्बनषा- 'विवर्ततेऽर्भभावेन' इति ।" * Sphotasiddhi, commentary, p.8, Mad. Univ. S. S. No. 6. ** Ślokavartika Ch. S.S., pp. 51o to 544- Do. p. 544-

TNTRODUCTION Ixiii

problem of epistemology, is the main theme of another work by Mandana, called Vibhramavivēka, which may be said to be the metrical counter-part of pages 139-150 of the Brahmasiddhi. The four chief theories of bhrama (khyātivada), Atmakhyāti, Asatkhyati, Akhyati and Anyathakhyati-are briefly stated and critically reviewed 234 in the Vibhramaviveka and the Bhatta theory of Viparitakhyati, 235 which is practically the same as the Nyaya theory of anyathakhyati, is sought to be maintained. In his Brahmasiddhi, Mandana maintains that the Bhatta theory of vi parītakhyati 288 should, for all practical purposes, be adequate even from the advaitic view-point and when the nature of the object of erroneous cognition is examined, this theory reduces itself to a form in which it is hardly distinguishable from the anirva- canīya khyati 287 of advaitins. It would be very helpful to students of Indian epistemology to make, in this connection, a critical and comparative study of the various theories of bhrama (khyati vada) propounded by the differ- ent schools of Indian philosophy. There are five theories of bhrama; viz., the theory of self-apprehension (atmakhyati), the theory of non- being's apprehension (asatkhvati), the theory of non-apprehension (akhyati), the theory of mis-apprehension (anyathakhyati), and the theory of indefinab'e's apprehension (anirvacaniyakhyati). The Yoga- cara school of Buddhism, otherwise known as the Vijnanavada school, explains erroneous cognition as consisting in the 'self', which is identical with consciousness, externalising itself in the form of objects like silver; all determinate cognitions of objects, according to the Yogacara subjectivists, are erroneous ; this theory of bhrama is called atmakhyativada (theory of se'f-apprehension). The Nihilistic schopl of Buddhists, otherwise known as the Madhya- mika school, explains bhruma as consisting in the cognition of a non- being (asat) ; in the case of the erroneous cognition ' this is silver', which arises where there is no silver, the object of the cognition is a non-being (asat); on the strength of experience, even non-being should be taken to admit of being cognized; this theory of bhrama is known as asatkhyativada. The Prabhākara school of Mīmamsakas explains all cases of bhrama as cases of non-apprehension. They contend that, in the cognition of silver where only nacre is seen, two cognitions arise in fact, one cognition being the perception of nacre in the general way as this (idam) and not as possessing the distinctive feature of nacreness, and the other cognition being the

13 Mad. Or. S. No. I, M.L.J. Press, Mylapore, Madras. 235 Vibh. vi, M.L.J.P., 1932, verse 126 et seq. 26 Bra. Sid., Part I, pp. 136 to 150, lines 13 and 14. 337 Do. p. 150.

lxiv INTRODUCTION

recollection of silver previously cognized elsewhere. The recollec- tion of silver in this case is not identified by the knower as recollection, but is cognized by him merely as cognition, since the object or recollection, viz., silver, is thought of merely as silver, stripped of its association with past time and the particular place where it was seen. The Prabhakaras describe such recollection by the phrase pramustatattakasmarana or 'recollection of an object robbed of its that-ness'. In certain other cases of bhrama like 'the conch is yellow' (pitah sankhah), the prābhākara theorist explains that two imperfect perceptions arise, one being the visual percep- tion of a conch as such, its real colour being missed, and the other being the visual perception of the yellow colour of the bilious matter which causes jaundice (pittadravyapftima), the rela- tion of the yellow colour to the bilious substance being missed. Thus in all cases of bhrama, two distinct cognitions-either a perception and a recollection or two perceptions -- arise; their dis- tinction is missed; and the difference between objects comes to be missed for the time being; as a result of such non-discrimination, volitional decision (pravrtti or yatna) leading to voluntary activity arises; a voluntary activity with a view to seizing the object of bhrama, such as silver, follows; the knower in such cases, acting on his knowledge, realises through his experience that his activity has become futile, as he finds only nacre on the particular spot and no silver at all; and in those cases, in view of the fact that the volitional decision (pravrtti) of the knower concerned leads to a futile activity, the cognitive antecedent of such a futile praurtti is technically called bhrama. It will be seen that, while the Prabha- karas are prepared to give a place to the term bhrama in their vocabulary, they maintain that all experiences are valid (anubhutih prama) and that the so-called cases of bhrama are only undiscrimi- nated jumbles of cognitions whose objects also happen to be undiscriminated for the time being (jnānayoh visayayośca vivēkā- grahat bhramah). In other words, according to the Prabhakaras, to experience is to experience validly and to err in experience is to experience imperfectly, though validly, the imperfection con- sisting merely in non-discrimination and not in misapprehension. The Bhattas, for all practical purposes, adopt the Nyaya theory of bhrama, with this difference that they describe a bhrama as niparitakhyati or contrary experience; that they do not account for bhrama through extra-normal sense-relation, and that the relation (samsarga) between nacre and silverness (rajatatva) or 'idam' and 'rajatam' (this and silver), in the case of the misapprehension of nacre as silver, is a non-being138 (asat).

T* See Sa, Dip. N.S.P., p. 58, lines 4, 5 and 6.

INTRODUCTION 1xv

Among the Vedantins, those of the dualistic school (Dvaitinah) maintain what they call their own version of anyathakhıyati and contend that, in cases of erroneous experience like śuktirajata- bhrama, the silver which is presented in bhrama is non-being out- and-out (atyantasat) within the sphere of nacre, though it is real elsewhere, and the chief argument in support of this view is that the sublating cognition (badhakapratiti), which arises later takes the form-"there was no silver at all here in the past; it is not here now, and it will never be here in the future" (nātra rajatam asīt, asti, bhavisyati), and it totally denies the existence of silver within the sphere of nacre in the past, the present and the future. The Vedantins of the Visistadvaita school 23ª adopt the Prabha- kara theory of akhyati with certain modifications and their version of akhyati is known as ' non-apprchension cum apprehension of reality' (akhyatisamvalitasatkhyati). Sri Ramanuja and his followers hold that the object of bhrama is always real and there is strictly speaking no invalid cognition at all. In the perception of nacre as silver, it is the silver which is included among the component parts of nacre that is seen. They assume that substances which are similar must have some component parts in common, that silver is made up of parts of nacre and parts of silver and is called silver because the constituent parts represented by silver predominate; that in the constitution of nacre, likewise, the pre- dominating part is represented by nacre and there is a small portion of silver; and that this small portion of silver it is, that happens to be seen when nacre is seen as silver. Thus according to the school of Sri Ramanuja, a person who errs in cognition really blunders into a subtle truth, which under normal conditions, is missed or ignored. A critical student of Indian philosophy would find reason to be dissatisfied with every one of these theories of bhrama. The non- existent or non-being (asat) is an absolute zero and cannot be pre- sented in any experience, though the Madhyamikas insist that we are helpless in the matter and have to recognise the possibility of asat being presented in experience on the strength of experience itself. The Yogacara idealist endeavours to improve upon the nothingistic explanation of the Madhyamikas by saying that con- sciousness comprises its configuration (sakaram vijnanam), and in its externalized form, it is presented in itself as its object. But one can easily see that this explanation involves a number of inconsistencies. The Nyaya realist realises that nothing but reality (sat) admits of being presented in experience; he explains that error consists in confounding one reality with another reality and

" Śri Bhasya, pp. 183 to 188 (N.S.P.)-1916.

1xv1 INTRODUCTION

complicates his theory by trying to bring the absent reality with- in the range of the sense-organ concerned through the extra-normal relation (alaukika sannikarsa) represented by some form of cognition itself (jnānalaksanā pratyāsatti). The Bhātta realists, while adopting the theory of anyathakhyati, find it necessary to accommodate them- selves to the asatkhyati theory, in holding that the samsarga element, in the apprehension of nacre as silver and in such other cases, is a non-being (asat). The Prabhakara realist sees the danger of com- promise with the asatkhyati on the one side, and on the other side, sees how the Nyaya theory that one reality is present as another reality (sadantaram sadantarātmana grhyate) would inevitably reduce itself to a variety of asatkhyati for the obvious reason that one reality never exists (is asat) in the form of another reality. In order to avoid all these difficulties the Prabhakara realist adopts the extreme theory of akhyati. Though this is the only theory which could be said to be perfectly consistent with realism, it is not adequate to account for the volitional decision (pravrtti) and the further activity that follows a bhrama. As Vacaspatimisra points out in his Tatparyatika240 and Bhamati, a4 in the akhyativada, one could find as much justification in non-identification (abheda- graha), for the two ccgnitions in cases of bhrama appearing as two cognitive units and consequently for the two objects in such cases appearing as different, as in non-discriminaticn (bhēdagraha), for the two cognitions and their two objects in such cases appear- ing as one and the same; and as a result, if there should be voli- tional decision in the direction of activity on the latter ground, there should be voliticnal decision in the opposite directicn of abstention on the former grcund and the knower should hang between pravrtti and nivrtti. These difficulties, the advaitins endeavour to meet by propounding the theory of anirvacani- yakhyati and explaining bhrama as experience of a relatively real object, which is neither absclute being (sat) nor absolute non-being (asat) nor both. According to the Advaitins, when nacre is seen as silver, for instance, what happens is this :- over the real sub- stratum (adhisthana) represented by a nacre, or more correctly, nacre-delimited spirit (suktyavacchinnacaitanya), the beginningless posițive mist of nescience (anadibhāvarupājnāna) happens to be thrown; when the sense of sight comes into relation with nacre in a general way, the mist is partly dispelled by the cognitive modification of antahkarana, which takes the form "this" (idamakaravrtti); the mist of nescience however, continues to veil the nacreness of what is seen as " this " (idam), and reinforced

:0 N.V.T. Tika, K.S.S. 24, p. 89. 241 Bhamail N.S.P., p. 28.

INTRODUCTION 1xvii

by the prepossessions of the knower's mind and the similarity be- ween the object seen as "this" and silver, undergoes transforma- tions, with the result that silver comes into being also with the cognition of silver, which is but a cognitive modification of nescience (suktyavacchinnacaitanyādhișthitāvidyā rajatarupēņa rajatākāravrttirūpēņa ca pariņamatē 4) silver, which thus comes into being has relative reality; it is said to be anirvaca- neya in the sense that it does not admit of being definitely describ- ed as sat (being,) or asat (non-being,) or both; and it is also said to be prätibhasika in the sense that it is coterminous with its presenta- tion in cognition. It will thus be seen that the advaitin's theory of bhrama regards it as a cognitive complex consisting of two cognitive factors, one of them being a vrtti of antahkarana and the other being a urtti of avidya. According to this theory, the object of a bhrama is real in a relative sense and comes into being along with the bhrama and lasts as along as the bhrama lasts; and there is no need for accommodation to asatkhydti or for any complication in the form of extra-normal (a'ankika) sense-relation. That the Advaitins have no particular animus against the advocates of anyathakhyativada is evident from the way in which they are readily willing to accept the explanation of anyathakhyati in the case of what is known as sopadhikabhrama, where the object of bhrama hap- pens to be within the normal scope of the sense-organ, as for in- stance, in the erroneous perception of a crystal (śphatika) as red coloured, when a japa (China rose) is seen to be in its vicinity. Such students of Indian philosophy, as are capable of critically reviewing the five "theories" of bhrama (khyativada) set forth here, would not find it difflcult to conceive of an appropriate graph by means of which the epistemological interrelation of these theories may be exhibited and comprehended. If one could imagine that epistemological thought starts with asatkhyūti as centre and, in its endeavour to escape from it, swings forcibly between the two diametrical termini of anyathakhyati and akhyati, it would not be difficult to imagine that such thought inevitably describes a com- prehensive epistemological circle in the form of anirvacanīyakhyāti, which easily accommodates itself to akhyati in respect of the non- discrimination of the two urttis constituting a bhrama and to anyäthakhyati by complete surrender in the case of sopādhikabhramu. It would be quite appropriate to consider here the various views regarding the way in which the validity and invalidity of a cog- nition, or truth and error, or pramanya and aprāmanya have to be accounted tor and ascertained. The Naiyayikas hold that validity and invalidity of cognitions are made out through extrinsiq #t Advai-Pari. Venk. P., p. 118.

Ixviii INTRODUCTION considerations and are brought about by extrinsic circumstances. In other words, according to the Naiyayikas, validity and invali- dity cannot be said to be intrinsically made out (svatogrāhya) or intrinsically brought about (svatojanya). Intrinsicality (svatastva) in respect of the knowledge of reality consists in reality being made out by every means by which the cognition having it is ascertained but not ascertained to be invalid. This definition of svatogrāhyatva is expressed thus in the technical language of Nyāya :- ' " Prāmānyasya jnaptau svatastvam tadaprāmāņyāgrā- hakayāvajjnānagrāhakasāmagrīgrāhyatvam". Whenever a person knows that he cognises and does not know for the moment that he errs, he also knows that he validly cognizes :- this is the conten- tion of the advocates of svatograhyatva or the theory that validity is intrinsically made out. Thus, if a person could become aware of the existence of a cognition in him in a hundred ways without becoming aware that that cognition is erroneous and if in any one of those cases he becomes aware of the cognition only without becoming aware of its validity, the definition of svatogrāhyatva would not hold good and the view that validity is made out extrinsically (paratograhya) has inevitably to be accepted. The Naiyayikas explain their position thus in regard to this question. A determinate cognition like "this is silver" (idam rajatam) is called vyavasāya and it is presented first in the anuvyavasāya (after- cognition or consciousness of a cognition) which takes a form like this -- "I cognize this silver" (idam rajatam janami), and in this anuvyavasaya, the validity of the cognition referred to is not presented. If such anuvyavasāya were to invariably take cogni- sance of the validity of such vyavasaya, it would not be possible to account for the doubt which an inexperienced person feels regarding the validity of such vyavasaya. So, in such cases, the validity of the uyavas.iya "this is silver" should be ascertained through the practical result to which it leads. If the voluntary decision and activity following such vyavasaya should turn out to be fruitful and if the knower should actually find himself in a posi- tion to get the silver which he wanted, such uyavasāya (cognition) is recognized to be valid. The process of inference through which one's mind may pass in such cases is usually put in this form :- 'This cognition is valid, because it leads to a fruitful effort; any cognition that leads to a fruitful effort is valid, as another valid cognition already realized to be such in experience (idam jnanam pramā; saphalapravrttiianakatvāt ; yadyat saphalapravrttijanakam tat inandin prama; yatha pramantaram). It should be borne in mind, in this connection, that causing fruitful effort is, according to 8i9 Ta. Dip, Bal. P., P. 359.

INTRODUCTION Ixix

Nyaya, the ground of inferring validity, while validity itself consists in the cognition in question cognising a thing as possess- ing an attribute which it really has. In that the Naiyāyikas make the ascertainment of the truth of a cognition dependent upon its agreement with its expected workings or, in other words, with the consequences which are expected to arise from it in the experience of the active subject, their view would appear to be closely similar to that of the modern pragmatist. However, they do not lose sight of the fact that pragmatism is only a method of ascertaining truth, that this method itself presupposes truth whose nature has to be explained independently of agreement with practical work- ings and that, if the truth presupposed by the pragmatic argument were itself to be ascertained pragmatically through inference, the fault of regressus ad infinitum would inevitably follow. Having due regard to such difficulties, the Naiyayikas define truth as consisting in correspondence with reality and thus combine their pragmatic theory with a theory which has much in common with what is known as the correspondence notion of truth in western philosophical literature. The Nyaya definition of validity (pra- mätva) makes it clear that truth consists in correspondence with reality. The Naiyayikas also point out that, only in cases where a cognition leads to effort in practical experience or it happens to be pravartaka, it becomes necessary to ascertain the validity of such cognition in order to ensure unfaltering effort (niskampa- praurtti); and that, on the first occasion of halting effort (sakampa- praorthi), it is not necessary that the cognition leading to such effort should have been definitely made out to be valid and it would do if such cognition should not have been definitely ascertained to be invalid. It can be easily seen from this that there is no room for any fear of anavastha (endless regression) or atmāśraya (self- dependence) in the pragmatic method of inferring truth as employed by the Naiyayikas. In respect of the question hew validity and invalidity are brought about, the Nyaya theory is that they are brought about by certain extrinsic circumstances which, for the sake of convenience, are called gunas (good fe itures) and dösas (defects); in other words, the Nyaya theorists maintain paratastva (extrinsicality) in respect of the utpatti (production) of validity and invalidity of a cognition as well as in respect of their jñapti (knowledge). For instance, the validity of a perception is secured by the good feature (guna) consisting in the adequacy of the contact between the sense-organ concerned and its object; and its invalidity is the result of defects such as distance and some disease affecting the sense-organ. It would be interesting to make here a comparative study of the epistemological theories put forward by other schools of Indian

Lxx INTRODUCTION

philosophy about the way in which truth and error are made out. The Samkhyas maintain that both validity and invalidity are intrinsically made out in the sense that it is by virtue of the reflection or proximity of the same cit (self-luminious conscious- ness), that the existence of a cognitive ortti and its validity or invalidity are illuminated. The Prabhakaras make no difference between vyavasaya and anuvyavasaya and maintain that, in every cognition, the knower, the known object, and knowledge itself, along with its validity, are presented. They advocate the theory of intrinsicality (svatastvapaksa), in so far as validity (pramatva) is concerned; and there is no question of error (apramatva) in their theory, since they maintain that all experiences are valid (anubhutih, prama). The Bhattas contend that cognition is to be inferred through its effect, called jnatata or prakatyu, which consists in what some of them describe as temporary luminosity (prakāsa) arising in known objects and referred to in propositions like 'this is known' (ayam jnatah) and that, in such inference, the cognition which has caused jnatata and its validity are presented. The validity which is thus intrinsically made out may be stultified by a subsequent sublating cognition; and thus, in the Bhatta theory, invalidity (apramatva) is extrinsically made out. The Bhattas are, therefore, to be taken to advocate svatastva in the case of validity and para- tastva in the case of invalidity. Murarimisra, who does not go the whole hog either as Prabhakara or as Bhatta, but who is undoubt- edly a Mimamsaka, recognises, like a Naiyayika, that a cognition (vyavasdya) is cognised by its after-cognition (anuvyavasdya), but maintains, unlike a Naiyayika, that the validity of vyavasaya is also presented in the same anuvyavasdya. It will thus be seen that Murarimisra is an advocate of the theory of the intrinsicality of validity (pramatvam svato grhyate). The Bauddhas, on the other hand, hold that all determinate knowledge (savikalpaka), in so far as one is conscious of it, is erroneous (aprama) and its apramatva is intrinsically made out; while, through inference, the validity (pramatva) of indeterminate cognition (nirvikalpaka) is extrinsically made out. The Buddhists thus advocate the theory of extrinsi- cality (paratastavapaksa) in regard to validity and intrinsicality (svatastvapaksa) in regard to invalidity. According to the Advaitins, the validity of a cognition is intrinsically made out in the sense that the witnessing inner spirit (saksicaitanya) which illuminates the valid cognitive vrtti, also illuminates its validity (pramatva) and the invalidity (apramdtva) of a cognitive urtti is inferred extrinsically, through the resultant effort becoming futile. In order to evaluate adequately the different theories of pra- matva and apramatva set forth here, it is necessary to note that the Naiyayikas would answer in the affirmative, the question

INTRODUCTION 1xxi

'Is error possible in realism'-and would explain the possibi- lity of error by showing how a real substantive (visēsya) and a real attribute (prakāra) may be erroneously correlated when they are presented in cognition and thus save realism itself from being ruined by conceding the possibility of error. The Prabhakara realists think that any concession of the possibi- lity of error (bhrama) would spell the ruin of realism and insist that all experiences are valid (anubhutih prama) and that the so- called bhramas involve an element of non-discrimination (avivēka). The Bhatta realists adopt the anyathakhyati of Nyaya with suitable modifications; and in order to effectively preserve realism, they would make the knowledge of cognition (jñana) dependent upon the knownness (jñatata) of the object (jñeya) and thus provide an effective counterblast to idealism which seeks to merge all jňēya in jnana. The Buddhist idealist rules out truth and considers all determinate knowledge (savikalpaka) erroneous. The advocates of the theory of intrinsicality of validity (pramanyasvatastvavadinah) more especially the Bhattas and the Advaitins, would generally emphasise the ideas that, in a valid cognition, the object is not stultified by a subsequent sublating cognition and is not merely re-exhibited through a reminiscent impression, the former of these two features being stressed in particular; and this way of looking at pramatva would be quite in accord with the view that apra- matva is made out extrinsically and pramatva intrinsically. It may also be noted, with advantage, that, in the Nyaya theory, anuvyava- saya (the subject-centred after-cognition) is regarded as self luminous (svaprakasa) in the sense that it reveals itself along with the vyavasaya (the object-centred cognition in which the knower and knowledge are not presented); and that, in this respect, the Nyaya realist seeks to combine in a way his objectivism with an aspect of subjectivistic thought which is not incompatible with his realism. In this kind of compromise, a danger is lurking, as students of Advaita may easily see, and this danger consists in the manner in which the Nyaya view lends itself to anuvyavasāya being treated as a fragmentary appearance of the absolute reality represented by the absolute self-luminous consciousness called cit. An intelligent attempt to review synthetically all the theories of bhrama known to Indian philosophy will bring to light the fact that, in some manner or other, a negative element is involved in every one of the five khyātivadas (theories explaining the nature of bhrama). In the asatkhyati doctrine, the negative element is obvious; and in atmakhyati doctrine, it is obvious in so far as objective externality is concerned. In the anyathakhyati view, the negative element is to be found in the samsarga part or in the

1xxti INTRODUCTION

idea that one reality is presented as another reality which it is not or that a real substantive is presented as having a real attri- bute which it has not; and in the akhyāti doctrine, one can easily detect the negative element in the idea of inon-discrimination (avivēka), The anirvacanīyakhyāti doctrine appears;on the sur- face to eschew the negative element from the conception of bhrama; but, in fact, the negative element is replaced by relativity, which implies a negative element and transfers the negative element from the side of object to the side "of definite predications (nirvacana) with reference to the object. A care- ful investigation of the Advaitin's anirvacanīyakhyati, as com- pared with the other theories of ohrama, would lead to the mystery of error being unravelled through the disentanglement of negalivity, which is the inner core of bhrama. But this would not amount to all the theories of bhrama being reduced to the level of asatkyhati; for, it should be remembered that negativity is only the other side of relativity and an aspect of reality. If one might be permitted here to indulge for a while in epigrammatising, one might well say that yes (sat) and no (asat) are the fulcra of all epistemology as they are of all metaphysics; that yes and no are but phases of the same reality; that all appearances are the off- spring of a ctoss between yes and no; that it will be evident through the germination of yes and no, that yes is no and no is yes and that error (bhrama) is the antechamber of truth (prama). Mandana's contribution to advaitic ontology and advaitic exe- gesis and ethics is no less important than his contribution to advaitic epistemology. In the Brahma-kanda of the Brahmasiddhi, Mandana elucidates the nature of reality as the absolute Brahman and shows that, according to the Upanisads, it is the only reality and absolute existence, consciousness and bliss (sat, cit and dnanda) and that as absolute ananda, it constitutes the highest purusartha, viz., moksa; " and incidentally, the negative conception of apavarga, which, according to the Naiyayikas, consists in the annihilation of all the duhkhas, is shown to be unsustainable."5 In the Tarkakanda of the Brahmasiddhi, Mandana maintains by an elaborate process of reatoning, the relative superiority of the advaita texts, as pra- mana, in relation to perception and other pramanas, refutes the doctrine of bhedabheda" advocated by Kumarila and Bhartr- prapañca, and in a brilliant critique" of the concept of difference (bheda), shows how the reality of this concept cannot be maintained tse Bra. Sid., Part I, pp. 4 and 5. Do Do. p. 16, lines 15 and 16. 567 Do. pp. 39 to 44. Do. pp. 63 to 70. pp. 44 to 63.

INTRODUCTION Ixxiii

with the help of any of the recognised means of valid knowledge. In the Niyoga-kanda of the Brahmasiddhi, Mandana exposes fully the hollowness of the Prabhakara concept of niyoga or karya, shows how this concept would turn out to be an unmeaning shibboleth unless it is reduced to the form of istasadhanatva* (contributori- ness to a desired end) and explains fully how it would be vain M0 to attempt to bring Brahman-realisation directly within the scope of any kind of injunction (vidhi); and incidentally in this kāņda, Mandana's views about Jivanmukti,sif the place of karma93 and Upasana98 in the advaitic scheme of mukti and the nature of bhrama (erroneous cognition) are also fully discussed. In the fourth kanda of this work, called the siddhi-kanda, Mandana winds up his exposition of the Brahman-doctrine, by setting forth his bhaoddvaita35 interpretation of the negative Upanisadic texts (niedhavakyani) and by pointing out how even vedantic texts may be linked with purposeful activity 956 (pravrtti) by taking into account the pravrtti in the direction of the meditation (xpasand) necessary for transforming the indirect verbal cognition arising from the mahdodkyas into direct Brahman-realisation (Brahma- såkşthara). Several striking features are noticeable in Mandana's philoso- phical attitude. He shows a refreshing independence of-judg- ment, but never carries it to the point of a rebel mentality and readily benefits himself by loyalty to reliable and sound authority and tradition whenever he finds it desirable to do so. He is per- fectly loyal to Kumarila on the main questions of Mimamsa- exegesis but criticises him in a fearless manner when he has to do so in the interest of advaita-siddhanta of the Upanisads. He derives his advaitic inspiration mainly from the pre-Sankara phase of Sabdadvaita and Sattadvaita expounded by Bhartrhari; but he does not hesitate to discard the view of Bhartrhari and other Vaiyakaraņas in regard to the concept of bhavand. He refuses "

149 Bra. Sid., Part J. p. 115, lines rz and 12 and p. 117, lines 3 to 5. Do. Do. pp. 74, 75 and 151 to 155.

152 See footnote 115. pp. 129 to 133.

65s Bra. Sid., Part I, p. 134. 25 4 Do. pp. 136 to 150. 255 See footnote 95. 25* Bra. Sid., Part I, p. 159. "यदि मतम्-प्रत्यक्षादीन्यपि प्रवृध्यक्गान्येव, हानोपदानादिलक्ष णायाः प्रवृत्तेस्तन्मूलत्वात; ईडश प्रवृत्त्यङ्गत्वमत्राप्यस्त्येव, शब्दात्प्मिते अमणि साक्षात्करणाय प्रवृत्तेरिष्टत्वात्।" 357 See footnote 115.

Lxxiv. INTRODUCTION

to be dazzled by the brilliant glamour of Samkara's exposition in regard to the question of complete renunciation of all kinds of activities (karma) and has the courage to adopt a reasonable compromise with the Mimamsakas by assigning to karma and upasana their place in his scheme of Brahman-realization. He has also the clarity of vision and sobriety necessary for duly appre- ciating the soundness of the contention of the Naiyayikas that Sabda can give rise only to a determinate judgment involving relation and he holds that the direct realization of the absolute unrelated Brahman (nirguna-brahmasāksātkara) results from con- stant contemplation (prasamkhyana) on the knowledge of the truth got from the Upanisadic texts. He accepts the sphotavada, without losing himself in the mysticism of sabda-brahman. He recog- nises the value of 58 Samnyasasrama but refuses to elevate it above the grhasthasrama.259 He recognises the possibility of jivanmukt:3 but sees clearly the difficulties in the view which recognizes the possibility of jivanmuktas reincarnating themselves in many an embodied existence. It would be clear from a perusal of Mandana's works that they constitute a well-rounded scheme of philosophical thought which passes through important stages of accommodation with the Nyaya, Vyakarana and Mimamsa systems of thinking, in respect of the nature of sabdajñana, sphota and pra- vartand (as istasadhanatva), and culminates in the Brahmadvaita of the Brahmasiddhi. These compromises came to be viewed by some of Mandana's contemporaries like Suresvara *1 and by some past- Sankara advaitins like Madhusūdanasarasvati, "61 as symptomatic of philosophical nervousness. But, having regard to the fact that Mandana expounded his advaita doctrine with all these features of compromise in an age which was dominated by the uncompromis- ing type of advaita preached by Samkara in an overwhelmingly brilliant style, the fairer view would appear to be that Mandana had the courage to refuse to play to the gallery and fearlessly preferred to remain a sweetly reasonable, accommodating and eclectic type of advaitin, not caring for the plaudits which he might have gained by adopting Samkara's aggressive and uncompromis- ing advaitism. The heritage which Mandana has left in his works has influenced contemporary and later writers in a remarkable manner. The criticisms of the concept of bheda found in advaitic literature, including the works of Suresvara," are mostly polemical

ta Bra. Sid., Part I; p. 36, lines 4 to 12. Do. p. 36, line 21 to p. 37, line 3. Sce footnote a51 and Bra. Sid., Part L, p. 132, lines 12 to 14- *1 See footnote 44- ** See footnote 46. # Brhad. Vart, pp. 1670 and 1685.

INTRODUCTION 1xxv

amplifications of the critique of difference in Mandana's Brahma- siddhi. Mandana's view that istasadhanatva is vidhyartha is found used even by Sureśvara 284 in criticising the Mīmamsa view that all the vedic texts should be understood to teach directly or indirectly some form of activity. All the distinctive features of what is known as the Vacaspatiprasthana in the post-Sankara literature are really inherited from Mandana's Brahmasiddhi. An impartial estimate of Mandana's works would certainly result in a full vindi- cation of the claim which Mandana himself puts forward in the concluding verse of his Brahmasiddhi-in the lines :- " Sadyah prakşālayantī ghanamapi jagatām tīrthadustarkapankam * * Brahmasiddhih." Page 159. SECTION IV. THE COMMENTARIES ON THE BRAHMASIDDHI. So far, four commentaries are known to have been written on Mandana's Brahmasiddhi. The earliest of them is the Tativasa- mīksa by Vacaspatimisra, written in the former half of the 9th century A.D. It is known only through references,286 and no manuscript of this commentary has yet been discovered to exist anywhere at the present moment. All that can be said about the Tattvasamīksa is that it is an extensive and learned work written in the same characteristically rhythmic and stately style that readers of Vacaspati's available works are familiar with. Cit- sukha, who flourished in the beginning of the 13th century, wrote a brief commentary on the Brahmasiddhi, called Abhipraya-prakāsika and it is available in manuscript266 in the Goverpment Oriental Manuscripts Library, Madras. Anandapūrņa alias Vidyāsāgara, wrote, in the latter part of the 16th century, a copious commentary on the Brahmasiddhi, called Bhavasuddhi, and this also is available in manuscript 987 in the Government Oriental Manuscripts Library, Madras. The commentary on the Brahmasiddhi, now published in this edition as Part II, is by one Sankhapani, about whom nothing definite is known. The only information available about this commentator from a Malabar tradition is that he was a Nambudiri Brahmin of Malabar. In one of the Manuscripts of Sankhapani's commentary, which is noticed in Part II $88 of the Adyar Library catalogue of Sanskrit manuscripts, the name " Samīksaphakkika" is 20+ Brrhad. Vart, (Sambandhavartika), verses 632 and 637. :65 Bhamati N.S.P., p. 1020, epilogic verse 3. 266 Tri. Cat. R. No. 3853. 267 Do. a58 See p. 147 in the catalogue published for the Adyar Library, Adyar, Madras, in 3967.

lxxvi INTRODUCTION

reported to have been given on a fly-leaf and this name is given within brackets in that catalogue. From this name it may be conjectured that Sankhapani's commentary closely follows Vacaspatimisra's Tattvasamīksa. The copiousness and lucidity of Sankhapani's commentary and its close relation to the Tattvasa- miksa are the chief reasons which have determined the inclusion of this commentary in this edition. S. KUPPUSWAMI SASTRI, MADRAS, Curator, Government Oriental 16 June 1936. Manuscripts Library, Madras.

विषयसूचिका.

Page. Lin ब्रझ्मकाण्ड:

वेदान्तेषु अप्रामाण्यादिवप्रितिपत्तिनिरासपरतया आद्यक्कोकस्या- वतरणम् ... 1 1 दुःखनिकत्तिरेवानन्द इति मतस्योद्गावनम् 1 12 तशिराकरणम् 1 19 कामनानिवृत्तिरेव सुखमिति मतस्योद्गावनम् 2 8

त्निराकरणम् 2. 15 व्रक्ण आनन्दरूपलेऽपि न रागनिबन्धना तत्र प्रवृत्ति: 3 17 आनन्दस्य संवेद्यत्वे द्वैतप्रसङ्गस्याक्षेपः 3 26 तत्परिहार: 4 3 आनन्दोSमावरूपो धर्म नाह्वैतं विहन्ति इति केषांचिन्मतस्य निरूपणम् .. 4 16 आनन्दस्य भावरूपत्वमम्युपेत्याप्यद्वैतस्य निरूपणम् 5 5

आत्मनानात्वस्य शङ्क 6 7

तन्निरासः 6 11 क्षणिकज्ञानात्मवादिमतस्योपवर्णनम् 8 13

तश्निरासः 8 21 अविद्यासवरूपनिर्वचने मतमेदाः 9 1

तत्र सिद्धान्त: 9 11 अविद्याया जीवाश्रयत्वे आश्रयानुपपत्तेराक्षेपः 10 3

तत्परिह्वार: 10 9 अविद्यानिवर्तकोपायस्य प्रतिपादनम् 12 11 असत्यादपि सत्यप्रतिपत्तिर्भवत्येव 18 21 क्षणिकज्ञानात्मवादिनां मतस्य दूषणम् 14 16 विज्ञानगुणकमात्मेति पूर्वपक्षस्य वर्णनम् 15 18

तभिरास: 15 24 ग्हण: शब्दात्मतवस्य प्रतिपादनम् 16 88

विषयसूचिका

Page. Line. ब्रह्मण: परिणामवादस्य निरासः 19 14

सर्वशून्यवादिनां मतस्य प्रतिक्षेपः 20 10

ब्रक्षणोऽभयरूपत्वस्य वर्णनम् 21 2

मुक्तानां पुनरावत्तिशङ्क 21 8

तन्निरासः 22 7

ब्रह्मण: प्रत्यक्षादिप्रमाणवेद्यत्वस्य निरासः 22 19

ब्रक्षण आम्नायगम्यत्वस्य प्रतिपादनम 23 18

भूतार्थनिष्टान्यपि लोके वचांसि भवन्ति 23 20

प्रत्यस्तमितसकलविशषमपि बक्ष शब्दगम्यम् 26 15

के्षांचिन्मतेन कृत्स्स्याप्याम्नायस्य आत्मज्ञानौपयिकत्वस्य समर्थनम् (१) 27 1

केणंचिन्मतेन कर्मकाण्डस्यात्मज्ञानाधिकारजनकत्वेनापेयोगस्य वर्णनम् (२) 27 17

केर्षाचिन्मतेन संयोगपृथक्तेन कर्मणामात्मज्ञानाधिकार।नुप्रवे- शस्य वर्णनम् 27 20

क्रेषांचिन्मतेन कर्मणां पुरुषसंरकारतयात्मज्ञानाधिकारसंस्पर्शस्य वर्णनम् 28 1 के षांचिन्मतेनात्मज्ञानस्य कर्माधिकारौपयिकत्वस्य वर्णनम् (३). 28 4 केषांचिन्मतेन कर्मज्ञानयोः परस्परासंबन्धस्य वर्णनम् (४) 28 6

प्रथमकल्पनिराकरणम् 28 8 द्वितीयकल्पनिराकरणम 30 20

तृतीयफल्पनिराकरणम् 31 1

तुरीयकल्पनिराकरणम् 32 8 कर्मणां कलुपनिबईणादिद्वारा आत्मज्ञानदाव्यापादकत्वेनोप- योग इति स्मतस्य वर्णनम् 35 1 कर्माण्यात्मज्ञानाङ्गानीति पक्षस्व वर्णनम् 36 12 अविद्यायाः कारणसापेक्षत्वस्य समर्थनम् 37 4 ब्रह्मण: सत्तारूपत्वस्य प्रतिपादनम् 37 22 ब्रक्मणो निर्विशेषत्वस्य वर्णनम् 38 2 इति ब्रह्मकाण्ड :.

विषयसूचिका

Page. Line. तर्ककाण्ड:

प्रत्यक्षादिभिरविरोधात् नाद्वैतान्नायस्य प्रामाण्यमिति पूर्वपक्षः 39 1 प्रत्यक्षस्य विधायकत्वमेव, न तु निषेधकत्वमिति नाम्रायस्य प्रत्यक्षादिभिर्विरोध इति सिद्धान्तः 39 3 प्रत्यक्षादिभिर्विरोधेऽपि नाम्नायस्य प्रामाण्यं व्याहन्यते इत्याक्षेप: 39 5

सापेक्षत्वादिभिराम्रायस्य प्रत्यक्षापेक्षया दौर्बल्यमिति केषांचि- दाक्षेप: 39 10 प्रत्यक्षाम्नाययोरविरोधे सति वस्तुतच्वे संशय इत्यन्येषामाक्षेपः 40 1 प्रत्यक्षाम्राययोरविरोधे अपच्छेदनयेनाम्राय एव बलवानिति सिद्धान्तः 40 3

संभवद्दोषात् प्रत्यक्षादसंभव द्दोषस्याम्रायस्यैव प्राबल्यम 40 7

प्रत्यक्षादिसापेक्षत्वेऽप्यान्नायस्य न दौर्बल्यम् 40 23

प्रत्यक्षादानां व्यवहाराविसंवादलक्षणमेव प्रामाण्यम्, तच्वा- वेदनलक्षणं त्वाम्नायस्यैव 41 2

हतुत्वेन ूर्वापेक्षितेभ्योऽपि प्रत्यक्षादिम्य अम्रायस्यव बलवत्वम 11 4

आम्रायस्याभेदबोधकत्वे व्याघात इत्याक्षेप: 11 11

नत्परिहार: 1 14 शब्दस्य दृष्टव्यभिचारत्वान आम्रायस्य दौर्बल्यमिति शङ्कायाः परिहारः 4116

सावकाशत्व्रादास्रायस्य दौबल्यमिति शङ्कायाः परिहारः 41 17

12 23

मुख्यत्वात् प्रथमभाविभि: प्रत्यक्षादिभिः प्रतिष्विनार्थैरपहृतविषय आम्राय इति शङ्रा, गुक्तिज्ञानदष्टान्नेन परबलीयस्त्व- मङ्गाकृत्य नत्पाग्हारश्र 43 5

तत्र भट्टसम्मानः 13 10

भरबलीय रवन्वार्यवषयप्रदर्शनम 13 12

मिनि शङ्डाया समाधानम् 18:15

विषयसूचिका

Page. Line.

साध्याभावेऽपि यथा श्ेनविधिः, तथा साध्याद्यंशत्रयाभावेऽपि कर्मविधिसंभवात् नाम्नायस्य भेदबोघकत्वम् 43 19

प्रत्युत प्रत्यक्षादीनामेव व्याहतिदर्शनादप्रामाण्यम् 44 3

प्रत्यक्षे त्रयः कल्पाः 44 10

प्रत्यक्षं विधिमात्रपरम्, न व्यवच्छेदपरम् 44 15

रपुष्पं नास्तीत्यादौ निषेधानुपपतेराशक्का ... 44 22

44 25

सिद्ध सिद्धे निषिध्यते इत्यत्रोपपच्यन्तरम् .. 45 3

प्रत्यक्ष न विधिपूर्वव्यवच्छेदपरम् 45 8

तत्रव हेत्वन्तरम् 45 15 शुक्तिकेयमिति प्रत्यक्षे निषेधपूर्वकत्वशङ्का 45 19 तत्रापि विधिपूर्वकत्वमेवेति सिद्धान्तः 4528 तत्रैव निषेधपूर्वकत्वं परमतेनान्वारुख समाधानस्य वर्णनम् ... 45 24 एकस्य विभिरेवान्यस्य व्यवच्छेद:, न व्यापारङ्वयमिति बाक्धाना- माशङ्डा 46 7

तत्समाधानम् 46 12 तदुपरि बौद्धानामाक्षेप 46 17 मावानां मदसरूपत्वात् भावविभिरेव भेदें प्रमाणमिति आल्षेप :. 47 11 तस्तमाधानम्ं 47 15 परापेक्षो वस्तूनां भेदरवमाव इति पूर्वपक्ष: 48 16 परानपेक्षया वस्तुखमावनिर्णय इति समाधानम् 48 19 मेदस्य परातेयोगिसापेक्षस्वभावत्वात् न परापेक्षत्वेऽपि भेदस्य वस्तुसभावत्वहानिरिति आक्षेप: .. 49 12

तत्समाचानम् 49 16 अर्थक्रियामेदेऽपि न वस्तुमेदनियम: 50 21 परस्परविरुद्धार्थक्रिया भेदात् वस्तूनां मेद: स्यादिति आक्षेपः. 52 6 अर्यक्रियाविरोषस्य दुर्वचतया न वस्तूनां भेद इति समाधानम्. 52 8 मर्यक्रियाव्यवस्थया वस्तुनां मेद: स्यादिति आक्षेप: 53 3

विषयसूचिका 5

Page. Line. व्यवस्थाया दुर्वचतया न तयापि भेदसिद्धिरिति समाघानम् 53 .7 विनियोगभेदादपि न वस्तूनां भेदतिद्धि: 54. 4 एवं च न केनापि हेतुना भेदः साघयितुं शक्य इति सपक्षो- पसंहार: 54 15

अभावाख्यप्रमाणेन भेद: सेत्स्यतीति आक्षपः 56 20

तत्समाधानम् 57 2 सर्वापि प्रतीतिः सन्मात्रग्राहिणीति न भेदप्रतीतौ प्रमाणमर्ति 58 19

59 20

न ज्ञानबलादर्थतत्वनिर्णय इति समाधानम् 59 23

पूर्वोक्तज्ञानद्वय परक्षियापि न भेदसिद्धि: 60 10

वस्तुतो मिन्रानामपि भावानां संसर्गबलादेवामेदावभासः स्या- दिति पूर्वपक्ष: 61 8

तत्समाधानम् 61 10

एकमेव वस्तु सामान्यविशेषात्मना धात्मकमिति आक्षेपः 63 4

रकमेव वस्तु न द्यात्मकं भवितु मरईतीति समाचानम् ... 63 13

एकस्वैव वस्तुनः सतो वात्मकत्वासंभवेऽपि द्विरूपवुद्धिआह्- त्वात् व्यात्मतेति आक्षेप: 64 17

वस्तुन एकत्वे हविरूपनुद्धिग्राश्ञत्वासंभवात् न ततोऽपि द्यात्म- तेति समाधानम् 64 22

सामान्यविशेषयोरेकत्वमयुक्तम् 65 16

एकमेव वस्तु द्रव्यपर्यायात्मना मिद्यते इति मेदसिद्धिरिति आक्षेप:, तत्समाधानं च 68 5

भेद एव सत्यः, तदुपादाना अभेदकल्पनेति आक्षेपः तन्नि- रासश्र 70 8

अमेदोपादानैव भेदकल्पनेति सिद्धान्तस्य वर्णनम् 70 14

कल्पनालाघवादप्य मेदापादानैव मेदकल्पनोचिता 72 23

इवि तर्ककाण्ड :.

विषयसूचिका

Pago. Line. नियोगकाण्ड :.

पूर्वोत्तरकाण्डार्थयो: संगतिवर्णनम् 74 1 कार्य एवार्थें वेदस्य प्रामाण्यमिति ५रेषां पक्षस्य निराकरणार्थोडयं नियोगकाण्ड इति विषयप्रदर्शनम् 74 3

शब्दं ब्रह्मज्ञानं न चोदनावाक्यैरविधीयते ... 74 14 शाब्दस्यापि ब्रह्मज्ञानस्य निश्चयार्थो विधिः स्यादित्याक्षेपः 76 18

तन्निरासः 76 19 उपनिषदामविवक्षितार्थत्वं मा प्रसांक्षीदिति शाब्दस्यापि बक्ष- ज्ञानस्य विधि: स्यादिति आक्षेप: 76 23 तन्निरासः 77 5 ब्रह्मज्ञानस्य पुरुषार्थत्वसिद्धर्थ शव्दस्यापि तस्य पुनश्षोदनेति आक्षिप:, तन्निरासश्र 77 20 कार्यशून्यं भूतार्थमनुवादकत्वात् प्रमाणान्तरसापेक्षमप्रमाणं स्या- दिति तत्प्रामाण्यसिद्धये विधिरिति आक्षेपः 78 23 वेदस्यापौरुषेयतया न तत्र भूतार्थस्यापि सापेक्षत्वमिति सिद्धान्त: 79 12 अपौरुषेयेSपि भूतार्थे विसंवादनिरासार्थ संवादापेक्षाया आवश्य- कतया सापक्षत्वादभामाण्यं स्यादिति आक्षेपः 80 7 तन्निरास: 80 10 पौरुषेयत्वापरुषेयत्वे एव सापेक्षत्वानपेक्षत्वयोर्निमित्ते इति वेदस्यापीरुषेयत्वात् अनपेक्षत्वमिति नाप्रामाण्यशक्का 83 24 वेदान्तानां विधिशेषत्वाभावे कियां विना पदार्थसंसर्ग एव न स्यादिति तदथै विधिशेषत्वमावश्यकमिति परेषामाक्षेपः 85 1 मस्तिक्रियायाः सर्वत्र प्रातीतिकतया तयैव पदार्थसंसर्गसिद्धौ न तदर्थ विधिशेषत्वमाश्रयणीयमिति सिद्धान्तः 85 4 प्रमाणविषयतैव सत्ता, न तताऽन्या काचित् सामान्यमूता प्रती यत इति प्रमाणापेक्षत्वात् अप्रमाणमेवनि पुनराक्षेप: 85 10 न प्रमाणविषयतेव सत्ता, किंतु ततोऽतिरिक्ता कानित्सामान्य- भूता क्रिया अङ्गीक्रियते हाल सिद्धान्तः 85 19

विषयसूचिका 7

Page. Line. प्रमाणविषयतैव सत्तति परमतं न विकल्पसहमिति निरूप्य तस्य निरास: 87 21 प्रमाणविषयता सत्तेति परमतमभ्युपगम्यापि दोषाभावस्य उप- पादनम् 95 .1 वेदान्तानां प्रमाणान्तरापेक्षत्वेऽपि नापरामाण्यप्रसङ्ग इति उपपा- दनम् 95 15 सत्तासामान्याभ्युपगमे परेण दोषस्योद्गावनम् 96 24 तन्निरासः 97 9 क्रियामन्तरेणापि पदार्थसंसर्गः सेत्स्यतीत्युपपादनम 99 भूतार्थपराणामपि वेदान्तानां जनिक्रियापर्यवसितत्वात् न क्रिया- नन्वयरूपो दोष: 99 22 पदार्थानां परस्परं संसर्गनिवाहार्थ मुतार्थपराणामपि वेदान्तानां विधिपरत्वमाश्रयितव्यमिति परेषामाक्षेपः 100 1

आक्षेपस्य विकल्पासहत्वात् दूषणम् 101 12 लोके पदार्थसंसर्गस्य यथाकर्थचित् विध्यधीनत्वाङ्गीकारेSपि न सर्वथा वेदे तस्य विध्यधीनत्वं वर्णयिंतु शक्यम् 102 17 शब्दस्य नार्थेन संबन्धः, किं तु अर्थज्ञानेनेति पूर्वपक्ष: 106 13 तत्तमाधानम् 106 15 प्रवृत्तिरूपन्रयोजनसंपादनाय वेदान्तानां विधिपरत्वमावश्यक- मित्याक्षपः 112 16 स्वरूपमात्रष्वत्वेऽपि प्रवृत्तिपरत्वमव्याहतं, तेन न विधिपरत्व- नियम इते सिद्धान्त: .. 112 18 स्वरूपमात्रनिष्ठत्वे वेदान्ता। तव्ववोधपरत्वमेव, न प्रवृत्तिपरत्व- मित्याक्षेप: 113 20 लव्निरासः 114 2 मेदन्तवाकये: मलीनग्रहणग्राम्मदिविभागग्रह मदयात्मज्ञानं विषी- वत हति परंपा मतस्योपक्षेप: 115 4 अद्यात्मज्ञानस्य न विधिविषयत्वसंभव इति सिद्धान्तस्य वर्णनम्. 115

विषयसूचिका 90

Pags. Zha अद्धयात्मज्ञानस्य मोक्षसावनत्वात् विषेः संभव हात पूर्वपक्ष: 118 15 मोक्षस्व नित्यसिद्धाद्वयात्मरूपत्वात् न विधेः संभव इति सिक्धा- न्तस्य वर्णनम् 119 3 वित्रेण ग्रामरय प्राप्तिरिव जीवेनार्चिराहिना ब्क्षणः प्राप्तिर्मोक्षः, मधुनि कुसुमरसानामिव व्रक्षणि जीवस्याविभागापत्ति- र्मेक्षः कार्यस्य कारणभावापत्तिर्मोक्षः, जीवस्य ब्रह्मरूप- परिणामो मोक्षः, इति मतभेदानां वर्णनम् ... 119 8 तेषां निरास: 120 8 रागापकरषणेन स्फटिकस्येव स्वस्वरूपाविर्भाव एव मोक्ष इति सवसिद्धान्तवर्णनम् 121 13 स्वसिद्धान्तरीत्या अिरादिगतिबोधकश्रुतेरुपपत्तिवर्णनम् 122 11 सर्गबोधिकाः श्रुतयोऽपि एकात्मतत्वन्तिपत्तिप्रधानाः, न तु वस्तुतः सृष्टिप्रतिबोधिकाः 124 12 बक्षण्यैश्वर्यस्य बोधिकाः श्रुतयोऽपि सगुणविद्याविषया एव, न तु मोक्षविषयाः 126 8 ब्रक्षण: सर्वात्मत्वात् तत्स्वरूपाविर्मावलक्षणस्य मोक्षस्य प्रशं- सार्थमैश्वर्यसकर्तनमिति सिद्धान्तैकरेशिनां मतस्य व र्णनम् 126 12 उपासनार्थमेव बम्मणि ऐश्वर्य वर्ण्यत इति मतान्तरस्य वर्णनम् ... 128 8 आत्मदर्शनस्य मोक्षफकत्वासंभवेऽपि बन्धहेतुक्षयफलकत्वं स्यादिति आक्षेपः 128 15 नात्मदर्शनादन्यो बन्धहेतुक्षयो नाम कश्विदरिति, यः किलात्म- दृशनस्य फलं संभाव्यत इनि सिद्धान्तस्य वर्णनम् 129 7 आत्मदर्शनस्पैव वन्धहेनुक्षरूपत्वे आत्मदर्शननन्तरमेव मुक्ति: कि न स्यादिति आक्षेप: 129 18 देहपातप्रतीक्षाया नान्तरीयकत्वेन न सदो पक्तिरिति सिद्धान्तस्य वर्णनम् 130 7 यदि ब्ह्मविद आत्मदर्शनानन्तरमवि कंचित् कालं बन्धोSनुवर्तेत, तईि तस्य देहपातानन्तरमषि बन्धोऽनुवतेतेत्याक्षेपः ... 131 7

विषयसूचिका 9

आत्मदर्शनात्पूर्व याद्ृशी सुदृढा बन्धानुवृत्तिरासीत्, न ताढशी Pago, Line.

ब्रह्मविद आत्मदर्शनानन्तरं, किंतु आभासिकीति सिद्धान्तस्य वर्णनम् 131 11 प्रवृत्तभोगानां कर्मणां भोगेनैव नाश्यत्वात् युज्यत एव कंचित् कालं बन्धानुवृत्तिरिति मतस्य वर्णनम् 132 20 विद्ययैव कर्मणां विनष्टत्वात् न भोगप्रतीक्षेति सवमतेन पूर्वोक्त- मतस्य निरास: 133 1 यदि तत्वज्ञानानन्तरं संसारोऽनुवर्तमानोऽपि न पुरुष बन्नाति, तदा कृतं शब्दजन्थेन तेनैव, किमर्थमुपासना नाम का- चिदन्या अपेक्ष्यत इत्याक्षेपः 134 1 शाब्दस्य ज्ञानस्य परोक्षरूपत्वात् न तत् अपरोक्षं प्रपश्चावभासं प्रतिबन्धुं शक्नयादिति आत्मतत्वापरोक्षजननाय उपास- ना आवश्यकीति स्वसिद्धान्तस्य वर्णनम् 134 3

ब्रह्मविद उत्तराषाक्लेषस्य प्रतिपादनम् 134 14 ब्रक्ष न शाब्दज्ञानस्य विषय इति मतस्य निराकरणम् 134 19 बक्षणो विधिविषयत्वाभावेपि अपहृतपाप्मत्वदेश्रुत्या ब्रक्ष सेत्स्यतीत्याक्षपः 185 22 'ब्रह्म एवं प्रतिपत्तव्यम्' इति ज्ञाननियोगपरत्वाच्छूतेः, न तद्वलात् ब्रह्मसिद्धिरिति समाधानम् 135 23 ब्रह्मविषयज्ञानस्य विधिरंव विशेषणभूत ब्रक्ष साधयेदित्याक्षेप :... 186 10 अविद्यमानस्य विषयस समारापेणापि ज्ञानविधिसंभवात् न तद्ू- लान ब्रह्मसिद्ि: सुवचेति समाधानम् 136 13

थतामूतस्य वस्तुना तथाभावेन प्रतीतेरसंगतत्वात् न समारो- पेण बुद्धिसंभवः । एवं च ज्ञानविधिनैव बरक्ष सेत्स्य- तीति आक्षप: 136 18 अन्यथाख्यातेरावश्यकत्वस्य स्थापनन पूर्वोक्ताक्षेपनिरासः 187 6 डश्यमानरमर्यमाणयोरविवकात् अ्रन्तिरिति पक्षस्य विस्तरश आक्षपसमाधानपूर्वकं खण्डनम् 138 15

10 विषयसूचिका

Page. Line. ब्रीहीनवहन्तीत्यादौ संस्कारस्य ब्रीम्र्थताया इव ज्ञानस्यापि आत्मस्वरूपेदमर्थ्यस्य प्रतीतेः ज्ञानविधिरेव आत्मस्वरूपं साधयेत् इत्याक्षप: 147 16

सत्यं ज्ञानेनात्मा प्रतीयते इति सिध्यति, न तु आत्मा स्वस्वरू- पेण सिध्येत्। यतः पररूपेणापि ज्ञानमर्थस्य भासकं भवतीत्यन्यथाख्यातिप्रतिष्ठापनेन समर्थनम्। अत आत्मस्वरूपप्रतिपत्तिः न ज्ञानविधिवलादायातीति सिद्धा- न्तस्य वर्णनम् 148 22 अख्यातिमात्रवादिनः सर्वसंप्रतिपन्नमविद्याद्वैविष्यं दुरुपपादम् .. 149 1

जानातेस्तच्यबोधविषयतया आत्मनः सत्यं रूपमेव ज्ञानस्य विषयः, नाभूतमारोपितमित्याक्षेपः 151 13

तन्निरास: 151 19

वेदान्तानामुपासनाविधिपरत्वमिति द्वितीय प्रतिपत्तिविधेर्व्युदास: 153 15

चोदनालक्षणसूत्रण वेदार्थसामान्ये चोदनायाः प्रामाण्यस्य प्रतिपा- दनात उपनिषदां सिद्धार्थपराणां विधिपरत्वमङ्गीकरणीय- मिति आक्षेप: 155 12

लोकप्रसिद्धधर्ममुद्दिश्य चोदनालक्षणत्वमुच्यते, न वेदार्यसामा- न्यस्येति समाधानम् 155 13

इति नियोगकाण्डः

चतुर्थ: काण्डः. पदानां प्रमाणान्तराधिगतार्थबोचकत्वस्वामाव्यात् बक्षणः प्रमा- मान्तरा-चिगनतया न नद्ोषकत्वमपिनियदाना वा- क्यानामिति सर्वथा अप्रमाणान्येव वेदान्तवाक्यानीत्वा- क्षेप: 156 4

विषयसूचिका 11

Page. Line. सामान्यतो जगत्कारणत्वेन लोकसिद्धस्य वस्तुन उपनिषद्धि: कृत्स्नविकल्पातीतत्वेन बोधनस्य संभवात् नाप्रमाणत्वं वेदान्तानामिति सिद्धान्तस्थ वर्णनम् 156 21 लोके सर्वप्रत्ययवेद्यत्वात् ब्रह्मणः नात्यन्तमप्रतीत ब्रह्म भवितु- मर्हति। आबिद्यकविशेषशवलिततया प्रतीतमेव ब्रह्म वेदान्तैः विशेषविलयेन शुद्धं प्रतिपाद्यन इति प्रका- रान्तरेण सिद्धान्तस्य वर्णनम् ... 157 10 पुरुषार्थतायाः प्रमाणलक्षणत्वात् वेदान्तानां प्रवृत्तिनिवृत्तिरूप- पुरुषार्भाबोधकत्वात् अप्रामाण्यं स्यादित्याक्षेपः 157 23 उपेक्षायास्तच्वज्ञानस्य च पुरुषार्थत्वाविशेषात् तत्फलकत्वदिवा- न्तानां प्रामा्यमरत्येवेति सिद्धान्तस्य वर्णनम् 158 4

ब्रह्मसाक्षात्कारार्थप्रवृत्तिजनकत्वाच्च वेदान्तानां प्रामाण्यमव्या- हतमिति प्रकरणोपसंहारः 159 10

इति चतुर्थ: काण्ड :.

ओम्

ब्र स सि द्धि:

म ण्ड न मि त्र वि र चिता

।। अ्ह्मकाण्ड: ।। आनन्दमेकप्रमृतमजं विज्ञानमक्षरम् । असर्व सर्वमभयं नमस्याम: प्रजापतिम् ॥१॥ मेदान्तेषु विभरतिपधन्ते विपश्ितः-केचिदभानाण्यं मन्यन्ते, आत्मनः पमाणान्तरसिद्धले तेनामनुवादकत्वात्, अतिद्धत्वे संबन्धा'गहणाद, अवदार्थले वाक्यस्याविषयत्वात्, प्रवृत्तिनिवृच्धनुपदेशे चापुरुषार्येत्वाद। अन्ये तु मतिपत्तिकर्तव्यतापामाण्यव्यामेनाप्रामा्यमेवाहुः। अन्ये तु कर्म- विभिविरोपात प्रत्यक्षादिविरोधाम श्रुवार्थपरित्हे उपचरितार्थान्मन्यन्ते। तान्त- रातायेदमारज्यते-आनन्दमिति। परां च देवतां गुणाभिधानलक्षणया स्तुत्या कायवाव्जनःपहतालक्णया च प्रणत्या पूजयति; प्रकरणार्थ बोपक्षिपति-विप्रतिपत्तिनिरा करणमुखेम वेदान्तानामेवंभूतेऽर्ये प्रामाण्यप्रति- पादनाव बतो भवत्येपोऽपि प्रकरणार्यः । अन्र केचित्-आनन्दात्म कत्ये ब्रह्मणः, आनन्दरागान्मुमुक्षुप्रवृत्तिः स्वाद्; रागनिबन्धना च प्रमृतिः संसारबीजमिति न मुक्तये स्याद; आान्तस्य दान्तस्य चात्मनि दर्शननुच्यते; न चानन्दरागात् प्रवर्तमानः शान्तो वयते । तस्मात् सकल्दुःसातिगे बक्मतत्वे दुःखेम्य उद्विमः सुखेम्पश् 'बीतरागः प्रवर्तमानो मुच्यते। आनन्दश्रुतयश्र सकलदुःखाति- कममेवाहु :; दष्टो हि शुद्दुःखादिनिदृत्तौ सुखशब्दः ; सैव च सुखमित्यन्ये। न माश्मादौ प्रसङ्ग:, प्रत्यग्वृत्तेरुपलम्यमानायाः सुखत्वात्, तद्विशिष्टात्मो- पलब्धेया। तान् प्रत्याह-आनन्दमिति । न तावद्द: खनिवृत्तिरेव सुखम्, युगपत् सखदुःखयोदर्शनात् संतापवतः 'शीतहदे निममार्धकायस्य। बथ

प्रहात् -C. 3. त्मस्वे-C 5 शीतनिममा-B. 2 करणेन-A. विगतराय :- C.

2 ब्रह्मासिद्धि:

सत्यप्यनिममार्धकायदुःखे इतरस्याभावात् सुखमिति, कुम्भीपाके पच्यमानस्य नरकान्तरदुःखाभावात् सुखित्वप्रसङ्ग :; एकेन्द्रियद्वारदुःवस्य च इन्द्रियान्त- रह्दारदुःखाभावात्। इतश्र, अदुःखस्यापि विषयविशेष'संपर्कात संवेधाहादोत्पत्तेः। यत्रापि दुःखविगमः, तत्रापि न तन्मात्रमेव सुखम्, अन्नपानविशेषोपादानात्; दुःखविगमो हि यैस्तैरन्रपानैः सिध्यति; न चस विशेषवान्, वेन तद्विशेषाय तत्साधनविशेषोऽपेक्ष्येत ; सुखे त्वतिशयवच्वाद्युक्ता तत्साधनाति- शयापेक्षा। यदपि मन्यन्ते-यदापि नान्यहःसं निवर्त्यम्, तदापि कामस्य दुः- रात्मकत्वात् तन्निबहेणरूपं सुखम्; तत्राप्यकामस्य विषयविशषोपभोगे न सुखिता स्यात्; भवति च मध्यस्थोऽपि रमणीयविषयसंपर्के हादवान्। स्यादेतत्-यत्रैव कामः स एव सुखयति विषयः, नेतरः; तस्मात् कामनिवृत्यैव विषयाः सुरवयितारः ; अन्यथा य एकस्य सुखः स सर्वस्थ स्याद ; कामनिवृच्या तु सुखत्वे यत्र यस्य कामोऽिरुचिः स एव; तस्य सुख इति युज्यते ; तत्राकामस्यापि विषयविशेषोपभोगात् कामामिव्यक्तौ तञ्निवृत्तौ तत्मुखित्वमिति । तदप्यसारम्, यतो विषयोपभोगा नावश्यं कामनिवर्हणाः। उक्तं हि "'न जातु कामः कामानामुपमोगेन शाम्पति" इाते'; तथा "भोगाभ्यासमनु विवर्धन्ते रागाः, कौशलानि बेन्द्रियाणाम्" इति। विषयदोषदर्शनादपपि च कामनिवृत्तिः, तत्रोपभोगतुल्य आहादः स्याद; समाने च प्रार्थितार्थलामे प्रमोदभेदो न स्यात्, कामनिवृचेर- विशेषात् । स्यादेतद्-कामाति रेके तन्निवृत्तौ सुखातिशयाभिमानः, इतरत्रा- न्ययेति। तथ न; कामातिरेकात् प्रयस्यन्तमवासोऽर्यों न तथा मीणयति, यथाप्रार्थितो विना प्रयासादुपनतः: तथादि-केशादवासोSयमिति न तेन तथा प्रीयते, यथानाशंसितोपनतेन। कामाभावमात्रे च सुखेSकामितविषयो- पमोगे न मोगावस्थायाः पूर्वापरे अवस्मे मिदेयाताम्; कामप्रष्वंसेवा परावस्था न भिघेत। मोगावस्थायों प्रतुदाध्वस्तकाम पवेति चेत पूर्वा- 1योगात्-B. 5 A and C omit इति. 9 A omits वा. ·मन्यते-B. e Yogautrabhagya, 2-15. 10 Bomite न. 3यस्य यत्रेव-0. 7अतिरेकेण-B. 4 Manu. 2-94. 8 कामध्वंसे-A.

ब्रम्मकाण्ड: 3

परयोरपि द्वयोरवस्थयोस्तर्हि सुखी इतरत्र दुःखीत्यनुभवविरुद्धमापद्येत ; अप्राप्तश्र स्मरणविपरिवर्ती विषयः कामस्योद्वोधकः, प्राप्तो निवर्तक: ; प्राप्तस्योद्दोधकत्वे न ततो निटत्ति: स्वात्। न च यत्र कामस्तत्र सुखम्, मनोरथशतार्थितस्याप्युपभोगेन कस्य- चिद्दःखित्वदर्शनात्। सुखपूर्वकस्तु कामः, अनुभूततद्रावे तद्दर्शनाव। यापि काचिदननुभूतेऽपि जातिविशेषभाजां कामप्रवृत्तिः सापि प्राग्भवीयानुभव- निबन्धना। यथा च कस्यचित् कचित् कामो जातिभेदादिनिमित्त:, तथा किंचित् कस्यचित् सुखमिति नाव्यवस्था। अपि च कामनिवृत्यापि केचिद्दयन्ते, तदभावे विषयोपभोगसामर्थ्याभाबाद। न तर्हि निवृत्तकामाः ; निवृत्तकामा विषयं प्रति, तस्य कुतश्विभ्निमित्तादनुपमोग्यत्वाद्। किमिति तहि दूयन्ते? अनुमूतचरस्य तज्जन्मनः सुखस्याप्रापेः; बथा पित्तादयुपहतेन्द्रिया विशिष्टेम्योड न्नपानेम्यो निवृत्तकामाः, तथैव कामनिवृश्या तप्यन्ते; तत्रानुभूतचर'तज्जन्मा- हादविच्छेदान्नान्यो हेतुः। तसमात् प्रत्यात्मवेदनीय सुखप्रत्याख्यानमयुक्तम्। सुखसङ्गिजनोपच्छन्दनाय तु तत्रभवद्गिवर्णितमिति पश्यामः। तदेवं दुःखनिवृत्तेरन्यत् सुखम्। स चानन्दशब्दस्य मुख्योऽर्थः । शब्दभ्रमाणके च यथाशब्दं प्रतिपत्तिर्युक्ता। न च रागनिबन्धना तत्र प्रवृत्तिः । न हीच्छामात्रं रागः। अविद्या क्षिप्तमभृतगुणाभिनिवेशं रागमाचक्षते। तच्चदर्शनवैमल्यात्तु तच्वे चेतसः प्रसादोडमिरुचिरभीच्छा न रागपक्षे व्यवस्थाप्यते, यथा संसारासारतातच्व- दर्शननिष्पन्ञो नोद्वेगस्ततो द्वेषपक्षे; अन्यथा सर्वदुःखातिगेऽपि तच्वे तद्देषनिबन्धना प्रवृत्तिरिति संसारानुबन्धः स्यात् । अपि च दष्टपरोत्कर्ष- रागिम्योऽपीन्द्रियजय उपदिश्यते साधनत्वेन कामादित्यागात्मकः, तथेहापि भविष्यति। कथं च तत्र समीहितेतरविषयामिष्वङ्गनिषेधः: सर्वनिषेषेऽ- प्रवृत्तिपसङ्गात् ; तथोत्तमसुखरागादितरस्मादुपनतादपि निवृत्तिः।तथा चोक्तम्-"कामात्मता न प्रशस्ता न चैवेहास्त्यकामता" इति। स्यादेतव्-आनन्दश्रेद्ह्मणि संवेद्यः, कर्तुरन्यत् कर्मेति द्वैतप्रसङ्ग: ; कर्नृकर्ममावश्र न कियां करणं चान्तरेण यतः; 'ततः "'मानन्दं ब्रह्म" 1तजजान्या-A. 3 Manu. 2-2. 5 Brh. 8-9-28, 2 अभिरति :- A. 4 A and C omit तत:

4 ब्रह्मसिद्धि:

इति च न स्याद; तद्दत्तयावयपदेशे अद्विरतायमिति न युज्यते। असंवेदने सन्नप्यसत्कल्प इति व्यर्थ तत्संकीर्तनम् ; पुरुषार्थत्वाय हि तत्सकीर्तनम्, असंवदश्र कथं पुरुषार्थ :! उच्यते-फलवत् कर्तृवच्चेदंद्रष्टव्यम्; तथा हि- प्रमाणस्य फलमर्थान्तरमनर्भान्तरं वा सर्वपरीक्षकैः प्रतिज्ञायते प्रज्ञायते च। न च तदसंवेद्यम्, तदसंवेध्त्वे सर्वासंवेधत्वप्रसङ्गात्, तत्कृतत्यात् संबेदमावस्य भावानाम्। न च संवेधम्, फलान्तरानुपलब्धेरनवस्थाप्रसङ्गाच्च। तस्माव संवेद्यम्, आत्मप्रकाशत्वा्; असंवेद्यं च, विषयवत् कर्मभावाभावात्। यथा च कर्तर्यात्मन्यसंवेधे संविदेव न स्यात; न हि तदैवं भवति- 'मयेदं विदितम्-इति ; न धात्मासंवेद्यः फले विषये चानुसंधातुं शक्यः। अननुसंधाने च स्वपरसंवेधयो: कोऽतिशयः१ न च संवधः, कर्मत्वे कर्तु व्यतिरेकप्रसङ्गात अनात्मत्वपरसङ्गाच्च। तस्मादात्मप्रकाशतैव तस्य संवेद्यता। तथा ब्रह्मणः स्वात्मप्रकाश्वस्यानन्दसवभावो न संवेद्य, कर्मन्बामावात्। न चासंवेद:, स्वनकाशत्वात् । "'तत केन कं पश्येत्?" इत्यपि निषेष: कर्मनिषयः; तथा हि सर्वकर्मप्रत्यस्तमयहेतुक एव स उच्यते "5मदास्म सर्व- मात्मैवामत्" इति। अन्ये मन्यन्ते-द्विविषा धर्माः-भावरूपा अभावरूपाश्रेति; तत्रा- भावरूपा नाह्वैतं विश्न्ति, यथा-"7एकममृतमजम्" इति; न हि भेदो- दयव्यथानां निवृत्ति: किचिद्वस्तु, येन द्वैतमावहेत्। आनन्दश्र यदि भाव:, तस्य धर्मित्वे विज्ञानं धर्म: स्वाद; अथ विज्ञानं धर्मिरूपम्, जानन्दो धर्मः ; न सकस्य हे रुपे गुज्येते, विरोधात्; तन्र "'विज्ञानमानन्दं ब्ह्य"

धर्मोऽपि धर्मिणो न भिन्नः, मेदे गवाश्ववद्धर्मधर्मिमावानुपपत्तेः । तदसव्, अभेदेऽपि धर्मिरूपवत्तदनुपपचेः; तस्मात् करयचिद्विन्नो धर्मः; तथा चात्- न्तिकमेदाभावश्रुंतिः ""एकमेवाद्वितीयम्" इति न युज्यते ; एवं योऽप्ये-। कस्य रूपदयं प्रतिपथते। तस्मादविज्ञानात्मना ब्रक्षणो दुःखाभावोपापिरेवा-

1 व व्यपदेश :- B. 5 यदा त्वस्य-B. Brh. 8 Brh. 3-9-28. 4-5-15. 3मयैद-A. °मावयो :- A. ' A omite हति. 10 Chand. 6-2-1. 4 Brh. 45-15. 1 Nrrihm .- Utt. 1.

ब्रक्मकाण्ड: 5

नन्दशब्द:, यथा-स्थूलाभावादयुपावयः " 'अस्थूलमनण्वहृस्वम्" इत्यादयः शब्दा: । न च विज्ञानानन्दयोरेकत्वमेव, शब्दद्वयप्रयोगवैयर्थ्यात। कथं चापयोयशब्दाभिधेय एकत्वम्: तस्माहुःखोपरम एवानन्दशब्दस्य ब्रह्मण्यर्थ इति।

अत्रोच्यते-विशिष्ट स्याहादात्मनः प्रकाशस्य चान्द्रमसस्येव शब्द- द्वयेन प्रतिपादनान्न दोषः ; यथा 3च-प्रकृष्टः प्रकाशः सविता-इति। न च प्रकृष्टप्रकाशशब्दयोः पर्यायत्वम्; अथ च एक एवाभ्यामर्थविशेषः प्रतिपाद्यते प्रकाशविशेषः; न हि प्रकर्षोऽन्यः प्रकाशरूपात् सवितरि, न 'प्रकाशरूपो वा प्रकर्षात्, अपि तु प्रकाशभेदः शब्दद्वयोपायः प्रतीयते । तथा "विज्ञानमानन्दं ब्रम्म" इत्यानन्दमेदो विज्ञानमेदो वा बह्मरूपमिति शब्दद्वयेनावगम्यते । परमतामप्यस्थ केचित् साधनपारतन्त्र्यलक्षणायाः 'क्षयि- तालक्षणायाश्र दुःखताया अभावान्मन्यन्ते । तदपि यथाशब्दं प्रतिपत्तेः शब्दप्रमाणकेऽयें नानुमन्यन्ते; न हि स्वरूपतः परमतासंभवे विरोध्यसंस- गादुपचरिता सा युक्ता भवितुम्। तस्मादात्मप्रकाशप्रकष्टानन्दसवभावमेव ब्रह्मेति युक्तम् । एवं च लौकिकानन्द एतस्य मात्रेति युज्यते, अवच्छेदाव्; दुःखनिवृत्तौ 'तु दुर्योजमेतत्। इतश्रानन्दस्वभाव आत्मा, परप्रेमास्पदत्वाद। श्रूयते "हि 12परप्रेमास्पदत्वम्-"1तदेतवेयः पुत्रात्" इति। प्रतीयते च; तथा हि-सर्वस्येयमात्माशीः कृमेरपि 'मा न "भूवम्, मूयासम्' इति । 1सा च प्रियेऽवकल्पते; प्रेमा च सुखात्मनि; न दुःखे, नोभयरूपरहिते, द्वेषात 1उपेक्षणाच। अन्ये तु सुषुपे 'सुखमहमस्वाप्सम्' इति परामर्शादा- त्मनि सुखानुभवमाहुः; न बयननुभवे परामर्श एवं स्यात्, "सुषुप्ताम्युप-

Brh. 3-8-8. 6 Brh. 3-9-28. 11 च -B.

स्य ड्ला-A. 7 B omits क्षयताल- 12 परप्रेमास्पदं-C. तल-A and B. क्षणाया :. 13 Brh. 1-4 8

·प्रकृष्टप्रकाश :- 4 8 आश्रयतुम्-A 14 भूव :- 0. and B. and B. 15 सापि-B.

पकाशरूप प्रकषात- 9एकस्य-C. 16 उपेक्षणाय-C. A and B. 10 C omits तु.

6 ब्रह्मसिद्धि:

गमश्र; न चान्यथानुभवे सुखमिति परामर्शः; न च तत्रात्मनोऽन्य- दनुभवनीयमस्ति ; तथा चाहरह बेझलोकावाप्तिः श्रूयते। तत्रान्य आहु :- दुःखोपरमादपि तथा परामर्शसिद्धेनैकान्ततः सुखित्वसिद्धिः । तान् प्रत्याहु :- अन्यथामावेऽवगते दुःखोपरमनिमित्तः सुखशब्द इति युज्यते, अन्यथा मुख्यार्थतैव युक्ता। तत्राहु :- उभयथा व्यपदेशस्य दर्शनादुपप- त्तेश्व न व्यपदेश मात्रादर्थसिद्धिरित्यलमतिविस्तरेण। अत्र केचित-भोगव्यवस्थानात्, मुक्तसंसारिविभागोपपत्तेश्व, दक्छक्तेत- श्रार्यवच्चात् सवात्मनि वृत्तिविरोघात्, दृश्येन च द्रष्टुरनुमानात्, दश्यस्य च सुरबदुःखमोहमेदवच्छब्दादिविभागोपलब्धेः, एकत्वश्रुतिः जातिदेशकालविमागा- भाषनिमित्तोपचारान्मन्यन्ते; "आत्मैवेदं सर्वम्" इति च तादर्थ्यनिमित्तोप- चारात् । तान् प्रत्युच्यते-एकमिति। "इन्द्रो मायाभिः पुरुरूप 'ईयते" इति व्यक्तमेव नानारूपावगमो मायानिबन्धनो दर्शितः; तत्र कथमेकत्वमु- पचरितमिति वक्तुं शक्यम्ः तथा व्यक्तो नानात्वनिषेध :- "नेह नानासिति किंचन" इति; नानात्वदर्शननिन्दा च-"8मृत्योः स मृत्युमामोति" इति; मेददर्शनस्य चाभादः-मेददृष्टिरिव भ्रमात्-"य इह नानेव पश्यति" इति इवशंब्देन प्रकाशितो नोपचरित एकत्वेऽवकल्पते। काममुपचारादस्त्वेक- त्वम्, न तु भाविकस्य नानात्वस्य निवृत्तिः । साप्युपचारेणैवोच्यत इति चेद, न, प्रयोजनाभावात ; सति निमित्ते प्रयोजने चोपचारः; न च नाना- स्वनिवृत्युपचारे प्रयोजनं पश्यामः; विपर्ययाच्च; अम्युदयाय निःश्रेयसाय वा नानात्वनिवृत्तिरुपचयेंत; सा दि साध्यसाधनादिविभागं निवर्तयन्ती सर्बत्र चात्माभिमानमाविर्ावयन्ती तद्विरोषिनी स्यात् ; तथा हि सर्वतो निवृ- तस्य निःश्रेयसमित्यपि संवादः। तथा "एकमेवाद्वितीयम्" इत्यवधारणा- द्वितीवश्ब्दाम्यां तस्नैवार्यस्य पुनः पुनरमिधानात् सर्वप्रकारमेदनिवृतिपरता भुतेर्लस्यते ; अम्यासे हि भूयस्त्वमर्थस्य भवति, यथा 'अहो दर्शनीया, महो दर्शनीया' इति; न न्यूनत्वमपि; दूरत एवोपचरितत्वम् । नान्यथा सुखानुभवे-C. 6 Brh. 2-5-19. ·ब्रेद्मलोकमापि :- A and B, 7ईयते युक्का इति-B. ३ नैकान्तक :- 0. $ Brh. 4-4-19. *मातात्तत्सिद्धि -B. Chand. 6-2-1. 6 Chand. 7-25-22.

ब्रझ्मकाण्ड: 7

यत्तु भोगव्यवस्थानादिति, तत्रोच्यते-कल्पितादपि मेदाद्ोगव्यवस्था- सिद्धेरसारमेतत्। तथा हि-एर्कस्मिन्नप्यात्मनि सर्वगते शरीरपरिमाणेऽणुप- रिमाणे वा कल्पितभेदनिबन्धना भोगव्यवस्था दश्यते-पादे मे वेदना, शिरसि मे वेदना-इति। न हि पादस्य शिरसो वा वेदनयाभिसंबन्धः, अज्ञत्वात ; शरीरपरिमाणात्मवादिनोऽपि नावयवा एव वेदनाभानः, आत्म- नस्तद्विरहप्रसङ्गात्। स्यादेतत्-ऐकात्म्ये 'तद्वदेव देहान्तर भोगानुसंधानं स्यात् । अन्यदिदानीमेतत्। अस्ति ताव द्रोगव्यवस्था। अपि च तत्रापि न प्रदेश: प्रदेशान्तरवेदनामनुसंदघाति, तथहापि न जीवो जीवान्तरवेदनामनु- संदघातीति समानम् ; तथा मणिकृपाणदर्पणादिषु मुखादीनां वर्णसंस्थानमेद- व्यवस्थानमुपलभ्यते मेदाभावेऽपि। एवं च मुक्तसंसारिविभागोऽप्युपपन्रः; तथा हि-एकोऽप्यात्ा प्रदेशैः सुखदुःसादिभिर्युज्यमानः तत्र 'बद इव इतरत्र मुक्त इव 'च गम्यते; यथा मलीमसे दर्पणतले मलीमसं मुखं वि- शुद्धे विशुद्धं दर्पणरहितं च गम्यमानं तदुपाधिदोषासंपृक्तम्। स्यादेतव्- कल्पना प्रतिपत्तुः प्रत्ययस्य धर्मः न वस्तु व्यवस्थापयितुमलम्; न खद्ठ प्रतिपत्तुः प्रत्ययमनु विपरिवर्तन्ते वस्तूनि; न चोपचरितात कार्यमुपपद्यते; 5न सुपचरिताभिभावो माणवको दददति । उदाहता तु व्यवस्था । संत्यम्; विग्रमो हि सः । अत्रापि विभ्रमत्वं न दण्डवारितम् ; कल्पितोऽपि चाहि- दंशो मरणकार्याय कल्पते, प्रतिसूर्यकश्र प्रकाशकार्याय।

यदमि दश्येनैव द्रष्टुरनुमानाद्वष्टृद्ृश्ययोर्भेंद:, दृश्यस्य च सुखादिभेदोप- लब्धेर्नानात्वमिति, तदप्यसत्; न द्रष्टर्यप्रकाशे यतो 'दश्यस्य सिद्धिर- स्तीत्युक्तम्। दश्यभेदोपल्धिश्र नारिति, प्रमाणस्यानवच्छेदकत्वादिति व- क्ष्यते। ढक्छक्ेश्रार्थवत्त्वं स्वात्मोपयोगात; न च स्वात्मनि वृत्तिविरोधः ; प्रदीपवत् प्रमाणफलवजवत्युक्तम्। अपि च एकत्व एवायं द्रष्टदृश्य'भावोऽ- वकल्पते, द्रष्टरेन चिदात्मनस्तथातथा 6विपरिणामाद्विवर्तनाद्वा; नानात्वे तु

1 तट्िदेव देशन्तरे-B. 5 नोप-C. 2 A and C omit मोग. •दृश्यासैद्धि-B and C. 3 बन्म इव-B; बन्य एव- O. *भागों-B; विभागो-A ' A and B omit च. : A omits वि.

ब्रम्मसिद्धि:

1विविक्तस्व भावयोरसंसृष्टपरस्पर स्वरूपयोरसंबद्धयोः कीदृशो द्रष्टदृश्यभावः; न हि नित्यासंसृष्टं चतितमिति युज्यते। एकान्तःकरणसंक्रान्तावस्त्येव संबन्ध इति चेत्, न, चितेः शुद्धत्वात् अपरिणामात् अप्रति संक्रमाच। दश्या बुद्धिश्चितिसंनिधस्तच्छायया विवर्तत इति चेत्, अथ केय तच्छायता? *अतदात्मनस्तदवभासः; न तहि परमार्थतो दृश्यं दृश्यते; परमार्थतश्षाद- श्यमानं 'द्रष्टव्यतिरिक्तमस्वीति दुर्भणम्। योऽपि मन्यते-दश्यतयैव दश्यं व्यवस्थाप्यते, न संबन्धेन ; दर्शन च 'इदम्' इति पराग्रपविषयम्। स वक्तव्य :- सत्यं परागपविषयम्; तच्वेकस्यैवात्मनस्तथा तथा विपरिणामा- द्विवर्तनाद्वा दर्पणतल7 इवात्मनः ; तथा हि दर्पणतलस्थमात्मानं विभक्त- मिवात्मन: प्रत्येति ; चितस्तु विभक्तमसंसृष्ट तया चेत्यत इति १दुरवगमम् । 10एवं च द्रष्ठुरव्यतिरेको दृश्यस्यान्नायते-"11आत्मनि विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातं भवति" इति। तस्मात सुष्ठूक्तमेकमिति । क्षणिकज्ञानात्मवादिनस्तु सवासनक्केशसमुच्छेदाज्ज्ञानोपरमलक्ष जामेव ब्रह्ममाप्तिमाहुः ; तथा च श्रूयते-"1'न प्रेत्य संज्ञास्ति" इति ; अन्ये तु समुच्छिन्नसकलवासनत्वाद्दिधूत विषयाका रोपप्रुवविशुद्ध18ज्ञानोत्पादलक्षणाम् । अनादिनिधनत्वे हि नापनेयं नोपनेयं वा किचिदस्तीति तदर्थानि "शास्त्राणि तदर्थाश्च प्रवृत्तयो व्यर्थाः स्युः; तथा हि-विद्यास्वभावं चेत्, न किंचिन्नि- वर्त्यमवाप्तव्यं वा स्यात्, अविद्याया अभावाद्विद्यायाश्च भावात्; अविद्या- स्वमावं चेत्, तस्य नित्यत्वे पूर्वस्वभावात्यागात् स्वभावान्तरानापत्तेश्र; एवमुभयस्वमावत्वेऽपि विद्यायाः प्राप्तत्वादविद्यायाश्रोच्छेत्तुमशक्यत्वात तान् प्रत्याह-अमृतमजमिति। न च शास्त्राणां मुक्त्यर्थानां च प्रवृत्तीनां वैयर्थ्यम्, अविद्याया निवर्त्यत्वात् ; सर्वप्रवादेषु चानादिरप्यविद्योच्छेद्या- म्युपगम्यते। न ब्रूमोऽनादेर्नोच्छेद 16इति, किंतु नित्यस्य ब्रह्मणः स्वभावस्य; 1 विनृक्त-B. 6 पररिणामात्-A and 18 Brh. 2-4-12. * A and B omit स्व. B. 13 विज्ञानो-A. 3संक्रमत्वाच्य-A and B. 7 B omits तले. 14 A adds च. * अतथात्मनस्तथावभास :-- B; 8 विविक्त -- A. 15 A and B omit अतदात्मनस्तथावभास :- A. 9दुरयिगमम्-B. तस्य. 5 इधर्व्य A and B. 10 B omite एव च, 16 C.omits दति, 11 Of. Brh. 4-5-6.

ब्रझ्मसिद्धिः 30

'विविक्तस्व भावयोरसंसृष्टपरस्पर स्वरूपयोरसंबद्धयोः कीदृशो द्रष्टृदृश्यभावः; न हि नित्यासंसृष्टं चेतितमिति युज्यते। एकान्तःकरणसंक्रान्तावस्त्येव संबन्ध इति चेत्, न, चितेः शुद्धत्वात् अपरिणामात् अप्रति संक्रमाच्च। दश्या वुद्धिश्चितिसंनिधस्तच्छायया विवर्तत इति चेतु, अथ केयं तच्छायता? *अतदात्मनस्तदवभासः; न तहि परमार्थतो दश्यं दृश्यते; परमार्थतश्राद- श्यमानं द्रष्टव्यतिरिक्तमस्तीति दुर्भणम्। योऽपि मन्यते-दश्यतयैव दश्यं व्यवस्थाप्यते, न संबन्धेन ; दर्शन च 'इदम्' इति पराग्रपविषयम्। स वक्तव्यः-सत्यं परागपविषयम्; तत्वेकस्यैवात्मनस्तथा तथा विपरिणामा- द्विवर्तनाद्वा दर्पणतल' इवात्मनः ; तथा हि दर्पणतलस्थमात्मानं विभक्त- मिवात्मनः प्रत्येति ; चितस्तु विभक्तमसंसृष्टं तया चेत्यत इतिदुरवगमम्। 1एवं च द्रष्ठुरव्यतिरेको दृश्यस्यान्नायते-"1आत्मनि विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातं भवति" इति। तस्मात् सुष्ठुक्तमेकमिति । क्षणिकज्ञानात्मवादिनस्तु ब्ह्मप्ाप्तिमाहुः ; तथा च श्रूयते-"12न प्रेत्य संज्ञास्ति" इति ; अन्ये तु समुच्छित्रसकलवास नत्वाद्दिघूत विषयाका रोपप्ठव विशुद्ध18ज्ञानोत्पादलक्ष णाम् । अनादिनिधनत्वे हि नापनेयं नोपनेयं वा किचिदस्तीति तदर्यानि "शास्त्राणि तदर्याश्र प्रवृत्तयो व्यर्थाः स्युः; तथा हि-विद्यास्वभावं चेत्, न किंचिन्नि- वर्त्यमवाप्तव्यं वा स्यात्, अविद्याया अभावाद्विद्यायाश्र भावात्; अविद्या- स्वमावं चेत्, 18तस्य नित्यत्वे पूर्वस्वभावात्यागात् स्वभावान्तरानापत्तेश्र; एवमुभयस्वमावत्वेऽपि विद्यायाः प्राप्तत्वादविद्यायाश्चोच्छेत्तुमशक्यत्वात्। तान् प्रत्याह-अमृतमजमिति। न च शास्त्राणां मुक्त्यर्थानां च प्रवृत्तीनां वैयर्थ्यम्, अविद्याया निवर्त्यत्वात्; सर्वप्रवादेषु चानादिरप्यविद्योच्छेधा- भ्युपगम्यते। न ब्रूमोऽनादेर्नोच्छेद 1इति, किंतु नित्यस्य ब्रह्मणः स्वभावस्य; 1 विवृक्त-B. 8परिणामात् -- A and 12 Brh. 2-4-12. * A and B omit स्व. B 13 विज्ञानो-A. 3संक्रमत्वाच्-A and B. B omits तले. 14 A adds च. अतथात्मनस्तथावभास :-- B; 8 विविक्त- A. 15 A and B omit अतदात्मनस्तथावभास :- A. 9दरधिगमम्-B. 10 B omite एव . तस्य. 5 दशर्व्य A and B. 16 G-omite दृति, 11 Of. Brh. 4-5-6.

ब्रम्मकाण्ड: g

अथाविधा न ब्रह्मण: स्वभावः, अर्थान्तरं ब्रक्षण आपद्येत ; न वा स्यात्, तत्र कि निवर्त्यम्ः अथ मतम्-अग्रहणमविद्या, सा कथमर्थान्तरं स्यात् : न चानिवर्त्या, सर्वप्रमाणव्यापाराणामत्रहणनिवृत्यर्थत्वात्; तदप्य- युक्तम्; तत्त्वाग्रहणात्मिका ह्यविद्या तत्वग्रहणात्मिकया विद्यया निवत्येते; सा च नित्या ब्रह्मणि; न च ब्रह्मणोऽन्योडस्ति, यस्य तच्वाग्रहणं ब्रह्मणि प्रयतलभ्यया विद्यया 'निवर्त्येत ; ब्रह्मणि तु युगपद्गहणाग्रहणे विप्रतिषिद्धे; अविप्रतिवेध वा न कदाचिदविद्या निवर्तेत। यस्य तु विपर्ययग्रहणमविद्या, तस्य ब्रह्मण: स्वमावश्रेत् स नित्यः कथ निवर्त्येतः अस्वभावश्रेदर्थान्तर- मापदेत। कस्य च तदिति वाच्यम्, ब्रह्मणोऽन्यस्याभावात्; ब्रह्मण एवेति चेत्, विप्रतिषेधः, तस्य विद्यास्वरूपत्वात्; अविप्रतिषेधे वा2 केन निवृत्तिः?

अत्रोच्यते-नाविद्या ब्रह्मणः स्वभावः, नार्थान्तरम्, नात्यन्तमसती, नापि सती ; एवमेवेयमविद्या माया मिथ्यावभास इत्युच्यते। स्वभावश्रेत कस्यचित्, अन्योऽनन्यो वा *परमार्थ एवेति नाविद्या; अत्यन्तासख्वे खपुष्पसद्दशी न व्यवहाराङ्गम्; तस्मादनिर्वचनीया। सर्वप्रवादिभिश्चेत्थ- मियमास्थेया। तथा हि-शून्यवांदिनां सत्वे यथादर्शनम्, नाविद्या; खपुष्पतुल्यत्वे न 'व्यवहाराङ्गम्। विज्ञानमात्रवादिनोऽपि यथावभासं 6ज्ञानसद्भावे नार्थोपहवः, नीलपीतादेर्ज्ञेयाकारस्य बहिरवभासानपहवाद, अत्यन्तासच्चे बहिरवभासायोगात्, खपुष्पवत्। बाह्यार्थेवादिनामप्यनित्यादिषु नित्मादिख्यातयो रजतादिविभ्रान्तयश्रावभासमानरूपसद्गावे नाविद्यात्वमश्ष- वीरन्; 'नात्यन्तासत्त्वे तत्निबन्धनः कक्षन व्यवहारः स्यात् । स्यादेतत्- अवभासमानं रूप मा भृत्, अवभासस्तु सन्नेव, स चाविद्येति गीयते। नैतत् सारम ; अवभासमानेऽसति तदवभासोऽपि सत्यतो दुर्निरूप :; अवभासमात्रं तु स्यात् तदवभास इत्यपि आ्रन्तिरव। तस्मान्नाविद्या सती, नाप्यसतीति । अत "एव चास्या निवृत्तिरदृढस्वभावायाः, मायामात्र- त्वात; अन्यथास्वभावे दढं व्यवस्थितायाः कथमन्यथात्वम्? स्वभावाद्दानात;

1 निवत्पते-B. *चरमार्थ-C. 7अत्यन्ताभावे न-A and B. 2 A omits वा. 5 व्यवहार :- A and B. 8 अवभासमानरूप -- B, 3 ब्रह्मस्वभाव :- A. "ज्ञेय-A. एवास्या-B.

10 ऋक्षसिद्धि:

शून्यत्वे स्वयं निवृत्तत्वात्। एवं च नाद्वैतहानम्, न निवर्तनीयस्याभावो वा ।

यत्तु कश्याविद्येति; जीवानामिति ब्रूमः। ननु न जीवा तक्षणो भिद्यन्ते; एवं धाह-"2अनेन 'जीवेनात्मनानुप्रविश्य" इति। सत्यं परमार्थतः ; कल्पनया तु भिद्यन्ते। कस्य पुनः करपना भेदिका? न तावद्रक्मण:, तस्य विद्यात्मनः कल्पनाशून्यत्वात्; नापि जीवानाम्, कल्पनायाः प्राकू तदभावात्, इतरेतराश्रयप्रसङ्गात्-कल्पनाधीनो हि जीवविभाग:, जीवाश्रया कल्पनेति ।

अत्र केचिदाहु :- वस्तुसिद्धावेव दोष :- नासिद्ं वस्तु वस्त्वन्तरनिष्प सयेऽलम्, न मायामात्रे; 'नं हि मायायां काचिद्नुपपत्तिः; अनुपपद्य- मानार्येव हि माया; उपपद्यमानार्थत्वे यथार्थभावान्न माया स्यात्। अन्ये

प्रभ्ुषिमावहतीति वर्णयन्ति। तथा चोक्तमविद्योपादानभेदवादिभि :- "अनादिरप्रयोजना चाविध्या" इति; तत्रानादित्व।सेतरेतराश्रयत्वदोषः, अप्रयो- जनत्वास भेदप्रपशसर्गप्रयोजनपर्यनुयोगावकाशः। यदेके पर्यनुयुञ्ते- "शप्रयोननमनुहिश्य न मन्दोऽपि प्रवर्तते" 10इति, तत्र परस्य ब्र्षणः प्रथथसर्गप्रयोजनं वच्यम्; न तावत् परानुग्रहः, प्राक् सर्गोदनुग्राषाणा- ममावात, दुःखोत्तरत्वाच्च सर्गस्य ; नात्मार्थकीडादिः, आप्तकामत्वादिति- तस्य अविद्यानिबन्धने सरगें नावकाशः ; न सविद्या प्रयोजनमपेक्ष्य प्रबर्तते ; न हि गन्धर्वनगरादिविभ्रमाः समुदिष्टप्रयोजना भवन्ति। तथा "1पुरुषस्य विशुद्धस्य नाशुद्धा विकरृतर्भवेत्" इत्यपे प्रत्युक्तमविध्या- निबन्मने12 सर्गविभागे। अपि च कृतार्थानामापकामानामेव क्रीडादि- प्रवृत्तिरुल्लासात; प्रार्थनापरिक्किष्टचेतसां तु रतिविरहिणामनभिमतैव कीडा भवति। न च वैषम्यनैर्धृण्यदोषः; न हि मायाकारस्य विविधं प्रपर्भं

1 A and C omit वा. 5 न हि मात्रामायाया :- B. 9 Śloka- Vartika, page 658. * Chend. 6-9-2, 6मार्थ वार-(नर्थ एव डि) B. 10 B omite हृति. ३जीवेनात्मनति -B. १ जीवाविभावयो :- 4. 11 Ślöka-Värtika page, 662. •डाकल्पनाया :- B. 12 निबन्धने हि-B and 0.

ब्रह्मकाण्ड: 11

1दर्शयतोऽङ्गसाकल्यवैकल्यविभागेन रागद्वेषविभागः । चित्र पुस्तादिकृतां वा विकलाविकलादिभेदेन चित्राणि तानि तानि कुर्वताम्, वालानां च मृन्मयादिभि: प्रतिकृतिभेदैविचित्रैः क्रीडतां न तेषु किंचिद्वैषम्यं नैरधृण्यं वा। कर्माशयानुरोधेन च विदधतो वैचित्यं न दोष इत्याचार्याः । न चानीश्वरत्वदोषः; न हि सेवाभेदानुरोधेन फलभेदप्रदः प्रभुरप्रभुर्भवति। तथा शुद्धस्याप्यशद्धो विकारः ; न हि प्रकृतिविकारयोरत्यन्तमवैलक्षण्यम् ; प्रकृतिविकारभाव एव न स्यात्। द्रवाणां चापां करकादिः कठिनो विकार:, तथाचेतनस्य गोमयस्य चेतनो वृश्चिक इत्यादि बहुविधं प्रकृतिविकारवैलक्षण्य मुत्मेक्षितव्यमित्यलमतिप्रसङ्गेन। ननु जीवा अपि ब्रह्मतच्वाव्यतिरेकाद्विशुद्धस्वभावाः; तत कथ तेष्व- विद्यावकाश :? वार्तमेतत; न च तावद्विम्बादवदातात् प्रतिबिम्बं कृपाणादिषु भिन्नम्; अथ च तत्र श्यामतादिरशुद्धिरवकाशं लमते। विभ्रमः स इति चेत्, समानमेतजीवानामप्यशुद्धिर्िभ्रमः; अन्यथा दुरवापैव विशुद्धि: स्यादित्युक्तम्। स्यादेतत्-कृपाणादयो सुखे विभ्रा- न्तिहेतवः, तथेहापि विभ्रमहेतुर्वाच्यः। अनादौ विभ्रमे हेत्वन्वेषणमसां- प्रतमिव। तथाच "सवप्नादिवदविद्यायाः प्रवृत्तिस्तस्य किंकृता" इति प्रत्युक्तम्। ननु स्ाभाविक्यनादिरविद्या निर्हेतुः, सा कथमुच्छिद्येतः सर्वशास्त्राण्येव तावन्नैसर्गिक्या अविद्याया उच्छेदाय प्रस्थितानि ; अपि च अर्थिवानामणूनां श्यामतानादि: पाकजेन वर्णेन निवर्त्यते। ननु साभाविक्रमपि किंचिद्विलक्ष- णपत्ययोपनिपातान्निवर्तताम्; ऐकात्म्यवादिनस्तवनागन्तुकार्थस्य तदभावाद् कुतो निवृत्ति :: न खल्वात्मस्वभाव एव विद्या अविद्यानिवर्तिका, अविद्याया- खया सह वृत्तेरविरोघात; विरोध वा नित्यनिवृत्तेर्नित्यमुक्तं जगत् स्याद। न च विद्यान्तरमागन्तुकं विरोधि निवर्तकम्, ऐकात्म्यवादे व्यतिरिक्तस्य तस्यायोगात्, आगन्तुकस्य ब्रह्मसवभावत्वानुपपत्तेश्र । तदुक्तम्- "5स्वामाविकीमविद्यां तु नोच्छेतुं कशश्रि दहेति। विलक्षणोपपाते हि नश्येत् स्वाभाविकं कचित् ।।

1 दर्शयतोशं(श)-B. कृपाणादयो भ्रा- 8 स्वभावान -- A and C. 2 पुस्तकादि-A and B. न्वि-C. दर्हतानि-8. 3 Comits च. 5 Sloka-Vartika, page 663.

12 बश्सिद्धि:

न त्वैकात्म्याभ्युपायानां हेतुरस्ति विलक्षणः ।" इति। अत्रोच्यते-उक्तमेतजीवानामविद्याकलुषितत्वम्, न ब्र्मण; तद्दि सदा 'विशुद्धनित्यप्रकाशमनागन्तुकार्थम्; अन्यथा ब्रह्मभूयं गतस्यापि ना- विद्या निवर्तेत; तत्रानिर्मोक्षः । अथ ब्रह्मैव संसरति बक्षेव मुच्यते, एक- मुक्तौ सर्वमुक्तिप्रसङ्ग :; यतो भेददर्शनेन बह्नैव संसरति, अभेददर्शनेन च मुच्यते : तत्र सर्वविभागप्रत्यस्तमये युगपत् सर्वमोक्षप्रसङ्गः। तस्मादवि- चया नीवाः संसारिणः, विद्यया मुच्यन्ते। तेषां च निसर्गजाविद्याकलु- पाणां विलक्षणप्रत्ययविद्योदयेनोपपद्यतेSविद्यानिवृत्तिः । न हि जीवेषु निस- र्गजा विद्यासत; अविद्यैव हि नैसर्गिकी; तरया 'आगन्तुक्या विद्यया प्रविलयः । अव्यतिरेकेऽपि च ब्रह्मणो जीवानां बिम्बप्रतिबिम्बवद्विद्याविद्या- व्यवसना व्याख्याता। केन पुनरुपायेनाविद्या निवर्ततेः श्रवणमननध्याना भ्यासर्बअचर्यादिभिश्न साधनमेदैः शास्त्रोंक्त :: कथम्ः योऽयं श्रवणमनन- पूर्वको ध्यानाम्यासः प्रतिषिद्धाखिवलभेदप्रपथ्चे "5स एष नेति नेति" आत्मनि, स व्यक्तमेव भेददर्शनप्रतियोगी तन्निवर्तयति; 'स च सामान्येन भेददर्शनं प्रविलापयन्नात्मनापि प्रविलीयते। न च श्रोतृश्रवणश्रीतव्यादिविभागपरि- हाण्या विभागान्तरनिवृत्तिविषयाः श्रवणादयः, अपि तु तामान्येन। तथा- तस्मिश्रपि प्रवितीने स्वच्छः परिशुद्धोऽस्यात्मा प्रकाशते; यथा रजः- संपर्ककळवितमुदकं द्रव्यविशेषचूर्णरजः प्रक्षिप्तं रजोन्तराणि संहरत् स्वय- मपि संदरियमाणं स्वच्छां स्वरूपावस्थामुपनयति, एवमेव श्रवणादिभिर्भेद- दर्शने श्रविलीयमाने विशेषाभावात्तद्रते च भेदे, स्वच्छे परिशुद्धे स्वरूपे जीवोऽवतिष्ठते । अविद्ययैव 'तु ब्रह्मणो जीवो विभक्तः, तन्निवृत्ती "ब्रह्म- स्वरूपमेव भवति; यथा घटादिभेदे तदाकाशं परिशुद्धं परमाकाशमेव भवति। स्यादेतव्-कथं भेदेनैव भेदः प्रतिसंहि"यते? भेदप्रतिपक्षत्वात्, यथा सवस रज :- इत्युक्तम् । व्यक्तमव मदातीतब्रह्मणणि श्रवणमननध्याना- म्यासानां पेददर्शनप्रतिपक्षत्वम1विद्यानुबन्धेऽपि; यथा पयः पयो जरयति विसय-B. 6 सा च-B. 11 ड्ियेत- B. * विजुच्यते-B. 7 हि- A. 12 तह्श्रवण-A. ३ A aad B omit fि. 13 विद्याकृतत्ेऽप-B. * आगन्वुकया-B. 2 A and B omit तु. Brh. 8-9-26. 10 जाव -_ A and B.

बझकाण्ड: 13

स्वयं च जीर्यति, यथा च विषं 'विषान्तरं शमयति स्वयं च शाम्यति। यथाक्तम्- "विद्यां चाविद्यां च यस्तद्वेदोभयं सह। अविधया मृत्युं तीत्वों विद्ययामृतमश्षुते ।।" एतदुक्तं भवति-विद्याविद्ये द्वे अप्युपायोपेयभावात सहिते; नाविद्या- मन्तरेण विद्योदयोऽस्ति; साध्या तर्हि, तथा च कृतकत्वादनित्यत्वम्, अत आह-अविद्यया मृत्युमिति। एषोऽर्य :- नाविद्या विद्यायाः साधनम्; किं तु अविद्यया श्रवणादिलक्षणयाप्यविद्यैव निवरतते ; मृत्युरित्यविद्यैवोच्यते ; तस्यां निवृत्तायां 'विद्यारूपोपलक्षित'ममृतमश्षुते स्वरूपावस्थानं स्फटिकमणि- रिवोपाध्याश्रयनिबन्धनोपरागत्यागात्; अन्तरेण प्रयत्नान्तरं 'विद्यास्वरूपेS- वतिष्ठत इति। अन्योऽर्थ :- नाविद्या विद्यारहितासित। तथाहि-मेददर्शन- मपि न पकाशशून्यम्; *तदभावे न भेद: प्रकाशेत। तस्मात् पर एव प्रकाशस्तथा तथा प्रकाशते ; यथोक्तम्-"9तमेव भान्तमनुभाति सर्व तण भासा सर्वमिदं विभाति" इति ; किंतु अविद्यानुबद्धः; यथोक्तम्-"11सर्व दर्शनमन्यूनमविकल्पं 12 विकल्पितमिव त्वयमान्तरः पुरुषोऽभिमन्यते"। तथा न विद्या ऐकात्म्यश्रवणादिलक्षणा विनाविद्यया, श्रोतृश्रवणादिविभागानु- 18बद्धत्वात; तत्राबिद्ययैव विद्याप्रत्यासन्नया विभागदर्शनमविद्यां तीर्त्वा विद्या- लक्षणे नित्ये स्वरूपेSवतिष्ठते, प्रतिबिम्बकलुषितमिवोदकं तन्निवृत्तौ। स्यादे-

कस्मैचित् कार्याय स्युः१ असत्याच्च 1सत्यप्रतिपत्तिर्मिथ्यैव, यथा घूम इति मिथ्यागृहीताद्वाष्पादिति उच्यते; नायं नियमः-असत्यं न कस्मैचित् कार्याय भवतीति; मवति हि माया प्रीतिर्भयस्य च निमित्तम्, असत्यं च 1 विषान्तराणि-B 11 º Isa. 11. 7 विद्यायाः-B.

3लक्षणया विद्यैव नि- 8 तस्याभाव-A. 12 विकल्पमिव-A. बत्पन्से-B. 9 Katha. 2-2-15. 13 बन्घत्वात्-C. *विबया स्वरूपो-B. 10 बन्घ :- C. Ananda- 14 स्यासत्त्वात-A. 5 अमतत्व-B. purna reads 15 छाना :- A and B. • C omits उपाध्याश्र- 16 A omits सत्य. वनिबन्धन; उपा- नः " in his 17 प्रभवतीति-B. श्रयनिषन्धन-B. comnmentary.

14 ब्रह्मसिद्धि:

सत्य'प्रतिपतेः, यथा रेखागवयो लिप्यक्षराणि च। स्यादेतत्-स्वरूपेणेदं सत्यम्, न शून्यम्; ऐकात्म्यवादिनस्तु स्वरूपेणाप्युपायानामसत्यता। उच्य- ते-सन्तु 'स्वरूपेण सत्याः; येन उतु रूपेण प्रतिपादकाः तदसत्यम्; का- रयोपयोगरहिता स्वरूपसत्यता व्यर्था। अपि च अभेददर्शनोपाया अपि न स्वरूपेण मिथ्या, यतो ब्रह्मैवैषां स्वरूपम्; 'तत्र व्रह्मैवाविद्यानु'बद्धं ब्रह्म- प्राप्त्युपायः, यथा रेखादयः 'ककारोऽयम्, गवयोऽयम्' इत्यविद्यमानरूपेणैव वर्णादीनां बोधकाः। योऽपि मन्यते-न रेखागवयो गवयत्वेन गवयान्त- राणां प्रतिपत्तिहेतुः, 'न रेखा वर्णत्वेन; किंतु सादृश्यात्-एतत्सदृशो गवय इति, रेखा च समयात्-ईदशी रेखां दृष्ट्ायं वर्णः स्मर्तव्य इति। तस्य लोकविरोध: ; तथा हि-बाला हि रेखासु वर्णत्वेनैव व्युत्पाधन्ते लोके105मेदेन च व्यपदेश :- 'अयं गवयः' इत्याख्यातुः, प्रतिपत्ुश्ष-'गव यो"यं मया ढष्टः' इति। तथा असत्यात् प्रति1बिम्बाच्चादृष्टस्य 1प्रतिबिम्ब- हेतोर्विशिष्टदेशावस्थस्यानुमानं न मृषा; शब्दाच्च नित्यादसत्यदीर्घादिविभा- गमाजोऽर्वमेदप्रतिपत्तिरन मिथ्या । "तथा मिथ्याहिदंशो मरणहेतुः; ततश्व मरणमूर्च्छाद्यनुमानं न वितथम्, कालादिमेदयुक्तात् सत्याहिदंशादिव । यस्यैव "क्षणिकज्ञानमात्मा तस्यैव तूनेयापनेयासभवान्मोक्षशास्त्राणं "मुक्त्यर्थानां व प्वृत्तीनां वैयर्थ्यम्; क्षणिकस्य स्वरसेनैव 1निर्वाणात्, अनाधेयातिशयत्वाच्च; एकस्मिन् क्षणे विशेषाविशेषविभागाभावात,1क्षण- स्यामेद्यत्वात । यदि मतम्-संततावुपनेयमपनेयं च समस्तीति, तद- सत्; कर्ता मोक्ता च संसारी; न च संततिरवस्तुत्वात् कर्त्री भोक्री वा। कयं वासतो मुक्तिबन्धौः अथ मतम्-नात्यन्तमसती संततिः, नापि सती, कल्पनया तु सती, तद्विमोक्षाय शास्त्राणि प्रवृत्तयश्च्ेति; कल्पि- वस्तहि संसरति विमुच्यते च; कल्पितविषयी च संसारविमोक्षावपि कल्पि- प्रतीते :- A. रेखाश्र-A and B. * A and B omit स्व्र- 14 तथाहि-A and B. 8 A cmits TE. 15 क्षणिक-B. 9वर्णत्वन - A and B. 3 A and Bomit त. 16 मुक्तर्थानां प्रतृसीनां 10 अमेदनैत व्यप-B. *तन्न न-A. 11 C omits अयं. -A.

'इयं-A and B. 17 स्वरसेन परिमिर्वा- 12 विम्नाददष्टस्यB. 'न य रेसा-B. 13 A adds च, जातू-A. क्षणिकस्प-0.

ब्रस्मकाण्ड: 15

तावेव; तदेतदस्माभिरुच्यमानं किं न भवतोऽभिमतम्ः उक्तमेतत्- कल्पितविषयावेव संसारमोक्षौ, न परस्मिन् परमार्थे। अपि व अभ्युपग- म्यापि क्षणिकं विज्ञानमनादिनिघनाया एव संततेर्मुक्तिसंसारावम्युपेतौ। तथा हि-संततेः अनादित्वात् संसारस्य अवस्तुत्वाच्च नोत्पादः; नोच्छेद:, 'अवस्तुत्वात् अन्त्यक्षणानुपपत्तेश्र । स हयन्त्यः क्षणः किंचित् कार्यमारभेत वा, न वा; आरम्भे नान्त्य इति तदभावान्नोच्छेद; अनारम्भे सर्वशक्तिविर- हादसल्लक्षणात् तस्यासच्वम्; तस्मिन्नसति सर्वे्यनेनैव क्रमेणसन्तःसंता निन: 2स्युः; तदभावे संतान एव नास्ति, कस्योच्छेदः? अथारमत एव कार्यमन्त्यः संतानान्तरे सार्वज्ञे, सति हेतुफलभावे कथं संतानान्तरम्ः न हेतुफलभावादन्यदेकसंततेर्व्यवस्थापकम् । न हेतुफलभावमात्रादेकसंतति- व्यवस्था, अपि तु उपादानहेतुफलभावात; न च सावेज्ञस्य ज्ञानस्य चर- मक्षण उपादानम्; आलम्बनप्रत्ययो हि सः; समनन्तरप्रत्यश्रोपादानम्; स्वसंततिपतितसमनन्तर प्रत्ययजन्यं च सार्वज्ञं ज्ञानम्; आलम्बनप्रत्ययोऽस्य चरमक्षणः । यदि तुल्यजातीयमुपादानम्, न मुक्तचित्तसावेज्ञज्ञानमोस्त- ल्यजातीयता नास्ति। योऽपि मन्यते-'विलक्षणकार्ये संतत्युच्छेद इति, तस्य रूपज्ञान प्रबन्धे विषयान्तरविज्ञानान्निर्वाणप्रसङ्ः; कथंचित्तुल्यतायाम- निर्वाणमित्यलमतिप्रसङ्गेन । केचित्तु-विज्ञानगुणमविज्ञानस्वभावमात्मतत्त्वमिच्छन्तः समुतवातसकल- विशेषगुणे स्वरूपे तस्य स्थिरति ब्रक्षपाप्तिमाहु :; सा हि तस्वावस्था देहे- न्द्रियाद्युपाधिभिरकृतावच्छेदा बृहती ब्रक्षेति गीयते। ज्ञानस्वमावले भ सर्वगतस्य देहेन्द्रियनिरपेक्षस्य नित्वत्वात् ज्ञानसवरूपस्य संनिहितविविष- ज्ञेयमेदस्य बृहत्तरः संसारः स्यात्। अथ न विजानाति किचित्, न तर्हि ज्ञान स्वरूप; सकर्मको हि जानात्वर्थो नासति कर्मसंबन्धे युज्यते। बान् प्रत्याह-विज्ञानमिति । कुतः? श्रूयते हि-"'सत्यं ज्ञानमनन्तं मम्म', "विज्ञानमानन्दम्" इत्यादि। न चोक्तदोषः ; यथा दाहकोपि वहि- रुपनीतं दाबं दहति, नानुपनीतमदाथं च; यथा च स्फटिकदर्पणादयः 1 A omits अवस्तुत्वात्- 2 C omits स्यु: 4विलक्षणे-A and B. 7 Tait. 2-1-1.

3 प्रत्ययोपजन्यं त्वसार्व- 5 प्रतिबन्धे-C. 8 C omits अनन्त ग्रह्म. इं-B; प्रत्ययं च 9 Brh. 3-9-28-7. सार्वड-A. 6 स्वमाव :- A and B.

16 ब्रक्रसिद्धि:

स्वच्छा: प्रकाशस्वभावा अपि यदेवोप'निधीयते योग्यं च तच्छायापच्या तदेव दर्शयन्ति; एवमयं पुरुषो भोगायतनशरीरस्थो भोगसाधनेन्द्रियोपनी- तानू शब्दादीन् भुङ्के, तच्छायापच्या नित्यचैतन्योऽपि; अतश्ष न सर्वस्य सर्वदर्शित्वप्रसङ्ग: ; न च मुक्तौ बाह्यविषयोपभोगः । स्यादेतत्-सर्वगतस्य सर्वमेव विषयत्वेन वर्तते; तत्र किमुपनेयम्ः उच्यते-यस्याप्यज्ञस्यात्मनो ज्ञानं मनःसंयोगादिजन्यम्, तस्यापि सर्वमनोमिः सर्वात्मनां संयोगात कथ- मुपभोगव्यवस्था! मनःसंयोगमुखेन सर्वे हि तद्विषया विषयत्वेऽस्य वर्त- न्ते। अथास्य कर्मनिबन्धनत्वादुपभोगस्य कर्मनिमित्ता व्यवस्था, सा चिति- रूपात्मवादिनोऽपि न दण्डवारिता। अपि व अस्याभेददर्शनपरिनिष्पच्या सर्वस्मि न्रात्मभावमापन्ने दश्याभावादेव न दर्शनं दक्स्वभावस्यापि दग्घुरिव वह्ेर्दाशाभावान्न दाहः, 'प्रकाशस्येव च प्रकाश्याभावान्न प्रकाश कता। तदुक्तम्-"6न हि द्रष्टुर्दृष्टविपरिलोपो विद्यते, अविनाशित्वात; न तु तदितीयमस्ति ततोऽन्यद्विमक्तम्, यत् पश्येत" "7यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवा- मूद्" इत्यादि। विज्ञानादिविशेषगुणनिवृत्तिलक्षणा च मुक्तिरुच्छेदपक्षान्न मिथ्यते ; न हि सतोऽप्यात्यन्तिको दर्शनामावोऽभावादविशिष्यते। कश्च सर्वतः प्रेयस आत्मनोऽमावमभिकाङ्क्षेदित्यपुरुषार्थो मोक्ष: स्यात्। स्यादे तत्-विविधदुःखोपशमत्वादात्मोच्छदोऽपि पुरुषेणार्थ्यते; दृश्यन्ते हि तीव्र- पापरोगग्रस्ता: स्वोच्छेदाय यतमानाः। सत्यं प्रबृद्धगदोन्मूलितनिखिवल- सुखवा दुःखमयीमिव मूर्तिमद्वहन्तः; न त्वेवं संसारिणो विविधविचित्रदेवा- 1द्यानन्दमागिनः; तत्र यथा विबिधदुःखो11परमत्वात् पुरुषार्थत्वम्, 1तथा विविधसुखोपरमत्वादपुरुषार्थत्वमपि; यस्य तु निर्मृष्टनिखिलदुःखानुषज्ञा पर- मानन्दसंवेदनावस्था तस्यैवैकान्तिकं18 पुरुषार्थ1त्वमित्यलमतिप्रसङ्गेन । अक्षरमिति "शब्दात्मतामाह, विशेषेण सामान्यस्य लक्षणात्; अपरिणा- मित्वं वा, परिणामे पूर्वधर्मनिवचे: क्षरणस्य भावात, तद्युदासन। कथ 1 नीयते -A. 6 Brh. 4-3-23. 12 तथाविध-A and B. *नात्मन्यभाव-C. 7 Brh. 4-5-15. 13 क :- A. 3 अदर्शनम्-A and B. 8 C adds हि after भ्र. 2थ :- A. प्रकाशस्येव च-A,B सत्त्वे-B. 18 सब्दात्मकता-C. and C; C omits च. 10 नन्दभोगमागिन :- A. 5 B omits क. 11 पराम-B.

मसकाण्ड: 17

तावच्छन्दातमताः "परं चापरं च वम्म यदोकारः" इत्ादिश्ुतिम्यः। न चेदमभिषेयापेक्षम्, कारप्रत्ययान्तस्य शब्दस्वरूपपरत्वान्। अवर्णादृषि वर्णसमुदायात परः कारप्रत्ययो दश्यते-'एवकारः किमर्थः!' 'किमर्यश्र- कार :! ' इति। नन्विदमन्ययैव व्याचक्षते-सर्वविशेषातिगस्य ब्रक्मण उपा- सितुमशक्यत्वात्, प्रतीकोपदेशोऽयम्; अस्मिन्नालम्बने बम्ोपासितव्यम्'; यथा देवतायाः साक्षात् पूजासंभवात् तल्लाल्छने दारुण्मश्मनि वा पूजा- ·विधानं तद्रुदचा, 'तथा धधयाता देवता सा प्रसीदतीति; अनेन या- भिधानेन तद् ध्येयम्, प्रणव10स्य तदभिधानत्वात्। उच्यते-411ओोमित्या- त्मानं ध्यायथ" "12ओमिति युञजीत" इति यत्र योगाकता श्रूथते तत्रे- वम्; यत्र तु युञ्जीतेत्यादेरश्रवणात तादात्म्य एव पर्यवस्थति वाक्यम्, तत्र नेत्थमू ; यथा 18ओमिति ब्रक्, ओमितीदं सर्वम्", "1तद्यथा शङुना-" इत्यादि "1ओंकार एवेदं सर्वम्" इति। अत्र हि सर्ववागनुगमेन तद- त्यागादोंकारो वाचस्तत्वमिति दर्शयित्वा वाग्रपात्यागाच रूपप्रपयस्य "1ओं- कार एवेंद सर्वम्" इत्युपसंहरति। यत्रापि "1एतेनैव' परं पुरुष्ममिध्या- यीत" इति श्रवणम्, तदपि सर्वात्ममावप्रतिपादनपूर्वकम्। न व सर्वा- त्मभाव औंपचारिकः स्तुत्यर्थ इति युक्तम्, मुख्यार्थत्वेऽप्यविरोधाद; सर्वस्व हि प्रत्यक्षाययनवसेयं शास्त्रगम्यमिद रूपं न विरुध्यते ; न दि प्रमाणान्तरे- णानवगमः प्रमाणान्तरस्य विषयमपहरति; "तरमाहविदान" इति च सार्वात्म्यविद एव तेन ध्यानोपदेशः । न च तदन्यतः ; तरमादनन्तरमेव वाक्यं तत्र, पर्यवसितम् ; ततोऽधिगतसार्वात्म्यस्य सतो ध्यानोपदेशः। अथ- वा-""वागेव विश्वा भुवनानि जज्ञे वागेवेदं बुमुजे वागुवाच" इत्यादौ बाचः सार्वात्म्यं श्रूयते। तथा वाक्सूक्ते वाचः सर्वात्मत्वं सर्वेशित्वं व प्रद- र्शितम्-"18 अहं रुद्रेभिर्वमुमिश्वरामि" इति वाचैव; यमात्मनि प्रतिदुदेन 1 Praśna. 5-2. O omits ध्याता 13 Tait. 1-8-1. 2वे-B. 9 A omits इति. 14 Chand. 2-23-8. 3 शब्दस्य स्वरूप-B. 10 B ouits स्य. 15 Praśna 6-5. · दयाव-B. 11 Mund. 2-2-6. 16 12 Mahanarā. 24-2 A omit एव. 6 Badde इति. 17

•क्रियते-B. (ओमत्यात्मानं यु- ीत). 18 Rgv. 10-125-1. 7 सा-B. 2

18 बक्षसिद्धि:

बाजदेवेन-"अहं मनुरभवं सूर्यश्र" इति। अपि च प्रकृतिरूपान्विता विकार :; वाग्रपान्वितं च जगत ; अतो वाचो विपरिणामो विवर्तो वाव- सीथते। कभं तदनुगमः१ तदुपरागविज्ञानवेदनीयत्वाद; तथा हि-न शब्याजसुरादिक्त् प्रतिपत्तिः, तदसंवेदनेऽथे प्रतिपच्यभावात्। नापि धूमा- दिवयनिकरणतया; तथा हि धूमादत्रामिरिति प्रतिपत्त ्व्यधिकरणतया व्यक्तं वैलक्षण्यं शब्दादर्थावगमस्य संवेद्ते सर्वेण। इतश्रैतदेवम्-यस्तु शब्दयोर्विशेषणविशेष्यभावोऽ'वगम्यते 'नीलमुत्पलम्' इति, अर्थगत एवासौ; अन्यथा बथा 'उर्ध्वत्वे काकनिलयना् स्थाणुः' इति परस्परव्यवच्छिमाभ्या- मर्थाम्यामर्थान्तरप्रतीतिः, तथा स्यात् । अपि च धूम इव शब्दे प्रति- पचिडेतौ न ताद्रूप्येण निश्रयः स्यात्। न 'च धूमात् प्रमाणान्तराह्ामी निश्रयो पूमरूपानुकारी भवति; भवति तु प्रमाणान्तरादप्यर्थेषु निश्चयः शब्दरूपपरामर्शी; 'तद्दर्शनाव शब्दादपि प्रतिपत्तौ तथा प्रतिपत्तिः, न त्वा- नन्तर्यनिमित्ता अन्तिरित्यध्यवस्यामः। बालानामपि च येयमन्यपरिहारेण स्तनादौ प्रवृत्ति:, सा न 'इदम्' इत्यनिश्चिन्वर्ता भवितुमर्हति; नानिश्चिते स्थाणी पुरुषे वान्यतरनिबन्धना प्रवृत्तिः; न व निश्चयः शम्वा- नुरागशून्य इति तेषामपि पूर्वजन्मशब्दभावनाभाजां वाग्रपोपरक्तमेव वार्न निश्रीयते। तथा च तदूपोपग्रामं जगत् तद्विवर्त इति प्रतीमः । अपि च सन्त्र्था व्यावहारिका:, ेवां न शब्दविवर्तादन्यत तत्वम्; तत्सामान्यादितरेS- पितबावसातव्या :; यथा -- 'कुर्यात् न कुर्यात्' इति विधििषेघी, वाक्यार्थ:, समूहः, भतन्तभ्ाला तचक्रशशविषाणादयः । तत्र न तावद्विषिनिमेधी भूते प्रवृत्तिनिवसी, न च वर्तमाने, न भविष्यन्तो; अपाक्षीद पचति पक्ष्यतीत्यविशेषप्रसङ्गाद्; कार्ये इति चेत्; न, काललयातिरेकेश कार्य- त्वस्यानिरूपणात्; तस्मात् प्रवृत्तिनिवृत्यनुगुणमवस्तुकं प्रतिभामात्रं विषि- निवेषश्र स्याताम; न चानालम्बना ज्ञानस्त्रमावत्वात् प्रतिभा युक्ता ; न च सा शब्दरूपपरामर्शविकला; तस्मात् प्रवृत्तिनिवृत्यानुगुण्येन शब्दवब्वमेव

I Brh. 1-4-10. B and O omit अर्था- "तदर्शनाच शब्दा-A. *व्यनिकर माया :-- 0. भ्याम्. • शशालातपक-A. 2इम्बते-A. 6 A omite प. A omite भवति. A and Bomit W.

ग्रसकाण्ड: 19

तथा तथावभासत इति सांप्रतम। एवं वाक्यार्थः; संसमो न संसर्गि- व्यतिरेकेण कश्चित्, न संसर्गी असंसर्गिरूपातिरिक्तः ; न ज्ञेयशून्यं ज्ञानम्; न विकल्पप्रत्ययो वाग्ूपोपरागरहित इति वाक्तव्वमेव तथा तथा1 विवर्तत इति न्याय्यम्। एवं समूहे वनादौ असत्सु चालातचक्रादिषु योजनीयम्। अपि च यद्यपि षड्जादिषु गवादिषु च2 प्राकू शब्दाद् ज्ञानमस्ति, तथापि न तादक्, याढक् शब्दनिवेशादुत्तरस्मिन् काले; भविविक्ता हि माकू प्रतिपतति:, स्फुठतरा विवेकवती पश्रात्। तथा च गोपालाविपालादयो विवेकज्ञान- सिद्धये संज्ञां निवेशयन्ति। एवं च शब्दसंस्पर्शेडर्ये बोषोत्कर्षदर्शनाव तत्प्रतिसंहारे च8 संचेतितानामप्यसंचेतितकल्पत्वात् पथि गच्छतस्तृणादी नामपकर्षात् वात्रपाधीनमेव चितश्चितित्वम्। वाक्शकिरेव वा चितिः। तव्प्रतिसंहारेSपि सूक्ष्मा वाक्शक्तिरित्येके; सर्वथा वातपाधीनो ज्ञेयनोष इति सर्वे ज्ञेयं वाग्ूपान्वितं गम्यत इति तद्विकारस्तद्विवर्तों वा; मृद हम घठादय:, चन्द्रमस इव जलतरङ्गचन्द्रमस इति। अन्ये तु-मृदावि- दृष्टान्तदर्शनात् परिणामितां ब्रक्षणो मन्यन्ते; तदपाक्रियते5-भक्षरमिति। कुतः१ "ध्रुवः" "7नित्यः" इति तत्न तत्र श्रुतेः । अथ मतम्-परिणामिलेऽपि तथ्वाविधातान्न नित्यता 8व्याहन्यते; यथोक्तम् -- " यस्मिन् विक्रियमाणेडपि" तथ्वं न विहन्यते तदपि नित्यम्" इाते। सत्यम् ; तथापि तु यद्ि- शुद्धमात्मरूपं तस्याभावात् सर्वात्मना परिणतावनित्यत्वम्, एकदेशपरिवती सावयवत्वान्नित्यत्वमेकत्वं च 1वयाहन्येते ; तदेतद्विशुद्धत्वं नित्यत्वमेकलं चाकाशकल्पे ब्रह्मण्यवकरपते; कश्पितावच्छेदेSकल्पितावच्छेदमप्याकाक् मनवच्छिन्नमर्त्येव । अथ कल्पितैकदेशपरिणामः स कल्पनयैवेति सुष्ूक्तम् -- अक्षरमिति । केनित् "12सर्वगन्धः सर्वरसः" इत्यादिश्रुतेः सर्वोत्मतां बक्षण उपागमन् ; एवं च विषयोपमोगोपपत्तेः प्रकाशस्वभावस्यात्मनो18 विषयाः, युक्तम्, यत् प्रकाशेरन्; अन्यत्वे15 तु जंडानां प्रकाशनमसंभावनीयमिति। 1 A and B omit तथा. 7. Śvēta. 6-18. 10 A and B omit अपि. 2 वा-A 3 A omits w. 8 व्याहन्येत-B. 11 व्याहन्यत-A and O. तदपि नित्यं यत्मिस्तत्त्त्वं 12 Chand. 8-14-8. 4 A omits तु. 13 आत्मान :- A. 5 कीर्यते-A and B. न विहन्यते Maha- 14 यत्तत्-B. 6 Brh. 4-4-20. bhagya 1-1-1. 15 च- O.

20 बभसिकि: तान् प्रत्याह-असर्वमिति। कुतः "'अस्थूलमनण्बहस्वम्" इति सर्व- मेदोपरागप्रतिषेचात्। 2सर्वभेदावियोगाच्वानिर्मोक्ष: ; न हि स्वभावाद्वियोजयितुं वस्तु शक्यम्, बहिरिवौष्ण्यात्। अथापि कथचिद्दियोज्येत, तथापि

नायापिपासादिप्रपशोऽस्यात्मा ; तत्म्रपभस्य चोच्छेदो नेष्यते; तन्नैकात्म्यवादि- नोऽ निर्मोक्ष: ; आल्ममेदवादिनस्तु कस्यचिदुच्छिन्नः कस्यचिन्नेति मुक्तसंसारि- विभागः । तस्मान्न प्रपथात्मकं ब्रह्म, अविद्याकीडितमेव प्रपथ इति सांप्रतम्। यदि तरहविद्याक्रीडितमेव' प्रपथ्ः, प्रपभशून्यता तहिं परमार्थः; सैवास्तु ब्रम्म, परमार्थत्वात। तथा च'प्रपचनिषेधेनैव तदूपं श्राव्यते-"'स एष नेवि नेति" "'अस्थूलमनण्वहस्वम्" इति च। तत्राह-सर्वमिति। एतदुकं मवति-ब्रक्षणो न सर्वात्मता; सव तु ब्रक्मात्मकम्, अशरूपेण रूपवत्, न तु' शून्यमेव, नित्यमुक्तिप्रसङ्गेन तदर्भोपदेशप्रवृत्तिवैयर्थ्य- मसङ्गाद10। नित्यमुक्ततवेऽव्यविद्यानिबन्धनः संसार इति चेतु; यदि अहणा- मागोऽबिद्या, कथं तर्हि" तन्निबन्धनः संसार :! मुक्तावपि तस्य तुल्यत्वात, सदवेव न किंचित् प्रकाशेत। अर्थायथार्यग्रहणमविद्ा, न तर्हि सर्वशन्यता ; 412तेनेदं पूर्ण पुरुषेग सर्वम्" इति श्रुतेः "1आतैवेदं सर्वम्" इति प सर्वस्मिन्नात्मोपदेशः,॥ "1कथमसतः सज्जायेत" इति न स्वय"शून्यताया निषेधात्। मावो हि यथावदप्रकाशमानोऽ्यस्तावियमान- क प्रकाशते; शून्ये तु काध्यासः, किं प्रकाशतामिति निर्वीनतैव स्याद। "1विज्ञानमानन्दम् " इति रूपोपदेशान्न न सर्वामानमात्रं ब्रह्मा', अपि तु सर्वस्यात्मेति।

संस्पर्शविविक्तेति मन्यन्ते; न हि कश्रिज्जन्तुः सुख्येवोपलम्यते, दुःएनेब वा; Brh. 8-8-8. 'A and B omit g. 1आत्मोपदेसात्-B. B idde अन्यपा. "प्रसग्गात्-A and O. 15 Chänd. 6-2-2, *A omite वियोज्येत. 10 O adde च. 16 अन्यता-A. ll A and B omit aift. 17 Brh. 8-9-18-7. *मेवेर जग-A. 1 Mahinara. 10-4. 1 B omit Ww. . A omits पः 1 Chand. 7-25-2. Bh. 8-9-26. .

बम्मकाण्ड: 21

दु:खवत एव तु सुखं सुखत्वेऽवांतेष्ठते ; तापवत एव चन्दनपड्डसं स्पर्शः सुखम्। तत्राह-अभयमिति । सर्वभयविनिर्मुक्ता हि व्रज्मावस्था ; न° चात्राल्पीयानपि क्लेशः, असकृदमयक्षतेः-"'अभयं वै ब्रम्म" इत्यादि; तथा हि-न स्वामाविकं भयं ब्रक्मणि, आनन्दरूपेण विरोघात; नागन्तुकं हेतुमत्, 'द्वितीयाभावात् ; तदुक्तम्-" 6द्वितीयाद्वै भयं भवति" इति । न च दुःखनिवृत्तिरूपं सुखम्, येन दुःखिवतस्यैव सुखं सुखत्येऽवतिष्ठेत- इति पपचितमेतत् पुरस्तात्। अपरः प्रकार :- इह केचित् मुक्ताभिमतानामपि पुनरावृत्तिभयं मन्यन्ते। इह हि विज्ञानात्मानो ब्रह्मणो विभक्काः8 स्युः, अविभक्ता वा ; स्वतरों ब्रह्मणैव वा विभज्येरन् भोगार्थ क्रीडार्थ विभूतिख्यापनार्थ वा स्व भावादा; अविधानिबन्धनो वा तद्विभागः ; विज्ञानात्मान एवं वा ब्रह्मशब्दा भिधेयाः, नान्यद्वश्न; तेषां कर्माविद्यानिबन्धनः संसारः, व्रहृदृश्पयो परस्परयोग्यतानिबन्धनो वा ; तत्र योग्यता10निबन्धनत्वे योग्यताया चनपायात् पुनरावृत्तिभयमप्रच्युतम्। अथ कृतकार्यत्वान्न पुनरानिः, संकृच्छन्ायु- पलब्धी न पुनस्तदुपलब्धिः स्यात। अथानन्तविकारा प्रकृति: "सर्वात्क' नोपलब्धौ निवर्तते, अविकृतरूपान्तरोपलब्धये च12 प्रवर्तत एव ; पानम्ला- देव तर्हि न सर्वात्मनोपलब्धिः संभवतीति गुणपुरुषान्यताख्यातिमसोऽ पुनरावृत्ति: 18संभाव्येत। अविध्यापूर्वकर्मनिबन्धनत्वेऽप्यनादी संसारेउनन्तत्ात् कर्मणामनियतविपाककालत्वाच्च प्रतिसर्गावस्थाया14 इव मुक्त्यवस्थाया अपि प्रत्युदावृत्तिमयं न व्यावर्तते। अविद्यानिबन्धनत्वेऽपि तस्या निर्हेंतुत्वा- व्निष्प्रयोजनत्वाच्च प्रवृत्तेः तथेव पुनः पुनः प्रवृत्तिः केन वार्यतेः तथा च सुषुसे ब्रक्मप्राप्तेः प्रत्युदावृत्तिर्दश्यते। स्वतन्त्रे तु बक्षण बिभकानां जीवानां देहेन्द्रियोपभोगहेतौ अविभक्तानां वा विभज्य मोगाविमिर्हेतुमिर्न पुनर्वेहादिसंबन्धो न संभाव्यते; स्वतन्त्रो दि क्रीडया स्वातन्त्र्यल्यापनन

1 इव-A and B. 6 द्वितयिस्या: भावात्-A. 11 सा सर्वात्म-A, *संस्पर्शसुखम्-R and 6 Brh. 1-4-2. C. 7 0 omite f. 12 A omita .

3 न हि तक्षा-Band 8 A and B adds वा. 13 सभाव्यत-A.andB.

. O adds वा. 14 यामिव-A. + Brh. 4-4-25. 10 निबन्धने-A and B. 16 यामपि-A

22 ब्रश्सिद्धि:

वा स्वभावेन वा पुनर्बधनीयाल्लौकिक इवेश्वरः । अथैष कर्मापेक्षः, न कर्मस्वस्य स्वातन्त्र्यम् तथापि कर्मणामानन्त्याद्विपाककालनियमामावाच्च कल्पशतातिक्रमेSपि प्राप्तविपाककालेभ्यः कर्मभ्यः पुनर्बन्धः संभाव्यते, यतो नैकमविकः कर्माशयः ; न अस्य प्रायणमेवाभिव्यञ्जकम्, अपि तु देशकालादयोऽपि; तथा हि-एकस्मित्रपि देहे क्रमेण कर्मफलभोगो दश्यते, विरुद्धजातिमोगनिमित्तानां व कर्मणां युगपदावापगमनानुपपत्तेः ; गर्भमृत्यूनां चाकर्मणां विमुक्तिप्रसङ्ग:3 । तत्रोच्यते-अभयमिति। पराहीयं 'क्षेमप्राप्तिः भ्रयते। 'नास्यां पुनः संसारभयमस्ति ; न तावत् कर्मनिमित्तः पुनः संसारः, विद्यया प्रायश्चितेनेवाकृतभोगानामध्यनन्तानामपि कर्मणां प्रक्षयात् ! उक्त हि-"ज्ञानाभिः सर्वकर्माणि भस्मसात्कुरुते तथा" इति ; तथा- ""क्षीयन्ते चास्य कर्माणि" इति। अथवा विद्ययाविद्यानिवृत्तौ प्रविलीन एव कर्तृकर्मेफलविभाग: ; तस्य कुतः संभवः? नाप्यविद्यानिमित्तः ततप्रवृत्तिहेतोरभावात् ; अनादिर्बविद्या, अनादित्वादेव न हेतुमपेक्षते ; प्रागभावे हि हेतुव्यापार: ; असति प्रागमावे कदा हेतुर्थ्व्याप्रियेत; न हि सतो हेतुकत्यमरिति ; विद्यया 'तच्छिन्ना मागसती प्रवर्तमाना नाकस्मात् 1प्रवर्ति- तुमदति । सुपुप्ते तु विक्षेपमात्रं दिवतम्, तत्संस्कारोग्रहणं च नैव नियुसते;"अन्यथा न तुरीयाद्विचेत ; विक्षेपमात्राभावातु बंक्ाप्राप्त्यभिधानम्। तस्मात् सुछूक्तम् अमयमिति।

केन पुनः प्रमाणेनास्यार्थस्य समषिगमः! न 1तावत् प्रत्यक्षेण, तस्यैतदिपरीत मेदविषयत्वाद; नाप्यनुमानेन, तत्पूर्वकत्वात्; नोपमानेन, साडश्यविषयत्वाव, तस्य व भेदाविष्ठानत्वात; अर्थापत्तिस्त विपर्यये, न मेदमन्तरेण कश्रिद्यवहार उपपथते यतः ; अमेदोऽपि हि प्रमात्रादि- विभागारते "दुरवगमः ; अभावोऽपि न भावरूपतच्वावगमायालम; नापि

2 कर्मण्यस्व-4. 6 Gita. 4-37. 10 प्रवृत्तिम-C. * A and B omit वि. 7 Mupd. 2-2-8. 11 अन्यथा तु-B. *प्रसभ्गत्-B. 'व्याप्रियते-B and C. 12 A omite तावत. भेमावाहि :- A. १विच्छिना-A; 13 नानुमानेन-A. न वरयां-4. छिमा-B. 14 दूरमिगम :- B.

ब्रमकाण्ड: 23

प्रंपशाभावावगमाय, प्रत्यक्षादिषु सत्सु तदसंभवात्। आगमोऽपि न तावदा- मपणेवृकोत्र क्रमते, प्रमाणान्तराषिगतगोचरत्वात्; नापि स्वतन्त्रः, विधिनिषेधरूपत्वात्, तयोक्र स्थिते तत्वेऽसंभवात्; नापि तदनपेक्षं व्यवस्थितवस्तुविषयमेव प्रामाण्यम्, भूतानुवादत्वे प्रमाणान्तरापेक्षत्वाद; लोकाच शब्दसामर्थ्याधिगमः; तत्र कार्यपरतयैव कार्यान्वयिष्वर्थेषु पदानि प्रयुज्यन्ते, तथार्थवच्वात्; न हि प्रवृत्तिनिवृत्तिशून्यस्य वचसः कश्रिदर्यः । अपि च न भूतानुवादाह्वचसः संबन्धावगमः, अपि तु 2प्रवर्तकात; प्रवृच्या अनुमायार्थप्रत्ययं तत्र शब्दस्य सामर्थ्यप्रतीतेः । तथा च न प्रवृत्तिसंबन्धरहितेष्वर्थेषु शब्दानां शककतिर्गम्यते ; तथा सत्यनवगतसामर्थ्याः शब्दा भूतेर्ये कथ तदवगमयेयुः१ अपि च प्रमाणान्तरावसितश्रेत सोऽर्थ:, म शब्दस्य तत्र प्रामाण्यम्; अथानवसितः, नतराम्; अपदार्थत्वे वाक्यविषयत्वासंभवात्; पदार्थ एव हि विशिष्टतया वाक्यार्थीभवति ; अत्यन्तापरिद्ष्टस्तु पदादनवगम्यमानः पदार्थससर्गात्मके वाक्यार्थे न गुणत्वेन प्रधानत्वेन 'बानुप्रवेशमर्हति । अपि च प्रलीननिरिवलावच्छेदं तच्जमगोचर एव प्रतिपत्तेः; सर्वा हि प्रतिपत्ति :- 'एवम्, नैवम्' इति व्यवच्छेदेन प्रवर्तते ; अन्यथा न 'कश्चित 'प्रतिपन्नः स्यात; सर्वविशेषप्रत्यस्तमये तु कयं प्रतिपतिः स्यादित्यत्राह आन्ायतः प्रसिद्धिं च कवयोऽस्य प्रचक्षते। मेदप्रपश्विलयद्वारेण च निरूपणाम् ॥ २॥ मूतार्थवादित्वेऽप्यपौरुषेयस्य न सापेक्षत्वमिति वक्ष्यते। न च कार्यनिष्ठान्येव लोके वचांति ; तथा हि-प्रियाख्यानानि 'विष्टया वर्षसे, पुव्रस्ते जातः' इति न प्रवृत्तये निवृत्तये वा, दश्यन्ते च सुखोत्पादन- प्रयोजनानि । न च 'सुखी भव' इति तत्र प्रवृत्तिरुपदिश्यते, वस्तु- सामथ्यादेव तत्सिद्धेरुपदेशस्यानपक्षणात्। अथ मतम्-अ्ति तावत् तत्र प्रमृत्तिविशेष:, वचसश्र तत्र तात्पर्येम्; सत्यम्; उत्पच्या तात्पर्येम्, न प्रतिपत्मा; 'प्रतिपत्तिस्तु® भूतार्थनिष्ठैव ; न न भूतार्थपर्यवसितस्येव शब्दस्य

1 तत्र च-A and B. ' वा प्रवेश-0. A and B omit तत्र. *प्रवर्तकत्वात्-B and C. 5 कित्ित-A and B. प्रतिपल :- 0. 3 तमव-A and B. 6प्रतिपत्र-A and B. °ह-A and B,

24 बजसिकि:

प्रयोमनवत्चे प्रवृभ्यवाधर्व्यापार:1 करपयितुं शक्यते। अपि च उपाये वा प्रवृत: पुरुष: प्रवर्त्यते, अज्ञातोपायत्वाद्दा उपेये प्रागप्रवृत्त उपायप्रज्ञापनद्वारेण तंत्र; इह न तावदुपाये पुत्रजन्मनि, तस्य निष्यन्नत्वात्; नोपेये सुखे, तदर्थव्यापारान्तराभावाद्। तथा दुर्जनवचनान्यपियार्यानानि विषादप्रयोज- नानि न प्रवृत्ति निवृत्तिं वोपदिशन्ति पूर्वेणैव न्यायेन। तथा रज्नुवेष्टितस्य सर्पवेष्टितमात्मानं मन्यमानस्य भयनिवृत्तये तत्वाख्यानं दश्यते, न तु तत्र 'मा मैषीः' इीत नियोगः। तत्र हि नियोगो मवति, यत्र नियोगार्थ प्रतिबुध्य पुरुषो बुद्धिपूर्व नियोगसामर्थ्यादिच्छया वा पुनः प्रवर्तते निवर्तते वा। इह तु तच्वप्रतिपत्तिमात्रान्नियोगेच्छानपेक्षस्य हेत्वभावादेव 'स् भयनि पृत्तिः। न च भयनिवृत्तौ पुरुषार्थत्वात स्वयं प्रवृत्तः पुरुषो 'नियोज्य:, नापि तदुपाये तत्त्वप्रतिपत्तौ, 'रज्ुः, न6 सर्पः' इति शब्दादेव तदुत्पत्तेः; शब्दार्मप्रतिपस्युत्तरकालस्य7 च व्यापारस्य विधिनिबन्धनत्वात्। 'तथा 'दूरदेशवृत्तान्ताख्यानानि पृष्टवतां कुतूहळिनामौत्सुक्यनिवृत्यर्धानि मूतार्थपर्य- वसितामि न हानायोपादानाय वा। अपि च यत्रापि भूतार्थप्रतिपत्ती हानमुपादानं वा संभवति, यथा- 'एव प्रतिरोधकवानध्वा, निधिमानेष मूभागः' इति, तत्रापि न हानोपा- दानयोः शब्दो व्याप्ियते, मूतार्थोपक्षया1त्; शब्दाज्जूतमय प्रतिपथ तस्य प्रमाणान्तरादवगतामुपकारहेतुतामपकारहेतुतां वा संस्मृत्य इच्छया प्रवर्तते देवैण12 निवर्तते वा। ननु प्रयोक्ता बुद्धिपूर्वकारी शोतुः प्रवृत्युरयै निवत्त्यर्थ वा वचनं प्रयुक्के; तथा च प्रवृत्तिनिवृत्तिपर्यवसितमेव ; इंदं हि तत्र प्रयो- कव्यं न प्रयुज्यते 'न गन्तव्यमनेनाध्वना' तथा 'गृद्दाणेतो निधिम्' इति। नैतत् सारम् ; मूता18र्धपर्यवसितस्यापि वचसो भूतार्थावगम'मुखेन प्रवृत्तिनिदृच्यङ्गभावो यतो न व्याहन्यते प्रत्यक्षादीनामिव ; मूतार्थप्रमापरि- समाप्तव्यापृतयः प्रत्यक्षादयो मात्रयाप्यगोचरीकृतप्रवृत्तिनिवृत्तयो न15 प्रवृत्ति- 1अवभिव्यापार :- 0. 7कालीनस्य-A. 1 तु शब्दादूताय-A; क्छब्दाप यह ाहि -- O. 8 तथा च-0. 2F4-A and B. भूतार्थे-B. •अतिदूर -B. 12 द्वेषेण च निवर्तते-B. 4अस्थ-A and B, 10 वृत्तान्तान्वाख्यानानि 13 पोवसितव्यापारस्यापि-A and B * नियुज्यते A and B. -A and B. 1मुखेनेद-B. 'नाय सर्प :- A. 15 न च-A and B.

म्रसकाण्ड: 25

निवत्त्यङ्गभावं जहति, तथा शब्दोऽपीति न किंचित् प्रदुप्यति। प्रयोक्र- भिसंहिते प्रवृत्तिनिवृत्ती इति चेत, न प्रयोक्रमिसंधानाच्छब्दार्थत्वम्, अपि तु सामर्थ्यात्; अन्यथा निधिप्राप्तिद्वारिका नानाविधपुरुषार्थावाप्तिरपि तस्थाभिसंहितिति शब्दार्थ: स्यात। यदा च प्रशात्त निवृत्ति वाभिसंधाय 2किंचित् प्रत्यक्षादिभिर्जिज्ञास्यते, तदाभिसंहिते अपि प्रवृत्तिनिवृत्ती न प्रत्यक्षादिप्रमेये; तथाभिसंहिते अपि प्रवृत्तिनिवृत्ती न शब्दार्थो। इतश्र तदेवम्-यत् कस्यचिदुपादानवुद्धिः, अन्यस्योपेक्षा; शब्दार्थत्वे हि सर्वेषामुपादानबुद्धिरेव स्याव । न च प्रवर्तकवाक्यव्यवहारादेव संबन्धावगमः, येन प्रवृत्तिपरतै- बावगम्येत ; अन्यथापि दर्शनात् ; 'देवदत्त: काष्ठैः स्थाल्यामोदनं पचति' इत्यव्युत्पन्नकाष्ठशब्दार्थो व्युत्पन्नेतरपदार्थो व्युत्पन्नविभक्त्यर्थश् यत् पचत्यर्ये करणं पश्यति तस्य काष्ठपाततिपदिकार्थतां प्रंतिपद्यते। तथा हर्षविषादा- श्वासप्रयोजनेभ्यः तथ्वाख्यानेभ्यो हर्षादिनिमित्तेषु भवति व्युत्पततिः।

हेत्वन्तराभावात् शब्दानन्तर्याच्छबदस्य तत्र सामथ्यै कल्प्यते, तथा हर्षाध्युपलब्घेः हर्षादिभिमित्तप्रत्ययानुमानम्, शब्दानन्तर्याच्च 'शब्दस्य तत्र सामर्थ्यकलपना। प्रमाणान्तरेण च पुत्रजन्मनो हर्षनिमित्तस्य तस्यावगतत्वा- दन्य'स्यामावात् 'पुत्रस्ते नातः' इतीदं वाक्यमाप्तेन तत्र 'पुत्रजन्मनि प्रयुक्तमिति प्रतिपद्यते ; पुत्रजन्मैव चास्माद्वाक्यादनेन प्रतीतमित्यवधारयति तदेवं प्रयोगप्त्ययाम्यामस्मिन्नर्थे वाक्यस्य सामर्थ्य प्रतिपदयते।

भवतु वा लोके सर्व्वचसां प्रवर्तकता, ततश्र संबन्धावगमः; तथापीदूं विच्नार्यम्-कि विधायकपदव्यतिरेकिणां पदानां स्वार्थमात्रपरता, आहोस्वित् कार्यार्थसंसर्गपरता, उत पदार्थमात्रसंसर्गपरतेति। तत्र स्वार्थमात्रपर्यवसाने वाक्यार्थप्रत्ययाभावः प्रयोगवैयर्थ्य च स्यात्; तस्मादन्यार्थ1व्यतिषङ्गपरता।

1 A omita प्र. व शव्दस्य-B. 7 A and B omit पुत्रजन्मनि. *य्त्किच्ित-A and B. 5 शब्दसामर्थ्यकल्पना-B. वचसामपि-A *तत्वान्वास्यानेभ्या-B 6 स्य चाभावात्-A and B omits स्यात्. and O. B. 10 व्यतिषा :- A and B.

26 बससिद्धि: 'तावता प्रयोगप्रत्यययोरुपपत्तौ न दिशेषव्यतिषङ्गे प्रमाणमस्ति; यो हि विशे- वव्यतिषङ्गं कल्पयति, कल्पयत्यसावर्थान्तरव्यतिषङ्गम्। तथा च विनापि कार्येण पदार्थानां परस्परसंसर्गाद्विंशिष्टभूतार्थप्रत्ययसिद्धिः । अवश्यं चैत देवं विज्ञेयम्; अन्यथा लोके विवक्षापरत्वाद् पदार्थान्वयस्य, तदभावाद्वेवे वेदार्थप्रतीतिर्न स्याद्। अपि च सर्वेषां कार्यान्वयित्वे परस्परं पदार्थाना- मनभिसंबन्ध: ; तत्र न विशिष्टपदार्थविषयो नियोग: प्रतीयेत; एकपदार्थ- साध्य एव स्यात्। अथ न विनियोगप्रत्यर्थी नियोग:, विशिष्टविषयत्वात; पूर्वस्तर्हि विनियोग:, पश्राभनियोगः। किमतः१ अस्ति नियोगातिरिक्तार्या- न्वयेऽपि पदस्य सामर्थ्य नियोगानपेक्षं च, परस्परान्वितानां नियोगान्वयाद्। न च नियोगाकाड्क्षानिबन्धनः संसर्ग इति प्रतिपादयिष्यते। मनविगत- मपि प्रमाणान्तरेणानधिगतसंबन्धं च स्वशब्देन शक्यं शब्देन निरूपयितुं विशेषप्रतिषेधमुखेन, विशेषशब्दानां नञश्र यथायथमर्थैर्विदितसंगतित्वात; तथा चेत्थमेव तदुपदिश्यते "अस्थूलम् " इति सर्व विशेषातिगम्। एतत् कथयति-मेदप्रपश्चविलयद्वारेणेति । 'एतच्च वक्ष्यत इति। अन्योऽर्थः; यदुक्तम्-प्रत्यस्तमितसकलविशेषं तच्वं प्रतिपत्तेरेवा- विषय इति, 'तत्रोच्यते-विशेषनिवृत्यैव तत् शब्देन बुद्धौ निधीयते, सुवर्ण- तश्ववत; न हि सुवर्णतच्वं पिण्डरुचकादिसंस्थानभेदोपप्ठवरहितं दश्यते; न च त एव सुवर्णतच्वम, तत्परित्यागेऽपि भावात् संस्थानान्तरे; अथ चाटष्टसंस्थानमेदोपप्लवविवेकमपि बुद्धया भेदापोहद्दरेण स्वयं प्रतीयते, परसै व प्रतिपाधते; 'स एव प्रतिपत्तिक्रमः श्रुत्यैव दर्शितः-"1स एष नेति नेति" इति; तथान्यैः-"11सत्यमाकृतिसंहारे यदन्ते व्यवतिष्ठते"; तथापरे :- "12अध्यारोपापवादाम्यां निष्पप्त्रं प्रपभ्चते" इति । इदमिदानीं विचार्यते-कि कृत्म आम्नायो भेद18प्रपश्ञविलयमुखेन बमम निरूपयति, आहोस्वित् कम्िदस्यैकदेशः? तत्र केचिदाहु :- सर्वत्रैवान्नाये * तायता च-A and B. 'रतदरश्यत-C. 11 Vakyapadiya * वन्यार्थव्यतिषई-A. 7अजोच्यते-A. S-2-11. विसिष्ट-A. 'स वैब -- B. 18 Ct. Sarva V.S.S.S. 4 Brh. 8-8.8. प्रहसित :- A and B. 295. 'विशेषातिनमेव तत् फर- 1 Brh. 3-9-26. 13 A omita प्रप =. फ्वाते -- O.

ब्रझंकाण्ड: 27

कचित् कस्यचिद्वेदस्य प्रविलयो गम्यते, यथा 'स्वर्गकामो यजेत' इति शरीरात्मभावस्य प्रविलयः; अत्र हि देहव्यतिरिक्तस्वर्गोपभोगसम्थोङ- घिकारी गम्यते; तेन देहात्मभाव'प्रविलयः । तथा "'गोदोहनेन पश्चुकामस्य प्रणयेत्" इत्यिकृताधिकारादधिकारिभेद'प्रविलयः । तथा विधिनिषेध- चोदनास्वपि नैसर्गिकीणां रागादिनिबन्धनानां प्रवृत्तीनां 'प्रविलय: ; निषेधेषु साक्षात्, विधिषु प्रवृत्यन्तरनियोगेन; लोकेऽप्यनभिप्रेतात पथः 'साक्षाद्वा निवारणम, पथ्यन्तरोपदेशेन वा। एवं च रागादिनिबन्धननैसर्गिकप्रवृत्ति- भेदविलय द्वारेण दष्टेनैव कर्मविधय आत्मज्ञानाघिकारोपयोगिनः । तथा हि-शान्तस्य दान्तस्य समाहितस्य चात्मनि दर्शनमुपदिश्यते; शक्यं च; न हि विषयै1राकृष्यमाणस्तदुपायप्रवृत्तिकृतचेताः शक्रोत्यात्मनि समाधातुम्; नैसर्गिकीम्यस्तु प्रवृत्तिभ्य उपरतो नियतमानस आत्मदर्शनेनाषिक्रियते, सा- मर्थ्याद्।

अन्ये 1तु' मन्यन्ते-अनवाप्तकामः कामोपहतमना न परमाद्वैतदर्शन- योग्यः; कर्मभिस्तु कृतकामनिबर्हणः सहस्रसंवत्सरपर्यन्तैः प्राजापत्याद् पदात् परमद्वैतमात्मानं प्रतिपद्यत इति। उभयोरपि पक्षयो1रनयोः कृत्म आम्राय आत्मज्ञानैककार्यपर्यवसायी।

अन्येषां दर्शनम्-पृथकार्या एव सन्तः कर्मविषय आत्मज्ञानाधिकार- मवतारयन्ति पुरुषम्, अनपाकृतर्णत्रयस्य तत्रानिकारात्-"ऋणानि त्रीण्यपाकृत्य मनो मोक्षे निवेशयेत्" इति।

अन्ये तु-संयोगष्टथक्तेन सर्वकर्मणामेवात्मज्ञानाधिकारानुप्रवेशमाङुः "15विविदिषन्ति यज्ञेन" इति श्रुतेः, "1येन केनचन यजेतापि दर्वीहोमेना- नुपह्तमना एव भवति" इति "च ।

*शरीरात्मत्वस्य-A; 6 प्रवृत्त्यन्तरोपदेशेन-A 12 पराद्वैत-A. शनीरस्य-C. and B. 13 A omits अनयो :. 8 O omite हि. 7साक्षाद्विनिवारणम-A. 14 Manu. 6-85. 3 रेहात्-B. 8 A omits भेद. 15 Brh. 4-4-22. ·विलय :- A. 9 B omits दान्तस्य. 16

. Apa-Sr-Sa. 10 राक्षिप्य-B, 17 A and B omit च 1-16-3. 11 A omits J.

28 वमसिद्धि:

अन्ये तु-पुरुषसंस्कारतयात्मज्ञानाधिकारसंस्पर्श कर्मणां वर्णयन्ति- "महायज्ञैश्र यज्ञैश्व ब्राक्मीयं कियते तनुः", "यस्यैते चत्वारिशत् संस्कारा अष्टावात्मगुणाः" इति च । अन्ये तु-एतदेव विपरीतं वर्णयन्ति, आत्मज्ञानमेव कर्तृसंस्कारत- या क्माधिकारानुप्रवेशीति। अन्ये तु-परस्परविरोधिनोः कर्मात्मज्ञानयोः द्वैताद्वैतविषयलेनासंबन्ध एवेति मन्यन्ते। तत्र न तावत् प्रथम: कल्पः। न हि *कर्मादिविधयः स्ववाक्यसमि- गतस्वर्गादि'कार्याः कार्यान्तरमपेक्षन्ते ; नाप्यात्मज्ञानविधिर्यथोदित बक्षचर्या- दिसाधन निराकाडक्ष: कर्मविधीनपेक्षते; तत्र कुत एकाधिकारत्वम्? अथ अनवगतकार्या 'एव कर्मादिविधयः, स्वर्गादीनां गुणत्वेन संबन्धादिति ; स्वर्गकामाधिकरणमस्मै व्याचक्षीत। अपि च सर्वविधिनिषेधानां नामरूप- प्रविलयकार्यापवर्गित्वे जन्तूनामभ्युदयविनिपाता अकर्मनिमित्ता आकस्मिकाः स्यु: ; तथापवर्गोऽपि स्यादिति वैयथ्य शास्त्ररयापि । अंथ स्वर्गादिकार्य- द्वारेण कर्मविधीनां ज्ञानाधिकारानुप्रवेशिता मार्गमगमनोपदेशानाभिवाभि- मतनगरगमनोपदेशानुप्रवेशित्वम्; तदसत्; युक्तं मार्गग्रामप्राप्ते"रनभिमतत्वा- दभिमतदेशप्राप्त्युपदेशानुप्रवेशित्वम्, न हि मार्गग्रामोपदेशेषु पुरुषार्थप्राप्ति :; अतः 1साकाड्क्षत्वाद्यत्र पुरुषार्थप्राप्तिः, तमनुप्रविशन्ति; न त्वेवं कर्मविधिषु पुरुषार्यस्वालामः, स्वर्गादीनां पुरुषेणार्थ्यमानत्वात् ; तत्र च नैराकाड्क्ष्ये कथम- न्यानुपवेशः१ अथ मतम्-यदोपच्छन्द्य नीयत उत्तरोत्तरग्राम' गुणोपदर्शनेना- मिप्रेतं देशम्, तदा पूर्वग्रमोपदेशाः प्राप्ताभिमतकार्या उपदेशान्तरानुप्रवेशिन- क्रेति; युक्तं तत्रापि प्रमाणान्तरेण वक्तुरभिप्रायाधिगमात् : प्रमाणान्तरेण हि तत्रेदमषिगतम् -- 'एतदेशप्राप्ताविदमस्य समीहितं वक्तुः संपद्यते, तस्मादिद- मस्य विवक्षितमिति; न तु शब्द वृत्तमात्रानुसरेण। इतश्रैतदेवम्-

1 Mann. 2-28. 7 A and O omit एव. 12 साकाइक्षतान्यल-1. 2 Gaut-Dhar. 8-22. 8 कर्मविधय :- A and 13 गुणप्रदर्शनेनाभिप्रतं- 'A and Bomit च. B. A and C. कर्मविषय :- C. १अभिसंबन्धादिति-B. 5 कार्यात-A. 1तद्देश-A. 10 B and O omit अपि. •निरपेक्ष :- A. 11 रनीहितत्वा-A. 15 प्रथाति-A.

ब्रझकाण्ड: 29

यत् प्रतिग्रामं वक्तुः श्रोतुश्र सत्यामर्थपाप्तौ प्रमाणान्तरेणानधिगते परदेश- प्राप्त्यभिप्राये पूर्वोप देशान् पूर्वार्थानेव पार्श्वस्थाः प्रतिपत्तारः2 प्रतिपद्यन्ते, परदेशोपदेशं च स्वार्थनिष्ठम्; यद्यपि वस्तुस्थित्या पूर्वोपदेशार्थाः परोप- कारिणः, तथापि न शब्दस्य तांत्पर्यम्, द्रव्यार्जनादिविधेरिव ऋतुविध्य- र्थोपकारेऽपि ; शब्दवृत्तानुसारण चेह तात्पर्यम्, प्रमाणान्तराभावादिति । अपि च अध्वग्रामोपदेशानां तत्परत्वाध्यवसायेनैव तत्र गमनम् अर्थप्राप्तिश्र ; तत्र परदेशप्राप्तिपरतायां तु न नियोगतस्तत्र गमनम्; मार्गान्तरेणापि तत्राप्तेरविवक्षितत्वात् गच्छेत; न च नियोगतोऽर्थप्राप्तिः, अन्यपरेषु प्र- योजनक्षुतेरप्यर्थवादत्वात् : तदिह यदि विधिनिषेधा: कार्यान्तरपराः, न स्वर्गा- दिकार्या; न. 'खल स्वर्गादिकार्य प्रयाजादिकार्यतुल्यम्, थेन कार्यान्तर- मनुपतेत। कथं च दष्टेनैवात्मज्ञानाधिकारोपकारिण इति वक्तव्यम्: यदि तावद्रागाद्याक्षिप्ृदष्टार्थप्रवृत्तिनिरोधेन, भवतु प्रतिषेधानामेवंभावः ; कर्मविष- यस्तु कथ निरुन्धन्तीति वाच्यम्: न हि ते परिसंख्यायकाः, 'न च नियामकाः', अत्यन्तमपराप्तार्थत्वात्; प्राप्तार्थों हि विषिरन्यनिवृत्तिफलो बिज्ञायतें; न च तुल्यकार्यत्वेन विरोधेन निवततिः; अनियतकालफला हि नैयोगिक्य: प्रवृत्तयोऽहष्टार्था; दृष्टार्थास्तु रागाध्ाक्षिप्ताः स्वामानिकयः; न च सात्हण्या: सेवायाश्र ग्रामोपायत्वे कश्िद्विरोधः, एतावति प्रमाणत्वा- च्छासस्य; तत्र युगपत् क्रमेण वा फलमूमार्थिनः सेवासाइ्टण्यावनुतिष्वतः को विरोष: अपि च सकलदष्टार्थप्रवृत्तिनिरोधे नियोगनिष्ठा अपि प्रवृत्तयो निरु ध्येरन्, अनार्जितघनस्य साधनविकलस्य तासामसंभवात्। अपि व तुल्बे कामोपायत्वे उष्टाउष्टार्थप्रवृत्योर्न विशेषो रागाद्याक्षिप्त्वे: तथा हि- 'स्वर्गकामः' इति रागादयाक्षिप्तप्रवृत्त्यनुवादेन विशेषविधानम्; तथा च प्रपभा- मिनिवेशे तुल्ये केन विशेषेण एका आत्मज्ञानानुगुण्यं मजते, तद्विरोधिन्यपरा! कामाक्षेपो अविशिष्टो मनसः । अथ कामोपायत्वमेव न मन्येत, वर्णित- माकस्मिकल्मू, उक्तश्र न्यायः प्रत्युद्धियेत ; तुल्यकार्य निबन्धनत्वाच्च वि-

1 देशासू-C. 'शब्दस्य तत्र-A. 7नियामका वा-O. ad B. 5तु-A. •निबन्धनाच-A and •नापि for न पA. B

80 ब्रह्मसिद्धि:

रोधात् या निरोधाशङ्क सा दूरतो1 निरस्तावकाशा स्यात्। अथ कामप्राप्त्या कर्मविधयः कामान् प्रविलापयन्तो ज्ञानाधिकारानुगुणाः; यथोक्तम्- "यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते कामा येऽस्य हृदि श्रिताः । अथ मर्त्योऽमृतो भवत्यत्र ब्रम्म समश्नुते ॥" इति, तदप्यसत; यतो न कामप्राप्त्या कामप्विलयः, अपि तु दोषपरिभावनाभुवा प्रसंख्यानेन; कलयापि चेत कामैर्मनः संस्पृश्यते हरियत एव हारिमिः; उक्तं हि-"*न जातु कामः कामानामुपभोगेन शाम्यति", "भोगाभ्यासमनु विवर्धन्ते रागाः कौशलानि चेन्दियाणाम्" इति च। अनुपायत्वादपि तावदयं कामेभ्यो 'विनिवर्तेत; निखिलक्केशोपशमरूपं चाव्मज्ञानं संश्रयेत; धर्मविधि- निदर्शितविविधोपायस्तु तानेव प्रकृतिहारिणो 8भोगानिनिविशेत ; तत्र्रवि- लयरूपाच्चात्मज्ञाना दुद्विजेत। श्रुतोऽपि आ्यात्मन्यानन्दोऽननु1भूतो नानुभूत- विषयनिबन्धनानन्दाभिलाषं मन्दीकर्तुमप्युत्सहते, मागेवोच्छेत्तुम्। तस्मात प्रसं रूयानमेवैकः11 12कामनिबर्हणोपायः, कर्मविधयस्तु विपर्ययहेलवः। यदपि- 1सर्वत्रैवाम्नाये कचित् कस्यचिद्रेदस्य विलयः, यथा 'सवर्गकामो यजेत' इति "शरीरात्मत्वप्रविलय इति; "तदप्यसत्, अनिदंपरत्वात; न हीदं वचनं देह

हस्तिनि दष्टे तत्पदेन तस्यानुमानमिव ; साक्षाद्वि17 ।18 अस्थूलम्" इत्युप क्रम्य देहेन्द्रियविलयो दर्शितः, अर्थाच्च कामादिग्रन्थेः काठिन्यं वैदिव स्यादिति19। द्वितीयोऽपि कल्पो वर्णितादेव कामानां कामनिवर्दणसामर्थ्यामावाद् स्वकार्यनिराकाड्क्षाणां चान्यानुप्रवेश प्रमाणाभावादसमञ्जसः; एकाघि2कारत्वे तु समुच्चय: सर्वकर्मणां स्याद ; स चाशक्य इति ।

1 दूरनिर-A and B. ' निवर्तते-A. 1शरीरविलय :- B and 2 Katha. 2.8-14. 8 A omits भोगान. C. 3 तदसत्-A. 9 दुद्विजते-A. 15 A and Bomit अपि. 4 Man. 2-94. 10 भूतचरो-A. 16 अर्थादिद-A. 5 Yogasütrabhasya 11 एकम -- 0. 17 0 omits हि. 2-15. 12 कामप्रविलयो-A. 10 3ph. 8-8-8. A omits कोसलानि 13 संर्वत्ान्नाये-A. 19 A omits इति. चेन्द्रियानामिति च. 80 कारिले -- O.

ब्रह्मकाण्ड: 31

थेऽपि1 विपर्ययेण ज्ञानकर्मणोरेकाधिकारत्वमाहुः, तैरपि ज्ञानस्य कर्म- संबन्धे प्रमाणं वक्तव्यम्। न तावत् "2व्रीहीन् प्रोक्षति" इति यथा; तत्र हि प्रकरणात् प्रकृतकर्मापूर्वलक्षणापरो ब्रीहिशब्द: स्वस्वरूप आनर्थक्यात प्रकृतापूर्वसंबन्धं बोधयति। नापि यथा "*यस्य पर्णमयी जुहूर्भवति" इति; 6तत्र हि जुह्रादि अव्यभिचरितकर्मसंबन्धमसत्यपि प्रकरणे कर्मोपस्थापयति ; तत्र वाक्येनैव संबन्धः । आत्मज्ञानं तु न प्रकरणे श्रुतम्; नाप्यात्मा अव्य- भिचरितकर्मसंबन्धः; तेनास्य कर्मसंबन्धो दुर्वचः । तथा चाज्ञाते पारा्थ्ये या नाम फलश्रुतिर्न सा अर्थवादिनी भवतीति प्टथगधिकारत्वम्। अथ मनम्-वर्तमानापदेशात् " 6न च पुनरावर्तैते" इति कामोपबन्धाभावात् कलं विपरिणमय्य कल्पयितव्यम्; तच्च तदाकाङ्क्षायां सत्याम्; न तु दष्टे सति तदाकाड्क्षा; असि्ति चात्मज्ञानविधे र्दष्टफलं देहान्तरोपभोग्यफलेषु कर्मसु प्रवृत्तिः: तस्मात् स्वाध्यायाध्ययनविधिवदात्मज्ञानविघि :; सवाध्याया- ध्ययनविधिर्हि दष्टकर्मावबोधनिराकाड्क्षो नार्थवादतः फलं प्रार्थयते, तथा- त्मज्ञानविधिरपीति नाधिकारान्तरम् 'तदप्यसत् ; यतोऽयमन्य एवौ- पनिषदः पुरुषो वेदान्तेषु जिज्ञास्यते; न च तज्जानं कर्मप्रवृत्तिहेतुः; न हि तस्य कर्तृत्वभोक्तृत्वे; एवं शाह-"10न तदश्नाति किंचन" "11अन- श्वन्नन्योऽभिचाकशीति" इति; यस्तु कर्मणां कर्ता भोक्ता च, स एव सर्वप्रत्यक्षसिद्ध :; न शब्दपरमेयः । ननु जीवपरमात्मनोरेकत्वमेव; एवं याह-"12अनेन जीवेनात्मना" इति। सत्यम्; तस्यैव तु जीवस्यैव- मविद्यानुबन्धं प्रत्यक्षावसेयं रूपम्, तच्च कर्मप्रवृत्तिहेतुः; 1न च तत् शब्दमपेक्षते ; यत्तु स्वयंप्रकाशं सर्वविभागशून्यं तत शब्दाज्ज्ञातुमिष्यते ; तच्च कर्मप्रवृत्तिविरोधि; तज्जानस्य कथं कर्मप्रवृत्तिर्दष्टं प्रयोजनं स्यात्! तथा हि-बक्षानन्दमेकमद्दयमात्मानं विजानतः किमर्थै कथ वा प्रवृत्ति: स्यात्, आपकामत्वात् साधनाद्युपायाभावाच्च? स्यादेतत्-औपनिषदपुरुष ज्ञानमेव कर्माङ्गत्वेन चोदितम् "1यदेव विधया करोति श्रद्धयोपनिषदा 1 B omits अपि. 7 दृष्टं प्रयोजनं-A. 11 Mund. 3-1-1. 2 8 नाधिकारान्तरमे- 12 Chand. 6-8-2. 3 O omite स्व. तत्-A. . Tait-Sam. 3-5-7-2. 9एतदप्यसत्-B and 13 न शन्दमपेक्षते-A. 5 तत्रापि-A. 0. 1 विज्ञान-A. Chand. 8-15-1. 10 Brh. 8-8-8. 15 Chand. 1-1-10.

32 त्रससिक्धि:

तदेव वीर्यवत्तरं मवति" इति ; तथा "'यो वा एतदक्षरं गार्ग्यविदित्वा- स्मिँल्ोके जुहोति" इत्युपक्रम्य यागादिफलस्यान्तवचादर्शनेन ब्रक्षविद्याया- रुादथ्यै दर्शितम्; "१तं विद्याकर्मणी समन्वारभेते" इति च विद्या- कर्मणोः साहित्यं दर्शितम् ; पूर्व तावत् प्रकृतोद्गीथविषयम, "ओमित्येत- दक्षरमुद्गी'थम् " इत्युपक्रमात्; परेणापि कर्मनिन्दयाक्षरज्ञानस्तुतिः; विद्या- कर्मणोश्र समन्वारम्मो भेदेन-विद्यावन्तं विद्यान्वारभते कर्मवन्तं कर्मेति। तस्मादेवमपि न कर्मज्ञानयो रेकाधिकारत्वमिति। येपि विरोधादसंबन्ध एव कर्मज्ञानयोः 'द्वैतविषयं कर्म, अद्वैत- विषयं ज्ञानम्' इति मन्यन्ते, तेषामनुत्पाद एवाद्वैतज्ञानस्य प्रसज्यते, प्रमा- णादिविभागाद्वैतप्रतिपच्योर्विरोधात्। अथोपायोपेययोरयौगपद्यादविरोधः, प्रली- यत एवाद्वैतप्रतिपत्तौ सर्वो विभागः; न च विरोधोऽनुपायत्वं वा, उपायस्य पूर्वकालत्वात्, तदा च तस्याप्रलीनत्वात् ; भेद एव शचाभेद- प्रतिपतावुपायः; न तर्हि कर्मभिरपि विरोधः, उपायत्वादेव। स्या- देतत्-असाध्यत्वाङ्गह्रणो न कर्मणमुपयोगो विद्यते; श्रूयते च- "1नास्त्यकृतः कृतेन" इति। न च ज्ञानोत्पत्तावुपयोगः, ज्ानस्य प्रमाणा- धीनत्वात्। न च ज्ञानसहकारीणि कर्माणि, ज्ञानस्य साध्यान्तराभावात् : न तस्य मोक्ष: साध्यः, अनित्यत्वप्रसङ्गात्। अथ बन्धहेतुविच्छेद: साध्य इति तस्मिन् विच्छिन्ने तदभावान्मुच्यते; कः पुनर्बन्धहेतुःः अनादविद्या, न तर्हि पृथक्तद्विच्छेद: साध्यः, यतो विद्योदय एवाविद्याव्यावृत्तिः। स्या- देवत्-भवत्व'ग्रहणलक्षणाविद्याव्यावृत्तिः विद्योत्पादः, यतो भाव एवामाव- व्यावृत्ति: ; न 1च विद्योत्पाद एव 1विपर्यासज्ञानव्यावृत्तिः; न खळ भावान्तरं भावान्तरव्यावृत्तिः; न हि परस्परामावात्मानो भावाः, अभावत्व- प्रसज्ञात्; यदि मन्येत-तच्वाअहणनिमित्तो विपर्यासो निमित्तनिवृत्तौ स्वय- मेव निवर्तिष्यते, तच्च न ; न खल्वग्रहणमभावः कस्यचिन्निमित्तम्, मूर्छा-

1 Brh. 3 8-10. 11 अभ्रहलक्षणा-C. * Brh. 4-4-2. 7 Comits च. 18. A omits घ ; 3 उद्दीथविद्यािषयं-A. प्रबैलान-A. बुल-B. + Chand. 1-1-1. . A omits च. 13 विपर्ययज्ञान-B. A omita उद्धीथं. 10 Mupd. 1-2-12.

बक्षकाण्ड:

दिषु प्रसङ्गात् ; किं तहि निमित्तम् ? "1अनादिरप्रयोजना चाविद्या" इत्युक्तमू; तत्र च हेत्वनुयोगो निरवकाश :; विपर्यासतत्संस्कारयोश्र परस्परहेतुफलभावेन व्यवस्थानान्न दोषः: अतो विपर्ययज्ञानस्य निवृत्तिविद्यया साध्येति तत्र ज्ञानस्य सहकार्यपेक्षा स्यात्। एतच्च वार्तेम् न खलु शुक्तिकादिषु वि- पर्यासपुरःसरं 2समुपजातसम्यग्ज्ञानास्तन्निवृत्तये पृथक् प्रयतन्ते, सहकारि वान्यदपेक्षन्ते ; यतो विरोधिभावान्तरोत्पाद एव पूर्व प्रध्वंसः, न शून्यम्; अन्यथा न प्रध्वंसो हेतुमान् स्यात् ; विरोषिनी च विद्या विपर्ययज्ञानस्य। तदुत्पत्तौ विपर्यासो नष्ट एव भवति। अभोच्येत-कर्माणि बन्घहेतवः; तत्क्षयो ज्ञानात् सहकारिसव्यपेक्षादिति; तच्व न; यावदविदं कर्मफल- विभागव्यवहारमात्रम ; तस्य प्रमृष्टाशेषविशेषविशुद्ध'ज्ञानोदये कुतः संभवः! तथा च विपर्याससंशयाम्यां तुल्यवत् प्रसंख्यातानि कर्माणि- " 5भिद्यते हृदयग्रन्थिश्छिद्यन्ते सर्वेसंशयाः । क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन् दष्टे परावरे ॥" इति। अथ विज्ञानवैमल्यायान्यापेक्षा ; सापि मुधा, संशयणविपर्यासयोर्ञान- मलयोः प्रमाणोत्थविज्ञानेऽसंभवात् । अथ मतम्-शाब्दज्ञानादन्यदपि प्रत्यक्षं ज्ञानमिष्यते विगालतविभागोडाहं सर्वविकल्पातीतम् ; तस्य हि त्रक्ष गोचरः, न शाब्दस्य विभक्तपदार्थसंसर्गोद्राहिणः ; तदुत्पत्तौ कर्मोपासनाद्य- पेक्षेति। कः पुनरस्य विशेषः, येन तदर्थ्यते? स्पष्टाभत्वम्, न तस्योपयोगः; ज्ञानं हि जेयाभिव्यापये, शाब्दज्ञाने ोत्पने आप्तमेव ज्ञेयम ; प्रमितेः प्रत्यक्ष- परत्वात् तत्र 'च नैराकाडक्ष्यात् तदर्थ्यत इति चेत्, एतदघिगते प्रमेये किमन्यदा काङ्क्ष्येत? प्रमाणान्तरमिति चेत् न, प्रमेयसिद्ध चर्थत्वात्तदा- काङ्क्षायाः ; पुनः सिद्धच्र्थमिति, चेत् न, पूर्वस्मादप्यसकृत्तत्सिद्धेः; सिद्धस्य च सिद्धपेक्षायां न हेतुरस्ति। उपायान्तरसद्वावश्वेव, उपायान्तरं तर्थपेक्ष्येत; प्रमेये तु नैराकाड्यमेव। 'प्रीतिविशेषश्रेत्, स पूर्वप्रमाणजादपि

1. ... *विज्ञानोदये-B. 8 आकाइक्ष्यते-B. 2 समुपजनित-A; उप- 5 Mund. 2-2-8. 9 प्रमिति-C. जात-B. 6 विपर्यययो :- B. 3हवंस :- A and B. 7 B omits च. 3

34 ्रज्मसिद्धि:

दर्थनात् सिध्यति; न तत्सिव्धर्मे प्रमाणान्तरम् ; अ्रत्यक्षदष्टमपीतरै- तत्सभवात जिज्ञास्येत, विशेषाभावाद; 'निश्वायकत्वमितरेषामपि, प्रमाण- मावात्। हानादियोग्यविषयं प्रत्यक्षम्, संनिकष्टार्थत्वात्, नेतराणीति चेत्; संनिकर्षहेतुस्तर्वपेक्ष्यताम्; न प्रमाणम्, सिद्धत्वात् प्रमायाः । प्रकृते च प्रमेये नैष विशेषोऽस्ति। सामान्यविषयाः शब्दादयः, विशेषविषयं प्रत्यक्षमिति चेत् ; अनधिगत एच ता शब्देन प्रत्यक्षस्य विषयः । बाढमू; उक्तमेतत् :- न शाब्दस्य ज्ञानस्य विषयो प्रक्ेति। यदि तर्हि न सब्दे- नाभिगतं ब्रह्म, कथं तस्मिन्नुपासना प्रवर्तताम्: न चान्यस्मिन्नुपास्यमानेS न्यत् साक्षाद्रवति; कस्य च रूपस्य साक्षात्करणाय यज्ञादिविधानम् ! शम्दोप दर्शित निरतिशयानन्दापहतपाप्मादिरूपव्रझ्यस्वभावस्यात्मनः साक्षा त्करणाय यज्ञादिविधिरुपपधते ; अविदितपुरुषार्थरूपे तद्विपरीत"रूपे

निर्विचिकित्सात् प्रमाणाद प्रकठतां प्राप्ते 'नापरमपेक्ष्यमस्ति। नन्ववगतेऽवि "'तत् त्वमसि" इति शब्दाद्वशात्मभावे प्रागिव सांसारिकधर्मदर्शनात् तभिकत्तये भवत्यन्यापेक्षा। नैतव सारम् ; करमं स्वल्ववगतबस्ात्मभावो विदितात्मयाबातय्यो मिथ्यादर्शननिमित्तैवमैर्युज्यते? अयते च-"शबम वेद मसैव भवति" इति। न च त्रकण्यपहृतपाम्मनि तेषामवकाशः; तथा- "10आत्मानं चेद्विजानीयादयमस्मीति पूरुषः । किमिच्छन् कस्य कामाय शरीरमनुसंज्वरेत् ।।" तभा "1अशरीरं वाव सन्तं न प्रियाप्रिये स्ट्शतः" इति मिथ्याभिमाननिमित्तः शरीरसंचन्धः ; तस्मिन् याथातथ्यदर्शनात्निवृत्तेऽ शरीरत्वम् ;2तत्र मियाप्रिययोरसंबन्ध आख्यायते। तस्मान्नावगत्रझ्मात्मभावः प्रागिव सांसारिकधमेंमाकू ; यस्तु तथा, नासाववगतब्रझ्मात्ममाव इति।

1 निश्चयात्मकत्वम् i8 यकत्वम and निश्चा- 7 न पर-B. the reading यकत्वे 8 Chänd. 6-8-7. found in the *प्रमाणान्तरम-B. M88. of the text . Mupd. 8-2-9.

but the commen- 3 भेवम B. 10 Brh. 4-4-12. tator, Sażkha- B omits स्य. 11 Chand. 8-12-1. pani, gives two 5 सव्दोपप्र-A and O. 12 ततः-B. readings निया- B omite-रपे.

ब्रम्मकाण्ड: 36

प्रमाणात् तत्त्वे सर्वत्र मिथ्यावमासा निवर्तन्ते, हेतुविशेषादनुवर्तन्तेऽपि; यथा द्विचन्द्रदिग्विपर्यासादय माप्त- वचनविनिश्चितदिक्चन्द्रतच्वानाम् ; तथा निर्विचिकित्सादान्नायादवगतात्मतख्व-

तनिवत्तयेऽस्त्यन्यदपेक्ष्यम्; तथ तत्त्वदर्शनाभ्यासो लोकसिद्ध: ; यज्ञादयश्च शब्दप्रमाणकाः ; अभ्यासो हि संस्कारं द्रदयन पूर्वसंस्कारं प्रतिवध्य स्वकार्य संतनोति ; यज्ञादमश्र केनाप्यदष्टेन प्रकारेण; श्रेयःपरिपन्थि- कलपनिबर्हणद्वारेणेत्यन्ये, नित्यानां कर्मणां दुरिवक्षयार्थत्वाद्। स्वादेतत् -- अनुवर्तन्तां मिथ्यावभासाः ; प्रमाणातु निश्रयः; यथातच्वं यथानिश्रषं च. व्यवहारः; तस्मान्नावगतात्मतच्वस्य काचन शुभाशुभा वा प्रवृात- रुपपथते। उच्यते-नातेऽपि तच्वदर्शने, अनाहिते च पटौ संस्कारे, द्रवीयसि च मिथ्यादर्शनजे संस्कारे निश्रया अपि मिथ्यार्था भवन्ति; यथा दिस्मूढस्याननुसंहिताप्तवचस:, प्रागिव पवत्तिदर्शनाद; तथा प्रमितरज्जुभावाया अपि 'रज्वाः प्रमाणाननुसन्वाने सर्पआ्रान्त्या भयदर्शनम्'। तंस्माज्ातेऽपि प्रमाणात् तच्वदर्शने अनादिबिथ्यादर्शनाभ्यासपरिनिष्पप्लत्व दडीयस: संस्कारस्यामिभवायोच्छेदाय वा तत्त्वदर्शनाम्यासं मन्यन्ते। तथा च "'मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः" इत्युच्यते; शमदमत्रम्मचर्ययज्ञादिसाघन- विधानं च; अन्यथा कस्तदुपदेशार्थः: स्यादेतत्-ब्रम्मचर्यादिसाघनोप- करणादेवाम्नायात् तच्वविज्ञानम् । तदसत; शब्दमावात् प्रतिपत्तेरुत्पत्तेः; न हि प्राकू साघनविशेषेभ्यस्तच्वप्रतिपतिपर आम्नायोऽवाचकः, नाष्य- निश्रायक:, अशेषाशङ्ञानिर्मोक्षात् ; अन्यथा तदुपदिष्टेषु 'साधनेष्वपि दुर्लभा प्रतिपत्तिः । अपि च अन्यथानिश्रयेऽपि रङगगता भरवादयो मिथ्याव भासेन शोकमयादिहेतवः; निश्चितेऽपि गुलस्य माधुयें तत्र मिथ्या- तिक्तावमासोSवितथ इव दुःखयति, अवितथस्येव तस्यापि धूत्कृत्य त्यागात्; तस्मात् तन्निवृत्तये विनिश्चितव्रझ्मात्मभावेनापि साघनान्यपेक्ष्याणि;

1 हित-B. * दर्शनात्-B. B omits च. 5 Brh. 2-4-6. 8 भासरेव-B. रज्जो :- B. ०मोकातू-B. 84

30 ब्रजसिकि: ययैव प्रमाणात् सत्वामिन्यक्ती न मुक्ते: कार्यता, वथामिव्यक्तिविशेषेऽपि साधनेभ्यः। श्रतयस्त्वभ्यासपरिनिष्पच्यवस्थाविषयाः शब्दसाधनज्ञानापेक्षा वा भवन्तु, तद्ेतुत्वादुचरस्य-इत्यलमतिविस्तरेण। यदपि-पथकार्या एव कर्मविधयो ज्ञानाघिकारमवतारयन्ति, अपाकृत- णेत्रमस्य तत्राषिकारात्-तदपि न नियोगतः, आश्रमविकरपस्य स्मरणात्- "'तस्याश्रमविकल्पमेके" "'यमिच्छेत्तमावसेत्" इति, "'यदि वेतरथा बश्तचर्यादेव प्रव्रजेत्" इति श्रवणात् ; " 'एतद् स्म वै तत्पूर्वे विद्वांसोS- भिहोत्रं न जुहवांचकिरे" तथा "कि प्रजया करिष्यामः" तथा "8किमर्था वयमध्येष्यामहे किमर्था वयं यक्ष्यामहे" इति कर्मत्यागदर्शनात्। प्रति- पम्मगार्हस्थ्यस्यात्मविद्ययैव कृतकृत्यतां मन्वानस्य ऋणापाकरणं प्रत्यनाडतस्य विहिताकरणनिमित्तस्य पाप्मनो विद्योदय प्रतिबन्धृत्वं दर्शयति-"1ऋणानि त्रीण्यपाकृत्य" इति । इंद तु युक्तम्-कार्यान्तरनिराकाङ्ाणामपि कर्मणां संयोगपृथक्त्वात् 12तमेतं वेदानुवचनेन ब्राक्मणा विविदिषन्ति यज्ञेन" इति विद्याङ्गभावः; सोऽप्युत्पत्त्यर्थतया, न प्रयानादिवत् कार्योपयोगेन; विद्यायाः कार्यान्तरा- भावात् । संस्कारपक्षो वा, स्मृतेः ; संस्कृतस्य हि विद्योत्फ्तेः; तदुक्तम्- " 18विहितत्वाच्चाश्रमकर्मापि" इति। ननु उष्टोपाय एव विद्योत्पादः; तत्र दृष्टैवेतिकर्तव्यतापेक्ष्यतां शमदमा- दिसाधन1विशेषश्चित्तविक्षेपस्य विहन्त्री, समाहितचित्तस्याभ्यस्यतो ज्ञान- प्रसादोत्पत्तेः ; न तु यज्ञादयः, तैर्विनाप्यम्यासेन तत्संभवात्। सत्यम् ; तथा चोर्ध्वरेतसां 15चाश्रमिणां विनापि तैर्विशुद्धविद्योदय इष्यते; किंतु कालकृतो विशेष: ; साघनविशेषाद्ि सा क्षिप्रं क्षिप्रतरं च व्यज्यते; तदभावे चिरेण 16चिरतरेण च । तदुक्तम्-"1सर्वापेक्षा च यज्ञादिश्वुतेरश्ववत्"

1यथैव च-B. 7 Brh. 4-4-22. 13 Brahm .- Su. 3-4-82.

2तहीज -- B. 8 14 विशेषादि-A and O. 3 Gant .- Dhar. 1-3-1. •विद्योदयस्य-A and O. 15 B omits च. 10 Manu. 6-35. 16 B omits चिरतरेण. 5 Jabāla. 4. 11 निरपेक्षाणा-B. 17 Brahm .- 8u. 8-4-26. s Kaus. 2-4. 13 Brh. 4-4-22.

एनोऽर्ष :- 'यश्षेन दानेन" इति शषणात् कर्माण्यपेक्ष्यन्ते विद्यायामम्यास- लम्यायामपि, यबान्तरेणाप्यश्षं ग्रामप्राप्ती सिद्धन्त्यां सैघरचायाक्लेशाय वाश्वो- वेद्यते। ननु विद्यारूपं बसैव; न विध्या ब्रह्मणोऽन्या; तब नित्यमकार्यम्; तत्र

कर्षणं स्वरूपामिव्यक्तयेऽपेक्षते तथहापि द्रष्टव्यम्; न हि स्फठिकमणेः पूर्वरूपं विनष्मुपधान संनिधेः, तदपगमे वान्यदुत्पन्नम्; न अकस्मादनेक- विसभागक्षणव्यवहितस्य पूर्वसभागक्षणस्योत्पततिः संभवति; न अभिविगमेड- क्ारेम्यः पुनः काष्ठसंततिप्रवत्तिः । तस्मादययैवाकार्य स्फाठेकरूपमुपधानाव- कर्षणमपेक्षते तभात्मरूपमपि। स्यादेतत्-ज्ञानं तत्र सापेक्षम् ; तच्च स्फठिकाद्िन्नं कार्यम्; पुरुषप्रयतो हि तत्र ज्ञानार्थः। कि पुनर्ज्ञानं स्वरूपेणैवार्थितम्, आहोस्विदर्थस्वभावसिद्धये ! न तावत् स्वरूपेण, अर्थेन व्यवहारात् ; न 6विज्ञानमात्रनिबन्धनो व्यवहारः, मिथ्याज्ञानेनापि प्रसङ्गात्। अभार्थस्वमावाय ज्ञानमर्थ्येत, तदर्यों व्यापार'स्तेनार्थिता भवति। न च ज्ञानादर्थे कश्चिद्विकारः, तयोरसंबन्धात्: योग्य देशतायाः सर्वत्र भावात् ; सर्वप्रतिपततृणां च विदितत्वप्रसङ्गात ; ध्वस्तानागतेधु च तदसंभवात्। तस्माद्यथातिरोहितमपि तिरोहितमिवाभि'व्यज्यत इव प्रयत्रापेक्षम्, "तथात्मतत्वमप्यतिरोहितं12 तिरोहितमिव प्रयत्नादभिव्यज्यत इवेति पुष्कलम्। संहताखिलभेदोऽतः सामान्यात्मा स वर्णतः । हेमेव पारिहार्यादिमेदसंहारस्चितम् ॥ ३ ॥ यतश् विशेषप्रत्यस्तमयमुखेन तन्निरूपणम्, अतोऽन्यैर्क्षविद्यामियुक्तैः सामान्यरूप ब्रह्म निरूपितम्-"1स एष महानज आत्मा सत्तालक्षणः" तथा "1सत्तैव सर्वमेदयोनेः प्रकृतिः परा" इति। यथा उुवर्णतत्त्वं कटकाङकलीयादिविशेषोपसंहारेण निरूप्यमाणं तत् सामान्यमिति। ये वा15-

1 Brh. 4-4-22. 6मर्थ्यते-B .. 11 तथात्मैकत्व-B. 2 दपेक्ष्यते-B. 7 तेनैवाथिंत :- B. B adds आपे. 3 B omits स्व. 8 देशकताया :- B. 13 Cf. Brh. 4-4-24. 4सभिषौ-B. • वक्तृणां-A and C. 5 f tor वि-B. 10 व्यज्यमानमिव-B. 15 6-B

$8 जससिद्धि: "'निर्विशेषं न सामान्यं भवेच्छशविषाणवत्" इत्यभावमाहुः, तान् प्रत्युच्यते -संहृताखिलमेद इति । यदि तावदसामान्यत्वं साध्यते सिद्धसाधनम्; विश्ेषाणाममावे केषां तत् सामान्यम्? सामान्यं तूक्तं बक्षवादिभिः विश्षेष- प्रत्यस्तमयमुखेन निरूपणादुपचारतः । अथाभाव एव साध्यः, विशेषैरेवास्य निर्विशेवैर्व्यभिचार इति। इति श्रीमन्मण्डनमिश्रविरचितायां ब्रझ्सिद्धौ ब्रम्मकाण्ड: समाघ्तः ।

1 Ślőka-Vārtika, page 548. *इत्याचार्यमण्डनमिश्रकृतौ ब्रह्मकाण्ड समाप्तम-A and C.

औम्। ।। तर्ककाण्डः ननु प्रत्यक्षादिभिर्व्यावृत्तानां भावस्वभावानामवगमान्नैकस्मिन्नद्ये शब्द: प्रमाणम्, प्रत्यक्षादिविरोधात, 'ग्रावश्ठवनाधर्थवचोवत्। उच्यते- आहुर्विधातृ प्रत्यक्ष न निषेद्ध विपश्चितः । नैकत्व आगमस्तेन प्रत्यक्षेण विरुध्यते ।। १ ॥ ननु प्रमाणान्तरपरतन्त्राणां पुरुषवचसां तद्विरोधाघ्युक्तमप्रमाणत्वम्; स्वतन्त्रस्य2 त्वाम्रायस्यानपक्षित प्रमाणान्तरप्रवृत्तेस्तद्विरोघे Sपि कस्मादप्रमाणत्वम्ः आम्नायविरोधादेव तु प्रत्यक्षादीनि प्रमाणतायाः किमिति न च्यवन्ते? तुल्येऽनपेक्षत्वे न विशेषहेतुरस्ति। तत्र वृथा प्रमाणान्तरविरोधपरिहवार- परिश्रम इति। तत्र केचिदाहुः-प्रत्यक्षादिविरोधे आम्नायस्य दौर्बल्यम्, सापेक्षत्वात् ; तथा हि-स्वरूपसिद्धर्थमेव तावत् प्रत्यक्षादीन्याम्नायोऽपेक्षते ; तथा च तेषां प्रामाण्यमनुमन्तव्यम्, तदपबाघने स्वरूपस्यैव तावदसिद्धेः; न त्वेव- माम्नाये प्रत्यक्षादीनां काचिदपेक्षा। दष्टव्यभिचारत्वाच्च शब्दस्य,3 प्रत्यक्षस्य चाढष्टव्यभिचारत्वात् । अपि च सावकाशानवकाशयोरनवकाशं बलवत्; अनवकाशान् प्रत्यक्षादयः, सावकाशस्तु शब्दो गौणेनार्थेन ; तथा हि- शक्यमेकत्वमभेदश्रुवीनामुपचरितमवकाशो वर्णयितुम्; अविवक्षितार्थानां वा वेदान्तानां नपोपयोगोऽवकाशः ; उपनिषदो वेदान्ता इति 'वर्णितम् । कि च व्याकुलत्वादाम्नायस्य अव्याकुलत्वात् प्रत्यक्षादीनाम् ; कर्मविधयो हि मेदाश्रया अमेदाश्रयाश् वेदान्ताः परस्परपराहता असत्यपि प्रमाणा- न्तरविरोधे दुर्लमप्रामाण्याः; कि पुनरव्याहत प्रतिष्ठितप्रामाण्यप्रत्यक्षादिविरोषे। तस्मादिदमविरोषाय प्रयत्यत इति। मुर्यत्वाच्च ; मुख्या हि प्रत्यक्षादयः : जातस्य जन्तोरपरकाल आग्नायः; स तैः प्रतिष्ठितार्थैरपहृतविषयः कल्पनीयारथों बाध्यते, तदनुसारेण वार्थकल्पनामर्हति। अर्थतोऽपि च मुख्यता प्रत्यक्षादीनाम्; पदपदार्थविभागाधीन 'आम्नायार्थपरिच्छेदः, स च प्रत्यक्षादिष्णायतते । अतोऽविरोषाय प्रयत्यत इति ।

1शिला-A and C. * वर्णिता :- A ; वर्णित: 6 प्रयब इति-A. * स्यास्रायस्य-B -B. 3 B omite -- स्य. 6आाम्रायादर्य-B.

40 बह्मसिद्धि:

अन्ये मन्यन्ते-तुल्यबलत्वेऽपि प्रत्यक्षादीनामान्नायस्य वस्तुनि विकल्पानुपपत्तेर्विरोधे संशयः स्याव; तेनाविरोध उपपाद्यत इति । अन्यदर्शनम्-आम्नाय एव बलवांस्तद्विरोघे; "1पौर्वापर्ये पूर्वदौर्बस्यं प्रकृतिवद्" ; "2पूर्वाबाधेन नोत्पत्तिरुत्तरस्य हि सिध्यति" इति। तथा हि- सर्वस्य निसर्गनः प्रत्यक्षादिनिबन्धनः किल विभक्तवस्तुपरिच्छेदः ; तदपेक्षस्तु तत्पूर्वकोSनिसर्गज: कस्यचिदेवागन्तुरद्वतावगमः; स पूर्वमनुषमृद्योदेतुमश्- कुवंस्तदपबाधात्मोदीयते। इतश्र-संभवाद्विचित्रविभ्रमहेतुत्वात् प्रत्यक्षादीनाम्, बिगलित निखिलदोषाशङ्कत्त्वाच्चानावस्य ; पुरुषाश्रयाणां हि दोषाणां शब्दे पुरुषामावेSसंभवात्। शक्यो हयाम्रायादेवानादिरविद्यासंस्कारो विग्रमहेतुः प्रत्यक्षादिषु संभावयितुं निश्ेतुं च देहात्माभिमान इव; न त्वेवमपौरुषेये सब्दे 'काचिदोषाशङ्क; सत्यां वा प्रमाणमेव न स्यात्। प्रत्यक्षादीनां तु व्यावहारिकं प्रामाण्यम्, अविद्यासंस्कारस्य स्थेम्ना5 व्यवहारविपर्ययामाबाद; यत्र च व्यवहारविपर्ययो न तत्र प्रामाण्यम्। शब्दे तु संभावितदोषे न तथ्बावेदनेन प्रामाण्यम्; न व्यवहाराविपर्ययेण; अदष्टार्यत्ाव दोनेम्यो व्यवहारविसंवादिज्ञानदर्शनान। प्रत्वक्षादीनां तु 'व्यवहारे संवादान शक्यते व्यवहारविसंवादिज्ञानहेतुर्दोषः कल्पमितुम्; व्यवहारबिवर्ययाद् स कस्प्येत; तच्वदर्शनस्य तु वेदान्तजन्मनः प्रतिपक्षलात् तच्चप्रतिद्विनात्र- हेतुरेवानादिरविद्यानुवन्धः कल्प्यते; ततो दोषानुवन्धः प्रामान्यं पेति न विरोष: । शब्दस्तु संभावितदोषो दुर्लमप्रामाण्य एवं स्यात् ; हश्यते हि दोपेम्यो व्यवहारविसंदादिज्ञानोत्पत्तिः; तत्र दोषाशङ््या व्यवहारविसंवादस्य शङ्ित्तात् तच्वप्रतिघातस्य च, न तच्वावेदनलक्षणं प्रामाण्यम्, न व्यवहाराविसंवाद लक्षणमिति। तस्मात् शब्दत्य प्रामाण्याम्युपगमे प्रमाणान्तर- विरोधेऽपि तस्यैव बलवच्मिति सांप्रतम् । यत्ु प्रत्यक्षाद्पेक्षणादिति, तत्रोच्यते-न प्रमितावपेक्षावत्ता शब्दस्य प्रत्यक्षादिषु, किंतु स्वरूपसिद्धौ; अन्यमा प्रमाणमव न स्थात्। तथा न स्वकार्येऽनपेक्षत्वान प्रत्यक्षादिम्बो हीकते। प्रत्यक्षादयोऽपि स्वरूपसिद्धौ नान्यानपेक्षा; कार्ये हि सापेक्षलं

1 Mhm. So. 6-6-64. ३ वाकगन्तु 'व्यवहार-4. 7 करपपते-4

तर्ककाण्ड: 41

सामर्थ्यमपकर्षतीति1 । यच्वेतेषां प्रामाण्यमनुमन्तव्यमिति, को वान्यभाह! व्यवहाराविसंवादिलक्षणं तु तव, न तच्वावेदनलक्षणम् । व्यावहारिक- प्रामाण्योपेतेम्यः प्रत्यक्षादिम्यः सिद्धादाम्रायात्तध्वदर्शनम्, तद्विरोधात् तेषु तच्वदर्शनांशमे वापबाघते, न व्यवहाराविसंवादांशम्। इष्टं च हेतुत्वे- नापेक्षिताया अपि पूर्वस्याः प्रतिपत्तेः परस्याः प्रतिपत्तेर्बेलीयस्त्वम् ; पथा दूरस्थेषु वनस्पतिषु हस्तिप्रतिपत्तिभ्यो वनस्पतिप्रतिपत्तेः ; अपेक्षिता हि हस्तिप्रतिपत्तयो व्यक्तवनस्पतिप्रतिपच्या हेतुत्वेन ; न तस्या इन्द्रियार्थ- संनिकर्षमात्राज्जन्म, आपातेSभावात्; न च' देशविशेषात्, तद्देश्स्थस्यै6- वोत्पत्तेः ; तस्मात् पुरोवर्तिषु वनस्पतिषु प्रणिहितमनसः प्राच्यविपर्यासा- नुगतमतिसस्कारसचिवेन्द्रियादि संयोगकारिता सेति मन्तव्यम् । एवमेकादि- संख्यानुद्धचपाया विशत्यादिबुद्धयोऽप्युदाहार्याः। एवं च यदेके वर्णयन्ति- स्वयमेव व्याहता वेदान्तार्थप्रतिपत्तिः ; नामेदो भेदमन्तरेण शक्योऽबसातुम्; भेदोपाया हि तस्य प्रतिपत्तिः; तत्राभेदः समाक्षिप्तमेद एव प्रतायत इति व्याघात :- तदपास्तम् ; यत उपायमाक्षिपति प्रतिपतिः, नोपायस्य परमार्य- वामू, मिथ्याज्ञानादपि7 तच्वप्रतिपत्तेः । व्यावहारिकं च भेदस्य सत्यत्व- मिष्टमेवेति । व्यभिचारदर्शनं च दुष्टहेतुजन्मनोः शब्दप्रत्यक्षयोः समानम्; इतरोरपि तुल्यमव्यमिचारित्म् । तथानवकाशत्वमपि ; यदि स्वेकमदयं वेदान्तार्थ:, कस्वेवामन्योऽवकाशः: अयौपचारिकमेकत् तदर्यः अवि- बक्षितार्यता वा जपोपयोगिनाम्, तत्र विरोध एव नास्तीति नलावलचिन्ता नावतरति। तद कुतः सावकाशलेन दौर्बल्यम्: कयं च मुख्यमर्थमति- लह््योपचरितोSवकाश: कथ वौत्पत्तिके शब्दस्यार्थ प्रति शेषभावे- "ढष्टो हि तस्यार्थः कर्मावबोघनम्" " 1अविशिष्टस्तु वाक्यार्थः" इति च-अविवक्षितार्थेता: प्रमाणान्तरविरोधादिति चेत, बातनेतत्; न प्रमाणस्य प्रमाणान्तरापक्षं प्रामाण्यम्, येन तद्विरोवे स्वरसं जबात्; तदपक्षत्वे दि तदनुगुणतया वर्तेत । निरपेक्षस्य प्रमाणान्तरानुसरणे 1 A omits रात. 5 A omits एव. · Sabarabhāsya 2 अनुमन्तव्य प्रामाण्य- 6 B omits सं. I-1-1. मिति-B. 'हातादृपि-A. 10 Mim .- Ba. I-2-40. नौत्पशिके-A. Aand O omit

42 ब्ह्मासिद्धि:

हेतुः१ लौकिकास्तु शब्दाः प्रमाणान्तरापेक्ष 'स्वार्थममिदधतीति युक्ता तेषां तदनुसारिणी वत्तिः । तुल्ये तनपेक्षत्वे किमिति न विपर्ययः, उमयोर्वा व्याघातादप्रामाण्यम्,"2पौर्वापरये पूर्वदौर्बल्यम्" इति वा रजतज्ञानस्येव पूर्वस्य बाघः १ न खल रजतज्ञानविरोधाच्छुक्तिज्ञानमन्यविषयमविषयं वा। कथं तर्हि वेदे गुणवादः यत्र श्रौतैरथैः प्रमाणार्थनिष्पत्तेरसंभवः, त्र द्वितीयस्या अपि वृत्तेः शब्दानां प्रवत्तिदर्शनात तया प्रमाणविषयलाभः; यत्र तु शब्दा: खरसेन लभन्ते विषयम्, तत्र न प्रमाणान्तरविरोधादपावर्तन्ते ; न द्वेषां प्रमाणान्तरनिबन्घनोऽर्यः, येन तद्शादपावर्तेरन्। अथ मतम्-उभयानुग्रहादेवं कल्प्यते; एवं हि शब्द: प्रत्यक्षादय- श्रानुगृद्दीता भवन्ति; अन्यथा प्रत्यक्षादयोऽत्यन्तमे'व बाधिताः स्युः। नैतत् सारम् ; प्रमाणसामर्थ्यानुसारेण प्रमेये काचित् कल्पना स्यात् ; प्रमाणे तु सवरससिद्धं परित्यज्य 'कल्पनायां न निबन्धनमस्ति। तस्मात् प्रमाणा- नुसारेण विकल्पसमुच्चयव्यवस्थाः कल्प्यन्ते, नोभयानुग्रहात; नोभयमनु- ग्रहतिव्यमिति प्रमाणमस्ति। ते एव प्रमाणे इति चत्-यदि मतम्, न प्रमाण- स्य प्रमाणान्तरादनुग्राह्यत्वम्; अपि तु खत एव; प्रमाणत्वादेव हि तस्य तेनार्थव्यवस्था पना-यथा ता्ह ततोऽर्थोSवगम्यते तथा व्यवस्थापनीयः; एवं तदनुगृहीतं भवति ; अन्यथा बाघितं स्याद् । अप्रमाणिका चार्य- व्यवस्था, ततः स्वरसेनाप्रतीतेः अन्यस्य चाभावात्। इतरेतराश्रयप्रसङ्गा- च; प्रामाण्यात् सिद्धादर्थान्तरे प्रतीति: प्रामाण्यान्यथानुपपच्या कल्पनीया, तत्प्रतीतेश्र प्रामाण्यम्: खरसलभ्ये त्वर्थें प्रतीतित एव प्रामाण्यमिति नेतरेतराश्रयता । तस्माद्विरोषे बाध एव पूर्वस्य प्रमाणानुसारी, तथा प्रतीते: ; नोत्तरस्य विषयान्तरकल्पना। न खलु रजतज्ञानानुग्रहाय 'शुक्तिशकलज्ञान- स्य गोचरो ऽपरः कल्प्यते। न च प्रत्यक्षादीनामनन्यगतित्वादनवकाश- तम ; या रल रजतादिविप्रमाणां गतिः, सा तेषामपि; यदि जेषामुप- चरितः कल्पितो वा विषयः, प्रत्यक्षादीनामपि तथा ; अथासच्वात् तस्या विषया अविद्यमानार्थाः; प्रत्यक्षादयोऽप्येवम्। तरमादविवक्षितार्यत्वमुप-

स्वमर्थ-A. मय-A. 'सुक्तिक-A and O. * Mima .- Sa. 6-5-54' 5 कल्पनाया :- A. ३ उमयत्रान-B. :अपरोऽपि-A and B. 6 पनात-A and B.

तर्ककाण्ड: 43

चरितार्थत्वं वा गतिरुमयोरविशिष्टा। एतेनेदमपि पराकृतम्, 'यदाहु :- शब्दस्य प्रमाणान्तरविरोधे ढष्टमुपचरितार्थत्वमविवक्षितार्थत्ं वा लोके; तस्मात प्रत्यक्षादिविरोधे वेदान्तानां तथाभाव प्रत्यक्षादिष्वपि तथा दर्शनादिति। यत्तु मुख्यत्वात् प्रतिष्ठितार्थरपहृतविषय आन्नाय इति ; अत एव बाधकः, शुक्तिज्ञानवद्। न च तदनुसारेणार्थकल्पनामर्हति, अनपेक्षत्वाद; न तदधीनमस्य प्रमाणत्वम् ; न तैः संभूयकारित्वम्, 2नाम्रायस्य प्रत्यक्षा- दीनां चैकवाक्यभावः; परस्परानपेक्षो धुमयत्र बुद्धुत्पादः । तत्र परबली- यस्त्वं न्याय्यम् ; यथोक्तम्- "पूर्वात् परबलीयस्त्वं तत्न नाम 'प्रतीयताम् । अन्योन्यनिरपेक्षाणां यत्र जन्म घियां भवेत् ।।" यत्र त्वेकवाक्यतया संभूयकारित्वं तत्रानुपजातविरोधितया खरस- वच्या मुख्ये स्थिते, प्रथमया वच्या तदेकवाक्यत्वं प्रतिपत्तमशक्कुवन्ति तद- पेक्षितार्थसमर्पणानुपपत्तेः परपदानि द्वितीयया वच्या पूर्वापेक्षितमर्थ समर्प- यन्त्येकवाक्यतासामर्थ्यादिति मुख्यबलीयस्त्म्। यत्तु व्याकुलत्वादिति, तत्रोच्यते-स्याद्याकुलत्वम्, यदि कर्मविधयो भेदप्रतिपादनपराः स्युः ; ते तु सिद्धं मेदमुपाश्रित्य 'इदमनेनेत्थं साधयेत्' इति पुरुषहितानुशासनप्रधानाः। स्यादेतत् ; असति मेदेंSशत्रयप्रत्यस्तमथात् कुतो हितानुशासनम्! उच्यते- यथा खलु श्येनादिषु "न हिंस्याद् सर्वा भूतानि" इति प्रतिषेषात साध्यांशप्रत्यस्तमयेSप्यनुशासनम्, एवं सर्वत्र सर्वाशप्रत्यस्तमयेऽपि ; तथा हि-निषिद्धान्थोदया कथं 'हिंसा साध्या स्यात्: अथ भवति कस्य- चित् तीव्रक्रोधाक्रान्तस्वान्ततया समुद्धतध्वान्ततिरस्कृतविवेकविज्ञानस्यानर्थ- मप्यर्थत्वेन पश्यतः श।स्त्रोपदेशमतिकरामतः, तथा ज्योतिष्टोमादिषु निसर्ग- जाविद्योपप्रदर्शिता अप्रतिबुद्धानां त्रयोऽप्यंशाः, तानुपाश्रित्य तेषामनुशा- सनम् । प्रतिबुद्धास्तु कर्मविधिमिर्नानुशिष्यन्ते; यथा श्येनादिविधििरप- जितक्रोधारातयः । तदेवं व्यवहारसिद्ध मेदाश्रयेषु कर्मविधिषु यद्यपि भेद- 1यदाह-B. 4 Tantra-Vartika, * C omits न. page 819, reads "हि सा-B and C. नां चैकवाक्यताभा- पौर्थापर्य. *रवजित-A. वात्-C. 5 प्रतीयते-A. श्रयिपु-A.

44 अजसिद्धि:

प्रतीतिरस्ति, तथापि तेषामतत्परत्वान्न तत्र प्रामाण्यं वृत्तान्तेष्विवा रबवाद- पदानाम्। तथा च कुतस्तैवेदान्तानां पराहतिः, वेदान्तैर्या तेषाम? अपि च प्रत्यक्षादिष्वेव पराहतिरुप लभ्यते, बाध्यबाधकभावदर्शनाद्रजतशुक्तिशक- लादिज्ञानेषु; मेदामेदप्रतीतेश्र सर्वत्र। तदेव बलवच्वेऽप्याम्नायस्य यो नाम मन्दधीलौंकिकवचसां प्रत्यक्षादिविरोध उपचरितार्थत्वदर्शनालोकवद्वेदेऽपि शब्दवत्तमिति मन्यते, यो वा निरूढनिबिडतया मेददर्शनान्धकारस्य प्रत्य- क्षादीनामेव बलवच्वं मन्यते, लोकवचसां च तैर्बाधदर्शनात्, तत्प्रतिबो- चनाय विरोधो निरस्यते; न हि यो नाम मन्दविषेण वश्ष्विकेन दष्टो म्रियते, नासौ न चिकित्स्यत इति। तत्र प्रत्यक्षे त्रयः कल्पाः-वस्तुस्वरूपविधिः, दस्त्वन्तरस्य व्यव- च्छेद:, उमयं 'वेति; उभयस्मिन्नपि त्रैविध्यम्-यौगपद्यम्, व्यवच्छेद- पूर्वको विधिः, विधिपूर्वको व्यवच्छेद इति। तत्र वस्त्वन्तरव्यवच्छेदे उभयस्मिन् वा मेद: प्रत्यक्षगोचर इति भवति विरोधः । सरूपविधिमात्रे तु कस्यनिद्यवच्छेदेन शून्ये न मेद: प्रमाणार्थः; न हि व्यवच्छेदादते मेद- सिद्धिः । विधिमात्रव्यापारं च प्रत्यक्षम् ; अतो न विरोधः । कथमि- त्युच्यते- लब्घरूपे क्रचित किंचित् ताहगेव निषिध्यते। विधानमन्तरेणातो न निषेधस्य संभवः ॥२॥ न तावद्यवच्छेदमात्रं प्रत्यक्षव्यापारः, न युगपदुमयम्, न व्यवच्छेद- 6पूर्वकं विधानम्; यतः सिद्धे विषये सिद्धरूपमेव निषिध्यते-'नेदमिह' 'नायमयम्' इति सिद्धे मूतले सिद्धो घटः, गवि वा अश्वः । न प्रतिषेध्याद् प्रतिषेधविषयाम विना प्रतिषेधोऽवकल्पते। कथं तर्थत्यन्तासतां प्रधान- खवपुष्पादीनां प्रतिषेध:। न हि 'तत्र कचिद्देशे काले वा निषेधः, आत्य- न्विकत्वात्; नापि कुतश्रित् सिद्धि:, अत्यन्तासच्वात्। 'तत्र केचिदाहु :- सपुष्पादितु तावत् सिद्धेषु रवादिषु तद्विधाः पुष्पादयो निषिध्यन्ते; 'प्रधानं नास्ति' इति जगत्कारणे सुखदुःखमोहात्मताविभक्तकार्यत्वादीनि ®निवार्यन्ते।

1 यंवादानाम्-A. 4 B omits स्य. 7 B and Oomit तत्र लक्ष्यते-A. 6 चेति-A. : अत्र-A. ३मनुते-A and B. 6 पूर्व-A. ९ न वार्यन्ते -- 0.

तर्ककाण्ड: 45

अन्ये तु-कुतश्रिन्निमित्ताहुदौ लब्धरूपाणां बहिर्निषेधः क्रियत इति वर्णयन्ति; अन्यथा दैवनिषिद्धे कः प्रतिषेधोSपाप्तरूपे? 'प्राप्तरूपे वा कथमत्यन्ताय प्रतिषेध: अपि च अनपेक्षितविषयनिषेध्ये व्यवच्छेदे शून्यता प्रमाणार्थः स्यात्, न भेदः; सर्वस्य सर्वत्राविशेषेण निषेषात्। यस्तु मेदाय व्यवच्छेद: स मेद्ययोः सिद्धिमपेक्षते; न च सा विधाना- दत इति प्राग्विधानमेषितव्यम्; विधिपूर्वक एव च निषेधोऽङ्गीक्रियत इति। नापि विधिपूर्वको व्यवच्छेद :; यतः- क्रम: संगच्छते युक्त्या नैकविज्ञानकर्मणोः । न संनिहितजं तच्च तदन्यामर्शि जायते ॥। ३ ॥ न खवल्वेकप्रमाणज्ञानव्यापारौ सन्तौ विधिव्यवच्छेदौ क्रमवन्तौ युज्येते, क्षणिकत्वात; क्रमवतोर्हि व्यापारयोः पश्चात्तनो न तद्यापार: स्यात्, व्यवधानात । अपि च जन्मैव बुद्धेर्व्यापारोऽर्थावग्रहरूपायाः ; सा चेदर्थविधानरूपोदया, विधिरेवास्या व्यापारः, यौगपद्यस्य निषेधात्, उत्प- न्नायाश्च पुनरनुत्पत्तेः । अपि च संनिहितार्थालम्बनं प्रत्यक्षं नासंनिहित- मर्थमवभासयितुमर्हति ; न चानवभासमान रूपं व्यवच्छेत्तुं पर्यामोति ; अनव- मासमाने हि तत्र व्यवच्छेद्ये व्यवच्छेदमात्रं स्यात्, न व्यवच्छेद: कस्य- चित् ; सर्वस्य वा स्यात्। तस्मान्नानवभासमाने व्यवच्छेद्ये 5व्यवच्छेदः; न च संनिहितार्थावलम्बने प्रत्यक्षेसंनिहितावभासो युक्त: : कथमिदानीं बाधकं प्रत्यक्षम१ तत्र हि पूर्वार्थनिषेधपुरःसरोऽन्यविधिरेकज्ञानेSभ्युपेयते, असंनिहितनिषेध्यावभासश्च; तस्मान्नैष नियमः, यतः पूर्वो निषेधः, एक ज्ञानव्यापारे च क्रमः, 'प्रत्यक्षेण 'चासंनिहितार्र्थावभासः । नैतत् सारम्; तत्रापि पूर्वविज्ञानविहिते रजतादौ 'इदम्' इति च संनिहितार्थसामान्ये निषेधो विधिपूर्व एव; शुक्तिकाविधिस्तु विरोधिनिषेधपूव उच्यते ; विधिपूर्वता च नियमेन निषेधस्योच्यते, न विधेर्निषेधपूर्वक1ता निषिध्यते ; न च तत्रक-

1 अप्रापतरूप-B. 5 अन्यव्यवच्छेद :- A 8 B omits च. 2हतमिति-B. and B. 9 A omits अर्थ. 3 A omits च. 6 विज्ञान-A. 10 A omits क. A and B omit रूप. 7प्रत्यक्षे-A.

46 ब्रझ्सिद्धि:

ज्ञानस्य क्रमबद्द्यापारता, उमयरूपस्योत्पत्तेः; पूर्वज्ञानप्रापितत्वाच्च विषयव्यवच्छेद्ययोर्नासंभवः; पूर्वज्ञानावभासिते च व्यवच्छेद्ये व्यवच्छेदस्य वृत्तेर्नासनिहितार्थावभासप्रसङ्ग:, पूर्वापेक्षस्य तस्योत्पत्तेः; पूर्वापेक्षयैव च तत् द्विरूपमुदेति; अन्यथा एकरूपमेवोदीयात्। अपपि च सर्वव्यवच्छेदान- पाकुर्वतः को व्यवच्छेदोऽमिमतः, येन प्रत्यवस्थीयेतः सिद्ध: स लोक इति चेत्, अयं वा किं न लोकसिद्ध :- 'नाश्वो गौः, न गौरश्वः' इति यत्तु मतम्-एकविधिरेवान्यव्यवच्छेदः; तथा हि-दर्शनं ययैव तदा- कारतया तद्ूपं विदधाति, तथा तदेकाकारप्रतिनियमात् 'तदेव, नान्यत्' इत्य- न्यद्वचवच्छिनत्ति ; तत्सामर्थ्यप्रभावितौ च 'इदम्, नेदम्' इति विकल्पौ भावा- भावन्यवहारं प्रवर्तयतः । न हेकाकारप्रतिनियतादनन्यसंसर्गिणो ज्ञानाद- न्योऽन्यव्यवच्छेदः । 'तत्रोच्यते- विचानमेव नैकस्य व्यवच्छेदोऽन्यगोचरः । मा स्म भूदविशेषेण मा न मूदेकधीजुषाम्।४ ॥ नैकप्रतिनियमोऽन्यामावनिश्वयनिमित्तम्, उपलब्धिलक्षणप्राप्तस्येतरस्य चाविशेषेण व्यवच्छेदप्रसङ्गात; तत्प्रतिनियमों हि ततोऽन्यस्थासंसर्गः । तथा चासंस र्गाद्यवच्छेदे तस्य दृश्यादृश्ययोरविशेषादुभयोर्व्यवच्छेदः स्याद्।

तदात्मनियमाद्दर्शनमपाकरोति ; तथा च नास्यान्य आत्मान :; तहदेशकालास भवेयुः, रूपादिवदविरोधात्; तत्रोपलन्घिलक्षण'प्राप्तिर्विशेषस्तदेशकाल- व्यवच्छेदावचारणाय; संभवति ह्वानुपलम्यस्तद्देशकालोSनात्मानुपलभ्यमानोऽ- प्यन्योपलब्धौ, रूपोपलब्घाविव रसः; न धतु तुल्योपलम्भयोग्यतः, निथमे- नोपलम्भात्, इतरवत् ; अन्यथा न तुल्योपलम्मयोग्यतः स्यात । सत्यम- स्त्ययं विभाग:, न त्वदानीं दर्शनप्रतिनियमस्य सामर्थ्यम् ; तथा हि- प्रतिनियतमपि तत्र देशे काले च रूपे दर्शनं तयोर्यथा1 रूपविधिमात्रो-

1 स्यैवात्पत्ते :- A. 4 Śankhapāņi and 6 सर्गाव्यवच्छेदे-B. स्थीयते-A, Citaukha read 7प्राप्तिविशेष-B. 3दन्यासं-0. अल. in their 8 B and O omit a. commentaries. 9 काले देरे-A. 6. स्वाशेषेण-B. 10 A omits यथा.

तर्ककाण्ड: 47

पक्षयात्र रसं व्यवच्छिनत्ति, तथा भूभागदर्शननियमोऽपि 1भूभागविधिमात्र- व्यापारत्वान्न घठटश्यमपि व्यवच्छिन्धात; व्यवच्छेदे वा सर्वस्य2 व्यव- च्छेदः। तस्मात् दृश्यव्यवच्छेदेऽपि हेत्वन्तरमुपास्यम्, न दर्शनप्रतिनियममा- त्रम्। उतथा चात्मान्तरव्यवच्छेदोऽपि न ततः सिद्धिमुपाश्षुते। कामं विघेर्विधेयासत्वव्यवच्छेदरूपत्वात् तदभावो व्यवच्छिद्येत; नात्मान्तरसत्ता, तद्देशकालयोरिवानुपलभ्यसत्ता । नैकस्य वहव आत्मान इति चेत्, अन्य- तस्तर्हि विरोधाद्यवच्छेदः; न दर्शननियमात् । असति च व्यवच्छेदे कुतो बहुत्वम्, कुतो वा विरोध:१ इतरेतराश्रयं वा; तस्मान्नैकविधिरन्यव्यव- च्छेद: । अपि च एकनियमादन्यव्यवच्छेदे चित्रादिषु नीलादीनामेकदर्श- नभाजां मेदो न सिध्येत्, एकज्ञानमंसर्गोदेकत्र ज्ञानस्यानियमाद। ननु प्रकृत्यैव भिन्ना भावाः; तांस्तद्विधान् विदधदेव दर्शनं परस्प- रतो व्यावर्तयति; न हि व्यावृत्तिरन्या व्यावत्तिमतः; तत्र व्यावृच्िम- द्विधौ सापि विधीयत एव; यत्प्रकृतिः खलु यः पदार्थः स तयैव प्रकृत्या विधेयः; अन्यथा न तस्य विधिः स्यात् ; व्यावत्तस्वभावाश्र भावा यथायथं दर्शनेषु निर्भासन्ते; तस्मात् तथैव विधीयन्त इति। अत्राप्य- सं स्पृष्टनिर्भासनादसंस्पृष्टसभावत्वे दश्यादृश्ययोरविशेषेण व्यवच्छेदस्तद- वस्थः । अपि च न भेदो वस्तुनो रूपं तदभावप्रसङ्गतः । अरूपेण च भिन्नत्वं वस्तुनो नावकल्पते ।। ५ ॥ न व्यावृत्तिर्वस्तुस्वभावः; सा खल्वेकानेकाघिष्ठाना 'प्रतिज्ञायते प्रज्ञायते च। तथा च तस्या 'एकस्या अनेकवृत्तेर्वेस्तुखभावत्वे वस्तूनामपि भेदो न स्याद्; नैकस्मादभिन्नमभिन्नस्वभावं मिन्नं युज्यते तद्वदेव। अथ मा भूदेष दोष इत्यर्थान्तरमेव व्यावृत्तिरा स्थीयते, तथापि व्यावृत्तेररूपत्वात स्वरूपेण न भावा व्यावृत्ता: स्युः । अपरः कल्प :- भेदः परस्परानात्मस्वभावः; स चद्वस्तुनः स्वभाव: वस्तूनामभावप्रसङ्ग:, अभावात्मकत्वप्रतिज्ञानाद। अपरः 1 B omits भ. 4 A omits अपि ; 8 श्रीयते-A. 2 B omits स्य. B omits सापि. १अभावात्मकत्वक्षा- 3 तथापि चा-A 5 सृष्ट-A and C. नात-B; अभावा- and C. 6 B omits प्रतिज्ञायते. त्मनोSप्रतिज्ञा- 7 B omits-एकस्या: नाव-C.

