Books / Brahma Sutra Bhashya Nirnaya Chidghanananda Puri (Low Quality Scan)

1. Brahma Sutra Bhashya Nirnaya Chidghanananda Puri (Low Quality Scan)

Page 1

भाचाय्यं धीश र भासकिर-सामानुज निम्धार्फ मध्य भीव पठ धीफ सचक्लम विज्ञान मिस्रुचल्देय प्रणीत माध्यानुसरिम ।

काशी धीरामकृप्पसेघाध्रमत मकाशिप्। संपस् २००० पाफार् १८१५ लूषाम १९४२।

Page 2

सरला' यन्त्रालये श्रीपरेशनाथ धोषेण मुदितश्च ।

Page 3

सूचीपत्रम्

थमो भाग

प्रथम पाद गृभिका द्वितीय पाद- अधिक्रमम्मत्यनुमारेण निर्गय

द्विनीयो भाग:

सृतीय पाद-अधिकमण्मतनियमानुमारेण निर्णय

Page 5

धीमद मगयद वादरायणव्याससम्मत- ब्रह्म सूत्र भाष्यनिरय: प्रथम' पादमलमुग्रपरिषय भूमिफा

महुलाचरणम् उपास्पदेवता पद्ध सम्पूज्य मनमा हुमि। दूमिणों फाल्फामिष्टा तामा मध्ये विरोपत।। त भूल्ख पर मप्त म्वान्माडभिर्य विभाव्य च। देवीं मरम्वती व्याम कृप्णा्य त महामुनिम्॥ शुक तदत्मज गौडं तत सिधकमेण वे। गोविन शहराचाय भाप्यकार जग-्गुरुम। पअ्रपावदिका ध्ेव सम्मव्रायमयर्चकानू। त नयेममुत्पन महान्त भगान् पुरीम्। मौरीमन्धनकर्तार बक्षस्यानिशारदम्। तस्य शिप्यम मार्यात तोतापुरी तपोनिभिम् ॥ रामकृष्ण च तच्छिप्ये रामह ग्ात्मरूपफेम्। युगावतारव्ष्व च मास्ात् फैवल्यनयकम्।। विषेकानन नामाने तच्छिप्य विघननतिम्। वेदान्ताद्वैतसिद्धान्त-रचार-नीरननतम्।। तच्छिन्य विरजानेन्द सन्यास गुरुपिणम्। अच्युतानन्दमाराध्य दीक्षागुरु सरस्वतीम् ॥ ततो विद्यागुरनू सर्वान् समभ्यर्च्य यथाकमम्। प्रमथनायमीचार्य लक्ष्मणसाख्तिण तथा॥ योगेन्द्रनायतीर्यक्ष पार्वतीचरणं तथा। सर्वशालमवकार पतकृपावसतो मया ॥। धासोकथझ सूवाणा यद्मार्ष्य व्यामसम्मतम्। तदेवात्र विनिर्णेतु म्रयन कियतेऽचुना। सन्मासिचिद्पनानन्द पुरीनामात्म उुद्धये। शास्त्रिलक्षमणपाो कमारगेणेव यथामति। ततोड्पमीज्यकारोध सम्पदाय-प्रवर्वकान। मास्कर लक्ष्मण चैव रामानुजापरानिषम्॥ मत्याचार्य च निम्चार्क भीकण्ठ भ्ीपति तभा। विज्ञानमिकषुकश्षेव वहभें पुरिमार्गिणम्। अदेव च गोडीर्य पूजयामि ययाक्रमम्। मशीर्वादी मया तेपां प्रार्थ्यते करुणापि च।। मेन तबङतमाच्षाणों गुणदोपविनिर्णये। मतिमान्ब न जायेत पक्षपातादिक तथा।। सत्यविनिर्णमावत्र न मे स्माच्चलित। मति। इत्यपि प्रार्थना तेपां सविते क्रियते मया॥ पतावत्कास्पर्यन्त सूत्राणामर्यनिर्णय। सूत्रृद्द्चेनारोलीमाविष्वृत्य न के कृत॥। मयशोडयमपूर्वोडत स्खलन तेन शंक्यते। तथापि कमणा तेपां सहायो जायता मम ।। माष्योत्फर्पविचारेअस्मिन् मदुसतरमहाणवे। मूयान्मे कर्णवारोडन भूर्यास्तेपामनुमरद।

Page 6

२ व्याससममत-ब्रह्मसूत्रभाष्यनिर्णयः ग्रन्थारम्भ: सर्वकारणकारणम् एकमेवाद्वितीयं सत्यज्ञानानन्दस्वरूपम् अनन्तभ् असङ्ग नित्यं बल्म, तजज्ञानजन्यमोक्षश्र इत्यादिकं सर्वभ् अलौकिकविषयान्तर्गतम्। एताहरो अलौकिके विषये अनाधपौरपेयश्रुतिरेव प्रमाणम् इत्येव वेदान्तिनां शिष्टाणा भतम्। तचश्रुतिसिद्धान्त- ज्ञापनाय भगवन्ारायणावत्तार-कृष्णद्ेपायनापरनामा महर्षिवादरायण: ब्रह्मसुत्राण विरचयामार्स, द्वापरान्ते कलेशदो वा प्रायेण अद्यप्रभृति पश्चसहस्त्रवर्षम्यः पूर्वम्। शडर माष्यावलम्बनेन ब्रह्मसूत्रपरिचयप्रस्ताव तेपा नहमसूत्राणा शाह्करमाष्यभेव इदानीम् उपलभ्यमानानां भाष्याणां मध्ये प्राचीन- तमम्। इत प्राचीनतरं भाज्यम इदानीं नोपलभ्यते। तत्र प्राचीनविषये प्रचीना एव यथा प्रमाण, न तथा अर्वाचीना इत्येव प्रायेण सवैर्मन्यते। अतो बह्मसूत्राणां भगवर्द् बादरायण-व्यास-सिद्धान्त-सम्मत-भाष्य-निर्णयार्थम् इदानीम् अधिगम्यमानाना भाष्याणां मध्ये यत् प्रीचीनतम शाङ्करभाष्यम्, यत् प्रायेण अद्यप्रमृति सार्द्ध्द्वादश-शतवत्सरेभ्यः प्राक प्रणीतम् इति प्रसिद्धम्, तदेव भाष्यम् अवलम्ब्य ब्रह्मसूत्रास्यग्रन्थस्य आदो किश्चित् परिचयप्रदानं समुचितमेव। ब्रह्मसूत्रपरिचय: तथा हि शाकरमाज्यानुसारेण एतद्बहसूत्रभ्रन्थस्य ५५५-सूत्राणि वर्तन्ते। एतैः सूत्रे. तन्मतेन १९१-संख्यकानि अधिकरणानि माज्यटीकाकृद्धि: ग्रन्थेडस्मिन् सन्निवेशितानि।* अधिकरणच्च विचारविशेष, एतदूद्वारा तत्त्वनिर्णयो मीमासादर्शनस्यैव वैशिष्ट्यम्। तत्र अधिकरणस्वरूप-परिचय: तत अधिकरणं पडश्चम्, यथोकं मादृदीपिकाया तहीकामाटचिन्तामणौ च "अधि- करण तु वेदवत् पड़ङ्गं यदाहु: विषयो विशयश्चैव पूर्वपक्षस्तथोप्तम्। प्रयोजनं सङ्गतिश्र प्राश्चोऽधिकरणं विदु:॥ पश्चानमिति प्रामादिक पाठ इति" (माद्राज-संस्करण-५म-पृष्ठे द्रष्टव्यम्)।