48

प्रकार :- मेदश्रेद्स्तुनः समावः, नैक किंचन वस्तु स्याद, भेदेनैकत्वस्य विरोधात्। परमाणुरपि भेदादनेकात्मक इति नैकः । तथा च तत्समुच्चय-

मवाच्च वस्तुनो निःस्भावत्वप्रसङ्ग:। अन्या व्याख्या द्वितीयार्घस्य-व्यति- रेकाव्यतिरेकविकल्पे प्रत्यवतिष्ठते; वस्तुगत एष विभाग :- तत्स्वभावत्वम- न्यत्वं 'चेति, नावस्तुनि विकल्पविरचितशरीरे भेदेऽवतारमहति। त- था हि-तच्चान्यत्त्वाभ्यामनिर्वचनीयो Sनादिविकल्पवास नोपादानविकल्प परि- दर्शितशरीरः 'अयमस्माद्विन्नः, अयमनयार्भेदः' इति व्यवहारं प्रवर्तयति; न भेदो नाम किंचिद्वस्तु, यस्य तत्वमन्यत्वं वा 'किचि'द्विचार्येत। तन्रेदं पुनरुपतिष्ठते-अरूपेण च मिन्नत्वं वस्तुनो नावकल्पते। यदि तर्रूपो निःसमावो मेद :- न हि वस्तुस्थित्यास्ति, विकल्पैरेव केवलमुपदर्श्यते-'न वर्हि वस्तुनो भिन्नत्वम्, परमार्थतो मेदाभावाद; न हि कल्पितेन सभावेन पारमार्जिकी तद्दत्ता युज्यते; कल्पितैव स्यात्। तदेतदस्माभिरुच्यमानं कि- मिति मवान्ना नुमन्यतेः वयमप्येतदेव ब्रूम :- न भेदो भावतोऽस्ति, अनाद- विद्याविलसितमेतदिति। यदुक्तम्-भेदात्मत्वे वस्तुन एकवस्त्वभावः; तदभावादितरस्यापीति वस्त्वभावः; तत्राहु :-- परापेक्षं वस्तुनो 'भेदसवभावं ब्रमः, नात्मापेक्षम्, येन विरोधादेकवस्त्वभावः स्यात; स्वरूपेण त्वेकं वस्तु परापेक्षया भिन्र- मिति। तत्रोच्यते- पौरुषेयीमपेक्षां च न हि वस्त्वनुवर्तते ॥ ५३। नापेक्षा नाम कश्रिद्दरतुधर्म:, येन वस्तूनि व्यवस्थाप्येरन्; न खळ सहेतुपरापितोदयेषु 10स्वभावव्यवस्थितेषु वस्तुषु सवभावंस्थितये वस्त्वन्तरापेक्षा युज्यने। तत्र पुरुषप्रत्ययघर्मोऽयम्। न च पुरु- षप्रत्ययानुविधायीनि वस्तूनि, सहतुभ्यः 10 सवस्वमावव्यवस्थितेः । अतो न तद्नुसारेण वस्तुरूपं व्यवतिष्ठते। व्यवास्थितवस्तुस्व1 रूपानु- सारेणैव तस्य व्यवस्था न्याय्या, तत्पूवेकत्वात् परस्परापेक्षायां 1वेति-A A omits किंचित्. 8भेदं-A. *विरचितसरीर :- A 5 विचार्यते-B and C. 9 A adds च. and B. 6 B omite न. 10 A and B omit स्व. * B and O omit प्र. "भिमन्य:े C 11 C omite स्व.

तर्ककाण्ड: 49

वस्तुस्वभावस्थितावितरेतराश्रयप्रसङ्गात्। अथवा यदुक्त्म्-एकस्माङ्गे- दादव्यतिरेकाद्वस्तुनो भेदाभावप्रसङ्ग इति, तत्राहुः-न भेद एक:, रूपविरोधाद; एकत्वे च तन्निमित्तं वस्तूनामेकत्वं स्थाद ; तस्मात् प्रति- भावं भेदो भिद्यते; कथं तर्ह्यनेकाश्रयत्वम्? अपेक्षातः ; तथा हि प्रतियोग्यपेक्षं तस्य 'स्वरूपं व्यवस्थितम् ; तथा च यथाययं भेदैः प्रति- योग्यपेक्षैरात्ममूतैर्भिन्नाः सर्वे भावा इति । तत्रोच्यते-पौरुषेयीमिति। पुरुषो धेकमर्थ गृहीत्वा परमपेक्षते कार्यार्थम्; सहेतुम्यस्तु प्रतिलब्धाविक- लख्भावानां भावानां मावान्तरेषु किमर्थापेक्षा? ननु सवभावस्थितये; नाना- विधा हि भावसमावाः; तत्र कश्चित् प्रतियोग्यपेक्षयैव व्यवतिष्ठते '्वस्तु- तच्वे; यथायमेव भेदः । न तहि हेतुभ्यो भावस्याविकलात्मलामः, भेदा ख्यस्य रूपस्य प्रतियोग्यपेक्षत्वात्। हेत्वन्तराञ्च प्रतियोगिन: संपधमानः पश्चाद्वेदो न समावः स्यात् । स्यादेतत्-अवि'कलरूप एव भावो हेतुम्यो जायते। तत्र भेदाख्यं रूपं प्रतियोग्यपेक्षम्, नानपेक्षं कदाचिदिति तस्य तदि- धत्वात् तेन तद्विघेनैव सह जायत इति न विकलरूपप्रादुर्भावः। तत्रोच्यते-मवतु तद्विघस्य प्रादुर्भावः; अपेक्षार्थस्तु वक्तव्यः; मस्य हि यत्र किचिदायतते, तत् तदपेक्षत इत्युच्यते; नान्यो 'विशेषः सापेश्ष- निरपेक्षयोर्व्यपस्थापको निरूप्यते। तत्र न तावदुत्पत्तिः प्रतियोगिन्यायतते, खहेतुभ्योऽविकलस्योत्पत्ते :; नार्थक्रिया, तदसंनिधानेऽपि तस्यार्थक्रियादर्श- नात। प्रतीतिश्रेत्-तथा हि, नानपेक्ष्य प्रतियोगिन भेद: प्रतीयत इति- न तर्हि मेदखभावः सापेक्षः; तस्मिन्नवस्थिते वस्तुस्थित्युत्तरकाला प्रतीति- रर्थान्तरमेव प्रतियोगिनमपेक्षते; यथा व्यवस्थितानपेक्षखभावा रूपादय श्रक्षुराध्यपेक्षायां प्रतीतौ न सापेक्षस्वमावाः कथ्यन्ते। इतरेतराश्रयाम न प्रतीतिरपि परस्परायत्तावकल्पते। न च वस्तुमात्रादनवगृहीतमेदाझेद- सिद्धिः, एकस्मिन्नपि तत्पसङ्गात्। तरमात् 'पौरुषेयीमपेक्षां न वस्त्वनुव तते; 8अतो न वस्तुखभाव इत्यर्थः ।

1 O omits स्व. * कल्परूप-B. * B omite यथं. 5 हेत :- A and B. रषेय्यपेक्षा-B. 3 O omits वस्तु. 6भषलयो :- 4.

48 ब्रह्मसिद्धि:

प्रकार :- मेदश्रेद्स्तुनः समावः, नैकं किंचन वस्तु स्याद, भेदेनैकत्वस्य विरोधात्। परमाणुरपि भेदादनेकात्मक इति नैकः । तथा च तत्समुच्चय- रूपोSनेकोSप्यस्मात्मा नावकल्पते; तत्रैकत्वानेकत्वयोरनुपपत्तेस्तृतीयप्रकारासं- मवाच्च वस्तुनो निःस्भावत्वप्रसङ्गः। अन्या व्याख्या द्वितीयार्स्य-व्यति- रेकाव्यतिरेकविकल्पे प्रत्यवतिष्ठते; वस्तुगत एष विभाग :- तत्स्वभावत्वम- न्यत्वं 'चेति, नावस्तुनि विकल्पविरचितशरीरे भेदेऽवतारमर्हति। त- था हि-तच्वान्यत्वाभ्यामनिर्वचनीयो Sनादिविकल्पवास नोपा दानविकल्प2परि- दर्शितशरीरः 'अयमस्माद्विन्नः, अयमनयार्मेदः' इति व्यवहारं प्रवर्तयति; न भेदो नाम किचिद्वस्तु, यस्य तत्वमन्यत्वं वा 'किंचि'द्विचार्येत। तत्रेद' पुनरुपतिष्ठते-अरूपेण च भिन्नत्वं वस्तुनो नावकल्पते। यदि तर्बरूपो निःसमावो मेद :- न हि वस्तुस्थित्यास्ति, विकल्पैरेव केवलमुपदर्श्यते-'न वर्हि वस्तुनो मिन्नत्वम्, परमार्थतो मेदाभावाद; न हि कल्पितेन खवमावेन पारमार्जिकी तद्दत्ता युज्यते; कल्पितैव स्यात्। तदेतदस्माभिरुच्यमानं कि- मिति भवान्ना नुमन्यते! वयमप्येतदेव ब्रुम :- न भेदो भावतोऽस्ति, अनाध- विद्याविलसितमेतदिति। यदुक्तम्-भेदात्मत्वे वस्तुन एकवस्त्वभाव: ; तदभावादितरस्यापीति वस्त्वभाव :; तत्राहु :-- परापेक्षं वस्तुनो भेदसभावं ब्रमः, नात्मापेक्षम्, येन विरोधादेकवस्त्वभावः स्यात; स्वरूपेण त्वेकं वस्तु परापेक्षया भिन्न- मिति । तत्रोच्यते- पौरुषेयीमपेक्षां च न हि वस्त्वनुवर्तते ॥ ५३॥ नापेक्षा नाम कश्रिद्वरतुषर्म:, येन वस्तूनि व्यवस्थाप्येरन्; न खल सहेतुप्रापितोदयेषु 10सवभावव्यवस्थितेषु वस्तुषु सवभावंस्थितये वस्त्वन्तरापेक्षा युज्यने। तत्र पुरुषप्रत्ययधर्मोऽयम्। न च पुरु- षप्रत्ययानुविधायीनि वस्तूनि, सहेतुभ्यः 1स्वस्वमावव्यवस्थितेः । अतो न तदनुसारेण वस्तुरूपं व्यवतिष्ठते। व्यवास्थितवस्तुख्'रूपानु- सारेणैव तस्य व्यवस्था न्याय्या, तत्पूवेकत्वात्। परस्परापेक्षायां च 1 वेति-A. 4 A omits किंचित्. 8 भेदं-A. *विरचितसरीर :- A 5 विचार्यते-B and C. 2 A adds च. and B, B omite न. 10 A and B omit स्व. * B and O omit प्र. 7मिमन्ये-C 11 C omite स्व.

तकेकाण्ड: 49

वस्तुस्वभावस्थितावितरेतराश्रयप्रसङ्गात्। अथवा यदुक्तम्-एकस्माड्रे- दादव्यतिरेकादस्तुनो भेदाभावप्रसङ्ग इति, तत्राहुः-न मेद एक:, रूपविरोधात; एकत्वे च तन्निमित्तं वस्तूनामेकत्वं स्वाद् ; तस्मात् प्रति- भावं भेदो भिद्यते; कथं तह्मनेकाश्रयत्वम्ः अपेक्षातः ; तथा हि प्रतियोग्यपेक्षं तस्य 'स्वरूपं व्यवस्थितम् ; तथा च यथा्ययं भेदैः प्रति- योग्यपेक्षैरात्मभूतैर्भिन्नाः सर्वे भावा इति। तत्रोच्यते-पौरुषेयीमिति। पुरुषो ध्ेकमर्थ गृहीत्वा परमपेक्षते कार्यार्थम्; सवहेतुम्यस्तु प्रतिलब्धाविक- लख्भावानां भावानां भावान्तरेषु किमर्थापेक्षा ननु सवभावस्थितये; नाना- विधा हि भावसवमावाः; तत्र कश्ित् प्रतियोग्यपेक्षयैव व्यवतिष्ठते ध्वस्तु- तच्वे; यथायमेव भेदः । न तहि हेतुभ्यो भावस्याविकलात्मलामः, मेदा र्यस्य रूपस्य प्रतियोग्यपेक्षत्वात्। हेत्वन्तराच्च प्रतियोगिनः संपधमान: पश्राद्वेदो न सवभावः स्यात्। स्यादेतत्-अवि'कलरूप एव भावो हेतुभ्यो जायते। तत्र भेदाख्यं रूपं प्रतियोग्यपेक्षम्, नानपेक्षं कदाचिदिति तस्य तदि- धत्वात् तेन तद्विधेनैव सह जायत इति न विकलरूपभ्रादुर्भायः। तत्रोच्यते-भवतु तद्विघस्य प्राुर्भावः; अपेक्षार्थस्तु वक्तव्यः; वस्य- हि यत्र किंचिदायतते, तत् तदपक्षत इत्युच्यते; नान्यो 'विशेषः सापेक्ष- निरपेक्षयोर्व्यपस्थापको निरूप्यते। तत्र न तावदुत्पत्तिः प्रतियोगिन्यायतते, खहेतुम्योऽविकलस्योत्पत्तेः; नार्थक्रिया, तदसंनिधानेऽपि तस्यार्यक्रियादर्श- नात। प्रतीतिश्रेत्-तथा हि, नानपेक्ष्य प्रतियोगिनं भेद: प्रतीयत इति- न तर्हि मेदखवभावः सापेक्षः; तस्मिन्नवस्थिते वस्तुस्थित्युत्तरकाला प्रतीति- रर्थान्तरमेव प्रतियोगिनमपेक्षते; यथा व्यवस्थितानपेक्षस्वभावा रूपादय श्रक्षुराध्यपेक्षायां प्रतीतौ न सापेक्षस्वभावाः कथ्यन्ते । इतरेतराश्रयाच् न प्रतीतिरपि परस्परायतावकल्पते। न च वस्तुमात्रादनवगृहीत मेदाङ्ेद- सिद्धि:, एकस्मिन्नपि तत्मसङ्गात्। तस्मात् 'पौरुषेयीमपेक्षा न वस्त्वनुव- तते; 8अतो न वस्तुखभाव इत्यर्थः ।

1 C omits स्व. * कल्परूप-B. * B omite यथ. 5 हेत :- A and B. 3 O omite वस्तु 6क्षतयो :- A. a तां-4

त्केकाण्ड: 51

कामम्, दाहपाकौ तु स्पर्शादेव ; तौ च. 1लोके प्रतीतमेदौ सत्यपि संयो- गिद्रव्यविक्रियासामान्ये; कर्म चैकं संयोगविभागसंस्काराणां हेतु:, आत्मा चेच्छादीनाम्, सत्वादयक्ष प्रत्येकमभेदाल्लाघवप्रकाशादीिाम्, रूपादयो ज्ञानविशेषाणां सजातीयक्षणानां 2चेत्युत्प्रेक्षितव्यम्। ननु नार्थक्रियामेद- मात्राड्वेदं ब्रूम:, अपपि तु तत्रासंभाविन्या अदृष्टायाः; यथा चक्षुषि सत्यप्य- दृष्टायाश्र बधिरे तत्रासंभाविन्याः शब्दबुद्धेरिन्द्रियमेदः ; परस्परासंभवि- कार्याश्र प्रायेण भावाः, अन्यकार्यस्यान्यत्रादर्शनात; अथ कार्यासंभवः कथं प्रत्येतव्यः१ ननूक्तं तत्रादर्शनात; न तर्द्यसंभवः; यस्य स्वल्वद्वयं जगत् तस्य कार्यजातमेकत्रैव दश्यत इति कथमदर्शनम्? तत्र सिद्धे भेदे तत्रादर्शनम्, तत्रादर्शनान्च भेदसिद्धिरितीतरेतराश्रयान्न भेदानुमानम्। अथ मतम्-अदृष्टस्य दर्शनादिति; तदसत्, 'एकरमादपि क्रमवतां कार्याणां दर्शनात्। स्यादेतत्-एकान्ततोऽभेदे कार्यदर्शनादर्शने न युक्ते, विशेषा-6 मावात्। न तहि कार्यभेदोऽगेदम पबाधते; तदनुपमर्देन विशेषमात्रानुमान स्यात् ; तच्च कल्पनाविषयं नैवावजानीमहे, वस्तुसतस्तस्यायोगात्, तध्वान्य- त्वयोरसंभवात्। यस्तु क्षणिकवादी तत्वमेव विशेषस्य न मन्यते, तस्यासा कारणस्वभावाभेदे कथं तुल्यस्वभावकार्योत्पादः अथ निरन्वयविनाशानष मपि कल्पनाविषयादभेदात् कार्यस्य तुल्यता; हन्त! 'तहि भेदादेव कल्पु नाविषयात् कार्यमेदसिद्धेर्मुधा कारणभेदकल्पना। अथ न कार्यामेदेन कार- णस्वभावाभेदोऽ°पेक्ष्येत, भिन्नसवभावेभ्यः 1सहकारिभ्य एककार्योत्पत्तेः यथा चक्षुरादिभ्यो 1रूपादिज्ञानस्य; यथा तर्हि कार्यसवभावाभेदाय न कारण- स्वभावाभेदोऽपेक्ष्यते, तथा तद्रेदाय कारणमेदो12पि नापेक्षितव्यः । अपि च अनेककारणजन्येऽप्येकस्मिन कार्ये कारणव्यापारविषयभेदस्तेनैव वर्णितः, यथा रूपज्ञानस्य -- चक्षुषो रूपग्रहणनियमः, समनन्तरज्ञानादुपलम्भात्मता, विष- यात्तदाकारतेति। यदि च कार्यतुल्यत्वं न हेतुसाम्यकृतम्, न कार्याद्े- त्वनमानं स्यात्, भिन्नजातीयादरपि तुल्यजातीयोत्पत्तिसंभवात्। हेत्वमेदश्रेन्न 1 लोक-B. 6 व -- A and O. 11 रूपज्ञानस्ग-4 and C. 2 चेत्याद्युत्प्रेक्षितव्यम्-A. 7 A and C omit न. 1' B omite अपि .. 3 B omits शर. 8 A omits ताह . A omits च. अपेक्ष्यते-A and B. 6एकस्यापि-C. 10 Bomite सहकारिंभ्य: 4-1

52 ब्रमसिद्धि:

कार्यामेद उपयुज्यते, कस्तुल्यजातीयाद्विजातीयस्य जन्म निवारयेत्? तत्र यथा व्यावहारिकादभेदात् कार्याभेदः, तथा व्यावहारिकाद्गेदात् कार्य- भेद इति न विशेषः। स्यादेतत्-कल्पितश्रेद्वेदः कार्यभेदाय प्रमुः, न तर्हि कल्पितः; न हन्यत् परमार्थसतो लक्षणमर्थक्रियासामर्थ्यात्; तुल्यमि- दमभेदेऽपि।

मुपलम्यते; तद्रेदवदिति गम्यते ; तस्यापीदमेवोत्तर मावृच्या-दाहपाक- विभागेनेति । कथम् ? इंद तावदयं प्रष्टव्यः-को विरोधार्थः१ यद्ेकत्रासं- भवः, सोसिद्ध: । अथ परस्परव्यवच्छिन्नात्मता, जननादयश्च परस्पर- रूपनिवृत्यात्मान इति ; न तर्ह्यतो मेदसिद्धिः, एकस्मिन्नपि वह्ौ दग्धृत्वपक्तृत्वदर्शनात् ; न हि परस्परव्यवच्छेदमन्तरेण नानात्वं धर्माणाम्; ततश्नेद्ेदः, नानेकधर्मेकमेकं किंचित् स्यात्। अथ परस्पराभावात्मतैव विरोध :- नैकस्मिन् स एव भवति, न च भवतीति ; ततो भेदावसायः ; तदसत्; न द्ेवं धर्मावेव; कुतस्तयोरविरोधाद्वेदावगतिः: खपुष्पादिषु "चोभयाभावादुभयप्रसङ्ग। अथ 'वध्यघातुकभावो विरोष :- हर्षः शोकं हन्ति, शोकश्र तम्; एवमितरेप्वपि; तत्रापि नानात एकोऽन्यं नाशयति, नान्याधिकरणम् ; तस्मादेकाधिकरणो भूत्वा नाशयतीति वाच्यम्; एवं च तयोरेकाधिकरणत्वदर्शनान्न तद्दर्शनेनाधिकरणभेदानुमानमव्यभिचारम् । अथ भावरूपतद्यवच्छेदात्मानो धर्मा विरोिन :- नित्यत्वानित्यत्वमूर्त- त्वामूर्तत्वादयः ; तत्संबन्धाद्वेदगतिः ; तदपि न ; यतो नावश्यम्, यो यत्र भवति, स तं व्याम्ोति; न हि रथादयस्तत्सं योगादयो वा नभो व्यश्नुवते, अन्यान्वा संयोगिन: पृथिव्यादीन्, अवच्छिन्नत्वात। एवमव-

1 A and Comit भषि. A omits एकं. 8 संयोगा वा-A and *₹ सामर्थ्यावृत्त्या -- B 5 देदगति :- A. B. *परस्परानात्मात्मानः B omits च. B

तर्ककाण्ड: 53

च्छिन्ना धर्मा अनवच्छिन्नमनन्तमर्थमाश्रयन्तोऽपि न व्यश्नुवते; अतो नैकस्मित्पि भावाभावविरोधः ।

यस्तु मन्यते-अर्थक्रियाभेदोऽर्थक्रियाव्यवस्था, ततो भेदाधिगमः ; एकत्वे हि न व्यवस्था युज्यते; तथा च पयसोऽपि तैलं तिले्यक्र दधि स्यात् ; तथैकस्मिन् जायमाने सर्व जायेत, नश्यति च नश्येत्; अन्यथा मेद एव शब्दान्तरेणोक्तः स्यात; तदुक्तम्-"'सहोत्पत्ति- विनाशौ सवै च सर्वत्रोपयुज्येत" इति ; तस्यापीदमेवोत्तरम्-दाहपाक- विभागेनेति । यदि कार्यनानात्वं व्यवस्था, न तथा तिलानां पयसश्र8 भेदं प्रतिपद्यते । अथ पयसो दध्नो जन्म, नान्यत इति व्यवस्था; नान्यत्वं सिद्धया व्यवस्थया प्रमित्सितं तल्लक्षणमनुप्रवेष्टुमरद्दति, तस्या असिद्धिप्रसङ्गात्। तस्माद्दघिनननशक्तिस्तदभावश्र व्यवस्था ; ततो भेद :; न हयेकविषये एकस्य शक्यशक्ती युज्येते इति-स चायं विरोधिघर्म- योगो भेदहेतुरनन्तरमेव निरासि; यथा खलु दीर्घकालाः पदार्था मित- कालैधर्मेः संबध्यमानास्तव्वर्मणोऽतद्धर्माणश् न विरोधपदभाजः, तथा परि- मितदेशैर्विपुलदेशा अनन्ताक्ष। कथमनन्तस्यान्तवान् धर्म इति चेत्, व्यति- रेकेSनिर्वचनीयत्वे वा नास्त्यसंभावनावकाशः ; अव्यतिरेकेऽपि दीर्घकालस्येव मितकालः । योऽपि दीर्घकालमर्थ न प्रतिपद्यते तं प्रतीद पुनः पठितव्यम्- दाहपाकविभागेनेति। एकोऽपि वहिः किंचिदेव दहति पचति च; तथा च दाहकश्रादाहकक्ष न भिद्यते; तथा न दाहान्तराणि पाकान्तराणि वा करोति तस्मिन्नेव दाबे पाक्ये च; 'तथा बीजादयः प्रत्येकं समर्था अपि नाङ्करान्तराणि जनयन्ति, नापि सामग्री; तथा च जनकत्वमजनकत्वमिति। अथैकरिमन्नेव जनकशक्तिः, अन्यं प्रध्वस्तमागामिनं 'वैकं कि न जनयतिः अथ तत्रैवैषां सामर्थ्यम्, नान्यत्र तुल्यजातीयेऽपि ; कुतः१ तस्यैवोत्पत्तेः, कार्यगम्यत्वाच्च सामथर्यस्य; तथा च न शक्तिरशक्तिक्षेति विरोधः । अभेदेऽपि त्हि पयसस्तिलानां दध्नोऽनुत्पत्तौ न विरोध :; तथा हि- यस्य तावद्ध: पयसो जन्म न तस्य तिलेभ्योऽनुत्पत्तिः, येन शक्तशक्ति-

1 3 B omits च. 5 पेकं-C. . A omits न. तथापि-B.

64 ब्रह्मसिद्धिः

विरोषाद्रेद: स्ात्; कुतः? तिलानां पयसोभेदात्। अथ दध्यन्तरस्या- नुत्पत्तेर्विरोध: ; तच्च न, अन्यत्राशक्तेरतत्रैव शक्तर्बीजार्दानामिव ; न हि समर्थमित्येव कारणं सर्व तुल्यजातीयं जनयति, एकस्मादेव सर्वतुल्यजाती- यकार्योत्पत्तिप्रसङ्गात्। अथ मतम्-अर्थक्रियासु भेदेन विनियोगाद्रेद- मध्यवस्याम: ; 1दन्ने हि पयो विनियुज्यते, न सिकतेति; तदप्यनैका- न्तिकम्, एकत्वेऽपि भेदेन 2विनियोगदर्शनात्; तदेवार्थवस्तु सहकारि- समेतं विनियुज्यते, न केवलम्। अथ मतम्-भिन्नमेव तत्, सहकारि- संनिधानोपाधिमेदात् ; औपाधिकस्तर्हि प्रत्ययमात्रनिवेशी भेद:, न 'परमार्थतः; तथाभूतश्र भावमेदो ह्यनुज्ञायत एव। योऽपि क्षणिकत्वेन भेदमाह, तस्यापि भेदस्य तुरयत्वात् सर्वं सर्वत्र 5विनियुज्यते, न वा किचित् कचित् :, अदष्टसाम्थ्यतवात्। अथ कर्पनाविषयादभेदात् तत्सिद्धिः, परस्थापि तादशाद्वेदादिति न विशेष इत्युक्तम् । योऽप्येकस्योभयं प्रति- जानीते-भेदमभेदं च, तेनैकत्रापि विरुद्धधर्मावेशमभ्युपयता दुर्लभ एव दधो जनकत्वाजनकत्वाभ्यां तिलपयसोर्विभाग इति। तदेवम्- एकस्यैवैष महिमा मेदसंपादनासहः ॥ ८ ॥ वहेरिव यदा भावभेदकल्पस्तदा मुघा ॥।ई एकत्र क्रियाभेदोपलब्धेः, असंभवस्य चासिद्धेः, अदृष्टदर्शनस्य चामेदापबाधने सामर्थ्याभावात, विशेषमात्रहेतुत्वात तस्य च तच्वान्यत्वा- भ्यामनिर्वाच्यस्य कल्पनास्पदत्वाद, अमेदादिव च तादृशात् कार्यामेदस्य मेदादपि तद्विषाद्वेदस्योपपत्तेः, विरोधस्य चानैकान्तिकत्वादसिद्धत्वाद्वा व्यव- स्थायाश्ष, विनियोगभेदस्य चानैकान्तिकत्वात्, अभेदादिव च कल्पिताद्वेदा- तत्सिद्धे:, भेदामेदयोश्ैकत्र® समवाये शक्त्शक्त्योर्विनियोगाविनियोगयोश्चैक- समवायसंमवात् एकस्यैवेष कोऽप्यचिन्त्यः सामर्थ्यातिशयो निखिलमेद- प्रपथसंपादनायै प्रभुः पावकस्येव पाकोषादिप्रविभागनिमिचं यदोपपद्मते

1 Śankhapāni reads 2 A omits वि. 5 नियुज्यते-B. दाधर in his com- 5समवेतं -_ R. 6 A omits स. mentary. * परमार्थः -A. 7चिन्त्यसा-B.

तर्ककाण्ड: 56

तदा भेदकल्पनमकारणम्, एकस्मादपि तत्सिद्धे :- इति पूर्वोपसंहारः। तदेतढचाभ्यनूक्तम्-"एतावानस्य महिमा" इति; एतत्परिमाणमस्य सामर्थ्यम्-यदेकोऽपि "सहस्रशीर्षा" इति "'यदूतं यञ्च भव्यम्"

"2अतः" प्रत्यक्षाभिमतात्, "'पुरुष एवेदं सर्वम्" इति वाढष्टनिर्दि- ष्टात्, "उतामृतत्वस्य" इति वा देवमनुष्यलोकभेदेन प्रपश्चादेकैकस्मात् समस्ताच्च वृद्धतरः पुरुषः; तेनास्मिन् परिमितानां विरुद्धाभिमतानामप्यनन्ते न समावेशो न युज्यते। तदेव ज्यायसत्वं दर्शयति-"2पादोऽस्य विश्वा" इति ; कृत्स्रोऽपि तावह्ूतप्रपशोऽस्य कनीयान् भाग इति, कि पुनः प्रत्येकम् ; तथा हि-"2त्रिपात्" इवा परिमितमनन्तं मरणादिमूतप्रपत्- धर्मशून्यं रूपं "2दिवि" प्रद्योतावस्थायां वर्तते, प्रमोदावस्थायां वा, सूर्यमण्डले, दुस्थाने वा; तत्र हि तदुपास्यम्; तद्धि तस्योपलब्धिस्थानमिति तत्रेत्युच्यते। कल्पः-कल्पितेऽपि कार्यभेदाद्यवस्थाया' वा कारणभेदे किमिति न कार्यान्तरम्? किमिति वा न संकरः, विपरीता वा व्यवस्था। भेदेऽपि पयसः, तिलेम्य एव तैलं न सिकताम्यः? भिन्ना अपिं चैकका- र्याश्रक्षुरालोकादय:, शरशङ्गादयश्र10; भेदेऽपि च तिलेम्यस्तैलं पयसो दघि, न तु पयसस्तैलं तिलेभ्यो दधि१ यदि मतम्-अचिन्त्येम्यो भावसामर्थ्येम्यः -अचिन्त्यान्युपपत्तितो भावसामर्थ्यानि 'करमात्: कथम्?' इति, कार्यदर्शनो- न्नेयव्यवस्थानि-तभ्यः कार्यस्य मेदः, व्यवस्था, न विपर्ययश्रेति ; यद्येवम्, एकस्यैव सोऽस्तु सामर्थ्यातिशयः-यदनेकं व्यवस्थितनविपरीतं च कार्यम्; तन्मात्ेण तत्सिद्धेरप्रामाणिका मावानां भेदकल्पनेति ।

स्यादेतत्-वहेरपि शकतिमेदनिबन्धनः कार्यभेदः; तन्नकरमादनेकं

1सूक्तम्-B. 5 B reade विरुद्धाविरु- 8 B omits वि. * Puruşa-Sūkta 8. दा. 9 B omits व.

3 Do. 1. Breads परिमित. 10 श्वापि-B.

4 Do. 2. 7. व्यवस्थया-B.

56 ब्रस्सिद्धि:

कार्यम्। तत्र यदि वहविरपि कारणम्, कथ नैकस्मादनेकं कार्यम्ः अय शक्तीनामेव कारणत्वममिप्रैति ; तत्रोच्यते- यथैव मिन्नशक्तीनाममिन्नं रूपमाश्रयः । ९॥ तथा नानाक्ियाहेतुरूपं किं नाम्युपेयते? ॥ ९३॥ एकस्यानेककार्ययोगविरोधाच्छक्तिभेदः कल्प्यते। यदि चैकस्यानेक- संबन्धविरोध:, कथ नानाभूताभि: शक्तिमिरेकः संबध्यते तत्र यथैकस्या- र्थख्मावस्य नानाशक्तियोग:, तथा नानाकार्ययोगोऽपि किं नानुज्ञायते! अथ नानाकार्ययोगे विरोध:, न नानाशक्तियोगे; विशेषहेतुर्वाच्यः । अपि च शक्तीनामव्यतिरेकादेकमनेकात्मकमिष्टम् ; तत्रकत्वं स्वाश्रयसमवा- यिनानेकत्वेन न विरुध्यते ; कार्यगतेन त्वाश्रयान्तरसमवायिना विरुध्यत इति सुभाषितम् ! अथार्थान्तरत्वमेव शक्तीनाम्, आश्रयार्थो वाच्यः संक्लेषश्रेत, न भिन्नत्वे रूपाविभागलक्षणः संक्रेष: ; मेद एव न स्यात् ; न नैरन्तर्यम्, तच्छक्तिद्रव्यसंयुक्तस्य द्रव्यान्तरस्यापि तच्छक्तित्वप्रसङ्गाद्; न हि द्रव्यस्यानन्तरं तच्छक्तेर्व्यवहितं भवति; न हि चक्षुर्द्रव्यस्यानन्तरं रूपस्य नानन्तरम् । विभुत्वाच्चाकाशादीनां सर्वार्थशक्तिव्यवधानाभावात् सर्वश्क्तित्वप्रसङ्गः। तस्मादुपकारविशेषात् कुतश्विदाश्रयः; तत्र यथा मिन्नासु शक्तिषु तद्ेदादुपकारान् मिन्नानेकोऽर्थस्वमावः करोति, तथा कार्याण्यपीति कस्मान्नेष्यते: एवं तावन्नानुमानेनापि मेदाघिगमः, नार्भापस्या

ये तु मन्यन्ते-सत्यमेतत्, न प्रत्यक्ष मेदाधिगमायालम्; इतरे- तरामावांशो हि भावानां मेदः, न सोऽक्षगोचरः; "भावांशेनैव 'संयोगो योग्यत्वादिन्द्रियस्य हि"; तथा च न लिङ्गगम्योऽपि, अदृष्टसंगतित्वात्; अर्थापत्तिरपि कार्यव्यवस्थाहेतुका स्यात ; सा असिद्धे मेदे 'कार्यव्यवस्थाया एवानुपफ्तस्तत्रायुक्ता। तस्मात् सदुपलम्भहेतुम्यः प्रमाणन्तरमेवाभावायोपा- सनीयम् ; विधायकाद्वा प्रमाणान्तरमेव व्यवच्छेद्कमभावाख्यम्; तन्निबन्धना

1 पा- B. वा -A. .0 omite fि. 'संबन्धो -C. 5 Śloka-Vartika 7. C omits कार्य. 3 B omits ल्. Daga 470.

तर्ककाण्ड: 57

हि भावानामसंकीर्णसभावता; यदवोचन्-"वस्त्वसंकरसिद्धिक्च तत्र्ा- माण्य समाश्रया" इति तान् प्रत्युच्यते- अन्योन्यसंश्रयाद्वेदो न प्रमान्तरसाधनः ॥ १०॥ नास्मि न्रयं नायमयमिति भेदादिना न घीः ॥ १०३ ॥ न खलु यद्यवच्छिद्यते, यतश्र व्यवच्छिद्यते, तयोरप्रतिपतौ व्यव- च्छेदगतिः; नानपेक्षितविषयनिषेध्यो निषेधोऽस्ति; सन् वा शून्यतामाप्ा- दयेत्, न भेदमित्युक्तम्। तेषामपि वच :- • "*गृहीत्वा वस्तुसद्गावं स्मृत्वा च प्रतियोगिनम् । मानसं नास्तिताज्ञानं जायतेऽक्षानपेक्षया ।।" तयोश्र प्रतिपत्तिर्यदि नासंकीर्णस्वभावयोः, अपि तु वस्तुमात्रलेन, व्यवच्छे- दव्यवच्छेदावधिविभागाभावात्; न निषेधसंभवः अर्थमात्रे ह्यविभागे; विषय- त्वेनापेक्षिते न निषेध्यम; निषध्यत्वेनापेक्षिते न विषयविशेष :; तत्रा्न्ताय निषेध: स्यात ; स च न सिद्धत्वेनासिद्धत्वेन वा युज्यत इत्युक्तम्। कस्य चित् कुत- श्विच्च' भेदप्रतिपत्तौ सर्वस्य सर्वतो भेदगतिः स्यात, 'अविशेषात्। तस्मादनेना- संकीर्णस्वमावेन मिन्नावेव प्रतिपद्य विषयनिषेध्यौ 'नेदमिह,' 'नायमयम्' इति व्यवच्छेद: प्रतिपत्तव्यः, संभवात् नियमाच्च। न चान्यथा प्रतियो- गिल्म्, सामान्योपलब्घौ 'च स्थाणौ पुरुषाभावप्रतिपच्यभावात्। तथा च सिद्धविषयनिषेध्याङ्गीकरणेन व्यवच्छेदमात्रविधायिन्यभावप्रतिपत्तिः प्रत्यात्ममुपलक्ष्यते । तथा च इतरेतराश्रयत्वम्-असंकरपूर्वमभावज्ञानम्, ततश्चासंकरसिद्धिरिति। अपि च न प्रमाणानुत्पादमात्रादभावज्ञानम्, सुषुप्ता- दावनुत्पत्तेः; तस्मात् सत्मु प्रमाणकारणेषु प्रमाणानुत्पादोSआवज्ञानहेतु- रिष्टः । न च तस्य स्वरूपभेद: कश्चित्, येन सामर्थ्यातिशयाच्चक्षुरादि- वद्धोधकः, किं तु नान्तरीयकत्वात्; नान्तरेण प्रमयाभावं सत्तु प्रमाण- हेतुषु प्रमाणानुत्पादः; असत्सु तु सत्यपि प्रमेये तदभावात् स्यादिति। तथा च लिङ्वत् ज्ञानापेक्षः प्रतिपत्तेर्जनकः; स च यदि वस्त्वन्तरज्ञानम्,

1 Ślőka-Vārtika Śloka-Vartika 7 O omits च. page 178. page 482. पुरुषस्याभाव-A. 2 समाश्रयात् -- C. 5 A omits प. ३ भिदं-A. 6 C omits भविवेषात्.

58 बरक्षसिद्धि: नासिद्धे वस्तुभेदे सिध्यति; ज्ञेयमेदानुमेयो हि ज्ञेयानुमेयानां ज्ञानानां मेद:।

त्मनोSपरिणामः ; न स स्तिमितावस्था, सर्वाप्रतिपत्तौ कस्यचिदभावस्यानवगतेः; तसमात् सत्यपि वस्त्वन्तरज्ञानरूपपरिणामे तज्ज्ञानरूपपरिणामाभावोSभावज्ञान हेतुः । न चैष विशष: प्राग्वस्तुमेदसिद्धे: सिध्यतीति तदेवेतरेतराश्रयत्वम् । ये त्वाहु :- दर्शनादेव भावानां मेदः सिध्यति; तथा हि- निर्विकल्पस्य प्रत्यक्षस्य सामान्यविषयत्वमपाकुर्वतोक्तम्-"*तदयुक्त प्रति- द्रन्यं भिन्नरूपोपलम्भनात्" इति; यस्तु संयोगात् समवायाद्वा. संकरः, सोऽमावाख्येन प्रमाणेनापनीयत इति ; वे प्रागेव प्रत्युक्ताः । येऽपि-विधायकप्रत्यक्षपुरःसरं प्रत्यक्षान्तरमेव वस्तुग्रह्णप्रतियोगि- स्मरणेतिकर्तव्यतानुगृहीताक्षप्रतिलब्धजन्म व्यवच्छेदकं मन्यन्ते; ययैव सविकल्पस्य वस्तुअ्रहणस्य पश्राजन्म, शब्दस्मरणव्यवधिश्र-न चानै- न्द्रियकत्वम, इतिकर्तव्यताविशेषानुगृद्दीतादिन्द्रियात् तदुत्पत्तेः-एवं नास्तीत्यपि ज्ञानस्येति न्रुवन्तः; तान् प्रतीदमेव वक्तव्यम्-अन्योन्यसंश्रया द्वेदो न प्रमान्तरसाधनः । प्रत्यक्षान्तरसाधन इत्यर्थः; 'अयमसौ न भवति' इति ज्ञानं प्रत्यक्ष वा प्रमाणान्तरं वा; सर्वथा विषयनिषेध्यविभागा- ढते न निषेधसंभव इति। र्कि च मीयमानैकरूपेषु न निषेधोऽवकाशवान् । ११॥ अपि च सन्मात्ररूपे सर्वत्र 'प्रतीयमाने तत्स्वभावेषु वस्तुषु नेतरा- मिमत इतरामिमतप्रमाणानुत्पादः, सत्समावत्वात् तयोः; 'सत्' इति च सर्वत्र प्रमाणसद्भावात्; प्रमाणाभावाच्चेतरेतराभावज्ञानमिति। ननु नार्थानां किचिदभिन्नं रूपम्; प्रत्यमिज्ञानाद्दि तदम्येत; न चार्थमात्रं दष्टवतोरऽर्या- न्तरे स एवायमिति प्रत्यमिज्ञास्ति, 'यथा एकां गां ढष्टवतो गवान्तरे; सच्छन्दप्रत्ययानुवृत्तिस्तुपाचकादिवद्योगनिबन्धना; प्रमाणविषयो हि 'सन्'

1 भेदगति-A. * Śloka-Vartika •तदवगम्येत-A. *अथाप्यात्मनो-A. pago 170. '0 cmits यथा and 3O adds इति. 5प्रमीयमाणे-A. दष्टकत :.

तर्ककाण्ड: 59

इत्युच्यते। नैतत्सारम्; न चेदभिन्नरूपप्रतिपत्तिः, निर्विषयत्वमेव प्रमाणस्या- पद्येत; यतो न व्यवच्छेदमन्तरेण भेदप्रतीतिः ; 'न व्यवच्छेद: केवल:, न विधिसहितः, न विधेः पश्चात् प्रमाणस्य व्यापारः; न विधि- रेव व्यवच्छेद इति वर्णितम; तत्र यद्येकमपि न गम्यते निर्विषयतैव स्यात्। अप्रत्यभिज्ञानं च यदि गोवैलक्षण्या दुच्येत सत्यपि सन्मात्ररूपा- नुगमे, गवान्तरेऽपि तन्न स्यात्, देवदत्तवैलक्षण्यात्; न हि यादृशो देव- दत्तस्य पुनर्दर्शने 'एकत्वप्रत्ययस्तादृशो गवान्तरे। अथास्ति तत्र तावत् पूर्वापरानुसंधानम्, न तु सतः सदन्तरे; किं च भोः! अनुसन्धानादे कत्वम्, नाभिन्न रूपसंविदः; नेदानीमभिन्नदेशकालोऽर्य एकः स्यात; देश- कालभेदे हि 'सोडयम्' इति पूर्वापरानुसंधानम्। गोमण्डले च महिष- मण्डलविलक्षणे देशभेदेऽप्यभिन्नरूपानुगतात् प्रथमादेव निर्विकल्पक्ात् प्रत्ययादेकार्थप्रतिपत्तिरिष्यते ; न च तत्र कालभेदाभावात् 'सोऽयम्' इत्य- 'वमर्शः; यथोक्तम् -- "7 निर्विकल्पकबो8धेSपि द्वयात्मकस्यापि वस्तुनः । ग्रहणं लक्षणाख्येयं ज्ञात्रा शुद्धं तु ग्ृह्यते ।।" न च यथा मणिकं दृष्टवतो मणिकान्तरेऽनुसन्धिः तथा शरावं रष्ट्रा; तत्र मृज्जातिरप्यपह्नयेत। अथास्ति तत्रापि ; न तु यथा मणिकान्तरे सामान्यरूपाणां भूयस्त्वादुत्कटः, अल्पसामान्यानुगमात्; सदन्तरेऽपि तथैव स्यात्। विस्तरेण चैतदुपरिष्टादभिधास्यत इत्यलमतिप्रसङ्गेन । भेदाभेदावभासे हे विज्ञाने चेत् परीक्ष्यताम्। ११३। यदि मतम्-विद्येते तावदनुवृत्तव्यावत्ताभे द्वे विज्ञाने;न हि तयो- रभावेऽनुवृत्तव्यावृत्तव्यवहार'संभवः; न च विज्ञानरूपादन्योऽर्थव्यवस्थाहेतुः तस्याहेतुत्वेऽमेदोपि न सिध्येत् । नैतत् सारम् ; न हि विज्ञानमित्ये- बार्यतत्वं व्यवस्थापयति; तदपि हि परीक्ष्यम्-युक्त्या विरुध्यते नेति, प्रमाणोत्यं नेति; न खल्वलातचक्रादिज्ञानेभ्योऽर्थतत्वव्यवस्था। स्यादेतत्; 1 न च-C. 5 A omits रप. 8 बोधेन-A. 2 उच्यते-A 6 अवमर्शोऽपि-C. 9 हि -- C. 3 सन्मात्रावगम -- A. 7 Śloka-Vartika * तत्व-A. page 171. 11 सुद्दाव :- A.

60 बक्सिवि

न प्रत्यक्षं युक्त्यापबाध्यते; सत्यम्; प्रत्यक्षतैव मेदज्ञानस्य नेत्यावेदितम्, यथा क्षेपीयस्सर्वतोदिक्संयोगकारितस्यालातचक्रज्ञानस्य; तत् सदप्यप्रमाणोत्यं प्रत्यक्षसरूपं खमदशयालातचक्रादिज्ञानवन्न तत्वावगमनिमित्तम्। ननूक्तेन प्रकारेण प्रमाणादन्यतोऽपि भेदज्ञानस्योदयो न संभवति ; को वान्यथाह? न हि परमार्थतो मेदावगमोऽस्ति; यदि स्यात्, कथ भेदोऽपहयेतः अप- हवे 'वा कथ तदवगमः? नावगम्यमस्ति, अवगम्यते चेति दुर्घठम्। किं तहींदम्: अविद्या विभ्रमः; यथावभासं च वेद्यसद्गावे न विभ्रमः, किंतु सभ्यग्ज्ञानम : असति चावगमोऽनुपपन्नः । तस्मान्न परमार्थतः सत्त्वेन निरुच्यते, नाप्यसच्वेन, लोके सिद्धत्वात् सर्वेप्रवादेष्वित्युक्तम्। अपि व ज्ञानड्वयेऽस्मिश्वतमः कल्पनाः संभवन्ति- ज्ञानमेदात् सामान्यव्यक्तिविभागेन वस्तुद्वयम्, यथाहुः संसर्गवादिनः । एकं वा सामान्यविशेषात्मकं वस्तु, यथाहुरनेकान्तवादिनः । विशेषा एव बा वस्तूनि; तेषामात्यन्तिकभेदनिश्वयासामर्थ्यात् तदुपादानस्तद्विषय एवाभेद: कर्पनाज्ञानगोचरः; ४ष्टा हि भिन्नेष्वभेदकल्पना 'वनम्' इति-यथाहुरात्य- न्विकमेदवादिनः। अमेदो वा परमार्थः; तस्यानवच्छिन्नस्यानन्त- स्य तथा निश्रेतुमशक्तेरनादित्वाच्चाविद्यायास्तदुपादानास्तद्विषया मेदपरिक- एपना :; डष्टा हि तरङ्गभेदादमिन्ने चन्द्रमसि भेदकरूपना। तन्नापरीक्ष्य तख्वनिश्रयः। तत्र परीक्षायाम्-

समवायकृतं तच्चेन्न मेदस्यापरिच्युतेः ॥ १२३॥ न तावद् दे वस्तुनी सामान्यविशेषी, म्रख्याभेदात्; समानाधिकरण- त्वेन हीमे मरूये जायेते 'सन् घटः, गौः खवस्तिमती' इति; न व्यधि- कर्णत्वेन यथा नीलपीतप्रर्ये, यथा वा 'दण्डो देवदत्तः' इति ; नापि विशे- रणविशेष्य मावेन यथा 'दण्डी' इति, संबन्धस्याप्रतिभासनात् ; न च वस्तुभेद- विषयत्वे सामानाधिकरण्यमवकल्पते सत्यपि संबन्धे; संबन्धिद्वयं विशेषण- विशेप्यत्वेन हाम्यामेकया वा बुद्ा 'गृब्तते, न तु परस्परात्मत्वेन; पर- स्परा त्मत्वेन वेह प्रतिपत्तिः प्रत्यात्मवेदनीया; विप्रतिपत्तेश्र सामान्यविशषे- A add. तस्य. 3 * निरुप्यते -- A. A omite वस्तु. 5 त्मना-A and C. अवमूसते-A andC.

तर्ककाण्ड: 81

भयोर्मेदे; नान्यथा विप्रतिपधेरन्। सामान्यप्रत्यक्षे च विशेषप्रत्यक्षामिमा- नाव; अन्यथा धूमदृष्टाविवामी परोक्षाभिमानः स्यात् । स्यादेतत्-न संबन्धमात्रादमेदप्रतिपत्तिः, अपि तु संबन्धविशेषात् समवायात्; स हि वस्तुसंश्ेषात्मकः । तन्न, समवायेऽपि ताभ्यां रूपभेदस्यानपायात्, अन्यथा मेदामावादस'बन्धात्। तथा व नैकात्म्येन प्रख्या युज्यते। अस्ति चेयम्। अतस्तया विरुद्ध: प्रख्याभेदो न वस्तुभेदव्यवस्थायै प्रभवति; खयं 'बा व्याहतत्वात्, एकाधिकरणत्वेनोपपत्तेः । ननु मेदेऽपि परस्परात्मत्वेन प्रतिपत्तर्निमिचं समवायः; तस्य सस्वेष सामर्थ्यातिशयः, येन भेदवतामर्थानां भेदं तिरोदघाति ; तथा च तेऽमेदेन प्रकाशन्ते। अत्रोच्यते- मेदान्तर्धानसामथ्य तस्य मेदेऽपि चेन्मतम् ॥ १३ ॥ हन्तैकस्यैव तत् कि न यदेवमवभासते ॥ १३३॥ समवायसामर्थ्याच्चेद्वेदवतोरभेदावभासः, हन्त! एकस्यैव वस्तुनः सामर्थ्य विशेषान्ना नावभासोSभ्युपेयताम; व्यर्था वत्तुभेदकल्पना; न श्रस्ति विशेष :- यतो भिन्नयोरमेदप्रकाशसंभवः, नैकस्य नानावमाससंभव इति। ननु ज्वलनायोगुडादिषु दृष्टमेवंविधं संसर्गस्य सामर्थ्यम्; तत्र दर्श नात् संभवी संसर्गा्वेदवत्स्वमेदावभासः; नैकस्मिद्ञानावभासः, अदर्श- नात्। उच्यते- दृष्टः संसर्गधर्मोऽयं यद्येकमपि वै तथा॥१४ ॥ नानावभासते चित्रं रूपमेकं तथा मतिः ॥१४5॥ दष्ट खल्वेकमपि विविधावभासम्, यथा चित्रं रूपम् ; तद्धि खलु न नीलादिसमाहारमात्रम्; तेषामवयवसमवाये रूपान्तरानभ्युपगमे 'चावयविनो नीरूपत्वप्रसङ्गात् ; न च नीरूपत्वमेवावयविनः ; रूपसंरकाराभावे हिन 'स चाक्षुषः स्यात् ; न च रूपिसमवायात् संख्याकर्मोदिवच्चाक्षुषत्वम्; एवं शुक्तम्-"महत्यनेकद्रव्यसमवायादपाचचोपलाघिः" इति ; सर्वक्रेत्य- मवयवी नीरूप: स्यात्। अथ नारूपः प्रतीयत इति नायं प्रसक्ः, 1 संबन्धाभावात् -- B. का -- B. 7 Of Vaie-Su. 4-1-6. 2 च-A and B. 5 C omite 4. 3नानात्वावभासो-B. ' A and B omit स.

62 बरक्षसिद्धि: चित्रोऽपि तथेति नारूप :; तच्चास्य रूपं नीळपीतादिनिर्मासः ।तथा 'नगर- तैलोक्यादिबुद्धयो विविधविषयाकारा निर्भासन्ते मेदामावेऽपीति विषयाकार- ज्ञानवादिनो मन्यन्ते। न चैक बुद्धितच्वाव्यतिरेकाद्विषयाकाराः परस्पर- तोऽपि व्यावर्तन्ते, प्रागेव बुद्धेः। स्यादेतत्-चित्रमपि रूपं संसर्गादेवैकार्थसमवेतसमवायलक्षणात् तथा- वभासते। तदसत् ; यतः- न च संबन्धिसंबन्धः संसर्गो व्यवधानतः ॥। १५ ॥ संक्षेषो हि संसर्गः; ततश्ष परस्पररूपावमासः; स चाव्यवधाने युज्यते; न तु सवाश्रयाभ्यां व्यवधाने; अवयवावयविरूपयोरेकव्यवषानेS प्यसंक्लेष:, किमु द्वयव्यवधाने । रकिं च व्यवहारे परोपाधौ सर्वा धीर्व्यावहारिकी। अयथार्था यदा भावभेदकल्पस्तदा मुधा ॥ १६ ॥ यस्य खल 'शुक्को गौः' इत्या'दिबुद्धयो व्यवहाराङ्गमृता द्रव्येषु गुण'जा- त्युपाधिनिबन्धनाः 'तस्यैता न यथावस्तु, जातिगुणद्रव्याणामन्योन्यमर्था- न्तरत्वात् । तथा च न वस्तुनिबन्धनो व्यवहारः, बुद्धानुपदर्शितस्याव्यव- हाराङ्गत्वात् बुद्धयुपदरशितस्य च तथाभावात्। एवं 'च प्रत्ययविर- चितेनैवायमर्थेन व्यावत्तो व्यवहारो-तुळत्तश्रेति व्यर्था वस्तुमेदकरपना, कल्पितस्यापि तस्य व्यवहारेऽनुपयोगात् इतरस्य चोपयोगात्। यथार्थ- त्वाय ६हि व्यग्वहारिकीणां बुद्धीनां वस्तुभेदः कल्प्यते; कल्पिते १च तस्मिन् परोपाधित्वात् तासां नायथार्थत्वपरिहारः । स्यादेतत्-असति वस्तुभेदे अपथार्थमप्यनुळत्तव्यावृत्तावगहं व्यावहारिक विज्ञानं नोदेतुमर्हति, बीजामावान; न खल स्थाणुशुक्तिशकलादिषु पुरुष- रजतादिविभ्रान्तयो निर्बीजाः, सामान्यनिबन्धनत्वात्। उच्यते- अयथार्यघियो बीजमवश्यं बाह्यमेव न। दृष्टस्तिमिरकामादिरान्तरोऽपि हुपप्ठयः ॥१७ ॥ A omits नगर. 5 जात्युपधाननिबन्ध- 8 च -- B. 2 मद्ित्वाक्ति-C. ना :- A. 9 अपि च -- B. 3 तदप्यसत् -- A. 6 तस्यैतत्-B. ·दय :- A. ' C omits च.

तर्ककाण्ड 63

न विषयदोषादेव साडश्यादेरयथा र्यज्ञानम्, आध्यात्मिकेभ्योऽपि तु दोषेम्यस्तिमिरकामशोकादिभ्यः; तत्रासति वस्तुमेदे आध्यात्मिको वोषोऽ- विद्यालक्षणो व्यावहारिकज्ञानबीजमिति नार्थो वस्तुभेदेन । अस्तु तर्हि एकं द्वयात्मकम्; एवं हि परस्परात्मप्रतिपत्तिश्र सामान्यविशेषयोः कल्पते; वस्तुविपरीतश्र नार्थसामर्थ्यातिशयः कल्पयि- तव्यः; वस्तुनिबन्धनो व्यवहारः, न व्यावहारिकज्ञानानामयथार्था2 वत्तिः । स्यादेतत्-एफस्य द्यात्म कता विरोधवती; एकं 'च द्वयात्मकं चेति विप्रतिषिद्धम् ; अपि च सामान्यं भेदान्तरानुयायि; ततो व्यावृत्तखभावो मेद :; तयोरेकत्वं हि विरोधादशक्यावगमम्। नैतत् सारम्। विरुद्ध- मिति नः क संप्रत्ययः१ यत् प्रमाणविपर्ययेण वर्तते; यत्तु यथा प्रमाणे- नावगम्यते तस्य तथाभावे विरुद्धत्वामिधाने कं बतायमाश्रित्य हेतुं विरु- द त्वाविरुद्धत्वे व्यवस्थापयेत्? प्रमाणं चैकस्य सामान्यविशेषात्मकतामबग- मयति, व्यावृच्यनवृत्तिम्यां प्रख्यारूपभेदात् ऐकाधिकरण्यावगमाच्च। तदिद- मसांप्रतम ; यतो नेदशां 'विप्रतिषिद्वार्थज्ञानानां प्रामाण्यंमेव युज्यते संशय- ज्ञानवत् ; अन्यथा संशयविषयोऽपि द्वयात्मा स्यात्, द्दयाभातत्वात्तस्य सामानाधिकरण्याञ्च तदवभासयोः । अथ मतम्-न संशयिते रूपसमुच्चयावगमः, यथा सामान्यविशेषवति, 'अयं वा, अय वा' इति प्रतीतेः ; मा भूत समुच्चयः, विकल्पः स्यात्। सोऽपि न, वस्तुनो विकल्पानुपपत्तेः । एकमनि तहि न द्वयात्मकम्, एकस्य द्यात्मकताविरोधात्। तत्र यथा संशयज्ञानं विप्रतिषेषादपमाणं तथा सामान्यविशेषप्रतिपत्तिरपि, ऐकाधिकरण्यात्। स्यादेतत्-न संशयज्ञानं विप्रतिषेधादप्रमाणम्, निर्णयज्ञानेन तु नाधनात्। यत्र तर्हि न निर्णयस्तत्र विकल्पात्मता स्यात्। अपि च यथा बाधायामेकस्याप्रामाण्यं निराकरणात्, एवं विरोधेऽपि इयोरेकस्य वा शनस्य विरुद्धरूपोषग्रहें तद्रूपधिगत्योरन्योन्यनिराकरणात्; तत्रैकनि- 1 ई -- B. 5 B adds इति. Bomita ता. .६-B. 6 C omits हि. 10 विप्रतिषिद्धार्यानां-A 2 A omits क. 7 न- O. and B. A and Bomit च. A omits त्व. 11 B omite स्याट्.

राकरणे इतरस्मान्निश्चयः; परस्परनिराक'तौ तुल्यवलत्वे सन्देह इति न' संशयज्ञानादेकस्य सामान्यविशेषप्रतिपचिरविशिष्यते। तस्मादिहानैकान्तिकं वस्त्वित्येवं ज्ञानं सुनिश्चितमिति स्वपक्षोपवर्णनम्। अपि च एकत्वमविरोधेन भेदसामान्ययोर्यदि । न द्यात्मता भवेदेकतरनिर्भक्तमागवत् ।१८।। अवश्यमनेन पदार्थानां मेदामेदी व्यवस्थापयता-यथा तावत् सामा- न्यममिन्नं विशेषा भिद्यन्त इति-भेदाभेदयोर्लेक्षणं वाच्यम्; तत्र रूपविरोधोऽन्योन्यामावो मेदलक्षणम्; विपर्ययोऽभेदलक्षणम्; रूपविरो- वाज्यन्योन्याभावपर्यायाद्विशेषा भिध्यन्ते; मिद्यमानेष्वपि तेषु सामान्यम मिन्नम्, विपर्ययात् ; तत्र सामान्यविशेषयोर्यदि स्वरूपविरोधोऽन्योन्याभावः, नैकतं मेदानामिव परस्परम्; अथ सामान्यविशेषवुद्ध्योरैकाषिकरण्येनोत्पस्ते स्वरूपविरोधोऽभयुपेयते, न तहोंक द्यात्मकम्; सामान्यविशेषयोः स्वरूप- विरोभाभावादसति भेदे द्वित्मानुपपत्तेः। यथा न सामान्यांशो दिरूपो विशेषांशो वा, रूपविरोषाभावात्-तत्रैकर्मि"त्निर्मक्ते द्वित्वाभावाद्-तथा सामान्यविशेषयोरपि सामानाधिकरण्यनुद्धेर्यदि न रूपविरोषः, न 'पर- स्पराभाव: ; द्वित्वं न युज्यते । अथ रूपविरोषः, नैकत्वमिति। यदि मतम्-न स्वरूपविरोधान्नानात्वं, तद्भावाचैकत्वम्, येन सामान्यविशेषयो: स्वरूपविरोधाभावाद्वित्वं न स्यादन्यतरस्येव भागस्य ; किं तु दुदधे रूपभेदाभेदाभ्याम्; सामान्यविशेषयोश्व परस्परात्मत्वेन प्रतिपचे- रसत्यप्यन्योन्यामावणलक्षणे स्वरूपविरोधे बुद्धे रूपमेदाहित्वम; मंशे तु रूपामेदादेकत्वम; अतो वस्तुनो द्विरूपनुद्धि आबयत्वाद्दयात्मतेति। तवोच्यते- पकात्म्यनुद्धेर्मागे चेदेवं वस्तुनि तर्थसौ । न चेत कुतस्त्यमेकत्वमरिति चेदू द्यात्मता कथम् ॥ १९ ॥ यदि तर्हि नुद्धेरेकरूपोपआ्रहित्वादमेदोंऽशस्य, वस्तु विचार्यम्-

1 ते -B 5 परस्परात्मताभा- 6प्रमाणे रूपविरोपे-C. 1 सपे-C निर्वरिमके-B. वो-0; परस्परा- 0 omits T. त्मांभावो-B.

तर्ककाण्डः 65

तत्रापि बुद्धि: किमेकरूपोपग्राहिणी नवेति। तत्र यदि नैकरूपोपग्राहिणी वस्तुनि बुद्धि :- सामान्यविशेषात्मकं हि वस्तु-तहिरूपबुद्धुपआ्राह्ममू, कथमेकत्वं वस्तुनः? बुद्धिरूपाभेदस्यामेदलक्षणस्यामावात्, रूपमेदस्य च भदलक्षणस्य भावात्। अथैकरू पोपग्राहिण्येव वस्तुनि बुद्धि, न व्यात्म- *कत्वमंशवदेव । अथ मतम्-बुद्धिरूपभेद: परस्परात्मताभावश्ष मेद- लक्षणम् ; तत्र गवादयो मेदा भिन्नरूपबुद्धुपग्राह्याः परस्परानात्मानश्र, न तु सामान्यविशेषौ, बुद्धिरूपमेदेऽपि परस्परात्मत्वेन प्रतिपत्तेः। एवमपि सामान्यविशेषयोर्मेदलक्षणेन विरहान्न द्यात्मता, अंशवदित्युक्तम्। यदि मन्येत-बुद्धे रूपाभेदः परस्परात्म'त्वप्रतिपत्तिश्र हे अमेद- लक्षणे ; तत्नांशस्य रूपामेदादेकत्वम्, उभयोस्तु परस्परात्मत्वप्रतीतेः; विशेषाणां तु न बुद्धे रूपाविभागः, न परस्परात्मप्रतिपत्तिरिति मिन्ना इति। एवमप्यमेदलक्षणे सति परस्परात्मप्रतिपत्तौ, उभयाभावे च मेदलक्षणेS- विद्यमाने, न द्यात्मता : न चैकस्याभेदस्य द्वे लक्षणे युज्येते; लक्षणामेदो ह्यमेदं व्यवस्थापयति, तद्भेदश्ष भेदम; लक्षणभेदेऽपि चेत् तच्म्, अन्यत्वं च लक्षणाभेदेऽपि यदि, व्यर्थतैव लक्षणस्य स्यादिति। अपि च सामान्यविशेषयोरभेदे, बुद्यन्तरस्य वैयर्थ्यमेकांश इव चापतेत्। नानात्वादर्थवत्ता चेदेकत्वाद्यर्थता न किम् ॥ २० ॥ बुद्धन्तरप्रवृत्तिरेव सामान्यविशेषयोरेकवस्त्वात्मनामपाकरोति; सा हि नानात्मत्वे मेदेप्विवार्थवती, अनधिगताधिगमात् ; एकत्वे तु यथा सामान्य- विशेष विभागयोः स्वबुद्धितमधिगतयोन विलक्षणं बुद्धन्तरमर्थ्यते, तथा सामान्यनुद्धेन बुद्धन्तरं विलक्षणं विशेषाघिगमाय 'प्रार्थ्येत; तथा विशेषबुद्धेन सामान्याधिगमाय। अथ नात्यन्तमव्यतिरेकः सामान्य- विशेषयोः, व्यतिरेकोऽपि तु; तत्र व्यतिरेकादर्थवत्तेति। तदसत् ; एवमपि कुत एतत्-व्यतिरेकादर्थव्त्वं मेदवत्, न पुनरव्यतिरेकादेकांशवद्देयर्थ्यम्!

'Bomits पा. बुद्धि-B. ?प्रार्थ्यते-B and C. 2B omits क. 5 A omits त्व. 3 A and B omit ता. 6 B omits वि.

66 बससिद्धि: तुल्मयोर्हि मेदामेदयोः कुत एतत्-मेदादेकया बुद्धा न ग्रहणम्, न पुनरमेदाङ्हणमिति बुद्धन्तर वैयर्थ्यम्? औत्सर्गिकश्र हेत्वभावे फलामावः स्थमावसिद्धः; तस्य हेतुभावे फलमावोऽपवादः; तत्रामेदे हेतु भावादेकयैव बुद्धोभयाधिगमो युक्त :; नैकत्वेऽन्यतराविगमहेतुर्नास्तीति शक्यं वक्तुम् । अयापि कथचिन्नास्तीत्यु'च्येत; तथाप्यस्ति तावत्, एकत्वाद्; तत्र हेतुमावात फलमावः स्याद्, तस्य कारणत्वात्; न त्वभावोऽ्भावस्य कारणम् ; स्वभावसिद्धस्त्वभावः फलस्य; तस्य हेतुनिबन्धनः फलभावो निव- र्तकः ; स च हेतुरुमयत्रास्ति तावत् ; असच्वं तनुपयोगम्, अकारणत्वादिति। अपि च सामान्यं न हि वस्त्वात्मा न मेदश्रित् एव सः । तस्यानन्वयतो मेदवादः शब्दान्तरादयम् ॥ २१ ॥ यस्यैकमुभयात्मक वस्तु, न तस्य सामान्यमात्रं वस्तुन आत्मा, न विशेषमात्रम् ; तन्मात्रत्वे वस्तुभेदप्रसङ्गात्। तस्मात् संभिन्नोमयरूपः शबलो वस्त्वात्मा; न च शबलस्यान्यत्रानुगमः; यस्य 'त्वनुगमः, स वस्तुरूप न मवति। तथा च शब्दान्तरमवलम्ब्य भेदा एव सत्या इत्येतत् प्रति- पादते, शब्दान्तरेण वा हेतुना द्यात्मकमेकमिति ; अनुगन्तुरवस्तुस्वमावत्वे कल्पनाविषयत्वात् । स्यादेतत्-मा भूद्स्तु', 'तदंशत्वं तु न वार्यते; अन्यथा निर्बीजा कल्पनापि न मबेतू। कः पुनरयमंशो नाम? न ताव- इस्त्वेव; तन्मात्ररूपत्वे वस्तुनो मेदप्रसङ्ग इत्युक्तम् ; नापि वस्तुनोऽन्यत्10 स्वयं वस्तु, सामान्यविशेषतद्वतां त्रयाणां वस्तूनां प्रसङ्गात्। अथ न वस्त्वेव,नान्यत् स्वयं वस्तु; परिशेषात् कल्पनाविषयस्तच्वान्यत्वाम्या- मनिर्वचनीयः। ननु नांश: अशिनोऽर्थान्तरम्, नापि स एव, उभयथानंश- त्वात् ; नाप्यवस्तु, अत एवं ; न हि खपुप्पं कस्यचिदंशो मवति ; तत्रांशानुगमे वस्त्वेवानुगतं भवति, तस्य तदव्यतिरेकात्। नैतत् सारम्;

1 A adds स्य. 5 तत्त्वनुपयोग-A and 9निर्षाजकल्पना भवेत्

*सद्ावा-A. B. 6 C omits तृ. -B.

3B omits कर्थचित्, 7 O adds रद्दस्तु- 10. अन्य :- B and C. उच्यते-B. 8. नदूर्दशत्व -- 0. 11 नान्य :- 0.

तर्ककाण्ड: 65

अननुगमादंशान्तरस्य किं न वस्तुनोऽननुगमः१ अपि च अननुगम एव, तस्य समुदायात्मकत्वादेकाभावेऽप्यमावात्। तथा हि-इतरेतरापेक्षी वा1 सामान्यविशेषौ वस्तु, तत्समाहारो वा; उभयथार्थान्तरे विशेषस्याभावान्र वस्त्वम्वयः । प्रत्येकमनपेक्षयोर्वस्तुत्वे नोअयात्मकमेकं वस्तु स्यादिति सुष्ठू- च्यते-तस्यानन्वयतो भेदवादः शब्दान्तरादयमिति । यदि वाखिल भावानामभेदात् तदतच्वतः । अभेदवादाश्रयणं स्वादन्यविधया गिरा ॥। २२ । अंशानुळच्या वा वस्त्वनुगमेऽद्वैतवादः । तथा हि-गौः स्वतस्तावद्रीः, सङ्व्यादिरूपानुगमादश्ववस्तुनोऽनुगमादश्वः; तदेवं गौर्गोश्राश्वक्ष; अश्वोऽपि तावदश्वः, सद्व्यादिरूपानुगमेन गोवस्तुनोऽन्वयाद्गौः; तदेवमश्चोऽप्यश्चो गौश्र; तदेवं सर्वभावानां तद्ावान्यभावाभ्यामभेद इत्यद्वैत जगदित्युक्तमन्य- प्रकारया वाचा। सत्यम्, द्वैतमप्यस्ति; यतस्तद्भावान्यभावाभ्याममेदः । नैतत् सारम; गौरपि चेदश्वो गौश्र, अश्वश्र; तत् कुतोऽन्यत्म्! गौश्राश्वश्चेत्यपि मेदाभिधानमनिबन्धनमेव; सिद्धे हि गवाश्वमेदे 'एतदुप- पद्यते ; गवाश्वस्य तु म्रत्येकं गवाश्वत्वे मेदाभावादनिबन्धनमेव8 तत्। ननु विशेषांशानां व्यावत्तेरन्यत्वसिद्धि :; तथा च द्वैताहै/तात्मकं जगदिति । अथ विशेषव्यावृत्तेरन्यत्वसिद्धिः; किमुमयरूपत्वाद्वस्तुनो वस्त्वन्तरेऽनुगमो नास्ति, अश्रवस्तु गोवस्तु न भवति ? अथास्त्यनुगमः, अश्वोऽपि गौर्मवति? तत्र पूर्वस्मिन् कल्पे वस्तुनोSनन्बयाद नुथतश्रावस्तुत्वाद्दवाद इत्युक्तम्। अथ विशेषव्यावृत्तावपि तद्वस्त्वनुगतम्, मवत्यश्वोऽपि गौः; कुतोऽन्यत्व- सिद्धि :! यदि मतम्-अनुगतं चाननुगतं चाश्चे गोवस्तु; भवति चाश्वो गौः; गौस्तु गैौरेव ; मबत्येव हि तत्र गोषस्तु; ततोऽन्यत्वसिद्धिरिति । अथ गोवस्तु कयं बक्तव्यम् ! किं यद्रौरमवत्येव, अथ यन्न भवत्यपिः तत्र पूर्वस्यां कल्पनायां न वस्तुनोSनुगम इत्यनन्वितानि वस्तूनि ; द्विती-

1 B omits वा. 5 एवं तदुपपद्यते-B. 8 अनुगतस्यावस्तु -- B ; 2 B omita f4. and C. अनुयायिनश्वावस्तु 3 भेदानां-B. 6 B omits ब. -C.

A omits प. 'द्रैत-B. 5A

68 बक्षसिद्धि:

यस्यां वस्तुनो वस्त्वन्तरेऽन्वयादद्वैतम्। सर्वथा येन विशेषेणायमश्वाद्रोवस्तु व्यवस्थापयंत्यन्यत्, तद्विशषयुजस्तु तस्यानन्वयाद्रेदगदः; अथानन्वय- दोषान्न विशेषमाश्रयति, अमेदवाद इति न द्वैताहैतकल्पनोपपद्यत इति। द्रव्यपर्यायार्थकानां नय एतेन वारितः । तेषामपि द्रव्यनयः पर्यायनय एव वा ॥ २३ ॥ येऽपि-द्रव्यं नित्यं मृत्सुवर्णादि; तस्य च' घटरुचकादयः पर्याया विशेषारूया अपायिन उपायिनश्वाव्यतिरेकाः; न च ते द्रव्यमेव, तस्य स्थितिमच्वात्; न च ततोऽत्यन्त व्यावर्तन्ते, भदेनानुपलब्धेः; द्रव्यस्यैव रुचकादिरूपेण प्रत्ययात्। एवं द्रव्यपर्यायरूपं वस्तु। 'अथ द्रव्यमेव स्यात्, वर्धमानकभङ्रेन रुचकक्रियायां न किंचिदुत्पन्नं नष्टं वेति प्रीति- शोकौ तदर्थिनान स्याताम्। अथ तु पर्यायमात्रम्, हेमार्थिनो मध्यस्थता न स्यात् ; पर्यायमात्रे हि हेञ्नि हेम्रो विनाशात् पर्यायविनाशे कथं मध्यस्थता? जत्पादे वा? तस्माद्वव्यपर्यायरूपत्वाद्वस्तुन उत्पत्तिस्थितिमङ्गा- नामेकत्र संभवाद्रव्यरूपस्थितर्माध्यस्थ्यम्, पर्याययोरुत्पत्तिविनाशाम्यां प्रीति- शोकाववकल्पेते इति-मन्यन्ते; तन्नीतिरप्यनेनैव निराकृता प्रकारेण । तथा हि-तेषामपि वस्तुनो वस्त्वन्तरान्बयेऽपि मागामावाङ्रव्यमात्रं स्यात्; अथ न वस्त्वन्वेति द्रव्यपर्यायरूपत्वाद्वस्तुनः, पर्यायान्तरे च पर्यायान्तरस्या- ननुगमादनन्वितानि तर्हि व्यावत्तस्वभावानि वस्तूनि ; यस्यानुगमः कल्प्यते तन्मात्ररूपस्यावस्तुत्वात् पर्यायमात्रम् ; अवस्थितं हि द्रव्यमुच्यते; न भैवमवस्थित किचिदेकं वस्त्वस्ति ; वस्तुनसत्वपो*दृतस्यांशस्यावस्थानकल्पना कल्पनेव ; वस्तुनश्रित्रत्वात्, तस्य चातथामावादिति । अपि च- उत्पा'दस्थितिभङ्गानामेकत्र समवायतः । प्रीतिमध्यस्थताशोका: स्युर्न स्युरिति दुर्घठम ॥ २४ ॥

1तु_A 3 C omits ताहि. उत्पत्ति -A. *अथ तु-B उद्धतांशस्य-A.

तककाण्ड:

यस्य रक्लु द्रव्यात् पर्याया भिद्यन्ते तस्य-द्रव्यमात्रार्थिनो द्रव्यस्य

प्रीतिः, वर्धमानकार्िनस्तस्य विनाशाच्छोक :- इति व्ववस्था कल्पते। यस्य तु पर्यायेभ्योऽनन्यद्रव्यं न द्रव्यादन्ये पर्यायाः, तस्य-उत्पत्तिस्थि- तिभङ्गानांमेकत्र3 समवाये द्रव्यार्थिनो मध्यस्थता भवेत्, न भवेश; प्रीति- शोकौ स्याताम्, न स्याताम्। न हि तद्रव्यमवतिष्ठत एव, विनश्यत्य* पूर्व चोत्पद्यते; तत्र विनाशादपूर्वोत्पवेश्र प्रीतिशोकौ स्याताम्, न मध्य- स्थता; मध्यस्थता च स्थितेः स्यात्-इति दुर्घटमापदेत। तथा वर्धमा नकार्थिनस्तन्नाशाच्छोक: स्यात; न च स्यात्, स्थितेः; श्रीतिश्र तस्यापू- र्वस्योत्पादात् स्यात्, न च स्यात्। तथा रुचकार्थिनस्तस्यापूर्वस्योदयात् प्रीतिः स्यात् ; न च भवेत्, पूर्वस्यैव स्थितेः; विनाशाच्च शोकः स्या- दिति। अथ भेदोऽप्यस्तीति नायं दोष :; अमेदोऽप्यस्तीति किं न भवति? अथ नात्यन्तमभेदः, तेन न संकरः; नात्यन्तमभेद इति व्यवस्थापि न युज्यते; न चास्य किंचित् कचिदेकान्ततः सर्वत्रानेकान्तमभ्युपयतः, येनायं विशेष उच्यते-नात्यन्दमभेद इत्यसंकर इति ! तथा च नैकान्तः सर्वभावानां यदि सर्वविधानतः । अप्रवृत्तिनिवत्तीदं प्राप्तं सर्वत्र ही! जगत् ॥। २५ ।। यदा हि सर्वप्रकारेष्वनैकान्तिकत्वं भावानां, तथा सति-नायं लोक: कचिदभिमतसाधनताप्रकारमवधार्य प्रवर्तेत, यतो नासौ तथैव; नापि निव तेत, यतो 'नासावतथैव; तथा दुःस्वहेतोर्न निवर्तेत, थतो नासौ तथैव; नापि न निवर्तेत, यतो नासावतथैव-इति कष्टां बत! दशामापद्येत। अथ वा यदुक्तम्-प्रीतिमध्यस्थताशोकाः स्युर्न स्युरिति दुर्धठमिति, तत्र नूयुः-सर्ववस्तुषु सर्वप्रकाराणामनैकान्तिकत्वात् का दुर्घटताः तथा 10हि-प्रीतिमध्यस्थताशाका नैकान्ततः सन्ति, नैकान्ततो न सन्तीति। अत्रोच्यते-नैकान्तः सर्वमावानामिति। यदि खलु प्रीत्यादीनां सदसच्वेऽ-

1 A omits स्य. 4 A adds CA. 8 एकान्त :-- C. *यस्य तु न पर्यायभ्योS- 5 आपद्यते-A. 9 नासथेव-A. न्यहव्यं -- A. 6 उदयात-A. 10 C'omite i. 3 A omits . 7 कश्रित-A. तत्रोध्यते-A.

70 बक्षसिद्धि नैकान्तिके-न प्रीत्यर्थी प्रीतिसाधनेषु 'प्रवर्तेत, प्रीतर्विद्यमानत्वात्; नापि न प्रवर्नेत, तस्या अभावात; तथा दुःखनिवृत्यर्थी न दुःखसाधनसंपर्क परिहरेत् *तस्यासत्वात् ; नापि न परिहरेन्, 'तस्य सच्वात् -- इत्यप्रवृत्ति- निवृत्तिकं बत! विश्व"मापन्नमिति । एवं तावन्न द्वे वस्तुनी, नैकं द्वयात्मकम्; तत्र द्वयम्वशिप्यते- मेद: सत्यः, तदुपादानाभेंदकल्पना; अमदो वा सत्य, तदुपादाना भेद- कल्पनति । तत्र --- आपक्षिकत्वाद्धेदो हि भेदग्रहपुरस्सरः । नैकज्ञानं समीक्ष्यैकं न भेदं तच्वहानतः ॥ २६ ॥ न भदमुपादायाभेदकल्पना। कुतःः आपेक्षिको हि भेदो नान्यम- नपेक्ष्य शक्यत ग्रहीतुम; न चागृहीतो भेदोऽभदकल्पनाया उपादानं भवति। परापक्षत्व चास्य अ्रहणमनुपपन्नम; यतो नागृहीते भेदपरात्मानौ व्यव- तिष्ठत; न च परात्मव्यवस्थामन्तरेण भद्ग्रहोऽस्तीति प्राक प्रपशितम्। न वैवमभेदग्रहणनभेदग्रहणापेक्षम्; नापि भेदग्रहणापेक्षम, अभेदहानप्रस- ङ्रात; न हि मेदे गृहीतेऽमेदस्यावकाशोऽरित। तल्ामेदं गृहीत्वा तमुपा- दाय तस्य यथावननिक्चयाशक्तौ व्य वच्छेदकल्पनोपपद्यते, यथैकबुद्धिनिर्ग्रा- हेषु घठादिप्ववयव विभागकल्पना। न तत्र भेदोपादानाभेदकलपना; अदो हि परमाणुषु व्यवतिष्ठते; ते चातीन्द्रियाः। ननु चैकत्वमप्यनु- सन्धानप्रत्ययावसेयम्; स च न भेदमन्तरेण; भेदासंसपर्शे हि कि केनानु- सन्धीयतामिति ।प्रत्युक्तमेतत्-नेदानीमभिन्नदेशकालो15र्थ एक: स्यात्; असति चैकस्मिन् किमाश्रया भेदाशङ्का स्यात्, यस्यानुसंधानादेकत्वमुच्यत इति । अपि च सर्वप्रत्यात्मवेदनीयमेतदभेदोपादानो भेद इति। तथा हि- आलोच्यते वस्तुमात्रं ज्ञानेनापातजन्मना । अचेत्यमानो मेदोऽपि चकास्तीत्यतिसाहसम् ॥ २७॥ वैकान्तिक लवेनैकान्ति- 5 तस्या असत्वात्-B. 10 अवन्छेद-A. केन -- B. :मनुपपत्र -- B. 11 वावयविभाग-B, * प्रवर्तते-U. 1 तA. 12 ह्ेत-A. - निवर्तेत -- A and B. ४ द -- B. 13 लेडर्ये एकत्-A. ·तस्पाः सत्वात् -- B. ४ तवेवंA. 14द -. A.

तककाण्ड: 71

वस्तुमात्रविषयं प्रथममविकल्प'कें प्रत्यक्षम्; तत्पू् र्वास्तु विकल्पबुद्धयो विशे- षानवगाहन्त इंति सर्वप्रत्यात्मवेदनीयम्। स्यादतत्-विशिष्टरूपोप- ग्राह्येव प्रत्यक्षम् ; स तु भेदः शब्दनासंस्पशोन्न तथोपलक्ष्यते, यथा विकल्प- बुद्धो । तदयुक्तम्, विप्रतिषधात्; न चोपलक्ष्यते प्रत्यक्षबुद्धौ विशेषः प्रकाशते चेति विप्रतिषिद्धम्; अतोऽतिसाहसमित्युच्यते। यस्तु संवित्ता वेव विप्रतिपद्यते सर्वानात्मव्यावृत्तस्पष्टप्रतिभासं प्रत्यक्षमिति वदन्, तस्यो- त्तरम्-"आहुर्विधातृप्रत्यक्षम्" इत्याद्युक्तमेवेति । किं च प्रतिष्ठित च विज्ञानमर्थमात्रावलम्बनम् । भेदेषु त्वप्रतिष्ठत्वमस्तीन्द्रियधियामपि । २८ ॥ वस्तुद्वयानुपपत्तेरेकस्य च द्वयात्मता योगादवश्यकल्पनीयेऽन्यतरस्य मिथ्यात्वे युक्तं विशेषावभासस्य मिथ्यात्वम, रजतादिविभ्रान्तिषु दर्शनात्; न च वस्तुमात्रावमासस्य। न हि वस्तुमात्रव्यभिचारः कचिज्ज्ञाने दष्टोऽस्ति, अन्ततस्तस्यैव वस्तुनः प्रतिभासनात्; दृष्टतद्धावस्यैव तत्कलपना लध्वी, कृप्तत्वाद्योग्यतायाः; इतरत्र '्तु कल्प्यत्वात्। स्यादेतत्-मानस्य एव बुद्धयः कृप्तयोग्यभावा मिथ्यात्वं प्रति, नेन्द्रियजन्मान; इन्द्रियबुद्धिसमधिगम्याश्ष भेदा इति। एतच्च वार्तम; इन्द्रियदोषविशेषानुविधायित्वाद्ानतीनामिति। अपि च यस्य मतम्-व्यावृत्तस्वलक्षणा भावाः; तेन तेऽन्योन्या- भावस्वभावा व्याकर्तव्याः, तद्विशषणा वा; नान्यथा व्यावृत्तशब्दोर्ऽर्थवान् भवति, तस्येतरेतराभावनिमित्तत्वात्। तत्र अन्योन्याभावरूपत्वं सर्वेषां न प्रकल्पते। तत्रोपाधौ प्रतीयन्तां तथा भिन्ना न रूपतः ॥ २९ ॥ एकस्मिन्ननपेक्षे स्थिते तदभावरूपोऽन्यो व्यवतिष्ठते; सर्वे तु नान्योन्याभाव- रूपा: कल्पन्ते, परस्पराश्रयस्थितित्वात्। अथ विशेषणमन्योन्याभावः; कामम् ; अतदात्मानोऽ7पि विशेषणानुरागात् तथावगम्यन्ताम; न तु समाव-

1 ल्पं-A and B. 4 कत्वा-A. 7. A and B omit अपि 2 पूर्व(विं)का-(. 5 A omits तु. 3 B and Comit च. A omits व्य.

72 प्रक्षसिद्धि:

मेद: स्यात्। ननु नान्योन्याभावो नाम कश्रित, यो मावानां तथ्वं विशेषणं बा स्यात्; अर्थसिद्धिरेवमा। न चेदन्योन्याभावो नाम कश्षित, 1सिद्धस्तर्थ्मेद इति। अपि च मेदत्वादेव विश्वस्य भेदोऽमेदोपादान इति शक्यतेऽनुमातुम्; दष्टो हि मणिकृपाणदर्पणादिष्वभिन्नमुखोपादानस्त्वेदः; न च तत्र भावा न्तरोत्पत्ति:, विरुद्धपरिणामत्वात् स्वादेतत्-अभेदोऽपि शक्यो मेदोपा- दानोऽनुमातुम्, वनाभेदस्य सरुमेदोपादानत्वात्। न, भेदाभावप्रसङ्गात्; एवं हि न कश्िदेकोSमिन्न: परमाणुरपि; तदभेदोऽपि हि भेदोपादानः स्यात् बनादिवत्। तथा तदंशामेदोऽपीत्यनवस्थायामेकस्याजावात् तत्समु- नयरूपोडभेदो न स्यात्। अय कचिदवतिष्ठते, स एक :; तदभेदो न भेदोपादान हति व्यमिचारः । तविदमुच्यते- दर्पणादी मुखस्येव मेदो5मेदावलम्बनः । भेदावळ्म्बनोऽभेदो न तथा तदभावतः ॥ ३० ॥ अपि म प्रत्येकमनुविद्धत्वादमेदेन मृषा मतः । मेदो पथा तरङ़ाणां मेदाद्रेद: कलावतः ॥ ३१ ॥ अभेदानुविद्धत्वात् प्रत्येक विश्वस्य भेदो मृषा; यथा जलतरङ्गेषु चन्द्र मसः; तत्र हि प्रत्येक चन्द्रमा इत्भेदान्वयः, तथा विश्वस्य भेदेऽपि प्रत्येकम् 'हदम्' 'तव' 'अर्थः' 'वस्तु' इत्यभेदान्ययः। तरुमेदस्तु अद्यपि न मृषा, वनमित्भेदानुगमश्च न प्रत्येकम ; न हि प्रत्येकं तरुषु वनमिति बुद्धिः; अतो न तेन व्यभिचारः । एतदर्थ च प्रत्येकमित्युक्तम्। अपि च- एकस्यैवास्तु महिमा यन्ञानेव प्रकाशते लाघवान्न तु मिन्नानां यच्चकासत्यभिन्नवत् । ३२ ।। इदं तावदयं मेदवादी प्रष्टव्य :- कथमयं व्यावृत्त स्वलक्षणेष्वभेदावभासोS- नुवृत्तव्यवद्ारश्र? यदि सादृश्यात्, तदत्यन्तमनन्वितेष्वनुपपत्रम्। अथ न्यावृत्तेरग्रहात-को हि गुआप्रवालादीनां रागव्यावृत्तिमवग्रह्हीतुं क्षमते-

तककाण्ड: 73

इति; तदसत्; व्यावृत्तस्भावस्य तदग्रहे ग्रहणमेव 'हि न स्यात। अथ निक्षयप्रत्यक्षयोरात्मभेदादनिश्वयात्; तदसत्, उभयरूपव्यवहारदर्शनात्। तथा हि-कालाक्ष्यां गोसामान्यनिबन्धनश्ष व्यवहारो गवान्तरव्यावृत्ति श्र दृश्यते ; न च गवान्तरव्यावृत्तेरनिश्चये स युज्यते। अथैकार्थक्रियाकारि; त्वादतत्क्रियाकारिव्यावृत्तेस्तुल्यत्वात् ; तदप्यसांप्रतम्, अर्थक्रियाणामपि भेदादतत्क्रियाकारिव्यावृत्तेस्तुल्यत्वायोगात; नैकसाध्यान्य स्यार्थक्रिया, येना- तत्कारिव्यावृत्तिस्तुल्या स्यात्। वस्तुस्भावश्च व्यावृत्तिः प्रतिवस्तु भेदान्न तुल्या। अथास्वभावाः, तेषां कथं तुल्या? अथानादिवासनोपादानो न वस्तु- गतविशेषापेक्षः; तदप्ययुक्तम्, नियमात् ; कासुचिदेव हि व्यक्तिषु कश्चि- देवाभेदावभासः, स वासनामात्रोपादानत्वे न युज्यते; तस्मात् प्रकृत्यैव केचित् कस्यचिदमेदावमर्शस्य योग्याः केचिन्नेति सभावविपरीता भावानां सामथ्यातिशया: कल्पयितव्याः; तथा सत्येवं गौरवात् कल्पनायाः, एकस्यै- वास्तु माहात्म्यं यदेकोऽपि नानेव भासते, लघुत्वात् कल्पनायाः; न तु भिन्नानां ते सामर्थ्यातिशयाः, यदमी अभिन्ना इवावभासन्ते ।

मेदव्यवहाराश्र यथावभासं भेदवादिनामिवाभेदव्यवहारा उपपद्यन्ते; तथा हि-आत्यन्तिकभेदवादिनां यथावभासमभेदव्यवहारः, न यथावस्तु संसर्गवादिनामपि सामान्यस्यार्थान्तरत्वाद्यथावभासमेव ेदेप्वभेदव्यवहारः । येऽप्यनर्थान्तरवादिनः तेषामपि शबलत्वाद्वस्तुनस्तस्य चानन्वयात् यथाव- भासमे बोभयव्यवहारः; न वस्त्वनुपातीति दर्शितमिति । यथानुवृत्तव्यवहारसिद्धिं यथावभासं कथयन्ति बाद्याः । तथैव भेदव्यवहारयोगं वदन्ति वेदान्तविवेकभाजः ॥३३ ॥

इति श्री मन्मण्डनमिश्रविर्राचतायां ब्रह्मसिडी तकेकाण्डः9 समाप्त:10 ॥

1 Band C omit हि. 5 संसर्गादीनामाप-R. 8 श्रीमण्डनमिश्रकृतौ- 2 त-A. " मेव अपवहार :- A A and C. 3 अन्यार्थक्रिया- and B. " काण्डं समाप्तम-B. A and B. 7 B and C add इति. 10 द्वितीय :- A. . B omitu भेदा.

ओम् ॥ नियोगकाण्डः । एवं प्रत्यक्षादिविरोघात् कर्मविधिविरोधाच्च श्रृतार्थपरिग्रहे, ये मन्यन्ते वेदान्तानामुपचरितार्थत्वं तत्प्रतिबोधनाय विहितः प्रयत्नः । संप्रति तु- कार्य एवार्थें वेदस्य प्रामाण्यम्, न भूतरूपे; एवं ह्युक्त्तम् "2चादना- लक्षणोऽर्थों धर्मः"; चोदनाप्रमाणको वेदार्थ इति यावत्; चोदना च प्रवर्तकं वचनम्; तस्मात्कायार्थे वेदः प्रमाणम्, वेदान्तानामपि तु प्रतिपत्तिकर्तव्यताप्रामाण्यभाजां तन्मुखेन तदनुगतभूतात्मतत्वविषयबोधक त्वम ; अतस्तेपि कार्यनिष्ठतां* नातिवर्तन्ते; तथा च कथं तर्हि मन्त्रार्थ- वादाः सोपनिषत्का इत्याशङ्कत "चोदना हि भूत भवन्तम्" इत्या द्युक्तम् ; एतदुक्तं भवति, कार्यमर्थमवगमयन्ती चोदनैव भूतादिकमप्यर्थमवगमयतीति -- ये मन्यन्ते, तत्प्रतिबोधनाय प्रयत्यते । तिस्रश्र प्रतिपत्तयो ब्रह्मणि ; प्रथमा तावच्छब्दात्, अन्या शब्दात् प्रतिपद्य 'तत्सन्तानवती ध्यानभा- वनोपासनादिशब्दवाच्या, अन्या8 ततो लब्धनिष्पत्तिर्विग लितनिखिलविकल्पा साक्षात्करणरूपा। तत्र प्रथमामधिकृत्योच्यते- शब्दाद्यदात्मविज्ञानं तन्न तावद्विधीयते। भवत्यधीतवेदस्य तद्ि कर्मौंवबोधवत् ॥ १॥ ब्रह्मणो हि प्रमाणान्तरा नधिगमनयिरूपत्वाच्छन्दाधिगम्य1सभाव- विषयं ज्ञानं विधेयम्। तत्र यच्छब्दादेव ज्ञानं तदविधेयम्, विधि- मन्तरेण भावात् कर्मावबोधवत्। यथैव "12स्वर्गकामो यजेत" इति श्रुतवाक्यस्य वाक्यार्था1वबाधस्तद्वाक्यप्रामाण्यादेव भवति, न विध्यन्तरमपे- क्षते; तथात्मस्वरूपाभिचायिवाक्यप्रामाण्यादा"त्ावबोधो विध्यनपेक्षः

1बाघनाय-C. Band Ooiit आदि 12 Tait .- Sam. 2 5-5.

2 Mim .- Su. I-1-2. 7. O omite तत्. 13 थबोघ-A. 3 कायडर्थे-A. 8 अन्या तु-A. निष्ठता-B. 9 रणा-A and B. 14 क्ष्यत-B.

5 Śabara-Bhāsya 10 B omits रूप. 15 हेवा्म-A.

I-1-2 11 स्वभावतद्विषयं-B.

नियोगकाण्ड: 75

संजायते ; सति प्रमाणे तत्सामर्थ्येनैव प्रमेयबोधोत्पत्तेः । न खलु सोपकरणे समग्रे प्रमाणे सतीच्छापि पुरुषस्यापेक्ष्यते ज्ञानं प्रति, अनिष्टानामध्यवबो- घात् ; प्रागेव विधिः ।

तामेव विधेरनपेक्षतां कर्मावबोधे दर्शयति- स्वर्गकामो यजेतेति बोधेऽस्मिन्न व्यपेक्ष्यते । विधिरन्योऽनवस्थानान्नायं कर्मव्यवस्थितेः ॥ २॥ न कर्मविधिवाक्यार्थज्ञानप्रवृत्ता विधिरपेक्ष्यतऽन्यः, न तद्रत एव वा ; अन्यस्मिन्ननवस्थादोषात्, तदर्थज्ञानेऽपि विध्यन्तरस्यापेक्षणीयत्वात्; तद्रतस्प च कर्मविषयत्वेन तद्वोषं विचातुमसामर्थ्यात्। ननु यथैषां ग्रहणे विध्यन्तरमपेक्ष्यते " 'स्वाध्यायोऽध्येतव्यः" इति, न चानवस्था ; तद्वत् तदर्थबोधेऽपि स्यात्। अरि्ति च विधि :-- "2वेद: कृत्स्ोऽधिगन्तव्यः" इति। विषम उपन्यास :-- अप्रवत्तोडोंपे हि साध्या- याध्ययनविधिवाक्याध्ययने पुरुषान्तराधीतात ततः तस्य चान्येषां च वाक्यानामध्ययने प्रवर्तते, शाखान्तरीयाङ्गोपसंहार इव श्रवणमात्रात्; न रल स्वाधीतमेव वाक्यं प्रवर्तयति; यथैकस्तथा पुरुषान्तराण्यपि, अनादि त्वाद्वेदवत् तदध्ययनस्थापि। अनवबुद्धार्थस्त्ववबोधाविधिनावबोधे प्रवर्तयति, तदर्थबोषश्वेद्विध्यपेक्षः; न तत्र स एव प्रवर्तयति, अनवबुद्धार्थत्वादितरे- तराश्रयं स्थात-तदर्थबोधात् प्रवृत्तिः; प्रवृत्तस्य च तदयबोध इति। तस्माद्विध्यन्तरमपेक्षितव्यमित्यनवस्था । न च "वेदः कृत्स्ोऽधिगन्तव्यः" इत्यपूर्वार्थविधिः; "*दृष्टो हि तस्यार्थः कर्मावबोधनम्" इति न्यायप्राप्तोS- र्थः प्रदर्श्यते। अथाप्येष विधिः-सवाध्यायाध्ययनविधिनार्थीक्षिप्मर्थज्ञानम् -6उच्येत ; तथापि ब्रह्मस्वरूपाभिधायिवेदवाक्यप्रभवे बोधे न पृथग्विधि रपेक्षितव्यः, कर्मविधिवाक्यवत् । यथैव " 6स्वर्गकामो यजेत" इति' सामान्यविधिना सिद्धे नान्योऽपेक्ष्यते, अनवस्थानात; सत्यपि विधावन्य-

1 Tait .- Aran. 2-15. * Sabara-Bhāsya. 6 T'ait .- Samn, 2-6-5.

2 Manu. 2-185. I-1-1. 7त्यादिB., 3 Bomits च. 5 च्यत-B, :सिद्धो-B.

स्यापेक्षणात् ; न चैतद्रत एव, कर्मविषयत्वात्; एवं तत्वप्रतिपत्तिपरेष्वपि वाक्येषु न विधिरपेक्षितव्यः, वाक्यसामर्थ्यादेव तथ्वबोधोत्पादादिति।

इतश्- फलं विधेयावगमात् प्रवृत्तिश्रोत्तरा विधे: । अन्योन्यसंश्रयान्नैष शाब्दो बोधः स नो परः ॥ ३ ॥ शब्दादवगम्य विधेयं या प्रवृत्ति: सा विधेः प्रयोजनम्, न तु शब्दप्रभवो विधेयावगम एव; अन्योन्यसंश्रयात्-अवगते शब्दार्थे प्रवृत्तेः, प्रवृत्तस्य चावगमात्। शब्दार्थबोधादेव वा शब्दार्थबोध इत्यात्माश्रयः; अन्योन्यसं- श्रथस्तु तुल्यानुपपत्तित्वादुक्तः । यस्तु तत्त्वावबोधपराद्वाक्यात् तत्त्वावबोध:, नासौ शब्दार्थबोधात् पराचीन:2; किंतु स एवेति।

अपि च जाते बोधे न प्रवत्यों नतरां खल्वबोधके। शब्देन निक्षये तस्मादन्यस्मादन्यवाञ्छनम् ॥ ४॥ उदपादि चेत् "सदेव सोम्येदमग्र आसीत्, एकमेवाद्वितीयम्" इत्युपक्रमात् "तत्त्वमसि" इत्यन्ताद्वाक्यादात्मतत्त्वावबोघः, पदानां परस्परान्वितार्थत्वात; किमन्यद्वििः करिष्यति ? न "प्रवृत्त एव प्रवर्त्यः । अथ पदार्थसमन्वयमात्रान्न तत्व'बोघोत्पादः, सुतरामप्रवर्त्यः; शाव्दस्य तत्वावबोधस्यासंभवात्। स्यादेतत्-उत्पन्नेऽपि तत्वावभास शब्दात्, निश्चये प्रवर्त्य :-- 'एवमिदम्' इति । तन्न ; यदि तस्माच्छब्दालिश्रयः स जात एव; अथान्यतो निश्चयः, अन्यवाञछनँ प्रमाणान्तरापेक्षा; न तत्र तच्वनिश्चर्यान1बन्धनं शब्दः स्यात्। एवं तावन्न तत्वनिश्वयाय विषि रथ्येते। अथाविवक्षितार्थत्वनिवृत्यै प्रार्थ्यते विधिः । अर्थो ज्ञातव्य इत्युक्ते11 ज्ञेयः स्यान्नाविवक्षितः ॥ ५॥

1विधि-A; प्रत्रत्ति :-- + Chand. 8-8-7. 8 हुदमिीति-B. B. B रसम-A. 9 स-O. घीन :- B प्रवरत्यत-B. 10 निबन्धन :- 1. Chand. 6-2-1. 7 से-A. 11 को-A.

नियांगकाण्ड: 77

यदपि मतम्-सत्यपि वाक्यादर्थोपछ्जवे तात्पर्य दुर्लभम्, भूतार्थ- परस्य वैयर्थ्यात्; सांशयिकत्वं वा, अतात्पर्यस्थापि दर्शनाज्जपमन्त्रेषु। विधौ तु सत्यर्थज्ञानस्य चोदितत्वान्नार्थो-विवक्षितो भवितुमर्हति। तस्माद्दिवक्षि- तार्थत्वाय विधि: प्रार्थ्यः । तद्वार्तमर्थपरता शब्दानां लोकवेदयोः । " 'अविशिष्टस्तु वाक्यार्थ" हत्युत्सर्गवती यतः ॥ ६ ॥ औत्सर्गिक: शब्दानामर्थ प्रति शेषभावः; निमित्तान्तरातु स्वरूप- प्रधानत्वमविवक्षितार्थत्वमपवादो लोके; तथा वेदेऽपि, लोकावगम्यत्वा च्छब्दसामर्थ्यस्य ; तदुक्तम्-"'अविशिष्टस्तु वाक्यार्थः" इति । दृष्टार्थता च साध्यायविधेरत्र न भिद्यते। भवेदितरथा कृस्रः सविध्यर्थीऽविवक्षितः ॥७॥ यथैव कर्मविधीनां "दृष्टो हि तस्थार्थः कर्मावबोधनम्" इति नाविवक्षितार्थानामध्ययनात् फलान्तरकल्पना तथा दृष्टत्वादात्मतत्वावबोधस्य वेदान्तानाम् ; न च5 भूतार्थप्रतिपत्तौ वैयर्थ्यमिति वक्ष्यते ; प्रतिपत्तिविधौ च तुल्यम्। अवश्यं चैतदेवं विज्ञेयम्; अन्यथा सह विधायकेन कृत्स्न- स्याविवक्षितार्थता स्यात्; यतो विधायकशब्दनिबन्धनमन्येषां विवक्षितार्थत्वम्, विधायकस्य तु न तन्निबन्धनमस्ति : एवं च तस्याविवक्षितार्थत्वे इतरेऽ- पि तथा स्युः अथ विधायकः प्रकृत्या दृष्टार्थत्वेन 5चार्थपरः, इतरेऽपि सथेति व्यर्थोसौ विधिः । ज्ञानस्य पुरुषार्थत्वसिद्धये विधिरिष्यते। सर्वत्र पुरुषार्थत्वं विधेरित्यप्यपेशलम् ।। ८।। विध्यधीनः पुरुषार्थसाधनतावबोधः, तच्छब्दतो लब्धजन्मनोऽप्यात्म तत्वावबोधस्य पुरुषार्थसाधनत्वावगमो विधेरित्येतदपि न शोभनम्। ज्ञेयाभिव्याप्तितो यस्मान्न विज्ञानात् फलान्तरम्। इष्यते मोक्ष इति चेत् साध्यस्तत्वच्युतेर्ने सः ॥ ९॥

1 Mim .- Sū. I-2:40. 3 B omits च. 5 वा-A. 2 Sabara-Bhasya 4 Band C omit तु. 1-1-1.

78 ज्ञानस्य हि दष्टमेव फलम्-ज्ञात्रा ज्ञेयस्याभिव्याप्तिः, ज्ञातारं प्रति तस्य प्रकाशता-न त्वदष्टं कालान्तरभावि, यदर्थो विधिः स्थात्। स्यादे- तत्-आत्मज्ञानस्य फलान्तरमपीष्यते मोक्षः । तन्न, असाध्यत्वात्; न हेतुजन्योऽसौ मोक्ष, तत्वच्युतेः, कार्यत्वे विनाशात् तस्य, पुनः संसारात्; आत्यन्तिकी च संसारनिवृत्तिर्मोक्ष इत्युच्यते। ननु कार्योऽ1पि नाशो न नश्यति। सत्यम; भावरूपं तु मोक्षं निरतिशयानन्दलक्षण निरतिशयैश्वर्य- लक्षणं चाभिप्रेत्यैतदुच्यते, भावस्य कार्यस्य नाशेनाविनाभावाद्। आगामि- शरीरेन्द्रियबुद्धिसंयोगाभावस्य प्रागभावस्य कार्यत्वमनुपपत्नमेव। बन्धहेतु- निवृत्तिस्तु यद्यपि कार्या, कार्यत्वेऽपि च नास्या अनित्यत्वप्रसङ्कः; तथापि नासौ तच्वज्ञानात् प्थगिति न तेन साध्या; अविद्या हि बन्धहेतुः, तत्व- ज्ञानोदय एव च तन्निवृत्तिः अथवा "परं ज्योतिरुपसंपद्य खेन रूपेणाव'तिष्ठते" इति स्वरूप- स्थितिर्मुक्तिरुक्ता; साध्यत्वे च न स्वरूपस्थितिः स्यात्; अतो मोक्षत्वा- च्च्यवेत । यत्तु-"'न च पुनराव्नते" इति श्रुतेः प्रामाण्यात् कार्य- स्यापि मोक्षस्य नित्यत्वमिति ; दष्टविपरीतमपि तदाश्रीयेतानन्यगतित्वे श्रुतः । यदा तु विदितात्मतच्वस्याद्वयं विशुद्धप्रकाशमात्मानं पश्यतः समुत्खाताया- मनवयवेनाविद्यायां हेत्वमावात्6 पुनर्बन्धस्यासंभाव्यत्वात् प्राप्तमेवार्थ वर्त- मानापदेशादनुवदति श्रुतिररर्थवादतवेन, तदा कुतस्तत्प्रामाण्यादनन्तफलत्वम्? तथा हि-वर्तमानापदेशादेव नापुनरावत्तिः साध्यत्वेना'वगम्यते ; न च कामोपबन्घोऽस्ति, यतः साध्यता गम्येत; तस्मादर्थवादः। अर्थवादादपि च या फलकल्पना, सापि ज्ञाने जयतत्वावभासदृष्टफलनिराकाङ़क्षेनुप- पन्ना। पुरुषार्थता चास्य वक्ष्यत इति। अन्ये पुनराहु :- विधेर्विना कार्यशून्यं भूतार्थमनुवादकम। वच: स्यादनुवादश्च प्रमाणान्तरगोचरे ॥ १० ॥

1 वि-Band C. भिनिष्पद्यते-A. 7 न गम्यते-A. * त्येदमुच्यते-A. Chand. 8-15-1. 3 Chänd. 8-12-2.

नियोगकाण्ड: 79

तत् प्रमाणान्तरापेक्षं प्रामाण्यमतिवर्तते। मानान्तरस्याविषये विध्यर्ये तु प्रतिष्ठितम्॥। ११ ॥ अनपेक्षं प्रमाणत्वमक्षुते कर्मवाक्यवत् । परप्रवृत्त्यभावेऽपि प्रामाण्यायैव तदिधिः ॥। १२।। विधिमन्तरेण न कार्योपदेशप्रतीतिः; 'यथावस्थितं वस्तु तद्विधस्यानुषाद- मात्नत्वं गम्यते; अनुवादश्व प्रमाणान्तरविषय इति तदपेक्षो भूतार्थो नार्थ उच्यत इति सापेक्षत्वादप्रामाण्यम्। विध्यर्थस्य तु प्रमाणान्तराविषयत्वात् तन्निष्ठमनपेक्षं प्रमाणं कर्मविधिवाक्यवत्; प्रमाणान्तराविषयश्र विध्यर्थः; न हि 'कुरु' इति शब्दज्ञानादन्यतः प्रतीतिः । एवं च सति तत्त्वप्रति- पत्तिपरे वाक्ये यद्यपि वाक्यार्थबोधात् पराचीना प्रवृत्तिर्विधिफलं नास्ति, प्रामाण्यायेव तु विधिनिष्ठत्वमेषितव्यमिति । अत्रोच्यते- प्रमाणान्तरयातार्थभावः किमनुवादता। उत भूतार्थता तत्र सिद्धार्थमपि यहचः ॥ १३ ॥ न मानान्तरलब्ार्थतया तस्यावबोधकम् । न तत् सापेक्षमेषा चेदभिप्रेतानुवादता॥। १४ ॥ कः पुनरनुवाद :- अधिगमान्तरसंभिन्नार्थत्वम, मानान्तरेणाधिगन इति प्रति- पादनम्: आहोखिद्धतार्थतामात्रम्: तत्र पूर्वरिमन् कल्पे भवत्वधिगमान्तर- संभिन्नार्थ सापेक्षम्। यत्तु भूतार्थमपि न मानान्तराधिगत इति बोधयति न तदनुवादकम्, न सापेक्षम; पूर्वाधिगमसंस्पर्शेन प्रतिपत्तेरभाबाद। अथापरः कल्प :- सापेक्षनायाः को हेतुः शुद्धा सिद्धार्थता यदि। प्रमाणान्तरसंभेदस्तद्वचपेक्षणकारणम्। १५॥ अनृधीप्रभवे नारि्ति भूतार्थेऽपि स वैदिके ॥ १५३ ॥ भूतार्थमात्रं चेदनुवादता न सापेक्षत्वहेतुररिति ; न भूतार्थतैव सापेक्षत्वहेतुः, भूतार्थयोरपि प्रत्यक्षानुमानयोरनपेक्षत्वात्। तस्माळ्कतार्थेSभूतार्थे वाधिगमान्तर- संस्पर्श: प्रमाणान्तरापेक्षाहेतुः, स्मृतौ दर्शनात; सा अधिगमान्तरसंविन्नार्थेति

1 यथात्व-A. 2 B and C omit एव. 3 भतार्थ-A.

80 ब्रह्मसिद्धि: तत्साघनमपेक्षत। एवं च पुरुषबुद्धिप्रभवं भूतार्थमभूतार्थ वा वचो भवति सापेक्षम् ; ततो हि तत्संभिन्न एवार्थे प्रत्ययः, न त्वनपेक्षितपूर्वाधिगमः स्वातन्त्र्ेणारथें। यथोक्तम- "अपि व पौरुषेयाद्वचनात् 'एवमयं पुरुषो वेद' इति भवति प्रत्ययः, न 'एवमर्थः' इति"। अपुरुषनुद्धिप्रभव- त्वाद्वेदवचसि भूतार्थेऽपि न सापेक्षत्वहेतुः, पुरुषसंबन्धकृतत्वात् पर्वाधि- गमसंमदस्य। स्यादेतत्-अपौरुषेयेऽपि भूतार्थे तद्विषये प्रमाणान्तरस्य संभवात्तद- पेक्षा; तथा हि-संभवति प्रमाणान्तरे तद्विषये तद्विसंवादोऽपि शङ्कयेत; तस्मात् तदभावाय तत्संवादोऽपेक्षणीयः; असंभवति तु कार्येर्थे न 'कुत- श्विद्विसंवादाशङ्केति नापेक्ष्यमस्ति । अत्रोच्यते- न च संभवमात्रेण तदपेक्षावकल्पते विशेषो नहि गम्येत सापेक्षत्वे तदा तथोः H १६३ ॥ द्वयोरेकविषयसंभवे कुत एतत्-शब्दस्तदपेक्षः, न पुनस्त'व प्रमाणान्तां शब्दापेक्ष स्यादिति 'अथ शब्दः प्रमाणान्तराधिगतविषयो लोके दष्ट इति, प्रमाणान्तरस्याविषये तहि नतरां प्रामाण्यं तस्य भवति; प्रमाणान्तर- विषये हि प्रमाणान्तरसंभवादपि सावत् स्यात, अन्यत्र तदभावाहुलेभं तत। अथ पौरुषेयत्वकारिता लोकवचसां प्रमाणान्तराधिगतार्थता, 'न शब्दसाम- ध्येकारिता; शब्दस्य प्रमाणान्तरासंभिश्न् एवार्थें सामर्थ्यम; न ताहि प्रमा- णान्तरसंभवाच्छन्द एव सापेक्षः; तदपि शब्दसंभवाच्छब्दापक्षं स्यात्। किमतस्तस्य! सापेक्षत्वेनापमाणं10 स्यात्। न सब्दस्य तत्रापेक्षा युज्यते; सति हि तस्य प्रामाण्ये तत्संवादविसंवादावपेक्ष्येयाताम्। अथ शब्दस्या- पामाण्यान्न तव शब्दापेक्षया प्रमाणम; प्रमाणमेव, अनपेक्षत्वात्। शब्द- स्याप्रामाण्यं कुतः? प्रमाणान्तरापेक्षत्वात। तस्य च प्रामाण्यमनपेक्षत्वात्, अनपेक्षत्वं च शब्दत्यापामाण्यादितीतरेतराश्रयम ; प्रमाणे हि शब्दे तद्वि- वये संभवति तदपि सापेक्ष स्यात तत्संभव दब शब्द:, विशेषाभावाद्। 1 Sabara-Bhaşya 3 त्वासु वेद-A, 7 यदि-A. 1-1-2. * कदाचित-A. 8 न च -- A. 2 Sabara-Bhāsya A omits ततु. 9 मिश्नेऽर्थ एव-A. reade नैवमयमर्थ :. 6 A omits इति, 10. गत्वात्-A,

नियोगकाण्ड: 81

अथ शब्दसंभवेऽपि न तत् सापेक्षम्; तत्संभवेऽपि न शब्दस्य सापे- क्षता, विशेषाभावात्। अपि च प्रत्यक्षानुमयोरेवं वृत्तेरन्योन्यगोचरे ॥ १७ ॥ परस्परव्यपेक्षत्वमविशेषं प्रसज्यते । स्यादक्षमपि सापेक्ष यदक्षान्तरगोचरे ॥। १८ ॥। संभवमात्रेण सापेक्षत्वे प्रत्यक्षानुमयोरेकस्मिन् विषये संभवादन्योन्यापेक्षत्वा- दप्रामाण्यप्रसङ्गः। तथा सत्तागुणत्वद्रव्येष्वनेकेन्द्रिय ग्राह्लेष्विन्द्रियान्तराणा मिन्द्रियान्तरसापेक्षत्वप्रसङ्गः। अथ शब्दस्यैव प्रमाणान्तरसंभवे सापेक्षत्वम्, विशेषहेतुर्वाच्यः । प्रमाणान्तरादधिग तार्थत्वदर्शनादिति चेत्, उक्तमत्र- यदि शब्दमात्रधर्मोऽयमसंभवादेव तद्विषये प्रत्यक्षादेवुद्धादिवाक्यवदप्रा- माण्यं प्रामोति, संभवे त्विन्द्रियविषये प्रत्यितपु रुषवंचोवद्युज्यते प्रामाण्यम्; यथोक्तम्-"6तच्चेत् प्रत्ययितात् पुरुषादिन्द्रियविषयं वा, अवितथमेव तत्" इति; अथ पौरुषेयशब्दधर्मोऽयम्, न संभवत्प्रमाणान्तरविषयस्याप्यः पौरुषेयस्य शब्दस्य सापेक्षत्वम् । अपि च प्रत्यक्षाषिगतविषयं किंचिदनु मानमिति न सामान्यतो दष्टस्य तथा प्रत्यक्षसापेक्षता, यथा चागमपूर्वकं षड्जादिविवेकविषयं प्रत्यक्षमिति न सर्वं प्रत्यक्षं तथा, एवं पुरुषवचसां प्रमाणान्तराधिगतविषयत्वदर्शनेSवि नापौरुषेयस्य तथाभावो भूतार्थस्यापि; अन्यथा सुतरां प्रमाणान्तरासंभवादप्रामाण्यं स्यादित्युक्तम् । अपि च असंभवादौषधादिनियोगस्यानपेक्षता। लौकिकस्य प्रसज्येत नरप्रत्ययपूर्वकः ॥ १९ ॥ तिनियागस्तत्र तेन व्यपेक्षा वैदिके पुनः । अबुद्धिपूर्वकः सोऽपीत्यनपेक्षत्वमुच्यते ॥ २०॥ यदि कार्ये नियोगार्थे प्रमाणान्तरस्यासंभवाद्वेदवचसां तन्निष्ठानामनपेक्षत्वम् 'ज्वरवियोगकाम इदमौषध पिबेत्', स्वर्गकामः सिकता मक्षयेत्' इति

1भावादिति -- A 4 गतार्थत्वादिति-B 6 Sabara bhāsya 2 शेष : - B and C. and C. 1-1-2. सत्त्वगुणत्व-B and C. 5 A omits पुरुष.

82

लोकवचांस्यपि कार्यनिष्ठान्यनपेक्षाणि प्रामाण्यमश्वीरन्। अथ यस्तत्र साध्यसाधनभावः स पुरुषविवक्षापूर्वकः, तेन तत्र सापेक्षता, वेदे तु साध्य- साधनभावोऽपि न पुरुषविवक्षापूर्वक इत्यनपक्षत्वम। यो वा विषयनियो- ज्यनियोगानां संबन्धः, स पुरुषबुद्धिविरचितो लोकवाक्ये; वेदे तु न केवलं नियोगोSपुरुषबुद्धि पूर्वक :; सोऽपीत्यनपेक्षत्वम्। उच्यते- नृबुद्धिपूर्वतैवेत्थं हन्तापेक्षानिबन्धनम्। मानान्तरासंभवेऽपि ततः साप्क्षता यतः ॥ २१ ॥ असमवतामाणान्तरकार्यनिष्ठेऽपि चेद्वाक्ये पुरुषसंबन्धात् सापेक्षत्वम्, पुरुष- बुद्धिपूर्वतेव तर्हि प्रमाणान्तरव्यपेक्षाकारणमन्वयव्यतिरेकाभ्याम ; तद्धावे लोके सापेक्षत्वात्, तदभावे वेदे निरपेक्षत्वात; न विषये प्रमाणान्तरसंभवः, तद- भावेऽपि लोकनियोगे सापेक्षत्वदर्शनात्। अथ मतम्- वेदे नियोगनिष्ठत्वं विनियोगप्रधानता । लोके वेदे न व्यपेक्षा तल्लोके च व्यपेक्षणम् ।। २२ ।। नियोगपर्यवसितं वैदिक वचः, स च प्रमाणान्तरस्यागोचर इत्यनपक्षत्वम्; साध्यसाधनमावानेष्ठं तु लोकिकं व'चः, 'स प्रमाणान्तर विषय इति सापेक्षता; न शब्दमात्रसामथ्यप्रविभागोSयमीदशः । लोकावगतसामर्थ्यः शब्दो वेदेऽपि बोधकः ॥ २३ ॥ न तावदयं शब्दमात्रस्यानपेक्षितपुरुषसं'बन्धासंबन्वस्य शक्तिप्रविभाग :- यदेकत्र नियोग: शब्दार्थ; अन्यत्र विनियोग:, यथा गोशब्दस्य साजा- दिमान्, अश्वशब्दस्य केसरादिमान्; यतो लोकािरातसामर्थ्यो वेदेऽपि प्रतिपादक :; लोके चेद्विनियोग: शब्दार्थः, तत्रैवास्य सामर्थ्यमवगतम्, न नियोगे; तत्र वेदेऽपि विनियोग एव प्रमाणार्थः स्याद्। अथ मानान्तराज्ज्ञात्वा प्रयुड्क्त पुरुषो वच: । अर्थें तत्तेन तन्निष्ठमितरत्वन्यबा स्थितम् ॥ २४ ॥ A omits वचः 3 A adds स्य. 'A omite समन्या

नियोगकाण्डः 83

अथ मतम्-नैष शब्दमात्रस्य सामर्थ्यविभागः; शब्दस्य हि निजं सामर्थ्य कार्यनिष्ठतैव; तथा हि-कार्यों नियोगार्थः; कार्याय चान्यस्या- न्वयः प्रतीयते ; न तु कार्यस्यान्यार्थोऽन्वयः । तस्मात् 'कार्यत्वान्नियोगस्य तत्प्रधानता। पुरुषस्तु प्रमाणान्तरादवगम्यार्थ तत्र प्रयुङ्के वचनम् न च नियोग: प्रमाणान्तरगोचरः । तस्मान्न2 तत्र प्रयोकुमर्दति। विनियो- गस्य तु तथाभावात् तत्र युज्यते प्रयोगः । तस्माद्विनियोगप्रधानं पुरुषवच :; वैदिकं तु सामर्थ्येन कार्यत्वान्नियोगस्य तत्प्रधानमिति। अत्रोच्यते- मानान्तरव्यपेक्षत्वात् संभव्यन्यप्रंमाणकः । हन्तास्य गोचरो नास्मादपेक्षास्य प्रमान्तरे ॥ २५ ॥ यदि पुरुषोऽघिगते विषये वचः प्रयुङ्क्त इति विनियोगविषयता तस्य कल्प्यते प्रमाणान्तरापेक्षत्वात्, तर्हि संभवत्प्रमाणान्तरोऽस्य विषयः; न तु संभवत्प्रमाणान्तरविषयत्वात् पुरुषवचोऽवि सापेक्षम्, सापेक्षत्वनिमित्तत्वात् तद्विघस्य विषयस्य । तस्मान्मानान्तराद्वत्वा परस्य प्रतिपत्तये। वचः प्रयुङ्क्े पुरुषो नाकस्मात् तेन तद्विरि ।। २६ । प्रमाणान्तरसमेदो व्यपेक्षातो न संभवाद। २६। सोपलब्विख्यापनाय पुरुषस्य गीः, तत स्तस्यां प्रमाणान्तरसंभेद:, 'मयोपलब्धोऽयमर्थः' इत्यर्थः ; तेन तत्रोप'लब्धे संमवासंभनावेवापेक्ष्येयाताम्। यत्रोपलब्घेर्निश्रयः 'संभवत्यस्योपलन्धिः, न चानुपलभ्यायं बवीति' इति तत्र प्रामाण्यम, यथाप्तपुरुषवचनस्य प्रमाणविषये। यत्र तूपलब्पेरसंभव एव यथा दष्टार्थे बुद्धादिवाक्ये, यत्र चानुपलम्यापि वचनप्रवत्तिसंभावना, तत्राप्ामाण्यम्: न तु प्रमाणान्तरसंभवात् पुरुषवचनेऽपि तदपेक्षा। अपौरुषेयता तेन पौरुषेयत्वमेव च ।। २७ ॥। अनपेक्षव्यपेक्षत्वनिमित्ते वर्णिते बुधैः । भूतार्थमपि सापेक्ष नातो.ऽपुरुषबुद्धिजम् ॥२८॥ B and C omit कार्य- 3 A adds स्व. त्वात. तेन तस्यां-A. क्येर 4. 2 5 पत-A. 64

84 बक्षसिद्धि:

अत एव च पौरुषेयत्वापौरुषेयत्वे सापेक्षत्वानपेक्षत्वकारणे न्यायवि्िर्र्शिते पौरुषेयत्वनिराकरणप्रयलनेन-"'औत्पत्तिकस्तु शब्दस्यार्थेन संबन्धः" इति; औत्पत्तिके शब्दार्थसंबन्धेSस्वातन््याच्छब्दस्य न पुरुषबुद्धिपूर्वकत्वमिति न प्रमाणान्तरसंभिन्ना शब्दादर्थाव गतिरिति निरपेक्षत्वम्। ननु प्रमाणान्तरासंभवेऽपि कृत एव यम्र :- "सत्संप्रयोगे" इति । सत्यम: चोदनैव प्रमाणम्, नान्यत्-इत्यवधारणसिद्धये, न तु-प्रमाण- मेव-इति।

अथ प्रमाणान्तरसंभवेऽपि यदि चोदनाप्रामाण्यं न व्यादन्यते, कोरऽ्थ: प्रमाणान्तरनिराकरणेन! धर्मेतत्वज्ञानम्; प्रमाणान्तरसंभवे हि सर्वज्ञामिमत- बुद्धाद्युपदिष्टोऽपि धर्मः प्रतीयेत ; तत्र न धर्मतत्त्वमवधारितं स्यात; तदय- धारणार्थश्ायं यत्रः। चोदनाप्रामाण्यमपि तदर्थ मृग्यते, नाटष्टाय। अथवा तद्विरोघाचोदनाया बाघ: स्यात्, संशयो वा तुल्यवलत्वे, तेन तस्यासंभवः प्रतिपाद्यते; न तु तत्सॅभवात् सापेक्षतेति। ननु , तदमावोऽपेक्षणीयः स्यात् ; कामम; न तु शब्द: प्रमाणान्तरापेक्षमर्थ प्रतिपादयति; यतः यदर्थस्य प्रतिपादकम्, न तु तदपेक्ष्यते; यदपेक्ष्यते न तदर्थ प्रतिपाद- यति। न हि विरोधिप्रमाणामावः प्रतिपत्तिहेतुः। विरोधिसंभवमात्रेण चाप्ामाण्ये प्रत्यक्षादीनामपि तत् स्यात्। अपि च विरोधिसंभवादप्रामाण्यं कार्यनिष्ठत्वेऽप्यपरिहार्यम्, कर्तव्यताद्वारेण मूतार्थप्रतिपत्तेरिष्टत्वात्; तत्र तु प्रमाणान्तरविरोधसंभावनाव । मृतार्थस्य प्रमाणान्तरविषयत्वात् तेन कार्यनिष्ठता वर्ण्यते; प्रमाणान्तरविषयत्वे किलानुवाद'त्वात् प्रमाणान्तरापेक्ष मर्थ प्रतिपादयति -- प्रमाणान्तरेणायमधिगतः-इति, न स्वातन्येण; कार्य- निष्टत्वे तु खातन्त्येण, तस्य प्रमाणान्तरागोचरत्वात्। उक्तेन प्रकारेण न सापेक्ष त्वमिति 'मूतार्थमपि सापेक्षं नालोऽपुरुषबुद्धिजम्' इति सुषूक्तम्। अथ संसर्गभाजो नो पदार्थाः क्रियया विना। किमायातं विधे: सापि त्वसत्यादि: सुलभा क न०।।२९॥

1 Mim. Sa. 1-1-5. 3Mim. St. I-1-4. 5 ·पि-A. 4 A adde : A omits त्व. 6. न न :- B

नियोगकाण्ड: 85

यदि मतम्-आख्यातपदार्थमन्तरेण न नामपदा यानां संसर्ग :; क्रिया हि पदार्थ संक्रेषहेतुः तदभावे साकाड्क्षत्वात्; अतः सिद्धोऽर्थों ब्रक्षादिर्न शब्दगोचरः, पदस्याविदितसंगतित्वेनानवबोधकत्वात्; न वाक्यार्थः, तस्य संसर्गात्मकत्वात्; क्रियारहितानां च पदार्थानामसंसर्गात् । एवमपि क्रियाभ्युपेयताम ; तद्दारेण च पदार्थसंसर्गसिद्धिराशास्प्रताम्; न विधे: कश्चिदर्थः । सापि च क्रिया सर्वत्र सुलभैवाश्रयमाणाप्यस्त्यादि: "*अस्ति- भवन्तीपरः प्रथमपुरुषोऽप्रयुज्यमानोऽपि गम्यते" इति। तत्र ब्रम्मस्वरूप- प्रतिपत्तिपरं वाक्यमस्त्यर्थनिष्ठम्; तन्निबन्धनस्तत्र पदार्थसंक्लेषः; सत्तायाश्र प्रकृत्यैव सत्प्रधानत्वात् तद्द्वारेण विशिष्टवस्तुसिद्धिरिति ।

अत्राहु :- न प्रमाणावगम्यताया अन्या काचन सत्ता; तथा हि-यत् प्रमणनावगम्यते तत्र 'अस्ति' इति व्यवहारो लौकिकानाम्, विपर्यये 'नार्ति' इति; न रवल्वन्यः सदसद्विमागहेतुर्लक्ष्यते। अर्थक्रियाभावामावौ चेत ; न, तयोरपि प्रमाणभावाभावाधीनत्वात; तथा हि-कार्येऽपि सद्वचवहारो यदि कार्यान्तरनिबन्धनः, अनवस्था; तस्मादन्तेऽपि प्रमाणादेव सद्दचवहारः, तद्विपर्ययाच्चासद्वयवहारः; एवं चेदादावेव प्रमाणभावाभावनिबन्धनौ सदस- द्यवहारौ स्ताम्। तथा चास्त्यर्थनिष्ठ वाक्यं प्रमाणान्तरापेक्षमेवार्थ बोध- यति, प्रमाणविषयताया अस्त्यर्थेत्वात्।

अत्रोच्यते- न च मानावगम्यत्वमस्तीतिविषयो मतः । मानादेव यतो बुद्धिरभूदस्ति मविष्यति ॥ ३० ॥ धूमादिना मिते हि स्याद्वह्दयादावियमन्यथा। भिद्येतोत्तरकाले वा भवन्ती न खलठ त्रिधा ॥ ३१ म न प्रमाणावगम्यत्वमस्त्वर्थः, न 'अस्ति' इति बुद्धेस्तत् विषयः; यतः प्रमाणादेव त्रिधा बुद्धिर्मवति-'धूमादस्त्यत्राभतिः' 'नदीपूरविशेषादमूदृाष्टिः' 'मेघोदय-

1 पदार्थसंसर्ग :- A. Mahābhasya 6 E reade यन for 2 संसर्ग-A. 2-3-1. चेतू , न. 3 O omits च. अधि-B.

86 बक्षसिद्धि:

विशेषाद्गविष्यति वृष्टिः' इति । तत्र यदि 'अस्ति' इति बुद्धि: प्रमाणविषयता गोचरयति, प्रमिते हि स्यात, न प्रमाणादेव; न हि प्राक् प्रमाणोत्पत्तेः सन्2प्रमाण- संबन्ध: ; प्रमाणसंबन्धनिबन्धना चेयं बुद्धि: । अथ वैयात्यादुत्तरकालतामे- वास्या ब्रूयात्; त्रैविध्यमनुपपन्नम्, प्यर्थेषु। स्वसंबन्धितया मानमथ वस्त्वधिगच्छति । तथापि नैव भिद्येत नेत्थं चान्यव्यपेक्षता ।। ३२ ।। अथ मतम्-आत्मसंबन्धितषैव प्रमाणेनार्थोऽ'वगम्यते; अतो न 'अस्ति' इति वुद्धेरुत्तरकालता प्रमाणसंबन्धविषयाया अपि, स्वात्मसंबन्धितयैवार्थस्य प्रतीतेः । एवमप्यस्तीत्येव सर्वत्र स्यात् ; न त्रैविध्यम्, सर्वस्य' प्रमितौ प्रमाणसंबन्धस्य वर्तमानत्वात्। न चेत्थ प्रमाणान्तरव्यपेक्षत्वमस्त्यर्थनिष्ठे

अन्यमानावगम्यत्वमथ लिङ्गात्त्रिधेक्ष्यते स्यालिङ्गमपि सापेक्ष तत्सिद्धेस्तत एव शचेत् ॥ ३३ नैरपेक्ष्यं यदि न तद्वेदे दण्डैर्निवार्यते। ३२ई अथ मतम्-प्रमाणान्तरगम्यतैव लिङ्गेनाधिगम्यते; तेन नोत्तरकालता; तच्च प्रमाण त्रिकालमिति त्रैविध्यम्। कि पुनस्तत् प्रत्यक्षम; तथा हि- मतार्यां वष्टी कस्यचिद्धूतं प्रत्यक्षम्, भविष्यन्त्यां भविष्यत्, वर्तमानेऽ- औौ वर्तमानमिति। पतन्व वार्तम्, नित्यानुमेये तस्याभावाद्। अपपि च लिक्कमप्येवं 1प्रमाणान्तरापेक्षत्वादप्रमाणं स्यात्। अथ लिङ्गादेव प्रमाणान्तर- सद्ावस्य सिद्धेर्निरपेक्षत्वम्; तथा हि-'प्रमाणान्तरसद्गाव एवेदानी लिङ्गं प्रमाणम् ; न च तत्रान्यदपेक्ष्यते; प्रमाणसद्गावद्वारा12 प्रमेयसिद्धिरिति ;

सतमाण-B. ग स स्यात्-B. दिना न पौनरुक्तयम; तत * वास्यां-B. लिम त्रिधेष्यते-B. एव तु इति पाठे तु न तच्छ- * B omits स्व. Cf. Citsukha's कृपि. 4 C omits भव. commentary-शाख्राणि 10 प्रमान्तरसंबन्धा-B &O. 5 A omita अपि. चेतामाणं स्यरित्यादी चेदिति 11 प्रमान्तर-0. •प्रमिते :-- B. सन्दस्य निश्वयेऽपि प्रयोगाय- 12 A adds w.

नियोगकाण्ड: 87

नायं विधिर्वेदे दण्डवारितः ; वैदिकमपि वचोऽस्त्यर्थनिष्ठं विशिष्टार्थप्रमाण- सद्गाव एव प्रमाणम् ; तत्र निरपेक्षम् ; तत्प्रमाणद्वारा च विशिष्टार्थ- सिद्धिरिति समानम् । तत्संभवो लैङ्रिकेथे बुद्धवाक्यार्थवन्न तु ३४ ॥ अत्रेति साक्षात्करणाभ्युपायादसमञ्जसम्। ३४5/ स्यान्मतम्-युक्तं लिङ्गस्य प्रामाण्यमे'वम, अथे तस्य प्रमाणान्तरस्य2 संभवात् ; संभवति हि वृष्टयादिषु प्रमाणान्तरम् ; ततस्तद्द्दारार्थगतिः ; न तु सर्वविशेषातीते ब्रह्मण्याम्नायैकनिबन्धनेऽभ्युपगम्यते। तत्र यथैव बुद्धा- दिवाक्यानाम् 'एवमय पुरुषो वेद' इति ज्ञाननिष्ठानामतीन्द्रियार्ये ज्ञानस्या- संभवान्नार्थे प्रामाण्यमतीन्द्रियार्थोपदेशिनाम्, तथा त्रापि स्यात्। संभवि- प्रमाणविषयाप्तवचनवत्तु लिङ्कस्य प्रमाणनिष्ठत्वेऽपि वज्यते प्रामाण्यम्। तदसत्, ब्रह्मण्यपि साक्षात्करणस्याभ्युपगमादविद्यासहारे ; अविद्यावतां तु तदाम्नायेक निबन्धनमुच्यते। अपि च मेयत्वमेव सत्ता चेन्माने त्रिविधता कुतः ॥ ३५ ॥ तत्संबन्धादतो नार्थे त्रैविध्यमवकल्पते। ३१३। यदि च लिङ्गेन प्रमाणमेव मीयते, मीयमानतैव च सत्ता, तत्र प्रमीय- माणत्वात् प्रमाणं सर्व सदेव; सच्च वर्तमानमित्युच्यते; तत्र वर्तमानत्वात् प्रमाणस्य सर्वत्रार्थे 'अस्ति' इत्येव' स्यात् ; न प्रमाणत्रैविध्यादर्थे त्रैविध्यम्, मीयमानस्य सत्वात् सतश्च वर्तमानत्वादिति। अपि च इदमयं प्रष्टव्यः-कि वर्तमानप्रमाणयोगः8 प्रमाणसंबन्ध: सत्ता, तद्विपर्ययोऽसत्ता, आहोस्वत् प्रमाणयोगमात्रमनाश्रितकालविशेषम् ? तत्र वर्तमानप्रमायोगः सत्तासत्ता विपर्येयः ॥ ३६ ॥ मते यदि ततः प्राप्तमसच्वं स्मृतिगोचरे। ३६ई

1 ण्यादवम्-A. 'स्यापि -- A and B. १ त्येवान्यन्न-B. 2 B omits स्व. 5 निर्बन्धमुच्यते-B. 8 A omits ण. 3 येडयें-A, योऽर्थ-B. 6 B omits मीय.

न स्मर्यमाणस्य वर्तमानप्रमाणसंबन्धः। ननु स्मर्यमाणे विनाशसंमवान्तैव 'अस्ति' इति व्यवहारः; सत्यम्; 'नास्ति' इत्यपि नास्ति। यदि वर्तमानप्रमाणयोगः सत्ता तद्विपर्ययोऽसत्ता', 'नास्ति' इत्यव स्यात्, न च 'अस्ति' इति। तस्मादन्ये सदसच्वे । प्रमाणयोगमावं चेत् सत्तासत्ता विषर्ययः ॥ ३७ ॥

प्राप्ता प्रमितनष्टेन घठन मधुधारणा। प्रमिते च2 न जिज्ञासा पुनः स्यात् सदसच्वयोः ॥३८॥ अनाश्रितकालविशेषे प्रमाणयोगमात्रे सत्त्वे प्रमितनष्टमपि वस्तु सदिति तेनार्थक्रियापसङ्गोऽनष्टेनेव, सध्वाविशेषात्। नष्टानष्टयोर्विशेषान्नैवमिति चेत्, स एव तार्ह विशेष: सदसद्दयवहारव्यवस्थाया देतुः कार्यव्यव- स्थाया इव, न प्रमाणयोगः । तदनुसारिण्येवैषा" दृश्यते लोके ; न खलु प्रमितनष्टं 'सत्' इत्युपचरति लोकः । किं च प्रमितेऽर्ये सदसच्चे जिज्ञासेरन्न पुनलोकिका:, सिद्धत्वात् प्रमाणयोगमात्रस्य तल्लक्षणत्वाच्च सच्वस्य।

अथ प्रमाणयोग्यत्वं 'सत्त्व नष्टाच्च तच्च्युतम् । स्मर्यमाणे प्रचलितं क्वचिदित्यप्यसुन्दरम् ॥ ३९ ॥

अथ मतम्-न वर्तमानप्रमाणयोगः सत्ता, नानाश्रितकालं तद्योग- मात्रम ; अपि तु प्रमाण प्रति योग्यता ; सा च नष्ाच्च्युतेति न तस्य सच्चप्रसङ्ग: ; स्मर्यमाणे' तु कुतश्षिच्चयुता कुतश्चिन्नेति न सर्वस्यासच्वमिति। एतदपि न सुन्दरम्, अभ्युपगतहानात्। तथा हि-इत्थमर्थ सभाव एव संत्ता वर्णिवा भवति; प्रमाणयोग्योऽर्थसभावः सत्ता । अर्थस्वभावनिबन्धन एव सदसद्दयवहारविभागः9, न प्रमाणतदभावोपाधिः; तस्य त्वेष कथनोपायः, न प्रमाणसंस्पर्श: ; यथा 'नीलाकारज्ञानयोग्यो5्था नीलः' इत्याख्यातेऽपि न नीलशब्दो नीलज्ञानोपाधिः । तथा च सोऽस्तिशब्देनाभिधीयत इत्यर्थ-

1 A adds इति 5 कालविशेषं-A. 9 मे-B "न च-B. 6 -A 10 ग्या -13. 1 ष-B. 7माणातु-A. *सत्ता-A and B. 8 B adds स्य.

ियागकाण्ड:

सभावनिष्ठमस्त्यर्थप्रधानं वाक्यमिति कुतः सापेक्षत्वम्? प्रमाणस्थासस्पर्शात्। स्यादेतत्-भिन्ना एवार्थसभावाः प्रमाणं प्रति योग्याः सच्छब्दवाच्याः सन्तु, नैका सत्ता। मा भूत्; नैतत् साध्यम्; सर्वथार्थ- स्वभावाभिधाय्यस्तिशब्दो न प्रमाणयोगनिमित्त इति ; प्रमाणसंस्पशे हि सापेक्षता स्यात ; अनेकता तु न कंचिद्दोषमावहति। आपे च यदि तस्यानेकत्वम्, कथमभिन्नशब्दप्रव्ात्तः? तथा हि-मिन्नेष्वमिन्नं विशेषण- मुपलक्षणं वाश्रित्यकः शब्दो वर्तेत, भिन्ननिमित्तो वा साधारणशब्द: स्याद- क्षादिवत्। तत्र न तावदनन्तार्थसभावेषु साधारणत्वमुपपद्यते, संबन्धग्रह- णसामर्थ्याभावात; परिमितजातिविषया ह्यक्षादिशब्दाः परिमितोपलक्षणलक्षिता वा स्युः स्यादेतत्-द्रव्यत्वादिसामन्यत्रयोपल क्षेतानामर्थानां सच्छब्दः साधारण इति ; तन्न; यो हि सत्तामवजानीते स द्रव्यत्वादीन्यप्यवजानीत एव ; न किल तेजो दृष्टवतोऽ2्सु तदवमशो भवति। अपि च सामान्य विशेषसमवाया अपि सन्त एव; न तेप्वौपचारिकः सच्छब्दः, प्रत्ययस्या- वैलक्षण्यात् ; न च सामान्याद्विनोपचारः ; सति वा सामान्ये तदेव सच्छब्दार्थः ; तदेव, च सत्ता, तुल्यत्वात् प्रत्ययस्य। अथ मतम्- सर्वप्रवादेषु सर्वपदार्थाः परिमितैः कैश्चिद्धमेरुपसंगृहीताः; तदुपलक्षणानाम- नन्तानामप्यर्थानां 'सत्' इति साधारणः शब्दः। तदयुक्तम् ; संग्रहो हि नैकमन्तरेण। तत्र यदि सच्छब्दतायां संग्रहः 'एतावत्रभेद: सच्छ्दार्थः' इति, नार्थान्तरनिवत्ति: स्यात्; तत्र न सर्वार्थसंग्रहः स्यात्, यथा 'नवविधो गोशव्दार्थः' इति नान्येषामभाव एव त्र न प्रवादेभ्यः काचिदर्थतत्वावगतिः स्यात्। ननु न प्रवादानामथेवत्ता साध्या। न ब्रूम: प्रवादानामर्थवत्ता साध्येति; किं तु प्रतिपद्यन्ते प्रवादिन: कंचिदर्थ सभावमेकम्, यस्थायं 'पश्र, षट्' इत्यादि प्रभेदसंग्रहः ; यतो नैकमन्तरेणोप- संग्राहकमवान्तरसंख्यानां निवेशः । अथ एतावान् प्रमाणयोग्योऽर्थक्रिया- सामथ्यों वेति प्रमाणयोग्यत्वेऽर्थक्रियासामथ्ये वा संग्रहः, ताम्यामेव सच्छन्दार्थ उपलक्ष्यताम; व्यर्थः परिमितधमोपन्यासः; तत्र सामान्यशब्दतैव स्यात्, न साधारणशब्दता। भिन्ननिमितत्वे चाक्षादिशब्देभ्य इव

1 लक्षणानां-A. • अप्परामर्शो-C. 3 A omits शब्दे.

90 ब्रशसिद्धि:

निमित्तमेदात् संशयः स्यात्, न विशेषप्रतीतिः ; न हिं 'सन् घटः' इति निमित्तमेदेषु न्रतिपत्तारः संशरते ; यथव1 'शुक्कः पटः' इति निराकाडूक्षः, तथा 'सन् घठः' इत्यपि। यस्तु द्रव्यं गुणः कर्म रूपं विज्ञानमिति वा संशयः, न स लौकिकानाम; लौकिकास्त्वभिन्नमेव निमितं प्रतिपद्यन्ते। अर्थाच्च संदेहः, न शब्दात्; कुतः१ विशेषप्रतीतिमन्तरेणापि प्रतिपतुनै- राकाङ्क्ष्यात् । यत्र हि अर्थसांमर्थ्येन संशयः, यथा 'वक्षश्छिद्यताम्' इति परशुकुठारादिषु, तत्रान्यतरविशेषानवगमेऽपि नैराकाडक्ष्यम्, यस्य कस्य चिदुपादानात्, अन्यथानवस्थानात्। यत्र तु शब्दात्, तत्र विशेषाव गमहेतोर्विना साकाङ्क्षत्वमेव । तदेवं न नानानिमित्तः साधारणशब्दः। विशेषणमप्येकं प्रमाणं स्यात् ; तच्च प्रागपि ततः सच्छन्याम दादनुपपन्नमित्युक्तम्-'मानादेव यतो बुद्धिः' इति भपचन। अपे च कार्यादपि वृत्तमेव प्रमाणमवसीयते ; तत्र कुतस्तद्विशिष्टता? न खल्वर्थोS सन्निहितविशेषणो विशिष्टो भवति। न च निश्चिते विशेषणाभावे विशिष्टा भिधानानुविद्धः संशयो भवति दण्डाभावनिश्रय इव 'दण्डी, न वा' इति ; भवति च शून्यनगरादिष चिरनिरवातनिधिष प्रमाणभावनिश्वयेऽपि 'सन्ति, न' इति संशयः । तस्मादन्यः प्रमाणयोगात् सदर्थ:, यत्रैष संशयः। नाप्यपलक्षणं प्रमाणम्, प्रमितध्वस्तेषु सच्छब्दाप्रयोगात् स्मर्यमाणे च सच्छन्दानुविद्धात संदेहात्। वृत्तप्रमाणसंबन्धस्य प्रमाणोपलक्षितत्वात् सत्वमेव स्यात् ; नास- च्म्, न संशयः। योऽप्यर्थक्रियया सच्छन्दार्थ विशिनष्टि उपलक्षयति वा, तस्यापि प्राक् कार्य दर्शनान्न सच्छब्दयोगः स्यात्। अथ प्रमाणजनन- मेवार्थक्रियां न्रयात्, प्रमाणादेवास्तिबुद्धिन स्यात्। अथ वैकल्पिकीयं मसाणोत्तरकालेति मतम्, लिङ्गान्न स्यात्। अथ निर्ज्ञातकार्यसंबन्धमेव लिङ्गेनानुगम्यते, एवं तर्हि प्रमेयाभावः ; तथा हि-कार्यवत्ता ह्वस्त्यर्थः ; सा चाषिगतैव ; कार्यवत्तयैव" कार्यवत्तावगम्यत 1इत्यचतुरश्रम्। कार्यकार- वयोश्र यौगपद्याभावाद्ि'शिष्टतानुपपत्तिः। अथोपलक्षणम् ; अतीतस्यापि

1 A adds खलु. 5 दतिवृत्त-A and C. 9 A adds च. मे-B. 6 A adds प्र. 10 इत्यतिचतुरश्रम्-C. 3 B omits न. 7दर्शाप-B. 1 वि-B. ण :- C 8 ण एवास्ति-B.

नियोगकाण्ड: 91

सत्प्रसङ्ग: ; स्मर्यमाणे च संशयो न स्यादित्युक्तम्। तस्माद्ययैव नीला- दिशब्दार्थाऽर्यसमावः, न कार्यलक्ष्यः, न प्रमाणलक्ष्यः, अनवस्थानात्; स्वरूपव्यवस्थस्तु यथाप्रमाणमवसीयते; तथा सदर्थस्वभावो-पीति युक्तम्। कार्यप्रमाणसदसद्गावनिबन्धने हि सदसद्वचवहारविभागे तस्याप्रवृत्तिरेव, कार्यप्रमाणसदसद्दचवहारविभागस्यापि तन्निवन्धनत्वप्रसङ्गात् अनवस्थानात्। तस्मादर्यस्वभाव एक: सत्तेति ब्रह्मविदो मन्यन्ते।

अथ मतम्-नार्थस्वभावो योग्यता, प्रमाणहे'तुसद्भावस्तु ; न चासतां प्रमाणहेतवः सन्तीति ; तद्युक्तम्; भूमौ निखातं निर्लिङ्गमवेद्यानुपपन्नकम्। नष्टद्रष्ट्कमत्येति यत्तर्वमितियोग्यताम्॥ ४० ॥

कल्पमानं वस्तु प्रलीनद्रष्टकं यत् तस्य न प्रत्यक्षानुमानार्थोपत्यागमहेतवः सन्ति; सादृश्यविषयं ह्युपमानम्, तस्य हेतुर्दूरापेत एव; सर्वप्रमाणयोग्यताम- तिक्रामति ; न च तदसत्। ननु सतच्चमप्यस्य कथम्? एवमपि संशयः । तत्र प्रमाणहेतुभावलक्षणयोग्यता रूपे सच्चे प्रमाणहेत्वभावस्य निश्रयात् संशञयो न स्यात्। अथ सवभावविशेषः कश्षित् प्रमाणं प्रति योग्यः सच्वम्, प्रकृतहानादसुन्दरमित्युक्तम् । अथ वा प्रमाणविशिष्टः सच्छब्दार्थ इत्येतदनेन निराक्रियते। न निश्चिते विशेषणाभावे विशिष्टाभिधायि- शब्दानुविद्ध: संशयो युक्त इति।

अपि च अभावस्यापि प्रमेयत्वान्न प्रमाणयोग्यता सत्तालक्षणम्; तथा हि- असत् प्रमेयं च तथा यथैव स्थापयत्ययम्। अमित हि तथा कस्मात्तथा न पुनरन्यथा ॥। ४१ ॥

अवश्यं स्वल्वनेन सदसद्वयवहारविभागमिच्छता असत् कथचिद्वचव- स्थाप्यम्, अन्यथा व्यवहारसंकरात । तत्र वदि प्रमाणस्याविषयः, यदि

1तु: -B. 2 मित्वेति-B. A omits मा. त्व-A.

92 ब्रह्मांसाङ्:

सर्वशक्तिविरहो बासद्वु्धेर्विषयः; सर्वथा तथा प्रमेयम। अपरिच्छिन्नं हि तथा प्रमाणेन किमिति तद्विघम्, न पुनरन्यथा स्यात्! न चेत् तस्य तथामावेऽतथाभावे वा प्रमाणव्यापारः, किनिमित्त एकपक्षानुरागः:

अपि च अमित्वा कण्ठकामावं चरणं न्यस्यते कथम्। नान्यग्रहात्तस्य भावे पुरस्ताच्च प्रसङ्गतः ।। ४२॥ जिज्ञासा न प्रवर्तेत यदि संवित्त्यभावतः । ४२३ "दृष्टिपूतं पदं न्यसत्" इति कीठकण्टकाद्यभावेऽपमिते कथ वन्न्यासः तथा हि-कीटकण्टकादर्थान्तरमूतलादिपरिच्छेदात् स स्पात्, क्रीठाय परिच्छेदात्, अभावपरिच्छेदाद्या । तत्र न तावदर्थान्तरपरिच्छेदात कण्टकादिभावेऽपि प्रसङ्गात्; तत्रापि वस्त्वन्तरपरिच्छेदस्य सच्वात् ; प्रागपि च भूभागपरिच्छेदात् परसज्येत, यस्य कस्यचिद्वस्त्वन्तरस्य परिच्छि- त्तेर्विद्यमानत्वात्। अथ कीटकण्टकाद्यपरिच्छेदात्, न तद्रावाभावजिज्ञासा स्याद। जिज्ञासा'पूर्वकादपि प्रयमात् तदपरिच्छेदमात्मेव प्राप्यते यस्या- मावो न भ्रमेयः; तञ्च प्रागपि ततोऽस्ति; अभावे तु प्रमेये अभाव- निश्वयाय जिन्वासा युज्यते। न चापरिच्छेद एव जिज्ञास्यः, 'स्वतः सिद्धत्वात्; परिच्छेदेन हि स निवर्लते ; अप्रमेयत्वाच्च सोऽपि खत्वभाव इत्यपमेय: । अथ मतम्-सत्सूपलम्भहतुषु प्रमाणविषयस्यापरिच्छेदात् प्रृत्तिः; बदसव ; प्रमाणविषयत्वस्य नोपयोगोऽत्र दृश्यते ! ४३।। असद्वोघेSनन्यहेतुमानेन छुपयुज्यते। ४३३। अपरिच्छेदाच्ेत प्रवत्तिन प्रमाणविषयत्वस्योपयोगः, इतरत्राप्यपरिच्छेदस्य तुल्यत्वात् ततक्ष प्रवत्तः। यस्य त्वभावः प्रमेयः, तत्परिच्छेदात् प्रवृत्तिः

1 Mann. 6-46. 3 सङगत :- A. 5 स्वरसत :- A, *तस्य न्यास: A and * पूर्वादपि-4, B.

नियोगकाण्डः 93

तस्यावन्यनिमित्तत्वेनोपयोगवत् प्रमाणविवयत्वम्; नायमपरिच्छेदः सत्ये- वार्थे हेतुवकल्यनिमित्तः,' समग्रत्वा'न्द्ेतूनाम ; तस्मादर्याभावादिति ।

अथ यत्र प्रवृत्तिः स्यात्तत्र केवलसंविदः ॥। ४४ । जिज्ञासेत न सूक्ष्मार्थ कैवल्यं संबिदो यदि। केवलो विषयो नेष्टो रूपोन्मिश्रेऽपि तद्यतः । ४५ ॥ विशिष्टस्य च नास्त्यन्यदन्या भावाद्विशेषणम्। ४५३। यदि मतम्-यत्र भूभागादौ चरणन्यासादिलक्षणा प्रवृत्तिः5, तस्य केवलस्य सा ज्ञानादिति। तत्रापि संप्रधार्यम्-किमिंद ज्ञानस्य कैवल्यमभिसंहितमे- कविषयप्रतिनियमो विषयान्तरासंसर्ग:, आहोखिद्विषयस्य? यदि विज्ञानस्य, प्रमितेऽपि मूभागादौ स्थूले सूक्ष्मकीटकण्ठकादिभावाभावपरीक्षा न स्यात्; प्रवर्तेतव, केवलभूतलावग्रहज्ञानात् । अथ विषयस्य, तत्रापि संप्रधार्यम्- स्वरूपेण 'वा विषयस्य कैवल्यम्, विशेषणयोगेन वा। तत्र न तावद् स्वरूपेण, मिश्रेऽपि तस्य भावात्। विशेषणयोगेन कैवल्ये पाप्ता कीट- कण्ठकाधभावविशिष्टपरिच्छेदात्9 पदन्यासादिलक्षणा प्रवृत्तिः ; यतो नान्या- भावाद्विशेषणमन्यादशं किंचिद् दश्यते, यद्विशेषणं वस्तु केवलं स्यादिति ।

नास्तीति धीव्यवहती विषयं कमुपाभिते " ४६ ॥ मानाभाव यदि क्षुण्णं मेयाभावस्य तत्र किम्। ४६३।

अपि च अनेन 'नास्ति' इति बुद्धिशव्द्योविषयो वाच्यः। स न 1वस्तुस्वरू- पण, मिश्रेऽपि प्रसङ्गात् ; न केवलम्, अभावादन्यस्य विशेषणस्याभावादित्यु क्तम्। ननु 'नास्ति' इत्ययमर्थः 'नेद प्रमीयते' इति, न पुनरभावोऽयगम्यते; विरुद्धमिदम्-नास्त्यवगम्यते चेति । यद्येवं प्रमाणाभावो विषय उक्तः स्यात् 'नास्ति' इति धीशब्दयोः, तत्र कोऽपराधः स्यात् प्रमेयाभावस्य, येन

1 A omits . 5 A adds तत्र. 8 ल्य-B. स-B. 'सा-A. 9 Bomits त. 3 न -B. 7 B omits वा. 10 B omits स्व. न्य-B.

94 ब्रभासीद्धि:

तमतिलस्य प्रमाणाभावो विषय उच्यतेः न हि तयोर्निरुषाख्यत्वे

अथ मतम्-

अभावे च व्यवहतेरदष्टौ ध्वान्तवष्टिवत्। ४७२ नैव स्तां 'नास्ति' इति बुद्धिव्यवहारौ। कथमिमौ सर्वजनानां प्रतीताव- पह्येते? उच्यते-भ्रमोऽयं सद्वुच्यभावे तद्विपर्ययपरिच्छेद इति ; तथा सद्वयवहाराभावे तद्विपर्ययव्यवहारभ्रमः, यथालोकदर्शनाभावे 'तमः पश्यामि' इति विभ्रमः ; न हि तमो नाम किंचिद् दृश्यमस्ति। नैतत् सारम् ; इत्थ मवेत् सुषुपादौ त्रैलोक्यामावद्श्भ्रमः ॥ ४८ ॥ अपरिच्छिन्दतः किंचिद्विभ्रमश्र न युज्यते । आरोपविषयारोप्ये नाजानन् रजतभ्रमी ॥। ४९ ॥ नाभावमिन्ना व्यवहत्दभावक्ष धीपदे। तमोदृष्टिस्तु मूच्छायामालोकाभावमेव वा ॥ ५० ! आलम्बते न त्वटष्टाविष्टो दर्शनविभ्रमः । 4०३। यदि खल्वदर्शने विपर्ययदर्शनभ्रमो भवति सुपुप्ताद्यवस्थासु विश्वाभावदर्श- नग्रम:2 स्यात् आलोकादर्शनभ्रमवत्। न च किंचिदपरिच्छिन्दतो विध्रमः; तथा हि-आरोपस्य विषयं पुरोवर्ति वस्तु आरोषणीयं च रजतं ज्ञाने- नानाप्नुवन् न रजतभ्रमवान् भवति ; अन्यथा अप्रतिपत्तिः, स्मृतिः, सामान्य- प्रतिपत्तिरवा। न च बुद्धचभावो ज्ञानस्य विषयो न व्यवहाराभावः, ना विशेषणस्थाभावस्य ज्ञानाविषयत्वात् त्रोभयोर्विषयारोपणीययोरग्रहणे न मिथ्याज्ञानमिति। अम्युपगम्य प्रमाणयोग्यतां सचां दोषाभाव उच्यते-

1उच्येत-A. 3 विषयज्ञाना-1. विभ्रम :-- A.

नियोगकाण्ड: 95

अस्तु वा मानयोग्यत्वं सच्वं तच्च प्रमीयताम्।। ५१ ।। तस्मिन् मिते वस्तुसच्वं भवत्यागमगोचरः। न च सापेक्षता नास्मिन्नन्तरार्थविभिन्नताम्।। ५२॥ प्रचक्षते येऽपि सत्तामन्यां न प्रतिजानते। ५२ह।

भवतु वा प्रमाणयोग्यता सत्ता; सैव च प्रमेयास्तु; तत् प्रमेयं वस्तु- सच्चमागमार्थः । न च प्रमाणान्तरापेक्षता दोषः, प्रमाणान्तरसंभेदस्याभा- वात; 'प्रमाणयोग्यः' इत्येतावन्मात्राधिगतेः। तथा हि-येऽपि प्रमाण- योग्यतां सत्तामाहुः न तद्वयतिरेकिणीम्, तेऽपि नात्रान्तरार्थसंस्पर्शमिन्चन्ति; तत्संस्पर्शे सन्यत् प्रमाणमन्वेष्यं स्यात्। कथं नान्वेष्यम्? यदा वचः प्रमाणयोग्यतायां पर्यवासितं न विशिष्टार्थसच्वं बोधयति, तत्र यस्य प्रमाणस्य योग्यो विशिष्टोऽर्थस्तदवश्यापेक्षणीयम् । किमर्थ तदपेक्ष्यते? विशिष्टवस्तुसच्वाधिगमाय । किं पुर्नर्वशिष्टस्य वस्तुनः सच्वम्? प्रमाण- योग्यत्वम् । अधिगतमेव तर्हि तदस्त्यर्थनिश्ठाद्चनात्, प्रमाणयोग्यताया अस्त्यर्थत्वात्।

प्रमाणान्तरसंभेदाम्युपगमेऽपि नापामाण्यप्रसङ्गदोष इति दर्शयति- प्रमाणान्तरभिन्नार्थमपि मानं न नो वचः ॥ ५३ ॥ निरपेक्षमिहार्ये 'तु प्रमितं वरित्वदं मया । अर्थमात्रे च सापेक्षमन्यापेक्षार्थबोघनात् ॥५४॥ अबाधितमपि त्वर्थे प्रमाणांशेSपवाधनाद्। तत्राप्रमाणतामेति बुद्धानाप्तवचो यथा ॥ ५५॥ आप्वाक्यं पुनर्नार्थे न मानांशेऽपबाधितम्। निरपेक्षं प्रमाणांशे व्यवहारोऽन्यथा कथम् ॥१६ ॥ मयेति वक्रभावेन संमेदरहितं ततः । प्रलीनज्ञानविज्ञेयविभागं स्वात्मवेदनम् । ५७॥

1.च-A. 2 वषाधनात-B.

प्रवेदयन्तु वेदान्ता मानान्तरमलौकिकम्। तत्सिद्धिसिद्धतार्थस्य पुंवचोवद्धविष्यति ॥ १८॥ न खळ प्रमाणान्तरलंमिन्नार्थमपि वचों न प्रमाणम्, प्रमाणमेव 'बाप्- वाक्यम्। कथं पुनः प्रमाणं सापेक्षमिति चेत्, उच्यते-निरपेक्षमेव तत् 'प्रमितोऽयं मयार्थः' इत्यरिमन्नथे; केवले हार्थे 'एवमयमर्थः' इत्- प्रतीतेः 'एबमयं पुरुषो वेद' इति च प्रतीतेः पुरुषज्ञानापेक्षम; तत्रोप- लब्धौ तावदनपेक्षत्वात् प्रामाण्यमश्नुते; तत्सिद्धिद्वार क्ष पश्चादर्थ इति। कथं तर्हि पुरुषवचः किचिदबाधितार्थमपि सापेक्षत्वेनाप्रमाणं कथ्यते? उच्यते-यद्यप्यर्थे बाधो नास्ति; यदपेक्ष त्वस्यार्थे प्रामाण्यं यत्सिद्धि- मुखेन तं साधयति तत्र प्रमाणांशे बाध्यते; तस्यासिद्धे स्तद्काारेण नार्थ- सिद्धरित्यर्थेSप्रमाणम्, यथातीन्द्रियार्थे बुद्धवचः पुरुषस्य दर्शनासंभवात् ; यथोक्तम्-"पुरुषाशक्तितस्तत्र सापवादत्वसंभवः।" इति ; यथा च विप्र- लम्भकवाक्यम्, अयथादृष्टार्थवादित्वस्य प्रमाणावगतत्वात्। आपवचः पुन- र्नार्ये नापि प्रमाणांशे संभवत्प्रमाणगोचरं बाध्यते। प्रमाणांशे चानपेक्षं तन्मुरवेन चार्थपिद्धि विदधन्नाप्रमाणं भवितुमर्हति; अन्यथा शब्दनिबन्धनो व्ययहारो न स्यात्। एवं च प्रमाणन्तरसंभिन्नार्थत्वेऽपि वेदान्तवचसां न प्रामाण्यव्याहतिः, आप्तवाक्यवत्; तथा हि तान्यपि ज्ञानज्ञेयविभाग- बिकलं खप्रकाशरूपमलौकिकं काममयगमयन्तु *प्रमाणान्तरम्, तद्कारा चार्यसिद्धिराप्तवचनवत्; इयांस्तु विशेष: स्थात्-वेदे वक्तुरभाबात् 'मया' इति संस्पर्शो न स्थात् । अम्युपगमवादं परिसमाप्य प्रकृतमुपसं हरति एवं न मेयता सत्ता । ५८। पर: पुनः प्रत्यवतिष्ठते नन्वन्यापि न युज्यते। ८ः।

1व्यास-B; हयाप्तवाक्यनत्-" 6 Sloka-Vartikn page 74. 2 A and B omit व. A omits कामम्. ३ न केक्ले-C. * प्रमाणं-B and C. 4 दाई द-B and C. वाक्यवत्-B3. 5 तहारा नास्तर्यिद्धि-A; तद्दारे"

नियोगकाण्ड: 97

न हि पूर्वावमर्शैन विना सामान्यकल्पना ।। ५९ ॥। गामेकामीक्षितवतो जायतेऽन्यत्र यादशः । अवमर्शो दष्टसतस्तथा न हि सदन्तरे ॥ ६० ॥। एकशब्दप्रवृत्तिस्तु दण्ड्यादिवदुपेयताम् ॥ ६०३॥ दृष्टरूपावमर्शः सामान्यकल्पनायां प्रमाणम् ; यथा-बाहुलेयं दृष्टवतः शाबलेये 'स एवायम्' इनि। न 2च किंचित् सत् गृहीतवतोऽन्यत्र स भवति। एकशब्दप्रवृत्तिस्तु विनापि सामान्येनार्थान्तरयोगनिमित्ता, दण्डि- पाचकादि शब्दवत्। अत्रोच्यते- को नु पूर्वावमर्शोऽयं पूर्वरूपान्वयो घियः ॥६१॥ सदन्तरेपि सोऽस्त्येव कयाचित् खल मात्रया। सर्वात्मना त्वनुगमो न ढष्टः खण्डमुण्डयोः ॥६२॥ *न तादृशश्षेन्नो भेदमात्राद्वेद्यःखपह्वः । न भेदमात्रान्मृज्जातिहीनं मणिकमल्लकम् ॥ ६३ ॥ रूपान्वयः प्रत्ययस्य मणिकेषु हि यादृशः । न दृष्टमल्लकस्यास्ति मणिके रलु तादृशः ॥ ६४ ॥ कः पुनरयं पूर्वावमर्शः- पूर्वरूपावभासो बुद्धे:, अथ 'सोऽयम्' इति पूर्वा- परानुसन्धानम् तत्र यदि पूर्वः कल्पः, सोऽस्त्येव सदन्तरे मात्रया। तथा हि-निरुपार्यवेलक्षण्येन सतां तुल्यरूपता प्रकाशते; अन्यथा निरुपा- ख्यवत् सन्तोऽप्यत्यन्तविलक्षणाः प्रकाशेरन् । अथ सर्वरूपानुगमः, सोऽ- भिप्रेतेऽपि सामान्यगोचरे नास्ति; न हि खण्डमुण्डयोः सर्वात्मनान्वयः, एकत्वप्रसङ्गात् सामान्याभावापचेः । अथ 'न तादृशः, यादृशः खण्डा- दिषु ; तदसत; न विशेषमात्रेण संवेद्यान्वयिरूपप्रत्यारयानं युज्यते, गोत्वादेरपि तत्संभवात्; न हि देवदत्तस्य द्वितीयद्शेने यादृशो रूपानु-

1 हि न-0 5 A and B omit रूप. 2 A and B omit च. 6 त्मतान्वय :- 0. 3 A omits अब्द. 7 omits न. 4 B omits न. जवादेरपि-A. 7

98 बझसिद्धि:

गमः, तादृशः खण्डं दृष्टवतो मुण्डदर्शने। सामान्यगोचरेऽपि च न सर्वत्र तुल्यः; वानामणिकविलक्षणो हि मणिकशसावयो रूपान्वयः । न च तावता मृज्यतिहीनता तथो, किंचितुल्यतयाव'मासमानत्वात् अथ द्वितीय: कल्पः, १अत्रोच्यते- पूर्वावमर्शः स इति प्रखयेत्यपि न झोभते॥। मणिकं वीक्षितवतः सोऽपि नोदेति मलके ॥ ६९ ॥ पूर्वा परानुसन्घानात्मिका 'सोऽयम्' इत्यभेदमव गमयन्ती मिन्नेष्वपि सामान्यकल्पनाहेतु्बुद्धि: पूर्वावमर्श* इत्युच्यत इत्येतदपि न शोभते; यतो नामुसन्धानानेवाभेदसिद्धि :; अभिन्नरूपावभासादपि; अन्यथा नामिन्नदेश- काल एकोऽर्थ: स्याद; न हि तत्र देशकालमेदामावे 'सः' इत्यनुसन्ानम्। अपि च दृष्टमणिकस्य मल्के न भवति 'द्रागिव 'सः' इत्यनुसन्धानं खण्ड- मुण्डवत्; 6न चैवं मृज्जातिहीनता। विमृशतरतु 'तज्जातीयमिदम्' इति बुद्धि: सदन्तरेSपि समाना। तुल्ये तहि सामान्ययोगे कस्मात् क्वचिद् 'सः' इत्यवमर्शः, नान्यत्र उच्यते- सामान्यरूपभूयस्त्वे तस्मा तत्वं प्रकाशते। विलक्षणत्वमश्पत्वे चकास्ति तदनुद्धवात् ॥ ६६ ।। यस्मात सत्यपि सामान्ययोगे मणिशराकयोः ॥ ६६ई॥ न; 'सः' इति प्रख्या मणिकान्तरे च भवति मूयिष्ठतामान्ययुक्ते। तस्मात् सामान्यरूपाणां भूयिष्ठत्वेनोद्धवात् 'सः' इति तच्वप्रख्या; अल्पत्वे तु न तथा, तेषामनुद्गवात्।

प्रमाणं कार्यविज्ञेयमसंयाज्यास्ति चीर्यतः । प्रथमं जायते तस्मान्न "दण्व्यादिसमानता ॥ ६७।।

भोसनाल्-A; भासात् -- B • नचैकजाति-B. *सनोध्यते-A. 7त्सत्वं-B. 3 ममरती-B. 8 माणक-B and O. *मर्र: स :- C. दण्झाददि-B. 'यामितिA and B.

नियोगकाण्डः 99

नागृहीतविशेषणा विशिष्टवुद्धि :; न च सद्वद्वेः प्राकू प्रमाणग्ह्दणं तत्कालं जा; तथा हि-प्रमाणादेव सा मवति; प्रमाणं च प्रमितिकार्योन्नेयत्वात् पक्चात् सत्प्रतिपत्तगृह्यते। तस्मादग्रहात् प्रमाधस्य तत्संयोजनविकला सा न प्रमाणयोगनिमित्ता। यदि तर्हि न प्रमाणयोगोस्त्यर्थः कथ तत्कालानुवि- घायिनी कालप्रवत्तिरस्त्यर्थे-''कूपोऽस्ति' 'कूपोऽभूत्' 'कूपो भविष्यति' इति: तदुपाधिप्रकल्पितमेदत्ात, देवदत्तसत्ताया इव पाठलिपुत्र संयोगोपा- धिकस्पितमेदाया इति।

न च 'क्रियामन्तरेण न संसर्ग: पदार्थानाम्' इति शब्दार्थनयविदा- मविगानमित्याह2 संबन्धमात्रावसितमपि वान्ये विपश्चितः । आहुर्वचोऽक्रियमथ राजो ना फलिनो दुमाः ॥ ६८ई ॥ 'सज्ञोऽयं पुरुषः' 'फलिता एते वनस्पतयः' इति क्रियारहितेष्वपि संसर्ग: प्रतीयते। न चेहापि 'अस्तिक्रिया' इति युज्यते ; यतो न निर्ज्ञातराजसंबन्धस्थ पुरुषस्य फलवर्ता च वनस्पतीनां सत्तेह प्रतिपाद्या गभ्यते; न हेते वाक्ये सत्तायां पर्यवस्यतः; किंतु पुरुषस्य राजसंबन्धे, द्रुमाणां च फलसंबन्धे- , योऽयं पुरुषः, स राज्ञ:' 'य एते वनस्पतयः, ते फलिताः4 ' ; न 'यो राजपुरुषः, सोऽस्ति' 'ये च फलिताः, ते सन्ति' इति। यदपि केचित्-'अवधार्यताम्' इति प्रतिपत्तिक्रियाविधिना क्रियावत्तां मन्यन्ते, तदपि शब्दादेव प्रतिपत्तेः सिद्धत्वाद् प्राङ् निरस्तमेवोति। अथापि न क्रियारहितं वाक्यमस्ति क्रियायां च सापेक्षता, तथापि न दोष इत्याह- जनिक्रियावसानाच्च विशिष्टं शक्यबोधनम् । कारण जायत इदमीदक्षात कारणादिति ॥६९३॥

कूपोड्मूत्, कूपोऽस्ति, कृपो भवि- 3 B omit न. व्यति-A and B. फलिन :- A and B. अविगानमित्याडु :- B and C. 74

100 वशसिद्धि

'ईदृक्षात्' कारणाज्गज्जायते' इति जनिक्रियानिष्ठादपि वाक्पात् तद्विघ- कारणसत्ता शक्यते प्रतिपत्तुम् ; यथा-'ईदशाततरोरिंदं फलमननि' इति वद्विघतरुसद्वावः2, तथा च अ्तयः काश्विदेवमेव ब्रह्म प्रतिपादयन्ति- "सर्वाणि ह वा इमानि भूतान्याकाशादेव समुत्पद्यन्ते" " यथाग्रेः क्षुद्रा विष्फुलिङ्गा 'व्युच्वरन्ति एवमेवास्मादात्मनः सर्वे देवाः" इत्यादि ; तथा "यथोर्णनाभिः सृजते गृहते च यथा पृथिव्यामोषघयः संभवन्ति । यथा सतः पुरुषात् केशलोमानि तथाक्षरात् संभवतीह विश्वम् ।I" "7तदेतत् सत्यम्- धयथा सुदीप्तात् पावकाद्विष्फुलिङ्गाः सहस्रशः प्रमवन्ते सरूपाः । तथाक्षराद्विविषाः सोग्य मावाः प्रजायन्ते तत्र चेवापियन्ति ।।"

तथा "१दिव्यो स्मूर्तः पुरुषः स बाद्याभ्यन्तरो ह्यजः । अप्राणो घमनाः शुभ्रोऽक्षरात् परतः परः ॥ एतस्माज्जायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि च। खं वायुज्योतिरापः पृथिवी विश्वस्य धारिणी।।" इति इदानीं पदार्थसंसर्गायैव10 विघिराश्रयितव्य इति प्रत्यवतिष्ठते-

1 शात् -- C. 7 Mund. 2-1-1; C adds तथा *समाव:B. before तदेतत्. 3 Chand. 1-9-1. 8 A omits यथा ... .. रूपाः। Brh. 2-1-20. 9 Mund. 2-1-2 and 8. A and B omit व्युचरान्त. 10 A and B omit एव. . ond. 1-1-7.

नियोगकाण्ड: 101

ननु प्रमान्तराधीनसंसर्गा: पुरुषोक्तिषु॥ ७ ॥

पदार्था 'विध्यधीनात्मसंक्लेषा इतरत्र तु । पदानां रचना तत्र विवक्षापरिपूर्तेये ॥ ७१॥

प्रमाणान्तरगम्येऽर्ये विवक्षा च व्यवस्थिता । विध्यर्थसिद्धये वेदे तदभावे त्वसंगतेः ॥ ७२ ॥

विशिष्टार्थ गतिर्भ्रान्तिरग्रहे ग्रहविभ्रमः ॥ ७२ई॥

विवक्षितार्थनिप्पत्तये हि लोके पदानां सममिव्याहारः। नैकपदसाध्यो विवक्षितार्थ: । प्रमाणान्तरोपलब्धश्च विवक्षाविषयः । तेन तत्र प्रमाणान्त रायचः संसर्गः । तथा च तद्विरोधेऽसंसर्ग एव पदार्थानाम्-"'नरद्गवः पादुककम्बलाभ्याम्" इति। वेदे तु प्रमाणान्तराभावाद्विधिनिबन्धनोSसौ। तदभावे त्वसंभवाद्येयं विशिष्टार्थगतिरुच्यते सा भ्रान्तिः, समभिव्याहाराव्। सोऽयं विवेकाग्रहे संसर्गग्रहविभ्रमः । अत्रेदमेव विचार्यम्-कथ लोके प्रमाणान्तराधीनः संसर्गः! इनि। यदि प्रमाणन्तरेण तदवगमात्; तदसत्, अपूर्वस्यापि तस्य प्रतीतेः; अन्यथा वचनवैयर्थ्यात्; अनधिगतं हि श्रोतुसर्थ बोधयितुं वच: प्रयुज्यते। अथ संसर्गयोग्यतामात्रस्य प्रमाणान्तरे- णावगमात्, समानमेतद्वेदे; तथा हि-अरुणया क्रीणातीति संसर्ग:, नारुणयैकहायन्येति। तथा भावार्थो नियोगविषयः, न द्रव्यगुणशब्दार्थ इति प्रमाणान्तरावसितयोग्यतासाम्थ्येनैव व्यवस्थाप्यते अथ न विवक्षै- क पदावगम्या, तदर्थमात्रविवक्षाया निप्प्रयोजनत्वात्; तस्माद्विवक्षाविश्ेष- सिद्धिर्नासंसष्टेषु पदार्थेषु 8भवतीति तया विवक्षया प्रयुक्ताः संसृज्यन्ते ; सा च प्रमाणान्तरसिद्ध इति। एवमपि विवक्षानिबन्धनः स्यात्, तत्प्रयु- कानां संसर्गात्; न प्रमाणान्तरनिबन्धनः; यतो न तत्तस्य प्रतिनादकम्,

1 व्यध्य-B. 5 गतिभ्रान्ति-B. 6 व्यवहारात्-6. 3 क्षितोऽर्थ :-- A; क्षातोऽथ :- B. 7 पदगम्या-A and B. * यत्ता: संसगा :- B. •संभवतीति-A and B.

102

न प्रयोगकं 'वा। यतु प्रमाणान्तरसिज्धे विवक्षेति; मवतु; 'न तस्थ संसर्ग उपयोगः; तथा च विपलम्भकवाक्येऽपि संसर्गपनीतिः। यतु- विरोधे न संसर्ग :; कामम ; न तु ततः संसर्गः । विरोषेऽपि तु नासं- सर्ग:, 'प्रतीतेः; प्रतीतोऽवि तु बाध्यते प्रमाणान्तरेण। एवं चानृतं किंचिद्वचः, किंचिदनर्थकम्-दशदाडिमादि. किंचित् सत्यम् ; अन्यथा- नृतानर्थकविभागो न स्यात्। अथ प्रमाणान्तरेणोपलभ्यार्थ विवक्षित्वा परस्मे प्रतिपादथति पुरुषः ; तेन तद्वचसः प्रमाणान्तरोपलब्षिरेवार्थः ; सैव प्रयोजिका पदार्थसंसर्गस्य; तस्याः प्रयोजिकाया अभावान्न वेदे पदा- र्संसर्गसिद्धिः । मा भूत सा; 'विशिष्टार्थ एव प्रयोजकः । अथ लोकावगम्यत्वाच्छन्दसामर्थ्यस्य लौकिकप्रयोज काभावान्न संसर्ग:, विधिमच्वेऽ- पि न स्यात। अथ लोके संसर्गमात्रपरत्वेऽर्थापत्तिः; न तद्विशेषे, तन्मात्रेण प्रतीतिप्रयोगयोरुपपत्तेः; विनापि प्रमाणान्तरोपलब््या विशिष्टार्थगति- सिद्धिः । अथ प्रमाणान्तरालोके संसर्गसत्यतावगमः; अपूर्वोऽपि हि श्रोतुः संसर्गों वक्तु: प्रमाणानुमानमुखेन सत्यतां लभते, तदसंभवेSसत्यत्वाहुद्धादि- वाक्येपु; तेन प्रमाणान्तरनिबन्धनो लोके संसर्ग उच्यते। भवतु; वेदे तु प्रमाण न्तरसमेदामावात् सातन्येणार्यप्रतीतेः शब्दनिबन्धन एव । तदास्तामतत् ; भवतु यथा तथा लोके; इदं तु पर्यनुयुज्यते- कथ नु विध्यधीनत्वं यदि स्यादन्यथा वृथा॥ ७३ ॥ विधिनिर्विषयस्तुल्यमिदमन्यपदोदिते। विशिष्टार्थावगत्यान्यपदार्थोऽपि प्रयुज्यते ॥। ७४॥ अर्थवच्चे प्रमाभावादस्तवसौ चेदनर्थकः । विधिनैवं कस्य हेतोरथ स्यादपरं पदम् ॥ ७५॥ प्रमाणान्तरसिद्धार्ये प्रयोगि न विधायकम्।

1 A and B omit वा. 5 विशिषोडर्य-A and B. *न तु-A and B. 6 जकभावात् -- B :संसगोपयोम :- A and B. ? A and B omit अन्तर. 4 A and B omit प्रतीते: asd-A and B.

नियोगकाण्ड: 103

तदर्थोऽनन्यगम्यों हि मीयमानः समाक्षिपेत् ॥ ७६॥ विषयं न यथासिद्धपदार्थरत्वनुवादभाक् । अव्युत्पन्नप्रवत्तिः स्यात् संबन्धज्ञाननिहवे ॥ ७७॥

न तावद्विधि: साक्षात् संसर्गसामान्यं तद्विशष वा बोषयति। अथा- क्षिपति, अन्यथा नियोगमात्रं निर्विषयमनर्थकं स्यात्; पथार्थान्तरेष्वपि तुल्यमेतत् ; तेऽपि हि केवलाः पदार्थान्तरसंसर्ग मनाप्तुवन्तोSपूर्वार्थप्रति पत्तेरभावादनर्थकाः । न च लोके पदैः सार्थाः स्वरूपमात्रनिष्ठतयैव प्रत्याय्यन्ते; किं तु विशिष्टार्थप्रत्ययप्रयुक्ताः, तथा व्यवहारोपपचेः। तथा च प्रतिपदार्थ संसर्गाक्षिपः । स्वादेतत् -- लोके बुद्धिपूर्वप्रयुक्तानां मा मूदा- नर्थक्यमिति संसर्गार्थता; वेदे तु नार्थवच्वे प्रमाणमस्ति; अतः पदार्था- न्तरमनर्थकमेवास्तु। नैतत् सारम नान्यथानर्थक्यमित्यप्रमाणोऽर्यः शक्य: प्रतिपत्तुम्, यस्य कस्यचित् प्रतिपत्तिप्रसङ्गात्। तसमाद्यवहारात् संसर्गप्रयुक्तस्वार्थावबोघ'सामर्थ्यमेव पदानां गभ्यते; 'ततो वेदेऽपि संसर्गा- क्षेपः। यदि चान्यपदार्थानामानर्थक्यम्, विध्यर्थस्य तन्न कस्मात् अथ मतम्-पदान्तराणि प्रमाणान्तरिद्धेऽथे प्रयुज्यन्ते; तानि यथावगतार्थानुवादपर्यवसितानि; तथा हि-अनूदयमानोऽर्थो यथावगमम- नुवादान्नापूर्वार्याक्षेपायालम्; विधायकस्तु शब्दोऽनन्यगम्यार्थविषयस्तदर्थ: प्रमीयमाणः शक्रोत्यंपूर्वमर्थमाक्षेपुमन्यथानवकल्पजानः । तस्माद्वेदे विधि- निबन्धनो पूर्वसंसर्ग इति। तदयुक्तम; प्रमाणान्तरा'विषयश्रेद्विघायकार्थः, तत्र संबन्धज्ञानमशक्यमिति निहूयेत; तथा च संबन्धज्ञानानपेक्षत्वादव्यु- त्पन्नोऽपि प्रवर्तेत; संबन्ध ज्ञानापेक्षता च पदधर्मो व्युत्क्रम्येत; तन्निरपेक्षता वाक्यधर्म आश्रीयेत । अथ सं्बन्धापेक्षता नास्य नि हयेत, बलात् प्रमाणान्तरसिद्धार्थतापद्येत; तथा च न विशेषः ।

1 मवाप्नु -B. 6 A and B omit sर्ये. 2 पदार्था :- A and B. 7 रविषय-B. 3 णार्थ :- A and B. 8 A and Bomit ज्ञान. 4 बोधकत्व-A and B. 9संबन्धज्ञानापेक्षता-A and B 5 अतो-A and B. 10 निहयते-A.

104 मजसिद्ि:

शब्दादेव मिते योऽपि मन्यते संगतिमहम्॥ ७८॥। नान्योन्यसंश्रयावद्यं न रवयं प्रमिते हि सः। परेण शब्दावगते तत्प्रवृच्या च सूचिते । ७९ ॥

पदार्थान्तरवत् तत्र सुकरः संगतिग्रहः ॥७९३।

योपि मन्यते-न प्रमाणान्तरसिद्धे विध्यर्थे संबन्धज्ञानम; अपि तु शब्दसिद्ध एव। न चान्योन्यसंश्रयदोष :- शब्दात् सिद्धे संबन्धज्ञानम्, संबन्धज्ञानपूर्विका 'च शब्दात् सिद्धिरिति; यतो न स्वयं शब्दात् प्रमिते तदुच्यते; किंतु वृद्ध'प्रयुक्ताहृद्धान्तरेणा वगते; तदवगमाश्च तस्य वृद्धस्प या प्रवृत्तिस्तयानुमिते-'नूनमनेन वृद्देन प्रतिपन्नः कश्रित् प्रवृत्तिहेतुरथोऽ- स्माच्छब्दात्, येनायमेतच्छूवणात् प्रवृत्तः' इति ; यथा-'गामानय' इति सास्नादिमदानयनदर्शनात् तत्पत्ययमनुमाय तत्र संबन्धग्रहणमिति ।

तस्यैवमनुमेयत्वे कथं शब्दैकगोचरः ॥ ८० ॥ तस्यापि शब्दपूर्वत्वादनुमानकगोचरः । कस्मान्न शब्दबोघोऽपि सनुमानपुरःरः ॥८१॥ नेइंप्रथमता उम्या बीजाङ्करवदेतयोः । शब्दाद्वोडुश्ानुमानं सर्वस्थैव पुरः स्थितम् ॥८२॥ पदार्थान्तरवत् तेन तस्य शब्दोऽनुवादकः । अनुमानाहुर्'ध्यमानः शब्दाहुद्धं न बुध्यते॥ ८३ ॥ प्रतिपत्रन्तरे बोधो नान्यबोधानुवादकृत्। प्रवृत्तिहतुमात्रं च शब्द र्धः स्यादलोकिकः ॥८४॥ न स कल्पयितुं शक्धस्तत्सिद्धेलौंकिकादपि॥ ८४ ३ै॥

1 C omits . * भं-B. 2प्रयोगात-A and B. 5.रधनुमान :-- B. ३ अनवगत-B.

नियोग काण्ड: 105

यदि प्रवृत्युन्नीयमानप्रत्ययविशेषणत्वन व्यवस्थितोऽनुमेयो विधायकार्थः संबन्धज्ञानविषयः, न तर्हि शब्दैकप्रमाणकः । अथानुमानं शब्दपूर्वक. मिति तथोच्यते, शाब्दोऽपि प्रत्ययोSनुमानपूर्वक इत्यनुमानैक'गोचरः स्यात्। न खल बीजाङ्करयोरिवानयोरेकस्य प्राथम्यं व्यवस्थापयितुं शक्यम् ; शब्दाव गतस्यानुमानात्, अनुमितस्य विदितसंगतेः शब्दा"दव- गमात् । अपि च सर्वप्रतिपत्तणामनुमान'पूर्वा शब्दात प्रतिपत्तिरिति तेषां शब्दोऽनुवादक एव; तथा हि-शब्दाद्वुध्यमानोऽनुमितं विदितसंगति वुभ्यते सर्वः प्रतिपत्ता, न त्वनुमिमानः शब्दावगतमनुमिमीते। ननु शब्दा वगत एवानुमीयते। सत्यमन्येन तु प्रतिपत्रा; न चान्यदीया 'प्रतिपत्ति रन्यप्रतिपत्तिमनुवादीकरोति प्रव्ृत्तिहेतुमात्रे च संबन्धव्युत्पत्तेस्तन्मात्रं शब्दार्थः स्यात्। न चालौकिकः कल्पयितुमपि शक्यः, लौकिकादपि 1प्रवृत्तिसिद्धेः। स्यादेतत्-वैदि'कीषु प्रवृत्तिषु तदसंभवादलीकिककल्पना। नैतत; लोकावगतसामर्थ्यो हि शब्दो वेदेऽपि प्रतिपादकः । तत्र लौकि- क्रीषु प्रवृत्तिषु लौकिके विदितसंवन्धे वेदेऽपि तत्प्रतिपत्तिरेव स्यात्; असं- भवे 12वा मिथ्यात्वम्।

अथ बहुविधत्वात् प्रवृत्तिहेतूनां व्यमिचरादशब्दार्थत्वे प्रवृचिहेतसा- मान्यं शब्दार्थ :; तत्र वेदे लौकिकानां विशेषाणामसंभवादलौकिकं विशेषा न्तरं प्रतीयते; एवमपि यः शब्दार्थो वेंदे सामान्यं स लोकसिद इति नानुवादता व्यावर्तते, पदार्थान्तस्वत्। योऽपि विशेषः सोऽन्यासंभवेन परिशे- षानुमानगोचर इति न प्रमाणान्तराविषयत्वम्। न च परिशेषानुमानमपि, श्रेय:साधनतायाः13 संभवात् । अथ मतम्-लोकव्यवहार इव वेदव्यव- हारोऽप्यनादि :; तत्र वैदिकीषु प्रवृत्तिष लौकिकप्रवृत्तिहेत्वमावात् अलौकिके

1 B omits क. 8 B omits प्रतिपत्तिरन्य. * यानुमान -- B. 9 च लौकिक :- 0. 3 A and B omit क. 10 प्रतिपत्ति-B. गाचरता-A and B, 11 केष-B. ममस्या-B. 12 C omits वा. s A and B omit ₹. 13 साधनत्वस्य-A साधनमर्थस्य- 'पूर्विका-A and B. B.

106 ब्रह्मसिद्धि:

तु प्रवृत्तिद्देतौ वैदिकानां विधायकानां संवन्धज्ञानम्। न चानुमेयत्वम्, तत्प्रत्ययस्य प्रवृत्यानुमानात; तत्सिद्धिस्तु तत्प्रत्ययसामर्थ्येनेव; स च प्रत्ययः शब्दोत्थ इत्यनन्यप्रमाणता। न च लौकिकस्यैव श्रेयःसाधन- त्वस्य संभव इति युक्तम ; लौकिकी हि प्रमाणान्तरावगम्या श्रेयःसाधन- ता; तत्र प्रयोगदर्शनालिबादेः तदनुसारेण च शब्दार्थावचारणात् प्रमा- णा'न्तरगम्यतापि शब्दार्थानुप्रवेशिनी। अत्रोच्यते-भवतु नाम वेदव्यवहारादेव शब्दार्थानुगमः, तथापि न प्रमाणान्तरगोचरता व्यावर्तते। तथा हि-मलकिके प्रवृत्तिहेतौ शब्दस्य सामर्थ्यज्ञानकाले प्रमितो वा स्यात्, न वा! प्रमित- श्रेन्, शब्दसंबन्धस्य तदैव ज्ञायमानत्वादवश्यं प्रमाणान्तरेणे'ति वाच्यम्। अथ न प्रमितः, कथ तत्र संबन्धज्ञानम् न अप्रमितयोः संवन्धिनोस्ता- श्रयः संबन्धः 'प्रमातुं शक्यः । योऽपि मन्यते-शककिर्हि शब्दस्य संबन्धः; सा च नार्थे, तस्य व्यवस्थितत्वात ; प्रत्ययस्तु 'तस्य कार्य; स च प्रवृत्यानुमितः; तत्रैव सामर्थ्यलक्षणः7 संबन्धः प्रमीयत इति। स इदं प्रष्टव्यः-किं प्रत्यय- मात्रे सामर्थ्य गृझ्ते, 'अथ विशिष्टे1 प्रवृत्तिहेतुप्रत्यये! यदि प्रत्ययमात्रे, यत्किचित् ततः प्रतीयेत; अथ विशिष्टे लौकिकव्यतिरिक्तप्रवृत्तिहेतुप्रत्यये, प्रवृत्तिपरिशेषाभ्यां तस्यानुमितत्वात् प्राप्तं प्रमाणान्तरगोचरत्वम्। हयी हि विशेषणस्य गति :- स्मार्ताकृष्टं विशिष्टपमितावङ्गत्वमेति, यथा अभिमान् धूमादिति; विशिष्टग्राहिप्रमाणप्रमेयं वा, 12यथा शुक्को गौरिति; उमयय। च प्रमाणान्तरविषयः, शब्दस्यानधिगतसंबन्धत्वात: स्मार्ताकष्टत्वे प्रमाणा न्वरमन्वेष्यम् : द्वितीयेऽ13वि कल्पे विशिष्टप्रत्ययानुमानानुमितत्वात्। भयां-

1 न्तरावगम्य-A and B. 8 प्रतायते-A. 2 भेद-B. 9 उत -- B. 3 Oomits स्य. 10 विशिष्टप्रवृत्ति-A and B. 4 B omite णे. 11 स्मातांकृष्टं वा विशिषटभातेपलाय- 5 शक्य: प्रमातय-A and B. F -- C. 6. A omite तस्य. 12 A omite वथा. लभनसंबन्यः-B. 13 विकल्पे -- B and O.

नियोगकाण्ड: 107

नुमानस्य प्रत्यय एव प्रामाण्यम ; प्रतीतिमात्रं तु तत्र विशेषणस्थ; तावता च तत् विशिष्टप्रतीत्यङ्गम् ; विशेषणप्रमितिस्त्वनुमितात् प्रत्ययात, यथा

धर्थ: प्रतीतिमात्रेणैव वक्तृज्ञानस्य विशेषणम्। तदेतदपेशलम्, स्मृति- प्रमाणसंशयविपर्यासविकल्पान्तर्गमात्* प्रतीतेः। तत्र। लौकिकविशेषणततीतिन स्मृतिः, परागनधिगतेः । न संशयः, कोठिद्वयसंस्पर्शाभावात्। न विकल्पः, प्रवृत्तिहेतु प्रत्ययस्थापि तथा प्रसङ्गात्। तथा न विपर्यासः; कर्थ हि तत्र यथार्थत्वे तथाभूतग्राहिणी तत्प्रतीतिरर्थशून्या स्यात्: परिशेषात् प्रमाणम्। परज्ञानेन च परः प्रतिपद्यत इति सुभाषितम् ! अथ मतम् -- न परज्ञानेन परः प्रतिपद्यते; किंतु स्वज्ञानेनैव परज्ञानसामर्थ्यात्। अथ तस्य सवज्ञानं कतमत् प्रमाणमिति वाच्यम् ; न तावच्छाब्दम, शब्दवि- ज्ञानादर्थे 1विज्ञानमिति लक्षणात्; न च तच्छव्दज्ञानात्; कुतस्तरहि! शब्दोत्थज्ञानादनुमितात् । अथ तस्य प्रामाण्ये प्रवृत्तिहेतुसद्भावसिद्धिः; प्रामाण्यं च तस्य दोषरहितशब्दोद्भवात्; तेन शब्दस्य तत्र प्रामाण्यमुच्यते; तदधीनस्तत्रार्थनिश्चय12 इति। तदप्यसांप्रतम्, 1शब्दादर्थज्ञानं शाब्दमिति लक्षणात् । पुरुषवचनमपि नार्थे न प्रमाणम् ; किंतु ज्ञानविशेषणे; हयी च विशेषणस्य गतिरुक्ता; तत्र स्मृत्यसेभवात् प्रमीयमाण एव स11 विशिष्टा र्थप्रमित्यङ्गम् ; अन्यथार्थे प्रमाणान्तरमन्वेष्यं स्यात। न च वक्तज्ञानेनैवार्थ सिद्धि:, परज्ञानेन न परः प्रतिपद्यत इत्युक्तम् ।

1 A omits अनु. 2. प्रमाणा :-- B. 9तदस्य-A and B.

3 B omits तदेतदपेशलम् । स्मृति- 10 B omits Jव. 1शब्दारथंज्ञाना-B. प्रमाण. न्तमन्तर्गमात्-b. 12 स्तत्रानश्रय :- A and B.

5. शभावात् -- B, 13 शब्दार्थ-C. · हेतुः-B. 14 C omits स: 7 C omits न. 8 Comits च.

108 ब्रक्मसिद्धि:

यततूक्तम्-वक्तृज्ञानाधीनार्थसिद्धिरिति, 2तत् तन्मिथ्यात्वे तदसंभवे वा प्रमाणप्रतीतिबाधने 5र्थेप्रतीतेरपि बाधनात् तदबाधे चाबाधात्; न तु वचसोऽ- र्थो न विषयः; अन्यथा प्रमाणान्तरपरतन्त्रं पुरुषवचोऽर्थें सापेक्षमित्येतदेव न स्यात ; न हि यो यस्याविषयः स तत्र सापेक्षोऽनपेक्षो वा ; तथा च' "प्रामाण्यस्थापनं तु स्याद्वक्तुषीहेतुसंभवात्" इत्युक्तम्। स्थापनमबाधः, न तु प्रामाण्यमेव। तच्च वक्तृषीहेतुसंमवाद्वाक्यस्य, न तु वक्तृषिय एव ; शब्दस्य चार्थेन संबन्धः, न तु ज्ञानेन ; एवं धुक्तम्-"6औत्पत्तिकस्तु शब्दस्यार्थेन संबन्धः" इति । अर्थ अ्रहणमत्र 'अर्थासंस्पर्शी शब्दः, ज्ञानेनैव शब्दस्य संबन्धः'-इति पश्यतां निराकरणाय। तस्मादन्योन्ययोग्यता शब्दार्थयोरेव संबन्धः । न चाप्रमितेऽर्थे स शक्यो ग्रहीतुम्; प्रमिते प्रमाणान्तरविषय- त्मुक्तम् । न च प्रतीतिमात्रे, अर्थवत्याः प्रतीतेः स्मृतिप्रमाणयोरन्य- 10तरत्रान्तर्गमात् ; आनर्थक्ये केन संबन्धः १ यदि च शाब्दप्रतीतिव्यतिरेकि व्यापि प्रतीत्या स विषयीक्रियतेSप्रमाणात्मिकयापि, भवत्ययमशाब्दस्यापि ज्ञानस्य गोचर इति प्रमाणान्तराशङ्का केन वार्यते? न च प्रमाणान्तराव1 गम्यता शब्दार्थमनुप्रविशति, यतो नान्वयमात्रेण व्यतिरेकमात्रेण वा शब्दार्थः; सति अन्यस्मिन् प्रयोजकेऽर्ये यस्याभावे न प्रयोग: सोऽपि नस्य शब्दस्य प्रयोजक इति गम्यते, 12यथा सत्सु हेतन्तरेषु यस्याभावे न कार्य सोऽपि 1हेतुर्गम्यते। इह च श्रेयोहेतुविवक्षायां लिडदेर्दर्शनात्, तदभावे सत्यपि प्रमाणान्तरगम्यत्वेSदर्शनाच्छ्रेयोहेतुलं तावच्छन्दार्थः । प्रमाणान्तर "गभ्यत्वे यद्यपि दर्शनम्, तदभावे च यद्यप्यदर्शनम्, न तु श्रेयोहेतुत्वे सति प्रमाणान्तरगम्यताया अमावात; तत्र संदिग्धो व्यतिरेक :- उभयाभावेऽ- प्रयोगात् किनिबन्धनोSप्रयोग इति। तत्र श्रेयःसाधनतायाः प्रयोजकत्व

1यत्तच्यत-A and B. 8 शब्दे-B. 2 तत्र-B and C. 9 प्रतीतमात्रे-A and C. 3 वाधनात्-A. 10 तरान्तर्गमात्-C. 4 0 omits च. 11 रगस्यता-A and B. · Śloka-Vartika page 96. 12 तथा-B. 6 Mimi-S0. 1-1-5. 13 B omits हेतु: *महमं हि तत्र-A and B. 1रावगम्यत्वे तु-A and B.

नियोगकाण्ड: 109

स्यावधारितत्वात् तदभावे तन्निबन्धन इति गम्यते। 'तन्मात्रेणान्वयव्यतिरे- कोपपत्तौ नान्यस्य शब्दार्थत्वे प्रमाणम् ; अन्यथा शिशपाशब्दार्थे सच्वा- दयोऽप्यनुप्रविशेयुः, तेषु सत्सु प्रयोगात्, तदभावे चाप्रयोगात्। अथ शिंशपात्वस्य शब्दार्थत्वात् तदभावनिबन्धन एव 'सत्ताधमावेऽप्रयोगः, तत्सद्धावाच प्रयोग उपपद्यत इति न ते सामर्थ्यकल्पना, समानमेतदत्रापि। अथ शरेयोहेतुत्वस्य परमाणान्तरविषयत्वात तस्य च वेदेऽसंभवादप्रामाण्यम्; तदसत्; न हि य एकत्र यस्य प्रमाणस्य गोचरः सोऽन्यत्रापि तस्यैव, तदभावे वा अप्रतीयमानोऽपि मिथ्या; समीपे हि बहिरि्द्रियविषयः दूरे त्वागमानुमानगम्यः; तथा यागादिषु विप्रकृष्टकालफलेषु वेदावगम्यं "श्रेयः- साधनत्वं भविष्यति। न च प्रामाणान्तरानुपलब्ध्या प्रमाणान्तरगम्यो बाध्यते, विषयव्यवस्थयापि प्रमाणप्रन्टत्तेः। अथ प्रमाणान्तरविषयत्वे तद्विरोधाद प्रामण्यम्, अनन्तरफलानुपलब्धेः; तदविषये तु शब्दार्थे न तद्विरोध इति। स्यात्, यदि विरोध: स्यात ; न चासौ; "आनन्तर्थं अचोदितम्" इत्युक्तम् ।

अथ मा भूदानन्तर्यचादना, मा च भूत प्रमाणन्तरावगम्यता शब्दार्थः; सर्वथा प्रमाणान्तरसिद्धश्षेत पदार्थ आश्रीयते, स यथा- 8सिद्धाश्रयणीयः ; अन्यथा न तत्सिद्ध: स्यात् ; अनन्तरश्रेयोदेतुता च तत्सिद्धा।1तन्न; न तावदनन्तरफललाघनता" नियोगतः कर्मणाम्, 12कृष्यौ- षधपानादिष्वन्यथापि दर्शनात्, अवान्तरकार्यस्य यागादावपि प्रमाणसामर्थ्येन सिद्धेः । आपे व विशिष्टसिद्धौ विशेषणमपि श्रेयोहेतुत्वमात्रं सिद्धम् ; तावञ् शब्दार्थ :; न च तावति प्रमाणविरोधः। तदेव लौकिकेऽपि प्रवृत्तिहेतौ दोषाभावाद्यर्था अलौकिक 1कल्पना। सुखादिवच्चास्थानुमेयत्वात्;

1 तावन्मात्रेण-A. 8. प्रसिद्ध आश्रेय :- C. 2 सत्त्वाद्य-A and B. 9: द्वाः -- B. 3 प्रयोगतत्संभवाच्-B. 10 C omits तन्न. 4 C omits च. 11 C omite साधन. 5 श्रयोहेतुत्ं -- A.and B. - 12 अक्कष्यमौषधी-B. 6 Śloka-Tartika, page 681. 13 किकीC. "धैत्वं-R.

110 असमसिद्धि:

तथा दि-मुसप्रसादाधुन्नेय'संवेदनाः सुरादयस्तेनैव सहोत्रीयन्ते; नैषां सच्चे पृथक् प्रमाणमर्थ्यते। यदापीदं दर्शनम्-वक्रज्ञानमेव पुरुषवच- नार्थ :; तत्र ज्ञानं नार्यमन्तरेण संभवतीत्यर्थापच्यानुमानेन वार्थसिद्धि :;

व्यावर्तते। अथानुमानहेतोः प्रत्ययस्य शब्दसाधनत्वाच्छब्दप्रमाणकत्वम्; तदसत्; नास ्वचनार्थज्ञानस्याक्षसाधनत्वात् तदर्थ. श्रोतुः प्रत्यक्षप्रमाणको मवति। तस्मात् सुशूच्यते-'तस्यैव मनुमेयत्वे कयं शब्दैकगोचरः ।' तथा-'न स कल्पयितुं शक्यस्तत्सिड्ेलौकिकादपि ।' इति ॥ अथ प्रमाणरूपेण स स्वशन्दप्रकाशितः ॥८५।। आक्षेप्ता निरपेक्षश्र कथ्यतेऽन्यप्रमां प्रति। ८१३। अयोच्यते-न जूमो विधिरन्यथा वृथा स्यादिति तदधीनः संसर्गः; किंतु प्रमाणात्मनैव स सशब्देन प्रतिपादते; तथा च प्रमाणत्वात् प्रमे- वस्याक्षेप्तापूर्वस्य, प्रमाणान्तरानपेक्षश्र; न ह्यसी शब्दवत् संबन्धापेक्षत्वात्

तथाप्यसिद्धे प्रागुक्ती दोषौ सिद्धेऽनुवाढता ।८६ ।। प्रामाण्यमस्य यत्रास्तु श्रुतस्तत्र वृथा त्वयम् । ८६ई। एवमप्यव्युत्पन्नप्रवृत्तिपद्धर्मव्यतिक्रमौ प्रमाणात्मापि स यदि न प्रमा- जान्तरसिद्ध: । अथ सिद्धो यथावगतानुवादान्नापूर्वार्थाक्षेपः। 'अपि च यत्रास्थ प्रामाण्यमिष्यते, शब्दस्यैव तत्रास्तु; किमनेनः ननूक्तम्-शब्द संगतिज्ञानापेक्षत्वादनु वादको नापूर्वार्थावगमाय प्रभवति। नैतत् सारम्; शम्दभेदनुवादक:10, तत्प्रकाश्यं प्रमाणमप्यनूदयमानं यथाधिगमं कथमपूर्वार्य 1बोधयेत्: न प्रमेयसंस्पशरहिता प्रमाणावगतिः; अतो यथाषिगतप्रमेयमेव तत् प्रतीयत।

1 मेय :- B, 7सिद्धि :- B and O. . A and B omit. 8 B omite अपि च. ' A and B omit वचनार्थ. 9वाद :.- ०. 10 g :- B. 11 अवगमयेत-C. • मन्यसन-B.

नियोगकाण्ड: 111

क च प्रमाणमेषोऽर्यें न यागादौ खवशब्दके।। ८७। लौकिकेSपूर्वसंसर्ग: श्रोतुरस्त्यविधावपि । फलसाधनशक्तौ चेच्छब्दस्तत्र न दुष्यति ।।८८ ।।

न संसर्ग: पदार्थानां स्वशब्दैस्तु 'प्रकाशिताः ॥ ८९॥ संबन्धयोग्यरूपण तस्मात् संसर्गभागिनः । विशिष्टार्थप्रयुक्ता हि समभिव्याहृतिर्जने ॥ ९० ॥ अतो न विध्यभावेन संसर्गों न प्रकल्पते। ९०३। न च नियोगस्य प्रमेय निरुप्यते। न तावदागादयः प्रमेयाः, तेषां यज- त्यादिशब्दविषयत्वात् । नापि तेषां प्रमाणान्तरस्यागोचरः संसर्ग; तथा हि-अविधिप्वपि लौकिकेशु वाक्येषु श्रोतुरनधिगतोऽपूर्वः5 संसर्गः प्रती- यते 'ब्राह्मण पुत्ररते जातः' इत्यादिषु। अथ फलसाधनसामर्थ्य प्रमेयमु- च्यते; न किल कामिनो नियोगोऽकामोपाये घात्वर्थेऽवकल्पते; अनुपा यत्वे हि तस्य न स कामिना कृतः स्यादिति। तदप्यसांप्रतम्; न हि शब्दस्य 'तत्र कश्रिदपराधः, येन तमतिक्रम्यान्यत् प्रमाणं मृग्यते। प्रमा- णान्तरापेक्षता प्रत्युक्ता। अनन्तरफलादर्शनेन तु विरोधो' नियोगगम्येSपि तस्मित्रविशिष्टः । आनन्तर्यस्याप्रमाणार्थत्वेन तदभावः शब्देऽपि तुल्यः॥ अथ वा शब्दस्तत्र न दुष्यति फलसाधनसामथ्यें, नियोगस्तु दुष्यत्येव; न हि ततः पुरुषार्थसाधनावबोधः संभवति। तच्चेदं विघिविवेक्कभावना- विवेकाभ्यामवगन्तव्यम्। तस्मात् संबन्धज्ञानापेक्षत्वेन पदार्थान्तरैः समा- नत्वाद्विषायकार्थस्य न शक्यं विशेषेण वक्तुम्-'तन्निबन्धनः पदार्थसं- सर्ग इति। सर्व एव तु पदार्था:10 संबन्धयोग्यैः कारकादिभावैः सपदेभ्यः प्रतीता: संनिकर्षेण संसृज्यन्ते, यतो लोकाच्छब्दव्यापारावगमः । लोके च

1प्रदाशता :- A and B. 6. C omits तत्र. *प्रयुक्त्या हि-0. 7विरोधो हि-A and B. 3 व्याहते जने-O; व्यापृतिर्जने-B. 8 र्थ :- C. धिकेष्वीि-4 and B. तदर्थनिबन्धन :- A and B. 5 र्वसंसर्ग :-- A and B. 10 पदार्थसंसर्गयोग्यै :- B.

112 ब्रह्मसिद्धि:

पदैः खार्थानां प्रतिपादन संनिकर्षेण विशिष्टार्थपरतया, न सार्यमात्रप्रति- पनिपरतया। तथा च सर्वपदार्थाकाङ्क्षानिबन्धन एव संसर्ग :; सर्वे हि ते पदैरपर्यवसितरूपा: स्वरूपमात्रे प्रकाश्यन्ते। एवं पदार्थान्त रस्तुल्यत्वा- द्विषे: न विशेषेण तन्निबन्धनः संसर्गः । सर्वपदार्थनिबन्धने च संसरगे न विध्यमावेन संसर्गो नोपपद्यते। तदेवं न संसर्गार्थमवि विधिरुपास नीयः । कयं नोपासनीयः, यदा नियोगपरतयैव पदानां स्वार्थेषु 'संसर्ग- ज्ञानम्! प्रवर्तकवचनानन्तरप्रवृत्तिदर्शनन हि तद्वेतुप्रत्ययमनुमाय तत्र तस्य सामर्थ्य गम्यते; नैतत्, अप्र वर्तकेऽपि वाक्ये स्वरूपनिष्ठे संबन्धग्रहात्। संनिधापिताभिव्यतिरिक्त पाक्योपकरणमरन्यर्थिनं प्रति यदोच्यते-'चैत्रगृहे कृशानुः' इति, 'तदा ततस्तेनानयनं दृष्ट्ा गभ्यते-'इहानेनाग्रिसत्ता प्रतीता, सा चास्माद्वाक्यात्' : न च शक्यं वक्तुम्-'तत आनय' 'गच्छ वा तत्र' इति वाक्यात् प्रत्ययः; 'अगनिसत्तामात्रप्रत्यथेन 'वा क्यात् प्रबचिसिद्धेर्न वाक्यस्य नियोजनेऽपि साम्थ्य शक्यते कल्पयिनुम्। अर्थान्तरान्वये व प्रयोगप्रत्ययोपपत्तौ न विशेषान्वये प्रमाणम; अन्यथा वेदार्यों1 निष्प्रमाणक 1एव स्यादित्युक्तम् । अथ कर्तव्यताज्ञानाद्विनानर्थक्यमुच्यते ॥ ९१ ॥

प्रतिपत्तिविधौ तुल्यं यांि सैव प्रयोजनम् ॥ ९२ ॥ समानमेतदर्थ व समर्गयति चेदयम्। प्रज्ञाक्ियोपासनाधिकारसिद्धिव्यपेक्षितम् ।। ९३ ।। हन्त तईि सवरूपे तन्न वब: पर्यवस्यति ।

1 र तुल्यत्वा-B. 7 B omits तदा. 8 C omits अभि. B omits पि. 9तत्र वाक्यात-A and B: *संगतिज्ञानम्-A and B. 10 े-B. इरेके-B. 11 A omits एव ; एवं-B. पाकोपनरण- 0.

नियागकाण्ड: 113

तुल्यमेतत् समाप्तं च वाक्यं वाक्यान्तरानुगम्।।९४। नियोगानुप्रवेशोऽस्ति तावद्यदि वृथान्यथा। तच्वावबोधविध्यंशस्तावदेवं समुद्धतः ॥ ९५ ॥ अथ मन्यते-वस्तु सरूपमात्रज्ञानं कर्तव्यताज्ञानरहित प्रवृत्तिनिवृत्ति- शून्यमनर्थकम् ; प्रवृत्तिनिवृत्तिप्रयुक्ता हि वाक्यप्रवृत्तिः; अतोर्ऽर्यवश्वाय विधिः; अन्यथानर्थक्यम्। तत्रोच्यते-प्रतिपत्तिविचावपि तुल्यमानर्थक्यम; तथा हि-'एवं विधः प्रतिपत्तव्यः' इत्यपि न 'तत्स्वरूपज्ञानातिरिक्ता काचन प्रवृत्तिर्निवृत्तिवा। अथ स्वरूपज्ञानमेव प्रयोजनम्, तत् स्वरूपमात्रनिष्ठेSपि तुल्यम्। अथ प्रतिपत्तिविधि: "प्रज्ञां कुर्वीत" "स क्रतुं कुर्वीत" "आत्मेत्येवोपासीत" इत्यधिकारविधिव्यपेक्षितप्रज्ञोपासनाविषयसमर्पणेनार्थ- वान्, नानवगतविषयस्वरूपा प्रज्ञा शक्येति; स्वरूपनिष्ठमवि वचस्तार्थ वत् ; तस्य समर्पणे सुतरां सामर्थ्यम्। नन्वेव मस्य स्वरूपनिष्ठता हीयते10 नियोगानुप्रवेशिनः । स्वगतनियोगनिष्ठमपि तर्ह तन्न, नियोगान्तरानुप्रवे- शात्। अथ मतम्-सवार्थपर्यवसितमव वाक्यं वाक्यान्तरेणैकवाक्यतामु- पैति; सोडयं प्राकरणिकः संबन्ध उच्यते; अन्यथा वाक्यलक्षण एव स्यात्। एतदपि समानम् ; नियोगानुप्रवेशेऽपि न स्वरूपनिष्ठता हीयते। नन्वस्ति नियोगानुप्रवेश:, अन्यथा आनर्थक्यात्; कामम्; तच्वप्रतिपत्ति- विधिस्तु तावदानर्थक्यान्निराकृतः, 'विधेर्विनापि तस्माच्छन्दवात्तत्वावबोष- सिद्धेः । ननूत्पत्तिविधि: कर्मरूपबोधे व्यवस्थितः । यथा तच्वज्ञानविधिस्तथा बोधेऽवतिष्ठताम् । ९६ ॥ अधिकारात् प्रवृत्तिश्र मता कर्माघिकारवत्।

1नियोगोऽनु-B 7 Chand. 3-14-1. 2मन्यसे-A and B. s Brh. 1.4-7. 3विधे-B. 9मप्यस्य-A and B. 4 A and B omit अपि. 10 हीयता-B. 5 A and B omit तत्. 11 A omits विधे: ; विधि :- B. e Brh 4-4-21

114 बससिद्धि:

विषिमाचक्षते ीरा इत्येतदपि तादृशम्। कर्मसरूपावगमस्तन्र नेष्टं विषे: फलम् ॥९८॥

कि तु कार्यव्यपेक्षस्य फलवाक्येन संगतिः । इहाधिकारसंबन्धो यस्य तन्न विधीयते ॥। ९९ ।! तच्वं तच्वावबोधस्य नाविकारप्रवेशिता । न हि व्रीह्यादिविषयं प्रत्यक्षमधिकारभाकू ॥ १०० ॥

योऽष्टाकपाल:" इति; न ततः प्रवृत्तिः, अधिकारविधिनिबन्धनत्वात्तस्याः;

र्वीत" इत्यादेः । यतश्न प्रवृत्तिप्रतिपत्तिप्रयोजनभेदो' विधेः, अतोऽ- स्य लक्षणद्यमाहु :- अज्ञातज्ञापन'मपवृत्त प्रवर्तनामिति। एतदप्यसारम्; यतो नोत्पत्तिगतस्य विधायकस्य स्वरूपावगममात्रमिष्यते फलम्; अपि तथा हि-विधेः पुरुषार्थमात्रसाधनत्वेऽवबुद्धे तद्विशेषा काक्क्षायामधिकारसंबन्धो लम्यते। न 10च तत्वप्रतिपत्तिविघेरपि तदेव फलम्; यतो यस्याधिकारसंबन्ध उपासनादिविष1यस्यात्मतश्वस्य, तद- क्रियात्मत्वान्न विधिविषयः ।यत्ु तद्विषयस्त'च्वज्ञानम्, तस्य नाधिकार- संबन्ध:, ब्रीह्यादिप्रत्यक्षवत्; न हि ब्रीध्यादिस्वरूपग्राहि प्रमाणं प्रयोगैकदे श्तां 1मजते; प्रमिता नामधिकारसंबन्धान्निष्पज्ञानामिवानोवासःप्रभृतीनाम् ; वानतक्षणादिहि तक्किया नाविकारमनुप्रविशतीति ।

1प्रवर्तप्रवर्तनम्-B. a त-0. 10 B omits च. *कर्मस्वरूप. 11 यात्म-B. . Tait-Sam. 7-5-21-1. 12 यस्तु-B. * Bph. 4-4-21. 13 Bomits तत्त्पश्ञान. 'मेरे-B. 14 मजेत-B. 15 B omite ना. *प्रवर्तपरवर्तनम -- B.

नियोगकाण्ड: 115

इदानीं तृतीयप्रतिपत्तिगोचरो विधिः परास्यते, तच्वावबोधविषयत्वेन संबन्धात्; द्वितीयप्रतिपत्तिविषयो हि न तत्वावबोधविषयः, किं तु तद- भ्यासविषयः ।

सोपायमन्यत् तर्हीदं शाब्दाज्ज्ञानं विधीयते।

न हि भिन्नार्थसंसर्गरूपवाक्यार्थधीपदम् । आत्मृतच्वं निष्प्रपश्चमित्येतदपि पेलवम्: १०२ ।।

अद्वयात्म प्रकाशोऽसावनवच्छेदविभ्रमः । स्वात्मस्थितिः सुप्रशान्ता फलं तन्न विषे: पदम् ॥ १०३ ॥ तस्साधनावबोधे हि विधातृ=यापृतिर्मता अपेक्षितोपायतैव विधिरिष्टो मनीषिभिः ॥१०४।

न ब्रूम :- शब्दोत्थस्तत्व 'बोधो विधीयत इति; कि तु प्रत्यस्तमितबुद्धि- बोध्यमेदावग्रहः। अतश्राद्यो द्वितीय तद्विघबोधाभावाद्दा प्रभातृप्रमेयद्वय- विरहाद्वा ततोऽन्यः । तस्य चालौंकिकस्य प्रमाणान्तरादुत्पच्युपायस्यानवगमात् सहोपायैः शमदममननध्यानब्रह्मचर्यादिभिविधानम; यतो न शाब्दज्ञान- विषय आत्मतच्वम्। वाक्यलक्षणो हि शब्दः प्रमाणम् । तस्य च विषयो नानापदार्थसंसर्गात्मा, तदनुगमेन प्रतीतेः। तज्ज्ञानस्य 'च विविधार्थमात्र- संभेदावमासस्यात्मतत्वं निष्प्रपच्चं द्वैतलेशेनाष्यनवमृष्टं कथं गोचरः स्या दिति। एतदप्यसारम ; यतो योऽसावद्यो द्वैतलेशसंस्पर्शविकल, आत्मतच्व- बोध: सोऽवच्छेदविभ्रान्तिविरहात् तस्य स्वरूपावस्थानम्। अवच्छदकलृष- तया हि 'तदनात्मरूपेण प्रकाशते; न तु ततोऽन्यस्तव्वबोष :; "10सत्य

1णा्राह्य -B. 6तद्विधाभावा-B. 2 त्मकप्रकाशो-A. 7 C omits च. 3 तेव-B. 8सोडयमवच्छेद-A and B, *त्वावयोधो-A and B. 9तदानात्म-B. B and C omit दति. 10 Tait. 2-1-1.

बसासाद्ि: OTT ज्ञानमनन्तम्" इति श्रुतेः । आत्मत्च्वं च प्रशान्तशोकादिविश्वाशिवम्, अपहतपाप्मादिश्रुतेः । प्रकाशमानानतिशयानन्दम्, "विज्ञानमानन्दं बरक्ष" "एषोऽस्य परम आनन्दः, एतस्यैवानन्दस्यान्यानि भूतानि मात्रामुपजी वन्ति" इति श्रतिभ्यः । तथा च तत्स्वरूपस्थितिर्विश्वाशिवोपशमा निर तिशयाहादावाप्तेश् सुष्ठ प्रशान्तापरः पुरुषार्थः फलम्; उक्तं च- "आत्मलाभान्न परं विद्यते" इति। न च पुरुषार्थे फले विधायकस्य व्यापारः, सयं प्रवत्तेः । न च पुरुषार्थेऽप्यज्ञातोपाये न प्रवर्तत इति युक्तम्, यतः प्रवृत्तेः पूर्वरूपमिच्छा। तथा च तद्दारेण प्रवृच्युपदेश कचित्-"अथातो धर्मजिज्ञासा' । तथा "शयो हि यदिच्छति स तत करोति" इत्युक्तम्। अपि च अज्ञातोपाये चेन्न प्रवर्तते, अवश्यमुपायज्ञापनया तत्र प्रवर्त्य:10 फलमुद्दिश्य; तावता च तत्रापिं प्रवृत्तिसिद्धेर्न विधायकस्य तत्र व्यापार आश्रयितव्यः; तदुक्तम्-"1तस्य लिप्सार्थलक्षणा" इति। तस्मात् फलसाधन घव विधिव्यापारः । ननु फलवत्यप्यर्थलक्षणा प्रवृत्तिः क तर्हि विधिव्यापारः१ इत्यंभावे । नैतत् सारम; यतो यथैव साधन सामान्येऽर्थात् प्रवृत्तिः, तथेत्यंभावसामान्येऽपि; यतो नाननु13ग्राइकं साधन समर्थम्। अथ तद्विशेषे प्रवर्त्यः, साधनविशेषेऽपि तथास्तु । अपि च 14अपक्षितोपायतेव विधिः, तस्या अप्रवत्तप्रवर्तनालक्षणत्वाद, प्रवत्तिहतोश धर्मस्य प्रवर्तनाशन्दाभिघेयत्वात्, इष्टतायास्तत्साधनतायाश्वान्यस्य प्रवृत्तिहेतो. रमावाद, इष्टतायाश्र प्रमाणान्तरावसेयत्वात् स्यं प्रवृच्ेः जानात्येवासी 'मयैतत् कर्तव्यम् इति नेष्टतायामपरवृत्तप्रवर्त1नात्म; इष्टसाधनतारयां तु

हेतुत्वम् । अतः सा शब्द प्रमाणिका सती विधिरिति गीयते। अनुतिष्ठ 1 Brh. 8.9-28-7. º Vidh-Vi. p. 460. * Brh. 4 8-32. 3 ्त्या-A. 3 मानन्द :-- B i1 A omits तत्र. *मानिर-0. 18 Mim-Su. 4-1-2. 5 Apa-adhyatma 2. 13 प्रहं-0. . C'-omit स्य. 1 आकाडिसो-A and B. 7 Mim-Ba. I-1-1. 15 तंनत्व-A and B. A adde इति. 16 प्रामा-B.

नियागकाण्ड: 117

तश्न साधनमनुष्ठेयं प्रवृत्तिहेतुः; न सवमावसिद्धम् । तेनानुतिष्ठतः साधनताविधि: । अतोऽनुष्ठानं साधनविषयमेव विधायकाच्छब्दाद्रम्यते।

ननु अध्यवसायः, आकृतम्, आद्या प्रवृत्तिः, कालत्रय'वियुक्तं प्रवृत्तिमात्रम, अज्ञातक्रियाकर्तृसंबन्धः इति विधिविदो विधि व्याचक्षते। नैतत् सारम् ;यतोSघ्य- वसायादीनामेव हेतुरत्र मृग्यते; स च नान्योऽपेक्षितोपायतायाः; न च ते निरस्त- हेतवः । स्यादेतत्-अभिधानमेषां हेतुः। तच्च वार्तम; अभिषानाद्धि प्रतीति- रेषां स्यात्, नोत्पत्तिः; न हि प्रतीतिमात्रेण घटादयः प्रवृत्तिहेतव इत्यादि वर्णित विधिविवेके। अथवा-नाभिधानतः ; न च शब्दादध्यवसायादिः, ज्ञापकत्वात् अव्युत्पन्नप्रवृत्तिप्रसङ्गादित्यादि तनैवोक्तम् । अथवा 'यो मन्यते-'मयेदं कर्तव्यम्' इति यतोऽध्यवसायः 'नियुक्तोऽस्मि' इति थतो बुद्धि: 'स नियोगो विधिशब्दपर्याय इति, तं प्रत्युच्यते; 'तत एवा- पेक्षितोपायत्वात् 'कर्तव्यम्' इत्यध्यवसायः; तथा हि-कर्तुरिष्टाम्युपाये कर्तव्यम्' इति लोके बुद्धि :; तदमावे तु 'अकर्तव्यम्' इत्यन्वयव्यतिरेका- भ्याम्। ते च तद्विषये 'गम्येते। "तथा 'नियुक्तोऽस्मि' इति12 'प्रवर्तितोऽसि्ि' इति सवात्मप्रवृत्तिहेतुप्रतीतिः; न च सोऽन्य इष्ाभ्युपायतायाः; न रल दष्टसामथ्य15कस्माद्विना हेतुनाहेतुरिति युक्तिमत्; न हि तं परित्यज्य लौकिकमलौकिककरपने प्रमाणमस्ति। कुतश्रः नामिधानतः; न खल्व- लौकिकस्याभिधानं संभवति, संबन्धाग्रहादित्युक्तम् । अथ वा ततो हयध्यव- सायप्रारम्भानुष्ठानपरिममापनाः, अपक्षितोपायत्वात्; तत्सद्भाव एव नियुक्त- 1प्रवृत्तेः यस्य कस्यचिन्नियोगादप्रवृत्तेः ।

1 नियुक्तं-B. C adds iहि. 2 0 omits च. 10 गम्यते-B. 3दिज्ञापक-A and B. 11 तथाहि-4. योऽपि-A and B. 12 A and B omit इति. 5 ममेद-A and B. 13प्रोपाय-A and B. ० सीनयोगवि :~ B. 14 ्योडकस्मा-9 ; ्थ्योतस्मा-C. 7अत-B. 15 कस्य-B. 8प्रस्यास्य-A and B.

18 ब्रह्मसिद्धि: स्यादेतत्-'कर्तव्यम्' इति प्रत्ययात् प्रवर्तते; अन्यथा कर्तव्यं न कृतं स्यात्। तच्च न, नाकस्मात् कर्तव्यप्रत्ययोत्पादः ; स हि सार्थावाप्ति नेमित्तः । स्यादेतत्-शब्दादेव कर्तव्यतावुद्धिः। तत्रोच्यते-नाभिधा- नतः; न शब्दात् कर्तव्यताबुद्धिः; नियोगो हि शब्दार्थः; स हि नियोककृधर्मः स्वतन्त्रों वा स्थान; कर्तव्यता तु विषयधर्मः। अथ विषय धर्मं नियोगं ब्रपात, प्राप्तमपिक्षितोपायत्वम। अथ नियोगात् कर्तव्यता स्यात् ; एवमपि न तस्यां शब्द: प्रमाणम, साक्षात तस्य नियोगाभिधायि- त्वात्। नाव्यर्थात, अकतैव्ये प्यनाप्तनियोगदर्शनात। अथ नियोगस्य कार्यता गम्यने; तन्निर्प्पातिश्र विपयनिप्पच्यधनिंति विषये कर्तव्यताव गमः। तदसत्, विषये कार्यता प्रतीतलोंक; तथा हि 'गोर्दुहतां त्वया इति नियोगे अन्येन दुग्धायां न पुनर्दोहमारभत, विषयस्थ कार्यताप्रतातेः 5तस्य निप्पादितत्वात् न चान्यनैय नियोगा निप्पादितः, तस्यानियुक्त- त्वात; तत्र नियोगसिद्धये पुनर्दोहारम्भः स्थात। विस्तरेण चायमर्थो विधिविवेके विचारित "हत्यलमतिप्रसङ्गेन। स्यादेतत् अस्य ज्ञानस्य मोदासाधनत्वाद्विधानम; विद्यासाध्यो हि माक्ष: शयते-"विद्यया तदाराहन्ति"" ""विद्यवामृतमश्नुते" "1यस्त मात्मानमनुिद्य विजानाति स सर्वाश्र लोकानामोति सर्वाक्र कामान्" तथा "1स यदि पितृलोककामा "भवति संकल्पादेवास्य पितरः समु त्तिष्ठन्ति" इत्यादि । न च साध्यत्वेप्यन्तवश्वम, शब्दगम्यत्वादना- वृत्ते :- ""न च पुनरावर्तते" ईति । न द्येष "तर्कगम्यः, येन तर्के- आास्य तच्वं व्यवस्थाव्येत; शव्दगम्यस्य तु शब्दादेव तत्वव्यवस्था।

1 त्वात् -- B. Tan 11. 2 A and B omit कर्तव्यता. 10 (f. Chand. 8-7-1. 3ताधियम :- B. 11 A omits स: B omits स सर्वाश्र . C omits ता. लांकानाप्रोति. 5 तस्या:C. 12 Chand. 8-2-1. इत्यलं प्रसक्गेन-A und B. 13 A nnd B omit भवातै. 14 Chand. 8-15-1. 8. ती-B. 15 कर्मगम्य: -B.

नियोगकाण्ड: 119

अनन्तविद्यासाध्यत्वाद्वानन्तत्वम् ; क्षणिकत्वेऽपि च विज्ञानस्य संततिरूपेणान- न्तत्वम्। तत्राहु :- न च मोक्षः फलं तस्य साध्यो मोक्षो न चापरः ॥ १०५ ॥ अविद्यास्तमयो मोक्ष: सा संसार उदाहता।

विद्यैव चाइया शान्ता तदस्तमय उच्यते ॥ १०६ ॥

कः पुनरेष मोक्षः! यद्यनागतदेहेन्द्रियबुद्यनुत्पादः "2अशरीरं वाव सन्तं न प्रियाप्रिये स्पृशतः"-इति दर्शनात्, स प्रागमावो न साध्यः। अथ बक्मपाप्तिः, सा चैत्रग्रामयोरिव वा स्याजीवत्रक्षणोमीर्गश्रुतिभ्य :-

"शतं चैका च हृदयस्य नाख्य- स्ासां मू्घोनमभि निस्सतैका।

तयोर्ध्वमायन्नमृतत्वमेति-"

"*स यावत् क्षिप्येन्मनस्तावदादित्यं गच्छत्येतद्वै खलु लोकद्वारम्" तथा "6तेऽचिषमभिसंभवन्ति अर्चिषोऽ'ह" इत्यादि; यथा वा मंधुनि नानाकुसुमरसानां समुद्रे च नदीनां प्राप्तिरविभागलक्षणा तथा स्यात्, "यथा लोके मधुकतो मधु कुर्वन्ति" १इति, "10यथा साम्येमा नद्यः" इति दर्शनात; कार्यस्य वा कारणभावापत्तिः, "1तथा विद्वान् पुण्यपापे विधूय निरञ्जनः परमं साम्यमुपैति" इति श्रुतेः; तद्रूपपरिणामलक्षणा वा योगव्याघवत्, "1स यो ह वै तत् परमं बझ्म वेद बहमैव भवति" इति दर्शनात् "1बक्ष संपद्यत" इति च; स्फटिकस्येव" रागापकर्षणेन

1 C omits अपि च. 8 Cf. Chänd. 6-9-1. Chand. 8-12-1. 9 A and Bomit इति 3 A and B omit aा, 10 Chand. 6-10-1. * Katha. 2-8-16. 11 Mund. 3-1-3. 5 Chand. 8-6-5. 1s Mund. 8-2-9. . Brb. 6-2-15. 13 Bra-Bi. 6. "बोडहं --- B. 14स्येवोपरागा-A and B,

नियोगकाण्ड: 121

नात्मनामैश्वर्य स्यात्: न्यूनत्वेन ब्रक्षरूपापत्तिन सवाराज्यम्; तथा हि- प्रशशब्दवाच्यः परमेश्वरस्तेषामधिपतिः स्यात; तथा चान्यराजता; तत्र बान्तवत्वं श्रयते-"2अथ येऽन्यथातो विदुः, अन्यराजानस्ते क्षय्यलोका भवन्ति" हृति; उपपद्यते च, परमेश्वरेच्छया न्यूनैश्वर्याणामैश्वर्यप्रच्युति- दर्शनालोके समत्वस्य त्वनपपत्तिरेव युगपत्; एकश्रेत् सर्वाधिपतिः सबस्य प्रशासिता, परः किं कुर्वश्नी'शः स्यात्! विरोधाच्च; न खल्वेषा मेकमतित्वे हेतुरस्ति ; तत्रैकस्मिन् वस्तुनि विरुद्धाभिप्राययोरेकामिप्रायानु- विधायित्वे तस्येतरस्यानीश्वरत्वम्; उभयाभिपायानुविधानं न, विरोधात्; उम- योरननुविधानेऽनीश्वरत्वमुभयोः । कार्यासिद्धिश्रेदैकमत्ये' हेतुः परिषद्वव अन्यथा तस्यासिद्धे रिति चेत्, प्रत्येकमनीश्वरत्वम्। अथ पर्यायेणैश्वर्य- भविरोधायाच्यते, अन्तवत्ता; जगत्सर्गस्य चासंमवान्न बक्मतुल्यमैश्ववर्यम्; यतः पर एव जगत्सगें भ्यते; तदुपासनेन सर्गोत्तरकालोऽपवर्ग इति। तस्मात् स्फटिकस्येव रागाद्पकर्षणेन स्वरूपाविर्भावो ब्रह्मपाप्ति: बक्षरूपत्वा द्विज्ञानात्मनः; तथा च. "परं ज्योतिरुपसंपद्य सेन रूपेणामिनिष्पद्यते" इत्युक्तम्, 1अन्यरूपनिष्यत्तौ खवशब्दानुपपत्तेः। निप्पद्मानस्यामेदात् संबन्धाद्ोपपत्तिरिति चेत; न, विशेषणानर्थक्यात् सर्वस्व तस्य निष्पद्यमा- नत्य स्वत्वाद; तत्र यथा मलापगमे शुक्कमेव सडसं 'श५ जातम्' इत्युच्यते तथा मोहावरणविगमे स्वरूपाविर्भावे "9 स्वेन रूपेणामिनिष्पयते" इत्यु च्यते; तथा "11बसैव सन् ब्रझ्माप्येति" दति। तदेवं सरूपस्त्रितिलक्ष- णत्वान्मोक्षस्य न कार्यता, प्रागपि स्वरूपस्य मावात; आगन्तुकस्यास्वरू- पत्वात् । न चान्यत्म्, यतोऽविद्यापगम एवोक्ेन प्रकारेण मुक्तिः । अविधा संसार :; विद्यै1व चाविद्यानिवृत्तिः यद्यग्रहणमविद्या, यतो भाव

1मान्त-B. 4सिाद्धारि-A and B. * Ohand. 7-25-2. e Chand. 8-3-4, 3 A and B omit इति 10 अस्या रूप-B. सर्वस्य-B; समस्य-A. 11 Brh. 4-4-6. शर :- A and B. 12 विगम-A and B. रनुदिधाने-A and B. 13 विदयैव चा-B. w हे :- A and B.

122 ब्रम्मसिद्धि:

एवाभावव्यावृत्तिः; अथ विपर्यासः, तथापि विरोधितत्त्वज्ञानोदय एव तन्निवृत्तिः; न हि शुक्तिकाज्ञानोत्पादादन्या रजतज्ञाननिवृत्तिस्तत्साध्या प्रं- वत्नान्तरसाध्या वा, तयोर्यौगपद्यान् प्रयत्नान्तरनपेक्षणाच्च। तथा 2च विद्या- बक्ष पाप्त्योस्तुल्य कालता श्रयते-"बह्म वेद वझ्ैव मवति" 'इति, तथा "6आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान्, न विभेति" " तदात्मानमेवावेदहं बझ्षा स्मीति ; तस्मात्तत्® सर्वममवत्," "शतत्र को मोहः कः शोक एकत्व- मनुपश्यतः" वेद-भवति, विद्वान् न विभेति, को मोहःपश्यतः-इति पार्वापर्या- श्रवणात् । यत्तु क्वचित् पौर्वापर्यं तत् 'व्यादाय खपिति' इति यथा। नन्वेकत्वे तुल्यकालताप्यनुपपन्ना; न, एकस्यापि वस्तुनो भावाभाव- रूपेण व्यपदेशात्, 1चथा-'यदा घटो नश्यति तदा कपालानि11 जायन्ते' इति । कथ तहि मार्गाविभाग12सर्गाप्ययैश्वर्यश्रतयः१ तत्राहु :- न मार्गश्रुतयो निरुपाधि13विशुद्धबक्षविद्याविषयाः; यत्र हि सर्वोपाधिविशुद्ध- मस्थूलादिकं ब्रह्मोपास्यम्, तत्र "1बश्ैव सन् बझ्माप्येति" "1न तस्मात् प्राणा उत्क्रामन्ति, अत्रैव समवनीयन्ते" इति प्राणानुत्कमणेन16 विज्ञा- नात्मन एवा गनिरुच्यते; न हि 18तदगमने तदुपाधेस्तस्य ब्रक्षणो भेदेन विज्ञानात्मत्वम्! यत्र 'तु "2मनोमयः प्राणशरीरो भारूपः " इीत सोपाध्यु म्,21 तद्विषयास्ताः । तत्र च न परं बह्म गन्तव्यम्; किं ताई! कार्यब्रझ्मलोकः ; यत्रतच्छ्यते -- "22अरश्व ह वै ण्यश्चार्णवौ बझ्लोके तृतीय

1एवाविद्यानिव्ृत्ति :- B. 12 विभाग :-- B. 2 A and B omit च. 13 A and B omit fa. 3 कार्यता-B. 14 Brh. 4-4-6. Mond. 9-2-9. 15 Cf. Nrs .- Utta. 5. 5 A and B omit इति. 16 C adds fि. * Tait. 2-4-1. 17 एव गति-B. 7 Brh. 1-4-10. 18 तदवममे-B. तस्मात्सर्य-B. 19 O omite तृ. . Tie. 7. 10 Chand. 3-14-2. 10 A and B omit बया. " E्व :- B. 1 लारि -R. 2s Chand. 8-5-3.

नियोगकाण्ड: :123

स्या'मिता दिवि तदैरंमदीयं सरस्तदश्वत्थः सोमसवनस्तदपरानिता पूर्वक्षणः प्रमुविभितं हिरण्मयं वेश्म" इति2 । तथा चाबहविदामपि तद्गति• शवणम्-"थये चामी अरण्ये श्रद्धां सत्यं तप इत्युपासते" इति। पर- अहप्राप्तिस्तु नातकविदां युज्यने,

"विद्यया तदारोहन्ति यत्र कामाः परागताः । न तत्र दक्षिणा यान्ति नाविद्वांसस्तपखिनः" । इति, तथा "'तमेव विदित्वाति मृत्युमेति" इति वचनात्। अपुनरावृति श्रुतिस्तर्हि कथम्? अत्र केचिन्मन्यन्ते-क्रममुक्त्याश्रयणात तत्पाप्य तत्रा- त्पन्ननिरुपाधितच्वज्ञाना: परं पदमश्नुवते; यशोक्तम्- " वेदान्तविज्ञानसुनिश्धितार्याः संन्यासयोगाद्यतयः शुद्धसच्वाः। ते असलोकेंद् परान्तकाले परामृता: परिमुच्या्ति सर्वे ।।" बझलोकेंप्थिति कार्यत्रश्मलोकनिर्देशः, बहुवचनात् तत्रावयवद्वारेण बहु- त्वोपपत्तेः । परान्तकालो महाप्रलयो ब्रम्मणः सवाधिकारपर्यवसानम्, तास्मिन परामृता: परबक्रूपेणामृताः सन्तः संन्यासयोगात् भेदेन परमेश्वरे सवकृतानां कर्मणां फलानां च संन्यासात् योगाच्च सर्वमिदं कर्त्रि पस् इत्युपासनात्। तथा च स्मृतिः "8वक्षणा सह ते सरवें संप्राप्ते प्रतिसंचरे । परस्यान्ते कृतात्मानः प्रविशन्ति परं पदम् ॥" अन्ये तु मन्यन्ते-यथा चन्द्रलोके यावत्संपातमुषित्वा स्थित एव तस्मिन् भुक्तमोगा भावर्तन्ते नैवं स्थित एव बझ्मलोके तत आवृत्तिः; किं तु तत्प्रलय-

1 मृतो-B. 5 Śvěta. 3-8. 2 A and B omit रति. 6 Mund. 8-3-4. 3 Brh. 6-2-15. 7 A and B omit स. Kūrma. I Khanda 12-269.

124 बहसिद्धिः

पर्यवसाना तत्र स्थितिः ; तत्प्रलये हि न तत आवृत्तो भवति ; ततश्रा- नावत्ति: श्रयते। तथा च " 'इम मानवमावर्त नावर्तन्ते" इति 'इम्, इह' इति विशेषणम् "अमृतत्वमेति" इत्यमृतत्वमापेक्षिकम्, यथा-'अमृता दरेवाः' इति। 5तथा च पौराणिक स्परणम्-"'आभूतसंछ्ठवं स्थानममृतत्वं हि भाष्यते" इति। यत्तु मन्यते-सर्वगतत्वेSपि ब्रह्मणो विकृताविकृतत्वभेदः; 1ततश्र देशमेदः; तथा चाविकृतस्य ब्रह्मणो देशभेदःश्रयते-"11अथ यदतः परो दिवो ज्योतिर्दीप्यते" इति । अतोऽविकृतस्य नियतदेशस्य ब्रक्षणः प्राप्तये युज्यते मार्गविशेषः । तत् संप्रधार्यम्। न तावदनुत्पन्नाद्वयविशुद्ध- 12विद्यस्यायं 1मार्गः, ब्रह्मविदः श्रवणाद्; नापि विद्यावतः, विद्योदये निरिलमेदोच्छेदादिति। मधुनदीनिदर्शनाविभागश्रुति1रपि विवेकज्ञानाभाव- परा, न तु तद्विध एवाविभागः । सर्गभ्ुतयोऽपि न सर्गपराः; कि तर्हि ? एकात्मतच्वप्रतिपत्ति प्रधानाः । ततस्तदनुगुणतयैव तासामर्थव्यवस्थानम्, न तु16 तद्वि- रोधेन ; तथा हि-" "कस्मिन्न भगवो विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञांत भवति?" "16सदेव सोम्वेदमग्र आसीदेकमेवाद्वितीयम्" इत्येकत्वेनोपक्रमात् "1ऐतदात्म्यमिदं सर्वम् ; तत् सत्यम्, स आत्मा, तच्वमसि" इत्युपसंहारा- देकत्वेनैवैकात्म्यतच्वप्रतिपत्तिपरमेकमिद वाक्यं गम्यते। तत्र यद्यपरस्तेज :- प्रभृतितच्त्र2सर्गः सत्यतया विधीयेत, वाक्यभेदः स्यात्। अतो यथोपांशु- याजवाक्येऽजामित्वोपक्रमोपसहारे 421विष्णुरुपांशु यष्टव्यः" इत्यादीनि वचांसि

1 Chand. 4-15-5. 12 Comits विद्य.

2 A atd B omit इति. 13 मार्गे-C.

णात् -- C. 14 निदर्शविभागदर्शनश्रुति-B.

Chand. 8-6-6. 25 अतस्त -- C.

5 यथा च-B. 16 A and B omit तृ.

6कं-A and E. 17 Mund. 1-1-3. 7 Visnu. 2-8-96. 18 Chand. 6-2-1. च्सते -- 0 19 Chand. 6-8-7. ये त् मन्यन्ते-A and C; 20 सत्व-C. 19 B omits ततंथ देशमर :. 21 Tait. Sam. 2-6.6.

1Chanc. 3-13-7.

नियोगकाण्ड: 125

्यभेददोषात् प्टथग्विधित्वमलभमानानि तादथ्यांततदानुकूल्येन स्तुत्यर्यतया यवतिष्ठन्ते, तथा सर्गश्रुतयोऽप्येकत्वोपायतया। न च विपरीत शक्यं क्तुम्-एकत्वश्रुतिरेव भेदप्रतिपच्यर्थेति, सर्वत्रकत्वनोपक्रमात् उपसंहाराच; नोपक्रम्यते येन चोपसंहियते स'वाक्यार्थः; भेदप्रतिपत्तेश्राफलत्वान; एकत्व- तिपन्तेस्तु दष्ट श्रुतं च फलं शोकादिनिवृत्तिः, विशुद्कात्म्यदर्शनेन3 दवगमात् "'तत्र को मोहः कः शोक एकत्वमनुपश्यतः" इति श्रव- पत् ; फलवदङ्गता चाफलस्य। उपायत्वं च ; न5 चेंद जगदसन्मूलम् ; कि तर्हि? अद्वितीयैक सन्मूलम् । कारणा'व्यतिरेकाच्च कार्यस्य सदेकमेवेदम्, पठादिवत् ; मृद्रूपेण हि घटादयो नैकत्वमतिकरामन्ति। नन्वेवं मुख्य एव कार्यकारणभाव उक्तः स्यात्। नैतत्, एकत्वावतारोपायमात्रत्वात; न वल्वत्र कार्यकारणभाव एव प्रतिपाद्यः, येनासौ यथाशब्दं मुख्य एव गह्येत ; एकत्वोपायत्वादित्युक्तम् । एकत्वं चानेनोपायेनावतार्यते पुरुषः8। म च मुख्यः प्रधानविरोधी। "एकमेवाद्वितीयम्" इति पुनः उुन: श्रुतेः सर्वभेदनिरासपरत्वान्न1 शक्यं वक्तुम-कारणात्मनैकत्वम्, कार्यात्मना नानात्वम "तत् सत्यम्, स आत्मा" इति च कारणस्येव सत्यत्वा गरणात्; अन्यत्र च " "इन्द्रो मायामिः" इति भेदस्य माया यत्व श्तेः; साक्षाच्च भेदाभावस्य श्रवणात्- "1नेह नानास्ति किंचन १' इति ; भेदाभेद्योश्र विरोधात् प्रागनुप- पत्तेर्वर्णितत्वात्। तदविरोषेन वर्ण्यते तदुपादानमात्रतया भेदविकलपस्य, बिम्ब- प्रतिबिम्बवत् वर्णपदवाक्यादिवच्च15। यथा हि न विम्बात् प्रतिबिम्बानामुत्पतति- रनोनारूपाणाम्, बिम्बोपादानमात्रतया प्रतिबिम्बभेदविकल्पस्य; न हि निम्बात

1 वाक्यार्थद्भेद-B. 8 षस्य च-B. 2से-B. 9 Chand. 6-2-1, 2. 3 A and Bomit न. 10 A and Badd .

• 1sa. 7. 11 Chand. 6-8-7. 5 नेदं-A and B. Brh. 2-5-19. B omit किं ताह ? अद्विर्तायक- 13 वगम्पत्व-B. सम्मलम्. 24 Brh. 4-4-19. 15 B omits प.

126 ब्रस्यसिद्धि: परस्परतो वा1 व्यावृत्तानि कांनिचिद्धस्तूनि2 प्रतिबिम्बानि; बिम्बोपादानं तु सभ्नाना निर्भासमात्रम् ; तथा न वर्णेभ्यः पदवाक्यप्रकरणादीनि कानिचि- दस्तूनि सन्ति, तदुपादानमात्रत्वात्ततकल्पनायाः 'वर्णम्यः 'पदानि निष्प- दन्ते, पदेभ्यो वाक्यम्' इत्युच्यते। अपि7 च समेऽपि साष्टिः श्रूयते- "न तत्र रथा न रथयोगा न पन्थानो मवन्ति, अथ रथान् रथयोगान्, पथ्ः सृजते" इति ; तद्द'देषा स्यात, अन्यपरत्वात्; सयमेक ८10वाचा- रम्मणं विकारो नामधेयम्" इति विकारासत्यत1या न पारमार्थिकीत्युक्तम्। ऐश्वर्यश्रुतिष्वपि सगुणविद्याविपाकोऽयं श्रूयते-"12स एकधा भवति त्रिधा भवति13" "14सर्वांश्च कामानामोति" "15स खराड् भवति" इति, न तु मोक्ष ; स हि निरुपाविव्रक्षविद्यानिमित्त एव । यदपि कचिदपुनराष्ठतत्ति- अवणम्, तस्यापि दयी गतिर्व्याख्यातेत्येकं दर्शनम् अन्ये तु मन्यन्ते-आविर्मृतबह्मरूपो ब्रह्मणः सर्वात्मत्वात् सर्वेशितृं16. त्वान्च सर्वोपभोगानां च भोकतृत्वात् तदानन्दमात्रारूपत्वाद्देवाद्यानन्दानां "स सर्वाश्र लोकानामोति सर्वाक्र कामान्" ""5स खराड् भवति" इति तस्य तत्संकीर्तनं बक्षरूपाविर्भावलक्षणमोक्षप्रशंसार्थम्।ननु1 सर्वात्मत्वेन सर्वकरा- मावांशी सर्वशोकमोहाद्याप्तिरपि स्यात् ; न, 20तेषामब्ह्मरूपत्वात् अविद्याध्यस्त- लात; ज्ञानैश्वर्यानन्दभोगास्तु ब्ह्मणो रूपम्, "2]विज्ञानमानन्दं बल्म" "22नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टा" "2एतस्यैवानन्दस्यान्यानि भूतानि मात्रामुपजी-

1 B omits वा. 13 C adds इति.

*C omits वस्ताने. 14 Chand. 8-7-1.

3 0 adds च. 15 Chand. 7-25-2.

*सु त-A. 16 A and B omit &.

5 पद-A and B. 17 माल-B and C.

6त-Aand B. 18 Chand. 8-7-1; सवान् लोकान

A and Bomit आप. -A and B.

Brh. 4-9-10, 19 A and B add च. 20 एतेषां-A and .

10 Chand. 6-1-4. 21 Brh. 3-9-28-7.

11 सत्यता-C. ** Brh. 3-7-28.

नियोगकाण्ड: 127

वन्ति" "'सर्वस्येशानः" "एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि" इत्यादिश्रुतिम्यः । तथा च यर्रिकचिदीश्वरत्वं यब विज्ञानं यश्रानन्दो ब्रम्माविड स्थावरान्तेषु मूतेषु ब्रह्मणि तानि ; तान्याविर्भतनस्मस्व रूपः समश्नुत इति युक्कम्! शोकादयस्त्वविद्याथ्यस्ता* न बझरूपम्; वे कथमाविर्भूत'बम्मस्वरूपमा- स्कन्देयु :: ननु प्रपभशून्यस्वाद्वैतस्य 'मसरूपस्य ज्ञेयाभावादीशितव्याभावाच वि'ज्ञानमैश्वर्य चानुपपत्नम् : तत्र "'सर्वज्ञः" "'सर्वेश्वरः " इत्यपि श्रुवी समाधेये एव। नैतत् सारम् ; यतो नेशितव्यकतमीश्वरत्वम्, ज्ञेयकृतं ना ज्ञातृत्वम; किं तु सिद्धेन ज्ञानरूपेण सिद्धया 10चेशनशक्त्या ज्ञेयमवा1 भोति, ईशितव्यं च विनियुद्े प्रशास्ति च, प्रकाश12दाहवत्; सिद्धेन हि प्रक्रा- शरूपेण प्रकाश्यं प्रकाशयति विवखान् ; नतु 1प्रकाश्याधीनं तस्य प्रक्ा- शरूपम्, दाय्ाघीना वा अग्रेर्दाहशक्तिः । तथा च तच्चैतन्येनैव1 कृत्त्नस्य प्रपश्वस्यावभासनात् "15तस्य भासा सर्वमिदं विभाति" "1नान्योSतोऽस्ति दष्टा" इत्यादिश्रुतेः सर्वज्ञत्वम् ; सर्वेश्वरत्वमपि तदैश्वर्येणैव यथायथमीश्वरै- रीशितव्यानामीशनात्; एवं च "1एव मूंताधिपतिः" "1एष लोकपालः" इति बझेन्द्रयमादीनां 10चैश्वर्यमुक्तम्। सर्वकामावा्विश्र तदीयत्वादेवाय्या नन्दस्य9; कामेष्वानन्द2प्राप्त्या कामा 2आप्ा भवन्ति, न स्वरूपेण। एवं * 2स तत्र पर्येति जक्षन् कीडन् रममाण: स्त्रीमिया" इति वर्णनीवम्,

1 Brh. 5-6.1. 12 शंदाइकवत्-A; शाददाहकनत * Brh. 3-8-9. -B. 3 A and Bomit स्व. 13 प्रा-B. 'सं-B. 14 A adds g. 5 A and B add गुद्ध. I Katha. 5-16. B omite श्रह्मरूपस्य. Brh. 3-7-23. ' A and B omit वि. 17 Brh. 4 4-22. 'A and Badd यः; Mupd. r8 Kans. 3-8. 1-1-9. 19 रस्व-B, .Mand. 6. 20 Badde स्य. 10 C omite 4. * अवाप्ता -0. 11 C omits अव. " Chad. 8-12-3.

128 बक्षसिद्धि: तद्विषयानन्दभोगात्, न तु स्त्यादियोगः; यथा "1आत्मरतिरात्मक्राड आत्ममिथुनः" इति ; न हि मुख्यमात्मक्रीडत्वमात्ममिथुनत्वं वा संभवति। यतश्रानवच्छिन्नानि तदीयान्येव सर्वभूतेषु ज्ञानादीनि कल्पितावच्छेदानि, अतो यत्र यत्र नात्यन्तमवच्छेद: समुत्कर्षात्तेषां तानि तानि प्रत्यासत्तेर्भूता- न्यात्मत्वेन मगवानुक्त्वा-"मुनीनामप्यहं व्यासः" इत्यादि, उपसंजहार- "'यद्यद्विभूतिमत्सच्वम्" इति । तथा "अदृष्टं द्रष्ट, अश्रुतं श्रोतृ" इत्यादि, सर्वमूतदर्शनादीनां तच्चैतन्यनिबन्धनत्वात्। अन्ये त्वाहुः-यावान् कश्चित परस्मिन्नामरूपाश्रयो व्यपदेशः सर्वोड- सावाध्यानाय; यथा "योऽसावादित्ये पुरुषः" "7हिरण्यश्मश्रुः" इत्यादि; न हि खमहिमप्रतिष्ठस्य परस्य देशविशेषावरोधः, सर्वविशेषातिगस्य च रूप- विशेषयोग :; परश्रैषः, सर्वपाप्मोदयश्रुतेः-"उदितः सर्वेभ्यः पाप्मभ्यः" इति ; आध्यानं तु तथा विधीयते ; तथा सर्वज्ञत्वाद्यपि द्रष्टव्यमिति । तदेवं बक्मात्मनस्तदूपाविथर्भावस्तत्प्राप्तिः, स मोक्षः; सा च विद्यैव; तस्मान्न साध्यो मोक्षः, न च विद्याया अन्य इति पुष्कलम्। अथ मतम्-मा मून्मोक्ष: साध्यः; बन्धहेतुक्षयस्तु साध्यते ; तत्सा- धनमात्मदर्शन स्यात्। श्रूयते च तस्य फलं बन्धहेतूनां कर्मणां क्षय :- '1क्षीयन्ते चास्य कर्माणि ता्मिन् दष्टे परावरे"; तथा "1तद्यथेषीका तूलमओ प्रोत प्रदूयेन एवं हास्य सर्वे पाप्मानः प्रद्यन्ते" पाप्मशब्देन पुण्यमपि संगुद्दीतम्, सावद्यफलत्वात्। अन्यत्र च "12नैतं सेतुमहोरात्रे तरतो "न जरा न मृत्युर्न शोको न सुकृतं न दुफ्कृतम्" 14इत्युपक्रम्य

1 Chand. 7-25-2. 9रभवप्राप्तिरमोक्ष :- A and B. Gita. 10-37. 10 Mand 2-2-8. इत्यप-A and B 1 Chand. 5-24-3. * erra. 10-41. 2 Chand. 8-4-1. 5 Brh. 3-8-11. 13 A aud B omit न जग न मूतयुर्न Brh. 3-9-12. शोक :. ' Chand. 1-6-6. *इत्यनुफ्रम्य-A and B. * CL. Chänd, 1-6-7.

नियोगकाण्ड: 129

"1सब पाप्मानोऽतो निवर्सन्ते" इत्युपसंहारात्। न च तक्षकयमन्त- रेण क्षेमप्राप्तिः । अतोऽवश्यकर्तव्यः । न चादतफलस्य कर्मणो न क्षयः, प्रायश्चित्तानां दोषसंयोगेन चोद्यमानानां तक्क्षय फलत्वात्। तस्मातं प्रायश्वि- शैरिवं विद्यया बन्चहेतुक्षयः साध्यत; 'सैव 'च मुक्तिः, बन्धन विश्केषार्य- खवान्सुचेः । एवं च नान्तवच्वदोषः, प्रध्वसस्य कार्यस्याप्यविनाशाद। 'तत्रोच्यते- प्राथश्चिचदिशा बन्धहेतूच्छेदोऽपि नो ततः। सर्वाविद्यापविलये न च्छेदमवशिष्यते: १०७ ॥ बन्वहेतुरविद्यात्मा विद्यायां साखमागता।१०७२। वन्वदेतुध्वंसोऽपि नात्मदर्शनसाध्यः; तद्धि'विदघदेव निरिेलाविद्याव्यवहार-13 प्रविलयम् उदीयते। कर्मफलमोगविभागश्वाविद्योपादानः ; तत्रानवयवेना न्मूलितायामविद्याया12 न च्छेतव्यमस्ति; अविद्याध्यस्ानि हि कर्माणि तत्समुच्छदे विद्यया समुच्छित्ान्येव मवन्ति। तद्विपाकस्वावकाश एव नास्त्यह्वैतमात्म- तर्वं पश्यतः, मेददर्शनाश्रयत्वात्तस्य। यतश्राविद्योच्छेदेनैव कमो च्छेद:, अतस्तुल्यवत् संशयविपर्यासाम्यां प्रसंख्यातानि कर्माणि- "14मिद्यते हृदयग्रन्थिश्छिद्यन्ते सर्वसंशयाः । क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन् दष्टे परावरे ॥" नन्वेवं कर्मक्षयाम्युपगमे तच्वदर्शनसमनन्तर"मेव मुक्तिः स्यात्, देहपातप्रतीक्षा; "1तस्य तावदेव चिर यावन विमोक्येऽथ संपत्ये"" इसि देहपातप्रतक्षिाश्षुतिर्बध्येत; यस्थ तु विद्या तत्क्षयसाधनं शासाद्रम्यते तस्य

1 Ohand. 8-4-1. 10 ताद्विदच-O. 2.य :- B. 11 व्यवहार: प्रवि.B., 3 से- B. 12 द्ां-B. ' नैव पB. 13 मच्छेद :- B. 5 O oidits च. 14 Mund, 2-2-8. ० नं- B. 15 रैय A and B. 7 स्या-B. 16 तत्र तावत्-A and : 8 ar -A and B. 1 0hand. 6-142. तु-A and B.

130 बझ्मसिद्धि: तदनुसारेण केषाचित् क्षयो विद्यया, केषांचिदुपभोगेन; तत्र "'क्षीयन्ते चास्य कर्माणि" इत्यविशेषात् सर्वक्षयप्रसङ्के "2तस्य तावदेव चिरम्" इति देहपातावधिश्रवणान्मुक्तेरारब्धकार्याणां प्रवृत्तभोगानां न ततः क्षयः, भोगेनैव क्षय इति गम्यते; न हि सर्वक्षये देहपातप्रतीक्षोपपद्यते; तदु- क्तम् -- "'अनारब्धकार्ये एव तु पूर्वे तदवधेः" " 'भोगेन त्वितरे क्षप- यित्वा संपद्यते" इति ; विद्यया त्वविद्योच्छेदे6 कर्मविणाकव्यवहारोच्छि- नावविशेषात् सर्वोच्छेद इति 'सपद्येव मुच्येत। नैष दोषः; न हीयं श्रुतिश्चिरकालताविशिष्टं देहपातावधिंs मुक्केराह, किंतु क्षिप्रताम्; यथा कश्चित् क्षेपीयस्तां प्रतिपादयन् ब्रवीति क्वचित् कार्ये-'एतावन्मे चिरं यत् स्नातो मुञ्जानस्य च' एवमियमपि; अन्यथा "2तावदेव" इति न वाच्यं स्यात्, "2चिरम्" इत्येव ब्रयात्; "'तावदेव" इति तु वचनाव क्षैप्रचपरता गम्यते ; अतः क्षिप्रैव मुक्तिः, न प्रतीक्षणीयमस्ति; देहपात प्रतीक्षा तु तत्र नान्तरीयकत्वाद्गवत्येव । अथ वा चिरत्वमनूद्य10 देहपातावधित्वमत्रोच्यते; अन्यथा चिरतेS- वविविशेषे चोच्य1माने वाक्यं मिद्येत। तत्रायमर्थः-यदि कस्यचिच्चिरम्12, तावदेव यावन् विमोक्ष्ये इति। ननु पूर्वस्मिन् पक्षे तच्वज्ञानानन्तरत्वाद्देहपातस्य स्थितप्रज्ञलक्षणामिधानं न युज्यते-"18स्थितप्रज्ञस्य का भाषा" इत्यादि ; द्वितीयोऽपि सर्वक्षमे चिरत्वानुपपत्तेस्ततावधिविशेषविधानायोगादनुपपन्नः । उच्यते-स्थितप्रज्ञ- स्तापन विगलितनिखिलाविद्: सिद्धः, किं तु साधक एवावस्थाविशेषं" प्राप्तः स्यात्। न च ब्रूम :- ब्रह्मवेदनानन्तर एव देहवियोगः; कितु भारम-

'Mond. 2-2-8. ° पातस्तु तत्र-A and C. Chand, 6-14-2. 10 B adds ते. 3 से - B. 11. द्-F. Brahm. Su. 4-1-15. Brahm. Su. 4-1-19. 12 A and B add तत्.

6क्ेदन- A and B. 13 Gita. 2-54.

7संपधेव-B. 14 घप्रास :- B. 8 चि .- B and C ...

नियोगकाण्डः 131

कार्यकर्मक्षयं भोगेन प्रतीक्षत इति। तत्र कस्यचित् तत्कालोऽपवर्गः, कस्यचित् कियांश्चित् क्षेपः; यथा रज््वां सर्पसमारोपसमुत्थभयज- न्मानो वेपथुप्रमृतयस्तत्वदर्शनादपावृत्ते भये कस्यचित्तदैव निवर्तन्ते, कस्यचित् कियन्तंचित् कालमनुवर्तन्ते, तत्संस्कारात; तथा सर्वकर्मक्षयेऽपि भुज्यमानविपाकसरकारानुळृत्तिनिबन्धना शरीरस्थितिः, कुलालव्यापारविगम इव चक्रभान्तिः।

नन्वेवं ब्रह्मविदोपि चेद्रोकरादिविभागदर्शनमनुवर्तते, देहपातादुत्तर काल मप्यनुवर्तेत ; तत्र विदुषोऽपि नावश्यंभावि कैवल्यं स्यात्। तथा "ताेविरम् इति श्र्याविरोधः। अथोच्छेदादविद्याया नानुवृत्तिः, क्षणमपि न स्यादिति स एव विरोधः ; सैषोभयतःस्पाशा रजुः । उच्यते ; यथा भयविगमे लब्घाश्वासस्यापि संस्कारमात्रात् कम्पाद्यनुवृत्ति:, न च मयवगमेSप्यनुवृत्तिरित्येतावता चिरकाला भवति ; न च मूलकारण- तुल्यफल: संस्कार :; न च स्थायी; अन्यथा कम्पादीनां निवृत्तिरेव न स्यात्; न च भयविगमहेतास्तच्वदर्शनात्तन्निवृत्तये हेत्वन्तरमपेक्ष्यते; 'तत एव हि8 स क्रमेण निवर्तते, खयमेव वा कुलालचक्रभ्रान्तिसंरकारवत्- तथा निवृत्तायामविद्यायां कर्मसु चाविशेषेणारब्घकार्येष्वनारव्वकार्येषु च निवृत्तेष्वारब्धविपाकसंस्काराच्छरीरिणं10 भोक्तारमिव 'चायमात्मानं प्रत्येत्या भासमात्रेण विद्वानपि, न त्वविद्वानिवारूढाभिनिवेशः; स चायमीदशः स्थितप्रज्ञो वर्णितः बीतकाम आत्मरूयसंतुष्टो दुःखेधु च्छायामात्ररूपेषु तच्वदर्शनादमिनिवेशाभावात् कृत्रिमेभ्य इव व्यात्रादिम्योऽनुद्दिममनाः सुखेषु च कृत्रिमरमणीयेप्विव11 12 विगतरपृहः । यथा खवल्वविदुषो मृद्दारुरचिते रुयादौ विषये छायामात्रदर्शनममिनिवेशविकलम्, तथा विदुषः क्षीणकर्मा-

1 B omits कर्म. 7अत एव हि-B. 2 प-A and B. 8 Comits fि. 3 कंचित्-A and B. °B omits अनारब्धकार्येषु च निवृत्तेषु 4कालेऽप्य-A. 10 णां-B. 5 C omite प. 1 भ्य इव-C. 6 Chand. 6-14-2. 12 A and B omit वि.

132 बससिद्धि:

विद्यस्य तत्संस्कारमात्रादर्शन छायामात्रेणैव विषयेषु। तथा च "'तद्यथा- हिनिर्श्वयनी वल्मीके मृता प्रत्यस्ता शयीत एवमेवेदं शरीरम्" इति विदुषः शरीरेऽनास्थां दर्शयति ; यतो न मूलकारणतुल्यफलः8 संस्कारः कम्पादिवदेव ; न च* चिरकालानुवृत्ति:, अस्पकालस्थायित्वात्' संस्कारस्य; तद्वदेव च न तननिवृत्तये हेत्वन्तरमपेक्ष्यते, तच्वदर्शनादेव क्रमेण तस्यापि निवृचे:, स्वयमेव वा। सा चेयमवस्था जीवन्मुक्तिरिति गीयते। आरब्ध- कार्यकर्मसंस्कारक्षयश्र देहपातादेव गम्यते ; तदनुवृत्तौ' देहपात एव न स्यादिति न देहपातोत्तरकाले तद्विपाकस्य च्छायामात्रेणापि दर्शन 'शक्यते। येन हि. कर्मणा यच्छरीरमारब्यं तत्रैव तद्विपाकशेषा भासः । अनारन्घका- र्योणां त्वलब्धवृत्तीनामेव निवृत्तत्वान्नास्ति ततसंस्कारः ; लब्धवृत्तिकारण- संस्काराद्धि कार्यलेशानुवृत्तिः । न खल भये Sप्रतिलब्धवृत्तावनुपजनितक- म्पादौ तत्संस्काराव कम्पाद्यनुवृत्तिः । तस्मादनारब्धकार्याणामलब्घवृत्तित्वादा - रब्घकार्यसंस्कारक्षयस्य च देहपातादवगमाद्िदुषः पतितेऽस्मिन शरीरे कैव- ल्यमवश्यंभावि । अत्र च लब्घवृत्तिकारणसंस्काराद्वा कार्यशेष:, कार्यसं- स्कारादेव वा, 10तथोभयसंस्कारादेव11 वा कम्पाद्यनुवृत्तिः ; भयसंस्काराद्वा भयम्, ततः कम्पादयः ; कम्पादिसंसकाराद्वा कम्पाद्यनुवृत्तिः। सर्वथा भवात कारणविगमेडापे कार्यशेषानुवृत्तिः1, संस्कारात्। अतो लब्धवृत्ति- कर्मेसस्कारात्तद्विपाकसंस्काराड्वा विदुषोऽपि शरीरस्थितिः। तदुक्तं तन्त्रान्तरेS- पि-" 18तिष्ठति संस्कारवशाच्चक्रन्रमवद्धृतशरीरः" इति।

ये तु मन्यन्ते-प्रवृत्तमोगानां 1कर्मणां प्रवृत्तवेगस्येषोरिव चक्रस्येव वा न शक्यः प्रतिबन्धः, अतो भोगेन क्षयप्रतीक्षति । तदसत्;

1 Brh 4-4-7. 9 omits च. 2 त-B. 10 तथामय-B and C. 3 पलसंस्कार-B. 11 A and B omit एव, .A and B omit च. 12 वृत्तिसंस्कारात-B. 5 -A and B. 13 San .- Kar. 07. 6तो -- B. 14 C omita कर्मचा. मम्पत-B.

नियोगकाण्ड: 133

शक्ष्यो हीषुः प्रतिबन्धुं कु्पादिमिः, नाशयतुं च च्छेदादिभिः। खमा- दिसूचितोपस्थितविपाक वर्तमान देह भोग्यकर्मक्षयार्थानि च शान्तिकानि' कर्माणि। तस्मात् संस्कारादेव स्थितिः ।

ननु संस्कारकार्यशेषावप्यविद्यैव; तत्र कथ सर्वाविद्याप्रविलयः, कथ वा न च्छेद्यमवश्षिष्यते: उच्यते-विशुद्धैकात्म्यदर्शनप्रतिपक्षग्रस्तौ3 विळी- नानेव* तावदुदितौ, अकिचित्करत्वात् अबन्घत्वात्; तन्निवृत्तये5 हेत्वन्तर- स्थानपेक्षणाद्। विशुद्धं खल्वात्मानं साक्षादनुभवतो विपाकाभासस्तमस्पृशन्न किंचित्कर: बन्धात्मा प्रलीन एव ; यथा चित्रादौ चित्रादि तत्वमनुभवतः' सत््याद्यामासो रागादीनाभनिमित्तत्वात्, तथावदातमात्मानं जानतो विपरीतं वा खड्गादिषु श्यामाद्यामास उत्पन्नोऽपि तच्वदर्शनादवकाशमलभमानः प्रवि- लीन एव तथा च न तन्निबन्धनेन मलिनत्वेन शोचत्यात्मानम्, न तेजसिलयाभिनन्दति; अवभासमानयोरपि तयोरात्मनि तच्वदर्शनप्रतिहताव- भासत्वात् । एवं च यदुष्यते-कर्मणो वा शरीरस्थितिः स्यात् संस्काराद्वा, को विशेष:१ कश्र कर्मणः क्षयः कार्यानुवृत्तौः तन्निवृच्या हि तत्क्षयो गम्यते ; तस्मात् "1भोगेन त्वितरे क्षपथित्वा संपद्यते" इत्येव युक्तम्। तदप्यपास्तम्; कर्मविपाको ह्यात्मसंस्पर्शी शोकामिनन्द'नवानाविदुषः, विदुषस्तु तदसंस्पर्शा- दा1 भासमात्रं मणिकृपाणदर्पणादिनिबन्ध नविशेषवत्; न विपाकः, अनभिनन्द्य मानत्वात् अद्विष्यमाणत्वाच्च; तथा च "1तत्तत् प्राप्य शुभाशुभम् ! नाभिनन्दति न द्वेष्टि" इति दशितम्। "तथा-"16यस्यां जाग्रति भूतानि सा निशा पश्यतो मुनेः"; पश्यत एव शरीरादिप्रपथो निशा, तदसं- स्पर्शाददृश्यमानसमत्वाद्।

1 A and Bomit कानि. १य्रु.B. 2 तम-A and B. 10 Brahm-Su. 4-1-19. 3 स्तो-B. 11 नन्दवान्-A. ' A and B omit 4. 12 A and B omit ST. 5 g adds च. 13 Gita 2-57. 6 दित्वमनु -- C. 14 Bomits तथा; तथा च-A. 'A and B add एव. 15 Gita 2-69. 8 A and B omit वि.

134 बरक्षसिद्धि:

ननु तत्त्वज्ञानप्रतिहृतश्रेदुत्पन्नोऽपि प्रपश्चाव'भासो नात्मसंस्पर्शी, 2न किंचित्करः, न बन्धः, शब्दादेव तस्योत्पन्तेः किमर्थमुपासनाि? उच्यते- परोक्षरूपं 'शाब्दज्ञानम्, प्रत्यक्षरूपः प्रपश्चावभासः; तेन तयोरविराधेन प्रपञ्चावभामो नात्मा संस्पर्शी, नाकिंचित्करः, न न बन्धः; यथा प्रमाणान्तरादवसीयमानमाधुर्येऽपि द्रव्ये प्रत्यक्षसरूप इन्द्रियद्वारस्तिक्ताव- भास: अद्रव्यसंस्पर्शी नाभासमात्र तयावतिष्ठते, तथा च तहव्यं परमार्थतिक मिवानवसितमाधुर्यमिव दुःखाय भवति। उपासनादिन।10 साक्षात्कतात्म- तत्त्वस्य तु विरोधात् सन्नपि प्रपशावभासो नात्मसंस्पर्शी, देवदत्त इव सिंहावभासः; 'सिंहो देवदत्तः' इति समारोपेऽ1वभासमानोSपि तदसंस्पर्शी, अकिंचित्करः, न भयहेतुः। नित्यश्चात्मतत्वप्रकाशः, तत्र न पुनर्विपर्ययाव- काशोऽस्ति; शाब्दं तु प्रमाणाधीनं क्षणिकं ज्ञानम्, तत्र पुनरपि विपर्य- यावकाशः; दष्ट हि प्रमाणाननुसन्धाने पुनः सर्पभ्रान्त्या रज्जोर्भयम्। अथात्रापि 1संततं शाब्दं ज्ञानमनुसंदधीत, किमन्यदुपासनमस्मात्ः 1तस्मा- द्वन्घहेतुच्छेदोऽपि विद्यैव, न तया साध्यः । एवमुत्तराघाक्लेषेऽपि वाच्यम्, "यथा पुष्करपलाश आपो न क्विष्यन्त एवमेवंविदि पापं कर्म न क्िष्यते" इति कर्तृकर्तव्यविभागस्य 15विद्यया प्रविलयात्। एवं न विद्याया अनेकफलकल्पना मविष्यति, वर्तमाना16पदेशानां च फलविधित्वेन न विपरि- णतिरिति । यदुक्तं न शाब्दज्ञानविषयो ब्रह्मेति, तत्रोच्यते- न बक्ष शब्दधीगम्यं यद्यशक्यो घियो विधिः ॥ १०८॥ धीविशेषप्ररूपाय नासिद्धो विषयः क्षमः ।

1.O omits व. B omits न. * A and B omit न किंचित्कर :. 10 A and B omit ना. दिति-B. 11 A and Bomit अवभासमानेऽपि A and B add a. 12 सतत-B and C. 5शब्दात् ज्ञानम्-0. 13 B omits तस्मात्. 6 O adds न. 14 तद्यथा-0; Chand. 4-14-8. 1 त-B. 15 विद्यायां-A and B. नर्कि-0. 10 नो-H.

नियोगकाण्ड: 135

विधिर्नारूपितपदो घीमात्रं न विधीयते । १०९॥

न खलु ज्ञानमात्रं विधीयते; ज्ञानविशेषस्तु। न चाप्सिद्धेSनिरूपिते तत्र नियोग :; न ह्यप्रसिद्धे विषये नियोक्तं शक्यते। ज्ञानस्य च विशेषोऽर्थ- द्वारः; न चाप्रसिद्धोरऽर्थस्तद्विशेषनिरूपणाय प्रभुः । न चात्मरूपस्य शब्दा- दन्यतः सिद्धिः । शब्दादपि चेन्न सिद्धि, तह्टारज्ञानविशेषासिद्धौ विषया-

अपि च ज्ञानविशेषविधिवादिन आत्मतत्त्वे प्रामाण्यमेव हयित इति दर्शयति- विधि: ससिद्धिनिष्ठो वा क्रियासिद्धिपरोऽथवा। अद्वैतबह्मतच्वस्य प्रतिपत्तिरहेतुका ॥। ११० ॥ विनियोगादधिगतिर्यास्या ज्ञानक्रियार्थता। अतत्परा न प्रमाणं सार्थवादोत्थबुद्धिवत् ।। १११ ।। विधि: क्रियागोचरत्वान्न द्रव्ये व्यापृतिक्षमः । सत्तान्वयात्तु तत्सिद्धि: प्रत्युतेति स दुष्यति ॥ ११२ ॥ विशिष्टा न्यक्रियाबोधः प्रमाणं च विशेषणे। प्रतिपत्तिर्विशिष्टापि विषयस्य नियोगतः ॥ ११३ ॥ सत्तां न साधयत्येव समारोपेण संभवात् ॥ ११३३ ॥ यादे तावन्नियोगस्यैव कार्यता प्रतीयेत, तदा स स्वनिष्पत्तौ पर्यव- सितः सह शब्देन; अथ विनियोगाद्विषये कर्तव्यतावगमः, तथापि विषय- सिद्ध; उभयथा न वस्तुतच्वं 'संस्पृशति; तत्राद्वैतात्मततच्वप्रतिपत्तिर 'प्रमा- णिका स्याद्। स्यादेतत्-"8य आत्मापहतपाप्मा विजरः" इति पदानां सामानाधि- करण्येन संबन्धादन्यथा वा वस्तुतत्वप्रतिपत्तिरिवि । तच्व न, अन्यपर-

1 समवधीयते-B. 5 B omits a. 2-0. 6 प्रामा-B. 3 ஏ-0. 7 A and B omit स्यात्. 'यते-A.and B. O omits य: Chand. 8-7-1

136 बरक्मसिद्धि:

त्वात्; सा हि न 'एवमिदम्' इति पर्यवसिता, किंतु 'एवमिदं प्रति- पत्तव्यम्' इतति कर्तव्यतानिष्ठा न वस्तुतच्वे प्रमाणं वृत्तान्तेष्विवार्थवादो- त्थज्ञानम्, अन्यपरत्वात्। न चात्मतत्वमेव विधेर्विषयः, तम्यानुष्ठेयविषय त्वात्, क्रियायाश्च तथाभावात्, सिद्धवत् खशब्दोपादानेऽनन ष्ठेये द्रव्ये व्यापारायोगात्; प्रत्युताविधेयकालत्रयान्यतमसंरपृष्टसत्तानुगमेन द्रव्यस्वरूप- सिद्धि :- 'ईदशं वस्त्वभूत्, अस्ति, भविष्यि वा' इति। तस्मात स्वरूपसिद्धौ दुप्यति। न डि विधेयस्य कालत्रयेऽपि सत्तावगमः; न हि 'यजेत' इत्युक्ते यागस्य भूनकाला वर्तमानकाला भविष्यत्काला वा सत्ता प्रती- यते। ननु भविष्यत्कालावगम्यते, भविष्यत्कालविषयत्वाद्विषेः ; नैतत; न हि विहितं नियोगतोऽनुष्ठास्यते, विहिताकरणदोषाभावप्रसङ्गात्। ननु विशिष्टक्रियामिधानं विशेषणेऽपि प्रमाणभिष्यते-यथा 'सोमेन यजेत'; तथा 'अङ्गदी कुण्डली व्यूढोरस्को देवदत्तस्य पुत्रोऽधीते' इत्यध्ययनक्रियावत् सर्वो विशेषणकलापः प्रतीयते। सत्यम् ; विशिष्टक्रियाप्रमाणं विशेषणे Sपि प्रमाणमन्यत्र प्रतिपत्तेः; प्रतिपत्तिर्हि विषयविशेषविशिष्टा 'प्रमीयमाणा न विषयविशेषस्य सद्धावं गमयति, अन्यथाभूते तथ/भावसमारोपेणापि संभ- वात् "8असौ वाव लोको गौतमाग्रिः" इति यथा द्युप्रभृतिष्वनग्निदष्टेंः । अत्राह ननु नो विपरीतार्था धीः9 प्रतीतिविरोधतः ॥११४ ॥ अनाश्वासाच्च रजतप्रत्ययो रजते स्मृतिः ॥ ११४३ ॥ न खल्वन्यदन्यथा प्रतीयत इति युक्तम्, प्रतीतिविरोधात्; कथमन्यस्मिन् प्रतिभासमानेऽन्यो विषयः१ अनाश्वासाच्च; विषयरूपव्यमिचारिणि ज्ञाने न ततो विषयनिश्चयः स्वात्। अपि च विषयरूपमननुकुर्वेदविषयमना1लम्बनं ज्ञानमत्राह्यमेव स्यात्; "ज्ञानहेतुमात्रस्यानालम्बनत्वाच्चक्षुरादिवत; तथा 1 A and Badd च. 7प्रतीयमाना-C. -धेयद्रव्यव्यापारा-B; छ्ठेयद्रव्ये 8 Chand. 5-4-1. व्यापारा-A. ·घीप्रतीति-B. 3 A and B omit a. *वि.हेतनियोग-B. 1l ra-A and O; Sankhapaņi 5 B omita अपि omim ar in his com- 6 A and Badd पि.

नियोगकाण्ड: 137

चावेदकत्वान्नान्यापेक्षादपि ततोऽर्थसिद्धिः। कि तर्हीदं शुक्तितनिकृष्ट चक्षुषि 'रजतम्' इतिः स्मृतिः, सामान्यग्रहणात्। भ्रान्तिस्तर्ह कथम्! प्रत्यक्षस्मर्यमाणयोर्विवेकाग्रहणात्; सोऽयं मेदाग्रहणेभेदग्रहणाभिमानो विवेकरहितानाम, यथा दूरादन्तरालाअ्रहणे वृक्षादिषु' संक्लेषत्रहणामिमानः । तस्मात् 'स्मरामि' इति विवेकशून्या रजतस्मृतिरेषा। अत्रोच्यते- नैतन्न हि प्रवर्तेत शुक्तिकाशकले तदा ।। ११५ ॥ रजते सा प्रवृत्तिश्षेन्न तस्यासंनिधानतः असंनिधानाबोघाच्चेत् प्रवृत्तिनियमः कुतः ॥ ११६ ॥ प्रवतते यत्तत्रैव तत्तत्संनिधिक्कारितम् । अन्यत्र भेदग्रहणाद्दिवेकाग्रहणात्तथा। ११७।। प्रवृत्तिमेद: सादश्याद्विवेकाग्रहणं यदि। अदृष्टेषु प्रवर्तेत लोष्टादिष्वविवेकतः ॥ ११८ ॥ न. तत्र यादि तद्वुद्ि: शुक्क्तिकाशकलेऽपि न। अथास्ति विपरीतार्था ख्यातिर्निंह्ृयते कथम् ॥ ११९॥ अढष्टत्वादप्रवृत्ति: शुक्तिकाशकले समा। ढष्ट तथेन रूपेण तत् प्रवृत्तेरकारणम् ॥ १२० ॥ दष्टस्मृताविवेकाच्चेदिदमत्र परीक्ष्यताम्।

दष्टे प्रवृत्ति: पूर्वस्मिन्विपरीतार्थता मतेः । न दष्टादष्टयोर्भेदः परस्मिन्नपयोगिनी । १२२ ।। स्वयोगदर्शने ते हि समारोपोपयोगिनी। नादृष्टेऽसंप्रयुक्ते वा चाक्षुषः स्याद्विपर्येयः ॥ १२३ ॥ यदि च'क्षुषा संप्रयुक्तं शुक्तिशकलं न 'रजतम्' इति प्रतीयात्, रजतं वा तथा, न शुक्तिका शकल आदित्सया प्रवर्तेत रजतार्थी, तस्य 'रजतम्'

1 B adds तत्, क्षुस्सयुक्क-B. *त-A. 5 A and B omit 4f. •नि-4.

138 बक्षसिद्धि:

इत्यनवगतलोष्टादिवत् । न च स्मर्यमाणे रजते सा प्रवृत्तिः, तद्देशासंनिधेः; न हि प्रतीतिमुपगतेऽपि वस्तुनि यत्र तस्यासंनिधिस्तत्र तेनार्थी प्रवर्तते । स्यादेतत्-रजतस्य प्रतीतेरसंनिधेश्षाप्रतीतेस्तत्र प्रवृत्तिः । तन्न ; शुक्तिकाशकल एव प्रवृत्तेः । तत्रैव तु प्रवृत्तिस्तत्संनिधिनिबन्धना; रजतमात्रप्रतीते: स्मृतिविवेकशून्यत्वाच्च प्रवृत्तिरन्नन्रापि स्यात्, असंनिधाना- अ्रहणस्य तत्राप्यविशेषात्।

अथ मतम्-अन्यदेशेषु वस्तुषु सविशेषेषु प्रत्यक्षावगतषु रजता- द्विवेकग्रहणादप्रवृत्तिः, शुक्तिकाशकले तु रजतसाधारणशुक्कमास्वररूपमात्र प्रतीतेर्विशेषाप्रत्ययाच्च स्मृतिविपरिवर्तिनो' रजताद्विवेका ग्रहणात् प्रवृत्तिः; एवमप्यदष्टेषु लोष्टादिषु ततोऽन्यतानवधारणात् प्रवृत्तिः स्यात्। अथ न तषु रजतावगमः, इतरत्रापि न ; भावे वा विपरीता खयाति'रभ्युपगता स्यात्। अथादष्टत्वादेवादृष्टेषु न प्रवर्तते, शुक्तावप न प्रवर्तेत। ननु दृष्टा शुक्ति: सामान्यरूपेण; सत्यम्; न तु तद्रजतार्थिनः प्रवृत्तिहेतुः। यत्तु तथा रजतरूपम्, न तेनावगमः; 'स यथा चक्षुषा असंप्रयुक्तस्य नास्ति, तथा संप्रयुक्ताया अपे शुक्तेः । यदि मन्येत-दृश्यमानस्मर्यमाण- योरविवेकाच्चक्षुःसंप्रयुक्त एव प्रवर्तते, नेंतरस्मिन् ; तत्रापीदं विचार्यम्- विवेकग्रहस्य विवेककृतोऽभावात् संनिधिप्रतीतेरभेदबोधस्ततो वा प्रवृत्तिः, मेदावबोधाभावमात्राद्वा: पूर्वस्मिन्विपर्ययः, उत्तरस्मिन् दृश्यमानादृश्यमानयोः संप्रयुक्तासंप्रयुक्तयोर्वा न विशेष:, भेदाग्रहणस्य तुल्यत्वात्; न हीन्द्रिय- संयो"गस्य दर्शनस्य वा कश्षिदग्रह उपयोगः, अमूतसमारोपे त्वस्ति; न कथचिदगृहीतेऽसंप्रयुक्ते वैन्द्रियकः समारोप उपपद्यते। स्मृतं प्रत्यक्षतो भिन्नं सज्ञानादेव चेत कुतः ।

1 ना-B. 7 तेन नावगम :- B. *क प्रह-B and O. 8 B omits स. *Bomit लोधदिपु. . O adds ण. 10 A omits पर. 5 अम्युपेता-A and B. 11 मोगर-B, ०प्रवर्तते-B.

नियोगकाण्ड: 139

अविवेकोऽन्यथा तु स्यात् सदा सामान्यदर्शने॥ १२४ ॥ विपर्ययोऽन्यं स्मरतो न च संशयदर्शनात्। स्मृतद्वयाविवेकोत्यं संशयं यदि मन्यते।। १२५ ।। तन्नोभयोरपि यतः स्मृतौ दृष्टो विपर्ययः । विशेषज्ञानतोऽध्यक्षे स्मृतं यदि विविच्यते ॥ १२६ ॥ न खज्ञानादसत्यस्मिन्द्वि'स्मृतौ कथमेंकधीः । एकत्वमेव स्मरतः प्राअ्रपं शशिनि स्फुटम् ॥ १२७ ॥ तिमिरादिप्रदोषेग कथ ते द्वित्वविभ्रमः । पिपासतश्र सलिलं शुक्तिकाहितचेतसः ॥ १२८॥ विपर्ययो न हि मवेद्धवन्वा सलिले भवेत् । १२८३। अपि चेंद तत्रभवान् व्याचष्टाम्-स्मर्यमाणं दश्यमानात् खज्ञानादेव विविच्यते, न वा -स्मृतिज्ञानस्य स्वरूपमेव तादृशं2 यत् प्रमातव्याद्वेदे- नावमासयति, स्वरूपमात्रनिंष्ठ वा। तत्र पूर्वेस्मिन स्मरणगोचरयोरविवेक: कुतः, खवज्ञानादेव विविक्तत्वात्? इतरस्मिन्नपि सदा स्मृतौ विपर्ययः स्यात्, सामान्यदर्शने चान्यस्मृतावविवेकात्। न च तत् तथा, संशयस्यापि दर्शनाद। अथ मतम्-एकस्मृतौ विपर्ययः, ततोSविवेकात ; अनेकस्मृतौ तु संशयः, नैकस्मादविवेकात्। तदसत्; अनेकस्मरणेऽपि हि दृश्यते विपर्ययः । यदि च प्रत्यक्षेऽयें विशेषज्ञानात् स्मर्यमाणं विविच्यते, न खज्ञानाद; असति तत्र विशेषज्ञाने च दयोः स्मृतौ संशय एव स्यात्, नैकावभासो विपर्ययः। अथ तु स्वज्ञानात् स्मृतं विविच्यते, स्पृतिबिपर्ययमेदश्राम्युप गम्यते ; तदानेकस्मरणेपीन्द्रियदोषविश्ञेषाध्क्तो विपर्ययः। दशितं नेदम् -सामान्यदर्शनेऽपि कदाचिदेकां कोटि स्मरतो न संशभो न विपर्ययः, दोषागामपुष्टेः । अतः स्वज्ञानादेव तदा स्मृतं विविच्यते, न दश्वविशेष- परिच्छेदात। एवं चेत् कुतो दश्वमानस्मर्यमाणाविवेक: ?

1न्विस्मृतौ-B. *तदा -- B. .स :- B. 'घे-B.

140 बससिद्धि:

अपि च अन्यदेव स्मरतः पूर्वरूढमकेत्वं शशिनि द्वित्वविभ्रमः, न स्मर्यमाणाविवेकनः । न च ज्ञानेन्द्रियवृत्तिमेदाविवेकात्, तयोरप्रत्यक्षत्वाद- स्मर्यमाणत्वाच्च। शुक्तिकाहितचेतसश्र सलिलं पिपासतों न स्याद्विपर्ययः; सलिलामासो वा, स्मर्यमाणस्य खज्ञानादविवेकात्। न च सर्वा नियोगेन भ्रान्तिः सादश्यबन्धना ॥ १२९ ॥। श्रेते पीतभ्रमो दृष्टो मधुरे तिक्तविभ्रमः । किंचित्सादश्यतो हि स्यान्न कश्षित्तत्र न भ्रमः ॥ १३०॥ तस्मादिन्द्रियदोषाणां सामर्थ्यस्व विभागतः । भ्रमेष नियमो दोषादग्रहे न भ्रमे यमः । १३१। यदि च सडशदर्शनात् सदशस्मृतर्भ्रमः, कथं श्वेते पीतभ्रमः मधुरे वा तिकभ्रान्तिः: आन्तरपित्तसंवेदने, अव्यापारयतोऽपपि बहिरिन्द्रियं स्यात् ; भञ्ज नवचाक्षिगतस्य तद्रतकृष्णिमादिवञ्चादश्यत्वात्। किंचित्सादृश्ये सर्वप्रकार- भ्रमप्रसङ्गः। तस्मादिन्द्रियदोषसामर्थ्यभेदान्नियता विषर्ययो्पत्तिः । अग्रह - मात्रे तु दोषव्यापारे कामिलादिद्योषाद्भान्तिनियमो न स्यात्। न हि साडश्यनिमित्त: असदृशेऽपि भ्रान्तिदर्शनाव् । विज्ञेनस्मरणा व्षापि स्मृतावपि तदग्रहः। देशकालविशेषाच न स्मृत प्रविविच्यते ॥ १३२ ॥ अनेकदेशाधिगतं विविक्तं न पुनस्ततः । स्मृतिरित्यपि विज्ञानं स्मृतेरन्यदुदाहतम् ॥ १३३ ॥ न च मानफलाद्विन्ात्तत् सिध्यति फलादृते। सति स्मृतिविवेके च प्रत्यभिज्ञानविभ्रमः ॥१३४ ।। अथासंनिहितो व्य्यों वेद्यः संनिधिमसया। अविविक्तस्मृतेरेवं विफरीतार्थता भवेद् ॥ १३५ ॥ मनसोऽनुपघाताच नासनिध्यपरिग्रहः । दोगो बग्रहणे हेतुरिन्द्रियाणामुदाहतः ॥ १३६॥

नो च -- A.

नियोगकाण्ड: 141

प्रवृत्तिनियमो न स्यादिति चात्र निवेदितम्। सर्वज्ञानानि मिथ्या च प्रसज्यन्तेऽत्र कल्पने ॥। १३७ ।। सर्वात्मनार्थों ज्ञानेन केनचि्र हि गृह्यते । तथाज्ञातविवेकस्य द्विचन्द्रादिविपर्ययात्॥ १३८॥ अनुवृत्तिमतः पश्यन् कस्य स्वात्मापनिहुते' ॥ १३८ई॥

अथ मतम् -स्वज्ञानादेव स्मृतं विविच्यते; कदाचितु तत्र प्रत्यक्ष इव विशेषाग्रहस्ततोऽविवेक :; सति तु विशेषग्रहण इन्द्रियसंयुक्ते सामान्य- दर्शनेऽपि नाविवेक :; तत उभयकोठिस्मरणे न संशयः; एकस्मृतौ न संशयो न विपर्ययः । एवमपि इयोः स्मरणे न विपर्ययः स्याद। न ष स्मृतौ विशेषाअहणम्, विशेषस्मरणात्। अथ देशकालविशेषात रपयेमाणं विविच्यते, तत्र देशकालभेदाग्रह इति; तन्न; अनन्तदेशकामदावगतं तदेशावगतं च दृश्यात् स्मर्यमाण विविक्तं गम्यते। न च स्वकालभेद- महणात्, अनन्तस्मरणानुपपत्तेः ; तद्देशावगते च देशभेदाभ्ना च्। अथ स्मर्यमाणताया अग्रहणादविवेक:, स्मर्यमाणताज्ञानाच क0 तम्मात् 'स्मरामि' इति ज्ञानशून्यानि रनतादिज्ञानानि भ्रान्तिहेतवः । परिपूर्णैव वर्हि स्मृतिः, न तया सविषयस्य किंचिन्न गृहीतम् ; स्वयमेव सा सदिषयं दृश्याद्ि- विनकीति नास्ति दृश्यमानस्मर्यमाणयोरविवेकः। यतः 'स्मरामि' इात ज्ञानमन्य- देव दर्शनस्मरणविवेककारि स्मृतेः । तत्रेदं विचार्यम्-स्मृतिः स्वविषयं विविनकि वा न वा यदि विविनक्ति, तदा विपर्ययाभावः; अथ न स्मृतिः खविषयं विविनक्ति, तदा सामान्यदर्शने चान्यस्मृतौ विपर्ययः स्या दित्युक्तम्। न 'स्मरामि' इति विवेकाच्चेत्, स एव स्मृतेः स्वयमविवेचकत्वेन स्यात् ; कार्यगम्यस्य हि ज्ञानस्य भेद: कार्यविशेषान्नेयः । न चेत् स्मृतेः प्रमाणकार्यात कार्य विविक्तं स्थात्, केन सा विविक्ता गम्येत सत्यपि स्मृतिविवे के दृष्टः प्रत्यभिज्ञाभ्रमः 'स एव' इति न च प्रत्यक्षस्याविवेकः, एकविवेकेनोभयोर्विवेकात् स्मृतादविवेकाच्च स्मृतिविभ्रमः स्यात्, न प्रत्यक्ष- भ्रमः । तरमान्न 'स्मरामि' इति प्रमोषादविवेकः। अथासनिहितस्य

1 ते :- 4. 2 वेकड-B.

142 म्रझसिद्धि: संनिहितात्मना प्रतीतिरविवेक:, स्मृतेर्विपरीतार्थतप्रसङ्गः। नयासंविष्य- ग्रहणात्, भवतु 'स खप्नज्ञाने, न त्विन्द्रियजायां भ्रान्तौ; मनसोऽनुप- घातादुपघातहेतुत्वाच्चाग्रदणस्य । न चेत्थं प्रवृत्तिनियमः स्यादित्युक्तम् । सति च वस्तुग्रहे कस्यचिदशस्याम्रद्दाद्द्रान्ती सर्वज्ञानभ्रमत्वम ; न हि कस्य- चिज्ज्ञानस्य सर्वात्मना वस्तु विषय इति। सत्यपि च विवेकज्ञाने प्रमाणा- न्तरात् द्विचन्द्रदिच्मोह्दाद्यनुगतिर्दृष्टेति ना्रहणमात्रं विपर्ययः । प्रसक्तप्रतिषेधात्मा ख्यातिः प्राप्तौ प्रकल्पते ॥ १३९ ॥ नाग्रहः प्रापकोऽभावः प्रापिका विपरीतघीः । ये च ख्याती तु रजतचक्षुःसंयुक्तवस्तुनोः ॥ १४० ॥ नायं तदुपनीतार्थप्रतिषेघोऽवगम्यते । न चाग्रहणमेवैषा प्रतीतिरपबाघते ॥ १४१ ॥ सर्वा पत्रहबाधेन जन्म न स्यात्तथेदृशी। विवेकविज्ञानमिद न प्रसक्तनिषेधधीः ॥ १४२ ॥ इति नुवाणो वैयात्यात् सवां प्रतीतिमपह्नते । न कमे यौगपद्ये वा विवेकमतिरीदृशी॥१४३ ॥ प्राप्ते स्वादैक्यसंवित्तौ न भेदस्यानिरूपणे । रजतस्य स्मरंश्रक्षुःसंयुक्तस्य च वस्तुनः ॥ १४४ ॥ सामान्यदृष्टया रजतादवुड्का च विविक्तताम् । पश्चाद्विविच्चन् प्रत्येति नैवं सामान्यदर्शने॥ १४५ ॥ कोठिद्वयस्मृत्यभावे संशयो न नियोगतः । विवेकग्रहणाभावात् काळसंनिधिसंविदः ॥१४६ ॥ तद्वदाभासनात् प्राप्ताविष्टः स्ादन्यथाग्रहः । तत्राम्हो निभितं स्यादथवा संनिधिग्रह ।। १४७॥ मेदमहापवादेन रहितो भावरूपतः । विपर्वयानम्युपाये ध्रमो5ग्रहनिवन्धनः ॥ १४८ ॥।

Bomits स.

नियोगकाण्ड: 143

शन्देकगम्य उक्त: स्यादग्रहोऽग्रहबन्धनः । १४८ह। 'नेह रनतम्' इति प्रसक्त्तप्रतिषेषरूपा प्रतीतिर्नाग्रहणेऽवकस्पते, प्रसक्गा- मावात। न खल्वग्रहण कश्याचेत् प्रसञ्कम्; अमावो हिसः । विपरीदा तु रूयातिः संनिहितस्य रजततामभूतां रजतस्य वा संनिहित1- तामादर्शयन्ती प्रसञ्जयाति। ननु च रजतनयनघटटितवस्तुनोः रूयाती स्तः; ते एव प्रसख्निके। सत्यम् ; न तु तदुषनीतयोरियं निषेधावगातिः ।न ह 'नेदं रजतम्' इति रजतमात्रं वक्षुःसंयुक्तवस्तुमात्रं वा निरस्यमानमव- स्याम :; किं तु चक्षुःसंयुक्तस्य तु रमततां रजतस्य वा चक्षुःसंयुक्तताम्। न चैतयोरग्रहणं प्रापकम्, अग्रहणत्वादेव। तस्मादवश्यं प्रतिषेध्य- प्राप्तये विपरीतख्यातिरुपासनीया। न च 'नेदम्' इत्यग्रहणमेव वार्यते, सर्वज्ञानेषु ता दूप्यप्रसङ्गा। सर्वज्ञानानामग्रहवाचेनोत्पती2 च विवेक- ज्ञानमात्रमिदं न प्रसक्तप्रतिषेधरूपमिति प्रतीत्यनुसारिणोडनुरूपम् । न हि रनतशुक्तिकाशकलयोर्युगपद्विविक्तयोर्ग्रहण ईदृशी प्रतीतिर्न क्रमेण। अवि- विक्तयोर्ग्रहण ईदृशी स्यादिति चेत् युक्ता, विविक्तयोर्ग्रहणेSविवेकप्रतिषेघरूप- त्वात् ; विविक्तयोरग्रहणे प्राप्त्यभावादयुक्ता । अपि च मवति कदानित्- यः स्मरति च रजतस्य, वक्षुःसंयुक्तस्य वर्तुनः सामान्यमात्रदर्शी, न रनताद्विवेकं गृह्काति, पुनश्रक्षःप्रसादाव प्रत्येति; न च तदा तथा प्रतीतिर- विवेकग्रहणामाबात्। ननु सामान्यदर्शने न चद्विपर्ययः, संशयः स्यात्; तदपनोदि न निर्णयज्ञानमीदृशमेव। नैतत् सारम ; न हासति कोटिडव- स्मरणे सामान्यदर्शनेऽपि संशयः, न व विघर्ययः ; भवति हि पुरोऽवस्थिते मालररूप मात्रप्रतीतिः, रनते च स्मृतिः । न च तयोरन्यत्वं प्रतिपचते, नैकतवं च; तत्र न विवेकज्ञानमेवंरूपम्, एकत्वाप्रतियतेः । अथ मतम् - विवेकाग्रहणात् कालसंनिविप्रतनेश्र रजतं वा चक्षुःसंप्रयुक्तवदवभासते; चक्षुःसंयुक्तं वा रजतवत् ; अतः प्राभिरिति प्रतिषेधोपपत्तिः। अभ्युपेता तार्हें विपरीतरयातिः; न सन्या सा अतदात्मनस्थावभासनात्। कामं

B adda स्य. 4 का-B. 5 A.adde च. * A omits रुप.

तच्वाज्ञान निमित्ता स्यात्; न हि सा तखवज्ञाने सत्युदति, विरोधादिति । सत्राषि संनिविरयातिरये निबन्धनम् ; तस्यास्तु विवेकग्रहोऽपवादः; अप्रहणे निरपवादा सेव कारणम्, नामावः । विपरीतख्यात्यनम्युगमे चात्रहण- निबन्धनो अ्रम इत्मग्रहणमग्रहणनिबन्धनमिति सुव्याहृतम्। समे च द्विती- यामावात् कुतोऽविवेक:, स्मृतत्वेनाविविक्तस्य तथा विवेके पर्मिणि प्रसिपथ्े वर्मान्तरप्रतिपसेर्वाचकत्वं पूर्वस्थाश्ष आरान्तित्वं स्थाता मिति। यः प्रतीतिविरोषस्तु स खदोष उदाहृतः ॥। १४९ ॥ सामानाविकरण्येन बोधादूप्यमिदं मितम् ॥१४९३ ॥ 'इदं शुछं रजतम्' इति सामानाधिकरण्येन प्रतीतेरात्मोपालम्भः पररिम- व्नासज्यते प्रतीतिविरोषः, ज्ञानमेदकल्पनायाः प्रमाणाभावात्। अनाश्वासो जायमाने ज्ञानेनैवापबाध्यते ॥ १५० ॥ व्यमिचारादसामर्थ्य न तत्कार्यस्य लाभतः । व्यमिनारात्रमेवल कार्यमेव न लम्यते ॥ १५१ ॥ यो हि शायमानेऽर्थेऽन्यथापि स्यादित्यनाश्वासस्तस्य तेनैव ज्ञानेन तथात्वपरिचछोदिनोत्पत्िर्निरुध्यते ; तथा हि-अनाश्वासनिवृत्तये तद्विपं ज्ञानमेवापेज्यते; तच्चास्त्येव। न च व्यमिचारदोषादसमर्थप्रमाणं ज्ञानमिति युज्यते, प्रमाणकार्यस्य परिच्छेदस्य ज्ञानरूपादेव सिद्धत्वात; परिच्छेदतो हि प्रामाण्यम; अतन्त्रता तु व्यमिचाराव्यभिचारयोः, असति तस्मिन् भूमादेरव्यभिचारस्याप्यप्रमाणत्वात्, व्यभिचारवतोऽपि च सितासितादिपु पकुषः सते तस्मिन् प्रामाण्यात् । न च व्यभिचारो वाधहेतुदोभवत् प्रामाण्योपघाती क्वचिद् दष्टः, चक्षुरादी व्यभिचारवति प्रमाणतवात्। ननु रष्टो व्यमिचारः प्रामाण्योपघाती प्रमेयत्वोर्थ्वत्वादौ; नतत् सारम्; न

1 निमितं-B. 5 कि-B. अनेन-B. •पलम्म :- B. *नाजाभाव :- B. दो-4 B.

नियोगकाण्ड: 145

तत्र व्यमिचारादप्रामाण्यम्, अपि तु परिच्छेदकार्याभावात; तदमव'क्ष हेत्वभावात्। अव्यभिचारादि लिङ्गाल्लिङ्गिपरिच्छेदः। यत्र त्वव्याभेचारो न कारणं तत्र व्यभिचारेऽपि सति परिच्छेदे प्रामाण्यमविवादम अक्षेषु तद्वदेव 'च ज्ञानं परिच्छेदनिमित्तम्, न लिङ्गवत्। न च संक्षमो- त्पच्या व्यभिचारः प्रामाण्यमुपहन्ति, सम्क्परिच्छिन्ने द्वैविध्यस्शसंक्य हेतुत्वात् ; न निश्चिते स्थाणावूर्ध्वत्वेन संशेरते; उत्पच्यैव ज्ञानमर्थमव- धारयति; अनवधारकं तु नैवेहाघिकृतम्। एवं चावधारजादेवानवचारण- मिति विप्रतिषिद्धम् । य एव त्वव्यभिचारमर्थयते ज्ञानस्याश्वासार्थ तस्वैवा नाश्वासः, अव्यभिचार 'ज्ञानेऽप्यनाश्वासातः न हि तदसिद्ध'न्यमिचारमा- त्मनि ज्ञानान्तरेषु चाश्वासकारणम्। ज्ञानान्तरात् सिद्धावनवस्था। अवि च ज्ञानरूपाचेन्नार्थाश्वासः, तस्यासिद्ौ केन सहाव्यमिचारो ज्ञानस गृहोतः कि च ज्ञानरूपादेवाव्यभिचारोऽपि कथ्यते, विपरीतरयानौ जी- रोगत; तथा सति तदेव विषयस्य साधकम्; व्यर्थोऽव्यमिचारः । 'न म व्यमिचार: ग्रामाण्यमुपहन्तीत्युक्तम् । अपि चाग्रहणेऽमीष्ट यद्िवेकनिबन्धनम् । न पराणु द्यते दण्डैस्तद्विपर्ययदर्शने ॥ १५२ ॥ नोद्रेकहतवो दोषाः कार्यसामर्थ्यघातिनः । ग्रहाग्रहविभागः त्यादतस्तत्सदसच्वतः ॥ १५३ ॥ विपर्यये हि नितरामुपघातः प्रकल्पते । 8इष्टकार्योपरोधेन विपरीतोदयेन च ॥ १५४ ॥ तस्मात्तत्सदसच्वाभ्यां विवेकोSत्रा पि करपते। दोषेऽसत्यग्रहाशक्का कथ च विनिवर्नते ॥ १५६ ॥

1वा-B. 6 B omits न च म्यामचार :. 2 न-B. ? सु-B. 3 म्र-B. 8 इटं कार्योपघातेय-B. 'री-B. 9 घि-B. •द्ा -- B. 10

146 मससिद्धि:

न दि कारणसङ्गावे कार्यसत्ता नियोगतः। प्रत्वक्षं कार्यमेवं च हेतुनानुमित भवेत् ॥।१९६ ।। विपर्यये फलाभावो हेत्वभावातु युज्यते १५६३ ।। विवेकोपायश्र दोषामावभावी ग्रहणा्रहणयोर्न दण्डवारितौ। विपर्यये विपर्ययहेतवोऽभ्युपनातकाः सुतरामिष्टकार्योपरोधाद्विपरीनोदयाच । न चा- दुष्टे्वपान्द्रिवादिषु अग्रहाशङ्गानिवृत्तिः, यतो हेतुभावेपि न नियागतः कार्यम् ; विपर्ययश्र स्यात; प्रत्यक्षासंवित्तिर्हेतुनान'मीयेत। फलाचु हेतो हैतुभावानुवानम्: दोषाभावान्तु विपर्ययकार्या सथ्वं युक्तानुमानम, हेत्वभावे कार्यानुत्वादा्।

लरूपानर्षणादेवं भवेदग्रह्णेऽपि ते। कस्यनिर्वर्णं तुल्यमथ तत्र न तत्तथा ॥ १५८ ॥। परस्वापि दि तलैवमय तन्र तथा स्थितेः"। सर्वन स्यातमामायः स्यादेवं अह्णेऽपि ते ॥ ११९ ॥ चया तत्रानिमिज्तलात् सम्यग्ज्ञानेSनिमित्तता। पृचे ग्रहणेऽप्येबमग्रहे सा निरूपिता ॥। १६० ॥। जनादेव निमिततत्वमन्येषां न विशिष्यते।। १६०ई।। आालममनतवरागं व यमाकारान्तरावमासे वक्षुःसंयुक्तस्य तथाग्रहणेऽपि, लकमानर्पवस्य सुल्यस्बात्। अय कस्यचित् सामान्यरूपस्य स्वा कारत्वात्- 'अब आ्नीविचयु:सं"युक्तानि वस्तूनि खेन रूपेण गृछ्टन्त इति कर्म- विदयरहणेऽपि नानाळम्यनत्वम्-तुल्यम्; आकारान्तराव मासेSपि केवांचिव

1. EB ·णात्-A. # A omite आपे. 7स्थिते-B. * B einite a. 'स्वकार-B. * A or its भथ. 10 A adde .

नियोगकाण्ड: 17

'साकाराणामवमासनाव। अथाग्रहणे नैव चक्षुःसंयुक्तस्यालम्बनत्वमिष्यते, परोऽपि नैव विपर्यय इच्छति; एवं बुक्तम्- 4तस्माद्यदन्यथा सन्तमन्यथा प्रतिपद्यते। तविरालम्बनं ज्ञानमभावालम्बनं च तत् ।।"

हणेऽपि तुल्या। यथा खलु विपर्येयज्ञाने चक्षुःसंप्रयुक्तवस्तुसभावनिरपे- क्षता दृष्टा सम्यग्ज्ञानेऽपि 'शङ्कयते ज्ञानत्वसामान्यात् तथा चक्षुःसं'प्रयुक्त मपि वस्तु नाविकलरूपं गृद्यते, तेनानालम्बनं भवति, सदृशस्मृतिहेतुतां च प्रतिपद्यते-इत्यग्रहणे दृष्टानालम्बनता ग्रहणेष्वपि करमान्न 'शङ्कचते? दोषाभावादिति चेत्, विपर्ययेऽपि तुल्यम् : न चान्यथालम्बने निरा- लम्बनत्म्। चक्षुस्त्वन्यभापि नालम्व्यते। आलम्बनार्थश्र रजतव्यवहार- योग्यता शुक्ते :; तथा हि-रनतार्थी तामादत्ते ; घठस्यापि हि नैवा- न्वत् खज्ञानालग्यनत्वमन्यत्र व्यवहारयोग्यतायाः, यतो न विषयाकारं ज्ञानम् ; तत्र शुक्ति: सरूपेण नालम्यिता रजतज्ञानेन, तनिबन्धनव्यद हाराभावात; रजतरूपेन तु तत्निबन्धनस्योपादानव्यवहारस्य तत्र मानादिति।

क्रियानिष्ठेऽपि वियौ वस्तुलरूपसिकधये कश्रिदाह- अवमतप्रोक्षणादेर्यया द्रव्यार्यता स्थिता ।। १६१ । ज्ञानं लमावाङ्व्यार्थ कर्मत्वाब्चात्मनस्तथा। भवत्वेवं तथापीष्टरूपसिद्धिः कुतो मता ।। १६२ ।। शन्दस्तदर्यकार्यत्वे तावज्ज्ञानस्व निह्ितः । ज्ञानाज्ज्ञोयस्य कोऽन्योऽर्थ: सरूपपतिवासनात् । १६३ ॥ अदृष्टकरपना युक्ता न व दृष्टस्य संभवे।

स्वकाराणा-B. •शक्यते-B. * B adde डा. $ A omits प्र. . Sloka-Vartika, Rago 245. . B omits तेना. 10A

148 ब्रह्मसिद्धि:

तस्माद्यथा प्रोक्षणादिविधेर्रीहिषु गम्यते । १६४ ।। अदृष्टा संस्कृतिर्ज्ञानविधे रूपं तथात्मनः ॥ १६४ई ॥

यथा अवघातप्रोक्षणादयः सरूपेणैव द्रव्यार्थाः, द्वितीयया च द्रव्यस्य कर्म- त्वेन निर्देशात, तथा ज्ञानमपि स्वरूपेण परार्थम्; कर्मत्वेन चात्मनो निर्देशात्तदर्थम्। अतो ज्ञानविषयोऽपि विधिरात्मरूपं संस्पृशति, न ज्ञान- मात्रे पर्यवस्यति, ज्ञानस्यात्मरूपार्थत्वेन कर्तव्यतावगमात् ज्ञाननियोगेनैवात्म- रूपस्याक्षेपात् । स्यादेतत्-भवतु ज्ञानरयात्मार्थताभिप्रेता; अपहतपाप्मादि- रूपात्मप्रतीतौ तु प्रमाणं वाच्यम; शब्दस्तावदेवंविधात्मज्ञानकर्तव्यतार्या पर्यवसित :- 'एवं विधात्मोद्देशेन ज्ञानं कुर्यात्' न तु 'एवं विध आत्मा' इति। तत्रोच्यते-न हि तत्राकिचित्करस्य तादर्थ्येन कर्तव्यता युज्यते ; ज्ञानस्य च कर्मणि नान्यत् फलं तद्रूपसंवित्तेः; न हि तस्यां दष्टाया- मन्यस्यादष्टस्य कल्पना । तत्र यथा "1व्रीहीन् प्रोक्षति" इति प्रोक्षण- विभेरेव व्रीहिष्वदृष्टसैस्कारावगमः प्रोक्षणविषयादपि; नान्यथा ब्रीष्र्ये प्रोक्षणे कर्तव्यता युज्यते; न हि तत्र किंचिदकुर्वत् प्रोक्षणं तदर्य2 कृतं स्यादित्येवं विधेरेवादृष्टसंस्कारसद्गावसिद्धि ; यथा "सर्गकामो यजेत" इति; नान्यया खवर्गकामस्यं यागकर्तव्यतांप्रतीतिर्युज्यते यदि न स्वर्गो पायो याग; अनुपाये चेन्नियुज्यते, न सवर्गकामो नियुक्तो भवति; अनुष्ठितोऽपि न सवर्गकामेनानुष्ठितो भवतीति क्रियाविषयादपि विधेः साध्य- ताइनभावानगम: शाब्द :- तथा ज्ञानविषयादपि विधेरात्मरूपबोष :; न हि तद्ियमात्मानमुदिश्य ज्ञाननियोगो युज्यते अतद्विषश्रेदात्मा तेन ज्ञानेन प्रतीयत इति।

उक्तोत्तरमिदं यस्मादरूपेणापि भासकम् M १६५ ।। ज्ञानं प्रदर्शितं न स्यादन्यथा तद्विघेः फलम्। लगो निवत्यों न तथा विक्षेपो हि यथासुखः ॥ १६६ ॥

1 Ap.Sr.Sa. 1 -- 9-1. 3 Tait. Sam, 2-5-5. धंक्-B. सं-B.

निरोगकाण्ड: 149

लयविक्षपमेदश्र न स्यादग्रहमात्रकें। नन्वरूपायभाते रयाददृष्ट/फलकल्पना ॥ १६७॥ रूपावमासे दृष्टं तु फलं तत्सिद्धिलक्षणम्। न दृष्टमात्राद दृष्टार्थ परुषार्थानुगं तु तत् ।। १६८ ॥। न मिद्यते च तद्वावो रूपारूपावभासयोः यथा म्पचशून्यत्वे तच्वे ज्ञानवभासिते॥। १६९ ।। दुःखकर्मक्केशहानमतच्व्रेऽपि तथा भवेत्। एतचात्र मवेदुक्त प्रत्यक्षाद्यविराधतः।। १७०।। अनौप चारिकार्याश्र स्यः कमविधयो यतः ॥ १७०६॥

आत्मार्थज्ञानविधेरेतावद्धम्यते-ज्ञानेन सोऽवभार्यते, आलम्ब्यते, व्यवहार- योग्यतामापाधते। तच्चावभासनं सवरूपेण च दृष्टम, पररूपेण च; रज. तात्मना शुक्तिकायाः। प्रतिपादितमेतत् -- नाग्रहमात्रमेतत्, अन्यथाख्या तिस्तु । तत्रोभयथा संभवे कुत एतत्- तथ्वप्रतिपत्तिरवश्याम्युपेया, नातरिंमस्तत्ख्यातिः१ अन्यथा नात्मज्ञानविधि: फलवान् स्यात्; स सल्व नास्मरूपप्रविलयार्य :; अनात्मरूप'विलयेन हि वस्तुनोऽवगतिदृष्टेति। यदि च. नात्मनो नामरूपप्रपव्वरूपेण प्रकाशनम्, कि प्रविलाप्घेतः अथ मतम् -द्विपकारेयमविद्या, प्रकाशस्याच्छादिका विक्षेपिक्ा च; खमजाग- रितयोर्विक्षेषिका, सुपुप्त आच्छादिका लयलक्षणा । तत्राच्छादकाविधा निवृत्तिर्ज्ञानविधे: फलम। तच्चासत्; यतो नाच्छादिकाया अविदाया निवृत्ति: पुरुषेणाथ्येते तथा यथा विलेपस्य; स हि विविधदुःखात्मकः; उयस्तु विविधदु:खनिवृत्तेरसक्ृदानन्दत्वेन भ्रुतौ गीतः प्रत्युतार्यनीयः म्यात् अपि न विपर्यातमनिच्छतोSविद्यामेद एव न स्थात, अवस्थात्रयेऽप्य- ग्रहनमात्रत्वात् । तर्मादग्रहणनिपर्ययग्रहणे हे अविद्ये कार्यकारणमाबेनाव-

*स्पा-B. चरितायी -- B ' B adds g्र.

150 मसासेदि:

स्थिते; खमजागरितयोरुमे; कारणभूताग्रहणलक्षणा सुषुप्त इत्यविद्याप्रविभाग उपपद्मते। तदुक्तम्- कार्यकारणबद्धौ ताविष्येते विश्वतैनसौ । प्राज्ञ: कारणवद्धस्तु द्वी नु तुर्ये न सिभ्यतः ।" नन्वन्यथायं भेद :- अग्रहणसम्यग््रहणाम्याम्; अग्रहणलक्षणाच्छादिका सुपुते, असम्यग्ग्रहणमितरयोः; तथा हि-अभिलस्य वस्तुनोऽपदेश्स्य ग्रहणे तथामावस्य चाग्रहणात् पृथकतवेन प्रत्यवभासः। नैतत् सारम ; यदि ताव दसम्यग्प्रहणमात्रं तदपटुतं वा ज्ञानस्त केन चिद्रूयेण वां अहणम्, न सर्वात्मना; तत्र दूरसे सूक्षमे च मवत्यपट ज्ञानं *सामान्यज्ञानम्; न च तदविद्या। न च किचिम्ज्ञानं सर्वात्मनार्थस्य आ्रहकमिति सर्वज्ञानमिथ्या- स्वापातः। अभेदस्याग्रहणेऽपि मेदस्यासंवित्तेर्न निवर्तनीयमस्ति विद्यया। न खस्वमेदाग्रहणं निवर्तनीयम्; न हि तत किंविदपराष्यति। मेदस्तु विविषदु:खायतनम्। अभासम्यमहणं पृथकपरत्यवभासोSपृभ्रगातमनः, अम्यु पेता तहि विपर्ययर्यातिः-अपृथकू पृथक् प्रकाशत इति। अयो- 'च्पेत-न भूमः "पृषक प्रकाशते, कि तु पृथगिय प्रकाशत इति; क हवार्य :: यदि यथा 'पृथग्मूतमप्रकासमानैकतवं प्रकाशते तपैकमप्यात्म- तथ्मगूहमानेकतवं प्रकाशत इति; केननिर्दसेन महणं सर्वात्मना बामदण- मुकं मवति, तत्र चोक्तम्। अथ प्रकाशत हब, न तु प्रक्राशते; 'प्रक्ा शने क उपमार्य: : तनिवन्नव्यवदारपवृत्तिः। तनिवन्धन म्ेववहार:, भापं प्चाकनम्- नासीत कारणे कार्य नकतीति। नमाशेवामद एवं पृथवल- यामिमान :; तद्सत्, मशमस्यामावस्य लरूमेण पररूपण वा ग्रहणान- म्युपगमात्। अम्रकालपाने व पृथवरे कुतस्द वमहः! अमिने न मेदा- िमानं परित्मव्यामेवाग्रद्णे मेदप्रहामिमानमूरीकुर्षता कि परिहतं स्पास्! तस्मात् सुकच्यते-'वयविक्षेपमेदय व स्मादग्रहमात्रके' हति।

a Mand-kir. 1-11. • B omits पृथक्. . B adde बा. पृथगमने: इं-B. *B omits सामान्यदान. B.omits पकाशने. 'ना-B. .B omits व. · भते-B.

नियोगकाण्ड: 151

नन्बनात्मरूपेण प्रतिपत्तेने दृश्यते किंचित् फलम्; तत्रादृष्टकल्पना स्यात् ; आत्मरूपप्रतिपत्तेस्तु दृष्ट फलं तत्सवरूपसिद्धिः। उच्यते-न यश्य कस्वचिद्दर्शनाद् दृष्टार्थता, कि तु पुरुषार्थसंस्पर्शिनः; तेन हि तद्विपिर्निरा काडूक्षा भवति। न च पुरुषार्थमेदस्तत्वातत्वप्रतिपच्योः ; यथा हि विशुद्धमद्वैतमात्मानं प्रतिपद्यमानस्तथाभूने न शोकेन संसपृश्यते, शोच नीयाभवात; न कर्माशयमुपचिनोति, कर्तव्याभावात; न क्चिद्रज्यनि किचिद् द्वेष्टि वा, विषयाभावात्; 'एवं जीवन्नेव विद्वान्विमुक्तो भवति ; तथा अतथाभूतमपि तथामावनापुरःसरं साक्षादिव प्रतिपद्यमानः । अमूतोS प्यर्थ: परिभावनानिशयावूतव्यवहारहेतुर्भवति। इदमेव चात्र युज्यते, प्रत्य- क्षादीनामविगोघात्, कर्मविधीनां च भूतार्थत्वात्। परमार्थे हि प्रपशशू- न्यत्वे प्रत्यक्षादीनि प्रमाणानि बाध्येरन्; कर्मविचयश्राभूतकल्पनोपादानव्यव- हारसिद्धार्थगोरा: स्युः । तस्मादपरमार्थने वाह्दैतात्मज्ञानविधिर्युज्यते।

जानातिस्तत्त्वबोधे चेन्न मिथ्यादिविशेषणात् ॥ १७१ ॥ नात्मा ज्ञातस्तथा स्याच्चेन्न तद्रूपाविधानतः । प्रमाणान्तरमिद्धत्वे नतरामन्यथा यदि ॥१७२॥ शब्दार्पितेन रूपेण तस्य ज्ञानं विधीयते अनच्वेनापि तेनास्य विज्ञानमवकल्पते। १७३॥

यदि मतम्-"5स विजिज्ञासितव्यः" इति जानातिस्तच्वपरिच्छेद एव वर्तने; तेन नाभूतसमारोपेण ज्ञानविषिः स्यादिति; तन्न; मिथ्यात्वादिभि- ्ज्ञानं विशेष्यते-मिथ्याज्ञानं सम्यज्ञानं संशयज्ञानमिति; तदेकनियमे नोपपद्येत, पौनरुक्त्याद्विरोघाथ। स्यादेतत्-असरूपेण प्रतिपत्ता न तदात्मज्ञानम्, अन्यज्ञानमेव मवति; 'तत्वज्ञानं च विधीयते ; तस्मात् तथ्वसिद्धिरिति। तच न; न खवस्वेतावदेव तव्-'आत्मा ज्ञातव्यः' इतिः

1 केन-B. 'एव -- B. *तं. न -- B. * Chand. 8-7-1.

1 T-B. •सम्जान -- B.

152 जससिद्धि:

यदि स्यात तद्टपज्ञानविधिः; तच्च न, उभयथानुपपत्तेः; प्रमाणान्तरसिद्धं बेदात्मरूपं न तज्ज्ञान1 विघेयम् ; अथासिद्धम्, अशक्यमेव तत्। स्यादेतत्-"अपहतपाप्मा विजरो विमृत्युः" "'इदं सर्व यदय मात्मा" इति शब्दसमर्पितरूपस्य तस्य ज्ञानं विधीयते; तेन च तथ्वे- नाषि तत् संभवति समारोणितेनापि; तेन न नियोगतस्तयाभूतज्ञानवि- घेस्तथा भावोऽस्य प्रतीयते !

ज्ञानं यदि च दष्टार्थ प्राप्तं दृष्टत एव तत्। आत्मरूपविजिज्ञासोरजिज्ञासोर्ळथैव तत्।। १७४ ॥ तदुपायो न चेज्ज्ञातस्तःयैवास्तु विधिस्ततः । अवघातादिविषयो नाटष्टस्पर्शवर्जिताः ॥ २७९ ॥ अलौकिकमिदं ज्ञानमतो यदि विधीयते। न. रूपसिद्धये तावद्यतः कर्तव्यता विधः ॥ १७६ ॥ कर्तव्यता व दष्टार्ये दुशदेव प्रत्तिध्यति। अलौकिकेऽर्थरूपेऽत: शब्देन प्रतिपादिते॥। १७७॥। ज्ञाने ज्ञेयाम्युपायश्वात् खवमेवोन्मुखः पुमान् । तदुपाये त्वविज्ञाते विभिना स प्रवर्त्यताम् ॥१७८॥ नियोगानुप्रवेशोऽतो विहन्त्ेब प्रमाणताम् । मूतार्थ इति नोपास्यो भूवार्थगतिमिच्छता।। १७९॥

यदि व ज्ञानस्य दृष्ट फलम्, तत एव प्रवत्तिसिद्धेव्यर्थो विधिः । यो सात्मरूपमनुभवितुकाम:, स तःय ज्ञाने खयमेव यतते; यस्तु न तथा, तस्य तद्यर्थमिति विधिशतेनापि स न प्रवत्यते। अयोवायाज्ञानाद् ढष्टफलेS- पिन प्रवर्तते स्वयम्, अनो विधीयत इति; तञ्व वार्तम्; यतः स एवो पायो विधीयताम्, यत्रायमज्ञानान्न प्रवृत्तः ; ज्ञाने तु दृष्टफलत्वात् प्रवर्तत

1 जान-B. 4 Brh. 2-4-6. *स्यादेव तत्-B. 5 भावस्य-B. Chand. 8-7-1.

नियोगकाण्डः 153

एव। स्यादेतत् अवघातादिषु दृष्टफलेष्वि दृष्टो' विचिः 1 सत्यम् ; न त्वदृष्टसंम्पशरहित: ; नवापि हि नियमादृष्ट फलं तण्डुलेवु तत्रणाड्या वा प्रधानापूर्वसिद्धिरदृष्टैव। अथ मतम् - अद्वैतात्मज्ञानमदृष्टपूर्वमलौकिकम्; अतोऽनन्तरफलमपि विधीयत इति। तत्रोच्यते-किमर्थ विधीयते ; प्रमा णान्तरागीचरस्य सरूपप्रतिपत्यर्थम, आहोस्दनुष्ठानार्थम? तत्र न स्वरूप- सिद्धचर्थम् ; अनुष्ठानफलो हि विधिर्नानुष्ठानाय, दृष्टार्थत्व।देव तत्सिद्धेः । तस्मादलौकिकेSपहतपाप्मादिरूप आत्मतत्वे शब्दात् प्रतिपन्ने तस्य साक्षा ज्ज्ञानं प्रति तदनुभवोपायत्वात् तवयमेव पुरुषस्याभिमुख्यं भवतीति व्यर्यं तद्विधानम, यथाश्रर्यभूते कहिंगश्चिदयें आगमान् प्रतिपन्ने तश्य साक्षात्करणे सयमवोन्मुखत्वं भवति; तदुपावेयु त्वज्ञतेषूपपस्वज्ञापनाथ विधान युज्यते। तदेवं ज्ञाने नियोगातुपपत्तेर्नियोगे च वस्तुरूपावगमे प्रामाण्यायेगाद्यव- स्थितात्मतत्वप्रतिपत्तिपिच्छता शब्दान्न तस्य नियोगानुपवेशोऽभ्युपगन्तव्य इति। ददानी द्विती यपतिपत्तिविविनिरासायाह अत एव न विज्ञानसंनानविधिनिष्ठता तत्रापि पुर्ववस्र स्वात् स्वरूपात्रगतिप्रमा ॥१८० ॥ सर निष्ठाच्छव्दात्तु प्रमनस्व वचोऽन्तरात्। उपासनविधानं स्यात् प्रामेस्तदपि वा वृथा ॥१८१॥ अभ्यासेन प्रत्या्य प्रकषत्याभिवीक्षणात्। तस्माद्धवत्यकारयिऽर्थे वेदान्तानां प्रमाणता ॥ १८२ ॥।

यदपि मतम्-"स करतुं कुर्वीन" "प्रज्ञां कुर्वीत " "'निदि- ध्यासितव्यः" इति, यत्रापि स्वरूपनिष्ठतैव लक्ष्यते "5तत् त्वमसि" इति, तत्रापि 'सदस्मि-इति चतो धारयेत्' इति विवक्षितत्वाच्छवणाद न्यदनुचिन्तनं ध्यानं प्रत्ययप्रवाहो विधीयते कर्मवदेवामृतत्वफलम्।

1g- B. 4 Brh. 2-4-5. 2 OLand. 3-14-1. 5 Chand. o-8-7. 3 Brb. 4-4-21.

154

तद्प्यत एव न युज्यते, पूर्वोक्कताद तत्वावगतिप्रमाणाभावप्रसङ्गादन्यनिष्ठ- त्वाद्वाक्यस्य। अथ तु वाक्यान्तरात्तच्वनिष्ठादधिगते तद्विषयप्रत्ययप्रवाह- विधानमिष्यते; भवतु; न कश्रिददोषः ; तथा न "'बिज्ञाय प्रज्ञां कुर्वीत" इत्यात्मतव्वविज्ञानस्य सिद्धतां दर्शमति। तदपि वा व्यर्थमेव, प्राप्तार्थत्वात्; साक्षात्करणफलं हि तसदनुचिन्तनं दृष्टार्बम्, न ततोऽन्यत् फलमाकाङ्कते*। अमृतत्वं हि न लरूपाविर्भावादन्यदिति प्राग्वर्णितम्। दृष्टा च ज्ञानाम्या- सस्य सम्यग्ज्ञानप्रसादहेतुता लोके। भावनाविशेषाद्धि अभूतमप्यनुमवमापद्यते, कि पुनर्भृतम् । "'स कतुं कुर्धीत" इति तु न सकलविशेषातिगात्म- तत्चानुचिन्तनं विधीयते तद्भाव फलम; अपि तु नामरूपोपाधिमनोमय- प्राणशरीरादिरूपानुध्यानमैश्वर्यफलम्, क्रमेण वा साक्षात्करणफलम् "तमेव धीरो विज्ञाय" इति न प्रज्ञाकरणविधिः; 'तमेव' इत्यन्यनिवृत्तेः श्रुतत्वाभ्निवृत्ती तात्पर्य गम्यते, 'रक्तः फ्टो भवति' इति यथा रक्तपरत्वं वाक्यस्य; अत्र आ्ाकाशादित्त्वभेदपूर्वमविभागः प्रतिपादितः, तत्र त्थव प्रज्ञाकरणप्रसङ्गे 'तमेव' इनि विधीयते; तथा च पूर्वार्ष-"8विरजः पर आकाशादज आत्मा महान् ध्रुवः ।" इत्याकाशादिभ्यः परत्वे- नात्मतच्वं दर्शितम् ; तस्य तवेव प्रज्ञाकरणप्रसङ्के तनिवृत्तये 'तमेव' इत्युच्यते ; अन्यथा न एवशब्दस्य फलम्, न च निवर्त्य विज्ञायेत; तथा च तदेवोत्तरेण प्रपश्चयते "'नानुध्यायाद्वहञ्ब्दान्" इत्येकवाक्यता; अन्यथा वाक्यं भिद्येत; शब्दमात्रे चानुध्यानाप्रसङ्गात् शब्दपूर्वत्वातस्प शब्दार्थविष यमे- वदेमिति। एवम् "2आत्मेत्येवोपासीत" इत्येवकारश्रुतेस्तदर्यविधिः। "10निदि- ध्यासितव्यः" इत्यपि "1आत्मनस्तु कामाय" इत्युपक्रमात् " 1इदं सर्व

1 Brh. 4-4-21. भावे-B. B omits फलं. 8 Brh. 4-4-20. 3तदन-A. Brh. 1-4-7. रक्षयत-B. "Brh. 2-4-5. Chand. 3-14-1. 4 Brh. 2-4-5. ' B omits न.

नियोग काण्ड: 155

यदयमात्मा " इयुपसंहारादात्मस्वरूपपरमेकं वाक्यम् ; तदन्तर्गताः "द्रष्टव्यः श्रोतव्यो निदिध्यासितव्यः" इति न पृथग्विधयः कृत्यप्रत्यययोगेऽपि; कृत्यप्रत्ययस्यार्थान्तरेऽपि स्मरणादर्हादौ स्तुत्यर्थाः यथोणंशुयाजवाक्यान्त- र्गताः "१विष्णुरुपंशु यष्टव्यः" इत्येवमादयः । "ऐतदात्म्यमिदं सर्व तत् सत्यं स आत्मा तच्वमति" इति मूत एव पर्यवसिनं वाक्यम्। तत्र 'सदस्मि-इति घारयेत्' इति कल्पनेयम्। तस्मात् त्रिविधस्यापपि ज्ञानस्य विधेयत्वायोगात्, बिना च विधेर्वाक्यार्थप्रतिपत्ते, अपौरुषेयत्वेन निरपेक्ष- त्वान्धूतेऽप्यर्ये देदान्वानां प्रामाण्यिद्धिः । तथा च " 'तत्तु समन्वयात्" इति चोहनालक्षणाद्धर्मात् तुशव्देन विशेष्यं ब्रह्म समन्वयगम्यमुक्तम् । समन्वयो हि पदार्थानां संसरगो विनियोगस्तनो ब्रह्म गम्यते, न चोदनात इत्यर्थ: नन्व'विशेषेण कार्येडयें वेदस्य प्रामाण्यं वर्णितम्-""चोदनालक्षणोS- र्थो धर्मः" इति; चोदनालक्षणो वेदार्थ इत्यर्थः। नैनत् सारम; एवं हि सिद्ध प्रामाण्यवेदार्थविचारोडयं स्यात तदुत्तरलक्षणवत्; तत्रानन्तरं प्रामाण्य- प्रतिपादनं न युज्येत, "वृत्तं प्रमाणलक्षणन" इति च; मन्त्रार्थवादेषु च कार्यार्थत्वेन विप्रतिपत्तिर्न स्यात् ; सा चोपरिष्टादेव निरसिप्यते बहु चात्र वक्तव्यमित्यलं प्रसङ्गेन। यथान्यमानव्यतिभेदमुक्ता मतिः प्रमाणत्वमुपैति कायें। अपौरुषेयागमलब्धजन्मा तथैव सिद्धे निरपेक्षभावाद् ॥ १८३ ॥

। इति नियोगकाण्डस्तृतीयः ॥

1 Brh. 2-4-5. 5 B omits न्व. Tait. Sam. 2-6-6. 3 Chand. 6-8-7. 6 Mim .- St. 1-1-2. 7 Śabarabhāsya. 2-1-1. Brahm .. Su. 1-1-4.

ओम्

चतुर्थः (सिद्धि)काण्डः ॥

एवं तावत् प्रतिपत्तिकर्तव्यताप्रामाण्यव्याजेन वैरप्रामाण्यमुक्तं तत्र्रति- बांधनाय कृतः प्रयल्षः; इदानीं त्वप्रामाण्यमेवाहुर्ये तद्वोघनाथ प्रयत्यते। तत्र पूर्वः पक्ष :-- नन्वन्वितपदार्थत्वाद्वाक्यार्थस्य पदार्थतास्। अप्राप्य न स्वाद्वाक्यार्थः पदार्थत्वेऽन्यमानकः ॥ १॥ न तावद्रह्मान्तयोम्यादिपद प्रमाणम्, संबन्धज्ञानापेक्षया पूर्वसिद्धे प्रत्ययहेतुत्वेन । नापि वाक्यम्; न हि तत् साक्षाद्वाचकम्; पदार्थद्वारा तु तत प्रतिपत्तिः, अपदार्थ ज्ञानस्याभावात् । ते हि संपगोद्गुणप्रधानभावे- नेतरपदार्थविशिष्टमेकं पदार्य गमयन्ति। तत्र पदार्थ एव विशिष्टो वाक्यार्थो भवति। न वानधिगतेपु म्रमाणान्तरेग पदार्थत्वम; संबन्धज्ञा नापेक्षणात् इत्युक्तम। तत्रापशार्थत्वे न वाक्यविषयत्वम; अनवबोधकं तेषां वाक्यम। पदार्थेत्वे प्रमाणान्तराचिगतेरनुवादकम्। तत्रात्यन्तापरिदृष्ट- ब्रह्माद्यर्थप्रमाणाभिमतेषु वाकयेषु तह्ाचीनि पदानि स्युः, न वा। यदि न सन्ति, न त इतरैः संसृज्येरन् न भिद्येरन्निति न तेषां प्रमेयाः, लोष्टादि वत्। अथ तु सन्ति, तथापि तैरधिगतसंबन्धैन प्रतिपाद्येरन् अप्रतिपन्नाश्च न विशिष्टवाक्यार्थप्रतिपत्तिहेतवः; तत्र यथा 'वनात् पिक आनीयताम्' इति पिकपदार्थाज्ञानेऽनवबोधकत्वं तथा तेषामपि। तस्मान्न चोदनातोऽपूर्व- पदार्थावगमः ; सा हि विधिप्रतिषेवाभ्यां क्रियासु पुरुषमधिकरोति ; त्रैवि- द्यवृद्धपरित्रहस्तु जपोपयोगात्, उपनिषदो वेदान्ता -इति तत्र विनियोगात् त त्रोच्य ते

सामान्येन पदार्थत्वे सिद्धेSसाधारणैर र्गुणैः । शक्यापूर्वविशेषस्य लोकवत् प्रतिपादना ॥ २॥

1मेकपदार्थ-B. 3 अत्रोच्यते-B. * माया :- B. 4 गुणे-B.

चतुर्थः (सिद्धि) काण्डः 157

यथा लोके 'द्वीपविशेषे एवंनमानो मरतकमयपादाः पद्मरागमय चश्चवः सौवर्णराजतपक्षा: पक्षिणः' इतिक्षितामान्यं प्रमाणान्तराधिगत- मनन्यसाधारणेन धर्मकलापेन ससज्पमान प्रमणातानधगा विशेषरूप- मासायति, वाक्येन च प्रथयते प्माणान्तरानधिगतेन विशेषरूपेण सर्वस्थैव हि वाक्यस्थानधिगतो विशेष एवं प्रमेय: तथा कारणसामान्यं वा सत्सामान्यं दा "यतो का इनानि कूतानि जापन्ते" इति "अस्थूल- मनण्डह्ृसवम्" इत्यादिपदार्थेः संसर्गाद्रेदान् प्रमाणानतरानधिगतं विशषरूप- मासादयति, वाकस्य च गमेयं भवति। तदेदें लोकसिद्धपदार्थान्दयेनैवा-

सर्वप्रत्ययवेद्ये वा बह्मरूप व्यवस्थिते । प्रपश्स्य प्रविलयः शब्देन प्रतिषाद्त। ३ प्रविलीनप्रपद्ेन तद्रूपेण न गोचरः । मानान्तरस्थेति मतमाम्रावैकनिबं्धनम् ४ ।। अशवा न लोकेSत्यन्तमप्रसिद्धं बहा, सर्वप्रत्ययवेद्यत्वात्, ब्रह्मणो व्यतिरकेण प्रत्येतव्यस्याभावात, विशेषप्रत्ययानां च सामान्यरूपानुगमात्, भेदोपसंहारावशिष्टं च सत्यं ब्रह्म-इति प्रतिपादनात्, "'वाचारम्भणं विकारो नामेयं मृत्तिकेत्येव सत्यम्" इनि दृष्टान्ताद्। किं ताहै शब्देन प्रतिपाद्यते? प्रपशाभावः। तत्र पपश्पदार्थोऽपि सिद्ध, निषेधोपि सिद्ध, तयोः संसर्गात्तदभावप्रतिपत्तिः। आम्नायैकनिबन्धनत्वं तु तस्योच्यते, प्रत्य- क्षादीनामविद्यासंभिन्नत्वात; प्रत्यस्तमित निरिवलभेदेन रूपेणाविषयीकरणाद्गे- दप्रत्यस्तमयस्याम्नायावगम्यत्वादिति । पर: पुनः प्रत्यवतिष्ठते- ननु चापुरुषार्थत्वं भूतनिष्ठे प्रसज्यते। ४६। यत खलु वाक्यं न पुरुषं क्वचिद्धितसाधने प्रवर्तयति अहितसाधनाच्च

1 षं_B. 4 Chand. €-1-4, 2 Tait. 3-1. 5. सकल-B. 3 Brh, 3-8-8. 6 नाद्ूा-B.

158 ब्रह्मसद्धि:

निवर्तयति, केवलं सिद्धमर्थमन्वाचष्टे, तदपुरुषार्थम; अपुरुषार्थत्वाच्चान्मत्त- प्रलापवदप्रमाणम् ; तथा च प्रायेण वेदान्ताः । उच्यते- प्रमाणरय न चैतावत्पुरुषार्थेकनिष्ठता। ५॥ उपेक्षामपि हि फलं प्रमाणस्य प्रचतक्षे)। आप चाज्ञानतः शोकी दुःखी जीवः प्रकाशते ॥ ६ ॥ तन्निवृत्तिश्र विज्ञानं पुरुषार्थः स्वयं मतम्। कस्मिश्विदर्थे ।वज्ञाते कुतूहलवतां नृणाम् ॥७॥ आकुलानां ज्ञानजन्म पुरुषार्थत्वसंमतम्। अक्षादौ च यथारूपनिष्ठे नापुरुषार्थता ॥८॥ न च प्रवृत्तिनिष्ठत्वं तथास्मिन् केन वार्यते। ज्ञेयस्य पुरुषार्थत्वं तत्र चेदत्र तत्समम् ॥ ९ ॥ पुरुषार्थः सयं ब्रह्म प्रशान्तं विजरादिकम्। अतस्तच्वमसीत्येवमनुशिष्याय शिष्यते ॥ १०॥ परप्रवृत्तेरङ्गत्वं प्रत्यक्षादे्मतं यदि। अत्रापि साक्षात्करणप्रवृत्तावङ्गतेष्यताम् ॥११॥। न तावन्नियोगतः प्रमाणस्य पुरुषार्थफलता। न खल दितोपादानाहितहाने एव प्रमाणफले। उपक्षामपि हि प्रमाणफलं प्रमाणविद आचक्षते। न च पुरुषार्थता प्रमाणलक्षणम्, प्रमाहेतुत्वं तु। तस्मान्न पुरुषार्थाभावेनाप्रामा- ण्यम् । अपि च 'शोक्यहम्' 'दुःख्हम्' 'धनादीनि मम नष्टानि' इति विशुद्धबह्मात्मनो जीवस्य मिथ्याज्ञानम; एतन्निवृत्तिरूपं च विशुद्धा- नन्दप्रकाशव्रह्मात्मतत्वज्ञानम् । तत् स्वरूपेणैव पुरुषार्थ :; अनिष्टनिवृत्ति- रूपत्वादिष्टाविर्भावाच्च । यद्यपि च संस्कारात्तस्या नुवृत्तिस्तथापि शाब्द- ज्ञानमनुसंतन्वतो विदुषो न पूर्ववद्रवति निवर्तते चात्यन्ताय। 'दृष्टा च ज्ञानोत्पत्तेरेव पुरुषार्थता कचित् कुतूहलाकुलितानामज्ञातेऽयें। न हि

३ स्या अन-B. ह :; परं तु मातकासुनदशते। 4दृष्ट दृष्टा-B. * प्राणहेतुत्वं-B.

चतुर्थ: (सिद्धि)काण्डः 159

तज्ज्ञानात् परमन्यदर्थ्यते। न च प्रवृत्तिनिवृत्तिविषयस्यैव पुरुषार्थतेति नियम :; प्रत्यक्षादीनि हि प्रमाणानि ; न च तावत्रवृत्तिनिवृत्तिपराणि सिद्ध- वस्तुविषयाणि; न च पुरुषार्थतां जहाते। यदि मतम् प्रत्यक्षादिज्ञेयं हि सिद्धं वस्तु पुरुषार्थः सलिलादिः, तदुपकारात् ; ततः प्रत्यक्षादीनां पुरु- षार्थता भूतनिष्ठानामपि। अत्रापि च शब्दप्रमेयं स्यमेव बक्ष पुरुषार्थो जरादिविविधाशिवोपशमान् परमानन्दप्रकाशत्वाच्च सुप्रसन्नम्। अत एव "'तत् त्वमसि" इति श्रवेनकेतुमुखेनानुशासनीयाय पुरुषाय श्रुत्यामिन्नमुप- दिश्यते; अभिन्नं हि तदनुशासनीयात्। भेदेन च प्रतीयमानं न पुरु- षार्थः । तत्वे तादात्म्यज्ञाने च तथाभावात् विश्वाशिवोपशमात् परम- शिवभावाच्च परिपूर्णः पुरुषार्थ आप्तो भवति। यदि मतम्-प्रत्यक्षादी- न्यपि प्रवृत्त्यङ्गान्येव, प्रमितेऽर्ये हानोपादानादिलक्षणायाः प्रवृत्तेरतन्मूल- त्वात् ; ईदृशं प्रवृत्यङ्गतवमत्राप्यरत्येव, शब्दात् प्रमिते ब्रक्षण साक्षा- त्करणाय प्रवृत्तेरिष्टत्वादिति ॥

मार्ग मुक्ते रनिरुन्धन्निबिडमापि तमोऽनादि निर्दारयन्ती। सद्यः प्रक्षालयन्ती घनमपि जगतां तीर्थदुस्तर्कपक्क व्याख्यातोत्खातविश्वा शिवनिरतिशयश्रेयसे ब्रह्मसिद्धि: ॥११॥

॥ इति मण्डनमिश्राणां कतिर्वरक्षासेद्धि: समाप्ता ।।

तत्वस्पृशः खण्दितभेदवादिनो विनिःसृना: पण्डितषण्डमण्डनातु। ध्वान्तन्छिदो मण्डनवक्तपङ्कजा- ज्यन्ति वाचः श्रुतिनीतिमण्डनाः ।

1 तत्रापि .- B. 'कै-B. Chand. 6-8-7. 5 मण्डना :- A. * B otits तत.

APPENDIX I. ॥ ओम्।। ।। ब्रह्मसिद्धिकारिकाः ॥

ब्रह्मकाण्ड: १. आनन्दमेकममृतमजं विज्ञानमक्षरम्। असर्व सर्वमभयं नमस्यामः प्रजापतिम् ॥१॥ आन्नायतः प्रसिद्धिं च कवयोऽस्य प्रचक्षते। भेदपपश्चविलय द्वारेण च निरूपणम् ।। २ ।। संहृतारिवलभेदोऽतः सामान्यात्मा स वर्णितः । हेमेव पारिहार्यादिमेदसंहारसूचितम् । ३॥ इति ब्रह्मकाण्ड: ।

अथ तर्ककाण्ड: २. आहुर्विधातृ प्रत्यक्षं न निषेद्ध विपश्चितः। नैकत्व आगमस्तेन प्रत्यक्षेण विरुध्यते ॥ १ ॥ लब्धरूपे क्वचित् किंचित् तादृगेव निषिध्यते। विधानमन्तरेणातो न निषेधस्य संभव: ॥२॥ क्रमः संगच्छते युक्त्या नैकविज्ञानकर्मणोः । न संनिहितजं तच्च तदन्यामर्शि जायते ॥ ३ ॥ विधानमेव नैकस्य व्यवच्छेदोऽन्यगोचरः। मा स्म मूदविशेषेण मा न भूदेकथीजुषाम्॥।४॥ न भेदो वस्तुनो रूपं तदभावप्रसङ्गतः । अरूपेण च भिन्नत्वं वस्तुनो नावकल्पते ॥ ५॥ गौरुषेयीमपेक्षां च न हि वस्त्वनुवर्तते। पित्रादिविषयेऽपेक्षा जननादिप्रभाविता॥६॥ एकक्रियाविशेषेण व्यपेक्षा इस्वदीर्घयोः । अर्थक्रियाकृते मेदे रूपमेदो न लभ्यते ॥ ७॥

2

दाहपाकविभागेन कृशानुर्न हि भेदवान्। एकस्यैवैष महिमा भेदसंपादनासहः ॥ ८।। वहेरिव यदा भावभेदकल्पस्तदा मुघा। यथैव भिन्नशक्तीनामभिन्नं रूपमाश्रयः ।९॥ तथा नानाक्रियाहेतुरूपं कि नाम्युपेयते। अन्योन्यसंश्रयाद्रेदो न प्रमान्तरसाधनः ॥ १०॥ नास्मिन्नयं नायमयमिति मेदाद्विना न धीः। मीयमानैकरूपेषु न निषेधोऽवकाशवान् ॥ ११॥। मेदामेदावमासे ह्वें विज्ञाने चेत् परीक्ष्यताम्। न तावद् द्वयमैकात््यप्रख्यानानवकलपनात् ।।१२।। समवायकृतं तच्वेन्न मेदस्यापरिच्युतेः । भेदान्तर्धानसामर्थ्यं तस्य भेदेऽपि चेन्मतम् ।। १३ ॥। हन्तैकस्यैव तत्कि न यदेवमवमासते। दष्टः संसर्गघर्मोडयं यद्येकमपि वै तथा ॥१४ ॥ नानावभासते चित्रं रूपमेकं तथा मतिः। न च संबन्धिसंबन्धः संसर्गो व्यवधानतः ।१५।। व्यवहारे परोपाधौ सर्वा धीर्व्यावहारिकी। अयथार्था यदा भावमेदकल्पस्तदा मुधा ॥ १६॥ अयथार्थधियो बीजमवश्यं वाश्यमेव न। दष्टस्तिमिरकामादिरान्तरोऽपि सुपडयः ॥१७॥ एकत्वमविरोधेन मेदसामान्ययोर्यदि। न द्यात्मता मवेदेकतरनिर्भक्तभागवत् ॥।१८॥ ऐकात्म्यनुद्धेमांगे चेदेवं वस्तुनि तर्षसौ। न चेत् कुतस्त्यमेकत्वमस्ति चेद् द्यात्मता कथम् ॥ १९ ॥ मुद्धचन्तरस्य वैयर्थ्यमेकांश इव चापतेव्। नानात्वादर्यवत्ता चेदेकत्वाद व्यर्थता न किम् ॥ २०॥

तर्ककाण्ड: २.

सामान्यं न हि वस्त्वात्मा न मेदश्षित्र एव सः। तस्यानन्वयतो मेदवादः शब्दान्तरादयम् ॥२१॥ यदि वारिवलमावानामभेदात् तदतच्वतः । अभेदवादाश्रयणं स्यादन्यविधया गिरा ॥ २२ ॥ द्रव्यपर्यायार्थकानां नय एतेन वारितः । तेषामपि द्रव्यनयः पर्यायनय एव वा ॥ २३॥ उत्पादस्थितिभङ्गानामेकत्र समवायतः । प्रीतिमध्यस्थताशोका: स्युर्न स्युरिति दुर्घठम् २४॥ नैकान्तः सर्वभावानां यदि सर्वविधानतः । अप्रवृत्तिनिवृत्तदिं प्राप्तं सर्वत्र ही जगत् ॥ २१ ॥ आपेक्षिकत्वाद्वेदो हि भेदग्रहपुरःसरः । नैकज्ञानं समीक्ष्यैकं न भेदं तच्वहानतः ॥ २६ ॥ आलोच्यते वस्तुमात्रं ज्ञानेनापातजन्मना। अचेत्यमानो भेदोऽपि चकास्तीत्यतिसाहसम् ॥२७॥ प्रतिष्ठितं च विज्ञानमर्थमात्रावलम्बनम्। भेदेषु त्वप्रतिष्ठत्वमस्तीन्द्रियधियामपि॥२८॥ अन्योन्याभावरूपत्वं सर्वेषां न प्रकल्पते। तत्रोपाधौ प्रतीयन्तां तथा मिन्ना न रूपतः ॥ २९॥ दर्पणादौ मुखस्येव मेदोऽमेदावलम्बनः । भेदावलम्बनोडमेदो न तथा तदभावतः ॥ ३० ॥ प्रत्येकमनुविद्धत्वादभेदेन मृषा ततः। भेदो यथा तरङ्गाणां मेदाद्वेद: कलावतः ॥ ३१ ॥ एकस्यैवास्तु महिमा यन्नानेव प्रकाशते। लाघवास्न तु भिन्नानां यच्चकासत्यभिन्नवत् । ३२॥। यथानुवृत्तव्यवहारसिद्धिं यथावभासं कथयन्ति बाद्याः । तयैव मेदव्यवहारयोगं वदन्ति वेदान्तविवेकभाजः ॥३३॥ इति तर्ककाण्डः। 14

ब्रह्मसिद्धिकारिका:

अथ नियोगकाण्ड: ३ शब्दाद्यदात्मविज्ञानं तन्न तावद्विधीयते। भवत्यधीतवेदस्य तद्धि कर्मावबोधवत् ॥ १॥ स्वर्गकामो यजेतेति बोधेऽस्मिन्न व्यपेक्ष्यते। विधिरन्योऽनवस्थानान्नायं कर्मव्यवस्थितेः ॥ २! फलं विधेयावगमात् प्रवृत्तिश्रोत्तरा विधेः। अन्योन्यसंश्रयान्नैष शाब्दो बोधः स नो परः ॥ ३ ॥ जाते बोधे न प्रवर्त्यो नतरां खल्वबोधके। शब्देन निश्चये तस्मादन्यस्मादन्यवाञ्छनम् ॥४॥ अथाविवक्षितार्थत्वनिवृत्यै प्रार्थ्यते विधिः। अर्थों ज्ञातव्य इत्युक्ते ज्ञेयः स्यान्नाविवक्षितः ॥ १॥ तद्दार्तमर्थपरता शब्दानां लोकवेदयोः। अविशिष्टस्तु वाक्यार्थ इत्युत्सर्गेवती यतः ॥ ६ ॥ दृष्टार्थता च स्वाध्यायविधेरत्र न भिद्यते। मवेदितरथा कृत्स्ः सविध्यर्थोऽविवक्षितः ॥ ७॥। ज्ञानस्य पुरुषार्थत्वसिद्धये विधिरिष्यते। सर्वत्र पुरुषार्थत्वं विधेरित्यप्यपेशलम् ।। ८॥। ज्ञेयाभिव्याप्तितो यस्मान्न विज्ञानात् फलान्तरम्। इष्यते मोक्ष इति चेत् साध्यस्तत्त्वच्युतेर्ने सः ॥। ९ ।। विधेर्विना कार्यशून्यं भूतार्थमनुवादकम्। वचः स्यादनुवादश्र प्रमाणान्तरगोचरे ॥ १० ॥ तत् प्रमाणान्तरापेक्ष प्रामाण्यमतिवर्तते। मानान्तरस्याविषये विध्यर्थे तु प्रतिष्ठितम् ॥। ११ । अनपेक्षं प्रमाणत्वमश्नुते कर्मवाक्यवत्। परप्रवृत्त्यभावेऽपि प्रामाण्यायैव तदिधिं।॥। १२ ।। प्रमाणान्तरयातार्थभावः किमनुवादता। उत भूतार्थता तत्र सिद्धार्थमपि य्हच: ॥ १३ ॥

नियोगकाण्ड: ३. 5

न मानान्तरलब्ार्थतया तस्यावबोधकम्। न तत् सापेक्षमेषा चेदभिप्रेतानुवादता ॥ १४ ॥ सापेक्षतायाः को हेतुः शुद्धा सिद्धार्थता यदि। प्रमाणान्तरसंभेदस्तद्वयपेक्षणकारणम् ॥ १५॥ अनृधीप्रभवे नास्ति भूतार्थेऽपि स वैदिके । न च संभवमात्रेण तदपेक्षावकल्पते ॥ १६ ॥

विशेषो न हि गम्येत सापेक्षत्वे तदा तयोः । प्रत्यक्षानुमयोरेवं वृत्तेरन्योन्यगोचरे॥ १७॥ परस्परव्यपेक्षत्वमविशेषं प्रसज्यते।. स्यादक्षमपि सापेक्ष यदक्षान्तरगोचरे ॥ १८॥ असंभवादौषघादिनियोगस्यानपेक्षता। लौकिकस्य प्रसज्येत नरप्रत्ययपूर्वकः ॥ १९॥ विनियोगस्तत्र तेन व्यपेक्षा वैदिके पुनः । अबुद्धिपूर्वकः सोऽपीत्यनपेक्षत्वमुच्यते ॥ २०॥ नृबुद्धिपूर्वतैवेत्थं हन्तापेक्षानिबन्धनम्। मानान्तरासंभवेऽपि ततः सापेक्षता यतः ॥ २१॥ वेदे नियोगनिष्ठत्वं विनियोगप्रधानता। लोके वेदे न व्यपेक्षा तल्ोके च व्यपेक्षणम् ।। २२ ।।

न शब्दमात्रसामर्थ्यप्रविभागोऽयमीद्शः। लोकावगनसामर्थ्यः शब्दो वेदेऽपि बोधकः ॥ २३ ॥ अथ मानान्तराज्ज्ञात्वा प्रयुङ्क्ते पुरुषा वच: । अर्थे तत्तेन तन्निष्ठमितरच्वन्यथा स्थितम् ॥ २४॥

मानान्तरव्यपेक्षत्वात् संभव्यन्यप्रमाणकः । हन्तास्य गोचरो नास्मादपेक्षास्य प्रमान्तरे ॥ २५.।। तस्मान्मानान्तराद्गत्वा परस्य प्रतिपत्तये। वच: प्रयुङ्क्त पुरुषो नाकस्मात् तेन तद्िरि ॥ २६॥

6

प्रमाणान्तरसंभेदो व्यपेक्षातो न संभवात्। अपौरुषेयता तेन पौरुषेयत्वमेव च ।। २७॥। अनपेक्षव्यपेक्षत्वनिमित्ते वर्णिते बुघैः। मूतार्थमपि सापेक्षं नातोSपुरुषब्ुद्धिजम् ॥। २८॥। अथ संसर्गभाजो नो पदार्थाः क्रियया विना। किमायातं विषे: सापि त्वस्त्यादि: सुलभा क्व न ।। २९।। न च मानावगम्यत्वमस्तीतिविषयो मतः । मानादेव यतो बुद्धिरभूदस्ति भविष्यति ॥ ३० ॥ धूमादिना मिते हि स्याद्वह्रयादावियमन्यथा। भिद्येतोत्तरकाले वा भवन्ती न खलु त्रिधा ॥ ३१ ॥ स्संबन्धितया मानमथ वस्त्वधिगच्छति । तथापि नैव भिद्येत नेत्थं चान्यव्यपेक्षता ।। ३२।। अन्यमानावगम्यत्वमथ लिङ्गात् त्रिधेक्ष्यते। स्याल्लिङ्गमपि सापेक्षं तत्सिद्धेस्तत एव चेत् ।। ३३ ।। नैरपेक्ष्यं यदि न तद्वेदे दण्डैर्निवार्यते। तत्संभवो लैद्रिकेऽर्ये बुद्धवाक्यार्थवन्न तु ॥ ३४ ॥ अत्रेति साक्षात्करणाभ्युपायादसमञ्जसम्। मेयत्वमेव सत्ता चेन्माने त्रिविधता कुतः ॥ ३५ ॥ तत्संबन्धादतो नार्थे त्रैविध्यमवकरपते। वर्तमानप्रमायोगः सत्तासत्ता विपर्ययः ॥ ३६॥ मते यदि ततः प्राप्तमसत्वं स्मृतिगोचरे। प्रमाणयोगमात्रं चेत् सत्तासत्ता विपर्ययः ॥ ३७॥ प्राप्ता प्रमितनष्टेन घटेन मधुधारणा। प्रमिते च न जिज्ञासा पुनः स्यात् सदसच्वयोः ॥३८॥ अथ प्रमाणयोग्यत्वं सत्वं नष्टाच्व तच्च्युतम्। स्मर्यमाणे प्रचलितं क्वचिदित्यप्यसुन्दरम्।।३९।।

नियोगकाण्डः ३.

मूमौ निखातं निर्लिङ्गमवेद्यानुपपन्नकम्। नष्टद्रष्टकमत्येति यत्सर्वमितियोग्यताम्॥४० ॥ असत् प्रमेयं च तथा यथैव स्थापयत्ययम्। अमितं हि तथा कंस्मात्तथा न पुनरन्यथा ।। ४१ ॥ अमित्वा कण्ठकाभावं चरणं न्यस्यते कथम्। नान्यग्रहात्तस्य भावे पुरस्ताच्च प्रसङ्गतः । ४२।। जिज्ञासा न प्रवर्तेत यदि संवित्त्यमावतः । प्रमाणविषयत्वस्य नोपयोगोऽत्र दृश्यते ॥ ४३॥ असद्वोधेऽनन्यहेतुभानेन द्युपयुज्यते। अथ यत्र प्रवृत्तिः स्यात्तत केवलसंविदः ॥ ४४॥। जिज्ञासेत न सूक्ष्मार्थं कैवल्यं संविदो यदि। केवलो विषयो नेष्टो रूपोन्मिश्रेऽपि तद्यतः ।।४५।। विशिष्टस्य च नास्त्यन्यदन्याभावाद्विशेषणम्। नास्तीति धीव्यवहती विषयं कमुपाश्रिते ॥ ४६ ॥ मानाभावं यदि क्षुण्णं मेयाभावस्य तत्र किम्।

अमावे च व्यवहतेरदष्टौ ध्वान्तदृष्टिवत्। इत्थं भवेत् सुषुप्तादौ त्रैलोक्याभावद्ग्म्रमः॥ १८॥ अपरिच्छिन्दतः किंचिद्विअ्रमश्व न युज्यते। आरोपविषयारोप्ये नाजानन् रजतञ्रमी ॥ ४९ ॥ नामावभिन्ना व्यवहत्तदमावश्र धीपदे। तमोदृष्टिस्तु भूच्छायामालोकाभावमेव वा ॥ ५० ॥ आळम्बते न त्वदृष्टाविष्टो दर्शनविग्रमः। अस्तु वा मानयोग्यत्वं सच्वं तच्च प्रमीयताम् ॥५१॥ तस्मिन् मिते वस्तुसच्वं भवत्यागमगोचरः । न च सापेक्षता नास्मिन्नन्तरार्थविभिन्नताम्॥ ५२॥

8 व्रससिद्धि कारिका: प्रचक्षते येSपि सत्तामन्यां न प्रतिजानते। प्रमाणान्तर भिन्नार्थमपि मानं न नो वचः ॥ ५३॥ निरपेक्षमिहार्थे तु प्रमित वस्तिविदं मया। अर्थमात्रे च सापेक्षमन्यापेक्षार्थबोधनात्॥५४॥ अबाधितमगि त्वर्थे प्रमाणांशेSपबाधनात्। तत्राप्रमाणतामेति बुद्धानाप्तवचो यथा ॥ ५५॥ आप्तवाक्यं पुनर्नार्थे न मानांशेऽपबाधितम्। निरपेक्षं प्रमाणांशे व्यवहारोऽन्यथा कथम् ॥ ५६॥ मयेति वक्रभावेन संभेदरहितं ततः । प्रलीनज्ञानविज्ञेयविभागं स्वात्मवेदनम् ॥ ५७॥ प्रवेदयन्तु वेदान्ता मानान्तरमलौकिकम्। तत्सिद्धिसिद्धतार्थस्य पुंवचोवद्धविष्यति ॥ ५८॥ एवं न मेयता सत्ता जन्वन्यापि न युज्यते। न हि पूर्वावमर्शेन विना सामान्यकल्पना ॥ ५९ ॥ गामेकामीक्षितवतो जायतेSन्यत्र यादशः । अवमर्शो दृष्टसतस्तथा न हि सदन्तरे ॥ ६० ॥ एकशब्दप्रवृत्तिस्तु दण्ड्यादिवदुपयेताम्। को नु पूर्वावमर्शोऽयं पूर्वरूपान्वयो धियः ॥ ६१ ॥ सदन्तरेSपि सोऽस्त्येव कयाचित् खल मात्रया। सर्वात्मना तनुगमो न दृष्टः खण्डमुण्डयोः ॥६२॥ न तादृशश्रेन्नो भेदमात्राद्वेद्यः स्वपह्वः । न भेदमात्रान्मृज्जातिहीनं मणिकमल्लकम् ॥ ६३॥ रूपान्वयः प्रत्ययस्य मणिकेषु हि यादृशः । न दृष्टमल्लकश्यास्ति मणिके खवल तादृशः ॥ ६४॥ पूर्वावमर्शः स इति प्रख्येत्यपि न शोभते। मणिकं वीक्षितवतः सोऽपि नोदेति मल्के॥ ६५॥

नियोगकाण्ड: ३. 9

सामान्यरूपभूयस्त्वे तस्मात्तत्वं प्रकाशते। विलक्षणत्वमल्पत्वे चकास्ति तदनुद्गवात्॥ ६६ ॥ यस्मात् सत्यपि सामान्ययोगे मणिशरावयोः। प्रमाणं कार्यविज्ञेयमसंयोज्यास्ति धीर्यतः ॥ ६७ ।। प्रथमं जायते तम्मान्न दण्ड्यादिसमानता। सम्बन्धमात्रावसितमपि चान्ये विपश्चितः ॥ ६८॥। आहुर्वचोऽक्रियमयं राज्ञो ना फलिनो द्रुमाः । जनिक्रियावसानाच्च विशिष्टं शक्यबोधनम्॥ ६९॥ कारणं जायत इदमीदृक्षात् कारणादिति। ननु प्रमान्तराघीनसंसग: पुरुषोक्तिषु ॥ ७०॥ पदार्था विध्यधीनात्मसंक्लेषा इतरत्र तु। पदानां रचजा तत्र विवक्षापरिपूर्तये।। ७१॥ प्रमाणान्तरगम्येडर्थे विवक्षा च व्यवस्थिता। विध्यर्थसिद्धये वेदे तदभावे त्वसंगतेः ॥ ७२॥ विशिष्टार्थगतिर्भ्रान्तिरग्रहे ग्रहविभ्रमः । कथं नु विध्यधीनत्वं यदि स्यादन्यथा ढथा ॥ ७३ ॥ विधिर्निर्विषयस्तुल्यमिदमन्यपदोदिते। विशिष्टार्थावगत्यान्यपदार्थोऽि प्रयुज्यते॥ ७४॥ अर्थवच्वे प्रमाभावादरत्वसौ चेदनर्थकः । विधि्नेवं कस्य हेतारेथ स्यादपरं पदम् ॥ ७५॥ प्रमाणान्तरसिद्धार्थे प्रयोगि न विषायकम्। तदर्थाऽनन्यगम्यो हि मीयमानः समाक्षिपेत् ॥ ७६॥ विषयं न यथासिद्धपदार्थसत्वनुवादभाक्। अव्युत्पन्नप्रवृत्तिः स्यात् संबन्धज्ञाननिहवे॥७७॥ पदं स्वधर्म व्युत्कामेदन्यसिद्धार्थतान्यथा। शब्दादेव मिते योऽपि मन्यते संगतिक्रमम् ॥७८॥।

ब्क्मसिद्धिकारिका:

नान्योन्यसंश्रय।वद्यं न स्वयं प्रमिते हि सः। परेण शब्दावगते तत्प्रदृच्या च सूचिते ॥ ७९॥ पदार्थान्तरवत् तत्र सुकरः संगतिग्रहः। तस्यैवमनुमेयत्वे कथं शब्दैकगोचरः ॥ ८० ॥ तस्यापि शब्दपूर्वत्वादनुमानैकगोचरः । कस्मान्न शब्दबोधोऽपि द्यनुमानपुरःसगः॥८१॥ नेदंप्रथमता लम्या बीजाढ्करवदेतयोः। शब्दाद्वोडुश्वानुमानं सर्वस्यैव पुरः स्थितम् ॥८२॥ पदार्थान्तरवत् तेन तस्य शब्दोऽनुवादकः । अनुमानाद्वुध्यमानः शब्दाहुद्धं न बुध्यते ॥। ८३॥ प्रतिपन्नन्तरे बोषो नान्यबोधानुवादकृत्। प्रवृत्तिहेतुमात्रं च शब्दार्थ: स्यादलौकिकः ॥ ८४॥ न स कल्पयितुं शक्यस्तत्सिद्धेलौंकि कादपि। अथ प्रमाणरूपेण स स्वशब्दप्रकाशितः ।। ८५ ।। आक्षेप्ता निरपेक्षश्ष कथ्यतेSन्यप्रमां प्रति। तथाप्यसिद्धे प्रागुक्तौ दोषौ सिद्धेऽनुवादता ।। ८६ ॥। प्रामाण्यमस्य यत्रास्तु श्रुतेस्तत्र वथा त्वयम् । क च प्रमाणमेषोऽर्ये न यागादौ खशब्दके॥ ८७॥ लौकिकेSपूर्वसंसर्ग: श्रोतुरस्त्यविधावपि। फलसाधनशक्ती चेच्छब्दस्तत्र न दुष्यति ॥८८।। पदार्थान्तरतुल्यत्वाद्विध्याका निबन्धनः । न संसर्ग: पदार्थानां सशव्दैस्त प्रकाशिताः ॥ ८९ ।। संबन्धयोग्यरूपेण तस्मात् संसर्गभागिनः । विशिष्टार्थप्रयुक्ता हि समभिव्याहृतिर्जने ॥ ९०॥ अतो न विध्यभावेन संसर्गों न प्रकल्पते। अथ कर्तव्यताज्ञानादिनानर्थक्यसुच्यते ॥ ९१॥

नियोगकाण्ड: ३. 11

प्रतिपत्तिविधी तुल्यं यदि सैव प्रयोजनम् ॥९२॥ समानमेतदर्थ च समर्पयति चेदयम्। प्रज्ञाक्रियोपासनाधिकारसिद्धिव्यपेक्षितम् ॥९३॥। हन्त तर्हि स्वरूपे तन्न बचः पर्यवस्यति। तुल्यमेतत् समाप्त च वाक्यं वाक्यान्तरानुगम्॥९४॥ नियोगानुप्रवेशोऽस्ति तावद्यदि वृथान्यथा। तच्चावबोधविध्यंशस्तावदेवं समुद्तः ॥ ९९। ननूत्पत्तिविधि: कर्मरूपनोधे व्यवस्थितः । यथा तत्वज्ञानविधिस्तथा नोषेऽवतिष्ठताम्॥९६ ॥ अधिकारात् प्रवृत्तिश्र मतः कर्माधिकारवत्। अज्ञातज्ञापनमतोSथाप्रवृत्तप्रवर्तनम् ॥९७॥ विधिमाचक्षते धीरा इत्येतदपि तादशम्। कर्मस्वरूपावगमस्तत्र नेष्टं विधे: फलम् ॥ ९८॥ किं तु कार्यव्यपेक्षस्य फलवाक्येन संगतिः । इहाधिकारसंबन्धो यस्य तन्न विधीयते ॥ ९९॥ तच्वं तच्वावबोधस्य नाधिकारप्रवेशिता। न हि व्रीमादिविषयं प्रत्यक्षमधिकारमाकू ॥ १०० ॥

सोपायमन्यत् तहीदं शब्दाज्ज्ञानं विधीयते।

न हि मिन्नार्थसंसर्गरूपवाक्यार्थधीपदम्। आत्मतश्वं निष्प्रपश्चमित्येतदपि पेलवम् ॥ १०२॥ अद्दयात्मप्रकाशोSसावनवच्छेदविभ्रमः । स्ात्मस्थितिः सुप्रशान्ता फलं तन्न विधे: पदम् ॥ १०३ ॥ तत्साघनावबोधे हि विधातृव्यापृतिमेता। अपेक्षितोपायतैव विधिरिष्टो मनीषिभिः ॥ १०४॥

12 बह्मसिद्धिकारिका:

न च मोक्ष: फलं तस्य साध्यो मोक्षो न चापरः ॥ १०१॥ अविद्यास्तमयो मोक्ष: सा संसार उदाहृता। विद्यैव चादया शान्ता तदस्तमय उच्यते ॥ १०६॥ प्रायश्चित्तिशा बन्धहेतूच्छेदोऽपि नो ततः । सर्वाविद्याप्रविलये न च्छेद्यमवशिष्यते ॥ १०७॥ बन्धहे तुरविद्यात्मा विद्यायां सास्तमागना। न ब्रह्म शब्दधीगम्पं यद्यशक्यो धियो विधिः॥ १०८।। धीविशेषप्ररूपाय नासिद्धो विषयः क्षमः। विधिर्नारूपितपदो धीमांत्र न विधीयते ॥ १०९॥ विधिः स्वसिद्धिनिष्ठो वा क्रियासिद्धिपरोऽथवा। अद्वैतब्रह्मतच्वस्य प्रतिपत्तिरहेतुका ॥ ११० ॥ विनियोगादधिगतिर्यास्या ज्ञानक्रियार्थता। अतत्परा न प्रमाणं सार्थवादोत्थवुद्धिवत् ॥ १११॥ विधिः क्रियागोचरत्वान्न द्रव्ये व्यापृतिक्षमः । सचान्वयात्तु तत्सिद्धि: प्रत्युतेति स दुष्यति ॥ ११२॥ विशिष्टान्यक्रियाबोष: प्रमाणं च विशेषणे। प्रतिपत्तिविशिष्टापि विषयस्य नियोगतः ॥ ११३ ॥ सत्तां न साधयत्येव समारोपेण संभव्रात्। ननु नो विपरीतार्था घीः प्रतीतिविरोधतः ॥ ११४ ॥ अनाश्वासाच्च रजतप्रत्ययो रजते स्मृतिः । नेतन्न हि प्रवर्तेत शुक्तिकाशकले तदा ॥। ११५॥ रजते सा प्रवृत्तिश्चेत्न तस्यासंनिधानतः । असंनिधानाबोषाच्चेत् प्रवृचिनियमः कृतः ॥ ११६ ॥ प्रवर्तते यत् तत्रैव तत्तत्संनिधिकारितम्। अन्यत्र भेदग्रहणाद्विवेकाग्रहणात्तथा ॥। ११७।।

नियोगकाण्डः १. 13

प्रवृत्तिभेद: सादश्याद्विवेकात्रहणं यदि। अदृष्टेषु प्रवर्तेत लोष्टादिष्वविवेवतः ॥११८॥ न तत्र यदि तहद्धि: शुक्तिकाशकलेऽपि न। अथास्ति विपरीतार्था ्यातिर्निह्रयते कथम् ॥ ११९ ॥ अदष्टत्वादप्रवृत्ति: शुक्तिकाशकले समा। ष्टं तद्येन रूपेण तत् प्रवृत्तेरकारणम्॥ १२०॥ दृष्टस्मृताविवेकाच्चेदिदमत्र परीक्ष्यताम्।

दष्टे प्रवृत्ति: पूर्वस्मिन् विपरीतार्थता मतेः। न दष्टादृष्टयोमैदः परस्मिश्नोपयोगिनी॥ १२२ ॥। खयोगदर्शने ते हि समारोपोपयोगिनी। नाटष्टेऽसंप्रयुक्ते वा चाक्षुषः स्याद्विपर्यय: ॥१२३॥ स्मृतं प्रत्यक्षतो भिन्नं सवज्ञानादेव चेत कुतः । अविवेकोऽन्यथा तु स्यात् सदा सामान्यदर्शने ॥ १२४ ॥ विवर्ययोऽन्यं स्मरतो न च संशयदर्शनात्। स्मृतद्वयाविवेकोत्थं संशयं यदि मन्यते ॥ १२१॥ तन्नोभयोरपि यतः स्मृती दृष्टो विपर्ययः । विशेषज्ञानतोऽधयक्षे स्मतं यदि विविच्यते ॥ १२६ ॥। न स्वज्ञानादसत्यम्मिन् द्विस्मृतौ कथमेकधीः । एकत्वमेव स्मरतः प्राग्रप शशिनि स्फुटम् ॥ १२७॥ तिमिरादिप्रदोषेण कथं ते द्वित्वविभ्रमः । पिपासतश्ष सलिलं शुक्तिकाहितचेतसः ॥ १२८॥ विपर्ययो न हि भवेद्धवन्वा सलिले भवेत्। न च सर्वा नियोगेन भ्रान्तिः सादश्यबन्धना ।। १२९।। श्वेते पीतभ्रमो दष्टो मधुरे तिक्तविभ्रमः । किंचितराटकयतो टि म्यान् कक्रिनत्र न भमः ॥ १३० ॥

14 ब्रम्मसिद्धिकारिकाः

तस्मादिन्द्रियदोषाणां सामर्थ्यस्य विभागतः । भ्रमेषु नियमो दोषादग्रहे न भ्रमे यमः ॥ १३१ ॥ विशेषस्मरणान्नापि समृनावपि तदग्रहः । देशकालविशेषाच्च न स्मृतं प्रविविच्यते ॥ १३२ ॥ अनेकदेशाधिगतं विविक्तं न पुनस्ततः । स्मृतिरित्यपि विज्ञानं समृतेरन्यदुदाहृतम् ॥ १३३ ॥ न च मानफलाद्विव्वात्तत् सिध्यति फलादते। सति स्मृतिविवेके च प्रत्यमिज्ञानविभ्रमः ॥ १३४ ॥ अथासंनिहितो व्यर्थो वेधः संनिधिमत्तया। अविविक्त मृतरेवं विपरीतार्थता भवेत् ॥ १३१॥ मनसो:नुपधाताच् नासंनिध्यपरिग्रहः। दोषो ह्वग्रहणे हेतुरिन्द्रियाणामुदाहतः ॥ १३६॥ प्रवृत्तिनिधमो न स्यादिति चात्र निवेदितम्। सर्वज्ञानानि मिथ्या च प्रसज्यन्तेऽत्र कल्पने ॥ १३७ सर्वात्मनार्थों ज्ञानेन केनचित्र हि गृह्योत। तथाज्ञातविवेकस्य द्विचन्द्रादिविपर्ययात्॥१३८॥ अनुवृत्तिमतः पश्यन् कस्य स्वात्मापनिह्नुते। प्रसक्त्तप्रतिषेधात्मा ख्यातिः प्राप्तौ प्रकल्पते ॥ १३९॥ नाग्रहः प्रापकोऽभावः प्रापिका विपरीतधीः। ये च ख्याती तु रजतचक्षुःसंयुक्तवस्तुनोः॥ १४०॥ नायं तदुपनीतार्थप्रतिषेधोSवगम्यते। न चाग्रहणमेवैषा प्रतीतिरपवाबते ॥ १४१ ॥ सर्वा अग्रहबाघेन जन्म भ स्यासथेरशी। विवेकविज्ञानमिद न प्रसक्तनिमेधपी: ॥१४२ ॥ इति बुबानो वैयात्यात् स्वां प्रतीतिमपह्नुते। न कमे यौगपदे वा विवेकमतिरीहशी ॥ १४३ ॥

नियोगकाण्ड: ३. 15

प्राप्ते स्यादैक्यसंवित्तौ न भेदस्यानिरूपणे। रजतस्य स्मरंश्रक्षुःसंयुक्तस्य च वस्तुनः ॥ १४४ ॥ सामान्यदृक्षा रजतादबुद्धा च विविक्तताम्। पश्वाद्विविशवन् प्रत्येति नैवं सामान्यदर्शने ॥ १४५ ॥ कोटिद्वयस्मृत्यभावे संशयो न नियोगतः । विवेकग्रहणाभावात् कालसंनिधिसंविदः ॥१४६ ।। तद्वदाभासनात् प्राप्ताविष्टः स्यादन्यथाग्रहः। तत्राग्रहो निमित्तं स्यादथवा संनिधिग्रहः ॥ १४७ ॥ भेदग्रहापवादेन रहितो मावरूपतः । विपर्ययानम्युपाये भ्रमोऽग्रहनिबन्धनः ॥१४८॥ शब्दकगभ्य उक्त: स्यादग्रहोऽप्रहबन्धनः । मः प्रतीतिविरोधस्तु स स्वदोष उदाहतः ॥ १४९॥ मामानाधिकरण्येन बोधाद्वूप्यमिदं सितम् । अनाश्वासो ज्ञायमाने ज्ञानेनैवापबाध्यते ॥ १५० ॥ व्यभिचारादसामथ्ये न तत्कार्यस्य लाभतः । व्यमिवारात्प्रमेयत्बे कार्यमेव न लभ्यते ॥ १५१ ॥

न पराणुधते दण्डैस्तद्विपर्ययदर्शने॥ १९२ ॥ मोद्रेफद्ेतवो दोषाः कार्यसामर्थ्यघातिनः । शहाप्रहावेभागः स्यादतस्तत्सदसच्वतः ॥१५३ ॥। विपर्यये हि नितरामुपघातः प्रकल्पते। इष्टकार्योपरोधेन विपरीतोदयेन च॥। १५४ ॥ तस्मासत्सदसध्वाम्यां विवेकोSत्रापि करपते। दोषेऽसत्यग्रहाशङ्का कथे च विनिवर्तते ॥११५ ।। म हि कारणसद्धावे कार्यसत्ता नियोगतः । प्रत्यक्षं कार्यमेवं च हेतुनानुमितं भवेत् ॥ १५६ ५ विपर्यय फलाभावो हेत्वभावातु युज्यते। अनालम्बनतापत्तिर्यथाकारान्तरार्पणम् ॥ १५७ ।।

16 बझ्सिद्धिकारिका:

स्वरू पानर्पणादेवं भवेदश्रहणेडपि ते। कस्यचित्वर्पणं तुल्यमथ तत्र न तत्तथा ॥। १५८।। परस्यापि हि तत्रैवमथ तत्र तथा स्थितेः । सर्वत्र स्यात्तथाभावः स्यादेवं अहणेऽपि ते ॥ ११९॥ यथा तत्रानिमित्तत्वात् सम्यग्तानेSनिमित्तता। शङ्यते ग्रहणेऽप्येवमग्रहे सा निरूपिता ॥ १६० ॥ ज्ञानादेव निमित्तत्वमन्येषां न विशिष्यते। अवघातप्रोक्षणादेरयथा द्रव्यार्थता सिथिता । १६१॥ ज्ञान स्वमावाद्रव्यार्थ कर्मत्वाच्चात्मनस्तथा। भवत्वेवं तथापीष्टरूपसिद्धि: कुतो मता ॥ १६२॥ शब्दस्तदर्थकार्यत्वे तावज्ज्ञानस्य निष्ठितः । ज्ञानाज्ज्ञेयस्य कोऽन्योऽर्थः स्वरूपप्रतिभासनात् ॥ १६३॥ अदृष्टकल्पना युक्ता न च दष्टस्य संभवे। तस्माद्यथा प्रोक्षणादिविधेर्व्रीहिषु गम्यते ॥ १६४ ॥ अदष्टा संस्कृतिर्ज्ञानविधे रूपं तथात्मनः । उक्तोत्तरमिदं यस्मादरूपेणापि भासकम् ॥ १६५॥ ज्ञान प्रदर्शित न स्यादन्यथा तद्विधे: फलम्। लयो निवर्त्यों न तथा विक्षेपो हि यथासुखः ॥ १६६ ॥ लयविक्षेपमेदश्च न स्यादग्रहमात्के। नन्वरूपावभासे स्या:दृष्टफलकल्पना ॥ १६७॥ रूपावभासे ढष्ट तु फलं तत्सिद्िलक्षणम्। न दृष्टमात्ाद् दृष्टार्थ पुरुषार्थानुगं तु तत् ॥ १६८॥ न भिद्यते च तव़ावो रूपारूपावभासयोः । यथा प्रपश्चशून्यत्वे तच्वे ज्ञानावभासिते ॥ १६९॥ दुःखकर्मक्लेशहानमतच्वेSपि तथा भवेद्। एतज्चात्र भवेद्युक्तं प्रत्यक्षाद्यविरोधतः ॥ १७० ।। अनौपचरितार्थाश्च स्यु: कर्मविधयो यतः । जानातिस्तत्वबोधे चेल मिथ्यादिविशेषणात् ॥ १७१॥

नियोगकाण्ड: ३. 17

नात्मा ज्ञातस्तथा स्याच्चेन्न तद्रूपाविधानतः । प्रमाणान्तरसिद्धत्वे नतरामन्यथा यदि॥ १७२ ॥ शब्दार्पितेन रूपेण तस्य ज्ञानं विधीयते। असच्वेनापि तेनास्य विज्ञानमवकल्पते ॥ १७३ ॥ जानं यदि च दष्टार्थ प्राप्तं दृष्टत एव तत्। आत्मरूपविजिज्ञासोरजिज्ञासोर्वथैव तत् ॥ १७४॥ तदुपायो न चेज्ज्ञातस्तस्यैवास्तु वििस्ततः । अवघातादिविधयो नाटष्टस्पर्शवर्जिताः ॥ १७६॥ अलौकिकममिदं ज्ञानमतो यदि विधीयते। न रूपसिद्धये तावद्यतः कर्तव्यता विघेः ॥ १७६॥ कर्तव्यता च दृष्टार्थे दृष्टादेव प्रसिध्यति। अलौकिके ऽर्थरूपेऽतः शब्देन प्रतिपादिते ॥ १७७ ॥ ज्ञाने ज्ञेयाम्युपायत्वात् स्वचमेवोन्मुखः पुमान्। तदुपाये त्वविज्ञाते विधिना स प्रवर्त्यताम्। १७८॥ नियोगानुप्रवेशोऽतो विहन्तेव प्रमाणताम्। भूतार्थ इति नोपास्यो भूतार्थेगतिमिच्छता ॥ १७९॥ अत एव न विज्ञानसंतानविधिनिष्ठता। तत्रापि पूर्ववन्न स्यात् स्वरूपावगतिप्रमा ॥ १८० ॥ स्वरूपनिष्ठाच्छव्दात्तु प्रमितस्य वचोऽन्तरात्। उपासनविधानं स्यात् प्राप्तेस्तदपि वा वृथा ।।१८१॥ अभ्यासेन प्रत्ययस्य प्रकर्षस्याभिवीक्षणात्। तस्माद्ववत्यकार्येऽयें वेदान्तानां प्रमाणता ।। १८२। यथान्यमानव्यतिभेदमुक्ता मतिः प्रमाणत्वमुपैति कायें।

तथैव सिद्धे निरपेक्षभावात् ॥ १८३।। । इति नियोगकाण्डः ॥

18 ब्रह्मसिद्धिकारिकाः अथ चंतुर्थकाण्ड: ४. नन्वन्वितपदार्थत्वाद्वाक्यार्यस्य पदार्थनाम्। अप्राप्य न न्यादाक्यार्थः पदार्थत्वेऽन्यमानकः ॥ १॥ सामान्येन पदार्थतव सिद्धेSसाधारणैगुण: । शक्यापूर्वविशेषस्य लोकवत् प्रतिपादना ॥ २ ॥ सर्वम्रत्ययवेद्ये वा बह्मरूपे व्यवस्थिते। प्रपथस्प प्रविलयः शब्दन प्रतिपाद्यते ॥ ३ ॥ प्रमिलीनमपश्चेन ततूपेण न गोचरः ।

बनु बापुरुषार्थत्वं भूतनिष्ठ प्रसज्यते। प्रमावस्य न चैतावत्पुरुषार्थेकनिष्ठता ॥ ५॥ (उपेक्षामवि हि फलं प्रमाणस्य च तद्विदः ।) अवि चाजञानतः शोकी दुःखी जीवः प्रकाशते ॥ ६॥ तव्निवत्तिश्र विज्ञानं पुरुषार्थ: स्वयं मतम्। कर्रिमश्चिदये विज्ञत कुतूहलवतां नृणाम्॥७॥ भाकुलानां ज्ञानजन्म पुरुषार्थत्वसंमतम्। अक्षादी च यथा रूपनिष्ठे नापुरुषार्थता॥८।। न च प्रवृधिनिष्ठत्वं तथास्मिन् केन वार्यते। सेयस्य पुरुषार्थत्वं तत्र चेदत्र तत् समम् ॥ ९ ॥ पुरुषार्थ: सयं बम्म पशान्तं विजरादिकम्। असस्तच्यमसीत्येवमनुशिष्याय शिष्यते ॥ १० ॥ परमधुत्तेरकवत्वं प्रत्यक्षादेर्मेतं यदि। जत्रापि साक्षातकरणप्रवृत्तावङ्गतेप्यताम् ।। ११॥ भुषा वेदान्ततच्व प्रविचयचतुरप्रस्फुरन्न्यायतजा मार्ग मुक्तेर्निरुन्धन्निविडमपि तमोSनादि निर्दारयन्ती। मयः प्रक्षालयन्ती घनमपि जगतां तीर्थदुस्तर्कपङ्कं व्यार्यातोत्खातविश्वा शिवनिरतिशयश्रेयसे ब्रह्मसिद्धिः ॥१२॥ । इति चतुर्थकाण्ड: ॥ ॥ इरते मण्डनमिश्राणां कृतिर्वरम्मसिद्धि: समाप्ता ।।

APPENDIX II.

। ओम् ॥

। ज्रह्मसिद्धिकारिकाणां प्रत्यर्धम कारादिक्रमेणानुक्रमणिका ।।

प् = पूर्वार्षम्. उ = उत्तरार्घेम्.

पुट. काण्ड. कारिक अ

अक्षादौ च यथारूप, उ 158 4 8

94 3 47

अचेत्यमानो भेदोऽपि, उ 70 2 27

अज्ञातज्ञापनमतः, उ 114 3 97

अतएव न विज्ञान, पू 153 3 180

अतत्परा न प्रमाणम्, उ 135 3 111

अतच्वेनीप तेनास्य, उ 151 173

अतस्तत्वमसीत्येवम्, उ 158 4 10

अतो न विध्यभावेन, प् 111 3 91

अत्रापि साक्षात्करण, उ 158 11 साक्षात्करणा, 87 3 35

अथ कर्तव्यताज्ञानात्, उ 112 3 91

अथ प्रमाणयोग्यत्वम्, पू 88 3 39

अथ प्रमाणरूपेण, उ 110 85

अथ मानान्तराज्ज्ञात्वा, पू 82 3 24

अथ यत्र प्रवति: स्यात्, उ 93 3 44

अथ संसर्गभाजो नो, पू 84 29

76 3 5

अथासन्निहितो व्यर्थ:, पू 140 3 135

अथास्ति विपरीतार्था, उ 137 3 119

अटष्टकल्पना युक्ता, पू 147 3 164

20

पुट. काण्ड. कारिका.

137 3 120

अटष्टा संस्कृतिर्ज्ञान, पू 148 3 165

अदृष्टेषु प्रवर्तेत, उ 137 3 118

115 3 103

... 135 3 110

अधिकारात् प्रवृततश्च, पू 113 3 97

अनपेक्षं प्रमाणत्वम्, पू 79 3 12

अनपेक्षव्यपेक्षत्व, पू 83 3 28

अनालम्बनतापत्ति:, उ 146 3 157

अनाश्वासाच्च रजत, पू 136 3 115

अनाश्वासो ज्ञायमाने, उ 144 3 150

अनुमानाद् बुध्यमान:, उ 104 3 83

अनुवृत्तिमतः पश्यन्, पू 141 3 139

अनृषीप्रभवे नास्ति, पू 79 3 16

अनेकदशाघिगतम्, पू 140 3 133

अनोपचारिकार्थाश्र, पू 149 3 171

अन्यत्र भेदग्रहणात्, उ 137 3 117

अन्यमानावगम्यत्वम्, पू 86 3 33

57 2. 10

अन्योन्यसंश्रयान्नैषः, उ 76 3 3

अन्योन्याभावरूपत्वम्, पू 71 2 29

अ्परिच्छिन्दतः किश्वित्, पू 94 3 49

अपे चाग्रहणेऽभीष्टम, पू 145 3 152

अपिचाज्ञानतः शोकी, 158 4 6

अपेक्षितोपायतव, उ 115 3 104

अपोरुषेयता तेन, उ 83 3 27

अपीरुषयागमलब्ध, उ ... 155 3 183

अप्रवृत्तिनिवृत्तीदम, उ ... 69 2 25

पुट. काण्ड, कारिका.

अप्राप्य न स्याद्वाक्यार्थ:, उ 156 4 1 अवाधितमपि त्वर्थे, पू 95 55 अयुद्धिपूर्वक: सोऽपि, उ 81 3 20 अभावे च व्यवहते:, पू 94 3 48

अमेदवादाश्रयणम्, उ 67 2 22 अम्यासेन प्रत्ययस्य, पू 153 3 182 अमितं हि तथा कस्मात्, उ 91 3 41

अमित्वा कण्टकाभावम्, पू 92 3 42 अयथार्थधियो बीजम्, पू 62 2 17 अयथार्था यदा भाव, उ 62 2 16 अरूपेण च भिन्नत्वम्, उ 47 5 अर्थक्रियागते भेद, उ 50 2 7 अर्थमात्र च सापेक्षम्, उ 95 3 54 अर्थवत्वे प्रमाभावात्, पू 102 3 75 अर्थे तत्तेन तन्निष्ठम्, उ 82 3 24 अर्थो ज्ञातव्य इत्युक्ते, उ 76 3 5

अलौकिकमिंद ज्ञानम्, पू 152 3 176 अलौकिकेSर्यरूपऽतः, उ 152 3 177

अवघातप्रोक्षणादे: उ 147 3 161

अवघातादिविधय:, उ 152 3 175

अवमशो दष्टसतः, उ 97 3 60

अविद्यास्तमयो मोक्ष:, पू 119 3 106

अविविक्तस्मृतेरेवम्, उ 140 3 135

विवेकोऽन्यथा तु स्याद्, उ 139 3 124

अिशिष्टस्तु वाक्यार्थ:, उ 77 6

3 अव्युत्पन्नप्रवृति: स्यात् , उ 103 77

137 3 116

असंभवादौषधादि, पू 81 3 19

22 ब्रह्मसिद्धिकारिकानुक्र मणिका

पुट. काण्ड. कारिका.

असत् प्रमेयं च तथा, पू 91 3 41

92 3 44

1 असर्व सर्वमभयम्, उ 1 1 1

अस्तु वा मानयोग्यत्वम्, उ 95 3 51

आ

आकुलानां ज्ञानजन्म, पू 158 4 8

3 आक्षेप्ता निरपेक्षक्र, पु 110 86

आत्मतत्त्वं निष्परपथ्चम्; उ 115 3 102

आत्मरूपविजिज्ञासोः, उ 152 3 174

आनन्दमेकममृतम्, पू 1 1 1

आपेक्षिकत्वाडेदो हि, पू 70 2 26

आप्तवाक्यं पुनर्नार्थे, पू 95 3 56

आन्नायतः प्रसिद्धिं च, पू 23 1 2

आरोपबिषयारोप्ये, उ 94 3 49

आलम्बते न त्वदष्टी, पू 94 3 51

मालोच्यते वस्तुमात्रम्, पू 70 2 27

आहुर्बचोडक्रिकयमयम्, पू 99 .3 69

आहुर्विषातृ प्रत्यक्षम्, पू 39 2 1

इति तुवाणो वैयात्यात्, पृ 142 3 143 इत्यं भवेत् सुधुप्तादौ, उ 94 48 3

इष्टकार्योपरोघेन, उ 145 3 154

इष्यते मोक्ष इति चेत्, उ 77 9

इहाषिकारसंबन्ध:, उ 11- 3 99

उ

उक्तोत्तरमिदं यस्मात्, उ 148 165

उत भूतार्थता तत्र, उ 79 3 13

23

पुट. काण्ड. कारिका

उत्पादस्थितिभङ्गानाम्, पू 68 2 24

उपासनविधानं स्थात्, उ 153 181

उपेक्षामपि हि फलम्, पू 185 4 6

ए

एकक्रियाविशेषेण, पू 50 2 7

एकत्वमविराधेन, पू 64 2 18

एकत्वमेव स्मरतः, उ 139 127

एकशब्दप्रवृत्तिस्तु, पू 97 3 61

एकस्यैवास्तु महिमा, पू० 72 2 32

एकस्यैवष महिमा, उ 54 2 8

एतच्चात्र भवेद्युक्तम्, उ 149 3 170

एवं न मय्ता सत्ता, पू 96 3 59

एषा वेदान्ततत्व, पू 159 4 12

ऐकात्म्यबुद्धर्भागे चेत, पू 64 2 19

कथं नु विध्यधीनत्वम, उ 102 3 73

कर्तव्यता च दष्टार्थे, पू 152 3 177

कर्म स्वरूपाबगम:, उ 114 98 تن

कस्मान्न शब्दबोघोऽपि, उ 104 S1

कस्मिश्चिदर्ये विज्ञाते, उ 158 7

कस्य चिच्वर्पणं तुल्यम, उ 146 3 158

कारणं जायत इदम्, पू 99 3 70

किंचित्सादृश्यतो हि स्यात्, उ 140 3 130

किं तु कार्यव्यपेक्षस्य, पू 114 3 99

किमायांत विधे: सापि, उ 84 3

3A

बह्मसिद्धि कारिकानुक्रमणिका 25

पुट. काण्ड कारिका त

ततो हध्यवसायादि:, पू 115 3 105

तत्रमाणान्तरापेक्षम्, पू 79 3 11

तत्राग्रहो निमित्तं स्यात्, उ 142 3 '147

तत्नापि पूर्ववन्न स्थात्, उ 153 3 18(

तत्राप्रमाणतामेति, उ 95 55

तत्रोपाधौ प्रतीयन्ताम्, उ 71 2 29

तच्वं तच्वावबोधस्य, पू 114 3 100

तच्वबोचादथातत्वा, उ 137 3 121

तच्वावबोधविध्यंशः, उ 113 3 95

तत्संबन्धादतो नार्थे, पू 67 3 36

तत्संभवो लैङ्गिकेऽर्थे, उ 87 3 34

तत्साधनावबोघे हि, पू 115 104

तत्सिद्धिसिद्धतार्थस्य, उ 96 3 58

तथा ज्ञातावेवेकस्य, उ 141 3 138

तथा नानाक्रियाहेतु, पू 56 2 10

तथापि नैव भिद्येत, उ 86 3 32

तथाप्यसिद्धे प्रागुक्ती, उ 110 3 86

तथैव भेदव्यवहार, उ 73 33

तदर्थोऽनन्यगम्यो हि, उ 103 3 76

तदुपाये त्वविज्ञाते, उ 152 3 178

तद्पायो न चेज्ज्ञातः, पू 152 3 175

142 3 147

तद्दार्तमर्थपरता, प् .77 3 6

तन्निवृत्तिश्च विज्ञानम्, पू 158 4 7

तन्नोभयोरपि यतः, पू 139 3 126

तमोदृष्टिस्तु भूच्छायाम्, उ 94 3 50

तस्मात्तत्सदसच्वाम्याम्, पू. 145 3 155

26 ब्रक्मसति्धि कारिकानुक्रमणिका

पुट. काण्ड. कारिका.

तस्मादिन्द्रियदोषाणाम्, पू 140 3 131

153 182

तस्माद्यथा प्रोक्षणादि, उ 148 3 164

तस्मान्मानान्तराद्गत्वा, पू 83 26

तस्मिन् मिते वस्तुसच्वम, पू 95 3 52

तस्यानन्वयतो भेद, उ 66 2 21 तस्यापि शब्दपूर्वत्वात्, पू 104 81

104 3 80 तिमिरादिप्रदोषेण, पू 139 3 128 तुल्यमेतत समाप्त च, उ 11: 94 तेषामपि द्रव्यनयः, उ 68 2 23

द

दर्पणादा मुखस्येव, पू 72 2 30 दाहपाकविभागेन, पू 50 2 8 दुःखकमक़कशहानम्, पू 149 3 170 छष्टं तद्येन रूपेण, उ 137 3 120 दृष्टः संसर्गधर्मोऽयपू, उ 61 2 14 दष्टस्तिमिरकामादि, उ 62 17 दृष्टस्मृताविवेकाच्चेत्, पू. 137 121

दष्टार्थता च साध्याय, पू 77 7

दृष्ट प्रवृत्ति: पूवेर्मिन्, पू 137 122 देशकालविशेषाच्, उ 140 132 दोषे-सत्यग्रहाशङ्का, उ 145 155 दोषो ह्यग्रहणे हेतु, उ 140 3 136 द्रव्यपर्यायार्थकानाम्, पू 68 2 23

धीदिशेषप्ररूपाय, पृ 134 3 109

धूमादिना मिते हि स्यान्, पू 85 3 31

27

पुट. काण्ड. कारिका. न

न कर्म यौगपद्ये वा, उ 142 3 148

न च त्रवृत्तिनिष्ठत्वम्, पू 158 4 9

न च मानफलाद्विन्नात्, पू 140 3 134

न च मानावगम्यत्वम्, पू 85 30

न च मोक्ष: फलं तस्य, उ 119 3 105

न च संबन्धिसंबन्धः, उ 62 2 15

न च संभवमात्रण, उ 80 16

न च सर्वानियोगेन, उ 140 3 129

न च सापेक्षता नास्मिन्, उ 95 3 52

न चाग्रहणमेवैषा, उ 142 3 141

न चेत्कुतस्त्यमेकत्वम्, उ 64 2 19

न तत्र यदि तहुद्ि:, पू 137 3 119

न तत्सापेक्षमेषा चेन, उ 79 3 14

न तादशक्षेत्नो भेद, पू 97 3 63

न तावडयमैकात्म्य, उ 60 2 12

न दष्टमललकस्यास्ति, उ 97 3 64

न दष्टमात्राद् दृष्टाथरम्, उ 149 3 168

नं दष्टादष्टयोभेंद:, उ 137 3 122

न द्चात्मता भवेदेक, उ 64 2 18

ननु बापुरुषार्थत्वम्, पू 157 4

ननु नो विपरीतार्था, उ 136 3 114

ननु प्रमान्तराधीन, उ 101 70 3

ननूत्पत्तिविधि: कर्म, पू 113 3 96

नन्वन्वितपदार्थत्वात्, पू 156 4 1

149 3 नन्वरूपावभास स्यात्, उ 167

न पराणुद्यते दण्डे:, उ 3 152

न अ्रवृत्तिनिवृत्तिभ्याम्, प् 112 $2

28 बक्षसिद्धिकारिका नुक्र्क्मणि कका

पुट. काण्ड. कारिका

न बस सब्दघीगम्यम्, उ 134 3 108 न भिद्यते न तङ्गावः, पू 14 2 169 न भेदमातान्मृजाति, उ 97 3 63 न भेदो बस्तुनो रूपम्, पू 47 2 5 न मानान्तरलब्धार्थ, पू 79 3 14 न रूपसिद्धये तावत्, उ 152 3 175 न शन्दमात्रसामर्थ्य, पू 82 3 23 नष्टद्रष्टकमत्येति, उ 91 3 40 न संनिहितजं तथ, उ 45 2 3 न संसर्ग: पदार्थोनाम्, उ 111 3 89

न स करपयितुं शाक्य:, प 104 3 85 न खज्ञानाइसत्यस्मिन्, पू 139 3 127 न हि कारणसद्गावे, पू 14€ 3 156 न हि पूर्वावमर्शेन, उ 97 3 59 न हि मिन्नार्थसंसर्ग, पू 115 3 102

114 3 100 नाअह: प्राथकोSभावः, पू 142 3 140 नात्मा ज्ञातस्तथा स्याश्चत, पू 151 3 172 नाइष्टSसंप्रयुक्ते वा, उ 137 3 123 नानात्वादर्थवत्ता चत्, उ 2 20 नानावभासते चित्रम्, पू 61 2 15 नान्यग्रहात्तस्य भावे, उ 92 3 42 नान्योन्यसंश्रयावद्यम, पू 104 3 79 नाभावभिन्ना व्यवहत, पू 94 3 50 नायं तदुपनीतार्थ, पू 142 3 141 नास्तीति धीव्यवहनी, उ. 93 3 46 नास्मिकयं नायमयम्, पू 57 2 11 नियोगानुप्रवेशोऽतः, पू 152 3 179

29

पुट. काण्ड. कारिका.

नियोगानुप्रवेशोऽस्ति, पू 113 3 95 निरपेक्ष प्रमाणांशे, उ 95 3 56 निरपेक्षामहार्थे तु, पू 95 3 54 नृबुद्धिपूर्वतैवेत्थम्, पू 82 3 21

नेदंप्रथमता लभ्या, पू 104 3 82

नैकज्ञानं समीक्ष्यकम्, उ 70 2 26

नैकत्व आगमस्तेन, उ 39 2 1 नैकान्त: सर्वभावानाम्, 69 2 25

नैतन्न हि प्रवर्तेत, उ 137 3 115

नैरपेक्ष्यं यदि न तत्, पू 86 34

नोद्रेकहेतवो दोष:, पू 145 3 153

प

पदं स्वधर्म व्युत्क्रामत्, पू 103 3 78

पदानां रचना तत्र, उ 101 71

पदार्थान्तरतुल्यत्वात्, पू 111 3 89

पदार्थान्तरवत्तत्र, पू 104 3 80

पदार्थान्तरवत्तेन, पू 104 83

पदार्था विध्यधीनात्म, पू 101 71

परप्रवृत्तेरङ्गत्वम्, पू 158 4 11

79 3 12

परस्परव्यपेक्षत्वम्, पु 81 3 18

परस्यापि हि तत्रैव, पू 146 3 159

परेण शब्दावगते, उ 104 3 79

पश्चाद्विविश्वन् प्रत्येति, उ 142 3 145

पित्रादिविषयडपेक्षा, उ 50 2 .6

पिपासतश्ष सलिलम्, उ 139 3 128

पुरुषार्य: सयं ब्, पू 158 10

30 व्रम्मसिद्धि कारिका नुकमणिका

पुट. काण्ड. कारिका,

पूर्वावमर्शः स इति, पू 98 3 65

पौरुषेयीमपेक्षां च, पू 48 2 6

प्रचक्षते येऽपि सत्ताम्, पू 95 3 53

प्रज्ञाक्रियोपासनाधि, उ 112 3 93

प्रतिपत्तिर्विशिष्टापि, उ 135 3 113

प्रतिषत्तिविधौ तुल्यम्, पू 112 3 92

प्रतिपभ्नन्तर बाघ:, पू 104 3 84

प्रतिष्ठितं च विज्ञानम्, पू 71 2 28

प्रत्यक्ष कार्यमेवं च, उ 146 3 156

प्रत्यक्षानुमयोरेवम्, उ 81 3 17

प्रत्येक्मनुविद्धत्वात्, पू 72 2 31

प्रथमं जायते तस्माव, पू 98 3 68

प्रपवस्य प्रविलय:, उ 157 4 3

प्रमाणं कार्यविज्ञेयम, उ 98 3 67

प्रमाणयोगमात्रं चेत्, उ 88 37

प्रमाणविषयत्वस्य, उ 92 43

प्रमाणस्य न चैतावत्, उ 158 4 5

प्रमाणान्तरगम्येऽ्यें, पू 101 3 72

प्रमाणान्तरमिन्नार्यम्, उ 95 3 53

प्रमाणान्तरयातार्थ, पू 79 3 13

प्रमाणान्तरसंभेद: उ 79 3 15

प्रमाणान्तरसंभेद:, पू 83 3 27

प्रमाणान्तरसिद्धत्वे, उ 151 3 172

प्रमाणान्तरतिद्धार्य, पू 102 76

प्रमिते व न जिज्ञासा, उ 88 3 38

प्रलीन ऋहणत्राब्म, उ 115 3 101

प्रलीनज्ञानबज्ञय, ड 95 57

प्रवर्तते यत्तत्रैव, पू. 137 3 117

असासेद्धिक रिकानुकमणणिका 31

पुट. काण्ड, कारिका.

प्रविलीनप्रपश्चेन, पू 157 4 प्रवृत्तिनियमो न स्यात्, पू 141 137 प्ररत्तिमेद: साढश्यात्, पू ... 137 3 118

प्रद्वत्तिहेतुमात्रं च, उ 104 3 .84

प्रवेदयन्तु वदान्ताः, पू 96 3 58

प्रसक्तप्रतिषेधात्मा, उ ... 142 3 139

प्राप्ता प्रमितनष्टन, पू 88 3 38

प्राप्ते स्यादिक्यसंवित्तौ, पू 142 3 144

प्रामाण्यमस्य यत्रास्तु, पू 110 87

प्रायश्वित्तदिशा बन्ध, पू 129 107

प्रीतिमध्यस्थताशाकाः, उ 68 2 24

फलं विधेयावगमात्, पू 76 3 .3

फलसाधनशक्ती चेत्, उ 111 3 88

ब

बन्धहेतुरविद्यात्मा, पू 129 3 108

बुद्धन्तरस्य वैयर्थ्यम्, पू 65 2 20

म

भवत्यधीतवेदस्य, उ 74 3 1

भवत्वेव तथापीष्ट, उ 147 3 162

भवेदितरथा कृत्स:, उ 77 3 7 ..

भिद्येतोत्तरकाले वा, उ ... 85 3 31

भूतार्थ इति नोपास्य:, उ 152 3 179

भूतार्थमपि सापेक्षम, उ 83 3 28

मूमौ निरवात निर्लिङ्रम्, पू 91 3 40

32

पुट. काण्ड. कारिका

मेदग्हापवादेन, पू 142 3 148

भेदप्रपश्चविलय, उ 23 1 2

भेदान्तर्धानसामर्थ्र्यम्, उ 61 2 13

मेदामेदावभासे द्वे, पू 59 2 12

भदावलम्बनो मेद:, उ 72 2 30

भेदेषु त्वप्रतिष्ठत्वम्, उ 71 2 28

भेदो यथा तरभणाम्, उ 72 2 31

भ्रमेषु नियमो दोषात्, उ 140 3 131

म

मणिकं कीक्षितवतः, उ 98 3 65

गते यदि ततः प्राप्तम्, पू 87 3 37

मनसोऽनुपघाताच, पू 140 3 136

मयेति वक्रभावेन, पू 95 3 57

मानादेव यतो वुदि:, उ 85 3 30

मानान्तरव्यपेक्षत्वात्, पू 83 3 25

मानान्तरस्याविषये, उ 79 3 11

मानान्तरस्येति मतम्, उ 157 4 4

मानान्तरासंभवेऽपि, उ 82 21 3

मानामावं यदि क्षुण्णम, पू 93 3 47

मा स्म भूदविशषण, उ 46 2 4 मीयमानैकरूपेषु, उ 58 2 11

मेयत्वमेव सत्ता चेत्, उ 87 3 35

य

यः प्रतीतिविरोधस्तु, उ 144 3 149 यथा तव्वज्ञानविषि:, उ 113 3 96

यथा तत्रानिमित्तत्वात, पु 146 3 160

यथानुवत्तव्यवहार. पू 73 2 33

यथान्यमानव्यतिमेद, प 155 3 188

33

पुट. कान्द. काारिका.

यथा प्रपश्चशून्यत्वे, उ 149 3 169 यथैव मिन्नशक्तीनाम्, उ 56 2 9

यदि वाखिलमावानाम्, पू 67 22

यस्मात् सत्यपि सामान्य, पू 98 3 67

ये च र्याती तु रजत, उ 142 3 140

रजतस्य स्मरंश्रक्षु:, उ 142 3 144 रजते सा प्रवृत्तिश्चत, पू 137 3 116

रूपान्वयः प्रत्ययस्य, पू 97 3 64 रूपावभास दष्ट तु, पू 149 3 168

ल

लन्घरूपे कचित् किंचित, पृ 44 2 2

लयविक्षेपभदश्र, पू 149 167 लयो निवत्यों न तथा, उ 148 166 लाघवान्न तु मिन्नानाम्, उ 72 2 32

82 23 लोके वेदे न व्यपेक्षा, उ 82 3 22

लौकिकस्य प्रसज्येत, उ 81 3 19

111 3 88

व

वच: प्रयुङ्क्त पुरुषः, उ 83 3 26

वचः स्यादनुवादश्र, उ 78 3 10 वर्तमानप्रमायोगः, उ 87 3 36

वेहरिव यदा भाव, पू 54 2 9 विद्यैव चाइया शान्ता, ड 119 3 106

विधानमन्तरेणातः, उ 44 2 2

विधानमेव नैकस्य, पू 46 2 4

विधि: क्रियागोभरत्वात्, पू 135 3 112

34 ्रम्मसिद्धि कारिकानुक्र्कमणिका

पुट. काण्ड, कारिका

विधि: ससिद्धिनिष्ठो वा, पू 135 3 110

विधिमाचक्षते धाराः, पू 114 98

विधिरन्योऽनवस्थानात्, उ 75 3 2

विधिनारूपितपद:, उ 135 3 109

विधिर्निर्विषयस्तुल्यम्, पू 102 3 74

विधिनैवं कस्य हेतोः, उ 102 3 75

विधेर्विना कार्यशून्यम्, पू 78 3 10

विध्यर्थसिद्धये वेदे, उ 101 3 72

विनियोगस्तत्र तेन, पू 81 3 20

विनियोगादधिगतिः, पू 135 3 111

विपर्ययानम्युपाये, उ 142 3 148

विपर्यय फलाभाव:, पू 146 3 157

विपर्यये हि नितराम्, पू 145 3 154

विपर्ययो न हि भवेत, पू 139 3 129

विपर्ययोऽन्यं स्मरतः, पू 139 3 125

विलक्षणत्वमल्पत्वे, उ 98 3 66

विवेकग्रहणामावात्, उ 142 3 146

विवेकविज्ञानमिदम्, उ 142 3 142

विशिष्टस्य च नास्त्यन्यत्, उ 93 3 46

135 3 113

101 73 مو विशिष्टार्थप्रयुक्ता हि, उ 111 3 90

विशिष्टार्थावगत्यान्य, उ 102 3 74

139 3 126 विशेषस्मरणान्नापि, उ 140 3 182

विशेषो न हि गम्येत, पू 80 3 17 विषयं न यथासिद्ध, पू ... 103 3 77 बेदे नियोगनिष्ठत्वम, पू 82 22

ब्रह्मसिद्धि कारिकानुक्रमणिका 35

पुट. काण्ड, कारिक.

न्यमिचारात् प्रमेयत्वे, उ 144 3 151 व्यमिचारादसामर्थ्यम्, पू 144 3 151 व्यवहारे परोपाचौ, पू 62 2 16

श

शक्यापूर्वविशेषस्य, उ 156 4 2 शभयते अहणेSप्येवम्, उ 145 3 160 शब्दस्तदर्थकार्यत्वे, पू 147 3 163

शब्दादेव मिते योऽपि, उ 104 3 78

शब्दाद्वाद्ुश्चानुमानम्, उ 104 3 82

शब्दादयदात्मविज्ञानम्, पू 74 3 1

शब्दार्पितेन रूपेण, पू 151 3 173 शब्देन निश्चय तस्मात्, उ 76 3 4 शब्दैकगम्य उक्त: स्यात, पू 143 3 149 श्वेते पीतिप्रमो हष्टः, पू 140 3 130

स

99 3 68 संबन्धयोग्यरूपेण, पू 111 3 90 संहतास्विलमेदोऽतः, पू 37 1 3 सति स्मृतिविवेके च, उ 140 3 134

सत्तां न साधयत्येव, पू 135 3 114

सत्तान्वयातु तत्सिद्धि:, उ 135 3 112

सदन्तरेऽपि सोSस्त्येव, पू 97 3 62

सदः प्रक्षालयनती, उ 15 9 4 12

समवायकतं तश्चेत, पू 60 .2 13

समानमेतदर्थ च, पू 112 93

सर्वज्ञानानि मिथ्या च, उ 141 3 137

सर्वत्र पुरुषार्थत्वम्, उ 77 3 8

सर्वत्र स्याचथाभावः, उ 146 3 159

36

पुट. काण्ड, कारिका

सर्वप्रत्ययवद्ये वा, पू 157 4 3

सर्वात्मना त्वनुगम:, उ 97 62 & A

सर्वात्मनार्थों ज्ञानेन, पू 141 3 138

सर्वाविद्याप्रविलये, उ 129 3 107

सर्वा हग्रहबाधेन, पू 142 3 142

सापेक्षतायाः को हेतुः, पू 79 3 15

सामानाधिकरण्यन, पू 144 3 150

सामान्यं न हि वस्त्वात्मा, पू. 66 2 21

सामान्यदष्टया रजतात्, पू 142 3 145

सामान्यरूपभूयसत्वे, पू 98 66

सामान्येन पदार्थत्वे, पू 156 2

सोपायमन्यत् तर्ह्ींदम्, पू 115 3 101

स्मर्यमाण प्रचकितम्, उ 88 3 39

स्मृतं प्रत्यक्षता मिन्नम्, पू 138 3 124 स्मृतद्वयाविवेकोत्थम्, उ 139 3 125

स्मृतिरित्यपि विज्ञानम्, उ 140 3 133 स्यादक्षमपि मपक्षम्, उ 81 3 18 स्याल्िङ्गमपि सापेक्षम्, उ 86 3 33

स्वरूपनिष्ठाच्छब्दात्तु, पू 153 3 181 स्वरूपानर्पणादेवम्, पू. 146 3 158 खर्गकामो यजेतेति, पू 75 3 2

ससंबन्धितया मानम्, पू 86 3 32

खात्मस्थिति: सुप्शान्ता, उ 115 3 103

ह हन्त तर्हि सरूपे तत्, पू 112 3 94

हन्तास्य गोचरो नास्मात्, उ 83 3 25 हन्तैकस्यैव तारक न, पू 61 2 14 हेमेव पारिहार्यादि, उ 37 1 3

APPENDIX III.

बक्षसिद्धावुदाहतानां अ्न्थान्तरस्थवाक्यानामकारादिक्रमेणानु क्रमणिका, आकरक्ष ।

वाक्यानि. पुटम्. पक्कि :. आकर:

अथ यदतः परो दिव: 124 6 Chand. 3-18-7.

अथ योऽन्यथातः 121 3 do. 7-25-2.

अथ योऽन्याम् 120 6 Brh. 1-4-10.

अभातो धर्मेजिज्ञासा 116 9 Mim. So. 1-1-1.

अदृष्टं द्रष्ट 128 6 Brh. 3-8-11.

अध्यारोपापवादाभ्याम् 26 22 Cf. Sarva. V.8.8.8. 295-vide Sāńkara- bhasya on Gitā 13-13. अनश्नव्नन्योऽभिचाकशीति 31 16 Mund. 8-1-1.

अनादिरप्रयोजना च .. 10 14 7 33

अनारब्घकार्ये एव तु 130 5 Brahm. Su. 4-1-15.

अनेन जीवेनात्मना 10 47 31 19 J Chand. 6-3-2.

अपहृतपाप्मा विजर: 152 3 do. 8-7-1.

अपि च पौरुषेयाद्वचनात् 80 3 Śab. Bhaş. 1-1-2.

अमयं वै बझ् 21 3 Brh. 4-4-25.

अमृतत्त्रमेति 124 3 Chand. 8-6-6.

अरश्र ह वै ण्यश्चार्णवौ 122 18 do. 8-5-3

अविशिष्टस्तु वाक्यार्थः 41 22 77 6 Mim. SO. 1-2-40. 77 9

अशरीरं वाव सन्तम् 34 20 Chand. 8-12-1 119 6 असी वाव लोक: 136 16 do. 5-4-1.

अस्तिर्भवन्तीपर: 85 6 Maha-Bhās. 2-3-1.

38 अनुक्रमणिका ३

वाक्यानि. पुटमू. आकर :.

अस्थूलमनण्वहखम् ... 5 1 20 20 10 26 13 Brh. 3-8-8.

30 17 157 6 अहं मनुरभवम् 18 1 Brh. 1-4-10. अहं रुद्रेभिर्वसुभि: ... 17 23 Rg. V. 10-125-1. 5 आग्रेयोSष्टाकपाल: 114 8 Tait. Sam. 7-5-21-1. आत्मनस्तु कामाय 154 21 Brh. 2-4-5. भात्मनि विज्ञाते सर्वम् 8 11 do. 4-5-6. आात्मरतिरात्मक्रीड: 128 1 Chand. 7-25-2. आत्मलाभान परम् 116 6 Āpa. Adhy. 2. आत्मानं चद्िजानीयात् 34 13 Brh. 4-4-12. आत्मेत्येबोपांसीत 113 10 do. 1-4-7. आात्मेवेंद सर्वम् 6 107 20 16J Chand. 7-25-2.

बानन्तर्य हांचोदितम् 109 13 Ślo. Var. page 681. आनन्दं मस 3 27 Brh. 8-9-28. आानन्दं म्हणो विद्ान् 122 5 Tait. 2-4-1. भामूनर्तंडवं स्थानम् 124 4 Vişnu. 2-8-96.

इदं सर्ब यद्यमात्मा 152 37 154 21 J Brh. 2-4-6. इन्दो मायाभि: 6 11 7 125 16 J do. 2-5-19. इमं मानवमावर्तम् 124 2 Chand. 4-15-5. 3

उत्तामृसलस्य 55 6 Pur. Bok. 9. उविवः सर्वेम्यः 128 11 Of. Chand, 1-6-7.

मनुक्रमणेका ३ $9

वाक्यानि पुट्मू. पश्ञि: आकर :.

ऋणानि त्रीण्यपाकत्य 27 187 36 11 Manu. 6-3-5.

एकममृतमजम् 4 17 Nra. Utt. 1. एकमेवाद्वितीयम् 4 24 6 22 Chand. 6-2-1. 125 एतद्धस्म वै तत्पूर्वे ... 13

36 7 Kaus. 2-4. एतस्माज्जायते प्राणः 100 19 Mund. 2-1-3. एतस्य वा अक्षरस्य 127 1 Brb. 3-8-9. एतस्येवानन्दस्य 126 18 do. 4-3-32. एतावानस्य महिमा ... 55 2 Pur. Sak. 3. एतेनैव परं पुरुषम् 17 14 Praśna. 5-5. एष भूताधिपतिः 127 14 Brh. 4-4-22. एष लोकपाल: 127 14 Kaus. 3-8. एषोऽस्य परम आनन्द: 116 3 Brh. 4-3-32.

ऐतदात्म्यमिदं सर्वम् 124 167 155 Chand. 6-8-7. 4.

ओो

ओंकार एवेदं सर्बम् 17 12 Chand. 2-23-3. ओमिति मम 17 11 Tait. 1-8-1. ओोमिति युजीत 17 9 Cf. Mahānārā. 24-2. ओमित्यात्मानं ध्यायय 17 8 Mund. 2-2-6. ओमितेतदक्ष रमुद्रीयम् 32 4 Chand. 1-1-1. ओोमित्येवोपासीत 154 20 Brh. 1-4-7.

40 अनुकामणिक्य ३

वाकयानि. पूटमू. पाक: आकर :.

त्पत्तिकस्तु शब्दस्य 84 2.7 Mīm. Sū. 1-1-5. 108

क

कयमसतः सज्जायेत 20 17 Chand. 6-2-2.

कस्मि्ु भगवो विज्ञाते 124 14 Muụd. 1-1-3.

कामात्मता न: प्रश्नस्ता, 3 25 Manu. 2-2.

कार्यकारणबद्धी तौ 150 3 Mānd. Kār. 1-11.

किं प्रजया करिष्यामः 36 8 Brh. 4-4-22.

किमर्या वयमध्येष्यामहे 36 8 Brh. 6th Adh .- vide Jīvan-mukti-vivēka,

क्षीयन्ते नास्य कर्माणिि p-2, Anandāśrama. 22 117 128 17 > Mund. 2-2-8. 130 1

गृहीत्वा वस्तुसद्गाबम् 55 8 Ślo. Var. page 482. गोदोहनेन पशुकामस्य 27 3 Āpa .- Śr. Sů. 1-16-3

च

चोद नालक्षणोSथों धर्मः 74 155 12 J Mīm. S. 1-1-2.

चोदना हि भूतं भवन्तम् 74 8 Śab. Bhāş. 1-1-1.

ज

जरद्रवः पादुककम्बलाम्याम् 101 9 ज्ञानाग्रि: सर्वकर्माणि 22 10 Gīta. 4-37.

तं विद्याकर्मणी समनवारभेते 32 3 Brh. 4-4-2.

81 13 Sab, Bhâş. 1-1-2. तत्कन कं पश्पेत् ... 4 13 Brh. 4-5-15.

अनुक्रमणिका ३ 41

वाक्यानि पुटम्. पङ्कि :. आकर:

तत्तत्प्राप्य शुभाशुभम् ,133 18 Gita. 2-57.

तत्तु समन्वयात् 155 8 Brahm. Sū. 1-1-4.

तत् त्वमसि 34 14 76 15 120 5 Chand. 6-8-7. 153 22 159 तत्न को मोहः कः शोकः 122 63 125 6. Īśa. 7.

तत्सत्यं स आत्मा ... 125 15 Chănd. 6-8-7. तथा विद्वान् पुण्यपापे 1:9 16 Mund. 3-1-3.

तदन्तरस्य सवस्य 120 3 Īéa. 5.

तदयुक्तं प्रतिद्रव्यम् ... 58 Ślo. Vār. page 170.

तदात्मानमेवावेदहम् 122 5 Brh. 1-4-10.

तदेतत्प्रेयः पुत्रात् 5- 17 do. 1-4-8.

तदेतत् सत्यम् 100 11 Mund. 2-1-1.

तद्यथा शङ्कना 17 11 Chând. 2-23-3.

तद्यथाहिनिल्वयनी 132 1 Brh. 4-4-7.

तद्यथेषीकातूलम्. 128 17 Chānd. 5-24-3.

तमेतं वेदानुवचनेन 36 14 Brh. 4-4-22.

तमेव भान्तमनुभाति 13 13 Katha. 2-2-15.

तमेव विदित्वातिमृत्युम् 123 7 Śvēta. 3-8.

तस्माद्यदन्यथा सन्तम् 147 3 Ślo. Var. page 245.

तस्माद्विद्वान् 17 18 Praśna. 5-2.

तस्य तावदेव चिरम् ·. 129 197 130 Chand. 6-14-2.

तस्य मासा सर्वमिदम् 127 12 Katha. 5-15.

तस्य लिप्सार्थलक्षणा 116 12 Mīm. Sū. 4-1-2.

तस्थाश्रमविकल्पमेके 36 6 Gant. Dhar. 1-2_1

तावदेव चिरम् 131 9 Chānd. 6-14-2.

42 भनुक्रमणणिका ३

वाक्यानि. पुटम्. पश :. आकर:

तिष्ठति संस्कारवशात् ... 132 19 San. Kār. 67.

तेनेदं पूर्ण पुरुषेण 20 16 Mahānārā. 10-4.

तेऽरचिषमभिसंभवन्ति 119 13 Brh. 6-2-15.

त्रिपात् 55 10 Pur. Sūk. 3.

द

दिवि 55 11 Pur. Sūk. 3

दिव्यो अ्यमूर्तः पुरुषः 100 17 Mund. 2-1-2.

डष्टिपूत पदं न्यसेत् 92 8 Manu. 6-46.

डष्टो हि तस्थार्थ: कर्माव 41 22 75 20 Ćab. Bhā. 1-1 1 77 12

द्रष्टव्यः श्रोतव्यः 155 1. Brh. 2-4-5.

द्वितीयाड्वै भयं भवति 21 5 do. 1-4-2.

ध

19 15 do. 4-4-20. प्रुव:

न

न च पुनरावतते 31 97 78 14 Chand, 8-15-1 118 20

न जातु काम: कामानाम् 2 16 7 Mann. 2-94 30

न तत्र रथा न रथयोगा: 126 5 Brh. 4-3-10

न तदभाति किंचन . 31 16 do. 3-8-8.

न तस्माजाना उत्क्रामन्ति 122 13 Cf. Nr. Utt. 5.

न प्रेत्य संभासि 14 Brh. 2-4-12.

न रित्यात्सर्का बूजनि 43 19

16 12 Brh. 4-8-26.

नानुभावाइहुन् 154 18 do .. 4-4-81.

अनुकमणिका ३ 43

वाक्यानि. पुटम्. पक्कि :. आकर :.

ब्रान्योऽतोऽस्ति द्रष्टा 126 187 127 12J Brh. 3-7-23.

नास्त्यकृत: कृतेन 32 15 Mund. 1-2-12.

नित्यं विभुं सर्वगतम् 120 4 do. 1-1-6.

नित्य: 19 15 Śvēta. 6-13.

निदिध्यासितव्यः 153 21 7 154 20J Brh. 2-4-5

निर्विकल्पकबाध ऽपि ... 59 14 Slo. Vār. page 171.

निर्विशेष न सामान्यम् 38 1 do. do 548

निष्कलं निष्क्रियम् 120 7 Śvēta. 6-19.

नेह नानास्ति किंचन 125 18 Brh. 4-4-19.

नैतं सेतुमहोराते 128 19 Chând. 8-4-1.

पर चापरं च ब्रह्म 17 1 Praśna. 5-2.

परं ज्योतिरुपसंपद्य :78 12* 120 1 Chand. 8-3-4.

121 14

पादोऽस्य विश्वा 55 8 Pur. Sūk. 3.

पुरुष एवेदं सर्वम् 55 8 do. 2

पुरुषस्य विशुद्धस्य 10 21 Ślo. Vār. page 662.

पुरुषाशक्तितस्तत्र 96 12 do. do. 74.

पूर्वात् परबलीयस्त्वम् 43 10 Tant. Var. page 819.

पूर्वाबाधेन नोत्पत्तिः 40 4 Slo. Var. page € 2. पौर्वापयें पूर्वदौर्बल्यम् 40 37 42 3 Mīm. Su. 6-5-54.

प्रज्ञां कुर्वात 113 9 114 10 L Brh 4-4-21. 153 21

प्रयोजनमनुद्दिश्य ... 10 16 Ślõ. Var. page 453. प्रामाण्यस्थापनं तु 108 5 do. do. 96. 6

44 अनुक्रमणिका ३

वाक्यानि पुटम्. पक्ि: आकर :.

ब त्रह्मणा सह ते सर्वें ... 123 19 Kūrma: I. 12-269,

ब्रम्म वेद ब्रह्मैव मवति 34 167 Mund. 3-2-9. 122 4-

ब्रह्म संपद्यते 119 19 Bra. Bin 6

बसैव सन् ब्रह्माप्येति 121 19 7 122 13 J Brh. 4-4-6.

म भावांशेनैव संयोग: 56 21 Ślo. Vār. page 479.

भिद्यते हृदयग्रन्थिः .. .33 12 7 Muņd. 2-2-8. 129 16 J भोगाम्यासमनु 2 177 Yoga. Bhāş. 2-15. 30 73 भोगेन त्वितरे क्षपयित्वा 130 57. 15 J. Brahm. Sū. 4-1-19. 133 म

मनामयः प्राणशरीरः 122 16 Chand. 3-14-2. मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः 35 17 Brh. 2-4 5. महत्यनकद्रव्यसमवायात् 61 25 Cf. Vais. Sū. 4-1-6. महायज्ञैश्र यज्ञैश्र 28 2 Manu. 2-28. मुनीनामप्यहं व्यास: 128 5 Gītā. 10-37.

य

य आात्मापहतपाप्मा 135 22 Chănd. 8-7-1. य इह नानेव पश्यति 6 15 Brh. 4-4-19. यज्ञेन दानेन 37 1 do. 4-4-22. यतो वा इमानि भूतानि 157 6 Tait. 3-1. यत्र त्वस्य सर्वमात्मैव 16 13 Brh. 4-5-15. यथाम्रेः क्षुद्रा विष्फुलिङ्गा: 100 4 do. 2-1-20. यथा पुष्करपलाश 134 15 Chand. 4-14-3. यथा लोके मधुकृतः 15 यथा सुदीप्तात्पावकात 119 Cf. do. 6-9-1. 100 13 Mund. 2-1-1.

अनुक्रमणिका ३ 45

वाक्यानि. पुटम्. पद्गि: आकर :.

यथा सोम्येमा नद्य: 119 15 Chând. 6-10-1. यथोर्णनाभि: सृजते 100 .7 Mund. 1-1-7 यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते 30 3 Katha. 2-3-14. यांद वेतरथा ब्रह्मचर्यादेव 36 6 Jābāla. 4. यदेव विद्यया करोति 31 25 Chānd. 1-1-10. यदकूत यच्च भव्यम् .. 55 3 Par Sū, 2. यद्यद्विभूतिमत्सच्वम् 128 6 Gītā. 10-41. यमिच्छेत्तमावसेत् 36 6

यस्तमात्मानमनुविद्य. 118 16 Cf. Chand. 8-7-1. यस्मिन् विक्रियमाणे 19 16 Cf. Mahā-Bhās. 1.1-1 यस्य पर्णमयी जुह्ू: 31 4 Tait. Sam. 3-5-7-2. यस्यां जाग्रति भूतानि 133 19 Gītā. 2-69. यस्यैते चत्वारिंशत्" 28 2 Gaut. Dhar. 8-22. येन केनचन यजेतापि 27 21 यो वा एलदक्षरम् ... 32 1 Brh. 3-8-10. योऽसावादित्ये पुरुषः 128 9 do. 3-9-12. यो हि यदिच्छति सः 116 9 Vidhi-Vi page 460. व वस्त्वसंकरसिद्धिश्र 57 1 Ślo. Vär. page 473. वागेव विश्वा भूतानि 17 21 वाचारम्मणं विकार: 120 127 126 6 Chand. 6-1-4. 157 16 विज्ञानमानन्दं ब्रह्म ·.. 4 207 5 10 15 25 20 20 Brh. 3-9-28-7.

116 2 126 17 | विज्ञाय प्रज्ञां कर्वीत .154 3 do. 4-4.21.

46 अनुक्रमणिका ३

वाक्यानि. पुटम्. पक्गि. आकर :.

विद्यया तदारोहन्ति 118 16 123 5 J

विद्ययामृतमश्नुते 118 167 10 Īśa. 11. 120 विद्यां चाविद्यां च 13 3 do. 11.

विरज: पर आकाशात् 154 14 Brh. 4-4-20.

विविदिषन्ति यज्ञन 27 21 do. 4-4-22

विष्णुरुपांशु यष्टव्य: 124 19 7 155 4 J Tait. Sam. 2-6-6.

विहितत्वाच्चाश्रम 36 17 Brahm Sū. 3-4-32.

वृत्तं प्रमाणलक्षणम् 155 15 Sab. Bhas, 2-1-1.

वेद: कृत्साऽघिगन्तव्य: 75 117 75 19 J Manu. 2-165.

वेदान्तविज्ञान 123 10 Mund 8-3-4.

व्रहिन् प्राक्षति 3 27 12 J Āpa. Śr. Sū. 1-9-1. 148

श.

शतं चैका च हृदयस्य 119 9 Katha. 2-3-16.

स.

स एकधा भवति 126 8 Chand. 7-26-2.

स एष नेति नेति 12 13- 20 9 Brh. 3-9-26 26 20

स एष महानजः 37 22 Cf. do. 4-4-24.

सं कतुं कुर्वीत 113 9 153 21 Chand. 3-14-1. 154 8

स तत्र पर्येति 127 17 Chând. 8-12-3.

सत्तैव सर्वभेदयोने: 37 23

सत्यं ज्ञानमनन्त बह्म 15 24 7 115 22 S Tait. 2-1-1.

सत्यमाकृतिसंहारे 26 21 Vak. Pad. 3-2-11.

अनुक्रमाणका ३ 47

वाक्यानि. पुटम्. पङ्मि: आकर :. सत्संप्रयोगे 84 5 Mīm. Sa. 1-1-4.

सदेव सोम्येदमग्रे 76 147 124 15 J Chănd, 6-2-1.

सर्वं दर्शनमन्यूनम् ·. 18 14 सर्वगन्धः सर्वरसः 19 23 Chănd. 3-14-2.

सवेज्ञ 127 6 Mund 1-1-9.

सवस्येशान: 127 1 Brh. 5-6-1.

सर्वांश्र कामानामोति 126 9 Chănd. 8-7-1.

सर्वोणि ह वा इमानि 100 4 do. 1-9-1.

सर्वापेक्षा च यज्ञादि 36 23 Brahm, Sū. 3-4-26.

सर्वे पाप्मानोऽतो निवर्तन्ते 129 1 Chand. 8-4-1.

सर्वेश्वरः 127 6 Mānd. 6.

स विजिज्ञासितव्यः 151 18 Chānd. 8-7-1.

स. यदि पितृलोककाम: 118 18 do. 8-2-1.

स यावत् क्षिप्यन्मनः 119 12 do. 8-6-5.

स यो ह वैतत्परमम् 119 18 Mund. 3-2-9.

स सर्वांश्च लोकानामोति 126 13 Chând. 8-7-1.

स खराडू भवति 120 18 126 9 do. 7-25-2 126 14J सहस्रशीर्षा 55 3 Pur. Sāk. 1. सहोत्पत्तिविनाशी 53 6

स्वमादिवदविद्यायाः .. 11 16 Ślo. Var. page 653

स्वर्गकामो यजेत 74 18 75 23 Tait. Sam. 2-5-5. 140 15J स्ाध्यायोऽध्यतव्यः ... 75 10 Tait. Āran. 2-15.

स्वाभाविकीमविद्याम 11 25 Ślo. Var. page 668.

ेन रूपेणामिनिष्पद्यते 121 18 Chând. 8-3-4.

ह. हिरण्यश्मश्रु: 128 9 do. 1-6-6.

APPENDIX IV.

बमसिद्धावुदाहतानां वाक्यानां यान्याकरभूतानि ग्रन्थान्तराि तेषामनुक्कमणिका. Vide Br. Siddhi. आपस्तम्बश्रातसूत्राणि Page 27, line 3; page 31, line 2; page 148, line 12. आपस्तम्बीयाध्यात्मपटलम् Page 116, line 6. ईशावास्योपनिषत् Page 13, line 3; page 118, line 16; page 120, lines 3, 10; page 122, line

ऋग्वेद संहिता 6; page 125, line 6. Page 17, line 23. कठोपनिषत् Page 13, line 13; page 30, line 3 ; page

कूर्मपुराणम् 119, line 9; page 127, line 12. Page 123, line 19. कौषीतक्युपनिषत् Page 36, line 7 ; page 127, line 14. गौतमधर्मसूत्राणि Page 28, line 2; page 36, line 6. छान्दोग्योपनिषत् Page 4, line 24; page 6, lines 10, 22 ; page 10, line 4 ; page 17, lines 11, 12; page 19, line 23; page 20, lines 16, 17; page 31, lines 9, 19, 25; page 32, line 4; page 34, lines 14, 20 ; page 76, lines 14, 15; page 78, lines 12, 14; page 100, line 4; page 118, line 9; page 118, lines 16, 18, 20; page 119, lines 6, 12, 15; page 120, lines 1, 5, 12, 18; page 121, lines 3, 14, 18; page 122, lines 16, 18; page 124, lines 2, 3, 6, 15, 16; page 125, lines 13, 15; page 126, lines 6, 8, 9, 13, 14; page 127, line 17 ; page 128, lines 1, 9, 11, 17, 19 ; page 129, lines 1, 19 ; page 130, line 2; page 131, line 9; page 134, line 15; page 135, line 122; page 136, line 16 ; page 151, line 18; page 152, line 3; page 153, lines 21, 22; page 155, lines 4, 8; page 157, line 16. जाबालोपनिषत् Page 36, line 6. तन्त्रवार्तिकम् Page 43, line 10.

तत्तिरीय संहिता Page 31, line 4 ; page 74, line 18 ; page 70, line 23; page 114, line 8; page 124, line 19 ; page 148, line 15; page 155, line 4. तैसिररायारण्यकम् Page 75, line 10.

अनुक्रमणिका ४ 49

Vide Br. Siddhi. तैत्तिरीयोपनिषत् Page 15, line 24; page 17, line 11; page 122, line 5; page 155, line 22 ; page 157, line 6.

नृसिंहोत्तरतापन्युपनिषत् Page 4, line 17; page 122, line 13.

पुरुषसू क्तम् Page 55, lines 2, 3, 5, 6, 8, 10, 11.

प्रश्नोपनिषत् Page 17, lines 1, 14, 18.

बृहदारण्यकोपनिषत् Page 3, line 27; page 4, lines 13, 20; page 5, lines 1, 10, 17; page 6, lines 11, 15; page 8, lines 11, 14; page 12, line 13; page 15, line 25; page 16, lines 12, 13 ; page 18, line 1 ; page 19, line 15; page 20, lines 1, 9 10, 20; page 21, lines 3, 5; page 26, lines 13, 20 ; page 27, line 21; page 30, line 17; page 31, line 16; page 32, lines 1, 3; page 34, line' 18; page 35, line 17; page 36, lines 8, 14 ; page 37, lines 1, 22 ; page 100, line 4; page 113, lines 9, 10; page 114, line 10; page 116, lines 2, 3; page 119, line 13; page 120, line 6; page 121, line 19; page 122, lines 5, 13; page 125, lines 16, 18; page 126, lines 5, 17, 18; page 127, lines 1, 12, 14; page 128, lines 6, 9; page 132, line 1; page 152, line 3; page 153, line 21 ; page 154, lines 3, 14, 18, 20, 21 ; page 155, line 1; page 157, line 6.

ब्रझ्मबिन्दूपनिषत् Page 119, line 19. ब्रह्मसत्राणि Page 36, lines 17, 23; page 130, line 5; page 138, linr 15; page 155, line 8.

भगवद्गीता Page 22, line 10; page 128, lines 5, 6 page 133, lines 18, 19. मनुस्मृतिः Page 2, line 16 ; page'3, line 25 ; page 27, line 18 ; page 28, line 2; page 30, line 7; page 36, line 11 ; pagt 75, lines 11, 19 ; page 92, line 8.

महानारायणोपनिषत् Page 17, line 9; page 20, line 16.

महाभाष्यम् Page 19, line 16; page 85, line 6. माण्ड्क्योपनिषत् Page 127, line 6.

माण्ड्रक्योपनिषत्कारिका Page 150, line 3.

50 अनुक्रमाणेका ४ Vide Br. Siddbi.

मीमांसासूत्राणि Page 40, line 3 ; page 41, line 22; page 42, line 3 ; page 74, line 3 ; page 77, lines 6, 9 ; page 84, lines 2, 5; page 108, line 7; page 116, lines 9, 12; page 155, line 12.

मुण्डकोपनिषत् Page 17, line 8 ; page 22, line 11; page 31, line 16; page 32, line 15; page 33, line 12 ; page 34, line 16 ; page 100, lines 7, 11, 12, 17, 19; page 119, lines 16, 18; page 120, line 4; page 122, line 4; page 123, line 10; page 124, line 14; page 127, line 6; page 128, line 17; page 129, line 16; page 130, line 1. योगसूत्रभाष्यम् Page 2, line 17; page 80, line 7.

वाक्यपदीयम् Page 26, line 21.

विधिविवेक: Page 116, line 9.

विष्णुपुराणम् Page 124, line 4. वैशेषिकसूत्राणि Page 61, line 25. शाबरभाष्यम् (मीमांसा) .. Page 41, line 22 ; page 74, line 8; page 75, line 20; page 77, line 12; page 80, line 3 ; page 81, line 13; page 155, line 15

छोकवार्तिकम् (मीमांसा) Page 10, lines 16, 21 ; page 11, lines 16, 25 ; page 38, line 1; page 40, line 4; page 55, line 8; page 56, line 21 ; page 57, line 1; page 58, line 7 ; page 59, line 14; page 96, line 12; page 108, line 5; page 109, line 13; page 147, line 3.

श्वेताश्वत रोपनिषत् Page 19, line 15 ; page 120, line 7; page 123, line 7. सर्ववेदान्तसिद्धान्तसारसंग्रह्: C.f. Page 26, line 22.

सांख्यकारिका Page 132, line 19.

APPENDIX V.

NOTEWORTHY REFERENCES TO THE BRAHMASIDDHI IN OTHER WORKS.

प्रकरणपश्चिका by Salikanatha. "तत्रान्यः पण्डितंमन्यो मन्यते-नन्विदमस्मञ्जसमुच्यते। सर्वत्र धुपाधिभेदमवगभ्यौपाधिकशब्दानुविद्धः प्रत्ययो भवति, न पुनः प्रागेव सह वा। इह च प्रमाणमेव जायमानमर्तीत्येवमेव जायते। प्रमाणोदयो- तरकालं धनया भवितव्यम् । किं च सत्यपि प्रमाणयोगे किंचिदस्तीति गम्यते, किचिच्चासीद्िति, तथान्यद्गविष्यतीति। तत्र प्रमणसंबन्धस्य वर्त- मानत्वात् सर्वत्र वर्तमानसत्ताप्रत्ययेन भवितव्यम् । तदतिरेकिणि तु सच्चे तस्य शेधा व्यवस्थानादयुक्तस्त्रधावभासः । अपिच भूमितलनिरवातेषु चिरतरकालवर्तिष प्रलीनज्ञातृपुरुषेषु लिङ्गादिरहितेषु सकलपमाणप्रत्यस्त- मयेऽपि वर्तमानसत्तासंदेहः । स च प्रमाणसंबन्धातिरेकिणीं सत्तामन्तरेणा- नुपपन्न इति । तदिदमनाकलितपरवचनस्य केवलं गलगर्जितम् ।" Vide page 28, line 21 of the Prakaranapancika, Chowkhamba Sanskrit Series No. 17 and c.f. the Brahmasiddhi III-39 and 40. "कः पुनरेष मोक्षः१ अविद्यास्तमय इति केचित् एवमेवाद्वि- तीयमर्ससृष्ट सकलोपाचिपरिशुद्ध बक्ष तदनादविद्यावशन शरीरादिसद्वि- तीयममिकोपाषिकलषितावभासमानं लब्घजीवव्यपदेशं सत् बद्धमिव कल्प्यते। अतोऽनाद्यविद्यैव संसारः, निखिलविकल्पातीतपरिशुद्धविद्योदयात् तदस्तमय एव मोक्षः । तदिदं श्रद्धाविजुम्भितमिति प्रमाणपरतन्त्राः ।" Vide page 154, line 1 of the book referred to above and the Brahma- siddhi III-106. "सौऽयमात्मीय एव वाणो भवन्तं प्रहरति- लब्घरूपे क्रचित् किचित्ताढगेव निषिध्यते। विधानमन्तरेणातो न निषेघस्य संभवः ॥ इति ।" Vide page 155, line 6 of the book referred to above and the Brahma- siddhi II-2.

52 ब्रह्मसिद्धि:

"तत्र केचित् पण्डितमानिन आहुः-काल्पनिकी सुखारिव्यवस्था भविप्यति। यथकस्मिन्नेव शरीरे पादादिवेदनाव्यवस्था न व्यतिकीर्यते, तथा नानाशरीरेषु न व्यतिकरिष्यत इति। न हि पादगता वेदना शिरसि, शिरोगता वा पादे। न च वेदना पादादिप्वेव समवेतेति शक्यते वक्तुम्, तेषामज्ञत्वात्। ज्ञाता हि वेदनाभिः सह संबध्यते, दुःखविशेषरूपत्वात् तासामिति। तदिदं मन्दबालजनमोहनमिति वृद्धाः ।" Vide page 159, line 11 of the book referred to above and o.f. the Brahmasiddhi page 7, line 1. "अत्रापर आह-सत्यं कार्यावगमादेव प्रवृत्तिः। इष्टसाधनतैव तु कार्यता, न परा काचित् । सैव प्रवृत्तिहेतुर्विधिरित्युच्यते। तदाह- अपेक्षितोपायतैव विधिरिष्टो मनीषिभिः । ततो द्यव्यवसायादिर्वा कस्मान्नाभिधानतः ।।" Vide page 178, line 2 of the book referred to above and the Brahma- siddhi III-104.

प्रकरणपश्चिकाव्याख्या-न्यायसिद्धि :- "उक्तमेवार्थ कृत्स्मबुह्धा मण्डनाचार्येणात्र किचिहूषणमुक्तम्। तन्नि- राकतुं सोपालम्भमाह-तत्नान्य इति। " Vide page 80, line 5 of the MS. described under R, No. 3647 of the Triennial Catalogue of Sanskrit MSS., in the Govt. Oriential M8S., Library, Madras, Vol. IV-U; and c.f. the Brahmasiddhi III-39 and 40. "तदेवमनुवृत्ताकारप्रत्ययविरहादेव निराकते पदार्थस्वरूपातिरेकिणि महासामान्ये सत्तारपे द्वैतप्रतिपादनपरतया चोदनायां मत्यक्षविरोघं दर्श- यितुं मण्डनाचार्येण सन्मात्रविषयं प्रत्यक्षमिति साधितम्- आाहुर्विधातृ प्रत्यक्षं न निषेड विपश्चितः । नकत्व आगमस्तेन प्रत्यक्षेण विरुध्यते ।।' इति । तदपि नि- राकृतमित्याह।" Vide page 82, line # of the MS. referred to above and the Brahma- siddhi II-1.

APPENDIX V 53

"यदुकतं ब्रह्मसिद्धिकरेण-इतरेतराश्रयप्रसङ्गादेव सर्वत्र भेदो ग्रहींतु न शक्यते। तथाहि घटपटयोरिह भेदो गृह्यते। तत्र घटात् पटस्य मेदो ग्रहीतुमिष्टश्षेत् पूर्वमेव घटम्यापि भेदो ग्रहीतव्यः । इतरथा कस्मात् पटस्य भेदो गृद्यत इति ज्ञायेत? तेन पूर्वमेव घटस्य मेदं गृहात्वा घटात्पटस्य भेदे ग्रहीतव्ये स्पष्टमितरेतराश्रयं भवति । तंन्न ।" Vide page 135, line 10 of the MS. referred to above and c.f. the Brah- masiddhi II-10.

"नन्वेवमपि भेदेतरेतराभावयोमेदादभावस्त्र चान्यापेक्षत्वात् पुनरपि भेदग्रहणेऽन्योन्याश्रयणम(पद्यत इत्यत्राह-लळ्वरूपे क्रचिर्ति्कचिदिति।।" Vide page 135, line 18 of the MS. referred to above and the Brah- masiddhi II-3.

नैष्कर्म्यसिद्धि: by Saresrara.

"एवमुपसंह्ृते केचित् सवसंप्रदायबलावष्टम्भादाहु :- यदेतत् वेदान्त- वाक्यादहं ब्रह्मेति विज्ञानं समुत्पद्यते तन्नैव सोत्पत्तिमात्रेणाज्ञानं निरस्यति। कि तहि : अहन्यहनि द्राघीयसा कालेनोपासीनस्य सतो भावनोपचयान्नि :- शेषमज्ञानमपगच्छति etc." Vide page 58, line 3 of the Naiakarmyasiddhi, Bombay Sanskrit Series No. 38 and c.f. the Brahmasiddhi page 15, line 16 and page 154, line 2.

बृहदारण्यकमाष्यवार्तिकम् by Suresvara, "अन्ये तु पण्डितंमन्याः संप्रदायानुसारतः । विज्ञायेति वचः श्रौतमिदं व्याचक्षतेऽन्यथा ॥ तच्वमस्यादिवाक्योत्थविज्ञानेन यथोदितम् । विज्ञाय वसत्कतंसर्गि प्रज्ञां कुर्वीत यततः ।" Vide page 1852, stanzas 796 and 797 of the Brhadaranyakabhāsya- vartika, Ansndasrama Sanskrit Series No. 16 and ef. the Brahma siddhi page 154, line 2.

54 मससिद्धि:

ब्रह्ममूत्रमाध्यव्यारूया-भामती by Vacaspatimisra. "अभ्यासे हि मयस्त्वमथस्य भवति, यथाहो दर्शनीयाहो दर्शनी- ग्रेति, न न्यूनत्वं, प्रागेवोपचरितत्वम् ।" Vide page 8, line 9 of the Bhamati (Catussutri), Nirnayasagar Prese Bombay, 1915 and the Brahmasiddhi page 6, lines 24 and 25.

"यथा पयः पयोऽन्तरं जरयति, सयं च जीर्यति; यथा विषं विषान्तरं शमयति, स्वयं च शाम्यति; यथा वा कतकरजो रजोऽन्तरा विले पयसि प्रक्षित्तं रजोऽन्तराणि भिन्दत् सयमपि भिद्यमांनमनाविलं पाथः करोति, एवं कर्म अविद्यात्मकमपि अविद्यान्तराण्यपगमयत् स्वयमप्यप- गच्छति । Vide page 58, line 11 of the book referred to above and o.f. the Brahmasiddhi page 12, lines 17 and 25.

मामतीव्याखया-कल्पतरु: by Amalananda. "स्थितप्रज्ञः साघको न साक्षात्कारवानिति मण्डनमिश्रैरुकं दूषण- मुद्धरति-स्थित प्रज्ञक्षेति ।" Vide page 959, line 22 of the Kalpataru, Nirnayasagar Press, Bombay, 1917 and c.f. the Brahmasiddhi page 130, line 19.