तड् यथा तत्र प्रथमाधिकरणपरिचय: अस्य ग्रन्थस्थ प्रथमं यदधिकरणं तत् जिनासाधिकरणं नाम। तत्र मसतिग्नासन, प्रथमा श्रुतिमोमासारुपा श्रुतिसज्षति। द्वितीया श्रतवहणो विचाररूपा आनक्षमति 1 तृतीया ताहमनक्ण श्रुतिवाक्यपु समन्वयरूपा अध्यायसङ्गति। चतुर्थी * अनान्रेगा ५४६ससूनागि १६२-अधिकेरणानि कुत्रचिद् हश्यन्ते।

Page 7

मथमः पाद :- अलसुत्रपरिचयः ३

स्पषममलिसकस्रुतिवाक्याना समन्यरूप पादमदृति। अस्य मयमाधिकरणत्वान अधिकरण- सदतिर्नाम पष्ठी समतिर्नादि। अस्य विनयस्तावत् वेनन्ववाक्यविचार। अथवा तन्मूलमू "मात्मा वा अरे द्रष्टव्य शोतन्य" (पृ २1४५) इत्यादि श्ुतिवाक्यजातम्। संशायस्तु मक्ष विचार्य न वा इति। पूर्वपक्षस्तु-मप्ष न विचार्यम, तत्र हेतवोडपि। सिद्धान्तपज्ञ पुन-स्रत विचार्यभेन, तत्र हेतवोडपि। पयोजन अम्य पूर्वपक्षेएतत् शास्त्र न मारम्मणीयम्। सिद्रान्तपक्षे तु- सम्यमेतत् मारम्मणीयमेव। पताहशो य पक्षसंवलितो विचार स एव अधिकरणम् इत्युच्यते। पतास्यानि अधिकरगानि अस्िन् अन्ये आहरमान्यानुसारेण १९१-ल्थकानि भर्वन्ति। एतथ अधिकर्ण कचित् एकेन सूत्रेज, फविथ पकाधिकेन रचित हरपते। तम्य च अधिकरणस्म पूर्वपक्तोडपि कचित् एकेन सूतरेज, कचिथ् पकाचिकेन रचित। सिद्धान्तपक्षोडपि तथेव। युत्रचित अधिकरणे सिद्धान्तमूत्रमात्र विधते, पूर्वपक्षस्तत्र महनीय। कचिद् पकसिमन् सूत्रे एव पक्षहवयमपि हस्पते, तत्र एकाधिकसूत्रेज अधिकरण रचितम्।पकाचिकूत्रातमका विकरणस्पले पूर्वपक्षस्तु अधिकरणार मे अधिकरणमन्ये वा सह दिर्वा हरपते। परन्तु पुश्रपि अधिकरण न फेवल पूर्वपतमात्रायमानमिति। संक्षेपत इयमेव अधिकरणरचनामरणाली, विस्वरस्तु मगे पक्ष्यते। एवम् अस्य अभसून्रमन्धन्य माप्यकृतता मच्ये सूत्र याख्याने बहुपु मत- भेदेपु सत्तु अपि नधिकरणविपयिणी अस्पेर्यं रचनाशैली सर्वसम्मतेव, तत्र न कोडपि भाष्यफार परस्पर विकदते। भ थप्रकतिथिनरे मवमेद: शोकरमाध्यमतेन अन्यस्ष अस्प ५५५ सूत्रे १९१-अधिकरण चलवारोजमाया। परचु मत्य्याये पत्वार पादा वर्तन्ते, तेन भनयोडयं पोहशपादात्मको मव्रति इति ससिम्मतम्। अस्म जन्माय-पाउसंख्यायाम् मध्याम-पादविमागे वा सर्वपामेव माध्यक्ता मध्ये कोडपि मतमेवी न हश्यते, तयापि सूनसख्यायां सूतपाठे सूत्ाथें अधिकरणविमागे पूर्वोप्र्पक्षीय सूत्रनिदेरी च तेपा मन्ये महान् मतमेदो इश्पते। ते च माज्यकारा माधान्येन शेफर-मास्कर-रामानुम-

शामु्तमाण्यस्य व्याससम्मतत्वसङगा श्रीमचहराचार्यपर माविनाम् पतेयो माध्यकृताम् ईदसमतमेद्शनन माराक्ेय मनस जायतेकि शाहरसूनम्ास्यान सूकह्ूमगवद््याससम्मर्त न वा यत श्ीमच्छकरमत- विरोधिमान्येपु तन्दूमाम्यकर्प्तार स्व एव स्वम्वमार्ण्य भगवद्व्याससम्मर्त भाष्यमिति वर्णयन्तीति।

Page 8

४ व्याससम्मत-ब्रह्मसूत्रभाष्यनिर्णय:

अतः शाङ्क रसूतव्याख्यानं सर्वेम्य उपलभ्यमीनमाण्येभ्यः प्राचीनतममप व्याससम्मतं न वा इत्येव सन्दिघते। व्याससा्गतसाध्यनिर्णयस्थ प्रयोजनम् अतः सर्वेषां भाष्याणा मध्ये कतमत् कियद् वा व्याससम्मतमिति निर्णतुं प्रयास क्रियते। यतो यद् भाष्यं सूत्रकृदभिमतं, तदेव प्रमाण भवितुम् उचित सूत्रार्थनिणये। वेद। वाक्यार्थनिरूपणस्य व्याससूत्रार्थनिरुपणाधीननिरूपणत्वात्, व्यासस्यैव वेदीर्थज्ञानसम्पन्नाना श्रेष्ठतमत्वाच्च। ततश् ब्रह्मज्ञानाय वेदान्तमतभेव अनुसरणीयं मोक्षकामेः। यथोक मुण्ड पनिषदि "वेदान्तविज्ञानसुनिश्चितार्थाः सन्न्यासयोगाद् यतंथः शुद्धसत्वाः। ते बहमलोकेपु परान्तकाले परामृता परिमुच्यन्ति सर्वे ॥।" (३।२६) अर्थाद् वेदान्तार्थविज्ञानं मोक्षहेतुः इत्यवगम्यते, तच् बहसूतार्यंजानावीनम्। व्यासस गातमाष्यनिर्णये वाधा किन्तु सवैं भाष्यकृद्धि सूत्रव्याख्यानकाले स्वस्वमतानुकूलम् एताहश दुश्दं ्यु जालं विस्तारितं, यद् दष्टवा "व्यासाभिमतनिर्णय" असम्भव इति प्रतिमाति सर्वषाम्। एतत् कल्प्यते, अय मतभेदश्रेत् निराकरणीय:, तदा व्यासशिष्यपरम्पराक्रमेण या व्या अविच्छेदेन आयाता, तच्छरण विना उपायान्तर नास्तीति, यती भगवद्व्यासेन अस्मिन् र ग्रन्थमध्ये एतदर्थ किमपि इद्ित कृतम् इति न दृश्यते, एतदर्थ किश्िदपि सूत्रात रचितम् एतदपि नैव उपलभ्यते। ततश्र "अयं व्याससम्प्रदायः" इति सर्ववादिसम्मतो कोडपि सम्प्रदायो दृश्यते लोके। अतो ब्रह्मसूत्रीणा व्यासाभिमत-व्याख्यानिर्णयः केथा न सम्भवति इति यद्यपि प्रतिभाति

तथापि विशेषेण सावचानतया सत्यानुसन्वित्सया च सूत्राणाम् आलोचने कृते एव प्रतीयते, यत् सूत्रकार, एतदर्थ न किमपि इद्जित कृतम् इति कल्पन न समीचीनम्। र सूत्रकृतो भगवत. स्वकृतसूत्राणा व्याख्या नानाजने नानाविवा करिष्यते इत्येतत् न कद तस्य अमीष्ट भवितुमहृति। मद्वचनं न कोडपि बोदधुं शक्नुयात् एतादशी इच्छा नेकस्य ग्रन्थकारस्य भवेत्। न कोडपि इच्छेत् गद्वचनम् आश्रित्य सर्व विवदन्तामिति। अ व्याससूत्राणा नानाव्यास्यान निवारयितुं ग्रन्थकृद्मि: भगवद्व्यासदेवें सूत्रमध्ये स्पष्टम् इडि अकृतेऽपि, तत् न तत्र सवथा विधते इति कल्पनं न सङ्तम्। एवमपि स्थात् सूत्राणामर्थ: शिष्यवरग गुरुमुखाद् अधिगम्यताम् इत्युद्दिश्य सूतरकृता भगवता तारदशमू इि स्पष्टतया न कृतम्। यतो गुरुमुखाद् अनागता विद्या न सफला भवति इत्येव प्रसिद्ध लोके

Page 9

अथमः पाद :- मलसूत्रपरिपयः ५

यथाहु- "सम्पनायविहीना ये मत्रास्ते विपन्न मता" इति। विपयेडस्मिन् भायेण विसवादो नास्ति। अतो मन्यते एतस्मादेव कारणात् सूत्कता मगवता अन्यस्य मन्मफर्षु स पाय वदाधिकरणानीख नामारिक न अ्न्थमध्ये सनिरेशितम्, तयेव पूर्वोपरपक्षनिर्णायक परिभापासूतन्रादि कमपि न 1नम्, एतत् सर्व गुरुस्क्तरम्य रिज्यममदार्य अधिगम्यताम्-इत्येव तम्य माराय आमीत्। फिन्तु तयापि सर्वासी चिन्ताना कश्ित् साधारणनियमो वर्षते एव, तेन सूतरचनाया अपि केनचित् साधारणेन नियमेन मधितव्यम्। तत तनियमानुवतिमि नपरेरि प्रयन्ने कृते आागुकवितयादिनिर्दश कर्तु शकथते। ये खलद् "धारूरस नदाय एव व्याससम्प्रदाम" इति मन्न्ते, तेपां शाकरमाप्यमेव स्याममतानुमारि माध्यम् इत्यवधारणे न कापि घाधा भनेद्। ये तु अत्र विश्रतिपना, नून तेवा पृने स्वात श्येण न अनावस्पकी पतनतिर्णयचेषा। उपाससम्मतमाप्यनिर्णयस्य दुग्वमादत्यम् नूनमेतत् फार्यम् अतीव दुरवमादम्। इयन् दुरवगाह मत म्वयं भगवन्त सूनफार विना येन चेनापि गतत् कार्य फरिप्यते, तेनेव अमितव्यमू। यत एकम्य चिन्तित नान्ये सम्यग वातु अक्यते, सर्वान्तर्यामिर्ण बिना। न जामते पतस्मादेव कारणात् कि महामह्रा पण्ठित-सिदधमहापुरुप-महारी आचार्यधृन्ते एतद् मघसूत्रभन्यमाप्यर चनार्या कृतायामि व्यासाभि- मतसूपर्थनिर्गयाथ पृथग वा विगिष्य कश्ित् प्रयासी न कृतत। "अयमेव व्यास्ाभिमत- सूत्रार्थ इतोऽन्यो न कन्ित् अर्थ सम्भवेत्' इत्येव किमपि प्रमन्तानिक न ते कतम्। शभषृचिकारयो सम्पम्ध विभिननमाप्यसन्दर्भसन्दरनिन स्वर्पा मनमि ईदी चिन्ता स्वामाविकी। यत शाहरमापये हरपते गगकदू-माध्पह्ता गव्रावार्यण ततोडपि सुमाचीनयृषिकारस्म व्वास्यान बहुपु म्यलेनु खण्डितम्, तदर्य युकिरपि पदर्शिता, यभा मानन्दमयाधिकरणे हस्पते। परनतु वृषिकारात माचीन व्यास्यानम् मयल्वय नेतत् कृतम्। तभेव शहरभगवत माकनाना भोषायनोपवावीना मतम् अनुनर्षमाने सहराचार्यपरमविर्क मास्कर्मानुजादिमि आाचार्ष्ये सद्द यत्र अधि करण मूर्वो पर-पक्षविमागारिपु सूनार्भनिणये च शकरमगवतो मतमेदो इस्पते, तन्र पत वोधामनातिमि सह शहरभगनतोडपि मतभेव सम्ात-इति कल्पयितु शक्यते, तथा सति तत्र योधायनादीनी वाक्यम् अनलग्जप पताट मनमीष्टमतनिरसन शमता कतमुचितम मासीद, परन्तु तेन नैतत् ४ तम्। न वा मास्कर-रामानुननपरवर्तिमि शाहरमाप्यटीकालम केरपि पतत् समाचरितम्, येन शहरमगवतस्वत्र तथेव आशय मसीतइत्यपि मनुमातु शक्येत। एव वृषिहन्मतखण्डनसथले ततोडपि भाचीनमाप्यादिक प्रमाणतया मकर्शनीयमेव मासीद, तदपि न माध्यकता क्तम्-इति तु पगेव उक्तम्। तात्विकन्मतमेदननिरसनाथ केवलम एकस्मिन् स्थले वृषक्ितोडपि माचीनतर स्वसम्मदायसवर्कगुकनिप्य ोपादाचार्य