विधिविवक्व्याख्या-न्यायकणिका by Vacaspatimisra. "यथाहाचार्य :-

सामान्यरूपभूयस्त्वे तस्मात्तव्वं प्रकाशते । विलक्षणत्वमल्पत्वे चकारित तदनुद्गवात्।। इति, तदेतत् बह्मसिद्धी कृतश्रमाणां सुगममिति नेह प्रपश्चितम् ।" Vide page 80, line 15 of the Vidhiviveka with commentary Pandit Beries No. XXV and the Brahmasiddhi III-66.

APPENDIX V 55

न्यायमञ्जरी by Jayantabhatta.

"तदुक्तम्-

आहुर्विधातृ प्रत्यक्षं न निषद्ध विपश्चितः । नैकत्व आगमस्तन प्रत्यक्षेण विरुध्यते ।"

Vide page 526, line 17 of the Nyayamanjari, Vizianagaram Sanskrit Series No. 10 and the Brahmasiddhi II-1.

पश्चपादिकाविवरणम् by Prakasatman.

"ब्रह्मसिद्धिकारेण च एवमेवेयमविद्या माया मिथ्याप्रत्यय इत्यु- क्तत्वात् ।" Vide page 32, line 17 of the Pancapadikavivarana, Vizianagaram Sanskrit Series No. 5 and the Brahmasiddhi page 9, line 12.

प्रशस्तपादभाष्यव्याख्या-न्यायकन्दली Sridharacarya.

'एतेन तत्प्रत्युक्तं यदुक्तं मण्डनेन विशेषगुणनिवृत्तिलक्षणा मुक्तिरु- च्छेदपक्षान्न भिद्यत इति। Vide page 6, line 23 of the Nyayakandali, Vizianagaram Sanskrit Series No. 6 and the Brahmasiddhi page 16, lines 14 and 15.

श्रीभाष्यम् by Ramanuja

"अत्र केचिद्द्वितीयत्वं ब्रह्मणोऽभ्युपयन्त एवैव समादघते-एक- स्यैव ब्रह्मण: प्रतिविम्बभूतानां जीवानां सुखित्वदुःखित्वादय एकस्यैव मुखस्य प्रतिबिम्बानां मणिकपाणदर्पणादिषूपलभ्यमानानामल्फत्वमहत्त्वमलिनत्व- विमलत्वादिवत् तत्तदुपाधिवशात् व्यवस्थाप्यन्ते।" Vide the Sribhasya II-1-15 and e.f. the Brahmasiddhi page 7, line 9 00

56 बहसिद्धि:

न्यायमकरन्य्: by Anandabodha.

रूपाया इति।" Vide page 85, line 6 of the Nyayamakaranda, Chowkhambs Sanskrit Berios No. 88 and the Brahmasiddhi page 45, line 18. "यबोक्तमु- 'सर्वात्मनार्थों ज्ञानेन केनचिन्न हि गृह्यते'। इति ।" Vide page 127, line 4 of the book referred to above and the Brah- masiddhi III-188.

"तदुक्तम्- 'न स कल्पयितुं शक्यस्तत्सिद्धेलौकिकादपि ।' इति।" Vide page 231, line 9 of the book referred to above and the Brahma. siddhi III-85.

"तदाहुरत्रभवन्तो मण्डनमिश् :- ' पदं स्वधम व्युत्कामेदन्यसिद्धार्थतान्यथा ।' इति।" Vide page 234, line 8 of the book referred to above and the Brah- masiddhi III-78. "तदमिदितमाचार्यवर्य :- 'अपेक्षितोपायतैव विविरिष्टो मनीषिभिः ।' इति ।" Vide page 256, line 4 of the book referred to above and the Brah- masiddhi III-104.

"तदाह स्म- अविद्यास्तमयो मोक्षः सा संसार उदाहृतः i' इति ।" Vide page 271, line 5 of the book referred to above and the Brah- masiddhi III-106. "यद्पि कैश्रित् प्रमेयविकल्पेन सामान्यमेव वस्त्विति स्थापयित्वा सत्ताया महासामान्यरूपत्वात् सन्मात्रमेव सच्मिति साधित, तदपि न सत्करपम् ।" Vide page 290, line 9 of the book referred to above and o.f. the ahmasiddhi II-32.

APPENDIX V 57

"न हि निषेधवाक्येषु कस्यांिदात्यन्तिको निषेधः । किंतु किंचित् क्चिन्निषिध्यते । बह्ाद्वैताभिमानी तु भवानात्यन्तिकमेव निषेषमभिलषति। तथा च सोऽयमात्मीय एव बाणो भवन्तं प्रहरति --

'लब्धरूपे क्चित् किंचित् तादगेव निषिध्यते। विधानमन्तरेणातो न निषेधस्य संभवः । इति।"

Vide page 292, line 7 of the book referred to above and the Brahma- siddhi II-2.

"यथाक्तम्-

सर्वप्रत्ययवेद्ये वा बम्मरूपे व्यवस्थिते । प्रपश्स्य प्रविलयः शब्देन प्रतिपादयते। प्रविलीनप्रपचेन तद्रूपेण न गोचरः। मानान्तरस्येति मतमान्नयैकनिबन्धनम् ।।' इति ।" Vide page 298, line 8 of the book referred to above and the Brahma- siddhi IV-3 and 4.

"यदपि मतम्-बीनाङ्रवदनादिरविद्याजीवविभागः, ततो नान्यो- न्याश्रयत्वमिति, तदप्यसांप्रतम् ।" Vide page 312, line 3 of the book referred to above and o.f. the Brahmasiddhi page 10, line 12.

न्यायदीपावलि: by Anandabodha

"तदुक्तम्- 'यः प्रतीतिविरोधस्तु स सदोष उदाहतः । सामानाधिकरण्येन बोधादूप्यमिंद सितम् ।' इति।" Vide page, line 9 of the Nyayadipavali, Chowkhamba Sanskrit Series No. 117 and the Brahmasiddhi III-149.

58

न्यायमकरन्दुव्याख्या by Citsukis.

"तदुक्तं बम्षसिद्धिकारैः- 'यः प्रतीतिविरोधस्तु स सदोष उदाहतः । सानानाधिकरण्येन बोधाद्रूप्यामिदं सितम् ॥' इति तवात्मीय एव बाणो मवन्तं प्रहरति।" Vide page 74, line 22 of the Nyayamakaranda with commentary, Chowkhamba Sanskrit Series No. 38 and the Brahmasiddhi III-149.

तच्वप्रदीपिका by Citsukha. "तथाच बरम्मसिद्धी मण्डनमिश्रैः-विपर्ययाभावस्तु युक्तोऽनुमातुं हेत्वभावे फलाभाव इति।" Vide page 140, line 2 of the Tattvapradīpika, Nirnay sagar Press, Bombay and c.f. the Brahmasiddhi page 146, lines 8 and 9.

र्वाज्ञानहानिरिति इष्टसिद्धिकारैरभिधानात्। विद्यैव वाहया शान्ता तदस्तमय उच्चते।'

Vide page 381, line 9 of the book referred to above and the Brahma- siddhi III-106.

शतदूषणी by Vedantadesika. "एवमाश्रयज्ञानेनापि विरोधः। न हि यत्किचिदाश्रयप्रतीतिमन्तरेणा- माव्प्रतिपत्तिमनुमन्यामहे। उक चाभियुक्तै :- लब्घरूपे कचित् किचित्ताढगेव निषिध्यते।' इति ।" Vide Ipage 251, line 5 of the Satadusani, Sastramuktavali Series No. 36, Vol. III and the Brahmasiddhi II-2.

APPRNDIX V 59

अधिकरणसारावलिव्याख्या-अधिकरणचिनतामणि: br Varadanatha.

"अत्र विधिः कार्यमेकेषाम्, शब्दभावना पुनरन्येषाम्, इष्टसाघनत्वं मण्डनस्य, इष्टस्य कृत्यधीनत्वलक्षणमाचार्येकदेशीयानाम्, घात्वर्थभावनेति केचिदूचुः । आप्तस्व हितकामस्य नियोग इति न्यायवादिनः ।" Vide stanza 20 in Sastravatāra of the Adhikaranasaravali with Adhi- karanacintamani. Telugu edition, Madras and c.f the Brahmasiddhi III-104.

न्यायसारव्याख्या-न्यायमुक्तावल: by Maharajahhiraja Aparadityadeva. "स्यादेतदेवं यदि प्रत्यक्षेण भेदः प्रमीयेत। तदेव तु दुःसंवाद- मिति त्रय्यन्तदन्तिनः, तस्य विधिमात्रव्यापारत्व्नात्। तदुक्तम्- 'आहुर्विधातृ प्रत्यक्षं न निषेद्ध विपश्चितः । नैकत्व आगमस्तेन प्रत्यक्षेण विरुध्यते ।' * * लब्धरूपे क्वचित् किंचित्तादगेव निषिध्यते। विधानमन्तरेणातो न निषेधस्य संभवः ॥' # * क्रमः संगच्छते युक्त्या नैकविज्ञानकर्मणोः । न संनिहित तच्ब तदन्यामार्श जायते ।!' इति ।" Vide page 488, line 1 of the MS. described under R. No. 3262 of the Triennial Catalogue of Sanskrit MSS., in the Govt. Oriental MSS. Library, Madras, Vol. IV-B; and the Brahmasiddhi II-1, 2 and 3.

"य इप्यभिहितम्- 'अन्योन्यसंश्रया्वेदो न प्रमान्तरसाधनम् । नास्मिन्नयं नायमयमिति भेदाद्विना न घीः ॥' इति ।" Vide page 490, line 8 of the MS. referred to above and the Brahma- siddhi II-10.

"यदप्यभिहितम् - 'मीयमानैकरूपेषु न निषेधोऽवकाशवान् । इति ।" Vide page 491, line 17 of the MS. referred to above and the Brah- masiddhi II-11.

60 ब्रह्मसिद्धि:

"यन्तूक्तम् --- 'आलोच्यते वस्तुमात्रं ज्ञानेनापातजन्मन। । अचेत्यमानो भेदोऽपि चकास्तीत्यतिसाहसम् ।।' इति ।" Vide page 492, line 14 of the MS. referred to above and the Brah- masiddhi II-27.

न्यायचन्द्रिका by Vidyasagara.

"न च प्रत्यक्षं बाधकमू। तद्धि वाधकं भवत् मेदाभावममेदं वा गृहीयात। न तावत् मेदामावं गृहाति, प्रत्यक्षस्य विधिमात्रनिष्ठत्वेन भेद- निषेधकत्वानुपपत्तेः । यथाहु :- 'आहुर्विधातृ प्रत्यक्षं न निषेद्ध विपश्ितः ।' इति ।" Vide page 246, line 14 of the Nyayacandrika MS. described under R. No. 2931 of the Triennial Catalogue of Sanskrit MSS., in the Govt. Oriental MSS., Library, Madras, Vol, IV-A and the Brahmasiddhi II-1.

अर्द्वैतसिद्धि: by Madhustdanasarasvati.

"अत एवं-'घटादिकं सद्ूपे कल्पितम, प्रत्येकं तद्नुविद्धत्वेन प्रतीयमानत्वात्, प्रत्येकं चन्द्रानुविद्वजलतरङ्गचन्द्रवत् ।' इति अभसिद्धि कारोक्तमपि साधु।"

APPENDIX VI.

ALPHABETICAL INDEX OF IMPORTANT WORDS USED IN THE BRAHMASIDDHI.

Page and Iine. भ.

अंशत्रय 43-18.

अक्ष 81-6; 89-8, 9; 158-10.

अक्षर 1-1;16-23; 19-14; 32-1, 5; 100-10; 120-11; 127-1. अमिहोत्र 36-8.

अग्रहण 9-2.

अङ्गदिन् 136 -- 12.

अङ़ुलीय 37-24.

अजामित्व 124 -- 19

अञ्ञन ... 140-12.

अद्वैत 67-11; 68-1; 127-5; 129-13; 151-5.

अद्वितीय 4-1,24; 6-22; 76-14.

अध्यारोप 26-22.

अनणु 5-1; 20-1, 10; 157-6.

अनन्त 116-1.

अन त्रस्था 75-19.

अनस् .. 114-19.

अनिर्मोक्ष 12-4.

अनुपजातविरोषिन् 43-12.

अनुमान 56-18; 81-4; 91-11; 104-14.

अनेकान्तवादिन ... 60-12.

62 ब्रह्मसिद्धि:

Page and Line.

अन्तर्यामिन् 156-6.

अन्यथाख्याति 149-12.

अन्यान्याभाव 64-8; 71-21.

अन्यान्याश्रय 57-3; 58-14.

अपराजित 123-1.

अपवर्ग 28-14.

अपहतपाप्मन् 34-12, 17; 116-2; 135-22; 148-7; 152-3; 153-7.

अपेक्षा ... 48-20, 21, 26; 49-25.

अभीच्छा 3-19

अभय 1-2; 21-2, 3; 22-7.

अमृत 1-1; 4-17; 118-16; 120-10; 121-3.

अमृतत्व 153-24; 154-6.

अयथार्थग्रहण 20-15.

अयथार्थधी 62-25.

अर 122-18.

अरण्य. 123-3,

अरुणा 101-16.

अर्णव 122-18.

अर्थवाद 44-1; 74-8; :78-20; 135-12; 136-2; 155-15.

अर्थक्रिया 49-19; 50-15, 21, 23: 51-4;152-4,6; 53-3 54-4; 73-4; 85-12 88-9;89-24;90-19,21

अर्थापत्ति 22-21; 56-18,23; 91-11 102-11.

अलातचक्र 18-20; 19-3; 59-25 60-2.

APPENDIX VI 63

Pago and Line.

अवघात 147-17; 148-3; 152-10; 153-1. भविकल्प 18-15.

अविकल्पक 71 -1.

अविद्या 3-17; 8-18; 11-21,25; 12-21; 13-3; 14-5; 20-7, 15;22-13; 32-18; 33-1; 43-24; 48-15; 69-7, 16; 63-3; 78-10, 17; 87-12; 131-22; 129-9; 149-17; 150-10.

भविद्यानुबन्ध 40-18.

अविद्यासंस्कार 40-9, 12.

अविद्योपादान 10-13.

अविवक्षितार्थत्व 42-26.

अविशिष्ट 77-6.

अशनाया 20-5.

अशरीर 119-6.

अश्व 82-22.

अश्वत्थ 123-1.

भष्टाकपाल 114-9.

असर्व .. 1-2;20-1.

अस्थूल 5-1; 20 -- 1,10; 30-17 157-6.

अहिदंश 14-14, 15.

महनिल्वयनी 132-2.

अहसव. 5-1; 20-1, 10; 157-7.

भा.

आकाश ... 100-4.

भार्यात 85-1.

64 ब्रह्मसिक्ि:

Page and Line.

आागम ... 91-11. ...

आग्रेय 114-8. ...

आच्छादिका 149 --- 17, 18; 150-5.

आत्मक्रीड 128-1.

आत्मगुण .. 28-3.

आत्मतख्व 15-18.

मात्मभेद 20-6. ...

आत्ममिथुन ... ... 128-2.

अत्मरति 128-1.

आत्मलाम 116-6.

आत्यन्तिकभेद 60-15.

आध्यात्मिक 63-2.

आनन्द 1 -- 1; 3-26,27; 4-18; 5-2, 3, 10; 20-20; 24-4; 116-2; 122-5; 126-17.

भाप्काम 10-18.

आभूतसपठुव 124-4.

आलम्बन 17-5.

आलम्बन प्रत्यय ... 15-12, 13. आश्रमकर्म 36-17.

आहादात्मन् 5-5.

इ.

इतरेतराश्रय 10-7, 12; 42-18, 21: 47-8 49-1, 23; 51-10; 57-194 58-2, 5, 13; 71-20; 75-18.

इन्द्र ... 6-11; 125-16; 127-15. इषीकतुळ .... 128-17.

APPRNDL. VI 65

Page and Line. उ.

उत्पत्तिविषि 113-20; 114-8.

उद्धीथ .. 32-4, 5. उपचरितार्थ 43-1, 2; 74 -- 2.

उपधान 37-5, 9. उपनिषत् 56-19.

उपांशु ... ... 155-4.

उपांशुयाज 124-19; 155-3.

उपासना 74-12; 113-10.

उपेक्षा ... 158-5, 18. ...

उभयतरपाशा ... 131-10.

ऊ.

ऊर्णनाभि 100-7.

ऊध्वेरेतस् 36-21.

ऋ्.

ऋणत्रय ... 27-18;36-5.

एक ... 1-1; 4-24 ;. 76-14.

एकहायनी 101 -- 17.

ऐ.

ऐकात्म्य 11-20; 14-2; 20-5.

ऐतदात्म्य 124-16; :55-4.

ऐरंमदीय 123-1.

ओंकार 17-1, 12.

66 म्रह्मसिद्धि:

Page and Line.

औत्पत्तिक 84-12.

औपनिषद 31-15, 24.

औौषध ... ,00 109-18.

क.

कटक .. 37-24.

कण्टक 92-5; 93-10.

कपाल ... 122-10.

करक 11-7.

कर्माशय 11-4, 151-6.

कल्पना 7-14; 10-5; 51-14, 17; 60-14; 68-22.

कामनिबर्हण 2-16; 30-13.

:कामातिरेक 2-20.

कामात्मता 3-25.

कामिल 140-14.

कार्यार्थ 25-23.

कीट .. 92-8; 93-10.

कुठार 90-7.

कुण्डलिन् 136-12.

कुम्मीपाक 2-1.

कुलाल .. 131-5.

कुसुमरस 119-14

कूप 99-5.

कृपाण ... 7-9; 72-5.

कुमि . ... 518.

कशानु 112-10.

कृषि 109-17.

कसर 82-22.

APPPENDIX VI 67

Page and Line.

कतु 113-9;153-21. क्रीडन् ... 127-17.

क्षणिकज्ञान 8-13; 14-16. क्षणिकवादिन 51-15.

रव

खण्ड ... 97-114 98-11.

खपुष्य 9-14, 16; 44-23, 25 50-3; 52-15; 66-23. ग.

गन्घर्वनंगर 10-20; 50-3.

गवय ... 14-7.

गुआ्ा ... 72-27.

गुणवाद 42-5.

गुल 35-23.

गोदोहन 27-3.

प्रावछठवन 39-2.

च.

चकभ्रम 132-19.

क्रभ्रान्ति 131-6.

चन्द्रलोक 123-21.

चित्र ... 11-1.

चिदात्मन् 7-24.

चैत्रगृह 112 --

चोदना 74-3; 84-6, 8: 156-17.

चोदनालक्षण ... ... 155-9,12.

न.

क्षन् ... 127-17.

मरदूगव .. 101-9.

68- 'ब्रक्मसिद्धि:

Page and Line.

जरा ... 128-20.

जलतरङ् 19-13.

नागरित 149-17; 150-1.

जीवन्मुक्ति 13-6.

जुहू 31-5.

ज्ञानविधि 151-19.

ज़्योतिष्टोम 43-23.

ण.

ण्य 122 -18.

त.

तक्षण 114-20.

तथ्वपरिच्छेद 151-18.

तथ्याग्रहण 9-4:+

तच्वावेदन 40-21; 41-2.

तिमिर .. 62-26; 63-2; 139-9.

तिल 58-4.

तैल 53-4.

त्रिपात् 55-10.

त्रेविय्य ... 156-19.

द.

दधि 58-4.

दर्पण 7-9; 72-5, 12. दर्विहोम 27-21:

दाडिम ... 102-5.

दान्त. 1-15. दिग्विपयास 85-2.

APPENDIX VI 69

Page and Line.

इक्छक्ति ... 6-7; 7-22.

दष्टार्थता 77-10.

दैवनिषिद्ध 45 -- 2.

दोषानुबन्ध 40-18.

द्रष्टव्य 155-1.

द्रुम 99-11.

द्विचन्द्र 35-2.

द्वीप 157-1.

ह्ैत 67-12.

द्वैताद्वैत 67-16; 68-3.

ध.

धमेजिज्ञासा 116-9.

ध्यान 74-11.

न.

नदीपूर 85-24.

नाना 6-13.

नामन् ... 85-1.

नामधेय 120-12; 126-7; 157-17.

नामरूपप्र पश्च 149-16.

निःश्रेयस 6-19.

निदिध्यासितव्य 155-2.

निवर्दण 27-14.

नियोग 24-9; 82-13, 15; 83-2, 8, 5; 111-9; 113-2; 118-6 11; 135 -- 3.

निरन्वयविनाश 51-16.

निरालम्बन 147-4.

न रुपाख्य 94-1; 97-18.

70 ब्रह्मसिद्धि:

Page and Line.

निर्विकल्प 58-7.

निर्विशेष 38-1.

निष्कल 120-1.

निष्क्रिय 120-7.

नैर्धण्य ... 10-24.

प.

पयस 53-4.

परप्रेमास्पद 5-16.

परमाणु 48-2; 70-18; 72-8.

परशु ... 90-7.

परस्पराश्रय 71-24.

पराग्रूप 8-7.

परान्तकाल 123-12, 15. परावर ... 33-13; 128-17; 129-17. पर्णमयी 31-4.

पाक्य ... 53-20.

पाटलिपुत्र 99-6.

पादुककम्बल 101-10. पारिहार्य 87-20. पितृलोक 118-18. पिपासा 20-15.

पुरुरूप 6-11.

पुष्करपढाश 134-15.

पुस्त 11-1.

प्रकृति ... 37-28. प्रकृतिरूप 18-1.

पकष्टप्रकाश 5 6,7.

पज्ञा 118-9: 153-21.

APPENDIX Vİ 71

Page and Line.

प्रतिपत्ति 1-6; 3-16; 74-10.

प्रतिपत्तिविधि 113-6.

प्रतिसंक्रम 8-3.

प्नतिसंचर 123-19.

प्रतिसूर्यक 7-18.

प्रत्यक्ष ... 58-7, 15, 1€; 71-1, 6, 7; 81-4; 86-18; 91-11; 157-19.

पत्यगात्मन् 120-5.

प्रधान. 44-25.

प्रपथशून्यत्व 149-6; 151-10.

परमाणलक्षण 155-15.

प्रयाज ... 36-15.

प्रसंरयान -30-6, 13.

प्राणशरीर 154-20.

प्रोक्षण ... 147-17; 148-3.

ब.

बाहुलेय 97-5.

बाह्यार्थवादिन् 9-18.

बिम्बप्रतिबिम्बभाव 12-10; 125-20.

बीजाङ्कर 10-12; 104-15; 105-4.

बुद्ध 84-10; 87-4, 8; 95-20; 102-14.

ब्रह्मन् ... 3-27; 5-10;14-5;85-3; 87-8; 116-2; 126-17.

ब्रह्मत्व 1-15; 10-10.

ब्रह्ममूय 12-3.

बम्षलोक 6-2; 122-18.

मदविद्या 126-10.

72 ब्रह्म सिद्धि:

Page and Line. भ.

भरत ... 35-22.

भवन्तीपर 85-7.

भावना 74-12; 151-8.

भाविक 6-17.

भृताघिपति 127-14.

भूतार्थ ... 23-18; 24-22, 28'; 78-24; ... 79-6, 14, 18; 80-1; 81-18; 83-26; 152-18. भेदवादिन् 73-16.

मोगव्यवस्थान 6-7;7-1.

भोगाम्यास 2-17; 30-7:

भोगायतन 16-2.

म.

मणि 7-9;72-5.

मणिक .. 59-16; 97-13; 98-2.

मध् 124-10.

मधुकृत् 119-15.

मनोमय 154-9.

मलापगम 121-17.

मछक 97-13.

मुहायज्ञ 28-1.

मात्रा 126-18.

माया 6 -11; 9-12; 125-16.

मायाकार 10-24.

मायामात्र 10-10. मार्गश्रुति 119-9.

मिथ्याज्ञान 37-13; 151-20. मथ्यादर्शन 35-3, 12.

Page and Line. मिथ्याभिमान 34-21. मिथ्यावभास 9 -- 12; 35-4, 9.

मुक्ति 15-3.

मृत्तिका 157-17.

मृत्यु 6-14; 128-20. मेघोदय 85-24.

माक्ष 77-25; 78 -- 3, 4; 119 -3, 6; 120-9; 126-10; 128-13, 14, 15.

मुण्ड ... 97-11; 98-11.

य.

यम 127-15.

योगव्याम्र 119 -- 18.

रभ् 35-22.

रजतज्ञान 42-22.

रथयोग 126-5.

रममाण 127 -- 17.

राग 3-17.

रुचक 26-17; 68-7, 10, 11; 69-2, 10. रेखागवय 14-1,7.

ल.

ळळधरूप 44-17; 45-1.

लय. ... 149-1, 21.

किप्यक्षर 14-1.

केप्सा ... ... 116-12.

74 ब्रक्षसिद्धि:

Page and Line.

लोकद्वार 119-13.

लोकपाल 127-14.

व.

वनस्पति 99-16.

वर्धमानक 68-11; 69-3, 8.

वल्मीक 132-2.

वाक्छक्ति 19-10.

वाक्तच्व 19-3.

वाक्सूक्त 17-22.

वाग्रप 18-2, 16; 19-12.

वान 114-20.

वामदेव 18-1.

वासस् ... 114-19.

विकल्प 107-5,6

विकल्पबुद्धि 71-3.

विकर्पवासना 48-7.

विकार ... 120-12; 126-7.

विक्षेप ... 22-17; 149-1.

विक्षेपिका 149-17, 18.

विजर ... 135-22; 152-3; 158-13.

विज्ञान ... 1-1; 4-19; 5-2, 10; 20-20; 116-2; 126-17. विज्ञानमात्र 9-16.

विज्ञानात्मन् 20-9.

विद्या ... 118-16; 120-10; 123-5; 129-9. विनियोग 82-21; 83-5, 11; 135-11. विपरिलोप ... 18-12. विपरीतख्याति 148-10; 144-8.

APPENDIX VI 75

Page and Line. विपर्ययख्याति 150-14. विपर्ययग्रहण 9-7. विपर्यात 107-5, 7; 149-22. विभु 120-4. विभ्रम ... 7-17; 11-13; 60-7. विमृत्यु 152-3. विरजस् 154-4.

विलक्षणप्रत्यय 12-8.

विवत ... 18-2.

विवर्तन 7-21; 8-9.

विशुद्धप्रकाश 78-16.

विशषगुण 16-14.

विश्वा ... 17-21.

विष्णु ... 124-19; 155-4.

विसभाग 37-8.

विस्फुलिङ्ग 100-5.

वीतराग 1-16.

वृश्षिक 11-8.

वृष्टि 85-24;86-1.

वेदान्त 93-1; 153-20; 155-8; 156-19; 158-2; 159-14. वैयात्य 86-3.

वैषम्य 10-24.

व्यतिषङ्क 25-24; 26-1.

व्यवच्छेद 59-2, 4.

व्यवहाराविसंवाद .. 41-2.

व्यास ... 128-5.

व्यूढारस्क 136-12

ब्रीहि ... 81-2; 148-12.

76 ब्रह्मसिद्धि:

Page and Line.

श.

... 17-11.

शब्दतच्व 18-25.

शब्दभावना 18-16.

शब्दविवर्त 18-18.

शराव 59-16; 98-2.

शशविषाण 18-20; 38-1.

शान्त. 1-15.

शान्तिक 133-2.

शाबलेय 97-6.

शिशपा 109-2.

शुक्तिका 33-4.

शुक्तिज्ञान 43-6.

शुक्तिशकल 42-22.

शून्यवादिन् 9 -- 15.

शोक 128-20; 151-5.

श्येन 43-19.

श्रद्धा 123-3.

श्रोतव्य 155-2.

श्ेतकतु 159-7.

षड्ज 19-5.

स.

संतति 14-19, 20; 15 -- 3.

संतानिन् 15-7.

संन्यासयोग 123-11.

संयोगपृथक्त्व 27-20:36-13.

APPENDIX VI 77

Pago and Line.

संशयज्ञान 151-20.

संसर्गवादिन् 60-11; 73-17. संसार 15-3; 121-22.

संसारनिवृत्ति 78-5.

सत्ता 37-28; 85-8, 10; 87 -- 15, 17, 22; 88-3, 16, 20; 89-11, 15; 91-6.

सत्तालक्षण 37-22.

सत्य 115-22.

सत्स प्रयोग 84 -- 5.

सन्मात्र 58-20.

सभाग 37-8.

समन्वय 155-8.

समन्वारम्भः 32-6.

समुद्र . 119-14.

सम्यग्ज्ञान 151-20.

सरसू 123-1.

सर्गश्रुति 124-12.

सवेगन्ध 19-23.

सर्वेज्ञ 84-9; 127-6.

सर्वरस 19-23.

सर्वेश्वर ... 127-6.

सविकल्पक 58-12.

सांग्रहणी 29-17, 18.

सापेक्षता 79-22.

सामान्य 37-19, 24; 38-1, 3.

सास्रा ... 82-21; 104-11.

सिकता ... 54-5; 55-16; 81-26.

सिद्धसाधन 38-22.

78 बह्मसिद्धि:

Page and Lino.

5-20, 21; 57-20; 94-10 149-18, 150-1.

संतु 128-19.

सोमसवन 123-1.

सोभ्य ... 76-14.

स्तिमितावस्था 58-3.

स्थाणु ... 57-17; 145-6.

स्थितप्रज्ञ 130 -- 17, 18; 131-19.

स्फटिक 119-19; 121-13.

सम 126-4: 149-17; 150-1.

खप्ज्ञान 142-2.

खराठू ... 120-18; 126-9. स्वर्गकाम 27-1; 29-22; 39-14 74-5, 18;75-23; 81-26 148-15. स्वर्गकामाधिकरण 28-12.

स्वलक्षण 71-18; 72-25.

साध्याय 75-10.

इ.

हिरण्मय 123-22.

हिरण्यश्मश्रु 12>-9.

हृदयअ्रन्थि 33-12; 129-16.

CORRECTIONS AND ADDITIONS.

Page Line For Read

4 last Brh. 45-15 Brb. 4-5-15.

18 24 निषेध र्निषेध

32 4 साहत्यं साहि त्यं

35 1 तच्वे सर्वत्र तच्वे (न) सर्वत्र

37 24 तत् सामान्यम तत्सामान्यम्

41 13 प्रतायत इति प्रतीयत इति

45 24 पूव पर्व

52 Foot-note-Add मदवादी after अयं a8 a read- ing found in Trivandrum MS.

56 4 हेतुरूपं हंतु रूपं

61 7 उपपत्ते उत्पत्ते

64 11 त्पत्त त्पत्तेन

65 Foot-note ता. त 3.

73 4 कारि ; कारि

74 16 गमनयि गमनीय

75 6 विधेयं विधेये

81 10 अत्र -- अत्र।

96 8 यते ? कथ्यते ?

96 21 उपसं हरति उपसंहरति

98 23 अस्ति घी अस्तिघी

90 20 भस्ति क्रियायां अस्तिक्रियायां

104 20 शब्द-थः शब्दार्थ

108 5 वक्ु वक्त

109 5 ते, तंषु

2

Page Line For Read

109 8 अप्रतीयमानाऽपि प्रतीयमानोऽपि

117 4 'प्रवर्तितोऽस्मि' (न !) 'प्रवर्तितोSस्मि'

121 5 अनपपत्ति अनुपपत्ति

11 अविरोघायाच्यते अविरोघायोच्यते

122 श्रतय: श्रुतयः "

124 2 'इम्' 'इमम्'

130 12,13 देहपातप्रतीक्षातु तत्र देहपातस्तु तत्र Foot-note पातस्तु तत्र Aand C पातप्रतीक्षा तु तत्र B. No. 9. Add the following in the foot-note as the last item :- In line 20 'विगलितनिरिलाविद्यः सिद्ध:'-is adopted since it is found in all MSS. A. B and C. Sankhapani, nowever, adopts the reading 'विगलितनिखिलाविद्याससिद्ध:' and makes the best of it by giving a somewhat laboured inter- pretation.

144 14 प्रमयत्व प्रमेयत्वं

145 3,4 अविवादम् ; अक्षेषु अविवादमक्षेषु;

9 असिद्धव्यभिचारम् असिद्धाव्यभिचारम् Foot-note द्वा B. ड. A No. 5.

146 3 विपर्यये फलाभावो विपर्ययफलाभावो

6 पान्द्रिया पीन्द्रिया

154 20 वदेमिति वेदमिति

156 8 तत तत

158 5 प्रचतक्षे प्रचक्षते

8 विज्ञाते " विज्ञाते

PART II .- (COMMENTARY.)

I6 26 दूषयात दूषयति 49 14 सेश्छ, सेलो शेश्छ, शेर्लो

3

Page Line For Read

96 8 इतिः पूर्वपक्षसमाप्तौ। इतिः पूर्वपक्षसमात्ती-(Note that the para does not end here.) 9 to 12 [Note .- The matter up to 'कर्मोपासनापेक्षा' इति I should be placed at the end

of the previous para, just after झति: पूर्वपक्षसमासौ.]

12 इति सिद्धान्तमाह- इति। सिद्धान्तमाह-अ- अत्रोच्यत इति। त्रोच्यत इति। [Note .- 'सिद्धान्तमाह-अत्रोच्यत इति' This should be at the beginning of a separate para.]

135 7 सात सोव

8 कितु ्किंतु

160 25 प्रमिणोति प्रमिनोति

178 last हतुारति हेतुरिति

198 18 यजातस्तु यजतिस्तु

212 7 कण्ठक कण्टक

252 28 "अमृतत्वयेति" "अमृतत्वमेति"

260 22 श्रुत्यय श्रुत्यरथें

266 14

289 12 द्विविध विविध

20 अतोऽन्यथा मतो नान्यथा-

4

APPENDIX V.

Add the following in the page 60 :-

तच्वशुद्धि: by Jnanaghana.

"नापि द्वितीयः कल्पः; विधिमन्तरेण व्यवच्छेदानुपपत्तेः, विधि- पूर्वकत्वात् व्यवच्छेदस्य । तदुक्तम्- 'लब्धरूपे क्वचित् किंचित्तादगेव निषिध्यते विधानमन्तरेणातों न निषेधस्य संभवः ।' इति ।" Vide page 3, line 3 of the MS. described under R. No. 2897 of the Triennial Catalogue of Sanskrit MSS. in the G.O. MS8. Library, Madras.

ओमू

ब्रह्मसिद्धिव्याख्या

शङ्पाणिकृता।

ब्रम्मकाण्ड:

यदधीनं सुरेन्द्राणामप्यारम्भसमापनम् । गणाघिपतिसंज्ञं तद्वस्तु मेऽस्त्ष्टकृत् सदा ।।

प्रकरणारम्भे विन्ननिवृत्तये परामत्र च प्रतिपाद्यतयाभिमतां देवतां स्तुतिपुरःसरं नमस्यति-आनन्दमिति । कार्योरम्मे नमस्कारक्रियायामवि- गीतसदाचार: प्रमाणम्। न च जैमिनिना नमस्कारो न कूत इति विगानमाशङ्कयम् ; न ह्वकरणं विगानम, अपि तु निन्दावादः। तथा होलाकादीनां नियतप्राच्यादिकर्तृकाणामपि प्रामाण्यमिति स्थितम्। स चात्र नोपलभ्यते। कृत एव वा जमिनिनाप्यनिबडया वाचा मनसा च नमस्कार इति विशिष्टत्वादनुमिमीमहे। स च कार्यारम्मे तत्समाप्तिफलाभि- संधानेनैव शिष्टैराचर्यते; तेन विशिष्टफलाया एव स्मृतेस्तत्फलैव श्रुति- स्ततः कलप्या; अतो न विश्वजिन्न्यायेन खर्गफलप्रसङ्ग:। नमस्काराच धर्मविशेषः, ततो विघ्नहेतोरधर्मस्य क्षयः, ततो हेत्वभावाद्दिम्ानुत्पचौ प्रारिप्सितकार्यसमापतिरित्येवं कार्यसमाप्त्यर्थता नमरकारस्य। स्तुतिपूर्वकश्र नमस्कारो वीर्यवत्तरः ; अतस्तथैव कृत इति । तत्र ब्रह्मज्ञानाय प्रकरणमिदमारम्भणीयम; तच वेदान्तेभ्य एव सिध्यति; अतः किमनेनेत्याशङ््य 'वेदान्तेषु' इत्यादिना 'रम्यते' इत्यन्तेन

तिरोहितशक्तयो वेदान्ता न बश्मज्ञानं कर्तुमीशते; अनेन तु प्रकरणेन समस्तसंशयनिरासे कृते सत्याविर्भूतशक्तयस्त एव ब्रम्म ज्ञापयन्ति; ततश् कर्मविधीनामिव धर्ममीमांसा वेदान्तानामपि बक्षज्ञानं कुर्वतां विप्रतिपत्तिनिरा- करणद्वारणेदं प्रकरणमङ्गम्; यच्च प्रधानस्य फलँ तदेवाङ्गस्य, दर्शपूर्णमास-

2 ब्रह्मसिद्धिव्याख्या

फलमिव प्रयाजादेः; अतो बम्मज्ञानमस्य प्रयोजनम्। तथा सति ब्रक्ष विषयः, तेन चोपायोपेयलक्षणः संबन्ध इत्यप्यर्थात् सिद्धम; ततश्च विषय- प्रयोजनसंबन्धैः संपन्नमिद प्रकरणमारब्धव्यामेत्यमिप्रायः । नन्वत्रापि बक्ष- मीमांसाशास्त्रमङ्गमस्तेव; अतः किमनेन पुनरुक्तप्रायेण प्रकरणेनः सत्य मस्ति; किंतु तत्र नानाप्रदेशे संक्षेपतश्ार्थसिद्धं च सिद्धवच्च यदुक्तं तदत्रैकत्र प्रदेशे विस्तरेण साक्षात् सोपपत्तिकं कथ्यत इति पुनरारम्भः । तत्राद्यां विप्रतिपत्ति तावदाह-के चिदिति । कुत इत्याह-आत्मनइति विज्ञानात्मा वा वेदान्तैः प्रतिपाद्यः, परमात्मा वा; तत्र विज्ञानात्मन- स्तावदहंप्रत्ययसिद्धत्वे सति तेषां वेदान्तानामनुवादकत्वादभामाण्यम्: स्वप्रक तत्वे ऽप्यात्मनः सतः सिद्धत्वादनुवादकत्वं वेदान्तानामविशिष्टम् प्रमाणान्तरसिद्धत्वं तु परमतोपन्यासप्रक्रमादुक्तम्। परमात्मनस्तु प्रमाणा न्तरेणासिद्धत्वे संबन्धिन्यगुद्दीते संबन्धग्रहणानुपपत्तेस्तेन सह तच्छ्दस्य वाच्यवाचकलक्षणसंबन्धाग्रहादपदार्थत्वे सत्यवाक्यविषयत्म; यतः पदार्थ एव वाक्यार्थ इति मतम्। ततश्र वेदान्तानामनवबोधकत्वदेवाप्रामाण्य मित्यर्थः। अथाहंप्रत्ययसिद्धमप्यात्मानं निरस्तसमस्तविशेषमवगमयताम "अस्थूलमनण्वहूस्वम्" इत्यादिवाक्यानामननुवादकत्वात् स्थूलादिपदान नवश्र बक्मादिपदानां च बृहस्वाद्यर्थान्वयेन यथाय्थ सार्थे संबन्धग्हण संभवात् पदार्थत्वे सति वाक्यविषयत्वं चेदुच्यते, तथापि तेषां प्रवृत्ति निवत्युपदेशेऽसत्यपुरुषार्थत्वादप्रामाण्यम्। ननु परिच्छेदलक्षणं प्रामाण्यम न तु पुरुषार्थोपयोगित्वलक्षणम् ; पुरुषारथोपयोगिनामपि घटादीनामप्रामाण्याद पुरुषार्थानामप्यनपेक्षितवस्तुज्ञानानां प्रामाण्याच्च; अस्ति परिच्छेदकत वेदान्तानामिति कथमपामाण्यम् उच्यते-नानपेक्षितवस्तुज्ञानतुश्यमु निषदां परिच्छेदमात्रेण प्रामाण्यम्, कि तु पुरुषार्थोपयोगित्वेन। न तुस्यम, सांप्रदायिकत्वम्दव्ययनविधिविषयत्वाच्च; न हि विधिः पुरुषार्थ नुपयोगिने पुरुषं प्रेरयति; पुरुषार्थोपायं च बोधयतः प्रमाणस्य पुरुषार्थों योगिता; व्यवहारश्र पुरुषार्थोपायः; स च प्रवृत्तिनिवृच्यात्मा; ते चेन्नो दिशन्नि वेदास्ता :- नैषां यथापरासं प्रामाण्यमस्तीत्यप्रामाण्यामिधानम् किमर्थ ताह तानच्ययनविधिरध्यापयतिः जपार्थमिति ब्रूमः । नन्वापन्नं त

ब्रह्मकाण्ड: 3

तेषां पुरुषार्थोपयोगित्वम बाढं प्रमेयतया, न तु प्रमाणतया; प्रमाण- तया च पुरुषार्थेोपयोगित्वाभावोSप्रामाण्योपयोगादिह प्रतिपाद्यः, न सर्वथा। नन्वध्ययनविधिरर्थावबोधार्थः, न जपार्थः; सत्यम; पूर्वोक्तयुक्त्या तु तदसंभवात् वेदान्तेषु जपार्थो भविष्यति। नन्वेकस्य विधे: द्वयर्थत्वमयुक्तम; अयुक्तमपि विकल्पवदगत्याश्रयिष्चते। तस्माद्यथा विध्यर्थवादमन्त्राणामध्ययन- विधिविषयत्वाविशेषेऽपि 'यच्छक्नुयात्' इत्युपन्न्धाद्विधिस्तुतिस्मृतयो यथा- संभवमुपयोगविशेषास्तथा वेदान्तानां जप इत्यदोषः ।। अन्ये तु कायें थें वेदस्य प्रामाण्यं मन्यमानाः 'आत्मा प्रतिपत्तव्य इत्युक्ते 'कथंभूतः' इत्यपेक्षायाम् 'इत्यंमूतः' इत्यपेक्षित प्रतिपत्त स्वरूपसमर्पणादुपनिषदां कार्यानुप्रवेशात् प्रामाण्यं मन्यन्ते; तथा सति च विशिष्टविध्यनुपपच्या विशेषणमूतमात्मस्वरूपमप्यौपनिषदं सेत्स्यति द्रव्य- देवताविशिष्टयागविधाविव द्रव्यदेवतम्, अपुरुषार्थत्वमध्ययनविधिव्यर्थत्वं च न भविष्यति-इति वदन्तः। तेषां तु व्याजमात्रमिदम्; परमार्थतस्तु नोपनिषदामात्मस्वरूपे प्रामाण्यं तदा सिध्यति, अतत्परत्वादुपनिषदाम्; 'एवंभूत आत्मा प्रतिपततव्यः' इति तदा वचनं व्यज्यते, न 'एवंमूत आत्मा' इति। ननु कथमनेवंभूत एवंभूतः प्रत्येतुं शक्यते! न, अध्या- रोपेणापि "वाचं धेनुमुपासीत" इतिवदुपपत्तेः । अत एव विशिष्टविधे- रपि नात्मस्वरूपसिद्धि; द्रव्यदेवतमन्तरेण तु यागो न सिध्यतीति युक्त तदाक्षेप इति वैषम्यम्। प्रतिपत्तिविध्यसंभवाच्चाप्रामाण्यम्। एतच्च वक्ष्यते। तदाह-अन्ये त्विति। विप्रनिपच्यन्तरं चाह । अन्ये त्विति। "एक। एवायम् " "अद्वितीयः" इत्यादिवचतां मुख्यार्थपरिग्रहे साध्यसाघनेति कर्तव्यतादिभेदविषयत्वन कर्मविधिविरोधात् नीलादिमेदविषयत्वेन प्रत्यक्षादि विरोधाच्च देशकालजात्याद्यमेदेन 'एकोद्वितीयः' इत्युपचारेणोच्यत इत्यन्ये मन्यन्त इत्यर्थः। उपलक्षणाथश्चता विप्रतिपत्तय उक्ताः; इतरा अपि वक्ष्यमाणनिराकरणात् द्रष्टव्याः। तदेवं विप्रतिपत्िष तासां निरासा- येदमारब्धमित्याह-तन्निरासायेति किं तदित्याह-आनन्दमितीति आनन्दमिति प्रतीकेन प्रकरणमिदं निर्दिशति; प्रकरणमित्यर्थः तत्राद्- श्लोकस्य तात्पर्यमाह-परामिति। यद्यप्यद्वैतिनां निर्गुणं बरक्म; आनन्दा- 1A

4 दयक्ष तस्य स्वरूपमेव, न गुणाः; तथापि स्तुत्यस्तोतृभेदवदविद्यासिद्धगुण- गुणिभेदमाश्रित्य गुणसंकीर्तनात्मिका स्तुतिः कता। अतस्तया स्तुत्या, कायवाच्यनसां नम्रतास्वरूपया च प्रणत्या, देहेन्द्रियमनाबुद्धिभ्यः परां तैरसंसपृष्ट स्वरूपां देवतां द्योतमानां स्वतः स्फुरन्तीं पूजयति ; "नमसः पूजायाम्" इति क्यचः स्मरणात् स्तुतिपूर्वया प्रणत्येत्युक्तं भवति । काय- वाङ्मनःप्रह्वतालक्षणयेति च प्रणतिमात्रस्वेदं लक्षणम् । इह तु प्रणतिविशेष एव वाचिकोSभिप्रेत इति द्रष्टव्यम्। कायमनःपूर्वक एव वायं वाचिको नमस्कार इति ग्रन्थकृद्रचनादेवावस्यामः । तत्रानन्दमित्यादिना स्तुतिर्नम स्याम इति प्रणतिः कृतेति। नमस्कारार्थश्रेदादक्रोकः ततो नमस्कारपूर्वत्व। त्करणारम्मस्य ततो बहिरिति कथं प्रकरणप्रतीकत्वेनानन्दमित्युच्यत इत्याशङ्कयाह-प्रकरणार्थमिति । य एवार्थस्तुत्यर्थ उक्ता गुणास्त एव प्रकरणेन प्रतिपाद्या इत्यर्थात् प्रकरणार्थमपि संक्षेपतः सूचयति; अतः प्रकरणान्तर्गतत्वाद्युक्तमस्य प्रकरणप्रतीकत्वमिति भावः । ननु 'विप्रतिपत्ति- निरासायेदं प्रकरणम्' इत्युक्तम्; अतस्तन्निरासोपपत्तिरेवास्य प्रतिपाद्यत्वा द्विषयः, नानन्दादिरित्याशकयाह-विप्रतिपत्तीति । विप्रतिपत्तिनिरासोप पच्यमिधानं नादष्टार्थम्, किं त्वानन्दादिरूपे ब्रक्मणि वेदान्तानां प्रामाण्य- प्रतिपादनार्थम; तदप्यानन्दादिरूपं ब्रह्मतच्चमिति प्रतिपादयितुम; अतो भवत्यानन्दादिरूपं ब्रक्मापि प्रतिपाद्यत्वाद्विषय इत्यर्थः । न केवलं विश्रति- पत्तिनिरासोपपत्तिर्विषयः, किं त्वानन्दादिरपीत्यपिशब्दस्यार्थः । इदानीं प्राथम्याद।नन्दादिरूपं व्याख्यातुकामस्तत्पूर्वपक्षं तावत् करोति- अत्रेति। आहुरित्यच्याहार्यम् ; मन्यन्त इति वा व्यवहितमप्यपेक्षयाऽनुषञ्ज- नीयम्। ततः किमित्याह-रागेति । इतिशब्दो हेत्वर्थः । रागनिबन्धना- याश्र प्रवृते: संसारहेतुत्व "कामात्मता न प्रशस्ता" "विच्देनमिह वैरिणम्" "यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते कामा येऽस्य हृदि स्थिताः। अथ मर्त्योंमृतो भवति" इत्यादिश्रुतिस्मृतिभ्योऽवगतम् ; अनुमानाच्च; तथाहि- मुमुक्षो रागनिबन्धना प्रवृत्तिर्धर्मिणी, संसारवीजमिति साध्यो धर्मः, राग-

यथाचोदितोऽधिकायपि न लभ्यत इत्याह-शान्तस्य निगृदीतान्तःकरणस्य, दान्तस्य निगृहीतवहिष्करणस्थ, आत्मनि विषये दर्शनम् "तर्मादेव-

मम्मकाण्ड: 5

विच्छान्तो दान्त उपरतस्तितिक्षुः समाहितो भूत्वा आत्मन्येवात्मानं पश्येत्" इति श्रुत्योच्यते। न चानन्दरागात् प्रवर्तमानः शान्तो मवती- त्यर्थः । ननु शान्तत्वं चेदनुपपन्नं पूर्वं दान्तोपन्यासोऽपि व्यर्थः। न व्यर्थ :; स हि शान्तत्वस्य श्रौतत्वज्ञापनार्थः; अनेकपदोपादाने हि श्रुति- र्वुड्धौ संनिधीयते; अतः शान्तत्वस्य श्रौतत्वज्ञानं भवति। यद्दा निगृही- तान्त:करणश्षेन्न भवति, तत्तस्तन्मूलत्वात् बहिप्करणप्रवृत्तेर्दान्तोपि न स्यादेव; शान्तग्रहण तूपलक्षणार्थ मन्तत्यम् । ननु "विज्ञानमानन्दं बक्ष" इति श्रुतस्यानन्दस्य प्रयोजनवशादुत्सर्गों न युक्तः; न हि प्रयोजनवशा त््माणव्यवस्थोचिता। बाढम्; न प्रयोजनवशादानन्दश्रुतिमुत्सजामः; किं तु मुक्तिश्रुत्यन्तरबलादेव तामन्यथा नयामः ; नचात्यन्तमुत्सृजाम इत्यदोषः। नन्वनानन्दात्मके ब्रह्मण्यपुरुषार्थत्वात् प्रवृत्तिर्न स्यात; प्रवृत्तौ चास्य न ने- च्छास्ति, अनिच्छोः प्रवृत्यनुपपत्तेः; सैव च रागः; अतः कथं शान्तता तवापीत्याशङ््य परः सपक्षे प्रवृत्तिमधिकारिणं च शान्तं दर्शयति- तस्मादिति ; यस्मादानन्दरागात्प्रवृत्तावेवं दोषस्तस्मादित्यर्थः। सकलमाध्या- त्मिकादिभेदभिन्नं दुःखजातमतिक्रान्ते बझतच्वे तेभ्य एव दुःखेभ्यः उद्विग्नः सुरेभ्यश्च हैरण्यगर्भेम्यः क्षयादिदोषपरिभावनया, विगतरपृहः प्रवर्तमानो मुच्यत इत्यर्थः । न हि दुःखनिवृत्तीच्छा रागः, किं तु सुरेच्छा; दुःखनिवृत्यर्थमपि लोके प्रवृत्तिर्दष्टा; अतः प्रवृत्तिरधिकारी चास्मत्पक्षे घठत इति भावः । ननु यदि नानन्दात्मकं ब्रक्म का तर्हि "विज्ञान- मानन्दम्" इत्यादिश्रुतीनां गतिरित्याशङ्क्चाह-आनन्देति। सकलस्याध्या- त्मिकादिभेदभिन्नस्य त्रिविधस्यातिक्ममभावमाहुः गमयन्ति; लक्षणयेत्यर्थः । सुखं हि दुःखाभावाविनाभूतम; यत्नापि युगपत् सुरदुःखे तत्रापि सुखद्दारज- दुःखाभावेनाविनाभूतम्। अनुपपन्नं च ब्रम्णि पूर्वोक्तयुक्त्या। तस्मादानन्द- श्रुतिषु लक्षणैव न्याय्या। के चित्तु सुखे दुःखाभावे च सुखशब्दस्य प्रयोगादक्षादिशब्दवदनेकार्थत्वमिच्छन्ति; तद्युक्तम्, एकार्थतवेनैवेतरत्र लक्षणया प्रयोगोपपत्तेरभिधानशक्तिकल्पनानुपपत्तेः। निरूढा चैषा लक्षणा, नास्मत्क ल्पितेत्यमिप्रायेणाह-ष्टो हीति सुखशब्दस्य दुःखनिवृत्तौ प्रयोगे सिद्धे तत्पर्यायस्यानन्दस्यापि तत्र प्रयोगः सिद्धो भवतीत्यमिप्रायेण

सुखशब्दप्रयोगो दर्शितः। सुखस्य वा वाचकः शब्द: सुखशब्द:, आानन्दशब्द एव द्रष्टव्यः । मतान्तरमाह-सैवेति ; दुःखनिवत्ति- रित्यर्थः ; मन्यन्त इत्यध्याहार्यम्। दृष्टो हि क्षुद्दुःखादिनिवृत्तौ 'सुरूयहम' इति सुखशब्दः; न च तस्य मुख्यार्थत्वसंभवे गोणत्वमुचितम्; उमय- सिद्धा च दुःखनिवत्तिः, भावात्मकसुखवादिनापि तत्र तन्निवत्तेरिष्टत्वात; अतः सैव सुखमस्तु, कि धर्मान्तरकल्पयाः इति मावः। नन्वेवमुपलादा वपि दुःखनिवत्तेरविशेषात् सुरित्वप्रसङ्ग इत्याशङ्कचाह-न चति; सुखि त्वस्येत्यध्याहार्यम् । कुत इत्याह-प्रत्यगिति । प्रतिगता व्यावृत्त इद- मंशेभ्योSश्वति चेति प्रत्यक् अनिदं चिदात्मा, तत्र वत्तिः यस्या दुःख. नेवृचेः सा प्रत्यग्वत्तिरिति वैयधिकरण्येऽपि गमकत्वात्समासः । अश्मादो च जीवात्मा नास्तीति भावः। मूर्च्छितादौ प्रत्यग्वत्तिरपि दुःखनिवृत्ति रनुपलभ्यमाना सुखं मा प्रसाख्क्षीदित्युपलम्यमानग्रहणम् । 'इदम्' इति बुद्धिवत्तेः प्रतिगता 'अहम्' इति बुद्धिवृत्तिः प्रत्यग्वृत्तिः, तत उपलम्य- मानाया दुःखनिवृत्तेः सुखत्वम्; न चाश्मादेः 'अहम्' इति बुद्धिरखीति वार्थः । ननु मावरूप सुखं प्रसिद्धम; कथं निवृत्तिः सुखमित्याशङ्क्य पक्षान्तरमाह-तदिति। दुःखनिवृत्तिविशिष्टस्यात्मन उपलब्धेभीवरूपाया एव वा सुखत्वान्नाश्मादौ प्रसङ्ग :; तेन दुःखनिवृत्तिर्वा तद्विशिष्टात्मोप- लब्धिर्वा सुखमस्तु ; सवेथा सुखं नाम न धर्मान्तरमस्तीति भावः । एव मानन्दात्मकत्वं व्रक्षण आक्षिप्य समाधत्ते-तानिति। तत्र दुःखामावसुरव- पक्षे पूर्वमुक्ते ब्रह्मण्यानन्दशब्दो मुख्य एव स्यात् ; ततश्र गौणतापक्षो नावतरेदिति। यद्यपि पूर्वपक्षे गाणपक्षमुपन्यस्य दुःखाभावसुखपक्ष उक्तः, तथापि बहुवक्तव्यत्वान्मुख्यसिद्धौ च गौणतायाः सुनिराकार्यत्वान्मुख्यपूर्व- कत्वाच्च गौणचिन्ताया दुःखनिवृत्तिसुखपक्षमेव तावनिरस्यति-न तावदिति। दुःखामावे हि सुखे नैकस्य मावाभावावेकत्र युगपत् स्याताम; भावरूपे तु तस्मिन् धर्माधर्मयोरिव विरुद्धयोरप्यकत् यौगपद्यमुपपद्यते। धर्माधर्मयो- श्रैक्रत्मनि स्थिताविव जन्मन्यपि यौगपद्यमस्त्येव; यत्रैक्स्मात् व्शपार।- देकस्य निग्रहोऽन्यस्य चानुग्रहः। संतापवतश्र शीतह्दे निममानिमम्रार्ध कायद्यद्वारें सुखदुःखे युगपद्टश्येते। अतो न दुः्वाभावः सरवमित्यर्थः ।

बझकाण्ड: 7

न च शष्कुलीमक्षणे गन्धरसादिज्ञानवदयौगपद्येऽपि नैरन्तर्यादयौगपद्य- भ्रम इति वाच्यम; तत्र रसादिग्राहिणामिन्द्रियाणां भिन्नत्वादणुतरेण मनसा युगपद्धिष्ठानाशक्तर्युक्तमयोगपद्यम्; इह तु कृत्स्नदेहमभिव्याप्या व्थितेन त्वगिन्द्रियावयविनैकेन तोयेनार्घसंयोगिना सकृन्मनःसंयोगाषिष्ठि- तेन चित्तेन सितासितज्ञानवदेकं शीतोष्णग्राहि ज्ञानमुपजन्यते; तेन च सुखदुःखे युगपज्जन्येते; ते च मनःसंयोगाविशेषाद्युगपदेकत्न ज्ञाने प्रतिमातः। तम्मात् सूक्तम्-युगपत् सुखदुःरयोर्दर्शनादिति। अत्राशङ्गयति- अथेति। अथ सत्यपि शीतहदेSनिमआ्रार्धकायद्वारे दुःखम्, इतरस्य निम- मा्धेकायद्वारस्य दुःखस्यामावात् सुखित्वमित्युच्यत इत्यर्थः । एवमाशङ्क्य दूषयति-कुम्मीति। कुम्भीपाके नरके पच्यमानस्य पुंसो रौरवादिनरकान्तर- दुःखस्य भुक्तस्य प्रध्वंसाभावादभुक्त्तस्य च प्रागभावात् सुशत्वप्रसङ्ग: स्यात्। न च तदिष्टम ; नरके हि सुखासंभिन्नमैकान्तिकदुःखम। तदिद- मलोकमागममात्रसुज्ञेयमिति लौकिके विषयेSतिप्रसङ्गदोषमाह-एकेति एकेन्द्रियद्वारं दुःखं यस्य पुंसः स तथोक्तः। तस्येन्द्रियान्तर द्वारदुःखा- भावात; सुखित्वप्रसङ्ग इत्यनुषज्यते। हेत्वन्तरमाह-इतश्रेति । इतश्र न दुःखाभावः सुखमित्य्थेः । कुत इत्याह-अदुःखस्येति। नास्ति दुःखं यस्य पुंसः सोऽदुःखः, तस्य कर्यूरादिविषयविशेषेण संयोगात् संवेद्यस्य हादस्य सुखस्योत्पत्तेरित्यर्थः। संवेद्यग्रहणमनुमवसिद्धत्वान्नातौ 'नास्ति' इति वक्तुं श्क्यत इति दर्शीयेतुम्। नादुःखस्य दुःखप्रध्वंसः सुखम्, असतो ध्वंसायोगात; न च दुःखप्रागभावः, तस्य विषयेरजन्यत्वात; अस्य च विषयजन्यत्वात; ताम्यां सुखमन्यदेव तत्र संवेदत इति भावः। यत्र तर्हि क्षुदादिदुःखमस्ति

कुत इत्यत आह-अन्नेति। सुरसाम्भःसुशीतलान्नपानोपादानादित्यर्थः नन्वन्रपानविशेषोपादानात् तहुःखविगम एव भविष्यतीत्याशङ्कचाह-थस्ते- रिति i याहशैस्तादृशैर खादुभिरपत्यर्थः। ननु दुःखविगमविशेषार्थमेवान्नपान- विशेषोपादानं भविष्यति; दृष्टो हि कारणविशेषात् कार्यविशेष इत्या- शङ्कयाह-न चेति। दुःखाभावस्यातिशयाभावादिति भावः। भावरूपे तु सुखे तस्यातिशयवच्वात् तदर्थ सुखसाधनविशेषापेक्षा युक्ता। तदुक्तम्-सुखे त्विति।

8

अदुःशस्येति यदुक्तं नत्राशङ्गयति-यदपीति । विषयप्राप्ति बिना काम एव दुःखम, अतस्तन्निवृत्तिरेव सुखं भविष्यतीत्यर्थः। तद्दषयति- तत्रेति ; तस्मिन्नपि पक्षे। अकामस्य अविद्यमानकामस्य पुंसः पवनोप- नीताचिन्तितचम्पकगन्धादिविषयविशषापभोगे सति सुखिता न स्यादित्यर्थः । मा भवत्विति चेत् तत्राह-भवति चेति । मध्यस्थो रागवैराग्ययोर्मध्ये वर्तमान इत्यर्थः । कामनिळत्तेः सुखत्वव्यभिचाराथमकामस्यापीत्युक्तम्, तत्र चोदयति-स्यादेतदिति । सुखयतीति सुखो विषयः, ण्यन्ताद्धातोः पचा- द्यच्! सपक्षे साधुत्वमाह-कामनिवृत्या त्विति। अभिरुचिरिति कामस्य विवरणम्। यत्राकामस्य विषयविशेषयोगात सुखं भवति तत्र तहि का गतिरित्याशङ्डयाह-तत्रेति। सहजो हि रागः सर्वपुंसामस्ति, सतु विषयविशेषेणाविर्भवतीति धियोक्तम्-कामाभिव्यक्ताविति । सिद्धान्ती प्रत्याह-तदपीति। निबर्हणा हन्तारः। भवन्तीत्यध्याहार्थम्। इममेवार्थ मभियुक्तोक्त्या द्रदयति-उक्तं हीति। तथा पातञ्ञलेनापि वचसा द्रढ- यति-मोगेति। यथा भोगाभ्यासा विवर्धते विशेषेण वर्धते तथा रागोऽ पीत्यर्थः । दोषान्तरमाह-विषयदोषेति। कामनिवत्तेरवस्तुत्वेनाविशेषा- दिति भाव:। दोषान्तरमाह-समाने चेति । एकस्य प्रार्थितार्थलाभे प्रमोदो महान् भवति, अन्यस्य चाल्प इति प्रमोदभेदो न स्यादित्यर्थः । कुत इत्याह-कामनिवत्तेरिति । पर इदानीं विशेषमाह -- स्यादिति। यस्य कामोऽतिरिक्तो महान् स तन्निवत्तौ सुखमनतिरिक्तमप्यतिरिक्तमभिमन्यते, न तत्वतोऽतिरिक्तम, कामनिवृत्तेरविशेषात्; इतरत्र त्वनतिरिक्त कामे अन्यथा अनतिशयितमित्यर्थः । तत्र दोषमाह-तश्चेति। सत्यपि कामाति- रेके केशावाप्तेर्थे सुखातिरेकाभावात्, असत्यपि कामातिरेकेSक्केशादुपगते सुखातिशयदर्शनान्न कामातिरेकनिबन्धनः सुखातिरेकाभिमान इत्यर्थः । कामातिरेकाद्धेतो: प्रयासं केशं कुवोंणं नरं न तथा लब्बोऽर्थः प्रीणयति, यथा विना परयासादुपनतोSप्रार्थितः प्रीणयतीत्यन्वयः। इममर्थ लोकसिद्धे नानुभवेन द्रदयति -- तथा हीति। अनाशंसितमप्राथितमित्यर्थः । कि न किं कामामावमान्र सुखम्, अथ प्रथ्वंस!तत्राद्ये पक्षे दोषमाह-

ब्रह्मकाण्ड: 9

कामाभावमात्रे चेति। अकामितविषयोपमोगे भोगात् प्राकू कामस्य प्राग भाव :; भोगावस्थायां परत्र च विषयप्राप्त्युहुद्धस्य कामस्य प्रध्वंसाभावः; अतः कामाभावस्याविशेषात् भोगावस्थातः सकाशात् पूर्वापरे अवस्थे न भिद्येयाताम ; तस्यामिव तयारपि सुखी स्यात्; न चैवमस्तीति भावः । द्वितीये पक्षे दोषमाह-कामध्वंस इति । कामध्वंसे च सुखवे मोगाव- स्थातः सकाशात् परावस्था न भिद्येत; उभयत्रापि कामध्वंसाविशेषात् मोगावस्थायामिव तदुत्तरकालमपि सुखी स्यादित्यर्थः । अथ भोगावस्थायां सकाम: पुमान्; पूर्वापरयोरवस्थयोस्त्वकामः; तेन कामाभावमात्रे सुखे भोगावस्थातः पूर्वापरे अवस्थे भिद्येते; कामप्रध्वंसे च सुखे परावस्था- भिद्यते; अतः पक्षद्वयोक्तदोषाप्रसङ्ग इत्युच्यते। तदयुक्तम; एवं हाथे पक्षे भोगावस्थातः पूर्वापरयोरवस्थयोः कामाभावमात्रात्मकसुखसद्गावात् सुखी स्यात्; द्वितीये च पक्षे कामध्वंसात्मकसुरवसद्रावात् परत्र सुरी स्यात; मोगावस्थायां तु कामात्मकदुःखसद्गात्रात् दुःखी स्यात; एतच्चानुभवचिरुद्धम्। तदेतत्सर्वं साशङ्कमाह-मोगावस्थायामिति। प्रबुद्ध: अध्वस्तः कामो यस्य स तथा इति विग्रहः । पूर्वापरयोरित्युपलक्षणम्, परत्रनि च द्रष्टव्यम्। अकामस्यापि विषयोपभोगात् कामाभिव्यक्तो तन्निवृत्तिः सुखमित्युक्तम, तःयुक्तम ; यतोऽप्राप्तः समहेतुत्वेन स्मर्माणो विषयः काममुद्दोघयति, प्राप्तक्ष तं निवर्तयति; प्राप्तस्यापि विषयस्य कामोद्वोधकत्वे तस्यानिवर्त- कत्वात् ततो विषयात् कामस्य निवृत्तिरन स्थान्। अतः सैव नास्नि; का सुखं भविप्यतीत्याह-अप्राप्तक्षेति। अप्राप्तोभुज्यमानः, प्राप्तो भुज्यमान इत्यर्थः । किं च यदि कामनिवृत्तिः सुखें वह यत्र कामस्तत्रावश्यं सुखेन भाव्यम्, उत्पत्तिमच्वेन कामनिवृत्तेरवश्यंभावित्वात्; न चैतदस्तीत्याह न चति। कुत इत्याह-मनोरथेति। मनोरथशतप्रार्थितस्थापि कस्य चिद्विषयस्य कुकलत्रादेरुपभोगदशायां दुःखदर्शनादित्यर्थः । किंच यत्र विषये सुखमनुभूयते तत्र कामस्य दर्शनात् सुखपूर्वक एव काम इति निश्रीयते; अतः कामनिवृत्तरन्यत् प्राग्भावि सुखं वस्तुभूतमेष्टव्यमित्याह- सुखपूर्वकस्त्विति । अनुभुतः सुखसद्रावो दस्मिन्निति विग्रहः। ननु यदि सुरानुभवपूर्वक एव कामः, ततो=ननुभूते स्तनपानादौ कामासंभवान

10 गवादिजातिविशषमाजां वत्सादीनां कामः कामाद्वा स्तनपानादौ प्रवृत्तिर्न स्यादित्याशङ्क्याह-या पीति। प्राग्भवः पूर्वजन्म, तत्र भवोऽनुभवः प्राग्मवीयः, तन्निबन्धनेत्यर्थः। इदमुक्तं भवति-अनादौ संसारे शतशो गवादिदेहानुगरृहीतात्मनां स्तनपानादिसुखानुभवोन्दतस्ततः संस्कारः, संस्क्रा- राच्च गवादिदेहहेत्वदृष्टोद्वोघिता सुरस्मृतिः, ततः कामप्रवृत्तिः; अतस्तत्रापि सुखानुभवपूर्वक एव कामः, कामाच्च प्रवृत्तिरिति। तदुक्तम-"तं विद्या- कर्मणी" इति। यत्र कामस्तत्र सुखम्, अन्यथा य एकस्य सुखवः स सर्वस्य स्यादिति अव्यवस्थोक्ता; तत्राह- यथा चेति। कामोऽपि न सर्वस्य सर्वत्र भवति ; तर्हि? किंचिज्जातीयस्य किंचिद्यस किंचिदवस्थस्य क्चिद्धवति; यथा-गोर्घासग्रासे, यूनस्स्रणे, रोगिणोS- पथ्ये; सुखमपि तथैव जात्यादिमेदात् व्यवस्थाप्यत इति नाव्य- वस्थेति भावः। इतश्र न कामनिवृत्तिः सुखम्। अपि तु दुःखं यावदित्याह-अपे च केचित् पित्तादयुपहतेन्द्रिया दूयन्ते दुःखेन तप्यन्ते; कामनिवत्तौ सुखे तेपि सुखिनः स्युः; न चवमर्ति; अतो न सा सुखमिति भावः । किमिति दूयन्त इत्याह-तद्भाव इति; तदभावे कामाभाव इत्यर्थः। अपर आह-न तहीति । यदि दृयन्ते न तर्हि निवृत्तकामाः; न द्यनिष्टे कामनिवृच्या केचित् द्यन्त इति भावः । सिद्धा- न्तवाद्याह-निवृत्तेति। पित्तदोषत् तिक्ततयावभासमानं खण्डादिविषय प्रति निवृत्तकामा निवृत्तरुचयः; रुचितं कामयन्त एव 'कथमत्र नो रुचि: स्यात् इति विषयग्रहणम्। हेतुमाह-तस्थेति। तस्य विषयस्य, कुतश्रित् पिचादिदोषात् अनुपभोग्यत्वात् सुखहेतुत्वादित्यर्थः । विषयं प्रति चेन्निष्कामा: कुतस्तर्हि हेतोस्तदभोग्यत्वेन दूयन्ते: न हनिष्टविषयानुपभोगे दुःखं दष्टमित्यभिप्रायेण हेतुं परः पृच्छति-किमिति। सिद्धान्ती हेतुमाह-अनुभूतेति । पित्तादिदोषात्पूर्वमनुभूतस्य खण्डादिविषयाज्ातस्य सुखस्य पित्तादिदुष्टेन्द्रियैरिदानीमप्राप्तेस्तदनुस्मृत्या ते द्यन्त इत्यर्थः अत्रोदाहरणमाह -यथेति। उपसंहरति-तस्मादिति। प्रतिपुरुषवेधत्वे नानुभवसिद्धत्वादप्रत्याख्येयत्वमेव द्रढयति। यदि सुखं वस्तुभूतमस्ति किमर्थ तर्हि "अनित्याशुचिदुःखानात्मसु नित्यशुचिसुखात्मख्यातिरविद्या"

ब्रह्मकाण्ड: 11

"दुःखं जन्म तमःश्वभ्रं वर्षबुद्दुदसंत्निभम् । नाशप्रायं सुखाधीनं नाशोत्तरमभावगम् ।" इत्यादिवचोभिः व्यासपतञ्जलिप्रभृतिमिराचार्येः संसारे सुखाभाव उक्तः? किमिति वा कैश्रित्पण्डितैर्दुःखनिवृत्तिः सुखमुक्तम्: इत्याशङ्गयाह-सुखसं- गीति। विषयसुखेऽत्यन्तमासक्तं परमश्रेयोविमुखं जनमनुकूलयितुं तत्नभव्किः पूज्यैराचार्ये: सखवं नाम वस्तु नास्तीति वर्णितमिति कल्पयाम इत्वर्थः । प्रकृतविचारफलं संकलय्य कथयति-तदेवमिति। सिद्धमित्यध्याहार्यम्। इदानीं यदुक्तमानन्दश्रुतयो दुखाभावं लक्षणयाहुरिति, तद्दषयति-स चेति। अतः स एव ग्राह्य इति वाक्यशेषः । ननु गङ्गाघोषादिवाक्यवदमुख्योऽर्थः किं न गृह्यत इत्याशङ्क्य विशेषमाह-शब्देति । तत्र प्रमाणान्तरगोचर- त्वात् तथापि स्यात् ; इह तु तन्नारिति, शब्दैकगोचरत्वादात्मसरूपस्य; अतोऽत्र शब्दशक्त्यनुसारेणैवारये प्रतीतिर्युक्ता, न मानान्तरानुसारेण यथा गङ्गाशब्दात् तीर इत्यर्थ: ।

नन्वनुपपच्या लक्षणा मवति; सा चात्राप्यस्तीत्युक्तम् 'आनन्दरागात्' इत्यादिनेत्याशङ्कयाह- न चति। कृत इत्यत आह- न हीति। न हि तपसवी तपांतीच्छन् रागीत्युच्यते लोक इति भावः । को नाम स इत्याह-अविद्येति। असत्ये सत्यमित्यन।त्मन्यात्मेति ज्ञानमविद्या, तयाक्षिपं कृतमशान्तेषु रूपरसादिगुणेप्वभिनिवेशं रागमाचक्षते धीरा इत्यर्थः । अविद्यया क्षेत्रधर्मादिसुखदीनात्मनि मन्यमानस्य तद्धेतुपु रूपरसादि्वसत्येष्वविद्यया सत्यतयाभिमतेषु योऽभिनिवेश: सोऽविद्याक्षिप्तः । व्यतिरेकमाह-तच्वेति । तथ्वे तु सच्वे त्वानन्दात्मकन्रह्मणि तद्दर्शनस्य वैमल्यात् संशयविपर्ययमल- विरहात् या चित्तस्य प्रशान्तिरभीच्छा सा न रागपक्षे व्यवस्थाप्यते धीरेः। इदमुक्त भवति-न सर्वैवेच्छा रागः, किं त्वमूतविषयेति। प्रसादोऽभिरुचि- रभीच्छेति पर्यायनिर्देशः, एवंविधै: शव्दैलोंके सा प्रसिद्धा न रागशब्देनेति द्योतनार्थ । यथा तव नोद्देगमात्रं द्वेष इत्याह-यथेति। तत इति, संसारादित्यर्थः । योद पुनरुद्वेगमात्रं द्वेषः स्यात् ततस्तवापि मुक्तिर्न स्थादित्याह-अन्यथेति । ततो दुःखाद्वेषः, तवनिबनधनेत्यर्थः । एवं ताव-

12 ब्रह्मसिद्धिव्याख्या नत्वभूतनित्यनिरतिशयानन्देच्छा न रागो भवतीत्युक्तम्। अधुना भवतु सा रागः, तथापि न सा श्ान्ततादिश्रुत्या निषिध्यते; किं तु तत्परिपन्थि- तदरपक्षयिविषयसुखच्छा ; यथा प्रमाणान्तरदृष्टे परमे सार्वभौमे राज्याध्यु- त्कर्षे ये रागिणः ; इष्टः परम उत्कर्ष: प्रकर्षो रागित्वेन वा येषां रागिणाम; यद्वा परेभ्य उत्कर्षः परोत्कर्षः, दष्टश्रासौ परोत्कर्षक्ष, तत्र ये रागिण :; तेषामर्थे कामलोभादित्यागात्मक इन्द्रियजयस्तत्प्राप्त्युपायत्वेनोपदिश्यते तथेहापि 21. भविष्यतीत्याह-अपि चेति। सर्वरागादिनिषेध सार्वभौमराज्यरागस्यापि निषे- धात तत्राप्यप्रवृत्तेरुपदेअ्नवैयर्थ्य स्यादिति दोषात् यथा तत्र समीहितात् सार्वभौमराज्यादितरस्मिन् तत्परिपन्थिनि विषये अभिषङ्ग आसची रागाति-

पनतादुप्थितादपि शमविधिना मुमुक्षोर्निवृत्तिरुपादिश्यत इत्याह-तथेति । एतदुक्त भवति-ब्रम्मानन्दवर्जमितरत्र रागः शमविधिना निषिध्यते ; तेन ब्रह्मानन्दरागादाप मुमुक्षुप्रवृत्तौ न शमविधिविरोध इति । तथा चान्यैरपि सूरिभिरिदमुक्तमित्याह-तथा चोक्तमिति। अत्यन्तकामात्मता न प्रशस्ता; न च मुमुक्षोरप्यत्यन्तमकामितास्ति ; तस्यापि हि मुक्तौ कामोऽ- स्तीत्यर्थः ।

एवं शमविधेर्विरोधे परिहते परः पुनरपि ब्रह्मण्यानन्दमाक्षिपति- स्यादेतदिति। यद्यानन्दः संवेद्यः ततः कर्तुः संवेदितुरन्यत् कर्म संवेद्य- मिति हेतो: द्वैतप्रसङ्गः ; आत्मनि क्रियाविरोघदिति भावः । इतश्र द्वैत- प्रसङ्ग इत्याह-क्त्रिति । क्रियागर्भत्वात् कर्मकर्तृसंबन्धस्य क्रियायाश्ष करणमन्तरेणाभावादिति भावः । कर्तृकर्मभावेन चानन्दब्रह्मणोर्भेदे घटपठयोरिव सामानाघिकरण्यमपि न स्यादित्याह-आनन्दमिति । अथ 'शुक्लः पटः' इतिवदानन्दवद्गक्मानन्दमित्युच्यते, ततो द्वितीयेन तद्वद्गावादद्वितीयं ब्रह्मेति न युज्यते; ततश्राद्दैतश्रुतिविरोध इत्यमिप्रायेणाह-तद्वत्तयेति। अथानन्दोS- संवेद्य इत्युच्यत तत्राह-असंवेदन इति। "विज्ञानमानन्दम्"इति श्रुतावित्यर्थः। कथं व्यर्थमित्याशङ्कयाह-पुरुषार्थेति। अत्र समाधानमाह-उच्यत इति। फलं प्रमाणफलमनुभवः, कर्ता च सन्निधेस्तस्यैवानुभविता आत्मा, तद्वदित्यर्थः ।

ब्रह्मकाण्ड: 13

इममेवार्थ फलसद्वावप्रदर्शनपुरःसर प्रपशयति-तथा हीति। परशोश्छिदिवत् P.4-8. प्रमाणादर्थान्तरं वा फलमस्तु।

"यदाभासं प्रमेयं तत् प्रमाणं फलते पुनः । आहकाकारसंवित्यास्त्रयं नातः पृथक् कृतम्।"

इति बौद्धमतेनानर्थान्तरं वास्तु, सर्वथा सर्वपरीक्षकैरम्युपगम्यते; न तु तद्विशेषचिन्तोपयुज्यते; अतो न दष्टान्तासिद्धिरिति भावः। प्रमाण शब्दस्य भावकरणव्युत्पत्तिभेदाभिप्रायेणानर्थान्तरमित्युक्तमित्यन्ये। तस्यान- वभासं तावन्निषेधति-न चेति। कुत इत्याह-तदिति। तच्चेन्नावमाति, ततः शशशृङ्गवन्नास्त्येव; अतो न तत्कृतं संवेद्यत्वं भावानां स्यादिति भाव :; यदा प्रदीपकल्पं नेन्द्रियकल्पम्। अतः सत्यपि तस्मिन्ननव- मासमाने तत्कृतं संवेद्यत्वं भावानां न स्यादिति भावः। कस्मात् पुनरज्ञा- तमेव फलमिन्द्रियवदर्थ न संवेदयतिः वैषम्यात् ; इन्द्रियं हि फलं जनयति; जनकं चाज्ञातमपि भवति यथा बीजमबुरस्य; फलं तु फलान्तरं न जनयति, अनवस्थानात ; अतस्तदेव घटस्यानुभवः । स चेत् तदनुविद्धघटप्रतिभाते भात्येव। अन्यदेव 'घठोऽयम' इति ज्ञानम्, अन्यच्च 'घठोऽनुभूयते' इति; अतो 'घठोऽयम्' इति घठ एवावभाति, न घठानुभव इति चेत; नैवम; एवं हि घठे भाति 'घटानुभवो ममार्ति, न वा' इति पृथक निज्ञासा स्यात्; न च तथारिति ; तस्मादनुभवो घठ एवावमातीति। कि चैवं सत्यनु- मवोऽनुभवान्तरेण मायात; तथा सते चानवस्था स्यात् । किं च तदनु- भवान्तरम्, यतोऽनुभवो भाति! आत्ममनःसंयोगजं प्रत्यक्षमिति चेतू; न तावदुगपत्कालम्, ज्ञानानामयौगपद्येष्टे :; नाप्यनुमवात् पूर्वोत्तरकालम्, प्रत्यक्षस्यातीतानागतानुभवविषयत्वायोगात्; अनुमेयत्वमपि लिझ्ाभावात् प्रत्याख्येयम् ; न तावदर्थः सत्तामात्रेण लिङ्गम्, अज्ञातस्यालिङ़गत्वात्; ज्ञातश्रेत्, न; संबन्धानवसायात्; न हज्ञातेऽनुभवे सम्बन्धिनि तस्य लिड्गेन सह संबन्धो ज्ञातुं शक्यः । ज्ञाते चेत ज्ञायते, केन ज्ञाते? न वावदनेनैव लिड्गेन, इतरतराश्रयात् ; न लिङ्गान्तरेण, तुल्यदोषत्वात् लिङ्गा- न्तरवैयथ्याच्च। तस्मात् ज्ञातेन चेदनुभवेन सह लिङ्गस्य संबन्धज्ञानमिष्यते,

14 ब्रह्मसिद्धिव्याख्या

ततः सवतः संवेदितनेति बलादापतितम; अतः सिद्धो नः पक्षः; तद्ा चानुमानमप्यफलम् । यदप्युक्त-"ज्ञानं तज्ज्ञाततावशान" इति, तदप्य- युक्तम ; ज्ञातता हि ज्ञानस्य ज्ञयेन संबन्धः; तदुक्तम् -- "कृत्तद्धितसमा- सेभ्यः संबन्धाभिधानं त्वतल्भ्याम्" इति। न च ज्ञाने संबन्धिन्यज्ञाते ज्ञातता ज्ञातुं शक्यत इत्यलिङ्गम्। अथार्थेस्थं प्राकट्यं ज्ञातता, तदप्य- ज्ञातमलिङ्गम्; ज्ञातं चेत्, नत्राप्यर्थवत् प्राकठचान्तरापत्तावनवस्था । खतः सिद्धं चेत्, अनुभव एव तथास्तु, किं तेनः अर्थस्थं च प्राकठयं ज्ञानेऽ- तीतेऽप्यनुवर्तेत पाकेऽतीत इव पाकजरूपादि; तद्वदेव च सर्वपुरुषान् प्रत्यविशिष्टं च स्यात्, अर्थस्थत्वात तस्व। एतेन ज्ञाततान्यथानुपपच्यापि नानुभवोऽनुभूयत इति सिद्धम् । किं च ज्ञान एवार्थानुबद्धे प्रकाशमाने र्थ: प्रकाशत इत्युच्यते; न त्वर्थस्व पृथक् प्रकाशो-स्ति, जडप्रकाशायोग।दिति वक्ष्यामः। किं च ज्ञानं ज्ञानान्तराप्रकाठ्यम्, तत्सजातित्वात्; यत् यत्सजाति तत् तस्याप्रकाश्यम्। तस्मादनुभवः सवतो भासमान एवार्थ भासयति, नेन्द्रियवदभासमानोऽि; दीपवत् ज्ञातः स्तश्र। तद्मानेऽर्थस्याभानमिति तूक्तम्-तदसंवेद्यत्व इति। अथ संवेद्यं फलमिष्यते तत्राह-न चेति। न च फलं संवेद्यं संवित्तिकर्म; तदा हि तत्र संवित्यन्तरोपलब्धिः स्यात्, न च सास्तीत्युक्तम्। तथा फले फलान्तरे तत्राप्येवमित्यनवस्था च स्या- दित्यर्थः । उपसंहरति-तस्मादिति। एवं फलवदिति यदुकत तत् प्रपशच इदानीं कतृवदिति यदुक्तं तत् प्रपश्चयति-यथा चेति। कुतो न स्यादित्याह -न हीति। न तदात्मसंबन्धित्वेनार्थो भायादित्यर्थः । कुत इत्याह- न हीति। 'इदम्' इति विषये 'विदितम्' इति फले च नात्मानवभासमानो 'मया' इति वेतृत्वनानुसंधातुं शक्यत इत्यर्थः । तन्न च को दोषः स्यादित्याह-अननुसंधान इति। खपरवेद्ययोः कोऽतिशयः१ न कोऽपी- त्यर्थ:। अस्तु तर्हि संवेद्य; तदपि नेत्याह-न चेति। कुन इत्याह- कर्मत्व इति। आत्मनः संवित्तिकर्मत्वे सवात्मनि क्रियाविरोधात् संवेत्ता ततो व्यातरिक्तः स्यात् ; अत आत्मा त्वनात्मा स्यात्, संवेद्यत्वात्, घठवत्; अनवस्था च स्यादिति भावः । नन्वात्मा नेदंतथार्थवदवभाति, कि तु 'अहम' इत्यात्मानमेव वेत्तृतया वेत्ति; अतः कृतो वेसवेद्ययोव्यतिरेक-

ब्रम्मकाण्ड: 15

प्रसङ्ग: १ प्रतीतिसिद्धत्वाचैकस्य विरुद्धोऽपि कर्मकर्तृभावो भावष्यति। स्यादेवं यद्यहंप्रत्यय एवं तदा स्यात; स एव त्वात्मनि संवेद्ये दुर्लमः; तथा हि-घठादिवत् 'अयम्' इति प्रत्ययः स्यात्, न 'अहम्' इति; अतोऽहंप्रत्ययपर्यन्त एवायमाक्षेपः; ततश्ष न तद्वलात् वेत्तवेद्ययोरव्यति- रक:, नाप्यविरोधः । नन्वस्ति तावत् 'अहम्' इत्युल्लेख; नासावन्यथा कर्तु शक्यः। यदि न शक्यः, शृणु तर्हि तस्य गतिम्-न खलु 'अह्म्' इति प्रत्ययः, किं तु अहंकार एव सवतःसिद्धनित्यचैतन्येनाव- द्योतितस्तदुपहिते चात्मनि स्वतोऽवभात्यपि; तेनैव 'आत्मा प्रतीयते' इति बालानां तत्र प्रत्ययभ्रमः । ततश्र न सवात्मनि क्रियाविरोध :; न चाविरोधे- नोपपत्ती विरोधकल्पनोचिता। अहंकारश्र केवलकर्तृशक्तिः, न कर्म मात्रयापि स्फुरति। अतः कुतस्तद्वच्छिन्नस्य सवसंवेद्यताः अतः खवसं- वेद्यत्वं घठवदात्मनो न स्यात्, अपि तु ततोऽन्यस्य तत्संवेचर्घटेत। एवमात्मन: संवेद्यत्वेऽहंप्रत्ययवेद्यत्वं बलादापतितम्; तत्र च वेसवेद्ययो- व्यतिरेक इति सूक्तम्-व्यतिरेकप्रसङ्गादिति । एवं संवित्तिकर्मत्वासंभव- मुपजीव्यात्मनः सवाभिमतं सप्काशत्वमाह-तस्मादिति। खप्रकाशतैव तस्यात्मनः संवेद्यता, न संवित्तिकर्मतेत्येवकाराथेः । संवेद्यतेत्यविवक्षितकर्मत्व- निर्देशः । न चार्थसवित्तावात्मा भासते, अतत्कर्मत्वात्। यत् यत्र संवित्तावकर्म, तत् तत्र न भासते नीलमिव पीतसंविदि। एवं फलवत् कर्तृवच्चेति दष्टान्तद्ये खपकाशत्वमुपपाद्य दार्ध्ान्तिके योजयति तथेति। न तावदानन्दो न प्रतिभाति; प्रतिभानेऽपि न संवित्तिकर्मतया प्रतिभाति, फलवत् कर्तृवत् खप्काशत्वेनोपपतेः। अतो नापुरुषार्थत्वम; नापि कर्तुरन्यत कर्मेति द्वैतप्रसङ्ग: ; न च क्रियाकरणाद्यपक्षेतिभावः । ब्रह्मणश्र सप्काशत्वम् "आत्मज्योतिः सम्राट्" "न हि द्रष्टरदष्टेर्विपरि- लोपो विदते" इत्यादिश्षतिसिद्धम् । 'स्वमावः' इत्यानन्दस्य सप्का- शत्वे हेतु :; सप्रकाशज्रह्मसवभावत्वे तदव्यतिरेकादानन्दोऽपि खप्काश एव युक्त इति भावः। नन्वानन्दो बह्मणो गुणः, न स्वभावः। नैतत, "आनन्दं बक्ष" इति सामानाधिकरण्यात्। ननु गुणगुणिनोरपि शृक्- पटादिषु तद्दष्टम; न, वैषम्यात; शुक्कादयो हि गुणवचनाः; ते गुणमुक्त्वा

16

गुणिनि वर्तन्ताम् ; आनन्दादयस्तु निष्कृष्टगुणस्थाः, ते न गुणिनि वत्ति- मर्हन्ति; न हि भवति 'चन्दन गन्धः' इति; तदुक्तम्-"न कदा- चित्प्रयोगोऽस्ति चन्दनं गन्ध इत्ययम्" इति। न च गुणिन्यवृत्तस्य गुणशब्दस्य गुणिसामानाधिकरण्यमवकल्पते, यथा चास्मत्पक्षे तङ्गवति तथा वक्ष्याम इत्युपरम्यते। ननु सवप्रकाशश्रदात्मा, सुषुप्तः कि न प्रका- शते: कस्य प्रकाशताम्? यदि स्वस्य, तदिष्टमेव न; सस्य स्वयमात्मा नित्यं प्रकाशत एव ; "न हि द्रष्टर्द्ष्टेर्विपरिलोपो विद्यते" इति श्रुतिः । अथ जीवानाम्, न; ते ह्यविद्याकार्यबुद्धत्माद्यपाधिकल्पितमेदाः सापे संहताखिलकार्यायां तत्वमाच्छाद्य बीजमात्रतया स्थितायामविद्यायां संस्कार- मात्रशेषा: कथमुपलभन्ताम् अतोऽयमदोषः । ननु खप्काशत्व्रे नित्य- दष्टे्व्रक्षणो दर्शनप्रतिषेधो नावकल्प इत्याशङ्गयाह-केनेति । 'कम्' इति दशिकर्मणो दश्यजातस्यायमाक्षेपः, न ढशेरेवेत्यर्थः । एतदेव श्रुतिपौर्वा- पर्येण द्रढयति-तथा हीति। दृशिकर्मणो दृश्यजातस्थ विलयनिमित्तक एव प्रतिषेध उच्यत इत्यर्थ: । यदा अस्य विदुषः सर्वं दृश्यजातमा- त्मैवाभूत नात्मव्यतिरिक्तमस्ति तदा कं पश्येत् ? न कमपीति वाक्यार्थ :; 'ननु पश्येत्' इति तेन दृश्यदृष्टिरत्र निषिध्यते, नात्मदृष्टिरित्यर्थः । तत्र केचित् आनन्दशब्दस्य ब्रह्मणि दुःखाभावपरत्वप्रतिपादनाय सुख- वाचित्वं निषद्धुं पुनः प्रत्यवतिष्ठन्ते-अन्य इति। धर्मान् विभजति- भावति। तत्राभावरूपाणामदुष्ठत्वमाह-तत्रेति। तानुदाहरति -- यथेति। हेतुमाह-न हीति। निवृत्तिरवस्तुत्वात् न द्वैतमापादयति, अतो नाह्वैत हन्तीत्यर्थः । 'एकम' इत्यात्मनामनात्मनां चार्थानां मेदस्य नानात्वस्य निवृत्तिः, 'अजम्' इत्युदयस्य जन्मनः, 'अमृतम्' इति व्ययस्य विनाश- स्येति विवेक्तव्यम्। आनन्दस्तु यदि भावरूपोऽभ्युपगम्यते, ततो=द्वैत- विघातः स्यादित्याह-आनन्दक्षेति। ननु धर्मधर्मिणोमेदादद्वैतविघातः स्यात् ; स एव तत्न नारिति, तवोमेंदे गवाश्ववत् धर्मधर्मित्वायोगात; अतो नाद्वैतविघातः स्यादिति चोदयति-स्यादेतदिति । नद् दूषयात-तदिति। धर्मधर्मिणोरत्यन्ताभेदेऽपि धर्मण इव खापेक्षया धर्मधर्मित्वानुपपत्तेरित्यर्थः । यस्मादात्यन्तिक मेदाभेदाम्यां व्यावत्तो धर्मघर्मिभावः, तस्मात् करथचिद्गित्तो

ब्रह्मकाण्ड: 17

धर्मोऽभ्युपगन्तव्य इत्याह-तस्मादिति । ततः किमित्याह -- तथा चेति। आत्यन्तिकभेदाभावपरत्वं च श्रुतेरेकाद्वितीयैवशब्दैः पुनः पुनरभिधानाव द्रष्टव्यम्। ननु चानन्दविज्ञानयोन धर्मधर्मिभावः, कि त्वेकमेव ब्रक्म विज्ञानानन्दरूपद्दयात्मकम्; अतो नाद्वैतश्रुतिबाघ इत्याशङ््चाह-एवमिति। योऽप्येकस्य ब्रह्मणो विज्ञानानन्दरूपद्दयं प्रतिजानीते, तस्यापि रूपद्दयस्य मिथो रूपिणश्ष सकाशाद्वेदाभेदाम्युपगमाद्ात्यन्तिकमेदाभावश्रुतिर्न युज्यत इति पूर्वेण संबन्धः । एवं सुखवाचिन्यानन्दशब्दे दोषमुक्तमुपजीव्य पर: स्वपक्षं प्रतिष्ठापयति-तस्मादिति। विज्ञानात्मनइति। विज्ञानकरूपत्वान्न विज्ञानानन्दाख्यरूपद्वयभेदकृतो द्वैतप्रसङ्गो दोषोऽस्तीत्युक्तम्। दुःखा- मावोपाधिरिति चाभावस्यावस्तुत्वात् मावरूपानन्दपक्ष हव न धर्मधर्मिभेद- कृतोऽपि स दोषोऽस्तीत्युक्तमिति मन्तव्यम् । ननु न विज्ञानानन्दयो- र्धर्मधर्मित्वम, नाप्येकमनेकात्मकं वस्तु, किं त्वेकमेवेदं तच्वं विज्ञानानन्द- शब्दद्वयेनोच्यते; अतो न द्वैतप्रसङ्ग इति सिद्धान्तिमतमाशङ्कयाह- न चेति। कुत इत्याह-शब्देति। एकार्थत्वे हि पर्यायत्वं स्यात्; न च पर्यावाणां सह प्रयोगो दृष्टो युक्तश्रेति भावः। किं च लोके विज्ञानानन्दशब्दयारपर्यायत्वं प्रसिद्धम् ; न च तद्वाच्ययोरेकत्वं घठपठयो रिव युक्तमित्याह-कथं चेति । तदेवं विज्ञानानन्दयोरमेदो न घठते; भेदे च तयोरद्वैतवाधेति स्थिते परः स्पक्षमुपसंहरति-तस्मादिति अन्यत्रास्तु नामानन्दशब्दस्य सुखवाचित्वम, ब्रह्मीण तूक्तयानुपपच्या दुःखाभाव एव लक्ष्यः ; अत एव 'ब्रह्मण' इत्युक्तम् । अत्र सिद्धान्तमाह-अत्रेति। विशिष्टस्य त्रैलोक्यविलक्षणस्य हादा- त्मकस्य सुखस्वरूपस्य, न तु तद्धर्मिणः, चन्द्रप्रकाशोपमस्य प्रकाश- विशेषस्य विज्ञानानन्दशब्दद्दयेन प्रतिपादनान्नाद्वैतश्रुतिबाघदोष इत्यर्थ. । एनदुक्तं भवति-विज्ञानमेवानन्दम्, न तडमेः; नाप्येकं हिरूपम्; अतो नाद्वैतबाधेति। यत्तूक्तमपर्यायशब्दानामेकार्थत्वं न दृष्टमिति तद्दयभिचार- यितुं दृष्टान्तमाह-यथेति। अपर्यायत्वमभिधेयभेदात्, अभेदार्थत्वं च लक्ष्यमाणस्यैकत्वादित्यविरोधः । कोऽसावित्याह-प्रकाश इति। ननु यदीमावपर्यायौ, ततो भिन्नार्थौ; अतो नीलोत्पलादिवद्विशेषणविशेष्यत्वं

18 बहसिद्धिव्याख्या

स्यात्; अतः प्रकर्षविशिष्टः प्रकाश: प्रतिपाद्यः स्यात्; ततश्ष विज्ञा नानन्दयोस्तचुल्यत्वे विशेषणविशेष्यमेदात् द्वैतापत्तिरित्याशङ्गयाहं -- न हीति। 'शब्दद्वयापायः प्रतीयते' इत्यन्तगतेन सह संबन्धः । ततश्वायमर्थो भवति- न प्रकाशरूपाद्विशष्यात् विशेषणरूपतयान्यो भिन्नः सवितरि प्रकर्षोडस्मा- च्छब्दद्यात् प्रतीयते, नापि विपर्यय इति । कि नाम प्रतीयत इत्यते आह-अपि त्विति। अयमाशयः -- यदा कश्षित् पृच्छति 'कः सविता?' इति, तदा प्रश्नानुरूपत्वादुत्तरस्य प्रकाशविशेष एव सवितृस्वलक्षणः प्रति- पादः; न प्रकाश: प्रकर्षविशिष्टो विपरययो वा, प्रश्नाननुरूपत्वात्; अतः सवितृस्वलक्षण एव तदा तात्पर्यम् ; यत्परश्ष शब्दः स शब्दार्थेः । ततश्ष सब्दद्येनाविवक्षितखार्थेन सार्थद्वारण तदेवैकं लक्ष्यत इति सिद्धमपर्याय- त्वमेकार्थत्वं चेति। इममर्थ दार्ष्टान्तिकेSपि योजयति-तथेति। आनन्द- मेद: आनन्दविशेष: सुखवम्, पकाशं विज्ञानमेव वा सुखरूपं ब्रह्मेति शब्दद्वयेन गम्यते; न पुनर्विज्ञानानन्दयोर्गुणगुणिभाव इति भावः। ननु विज्ञानानन्दयोरभेदे तच्छब्दयोः पर्यायत्वात् सह प्रयोगो न स्थात्; प्रकृष्टप्रकाशादौ पुनरभधेयभेदादुपपद्यते सह प्रयोग :; सार्थद्वयद्वारेण च लक्षणा; न चेह स्ार्थद्वयान्वयोऽस्ति; न चासति सार्थान्वये लक्षणा भवति। न च लक्ष्यमेव लक्षणम् ; तत्र चार्यययोर्षैार्त्वुक्तम ; न विज्ञानानन्दयोरभेदे सत्यपर्यायता ; ततः सर्वथा दृष्टान्तवैषम्यम्। अथैतत्स र्वदोषजिहासया विज्ञानानन्दशब्दयोरमिधेयमेद इष्यते ततो "विज्ञान- मानन्दं ब्रह्म" इति गुणगुणितवं बलादापन्नम्, द्वैतप्रसक्तिश्ष स्यात् । अन्ञोष्यते-अत्राप्यविद्याकल्पितोSभिषेयमेदोऽस्ति। अविद्याभूमावेव हि लोकस्याविद्यावतः शब्दार्थमेदव्युत्पत्तिरिष्यते, न तच्वभूमावद्वितीयायाम्; तत्र विज्ञानानन्दौ पृथक् प्रसिद्धौ। सा चानयोरविद्यात्मिका मेदप्रसिद्धि: एकमेवाद्वितीयम् " इत्यनया श्रुत्या बाध्यते। अनयैव च तच्वमुपि शन्त्या श्रुत्या सामानाविकरण्यं प्रयोगद्वारेण बोध्यते; यथा "तच्वमसि" इति जीवपरमात्मनोः; न हि तत्र तदर्थविशिष्टस्त्वमर्थः, त्वमर्थविशिष्टो वा तदर्थ: प्रतिपाद्यः। कि तविद्यासिद्धार्थमेदाम्यामेव तत्त्वंपदाम्यां सामानाविकरण्यवलाद्रेदवाधेनाभिन्नं तच्वम्। अतक्ष यथा तंत्राविद्यासिद्धा

ब्रह्मकाण्ड: 19

र्थमेदात् तथ्वमोरपर्यायत्वम्, अथ च ताभ्यामविद्यासिद्धार्थभेदाम्यामेक- मलौकिकं त्त्वं गम्यते-न त्वभिधीयते, अलौकिकत्वादवात्मनः शब्दप्रव- त्तिनिमित्त जात्यादिचतुष्टयविरहाच्च-एवमत्रापि ; ततश्ष न दष्टान्तवैषम्यम्, न च सहप्रयोगदोषः, न च द्वैतप्रसक्तिः, अविद्यात्मकत्वादभिधेय मेदस्य; न द्यविद्यात्मको भेदो द्विचन्द्रादौ द्वैतमासञ्जयति। कल्पितस्य कथमुपाय- त्वमिति चत्, अत्रोत्तरं वक्ष्यामः। नन्वेवं सति प्रसिद्धस्यार्थस्य बाघे कथमसति सार्थान्वये लक्षणा भवतिः भवतीति ब्रूमः, यथा "गावो वा एतत्सत्रमासत" इत्यसति गवासने स्तुतिर्लक्ष्यते ; तथा चोक्तम्-

"गवां सत्रासनं यद्दसत् स्तुत्यङ्गतां गतम्। ज्ञानानन्दौ तथैवाङ्गं सवख्यातसुखसंविदः ।।"

इति। ननु युक्तं तत्र, तच्वमर्थयोरमेदपरत्वाद्वाक्यस्य; इंद तु ब्रह्म- स्वरूपपरं वाक्यम्, नानन्दविज्ञानयोरभेदंपरमपि, उभयपरत्वे वाक्यभेद- प्रसङ्गात् ; अतः कथमत्र तयारमेदप्रतीतिः १ न, अर्थसिद्धत्वात् ; यथा खल क्रियाविधिपरेऽपि वाक्ये द्रव्यगुणयोरेककार्यनियमः, स्यादेवमत्राप्येकप्रति- बद्धत्वादुभयोरन्योन्यनियमः । स चानन्दशब्दस्य निष्कृष्टगुणवाचिनः सामानाधिकरण्यानुपपत्तेरुक्तत्वान् गुणिस्थारुणादिशब्दवद्गुणगुणिभावेनावकल्पत इत्यर्थात् तादात्म्येन व्यवतिष्ठते-विज्ञानमेवानन्दः, आनन्द एव विज्ञानाम- त्यनयोरभेदसिद्धिरिति सर्वमदुष्टम् ।

यद्दा न प्रकर्षो नाम गुणः, गुणऽपि भावात् 'प्रकृष्टगन्धं चन्दनम्' इति; "द्रव्याश्रय्यगुणवान् गुणः " इति ह्युक्तम् । अत एव न द्रव्यान्तरम्। न च कर्म, कर्मण भावाच्च 'पकष्टगतिरश्रः' इति। जातित्वादि तु तस्य दूरनिरस्तावकाशम्। तस्मान् प्रकर्षो नाम तच्वतो व्यक्तिविशेष एव कश्वित्, कल्पनामात्रेण तु भिद्यते। स च व्यक्तेश्र विशेषः स्वत एव, न. प्रकर्षयो- गात ; प्रकर्षस्येवाप्रकर्षात्, मिथश्रान्यथानवस्थानात्। ननु चिरेण प्रकर्षापायेऽपि चन्दनगन्धस्यानुवत्तेस्ततोऽन्यः प्रकर्ष: ; मैवम् ; गन्धोऽपि तत्र न प्राक्तनोपगत एव; अन्य एव तूदकादिसंपर्कात् कुतश्चिद्दिपन्नस्य चन्दनस्य गन्धपरिणामश्विरेण जात इत्यवेहि। तदेवं कल्पनयार्थमेदादपर्याय-

20 त्वप्रसिद्धिः ; अथ च तच्वतः प्रकाशविशेष एवं सवितरि प्रकर्षः ; स च शब्दद्वयेन प्रतीयते, एकैकस्मादप्रतीतेरिति 'न च प्रकृष्टप्रकाशशब्दयोः' इत्यादि सूक्तम्। एवमानन्दशब्दस्य दुःखाभावोपाधित्वं दुःखाभावार्थेत्वं च निरस्येदानीमानन्दस्य "एषोऽस्य परमानन्दः" इति या परमता श्रुता, तामपि ये "सर्व परवश दुःखम्" इति विषयसुखोपायस्त्रक्चन्दनादि- पारतन्त्र्यरूपायास्तदुच्छेदरूपायाश्च दुःखिताया अभावादौपचारिकीमाहुः, तान् निराकुर्वन्नाह-परमतामिति । प्रमाणान्तरगोचरो हि तदनुसारेण व्ण्यते, शब्दैकगोचरस्तु शब्दशक्तयनुसारेण अरहीतुमुचित इति भावः। कुत इत्याह -न हीति । विरोध्यसंसर्गादिति ; आनन्दविरोधिनो दुःखस्याभावादित्यर्थः । प्रकरणार्थमुपसंहरति तस्मादिति। आत्मप्रकाशेति सप्रकाशत्वेन विज्ञान- रूपताम्, प्रकृष्टेति च मुख्यां परमताम्, आनन्दसवभावति च दुःखाभावस्य भावत्वानुपपत्तेरानन्दस्य जावरूपत्वममेदं च सूचयतीति विवेक्तव्यम्।भाव- रूपानवच्छिन्नानन्दखवभावतवे च ब्रह्णो यत् "एतस्येवानन्दस्यान्यानि भूतानि मात्रामुपजीवन्ति" इति लौकिकं सुखं परमानन्दस्य मात्रेत्युक्त तदपि घटत इत्याह-एवं चेति। मात्रा एकदेशः, अल्पो भाग इति यावत् । कुत इत्याह-अवच्छेदादिति। भावो ह्यनवच्छिन्नो विषयैरवच्छिद्याल्पीकर्तु शक्यते यथा आकाशं घटादिभिः, नाभावः रपुष्पाद्यमाववत्। तदुक्तम् -- दुःखनिवृत्ताविति। भावरूपानन्दस्य सभावत्वे हेत्वन्तरमाह-इतश्रेति परमप्रेमविषयत्वं हेतुं श्रत्या साधयति-श्रूयत इति । न केवलं श्रयते, अनुभवांसेद्धं च तदित्याह-प्रतीयते चति। अनुभवमाह-तथा हीति आत्माशीरिति; आत्मन्याशंसेत्यर्थः । तामाह-मति । ततः किमित्याह- सापीति। न केवलं श्रुतिः, अपि तु साप्यात्माशीः इत्यपिशब्दार्थः। तथापि किमित्याह-प्रेमा चेति। दुःखात् द्वेषः, सुखदुःखोभथरूपरहिते चोपेक्षणमिति विवेकः । आत्मनः सुखात्मकत्वानुभवे मतान्तरमाह- अन्ये त्विति। सुषुप्ने सत्यनन्तरं प्रतिबुद्धस्य परामर्शोदित्यन्वयः। कथ पुनरस्मात् परामर्शोदनुभवसिद्धिरित्यत आह - न हीति। अनुभवपूर्वकत्वात् परामर्शस्य ततः स कल्प्यत इत्यर्थः । कि च सर्वथाननुमवे 'अख्ाप्सम्' इत्यम्युपगमोऽपि न स्यादित्याह-सुषुप्तेति। 'न स्यात्' इत्यनुवर्तते। नन्बे-

ब्रह्मेकाण्ड: 21

वमस्त्वनुभवः ; 'सुखवानुभवः' इति विशेषः कुतः दुःखानुभव एव किं न स्यादित्यत आह-न चति। 'स्यात्' इति पूर्वेणान्वयः। सुखपराम- र्शाद्विशिष्टानुभवसिद्धिरिति भावः। नन्वस्तु सुखवानुभवः, तथापि कथमात्मनः सुखस्वभावत्वम्? पृथगेव सुरमनुभूयत इति कि न स्यात्: इत्यत भाह -न चेति। तत्र सुषुप्ते सर्वकरणोपरमादात्मनोऽन्यन्नानुभूयते; अतः स एव सुखस्वभावः सतो भासत इति तस्य सुखात्मत्वसिद्धिरिति । इममर्थ अ्त्या द्रढयति-तथा चति। "एवमेवेमाः सर्वोः प्रजा अहरह- गच्छन्ति, य एतं ब्रह्मलोकं न विन्दति" इति श्रुतिः । तदिदमन्ये नानु- मन्यन्ते ; यतः परामर्शान्यथानुपपच्यानुभवः कल्प्यः; सच दुःखाभाव- निमित्तोऽप्युपपद्यत इति; तदाह-तत्रेति। तत्र परामशालङ्गकसुखानुभव- वादिन एवमाहु :- आत्मनः सुखात्मत्वादन्यथात्वे असुखात्मत्वे प्रमाणान्त- रादवगते दुःखाभावनिमित्तः सुखशव्दो गौणः कल्प्यते, अन्यथा असुखात्मत्व त्वनवगते मुख्य एव युक्त इति ; तदाह-तानिति । तदेतद्दषयति-तत्रेति। जीवस्यैव हि प्रतिबुद्धस्य परामर्शादनुभवः कल्प्यो नान्यस्य। न च तस्य तदानीमुपसंहताखिलोपाधेः संस्कारमात्रशेषस्याविद्याच्छादितात्मनः सुषुप्त सुखोपलम्भ: संभवति। तस्मात् 'सुखम्' इति परामर्शमात्रमिदम्। तच्च सुखे क्षुद्दःखादिनिवृत्तौ दुःखोपरमे चोभयत्रापि दश्यते; उपपद्यते च सुखाविनाभावेन दुःखोपरमोऽपि। ततश्र न ततः सुखानभवरूपस्यार्थस्य प्रसिद्धिः । तदाह-तत्रेति। अथवा 'सुखमहमस्वाप्सम्, न मया किंचि- च्चेतितम्' इति चोभयथा व्यपदेशात् खापे सवेथा अज्ञानम्; सुखपराम- र्शस्तु दुखोपरमनिमित्त इत्येवं व्यपदेशद्वयस्योपपत्तेश्र न व्यपदेशमात्रात् सुखानुभवसिद्धिरित्यथः। नन दुःखोपरमोऽपि खापे न ज्ञातः; सत्यम् ; प्रतिबुद्धस्तु सुखमनुसंधाय दुःखोपरममवगच्छति। ननु दुःखाननुमवोऽपि तदा न ज्ञातः कथमनुसंधीयते? यदि दुःखमन्वमवत्, ततो दुःखमस्मरि- ष्यत् ; न चैवम् ; अतो 'न दुखमन्वभवम्' इत्येवं दुःखानुभवाभवमनु संधत इत्यदोषः । इदानीमेकपदं व्याख्यातुं तद्यावर्त्यमात्मनामात्मदश्ययोर्दश्यानां चान्यो- न्यभेदं पराजिमतं तावदुपन्यस्यति-अत्रेति। कश्षित् सुखी कश्चित्

22 न्रम्मसिद्धिव्याख्या

दुःखीति भोगव्यवस्था, कश्चिन्मुक्तः काक्षत् संसारीति च विभाग आत्मनां मेदे घटते; अन्यथैकस्मिन् सुखिनि मुक्ते च सर्वे सुखिनो मुक्ताश्र स्युरि- त्यात्मनां भेदे युक्तिः । दृश्यं विना चात्मनो हकूछक्िरफला स्थात। आत्मानं तया द्रक्ष्यतीति चत्, तत्राह -- खात्मनीति। स्वव्यापारव्याप्यतया स्वस्य कर्मत्वं विरुध्यत इत्यर्थः । कि च दर्शनव्याप्यं हि दश्यम् ; दर्शनं च कार्यत्वात् समवायिकारणं द्रष्टारमनुमापयतीत्येवं दश्येन द्रष्टरनुमानम्; अतोस्ति द्रष्टरन्यद्दश्यमिति आत्मदश्ययोमेंदे युक्तिः । दृश्यस्येत्यादि दृश्यानां मिथो भेदे युक्तिरिति विवेक्तत्यम्। सुखादिभेदवच्वं च शब्दादे- स्त्रिगुणजत्वात् ; एवं च सुखादिलक्षणोऽपि दश्यभेदः कठाक्षित इति द्रष्टव्यम् । यथा विरुद्धानां सुरवादीनां भेदोपलब्धिः, एवं विरुद्धानामपि शब्दादीनामित्यर्थः । तदेवं मेदे सति "एक एवायमद्वितीयः" हत्या- तमैकत्वश्रुतिमात्मत्वजातेरमेदाद्देशकालाभेदाच्, जगदेकश्रुतिमपि सत्तारूपे- णैकत्वतो गौणीम्, "आत्मवेदम्" इति च तादर्थ्यात् तच्छब्दं ये मन्यन्ते तान् प्रत्युच्यते-एकमिति। अत्र श्रुतिमाह-इन्द्र इति। मीयतेऽनयेति माया बुद्धिः; अतश्रेन्द्रियबुद्धचात्मा द्विपदादिरूपः प्रतीयत इत्यर्थः; अतः कथं नानात्वस्य मिथ्यात्वमिति चेत; न, यौगिकत्वात्; यौगिको हि मायाशब्दो बुद्धौ, रूढश्र मिथ्यामावे; रूढिश्र योगाद्वलीयसीति न्यायः ; तस्मादूढिरेव ग्राथ्ा । यद्यपि बुद्धिनामसु क्वचित्पाठोडस्ति, तथापीह न सा आम्ञा; यद्धि प्रतीयते तद् बुद्धयैव; अतो मायेति विशेषणं व्यर्थ स्थात्। न च सर्वत्र वेदे बुद्धिवाची मायाशब्दः, "मायां तु प्रकृति विद्धि" इति व्यभिचारादिति । ततः किमित्याह-तत्रेति। नानात्वे सत्येकत्वमुपचरितम; असत्त्वे तु तस्मिन् श्रुत्योक्तमेकत्वमेव सत्यमापद्यते, नोपचरितमित्यर्थः। एकत्वोपचारे श्रत्यन्तरविरोधमाह-तथेति। 'नोप- चरित एकत्वेऽवकल्पत' इति वक्ष्यमाणेन सर्वेत्र संबन्धः! पूर्व माया- भिधानेनार्थानां नानात्वं निषिद्धम, इह तु साक्षादिति व्यक्तत्वाभिधानम्। अत्राहुः-आकृतेः पदार्थत्वान्नानाशब्दो नानात्वमाह; ततश्र "अस- देवेदम्" इत्यतः प्रकृते जगत्कारणे नानातं निषिध्यते, न तु नानाभूतं जगदिति। अत्र जूम :- नानात्ववाच्यपि नानाशब्दो 'घटानाना पटः' इति-

ब्रह्मकाण्ड: 23

वत् तद्वति जगति वर्तते । तत्र पटशब्दसामानाघिकरण्यात् 'शुक्कः पटः' इतिवद्वर्तत इति चेत्, अत्रापि 'किंचन' इत्यनिर्वारितविशेषजगत्सामाना- धिकरण्यमविशिष्टम्। तस्मान्नानाभूतजगदेव निषिध्यते, न नानात्वमिति सिद्धम्। न च 'एकस्मिन्नायतने एक एवाद्वितीयो भोक्ता, न नाना' इत्यय- मस्यार्थ: कल्प्यः, अश्रुतकल्पनाप्रसङ्गादिति । तत्रैव श्रुत्यन्तरविरोष- माह-नानात्व्रेति । एकत्वे उपचरिते नानात्वं परमार्थ स्यात्; न च तस्य निन्दा युक्तेति भावः । तत्रैव पुनः श्रुत्यन्तरविरोधमाह-भेदेति। मेंददर्शनादन्यस्मिन् तदाभासे इव शब्दो घटते, न तु तत्रैवेत्यर्थः न च "भेदडष्टिरिव" इति "अण्व्य इवेमा घानाः" इतिवदवधारणार्थ इवकारः, नासच्वद्योतनार्थ इति वाच्यम्; भ्रमादित्यनुपपत्तेः । अत एव च भेददृष्टेभ्रन्तित्वे स्थिते भेदस्य मिथ्यात्वात् 'नाना' इत्ययमपीवकारो मिथ्या- त्वद्योतनार्थों नावधारणार्थ इति सिद्धम्, अन्यथा तद्विरुद्धार्थः स्यात् ; "नेह नाना" इति च नानाभूतस्य निषिद्धत्वात् कारणं विना प्रसिद्ध- तरार्थत्यागायोगाच्च। तत्र तु स्त्रीलिङ्गनिर्देशात् कारणान्तरादतिक्रम इति विशेषः । नानात्वनिवृत्तिश्रुतेर्नैकत्वोपचार इति पूर्वमुक्तम ; अधुना एकत्व- मुपचरितमभ्युपगम्य तदा नानात्वनिवृत्तिश्रुतिरन घटत इत्याह-काममिति। भाविकस्येति ; तात्त्विकस्थेत्यर्थः ननु नानात्वनिवृत्तिरपि सत्तादिरूपा- मेदेSनानात्वादुपचाराद्धविष्यतीत्याशङ्कय दूषयति-सापीति। ननु मास्तु प्रयोजनम् ; तदुपचारनिमित्तं सत्तादिनात्यभेदो भवतु; कि प्रयोजनेनेत्या- शङ्गयाह-सतीति। निमित्तवदुपचारे प्रयोजनमपेक्ष्यम् । न हि स्तुर्ति प्रयोजनमनपेक्ष्य तेजस्वितानिमित्तमात्रभावादादित्यशब्दो यूप उपचर्यते। न हि श्रुतिः सतो नानात्वस्याभावं निष्प्रयोजनमेव दर्शयतीति भावः । ततः किमित्याह-न चेति। न केवलं स निष्प्रयोजनः, किंतु प्रयोजन- विरोधी यावदित्याह-विपर्ययाच्चेति । यत् प्रयोजनं यथा चोपचार- स्तद्विरोघी, तदाह-भभ्युदयेति। सा नानात्वनिवृत्तिः सवर्गः साध्यः, याग: साधनम्, प्रयाजादीनीतिकर्तव्यतेति च विभागं निवर्तयन्ती तेन विनानुष्ठानाभावादभ्युद्यविरोधिनी; सर्दत्र विषयेषु 'आत्मैवेदम्' इत्य भिमानमाविर्भावयन्ती निःश्रेयसविरोधिनी स्यादित्यर्थः । तयोरविरोघिनीति

.24 ब्रह्मसिद्धिव्याख्या द्विवचनान्तेन समासः । अभ्युदयविरोधित्वं प्रसिद्धत्वादुपेक्ष्य निःश्रेयसविरो- 1. धित्वे हेतुमाह-तथा हीति । "नान्यत्र सर्वसंत्यागान्मोक्षं विन्दति मानवः" इति सर्वत्यागान्मोक्षः श्रुतः । न च पुत्रकलत्रादावात्मा- भिमाने सति त्यक्तुं शक्य इति मोक्षो न स्थादित्यर्थः। एकत्वोपचारोऽ भ्युपगममात्रेणोक्तः, न तु श्रुतेरभिप्रेत इत्यभिप्रायेणाह-तथेति। अव- धार्यतेऽनेनेत्यवधारणमेवकारः, अद्वितीयशब्दश्ष, ताभ्यां तस्यैवार्थस्याभेद- रूपस्य पुनः पुनरभिघानात सर्वप्रकारं न केवलं जात्याद्यात्मना अपि तु व्यक्त्यात्मनापि भेदनिवृत्तिपरता श्रुतेर्लक्ष्यत इत्यर्थः । अत्र हेतुमाह- अम्यासे हीति। भूयस्त्वं वैपुल्यमतिशयितत्वम्, सर्वथा भेदस्य गन्धोपि नास्तीति यावत्। एव च भेदाभेदवादिनोऽपि श्रुत्यैव निरस्ता इति मन्तव्यम् । एवममेदपराक्षाम्रायादात्मद्वितं प्रसाध्य अधुना भोगव्यवस्थानादित्या- त्मनां भेदे हेतुं परोक्तमनुभाष्य दूषयति-यच्विति। आत्मकत्वेपि बुद्या- द्युपाधिमेदेन कल्पताद्वेदात सवस्य करकापवरकमेदादल्पत्वमह्त्वव्यवस्थेव भोगव्यवस्थापि सेत्स्यतीत्यर्थः। न चयमदृष्टकरपना ; दृश्यते हि कल- ताद्गेदादू भोगव्यवस्थेत्याह-तथा हीति। एकस्मिन् ; एकदेहगते जीव इत्यर्थः । न च पादशिरसोरेव तत्र वेदनेत्याह-न हीति। ननु विभो- रणार्वात्मनोऽनवयवत्वादसतु कल्पितनिबन्धना मोगव्यवस्था ; देहपरिमाणस्य तु संकोचविकासवच्वेन सावयवत्वात तद्वेदात् सत्यैव सेत्स्यति; अत आह-शरीरति। नात्मावयवा एव वेदनाभाजः, किं तु आत्मावयव्यपि; अन्यथा आत्मावयविनो वेदना न स्यात। अतश्र आत्मावयवयोमेंदा दन्योन्यवेदनानुसंधानासंभवात् पादशिरसेवेदनयोरनुसंधातैको न स्यात् ; अस्ति चासी। न चासौ परवेदनामेवानुसंघत्ते, 'मे वेदना' इत्यस्मा- दसंमेदात्। तस्मादात्मावयव्यपि वेदनाभाक् । न च तस्य कृत्स्नदेहव्यापिनः सर्वेत्र वेदवामाक्त्वम्, अपि तु पादशिरसरेव; ततश्ष न स्यादनवयव- त्वात् पादाद्युपलक्षितस्वावयवभेदकल्पित मेदस्यैव वेदनाव्यवस्थेत्यर्थः । अथ नम्रानामप्यनवयवात्मा तदायं पादाद्यवयवाभिप्रायेण ग्रन्थो योज्यः । तथा

ब्रह्मकाण्ड: 25

च पृथङनिर्देशामिप्रायो वाच्यः । अत्र चोदयति-स्यादेतदिति। ययै- कस्मिन देहे एक एवात्मा पादशिरसोर्वेदनामनुसंधत्ते, तथा देहद्वयेऽप्येक आत्मा किं नानुसंधत इत्यर्थः । सिद्धान्ती तु सिद्धान्तान्तरदूषणं नाम निग्रहस्थानमाह-अन्यादिति। आत्मैक्ये देहद्वयेSप्येकदेहवदनुसंधानं स्यात्, न च तदरिति; तस्मान्नात्मैक्यमिति प्रकृतसिद्वान्तदूषणमेवेदमित्यपरितोषात् परिहारान्तरमाह-अपि चेति। यथैकस्मिन् देहे शिरःपादकल्पितभेदो जीवप्रदेशो नान्योन्यस्य वेदनामनुसंद्धाति, तथैकस्य परमात्मनोशा बुद्या द्युपाधिकल्पतमेदा जीवा अपीत्यर्थः । परमात्मनरत्वनसंधानमसंभवनिरस्तम्; त्य्न्तःकरणघर्मः ; न च तस्य तदस्तीति भावः। कल्पितमेदनिबन्धन- व्यवस्थायां दृष्टान्तान्तरमाह-तथेति। मुरादीनां भेदामावेऽपि मणिकृपा णादौ वर्णस्य श्यामादेः संस्थानस्य चावयवसंनिवेशवशेषस्य भेदेन व्यवस्थानं संदृश्यते तथात्रापीत्यर्थः । एवं भोगव्यवस्थामुपपाद्य इममेव न्यायं मुक्तस- सारिव्यवस्थायामप्वतिदिशन्नाह-एवमिि। इममेवार्थ दृष्टान्तेन द्रढयति -- तथा हीति। यथकोऽपि जीवः शिरःपादादयुपाधिकल्पितभेद प्रदेशद्वारेण सुरवादिभिर्युज्यमानो यत्र तैर्युक्त तत्र बद्धः ततोऽन्यत्र तैर्मुक्त इत्यवगम्यते तथास्माकमपि अविष्यतीति भावः । अत्रैव दृष्टान्तान्तरमाह-तथेति। यथा मलिनामलिनयोर्दर्पणयोरेकमपि मुखं मलिनममलिनं भाति तथा मलि- नामलिनयोरन्तःकरणयेरेकोSप्यात्मा दुःखी मुखी चेति द्विविधसंसारिकथनम्; यथा वादर्पणं तदेव मुखं तद्दोषमुक्तं तथानन्तःकरणात्मा तद्दोषदुःखादि- भिर्मुक्तो भवतीति व्यवस्थासिड्धिरिति भावः । अत्र चादयति-स्यादिति । कल्पनेति भावप्रधानो निर्देशः । कल्पनात्वमसदर्थत्वं प्रतिपत्तः प्रत्ययस्य धर्मः, न वन्तुधर्मः; अतो न वस्तु व्यवस्थापयितुमलमित्यथः । यद्ा प्रती- यते Sनेनेत्यन्तःकरण प्रत्ययः, तस्य धर्मों मिथ्याज्ञानं कल्पना; न खल्वित्यत्र तु कल्पनैव प्रत्यय इति। कुत इत्याह-न खल्विति। न हि यद्यथा ज्ञातं तत्तथैव स्यात ; न हि शुक्ती रूप्यतया ज्ञाता रूप्यमेव स्यात्; ततश्ष उपाधिभेदादात्मा मिन्नो विज्ञातः, न तत्वतो भिन्नः स्यात् ; अतो न भोगादिव्यवस्थेति भाव: किं च कल्पिताजीवात्कार्यमापि दृष्टमदृष्टं च न स्यात् कल्पिताभिावादिव माणवकादित्याह-न चति ।।

26 ननूक्ता शिरःपादादिभेदेन कल्पितादपि भेदात् व्यवस्था; सत्यमुक्ता ः किं तु भ्रान्तिः सा, न तच्वत इत्याह-उदाहृतेति। 'सत्यम्' इत्त्यम्युपगमे सिद्धान्ती त्वाह अत्रापीति। अस्माकमपि सरवै विभ्रम एवेत्यर्थः। उदा हृता तु व्यवस्थत्ययमेव सिद्धान्तः । तत्र 'सत्यम्' दति परेण चोदिते, अत्रापि विभ्रमत्वमिति पुनः परिह्वार इति ग्रन्थो योज्यः। यथोक्तं कल्पितात् काये न दष्टमिति तद्यभिचारयति-कल्पितोऽपीति । कल्पित इति; असति दंशे भ्रान्त्याध्यवसित इत्यर्थः । न च ज्ञांनं तत्र मृतिहेतुः न त्वसस्यमिति वाच्यम्; ज्ञानमात्रस्य सर्वत्राविशेषात्। अथाहिंदशविशिष्टमित्युच्यते, प्राप्तं तर्हि यथा मृतिहेतुत्वं तथा कल्पितत्वमित्यदोषः । दंशः सर्वथा कल्पितः, जीवे तु भदमात्रम्; अतो न सर्वथा साम्यमिति तदर्थ प्रति सूर्यमुदाहरति-प्रतिसूर्यक इति; दर्पणादौ कल्पितभेदमात्रं सूर्यप्रतिबिम्बं प्रकाशकार्याय कल्पत इत्यर्थ: । तदेवमात्मभेदहेतुं भोगादिव्यवस्थामात्माभेदेSप्युपपाद्याधुना द्रष्टदृश्ययोर्ढ श्यानां च मिथो भेदहेतुं दूषयितुमनुभाषते-यदपीति। ततादं तावद्ेतु मसिद्धत्वेन दूषयति-तदपीति। द्रष्ट्रवगमपुरःसरो दृश्यावगम, न तु विपर्ययः ; यथा चैतन्निर्वहति तथोक्तम् 'यथा च कर्तर्यसंवेदे' इत्यत्रेत्यर्थः । द्वितीयमपि हेतुमसिद्धत्वेनैव दूषयति-दृश्येति ; प्रमाणस्य प्रत्यक्षादर्द्वेश्यभेद ग्रहणासामर्थ्यादित्यर्थेः । वक्ष्यत इति 'आहुर्विघातृ प्रत्यक्षम्' इत्यत्रेत्यर्थः । योऽपि भिन्नदृश्यसद्धावहेतुईच्छक्तर्रर्थवच्वमुक्त:, सोऽपि दृश्याभावेऽपि घठन इत्याह-दृगिति ; आत्मानमेव तया द्रष्टा द्रक्ष्यतीत्यर्थः । ननु कर्तु: कर्मत्वं विरुध्यत इत्युक्तमित्याशङ्कचाह-न चेति। यथा प्रदीपः प्रदीपान्तरनिरपेक्ष: स्वत एव प्रकाशते तथात्मापि; ततक्ष न विरोध इति भाव: । यदि नाम प्रदीप: प्रदीपान्तरनिरपेक्ष: बुद्धिवेद्यस्तु भवत्येवेति अबुद्धिवेद्यकं स्वतःसिद्धं प्रमाणफलं दृष्टान्तयति-प्रमाणेति। 'न च संवेद्म्' इत्पत्रोक्तमित्यर्थ:। इदानी सपक्षे गुणमाह-अपि चेति; द्रष्टृदृश्ययोरेकत्व इत्यर्थ कुत इत्यत आाह-द्रष्टरिति। तेन तेन दृश्यरूपेण विपरिणमादिति परमतम्। विवर्तनादिति : अतद्रपस्य आन्त्या तदूपाध्यासादिति समतम्। किमत्र

बक्काण्ड: 27

विशेषनिरूपणेन : मतद्वयेऽपि दृक्स्वरूपेण द्रष्ट्वसंबन्धादर्थानां दृश्यत्वं घठत इति भावः। भेदे तु तयोस्तादात्म्यलक्षण संबन्धरहितयोरात्मानात्मनो- रनवयवत्वादन्ययोगोलकवच्च परस्परमसंसृष्टयोरत एवासंबद्धयोर्द्रष्ट्ृदृश्यभावो न स्यादित्याह-नानात्वे त्विति। कुतो न स्यादित्याह-न हीति। रवतो जडत्वादर्थानामिति भावः। ननु स्फटिकोपमे चेतसि इन्द्रियप्रणाल्या संक्रान्ता- नामर्थानां तवैव संक्रान्तेनात्मचैतन्येन संबद्धानां तद्दश्यत्वं घटिष्यत इत्याश ङयति-एकेति। तहूषयति-नेति। एकान्तःकरणसंक्रान्ताया अपि चितो नार्थसंसर्गकालुष्यमस्ति, विशद्धत्वात्। न च विशुद्धापि तत्र संक्ान्ता अर्थाकारेण परिणमते, कौटस्थ्येनापररिणामात्। एतच्च संक्रान्तिमपेक्ष्योक्तम् ; तच्वतस्तु सापि निष्क्रियत्वाच्चितो नारि्ति, अर्थस्य च; अतः कुतोऽर्थस्य तत्संबन्धाच्चेत्यत्वमिति भावः। अथोच्यते-न बाह्योऽर्थो दृश्यः, किंतु बुद्धिरेवार्थाकारेण परिणता अर्थाकारेण दृश्या; सा चात्मचितः संनिधे:चिति- च्छायां वहति ; अतोरऽर्थों दृश्यत इत्युच्यते; न तु चितेरशुद्धत्वं परिणा- मित्वं संक्रान्तिर्वेति ; तदाह-दृश्येति । तहूषयति-अथेति । अचिति- रूपाया बुद्धेश्षितिरूपता चेत्तच्छायता, मिथ्या ताहै; न च मिथ्याभूतेन चितिसंबन्धेन परमार्थतो दृश्यं दृश्यते; न च परमार्थेनादृश्यमानं दृश्यं द्रध्टुर्वा अतिरिक्तमस्तीति शक्यते भणितुम् ; अतो द्रष्टद्वैतसिद्धिरिति भावः । योऽपि भीमांसको मन्यते-दृश्यतयैव वाच्यवद्दश्यस्य व्यवस्था, न संबन्धन; वाच्यवाचकवद्रष्टदृश्यभाव एवानयोः संबन्धः, नान्य इति यावत्; दर्शनं च 'नीलमिदम् इति व्यतिरिक्त्तं नीलमुपस्थापयति, न 'अहं नीलम्' इत्यव्य- तिरिक्त्म् ; अतो द्रष्टृव्यतिरिक्तं दृश्यमिति; स वक्तय :- सत्यं दर्शनं व्यतिरिक्तवस्तुविषयम्, कि ववकस्यवात्मनस्तेन तेन नीलादिना व्यतिरि- क्तरूपण ्रान्त्याध्यवसायादव्यांिरेकेSपि तद्यतिरेकदर्शनमिति। तत्सर्वमाह- योऽपीति । अत्र दृष्टान्तमाह-दर्पणेति । आत्मन इति ; आत्मीयस्य देहस्येत्यर्थः । तदेव प्रपश्चयति-तथा हीति। यथा विम्बात् प्रतिबिम्बम- मिन्नमपि भिन्नं प्रत्येति तद्ददित्यर्थः। नन तत्र बाघादस्त्वेवम्, इह तु किं नोपपद्यते, येनैवं कल्प्यते इत्यत आह-चितोत्विति। चितेर्विविक्तमतदा- त्मकतया वा असंमृष्टं तया चैत्यत इति दुरवगमम्; अतश्चेत्यत्वानुपपत्यैवं

28 कल्प्यत इति मावः वाच्यवाचकयोरभिधानक्रियागर्भ: संबन्धः, चितेस्तु न काचित् क्रियास्तीति वैषम्यम्। आत्माव्यतिरेके च दृश्यस्य श्रुतिरप्यस्तीत्याह -एवं चेति। आत्मव्यतिरिक्तस्य सर्वस्याभावादात्मैव सर्वस्य तत्वम्; अत आत्मनि ज्ञाते सर्वं ज्ञातं भवतीति श्रुतेरर्थः । न च सदेव सर्वमात्मनो भिन्नाभिन्नम्, तेनाभेदांशेनात्मनि ज्ञाते सर्व ज्ञात भवतीति वाच्यम्; अश्रुतकल्पनाप्रसङ्गात्, भदांशेन चाज्ञानादैकान्तिकज्ञातत्वानुपपत्तेः, मेदाभे- दयोश्र निराकरिष्यमाणत्वादिति। तस्माच्छोभनम् 'एकम्' इत्युक्तमित्युपसं- हरते-तस्मादिति इदानीम् 'अमृतम्, अजम्' इति व्याख्यातुं तद्यावर्त्य बौद्धमतद्वयमु- पन्यस्यन् माध्यमिकमतं तावदाह-क्षणिकति। तदुक्तम्-"प्रदीपस्येव निर्वाणं विमोक्षस्तरय तायिनः" इति। विषयवासनया सहितस्याविद्यादिक्कशस्य सम्यगुच्छेदनादित्वर्थः । विषयवासनोच्छेदात् ग्राह्याभावः, तदभावाच्च ग्राह- काभावः; नाग्राह्यं ग्राहकं संभवतीति विज्ञानापरमहतुः। माध्यमिकस्य शून्यलक्षणं ब्रह्म ; अतस्तत्प्राप्तिरेव ब्रह्मप्राप्तिः। इममर्थ श्रुत्या द्रढयति तथा चेति। संसारात् प्रेत्य ज्ञानं नास्तीत्यर्थः। योगाचारमतमाह-अन्ये त्विति; सम्यगुच्छित्ना सकला विषयादिवासना यस्य स तथोक्तः, तत्वादित्यर्थः । विधूतो विगतो विषयाकारेणोपष्वः संसर्गो यस्य; अत एव विशुद्धस्य विज्ञानस्वोत्पादः, तल्ठक्षणां ब्रह्मप्राप्तिमाहुरिति पूर्वेणान्वयः। नित्यात्मवादिनां त दोषमाह-अनादीति। जन्मनाशरहितत्वे कौटस्थ्ये इत्यर्थः । ततः को दोष इत्यत आह-इतीति; इतिर्हैत्वर्थः। तदर्थानीति; अपनयोपनयप्रयोजना- नीत्यर्थः । अपनेयोपनेयाभावमव प्रपश्चयति-तथा हीति। कुत इत्याह- अविद्याया इति। न तावदविद्या निवर्त्या, विद्यात्मनि तस्या अभावात्; न च विद्योपनेया, तस्याः स्वभावसिद्धत्वात्। न चाविद्यासभावं ब्रह्म ;- तत्राविद्यापनयिते इति वाच्यम् ; नित्यर हि वक्मणः सभावनाशेऽनित्य त्वपसङ्गात् ; पूर्वस्वाविद्यासभावस्यात्यागात्, विद्यासभावस्य चानाधेयाति- शयत्वेनानापतेः विद्याविद्योभयस्वभावत्वे च विद्याया अवाप्तत्वेनानुपने यत्वात्, अविद्यायाक्र तत्खभावत्वनानपनंयत्वादित्वर्थः 'न किचित्निवत्य

बक्षकाण्ड: 29

मवाप्तव्यं वा' इति पक्षद्वयेऽपि परतोऽनुवर्तते। इति ये प्राहुः तान्प्रत्याह- अमृतमजमिति। तत्र परोक्तं तावद्दोषद्वयं परिहरति-नचेति। नन्वनादि- रविद्या ब्रह्मवत् तदनुच्छेद्येत्यत आह-सर्वेति। सर्ववादिसिद्धत्वान्नेदं वयमेवोपालभ्याः ; दृश्यत च प्रागभावस्यानादेरप्युच्छेद इति भावः । पर इदानीमाह- नेति। नित्वब्रह्मस्वभावस्याविद्यारूपस्यानुच्छेद इति ब्रूम इति पूर्वेणान्वयः । स एवाशङ्य दूषयति-अथेति । ततश्र द्वेतप्रसङ्ग इति भावः। अथैतद्रयादर्थान्तरमपि सा नेप्यते, ततो न सा स्वभावः, न चार्थान्तरमिति नास्त्येव; अतः कि निवत्यमित्याह-न वेति। परः पुनराशङ्गयति अथेति। नाविद्या ब्रह्मणः स्वभावः, तथापि न ह्वैतप्रसङ्ग:, ग्रहणाभावरूपाया अवस्तुत्वेनानर्थान्तरत्वात्; न च तत एवानिव्त्यो, सर्वप्रमाणानां प्रमेयाग्रहणनिवृत्यर्थत्वादित्यर्थः । तदनिवर्तकतवे सत्यपि प्रमाणे प्रमेयाज्ञानमनुवर्तेतेति भावः। एवमाशङ्कय दूषयति -तदपीति। कुत इत्याह- तच्वेति। यस्मात्तच्वाग्रहणात्मिकाविद्या तद्विरुद्धया तत्वग्रहणात्मिकया विद्यया निवर्त्या नान्येन ; सा च व्रह्मत्वभावत्वान्नित्या; अतो नित्यनिवृत्तै- वाविद्येति न तन्निवृत्यर्थत्वेन शास्त्रादीनामर्थवत्तेति भावः। अथ ब्रह्मणो नाविद्या, किं त जीवानां ब्रह्मविषया; सा च तेषां अवणादिप्रयतलम्यया ब्रह्मविषययागन्तुकया विद्यया निवर्त्यते; अतो न नित्यमविद्यानिवृत्तिप्सङ्ग इत्युच्यते; तदपि न, ब्रह्मव्यतिरिक्तजीवाभ्युपगमे द्वैतप्रसङ्गात् इत्यमिप्रायेणाह -न चेति। अस्तु तर्हि ब्रह्मण्येवाविद्येत्यत आह-ब्रह्मणीति। दूषणा न्तराभिधित्सया पुनरुपन्यास इति द्रष्टव्यम्। अथेतडोषभयादविरोधस्तयो रिष्येत तत्राह-अविप्रतिषेध इति। विरुद्धा हि सती विद्या तां निवर्तयेत्, नाविरुद्धा, रस इव रूपमिति भावः। एवमग्रहणात्मिकामविद्यां दूषयत्वा विपर्ययग्रहणात्मिकामिदानी दूष्यनि-यस्य त्विति। ब्रह्मासवभावत्वेऽर्थान्तर त्वादद्वैतविघात इति भावः। दोषान्तरमाह-कस्य चेति ; निराध्यवि पर्ययग्रहणासंमवादिति भाव। न तावत्तद्विपययग्रहणं ब्रह्मणोऽन्यस्य, तदमावान; नावि ब्रह्मण एव, तस्य विद्यासवरूपस्य विप्रतिषिद्धाविद्याश्रय त्वायोगादित्याह-ब्रह्मण इति।'अथाविरोधस्तत्राह-अविप्रतिषेध इति।

30 ब्रह्मसिद्धिव्याख्या

केन निवर्त्येत? न केनापीत्यर्थः। विद्याया अविरुद्वत्वेनानिवर्तकत्वादन्यस्थ च तन्निवर्तकस्यादृष्टत्वादिति भाव: ।

अत्र सिद्धान्तमाह-अत्रोच्यत इति। 'न खभावो नार्थान्तरम्' इति सभावास्वमावपक्षोक्तदोषावनभ्युपगमेनैव परिहरति। यदि ब्रह्मणो न सभावः, नाप्यर्थान्तरमविद्या, नास्त्येव तर्हीत्यत्राह-नेति। यदि न ब्रह्मणो मिन्ना, अभिन्ना वा, न सती, नाप्यसती, कीदृशी नाम साः इत्यत आह- एवमिति ; ईदृश्येव सा, अनवस्थितैकरूपेत्यर्थः । न चेयमलौकिकीत्याह अविद्येति; लोक इति वाक्यशेषः । एवमादिभिः शब्दैरसौ रूढा, न सदसदादिशब्दैरिति दर्शयिंतुं विशिष्टपर्यायनिर्देशः । तत्र सच्वामावे तावत् प्रमाणमाह-सवभावश्रेदिति; तस्याः सच्वाभावे तावदविद्यात्वा- न्यथानुपपत्तिरेव प्रमाणमिति भावः । तथा ब्रम्मस्वभावत्व सत्यत्वात् ब्रह्मव- द्वाघानुपपत्तिरपि तत्र प्रमाणमूह्यम्। अर्थान्तरत्वाभावस्तुल्यदोषत्वात् खमा वान्यत्वपक्षतुल्यत्वाद्दा न स पृथगुक्त इति। अत्यन्तासत्वाभावे तु व्यवहा- राङ्गत्वानुपपत्तिः प्रमाणम ; न हवसतो व्यवहाराङगत्वं दृष्टमित्यभिप्रायेणाइ- अत्यन्तेति । उपलक्षणं चेदम् ; उपलम्भोऽ्यसतः खपुष्पवत्नोपपद्मेतेति सोऽपि प्रमाणम्। ननु व्यवहाराङगं चेत् ततोऽ्थक्रियाकारित्वात् सच्चस्य क्रथं न सती मैवम्, देहात्मभावस्यानेषव्यवहाराङ्गस्याप्यसच्वात्। तज्ज्ञानं तत्र सदेव व्यवहाराङ्मिति चेत्, तदपि न; यतो न ज्ञानमात्रं व्यवहा- राक्म्। नन्वविद्या प्रमाणेन चेत् प्रतीयते, ततो ब्रह्मवत् सती ; नो चेत्, खपुष्पवदसती ; कथमनिर्वचनीया? मैवम ; अवभाति हि सा ; न तु प्रमाणेन, शुक्तिरूष्यवत्; अत एव खपुष्पाद्विशिष्यते। न च सदसती, विरोषात् ; अतो बलादापन्नमनिर्वचनीयं सदसच्वाम्यां राश्यन्तरम्। ननु न तदन्यत् किंचिद्ृष्टम्। मा नाम दृश्यताम्, तथाप्युक्तप्रमाणबलात् सिद्धम- निर्वचनीयत्वमविद्याया नापलपनीयम ; न हि भुवो गन्धवच्वमन्यत्रादृष्टमिति तत्र दृष्टमप्यपलप्यते। नन्वनिर्वचनीयेति निरुच्यते, कथमनिर्वचनीया? मेवम्, सदसच्चाम्यामिति विशेषितत्वात्। नन्वविद्या चेदुपेयते, अवश्यं ऋ्रक्षणो मिन्ना अभिन्ना वा स्याद, राश्यन्तरासंमवात्। मैवम्, शक्तिरूप्य-

ब्रह्मकाण्ड: 31

वादेत्युक्तोत्तरत्वात् ; शुक्तिरूप्यं हि न शुक्तर्मिन्रमभिन्नं भिन्नाभिन्नं वा घटते ; तस्मादरिति प्रकारान्तरसंभव इति। सर्वमूरीकृत्योपसंहरति-तस्मादिति । इयं चेदृशी सर्वैरेव वादिभिरभ्युपेया; तेन न वयमेवोपालभ्या इति युक्तिबलेन सर्वानभ्युपगमयति-सर्वेति । एतदेव प्रपश्चयति-तथा हीति । सर्वशून्य बादिनां माध्यमिकानां यदृशं जगद्दश्यते तादृशं चेत् सत्, ततः परमार्थ- त्वान्नाविद्या; अथात्यन्तमसत्, ततः खपुष्पवत् व्यवहाराङं न स्यात्; नावभासेत। तथा ज्ञानमात्रवादिनो योगाचारस्य बाद्यार्थावभासानपहवात्तथा सत्वे नार्थापह्नवः स्यात् ; अत्यन्तासच्वे खपुष्पवदव्यवहाराङ्गत्वम्। बाद्यार्थ- वादिनोऽपि पतञ्जले: "अनित्याशुचिदुःखानात्मसु नित्यशुचिसुम्वात्मबुद्धि- रविद्या" इतीयं नित्यादिबुद्धिर्मिथ्येष्टा; सा प्रतिमासमाननित्यत्वाद्यर्थस्य सत्यत्वे न मिथ्या स्यात् ; असत्यत्वे न तन्निवन्धनो व्यवहारः स्यात्; अतः सर्वैरनिर्वचनीयैवाविद्याभ्युपेतव्येत्यर्थः । ननु शुक्तिरजतादिविभ्रमे रजत मसत्, न तु तज्ज्ञानम् ; तच्चाविद्या; अतः सत्येव सा; कथमनिर्वचनी- यता? इति चोदयति- स्यादेतदिति। सिद्धान्ती त्वाह-नैतदिति। असत्यव- भासमानेऽर्थे तदवभासोपि सत्यत्वेन दुर्निरूपः; कि त्ववभासमात्रं सत्यं स्यात्; तदवभास इत्यपि भ्रान्तिरेव ; तस्यैवाभावात्; न केवलमर्थः, अपि त्वर्थामासोऽपीत्यर्थः। एतदुक्तं स्यात् --- अर्थानुबन्धरहितमनुभवमात्रं नो नित्यं सदेव; तस्य च भ्रान्तेनार्थानुबन्धनाविद्यात्वम्, न सतः; असत्यार्थानुबन्घरूपेण न सतीति सवतः सत्यपि 'न सती' इत्युच्यत इति। एवमनिवेचनीयत्वमाक्षितं समा- घाय पुनरुपसंहरति- तस्मादिति।तदेव द्रढयति-अत इति। कुत इत्याह- स्वभावाहानादिति : यद्यविद्या सत्सभावा स्यात्, न खभावं जह्यादग्नि- रिवीप्ण्यम्। न च तथाभूतस्यान्यथामावः; अन्यथाभूतस्य चान्यथामावऽ- नवस्था स्यात ; अतो न बाधकज्ञानेनान्यथाक्रियेत। अथासती, ततः खत एव निवृत्तत्वान्न तेन निवतेतेत्यर्थः। एवमनिर्वचनीयत्वमविद्यायाः प्रतिष्ठाप्य 'सच्चे द्वैतापत्तिः, असत्वे ब्रह्मसवभावत्वे च निवर्तनीयाभावः' इति परोक्तं दोषद्वयं परिहरति-एवमिति । इदानीं कस्याविद्येति यदुक्तं तदनुभाष्य तत्रोत्तरमाह-यच्विति। अत्र

30 ब्रह्मसिद्धिव्याखया

केन निवर्त्येत? न केनापीत्यर्थः । विद्याया अविरुद्वत्वेनानिवर्तकत्वादन्यस्य च तन्निवर्तकस्यादृष्टत्वादिति भाव: ।

अत्र सिद्धान्तमाह-अत्रोच्यत इति। 'न खभावो नार्थान्तरम्' इति सभावास्वभावपक्षोक्तदोषावनभ्युपगमेनैव परिहरति। यदि ब्रह्मणो न स्वभाव:, नाप्यर्थान्तरमविद्या, नास्त्येव तर्हीत्यत्राह-नेति। यदि न ब्रह्मणो मिन्ना, अभिन्ना वा, न सती, नाप्यसती, कीदृशी नाम साः इत्यत आह- एवमिति ; ईदृश्येव सा, अनवस्थितकरूपेत्यर्थः । न चेयमलौकिकीत्याह- अविद्येति; लोक इति वाक्यशेषः । एवमादिभिः शब्दैरसौ रूढा, न सदसदादिशव्दैरिति दर्शयिंतु विशिष्टपर्यायनिदेशः । तत्र सच्वाभावे तावत् प्रमाणमाह-सवभावश्रेदिति; तस्याः सच्वाभावे तावदविद्यात्वा- न्वथानुपपत्तिरेव प्रमाणमिति भावः । तथा ब्रम्मस्वभावत्व सत्यत्वात् ब्रह्मव- द्वाघानुपपत्तिरपि तत्र प्रमाणमूह्यम्। अर्थान्तरत्वाभावस्तुल्यदोषत्वात् खमा वान्यत्वपक्षतुल्यत्वाद्दा न स पथगुक्त इति। अत्यन्तासत्वाभावे तु व्यवहा- राङ्गत्वानुपपत्तिः प्रमाणम; न असतो व्यवहाराङ्गत्वं दृष्टमित्यभिप्रायेणाह- अत्यन्ेति । उपलक्षणं चेदम् ; उपलम्भोऽ्यसतः खपुष्पवन्नोपपद्येतेति सोऽपि प्रमाणम्। ननु व्यवहाराङ़ं चेव ततोऽर्थक्रियाकारित्वात् सच्चर्य कथं न सती: मैवम्, देहात्मभावस्यानेषव्यवहाराङ्गस्याप्यसच्वात्। तज्ज्ञानं तत्र सदेव व्यवहाराङ्गमिति चेत, तदपि न; यतो न ज्ञानमात्रं व्यवद्दा- राक्रमू । नन्वविद्या प्रमाणेन चेत् प्रतीयते, ततो ब्रक्षवत् सती ; नो चेत्, खपुष्पवदसती ; कथमनिर्वचनीया? मैवम्; अवभाति हि सा ; न तु प्रमाणेन, शुक्तिरूष्यवत्; अत एव खपुष्पाद्विशिष्यते। न च सदसती, विरोषाद ; अतो बलादापन्नमनिर्वचनीयं सदसच्वाम्यां राश्यन्तरम्। ननु न तदन्यत् किंचिद्ष्टम् । मा नाम दृश्यताम्, तथाप्युक्तप्रमाणबलात् सिद्धम- निर्वचनीयत्वमविद्याया नापलपनीयम् ; न हि भुवो गन्धवत्वमन्यत्रादृष्टमिति तत्र दृष्टमप्यपलप्यते। नन्वनिर्वचनीयेति निरुच्यते, कथमनिर्वचनीया! मेवम्, सदसच्चाम्यामिति विशेषितत्वात्। नन्वविद्या चेदुपेयते, अवश्यं नक्षणो मिन्ना अभिन्ना वा स्यात्, राश्यन्तरासंभवात्। मैवम्, शक्तिरूप्य-

ब्रह्मकाण्ड: 31

वादेत्युक्तोत्तरत्वात् ; शुक्तिरूप्यं हि न शुक्तर्मिन्नमभिन्नं भिन्नामिन्नं वा घटते; तस्मादस्ति प्रकारान्तरसंभव इति । सर्वमूरीकृत्योपसंहरति-तस्मादिति । इयं चेदृशी सर्वैरेव वादिभिरभ्युपेया; तेन न वयमेवोपालभ्या इति युक्तिवलेन सर्वानभ्युपगमयति-सर्वेति । एतदैव प्रपश्चयति-तथा हीति। सर्वशून्य- वादिनां माध्यमिकानां वदृशं जगद्दश्यते तादृशं चेत् सत्, ततः परमार्थ- त्वान्नाविद्या; अथात्यन्तमसत्, ततः खपुष्पवत् व्यवहाराङ्ग न स्यात्; नवभासेत । तथा ज्ञानमात्रवादिनो योगाचारस्य बाद्यार्थावभासानपहवात्तथा सत्वे नार्थापह्नवः स्यात्; अत्यन्तासच्वे खवपुष्पवद्व्यवहाराङगत्वम्। बाद्यार्थ- वादिनोऽपि पतञ्जलेः "अनित्याशुचिदुःखानात्मसु नित्यशुचिसुख्वात्मबुद्धि- रविद्या" इतीयं नित्यादिवुद्धिरमिथ्येष्टा; सा प्रतिभासमाननित्यत्वाद्यर्थस्य सत्यत्वे न मिथ्या स्यात् ; असत्यत्वे न तन्निवन्धनो व्यवहारः स्यात् ; अतः सर्वैरनिर्वचनीयैवाविद्याभ्युपेतव्येत्वर्थः । ननु शुक्तिरजतादिविभ्रमे रजत- मसत्, न तु तज्ज्ञानम्; तच्चाविद्या; अतः सत्येव सा; कथमनिर्वचनी- यता? इति चोदयति-स्यादेतदिति। सिद्धान्ती त्वाह-नैतदिति। असत्यव- भासमानेऽर्थे तदवभासोऽपि सत्यत्वेन दुर्निरूपः; किं त्ववभासमात्रं सत्यं स्यात्; तदवभास इत्यापे भ्रान्तिरेव ; तस्यैवाभावात; न केवलमर्थः, अपि त्वर्थाभासोऽपीत्यर्थः। एतदुक्तं स्यात् -- अर्थानुबन्धरहितमनुभवमात्रं नो नित्यं सदेव; तस्य च भ्रान्तेनार्थानुबन्धेनाविद्यात्वम्,न खतः; असत्यार्थानुबन्धरूपेण न सतीति स्वतः सत्यपि 'न सती' इत्युच्यत इति। एवमनिर्वचनीयत्वमाक्षिप्तं समा- घाय पुनरुपसंहरति-तस्मादिति।तदेव द्रढयति-अत इति। कुत इत्याह- स्वभावाहानादिति : यद्यविद्या सत्सभावा स्यात्, न सवभावं जह्यादग्नि- रिवौष्ण्यम्। न च तथामूतस्यान्यथामावः; अन्यथाभूतस्य चान्यथामावेऽ- नवस्था स्यात ; अतो न बाधकज्ञानेनान्यथाक्रियेत। अथासती, ततः खत एव निळत्तत्वान्न तेन निवत्ेतत्यर्थः। एवमनिर्वचनीयत्वमविद्यायाः प्रतिष्ठाप्य 'सच्चे द्वैतापत्तिः, असच्वे ब्रह्मस्वभावत्वे च निवर्तनीयाभावः' इति परोक्तं दोषद्वयं परिहरति-एवमिति इदानीं कस्वाविद्येति यदुक्तं तदनुभाष्य तत्रोत्तरमाह-यच्विति। अत्र परश्वोदयति-नन्विति । बह्मणश्न नाविद्या, विद्यासभावत्वादिति भावः।

32

कुत इत्याह-एवं हीति। 'जीवेनात्मना' इत्यात्मशब्देन ब्रह्मवाचिना सामाना- धिकरण्यं श्रूयते; न च तयोर्भेंदे घटपठयोरिव तत् स्यादिति भावः । तथा "क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि" इत्यादिविरोधः, द्वैतापत्तिश्ष तयोमेंदे स्यावित्यूहनीयम्। सिद्धान्तवादी त्वाह-सत्यमिति ; न भिद्यत इत्यनु- वर्तते। कथ नाम सिद्यत इत्याह-कल्पनयेति; अयथार्थबुद्धेरित्यर्थः । परमार्थेनाभिन्ना अपि ब्रह्मणो जीवा: कल्पनया मिथ्याबुद्धचा बिम्बप्रति- बिम्बवच्चन्द्रवच्च ततो भिद्यन्ते; एवं च भेदमात्रमत्र काल्पनिकम्, न जीववस्तेवेत्युक्तं भवति। अत एव "तच्वमसि" इति भेद एव बाध्यते, न तु 'तच्वमसि' इति जीव इति। पुनश्षेदयीत-कस्येति। कस्य कलपना जीवपरयोमैदिकेत्यर्थः । तत् मतभेदेन परिहारद्वयं विवक्षुरेकं तावदाह- अत्रेति। यद्यविद्या नाम वस्तु स्यात् ततो नासिद्धा जीववस्तुसिंदयेड लम्, जीवं च विना न तत्सिद्धि: इतीतरेतराश्रयदोषः स्यात ; मायामात्रं तु सा; अतो न दोष इत्यर्थः । कुत इत्याह-न हीति। कुत इत्याह- अनुपपन्नार्थव हाति । अनुपपन्नविषयैव सा माया; उपपन्नार्थत्वे तु तस्या यथार्थत्वात् स्वरूपहानिरेव स्यात; अतोऽनुपपन्नार्थत्वं सस्या मषणम्, न तु दूषणमित्यर्थः । परिहारान्तरमाह-अन्ये त्विति। अहंकारादिकल्पनादत- स्वदवच्छिन्नस्तद्गुण साराठााइ जीवः, ततस्तत्कल्पनति बीजाङुरवदनादित्वं मन्तव्यम् । कारणाविद्या त्वनादि:। अनादि- त्वमेव स्वयूथ्योक्त्या द्रढयति-तथा चेति। अविद्या उपादानका- रणं यस्य भेदप्रपश्वस्य तद्दादिभिरित्यर्थः । तत्रानादित्वस्य फल- मांह-तुत्रति। तथा प्रसङ्गोक्तस्याप्रयोजनत्वस्य फलमाह-अप्रयोजनत्वा- न्नेति ; 'भिद्यमानस्य प्रपशवस्य सृष्टौ कि प्रयोजनम्?' इति यः पर्यनुयोग: तस्यावकाशो न भवतीत्यर्थः। तत्र पर्यनुयोगं ताव दाह-यदेक इति। यद्यपि सृष्टेः प्रागप्यनुआाधाः सवीजावस्था जीवाः सन्ति, अन्यथा पुनः सृष्टथभावप्रसङ्गात्; तथाप्युपाधिलये बक्षणि लीना इवेति यथादृष्टपृथग्भूत्तानुग्राद्याभावउक्तः। इतश्र न परानुग्रहः प्रयाजेन- मित्याह-दुःखोत्तरत्वच्चेति। अनुग्रहाद्धि सुखिनमेव सृजेत, न दुःखनम् ;

ब्रम्मकाण्ड: 33

दुःखबहुला च सृष्टिरित्यर्थः; तदुक्तम्-"सृजेच्च शुभमेवैकमनुकम्पा- प्रयोजितः" इति। न च खोपयोगि किंचित्प्रयोजनमस्तीत्याह-नेति। आप्तकामत्वादिति ; "आप्तफामः आत्मकामः" इति श्रुतेराप्ताशेषकाम्य- लेन कृतार्थत्वादित्यर्थः । तदुक्तम्-"क्रीडार्थायां प्रवत्तौ च विहन्येत कृतार्थता" इति। क्रीडादिरित्यादिशब्देन कुतूहलमुच्यते। एवं पर्यनु योगमुक्त्वा तस्यानवकाशत्वमाह-तस्येति। कुत इत्याह-न हीति प्रकृतिविकारपक्षोक्तोऽपि दोषो नास्मत्पक्षमास्कन्दतीत्याह-तथेति ; विमलस्यापि व्योम्नस्तलमलिनादिभ्रम- दर्शनादिति भावः । अविद्याकता सृष्टिरप्रयोजनेत्युक्तम; इदानीमभ्युप गम्येव क्रीडार्था प्रवृरत्ति पूर्वोक्तदोषाभावमाहअपि चेति। क्रीडार्य- प्रवृत्तिः ; कीडा भवतीत्यध्याहार्यम्। उल्लासादिति ; प्रोत्साहादित्यर्थः । प्रार्थनेति; कामप्रार्थनावता कृतार्थप्रवृत्तिरव क्रीडोच्यते, न कार्याति मावः। ननु सुखिदुःरिवदृष्टे रागद्वेषहेतुत्वेन द्रष्टत्वादीश्वरस्य तद्वच्वेन वैषम्यं स्यात ; तथा दुःखिनः सृजतो नैर्धृण्यं च स्यादित्यत अह-न चेति। कुत इत्याह-न हीति। मायां करोतीति मायाकर: शाम्बरिकः, तस्य संपूर्णमसंपूर्णाङ्गं च र्र्यादिप्रपथ दर्शेयतो यथा न रागद्वेषौ तथेति खपक्षे दृष्टान्तः। सत्यप्रपशवादिपक्षेऽपि तमाह-चित्रति। पुस्तं लेख्यम; रुताम्' इति कृञः किबन्तात् षष्ठीबहुवचनम्। विकलाविकलत्व- मसंपूर्णसंपूर्णाङ्गत्वम्। चित्राणीत्युपलक्षणम्, लेख्यमपं द्रष्टव्यम्। प्रतिकृतिः प्रतिरूपकम् । परिहारान्तरमाह-करमेति। पर्जन्यस्थानीयो हीश्वरः साधारणं कारणम्। सुखिदुःिभेदस्तु सवकमेमेदाद्वीजमदादिवाक्कुर- मेदः । तस्मान्न तत्य वैषभ्यादिदोष इत्यर्थः। नन्वेव कर्माशयणरतन्त्र्यात सवातन्यलक्षणमैश्वर्य न स्यादित्यत आह-न चेति। एतदुक्तं भवति नान्यापेक्षित्वमात्रेणानीश्वरत्वं स्यात्; न हि लोके सेवाविशेषापेक्ष: फलं प्रयच्छन् प्रभुरप्रभुः; अश्र तदपेक्षापि यथा फलें दातुं प्रभवतीति स प्रभुः, नेतरः; तथा कर्मपेक्षोऽपि स एव फलं दातुमीष्टे नेतर इति तस्यैवेश्वरत्वमिति । "पुरुषस्य च शुद्धस्य नाशुद्धा विकृतिः" इति चादें

34 ब्रक्षसिद्धिव्याख्या

मायिकीं सृष्टिमाश्रित्य विकारपक्षानभ्युपगमेन पूर्व परिहतम्; अधुना तद- म्युपगमेऽपि नैष दोषः, किमुतास्माकं मायावादिनामित्यभिप्रायेणाह- तथेति । प्रकृतिविकारयोरत्यन्तमवैलक्षण्ये प्रकृतिमात्रवत् प्रकृतिविकारभाव- भेदो न स्यात्; अतोऽस्ति तयेरविलक्षण्यम्; एवं च शुद्धादप्यशुद्धा विकृतिर्भविष्यतीत्यर्थः। दृष्टं चान्यत्रापि प्रकृतिविकारयोरवैलक्षण्यम्, तद्द- दिहापि स्यादित्यमिप्रायेणाह-द्रवाणामिति। अचेतनचेतनौ चतनानघिष्ठिता- विष्ठितौ द्रष्टव्यौ।

इदानीमद्दैतिमते पुनश्वोदयति-नन्विति। विशुद्धसभावाः; विमल- विद्यास्भावा इत्यर्थः । सिद्धान्ती तु शुद्धादभिन्नमप्यशुद्धं भात्येवेति दर्श- यब्नाह-वार्तमिति ; असारमित्यर्थः ; वार्तातआगतं वार्तम; निष्प्रमाणक- मित्यर्थः । कुत इत्याह-न तावदिति। कथं पुनर्विम्बात्प्रतिबिम्बं न भिन्नमें? सावयवस्यावयवसंयोगमन्तरणानुपपत्तेः । न न तस्यावयवा दृश्यन्ते। न च कल्प्या, अन्यथापि तत्प्रतिपत्युपपत्तेः । सावयवस्य च निरन्तरे दर्पणे स्थित्यनुपपत्तः; बिग्बरूपप्रत्यमिज्ञानाच्च; स्पर्शनेन चानुपलब्धेः; सावय- वस्य अवयवतत्संयोगनाशमन्तरेणानाशत्; अस्प च बिम्बसनिधिमात्रेणा- भासात् ; तस्माद्विम्बमेव भ्रान्त्या मिन्नं भातीति स्थितम्। ननु शुद्धा- दभिन्नस्याशुद्धिस्तत्वतो न घटते; प्रतिबिम्बे तु भ्रान्तिः पेत्याशङ्क्य इहापि आ्रान्तिरित्याह विभ्रम इति। भ्रान्तित्वमेव द्रढयति-अन्ययेति। तत्व तस्तु जीवानामशुद्धखभावत्वे शुद्धिर्न स्यादिति 'समावाहानात्' इत्यत्रोक्त- मित्यर्थः । अत्र पुनश्वोदयनि-स्यादिति। ऐकात्म्यवादिनस्तद्यतिरिक्त अगन्तुको हेतुर्नास्तीति भावः । सिद्धान्ती त्वाह-किमत्रगन्तुकेनान्येन हेतुना? आगन्तुके हि प्रतिबिम्बादिभ्रमे सोऽपेक्ष्येत; अनादिस्त्वयं जीव- भ्रमः; अतश्रानदिस्तव्वाग्रहणादेवोपपत्तरागन्तुक बाह्यहेत्वन्वेषणमयुक्तपित्यभि- प्रायणाह - अनादाविति। अनादित्वाच्चाविद्यापवृत्ति हत्व भाव चोद्यर्मपे पर हतमित्याह-तथ। चेति । अत्र चोदयति -- नन्विति। हेतूच्छेदाद्ि हेतु मदुच्छेदो दृष्टः; अविद्या त्वनादित्वात सवाभाविकीति निर्हेतुः; अतः कथ- मुच्छिधेतेत्यर्थः । सिद्धान्ती तु सामाविक्यप्युच्छिद्यते तावदविद्या; अन्यथा

ब्रसकाण्ड: 35

तन्निवृत्यर्थानि शास्त्राणि व्यर्थानि स्युरित्यभिप्रायेणाह-सर्वेति। दृश्यते च सवाभाविकरयाप्युच्छेद इत्याह-अपि चेति। परस्तु श्यामतादिवैषम्य- मापादयन् चोदयति -- नन्विति। प्रत्ययः; हेतुरित्यर्थः विद्यते मागन्तुको द्वितीयोऽर्यो यस्य स तथोक्तः। तइभावात्; विलक्षणप्रत्ययोप निपाताभावादित्यर्थः । कुता निवत्तिःः अविद्याया इत्यध्याहायेम्। ननु मा भूदागन्तुकों हेतुः : आत्मनो विद्यात्मकत्वात् तत्तभावभूतैव विद्या अविद्यां निवर्तयिष्यतीत्यत आह न खवल्विति। विद्याविद्ये चदकत्रात्म- नीच्छासे, ततस्तयोः खवभावावस्थानादविरोधे न निवर्त्यनिवर्तकभावः; विरोधे वा विद्ययात्मन्यविद्या नित्यननिरस्तेति तन्निबन्घनत्वाभावान्नित्यमुक्तं जगत् स्यादित्यर्थः । अविद्याया इति काकाक्षिवदुभयत्र संबध्यते : तयेति; विद्ययेत्यर्थः । श्रवणादिजन्यमागन्तुकं विद्यान्तरमविद्यां निवर्तयिष्यतीति चेदत आह न चेति। आगन्तुकस्यापि विद्यान्तरस्य ब्षसवभावत्वात् नैकात्म्यहानिरिति चेदत आह-आगन्तुकेति। नानित्यस्य नित्यखवमा- वत्वं घटत इत्यर्थः । अत्रैवार्ये परोक्तं पठति-तदुक्तमिति अत्र सिद्धान्तमाह-अत्रेति। प्रनिबिम्बदृष्टान्तेनोक्तमित्यर्थः । क- स्मान्न ब्रह्मण इत्याह -- तद्धीति । अविद्यानिवर्तक आगन्तुकोरऽर्थाऽस्य नास्तीत्यर्थः । यह्व। अनागन्तुकार्थमनाघेयातिशयमित्यर्थः। तत्र नित्य- प्रकाशत्वेन सवाभादिक्यवद्या नास्तीत्युक्तम् ; अत्ानागन्तुकार्थत्वेन चागन्तु- क्यपि सा नास्तीत्युक्तमिति विवेकः । विद्यासवभावे बह्मण्यविद्याकलुषितत्वं नास्तीत्युक्तम् ; यदि च स्यात्ततो महान् दोषः स्यादित्याह-अन्यथेति । ब्रक्मभूयं गतस्येति; ब्झ्मभावं प्राप्तस्येत्यर्थः। ततः किमित्यत आह -तत्रेति । बह्मैव संसरति मुच्यते च, न जीवा इति च तेषां मतम् ; तदनुमाष्य दृषयति-अथेति । ब्रक्षैव ; न जीवा इत्यथेः । कुत इत्याह-यत इति। अमददर्शनाद्गप्वणि मुक्ते, अन्यस्य भेदद्रष्टुर्चेद्धस्यामावात्सवे मेद प्रत्यस्तमये युग पत् सर्वमोक्षप्रसङ्ग इत्यर्थः । सवपक्षमुपसंहरति तस्मादिति नन्वस्तु जीवानामविद्या; तथाप्यकात्म्य विलक्षणहेत्वभावात् कथमविद्यानिवृत्तिरिति पूर्वोक्तमाशङक््य परिहरति-तेषामिति। विलक्षणसत्यह्ेत्वभावेऽपि जीवाना

56

मविद्याकलुषाणामविद्याक ल्पित श्रवणादिलक्षण हेतुक विद्योद याद विद्यानिवृत्तिर्घटत इत्यर्थः । विलक्षणः प्रत्ययः कारणं यस्य स तथोक्तः, विलक्षणप्रत्यय- श्रासौ विद्योदयक्षेति कर्मधारयः; विलक्षणश्वासौ प्रत्ययविद्योदयश्चेति वा।

ननु जीवानामपि विद्या नैसार्गिक्पस्ति, अतः सैवाविद्यानिवर्तिका, नागन्तुकी विलक्षणेत्यत आह-न हीति। अविद्यामय एवं जीव इत्युच्यत इत्यर्थः। ननु विद्यासवभावाद ब्रह्मणो जीवानाममेदात् कथ मविद्यामयत्वमित्यत आह-अव्यतिरेकेऽपीति। यथा बिम्बं मुखाद्यवदातं तत्प्रतिबिम्बं च कृपाणादावनवदातमेवं ब्रक्षणो विद्यात्मतवेऽपि जीवाना- मविद्यति व्यवस्थेत्यर्थः । ननु न तावङ्रह्माविद्यानिवर्तकम, नित्यनिवृनि- प्रसङ्गात्; न चाविद्यान्तरम्, अविद्यात्वाविशेषेणाप्रतियोगित्वात्, निवर्तका- निवृत्तिप्रसङ्गाच्च, निवर्तकान्तरकल्पनायां चानवत्थानात् ; न च ब्रक्षा- विद्याभ्यामन्यन्निवर्तकं तवास्तीत्यभिप्रायेण पृच्छति-केनेति। सिद्धान्ती तु रजस्त्वाविशेषेऽपि यथा कतकरजो रजोऽन्तरप्रतियोगि तन्निवर्तकं च भवति तथा अविद्यात्वाविशेषेऽपि श्रवणाद्यविद्या प्रपशाविद्यायाः प्रतियोगिनी निव र्निका च भविष्यतीत्यभिप्रायेणाह-श्रवणेति। तत्र श्रवणमननयोः शब्द- विद्योत्पत्तिक्रमेण, ब्रह्मचर्यादेश्ष कल्मषक्षयक्रमेण, ध्यानादेश्वाद्वयात्मप्रका- शामिव्यक्तिकमेणाविद्यानिवृत्युपायत्वमिति विवेकः । श्रवण वेदान्तस्य, मनन तर्केण तदर्थानुसन्धानम्, ध्यानाभ्यासस्तदर्थानुचिन्तनावत्तिः । परश्र तुल्यजातीयस्य श्रवणादेः प्रतियोगित्वासंभवाभिप्रायेण पुनः पच्छनि- कथमिति। सिद्धान्ती तु किमत्र वक्तव्यम्१ अविद्यात्वाविशेषेSपि श्रवणम- ननपूर्वको न कर्णमूलोपदेशपूर्वको योऽयं "स एष नेति नेति" इति वीप्सया प्रतिषिद्धारिवलमिधमानप्रपथे ध्यानाभ्यासः सोऽत एव प्रपश्दर्शन प्रतियोगी; अतस्तन्निर्क्तयतीत्याह-योऽयमिति। प्रतिषिद्धोऽखिलमेदप्रपथो यस्मिन् स तथोक्तः। देहादीनामात्मत्वप्रतिषेधोऽयम्, नाखिलप्पश्चप्रतिषेघ इति चेद्, न ; देहादेरश्रुतत्वादश्ुनकल्पनाप्रमाणाभावाच्च। तस्माव्तिषेध्या- पेक्षायामगृद्यमाणविशेषत्वादरिवलप्रपश्वप्रतिषेष एवायमिति सूक्तम्-प्रतिषि हाखिलमेदप्रपक्च इति। नन्वेवमपि श्रवणादेर्भेददर्शननिवर्तकस्य निवर्तका

न्तरानुपपत्तेरनिवृत्तावनिर्मोक्षप्रसङ्ग इति पराभिप्रायमाशङ्य परिहरात-स चेति। सामान्येनेति; अविशेषेणेत्यर्थः। 'सः' इति श्रवणादिपूर्वो ध्यानाभ्यासः परामृश्यते। एतदेवान्वयव्यतिरेकाभ्यां प्रपशयति -- म हीति। शतृश्रवणादिभेदं विहाय भेदान्तरप्रविलापकाः श्रवणादयः स्युः, ततः स्यादेष दोषः; ते विशेषेण सर्वमेदान् प्रविलापयन्तस्तदन्तर्गतत्वादात्मान- मपि प्रविलापयन्ति; ततश् न तेषामनिवृत्तिः; नापि निवर्तकान्तरापेक्षेति भावः; ततश्ष नानिर्मोक्षदोष इत्याह-तथा चेति। सच्छ इति सभाव- निर्मेलत्वमाह। परिशुद्ध इति ; अपगतागन्तुकाविद्याकालुष्य इत्यर्थः। अत्र दष्टान्तमाह-यथेति ; यथा द्रव्यविशेषस्य कतकादेश्चूर्णरूपं रजः कर्तृ न्क्षिप्तं सत् रजोऽन्तराणि संहरत् स्यं च संहियमाणं रजःसंपर्ककलष मुदकं कमेमूत स्वरूपावस्थां नयतीत्यर्थः । दृष्टान्तमुक्त्वा दाष्टान्तिकेऽपि योजयति -- एवमिति। मेददर्शनत्वेन विशेषाभावात् तद्रते श्रवणादिगते च मेदे प्रविलीयमाने जीवः सच्छे सरूपेऽवतिष्ठत इत्यर्थः। नतु ब्रह्मणो विमक्तो जीवोऽविद्याविलये स्वरूपस्थोऽपि तथैवावतिष्ठते; अतो न बमी- मावोऽस्य स्यात ; श्रयते चासी-"ब्रह्म वेद बहैव भवा" इत्याशङ्क याह -अविद्ययेति । यदि ब्रह्मणो जीवस्तत्वतो भिन्नः स्यात् ततः स्यादवम्; कि त्वविद्यया; अतो विद्ययाविद्यानिवृत्ती यथाबक्यरूपमेव भवतीत्यर्थः । अत्र दृष्टान्तमाह-यथेति। मेदे ; विदारण इत्यर्थः। तदाकाश इति ; घटा- काश इत्यर्थः। पर इदानीं विजातीयत्वप्रयुक्तमुष्णशीतादिषु निवर्तकत्वं दृष्टमित्यभिमानेन पुनः प्रत्यवतिष्ठते-स्यादिति । श्रवणादिमेदेन प्रपश्चः कथं निवर्तेतः अविद्यात्वाविशेषादिति भावः। सिद्धान्ती तु सजातीयस्यापि रजसः प्रतियोगिनो रजोन्तरनिवर्तकत्वं दृष्टम् ; विज्ञातीयस्यापि रूपरसादे- रप्रतियोगिनो न दृष्टम; अतः शीतोष्णादावपि प्रतियोगित्वप्रयुक्तमेव निवत- कत्वम् ; तथ श्रवणादिभेदस्याविद्याकृतत्वेऽपि व्यक्तमस्तीत्याह-मेदेति। प्रतिपक्षत्वमाह-व्यक्तमिति । श्रवणादेः सवयं निवत्ती सजातीयस्य च निवर्तकत्वे दृष्टान्तद्वयमपरमाह-यथा चेति। यद्यपि पयो जाठरेणामिना जीर्यति, तथापि पयोन्तरमनपेक्ष्य जीर्यतीत्येतावता साम्येन स्वयमित्युत्कम्:

38 बक्सिद्धि व्याख्या

न हि दृष्टान्तेन सर्वथा साम्यं भवतीति भावः । श्रवणाद्यविद्यैवाविद्यां निवर्तयतीतमं श्त्या द्रढयति-यथोक्तमिति । मन्त्रार्थ स्पष्टयति -- एतदिति । विद्या विशुद्धविज्ञानं नित्यम् ; अविद्या श्रवणादि; ते छुपायोपेय भावेन सहिते संबद्धे इति यथाक्रममभिसंबन्ध इति। ननूपेया चेद्विद्या, साध्या तेर्हि; न हयसाध्यस्योपेयत्वं घठते; अतश्षानित्यत्वमित्याशङ्कय मन्त्रस्योत्तरार्ध योजयति-साध्येति। तद्याचष्टे-एष इति। नाविद्या विद्यां जनयति, किं त्वविद्यानिवृत्तिम् ; विद्यां तु व्यनक्ति, तेन व्यङ्गयतया- पेयत्वं विद्यायाः, न जन्यतया ; अतो नानित्यत्वमित्यर्थः। एतच्चात्मस्व- भावमूतनित्यविद्याभिप्रायेणोक्तम् । ननु "मृत्युं तीर्त्वा" इति मृत्युनिवृत्तिः श्रूयते, नाविद्यीनवृत्तिः ; कथमविद्या निवर्त्यत इत्युच्येत! इत्याशङ्याह- मृत्युरिति। चतुर्थं मन्त्रपादं योजयति -- तस्यामिति। 'विद्यया' इति इत्थंभूत- लक्षणे तृतीया स्वरूपावस्थानमत्यमृतविवरणम्। नन्वविद्या चेदविद्यां निवर्तयति न ततः स्वरूपलाभाय प्रयतितव्यमित्याशङ्गयाह-सफटिकेति; यथा स्फटिकमणेर्जपाद्युपाध्यपनयाय प्रयल्नादेव तन्निबन्धनरागत्यागात् प्रयत्ना- न्तरमन्तरेण स्वरूपेऽवस्थानं तद्वदिहापीत्यर्थः ।

अत्र केचिदाहु :- "कुर्वन्नेवेह कर्माणि" इत्यतो मन्त्रात् कर्म प्रकृत- मविद्याशब्देन विद्यापर्युदासेनोच्यते; तस्मात् ज्ञानकर्मसमुच्चयपरोऽयं मन्त्र इति। तदसत् ; 'अविद्या' इति दि नञ्श्रुतिरधर्मवत् स्वशक्त्या विद्याविरुद्धम- सम्यम्ज्ञानमज्ञानं चाह, नान्यमात्रम्। अत्र श्रुतिश्र प्रकरणाद्वलीयसी। तस्मान्न ज्ञानकर्भसमुच्चयपरोऽयं मन्त्र इति।

मन्त्रस्यार्थान्तरमाह-अन्य इति। अविद्या प्रपश्दर्शनं न विद्यया कूठस्थात्मप्रकाशेन रहितमस्तीत्यर्थः। एतदेव दर्शयति -- तथा हीति। न जडस्य स्वतः प्रकाशः संभवति ; नच परतः, खभावाहानात्; न चात्म- स्थेन प्रकाशान्तरेण खप्रकाशेन, अविकारित्वादात्मनः। न च प्रकाशेनासं- बदस्य प्रकाश इति भावः । उपसंहरति-तस्मादिति। तथा तथेति; तेन तेन अपशरूपेणेत्यर्थः । एतदेव अ्त्या द्रदयति-यथेति। अत्र कश्षिदाह-

40

तुल्ये को विशेष:, येन सा जगतो भेददर्शनमविद्यां बाधेतत्याशङ््य विशेष उक्त :- विद्या प्रत्यासन्नयेति। ऐकात्म्यश्रवणादिविद्यायां तत्सहभावेन नित्य- प्रकाशरूपायां चाभिव्यञ्जकत्वेन श्रतृश्रवणादिमेदाविद्या प्रत्यासन्नेति विशेषः। विद्यालक्षण इति ; नित्यप्रकाशलक्षण इत्यर्थः । तन्निवृत्ताविति; कालुष्याने- वृत्तावित्यर्थः । अत्रेदानीमैकात्म्ये मेदस्यासत्यत्वात् श्रोत्रादिभेदाश्रयाः श्रव- णादयोऽप्यसत्याः; ततश्र कथमविद्यानिवृत्तिकार्य कुर्युः१ इति परश्चोदयति -- स्यादिति। मरुमरीचिकाजलादी स्नानादिकार्यादर्शनादिति भावः । श्रवणा- देरसत्याच्च वक्षप्रतिपत्तिरसत्या स्यादित्याह -- असत्याच्चेति। वह्ेरित्यध्या- हृत्य प्रतिपत्तिपदेनानुषञ्ञनीयम्। सिद्धान्ती त्वसत्यादपि सत्यं कार्य सत्या- र्थप्रतिपत्तिश्र दृष्टेत्याह-उच्यत इति। शाम्बरिकदर्शिता र्रयादिमाया श्रीतेः, व्याप्रादिमाया च भयस्य निमित्तमिति विवेकः। सत्यप्रतिपत्तेरित्यत्र निमित्तमित्यनुषअ्नीयम; इदमुदाहृतम्। रेखा गवयादिरूपेणासत्यापि रेखास्वरूपेण तावत् सत्या ; श्रवणाद्युपायास्तु स्वरूपेणाप्यसत्या इति विशेषं दर्शयन् परः पुनः प्रत्यवतिष्ठते-स्यादेतदिति। सिद्धान्ती तु रखास्वरूपेण सत्या अपि रेखागवयादयो येन गवादिरूपेण सत्यगवयादि- प्रतिपादकास्तदूपमसत्यमेव ; रेखारूपसत्यत्वं तु सत्यगवयादि प्रतिपत्तिकार्यानु- पयोभ्यकिश्चित्करमेवेत्यविशेषमाह-उच्यत इति । यदि तु केनचिद्रपेण सत्यत्वमन्तरेण न तुष्यति भवान्, तदप्यस्तीत्याह-अपि चति। बश्षेवा- विद्यया श्रवणादिरूपेण गृहीतं शुद्धबक्षपाप्तावुपाय इत्यर्यः । रेखादयोऽपि स्रूपेण सन्तोपि वर्णादिनाविद्यादिरूपेणैव वर्णादीनां गमकाः, न स्वरूपे- णेति सर्वथा साम्यं प्रकठयति-यथेति। अत्र परमतमुपन्यस्य दूषयति- योऽपीति । लाकविरोध प्रकटयति-तथा हीति। असत्याच्च सत्यार्थप्रति- पत्तावुदाहरणान्तरमाह-तथेति । बहिः प्रतिबिम्बलाञ्छितमादर्शमुपलम्य गुह्दे बिम्बानुमानं न सृषेत्यर्थः । अत्रैवोदाहरणान्तरमाह-शब्दाच्चेति। नित्यत्वं सर्वदा सत्चम : तच्च दीर्घत्वादेर्द्विकालत्वादिलक्षणस्यासत्यत्वद्यो - तनार्थमुक्तमिति मन्तव्यम्। एवमसत्यात्सत्यकार्यार्थ प्रतिपत्तेमैंदेनोदाहरणानि दत्वा अधुनोमयत्राप्येकमुदाहरणमित्याह-तथेति। सत्यप्यहिदंशे कस्य-

बम्मकाण्ड: 41

चिन्मरणमूर्च्छयोरदर्शनादनैकान्तत्वं हेतोराशङ्कय विशिनष्टि-कालादीति। तेनेदृशमिदमनुमानम् 'मरिष्यत्ययं सूच्छी वापत्स्यते, राहोः पङ्गोर्वा काले वल्मीकादौ देशे दष्टत्वात् पूर्वदृष्टदष्टवदिति दृष्टान्तविशेषणत्वे हेतुत्व मुन्नेयम्।

एवं परोक्त दोषं सपक्षे परिहत्य परस्मे चापादयन्नाह-यस्यैवेति। ननु ज्ञानमेवैताभिरपनेष्यते; अतः कथमपनेयाभाव इत्याशङयाह- क्षणिकस्येति। ज्ञानापनयो हि तद्विनाशः, स च तस्य क्षणिकस्य समान- सिद्ध एवेत्यर्थः। ननु पुर्वमशुद्धस्य ज्ञानस्य विशुद्धिरतिशयस्ताभिरुपनेष्यते; अतः कथमुपनेयाभावः१ इत्याशङ्कयाह-अनाधेयेति। द्वितीये क्षणे ज्ञानस्य शुद्धिर्जन्या, न च तदस्तीति भावः । यद्वा द्वितोये क्षणे किंचि- दपनेयमुपनेयं वा; न च क्षणिकस्य सोऽस्ति, खरसेन विनाशात्। कि च तथामूतस्यैवासंभवात्; कंचिदतिशर्य विकारमाघाय किचिदुपनेयमपनेयं वा; न च क्षणिकस्य क्षणिकत्वादेवातिशयाघानमस्तीत्यर्थः । न चैकस्मिन् क्षणेSतिशयानतिशयौ संभवतः, विरोधात् इत्याह-एकस्मिन्निि।नचै स्मिन्नेव क्षणे पूर्वापरार्धभेदेन तयोरविरोधः, एकस्मिन् क्षणे पूर्वापरार्षमेदा- संभवादित्याह-क्षणस्येति । यस्तु विशुद्धात् क्षणात् विशुद्धस्यैव क्षणान्त- रस्योदयमाह तस्यान्यो बद्धोऽन्यो मुच्यत इति दुर्घठमापद्यते। एवं संतानिन्युपनेयासंभवमुक्ता प्रति संततावाशकक्यति-यदीति। स्थायिनी हि संततिरिति भावः । तद्दषयति-तदसदिति। संसारिणो मोक्षेऽघि कार :; स च कर्तृत्वमोक्तृत्वलक्षणः; न च संततिस्तादृशी, अवस्तुत्वाद; अतोऽस्या मोक्षेऽनधिकारादुपनयापनेयावर्किंचित्कराविति भावः। अवस्तुत्वं च संतानस्य संतानिम्यो व्यतिरेकानम्युपगमादिति द्रष्टव्यम्। दूषणान्तर- माह-कथं चेति; खपुष्पादावदर्शनादिति भावः। अत्रैव परमतमाशङ्- यति-अथेति । एतहूषयति-कल्पितस्तहाति। सोक्तमाह-उक्तमिति । परस्मादात्मनो भिव्नतया कल्पितो जीवः, तद्विषयौ बन्घमोक्षौ, न परस्मिन परमात्मनि सत्य इति 'तस्मादविद्यया जीवाः' इत्यादावुक्तमंत्यथेः । एवं संसारमाक्षावपि कल्पितविषयत्वात् कल्पितावित्यक्तं भवति । कि चाना

42

दिनिधनस्यात्मनो मुक्तिसंसारौ न संभवत इति क्षणिकपक्षोऽभ्युपगतः; तं चाम्युपगम्यापि चेदनादिनिघनायाः संततेरेव ताविष्टी, तत आत्मना कि- मपराद्म्, येन तस्य तौ नेष्टौ? इत्यभिप्रायणाह-अप चेति । अनादि- निधनत्वमव संततेरुपपादयति-तथा हीति। संततरनोत्पादः, संसारस्या- नावित्वात; उत्पादे हि न सोऽनादि: स्यात्। अवस्तुत्वाच्च संत्तेर्नोत्पादः; न चोच्छेद:, अवस्तुत्वादेव; न ह्वदस्तुनो जन्मोच्छेदौ स्त इत्यर्थः । इतक्ष नोच्छेद इत्याह-अन्त्येति। अनुपपत्तिमाह-स हीति। अपर आह-आरमत इति। योगिनोऽन्त्यक्षणस्य सर्वविषयत्वेन सर्वज्ञज्ञानार्थ- क्रियाकारित्वान्नासच्वम्; अतो न तदसच्वात् पूर्वक्षणानामसत्वम्; अतो न संतानाभावः। न च तस्यानुच्छेद:, संतनान्तरे सति स्वसंतत्युच्छेदादिति मावः। सिद्धान्ती तु पूर्वमपि हेतुफलभावानुवृत्तावेकसंततिरासीत; इदानी मपि चेद्योगिनोऽन्त्यक्षणस्य सर्वज्ञज्ञानस्य च हेतुफलमावोऽस्ति, न तर्हि संतानान्तरत्वम्; न हि हेतुफलपरंपरामन्तरेणान्यदेकसंततेहेतुः; अतो न संतत्युच्छेदः; अतश्र न तल्लक्षणो मोक्ष इत्यभिप्रायेणाह-सतीति। परः पुनर्विशेषमाह-नेति। ततः किमित्याह-न चेति। योगिज्ञानसंतती चरम इत्यर्थः । यदि नोपादानं किं ताई स इत्याह-आलम्बनेति । प्रत्ययः कारणम् ; विषयरूपं कारणमित्यर्थः । उपादानं तु समनन्तरपूर्वभावि कारणमुच्यत इत्याह-समनन्तरेति। तत्र सर्वज्ञज्ञानेऽन्य एव खसंतान- वर्ती पूर्वक्षणः, चरमस्तु सर्वज्ञज्ञानग्राह्यत्वात् विषयरूपं कारणमित्याह- खेति। सिद्धान्ती तु न तावद्यदात्मकं कार्य तदुपादानमेव, नापि यदा- श्रयः; क्षणानां परस्परमनात्मत्वादनाश्रयत्वाच्च; यदि तुल्यजातीयमुपा दानम्, प्राप्ं तारहै योगिज्ञानं सर्वज्ञज्ञानस्य ज्ञानमात्ररूपतया तुल्यत्वे नोपादानम् : अतों न संतानान्तरत्वमित्यभिप्रायेणाह-यदीति। यदि तु योगिसर्वज्ञज्ञानयोरसर वसर्वविषयत्वेन विषयभेदादतुल्यजातीयत्वम्, अतो न योगिज्ञानमुपादानम्, अतो विलक्षणसर्वज्ञज्ञानोत्पत्तौ योगिज्ञानसंतानोच्छेद इत्युच्यते; अतो रूपज्ञांनप्रवाहे सति यदा रसज्ञानं मव्रति तदापि पूर्व- संतानोच्छेदादपवर्गप्रसङ्ग: स्यादित्याह-योऽपीति । अथ तत्र कथंचि-

ब्रह्मकाण्ड: 43

द्वोधरूपतया तुल्यत्वमुच्यते, तदविशिष्टं योगिसर्वज्ञज्ञानयोरपि; ततश्रोपा- दानोपादेय भावादेकसंतानत्वं पूर्वसंतानानुच्छेदात्पुनरप्यनिर्वाणं स्यादित्याह- कथचिदिति।।

इदानी क्रमप्राप्तं विज्ञानपदं व्याख्यातुं तद्दयावर्त्य परमतमुपन्यस्यति- केचिदिति। आत्ममनःसंयोगजं विज्ञानं गुणो यस्येति विग्रहः । अविज्ञान स्वमावमिति; सवतो जडमित्यर्थः । सम्यगुत्खाता उन्मूलिताः सकला बुद्धि- सुखदुःखेच्छाद्वेष प्रयतधर्माधर्मसंस्काराख्या विशेषगुणा यस्मिन्निति वित्रहः । तस्येति ; आत्मतत्च्वस्येत्यर्थः। ज्ञानस्वभावोऽपि चेन्मनःसंयोगसापेक्षो जानाति तत एव तर्हि ज्ञानमुत्पत्स्यते, तेन वथा तत्खवभावत्वकल्पनेति कणभुजो मतम्। कथं स्वरूपावस्था ब्रह्मशब्दनोच्यत इत्याशङ्क्य तस्य प्रवृत्तिनिमित्तमाह-सा हीति। देहादिभिरनवच्छिन्नत्वं बृह्त्वे हेतुः; बृह- स्वाच्च ब्र्ेति गीदते; 'वृह बृहि वृद्धौ' इत्यस्मात् बक्मशब्दव्युत्पत्ते- रिति भावः। एतच्च श्रौतत्वलेशद्योतनार्थमुक्तमिति मन्तव्यम्। ज्ञान- सभावात्मपक्षे तु दोषमाह-ज्ञानस्वभावत्वेति। चशब्दस्तुशब्दार्थे। न तावदसंनिधानात् सवं न बुध्यते, सर्वगतस्य सर्वत्र संनिघानाद। न च सर्वगतोऽप्यसर्वगतदेहेन्द्रियादिसापेक्ष: सर्व न बुध्यते, नित्यत्वाज्ज्ञान- रूपस्य; ज्ञानोत्पच्यर्थं हि देहाद्यपेक्ष्यते ; नित्यत्वादात्मनो ज्ञानरूपं नित्यम्। अतश्र संनिहितविविधज्ञयविशेषत्वात् सर्वमात्मा बुध्येत; ततश्ष बद्धस्य मुक्तस्य च यथादृष्टनियतार्थगोचरात संसारात् सर्वदर्शित्वेन बृहत्तरः संसार: स्यादित्यर्थः । अथैतद्दोषभयात् न किचिव्ानातीत्युच्यते, प्राप्तं तर्हि जडत्वम् ; गतेरिव गम्यमन्तरेण जानात्यर्थस्य ज्ञेयं विनानुत्पतेः। न चात्मैव ज्ञेयः, कर्तृकर्मत्वविरोधात्। तदेतत् साशङकमाह-अथेति। तदेव परमतमुपन्यस्य तन्निवत्तये विज्ञानपदं योजयति-तानिति। परः पूर्वोक्त- दोषदृष्टि: पृच्छति-कुत इति। सिद्धान्ती तु न वयं प्रयोजनवलाव चित्सभावत्वं ब्रूम:, किं तु श्रुतिबलादिति मन्यमान आह-भ्रूयत इति। ननु प्रागुक्तदोषबलाच्छ्ूतेरर्थान्तरत्वं कल्पयिष्याम इत्यत आह-न चेति । पादर्थान्तरकल्पना श्रुतेः, यद्युक्तो दोषः स्यात; स तु नास्तीत्यर्थः ।

42

दिनिषनस्यात्मनो मुक्तिसंसारौ न संभवत इति क्षणिकपक्षोऽभ्युपगतः; तं चाभ्युपगम्यापि चेदनादिनिघनायाः संततेरेव ताविष्टी, तत आत्मना कि- मपराद्मम्, येन तस्य तौ नेष्टौ! इत्यभप्रायणाह-अप चेति । अनादि- निधनत्वमेव संततेरुपपादयति-तथा हीति। संततर्नोत्पादः, संसारस्या- नादित्वात्; उत्पादे हि न सोऽनादि: स्यात् । अवस्तुत्वाच्च संततेर्नोत्पादः; न चोच्छेद:, अवस्तुत्वादेव; न ह्वदस्तुनो जन्मोच्छेदौ स्त इत्यर्थः । इतश्व नोच्छेद इत्याह-अन्त्येति । अनुपपत्तिमाह-स हीति। अपर आह-आरभत इति। योगिनोऽन्त्यक्षणस्य सर्वविषयत्वेन सर्वज्ञज्ञानार्थ- क्रियाकारित्वान्नासच्वम्; अतो न तदसच्वात् पूर्वक्षणानामसच्वम्; अतो न संतानाभावः। न च तस्यानुच्छेद:, संतानान्तरे सति ससंतत्युच्छेदादिति मावः। सिद्धान्ती तु पूर्वमपि हेतुफलभावानुवृत्तावेकसंततिरासीत; इदानी- मपि चेद्योगिनोऽन्त्यक्षणस्य सर्वज्ञज्ञानस्य च हेतुफलमावोऽस्ति, न तर्हि संतानान्तरत्वम्; न हि हेतुफलपरंपरामन्तरेणान्यदेकसंतवेहेंतुः; अतो न संतत्युच्छेदः ; अतश्र न तल्लक्षणो मोक्ष इत्यभिप्रायेणाह-सतीति। परः पुनर्विशेषमाह-नेति। ततः किमित्याह-न चेति। योगिज्ञानसंततौ चरम इत्यर्थः । यदि नोपादानं किं ताह स इत्याह-आलम्बनेति । प्रत्ययः कारणम्; विषयरूपं कारणमित्यर्थः। उपादानं तु समनन्तरपूर्वभावि कारणमुच्यत इत्याह-समनन्तरेति। तत्र सर्वज्ञज्ञानेऽन्य एव खसंतान- वर्ती पूर्वक्षणः, चरमस्तु सर्वज्ञज्ञानग्राह्यत्वात् विषयरूपं कारणमित्याह- खेति। सिद्धान्ती तु न तावद्यदात्मकं कार्य तदुपादानमेव, नापि यदा श्रयः; क्षणानां परस्परमनात्मत्वादनाश्रयत्वाच्च; यदि तुल्यजातीयमुपा दानम्, प्राप्तं ताह योगिज्ञानं सर्वज्ञज्ञानस्य ज्ञानमात्ररूपतया तुल्यत्वे नोपादानम्; अतों न संतानान्तरत्वमित्यभिप्रायेणाह-यदीति। यदि तु योगिसर्वज्ञज्ञानयोरसर्वसर्वविषयल्वेन विषयभेदादतुल्यजातीयत्वम्, अतो न योगिज्ञानमुपादानम्, अतो विलक्षणसर्वज्ञज्ञानोत्पत्तौ योगिज्ञानसंतानोच्छेद इत्युच्यते; अतो रूपज्ञानप्रवाहे सति यदा रसज्ञानं भवरति तदापि पूर्व- संतानोच्छेदादपवर्गप्रसङ्ग: स्यादित्याह-योऽपीति। अथ तन्र कथंचि-

ब्रह्मकाण्ड: 43

द्वोधरूपतया तुल्यत्वमुच्यते, तदविशिष्टं योगिसर्वज्ञज्ञानयोरपि; ततश्रोपा- दानोपादेय मावादेकसंतानत्वं पूर्वसंतानानुच्छेदात्पुनरध्यनिर्वाण स्यादित्याह- कथचिदिति।।

इदानी क्रमप्राप्तं विज्ञानपदं व्याख्यातुं तद्दयावर्त्य परमतमुपन्यस्यति केचिदिति। आत्ममनःसंयोगजं विज्ञानं गुणो यस्येति विग्रहः । अविज्ञान सवमावमिति; खतो जडमित्यर्थः । सम्यगुत्खाता उन्मूलिताः सकला बुद्धि- सुखदुःखेच्छाद्वेषप्रयत्धर्माधर्मसंस्काराख्या विशेषगुणा यस्मिन्निति विग्रहः। तस्येति ; आत्मत्च्वस्येत्यर्थः । ज्ञानस्वभावोऽपि चेन्मनःसंयोगसापेक्षो जानाति तत एव तर्हि ज्ञानमुत्पत्स्यते, तेन वथा तत्खमावत्वकल्पनेति कणभुजो मतम्। कथं स्वरूपावस्था ब्रह्मशब्दनोच्यत इत्याशङ्क्य तस्य प्रवृत्तिनिमित्तमाह-सा हीति। देहादिभिरनवच्छिन्नत्वं बृहत्वे हेतुः; बृह- व्वाच्च ब्रह्मेति गीपते; 'बृह बृहि वृद्धौ' इत्यस्मात् ब्रद्मशब्दव्युत्पत्ते- रिति भाव: । एतच्च श्रौतत्वलेशद्योतनार्थमुक्तमिति मन्तव्यम्। ज्ञान- सभावात्मपक्षे तु दोषमाह-ज्ञानस्वभावत्वेति । चशब्दस्तुशब्दार्थे। न तावदसंनिधानात् सर्वं न बुध्यते, सर्वगतस्य सर्वत्र संनिधानाद्। न च सर्वगतोऽप्यसर्वगतदेहेन्द्रियादिसापेक्षः सर्व न बुध्यते, नित्यत्वाज्ज्ञान- रूपस्य; ज्ञानोत्पच्यर्थ हि देहाद्यपेक्ष्यते ; नित्यत्वादात्मनो ज्ञानरूपं नित्यम्। अतश्र संनिहितविविधज्ञेयविशेषत्वात सर्वेमात्मा बुध्येत; ततश्र बद्धस्य मुक्तस्य च यथादृष्टनियतार्थगोचरात संसारात् सर्वदर्शित्वेन बृहत्तरः संसार: स्यादित्यर्थः। अथैतद्दोषभयात् न किचिज्जानातीत्युच्यते, प्राप्तं तर्हि जडत्वम् ; गतेरिव गम्यमन्तरेण जानात्यर्थस्य ज्ञेयं विनानुत्पत्तेः। न चात्मैव ज्ञेयः, कर्तृकर्मत्वविरोधात्। तदेतत् साशङ्कमाह-अथेति। तदेव परमतमुपन्यस्य तन्निवत्तये विज्ञानपदं योजयति-तानिति। परः पूर्वोक्त दोषदृष्टिः पृच्छति-कुत इति । सिद्धान्ती तुन वयं प्रयोजनबलात् चित्सभावत्वं ब्रूम:, किं तु श्रुतिब्लादिति मन्यमान आह-भ्रूयत इति। ननु प्रागुक्तदोषबलाच्छ्ूतेरर्थान्तरत्वं करपयिष्याम इत्यत आह-न चेति। नादर्भान्तरकल्पना श्रुतेः, यद्युक्तो दोषः स्यात्; स तु नास्तीत्यर्थः ।

44 कुत इत्याह-यथेति। यथा दाहकोऽप्यमिर्न सर्व दर्हात, यथा च दर्पणादिर्यदुपनीयते तच्छायामापद्य तदेव दर्शयति, उपनायकाभावे शुद्ध- मबतिष्ठते; तथा आत्मापीन्द्रियाद्युपनीतं बुध्यते, न सर्वम्; मुक्तश्रोपनायका- मावान् बाहं बुध्यत इति। अदाश्चमिति; अयोग्यमित्यर्थः। भोगायतनशरीरस्थ इति ; अन्यत्र सतोऽपि भोगनिवृच्यर्थ विशेषणम ; मुक्तौ च भोगाभावे उपनायकाभावो हेतुरिति मन्तव्यम्। ननु वहयादेरसर्वगतस्यासंनिहितदा- आधुपनयनापेक्षा युक्ता, न तु सर्वेगतस्यात्मनो नित्यसंनिहितसर्वविषयस्थ; अतः सर्वदर्शित्वं मुक्तस्य च बाह्यविषयोपलब्धिः स्यादिति चोदयति- स्यादिति । सिद्धान्ती तु तवाप्येष दोषोऽसि्ति; अतो यस्ते परिहारः स नोऽपि मवष्यतीत्यभिप्रायेण परस्यापि तद्दोषमासञ्जयति-उच्यत इति । आत्ममनःसंयोगेनात्मना च ज्ञानमुपजन्यते ; स चात्ममनःसंयोगः सर्व- मनोभिः सर्वात्मनां सर्वगतत्वेनाविशिष्ट इति सर्वोपलम्भप्रसङ्ग इत्यर्थः। ननु सर्वात्मनां सर्वमनोभिः संयोगाविशेषेऽपि यो विषयो यस्य विषयत्वे वर्तते स एव तमेवावबुध्यत इति नाव्यवस्था स्यादित्याशङ्गयाह- मन इति। न हि विषयाणामात्मनः प्रति सवतो विषयत्वम्, अपि तु मनःसंयोगमुखेन; अतः सर्वसंयुक्तैः सर्वमनोभिः संयोगाविशेषात् सर्वे विषया विषयत्वेऽस्य वर्तन्त इत्यर्थः । अथ सर्वमनोभिः संयोगाविशेषेऽपि सवकर्मनिमित्तत्वादुपभोगस्य सवकर्मोपनीतमेव भोग्यमुपलभत इति व्यवस्थो- च्यते, ततोऽस्माकमपि ज्ञानरूपोडप्यात्मां कर्मपाशवशीकृतोऽसतन्त्रस्तदुप- नीतमेवार्थ बुध्यते, न सर्वमिति व्यवस्था सेत्स्यतीत्याह-अथेति। ननु जन्यज्ञानवादिन: कर्मवशात् कचिज्ज्ञानं जन्यते कचिन्नेति युक्ता व्यवस्था ; नित्यज्ञानस्वभावात्मवादिनस्तु कथं कर्मनिमिचा व्यवस्थेति वाच्यम; न हि तस्य कर्मभिर्नियतार्थविषयं ज्ञानं जन्यते, नित्यत्वात् ; तज्जन्मनि च तत्खमावात्मजन्मप्रसङ्गात् । न च विषयान्तरं प्रतिभास्यते, अनित्यत्वा- दात्मनाशापत्तेश्र । तदा च सर्वानुपलब्धि: प्रसज्यते, न तु व्यवस्था; न वेकस्य विषयमेदेन नाशानाशी संभवतः । अत एव न तिरोधीयतेऽपि। न चार्य एव कश्िदात्मनः सर्वगतादपसार्यते, पठादिभिरिवाब्रियते वा कर्ममि: यतोऽव्यवस्था स्याद् । अप च कर्मनिमित्ता चेद्चवस्था, ततो

ब्रह्मकाण्ड: 45

मुक्तय क्षीणाशेषकर्मणः सर्वदर्शित्वं दुर्निवारम्। उच्यने-ज्ञानमात्मा, न ज्ञाता; ज्ञातृता च तस्य कर्तृशक्त्यहंकारोपरागनिबन्धना; अहंकारश्ष भोगायतनस्थस्तत्रैव ज्ञातृतामवभासयति; तेन विभोरप्यात्मनो ज्ञातृत्वं प्रादेशिकमेव, न सार्वत्रिकम् ; अतो मोगायतनस्थ एवात्मा ज्ञाता, नान्यत्र सन्नपि; ततश्ष यदेव भोगसाधनै. कर्मभिर्भोगायतनं प्रत्युपनीतं तदेव ज्ञातुः संनिहितमिति तदेव वेत्ति, नेतरदिति व्यवस्थासिद्धिः। ननु ज्ञान- रूपम्यात्मनो विभुत्वात् सर्वज्ञेयसंबन्धोऽस्ति। बाढम्। किमिति ताह 'सर्वमिदं जाने' इति न परामृशतिः अज्ञातृत्वात, ज्ञातुर्ह्ययं परामशों 'जाने' दति; ज्ञातृत्वं च भोगायतनस्थम्, न सार्वतिकमित्युक्तम्। अत एव मुक्तस्यापि न बाह्यविषयज्ञातृता; सा हि शरीरस्थेत्युक्तम्। अतो ना- शरीरस्य भवितुमर्हति । ततश्च मुक्तौ ज्ञानमात्रतयावतिष्ठते, न ज्ञातृतया; अतस्तेन संबद्धमपि जगत्तच्वं न ज्ञेयतया संबद्धम्; कर्तुर्हि कर्मणा संबन्धः । ननु न ज्ञानमपि ज्ञेयं विनास्ति; सकर्मको हि ज्ञानार्थ इत्युक्तम्; अतः कथं ज्ञेयं विना मुक्तज्ञानमवतिष्ठते-इतति चन्, न; आदित्य प्रकाश- वदुपपत्तेः; यथा स्वल्वादित्यप्रकाशः प्रकाश्यानपेक्षसिद्धिः, एवं ज्ञानमपि ज्ञेयानपेक्षसिद्धिः । ननु सकर्मको जानात्यर्गः। सत्यम् ; बुद्धिवृत्तं तु तत; तद्धि सकर्मिका क्रिया, सा कर्मापक्षति युक्तम; नित्यं च ज्ञानम्, न क्रिया; क्षणिका हि सा । कथ ताह तस्याध्यस्तंज्ञातृभावस्यापि ज्ञेयेन संबन्ध:१ न; क्रियागर्भो हि सः। सा च बुद्धेरित्युक्तम् । न चान्य- क्रियागर्भोऽन्ययोः कर्मकर्तृभावो भवति। सत्यम्, अन्यत्वावगतौ; अवि- वेके तु तयोरन्यक्रियाया अपि तत्कर्मण्यस्य कर्तृता स्यादेव; यथा देह गतया गत्या तद्विविक्तस्यास्मदर्थम्यात्मनो 'आममहं गच्छामि' इति। तत्कि- मिदानीं द्वे ज्ञाने? चिदव खप्रकाशा ज्ञानम्; तदविवेकात्तु लोको बुद्धि- वृत्तौ ज्ञानपदं प्रयुड़क्ते। ननु लोकप्रयोगगम्यः शब्दार्थः; अतस्तत्र प्रयोगात्तदेव ज्ञानपदार्थ: स्यात् ; न तु चित्सप्रकाशा। न, स्वयंप्रकाश- ज्ञानाध्यासेनैव बुद्धिवृत्तौ प्रयोगात्; यदध्यासेन यः शब्दो यत्र प्रयुज्यते स एव तस्य मुख्योऽर्थः, शुक्ताविव रजतशब्दस्य रजतम्। कथं पुन- रवगम्यते-अध्यस्तसप्रकाशज्ञाने बुद्धिवृत्ती लोके ज्ञानपदप्रयोग इतिः

46

'घटमहं जाने' इति ज्ञानावभासात्। न च तदवभासोऽन्यतोऽवकल्पत इत्युक्तम्। न च बुद्धिवत्तमेव सवतोऽवभाति, जडत्ात् । न च बुद्धि- वृत्तस्य सतो जडस्य घटादिवदर्थप्रकाशन्वम्। इन्द्रियं तु प्रकाशकम्, न प्रकाश इति विशेषः । अस्ति च नित्यज्ञाने ज्ञानशब्दो वेदे; यथा- "सत्यं ज्ञानमनन्तम्" इति। न हि बुद्धिवत्तस्य क्षणिकस्यानन्त्यमवकलपते; योग्यनालक्षणो वा दशो दृश्येन संबन्धो नान्यः; "असङ्गो ह्वयं पुरुषः" इति श्रुतेः। दर्शनयोग्यता चार्थस्य बुद्धपारूढस्यैवेति नान्यत्रोपलब्धिप्रसङ्ग:। तस्मात् खवप्रकाशमेव ज्ञानं मुख्यम् ; नान्यत् । बुद्धिवत्तं तु ्रन्तममुख्य- मिति सिद्धम् । तदेतत् समतेऽप्युपयुज्यन इति सांख्यमतप्रस्तावेनोक्तमि- त्युपरम्यते।

एवं परमतेन व्यवस्थामुक्त्वा अधुना समतेनाह-अपि चेति। मेद- दर्शनमविद्या; तस्याम् 'अतत्मैवेदं सर्वम्' इत्यभेददर्शनेन विद्यया निवर्ति- तायामात्ममात्रावशेषे जगति दृश्यमेव नास्ति, कुतो मुक्त्तस्य सर्वदर्शित्व मित्यर्थः । बद्धस्य तु "एषोऽणुरात्मा चेतसा वेदितव्यः" इत्यादिश्रते- रणुबुद्द्वच्छिन्नत्वेना णुत्वा न्नियत र्ो ंप प न िद्योपनित र् मा र र ्च र्व पक्षोक्तसर्वदर्शित्वदोषो दूरत एवेति भावः। अ्रैव दष्टान्तद्वयमाह-दग्धु- रिवेति। तमेवार्थ श्वतिद्वयेन द्ृढयति- तदुक्तमिति। द्रग्धुरात्मनो ढग्रप- ताया इति व्यधिकरणे षष्ठचौ। एवं सवपक्षमुपपाध परपक्षे दोषमाह- विज्ञान इति। कुत इत्याह-न हीति; बुद्धचादिगुणरहितस्य नित्यम- नवबुध्यमानस्व न सत्चमसत्वाद्विशिष्यत इत्यर्थः। न चात्माभाव एव पुरुषार्थ:, पुरुषैरनर्थ्यमानत्वादित्याह-कश्षेति॥

मतान्तरमाशङ्क्य दूषयति-स्यादिति। उद्दहन्त इत्यत्न सोच्छेदाय यतमाना दृश्यन्त इनि पूर्वेणान्वयः। संसारिणस्तु नैवंविधाः, येन खोच्छे दाय यतेरन्नित्याह न त्विति। अनेवंविधत्वद्योतनार्थ विविधेत्यादिविशे षणम् । ततः किमित्याह-तत्रति। सपक्षे तु मोक्षस्यानिष्टनिवृत्तीष्ट- माप्तिभ्याैकान्तिकं पुरुषार्थत्वमाह-यस्य त्विति ।

नक्षकाण्ड: 47

इदानी क्रमागतमक्षरपदं व्याचष्टे-अक्षरमिति । शब्दात्मतामिति । यदागमैकसमधिगम्यं येनाकारादिवर्णविशेषास्विलश्दार्थविशेषानुस्यूतमोंका- रस्य शब्दतन्मात्ररूपं तदात्मतामागमैकगग्यामात्मन आहेत्यर्थः। नन्वक्षर- शब्दोSकारादिवर्णोपेतं विशेषरूपमोंकारमाह; तत्कथमपेतवर्णविमागमखिल शब्दार्थानुस्यूतत्वेन सामान्यरूपमोंकारमाहेत्यत आह-विशेषेणेति। अक्षर- शब्दवाच्येनाकारादिविशेषरूपेण श्रात्रेण सर्वात्मत्वे श्रुतिविरोधात् अती- न्द्रियमोंकारस्य पूर्वोक्तं सामान्यरूपं लक्ष्यत इत्यर्थः । यद्वा-अक्षरशब्दो वर्णात्मकं शब्दविशेषमाह; तत्कथमपेतविशेषशब्दमात्ररूपतोच्यत इत्याश- ङ्याह - विशेषणति। व्याख्यान्तरमाह-अपरिणामित्वं वेति ; अक्षरमि- त्याहेत्यनुवर्तते। कथमक्षरशब्देन तदुच्यत इत्याह-पीरणाम इति। परि- णामे पूर्वधर्मनिवृत्तिरूपस्य क्षरणस्य भावात्, नारिति क्षरणं च्यवनमस्य पूर्वधर्मादिति क्षरणव्युदासेनापरिणाम्युच्यत इत्यर्थः । तत्र ब्रह्मणः शब्दा त्मत्वे प्रत्यक्षादेरभावं वक्ष्यमाणश्षुतीनां प्रतीकोपासनापरतवं च मन्वान: पच्छति- कथमिति । सिद्धान्ती तु नेमाः प्रतीकोपासनपराः श्रुतयः, अपि तु ब्रह्मस्वरूपपरा इति मन्वानः श्रतिमेव प्रमाणत्वेनोदाहरति-परं चापर- मिति। नन्वोंकाराभिघेयं ब्रक्ष; तदुक्तम-"तस्य वाचकः प्रणवः" इति। तेन सदमिघयस्य ब्रह्मणः परापररूपतात्रोच्यते, नोंकारस्येत्याशङ्याह- न चेति। ननु "वर्णात् कारः" इति विवक्षितकसंरुयत्वात् कर्थ दर्ण समुदायात् 'ओम्' इति नाम्नः कारप्रत्यय इत्यत आह-अवर्णादिति ; एकवर्णादन्यस्माद पीत्यर्थः ; तस्मात् 'वर्णात' इत्येकत्वमविवक्षित,मति भावः। अत्र चोदयति-नन्विति । प्रतीकमालम्बनं विषय उपासनावुद्धेः; ओंकारविषये ब्रझ्मबुद्धि: कार्येत्यर्थः । अत्र दृष्टान्तमाह-यथेति। देवताया अव्यक्त्त त्वेन साक्षात् पूजाया असंभवात् तल्लाञ्छने तस्या देवताया लाञ्छनानि चिह्ानि शङ्कचकादीनि यस्मिन् दारुणि शिलायां वा तत्र देवतावुद्धच्ा पूजाविधानम्, तथा सा पूजिता प्रसीदतीति कृत्वा यथा तथेत्यर्थः । यह्ा ओमिति वर्णभेदेन नाम्ना ब्रझ्मैव ध्येयम; तथा तत्प्रसदितीताह- अनेन चेति। एवं मतद्वयमुपन्यस्य दूषयति- उच्यत इति। यत्र

48 ब्रक्मसिद्धिव्याख्या

ध्यानाङ्गतोंकारस्य अयते, तत्र भवतु प्रतीकाधुपासनोपदेशः; यत्र तु 'युञ्जीत' इत्यादरश्रवणादश्वतकपनांप्रमाणाभावाच्च ब्रह्मणः सर्वस्य चोका- रात्मत्वे वाक्यं पर्यवस्यति तत्र न प्रतीकाद्युपदेश इत्यर्थः । तदुदाहरति- यथेति। " तद्यथा शङ्कनैकेन सर्वाणि पर्णानि संतृण्णानि, एवमोकारेण सर्वा वाक् सतृण्णा"; "ओंकार एवेद सर्वम्" इति सोपक्मोपसंहारं वाक्यं पठितम ; यथा शक्डना पत्रमध्यवर्तिना वंशकेनैकेन सर्वतः प्रसृताभि: सिराभि: प्रत्येकं सर्वपत्राणि संतृण्णानि व्याप्तानि तथेत्यर्थः । ननु यद्य- प्योंकारेण सर्वा वाचोऽनुगताः, तथापि कथं तासां तदात्मत्वम्, तादात्म्ये डपि च तासामर्थभागस्यात।दात्म्यात् कथमोंकारस्य सर्वात्मत्वम्-इत्याशक्य द्वयं संपादयति-अत्र हीति; सर्ववाचोऽनुगमेनोंकारस्य सर्ववाचां तदूपा त्यागादव्यभिचारित्वम्; अव्यमिचारि वस्तुनस्तच्वम्, न व्यभिचारि शुक्त्तेरिव रूप्यम् : अन्योन्यव्यभिचारिणश्र वाचां विशेषाः, न त्वोंकार इत्योंकारो वाचस्तत्वं सत्यरूपम, न तद्विशेषा इति "सर्वा वाचः संतृण्णाः" इत्य- न्तेन दर्शितत्वात् सर्वार्थानां च सविकल्पकज्ञानैर्वागनुविद्धानामुपलब्धे: पूर्वव- द्वाग्रूपत्वं सत्यम; ततश्वार्थानां वाक तत्वम्, वाचश्रोकार इत्यभिनत्य "ओंकार एवेदं सर्वन" इत्युपसंहरति। सर्वे च ब्रह्म; अत ओंकारो बक्षेति भावः ।

एवमोंकारसर्वात्मत्वमविवेकवाक्यगम्यमुक्त्वा इदानी सविवेकेऽि तद्रम्यत इत्याह-यत्रापीति । एतेन पूर्वोक्तसर्वात्मत्वनोंकारेणेत्यर्थः नन्वर्थवादत्वात् स्तुत्यर्थो.यमुपचार इत्याशङ्कचाह-न चेति। कुत इत्याह - मुख्यार्थत्व इति। अर्थवादा अपि गुणाभिधानलक्षणत्वात् स्तुतः कंचिदर्थमिवदन्तः स्तुवन्ति, एवमेव स्तृत्यवगमात् ; तस्य च स्तुने रवेरिव "नक् ददशे" इतिवत् प्रमाणान्तरविरोधो निमित्तम ; स चेन्नास्ति ततः प्रतीयमानस्यार्थस्याबाधितस्यापेक्षितस्य मुखयस्य च त्यागेन नाश्वुतगौणार्थकल्पना युक्तेति भग्वः। ननु सर्वस्य चेदोंकारात्म- त्वम, ततः प्रत्यक्षादिना गृद्येत ; न चवम ; अतः प्रत्यक्षाद्नुप- लब्धिविरुद्धत्वात् कथमविरोध इत्याशङ्चाह-सर्वस्य हीति। न हि

बह्मकाण्ड: 49

वर्णात्मना श्रौत्रेण सर्वस्योंकारात्मत्वम्, किं तु प्रत्यक्षाद्नवसेयेनागमगम्ये नात्मनां; अतो न प्रत्यक्षाद्यनुपलब्धिविरोध इत्यर्थः । ननु शास्त्रेकगम्येऽपि प्रत्यक्षाद्यनुपलब्धिविरोधोऽस्त्येव, कथमविरोध इत्याशक्याह-न हीति । प्रमाणान्तरेण प्रत्यक्षादिना, अनवगमः अनुपलब्धिः, प्रमाणान्तरस्य शास्त्रस्य, विषयं सर्वस्य ओंकारात्मत्वं धर्मादिकमिव नापहरति न बाधते। न हि शास्त्रगम्यं धर्मादि प्रत्यक्षाध्यनुपलब्धितोSसत् मवतीत्यर्थः । इतश्षार्थवादो- क्तमपि सर्वात्मत्वमोंकारंस्य विवक्षितमित्याह-तस्मादिति। "तस्माद्विद्वाने- तेन परं पुरुषम्" इति ज्ञानिनोऽधिकारः श्रुतः; ज्ञानी च प्रत्यासत्ते- रोंकारसर्वात्मत्वज्ञानी ; तन्वास्य नान्यतः प्रमाणात्, अनुपलब्घेः; अतः प्रत्यासत्तेरर्थवादाब्जातं ग्राह्यम्; तस्मादनन्तरमेवार्थवादवाक्यमोंकारसर्वात्मत्वे पर्यवसितितम्; न तदतिक्मेण गौणपर्यवसानम्; तत पुनर्ध्यानविध्येकवाक्यतां नयति : ततोरऽर्थवादाज्जातोंकारसर्वात्मत्वज्ञानस्य पुंसो ध्यानोपदेशोऽयमिति सिद्धमोंकारस्य सर्वात्मत्वमिति भावः। पक्षान्तरमाह-अथवेति । विश्वा इति "सेश्छन्दास बहुलम्" इति सेर्लोपः; सर्वाणीत्यर्थः । तत्र "विश्वा सुवनानि जज्ञे" इति भोग्यवर्गस्य वागुपादानत्वेन वागात्मतवमुक्तम्; उत्तरत्र तु वागभेदात् भोक्तृवर्गस्येति विवेकः । वागभेदश्व वाचः सर्वात्मत्वेन ब्रह्मत्वात्; ब्रक्मणश्च जीवानामभेदो द्रष्टव्यः । तथा वाचैव सवयमात्मनः सर्वात्मत्वमुक्तमिति सदृष्टान्तमाह-तथेति ; वसुरुद्रादिमिः सह चरामि, तेष्वनुगतास्मीत्यर्थः । पूर्वमोंकारस्य सर्वात्मत्वमुक्तम्; अधुना तु वाक्शब्द- वाच्यस्य शब्दतच्वस्य सर्वनामरूपविकल्पविशेषारपदस्य सर्वात्मत्वमुक्तमिति मेदः । तदुक्तम्-"अनादिनिधनं ब्रह्म शब्दतच्वं यदव्ययम् ।" इति ।

एवमागमबलेन वाचः सर्वात्मत्वमुक्त्वा संप्रत्यनुमानबलेनाह-अपि चेति। प्रकृतिरूपान्विता विकारा इति व्याप्तिकथनम्; वाग्रपान्वितमिति च पक्षधर्मोपनयः; अत इति निगमनम् । तदयं प्रयोगार्थ :- जगद्धर्भि, वाचः परिणामो विवर्तों वेति साध्यो धर्मः; तदजातिगुणमूतेन वाग्रूपेणान्वितत्वात; यधदजातिगुणभूतयद्रूपान्वितं तत्तत्परिणामस्तद्विवर्ता वा; यथा-घठादयो भृदूपान्विता मृद: परिणामा, यथा वा बिम्बरूपान्वितं प्रतिबिम्बं बिम्ब-

50 ब्रह्मसिद्धिव्याख्या

विवर्त इति। व्यक्तयस्तु तज्जातिभूतेन गोत्वादिनान्विता इति न ताभिर्व्यभिचार :; तथा गुणेष्वपि द्रष्टव्यम् । शब्दोऽर्थावगमेऽभयुपायमात्रम्; अतोऽर्ये शब्दरू- पानुगतत्वमसिद्धा हेतुरित्यभिप्रायेण परः पृच्छति-कथमिति। तदनुगमः वाग्रू- पान्वितत्वमित्यर्थः। अत्रोत्तरमाह-तदिति। वाग्रपानुरागेण यद्विज्ञानं तद्दद्यत्वा- दर्थानाम् ; शब्दानुरक्तार्थज्ञानाच्छन्दरूपत्वमर्थानाम्, यथा मृदनुरक्तघटादि- ज्ञानान्मृदूपत्वं घठादेरित्यर्थः । पराभिप्रायं परिहरति-तथा हीति। यदि चक्षु- र्वदुपायमात्रं शब्द: स्यात्, ततश्रक्षुषीवाप्रतिभाति शब्देऽर्थसंवेदनं स्यात् ; न च शब्दानुल्लरवे घटादर्थोल्लेखोऽस्तीत्यर्थः । ननु धूमवत्तर्हि ज्ञातस्यो- पायत्वं भविष्यतीत्याशङ्कय तद्वैषम्यमाह-नापीति। धूमवदुपायत्वे शब्दस्य यथा 'धूमादगिः' इति व्यधिकरणतया प्रतीतिः, न तु 'धूमोऽभिः' इति, तथा शब्देऽपि स्यात्; न च सास्ति, 'घटोऽयम्' इति शब्दाभेदेनार्थ- प्रतीतेरित्यर्थः । युक्त्यन्तरमाह-इतश्रेति । न हि शब्दयोः खवतः सामा- नाधिकरण्येन विशेषणविशेष्यभावः; किं तु अर्थगतोऽसौ शब्दयोः 'नील- मुत्पलम् इति दृश्यते; स च शब्दस्यार्थामेदे घटते, नोपायत्वे; अन्यथा काकवत्त्वोर्थ्वत्वयोरिव स्वतो भिन्नं स्थाणुं गमयतोर्न स्यात्; किं तु 'ऊर्थ्वत्वे सति काकवच्वात् स्थाणुः' इतिवद्वयधिकरणाभ्यां नीलोत्पलशब्दाभ्यामर्था- न्तरभूतस्यार्थस्य प्रतीतिः स्यादित्यर्थः । किं च अन्यत्र धूमादावुपायमात्रे न केवलं प्रमाणन्तरोपाये, धूमोपायेऽपि यावदग्रौ धूमरूपेण निश्चयो न भवति; इह तु प्रमाणान्तरोपायेऽपि शब्दरूपेण निश्षयो भवति; तस्मा- दितोऽपि न धूमादिवदुपायत्वेनार्थे शब्दरूपप्रत्ययः, किं तु शब्दरूपत्वा- दर्थस्येत्याह-अपि चेति। ननु तर्हि शब्दोपाय एवार्थप्रत्ययः, न प्रमा गान्तरोपायः; तत्र तदानन्तर्यात् तहुद्धिरथें आ्रान्ता कि न स्यादित्याश- इ्याह-तद्दर्शनादिति। प्रमाणान्तरोपायेथें शब्दरूपत्वदर्शनात् शाब्देऽपि तथा शब्दरूप एवार्थ इति प्रतीतौ नोपायभूतशब्दानन्तर्यात् शब्दात्मकार्थ- भ्रान्तिरित्यर्थः । नन्वस्तु सविकल्पकज्ञाने शब्दानुरक्तार्थज्ञानादर्थस्य शब्दात्मत्वम, बालादिज्ञाने तु निर्विकल्पके कथामित्यत भाह-बालानामिति। बालप्रवृत्तिर्धरिणी, शब्दानुविद्धेति साध्यो धर्म:, निश्रयपूर्वत्वात् अस्मदादि-