Page 10

प्रणीतमेक कारिकावाक्यमुद्धृत्य प्रमाणत्वेन उपन्यस्तं शह्करमगवता। परन्तु बहुपु स्थलेपु नेतत् कृतम्। अन्यत्र भगवदुपवर्ाचार्यस्य वाक्यमुद्धृत्येव विरुद्धमतं निराकृतम्। एवं च पूर्वाचार्याणां भतं तेषां वाक्यावलम्नेन न स्थापितं, न वा ततोऽपि पूर्वाचार्यवचनप्रमाणेः खण्डितं भगवत्पादैः। एतस्य को हेतुरिति नेव बोद्ध शक्यते। वृत्तिकारादीना नामा नुलखकारणम् अथ कि म्ह्मसूत्रस्य प्राचीनवृत्तिभाष्याणा तदा विलोप सज्ञात, अतः शक्करभगव्तः तेपां सम्यक उपलम्भो नामवत्, तेन तेषा वचनादिश्रमाणं नोपरथापितम, अथवा सुलभत्वाद् अति- प्रसिद्धत्वाद् अनावश्यकत्वाद वा, तेपा भाष्यादीना मताना च अनुकूल्वचनादिक न प्रदर्गितम, अथवा भास्कर-रामानुजादीनां व्यार्यानं वोधायनोपवर्षादिप्रणीत-प्राचीनवृत्तिमाण्यानुर्ग न भवति, अतः शाह्करमाण्यस्य तत्परवत्ति-भारकर-रामानुजादिभाष्ये: सह विरोधेपि वोधायनोवर्षादि प्रणीत-प्राचीनभाष्यादिभिः सह अविरोधात् शाहरमाण्ये बहुषु सूत्रव्याख्यानादिस्थलेपु मार्स्करा- दीना मतबीजखण्डनार्थ स्ववुद्धयुद्धावितं तर्कादिक सन्निवेशितम्, भास्कस-रामानुजादिन्मतोप- जीव्यत्वेन प्रथितवोधायनोपवर्षादीना वाक्यानि प्रमाणत्वेन न प्रदर्शितानि भाष्यकृद्मगवती, असम्बद्ध- त्वाद् असम्भावितत्वाच् इति निर्णेतुं न शक्यते। शाङकरमाण्ये पूर्वपक्षत्वेन उपन्यस्तानी म्त- वादाना प्रायेण भास्कर-रामानुजादिभिः सिद्धान्तरूपेण परिग्रह कृतः। ते खलु मतवादी न सर्वत्र बोधायनोपवर्षादीना सम्मता-इति शाहरभाप्यटीकादिभ्य उपलभ्यते। यतः शाङ्कर- भाष्ये वृत्तिकार-मतखण्डनस्थले भाण्यटीकाकृद्धि: तनाम्: सर्वत्र समुलेख कृतः, अन्यत्र न इति दृश्यते। अतः शाक्करमाष्ये पूर्वपक्षत्वेन उपन्यस्ताना मतवादानां कियन्तो मतवादा अपरेः पूर्वाचायः उद्धाविताः, कियन्तो वा बोधायनोपवर्षादिभिः प्रकल्पिता:, कति वा भाष्यकृष्ठिः सवयं समुद्धाविता इति निर्णेतुं न शक्यते। अतो बोधायनोपवर्षादिभिः सह भासकर-रामानुजादीना सम्बन्धो यथा दुनिर्णयः तथा वृत्तिकारादीनांमपि इत्येव गम्यते। भास्करादीनां भाष्यपामाण्यविवेचनम् अथ पुनः यथेव शक्करभगवता वृत्तिकारमतखण्डनाय प्राचीनतरवृत्तिमाष्यकृता वाक्यादिक न प्रदर्शितम्, तथैव शक्कर-परभविक-भाष्यवृत्तिकृतोडपि भास्कर-रामानुजादय अधिकरण-विभागादि विषये सूत्रार्थनिर्णये च शाक्करभाष्येण सह यत्र मिन्नमतावलम्बिनोडमवन, तंत्र शाक्कर्याख्यानादि- खण्डनाय शाङ्करपूर्ववरतति-भाष्यादिक न तैः प्रमाणव्वेन प्रदशितम्। भास्कराचार्यः रामा- नुजाचार्यश्र शङ्कराविर्मावाननतरं शाङ्करभाष्यप्रतिवादम् अतिप्रबलतया कृतवन्तौ, तथापि उत्ताघि- करण-विभागादिषु तो आचार्यवर्यौं शक्करं नानुसरन्तौ अपि शक्कर-पूर्ववर्तति-भाष्यादि-प्रमाणेन शाङकरव्याख्यानं न खण्डितवन्तौ, स्ववलम्बिताधिकरणविभागादीन एव सर्ववादिसम्मतान् इव कृदवी तो स्वमतेन विवृतवन्तौ एव। एतस्थापि को हेतुरिति नैव बोड्धुं शक्यते।