मझ्मकाण्ड: 51

प्रवृत्तिवत्। बालादािां निश्चयो धर्मी शब्दानुविद्धः, अस्मदादिसविकल्पक- निश्चयवत्। तेषां चेह जन्मनि शब्दव्युत्पत्तिविरहेऽपि पूर्वजन्मव्युत्पन्न- शब्दसंस्कारभाजां संभवति हृदयस्थशब्दानुवेध :; अनुच्चारणं तु. करणपाटवा- भावादिति परानुपलम्भोऽपि न दोष इति भावः। ततः किमित्याह- तथा चति। तच्छब्दाभ्यां वाचः परामर्शः। यद्यपि विपरिणामोSपि पूर्वमुक्त:, तथापि विवर्त एवास्य खवमतमिति स एवोपसंहतः । इतश्र शब्दविवर्तों जगदित्याह-अि चेति। व्यावहारिका हति ; व्यवहाराय प्रभवन्ति, व्यवहारमात्रसिद्धा इत्यर्थः। तेषामेव तर्हि शब्दविवर्तत्वमस्तु, नेतरेषामित्यत् आह-तदिति । अन्येऽपि शब्दार्थाः शब्दविवर्ताः, शब्दार्थत्वात विध्यादिवदिति प्रयोगः । तानुदाहरति-यथेति। वाक्यार्थः संसर्ग:, समूहो वनादिः, असन्तश्ष प्रतिद्धा एव । तत्र विधिनिषेघयोस्ताव- च्छ्दविवर्तात्मत्वमाह-तत्रेति। 'प्रवृत्तिनिवृत्ती' इतिपदेन प्रवर्तकनिवर्तकौ लक्षयति ; ते एव पुरुषव्यापाररूपेण कार्यतयावगते विधिनिषेधाविति भावः। ननु कार्ये प्रवृत्तिनिवृत्ती विधिनिषेधी, न कालरूपावच्छिन्ने; अतो.न त्रिधा प्रयोगस्याविशेष इत्यभिप्रायेणाशङ्यति-कार्ये इति । तदूषयति- नेति। कालत्रयातिरेकेण कार्यत्वं नाम चतुर्थ गत्यन्तरं न निरूप्यत इत्यर्य :; कार्यत्वमपि मूतं भत्रिष्यद्वर्तमानं वा स्यादिति भावः। उपसहरति तस्मादिति। अवस्तुक मिति; अविद्यमानबाह्यविधिनिषेधवस्तुकमित्यर्थः ततः किमित्याह-न चेति। तथापि किभित्याह-न चेति। प्रकृतमुपसंहरति- तस्मादिति। यदापि प्रवृत्तिनिवृत्ती विधिनिषेघाविति व्याख्यानम्, तदापि कार्यत्वधर्मोंपेते प्रवत्तिनिवृत्ती विधिनिषेधौ, न स्वरूपेण; तेन कार्यत्वमेव प्रयोजकमिति मन्वानः प्रवृत्तिनिवृत्यनुगुणमिति कार्यत्वमेव मेदेनाहेत्य- विरोष: । तथा 'नीलमुत्पलम्' इति वाक्यार्थोऽपि संसर्गः तद्विशिष्टो वा. स्यात्; तत्र न तावत्संसर्ग:, संसर्गिव्यतिरिक्तस्य तस्याभावात्। कथम्? तद्वचतिरेंके तस्य घटपटयोरिव संसर्गा्तरापत्तरेनवस्थानात; व्यतिरेका- व्यतिरेको तु न संभवत इति वक्ष्यामः। अत्यतिरेके तु पदार्था एव, न संसर्ग :; अत एव न संसर्गी असंसर्गिरूपात्पदार्थात् भिन्नोऽस्ति, यो वाक्यार्थः स्मस्त्। तस्मात् प्रतिभामात्रमिदम्। न च सा निरालम्बना संभवति; न व शब्दोपरागरहितः

52 ब्रह्मसिद्धिव्याख्या

• सविकल्पकः प्रत्ययोऽस्ति ; तस्माद्वाक्तच्वमेव तथा तथा चकास्तीत्याह-एव- मिति। तथा वनादावप्यसति वस्तुनि वस्तुबुद्धिर्भवन्ती वाक्तच्वमेवालम्बत इत्यति दिशति-एवमिति। इदानी गानशास्त्रानभिज्ञस्य षड्जादिषु गपादिषु च निर्विकल्पकं शब्दानुवेधशून्यं ये ज्ञानमिच्छन्ति, तान् प्रति-यद्याप षड्- जािषु षड्जादिशब्दाभावेऽपि 'गानमिदम्' इत्यादिसामान्यशब्दानु- रोधोऽस्ति; यद्यपि च निर्विकल्पकेऽपि सूक्ष्मा वाग्ति इत्युत्तरमस्ति ; तथापि तन्मतमेवोपर्जाव्य-सर्वज्ञानेषु प्रकारान्तरेण शब्दानुवेधमुपपादयति -- अपि चेति। अतादृक्त्वमेवाह-अविविक्ता हीति। तथा चोक्तम्

"गानमावं विजानन्ति तत्रानिकृतास्तु ये। विवेकं प्रतिपद्यनते येषां तत्संस्कृता मतिः ।"

इति । शब्दानुविद्धा प्रतिपत्तिर्विवेकवतीत्येतल्ोकव्यवहारेण द्रढयति- तथा चेति। ततः किमित्यत आह-एवं चेति। शब्दसंस्पर्शे सति विवेकवतोऽर्थत्राधस्य व्यवहारोपयुक्तविवेकवत्तयोत्कर्षदर्शनात्, तत्प्रति संहारे शब्दाभावे संचेतितानामप्यसंचतितकल्पत्वात्; कुतः? पथि गच्छतः पुंसः पञ्ां स्पृश्यमानानामपि गुच्छतृणादीनामपकर्षात; अतोऽ- न्वयव्यतिरेकाभ्यां वाग्रपाधीनमेव चितेश्चितित्वमिति बलादापद्यत इत्यर्थः । अर्थप्रकाशात्मकत्वं हि चितेश्चितित्वम, न वस्तुमात्रत्वम् ; तच्च शब्दसंस्पर्शे सत्युत्कृष्यते, तदभावे चापकृप्यते; तस्माद्वाग्रपाधीनं चितेश्रितित्वं नाम रूपम्। मतान्तरमाह -- वाक्शक्तिरिति ; वाचोरऽर्थप्रकाशशक्तिर्वाक्शाक्तेः। वाक्श क्तिश्रेच्चिति, कथ तईि वागुपसंहारेऽर्थश्रेत्यत इत्यत आह-तत्प्रतीति। तत्रापि चितिश्चेदरिति, अस्ति सूक्षमा वाक्, चितेर्वाक्शक्तित्वात् । ततः किमित्यत आह-सवथेति ; सर्वथा वाग्रपाधीनत्वे वाक्शक्तित्वे चत्यर्थः ! हेतौ 'इति'शब्द: 1 'मृदः' इति विकारे, 'चन्द्रमस.' इति विवर्ते दृष्टान्तः । अतक्ष वागात्मकं सर्वम् वाक्च "यथा शबुना" इति श्रुते- रोंकारात्मिका; तेनोकारः सर्वः; सर्वं च ब्रह्म; अत ओंकारो ब्रक्मेति सिद्धम् ।

बह्मकाण्ड: 53

इदानीमक्षरपदस्यार्थान्तरं वकुं तद्यावर्त्य परमतं वक्तुमुपक्रमते-अन्य इति। 'मृदादिद्ृष्टान्तदर्शनात्' इत्येकदेशन कृतस्रोऽनुमानप्रयोगः सूचितः ; सोऽयं प्रयोग :- ब्रह्म कार्यरूपेण परिणमते, प्रकृतित्वात् मृदादीव घटादि- रूपेणति; प्रकृतित्व च "यनो वा इमानि भूतानि" इत्यादिश्रुतिसिद्धम् श्रुतौ वा मृदादिद्ृष्टान्तदर्शनादित्यर्थः। एवं परमतमुपन्यस्य तन्निराकरणा- र्थत्वेनाक्षरपद योजयति-तदिति; तत् ब्रह्मणः परिणामित्वम्, अपाकीयते निरस्यत; अक्षरमित्यनेनेत्यर्थः । परस्तु पूर्वोक्तानुमानबलेन पृच्छतत-कुत इति । सिद्धान्ती तु श्रुतिविरुद्धमनुमानमप्रमाणं मन्यमानः श्रुतिमाह- स्रुव इति। अत्र परमतमाशक्यति-अथेति। परिणामित्वेऽप्यात्मनो नित्यता न व्याहन्यते मृद इव घठादौ, तच्वाविघातात् तत्सरूपत्वाविनाशाव; अतो नित्यता तिः परिणामित्वेऽप्युपपन्नत्वान्न परिणामित्वानुमानं बाघत इति भावः। एतदेवाभियुक्तवचनेन द्रढयति-यथोक्तमिति। यस्मिन् कार्यात्मना परिणतेऽपि तत्वं कार्येषु प्रयभिज्ञानात् कार्यरूपेण न व्यावर्त्यते तदपि नित्यम्; न केवलं कूठस्थमेवेत्यर्थः । एवमाशङ्कच् दूषयति- सत्यमिति । सत्यं परिणामिनि नित्यत्वमप्यस्ति, किं त्वात्मनि तन्न संभवति; स हि सर्वात्मना परिणमेत्, एकदेशेन वा; तत्र सर्वात्मना परिणतावात्म- स्वरूपस्य विनाशादनित्यत्वं स्यात्, एकदेशपरेणती च सावयवत्वाक्ि- त्यत्वस्य व्याधातः स्यात् ; यद्धि सावयवम्, तदवयवसंयोगजत्वात् कार्य दृष्टम् ; यञ्च कार्यम्, तदनित्यं दृष्टम; तथा चात्मनः सावयवत्वे अवयवानां मिथोऽवयविनक्ष मेदादेकत्वमद्दयत्वं व्याहन्येतेत्यर्थः। एवं परिणामपक्षेSनुपपत्तिमुक्त्वा विवर्तपक्षे उपपत्तिमाह-तदेतिति। तदेतत्ख- रूपेण विशुद्धत्वं प्रपश्चात्मना चाविरद्धत्वम्, तथा प्रपश्वनाशेऽपि खतो नित्यत्वम्, प्रपश्चमेदेऽप्येकत्वं चाकाशकल्पे विशुद्धत्वानवयवत्वादिभि- राकाशोपमे अविद्याकल्पितेन प्रपश्चेन कल्पितावच्छेदे ब्रह्मणि घटते; नान्यथेत्यर्थः । कथं घटते इत्याह-कल्पितेति । यथा कल्पितावच्छे- दमप्याकाशं वस्तुवृत्तेनानवच्छिन्नरत्येव, अवच्छेदनाशानि्य क्पना तत्त्वतो नित्यम, अवच्छेदमेदात्कल्पितभेदमपि वस्तुवृत्तेनैकम, तदविशुद्ा

54

वाशुद्धमपि तच्वतः शुद्धम्; तथा ब्रह्मापि; न हि कल्पना वस्तु अन्य- थाभावं नयतीति भावः । अथोच्यते-यदि कल्पितावच्छेदं ब्रह्म, ततः कल्पितानामेवैकदेशानां परिणामोऽस्तु; तथा सति च नित्यत्वमेकत्वं च न व्याहनिप्यते ; परिणामस्तु सेत्स्यतीत्याशङ्गय दूषयति-अथेति। कल्पि- तस्य असम्यम्बुद्दाध्यवासेतस्य एकदेशस्य यः परिणामः, स कल्पनयैव असम्यश्वुध्दैव स्यात् ; न चासम्यग्बुद्धय्याध्यवसितस्य सत्यत्वम्; अतोऽ- परिणामित्वमेव ब्रक्मण इति सिद्धो नः पक्ष इति सूक्तम् 'अक्षरम्' इति। इदं चाक्षरपदस्य व्याख्यान्तरं न पूर्वत्रापरितोषेण, पूर्वत्र दूषणानभिधानात्; तस्मादावृच्या वृच्यन्तरेण वा विषयव्याप्त्यर्थमिति मन्तव्यम् । इदानीमसर्वपदं व्याख्यातुं तद्यावर्त्य सत्यप्रपश्चवादिमतं तावदुपन्यस्यति- के चििति। के चित् "सर्वगन्धः सर्वरसः सर्वकामः सर्वकर्मा" इत्यादिश्रुतेः सत्र्रपश्चात्मतां ब्रह्मणोभयुपगतवन्त इत्यर्थः । न केवलं श्रुतितः, अर्था- पत्तितोऽप्ययमर्थो लभ्यत इत्याह-एवमिति । सर्वात्मत्वे सति च विषया- णामुपभोगः प्रकाशो घठत इत्यर्थः । कथमित्याह-प्रकाशेति । सर्वात्मके ब्रक्षणि प्रकाशस्वभावस्य ब्रह्मात्मनः स्वभावभूता विषयाः प्रकाशात्मकत्वात् युक्तं प्रकाशेरन्नित्यर्थः । ब्रक्मणोऽन्यत्वे तु प्रकाशासंसृष्टस्य सतो जडस्य च विषयस्य प्रकाशो नावकल्पेत। तदेवं विषयप्रकाशोSसर्वात्मत्वे ब्रह्मणोS- नुपपद्यमानो ब्रक्मणः सर्वात्मत्वं गमयतीत्यभिप्रायेणाह्-अन्यत्व इति निष्परपश्चव्रह्मश्रुतयश्ष "अस्थूलम्" इत्याद्याः निष्प्रपश्चमिति सप्रपश्वं व्रश्मोपास्यम्-इत्येवंपराः, न तु प्रपश्चात्मत्वप्रत्याख्यानपरा इति भावः । अत्र सिद्धान्तमाह-तानिति । न सर्वात्मकं ब्रह्म, किं तु निप्केव- लमद्यमिति यावत् । परस्तु तेनैव श्रुत्यर्थापच्यवष्टम्भेन पृच्छति-कुत इति। उत्तरमाह-अस्थूलमिति। उपरागस्तादात्म्यम्। नेयमुपासनापरा श्रुतिः, उपास्तेरश्रुतत्वात्; अप्रकृतत्वादध्याहारप्रमाणाभावात् ; उपनिषदां तु सिद्धेऽर्ये प्रामाण्यात्; अतोऽस्थूलादिश्रुतेन सर्वात्मकं बझ्म। ननु सर्वगन्धादिश्रुतिरप्यस्ति; तस्यास्तहि का गतिः! उच्यते-सर्वगन्धादिवि- कर्पारपदत्वात् 'सर्वगन्धः' इत्यादुक्तमित्यविरोधः। विषयोपभोगोपपत्तिश

ब्रक्षकाण्ड: 55

विवर्तपक्षेऽप्युक्तेति न पुनरुक्ता। एवं प्रमाणाभावेन विपर्ययप्रमाणेन च प्रपच्चस्वभावत्वं ब्रह्मणः प्रतिषिध्य, इदानीं तदभ्युपगमे दोषमाह-सर्वेति। सर्वगन्धादिविशेषरवियोगादात्मन इत्यर्थः । कुत इत्याह-न हीति जनु सवभावादप किंचिद्वियोज्यत ; कथमिव? घठ इव पाकनेत्याशङ्कचाह -अथापीति । वियोगोऽपि भवन् कतिपयैरेव प्रपश्चैः स्यात्, न सर्वैस्त्रैलोक्यवर्तििः; प्रपश्चप्रबन्धस्य कृत्व्स्य प्रपश्नस्यानुच्छदात्; अतश्च नित्यसंसारिता स्यादित्यर्थः । ननु प्रलये सर्वोच्छेदो दृष्टः; नैवम्, आत्यन्तिकलयाभिप्रायत्वादस्य ; स हि मुक्त्युपयोगी; नेतरः, पुनः सृष्टेः । प्रपश्चप्रावल्यस्यानुच्छेदं प्रकत्यति-सर्वथेति। समावस्यावियोगे वियोगे , बुभुक्षादिप्रपश्चोऽस्यात्मन आत्मा स्वभावरत्वत्पक्षे; न च बुभुक्षादि- प्रबन्धस्य सर्वजन्तुगतस्य बुमुक्षादेरुच्छेद: केनचिदिष्यते, एकमुक्तौ सवेंमुक्ति- प्रसङ्गादित्यर्थः । बुभ्रक्षादेराध्यात्मिकस्य पुरुषविष्ावकस्य प्रत्यासन्नमति- शयितं बन्घहेतुत्वमिति विशेषतः परिग्रहः। तत्र सर्वात्मकेकात्मवादिनस्तव मोक्षो न स्यादित्याह-तत्रेति। एतेन कल्पितभेदस्य जीवस्यापि ब्रक्म प्राप्तस्य मुक्तिः प्रत्युक्ता। कस्य नाम निर्मोक्ष: स्यादित्यत आह-आत्मेति। आत्मभेदवादिनस्तु कस्यचिदात्मनो बुभुक्षादिप्रपश्चोच्छेदान्मुक्तसंसारस्य विभाग: स्यात; न त्वस्य सर्वात्मत्वमिष्टमित्यर्थः । प्रकृतमुपसंहरति- तस्मादिति। यदि न ब्रह्मस्वभावभृतः प्रपश्चः, कीदृशस्तहीत्यत आह- अविद्येति । अयमाशयः-तच्वतः प्रपश्चात्मत्वे ब्रह्मणः प्रपश्चस्य बहुदोष- दुष्टत्वाद तद्दोक्कल्पितत्वादमेध्यादीनां दुर्गन्धादिप्रपश्रेन नित्यदुःखत्वं दुर्निवारं स्यात; अकलुषमानन्दैकरसं च तच्छ्रयते, तध्ाहन्येत। विकार दोषास्ते न प्रकृति स्पृशन्तीति चेत्, तत्किममेध्यादिदुष्टे घटे मृदमदुष्टां मन्यसे? येनैवस। अथ भिन्नामिन्नत्वात् प्रपशस्य भेदाभेदेन न तद्दोषलेप इति चत्, न; मेदाभेदेन तदापत्तर्दुष्टमदुष्ट च ब्रह्म स्यात्; अत्यन्तविशुद्धं च तच्छूतम् । अविद्याकीडिते तु प्रपश्े नैष दोष :; न खल्वविद्याकीडितेन दोषेण तत्वमुपलिप्यते गगनमिव मलिनतादिना । तस्मादत्यन्तवशुद्धं नश्च्छता अविद्यापक्ष एवोपास्य इति।

56 ब्रह्मसिद्धि व्याख्या अत्रेदानीं शून्यवादी प्रत्यवतिष्ठत-यदीति। यदि परमार्थ तत् ब्रह्म "तत्सत्यम्" इति श्रुतेः, अविद्याक्ीडिते च प्रपश्चे तच्छून्यतैव सत्या; अतः सैवास्तु ब्रह्मेत्यर्थः । एतमर्थै श्रुत्या द्रदयति-तथा चेति। तत्र सिद्धान्तमाह -- तत्रेति। पूर्वोक्तासर्वत्वविरुद्धं सर्वत्वमपि भ्रमापनुत्तये विवृणोति एतदिति। ब्रक्म सर्वात्मकं न भवतात्युक्तम ; इदानीं तु सवं ब्रह्मात्मकम्, तेनात्मना सत्, न तु शून्यमित्यविरोध इत्यर्थः । तत्र हेतुमाह-नित्येति । सर्वशून्यत्वे निष्प्रपश्वलक्षणस्य मोक्षस्यायलसिद्धत्वान्मोक्षार्थयोरुपदेशप्रवृच्यो- रानर्थक्यं स्यादित्यर्थः । परमतमाशङ्ग्यति-नित्येति। यथा तव नित्य- मुक्तस्यात्मनोSविद्यानिबन्धनः संसारः, तथा मम शून्यताया भविष्यतीत्र्थः। उत्तरमाह-यदीति। कुत इत्याह-मुक्तावपीति। मुक्तावपि ग्रदणाभावस्य तुल्यत्वात् तद्वदव संसारेपि न किश्वित् प्रकाशेत, तस्यावस्तुत्वादिति भावः । अथ विपर्येयग्रहणमविद्या, ततस्तस्य सत्ताभ्युपगमान्न सर्वशून्य- तेत्याह-अथेति । श्रुतिविरोधश्र स्यादित्याह-तेनेति। 'न स्यात्' इत्यध्या हार्यम्। श्रुत्यैवायं पक्षः स्यं निषिद्ध इत्याह-कथमिति। श्रुतिविरोधश्र स्वावष्टम्भेनोक्त :; न तु बौद्धस्य श्रुतिप्रामाण्यं सिद्धम्। सर्वशून्यतायां प्रपश्वविभ्रमस्य निरधिष्ठानत्वेन निप्कारणता स्यात्; न चाकारणं कार्य भवतीत्यभिप्रायण श्रुत्यर्थमेवोपपादयति -- मावो हीति। रज्ज्वादिरिष्ठानं यथावत्स्वरूपेणानवभासमानमध्यस्ताविद्यमानसर्पा दिरूपं प्रकाशते ; शून्ये त्वधिष्ठानाभावात क कस्याध्यासोऽध्यारोपः १ तदभावे च कि प्रकाशताम् ! प्रकाशते च प्रपश्; अस्य निष्कारणतैव स्यादित्यथेंः ; न हि निरधिष्ठानो अ्रमा दृष्ट इति मावः ! इतश्र न शून्यत्वमित्याह-विज्ञानमिति । न हि शून्यस्य विज्ञानानन्दरूपता संभवति; तस्मान्न शून्यरूपं बक्ष; कितु सर्वस्याविद्याकल्पितस्यात्मा निजस्वरूपमित्यर्थः । इदानी क्रमागतमभयपदं व्याख्यातुं तद्यावत्यां भयाशङ्कामाह- के चिदिति। सुखस्य दुःखेनाविना भावान्नास्ति काप्यवस्था दुःखसंस्पर्शरहिता; अतो मुक्तावपि दुःखभयमस्तीति के चिन्मन्यन्ते। कथमविनाभाव इत्याह- केवलेति ; दुःखरहितस्येत्यर्थः । अकैवल्यमुपपादयति-न हीति। ननु

ब्रह्मकाण्ड: 57

सुखस्य दुःखाविनाभावो वाच्य :- 'न दि कश्चित सुर्येव' इति; 'दुःखयेव' इति तु प्रकृतानुपयोगि; न हि दुःखस्य सुखेनाविनाभावोऽत्र प्रकृतः । उच्यते -- सिद्धस्य साध्यत्वेनोपन्यासो दृष्टान्तार्थः। वाशब्दोऽयमिवार्थः; तदुक्तम्-"इववाशब्दावुपमानार्थो" इति। तेनाथमर्थः-यथा सुखं विना न कश्षित् दुःरयेवापलभ्यते, तथा दुःखेनापि बिना न कश्षित् सुखीति। इतश्र न दुःरहितावस्थास्तीत्याह-दुःखवत इति। अत्र दृष्टान्तमाह-तापवत इति । तेन मुक्तो सुखं दुःखसहचरितम्, सुखत्वात् अस्मदादिसुख़ वदिति। तत्र सिद्धान्तमाह -- तत्रेति। अभयं विदृणोति- सर्वेति । हेतुमाह -- असकृदिति । श्रुतिमाह- अभयमिति । अनुमानमेत- दागमविरुद्धमिति भावः । श्रृत्यथे युक्तया द्रृढयति-तथा हीति। भयमिति; दुःखभयमित्यर्थः। दुःखवत एव सुखं सुखत्वे वतिष्ठत इत्यप्यु- क्तमयुक्तमित्याह-न चेति। यदि दुःखाभावः सुखं स्यात्, ततः स्यादेवम्; भावान्तरे तु सुखे दुःखाभावेऽपि तत् स्यानवेत्यर्थः ।

अभयपदस्यार्थान्तरमाह-अपर इति। तत्र भयं तावद भयपदपर्युद- स्यमाह-इहेति। तदुयपादयितुमनेकविधसंसारप्रदर्शनमुखेन संसारप्रकारभेदं तावदाह-इहेति। इह संसारे विज्ञानात्मानो जीवा ब्रह्मणः सकाशाद्दि- मक्ता वा स्युः, अविभक्ता वा। यदा च विभक्तास्तदापि दयी गतिः- आत्मनः सकाशात् ब्रह्मणैव वा विभज्येरन्; किमर्थमित्यत आह- भोगार्थमित्यादि; यद्वा न भोगाद्यर्थम्, कि तु सभावात् ; स्वभावोऽयं ब्रक्मणो यज्जीवान् विभजती्येका गतिः। गत्यन्तरमाह-अविद्येति ; अवि- द्यानिबन्धनो वा बिम्बप्रतिबिम्बवद्विभागः । पक्षान्तरमाह-विज्ञानात्मान इति। तत्रापि गतिद्वयमाह-तेषामिति । देहादिकर्मणः 'अह करोमि' इत्यात्मन्यथ्यासः कर्माविद्या। तत्रानन्तरपक्षे तावदावृत्तिभयप्रसक्तिमाह- तत्रेति। द्रष्ठुरात्मनो दृश्यस्य च विषयाकारपरिणतायास्त्रिगुणात्मिकायाः प्रकृतेः या द्रष्टदृश्ययोग्यता तया दृश्यान् पश्यन् विज्ञानात्मा जीवो बध्यत इति यद्युच्यते, ततस्तयोर्नित्ययोग्यताया नित्यत्वेनानपायात् पुनरावतिभयमस्त्येवे-

58 ब्रह्मसिद्धिव्याख्या त्यर्थः । अथ प्रकृतिः पुरुषस्य मोगकार्याय विषयाकारेण परिणमते; त् तथा संसारावस्थायामेव कृतमिति मुक्तस्य पुनर्न करोति; अतो नास्ति पुनरावत्ति· भयमित्याशङ्ड्यति-अथेति । अत्र दोषमाह-सकृदिति। सकुच्छब्दादि- मुपनीय कृतकृत्या प्रकृतिर्न पुनरात्मनस्तदुपनयेत्; अतः संसारिणोऽपपि सकृच्छन्दादयुपलम्भः स्यादित्यर्थः । अथानन्तविकारा प्रकृतिः सर्वविकार- रूपेणात्मनोपलब्धा सती पुनः शब्दादिविषयाकारेण न परिणमते; सकृ- च्छन्दाद्युपलब्धौ विकृतशब्दादिरूपान्तरोपलब्धये पुनः शब्दाद्याकारेण परिणमत एव; अतश्र पुनः शब्दाद्युपलब्धिर्घठत इत्युच्यते; ततोऽनन्त विकारत्वादेव प्रकृतिपुरुषविवेकवता मुक्तेन सर्वात्मनोपभुक्तेति तं प्रति पुनर्विषयाकारेण परिणमेत्; अतस्तस्यापि पुनर्विषयोपभोगलक्षणसंसारमथं स्यादेव; तदेतदाह-अथेति अथ पूर्वोंक्ता या अविद्या तत्पूर्वतया आत्मन्यध्यस्तं कर्मबन्धहेतुरित्युच्यते, ततः संसारस्यानादितेन कर्मणामान- न्त्यात् बहुतरकर्मक्षयेऽपि कर्मशेषाणां मुक्तस्यापि संभवात् पुनरावृत्तिभयम- स्त्येव। अनन्तरफलदानि कर्माणि फलमनन्तरं दत्वा निवृत्तानि; अतः कुतस्तेषां मुक्तौ संभव इति चेत्, न; तेषामनियतविपाककालत्वात; अनियतविपाकस्य फलदानस्य कालो येषामिति विग्रहः; ततक्ष बहुतर- कालातिक्रमेऽपि स्वसहकारिणं कालं प्राप्य कदाचिन्मुक्तमपि बन्नीयुः ततश्र प्रलयावस्थात इव मुक्त्यवस्थातोऽपि पुनरावृत्तिः स्यात; तदेतदाह- अविद्येति । अविद्यानिबन्धनेSपि बन्धे पुनरावृत्तिभयमाह-अविद्येति। न तावन्मुक्तस्य हेत्वभावात् प्रयोजनाभावाद्दा नाविद्या प्रवर्तते, यतो निर्हेतुका निष्प्रयोजना च सा; न तस्या हेतुप्रयोजनापेक्षारित; ततश्ष कदाचिन्मुक्तमपि पुनर्बन्नीयादित्यर्थः । न चेदमसंभावनीयम, सुषुप्ते बक्ष प्राप्तस्य ततः पुनरावृत्तिदर्शनादित्याह-तथा चेति। अत्ाविद्यास्तीति चेत, मुक्तावपि तया भाव्यमित्युक्तम; अतः साम्यम्। ब्रह्मप्राप्तिश्र सुषु- सस्य "सति संपद्य न विदुः" "एति संत्पस्यामहे" इत्यादिश्तुत्योक्त्तेति द्रष्टव्यम्। तथा सतन्त्रेपि ब्रह्मण सतो भिन्नानामभिन्नानां वा जीवानां विभज्य मोगक्रीडाविभूतिख्यापनस्वभावारयैर्हे तुभिदेहन्द्रियभोगानां हदेतावम्युप- गभ्यमाने पुनर्देदादिसंबन्धभयमस्तीत्याह-सवतन्तरे त्विति। कुत इत्पाह-

ब्रह्मकाण्ड: 59

सतन्त्रो हीति। अत्र दृष्टान्तमाह-लौकिक इति। अथ ईश्वरः कर्म- सापेक्षः न त्वस्य बन्घने स्वातन्यम्; कर्मसु वा नास्य सातन्त्र्यम्, येन तान्याहूय पुनर्बश्रीयात्; अतो न स्वातन्यख्यापनाय मुक्तौ पुनर्बन्नाती- त्युच्यते; तथाप्यनादौ संसारे कर्मणामानन्त्यात् अनियतफलपरिणतिकाल- स्वाच्च कल्पशतातिक्रमेऽपि खफलपरिणामकालं प्राप्य कदाचित् तानि मुक्तं बभ्नीयुरित्यस्त्येवावृत्तिभयमित्याह-अथेति। ननु पूर्वपूर्वजन्मनि कृतः कर्मा- शयः कर्मसङ्कातो मरणेनाभिव्यक्तेः समनन्तरजन्मनि फलानि दत्वा कात्स्येन निवर्तते; ततश्ष प्रतिजन्म समाप्तत्वान्न कर्मणामानन्त्यम्; अंतः समनन्तरपूर्वजन्मकृतस्य कर्माशयस्थान्त्यदेह एव कात्स्येन नाशान्न पुन- र्बन्घसंभावनेत्याशङ्गयानन्त्ये हतुमाह-यत इति । एको मव एकजन्म, तत्र भवतीत्यैकभविकः। कुत इत्याह-न हीति। न हि मरणमात्र- मेवामिव्यअ्जकम् फलं दातुमुद्द्योतकम, किं तु देशकालाद्यपि; तेन सत्यप्यनन्तरं मरणे सवदेशकालावपेक्षमाणानि कर्माणि चिरतरमप्यनुवर्तन्त इति नैकभविकत्वमित्यर्थः । कथं पुनर्न मरणमात्रमभिव्यञ्ञकमित्याह- तथा हीति। मरणमात्रे हशिव्यञ्ञके तदनन्तरमेव सर्वकर्माणि युगपत् फलानि दद्युः; न चैवम्, यत एकस्मिन्नपि देहे तानि सं सं देशं कालं वापेक्ष्य क्रमेण फलानि ददति; अतो न तेषां मरणमात्रमभिव्यञ्जकम्, अपि तु देशादपीति भावः । किं च मरणमात्रेऽभिव्यञ्जके पूर्वनन्म- कृतानि विरुद्धदेवनरनिर्यकूस्थावरजातिभोगनिमित्तानि कर्माणि मरणानन्तरं युगपत् खफलानि ददुः; तत्र युगपद्दिरुद्धानेकदेहोपादानासंभवादेकेनकस्मिन् देहे कृतेऽन्येषामावापगमनं-तत्रानुप्रविश्य खफलजननं-स्यात; तदपि नारिति; विरुद्धजन्मभांगानामेकत्र जन्मनि समवायासंभवादित्याह-विरु- द्ेति। आवापापगमनासंभवादिति वा पाठः; तत्र चोपनयापनयासंभवा- दित्यर्थः । गभमृत्यूना च तत्र जन्मन्यकृतकमेणां न मरणाभिव्यञ्ञयं देहा- दिकारणं कर्मास्तीति मुक्ति: स्यादित्याह-गर्भेति । तेन नैकभविकः कर्मा शयः; अतश्रानादौ संसारे कर्मणामानन्त्यान्मुक्तंस्यावृत्तिफलमस्तीत्याशङ्कुय तभिवृत्त्यर्थमभयपदं योनयति-तत्रोच्यत इति। कुत इत्याह-परा हीति।

60 ब्रह्मासद्धिव्याख्या परा प्रकृष्टेत्यर्थः । किमिति नास्तीत्याह-न तावदिति। ननु कर्मणामन- न्तत्वात् सवफलैकविनाश्यत्वाच्चाकृतमोगानां विनाशासंभवात् किमिति कर्म- निमिचः संसारो न स्यादित्यत आह-विद्ययेति। न तावत्फलेनैव कर्मणां नाश इति नियम:, प्रायश्षित्तेनापि तन्नाशात; नाप्यानन्त्यादनाशः, विद्याया आनन्त्यदग्धृत्वादिति भावः । न च प्रायश्चित्तं नैमित्तिकमात्रम् एतदपि भोगेनैव क्षीयत इति वाच्यम्; "द्वादशाब्देन गोघाती तस्मा- त्पापात्प्रमुच्यते" इति स्मृतिविरोधात्: नन्वागमतिद्धत्वादस्तु प्रायश्चित्तस्य पापक्षयहेतुत्वम्, विद्यायास्तु कथमनन्तकर्मक्षयहेतुत्वमित्याशङ्कयात्राप्यागम- माह-उक्तं हीति। एवमष्टशक्त्या प्रायश्चित्तवद्विद्यायाः सर्वकर्मक्षय- हेतुत्वं परमतेनोक्त्वा अधुना समतेन दृष्टशक्त्या तदाह-अथ वेति। अविद्याहेतुकः कर्तृकर्मादिविभागः, तस्य विद्यया निवृत्तौ कुतस्तस्य पुन- रावृत्तिभयं स्यादिति भावः । अविद्यानिबन्धनेऽपि बन्धे मुक्तस्य पुनः संसारभयं नास्तीत्याह-नापीति; पुनः संसार इति पूर्वेणान्वयः। कुत इत्याह-तदिति; 'तत्' इत्यविद्यां परामृशति । किमिति तत्प्वृत्तिहेतु- र्नास्तीत्याह-अनादिरिति। कस्मातपुनरनादिर्हेतुं नापेक्षत इत्याह- प्रागिति। यदि नामाविद्यानादित्वादहेतुका, ततः किमित्याह-विद्ययेति। पर्वा तावदनादिरविद्या मुक्तस्य विद्यया हता; इतरा च निर्हेतुकत्वान्न हेतु- मन्तरणात्पत्तिमर्ईतीत्यर्थः। ननु सुषुप्तवदुच्छिन्नापि पुनरुत्पतस्यत इत्यत आह-सुषुप्त त्विति। तुमस प्रपश्चात्मना विस्तारमात्रमविद्याया नि- वृत्तम ; स्वयं तुसा आत्मतच्वाग्रहणात्मना विक्षेपसंस्कारात्मना चावस्थितव; अतः प्रबोधे पुनः प्रपश्चमादर्शयति; मुक्तस्य तु सर्वेथोच्छिन्नेति विशेषः । यदि तु सुषुप्तेऽपि सर्वथोच्छिन्ना स्यात्, न मोक्षात् सुषुतं विभज्येते- त्यर्थः । सुषुप्ते चेदविद्या नोच्छिना, कथं तर्हि "तत्राहरहरिमाः प्रजा ब्रम्मलोकम्" इत्यादौ बक्मप्राप्त्यभिधानमित्यत आह-विक्षेप इति। यद्यपि तत्र कारणाविद्यास्ति, तथापि कार्याविद्यानिवृत्तिसामान्याद् गौणं ब्रह्मप्राप्त्यमि- धानमिति मावः। स्वातन्त्र्ययोग्यतापक्षयोस्तु पुनरावृत्याशङ्का तयोरनभ्युप- गमेनैव प्रत्युक्तेति पुनर्न प्रत्युक्ता । प्रकृतमुपसंहरति-तस्मादिति ।

ब्रह्मकाण्ड: 61

केन पुनः प्रमाणेनास्य प्रथमश्रोकोक्तस्याद्वयात्मतत्वरूपस्यार्थस्यावगमः! न तावत् प्रत्यक्षेण, तस्याभेदविपरीतनीलपीतादिभेदविषयत्वात्। नाप्यनु- मानेन, तस्य लिङ्गिलिङ्गादिभेदग्राहकप्रत्यक्षपूर्वकत्वान; तदभावे चाभावात् अमेदप्रत्यनीकत्वात्। नाप्युपमानेन, तस्य भेदाधिष्ठानसादृश्यविषयतेन मेदसापेक्षत्वात्। अनुमानोपमाने मदसापेक्षे, न तु भेदं साक्षान गृद्ीतः; प्रत्यक्षं तु गृहृदपि वस्तूपसर्जनं गृह्ाति, न तु तमेव साक्षान् । अर्था- पत्तिः पुनरभेदविपर्यये भेद एव साक्षात् प्रमाणं सुतरां प्रतिपक्षभूता; यतो न मेदमन्तरेण प्रमातृप्रमेयादिभेदव्यवहारः क्वचिदुपपद्यते; अपेक्षित- श्रासौ; अन्यथा तं विना निर्मेदब्रह्मावगमोऽपि न स्यात्। अभावोऽपि न भावरूपे ब्रह्मणि तावत् प्रमाणम्। न च प्रपश्चामावे, तस्य प्रमाण- पञ्चकाभावरूपस्य प्रत्यक्षादिषु सत्स्संभवात्। आगमस्य बहुवक्तव्यत्वात् पूर्वमुपमानाद्यभाव उक्त इति द्रष्टव्यम्। एवमागमस्यापि; यस्य तावदाप्तः प्रणेता, स प्रमाणान्तराधिगतवस्तुविषयत्वात् तदगोचरे ब्रह्मणि न प्रमाणम् । नापि वेद:, तस्य विधिनिषेधात्मकत्वात्; विधिनिषेधयोश्र सिद्धे ब्रह्मतच्वेऽ- संमवात्। न च विधिनिषेधावनपेक्ष्य सिद्धे वस्तुनि शब्दस्य प्रामाण्यं युक्तम् ; तथा हि-घठोऽयमितिवत् सिद्धानुवादत्वे प्रमाणान्तरापेक्षा स्यात्; न च तदलौंकिके ब्रह्मणि संभवतीत्यप्रामाण्दमेव स्थात्। इतश्र सिद्धेऽयें न वेदस्य प्रामाण्यम्; यतो लोके शब्दस्य वाचकसामथ्यावगमः, तत्र च कार्यपरतयैव कार्यान्वयिस्वार्थे पदानि प्रयुज्यन्ते, तथा प्रयोजनवच्चात; अन्यथा निष्परयोजनानि स्युः । किं च न सिद्धानुवादात् शब्दस्य वाच्यवाचकतंबन्धावगमः, किं तु प्रवतेकाद्वाक्यात; यतः 'पिकमानय' इत्युक्ते प्रेष्यक्य प्रवृत्यार्थप्रत्ययं विनानुपपद्यमानय तस्यार्थप्रत्ययमनुमाय शब्दानन्तर्यात् तन्निमित्तान्तरादर्शनाच्च 'शब्देनायं कृतः' इति तस्य तत्र सामर्थ्यमवगम्यते; ततश्र प्रवृत्तिसंबन्धन व्युत्पन्नशक्तयः शब्दा न सिद्धं व्र्मावगमयितुमकमिति न तत्र प्रमाणम् । कि च ब्रह्मणः प्रमाणान्तरण सिद्धत्वे शब्दस्यानुवादकत्वादप्रामायम्, असिद्धत्वे नतराम; अज्ञातस्य हि ब्रह्मण: पदेन संबन्धाज्ञानादपदार्यत्वे वाक्यार्थत्वायोगात्। कथम्? पदार्थ एव पदार्थान्तरविशिष्टो वाक्यार्थों भवति; ब्रक्मपदार्थस्त्वन्येन प्रमा-

62 णेनात्यन्तमदृष्टोऽनवगतसंबन्धतया पदादनवगम्यमानः पदार्थसंसर्गात्मके वाक्यार्थे गुणत्वेन प्रधानत्वेन वा नानुप्रवेशमर्दति। तरमान्न शब्दप्रमाणकं ब्रम्म। अपि च निरस्तसमस्तविशेषणं ब्रम्मतत्वं प्रतीतिगोचर एवं न भवति। कथम्? सर्वा हि प्रतीतिः 'एवंप्रकारमिद्म्, नान्यप्रकारम्' इत्येवं वस्तु व्यवच्छिन्दती प्रवर्तत, अन्यथा प्रतीतिरेव न स्यात्; निरस्तसमस्तप्रकारे तु ब्रक्रणि कथं प्रतीति: स्यादित्येवं प्रमाणाभावेनाद्वयं ब्रह्माक्षिप्य तत्र 8. प्रमाणमाह-आम्नायत इति। 'निरूपणाम्' इत्यत्र प्रचक्षत इत्यनु- वर्तते। यत्तावदुक्तम्-सिद्धानुवादित्वे वेदस्य प्रमाणान्तरसापेक्षत्वं स्यादिति, तत्तावन्नास्तीति नियोगकाण्डे वक्ष्यामः! यच्चोक्तम्-कार्यनिष्ठान्येव लाकिक- वाक्यानीति, तदपि नैकान्तिकम् ; अकार्यनिष्ठान्यपि हि पियाख्यानानि प्रियमा- ख्यायते यैस्तानि 'पुत्रस्ते जातः' इत्यादीनि वाक्यानि प्रवृत्तिनिवृत्तिप्रयोजन- शून्यानि लोके सन्ति; न च तावता निष्प्रयोजनान्येव, पितृसुखोत्पाद- प्रयोजनत्वात्। न च तत्र. 'सुरवी भव' इति प्रवृत्युपदेशः कल्प्यः, ज्ञातपुत्रजन्मवस्तुसामर्थ्यादेव सुखित्वसिद्धेरुपदेशानपेक्षत्वात्। अथ मतम्- अस्ति तावत्तत्र पितुः सुखे प्रवृत्तिः; तत्रैव वचसस्तात्पर्यम्; अतस्तदपि प्रवृत्तिनिष्ठमेव । सत्यम्; 'पितुः सुरवमुत्पद्यताम्' इत्यमिसंधानेन प्रयुक्तत्वा- ह्वाक्यस्योत्पत्तिरुपेणास्ति तत्र तात्पर्यम्; न तु ततो वाक्यात्प्रधानतया 'सुखप्रवृत्तिः प्रतीयताम्' इत्येवं प्रतीतिरूपेण, तद्दाचकपदाभावात्; अप- दार्थस्य चावाक्यार्थत्वात; यतः प्रतीतिः सिद्धार्थनिष्ठैव। एतच्चाम्युपे- त्योक्तम्; न तु सुखे प्रवृत्तिरस्तीति वक्ष्यति। न च पितृसुरात्पादप्रयो- जनवच्वे सति सिद्धार्थपर्यवसितस्यैव शब्दस्य "पूषा प्रपिष्टभागः" इति- वत् प्रवृत्तिपर्यन्तो व्यापारः शक्यः कल्पयितुम् ; तेन सिद्धार्थनिष्ट्रमेव तद्वाक्यम्, न प्रवृत्तिनिष्ठम् । अपि च प्रवृत्तिनिष्ठत्वेऽपि न तावत् पुत्र- जन्मनि सुरवोपाये पुरुषाऽप्रवृत्तः प्रवर्त्यः, तस्य सिद्धत्वात; नाप्युपेये सुखे उपायाज्ञानेन पूर्वमपवृत्त उपायज्ञापनद्वारेण प्रवर्त्य :; वाक्यार्थज्ञानोत्तर- कालीने हि स्वव्यापारे पुरुषः प्रवर्त्यः; न च सुखस्य सिद्धय व्यापा- रान्तरमस्ति, 'पुत्रस्ते नातः' इति वाक्यार्थज्ञानादेव तदुत्पत्तेः। एतेन

मसकाण्ड: 63

दुर्जनवचांस्यपि व्याख्यातानि। तथा भ्रमभीतस्य भ्रमायनुत्तये 'रज्जुरियम्, न सर्पः' इति तत्वारूयानं स्वरूपनिष्ठमेव दश्यते। न च तत्रापि 'मा भैषीः' हात नियोगः कल्प्यः; तत्र हि नियोगो भवति, यत्र तज्ज्ञात्वा तत्सामर्थ्यात् तत्पुर्वया चेच्छ्या पुरुषः प्रवर्तते निवर्तते च; मत्र रज्जु- तच्वज्ञानमात्रादभयहेतो रज्जुसर्पसत्यत्वाभिमानस्याभावादेव नियोगमिच्छां वानपेक्षमाणस्यैव भयनिवृत्तेर्नार्थों नियोगेन । क च पुरुषो नियोज्यः! न तावद्धयनिवृत्तौ, नियोगस्याप्रवृत्तप्रवर्तकत्वात, भयनिवृत्तौ च सन एव स्वर्गादिवत् प्रवृत्तत्वात्; नापि तदुपाये, रज्जुतच्वज्ञानेन तस्थ 'रज्जुरियम्' इति शब्दादेवोत्पत्तेः; शब्दार्थज्ञानोत्तरकालीनस्य चे व्यापारस्यान्यत्र विधि- निबन्धनत्वेन दष्टत्वात्। एवमतिविदूरत्वेनासंभवद्धानोपादानमत्यन्तदूरदेश- वृत्तान्ताख्यानवाक्यमपि स्वरूपनिष्ठमेव। न चानर्थकम्, कुतूहलिनामौतसुक्य- निवृच्यर्थेत्वात्।

यत्रापि हानोपादानसंभव:, यथा 'एष प्रतिरोधकवानध्वा' 'निधि- मानेष भूभागः' इति, तत्रापि निधेः प्रमाणान्तरावगतमुपकारकत्वं स्मृत्वे- च्छया प्रवर्तते, प्रतिरोधकस्य चापकारकत्वं स्मृत्वा द्वेषेण निवर्तते; शब्दस्तु भूभागसरू पमात्रोपक्षीण एव, न हानोपादाने वदति। ननु बुद्धिपूर्वकारी वक्ता प्रवृत्तिनिवृच्यर्थप्रेव वाक्यं प्रयुक्के, नैवमेवादष्टाय वा; ततश्ष तदपि प्रवृत्तिनिवृत्तिनिष्ठमेव; केवलमिदं तत्र प्रयोगारहेमप्यालस्यादिना न प्रयुज्थते, यत्-'गृहाणेनो निधिम्' 'मा वानेनाध्वना गच्छ' इते; स्वरूपपरत्वेS- नर्थकमेतद्वाक्यं स्यात्। मैवम् ; यद्यानर्थक्यं सरूपे, तेनाश्रृतप्रवत्तिनिवृत्ति- पर्यन्तं वाक्यव्यापारं कल्पयसीति, मा तर्हि कल्पय, स्रूपनिष्ठस्याप्यस्य प्रत्यक्षादिवत् स्वरूपसमर्पणद्वारेण प्रवृत्तिनिवृत्यङ्गत्वोपपत्तेः; प्रत्यक्षादयो हि सिद्धार्थपरिच्छेदोपरतव्यापारा लेशतोऽपि प्रवृत्तिनिवृत्ती न गोचरयन्ति, अथ च तद्ङ्गत्वं न जहति; तथा शब्दोऽपीति न दोषः । प्रत्यक्षादी वस्तु- मात्रमभिसंहितम्ं, न प्रवृत्तिनिवृत्ती; इदं तु प्रवृत्तिनिवृत्ती अभिसन्धाय वाक्यं प्रयुक्तम् ; तेन ते एवात्र शब्दार्थाविति चेत्, मैवम् ; न हि यद- भिसंहितं तच्छब्दार्थ:, कितु यत्र शब्दस्य वाचकसामर्थ्यम्। न च

64 ब्रझ्मसिद्धिव्याख्या

'निधिमान्' इति शब्दस्य 'गृह्ाण' इत्यत्र सामर्थ्यम्। यदि त्वभिसन्धान- मात्रेण शब्दार्थत्वं स्यात्, तदा निधिसाध्यमुपभोगाद्यपि तस्य वक्तुरभिसं- हितमिति तदपि शब्दार्थ: स्यात्। किं च यदा 'घटे प्रवर्तिष्ये, सर्पाभि वर्ति्ये' इति चाभिसन्धाय तद्दस्तु प्रत्यक्षादिभिर्जिज्ञास्यते, तदाभिसंहिते अपि ते न शब्दार्थः । यदि वा अभिसन्धानमात्रेण निषिवाक्ये प्रवृत्ति- रर्थ: स्यात्, ततः शब्दशक्तेरेकरूपत्वात् सर्वेषां प्रवृत्तिबुद्धिरेव स्याद ; नोपेक्षाबुद्धिः ; अरित च सा कस्यचित् ; अतो न प्रवृत्तिः शब्दार्थ: । तेन सिद्धार्थनिष्ठमेव तद्दाक्यमिति न लोके सर्व वाक्यं कार्यनिष्ठम्।

यदप्युक्तम्-प्रवर्तकवाक्याद्वि पिकानयनादिव्यवहारः, ततो लोके वाच्यवाचकसंबन्धावगम:, तेन प्रवृत्तिनिष्ठतैव सर्वशब्दानामिति; तदपि न, वर्तमानापदेशादपि संबन्धावगमदर्शनात्; तथा हि-'देवदत्तः काष्ठैरोदनं

यत्पाके करणं पश्यति तत्काष्ठपदार्थ इति व्युत्पद्यते। तथा हर्षादिप्रयो- जनेभ्यः 'पुत्रस्ते जातः' इत्यादिभ्यस्तत्वाख्यायकवाक्येभ्यः सिद्धार्थेभ्यो- Sपि प्रवर्तकवाक्यादिव हर्षादिनिमित्तेषु पुत्रादिषु भवति पुत्रादिशब्दवा- च्यत्वे व्युत्पत्तिः । यथैव हि पिकानयनादिव्यवहारविषयं प्रवृत्तिविशेषं दष्टा तदन्यथानुपपच्या प्रवृत्तिविशेषज्ञानं तन्निमित्तनियोगज्ञानं वा बालेन प्रेष्यस्यानुमीयते-शब्दानन्तरभावात्, कारणान्तरस्य चादर्शनात्, ढष्टत्या- गेनाढष्टकल्पनानुपपत्तेः, शब्दस्यैव तत्र ज्ञाने सामर्थ्य कल्प्यत इति कार्य- वाक्यार्थव्युत्पत्तिः, तथा पित्रादमुख प्रसादादिना लिड्गेन हर्षाद्युपलभ्याकारणक- कार्यानुपपच्या हर्षादिनिमित्तज्ञानमनुमीयते; तच्च शब्दानन्तर्ात्, अन्यस्य हेतारेदर्शनात्, शव्देन कृतमिति शब्दस्य तत्र हर्षादिनिमित्तज्ञाने जनन- सामर्थ्यकल्पना भवति। तदेवं 'हर्षनिमित्तं किंचिदस्यानेन शब्देनोक्तम् इति सामान्यतोSवगते, अथ किं तद्र्षनिमित्तमिति विशेषवाञ्छाया स्सन्तानज्ञातहर्षनिमित्त मावस्याव्युत्पन्नपुत्रशब्दवाच्यत्वत्य व्युत्पन्नशब्दान्त- रस्य पुत्रजन्मनस्तस्य वाक्योपात्तस्यैव पितु: संबन्धितयावगतत्वात्, अन्यर्य च हर्षनिमित्तस्यानुपलब्धेरभावात्, दष्टहानेनादृष्टकल्पनानुपपत्तेश्र 'पुत्र- जन्मन्येवेदं वाक्यमाप्तेन प्रयुक्तम्; अनेन च पित्रा तदेवास्माद्वाक्याद् प्रती-

ब्रक्षकाण्ड: 65

तम्' इति पार्श्वस्थोऽवधारयति। तदेवं प्रागुक्तप्रकारेणाप्तकृतवाक्यप्रयोग- पुत्रजन्मगोचरपितृप्रत्ययाभ्यामस्मिन् पुत्रजन्माखयार्थे वाक्यस्य प्रतिपादनसा- मर्थ्ये पार्श्वस्थः प्रतिपद्यते। ततश्रास्ति सिद्धार्थादपि वाक्यान् व्युत्पन्तिः; भतो न कार्यवाक्यादेव व्युत्पत्तिः; अतो न तद्लेन कार्यैकनिष्ठता सर्व- शव्दानामिति सिद्धेऽप्यर्थे न प्रामा्यं व्याहन्यते। यद्यपि पदानि व्युत्पच्ति- मपेक्षन्ते, न वाक्यम्, अभिनवविरितादपि वाक्यादर्यप्रतीतेः ; तथारि वाक्यप्रयोगाद्वयुत्पत्तिः, न पदमात्रप्रयोगादिति पदमेवाभिप्रेत्य तत्र वाक्यस्य सामर्थ्य प्रतिपद्यत इत्युक्तम् ।

अधुनाभ्युपेत्योच्यते-भवतु वा सर्ववचसां प्रवर्तकता, तत एव वाच्य- वाचकसम्बन्धावगमः, तथापि व्युत्पत्तिवाक्य एव प्रवर्तके विधायकपदमपो- द्वृत्य तद्यतिरिक्तानां पदानां क तात्पर्यम्! शक्तिः किं पदार्थमात्रे? किं वा कार्यसंसरगे? किं वा कार्येणाकार्येण चाकाङ्क्षितयोग्यसन्निहितेन पदा- र्थान्तरमात्रेण संसर्गे? इतीदं विचार्यम्। तत्र तेषु पक्षेषु मध्ये पदानां स्वार्थमात्रपरत्वेऽङ्गीक्रियमाणेऽयःशलाकाकल्पाः सर्वेडपि पदार्थाः परस्पर- मसंरपृष्टाः स्युः; ततश्र- संसर्गरूपवाक्यार्थप्रत्ययाभावः स्यात् ; अस्ति चासी। कि च पदार्थमात्रप्रतिपत्तेर्निष्प्रयोजनत्वात् पदप्रयोगवैयर्थ्य च स्यात्।

क्षितयोग्यसन्निहितेन कार्येणाकार्येण वार्थमात्रेण व्यतिषङ्ग: अन्योन्यसंसर्ग: कल्पनीयः; तावता चान्यार्थमात्रव्यतिषङ्गेण पदप्रयोगवाक्यार्थप्रत्यययोरुप पत्तौ सत्यां प्रयोक्ृप्रतिपत्रोनैरकाङ्डयान्न कार्यरूपपदार्थविशेषव्यतिषङ्गे प्रमाण मस्ति ; सार्थमात्रपर्यवसाने हि पदानां प्रयोगप्रत्ययावनुपपद्यमानौ तदति- क्रम्य पदार्थमात्रसंसर्गपर्यन्ततात्पर्यशक्तिं गमयतः; तौ च तावतैवोपपन्नौ न कार्यात्मकार्थान्तरसंसर्गपर्यन्ततां गमयितुमलमिति भावः । इतश्र-यो हि कार्यात्मकार्थान्तरव्यतिषङ्गं कल्पयति, कार्यस्याप्यर्थान्वरत्वात् कल्पयत्यसा- वर्थान्तरव्यतिषङ्गम्; तेनोअयवादिसिद्धत्वादर्थान्तरमात्रव्यतिषङ्ग एवाश्रय तव्यः, न कार्यव्यतिषङ्ग :; विमत्यधिकत्व्रादिति भावः । कि च कार्यसं- सर्गो व्यभिचरति, कार्यस्याकार्येण संसर्गत्; अर्थान्तरमात्रसंसर्गस्त्वव्य

66 बरह्मसिद्धिव्याख्या चारी ; तस्मात् स एवाश्रयितव्यः। एवं चेत्कार्याकार्यात्मकार्थान्तरमात्र- संसगे पदानां तात्पर्यशकिरवधृता, तथा सति यत्र लोके व्यवहाराय पद प्रयुज्यते वेदे च, तत्र तेन संसर्गः; यत्र तु वेदान्ते कार्य न श्रूयते, तत्र विनापि तेन पदार्थानां परस्परसंसर्गादन्योन्यविशिष्टसतिद्धार्थप्रत्ययसिद्धिरिति सिद्धं सिद्धेSप्यर्थे शब्दस्य प्रामाण्यम्। अतश्ष लोके व्युत्पत्तिवाक्ये ढष्टो Sपि कार्यव्यतिषङ्गो न कार्यमात्रान्वये शब्दतात्पर्यशक्तिनियामकत्वेनाश्रथि- तव्यः। एतच्चावश्यं त्वयाप्यङ्गीकर्तव्यम, अन्यथा यलोके दष्टं तच्च सर्व पदशक्तिनियामकृत्वेनाश्रीयेत, ततो लोके व्युत्पत्तिवाक्ये वक्तविवक्षापरत्वं पदार्थान्वयस्य दृष्टमिति वेदे वक्तुरभावेन विवक्षाभावात् विधायकेभ्योऽर्थ- प्रतीतिर्न स्यात् ; अस्ति च सा। तस्मात् कार्यव्यतिषङ्गो व्युत्पत्तावतन्त्र- मित्यकार्येणापि पदार्थानां संसर्गात् सिद्धं सिद्धेऽप्यर्थे शब्दस्य प्रामाण्यम्। अपि च सर्वेषां पदानां पदार्थानां कार्येणैव संसर्गेडङ्गीक्रियमाणेऽरुणादीना परस्परं क्रीणातिना च क्रियाकारकलक्षणः संसर्गों न स्यात् ; तत्रारुणादि। कांरकविशिष्टक्रयविषयो नियोगो न प्रतीयेत, किं तु क्रयमात्रैकपदार्थ- साध्य एव स स्यात्। अथ मतम्-कारकविशिष्टघात्वर्थविषयो हि नियोगः प्रतीयते, न धात्वर्थमात्रवविषयः ; न च कारकसंसर्गमन्तरेण धात्वर्थो विशिष्टो भवति ; तेन विनियोगं प्रति न प्रत्यर्थी, अपि त्वर्थी नियोगः ; ततश्र नियोगान्वयेऽपि पदार्थानां न परस्परान्वयव्याघातः। तत्रोच्यते- नियोगाच्च यावत्पूर्वभावी तईि विनियोगः । परस्तु भवतु पूर्वभावी विनि- योग:, तथाप्यस्ति तावन्नियोगान्वय इति पृच्छति-किमतो यद्येवमिति। सिद्धान्ती तु साभिप्रायं प्रकठयति-एवं सति अस्ति नियोगातिरिक्तपदा- र्थान्वयेऽपि पदस्य तात्पर्यसामर्थ्यम् ; अतः सिद्धो नः पक्षः। ननु नियो गान्वयानामन्यान्यमन्वयः, न तु तन्निरपेक्षाणाम; अतो नियोगनिबन्धन एवासाविति न तेन विनोपनिषत्सु पदानामन्वयशक्तिरिति; तत्राह- नियोगनिरपेक्षमेव पदानामन्योन्यान्वयसामर्थ्यम्। कुतः१ पूर्व परस्परान्वि- तानां सर्तां पदानां पक्चान्नियोगेनान्वयात्। अयमाशयः-विशिष्टेन हि विषयेण नियोगस्यान्वयस्त्वयेष्टः; न चासौ कारकैरनन्वितो विशिष्टो भवति; न चाविशिष्टो नियोगेनान्वीयते ; अविशिष्टस्याविषयत्वात्, अविषयस्य च

ब्रह्मकाण्ड: 67

नियोगेनानपेक्षणाम्, अपेक्षानिबन्धनत्वाच्चास्य; तस्मान्नियोगान्वयात्पूर्वः पदानामन्वय इति। नियोगान्वयनिरपेक्ष एव चेत्, विनापि तेनोपनिषत्सु सिद्धे Sयर्थेऽन्वयः सिद्ध इति। ननुयदि नाम नियोगान्वयपूर्वः पदार्थान्वयो न भवति, तथापि नियोगाकाड़क्षानिबन्धनोऽसौ; स हि विशिष्टविषयसिद्धये पदार्थानामन्योन्यान्वयमाकाङक्षते; अन्यथा कार्यान्वयशून्यः पदार्थान्वयोऽपि व्यर्थ: स्थात्, एकवाक्पता च न स्यात्। एवं चेदुपनिषत्सु न नियोगेन विनान्वयसिद्धिरित्याह-न च नियोगाकाडक्षानिबन्धनः पदार्थानां परस्परसंसर्ग इतीममर्थ वक्ष्यति नियोगकाण्डे। यच्चोक्तम्-ब्रह्मणः प्रमाणान्तरासिद्धत्वे संबन्धाग्रहादपदार्थत्वे सत्यवाक्यत्वमिति, तत्रोच्यते-प्रमाणान्तरेणानधिगतमपि व्रह्म तत एवं ब्ह्मान्तर्याम्यादिसशब्देनानधिगतवाच्यत्वसंबन्धमपि शक्यम् "अस्थूलमनण्वहूसम् " इत्यादिशब्देन निरूपचितुम् । कथम्? उच्यते- 'स्थूलोऽहम्' 'अणुरहम्' 'हूस्वोऽहम्' इत्यविद्याध्यस्तस्थूलादिविशेषप्रति- षेघद्वारेण। न च येन शब्देन तथा प्रतिपाद्यते तस्याप्यसंगतिदोषस्तुल्य इति वाच्यम्, स्थूलादिविशेषशब्दानां नञश्ष खेन खेनार्थेन विदितसंबन्धत्वात्। न च ब्रह्मान्तर्याम्यादिशब्दवदसंगतिदोषोडस्ति। तैन स्वसिद्र्य जीवस्य स्थूलादिविशेषनिषधमुखेनास्थूलादिशब्दानामस्ति विगतनिःश्रेषदोषतच्वाभि घानशक्तिरिति भावः। तथा च शत्यापि "अस्थूलमनण्वह्त्मदीर्घमलोहितम्" इत्याद्यया इत्थमेव स्थूलादिविशेषनिषेधमुखेनैव तद्ग् सर्वविशेषातिगं सर्वान् स्थूलत्वादिविशेषानतिक्रान्तमुपदिश्यते ; नास्मामिः स्वोत्प्रेक्षयेदमुक्तमिति भावः। उक्तेऽर्ये श्रोकार्घ योजयति-एतत्कथयतीति। एतच्च चतुर्थे काण्डे वक्ष्यत इतीह न प्रपच्चितम । इतीति समाप्तौ । अस्यैव श्रेकस्यान्योऽर्थ उच्यते-यदप्युक्तं पूर्वपक्षे प्रत्यस्तमितसकल- विशेषं ब्रह्म प्रनिपत्तेरेवाविषय इति, तत्रोच्यते-विशेषनिवृत्यैव तन्निर्विशेषं वस्तु शब्देन प्रतिपाद्यते। इदमुक्तं स्यात्-द्विविधं हि प्रतिपादनं दृष्टम्; एकं विशेषमुखेन, यथा 'अयं कुण्डली, स कठकी' इति; एकं च विशेषनिषेधमुखेन, यथा 'नाङ्गदी न मकुटी, स न कटकी' इति। ततश् यदि नाम विर्विशेषं तत्वम् 'इत्थंभूतम्' इति विशेषमुखेन वक्तुं न शक्यते, तथाप्यविद्याध्यस्तविशेषनिषेघमुखेन प्रतिपादयिष्यते प्रतिपतस्यते चेति। अत

68 ब्रक्षसिद्धिव्याख्या दृष्टान्तमाह-सुवर्ण तत्ववदिति। तत्प्रपच्चयति-न हीति। सुवर्णतच्वं पिण्डरु- चकादिसंस्थानविशेषैर्य उपशव :- उपराग:, संमिश्रत्वम्, अपृथग्भावः-तेन रहितं रुचकादिविलक्षणविशेषशालि, तेभ्यः पृथक न दृश्यत इति। न च रुचका- दय एव सुवर्णतत्वमिति वाच्यम्, रुचकत्यागेन संस्थानान्तरे स्वस्तिकेSपि भावात् ; सुवर्णतच्वस्य हि रुचकामेदे च रुचकवत् तदपि रवस्तिके न भवेत् ; अस्ति च; तस्मात् ततः पृथक्। एवं स्वस्तिकेSपि द्रष्टव्यम्। एवं सुवर्णतत्वं रुचकादिभ्योऽन्यदपि पृथक् न दश्यते; अथ च तादश- मपि तन्न र्वस्तिकः, रुचके भावात् ; न रुचकः, खवस्तिके भावात् ; अतो- इन्यदिति विवेकबुद्या 'न तद्रुचको न खस्तिकः' इति रुचकादिभेदापोहद्वारेण रुचकादिविशेषनिषेधे तेम्यः सर्वान्तरं सुवर्णतत्वं स्यं प्रतीयते परस्मै च प्रतिपाद्यते, तथा ब्रह्मापीत्यर्थः । न दृष्टः संस्थानमेदोपउवात् विवेको यस्येति विग्रहः । एतच्च गोत्वादावि तुल्यम्; उदाहरणमात्रं सुवर्णम्। इममर्थ श्रुत्या द्रदयति-स एष इति। अस्मिन्नेवार्थेऽभियुक्तवाक्यद्वयं पठति -- नथेति। उक्तमिति वाक्यशेषः । स्थूलाद्याकाराणां विशेषाणामुपसंहारे विलये अन्ते अवसाने यत् व्यवतिष्ठते तत्सत्यमित्यर्थः । तथा परैरप्यु- क्तम्-परमार्थतो निष्प्रपश्चमेव ब्रह्म; तदविद्यया प्रपश्चस्याध्यारोपेण तदप- वादन तव्निषेधेन च प्रपञ्च्यते व्यार्पायत इत्यर्थेः । एवं ब्रह्मणः प्रपश्चविलयद्वारेणाम्नायगम्यत्वमुक्त्वा अग्नायविशेषनि- रधारणाय इदमिदानीं विचार्यते-कि कृत्स् एव स्वरूपकार्यनिष्ठ आन्नायो मेदनिषधद्वारणाद्वयं ब्रह्म गमयति, उत कश्विदस्यान्नायस्य वेदान्ताख्य एकदेश इति। तत्र तस्मिन् संदेहे केचिदाहुः-सर्वत्राम्राये क्वचित् कस्यचिद्रेदस्य प्रविलयो गम्यते। तेन तदद्वारण कृत्स्न एवाम्रायो ब्रह्म गमयतीति भावः। तद् दर्शयति-यथा "सवर्गकामो यजेत" इत्याम्नायात् शरीरस्यात्मत्वप्रविलयो गम्यत इति पूर्वेणान्वयः । कथम् उच्यते अत्र हि वाक्ये देहस्य लोकान्तरमननुवर्तमानस्य जडस्य च जन्मान्तरीय- स्व्गप मोगसामर्थ्याभावात् तद्यतिरिक्तो जन्मान्तरानुवर्ती चेतनश्ष स्वर्गोपमो- मसमर्थाSघिकारी गम्यते; स एव चात्मेति देहात्मविलयो गम्यत इति

ब क्षकाण्ड: ty

पूर्वेणैवान्वयः । तथा "गोदोहनेन पशुकामस्य" इत्यत्र गोदोहनस्या- क्रियात्मनोऽनन्योत्पादनस्भावस्य साक्षात्पशुसाधनत्वासंभवात क्रियां खाश्र- यमपेक्षमाणस्य प्रकरणात् दार्शपौर्णमासिकीं प्रणयनक्रियामाशश्रित्य पशुसाधन- त्वमित्यर्थात् दर्शपूर्णमासाधिकृतस्यैवाधिकारादधिकारी मिन्नोनिषिध्यते। नन्वेवमादिषु भवतु भेदविलयः, विधिनिषेधचोदनासु तु प्रवृत्तिनिवृत्तिमात्र- फलासु तदसंभवान्न कृत्स्नाम्नायो भेदप्रविलयपर इत्याशङ््य तत्रापि मेदप्रविलयमाह-तथेति । तथा विधिनिषेधचोदनास्वपि साभाविकीनां रागद्वेषनिबन्धनानां बाह्यप्रवृत्तानां निषेधो गम्यत इत्यन्वयः । तत्र निषेधेषु साक्षादेव 'नेदं कुरु' इति प्रवृत्यन्तरनिषेधोऽवगम्यत इत्याह- निषघेष्विति। नन्वेवमस्तु निषधेषु; विधिषु तु प्रवृत्तिमात्रफलेष कथमित्यत आह-विधिष्विति। विधिषु तु "सन्ध्यामुपासीत" इति प्रवृत्यन्तरनियोगेन तत्कालबाह्यप्रवृत्तिनिषेधोऽवगम्यते। एतदुक्त भवति-उभयत्रापि बाह्यनव- त्तिविलयो न विशिष्यते; अयं तु विशेष :- यन्निषेधेष साक्षात्, विधिषु पुनरर्थादिति। लोकदृष्टं चेदं प्रकारद्वयमित्याह-लोक इति। लोकेऽप्यन- भिप्रेतात् पथः सकाशात् 'अनेनाध्वना मा गच्छ' इति साक्षाद्वा निवारणं दृश्यते, मार्गान्तरोपदेशेन वा विवक्षितानभिमतमार्गनिषेधेनार्थात्।तदेवं विधिनिषेधचोदनास्पि रागादिनिबन्धनप्रृत्तिविलयो गम्यत इति स्थितम्।

मुमुक्षो: शान्तताद्यधिकारिविशेषणमुपपादयन्तो दृष्टेनैवोपकारेणवघातादिवत सन्निपत्योपकारितया कर्मेविधयः "आत्मा ज्ञातव्यः" इत्यात्मज्ञानाधिकारो- पयोगिनः स्युह्त्यदृष्टकल्पनागौरंवं न भवतीति भावः । श्रुत्यापि रागादि- निबन्धनाशेषबाह्यप्रवृतिनिवृत्तिरधिकारिविशेषणं दशितमित्याह-तथा हीति। शान्तस्य समाहितस्य चात्मनि विषये दर्शनमुपदिश्यते-"तस्माच्छान्तो दान्त उपरतस्तितिक्षुः समाहितो भूत्वा आत्मन्येवात्मानं पश्येत्" इत्यादि- श्रुत्या। तत्र शान्त इत्यन्तःकरणपूर्वकरागादिज प्रवृत्तिनिवृततिरधिकारि- विशेषणमुक्तम्; दान्त इति बहिःकरणपूर्वकरागादिजप्रेवृत्तिनिवृत्तिः । अन्ये तु विपर्ययमाङ्ु :- अवश्यं चैतदधिकारिविशेषणमास्थेयम्, यतः समर्थोऽधिकारी भवति; तच्चात्मज्ञानं शान्तदान्तसमाहितस्यैव शक्यम्,

70 ब्रह्मसिद्धिव्याख्या

नेतरस्य ; तेन स एवाधिकारी, नेतर इति भावः । कुतः पुनरितरस्यात्म- ज्ञानमशक्यमित्वत आह-न हीति। विषयै रमणीयतयाभिमुखमाकृष्यमाणो विषयस्योपाये पा प्रवत्तिः तत्र कृतं चेतो येन तत्प्रसक्तमना यः, स यस्मान्न शक्रोत्यात्मनि विषये समाधानं कर्तुम्, न वासमाहितः शक्कोत्या त्मानं वेत्तुम, अतोऽसमर्थत्वान्नासावधिकारीति भावः। यः पुना रागनिबन्ध- नाभ्यो नैसर्गिकीभ्यः प्रवृत्तिभ्य उपरतः शान्तो दान्तोऽत एव नियतमा- नसो निरस्तबाह्यान्तरविक्षेपः स शक्कोत्यात्मनि समाधातुमित्यात्मज्ञानसमर्थत्वा दात्मदर्शनेधिक्रियते। तस्मान्नैसर्गिकप्रवृत्तिनिषेधपरत्वे कर्मविधयो दष्टेनैव ज्ञानाधिकारोपयोगिनो भवन्तीति तत्परा एव ते युक्ता इति केचित् मन्यन्ते।

अन्ये त्वन्यथा आत्मज्ञानाधिकारोपयोगितां कर्मविधीनां मन्यन्ते; कथं तत् १ उच्यते- अनवाप्तकापः, काम्यन्त इति कामाः स्वर्गादयः, अनवाप्ताः कामा येन सोऽनवाप्कामः; कामोपहतमनाः, कामना कामः विषयसुरा- भिलाष:, तेनोपहतमस्वस्थीकृत मनो यस्य स परमाद्वैतदर्शनयोग्यो न भवतीति न तत्राधिक्रियते; न रवल्वयोग्योधिकारं प्रतिपद्यते। यः पुनराधनादारभ्य सहस्रसंवत्सराख्यसन्नपर्यन्तैः कर्मभिरुपनीताशेष काम्यरैवाप्ताशेषकाम्यतया कृत- कामनिवर्हणः, कृतः कामस्य विषयसुखाभिलाषस्य निबर्हणं विनाशो यस्य स प्राजापत्यात् प्रजापतेरिदं प्राजापत्यं पदं ततः परमवाप्ताशेष काम्यतया अनुपहतमनाः सन्नद्वैतमात्मानं प्रतिपद्यते। एवं कामनिवहण- द्वरेण कर्मविधीनामात्मज्ञानाधिकारोपयोग इत्यन्ये मन्यन्ते। एवं चैष सर्वत्राम्नाये वाक्यार्थो ज्ञातः-सहस्रसंवत्सरान्तं कर्मजातमात्मनि जिज्ञासुना कार्यमिति। उभयोरपि चानन्तरयोः कर्मविधीनामात्मज्ञानाधिकारोपयोगित्व पक्षयोः कृत्स् आत्राय आत्मज्ञानैककार्यपर्यवसायी, आत्मज्ञाने एकस्मिन कार्ये पर्यवस्यति समाप्यते; तत्पर इति यावत्। न भावान्तरकार्यपर्यव सारयात्येकग्रहणम्। तत्राध्ये पक्षे विवक्षितावान्तरनियोगफलानां कर्मनियो गानामात्मज्ञानपरमनियोगान्वयः, द्वितीये त्ववान्तरकर्मनियोगफलद्वारेणेति विवेक ।

ब्रह्म काण्ड: 71

मतान्तरमाह-अन्येषां दर्शनमिति। पृथक्कार्या एव, मोक्षफलात् ज्ञानात् पृथक्कार्योः पृथकूफलाः; पृथक्वरणा वा, करणं कार्यं येषां ते तथोक्ताः ; खप्रधाना इति यावत्; ते पृथक्कार्यो एव सन्तो मुमुक्षुं पुरुष- मात्मज्ञानाधिकारमवतारयन्ति; अधिकारयोग्यं कुर्वन्तीति यावत्। डिक्रर्म- कोडयं निर्देशः 'अजां ग्राम नयति' इति यद्दत्। कुतः? अनपाकृत- ऋणत्रयस्य, अनपाकृतमृणत्रयं वेन, तस्य तत्र त्मज्ञानेSनधिकारात्। कत- स्तस्यानधिकारः? "ऋणानि त्रीण्यपाकृत्य मनो मोक्षे निवेशयेत्" इति मनुवचनात्। ऋणत्रयं च श्रुत्यैवोक्तम्-"जातस्त्रिमि ऋणै ऋणदान जायते ब्रह्मचर्येणार्षिभ्यो यज्ञेन देवेभ्यः प्रजया पितृम्यः" इति। ननु कामनिवर्हणपक्षेपि पृथक्कार्य्वं कर्मविधीनामस्त्ेव; अतः कोऽस्य पक्षस्य विशेष:१ अय विशेष :- तत्न हि न फलं फलायोक्तम्, कि तु कामावा- प्त्या तत्कामनिवृत्तावकामस्यात्मज्ञानाधिकारलाभाय; तेन तत्रावान्तरकार्यम- विवक्षितम्; इह् तु विवक्षितावान्तरर्णापाकरणकार्या एव कर्मविधय 'बृहस्पतिसवेनेष्ट्ा वाजपेयेन यजेत" इतिवदात्मज्ञानाधिकारोपयोगिन इति न दोषः ।

मतान्तरं चाह-अन्ये तिति : श्रुतसर्गादिफलसंप्रयुक्तानामत एव प्रयोजनान्तरनिरपेक्षाणामपि "तमेतं यज्ञेन दानेनं तपसानाशकन विवि- दिषन्ति" इति विदिना संयोगपृथक्तवेन ज्ञानेनापि पृथक् सम्बन्धान्तरश्रुतेः "एकस्य तूभयत्वे संयोगष्टथक्त्वम्" इति न्यायेन "खवादिरो यूपो भवति" "यूपे पशुं बन्नाति" "खादिरं वीर्यकामस्य" इतिवत् नित्यनैमित्तिकका- म्यानां सर्वकर्मणामेवात्मज्ञानाधिकारानुप्रवेशं विनियोगादेवान्ये ताहुरिति सम्बन्धः । तुशब्दो विशेषार्थः। विशेषश्रात्र पक्षे ज्ञाने कर्मान्वयस्य विनियोगित्वम् । तथा मनोविक्षेपनिवृत्तिद्वारेण कर्मणामात्मज्ञानाधिकारानु- प्रवेशित्वंपरं श्रुत्यन्तरमाह-येन केनेति।

मतान्तरमाह-अन्ये त्िति। संस्कृतो ह पुरुष आत्मज्ञानाधिकार योग्यो भवतीत्यर्थः । अत्रार्थे स्मृतिद्वयमाह-महायज्ञैरिति । महायज्ञैः ब्रह्मदेवपितृमनुष्यभृतयज्ञैः इतरंयज्ञैरियं तनुः बाह्मी बह्मण्यधिकृता, ये या

72 ब्रह्मविद्यायाम् "तदधीते तद्वेद" इत्यणो विधानात्, क्रियत इत्यर्थः । तनुरिति तातस्थ्ये उपचारादात्मोच्यते। स हि ब्रह्मज्ञानेऽधिकारी ब्रह्मविच्च; न तनुः, जडत्वात्। यस्य पुंसो गर्भाधानपुंसवनसीमन्तोन्नयनजातकर्मना- मकरणान्नप्ाश नचौलोपनयनवेदव्रतचतुष्टयस्नानसह चारिणी संयोगपश्चमहायज्ञा- ष्टकापार्वण श्राद्धश्रात्रण्याग्रहायणी चैत्राश्वयुज्याख्यस प्रपाकयज्ञसंस्थाग्न्याधेयाभि-

त्येते चत्वारिंशत्संस्काराः, अष्टौ च दयाक्षान्त्वनसूयाशौचानायासमङ्गला- कार्पण्यास्पृहाख्याश्वात्मगुणाः, स ब्रह्मणः सायुज्यं ब्रह्मणा हिरण्यगर्भेंग सहैकत्वं सालोक्यं समानलोकतां च गच्छति; तत्र प्रलये परे ब्रह्मणि लीयत इति क्रममुक्तिं दर्शयति। तदुक्तम्-

"ब्रह्मणा सह ते सर्वें संप्राप्ते प्रतिसश्चरे । परस्यान्ते कृतात्मानः प्रविशन्ति परं पदम् ।" इति ।

28-4. मतान्तरमाह-अन्ये त्विति। एतदेव पुरुषसंस्कारकत्वं विपरीतं यत्कर्मणामात्मज्ञानाधिकारं प्रत्युक्तम्, तदात्मज्ञानस्यैव कर्माधिकारं प्रति वर्ण- यन्ति। तदेवाह -- आत्मज्ञानमित्यादिना । देहव्यतिरिक्तनित्यकर्तृपोक्त्रा- त्मविद एव स्वकर्मसधिकारः, नेतरस्व। तथा चोक्तम्-"न ह्यनध्या- त्मवित् कश्षित् क्रियाफलमुपाश्नुते" इति। तेन कर्मेसूपयोक्ष्यमाणस्य कर्तुरयं संस्कार इति भावः । मतान्तरं च-अन्ये त्विति। साध्यसाधनादिद्वैतविषयं कर्म, "एक- मेवाद्वितीयम्" इति चाद्वेतविषयमात्मज्ञानम् ; अतोऽनयोः परस्परविरोधादसं- बन्ध एवेत्यन्ये मन्यन्ते। एवं सप्रपक्षानुपन्यस्यादं पक्षं दूषयति-तत्रेति। कल्प इति कल्पने- त्यर्थः । कुत इत्याह-न हीति। क्मोदीतादिशव्देन गोदोहनादिद्रव्य- विधयोSभिमताः ; यद्ा कर्मशव्देन प्रृत्तिलक्षणो धर्म उक्त:, आदिशव्देन तु निवृत्तिलक्षणं तपः; तद्विघयः; ते स्ववाक्यसमधिगतस्वर्गादिकार्याः,

ब्रह्मकाण्ड: 73

स्ववाक्यसमधिगतं सवर्गादि कार्य फलं येषां ते तथोक्ताः ; अत एव कार्या- न्तरम् आत्मज्ञानाख्यं कार्य नापेक्षन्ते, सववाक्यश्रुतफलनैराकाक्ष्यादेति भावः। नन्वेवमस्तु कर्मविचीनमनपेक्षत्वम्; आत्मज्ञानविधिस्तु साधनत्वेन तानपेक्षिष्यते; भवति चैंकापेक्षयापि संवन्ध इत्याशङ्कयाह-नापीति ।

एककार्यत्वेनैकाधिकारकत्वं कर्मज्ञानविध्योरित्यर्थः । अत्र परमतमाशङ्डन्यति- अथेति। स्वाक्येऽनवगतफला: कर्मविघयः फलाकाडक्षायामात्मज्ञानविध्य- धिकारमनुप्रवेक्ष्यन्तीति भावः । ननु "स्वर्गकामो यजेत" इति श्रूयते, ततः कथमनवगतफलत्वमित्याशङ्गयाह-सर्गाक्षीनामिति। सत्यं सवर्गादि श्रूयते; किं तु प्रीतिकृतचन्दनादिद्रव्यं तत्; यच्च द्रव्यं, तत् 'मूतमव्य- समुच्चारणे भूतं भव्यायोपदिश्यते' इति कर्मणि गुणत्वेनाप्रधानत्वेन साघन तयेति यावत्, अभिसंबध्यत; न प्रधानतया फलत्वेनेति भावः । यद्वा स्वर्गकाम इति पुरुषविशेषणत्वेन सर्गादीनां गुणत्वेनाभिसम्बन्धात् न फलत्वमित्यर्थः । सिद्धान्ती तु सोपहासमाह-स्वर्गेति । तत्र हि प्रीतिः स्वर्ग:, न द्रव्यम्; प्रीत्यर्थ च सर्वम्, न श्रीतिरन्यार्था; अतः सा फलत्वेन प्रधानतया संबध्यते, न साधनत्वाद् गुणत्वेन पुंविशेषणम् । अपि च खर्गादि काम्यमानतया प्रधानमित्येवं स्थितम् ; तदप्यनेन स्वर्गादि- गुणत्ववादिना नावबुद्धम् ; अतोऽस्मै तदधिकरणं व्याचक्षीतेत्यर्थः । अपि च सर्वविधिनिषेधानां नाम शब्द:, रूपम् अर्थः, तदुभयात्मकप्रपश्चविलय एव कार्य तदपवर्गित्वे तत्पर्यवसायित्वेऽभ्युपगम्यमाने विधिनिषेंधानामन्यपर- त्वेन निष्प्रमाणकत्वात्, विहितप्रतिषिद्धयोरर्थानर्थसाघनत्वं न स्यात्; तन श्व प्राणिनां य इमे स्वर्गादयः अम्युदयाः, ये च नरकादिष्वपि विनिपाताः, ते विहितप्रतिषिद्धकर्मनिमित्ता न स्युः ; अतश्चाकर्मनिमित्ताः सन्त आक- स्मिका अकारणकाः स्युः; न चाकारणं कार्य युक्तमिति भावः । यदि त्वम्युदयनिपाता आकस्मिका भवयुः, ततोऽपवर्गोऽपि तथा तद्देवा- कस्मिक: स्यात्; ततश्च तदुपायोपदेशकस्य शास्त्रस्य वैयर्थ्य स्यातू; तदाह-तथेति। इतिशब्दो हेत्वर्थः ।

अथ मतम्-यदा कदाचित् कश्षित् कवचिद्वक्ति 'नगरं गच्छ, तत्र तावदमुकं ग्रामं गच्छ, ततोडमुक्तम्' इति; अत्र यथा तत्तङ्रामप्राप्तिकार्या- जामपि तद्द्वारेण मार्गग्रामगमनोपदेशानां नगरगमनोपदेशानुप्रवेशित्वम्, एवं कर्मविधीनां स्वाक्यसमधिगतरवर्गादिकार्याणामपि स्वर्गादिकार्यद्वारेण ज्ञानाधिकारानुप्रवेशित्वात् भिन्नकार्यत्वेऽच्येकाधिकार्यत्वं भविष्यति; तदाह -अथति। स्वर्गादिलोभात् कर्मवधिपु प्रवृत्तौ बाहप्रवृत्तिविलयात् स्वगादिकार्यस्य द्वारत्वं मन्तव्यम्। तत् दृष्टान्तं वैषम्येण दूषयति -तदसदिति। तत्र हि नगरप्राप्तिर्वक्तुरभिलषिता, न तु मार्गग्रामपाप्तिः;

त्यर्थः । कम्मातपुनमार्गिआ्रामपरास्तिरनीहितेत्यत आह-न हीति। नगरप्राप्ती हि पराभिमतपुरुषार्थप्राप्तिर्भवति, न मार्गग्रामप्राप्तौ; तेन नगरप्राप्तिरेव वक्तुरीहिता, न मार्गग्रामप्राप्तिरित्यर्थः । अतो मार्गग्रामोपदेशाः पुरुषार्थसा- काड्क् वातू यत्र नगरगमनोपदेशे पुरुषार्थभापिः, तमनप्रविशन्ति; तद्ाह -अत इति। कर्मविविषु नैवमित्याह-न त्वेवमिति। खवर्गादीनां स्ववाक्येषु श्रुतत्वादिति भावः। न च श्रुतानामप्यपुरुषार्थेत्वम्, तत् कुत कर्मविधिषु पुरुषार्थलाभ इति वाच्यमित्याह-खर्गाद्ीनामिति।न हि पुरुषार्थों नाम जात्या कश्षिदस्ति, कितु यत् पुरुषेणथ्यते स पुरुपार्थः; सवर्गादयक्ष तथा; अतस्ते पुरुषार्था इति न कर्मविधिषु पुरुषा- र्थालाभः । तथापि किमित्याह-तत्र चेति । तत्र तस्मिन् सवर्गादिपुरुषा- र्थलाने सति कर्मविधीनां मोक्षात्मकपुरुपार्थान्तरं प्रति नैराकाडक्ष्यात् कथम- न्यस्मिन्रात्मज्ञानविधावनुप्रवेश इत्यर्थः । एवं पुरुषाथकार्यवत्वेन दाष्टान्तिक दृष्टान्तयोवैषम्ये उक्ते परः पुनः साम्यमपादाति-अथेति। 'इम ग्रामं गच्छ, तत्रावं गुणो चते मृष्टान्नादि सम्पत्स्यने' इत्युपदिष्टस्तत्र गतो

यदा कक्षित नीधत, तदा पूर्वग्रमोपदेशाः पाप्ताभिभतकार्या, प्राप्त लव्ध मभिमतं पुरुषार्थरूपं मृष्ान्नादि कार्य यैस्ते तथोका, स्ववाक्य लव्धमृष्टान्ना दिपुरुषार्थनिराकाडक्षा इति यावत्; ते यथा तान्नराकाइक्षाश्र नगरगमन- विध्यनरानुप्रवेशिनश्र, तथा कर्मविधयो पि स्वर्गादिकार्यनिराकाडक्षा अपि

ब्रहकाण्ड: 75

ज्ञानविधिमनुप्रवक्ष्यन्तीति भावः । तद्दषयति- युक्तमिति। एतदेव विवृणोि -प्रमाणान्तरेति। एतदुक्तं भवति-वद्यप पूर्वग्रामोपदेशाः फलवत्पूर्व- ग्रामपराप्तिपराः श्दवृत्तानुसारेण प्रतिभान्ति, तथापि 'नगरप्राप्तावस्य वक्तुरिदमभिमतं फलम् ; अननैव चाभिप्रायेण तत्तद्ामनगरगमनमुपदिष्टवान् इति प्रमाणान्तरेण प्रतिपद्य पूर्वग्रामोपदेशाना नगरोपदेशानुप्रवेशं प्रति- पद्यते; तेन प्रमाणान्तरे सति मावात् तस्यायं प्रसादः, न शब्दवृत्तस्येति। न केवलं प्रमाणान्तरे सति भावात, अस्षति चाभावादप्टेवमित्याह- इतश्रेति। प्रतिग्रामं वक्तुः श्रोतुश्च सत्यां मृष्टान्नादिप्रयोजनपाप्तौ यदा वक्तुनेगरआ्रमामनाभिप्रायः प्रमाणन्तरेण नावगभ्यते, तदा पूर्वग्रामोपदेशान् पूर्वार्थान् पूर्वोडथों मृष्ठान्नादि प्रयोजनं येषां ते तथोक्ताः तान् पूर्वार्थानेव पार्श्वस्था उदासीनाः प्रतिपत्तारश्र मन्यन्ते; न तु नगरग्रामप्राप्त्यर्थान् ; नगरोपदेशं च खवनिष्ठं मन्यन्ते। नैषामेकार्थत्वम्। यदि तु शब्दवृत्तानु- सारेण पूर्वोपदेशानामुत्तरार्थत्वं स्यात्, ततस्तस्य नियतरूपत्वात् तत्रापि स्थात्; न त्वेवमर्ति ; तस्मात् प्रमाणान्तरप्रसादः स इति भावः। ननु पूर्वपूर्वग्रामप्राप्तिं विनोत्तरोत्तरनगरप्राप्त्यभादात् तदर्था अपि किं न स्युरि- त्याशङयाह-यंद्यपीति; नोपकारमत्रेण शब्दमैदमर्थ्य मवतीति भावः । अत्र न्यायसिद्धदृष्टान्तमाह-द्रव्यार्जनादीनाति। यथा यजनादिद्रव्यार्जन- नियमविधेरद्रव्यस्य क्रतोरसिद्धे: क्रतुविध्युपकारे सत्यपि न शब्दं क्रतवैद मर्थ्यम्, तद्वदित्यर्थः। आदिशव्दरेनाधानादिविधेग्रेहणम्। एवं दृष्टान्ते शब्दतो निराकाडक्षाणामपि प्रमाणन्तराधीनं विध्यन्तरानुपवेशित्वसुपपाध कर्मविधिषु तदसंभवमाह-शब्दवृत्तेति। शब्दव्यापारानुसारेणेह कर्मविधिषु तात्पर्य युक्तम्; न प्रमाणानतरबलेन, वैदिकऽथे तदसंभवात्। शब्दवृत्तं च प्रतिविध्वर्थ पर्याप्तम, न ज्ञानविधिपर्यन्तं याति; अतो न तदनुप्रवेश इति भावः। कि च मार्गमोपदेशानामपि न परदेशप्राप्तिपरता; अतो दष्टान्तासिद्धि :; यतोऽवगतेSपि परदेशगमनामिप्राये 'तच्चेदं चास्याभिप्रेतम्'

नगरप्राप्तिपरत्वे तु तेषां मार्गश्रामप्राप्तेरविवक्षितत्वात् नगरप्राप्तेरेव विवाक्षि- तत्वान्मार्गान्तरेणापि गच्छेत् । न च नियोगतः फलप्रातिः स्यात्,

76 ब्रह्मसिद्धिव्याख्या

अन्यपरेषु फलश्रुतेः "द्रव्यसंस्कारकर्मसु परार्थत्वात् फलश्रुतिरर्थवादः स्यात्" इत्यर्थवाइत्वादिति। तदेतत्सर्वमाह-अपि चेति ! इममेव न्यायमुपजीव्याह -तदिति। यदि विधिनिषेधानां ज्ञानकार्यमोक्षपरत्व स्थान्, ततो न ते स्वर्गादिकार्याः स्युः अनश्च जन्तूनामभ्युदयविनिपाता निर्निमित्ताः स्युरिति भाव :; सवर्गादि: कार्यों येषामिति विग्रहः । यद्यपि कर्मविधीनामुत्तरो विचारोऽनुवर्तते, तथापि तुल्यदोषत्वादुपक्रमे चोपन्यासादिह निषेधानां निक्षेप: कृतः। खर्गादीत्यादिशब्देन नरकाद्यपि ग्राह्यम्। ननु प्रधानोपकारलक्षणं प्रयाजादिकार्य यथा प्रधानकार्यस्वर्गादिपरमपि नाविवक्षितम्, तथा सवर्गा द्यपि कार्यमात्मज्ञानकार्यमोक्षपरमपि नाविवक्षितं भविष्यति ; ततक्ष विधि- निषेधा ज्ञानकार्यपरा अपि सवर्गादिकार्याः किं न स्युरित्याशङ्क्याह -- न खल्विति। प्रयाजादे: कार्यस्य स्यमपुरुषार्थत्वात् पुरुषार्थकार्यानुप्रवेसो युक्त :; न तु सवर्गादिकार्यस्य, स्वयं पुरुषार्थत्वादिति भावः । एवं तावच्छतस्वर्गादिनिराकाड्क्षाः कर्मविधयो नात्मज्ञानाधिकारमनुप्विशन्तीति स्थितम् ।

इदानीं यदुक्तम्-दृष्टेनैव कर्मविधय आत्मज्ञानाधिकारोपयोगिन इति, तद्दषयति-कथं चति। अत्र पराभिप्रायमाशङ्कयति-यदीति। यदि

विधयो दृष्टेनात्मज्ञानाधिकारोपयोगिन इत्युच्यत इत्यर्थः । तहूषयति- भवत्विति । प्रतिषेधानां रागादिप्राप्तप्रवृत्तिनिवृत्यर्थत्वाङ्गवतु ज्ञानाविकारं प्रति दृष्टोपकारित्वम्, न च कर्मविधीनामित्यर्थः । अत्र हेतुमाह- न हीति। परिसंख्यायां हि रागतस्तत्र चान्यत्र च प्राप्ती "पश्च पश्चनरवा मक्ष्याः" "शशकः शल्यकः" इते शशकादिव्यतिरिक्तमनुष्यादिपश्चनरव- भक्षणनिवृत्तिपरं वाक्यम्। तथा "व्रीहििर्यजेत" इति यागापेक्षद्रव्य- मात्रपाप्ती तदन्तर्गतत्वेन व्रीहेरपि प्रातत्वाद्व्यान्तरनिवृत्तिपरं वाक्यम्। कर्मविधयस्तु न नियामकाः, न परिसंख्यायकाः; ककि तु विधायका एवं; अवे नान्यनिवृत्तिपरा इत्यर्थः । कुत इत्यत आह-अत्यन्तमिति । न

बम्यकाण्ड: 77

माप्तोडर्थों विषयो रागादिना येषां ते तथोक्ताः, कर्मविघयोऽन्यपदार्थः । न समिहोत्रादौ रागादिभि: प्रवृत्तिः प्राप्तेति भावः। कस्मात्पुनरत्यन्तम- प्राप्तार्था अपि कर्मविघयो नियामकाः परिसंस्यायका वा न स्युर्त्यत्र हेतुमाह-प्राप्तार्थो हीति। रागादिमिः प्राप्तो विषयो यस्य विधेः स प्राप्तप्रापकत्वे वैदर्थ्यादन्यनिवृत्तिफलो विज्ञायते; कर्मविघयस्त्वत्यन्तमप्राप्तं प्रापयन्त एव सप्रयोजना इति न वैयर्थ्यदीषादन्यनिवृत्तिप्रयोजना विज्ञायन्त इत्यर्थ: । तदुक्तम्- "विधिरत्यन्तमप्राप्त नियमः पाक्षिके सि। तत्र चान्यत्र च प्राप्ती परिसंख्येति कीर्तयते" ॥ इति । यद्यपि नाम कर्मविघयो न रागादिजप्रवृत्तिनिवृत्तिफलाः, तथापि रागा दिजवैधप्रवृत्योस्तुल्यकार्यत्वलक्षणेन विराधेन वैधप्रवृत्या रागादिजप्रवृत्ते- रनिवृत्तिर्भविष्यति; तथा हि-यदेव रागादिजप्रवृत्तेः सुखम्, तज्ज्यो- तिष्टोमादिवैधप्रवृत्तेरपि; तच्व वैधप्रवृत्तित एव सिद्धमिति कृतकार्यत्वा- द्रागादिजप्रवृत्तेर्निवृत्तिरिति यद्युच्येत तदपि नेत्याह-न चेति। कुत इत्याह-अनियतति। अनियतकालं फलं यासामिति विग्रहः। अनियत- कालफला नैयोगिक्यः प्रवृत्तय इह वामुत्र वा फलप्रदाः; अतोऽदष्टार्था- स्ताः; रागादिप्रयुक्तास्तु साभाविक्यो रागादेः पुरुषस्वमावाब्जाताः प्रवृ- तयो दष्टार्थाः । दृष्टार्थलनैहिकफलत्वं लक्षयन्ति; ऐहिकफला इत्यर्थः । ततश्र मिन्नकालेकार्यत्वाद तयोरविरोध इति न नैयोगिक्या प्रवृच्या रागादिजप्रवृत्तवाषः । यद्दा अभ्यार्हेतत्वाद् दृष्टार्थयैवादृष्टार्याया बाघः स्या दिति भावः। ननु सवर्गादिफलमामुष्मिकमेव; तत्कथमविशेषेणोक्तम्- अनियतकालफला इति : विधिशक्तिमपेक्ष्येदमुक्त्म्, न वस्तुनः शक्तिम न हि विधिरिह वा अमुत्र वा स्वर्ग इत्याह, कालविशेषानिर्देशात्; वस्तु- शक्तिस्तेषा-यदिह सर्गों भोक्तुं न शक्यत इत्यमुत्रैव स्यादिति। यद्वा उपलक्षणमनियतकालत्वम्, आमुष्मिकफलत्वर्माप द्रष्टव्यम्; सतापि काल- मेदादविरोष एव । विपरीतो वा बाघः । कि च यदि दष्टादृष्टार्थप्रवृ- च्योखुल्यकार्यत्वे विरो: स्यात्, ततः सेवासाक्गदण्योरपि स्यात्; न चैव-

78

मस्तीत्याह-नं चेति। साङ्गहण्या ग्रामकामेष्टेरटष्टार्थाया दष्टार्थायाश्षेश्वर- सेवाया एकग्रामकार्योपायत्वेऽपि सति न कश्विद्विरोध, फलभूमार्थिन उभयत्र प्रवृत्तिसंभवादिति भावः। विरुन्ध्यादपि साङ्गहणी सेवाम्, यदि तद्विधिश।स्त्रमन्यनिवृत्तौ प्रमाणं भवेद; 'साङ्गहणी कार्या' इत्येतावति तु तत्प्रमाणम्, नान्यनिवृत्तौ; अतो न तयोर्विरोध इत्याह-एतावतीति । तत्रैवमविरोधे सति युगपत् क्रमेण वा फलमूमार्थिनः फलवहत्वार्थिनः सेवा- साङ्गइण्यावनुतिष्ठतः को विरोध इत्याह-तत्रेति । ततक्ष यथा तत्र तुल्यकार्यत्वेऽप्यविरोधः, तथेह नैयोगिकरागाक्षिप्तप्रवत्योरपि तुल्यकार्यत्वेऽ- प्यविरोधान्न मिथो बाध्यवाधकभाव इति भावः। किच नैयोगिकप्रव- त्तिभ्यो रागाद्याक्षिप्परवृत्तिनिरोधेऽभ्युपगम्यमाने नियोगनिष्ठा अपि प्रवृत्तयो निरुध्येरन्; अतक्ष इष्टविघातकार्ययं पक्ष इत्यभिप्रायेणाह-अपि चनि। अत्र हेतुमाह-अनार्जितघनस्येति। न उपार्नित धनाख्यं साधनं येन तस्यानार्जितघनस्य, अत एवं यागादिसाधनपश्वादिद्रव्येण विकलस्न हीनस्य पुंसोशक्तत्वेनानधिकारात् तासां नियोगनिष्टमवृत्तीनां द्रव्यसाध्या- नामसंभवात् अवश्यं धनार्जनं कार्यम्; तच्च रागप्रयुक्तम, न तु क्रतु- प्रयुक्तमिति कर्मकाण्डे सिद्धम; तत्र नैयोगिकप्रवृत्तीनां रागाक्षिप्तप्रवृत्ति- निरोधकत्वे धनार्जनमपि निरुध्येत; अतश्रासाधनस्य नेयोगिकप्रवृत्यसंभवात् ता अपि विरुध्येरन्निति भावः ।

दूषणान्तरायोपक्रमते-अपि चेति दृष्टार्थायाः स्रीसंभोगादिपरवृते रदष्टार्थायाश्र ज्योतिष्टोमादिपवृत्तेस्तल्ये सुखोपायत्वे रागप्रयुक्तत्व न कश्चिद्विशेष: ; उभे अपि सुखरागप्रयुक्त्े इत्यर्थः। तुल्यत्वमेव दर्शयति- तथा हीति। इतिशब्द: स्वरूपनिर्देशार्थः। सवर्गकामशव्दन "तस्य लिप्सार्थलक्षणा" इति न्याेन स्वर्गे रागतः प्रात्तां प्रवृत्तिमनूद तत्र ज्योनिष्टोमादिसाधनविशेषो विधीयत इत्यर्थः । यदि नाम दष्टाटष्टार्थ- प्रदृत्तीनां रागप्रयुक्तत्वं तुल्यम्, तथापि किमित्यत आह-तथा चति। तथा तुल्य रागप्रयुक्तत्वे सति च रागाक्षिप्सुखसाधनादिप्पश्वािनिवेशे तुल्ये को विशेष:, यन नैयोगिकी आत्मज्ञानं प्रत्यनुगुणा भवति, अपरा

बहकाण्ड: 79

तु दष्टार्था आत्मज्ञानविरोधिनीति; न कोऽप्यस्तीतर्थ। अविशेषे हेतु माह-कामति। कामः सुराभिलाषो रागः तेनाकर्ष्ण मनसो छट्ः

सर्गादिसुखकामाकृष्ट मनोऽसमाहितं नात्मज्ञानक्षमम्; अतः सापि ताई रोधिनीति भावः । अथ सवर्गस्य गुगत्वेनान्वयान्न ज्यनिष्टोमादे: काम्य स्वर्गोंपायत्वम्; अतो न तत्र काराक्षेपो मनस इत्यस्ति विशेष इत्याशङ्क यति-अथेति। तत्र दूषणमाह-वर्णितमिति : ज्योतिष्टोमदेरकामोप! यत्वे जन्तूनामभ्युदयविनिपाता आकर्मिकाः स्युरिति वणितमित्यथः। दोषान्तरमाह-उक्तश्रेति। सवर्वस्व साध्यत्वेनान्वय इति षष्टाधे जैमिनि- नोक्तश्र न्यायः प्रत्युद्धियेत; उच्छब्द उद्धाराथेः: प्रतिशब्दश्र तत्प्रति पक्षार्थः: अघः क्रियेतेत्यर्थः। पूर्वापरविरुद्धश्रायं पक्ष इत्याह-तुल्येनि दष्टादृष्टार्थप्रवृत्योस्तुल्यकार्यत्वेन विरोधात् या पूर्व दृष्टादृष्टार्थप्रवृत्त्योनि रोघाशङ्का कृता, सापि ज्योतिष्टोमादेरकामोपायत्वे तुल्यकार्यत्वाभावात् दूरें निरस्तावकाशा स्यादित्यर्थः; दूरनिरस्तोऽवकाशो यस्या इति विग्रहः प्रकारान्तरेण कर्मविधीनामात्मज्ञानानुगुण्यं दृष्टेनाशङ्गयति-अथेनि। कान स्याप्राप्ती कामानुकूल: पुरुषोऽसमाहितत्वान्नात्मज्ञानक्षमः; कर्मीिधिभि: काम्येषु प्रापितेषु कामनाः प्रविलीयन्ते; तेन काम्यप्राप्तिद्वारण कर्मविघयः कामान् कामना: प्रविलापयन्त आत्मज्ञानाधिकारानुगुण्यं भजन्त इंत्यर्थ: प्रविलनिकामस्य ज्ञानोत्पत्तिद्वारेण मुक्तिरित्यत्रैव श्रुतिमाह-यथोक्तमिति। तद् दूषर्यात- तद्प्यसदिति। कुत इत्याह-यत इति। साधु ज्रूते भवान्, यदि कामप्राप्त्या तत्कामनाः प्रविलयिन्ते; न तु तत्पाप्त्या ताः प्रविलीयन्त इंत्यर्थः । केन तर्हि तत् प्रविलीयन्त इत्यत आह-अपि त्विति। विष- याणामनित्यतादिदोषपरिभावना अनुचिन्तनम्, ततो भवतीि दाषपरिभावनो दूतेन प्रसंख्यानेन विवेकेन विलय इत्यर्थः ।' काम्यसंस्पर्शस्तु मनसे विपर्ययकारीत्याह-कलयेति । मात्रयापि चेत्काम्यैर्मनः संस्पृश्यते ततो हियत एव तदत्यन्तमाकृप्यत एव तैरहारिभिः मनोहरणशीलै; न तु तेभ्यो निवृत्तकामं मनो भवर्तीत्यर्थः। तदेवामियुक्तवाक्याभ्यां द्रढयति-

80 ब्रह्मसिद्धि व्याख्या

उक्तमिति। न केवलं धर्मविधयः काम्यविलयहेतवो न भवन्ति, प्रत्युत विपर्ययकारिण इत्याह-अनुपायत्वादिति। कर्मविधिष्वसत्सु कामोपायभूत- यागाद्यज्ञानादनुपायत्वादपि तावदयं पुमान् कामेभ्यो निवर्तेत; उपशाम्य त्यनेनेत्युपशमः, निरिवलस्याविद्यादेः केशस्योपशमः, तद्रूयं चात्मज्ञानमाश्र- येत; कर्मविधिषु तु सत्सु तैर्दर्शितो विविधो यागदानादिरुपायो यस्य स तथाविध: पुमान् तानेव काम्यान् प्रकृतिहारिणः प्रकृत्या खमावेन मनो हर्तु शीलान्, प्रकृति च स्वभावं पुंसो हर्तुं शीलान्, अपि तु तं विकृतं कर्तु शीलानभिनिविशेत तेप्वेव सुनरां बद्धग्रहो भवेत्; तेषां कामानां च प्रचिलयः, प्रविलीयतेऽनेनेति प्रविलयः, तद्रूपाच्चात्मज्ञानादिष्टविघातकत्वेनो- द्विजेतेत्यर्थः ।

ननु विषयसुखमनित्यमल्पं दुःखानुषङ्गि च; ज्ञानफलं च परमानन्द- स्तद्विपरीतः, "परमो ह्येष आनन्दः" इति श्रुतेः; तेन तत्रैवाभिलाषः प्राप्तः; स च विषयानन्दाभिलाषमुच्छेत्स्यति ; तेन सत्सपि कर्मविधिषु तत्फलकामेभ्यो निवर्तेत, न तेष्वभिनिविशेत; न चात्मज्ञानादुद्दिजतेत्या- शङ्कयाह-श्रुतोऽपीति । विषयानन्दो ह्यसकृदनुमूतः; यश्षानुभूतः स एव चित्तमाकर्षति; न तु श्रुतिमात्रगम्यः, अननुभूतत्वादिति भावः । प्रागेवेति ; किमुतत्यर्थः । उपसंहरति-तस्मादिति । अतो न काम- प्रविलयद्वारेण दृष्टेनैव कर्मविधीनां ज्ञानविध्यधिकारानुप्रवेश इति सिद्धम्। यद्यापे कामप्रविलयपक्षो द्वितीयः, तथापि कर्मावर्धानां ष्टेनैवोपयोग इत्येतत्पक्षदूपणप्रसङ्गेनहोक्त इत्यदोषः ।

यदप्युक्त सर्वत्र वेदे कचित् कस्यचिद्वेदस्य विलयो गम्यत इति, तदप्यनुभाष्य दूषयति-यदपीति। 'उक्तम्' इति वाक्यशेषः। कथ- मसदित्याह-अनिदमिति; "सवर्गकामो यजेत" इति वाक्यस्येति शेषः । तदेव विवृणोति-न हीति । यत्परः शब्द: स शब्दार्थ :; इदं तु स्वर्ग- कामवाक्यं न देहातिरिक्तात्मतच्वावबोधपरम्, श्रुतहान्यश्रुतकल्पनाप्रसङ्गात्; अपि तु यागनियोगपरम्; अतोऽत्रैव तत् प्रमाणम्; न पूर्वत्रीत भावः । ननु यद्यपि देहातिरिक्तमात्मतच्वं न श्रतम्, तथापि देहस्यानित्यस्य

महकाण्ड: 81

म्यते; सवति चान्यपरादर्थगम्योऽपि वेदार्थः; यथा "उपरि हि देवेम्यो धारयति" इति हेतुपरादुपरिधारणविधिः; ततश्र देहात्मविलयो ज्योति- ष्टोमादिविधेरर्थ इत्यत्तिप्रायणाशङ्गयति-अथेति । दूषयति-तद्पीति । तदपि हस्तिनि प्रत्यक्षेण दृष्टे इस्तिपदेन हरिानोऽनुमानं यथा व्यर्थत्वाद- नपेक्षितम्, तादृशमित्यर्थः । ननु तत्र प्रत्यक्षतिद्धो हस्ती, न त्विद्द तथा देहात्मविलय इत्याशङ्कयाह-साक्षादिति ! सत्यमात्मज्ञान विधिर्देहात्मविलय- मप्क्षते, स तु प्रत्यक्षश्रुतिलब्ध इति न तमर्थलम्यमपेक्षते; "यश्वार्यादर्यों न स शब्दार्यः" इति च न्यायः; ततक्षार्थगम्यो देहात्मविलयो न ज्योतिष्टोमादिविषिषु वेदार्थः; धारणे पुनरप्राप्तस्यानुवादा- संमवात् तद्विधिरिति वैषम्यमिति भावः । कि च अर्थसिद्धमपि चे- द्वेदार्थ: स्थात्, ततो देहात्मत्वे देहस्यानित्यस्थ जन्मान्तरीयफलभोक्तृत्वा- संभ्व मन्वानस्य तत्कामनया मोक्तृत्वाभिमानेन च यो मनसो ग्रन्थि: स शिथिलीभवेदपि; देहातिरिक्तेऽप्यात्मनि वेदार्ये यथा सोऽर्थगम्यो वेदार्थ- स्तथा तस्यं नित्यस्य जन्मान्तरीयफलमोगं मन्वानस्य पुंसः तत्कामादि- ग्रन्थे: काठिन्यं दृढत्वं यदर्थात् सिध्यति तदपि वैदिकं स्याद; वतश्र ज्योतिष्टोमादिविघयो विरक्तात्मज्ञानविधिप्रतिकूलत्वान्न तदेकवाक्यतां यायु- रित्यमिप्रायेणाह-अर्याच्चेति। वेददर्शितविविवोपायत्वेन वा यत् कामादि- ग्रन्थेः काठिन्यं तद्वैदिकं स्यादित्यर्थः । चकारो दूषणसमुच्चये। एवमाद्यपक्षं दूषयित्वा कामनिवर्हणद्वारेण कर्मविधीनामात्मज्ञानानु- प्रवेशपक्षं द्वितीयं दूषगति-द्वितीयोऽंपीति। "न नातु कामः कामा- नाम्" इत्यादिना वर्णितादेव काम्यानां कामनाविच्छेदसामर्थ्यामावात् खवाकयोपात्तखवर्गादिकार्यनिराकाड्क्षाणं कर्मविधीनामात्मज्ञानविध्यनुप्रवेशे वर्णितादेव प्रमाणाभावात् द्वितीयोऽषि पक्षोऽसमश्रस इति व्यवहितेनान्वयः। कि च कर्मविधीनां सहस्रसंवत्सरान्तानां ज्ञानविधिशेषत्वे अङ्गप्रधानयोरेका- धिकारत्वे सति ज्ञानाधिकृतेनैकेनैव मुमुक्षुणा कृत्स्नकर्मोपसहार: कर्तव्यः ततश्र सर्वकर्मणां ज्ञानेन समुचयः, एकेन च कत्रोपसंहार: स्यात; स चा- शक्य इत्याह-प्काधिकारत्व- इति। एकस्याधिकारो येष्विति विग्रह्यः। इतिः समाप्ती।

82

इदानीमुद्देशक्रमप्राप्ताननन्तरपक्षाननादृत्य बहुवक्तव्यत्वादात्मज्ञानस्य कर्तृसंस्कारतया कर्माङ्गत्वपक्ष दूषयितुमनुभाषयति-येऽपीति। पूर्व कर्म ज्ञानाङ्गमित्युक्तम्, भधुना तु ज्ञानं कर्माङ्गमिति विपर्ययार्थः। तहूषयति- तैरिति। तैरपि ज्ञानस्य कर्मभिः संबन्धे श्रुत्यादीनामन्यतमं प्रमाणं वाच्यम्, तच्च दुर्वचमिति भावः ।- ननु ब्रीहिप्रोक्षणादिसंस्कारवत् कर्तृ- संस्कारतयात्मज्ञानं कर्मभिः संबध्यत इत्याशङच तद्वैषम्यमाह-न ताव- दिति। यथा तत्र कर्मभिः संबन्धे प्रमाणमस्ति न तथात्रेति शेषः । तत्र प्रोक्षणादी तावत् कर्मसंबन्धे प्रमाणमाह-तत्र हीति ! तत्र हि ब्रीहिस्वरूपस्य कर्मण्यनुपयोक्ष्यमाणस्यासाधनीभृतस्य प्रोक्षणेन न कश्रिदर्थ इति व्रीहिस्वरूपप्रोक्षणस्यानर्थक्यादन्यत्र साधनीभूतं व्री- हिशब्दो लक्षयति; तत्रापि प्रकरणगृहीतस्य प्रोक्षणस्याप्रकृतकर्मा- पूर्वसाधनसंबन्धे प्रकरणबाधः स्यादिति प्रकरणात् प्रकृतकर्मापूर्वसाध- नमिति गम्यते; तदेवं प्रकृतकर्मापूर्वसाधनत्वलक्षणद्वारेण ब्रीहि- शब्द: प्रोक्षणस्य प्रकृतकर्मापूर्वेसंबन्धं बोधयतीत्यर्थः। ननु पर्णमर्यात्व- वदात्मज्ञानमसत्यपि प्रकरणे कर्मणा किमिति न संबध्यत इत्याह- नापीति। यथा "यस्य पर्णमयी जुहूर्भवति" इत्यत्र कर्मसंबन्धः, तथा- त्रेति वाक्यशषः । कुत इत्याह-तत्रापीति । तत्रापि जुह्ादिद्रव्यमव्यभि- चरितकर्मसंबन्धं न व्यभिचरितः कर्मसंबन्धो यरय तत तथोक्तम्; कर्म- समवेतमेव हि जुह्वादिद्रव्यम्, नान्यत्र तत्; अत एवासत्यपि प्रकरणे कर्मोपस्थापयतीत्यर्थः । ननु यदि नामैवं तथापि पर्णमयीत्वस्य केन प्रमाणेन कर्मसंबन्ध इत्यत आह-तत्रेति। तत्र तस्मिन् सति, तत्र वा पर्णमयीवाक्ये वाक्येनैव कर्मसंबन्ध; पर्णमयीत्वस्येति शेषः। तद्धि वाक्यं कत्वव्यभिचरितसंबन्धजुह्नुवादेन पर्णमयात्वं विदधत् क्रतुमनुप्रवेशयतीति भावः । एवं दृष्टान्तद्वये कर्मसंबन्धहेतुमुक्त्वा दार्ष्टान्तिके तदसंभवमाह- आत्मज्ञानं त्विति। नात्मज्ञानं प्रकरणे श्रुतम, कर्मकाण्डबहिर्भावाज्ज्ञान काण्डस्य ; नाप्यव्यभिचरितक्रतुसंचन्घम्, लौकिकेऽपि कर्मण्यात्मनः कर्तृ- त्वस्येष्टत्वादिति भावः। तेन प्रमाणाभावादात्मज्ञानस्य कर्तृसंस्कारतया कर्म- संबन्धो वक्तुं न शक्यत इत्याह-तेनेति। आत्मज्ञानस्य कर्मसंबन्धाभावे

मझ्काण्ं: 83

यदभिमतं सिद्धं मवति, तदाह-तथा चेति। आत्मज्ञानस्य कर्मसंबन्धा- मावे सति अज्ञाते पारार्थ्ये "द्रव्यसंस्कारकर्मसु फलश्रुतिरर्थवादः स्याद्" इति न्यायेन "न च पुनरावर्तते" इत्यादिफलश्रुतिरर्थवादिनी न भव- तीत्यतः पृथक्फलत्वात् पृथगधिकारत्वमिति 'ज्ञानकर्मणोर्विपर्ययेणैकाषि कारत्वम्' इति यदुक्तं तन्निरस्तं भवतीति मावः। ननु स्यादेवं यदीयं फलश्रुतिः स्यात्; इयं तु "घृतकुल्याः क्षरन्ति" इतिवत् वर्तमानापदेश- त्वात् खवर्गकामादिवत्कामोपबन्धामावाच्च खरसतः फलश्रुतिर्न भवति; ततक्ष यथा रात्रिसत्रे "प्रतितिष्ठन्ते" इति 'प्रतितिष्ठेरन्' इति विपरिणमथ्य फलं कल्पितम्, तथा कल्पनीयम्; तच्च फलाकाड्क्षायां सत्यां रात्रिसत्रवत् कल्पनीयः; न च दृष्ट फले सति फलाकाड्क्षा भवति; अस्ति चात्मज्ञानस्य देहान्तरमोग्यफलेषु कर्मसु प्रवृत्तिर्दृष्टप्रयो- जनम् ; न हि नित्यात्मज्ञानं विना सा स्याद; अतो न विपरिणमय्य फलं कल्प्यमित्यभिप्रायेणाशङ्कयति-अथेति । तस्मात् यथाध्ययनविधि- र्दृष्टार्थों नार्थवादादिकं फलं प्रार्थयते, तथात्मज्ञानविधिरपीत्याह-तस्मा- दिति। अतः पृथक्फलाभावान् कर्माधिकारादात्मज्ञानविधावधिकारान्तरमिति सिद्धमेकाधिकारत्वं ज्ञानकर्मणोरित्याह-तथेति । इतिर्हेत्वर्थः । तदेतदूष- यति-तदप्यसिति। कथमसदित्याह-यत इति। यस्मात् कर्मविध्य- पेक्षितात् कर्तुः मोक्तुश्वात्मनोऽन्य एवाकतृभोक्तृरूप औपनिषद उप- निषदेकगम्य: पुरुषो वेदान्तेषु जिज्ञास्यते। न च तस्य ज्ञानं कर्मोणे पवृत्तिहेतुरित्यर्थः । कुतस्तद्धेतुर्न भवतीत्याह-न हीति। कर्ता मोक्ता च कर्मसु प्रवर्तते ; तेन तज्ज्ञानं कर्मप्रवृत्तिहेतु:, न पुनरौपनिषदात्मज्ञानम्; न हि तस्यौपनिषदात्मनः कर्तृत्वमोक्तृत्वे स्त् इत्यर्थः । कुतः पुनस्तस्य कर्तृत्वभोक्तृत्वे न स्त इत्यत आह-एवमिति । 'नाभाति' न मुझ्के, 'अनश्न्' अमुजान इति च भोक्तृत्वनिषेधः । उपलक्षणमिदम् ; "निष्कलं निष्क्रियम्" इति "नायं हृन्ति न हन्यते" इति च कर्तृत्व- निषेधो द्रष्टव्यः। एवं वेदान्तवेद्यस्यात्मनः कर्मण्यप्रवृत्तिमुक्त्वा यस्तु कर्मणि प्रवर्तते कर्ता भोक्ता च, न स वेदान्तवेद्य इत्याह-यस्त्विति ।

84

एवशब्दोऽवधारणार्थः ! यस्तु कर्ता भोक्ता जीवः, स एव प्रत्यक्षसिद्धः 'अहम्' इत्यपरोक्षतया व्यवहारे खतः सिद्ध:, न परमात्मा; तेन सोड- धिगतत्वात् न वेदान्तशव्दगम्य इत्यर्थः । अत्र चोदयति-नन्विति । जीवपरमात्मनोरभेदे परमात्मनि शब्दगम्ये जीवोऽपि शाब्द एव; अतः कथ न शब्दगम्य इत्युक्तमिति भावः। एकत्वमेव अ्रुत्या द्रदयति- एवमिति। "अनेन जीवेनात्मनानुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणि" इति श्रुतिः 'जीवेनात्मना' इति सामानाधिकरण्यात् 'व्याकरवाणि' इति चोत्तमपुरुषप्रयोगाब्जीवात्मनोरभेदमाह; तत्कथमनयोर्भेंद इत्यर्थः । सिद्धान्ती तयोस्ताच्विकमभेदमभ्युपगम्य शब्दगम्यागम्यत्वे व्यवस्थामाह-सत्यमिति । तस्यैव तु जीवस्यैकत्वेनाभिन्नस्य बिम्बप्रतिबिम्बादिवत् कल्पितभेदस्य कर्तृ- शक्त्यहद्काराविद्यानुविद्धं बिम्बस्येव दर्पणाद्यनुविद्धं श्यामादिरूपं जीवाख्य- मेकरूपमस्ति; तच्च कर्तृत्वात् कर्मणां प्रवृत्तिहेतु: प्रत्यक्षसिद्धत्वान्न वेदान्तमपेक्षते; तेन तच्छब्दगम्यं न मवति। यत्तु तस्यैवाविद्याननुबद्धं रूपं स्वयंप्रकाशं सर्वकर्तृत्वादिविभागशून्यम्, तत् तादृशं लोकव्यवहारेष्व- सिद्धत्वाच्छब्दाज्ज्ञातुमिष्यते; ततक्र सिद्धं जीवपरयोरमेदेऽपि परः शब्द- प्रमेयः, न जीव इत्यर्थः। न च परज्ञानस्यैव वेदान्तजस्य कर्मसु प्रवृत्तिर्दृष्टं प्रयोजनमित्याह-तच्चेति। तच्च वेदान्तवेद्यं रूपं कर्मप्रवृत्तेर्विरोधि; कथं वज्ज्ञानस्य कर्मप्रवृत्तिदृष्टं प्रयोजनं स्यादित्यर्थः । विरोधित्वं प्रकटयति-तथा हीति। बझ्ानन्दादि रूपमात्मानं जानतः पुंसः प्रवृत्ती प्रयोजनं सामर्थ्य च नास्ती- त्यर्थः । वाशब्दश्वार्थे । कुतः पुनर्वनझात्मविदः प्रयोजनसामथ्यें न स्त इत्यत आह-आप्तकामत्वादिति । तत्राप्तकामत्वं निष्प्रयोजनत्वे हेतुः । साधनानुपायाभावश्च प्रवृत्तावसामर्थ्ये हेतुः। आप्तकामत्वे च पूर्वोक्तं परमानन्दरूपत्वं हेतुः, सर्वानन्दानां तंत्रान्तर्भावात्। अद्वयत्वं च कर्म- साधनेतिकर्तव्यताद्युपायाभावे देतुरिति विवेकः। एवमविद्यानुवद्धं रुपं कर्म- प्रवृत्तिहेतु:, न त्वोपनिषदम् ; अतो न तज्ज्ञानं कर्माङ्गमिति स्थितम् नन्वौपनिषदात्मज्ञानमेव कर्माव्कलेन श्रुत्या चोदितम्. तत्कथमुष्यते न

ब्रह्मकाण्ड: 85

तत्कर्माङ्गमितीति परश्रोदयति-स्यादेतदिति। यदि नामौपनिषदात्मज्ञानं दृष्टेन न कर्माङ्गम्, तथाे प्रयोजनादिवददृष्टेन मविष्यतीति भावः। ननु प्रवृत्तौ सत्यां प्रयोजनादिवददृष्टार्थत्वं स्यात; औपनिषदात्मविदस्तु निष्प- योजनत्वान्निरुपायत्वाच्च कर्मणि प्रवृत्तिरेव नास्तीत्युक्तम् ; अतः कुत्ौपनिष- दात्मज्ञानमदृष्टेनाङ्गं भविष्यतीत्युच्यतेः एताभ्य एव वक्ष्यनाणश्रुतिभ्यः परमानन्दाद्यश्रुतिरुपचरितार्थे कलप्येतेति परो मन्यते; ताः श्रुतीरुदा- हरति-यदेवेति। 'विद्यया' इत्यात्मविद्योक्ेति परामिप्रायः। तथा "यो वा एतदक्षरमविदित्वा गार्ग्यसिमन् लोके जुहांति ददाति तपस्तप्यति बहूनि वर्षसहस्राण्यन्तवानेवास्य स लोको मवति" इतिश्रुत्या ब्रह्मविद्या- रहिततया यागादिकर्मफलान्तवत्वपरदर्शनद्वारेण केवलकर्मनिन्दया "न हि निन्दा निन्दं निन्दतुम, अपि तु निन्दितादितरत् प्रशंसितुम्" इति विद्यासहितकर्म- प्रशंसा कृता। प्रशंसा च विघानायेति ब्रह्मविद्याया यागाङ्गत्वं दर्शितम्। तथा "तं विद्याकर्मणी समन्वारभेते" इति संशब्दस्य सहार्थत्वात् ब्रह्म- विद्याकर्मणोः समारम्भे सहभावो दर्शितः। एकप्रयोगे च कार्यारम्मे सहभावो भवति। न चासौ दर्शपूर्णमासवत्, समप्रधानयोः समुदाये फलाश्रवणात्, यागादिभ्यक्ष फलश्षतेः ; यागादयः प्रघानम्, सामर्थ्यात्; विद्या अङ्गम्, "फलवत्सन्निधावफलं तदङ्गम्" इति न्यायादिति भावः । सिद्धान्ती त्वाह-पूर्वमिति। पूर्व यत्प्रथममुपन्यस्तं "यदेव विद्यया करोति" इति वचनम्, तत्तावत् प्रकृता या उद्गीथविद्या उद्रीथे सामभक्तावक्षरोपा- सनलक्षणा तद्विषयम्, न ब्रह्मविद्याविषयम् ; अतो न तस्याः कर्माङ्गत्वं बोधयतीत्यर्थः । 'विद्या' इति सामान्यशब्दोऽपि प्रक्रमविशेषात् विशेषे वर्तत इति वदितुं प्रकृतग्रहणम । तावच्छव्दः क्रमार्थः। कथमुद्रीथविद्या प्रकृतेत्यत आह-ओमिति । तथा "यदेव विद्यया" इत्यतः परेणापि "यो वा एतदक्षरमविदित्वा" इत्यनेन क्षयिफलत्वेन कर्मनिन्दया अक्षर- ज्ञानस्तुतिः करियते, न तु ब्रह्मविद्यायाः कर्माङ्गत्वज्ञापनम् । ननु केवल- कर्मनिन्दया विद्यासाहित्यं विधित्सितमिति गम्यते । मैवम् ; एवं हि पर- स्तात् विद्यासहितं कर्म संस्तुयात् ; इह तु "यदेतदक्षरं गार्गि विदित्वा- स्माछ्लोकात् प्रेति स वक्षणः " इत्यादिना केवलाक्षरज्ञानं स्तूयते ; तस्मा-

बश्मसिद्धिव्यार्या

दक्षरज्ञानस्तुतावेवास्य तात्पर्यम्, न विद्याकर्मणोः साहित्यविधावित्यदोषः । तथा विद्याकर्मणोरन्वारम्भे.पि साहित्यं नास्तीत्याह-विद्येति। भेदेनेति विभागेनेत्यर्थः। विभागमेवाह-विद्यावन्तमिति। ननु संशब्दे सहार्थें नीवति कथमेवं व्याख्यायते: विद्याकर्मणोरेकत्वसाहित्यासंभवादिति ब्रूमः । कथमसंभवः उच्यते-न तावदपरविद्याकर्मणोरन्वारम्भे साहित्यम्, अन्योन्यनिरपेक्षत्वात्। अन्योन्यनिरपेक्षत्वं तु पृथक् फलश्रुतेः, ज्योतिष्टो- माभिहोत्रादिवत् ; एकफलत्वे हि कार्यारम्भे साहित्यं स्यात् यथा दर्शपूर्ण- मासयोः। परविधा तु कर्मपरिपन्थिनी कथं कर्मणा समुच्चीयेतः न च सा जन्मान्तरारम्मिका, अपवर्गफलत्वात्। तस्माद्विभज्यैवापरविद्याकर्मणो- रन्वारम्भकत्वम्। तदुक्तम्-"विभागः शतवत्" इति। संशब्दश्रा- विवक्षितसहार्थ: सम्यगर्थानुवादः । अतः सूक्तम्-भेदेनेति। प्रकरणार्थमुप- संहरति-तस्मादिति। एवमपीति ; विपर्ययेणापीत्यर्थः। यद्वा न केवल- मात्मज्ञानस्य दृष्टार्थत्वेन, अपि त्वेवमपि श्रुतिचोदितस्य तस्यादृष्टार्थतया- पीत्यर्थः । एवं ज्ञानं कर्माङ्गमिति विपर्ययपक्षं निरस्य पक्षान्तरं दूषयितुमनुमा- षते-येऽपीति। असंबन्धमेव मन्यन्त इत्यनन्तरेण संबन्धः । कथं तयोर्विरोध इत्यत आह-द्वैतेति । साधनादिद्वैतविषयं कर्म, द्वैतरहितात्म- विषयं त्वात्मज्ञानमिति हेतोर्विरोधादनन्वयः इतिशब्दो हेत्वर्थः दूषणमाह-तेषामिति। कुत इत्याह-प्रमाणादीति। यदि द्वैतविषयं कमेति विरोघादद्वैतज्ञानेन सह न संबध्यते, ततः प्रमाणप्रमेयप्रमात्रादिद्वैत- मपि न तेन संबध्येत ; न च प्रमाणाद्युपायसंबन्धमन्तरेण ज्ञानमुत्पद्यते; ततश्राद्वैतज्ञानस्यानुत्पाद एव स्यादित्यर्थः। अथोच्यते-प्रमाणादिविभाग उपायः, उपेयं चाद्वैतज्ञानम्, तयोश्र पौर्वापर्यादयौगपद्यम्; अन्यथा सव्यदक्षिणशृङ्गवद्पायोपेयमाव एव न स्यात ; अतः कालमेदेन तयोर- भरापादन्योन्यसंबन्धे नाद्वैतज्ञानस्यानुत्पाददोष इति; तदाह-अथेति। पहि प्रमाणादिविभायाद्वैतप्रतिपच्योरविरोधः, ततो जातायामपि तस्यां प्रमा- दिविमागेन तथैवानुवर्तितव्यम; अतो नाहवतपाप्तिः; अतश्रानिर्मोक्षप्रसङ्ग

ब्रह्मकाण्ड: 87

इत्याशक्क्याह-प्रविलीयत एवेति। अड्वैतप्रतिपत्तौ सत्यां प्रविलीयत एव सर्वप्रमाणादिविभागः, अतो नानिर्मोक्षप्रसङ्ग इति भावः । यद्यद्वैतज्ञाने सति प्रमाणादिद्वैतं प्रविलीयते, प्राप्तं तर्हि तयोश्छायातपादिवद्विरोघः अनु पायत्वं च प्रमाणादिविभागस्य; न हि प्रविलीयमानस्य क्कचिदुपायत्वं दृष्टम् ; अतो नाविरोधः, नाप्युपायत्वं प्रमाणादिविभागस्येत्याशङ्कयाह- न चेति। तत्राविरोधे तावद्ेतुमाह-उपायस्येति। न प्रविलाप्यप्रविलाप- कत्वमात्रेण विरोध:, किंतु कालमेदेन च, तादृशयोरपि छायातपयोर्भिन्न- कालयोरविरोधात्। इह च तयो. कालभेंदः ; तस्मादविरोध इति भावः । उपायत्ने हेतुमाह-वदा चेति। जाते धद्वैतज्ञाने प्रमाणादिद्वैतं प्रविली- यते, न पूर्वमेव ; पूर्व च तस्योपायत्वम्, तदा च तदभविलीनमेवेत्यर्थः । इतश्र नानुपायत्वमित्याह-भेद इति। अद्वैतज्ञानस्य तावत् कार्यत्वादवश्यं कारणेन माव्यम; न चाद्वैतमेव बक्ष तस्य कारणम्, तस्याकारकत्वात्, नित्यं च कार्योत्पत्तिप्रसङ्गात्; अतः पारिशेष्यात् प्रमाणादिद्वैतेन ाव्यमिति भावः । यद्ा भेद एवान्योऽपीति सामान्याद्यभेदप्रतिपत्तावुपायो दृष्टः, तद्वत् प्रमाणादिभेदोऽपि भविष्यतीति भावः। एवं परमतमाशङ्क्य तदे- वोपजीव्य कर्मज्ञानयोरसंबन्धहेतुं परोक्तं विरोधं परिहरति-नेति। यदि प्रमाणादिद्वैतं तूपायत्वाद्गिन्नकालमिति न तेनाद्वैतज्ञानस्य विरोध:, एवं तर्हि कर्मभिरप्युपायत्वादेव भिन्नकालैन तस्य विरोधः; ततक्ष न तस्य तैरसंबन्ध इति भावः। पर इदानीं कर्मणामनुपयोगेनोपायत्वमेवाक्षिपन् संबन्धमाक्षि पति-स्यादिति। भवेदेतत्कर्मणासुपायत्वं तेन च संबन्धः, यदि तेषा- मुपयोग: स्यान् ; स एव तु ब्रह्मणो नित्यत्वेनासाध्यत्वान्न विद्यते। न च कार्यसिद्धावनुपयुक्तस्योपायत्वमस्ति; न चानुपायेऽपेक्षा; न चानपेक्षितस्य संबन्ध इति भावः। कर्मणामनुपयोगे श्रुतिमुदाहरति-श्रूयत इति । अस्यार्थ :- अकृतोऽकार्यो मोक्षेा ब्रह्मस्वरूपं कृतेन कर्मणा नास्ति न भवति न सिध्यतीति। ननु मा भवतु ब्रम्मण्यसाध्ये कर्मणामुपयोग:, तज्ज्ञा- नोत्पत्तौ तु प्रमाणादिविभागसयेव केन वार्यत इत्याशङ्क्याह-न चेति। हेतुमाह-ज्ञानस्येति। ज्ञानं नाम प्रमाणाधीनम, न कर्माधीनम : अन्यया

88

कर्मापि सप्तमं प्रमाणं स्यात् ; अतः प्रमाणस्यैव ज्ञानात्पत्तावुपयोगः, न कर्मणामित्यर्थः। ननु यदि नाम कर्मणां ज्ञानोत्पत्तावुपयोगो नास्ति, ज्ञान- कार्योत्पती तु सहकारित्वेनोपयोगो भविष्यतीत्याशङ्कयाह-न चेति। कुत इत्याह-ज्ञानस्येति। काये हि संभूय कुर्वतः सहकारित्वम्, यथा क्षित्यादेरड्डरम् ; न चात्मज्ञानस्य स्वविषयपरिच्छेदादन्यत् कार्यमस्तीत्यर्थः । नन्वस्त्येव ज्ञानस्य कार्यान्तरं मोक्ष :; तथा च ज्ञानान्मोक्षः श्रूयत इत्या- शङ्काह-न तस्येति। मोक्षो नाम ब्रह्मस्वरूपम्, तञ्च नि्त्यमिष्टम् ; तच्वेत्कार्य स्याद, ततोऽनित्यं स्यात् । अथवा मोक्षश्रेत कार्यः स्यात्, ततस्तस्यानित्यत्वान्मुक्तस्य पुनरावृत्तिः स्यादिति भावः। ननु यदि नाम मोक्ष: साक्षात्साध्यो न भवति, तथापि बन्घहेतुप्रध्वंसो ज्ञानस्य साध्यो अविष्यति ; अतस्तत्र कर्मणां सहकारित्वेनोपयोग उपपत्स्यते ; प्रध्वंसस्या च कार्यस्यापि नित्यत्वादनित्यत्वदोषोऽपि न संपत्त्यत इत्यभिप्रायेण पर भाह-बन्धहेत्विति । ननु मोक्ष: पुरुषार्थः, न बन्घहेतुविच्छेद: ; स चेत ज्ञानसाध्यः स्यात्, ततो ज्ञानमपुरुषार्थफलमनुपादेयं स्यात् ; कुतश्र तद मोक्ष: स्यात् न हि तस्य ज्ञानादुपायान्तरं श्रूयत इत्याशक््य स एवाह- इतीति । इतिशब्दो हेती; यस्मात् बन्धहेतुविच्छेदो ज्ञानस्य साध्यः, तस्मात् तर्मन् बन्धहेतौ ज्ञानाहिच्छिन्ने तस्य बन्धहेतोरभावान्मुच्यते; ततश्र ज्ञानस्य मोक्षफलत्वान्नापुरुषायफलत्वम्, न च निरुपायत्वान्मोक्षासंभव इत्यभिप्रायः । तदेतद् दूषयितुं पृच्छति- क इति । इतर आह-अविद्येति।' तद्दूषयति-न तर्हिति। विद्यायाः प्ृथक् व्यतिरिक्तो नाविद्याविच्छेदों विद्यासाध्योऽस्ति, यत्र कर्मणां सहकारित्वमिति भावः । किमिति नास्ती- त्याह-यत इति। अग्रहणमविद्या, तच्च अहणप्रागभावः, तस्य च निवृत्ति- ्रहणात्मकविद्योत्पाद एव, र्वप्रागभावविमर्दात्मकत्वात् भावोत्पादस्य; अतो नाविद्यानिवृत्तिविद्यया पृथक् साभ्या, यत्र कर्मणां सहकारित्वं स्यादिति मावः । अत्र चोदयति-स्यादिति। भवत्वग्रहणलक्षणायामविद्यार्या विद्यो त्पाद एवाविद्यानिष्ठत्तिरिति पृथक् साध्याभावः, विपर्ययज्ञानलक्षणाया न

ब्रझ्मकाण्ड: 89

विद्योत्पाद एव विपर्ययनिवत्तिः; अतस्तन्निवृत्तिर्विद्यायाः पृथक् साध्या; अतश्ष तत्र कर्मणां सहकारित्वेनोपयोगोSस्तीति भावः । किमिति पुनर ग्रहणनिवृत्तिवत् विपर्ययज्ञाननिवृत्तिरपि विद्योत्पाद एव न स्यादित्याशङ्कच वैषम्यमाह-न रवल्विति। अग्रहणं हि प्रागभावः, तस्य भावोत्पाद एव निवृत्तिर्युज्यते: विपर्ययज्ञानं तु विद्यातो भावान्तरम् ; न च भावान्तरं विद्या विपर्ययज्ञानस्य भावान्तरस्य निवृत्तिरित्यर्थेः। कुत इत्याह-न हीति। यदि परस्पराभावा भावा भवेयुः, ततो मावान्तरं भावान्तरस्याभावः स्याद ; न त्वेवमरिति ; ततश्र मावाद्वावान्तराभावः पृथक् साध्योऽरिति; तत्र च कर्मणामनुप्रवेशो घठत इति भावः । कुत इत्याह-अभावत्वेति। अभावस्भावत्वे हि भावानां भावसवभावत्वाभावादभाव्यः स्यात् ; ततश्ष सर्वशून्यता स्यादिति भावः । चोदक एवाशङ्यतति-यदीति। न खलु तच्वं गृहतो विपर्ययज्ञानं भवति; तेन तत्वाग्रहणं विषर्ययज्ञानस्य निमि- त्तम् ; अतस्तव्वज्ञानात्मिकया विद्यया निवृत्ते निमितनिवृत्यैव विपर्ययज्ञानं स्वयमेव निवर्तिष्यते। अतो मावान्तरत्वेऽपि न तन्निवृत्तिर्विद्यया पृथक् साध्या, पत्र कर्मणामनुप्रवेशः स्यादिति भावः । एवमाशङ्कय दूषयति- तच्चेति । स्यादेवम्, यद्यग्रहणं कस्य चिन्निमित्तं स्यात् ; न त्वेतदर्ति ; अमावो ह्यग्रहः, तन्न कस्य चिन्निमित्तम् ; अतो न विपर्ययस्यापीत्यर्थः । कुत इत्याह-मूच्छादीति। यद्यग्रहणं विपर्ययनिमित्तं स्यात्, ततो मूरच्छादिषु तदस्तीति विपर्ययज्ञानं प्रसज्येत ; न चैवमस्तीत्यर्थः । यद्यग्रह- णमनिमित्तं विपर्ययस्य, किं तर्हि तस्य निमित्तमिति पृच्छति-किं तर्हीति। उत्तरमाह-अनादीति। अनादिरप्रयोजना या अनिर्वचनीयाविद्या, सा विप- रययाविद्याया निमित्तमित्युक्तम् 'अमृतमजम्' इत्येतद्याख्यानावसर इत्यर्थः । न च तस्यामपि को हेतुरिति वक्तव्यम्, अनादित्दादित्याह -- तत्र चेति। यहा तत्र च तस्यामनाद्यविद्यायां सत्यां विपर्ययस्य को हेतुरिति यः पर्यनुयोगः स निरवकाश इत्यर्थः । यदि त्वनाद्यविद्यातिरिकतं विपर्ययस्य निमित्तमिच्छसि, तदपि शक्यं दर्शयितुमित्याह-विपर्यासेति। प्रपञ्च- आहिणो विपर्ययज्ञानस्य प्रपथसंस्कारो निमित्तम्। तस्य तहि किं निमित्त.

90 बम्मसिद्धिव्या्या मित्युच्यते! तस्यापि विपर्ययज्ञानमेव निमित्तम् । एवमुभयोरनादित्वेन बीजाड्रादिवत् कार्येकारणभावेन व्यवस्थानान्न निर्निमित्तत्वादिदोष इत्यर्थः। तदेवं नाग्रहणनिवृच्या विपर्ययस्य स्वयं निवृत्तिः ; अतो विद्यया सोच्यते; तेन तत्र साध्यस्थ सम्यग्ज्ञानस्य सहकार्यपेक्षा स्यात् ; सत्यां च तस्यां कर्मणामभिसंबन्ध इति फलमुपसंहरति। तदेतदसंबन्धवादी दूषयति- एतञ्चेति ; तदप्यसारमित्यर्थः । कथमसारमित्याह-न रल्विति। खल- शब्द: प्रसिद्धिद्योतनार्थः । प्रसिद्धमिदं लोके, यत् शुक्तिकादौ मिथ्या- ज्ञानपूर्वकसम्यग्ज्ञाने जाते मिथ्याज्ञाननिवृत्तये सम्यग्ज्ञानोत्पादात् पृथक् यतं न कुर्वन्ति ; न च सहकारि वा सम्यग्ज्ञानादन्यत् किंचित् कर्माद्यपे- क्षन्ते, येन कर्मणां सहकारित्वेनानुप्रवेश: स्यादित्यर्थः । ननु दात्रेणेव लव- नाय सम्यग्ज्ञानेन विपर्ययनिवृत्तये किमिति न प्रयतन्ते, किमिति वा तद्व- देव सहकारि नापेक्षन्ते इत्याशङ्कयाह। यदि हि दात्रादिव लवनं सम्य- ग्जञानात् विपर्ययज्ञाननिवृत्तिः पृथक् कार्या स्यात् ततो दात्रेणेव लवनाय सम्यगज्ञानेन विपर्ययनिवृत्तये पृथक् प्रयतेरन, सहकारि वान्यदपेक्षेरन् ; न. त्वेतदस्ति ; न हि दात्रमिव सम्यग्ज्ञानमुत्पाद्य पश्रान्मिथ्याज्ञाननिवृत्तये व्यापार्यते। किं तार्हि? तदुत्पाद एव मिथ्याज्ञाननिवृत्तिः ; यतोऽविद्या- विरोधिनो भावान्तरस्योत्पाद एव पूर्वप्रध्वंसः, अनः कि पृथक् प्रयमने- त्यर्थः । भावान्तरमात्रस्य पूर्वप्रध्वंसत्वे घटमावे मृदः प्रध्वंसः स्यादिति विरोधिग्रहणम् । भावो हयन्याभावः, अन्याभावो न माव इति पूर्वोक्तः सर्वाभावप्रसङ्गदोषोऽपि नास्तीति भावः। ननु न विरोधिभावान्तरोत्पाद एव पूर्वप्रध्वंसः, किं तु शून्यं तदित्याशङ्गयाह-न शून्यमिति । शून्यवस्तु न किंचिदित्यर्थः। कुत इत्याह-अन्यथेति । यदि प्रध्वेसः शून्यं स्यात्, ततस्तस्य शशविषाणवदकार्यत्वान्न तत्र हेतुकृत्यमस्तीत्यहेतुमान् स्यात्; मुद्ररादिहेतुकश्र स प्रसिद्ध इति भावः । ननु भवतु विरोधिभावान्तरो- त्पाद एव पूर्वप्रध्वंसः, विद्या तु ज्ञानत्वेन सजातित्वान्न मिथ्याज्ञानविरो- धिनीत्याशङ््चाह-विरोधिनी चेति । अयमाशयः-न विजातित्वसजा तित्वे विरोधाविरोघयोनिबन्धनम्, तत्र विजात्योरपि रूपरसयोरेकत्राविरो घात् सनात्योरपि व विरोषात्, यथा विष विष शमयति, पयः पया

ब्रह्मकाण्ड: 91

जरयतीति ; तस्मात् वद्यस्य निवर्तकं तत् तस्य विरोधि ; निवर्तिका च विद्या मिथ्याज्ञानस्य ; तस्माद्विरोघिनीति । ततः किमित्याह-तदिति । यदा विरोधिभावोत्पत्तिरेव पूर्वप्रध्वंसः विद्या च विरोषिनी, तदा विद्यो- त्पत्तिरेव मिथ्याज्ञानप्रध्वंस इति विद्योत्पत्तौ मिथ्याज्ञानं नष्टमेव भवति ; अतो दात्रेणेव लवनाय विद्यया मिथ्याज्ञाननिवृत्तये न पृथकू प्रयतन्ते, न सहकारि चापेक्षन्त इति न विपर्ययज्ञाननिवृत्यर्य ज्ञानस्य कर्मसंबन्ध इति भावः ।

अथोच्यते-स्यादेतत्, यद्यविद्या बन्घहेतुः स्यात् ; किं तु कर्माणि बन्घहेतवः। न च तद्विरोधिनी विद्या, कि त्वविद्याविरोभिनी; अतो न विद्यो- त्पत्तिरेव कर्मन्वंस इति प्टथग्विद्याताध्यः ; अनस्तत्र सहकारित्वेन कर्मा- पेक्षया कर्मानुप्रवेश इत्यभिप्रायेणाशङ्यति-अथोच्येतेति। तदूषयति- तच्चेति। एतदुक्तं भवति-कर्माण्यविद्याविलसितान्यविद्याया निवृत्तौ निमित्तनिवृच्या सयमेव निवर्तन्ते, न तु तन्निवृत्तिः पृथक् सा्या, यत्र कर्माणि सहकारितयापेक्ष्येरन् । अविद्याया मूलत्वाद्यावदविद्या तावत् 'कर्मेदम्, इदं च फलम्' इति विमागव्यवहारमात्रम ; तस्य व्यवहारस्य प्रमृष्ठाः निरस्ताः अशेषा: प्रपभ्भेदा यरि्मिस्तत तथोक्तम् ; अत एव िशुद्धं न तत् विज्ञानं च तैस्यादये कृतः संभव इत्यर्थः। मात्रग्रहणमपरमार्यत्वयोत- नार्थम्। इममर्थ श्ुत्या द्रदयति-तथा चेति। विपर्ययसंशग्म्यां कर्मा- नपेक्षसम्यग्ज्ञाननिवर्त्याम्यां सह कर्मणः सम्यग्ज्ञाननिवर्त्यत्वेन तुल्यवत् पाठात् कर्मानपेक्षसम्यग्ज्ञननिवर्त्यत्वमवसीयत इत्यर्थः । हृदयग्रन्धिः बिप- र्यासो मतः। प्रकारान्तरेण ज्ञाने कर्मणामन्वयमाशङक््च दूषयांत-अथेति । ज्ञाने हि संशयविपर्यासावेव मले, नान्यत्; ते च प्रमाणजनिते ज्ञानेऽसं- मवनिरस्ते; तेन तन्निवृ्त्यर्थमपि कर्मापेक्षा वृथेत्यर्थः ।

पुनरपि प्रकारान्तरेण ज्ञाने कर्मान्वयमाशङ्यति-अथ मतमिति। शब्दजनिताङ्गह्मज्ञानादन्यदपि विगलिनोऽपअ्रष्ठो विभागोद्वाहः प्रपथभेदाव भासो यसिमस्तंत्, अत एव सर्वविकल्पातीतं वियदादिजगद्विकल्परहितं तख्वं ब्रह्मतच्वं यसिमिस्तत्, तादृशं प्रत्यक्षं ज्ञानमिप्यते ; तस्वैव च बह्म गोचरो

92 विषयः, न वेदान्तशब्दजनितस्य विभक्तानां नानाभूतानां पदार्थानामन्योन्य- संसर्गस्तमुद्ग्रहीतुं शील यस्थ तस्येत्यर्थः । एतदुक्तं भवति-अद्वैतं ब्रह्म तु विगलितद्वैतविकल्पेनैव प्रत्यक्षज्ञानेन ज्ञातुं शक्यते, न तु शाब्दज्ञानेन ; वद्धि नानापदार्थसंसर्गरूपवाक्यार्थविषयत्वेन द्वैतविषयत्वान्नाद्वैत बरक्ष गमयतीति। ततः किमित्याह-तदुत्पत्ताविति; निमित्तसप्तमी "चर्मणि द्वीपिनं हन्ति" इतिवत्। कर्मान्वयप्रस्तावे तुल्यन्यायतवेन प्रसङ्गादुपासनाद्यन्वयोSपि दर्शित इति द्रष्टव्यम्। उपासनमनुदिनमनुचिन्तनम् । आदिशब्देन ब्रक्मचर्यादि- ग्रहणम्। एवमाशङ्कय दूषयति-क इति। अस्य प्रत्यक्षज्ञानस्य शाब्द- ज्ञानात् को विशेष:, येन हेतुना जातेऽपि शाब्दज्ञाने तत् प्रत्यक्षज्ञानं प्रार्थ्यते तदर्थ च कर्माण्यपेक्ष्यन्ते; "स एष नेति नेत्यात्मा" "एक एवायमद्वितीिः" इत्यादिशाव्दज्ञानस्याप्यद्वतविषयत्वाविशेषान्न कोऽपि विशेषस्तस्यास्तीति भावः । इतरः शाब्दत्ञानात् प्रत्यक्षस्य विशेषमाह-स्पष्टाभत्वमिति। तत् दूषयति-नेति। अस्तु प्रत्यक्षस्य स्पष्टाभत्वम्; तथापि न तदर्थनीयम्। स्पष्टाभत्वस्यैवानुपयोगादित्यर्थः । अनुपयोगमाह-ज्ञानं हीति। ज्ञेयप्राप्तये ज्ञानमपेक्ष्यते, न च सा शाब्दज्ञानान्न भवतीत्यतः कि स्पष्टाभत्वेनः अतो न तदर्थ प्रत्यक्ष प्रार्थनीयमिति भावः। नन्वेवं तर्हि सर्वस्याः प्रमाणान्तर- जायाः प्रमितेः प्रत्यक्षपरत्वेन प्रत्यक्षमर्थ्यताम; तदेतदाशङ्ड्यति-प्रमितेरिति। प्रत्यक्षं परं प्रधानं यस्या इति विग्रहः; प्रत्यक्षपर्यवसायित्वादित्यर्थः ; तदर्थ्यत इति वक्ष्यमाणेनान्वयः । कुतः प्रमितेः प्रत्यक्षपरत्वमित्यत आह-तत्रेति। तत्न तस्मिन् प्रत्यक्षे सति प्रमातुः नैरुत्सुक्यादित्यर्थः । तथा हि-धूमा- दिना अग्न्यादि दूरे प्रमितमपि प्रमाता पुनः प्रत्यक्षेण प्रमित्सति; एवमा- शङ्ड्य दूषयति-नैतदिति। न हि सर्वा प्रमितिः प्रत्यक्षपरा, वैदिक्या धर्मादिप्रमित्या व्यभिचारात्; अग्न्यादावपि व्यवहाराय संनिधानं प्रमाता- पेक्षते, न तु प्रत्यक्षत्रमितिम ; दैवात् तत्समीहितस्य सा भवतीति भावः । तथा वसंनिहिते सूर्यगत्यादौ न सा भवति, भवति च प्रमातुर्नैरुत्सुक्यम्; अतो न प्रत्यक्षपरा प्रमितिः, कि तु प्रमेयाधिगममात्रपरा। तत्राधिगते प्रमेये किमपरमाकाडक्ष्यते! न किंचिदित्यर्थः । नन्वधिगतेपि प्रमेये प्रमाणान्तर- माकाकूक्षिष्यत इत्याशंङ्क्य दूषयति-प्रमाणान्तरमिति। प्रमाणान्तरं हि

मझकाण्ड: 93

प्रमेयसिद्धयर्यमाकाड्क्ष्यते, नादष्टाथ; प्रमेयं च पूर्वप्रमाणादेव सिद्धमिति प्रमाणान्तराकाड्क्षा व्यर्थैवेत्यर्थः । न व्यर्था, सिद्धस्यापि हि प्रमेयस्य पुनः सिद्धयर्थमपेक्षा मविष्यतीति चेत; मैवम्; सिद्धस्यापि पुनः सिद्धया चेलयोजनम्, तदा पूर्वप्रमाणादेव सा सेत्स्यति; तथापि प्रमाणान्तरा- काङ्क्षा व्यर्थैवेति। तदेतत्साशङ्माह-पुनरिति। एतच्च पुनः सिद्धाका- रक्षामम्युपगम्योक्तम्; परमार्थतस्तु सकृत्सिच्धैव प्रमातुनैरकाडक्षचात पुनः सिद्धचाकाड्क्षायां न कश्रिद्ेतुरस्तीत्याह-सिद्धस्येति। नन्वागम- सिद्धस्यापि प्रमेयस्यागमादुपायान्तरं प्रत्यक्षमस्तीति ततः पुनः सिद्धचपेक्षा मवति। ततश्र कथमुच्यते हेतुर्नास्तीतिः यावदुपायान्तरसद्भावो हेतुरि- व्याशङ्क्च दूषयति-उपायान्तरमिति। प्रमाणान्तरं तर्थनुआ्ाह्यतयापेक्ष्यताम्; प्रमेये तु पूर्वसिद्धत्वाव प्रमातुर्नेराकाङ्क्षचमेव। न च प्रमेये सिद्धे प्रमा- णान्तरं खतोऽपेक्ष्यमू; प्रमेयसिद्धर्थत्वात् तदपेक्षाया इति भावः। मय सिद्धस्यापि प्रियस्य पुनः सिद्धौ प्रीतिविशेषो भवति; प्रियश्रात्मा-"तदेतव् प्रेय: पुत्रात" इति श्रुतेः; तेन प्रीतिविशेषः पुनः सिद्धचपेक्षाहेतुरित्याशङ्कय निरस्यति-प्रीतीति । यदि ज्ञातस्यापीष्टस्य पुनर्ज्ञानात् प्रीतिविशेषो मवति, तथापि पूर्वप्रमाणजादपि पुनर्दर्शनात् स सिध्यतीति न प्रीतिविशेषसिद्धचर्थ प्रमाणान्तरमपेक्षणीयमित्यर्थः। किच यद्यागमज्ञातमपि प्रीतिविश्वेषार्थ प्रत्य- क्षेण पुनर्जिज्ञास्येत, ततः प्रत्यक्षदृष्टमप्यन्यैरनुमानादिभिर्जिज्ञास्येत, तत्रापि प्रीतिविशेषसंभवादेव. तेषां विशेषाभावादित्याह-प्रत्यक्षदष्टमिति । न च तेषामनिश्वायकत्वात् तैर्न जिज्ञास्यत इत्याह-निश्चायकत्वमिति। 'निश्वायकत्वे' इति पाठे तु निश्वायकत्वे विशेषाभावमुक्त्वा तत्र हेतुरुक्त :- इतरेषामिति । निश्वायकं हि प्रमाणं भवति ; तान्यपि च प्रमाणम् ; अतो निश्वायकानी- त्यर्थः । प्रमाणभावादिति ; प्रमाणत्वादित्यर्थः । अथोच्येत-संनिकृष्टवि- षयं प्रत्यक्षम्, संनिकृष्टं च हानोपादानयोग्यम्; अनुमानादि तु विप्रकृष्ट- विषयम्, न तेन व्यबहतुं शक्यम्; तेनेतरैः प्रमितमपि प्रत्यक्षेण प्रमित्स्यते, न प्रत्यक्षप्रमितमितरैरिति; तदाशङ्यति-हानादीति। हानादियोग्यो विषयो यस्य तत् तथोक्तम्। संनिकृष्टोऽ्यो विषयो यस्य तत् ; संनिकृष्टार्यत्वा दिवि हानादियोग्यविषयत्वे हेतुः । तन्निरस्यति; यदि संनिकर्षोंऽपेक्षित

94

स्तर्हि तद्धेतुरेव प्रमेयस्य समीपानयनं प्रमातुर्वा तत्समीपगमनमपक्षेयताम्, न तु प्रमाणम्; तद्धि प्रमितयेऽपेक्ष्यते; सा च पूर्वप्रमाणादेव सिद्धेत्यर्थः । प्रकृते चात्मनि प्रमेये नैव संनिकृष्टासंनिकृष्टलक्षणो विशेषोऽस्ति, येन संनिकर्षार्थ प्रत्यक्षमपेक्ष्येत; आत्मनो नित्यसंनिकृष्टतमत्वादित्वभिप्रायेणाह- प्रकृते चेति। अथ मतम्-सामान्यविषयाः शब्दादयः, विशेषिषयं प्रत्यक्षम् ; तेन 'शब्दात् सामान्यतः प्रमितमपि विशेषतः प्रमातुं प्रत्यक्षमपे- क्ष्यत इति। तद्युक्तम् ; एवं तर्हि शब्देन हेतुनानधिगतमेव विशेषरूपं प्रत्यक्षविषयः स्यात् ; ततश्च सिद्धो नः पक्षः; न सिद्धस्य पुनः सिद्धध- पेक्षायां हेतुरस्ति; तदेतत्सवँ साशङ्गमाह-सामान्येति। इतर इदानीं तथैव प्रत्यवातेष्ठते-बाढमिति। अस्माकमप्यभिमतमेतत्, यच्छब्देनानव- गतविषयं प्रत्यक्षमिति; अतस्तदर्थं कर्मोपासनाद्यपेक्षा घटिष्यत इत्याशयः। उक्तमिति । 'तस्य च ब्रम्म गोचरः, न शब्दस्य' इत्यत्रोक्तमित्यर्थः । तदेतत् दूषयति-यदीति। यदि शब्देन हेतुना विशेषतोऽनधिगतं बक्ष, कथं तर्हि तस्मिन् ब्रह्मण विशेषरूपेणोपासना प्रवर्तताम्: न ह्यज्ञातमुपासितुं शक्यमिति भावः । न च शब्दाघिगतं सामान्यरूपमुपासिष्यते, विशेषरूपं चापरोक्षं भविष्यतीति वाच्यम्; अन्यस्मिन्नुपासितेऽन्यस्य साक्षात्करणासंभवा- दित्याह-न चेति। कि च सामान्यमात्रविषयाः शब्दा इत्यप्यतिद्धम, अपहृतपाप्मानन्दादिविशेषस्यापि ततः प्रतीतेः; यदि त्वपहतपाप्मानन्दादि- पुरुषार्थरूपं शब्दान्न गम्येत, ततः- कस्य रूपस्य साक्षात्करणाय "यज्ञेन दानेन" इति श्रुत्या यज्ञादिविधानं स्यात्! अपि. तु न स्यादेवेत्यभिप्रायेणाह- कस्य चेति। यथा शब्दाद्विशेषरूपे ज्ञाते यज्ञादिविधानं घठते, यथा चाज्ञाते न घटते तदुभयमाह-शब्देति। अयमर्थः-यदि शब्देनानन्दादिरूपबक्ष- स्वमाव आत्मा दर्शितः स्यात्, तत आनन्दादिपुरुषार्थावाप्तये साधना- पेक्षायां यज्ञादीनां विधानमवकल्पते; शब्दतस्त्वानन्दादौ पुरुषार्थरूपेऽन- भिगते, तद्विपरीतेSपुरुषार्थरूपे चात्मन्यधिगते यज्ञादिविधिरसदर्थोऽविद्य- मानार्थो व्यर्थ: स्यात; तस्मादानन्दादिविशेषरूपमपि शब्दादवगम्यत इति भाव: । शब्देनोपदर्शितं निरतिशयानन्दापहतपाप्मादिरूपं यस्य ब्रह्मणः तत्खभावस्थात्मन इत्यर्थः। तत्र निरतिशयानन्द इवीष्टपराषिरूपपुरुषार्थ उक्।

मक्षकाण्ड: 95

अपहृतपाप्मेति चानिष्टनिवृत्तिरूप इति विवेकः। अविदितं पुरुषार्थरूपं यस्येत्यात्मान्यपदार्थः । उपसंहरति-तस्मादिति । अपहृतपाप्मादिगुणक- बझ्स्वभावे आत्मनि निर्विचिकित्साव् निःसंशयात् शब्दात् प्रमाणान प्रकटतां गते नापरं प्रत्यक्षमपेक्षणीयम्ति; अतः शाब्दमेव ज्ञानमपवर्ग- हेतुरित्यभिप्रायः ।

ननु शाव्दमेव ज्ञानं चेदपवर्गहेतुः, ततस्तस्मिन्नुत्पन्ने संसारध्मैः क्षुत्पियासादिभ्िनिवर्तितव्यम्; ते त्ववगतेऽपि "तत्त्वमति" इति शब्दात् 'ब्रह्मैवाहम्' इति ब्रह्मात्मत्वे, अज्ञावस्थायामिव दश्यन्ते; अतसतक्षि- वृत्तयेऽन्यत् साक्षात्कारि ज्ञानमपेक्ष्यमिति चोदयति-नन्विति। यद्यपि "तत्त्वमसि "वाक्यमात्मनो बरह्मभावं वदति, न तु ब्रह्मण आत्मभावम्; तथाप्यर्थात् सोऽप्युक्त इति व्रह्मात्मभाव इत्युक्तम । दूषयति-नेति। देहेन्द्रियधमोस्ते लाक्षाघर्मा इव मणौ मिथ्याज्ञानेनात्मन्यव्यस्ताः, न तच्वतः। अतस्तस्मिन् सम्यग्दर्शनपराहते कुतस्तन्निमित्तानां धर्माणामात्मनि संभव इत्यर्थः । अवगतो ब्रक्षण आत्मभावो येंनेति विग्रहः । अत एव विदितात्मयाथातथ्यो विदितमात्मनो याथातथ्यं परमार्थरूपं येन स तथोक्तः । न केवलमुपपत्तिः, श्रुतिरप्यत्रार्येऽस्ती्याह-श्रुयते चेति। न हि संसारधर्मानुळृत्तौ ब्रक्षविदो बक्षीभावः श्रुत्युक्तो घटत इति भावः । न च ते ब्रक्षण एव धर्माः, येन बझ्विदोऽप्यनुवर्तेरन्नित्याह-न चति। पुण्यपापनिमित्तास्तेSपहतपाप्मनि बक्णि न संमवन्तीत्यर्थः पाप्मेति पुण्यमप्युच्यते। अत्रैवार्ये श्रुत्यन्तरं वाह-तथेति। परमानन्दमद्वयमा- त्मानं चेत् विजानीयात्, ततः किमिच्छन् कस्य च पुत्रादेः कामाय शरीरोपाधिकेन दुःखेन शरीरमनुसंज्वरेत् संतप्येदिति विदुषः संसारधर्मा- तिक्रममाह। श्रुत्यन्तरं चाह-तथति। वाशब्द एवकाराथे। नन्वियं श्रुतिः शरीरपातादूर्ध्वमशरीरस्य प्रियापियास्पर्शमाह, न तु जीवतः; नीवत एवात्मविदः संसारधमप्रसङ्गश्वोदितः, स तु सशरीर एव ; कथम- सरीरश्रुत्योच्यत इत्याशङ्ग्याह-मिथ्येति । न खल्वात्मनः कर्मनिमिस्तः संसारशरीरसंबन्धः, "निष्कलं निष्क्रियम्" इति श्रुतेर्निष्क्रियत्वाव,

96 पुत्रादिष्विव चदंप्रत्ययप्रसङ्गात्; कितु योऽयमनात्मनि शरीरे 'अहम्' इति मिथ्यात्मकत्वाभिमानः सत्यत्वेनाभिमतः, तन्निमित्तः। तस्मिन् शरीरसंबन्धे देहातिरिक्तात्मतच्वदर्शनात् निमित्तनिवृच्या निवृत्ते संस्कारमात्रेण सत्यामपि शरीराभासानुवृत्तौ जीवत एवाशरीरत्वमित्यर्थः । एवमशरीरत्वं व्याख्याय तत्र श्रुत्यर्थ योजयति-तत्रेति। तत्र तादृश्य- शरीरत्वं प्रियस्येष्टस्याप्रियस्य चानिष्टस्यास्पर्श आत्मन्याख्यायते ; अनया श्रुत्येति वाक्यशेषः । उपसंहरति-तस्मादिति। व्यतिरेकमाह-यस्त्विति । तथेति, सांसारिकधर्मभागित्यर्थः । इतिः पूर्वपक्षसमाप्तौ । 'स्यादेतत्-असाध्यत्वात् ब्रक्षणो न कर्मणामुपयोगः' इत्यारभ्य नानाप्रकारकर्मज्ञानसंबन्ध निरस्य पुनः प्रत्यक्षानुमवसिच्यर्थ कर्मों- पासनादिसंबन्धमाशङय 'शाब्दज्ञानादेव निःश्रेयसम्, न प्रत्यक्षानुभवात्; अतो न तदर्थमपि कर्मोपासनापक्षा' इति सिद्धान्तमाह-अत्राच्यत इति। अत्र ष्टान्तमाह-यथेति। आप्तवचनेन विनिश्चितं दिक्चन्द्रयोस्तत्वं येषां तेषां पुंसां द्विचन्द्रदिग्विपर्यासादयो यथानुवर्तन्त इति पूर्वेणान्वयः । दार्ष्टान्तिके योजयति-तथेति। निर्विचिकित्सादान्नायादवगतमात्मतत्वं येन तस्य पुंसोऽनादिमिथ्यादर्शनस्याभ्यासेन पौनःपुन्येनोपहितस्य सहितस्य सत एव च भवतः संस्कारस्य सामर्थ्यान्मिथ्यावमासस्यानुवृत्तिरस्ति; अतस्त- न्निवृत्तयेऽस्ति शाब्दज्ञानादन्यदपेक्षणीयम् । यदपेक्ष्यं तदाह-तच्चेति । मिथ्यादर्शनबाधकस्य तच्वदर्शनस्याभ्यासः संस्कारदार्व्यकरत्वेन लोक एवान्वयव्यतिरेकसिद्ः । यज्ञादयश्ष "तमेतं यज्ञेन" इत्यादिशब्दप्रमाणका इत्यर्थ: । तव्नाम्यासस्योपासनापरपर्यायस्योपयोगमाह-अम्यासो हीति। तच्चदर्शनाभ्यासः संस्कार द्रढयति; दृढीभूतः संस्कार: पूर्वमिथ्यादर्शनजं संस्कारं अ्तिबध्य स्वकार्य तच्वदर्शनाख्यं संतनोति प्रवाहयति; ततश्षात्म- स्वरूपाविर्भाव इति भावः। कर्मणां चोपयोगमाह-यज्ञादयक्षेति। अत्रैव मतान्तरमाह-श्रेय इति। उपयुज्यत इत्यध्याहार्यम्। अत्र हेतुमाह-नित्यानामिति ।

म्रध्यकाण्ड: 97

तदेवं मिथ्यावभासनिवृत्यर्य कर्मोपासनानुप्रवेशे दर्शिते शाब्दज्ञान• मात्रवादी पुनः प्रत्यवतिष्ठते-स्यादेतदिति। मोक्तृत्वामिमानात् भोगोप- करणेषु स्रक्चन्दनादिषु रागः; ततः शुभा ज्यातिष्टोमादिलक्षणा अशुभा च बमहत्यादिलक्षणा प्रवृत्ति :; ततः पुनः शरीरग्रहणमित्येवं भोक्तृत्वा- दयमिमानो बोषात्पूर्व प्रमाणत्वेन गृहीतः प्रवृत्तिहेतुः; स शाब्देवाभोक्तृ- त्वादिरूपात्मतच्वावबोधेन बाधितोऽनुवर्तमानोऽपि न पूर्ववत्प्रवृातिं प्रसूने; न हि सूर्योदयावगतप्राचीदिक्त्वो दिङ्मूढोऽप्युदीचीं व्यवहरति, किं तु प्रामाणिकतत्वनिश्चयानुरूपमेव; तेनोत्पन्नात्मतच्वबोधस्य क्रमोंपासनादौ प्रव्- तिरेव नास्ति ; अतो.न मिथ्यावमासानुवृत्तिनिवृत्तये कर्मोंपामनाद्यपेक्ष्यमिति भावः । तदेतहूषयनि-उच्यत इति । मिथ्या अर्थो येषां ते मिथ्यार्थाः, मिथ्यार्था इव मिथ्यार्थाः ; न तु मिथ्यार्था एव तच्वनिश्चयानां मिथ्यार्य- त्वानुपपत्तेः; मिथ्याविषयज्ञानवत् खानुरूपं व्यवहारं न प्रवर्तयन्ति; मिथ्याज्ञानमेव तु बाधितमपि खवानुरूप व्यवहारं प्रवर्तयतीत्यर्थः। अत्र

वचसर्तत्र निश्चया अपि मिथ्यार्था भवन्तीति पूर्वेणान्वयः । कुत इत्याह- प्रागिवेति। दष्टान्तान्तरमाह-तथेति । उपसंहरति-तस्मादिति संस्कारस्य द्वेतोरभिभवोच्छेदमुखेन हेतुमतो मिथ्यावभासस्य निवृत्तिरमिपेता । इममर्थ श्रुत्या द्रढयति-तथा चेति। "श्रोतव्यः" इति वेदान्तश्रवणा- दुत्पन्नशाब्दतच्वदर्शनस्यापि "निदिध्यासितव्यः" इत्युत्तरकालमम्यास उच्यत इत्यर्थः । तथा दमादि विधीयत इत्याह-दमेति । व्यतिरेकमाह- अन्यथेति। शाब्दज्ञानादेव सांसारिकधर्मनिवृत्तौ ध्यानादयुपदेशो व्यर्थ एव स्यादित्यर्थः । पुनः परमतमाशङ्यति-स्यादेतदिति। ब्रह्मचर्याद्युपकरणा- दाम्नायात् तच्वज्ञानं मवति; तेन शाब्दज्ञानसिद्धर्थ एव द्रह्मचर्यादि- साधनोपदेशः, न व्यर्थ इत्यर्थः । तहूषयति-तदसदिति। शब्दमात्रादेव शमादिनिरपेक्षात् शाब्द्याः प्रतिपत्तेरुत्पत्तिः ; अतो न तदुत्पत्तये शमा- द्यपेक्षा; न चानपेक्षितमुपकरणं भवतीति भावः। एनदेव युक्त्योप- पादयति-न हीति। साधनविशेषेम्यः शमादिम्यः प्रागाम्नायो नावाचक:, शब्दार्थसंबन्धस्यौत्पत्तिकत्वात्। न च संबन्धज्ञानवद्दाचकस्यापि शमाद्य- 4

98 ब्रह्मसिद्धिव्याख्या

पेक्षोचिता; न हि संबन्धज्ञानेनेव शमबह्मचर्यादिमिर्विना शब्दादर्थप्रतीतिर्न जायत इति भावः । न च वाच्यम्-यदि नाम प्राक् साधनविशेषेभ्यो नावाचक आम्रायः तथापि पुरुषमात्रवाक्यवदनिश्चायकः; तेन निश्चयार्थ शमाद्यपेक्षिष्यत इति ; यतः पुरुषाश्रयाणां दोषाशङ्कानामपौरुषेयवेदे नास्ति संभव इत्याह-नापीति। यदि पुनरपौरुषेयोऽप्याम्नायो न निश्षायक: स्यात तदाम्नायोपदिष्टेषु शमादिताधनेष्वपि निश्वयाभावात प्रवृत्तिर्दुर्लभा स्यादित्याह-अन्यथेति। ननु यद्याम्नायो निश्चायकः, ततो 'ब्रह्माद्दम्' इत्यपि ततो निश्रयो जातः ; तथा सति च कुतः संसारधर्मानुवृत्तिः? न हि तच्वनिश्रये जाते मिथ्याधर्मानुवृत्तिर्युक्ता । यत्तु दिङ्मूदादयुदाहृतम्, तत्र विस्मृततच्वस्य प्रागिव प्रवृत्तिर्युक्ता; न त्विह तथेत्याशङ्कयोदाहरणा- न्तरमाह-अपि चेति। रङ्गे नाव्यस्थाने भरता नटा रामादयो भूत्वा प्रविष्टाः सीतादिवियोगात् दुःखेन रुदन्तः 'नेमे रामादयः, कं तु नठाः' इति तथ्वं जानतामपि प्रेक्षकाणं शोक महज्जनयन्ति ; तथा व्याघरीभूय भयम्, क्वचिद्धर्षम; एवमात्मतच्वनिश्रयेऽषि सांसारिकधर्मानुवृत्तिरपि मव- तीत्यर्थः । उदाहरणान्तरमाह-निश्चिते चेति । उपसंहरति-तस्मादिति । यस्मादात्मतच्वं जानतामपि मिथ्यावभाताः शोकमयादीन संसारधर्माननु- वर्तयन्ति, तस्मात्तन्निवत्तये निश्चितो ब्रक्षण आत्मभावः आत्मच्वं येन तेनापि पुंसा शोकादिसंसारधर्मनिवर्तकसाक्षात्कारज्ञानसाधनानि शमादी- न्यपेक्षितव्यानीत्यर्थः । विदितात्मयाथातथ्यस्यापि दृष्टार्थ इवादष्टार्थेपि कर्मण प्रवृत्तिसिद्धेरिति भावः।

न चैवं संति यज्ञादिकारणसापेक्षत्वात् मुक्ते: कार्यता स्यादिति वाच्य- मित्याह-यथेति। न खलु यज्ञादिभि: साक्षान्मुक्तिः करियते, किं त्वव- स्थाविशेषोऽभिव्यज्यते; ततश्राम्नायात् प्रमाणादात्मतत्त्वाभिव्यक्ती यथा मुक्तेर्न कार्यता, तथा यज्ञादिसाधनेम्य आानन्दावस्थाभिव्यक्तिविशेषेऽपि साक्षात्काररूपे। ननु शाब्दज्ञानाच्चेन्न मुक्ति: कि तु यज्ञाद्यपक्षात्, कथं तहि ज्ञानान्मुक्तिमुपदिशन्त्यः "ब्रह्म वेद वक्षैव मवति" इत्याद्याः श्रुतयो व्याख्येया इत्याशङ््चाह-श्रुतयस्विति। प्रथमं शब्दाद्विज्ञायांत्म-

ब्रशकाण्ड: 99

तच्वं तस्यानुचिन्तनमभ्यासः, तस्य परिनिष्पत्तौ सत्यां या विगलितसकल- शोकादिसंसारधर्मसाक्षात्कारिज्ञानावस्था तद्विषया इत्यर्थः एतदुकॢं मवति-"बक्ष वेद" इति विदिना न शाब्दज्ञानमभिधीयते, किंतु साक्षात्कारि ज्ञानमेवेति। यह्ा शाब्दमेव ज्ञानं विदिनोच्यते इत्येतदाह- शब्दसाधनेति । शब्दः साधनं यस्येति तथोक्तम्। शब्दसाधनं च तत् ज्ञानं चेति विग्रहः। तत् ज्ञानं विषयत्वेनपेक्षन्त इति तदपेक्षाः श्रुतयो भवन्त्वित्यर्थः। ननु शाब्दज्ञानमात्रान्न मुक्तिरित्युक्तम्, मुक्त्यनुगुणं च ज्ञानं विदिनोच्यते; तत्कथं शब्दज्ञानमुच्यत इत्याशङ्ग्याह-तद्धेतुत्वा- दिति । शाब्दज्ञानहेतुत्वादुत्तरस्य साक्षात्कारिज्ञानस्येत्यर्यः। यद्यपि शाब्दज्ञानं न साक्षान्मुक्तिसाधनम् तथापि मुक्त्यात्मकसाक्षात्कारिज्ञान- हेतुत्वात् पारंपर्येण मुक्तिहेतुतया विदिनोच्यत इति भावः।

एवं कर्मसाक्षात्कारज्ञानयोरुपायोपेयलक्षणसंबन्धप्रदर्शनेन ज्ञानकर्मणो- रसंबन्धपक्षं दूषयित्वा ऋणापाकरणपक्षमिदानी दूषयितुमनुवदति-यदपीति। इत्युक्तमिति वाक्यशेषः । तद्दषयति-तदपीति। अपाकृतऋणस्य मोक्षा धिकार इति यदुक्तं तदपि न नियोगतो नियमेनेत्यर्थः । कुत इत्याह- आश्रमति । यद्यपाकृतऋणस्यैव मोक्षेधिकार: ततो गार्हस्थ्यं विना ऋण- त्रयापाकरणासंभवांत् गृहस्थाश्रममात्रमुपदिशेत; ततक्षाश्रमविकल्पश्रवणमनर्थकं स्याद ; अतो नायं नियम :- यदपाकृतऋणस्यैव मोक्षेऽघिकार इति। किं पुनस्तदाश्रमविकल्पस्मरणमिति तदाह-तस्यति । न केवलं स्मृतिः, अपि तु श्रुतिरप्याश्रमान्तरस्थस्यापि मोक्षेSधिकारमाहेत्याह-यदि वेति। तथा श्रृत्यन्तराण्याह-एतदिति। अभिहोत्रादिनित्यकर्ममिर्दैवमृणं प्रजया पैत्र्यं खाध्यायेनार्षमपाक्रियते। तद्यद्यपाकृतऋणत्रयस्य मोक्षेSधिकार: स्ात्, ततो मुमुक्षोरमिहोत्रादिकर्मप्रजास्ाध्यायानां त्यागश्रुतयो न घटेरन्निति भाव:। एवं च कर्मत्यागदर्शनादित्दुपलक्षणम्, प्रजासाध्यायत्यागावपि द्रष्टव्यौ। यद्यनपाकृतऋणत्रयस्यापि मोक्षेSधिकारः, का तर्हि "ऋणानि त्रीण्यपाकृत्य मनो मोक्षे निवेशयेत्" इत्य्रादिस्मृतेरगतिरित्याशङ्य पूंर्वो- दाहतश्रुत्यविरोधेन तां व्याचष्टे-प्रतिपन्नेति। प्रतिपन्नं प्राप्तं कार्यत्वे- 7A

100

नाङ्गीकतं गार्ईस्थ्यं येन तस्यात्मविद्यामुपादाय तयैव कृतकृत्यो भविष्या- मीति मन्वानस्यात एव ऋणापाकरणं प्रत्यनादतस्यति संबन्धे षष्ठी, तत्संबन्धित्वेनात्मविद्योत्पत्तिप्रतिबन्धृत्वं दर्शयतीयं वक्ष्यमाणा स्मृतिः । कस्य प्रतिबन्धृत्वमित्यपेक्षायामाह-अवश्यकर्तव्यतया यद्विहित मृणापाकरणं तस्य यदकरणं तदेव निमित्तं यस्य पाप्मनः तस्येति क्तरि षष्ठी, विद्योदयस्येति च कर्मणि; तेनायं स्मृत्यर्थ :- गृहस्थः सन् ऋणानि त्रीण्यपाकृत्य मनो मोक्षे निवेशयेत्, अनपाकृतर्णस्तु मोक्षमिच्छन् विहि- ताकरणनिमित्तपापप्रतिबद्धविद्यत्वात् न मोक्ष विन्दति; किंतु तेन पापे नाधो गच्छतीत्यर्थः । यद्यपि स्मृताववश्यं गृहस्थ इति विशेषो नासिति, तथापि पूर्वोक्तश्रुतिविरोधात् कल्प्यः ; अन्यथा स्मृतिरप्रमाणं स्यात् । तदुक्तम्-"विरोधे त्वनपेक्षं स्यात्" इति ।

एवमृणापाकरणपक्षं दूषयित्वा संयोगष्टथक्त्वपक्षं कर्मणां साक्षात्कारि- ज्ञानोपयोगित्वेन सिद्धान्तानुगुणमुपपन्नमम्युपगच्छति-इदं त्विति । स- वाक्योपात्तखवर्गादिकार्यान्तरनिराकाड्क्षाणामपि कर्मणां "तमेतं वेदानुवचनेन ब्राक्मणा विविदिषन्ति" इति विद्यासंयोगस्य पृथक्त्वात् विद्याङ्गभावों विदाङ्गत्वं यदुक्तमिद युक्तमित्यर्थः । तु शब्दः पूर्वोक्तपक्षेम्यो विशेषं दर्शयति। एवमङ्गभावं प्रस्ाध्योत्पत्ती कार्ये चोभयथापि द्रव्यादिप्रयाजा- दिवदङ्गभावस्य दर्शनात् विशिनष्टि-सोऽपि कर्मणां विद्यां प्रत्यङ्गभावः यथोक्तप्रकारेण विद्योत्पच्यर्थतया, न तु यथा दर्शपूर्णमासादिकायै खर्गा- दिकं प्रत्युपयोगेन प्रयाजादीनां तथेत्यर्थः । उत्पत्तिरत्राभिव्याक्तिरभिप्रेता । कस्मात्पुनः कार्योपयोगेनैव कर्मणां विद्याङगत्वं न भवतीत्याह-विद्याया इति। दर्शादौ हि स्वर्गादि कायमस्ति, तेन युक्तं तदुपयोगेन प्रयाजादीनामङ्गत्वम्; इह तु विद्याया: साक्षात्करणलक्षणाया न कार्यान्तरमरिति। मोक्ष: कार्य इति चेन्न; तस्या एव मोक्षत्वात्; कार्यत्वे चानित्यत्वात् । नन्वविद्या निवृत्तिरेव कार्य अविष्यति । मैवम् । विद्योदय एव तन्निवृत्तिः, न पृथक् ; तदुक्तम् -"विरोधिभावान्तरोत्पाद एव पूर्वप्रथ्वंसः" इति । एवं पृथकूसंयोगपक्षं ससिद्धान्तानुगुणत्वेन युक्ततवेन चाम्युपगम्येदानी 'कर्मभिः संस्कृतस्य ज्ञानाषिकारः' इतीममपि पक्षं सवसिद्धान्तानुगुणं

ब्रह्मकाण्ड: 101

युक्तमेव मन्यमान आह-संस्कारपक्षो वेति। युक्तमिति लिङ्गव्यत्ययेनानु- वर्तते। कुतः पुनः प्रमाणादयं पक्षः सिध्यति, येन युक्तमित्युच्यत इत्या- शङ्क्याह-स्मृतेरिति । "यस्यैते चत्वारिंशत्संस्काराः " इत्यादिस्मृते- रित्यर्थः । ननु यदि पुरुषसंस्कारार्थानि कर्माणि, न तर्हि विद्योपयोगित्वम्; तथ् पूर्वमुक्तम ; तत्कथमित्याशङ्कयाह-संस्कृतस्येति। न हि संस्कारः संस्कार्यार्थः । किं तहि: संस्कृतस्य कार्यान्तरोत्पच्यर्यः; तच्चात्मसाक्षात्कार- लक्षणा विद्येत्यर्थः । पक्षद्वयमपि सूत्रकारवचनेन द्रढयति-तदुक्तमिति । न केवलं सार्थ विद्या शमाद्यपेक्षते, अपि तु ब्रह्मचर्याद्याश्रमचतुष्टय- संबद्धं यथाकरममग्निसमिन्वनाग्रिहोत्रतपश्चरणध्यानादिकर्मापि विद्यापेक्षते, विहितत्वादिति सूत्रार्थः

अत्र पक्षद्वयेऽपि चोदयति-नन्विति। दष्टरूपोऽभ्यास उपायो यस्य स दृष्टोपायः साक्षात्करणलक्षणविद्योत्पादः; अत्र ढष्टैव दष्टोप- कारैवेतिकर्तव्यता चित्तविक्षेपहन्त्री शमदमादिकापेक्ष्यताम् ; दष्टोपाये हि कार्ये दृष्टैवेतिकर्तव्यता हष्टा; यथा अम्न्युपाये पाकेऽभिसमिन्धनादिका दृष्टरूपा; यज्ञादयसत्वदष्टार्थाः तेन विद्योत्पादेन नापेक्ष्या इत्यर्थः । चित्तविक्षेपहन्त्रीति शमादेर्दष्टोपकारितामाह । ननु यदि नाम शमादि- रितिकर्तव्यता चित्तविक्षेपहन्त्री, तथापि विद्योत्पादे कथं तस्या दष्टोप- कारित्वमित्यांशक्याह-समाहितस्येति। एतदुक्क भवति-शमादिभि- श्वितविक्षेपविघातात् समाहितचित्तः पुरुषो भवति ; समाहितचित्तस्याम्य- स्यतो ज्ञानस्य प्रसाद: प्रश्ान्तिविशुद्धता भवतीत्यर्थः। कस्मात्वुनर्यज्ञा- दयो नापेक्ष्यन्त इत्याशङ्डयाह-तैरिति । यज्ञादिभिर्विनाप्यभ्यासेनैव ज्ञानप्रसादसंभवादित्यर्थः । अभ्युपगमेनैवोत्तरमाह-सत्यमिति। एतदेव द्रढयति-तथाचेति । तैरिति ; यज्ञादिभिरित्यर्थः। ननु पूर्व यज्ञादेविधा- ङृत्वमुक्तम्, अधुना विद्यायास्तदनपेक्षत्वमभ्युपगच्छतः पूर्वापरविरोध इत्याशङयाह-कित्विति । मुक्तेरेकरूपत्वात् सर्गादिवत् साधनविशेषात् सरूपविशेषो न संभवतीत्यतः कालकृत एवात्र विशेषो युक्त इति मावः। तमेव विश्ञेषमाह -- साधनेति। यथा यथा कारणे विशेषः प्रकर्षों भवति,

102 बक्षसिद्धिव्याख्या तथा तथा सा विद्या शीघ्रं शीघ्रतर च व्यज्यते; यथा यथा च तदभावो विशेषाभावः साधनापचयो भवति, तथा तथा चिरेण चिरतरेण च सा व्यज्यत इत्यर्थः। एतदुक्तं भवति-केवलाभ्यासश्विरतरेण विद्यामभिव्यनक्ति, यज्ञादिष्वेकैकसहितः शीघ्रम् ; सर्वसहितः शीघ्रतरमिति। एतदेव सूत्रकारवचनेन द्रढयति-तदुक्तमिति। सूत्रार्थमाह-एष इति। कर्मभिर्विनाप्यभ्यासलम्यायामपि कर्माण्यपेक्ष्यन्ते विद्यायाम्, "यज्ञेन" इति श्रवणादित्यर्थः । यथान्तरेणेति निगदव्यार्यातो दृष्टान्तार्थः । अत्र चोदयति-नन्विति । "सत्यं ज्ञानमनन्तम्" इति श्रते- र्विशुद्धज्ञानसवभावं बक्म, विद्यापि चाभ्यासलभ्या विशुद्धज्ञानसभावेव; अतो वक्षैव सा, न ब्रह्मणोऽन्या; द्वैतप्रतङ्गाच्च। ब्रह्म च नित्यम् ; अत एवाकार्यम् ; तत्र तस्मिन् सति तत्र च नित्याकार्यखभावे ब्रह्मणि कथं किंचित् यज्ञाद्यपक्ष्येत: कार्य हि साधनं तदनुग्राहकं चाङ्रमपेक्षते, नाकार्यमिति भावः। परिहरति-उच्यत इति। उप समीपे धीयते चार्यते इत्युपधानं जपाकुसुमादि, तेन तिरोहितं शुक्करूपं यस्य स स्फटिक- मणिरकार्येऽप्युपधानस्य नपादेरपकर्षणमपनयनमपेक्षते शुक्करूपस्य व्यक्तये यथा, तथा अकार्यमणि बह्ा अविद्यातिरोहित खरूपाभिव्यक्तये यज्ञादी- नपेक्षत इत्यर्थः । यद्यपि स्फटिकमणि: कार्य:, तथापि तद्यापारकार्यों न भवतीत्येतावतैव साम्यम्। ननु क्षणिका: सर्वभावाः; तेनागिसंनिधानादिव काष्ठस्य जपाद्युपाधिसंनिधानात् स्फटिकस्य पूर्वरूपं नष्टम्, अन्यदुत्पन्नम्; उपाधेरपगमे च पुनरन्यदेव शुक्कं रूपमुत्पन्नम; तेन कार्यमेव शुक्कं रूपमुपाध्यपकर्षणमपेक्षते, नाकार्यमिति विषमो दृष्टान्त इत्याशङ्कचाह- न हीति। कस्मात्पुनरेवं न भवतत्याह-न हीति। अनेकैर्विसभागै- र्विसटशैलोहितस्फटिकक्षणैर्व्यवहितस्य लोहितक्षणेभ्यः पूर्वो यः शुक्क क्षणः तन्सभागस्य तत्सदशस्य शुक्कक्षणस्य पुनरुत्पत्तिरकस्मात् कारणं बिना न संभवतीत्यर्थः। ननु पूर्वक्षण एवोत्तरस्य हेतुः ; तत्क- थमकस्मादित्युच्यते! उच्यते-यस्तावदनन्तरो लोहितक्षणः स न शुङ्ं क्षणमारमते, विसदशत्वात् ; सदशारम्भको हि पूर्वक्षण :; तथा हि- घटक्षणो घटमारमते, न पटम्। ननु विसडशमप्यारभते, यथा काष्ठ-

ब्रम्मकाण्ड: 105

क्षणोSङ्गारक्षणम्। सत्यं विसदृशहेतूपपाते; विसदशो हि तत्र हेतुरगि- रुपहितः; तेन विसदृशमारभते; न चह तथास्ति, विसदृशस्य जपादेरप- नीतत्वात्। नन्वस्तु तार्ह पूर्वतरशुक्कक्षणोऽन्त्यस्य शुक्कक्षणस्य हेतुः । तदपि न शक्यते; बहुभिर्लोहितक्षणैर्वर्यवहितश्चिरविनष्टो नोत्तरस्य हेतु- भवितुमहति । तदिदमुक्तम्-अनेकविसभागक्षणव्यवहितस्येति। तत्रैव दृष्टान्तमाह-न हीति। तदेव स्फटिकदष्टान्तमुपपाद्. दार्ष्टान्तिके योज- यति-तस्मादिति। ननु स्फठिकस्य निज रूपं स्थितमेव; न तदर्थ- मपकर्षणे पुरुषः प्रयतते, किंतु तज्ज्ञानाय; तच्च कार्यम् ; अतः कार्यमेव ज्ञानं तत्रान्यापेक्षम्, नाकार्य स्फटिकरूपमिति पुनश्रोदयति- स्यादेतदिति । तदेतत विकल्प्य परिहरति-ककिं पुनरिति। व्यवहाराय हि पुरुष: प्रवर्तते ; स चार्थेन; न ज्ञानमात्रण, मिथ्याज्ञानेऽपि प्रसङ्गाद; तेनार्थरूपाय ज्ञानमर्थ्यते, न तु खतः; ततश्र ज्ञानार्थो व्यापारोऽर्बार्थः; अतश्र यद्यपि ज्ञानं कार्यम्, तथापि ज्ञानाथों व्यापारोऽर्येनैवापेक्षितो भवति, न ज्ञानेन ; तस्यार्यप्रधानत्वादित्यर्यः । इदमुक्तं भवति-अर्य- स्थैवेयमपेक्षा ज्ञानद्वारेणोपनाता 'नानीहि, ततो व्यवहर' इति। तेना- कार्यस्याप्यन्यापेक्षास्ति, तथा आत्मनोऽपि भविष्यतीति। ननु ज्ञानं चेदर्यार्थम, ततो नूनमर्थे कंचिद्विकारमाघतते; न बथें किंचिद्कुर्वत- स्तादथ्येमवकल्पते; विकारश्न कार्यः; तेन कार्यमेव सापेक्षम्, नार्थ इत्याशक्चाइ-न चेति। स्यादेवं यदि ज्ञानेन विकारोऽर्थे जन्येत, न त्वेवमस्तात्यर्थः । यद्वा ज्ञानेन चेदर्योऽभिव्यज्यते, नूनं ज्ञानादर्ये कश्रि- द्विकार: स्थाद, अकिंचित्करस्यानिव्यञ्जकत्वात्; अतश्ष बक्षण्याभे- व्यज्यमाने तथव विकारापत्तेरनित्यत्वदोष: स्यादित्याशङ्क्य आस्तां तावद् ब्रझ्मणि, अर्भेऽपि न ज्ञानाद् विकारो मवतीत्याह-न चेति। यद्ा ननु ज्ञानमर्थ विकृत्यामिन्यनक्ति, इतरथा सर्वधानन्यथाभतस्य प्रागिवाभिव्यक्त्य- योगात् ; ततश्र युक्ता तत्रामिव्यक्तयेऽन्यापेक्षा; ब्रह्म त्वविकार्यत्वादमि- व्यह्क्तुमशक्यम्; अतः कथमर्थवदभिव्यक्तयेऽन्यदपेक्ष्यतामिति इष्टान्त- वैवम्यमाशङूच साम्यप्रदर्शनार्थमाह-न चेति। यह्ा नन्वर्यो जडत्वाद-

104

अमि व्यक्तये चान्यदपेक्ष्यम् ; बक्ष पुनरात्मज्योतिर्नित्यामिव्यक्तसभावं कथममि- व्यज्यते, अभिव्यक्तये चान्यदपेक्ष्यते इत्याशङ्ग्य सर्वत्रैवाभिव्यक्तिर्न ताब्बिकी, किंत मायामयीति दर्शयितुमाह-न चेति। यदि ज्ञानादर्ये प्राकव्यादिविकार: कश्रिद्धवेत्, ततस्तत्राभिव्यक्तिस्ताच्विकी स्यात् ; यदा तु नैवम्, तदा सर्वत्रैव सा मायामयी; तथा बक्षण्यपि किं न स्यात् ! न हि मायायां पूर्वोक्तानुपपत्तिर्दोषः; अनुपपन्नार्थव हि मायेत्युच्यत इति मावः । ज्ञानादर्भस्य विकाराभावे हेतुमाह-तयोरिति। नासंबद्धं हीन्चन- मभिर्विकरोति; असंबद्धं च ज्ञानमान्तरं बहिरर्भेन ; अतो नार्थ विकरो- तीत्यर्थ: । अथेतरसंबन्धाभावेऽपि योग्यदेशतालक्षणोऽर्थस्य ज्ञानेन संबन्धो भविष्यतीति चेदत आह-योग्येति। योग्यदेशता अर्थस्यार्जवे- नावस्थानम्, तच्च रूपरसादी समानाश्रये सर्वत्र समानम् ; अतो रूपज्ञानं रूप इव रसादावपि प्राकव्याख्यं विकारं कुर्यादित्यर्थः । यद्यपि असंनिकष्टस्य विकारकत्वमग्न्यादिषु न दष्टमित्ययमत्र परिहारः, तथाप्य- म्युपेत्य परिहारान्तरमुक्तमिति। किंच ज्ञानं चेदये प्राकव्यं जनयेत् ततः कस्यचिदेकस्य ज्ञानेन जाते प्राकव्ये अर्थः सर्वेषां प्रकटः स्यात्, यथकस्य पाकेन जातलीहित्यो घटः सर्वेषां लोहितः, न पक्तुरेव, तदाह- सर्वेति । किंच वर्तमानेऽर्थे जन्यतां नाम ज्ञानेन प्राकट्यम्; अतीतानागते तु लिङ्गादिगम्ये न तत्संभवः, धर्मिण एवाभावादित्यमिप्रायेणाह- व्वस्तेति। एवं दृष्टान्तस्वरूपमुपपाद्योपसंहरति-तस्मादिति। स्फटिक- द्रव्यं हि लोहितकम्बलेनावकुण्ठनवत् न जपाकसुमेन तिरोहितिम् ; नापि तत्प्रभया, तस्या अप्रभाद्रव्यत्वात्; अथ च तिरोहितमिवाभाति, न तु तच्वतस्तत्तिरोहितम् ; अत एवातिरोहितत्वात् तच्वतो नाभिव्यज्यते, तथा- प्यभिव्यज्यमानमिवोपधानापकर्षणप्रयतमपेक्षते यथेत्यर्थः । एवं दृष्टान्ते सिद्धमर्थ दार्ष्टान्तिके योजयति-तथेति। तथात्मतत्वमपि कृप्णकम्बलेनेव नानाद्यविद्यातिरोहिता , तथापि स्वरूपानवभासात् तिरोहितमिव यज्ञादि

बह्मकाण्ः 105

प्रयनञादभिव्यज्यत इवेत्यदोष इत्यर्थ: । एतदुक्तं भवति-तिरोधानमभि- व्यक्ति: प्रयतापेक्षा चेति त्रितयमप्येनदात्मनो न तात्विकम् ; अपि तु भविद्या भ्रम एव; तच्वतस्तु नात्मा तिरोहितो न च नित्याभिव्यक्त- सभावत्वादमिव्यज्यते, न च प्रयक्षमपेक्षत इति।

एवम् 'आम्रायतः प्रसिद्धिम् इत्यादिना ब्रह्मसिद्धी प्रमाणमुक्त्वा अधुना तत्पमयस्य ब्रह्मणः सवरूपमाह-संहृतेति। शकोकार्थ विव्ृणोति- यत इति। अन्यर्बश्षविद्विरिति पूजार्थम्, न समनं पर्युदसितुम्। संहता उपसंहता अखिला मेदा विशेषा यस्मिन् स संहताखिलमेदः । सामान्यात्मा सामान्यस्वभावः, स आत्मा वर्णितः । यथा हेम कठकादि मेदानां विशेषाणामुपसंहारेण सूचितं निरूपितं तेषां कटकादिभेदानां सामान्यं तथेत्यर्थः । पारिहार्य कटकमुच्यते। " स एष महान्" इत्यादिना ब्रह्मविद्याभियुक्तग्रन्थं पठति। यद्विशेषापोद्धारेण प्रतीयते, तद्विशेषवत् ; यञ्च विशेषवत् तत् सामान्यम, यथा सुवर्णतच्वम् ; आत्म- तत्त्वमपि "स एष नेति नेति" इति सर्वविशेषापोद्धारेण प्रतीयते ; तस्मात् तदपि विशेषापोद्धारेण प्रतीयमानत्वात् सामान्यमिति तात्पर्यार्थः ।

क्लोकमन्यथा व्याचष्टे-ये वेति। यदि निर्विशेषं यत् तत् सामान्यं न भवेदिति निर्विशेषस्यासामान्यरूपता साध्यते, ततः सिद्धसाधनम्; अस्माकमप्यद्वयवादिनां वियदादिविशेषाणामभावे वस्तुळच्या नात्मतच्वसामा- न्यमिष्टम्। कथं तारहै ब्रक्षवादिभिः सामान्यमुक्तमत आह-सामान्यं तूक्तमुपचारत इति। ननु कुतश्चित् साधारणाद्धर्मादुपचारो भवति ; यथा तीव्रत्वादमिशब्दस्य माणवके; तदत्र कुतो धर्मादुपचार इत्यत आह- विशेषेति। सुवणादी प्रसिद्धात् सामान्यस्य धर्मात् विशेषप्रत्यस्तमयमुखेन निरूप्यमाणत्वादात्मनि साधारणादुपचार इत्यर्थः। अस्मिन् व्याख्याने प्रसिद्ध- सुवर्णतथ्वसामान्यसादृश्यप्रदर्शनार्थोडयं कोक इति द्रष्टव्यम्। अग निर्विशेषं यत्सामान्यं परैरिष्टं तन्न मवेत्, निर्विशेषत्वाद् शशविषाणद- दिति तस्यामाव एव साध्यते; ततो विशेषेरव हेतो: व्यमिचारोSनैकान्ति-

106 बससिद्धिव्याख्या

कता। ननु विशेषाणामप्यवान्तराः सन्ति विशेषाः, ततश्र तेषु निर्विशे- षत्वं हेतुरेव नारिति ; कस्य व्यमिचार इत्यत आह-निर्विशेषैरिति । द्यपि पूर्वे विशेषा:, तेषामप्यनङ्गत्वाद्ये निर्विशेषा अवशिष्यन्ते तैर्व्यभि- वार इत्यर्थः । एतथोच्छ्ोकमुक्तमिति न ्लोकयोजनायामभिनिवेष्टव्यम् ।

इति श्रीब्रह्मसिद्धिव्यारयाने ब्रक्षकाण्डव्याख्यानं शङ्गपाणिना कृतम् ।

आम्

ब्रह्मसिद्धिव्याख्या शङ्कपाणिकृता

त्ककाण्डः

आम्नायप्रमाणकमद््यं ब्रह्मेति ब्रह्मकाण्डे वृत्तम्। तत्राधुना यत् प्रत्यक्षादिविरुद्धं वचस्तदप्रमाणम्, प्रत्यक्षादिविरुद्धत्वात् शिलाउवनादि- वाक्यवत्; अद्दयाम्नायोऽपि व्यावृत्तस्भावनोSवग्राहकै: प्रत्यक्षादिभिविरुद्धः; अतोऽप्रमाणमित्याक्षिप्य प्रत्यक्षादिविरुद्धत्वादिति हेतोरसिद्धतामभिचातुं प्रत्यक्षविरोषाभाव तावदाह-आहुरिति । यदि प्रत्यक्षम् 'घटः पटो न भवति' इति निषेढ स्यात्, तंतो भेदविषयत्वादद्वयाम्नायं विरुन्धात; न तु तन्निषेद् विपश्चित आहः; अपितु वस्तुसरूपमात्रस्य विधातृ ग्राहकम् ; तेन हेतुना एकत्वेऽद्दयविषये योऽयम् 'एक एवायमद्वितीयः' इत्यादिराम्नायः स प्रत्यक्षेण न विरुध्यत इत्यर्यः ।

अत्रेदानी प्रत्यक्षादिविरोधेऽपि नाम्नायस्य प्रामाण्यं व्याहन्यते; पौरुषेयं हि वचो वक्तृप्रमाणाधीनप्रामाण्यं तद्विरोधे स्यादप्रमाणम्, नापौरुषेयमनपेक्ष प्रामाण्यम; तथा सत्यपपि प्रत्यक्षादिविरोषे यदि तदप्रमाणं तदा विपर्यय एव कि न स्यात् न दि प्रत्यक्षादेराम्नायम्य च तुल्येऽ- नपेक्षत्वे कश्चित् विशेषहेतुरस्ति, येन प्रत्यक्षादिविरोधादाम्नायोSप्रमाणम्, न तद्विरोघात् प्रत्यक्षादीति; अतो वृयैव प्रत्यक्षाद्यविरोधपतिपादनप्रयास इति तद्विचारारम्ममाक्षिपति - नन्विति। नापेक्षिता खपामाण्याय प्रत्यक्षानेः प्रमाणान्तरस्य वृत्ति: व्यापारः येन स तथोकः। तद्विरोवे इति प्रत्यक्षादि विरोधे इत्यर्थ: ।

अत्रैकीयमतेन तावत्परिहारमाह-तत्रेति। प्रत्यक्षादिविरोषे आम्नायस्य दीर्बल्यम्; अतः प्रत्यक्षादिविरोधेन तदप्रामाण्यं प्राप्तम; न तु तद्विरोधे प्रत्यक्षादरित्याम्नायपामाण्याय प्रत्यक्षाद्विरावन्तिपादनमर्थवत्, न तु वृथे- त्यर्थः । कथं दौर्वल्यमित्याह-सापेक्षत्वादिति । सापेक्षत्वमाह-तथा-

108 हीति । पठितसिद्ध: कश्चिदाम्नायः श्रातप्रत्यक्षमपेक्षते, तथाचारेषु कर्तृ- सामान्यानुमेयोऽनुमानम्, मन्त्रलिङ्गादिगम्यक्षार्थापत्तिम्, प्राकृतश्राङ्गविधे- र्विकृतावुपमानम् । एवं सर्व एवाम्नायः प्रत्यक्षादीन्यपेक्षते: तदधीना हि तस्य स्वरूपसिद्धिरित्यर्थः । ततः किमित्याह-तथा चेति। तेषामिति प्रत्यक्षादीनामित्यर्थः । कुत इत्याह-तदिति । तेषां प्रत्यक्षादीनां तत्मामाण्यस्य चाग्नायेनापबाधनेऽम्युपगम्यमाने सत्याम्नायस्वरूपस्यैव तावत् सिद्धिर्न स्याद ; दूरतरत्वर्थस्य यत इत्यर्थः । न च यथाम्नायः प्रत्यक्षादीन्यपेक्षते तथा तान्यपीति, येन तुल्यबलत्वं स्यात्। अतः प्रत्य- त्वेवमिति दुर्बल इत्याह-दष्टव्यभिचारत्वादिति। यदेव यथाविधमेकदार्थे संवदति वाक्यम्, तदेव तथाविधमेव पुनरन्यदा वितवदति; न हि दुष्टोऽपि वक्ता शब्दं कलाध्मातादिना दूषयति। प्रत्यक्षे तु दुष्टेन्द्रियजं व्यमिचारि, नेतरदिति विशेषः । प्रत्यक्षग्रहणं तूपलक्षणार्थम्, अनुमानाद्यपि द्रष्टव्यम्। यद्यपि वेदे व्यमिचारो न दृष्टः, तथापि लोके दष्टः शब्दत्वसामान्यात् तत्राशङ्कचत इति मावः। इतश्षाम्नायो दुर्बल इत्याह-अपिचेति ततः किमित्याह-अनवकाशाक्षेति। न तावदात्मा प्रत्यक्षादीनामवकाशः, तस्येन्द्रियाद्यगोचरत्वात्; तत्र प्पशोऽपि चेन्न स्यात् ततो निर्विषयत्वाद- नवकाशास्ते स्युरित्यर्थः । शब्दस्तु सावकाश इत्याह-सावकाश इति। कथमित्याह-गौणेनेति। एतदेव स्पष्टयति-तथा हीति । मिन्नमपि जगत् सत्ताद्यात्मना एकत्वात् "एकमवाद्वितीयम्" इत्युपचर्यत इत्यर्थः । प्रकारान्तरेण सावकाशत्वमाह-विवक्षितार्थोनामिति। तदेव द्रवयति- उपनिषद इति ; इदं सववचनं वेदान्ताना जपोपयोगित्वमाहेत्यर्थः । इत- श्राम्नायो दुर्बल इत्याह-किचीत। व्याकुलत्वमाह-कर्मैति । कर्म- विधयो हि यरमात् साध्यसाधनादिमेदं विषयत्वेनाश्रयन्ते; वेदान्तास्त्वभेद- मद्वैतमित्यर्थः। ततः किमित्याह -- परस्परेति। अतः परस्परव्याघातादेव तावत् वेदान्ता दुर्लभप्रामाण्याः परस्परमव्याहतम् अत एवाग्नायस्वरूप- सिद्धर्जत्वेन वा सर्ववादिसिद्धार्थतवेन वा प्रतिश्ठितं श्रामाण्यं येषां प्रत्यक्षा

तर्ककाण्ड: 109

दीनां तैर्विरोधे तु सुतरां दुर्लभप्रामाण्या इत्यर्थः । उपसहरति-तस्मादिति। यस्मात् प्रत्यक्षादिविरोषे वेदान्तानामप्रामाण्यं प्रसज्यते तस्मादित्यर्जः सति विरोधे प्रत्यक्षादीनामाम्नायवाघकत्वे हेत्वन्तरमाह-मुख्यत्वादिति । प्रत्यक्षादीनां प्राथम्यादित्यर्थः । प्राथम्यमाह-मुख्या हीति। जातमात्रस्य जन्तोः प्राणिनो मुख्याः पूर्वभावविनः प्रत्यक्षादयः; व्युत्पन्नपदार्थस्य प्रदुद्धस्य कस्यचिदव पश्रात्काल आग्नायः प्रमाणम्। कतिपयपुरुषसम- वेतादाम्नायादशेषजन्तुगतत्वेनापि प्रत्यक्षादेरतिशयद्यातनार्थ जन्तुग्रहणम् । ततः किमित्याह-स इति। स आम्नायः तैः प्रत्यक्षादिभिः पूर्वभावि- तयानुपजातविरोधित्वेन प्रतिष्ठितारयैं: प्रतिष्ठितो मेदरूपोऽर्यो विषयो येषां तैरपहतोऽपनीतो यथाश्रूयमाणोऽद्वैतरूपो विनवो यस्य स तथोक्तः, भत एव कल्पनीयार्थः प्रत्यक्षादिविरोधेन कल्पनीयं श्रुतादर्यान्तरं यस्य स बाध्यते; अननुग्राह्यक्षत् तदा प्रत्यक्षादिविराघात् श्रुतार्थत्यागः, अर्भान्तरं च न कल्प्यत इति विषयापहारलक्षण एवायं बाधः। अथानुग्राध्यः तदा प्रत्यक्षाद्यनुसारेण प्रत्यक्षादिगृहीतद्वैतापरित्यागेन जात्यात्मनाद्वैतमित्येवमर्थ- कल्पनामर्हतीत्यर्थः । यहा प्रत्यक्षादि प्रतिष्ठितार्थम्; आम्नायस्तु प्रमाणा- न्तरानुसारेण कल्पनीयार्थ:, अतोऽप्रतिष्ठितार्थः; तेन दुर्बलत्वात् बाथ्यते, तदनुप्तारेण वार्थकल्पनमर्हतीत्यर्थः। एवं सवरूफ्तो मुख्यतामुक्त्वार्थतोऽपि प्रत्यक्षादीनां मुख्यतामाह-अर्थत इति । कथमित्याह-पदेति । पद- पदार्थविभागे ज्ञाते सत्याम्नायार्थस्य परिच्छेद:, स च पदपदार्थविभागः प्रत्य- क्षादिष्वायतते प्रत्यक्षाद्यायत्तः; एतदुक्तं भवति-प्रत्यक्षादविषयः पदपदा- र्यमेद: पूर्वभावी, आम्नायस्य चाभेदः पश्राद्भावी; तेन विषयमुरूयत्वे- नापि प्रत्यक्षादेर्मुख्यत्वमिति। उपसंहरति-अत इति। यतो मुख्यत्वेन बलीयसा प्रत्यक्षादिना विरोधे नाम्नायस्य प्रामाण्यं स्यादत इत्यर्थः । मतान्तरमाह-अन्य इति । तुल्यवलत्वमेव पूर्वोक्तया युक्त्ा नास्ति, तथापि प्रत्यक्षाद्याम्नाययोर्विरोधे द्वैताद्वैतयोः संशयः स्यात्, न निर्णयः । तेन तच्वनिर्णयायाविरोध उपपाद्यत इत्यर्यः। ननु वोडशिगहणादिवत् विकल्पो भविष्यति, न संशय इत्याशङ्डयाह-वस्त्विति; करिष्यमाणत्वा दनुष्ानं विकस्प्पते, न त सिद्धं बस्तिवित्यर्थः ।

110 बससिद्धि व्यारूया

एवं मतद्वयेन विरोधपरिहारप्रयोजनमुक्त्वा खमतमाह-अन्यादेति। आम्नायबलवच्वे न्यायमुपन्यस्यति-पौर्वेति । "अध्वर्यु निष्क्रामनतं प्रस्तोता संतनुयात्, तमुद्ाता, उद्रातारं प्रतिहर्ता, तं बक्षा, नव्ानं यजमान:" इति सोमयागे अन्योन्यहस्तनिग्रहेण संनतानामृत्विजां यज्ञशा लातो निष्क्रमणं श्रुतम्। तत्र च नैमित्तिक श्रयते -"यदि प्रस्तोताप- च्छिद्येत ब्रह्मणे वरं दत्वा स एव प्रवर्तितव्यः; यदुद्वातापच्छियेताद- क्षिणो यज्ञः संस्थाप्यः; यदि प्रतिहर्तापच्छिद्येत सर्ववेदसं देयम्" इति ; अपच्छिद्येतेति विश्किष्येतेत्यर्थः । तत उद्गातृप्रतिदतोंः पौर्वापर्येणापच्छेद- इये सति अतुल्यबलत्वाददक्षिणसर्वखदक्षिणयोक्ष विरोधाद्विकल्पसमुच्चययो रसंभवात् किं पूर्व बलवत्? अथोत्तरम् इति संशये मुख्यत्वात् श्रुति लिङ्गादिवत् पूर्वबलीयस्त्वे प्राप्ते प्रत्याह-"पौर्वापर्ये पूर्वदौर्बल्यं प्रकृनि वत्" इति। श्रुतिलिङ्गादिषु पूर्व शीध्रभावित्वात् प्राप्तं सत् अप्राप्तमेव परं बाघते; तेन तत्र पौर्वापर्यमेव नास्ति, परस्यानुत्पत्तेः । इह तु परमपि प्रश्यक्षश्रुतिप्राप्तम ; अतः पौर्वापयें नैमित्तिकद्वयस्य पूर्वस्थ दीर्बल्यम्, पूर्वमनुपमृद्य परस्यानुत्पत्तेः ; अतस्तदेव बाध्यते, प्रकृतिवत्; यथा प्राकृताः कुशा विकृतावतिदेशभाप्ताः प्रत्यक्षश्रुतैः शरैरपोद्यन्ते तद्वदित्यर्थः। एतदेव भटवाक्यात् द्रव्यति-पूर्वाबाधेनेति। ननु पौर्वापयें भवतु पूर्व दौर्नल्यम्; इह तु तदेव नास्ति, प्रत्यक्षाम्नाययोरनिदप्राथम्यादित्याश- ङयाह-तथा हीति । सर्वस्य जन्तोः प्रत्यक्षादिनिचन्धनो विभक्तस्य भिन्नस्य वस्तुनः परिच्छेदो निसर्गजो जन्ममात्रसिद्ध इति भेदप्रत्ययस्य पूर्वत्वमुक्तम्: नायं विभक्तवस्ततत्त्वपरिच्छेदस्तच्वतः, किंतु मायामात्रमिति द्योतनार्थ: किलशब्दः। अद्वैतावगमस्तु विभक्तपद्पदार्थवस्तुप्रत्यक्षपरि- च्छेदापेक्ष:, अत एव तत्पूर्वकः, अत एवानिसर्गजोऽजन्ममात्रसिद्धः, अत एवागन्तुरुत्तरकालभावी कस्यचिदेव जनकादेभवति न सर्वजन्तोरिति अद्वै- तावगमस्य परत्वमुक्तम्। एवं द्वैताद्वैतज्ञानयोः पौर्वापर्यमुक्त्वा पूर्वस्य माध्यत्वमाह-स इति। आम्नायबलवच्वे हेत्वन्तरमाह-इतश्रेति ; आम्नायो बलवानित्यनुवर्तते । कुत इत्याह-संभवदिनि; संभवन्तो विचित्रा नानाभूतास्तिमिरादयो विभ्रमहेतवो येषु ते तथोक्ताः। विगलिता

यस्य संमवद्दोषेभ्यः प्रत्वक्षादिभ्यो बलीयस्त्वं युक्तमित्यथेः । नैकरूपः सर्वत्र भ्रमे भ्रमहेतुः, अपितु विचित्रः; तेनेन्द्रियादिदोषासंभवेऽपि दोषा- न्तरं प्रपश्ज्ञाने कल्पविष्याम इति सूचनार्थ विचित्रग्रहणम्। तत्राम्नायस्य विगतदोषाशङ्कत्वे हेतुमाह-पुरुषेति। निर्दोषाग्नायबलादेद प्रत्यक्षादिषु दोषकल्पनेति पश्चादुक्तमप्याम्नायनिर्दोषत्वं पूर्वमुपपादितम् । पुरुषाश्रयो हि शब्दे सर्वों दोषः; स तदभावे कथमाम्नाचे संभवेदित्यर्थः। ननु प्रत्यक्षादिप्वपि दोषा न दष्टाः येतु दृष्टाः न तानि प्रत्यक्षादीनि, किंतु तदाभासाः; न चान्यत्र दष्टानामन्यत्र प्रमाणं विना कल्पनोचिता, अति- प्रसङ्गान; अतस्तेप्वनुपलभ्यमानविभ्रमहेतुदोषकल्पनायां कि प्रमाणमित्या- शङ्कय प्रमाणमाह-शक्यो हीति। इत एव निर्दोषत्वसिद्धप्रामाण्याद- द्वैताम्नायात् द्वैतग्राहिषु प्रत्यक्षादिषु दोषसंभावनानिश्चयौं शक्यावित्यर्थः । ननु तिमिरादयो लोके दोषा: प्रसिद्धाः ; ते च प्रत्यक्षादिषु योग्यानुप- लब्धिवारिताः कथमाम्नायादपि कल्पयितुं शक्या इत्याशङ्कयोक्तम्- अनादिरिति। उक्तकमिदम्-न हि सर्वत्रैकरूप एव दोषो भवतीति ; तेन तिमिराद्यसंभवेऽपि अ्रविद्यासंस्काराखयं दोषान्तरं कल्पयिष्याम इत मावः । अविद्यासंस्काराख्यदोषोत्पत्तेः प्राक निर्दोषस्य प्रत्यक्षादेराग्नायेन सद्द तुल्य- बलत्वं प्राप्तमित्याशङ्क्य विशिनष्टि-अनादिरिति। दार्व्यसूचनार्थ वा- द्वैतदर्शनम्, अविद्यासंस्कारः, ततः पुनद्वैतदर्शनमित्येवमनादिनाविद्यासं- स्काराख्यदोषेणानुबद्धत्वात् नित्यमाम्नायात् प्रत्यक्षादेर्दुर्वलत्वमिति भावः । अविद्यव वा संस्कारः ; संस्क्रियते तया आत्मा अतिशयमिवापद्यत इति कृत्वा अविद्यावासना वा अविद्यातस्कारः। निश्रय एवात्राभिमतः; संभावना तु दोषसंभावनामात्रणापि यावत्प्रत्यक्षादीन्यसंभावितवोषादाम्नायाव दुर्बलानि, किमुत निश्चितदोषाणीति प्रौढवादेनोक्ता। संभावितस्य च साध्यत्वात् संभावनाक्रमेण निश्षय एवोक्तः। तदुक्तम्- "संभाविनः प्रतिज्ञायां पक्षः साध्येत हेतुना" इति। क पुनराम्नाथात् विमिरव्यतिरिक्तस्यानादेरविद्यासस्कारस्य विभ्रमहेतुत्वं प्रसिद्धम्, येनात्र

112 कल्पित इत्याशङ्कयाह-देहेति। देहे 'अहम्' इत्यात्मज्ञानं देहात्माभि-

जन्मनि जन्मनि देहात्मविभ्रमहेतुस्तथेहापीत्यर्थः । ननु 'मम शञरीरम्' इति व्यतिरेकप्रत्ययात् देहात्मामिमाने विभ्रमहेतुः कृष्नः, नाम्नायात्। मैवम्; 'ममात्मा' इत्यव्यतिरेकेऽपि व्यतिरेकप्रत्ययदर्शनात् नायमैकान्तिको हेतुः। अत आम्नायादेव देहात्माभिमानेSनादिरविद्यासंस्कारो विभ्रमहेतुः छृप्त इति सूक्तम्। अविद्यासंस्कारत्रमहेतुत्वमात्रद्ृष्टान्तोऽयम् । एतावता च कथं सर्बननीनः प्रपश्चन्रत्ययो अ्रम इत्यपि निरस्तम्; सर्वजनीनोऽपि हि देहात्मप्रत्ययो विभ्रमो दष्ट इति। किमिति पुनराम्नायात् प्रत्यक्षादिषु विश्वमहेतुर्दोषः कल्यते, न तु प्रत्यक्षादिबलेनाम्नाय एवत्याशङ्कचाह-न त्वेवमिति। न हि सवभावतः शब्दो दुष्टः, किंतु पुरुषदोषेण; तेनाम्नाये निराश्रयस्य दोषस्य शङ्कापि कर्तुमशक्या, दूरतस्तु निश्चय इत्यर्थः। शङ्कायां तु दोषमाह-सत्यामिति। सत्यां वा दोषशङ्कायामाग्नायः प्रमाणमेव न स्यादित्यर्थः । नन्वेवं प्रत्यक्षादयोऽषि सदोषाः कर्थ प्रमाणम्। असति च तेषु लोके 'प्रमाणम्' इति प्रसिद्धिस्तियाशङ्गचाह-प्रत्यक्षादानां त्विति । तुशब्दो विशेषप्रदर्शनार्थः। इदमुक्तं मवति-द्विविधं प्रामाण्यं तत्वावेदन लक्षणं व्यवहाराविसंवादलक्षणं च। तत्र दोषवच्े प्रत्यक्षादीनामपि तत्वा- वेदनलक्षणं प्रामाण्यं सत्यं नाहत्येव; व्यावहारिकं त्वस्ति ; अतो न प्रसिद्धिहानिरिति। ननु दोषवत्त्वेन रनतादिभ्रमवत् व्यावहारिकमपि प्रा- माण्यं कथमित्याशङ्याह-अविद्येति । दोषनिवत्ती हि व्यवहारसंबादो भवति। अयं त्वविद्यादिसंस्कारोSनावित्वात् स्थिरः पूर्ववत् व्यवहारेऽय्यनु- वर्तते। तेन व्यवहारविपर्ययाभावात् प्रत्यक्षादीनां व्यावहारिकं प्रामाण्यं घटत इत्यर्चः । नु दोषवत्चेऽपि चेत् व्यावहारिकं प्रामाण्यम्, अप्रा माण्यं तर्हि क मविष्यतिः अस्ति च रजतादिभ्रमेषु तत्रसिद्धिरित्या- शङ्कचाह-यत्र चेति । तेन प्रत्यक्षादेः रजतभ्रमस्व च दोषवच्चाविशेषे- 5पि लौकिकप्रमाणाप्रमाणविवेको घठत इति भावः। ननु दोषवतामपि चेतु प्रत्यक्षादीनां प्रामाण्यम्, तर्हि शब्देऽपि दोषवति तमेब भविष्यति ;

तर्ककाण्ड: 113

अतः 'सत्यां वा प्रमाणमेव न स्यात्' इति यदुक्तं तद्युक्तमित्याशङ्कय तदुपपादयति-शब्दे त्विति । तुशब्दः प्रत्यक्षादिभ्यो विशेषमाह। संभावितदोषेऽपि यावत् शब्दे नोभयविधं प्रामाण्यम् किमुत निश्चितदोंने इति संभावितग्रहणम्। ननु दोषवति शब्दे तच्वावेदनलक्षणं प्रामाण्यं मा भवतु, व्यावहारिकं तु प्रत्यक्षादिवत् किमिति न भवतीत्याशङ्कच्ाह- भदृष्टार्थत्वादिति। अदष्टोर्ऽर्थों विषयो यस्पेति विग्रहः। प्रश्यक्षादिषु व्यवहारविपर्ययादर्शनात् व्यावहारिकं प्रामाण्यं युक्तम्; नाम्राकस त्वदृष्टार्थत्वात् न तद्यवहाराविपर्ययज्ञानमस्ति ; अतों न तस व्यावशारिक मपि प्रामाण्यमित्यर्थः । इतश्र सदोषस्य शब्दस्य न व्यवहाराविसंवादलक्षणं प्रामाण्यमित्याह-दोषेम्य इति। ज्ञानकारणदोषेम्यो व्यवहारविसंवादि ज्ञानमन्यत्र रजतभ्रमादिषु दष्टम् ; अतश्र शब्देऽपि चेत दोषाः स्यु: तेऽपि व्यवहारविसंवादिज्ञानहेतवः दोषत्वात् तिमिरादिवदिति सामान्यतो दष्टेन व्यवहारविसंवादिज्ञानहेतवः कल्प्येरन् ; ततश्र कुतो व्यवहारावि- संवादलक्षणं प्रामाण्यमित्यर्थः। नन्वेवं तर्हि प्रत्यक्षादिदोष अपि धर्मिणो व्यवहारविसंवादिज्ञानहेतवः दोषत्वात् इन्द्रियादिदोषवदिति तेऽपि व्यवहार- विसंवादिज्ञानहेतवः कल्प्येरन्, ततश्र प्रत्यक्षादीनामपि दोषवत्वे व्यवहारा- विसवादलक्षणं प्रामाण्यं न स्यात्, विरोधादित्याशङ्कयाह-प्रत्यक्षादीनां त्विति। तुशब्दः शब्दाद्विशेषमाह ; प्रत्यक्षादीनां तु व्यवहारे संवादो दश्यते ; अतः प्रत्यक्षाविरोधात् नास्मादनुमानात् तेषु व्यवहारविसंवादिज्ञान- हेतुर्दोषः शक्यते कल्पयितुम् । एवं हि स कलप्येत यदि तेषु व्यवहारे विसंवाद: स्यात्, स तु नास्तीत्युक्तम्। अतः सत्यपि दोषे प्रत्यक्षादीनां व्यावहारिकं प्रमाण्यं न विरुध्यते इति मादः। यदि प्रत्यक्षादिषु व्यव- हारासंवादहेतुर्दोषा न कलप्यते, कीढशस्तर्हि, कुतश्र स ताइशः कलप्यते -- इत्यपेक्षायाम्, याढशोऽसौ यतः स तादशः कल्प्यते तदुभयमाह-तच्वदर्श- नस्य त्विति। "एकमेवाद्वितीयम्" इत्यादिवेदान्ताज्ायमानस्याद्वैततत्त्व- ज्ञानस्य प्रत्यक्षादिममेयद्वैतप्रतिपक्षत्वात् तद्वाघकत्वात् प्रत्यक्षादिप्रमेयद्वैतस यत् तथ्मं पारमार्थिकं तत्प्रतिधातमात्रहेतुरेवानादिरविद्यानुबन्धः कल्प्यते, न