Page 11

रमानुजादीनो वृसिकारानुसन्ये संशथा रामानुजाचार्येण वृत्िकारवाक्य सकृय द्विना उद्यृतम्, तदपि साक्षान यृतिकारवाक्य न वेति सन्दिदिते। यामुनाचार्यादिमि यद् पृतिकार-वाक्यत्वेन वर्णितम्, तटेव नून रामा- नुनाचार्यण उद्पृतम्। भारकराचार्येण तु एकमेव उपवर्ववाक्यम् उद्ृतम्। तअपि सन्देहा- वसरो वचते। जत ताम्थो वृषिभन्यो न दृष्ट-इत्येव प्रतीयते। रामानुजाचार्येण स्पष्टतया उक्तम्-"विस्तीणीं घोधायनृचि पूर्वाचार्या सघिक्षिपु, तन्मतानुमारेण सूताक्षराणि व्यास्था स्थन्ते' इति। यदि तेन बोधायनतृसि दष्ा स्यात्, तदा तेन "तन्मतानुसारेण" इति न लिखित भवेत्, अपितु तेन "तब्नुसारेण" इत्येव लिखित म्याद्। अतो भगवता रामानुजाचायण पोपायनवसि न उपलब्धा इत्येव स्पषतया भ्तीयते। मासकरादीना पृत्यनुमारित्ये संराय भगवती शह्राचाष्यण तु यृतिमन्थी ष्ट एवेति सम्मान्यते। यतस्तेन मतभेदस्थले आादि तोउन्तपर्यन्त सर्वत्र माप्ये वृषिकारमत निरस्तम्। यत्र तेन वृविकारमत न म्वण्डित, तत्र वृविकरेण सह चहरमगवत पेकमत्यमेव जामीद इत्येव अनुमीयते। वृषिभन्यम् मनवलोक्य माध्यमच्ये आादित मन्तपर्स्यन्त तन्मतखण्डन न सम्मवति। तेन भारफर- रामानुजादीना यत् सूत्रम्पास्यान तद् पृषिकाराविरुद्ध शाहरसूयरव्यास्यानमेव, जमया शहर भगवत्मत्युक्र वृषिकारव्यास्थानमेव। मत तवर्णित यत् पृचिकारमत तत् शकरर्गितृति- कारमतमेव। तेषां धृविकाराभिमत-सूत्रार्थोपलम्ममूल शाहरमाण्यमेवेति प्रतिमाति। मास्कर रामानुजादमो वृविभन्यम् अनुपल्भ्य यथा शाह्रभाष्यत एव वृविकारमत तन्मतेन सूतरार्यादिक च विन्तिवन्त-इति वक्त भक्यते, न तथा शहरमगवान् पृतिभन्यम् मनुफ्लम्य वृषि- अन्याद मन्यत कुतध्धित् भाप्यान्तरतो यृविकारमर्त तन्मतेन सूत्रार्यादिक च अधिगतवान्-इति कल्पयितुं शक्यते। तेन मास+रमानुजादीना मरत सूनव्यास्थान च सवया पृत्यनुसारि- हत्यत्र न निशम।

तथैव वृतिकारमतमेव व्याससम्मतम् इत्यपि वक्तु न कोऽपि समर्थो भवेत, पृषिकारेण सह व्यासस्म पतकनुक्लसमप्चामावात्। वृतिकारस् पित्वकत्पनमपि न त्र मानुकूल्प विद्धाति, ीणामपि मतमेददर्शनातू। अत कतमत् सूशव्याख्थान व्यासमतानुसारि हत्यस्म निर्णय मुदसपराहत एवेति भतिमाति। ज्यासमतस्प दुर्निणैयत्ये हेतु कि महुना, व्यासमतवर्णनम् एवमेव मुदुक्कर विवाचारपदीमूतम, यत् सूश्रक्ता साक्षादुपदेवे विना कृत सूत्राओों न सवें स्वीकरणीयइति मास्करादिमाप्यकृम्वि सवे भव-

Page 12

धारितम्। अत्र मुख्यकारणञ्च एक यद् वतते, तदू ग्रन्थकर्तः प्रन्थमध्ये विषयसन्निवेशो न केवलं युक्तिम् अनुसरति, किन्तु ग्रन्थकरतु. इच्छमपीति। अतो भगवद्व्यासाद् अन्यै. व्यासमतनिर्णयः अतीव दुष्करो, भवति। अतएव "एतदेव व्यासमत नान्यत्" इति न केनापि अवधारयितुं शक्यम्। वस्तुतस्तु एकस्मात् सवज्ञाड् ईश्वराद् अन्यः कोडपि सम्पूर्णतया सर्वज्ञो न भवितुम् अरहति। तेन अन्य. अपरस्य हृद्गताशयम् आविष्कर्तु न सवथा सम्पूर्णतया समर्थो भवेत्। अत. सिद्धमहापुरुषाणाम् अवतारकल्पानाम् आचार्याणाम् अपि व्यासमतनिर्णयः अतीव दुःसाध्यः इत्यत्र सन्देहावसरो नास्ति, का कथा स्वमत-प्रख्यापनार्थिनाम् व्याससम्प्रदायवहि्भूताना भाष्य- कर्त्तृणाम् इति प्राचीनभाष्यकर्त्तारोडपि विदितवन्त:।

तथापि ब्रह्मसूत्रस्य सूत्रकाराभिमतार्थनिर्णये नैरास्यं न भजनीयम्। यतो ग्रन्थरच- नायां विषयसन्निवेशक्रमादिकमेव ग्रन्थकारस्य सर्वथा इच्छाघीनं भवति। विषयादिक तु प्रायेण युक्त्यधीनमेव। ततश्र ग्रन्थरचनाया ग्रन्थकत. इच्छानुसारि-विषयसन्निवेशादिमष्ये युक्तिभागोडपि संगतो भवति। अस्य व्याससूत्रस्य ताहशयुक्तिमागमात्रम् अवलम्ब्य अस्माभिरपि व्यास सूत्रस्य व्यासाभिमतार्थः निर्णेतुं शक्यते। युक्ि: खलु सर्वेषा सम्पत्ति, युक्त्यनुसरणं हि अस्मारक स्वमाव:, सा तु न इच्छाधीना, इच्छया न युक्त साम्थ्यम् अन्यथाकतु शक्यते, अतो युकि- सहाये: अस्माभि व्याससूत्रस्य युक्तिमूलकामिप्रेताशा: तथा तस्य इच्छामूलकाशा अपि कथश्ित् आविष्कर्त शक्थेरन्। उपक्रमोपसंहारादि-षडविधतात्पर्य-निर्णायकलिग, सर्वेषा ग्रन्थानां तात्- पर्यनिर्णयः सम्भवति। व्यवहारोऽपि तथैव दश्यते। एवं च एतार्दशभागद्यं निरुष्य एतेनेव उपायेन व्याससूत्रस्य व्यासाभिमतार्थनिर्णयप्रयासो न व्यर्थो भवेत् कथश्चन। एवं रीत्या सूत्रार्थ- निर्णये कृते व्यासेच्छामूलक-सूत्रार्थमध्येडपि संशय-विपर्ययादीना सम्मावना स्वल्पा एव अवशिष्येत।

लिंगवलेन सूत्रार्थनिर्णये अस्माक नैराश्य न शोमनम्, परस्परविरुद्धभाष्याणि एव अत्र सहायता गभिष्यन्ति। निवन्धरचनाया प्रवृत्तिहेतु नूनं माहश-स्वल्पवुद्धीनाम् एताहश कर्म सुतराम् अगोभनं, किमधिकम् असङ्तमेव। तथापि एतदर्थ योडयं में प्रयत्न, तस्थ अयमेव आगयः यदि ममेमां व्यर्थचेष्टा दश्वा असन्तोपवशात् अनुकम्पावशाद वा कोडपि महात्मा विषयेडस्मिन् प्रवर्त्तेत, स यदि ब्रम्मसूत्राण। व्याससम्मतार्थनिर्णयकार्ये प्रवृत्तो भवेत्, तदैव अहं सफलप्रयासो भवेयम्। यतस्तदा कदाचित् व्यासाभिमतसूत्रार्यनिर्णय, पूर्णता प्राप्नुयात्।

Page 13

मथप: पाद'-मस्ममूत्रपरिषयः 0

पत-र्थम आदी जग्मामिद्शध्वम-ातइमन्यन्प किं नाम भवितुम् उचितम्, कथम् पतम्प मझमूने नाम सममान्, कम अन्थकर्ता, को या सम्य प्रतिवाधवकय इति। यतो भगपद्च्यासे युतापि सूत्रमध्ये पतस्ष्य नामारिकि न सविपसम। हरपते न न्योडर्य बहुभि नभमि प्रचलितो लोके। यया-मिनुसूनम्, मभयूनम्, गारीरफमीर्मामा, मजमोर्मोमा, नारीरफसूप्रम्, यवासयूयम, पे-न्तन निम, उपरमीमाया नोति। ततथ अन्यकर्कृसियेडपि महाल् मतमदा पपते। फम्पनिन्मतेन अन्योडयं वादरायणज्यामेन मणीत, जन्यरुष्यते- अय कृष्णदवपायनस्थामपरणान इति। अुभिमन्यते तो हो अमिरी पुर्ती, अन्येश तयोमें पर् अनुमन्यते। पाश्यान्यमानापनी आयुनिक्ृध चतुमि मन्यते-गौतमयुद्ध-परमिकन पेनचिद् व्यामन्नामपारिणा अन्योडय विरचित इति। अम्य भतिपाधवितथेऽपि तंयच मतमेनो हरपते। पेपाजिन्मतेन अम्य पतिपार्य भक्षनानम, मन्येगे-अशोपामनम्, मपरेश जययमेप। वयघ पतद्अयपिपये प्यो मतमेन््र वर्षनते। अत तद्विपयादिकम मानेव

पम्थरचनाकी वाल निर्णयम्रस्ताथ ततत्व दषध्यम्-अन्यम्याम्य फोट रचनाकीमिति।अन ये ज यायन्पाताघि पारण सूनविमाणा हत्पन्ते, तत्र फोह। फौसनम् अनवचित सूनहन्पता? पूर्वोपर- पर्भीय ययुष चनारया कौराल फोहजम् अनुनृतम वतेपाम अ ्याय-पाटाधिकरणाना अतिषाधनवित4ननिर्थयोपायध फीहस पतम्य मन्यस्प रचना कीनिर्गयायमारे सर्व णते पिपया निगेया। यत प्यंप्रकरेण अम्य रचनाक। े अविक्कृते मति अम्य सू नार्य-निर्जयधापि सुगमो भविष्यति। तथा मति अम्य सूार्यनि ने सूनार्यनिणतर्णा स्वेच्छचारिता व्वातन््रं वा न सम्मविष्यति, माप्यन्यृवकवित्तामपि फतम कियन्परिमाण व्यासमतानुमारी इत्यपि योदु स्व अषयम्। सवें व्याप्यातार पायेण मतविरोप मनसि निधाय तटेव मतविशेपं प्रति पिपादयिपव सन्त सूत्रार्थ वर्णयाधनु, न सु सूत्राक्षरानुमारेण सूतार्थ प्रादुष्कृतपन्त। परन्तु नैप सूत्रार्थनिगये सम्पक पन्या। सूलाकरानुसारेण सूमार्थनिरणये कृते मति सूत्रार्थनिर्गय मुप्ु मधेत्, सूनफरामिमायध्य सप्े भविप्यति, मुत्यर्थोडपि विनिर्णातो मनेत्। 1 अलोकफधिनये पेक्मामाण्यमू एतदर्थम् अम्मामिरादी मुम््य पको मीमासादतनसिद्धान्त स्मर्पेथ्य। स च अस्मिन् अधमीर्मामाअन्येपि उपयुग्यते। यत कर्ममीमोसा अक्षमीमोसा च इति प्रन्थहय युत्यर्धनिर्णयार्थ जैमिनि-व्यासमुनिम्या रचितम। तेन कहव सिद्धान्ता, ये फर्ममीमासायाम् उपयुक्ता, तेऽपि मद्मीर्मांसायामपि अवलमनीया। तयो जयमे सिद्धान्त- यद, एफस्माव ईचराद् २