114 ब्रह्मसिद्धि व्याख्या

व्यवहारप्रतिघातहेतुस्तिमिरादिरित्यर्थः। एतदुक्तं भवति-न हि प्रत्यक्षादिषु प्रमाणान्तरगम्यो दोषः; किं त्वाम्नायबलात् कल्प्यः। अतस्तदनुसारेणैव स कल्पनामर्हति। आम्नायश्वाद्वैतं दर्शयन् प्रत्यक्षादिप्रमेयद्वैतमात्रप्रतिपक्षो न व्यवहारं स्प्शति। तेन तदनुसारेण दोषः कल्प्यमानोऽनृतद्वैतज्ञान- जननसमर्थोSविद्यासंस्कार एव कल्प्यते, न व्यवहारविसंवादिज्ञानजनन- समर्थस्तिमिरादिरिति। अतो दोषवत्वेऽपि प्रत्यक्षादिषु व्यवहाराविसंवाद- लक्षणं प्रामाण्यं देहात्माभिमानवत् न विरुध्यते इत्युपसंहरति -- तत इति। शब्दस्य च सदोषस्य प्रामाण्यं न स्यादिति यदुक्तं तदप्युपसंहरति- शब्दस्तिति। तत्रैव पूर्वोक्तां युक्तिमपि स्मारयति-दृश्यते हीति। तच्व- प्रतिघातस्य चेत्यत्र 'शङ्गितत्वात्' इत्यनुषज्यते। इदानीं पूर्वप्रकृतं प्रत्यक्षादि- विरोधे शब्दस्य बलीयस्त्वमुपसंहरति-तस्मादिति। दो द्ि प्रत्यक्षादिविरोधे सत्याम्नायस्याप्रामाण्यमाह स नियतमविरोषे सत्यदोषत्वेन तस्य प्रामाण्य- मभ्युपगच्छति; तथा सति निर्दोषस्याम्नायस्य प्रागुक्तयुक्तिकल्पितदोषेभ्यः प्रत्यक्षादिम्यो बलवच्वं युक्तमित्यर्थः ।

इदानीं प्रत्यक्षादिसापेक्षत्वादाम्नायसतेभ्यो दुर्बल इति यदुकतं तदनु- भाषते-यच्विति । तत्र दूषणमाह-तत्रेति। सत्यं शब्दस्य प्रत्यक्षादि- विषयापेक्षास्ति ; न तु सा प्रमितौ स्वार्थपरिच्छेदे, किंतु स्वरूपसिद्धावि- त्यर्थः । एतदेव द्रढयति-अन्यथेति । यदि तु प्रमितौ शब्दस्य प्रत्यक्षा- धपेक्षा स्यात् तदा अनपेक्षालक्षणत्वात् प्रामाण्यस्य शब्द: प्रमाणमेव न स्यादित्यर्थः । यद्वा यदि स्वरूपसिद्धौ शब्द: प्रत्यक्षादि नापेक्षते, ततोS- नवबुद्ध: प्रमामकुर्वन् प्रमाणमेव न स्यादित्यर्थः । यदि नाम प्रमितावन- पेक्ष: शब्दः, ततः किमित्याह-तथा चेति। कार्ये प्रमितिलक्षणे शब्दस्य प्रत्यक्षाद्यनपेक्षत्वात न शब्द: प्रत्यक्षादिभ्यो हीयते, प्रामाण्याविशेषादि त्यर्थ:। ननु कार्येऽनपेक्षोSपि शब्द: स्वरूपसिद्धौ प्रत्यक्षाद्पेक्षते, न तु प्रत्यक्षादि शब्दम् ; अतः किमिति तेम्यो न हीयत इत्याशङ्क्याह- प्रत्यक्षादथोऽपीति। स्वरूपसिद्धौ सापेक्षत्वं प्रत्यक्षादिष्वपीन्द्रियाद्यमेक्षत्वा- दर्ति; न च तदपामाण्यमावहति; यतः कार्ये सापेक्षतवं सामर्थ्यमपकर

तर्ककाण्ड: 115

करोति ; अपकृष्टसामर्थ्य चोत्कृष्टसामर्थ्येन बाघितमप्रमाणीभवति। तेन न सापेक्षत्वमात्रमप्रामाण्यहेतुः, अपि तु कार्ये सापेक्षत्वम् ; तच्च शब्दस्यापि नास्ति ; अतो न शब्दस्याप्रामाण्यित्यिप्रायः ।

इदानी प्रत्यक्षाद्यघीनत्वादाम्नायस्वरूपसिद्धेर वश्यमाम्नायस्वरू पसिद्ये तिषां प्रामाण्यमनुमन्तव्यम्, अनश्वास्तायविरोधे तेषामेव बलवत्वमुचितनिति तदनुमाषते-यच्विति। एवमनुभाष्य दूषयति-को वेति। सत्यमेषां प्रामाण्यमनुमन्तव्यम्, किंतु देहात्मज्ञानधत् व्यवहाराविसंवादलक्षणम्, न तथ्वावेदनलक्षणमित्यर्थः । कः पुनर्विशेषहेतुःः येन व्यावहारिकमेव प्रामाण्यमनुमन्यते, न तु तच्वावेदनलक्षणमित्याशङ्क्च विशेषडेतुमाह- व्यावहारिकेति। व्यावहारिकमामाण्योपेतेम्यः प्रत्यक्षेम्यः सिद्धादाम्नायादिति

दिति च तच्वदर्शनश्रुत्या बाध्यत्वे। अनेनेदमुक्तं भवति-प्रत्यक्षादिषु तच्वदर्शनबाध्यत्वन्नैषां तच्वावेदनलक्षणप्रामाण्यमाम्नायेनानुमन्यते; व्याव- हारिकं तु खानुगुणत्वादवाध्यम् ; अतोऽनुमन्यत इति विशेषः । नन्विय- माम्नायग्राहिणी प्रत्यक्षादिप्रतिपत्तिरुपायत्वादाम्नायजन्यया नत्वप्रतिपच्या- पेक्षिता। यद्वलेन यत्सिद्धि: तत्ततो बलवत्तरमुचितम् ; तदुक्तम्-"यद्वले- नैव यत्सिद्धि: कथं तद्वलवत्तरम्" इति । ततश्र प्रत्यक्षादिप्रतिपत्तिम्यः कथमाम्नायजन्यायास्तच्वप्रतीतेर्बलीयस्त्वम् ! कथं च तद्वाघकत्वम् ! विरोधे हि बाध्यबाघकभावो भवति; न चोपायोपेययोः सोऽस्ति, अन्यथोपायो- पेयभाव एव न स्यात् ; तदुक्म्-"न चात्महेतुमेवासी सिद्धा बाधितु- मर्हति" इत्येतत व्यभिचारदर्शनेन दूषयति-ढष्ट चेति। पूर्वस्याः प्रतिपत्ते- रिति पश्चमी ; परस्या इति षष्ठी। तदुदाहरति-यथेति। वनस्पतिप्रति- पत्तेरिति ; बलवत्वमित्यनुषज्यते। ननु हेतुत्वेनापेक्षितायाः पूर्वप्रतिपत्तितः परप्रतिपत्तेर्बलवच्वमुदाहर्तव्यम्। न चेह वनस्पतिप्रतिपच्या हरि्तिप्रतिपत्तयो हेतुत्वेनापेक्षिता इति प्रमाणमरिति। अतंः प्रकृनाननुरूपमुदाहरणमित्या- शङ्क्य प्रकृततुल्यत्वमुदाहरणे तावत्रतिजानीते-अपेक्षिता हीति। हस्ति प्रतिपचय इति ; बह्ीनां तासां हेतुत्वम्, नैकस्या इति दर्शयति। यथ 8A

116 बरझ्सिद्धिन्याख्या

चैतत्तथा वक्ष्यामः। नन्विन्द्रियसंनिकर्षानन्तरमावात् तज्जन्यैव वनस्पति- बुद्धि:, न हस्तिबुद्धिजन्या ; ततः कथं तदपेक्षा सेत्युच्यत इत्याशङ्गचाह- न तस्या इति ; वनस्पतिबुद्धेरित्यर्थः । कुत इत्याह-आपात इति । यदीन्द्रियसंनिकर्षमात्रात् वनस्पतिबुद्धेर्जन्म स्यात्, आपाते प्रथममेव स्यात; न च मवति; अतो नेन्द्रियसंनिकर्षमात्रात्ं तस्या जन्म, किंतु हरितिबुद्धि- रपि हेतुत्वेनापेक्षितेति भावः । ननु मा भवतु केवलादिन्द्रियसंनिकर्षात् तस्या जन्म, देशविशेषसहितात्तु भविष्यति ; तथापि किमिति हस्तिबुद्धिर्हेतुत्वे- नापेक्ष्यत इत्याशङ्कचाह-न च देशेति । तस्या जन्मेत्यनुवतते। कुत इत्याह-तद्देशस्येति। यत्र दूरस्थस्य प्रथममभूतं वनस्पतिज्ञानं पश्चात् समीपमुपसर्पतो भवति तत्र स्यादेवम्; यत्र तु तद्देशस्थस्यैव जायते तत्र न देशविशेषात् तस्या जन्मेत्यर्थः । स एव देशो यस्य पुंसः स तथोकतः; यत्र देशे वनस्पतिज्ञानमापातोत्पन्नं तं 'तत्' इति परामृशति। यस्माद्धस्ति- बुद्धिभ्यः प्राक् केवलात् देशविशेषसहिताच्चेन्द्रियसयोगात् वनस्पतिबुद्धिने भवति, हस्तिबुद्यनन्तरं च भवति, तस्मादन्वयव्यतिरेकाम्यां हस्ति- बुद्धिसहितादिन्द्रियसंयोगात सा भवतीति निश्चीयत इति सिद्धं हस्तिबुद्धी- नामुपायत्वमित्युपसंहरति-तस्मादिति। प्राच्यः पूर्वभावी विपर्यासो भ्रान्ति- ज्ञानं तत्रानुगता हस्तिनमेव पुनः पुनः गृह्वती मतिसन्ततिः बुद्धिमाला तब्जः संस्कार: स एव सचिवः सहकारी यस्येन्द्रियसंयोगस्य तत्कारिता सा वनस्पतिबुद्धिरित्यर्थः। यदा हि भ्रान्त्या हस्तिनं दृष्टा आश्रर्यादिना प्रणिहितमनसः कस्यचित् तमेव हस्तिनं तेन तेन विशेषेण पुनः पुनः पश्यतो हस्तिविलक्षणविशेषप्रबोध मुखेनानभिसंहितमेव वनस्पतित व्वज्ञानमुदेति तदास्ति हस्तिनः पुनः पुनर्दर्शनस्य मतिसंततिनाम्नो वनस्पतितच्वज्ञाने निमित्त त्वम् ; तथाहि-मिथ्याहस्तिनं सकृत् ज्ञात्वा तमुपेक्ष्य विषयान्तरसंचारिणो न तत्र तच्वज्ञानमुदेति। ननु मनःप्रणिधानमेवात्र तत्वज्ञाननिमित्तम; एवं तहि न तत्तच्वज्ञानमभिसन्घाय कृतम् ; अपि तु हस्तिनमेव पुनः पुनर्ज्ञातुम्। नन्वन्यार्थमपि मरणिहितं मनोऽन्यत् ज्ञापयिष्यति, यथा घटायोन्मीलितं चक्षुः पटम् ; न तर्हि घटपटज्ञानवत् युगपदेकत्र हस्तिज्ञानवनस्पतिज्ञाने संभवतः, विरोघात्। अतो मनः प्रणिहितं तव्वज्ञानं कुर्वदपि हस्तिज्ञानसंततिपुरः-

तर्ककाण्ड: 117

सरमेव करोतीति सिदधं इस्तिज्ञानसंततेरपि तत्वज्ञाननिमित्तत्वम्। ननु हस्तिवर्मविलक्षणवर्मज्ञानात् तत्वज्ञानं मवति ; अतस्तदेव तस्य निमित्तम्। सत्यम् ; तदेव तु तेन तेन विशेषेण पुनः पुनर्हस्तिनं निपुणतरमवलोक- यतो भवति ; न तु सकत् तं ज्ञात्वोपेक्ष्य विषयान्तरसंचारिण इत्युक्तम् । तेन न विलक्षणधर्मज्ञानं हस्तिज्ञानसंततेरवान्तरव्यापारोऽपि हेतुत्वं व्याहन्ति, सर्वकारकाणामहेतुत्वप्रसङ्गात्; तदुक्तम्-"सवव्यापारव्यवायो हि सर्वस्मि- न्नेव कारके" इति। तस्मात् सर्वमनाकुलम्। अत्रैवोदाहरणान्तरमाह- एवमिति ; एकत्वादिसंख्याबुद्धयः उपायाः यासामिति विग्रहः। विशत्यादि- बुद्धनां च बलवच्वमेकत्वादिसंख्याबुद्धीनामवच्छेदकत्वमभिभूय द्रव्यावच्छेद- कत्वेन स्वव्यवहारप्रवर्तकत्वात् द्रष्टव्यम्। यद्यवच्छेदकत्वं नाम संख्यायाः स्वरूपं तदभावे महासंख्यायामवान्तरसंख्या स्वरूपविरहात मिथ्यैव; तदुक्तम्-"पूर्व पूर्व मिथ्या" इति ।

एवं स्थिते संप्रति प्रसङ्गात् चौद्यान्तरमपि निरस्यति-एवं चेति। एवमित्यनन्तरोक्तं हस्तिवनस्पत्यादिन्यायं परामृशति। यदेके वर्णयन्ति वद- पास्तमिति वक्ष्यमाणेनान्वयः । यद्वर्णयन्ति तदाह-स्वयमेवेति। कथामे- त्याह-नाभेद इति। कुत इत्याह-भेदोपाया इति; न हि प्रमात्रादि भेदमन्तरेणाभेदस्य प्रतिपत्तिरस्तीत्यर्थः । तत्र को दोष इत्याह-तत्रेति । अद्वैतं सप्रतिपत्तये प्रमात्रादिद्वैतमाक्षिपति ; न च द्वैताद्वैते संभवतः ; अतः परस्परं व्याघात इत्यर्थः । कथं पुनरेतदपास्तमित्याह-यत इति। हेतु- माह-मिथ्येति। अत्र च हस्तिज्ञानान्येवोदाहरणानि। कथमत्यन्तासच्चे भेद- स्योपायत्वमिति चेदत आह-व्यावहारिकमिति। एवं प्रत्यक्षादिविरोधे शब्दस्य बलवत्वमिति स्थितम् । इतिः समाप्तौ।

यदपरमुक्तं दृष्टव्यभिचारित्वाच्छव्दस्येति तह्षयति-व्यमिचा- रेति। शब्दस्य स्वयमदुष्टस्यापि दुष्टतरोच्चार्यत्वमेव दोषः, दोषाणां कार्य- विपर्ययकारिणां वैचित्र्यादिति भावः। अथादुष्टहेतुजन्यस्य प्रत्यक्षस्या व्यमिचारित्वमुच्यते, तच्छव्दस्यापि समानमित्याह-इतरयोरिति

118

यञ्च प्रत्यक्षादिवलवच्चेऽनवकाशत्वं कारणमुक्तं तदपि दूषयति- तथेति। शाब्दप्रत्यक्षयोः समानमित्यनुवतते। समानत्वमाह-यदीति। वेदान्तार्थत्वेन प्रसिद्धोऽर्थस्तस्यावकाशो वाच्यः, नान्यो हिंसानिषेधविधे- रिवानवकाशयज्ञियहिंसाविधिबाध्यस्य बाह्यहिंसा। स च मुख्यो वा गौणो वा ; न तूभौ, वाक्यभेदप्रसङ्गात्। तद्यदि मुख्यो वेदान्तार्थः प्रसिद्धः, ततो गौणाविवक्षितार्थत न स्त एव ; कथमवकाशः१ अतोऽनवकाशत्व- माम्नायस्यापि समानमित्यर्थः । अथ सत्येव द्ये जात्याद्यात्मनौपचारिकमे- कत्वं वेदान्तानामर्थः स्यात्, अविवक्षितार्थता वा जपोपयोगिनामित्युच्यते, ततो द्वये सति तद्विषयैः प्रत्यक्षादिभिः जात्याद्यात्मनौपचारिकैकत्ववाचिनां जपार्थानां वा वेदान्तानां विरोध एव नारित विभिन्नविषयत्वादविषयत्वाद्दा; तत्र बलाबलचिन्तैव नावतरति ; विरोधे हि सा भवति। तस्यां च सत्या मेकस्य सावकाशत्वेन दौर्बल्यं तदा भवेत्; कुतस्तदित्याह-अथेति । पक्षद्वयेऽपि दूषणान्तरमाह-कथमिति। तुल्यकक्ष्योऽ्थॉऽवकाश भवति। न च मुरूंयेन गौणस्य तुल्यकक्ष्यत्वम्, गौणमुख्यन्यायविरोधाच्चेति भावः। तथा वाच्यमर्थ प्रति वचिकत्वेन शब्दस्य शेषभावः अङ्गत्वम् औत्पत्तिकं स्वामाविकं "दृष्टो हि तस्यार्थः कर्मावबोधनम्" "अविशिष्टस्तु वाक्यार्थः" इति न्यायसिद्धम् ; तत् कथमविवक्षितार्थता स्यादित्यर्थः । अथोच्यते यत्र प्रमाणान्तराविरोषः, तत्र मुख्यमर्थमुल्द्म्योपचरितार्थत्वमविवक्षितार्थत्वं वा न स्यात ; इद तु भेदग्राहित्यक्षादिप्रमाणान्तरैरद्वयाम्नायस्य विरोधात् मुर्यार्थासंभवे किमिति तयोरन्यतरन्न स्यात; तदेनदाशङ्कयति-प्रमाणान्त- रेति। तहूषयति-वार्तमिति ; वार्तागतमेतत्, असारं वेत्यर्थः । असार- लमाह-नेति। खवतः प्रामाण्यस्य स्थितत्वादिति मावः । मुख्यार्यपरता- सभावत्वं सवरसम्। प्रमणान्तरानपेक्षप्रामाण्यस्य सरसात्यागे हेतुमाह-तदिति प्रमाणान्तरापेक्षत्वं प्रमामान्तरानुगुणतया वत्तौ हेतुः हि यत इत्यर्थह । व्यतिरेकमाह-निरपक्षस्येति। प्रमाणान्तरनिरपेक्षस्य तु प्रमाणस्य सार्थ हातुमादातुं वा विरुद्धत्वाविरुद्धत्वाम्यां प्रमाणान्तरानुसरणे को हेतुः? न कश्चि दित्यर्थः। ननु लोके 'अभिर्माणवकः' इत्यादौ प्रमाणान्तरानुगुणतया शब्दस्य

तर्ककाण्ड: 119

प्रृत्तिर्दष्टा; अतोऽत्रापि तयैव भवितुं युक्तमित्याश्ङ्कय तद्दैषम्यमाह- लौकिका इति। लौकिकास्तु शब्दा: प्रमाणान्तरद्ष्टेऽर्थे प्रयुज्यन्ते. तेन ते प्रमाणान्तरापेक्षमर्थमभिदघतीति हेतार्युक्ता तेषां प्रमाणान्तरानुसारिणी वृत्ति रित्यर्थः । व्यतिरेकमाइ-तुल्ये त्विति। प्रत्यक्षाम्नाययोः प्रमाणान्तरा- नपेक्षत्वे तुल्ये तद्विपर्ययः किं न भवति प्रत्यक्षादीन्येवाम्नायानुगुणतया किमिति न नीयन्त इत्यर्थः। विरुद्धाव्यमिचारिहेतुद्दयवदन्योन्यव्याघाताद- प्रामाण्यमेव चोभयोरपि किमिति न स्यात! "पौर्वापर्ये पूर्वदौर्बल्यम्" इति न्यायेन रजतज्ञानस्येव शुक्तिज्ञानेन पूर्वस्य प्रत्यक्षादेराम्नायेन बाघः किमिति न स्यादित्यर्थः । अन्त्य एवात्र पक्षः सिद्धान्तोऽभिप्रेतः ; पूर्वो तु सर्वथा प्रत्यक्षाद्यनुगुणतयाम्नायस्य वृत्तिर्न प्रामोतीत्येवंपरौ प्रौढिवादि- तयोक्ताविति मन्तव्यम् । दृष्टान्तमेव द्रढयति-न खल्विति। खलशब्दः प्रसिद्धिद्योतनार्थः । प्रसिद्धमेव तद्रजतज्ञाने यत्पूर्वविरोषादुत्तरमविषयमन्य- विषयं वा न कल्प्यते, किंतु पूर्वस्यैव बाघेति, तथेहापि भवितुमर्तीति भावः। अविषयमित्याम्नायस्याविवक्षितार्थत्वपक्षसाम्यार्थमुक्तम् । ननु प्रमाणान्तर- विरोधेऽपि चेन्मुख्यमर्थ शब्दो न जहाति, कथं तर्हि "आापो वै शान्ताः" इत्यादिषु गुणवाद :! न छ्वत्र प्रमाणान्तरविरोषादन्यत् गुणवादे निबन्धन- मस्ति ; तदेतदाशङ््यति-कथमिति। सिद्धान्ती त्वाह-यत्रेति। यद्ाक्यं यावत्प्रमाणं तरय तावतो यत्र श्रौतैरभिधेय मूतैर्मुख्यरर्ैरन्योन्यमनन्वयात् अर्थो वाक्यार्यीमतो विषयो न निष्पद्यते, तत्र द्वितीयस्या अप वृत्तेलोंके सब्दानां वृत्तिदर्शनात् तया शब्दस्य प्रमाणस्य विषयलाभ आश्रीयते; यथा "वेतसशास्वयावकामिश्वा्निं विकर्षति" इति वेतसशाखावके विषीयेते; "आपो वै शान्ताः" इति चाप: स्वूवन्ते ; तत्र विधिस्तुत्योर्भिन्नविष- यत्वेन परस्परमनन्वयाव वाक्यार्थासिद्धी, असत्यपि प्रमाणान्तरविरोषे श्रुता- मपां रतुतिमुल्ध्यामिननस्तुत्या अभिजातः स्तुतो भवतीति वेतसशाखा- वकास्तुति परत्वमेवाश्रीयते। एतदुक्त मवति-न वेदे प्रमागान्तरविरोधो ग्रौण- त्वहेतुः ककिंतु मुख्यार्यत्वे प्रमाणविषयसिद्धावनुपपत्तिः। ननु विधिस्तुत्योरेक- विषयत्वमन्यत्र प्रतीतम् ; अतस्तयोर्भिन्नविषयत्वेSस्त्येवात्रापि प्रतीतिविरोधः।

120 ब्रक्षसिद्धिव्याख्या सत्यम ; वाक्यार्थानिष्पत्तौ तुस द्ेतुः, नापां श्रुतशान्ततापरत्वोत्सर्गे; तदुत्सर्मस्तु वाक्यार्थामिष्पत्तिहेतुक एव। ननु "आदित्यो यूपः" इत्यादौ प्रमाणान्तरविरोधादेव गौणत्वम्; विरुध्यते हि प्रमाणान्तरे- णानुपलब्ध्या यूपस्यादित्यता। न हि तत्रापि प्रमाणान्तरविरोधो गौणतायां हेतुः, अपि तु प्रमाणार्थानिष्पत्तिरेव । सा हि वेत- सशाखादौ दष्टशक्तिरव्यमिचारिणी च। यूपस्यादित्यतायाः पशुनियोजन- वाक्यार्थेऽनन्वयात् प्रमाणार्थानिष्पत्तिरस्त्येव। व्यभिचारी तु प्रमाणान्तर- विरोधः, वेतसशारवादावसत्यपि तस्मिन् गौणताश्रयगात्; अव्यभिचारि च कारणमुचितम्। तस्माद्यूपादावपि प्रमाणार्थानिष्पत्तिरेव गौणतानिमित्तमिति स्वितिम्। द्वितीयस्या वत्तेरिति पश्चम्यौ। वेदान्ते तु तथा नास्तीति न गौणत्वमित्यभिप्रायेण व्यतिरेक्तमाह-यत्र त्विति। अपावतन्ते; खवरसा- न्निवर्तन्त इत्यर्थः। अत्रैव प्रागुक्ता युक्ति स्मारयति-न हीति अत्रैव मतान्तरमाशड्डयति-अथेति। एवमिति ; आम्नायस्य गौणत्व- मित्यर्थः। उभयानुग्रहं विवृणोति-एवं हीति। आम्नायस्य गौणत्वे जात्याद्यात्मना मावानामभेद: सवतश्ष भेद इति भिन्नविषयत्वेनाविरोधादु- भावप्यनुगृहीती स्थाताम् ; नाम्नायेन प्रत्यक्षादेरत्यन्तबाधेत्यर्थः । व्यतिरेक- माह-अन्यथेति। यदि पुनराम्नायो मुर्ार्थः स्यात् तदानीमद्वैतस्य सत्यत्वात् द्वैतविषयं प्रत्यक्षाद्यत्यन्तमपबाधितं स्यात्, नोभयानुग्रहः; न चोमयानुग्रहे सत्येकस्यात्यन्तबाधा युक्तेति भावः । तदेतत् दूषयति-नैत दिति। कुत इत्याह-प्रमाणेति ; अयमर्थः-प्रमाणसामर्थ्यस्यानुसारेण प्रमेये काचित् कल्पना भवति; यथा-ब्रीहियवनियम्रिधिद्वयसामर्थ्यानु सारेण व्रीहियवादौ प्रमेये विकल्पकल्पना ; यथा च-"दर्शपूर्णमासा- भ्याम्" इति द्विवचनसामर्थ्यानुसारेण समुच्चयकल्पना ; यथा च-उदिता - नुदितहौमादौ शास्त्रान्तरसामर्थ्यानुसारेण चरणमेदेन व्यवस्थाकल्पना प्रमाणसरूपे तु सरसतः स्वभावेनौत्पत्तिक्या शक्तया या मुख्यार्थ- सिद्धिस्तां परित्यज्य नोमयानुग्रहाय गौणत्वकल्पनायां किंचित्कारणमस्तीति। उपसहरति-तस्मादिति। प्रमेय इत्यनुवर्तते। परोक्तं हेतुं निराह-

तकेकाण्ड: 121

नेति। इतर आह-ते एवेति। ये एव प्रत्यक्षाद्याम्नायाख्ये परस्पर- विरुद्धे प्रमाणे ते एवोभयानुग्रहे प्रमाणम्, नापरं प्रमाणं तदर्थ प्रार्थ्यत इत्यर्थः । एतदेव विवृणोति-यदीति। कुत इत्याह-प्रमाणत्वादिति ; तस्याम्नायादेः खीयं यत्प्रमाणत्वं तत एव, न त्रमाणान्तरबलात्, तेना- म्नायादिना द्वैतं प्रत्यक्षादेरर्थः गौणमद्दैतमाम्नायस्यार्थ इत्येवमर्थो व्यवस्थ्रा- प्यते यत इत्यर्थः। एतदुक्तं मवति-एवमव्यवस्थाप्यमाने प्रत्यक्षाद्याम्नायो प्रमाणमेव न स्याताम्, विरुद्धार्थत्वात; प्रमाणं च तौ। अतः खतः- प्रामाण्यवलेनैव विषयव्यवस्था; उभयानुग्राह्यत्वे ते एव प्रत्यक्षाम्नायी प्रमाणे प्रमाणमिति। 'तयोः' 'ताम्याम्' इति वक्तव्ये सामान्येन न्यायो- त्पादनार्थ 'तस्व' 'तेन' इति चं सामान्याभिप्रायेणैकवचनं कृतम्। सिद्धान्ती त्वाह -- यथति। प्रमाणत्वेन चत् तदर्थ व्यवस्थापयति, ततो यथाभूतस्यार्थस्य ततोऽवगम्यमानस्य तत्प्रमाणं तथाभूत एव व्यवस्थाप्यः ; एवं तदनुगृहीत भवति; अन्यथा तथाभूतार्थत्यागे तु अर्थविपर्ययात् बाधितमेव तत्स्यात्। एवं चाद्ृयाम्नायस्याद्वयरूपार्थव्यवस्थापने सति प्रत्यक्षादिगोचरस्य द्वयस्यासंभवात् कुत उभयानुग्रहसंभव इति भावः । यथाप्रतीयमानादन्यथा व्यवस्थापने दोषान्तरमाह-अप्रमाणिका चेति। कुत इत्यत आह-तत इति। अप्रतीयमानो हार्थों व्यवस्थाप्यमानो न ततः शब्दात् सरसन प्रतीयते ; नाप्यन्यतः, प्रमाणान्तरस्यामावात्; अतोऽप्रमाणिकैव सार्थव्यवस्थेत्यर्थः। अत्रैव दोषमाह-इतरेतरेति। तमेत स्पष्टयति-प्रामाण्यादिति। खरससिद्धार्थाश्रयणे तु नैष दोष इ्याह-स्वरसेति। यदा हयप्रीतयमानोऽर्यः कल्प्यते, तदा प्रामाण्य- कलेन तव्ततीति: कलप्या ; तव्परतीत्या च तज्जनकतेन प्रामाण्यमिति इतरेतराश्रयः स्यात। सरससिद्धे तु मुरूयेऽये गृहीते खवरससिड्या तत्र- तीच्ा मामाण्यम, प्रामाण्यात् तत्प्रतीतिः, तस्याः खरसत एव सिद्धत्वा- दित्यर्यः । प्रकृतमुपसंहरति-तस्मादिति ; यस्माक्विरोधे नोमयानुग्रहो युक्तः, तस्मात्पूर्वस्य प्रत्यक्षादेराम्नायेन गाघ एवं प्रामाणिकः, तथा प्रतीते: पूर्वोंपमर्देन प्रतीते:, शुकिरजतादी बा तथा प्रतीतेः, नोत्तरस्याम्नायस्योप-

124

प्रथमया मुख्यया वच्या पूर्वपदैकवाक्यतां प्रतिपत्तुमशक्नुवन्ति द्वितीयया गौण्या वृच्या पूर्वपदापेक्षितमर्थ समर्पयन्ति एकवाक्यतासामथ्यात् एक- वाक्यतावलेन, अन्यथा अन्योन्यमनन्वितार्थानां पदानामेकवाक्यतैव न स्याद्-इत्यनेन हेतुना तत्र मुख्यस्य पूर्वस्य बलीयस्त्वमित्यर्थः। यथा- "प्रजापतिस्तपोऽतप्यत । ततस्तपस्तेपानान्नयो वेदा अजायन्त" इत्युप- क्रम्य "उचै ऋचा क्रियते, उचचैः साम्ना, उपांशु यजुषा" इत्यन्ते श्रयते। तत्र संशयः-किमृगादिशब्दा यथालक्षितऋगादिजातिवचनाः, किं वा ऋग्वेदादिवचनाः इति; तत्र मुख्यत्वाद्ृगादिजातिवचना इति प्राप्ते सत्युपक्रमे वेदसंकतर्तनात् तरिंमश्रानुपजातविरोधितया मुर्यारथें व्यवस्थिते तदपेक्षितमर्थमृगादिशब्दा मुख्यया वच्या समर्पयितुमशक्नुवन्तो द्वितीयया वृच्या वेदवचना इति सिद्धान्तितम् । यच्तूक्तम्-कर्मविधयः साध्यसाधनेतिकर्तव्यतादिभेदपराः; वेदान्ताश्रा- भेदपराः ; तेनाम्नायः सयमेव परस्परव्याहतो दुर्लभप्रामाण्यः; अतः प्रत्यक्षादिविरोधे सुतरां तस्याप्रामाण्यं सूचितमिति, तदनुभाषते-यच्विति । एवमनुभाष्य दूषयति -- तत्रेति। यत्परः शब्द:, तत्र शब्दः प्रमाणम् न च कर्मविधयो भेदसङ्भावप्रतिपादनपरा किंतु व्यवहारसिद्धं भेद- मुपाश्रित्य 'इदं साध्यमनेन साघनेनेत्थमनयेतिकर्तव्यतया साधयेत्' इत्यंशत्रयविशिष्टपुरुषहित भावार्थविधिप्रधानाः । तेन न ते भेदे प्रमाणमिति तैः सदामेदप्रमाणानां वेदान्तानां कुतो व्याकुलत्वमिति । अत्र परश्रोदयति-स्यादतदिति। यद्याप शब्दो न भेदप किंतु भावार्थ- विधिपरः, तथापि मेदमार्थमाक्षिपति ; न ह्यसति अदे साध्याद्यंशत्रयवि- भागोऽस्ति। न च तरिमन्नसति ताद्विशिष्टस्य भावार्थस्य विधिरुपपद्यत इत्यर्थः। तत्परिहरति-उच्यत इति। सत्यं हितानुशासनं भेदसत्तामा- क्षिपेत् यद्यशत्रयमन्तरेण तन्न स्यात्; यथा श्येनादिविधिषु "न हिस्याव" इति प्रतिषेधात् साध्यांशाभावेि भवति, तथा सर्वत्र कर्मविषिष्वंशत्रया मावेऽपि भविष्यति: अतो न मदमाक्षिपन्तीति भाव नतु श्ेनादिपु हिंसा साध्या; म च सा सवपुष्पवत् नित्यं नार्त्येव, कृताया सच्पतत्।

तककाण्ड: 125

न च न प्रीतिकरी, न च न काम्यते; अतः कयं तेषु साध्याभाव इत्याशङ्कयाह-तथा हीति। यो अनतिक्रान्तप्रतिषेषशास्त्रः, तस्य निषि- द्धत्वेनानर्थोदया हिंसा न प्रीतिकरी न काम्या; न च साध्यांश :; अतस्तं प्रति साध्यांशाभाव इत्यर्यः । अनर्थ उदीयते उद्गच्छत्यस्या इति अनर्योदया। अथ त्षीव्रक्रोधाकान्तचित्ततया समुद्धतेन तमसा तिरोहितार्था- नर्थविवेकज्ञानस्यात एवानर्थामपि हिंसामर्थत्वेन पश्यतोऽतिक्रान्तप्रतिषेघ- शाख्स्य कस्यचिदेवंभूतस्य पुंसो हिंसा साध्या मवति; इत्यं श्येनादिषु साध्यांशसंभव उच्यते ; तथा ज्योतिष्टोमादिविधिष्वप्यनाद्यविद्यावतामविद्या- कल्पितास्त्रयोऽप्यंश्ाः संभवन्तीति तानविद्यासिद्धानेवाश्रित्य तेषामविद्यावता- मर्थेन हितानुशासनमुपपद्यत इति न तेनांशत्रयविभागसच्वाक्षेप :; तदे- तदाह-अथेति। विध्यावतां तर्वविद्याकल्पितांशत्रयासच्वात् कथं कर्म- विधय इत्याशङ्ड्याह- प्रतिबुद्धास्विति। साक्षात्कवाद्दयात्मतच्वास््वंशत्रय- मसत् आत्मानं वा अकतारं मन्वानाः कर्मविधिभिनानुशिष्यन्ते; तेन तान् प्रति किमशत्रयसच्वेनेत्यर्यः। अत्र दृष्टान्तमाद-यथेति। नानु शिष्यन्त इत्यनुवर्तते । क्रोघ एवारातिः क्रोषारातिः, स निर्जितो बैस्ते तथोकाः। उपसहरति-तदेवमिति; तत् तस्मान् एवं पूर्वोक्तेन प्रकारेण व्यवहारतः व्यावहारिकप्रमाणेभ्यः प्रत्यक्षादिम्यः सिद्धो योऽशत्रयमेदः स एवाश्रयो वेषां कर्मविधीनां तेषु यद्यप्यंशत्रयभेदप्रतीतिरस्ति तथापि तेषां कर्मविधीनां अेदपरत्वाभावात् न तत्र भेडे प्रमाणमित्यर्थः। ननु प्रतीयते चेत कथ न तत्र प्रामाण्यमित्याशङ्कय न प्रतीतिमात्रेण प्रामाण्यम्, अपि तु ताल्पर्यत इति दर्शयिंतुं दृष्टान्तमाह -- वृत्तान्तेष्विति। वपोत्वननादि वृत्तान्तेषु "प्रजापतिर्वेपामुदक्शिवदत्" इत्यादीनामर्थवादानां प्रतीतिमात्रेण यथा न प्रामाण्यं तथा कर्मविधीनां नांशत्रयभेद इत्यर्थः । यदा चाम्नायो न मेदे प्रमाणं न च मेदसत्तामाक्षिपति, तथा सति नाम्नायस्य परस्पर- व्याहतिरिति न तया तस्य दुर्बलत्वमित्यमिप्रायेणाह-तथा चेति। एवमान्ना- यपरस्परव्यादृर्ति परिहृत्य प्रत्यक्षादीनामेव दुर्बलत्वसिद्धये तामापादयति- अपि नेति । कुत इत्याह-बाध्येति । कुत्रेत्याह-रजतेति।

126 ब्रम्मसिद्धिव्याख्या

ऐन्द्रियकमात्रज्ञानाभिप्रायेणात्र परस्परव्याहतिरुक्ता; न तु रजतज्ञानं पत्यक्षम्, अपितु तदाभासः। संप्रति मेदाभेदवादिनं प्रति प्रत्यक्षाभि- मतयोरन्योन्यव्याहतावुदाहरणान्तरमाह-मेदामेदेति। सर्वत्र जातिगुणा- दिषु मेदामेदौ प्रत्यक्षाविष्टौः तौ च परस्परविरुद्धी; अतस्तद्विषयत्वेन प्रत्यक्षस्यैव व्याहतत्वात् दुर्बलत्वं युक्तमिति भावः । एवमनुमानादिष्व- प्यूथम्। तदेवमाम्नायबलवच्वे स्थिते प्रत्यक्षादिविरोधेउप्याम्नाय एव प्रमाणमिति व्यर्थत्वात् तद्विरोधे परिहारलक्षणं नारम्भणीयमिति प्राप्तम् ; तथापि यथारभ्यते तदाह-तदेवमिति । आम्नायः प्रत्यक्षादिविरोघे सत्युपचरितार्थः, शब्दत्वात्, लौकिकशब्दवदिति सामान्यतो दृष्टानुमाना- भासेन भ्रान्तो यो नाम मन्दधीः प्रत्यक्षादिविरोधे आम्नायस्योपचरिता- र्थत्वं मन्यते तत्प्रतिबोधनाय प्रत्यक्षादिविरोधो निरस्थत इति वक्ष्यमाणे- नान्वयः; न तु विवेकिनं प्रति। कथं पुनरनुमानाभासः१ उच्यते कौकिकं वच: प्रत्यक्षाद्यधीनप्रामाण्यमिति तद्विरोधे युक्तमुपचरितार्थत्वम्। आम्नायस्तु निरपेक्षपामाण्यः सन् किमिति प्रत्यक्षादिविरोधेऽप्युपचरितो भवति ।. तेन प्रत्यक्षाद्धीनत्वरे सति प्रत्यक्षादिविरोषः शब्दस्योपचरिता- र्थते निमित्तम्, न केवल इत्यनुमानाभासत्वम्। प्रकारान्तरमाह यो वेति। सर्वेषामविद्यावतां सर्वदा भावादहिशमेवेदं निश्चितलेन रूढं निरूढत्वेन निबिडम् अत्यन्तं गाढम्, दुरुच्छेदमिति यावत्; तद्भावस्तत्ता तया ; 'निरूढिनिबिडतया' इति पाठे तु निरूढ्या निबिडमिति समासः, निरूढिश्ष निश्चिततवेन रुूढिरेव। कस्य निरूढनिबिडतयेत्यपेक्षायामाह- मेददर्शनान्धकारस्योत। मेद्दर्शनमेवान्धकारः तच्वाप्रकाशसाम्यात; तस्य निरूढिनिबिडतया लोकवचसां च प्रत्यक्षादिभिर्बाधदर्शनात् प्रत्यक्षादीनामेव बलवच्वं यो वा मन्यते तत्त्रतिबोधनाय प्रत्यक्षादिविरोधो निरस्यत इत्यर्थः । ननु मन्दधिया भ्रान्तेन च बराकेण प्रत्यक्षादिविरोधदूषितस्याम्नायस्य न काचित क्षतिः; अतः किममिति तन्निरासाय प्रयत्यत इत्याशङ्ग्चाह- न हीति : सर्पापेक्षया मन्दविषेण वृश्चिकेन दष्टो यो न भ्रियते सोऽपि यथा चिकित्स्यते तथा मन्दधिया भ्रन्तेन च केनचित् प्रत्यक्षादिविरोध- दूषितोऽय्याम्नायाश्वकित्सनीयः; तस्यापि विरोधाख्यदोषनिरासः कार्य

तर्ककाण्ड: 127

इत्यर्थः । 'म्रियते' इति पाठे तु मन्दधियोक्तत्वाद् तदुक्तो दोषोऽवि- चिकित्स्य इत्याशङ्य मन्दविषेण वश्चिकेन दष्टो यो देशविशेषे त्रियते स यथा चिकित्स्यते तथाम्नायोऽपि यो मन्दघिया दूषितो म्रियते बहुभिर्मन्दबुद्धिभिर्विछावितोSप्रामाण्यमृत्युमश्नुते सोऽपि चिकित्सनीय इति याज्यम्। एवमविरोधलक्षणारम्मं प्रतिष्ठाप्य 'आाहुर्विघातृ' इति छोकं व्याचष्टे-तन्नेति। तानेव त्रीन् पक्षान् विदणोति-वसत्विति। प्रत्यक्षं कि 'घटोऽयम्' इति वस्तुखरूपमात्रं विधत्तेः कि वा 'पटोऽयं न भवति' इति वस्त्वन्तरं व्यवच्छिनत्तिः अथ गृहाति व्यवच्छिनति च? यदाप्युभयं करोति तदापि कि युगपत् विधिव्यवच्छेदौ करोतिः अथ विघाय व्यवच्छिनत्ति? उत तद्यवच्छिद्य विघत्ते? इति। तत्र तेषु पक्षेषु मध्ये अन्यव्यवच्छेदे उभयस्मिन् वा प्रत्यक्षव्यापारे अम्युपगम्यमाने, भेद: प्रत्यक्षगोचर इति हेतोराम्नायस्य भवति तेन विरोषः । वस्तुखरूप- विधिमात्े कस्यचिद्वस्त्वन्तरस्य व्यवच्छेदेन रहिते प्रत्यक्षव्यापारे सति न भेद: प्रत्यक्षस्य गोचरेः । कस्मात्पुनर्व्यवच्छेदशून्ये विधिमात्रे प्रत्यक्ष- व्यापारे भेद: प्रत्यक्षगोचरो न भवतीत्याशङ्कयाह-न हीति । न हि पठमव्यवच्छिन्दत् प्रत्यक्ष घठस्य ततो भेदं गृहाति; अतो व्यवच्छेदं विना न मेदस्य सिद्धि: प्रसिद्धि: ज्ञानमित्यर्थः। नदि नामैव ततः किमित्यत्राह-विधिमात्रेति। वस्तुसरूपमात्रग्राहकं च प्रत्यक्षम्, नान्यव्यव च्छेदकम् ; अतोऽस्य भेदविषयत्वाभावात् नानेनामेदाम्नायस्य विरोध इत्यर्थः

मत्र परः पृच्छति-कथमिति। कथं विधातुमात्रं प्रत्यक्षम्, न व्यवच्छेदकमित्यर्थः । अत्रोत्तरमाह-उच्यत इति। यदुच्यत इत्युक्तं तदाह-लब्धेति। छोकं विद्ृणोति-न तावदिति। निराकरिष्यमाण- विभिपूर्वकव्यवच्छेदपक्षापक्षया तावच्छन्दः । न तावद्यवच्छदमात्रं प्रत्यक्ष- व्यापारः, नापि युगपद्यवच्छेदविधी, नापि व्यवचच्छेदपूर्व विधानम्; यतः प्रमाणान्तरसिक्धे विषये तत्सिद्धमेव निषिध्यते। निषेधस्वरूपमाह-

128 नेदमिह नायमयमिति। 'नेदमिह' इति संसर्ननिवेष:, 'नाथमयम्' इति तादात्म्यनिषेध इति भेदेनोपन्यासः। उभपत्राप्युदाहरणमाह-सिद्ध इति। प्रमाणान्तरसिद्धे भूतले तत्सिद्धो घटो निषिभ्यत इति 'नेदमिह' इत्यस्योदाहरणम्। गवे सिद्धे सिद्धोऽशवो निषिध्यत इति 'नायमयम्' इत्यस्योदाहरणम्। कुतः पुनः प्रतिषेधे विषयप्रतिषध्ययोः प्रसिद्धिरपेक्ष्यत इत्यपेक्षायामाह-नेति। न हि प्रतिषेधो नाम स्वतन्त्रः, किंतु कस्यापि कुत्रचित् ; अतो यावत्प्रतिषेध्यप्रतिषेधविषयौ न ज्ञायेते तावत् प्रतिषेध एव न घटते यत इत्यर्थः । अत्र चोदयति-कथं तर्हीति; यदि सिद्धे दिषये सिद्ध निषिध्यते, कथं 'प्रधानं नास्ति' 'खपुष्पं नारित' इति च निषेध इत्यर्थः। कस्मात्पुनरत्र निषेधो नावकल्पत इस्पत आह न हीति। देशविशेषे कालविशेषे हि सिद्धे सर्वों निषेषो इष्टः; न चेह तो स्तः; सेन विषयस्तावदत्र सिद्धो नास्तीति मावः । कुत इत्याह-आत्यन्तिकत्वादिति; यत्र कचित् सतोऽन्यत्र निषेषः, तत्र देशकालविशेषविषयो भवतः; अयं त्वात्यन्तिकः 'सर्वत्र नास्ति' इति निषेषः, न पुनः 'इह नास्ति' इति देशविशेषे कालविशेषे वा। अतस्तावदत्र विषयौ न संभवत इत्यर्थः। न केवलमत्र विषयो नारिति, प्रतिषेध्योऽपि सिद्धो नास्तीत्याह -- नापीति। नापि कुतश्च्ित् प्रमाणात् प्रधानादेर्धटादिवत् कचित् सिद्धिरित्यर्थः । हेतुमाह-अत्यन्तासथ्वादिति । खवपुष्पस्य सर्वजनीनमत्यन्तासच्वम्। प्रधानं तु सांख्यानों सत्, न तु तैर्निषेध्यम वाद्यन्तरस्य तु निषेध्यम्, तस्य च प्रतिषेध्यमसिद्धम्। अनेनैव च भेदेनोदाहरणद्वयमुक्तम् । तत्रकीयमतेन परिहारमाह-तत्रेति। यदाहुस्तदाह-खवति प्रधानप्रतिषेधगतपरिहारापेक्षया तावच्छब्दः । प्रमाणान्तरसिद्धेषु खादिषु तद्विधा: प्रमाणान्तरसिद्धा एव पुष्पादयोऽत्र निषिध्यन्त इति नात्र प्रमाणान्तरसिद्धविषयप्रतिषेध्यासिद्धिरित्यर्थः । तथा 'प्रघानं नास्ति' इत्यत्रापि न विषयप्रतिषेध्ययोरसिद्धिरित्याह-प्रधान- मिति। जगतस्तावदुत्पत्तिमच्वात् कारणं सिद्धम्। प्रधानं च सच्वरज- स्तमोरूपम् ; कार्यकारणयोरमेदात् तत्काय सुखदुःखमोहात्मकं सांरयैरिश्वम्।

तर्ककाण्ड: 129

पुनः 'प्रधानं नास्ति' इत्युक्ते सिद्धे जगत्कारणे अन्यत्र सिद्धा सुख- दुःखमोहात्मता निवार्यते। तथा कार्यकारणयोरत्यन्तमभेदादविभक्तकार्यत्वं सत्कार्यतवं च मृद्धटादी 'मृदय घठः' इत्यादिप्रमाणसिद्धं प्रधाननिषेधेन वार्यत इति नात्रापि विषयप्रतिषेध्ययोरसिद्धिरिति मावः; अविभक्तं संभिन्नं कार्य यस्मात्तत् तथोक्तम्, तस्य भावस्तच्वम्। अन्रैव मतान्तर माह-अन्ये त्विति । सादृश्यवासनान्यायाभासवाक्याभासादेः कुतश्रि िमित्तात् बुद्धौ लब्यरूपाणं बुद्धाकारागां सतां खपुष्पादीनां बहिर्वदव- भासमानानां बहिर्निषेध: क्रियत इत्यन्ये वर्णयन्तीत्यर्थः । इत्थमवर्ण्यमाने तु प्रतिषेध एव न सिव्यतीत्याह-अन्यथेति । मन्यथा एवमवर्ण्यमाने सर्वथा अप्राप्ते खपुष्पादौ दैवनिषिद्धे कः प्रतिषेष :? न कोऽपीत्यर्थः न हयाप्राप्तं प्रतिषिध्यते; प्राप्ते व नात्यन्तिको निषेचः स्यादित्यर्थः । तदेवं सिद्धे विषये सिद्धमेव निषिध्यत इति यदुक्तं तदुपपन्चम्। सिद्ध सिद्धे निषिध्यत इत्यत्रैवोपपच्यन्तरमाह-अपि चेति। यदि प्रतिषेधे विषय प्रतिषेध्यौ घठपठी नापेक्ष्येते त 'नास्ति' इत्येवमविश्षेषेण निषेषः स्थात् ; न 'घठे पठो नास्ति' इति। ततश्ष सर्वत्र सर्वस्याविश्वेषेण निषेधात् सर्वशून्यता प्रमाणस्य विषयः स्यात् : न मेदः, भेदिद्याभावा दिति भावः। नापेक्षिता विषयनिषेध्यौ येन स तथोकः। -दायत्तो ये. निषेच: स कीदशो भवतीत्यपेक्षायामाह-यस्विति । 'इदमतो मिन्नम्' इति हि भेदो गृगते; स च तादशा भेदद्यस्य प्रमाणतः सिद्धिमपेक्षत इत्यर्थः। ततः किमित्याह-न चेति। सा भेधययो: सिद्धिविघानाव तत्पमाणेन वस्तुस्वरूपग्रहणाहते न घठत इति व्यवच्छेदात् प्राग्विधान मेषितव्यमित्यर्थः । इतश्र प्राग्विधानमेषितव्यमित्याह-विधिपूर्वक इति; सर्ववादिभिस्तथैवाङ्गीकरणादित्यर्थः । इतिहतौ, श्रोकार्थपरिसमाप्ी वा । ब्चरूपे प्रमाणतः मिद्धसवरूपे कचित् मूतलादी किंचित् घठादि ताडगेव प्रमाणतः सिद्धस्वरूपमेव निषिध्यते यतः, अतो विधानमन्तरण निषेधस्य न संभव इति क्रोकार्थः ।

अस्तु तहि विधिपूर्वो व्यवच्छेद इस्यत आह-नाषीति। कुत इत्यत आह-यत इति। एकप्रत्यक्षविज्ञानव्यापारभृतयोर्विधिव्यवच्छेदयो:

180 ब्रह्मसिद्धिव्याख्या पौर्वापर्यलक्षणः क्रमो युक्त्या न संगच्छते न युक्तिमान् ज्ञानस्य क्षणि- कत्वादिति भावः। तञ्च प्रत्यक्षं विज्ञानं संनिहितजं संनिहिते विषये जायते। तेन तदन्यामर्शि न जायते; ततः संनिहितात् अन्यत् असं- निहित पराम्रष्टुं शीलं यस्य तत् तदन्यामरशि तथाभूतं न जायत इत्पर्थः । श्रोकं विदृणोति न खल्त्रिति। कुत इत्याह -- क्षणिकत्वा- दिति; ज्ञानस्थेत्यध्याहार्यम्। कस्मात् पुनः क्षणिकस्य व्यापारयोः क्रमो न युज्यत इत्यत आह-क्रमवतारिति : यतः क्रमवतोर्व्यापारयोर्मथ्ये यः पश्चाचनो व्यापारः स तस्य ज्ञानस्य व्यापारा न स्यादित्यर्थः । कुत इत्याह --- व्यवधानादिति। पश्चात्तनो व्यापारः पूर्वभाविना व्यापारेण व्यवहितो न क्षणिकस्य स्यात्, तस्य तदानी नष्टत्वादिति भावः। इतश्र न विधिपूर्वो व्यवच्छेद इत्याह अपि चेति। अर्थपरिच्छेदरूपाया बुद्धेर्जन्मैव व्यापारो न काष्ठादीनामिव जन्मातिरेकेण व्यापारान्तरमस्ति । तदुक्तम् -- "नेन जन्मैव विषये बुद्धेर्व्यापार इप्यते" इति। तथा "न हि तत्क्षणमप्यास्ते जायते वा प्रमात्मकम्" इति च। अर्थावग्रहरूपाया .इति विशेषणमन्तःकरणनिवृत्यर्थम्। ततः किमित्याह-सा चेदिति। सा बुद्धिरर्थविधानरूपोदया यदि तदा विधिरेवास्या बुद्धेर्व्यापारो न व्यवच्छेद इति कुतो व्यापारद्दयसंभवः, येन क्रमः स्वादिति भावः अर्थविधानरूप उदयो जन्म यस्या इति विग्रहः। चेच्छब्दा 'यदि वेदाः प्रमाणम्' इतिवड्रष्टव्यः । ननु किमित्यर्थविधानरूपोदया सा भवतिः विधिव्यवच्छेदो- भयरूपोदयैव तावत् कि न स्यात्: इत्याशङ्कचाह यौगपद्येति नोभयरूपोदया सा, यौगपद्यस्यानन्तरमेव निषेधात्। अतो विधानरूपो दयैव सा बुद्धिरिति न ततो व्यवच्छेदः। तस्मान्न क्रमः, द्योर्हि क्रमो भवतीति भावः i ननु दे तर्हि बुद्धेः क्रमवती जन्मनी भविष्यतः; तत्रकं विधानरूपम्, अपरं व्यवच्छेदरूपमित्यस्ति क्रमसंभव इत्या शङ्गयाह-उत्पन्नाया इति। अत्मिश्र पक्षे वुद्धेर्जन्मद्वयेन विषिव्यव च्छेद्योरेकस्य विज्ञानस्य कर्मणोर्जन्मरूपयोर्व्यापारयोरवा क्रमः पौर्वा- पर्य युक्त्या न संगच्छते, जातस्य पुनर्जन्मसिंभवादिति कोकार्थ योज्यम्। छोकस्योचरार्ध व्याचष्टे-अपि चेति। ततः किमित्याह-न चेति;

तर्ककाण्ड: 131

प्रत्यक्षमित्यनुवर्तते। किमित्यनवभासमानं व्यवच्छेत्तुं प्रत्यक्षमशक्तमित्यत आह-अनवभासमाने हीति। तत्र प्रत्यक्षे घठादी व्यवच्छेद्ेऽनवभास- माने 'अत्र भूतले नारित घटादि' इति व्यवच्छेद्यविशेषरहितं व्यव- च्छेदमात्रं स्यात्, न तु धटादेव्येवच्छेद्यविशेषस्य कस्यचिद्यवच्छेद: स्याक दृश्यते चासौ। अय व्यवच्छेदं विना व्यवच्छेदानुपपच्या व्यव- च्छेद्यं कल्प्यते, तत्रोद्रह्यमाणविशेषत्वात् मूतले सर्वस्य प्रतिषेध: स्याद; न चैतदस्तीत्यर्थः । उपसहरति-तस्मादिति। ततः किमित्याह-न चेति। अयं च दोष: पूवाहिष्टेषु चतुष्वपि पक्षेषु समानः । किमर्थ तहींह्ोप न्यस्तः१ सर्वार्थ उक्तः सर्वैः संभन्तस्यत इति। अत्र पुनश्वोदयति- कथमिति। यदि न निषेधपुरःसरो विधिरेकज्ञाने, यदि वा असंनिहित निषेध्यावभास: प्रत्यक्षे नास्ति, तदा 'शुक्तिकेयम्' इति बाधकं प्रत्यक्ष नोपपद्त इत्यर्थः । कुत इत्याह-तत्रेति। तत्र बाधके प्रत्यक्षे पूर्व- रजतार्थनिषेधपुरःसरोऽन्यस्याः शुक्तर्विविरेकज्ञानेऽम्युपगम्यते। न ह्यनिषिध्य रजतं शुक्तिविधिरवकल्पते । तथा असंनिहितस्य रजतस्य निषेध्यस्यावमास श्राभ्युपेयते, तदनवभासे तव्निषेघानुपपत्तेः। तस्मात् न पूर्वो निषेध:, न चैकज्ञानव्यापारे क्रमः, न चासनिहितावभासः प्रत्यक्षे इति योऽय- मनन्तरोक्तो नियमः स नास्ति, व्यभिचारात् ; यतो बाबके प्रत्यक्षे त्रितय- मप्येतदस्तीत्यर्थः। तदेतत् सिद्धान्ती दूषयति-नैतदिति। असारत्व माह-तत्रापीति। तत्रापि बाधकप्रत्यक्षे 'रजतमिदम्' इति पूर्वज्ञान विहिते रजतादौ प्रतिषेध्ये, तदीयेनैव 'इदम्' इत्यंशेनानिर्धारितविशेषे संनिहितार्थसामान्ये विषये विहिते निषेधो विधिपूर्वक एवेत्यर्थः। एत दुक्ततं भवति-अत्रापि विषयप्रतिषेध्यविधिपूर्वक एव प्रतिषेध इति 'न पूर्वों निषेचः' इत्यस्य तावन्न व्यमिचार इति। ननु 'नेदं रजतम्, शुक्तिरियम्' इति निषेधपूर्व एव विधिरवगम्यते; तत्कथमुच्यते 'न निषेधपूर्वको विधिः' इतीत्याशङ्कयाह-शुक्तिकेति । विरोधिनो रनतस्य निषेधः पूर्वो यस्मादिति विग्रहः । तथा सत्यपि च नास्मदमिमतनियम- नाश इत्याह-विधीति । 'न पूर्वों निषेघः' इत्यनेन विषयनिषेध्य विधिपूर्वता निषेधस्य नियमेनोच्यते; न च तद्विधिपूर्वत्वाभावो निषेघस्त 9A

132

निवर्त्यते। यद्यपि शुक्तिविधेर्निषेधपूर्वता, तथापि रजतनिषेचस्य रजते- इमशसामान्यविधिपूर्वत्वाहव्यभिचार इति भावः। एतच्च परमतेनोक्तम्। सिद्धान्ते तु न रजतनिषेधशुक्तिविध्योः क्रमोऽस्ति, 'क्रमः संगच्छते युक्त्या' इत्यनेन विचारितत्वात्; वक्ष्यति च -'न च तत्रैकज्ञानस्य क्रमवद्यापारता' इति। एवं विधिपूर्वक एव निषेध इत्यस्याव्यभिचारमुक्त्या अधुना नैकज्ञानव्यापारे क्रम इत्यस्य बाघकप्रत्यक्षेण यो व्यभिचार उक्तस्तं परिहरति-न चेति। तत्रेति बाघकज्ञानं परामृशति। कुत इत्याह- उभयेति। शुक्तिविधिरजतनिषेधरूपं चित्रमेव बाधकज्ञानं जायते; जम्मं तत्य व्यापार इत्युक्तम् । न चैकम्, उत्पन्नस्य पुनरनुत्पतेः; अनेकत्र च क्रमो भवति; नैकत्र। तेन न युगपदेव विधिनिषेधौ तत्करोति । अतो नैकत्र ज्ञाने क्रमवद्यापारनेत्यर्थः । न च पूर्वेसिद्धविषयनिषेथ्या- भावादुमयरूपोत्पत्त्यसंभव इति वाच्यम, 'इदं रजतम्' इति पूर्वज्ञाने तयोरदर्शितत्वादित्याह-पूर्वज्ञानेनि। यथा चैतत्तथोक्तम् इदानी प्रत्यक्षे नासंनिहितावभास इत्युक्तंव्यमिचारार्थं बाधकपत्यक्षेणासंनिहितावभास इति यदुक्तं तत्परिहरति-पूर्वज्ञानति 'इदं रजतम्' इति ज्ञानेनावभासिते व्यवच्छध रजतव्यवच्छेदस्य प्रवृत्तेनत्षिनिहितरनतावभासप्रसङ्गः प्रत्यक्ष इत्यर्थ: कथमन्यप्रापितमन्यो निषेधतीति चेत, यथा बोउशिविषिम्रापितं तन्निषेषविधि:। एवं तर्हि स्मृतिप्रापितप्रतियोगिव्यवच्छेत्तृत्वात् प्रत्यक्षस्था संनिहितार्थावभासित्वेऽपि न दोषः । नैवम् ; अभिस्नं चेत् स्मृत्या प्रापितं न प्रतियोगि; मिन्नं चत् इतरेतराश्रयम् । ननु प्रत्यक्षप्रापितेऽपि प्रति- योगिन्येतदूषणमस्त्येव। अस्तु; का नो हानिः१ किमर्थ ताई नोक्तम्! दूषणान्तरविमवात्; प्रत्यक्षमेव वा प्रापकं व्यवच्छेदकं चेति या मन्यते तं प्रत्यसंनिहितानवभासकत्वं दोष उक्त इति। ननु ज्ञानानामन्योन्य- निरपेक्षाणामुत्पत्ते: कथ पूर्वेणावभासितं व्यवच्छेद्यमनन्तरेण व्यवच्छिद्यत इत्याशङंगाह-पूर्वापेक्षस्येति। स्यादेवं यदि पूर्वोपरयोर्ज्ञनयोरत्रानपेक्षता स्याद; सवासिद्धा; वाचकं कि बाध्यंमपेक्ष्येवोत्पद्यते, अन्यथा बाधकत्वा- योगादिति भाव: । पूर्वमपेक्षत इाते पूर्वोपेक्षि। अत एव तद ह्विरूप सुत्पचते; अन्ययेतरज्ञानवदेकरूपमेवोदियादित्याह-पूर्वेति। विरूपं विवि-

तर्ककाण्ड: 133

निषेघरूपम् । एकरूपं विधिमात्ररूपमित्यर्थः । किंच येन वादिना। 46-4. सर्वव्यवच्छेदा निराकृताः, तेन रजतादिव्यवच्छेदोऽपि पक्षीकृतः; न च पक्षेणैव व्यभिचारो युक्त इत्याह अपि चेति। अथ रजतादिव्यवच्छेदो लोके सिद्ध इति तन व्यभिचार उच्यते, ततो गवाश्वादीनामन्योन्य- व्यवच्छेदो यो निराकार्यत्वेन पक्षीकृतः स किंन लोकसिङ् :? अतस्ते- नैव व्यभिनारःकि नोच्यतः स चेद्विचार्यमाणो न घटते, तथा रजतादिव्यवच्छेदोऽपीति लोकसिद्धिरकिंचित्करैवेत्यभिप्रायेणाह -- सिद्धः स इति।

मतान्तरमाह-यच्विति। एकस्य नीलस्य विधिर्नीलैकसत्तादर्शनमेवा- न्यस्य पीतादेर्व्यवच्छेदः; न तु प्रत्यक्षे व्यापारद्वयमस्ति, येन क्रमो यौगपद्य वा स्यात्। अतस्तयोरसंभवेऽपि सिद्धं प्रत्यक्षस्य निषेदत्वमिति कथमुच्यते 'न निषेद्ध' इतिः सिद्धं च निषेहृत्वेन भेदविषयत्वात प्रत्यक्षस्याम्नायविरोद्धत्वमिति भावः। एतदेव वित्ृणोति-तथा हीति। नीलनिर्विकल्पकदर्शनं हि पीतादिविविक्तनियतनीलकारमुत्पन्नम्; न पुनः पीताद्यविविक्तनीलाकारम्। अतस्तदयैव नीलं रूपं विद्धाति, तथव नीलाकारैकप्रतिनियमात् ततोऽन्यत् व्यवच्छिनत्ति। तेन विधिरेवानीलव्यव- च्छेद इति भाव: । ननु 'इदं नीलम्' इत्यन्यदव नीलज्ञानम् ; अन्यच्च 'नेदमनीलम्' इति प्रसिद्धम्; अतः कथं नीलज्ञानमेवानालव्यवच्छेद इत्याशस्याह-तदिनि। तस्य निर्विकल्पकदर्शनस्य वत्सामर्थ्ये नियतका- कारत्वं तेनानादिवासनावज्ञात् प्रतिभाविती जनितौ 'इदम्, नेदम्' इति विकल्पौ मावाभावव्यवहारं प्रवर्तयत इत्यर्थः। एतदुक्तं भवति-सत्यं ज्ञानह्वयमिदम; सविकल्पकं तु तत्। यतु निर्विकल्पकं तयोमूलमुतं तत्प्रत्यक्षम् । तत्र च वयमेकविषिरेवान्यव्यवच्छेद इति बूम इति। कस्मात्पुनरेवं विकल्प्यत इत्यत आह --- न हीति। अन्यसंसर्गोऽस्पास्ती- त्यन्यमंसार्म, अन्यसंसर्मि न भवतीत्यवन्यसंसर्गि; एतश 'एकाकारपति- नियमात्' हत्वस्प निवस्थम; तथा न वक्ष्यति- 'नत्पतिनियमो हि ततो- उन्यरयासंसर्य:' हति।

134 ब्रम्सिद्धिव्याख्या

एवं बौद्धमतमुपन्यस्यातिव्याप्त्यव्याप्तिभ्यां दूषयति-अत्रोच्यत इति एकस्य विधानमेवान्यस्य गोचरोऽन्यस्य प्रतिषेधो न मवति। कुत इत्याह-मा स्म भूदविशेषणेति। वद्येकविधेरेव ततोऽन्यस्य प्रतिषेघः, ततो ढश्यादृश्ययोरविशेषेण प्रतिषेध: स्यात्; स मा भूदित्यर्थः । स्मेति पादपूरणार्थम। एवमतिव्याप्तिदोषमुक्त्वा अव्याप्तिदोषमाह-मा नेति । एकबुद्धिसेविनामेकबुद्धिगोचराणां चित्रे नीलपीतादीनां मिथो भिन्नानां प्रत्यकमेकबुद्धयभावान्मा न भूदन्योन्यव्यवच्छेद इत्यर्थः। श्रोकार्थ विदृणोति-नैकेति : कुत इत्याह-तत्प्रतिनियमो हीति। तस्य नीलादे- रनीलादिबुद्धावेष प्रतिनियमो यः, ततो नीलादेरन्यस्य पीतादेस्तत्रासंसर्गोS- ननुप्रवेशः । तथा सति चासंसर्गात् पीतादिव्यवच्छेदेऽम्युपगभ्यमाने तस्यासंसर्गस्य दश्यादृश्ययोरुपलब्धियोग्यानुपलब्धियोग्ययोरविशेषात् तयो रुमयोरपि व्यवच्छेद: स्यात्; न च सोऽस्तीति भावः। अत्रेदानीविष्ट एव दश्यादश्ययोर्व्यवच्छेदः; तेन नेयमनिष्टापत्तिः; अनिष्टापत्तिश्र दोष इति मन्यमानस्तस्य मतमाशङ्ग्यति -- अथेति । उभयोर्व्यवच्छेद इत्यनु- वर्तते। एतदुपपादयति -- तथा हीति। तथा हि नीलदर्शन नीलैकाकारतया 'नीलात्मकमेवेदम्' इति निथच्छत् यावन्तो भावा अस्य नीलस्यानात्मानोS- स्वरूपभूता दश्याश्रादृश्याश्र तान् सर्वानविशेषणैवापाकरोति व्यवच्छिनत्ी त्यर्थः। एतदेव द्रदयति-तथा चेति। दश्याः पीतादयोऽदृश्याः परमाण्वा दयो यावन्तो नीलादन्ये, ते सर्वेऽस्य नीलस्यानात्मानो भवेयुः, एकस्या नेकात्मविरोधात्। तेन तान् सर्वानेवातदात्मनस्तदात्मनियमात् दर्शनमपा- करोतीति भावः। यधन्येऽन्यस्यात्मानो न भवेयुः कीदृशास्तईि अवेयु रित्यपेक्षायामाह-तद्देशेति; तस्य देशकालौ येषां ते तथोक्ताः ; अन्ये अन्यस्य देशकाला भवन्ति, न तु तदात्मान इत्यर्थः । अत्र दष्टान्तमाह- रूपादिवदिति । यथा रूपेण सहैकदेशकाला रसादयः, तद्वदित्यर्थः । अत्र हेतुमाह- अविरोधादिति। रूपस्य हि रसात्मकत्वं विरुष्यते, न त्वेक- देशकालत्वमित्यर्थः । यदि उश्यादश्यावविशेषेण दर्शनमपाकरोति, किमज

तर्ककाण्ड: 135

तर्द्पलब्धिलक्षणप्राप्तिर्नाम विशेषो व्यवच्छेद्यं प्रत्याश्रीयत इत्याशकचाह तत्रेति। तत्र तस्मिन्नन्येषां तह्देशकालत्वे सत्युपलब्धिलक्षणप्राप्तिर्नाम यो विशेष: स यस्यैव तद्देशकालस्योपलन्घिलक्षणप्राप्तिरस्ति तस्यैव तदेश- कालस्य व्यवच्छेदो नेतरस्येत्यवधारगार्थः, न पुनरात्मव्यवच्छेदावधार णार्थ :; स पुनरनुपलब्धिलक्षणपाप्तस्यापि भवतीति भावः। अत्र हेतु माह -संभवतीति। तद्देशकालोSनात्मा असरूपमूतोऽनुपलभ्यो यो भावः साऽत एवान्योपलब्घावनुपलम्यमानोऽपि संभवति; अनो न तस्य व्यव- च्छेद:, कितु उपलब्धियोग्यस्यैवेति युक्तं तत्रोपलन्धिलक्षणपाप्तेर्िशेषस्या श्रयणमिति भावः । अत्र दृष्टानवमाह-रुपेति। यथा रूपोपलब्ध्या- नुपलभ्यस्तद्देशकालो रूपस्थानात्मा रसो रूपोपलब्धावनुपलभ्यमानो- पि संभवतीति न रूपप्रतिनियमाद्रपोपलब्ध्या रसव्यवच्छेदस्तयेत्यर्थः । यस्तु तदात्मा स तेन सह तुल्योपलम्भयोग्यतो न तदुपलब्धावनुपल्य- मान: संभवति। तेनानपलन्धिलक्षणपासोऽपि स व्यवच्छेद इति न तदर्थमुपलब्धिलक्षणपाप्तिविशेष आश्रयणीय इत्यभिप्रायेणाह-न दुल्येति। अनुपलभ्यमानः संभवतीत्यनुषज्यते। तुल्या उपलम्भयोग्यता यस्य स तथोक्तः । कस्मान्न संभवतीत्यत आह-नियमनेति। तुल्योपलम्भयोग्य वक्षेदस्ति ततो येन सह तुल्योपलम्भयोग्यतरतदपलब्घो नियमेनोपलभ्यते, इतरवत् उपलम्यमानवत्; अन्यथा तुल्योपलम्भयोग्यत एव सन स्यात्, न चेदुपलभ्यते ततो न संभवत्येवेति भावः ।

तदेवं तद्देशकालव्यवच्छेदे दश्यत्वं विशेषः; तदात्मव्यवच्छेदे तु दश्यमदृ्श्यं चाविशेषेण दर्शनमपाकरोतीति बौड्धेन खमते प्रतिष्ठापित सिद्धान्तवाद्याह-सत्यमिति तद्देशकाल व्य वच्छद ृ्श्यं ् व्य ्वच्छ दय्तत नादृश्यमिति, तथा तद्देशकालव्यवच्छेदावधारणाय दृश्यत्वं विशेषः न तदात्मव्यवच्छेद इत्ययं विभागः सत्यमर्ति; नेदानी यो दर्शनस्थैकाकार- प्रतिनियमः, तस्यान्यव्यवच्छेदे सामर्थ्य स्यादित्यर्थः। ननु भूतलप्रति- नियमस्य दृश्यघटादिव्यच्छेदे सामर्थ्यमरित; अतः कथमुच्यते नेदानी दर्शनपतिनियमस्य सामर्थ्यमितीत्याशङ्डचाह- तथा हीति। रूप रूप- विषये यदर्शनं तद्यथा रूपविधिमात्रोपक्षयात् तत्रैव पर्यवसितं यत्र देशे

136 ब्रम्मसिद्धिव्याख्या

काले रूपं तत्र न रस व्यवच्छिनत्ति, तथा भूभागदर्शनप्रतिनियमोंSपि न दृक्यं व्यवच्छिन्धादित्यर्थः। दर्शनप्रतिनियमस्य चेदन्यव्यवच्छेदे सामर्थ्यमर्ति, रूपदर्शनस्यापि स्यात्। अथ तत्र रूपविधिमात्र एव प्रमाणवत्ते: पर्यवसानादन्यव्यवच्छेदपर्यन्तं सामर्थ्यं नास्ति, ततो मूतलेऽपि। दर्शनप्रतिनियमस्य तत्र चात्र च न कश्रिद्विशेषोऽस्ताति भावः । अथ विधिमात्रपर्यवसायिन्यपि प्रमाणव्यापारे स्वाच्छन्धेनान्यव्यवच्छेद इष्यते, ततो दृश्यस्यादृश्यस्य च सर्वस्यैव व्यवच्छेदः स्यादित्याह-व्यवच्छेद इति उपसंहरति-तस्मादिति दर्शन प्रतिनियमस्यासामर्थ्यमुपपाध 'घटः पटो न भवति इत्यादौ तदात्मव्यवच्छेदेऽपि योजयब्राह- तथा चेति। तत्र चेद्धेत्वन्तरमुपास्यमिहापि तत एवं व्यवच्छेदः सेत्स्यति, न दर्शनप्रतिनियमादिति मावः । तत इति; दर्शनप्रतिनियमादित्यर्थः । यदि त्वेकविधिरन्यं व्यवच्छिन्दयादपि, ततः सवविधयामावव्यवच्छेदरूपत्वात स्विधेयाभावं व्यवच्छिन्दात्; न तु 'नीलिं पीतं न भवति' इति नीलात्मन: पीतमात्मान्तरं यत्तस्य सत्तां व्यवच्छिन्द्ादित्याह-काममिति। विधिर्नीलादिदर्शनम् ; विधेयो नीलादिविषयः । यद्यपि विधिरविधेयसत्तामव भासयति न तु विधेयासत्वव्यवच्छेदम्, तथापि विधेयमेव व्यवच्छेदमन्त- रेण सत्तां नावकल्पत इति नान्तरीयकत्वाद्विषेयासत्वव्यवच्छेंदरूपत्वमुक्तम्। भावस्याभावाभावरूपत्वाद्वा विधेयमेव विधेयासत्वव्यवच्छेदो नान्यो विषेया कारस्य विधिरिति मन्वानेन वदुक्तमिति द्रष्टव्यन्। अत्र दृष्टान्तमाह- तद्देशेति। यथा नीलदर्शनमनुपलम्यस्य परमाण्वादेर्नीलस्य देशे काळे न न सत्तां व्यवच्छिनत्ति वहदित्यर्यः। ननु यैदि दर्शनं दृश्यासच्वं ववचछनत्ति, माठ तहि दृशष्यक्य जमनः सत्म। अतः प्रत्यक्षे मेद- मगहत्यपि भेदमात्रं न स्यात; दृश्ष्यं तु नगत् प्रमाणसिद्धत्वात् फेन वार्यते! मतो नाद्वैतसिद्धिः । उच्यते- मेदामावे जगदेकं तत्त्वं स्यादं; तदपि न दृशष्यम, तस्म चडत्वेन सतो मेदाभावेन वान्यतोडसिदे:। अतः स्वतः सिद्द खात्मा, तदेकं तथ्यमिति सित्मात्यादेवम; मम्युप- गमवादमात्रं वा तद। न हि विभिर्निनेनावत्वं नग्छपतति, मतरपति विरेने लनकसर्पाटी विधेर्दर्ज्नात। विश्कन: स रे के. एं जा क।

तर्ककाण्ड: 137

थथा चास्य विभ्रमत्वं तथोक्तमाम्रायबलवच्यप्रदर्शनदेश इत्युपरम्यते । अथोच्यते नैकस्य बहव आत्मानः संभवन्ति; अत एकाकारनियमं दर्शनमनेकात्मानं व्यवच्छिनत्तीति, तदाह- नैकस्येति। अत्रोत्तरमाह- अन्यत इति । एकविधिरेवान्यव्यवच्छेद इतति ते पक्ष :; स विरोषात् व्यवच्छेदे सति न ते सिध्येदिति भावः। ननु चानात्मव्यवच्छेदेन नः कार्यम्; स चेद्िरोघाङ्गवति, भवतु; तावता भेद: सिध्यत्येव; किं नो दर्शननियमव्यवच्छेत्तृत्वग्रहेणेत्याश्ञङ्क्य विरोधादपि न व्यवच्छेद इत्याह- असतीति। अन्योन्यव्यवच्छिन्नानां हि बहुत्वं भवति; व्यवच्छेदश्व विम- त्यधिकरणभावापन्नो नाद्यापि सिध्यति। अतोऽसति व्यवच्छेदे कुतो बहु- त्वम् : सत्यपि बहुत्वे बहुत्वैकत्वयोरसति व्यवच्छेदे द्वितीयस्य विरोषिनो- 5मावात् कुतो विरोधः? अथ व्यवच्छेदात् विरोधो विरोधाच्च व्यवच्छेद इत्युच्यते, तथा सति इतरेतराश्रयत्वं स्यात्। अतो विरोधादपि व्यवच्छेदो नास्तीति भावः । अथवा असति व्यवच्छेदे कुतो बहुत्वं तदमावाच्च कुतो विरोध इति योज्यम्; तदा व वाशब्दधार्ये । उपसंहरति- वस्मादिति। इदानीं 'मा न मूत्' इति क्रोकपादं व्याचष्टे-अपि चेति । एकदर्शनभाजामिति; एकेन चित्रज्ञानेन गृथ्यमाणानामित्यर्थः । कुत इत्याह-एकेति। नीलादीनामेकत्र चित्रज्ञाने प्रमेयत्वेन संबन्धा- देकत्र नीले पीते वा चित्रज्ञानस्थानियमात् तन्नियताकारज्ञानसामर्थ्यान्त भेदसिद्धिरित्यर्थः तत्र चेदन्यद् भेदे प्रमाणम्, तदेव सर्वत्र स्यादित्य- कारणं दर्शनप्रतिनियम इति भावः ।

एवमेकविधिरेवान्यव्यवच्छेद इति मते निरस्ते भावाव्यतिरिक्तमेदवादी चोदयति-नन्विति । प्रकृत्यैवेति; सभावेनेत्यर्थः। तद्विधानिति; भिन्न- सभावानित्यर्थः । ननु व्यावत्तिर्व्यावृत्तिमतोऽन्याः तेन व्यावत्तिमङ्रहणेऽपि न गृद्यत इत्याशङगयाह-न हीति । व्यावृत्तितद्वतोरन्यत्वेऽनवस्था स्यात्; अती व्यावत्तिस्वभाव एव भाव इति मावः । किमेवं सति स्यादित्यत्राह- तत्रेति । कुत इत्याह-यदिति । व्यतिरेकमाह-अन्यथेति; यो यत्स्वरूप: स नेत तेन स्वरूपेण न प्रतीयते, ततः स्वरूपप्रतीत्या प्रतीत

138 ब्रह्मसिद्धिव्याख्था

एव न स्यादित्यर्थः । एवं सामान्येन न्यायं व्युत्पाद्य प्रकृते योजयति P.47-14. व्यावृत्तेति। वथायथनिति; सवेन खवेन रूभेणासंकर्णिन दर्शनेषु निर्भासते यत इत्यर्थः। सिद्धान्ती त्वत्रापि पूर्वोक्तदोषमतिदिशन्राह-अत्रापीति । पीतादिभिरसंसृष्टस्य नीलस्य निर्भासनात् पीताद्यसंसृष्टसवभावत्वे नीलस्या- म्युपगम्यमाने, यथा हश्यैर्धटादिभिरसंसृष्टं मूतलं निर्भाति तथा परमाण्वा- दिभिरप्यदश्यैः; अतस्तयोरुभयोरपि व्यवच्छेदः स्ादित्यर्थः ।

अत्रैव दूषणान्तरमाह-अपि चेति। भेदो वस्तुनो रूपं सवरूपं वस्त्वव्यतिरिक्तं न भवति; कुतःः वस्तूनां भेदाभावप्रसङ्गात्। अथ व्यतिरिक्तं तदा तेनारूपेण वस्तुनोऽस्वरूपेण स्वरूपेण वस्तुनो भिन्नत्वं न घटत इत्यर्थः। श्लोकं वित्ृणोति-न व्यावृत्तिरिति। कुत इत्याह- सेति। सा व्यावृत्तियेस्य येभ्यसतदनेकाधिष्ठाना द्वित्वादविवत् प्रतिज्ञायत इत्यर्थः। न केवलं प्रतिज्ञायत एव, प्रतीयतेऽपि तथवेत्याह -- प्रतीयते चेति। ततः किमित्याह- तथा चति। कुत इत्याह नैकस्मादिति। यदेकस्मादभिन्नस्वभावं न तद्भिन्नं यथा तदेवेंकम; एका च भेदिप्रति- योगिनीर्व्यावत्तिः; अतस्तदमेदात् तयोरपि भेदो न स्यादित्यर्थः अथ सोक्तिविरोधदोषभयात वस्तुभ्या व्यतिरिक्का व्यावृत्तिरिष्यते, ततो व्यावृत्तेरवस्तुस्वरूपत्वात् स्वरूपेण भावाना भेदो न स्याद्; अतश्रैकमेव तच्वं स्थाहित्यभिप्रावेणाह-अथेति। पूर्वार्धस्य व्यार्यान्तरमाह -- अपर इति। नीलपीतयोरितरेतरानात्मत्वादभावस्वरूपा भेद :; स चेद्वस्तुनः समावः, तदा वस्तूनामभावात्मनां प्रतिज्ञानात् मेदस्याभावात्मनः प्रति- ज्ञानात् वस्तूनामभावः स्यादित्यर्थः। अत व्याखयाने तदभाव इति तच्छब्देन वस्तु परामृश्यते। तर्वेव वाख्यान्तरमाह-अपर इति। तं प्रकारमाह भदश्चीदति। कुत इत्याह- भेदेनेति । भेदो हि द्वैधी- भावात्मा; तत्सवभावत्व न वस्तुन एकत्वमित्यर्थः। ननु परमाणुम्यो मिन्नममिन्नं वा नैकं वस्त समरिति; तन परमाणव एवाधरोत्तरभावेन संहता वस्त; नच्च परमाणूनानकात्मकत्वादनेकात्मकमेवेष्टम। अतो मेद सवमावतवे वस्तुनो नैकवन्त्वभावनसङ्गा- स्माकमनिष्टापत्तिरिति बौद्धमत-

तर्ककाण्ड: 139

माशङूच्ाह-परमाणुरिति परमाणुरपि मिन्नत्वाद मेदेन स्वमावभूतेन द्विधा कृतो नैकः स्यादित्यर्थः । नत' किमित्याह-तथा चेति। एका- भावे तदभावादेकैकसमुच्चयरूपोडनेकोऽप्यस्य वस्तुनो नात्मावकल्पत इत्यर्यः। न केवलमेकः, न कोऽपीत्यर्थ । तदेवमेक्मनेकं च वस्तु न घते। तृतीयक्ष प्रकारो नास्ति। अतो निःसमावत्वाद वस्तुन।ऽलावप्रसङ्क इत्यभिप्रायेणाह-तत्रेति। अरूपेणेति छोकार्वस्यान्या व्याख्यारम्यते- अन्येति। तामाह-व्यतिरेकितेति। योऽयमनन्तरोक्तो मेदो वस्तुनो व्यतिरिक्तोSव्यतिरिक्तो वैति विकल्प:, तस्मिन् प्रत्यवतिष्ठन्ते केचिदित्यर्थः । प्रत्यवसथानमाह-वस्विति। वस्तुशून्यः प्रत्ययो विकल्पः, तेन विरचितं शरीरं यस्य स तथोक्तः। एतदेव प्रपश्वयति-तथा हीति । तदिति वस्तूच्यते; तस् मावस्तव्वं वस्तुसरूपत्वम्; वस्तुनोऽन्यत्वेनानन्वत्वेन वा निश्चित्य वक्तुमशक्यस्तच्वान्यत्वाम्यामनिवेचनीयः। ननु यदि भेदो वस्तुनों न मिननो नाध्यमिन्नः, नास्त्येव तर्हि अशविषाणवद्; कमं व्यवहारं प्रवर्तयतीत्यत आह-अनादीति । अनादियों भेदविकल्पः, तज्ा गसना उपादानकारणं यस्य विकल्पस्य तेन विरचितं शरीरं यस्थ मेदस्व स तथोक्तः। एतदुक्त मवति-शशविषाणं न प्रतिभाति; भेदस्तु तच्चतोSसन्नपि वासनावशाद प्रतिभातीति व्यवहारहेतुः; न तु भेदो नाम परमाथता वस्त्वस्ति, यस्य तच्चमन्यत्वं वा विचार्यत इत्यर्थः। अत्रोत्तर- माह-तत्रति न विद्यते परमार्थतो भिन्नत्वं द्विचन्द्रस्वेव नावकल्पत इत्यर्थः । एतदेव विवृणोति -- वदीति। अरूप इत्यस्य विवरणं निःसमाव इति। यदि मेदो वस्तुवच्या नास्ति, किंतु कल्पितरूपः, ततः परमार्थतो भेदाभावान्न वस्तुनो मिन्नत्वं परमार्यतः स्यात्। न हि कल्पितेन मिथ्या- भूतेन सभावेन द्वित्वेनेव चन्द्रमसः पारमार्थिकी तद्दत्ता युज्यते; किंतु कल्पितैव स्यादिति त्वयापीष्टः। तदेतदस्माभिरुच्यमानं किमिति मवान् नानुमन्यते। वयमप्येतदेव ब्रूमः- न अदो नाम परमार्थतोऽस्ति; कि त्वविद्याविलसितमेतद्विन्नत्वमित्यर्थः । भावत इति; सद्रूपतया, परमार्थत इति यावत्; भावेभ्यो वान्य इत्यन्यार्थयोगे पश्चमी। सर्व एवायमर्थोऽस्य छोकस्य तन्त्रेण ग्रन्थकृतोऽभिमत इति न व्याख्याविकल्पभ्रमः ।

140 ब्रह्मासद्धि व्याख्या मेदात्मत्वें 48-16. भेदसभावत्वे वस्तुनो भेदेनैकत्वस्य विरोधात् एकवस्त्वभावः; तदभावाच्चै कैकसमुच्चय रूपस्येतरस्यानेकात्मकस्यापि वस्तुनोऽभाव इति हेतोरेकत्वानेक त्वयोरनुपपत्तेः तृतीयप्रकाराभावाच्च वस्त्वभाव इति यदुक्तं तत्र पर आहु रित्यर्बः। यदाहुस्तदाह-परापेक्षमिति। घटवस्तु परतः पटात् भिन्नम् न तु सतः; स्वयं त्वेकमेव; अतो मेदेन वस्त्वेकत्वस्याविरोधान्नैकवस्त्व मावदोष इत्यर्थः

अत्रोत्तरमाह-तत्रेति। पुरुषस्येयं पौरुषयी तामपेक्षां वस्तु यस्मा व्नानुवर्तते, नापेक्षानुरूपं वस्त्वित्यर्थः; तस्मान् वस्तुनो भेदस्वभावदोषः पूर्वोक्तयुक्त्या तद्वस्थ एवेत्यर्थः । यद्यपेक्षा वस्तुधर्मः स्याद ततस्त- द्शन वस्तु भिन्नं व्यवस्थाप्येत. न त्वेतदस्तीत्याह-नापेक्षेति । कुत इत्याह-न रल्विति। खलुशब्दः प्रसिद्धिद्योतनार्थः; सहेतुभ्य एव यत्सभाव वस्तु तत्स्वभावसुत्पद्यते; अन्यथा तद्दरत्वेव न स्यात् ; अतो न स्वभावव्यवस्थितये तस्य वस्त्वन्तरापेक्षा युज्यत इति प्रसिद्धमेत- दित्यर्थः । सहेतुभिः प्रापित उदयो जन्म येषां तानि तथोक्तानि। तत्रार्थात्पुरुषस्य यः प्रत्ययः, तस्य धर्मोऽयमपेक्षा नाम ; पुरुषो हि भिन्नं प्रतियन् प्रतियोगिनमपेक्ष्य प्रत्येति; तदाह-तत्रेति। ततः किमित्याह- न चेति । कुत इत्याह-सवहतुम्य इति; खहेत्वधीना वस्तुखभावव्यव- स्थितिर्यत इत्यर्थ: पुरुषप्रत्ययानुविधांयित्व तु वस्तूनां यथा यथा वस्तुनि पुरुषः प्रत्येति तथा तथा स्युः; अतः शुक्ती रजततया पुरुषेण प्रतीता रजतमपि स्वान्; अतो न वम्तुस्वरूपं व्यवतिष्ठत; न चैतदस्ति। अतो न पुरुषप्रत्ययानुरूष्येण वस्तुस्वरूपव्यवस्थेत्याह-अत इति। वस्तु स्वरूपानुरूपेव तु पुरुषप्रत्ययस्य व्यवस्थोचिता, वस्तुपूर्वकत्वात्तस्येत्याह- व्यवस्थितेति। एवं मिन्नस्वमावक्रेन घटः सहेतुभिस्तत्स्वभाव एव जनित इति न प्रतियोग्यपेक्षा पौरुषेयीमनुवर्तत इति प्रकृते योज्यम्। किंच यदि पठापेक्षो घठस्य मेदः, ननः पठस्यापि घटापेक्षो भेद इतीतरेतरा श्रयः स्यादित्याह -दरस्परेति। इममेव कोकार्थ पुनरन्यथा व्याचष्टे-

तर्ककाण्ड: 141

अथवेति। मेदिप्रतियोगिनोरेकश्रेद्वेस्तदव्यतिरेकी तत एकस्मात् भेदाद- व्यतिरेकात् भेदवत्तयोरप्येकत्वान् भेदाभावप्रसङ्ग इति 'न भेदो वस्तुनो रूपम्' इत्यत्र यदुक्तम्, तत्राहुः परे -- स्यादेव वद्येको भेदोऽनेकाश्रयः स्याद; स तु नैक:, रूपविरोधान; भेदो हि प्रतिवस्तु वैविक्त्यमापादयन्, प्रति- वस्तु विविक्तस्वरूप एवोचितः; कुतस्तस्यैकत्वम्१ वदि चैकः स्यात् तत एकघर्मयोगात् तन्निमित्तमेकत्वं वस्तूनां स्थान्, न नानात्वम्। अथवा मेदैकत्वे तदव्यतिरेकात् तद्वदेव वस्तूनामेकत्वं स्यात्। तस्मात प्रतिभावं भेदो भिद्यते । घटस्य पटात् पठस्य च घठादन्योन्यं भेद इत्यर्थः । अत्र सिद्धान्ती पृच्छति-कथमिति । यद्येकैकाश्रयोऽन्योऽन्यो मेदः कथं तर्हि भेदस्यानेकाश्रयत्वं प्रसिद्धं सेत्स्यतीत्यर्थः। तत्र पर आहु :- अपेक्षात इति । एकत्र वर्तमानोऽपि द्वितीयमपेक्षत इत्यनेकाश्रयत्वं मेदस्य, न तु नैकत्र वर्तमानत्वादित्यर्थः। एकत्रैव चेद्वतते भेद:, कथ मन्यमपेक्षते? न हि घटस्थ शौकयं पठमपेक्षत इत्याशङ्कचाह-तथा हीति। भेदो हि कस्यचित् कुतश्चिद्गवति । अतश्ष यतो भवति तं प्रतियोगिनमपेक्ष्य तस्य स्वरूपं व्यवस्थितम् । तेनैकस्थस्यापि युक्तान्या- पेक्षेत्यर्थः । ततः किमित्याह-तथा चेति। तथा च सति यथायथं स्वीयस्वीयभदेन प्रतिभावं मिन्नेन प्रतियोग्यपेक्षेणात्ममूतेन भावाव्यतिरेकिणा भिन्ना: सवे भावाः; तेन प्रतिमावं भेदान्यत्वात् न तदेकत्वेन मेदव्यति रेकात् भेदवद्धेदिनां मेदाभावदोषप्रसङ्ग इति तात्पर्यार्थः । अत्र दूषण- मुच्यते-पौरुषेयीमिति। तद्याचष्टे-पुरुषो हीति। पुरुषो ह्ेकमर्थं मृत्पण्डं गृहीत्वा पर चक्रादपेक्षते, तावता घठादिकार्यसिद्धे:। भावास्तु सहेतुभ्यः केनचिद्ूपेण हीनाक्षेदात्मानं लभेरन्, ततसतद्रूपलाभायान्यद- पेक्षेरन् ; तेषां तु सहतुभ्यः प्राप्तसंपूर्णरूपाणां किमर्थान्यापेक्षत्यर्थः । अपर आहु :- नन्विति। सवभाव एष भेदस्य, यदेकस्थोऽपि द्वितीयं प्रतियोगिनमपेक्षते; किं कुर्म इत्यर्थः। ननु शौक्कचादीनामयं स्वभावों न दष्ट इत्याशङ्गयाह-नानेति । तच्वे; सरूप इत्यर्थः । साध्यकोटि- निक्षिप्तो मेदः प्रतियोग्यपक्षितया सर्वजनसिद्ध इति तमेवोदाहरति- यथेति। अत्र सिद्धान्तवादयाह-न तर्हीति। यदि मेदाख्यो भाव

142

स्वभावोऽन्यमपेक्षत न तर्हि सहेतुम्यः संपूर्णस्मावा भावा जाताः; किंतु भेदाख्येन सभावेन विकला इत्यम्युपेगम; अन्यथान्यापेक्षानुपपत्तेः; न चैतदिष्टमित्यर्थः। किंच भावस्वभात्रों भावहेतुम्य एव भावसमकालमेव जायते, धथाग्रेरौण्ण्यम; भेदम्तु भावहेतुम्यो हेत्धन्तरात् प्रतियोगिनो भावे जते पश्चाज्जायमानो न आवस्वभावः स्थान; अनः सभावभूता भेद 19-11. इतीय प्रतिज्ञा ते हीयेनेत्याह -हेत्वन्तराह़िति

अत्र पुनः प्रत्यवतिष्ठने स्यादेतदविति। स्यदेतत् त्वदीयं दूषणं यदि भेदरूपविकलो भावः स्वहेतुभ्यो जायेत; स तु भेदादिमिः सर्वरूपैरविकल: संपूण एव सहेतुम्यो जायते । अयं तु विशेष :- यद्रूपान्तरस्य प्रतियोग्यनपेक्षसभावत्वम्; मेदाख्यं तु रूपं प्रतियोगिसा- पेक्षम्, यतः प्रतियोग्यनपेक्ष कदाचिदृपि न हष्ट भवतीत्यर्थः। इति- र्हैत्वर्थः । कुत इत्याह - तस्येति । तस्य भेदारयस्य रूपस्य तद्विधत्वात् प्रतियोगिसापेक्षस्वभावत्वादित्वर्थः । अतस्तेन भेदेन तद्विघेनैव सवमावेनैव सह भावो जायत इति हेतोर्न मेदेन विकलरूपस्य प्रादुर्भावो जन्म, येन त्वदुक्तो दोष: स्यादित्यर्थः । अत्र दूषणमाह-अत्रेत्ति । भवतु तद्विघस्य भेदसहितस्यैव भावस्य प्रादुर्भावः; प्रतियोग्यपेक्षायास्तु अर्थः प्रयोजनं वक्तव्यम्; न च ते तदस्तीति भावः । कुत इत्याह-यस्य हीति यदायत्तं हि यत्र किंचिद्वति तत् तदपेक्षम्, अन्यत् तन्निरपेक्षमितीयं सापेक्षनिरपेक्षयोव्र्यवस्था; नान्येत्यर्थः । ततः किमित्याह-तत्रेति । न तावद्रेदस्योत्पत्तिः प्रतियोग्यायत्ता, येनास्योत्पच्यर्थ मेदस्तमपेक्षत इत्यर्थः । कुत इत्याह सति। सहेतुम्य एवाविकलस्य भेदसहितस्यैव आावस्य प्रागुत्पत्तेरित्यर्थः। अथोदकाहरणाद्यर्थक्रिया घठादेमेदस्य प्रतियोग्यायत्ते- त्युच्यते, तदपि नेत्याह -नेति। कुत इत्याह-तदिति । पटादिप्रति- योग्यसंनिधानेऽपि घटस्वार्थक्रिया दश्यते। सा यदि प्रतियोगिसापेक्षा स्यात्, तदसनिधाने न स्यादिति नावः। भेदप्रतीतिः प्रतियोग्यायने- त्याशङ्डयति-प्रनीतिरिति । एतदेव द्रव्यति-तथा हीति । यस्य यतो भेद: प्रतीयते तत्प्रतियोगिनमनपेक्ष्य मेदो न प्रतीयते यतः, अतस्तव्रतीतिः

तर्ककाण्ड: 143

प्रतियोग्यायत्तेत्यर्थः । एवमाशङ्कच दूषयति-नेति। एवं वेत्तर्हि भेदाख्यो भावसमावो न प्रतियोग्यपेक्ष: कितु तास्मिन् भेदे पूर्वमवस्थिते भेदाख्यस्य वस्तुनः स्थितेरुत्तरकाला तत्तीतिः प्रतियोगिसापेक्षेत्यापन्नम्। अतो भेद एव प्रतियोगिसापेक्ष इति प्रतिज्ञांतं हीयत इति भावः। न च प्रतीतै। सापेक्षायां तत्पमेयं वस्तु सापेक्षं स्वादित्यत्र दष्टान्तमाह यथोंति। व्यवस्थिनाश्ष ते सवहेतुम्यो लब्घात्मानः, अत एवानपेक्षखमावाश्चेति विग्रहः । व्यवस्थिता अनपेक्षः सवभावो येषामिति वा । नन्वस्तु भेद- प्रतीतिरेव सापेक्षा, तदर्थमेव रवतो निरपेक्षोऽपि भेद: प्रतियोगिनमपे- क्षिप्यत इत्याशङ्ग्याह-इतरेतरेति । यतो भेदेन प्रतीनाद्यस्य भेद: प्रत्येतव्यः, तस्यापि ततस्तथेतीतरेतराश्रयः । अतो मदस्य प्रतीतिरप परस्परायत्ता इतरेतरसापेक्षा न घठत इत्यर्थः। ननु वस्तुमात्रादगृहीत- भेदाद्वेदः प्रत्येष्यते; अतो नेतरेतराश्रय इत्याशङ्गचाह न चेति । हेतुमाह-एकस्मिन्निति । यद्येवं स्थात् सवतोऽपि सस्य भेदः प्रतीयेत; न चवमस्तीति भावः। प्रकृतमुपसंहरति-तस्मादिति

अस्यैवान्या व्याख्या; तामाह-नेति । हेतुमाह -- आपेक्षिक इति; प्रतियोग्यपेक्षया यतः स भेद: प्रतीयत इत्यर्थः । ततः किमित्याह स चेति। अपेक्षा हि पुरुषस्य प्रत्ययविशेषः ; न च तं वरत्वनुवर्तते ; न च पुरुषप्रत्ययमनु वस्तुव्यवस्थेत्यर्थः । हेतुमाह-व्यवस्थिनेति । यथा वस्तु हि पुरुषप्रत्ययो युक्तः ; अन्यथा निरालम्बनः स्वादिति मादः । इतिः श्रोकार्थपरिसमाप्तौ ।

ननु य्रद्यापेक्षिकं न वस्तुनो रूपम्, कर्थ तर्हि पितृत्वाइयो वरतुनो रूपम् ? तेडपि ह्यापेक्षिका एव; न हि ते पुत्राध्यपेक्षया विना भवन्ती त्यतस्ते यथापेक्षिका अपि वस्तुनो रूपं तथा भेदोऽपीत्यमिप्रायेण पृच्छति-कथमिति। न च खपुष्पवदसन्तः; न च गन्घर्वनगरादिवद सत्या इत्याह -- न चेति। असतां व्यवहार एव नास्ति; असत्यन तु विसंवादी; पितृत्वादयस्तु व्यवहारस्य हेतुलेन लोके सिद्धा, स चावि- संवादीति नासन्तो नाप्यसत्या हत्यर्थ। अत्रोत्तरमाह-उच्यन इति

144

यदि पितृत्वादयोऽप्यापेक्षिकाः, तेऽपि तर्हि भेदवद्वस्तुनो रूपं मा भूवन्, असत्या एव सन्तु; का नो हानि:१ न च तेषामविसंवादिव्यवहारहेतु- त्वेन सिद्धत्वाद्वेदाद्विशेष; मेदोऽप्येवमविसंवादिव्यवहारहेतुत्वेन पितृ- त्वादिवद्स्तुवडा किं न लोके सिद्धः! अपि तु सिद्ध एव ; अतो नाय- मपि विशेष इत्यर्थ:

P. 50-6. एवं पितृत्वादिभेदधोरविशेषमुक्त्वा संप्रति विशेषमाह-अपि चेति पित्रादौ विषये पुत्राद्यपेक्षा जननादिना भवति। हस्वदीधयोरप्यन्यो- न्यापेक्षा, एकस्या देशव्याप्तिक्रियाया न्यूनाधिकभादविशेषेण भवति। न च मेदे तादशोऽपेक्षाहेतुः कश्विदस्तीति भावः । एतद्याचष्टे-व्यवस्थिते इति। व्यवस्थिते औत्पत्तिके अन्योन्यनैरपेक्ष्येण स्थिते, न तु वस्तु स्थित्युत्तरकालमन्यापेक्षाप्रभवे पितृपुत्रयोर्जन्यजनकशक्ती पितृपुत्रयोरभिधेये; यथासंख्यमत्राविवक्षितम् । एतच्च शक्तिः कारकमित्यभिप्रेत्योक्तम्। शक्ति मत्कारकमिति पक्षेऽपि सर्वमूद्यम्। कथं तर्ह तयोरन्योन्यापेक्षित्वमित्या- शङ्कयाह-ते त्विति । जन्यजनकयोः कर्तृकर्मकारकशक्ती समानश्रासौ जननाख्यो व्यापारस्तद्विषये सति ता पितृपुत्रशब्दौ आस्कन्दतः विषयी कुरुतः । ते वा शक्ती कर्तृभूते तौ शब्दौ कर्मभूतौ आस्कन्दतः सवाचकत्वेन सवीकुरुत इत्यर्थः । पतदुक्तं भवति- यदैकस्यां जनन क्रियायामेकः पुरुष: कर्ता, अपरः कर्म, तदा तौ पितृपुत्रशब्दवाच्यौ भवतः; नान्यथेति। कुतः! खभावभेदात; ईदश एव तयोः शब्दयोः स्वभावविशेषो येनेदश एव विषये वर्तते, नेतरत्रेत्यर्थः । ततः कि मित्याह-अत इति। समानत्व हि क्रियाया द्वयोर्भवति; अतो यस्य क्रिया येन समाना तस्य तत्रापेक्षा भवतीत्यर्थः। उक्तमर्थ प्रकृतोपयोगि- तया स्पष्टयति-एतदिति। पितृपुत्रशब्दयरर्थस्तत्र पित्रादौ सापेक्षः, न तु जन्यजनकशक्त्याख्यं वस्तु; तत्तु पूर्व व्यवस्थितमेवेत्युक्तम्। एतदुक्तत भवति-यदा जन्येन समानजनिकरियों जनको भवति, तदा पितृशब्दार्थों भवति; नान्यदा । अतश्च येन सा क्रिया समाना तज्जन्यमपक्ष्य जनकः पितृशब्दार्थों जात इति शब्दार्थ: सापेक्ष इत्युच्यते। अतः शब्दमात्रं

तर्काण्ड: 145

त्त्र सापेक्ष न वस्त्विति। अपेक्षाहेतुश्र तत्र पित्रादौ साधारणी जनक- क्रिया विद्यते, यद्यापपि जन्यजनकशक्त्याख्यवस्तुनी व्यवस्थिते अन्योन्य- निरपेक्षे इत्यर्थः । न द्वितीयेन विना साधारण्यं भवतीति भावः। भेदे तु वैषम्यमाह-भावेति। वस्तुतत्त्वगत इति; न शब्दगत इत्यर्थ :; तेन वस्त्वेव तत्र सापक्षमिति भावः । हरस्वादावपि यद्स्तु यावत्परिमाणं तत् तावत्परिमाणमन्यनिरपेक्षमेव सवहेतुभ्यो जातम् । शब्दप्रवृत्तिमात्रं तु सापेक्षम ; अपेक्षाहेतुश्चैकजातीयाया देशव्याप्तिक्रियाया न्यूनाचिकभावः; यदपेक्षया यस्य देशव्याप्िक्रियाधिका तत् ततो दीर्घमित्युच्यते; या यस्योना तद्धखमिति। या यावद्देशैकस्य व्याप्तिः, अन्यस्य न तावद्देशा तदूनम्; इतरदधिकमितति न्यूनाधिकविवेक :; तेन न्यूनाघिकयोरन्योन्या- पेक्षितादोषो नास्ति।

यदि जननकार्यविशेषात् पित्रादावपेक्षा इष्यते, वस्तुभेदोऽपि तर्हि कार्य- स्यैव मेदादिष्यतामिति परः प्रत्यवतिष्ठते-यदीति। किंच एवं सति यद्यपि प्रत्यक्षं वस्तुविधिमात्रव्यापारं न व्यवच्छिनत्ति न तङ्गेदे प्रमाणम्, तथापि कार्यमेदादनुमास्यामहे; अतों न मेदस्याप्रमाणत्वमपीत्याद्- किंचेति। विधिमात्रमन्यव्यवच्छेदरहितं व्यापारो यस्ेति विग्रहः। विपक्षा दव्याउत्तौ हेतुरगमक इति ततो व्यावत्तिमाह-नैकत्व इति। अन्वयरत्व- द्वैतिमं प्रत्यसिद्धो न च बौद्धैरिष्ट इति नोक्त इत्यदोषः। अत्र हेतु- माह-कारणेति। तद्विवृणोति-तदिति। सिद्धान्ती तु कार्यभेदोऽप्य- स्माकमसिद्धः; अतस्तेन न भावमेदानुमानम्। नैकस्यानेके सभावाः, तद्गेदे भेदप्रसङ्गादिति भेदात् भेदप्रसाधनमशोमनमित्याह-तदिदमिति।

यदप्युक्तं कारणैकत्वे कार्यमेदो नावकल्पत इति, तदप्ययुक्तम्, एकत्वेंSपि तद्दर्शनादित्याह-अपि चेति। दाहादिकार्यभेदात् 'दाहकः पाचक:' इति व्यपदेशमात्रं भिद्यते, न तु वस्त्वत्यर्थः । शेष सुगमम्। अर्थक्रियाकृते भेदे अङ्गीक्रियमाण इत्यन्वयः। नन्वलापि रूपादिसमुदाय- मात्रं वहिः; न त्ववयव्येको मिन्नोऽमिन्नो वा संभवति; अतो रूपादि- गुणमेदादेव कार्यभेद इव्याशङूयति- अथेति। सिद्धान्ती तु भवत्वेवम् ; तथा-

स्थैवेत्याह-काममिति। न च पाकदाहयोर्भेंदोऽसिद्ध इति वाच्यमित्याह- तौ चति। यद्यपि वहिसंयोगविक्रिया पाकोऽपीति तद्विक्रियात्वसामान्य- मुभवत्राप्येकमस्ति, तथाप्यवान्तरभेदस्तयोलोंकप्रसिद्धत्वान्नापलपनीय इत्यर्थः । न केवलं लोकसिद्धमेकस्मात् कार्यभिन्नत्वम्, अपि तु वादिभिरपि सर्वैरिद- मिष्टमित्याह-कर्मेति। मुक्तस्येषोर्गेतिकर्म पूर्वापरदेशाभ्यां विभागसंयो- गयोर्वेगाख्यस्य संस्कारस्य हेतुरसमवायिकारणम्; आत्मा चेच्छासुखा- दीनां हेतुः समवायिकारणमिति कणभुजेष्टम्। तथा सच्वादयः प्रत्येकम- भेदा अविद्यमानभेदांशा अङ्गलाधवार्थप्रकाशादीनां हेतव इति योज्यम्। क्चिदमेदादिति पाठः; तत्रायमर्थः-न च ते मिन्ना इति वाच्यम्; कुतः? प्रत्येकं सत्त्वरजस्तमसामभेदात्। अतश्चैकस्ादपि कार्यमेदोSसीति भावः । तत्र स्त्वं लाघवादीनाम्, रजः प्रवत्तिदुःखानां हेतुरिति कपिलस्येष्टम्। तथा रूपादय: प्रत्येकं सवगोचराणां ज्ञानानां हेतव आलम्बनप्रत्यया रूपं रूपक्षणानां रसो रसक्षणानां चोपादानप्रत्यय इति बौद्धमतम्। ननु नार्थक्रयामेदमात्रात् भावभेदं ब्रूमः; अपि तु यतो यस्य भेद:, तत्रादृष्ट त्वेनासंभावनी यार्थकिया, तत इति परश्ोदयति-नन्विति। अत्रैवोदा- हरणमाह-यथति। यथा बधिरे सत्यपि चक्षुषि शब्दबुद्धिरढष्टत्वना- संभावनी, ततश्चक्षुषो मिन्नं श्रोत्रें कल्प्यत इत्यर्थः। नन्वेवमन्यत्र कथ मेदसिद्धिरित्याशङ्कचाह-प्रायेणेति। परस्परासंभवीनि कार्याणि येषां ते तथोक्ताः; सर्वत्रैव प्रायणान्यकार्यमन्यत्र न ढश्यते; अतो मेदसिद्धि- रित्यर्थः। शरशृङ्गयोर्विशरणैककार्ययोर्निवृच्य्ये प्रायग्रहणम्। कथं तर्हि तयोभेंद इत्याशङ्य विशरणैककार्यत्वेऽपि प्रायेण परस्परासंभवीनि कार्या न्तराणि तयोरपि सन्वीति प्रायेणेति पुनर्योज्यम्। सिद्धान्ती त्वाह- अथेति; अन्यकार्यस्यान्यत्रासंभवः कथं प्रत्येतव्य इत्यर्थः । पर आह- नन्विति। तहूषयति-नेति । अद्वैतिनामेकत्रेव सर्वं कार्य ढश्यते; अतो नान्यकार्यस्यान्यत्रादर्शनमस्ति। तत्र सति मेदे अन्यकार्य मन्यत्र न दश्यत इति वाच्यम्। एवं च मेदे सति कार्यादर्शनम्, अदर्शने सति भेद इतीतरेतराश्रयः स्यात् । अतो न कार्यभेदात भाव- मेदानुमानमित्यर्थः । अब-सत्यपि पठे घटकार्यस्यादष्टस्य पश्रात्तव्ेतो-

तर्ककाण्ड: 147

र्धटस्य भेदोऽनुमीयते; तयोरमेदे हि पटकार्यवत् घटकार्यमपि पूर्वमेव दश्ष्येतेति परमतमाशङ्यति-अयेति । तदूषयति-तदिति। एकस्पापि पुरुषस्य क्रमेणानेकमोजनादयर्थक्रियां कुर्वतः पूर्वमदृष्टा करिया पश्राद्मश्यते; न च तस्य भेद इत्यर्थः। नन्वत्यन्तममेदे पुरुषस्य तस्य सर्वार्थक्रिया- समर्यत्वात् समर्थस्य च क्षेपायोगात् युगपत् सर्वकार्यदर्शनं स्यात् ; अतः कस्यंचित् कार्यस्य पूर्वमदर्शनं पश्राच्च दर्शन पूर्वावस्त्रातोSविशेषान्न स्यात् ; अतोऽस्ति पूर्वसात् कश्चिद्विशेषो यदार ने पूर्वमदष्टं कार्य पश्रात् दृश्ष्यते; अतो नैकान्तेन मेदः, नाप्यमेद इत्याशङ्कयति-स्यादिति । अत्रोत्तरमाह-न तर्हीति। यदि विशेषमात्रमेदेपि कार्यभेदो घठते, न तर्ह कार्यमेदो वस्त्वमेद बाधते; किंतु कार्यमेदात वस्त्वमेदानुपमर्देन विशेषमात्रभेदोऽनुमीयेत, अभिन्नेऽपि वस्तुनि तावतैव कार्यमेदोपपत्तेः। अतो यदुक्तं कार्यमेदाद्स्तुभेद इति तदेवं सति विधठितमित्यमिप्रायः। ननु विशेषमात्रभेदेऽपि नाद्वैतसिद्धिरित्याशङ्ग्याह-तच्चेति। सत्यं विशेषमात्रं मिन्नमिच्छाम :; किंतु न तत्सत्यम्; अपि तु काल्पनिकम; तच्चावस्तुत्वान्न द्वतमावहतीति भावः । ननु सत्यमेव तत् कि न स्यादित्याशङ्कयाह-वस्त्विति । वस्तुवृच्या सतस्तस्य विशेषमात्रस्यायोगा- दघठमानत्वादित्यर्थः । तत्र हेतुमाह-तच्वेति । तज्गावस्तव्वम् अभिन्न- त्वम् ; वस्तुतो विशेषाणां भिन्नत्वामिन्नत्वयोरसंमवादित्यर्यः। ते चेद्वसुनो न मिन्नाः, ततो वस्त्वेव परम् ; न ते पृथक् सन्ति। अय भिन्नाः, न ताई वस्तुनः, असंबन्धाद। न हि मिन्नयोस्तादात्म्यमर्वुदहैमनयोर। नापि समवायः; सोऽपि हि समवायिभ्यां मिन्नोऽभिन्नो वा स्यात; यद्य- भिन्न:, न ष्टथगस्ति ; भिन्नश्षेत्, न तयोः स्यात, असंबन्धाद; तस्थापि ताम्यां समवायान्तरकल्पनें चानवस्थ्ा । मिन्नोऽपि समवायस्ताम्यां खवत एव संबन्धश्रेत तावेव तथा स्ताम; कि तेन? असंबन्धो हि संबन्धमपे- क्षते, न संबन्धः, प्रदीप इव प्रदीपान्तरमिति चेन्न; समवायिनोरसौ संबन्धो नात्मनः; तेनात्मनः समवायिम्यां संबन्धाय समवायान्तरापेक्षा युक्तेति युक्तानवस्था। प्रदीपोपकतं चक्षुरितरवत्पदीपमप्युपलम्भयतीति युक्का तत्र प्रदीपान्तरानपेक्षेति। किंच संबन्धश्वेत्संबन्धान्तरं नापेक्षते, 104

148 ब्रह्म सिद्धि व्याख्या

संयोगोऽपि नापेक्षेत समवायम्; नचैवं वैषम्यम्। किंच समवायः सवसंबन्धिभ्यां समवायेनान्येन संबध्यते, संबन्धत्वात्, संयोगवद्। एवं सोऽप्यनेनेत्यनवस्था। किंच इहप्रत्ययहेतुः समवायः; न च गोत्वादिष्विह- प्रत्ययोऽस्ति । न हि 'इह गवि गौः' इति प्रत्ययः, अि तु 'गौरयम्' इति सर्वेषाम्। अतः समवायो नास्तीति न सोऽपि वस्तुविशेषयोः संबन्धः। नापि संयोगः । सोऽपि हि संयोगिभ्यामभिन्नश्षेन्नास्ति; भिन्नशक्रेत् केन ताभ्यां संबध्येतः समवायेनेति चेत्, स निरस्तः । न च सतन्त्र: संभवति। तस्मात् सोऽपि नास्ति। तेन संयोगोऽपि न वस्तु- विशेषयों: संबन्धः । अतो वस्तुनो भिन्नोऽपि विशेषों न भवतीति सूक्तम्।

एवं वस्त्वेकत्वेऽपि काल्पनिकविशेषमात्रमेदात् कार्यभेदं स्थिरवादिन: प्रत्यापाद्य क्षणिकवादिनं प्रति विशषण तमाह-यस्त्विति। तुशब्दो विशेषार्थः । यस्तु क्षणिकत्ववादी तच्वमेवाभेदमेव सत्वाद्यात्मना विशेषस्य न मन्यते-विशषा एवात्यन्तविलक्षणाः क्षणिकं वस्तु, न त्वेकजात्यादि स्थायि किंचिदस्तीति मन्वान :- तस्य कारणसवभावानुवर्ती कार्यखभाव इति व्रीहिक्षणानां तत्सामान्यरूपेणासत्यभेदे तेभ्यः कथमेकरूपव्रीद्यक्कराख्यकार्यों- त्पादः। अथात्यन्तभिन्नानामपि तेषां कल्पिताज्जातिरूपेणाभेदात् कार्यतुल्य- ताच्यते, एवं तर्हि कारणैकत्वेऽपि कल्पितादेव भेदात् कार्यभेदसिद्धेः कार्यभेदसिद्धये कारणभेदकल्पना गुर्वी वृथैवेत्यर्थः । निरन्वयो विनाशो येषामिति विग्रहः। क्षणिकवादिनां घठनाशे घठत्वस्य घठान्तरे मृदश्ष सवकपालादावन्वयो नास्तीति निरन्वय इत्युच्यते। अथ मिन्नेभ्योऽपि चक्षुर्विषयसमनन्तरप्रत्ययेभ्य एकज्ञानोत्पत्तेने कार्याभेदाय कारणाभेदोऽपे- क्षयते, तेनात्यन्तभिन्नेभ्योंपि क्षणेभ्यस्तुल्यरूपं कार्यमुत्पत्स्यत इत्युच्यते, तथा सति कार्येस्वमावस्य कारणस्भावानुवर्तित्वव्यभिचारात् यथा भिन्ना- दप्येकरूपं कार्य तथैकस्मादपि कार्यभेदोपपत्तेन कार्यभेदसिद्धये कारण- मेद: कल्प्यः; तदेतदाह-अथेति । यदपि भिन्नानामेककार्यत्वे चक्षुरा- दृदाहतं तदपि तस्यैवासिद्म्; तथाहि-चक्षुषो रूपग्रहणनियमे, समन- न्तरज्ञानस्य ज्ञानात्मत्वे, विषयस्य च तदाकारत्वें व्यापार इति वदत

तर्ककाण्ड: 149

चक्षुरादिकारणव्यापाराणं मिन्नो विषयस्तेनैवोक्त :; तस्मान्न तत्रापि कार्यामेद इत्याह-अपि चेति। कार्यसाम्यस्य कारणामेदानपेक्षत्वे दोषान्तरमाह- यदि चेति। तर्हि ब्रीह्मङ्कुरान्मृत्प्रच्छन्नरय प्रीहेरतुमानं न स्यादित्यर्यः । कुत इत्याह-िन्नेति ; यवक्षणादपि ब्रीष्द्ुरत्योत्पत्तितंभवादित्यर्यः । एतदेवोपपादयति -- हेत्विति। कार्यसाम्थे हेतुसाम्यं चेन्ननोपयुज्यते, ततो

यवक्षणादपि स्यात, अमेदकल्पनां विना तयोरविशेषादिति भावः । तत्रा वश्यं कार्यसाम्याय हेत्वभेदकल्पना त्वयाप्यास्थेयेति तुल्यत्वमावयोरित्युकतं प्रतिष्ठापयति -- तत्रेति । अत्र परश्षोदयति-स्यादिति। यदर्यक्रकिियाकारि, तत् सत् ; नेतरच्च शशशुङ्गादि। मेदोऽवि चेदर्थकरयाहेतुः न तर्हि कल्पितः; किंतु सन्नेवेत्यर्थः। सिद्धान्ती त्वाह-तुल्यमिति। अमेदोऽपि तव कार्यतुल्यत्वहेतुर्न कल्पितः स्यादित्यर्थः

अथ मत नार्थक्रियामेदमात्राद्वस्तुभेदं बूमः; किंतु विरुद्धार्नक्रियामेदा; न धसावेकन्र संभवति; तदाह-योऽपीति । एतदेव प्रपभयति-तथा हीति । तस्योत्तरमाह-तस्यापीति। ननु विरुद्धार्थक्रिया मेदाद्वावमेद उक्त :; न च दाहपाकी विरुद्धी; अतः कथमिद्मुत्तरमित्यभिप्रायेण पृच्छति-कथमिति । सिद्धान्ती त्वस्योत्तरत्वमुपपादयति-इदमिति। यदि तावदेकत्र जननमरणादीनामसभवो विरोषशब्दस्यार्थ:, सोऽद्वैतिना- मस्माकमसिद्ध: ; अस्माकं हि विरुद्धं च सर्वमेकत्रात्मनि समवेतम्। अथ मिथो व्यवच्छिव्नता विरोध:, जननमरणादयक्ष तथेत्युच्यते, ततोऽन्यतेो वस्तुमेंदसिद्धि:। एकस्यापि वहेर्मियो व्यवच्छिन्नयोरदाहपाकयार्दर्शनादि- त्यर्थः । न च तयोभियो व्यवच्छिन्नत्वमसिद्धम्, नानात्वेन तत्सिक्ेः।

दित्यर्थः । अथ हर्षः शोकाभावात्मकः, शोकश हर्षाभावात्मक इत्यय- मनयोर्विरोध :; तत्र तौ चदेकन्र युगपत् स्वाताम्, ततः शोकस्य भावः तदभावात्मकस्य हर्षस्य मावाच्चाभावः; तथा हर्षस्यापि भावः, हषभावा त्मकस्य शोकस्य मावानामावः; न चैकत्रेकस्यैकदा भावाभावी संभन्तः

150 बक्षसिद्धिव्याख्या अतस्तयोरीद्शाद्विरोघात् तदाश्रयभूतभावभेदोऽवसीयते; एवं जननादिम्यो- 5पीति चेत्; तदसत् ; एवं हि परस्पराभावात्मकत्वाद्धर्मावेव मावरूपौ न स्तः; कुतस्तयोरविरोधाद्धावभेदावगतिः१ तथा खपुष्पादिषु हर्षशोकयोरभावा- दन्योन्यामावात्मकयोस्तयोः प्रसङ्गः । तदेतत्सर्वमाह-अथेति। अथ वध्यघातकभावोऽनयोरविरोध इत्युच्यते, तदपि न; यतो जातो घातको वध्यं हन्ति, न च भिन्नाधिकरणे इत्यतो भूत्वैव वध्येन चैकाघिकरणे वध्यं घातको हन्यात्। ततश्रकाधिकरणयोरेव वव्यघातकभावात् न ततोऽ- धिकरणमेदावगतिः । अथापि स्यात्, तथाप्येकाधिकरणत्वदर्शनान्नाधिकरण- मेदानुमानमव्यभिचारम्, एकाधिकरणयोरपि वध्यघातकयार्दर्शनादित्याह- अथेति। न विद्यते व्यभिचारोऽस्येति विग्रहः। अथ भावाभावरूपौ धर्मों विरोधिनौ; यथा-नित्यत्वानित्यत्वे मूर्तत्वामूर्तत्वे च; तयोरेक धर्मत्वासंभवाद्धर्मिभेदोSवसीयत इत्युच्यते, तदपि न; न हि यो धर्मों यत्र वर्तते स तमवश्यं व्यामोतति; न हि रथा रथसंयोगा वा नभो व्यामुवन्ति प्टथिव्यादीक्ष, रथानामवच्छिन्नत्वात् अवच्छिन्नरथाश्रयत्वन तत्संयोगानामप्यवच्छिन्नत्वात। यथा रथादयस्तत्संयोगाश्वैवमन्येSपि येऽव- च्छिन्नाः । ये च नित्यानित्यत्वादयो धर्माः, ते नानवच्छिन्नाः। अत एवानन्तात्माख्यमर्थमाश्रयन्तोऽपि न तं व्यामुवन्ति । ततश्र तेषां नित्यत्वात्मकभावतदभावा न विरुध्येते। अतो न भावामावयोर्विरोषा तद्र्मिणो भेदावगतिरिति। तत्सर्वमाह-अयेति। ननु संयोगादेरव्या- पित्वादेकत्र व्योगि भावाभावौ युक्तौ; नित्यत्वं त्वात्मनो व्यापि; ततक्ष तदभावस्यानित्यत्वस्य तदेकाश्रयत्वासंभवादात्मनो मिन्नं क्षित्याद्याश्रयः प्रतीयत एव । अत्र बूम :- स्यादेवं यद्यनित्यत्वं नाम धर्मस्तच्वतोऽस्ति; मायामात्रं तु तत क्षित्यादिरूपेणात्मनि कल्पितम्। न च मायायां विरोधोऽस्ति ; न बेकस्य चन्द्रमसो द्वित्वं विरुध्यत इंते भावः ।

मतान्तरमाशङ्कयति-यस्त्विति । व्यतिरेकमाह-एकत्व इति। अव्यवस्थामाह-तथा चेति। अन्यथेति ; यदि तिलात् तैलमेव स्याद्, न दधि, यदि चैकस्मिन् नश्यतीतरन्न नश्येत् तदेत्यर्थः। अन्र परवचन पठति-तदिति। सर्व सर्वत्रोपयुज्येतति; सर्व पयस्तिलादि सर्वत्रैव

तर्ककाण्ड: 151

तैलदध्यादिषु हेतुत्वेनोपयुज्यतेत्यर्यः । एवमाशङ््न्य दूषयति-तस्थापीति। यदि कार्यनानात्वं व्यवस्था, तया तिलानां पयसश्न भेदं प्रतिनानाति, तदेदमेवोत्तरमित्यन्वयः । ननु क्षीराद् दन्नों जन्म नान्यत इतीयं व्यवस्थोक्ता, न कार्यनानात्वमात्रम् ; अतः कोऽयमनुक्तोपालम्भः१ सत्यमुक्तम् ; किंतु तिलपयसोरन्यत्वे सतीयं व्यवस्था, व्यवस्थया च तयोरन्यत्वसिद्धिरितीत- रेतराश्रयग्रस्तत्वादयुक्ता । अतो व्यवस्थां वदता कार्यनानात्वमेव वाच्य- मित्यमिप्रेत्येद्मुक्तमित्यदोषः । अथ पूर्वोक्तामेव व्यवस्थामाह, तत्रोच्यते- अथेति । व्यवस्था हि भावानामन्यत्वसाधनम्। सिद्धं च साधनं भवति, नासिद्धम् । तद्यदि पयसो दभो जन्म वान्यत इति व्यवस्थाया लक्षणं स्यात्, ततो यदन्यत्वं साध्यत्वेनासिद्धं तत् साधनमूताया व्यवस्थाया लक्षणमनुप्रविशेत्। न च तद्युक्तम्, साध्यत्वेंनासिद्धस्यान्यत्वस्यानुप्रवेशे तस्या व्यवस्थाया एवासिद्धिप्रसङ्गाद। ततश्चेतरेतराश्रयः स्यादिति भाव:। तरमात् दिनननशक्तिस्तदमावश्र व्यवस्था। ततस्तिल- पयसोमेंदो गम्यते। न होकत्र विषये दविन्येकस्य पयसः शक्त्य- शक्ती युज्येते। अतः पयसः शक्तिः, तिलानामशक्तिरिति तयो- मेदसिद्धिरिति वाच्यमित्याह-तस्मादिति; यस्मात्पूर्वोक्का व्यवस्था दुर्घटा, तस्मादियं वाच्येत्यर्थः । सिद्धान्ती त्वाह-स चेति। अयं च हेतु- रनन्तरमेव 'अतो नैकस्य मावामावविरोधः' इत्यत्रास्मामिर्निरस्तः। अतो नेदमपि व्यवरथालक्षणमिति भावः । पूर्वोक्तमेव भावाभावयोरेकत्राविरोषं दष्टान्तेन द्रढयति -- यथेति। यथा दीर्घकाला देवदत्तादय: परिमितकालै- र्वाल्यगौवनादिमि: संबध्यमानास्तत्काले तद्धर्माणः पश्रादतद्वर्माणो मवन्ति न विरोधस्थानत्वं मजन्ते, तथा परिमितदेशः रथतत्संयोगादिमिरिव विपुल- देशा: पृथिव्यादयः, अनन्ताश्रा्मादयोऽनित्यत्वादिमिः संबध्यमाना न विरोषपदभाज इत्बर्थः । अत्राशङ्यति -- कथमिति । धर्मस्य धर्मिणोS- न्यतिरेकासस्याप्यनन्तत्वमुचितमिति मावः। अत एवाव्यतिरेकपक्षानभ्युप- गमेन तावदुत्तरमाह-व्यतिरेक इति। यद्यनन्तादव्यतिरिक्तो धर्मः स्याद, सोऽपि तद्देवानन्त: स्यात् । व्यतिरेके तु तस्य मिथ्यात्वे वा अनन्त- स्थाप्यन्तमद्ध्मासंभावना नासतीत्यर्गः। अव्यतिरेकपस्षेऽपि सा नास्तीत्याह-

152

अव्यतिरेकेSपीति दीर्धकालादव्यतिरिक्ता धर्मास्तद्वदेव दीर्घकाला न, पुनर्मितकाला भवन्ति; अतस्तथवानन्तस्याप्यन्तवान् धर्मो भवि- ष्यतत्यर्थः

यस्तु क्षणिकवादी दीर्घकालमर्थ न प्रतिजानाति तं प्रति दृष्टान्ता- सिद्धौ तेन दृष्टान्तेन नैकत्र भावाभावयोः समावेशः सिध्यतीत्याशङ्क्च तं प्रत्येकत्र भावाभावयोः समावेश दर्शयितुं पूर्वोक्तमेव शरोकार्ष पुन- योजयति-यस्त्विति । तद्वितृणोति-एक इति । एको वहिक्षणः किंचिदेव तृणतण्डुलादि दहति पचति च, न जलादि; तथा च तृणादीन् प्रति दाहकः पाचकश्र, जलादिषु न तथा, न च भिद्यते; तस्मा- देकत्रापि शक्त्यशक्त्यादिलक्षणभावाभावधर्मदर्शनान्न ततो भावभेदावगति- रित्यर्थः । अस्मिन् पक्षे क्वचित् दाहपाकयोर्भावः कचिदभाव इत्ययं विभागो व्याख्येयः। ननु विषयमेदादत्राविरोधो युक्त :; शक्तशक्ती त्वेकविषयेणैकस्य विरुद्धे इत्याशङ्गय तदेव श्रोकार्ष पुनरन्यथा योजयति-तथेति । एकोऽपि वहिक्षण एकस्मिन्नेव दाहे पाक्ये च किंचित् दाहं पाकं च करोति; तेन दाहकः पाचकश्ष; ततोऽन्यन्न करोतीत्यदाहकोंSपाचकश्चेति 'न च भिद्यते' इत्यनुवर्तते। अयमेव च दाहपाकविभागो योज्यः । एवं क्षणवादिनमेव प्रति साशङ्गमेकत्र समा- वेशं दर्शयितुमुदाहरणान्तरमाह-तथेति। बौद्धा अभिमन्यन्ते-बीजमशक्तं चेत क्षित्यादिसंयोगेऽपि नाडूरं जनयेत् सिकतावत्; शक्तं चेन्न क्षित्या- द्यपेक्षेत; क्षित्याद्याहितविशेषं जनयतीति चेत्, न तर्हि सवतः शक्तम्; अशक्तं चाहितविशेषमपि न अनयति, दुष्टबीजवत्। अपि च विशेषे सति मावादपति बीजे सत्यप्यभावात् स हेतुः स्यात्, न बीजम् । न च स भिन्नोऽमिन्नो भिन्नामिन्नो वा संभवति। तस्मात्सदशक्षणपरं- पराप्राप्ता: क्षितिबीजादिक्षणाः प्रत्येकं शक्ता अप्येकमेवाद्रं कुर्वन्ति, न प्रतिसमनेकान्। ननु कृतस्य करणाभावात् यदकेन कृतं तस्यान्येन करणं न स्यात; स्यादेवं यदि क्रमः स्यात्; सह क्रियायां तु कृत इत्येव नारिति। यस्यापि सामग्री जनिका तस्यापि सा एकमेवाड्कुरं जनयति, नाङ्ुरान्तराणि। तथाच सत्येकस्यापि जनकत्वमजनकत्वं

तर्ककाण्डः 153

'न च भिद्यते' इत्यत्राप्यनुवर्तते। इतिरुदाहरणसमापौ 1 जनकत्व- P.53-21 मजनकत्वमिति ; जननशक्तिरशक्तिश्वेत्यर्थः । नन्वेकत्रैकस्य शक्त्यशक्ती विरुध्यमाने तिलपयसोर्भेंदं गमयत इत्युक्तम्। तत्रैव व्यमिचारो वाच्यः । न चह तथा ; तथाहि-बीजानामेकत्रैवाड्करे शांक्तिः; न च तत्राश्त्तिः, अपि त्वन्यत्र; अतो वैषम्यान्न बीजादिव्यामिचार इत्याशङ्यति-अथेति। अन्यत्राशक्तिस्तु भिन्नतिषयत्वादेवाविरुद्ेति मावः। सिद्धान्ती तु वाक्- छलेन साम्यमाह-अन्यमिति। मवत्वेकत्रैव शक्तिः; तथाप्यतीतमप्येक- मनागतं च; अतश्रैकत्रैव शक्तिरेकत्रैवाशक्तिरिति शक्त्यशक्त्योः समान- विषयत्वात्साम्यमेवेत्यर्थः। अथ कार्यगम्यत्वाच्छक्तेरनन्तरोतपन्न एवाड्करे तेषां शक्तिः, नातीतानागतयोरिति न च तत्रैवाशकक्तिः, तिलपयसोस्त्वेंक- त्रैव दक्नि शक्तिरशक्तिश्र; ततश्र वैषम्याद्वीजादिमिर्न व्यमिचार इति पुनराशङ्यति-अथेति। तत्रोत्तरमाह-अभेदेऽपीति। एनदुक्तं मवति- यत्तावद्दधि पयसो जातं तदमेदात् तिलेभ्योऽपि जातमेव; अतश्च यथा पयसस्तत्र शक्तिरेव नाशक्तिरिति न शक्त्यशक्त्योर्विरोध:, तथा तिलाना मपि; अतों न ततस्तयोर्मेदावगतिः । अथ च दन्नि चत्तिलानां शकिः, दध्यन्तरमपि जनयेत् ; न च तथा; अतोऽसक्तिरप्यस्तीति शक्त्यशक्त्यो- रविरोध इत्युच्यते, तन; पयोज एव हि दन्नि तिलानां शक्तिने दध्यन्तरे, बीजादीनामिवातािानागतयोंः; अतश्र यत्र शक्तिस्तत्राश्नक्तिरेव नास्ति; कया विरोध: स्यात्: या त्वन्यत्राशक्तिः, सा विभिन्नविषयत्वादविरोधि- नीति न शक्त्शक्त्योर्विरोध इति। एकत्र चेच्छक्तिरन्यत्रापि तुल्मजातीये स्यात्; अतस्तदपि तिला जनयेयुरिति चेत् तन्नत्याह-न हीति।

मतान्तरमाशङ्न्यति-अथेति विनियोगभेदमाह-दभ्नि हीति। तहूषयति-तदपीति। अनेकान्तिकत्वमाह-एकत्वेऽपीति । तदेव प्रपश्यति-तदेवेति। एकमपि वस्तु सहकारिसहित कार्ये विनियुज्यते न केवलम्; अत्श्रकत्रापि विनियोगाविनियोगस व्वेनानैकान्तिकत्वात न वस्तुमेदावमविहेतत्वमित्यर्यः। अथ सहकारिसंनियानोपाभिभेदात् भिन्नमेव वस्तु केवलाद; अतो नानैकान्तिकस्वमित्यान्क्टयति-प्येंति। सिद्धान्ती

154

त्वाह-औपाधिक इति। यदि सहकारिसंनिधानोपाधिभेदाद्गेद:, औपाधिक- स्तर्हि ; यश्रीपाधिकः स प्रतीयते परम्, न वस्तु संस्पृशति, बिम्बप्रति- बिम्बयोरिव ; अतोऽपरमार्थः; अपरमार्थश्व भावानां भेदोऽस्माभिरभ्युपेयते। अतोऽस्मत्पक्षमेवाश्रितोSसीति भावः। क्षणिकवादिनस्तु केवलात् पय :- क्षणात् सहकारिसहितः पय:क्षणोऽत्यन्तमिन्नः; तथा सिकतापीति सापि दन्नि विनियुज्येत। अथादष्टशक्तित्वात् सिकता दप्नि न विनियुज्यते, ततो नवोऽपि पय:क्षणः पूर्वमसच्वान्न दष्टशक्तिरिति न विनियुज्येत। न चैकजातिमुखेन स दृष्टशक्तिरिति वाच्यम्, जातेस्तैरनभ्युपगमादिति भावः । अथानादिवासनाकल्पितकजातिमुखेन दृष्टशक्ते: पयःक्षणात् नव- स्याभेदात्तस्मिन् दृष्टशक्तावयमपि दृष्टशक्तिरित्यम्य विनियोगसिङ्धि, न सिकताया विजातीयक्षणाया उत्युच्यते, ततः परस्याप्यभेदवादिनोSविद्या- कल्पितान्वेदात् पयःसिकतयोविनियोगाविनियोगौ सत्स्यत इति विनियोगा- विनियोगव्यस्थया भावभेदकल्पना व्यर्थैवेति भावः। एवं भेदाभेदवादिनं प्रत्याह- योऽपीति। यथा भेदाभेदौ विरुद्धौ धर्मावेकत्र भवतः, तथा जनकत्वाद्यपीति न ततस्तिलपयसोमैदसिद्धिरित्यर्थः । जनकत्वाजनकत्वा भ्यामित्युपलक्षणम् ; शक्त्यशक्त्यादयोऽपि सर्वे द्रष्टव्याः ।

इदानीं सर्व पूर्वोक्तमर्थमुपजीव्य सपक्षमुपसंहरति-तदिति; तस्मा- दित्यर्थः । सहः;क्षम इत्यर्थः । श्रोकार्थ विवृणोति-एकत्रेति। 'अर्थ- क्रियाकृते भेदे' इत्यत भारम्य यावदुक्तं तत्सर्वेम् 'एवम्' इत्युप- जीवितम्। तदेव 'एकत्र' इत्यादिना संभवात्' इत्यन्तेन सुखस्मरणा- यानुकीर्तितम्। 'व्यवस्थायाश्र' इत्यत्न 'अनैकान्तिकत्वात्, असिद्धत्वाद्वा' इत्यनुवर्तनीयम् । इममेव खपक्षं श्रुत्या द्रढयति-तदेतदिति। विवृणोति-एतदिति । "यद्भूतम्" इत्यत्र 'यदेकोऽपि' इत्यनुवर्तते । श्रुर्तिं

"अतो ज्यायान्" इत्याशङ्गितात्तर योजयितुमाशङ्गां तावदाह-पूर्वेति । "सहस्र-" इत्यादौ पूर्वस्मिन् ऋगुद्दये निर्दिष्टानां विरुद्धत्वेनाभिमतानां धर्मकार्यव्यवहाराणामेकोऽपि सन् कथमाश्रय इत्यर्थः । तत्रैकस्य सहस्र- शीर्षत्वमदष्टत्वाद्विरुद्धम्। सर्वभ्मिव्यापिनस्तु दशाङ्गलत्वमन्याय्यम् ।

तककाण्ड: 155

अत्रोत्तरमाह-अत इति। 'अतः' इतीदमा संनिहितमुच्यते। तस P.55-5. प्रत्यक्षतः, शब्दतो वा। तत्र प्रत्यक्षमाश्रित्य 'अतः प्रत्यक्षामिमतात्' इत्युक्तम् । शब्दमाश्रित्य च 'पुरुष एवेदमिति सर्वशब्दनिर्दिष्टात्, उतामृतत्वस्येत्यनेन वा निर्दिष्टात्' इत्युक्तमिति विवेक्तव्यम् । कथमनेन देवादिप्रपशस्य निर्देशः! उच्यते-मर्त्यस्य देवादेरमृतत्वस्येशान इत्यर्थात् देवादिप्रपशस्य निर्देशः । प्रतीकनिर्देशो वायम्-"यदन्नेनातिरोइति" इत्यनेन देवादिप्रपश्चस्य निर्देशः; यद्धि यस्यादनीयं तत्तस्यान्नम्; देवानां चामृताद्यन्नमिति । ततश्र यदन्नेनातिरोहति प्रादुर्भवति च तस्य चेशान इति देवादिप्रपशनिर्देशः । मेदेनेति ; इत्यंमूतलक्षणे तृतीया; इत्थंभूतादित्यर्थः । सर्व चेदं प्रपशादित्वस्य विशेषणम्। वृद्धतर इति ; सर्वथातिश्यितोऽनन्त इति यावत् । अनेन ज्यायानिति "वृद्धस्य च" इत्यनेन ज्यादेश इति दर्शयति। तदेवमनन्तेऽस्मिन्नेकस्मिन्नपि पुरुषे परिच्छिमानां विरुद्धानामपि नित्यानित्यत्वादीनां समावेशो न न युज्यते । अतोऽनन्ततो भावमेदावगतिरित्यमिप्रायेणाह-तेनेति। एतदेवानन्तत्वं श्रुतिः प्रकारान्तरेण दर्शयतीत्याह-तदेवेति व्याचष्टे-कृत्व्नो 5पीति। विश्वा इति; "शेश्छन्दसि बहुलम्" इति शेलोपः । पाद: वतुर्थी मागः; फनीयान् अल्प इत्यर्थः। माग इवेति; निर्मागस्य तत्त्वतो भागाभावादवच्छिन्नप्रपश्ोपाधिकल्पितः स इति द्शेयितुमिवशब्दः । कयं प्रपशावच्छिनस्य भागस्याल्पत्वं पुरुषस्य च ज्याय चमित्यपक्षाया सुत्तरमृक्पादं योजयति-तथा हाति । पादा भागाः; त्रयः पादा अस्येति विग्रहः; रूपमन्यपदार्थः । त्रित्वेन च पादानामेकस्मात् पादाद्वैपुल्यतो- नन्तत्वमभिप्रेतम । अथवा अमृतत्वमविनाशित्वम्; तच्चाज्त्वादिधर्मोप- लक्षणार्थम् । अजस्यैव हि तत्, न जन्मवतः । तदयमर्थः-अपरि- मितम्, अत एवानन्तम, मरणादयो मूतधर्माः यस्य प्रपशस्य तेन शून्यम, अस्य पुरुषस्य रूपं दिवि प्रद्योतावस्थायां विशुद्धचैतन्याव- स्थायां प्रमोदावस्थायां नित्यनिरतिशयानन्दावस्थायां सूर्यमण्डले वा स्वर्ग- स्थाने वा वर्तत इनि। एनदुक्त भवनि-प्रपश्वस्यावच्छिन्नत्वात् सप्रपश ब्ह्मरूपमल्पम्, अप्रपथं त्वपरिमितम ; अनो=स्य विरुद्धाविरुद्धधर्मकार्य-

व्यवहाराश्रयत्वमुचितमिति। नन्वनन्तं सर्वत्र वर्तते ; तत्कथं सूर्यमण्डले दुस्थाने वेत्युक्तमित्याशङ्ड्याह-तत्र हीति । तद्विवृणोति-तडीति उपलब्धिः उपासनाज्ञानमभिप्रेतम् ।

'एकस्पैव' इत्यादिश्रोकमन्यथा व्याचष्टे-अपर इति। कल्पः अर्थः । घटनाकार्यभेदात् पूर्वोक्तया वा व्यवस्थया कल्पितेऽपि त्वया कारणयोस्तिलपयसोमेंदे, त्वां पृच्छाम :- तिलकार्यात् तैलात् कार्यान्तरं दधि किमिति पयसो भवतिः द्वाभ्यां संभूयैकमेव कार्य किमिति न क्रियते! अथापि तिलपयसी पृथक् कार्य कुरुतः, तथाप्येकजातीयं किं न कुरुतः! तदा च कार्यान्तरशब्दो भिन्नजातीये द्रष्टव्यः । किमिति चोभयमुभाभ्यां न करियते सोडयं संकरः। पयसस्तैलं तिलेभ्यो दधीति विपरीता वा व्यवस्था किं न स्यात् : पयसः सकाशात् तिलसिकतयो- भेदाविशेषेऽपि किमिति वा तिलेम्यस्तैलम्, न सिकताभ्यः१ इति। किंच दृष्टत्वादपि भिन्नानामेककार्यत्वमेकजातीयकार्यत्वं वा युक्तम् ; दष्टं हि चक्षुरादीन।मेककार्यत्वम्, एकजातीयशरादिकार्यत्वं च शरशृङ्गादीनाम् । तिलपयसोरमेदेऽपि किमिति तिलेम्यस्तैलम्, पयसो दधि, न तु विपर्ययः१ इति विपरीतव्यवस्थाविवरणमात्रम् । अथ मतम्-अचिन्त्येभ्यो भाव- सामर्थ्येम्यः कार्यमेदः कार्यव्यवस्था; सत्यां च तस्यां न बिपर्ययः सेत्स्यतीति ; ततो वरमेकस्यैव सोऽस्तु सामर्थ्यातिशयः, यदेकस्मादप्यनेकं व्यवस्थितमविपरीतं च कार्य भवतीति; एककारणमात्रेण एकस्य वा सामर्थ्यातिशयमात्रेण कार्यमेदादिसिद्धेरप्रमाणिका मावानां गुर्वी मेद- कल्पनेत्यर्थ: । अचिन्त्येभ्य इत्यस्य विवरणम्-अचिन्त्यानीति 'करमाङ्गवन्ति, कथ भवन्ति' इत्येवमुपपत्तितश्चिन्तयिंतु न शक्यन्ते, किं तु कार्यदर्शनैस्तत्सामर्थ्यानां व्यवस्थोन्नीयते। कार्य तु तिलपयसोर्मिननं व्यवस्थितमबिपरीतं च दृश्यते। अतस्तयैव तानि व्यवस्थितानीति भावः। एतच्चाविद्यात्मिकां शक्तिमभिप्रेत्योक्तम्। न तथ्वतो मिन्ना अभिनना मिन्ा- मिन्ना वा शक्तिरस्ति।

एकस्मादप्यनेकं कार्य दष्टम्; यथा-वहेर्दाहपाकावित्युक्तम् ; तत्र चोदयति-स्यादिति। तत्मरिहरति-त्त्रेति। शक्तीनां भेदेऽपि

तर्ककाण्ड: 157

वहेरेकत्वादिति भावः । नन्वेकस्मादपि वहेः कार्यमेदः शक्तिमेदनिबन्धनः; न चामेदवादिनां शक्तिमेदोऽस्ति। नैवम् ; अस्माकमपि मायात्मक- शकत्तिभेदस्येष्टत्वादित्यदोषः । अथ सत्यपि वहौ मन्त्रादयुपहतायां शक्ती कार्यादर्शनाच्छक्तीनामेव कारकत्वममिप्रेतम् ; ताश्ष भिन्नाः; तेन कारण- भेदादेव तत्र कार्यभेद इत्याशङ्यति-अथेति। अत्रोच्यते-यथेति । रूपमिति; अत्र 'अभिन्नम्' इत्यनुवर्तते। कोकार्थ विवृणोति-एकस्येति। एकस्य वह्वेरनेकदाहादिकार्यसंबन्धविरोघात् शक्तिमेदः कल्प्यत इत्यर्थः। श्ेषं सुगमम्। किंच एकस्माद्वह्ेरनेकाः शक्तयश्लेदव्यतिरिक्ताः, ततो वहि- रेकोऽनेकश्रेष्टव्यः । तत्र वहेरेकत्वं नद्गतेनैवानेकत्वेन चेन्न विरुध्यते, नतरां कार्यगतेन। अतश्रैकस्मादपि कार्यानेकत्वसंभवात् न कार्यानेकत्वेन कारणमेदसिद्धिरित्यभिप्रायेण सोपहासमाह-अपि चेति। अथैकस्माद्वढे- रव्यतिरिक्ताः शक्तयः, कयं तस्य तदाश्रयत्वमिति वाध्यम्। तेन सह तासां संश्केषस्तदाश्रयत्वमिति चेत्, स कि तादात्म्यलक्षणः उत नैरन्तर्यम्? न तावचादात्म्यलक्षणः, मिन्नानां तदयोगात्। तादात्म्ये हि तयोरेकत्वमेव स्यात्, न भेदः । नैरन्तर्यें च संश्लेष आश्रयत्वे, दाह- शक्तिकवहिसंनिकष्टस्य काष्ठस्यापि तन्नैरन्तर्यमस्तीति तदाश्रयत्वप्रसङ्ग। न हि यद्दूव्यस्य संनिकृष्ट तत्तच्छक्तेरसंनिकृष्टं भवति; न हि चक्षुर्द्रव्यस्य संनिकृष्टं तद्रूपस्यासंनिकृष्टं मवति; अन्यथा रूपोपलब्धिरेव न स्याद । एवं च विभूनां सर्वैः शक्तिमद्विरयैः संनिकर्षात् सर्वशक्तित्वप्रसङ्ग: । तस्मात् शक्तीनां कंचिदुपकारं कुर्वतो बहेरनेकशक्त्याश्रयत्वं वाच्यम् । स च सक्तीनां भेदाव प्रतिशक्ति भिन्नः। तदेवमेकस्माद्यथानेकोपकार- सिद्धि:, तथानेककार्यसिद्धिरपि स्यादिति न कार्यभेदात् कारणभेदसिद्धि- रिति । तदेतत्सर्वमाह-अथेति ।

इदानीं प्रकरणार्थ संकलययोक्त्वा मतान्तरमवतारयति दूषयितुम्- एवमिति। यदेव कार्यभदादिविपक्षव्यावृत्तिमुखेन बौद्धानामनुमानमुक्तं तदेवान्येषामन्यथानुपपद्यमानमर्थापत्तिरिति मत्वोक्तम्-अर्थापच्या वेति। अन्योन्यामावो हि मेद :; न च सो्षगोचरः, भावमात्रग्रहणयोग्यत्वा- दिन्द्रियाणाम् । न च लिङ्गगम्यः प्रमाणान्तरागोचरे संबन्धिन्यभावे

158

लिङ्िनि, तेन सह कस्यचिल्लिद्गस्याटष्टसंगतित्वात्। अर्थापत्तिरपि पयसो दभना जन्म नान्यत इति व्यवस्थाहेतुका; सा चेतरेतराश्रयत्वदोषग्रस्तत्वा- स्नान्योन्याभावरूपे मेदे प्रमाणम्। तस्मात् भावापलम्भहेतुम्यश्षक्षुरादिम्यः प्रमाणान्तरं प्रमाणानुत्पादलक्षणं, विधायकाड़ा भावज्ञानात् प्रमाणान्तरं व्यवच्छेदकत्वेम 'नास्ति'इति ज्ञानमन्योन्याभावायाश्रयितव्यम्; तद- धीना हि मावानामन्योन्यमसंकर्णितेति य मन्यन्ते तान् प्रत्युच्यते- अन्यान्यति। प्रमान्तरेति; प्रमाशब्दः करणसाधनो भावसाधनो वा; तथाच दर्शितम्-'सदुपलम्भहेतुभ्यः' इत्यादिना; विषयप्रतिषेध्ययोरमेंदा- द्विना 'अस्मिन् भूतले नेदं घटादि' 'नायं घटः पटः' इति चोभयविधा निषेधधीर्न भवतीत्यर्थः । नन्वन्योन्याभावो मेद इति परेणोक्तम् ; स च तादात्म्याभावा नाधाराघेयाभावः; तत्र 'नायमयम्' इतिमात्रं वाच्यम्, न 'नास्मिन्निदम्' इति। सत्यम्; न व्यर्थम् ; दष्टान्तार्थ हि तत्। श्रलोकं व्याचष्टे-नेति। खलुशब्दः प्रसिद्धिद्योतनार्थः। कुत इत्याह- नानपेक्षितेति। न हि यत्र यो निषिध्यते तावनपेक्ष्य 'नेदमिह' 'नायमयम्' इति निषधो मवति ; भवन् वा 'न' इत्येतावन्मात्रं स्याद; ततश्रागृद्यमाणविशेषत्वात् सर्वशून्यतामापादयति; न भावविशेषयोरन्योन्या- भावरूपं मेदमिति 'अपि चानपेक्षितविषयनिषेध्यव्यवच्छेदे शून्यता प्रमाणार्थः' इत्यत्रोक्तम् । एतच्च परेषामपि संमतमिति गृहीत्ा इत्यादिना दर्शितम्। तदेवं विषयनिषेध्यप्रतीतौ सिद्धायां यदि सा तयोरनवगत भेदयोर्वस्तुमात्रत्वेन स्यात्, तदा 'इदं निषेध्यम्, विषयस्त्वयम्' इति विभागाभावान्निषेध एव न स्यात्। वस्तुमात्रं हनवगतमेदं यदि विषयः, निषेध्यं न स्यात्। अथ निषेध्यः, ततो विषयो न स्यात्। विषयाभावे च 'घटो नास्ति' इति घटस्यात्यन्तिको निषेष: स्याद, नान्यत्र सिद्धस्य देशविशेषे; न क्वचित्सिद्धस्यात्यन्तिको निषेधो युज्यते; न चात्यन्तम- सिद्धस्य, अप्रसक्तेः ; एतच्च 'अन्यथा दैवनिषिद् कः प्रतिषेधोऽप्राप्त- रूपे।' इत्यादिनोक्तम्। व्यवच्छेदावधिः व्यवच्छिद्यते अस्मिन्निति विषयोऽ- मिप्रेतः । अथ न वस्तुमात्रस्य विषयनिषेष्यत्वे, किंतु वस्तुविशेषयोरेव ययोः कयोश्विदित्युच्यते, ततः सर्वस्य सर्वत्र निषेधः स्यात्, विशेषा-

तर्ककाण्ड: 169

नवधारणात्। तस्मात् भिन्नस्वभावेन विशिष्टौ च विषयनिषेध्यौ प्रतिपद्य परेण निषेध: प्रतिपत्तव्यः; एवं हि स संभवेत् ; अन्यथा विषयनिषे- ध्ययोर्विभागाप्रतिपत्तौ न संभवेत् । विशिष्टयोक्ष तयोः प्रतीतौ क्वचिदेव निषिध्यत इनि नियमः स्यात्। अन्यथा सर्वः सर्वत्र निषिध्येतेत्युक्तम् । किंच प्रतियोगी निषेध्यः; न चानवगतमेद: स भवति; अन्यथा स्वस्य स्वयं स स्यात्। यह्रा अनवगतभेदः सामान्यमात्रेणावगतः प्रतियोगी भवति। ततः स्थाणावविशेषेण प्रतीते पुरुषोऽप्यूर्ध्वतासामान्येन प्रतीतः प्रतियोगी स्यात् ; अतस्तस्याभाक्प्रतीतिः स्यात्। न चवम्। अतक्ष मिन्नी निषेध्यविशेषौ बुद्धौ सवीकृत्याभावः प्रतिपत्तव्य इति सिद्धम्। तथाच लोकेऽपि तत्प्रतीतिस्तथेव प्रत्यात्ममुपलक्ष्यते। तथाच सति विषयनिषध्ययोमेंदज्ञाने सत्यभावप्रतीतिः, तस्यां च सत्यां तयोरन्योन्या- मावात्मकभेदभतीतिरितीतरेतराश्रयत्व स्यादित्यर्थः ।

इदानीमितरेतराश्रयत्वमुच्छोकमाह-अपिचति। नानुपलब्धिमात्रात् वस्त्वभावज्ञानम्, सुषुप्तऽपि प्रसङ्गात् ; किंतु उपलब्धिसाधनसाकल्ये सत्यनुप- लब्ध्या। न हि सुषुप्तेऽनुपलव्धिलक्षणः सरूपविशेषः कश्षिदस्ति, यस्य सामर्थ्यातिशयात् चक्षुरादिरिव रूपादेरभावस्य बोधकः : किंतु प्रमाण- सामग्रीवैकल्येन तत्रानुपलन्धिः। अवैकल्ये तु प्रमेयाभावमन्तरेण तदसंभवा- न्नान्तरीयकत्वेन सा वत्त्वभावं गमयति। एवं च धूमादिवत् ज्ञाता सा गमिकेत्यापन्नम् । सा च द्विविघष्टा-प्रतियोग्युपल्धिरूपेणात्मनोSपरि- णामो वा, ततोऽन्यस्य वा विषयस्य ज्ञानम्; तदुक्तम्-"सात्मनोऽ- परिणामो वा विज्ञानं वान्यवस्तुनि" इति। तत्र वद्यन्यवस्तुज्ञानमनुप- लब्धिः, ततो नामिद्धे वस्तुभेदे सा सिंध्यति। अतस्तज्ञानाय वस्तुयेदो ज्ञातव्यः। न च वाच्यम्-निषध्यज्ञानादन्यन् ज्ञानमनुपलब्धिः; अतो ज्ञानमेदोऽत्र गम्यते, न वरतुभेदः; तत्कथमुच्यने 'नासिद्धे वस्तुभेद' इति।। यतो ज्ञेयानुमेयं तज्ज्वानम्, अतो भेदोषपि तस्य ्ेयभेदानु मेय इत्यर्थः । ज्ञयवस्तुमेदो विज्ञातव्यः ; तनस्तु भेदं विनान्यत्वातिद्धे र्भेदे ज्ञतिऽनुपलब्घिज्ञानम्, तस्यां च ज्ञातायामन्योन्याभावात्मकभेदज्ञान- मितीतरेतराश्रयत्वं स्थात्। अथात्मनो-र्परिणामो-नुपलव्धिः, सापि नात्मनः

160

सर्वविज्ञानशून्यतारूपा स्तिमितावस्था, सर्वाप्रतिपत्तौ कस्यचिन्नियतस्य पटादेरभावात्। तस्मात् घटादिभ्यो भिन्ने पटादौ ज्ञानपरिणामे सत्येव तद्भिन्ने घटादौ ज्ञानापरिणामोऽभावज्ञानहेतुरिति वाच्यम्; न चैषोऽनुप- लब्धेर्विशेषो घटपटयोरमेंदज्ञानात् प्राकू सिध्यति। ततश्र पूर्ववदितरेतरा- श्रयत्वम्।

ननु प्रत्यक्षेणैव भेदो गृद्यते; तथाहि-निर्विकल्पकप्रत्यक्षस्य सामान्यमात्रविषयतामपाकुर्वता वार्तिककृता "तद्युक्तम्" इत्याद्युक्तम् । ननु "वस्त्वसंकरसिद्धिश्र तत्प्रामाण्यमुपाश्रिता" इत्यपि तेनोक्तम; बाढम्; संयोगसमवायात्मकासंकराभिप्नायं तु तत्-इति ये त्वाहुः, ते प्रागेव 'आहुर्विधातृ प्रत्यक्षम्' इत्यत्र निरस्ताः ।

येऽपि काणादा एवमाहु :- भूतलादिवस्तुग्रहणप्रतियोगिस्मरणरूपयेति- कर्तव्यतयाऽनुगृहीतादक्षात् संयुक्तविशेषणसंनिकर्षेण लब्धं जन्म येन तत् प्रत्यक्षान्तरमभावग्राहकम्। न च वाच्यम्-अक्षजं तच्चेद्विषयज्ञानवत् प्रथममव स्यात्, न पश्चात् ; प्रतियोगिस्मरणव्यवहिते चाक्षव्यापारे जातं कथं तदक्षजम् १ इति; यतो यथा शब्दस्मरणापेक्षित्वात् सविकल्पकं निर्विकल्पकात् पश्राद्गावि, यथा च शब्दस्मरणव्यवधानेऽपि तदनुगृहीता- दक्षादुत्पत्तेर्नानक्षजम्, तथा 'नास्ति' इत्यपि ज्ञानं प्रतियोगिस्रणा- पेक्षित्वात् पश्राद्गावि, प्रतियोगिस्मृतिव्यवधानेपि च तदनुगृहीतादक्षा- P. 58-14 दुत्पत्तेश्राक्षजमिति, तान् प्रतीदमेव वक्तव्यम्-अन्योन्यसंश्रयात् इति । प्रमाणान्तरम् ; प्रत्यक्षान्तरमित्यर्थः । प्रत्यक्षेणापि विषयनिषेध्यौ भेदेन गृहीत्वा तयोरन्योन्याभावो ग्रहीतव्यः; ततश्राभावगम्य इव प्रत्यक्षगम्येऽ- प्यमावे तुल्यमितरेतराश्रयत्वमित्यर्थः ।

इतश्रान्यत्रान्याभावज्ञानासंभव इत्याह-किंचेति मीयमानमेकं सन्मात्ररूपं येवां भावानामिति विग्रहः। तद्विवृणोति-अपिचेति। यथा प्रमाणं हि प्रेमेयव्यवस्था; तच्च घटपटौ सन्मात्ररूपतया प्रमिणोति, न विशेषरूपतया; अतः सन्मात्रस्वभावावेव तौ, न मिन्नस्वभावौ; ततश्र न तयोरितरेतराश्यत्वम: अतश्चेतरत्वेनामिमते घटे नेतरस्य पटस्य

तककाण्ड: I6I

प्रमानुत्पादोऽनुपलब्धिः, इयोः सन्मात्रैकरूपत्वान; एकोपलब्धौ चेनर स्यापि तेन रूपेणोपलब्धत्वात्; अतो नेतरत्रेतराभावज्ञानं संभवतीत्यर्थः । अत्र सत्तापहववादी चोदयति-नन्विति। एकरूपप्रत्यभिज्ञानात् गोव्यक्तिषु गोत्वमुपेयते। न च यथैकां गां दृष्टवतो गवान्तरे तदस्ति, तथा सर्षपं दृष्टवतो मेरौ। तस्मान्न सत्तासामान्यमस्ति। ऊथं तर्हि अत्यन्तभिन्नेष्वनन्तेष्वेकमालम्बनं बिना 'सत् सत्' इति शब्दप्रत्ययचो- रनुवत्तिः१ पाचकादिवदुपाधियोगेन भविध्यति। कः पुनरुपाधिः: प्रमाण- विषयता। यो हि प्रमाणविषयः, तं लोकः 'सन्' इत्याचष्ट, नात- द्विषयं खवपुष्पादीत्यर्थः । तद््षयति-नैतदिति। न खलु द्वयोरन्योन्य- प्रतिषेवमन्तरेण भेदप्रतीतिः; न केवलो विधिसमकालो विषितः पश्राद्वा प्रतिषेधास्यः प्रमाणव्यापारः संभवति। न च वस्तुविधिरेवान्यप्रतिषेध इति 'लब्घरूपे क्वचित्' इत्यादौ वर्णितम्। अतो न भेद: प्रमाणस्व विषयः । तद्यद्यभिन्नमपि रूपं न गृह्येत, निर्विषयमेव प्रमाणं स्यांत् । अतोऽशेषभावगतममिन्नमेकं रूपमेष्टव्यम् । तच् नः सत्ता। सव च प्रमाणस्य विषयः; न भदाः । तेन भेदा एव प्रमाणविषयतया शब्द- वाच्या इत्यपि प्रत्युक्तम् । यत्तु मेरुसर्षपयोः 'सत्' इति प्रत्यभिज्ञानं नास्तीत्युक्तम् , तदसिद्धम् ; अस्त्येव हि सदूपतया तत्रापि प्रत्यभिज्ञानम्। अथ सत्यपि सद्रूपानुगमे वैलक्षण्यान्नेत्युच्यते, तर्हि यादशमेकस्यां गवि व्यक्तं न तादशमेकां गां दष्टवतो गवान्तरे, व्यक्तिमेदादिति तत्रापि न स्यात्। अथास्ति तत्र तावत् सत्यपि व्यक्तिमेदे 'स एवायम्' इति पूर्वापरानु- संधानम्, न तु सतः सर्षपस्य सदन्तरे मेरौ; सत्तावादिनः 'सोऽयम्' इति पूर्वापरानुसंचानादेकत्वम्, नाभिन्नरूपसंवित्तितः; तेन मेरुसर्षपयोः सत्यभिन्नरूपसंविदनुगमेऽपि 'सोऽयम्' इत्यनुसंधानाभावान्नैकत्वमिति; तदिदमयुक्तम् ; अनुसंधानं विनाप्यमिन्नरूपसंवित्तित एव प्रथममेकव्यक्ति दर्शने तदेकत्वनिश्चयात्। अनुसंधानं हि देशकालभेदेन पुनर्दर्शने भवति; न च प्रथमदर्शने सोऽस्ति। तरमादभिन्नरूपसंवित्तित एवानेक त्वैकत्वनिश्रय इति सिद्धम् ; तथा महिषीमण्डलाद्याउत्ताव 'गौः इत्यमिन्नरूपान्निर्विकल्पक प्रत्ययात्पथमादेव गोमण्डले गोव्यकीनां देशभेदेड 11

162

प्येकगोत्वनिश्वयस्येष्टत्वात् ; तदुक्तम्-"निर्विकल्पक-" इत्यादि। न घत्राप्यनुसंधानमरति; तद्धि दृष्टस्य कालभेदेन पुनर्दर्शने भवति; गोमण्डले च व्यक्तीनां देशभेदेऽपि न कालभेदः। तस्मादत्राप्यभिन्नरूप- संवित्तित एवामेदाध्यवसायः । अपिं च यद्यनुसंधानादेकत्वम्, ततो यथा मणिकं दष्ट्रा मणिकान्तरेऽनुसंधानं न तथा शरावं दृष्टा; तत्र मृज्जाति रपि न स्यात्। अथ मणिकमिव शरावमपि दष्ट्रा अस्त्येव मणिकान्तरेS- नुसंधानम् ; अयं तु विशेष :- यन्मणिकयोमणिकावयवसामान्यानां भूयस्त्वादुत्कटम्, मणिकशरावयोस्तु मृत्सामान्यमात्रानुगमादनुत्कटम् ; अतोऽस्ति मृब्जातिरिति; एवं तर्हि यथा मणिकशरावयोरनुत्कटमनुरांधानं ततश्र मृज्जातिसिद्धिः, तथव सर्षपं दृष्ट्रा मेरावपि सर्षपत्वरूपेणाननुसंधा नेऽपि सदूपेणानुत्कटमनुसंधानमस्ति; अतः सज्जातिरपि सिद्धा। अतः सूक्तम्-'मीयमानैकरूपेषु' इति।

एतदेव परमतेनाक्षिप्य समाधने-भेदेति। मिदते इति मेदो विशेषरूपं व्यावत्तम् ; अभेदस्तद्विरुद्धमनुकत्तं सामान्यरूपम् ; तदुभयाव- भासिनी 'सन्' इति 'घटः' इति द्े विज्ञाने स्तः । 'सन्' इति सर्व- त्रानुळृत्तम्, 'घटः' इति च पटादिभ्यो व्यावत्तम्। तथा 'गौः शाबलेय:' इत्याद्यपि द्रष्टव्यम्। यदि तु द्वे विज्ञाने नेष्यते ततो हिरूपो व्यवहारो न स्यात् । अस्ति चासौ; तथाहि-वत्सो मातर- मन्विच्छन् सामान्यबुद्या गोगणमभिधावति, विशेषबुद्या च स्वमातरम्। अनस्ततोऽनुवत्तव्यावृत्ताकारे द्वे ज्ञाने। ज्ञानाधीना चार्थव्यवस्था। अन्यथा हयमदोऽपि तव न स्यात; सोऽपि ज्ञानबलेनैव त्वयाभ्युपेयते । तस्माद् द्विरूपमेव जगत्, नैकरूपमिति चेत; तन्न; न हि ज्ञानमात्रा- दर्थतव्वव्यवस्था, अलातचक्रादिज्ञानेष्वभावात्। तस्माज्जातमपि ज्ञानं युक्त्या विरुध्यते, न वा;, अत एव प्रमाणोत्पन्नं न वेति परीक्ष्यम्; न ज्ञानमित्येवास्थेथम्। यद्ा युक्त्या विरुध्यते न वेति युक्तिविरोधा- विरोधे परीक्षा; प्रमाणोत्थमिति च प्रमाणसामर्थ्यासामर्थ्यपरीक्षेति विशेषः। नतु कथं प्रत्यक्षं युक्त्या बाध्यते! सत्यम्, न बाध्येत यदि तत् प्रत्यक्षं स्यात्; प्रत्यक्षाभासरूपं तु तदिति 'आहुर्विधातृ प्रत्यक्षम्'

तर्ककाण्ड: 163

इत्यादावेवावेदितम् । अतश्र सम्नदश्यालातचक्रादिज्ञानवत् नाग्रदृश्यालात- चक्रादिज्ञानं यथा सदपि न तच्वानुगमनिमित्तं तथा भेदज्ञानमपि। ननु 'न भेद: केवलः, न विधिसहितः, न विधेः पश्रात् प्रमाणस्य व्यापारः' इत्युक्तन्यायेन प्रमाणादन्यतोऽपि मेदज्ञानस्योदयो न अवतीत्युच्यते; को वान्यथाह? वयमपि मदमपहुवाना मेदज्ञानानुदयमेव बूमः; न हि पर- मार्थतो भेदावगमोSसिति; यदि स स्यात्, वतो निर्विषयस्य ज्ञानस्या- संभवात् कथमस्माभिर्भेंदोऽपहुयेत! अपहवे च प्रागुक्तहेतुमिः कथं भेदावगमः? न हवगम्यं विनावगमो घटते, सकर्मकत्वादवगतेः। ननु यदि भेदतदवगमौ न स्तः, तर्हि यदिदं जगद्विन्नं ाति तत्किमुच्यते अविद्या। तामेव पर्यायान्तरेण व्यनक्ति-विभ्रम इति; अत्ञानमविद्या, तदुपादानो वा विभ्रम इत्यर्थः । स चानिर्वचनीयः; तथाहि-यथावभासं वेद्यसद्गावे न विभ्रमः, किंतु सभ्या्ज्ञानं स्यात्। असति च रवपुष्पवदवगमोSनुप- पन्न: । तस्माद्विभ्रमः सदसत्वाभ्यां निश्चित्य लोके नोच्यते। अतोऽ- निर्वचनीय एवासौ, इत्यंमूतस्यैव सर्वप्रवादेषु सिद्धत्वात्। एतच सर्वप्रवादिमिश्चेत्थमियमास्थेया' इत्यत्रांक्तम्। उक्तमध्यनिर्वचनीयत्व- प्रसङ्गात् पुनरुक्तम् । अथवा तत्रार्थविभ्रमस्यानिर्वचनीयत्वमुक्तम् ; इह तु ज्ञानविभ्रमस्येति विशष:। तदा च ज्ञेय विना ज्ञानं नास्ति, तत् किनिदं यत्सर्वस्य मेदज्ञानमवभासतेः इति प्रश्नो योज्यः । वेद्यसद्भावे इति चाविवक्षितकर्मनिर्देशः । अवभाससद्गावे; ज्ञानसद्गाव इत्यर्थः। तदेवं ज्ञानद्वये सत्यपि कि तद्युक्त्या विरुध्यते नवेति परीक्ष्यम्। तत्र च भेदज्ञानं न प्रमाणसामथ्याथ्यमिति 'आहुर्विघातृ' इत्यत्र 'क्रमः संगच्छते' इत्यत्र च युक्त्या विरुध्यत इत्यावेदितमस्माभिः । अतो न भेद: परमार्थन इति भावः !

किंतु इतोपि तत् ज्ञानद्वय परीक्ष्यमित्याह-अपिचति। तां कल्पनामाह-ज्ञानमदादिति। अनुवृत्तव्यावृत्तज्ञानभदान् यथाज्ञानं च वस्तुत्यवस्थितेः सामान्यव्यक्तिविभागेन वस्तुद्वयमाहु: काणादाः, ये जाति- व्यक्त्योरत्यन्तभिन्नयोः समवायरूपं संसर्गमाहुः। यद्ा ज्ञानद्वयस्य 'सन् घटः इति सामानाधिकरण्येनोपपत्तेः, अत्यन्तभदे च तदसंभवान् सामान्य-

164

विशेषात्मकमेकं वस्तु; यथाहुरनेकान्तवादिनो भाट्टाः, ये जातिव्यक्त्योरे- कान्तेन न भेदो नाप्यभेद इत्याहुः। यद्वा व्यक्तय एव वस्तूनि; न सामान्यं वस्तु। जातिरूपेणाभेदः । स च भिन्नाभिन्नजात्यसंभावात् सर्वपुंसां सवाभाविकत्वात् व्यक्तिगतात्यन्तिकभेदनिश्चयासामर्थ्यादनादिवास- नावशात् व्यक्त्युपादानो व्यक्तिविषय एव कल्पनाज्ञानगोचरः। न चेदमदृष्टम् ; दृष्टा हि भिन्नेषु तरुषु 'वनम्' इत्यभेदकल्पनेति बौद्धा: रकमद्दयं वा तच्वम्। तस्य देशकालाद्यनवच्छिन्नस्य अत एवानन्तस्य तेन रूपेणाविद्यया निश्चेतुमशक्तेरविद्यायाश्रानादित्वात् अनादयोऽनपेक्षिता- गन्तुककरणादिदोषाश्वामेदोपादानास्तत्प्रभवत्वात् तद्विषयाश्र तत्रैवोत्पत्ते मेदकल्पनाः। नेदमदष्टम् दृष्टा हि तरङ्गभेदादभिन्न चन्द्रमसि भेद कल्पनेति समतम्। तदेवं वाद्िविप्रतिपत्तेः संशये नापरीक्ष्य त्वनिश्रय इति सत्यष्यनुवत्तव्यावृत्ताकारे ज्ञानद्वये परीक्षा कार्येत्यर्थः । तत्र परी क्षायां प्राप्तायामाह-न तावदिति। न तावत्सामान्यविशेषाख्यमत्यन्त- भिन्नं वस्तुद्दयम्, ऐकात्म्येन जातिव्यक्त्योरभेदेन 'सन् घटः' इति ज्ञानस्यानुपपत्तेः । न द्यत्यन्तमिन्नयोर्घटपटयोरिव सामानाधिकरण्यं दृष्टम्। समवायाख्यसंबन्धकृतं तदैकात्म्यज्ञानमिति चेत् ; तन्न; तत्रापि तयो रूप- मेदस्यापरिच्युतेरनपायात् सैव भिन्नरूपयोरैकात्म्यज्ञानानुपपत्तिरित्यर्थः । एतद्याचष्टे-नेति। न तावदनुवत्तव्यावत्तप्रख्ययोभेंदात् नीलपीतवद त्यन्तभिन्नौ सामान्यविशेषी द्वे वस्तुनी इति योज्यम्। अत्र हेतुमाह- समानेति। संबन्धस्याप्रतिासनादिति; यत्र मिन्नयोर्विशेषणविशेष्यभावः, तत्र मतुबर्यः संबन्धोऽवभाति; यथा-'दण्डी' इति। न तथह 'सचावान् घटः' इति तत्संबन्धस्य प्रतिभासनमरिति ; किंतु 'सन् घटः' इत्यैकात्म्यस्येत्यर्थः । यदि नाम समानाधिकरणत्वेनेमे प्रख्ये भवतः, तथापि किमित्यत आह-न चेति। सामान्यविशेषी द्वे चद्स्तुनी भिन्ने स्याताम्, ततस्तयो: संबन्धे सत्यपि 'सन् घटः' इति सामानाधिकरण्यं न स्यात्, यतः संबन्धेन सामान्यविशेषद्वय विशेषणविशेष्यद्वयआ्राहिणा बुद्धिद्वयेन एकया वा विशेषणविशिष्टविशेष्यग्राहिण्या बुद्धा 'दण्डी पुरुषः' इतिवत् विशेषणविशेष्यभावेन गरह्योत, न पुनरैकात्म्येन । इह च 'सन्

तर्ककाण्ड: 165'

घटः' इत्यकात्म्येन प्रतीतिः सर्वजनसंवेद्या। किंच विप्रतिपत्तश्र साम।- न्यविशेषयोभैदेन प्रतीतिः स्यात् ; ततः प्रतीतिसिद्धत्वात्तयोमेंदे सांख्या न विप्रतिपद्येरन् ; विप्रतिपद्यने च; तस्मादितोऽपि तयोरैकात्म्येन प्रतीतिः । अपि च तयोरभेंदेन प्रतीतौ सामान्यप्रत्यक्षे सति विशेषमत्यक्षा भिमानो न स्यात् ; अपितु धूमदष्टाविवाभावविनाभावात् परोक्षाभिमानः स्यात; न चैवम् अतोऽपि तयारैकात्म्येन प्रतीतिः । सा च तयो: संबन्धे सत्यपि न स्यात;किंतु दण्डिवद्विशेषणविशेष्यभावेन स्यादि- त्युक्तम्। अत्र चोदयति-स्यादिति। यदि संयोगदिकात्म्यप्रतीति P ब्रूम:, ततो दण्डिवत् स्यात ; वयं तु समवायाङ्कम इत्यर्थः। तस्य को विशेष इत्यत्राह-स हीति। स हि मिन्नयोरि वस्तुनोर्नैरन्तर्यरूपत्वा तयोर्मेंदं तिरोधायामेदं बोधयतीत्यर्यः । तद्दषयति-तन्नेति। हेतुमाह- समवायेऽपीति। समवायोऽपि संबन्त्वाद्वित्नयोर्भवति, नैकस्य। यदि तु तयोर्भेंदो न भायात्, ततो भिन्नाशयत्वात्संबन्घोऽपि न भायात्। अतः समवायेऽपि संबन्धे तयोमेंदेन भाव्यम्, तेन समवायिनोः सरूपमेदस्य ताम्यामनपायात्। तथाच नैकात्म्येन बुद्धिर्युज्यते। अस्ति च सा । अतस्तद्विरुद्ध: प्रख्यामेद: सामान्यवविश्ेषवस्तुनार्भेदं व्यवस्थापयिंतुं नाल- मित्यर्थः । एवं प्रख्याभेदसामानाधिकरण्यप्रत्यययार्भेदमाश्रित्य पूर्वस्य परेण विरुद्धत्वमुक्तम् । यदा त्वेकव प्रख्या द्वे वस्तुनी समानाचिकरणत्वेन बोघयति, तदाह-खयमिति। स्वयं वा व्याहतत्वात् प्रख्यामेदो न वस्तुमेदव्यवस्थायै भवति। व्याहतत्वे हेतुमाह-एकेति। सामान्येन प्रख्यामेदस्य सामानाधिकरण्येनोत्पत्तेरित्यर्थः । एतदुक्तं भवति-यद्यनुवृत्त व्यावृत्तप्रख्या घटे पटप्रख्येव वैयधिकरण्येन स्यात्, ततो न स्वयं व्याहता स्यात; यदा तु सामान्यविशेषी न भेदेन दर्शयति, तदा विरुद्धभेदामेदोपदर्शित्वात् खयमेव व्याहतेति। अन्र चोदयति-नन्विति। अत्रोत्तरमाह-मेदेति । तस्यार्थ :- अथ सामान्यविशेषयोरत्यन्तभेदेऽपि मेदतिरोघानसामर्थ्य समवायस्याम्युपे- यते, एवं तर्हि एकरयैवात्मनस्तत्सामथ्य किं नाभ्युपेयते यतः सामर्थ्य- विश्ेषात् नानारूपेण तदबभासत इति । वृत्तिर्निंगदव्याख्याता।

166 ब्रह्मसिद्धिव्याख्या न हस्ति विशेष इत्युक्तम्; तत्र चोदयति-नन्विति। अग्न्ययो- गुडादिषु संसर्गस्य भिन्नयोरग्निलोहगुडकयोर्भेदतिरोधानसामर्थ्य दृष्टम्; तथाहि-'अग्निरयम्' इति लोहगुडकं प्रतियन्ति । तेन दृष्टत्वात्तत्राभ्यु- पेयते; नैकस्य नानावभाससामर्थ्यम्, अदर्शनादिति परोक्तविशेषमाशङ्क्य सिद्धान्ती पुनरविशेषमाह-दष्ट इति। भिन्नयोमेंदतिरोधानसामथ्य नाम धर्मः संसर्गस्य दष्ट इत्यस्ति विशेष इति यद्युच्येत, तत्रोच्यत-नायं विशेषः ; एकमपि हि चित्रं रूपमेका च बुद्धिर्नानावभासते यव इत्यर्थः । तद्विवृणोति-दृष्टमिति। न च वाच्यं चित्र नाम पठस्य रूपान्तरं नास्त्येव, तन्तूनामेव तु नीलपीतादिरूपाणि समाहितानि परस्परमिलि. तानि चित्रमित्युच्यत इति; यतो नीलादिरूपाणां तन्तुषु समवेतत्वात् पटस्तर्हि नीरूपः स्यात्। नीरूपत्वे च रूपलक्षणस्य विषयसंस्कारातिशय विशषस्याभावाद्दायुवदचाक्षुषः स्यात्। स्यमरूपस्यापि पटस्य रूपिषु तन्तुषु समवायादेकत्वादिसंख्यागत्यादिकर्मणोरिव चाक्षुषत्वं स्यादिति चेत् ; तन्न; यस्मादेवमुक्तं वैशेषिकतन्त्रे-'महति द्रव्ये त्र्यणुकादौ विषये या उपलब्धिश्वाक्षुषी सा अनेकद्रव्यसमवायात् रूपाच्च' इति। तत्र परमाणोः रूपवतोऽपि चाक्षुषत्वनिवृच्यर्थमनेकद्रव्यसमवायादित्युक्तम् अनेकत्वं चात्र बहुत्वममिप्रेतम् ; तेन द्वयणुकस्याप्यचाक्षुषत्वमुक्तं भवति। अनेक- द्रव्यसमवेतस्यापि वायोश्वाक्षुषत्वनिवृत्त्यर्थ रूपादित्युक्तम् यद्वा अनेक- द्रव्पसमवायादिति मह्त्वोपलक्षणम् ; तेन महच्वादित्यर्थः । तत्र महत्वन परमाणुद्वयणुकयोर्निवृत्ति:, रूपादित्यनेन च वाय्वादेरिति एतदुक्तं भवति-गुणकर्मादेर्नीरूपस्यापि द्रव्यसमवायाच्चाक्षुषत्वम्, न द्रव्यस्य; तस्य तु रूपादेव चाश्युषत्वम्। अतः पटस्य चित्ररूपानम्युपगमे तस्या चाक्षुषत्वप्रसङ्ग इति। किंच स्वयमरूपस्याप्यस्ति चेच्चाक्षुषत्वम्, ततो घटादेरपि रूपिसावयवसमवायेन चाक्षुषत्वोपगतेः स्वयमरूपत्वं स्यात्। अथ द्रव्यस्यारूपस्य चाक्षुषत्वं नेष्टमिति घटादेर्नारूफत्वप्रसङ्ग:, तत्वित्रेऽपि पटे तथैव स्यादिति सोऽपि नारूपः । अतोऽस्ति चित्रं रूपम्। तब्वैक- मपि नीलादिप्रभेदेनावभासत इत्येकस्य नानावभासः । तथा नगरबुद्धे स्त्रैलोक्यवुद्धेश्र भेदामावेऽपि सवत एकत्वेऽपि गृहप्रासादादिभेदेन नानाव

तर्ककाण्ड: 167

मासित्वं दृष्टम्। परतन्त्रेSप्येतत्सिद्धमिति दर्शयितुं विषयाकार इत्याद्युक्तम्। न च वाच्यं बुद्धेराकारा नानावमासन्ते, न बुद्धि :; अतो नैक नानाव- मासत इति; यस्मादेकबुद्धितच्वाव्यतिरेकात्परस्परमपि तेषां तच्वतो भेदो नास्ति, अपि तु भ्रान्तिः । किमुत बुद्धे: सकाशात्। तस्माद्वुद्धिरव नानावभासत इति। वुच्व्यतिरेकश्च परेषां स्वतन्त्रे सिद्धः ।

अथ मतम्-येषु नीलपीतादयो गुणाः समवेताः, तष्वेव पटावयवी; तत्र चित्रगुणस्य समवायो यः, स एव नीलादिभिः सह चित्रगुणस्ये- त्येकार्थसमवेतसमवायलक्षणः संसर्गः । तत एव नीलादिगतं नानात्वं चित्रे प्रतिभाति। तेनैषोऽपि संसर्गस्य महिमा। अतस्तन्महिसैव जाति व्यक्ती भिन्ने अप्यभिन्ने प्रतिभास्यत इति चेत्तत्राह-न चेति। संबन्ध- पूर्वकः संबन्धः संसर्गो न भवति; कुतःः व्यवधानाहित्यर्थः । ननु व्यवधानेऽपि संसर्गो भवति; यथा-द्रव्यसंयुक्तस्य चक्षुषो रूपेणेत्यत आह-संक्लेषो हीति। संश्लेषो हि संसर्ग :; तस्मान्व परस्यायोगोलकस्य परस्याओे रूपेणावभासो भवति; न यतः कुतश्रित् संबन्धात्। स च संक्वेषोऽत्यन्तमव्यवधाने युज्यते; नैकव्यवधानेऽपि । तन्तुगतस्य नीलादि- रूपस्य पटगतस्य चित्ररूपस्य च तन्तुपटद्दयेन व्यवधानात्सुतरां संक्केषो न युज्यत इत्यर्थः ।

व्यर्था चेयं सामान्यविशेषयोरत्यन्तभेदकल्पनेत्याह-किंचेति। 'गां शुक्कामानय' इति जातिगुणोपाधौ व्यवहारे व्यवहाराङ्गभूता सर्वा धीर्ने यथार्था यदा, तदा सामान्यविशेषयोर्भवियोभेंदकल्पना व्यर्थेत्यर्थः । तद्याचष्टे-यस्येति । यस्य सामान्यविशेषयोरत्यन्तभेदवादिनः 'शुक्को गौः' इत्याद्या बुद्धयो व्यवहाराङ्गभूता द्रव्येषु गुणनात्युपधानेन तदनुरञ्जनेन तद्भावापच्या तदमेदेन मवन्ति, तस्य ता बुद्धयो न यथावस्तु; अन्यथा- बुद्धय इत्यर्थः । कुतःः जातिगुणाम्यां द्रव्यस्यार्थान्तरत्वात् मेदात्; भिन्नं वस्तु; बुद्धयश्वाभेदेन; अतो न यथावस्तु ता इत्यर्थः । तुल्यन्यायत्वा- द्रुणोपन्यास:, व्यावृत्तवुद्धिप्रदर्शनार्थों वा । ततः किमित्याह-तथा चेति; तथा सति मिन्रवस्तुनिबन्धनो व्यवहारो न स्वादित्यर्थः । कुत इत्याह-

168 ब्रह्मंसिद्धिव्याख्या

वुद्धेति। ज्ञातं हि व्यवहाराङ़ं भवति, नाज्ञातम्। अज्ञातं च भिन्नं वस्तु; ततो न व्यवहाराङ्गमित्यर्थः। तथाभावादिति; व्यवहाराङ्गत्वा- दित्यर्थः । तथापि किमित्याह-एवं चेति। सत्यपि जातिगुणाभ्यां द्रव्याणां भेदे, बुद्धिमात्रपरिगतेन जातिगुणाभ्याभभिन्नेनैवार्थेन 'गौः' इत्यनु- वृत्तः 'शुक्कः' इति व्यावत्तो व्यवहारो दश्यते; अतो वस्तुभेदस्य व्यव- हारानुपयोगादभेदस्यैव च तदुपयोगात् त्यर्थो वस्तुभेदाभ्युपगम इत्यर्थः इतक्ष व्यर्थ :- यतो व्यावहारिकबुद्धीनां यथार्थत्वाय वस्तुभेदः कल्प्यते; तस्मिन् कल्पितेऽपि 'शुक्ः' इत्यादिव्यावहारिकवुद्धीनां जातिगुणोपा- धित्ात् तदभेदेनोत्पत्तेनायथार्थत्वपरिहारः; अतो व्यथा वस्तुभेदकल्प- नेत्यर्थः । परस्तु वस्तुभेदकल्पनायाः सार्थत्वमाह-स्यादिति । स्थाणौ पुरुष- बुद्धि: शक्ता रजतबुद्धिरर्ध्वेतारूपसामान्यहेतुका इृष्टा। तस्मात् 'गौः शुक्ः' इत्यभेदबुद्धेरयथार्थाया अपि हेतुना भाव्यम् । यदि च द्वे वस्तुनी स्यातां ततस्ते सामानाधिकरण्यतया प्रतिभातः । नासति वस्तुभेदे अनुवृत्तव्यावृत्तरूपग्राहि व्यावहारिकमयथार्थमभेदज्ञानं स्याद; हेत्वभावाद; अतो वस्तुभेदकल्पनाया व्यवहारानङ्गत्वेऽपि व्यवहाराङ्गमूता यथार्थ- सामानाधिकरण्यबुद्धिबीजत्वान्न व्यर्थत्वमित्यर्थः । तहृषयति-उच्यत इति। निर्बीजा चेन्न भ्रान्तिः अविद्याबीजा भविष्यति; अलं वस्तुभेदकल्पन- येत्यर्थः । एवं संसर्गवादिनो मत दूषयित्वा अनेकान्तवादिनो मतं दूष- यितुमवतारयति-अस्तिति । सामान्यविशेषात्मकमेकं वस्त्वास्त्वत्यर्थः। अस्य मतस्य पू्वेस्मादत्यन्तभेदपक्षातद्रतदोषाभावेन विशेषमाह-एव- मिति । सामान्यविशेषयोरत्यन्तभेदे 'गौरयम्, शुक्कोऽयम्' इत्यै- कात्म्यप्रख्या नावकल्पत इत्युक्तम् ; तत्तावदिह नारिति, वस्तुनः

रूपस्यार्यस्य सामान्यविशेषात्मकत्वेनाभेदप्रतिपच्युपपत्तेः । यदपि समवायाख्यसंबन्ध- भेदान्तर्धानसामर्थ्य कल्पितम्, तच्च संबन्धवस्तुनो भेदविषयन्वात् विपरीतभिन्नयोरहेतुत्वाद्वा वस्तुविपरीतम् ; तदपि न भवति एकस्याध्यात्मत्वेन वस्तुनः सवयमेवाभेदात्। तथा वस्तुनो द्वयात्मकत्वे

तर्ककाण्डः 169

'गौः शुक्ः' इत्यादिव्यवहारो वस्तुनिबन्धनो भवति; तेन 'व्यवहारे परोपाधौ' इति व्यावहारिकज्ञानानां यदयथार्थत्वमुक्तं तदपि न भवति। तस्मात्साधुरयं पक्ष इत्यस्तु स एव । विरोचमाशङ्कयति-स्यादिति । विरोधमाह-एकमिति। एकं तद्विपरीतमनेकमित्यर्थः। प्रकारान्तरेण विरोधात् द्दयोरेकत्वस्य दुरवगमत्वमाह-अपि चेति। तत्परिहरति- नेति। चत् प्रमाणेन प्रतीयते तदविरुद्धम्, यथा रसवति रूपम; ततोड न्यद्विरुद्धम्, ययोष्णे श्त्यम्। तस्माद्यद्यया प्रमाणेन प्रभीयते तत्तयैव युक्तम्। तत्र प्रमाणमनादत्य चेद्विरोघोऽभिधीयते, ततो विरोधाविरोध- व्यवस्था निहेतुकैव स्याद। तस्मावत् प्रमाणेन प्रमीयते तदविरुद्धम् ; प्रमीयते बैकं द्यात्मकम्; तथा अनुवृत्तिव्यावृत्तिरूपेण बुद्धिभेदात् द्यात्म- कत्वम्, सामानाधिकरण्येन चावगमादेकत्वमित्यर्थः । तदेवमनेकान्तवादि मतमवतार्य दूषयति-तदिदमिति। हेतुमाह-यत इति। व्यात्मकवस्तु- ज्ञानमप्रमाणम्, विप्रतिषिद्धार्थत्वात्, संशयज्ञानवदित्यर्यः। सरूपविष- र्ययोSत्र विप्रतिषेध:, न सहानवस्थानम्; स चासत्येकत्वानेकत्वयोरिति न हेत्वसिद्धिराशङ्क्या । यदि त्वेकस्य द्वयात्मकत्वज्ञानं विप्रतिषिद्धार्थमपि प्रमाणं स्यात्, ततस्तुल्यत्वात् संशयज्ञानमपि प्रमाणं स्यात ; ततश्र संशय्यमानोऽप्यर्थो द्यात्मा स्यात; न तेतदिष्टमित्यभिप्ायेणाइ- अन्ययेति । अत्र हेतुमाह-हयात्मेति। यथा 'गौरयम्' इति ज्ञान- मनुवृत्तव्यावृत्ताकारम्, तथा संशयज्ञानमपि स्थाणपुरुषद्वायत्मकाकारम; यथा च तत्र सामान्यविशेषयोः सामानाधिकरण्यम्, तथा संशयेऽपि तदाकारयोः स्थाणुपुरुषयोः । अतो द्वयात्मकवस्तुतुल्यत्वात् संशयविषयोऽपि हंयात्मा स्यादित्यर्थः ।

मत्रातुल्यत्वमाशङ्कयति-अथेति यथा सामान्यविशेषवत्यये 'गाश्ायं शाबलेयश्रायम्' इति समुच्चयप्रतीतिः, न तथा संशय इत्यर्यः । अत्रोत्तरमाह-मा अदिति। पर आह-सोऽपीति। न घेकमेव वस्तु पक्षे स्थाणु: पक्षे पुरुष इत्युपपद्यते, तस्य व्यवस्थितकरूपस्य खहेतुत उत्पत्तेः; तदुक्तम्-"न हि वस्तु विकल्प्यते" इति। सिद्धान्ती तु यदि वस्तुनो, विकल्पोऽनुपपक्न इवि नेष्यत, एकस्यापि तर्हि द्यात्मता

170 बक्सिद्धिव्याख्या

विरोधादनुपपन्नेति सापि न स्यादित्यर्थः । अत्रापि स्वरूपविपर्ययो विरोधः, न सहानवस्थानम्, तस्य साध्यत्वात्। तदेवं सति यद्वति तदाह-तत्रेति। ऐकाधिकरण्यादित्यस्यानन्तरम् 'अप्रमाणम्' इत्यनु- वर्तनीयम् । ननु संशयज्ञानं न विरोधादप्रमाणम्; अपि तु स्थाणुपुरुषयोरन्यतर निर्णयज्ञानेन बाघनात् । तच्व सामान्यविशेषप्रतीतेनासि्ति । अतः सत्यपि विरोधे बाधकाभावात् सा प्रमाणमेव। अतः संशयवद्विप्रतिषधात् सामा- न्यविशेषज्ञानमप्रमाणमित्युक्तमयुक्तमित्यभिप्रायेण चोदयति-स्यादिति सिद्धान्ती ताह-यत्रेति। यदि संशयस्य निर्णयेन बाघनान्न प्रामाण्यम्, एवं तारहि यत्र पाशपतनिरवातपृथिवीमध्योपलक्षणकीलकनिर्देशात् 'मध्यम् अमध्यं वा' इति संशयस्तत्रैकस्य विकल्प्यमानद्वचात्मतैव स्यात्; न चैवमिष्टम् । अतो विरोधादेवाप्ामाण्यम् । एवं चेत् ततोःसत्यपि बाघने सामान्यविशेषप्रतीते: संशयवद्विरोघादप्रामाण्यमिति सूक्तमित्यर्थः । एवं विरुद्धात्मत्वेन सामान्यविशेषज्ञानस्य संशयवदप्रामाण्यमुक्तम्। इदानी- मेकत्वानेकत्वज्ञानयोविरुद्धार्थयोरेकेनैकनिराकृती न द्यात्मता; परस्पर- निराकृती तु संशयतुल्यत्वमित्याह-अपि चेति। रजतज्ञानस्य शुक्ति- ज्ञानेन बाघायामेकस्य रजतज्ञानस्य शुक्तिज्ञानेन बलीयसा निराकरणात् बाधनादप्रामाण्यं यथा, तथा एकत्वानेकत्वज्ञानयोर्विरोघेऽपि इयोरेकस्य वा ज्ञानस्यापामाण्यम् । कुतःः विरुद्धयोरेकानेकत्वरूपयोर्भ्रहणे विरुद्धरूप आहिणोज्ञीनयोरन्योन्यनिराकरणात्। तत्र यद्येकं बलवत् ततो रनतादि ज्ञानवदेकस्य निराकरणे परस्मात् शुक्तिज्ञानादिव निश्षयः; तत्रैकमेव वा वस्तु स्यात्, द्वयात्मकं वा; न त्वेकं द्वचात्मकं च। विरुद्धाव्यमिचारि हेतुद्दयवत् तुल्यबलयोः परस्परनिराकतौ तु बाधायामेकत्वद्वचात्मकत्वयो- रनिश्रयाभावादापननं संशयतुल्यत्वं सामान्यविशेषञ्रतिपत्तेः । तस्मादेकान्तेन नैकं नाप्यनेकं वस्तु, किंतु एकं द्यात्मकं चेत्येतद्राहि ज्ञानं सुनिश्चित- मिति स्वपक्षवर्णनमात्रमिदम् ; न भूतं तथेत्यर्थः ।

इतश्र नैकं द्चात्मकमित्याह-अपि चेति। शोकं व्याचष्टे- अवश्यमित्यादि। अवश्यमिह जातिव्यक्त्ादिपदार्थानां मेदामेदव्यवस्थां

तर्ककाण्ड: 171

कुर्वतानेन सामान्यविशेषयोः प्रत्येकं मेदामेदयोर्लेक्षणं तावदवश्यं वाच्यम्। प्रत्येकं च तयो रूपविरोधाविरोधावन्योन्याभावतद्विपर्ययरूपौ मेदामेद- लक्षणे ; यतो रूपविरोधादन्योन्याभावरूपाद्विशेषाणामन्योन्यभेदः, तद्विपर्य- याच्च तेषु भिन्नेष सामान्यममिन्नम्। तत्रैतादशि भेदाभेदलक्षणे यदि सामान्यविशेषयोरपि विरोधाऽन्योन्याभावरूपः, ततो विशेषाणामिव नान्यान्यमेकत्वम्। अथ सामान्यविशेषवुद्धोः तामानाधिकरण्येनोत्पत्तिः, अतो न तो विरुद्धखभावावित्यविरोधेन तयोरेकत्वमुच्यते; ततो रूप- विरोघस्य मेदलक्षणस्याभावादसति भेदे मेदाषिष्ठानद्वित्वाभावाद्यथा सामान्य- भागो विशेषभागश्ानिर्मक्त: प्रत्येकमवान्तरविभागरहितो न द्विरूपः, तथा सामान्यविशेषयोरपि रूपविरोवाभावादसति भेदे मेदाविष्ठानद्वित्वाभावात नैकं द्वयात्मकम्। सामानाधिकरण्यबुद्धेरिति रूपविरोधाभावे हेतुः। यदीत्यादिना चायमेवार्थः संक्षिप्य स्पष्टीकृत इति।

अथ मतम्-यदि रूपविरोधादन्योन्यामावलक्षणान्नानातं तद्िपर्यया- चैकत्वं स्यात्, ततः सामान्यविशेषयो रूपविरोधामावादन्यतरांशवत् द्वित्ं न स्यात ; न चैवम् ; किंतु यत्र द्विरूपा बुद्धिस्तत्र नानात्वम्, यत्र चैकरूपा तत्रैकत्वम्। अतश्च सामान्यविशायोः 'गौरयम्' इति सामा- नाधिकरण्येन प्रतीतेर सत्य प्यन्योन्याभावलक्षणविरोधेSद्विरूपबुद्धिवेद्यत्वादेकत्वम्; अतो वस्तुनो द्विरूपबुद्धिवेद्यत्वात् द्दयात्मतेति ; तत्रोच्यते -- ऐकात्म्येति। ऐकात्म्यबुद्धिरेकरूपा बुद्धिः; ततः सामान्यभागे विशेषभागे चेदेकत्वम्, एवं तर्वसावेकरूपा बुद्धिर्वस्तुनि दिरूपे नास्ति चेत् ततः कुत एकत्वम्? अथास्ति, तत एकरूपबुद्धिबोध्यत्वादंशवदेकत्वं स्याद; द्वयात्मवा कथ- मित्यर्थः । वत्तिर्व्यक्तार्था।

अथ मतम्-बुद्धिरूपभेद: परस्परानात्मत्वं च हयमपि मेदलक्षणम् । तत्र गवाश्वादीनां द्यमप्यस्तीति भिन्नत्वमेव । सामान्यविशेषयोस्तु सत्यपि बुद्धिरूपमेदे सामानाधिकरण्यवुच्धा परस्परात्मत्वेन प्रतीतेः परस्परानात्मत्वं नास्तीति न भेदः । अतो नैकत्वविघात इति; तदपि न; यतो यदि सामान्यविशेषयोः परस्परात्मत्वेन प्रतीतेः परस्परानात्मता नास्ति, एवमपि

172 ब्रह्मसिद्धिव्यारया

तयोः समुच्चितेन भेदलक्षणेन विरहादंशवत् द्वयात्मता न स्यादित्युक्तं 'द्वयात्मता कथम्' इत्यत्र। अथ मतम्-बुद्धिरूपामेदः परस्परात्मप्रतिपत्तिश्र द्वे प्रत्येकमभेदलक्षणे; तदुभयाभावश्र समुच्चितो भेदलक्षणमिति । ततः सामान्यांशस्य विशेषां शस्य च बुद्धिरूपामेदादभेदलक्षणात् प्रत्येकमेकत्वम्। उभयोस्तु सामान्य- विशेषयोः परस्परात्मत्वप्रतिपत्तेरभेदलक्षणादन्योन्यमेकत्वम्। विशेषाणं पुनरभेदलक्षणद्वयाभावात् भेद एव । ततश्ष सामान्यविशषयोः सरूपतो द्वित्वे-वि पूर्वोक्ताभेदलक्षणादकत्वमपीति सिद्धं द्वचात्मकमेकं वसत्विि। तदयुक्तम् ; यस्मादेवमपि परस्परात्मत्वप्रतिपत्तावभेदलक्षणे सति अत एव चोभयाभावरूपे भेदलक्षणे चाविद्यमाने, सामान्यविश्ेषयोद्दर्यात्मता न स्यान। किंच नैकस्याभेदस्य बुद्धिरूपाभेदपरस्परात्मत्वप्रतीतिसंज्ञके द्े लक्षणे युक्ते। कुतः१ यस्माल्लक्षणाभेदः सर्वत्र लक्ष्येष्वभेदं व्यवस्थापयति; वथा-अनुमानलक्षणाभेदः सर्वानुमानानामनुमानत्वाभेदम्; लक्षणमेदश्ष तद्भेवं व्यवस्थापयति यथानुमानार्थापच्योः । तत्र लक्षणभेदादमेदस्य लक्ष्यस्य नानात्वं युक्तम् : तथा सत्यप्यभेदस्य लक्ष्यस्य यदि तत्वमभ- न्नत्वम्, तदा लक्षणभेदाभेदयोरतन्त्रत्वात् तदभेदे नानात्वमपि स्यात् ततो लक्षणं व्यर्थमेव स्यात् । इतिः समाप्तौ

इतश्र सामान्यविशेषयोरेकत्वमयुक्तमित्याह-अपि चेति। यदि तयोरमेदः स्यान्, तत एकबुद्धयैवेतरस्य गृहीतत्वात् तयोरन्यतरस्मिन् गृहीने परग्राहिणो बुद्धचन्तरस्य विलक्षणविषयस्य व्यर्थत्वमापतेत; वथा-सामान्यांश विशेषांशे वा सबुद्धया गहीते तद्रहणाय बुद्धचन्त- रस्य। अथ मिन्नाभिन्नत्वान्नानात्वमपि तयोरस्तीति नैकग्रहणेSपरस्य ग्रहणमिति बुद्धचन्तरस्यार्थेवत्तोच्यते, तत एकत्वमस्तीति व्यर्थता किं न स्यादित्यर्थः । भदेष्विति ; विशेषष्वित्यर्थः। यथा सामान्यविशषभागयो- रिति ; यथा सामान्याश विशेषांशे वा खबुद्धया गृहीते न तङ्गहणाय विलक्षणं बुद्धचन्तरमर्थ्यते तथा सामान्ये गृहीते विशेषग्रहणाय न बुद्धच- न्तरमथ्येत, तयोरभेदात् । एवं विशेषेऽपि गृहीते न सामान्य इत्यर्थः। इदानीममेदादेकया बुद्धयोमयोर्ग्रहणमेव युक्तम्, न नानात्वादग्रहण-

तर्ककाण्ड: 173

मित्याह-आत्सर्गिक इति। नीजाभावेऽङ्रस् प्रागभावः सिद्धो हेतु-P.66 निरपेक्षोSनादित्वाद। तस्याड्रप्रागभावस्य बीजमावेऽक्कुरभावोऽपवाद: तेन हि व्यावर्त्यत इत्यर्थः । एवं सामान्येनोक्त्वा प्रकृते योनयति- तत्रेति। तत्र सामान्यविशेषयोरभेदेऽधिगमहेतोः सद्वावादेकयैव बुद्धया तयोरधिगमस्य फलस्यापवादमूतस्य भावो युक्त:, नत्सर्गिकस्योभयाधि गमाख्यफलाभावस्य । एकत्वे हि तयोरय एकाधिगमहेतुः, अस्ति स एवेतरस्यापीति नैकत्वेऽन्यतराधिगमहतुर्नास्तीति शक्यं वक्तुम्। अत

अथ मेदोऽप्यस्तीत्येकत्वाभावादन्यतराधिगमस्य फलस्य हेतुर्नारिति, तेन हेत्वभावादौत्सर्गिक उमयाधिगमफलाभाव इत्युच्यते; तथाप्यस्ति ताव- दुभयाषिगमहेतुः, तयोरेकत्वादेकस्यापि विद्यमानत्वादित्यर्यः ।ततः किमित्यत आह-तत्रेति। उभयाधिगमहेतोरेकत्वे सति भावादुमयाधिगम- फलंस्य भाव इत्यंर्थः। कुत इत्याह-वस्पेति; तस्य हेतुमावस्थ कारणत्वादित्यर्यः । ननु तयोरभेंदादन्यतराधिगमहेतोरमावोऽप्यस्तीति ततः किमिति यथोक्तफलमावो न स्यादित्याशङ्कचाह-न त्विति । न तु हेत्वमाव: फलप्रागभावस्य कारणम्, अभावयोहेतुफलभावादर्शनादिति भावः। कथं तह्येसौ स्यादित्यत आह-सवभावेति । खमावसिद्धो हि फलप्रागभाव औत्सर्गिक :; नासौ. हेतुमपेक्षत इत्यर्थ:। तस्यापवादमाह- तस्योति । ततः किमित्यत आह-स चेति। स च सामान्यविशेषयो- रकेत्वाद्धेतुरुभयोरविगमायास्ति। तेनैकवुद्ेतरस्यापि बुद्धत्वात् तयोरमेदे बुद्यन्तरवैयर्थ्यै सिद्धमित्यर्यः। यद्यपि तयभेदे हेतुर्नास्ति, तथाप्यमेदे तावदस्तीति तावच्छब्दः । ननु मेदो नास्त्यपि; अतो हेत्वआावात् फलाभावः किं न स्यादित्यत आह-असच्चमिति। अभावस्याकारणता दित्यर्यः । इतिः समाप्ती ।

ध्यात्मकमेकं वस्त्िति पक्षे दूषणान्तरमाह-अपि चेति। न सामान्यमात्रं दयात्मकस्य वस्तुनः आत्मा स्वरूपम ; न विशषमात्रम्, वस्तहयपसक्कात् : किंतु चित्र: शबलः सामान्यविश्वेषामयरूपः स वंस्तुन

आत्मा खरूपम्। तस्य व ताहशवस्त्वन्तरेऽनन्वयादनुगमाभावात् द्वद्यात्मकमेकं वस्त्विति शव्दान्तरेणात्यन्तभेदवाद एवाश्रित इत्यर्थः । शब्दान्तरादिति ल्यब्लोपे हेतौ वा पश्चमीति व्याख्यातम्।

P. 66-16. ननु सामान्यांशस्य व्यक्त्यन्तरेSनुळृत्तेर्नात्यन्तमेदवादप्रसङ्ग इत्या- शङ्गयाह-अनुगन्तुरिति । व्यक्तिष्वनुगन्तुः सामान्यमात्रस्य द्वयात्मवस्तु- पक्षे न वस्तुस्वभावत्वम्; अतश्षावस्त्वेतत् कल्पितरूपमिति न तदनुगमे वस्तुनोऽनुगम इति भेदप्रसङ्ग इत्यर्थः । अत्र चोदयति-स्यादिति । यद्यपि न वस्तु; वस्त्वंशत्वं तु. न सामान्यस्य वार्यते, अन्यथा द्दयात्म- तैव न स्यात् ; अतो न तत्कल्पनाविषेयमिति न भेदवादप्रसङ्ग इति भावः । यदि तु तन्नेष्यते ततो निर्बीजावकल्पनापि न स्यादित्याह- अन्यथति। सिद्धान्ती ल्वाह-क इति । भेदप्रसङ्ग इति। सामान्य- विशेषी द्वे वस्तुनी स्यातामित्यर्थः नाप्यंशो वस्तुनोऽन्यत् सयं वस्त्वित्याह-नापाति । अथ न वस्त्वेवांशः, नापि वस्तुनोऽन्यः, स्यं वस्त्वित्युच्यते, ततः परिशेषात् कलपनाविषय एव स्ात् ; तच्वान्यत्वाम्यां वस्तुनो भिन्नाभिन्नत्वादनिर्वाच्यो यत इत्यर्थः । अत्र परश्रोदयति-नन्विति। नांशः अंशिनोऽत्यन्तभिन्नो नाप्यमिन्न इत्यर्थ: । अत्र हेतुमाह-उमयथेति। भदेऽप्यंशो न भवति, यथा घटस्य न पट :; नाभेदेऽपि, यथा घटस्य घटः । अतो नांशः अंशिनो मिन्नो नाप्यभिन्न इत्यर्थः। ननु तत्त्वातत्वाभ्यामनिर्वाच्यत्वादवस्तु तर्हीव्याशङ्कचाह-नापीति । अत एवेति; अंशत्वादेव; न धवस्तुनः अंशत्वं दृष्टम् ; न हि खवपुष्पाद्यवस्तु कस्यचिदंशा भवतीत्यथः । ततः किमित्यत आह-तत्रेति। तस्य तदव्यतिरेकादित्यभेदाभिप्रायम् । तद्दष- यति-नैतदिति। यदि सामान्यांशस्य विशेषान्तरेऽनुगमाद्वस्तुनोऽनुगम उच्यते, ततो विशेषांशाननुगमादननुगमः कस्मान्न स्यादित्यर्थः। ननु सामान्यांशेन वस्तुनोऽनुगमोऽप्यस्तीति नात्यन्तमेदवादप्रसङ्ग इत्याशङ्कूच वस्तुनोऽननुगममाह-अपि चेति। वस्तुनः सामान्यवशेषद्वयरूपत्वादकस्य विशवांशस्य व्यक्त्न्तरेष्वमाये वस्तुनस्तेष्वभावात् सामान्यानुगमेऽपि न

र्कक्राण्ड: 175

वस्तुनोऽनुगम इत्यर्थः। एतदेव साधयति-तथा हीति 1 समाहार: P.67 समुच्चयः । श्रेषं सुगमम् ।

एवं विशेषांशानुगमाझ्गेदवादप्रसङ्गमापाद्य अधुना सामान्यांशानुगमा- म्युपगमे सत्यभेदवादं प्रसञ्जयति-यदि वेति। सामान्यांशानुगमात्तस्य वस्त्वव्यतिरेकाद्वस्त्वनुगमेऽभयुपगम्यमांन सति, अद्वैतवाद: प्रसज्येत ; तथा दि-गौस्तावत् सयं गौः, सोऽश्वस्य द्रव्यत्वादिसामान्यांशानुगमात अश्ववस्तुनोऽप्यनुगमादश्वोऽपि स्याद; ततश्ष गौगोरश्ः; एवमश्वोऽप्यश्चो गौश्र; ततश्र गोर्गोत्वमश्वत्वं च, अश्वस्याप्यश्वत्वं गोत्वं चति सोऽयं तङ्ावोऽन्यभावः, ताम्यां गवाश्वयोरमेदः। एवमन्येषामपि भावानाम्। अतो वचनव्यक्त्यन्तरेणाद्वैतमेवोक्तमित्यर्थः 'तदतच्वतः' इत्यस्य विबरणम्। एतावता च तदतन्यां प्रत्येकं त्वस् संबन्ध:, पश्रम्यन्तात्तसिलित्युक्तम्। तच्चातच्च तदतदी, तदतदोर्भाव- स्तदतच्वम्, तत इति व्युत्पत्तिः । ननु सत्यमद्वैतम्; किंतु भावा- न्यभावाम्याममेद इति त्वयैवोक्तम् ; अतश्र गौरश्वस्याभावश्चेत ततो द्वैतमप्यस्ति; तेन द्वैताद्वैतात्मकं सर्वम्; तच्ेष्टमेवास्माकमित्यमिप्रायेण चोदयति-सत्यमिति। सिद्धान्ती ल्वाह-नैतदिति। लोकसिद्धमन्यत्व- मभिप्रेत्य परप्रतिपादनार्थमन्याभाव इत्यस्मामिरुक्म्। तत्वतस्तु गवाश्वयो- रन्योन्यममेदे कुतोऽन्यत्वम? यतो द्वैतमपि स्यादित्यर्थः। ननु गवाश्वयो रभेदे 'गौश्राश्वश्र' इति भेदेनाभिधानं न स्यात् ; अतो मेदोऽध्यस्वी- त्याशङ्कचाह-गौश्वेति। अमिधानभेदोऽपि लोकसिद्ध एव परप्रतिपाद- नार्थमुक्त: ; न तु गवाश्वयोः प्रत्येकं गवाश्वत्वेन तस्य कारणमस्तीत्यर्यः । ननु यद्यपि सामान्यांशानुगमादमेदः, तथापि विशेषांशस्य व्यावृत्तेमेंदो प्यस्ति; अतो द्वैताद्वैतात्मकं जगत् स्याद ; तच्चेष्टमेवास्माकमिति चोदयति-नन्विति । सिद्धान्ती तु दूषयतुमिदं विकल्पयति-अथेति । उभयरूपं वस्तु ; अतोऽस्य विश्ेषव्यावृत्तितो व्यावृत्तत्वात् विशेषान्तरेऽनु- गमो नास्ति ; तदुदाहरति-अश्ववस्नु गोवस्तु न भवतीति। अथास्ति वस्तुनो वस्त्वन्तरेऽनुगम:, तमुदाहरति-अश्वोऽपि गौर्भवतीति। तत्रादे

176 बरह्मासाऊ्याए्या

, 67-18. पक्षे दोषमांह-तत्रेति। तत्र तयोः पक्षयोर्मध्ये वस्तुनो वस्त्वन्तराननुगम- पक्षे तावत् वस्तुनो वस्त्वन्तरेSननुगमादनुगच्छतः सामान्यांशस्य केवलस्य स्वयमवस्तुत्वात् प्रागुक्तन्यायेन कल्पनागोचरत्वात् भेदवादप्रसङ्ग इत्युक्तं 'तस्यानन्वयतः' इत्यत्र। अथ विशेषव्यावत्तौ सत्यामपि तद्वस्तु वस्त्व- न्तरेऽनुगतम्, तदुदाहरति -भवतीति। तत्र गवाश्वयोरमेद एव, कुतो-। न्यत्वसिद्धिरित्यर्थः । यदि मतम्-दिव्यत्वादिरूपेणाश्वो गोवस्तु ; अननु- गतं च विशेषरूपेण, अतो नात्यन्तभेदस्याभेदस्य वा प्रसंङ्ग इति; 'भवति चाश्वो गौः इत्यश्वस्य गोरूपत्वं वदता द्रव्यत्वादिनानुगतत्व- मुक्तम्; 'गौगौरिव' इति गोगोरूपेणाश्वेऽननुगतत्वमुक्तम् । कथं पुन- रगोर्गोरूपेणाश्वाद्यावत्तत्वमित्यत आह-भवत्येवेति। यद्यश्वस्य गोभावे गोर्विशिष्ट सं गोरूपं न भवेत्, ततोऽश्वान्न व्याव्रतेते; यतस्तु भवत्येव, न भवति तत्र गवि गोवस्तुनस्तस्य स्वरूपाभाव इति यावत्, तदा तस्य स्वरूपेण व्यावत्तत्वादन्यत्वसिद्धिरिति । 'यदि मतम्' इत्यादिना परमत- माशङ्कय विकल्प्य दूषयति-अथेति। अथेत्याक्षेपे; यद्गोवस्तु सरूपे- णाश्वाद्वय्यावृत्तं तत्कथं किंप्रकारमिति परेण वक्तव्यम् । किं यद्गौर्भवत्येवा- श्वरूपेण! न अवत्याप१ एनदुक्त भवति-कि गौरसाधारणगोरूप एव, उताश्वरूपोऽपिः यदि गौगरूप एव, ततोऽश्ोऽप्यश्वरूप एवेति भेदवादः। अथ गौरश्वरूपोऽपि ततो गौर्गवाश्वरूपोऽपि, अश्वोऽपि गवाश्वरूप इत्यभेद- बादः। नन्वेवमभेदे सत्यपि विशेषान्तरेणाश्वादन्यत् गोवस्तु व्यवस्थापयिष्यामः; अतश्र भेदोऽप्यस्तीत्याशङ्कच प्रकृतं भेदाभेदवादप्रसङ्गं सक्षेपेणोपपादयति- सर्वयेति ।

एवं सामान्यविशेषात्मकमेकं वस्त्विति मतं दूषयित्वा द्रव्यपर्यायात्मक- मेकं वसत्विति मतेऽपि तह्षगमतिदिशति-द्रव्येति। शोकं व्याचष्टे- येऽपीति। मृदो घटादयः, सुवर्णस्य रुचकादयों विशेषाः । पर्यायेण नायमाना: पर्याया उच्यन्ते। अपाधिन इत्यवस्थितमृदादिद्व्याद्वेदमाह। अव्यतिरेका इत्यमेदम्; नाित व्यतिरेको येषां ते तथोक्ताः ; मिन्रा- मिन्ना इत्युक्त भवति। एतदेवोपपादयति-न चेति। यदि रुचकादयः

तर्ककाण्ट:

सुवर्णद्रव्यमेव स्युः; ततस्तवां नाशे सुवर्णमपि नश्येत्। अतो रुचक- नाशे वर्धमाने नावतिष्ठेत; व वैवम्, तत्रापि प्रत्यमिज्ञानात्। न च द्रव्याद्विद्यते; भेदेनानुपल्घेः, द्रव्यस्यैव रुचकादिरूपेणोपलब्धेः । तदेवं द्रव्यपर्याययोर्भिन्नामिन्नत्वात तदुमयात्मकमेकं वस्तु, न द्रव्यमात्रं पर्याय- मात्रं वा। द्रव्यमात्रे हि वस्तुनि रुचकादेरमावात् तदुत्पादे तद्विनाशे च तदर्थिनो हर्षशोकी न स्वाताम् । पर्यायमात्रे च वस्तुनि तदुत्पादे विनाश च हेमप्युत्पत्तिविनाशान्मध्यसता न सात्। इयात्मके तु वस्तुनि हर्षादिकमप्यवकरपते। तस्मात् द्वयात्मकमेकं वसत्विति ये मन्यन्ते-द्रव्यपर्यायार्थकाः द्रव्यपर्यायरूपोड़्यों वस्तु येवां ते, तेषामपि नीतिरनेनैवात्यन्तमेदामेदवादप्रसङ्गनिराकरणप्रकारेण निराकता। पतदेव प्रपश्चयति-तथाहीति । अवस्थितं हि द्रव्यमुच्यते; तद्यदि रुचक-P.68-11 वर्धमानकवस्तुनोर्हेमांशेनामेदादमेद उच्यते, तत एकमेव वस्तु; ततु अनित्यमवस्थितमिति द्रव्यमात्रं नगदित्येषा नीतिः स्याद्। अथ हेमरुचका- धुभयरूपत्वात् वस्तुनो रुचकस्य वर्धपानकाद्वयावृत्त्या वस्त्वपि व्यावत्तम्, यतु हेमांशमात्रं वर्धमानकेऽप्यनुटृत्तं न तदनुवृच्या वस्तुनोऽनुवृत्ति:, तस्व केवलस्म स्वयमवस्तुत्वात् इत्युच्यते; ततः पर्यायमात्रं जगदितीयं नीतिः स्यात , यतः परस्परव्यावताः पर्याया उच्यन्ते, न तु द्रव्यम्; यतोऽव- स्थितं द्रव्यमुच्यते; न च पर्यायमाने किचिद्वस्त्ववस्तितमा्ति, तेषामुत्पत्ति- विनाशसंबन्धात् । या तु हेमांशमात्रस्य रुचकनाशेऽपि वर्षमानकेऽवसान- कल्पना, सा कल्पनैव; यतो द्रव्यपर्यायरूपं चित्रं वस्तु; हेमांशमात्रस्य च न तथात्वमित्यर्थः ।

अत्रैव दूषणान्तरमाह-अपि चति। द्रव्यात् पर्यायाणां ेदे द्रव्यस्य स्थितत्वात् पर्याययोश्र नाशोत्पादात् तदर्थिनां मध्यखनाशोकहर्ष- व्यवस्था घटेत। अमेदे तु तदेव तिष्ठति तदेव जायते तदेव विनश्यतीति स्वितिजन्मनाशानामेकत्रैव समवायः स्मात्; ततश्र द्रव्यार्थिनो द्रव्यस् स्तत्वात् मध्यस्थता स्यात्; न स्वाच्च, रुचकवर्धमानकनाशोत्पादयो- स्तदभेदात् द्रव्यस्मापि नाशात् उत्पादे च स्थितद्रव्यामावात् ; अत एव हर्षशोकी च स्माताम्; यदि त द्रव्यमवतिष्ठत एव ततो मध्यस्तैव 12

178

स्यात् ; यदा त्वभेदादुत्पद्यते नश्यति च, तदा शोकादित्रितयमापि स्यादिति दुर्घटमापद्यते । तथा वर्धमानकनाशेऽपि तदर्थिनः शोकादित्रितयं स्यात्; तथा रुचकोत्पादेSपि तदर्थिनस्त्रितयं स्यात्। अथ द्रव्यात् पर्यायाणां मिथश्र भेदोऽप्यस्ति; अतो न पूर्वोक्ताशङ्कादनवस्थादोष इत्युच्यते; ततो भेदाभेदवादिनामभेदोऽप्यस्तीति प्रागुक्तो दोषः कि न स्यात्: अथ सत्यमस्त्यभेद:, किंतु नासावत्यन्तम्; तेन तदाश्रयः शाकादिसंकरदोषो न भंवति; ततो भेदोऽपि नात्यन्तमिति तदाश्रया शोकादिव्यवस्था न 13 स्यादित्याह-अथेति । किंच स विशेष उच्यते, योऽन्यत्र नास्ति ; अनेकान्तवादिनश्च यदि क्वचिदैकान्तिकं स्यात् तत आत्यन्तिकत्वं विशेषे- णामेदं प्रत्युच्येत; न च तस्य सर्वत्रानेकान्तमिच्छतः किंचिदेकान्ततः; अतः सर्वस्यैव नात्यन्तिकत्वम्, यदभेदं प्रति विशेषेण शोकाद्संकरा योच्यत इत्याह-न चेति। ननु सार्वत्रिकेऽप्यनेकान्तवादे नात्रापि संकरदोष इत्याशक्कयानेकान्तवादमेव दूषयति-तथा चेति। तथा चेति दूषणोपन्यासोपक्रमे। सर्वभावानां सर्वप्रकारेषु यद्यनेकान्तस्ततः प्रवृत्ति- निवृत्तिरहितं जगत्. स्यादित्याह। हाशब्दः कष्टार्थः। असावतथैवेति ; अभिमतस्यासाधनमित्यर्थः । छोकमन्यथा व्याचष्टे-अथवेति सर्वत्रानेकान्तवादिनो मम हर्षाद्यप्यरिति, नास्ति च। अतः प्रीतिमध्यस्थताशोकाः स्युर्न स्युरिति यत् दुर्घटत्वमुक्तं तदिष्टमेव; एवं न मम दुर्घटमित्याशङ्क्चोच्यते- नैकान्त इति। शेष सुगमम् । एवं सामान्यविशषौ द्वे वस्तुनी द्यात्मकं चैकं वस्त्विति पक्षद्वये दूषिते, मेदाः सत्याः तदुत्था अभेदकल्पना विपर्ययो वेति पक्षद्वयेऽव- शिष्टेऽन्यतरनिर्णयार्थमाह-तनेति ; तयोः पक्षयोरित्यर्थः। छोकार्थ उच्यते-भेदो हि प्रतियोगिनमपेक्षते; अतो मेदग्रहणपुरःसरो मेदो ग्रामो ग्रहीतुं शक्यों न भवति, अन्योन्याश्रयत्वात्। न चागृहीतस्य तस्याभेदकल्पनोपादानत्वम् ; न हि मेदेनागृहतिौ शाबलेयबाहुलेयौ •गीगों:' इत्यमेदकल्पनां प्रसुवाते। तस्मादगृहीतो ेदो नामेदकल्पना- हवरारत । अमेदज्ञानं त नाभेदमपेक्षते; नापि भेदम्, सरूपद्दान