Page 14

१० व्याससम्मत-ब्रह्मसूत्रभाष्यनिर्णयः

वेदादू वा अन्यो न कोडपि सम्पूर्णतया सर्वजो भवितुम् अर्हति। देवता वा ऋविर्वा मनुष्यो वा वेदज्ञानं विना न कोडपि सम्पूर्णतया सर्वज्ञपदवीम् आरोढं शकोति। अपौरुषेय: तथा अभ्रान्त: अयमेव वेदो यागदिरूप-कर्मसु तथा निर्विशेषाद्वैतव्रक्षणि एवम् अलौकिकविषयेपु एकमेव प्रमाणम्। अलौकिकविषयेषु वेदादन्यो न कोडपि प्रमाणत्वेन गण्यते। वेदमिन्नानि यानि प्रमाणानि प्रत्यक्षादीनि तानि चेत् वेदानुकूलानि, तदैव प्रमाणानि भवन्ति, न तु तानि स्वतन्त्रतया अनयो. कर्म-वअविषययो प्रमाणानि भवन्ति। कर्ममीमांसाया अयमेकः सिद्धान्तो श्रह्ममीमासायामपि गृहीत, अस्ति। अत. अलौकिकविषये वेदा एव प्रमाणम्। धर्मब्रह्मणो: वेदैकप्रमाणगम्यत्वम् वस्तुतस्तु युक्तिरपि इमं सिद्धान्तम् अनुगृल्णाति समर्थयति च। यतो यागादिकम् 1 अद्वैतब्रह्म च न लौकिकविषयौ भवतः। लोकः स्वातन्त्र्येण एतयोः अस्तित्वमपे कल्पयितुंन शक्यते, वेदमिन्नन केनापि उपायेन एतयोः स्वरूपम् अवगन्तु न पार्यते। यत "एतन्मन्त्रण अनुष्ठितस्य यागस्यास्य एतत् फलम्" स्वातन्त्येण एतंत् कल्पयितुम् अनुसन्धातु्च न कस्थापि प्रवृत्तिर्भवितुम् अर्हति। तथैव सर्वविध-विशेष-विरहितम् अप्रमेयम् अंद्वूतमहवस्तु न कस्यापि कल्पनाविषयो भवति। कल्पना हि दष्टानुरूपा, दष्टविपरींतं कल्पनं न कस्यापि मनसि उदेति। निर्विशेष-ब्रह्मवस्तु हि सर्वथा दृष्टविपरीतम्। अतः सर्वविशेष-विरहितं ब्रल्मवस्तु सर्वषा दृश्यानाम् अदृश्यानाश्च मूलं कारणं भवेदिति न कोडपि कल्पयितुम् ईच्छेत् शक्नुयादू वा। तेन कर्म च ब्रह्म च उभयमपि सर्वथैव अलौकिक वस्तु। अनाधपौरुषेयवेदादेव जस्मिन् अलौकिक-विषयसद्धावे अवगते सत्येव अस्य सम्भावनाऽसम्भावने युकिविचाराभ्याम् अनुसन्धातुं वय प्रवृता भवेम, अन्यथा एषा अनुसन्धानप्रवृत्तिरपि अस्मार्क मनसि न उदीयात्। अतो युक्तिरपि समर्थयते-यत् अलौकिकविषये वेदा एव प्रमाणम्, अन्यानि प्रमाणानि तेषा सहायमूतान्येव इति। अलौकिकविषये वेदान्तकर्ममीमांसयोभेंद वेदान्ते तु सिद्धान्तोडयं प्रकारन्तरेण परिगृहीतो हस्यते। तन्मतेन एक ईश्वर एव सवज्ञः, वेदा हि अस्य ईश्वरस्य ज्ञानज्ञापका: शब्दराशय एव। अयमेव अ मीमांसा- द्वयमध्ये एको विशेष:। अपस्श् कर्ममीमासामतेन कर्मविषये वेदा एव प्रमाणम्, अनुमानादिकम् अप्रमाणम्। ब्रह्ममीमांसामतेन तु ब्रह्मविषये वेदा एव प्रमाणम्, अनुमानादिक तल्न सहकारीति विशेष:, श्रह्षणो भूतवस्तुविषयत्वात्। कर्मणः भूतवस्तुविषयत्वं नास्ति। ततोडयम् अनयो- द्योरेक: प्रभेदः। यथोक शाकरमाण्ये "न धर्मजिज्ञासायामिव श्रुत्यादय एवं प्रमाण ब्रह्म- V7 जिज्ञासायां, किन्तु श्रुत्यादयः अनुमवादयश्च यथासम्भवम् इह प्रमाणम्, अनुभवावसानत्वाद् भृतवरतुविषयत्वाच्च न्रहज्ञानस्य।"(शय सूत्रभाष्यम्)।

Page 15

मथमा पाद :- मसगूमपरिधप:

मनलदयो सितिन, 7 दुन ग्योद्राविन नलान एय मिदमा।ुमनति रर1 में

परणर्रों परमिष्मसर गगवपम् भमासाण्य दूगपम

भगनर्-इनि दुगाहि पकन हस्स, सजीष मररया 0ामन तथा भवान। माग

मतेतु पे ततिमिनि हनुबून नविप्त द हिवि दारे था। पन भगवपकतये ते मरें गषय मिद्पागिनो पा न मकतनान सरका भर्न। पा ततम् थ मरपे

मुवर स पन पतिनना रपमीपति मति ॥ इनि। (नपपािर ') परदानुगवजन । मष सग्वातपु

अमनमादादाविग्त्त, तम्य अहिती स्ाय। "यत7 नार्ण। भनान्ततम्" इत्यवि सामोगरुम् भरीकिवियये वििजनता यम् अनायामो सूचर्यन। नया प मिश्ी मतानि रगये ग्य नया ममागाि मगन्ति-ृत्यय भमायति। मता यानुगर्णमेय अैपियपितये

मअममूरपनाया: मपम फौशलम् पतम्मादेल पारणाइ ममनान् वाद्रथम स्वमतेन तत्वोपद्शमू महन्या पेद्मतेनेय तत्पोपरे। बनवानु। तजापि येदिरेदान्त्मीगोगा जैनन तेन पतन भन्तम्। यत अनिरद्परनामवेअयन्नेजयेर तत्निर्गयी रस्पते, वेद्म्य उपरमागपन्चाल अर्य पेदान्त। पूर्रभागे यागदोमानिमूलनर्मफाण् तानत् वर्षते। तेन पेनम्प अन्तिममागररो पेदान्त