तककाण्ड: 179

प्रसङ्गात् । अतः शक्यज्ञानत्वात् स्रूपमात्रेण ज्ञातः स भेदकल्पनोपा- दानं भवितुमहतीति। दष्ट चैकस्य मेदकल्पनोपादानत्वमित्याह-यथेति ।P.70-16. यथैकोऽवयवी अवयवकल्पनाहेंतुरित्यर्यः। नन्ववयवेम्यो मिन्नस्यावय विनोSसंभवादवयवोपादानैवावयविकल्पना, न त्ववयव्युपादानावयव कल्पना ; अतो भेदोपादानैवात्राप्यभेदकल्पनेत्याशङ्कयाह-न तत्रेति । भेदशब्दोSत्र भिद्यमानानवयवानाह ; अभेदशब्दश्राभिद्यमानमवयविनम् । हेतुमाह-भेदो हीति । यथा घटावयवी काल्पनिकोऽसत्यः, तद्वत् कम्बुग्रीवादयोऽपि स्वावयवापेक्षयावयवित्वादसत्याः स्युः । मतो मेदः परमाणुष्वेव निरवयवेष्ववतिष्ठते अत एव परमार्थतो भिन्नाः स्युरिति यावत्। न च त एवामेदकल्पनोपादानम्, अतीन्द्रियत्वेनागृहीतानां कल्पनोपादानत्वासंभवादित्यर्थः । नैकज्ञानं चोत्पचये मेदमपेक्षते इत्युक्तम; तत्र चोदयति-नन्विति । अनुसंधानं प्रत्यभिज्ञापत्ययः; स च देशकालभेदे 'सोऽयम्' इति पूर्वापरानुसंधानात्मको भवति, नान्यथा देशकालभेदमन्तरेण। पूर्वापरभावाभावात् कि परं केन पूर्वण सहाभेदेनाS- नुसंधीयेत। तस्मादभेदज्ञानमपि देशकालभेदसापेक्षमिति भेदतुल्यदोष- मित्यर्थः। तत्रोत्तरमाह-प्रत्युक्तमिति; नेदानीनमिन्नदेशकालोऽर्य एकः स्यादित्यत्र प्रत्युक्तमित्यर्थेः । तदुक्तमेव स्मारयति-नेति। एकार्थाभावे चाऽनुसंधानमिति व्यर्थ स्यादित्याह-असतीति। एकस्य हार्थस्य देशादि- मेदादाशङ्वित मेदस्याभेदमापादयदनुसंधानमर्थवत् स्थात्; एकाभावे तदनर्थकमेव स्यादित्यर्थः ।

अपि च सर्वजनसिद्धत्वादप्यभेदोपदानो मेदो युक्तः, न तु विपर्यय इत्याह-अपि चेति। सविकल्पकात् प्रथमभाविनिर्विकल्पकज्ञानेन वस्तु- मात्रमभिन्नमेकमालोच्यते भेदादिसमस्तविकल्परहितं गृह्यते; ततः पश्चात् 'गौः शुक्कः इत्यादिभेदविकल्पो भवतीति सर्वजनसिङ्धम्। अतश्रा- मेदोपादानैव भेदकल्पना युत्तेत्यर्थः। द्वितीयार्षमाशङ्गोत्तरत्वेन व्याचषे- स्यादिति । विशिष्टरूपोपग्राहीति ; भिन्नरूपोपग्राहीत्यर्थः; यथा विक्ल्प- बुद्धाविति वैधम्यदष्टान्तः । यस्त्वित्यादि ; अस्यार्थ :- न ब्रूमः प्रत्यक्षेऽ 12A

कासते नदो नोपलक्ष्यते चति, येन विरोधः स्यात् ; अपितु सर्वेम्यो घटसरूपादन्येभ्यः पटादिम्यो व्यावृत्तं घटं स्पष्टमवावभासयति प्रत्यक्षम्;

मित्यर्थः अतों न विरोध इति यो ब्रूते, तस्य 'आहुर्विधातृ' इत्यादिनैवोक्तमुत्तर-

किंच यदि सामान्यविशेषौ जिन्ने द्े वस्तुनी न संभवत इत्युक्तम्, न चैकं द्वयात्मकम्, तदा अन्यतरस्य मिथ्यात्वे कल्प्ये भेदज्ञानस्यैव मिथ्यात्वमुचितं नाभेदज्ञानस्येत्याह-किंचेति । 'इदं रजतम्' इत्यादि- भ्रान्तिषु 'इदम्' इत्यनवगतविशेषवस्तुमात्रावलम्बि ज्ञानं प्रतिष्ठितम- व्यभिचारि ; अतः पश्रात् बाधदशायामपि 'शुक्तिशकलमिदम्' इतीद- मंशस्य प्रतिभानात् ; भेदेषु तु विशषेषु रजतादिज्ञानस्याप्रतिष्ठितत्वं व्यभिचारित्वं दष्टम्; दृष्टव्यमिचारित्वस्यैव च व्यजिचारकल्पना लव्वी, तस्य व्यजिचारयोग्यतायाः कृप्तत्वात् ; इतरत्र वस्तुमात्रांशे तु सा कल्प्यत्वात् गुर्वी; तस्मादिहापि अदज्ञानमेव मिथ्या, नाभेदज्ञानमिति भावः । 'इन्द्रियधियामपि' इत्युक्तम् ; तस्य व्यावर्त्यं वक्तुं पूर्वपक्षोप- क्रममात्रं करोति-स्यादिति। अनुविधायित्वादपीत्यपिशब्दो द्रष्टव्यः; अत्र द्विचन्द्रादुदाहरणम् ।

किंच व्यावृत्ताः सर्वभावा इति वदता व्यावृत्तशब्देऽन्योन्याभवस्य प्रवृत्तिनिमित्तत्वात् अन्योन्याभावस्वभावास्तद्विशेषणा वेति वाच्यम् ; न च तदुभयमपि संभवतीत्याह-अन्योन्येति। तत्र तस्मिन्नन्योन्याभावे उपाधौ विशेषणेऽभ्युपगम्यमाने तथा अदरूपेण प्रतीयन्तां भावाः, न सरूपतो भिन्ना: स्युरित्यर्थः । अन्योन्येत्यादुक्तम् ; तत्कुत इत्याशङ्कयाह-एकस्ि- क्विति यक्ेकं भावरूपमितरनिरपेक्षं स्यात् ततोऽपरं आवरूपं व्यव- तिष्ठेत ; यदा तु सर्वमेवाभावरूपं तदैकमस्मिन्नसत्यपरं तदभावरूपं न स्यातू ; तस्मिश्रासति तन्न स्यादितीतरेतराश्रयं स्यादित्यर्थः । अतदात्म- नश्र तयात्वप्रतातावुपहितो मणिरुदाहार्यः । अत्र चोदयति-नन्विति । अर्थयसिद्विरिति ; स्वरूपमेवान्योन्याभावः, नान्योऽसतीत्यर्थः। सिद्धान्ती त्वाह -- न चेति।

तर्ककाण्ड: 181

किंचान्यत्वान्मुखसंनिधी मुखान्तराण्युत्पद्यन्ते, नान्यया। तेन मुखमपि कारणम्। कारणानुरूपं च कार्यमुचितम्। तत्र तत्समानपरिमाणान्येव तानि युक्तानि; न चैतत्, कृपाणादावल्पतराणामुपलब्घे:। अविद्यान्यत्वे तु तेषामल्पतानुपपत्तिरदोषः । एतच्चोपलक्षणम् ; अन्येऽपि दोषाः प्रागुक्ता एव। तदयं प्रयोग :- विश्वभेदोऽयमभेदोपादान इति साध्यो धर्मः, भेदतात्, मणिकृपाणादिष्विव मुखभेद इति। परोऽपीदानीमनुमानबलेनैव प्रत्यवतिष्ठते-स्वादिति । तदिदमनुमानम् -- अभेदो धर्मी, मेदोपादान P. इति साध्यो धर्मः, भेदत्वात्, यथा 'वनम्' इत्यमेदस्तरुमेदोपादान इति। तहूषर्यात-नेति। यदि यावानमेद: स सर्वो भेदोपादानत्वान्मिथ्या, ततः परमाणुरप्येको न स्यात्; तदमेदोऽपि मेदोपादान एव स्यात् ; तथा ददंशतदंशोऽपीत्यनवस्था स्यात् ; ततश्च न किचिदेकं स्यात् । अतश्लैकैकपरमाणुसमुच्चयरूपस्तदभेदो नास्त्येव; कुतो 'वनम्' इत्यमेद- कल्पना स्यात्: अथ दूरमपि गत्वा किंचिदेकं तत्त्वमभेदोपादानत्व रहितमिष्यते, ततस्तेनैव हेतुरनेकान्त इत्यर्थः। तदभावत इति ; एकैंक- परमाणुसमुच्चयरूपस्य स्थूलस्य वृक्षादिरूपस्य भेदस्याभावत इत्वर्थः ।

अेदस्य मिथ्यात्वे अनुमानान्तरमाह-अपि चेति। भेदो धर्मी, भृपेति साध्यो धर्मः, 'इदम्' इति 'तत्' इति 'अर्थः' इति 'वस्तु' इति 'सत्' इति व प्रत्येकमभेदेनानुगतत्वात्; यो य एवं स मृषा, यथा चन्द्रमसस्तरङ्गभेदाद्यो मेद: स प्रत्येकं 'चन्द्रः' इत्यभेदानुविद्धो मृषेत्यर्थः । तरुमेदो 'वनम्' इत्यभेदानुविद्धोऽपि न मृषा; अतस्तेन व्यशिचारो मा भूदिति प्रत्येकमित्युक्तम्।

किंच कल्पनालाघवादप्यमेदोपादाना मेदकल्पनोचिता, न तु विपर्यय इत्याह-अपि चेति। न तु मिन्नानाम् ; महिमेत्यनुषज्य कल्प्य इत्यध्या- हार्यम्। ननु त्वयकस्थ नानावभाससामर्थ्य कल्प्यम्, न मया; अतो ममैव लाघवमित्याशङ्कच आवयोः सामर्थ्यकल्पना तुल्या, तथापि त्वया बहनां बहूनि सामर्थ्यानि कल्प्यानि, मया त्वेकस्यैव सामर्थ्यातिशय इति

182 ब्रह्मसिद्धिव्याख्या सपक्षे कल्पनालाघवमुपपादयितुमुपक्रमते-इदमिति। मेदवादिनोऽत्यन्त- भिन्नासु व्यक्तिषु कथं 'गौगौः' इत्यभेदावभासः: न हि निर्निमित्तं ज्ञानं अवति। न च ेद एवाभेदज्ञानस्य स्वरूपेण निमित्तम्; 'गामानय' इत्युक्ते च यां व्यक्तिमानयति पुनरुक्ते तत्सामान्यमेवानयति, न यां कांचिदश्वादिव्यक्तिमपि ; सोऽयमत्यन्तभेदे कथमनुवृत्तावभासो व्यवहारश्षः अथ गोव्यक्तीनां सादृश्यादनुवृत्तावभासव्यवहारः, तदयुक्तम् ; यतः सादृश्य- मप्यवयवसामान्यान्वयेन भवति, न चात्यन्तभेदवादिनः सोस्ति। अथ गोव्यक्तीनामन्योन्यव्यावृत्तिर्न गृह्यते, ग्रृह्यतेऽश्वादिव्याक्तभ्यः ; तेन गोव्य्तिषु भिन्नास्प्यनुवृत्तावभासव्यवहारः, तदविशेषेSपि नाश्वादिव्यक्तिषु संभवति; भवति च सत्या अपि गोव्यक्तीनां व्यावृत्तेरत्रह्दणं गुञाप्रवाल- रागयोरिव सूक्ष्मत्वेनेत्युच्यते; तदसत् ; यतस्तव व्यावृचिर्नाम भावानां स्वभाव एव, न ततो भिन्ना; तन्न तस्या अग्रहणे तत्खभावानामप्यग्रहणं स्यात् ; अन्यथा तत्सभावतैव न स्यादिति भावः ।

अथ निर्विकल्पकत्वेन प्रत्यक्षमनिश्चयात्मकम् ; सविकल्पकं तु निश्चयात्मकम् ; तञ्चाप्रत्यक्षम्। अतो निश्यप्रत्यक्षयोः सरूपभेदः। तेन गोव्यक्तिषु प्रत्यक्षासु तत्सभावभूतान्योन्यव्यावृत्तिरपि यद्यपि प्रत्यक्षा, तथापि तन्निश्चयाभावादनुवृत्तावभासव्यवहारो भवत इति चत् ; तदसत्; यतो व्यावृंत्तेरनिश्चये गोसामान्यनिबन्धन एव व्यवहारः स्यात्, न विशेषान्तरव्यावृत्तः ; स च दश्यते; तथाहि-'कालाक्षीमानय' इत्युक्ते गवान्तरव्यावृत्तामेव गामानयति; न च तद्दयावृत्तेरनिश्रये युज्यते। तस्मान्नैषोऽपि पक्षः साधुः । अथैका गोव्यक्तिर्यामर्थक्रियां दोहनादि- लक्षणां करोति तामेवापरा; ततश्र ययैका अश्वादिम्योऽतत्कारि्यो व्यावृत्ता तथा परापीत्यतत्कारिव्यावृत्तस्तुल्यत्वात् गोव्यक्तिव्वत्यन्तभिन्ना स्वप्येकरूपावभासव्यवहारो भवतीति चेत् ; तदपि न शोभनम् ; यतो येकस्या गोव्यक्तेरर्थक्रिया न सैवापरस्याः; नापि तब्बातीया, तैर्जाते रनिष्टत्वात्। अतो गोव्यक्तीनां नैकार्थक्रियाकारित्वम्। अतश्र ययैकस्या योव्यक्ेरतदर्थक्रियाकारिणो व्यावृत्तिः, एवं गोव्यक्त्यन्तरादपि, तस्यापि तत इति कथमतत्कारिव्यावृत्तिस्तुल्या: किंच न्यावृत्तिर्वस्सुनः समावश्वेत्,

तर्ककाण्ड: 183

वस्तूनां भेदे कथं सा तुल्याः अथास्वभावः तदा तादात्म्यादिसंबन्धा मावात् कथं सा वस्तूनां स्वात्? ततश्र तताउप्येकमेव तत्वं स्यात्, न भेदः। अथानादिवासनानिबन्धनो मिन्नास्वपि व्यक्तिप्वेकरूपावभासः ; ततश्र तदनुरूपो व्यवहारः, न तु व्यक्तिगतः कश्विद्विशषोऽपेक्ष्यत इत्युच्यते; तदप्ययुक्तम् ; व्यक्तिगतविशेषानाश्रयणे हि गोव्यक्तिप्वेव 'गौः' इत्येकरूपावभासो भवति, नाश्वव्यक्तिव्वित्ययं नियमो न स्यात् ; स्स्ति च। तस्मान्न वासनामात्रनिबन्धनोऽयमभेदावमासः । न च वास- नानां मेदाव काचिदेव वासना कासुचिदेव व्यक्तिप्वभेदावमासं करोति, न सर्वास्विति वाच्यम्; सा हि पूर्वानुभवजदृढसंरकारानुवेधरूपत्वात् पूर्वानुभूतास्वेव व्यक्तिप्वभेदावभासं कुर्यात्, न मिन्नासु। सादृश्यात्तत्रापि करोनीति चेत् ; न, तस्य निरस्त्वान्। ततः काश्िद्ृयक्तयः कस्यचि- दभदावभासस्य प्रकृत्वैव समर्थाः, न सर्वाः सर्वस्येति तासां सामर्थ्याति- शयाः कल्प्याः। भिन्नानां व्यक्तीनां मेदावभासहेतव एव सामर्थ्यातिक्षया युक्ताः; इमे त्वमेदावभासस्य हेतव इति स्वभावविपरीता इत्युच्यन्ते तत्र तेषामनन्तानि वस्तूनि, अनन्ताश्र सामथ्यातिशयाः करप्या इति कल्पनागौरवम । मम त्वेक तत्वं कल्प्यमिति कल्पनालाधवम् । तस्मा- देकस्यैवास्तु महिमा यन्नानेवावभासते; न तु भिन्नानाम्, यदभेदेन मासन्त इत्यर्थः । यथावस्तु व्यवहारो युक्त: ; तत्रामिन्ने तच्वे घटपटादिमेद- व्यवहारस्ते कथमिति चेदत आह-भेदति। यथावभासं हि व्यवहारः, न यथावस्तु, रज्जुसर्पावभासे पलायनदर्शनात्। अवभासते च भेद: । अतोऽवमासानुरूपा मेदव्यवहाराः सेत्स्यन्ति ; यथा-भेदवादिनां मिन्नासु व्यक्तिषु 'गौः' इत्यभेदव्यवहारः। न केवलं तेषाम; अपितु जाति- व्यक्त्योरत्यन्तभिन्नयोः समवायाख्यसंसर्गवादिनामपि; कणभुजां जातेर्व्यक्ति- म्योऽर्थान्तरत्वात् 'गोत्ववती व्यक्तिमानय इति यथावस्तु भेदावभासेन नं व्यवहार :; किंतु 'गामानय' इत्यभेदावभासेनैव विशेषेषु सामान्य- व्यवहारः । तथा येऽपि व्यक्तिम्यो जातिमनर्थान्तरभूतां वदन्ति भाट्टाः तेषामपि द्वघात्मकं वस्तु। न च तस्य तादशस्य शबलस्य वस्त्वत्तरे- इनुगमोऽस्ति । यस्य त्वखिति सामान्यांक्तमात्रस्य, तदेकमवस्त्वेव। त्तश्र

184 जससिद्धिव्याख्या

घोऽयं 'गौगौः' इत्यनुगतरूपो व्यवहारः, स यथावमासमेव न यथा- वस्स्विति 'तस्यानन्वयतः' इत्यत्र दर्शितम्। इतिः तर्ककाण्डीयन्यायोकि- समाप्ती

P. 78-50. अनन्तरोक्तमर्थ क्लोकेन संगृदाति-यथेति। बाघ्याः; वाध्याअवादिनो वेदान्तविवेकबाद्या वादिनः । इतिः तर्ककाण्डग्रन्थसमालौ। इति श्रीनम्मसिद्धिव्याख्याने तर्ककाण्डव्याख्यानं शङ्गपाणिना कृतम् ॥

ओमू

ब्रह्मसिदिव्याख्या शङ्गपाणिकृता।

नियोगकाण्ड:

इदानीं काण्डान्तरमारभते-एवमिति वृत्तवर्तिप्यमाणसंकीर्तनं काण्डयोः संगतिप्रदर्शनार्थम्। स्थिते घुपचरितार्थत्त्वनिरासेनोपनिषदां मुख्यार्थत्वे, कोऽसौ मुख्योऽर्थः१ स्वरूपं कार्य वा इति चिन्तावतरति, नान्यथा। कार्य एवार्थे वेदस्य प्रामाण्यमिति; सामान्यद्वारेण वेदान्त-P. रगतानामुपनिषदामपि कार्येडये प्रामाण्यमित्यभिप्रायः । प्रतिज्ञातमर्थमृषि जुष्टत्वेन प्रसाधयति-एवमिति मन्त्रार्थ वादोपनिषदां चोदनैकवाक्यत्वेन [अ]पृथग्वेदत्वाचोदनात्मक एव कृत्स्ो वेदः; तेन तदर्थ एव वेदार्थः, नापरः कश्रिदस्तीति। नन्वनेन चोदनाप्रमाणको वेदार्थ इति यावदित्युक्तम् ; ततः किमित्यत आह-चोदन। चेति। चोदना हि प्रवर्तकं वचनम् ; न च सा वायुवत् प्रवतयति; ।कतु प्रवृत्तिहेतुभूतमर्थमवगमयन्ती । प्रवृत्तिहंतुः स्वकार्यम् ; तथाहि-इष्टसाधन- मपि 'ममेदं कार्यम्' इत्यप्रतिपद्य न कक्षित् प्रवर्तते। तस्नाद् कार्येडर्ये वेदः प्रमाणमित्यर्थः । ननु मवत्वेवमन्यत्र; वेदान्तेष दु कः कार्यविधिः, यत्र तेषां प्रामाण्यम्-इत्याशङ्कचाह-वेदान्तातमिति।'आत्मा प्रतिपत्तव्यः' त्लेविना तिपत्तिकर्तव्यनायां प्रतिपत्त- व्यत्वेनानुगतमन्वितं यत् सिद्धरूपमात्मत्त्वं तद्विषयप्रतिपत्तिकर्तव्यतामुखे नावबोधकत्वम्, न तु सननाणाम् । अतर्तेऽपि कायनिष्ठा एवेत्यर्थः । एतदुक्तं भवति-आत्मपतिपत्तिकतेव्यताविध्व पेक्षित प्रतिपत्त व्यात्मस्वरूपसमर्प कत्वेन वेदान्तानां प्रामाण्यमिति। एतवेव भाव्योक्त्या द्रवयति-तथा चेति । यदि कार्येयें वेद: प्रमाणं कथ तर्हि मन्त्रार्थाः सोपनियत्काः सिद्ध मर्थमाहुरित्याशङ्कय "चोदना हि" इत्यादुक्तम अयमर्थः- मन्त्रादीनां विध्येकवाक्यत्वादकवेयं तावती चोदना। सा च कार्य

गमयन्ती तत्परतया भूतादिकमर्थमेकदेशेन ब्रूते; न सनिष्ठत्वेन। तेनो- पनिषदोऽपि प्रतिपत्तिकर्तव्यतापरा एव, न सिद्धार्थपरा इति ये मन्यन्ते तान् प्रत्युच्यते-तिस्त्र इति शब्दात् वेदान्ताख्यात् यदात्मज्ञानं तत् 'आत्मा प्रतिपत्तव्यः' इति विधिना न विधीयते; यस्मादधीतवेदस्य शब्दसामर्थ्यादेव कर्मावबोधवत् तदात्मज्ञानं भवति; अतः किं तत्र विधिनेति भावः । ननु प्रमाणान्तरजं ज्ञानमुपेक्ष्य किमिति शाब्दमेव ज्ञानं न विधेयमत्रोक्तमित्याशङ्कयोक्तम्- ब्रह्मणो हीति। शेषं सुगमम् । कर्मावबोधवदिति दष्टान्तितम् ; तत्र विध्यनपेक्षामाह-सर्गेति । "स्वर्गकामो यजेत" इत्य्मिन् शाब्दे वाक्यार्थबोधे नान्यो विधिरपेक्ष्यते, तद्विधिवाक्यार्थबोधेऽपि विध्यन्तरापेक्षायामनवस्थाप्रसङ्गात्। न च योऽयं 'यजेत' इति विधिः स एवापेक्ष्यते, तस्य कर्माण व्यवस्थितेः ; कर्म हि तेन विधीयते, न तु तद्वोष इत्यर्थः ।

चौंदयति- नन्विति यथा स्वर्गकामादिवाक्यानामध्ययने "स्वाध्यायोऽध्येतव्यः" इति विधिरपेक्ष्यते, साध्यायाध्ययनविध्यध्ययने तु न विध्यन्तरमपेक्ष्यत इति नानवस्था; तथैषामर्थबोर्घेऽपि विध्यपेक्षास्तु ; तद्विध्यर्थबोधे तु न विध्यन्तरमपेक्षिष्यते; अतो नानवस्था भवतीत्यर्थः । न च वेदार्थज्ञानप्रवृत्तौ विधिर्नास्तीत्याह-अस्ति चेति। तहूषयति- विषम इति। वैषम्यमाह-अप्रवृत्तोऽपीति । यद्यध्ययनविधिः स्वय- मधीतो वाक्यान्तराण्यथ्यापयति, ततस्तदथ्ययनमप्यध्ययनवध्यन्तराधीनमित्य नवस्था स्यात्। यतस्तु सयमप्रवृत्तोऽप्यध्ययनविध्यध्ययने पुरुषः पुरुषा- न्तराधीतादध्ययनविधेस्तस्यान्येषां च वाक्यानामध्ययने प्रवर्तते, तेन तत्रा- नवस्था न भवतीत्यर्थः। नन्वन्येनाधीतादध्ययनविधेरन्यस्य कथं प्रवृत्ति:ः अधीतं हि वाक्यं प्रवर्तयति, नानधीतम्, अगृदीतस्य प्रवर्तकत्वायोगा- दित्यत आह-शाखेति । नाध्ययनं प्रवृत्तौ तन्त्रम्, अपितु ग्रहणम् ; तज् श्रवणमात्रादपि अवस्येव; यथा सयमनधीतादपि साखान्तरोक्तादङ्- वाक्यात् तदथ्यायिम्यः श्रुवात् तवश्रोपसंहारः प्रयोगेष क्रियत इत्मर्थः ।

नियोगकाण्ड: 187

ननु पुरुषान्तराणामपि कथमध्ययनविधिवाक्याध्ययनमित्याशङ्कचाह-यथेति ।P.75-1 एवं स्वर्गकामादिवाक्याध्ययने नानवस्थादोष इत्युक्तम्। तदर्थबोधे तु "वेद: कृत्स्रोऽधिगन्तव्यः" इति विध्यन्तरापिक्षा संभवति। यतस्तदप्य- नवबुद्धार्थ न सवर्गकामादिवाक्यार्थज्ञाने प्रवर्तयितुमलम्, अतस्तदर्थोऽपि विध्यपेक्षः । न च स एव सार्थबोषे प्रवर्तयति, अनवबुद्धार्थस्व प्रवर्त- कत्वायोगात्; तदर्थबोधात् प्रवृत्तिः, प्रवृत्तस्य च तदर्थबोध इति इतरेतरा- श्रयं हि स्यात्। अतश्र "वेद: कृत्स्नोऽधिगन्तव्यः" इत्यस्यार्थबोधे विध्यन्तरमपक्ष्यम्, तत्राप्येवमित्वनवस्था स्यादिति सूक्तम्-'विषम उप- न्यासः' इति । यच्चोक्तम्-'अस्ति विधिः' इति, तदप्ययुक्तम् ; यतोऽ- पूर्वार्थप्रापको विधिर्भवति। अयं त्वध्ययनविघेटष्ठार्थत्वेन न्यायप्राप्तानु- वादक इत्याह-न चेति। अभ्युयगम्यास्य विधित्वं वेदार्थबोधे 'आत्मा प्रतिपत्तव्यः' इति पृथग्विध्यनपेक्षामाह-अथेति। ननु स्वाध्यायाध्ययनविध्याक्षिप्तं चेत् वेदार्थज्ञानं "वेदः कृत्स्नोऽधि- गन्तव्यः" इत्यनेनोच्यते, ततोऽध्ययनविधिप्राप्तानुवाद एवायं स्थात् ; कथं विध्युपगमः१ उच्यते-विध्याक्षिप्तमपि विधीयते ; यागविध्याक्षिप्त- मिव ब्रीह्यादि। विलम्बी हर्थाक्षेपः, शीघ्रभाविनी श्रुतिः; सा अर्थाक्षप- व्यापारात् प्रागप्राप्तमेव विघत्ते। फलं त्वन्यनिवृत्तिः; अर्थाक्षेपे धन्य- दप्याक्षिप्येतेति न दोषः । कर्मविधिवाक्यवदित्युक्तम् तद्विवृण्वन् तत्र पुनः क्ोकं योजयति-यथेति । विधौ सत्यपि चेद्विध्यन्तरमपेक्ष्यते ततस्तत्राप्येवमित्यनवस्थानात् स्वर्गकामादिवाक्येषु "वेदः कृत्स्नोऽधि- गन्तव्यः" इति सामान्यविधिनार्थबोधे प्रवृचिसिद्धस्तदर्थ यथा नान्यो विधिरपेक्ष्यते-न च सवर्गकामादिवाक्यगतः, तस्य कमविषयत्वात्-एवं वेदान्तेष्वांपे वाक्यसामर्थ्यादेव तदर्थबोधोत्पत्तेः 'आत्मा प्रतिपत्तव्यः' इति विधिर्नापेक्षितव्य इत्यर्थः। ननु कर्मविधिवदत्रापि सामान्यविधिसिद्धत्वमेव वाच्यम् ; तत्किमिदमुक्तम -- 'वाक्यसामर्थ्यात्' इतिः उच्यते-वेदान्तेषु 'आत्मा प्रतिपत्तव्यः' इति विशेषविधिवादी सामान्यविघेस्तदन्यविषयतेति मन्यते; अतस्तदमिप्रायेण सामान्यविधिसिद्धार्थता नास्तीति 'वाक्यसाम ्थ्यात्' इत्युक्तम्। सामान्यविधिशेषत्वेऽपि चोपनिषदां सिद्धार्यता न स्यादिति तच्छेषत्वमप्यनिच्छतेदमुक्तमित्यदोषः ।

100 मलाताफप्पाएपा इतश्र शब्दात् यदात्मविज्ञानं तन्न विधीयत इत्याह-इतश्नेति । विधेयावगमादुत्तरकालीना या प्रवृत्ति:, सैव विधे: फलम्, न तु शब्दप्रभवो यो विधेयबोधः स इत्यर्थः। कुतःः अन्योन्यसंश्रयात्- शब्दार्थबोधे सति प्रवृत्तिः, प्रवृत्तस्य च शब्दार्थबोध इत्यात्माश्रयता। यस्तु तच्वावबोधपराद्वेदान्तवाक्यात् तत्वावबोधः, स न शब्दार्थबोधात् परः उत्तरकालीनः; किंतु स एवात्मा । अतो न 'आत्मा प्रतिपत्तव्यः' इति विधे: फलमित्यर्थः ।

इतश् शब्दज्ञानमविधेयमित्याह-अपिचेति। किंच शब्दाज्जातेऽर्थ- बोधे न षुरुषः 'आत्मा प्रतिपत्तव्यः' इति विधिना प्रवर्त्यः । साध्ये हि प्रवर्त्यते, न सिद्धे। अथ शब्दोरऽर्थस्यानवबोधक एव, तेन तज्ज्ञाने प्रवर्त्यः, तत्रापि शब्दार्थबोधस्यासंभवाव सुतरां न प्रवर्तनीयः । न हयसंगते विषये कश्वित्प्रवर्त्यते। शब्दाज्जातेऽप्यर्थबोधे तन्निक्षये प्रवर्त्यत इति चेत्, अत आह-शब्देनेति। न निश्चयेऽपि प्रवर्त्यः ; सोऽपि हि शब्दजन्यो वा स्यात्, प्रमाणान्तरजन्यो वा ; न तावच्छव्दादर्थ तच्वावबोधे तस्मादव यो निश्चयः, तत्र प्रवर्त्यः ; स हि शब्देन प्रथम- मेव कृतः ; कि तत्र विधिना! अथ शब्दादवबुद्धे तच्वे अन्यस्मा- त््रमाणान्तराद्यो निश्चयस्तत्र विधिना प्रवर्त्यः, ततोऽन्यस्य प्रमाणान्तरस्य वाञ्छनमपेक्षा स्यात्। अतश्र शब्दस्तत्र निश्चयहेतुन स्यात्। न चैत- दिष्टमित्यर्थः ।

इदानी विकरपान्तरं करोति-अथेति । उपछवोऽवगम इत्यर्थः । भूतार्थवैयर्थ्यमतात्पर्ये हेतुः ; अतात्पर्यस्यापि दर्शनादिति सांशयिकत्वे । तद्षयति-तद्वातमिति ; तदसारम् । कुतः यतो लोकवेदयोः शब्दानामर्यपरत्वम् "अविशिष्टस्तु वाक्यार्थः" इति न्यायेनौत्सर्गिकम्। निमित्तान्तरातु शब्दसरूपप्रधानत्वम् ; अत एवाविवक्षितार्थत्ं तदपवादः ; यथा-'गवित्ययमाह' इति 'इति 'शब्दात्, यथा जपमन्त्रेषु जप- स्योच्वारणात्मकस्योच्चायमाणशब्दसरूपनिष्ठत्वम्। न च वेदान्तेषु तन्निमि तःन्तरमस्तीति मावः ।

नियोगकाण्ड: 189

इतश्र वेदान्तानां विवक्षितार्थत्वाय आत्मा प्रतिपत्तव्यः' इति विधिर्नापेक्ष्यत इत्याह-दृष्टेति। कर्मविधिवाक्याव्ययने स्वाध्यायविघेर्या P.7 दष्टार्थता, सात्र वेदान्ताध्ययने न भिद्यत, न विशिष्यते, समानेति यावद्। अतः सवाध्यायविधेर्दष्टार्थत्वेनैव कर्मवाक्यव द्वेदान्तानामप्यविवक्षितार्यता निवृत्तैव; किं प्रतिपत्तिविधिना तदर्थेनेति मावः । इतरथा यदि तु वेदान्ताध्ययने दृष्टार्थता न स्वात्, ततः 'आत्मा प्रतिपत्तव्यः' इति विध्यर्थेन सह विध्यर्थः कृत्व्नो वेदान्तार्थोऽविवक्षितः स्यादित्यर्यः । फलान्तरकल्पनेति ; विश्वजिन्न्यायेन स्वर्गों रात्रिसत्रन्यायेन दधिमधुकुल्यादि फलान्तरमुक्तम्; तथा वेदान्तानामविवक्षितार्थानामध्ययनात्फलान्तर- कल्पना, तत्राप्यात्मावबोधस्य कर्मावबोषवद्दष्टत्वादित्यन्वयः । ननु कर्मे- वाक्यानां प्रवृत्तिनिवृत्युपयोगेनार्थवत्वाद्युक्तं विवक्षितार्थत्वम्; न तु वेदान्तोत्थायाः सिद्धार्थप्रतिपत्तेः, प्रवृत्तिनिवृत्यनुपयोगेन वैयर्थ्यात। अतः साध्यायविधिदष्टार्थता तु भिद्यत इत्याशङ्गयाह-न चेति। किंच प्रतिपत्तिविधावपि वैयर्थ्यस्य तुल्यत्वमेव। तच्च प्रतिपत्तिविधौ तुल्य- मित्यत्र वक्ष्यत इत्याह-प्रतिपत्तीति। 'भवेत्' इत्यादिश्कोकार्ष व्याचष्टे- अवश्यमिति। अवश्यं चैतदेवं विज्ञेयं यत् साध्यायविघर्द ष्टार्थतयैव वेदान्तानामपि विवक्षितार्थता। अन्यथा 'आत्मा प्रतिपत्तव्यः' इति विधायकेन सह कृत्स्स्य वेदान्तस्याविवक्षितार्थता स्यात्। कुतः! यतः प्रतिपत्तिविधायकशब्दनिबन्धनमितरेषां वेदान्तानां विवक्षितार्थत्वम्। विषायकस्य तु न विवक्षितार्थत्वस्य निबन्धनं हेतुरस्ति। अतो विधाय- कस्याविवक्षितार्थत्वान्न तद्वलेनेतरेषां वेदान्तानां विवक्षितार्थत्वमिति सह विधायकेन सर्वे वेदान्ता अविवक्षितार्थाः स्युः । अथ विधायकः शब्दः प्रकृत्या शब्दस्यार्थपरत्वस्वभावत्वेन दृष्टार्थत्वेन च विवक्षितार्थ इत्युच्यते, तत इतरेऽपि वेदान्तास्तथैव विवक्षितार्था मविष्यन्तीति किं विधायके- नेत्यर्थः ।

अथापुरुषार्थसाघने विधिः प्रवर्तयितुं नालमिति विध्यधीनं पुरुषार्थ- त्वम् ; अतः शब्दोत्थस्यात्मज्ञानस्य पुरुषार्थत्वसिद्धर्थम् 'आत्मा प्रति- पत्तव्यः' इति विधिरिष्यते, तदपि नेत्याह-ज्ञानस्येति ।

1yU बक्मासाद व्याख्या

:77-24 अशोभनत्वमाह-ज्ञेयेति। ज्ञानस्य ज्ञेयप्राप्तिर्दष्टं फलम्। न दृष्टफले विधिः, दष्टस्यान्वयव्यतिरेकसिद्धत्वन विध्यनपेक्षत्वात्। मोक्षो ज्ञानस्या- इष्टं फलम्, तदर्थों विधिर्भविष्यतीति चेत् ; तन्न ; न हि स साध्यः ; कुतः१ तत्वच्युतेः, मोक्षत्वहानात्। आत्यन्तिकी हि संसारनिवृत्तिर्मोक्ष उच्यते; तस्य कार्यत्वे घटादिवद्विनाशात् पुनः संसारः स्यात्। अतो मोक्षस्यात्यन्तिकसंसार निवृत्तिलक्षणं मोक्षत्वं हीयेत। ननु घटादिनाशव त्कार्योऽपि मोक्षो न नङ्क्ष्यति; नैवम्, मावस्य कार्येस्य नाशेनाविना- भावात् ; भावश्र मोक्षः, निरतिशयानन्दैश्वर्यलक्षणत्वात्। ननु आत्यन्तिकी संसारनिवृत्तिर्मोक्ष इत्युच्यत इत्युक्त्वा, कथमाह भावरूपो मोक्ष इति उच्यते-मोक्षे सा भवतीत्युपचारात् सैव मोक्ष इत्युक्त्मित्यविरोधः ; मोक्षे वा सा श्रुत्यादिभिरुच्यत इत्यर्थः। नन्वागामिदेहेन्द्रियबुद्धिसंयोगाभावो मोक्ष: ; स च कार्योऽप्यभावत्वात घटाभाववन्न नड्क्ष्यति। नैवम् ; प्रागभावो हि सः; न चासौ कार्य:, अनादित्वात् घटादिप्रागभाववत्। ननु बन्धहेतुध्वंसो मोक्ष :; स च घटध्वंसवत् कार्योऽपि नानित्यः । सत्यम् ; किंतु असौ विद्याया न पृथक् । अतो न तत्कार्यम्। यस्मा- दविद्योत्थो बन्धः, विद्यैव च तद्विरोघिनी तदभावः, न पृथक् ; पृथक्च कार्य भवति।

अथवेति 'तच्वच्युतेः' इत्यस्यापरा व्याख्या। आत्मनः सरूप- स्थितिलक्षणो मोक्षः श्रुत्योक्तः ; स चेत्कार्यः स्यात्, एवंलक्षणान्मोक्ष त्वाच्च्यवेत; न हि कार्यं नित्यस्यात्मनः स्वरूपं भवतीति भावः। कार्यत्वे मोक्षस्यानित्यत्वात् पुनरावृत्तिः स्यात्। अपुनरावृत्तिश्रुतिविरुद्ध- त्वात् 'यत् कार्य तदनित्यम' इत्यनुमानमप्रमाणम् ; तेन कार्यत्वेऽपि मोक्षस्य नित्यत्वात् यदुक्तं कार्यत्वे विनाशात् तस्य पुनः संसार इति तदयुक्तमित्यनुमाषते-यच्विति। तदूषयति-दृष्टेति । इष्टा सर्वकायाणा- मनित्यत्वाद्विनाशिता; मोक्षस्य कार्यत्वेऽप्यपुनरावृत्तिश्रुतिबलान्नित्यत्वमा- श्रीयेत, यदि श्रुतेरन्या गतिर्न स्यात् ; अस्ति त सेत्यर्थः। ताम्न्या गतिमाह-यदा त्विति। अनवयवेनेति ; निःशेषत इति यावत् अविद्या पुनरावृत्तिहेतुः ; तस्यां विद्यया निःशेषतो गतायां हेत्वभावादेव

नियोगकाण्ड: 191

पुनरावृच्यभावोऽपीत्यर्थः । तमर्थवादेनानुवदत्येषा 'न च पुनरावर्तते' इति वर्तमानश्रुतिः । अतो न तत्प्रामाण्यादनन्तमोक्षफलत्वं प्रतिपत्तिविधे- रित्यर्थः। अर्थवादत्वमेवास्याः श्रुतेर्द्रढयति-तथाहीति । वर्तमानाप- P.78-1 देशो हि प्रारब्ापरिसमाप्तमाह, नागामि साध्यमिति मावः । यदि च स्वर्गकामादिवत् कामोपबन्धः स्यात्, ततोऽपि साध्यं काम्यते न नित्य- मित्यपुनरावृत्तेः साध्यता गम्येत; न तु सोऽप्यत्रास्ति। तस्मादर्थवादोS- पुनरावृत्तिश्रुतिरित्यर्थः । नन्वर्थवादादपि फलकल्पना दष्टा; यथा- रात्रिसत्रादौ प्रतिष्ठादेरित्यत आह-अर्यवादादिति। सत्यम् ; अनिर्ज्ञात- पारार्थ्येषु सा। निर्ज्ञातपारार्थ्येषु तु "द्रव्यसंस्कारकर्मेसु फलश्रुतिः परार्थत्वादर्थवाद: स्यात्" इति न्यायः पठितः । निर्ज्ञातपारार्थ्य च ज्ञानं ज्ञयतच्वावभासेन दष्टेनार्थेन निराकाङ्क्षम्। अतोऽत्र न सा युक्तेत्यर्थः। ननु ज्ञेयस्यात्मनस्तत्वावमासोऽपि खयमपुरुषार्थः; अतोऽ स्त्येव पुरुषार्थाकाडूक्षा; तद् कथं नैराकाड्क््यमित्यत भाह- पुरुषार्थतेति।

मतान्तरमाशङ्यति-अन्य इति। विधेर्विना कार्यशून्यं मूतार्थ यद्दचः, तत् मूतस्यार्थेस्य प्रमाणान्तरगतत्वादनुवादकं स्यात् ; अनुवादश्च प्रमाणान्तरगाचरे भवति ; अतस्तदनुवादकं वचः प्रमाणान्तरापेक्षं सद् अनपेक्षत्वलक्षणप्रामाण्यमतिवर्तते, न प्रमाणं स्यात्। विध्यर्थे तु कायें प्रमाणान्तराविषये यत् प्रतिष्ठित पर्यवसितं वचः तत् प्रमाणान्तरानपेक्ष सत् प्रमाणत्वं लभते; यथा अग्निहोत्रादिकर्मवाक्यम्। अतश्र यद्यप्यात्म- तच्वावबाधात् परा उत्तरकालीना प्रवत्तिर्विघिफलमत्र नास्ति, तथापि वेदान्तानां प्रामाण्यार्थ प्रतिविधिराश्रयितव्य इत्यर्थः । श्ेषं स्पष्टम्।

अत्रोच्यते-प्रमाणेति। प्रमाणान्तरेण यातः प्राप्तोऽर्यो यस्य वचसः तत्तभोक्तम् , तद्रावस्तता ; तथा मूतः सिद्धोऽ्यों यस्य वचसः तड्ूतार्थम्, तद्रावस्तत्ता । प्रमाणान्तरप्राप्तार्थता प्रमाणान्तरज्ञातत्वेन ज्ञापित्वं किमनु- वादता: उत भूतार्थतामात्रम्: तत्र प्रमाणान्तरलब्धार्थता चेदनुवादता- भिप्रेता, ततो यदपारुषेयं वेदान्तवचः प्रमाणान्तरज्ञातत्वेन न बोधकं,

19Z

न तदनुवादकम ; अतो नापेक्षम् ; अतो नाप्रमाणम्। पौरुषेयं हि प्रमाणान्तरलब्घार्थकमिति भावः ।

9-22 अथ भूतार्थतामात्रमनुवादता, तत्राह-सापेक्षताया इति। स्मृतौ दर्शनादिति ; स्मृतौ प्रमाणान्तरसंस्पर्शस्य प्रमाणान्तरापेक्षाहेतुत्वेन दर्शना- दित्यर्थेः । एतदेवाह-सा हीति । सा हि स्मृतिः 'स घटः' इति पूर्वाधिगतमेव घटं 'सः' इति सर्वनाम्रा पूर्वाधिगतपरामर्शिनोल्लिखन्त्याध गमान्तरसंसृष्टार्था जायत इति हेतोस्तस्याधिगमान्तरमपेक्षत इत्यर्थः । अधिगमान्तरेण संभिन्नः संसृष्टोऽर्थो विषयो यस्या इति विग्रहः।

अपौरुषेये सिद्धार्थेऽपि वचसि सापेक्षत्वहेतुर्नारतीत्युक्तम् ; तत्र पर आह-स्यादिति। प्रत्यक्षादिप्रमाणान्तरं सिद्धविषयम् । अतो वैदिक- स्यापि सिद्धार्थस्थ वचसो विषये प्रमाणान्तरस्य संभवात् तदपेक्षा युक्ते त्यर्थः । सिद्धार्थे प्रमाणान्तरसंभवेऽपि किमिति तदपेक्षत इत्यत आइ- तथाहीति । प्रमाणान्तरसंवादापेक्षायां च नैरपेक्ष्यलक्षणं वेदान्तानां प्रामाण्यं न स्यादिति भावः । यदा तु प्रमाणान्तरागोचरे कार्यरूपे प्रति- पत्तिविध्यर्थे पर्यवस्यन्ति वेदान्ताः, तदा तत्रासंभवति प्रमाणान्तरे न कुतश्चित्प्रमाणान्तराद्विसंवादाशङ्कुति न संवादाय प्रमाणान्तरमपेक्षणीयम; अतो नैरपेक्ष्यलक्षणं प्रामाण्यं सिध्यति। प्रमाणान्तरविषये हि तत्संवाद विसंवादौ स्याताम् , नान्यत्रेति भावः । अत्रोच्यते-न चेति। शब्दविषये प्रमाणान्तरस्य संभवमात्रेण प्रमाणान्तरापेक्षा शब्दे न युज्यते। कुतः यतस्तदा तयोः प्रमाणान्तर- शब्दयोः, शब्द एव सापेक्षों न प्रमाणान्तरमित्यत्र विशेषो न गम्येते- त्यर्थः । शब्द: प्रमाणान्तरसापेक्षो लोके दृष्टः, न प्रमाणान्तरमित्यस्ति विशेष: ; तस्माच्छब्दस्यैव सपक्षता, न प्रमाणान्तरस्य अदृष्टत्वात् इति यद्युच्येत, ततः कार्येऽपि प्रमाणान्तरागोचरे शब्दस्य प्रामाण्यं लोके न दृष्टमिति तन्नापपि बुद्धवाक्यवत् सुतरां शब्दस्य प्रामाण्यं न स्याद्। तदिदं सर्वमाह-यदीति नतरामित्युक्तमतिशयार्थमाह-प्रमाणान्तरेति। प्रमाणान्तरविषये हि तत्संभवादपि तावच्छब्दस्याप्तवाक्यवत् प्रामाण्यं

नियोगकाण्ड:

स्यात्। प्रमाणान्तरागोचरे तु कार्ये. प्रमाणान्तरासंमन्रात् बुद्धवाक्यवत् तव्रामाण्यं दुर्लभम्। अथ पौरुषेयत्वकारिता लोकवचसां प्रमाणान्तराधिगत- विषयता, न शब्दसामथर्यकारिता; शब्दस्य तु खवनः. प्रमाणान्तरगोचर एवार्यें सामथर्यम् ; तेन प्रमागान्तरागोचरेंSपि कार्ये प्रामाण्यं न दुर्कम- मित्युच्यते, तन्न ; यदि शब्द: प्रमाणान्तरानपेक्षसामर्थ्यस्तार्ह तुल्यसामर्थ्य- त्वान्न शब्द एव तद्विषये प्रमाणान्तरसंभवे प्रमाणान्तरसपिक्षः स्यात्, अपितु प्रमाणान्तरमपि तद्विषये शब्द्रसापेक्षं स्यान्। किमतः ! यद्येव मिदमतो भवति प्रमाणान्तरस्य शब्दसापेक्षत्वेनाप्रामाण्यम्; अप्रामाण्ये च सति तत्संवादविसंवादानुपयोगान्न शब्दस्य तदपेक्षा युज्यते। प्रमाण- सापेक्षं न प्रमाणं मवति। शब्दस्तु न प्रमाणम्। अतो न तदपेक्षया प्रमाणान्तरमप्रमाणम् ; अपितु प्रमाणमेव, अनपेक्षत्वादिति चेत्, तत्रो- च्यते-शब्दस्यैवाप्रामाण्य कुत इति । पर आह -प्रमाणान्तरपक्षत्वा ] दिति। सिद्धान्ती त्वाह -- प्रमाणान्तरस्यापि प्रामाण्यं शब्दानपेक्षत्वात् ; तदनपेक्षत्वं च शब्दस्यापामाण्यात्। अतः शब्दाप्रामाण्ये तदनपेक्षत्वात् प्रमाणान्तरस्य प्रामाण्यम् ; तत्प्रामाण्ये च तदपेक्षत्वात् शब्दस्याप्रामाण्य- मितीतरेतराश्रयं स्यात्। शब्दस्याप्रामाण्यात् प्रमाणान्तरस्याऽनपेक्षत्वं प्रसाघयति-प्रमाण हीति। यदि शब्द: प्रमाणं स्यात् ततः प्रमाणा- न्तरस्य विषये शब्े संभवति प्रमाणान्तरमपि शब्दसापेक्षं स्यात्, तत्संभव इव शब्द:। तस्माच्छब्दरयाप्रामाण्यात् प्रमाणान्तरस्थानपेक्षत्व- मिति युक्तमितरतराश्रयत्वम्। न च प्रमाणान्तरसंभवे शब्द: सापेक्षः, न तु शब्दसंभवे तदिति विशेषोऽस्तीत्यर्थः । यदि च सिद्धार्ये शब्दे प्रमाणान्तरसंभवमात्रेण तत्सापेक्षत्वं स्यात्, एवं सति प्रत्यक्षानुमानयोरपि स्पर्शनकम्पादिलिङ्गशेरेकत्र वायावन्योन्यगोचरे प्रवत्ते: परस्परसापेक्षत्व मविशेषं शब्द इव प्रसज्यते। ततक्ष तयोरप्यपामाण्यं स्थातृ । तथे- न्द्रियान्तरवविषये यदीन्द्रियं प्रवर्तते तदपि सापेक्ष स्यात्। तदुक्तम् -- प्रत्यक्षानुमानयारित्यादिना। सन्तेति; रूपादीवां पश्चानां सत्तागुणत्वे पश्चेन्द्रियग्राहे ; द्रव्यं तु घटादि त्वक्चक्षुग्रध्यमिति विवेकः। अथ शब्दस्यैव प्रमाणान्तरसंभवे सापेक्षत्वम्, न मत्यक्षानुमयोरित्युच्यते, ततो 13

194 ब्रह्मसिद्धिव्याख्या

विशेषहेतुर्वाच्यः ; न च सोडस्ति। अथ शब्द: प्रमाणान्तराधिगताेषयो लोके दृष्टः; अतोइस्माद्विशेषाच्छन्द एव प्रमाणान्तरसंभवे सापेक्षः, न प्रत्यक्षानुमे इति चेत्, उक्तमत्रोत्तरम् 'प्रमाणान्तरस्याविषये तर्हि नतराम्'. इत्यत्र। उक्तमर्थ प्रपश्वयति-यदीनि। यदि पौरुषेयापौरुषेयशब्दमात्र- धर्मोंडयं प्रमाणान्तराधिगतार्थत्वं नाम, ततः प्रमाणान्तरसंभवादेव बुद्धादि- वाक्यवदप्रामाण्यं शब्दस्य स्यात् ; प्रमाणान्तरसंभवं एव लाप्तवाक्यवत् प्रामाण्यं स्यात्। अतश्च वेदान्तानां सिद्धार्थत्वे प्रमाणन्तरसंभवा- दप्रामाण्यम्, कार्यार्थत्वे तु प्रमाणान्तरासंभवात्मामाण्यमित्युक्तमयुक्तमिति भावः । अथ पौरुषेयशब्द्धर्मेंः स्थात्, ततोऽपौरुषयस्य वेदान्तशब्दस्य प्रमाणान्तराधिगतार्थत्वं नास्तीति तस्य सिद्धार्थत्वेन संभवत्प्रमाणान्तर- विषयस्यापि न सापेक्षत्वम् । अतो नापामाण्यम्। संभवत् प्रमाणान्तरं यत्र तत् संभवत्प्रमाणान्तरम्, तदेव विषयो यस्येति समासः । पौरुषे- यत्वनिमित्तं हि सपिक्षत्वम्। अपोरुषेयशब्दे सत्यपि संभवत्प्रमाणन्तर- विषयत्वे निमित्तनिवृत्तौ निवर्तते, न तु शब्दत्वसामान्यात् प्रसज्यत इति भावः । किंच यद्यन्यत्र दष्टमन्यत्रापि केनचित् सामान्येन स्याद्, ततः स्वरेण पुत्रानुमानं विशेषतः प्रत्यक्षाधिगतविषयं दृष्टमित्यनुमानत्वसामान्यात् सामान्यतो दृष्स्यापि देशान्तरप्राप्त्या सूये गत्यनुमानस्य प्रत्यक्षाधिगत- विषयता स्यात्। षड्जादिविदेकविषयं च प्रत्यक्ष गानशास्त्रपूर्व ढष्ट- मिति घटादिप्रत्यक्षमपि तथा स्थान्। न चैवम्। अतो यथा तत्रान्यत्र दृष्टपन्यत्र न भवति, एवं पारुषेये सापक्षत्वं दृष्टमपि नापौरुषेयस्य भूतार्थम्यापि भवितुमर्हनि। यदि पौरुषेये यदृष्टं तदपौरुषयेऽपि स्यात्, ततः पौरुषेयं प्रमाणान्तराधिगतार्थ प्रमाणं दृष्टमित्यपौरुषेये प्रमाणान्तरा- संभवात् प्रामाण्यं न स्यादित्युक्तं ननरामित्यर्थः । 'मानान्तरस्याविषये विध्यर्थे तु प्रतिष्ठितम्। अनपेक्षत्वं प्रमाणत्व- मश्नुते' इत्युक्तम् ; तत्र दूषणमाह -- अनिचेति। यदि नियोगनिष्ठत्वे तत्र प्रमाणान्तरासंभवादनपेक्षत्वेन शव्दस्य प्रामाण्यं भवतीत्युच्यते, तदोषधपानसिकताभक्षणनियोगयोः प्रमाणन्तरासंभवात्तदनपेक्षत्वेन तद्ा कपयोः मामाण्यं स्यात; न चैतदिष्टम्, एकत्रानुवादकत्वात् अपरत्र च निर्मूलत्वेना प्रामाण्यादित्यर्थः । अत्र लौकिकवैदिकनियोगवाक्ययोः परामिश्रेतं

नियोगकाण्ड: 195

विशेषमाशङ्यति-नरेति । तद्विवृतम्-अथेत्यादिना। साध्यसाधनभाव इनि विनियोगविवरणम्; स ज्वरनाशीषघपानयो: खवर्गसिकतामक्षणयोश्र द्रष्टव्यः । यो वेति; विनियोगस्पार्थान्तरकथनम्। तत्र नियोज्यो ज्वर- वियोगकानः, विषयः पानम्, नियोगस्तु 'पिबेत्' इति लिडर्यः । एत. दुक्तं मवति-यदि नामेदं नियोगेऽनपक्षं वचः, तथापि विनियोगे सापेक्षत्वादप्रमाणम् । वेदे तु विनियोगेऽपि न सापेक्षत्वमित्यनपेक्षत्वात् प्रामाण्यमिति। एवं परेण लोकवेदनियोगवाक्ययोविशेष उक्ते, सिद्धान्ती प्रत्याह- नृबुद्धीति। हन्तेति तह्यये। यथा त्वमात्थ, इत्यमेवं तर्ि पुरुषबुद्धि- पूर्वनैव वचसः प्रमाणान्तरव्यपेक्षाया निबन्धनं कारणम्, तद्भावे लोके सापेक्षत्वात् तदभावे वेदे निरपेक्षत्वात् ; न तद्विषये प्रमाणान्तरसंभवः कारणम्, यतः प्रमाणान्तराभावेऽपि लौकिकनियोगवाक्ये सापेक्षता दृश्यत इत्यर्थः । पुनरत्रैव विशषान्तरमाशङ्कयति-अथेति। तत् तस्मात् वेदे न प्रमाणन्तरव्यपेक्षा, लोके तु तद्यपेक्षेति योज्यम्। यद्चो यत्र पर्यव,सतं तस्य प्रमाणान्तरगोचरत्वागोचरत्वाम्यां तत् सापेक्षमनपेक्ष च युक्तम्, नान्यत्रेति भावः । सिद्धान्ती त्वाह-नेति। यथति वैधर्म्यदष्टान्तः ।

न शब्दमात्रकृतोऽयं विभाग इत्युक्तम् ; तताशङ्कयति -- अथेति । प्रमाणान्तरादर्थ ज्ञात्वा तत्र पुरुषो वचः प्रयुङ्क्के। तेन तत् पौरुषेयं वचस्तन्निष्ठ प्रमाणान्तरगोचरविनियोगनिष्ठम्। इतरत्त अपोरुषेयम् अन्यथा नियोगनिष्ठत्वेन स्थितमित्यर्थः। एतदुक्तं भवति-शव्दसामर्थ्येन नियोग- निष्ठतैवौत्सर्गिकी । पौरुषेये तु विनियोगनिष्ठता तदपवाद, न तु शब्द- सामर्थ्यकृत एवायं विभाग इति। वैदिकं त्विति ; वैदिकं तु शब्द- सामर्थ्येन नियोगप्रधानम्, नियोगस्य कार्येत्वादित्यर्थः । अवोच्यते-मानान्तरेति। संभवि अन्यत् प्रमाणं यत्र स संभव्यन्य प्रमाणकः । तदयमर्थः-हन्त तहि मानान्तरतापेक्षत्वात् अस्य पुरुषवचसः संमव्यन्यप्रमाणको विनियोगो विषयः; न पुनः अस्मान् संभव्यन्यप्रमाण- 18A

196 बम्मांसांदव्याख्या

P.83-10. कत्वात् अस्य पुरुषवचसो मानान्तरे व्यपेक्षेति तद्विघस्येति संभवत्प्रमाणान्तरस्य विनियोगस्येत्यर्थः । उक्तमर्थ सोपपतिकमुपसंहरति-तस्मादिति। मानान्तरात् अथे गत्वा ज्ञात्वा परस्य श्रोतुरर्थप्रतिपत्तये पुरुषो वचः प्रयुङ्के। तेन तद्विरि पुरुषवचसि प्रमाणान्तरसंभवात् पुरुषवचसः प्रमाणान्तरमंभेदो भवातं अतो न प्रमाणान्तरसंभवात्पुरुषवचसः प्रमाणान्तरव्यपक्षेत्यर्थः। प्रमाणान्तर सापेक्षत्वेन पुरुषवचसः संभवत्प्रमाणान्तरो विनियोगो विषयो जातः, न तु संभवत्प्रमाणान्तरविषयत्वेनास्य मानान्तरव्यपेक्षेत्युक्त भवति। तत्रेति ; पुरुषनचसीत्यर्थः। अपेक्षाफलमाह-चत्रेति। संभवत्यस्येत्यस्यासंभव दुपलम्भबुद्धादिवाक्यमदष्टविषयं व्यतिरकः, न चानुपलम्य इत्यस्य च संभवदुपलव्धिकमपि दष्टविषयमनाप्तवाक्यं व्यतिरेक इति विवेकः ।

सोक्तमर्थमावार्यसंमत्या द्रव्यति-अपौरुषयेति। तेन यत एव पौरुषेयापौरुषयत्वनिबन्धने सापेक्षत्वानपेक्षत्वे, तेनैव हेतुनेत्यर्थः। अनपक्ष व्यपेक्षत्वयोनिमित्ते इति षष्ठीसमासः। यतः पौरुषेयत्वनिबन्धनं सापेक्ष त्वम्, अतो पुरुषबुद्धिजं यद्वेदान्तवाक्यं तड्कूतार्थमपि सत् न सापेक्षम ; अतो नाप्रमाणम्। अतस्तस्यानपेक्षत्वेन प्रामाण्यसिद्धर्थ कार्यपरत्व- कल्पना व्यर्थेति भावः। कथमौत्पत्तिकत्वेनानपेक्षत्वमित्युक्तमत आह- अत्पत्तिके हीति ; नित्ये हि शब्दार्थसंबन्धे सति अपौरुषयत्वात् प्रमाणा नपेक्षत्वं भवतीत्यर्थः । ननु सत्संप्रयोगसूत्रेण प्रमाणान्तरासंभवोऽप्युक्त: ततोऽसंभवोऽनपेक्षत्वे हेतुरिति सिद्धार्थत्वे प्रमाणान्तरसंभवात् सापेक्षतेना प्रामाण्यं मा भूदिति तदसंभवाय कार्यार्थत्वं वेदान्तानामवश्यमाश्रयणीय मित्यभिप्रायेण चोदयति-नन्विति। सिद्धान्ती तु सत्यमुक्तं प्रमाणान्तरा संभव :; किंतु प्रमाणान्तरे सति चोदनैवेत्यवधारणं न स्यात् : अतस्तदये स उक्त: ; न त्वनपेक्षत्वन चोदनाप्रामाण्यार्थमित्याह-सत्यमिति ।

यदि प्रमाणान्तरसंभवेऽपि चोदनाप्रामाण्यं स्यात्, ततः कि निरा करणेन ? तेन सापेक्षत्वेन चोदनाप्रामाण्यव्याघातो मा भूदिति प्रमाणन्तर निराकरणं कृतम् ; अतो युक्तं सिद्धार्यानां च वेदान्तानां संभव

नियागकाण्ड:

त्प्रमाणान्तरार्थत्वेन सापेक्षत्वादप्रामाण्यं स्वादिति प्रमाणान्तरासंभवाय कार्यपरत्वमाश्रयितव्यमित्यभिप्रायेण परः पृच्छति-अथेनि। सिद्धान्नी तु प्रमाणान्तरसंभवान् सापेक्षत्वं मा भूदिनि नेद तन्निराकरणस्य प्रयोजनम् ; अपितु धमतत्वज्ञानम; सापेक्षत्व्रमपौरूषेयत्वादेव दूरनिरस्तावकाश- मित्यभिप्रायेणाह-धर्मेति । कुत इत्यत आह-प्रमाणति। प्रमाणान्तर- संभव हि बुद्धादिप्रत्यक्षगोचरश्रैत्यवन्द्नादिरपि धमेः स्यात् ; तत्राभि होत्रादिरेव धर्मतत्त्वमवधारितं न स्वादित्यर्थः । कि तेनावधारितेनेति चेद्, अत आह-तदिति । अयं यत्न इति ; प्रमाणान्तरनिराकरणयत्न इत्यर्थः। अथ चोदनाप्रामाण्यार्थ एव स किं न स्वादित्यत आह-चोदनेति। चोदनाप्रामाण्यमपि धर्मतत्त्वनिर्णयार्थमेवान्विष्यते। अतः स एव प्रधानम्, न चोदनाप्रामाण्यम्। न च प्रधानार्थत्वे संवत्यप्रधानार्थतोचितेति भावः। अथवा प्रमाणन्तरसंभवे विरुद्धार्थमपि कदाचित्स्यात् धथा अग्नीषोमीय- हितादेरधर्मत्वे विहारप्रवेशादेश्ष धर्मत्वे बुद्धप्रत्यक्षम्; तत्र च दुर्बलत्वे चोदनायास्तेन बाघा स्यात्, तुल्यबलत्वे च संशयः संभवेत् ; तेन बाधसंशयोत्थाप्रामाण्यनिवृत्तये प्रमाणान्तरासंभवः प्रतिपाद्यते सत्संप्रयोग सूत्रण; न तु प्रमाणान्तरसंभवे सापेक्षतानिबन्धनापामाण्यनिवृच्यर्थ- मित्याह -- अथवेति । ननु यदि विरोधिप्रमाणान्तरे संभवति शब्दो न प्रमाणं स्यात् ; तत्प्रामाण्याय तर्हि विरोधिनः प्रमाणान्तरस्यामावोडपेक्ष- णीयः; अतक्ष सापेक्षत्वं तदवस्थम् । भूतार्येषु च वेदान्तेषु येषु प्रमाणन्तरसंभवान्न तदभावः, तेषां प्रामाण्यं न स्वादित्यभिप्रायेण चोद- यति-नन्विति सिद्धान्ती तु काममपक्ष्यतां विरोधिप्रमाणान्तराभावः, तत्रापि न ताव्छळ्दस्य सापेक्षत्वम्; प्रमाणान्तरापेक्षत्वं हि सापेक्षत्वम्; न च प्रमाणान्तराभावः प्रमाणान्तरम्, अनवबोधकत्वादित्याह-काममि ते। यदि च भूतार्थेषु विरोधिप्रमाणान्तरसंभवमात्रेणाप्रामाण्यं स्यात्, ततः प्रत्यक्षादावपि मूतार्थे तत्स्यादित्याह-विरोधीति। किंच विरोधिप्रमाणान्तर संभवादप्रमाण्यं कार्यनिष्ठत्वेडापे वेदान्तानामपरिहार्यमित्याह-अपिचेति। कुत इत्याह-कर्तव्येति। कार्यनिष्टत्वेऽपि वेदान्तानां प्रतिपततिकर्तव्यता पेक्षितप्रतिपत्तव्यात्मस्वरूपभूतार्थ मनिपत्तेरिष्टत्वात्, तत्र च प्रमाणान्तरविरोध-

100 ब्रक्षासा इव्याख्या

संभावना यतोऽस्तीत्यर्थः । एवं तावत् 'न तु तदभावोऽपेक्षणीयः' इति परोक्तं दूषितम् । अधुना पराभिप्रायमनुभाष्य तत्र पूर्वोक्तं दोष- मनुकार्त्य तमुपजीव्य 'भूतार्थमपि' इत्यपसंहारपरं क्रोकार्थ योजयति- भूनार्थम्येति । तेनेति ; परेणेत्यर्थः । किलशव्द्ोऽरुचिद्योतनार्थः । कार्य- निष्ठत्वे तु सवतन्त्रेणेत्यत्र 'अर्थं प्रतिपादयति' इत्यनुषज्यते। तत्र गोचरत्वात् इत्यन्तैन पराभिप्रायानुभाषणम्। 'उक्ेन' इत्यादिना 'न च संभव- मात्रं सापेक्षत्वम्' इत्यन्तेनोक्तदोषानुकीर्तनम्। भूतार्थमपीत्यादिना चोप- संहार इति विवेक: । इदानीं वेदान्तानामविधिशेषत्वे क्रियां विना पदार्थसंसर्ग एव न स्यादिति पराक्त्त दोषमाशङ्यति-अथेति। क्रियया बिना पदार्था न संसर्गभाजो भवन्ति ; तस्मात् त्यं ज्ञानमनन्तं ब्र इत्यादिपदार्थानां तव संसर्गों न स्यादिति भावः। तहूषयति-किमिति । क्रियां विना चेन्न संसर्ग:, अस्तु तर्हि करिया; किमायात विधेः१ येन तदनुप्रवेशो वेदान्तानां वर्ण्यत इत्यर्थः। ननु साप्यश्रूयमाणा वेदान्तेषु दुर्लमेत्यत आह-सापीति। सापि करिया अस्त्यादिरूपा क न सुलभा? अपितु सर्वेत्रव सुलभा ; यत्रान्यत् क्रियापदं न श्रूयते, तत्र "अस्तिर्भवन्तीपरः प्रयोक्तव्यः" इति न्यायेनास्तिक्रिया सुलभैवेत्यर्थः । 'अस्तिः' इति धातुना तदर्थ लक्षयति; "यजातस्तु द्रव्यदेवताकियम्" इतिवद् । आदिशव्देन यथासंभवमन्याः क्रिया गृह्यन्त; यथा 'द्वारं द्वारम्' इत्यत्र 'अपात्नियतां, संव्रियताम्' इति। वेदान्तेप्वस्तिक्तियैव विवक्षिता। एत द्विवृणोति- यदीत्यादि । आख्यातपदार्थः किया, तां विना न प्राति- पदिकार्थानां संसर्गः; यतः क्रियापरातिपदिकार्थानामन्योन्यमरुणैकहायनी- न्यायेन संक्लेषहेतुः कृतः । प्रातिपदिकार्थानामन्योन्यसंसर्गाभावे ककियायाः साकाड्क्षत्वात् ; क्रिया हि साध्या, प्रातिपादिकार्थक्ष सिद्ध :; साध्यं च सिद्धमपेक्षते; तन्न विशिष्ट पदार्थान्तरसंसर्गेण विशिष्टं भवति, एकहायनी- वारुणिग्ना। तेनान्योन्यं नान्यार्था किया संसर्गमाकाडक्षते ; आकाडक्षा- हेतुकश् पदार्यानां संसर्गः। तेन किया तेषां संसर्गहेतुः। अतस्तया बिना न भूतार्थसंसर्गसिद्धिरित्यर्थ:। बतः को दोष इत्यत आह-अत

इति। न शब्दगोचर इति; न पदार्थ इत्वर्थः । अविदितसंगतित्वे बरझ्मणो वाच्यस्य प्रमाणान्तरेणावगमो हेतुः। तत्र सिद्धान्त्याह-एवमिति। पदार्थसिद्धिरिति; ब्रह्मपदार्थोडमिप्रेनः । कश्रिदर्थ इत्यर्थशब्दः प्रयोजनार्थः। सा चास्त्यानिक्रियेत्यन्वयः । अत् हेतुमाह-अतिरित्यनेन। यत्रान्य- त्क्रियापदं न दृश्यत इति न्यायो दर्शितः । इतिहेती; अस्मान्यायादि- त्यर्थः। भवन्ती वर्तमानार्था विभक्तिः। तदेवमस्तिक्रियालामे तननिबन्धन एव वेदान्तेषु पदार्थसंसर्गें न दोष इत्याह-तत्रेति; अस्तिक्रियालाभे सतीत्यर्थः। नन्वरत्यर्थनिष्ठं चेड्वाक्यम्, कथ स्वरूपप्रतिपत्तिपरम् ः न ह्येकं वाक्यमुभयपरं युज्यते, वाक्यमेदप्रसङ्गात्। अतोऽ्यर्थनिष्ठत्वे वेदान्तानां न ततः सत्यानन्तादिरूपस्य विशिष्टस्य ब्रह्मवरतनः सिद्धि रित्याशङ््याइ-सत्ताया इति। 'देवदत्तः पचनि' इति कर्ता कक्रिया- शेषः; क्रियेव तु साध्यतया प्रधानम्। सत्यज्ञानानन्तरूपं ब्रह्मास्तीति तु वक्षप्रधान एवास्त्यर्थः, न पाकवत्धानतया प्रतीयते। नन्वत्र द्वितीया नास्ति ; कथं कारकप्रधाननेत्यत आह-प्रकृतवति। सभाव 'एष सत्तायाः सत्प्रधानता। किंच 'बह्मासिति' इति सत्ताविशिष्टं ब्रह्म प्रती- यते ; अतो विशेष्यत्वादपि स्वतस्तस्य प्रधानतेत्वर्थः । अत्र सत्तासामान्यापहववादिन आहु :- प्रमाणावगम्यतैव सत्ता, न तताऽन्येति; तदाह-अत्रेति। तत्र हेतुमाह-तथाहीति । विपर्यय इति ; प्रमाणानवगम्य इत्यर्थः नन्वयं सदसद्विमागहेतुः कि न स्यादित्यत आह-न खल्विति। ननु किमित्यन्यो हेतुन लक्ष्यते! याव- तार्थक्रियामावाभावावेव हेतू भविष्यत; तथाहि-यदर्थक्रियाकारि तत्सत्, अन्यत्तु नृशृङ्गाद्यसदित्युच्यत इत्याशङ्कयति-अर्थेति । तद्ूषयति-नेति। अर्थक्रियाभानाभावावप्यर्थक्रियाग्राहिणः प्रमाणस्य भवाभावाम्याम्, नान्यतः। एवं चेद्दस्तुसदसत्वमपि ताम्यामेवास्तु; किमर्थकरियाभावाभावाम्याम्ः इति भावः। ननु अर्थक्रियाभावाभावावप्यर्थकियामावाभावनिवन्धनी भविष्यतः न तद्विपर्ययादिति; प्रमाणाभावादित्यर्थः । एवं प्रमाणविषयतां सत्तां प्रसाध्य प्रकृत याजयति- तथाचति। तथाच वेदान्तानामस्त्यर्थनिष्ठत्वे प्रमाणान्तरतापेक्षत्वेना

200

प्रामाण्यप्रसङ्गात् प्रामाण्याय तेषां कार्यनिष्ठत्वमेष्टव्यमिति भावः। तहूष- यति-अन्रति । इतिशब्दो बुद्धिशब्दौ निर्दिशति; तेनायमर्थ :- 'अस्ति 'इति बुद्धे: शब्दस्य च मानावगम्यत्वं न च विषयो मतम् ; न मानावगम्यता सत्तेन्यर्थ: 'अस्ति' इत्यविवक्षितकालानिर्देशः, अत एव अभूत, अस्ति, भविष्यतीति बुद्धिः। जाते हि माने मानविषयता, न पूर्वमेव ; अतश्ष न मानविषयत्वम् 'अस्ति' इति बुद्धेविषयः । ततो धूमादिम्यो वहचादौ जाने माने पश्रात् 'अस्ति' इति बुद्धि स्यात्। सा तु स्यमानैव 'अस्ति' इति जायते। अतो मानविषयत्वादन्या वस्तुस्भावमृता सत्तास्तीति भावः। 'अस्ति 'बुद्धावेव दूषणोपपत्ती मूतभविष्यदर्थबुद्धपन्यासो वक्ष्यमाणदूषणार्थः। अथ मान जाते पश्चात् 'अस्ति 'बुद्धिर्भवतीतयुच्यते, तत्राह-भिद्येतेति प्रमाणादुत्तरकाले 'अस्ति' इति बुद्धिर्भवतीति न व्रिधा भूतभविष्यद्वर्तमानविषयत्वन भिद्येत, भपि तु वर्तमानविषयैव स्यात्। यद्यपि वस्तु त्रिकालम्, तथापि प्रमाणतंबन्धस्त्रिष्वपि वर्तमान एवेत्यर्थः। वाशब्दः पक्षान्तरविकल्पार्थः । नास्तीति बुद्धेरिति; 'अस्ति' इति बुद्धे: तत्प्रमाणावगम्यत्वं न विषय इति योज्यम्। पूरविशेषादिति; सेतुनिमित्तपूरनिवृत्यर्थ विशेषग्रहणम् मेघोदयविशेषादिति च विरोधिवायुसंयुक्तमेधनिवृत्यर्थम् वैयात्यादिति ; चाष्टर्चोदित्यर्यः । अथ खात्मसंबन्धितया या प्रमाणविषयता, सैव धूमादिलिङ्गत्रयजेन प्रमाणेन गृक्ते; अतोऽस्त्यर्थबुद्धे: प्रमाणविषयाया अपि नोत्तरकालता, न च मिते स्यादित्युच्यते; तथापि त्रिकालेप्वर्थेषु तत्प्रमाणावगम्यतया वर्त- मानत्वादस्त्यर्थबुद्धिन त्रिधा भिद्येत। किंच इत्यं सति सवविषयतयैवा स्त्यर्थ: प्रमाणेन गृह्यत इत्यस्त्यर्थनिष्ठेऽपि वचसि प्रमाणान्तरापेक्षा न स्यात्। अतो यदुक्तम्-तथा चास्त्यर्थनिष्ठ वाक्यं प्रमाणान्तरापेक्ष- मिति, तद्युक्तमिति। तदेनत् सर्वमाह-अथति

अथ सविष्यता लिङ्गेन प्रमाणेन न गृधते, किंतु प्रमाणान्तर- विषयता; किं तत् प्रमाणान्तरमिति चेत्, प्रत्यक्षमिति बुमः । तच्न त्रिकालम्; तथाहि-मूते भूतं कस्यचित्प्रत्यक्षम्, अनागते अनागतम्

नियागकाण्ड: 201

वर्तमाने वर्तमानम। अतः प्रत्यक्षस्य त्रैक्ाल्यात् तद्विषयतापि त्रिकालेति 'अभूत्, अस्ति, भविष्यति' इति त्रिधा मेदोपपत्तिः। प्रमाणान्तरापेक्ष- त्वाच्चास्त्यर्थनिष्ठत्वे वेदान्तानामप्रमाण्यप्रसङ्गात् कार्यीनष्ठत्वमेष्टव्यमिति चेत् ; उच्यते-तदसारम्। एवं हि सति नित्यानुमेये परमाण।वप्रत्यक्षे प्रमाणान्तरविषयता नाम्तीति स्थूलदर्शनेन परमाणुनानुनीयेत। तथा मन्त्र लिङ्गानुमेया विनियोजिका श्रुतिरप्यत्रोदाहार्या। किचैवं सति न केवलं वेदान्नानामेव सापेक्षत्वादप्रामाण्यम्, अपितु लिङ्गस्यापि धूमादेः स्यात् ; अनोऽनुमानमपि प्रमाणं न स्यात ; तदेतदाह-अन्येति। अत्राशङ्कयति- तत्सिद्धेरिंति। तत एव धूमादेर्लिङ्गात् तत्सिड्े: प्रमाणान्तरस्व मिद्धेः प्रसिद्धे: ज्ञानात् लिङ्गस्य नैरपेक्ष्यं यदीत्यर्थ .; संवादकप्रमाणानवरानपेक्षां हि नरपेक्ष्यं व्याहरन्ति। इह तु प्रमाणान्तरं न संवादायापेक्ष्यते, अपितु प्रमीयते । तत्प्रमितौ च लिङ्गं निरपेक्षमेव। तद्द्वरेण चाप्तवक्यवदर्थसिद्धिः। अतः प्रामाण्यं लिङ्गस्येत्यभिप्रायः। चेच्छब्दः पादपूरणार्थः। यद्ा तन एव चेत्तत्सिद्धि, तथा सति न नैरपेक्ष्यं यदीति योज्यम! अत्रोत्तरमाह नेनि। इत्थ यन्नैरपेक्ष्यं तदस्त्यर्थनिष्ठेपि वेदे राजदण्डैलगुडैवापि न निवार्यते। वेदान्तेष्वप्येतत् समानम् । तेषामपि हि प्रमाणान्तरस्य ततः सिद्धे: तत्पमितिद्वारेण चार्थसिद्धेः प्रामाण्यमप्रतिहतमित्यर्थः ।

तत्र परो वेदान्तलिङ्गयोर्वैषम्यमाह-तत्संभव इति। लैङ्रिके नदीपूर- धूमादिलिङ्गगम्ये वृष्टयादावर्थे तत्संभवः प्रमाणन्तस्य संभवः। तेन तत्र तत्प्रमितिद्वारेणार्थसिद्धेर्युक्तं प्रामाण्यम् ; न त्वत्र वेदान्तकवेद्यनह्णीति यत्, तदसमञ्जसम् ; कुनः १ ब्रह्मण्यपि साक्षात्करणाभ्युपगमात् साक्षात्कारि ज्ञानमरिति। अतस्तत्प्रमितिद्वारेणार्थसिद्धौ वेदान्तानामपि प्रामाण्यमपतिहन- मिति भाव:। एवमिति; प्रमाणानतरप्रमितिसिद्धेस्तत्प्रमितिद्वारेण वार्थद्वारेण वा तत्प्रमेयसिद्धेरित्यर्थः । अर्थे तस्येति; तस्य लिङ्गस्यार्थे विषये प्रमा णान्तरस्य प्रत्यक्षस्य संभवादित्यर्थः । बुद्धादिवाक्यानामतीन्द्रियार्थोपदेशिना मिति व्यवहितेनान्वयः । 'एवमयं पुरुषो वेद' इति पौरुषेयवाक्यत्वेनौ- चित्यप्राप्तमनुमितम्, न च बुद्धवाक्येषु ज्ञाननिष्ठास्ति, अतीन्द्रियेऽये ज्ञानस्यासंभवात्। अतो ज्ञाननिष्ठानामिति ज्ञानस्यासंभवादिति चानयो्न

विरोषः । ननु ब्रह्म साक्षाच्वत् भाति, कथं तार्हि 'आम्नायतः प्रसिद्धिं च' इत्यत्रान्नायकप्रमाणकं तदुच्यत इत्याशङ्कचाह-अविद्यावतामिति यद्यप्यविद्याववामपि आत्मा साक्षाद्वाति, तथापि न ब्रह्मरूपण ; अपि तवहंकारानुबद्वेन जैवरूपेण। विद्यावतां तु निमुक्ताहंकारादिग्रन्थि: साक्षाद्वातीति विशेषः। ननु प्रमाणविषयता सत्ता; नित्यात्मप्रकाशावि- र्भाव: प्रमाणम्। न हि तत्प्रत्वक्षम, अनिन्द्रियजत्वात् ; अनुमानादि तु दूगनिरस्तावकाशम्। न च ब्रह्मणस्तद्विषयता ; भिन्नयार्हि विषयविषयि- भावो भवति; न च ब्रह्मतत्प्रकाशयभदोऽरिति, द्वैतप्रसङ्गात्। उच्यते- प्रमाणविषयतां सत्तामिच्छतापि प्रमाणफलमनुभवः संदिष्टः न स प्रभाणविषा:, स्यंप्रकाशत्वाभ्युपगमात् अतस्तस्य सत्ता न स्यात्। न चैवमिष्टम्। अतः प्रतिभासमानतामात्रं प्रमाणविषयता परस्पेष्टा, न तु विषयविषयिभावः । तादृशी च सा ब्रह्मण्यप्यस्तीति सिद्धान्ती मन्यते। यत्तु नेदं प्रत्यक्षम्, अनिन्द्रियजत्वादियुक्तम् ; तत्र ब्रूम :- न 'इन्द्रियजं प्रत्यक्षम्' इति प्रत्यक्षलक्षणम् ; अपितु साक्षात्प्रतातिः ; अन्यथा अनुमवोऽप्रत्यक्ष: स्यात्। सा च ब्रह्मण्यप्यस्तीति न दोषः । यश्चि- न्द्रियजं सूत्रकृतोक्तम्, तद्वहिर्विषये साक्षात्प्रतीतिरितीन्द्रियजा । तेव धर्मादौ बुद्धादेभोवनाबलजा न युज्यते। अतो धर्मे चोदनैव प्रमाण- मिति दर्शथितुमिति सर्वमनाकुलम् । यत्तक्तम्-प्रमाणान्तरसंबन्धस्य त्रैकाल्यात् 'अभूत्, अरिति, भविष्यति' इति त्रैविध्यमिति, तदप्ययुक्त- मित्याह-अपिचेति । यदि मीयमानता सत्ता, ततः प्रमाणान्तरमपि मीयमानत्वात् सदव; सत् वर्तमानम्; अतस्तस्यैत त्रैकाल्यमसिद्धमिति समुदायार्थः ।

इदानी दूषणान्तराभिधित्सया विकल्पयति-अपिचेति प्रमाण संबन्ध इति श्रोकस्थयोगविवरणम्। तद्विपर्ययोऽसत्तति ; वर्तमानप्रमाणा- संबन्धोऽसत्तेत्यर्थः। अनाश्रितकाउविशेषमित्यत्र 'प्रमाणसंबन्धः सत्ता, तद्विपर्ययोऽसत्ता' इत्यनुषञ्जनीयम्। तदा च प्रमाणमात्रायोगो विपर्ययोऽ- भिमतः । तत्राधे तावत् पक्षे दोषमाह-तत्रेति। मते इति; सत्तासते समुचित्य द्विववचनम् । पूर्वप्रमित हि स्मर्यते ; अतोऽस्य वर्तमानप्रमाण-

नियोगकाण्डः 203

संबन्धः स्वयमप्रमाणमिति भावः 1 अत्र चोदयति-नन्विति सिद्धान्त्याह-सत्यमिति। नारतीति स्वादिति ; स्मृतौ वर्तमानप्रमाणयोगा- भावादित्याशयः । द्वितीये पक्षे दोषमाह-प्रमाणेति। अनाश्रितकालविशेषप्रमाणयोग मात्रं चेत् सत्ता स्यात्, ततो भृतेनापि प्रमाणयोगेन मुतोऽपि घटः संप्रति सन् स्यात् । ततश्र नष्टोऽप्यनष्ट इव मधुधारणादिकार्य कुर्दात्; न चैवम्। अतो न प्रमाणयोगमात्रं सत्ता । नष्टानष्टत्वेन तयाविशेषात्, नानष्टवन्नष्टस्य कार्यकरत्वप्रसङ्ग इति चेत्, तन्न; यदि प्रमाणयोगायोगो विहाय नष्टानष्टत्वाभ्यां विशेषं ब्रूषे, स एव तर्हि नष्टानष्टत्वलक्षणो विशषः 'अविनष्टं सत्, नष्टमसत्' इति सदरद्यवहारहेतुरस्तु; यथा तव 'अनष्टातकार्य, न नष्टात्' इति कार्यव्यवस्थायाम्, न तु प्रमाण योग इत्यर्थः। एतदेव लोकतो द्रढयति-तदिति; नष्टानष्टतवारूयं विशेषं तदा परामृशति, एषेति च सदसद्यतहारव्यवस्थाम्। उपचरतीति; उपदिशति जानाति वा, चरेगत्यर्थस्य ज्ञानार्थत्वात्। किंच प्रमाण- योगमात्रं चेत् सत्ता, तदा पूर्वप्रमितमपि संप्रति सदेवेति नेदानी तस्य सदसच्वयोः पुनर्जिज्ञासा स्थात्, अरिति च सा। अतोऽपि न प्रमाण- योगमात्रं सत्तेत्यर्थः । इदानी पक्षान्तरमाशङ्कच दूषयति-अथोति । अथ प्रमाणयोग्यत्व मर्थधर्मः सत्ता ; तच्च नष्टादर्थाच्च्युतम्; धर्मिनाशे नष्टमिति यावत्; अतो न नष्टस्य प्रमाणयोग्यत्वमिति तस्य स्त्प्रसङ्गः। स्मर्यमाणे च क्वचिदेव प्रचलित धर्मिनाशेन नष्टम, न सर्वत्र। अतो न सर्वस्य सत्वप्रसङ्ग इत्युच्यते, तदप्यसुन्दरमित्यर्थः । तत्र 'नष्टाच्च तच्चयुतम्' इत्यनेन नष्टस्य स्त्वप्रसङ्ग:, प्रमिते जिज्ञासानुपपत्तिश्र प्रत्युक्तौ। 'स्मर्य- माणे' इत्यनेन च वर्तमानप्रमाणयोगसत्तापक्षे सर्वस्मर्यमाणासत्वप्रसङ्गः प्रत्युक्त इति विवेक्तव्यम्। असुन्दरत्वमाह- अभ्युपगतेति। अम्युपगत- हानमाह-तथाहीति। प्रमाणसदसद्गा=ेपाधिः सदसद्यवहारः, न तु वस्तुधर्मो जर्थात्मिका सत्तास्तीति परस्याभ्युपगमः; स प्रमाणयोग्यतामर्थगतामर्थात्मिकां सत्तामिच्छता परित्यक्त इत्यर्थः। अर्थस्भाव इति ; अर्थात्मिका, न

प्रमाणयोगात्मिका ; अर्थस्य वा सवमाव इत्यर्थः । किंच एवं सति वेदान्तानामस्त्यर्थनिष्ठसापेक्षत्वदोषोऽपि नास्नीति वक्तुमुपक्रमते-प्रमाणेति। 'प्रमाणयोग्यः' इति भावप्रधानो निर्देशः, योग्यतत्यर्थः। धर्मधर्मिणोरभेद विवक्षया चदमुक्तम्। यद्रा प्रमाणयोग्यतारूपोऽप्यर्थस्भावः प्रमेयत्वात् प्रमाणयोग्य इत्यर्थः । ननु प्रमाणयोग्यता सत्तेत्याख्यायत; अतस्त- निष्ठत्वेऽपि वेदान्तानां प्रमाणान्तरसंस्पर्शात् सापेक्षता तदवस्गैवेत्यभि प्रायेणा- शङ्कयाह-तस्य त्वति । तस्य त्वर्थस्वभावस्य कथनापाय एव यत् प्रमाणसंबन्धो नाम; योग्यता तु प्रमाणाद्वहिरेवार्थात्मिका, न तु प्रमाण योगात्मिका ; अतो न तस्यां प्रमाणसंस्पर्शोऽस्तीत्यर्थः। एतदुक्तं मवति- योग्यता सदर्थ इत्युक्ते या काचित् योग्यता मा प्रतीयतामिति तद्विशेष प्रतिपत्तये प्रमाणयोग्यतेत्याख्यायते ; न तु प्रमाणं योग्यताशरीरान्तर्भूतम्, येन योग्यतायां सदर्थे प्रमाणमुपाधि: स्यादिति । यद्विशेषप्रतिपत्तये यत् संकीर्त्यते तदेव तच्छव्दप्रवृत्तावुपाधिर्भवतीत्यत्र दृष्टान्तमाह-यथरेति नीलज्ञानमुपाधिर्यस्येति विग्रहः । परोक्तदोषाभावमिदानीमाह-तथाचेति स इत्यर्थखभाव उच्यते।

अत्र परश्चोदयति-स्यादिति सिद्धान्ती त्वाह-मा मूदिति मा भूदेका सत्ता, नास्माकमेतत् साध्यं यदेका सत्तेत्यर्थः । कि नाम साध्यमित्यत आह -सर्वथेति। एका भवतु सत्ता, अनेका वा ; सर्वथा अर्थात्मिकां सत्तामस्तिशब्दोSमिघत्ते, न 'सन् प्रमाणयोगनिमित्तः' इति एतन्न साध्यमिति पूर्वेणान्वयः । किमिति पुनः प्रमाणयोगनिमित्तत्वा भावमात्रं साध्यते, न सत्तैकत्वमित्यत आह- प्रमाणेति । प्रमाण- योगनिमित्तत्वे सन्शब्दस्य, अस्त्यर्थनिष्ठेष वेदान्तवाक्येषु प्रमाण- संस्पर्श्यर्थ: स्यात् ; तथा सति च तेषां सापेक्षता स्यादिति प्रमाणोग निमित्त: सन्शब्दो भवतीत्येतन्न साध्यम्। अनेकता तु सत्ताया न कंचिद्दोषमावहतीति नैकता साध्येत्यर्थः। एतच्चाम्युपगमवादेनोक्तम्। परमार्थतस्तु, यद्येका सत्ता नेष्यते तदानन्तैर्भावैः संबन्धत्रहणासंभवात् अनन्तशक्तिकरपनाप्रसङ्गाच्च न तत्रु 'सत्' इत्येकः शब्द: प्रवर्तेत; तस्मादेका सत्तेष्टव्येत्यर्थः । ननु मिन्नेष्वप्यमिन्नशन्दप्रवृत्तिर्देश्व; यथा-

नियोगकाण्ड: 205

गोव्यक्तिषु गोशब्दस्य दण्डिपु दण्डशब्दस्य विभीतकादिषु चाक्षशब्द स्यत्याशङ््य, सत्यं दृष्टा, किंतु त्रिभिः प्रकारैः ; इह तु सत्तामेकां विना तेषामेकोऽपि प्रकारो नास्तीति हृदि कृत्वा तत्पकारत्रयं तावदुपन्यस्पति -- तथाहीनि। भिन्नं विभीतकत्वादिजानित्रयं निमितं प्रवृत्तौ यस्येनि विग्रहः। तत्र सवबुद्ध्ा रज्यते येन विशेष्यं तदि विशेषणम्; उपलक्षणं तु चिह्मात्रम् ; नच्चातीतमपि मवति। न च प्रमाणयोग्येप्वतिशब्दप्रढत्ता- वेषामन्यतमः प्रकारोऽस्तीति दर्शयितु साधारणशब्दं तावाननिरस्यति-न तावदिति । अनन्ताक्ष ते अर्थस्वभावा इति विग्रहः। हेतुमाह- संबन्धेति। संवन्धिनो गृहीत्वा हि संबन्धो ग्राम्यः; न चानन्ता ग्रहीतुं शक्याः संबन्धिनः। अतस्तैस्तच्छव्दस्य संबन्धग्रहणासामथ्यमित्यर्थः । अक्षादिषु तु साधारणशब्दत्वं युक्तमित्याह-परिमितेति। विभीतकत्वादि जातिविषयाः, तदुपलक्षिता वाक्षादिशव्दाः। तेन तत्र परिमितजातित्रयेण तद्द्वारेण वा अनन्ताभिरपि तद्यक्तिभिः संबन्धग्रहणसंभव इति भावः । ननु ममापि द्रव्यत्वादिजातित्रयोपलक्षि तानामनन्ताना मप्यर्था ना सच्छ्द साधारणो भविष्यति, कि सत्तयेति चोदयति-गदिनि। एतच्च त्रिपदार्थसांकरी सत्तेति दृष्टयोक्तम् । तहृषयति-तन्नेति। कथाित्याह- न किलेति। न हि सर्षपं ढष्टवतो मेरौ 'तदेवेदम्' इति परामर्शोऽस्तीति सत्तापह्रव या युक्ति:, सा द्रव्यत्वाद्यपह्नवेऽपि तुल्या बन इत्यर्थः। किंच जात्यादिष्वपि सच्छ्दोऽस्ति, स द्रव्यत्वादिनिमित्तत्वे न स्यादित्याह- अपिचति नन्वौपचारिकस्तेषु सच्छब्द इत्याह-न तेप्विति हेतुमाह-प्रत्यय इति। यत्र हि प्रत्ययवैलक्षण्यं तत्रान्यशब्दोSन्यत्रोप चरितः स्यात् ; यथा अगिशब्दो माणवके। जात्यादिषु 'सत्' इति प्रत्ययस्यावैलक्षण्यम् ; अतो नोपचार इत्पर्थः । तदुक्तम्-"जात्यादि- ष्वपि सद्वुङ्धेः सत्ता तज्जातिषु स्थिता" इति । किंच शौर्यादिसामान्यात् सिंहादिशब्दानामुपचारो ढष्टः ; न च द्रव्यादित्रयस्य जात्यादित्रये किंचिदेकं सामान्यमस्ति; अतो नोपचार इत्याह-न चेति। अथासत सामान्यमेकम्, ततः सिद्धमस्मदिष्टमित्याह-सतीति । तुल्यत्वादिति ; द्रव्यादिषिु च 'सत्' इति प्रत्ययाविशेषादित्यर्थ: ।

200 शमासाद प्याएपा

प्रकारान्तरेण सच्छव्दस्य साधारणतामाशङगयति-अथेति। कण- भुगादिप्रवक्तृणां प्रवादेपु प्रवचनेषु सर्वे पदार्था: परिमितैः कैश्रित् षडूमि: पश्चमिर्वा धनैंः षट्पश्चादिप्रमेदेन संगृहीताः। ततश्र षट्पश्चादिपरिमित- धर्मोपलक्षणानामनन्तानामप्यर्थानां 'सन्' इति साधारणशब्दो भविष्यनि, यथा विभीतकत्वादिजातित्रयोपलक्षणानामनन्सानां व्यक्तीनामक्षशब्द इत्यर्थः। तत्र गुणवच्वं द्रव्याश्रयत्वं निर्गुणत्वं संयोगविभागयोरनपेक्षकारणत्वम् अनुवृत्तबुद्धिहेतुतवम अत्यन्तत्याउृत्तबुद्धिहेतुत्वम् इहप्रत्ययहे तुत्वमित्यतर्धमें- र्द्रव्यादिषट्पदार्थाः कणमुक्पवादे संगुहीताः । एवमन्येप्वपि प्रवादेषु वाच्यम् । तदूषयति-तदेनि। अयुक्तत्वमाह-संग्रह इति। न हि 'षड् गावः' इत्येकेन गोतवेन विना षडू गोव्यक्तय: संग्रहीतुं शक्याः । तत्र सचानभ्युपगमाद्यदि सच्छब्दतायां संग्रहः क्रियते-षट्प्रभेद: सच्छव्दार्थ इति, ततः सच्छव्दार्थस्य षट्संख्यत्वमुक्तं स्यात्, न तु पदार्थान्तरत्वम्। तत् कृत्वं जगन्न संगृहीत स्याद ; यथा 'नवविधो गोशब्दार्थः' इत्युक्ते गोशब्दार्थस्य नवविघत्वमुक्तम्, न पुनर्गोशब्दार्या- दन्ये न सन्तीति। तत्रैतावत्प्रभेदा एव जगत्यर्थाः, नान्ये इत्ेषार्थ- तच्वावगतिः प्रवादेम्यो न स्यादिति कृत्स्जगत्संग्रहाय पवृत्ताः प्रवादा- रतदभावे व्यर्थाः स्युरित्यर्थः। पर आह-नन्विति सच्छब्दस्य साधारणत्वाभावस्तव साध्यः, न प्रवादानामर्थवता। अतो यदि नाम तेऽप्यर्थाः, तथापि तदुपदर्शितैः परिमितधमेंः सच्छव्दसाधारणत्वोपपत्तेर्न तवाभिमतसाध्यसिद्धिरिति भावः। सिद्धान्तान्तरदूषणाख्यं निग्रहस्थानं चेदम्। सिद्धान्ती त्वाह-नेति। साव्यमाह-कित्विति । प्रवादिनः प्रवक्तार: कणादादयः । हेतुमाह-यत इति । यथा 'षड गावः' इति नैकमुपसंग्राहकं गोत्वं बिना षट्सख्यानिवेशः, तथा पश्च षडित्यादि- पदार्थसंग्रहेऽपि नैकं सामान्यं विना पश्चषडािसंख्यानिवेशः। तस्मादकं किंचित्सामान्यं प्रवादिनः प्रतिण्धन्ते; तच्च सत्तेत्यर्थः । बौद्धानां विज्ञान- वादिनां रूपविज्ञानवेदनासंज्ञासंस्काराख्याः पश्च पदार्थाः; कणभुजो द्रव्यादयः षट ; आदिशव्देन सांख्याद्युक्तपञ्वविशत्यादयो द्रष्टव्याः । ननु यध्येकमुपसंग्राहकं विना न संख्यानिवेशः, तर्हि प्रमाणयोग्यताया- मर्थक्रियासामर्थ्ये चैकस्मिन्ुपसंग्रहोऽस्तु, किं सत्तयेत्याशङ्ड्यति-अथेति ।

नियोगकाण्ड: ZUI

एवमाशङ्क्च दूषयति-ताभ्या मेति । यदि च जगद्वर्त्येकप्रमाणयोग्यत्व- मर्थक्रियासामर्थ्य वोपसंग्राहकमिप्यते, ततो वरं ताभ्यामेव सच्छब्दार्थ उपलक्ष्यताम्, पत् प्रमाणयोग्यमर्थक्रियासमर्थ वा तत् सच्छळदार्थ इति ; ते एव सच्छव्दप्रवृत्तौ निमित्तमिति यावद। ततक्ष परिमितघर्मोपन्यासो व्यर्थः। एवं च सच्छव्दस्य साधारणतापि न स्यादित्याह- तत्रेति । यो भिन्ननिमित्तो मिन्नेप्वर्थेष्वेक: शब्द: स साधारणः, यथा अक्षादिः । एके एव तु जगद्वर्तिनी प्रमाणयोग्यत्वार्थक्रियासामथ्ये निमित्ते इति सच्छव्दस्य सामान्यशब्दतैव स्यात्, न साधारणता । अथ ते प्रत्पर्थ- मिन्ने, न तर्हि उपसंग्राहके ; यत एकमुपसंआ्राहकमिति मावः । सच्छ- ब्दस्य साधारणश्ब्दतायां दोषान्तरमाह-भिन्नेति । यथा 'अक्षमानय' इत्युक्ते विभीतकत्वादिजातीनां निमित्तभूनानां भेदात् केन निमिचेनायं प्रवृत्त इति संदहो भवति, तथा 'सन् घटः' इत्यत्राप् स्ात्, न सत्तास्यविशष- प्रतीतिः; न च सोरित, 'शुक्क: पटः' इतिवत् 'सन् घटः' इत्यत्र प्रतिपत्ु मैराकाङ्श्यादित्यर्थः । ननु सत्तायामपि द्रव्यं गुणः कर्मे वेति, तथा रूपमर्थः सन् विज्ञानं वेति संशयाद स्त्येवाक्षादितुल्यत्वमित्याशङकचाह- यस्त्विति। सत्यमस्त्ययं संशयः, किंतु वाढिनां, न तु लौकिकानाम; अतो लौकिका: सच्छब्दपरवत्तावभिन्नमेव निमित्तं प्रतिपद्यन्त इत्यवगच्छान इत्यर्थः । किंच साधारणशब्दान् शब्दोत्थः 'कोऽस्यार्थः' इति संशयो भवति; यथा अक्षादेः। जातिशब्दार्थमसंशर्य प्रतीत्व 'कित्वरूपोऽयम्' इत्यर्थोत्थस्तद्विशषसंशयः; यथा गोशब्दाद्रोत्वं प्रतीत्य व्यसेर्मिन्नमभिन्नं वेति वादिनाम् । सच्छब्दस्य तु 'कोऽस्यार्थः' इति न संशयः; किंतु सत्तारदमर्थ प्रतीत्य पश्षात् 'द्रव्यं गणः कर्मे वा' इति तदन्तरविशषे। तस्मान्वेष साधारणशब्द इति। तदाह-अर्थव्विति। नात्रशब्दात् संशयः; किंतु अर्थोत्थ इति । अत्र हेतुं पृच्छति-कुत इति। उत्तरमाह- विशेष इति। 'द्रव्यं गुणः कर्म वा' इति सत्तायां ये विशेषा बादि- विप्रतिपत्तिविषयाः, तत्पतीर्ति विनापि 'सन् घटः' इति घटसत्ताप्रतीति- मात्रेणैव प्रतिपत्तेनराकाङक्यात् नात्र शव्दात् संशय इत्यर्थः । नन्वर्थो- स्थेऽपि संशये तद्विशेषाकाडक्षासतयेव ; अथ कथ नैराकाडक्ष्यमित्यत आह-

यत्रेति। अन्यथेति; यदि तत्रापि साधनविशेषाकाङ्क्षा स्यात्, ततस्त- द्विशेषाकाडक्षायामनवस्था स्यात्; अनो दूरमपि गत्वा यस्य कस्यचि दुपादानान्नैराकाङ्क्ष्येण भवितव्यम्; तद्दरमादावेव तदस्तीति भावः । तर्हि साकाङ़्क्षत्वमित्यत आह-यत्र त्वति। यत्र तु 'अक्षमानय' इत्यक्षशब्दादनेकार्थात् 'कोऽस्यार्थः' इति संशयो भवति, तत्रार्थस्यैवा नवधारणादप्रवृत्तिरिति भवत्यर्थेविशेषाकाडक्षा। सच्छव्दात्तु 'कोऽस्यार्थः' इत्याकाडक्षा नास्त्येव; अपितु 'किस्वमावोऽस्यार्थः' इति वैषम्यमिति भावः । उपसंहरति-नदिति; तस्मादित्वर्थः । एवनिति अनन्तरोक्ततं युक्तिप्रकारं निर्दिशति । सच्छब्द इत्यध्याहार्यम् ।

इदानी विशेषणपक्षं दूषयति-विशेषणमिति। ननु प्रमाणं प्रमातृ- धमः कथमर्थस्व विशेषणम? अभ्युपगमवादोSयमित्यदोष: दूषणान्तर माह-अपिचति। प्रमाणफलादनुभवादृतीतमेव प्रमातृव्यापाररूपमनुमीयते; तत्र कुतः प्रमाणविशिष्टतार्थस्येत्यर्थः । अत्र हेतुमाह-नेति । अती तत्वेनासंनिहितं प्रमाणार्यं विशेषणं यस्य स तथोक्तः । 'सन् घटः' इत्यनुभवसमये प्रमाणस्यातीतत्वान्न तद्विशिष्टः 'घटः सन्' इति भाया दित्यर्थः । दूषणान्तरमाह-न चेति। चिरनिरवाता निधयो येप्विति बहुव्राहिः। अयं च प्रमाणाभावनिश्चये हेतुः । व्यधिकरणे वा सपतम्यौ। 'सन्ति' इत्यत्र 'निधयः' इति प्रथमान्तं कृत्वा योज्यम्। उपसंहरति- तस्मादिति। सदर्थ इति ; सच्छब्दस्यार्थ इत्यर्थः ।

इदानीमुपलक्षणमपि प्रमाणं न युक्तमित्याह-नापीति। हेतुमाह- प्रमितेति । यतः पमितनष्टे सच्छब्दो लोके न प्रयुज्यते, यतश्र 'भस्ति, नास्ति' इति स्मर्यमाणे संदेहोऽस्तीत्यर्थः। नन्वतीतत्वादेव प्रमाणसंबन्धस्य प्रमितनष्टे सच्छब्दाभयोगसंदेहावुपपत्स्येते इत्याह-वत्तेति। अतीत- मप्युपलक्षणं शब्दप्रवृत्तौ नष्टम्। ततश्रातीतस्यापि प्रमाणत्वोपलक्षणत्वात् सच्वमेव स्यात्, नासच्वंम्। स्र्यमाणे च सच्चनिश्रय एव स्यात्, न संशय इत्यर्थ: । वृत्तः प्रमाणसंबन्धो यस्येति बहुव्रीहिः। ननु मा भवतु प्रमाणमेकसुपलक्षणं वा, प्रमाणयोग्यत्वमेव तद्रविष्यति; तथापि सत्ता न

नियोग काण्ड: 209

सिध्यति। कथं च विशेषणमप्येकं प्रमाणमित्युक्तम्! वद्धि प्रतिपमेयं भिन्नमुच्यते; न प्रमाणयोग्यत्वं नाम कश्रिदस्ति। अतः पारिशेष्यात् प्रमाणमेव विशेषणमुपलक्षणं वास्थेयमिति मन्यते। प्रमाणयोग्यतां विना कथमर्थस्य प्रमेयत्वमिति चत्; न, प्रमाणसामर्थ्यादेवातीतानागतवदुपपत्तेः । न हयतीतानागतयोरसतोः प्रमाणयोग्यत्वमस्ति, असति धर्मिणि धर्मानुपपत्तेः। अतश्च प्रमाणयोग्यत्वमेव विशेषणमर्तु, कि सत्तयेत्युक्तम्। किंच सत्तापह्वन्यायेन प्रमाणयोग्यत्वमप्येकं तैर्नेष्टम्, तेषामानन्त्येन एकशब्द- प्रछत्तावनिमित्तत्वात् । यदपि प्रतिप्रमेयं प्रमाणं मिन्नं न त्वेकमित्युक्म्, तदपि पाचकादिवदुपपत्तेश्युक्तमित्युक्तम्। इदानीमर्थक्रियायाः सच्छ्दप्रवृत्तौ विशेषणत्वोपलक्षणत्वे निरस्यति योऽपीति। यदर्थक्रियावत् तत् सत् । तत्राङ्करजन्मनः प्राकू बीज 'सत्' इति नोच्येत । अथ बीजप्रत्यक्षे बीजमपि जनकम्, अन्यथे- न्द्रियसामर्थ्याविशेषान्न तन्नियतार्थ स्यात् ; अतोऽपि सविषयप्रमाणजनन- मेवार्थक्रिया; ततो बीजं 'सत्' इति व्यपदेक्ष्यत इति चेत्, तन्न; एवं हि प्रमाणजननाख्यामर्थक्रियां विज्ञाय पश्रात् 'अरिति' इति बुद्धि: स्यात्, न प्रमाणादेव; न चवम् ; विज्ञायमानमेव बीजस् 'अस्ति' इति ज्ञायत इत्यर्थः । अथ निर्विकल्पं प्रत्यक्ष प्रमाणम् । 'अरिति 'बुद्धिस्त शब्दानु- वेधात् सविकल्पिका। निर्विकल्पपूर्वकं च सविकल्पकम्। अतः प्रमाणोत्तर- काल एव 'अस्ति' बुद्धिः, न प्रमाणदेवेत्युच्यते; एवं तरहि लिङ्गाडमादे- रग्न्यादौ 'अस्ति' बुद्धिर्न स्वादित्यर्थः। अनुमानं सविकल्पकमेवेष्यते ; न तत्र पृष्ठभाविनिर्विकल्पकमस्ति, यज्जननेनार्थकरियया पश्चात 'अस्ति' इति बुद्धि: सविकल्पिका स्यादिति भावः । अयोच्यते-यद्यप्यनुमाने निर्विकल्पकं नेष्यते, तस्य सत्ता चास्तिबुद्धा न गृद्यते; तथापि कार्येण कारणमनुमेयम् । अतश्र 'अस्येदं कार्यम' इति निर्ज्ञातघूमादिकार्यसंबन्ध- मेवाग्न्यादिलिंङ्गेन धूमादिना अनु पश्राद्वम्यते। धूमादिकार्यवत्तालक्षणैव सत्ता धूमादिकार्यवत्तया गम्यत इत्युक्तं भवतीत्यत्राह-तथाहीति। कार्य- वत्ता सत्ता। सा चेदम्न्यादेज्ञतैव, कि परमधिकमनुमायतेः कार्यवत्तयैव च कार्यवत्तावगम्यत इत्यशोमनम्, एकस्य साध्यसाधनत्वविरोधादिति भावः। एतेनाज्ञातैव कार्यवत्ता कार्यवत्तयानुमास्यत इत्यपि प्रत्युक्तम्; 14

210 ब्रझ्मांसाद्धव्याख्या

ज्ञातं हि साधनम्, अज्ञातं हि साध्यम्। न चकमेव ज्ञातमज्ञातं च भवति। ननु तवापि 'अस्येदं व्याप्यम्' इति ज्ञातसंबन्धमेव लिङ्गेन गम्यत इति दोषोऽस्त्येव; उच्यते-मम सामान्ययोः संबन्ध:, विशेषतश्ष प्रमेति नैष दोषः। बौद्धानां तु न सामान्यमस्तीति विशेषः । शिंशपात्वादृक्षत्वानुमाने निर्ज्ञातकार्यसंबन्धताप्यस्तीत्यूह्यम्। किंच क्षणिक- वादिनां कार्यक्षणकाले कारणक्षणमसत्; अतोऽस्य न कार्यविशिष्टता; अतक्ष न कारणस्य सत्ता स्यादित्यभिप्रायेणाह-कार्येति। अथोपलक्षणं कार्यवत्ता सच्छन्दप्रवृत्तावित्युच्यते, तदपि न, पूर्वोक्तदोषादित्याह- अथेति । उपसंहरति-तस्मादिति। यथा नीलादिशब्दानामर्थोऽर्शात्मको यस्य कार्ष यस्य वा प्रमाणं स नीलशब्दार्थ इति कार्यप्रमाणलक्ष्यो न भवति, कार्यप्रमाणयोरपि तत्वं कार्यप्रमाणाम्यां लक्ष्यं तयोरपि तदनन्तराभ्यामित्यनवस्थानात्; अपितु कार्यप्रमाणसंबन्धनिरपेक्षस्वहेतुम्यः स्वरूदेण व्यवस्थिता यथा प्रमाणमवसीयते-प्रमाणमवबोधकमात्रमिति यावत्- तथा सच्छान्दोऽपीत्यर्थः । यदुक्तमनवस्थानादिति, तद्विवृण्वन् सार्थस्य कार्यप्रमाणलक्ष्यत्वाभावं द्रवयति-कार्येति । तस्येति ; व्यवहारविभाग- स्येत्यर्थः । एवं उढीकृत्य खपक्षं पुनरुपसंहरति-तस्मादिति।

एवं प्रमाणयोग्यता सच्छाब्दार्थः नैका सत्तेति पक्षे दूषिते, परावृत्य प्रमाणयोग्यत्वसत्तापक्षे पुनः प्रतीकारमाशङ्यति-अथेति । यदि प्रमाण- योग्यत्वमर्थसमाषः सत्ता स्यात्, ततोऽस्त्यर्थनिष्ठेष्वपि वेदान्तेषु प्रमाणा- न्तरानमेक्षत्वात् अस्त्यर्थनिष्ठं सापेक्षमति पराभिमतं प्रकृतं हीयेत; यदि तु प्रमाणहेतुसंभवस्तद्योग्यता तदा हेतौ सत्यवश्यं प्रमाणेन भाव्यम् ; अत- स्तत्सापेक्षत्वान्न प्रकृतहानमिति भावः। न चैंव नृशङ्गादीनां सच्वप्रसभ्क इत्याह-न चेति। एतावता च प्रमाणहेतुभावाच्च सद्यवहार इत्युक्तम् । नदीपूराख्यप्रमाणहेतुसद्रावे वृष्टेरतीताया अपि सच्चं स्यादिति यद्यप्यत्र दूषणमस्ति, तथाप्यस्य पूर्वमुक्तत्वादुत्तरविभवाच्च दूषणान्तरमाह-तदिति।

भूमी निखवातमिति भूभागतिरोहितत्वादिन्द्रियसंनिकर्षस्य प्रत्यक्षहेतो-

नियोगकाण्डः 211

अर्थापत्तिहेतोरन्यथानुपपन्नस्य; न वेद्यमनुपपन्नं यत्रेति विग्रहः; नथा नष्टद्वष्टकमिति आशागमहेतोराप्स्य । उपमानस्य च सादृश्यविषयत्वा- त्द्देतुर्निषिस्वरूपप्रतीतौं दूरापेत एव। तदेवं सर्वप्रमाणयोग्यतामतिक्रामति निधिद्रव्यम् ; न च तदसत् , अपितु संशयितम् । त्वत्पक्षे चासन् स्यान्, न संशयितमित्यर्थः । अथ न प्रमाणहेतुसद्भावः सत्ता; अपितु अर्थगत एव कश्चित्सभावविशेषः प्रमाणं प्रति योग्यः सत्तोच्यते, तदपि न, प्रकृतहानादित्युक्तम्। श्रोकमन्यथा व्याचष्टे-अथवेति। प्रमाणविशिष्टं सदित्युच्यते। अतः प्रमाणसदसद्गावसंशये प्रमाणविशिष्टाभिघायिमच्छ- ब्दानुविद्ध: 'सद्वा, मसद्वा' इति संशयो युज्यते। निधौ तु सरवे प्रमाणाभावनिश्रयादसत््वनिश्चयः स्यात्, न संशय इत्यर्थः । इतश्च न प्रमाणयोग्यता सत्ता, यतोSसतोऽप्यमावस्य सास्ति; अनः सापि न स्यादित्यभिप्रायेणाह-अपिचेति । अमावप्रमेयत्वे केचिद्विप्रति- पन्ना :; तदर्थ तन्मेयत्वमुपपादयति-तथाहीति। चकारो दूषणसनुच्चयार्थः: अप्यर्थों वा-न सदेव, परमसदपि। यथा येन प्रमाणविषयत्वेन सर्वशक्तिविरहितत्वेन वाभावं परो व्यवस्थापयति, तथा तेन रूपेण प्रमेंयम्। कुंतः१ यतस्तथा तेन रूपेणामित चेत्, कस्मात्तथा तद्रूपः१ न पुनरन्यथा अन्यस्वरूप इत्यर्थः । एतदेव विद्ृणोति-न चति। एक- पक्षानुराग इति; तथाभावातथाभावयोर्मेध्ये प्रमाणं विना एकपक्षानुरागो न युज्यत इत्यर्थः । अभावस्य प्रमेयत्वे हेत्वन्तरमाह-अपिचेति । अमावक्षेन्न प्रमेयः, ततः कण्टकामावममित्वा अपरिच्छिद्य भूतलादौ चरणं न्यस्यते कथम् न कण्टकाभावपरिच्छेदाच्वरणन्यासः, अपितु कण्टकादन्यस्य मूतलादे परिच्छेदादिति चेदत आह-नान्यति। नान्यस्य भूतलादेर्ज्ञानाच्चरण न्यास:, तस्य कण्ठकस्य मावेऽप्यन्यस्य मूतलादेग्रहणे चरणन्यासप्रसङ्गात्

अथ नान्यग्रहात् किंतु कण्ठकसंविच्यभावतश्ररणन्यास इत्युच्यते; तत सूक्ष्मकण्ठकादेरापातेऽअहणात् पदन्यासः स्यात्, न तु तब्जिज्ञासा। अत कण्टकादिसंवित्यभावतोऽपि न पादन्यासः। तस्मादभावपरिच्छेदादेव र 144

212 ब्ह्मसिद्धिव्याख्या

इत्यर्थः । प्रयत्नादिति ; निश्चयार्थात् प्रयत्नादित्यर्थः । 'जिज्ञासापूर्वकात' इत्यादेः 'युज्यते' इत्यन्तस्य अपरिच्छेदपक्षे सूक्ष्मजिज्ञासा निष्फला, अभावे तु परिच्छेद्ये सफलेति तात्पर्यार्थः। न च कण्टकापरिच्छेद एव जिज्ञास्यः, तस्य परिच्छेदात् प्राकू खतः सिद्धत्वेन जिज्ञासावैफल्यात्। किंच प्रमेयं जिज्ञास्यम; अपरिच्छेदश्च परिच्छेदाभावः; न चाभावस्ते प्रमेयः; अतश्ष न जिज्ञास्यत इत्यर्थः । अथ मतम्-न कण्ठकादपरिच्छेदमात्रात् पदन्यासप्रवृत्तिः, अपितु कण्ठकाद्युपलम्भहेतुषु चक्षुरादिषु सत्सु प्रमाणविषयस्य प्रमाणविषयता गन्तुं योग्यस्य सूक्ष्मस्य सतोऽपरिच्छेदादिति, तत्राह-तदसदिति तदसत्; यंतोSत्रापरिच्छेदे प्रमाणस्य न कश्चिदुपयोगो दश्यते, तेना दष्टार्थत्वमेव स्यादिति भावः । कुत्र नामतदुपयुज्यत इत्याह-असदिति। हिशब्दस्तुशब्दार्थे; अभाववोषे तु प्रमाणविषयत्वमुपयुज्यते। कथम्? अनन्यहेतुत्वेन । कण्टकाद्यपरिच्छेदात्तदभा वबोधः । अपरिच्छेवश्र द्विपा भवति-प्रमाणहेतुवैकल्यहेतुकः, कण्टकादयर्थाभावहेतुको वा। तत्र यः प्रमाणहेतुवैकल्यहेतुकोSपरिच्छेद: स न सत्ताभावनिश्वयहेतुः, अर्थभावेऽपि तत्संभवात्। यस्तु प्रमाणहेतुष्वविकलेषु सत्सपरिच्छेद:, सोऽर्याभावनिश्वय- हेतुरित्येवमुपलम्महेतुषु सत्सु प्रमाणविषयत्वममावबोध उपयुज्यत इत्यर्थः । अन्यग्रहणाच्चेत् पादन्यासः, कण्टकादेर्भावेऽपि भूतलग्रहणे स्यादि- त्युक्म ; तत्र परमतमाशङ्कयति-अथेति । अथ यत्र भूमागादौ पाद- न्यासप्रवत्ति:, तत्र भूमागादौ केवलसंवित्तितः सा। अंतः सा कण्टकादि- सद्भावे कैवल्याभावान्न भवतीत्युच्यते, तत्राह-जिज्ञासेतेति। तत्रेदं निरूप्यम्-किमिदं कैवल्यं भूतलज्ञानस्य मूतलैकावभासित्वलक्षणम्ः उत ज्ञानविषयस्य मतलस्यः यदापि विषयस्य, तदा कि स्रूपेण तस्य कैवल्यम्? उत विशेषणयोगेन? तत्र वद्यादः पक्षः, तदा यत्र कण्ट- कादौ सूक्ष्मत्वादभाति भूतलैकविषयं ज्ञानं मवति, तत्र संवितेः केवल्यात पादन्यासः स्यात् ; प्रवर्तेतैव तदर्थ वा पुरुष। न च भूतलादिवेषयरूप मेव सरूपेण केवलमिष्टम्, कण्ठकादिमिश्रेऽपि भूतले तत्स्रूपमनपेतमिवि पादन्यासप्रसङ्गात् । अथ विशेषणयोगेन, ततः कैवल्यविशिष्टस्य भतळा

दन्यस्य कण्ठकादेरभावादन्यद्विशेषणं न भवतीति कण्ठकाभावपरिच्छेदादेव पादन्यास इति प्राप्तमभावस्य प्रमेयत्वमित्यर्थः । एकविषयप्रतिनियम इति; एतत् ज्ञानकैवल्यविवरणम् । विषयान्तरासंसर्ग इति च प्रतिनियम- विवरणम् ; मूतलैकविषयत्वमित्यर्थः । इतश्राभावः प्रमेय इत्याह-अपिचेति । कि क्षुण्णमिति; कोऽपराध इत्यर्थः। श्रलोके धीग्रहणमुपलक्षणम्; शब्दोऽपि द्रष्टव्यः । धीशब्दविषय एव व्यवहारविषयः; अतस्तन्निरूपणेनव निरूपित इति वत्तो पृथङ् नोक्तः। अथवा व्यवहियतSनेनेति व्यवहृतिः शब्दः। श्रोकं विदृणोति- अपिचेति । यस्याभावो न प्रमेयः, तेन 'नास्ति' इति बुद्धिशब्दयोरविषयो वाच्य :- किमालम्बनावेताविति। तत्र न तावदूतलवस्तु सरूपेणानयोर्विषयः, कण्ठकादिमिश्रेऽपि भूतले 'नास्ति' इति बुद्धिशब्दयोः प्रसङ्गात्। नापि केवलभूतलवस्तु तयोरविषयः; तदा हि कण्ठकाद्यभावविषयः स्यात्, अभा- वादन्यस्य कैवल्याख्यस्य विशेषणस्यासंभवादित्युक्तम्-'नान्याभावाद्विशे- षणम्' इति। पर आह-यन्नास्ति निरूपास्यं, तदेव गम्यत इति विप्रतिषिद्धम् । अतो 'नास्ति' इति नामावः प्रतीयते, किंतु 'नारिति' इति 'न प्रतीयते' इत्ययमस्यार्थ इति ; तत्रोच्यते-प्रतीत्यमावस्तर्हि 'नास्ति' इति धीशब्दयोविषयः स्यात् ; तथा सति च प्रमेयाभावेन किमपराङ्म्? येन तमतिलङ्धय प्रमाणाभावोऽनयोर्विषय उच्यत इत्यर्थः । परमतमाशङ्यति-अथात । कण्टकादे अग्रहे अज्ञाने असद्रह- भ्रान्ति: अमावग्रहणम्रान्तिः, तथा कण्ठकव्यवहाराभावे चाभावव्यवहार- म्रम:, न पुनः अभावग्रहणाभावव्यवहारौ स्त इत्यर्थः। दृष्टक्षादर्शने दर्शनभ्रम इत्याह-अदष्टाविति ; यथा आलोकाटष्टी 'तमः पश्यामि' इति तमोदृष्टिविभ्रम इत्यर्थः । नैव स्तां 'नास्ति' इति बुद्धिव्यवहारा- विति परेणोक्ते, कथमिति सिद्धान्तिनाक्षिप्ते, उच्यत इति पुनः परेण प्रत्युक्तमिति ग्रन्थो योज्यः । ननु तमोवरत्वेव दश्यमस्ति, न पुनरालोका- भावमात्रमिति दृष्टान्तासिद्धिमाशङ्कचाह-न हीति। यदि तमो दृश्यमस्ति, ततो रूपवच्चाच्चाक्षुषं स्यात ; अतोऽन्घेन न दश्येत; अस्ति च तस्यापि तदृष्टिः । अतो अ्रम एवेत्यमिप्रायः । तद्ृषयति-नैतदिति।

214 बक्षसिद्धिव्याख्या कुत इत्याह-इत्थमिति । भावादर्शने अभावदर्शनमिति यथा त्वमात्थ, इत्थं सुषुप्तिमदमूर्छावस्थासु त्रैलोक्यदर्शनाभावात् तदभावदर्शन- अ्रमः स्यात्; न चेवमस्ति। ननु सुषुप्तस्योपरतकरणग्रामस्य कथं अ्रमः? सत्यम, अन्यथाख्यातिः करणजन्या; न त्वख्यातिः। अख्यातिवादी च भवानित्यभिप्रायेणेदमुक्तम्। ननु विवेकाख्यातिरपि. स्मर्यमाणगृह्यमाणयो- र्भवति; न च सुषुपस्य तौ स्तः; अतः कथमख्यातिरूपोऽयं विभ्रमः? उच्यते-भावाभावदर्शनत्रमे तौ न स्त इत्यनन्तरं वक्ष्यामः । तदेवं तावपि विना चेदभावदर्शनमत्र भ्रमः, ततः सुषुप्तस्यापि त्रैलोक्यादर्शनेन तदभाव- दर्शनभ्रमः स्वादिति मन्वानेन 'इत्थं भवेत् सुषुप्त्यादौ' इत्यतिप्रसङ्गा- पादनं कृतमित्यदोषः । यः कश्रिदपि न परिच्छिनत्ति, न तस्य भ्रमो युज्यत; तथाहि-यत्र रजतमारोप्यते तमारोपविषयं शुक्तिकाम् आरोप्यं च रजतमजानानो न रजतभ्रमवान् भवति। ततः किमित्यत आह- नाभावेति । व्यवहारो व्यवहत्; अभावेन हि सा विशिष्टा व्यवहत्, अभावव्यवहार इत्यर्थः ; तदभावश्च न घीपदे न बुद्धिविषयावित्यर्थः । एतदुक्तं भवति-भावव्यवहाराभावे अभावव्यवहारत्रमस्त्वयेष्यते। तत्र मावव्यवहाराभावः शुक्तिकावदारोपविषयः अभावव्यवहारश्र रजतवदारोप्यः। न चाभावप्रमेयमिच्छतस्तौ ज्ञातौ। अतो भ्रमो न घठत इति। 'नाभाव भिन्ना व्यवहत्' इत्युपलक्षणम् ; अभावबुद्धिरपि पूर्वश्लोकनिर्दिष्टा वक्तव्या। अत एवाह-न च बुद्भाव इति। अन्यथेति; आरोपविषयारोप्याज्ञाने तु यदि द्वयोरज्ञानं ततोऽप्रतिपत्तिः ; अथारोपविषयमात्रस्य, ततो रनत- स्मृतिः; अथारोप्यस्य, ततोऽनवधारितविशेषपुरोवर्तिद्रव्यसामान्यप्रतीति- रित्यर्थः । अत्र चोभयाज्ञानादप्रतिपत्तिरेव स्यादित्यमिप्रेतम् ; स्मृतिसामान्य- प्रतिपत्ती तु पसङ्गादुक्ते। न च बुद्धचभाव इत्यादिना आरोपविषयाज्ञान- मुक्तम । नाभावबुद्धिरित्यादिना चारोप्याज्ञानमिति विवेकः । अमाववुद्धि: अभावव्यवहार इत्यमावो विशेषणम् ; बुद्धयमावः व्यवहाराभाव इत्यत्र तु विशेष्यः । तेन विशेषणस्येत्युपलक्षणम्, विशेष्यस्यापि द्रष्टव्यम् । 'अटृष्टौ ध्वान्तदृष्टिवत्' इति दष्टान्तक्ष साध्यविकल इत्याह-तम इति। तत्र अच्छायामिति पौराणिकी दृष्टिमाश्रित्योक्तम् ; तदुक्तं पुराणे

नियोगकाण्ड: QT7.

"भूतगुणश्रुतेः" इति । अत्र भूतगुणत्वं भूपारतन्त्र्यमात्रमुक्तम्, न तु छाया गुण:, द्रव्यात् पृथगुपलब्धेः; अपि तु द्रव्यान्तरम् ; गुणवती दि सा; गुणवच्च द्रव्यम् । गुणश्च महदल्पत्वाख्यं परिमाणम्। चला च सा। अतः क्रियावच्वादपि तत् द्रव्यम्; तदुक्तम्-"महदल्पं चलाचलम्" इति। सा द्रव्यं किंचिन्निमित्तीकृत्य सूक्ष्मेश्रावयवैर्द्टष्टैरारम्यते, काष्ठमिवा- श्रित्य ज्वाला तेजोऽवयवैः । अत एव द्रव्यानुगता ज्वाला ! सा च द्रव्यम् ; प्रभावत्वाच्च । सूक्ष्मास्तित्वे च स्थूलमेव लिङ्गम, यथा पृथिव्यादौ। यथा वायुररूपः स्पर्शवान्, तथा छाया रूपवत्यस्पर्शता, वैचित्याद्वावस्य। अतो भावसरूपा सा । अत एव चाक्षुषेति। यस्य तु मतम्-आलोकाभावे भावाद तद्भावे चाभावात् आलोकाभाव एवं छायास्तु, किं कल्पनागोरवेण: महता च तरुणा महति मूमागे आलोकेSपनीते महती, अल्पेन चाल्पा। चला तावत् द्रव्येण; यत्र यत्रालोकोऽपनीयते, तत्र तत्र चलन्तीव लक्ष्यते। न तु सा महती अल्पा चला चेति न ततो द्रव्यसिद्धिरिति-तन्मतेनालोकाभावमेव वेत्युक्तम्। नन्वेवमन्वस्य छायामालोकामावं चापश्यतः कथं तमोदष्टिःः उच्यते-अदृष्टरजतस्येव सदृशवस्तुमात्रप्रतिभानात्मिका भ्रान्तिरुपपद्यते । यत्पुनः 'आरोपविषयारोप्ये नाजानन् रजतभ्रमी' इत्युक्तम् , तद्विशिष्टरनतादिव स्तुभ्रमामिप्रायमित्य विरोषः ।

इदानीं प्रमाणयोग्यतां सत्तामभ्युपगम्य, अस्त्यर्वनिष्ठत्वेSपि वेदान्तानां न सापेक्षतादोष इत्याह-अस्त्वति । भवतु वा प्रमाणयोग्यता सत्ता ; सैवास्त्यर्थनिष्ठा वेदान्तानां प्रमेयास्तु ; तथा त्मिन् मानयोग्यत्वे प्रमिते, तद्योग्यस्य वस्तुनो ब्रह्मणः सच्चं वेदान्तार्थो भवति। योग्यताप्रमामुखेन ब्र्मस्वरूपे वेदान्तानां प्रामाण्यसिद्धिर्ह्सवरूपसिद्धिश्र भवतीत्युक्तं भवति। न चैव प्रमाणान्तरसापेक्षता दोषः, कुतः प्रमाणान्तरसंभेदाभावात्। यत्र हि प्रमाणान्तरस्पर्शेन प्रमाणान्तराधीना अर्थविद्धि, तत्र सापेक्षत्वं दोषहेतुः। अत्र तु 'प्रमाणयोग्योऽयम्' इत्येतावन्मात्रमवगम्यते, न तु प्रमाणान्तरेण संभेद: संस्पर्श: न प्रमाणान्तराधीना अर्थसिद्धिरिति यावत्। मतो न सापेक्षता; तथाहि-येऽपि प्रमाणग्राह्यतां प्रमाण- संबन्धं सत्तामाहुन ततोऽन्याम्, तेऽपि अन्तरा अर्थविभिन्नतां प्रमाणान्तर-

संभेदं नेच्छन्ति; यथोक्तम्-प्रमाणस्य प्रमेयकोटिप्रविष्टत्वान्नेच्छन्ति इति; तैरपि न प्रमाणान्तरसंस्पर्शेन प्रमाणान्तरमन्वेष्यम्, किमुत येऽर्थ- स्वाभावतामर्थस्थां योग्यतां सत्तामाहुस्तैरित्यर्थः । तत्प्रमेयमिति ; तस्याः सत्ताया अविनाभावेन प्रमेयमित्यर्थः । अत्र परंश्रोदयति-कथमिति । यदा अस्त्यर्थनिष्ठं वेदान्तवचः प्रमाणयोग्यतामात्रे निवृत्तव्यापारं विशिष्ट- स्यानन्दादिरूपयोग्यताविशिष्टस्य योग्यस्य व्रक्षणः सच्वं न बोषयति, तदा विशिष्टार्थसच्वसिद्धये यत्प्रमाणयोग्योSसावर्थस्तत्प्रमाणं कथं नापेक्ष्यम् ः अपितु अपेक्ष्यमेवेत्यर्थः। सिद्धान्ती तु पृच्छति-क्रिमर्थ- मिति। पर आह्-विशिष्टति। अस्त्यर्थनिष्ठ वचो योग्यतामात्रं प्रतिपाद्योपरतव्यापारं न विशिष्टार्थसच्वमवगमयति; अतस्तदर्थ प्रमाणा- न्तरमन्वेष्यमित्यर्थः । पुनः सिद्धान्ती पृच्छति-किमिति। कि पुन- र्विशिष्टस्यार्थस्य सच्वम्, यस्यास्त्यर्थनिष्ठेन वचसानवगमितस्यावगमाय प्रमाणान्तरमन्वेष्यमित्यर्थः । पर आह-प्रमाणेति। सिद्धान्त्याह- अधिगतमिति। यदि प्रमाणयोग्यत्वं विशिष्टार्थसच्वम्, एवं तर्हि अस्त्यर्थ- निष्ठत्वाद्चसोऽधिगतमेव तत्; यतः प्रमाणयोग्यतैवास्त्यर्थ इत्यर्थः। यद्यपि योग्यताविनाभावेन योग्यस्य सिद्धिरित्युक्तत्वान्न तदर्थ प्रमाणा- न्तरभपेक्ष्यमित्युत्तरमस्ति, तथाप्युत्तरविभवादुत्तरान्तरमुक्तम्।

प्रमाणान्तरसंभेदाभावादस्त्यर्थनिष्ठानां वेदान्तानामप्रामाण्यदोषाभाव उक्तः; अधुना तु प्रमाणान्तरसंभेदाम्युपगमेऽपि न दोष इत्याह-प्रमाणान्तरेति । नोशब्दो निषेधार्थः। प्रमाणान्तरेण मिन्नः संसृष्टोऽर्थों यस्य वचस स्तदपि नापमाणम्, अपितु प्रमाणमेव, यथा-आप्तवाक्यम्। ननु प्रमाणान्तरभिन्नार्थ चत्, ततः सापेक्षम्; यच्व प्रमाणम्, तत्कथं सापेक्षपित्याशङ्डचाह-निरपेक्षमिति। यच्छब्दात्प्रतीषिषितम्, 'इदं वस्तु मया प्रमितम्' इति, इडास्मिन्नर्थे वक्रमिपायरूपे श्रोत्रा प्रमाणान्तरेणाः प्रंतीवे शब्दादेवान्यनिरपेक्षादवगम्यमाने निरपेक्ष तद्वच इत्यर्थ; तथाहि पोरुषेयाद्चनात् 'एवमयं पुरुषो वेद' इति प्रतीतिः, न तु 'एवमर्थः' इति। 'प्रमितं मया' इति वक्तुर्वाक्येन सवपमाणपकाशनमुक्तम्; श्रोता तु ( परुमितमनेन' इति वुध्यते। क नाम तत्सापेक्षमित्यत आइ-

नियोगकाण्ड: 217

अर्थेति। अर्थमात्रे तद्वचः सापेक्षम्। अत्र हेतुमाह-अन्येति; वक्तृ- प्रमाणद्वारेणार्थ बोधयति, न तु तन्निरपेक्षमित्यर्थः। अन्यत् वक्तृप्रमाणं स्सिद्धयेऽपेक्षत इत्यन्यापेक्ष:, स चासावर्थश्नेत्यन्यापेक्षार्थः, तस्य बोधना- दन्यापेक्षार्थबोधनादिति। तदेव वक्तुरुपलब्धिप्रमाणान्तरनिरपेक्षमेव तह्वचो बोधयतीति तन्निरपेक्षत्वात्प्रामाण्यमश्नुते, तद्द्वारेण चार्थ इति स्थितम्। नन्वर्थे तत्सापेक्षमित्युक्तम ; अतः कथं तत्र प्रामाण्यमुच्यते: अवाधि- तार्थत्वात अर्थे तदविसंवादमात्रामिप्रायेणार्थे तत्पमाणमित्युक्तमित्यदोषः । ननु यदि सापेक्षमप्यबाघितार्थ वचः प्रमाणं भवति, तर्हि चैत्यवन्दनादि- पुरुषवच: कथमबाधितार्थमपि तत्सापेक्षत्वदोषादप्रमाणमुच्यत इत्यासङ्कचाह- अबाधितमिति । यद्यपि तत्र नार्थे बाध:, तथापि मूलमूते वक्तृप्रमाणे तदपबाध्यते, तथाहि-न तद्दचः प्रत्यक्षादिमूलम्, धर्मस्य तदगोचरत्वात्। न च बुद्धस्य मन्वादेरिव वेदसंचोगोऽस्नि। तदेव प्रमाणांशे तद्वाध्यते ; तदभावाच्चार्थेऽपि । तदुक्तम् "पुरुषाशक्तितस्तत्र सापवादत्वसंमवः" इति; पुरुषस्य धर्म द्रष्टुमशक्तितः तत्र बुद्धवचनादी अपवादः अप्रामाण्यं तस्य संभव इत्यर्थः । तेन वक्तुः प्रमाणेऽर्थे च न तत्प्रमाणतामेति। एवमनाप्तवाक्येऽपि यथासंभवं योज्यम्। आपवाक्ये तु तद्वैपरीत्येन प्रामाण्यमाह-आप्तेति । प्रमाणांश इति, अर्थे तु सापेक्षमित्युक्तं भवि। एवमाप्तवाक्येषु प्रमाणान्तरसंस्पर्शेऽपि प्रामाण्यमुपपाद्य वेदान्तानामपि प्रमाणान्तरसंस्परशे सत्यपि तथव प्रामाण्यमित्याह-मयेति। यत एवमाप्त- वाक्ये, ततस्तद्वदेव वेदान्ता अपि मानान्तरं सप्काशाख्यं प्रलीनज्ञान- ज्ञेयविभागम् 'इदं ज्ञानम्, इदं ज्ञेयम्' इति विभागरहितम्, अत एव अलौकिकं लौकिकात्प्रत्यक्षादेर्ज्ञानज्ञेयविभागोपेतादन्यत् प्रवदयन्तु तत्सिद्धिद्वारेण चाप्तवाक्यवदर्थस्य बक्मतच्वस्य सिद्धिः । एवं प्रमाणान्तर- संमेदेऽपि वेदान्तानामाप्तवाक्यवत् न प्रामाण्यव्याहतिरित्याशयः । तत्किं वेदपौरुषेयवचसोरविशेष एव? न ; पौरुषेये हि वचासि 'मयेदं प्रमितम्' इति वक्तृवाक्यप्रयोगेण प्रतिपादितं प्रमाणं श्रोता बुध्यते; वेदे तु वक्तु- रमावात् 'मया' इति संस्पर्शरहितं प्रमाणान्तरमात्रमवबुध्यते। तादिद- मुक्तम्-'मया' इति संमेदरहितम् इति।

एवमभ्युपगमवादं समाप्य प्रकृतमुपसंहरति-एवमिति । मेयता इत्युपलक्षणम्, मानयोग्यताद्यपि द्रष्टव्यम् । अत्र परः प्रत्यवतिष्ठते- नन्विति। अन्येति ; सामान्यरूपेत्यर्थः । तत्र हेतुमाह-न हीति । पूर्व व्यक्त्यन्तरे दष्टस्य पुनर्व्यक्त्यन्तरे परामर्शः पूर्वावमर्शः । दृष्ट सत् सर्षपादि येन तस्य, सदन्तरे मेरी न तथेत्यर्थः । न च 'सत्' इत्येक- शब्दप्रळृत्त्यन्यथानुपपच्या एका जाति: कल्प्या, दण्ड्यादिवदन्यथाप्युपपत्ते- रित्याह-एकेति। पूर्वनिरस्तमपि दण्ड्यादितुल्यत्वं सचासद्भावप्रमाणाभावा- वष्टम्भेन पुनरुपन्यस्तम् । वरमेवम्, न त्वप्रतीयमानसत्ताकल्पनेति माव्रः। अत्रोत्तरमाह-अत्रेति। नुशब्दः संबोधने। योयं सामान्यकल्पना- हेतुस्त्वयोक्त: पूर्वावमर्शः, स क पर आह-पूर्वेति । पूर्वमेकस्यां व्यक्तौ बुद्धे: रूपमाकारः, तस्य व्यक्त्यन्तरे योऽन्वयोऽनुगमोऽनुळतिः- यथा प्रतिव्यक्ति 'गौरगोः' इति बुद्धौ गोत्वरूपस्य-पूर्वावमर्श इत्युक्तम्, तत्र दोषमाह-सदन्तरेति। दृष्टसतः पुंसः सदन्तरे सोडस््येव बहूनां रूपाणामननुगमेऽपि कयाचित् खल मात्रया किंचिन्मात्ररूपेण; अन्यथा यथा सब्धोSसन्निरुपाख्यमत्यन्तविलक्षणं भाति, तथा सन्तोऽि मिथोऽ त्यन्तविलक्षणाः प्रकाशेरन् ; न चैवम् । खल्विति प्रसिद्धिसूचनार्थम्। अथ सर्वात्मना तत्र घियः पूर्वरूपान्वयो नास्तीत्युच्यते, तत्राह-सर्वेति। सर्वात्मना तु घियः पूर्वरूपान्वयः खण्डमुण्डादिव्यक्तिष्वपि नास्त्येव; तत्र गोत्वाद्यपि सामान्यं न स्यादिति भावः । यदि तु तासु सर्वात्मना रूपान्वयः स्यात्, ततस्तासामैक्यमेव स्यात्। अतक्ष गोत्वादिसामान्या- भावापत्ति: स्यात् ; न ह्ेकस्यां व्यक्तौ व्योगीव सामान्यमिष्यते, नाना- व्यक्त्याश्रयत्वात्तस्य। खण्डमुण्डयोरिि व्यक्तिवैलक्षण्योपन्यासः सर्वात्मना रूपान्वयाभावदर्शनार्थ:। खण्डमुण्डयोर्यादश उद्धूतरूपान्वयो न तादशः सत्सदन्तरयोरिति चेत्, न तर्हवान्तरभेदमात्रेण सत्सदन्तरयोः संवेद्यरूपा- न्वयस्यापह्वो युक्त: ; अन्यथा देवदत्तस्य पुनर्देशने याढशो बुद्धेरुद्धत- रूपान्वयः, न ताडशः खण्डादिव्यक्तिष्विति गोत्वमप्यपह्येत। वेद्यत्हण- मपह्वे संविद्विरोघप्रदर्शनार्थम् । फिंच न केवलमेकव्यक्तौ याढशः, ताढशः खण्डादिव्यक्तिषु बुद्धिरूपान्वयो भवति ; अपितु मत्सामान्य-

एवमभ्युपगमवादं समाप्य प्रकृतमुपसंहरति-एवमिति। मेयता इत्युपलक्षणम्, मानयोग्यताद्यपि द्रष्टव्यम् । अत्र परः प्रत्यवतिष्ठते- नन्विति। अन्येति ; सामान्यरूपेत्यर्थः । तन्र हेतुमाह-न हीति । पूर्व व्यक्त्यन्तरे दष्टस्य पुनर्व्यक्त्यन्तरे परामर्शः पूर्वावमर्शः । दृष्ट सत् सर्षपादि येन तरय, सदन्तरे मेरी न तथत्यर्थः । न च 'सत् ' इत्येक- शब्दप्रवृ्त्यन्यथानुपपच्या एका जातिः कल्प्या, दण्ढ्यादिवदन्यथाप्युपपत्ते- रित्याह-एकेति। पूर्वनिरस्तमपि दण्ड्यादितुल्यत्वं सत्तासद्भावप्रमाणाभावा- वष्टम्भेन पुनरुपन्यस्तम् । वरमेवम्, न त्वप्रतीयमानसत्ताकल्पनेति मावः। अत्रोत्तरमाह-अन्नेति। नुशब्दः संबोधने। योऽयं सामान्यकल्पना हेतुस्त्वयोक्त: पूर्वावमर्शः, स कः १ पर आह-पूर्वैति । पूर्वमेकस्यां व्यक्तौ बुद्धे: रूपमाकारः, तस्य व्यक्त्यन्तरे योऽन्बयोऽनुगमोऽनुदचि :- यथा प्रतिव्यक्ति 'गौगौः' इति बुद्धौ गोत्वरूपस्य-पूर्वावमर्श इत्युक्तम्, तत्र दोषमाह-सदन्तरेति। दृष्टसतः पुंसः सदन्तरे सोऽस्येव बहूनां रूपाणामननुगमेऽपि कयाचित् खलल मात्रया किंचिन्मात्ररूपेण; अन्यथा यथा सच्योSसन्निरुपाख्यमत्यन्तविलक्षणं भाति, तथा सन्तोऽपि मिथो- त्यन्तविलक्षणाः प्रकाशेरन् ; न चैवम्। खल्विति प्रसिद्धिसूचनार्थम्। अथ सर्वात्मना तत्र धियः पूर्वरूपान्वयो नास्तीत्युच्यते, तत्राह-सर्वेति । सर्वात्मना तु घियः पूर्वरूपान्वयः खण्डमुण्डादिव्यक्तिष्वपि नास्त्येव; तत्र गोत्वाद्यपि सामान्यं न स्यादिति भावः । यदि तु तासु सर्वात्मना रूपान्वयः स्यात्, ततस्तासामैक्यमेव स्यात्। अतश्ष गोत्वादिसामान्या- भावापत्तिः स्यात् ; न ह्येकस्यां व्यक्तौ व्योग्नीव सामान्यमिप्यते, नाना- व्यक्त्याश्रयत्वात्तस्य। खण्डमुण्डयोरिति व्यक्तिवैलक्षण्योपन्यासः सर्वात्मना रूपान्वयाभावदर्शनार्थः। खण्डमुण्डयोर्यादश उद्धूतरूपान्वयो न तादशः सत्सदन्तरयोरिति चेत्, न तर्हवान्तरभेदमात्रेण सत्सदन्तरयोः संवेद्यरूपा- न्वयस्यापहवो युक्त: ; अन्यथा देवदत्तस्य पुनर्दशने यादशो बुद्धेरुदद्रत- रूपान्वयः, न ताडशः खण्डादिव्यक्तिष्विति गोत्वमप्यपहूयेत। वेद्यअ्रहण- मपहवे संविद्विरोघप्रदर्शनार्थम्। फिंच न केवलमेकव्यक्तो यादश:, ताटशः खण्डादिव्यक्तिषु बुद्धिरूपान्वयो भवति ; अपितु मृत्सामान्य-

नियोगकाण्डः 219

गोचरोऽपि मणिमल्लकादा सर्वत्र समानो बुद्धिरूपान्वयः; तथाहि- मणिकेषु परस्परं यादशो रूपान्वयः प्रोह्भतः, न ताढशो दृष्टमल्कस्य मणिके ; न च तावतावान्तरमेदमात्रेण मृज्जातिहीनं मणिमळकादि, तस्य मृज्बात्यात्मना किंचितुल्यतयाभासनादित्यर्थः । अथ 'सोऽयम्' इति पूर्वापरानुसंधानं पूर्वावमर्शः, मत्रोच्यते- पूर्वेति । खवण्डमुण्डवदिति वैधर्म्यदृष्टान्तः । अय यद्यपि दृष्टमणिकस्य मल्के 'सोऽयम्' इत्यनुसंघानं न भवति, तथापि विमृशतः 'तज्ातीय- मिदम्' इति पश्राद्वति ; तेन तत्र मृज्जातिरिष्यते; ततो दृष्टसतः सदन्तरेऽपि तत्समानमिति सत्तापि किं नेष्यते: तदेतदाह-विमृश्रत इति। ननु यदि मणिकेषु मणिकत्ववत् मणिकमल्लकयोरपि मृज्जातिरस्ति ; ततस्तुल्ये सामान्ययोगे मणिकेषु 'सोऽयम्' इत्यनुसंधानं द्राक्, न मणिमल्लकयोरित्यत्र को हेतुरिति पृष्टे उत्तरमुच्यते-सामान्येति। तख्- मिति; 'सोऽयम्' इत्यमेद: प्रकाशत इत्यर्थ: । मणिक्रेष परस्परं मृ्च्वं मणिकत्वमवयवसामान्यानि च भूयांस्यनुवृत्तानि ; मल्के तु मृच्चमात्रमित्यतो मणिकेषु पूर्वावमर्शो द्राक, न मणिकमल्कयोरित्यर्यः 'एकशब्दप्रवृत्तिश्र दण्ड्यादिवदुपयताम्' इत्युक्तम्; तहूषयति- प्रमाणमिति। प्रमितिकार्यानुमेयप्रमाणेनासंयोज्य प्रथमं पूर्वमेवास्तिषीर्यतो जायते, अतो न प्रमाणसंयोजननिमित्ता; तन्निमित्तत्वे हि प्रमाणे जाते तत्संयोज्य पश्राज्जायेत, न पूर्वमेव; न हि दण्डसयोजनात्मागेव 'दण्डी' इति भवति । अतो न दण्ड्यादिसमानतेत्यर्थः । न चास्तिबुद्धिरव प्रमाणम्, अस्तिबुद्धेरेकस्या निमित्तनैमित्तिकत्वविरोधात्, स्वसंबन्धस्य च स्यमज्ञानात् प्रागुक्तसमस्तदोषप्रसङ्गाच्वेति भावः। अत्र परो दुष्टाभि- प्रायः पृच्छति-यदीति। यदि न प्रमाणयोगोस्त्यर्थः, प्रमाणयोगत्रैकाल्ये नार्थस्य कथं त्रैकाल्यम् 'अभूत्, अस्ति, भदिष्यति' इतिः अतः प्रमाणयोग एवास्त्यर्थ इति तद्दुष्टोऽभिपायः! अत्रोत्तरमाह-तदिति। कालभेदेनोपाधिना कल्पितमेदोऽस्त्यर्थः त्रैकाल्येन भाति व्यपदिश्यते च । तेन प्रमाणकालेनोपाधिना कल्पितो भेदो यस्यास्त्यर्थस्य स तथोक। अत्र दृष्टान्तमाह-देवदत्तेति। यथा देवदत्तसत्ता देशविशेषोपाधिकल्पित-

220 भेदा तत्रैव नान्यत्रेति देशभेदेन व्यवतिष्ठते, तथा कालमेदोपाधिक्पित- भेदा कालमेदेनेत्यर्थः । एतदुक्तं भवति-सत्ता हि जातिः; नातिश्र व्यक्तिदेशा प्रतीयते; तेन यत्र देशे काले वा प्रमाणेन व्यक्ति: प्रतीयते, तत्र. भाति व्यपदिश्यते चेति त्रैकाल्योपपत्तिः । एवं तावत् क्रियया बिना न संसर्गः पदार्थानामित्यम्युपगम्य पूर्व- मुक्तम् ; अधुना तु उदप्यसिद्धमित्याह-संबन्धेति। राजपुरुषयोर्द्गम- फलयोश्र संबन्धमात्रेSवसितम्, अत एवाक्कियमस्त्यादिक्रियारहितं वच भाहुरित्यन्वयः । शेषं सुगमम् । इदानी यदि नाम क्रियारहितं वाक्यं नारिति, अस्तिक्रियायां चास्तेः प्रमाणयोगनिमित्तत्वात् वेदान्तानां प्रमाणान्तरसापेक्षतादोषो भवति, तथापि जनिक्रियां कल्पयिष्यामः ; जनिश्र न प्रमाणयोगनिमिचा; अतो न सापेक्षतादोष:, ब्रह्मसरूपं च सेत्स्यतीत्याह-जनीति । ईदृशाच्चेतन- दिव्यामूर्तादिरूपात् कारणादिदं अगत् जायत इति ननिक्रियावसाना- व्निक्रियानिष्ठादपि वाक्याद्विशिष्टं चेतनादिरूपं कारणं शक्यबोध- मित्यन्वयः । श्रुत्युपपन्नश्षायमर्थ इत्याह-तथा चेति। आकाशादेवेति ; ब्रह्मण इत्यर्थः । व्युच्चरन्ति ; उद्गच्छन्तीत्यर्थः । अपियन्ति ; विलीयन्त इत्यर्थ: । इदानीं किसायातं विषेरित्युक्तमसहमानो वेदान्तेषु पदार्थसंसर्गाथ विधिराश्रयितव्य इति परः प्रत्यवतिष्ठते-नन्विति प्रमान्तराधीन: संसर्गो येषां ते तथोक्ताः । विध्यधीन आत्मसंक्ेषो येषामिति विग्रहः। पुरुषोक्तेषु यथा प्रमाणान्तराधीनः पदार्थसंसर्ग:, तथा दर्शयति-पदाना- मिति । 'घटेन कूपांज्जलमाहर' इति पदानां रचना समभिव्याहार: परस्परान्वितानां सहोचारणं वक्तुर्विशिष्टार्थविवक्षां परिपूरयेत परिपूर्णा प्रतिपादयेत्। न हि 'आाहर' इत्येकपदात् सा पूर्णा प्रतीयतें। यतो विवक्षा प्रमाणान्तरगम्येऽर्यें व्यवस्थिता, तेन तत्र प्रमाणान्तराचींन पुट पदार्थसंसर्ग :; तथाहि-यत्र प्रमाणान्तरविरोघः, तत्रासंसर्गः, यथा- जरद्वादिवाक्ये। वेदे तु प्रमाणान्तराभावाद विविरूपो योर्ऽ्थों नियोग: तत्सिदये। पदार्थसंसर्गविशिष्टार्थविषयो हि विषि: ; न व पदार्थसंसरगे

नियोगकाण्डः 221

मन्तरेण विशिष्टविषयसिद्ि: । अतो वेद विध्यायत्त एव पदार्थसंसर्ग इति विधिराश्रयितव्यः । ननु 'सत्वं ज्ञानमनन्तं ब्रक्ष' इत्यत्र विना विधिना विशिष्टार्थावगतिरित्यत आह-तदभावे त्विति। संसर्गनिमित्तस्य विधेरभावे. तु 'सत्यं ज्ञानम्' इत्यादी पदार्थसंगतेरभावात् विशिष्टार्थाय- गतिर्या, सा भ्रान्तिसमानरूपत्यर्थः । विवक्षितार्यनिष्पत्तय इति ; विवक्षितो यो यावान्विशिष्टः सकारककलापो जलाहरणादिरर्य:, स तावान् कथ नाम संपूर्ण: संपाद्तामित्यर्थः! नैकपदसाध्येति ; नैकपदप्रतिपाद्यो नैवेन पदेन प्रतिपाद्यः संपूर्णार्थः । सिद्धान्ती तु बहुप्रकारं विकल्प्य दूषयति- मत्रेति। यदि प्रमाणान्तरेण श्रोत्रा संसर्गस्थावगमात् प्रमाणान्वराघीनः स उच्यते; तदसत्, अपूर्वस्यापि प्रमाणान्तरानाधिगतस्यापि तस्य संसर्गस्य श्रोत्रा प्रतीतेः । 'अभिरुष्णः' इत्यादिम्योऽघिगतोऽपि गम्यत इति तदपेक्षया अपिशब्दः । अन्ययेति ; प्रमाणान्तराधिगत एव गमकत्व इत्यर्थः । अनधिगतमित्यादिना श्रोतुरनधिगतार्थप्रतीतिमेव द्ृढयति। ननु 'प्रमाणान्तरगम्येऽये विवक्षा च व्यवस्थिता' इति पूर्व विशिष्यवोक्तत्वात् कोऽयमनुक्तोपालग्मः१ उच्यते-अर्मिन्दूषिते तत्र मा संक्रमिप्यतीति तहूषणपुरःसरनेवायं दूषित इत्यदोषः। अथोच्यते-प्रमाणान्तरेण संसर्ग- श्रेत प्रमीयेत, ततः स्याद्वचनवैयर्थ्यम्; न त्वेवम्; किंतु संसगयोग्यता- मात्रं प्रमाणान्तरेण प्रमीयते क्रियाकारकैः; तानि च तया संसर्गयोग्या- नीति; तेन लोके प्रमाणान्तराघीनसंसर्ग इति। तदयुक्तम् ; वेदेपि हि संसर्गयोग्यता प्रमाणान्तराधीनैव; तथाहि-'अरुणयैकहायन्या सोमं क्रीणाति' इत्यरुणिम्न: करणकारकत्वात् क्रियया संसगयोग्यता। तथा साध्यविषयो नियोग :; भावार्थश्ष साध्यः; अतः स एव योग्वत्वान्नियोग- विषय:, - न द्रव्यगुणौ सिद्धत्वेनायोग्यत्वादिति प्रमाणान्तरावगतयोग्यता- सामर्थ्येनैव व्यवस्थाप्यत इति वेदेऽपि प्रमाणाघीन एव संसर्ग: स्याद्, न विध्यधीन इति भाव:। एवममं पक्षं दूषयित्वा अधुना पूर्वपक्षोप- न्यस्तं पक्षें दूषयितुमनुभाषते-अथेति। तद्दषयति-एवमिति । 'घटेन कूपाजलमाहर' इति विशिष्ठार्थेविवक्षा 'आहर' इत्यकस्मात् पदान्न प्रतीयते ; ततो दि आहरणक्रिया प्रतीयते; सा च किं केन कुतश्रेत्य-

ज्ञानात् व्यवहारानुपयोगेन निष्प्रयोजना। तस्मात् विशिष्टार्थविवक्षा न्रमितिर्नासंसष्टेषु पदार्थेषु भवति। सा पदार्थानां संसर्गप्रयुक्तेति चेत, उच्यते-एवं तार्है विवक्षाप्रयुक्तत्वात् 'तन्निबन्धन एव पदार्थसंसर्गः, न प्रमाणान्तरनिबन्धनः । न हि प्रमाणान्तरं तस्यावबोधकं प्रयोजकं वा। यत्ु प्रमाणान्तरसिद्धे विवक्षातः प्रमाणान्तराधीनो लोके संसर्ग इत्युक्तम्; तत्रोऽच्यत-भवतु प्रमाणान्तरसिद्धे विव्रक्षा, न तु प्रमाणान्तरस्य संसर्ग प्रत्युपयोगः, विनापि प्रमाणान्तरमनाप्तवाक्येऽपि पदार्थसंसर्गप्रतीतेः। यत्ु प्रमाणान्तराधीनः संसर्ग इत्यत्र कारणमुक्तम्-प्रमाणान्तरविरोधे जर- द्ववादिवाक्ये न संसर्ग इति, तत्रोच्यते-कामं भवतु तद्विरोधान्न संसर्गः; तथापि तु न ततः संसर्ग:, विप्रलम्भकवाक्येSपि तत्प्रतीतेरेव। न च यद्विरोधे यन्न भवति तत् तदधीनं स्यात् ; न द्यातपविरोधे न छायेति सा तदधीना। किंच प्रमाणान्तरविरोधे नाससर्ग इत्यप्यसिद्धम्, यतोऽ- नाप्तवाक्ये तद्विरोधे नासंसर्गः, अपितु संसर्गः प्रतीयते। अयं ल्ाप- वाक्यादस्य दिशेष :-- यदत्र प्रतीतेऽपि प्रमाणान्तरेण बाध्यते, न तु प्रतीयत एव। यदि त्वनाप्तवाक्ये संसर्गप्रतीतिरेव न जाता बाध्यते, ततोऽनृतं नाम वचो नानर्थकाद्विद्येत ; अतश्ष 'अनृतम्, अनर्थेकम्, सत्यम्' इति वाक्यत्रविध्यं लोकसिद्धं बाध्येत। अथ प्रमाणान्तरेणोप- लम्यार्थ विवक्षित्वा पुरुष: परस्मे वाक्येन प्रतिपादयति तेन प्रमा- णान्तरोपलब्धिरेव विशिष्टाप्तवचतो विषयः। विशिष्टार्थविषयतया च सा विशिष्टा; न खतः, निराकारतवात। विशिष्टक्चार्थः पदार्थससर्गसाध्यः; नैकपदसाध्यः, तस्य सामान्यमात्रविषयत्वात्। अतः नासंसष्टेषु पदार्थेषु वाक्यादवगम्यत इति तत्संसर्गमाक्षिपति विशिष्टा वेदे तु प्रमाणान्तरोपलब्घेः पदार्थसंसर्गप्रयोजिकाया अभावान्न संसर्गसिद्धिरिति तत्प्रसिद्धये विधिराश्रयितव्य इत्युच्यते; तत्र ब्रूमः-मा भूद्वेदे प्रमा- णान्तरोपलब्धिः, तथापि तत्र विधिर्नाश्रयितव्यः । कि तहि तत्र पदार्थ- संसर्गप्रयोजकम्: सत्यज्ञानानन्तब्रह्मरूपो विशिष्टोऽर्य एव। यदि पुंवचसः प्रमाणान्तरोपलब्धिर्रर्थ इति सा तत्र खवप्रतिपत्तये पदार्थसंसर्ग प्रयुक् ततो वेदान्तानामानन्दादिरूप विशिष्टं वक्षार्थ इति तदेव खप्रतिपत्तये वेदान्तेयु पदार्यसंसर्ग प्रयोक्ष्यते; कि विधिनेति भावः। अथ

नियोगकाण्ड: 223

लोकावगम्यं शब्दसामर्थ्यम: लोके च प्रमाणान्तरोपलब्धि: पदार्थसंसर्गस्य प्रयोजिका दृष्टा; अतो वेदान्तेषु तदभावान्न विशिष्टोऽर्यः पदार्थसंसर्गस्य प्रयोजकः, तेन विधिराश्रीयत इत्युच्यते; ततो वेदान्तेषु विधिमत्त्वेऽपि प्रमाणान्तरोपलब्धेः प्रयोजिकाया अमावात् विधेरपि चालौकिकत्वात् संसगों न स्यात्। अतो वृथा तेषु विधिमच्चकल्पनाक्केश इत्याशयः । अथ शब्दानां पदार्थमात्रपरत्वे विशिष्टार्थप्रत्ययानुपपच्या पदार्थमात्रेण च व्यवहाराभावात् तदर्थशब्दप्रयोगानुपपच्या च यार्थापत्तिस्तया संसर्गमात्र- परत्वं शब्दप्रयोगस्य गम्यते; न तु प्रमाणान्तरोपलब्धिप्रयुक्तसंसर्गविशेष- परत्वम्, विनापि तत् संसर्गमात्रपरत्वेनापि प्रयोगप्रत्यययोरुपपत्तेः । अतो विनापि प्रमाणान्तरोपलब्ध्या विधिमच्वे स्यादेव संसर्ग इत्युच्यते ; तन्न, लोके प्रमाणान्तरोपलब्घेरप्रयोजकत्वात्, विनापि तया शब्दानां संसर्गमात्र- परत्वसामर्थ्येंनैव वेदान्तेषु विशिष्टार्थावगतिसिद्धेः । अतः कि विघिना! अथ न लोके प्रमाणान्तरोपलब्धिप्रयुक्त: संसर्ग:, किंतु शब्दानां संसर्ग- परत्वकृत एव ; सत्यता संसर्गस्य प्रमाणान्तराधीना; तथाहि-यत्रापि श्रातुः सप्रमाण नास्ति, तत्रापि वक्तृप्रमाणं विना बुद्धादिवाक्येष्वसत्य- त्वात् वक्तृप्रमाणान्तरमुखेन संसर्ग: सत्यतां लभते ; तेन प्रमाणान्तरा- प्रयुक्तोऽपि प्रमाणान्तराधीनसत्यत्व इति प्रमाणान्तराघीनो लोके संसर्ग उच्यत इति चेत्; भवत्वेवं लोके; वेदे त्वपौरुषेयत्वादेव वक्तृप्रमाण- संस्पर्शाभावात् सातन्येणार्थनिश्वयात् न सत्यत्वार्थमपि प्रमाणान्तरस्यापेक्षा; शब्दादेव संसर्गस्य सत्यतावगमात् शब्दनिवन्धन एव सः । एवं च सति न संसर्गज्ञानार्थ न च तत्सत्यतार्थ वेदान्तेषु विधिरुपास्यत इति तात्पर्यार्थः । इदानीं भवतु लोके यथा तथा वा; वेदे तु संसर्गस्य विध्यधीनत्वं यदुकं तत्कथमिति पर्यनुयुज्यते-कथमिति। वेदे पदार्थसंसर्गस्य विध्य- धीनत्वं कथम्: न हि संसर्गसामान्यस्य तद्विशेषस्य वा बोधको विधिः। अथ विशिष्टविषयो विधिनकपदार्थविषयः; न च संसर्गमन्तरेण विशिष्ट- विषयसिद्धिः ; अतः संसर्ग विना निर्विषयो विषिर्वृथा स्याद; देन संसर्गमाक्षिपतीति यध्ुच्यते, तन्न; यतो विधिपदादन्येन पदेनोदिते उक्ते- प्यर्यें तुल्यमिदं उथात्वम्; यतोऽन्योऽि पदार्थो विशिष्टार्थावगत्या

सवसिद्धये प्रयुज्यते । अत्राक्षिप्यते-विशिष्टा खार्थावगतिः कयं नाम मवत्विति ; एतदर्थ पदेन पदार्थसंसर्ग: प्रतिपाद्यत इति यावत् । न च पदार्थसंसर्ग विना विशिष्टार्थसिद्धिः । तां च विना नापूर्वार्थप्रतीतिः । पदार्थमात्रस्य संबन्धज्ञानसमये पूर्वमवगतत्वात् पदानि संसर्गयुक्तार्थामिधान- द्वारेण संसर्गस्य प्रमाणम्। न पदैः स्वार्थमात्रनिष्ठतया खार्थाः प्रत्या य्यन्ते ; किंतु विशिष्टार्थप्रतिपत्तये, तथा व्यवहारोपपत्तेः । एवं च सति प्रतिपदार्थ संसर्गाकाडक्षा। अतोऽन्योऽपि पदार्थः संसर्ग विनानर्थकः सन् संसर्गमाक्षेप्तुमलमिति को विधेर्विशेष :: एवं च विधिना बिना वेदान्तेषु सत्यज्ञानादिपदार्था एव संसर्गार्थाः प्रयोक्ष्यन्ते, किं विधिनेति भावः। लोके नुद्धिपूर्वप्रयुक्तानामानर्थक्यमयुक्तम्; अतः संसर्गार्यता युक्ता; वेदे पुनरवुद्धिपूर्वे पदार्थानामर्थवच्वे प्रमाणाभावान्न तथा। पदार्थ: संसर्गमनाक्षिपन् यद्यनर्थको भवति, भवतु; न तु संसर्गेमाक्षेप्तुमलम्। अतः संसर्गाय तत्र विधिरुपास्यव इति चेत्, तन्न; अस्ति हि वेदेऽ. प्यध्ययनविधिरर्थवच्वे प्रमाणम्। यचोक्तं लोके बुद्धि पूर्वप्रयुक्तानामानर्थक्यं मा अदिति संसर्गावेदकत्वमिति, तदसारम्; यतो नैषां प्रमाणभावं ब्रूषे, तसो विधि: कस्माद्धेतोः नैवं नानर्थ:, तस्यापि वैदिकत्वाद पदार्थान्तर- वदर्थवच्चे प्रमाणाभावाविशेषात्। अतः सोऽपि न संसर्ग प्रयुखीतेत्याशयः। यदि व संसर्ग विना बुद्धिपूर्वप्रयुक्तानामानर्थक्यम्, भवतु; तथापि पदार्थानां संसर्गप्रयुक्तसवार्थाभिधानसामर्थ्य विना निष्प्रमाणकः संसर्ग: प्रतिपत्तुमशक्यः। अप्रमाणप्रतिपत्ती हि अप्रमाणकत्वाविशेषात् यस्य कस्यचित्संसर्गस्य प्रतिपत्ति: प्रसज्येत, न विशिष्टस्य। तस्मादवश्य- मेवमम्युपगन्तव्यम्-यत्संसर्गप्रयुक्तसवार्थावबोघसामर्थ्य पदार्थानां व्यवदारा- द्रम्यत इति। एवं चेत् ततो वेदान्तेऽपि सत्यानन्तज्ञानादिपदार्यानां संसर्गाक्षेपकत्वं समानमिति किं तदर्य विधिनेत्यर्थः ।

अथ विधिपदादपरमन्यत्पदं प्रमागान्तरसिद्धेऽर्ये प्रयोगि; न तु विधायक: शब्दस्तथा, विधेः प्रमाणान्तरागोचरत्वात्। अतस्तदयों विचायकार्थों विधिः विषायकाच्छव्दान्मीयमानो यस्मादनन्यगम्यः प्रमा णान्वरागोचर:, तस्मात् प्रमाणान्तरावशीकतोऽपर्वमपे संसष्टरूपं विषय

नियोगकाण्ड: 225

संसर्गपुरःसरमाक्षिपेत् । इतरस्तु प्रमाणान्तरसिद्ध: पदार्थ:, यथा प्रमा- णान्तरसिद्धस्तयवानुवादमागनूद्यमानः प्रमाणान्तराङ्कशवशीकृतो नापूर्वविषयं समाक्षिपेत। अतो वेदान्तेष्वश्रूयमाणोऽपि पदार्थसंसर्गार्थ विचिराश्रयितव्य इति चेत्, तद्यक्तम्; एवं प्रमाणान्तरागोचरेण विधिना तच्छब्दस्य संबन्धज्ञानं निह्येत। निह्वे चाव्युत्पन्नस्याज्ञातसंबन्धस्यापि विधायका- च्छव्दात् प्रवृत्ति: स्यात्। न चवम्। किंच एवं सति पदं संबन्धज्ञाना- पेक्षित्वरूपं स्वधम व्युत्क्रामेत् अतिकरामेत्, वाक्यधर्म च तन्नैरपेक्ष्यलक्षणमा- श्रयेत्। अन्यथा संबन्धज्ञानानिहवे त अज्ञाने संबन्धिनि विधौ तच्छव्दस्य संबन्धज्ञानाशक्तविधेरन्यसिद्धता प्रमाणान्तरसिद्धतापद्येत। तथा सति च पदार्थान्तरेम्येऽनुवादसाम्येन विधेरन कश्रिद्विशेषः । अतश्च यथा पदार्था- न्तरमनूद्यमानत्वान्नापूर्वतंसर्ग माक्षेप्तुमलम्, तथा विधिरपीतर्यः ।

प्रमाणान्तरागोचर नियोगे संबन्धज्ञानासंभव इत्युक्तम्; तत्र परमत- माशङ्यति-शब्दादिति। न प्रमाणान्तरात्ममिते विध्यये संवन्धज्ञानम्, अपितु विधायकाच्छन्दादेव प्रमिते तच्छब्देन सह वाच्यवाचकसंबन्धग्रहं योऽपि नन्यते तस्यैवम् इत्यनागतेनान्वयः । नन्वेवं शब्दाज्ज्ञाते विष्ययें संबन्धज्ञानम्। संबन्धज्ञाने च सति शब्दाज्ज्ञानमित्यन्योन्याश्रयः स्यादित्या- शङ्चाह-नान्योन्येति । न चान्योन्याश्रयरूपम् अवद्यं दोषः। कुतः यतो न बालस्य स्वयं प्रमिते विष्यये संगतिग्रहः । कथं नाम: तदाह- परेणेति । परेण प्रयोज्यवृद्धेन शब्दादवगते विध्यर्ये वालेन व तस्य प्रयोज्यस्य 'गामानय' इत्युक्ते या प्रवृत्तिः, तथा 'नूनमस्मादनेन प्रवृत्ति हेतुभूतोऽर्थः प्रतिपन्नः' इत्येवं सूचिते तत्र विध्यर्ये सुकरः संगतिग्रहः

तत्र दूषणमाह-तस्येति। यो मन्यते तस्यैवं प्रबोज्यप्रवृच्या तदीयविशिष्टप्रत्ययेऽनुमेये तस्य च विषयतया विश्वेषणत्वेन वा पदार्थान्तरव द्विव्यर्थस्यानुमेयत्वे कथ स विध्यर्थः शब्दैकगोचरः! अथ तस्यानुमानस्य शब्दपूर्वकत्वाद शब्दकगोचरो विध्यर्य उच्यते, ततोऽनुमानैकगोचरः कस्मान्न भवति यतः शव्दजोऽपि त्रिध्यर्थबोचोऽनुमानपुरःसरः; ताहि- 15

226

प्रयोज्योऽपि संबन्धग्रहणसमये प्रयोज्यान्तरप्रवृच्यनुमितमेव विध्य्थ संप्रति शब्दात् प्रबुध्यते; प्रयोज्यान्तरमप्यन्यस्मात् प्रयोज्यवद्धादिति बीजाङ्करवत् शब्दानुमानयोर्मभ्ये प्रथममित्येकस्येदप्रथमता न लभ्यते। तेनादौ शब्द- पूर्वकत्वात् शब्दैकगोचर इति न वाच्यम्। किंतु सर्वस्यैव प्रयोज्यस्य बोद्धुरनुमानं शब्दात् पुरः स्थितं पूर्वभावि; यतः सोऽपि संबन्धज्ञानसमये प्रमितमेव विध्यर्थ शब्दात् बुध्यत। पदार्थान्तरस्येव स शब्दः श्रुतस्य विध्यर्थस्य विधायकः शब्दोऽनुवादकः । अतः सोऽपि पदार्थान्तरवदेव नापूर्वसंसर्गमाक्षेप्तुमलम्, न च शब्दैकगोचर इति भावः । अनुमानातु वुध्यमानो बाल: शब्दाद्वुद्धा विध्यर्थ न बुध्यते, तेनानुमेय एव। ननु शब्दाहुद्धमेव बालोऽनुमिनोति ; बाढम्; किंतु प्रयोज्येन । न च प्रति- पंत्रन्तरे प्रयोज्ये यः शब्दबोध:, सोऽन्यस्य बालस्यानुमानिकं ज्ञानमनु- वादीकरोति। तेनानुमेयंत्वमेव विध्यर्थस्य युक्तम्, न शब्दैकगोचरत्व- मित्याशङ््यति। किंच प्रयोज्यप्रवत्या प्रवृत्तिहेतुसामान्यमात्रे व्युत्पत्तिर्भूता; अतस्तदेव शब्दार्थ: स्यात्। अथ सामान्येन व्यवहाराभावात् तस्मिन्विशेषः कल्प्यते, तथापि लौकिकादेव श्रेयःसाधनत्वात् सिद्धेनीलौकिको नियोग: कल्पयितुं शक्यत इत्यर्थ: वैदिकीपु प्रवृत्तिषु लौकिकस्य प्रमाणान्तर गोचरस्य प्रवृत्तिहतोरसंभवात् अलौकिक: प्रवृत्तिहेतुः कल्प्यत इति चेत्, नैतत् ; यतः 'य एव लौकिकाः' इति न्यायेन लोकावगतसामर्थ्यः शब्दो वेदे बोघकः। तत्र लौकिकीषु प्रवृत्तिषु लौकिक एव प्रवत्तिहेतु- र्विदितसंगतिर्नालौकिक इति स एव वेदे प्रतिपत्तव्यः। असंभवे वा वेदे पवृत्तिहेतोर्ञानस्य मिथ्यात्वमेव युक्तम्, न तु तस्मादलौकिककल्पना वा। अव्यमिचारी शब्दार्थ :; प्रवृत्तिहेतुर्विशेषश्र बहुविधत्वेन व्यमिचारादशब्दार्थः ; तेन प्रवृत्तिहेतुः सामान्यमेव लोके वेदे च शब्दार्थः । यत्तु वेदे विशे- षान्तरमलौकिकं प्रतीयते, तलौकिकानां प्रमाणान्तरगोचराणामप्रमाणपूर्वे वेदे5संभवात; न तु शब्दादेव। तेन न वेदे लौकिकशव्दार्थत्यागदोष इति चेत, एवमपि शब्दत्वसामान्यं वेदे शब्दार्थः; तल्लोंक संबन्धज्ञान- समये प्रमितमिति पदार्थान्तरवत् तस्यानुवादता न व्यावर्तते। अथा- लौंकिकविशेषाभिप्रायेण प्रमाणान्तरगोचरतोच्यते, तदपि न; यतः सोऽ- पीतरासंभवेन पारिशेष्यानुमानसिद्ध:। एतच्वाभ्युपगम्योक्तम्। तथ्वतस्तु

नियोगकाण्ड: 227

पारिशेष्यानुमानमप्यलौकिके विशेषे नास्ति; अन्यासंभवे हि तत्संभवति ; न चात्र विशेषान्तरस्यासंभव, श्रेयःसाधनत्वस्व लौकिकस्य विशेषान्तरस्य संभवात् । अथ लोकवेदव्यवहारौ द्वावप्यनादी पथक्पन्थानी; तत्र वैदिकीषु प्रवृत्तिषु लौकिकप्रवृत्तिहेतोरसंभवादलौकिके प्रवृत्तिहेतौ वैदिकादेव व्यव- हारात् संवन्धज्ञानम् । अतो न लोकावगम्यो वेदे लिडाद्यर्थः, किंतु अन्यथैव। 'लौकिक -- ' इति न्यायविरोधश्राहवनीयादिशब्दवत् परि- हर्तव्यः । अतो न लौकिकासंभवे मिथ्यात्वम् । न च वैदिकीप्वपि प्रवृत्तिपु प्रवृत्तिहेतोः प्रवृत्यनुमेयत्वमविशिष्टमित्यनुवादत्वान्न विमुच्यस इति वाच्यम ; यतो न तत्र प्रवृच्या प्रवृत्तिहेतुरनुमीयते, अपितु प्रयोज्यवद्धस्य तत्प्रत्ययः प्रवृत्तिहतोक्ष सिद्धिस्तत्प्रत्ययसामर्थर्वेन । स च प्रयोज्यस्य प्रवृत्तिहतुप्रत्ययः शव्दोत्थ इति प्रवत्तिहतोनियोगस्य शब्दरुगम्यत्वम् । यच्चोक्तम्-लौकिकस्य श्रेयःसाधनत्वस्य संभवान नालौकिको विध्यर्थः कल्प्यत इति, तदयुक्तम्; यतो लौकिकी श्रेयःसाधनता प्रमाणान्तरगम्या, प्रमाणान्तरगम्ये लिडादे: प्रयोगदर्शनात्। लौकिकप्रयोगानुसारेण च वेदे शब्दार्थोऽनुसर्तव्यः। तत्र श्रेयःसाधनता चेद्वेदे लिडर्थः स्यात् ततः प्रमाणान्तरमपि शब्दार्थ: स्यात्, तथैव व्युत्पत्तेः; न चैवम; अपौरुषे- यत्वाद्वेदे प्रमाणान्तराभावात्। तेनालौकिक एव प्रमाणन्तरागोचरो वेदे लिडर्थः, नानुवादभाक्। अतोऽपूर्व संसर्गमाक्षेप्तुमलमिति चेन्मतम्, तत्रोऽच्यते-भवतु वदव्यवहारात् वेदे शब्दार्थयोरनुगमोऽन्वयः संबन्ध- ज्ञानमिति यावत्, तथापि न विध्यर्थस्य प्रमाणान्तरगोचरता व्यावर्तते; तथाहि-अलौकिके विध्यर्थे यदा लिडादिशव्दस्व वाचकसामथ्ये गग्यते, तदा स विध्वर्थ: प्रमितः, न वा अप्रमितः? तत्र प्रमतश्रेत्, ततो न तत एव लिडादे: शब्दात् तस्य तदैव ज्ञायमानसंवन्यत्वेन पूर्वमज्ञातसंबन्धस्या- बोधकत्वात्। अतोऽवश्यं प्रमाणान्तरेण प्रमितिरिति वाच्यम्। अत आपननं प्रमाणान्तरगोचरत्वम् । अथ न प्रमिनः, ततो यदापि शब्द: प्रमितः, तदा विध्यर्थों न प्रमितः; ततक्ष द्याः संवन्धिनोरज्ञानात् तदाश्रयः संबन्धो ज्ञातुमशक्यः। एनच्ाम्युपगम्योक्तम्। तत्वतस्तु न लिडादयः केवला वैदिका :; तेन तेषां पथविशव्दवल्लीकिकादेव व्युत्पत्तिर्युक्ता।

228 बरझसिद्धिव्याख्या

योऽपि मन्यते-शक्तिः शब्दस्य संबन्धः । सा च नार्थे प्रवृत्ति- हेतौ, तम्य तत्प्रत्ययद्वारेण प्रतीयमानत्वेन व्यवहितत्वात्। किंतु तत्प्रत्यये; स हि शब्दस्य साक्षात्कार्यः । स एव च प्रयोज्यवृद्धस्प प्रवृत्यानुमितो न प्रवृत्तिहेतुः । तेनैव च लिङदेः शब्दस्य संबन्धज्ञानम्। तेन न प्रवृत्तिहोतोः प्रमाणान्तरगोचरता। न च संबन्धज्ञानानुपपत्तिः, प्रवृत्तिहेताव- प्रमितेऽपि तत्प्रत्ययेन प्रमितेन तदुपपत्तेरिति । स इदं प्रष्टव्य :- कि प्रत्ययमात्रे शब्दस्य सामथ्य गृक्नतेः अथालौकिकप्रवृत्तिहेतुप्रत्यये! यद्याद्यः पक्षः, तदा ततः प्रयोज्यस्य प्रत्ययात्तत्प्रवृच्यानुमितात् बालेन यत्किंचि- त्प्रतीयेत, नालाकिक: प्रवृत्तिहेतुः । अथ प्रयोज्यस्य प्रवृत्तिहेतुप्रत्ययः, तत्प्रवृच्या लौकिकासंभवेन च पारिशेष्यादलौकिकार्थविषयमनुमाय तत्र बाल: शब्दस्य सामर्थ्य प्रत्येति, ततो विशिष्टप्रयोज्यप्रत्ययानुमितौ तद्वि- शेषणस्य प्रवृत्तिहेतोरपि प्रवृत्तिपारिशेष्याभ्यामनुमितत्वादापन्नं तस्य प्रमा, णान्तरगोचरत्वम; तथाहि-स्मृतं वा विशेषणं विशिष्टप्रमितावङ्गं भवति, यथा-'अभिमान् धूमात्' इत्यादिसंबन्धज्ञानसमये स्मर्यमाणोऽभिस्त- द्विशिष्टपर्वतप्रमितौ; प्रमितं वा, यथा-'शुक्को गौः' इति शौक्ल्यं तद्विशिष्टगोप्रमिता। तदिह यदि प्रवृच्िहेतुस्तत्प्त्ययस्य स्मृतौ यदि वा प्रमिती विशेषणम्, उमयथापि प्रमाणान्तरविषयो न शब्दैकगम्पः, शब्दस्य तदानीमगृहीतसंबन्धत्वात् । तत्र यदि स्मृत्याकृष्टः प्रवृत्तिहेत स्तत्प्रत्ययस्य विशेषणम्, ततः स्मृतेः प्रमितिजन्यत्वादवश्यं प्रमाणान्तरं स्मृतिसिद्धयेऽन्वेष्टव्यम् । अतः प्रमितत्वान्न शब्दैकगम्यत्वम्। अव प्रमिती विशेषणम्, तदापि विशिष्टानुमिती विश्ञेषणस्याप्यनुमितत्वात् प्रवृत्तिहेतोः प्रमाणान्तरगोचरत्वम् । अथ मतम्-सत्यं प्रतीतालौकिकप्रवृत्तिहेतुविशिष्ट एव प्रयोज्यप्रत्यय- स्तत्प्रवृच्या पारिशेष्यादनुमानेनानुमीयते, तथापपि प्रयोज्यस्थ प्रत्यय एवानु- मानस्य प्रामाण्यं न तद्विशेषणे प्रवृत्तिहेतौ; तस्य तु तत्र प्रतीतिमात्रम्, न तु प्रमिति :; प्रमितिस्त तत्य प्रवृच्यानुमितात् प्रयोज्यप्रत्ययादेव ; सच शाब्द इति नानुमेयत्म ; तब्ाप्रमितस्य विशेषणत्वं किमेदमन्यत्र रष्टम्! दष्टमिति भूमः; यथां -- आप्तवचनं विशिष्टे वक्तृप्रत्यये प्रमाणम्, न प्रत्ययमात्रे; विशिष्टता व प्रत्ययस्यार्थानुबन्धेन, न खतः । स चार्य:

नियोगकाण्ड: ZZy

प्रतीत एव प्रत्ययं विशिनष्टि। न चाहवचनप्रमितः, नस्य वक्तृप्रखष मात्रे प्रामाण्यात्; अर्थस्य च तत एव वक्तृप्रत्ययादुत्तरकाळे प्रमितेः, ततः पूर्वमेव च विशिष्टपत्ययप्रतीतेः । तस्मात्प्रतीतमात्रः प्रवृत्तिहेतु- स्तत्नत्ययानुमितौ विशेषणम्, न स्मृतो न प्रमित इति। तदयुक्तम्; पश्चविधा हि प्रतीति :- प्रमाणसंशयविपर्ययविकल्पस्मृतिरूपा। तत्र क्या प्रतत्यिा प्रवृत्तिहतु: प्रतीतमात्र उच्यते, तयावश्यं प्रमाणादिषु मध्येन्य तरया भाव्यम्। तत्र न तावत्स्मृतिः, प्रागनवगतेः; अवगतं हि स्मर्यंते । न संशयः, उभयकोटिसस्पर्शविरहात्। न च विकल्पः; स हि वस्तु- शून्यम् ; तदुक्तम्-" शब्दज्ञानानुपानी वस्तुशून्यो विकल्पः" इति। तत्र प्रवृत्तिहेतुप्रतीतिश्रेत् तद्विषयवस्तुशून्या स्यात्, ततः प्रवृत्तिहेतोरभावा- त्तत्प्रत्ययस्यापि प्रयोज्यवृद्धगतस्य बालेनानुमीयमानस्य वस्तुशून्यतथा विकल्पत्वं प्रसज्येत । तदा च प्रवृत्तिहेतु वस्तु नास्त्येव; को विध्ययों भविष्यति? न च विपर्ययः; चतरतत्र प्रवृत्तिहतौ यथार्थत्वे प्रयोज्य- प्रत्ययस्याभिमते सत्यार्थग्राहिणी सती बालस्य नवृत्तिहेतुः प्रतीतिः कथ- मर्थशून्या स्यात्: स्मृतित्वं च निरस्तम्। पारिशेष्यात् प्रमाणमित्यापस्ना प्रवृत्तिहेतोः प्रमाणान्तरगोचरता। यञ्च प्रयोज्यप्रत्ययाद्वालस्य प्रवृत्तिहेतु- प्रमितिः; स च प्रत्ययः शब्दात्थ इत्यनन्यप्रमाणकत्वमुर्तम्; तदप्ययुक्तम्; प्रयोज्यवृद्धस्य हि शब्दोत्थः, न बालस्य। न चान्यप्रत्ययनान्योऽवबुध्यते। तस्माद्वाल: प्रत्ययान्तरण वुध्यत इति न शब्दैकगम्यता विध्यर्थस्य। अथ मतम्-न प्रयोज्यप्रत्ययेन बालो ुध्यते, आपेतु खप्रत्ययनैव; प्रवृच्यनुमितशब्दीत्थप्योज्यप्रत्ययसामर्थ्येन तु ततः; तेन तस्य शब्दैक- गम्यत्वमिति। तत्र पृच्छाम :- यद्वालस्य सं ज्ञानम्, तत् कतमत् प्रमाणम् : न तावच्छाब्दम् ; शव्दज्ञानाद्धि यदर्यज्ञानं तच्छाब्दम् ; न च बालस्य पूर्वमव्युतपन्नस्य शव्दज्ञानादर्थज्ञानम्, अपितु प्रयोज्यस्य यच्छबद्वातप्रवृत्तिहेतुरूपार्थज्ञानं बालेन प्रवृत्यानुमितं ततश्र बालस्य ज्ञानं न शाब्दमिति तद्रम्यस्य विध्यर्यस्यापन्नं प्रमाणान्तरगोचरत्वम्। अथ मतमू-न ब्रूमो बालस्य खज्ञानं शाब्दमिति; किंतु यत्प्रयोज्यस्य प्रवृत्ति- हेतुविषयं ज्ञानं प्रवृच्या वालेनानुमीयते, यन्मुखेन प्रवृत्तिहेतुं बाल: प्रत्येति, तस्य प्रामाण्ये सति तद्विषगपवृत्तिहेतुर्बालस्य प्रसिध्यति, नान्यथा।

तस्य च प्रामाव्यं निर्दोषाच्छब्दादुङ्गवति। तेन शब्दाघीनस्तत्र बालज्ञाने प्रवृत्तिहेतुनिश्वय इति । यद्यपि बालः सज्ञानेन प्रयोज्यप्रत्ययविशेषणलेन परवृत्तिहेतु प्रत्येति, तथापि निर्दोषशब्दबलेन तत्र निश्षय इति शब्दस्व तत्र प्रवृत्तिहेतौ प्रामाण्यमुच्यते; न बालज्ञानस्य, तस्यानिश्चायकत्वादिति। तदप्यसारम ; यतः शब्दादयद्थज्ञानं तच्छाब्दम; न त् परम्परयापि पत्र शब्दाधीनो निश्षयः, तच्छाव्दम्। यदुक्तम् -- आप्तवाक्यात् वक्तृज्ञाने प्रतीते तत एवार्थसि्धिः, प्रतीतिमात्रेणैव वक्तृज्ञानेऽर्थो विशेषणमिति; तदप्ययुक्तम्; यतः पुरुषवचनमपि नार्थे न प्रमाणम्, न हर्थमप्रतीत्य ज्ञानविशेषः प्रत्यतुं शक्यः । तस्माद्वक्तृज्ञानविशेषणत्वेनार्थः प्रत्येतव्यः । विशेषणं च स्मृतं वा, प्रमितं वा । तत्रार्थस्य पूर्वमननुभूतस्य स्मृत्य- संभवात् प्रमीयमाण एवार्थो वक्तृज्ञाने विशेषणम् । न च तत्प्रमितिः शब्दादन्येन प्रमाणेन, तर्यानुपलब्पेः। तस्माच्छब्द्प्रमाणिकेव तत्र प्रतीतिरिति नार्थः प्रतीतिमात्रेण विशेषणम्। न च वक्तृज्ञानेनैव शाब्देन, परज्ञानेन परस्याप्रतीतेः । अतः पुंवचनमदृष्टान्तः । ननु पुंवचति शाब्देन सज्ञानेन चेत् श्रोतार्थ बुध्यते न वक्तृज्ञानेन, कथं तर्हि 'अपिच पौरुषेयाद्चनात्' इत्यादिना वक्तृज्ञानाधीनार्थसिद्धिरत्यु- च्यते? तव् वक्तृज्ञानमिथ्यात्वे तदसंभवे वा चैत्यवन्दनादिवाक्येषु या पुंवाक्यात् वक्तृज्ञानप्रतीति: सा बाध्यते, वक्तृज्ञानप्रतीत्यबाधे च सा न बाध्यत इति कृत्वा; न पुनः पुंवचसोऽथो न विषयः, किंतु वक्तृज्ञानेन श्रोतुरर्थप्रतीतिरित्यभिप्रायेण। यदि तु पुंवचसोऽर्यों न विषयः स्यात्, ततः पुंवचसोर्थे सापेक्षत्वम् 'अर्थमात्रे च सापेक्षत्वम्' इत्यत्र यदुक्तं तन्न स्यात्। विषये हि सापेक्षनिरपेक्षते भवतः, नाविषये। तथा चोकं वार्त्तिककृता-"प्रामाण्यस्थापनं तु स्याद्क्तृधीहेतुसंभवात्" इति। एत- दुक्तं भवति-पुंवचसोऽयें प्रामाण्यं खत एव; वक्तृधीहेतुसंभवेन तु प्रतिष्ठाप्यत। यदि तु वक्तृबुद्धेहेतुर्न संभवेत् चैत्यवन्दनादाविव बुद्धबुद्धे:, ततो बाध्येत। तेनाबाधनमत्र स्थापनमिप्रेतम्, न तु प्रामाण्यमेव। तथा प्रामाण्यस्थापनमित्युक्तम्, न नु प्रामाण्यमिति। एतच्च मामाण्य- स्थापनं वाक्यस्य, न तु वक्तृधिय एव। तेन न वक्तृधियोडयें प्रामाण्यम्, अपितु वाक्यस्य। किंच "औत्पत्तिकस्तु शब्दस्यार्थेन संबन्धः" इत्यर्थ-

ग्रहणादप्यर्थेनव शब्दस्य वाच्यवाचकयोग्यतालक्षणः संबन्धः, न ज्ञानेन। स चाप्रमिते संबन्धिन्यर्थे ज्ञातुमशक्य इत्यापन्नं विध्यर्थस्य प्रमाणान्तर गोचरत्वम् । न च वाच्यम्-स्यादेवं यदि प्रमिते विध्यर्थे ज्ञानादेः संबन्धो गृह्लेत, किंतु प्रतीतिमात्र इति; यतः सा प्रतीतिर्न तावत्संशयः, उभयकोटिस्पर्शविरहात्। तत्र चद्यर्थवती, ततः स्मृनिः प्रमाण वा स्यात्। P.108-1: तत्र च विध्यर्थस्य प्रमाणान्तरगोचरत्वमुक्तम्। अथ विपर्ययविकल्परूपा नार्यवती; ततो विध्य्थो नारत्येव; केन लिडादेः संबन्धः किंच यदि शब्दप्रतीतेरन्ययाप्यप्रामाणिकया प्रतीत्या विध्यर्थः प्रतीयेत, ततः शब्दैक- गम्यत्वातिक्रमात् प्रमाणान्तरगम्यत्वमप्याशङ्कयेत। यदप्युक्तम्-लौकिक- श्रेयःसाधनता प्रमाणान्तरगोचरता; ततः सा यदि लिडर्थः स्यात, ततः प्रमाणान्तरगोचरतापि शब्दार्थानुप्रवशिनी स्यादिति; तदप्ययुक्तम्; यतः तस्मिन सति शब्द: प्रयुज्यते, यद्ा तस्मिन्नसनि न प्रयुज्यते, इत्येनाव- न्मात्रेण न शब्दार्थों भवति; अन्यथा वृक्षत्वे सनि शिशपाशब्द: प्रुज्यते, तस्मिन्नसति घटादौ न प्रयुज्वते इति तदपि शब्दार्थ: स्याद्। क्क नाम द्वितीयोऽपि शब्दार्थो भवतिः तथा सत्सु क्षितिपवनादिषु बीजाभावे नाङ्करोत्पत्तिरिति बीजमपि हेतुर्गम्यते। एवं यत्रैकस्मिन्प्रयोजके शब्दप्रयोगनिमित्ते सत्यपि द्वितीयस्याभावान्न शव्दस्य प्रयोग:, तत्र सोऽपि प्रयो- जकः प्रयोगनिमित्तं गन्यते, यथा गौ(शो)णशब्दे; तत्र हि सत्यप्यरुणत्वे गवादावप्रयोगादश्वत्वमपि प्रयोजकमित्येषा तावदन्यत्र स्थिनिः । इह च लिडादौ श्रेयोहेतौ लिडदिदर्शनात् तद्भावे चाश्रेयोहेतोः प्रमणान्तरगोचरत्वे सत्यप्यदर्शनात् श्रेयोहेतुतं तावच्छदार्थः । यद्यपि श्रेयोहेतौ प्रमा णान्तरगम्ये लिडादे्दर्शनम्, प्रमाणान्तरागम्ये नृशङ्गादौ प्रमाणान्तरगम्यत्वा- भावेनादर्शनम्, तथापि यदि शहेतुत्वे सनि प्रमाणान्तरगम्यत्वाभावा- ददर्शनं स्यान् तनः शोणन्याचेन प्रमाशान्तरगम्त्वमपि शब्दार्थः स्यात् ; न त्वेवमरिति । किंतु यत्र प्रमाणान्तरगम्यत्व्रं नृशृङ्गादौ नास्ति, तत्र श्रेयोहेतुत्वमपि नास्ति। तेन उभयाभावे लिअदेरप्रयोगात् किं श्रेयोहेतुत्वस्य व्यतिरेकाइपरयोग:, उत प्रमाणान्तरगम्यत्वस्पेि संदिग्धो व्यतिरेकः । तत्र श:साधननाय: पर्वयोजकत्वस्यावधारितत्वात् तदभावे तदभायनिवन्धन एवाप्रयोग,

इति निश्रीयंत। ततश्ष श्रेयःसाधनत्वे सति प्रयाग: तदभावे चापयोग इत्यन्वयव्यांतरेकयोरुपपत्ती न प्रमाणान्तरगम्यत्वस्य शब्दार्थत्वे किंचि- त्प्रमाणमस्ति। अतः श्रेयःसाधनतायाः शब्दार्थत्वे प्रमाणान्तरगम्यतापि शब्दार्थ: स्यादिति यदुक्तं तन्निरस्तम्। यदि पुनर्यथोक्तप्रकारं बिना अन्वयव्यतिरेकमात्रेण शब्दार्थत्वं स्यात्, ततः सत्तावृक्षत्वादिवु सत्ु शिंशपायां प्रयोगात् तदभावे च नृशृङ्गादावप्रयोगात् सत्तादयोऽि शिंशपाशब्दार्थाः स्युः। अथ नृशृङ्गादौ शिंशपार्थामाव।देवाप्रयोगोपपत्तेन सत्ताध्यभावस्याप्रयोगहेतुत्वम, अतो न सत्तादेः शिशपाशब्दार्थत्वमि- त्युच्यते, तल्िडदावपि समानम्। यथा चतत्तथोक्तम्। अथ श्रेय साधनता प्रमाणान्तरगम्या; सा चेद्विध्यर्थ: स्यात्, ततो वदे प्रमाणान्तरामावात् प्रामाण्यं न स्यात्। अतः प्रमाणान्तरानवगम्य एव वेदे विध्यर्थ हत्युच्यते, तदसत् । न हि य एकत्र यस्य प्रमाणस्य गोचरः, सोऽ- न्य्ापि तस्यैव गोचरः, तव्रमाणाभावे वा प्रतीयमानोऽपि मिथ्या भवति; यतः समीपे वहिरिन्द्रियगोचरः, दूरे त्वनुमानादिगोचरः। नस एकेन्द्रियगोचर इति सर्वेत्रैव तथा; न च प्रतीयमानो वा मिथ्या। तेन यदि नाम लोके भोजनादावितरफले श्रेयःसाधनता अन्वयव्यतिरेकाव- गभ्या, तथापि व्यवहितफलेषु यागादिष्वन्वयव्यतिरेकाभावात् शब्दैकगग्या वेदे मविष्यति। को दोषः? वैदिकी श्रेयःसाधनता भ्रमाणान्तरानुप- लब्ध्या वाध्यते, यथा प्रत्यक्षानुपलब्ध्या बाध्यते शशशुङ्गमित्ययं दोष इति चेत; नायमपि दोषः, यतः प्रमाणान्तरं ढष्टविषयम्। अदष्ट- विषयस्तु शब्द:। तेनादृष्टं प्रमाणान्तरस्य विषय एव न मवति। न च यो यस्याविषयः स तेनानुपलब्ध्या बाध्यते, यथा चक्षुषानुपलबध्या रसः। शशशङ्धं च न केनापि प्रमाणेन गृधयते। श्रेयःसाधनता तु शब्देन गम्यते। न चैकपमाणगम्यमन्याज्ञानाद्वाप्यते रसवदेव। अथ प्रमाणान्तर विषया चेत साधनता वेदे लिडर्यः स्यात्, ततः प्रमाणान्तरविषये प्रमाणान्तरेण विरोधात् वेदस्यापामाण्यं स्यात; अस्ति च यागादी अनन्तर- फलानुपलब्धेस्तयव विरोष :; प्रमाणान्तराविषये तु लिड्यें नैष दोष इति प्रमाणान्तराविषय एव वेदे विध्यर्थ आश्रीयते, नेतर इति चेत; तदसत्; यंतो यदि वेदे फलस्यानन्तर्य चोदितं स्यात्, ततोSनन्तरफलानुपलबध्या विरोष: स्यात ; न स्वेतवस्ति। तदुक्तम-"आनन्तर्म सचोदितम" इति।

नियोगकाण्ड: 238

मनु यद्यप्यावन्तर्यमचोदितम्; प्रमाणान्तरगम्यता च न शब्दार्थः; तथापि प्रमाणन्तरसिद्धा चेत् श्रेयःसाधनता वेदेऽपि लिम्यः, ततो यादशी सा लोके सिद्धा तादृश्याश्रयितव्या। सा चानन्तरभाविश्रेय: साधनता प्रमाणान्तरसिद्धा। अतो वेदे ताढश्येवाश्रचितिव्या; अन्यथा न शाब्दता स्यात्। न च यागादावनन्तरभाविश्रेयःसाधनतेति वेदे न सा शब्दार्थ इति चेत्, तत्र बूमः; यत्तावदुक्तम्-अनन्तरफलसाधनता लोके सिद्धेति, तत्तावन्र; कृष्यादिषु व्यवहितफलेपु व्यमिचारात्। अथ तन्नापि यद्यपि सस्यलाभादि व्यवहितम्, तथापि भूतस्काराङ्करजन्माद्यवा- न्तरकार्यमनन्तरमेव भवतीत्युच्यते, तद्यागादावपि समानम् : तेप्वपि हि अपूर्वमनन्तरमुत्पद्यत इत्यर्थापच्या सिद्धम् । तदुक्तम्- "फलाय विहितं कर्म क्षणिक चिरभाविने । तत्सिद्धिर्नान्यथेत्येवमपूर्व च प्रकल्प्यते ।।" इति । किंच यत्र विशिष्टा अनन्तरा श्रेयःसाघनता सिद्धा, तत्र तद्रिशे- षणं श्रेयःसाघनतामात्रमपि सिद्धम्। अतो यथा गोत्वविशिष्टायां व्यक्तो गोशब्दप्रयोगे गोत्वमेव तद्विशेषणं तदर्थ, न तद्विशेषः; तथा इहापि श्रेयःसाधनतामात्रं लिडर्थः नानन्तर्य विशेषः । तेन यागादा- वनन्तरफलादर्शनेऽपि न कश्चिद्विरोधः । तदेवं लौकिकेऽपि श्रेय :- साघनत्व प्रवृत्तिहेतौ लिडर्थे दोषाभावात् अलौकिकविध्यर्थकरपना व्यर्थैव। किंच यथा मुखप्रसादादिना कस्यचित् सुखसवेदनेऽनुमीयमाने, सुखमपि तदनुमानप्रमेयं भवति, न तदर्थ पृथक् प्रमाणमर्थ्यते; तथा प्रयोज्यवृद्ध- प्रंवृच्या प्रवृत्तिहेतुप्रत्ययेऽनुमीयमाने प्रवृत्तिहेतुरप्यनुमेयो मवति। अतो न तस्य शब्दैकगम्यत्वम्।

यदापीदं दर्शनम्-वक्तृज्ञानमेव पुंवचसोऽर्यः; तच् तस्य वक्तु- ज्ञानमर्थ विना न भवतीत्यनुपपच्या ; यद्ा आप्ज्ञानमर्थोन्वितम्, आप्र- ज्ञानत्वात् पूर्वदष्टाप्तज्ञानवत् इत्यनुमानेनार्थसिधिरिति; तदपि प्रयोज्य- प्रवृच्या प्रमितः प्रवृत्तिहेतुप्रत्ययो न प्रवृतिहेतुमन्तरेणेत्याप्तवचनार्थस्येव प्रवृत्तिहेतोरनुमेयतया। अतो न शब्दगम्यत्वसिद्धिः। अनुमेयत्वे इति वृच चानुमानसाम्यादर्थापत्तिगभ्यतापि द्रष्टव्या । अथ यतः प्रवत्तिहेतुप्रत्ययन

234 ब्र ह्मसिद्धिव्याख्या

प्रवृत्तिहेतुरनुमीयते, तस्य लिडादिशब्दगम्यत्वाच्छब्दैकगम्यत्वं श्रवृत्तिहेतो- रुच्यते; तदसत्; पवृत्तिहेतप्रत्ययस्थ शब्दसाधनत्वरेऽपि प्रवृत्तिहेतुरनुमेयः, न स तस्य शब्दो भवति। अन्यथा आप्तवचने यदाप्तज्ञानं तद्यदाक्ष- साधनं भवति, तदा तदनुभेयोऽर्यः श्रोतुः प्रत्यक्षप्रमाणकः स्याद। न चैवम् । अतो न प्रवृत्तिहेतोः शब्दैकगम्यत्वम् । तस्मात् 'तस्यैव- मनुमेयत्वे' इत्यादि शेभनमुक्तम् । अथ प्रमाणरूपेण स दिध्यर्थः स्वशब्देन लिझदिना प्रकाशितः, प्रमाणस्य प्मेयमन्तरेणासंभवात् अपूर्वस्य पदार्थसंसर्गस्याक्षेप्ता संबन्ध- ज्ञाननिरपेक्षत्वात् प्रमाणान्तरं प्रति निरपेक्षश्र कथ्यते । यदि हसौ गोशब्दवत् संबन्धज्ञानापेक्ष: स्यात्, ततः संब्रन्धज्ञानस्य संबन्धिज्ञाना घानत्वात् संवन्धिज्ञानाय च प्रमाणान्तरमपेक्षते; तत्र च यथासिद्धमनूद मानो नापूर्वसंसर्गमाक्षिपेत; न त्वेतदरित; किंतु निरपेक्षश्र कथ्यतेऽन्य- प्रमां प्रति इत्याशङ्क्यति-अथेति । तहूषयति-तथापीति। वद्यपि प्रमाणांत्मा विध्यर्थः, तथापि प्रमाणान्त- रेणासिद्धे तस्मिन्नपूर्वोक्तावव्युत्पन्नप्रवृत्तिपदधमव्यतिकरमाख्यौ दोषौ स्याताम्; प्रमाणान्तरसिद्धे च तस्मिन्ननुवादता अनूद्यमानता। तच्च यथावगतोऽनूद्यमानो नापूर्वस्य संसर्गस्याक्षेप्ता स्यात्। किंच यत्र प्रमेयस्य विध्यर्थस्य प्रामाण्यं तत्र श्रुतेः श्रूयमाणस्य शब्दस्चैव। ततश् वृथा त्वयं विध्यर्थ इत्यर्थः ननु शब्दे प्रमाणे तस्यानुवादकत्वादपूर्वार्थावगमो न स्थात्; तेन तद्वाच्यो विध्यर्थः प्रमाणमिष्यते; नैवम्; शब्दश्वेदनुवादकः, तद्वाच्ट विध्यर्थार्यं प्रमाणमपि यथावगममनूद्यमानं कथमपूर्वमर्थ संसर्गाख्यमव बोघयेत्? न च-प्रमाणमनूद्यते, न तत्प्रमेयम; तेन तदपूर्वमर्थ बोध यिष्यतीति वाच्यम्। यतः प्रमाणं चेदनूद्यते नूनं तत्प्रमेयमप्यनुवदितव्यम् न प्रमेयसंस्पर्शाहिता विशिष्टप्रमाणावगतिरस्ति । अतः प्रमाणमनूधमा यथावगतप्रमेयमेव प्रतीयत इति नापूर्वप्रमेयाक्षेपसिद्धिरित्यर्थः किंच एष विध्यर्थः कार्थे प्रमाणम् न तावद्यागादौ स्वशब्दके सीयो यजत्यादिशब्दो यस्यारि्ति स खवशब्दकः । एतदुक्त भवति- यनत्यादिशब्देनैव यागादिरुक्तः; किं तव विध्यर्थेनेति। न च पदार्थ

निर्योगकाण्ड: 235

संसर्गोSपूर्वस्तस्य प्रमेयः; यतो लौकिके शब्दे 'ब्राह्मण, पुत्रस्त जातः' इत्यादौ अविधौ विधिरहितेऽपि श्रीतुः अपूर्वः पदार्थसंसगोडस्ति प्रनीयते श्रोत्रेति यावत् । अतो न विधिप्रमाणकोऽसाविति भावः । अथ खवर्गादिकामिनो नियोग:, काम प्रत्यनुपाये वापादौ विषये नांवकल्पते। कर्तव्ये हि विषये कामिनो नियोगः; कामोपायक्ष कर्तव्यो नान्यः। तत्राकामोपायो यागादिर्न कामिना कृतः स्वादिति कामोपायः । न चाशक्तोऽसी कामोपायो भवतीत्येवं चागादेः फलसाधन- शक्ता नियोग: प्रमाणमिति चेत्तत्राह-शब्दर्तत्र फनसाधनशक्ती न दुष्यति। 'यागेन सवर्ग साघयेत्' इति श्दऽपि यागस्य फलसाधन- शक्तिमवगमयितुमलम्। अतः कस्तस्य दोषः१ येन तमतिलङ्मय विधि- राश्रीयते। न च-शब्दः प्रमाणान्तरापेक्षः, तेन नापूवेफलसाधनशक्ति मवगमयितुमलमिति वाच्यम्, वतः प्रमाणान्तरपिक्षां वैदिकस्य शब्दस्या- पौरुषेयत्वेन पूर्वमेव 'अपौरुषेयता तेन पौरुषेयत्वमेव च' इत्यत्र प्रत्युक्ता। न च शब्दगम्ये फलसाघनत्वे अनन्तर फलादर्शनात् अनुप लब्ध्या विरोध इति वाच्यम: नियोगगम्येऽप्यस्य विरोधस्व तुल्यत्वान्। अथानन्तर्यस्याचोदितत्ात् तत्र विरोधाभावः, स शव्देऽपि प्रमाणे सुल्य इत्यदोषः । अन्योडर्थ :- शब्दः तत्र फळसाधनशक्तौ न दुष्यति। नियोगात्फलसाधनतावगमो न संभवति। तच्चद विधिविवेकभावनाविवका- भ्यामवगन्तव्यम् तत्र हि-नियोगो विषयनियोज्यमात्रापक्षो न फल- साधनापेक्षः। अधिकारी चं नियोजः। न चाविशिष्टोधिकारी भदतीति तत्र सवर्गकामपदमधिकानिविशपणम। सवर्गकामनायाश्र जीवनमेदादिवत् निमित्तलेनाप्यधिकांरिविशे षणत्वोपरते. न. नियोगात्खर्गस्य साध्यत्वं यागस्य तत्साघनत्वमवगन्तुं शक्तत इत्याद्यकम्। किच फलसाधनशक्ति- श्रेन्नियोगस्य प्रमेयः, नित्येपु तदभावात् प्रमेयानुपपत्तिः। नदेव यस्मा स्नियोगस्य प्रमाणत्वेन विशेषो नास्ति, तस्मात् पदार्थान्तरीः संबन्धज्ञाना- पेक्षप्रतीति भिरनूद्यमानत्वेनापूर्वसंसर्गमाक्षेपतुमशक्तर्नियोगस्व तुल्यत्वान न नियोगस्यैव विषयतिच्ध्यर्थ या संसर्गाकाडक्षा तन्निबन्धनः पदार्थानां संसर्ग:, किंतु सर्व एव पदार्थाः सशव्दैरन्योन्संबन्धं प्रति यद्योग्यं क्रियाकारकादिरूपं तेन प्रकाशिता: सन्तः संसगभागिनः । यतो विशिष्टो-

236 ब्रह्मसिद्धिव्याख्या

उर्थः कथं नु नाम प्रतीयतामिति तत्र युक्ता पदानां समभिव्याह्ृतिः समुच्चारणं न पदार्थमात्रप्रतिपादनप्रयुक्ता, तन्मात्रश्य व्यवहारानङ्गत्वात्। विशिष्टता पदार्थस्य न संसर्गमन्तरेण। तस्मादेवमपि सर्व एव पदार्थाः संसर्गाक्षेपका न नियोग एव। अतो नियोगाभावेऽपि पदार्थानां संसर्ग उपपद्यते। न संसर्गाय वेदान्तेषु नियोगानुप्रवेशः कल्प्यत इत्यर्थः ।

तत्रापरः प्रत्यवतिष्ठते-कथमिति। नियोगपरत्वेन लोके पदानां व्युत्पतेरवश्यं वेदान्तेपु नियोग उपारयत इत्यर्थः । तद्यभिचारयति- नैतदिति। स्वरूपपरादपि व्युत्पत्तेः नैतदैकान्तिकमित्यर्थः । न चात्रापि 'आनय' इत्यादिर्नियोगः कल्प्यः; अग्निसत्तामात्रप्रत्ययेनैव तदर्थिनः स्यमेव प्रवत्तिसिद्धेर्न वाक्यस्य नियोजनसामथ्य शक्यं कल्पषितुम्। किंच पदार्थमात्रे पदप्रयोगविशिष्टार्थप्रत्यययोरनुपपच्या नियोगान्वयः कल्प्यः । तयोक्ष वेन केनचित पदार्थान्तरेणान्वयेऽप्युपपत्तेः न नियोगा न्वये प्रमाणमस्ति। यदि च लोके नियोगान्वयो दष्ट इति वेदेऽपि तथा श्रीयतें ततो लोके प्रमाणान्तरविषयत्वेनान्वयो दष्ट इति वेदेऽपि तथा स्यात्। न च तत्र प्रमाणान्तरमरिति। अतो वेदार्थः शब्दप्रमाणको न स्यादित्युक्तम्। अथ प्रवृत्तिनिवृत्ती वाक्यस्य प्रयोजने, नान्ये। ते च कर्तव्यता- ज्ञानाधीने। तेन च कर्तव्यताज्ञानादिना वाक्यस्यानर्थक्यम्। अतो वेदान्तेषु विधिरुपास्यत इत्युच्यत; तत्रोच्यते-'आत्मा प्रतिपत्तव्यः' इति प्रतिपत्तिविधौ सत्यप्यात्मप्रतिपत्तेः उत्तरत्र प्रवृत्तिनिवृत्योरभावात् वाक्यानर्थक्यं तुल्यम्। तयोरभावेऽि आत्मस्वरूपप्रतिपत्तिरेव विषे: प्रयोजनमिति चेत्, समानमेतत् स्वरूपनिष्ठेऽपि वाक्ये। ननु न प्रति- पत्तिविधौ तुल्यमानर्थक्यम ; यावता प्रज्ञाक्रियोपासनाद्धिकारविधिभि- रुपास्यस्यात्मनो विषयभूतस्य स्वरूपावगममन्तरेणानुपपदमानैः अपेक्षित मर्थमुपास्यमात्मस्वरूपं समर्पयति प्रतिपत्तिविधिः; अतो नास्यानर्थक्यमिति । अत्रोत्तरं-समानमेतदित्यनुवर्तनीयम्। सवरूपनिष्ठानामपि वेदान्तानामुपा- सनादिविषयभूतात्मस्वरूपसमर्पकत्वं समानम्। अतश्रैवमपि प्रतिपत्तिविधि वर्यर्थ एवेत्यर्थः । "विज्ञाय प्रज्ञां कुर्वीत" इति प्रज्ञाक्रिया उपासन-

क्रियोच्यते; "स क्रतुं कुर्वीत" इति ऋतुर्मनेव्यापारः; सोऽप्युपास- नैव; "आत्मेत्येवोपासीत" इत्युपासना चोपासनैव। एवमर्थाभेदेऽपि विधिमेदात् .मेदेनोपन्यासः कृतः । श्रोके तु 'प्रज्ञाक्रिया' इत्यस्योप- लक्षणार्थत्वात् कतुक्रियापि द्रष्टव्या । क्रियेति वा क्रतुकियैव पृथक्। सूत्रे ऽधिकारशब्द: प्रज्ञादिमि: प्रत्येकमभिसंवध्यते। मोक्षार्थी अधकक्रियते येषु विधिषु ते अधिकाराः, तेषां सिद्धि, तया व्यपेक्षितमित्यन्वयः। विधिनिष्ठत्वेऽन्यपरत्वेन तथा आत्मस्वरूपं समर्पयन्ति वेदान्ताः, यथा स्वरूपनिष्ठत्वे इत्यिप्रायेण वृत्तौ सुतरामित्युक्तम्। ननु यदि वेदान्तवचः प्रज्ञाद्यधिकारविध्यपेक्षितं विषयं समर्पयति, ततः प्रज्ञादिनियोगानुप्वेशिनस्तस्य स्वरूपनिष्ठता हीयत इति चोदयति- हन्तेति। अत्रोतरम्-तुल्यमिति। यदि प्रज्ञादिनियोगानुप्रवेशान्मतपक्षे स्वरूपनिष्ठता हीयते, तवापि तर्हि तत्प्रवृत्तिविधिवचः प्रज्ञादिनियोगानु- प्रवेशात् न स्ववाक्यगतप्रतिपत्तिनियोगनिष्ठं स्यादित्यर्यः। 'समाप्त च वाक्यं वाक्यान्तरानुगम्' इत्यत्र 'चेत्' इति 'तुल्यमेतत्' इति चोमय- मनुवर्तते। तेनायमर्थ :- प्रतिपत्तिविधिवाक्यं स्वगतनियोगे समाप्तं तत्पर्य- वसितं सत् प्रज्ञादधिकारवाक्यानुगं प्रज्ञादिवाक्येनान्वीयते ; तेन प्रतिपत्ति- विधिवाक्यस्य स्वगतनियोगनिष्ठता न हीयत इति चत्, उच्यते- स्वरूपनिष्ठत्वेऽपि वेदान्तवाक्यस्य तुल्यमेतत् यदुक्त्त त्वया। तस्यापि प्रतिपत्तिविधिवाक्यवत् प्रज्ञादिनियोगानुप्रवेशिनोऽपि स्वरूपनिष्ठता न हास्यत इत्यर्थः । 'सोऽयं प्राकरणिकः' इत्यादिना स्वनियोगपर्यवसित- स्यैवायं वाक्यान्तरेणान्वय इत्येतदेव वृत्तौ दढीकृतम् 1 प्राकरणिको हि संबन्ध: स्वनियोगपर्यवसितस्यैव भवति, नापर्यवसितरय; यथा-प्रया जादिवाक्यस्य दर्शादिवाक्यैः। अपर्यवसितस्य तु वाक्यलक्षणे यथा अर्थवादानां विधिभिः । प्राकरणिकक्षायं प्रतिपत्तिविधे: संबन्धः । तस्मा- रस्वार्थपर्यवसितमिति भावः। नन्वेवं सति नियोगानुप्वेशं विना वृथा- त्वापत्तेवेदान्तानां स्वरूपनिष्ठानामपि प्रयाजादिवाक्यवन्नियोगानुप्रवेशस्ताव दर्ति। अता न नियोगनिरपेक्षाणां तेषां प्रामाण्यं त्वदिष्ट सिध्यती त्यमिप्रायेणाशङ्कयति-नियोगेनेति। अत्रोत्तरमाह-न चति। विषय समर्पणार्थक्चेत आत्मतच्वाववोघविधिः, ततो वेदान्ता एव तत समर्प-

यिध्यन्ति । किं तच्वावबोधविधिना इत्येवं तच्वावबाचेविध्यंशभावस्तावा उद्धतो निराकृतः । न तु परमार्थतो वेदान्तानां नियोगानुप्रवेशिता सरूपमात्रनिष्ठलवे व्युत्पत्तिप्रतिपच्योरुक्तत्वादिति भावः ।

अत्र चोदयति-नन्विति। "अगनियोऽष्टाकपालो भवति" इत्यादि रुत्पत्तिविधि: यथा आसेयादिकर्मस्वरूपबोधे व्यवस्थितः कर्मस्वरूपबोधार्थे न प्रवृच्यर्थः, तथा आत्मतत्वावबोधविधिरपि तत्वावबोधे व्यवतिष्ठते, तत्त्वा वबोधमात्रार्थ एवास्तु, न प्रवृच्यर्थः । प्रवृत्तिस्तु "प्रज्ञां कुर्वीत' इत्यधिकारात् अधिकारविधेर्मता; यथा अग्रेयादौ "दर्शपूर्णमासाम्य यजेत" इति कर्माधिकारविधेः । यत एव प्रवत्तिनिवृत्तिरूपं प्रयोजनद्वयं विधेः, अतो दिविधं विधिमाचक्षते धीरा इत्यर्थः । एतदुक्तं भवति- यथोत्पत्तिविधि: कर्मरवरूपं बोधयन नानर्थकः; एवमात्मतच्वावबोघविधि: आत्मस्वरूपं बोधयन्नानर्थकः। अतो नोद्धर्तव्य इति । उत्पत्तिविधि रज्ञातज्ञापके, अधिकारविधिरभवृत्तप्वर्तने इति विवेकः। उत्पत्तिविधि पूर्वेकोऽधिकारविधिरिति सूचनार्थोSथशब्दः। तदूषयति-एतदिति तादृशमिति; असारमित्यर्थः। असारत्वमाह-कर्मेति। तत्र उत्पत्तिवाक्ये विधे: विधीयतेऽनेनेति विधायकस्य शब्दस्य नाभेयादिकर्मस्वरूपावगम एव फलम्, किंतु कार्य फलं बिना निप्फलस्य विध्यनुपपच्या कार्यापेक्ष- स्योत्पत्तिविधे: फलवाक्येन फलवता दर्शपूर्णमासवाक्येन संगतिः फल- मित्यर्थः । अत्र च फलवाक्येन संगत्या तद्गतमेव स्वर्गादि फलमिति उपचारात्सङ्गतिः फलमित्वुक्तम्। न च तत्वप्रतिपत्तिविधेरपि तदेव फलमित्याह-इहेति । इहात्मतच्वावबोधे विधौ यस्यात्मत्वस्य प्रज्ञाय मानत्वेन उपास्यमानत्वेन च "प्रज्ञां कुर्वीत" "आत्मेत्येवोपासात" इत्यधिकारसंबन्धः, तन्न विधीयत । भावोऽर्थो हि विधीयते । न च दध्यादिविधिः, कर्मकारकत्वात्। यस्तु विधीयते तच्चावबोधः, तस्य "पज्ञां कुर्वीत" इत्याद्यधिकारानुप्रवेशिता नास्तीत्यथः। नन्वनवबुद्धस्यो पासितुमशक्यत्वात तदवबोधोऽप्यधिकारानुप्रवेशीत्याशङ्कचाह-न हीति। न घप्रत्यक्षो व्रीह्यादिनांङ्गमिति तत्पत्यक्षमधिकारभाक् अधिकारमनुप्र- विशति, प्रयोगकदेशतां यातीति यावत्। यतः प्रमितानां तेषामधिकार-

संबन्ध:, अतः प्रमितिस्तेषां पूर्वसिद्धानामधिकाराक्षिप्ता; यथा-"अनो ददाति, वासो ददाति" इति शकटवासःप्रभृतीनां निष्पन्नानामधिकार- संबन्धात् न तक्षणवानादीनामधिकारानुप्रवेशः, तद्वदित्वर्थः । एवं शाब्दी प्रतिपत्तिः विधेन गोचरेत्युक्तम्। इदानीमुन्मूलितसकलविकल्पमाक्षात्कारवति या तृनीया प्रतिपत्तिः तद्रोचरता प्रतिपत्तिविधेनिरतयते। तदाह-इदानीमिति। ननूपासनाख्य द्वितीय प्रतिपत्तिगोचरविधिमतिक्रम्य तृतीयप्रतिपत्तिविधिनिराकरगमयुक्तमित्या- शङ्कयाह -- तच्वावबोधेति। तृतीयप्रतिपत्तिगोचरो विधिः प्रमाणात्मतच्वावबोष- विषय इत्यनेन संवन्धेन स एवांनन्तरं बुद्धिस्यो भवति, न द्विनीयप्रतिपत्ति- गोचरः । स हि न प्रमाणभूततत्वावबोघविषयः, किंतु स्मृतिरूपतच्वा- भ्यासविषय इत्यर्थः। तत्र तृनीय त्रतिपत्तिविधिपक्षमुपन्यस्यति-सोपाय- मिति। यदि शाब्दं ज्ञानं प्रतिपततिविधिना न विधीयते, तार्हे शाब्दात् ज्ञानादन्यदिदमनन्तरवक्ष्यमाणस्वरूपं ज्ञानं सोपायं शमादयुपायसहितं

द्ाहमिति । प्रलीनं प्रत्यस्तमितम् 'इदं ग्रहणम्, इदं ग्राह्मम्' इति विभागोद्राहो मेदावभासो यत्रेति विग्रहः । द्वितीयतथाविघज्ञानामावात् प्रमातृप्रमयादिद्वयविरहाद्दा अद्वयं ज्ञानमित्यर्थः । शाब्दाज्ज्ञानादन्य- दित्युक्तम; तत्र हेतुमाह-न हीति। भिन्नानां पदार्थानां संसर्गः, तद्रूपो वाक्यार्थ:, तत्र घीः, तस्याः पदं विषयः न निष्प्रपश्चमात्मतच्वं यतः, अतः शाब्दज्ञानादन्यदिदं ज्ञानमित्यर्थः नानार्थसंसर्गात्मा वाक्यार्थ:, तद्विरुद्धरूपमद्वयं चात्मतच्वम्; अतो न तद्वुद्धिविषय इत्युक्तं भवति। ननु मा भवतु वाक्यप्रमाणकमात्मतच्वम्, पदप्रमाणकं तु किं न स्यादित्याशङ्क्य वाक्यलक्षणो हीत्यादि वृत्तावुक्तम्। पदमात्रमप्रमांण- मिति भावः । तदुक्तम "पदमभ्यधिकाभावात्स्मारकान्न विशिष्यते" इति। तदनुगमेनेति संसर्मस्य वाक्यविषयत्वे हेतुः। वाक्ये सति संसर्गस्य प्रतीते: वाक्यविषयत्वमित्यर्थः। यद्ा नानापदार्थानुगमेन प्रतततिर्नानापदार्य- संसर्गात्मी वाक्यस्य विषय इत्यर्थः। विविधेत्यादि; विविचानामर्थमात्राणां पदार्थानां संमेद: संसर्गः, तमवमासयति यज्ज्ञानं तस्वेत्यर्थः । अनवमृष्ट-

मिति, असंस्पृष्टमित्यर्थः । तद्दषयति-एनदिति। पेलवमित्यकौशलम् अदृढम् असारमिति यावत्। पेलवत्वमाह -- अद्दयेति । अद्वयस्यात्मनः प्काशोऽद्दयात्मप्रकाशः । अनवच्छेदविभ्रम इति देहेन्द्रियविषयेरनन्त- स्यान्तव्वमवच्छेदः, तद्विषयो विभ्रमोऽवच्छेदेविभ्रमः, स न विद्यते यस्य सोऽनवच्छेदविभ्रमः । स्वात्मस्थितिरिति, स्वात्मना स्वात्मरूपेण सित्रितिः। सुप्रशान्ता, सुष्ठ प्रशान्ता। प्रशान्तशोकांेसकलक्ल्याणप्रकाशमाननिरति शयानन्दरूपा चेंत्यर्थः । एतेन दुःखनिवृत्तेरानन्दावाप्तेक्र परमपुरुषार्थतया अद्वयात्मंबोषस्य फलवच्वमुपपादितम्। तदयं वाक्यार्थ :- अनवच्छेद- विभ्रमोSद्वयात्मप्रकाशो योऽसी स्वात्मस्थितिः सुप्रशान्ता फलम्, तन्न विधेर्विषयो न विधेयमित्यर्थः । अवच्छेदकलुषतयेति; अवच्छिद्तेSनेने- त्यवच्छेदो देहेन्द्रियादि, तेन कलुषतया तदनात्मस्वरूपेण प्रकाशते। न ततोSद्दयात्मस्वरूपादन्यस्तच्वबोधः, किंतु अद्वयात्मप्रकाशस्वरूपमेवेनि सत्यः ज्ञानानन्दात्मकः स इत्यर्थः । न च-फलेऽप्यज्ञातोपाये न प्रवर्तते; अतः क्थ तत्र स्वयं प्रवृत्तिः अपितु उपायप्रज्ञापनद्वारेण विधित एवेति वाच्यम् ; यत इच्छा प्रवृत्तेः पूर्वरूपम्। इच्छया हि प्रवर्तते। सा चास्ति फलेऽपि। नापि विधिना। अतस्तत एव प्रवृत्तिसिद्धेर्न तत्र विध्यपेक्षेत्यर्थः । किंच अज्ञातोपाये चेत्फले न प्रवर्तते तत्रावश्यमुपायज्ञापनया फलमुद्दिश्य उपाये प्रवर्त्य :; न फलेऽपि, वाक्यमेदप्रसङ्गात्। तावता च ज्ञातोपायत्वं संवृत्तमिति तत एव फलेऽपि प्रवृत्तिः सिद्धेति न तत्र प्रवृच्यर्थ विधि- व्यापार आश्रयितव्यः। तदुक्तम्-"तस्य लिप्सार्थेलक्षणा"। तख फलस्य लाभच्छा अर्थलक्षणा प्रयोजनलक्षणा, न वििलक्षणेत्यर्थः । तस्मान्न फलं विधीयते, अपि तु तत्साघनम्। तदुक्तम्-तत्साधनेति मनु यः फलमिच्छति, सोऽनुपायस्य फलस्यासिद्धेस्तदुपायमपीच्छत्येव । अतः फलवत्युपायेऽपि फलवदर्थलक्षणैव प्रवृत्तिः, न विधिलक्षणा; अतः साधनेऽपि न विधेर्व्यापार इति परेण चोदिते सिद्धान्ती पृच्छति- क तहीति । पर आह-इत्यंभाव इति; कर्तव्यत्वांश इत्यर्थः । तद्षयति-नतीदीत। साधनविशेषे तावद्विषे: पूर्वमज्ञाते नार्यलक्षणा

प्रवृत्तिः। अथ साघनसामान्ये, इत्यंभावसामान्येऽपि समाना; यतो यथा फलार्थी तदुपायसामान्यमिच्छति, तथा तदनुग्राहकसामान्यमपि ; निरनुग्रहस्य साधनस्यासमर्थत्वान। अथेत्थंभावविशेषो विधीयते, ततः साधनविशेषोऽपि तथा विघास्यत इति न तत्राप्यर्थलक्षणा प्रवृत्तिरित्यर्थः । इतक् फलसाधने विधायकस्य व्यापार इत्याह-अपक्षितेति। अप्रवत्त- प्रवर्तनरूपो विधिः । प्रवृत्तिहेतुश्र धर्मः प्रवर्तना । स च द्विविध :- इष्टता, तत्साधनता च। यत इष्टे तत्साधने वा पुरुषः प्रवर्तते, नान्यत्र। तत्रेष्टतायामिष्टफलघर्मभूतायां जानात्येवासौ 'मयैनत्कर्तव्यम्' इति; प्रमा- णान्तरसिद्धायां स्वयमेव पुरुषस्य प्रवृतति:, नाप्रवृत्तप्रवर्वेनात्वम्। अतो न सा विधिः। इष्टसाधनता तु यागादेने प्रमाणान्तरावसेया; अपितु शब्दैकगम्या। तेनेष्टसाधने शब्दादेव प्रवृत्ति, नान्यत इति तस्या एव प्रवृत्तिहेतुत्वम्। तेनेष्टसाघनतैव शब्दप्रमाणिका सती विचिरिति गीयते। नन्वस्तु इष्टसाधनं प्रवृत्तिहेतुः, स च विधिः । अनुष्ठानं तु कथं तद्विषयमवगम्यते: अथान्यविषयमेव कस्मान्न भवतिः इत्यत आह- अनुतिष्ठत इति नेष्टसाघनं वायुवद्यस्य कस्यचित्प्रवृत्तिहेतु, अपितु अनुतिष्ठतः । अनुतिष्ठतश्रानुष्ठेयं सत् इष्टसाचनं प्रवृत्तिहेतु; न वायुवत स्वतः सिद्धम् । तेनानुतिष्ठत इष्टसाधनता विधिः । यतश्व अनुतिष्ठतो विधि:, अतः तदिदमनुष्ठानमनुष्ठेयापेक्षमनुष्ठयमूतेष्टसाधनविषयमेव विधायका ल्विडादिशव्दादर्थाद्रम्यते, नान्यविषयमित्यर्थः। साधनं प्रवृतिहेतुरिति धर्मधर्मिणोरमेदादुक्तम्। न च गोदोहनादिना अननुष्ठेयेन व्यमिचार :; तद्धि न सरूपेणेष्टसाधनम् अपितु तत्साध्या अणयनक्रिया; अत एव तां प्राकरणिकीमपेक्षते; सा चानुष्ठेयैवेत्यव्यमिचारः। नन्व्यवसायादि लक्षणो विधिरिति विधिविदो विधिमाचक्षते; तत्कथमिष्टसाधनता विघिरित्या- शङ्कयाह-तत इति। 'ममेदं कार्यम्' इत्यध्यवसायो निश्चयः, ततः आकूतः संकल्पविशेषः, तत आद्या प्रवृत्तिः, तथा 'पचेत्' इति कालत्रयापरिच्छिन्नं प्रवृत्तिमात्रम्, तथा प्रमाणान्तरेणाज्ञातो यागादिक्रियाया- स्तत्कर्तुश्र संबन्धो 'यजेत' इत्यस्मादेव गम्यमान इत्ययमध्यवसायादिस्तत एवेष्टसाधनत्वाद भवति; नाकसमात् कारणं विनेत्यर्यः। एतदुक्त भवति- इष्टसाधनताया एवावगम्याया अध्यवसायादिर्भवति। नैवमेव; अतः सैव

मूलभूता प्रवृत्तिहेतुरिति सैव विधि:, नाध्यवसायादीति। लिडादिभिरभि- 117-6 चानादेवाध्यवसायादिर्भविष्यत, किं विधिनेति चेत्, अत्राह-नाभिधानत इति। नाभिधानत एषामुत्प्तिः; अपितु प्रतीतिमात्रम् । न च प्रतीति- मात्रेण तेषां प्रवृत्तिहेतुन्वम् । न हि प्रतीतिमात्रेण घटादयः प्रवृत्तिहेतव इत्युक्तं विधिविवेके। उत्पत्तिस्तु तेषामिष्टसाधनतायाः; तेन सैव विधि- रिति भावः। अन्योऽर्थ :- अभिधीयतेऽनेनेत्यभिधानं लिडादिशब्दः; तत एवाध्यवसायादेरुत्पत्तिर्मेविष्यतीति किमिष्टसाधनतयेत्याशङ्कयाह-नाभिधानत इति। न लिडादिशब्दादध्यवसायादेरुत्पत्तिः; स हथ्यवसायादेर्ज्ञापकः, न कारकः । यदि तु कारकः स्यात्, वायुवदव्युत्पन्नमपि प्रेरयेत्; अतश्र संबन्धव्युत्पच्यपेक्षा शब्दे न स्यात्; न चैवम् इत्यपि विधिविवेक एवोक्तम् । तता हथ्यवसायादि :; अन्योऽर्थ :- 'ममेदं कार्यम्' इति यतो- उध्यवसायः 'नियुक्तोऽसिि' इति बुद्धिः, स एवालौकिको नियोगो विधिरिति यो मन्यते, तं प्रत्युच्यते। तत एवेष्टसाधनत्वादध्यवसायादि र्भवति। अतोऽध्यवसायहेतावपि विधाविष्टसाघनतैव विधिः, न लौकिकोऽन्य इत्यर्थः । तथाहि-इष्टस्याभ्युपाये कृप्यादौ 'ममेदं कर्तव्यम्' इति कर्तु- र्बुद्धिलोंके भवति। इष्टाम्युपायाभावे चाकर्तव्यबुद्धिः । अतोऽन्वयव्यति रेकाम्यां ते बुद्धी इष्टाभ्युपायानभ्युपायविषये गम्येते; तथाहि-'प्रवृत्तो- 5स्मि' इति प्रवृत्तिहेतुप्रतीतिर्मवति; न पुनर्वायुनेवात्मानं प्रवर्तितं मन्यत इति तवाप्यभिमतम् । न चेष्टसाघनताया अन्योडलौकिक: संभवति, तस्या एव कृष्यादौ प्रवृत्तिहेतुताया लोके दष्टत्वात् । न च लोके नृसामर्थ्य प्रवृत्ति- हेतुरहेतु:, अपितु अन्य एवालौकिक इत्यकस्मात्कारणं विना युक्तं वक्तुम्। लौकिकत्यागेनालौकिककल्पनायां प्रमाणाभावात्। हतश्र नालौकिककल्पनो- चिता-यतः शब्देन तस्याभिधानमिष्यते। न चालौकिकस्याभिधानं संभवति, संबन्धाग्रहात् इत्युक्तं 'पदं सवधर्म व्युत्क्रामेत्' इत्यत्र । ततो Sध्यवसायः, प्रारम्भः संकल्प:, ततोऽनुष्ठानं, ततोऽनुष्ठितस्य समापनेत्ये- तंत्सर्वमिष्टसाधनत्वादेव भवति, नान्यस्माद। इष्टसाधनतासद्गाव एव नियुक्तस्य प्रवृत्त:, यस्य कस्यचिदिष्टसाधनतामज्ञात्वा नियुञ्ानस्यानाप्तस्य नियोगात् पुंसामप्रवृत्तेः । तस्मादिष्टसाघनतैव विधिः ।

ननु 'ममेदं कर्तव्यम्' इति प्रत्ययात्प्रवर्तते; अन्यथा यदि कर्त- व्यावगमान्न प्रवर्तते, ततः प्रमाणमूताद् वेदात यत्कर्तव्यमवगतं तन्न कृतं स्यात् । न च तद्युक्तम् । न चेष्टसाधनमपि 'ममेनुं कर्तव्यम्' इति यावन्न प्रतीयते तावत्तत्र कश्चितवतेंते। तस्मात्कर्तव्यतावगमादेव प्रवृत्तिः, नेष्टसाधनत्वाद्। उच्यते-बाढं कर्तव्यतावगमात्प्रवृत्तिः ; न तु तदुत्पादो- Sकस्मात्कारणं विना भवति। स हि सार्यमिष्टमस्मादवाप्यत इत्यनेन निमित्तेनेष्टसाधने मवति। ननु न ब्रूमोऽकस्माङ्गवतीति; किंतु शब्दादेव कर्तव्यताबुद्धिर्भवति ; तत्रोच्यते-नामिधानत इति । न हि लिकादि- शब्दात्कर्तव्यताबुद्धिः; यतो नियोग: शब्दार्यस्त्वयेष्टः। स च प्रेषणादि- रूपो नियोक्तृधरमों वा स्यात्। यद्ा न नियोक्तुचर्म :; किंतु स्वतन्त्र एव, फलनिप्पत्तेः; अतो विनाशी च । कर्तव्यता क्रियमाणभावार्याख्यविषय- धर्मो न नियोक्तृघर्मः; न च सवतन्त्रः । अतो न तद्वद्िरमिधानतः । अथ नियोगो विषयधर्म उच्यते, ततो विषयस्येष्टसाधनत्वादन्यस्व धर्मस्या- भावादिष्टसाधनतैव नियोग इत्यापन्नम्। अथ न शब्दात्कर्तव्यताबुद्धिः, अपितु नियोगादित्युच्यते; तथापि न तावत्तस्यां सब्द: प्रमाणम्, तस्य नियोगाभिधायकत्वात् । न च नियोगानुपपच्या अर्थात्कर्तव्यताबुद्धिः, अकर्त-

अथ मतम्-सा कर्तव्यताविषयस्य मोक्षस्य धर्म उच्यदे, ततो विषयमोक्षसाधनत्वाद्विधानमापन्नमति; ततो मिन्नं मोक्षं मन्वानः परः प्रत्यवतिष्ठते-स्यादेतदिति । अद्वयात्मज्ञानस्य मोक्षसाधनत्वं श्रुतिमि- रुपपाद्यति-श्यत इति। अनुविद्य विजानातीति; शब्दात्प्रथमं विदित्वा पश्चाद्विशेषणापराक्षतया जानातीत्यर्थः । ननु माक्षस्य साधनसाध्यत्वे घट- वदनित्यत्वं स्यात्, अतश्र मुक्तस्य पुनरावृत्तिः स्यादित्यागङ्गयाह- न चेति । हेतुमाह-शब्देति। शब्दमाह-न चेति। ननु साध्यत्वा- न्मोक्षस्य घटवदन्तवत्वं तर्केण प्राम्नोति; अतः कथमपुनरावृत्तिरित्या- शङ्गयाह -- न हीति। न खवत्वग्नीषोमीयादिहिसा शब्दावगतघर्मता, बाह्य- हिंसावत; हिंसात्वादधर्म इति तर्केणाधर्मो भवतीति मावः। नित्यात्म- समावभूतां विद्यामभिप्रेत्य परिहारान्तरमाह-अनन्तेति। क्षणिकज्ञानवादि- 16A

19-1 मतेऽपि विद्यानन्त्यमाह-क्षणिकेति । अत्र सिद्धान्तमाह-न चेति । क्लोकार्थमुपपादयितुं मोक्षस्वरूपनिरूपणाय पृच्छति-कः पुनरिति। तत्र न तावदनागतदेहाद्यनुत्पादो मोक्षः, तस्य प्रागभावत्वेनासाध्यत्वादित्याह- यदीति। अशरीरं वावेति वावशव्दोऽवधारणार्थः। तदेवमसंभवादस्मि- न्पक्षे निरस्ते सारेतरविभागाय अनेकान्मोक्षपक्षानुपन्यस्यति-अथेति। चैत्रग्मयोरिवेति; गतिपूर्वा संयोगलक्षणां वह्मप्राप्तिमाह। आयन्निति गच्छन्नित्यर्थः । स यावदिति; मनसः क्षिप्रस्यैव व्रश्मप्राप्त्वर्थमादित्यलोंकं गच्छतो योगिनः क्षिप्रतामाह। एतदवै ख़ल्विति मार्गस्तुनिः। अर्चि- रिति अर्चिरादिमार्गकथनम् । मधुकृतो मधुमक्षिकाः । विधूयेति अपनीये- त्यर्थः । निरञ्जन इति ; देहादिव्यञ्जनरहित इत्यर्थः। योगव्याघ्रवदिति; यथा योगबलेन प्राप्ताष्टगुणैश्वर्या व्याघ्ररूपेणात्मानं परिणमयन्ति, तद्वदित्यर्थः। 'ब्रक्ष संपद्यते' इत्यत्र दर्शनादित्यनुवर्तते। रागाद्यपकर्षण इति; जपा- द्ुपाधिकल्पितरागापनयने ; रज्यते अनेनेति वा रागः जपादिरेव, तदप- कर्षण इत्यर्थ: ।

तत्र पृथकस्वरूपस्य गतिपूर्वकञ्र्षपराप्तिपक्षं तावत् दूषयति-तत्रेति। हेतुमाह-सर्वेति । चैत्रआमयोः प्राप्तिर्युक्ता ; न तु जीवब्रह्मणोः, ब्रह्मण: सर्वगतत्वात; सर्वगतस्य च नित्यप्राप्तत्वादिति मावः। सर्वगतत्वं श्रुतिद्वयेन घटयति-तदिति । "तदन्तरस्य सर्वस्य तदु सर्वस्यास्य बाशतः" इति श्रुतिः "नित्यं विभुम्" इति च श्रुतिः बक्मणः सर्व- गतत्वमाहेत्यर्थः । 'विभुम्' इत्यस्य विवरणं सर्वगतम् इति । विविध भावाद्वा विभुरित्यपौनुरुक्त्यम्। किंच आ्रमाद्वित्स्य चैत्रस्य ग्रामपाप्ति- रगतिपूर्विका युक्ता। जीवस्तु ब्रह्मणों नान्यो ब्रह्मैव सन्। तस्मा- दध्यस्य गतिहेतुका न ब्रह्मपाप्तिरित्याह-अनन्यत्वाच्चेति।अनन्यत्वे हेतुमाह-तदिति । "आत्मनि विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातं भवति" इति श्रुतिः जीवव्रम्मणोरनन्यत्वे घटते, नान्यत्वे। न अन्यस्मिन्विज्ञातेऽन्य द्विज्ञातं मवति । अतोऽनन्यत्वम् । तथा "तच्वमसि" इति त्वमिति जीवमुद्दिश्य तदर्थाद्रह्मणोSनन्यत्वमुक्तम्। तथा "अनेन जीवेनात्मना"

नियोगकाण्डः 245

इति आत्मशब्देन प्रत्यगात्मवत्तिना सात्मवाचिना जीवो निर्दिष्टः । न चान्यत्सात्मा भवति। तथा "योऽन्यां देवतामुपास्त अन्योऽसावन्योऽह- मिति न स वेद" इति जीवपरयोमेददर्शनं निन्दया निषिद्धम्। अतो- ऽनयोरनन्यत्वमित्यर्थः ।

यत एव जीवबरह्मणोरनन्यत्वम्, अत एव मधुनि नानारसवत् नदीसमुद्रवच्च नानयोरविभागोपपत्तिर्मोक्षः; विभाग हि सा भवति, नानन्यत्वे इत्यभिप्रायेणाह-अत इति। किंच सावयवानामन्योन्यावयव- मिश्रतालक्षणोSविभागो भवति । आत्मा च "निप्कलः" इति श्रते- रनवयवः । अतो नास्याविभागोपपत्तिरित्याह-निरवयव इति। एका- दशेन्द्रियाणि पश्चमहाभूतानि षोडश कलाः, तद्रहितत्वनात्मनो निप्कलशब्दे- नानवयवत्वमुक्तम् ।

तथा-"यथाग्रेज्वलतः क्षुद्रा विस्फुलिङ्गा व्युच्रन्ति, एवमेवास्मा- दात्मनः" इत्यादिश्रुतेः जीवस्य ब्रह्मकार्यत्वम्, कार्यस्य कारणभावापत्ति- र्ररह्मप्राप्तिरित्ययमपि पक्षो नेत्याह-नापीति। सर्वदा कार्यमुपादानकार- णात्मकम्। अतोऽस्य तद्रावापत्तिर्नित्यसिद्धा, न विद्यासाध्या; विद्या- साध्यश् मोक्ष: श्रुत इति भावः । अथ कार्यस्य नित्यं कारणात्मत्वेऽपि जैवस्य कार्यरूपस्य विनाश: कारणे ब्रह्मणि लयो मोक्ष :; ततो जीवस्यो- च्छेद एव मोक्ष: स्यान्। तत्र "विद्ययामृतमश्नुते" इति श्रुतिविरोधः। तदा हि विद्यया उच्छेद: प्रसज्येत, नामृतच्वममरत्वम्। किंच नात्मन उच्छेदं कश्षिदिच्छति। न च निष्प्रमाणं फलं भवति। तत्र निष्फलैव विद्या स्यान्। अपिच जीवब्रह्मणोस्तावदाकाशघटाकाशयोरिव भेदस्यौ- पाधिकत्वात् कार्यकारणभावो नास्त्येव। यत्राप्यसी प्रसिद्धः, तत्रापि परमार्थतो नास्तीत्युक्तम् । किं स्वातन्त्र्येणः न, वाचारम्भणश्रुत्या विकारा- नृतत्वप्रतिपादनात् ; तथाहि- विकारो घटादि: 'घटः' इति नामधेयं च वाचा केवलमारम्यते, न तु तच्वतोऽस्ति। कारणमात्रमेव तु सत्यम्, मृत्तिकेत्येव तु सत्यमिति। वागिति व्यवहारो लक्ष्यते; तेन व्यवहार- साधनमात्रमिंद घटादि, न तथ्वतोऽस्तीतर्यः ।

246 ब्रह्मसिद्धि व्याख्या

न च योगव्याघ्रवदेव जीवस्य ब्रह्मरूपेण परिणामो मोक्ष :; अन्यस्य ह्यन्यरूपेण परिणामो भवति, योगिन इव व्याघ्ररूपेण। न च जीवब्रह्मणोरन्यत्वमस्तीत्युक्तम । अपिच पूर्वावस्थातो विशेषापत्तिः परिणामे; सा नास्ति, चैतन्यव्रह्मरूपस्य जीवानामविशेषात्। पूर्व शोकमोहादि चैतन्यमासीत्, चैतन्यमात्रस्वभावब्रह्मपरिणामें तु जीवानां शोकाद्यभावो भूत इत्यस्ति विशेष इति चेत्, न ; अस्मिन्नपि पक्षे यदि शोकादयो जीवानां स्वभावभूताः, ततो जीवानां नित्यत्वात्तेऽपि जीववदनुच्छेद्याः। अथ जीवेभ्योऽर्थान्तरभूताः क्षणिका गुणाः, ततः क्षणिकत्वादेव विन ड्क्ष्यन्तीति न तदर्थ विद्याख्यं साधनमपेक्षितमिति विद्यावैफल्यम्। न चागामिनां शोकादीनामनुत्पत्तये साधनमपेक्षितमिति वाच्यम्। स हि तेषां प्रागभावः; स चासाध्य इत्युक्तम् अतो न तदर्थमपि साधनापक्षा। अथ ब्रक्मण्यैश्वर्यविशेषोऽस्ति; तत्पाप्तिरेव ब्रह्मरूपपरिणामो मोक्ष उच्यते; तथाहि-"स स्वराड़ भवति" इति श्रुतिर्मुक्तंस्य स्वयंप्रभुत्व- माह। तदसत्, अनेकेश्वरत्वानुपपत्तेः । तथाहि-ब्रह्मणो न्यूनं समं वा मुक्तानामैश्वय स्यात ; तत्र न्यूनत्वे न बक्षरूपापत्तिः, नच स्वयं- प्रभुत्वम् ; मुक्तेश्वराणां परमेश्वरपरत्वदर्शनात्। तथा सति चान्यराजन्यत्वं मुक्तानां स्यात्। अन्यराजन्यत्वे "अथ येऽन्यथातो विदुः, अन्यराजानस्ते क्षय्यलोका भवन्ति" इति श्रुतर्मुक्तानामैश्वर्यस्यान्तवच्वं, ततश्च सर्गिणा- मिव पुनरावत्ति: स्यात् । अतो ब्रझ्मात्मभावात् अन्यथा ये विदुरित्य- न्वयः । अन्यो राजा येषां ते तथोक्ताः । न चान्तवत्वमनुपपत्नम्, लोके परमेश्वरेच्छया न्यूनेश्वराणामैश्वर्यप्रच्युतिदर्शनात्। ब्रह्मैश्वर्यसमस्य चैश्वर्यस्य मुक्तानां युगपदनुपपत्तिरेव; तथाहि-एकश्रेदीश्वरः सर्वस्य जगतोSधिपतिः प्रशासिता च स्यात्, ततोऽपरस्य कर्तव्यमेव नास्ति ; स किं कुर्वन्नीश्वरः स्यात्: विरोधाच्च समस्यैश्वर्यस्य युगपदनुपपत्तिः; न खलु यदेकस्येश्वरस्याभिप्रेतं तदपरस्यापीति नियमे हेतुरस्ति। तत्रैकस्मिन्वस्तुनि विरुद्धाभिप्राययोई्योरीश्रवरयोर्मथ्ये यद्येकाभिप्रायानुविधायित्वं तस्य वस्तुनः स्यात्, ततो यस्येश्वरस्यामिप्रायं तद्दस्तु नानुविधत्ते न तदभिप्रायानुरूपं भवति तस्यानीश्वरत्वं स्यात्। उभयेश्वराभिप्रायानुवर्तित्वं च वस्तुनो-

नियागकाण्ड: 247

डसंभाव्येव, विरोषात्। अथ उमयोरभिप्रायं नानुवर्तते, यादशं वस्तु उभयोरभिप्रेंत ततोऽन्यथैव स्यात्। तथोमयोरप्यनीश्वरत्वं स्यात्। अथोच्येत-स्यादेवं यद्यैकमत्ये न हेतुरस्ति; न त्वेवम। अनैक्मत्ये हीश्वराणां परस्परविरोधात् कार्य न सिध्येत्। ततश्न कार्यसिद्धिरेव तेषामैकमत्ये हेतुः। भवति च कार्यसिद्धये बहूनामैंकमत्यम, यथा व्यवहारादिषु परिषद इति चेत ; तन्न; एवं हि प्रत्येकमनीश्वरत्वं स्यात्। एतच्च कर्महेतुकेऽप्यैकमत्ये तुल्यम्। अथ पूर्वोक्तविरोधामावाय पर्यायेण तेषामीश्वरत्वमुच्यते, ततो यस्थैश्वर्यमुपरतं तदीयस्वैश्वर्यलक्षणस्य मोक्ष- स्यान्तवच्वं स्यात् । अनन्तश्रासौ, अपुनरावत्तिश्रुतेः । इतश्र न ब्रह्म- तुल्यमैश्वय मुक्तानाम्, यतो ब्रह्म जगत्सृजति न मुक्ताः । ते तु सृष्टयुत्तरकालमीश्वरोपासनेनापवज्यन्ते । अतः सृष्टिसमये न सन्त्येव; कुतस्तेषां स्ष्टत्वम : अतस्तेषां सष्टृत्वाभावान् न ब्रह्मतुल्यमैश्वर्यम्। तस्माद्यथा शुद्धसरूपस्य स्फटिकस्य जपाध्युपाधिकल्पितरागतिरोहित- स्वरूपस्य रागापनये विद्यमानमेव स्वरूपमाविरभवति, न त्वपूर्व जन्यते, तथा "तत्वमृसि" "अनेन जीवेनात्मना" इत्यादिश्रुतिसिद्धब्झ्षखवरू- पस्य जीवस्याविद्यातिरोहिततद्रूपस्य विद्यया अविद्यापनये निजब्रह्मरूपा विर्भावमात्रं ब्रह्मपाप्तिः, न रूपान्तरापत्तिः। तथा च "सेन रूपेण" इति श्रुतौ सवशब्द उपपद्यते, नान्यरूपनिप्पचौ। सशब्दोऽयमात्मा- त्मीयवचनः। तत्रान्यदपि रूपं यद्यभिन्नं निप्पद्यते, तदा खम्, अथ भिन्नं तदा स्वीयम्, इत्यभेदात् संबन्धाद्वान्यरूपनिप्पत्तावपि खशब्दो- पपत्तिरिति चेत; न, 'ेन' इति विशेषणानर्यक्यप्रसङ्गात्। संभवे व्यभिचारे हि विशेषणमर्थवत्। अन्यरूपस्य निष्पद्यमानस्य स्वत्वं स्वीयत्वं वा संभवत्येव, न व्यभिचरति। अतः 'स्वेन' इति विशेषणा- नर्थक्यम् । स्वत्वादिति; स्वशब्द आत्मात्मीयवचनः । निजस्यैव ब्रह्म- स्वरूपस्याभिव्यक्तिमात्रं यदि मुक्ति:, कथं तर्हि निष्पद्यत इति? निष्प त्तिर्हि जन्म; तच्चाभूतप्रादुर्भावः, न तु विद्यमानरूपाभिव्यक्तिमात्रम् इति चेन्न ; अभिव्यक्तावप्येवंविधशव्दप्रयोगदर्शनान्; यथा-मलापकर्षणाभि व्यक्तशौक्कये 'घटः शुक्को जातः, निष्पन्नः, मूतः' इति बोच्चते। रनायमप्यदोषः। तथा "ब्रह्मैव सन् ब्रह्माप्येति" इतीयमपि श्रुतिः

248 ब्रह्मसिद्धिव्याख्या

जीवस्य विद्यमानब्रह्मरूपाविर्भावमेव मोक्षमाह-अन्यथा "ब्रह्मैव सन्" इति न घटते

एवं मोक्षस्वरूपं निरूप्य 'साध्यो मोक्षो न चापरः' इति श्रोकार्थ- 19 मुपपादयन् व्याचष्टे-तदेवमिति । न चेति नकारः काकाक्षिवत् 'न साध्यः' 'न चापरः' इत्युभाभ्यां संवध्यते। 'न साध्यः' इत्यत्र पूर्वों वा वर्तते। यद्वा 'न च' इंत्यस्य साध्य इत्यनन संबन्धः । अपर इति चान्यो न भवतीव्यर्थः । क्वचित्तु 'न नापरः' इति पाठः; तत्र न साध्यो नापर इत्यर्थः । न चान्यत्वमिति; विद्यातो मोक्षस्य नान्यत्व- मित्यर्थः । एतच्व 'नापरः' इत्यस्य व्याख्यानम्। अनन्यत्वे हेतुमाह- यत इति । यतो ब्रह्मस्वरूपभूतनित्यविद्याविर्भाव एव मोक्षः, अतो न विद्यातोऽन्यः । अन्यच्च साध्यं भवति। अतो न विद्यासाध्य इत प्रकृतोपयोगः ।

यर्द्यांपि 'अविद्यास्तमयो माक्षः' इत्युक्त क्रोके, तथापि विद्यैवा- विद्यास्तमय इति वक्ष्यमाणत्वात् वृत्तौ विद्याधिगमो मुक्तिरुक्तेत्वदोषः ! 'अविद्याविगमः' इति पाठे त्वविरोध एव। उक्तेनति; स्फटिकन्यायेन, अद्दयात्मप्रकाशोऽसौ' इति वानेनोक्तेनेत्यर्थः। अद्वयात्मप्रकाशरूपाया विद्याया मोक्षत्वमुपपादयति-अविद्येति । अविद्यानिवृत्तावपि मोक्षे 'संसार- निवृत्तिर्मोक्षः' इति प्रसिद्धेर्न दोष इति। ननु तथाप्यविद्यानिवृत्तिर्मोक्षः, न विद्येत्याशङ्गयाह-विद्यवेति । अग्रहरूपा वा अविद्या, विपर्ययज्ञान- रूपा वा; तत्र यदि तावदग्रहणमविद्या, ततो विद्यैव तन्निवत्तिः, यतो- डग्रहणप्रागभावो ग्रहणम् । तर्य ग्रहणभाव एव निवृति:, नान्या; घट- प्रागभावस्येव घटभावः । अथ विपर्ययज्ञानमविद्या, तथापि तद्विरोधि- तच्वज्ञानोदय एव तन्निवृत्तिरित्यर्थः। एतत् दृष्टान्तेनोपपादयति- न हीति। तत्र शुक्तिज्ञानासाध्यत्वे हेतुमाह-तयोरिति। यदि शुक्ति- ज्ञानेन रजतज्ञाननिवृत्तिः साध्या, तत्र शुक्तिज्ञानरजतज्ञाननिवृत्योरयौंग- पद्यं स्यात् ; न च तदस्तीत्यर्थः। प्रयतान्तरासाध्यत्वे हेतुमाह-प्रयन्ान्तर इति। न हि रजतज्ञाननिवृत्तये शुक्तिज्ञानोदयात् पृथक् प्रयत्तत इत्यर्थः।

नियोग काण्ड: 249

विदयैवाभिव्यका ब्रह्मपाप्तिः; न तत्साध्येतीममर्थं अ्रत्या द्रढयति-तथा चेति। पूर्वभावि हि कारणं भवति; तत्र चदि विद्यासाध्या ब्रह्मपाप्ति र्मवति, ततो 'विदित्वा ब्रह्मव मवति' इनि विद्यानलीभावयाः, तथा 'विदित्वा न विभेति' इति विद्याभयनिवृत्योः तथकत्वदर्शनमोहा- भावयोः पौर्वापर्य श्रयेतेति नैककालता। इह च 'वेह भवनि' 'विद्वान्न बिभेति' 'को मोहोऽनुपश्यतः' इत्येककालता श्रयते; तथाहि-'वेद' इति विदेर्लडन्तस्य "विदो लटो वा" इति तिपो णलादेशापयोगः; 'विद्वान्' इति च "विदेः शतुर्वसुः' इनि शतुर्वरवादेशान्, अनुपश्यत इांत व्यक्ता वर्तमानता। तदवं वर्तमानिककालत्वान्न विद्यापाप्त्योः साध्य साघनमावः। "तदात्मानम् " इत्यत्र तु 'अवेन्, अभवन्' इत्यनयो- भूतार्थत्वादनेककालता द्रष्टव्या; तथाहि-'अवेन् इति विदर्लडन्तात् "हलड्याव्म्यः" इति तिपो लोपात् भृतार्थप्रयोगः। ननु "तमेव विदित्वातिमृत्युमेति" इति पौर्वापर्य श्रयत इत्याशङ्गयाह-यच्विति। ननु विद्याबह्मप्राप्त्योरेकत्वे तुत्यकालतापि न युक्ता; मिन्नयोहि सा भवतीति चोदयति-नन्विति । उत्तरमाह-नेति। यथा कपालजन्मैव घटनाशः, तथापि तयोमंदेन व्यपदेशः; तथेहापि वत्वभेवेि पदेशमात्रभेद इत्दर्थः। यदा अत्रापि भावाभावरूपेणैव व्यपदशमेदः। सह 'विद्वान् विमेति, 'को मोह एकत्वमनुपश्यतः' इति व्यक्त एव "ब्रह्मैव भवति" इत्यत्र त्ववधारणनाब्ह्मत्वाभावोषभिप्रेयत इति दृष्टान्त- दार्ष्टान्तिकयोः साम्यम्

ननु यदि विज्ञानात्मनोऽद्धयन्रम्मरूपस्य तत्त्रूपाविभावरुपविद्योदय एव मोक्ष :; ततो यत्रैव विद्योदयरतत्रैव स मुच्चेत: ततो गत्यभावात् "ते ऽचिरभिसंभवन्त्यर्चिषोऽहः" इत्याद्या मार्गश्रुतयः कथम्ः कयं च "लोके यथा मधुकृतः" इति "यथा साग्य नद्यः" इत्याद्याश्र जीव ब्रह्मणोरसति विभागे विभागरयाप्ययं लयं श्रावयन्त्यः श्रुतयः! कथ नाड्यात्मस्वरूपाविभावे "स एकधा भवति, द्विया" इत्याद्याः श्रतयः ?- इति पृ्छति-कथमिति। अत्रोत्तरमाह-तत्रेति। आचार्या इत्य- ध्याहार्यमेव। तथ पृजार्थमुक्तम। न सवनपवेवासाय। विद्या मगणा

250 ब्रक्मासाद न्यारया

निर्गुणा च। तत्र मार्गादिश्रुतयो न निरगुणविद्याविषयाः; तत्र हि गति- निषे एव "ब्रह्मैव सन्" इति श्रूयते। ब्रह्मस्वरूपस्यैव ब्र्मभावं वदन्ती श्रुतिरेषा स्वरूपस्य तत्रैव देशे सुलभत्वादन्यत्र गति निषेधति। तथा "न तस्मात्प्राणाः" इत्याद्या च श्रुतिः तस्माद्विदुषो देहान्न प्राणा उत्क्रामन्ति, अपितु अत्रैव समवनीयन्ते प्रलीयन्ते इति वदन्ती विदुषो विज्ञा- नात्मनो गति निषेधति। गत्यर्थश्च मार्गोपदेशः । स गत्यभावे निर्गुण विद्यायामनर्थक इत्याशयः । ननु प्राणानामयं गतिनिषेधो न विज्ञानात्मन इत्याशङ्ग्याह-प्राणेति। अन्र हेतुमाह-न हीति। यथा बिम्बस्यैवा- दर्शाद्यपाघेर्विम्बाद्ेदेन प्रतिबिम्बत्वम्, एवं ब्रह्मण एव प्राणोपाधेः बक्षणो भेदेन विज्ञानात्मत्वम्; तत्र प्राणानामगमने सत्युपाघेरभावाद्विज्ञानात्मत्वमेव नास्ति; कस्य गमन भवत्विति अर्थात्प्राणगमने विज्ञानात्मन एवागतिरुक्ता भवतीत्यर्थः । अत्राह-"न तस्मात्प्राणा उत्कामन्ति" इति जीवापादाना प्राणानामुत्क्रान्तिरनेन निषिध्यते, न देहापादाना। तेनायमस्यार्थ :- जीवमुज्झित्वा प्राणा नोत्कामन्ति, अपितु जीवेन सहैव देहादुत्क्रामन्तीति। एवं च "न तस्य प्राणा उत्क्रामन्ति" इति शाखान्तरश्रुतिरपि 'तस्य प्राणा: कुतो नोत्क्ामन्तिः किं देहात्? उत देहिनः!' इत्यपेक्षायां "न तस्मात्" इति श्रुतिबलात् देहिन इति विशेषे स्थाप्यते। किंच प्राप्ति- पूर्वकत्वान्निषेधस्य "तमुत्कामन्तं प्राणा अनूत्कामन्ति" इति देहान्तरग्रह- णायाविदुषो योत्क्रान्तिः श्रुता, सा "न तस्मात्प्राणाः" इत्यनेन विदुषि निषिध्यते, न परब्रह्मप्राप्त्यर्था । तदुक्तम्-"देहान्तरार्थो योत्क्रान्तिः सा तत्र प्रतिषिध्यते" इति। तेन विदुषोऽप्युत्क्ान्तिरस्तीति परविद्या- विषया अपि मार्गश्रुतयः । तथा च तत्प्रकरणेऽपि ताः पठचन्त इति । तदिदमसंबद्धम; तथाहि-यद्यविदुषो योत्कान्तिः सा विदषो निषिध्यते, तार्हि सा देहाच्छूता कथं जीवान्निषिध्यते! अथ देहादेव सोत्क्रान्ति- र्निषिद्धा; किं तु देहान्तरार्था, न बक्षप्राप्त्यर्थेत्युच्यते; ततोऽनेन देहान्त- रार्थोत्क्रान्तिविदुषो निषिद्धा; ब्रम्मप्राप्त्यर्था तु केन विहिता? न तावदने- नैव, वाक्यभदप्रसङ्गात् । न चार्थाक्षपसिद्धा, विनैव तया देह्ान्तरो- त्क्रान्तिनिषेधोपपत्तेः, ब्रह्मप्राप्त्युपपचवेश्ष। तथाहि-यदन्यत् दूरस्थं च, तद्रत्या प्राप्यते। वक्ष तु जीवस्य निज रूपं सर्वगतं च; अतो नान्यत्,

नियोगकाण्ड: 251

न च दूरस्थम्। अतः कि तत्र गत्या, येन सार्थादाक्षिप्येत? किंच "अत्रैव समवनीयन्ते" इनि च तत्रैव देशे प्राणानां प्रलयमभिवद्न्ती श्रुतिः विदुवो=नुत्क्रान्ति सूचयति । अत्रति वह्मोच्यते. न देशविशेष इति चेत्; महाभिज्ञो भवान् शब्दवृत्तस्य ! न हि 'राजा न गतः, अत्नैव तिष्ठति' इत्युक्ते यतो न गतः, ततो देशादन्यत् 'अत्र इत्यु- च्यते। तस्माद्विदुषो ब्रह्मपाप्त्यर्था नोत्क्ान्तिरिति व्यर्था मार्गश्रुतयः पर- प्रकरणेSपि पठिताः। यत्रार्थवत्यः, तत्र पूषानुमन्त्रणमन्त्रवत् दुप्यन्त इत्यलं प्रपश्चेन । किंविषया नाम ता मार्गश्रुतयःः इत्यपेक्षायामाह-यत्र त्विति। सगुणविद्याविषयास्ता इत्यर्थः । न च निर्गुणविद्यान्यायेन तत्रापि तासाम- नुपयोग इत्यभिप्रायेणाह-तत्र चेति। परबह्म हि जीवस्य निज रूपम्, तच्च नित्यप्राप्तमेव सदविद्यया करस्थमुवर्णवदप्राप्त विद्यया अविद्यानिवृत्तौ तत्रैव सुलभमिति न गतिमपेक्षते; तेन युक्तसत्र मार्गश्रुतीनामनुपयोगः । कार्यब्झ्मलोक: पुनः इतस्तृतीयस्यां दिवि निष्ठति; तेन स दूरस्थः; तत्प्राप्तये आमवत् गतिमपेक्षत इति तत्र मार्गश्रुतय उपयुज्यन्त इत्यर्थः । कार्यब्रह्मलोकास्तित्वं श्रौतत्वेन दर्शयत-यत्रेति। कार्य च ब्रह्मलोकं येऽपि न परब्रह्मविदस्तेपि यान्ति। तत्र श्रद्धासत्त्यतपसामुपासकानां कार्यब्रम्मलोंक श्रुत्या द्रवयति-तथा ननु सगुणोपासकानामपि न्रह्मपाप्तिरेव कि न स्यादित्याशङ्ग्याह-परेति। अत्र हेतुमाह-विद्ययेति। मृत्युमत्येतीत्यन्वयः ।

ननु सगुणोपासकानां कार्यब्रह्मलोकप्राप्तिश्रेत्, ततस्तस्य महाप्रलये नाशात् तेषां पुनरावृच्या भाव्यम्; अथ कथम् "इमं मानवमावते नावर्तन्ते" इत्यनावृत्तिश्रतिरिति पृच्छति-अपुनरावृत्तीति । अत्र मत- भदेनोत्तरमाह-अत्रेति । तत्प्रपश्चयति-तदिति; कार्यब्रह्मलोकस्थानं निर्दिशति ; तत् कार्यब्रह्मलोके स्थानं प्राप्य तत्रोत्पन्नसर्वोपाधिनिर्मुक्तवल्- तत्वविज्ञाना महाप्रलये प्राप्ते क्रमेण परं पदमश्नुवते इति तेषामपि पुनरा- वृच्यमावात् अपुनरावृत्तिक्षत्युपपत्तिः । अत्र वाक्यं पठति-यथेति । वेदान्तविज्ञानेन सुनिश्चितोषर्थों येषां ते तथोक्ताः, उत्पन्नवाक्यार्थमात्रज्ञानाः,

252

अनुत्पन्नाद्मयात्मसाक्षात्कारा इति यावन्। अत एव सहसा न मुच्यन्ते, अपितु कार्यब्ह्मलोकं गत्वानन्तरं मुच्यन्ते। "ते ब्रह्मलोकेषु" इति पर- मेव ब्रह्मोच्यते; अतरतत्प्राप्तिरेवानेन कथ्यते, न कार्यब्रह्मलोकप्रापति- रित्याशङ्कचाह-ब्रह्मेति। पर बरह्मैकमनवयवं च। अतस्तस्य न खतो नाप्यवयवद्वरिण बहुत्वमचकल्पते; कार्यब्रह्मलोकस्तु यद्यप्येकः, तथाप्यवयव- बहुत्वेन तत्र बहुवचनमुपपद्यते; तेन स एवोच्यते, न परमित्यर्थः अत्र केचित् ग्रहैकत्ववद्वहुत्वमविधेयत्वादविवक्षितम्; अतः परं ब्रह्मैवात्र बरह्मलोकमित्याहु :; तद्युक्तम्; परान्तकालप्रतीक्षणात; न हि विदुषां महाप्रलयकाले परब्रह्मप्राप्तिः, अपितु देहपातानन्तरमिति तेषामध्यभिमतम्। तथाच सृत्रम् -- "पाते तु" इति। लोकशब्दश्व भोगभूमौ मुख्यो न परब्रह्मणि ! आधारत्वमपि तस्यैव कार्यबरह्मलोकस्य निवासस्थानत्वात घटते। तस्मात्कार्यब्रह्मलोकनिर्देश एवायम्। एवं च सति बहुवचनमपि कथचिदवकल्पत इति तदपि लिङ्गस्थानीयमुक्तमित्यदोषः तर्वमिदं कर्त्रादि ब्रह्मेत्युपासनादिति; योगशब्देन उपासनामात्रमुच्यते, न तच्वज्ञान- मित्युक्तं भवति। अत एव कारयेबह्मलोकप्राप्तिः फलम्। अत्रैवार्ये स्मृतिमाह-तथाचेति। बह्मलोकं गतारते सर्वे कृतात्मानः संस्कृतबुद्धय: परस्य प्रधानस्य ब्रह्मणोऽन्ते अधिकारसमाप्तौ यदा प्रतिसंचरो महाप्रलयो भवति तदा ब्रह्मणा सह परं पदं प्रविशन्तीत्यर्थः । अन्ये तु अनावृत्ति- श्रुतेरिममर्थ मन्यन्ते-यथा कर्मिणो धूमादिमार्गेण चन्द्रलोकं गतारते तत्र पतनकालपर्यन्तं स्थित्वा भुक्त्वा भोगांस्तस्मिन् स्थित एव निवतन्ते, नैवं स्थिते ब्रह्मलोके तत्र गतानां तत आवृत्तिः; अपितु ब्रह्मलोकप्रलयपर्यन्त तत्रैव तिष्ठन्ति। न च वाच्यम्-तथापि तत्प्रलये तेषामावृत्तेः कथमना- वत्तिश्रुतिरिति ; यतस्तस्मिन् सति न तत आवत्तिर्भवति; तत्प्रलये तु स एव नास्ति; कुतस्तत आवृत्तिः? अतश्चेवमनावृत्तिः श्रयते । यत्र तु 'तत्प्रलये हि तत आवृत्तिः' इति पाठ, तत्र ततः प्रलयात् प्रागावृत्ति र्नास्ति, ततश्ानावृत्तिः श्रयत इत्यर्थः । तथात "इमं मानवम्" इति "इह नावर्तन्" इति 'इमम् इह' इति विशेषणम् अस्यां सनिहि- तायां वर्तमानसृष्टावनावृत्तिमाह। सर्वेथानावृत्तौ दुर्योजमेतत्। "अमृतत्व- येति" इति चामृतत्वं ये प्राणिनः प्रलयादर्वागेव ग्रियन्ते तानपेक्ष्य।

नियांगकाण्डः 253

महाप्रलये त्रियमाणानामपि तेषां देवानामिवामरत्वमुपपद्यते। तथा च "आमूतसंछवं स्थानम्" इति स्मृतिः यावद्धूनग्रामस्यावस्थानं तावदमुनत्वम्, प्रलये त्रियन्त इत्याह। यत्तु मन्यते-व्रह्मणः प्रादेशिकोऽयं भूतभौतिकािकारो न सार्वत्रिकः। तेनाविकृतोऽप्यस्य प्रदेशोऽसनि। तथाच "यदतः परः " इत्यादिका श्रुतिः अतो दिवः परस्ताज्डैर्विकारैरनभिभनमात्मज्योतिर्दीप्यमानं दर्शयति। तत्रैतस्य च मुक्तिः । अतोऽस्ति मार्गश्रनीनां परत्रह्मप्राप्तादुपयोग इति न कार्यब्रह्मविषयतेति तन्निरूप्यम्-न तावदनुत्पन्नाहयज्ञानस्यायं मार्गोपदेशः' ब्रह्मविद: श्रवणात्। योउप्युत्पन्नाद्वयात्मविद्यः, तस्वापि विद्यया निःशेषाविद्यानिवृत्तौ तज्जस्य नेदप्रपचस्य सर्वत्र विलयादिहाप्य- विकृत ब्रह्म सुरुभमिति न तत्प्राप्तयऽन्यत्र गतिरुपयुज्यने। अतो न तदर्थों मार्गोपदेश इति कार्यवझलोकविषयनैवास्य बुका। यापि मधु- नदीनिदर्शनेन जीवब्रह्मगोरविभागश्रुतिः, सापि यथा मधुनि कुसुमरमानां यथा च समुद्रे नदीनां संसरगे द्रव्यत्वेन परस्परमव्रिभाग:, तथा जीवब्रक्षणो रित्येवंपरा न भवति, तयोरससर्गिद्रव्यत्वात्; अपितु यथा तत्र वितेकेन ज्ञानाभाव: तथा जीवबरह्मणोरपीत्येवंपरा; किवित्सादृश्येनापि दष्टन्तो- पादानात् । तथा सृष्टिश्रुतीनां सृष्टिपरत्व सृज्यमानपपथसत्यत्वादद्वैतहानिशङ्का निवृत्यर्थ ता अपि प्रसङ्गतो व्याचष्टे-सगेति । ता अपि न मृष्टि- पराः; आत्मैको जगतस्तत्वम्, न ततोऽन्यन द्वितीय जगदस्तीत्येनत्प्रति- पत्तिपरा: । तेनात्मैकत्वानुग्रहस्तासामर्थो व्यवस्था्यः नान्यथा। आत्मै- कत्वं वाक्यार्थीभूतं विरुध्यते "कस्मिन्नु मगवो विज्ञाने सर्वमिंद विज्ञातं भवनि" इत्वुपक्रमः । यदि च आत्मैकः सर्वस्य तच्वं न तत्वान्तरमस्ति, तदा आत्मनि ज्ञाने सर्व- मिद ज्ञातं भवति, नान्यथा: तेनात्मैकत्वेनोपक्रम इति गम्यते। तथा "सदेव सोम्य" इत्यत्र "एकमवाद्वितीयम" इन्येकत्वेनोपक्रमः । तथा "ऐतदात्म्यमिदं सर्वम्" इत्येकत्वेनोपसहारः । नेनातमैकत्वप्रतिपततिपरमिंद वाक्यम्। तत्र यदि भूतसृष्टिरपरा सत्यतया प्रतिपाद्येन, ततो वाक्य- भेद: स्यात्। अनो यय्ञोपांशुयाजवाक्ये "जामि वा एनयज्ञस्व क्ियते

यदन्वच्चौ पुरोडाशौ" इत्युपक्रमात् "उपांशुयाजमन्तरा यजत्यजामित्वाय" इत्युपसंहाराच्चकवाक्यत्वे अवगते तन्मध्यवर्तीनि "विप्णुरूपांशु यष्टव्यः" इत्यादीनि वचासि वाक्यभेददोषात् पृथ्विधत्वमलभमानान्युपांशुयाजशेष- त्वात्, तदानुगुण्येन 'ईद्ृशोऽयमुपांशयाजो महाभागो यस्मिन्निज्यमाने विष्ण्वादयोऽपीष्टा भवन्ति' इत्येवमुपांशुयाजस्तुत्यर्थतया व्यवतिष्ठन्ते, तथा सृष्टिश्रुतयो वाक्यार्थरभूतसृज्यमानप्रपश्चामेदप्रतिपत्तिपराः। यत एकत्वेनैवो पक्रमोपसंहारौ सर्वत्र श्रुतौ, येन च तौ श्रुतौ स एव वाक्यार्थः, यश् वाक्यार्थः स एव प्रधानम्, यच्च प्रधानं तदर्थमेवान्यद्युक्तम्। अफलं च मेदज्ञानम् ।. आत्मैकत्वज्ञानं तु दृष्टेन च शोकादिनिवृत्तिफलेन फल- वत्। अतः 'फलवत्संनिधावफलं तदङ्गम्' इति न्यायनाष्यैकात्म्यपरत्वं सृष्टिश्रुतीनाम् । तत्र विशुद्धेत्यादिना फलस्य दृष्टत्वमुक्तम् । "तत्र को मोहः" इत्यादिना श्रुतत्वमिति विवेकः । सर्गश्रुतयः एकत्वोपायतया व्यवतिश्ठन्त इत्युक्तम, तदुपायत्वं दर्शयति-उपायत्वं चेति। नेदमस- न्मूलमिति "कथमसतः सज्जायेत" इति श्रत्यर्थ उक्तः अद्वितीयेक- सन्मूलमिति तु "सदेवेदमग्र आसीदेकमेवाद्वितीयम् " इीत श्रुत्यर्थः । नन्वेवं कार्यकारणयोमेदात् कथमात्मैकत्वमित्याशङ्क्चाह-कारणेति । स्यादेवं यदि तयोर्व्यतिरेकः स्यात ; स एव तु नास्ति; 'मृदयं घटः' इत्यभदप्रतीतेरिति भावः । इदमिति ; जगदित्यर्थः । अत्र दृष्टान्तमाह- घटादीति। यथा मृदूपेण घटादीनामेकत्वम्, एवं सद्रूपेण जगत इत्यर्थः । ननु यदि सन्यूलं जगत् ततो मुख्य एव कार्यकारणभाव उक्त: स्यात्। अतश्न प्रपशसत्यता। तत्र चाह्वैतहानिरित्यभिप्रायेण चोदयति नन्विति। परिहरति-नेति। एतत्प्रपश्चयति-न रल्विति; एकत्वावतारो पायत्वं विवृणोति । तदुक्तम्- "मृल्लोहविस्फुलिङ्गादैः सृष्टिर्या चोदिता श्रुतौ। उपायः सोऽवताराय नास्ति भेद: कथचन ॥" इति। भेदामिनिवेशातिशयात् सहसैवामेदं बोडुमशक्तः सदुपादानतया सदूपेणाभिन्नं जगत् घटादिवन्मृदूपेणेति प्रतिबोध्यत इत्युक्तं भवति। ननु

नियोगकाण्ड: 255

मुख्य एव कार्यकारणभाव एकत्वावतारोपायो मविष्यति; तथापि प्रपभ सत्यता न व्याहन्यत इत्याशङ्कयाह-स चति । स च मुख्य एकत्व- विरोधी ; तेनामुख्यो गृद्यत इत्यर्थः ।

ननु मुख्येऽपि कार्यकारणमावे, कार्यात्मना नानात्वं कारणात्मना चैकत्वमिति नैकत्वस्य कश्रिद्िरोध इत्याशङ्कच तव्िषेषयति-एकमिति । किंच यदि कार्यात्मना नानात्वं ततः कार्यस्यापि सत्यत्वात् "तत्सत्यम्" इति तच्छन्दोक्तस्य कारणस्यासाधारण्येन सत्यत्वं श्रुतिनावधारयेत्; अव- घारयति च। अनो न कार्यात्मना नानात्वमित्याह-तत्सत्यमिति। ननु कार्येऽपि सत्यश्रुतिरस्ति : यथा -"मृत्तिकेत्येव सत्यम्" इति "प्राणा वे सत्यम्" इति च। उच्यते-यथा अन्तरतमे मुख्य आत्मनि विवक्षिते "अन्योऽन्तर आत्मा प्राणमयः" इत्यात्मशब्दोक्तं बोधयितुं प्राणमयादिषु प्रयुज्यते; न चैतावता तेषां मुख्यमात्मत्वम्, तथा मूलकारणमुख्यसत्यत्व· विवक्षया मृत्तिकायामज्ञसिद्धसत्यत्वे कारणे प्राणेषु चासिद्धसत्यत्वेषु "तेषा- मेष सत्यम्" इति मुख्यसत्यविवक्षपा सत्यशब्दः प्रयुक्त इत्यदोषः । कार्यात्मना नानात्वाभावे श्रुतिद्वयमपरमाह-अन्यत्रेति । अत्रैव हेत्वन्तर- माह-भेदेति । 'एकत्वमविराधन' इत्यत्र वर्णितमत्र स्मर्तव्यम्। तस्मादेतत्समस्तश्रुत्यविरोधेन यथा बिम्बात्पतिबिम्बानि विकल्पाः, वर्णेम्यश्र पदानि विकल्पः, तथा जगद्विकल्पस्यात्मोपादानम् । तथा सृष्टिश्रुति- रवैर्ण्यत इत्याह-एतदिति । दृ्न्तद्वयं विवृणोनि-यथा हीति। यथा विम्बात् प्रतिबिम्बानि संभूतानीत्युच्यन्ते न च तानि परमार्थतः सन्ति, तथा "आत्मन आकाश: संमूतः, आकाशाडायुः" इत्युच्यत इति। किंच खमेपि सृष्टिश्रुतिरस्ति ; न च तावता तत्र रथादीनां सत्यत्वम् । तद्ददेषापि मूतसृष्टिर्भेविष्यति, आत्मैकत्वप्रतिपत्तिवरत्वादित्याह-अपिचेति। किंच स्यादपि मृतसृष्टिः पारमार्थिकी, यदि सयमेव वाचारम्मणश्रुत्या "मृत्तिकेत्येव सत्यम्" इति कारणमात्रस्य सत्यत्वमवधारयन्त्या पारमा- र्िकी सोक्ता ; न चैतदस्तीत्याह-स्वयमिति । एवं सृष्टिश्रुतीनां गतिमुक्ता ऐश्वर्यश्रुतीनामाह-ऐश्वर्येति। सगुण- विद्यायां सवर्गादिस्थानीयं फलमिहानेकषादिभावः श्रूयते; न तु मोक्ष :; स

ि निर्गुणविद्यानिमित्त इत्यर्थः । कर्थं पुनस्तत्रापि क्वचिदपुनरावृत्तिस्मृति- रित्याशङ्कचाह-यद्पीति। द्ववी गतिरिति; क्रममुक्त्यमिप्रायं वा वर्तमान- सर्गानावृच्यभिप्रायं वा अनावृत्तिश्रवणं व्याख्यातमित्यर्थः ।

ऐश्वर्यश्रृतिषु मतान्तरमाह-अन्य इति। यतो ब्रह्म सर्वात्मकं, सर्वेश्वरं, सर्वोपभोगानां च भोक्तृ, सर्वज्ञ, देवाद्यानन्दाक्ष व्रम्मानन्दस्य मात्रा, अतो यत्किचिदीश्वरत्वादि ब्रह्मादिस्थावरान्तेषु भूतेषु तत्सर्व ब्रक्मणणि, यच्च ब्रह्मणि तत्सर्वमाविर्भूतब्रह्ास्वरूपो विद्वान ब्रह्मणः सर्वात्मत्वात् आमोति, तेन "सर्वीन्कामानामोति" इत्यादि तस्य स्वरूपाविर्भावलक्षणमोक्षप्रशंसार्थ- मुच्यत इत्यर्थः। ननु यद्याविर्भूतत्रह्मत्वरूपो विद्वान् सर्वात्मत्वात्सर्वकामा- नामोति, ततः सर्वात्मत्वादेव सर्वभृतगतशोकाद्यवामुयात्; ततश्र मोक्षे दुःखमपि स्यादित्यभिप्रायेण चोदयति-नन्विति । परिहरति-नेति। ब्रह्मणो रूपं विद्ञानामोति; शोकादयस्तु न ब्रह्मणो रूपमित्यर्थः । अत्र हेतुमाह-अविद्येति। ज्ञानैश्वर्यादयश्च ब्रह्मणो रूपम्; तेन ब्रह्मपाप्तौ प्राप्यत इति युक्तमित्याह-ज्ञानेति । कुतः पुनर्ज्ञानादीनां बम्मरूपतं गम्यत इत्याह-विज्ञानमिति । "नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टा" इति च ज्ञानरूपत्वे, "एतस्य" इत्यानन्दात्मत्वे, "सर्वस्येश्ञानः" इति चैश्वर्या- त्मत्वे श्रुतिरिति विवेक:। तदेव शोकादीनामविद्याध्यस्तत्वात् ज्ञानादीनां च ब्रह्मरूपत्वात् युक्तं यदाविरभूतबह्मस्वरूपो विद्वान् ज्ञानादीनश्नुते, न शोकादीनित्याह-तथाचेति। अत्र चोदयनि-नन्विति। तत्परिहरति- नैतदिति। दष्टान्तौ विवृणोति-सिद्धेनेति। ननु प्रकाश्यानधीनेऽपि प्रकाशरूपे ब्रह्मणोSद्दयत्वादसति सर्वस्मिन् कथं सर्वज्ञत्वमित्याशङ्कचाह- तथाचेति। तथाच सति प्रकाश्यानपक्षे ब्रह्मणः प्रकाशरूपत्वे सति तच्वतः सर्वाभावेपि अविद्यावस्थायां सर्वस्य प्रपश्चस्य "तस्य भासा" इत्यादिश्रुतिसिद्धात्मचैतन्वेनावभासत्वात् आत्मनः सर्वेज्ञत्वमित्यर्थः । एव मद्ये ब्रह्मणि सर्वाभावे सर्वेश्वरत्वानुपपत्तिमाशङ्कच तदुपपादयति- सर्वेति । अत्राप्यविद्यावस्थायामेव ब्रह्मेन्द्रादीनामीश्वराणां यथायथं स्वेषु सेष्वीशितव्येषु यदैश्वय तत्सर्वं ब्रह्मणः सर्वात्मत्वात् तदैश्वर्येंणैवेति तस्य सर्वेश्वरत्वमित्यर्थः । "एष भूताषिपतिः" इत्यादावपि एषैव योजनेत्याह-

नियांगकाण्ड: 201

एवमिति। तत्राप्यविद्यावस्थायामेव भूतेषु लोकेयु च बझेन्द्रादीनां यदै-1 श्वर्यं तत् कर्मोपासनाविशेषेण परमेश्वरस्यैव सर्वात्मना तेष्ववच्छिन्नमभ- व्यक्तम्। तेनेन्द्रादीनां यदैश्वर्य तत् "एष भनाधिपतिः" इत्यादिना परमेश्वरस्योक्तमित्यर्थः । एवमाविभूताद्वयव्रम्मस्वरूपं प्रति सर्वस्व स्वर्गादेः कामस्याभावात् सर्वकामावातिश्रुतेरनुपपन्नत्वमाशङ्कय तामप्युपपादयति- सर्वेति। अत्राप्यविद्याभूमवेव कर्मणा यान्यान्कामानाप्नुवन्ति तेषु तेषु य आनन्दाः, ते "एतस्यैवानन्द्रस्चान्यानि भूतानि मात्रामुप- जीवन्ति" इति श्रुतेः ब्रह्मानन्द एव। अनश्च बद्म पाप्तो विद्वान् तत्सर्वा- नन्दानाप्रोतीति "सर्वान्कामानवानोति" इत्युच्यते। न तु स्वरूपेणैव सर्वकामानवामोतीत्यर्थः। एतामेव योजनां श्रृत्यन्तरेऽप्यतिदिशति- एवमिति । अत्र दृष्टान्तमाह-यथेति । दृष्टान्तासिद्धिमाशङ्क्त तत्साप- यति-न हीति । द्वितीयेन हि क्रीडा मिथुनीभावश्र भवति। न चाद्रयं ब्रझ्म प्राप्तस्य द्वितीयमस्ति। तेनात्र यथा मिथुनीभावानन्दप्राप्त्या "आत्ममिथुनः" इत्युक्तम्, तथा "रममाणः स्त्रीभिः " इत्याद्यपि यथोक्त- न्यायेन तदानन्दप्राप्त्योक्तमित्यर्थः। ब्रझ्ण एव यानि ज्ञानादीन्यनव च्छिन्नानि तान्येव कल्पितावच्छेदानि भूतेषु, नान्यानीतीममर्थ गीतया द्रव्यति-यनश्चेति। यत एव ब्रह्मण एवं ज्ञानानन्दादीनि यान्यनव- च्छिन्नानि तान्येवावच्छिन्नानि सर्वभूतेषु। अत एव यत्र यत्र भूतेषु ज्ञानादीनां नात्यन्तमवच्छेद: अल्पीभावः, तानि व्यासादिभूतानि ज्ञाना- दीनां समुत्कर्षात् भगवतः प्रत्यासन्नानि, मगवान् "मुनीनामप्यहं व्यास:" इत्यात्मत्वेनोक्त्वा "मुनीनाम्" इत्यादि यदुक्तं तत् "यद्यद्विभूतिमत्स- च्वम्" इत्युपसंजहारेत्यर्थः । परमात्मज्ञानमेवानवच्छिन्नं सत् दर्शनादि- व्यवहारहनुरिति गम्यत इति ज्ञान प्रति विशेषेणाह-तथेति! तथा सर्वभूतदर्शनश्रवणादानां परमात्मज्ञाननिबन्धनत्वम् "अटष्टं द्रष्ट" इत्या- दिषु श्रुतमित्यर्थः ।

एवं सर्वज्ञत्वादिक्मुपपाद्य तत्र मतान्तरमाह-अन्य इति। नामरूपे शब्दार्थावाश्रयौ यस्य स तयोक्तः। व्यानमेवाध्यानम्। तत्र दष्टान्त माह -- यथेति । तदुपपादयति-न हीति। खमहिमप्रतिष्ठस्येति। आधारा-

77G-7Y7 P.128-10 नपेक्षत्वमाह । देशविशेषः आदित्यमण्डलं स्वरूपं च हिरण्मयादि। ननु परब्रह्मण एव देशविशेषो रूपं चोक्तमिति कुतोऽयं गम्यत इत्याह- पर इति। श्रुतिमाह-उदित इति। पाप्मशब्देन पुण्यमप्युच्यते; तेन सर्वेभ्यः पुण्यपापेभ्य उदित उत्क्रम्योर्ध्व वा गतः; तैरसंसृष्ट इति यावत्। पुण्यपापासंस्पर्शश्च "अन्यत्र धर्मात्" इति परस्य श्रुतः। तस्मा- त्परस्यैवैष देशविशेषो रूपं च श्रुतम। न च ते तस्य विभोररूपस्य च संभवतः । तेन ध्यान तेन रूपेण विधीयते । तथा सर्वज्ञत्वाद्यपि द्रष्टव्यमिति । तदेवं स्वरूपाविर्भावलक्षणे मोक्षे मार्गादिश्रुतीस्तद्विरुद्वार्थाः तथा अन्याश्र प्रसङ्गागताः समाचाय तमेव मोक्षं प्रतिष्ठापयति-तदेव- मिति। ब्रझ्मात्मन इति ; बक्षैव आत्मा यस्य विदुषः स तथोंक्तः, तद्रूपा- विर्भाव इत्यर्थः । सा च तत्प्राप्तिरात्मनो ज्ञानस्वरूपत्वाद्दिद्यवेत्याह-सा चेति। एवं स्थिते 'न साध्यो मोक्षो न च विद्याया अन्यः' इति यदुक्तं तदुप- संहरति-तस्मादिति। मतान्तरमाशङ््यति-अथेति । उक्तेऽये प्रमाणमाह-श्रूयत इति। ननु पाप्ममात्रस्य विद्यया दाहः श्रुतः, न पुण्यस्य; तदपि च बन्धहेतुः। अतो नाशेषबन्धक्षयहेतुर्विद्येत्याशङ्डयाह-पाप्मेति। अत्र हेतुमाह- सावद्येति। सावधं सदोष फलं यस्येति विग्रहः । दोषश्र संसारा- नुबन्धित्वं पतनादिहेयवश्वं च । पाप्मशब्देन पुण्यमप्युच्यत इत्यत्राथें हेत्वन्तरमाह-अन्यत्रेति। सुकृतदुष्कतोपकमः पाप्मशब्दस्तत्र द्वयोरपि तयोवर्तते यत इत्यर्थः । यदि च कर्मक्षयमन्तरेण मोक्ष: स्यात् ततेो नासै। साध्येत; न चैतदस्तीत्याह-न चेति। फलैकविनाश्यत्वात् कर्मणो बादत्तफलस्य निवृत्तिः; अतः कथ विद्यया तत्क्षय इत्याशङ्कयाह- प्रायश्चितानामिति । गोवधादिदोपसंयोगेन प्रायश्चितान्याम्नायन्ते; न च तन्निमित्तमात्रमित्युक्तम् । अतो दोषक्षयहेतुत्वमेषां गम्यते। तेन प्रायश्चित्ते नादत्तफलमेव पापं कर्म क्षीयते। तथा विद्यया बन्घहेतुकर्मक्षय इत्पर्थः। ननु बन्धहेतुकर्मक्षयश्रेत विद्यासाध्यो न ताहं विद्यातो मुक्तिरित्या शङ्गयाह-सैवेति । एवं च स्वरूपाविर्मावो मोक्ष इत्यपि प्रत्युक्म्।

ननु कर्मक्षयस्य विधाकार्यले कार्यत्वात् घटवत् अन्तवच्वं स्यात् ; मतश्ष पुनः कर्मप्रादुर्भावात् मुक्तस्य पुनर्बन्ध स्यादित्याशवयाह-एवमिति । न हि घटध्वंसो विनाशी, घटस्य पुनः प्रादुर्भावादर्शनादिति भावः ।

एवं परमतमुपन्यस्य दूषयति-तत्रेति। प्रायक्षिते या न्यायदिक तया। बन्घहेतोः कर्मण उच्छेद: क्षयो न भवति; यतः सर्वाविद्याप- विलये छेद्यं कर्म नावशिष्यंत इति। तत्र हेतुमाह-बन्धेति। बन्हेतु: कर्म अविद्योपादानत्वात् अविद्यासभावम्। तत्र विद्यायां सत्यामविद्या कात्स्येन प्रणष्टा। तेनाविद्यानिवृत्त्येव तदात्मबन्धहेतुरपि निवृत्त इति न पृथक् छद्यमवशिष्यत त्यर्थः । विद्योत्पत्तिरेवाविद्यात्मकबन्चहेतुनिवृत्तिः । अतो न सा तत्साध्येति भावः। वृत्तिः स्पष्टार्था। अविद्योच्छेदेन कर्मोच्छेदे लिंद्गं दर्शयति-यतश्नेति। अविदयोच्छेदने उच्छिध मानाम्यां संशयविपर्ययाम्यां सह कर्मणाम् "भिद्यते हृदय ग्रन्थिः" इत्यत्र संख्यानमविद्योच्छेदेन तेषामुच्छेदं सचयनीत्यर्थः। हृदयग्रन्थिरविपर्ययोSमिप्रेतः।

मत्र चोदयति-नन्विति । अत्र दोषमाह-तस्तेति।उत्पव्नज्ञानस्य तावदेव चिरं कालविलम्बो यावद् देहेन विमोक्ष्यते। छान्दसस्तकारलोपः। अय देहविमोक्षानन्तरं ब्रह्म संपत्स्यत इत्यर्यः । कस्य नामयं श्रुतिर्न बाध्यते इत्यत्राह-यस्यति। यस्य कर्मक्षयह्देतुर्विद्या शाब्तात् गम्यते, तस्य शास्त्रानुसारेण केषांचित्कर्मणां विद्यया क्षयः, केषांचिदुपमोगेनेति व्यव- स्थोपपद्यत इत्यर्थः। शास्त्रानुसारमाह-तत्रेति; तस्मिन् पक्ष इत्यर्यः। तत इति; विद्यात इत्यर्थः। अविशेषणोत्सर्गतो विद्यया सर्वकर्मक्षयपाप्ती स मुक्तरदेहपाता वषित्वश्रुत्यापोद्यत इत्यत्र हेतुमाह-न हीति। सर्वेषां कर्मदां विद्यया क्षये विद्योदयानन्तरमेव मुक्ति: स्याद; अतो देहपातप्रतीक्षा नोपपद्येत; श्रूयते चासौ। अतः केर्षाचित् कर्मणां भोगेन क्षय इति गम्यत इत्यर्थः। आचार्यजुष्टश्रायं मार्ग इत्याह-तदुक्तमिति। अनारब्धकार्ये अप्रवृत्तफळे वर्तमानदेहानारम्मके पुण्यपापे पूर्वोपात्ते विद्यया क्षपयित्वा, 171

इतरे तु आरब्धकार्ये तदवधर्मुक्तर्देहपातावधिश्रुवेर्भोगेन क्षपयित्वा ब्रह्म संपद्यत इति सूत्रार्थः । यस्य तु कर्मफलव्यवहारं दृष्टेनैव विद्योच्छिनत्ति, तस्य विद्यया सर्वाविद्योच्छित्तावविशेषेण सर्वकर्मोच्छेदादनन्तरमेव मुच्येत; अतक्ष देह- पातावधिश्रुतिर्बाध्येतेत्याह-विद्ययेति। तत्परिहरति-नैष इति। एष देहपातावधिश्रुतिबाधदोषो नास्तीत्यर्थः । तत्र हेतुमाह-न हीति। यदीयं श्रुतिर्देहपातावधि चिरकालताविशिष्टत्वं च मुक्तेब्रूयात्, ततः स्यादष दोष :; न त्वेदस्तीत्यर्थः । किं नामाहेत्यपेक्षायामाह-किं त्विति। अत्र दष्टान्त माह-यथेति। यथा कश्षित् 'क्षिप्रतरं गच्छ' इति नियुक्तः क्षिप्रतरत्वं प्रतिपादयन्नाह-'तावदेव मे चिरं यत् स्नातो भुञ्जानस्य उपानहौ वा क्रम- माणस्याश्वं वारोहतः' इति, तथेयमपीत्यर्थः । यदि तु चिरत्वमात्रं श्रुती विवक्षितं स्यात् ततश्विरमित्येव ब्रूयात्, न तु तावदेवेत्यवधिविशेषम्। देद्दपातावधिं तु दर्शयन्त्याः श्रुतेरयमभिप्रायः-यदविद्याजेन देहेन विधया अविद्यानिवृत्तावनन्तरमेव पतितव्यम्, अतः क्षिप्रमेव मुक्तिरिति । एवं क्षैप्यूपरता श्रुतेलक्ष्यत इत्याह-अन्यथेति। उपसंहरति-अत इति। न प्रतीक्षणीयमिति ; भोगेनारब्घकर्मक्षपणं न प्रतीक्षणीयमित्यर्थः । यदा चानन्तरमेव मुक्ति:, तदा देहपातमन्तरेण तदसंभवान्नानतरीयकत्वाद्वेहपातो उप्यनन्तंर भवत्येवेत्याह-देहेति। उमयविधौ दाषमाइ- अन्यथेति। तदेवं सति यः श्रुतेरर्थः संपद्मते तमाह-तत्रेति। भन्यतः प्राप्त कस्यचिन्मुक्तश्चरत्वमनूद्य देद्दविमाक्षणमवधिर्विधीयत इत्यर्थः । तत्र पूर्वस्मिन् श्रुत्यर्थ शोदयति-नन्विति। विद्योदयानन्तरं मुक्ती स्थितः प्राज्ञः पतितदहत्ववास्त्येव; कस्य लक्षणमुच्यतेः इत्यर्थः । द्वितीयेऽपि श्रुत्यर्थें चोदयति-द्वितीयेऽपीति । विद्यातः सर्वकर्मक्षये कर्मजस्य शरीरस्यानन्तरमेव पातान्न कस्यचिन्मुक्तेश्विरत्वमर्ति ; अते न तदनुवादेनावधिविशषविधानमुपपद्यत इत्यर्थः । तवादं चोघ तावत्परि- हरति-उच्यत इति। विगलितायां निखिलायामविद्यायां सिद्ध:, विगळित

नियांगकाण्ड: 261

निखिला भविद्या यस्यां विद्यायां तया वा सिद्धो विगलितनिरिवलाविद्या सिद्ध:। यो योगाम्यासपरिपाकादुत्पन्नाद्यात्मसाक्षातकार प्रकाशोऽनन्तरमेंनर सुच्यने, न स स्थितप्रज्ञः; किंत्द्वयात्मसाक्षात्कारप्रकारस्य साधक एवा- वस्थाविशेषं प्राप्तः सिद्धे: किचिदवीचीनायामवस्थायां वर्तमानो यः सिद्ध- प्रायो नाद्यापि सिध्यति स स्थितप्रज्ञः । नस्य चापतितदेहस्य लक्ष- णाभिधानं युक्तमित्यर्थः । द्वितीयं चोदं परिहरतिन चति। आरब्ष- कार्यकर्मानपेक्षणे वत्तिध्यति, तदाह-तत्रनि। मोगेन कर्मक्षयापेक्षायां सर्वस्य चिरेणैवापवर्गः । नदनपेक्षायां च कस्यचित्तत्काल:, कस्यचिच्चिरेण; यस्य चिरेण तस्य चिरत्वमनूद्यावधिविशेषविधानमुपपद्यत इनि भावः । ननु यदाप्यारब्मकार्यकर्मक्षयं भोगेन न प्रनीक्षते, तदापि विद्यया अविद्याजकृत्वकर्मनिवृत्तौ तज्जन्यदेहस्यानन्तरमेव वियोगः; अतः कथ कस्यचित् चिरकालोऽपवर्ग इत्याशङ्गचाह-यथेति। नत्संस्कारादिति; तच्छब्देन भयं कम्पादि चोच्यते। भुज्यमाने विपाके प्रारब्कार्यस्य कर्मण: फले 'अहं शरीरी मोक्ता, इदं भोग्यम्' इति यः संस्कारो जातः, तस्यानुवृत्तिः, तन्निबन्धनेत्यर्थः। संस्कारात्कार्यानुवृत्ती दष्टान्नमाह- कुलालेति

अत्र चोदयति-नन्विति। तत्र च दोषमाह-तथाचेति। अथै- तद्दाषभयात् भोकादिविभागदर्शनस्याविद्याहेतुकस्य विद्यया अविद्योच्छेदाद- ननुवृत्तिरित्युच्यते, तदा क्षणमपि न नोक्रादिविभागदर्शनं स्यादिति स एव देहपातावषिश्रुतिविरोध: सैषा उभयतो दोपादुभयनःस्पाशा रज्जुरित्युपमयोच्यत इत्याह-अथेति । तत्राननुवृत्तिपक्षमनभ्यपगग्यैवानु वृत्तिपक्षोक्तदोषं परिहरति-उच्यत इि च मूलकारणेति मूल कारणं भयं ततो चथा कम्पादि सामिनिवेश प्रबलतर तथा तत्सस्कारा- दित्यर्थः । एतच्व यथा कर्मणो मूलकारणस्य फलं सामिनिवेश न तथा तत्संस्कारफलमिति वक्ष्यमाणविशेषोपयोगितयोक्तम्। तत एवति; रज्जुत्व- दर्शनादेवेत्यर्थः । ननु क्षणिकं तत, अतः कथं क्रमेण निवृत्तिः! उच्यते-यथा यागादेः क्षणिकादपूर्वाधानद्वारेण फलसिद्धि:, तथा तच्व- दर्शनादपि संस्काराधानद्वारेण भयसंस्कारनिवृत्तिरित्यदोषः । स्वयमेव

262 ब्रह्मसिद्धिव्यारूया वेत्यत्र चक्रभ्रमणसंस्कारो दृष्टान्तः । एतच्च सर्व 'न च भयविगमेऽ- ध्यनुवृत्तिरित्यतावता चिरकाला भवति' इत्येतदुपयोगितयोक्तम्। स्वयं वेत्यत्र क्रमेणेत्यनुवर्तते । ननु क्षणिकस्य सहतुका नाशो इष्टः; तत्कथं स्वयमित्युच्यते; चक्रसंस्कारोऽपि फलविनाश्येव। अथ करभूभागादि- स्पर्शवद्रव्यसंयोगाद्वा नश्यतीत्यसिद्धो दृष्टान्तः । उच्यते-को वा ज्रूते सहेतुक इतिः काल एव हेतुर्भविष्यति; अत एव क्रमेणेत्युक्तम् । षं च कालस्यापि सूतकदोषादिविनाशकत्वम्। तथहापि भविष्यति। कथं तार्है स्यमित्युक्तम्: प्रयन्नान्तरानपेक्षमात्रविवक्षयोक्तमित्यदोषः । एवं दृष्टान्तं प्रसाध्य दार्टान्तिके योजयति -- तथेति । कर्मसु चारब्घकारये- व्वनारब्धकार्येष्वित्यत्र 'निवृत्तायाम्' इति लिङ्गवचनव्यत्ययेन 'निवृत्तेषु' इति कृत्वा योज्यम्। रूढाभिनिवेश इति; रूढ: प्रादुर्भूतोऽभिनिवेशः आस्थानिशयो वस्येति विग्रहः । तेनायमर्थः-विद्यया अविद्यायां कर्मसु चाविशेषादारब्घानारब्घकार्येषु निवृत्तेष आरब्धो भुज्यमानो विपाकः प्रारब्धकार्यस्य कर्मणः फलं तत्सस्कारात् विद्वानांपे शरीरिणं भोक्तारं चात्मानमाभासमात्रेण आस्थाविकलं प्रत्यति। न त्वविद्दानिवास्थातिशयो- पतमिति। एतदुक्तं भवति-यत्प्रारब्घफलं कर्म, तस्मिन्निवृत्तेऽपि तत्फले भुज्यमाने यः शरीरित्वादिसंस्कार उद्धूतः, तेनोत्तरकालमपि शरीरिणं भोक्तारमिव चात्मानं मन्यत इति। अत्रान्तरे विवक्षितमर्थमसमाप्यैव स्थितप्रज्ञलक्षणाभिधानोपपत्तये स्थितप्रज्ञस्वरूपं तावदाह-स चायमिति । पूर्व साधक: स्थितप्रज्ञ उक्तः, अधुना सिद्ध एवेति विशेषः । तस्य च "प्रजहाति यदा कामान्" "आत्मन्येवात्मना तुष्टः" "दःखेष्वनु- दिभमनाः" इत्यादिलक्षणं संपादयितुमाह-विगतेति।

अत्र दष्टान्तमाह-यथेति। उक्तमर्थं दार्टान्तिके योजयति-तथेति। क्षाण। कर्मकता अविद्या यस्य, क्षणे वा कर्माविद्ये यस्येति विग्रहः। तत्संस्कारादिति तच्छब्देन कर्म परामृश्यते; द्वितीयेऽपि वित्रहे कर्माविद्य; तदा चाविद्यासंस्कारोऽपि सूचित इति भन्तव्यम्। छायामात्रेणेत्यभिनिवेश- वैकल्यं दशयति। विदुषः शरीरादिष्विदमभिनिवेशवैकल्यं श्रुत्या द्रवयति -- तथा चति । अहििरश्वयनी अहेस्त्वक, सा यथा प्रत्यस्ता

नियोग काण्ड: 268

प्रतिक्षिप्ता त्यक्ता सती अहमानशून्यतया सा विकला शेत इव, तथा विदुष: संस्कारमात्रानुवर्ति शरीरमित्यर्थः । किमिति पुनः कर्मेव शरीरे संस्कारवर्तिन्यप्यास्था न स्यादित्याशङ्गयाह-यत इति। अतुल्यत्वं च दर्शितं भयसंस्कारे। इदानी संस्काराच्चेद्गोकादिविभागदर्शनमनुवर्तते, देहपातादुत्तरकालेऽव्यनुवर्तेतेनि बदुक्तं तत्परिहरति-कम्पादीति। मत्र हेतुमाह-अल्पेति । ननु संस्कारश्रेदनुवर्तते तन्निवृत्तये हेत्वन्तरमुपास्यम्, न च विदुषस्तदस्तीत्याशङ्गयाह-नद्वदेवेति । "तत्र तस्येव" इति सप्तमीसमर्थाद्वतिः । तत्र कम्पादौ यथा संस्कारनिवृत्तये न हेत्वन्तर- मपेक्ष्यते, तथात्रापीत्यर्थः । इदानीमनेनैव प्रसङ्गेन जीवन्मुक्तिमपि दर्शयति-सा चति। संस्कारक्षयः कथमवगभ्यत इति चेत् अत आह-प्रार्धेति। ननु क्वचिद्भुज्यमानविपाकसंस्कार इत्युच्यते, क्वचित्कमसंस्कार इति ; किमिदं विप्लुताभिधानम्! न विप्लुतम्, पक्षद्वयस्यापि विकल्पेनेष्टत्वात्; तथा च वक्ष्यति-लब्धवृत्तिकारणसंरकाराडा कार्यशेष:, कार्यसंस्कारादेव वेति। यद्ा तत्रापि भुज्यमानो विपाको यस्य सः, तथा प्रारब्धो विपाको यस्येति च बहुव्रीहिणा प्रारब्घकार्ये कर्मैवोच्यत इत्यविरोधः । कथमित्याह-तदिति। तदेव देहपाते प्रारब्घकार्यकर्मसंस्कारस्य क्षीण- त्वात् तन्निमित्तस्य कर्मफलस्य विपाकाभासमात्रेणापि देहपातोत्तरकाले दर्शनं न शक्यत इत्याह-इतीति। इतिशब्दो हेत्वर्थः काकाक्षिवदमयत्र संबध्यते। प्रारब्धकार्यकर्मसंस्कारक्षये लिङ्गमुक्तम्। उपपत्तिरुच्यते-येन हीति। येन कर्मणा वच्छरीरमारब्घम्, तवनैव तत्फलं ददाति, नान्यत्र । यत्र च तत्फलं ददाति, तत्रैव संस्कारादपि तत्फलशेषाभासता युक्तेत्यर्थः । ननु यथा निवृत्तेऽप्यारब्धफले कर्मण तत्संस्कारोऽनुवर्तते, तथा अनारब्ध- फलानामपि कर्मणां संस्कारः कर्मान्नानुवर्ततेः तदनुवृत्तौ च दीर्घ: संस्कार: स्यात; अतः स एव देहपातावधिश्रुतिवरोध इत्याशक्ग्याह- अनारब्घेति । अत्र हेतुमाह -लब्यति ; लब्धा कार्योय वृत्तिर्व्यापारो येन तत् तथोक्तम्। एतत् दृष्टान्तन साधयति-न रवल्विति। अलब्घवत्ती अत एवानुपजनितकम्पादौ इति हेतुहेतुमद्रावः। न लब्वा वृत्तिर्येन,

264 बअ्सिद्धिव्याख्या अनुपजनितं कम्पादि येनेति विग्रहः; भयमन्यपदार्थः । प्रकृतमुपसंहरति- तस्मादिति। एतेन 'ननु ब्रह्मविदोऽपि चेत्' इत्यादिना 'नावश्यं भावि कैवल्यं स्यात्' इत्यन्तेन यच्चोदितं तत्परिहृतम्। इदानी सर्वथा भिमतसिद्धे: संस्कारविशेषावधारणं प्रत्यनादरं दर्शयति-अत्र चेति। कारणं कर्म, कार्य च तत्फलम्; तेन लब्यवत्तेः प्रारब्धकार्यस्व कर्मणः संस्कारात् तत्कार्यसंस्काराद्वा विदुषोऽपि कार्यशेषो-नुवतत इत्यर्थः। तथा दष्टान्तेऽप्येषैव द्विगिति दर्शयति-तथेति। तस्मात्संस्कारविशेषो नाद्रियत इत्यपेक्षायामाह-सर्वथेति। कारणमत्र मयम्; कार्यशेषः संस्कारज कम्पादिः। प्रकृतमुपसंहरति-अत इति। तेन न देहपातावधिश्रुति- विरोध इति भाव: । 'एतेन क्षणमपि न स्वात्' इति यच्चोदितं तदपि परिहृतम्। इदमेव सपक्ष कापिलतन्त्रसिद्धत्वेन द्रव्यति-तदुक्तमिति । प्रवृत्तभोगानां कर्मणां प्रवृत्तवेगस्येवेषोश्वक्रस्येव वान्येन विद्यया प्रतिबन्धोऽशक्यः ; अतो भोगन तेषां क्षयप्रतीक्षेति सूक्तं "भोगेन तितरे क्षपयित्वा" इति भगवत्पादीयमतमुपन्यस्यति-ये तिति । तहूषयति- तदिति। प्रवृत्तवेगोऽपीषुः कुख्यादिभिः प्रतिबन्धु शक्यः; अतो दृष्टान्त एवासिद्धः । तेन तन्र यथा कुज्यादिभिः प्रवृत्तवेगस्यापीषोः प्रतिबन्धः, तथा कर्मणामपि विद्ययेति न भोगेन तत्क्षयत्रतीक्षा युक्तति भावः। आस्तां तावत्प्रतिबन्धः ; नाशोऽपि यावच्छक्यत इति प्रतिबन्धं दण्डापूप- न्यायसिद्धं दर्शयितु 'नाशयितुम' इत्युक्तम्। दष्टार्थस्येषोः प्रतिबन्धः शक्य:, न त्वढष्टफलस्य कर्मण इति चेदत आह-खवमति । खरा रोहणादिखमेन गृभ्रपतनादापातेन च सूचितः उपस्थितः पत्यासन्नो विपाक फलं यस्य, तच्च वर्तमानदेहभोग्यं च तत् कर्म चेति समासः संस्कारादेवेति प्रारब्धकार्यस्य कर्मेणः क्षयप्रतीक्षां निवरतेयति। नन्वव सति 'सर्वाविद्याप्रविळये न च्छद्यमवशिष्यते इति यदुक तद्विघटितम; तन्न, यतः संस्कारकार्यशेषामासी खयमेव प्रविलीयेते इति न प्रविलाप्ये इत्यभिप्रायेण तावत् 'न च्छेद्यमवशिष्यत' इत्युक्तम।

नियोगकाण्ड: 265

तयोक्षाविद्यात्मनोरप्यकिंचित्करत्वात्, अपुत्रन्यायेनासत्वमध्यारोप्य छेद्या- मिप्रायेण 'सर्वाविद्यानविलये' इत्युक्तमित्युभयत्र परिहाराभिन्रायः। विलीन तुल्यत्वदर्शनार्थ हेतुमाह-अकिंचिदिति । यदि लीनं तदर्किंचित्करम्, अबन्धः, सनिवृत्तये हेत्वन्तरानपेक्षं च। सस्कारकार्यशेषावि तथा। अतस्तावपि विलीनकल्पावित्यर्थः। तत्र खनिवृत्तये हेत्वन्तरानपेक्षत्वं तत एव क्रमेण निवर्तते, स्वयमेव वा इत्यत्रोक्तमित्युपेक्ष्य अकिंचित्करत्वाबन्ध त्वयोरुपपच्यभिधानपुरःसरं कार्यशेषाभासस्य प्रतिलीनप्रायत्वमाह-विशुद्ध- मिति। प्रारब्धकार्यस्य कर्मणः कार्यशेषामासो विपाकामासः; स विशुद्ध प्रपश्वकालप्येणासंसपृष्टमात्मानं पश्यन्त न स्पृशति। न च तमसंस्पृशत् सस्य किंचित्करोति, बन्नाति च तम्। अतश्विन्नाभ्रमिव प्रलीनप्राय एव स इत्यर्थः। यद्यपि पूर्व संस्कारस्याप्यकिंचित्करत्वं प्रतिज्ञानम्; तथापि कार्यशेषाभासावेशमुखेन तस्याकिचित्करता; अतस्तस्मित्नर्किंचित्करे तस्या- प्यर्किंचित्करता अर्थादुक्केति पृथगिहोकता । अत्र दृष्टान्तमाह-ययेति । स्त्रयाद्याभास इत्यत्र प्रविलीन एवेत्यनुवतते; प्रविलीनप्राय एवेत्यर्यः । रागादीनामिति अर्किचित्करत्वमुक्तम् । दष्टान्तान्तरमाह-तथेति । आत्मानमिति, आात्मशब्देन लौकिकः शरीरात्मोच्ते। अवदातं गौरम्। विपरीतम् अनवदातम्। तत्रावदातस्य मुखस्य खड़ादी श्यामाभासीऽ- नवदातस्य च सुवर्णादौ अवदातावभास उत्पन्नोऽपि मुखस्य रूपतच्व- ज्ञानादात्मसस्पश प्रत्यवकाशमलभमानः प्रविलीनप्राय एवेत्यर्थः । प्रविलीन- प्रायत्वमव द्रव्यति-तथा चेति । एतेन कर्मसस्कारनिमित्तयोः शरीर- स्थित्योर्महान्विशेष:, विदुषो यथोक्तकर्मफलनिवृच्या कर्मक्षयो गम्यते; ततक्ष कर्मणः क्षीणत्वान्न भोगेन क्षयप्रतीक्षित्युक्तं भवति। विदुषो विपाकाआसस्यानभिनन्द्यमानाद्विष्यमाणत्वे गातिया द्रढयति-तथा चति । विद्वानाभासमात्मसंस्पर्शिनं न मन्यत इति यदुकतं तदपि गीतरैव द्रढ- यति-तथा चेति अत्र वाक्यार्थज्ञानादेव मुक्तिरिति मन्वानश्रोदयति-नन्विति तस्येति; तत्त्वज्ञानस्येत्यर्थः । परिहरति- उच्यत इति। समानजातीयं हि विरोधि भवति, न विजातीयम्; प्रत्यक्षस्य च प्रपथाभासस्य पराक्ष शब्

268

तायां पर्यवसितः; अथवा क्रियासिद्धिपरः, क्रियात्मनो विषयस्य कार्यता गम्यते; तत्राद्ये पक्षे विघिः सात्मनि पर्यवसितः, शब्दोs द्वयात्मप्रतिपत्तिविषयो नियोग: कार्य इत्यत्रैव पयवसितः । द्वितीये विषय- सिद्धौ विधि: पर्यवसितः, शब्दोऽपि तथेति अद्वयात्मप्रतिपत्तिर हेतुका अप्रमाणिका स्यात्। अथ नियोगात "विजरो विमृत्युर्विशोकः" इत्यादि पदानां सामानाधिकरण्यात् क्वचित्, अन्यत्रान्यथा वा वैयधिकरण्येन वा संबन्धात् आत्मस्वरूपाधिगतिभविष्यतीति चेदत आह-विनियोगादिति । विनियोगादात्म स्वरूपाधिगतिर्या, अस्या आत्मस्वरूपाधिगतेः 'आत्मा ज्ञातव्यः' इति या ज्ञानकिया विहिता तदर्थता तत्परता, नात्मस्वरूप परता । 'विरनादिस्वरूप आत्मा ज्ञातव्यः' इत्येवंपरा, न पुनः विरजादिरूप आत्मा' इत्येवंपरेत्युक्तं भवति। अतक्ष ज्ञानक्रियापर्यव- सितात्माधिगतिरतत्परा आत्मस्वरूपपरा न भवन्ती नात्मस्वरूपे प्रमाणम्। यथा विधिस्तुतिपरा अर्थवादोत्था बुद्धिः 'पूजा कार्या' इत्यत्रैव पर्यव सिता, न मुनः 'अद्वय आत्मा' इत्यात्मस्वरूपे। तत्रोभयथा अद्दयात्म रूपंपरत्वाभावः। यत्परक्ष शब्द: स शब्दार्थों लोके। अतोऽद्वयात्म- प्रतिपत्तिरप्रमाणिका; वथा "प्रजापतिवेपामुदक्खिदत्" इत्यादिवृत्तान्तेषु। वृत्तावन्यथा वेत्यस्य वैयधिकरण्येन वेत्यर्थः ।

तत्र च "यतो वा इमानि मूतानि जायन्ते" इत्यादयुदाहरणविचिन खनिष्ठो नापि क्रियासिद्धिनिष्टः ; किंतु आत्मस्वरूपमेव विधीयते। अतः शब्दस्य तत्परत्वात् स एव तत्र प्रमाणमिति नाद्वैतात्मप्रतिपात्तर प्रमाणि- केति चेदत आह-विधिरिति ।

अनुष्टेये हि विषये विघि: पुंसां प्रवर्तकः ; अनुष्ठेया च क्रिया; अतः क्रियागोचरत्वात् सिद्धरूपतया स्वशव्देनोपात्तेऽनुष्ठेये आत्मद्रव्ये विधिरन व्यापाराय क्षमः । वृत्ती सिद्धवदिति सार्थे वतिः। यथा चान्यत् घटादि सिद्धं खवशब्देनोपादीयते तथा आत्मापीत्यर्थे। ननु द्रव्यं चेन्न विधीयते, कयं ताह "दभ्ा जुहोति" इत्यादौ गुणविधिः१ उच्यते-तत्रापि करियैव विधीयते; ननु सा "अमिहोत्रें जुहोति" इत्यतः प्राप्तैव। बादम् गुणविशष्टा तु न प्राप्ता । कथं त्हि स गुणविधिरुच्यते: प्राप्ताप्राप्त

नियोगकाण्ड: 269

विवेकेन विधिमध्ये गुणमात्रफलत्वादित्यदोषः । किंच ईदृशं वस्तु अभूत अस्ति भविष्यति वा इति कालत्रयस्यान्यतरेण संसृष्टया सत्तयान्वितस्थ द्रव्यस्य प्रतीतिरिति हेतोर्न केवलं विधिर्द्रव्यं विधातुं क्षमः; प्रत्युत दुष्यति यावत्, स्वरूपहानान्। कालकर्त्रनवच्छिन्नभावार्थविषयतास्रूपो हि सः । न हि 'यजेत्' इत्यादौ कालत्रयस्य मध्येऽन्यतरेण वििष्टा सत्ता प्रतीयते। ननु विहितमनुष्ठास्यते, अनुष्ठेयं च भविष्यति; अतश्र भविष्यत्काला तक्ष्य सत्ता प्रतीयते। नैतत्। न विहितमत्रश्यमनुष्ठीयते; अन्यथा हि तस्याकरणं न स्यात् ; अतश्च "अकुर्वन्विहितं कर्म" इति दोषश्रुतिरनर्थिका स्यात्। तस्मात्मूक्तम् -- कालत्रयान्यतरसंसपर्शे स दुष्य- तीति। ननु यथा "सोमेन यजत" इति सोमविशिष्टहोमक्ियाविधिवाक्य- मेव तद्विशेषणे सोमे प्रमाणं न पृथक्, तथा 'एवंभूत आत्मा प्रति- पत्तव्यः' इति प्रतिपत्तिकर्तव्यतापमाणमेवात्मसवरूपे प्रमाणम; अतः कथ-

क्रियायां सोमविशिष्टायां यो विधिः स एव विशेषणे सोमे प्रमाण भवति। 'एवंभूत आत्मा प्रतिपत्तव्यः' इति विहिता प्रतिपत्तिस्तु आत्मस्वरूप- विशिष्टा प्रतिपत्तिविषयस्यात्मनो विजरादिरूपस्य सत्तां नियोगतो नियमेन न साधयति। कुनः? समारोपेणातद्रूपे तद्ूपाध्यारोपेणापि "असौ वाव लोको गौतमाग्निः" इतिवत् संभवादित्यर्थः । श्रुतौ लोकशब्देन द्युलोकादि- रुच्यते। वैदिकलौकिकभेदेन विधायकवर्तमानापदेशभेदेन वा विशेषणैकत्वा- नेकत्वभेदेन वा उत्तौ दष्टान्तद्वयमुक्तम् ।

समारोपेण बुद्धे: संभवादित्युक्तमसहमानश्रोदयति-नन्विति । नो शब्दो निषेधार्थः। विपरीतऽथो विषयो यस्याः सा, तादृशी मन्यदन्यथा गृहनी धर्न भवति। कतः१ य एवार्थो यस्यां संविदि भानि स तस्य विषयो नान्यत्। तत्र रजतं भाति शुक्तिर्विषय इति प्रतीतिविरुद्धम् । यदि च ज्ञानमन्यदन्यथा गृहीयात नतो व्यभिचारशङ्कया सर्वत्रानाश्वासः 'तथैव' इति निश्चयो न स्यात ! यदि शुक्ति रजततया न भाति, किं नामायं शुक्ती रजतप्रत्यय इत्यपेक्षायामाह-रजतेति। न तादिदं रजतज्ञानमिन्द्रियसंयोगजम्, असंनिहितेन रजतेनेन्द्रियसंयोगाभावात्।

270 ब्रझ्मासाद व्यारूया

नापि लिङ्गादिजम्, लिङ्गादेरभावात्। अस्ति तु पूर्वानुभवजः स्मृतिद्ेतुः संस्कारः । तस्मात् स्मृतेः कारणसद्गावात् स्मृतिरेवायं रजतप्रत्यय इत्यर्थः । किंच विषयस्य शुक्त: रूपं चेन्नानुकरोति ज्ञानम्, शुक्त्याकारं न भवति अपितु रजताकारं भवति, तदा तज्ज्ञानं निरालम्बनं स्यात। न चैत- दुचितम्। न विद्यते आलम्बनं विषयो यस्येति विग्रहः । श्वाक्त्याख्य- विषयाननुकारादविषयत्वमुक्तम्। अनालम्बनमिति च दष्टान्तलामेन बौद्धानां निराळम्बनानुमानस्यावकाश: स्यादिति वचनार्थमुक्तम् । अग्राध्ममिति च कर्मविज्ञानक्रियानुपपत्तिमूचनार्थमिति विवेकः। ननु यदि नाम शुक्तिर्वेद् तया नालम्बनं, तथापि हेतुतया भविष्यति; अरि्ति च निरषिष्ठानभ्रमा- संभवात् तस्या हेतुत्वमित्याशङ्क्याह-हेत्विति। हेतुमात्रस्यालम्बनत्वे चक्षु- रादेरपि ज्ञानालम्बनता स्यात्। न च तद्दष्टम् । तस्माद्वेद्यमेवालम्बनम्, न च शुक्तिस्तथेति नालम्बनमित्यर्थः । यदि च हेतुमात्रतयालम्बनमर्थों न वेद्यतया तथा सति ज्ञानस्यावेदकत्वान् प्रमाणान्तरापेक्षादपि ततो ज्ञाना दर्थसिद्धिर्न स्यात्, किमुत निरपेक्षात्। अतश्रानपेक्षं ज्ञानप्रामाण्यं न स्थादित्यभिप्रायेणाह -- तथा चेति। यदि विपरीतार्थ रजतज्ञानमिंद न भवति, किं तर्हींदं रजतज्ञानमिति सिद्धान्ती पृच्छति-कथमिति। अपर आह-शुक्तीति । स्मृतेरुत्पत्तिहेनुमाह-सामान्येति । शुक्कमासवरत्वादि रूपस्य शुक्तिरजतयोः सामान्यस्य दर्शनात् सदृशां शुक्ति दष्टवतः संस्कारोद्वोधात् रजते स्मृतिर्जायत सदशादृष्ट- चिन्ताभ्यां स्मृनिबीजस्य बोधकः" इति। यदि शक्तः 'इदम्' इति ऋहणं रजतस्य च स्पृतिः, ततस्तयोर्यथार्थतयव कथं आ्रान्तित्वमिति सिद्धान्ती पुनः पृच्छति-भ्रान्तिः कथमिति। पर आह-प्रत्यक्षेति 'इदम्' इति प्रत्यक्षस्य शुक्तिशकलस्य ये विशेषा रजतादिविवकहतवः तेऽभिभवान ज्ञाताः। शुक्कमास्वरत्वादिसामान्यमात्रं ज्ञातम्। स्मृत्यापि मनोदोषात् 'तत्' इत्युल्लेखरहिततया रजतं गृक्यमाणात् शक्तिशकलात् पूर्व देशकालगतत्वेनाविवेचितम्। तदेवं प्रत्यक्षस्मर्यमाणयोरविवेकात् रजतनुद्या शुक्तो प्रवृत्तस्य व्यवहारे विसवादाद्यथार्थयोरपि स्मरणग्रहणयोर्भ्रान्तित्व- मित्यर्थः । ननु 'इदं रजतम्' इति सामानाधिकरण्येन प्रतीतेरभेदग्रहण-

नियोगकाण्ड: 271

मिति कथमुच्यते, विवेकाग्रहणादित्याशङ्ग्चाह-सोऽयमिति मत्र दृष्टान्तमाह-यथेति। तथा आलोकाअ्हणे कृष्णतमोरूपज्ञानाभिमानोS- न्यानामुदाहायम्। सपक्षमुपसंहरति-तस्मादिति । तदेतत्सिद्धान्ती दूषयति-अत्रेति। यदुक्तं नान्यस्यान्यथा भान- मिति; यदि चक्षुःसंयुक्तं शुक्तिशकलं रजतमिति न प्रतीयात्, रजतं वा देशान्तरगतं तथा पुरोवर्तितया न प्रतीयात्, तदा रजवार्थी रजत- मादातुकाम: शुक्तिशकले न प्रवर्तन; शुक्तिशकलस्य रजनत्वेनानवगमात्। यद्धि रजतत्वेनानवगत न तत्र रजतार्थी प्रवर्तते, यया लोष्टादिषु। अय रजत एव स्मर्यमाणे सा प्रवृत्तिरित्युच्यते, तन्न; स्मर्यमाणस्व पुरोवर्तिनि देशे संनिधानाभावात् पुरोवर्तिनि देशे प्रवृत्तिर्न स्यात्, अपितु पूर्वदृष्ट एव रजते प्रवर्तेत। अथ 'तत्' इत्युल्लखरहितया स्मृत्या रजतमात्र- मुपस्थापितम्, न पूर्वेदेशसंबन्धः; तेन रजतमात्रप्रतीतेरसंनिघेश्चाप्रतीतेः शुक्तौ प्रवृत्तिरुच्यते, तन्न ; एवं हि सर्वमिदमन्यत्राप्यविशिष्टमिति तत्रापि प्रवर्तेत, न शुक्तावेव। शुक्तौ तु यन्नियमेन प्रवर्तते, तत्तत्र रजतसंनिधि- कारितम् । तत्सनिधिश्र भवति यदि शुक्ती रजततया गृदीता स्यात्, नान्यथा। न हि तस्य वस्तुनः संनिधिरस्ति। तस्माच्छुक्ती रजततया गृह्यत इति भाव: । अथ अन्यदेशेषु वस्तुषु सविशेषेषु प्रत्यक्षेण गृह्ीतेषु रजताद्विवेकस्य भेदस्य ग्रहणादप्रवृत्तिः, शुक्तो विवेकाग्रहणात् प्रवृति :; विवेकाग्रहणं च शुक्तेर्भोखवररूपसामान्यनिबन्धनात् सादृश्यात् विवेचकानां व शुक्तेर्विशेष- णानामप्रतीतेरित्युच्यते ; एवमप्यदृष्टेष्वपि लोष्टादिष्वदष्टत्वादव विस्मृते- श्राविवेकत्वाद्रजताद्विवेको न गृहीत इति तेप्वपि प्रवर्तेत । अथ तेषु रजतबुद्धिर्नास्ति, तेन तेषु न प्रवतते; तर्हि शुक्तावपि रजतबुद्धिर्नास्ति, तत्रापि न प्रवर्तेत। अथास्ति शुक्तौ रजतबुद्धिरित्युच्यते, ततो विपरी- तार्थाख्यातिरापत्रा; कथ सापहूयेतः विपरीतोऽ्यों वस्या इति विग्रहः । अथ लोष्टादिष्वदृष्टत्वादप्रवृत्तिः, ताह शुक्तिरपि रजततया न दष्टेति तव्नापि रजतार्थिनः प्रवृत्तिने स्यात, शुक्ति: शुक्कमाखरादिसामान्यस्वरूपेण दष्टेति चेत्, तन्न ; न हि सामान्यरूपेण रजतार्थिनः प्रवृत्तिकारणम्,

272 ब्रसिद्धिव्यार्या अपितु रजतरूपेण। तेन तद्रूपेणादृष्टलोष्टादिवत् शुक्तिशकलमपि न दृष्टम्, ततस्तत्रापि प्रवृत्तिर्न स्यादिति भावः । दृष्टस्मृतयो शक्तरजतयो- रविवेकात् प्रवृत्तिः, तत्रादृष्टेषु लोष्टादिषु कुतः प्रसङ्क इति चत्; तंत्रा- पीदं विचार्यम्-किं शक्तिरजतयोधिवेकत्रहणस्य विवेककारिणोऽभावात रजतस्य संनिधौ पुरोवर्तित्वेन प्रतीतेः शुक्तिरजतयोस्तच्वस्याभेदस्य बोध :; ततः शुक्ता रजतवेदनात् प्रवृत्तिः, उतातच्वस्य भदस्याबोधादिति । तत्र तच्वबोधात् प्रवृत्तिरित्यस्मिन्नाद्ये पक्षे शुक्तिशकलं रजततया गृहाति। अतः रजतमतेर्विपरीतार्थता स्यात्। परस्मिस्तु पक्ष यथा इष्टात् शुक्ति शकलात् विवेको रजतस्य न गृहते, तथा लोष्टादेरदष्टादपि। अतो ढष्टादृष्टयोमिंदो न स्यात; दृष्टवददृष्टेऽपि प्रवृत्तिः स्यादित्यर्थः । ननु विषये कापि प्रवृत्ति ; नाविषये। न चाढष्टं लोष्टादि विषयः । अतः कथं तत्र प्रवृत्ति:१ बाढम्; रजतमपि पुरोवर्ति न दृष्टम, तव तत्रापि प्रवृत्तिर्न स्यात्। या तु दृष्टा शुक्तिः, सा रजतार्थिनो न प्रवृत्तेविषय इति परस्याप्यविषयैव प्रवन्िः। एवं चेददृष्टेऽपि कि न स्यादिति भावः। नन दृश्यमानाविवेको भ्रमः; तत् कथमदृष्टेषु तत्प्रसङ्ग :! स्थादेव यदि दृष्टादृष्टयोरविवेकाग्रहणस्य स्वरूपभेद: स्यात् ; स तु तस्य प्रागभावत्वान्नास्तीति मन्यते। यदप्युच्यते-भ्रमसम्यग्रजतज्ञानयोर्विवेका- ग्रहणं नाम साधारणं रूपमस्ति, अतम्तेन रूपेण तुल्यत्वात्सम्यग्रजतज्ञान- तुश्यभ्रमेऽपि व्यवहारप्रवृत्तिरिति ; तदप्ययुक्तम् ; न हि यर्तिकचित्साम्येन व्यवहारसाम्यम्, सुखदुखहेतुज्ञानयोरपि ज्ञानत्वसाम्यात् तत्प्रसङ्गात्। तस्मात्सम्यग्रजतज्ञाने यत्प्रवृत्तिनिमित्तं तत्साम्ये तत्तुल्या प्रवृत्तिरिति युज्यते। सम्यग्रजतज्ञाने विवेकागहो न प्रवृत्तिनिमित्तम्, अपितु विवेकग्रहः; स च अमे तव नास्तीति कथं तुल्या प्रवृत्तिरिति । ननु दृष्टे दर्शनमिन्द्रिय- योगश्रास्ति, नादृष्ट इत्यस्ति तयोर्भेंद :: कथमभेद इत्याशङ्कयाह- नेति। तथाहि दृष्टादृष्टाभ्यां विवेकाग्रहस्य तुल्यत्वादिन्द्रिययोंगदर्शने नोपयोगिनी। न ह्यग्रहणे तयोः कश्विदुपयोगः, तस्य प्रागभावरूपत्वा दिति भावः । क्व नाम ते उपयोगिनी इत्यपेक्षायां सपक्षे तयोरुपयोग- माह-ते हीति। रजनस्य शुक्तौ समारोपे उपयोगिनी इत्यर्थः। अत्र

नियोगकाण्ड: 273 हेतुमाह-नेति। चाक्षुषोऽयं रजतत्रमः । स च चक्षुःसंयुक्ते सामान्येन 'इदम्' इति दृष्टे च वस्तुनि युज्यते, नान्यत्र। अतस्तत्र खयोगदर्शने उपयोगिनी इत्यर्थः । दूषणान्तरमाह-स्मृतमिति । स्मृतं रजतं प्रत्यक्षतः शुक्तिशकला- द्यदि स्वज्ञानात् रजतस्मृतिरूपात्तस्य विवेचनसामर्थ्वमहिम्नैव मिन्नं विविक्तं भाति; तदा स्मृतप्रत्यक्षयोरविवेक: कुतःः आपितु विवेक एव। तत्र कुतो रजतार्थिनः शुक्तावविवेकात्प्रवृत्तिः। स्मृतिज्ञानस्येत्यादि पूर्वोक्तविकल्प- विवरणमात्रम्। अथ तु स्मृतिः स्वमहिम्नैव सवविषयं न विविनक्ति, तत उर्ध्वत्वादिसामान्यदर्शने अन्यत् स्थाणुपुरुषादिकं स्मरतः सदा विपर्ययः स्थात ; न चैतत्, 'स्थाणुर्वा पुरुषो वा' इति संशयस्यापि दर्शनात्। तत्र च विपर्ययशब्दो विवेकाग्रहणलक्षणं भ्रमं विवेकाभ्रहणसाम्येनोपचारा- दाह। न तु परस्य विपर्ययोऽभिमतः, येनासौ संप्रसज्यते । एकस्मृतौ पुरोवर्तिनस्तदविवेकान्रमः, अनेकस्मृतौ तु स्मृतद्वयाविवेकाद संशय इति यदि मन्यते, तन्न; यतः स्थाणुपुरुषयोरपि स्मृतौ कदाचिदन्यतरभ्रमो हष्टः । स त्वत्पक्षे न स्यात्।

अथ स्मृतं खज्ञानान्न विविच्यते, अपितु पुरोवर्तिनि शुक्त्यादौ 'इदम्' इत्यनिर्धारितविशेषे सामान्यरूपेणाध्यक्षे प्रत्यक्षेण दृश्यमाने यद्रन- तादिभ्यो विवेकापादकं विश्ेषज्ञानं मवति तत इत्युच्यते, तन्न; तदापि हि असत्यस्मिन्नध्यक्षगते विशेषज्ञाने द्वयोः स्मृतौ सदा संशयः स्यात्, कथमेकाकारो विपर्ययः१ भवति चासावपि कदाचित्। तस्माननायमपि पक्ष: श्रेयान्। यदा तु स्मृतिः स्वार्थविवेचनस्वभावतया स्मर्यमाणं दश्याद्विविनक्ति, स्मृतश्र विपर्ययो भिन्नोऽभ्युपगम्यते; तन उभयस्मृतावपि इन्द्रियादि- दोषविशेषादविवेकाकारो विपर्ययो युज्यते। तस्मात्स्मृतिः सविषयविवेचन- स्वभावैव, विपर्ययक्ष ततो भिन्न एवेत्ययमेव पक्षः श्रेयान्। इतश्र स्वविज्ञानादेव स्मृतिळक्षणात् स्मृतमपि विविच्यते, न दृश्यमानस्य विशेष- ज्ञानात्, यतो दर्शितमिदं विभ्रमविवेके-" यदूर्ध्वतादिसामान्यदर्शनेऽपि स्थाणुं पुरुषं वा एकां कोर्टि स्मरतः उमयकोटिस्मरणाभावात् न संक्षय:, 18

274

दोषाणामदृष्टत्वाच्च न विपर्ययः" इति। तत्र यदि स्मृतिः सविषयं स्वयं न विविनक्ति, तत एकां कोटिं स्मरतस्तद्विपर्ययः स्यात् ; न चवम्। अतः स्वज्ञानादेव स्मृत विविच्यते न दृश्यमानस्य विशेषपरिज्ञानात्। सामान्य- मात्रदर्शनसमये तस्याभावात्। अतश्र स्मृतेः सवभावेन स्मृतविवेकत्वाव कुतः स्मर्यमाणगृह्यमाणयोः विवेकाभावःः येन विवेकाख्यातिर्भ्रम उच्यते। किंच यदि स्मर्यमाणगृद्यमाणयोरविवेको भ्रमः, तदा शशिनि प्राझूढं प्रसिद्वमेकत्वं स्मरतो द्वित्वं चास्मरतः तिमिरादिदोषेण चोऽयं द्वित्वभ्रमो दृश्यते स न स्यात्, स्मर्यमाणस्य विवेकाग्रहासंभवात्। तिमिरादिदोषादिन्द्रियवृत्तिर्द्विया भिन्नाभिन्ने ज्ञाने जनयति; तेन ज्ञानभेदा विवेकात इन्द्रियवृत्तिभेदाविवेकाद्वा चन्द्रे भेदभ्रम इति चेत्, तन्न; तत्राविवेकयोर्ञीनेन्द्रियवृच्योरतुमेयत्देनाप्रत्यक्षत्वात्। नापि स्मर्यमाणात्, तयोरस्मरणात्। नन्वनुमानन गृह्यमाणात् ज्ञानात् इन्द्रियवृत्तेवा विवेका- ग्रहो भविष्यति। नैवम्। उत्पन्ने द्विचन्द्रानुभवे पश्चादनुमानम्। अतो न तेन गृह्यमाणाभ्यामिन्द्रियज्ञानवृत्तिभ्यामविवेकात् द्विचन्द्रभ्रमसंभवः । तच्चानुमानज्ञानाभिप्रायेणोक्तम्। अनुभवरस्तु यद्यपि प्रत्यक्षः, तथापि तस्यानाकारम्य स्यमनवगतभदस्यार्थमेदादेव मेदावगमान्न तवार्थभेदभ्रम इति सूक्तम्-'ते कथं द्विचन्द्रम्रमः?' इति। किंच यदि कश्षित्सलिलं पातु- मिच्छन् तद्ाजने शुक्ताववहितचेता भवति, तदा रजतस्यास्मरणात् रजत- अ्रमो न भवेत्; मवति च सोऽपि कदाचित्। भवन् वा भ्रमः सलिल स्मृतेस्तस्याश्रापि सवार्थाविवेचकत्वात् सलिल एव भवेदित्यर्थ: ।

किंच यदि शक्तिसादृश्यदर्शनाद्रजते स्मृतिः, सा च विवेकाग्रहाङ्भ्म इत्येवं सादृश्यनिबन्धनभ्रान्तिरिष्यने, ततः श्वतपीतयोः तिक्तमधुरयोश्ष सादृश्याभावात् श्वतपीतभ्रमो न स्याद; अस्ति चासौ। तस्मान्न सर्वथा भ्रान्तिर्नियोगेन नियमेन सादृश्यनिबन्धना। अथोच्यते-न सर्वत्रैव स्मृतिप्रामाण्येनास्माकं भ्रमोऽभिमत, येन सर्वत्र सादृश्यनिबन्धगः स स्यात्; अपितु गृह्यमाणदिवेकाग्रहादपि क्वचिद्धवति तेनान्तरं नेत्रगतं पित्त पीतं संवेदते, रसनागतं च पिंत तिक्तम्, न तु स्मर्यते, तद- विवेकाच भ्रम इति। तथाहि- अ्सिवौष्ण्ं द्रव्यरहितः पीतिमा तैक्त्यं

नियोगकाण्ड: 275

च गृह्यते, द्रव्यं चेन्द्रियदोषात् खगुणरहित स्फटिकमणिरिव जपोपहितः । तदेवं द्रव्यगुणयोरन्योन्यापेक्षयोरसंबन्धानवबोधात् अमः । इन्द्रियं बहि- र्व्यापारयितव्यम्। तत्कथम्? उच्यते-बहिरव्यापारात् नाक्षिगतमक्ष्णा दृश्यते, यथा अञ्जनम् । नव्वञ्ञनं नायनतेजेवृत्तिनिरोगक्म्; पित्तेन तु काचेनेव (न) तेजोवृत्तिर्निरुध्यत; प्रसरच्च नायनतेजो ग्राहक्म्, नाश्रय- स्थम्। तद्गुक्तम् ; इन्द्रियमात्मस्थपीतगुगं चेत् गृह्ाति, तनो बहिरयें- व्वव्यापृतमपि गृह्ीयात्। ततश्र बहिरिन्द्रियमव्यापारयतोऽपि पुंसः पीति- मादिसंवेदनं स्यात्। न चैवम्। कि नयनेनातो नाव्यापृतेनाअनरुद्देन च नयनपित्तपीतिमा गृह्यते? नैवम् । एवं हि सवगतं कृष्णिमानमक्षिगतं च जलं गृहीयात्, तयोरपि तेजोवृत्ति(च्य)प्रतिरोधकत्वात्। तस्मात्प्रसर- दपि नायनं तेजो बहिरेव गृह्ाति, न नेत्रस्थम्। शङ्कखण्डयोरपि क्रेन- चिद्रूपेण पीततिक्ताम्यां किंचित्सादृश्यमस्ति : तेन शङ्कखवण्डावुपलम्य पीत- तिक्तस्मृतिर्भ्रम इति चेत्, न; एवं हि क्व नाम तथा सादृश्यं नास्तीति शङ्के खण्डे वा न कश्षिद्भ्रमो न स्थात, अपि तु सर्वप्रकारः स स्यात्। तदेवं परपक्षे दोषमुक्तमुपजीव्य सपक्षे साधुत्वमाह-तम्मादिति। कस्य- चिदिन्द्रियदोषस्य क्वचिद् भ्रमे सामर्थ्यमिति दृगादीन्द्रियदोषसामर्थ्यस्य विभागात्क्वचित्कस्यचिश्रम इति भ्रमेषु नियमो भवति। यदि दोषादग्रहण- मात्रं स्यात् न तु विपर्ययः, तदा कामिलादिदोषभेदात् भ्रमेषु नियमो न स्याद। न हि स अमनियमः सादृश्यनिमित्तः, असदशेऽपि पीतशङ्कादौ भ्रमदर्शनादिति भावः । स्वज्ञानादेव स्मृतं विविच्यते, तत्र कुतः रमर्यमाणगृद्मपाणयोरविवेक इति सिद्धान्तिनोक्ते, सत्यं खज्ञानादेव स्मृतं विविच्यते; अय तु विशष :- यद्विशेषग्राहिण्यपपि प्रत्यक्षे दूरत्वादिदोषादूर्ध्वतादिदर्शने कदाचिद्विशेषाग्रहो यथा, तथा स्मृतावपि मनोदोषादग्रहः कदाचिद्भवति। तदा विवकामवो म्रान्तित्वं च। सति तु मनोदोषामावाद्विशेषग्रहे पुरोवर्तिनीन्द्रियसंयुक्तेऽपि स्थाणी पुरुषे चोर्ध्वतासामान्यदर्शनेऽपि विशेषज्ञानेन विवेचितत्वात् तदवि- वेकामावः। ततश्रोमयकोटिस्मरणे संशयः । एकस्मृतौ तु न संशयो न विपर्ययः । अतश्र 'अन्यथा तु स्यान् सदा सामान्यदर्शने। विपर्ययो उन्यं स्मरतः' इत्यादिर्न दोषो भवतीति परमतमाशङ्क्य, एवमपि द्वयो-

276 ब्रक्षसिद्धिव्याख्या विविक्तयोः स्मरणे विपर्ययो न स्यात्, भवति चासावपि कदाचिदिति 40=16 यद्यपि दोषोऽर्ति; तथापि दूषणान्तरमाह-विशेषेति। न च स्मृतौ विशेषाग्रहोऽपि कदाचिद्गवति; यतो न निर्धारितविशेषं वस्तुमात्रं स्मर्यते, अपितु वस्तुविशेष एव रजतादिः । अथोच्यते-न बूमो वस्तुविशेषो न स्मयत इति; किंतु स्मर्यमाणोऽप्यसौ यदा पूर्वाषिगतदेशकालविशेषा- पन्न: स्मर्यते, तदा गृह्यमाणाद्विविच्यते खज्ञानात्। यत्र तु देशकाल- विशेषाग्रहः, तत्र न विविच्यते। तेन देशकालविशेषात्स्मृतं विविच्यते, तदभावे त्वविवेकाद भ्रम इति, तत्राह-देशेति। अत्र हेतुमाह- अनेकेनि। देशग्रहणमुपलक्षणम्, अनन्तदेशकालाधिगतम्। ततो देश- कालविशेषात् स्मर्यमाणं गृह्यमाणं न पुनर्विविक्त गम्यते; अपितु खत एव स्मृतिर्विविनक्ति अन्यथा हहि यद्यपि सकृद्देशकालज्ञातस्य रंजतादेर्देशकालस्मृतिसंभवः, तथापि अनन्तदेशकालाधिगतानां रजतादीना- मनन्तदेशकालस्मरणासंभवात् यस्य रजतादेदेशकालविशेषः स्मर्यते, तत एव दृश्यं विविच्चेत, नान्यस्मादस्मर्यमाणदेशकालविशेषात्। अतश्ष येनानन्तदेशकालरथं रजताद्यघिगतं तस्य सर्वदेशकालविशेषस्मरणासंभवात् सदा स्मृतेरविवेकत्वाद् भ्रान्तिः स्यादित्यर्थः । यदि च समुच्चितयोर्देश- कालयोविवेचकत्वं, तदा तद्देशाधिगते तत्रैव स्मर्यमाणे यद्यपि कालमेदो- डस्ति, तथापि देशभेदाभावान्नित्यमविवेकः, ततश्र सदा भ्रान्तित्वप्रसङ्ग; न चैवम्। तस्मात् देशकालविशेषो न विवेकहेतुः। तेन तयोरग्रहा- विवेके भ्रम इत्यपि न युक्तम्।

अथ 'स्मरामि' इत्युल्लेग्वेन स्मर्यमाणताज्ञानात् स्मृतस्य विवेक:, तदभावे चाविवेकः; तेन 'स्मरामि' इति ज्ञानशून्यानि रजतादिज्ञानानि भ्रान्तित्वहेतव इत्युच्यते, तत्राह-स्मृतिरिति । रजतस्मृतेरन्यदेव रजते 'स्मृतिरियम्' इति स्मृतित्वग्राहि 'स्मरामि' इति ज्ञानमुदाहृतम् । अतः स्तदभावेऽपि रजतम्मृतिः संपूर्णैव; न तया सविषयस्य किचिन्न गृहीतम्, येन तरयाः प्रमोष: स्याद। एवं च स्यमेव सा स्वविषयं गृह्यमाणात् विविनक्ति। कुतः स्मर्यमाणगृद्यमाणयोरविवेकः१ यतो भ्रान्ति: स्यादित्यर्थः। चौ विपर्ययशब्दी भ्रान्तिमात्रपरौ।

नियोग काण्डः 277

भयोक्तदोषपरिनिहीर्षया स्मृति: स्वविषयविवेचनखभावा न भवती- त्युच्यते, तदान्येषां स्थाणुपुरुषादीनां स्मृतावूर्ध्वतासामान्यदर्शने च स्मृति- दर्शनयोरप्यविवेचकत्वात्सदा भ्रमः स्यात् : न चैतत्, संशयस्यापि दर्शनात्। एतच्च 'अन्यथा तु स्यात्' इत्यत्रोक्तम् : किंच 'स्मरामि' इत्यपि स्मृतिज्ञानं प्रमाणफलादनुभवात् स्मृतं फलं भिन्नं विविक्त यदि स्यात् ततः सिध्यति, न तु तस्माहिना। तस्मात् स्मृतिः रमृतं विविक्त- मेवानुभावयतीति कृतो गृह्यमाणाद्विवेको यतो भ्रमः स्यादिति भाव। वृत्तौ न समरामीति; 'नैष दोषः स्मरमीति विवेकाच्चेत्' इति अ्रन्थ च्छेद: । स एवेति ; स एव 'स्परामि' इति विवेक: स्मृतेः सविषया- विवेचकत्वे सति न स्यादित्यर्यः । र्किंच यदि 'स्मरामि' इति ज्ञाना- द्विवेक, तदभावाच्च स्मृतावविवेकान्मः, ततोऽयमनयोरेकः 'स्मरामि' इत्युल्ि ख्यमाने स्मृतिविवेके सति अपरत्र 'स एवायम्' इति यः प्रत्यभिज्ञाभ्रमो दृश्यन स न स्यात्। न चात्रापि 'स्मरामि' इति ज्ञानेन रमृतं विवे- चितमेव। प्रत्यक्षत्राह्यस्य तु पुरोवर्ततिनः स्मृताद्विवेकाभावात् भ्रम इति। यतः स्मृतस्य चेतप्रत्यक्षाद्विवेकः, ततः प्रत्यक्षस्यापि स्मृताद्विवेकः सिद्धः । न ह्यविविक्तात विवेकज्ञानसंभवः । किचैवं सति स्मृतादावविवेकान् स्मृतिभ्रमोऽयं स्यान्। प्रत्यक्षभ्रमस्त्वयं प्रसिद्धः । तस्मान्न 'स्मरामि' इत्युल्लेरवप्रमोषादविवेक: । अथासंनिहितो रजतादर्थ: संनिविमत्तया पुरोवर्तित्वेन वेद्यः सन्नवि विक्त इत्युच्यते, एवं सत्यसंनिहिततया दर्शयन्त्या विविक्तस्मृतेविपरीतार्थता स्यात्। अश्र विपरीतार्थख्याति: स्थान, नाख्यातिः । विपरीनोऽर्थो विषयो यस्या इति विग्रहः। अथ नासनिहितस्य संनिधिमत्तया प्रतीति- रविवेक :; किंतु असनिधेरपरिग्रह इत्युच्यते, तन्न ; यतोऽसंनिहितश्षेत सोरऽर्थ:, कस्मात्तस्वासंनिविन ज्ञातः? मनोदोषािति चेन, एवं त्हि यत्र समादिज्ञाने मनसो दोषैरुपघातस्तत्र भवत्येवम्। यत्पुनः स्वस्थमनस एव तिमिरादिदोषोपघातात् बहिरिन्द्रियजा भ्रान्तिः, तत्र मनसो दोषैरनुषधाता क्रासनिवेरपरिज्ञानम् i यस्मात्कारणान दोषो ग्रहणाभावरे हेतुः, स च मनसस्तत्र नार्ति, तस्मात्तत्रासंनिध्यपरिज्ञानासंभवान् भ्रमो न स्यात्; भस्ति चासी। किंच अत्र पक्षे शुक्तावेव प्रवृतिः, नान्यत्रेत्यपि प्रवृत्ति- 19

278 बक्सिद्िव्याख्या

नियमो न स्यादिति 'असंनिधानाबोषाच्चेत् प्रवृत्तिनियम: कुतः' इत्यत्नो- कम्। यदि च स्मृतं सर्वात्मना न स्मृतम्, शुक्तिरपि सर्वात्मना न गृहीतेत्येतावन्मात्रेण मिथ्यात्वं स्यात्, ततः सर्वोण्येव ज्ञानानि मिथ्या स्युः । न हि कश्रिदर्यः केनचित् ज्ञानेन सर्वात्मना गृद्यते। किंच यदि विवेकाअहणमात्रं भ्रमः स्यात्, तदा आप्वाक्यानुमानादिना प्रमाण न्तरेण च 'एकश्रन्द्रो नानेकः, प्राचीय दिक् नोदीची' इति ज्ञात विवेकस्य पुंसो द्विचन्द्रदिव्मोहादिविपर्ययान् अनुवृत्तिमतोंSनुवर्तमानान् पश्यन् सस्थात्मा स्वस्थान्तःकरण: कोऽपह्नते! सत्यपि विवेके द्विचन्द्रादि- अ्रमोऽनुवर्तते । तस्मान्न विवेकाग्रहणं अ्रम इत्युक्तं भवति।

इतश्राख्यातिपक्षो दुर्घट इत्याह-प्रसक्ेति। यदि शुक्तौ 'रजतम्' इति ज्ञानं स्यात्, ततस्तेन रजतस्य प्राप्ती सत्यां प्रसक्तप्रतिषेधात्मा प्रसक्तप्रतिषेधरूपा 'नेदं रजतम्' इति ख्यातिर्ज्ञानं प्रकल्पते घटते। न स्मृतदश्ययोर्विवेकाग्रहमात्रे अ्रमः । यतः प्राप्तः प्रतिषिध्यते। न चावि वकाग्रहः प्रापकः, स हि विवकग्रहणाभावः; न चाभावः प्रापक:, अभावत्वादेव । कि नाम प्रापकमित्यपेक्षायामाह-प्रापिकति। शकति रजततया रजतं वा पुरावर्तितया या दर्शयति सा विपरीतार्था घीः प्रापिका। ननु विवेकात्रहणपक्षेऽपि रजतस्मृतिः रजतस्य नयनसंयुक्ते वस्तुनि 'इदम्' इति ज्ञानं पुरोवर्तनः प्रापकमस्त्येव; अतस्ताम्यां प्रापितयोः रजतेदमंशयो रयं प्रतिषेधो भविष्यतीत्याशङ्कचाह-ये चेति। रजते नयनसंयुक्ते'च शुक्तिवस्तुनि स्मृतिगृहीतिरूपे ख्याती ज्ञाने, ताम्यामुपनीतस्यार्थस्य नायं 'नेदं रजतम्' इति प्रतिषेधोऽवगम्यते। अपितु शुक्तौ रजतत्वस्थ, रजतस्य वा पुरोवर्तित्वस्यैव प्रतिषधः । न चापाप्तस्यासौ संभवीति। न चागहणम भावत्वात्प्रापकम्। तस्माच्छुक्तौ रजतत्वस्य रजतस्य वा पुरोवर्ति त्वस्य प्रापिका विपरीतख्यातिरुपासनीया। न च स्मृतदृश्ययोविवकाग्रहण- मेव 'नेदं रजतम्' इत्येषा प्रतीतिरपबाधते .; तथा सति सर्वासां घटादि- प्रतीतीनामत्रहणवाधेन जन्मन उत्पत्तेः सर्वैव घटादिपरतीतिरीदृशी प्रसक्त- प्रतिषेषरूपा स्यात्, न चैवम् । किंच 'नेदं रजतम्' इति रजतमत्र निषेध्यं भाति, नाग्रहणम् । अतः प्रतीतिविरुद्धश्रायं पक्षः । न च

नियोगकाण्ड: 279

स्मृतिप्रत्यक्षयोः 'इद रजतम्' इति, विवेकज्ञानमिदं 'नेदं रजतम्' इति; न तु प्रसक्तप्रतिषेघधीरेषा; अतो न पूर्वोक्तदोषनसङ्ग इति वाच्यम् । एवं हि धार्थाङ्ुवाणः सां प्रनीतिमपह्ते : यस्मादम्रान्तस्थ शुक्किरजतयोः क्रमे सति रजतमुपलम्य पश्चाच्छुक्तितां विविका पश्यतो यौगपदे वा युगपच्छुक्तिरजते विविक्ते पश्यतो या विवेकमनिर्भरति सा 'नेदम्' इती दृशी न भवति; अपितु विविक्ते एते ईदृशी, इय तु 'नेदम' इती- दृशी जायेत इत्यसौ प्रतिपद्यते; तथाप्यपह्नुते । न चैतत्प्रतीत्यनुसारिणो- ऽनुरूपमिति भावः। शुक्तिरजतयोरविविक्तयोर्ग्रहणे स्यादीदृशीति चेत्, इदमस्माक्मपीत्याह-प्राप्तेरिति। शुक्तिरनतयोरेक्यस्यामेदस्य प्रापिकायाम् 'इदं रजतम्' इति विपरीतसंवित्तौ सत्यां रबतस्य पुरावर्तित्वेन प्राप्तेः प्रसक्तप्रतिषेषात्मा 'नेदम्' इति प्रतीतिः स्यात; न तु तयोर्मेदस्यात्रह्णे, तस्याभावरूपस्याप्रापकत्वेन प्राप्त्यभावादित्यर्यः ।

इतश्र विवेकबुद्धि: प्रतिषेधात्मिका न मवतीत्याह-रनतस्येति, कमाणे षष्ठी। रजतं स्मरन् चक्षुःसंयुक्तस्य च शुक्तिवस्तुनः शुक्कमासवरादिरूप- सामान्यं दृष्टा विपर्ययानुदयेSपि स्मृताद्रजताच्छ्ुक्तेर्विविक्ततां चक्षुषोSप्र- सादात् प्रथममबुद्धा पश्राच्चक्षुषः प्रसादव्विश्ेषिकरूपज्ञाने सति 'शुक्ति- रियम्' इति रजताच्छुक्तिं विविषन् 'नेदं रनतम्' इत्येवमन्यनिषेषेन न प्रत्येति, शुक्तिरजतयोरविवेकग्रहणामावात्, अप्रसक्तस्य च प्रतिषेषानुप- पत्तेः । अतक्ष तत्र यथा विवेकज्ञानमप्रतिषेघात्मक्म्, एवं च अमेऽपि स्यात्, न चैवम्। वनु सामान्यदर्शने यत्रापि विपर्ययो न भवति तत्रापि संशयः स्यात; तदपनोदकं च निर्णयज्ञानमेककोटिनिषेधात्मकमेव ; अतः कथमु- च्यते-'विविश्वन्नैव प्रत्येति' इति, इत्याशङ्कयाह -सामान्यति। स्यादेवं यदि नियोगतो नियमेन सामान्यदर्शने संशय एव स्यात्। स तु कोटि- द्वयस्मरणात्थ ; तदभाव कचिन्न भवत्यापे। तेन तदमिप्रायेणास्मामिरिद- मुक्तम् -- 'विविश्वन्नैवं प्रत्येति' इनि। ननु सामान्यदर्शने यदि संशयो न भवति, विपर्ययस्त्हि स्वात्। तदपनाघकं च ज्ञानं निषधात्मकमव। अतः कथमुच्यते-'नैवं प्रत्येति' इति इत्याशङ्क्य वृत्ताबुक्तम्-न च

280 ब्रह्मसिद्धि व्याख्या

विपर्यय इति। 'भवति' इत्यादिना 'न चैकत्वम्' इत्यन्तेन विपर्यया- भाव एव दर्शितः । यत्तु 'नान्यत्म्' इत्युक्तम्, तद्विविक्ततामबुद्धेत्यस्य विषयप्रदर्शनार्थ प्रसङ्गादुक्तमिति मन्तव्यम्। तस्माद्यत्र सामान्यदर्शने संशयविपर्यययौ न स्तः, तत्र विवेकज्ञानमात्रम्। न च तत्प्रसक्तप्रति षेघात्मकम, शुक्तिरजतयोरेकत्वाप्रतीतेः, शुक्ती रजतस्य/प्रसक्त्यभावात्। विवेकग्रहणाभावादिति । स्मृतस्य च रजतस्य वर्तमाने काले कालतो वर्तमानत्वे ; कालग्रहणमुपलक्षणम्, देशतश्ष; संनिधेः संवित्तितः रजतस्व पुरोवर्तिवत् पुरोवर्तिनो वा रजतवदवभासात् रजतस्य प्राप्तौ प्रतिषेधोप पत्तयेऽभ्युपतायामसंनिहितस्य संनिधिप्रतीत्यभ्युपगमादन्यथाग्रहो विपरीता ख्यातिरिष्टा स्यात् । यदि परमसंनिहितत्वस्य शुक्तित्वस्य वा अग्रहस्तत्रा- न्यथामहे निमित्तं स्यात, तस्मिन्सति भावात् तदभावे चाभावात्, एत- च्चेष्टमेव न इति भावः। अथवा नासंनिध्यग्रही निमित्तम्, अभावस्या- निमित्तत्वात ; अपितु संनिधिग्रह एव भावरपत्वान्निमित्तम्। कीटृशोऽसी निमित्तमित्यपेक्षायामाह-भदेति। संनिधिग्रहस्य हि 'न रजत संनिहितम्, अपितु शक्तिः' इति मेदस्य विवेकस्य अ्रहोऽपवादः; स यावन्नापतति तावत्तेन रहितः संनिधित्रहोऽन्यथाग्रहस्य निमित्तम ; नापवादेनापोदितः । किंच विपर्ययस्य विपरीतख्यातरनम्युपगमे, विवेकाग्रह एव अ्रमः; सोऽ- अहनिबन्धन इति ब्रुवाणेन अग्रहोऽग्रहनिबन्धन उक्तः स्यात्। एतच शब्दैकगग्यं, न तु वस्तुवृत्तनैकस्यैव निमित्तनैमित्तिकत्वभेदोऽस्तीति भावः। वृत्ती सुव्याहतमित्युपालम्मवचनम् । किंच स्मर्यमाणगृद्यमाणयोर्विवेकाग्रह- श्रेत् अ्रमः, ततः समे गृह्यमाणस्य कस्यचित् द्वितीयस्याभावात् न स्मर्य- माणस्याविवको विवेकाग्रहो वा भ्रमः स्थात्। अथ गृक्यमाणाभावेऽपि स्मृतं मनोदोपात् रमृतत्वेनाविविक्तं सत् ग्ृह्माण खमे भाति। न चैवमन्यथाख्यातिप्रसङ्गदाषः, यतो ग्रहणविशेष एव गृहीतग्रहण स्मृति- र्नान्या। अतो गृहीतांशत्वप्रमोषे गृहीतिरवतिष्ठते। तेन समे तद्विषयस्य गृथ्यमाणत्वेनावभासो मिथ्या। तदुक्तम्, "अ्रहणस्य विशेषो हि गृह्ीतग्रहणं स्मृतिः । सोऽगृहीतांशमोषेण गुद्दीतिरवतिष्ठते ।।" इति।

नियोगकाण्डः 281

तत्र च स्मृतत्वेन विवेकज्ञानं बाधकमिति चदतमाह-समृतत्वेनेति समृतत्वेनाविवेकेऽभ्युपगम्यमाने यथा स्मृतावज्ञानस्य स्मृनत्वधर्मस्य ज्ञानं बाधकं तच्तघर्मस्य ज्ञानं वा, यथा च तत्र स्मृनत्वरहितं तद्मेमात्रं गृहती स्मृतिर्श्रमः, तथा दूरादनिरूपितरूपविशेषे धर्मिणि देवदचादौ ज्ञाते पुनः समीपे 'गौरोऽयम्' इति चर्मान्तरप्रतीतेर्वाचकत्वं पूर्वस्याश्र घर्मिमात्र- प्रतीतेभ्रान्तित्वं स्यात्। किंच स्मृतिः परोक्षार्थग्राहिणी; सा गृद्दीनांश- मोषेऽपि परोक्षार्थगृहीतिरूपेणावतिष्ठेत। सने चापरोक्षार्यवदवमासस्तव न स्यात्: न चागृहीतिरित्येव सर्वागृद्दीतिरपरोक्षार्था, अनुमानादौ व्यि- चारात। तस्मादसदेतत् । इतिः ल्लोकार्यसमासौ ।

यञ्चाक्तं रजतं प्रतीयते, शक्तिविषय इति प्रतीतिविरुद्धमिति; स स्वदोष एवासञ्जितः; यतः 'सितमिदं पुरोवर्तिद्रव्यं रजतम्' इति सामा- नाधिकरण्येन बोधादनयोरभेदप्रतीतिरस्ति; सा विचेकाग्रहवादिनो विरुध्यत इत्याह-य इति। अ्रमे शुक्तित्वस्याज्ञानात् शुक्कमात्रस्येदमंशस्य ज्ञानात् 'सितम्' इत्युक्म। तत्र यद्यप्येकमिदममेदग्राहि सामानाधिकरण्यज्ञानं प्रतिभाति, तथाप्यन्यस्यान्यभावानुपपच्या स्मृतिगृद्दीतिरूपे मिनने इमे ज्ञाने इति कश्पयिष्याम इत्याशङ्कयाह-ज्ञानेति। सामानाघिक रण्य प्रतीतिसिद्धं चेत्, अन्यस्यान्यथामावे को विरोधः १ न हि प्रतीतिसिद्धे विरोधोऽस्ति ; अप्रतीतिनिबन्धनत्वात्तस्येति भावः। ननु नेदं रजतज्ञानमिन्द्रियजम्, असंनिहितेनेन्द्रियसनिकर्षामावात् ; नापि लिङ्गादिजम्, लिङ्गादेरभावात्; अस्ति तु पूर्वानुभवजसंस्कारः प्रतीतिहेतुः । तस्मात्स्मृतेः कारणसद्गाबात् स्मृतिरेव रजतज्ञानमिति प्रतीम: । मैवं वादी: । इन्द्रियजमेवेद रजत- ज्ञॉनम्। ननु रजतेन्द्रियसंनिरकर्षो नास्तिं, असनिधानात्। बाढम्। कर्थं तर्हि ज्ञानमनिन्द्रियजम् शुक्तीन्द्रियसंनिकर्षात्। अयं तु विशेष :- यददुष्टमिन्द्रियं तत्तथा, दुष्टस्तवन्यथावमासयति दोषसामर्थ्यादित्यदोषः । इदानीमनाश्वासाच्वेति यदुक्तं तत्परिहरति-अनाश्वास इति। एकत्रा- न्यथात्वदरापा ज्ञायमानेऽर्थे तथातवं प्रत्यनाश्चासी यः, स तज्ज्ञानेनैव तथात्वपरिच्छेदकेन नाध्यते । तथात्वपरिच्छेदकं ज्ञानमनिरुद्धा- न्ययात्वाशङं नोत्यानमर्हतीत्युक्तं भवति। तथादि-मनाश्वासनिवृत्यर्यमपि

282

यदयं परं ज्ञानमपक्षते, तदप्यनाश्वासोऽपेतं तथात्वपरिच्छेदकमेव। अस्ति च ताढशं ज्ञानम्। अतस्तस्थ कोऽपराधः१ येनान्यन्मृग्यते। ननु परस्यान्यथाख्यातिमनिच्छतोSनाश्वासो नास्तेव; अतः कथं तं प्रतीद मुक्तन ? तस्याप्यकत्र विवेकाग्रहात सर्वत्र विवेकाअहशङ्कया अनाश्वास स्तुल्य इति भावः ।

अथैकत्र व्यमिचारयोगात् सर्वत्रार्थपरिच्छेदं परत्यसमर्थ ज्ञानमप्रमाणं P.144-13 स्यात्, तथा सति चानाश्वासमपि न निरुन्ध्यादित्युच्यते, तत्राह-व्यभि- चारादिति। व्याभचारादर्थपरिच्छेदे प्रमाणस्य नासामर्थ्यम्, अर्थपरि- च्छेदस्य तत्कार्यस्य लाभतः प्रमाणस्य परिच्छेदफलत्वादेव सिद्धत्वात्। अतश्र परिच्छदश्चेदस्ति, ततः सत्यपि व्यभिचारे प्रामाण्यं सिद्धम्; यतः परिच्छेदापरिच्छेदाभ्यां प्रामाण्याप्रामाण्ये; न तु व्यभिचाराव्यभिचाराभ्यास्, प्रामाण्याप्रामाण्ये प्रति तयोरतन्त्रत्वात तथाहि-धूमादेरव्यभिच्वारस्यापि

ण्यम् ; चक्षुषश्र कृष्णादिविषये व्यभिचारवतोऽपि सति परिच्छेदे प्रामाण्यं दृश्यते। किंच बाधकारणदोषावेव सर्वत्र प्रामाण्योपघातिनौ दृष्टौ, न व्यमिचारः, सत्यपि व्यभिचारे चक्षुषः प्रमाणत्वात्; उक्तं च 'यत्र च दुष्ट करणम् इत्यादि। ननु -- व्यमिचाराइप्यप्रामाण्यं दृष्टम्; यथा शब्दस्य नित्यानित्यत्वयोः साधययोः साधारणानैकान्तिकस्य प्रमेयत्वादेः। मैवम्, न तत्र व्यभिचारादप्रामाण्यम् ; अपि तु परिच्छेदाख्यं कार्यमेव तत्र न लभ्यते, लिङ्गाभावात। यम्मादव्यभिचारि लिंङ्ग भवति; प्रमेय- त्वादि च न तथा। यत्र तु चक्षुरादावव्यभिचारः परिच्छेदे न कारणम्, तत्र सति परिच्छेदे प्रामाण्यं व्यभिचारेऽप्यविवादम्। ज्ञानं चक्षुरादि वदेव व्यमिचार्यपि परिच्छेदे निमित्तम्, न तु लिङ्गवदव्यभिचारि। अथोच्यते-व्यभिचारः 'अर्थस्तथा, अन्यथा वा' इति संशयमुत्पादयन् प्रामाण्यमुपहन्ति; यथा ऊर्ध्वत्वस्य स्थाणुपुरुषद्वयगतत्वेन द्वैविध्यं संशय हेतुः, तथा ज्ञानस्यापि तथात्वान्यथात्वोभयकोटिसंस्पर्शितया द्वैविध्यं संशय- हेतुः स्वादिति। तन्न ; यतो ज्ञानमृत्यन्थवार्थ 'तथैव' इति परिच्छिनत्ति; तन्रासतो ैविध्यस्य कुतः संशयहेतुत्वम्! न हि स्थाणौ परिच्छिनने

नियोगकाण्ड: 283

द्वैविध्यादूर्ध्वत्वे संशेरते । अथ 'तयैद' इत्यवधारके सति भा भवतु संशयः ; अनवधारके तु स्यादित्युच्यते । तदयुक्तम्; यतस्तदप्रमाणमेव; प्रमाणं चात्र क्वचिद्मिचारात् 'प्रमाणम्, अप्रमाणं वा' इति विचार्यमाणतयाचिकतम्। तत्र कृतोऽप्रमाणस्य प्रसङ्गः। प्रमाणाच् 'तयव' इत्यवधारणम् । न च ततः 'अन्यया वा' इत्यनवषारणं युज्यते, विप्रतिषेचात्। तदेवमस्माकं तावदनाश्वासो नास्ति; प्रत्युत य एव सर्वज्ञानानामव्यभिचारमाश्वासना्ये प्रार्थयते, तस्ववानाश्वासः। ननु ज्ञानस्याव्यभिचारित्वज्ञानं यत, सत्यमेव तत्; अतः कथमन्यस्मानाश्वासः! मैवम्, सर्वज्ञानानामव्यभिचारित्वग्राहिजापि ज्ञानेनाश्वासाद। नन्वव्यभि- चारआहि ज्ञानं सामान्येन सर्वज्ञानानामव्यभिचारं गृद्ाति; ततश् खय- मप्यव्यमिचारि सर्वेषामव्यभिचारं गृहदाश्वासकारणं भविष्यति। उच्यते- यदि तद् स्यं सिद्धाव्यमिचारं स्वात्, ततः खस् ज्ञानान्तराणां चाव्यमि चारं गृहदाश्वासकारणं भवेत ; न चतदसित; तयाहि-स्वयं सिद्धाव्यमि चारे तस्मिन् अन्याव्यमिचारनिर्णयः। तन्निर्णये च तस सिद्धाव्यभि- चारित्वमितीतरेतराश्रयं स्यात्। अथ ज्ञानान्वरात् तस्वाव्यमिचारसिद्धि:, ततखत्राप्येवमित्यनवस्थ्रा। किंच ज्ञानस्वार्थपरिच्छेदकत्वलक्षणात् सरूपा- दयदि नाश्वासः, ततोर्ऽर्यस्वैवासिद्धत्वान्न तेन सह ज्ञानस्वान्यमिचारो गृखत। तस्माच्वयापि ज्ञानरूपादेवार्थाश्वास इति वाच्यम्। एवं चेदसाकमपि तथा भविष्यति। किंच ज्ञानस्व यथाभूतार्यपरिच्छेदकत्वं नाम यत् स्वरूपं तद्विपरीतर्यातावयथार्थपरिच्छेदकत्वाद्विरुध्यत इत्येवं ज्ञानसवरूपादेव ज्ञानस्ाव्यमिचारः कथ्यते। ततश्वाव्यभिचारार्यमपि चेत ज्ञानसरूपमाश्र- यितव्यम्, तथा सनि तत एवार्थसिद्धिर्मेविष्यति; ततः कुतो नाश्ासः! मेन तश्निषृच्यर्थमव्यभिचारः प्राथ्यते। न च वाच्यं व्यशिचारे सति प्रामाण्यमेव न स्यादिति, यतो व्यमिचारः प्रामाण्यं नोपहन्तीत्युक्त- मित्यर्थः ।

किंच उद्गेकस्य कार्याविक्यस्य कारणदोषास्तिमिरादयो न हेतवः। कि तहि कारणस्य कार्ये यत्सामर्थ्य तस्य घातिनः । अतसेषां सजात् भरणस्य अहवास्यकार्वसामथ्येप्रतिघातादमहः। असर्वाच् कार्यसामर्थ्या- प्रतिभातात् ग्रह इत्ेवं दोषसदसच् स्मृतवश्ययोर्विवेकाग्रहणे अमे 'मत्र

284

विवेकाग्रहः, अत्र न' इति विवेकस्य निर्णयस्य यत्कारणं परस्येष्टं तद्वि- पर्ययदर्शनेऽपि अमे न दण्डैनिवार्यते। अतो विपर्ययदर्शन प्रमाणतदा- 46-15 भासविवेकान्नाभासव्यभिचारेण प्रमणिऽप्यनाश्वास इत्यभिप्रायेणाह-अपि चेति। अत्र हेतुमाह-विपर्यय इति। यतः कार्यसामर्थ्यप्रतिघातिनो दोषा इति यदुक्तं तद्विपर्यये भ्रमेऽपि सुतरां प्रकल्पते घटते। कथमि- त्यपेक्षायामाह-दृष्टेति । अग्रहणे अ्रमे दोषेम्य इष्टस्य ग्रहणाख्यकार्यस्य निरोधमात्रं भवति। विपर्ययलक्षणे तु अरमे न केवलं तत्त्वग्रहणस्य दोषेभ्यो निरोधः ; अपितु तत्प्रतिपक्षविपरीतज्ञानोदयश्ष भवति। तेन तच्वग्रहणाख्यमिष्टं कार्यसवरूपतः प्रतिपक्षोत्थापनेन च दोषेरत्यन्तं निरुद्धमित्यतिशयार्थः। तस्मादग्रहणे भ्रमे दोषाणां सत्वादग्रहः; दोषा- सश्वाच्च ग्रह इति ग्रहाअ्रहविवेका यः, स विपर्ययलक्षणेपि अ्रमे घटत इत्याह -- तस्मादिति। यत्र दोषोऽसन्, तत्रादुष्टादिन्द्वियात् तत्त्वग्रह इत्याशङ्कानिवृत्तिरित्युक्तम् ; तहूषयति-दोष इति । अत्र हेतुमाह- न हीति । यदि कारणसद्भावे कार्यसत्ता नियोगतो नियोगेन स्यात्, ततो निर्दोषेन्द्रियसद्भावे तत्वग्रहार्यकार्यभावादग्रहाशङ्का निवर्तेत, न तेतदसिति। तथाहि-सत्यपि निर्दोषे चक्षुषि विररते ज्ञानानुदयो दृश्यते। न च चक्षुमात्रं कारकम, अपितु सामन्यपि; सा च तत्र नास्तीि कार्यानुदय इति वाच्यम्। यतः प्रत्येकवर्तिनी कारकशक्तिः, न समाहारवर्तिनी। कारकाणां हि कार्यसिद्धये समासः, न मिलितानां करणत्वम्। तस्माच्चक्षुरपि कारणम् । तस्मिन्रदष्टेऽपि कार्य- सिद्धिरिति सूक्तम् -- 'न हि कारणसद्गावे' इति । अतो न परस्य ग्रहा- ग्रहविवेकसिद्धिरिति भावः । किंच एवं सति विपर्ययः स्यादित्याह-प्रत्यक्षमिति प्रत्यक्षया हि संविन्या कारणमनुमीयत इति युक्तम्; परस्य तु प्रत्यक्ष संवित्तिलक्षणं कार्यमदुष्टेन करणेनानुमीयत इति विपर्ययः। अन्यथाख्यातौ तु दोषस्य हेतोरमावात् कार्यस्याभावो युज्यते । अतस्तत्र दोषाभावात् विपर्ययदर्श- नाख्यफलाभावानुमानं युक्तमित्याह-विपयय इति। तथा विपर्ययलक्षणात् फलाद्धेतोर्लिङ्गात् तद्धेतुदोषसंभवानुमानमपि युक्तमित्यपि द्रष्टव्यम्। अतो- डस्माकं दोषाभावभावाभ्यां प्रमाणतदामासविवेकसिकिः, न परस्पेति भावः।

नियोगकाण्ड: 285

अन्यथाख्यातावनालम्बनं स्यादिति परोक्तो दोषः परस्याप्यस्ती त्याह-अनालम्बनेति। यथा अन्यथार्यातौ शुक्तेराकारादाकारान्तरस्य रजतस्य समर्पेणात् ज्ञानस्यानालम्बनतापत्तिः, एवमख्यातिवादिनस्तवाग्रहणेSपि अमे सुक्तिस्वरूपस्य विशिष्टस्य 'इदम्' इति ज्ञानेSनर्पणात् अनालम्बन- तापत्तिर्भवेदित्यर्थः। अथ तत्र विशेषानर्णेSपि 'इदम्' इति ज्ञानेन शुक्कभास्वरत्वादिसामान्यांशस्य कस्यचिदर्पणमस्ति; सच शुक्तेः साकार इति तरिमन् गृह्यमाणे शक्तिरेवालम्बनमापन्नेति विशेषांशाग्रहेऽपि न निरालम्बनतापत्तिरित्युच्यते, तदन्यथाख्यातावपि तुल्यम्, यतस्तत्रापीद- मंशख्यातिरस्त्येवेत्याह-कस्यचिदिति । अन्या व्याख्या-अथ कस्य- चिदन्यस्य घटादेर्वस्तुनः खेन रूपण ग्रहणमस्तीति कस्यचित् शुक्ति- वस्तुनः शुक्तिरूपेणानर्पणऽपि न निरालम्वनमित्याशङ्कचाह-कस्यचिदिति। विकल्पमात्रमेतत् । स्वाकारत्वादित्यस्यानन्तरं 'नानालग्वनत्वम्' इति योज्यम्। केषांचित्साकाराणामिति शुक्कमास्वरत्वादीनामिति प्रथमव्याख्यायां तुल्यत्वहेतुः । केषांचित् घटादिवस्तूनामवभासनादिति च द्वितीयव्याख्यायां तुल्यत्वहेतुरुद्यः। यद्वा केषांचिदिति घटादिवस्तूनां स्वाकाराणामिति च शुक्कभास्वरादीनामवभासनादिति व्याख्याद्दये हेतुद्दयमुक्तम् । अथ तत्र विवेकाग्रहणे तच्चक्षुःसंयुक्त न तथा आलम्बनमिष्यत इत्युच्यते, परस्याप्यन्यथार्यातिवादिनः तत्रान्यथाख्याता एवं चक्षुःसं. युक्तस्य नालम्बनत्वमिष्टम्। अथ तत्रान्यथाख्याती तथा स्थितेः निरा- लम्बनस्य स्थितत्वात् सर्वत्र सम्यग्ज्ञानेव्वपि तथाभावो निरालम्बनता स्यादिति शङ्कयेतेत्युच्यते, ततस्तवापि विविक्तशक्त्यग्रहणे निरालम्बनता दृष्टेति सर्वत्र शङ्कचेत एतद्यथत्यादिना विवृतम्। तत्र विपर्ययदर्शनेS- निमित्तत्वान्निरालम्बनत्वाद्यथा सम्याज्ञानेSनिमित्तता निरालम्बनता शङ्कचते, तथा शक्त्यग्रहे सा निरालम्बनता निरूपिता सर्वत्र घटादिग्रहेSपि शङ्क्येत, अतस्तवापि सर्वत्रानाश्वासस्तुल्य इति भावः। अथ घटादिज्ञाने ज्ञाना देवार्थपरिच्छेदकादर्यसिद्धेरर्थस्य निमित्तत्वमालम्बनत्वम्, एतदन्यषामप्यन्यया- ख्यातिवादिनां न विशिष्यत इत्यर्थः । किंच रजतख्यातिरपि शुक्तिमेवा- लम्बते, सैव हहि रजतात्मना गृझ्यते। न चान्यथालम्व्यमानेडये ज्ञानस्य 20

286 बमसिद्धिव्याख्या

निरालम्बनत्वं भवति। एवं च सति हेतुमात्रस्यानालम्बनत्वात् चक्षुरा- दिवदिति यदुक्तं तदपि प्रत्युक्तम् । न वयं हेतुमात्रमालम्बनं ब्रूमः, 17-11 अपितु यत्तथा अन्यथा वा आलम्ब्यते। चक्षुस्त्वन्यथापि नालम्यत इति न भ्रान्तेरालम्बनम्। इतश्र शुक्तिरन्यथालम्ब्यते, यतो न यदाकारं यत् ज्ञानं तत्तस्यालम्बनम्, ज्ञानस्य निराकारत्वात् । अपितु यस्मिन् ज्ञाने सति यद यथा व्यवहारयोग्यं मवति, तस्य तदालम्बनम्। शुक्तिश् रजतज्ञाने रजततया व्ययवहारयोग्या भवति, न शुक्तितया; तथाच रजत- बुद्धैव आ्रान्तस्तया व्यवहरति, न शुक्तिबुद्दा। तसमान्न शुक्ति: स्वरूपेण रजतज्ञानस्य लम्बनम्, अपितु रजततयेति स्थितम् । वृत्तौ रजतरूपेग' इत्यत्र आलम्बितेत्यनुवतते ।

'आत्मा ज्ञातव्यः' इति विधा ज्ञानक्रियानिष्ठे सति आत्मखरूप- परत्वाभावात् अपहृतपाप्मानन्दादेरात्मस्वरूपस्यासिद्धिमाशङ्कच तत्सिदये कश्चिदाह-अवघातेति। "व्रीहीनवहन्ति" "व्रीहीन्प्रोक्षति" इत्यादी दृष्टादृष्टसंस्कारयोर्वींषर्थता यथा स्थिता, व्रीहीनिति द्वितीयया चप्सित- तमत्वेन प्राधान्यावगमात्, तथा ज्ञानं खभावेन "आत्मा वारे द्रष्टव्यः" इाती चात्मन: कर्मत्वेन निर्देशात् ज्ञेयभूतात्मद्रव्यार्थम्। अतो ज्ञान- विषयोऽप्यात्मज्ञानविधिः आत्मस्वरूपमानन्दादि रपृशति; न ज्ञानमात्रे पर्यवस्यति; यस्मादात्मस्वरूपैदमर्थ्येनव ज्ञानस्य करतव्यता नियोगादव- गम्यते। अतो नियोगेनात्मस्वरूपमप्यानन्दाद्याक्षिश्मिति तस्य सिद्धिरिति भावः ।

अव परः शङ्कयति-भवत्विति। भवतु ज्ञानस्यार्थता, तथाप्यपहंत- पाष्मानन्दादिविशिष्टस्याभिप्रेतस्य सिद्धि: कुतः प्रमाणात्ः न तावतत्र 'आत्मा ज्ञातव्यः' इति शब्द: प्रमाणम् । स हि 'अपहृतपाप्मानि- रूप आत्मा ज्ञातव्यः' इत्यात्मार्थतया ज्ञानस्य कार्यत्वे पर्यवसितःः 'एवं रूप आत्मा ज्ञातव्य:' इति हि तदा चोदते, न 'एवंररप आत्मा' इत्यात्मस्वरूपनिष्ठा; यत्परश्र शब्द: स शब्दार्थ:। तस्माच्छव्दस्तावदप- हतपाम्माद्यात्मसवरूपसिद्धी न प्रमाणम्। न च तत्र प्रमाणान्तरं पक्रमते। तस्मावेवमपि नात्मसरूपतिद्धिरित्याशयः। एवमाशङचाह-ज्ञानेति।

नियोगकाण्ड: 287

ज्ञेयार्थत्वेन ज्ञानं कर्तव्यतया चोदितम् न च तत्राकिंचित्करस्य तादर्थ्येन कर्तव्यतासिद्धिर्युज्यते। नस्मात् ज्ञानेन ज्ञेये कश्षिदर्यः कर्तव्यः। स च ज्ञेयभूतात्मस्वरूपप्रकाशनात् कोऽन्यः? अपितु तदेव। न हि तस्य दष्टस्य संभवे सत्यदृष्टकल्पनोचिता। तस्माद्यथा प्रोक्षणादिविषे- ब्रद्यये प्रोक्षणविषयादपि व्रीहावकिचित्करस्व प्रोक्षणस्य तादर्थ्यानुपपच्वा व्रीहिप्वदृष्टा संस्कृनिर्गम्यते, तथा ज्ञानविधेरात्मार्थज्ञानविषयादप्यात्मनो- Sपहतपाप्मादि रूपं गम्यत इत्यर्थः । यथा स्वर्गकाम। इत्यादेर्वत्ति- ग्रन्थस्यायमर्थ :-- यः खलु यत्कामः, स तदुपायं कर्तव्यता प्रत्येति, अनु- तिष्ठति च; नानुपायमित्यनुभवसिद्धम्। अनुपायो हि तत्कामेन नानुष्ठिनः स्यात्, अन्यकामस्यान्यत्रानुष्ठानादर्शनात । अतश्र स्वर्गानुपाये यागे नियोगानुष्ठाने खर्गकामस्य न अवतः। तरमात्सवर्गयागयोः साध्यसाधन- भावो यथा यागविषयादपि विधरवगम्यते, तथा अपहतपाप्मादिरूपमा- त्मानमुद्दिश्य ज्ञाननियोगो न वुज्यते यदि तथाविध आत्मा ज्ञानेन न प्रतीयत इति ज्ञानविषयादपि विधेरात्मस्वरूपं बोध्यते।

तद्वेतत्सिद्धान्ती दूषयति-उक्तेति सत्यमेवमात्मा ज्ञानेन प्रतीयत इति सिध्यति, न तु स्वरूपेणेति; यम्मात्पररुपेणापि ज्ञानमर्यस्य मासक- मनन्तरमवान्यथाख्यातिप्रतिष्ठापनेन प्रदर्शितम् । तत्र कि सवरूपेणात्मा ज्ञानेन प्रतीयते, पररूपण वेति शव्दान्न निश्रयः स्यात्। न चात्र प्रमाणन्तरमरित, यतो निश्षयः स्यान। अवश्यं चैवमम्यु- पेयम्-यदात्मनोऽन्यथाप्रतीतिरस्तीति; अन्यथा ज्ञानविघेने किचित्फलं स्यात्। स हि निष्प्रपचोऽप्यात्मा शब्दात्मकप्रपथरूपेण प्रकाशत इति तदवबोधनेन तत्त्वप्रतिपत्यर्थः । दृष्टा असरूपभूतगजतावबोधनन शुक्तित्व- प्रतीति । अतश्र निष्प्रपथ्चस्यात्मनः प्रपभात्मना प्रतीतिरस्तीति नावश्य- मात्मनोSपहतपाप्मादिरूपेण ज्ञेयतया तदटपसिद्धिः; अध्यारोपेणापि "वाचं धेनुम्रपासीत" इतिकत तदृपपत्तेरित्युक्तं भर्वान अथ मतम्-द्विविधेयमविद्या; एका तच्वाज्ञानात्मिका बीजभूता तत्वमाच्छादयन्त्याच्छादिकेत्युच्यते; यथा रज्जुतच्वाज्ञानात्मिका रज्जुतच्- मप्रकाशयन्ती। अन्या च तत्कार्यभूता रज्जुमेव सर्पदण्डादिरूपेण त्मा- 201

288 रसिद्धिव्याख्या नमप्रपथवं प्रपश्वरूपेण विस्तारयन्ती विक्षेपिकत्युच्यते। तत्राद्या बीजमात्र- रूपेण सुषुप्ते तिष्ठति। द्वितीया च खमजागरितयोः प्रपश्चात्मना। तत्र यद्यपि विक्षेपिकाया निवृत्तिर्नात्मज्ञानविधे: फलम्, तथाप्याच्छादिकाया निवृत्ति: फल भविष्यतीत्यतो न ज्ञानविधेर्निप्फलत्वमित्याशङ्ग्याह-लय इति । सांसारिकविविधदुःखनिवृत्तये प्रेक्षावतो ज्ञानविध्यथ प्रवृततिः । विक्षेपश्र प्रपश्चात्मकः समजागरितयोः शोकादिदुःखहेतुः, न लय आच्छा दिका अविद्या । न घसौ सुषुप्तगता दुःखहेतुः । दुःखहेतुश्र निवर्त्यः । अतो न लयस्तथा निवर्त्यो यथा विक्षेपः । स ह्दुःखो दुःखहेतुर्न लयः। स तु दुःखात्मकत्वात् न केवलं न निवर्त्यः, प्रत्युत प्रार्थनीयः। तथाच सुषुप्ते विविषदुःखनिवृत्तेर्लय आमन्दवासनाकृत् श्रुतौ श्रुतः । अपिच अविद्याद्वविध्यमपि प्रसिद्धमख्यातिमात्रभ्रमवादिनस्तव न स्यादिति दूषणान्तरमाह-लयेति। लयः तत्वाग्रहणम्, विक्षेपो विपर्यय- दर्शनम् ; तयोमेंदो न स्यादग्रहमात्रे अ्रमे। तस्मादग्रहणविपर्यय ग्रहणलक्षणे द्वे अविद्ये अभ्युपेतव्ये। ते च पूर्वा कारणम्, उत्तरा कार्यमित्येवं व्यवस्थिते। तथाच रज्जुतत्वाग्रहणात् सर्पादिविपर्ययो दृश्यते। एवं सति च पूर्वा सुषुपते, परा च सवमजागरितयोरित्येवमविद्याविभागोपपत्तिः तथाच गौडपदिर्दर्शितम्-"कार्यकारणबडी" इति। कार्य विक्षेपा त्मिका प्रपशाविद्या, कारणमग्रहणात्मिका अविद्या; ताभ्यां बद्धावुभौ विश्वतैजसशब्दवाच्यी जागरितस्थानखनस्थानावात्मानाविष्येते। प्राज्ञस्तु सुषुप्तस्थान आत्मा कारणेन तच्वाग्रहणात्मिकया अविद्यया बद्ः। उभे तु ते अविद्ये तुर्ये पूर्वोक्तस्थानत्रयापेक्षया तुये "चतुरश्छयतावाद्यक्षर- लोपक्र" इति स्मरणात् चतुर्थे मुक्तिस्थाने न सिध्यत इत्यर्थः । ननु अन्यथवायमग्रहणासभ्यगूग्रहणभेदेनाविद्याभेदो भविष्यति, किं विपर्ययेण: तत्राग्रहणं सुषुप्ते, जागरितस्पयोस्त्वसभ्यगग्रहणमिति व्यवस्था- सिद्धिः नन्वसम्यग्ग्रहणाग्रहणयो: किं भेदोऽस्ति ; बाढम् ; तथाहि-अिन्न स्यैकस्य प्रपश्चमेदैः रहितस्यान्मवस्तुनोऽप्रदेशस्य विमोर्ग्रहणमस्यग्गरहणम्, तथाभूतस्याभिन्नस्याप्रदेशस्य वा अग्रहणमग्रहणम्। तदेवं ग्रहणाग्रहण रूपत्वात्तयोः पृथक्त्वेन प्रतीतिः । अतोऽसत्यनयोर्भेंदः। नैतत्सारम् ; यतो

नियोगकाण्डः 289

त्किमव्यक्तावमासित्वम्: अथवा केनचिद्रूपेणार्थस्य ग्रहण, न सर्वात्मना! तत्र यधादः पक्षः; तदा दूरसे सूक्ष्मे चायें भवत्यव्यक्तावभासकज्ञानम न च तदविद्या। तथा द्वितीये पक्षे तत्रैव दूरखे स्थाणावूर्ध्वतासामान्य मात्रं ज्ञांतं विशेषाज्ञानान्न सर्वोत्मना ज्ञातमित्यविद्या स्ात ; न चैवम्। किंचैवं सति सर्वमेव ज्ञानं न सर्वात्मनार्थस्य आ्हकमिति सर्वज्ञानानाम- सम्यग्ज्ञानत्वान्मिथ्यात्वमापतेत्। तस्मादसम्यग्ग्रहणमविद्येति यदुक्तं तत्ताव- द्युक्म्। यदप्यमिन्नस्यात्मनोऽप्रदेशस्यामेदग्रहणं द्वितीयाविद्योक्ता; तत्रापि यबमेदाग्रहणमात्रं प्रपश्चग्रहणरहितमविद्या, तदा तत्राविद्याया निवर्तनीयं नासित। न हि अमेदाग्रहण निवर्त्यम्, यतो दुःखत्रयहेतुतया यः पुरुष- स्यापराध्यति स तेन निवर्त्ः; न चाग्रहणं तथा। किंतु, प्रपशभेद :; स हि द्विविधदुःखवायतनम् । तथाचान्यथाख्यातिरम्युपेता स्यात् । अथ मिन्नं मेदेन भातीति न ब्रूमः, येनान्यथांख्यातिः स्यात; किंत्व- मिन्नमप्यात्मतथ्वं प्रपथमेदेन भिन्नमिव भातीति, तत्रोऽच्यते -- किमत्र भिन्नेन सहाभिन्रस्य साढश्यम् ! यदिवशब्दस्यार्थः स्याद् । यदि यथा मिन्न- मपरकाशमानैकत्वं प्रकाशते, तथात्मतत्त्वमभिन्नमप्यप्रकाशमानिकत्वं प्रकाशत इतीदं सादृश्यमिवार्थः, तदैकत्वरहितस्यात्मतच्वस्य ग्रहणाद केनचिंदंशेन ग्रहण न सर्वात्मनेत्येकलक्षणमसम्यग्ग्रहणमुक्तं स्याद; तत्र च न किंचि- ज्ज्ञाने सर्वात्मनार्थस्य ग्राहकमिति सर्वज्ञानमिथ्यात्वापात इत्युक्तम्। अया- भिन्नमात्मतश्वं भिन्न प्रकाशत इव, न तु प्रकाशत एव; अतोऽन्यथा- ख्यातिप्रसङ्ग इत्युच्यते, तदापि मिन्नप्रकाशेन सहाभिन्नप्रकाशस्य किं साडश्यं वाच्यम्। यथा मिन्नप्रकाशांत् मेदव्यवहारप्रवृत्तिः, तथात्मतच्व- स्यामिन्नस्य भेदव्यवहारादिदं सादृश्यमिति चेत; न, अभिस्नेऽपि चेदात्मनि अेदव्यवहारो भवति, अस्ति तर्हि तत्राप्यात्मनि भेदप्रकाशनम् । यतो भेदप्रकाशो मेदव्यवहारस्य कारणम् । न चासति कारणे कार्य भवति । ततश्रामिनेऽप्यात्मनि अेदज्ञानोदयात् आपन्ना अन्यथास्यातिः। अथा- मिश्नस्यात्मतच्वस्यामेदाग्रहेSभिमानमात्रमिदम्, न तु भेदग्रहः; पतदेव व्यवहारहेतु :; अतो नान्यथाख्यातिप्रसङ्क इवि चेदुच्यते, तदसत्; अमेदा- यरहो दि ग्रहणाभावः । न चासावभावमप्रमेयमभ्युपगच्छतां स्रूपेण पर- रूपेण वा ग्रहाः। न भागृहीते तस्मिन् भेदग्रहाभिमानोSवकल्पते । न

290

अगृहीतायां शुक्तौ रजतग्रहामिमानो भवति। किंचाभिन्नस्यात्मनः प्रपश्चा त्मना अदश्षेन्न प्रकाशेत, ततः कुतो भेदग्रहः? ननु न भेदग्रहः, किंतु तदभिमान इत्युक्तम्। सत्यमुक्तम् ; किंतु भेदग्रहादन्यो नाभिमानो नाम निरूप्यते। अतो भेदग्रह एवासौ। स च भेदाप्रकाशने न युक्त इति सूक्तम्। किंच अभिन्न आत्मतत्वे प्रपश्चात्मना भेदाभिमानो विपरीतज्ञान- मविद्यत्यस्मत्पक्ष परित्यज्यामिन्नस्यात्मतच्वस्यामेदाग्रहे भेदग्रहाभिमानमङ्गी कुर्वता विपरीतख्यांतिरेवाङ्गीकता । अतः ककि तेन परिहृतम्: तस्मात् 'लयविक्षेपभेदश्व न स्यादग्रहमात्रके' इति सूक्तम्। वेदान्तानां ज्ञानविधिपरत्वे अपहतपाप्मादिरूपमात्मनो न सिध्यति; यतो नात्मस्वरूपेणावभासकं ज्ञानमित्युक्तम् ; तत्र चोदयति-नन्विति । अरूपेणानात्मरूपेण अपहतपाप्मत्वादिना आत्मनोऽवभासे दृष्टे प्रयोजना- भावाददृष्टकल्पना स्यात्। अपहृतपाप्मादेरात्मरूपस्यावभासे तत्सिद्धिर्नाम दृष्ट- फलम्। यतोऽन्यत्रापि ज्ञेयस्वरू पसिद्धिरेव ज्ञानफलम्। न च दृष्टफले संमव- त्यदष्टकरपनोचिता। तस्मात् ज्ञानविधिपरत्वेऽपि वेदान्तानामात्मनोंऽपहत- पाष्मादिरूपसिद्धिरित्यर्थः । अत्रोतरमाह-न दृष्टमात्रादिति । दृष्टमात्रा- दतः कुतश्विदपुरुषार्थादपे दृष्टान्न दृष्टार्थ ज्ञानं भवति; किंतु पुरुषार्थेन विना विधेरनैराकाड्क्ष्यात् पुरुषार्थानुगं पुरुषार्थसंस्पर्शि तत् दृष्ट फलं भवति। न चापहतपाप्मादेरात्मरूपस्यानात्मरूपस्य वावभासे पुरुषार्थस्य भावो भिद्यते विशिष्यते; उभयत्रापि पुरुषार्थफलत्वमविशिष्टमित्यर्थः । अविश्षेषं प्रपश- यति-यथेति। यथा प्रपशशून्यत्वपक्षे अपहतपाप्मादिविशुद्ध।द्यात्मतच्वे ज्ञानेन प्रकाशिते शोकादिदुःखस्य कर्मणां रागादेश्र केशस्य हानं त्यागः, तथापह्तपाप्मादावतत्वेऽपि ज्ञानेन प्रकाशिते तैषां हानं भवेदित्यर्थः । तदुक्तम्- "तस्मान्नूतमभूतं वा यद्यदेवातिमाव्यते । भावनाफलनिष्पत्तौ स्फुटकल्पा च थी: फलम् ।." इति। यश्र वृत्तौ जीवन्मुक्तः स मनोरपि संमतः। तथा चाह- "कपालं वक्षमूलानि कुचेळमसंहायता । समता चैव भूतेषु एतन्मुक्तस्य लक्षणम् ।।" इति

नियोगकाण्ड: 291

न चात्र रागादिमुक्तो मुक्तोऽमिमतः, विशेषस्यानुपादानान। तस्मा दगृष्माणविशेषत्वात् सर्वबन्मुक्तोऽत्र मुक्त उक्त इति गम्यते। वन्धस्थ हि मूलं कारणमविद्या। तस्यां च निर्लेपमपहतायां कारर्णानवृतेव बन्वस्य निवृत्तेरुपपन्ना विदुषो जीवत एव मुक्तिः। या तु प्रपश्चस्य बाघितस्या- प्याभसमात्रेणानुवृत्तिः, तदुपपत्तिः पूर्वमुक्तेति न पुनरुच्यते। अत्र चावि- र्भूताद्दयात्मप्रकाशो जीवन्मुक्तोऽभिप्रेतः, न वाक्यार्यमात्रविदिति विशुद्धा- द्वयादिरूपमात्मत्च्वमेवात्मना ज्ञानेन प्रकाश्वत इति। इदमेवात्र युक्तम्। एवं हि द्वयग्राहिणां प्रत्यक्षादीनां विरोधो न मवति। कर्मविधानं च साध्यसारधनेतिकर्तव्यतादिमेदविषयं सत्यार्थ अवति। परमार्थे हि प्रपश्न शून्यत्वे प्रपश्चग्राहीणि प्रत्यक्षादीनि बाध्येरन्। कर्मविघयश्राभृतविषयाः स्युः । तस्मात् "वाचं धेनुमुपासीत" इत्यादिवत् अभूतात्माद्वैतविषयज्ञान- विधिरयमिति युज्यत। अनौपचारिकार्था इति; अनौपचारिकः कल्पितो-P.1। 5र्थो विषयो येषामिति विग्रहः । अभूतस्य कल्पना, सेवोपादानं यस्य, स चासौ व्यवहारसिद्धश्वासावर्यश्र, तद्रोचरा इति वत्तो विग्रहः । ननु जानातिस्तच्वबोधविषयः; अतः सत्यमेवाह्यादिरूपमात्मना ज्ञानविषय इति शङ्ड्यति-जानातिरिति। तत्रोत्तरमाह-नेति। जानाति- स्तच्वबोधे न वर्तते। कुतः मिथ्याज्ञानं सम्यग्ज्ञानं संशयज्ञानमिति मिथ्यादिभिर्ज्ञानस्य विशेषणात्। अन्यथा सम्यगज्ञानमित्यत्र विश्ेष्यविशे- षणपदयोः पौनरुक्तं स्यात्। मिथ्याज्ञानं संशयज्ञानमित्यत्र विरोधः । ननु 'आत्मा ज्ञातव्यः' इत्यात्मज्ञानं विधीयते। तत्र वद्यारोफते- नात्मरूपेण विशद्धाह्यादीनां ज्ञानं स्यान्, तथा सति नात्मा ज्ञातः स्यान्। आत्मरूपेण हि प्रतीत आत्मा ज्ञातो भवति, नान्यथा। ततश्राद्यादि- रूपेणात्मज्ञान विघेरात्मनस्तदूपसिद्धिरित्याशङ्ग्यति-नात्मेति। तत्रोत्तरमाह- न तद्रूपेति । यदि 'आत्मा ज्ञातव्यः' इत्येतावदिदं वाक्यं स्यान ; तेन चात्मस्वरूपज्ानं विषीयते, ततः स्यादेवम ; न त्वेतनस्ति; आत्मनः प्रमा शान्तरसिद्धत्वे तस्यानुवादत्वात्, अनिर्ज्ञातस्वरूपस्य जातुमशक्यत्वात्। अतश्रात्मनः प्रमाणान्तरसिद्धत्वे, अन्यथा प्रमाणान्तरासिद्धत्वे च सुतरा मात्मस्वरूपस्याविघानम् । यदि "अपहतपाप्मा विजरो विमृत्युः" इत्यादिशब्दसमर्पितेन रूपेण तस्यात्मनों जानं विधीयते, तदा तेनापहत

292 बझसिद्धिव्याख्या

पाप्मादिरूपेण तत्वेनाप्यध्यारोपितेनापि "वाचं घेनुमुपासीत" इति वद- स्यात्मनो जानमवकल्पते। तेन ज्ञानविघेरपहतपाप्मादेरात्मस्वरूपस्य सत्यत्व- सिद्धिरिति भावः ।

किंच न तावदद्वयात्मप्रकाशलक्षणं ज्ञानमदृष्टार्थम्। न हि तेन किंचिददृष्ट जन्यते । तत्र यदि दृष्टार्थम्, तत्रोच्यते-जानमिति । तस्योपायो न जातः, तेनोपायाज्ञानात् दृष्टफलेऽपि जाने विधिमन्तरेण पुरुषो न प्रवर्तत इति ज्ञानं विधीयत इत्याशङ्यति-तदिति। अत्रोत्तर- माह-तस्येति। अथ दृष्टार्थमपि ज्ञानमवघातादिवत् विधास्यत हत्या- शङ्कयति-अवघातति । तत्रापि तण्डुलगतनियमादृष्टमरिति; अवधाता- द्विलक्षणस्तुषादिविमोक:, ततो विलक्षणास्तण्डलाः, ततो विलक्षणं पिष्टम्, ततो विलक्षणं पुरोडाश इत्येवं प्रणाड्या प्रधानापूर्वसिद्धेरेवादृष्टं तत्रास्तीति भावः । अथाद्वयात्मज्ञानमदृष्टपूर्वमलौकिकम्; अतोऽदृष्टार्थमपि तद्विधीयत इति, तत्राह-अलौकिकमिति। किमर्थ तद्विषीयते? न तावदात्मस्वरूपस्य सिद्धये प्रतिपत्तये; यतो न प्रतिपत्तिमात्रफलो विधिः, अपितु कर्तव्यता अनुष्ठानं विधितो भवति। सा च दृष्टार्थे जाने दृष्टादेव फलात् भोज नादिवत् प्रसिध्यति; किं विधिना: अतोऽलौकिके अपहतपाप्मादिरूपे आत्मतच्वेऽये शब्देन प्रथमं परोक्षतया प्रतिपादिते तस्यापरोक्षज्ञाने तमप- रोक्षीकर्तु तस्यापरोक्षजानस्य जेयभूतात्मोपायत्वात् स्वयमेवान्मुखः पुमान्। तथाहि- कस्यचिद्वाक्यादाश्वर्यभूतं गन्धर्वनगरादि श्रुत्वा तदपरोक्षीकरणे स्वयमेव पुमान् उन्मुखो भवतीति। अतः कि विधिनेति भावः। क् नाम विधियुज्यत इत्याह-तादति। उपसंहरति-नियोगेति। मतोऽप. हृतपाप्मादिवचसां जञाननियोगानुप्रवेशो भूते सिद्धरूपेऽर्ये तेषां प्रमाणता विहन्ति, अतत्परत्वात्। इतिर्हेता । भूतस्य सिद्धस्यापहतपाप्मादेरर्थस्य गतिमिच्छता नियोगानुप्रवेशो नोपास्यो न मनसि कार्य इत्यर्थः । तदेव प्रागुक्तासु तिसुषु प्रतिपत्तिषु मध्ये प्रथमा शान्दी प्रतिपत्ति: तृतीया चाद्यात्मप्रकाशरूपा न विधीयत इत्युक्तम्। अधुना उपासनाख्या या द्ितीया प्रतिपत्तिः, तत्याः प्रतिपत्तेर्विधिर्निरस्थते-अत एवेति।

नियोगकाण्ड: 293

भूतेऽये प्रमाणाभावप्रसङ्गादित्यर्यः । 'निष्ठता' इत्यस्यानन्तरं सिद्धानां वेदान्तानामित्यध्याहार्यम् । अत एवेत्युपजीवितमर्य दर्शयति-तत्रापीति । पूर्ववदिति ; यथा तृतीयविधिपरत्वे अंतत्परत्वाद्दाक्यस्य नात्मसवरूपावगति सिद्धिः, तथेत्यर्थः । यदि त्वपहतपाष्मादिवाक्यं स्वरूपनिष्ठमेव न नियोग- निष्ठम ; तेन तस्मात्प्रमितस्यात्मस्वरूपस्य "निदिध्यासितव्यः" इत्यादे र्वचोऽन्तरादुपासनविधानमिष्यते, तत् स्यादेव; न कश्रिद्दोषः । तथाच "विज्ञाय प्रज्ञां कुर्वीत" इत्यत्र 'विज्ञाय' इति क्त्ाप्रत्ययेनात्मतच्व- ज्ञानस्य वेदान्तजस्य प्रज्ञाकरणात् पूर्वसिद्धतां दर्शयतीत्याह-सरूपेति तदपि चोपासनविधानं वृथा, विधेरप्राप्तार्थत्वान; अस्य च दृष्टार्यतयैव भोजनादिवत् प्राप्तेरित्याह-प्राप्तेरिति । दृष्टार्थत्वमाह-अग्याक्षनेति 1 एतदुक्तं भवति-यदि खवर्गादिवन्मुक्तिरदृष्टफलं स्यात्, ततसतत्फलानु- चिन्तनमदृष्टार्थत्वादप्राप्तं विधीयेत; किंतु सरूपाविर्मावमात्र मुक्तिरिति वर्णितम्। स्वरूपाविर्भावक्र शब्दात्परोक्षतयावगतस्याद्दयात्मनः साक्षाब्रावः । स चानुचिन्तनस्य भोजनस्येव तृप्तिदृष्टं फलम्, ज्ञानाम्यासेन प्रत्यय- प्रकर्षदर्शनात्। तथाहि-अमूतमपि यदनुभाव्यते तत्र साक्षादनुभवमा- पद्यत इत्युक्तम ; किं पुनमूतम् । तदेव दृष्टार्यमनुचिन्तनम्। न च दृष्टार्थ दृष्टनिराकाडक्षत्वाददृष्ट फलमाकाडक्षते। तस्मादृष्टार्यतया प्राप्ार्थ- मनुचिन्तनमविघयमित्युपसंहरति-तस्मादिति। वृत्तौ 'यदपि' इत्यादिना पूर्वपक्षोपन्यासः । 'तच्वमति' इति तच्वंपदार्थयोर्बश्षजीवयोरमेदं धारये- दित्याचार्येणोक्ते शिष्यामिप्रायेण 'सदस्मि' इत्युत्तमपुरुषनिर्देशः । धारये- दिति धारणमनुचिन्तनमुच्यते "तच्वमसि" इत्यत्राश्रुवोऽपि विषि "पूषा प्रपिष्टभागः" इत्यत्रेव कल्प्यत इति परो मन्यते। श्रवणादिति वेदान्तश्रवणोपलक्षितान वेदान्तवाक्यार्थज्ञानादन्यदित्यर्थः । "स क्रतं कुर्वीत" इत्यादिश्रुतिषु ऋतुप्रज्ञाशब्दाम्यामनुचिन्तनमुक्तम् । भ्यायतिना तयोमेंदे तुल्यवन्निदेशानुपपत्तिर्मा भूदिति अभेददर्शनार्थमनुचिन्तनं ध्यान- मिति पर्यायनिर्देशः । प्रत्ययप्रवाह इति च ्यानविवरणम्। कर्मेवदिति यथाग्रिहोत्रादि कर्म खवर्गादिफलं तमेत्यर्थः ।

294 बरक्षसिद्दिव्याख्या

याश्रोपासनाविधायकाः श्रुतय उक्ताः, तासु "स क्रतुं कुर्वीत" इत्येषा तावच्छूतिः सकलविशेषनिर्मुक्तस्य निरुपाधेरात्मतच्वस्योपासनं निर्विशेषच्रह्मीमावफलं न विघत्ते; किंतु "मनोमयः प्राणशरीरो भारूपः" इत्यनुवृत्तेर्मनोमयादिविशेषोपाधिकस्य सोपाधेरात्मनोऽनुचिन्तनमैश्वर्यफलम् ; ऐश्वर्यमनुभूय पश्चात् क्रमण वा सवरूपाविर्भावलक्षणं मुक्तिफलं विधत्ते, न तु साक्षान्मुक्तिफलम् । अतो न तत्र निर्विशषात्मवादिनाम् "अपहृत- पाष्मा विजरो विमृत्युः" इत्यादीनाम् "अस्थूलमनणु " इत्यादीनां वाक्या- नामन्वयो घटते। नामरूपे शब्दार्थावुपाषी यस्य मनोमयादिरूपस्यात्मनः, तस्यानुध्यानमिति विग्रहः i तथ। "तमेव धीरो विज्ञाय प्रज्ञां कुर्वीत" इत्यत्रापि 'रक्तः पटो भवति' इतिवत् उपपदसंक्रान्तो विध्यर्थः । तेन नास्योपासनाविधौ तात्पर्यम; अपितु 'तमेव' इत्यन्यनिवत्ती। तथाहि- तत्राकाशादितच्वानां भेदं प्रतिपाद्यात्माभेदः प्रतिपादितः । तथाच "विरजः पर आकाशाद्" इति पूर्वार्धे आकाशात्परत्वमुक्तम्। तत्र तथेव प्रज्ञा- करणे पाप्ते 'तमेव' इत्येवकारेण 'नाकाशात्परत्वेनात्मनि प्रज्ञा कर्तव्या, अपित्वाकाशमन्तर्माव्यैव केवलः' इत्येवकारार्थतात्पर्यम् । यदि तु नैवं व्याख्यायते, तदा एवकारोऽनर्थकः स्यात्। न चास्य निवर्त्यान्तरमस्ति । तथाच केवल एवात्मा ध्येयो नाकाशादीति। एतदेव "नानुथ्यायादड- न्छब्दान् वाचो विग्लापन हि तत्" इत्यनेन प्रज्ञाकरणवाक्यतापस्नेन पपथ्यते। न च वाच्यम्-शब्दस्यानुध्याननिषघोऽयम्, नार्थस्येति ; यतः शब्दमात्रस्यानुध्यानममसक्तत्वान्न निषेध्यम्। अतः शब्दपूर्वकत्वात् शब्दार्थानुध्याननिषेध एवायमिति। 'तथा "आत्मेत्येवोपासीत" इत्यय मप्येवकारश्रवणादन्यनिवत्तिपरो विधिः, नोपासनापरः । तथा "निदि' व्यासितव्यः" इत्ययमपि नोपासनाविधिः ; यस्मात् "आत्मनस्तु कामाय" इत्युपक्रमत् "इद सर्वे यदयमात्मा" इत्युपसंहाराच्च आत्मस्वरूपपरमेक मिदं वाक्यम् । अतो यथा "जामि वा एतत्कियते" इत्युपक्रमात् "उपाशुयाजमन्तर। यजतेऽजामिताय" इत्युपसंहारादेकवाक्यत्वे स्थिते, तदन्तर्गतानां "विष्णुरूपांशु थष्टव्यः" इत्यादीनां न पृथग्विधित्वम्, एवं न केवलं "निदिध्यासितव्यः" इत्यादयस्तदन्तर्गता न पृथग्विधयः, अपितु यस्मादीदृक्स्वरूपोSयमात्मा, तस्मात् दशनादिकमर्दतीत्येवम् अहें कृत्य-

नियोगकाण्डः 296

स्मरणात् स्तुतिपरः । पृथग्विधिपरत्वे तु तेषामुपकरमोपसहारयोरेकार्मानु- बत्ताववगतमेकत्वं हीयेतापि। "तत्त्वमसि" इत्यत्राश्रुतविधौ स्वरूपनिष्ठे या विधिकलपना, साध्यध्याहारादिप्रमाणाभावात् समतिकल्पितेत्युपेक्षा । "पूषा प्रपिष्टमागः " इत्यत्र तु नाकृते पेषणे पूषा प्रपिष्टमागो मवती- त्यर्थात् पेषणकर्तव्यतावगमः। तस्मात्तिस्त्रः खवल ब्रक्मण प्रतिपत्तय इत्यत्रोक्तस्य त्निविधस्यायि ज्ञानस्य विध्यसंभवात् विधि विनापि वेदान्त- वाक्यादर्थप्रतीतेरपौरुषेयत्वेन वानपेक्षत्वाद्धतेऽप्यर्ये वेदान्तानां प्रामाण्य- सिद्धिरित्ययमनन्तरकाण्डोक्त कृत्स्ार्थोपसंहार: इदं तु सूत्रकृतोऽपि संमतम्। "तत्तु समन्वयात्" इति तुशब्देन चोदनालक्षणादर्माद बक्ष पृथक्; तत्तु, समन्वयः पदानामन्योन्यसंसरगों विनियोगवाच्यः, तदम्यं न चोदनागम्यमित्युक्तम्।

ननु वेदाध्ययनानन्तरम् "अथातो धर्मजिज्ञासा" इति धर्मस्योपलक्ष- क्षणत्वात्कृत्व्न एव वेदार्थो जिज्ञास्यतया प्रतिज्ञातः। तेन कृत्त एव बेदार्ये चोदनालक्षणसूत्रेण चोदना प्रमाणत्वेनोक्ता। इत्थं च कृत्स्े वेदारये चोदना प्रमाण भवति, यदि मन्त्रार्थवादोपनिषदां चोदनैकवाक्यत्वेनापृथग्वेदत्वं स्यात् ; नान्यथा । एवं च कृत्म एव वेदश्वादना । सा च कार्यैक- विषयेत्यविशेषेण कार्य एवार्यें कृत्सो वेद: प्रमाणमिति सूत्रकृतोक्तम्। अतः सूत्रविरुद्धमुपनिषदां भूतेऽयें प्रामाण्यम। नैतत्सारम् । एवं हि चोदनाप्रामाण्याचीना चेत वेदार्थस्य कार्यान्मता, ततश्रोदनाप्रामाण्यान प्रागसिद्धस्य कार्यात्मनो वेदार्थस्यानुवादासंभवात् न चोदनाप्रामाण्यानुवा देनैव वेदार्थो विचार्यतया प्रतिज्ञेयः सिद्धं चानूधते। नत्रानन्तरमोत्प- त्तिकसूत्रेण चोदनाप्रामाण्यप्रतिपादनं न युज्येत। किंचैव सनि प्रमेय- लक्षणं स्वात्, न प्रमाणलक्षणम्। तत द्विनीयाध्यायादौ "प्रथमाध्याये प्रमाणलक्षणं वृत्तम्" इति यदुक्तं तदपि न युज्येत। किंचात्रैव यदि कृत्स्वेदस्य कार्यार्यता निर्णीता, ततो मन्त्रार्थवादयोः कार्यार्थत्वे विपान- पत्तिरुपरिष्टान्न स्थात्। सा वोपरिष्ठाद्वेदार्थवादाद्यधिकरणेन निरसिष्यते। तस्मादेवमादिदोषदुष्टत्वादस्य पक्षस्य, धर्ममानजिज्ञािव तत्र प्रतिज्ञाता; तत्रैव चोदना प्रमाणमुक्तम्, न कृत्स्नवेदार्थ इत्यलमतिप्रसङ्गेन।

296

किंच अननुवादत्वमपौरुषेयागमजत्वेनादुष्टकारणजत्वं निरपेक्षत्वं च कार्ये प्रामाण्यकारणत्रयं, तत्सिद्धेऽप्यर्थे समानम्। अतस्तत्रापि प्रामाण्यं 18 युक्तमित्याह-यथेति। अन्येवां प्रत्यक्षादिमानानां, व्यतिभेदः संस्पर्शः, तेन मुक्ता मतिः अपौरुषेयागमलब्धजन्मा कार्येडर्यें यथा निरपेक्षत्वा- त्प्रामाण्यमुपैति, तथा सिद्धेSप्यर्थ इत्यर्थः। तत्रान्यमानेत्यनेनाननुवादत्व- मुक्तम् ; अपौरुषेयेति कारणदोषरहितत्वम्, निरपेक्षभावादिति संवादक- प्रमाणानपेक्षत्वमिति विवेकः । इति श्रीव्रक्षसिद्धिव्याख्याने शङ्गपाणिकृते नियोगकाण्डव्याख्यानं समाप्तम् ।।

ओमू

बह्मसिद्धिव्याख्या शङ्पाणिकृता ।

चतुर्थ: (सिद्धि)काण्डः । इदानीमप्रामाण्यवादी चोदयति-नन्विति। न तावद्रसादिपदानि ब्रक्मणि प्रमाणम्, तेषां संबन्धज्ञानापेक्षित्वात्; प्रमाणान्तरेण पूर्वसिद्धेडरमें ज्ञानहेतुत्वेनासिद्धे ब्रह्मणि सामर्थ्यामानात्। न च वाक्यम्; न हि तत्साक्षाद्वाचकम्, अपितु गुणप्रधानभावेन परस्परान्वितपदार्यद्वारेण विशि- ष्टार्थबोधकम् । अन्यथा हपदार्थज्ञोऽपि वाक्यार्थ पतीयात्। न त्वेवम् । अतश्र पदार्था एव परस्परसंस्पृष्टा वाक्यार्थ इति स्थिते बह्मणोःपदार्य- त्वेन न वाक्यगम्यत्वम्। पदार्थत्वे तु पदानामधिगतविषयत्वादन्य एकः प्रमाणान्तरगोचरो ब्रह्मपदार्थः स्यान्। अतश्र आम्रायेकगम्यत्वप्रतिज्ञा हीयेतेत्यभिप्रायः । न संसृज्येरन्निति; संसर्गों वाक्यार्थ इति मतेनोक्तम्। स च पदार्थानामन्योन्यमन्वयः 1 न भिदेरन्निति ; मेदो वाक्यार्थ इति मतेनोक्म्। स चातद्यावत्तिः ; यथा 'नीलमुत्पलम्' इति अनीला- नुत्पलयोः । चोदना इत्यपौरुषेयवचनाभिप्रायम्। न हि चोदनात्र विचार्व- तया प्रस्नुता। परस्य वा पूर्वोक्तन्यायेन कृस्स्न एव वेदश्रोंदनात्मक इति तदभिप्रायेणेदमुक्तम्। अपूर्वपदार्थावगम इति प्रमाणान्तरापूर्वस्य ब्रह्मपदार्थ स्यावगम इत्यर्थः। सा हीत्यादिना कार्य एवापोरुषेयं वचः प्रमाणमिति सिद्धमित्युक्तं भवति।. नन्वमामाण्ये निष्फलत्वाद्वेदान्तानां त्रैविद्यपरिग्रहः कथमित्याशङ्क्च, त्रैविद्येत्यादिना प्रयोजनमुक्तम् ।

एवमपदार्थत्वात् ब्रह्म न वाक्यार्थ इति चोदिते प्रतिविधीयते- सामान्येनेति। यथा सामान्येन लोके पक्षिणः प्रमाणान्तराघिगतस्य संबन्ध- ज्ञानसंभवात्पदार्यत्वे सिद्धे मरतकपादत्वादिभिरनन्यपक्षिसाचारणैर्गुणरपूर्वस्य प्रमाणान्तरानचिगतस्य पक्षिविश्वेषस्य वाक्येन प्रनिपादना भवति; तथा कारणमात्रस्य सन्मात्रस्य वा सामान्येन कारणपदार्थत्वे सत्पदार्थत्वे वा लोकसिद्धे, अस्य जगत्कारणविश्वेषस्य स्थूलादिसकलविशेषरहितस्य "यतो

298 ब्रसिद्धिव्याख्या

वा इमानि" "अस्थूलम्" इति च वाक्यद्वयेन लोकसिद्धपदार्थकेन प्रतिपादना शक्यत्वर्थः । एतदुक्तं मवति-यथा सामान्यन लोकसिद्धस्य पक्षिपदार्थस्य मरकतपदादिमिलकसिद्धैरेव पदार्थैः संसर्गादपूर्वपक्षिविशेष- प्रतिपति:, तथा लोकसिद्धर्य कारणसामान्यस्य "यतो वा इमानि भूतानि" "अस्थूलम्" इत्यादिभिलोकसिद्धैः पदार्थेः संसर्गादपूर्व जगतः कारणमपेतसमस्तविशेषं प्रतीयते। अतो नानवबोधकत्वं न चानुवादकत्वं वेदान्तानामिति ।

परिहारान्तरमाह-सर्वेति। पर एवैकः प्रकाशोSविद्याकल्पिनेन तेन तेन नीलादिरूपेण सर्वेषु प्रत्ययेषु वेद्यते भासते ; वेद्य इत्यविवक्षितकर्मक- निर्देश :; तथाहि- सर्वत्र नीलादिविशेषे प्रकाशसामान्यमनुगतमेक्मवभासते। न अप्रकाशमाने प्रकाशे किंचित्पकाशते। तथाच "स एष नेति नेत्यात्मनः" इति भेदोपसंहारेणावशिष्टं सामान्यरूप ब्रक्म सत्यं प्रदर्शितम्। अथ "वाचारम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यम्" इति दृष्टा- न्तात् सर्वभेदानुस्यूतस्य मृत्तिकावत्कारणमाव्रस्य सत्यत्वं दर्शितम्। तेन मृचिकेव घटादिष्वत्यन्तं प्रसिद्धं बक्ष। अतः पदार्थत्वाद्वाक्यार्थत्वमिति भावः । ननु सर्वप्रत्ययसिद्धं चेदक्ष, किं तर्हि शब्दैः प्रतिपाद्यत इत्या- शङ्ग्यांह-प्रपथ्चस्येति । सप्रपश्चं तत्सिद्धम् , अप्रपथ त्वस्थूलादिशब्देन प्रतिपाद्यते। न चात्राप्रतीतपदार्यत्वात् संसर्गाप्रतीतिः, नवर्थस्य स्थूला देश्च प्रांसद्धत्वादिति भावः । नन्वेवं प्रमाणान्तरगोचरत्वं ब्रह्मणः प्राप्तम्, अतः कथमान्नायैकगोचरत्वं प्रतिज्ञातमित्याशङ्गयाह-प्रविलीनेति। प्रपथ- रूपेण मानान्तरात्सिद्धम्, अप्रपशरूपेण न सिद्धमिति प्रमाणान्तरागोचर- सुच्यत इत्पर्थः ।

परः पुनरन्यथा प्रत्यवतिष्ठते-नन्विति। तत्रोच्यते-प्रमाणस्येति। उपेक्षापि प्रमाणफलमिष्टम्। न च पुरुषाथेवत्ता प्रमाणलक्षणम्, अपितु परिच्छेनकत्वम् ; तचात्राप्यस्तीति भावः। एतच्च परास्कन्दनमात्रम ; तत्व- तस्तु नाथ्ययनविधिविषयस्थ तुल्यसांप्रदायिकस्योपेक्षाफलत्वमुचितम् । न

पेति। ननु ज्ञानादन्यम्पुरुषार्थात्मकं फलं दृश्यते, यत्र ज्ञानं स्वयम.

सादकाण्: 299

कत्वादिष्टस्यानन्दस्याविर्माबान्च सयं पुरुषार्भो मतम्। अतो नापुरुमार्य- त्वम्, न च पुरुषार्थान्तरापेक्षेति भावः । विरुद्धभावोत्पत्तिरेव पूर्व निवृत्तिः। अतो ज्ञानमेवाज्ञानोत्थशोकादिनिवृत्तिर्नान्येति तव्विवृत्तिर्ज्ञानमिवि सामानाधिकरण्यनिर्देशः । न च वाच्यम बाधितमपि शोकित्वादिमिय्या- ज्ञानमविद्यासंरकारादनुवर्तते, ततस्तस्य निवृततिरेव नास्ति; कभ सा आशास्यात्मतच्वज्ञानस्य फलमिति; यतो यद्यपि तदनुवर्नते, तथापि यथा सत्यत्वेनाभिमन्यमानं तदविद्यावन्तं पुरुषममिनिवेशयद्विषावयति, नैवमुत्पन्न-

धानम्ं। न हि मायासुवर्णज्ञानमवाघित यथा पुरुषममिनिवेशयति, तथा बाधितम्। न च शोकित्वादिमिथ्याज्ञानं संस्कारादनुवर्तमानं सब्न निवर्तत एव, अपितु क्रमेण निवर्तते। भवति व व्यवहितमपि फलम्, यथा स्वर्गादि। दृष्टश् ज्ञानोत्पत्तेः पुरुषार्थत्वमित्याह-कस्मित्निति। यथाश्र्य- विशेषमतिशयेन दिदृक्षोः कस्यचित्कुतूहलिनः तद्दर्शनाकुलितस्य दुःखिन- स्तदर्शनमेव तुःखापनोदि पुरुषार्थः, तथेत्यर्थः । किंच यदि प्रवृत्ति- निवृत्तिविषयस्येव पुरुषार्थतीत नियम: स्यात्, ततो मूतार्थनिष्ठानां बेदा- न्तानामपुरुषार्थता स्यात ; न चैवमस्ति, प्रत्यक्षादिष व्यमिचारावित्याह- अक्षादाविति । प्रवत्तिग्रहणमुपलणणम्, निवात्तिरपि द्रष्टव्या। अथ प्रत्यक्षादिज्ञेयं सलिलादिवस्तु तत्र पुरुषार्यः; तेन हि पुरुषस्य स्नानपानाधुपकारः क्रियते : अतः प्रत्यक्षादीनां सिद्धार्थनिष्ठानामपि खम- मेयद्वारेण पुरुषार्थतेत्युच्यते, तत्रापि वेदान्तजन्यतच्वज्ञानेन ज्ञेयं बक्ष पुरुषनरादिदुःखवोपशमानन्दात्मकत्वाच्च सुप्रसनं स्वयमे पुरुषार्थः । सलिलादे: पुरुषार्थहेतोर्विश्ेषप्रदर्शनार्थ स्वयमित्युक्तम्, यत एव च ब्रक्ष स्वयं पुरुषारयों लब्धो प्वतीति श्वेनकेतुमुखेनानुशासनीयाय शिष्याय "तच्वमसि" इत्यभिन्नं बक्ष शिष्यने उपदिश्यते। तथा चोक्तम्-"आत्म- लाभान परं विद्यते" इति। अभिनं हि इत्यादिव्ृत्तेरयमर्थः-तकि शिष्यात् मिन्नम्, अभिन्नमप्यविद्यया भदेन प्रतीयमानम्, उभयथापि न पुरुषार्थच्वम्। अमेदे तु यथोक्तस्य ब्रक्मणः 'तदेवाहम्' इति शिष्यस्य तादात्म्यज्ञाने च, शिष्यस्य तथामावात् यथोक्तब्रह्ममावात् सर्वेषामाध्या

800

त्मिकादिदुःखात्मकानामशिवानामकल्याणानामुपशमात्, परमस्य चानन्दाख्य- शिवस्य च मावात् पुरुषार्य आसो भवतीति। दुःखोपशमसुखे प्रत्येक- मसंपूर्णावन्यत्र पुरुषार्थौ; इह तूभयमपि ; अतः पूर्ण इत्युक्तम्। परस्या मुत्तरकालिक्यां हानोपादानादिप्रवृत्तावङ्गत्वात्प्रत्यक्षादीनां प्रामाण्यमिति चेत्, एवं तहि शब्दात्म्रमिते ब्रह्मणि तत्साक्षात्करणायोपामनादिपवृत्तेवेदान्तजज्ञानस्य तदङतत्वे इष्यतामपुरुषार्थानां वेदान्तानां प्रामाण्यमिति भावः। इतिः ग्रन्थकरणपरिसमाप्ती ।। इति श्रीब्रह्मसिद्धिव्यारपाने शङ्गपाणिकृते चतुर्थ(सिद्धि)काण्डव्याख्यानं समाप्तम् ॥

॥ ब्रह्मसिद्धिव्याख्यानं समाप्तम् ॥

APPENDIX L

ब्रह्मसिद्धि व्याख्योदाहतानां वाक्यानामकारादि क्रमेणा-

नुक्रमणिका.

Page.

भकुर्वन्विहितं कर्म 269 Manu. 11-44. अभिहोत्रं जुहोति 268 Tait. Sam. 1-5-9-1.

अण्व्य इवेमा घाना: 23 Chand. 6- 2-1.

अतो ज्यायांश्र 154 Puru. Sok. 8.

अत्रैव समवनीयन्ते 251 Brh. 3-2-11.

अथ येऽन्यथातो विदुः 246 Chand. 7-25-2.

अथातो धर्मजिज्ञासा 295 Mim. Sũ. 1-1-1.

भदष्ठं द्रषट .. 257 Brh 3-8-11.

अद्वितीयः . 3 Cf. Chand. 6-2-1.

अध्वर्यु निष्क्रामन्तं 110 Cf. Åp. Br. Su. 12-17-1.

अनादिनिधनम् 49 Vākyapadīya. 1-1.

अनित्याशुचि 10, 31 Yogasttra. 2-5.

अनेन जीवेनात्मना 84, 244, 247 Chand. 6-3-3.

अनो ददाति 239 Cf. Ap. Br. So. 18-8-4.

अन्यत्र धर्मादन्यत्राघर्मात् 258 Katha. 2-14-0.

अन्योऽन्तर आत्मा 255 Tait. 2-5-1.

अपहतपाप्मा 291, 294 Chand. 8-7-1.

अमृतत्वमेति 252 do. 8-6-6

अरुणयैकहायन्या 221 Cf. Tait. Sam. 7-1-6-22.

अविनाशी वारSयमात्मा 266 Brh. 4-5-14.

अविशिष्टस्तु वाक्यार्थ: 118, 188 Mīm. Sū. 1-2-40.

असङ्गो हयायम् 46 Brh- 4-3-15.

असदेवेदम् ... 22 Chand. 8-19-1.

2

Page. असौ वाव लोक: 269 Chand. 5-4-1. अस्तिर्भवन्तीपरः 198 Maha-Bhās. 2-3-1. अस्थूलम् ... 2, 54, 67,1 ... 294, 298 Brh. 3-8-8.

अहरहरिमा: प्रजा: 60 Chand. 8-3-2. ... आमेयोऽष्टाकपालः 238 3 Tait. Sam. 7-5_21-1. आत्मज्योतिः सम्राटू 15 Cf Brh 4-3-2.

भात्मन आकाश: 255 Tait. 2-1-1.

आत्मनस्तु कामाय 294 Brh. 2-4-5. आत्मनि विज्ञाते 244 do. 4-5-6. आत्मन्यवात्मना 262 Gītā 2-55. आत्ममिथुन: 257 Chand. 7-25-2.

आत्मलाभान्न परम् Āpa. Adhy. 2. ... 299 आत्मेत्येवोपासीत 237. 238:7 ... 294 Brh. 1-4-7.

आत्मैवेदम् .. 22 Chand. 7-25-2.

आदित्यो यूप: 120 Tait. Bra. 2-1-5

आनन्दं ब्रक्ष 15 Brh. 3-9-28.

आप्तकाम आत्मकाम :... 33 do. 4-4-6.

आपो वे शान्ताः 119 Tait. Sam. 5-4-4.

आभूतसम्छवम् 25 Vişuu. 2-8-96 इदं सर्व यदयमात्मा 294 Brh. 2-4-6.

इमं मानवमावर्त 251, 252 Chand. 4-15-5. इववाशब्दावुपमानार्थो .. 57 इह नावर्तन्ते 252 Cf. Chand. 4-15-6. उच्चे ऋचा क्रियते 124 Āp Śr. Sů. 24-1-8. उपरि हि देवेभ्यः 81 उपांशायाजमन्तरा 254, 294 Tait. Sam 2-6-6. ऋणानि त्रीण्यपाकृत्य .. 71, 99 Manu. 6-3-5.

अनुक्मणिका 40

Page. एक एवायमद्ितीय: 3, 22, 92 Cf. Chand. 6-2-1. एकमेवाद्वितीयम् 18, 72,108, 1 113, 253 J Chând. 6-2-1.

एकस्य तूभयत्वे 71 Mīm. Sūt. 4-3-5. एतस्यैवानन्दस्य 20, 956, 257 Brh. 4-3-32. एवमेवमाः सर्वा: 21 Chand. 8-3-2. एष भूताधिपतिः 257 Brh. 4-4-22 पष.Sस्य परमानन्द: ... 20 do. 4-3-32 एषोडणुरात्मा 46 Mund 3-1-9. एतदात्म्यमिदम् 253 Chand. 6-8-7. ओङ्कार एवेदम् 48 do. 2-23-3. कथमसतः सज्जायेत 254 do. 6-2-2.

कपालं वक्षमूलानि 290 Manu 6-44. करिमन्रु मगवो विज्ञाते 253 Mund. 1-1-3.

कामात्मता न प्रशस्ता .. 3 Manu. 2-2.

कार्यकारणबडौ 288 Mānd. Kāri 1-11.

कुर्वन्नेवेह कर्माणि 38 İsa. 2.

14 Mahā-Bhās.

क्राडार्थायां प्रवृत्तौ च .. 33 Ślo. Var. Page 653.

क्षात्रेज्ञं चापि मां विद्धि 32 Gītā. 13-2.

खादिरो यूपो भवति ... Cf. Ap. Śr. Sū. 3-18

खादिरं वीर्धकामस्य 71

गवां सत्रासनम् 19

गानमात्रं विजानन्ति 52 Ślo. Var. Page 204.

गावो वा एतत्सत्रम् 19 Tait. Sam. 7-5-1.

गोदोहनेन पशुकामस्य 69 Āp. Śr. Sū. 1-16-3. ग्रहणस्य विशेषो हि 280

घृतकुल्या: क्षरन्ति 83 Āsv. Gr. Su. 2-3-8.

Page.

चर्मण द्वीपिनं हन्ति 92 Mahā-Bhās. 2-3-36.

चतुरश्छयनावाद्यक्षर 288 Vyā. Vār. 5-2-51,

जातस्त्रिभि ऋणैः 71 Cf. Tait. Sam. 6-3.10-5

नात्यादिप्वपि सहुद्ेः ... 205

जामि वा पतद्यज्ञस्य .. 253, 294 Tait. Sam, 2-6-6.

ज्ञानं तज्ज्ञाततावशात् .. 14

तत्तु समन्वयात् 295 Brahm 8o. 1-1-4,

तत्र को मोह: 254 İsa. 7.

तत्र तस्येव .. 263 Pāņini. 5-1-116.

तत्वमस 18, 32, 95,1 24 , 246, 247, 298, Chand 6-8-7.

295

तत्सत्यम् .... 56, 255 do. 6-8-7.

तदधीते तद्वेद 72 Pāņini. 4-2-59.

नदन्तरस्य सर्वेस्य 244 Isa. 5.

तद्युक्तम् 160 Ślo. Văr. Page. 170.

तदात्मानम् ... 249 Brh. 1-4-10

तदेनत्पेय: पुत्रात् 93 do 1-4-8.

तथथा शङ्कुनैक्कन 48 Chand. 2-23-3

तमुत्कामन्तं प्राणाः 250 Brh. 4-4-2.

तमेत यज्ञेन दानेन 71,96 Cf Brh 4-4-22.

तमेतं वेदानुवचनेन 100 Brh. 4-4-22.

तमेव धीरो विज्ञाय 294 do. :- 4 21.

तमेव विदित्वा 219 Švēta. 3-5.

तस्माच्छान्तो दान्त: 69 Cf. Brh 4-4.23.

तस्मादवंवित् 41 do. do.

तस्मान्नूनम मूनं 290

तस्माडिद्ानेतेन 49 Praśna. 5-%.

अनुक्रमणिका 6

Page. तस्य भासा सर्वमिदम् ... 256 Katha. 5-15. तस्य लिप्सार्थलक्षणा 78, 240 Mim. Sů. 4-1-2. तस्य वाचक: प्रणवः 47 Yoga. Su. 1-31. तेन जन्मैव विषये 130 Ślo. Vár. Page 151. ते बह्मलोकेषु 252 ते5र्चिरभिसंभवन्ति Mahānārāyaņa, 10-6.

249 Brh. 6-2-15. तेषामेष सत्यम् 255 do. 2-3-6. तं विद्याकर्मणी 10,85 do. 4-4-2. दभ्ना जुहानि 268 Ap. Śr Sū. 6-25. दशपूर्णमासाभ्याम् 120, 238 Śatap. Brā. 1-6-4-17. 262 Gīta. 2-56. दुःखं जन्म तमः श्वभ्रम् 11

दृष्टो हि तस्याथेः 118 Sab. Bhăs. 1-1-1. देहान्तरार्था योत्कान्ति .. 250

द्रव्यसंस्कारकर्मसु 76, 83, 191 Mim. Sut. 4.3-1.

द्रव्याश्रय्यगुणवान् 19 Vaiś. Sāt. 1-16,

द्ादशब्दन गोघाती 60

न कदाचित्प्रयोगोऽस्ति 16

नक्तं ददशे 48 Tait. Aran. 1-11-2.

न च पुनरावर्तते 83, 267 Chând. 8-15-1.

न चात्महे तुमेवासौ 115 Slo. Var. Page 556

न जातु काम: कामानाम् 2,81 Manu. 2-94.

न तत्र सूर्यो भाति 39 Katha. 5-15.

न तस्मात्म्राणा: 250 Satap. Bra 14-7-2-9.

न तस्य प्राणा: 250 Brh. 4-4-6.

नमस: पूजायाम् 4 Cf. Panini, 3-1-19.

न हि तत्क्षणमप्यास्ते 130

न हि द्रष्टुदेष्टः 15, 16 Bph. 4-3-23.

न दि वस्तु विकलप्यते 169

6 ममसिम्िव्याख्या

Page.

न धनध्यात्मवित् कश्र्िकत् 72

नानुध्यायाह्ड्न् 294 Brh. 4-4-21. नान्यत्र सर्वसत्यागात्. 24 ... नान्योऽतोस्ति द्रष्टा 256 Brh 3-7-23. नायं हन्ति न हन्यते ... 83 Gītă. 2 19. नित्यं विभुमू 244 Mund. 1-1-6. निदिध्यासितव्यः 97,293,294 Brh. 2-4-5. निर्विकल्पक 162 Slo. Var. Page 171. निष्कल: 245 Nārāyaņa. 2. निष्कलं निष्क्रियम् 83, 95 Śvēta. 6-19. नेह नानास्ति 23 Brh. 4-4 19.

पश्च पश्चनखा: 76 Ramāyaņa 4-17-37. पदमभ्यधिकाभावात् 239 3lo. Var. Page. 432. परमो घेष आनन्दः 80 Cf. Brh. 4-33. पाते तु 252 Brahm. Su. 4-1-14. पुरुषस्य च शुद्धस्य ... 33 Ślo. Var. Page 662. पुरुषाशक्तितस्तत्र 217 do. do. 74. पूर्व पूर्व मिथ्या 117 पूषा प्रपिष्टभाग: 62, 293, 295 Tait. Sam. 2-6-8. पौर्वापर्ये पूर्वदार्बल्यम् ... 110, 119 Mim. Sũ. 6-5-54. प्रजहाति यदा कामान् 262 Gita. 2 55. प्रजापतिर्वपाम् 125, 268 Tait. Sam, 2-1-1. प्रजापतिस्तपोSतप्यत 124 Cf. Tait. Bra 2-8-3. प्रज्ञां कुर्वीत 238 Brh. 4-4-21 .. प्रतितिष्ठन्तें 83 Cf. Tānd. Bra. 28-2-4. प्रथमाध्याये प्रमाणलक्षणम्. 295 Sab. Bha. 2-1-1. प्रदीपस्येव निर्वाण 28 प्राणा वे सत्यम् 255 Brh. 2-8-6.

अनुक्रमणिका

Page.

प्रामाण्यस्थापनं तु ... 230 Ślo. Văr Page 96. फलवत्सनिधावफलं 85 Sāb. Bhāạ. 4-4-19. फलाय विहित कर्म 233 Tant. Var. 2 1-5. बृहस्पतिसवेनेष्टरा 71 Cf. Āsv. Śr. Sū. 3-9. ब्रह्मणा सह ते सवें 72 Kūrma. 1-12-269. ब्रह्म वेद ब्रह्मैव 37, 98, 99 Muņd. 3-2 9. बक्षैव भवति 249 do. do.

ब्रह्मव सन् ... 248, 250 Brh. 4-4-6. भिद्यते हृदयग्रन्थिः 259 Mund. 2-2.8. भूतगुणश्रुतः 215 भोगेन त्विनरे क्षपयिना 264 Brahm. Sū. 4-1-19.

मनोमयः प्राणशरीरः 294 Chand. 3-14-2.

महदल्पं चलाचलम् 215 मायां तु प्रकृति विद्यात् 22 Śvēta. 4-10.

मुनीनाम् 257 Gītā. 10-37.

मृत्तिकेत्येव सत्यम् 255 Chand. 6-1-4.

मृत्युं तीर्त्वा 38 Isa. 11.

254 Mānd. Kār. 3-15.

य एतदक्षरं गार्गि विदित्वा 85 Brh. 3-8-0.

यजतिरतु द्रव्यदवताक्रियम् 198 Cf Mim Su. 2-314; 4-2-27.

यज्ञेन दानेन 94, 102 Brh 4-4-22.

यतो वा इमानि 53, 268, 297 Tait 3-1. 298 यथाग्रेर्ज्वलतः 245 Brh. 2-1-20.

यथा शङ्कुना 52 Chand. 2-23-1.

यथा सोम्य नद्य 249 do. €-10 1,

यदतः पर ... 253 do. 3-13-7.

यदन्नेनातिरोहति. 155 Pur. Suk.

8 ब्रह्मसिद्धिव्याख्या

Page.

यदाभासं प्रमेयम् 13

यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते 4 Katha. 2-3.14.

यदि प्रस्तोता 110 Āp. Śr. Sū. 14-26-3.

यदूर्ध्व तादिसामान्य 273 Vibh. Viv.

यदेव विद्यया 85 Chand. 1-1-10.

यद्वलेनैव यत्सिद्धि: 115

यदूतम् 154 Pur. Sūk. 2.

यद्यद्वि भूतिमत् 257 Gitā. 10-41.

यस्य पर्णमयी 82 Tait. Sam. 3-5-7-2.

यस्यैते चत्वारिंशत् 101 Gaut. Dhar. 8-22.

यूपे पशुं बप्नाति 71

योऽन्यां देवतामुपास्ते 245 Brh. 1-4-10.

यो वा एतदक्षरम् 85 do. 3-8-10.

रममाण: स्त्रीभि: 257 Chand. 8-12-3.

लोके यथा मधुकृतः 249 do. 6-9-1.

वर्णात्कार: 47 Vyā, Vār. 3-3-108.

वस्त्वसंकरसिद्धिश्च 160 Ślo. Var. Page 478.

वाचं धेनुमुपासीत 3, 287, 291, 1 Brh. 5-8-1. 292

वाचारम्भणम् 298 Chand. 6-1-4,

विजरो विमृत्युः 12, 268 Chand. 8-1-5,

विज्ञानमानन्दम् 5, 18 Brh. 39-28-7.

विज्ञाय प्रज्ञां कुर्वीत 236,293 do 4-4-21.

विदेः शतुर्वसु: 249 Panini. 7-1-36.

विदो लटो वा 249 do. 3-483.

विद्ययामृतम् 245 İsa. 11.

वद्ेनमिह वैरिणम् 4 Gītā. 3-37.

वविरत्यन्तमप्राप्ती 77 Tant. Var. 1-2-42.

अनुक्रमणिका 9

Page.

विभाग: शतवत् 86 Brahm. 8n. 3-4-11.

विरजः पर आकाशात् 294 Brh 4-4-20.

विरोधिभावान्तरोत्पादः 100

विरोधे त्वनपेक्षं स्यात् 100 Mim. Sa 1-2-3.

विश्वा भुवनानि जज्ञे ... 49 Cf. Mahānārāyaņa. 2-3.

विप्णुरूपांशु यष्टव्य :.. 254, 294 Tait Sam. 2-6-6.

वेतसशाखयावकाभिश्र .. 119 do. 5-4-4

वेदः कृत्स्ोऽधिगन्तव्य: 187 Manu. 2-155.

वहिभियेजेत 76 Āp. Śr. Sů. 6-31-24.

वीहीनवहन्ति 286 do 1-7-10.

वाहीन्त्रोक्षति .86 do 1-19-1.

शब्दज्ञानानुपानी 229 Yogasntra. 1-11

शशक: शल्यक: 76 Cf Ramayana 4-17- 7

शेश्छन्दसि बहुलम् 155 Pāņivi. 0-1-70.

श्रोतव्य: 97 Brh 2-4-5.

स एकधा भतति 249 Chand. 7-26-2.

स एष नेति नेति 36 92, 105, Brh. 3 -! )-26 298

स एष महान् 105 Cf Brh :- 4-24.

स करतुं कुर्वात 237, 293, Chand 3-14-1. 294

सति संपत्स्यामहे 58 do. 6-9-2.

सति सम्पद्य न विदुः 58 do do.

सत्यं ज्ञानमनन्तम् 46, 102, 216 Tait. 2-1-1.

सदृशादृष्टचिन्ताभ्याम् 270

सदेवदमग्रे ... 254 Chand: 6-2-1.

सदेव सोम्य 253 do. do.

सन्ध्यामुपासीत 69 Āsv. Gr. Sū. III. 6-3.

सर्वगन्धः सर्वरसः 54 Chand, 3-14-2.

10 बससिद्धिव्याख्या

Page.

सर्वस्येशान: 256 Brh. o -.- 1

सर्वान्कामानवामोति 257 Chand 8.7-1.

सर्वान्कामानामोति 256 d.o. do.

सर्वा वाच: संतृण्णाः 48 do. 4-23-3.

सर्वे परवशं दुःखम् 20 Manu. 4 -. 60.

स खराड भवति 246 Chand. 7-25-2.

सहस्र 154 Pur. Suk. 1.

सात्मनोSपरिणामो 159 Ślo. Var. Page 475.

सृजेच शुभमेवैकम् 33 do. Page 652.

सोमेन यजेत 269 Āpa Śr. Sū. 10-2-8.

संभावितः प्रतिज्ञायाम् 111

स्वर्गकामो यजत 68, 73, 80, Āpa Śr. Sū. 10-2-1. 186 Tait. Sam. 2-5-5.

सव्यापारव्यवायो हि ... 117 Ślo. Var. Page. 541.

स्वाध्यायोऽध्येतव्यः 186 Tait. Āraņ. 2-15.

खेन रुपेण 247 Chand. 8-3-4.

इलस्याबम्यः 249 Panini 6-1-68.