Page 16

१२ व्याससम्मत-ब्रह्म सूत्रभाष्यनिर्णयः

एवं तत्त्वोपदेशार्थम् अवलम्बितो भगवरता बादरायणेन। एवश्र अभ्रान्त-तत्त्वोदेशोपि सम्भावितो जात। व्यक्तिविशेषस्य मतावलम्बनेन नार्य सम्भवः इति प्रागेव उक्कम्। अतो ब्रह्म सूत्ररचनाया वादरायण-भगवताम् इदमेकम् उदिष्म् आसीत यत् वेदान्तवाक्येषु आपात- दृष्टविरोधाना निरासमुखेन तत्वोपदेश कृतः स्थात्। अतो वेदान्तार्थमीमांसापि ब्रह्मसूत्र ग्रन्थस्थ एकम् उद्देश्यम्, तेनैव तत्त्वोपदेशश्च अस्एक रचनाकौशलम्। तथा सतिउपनिषदा मध्ये यत्र यत्र तात्पर्यसंशयः प्रायेण बहूना भवति, तत्रत्य-संशयापनोदन-सहकारिण वेदान्त- सिद्धान्त-प्रकाशनमपि मह्मसूत्र-ध्रन्यस्य प्रथम रचनाकौशलं भवति। उपनिषत्सिद्धान्त एव व्यासमतम् अथ इदमेव चेत् बह्म सूत्ररचनाकौशलं, श्रुत्यर्थनिर्णय एवं यदि अस्य उद्देश्यम्, तदा एतदपि वकु शक्यम् अस्य उपलभ्यमानाना बहूना भाष्याणां मध्ये यदू भाष्यं मुख्यतथा औपनिषदार्थ-स्पष्टीकरणाय रचितम्, तदेव भाष्यं व्यासाभिमतं बह्मसूलाणाम् इति।व्यासाभिमत -सूत्रार्थो न कदापि उपनिषत्-सिद्धान्तविरोधी उपनिषन्म्त- निरपेक्षो वा भवितुम् अर्दृति। सूलाणा योडर्थः उपनिषत्सिद्धान्तानुकूल:, स एव व्यासाभिमत- सूत्रार्थ.। व्यासाभिमतं हि न कदापि उपनिषत्-सिद्धान्ताद् अन्यद् भवितुम् अर्हति। शाङकरमतस्य औपनिषद्त्वं व्यासानुसारित्वश्च मतश्व एतद् एतार्दशदढतया शहरभगवता अवधारितं समाश्रितश्र, यद् व्याससूत्राणा व्याख्यानकाले, यथा आनन्दमयाधिकरण-व्याख्यायां, तदधिकरणान्तर्गतसूत्राणाम् आपातप्रतीतार्था- नाम् अन्यथासाधनमपि कृतम्। यतः तत्र सूत्राणाम् आपातप्रतीतार्थानुसरणे श्रुतिसूलयो. मध्ये विरोधगङ्का अवश्यम्भाविनी, तत्परिहाराथं शह्करभगवता सूत्राणा तम् आपातप्रतीतार्थ परित्यज्य श्रुत्यर्थानुकूलोडर्थ, प्रफटीकृतः त;, एतेन श्रुत्यर्थमीमासारूपा श्रुतिसङतिरपि तत्र सरक्षिता। आनन्दस्वरूपस्य ब्रह्मण आनन्दमयत्ववर्णने तु आनन्दघर्मवत्त्वमेव सिध्यति, तन्न श्रुतितात्पय्थम्, "आनन्दो प्रक्ेति व्यजानात" "विज्ञानमानन्द ब्रह्म" "आनन्दअव खल्विमानि भूतानि जायन्त "सच्विदानन्दं मल" इत्यादि श्रृतयः श्रहण आनन्द- भयत्वरुपाम् आनन्दधर्मिताम् अतिरपष्टतया वार्यनति।अत सूत्रव्याख्यानकोशलेन गह्करमगवर्ता तत्र प्रष्ण आनन्दस्वरुपत्वम् प्रतिपादितम्, श्रुत्यर्थमीमासारूपन्यासामिप्रायश्च प्रकटीकृत। ततश्र "इतिहासपाराणाभ्या वेढं समुपवृंहयेत्" ( महा. आ. १म अ. २६७) इति सर्वसम्मतिम् अनुरूव्य 'तथाSडननदमयन्चापि त्रह्मणान्येन साक्षिणा। सर्वान्तरेण सम्पूर्णो न्र नान्येन केन चित्।। ४।३।४५ यदिरद नधपुच्छारन्य सत्यजानानयात्मकेम्। स रक सवेदा साक्षान्ान्यथा सुरपुजवा ।"४1४६ (सृतमंदिता पुणा ७९४ ५०.)

Page 17

१३ इति सूतर्संदितापचनानुकूत्यम् आकलन्यता माभ्यान्तसपरणेतणाम् उपनृह्णविरोषण् स्फोरित। पाव्य व हनं फटलद्रोपनिपत्म्वपि पटवते इति तास्ामपि जानुकूप, सुवर्गे सौगन्ध्यमिय। एवं च शहरकृत-व्याससूषन्पा स्थान- रनिन सूनर चनाया व्यासम्य शुत्यर्थानुमरणमेव मुस्यम् ेसे मधान फोशल वा भासीत, न तु स्वमतानुमारेण तत्त्ववर्णन व्यासाभिनेतम्-इत्येष मयगम्पते। अत नहसमतम्प यथा ओपनिपले तर्यन व्याममतानुमारत्वमपि इत्येव पलप्यते। प्तेन व्यास सूत्रस्थ सुत्यर्थविष्करणमेव स्त्यम् आसत-उत्यपि निरचीयते। अत युत्पयानुमरणमेव मतसूतरचना कोशलम् इति श्फराचार्ज्हृन्तपजसूम स्सास्यानसन्द निनापि भतीयते।

एतंदेव पतिवृत्मतपारिमिश्र समर्यित इस्पत। यतो मदषो, यथा याराणसीय पण्ठितवर-महामद्ोपाच्याय -रामनिद् सामििमदोकया, तथा तनुमारिण फानीसंस्कन्त विवाल्या ध्यक्ष -र यिवोममृतय प्रोचु- "मलयूव्राणी रामानुनमाष्मभेव सूतरणां स्पषटार्यानुमततया स्यासमतानुगत, चाइरमाध्यन्तु वेतुन्ततातपर्थानुकूम्, न तु सूता्णो स्पष्टार्यानुमारि, मतो न व्यासमतानुगतम्" इति। शाहरमान्पस्य माल उन्भापानुवादभूमिकार्या सकार्थिवो पतदेव मर्त अपरोहन्तवान्। तद्द्चनेन तटा बह्य पाश्यात्थमायाप्ा एतदेशीया विद्वास पतदेव सत्यमिति अमन्यन्त। तत्र नून राममिथ्र यिवोभमृतयो रिनिएदद्वितपाअनुरागिण आसन। ते खलु अनृतमत वि गानेन स्वमतपरिपोपणार्य त्यव मोक्तमन्त इत्येव प्रतिमाति। परन्तु एतेन ते अनिचाददिरपि शाहरमाध्य व्यासमम्मतत्वेन अनुमोदितम्। मतो व्याससूमाणि धुन्यर्थमीमासामुखेनैन तत्त्वोपदेशार्य विरचितानि इत्यपि तै भतिपादितम्। सत्ये खल एवमेव स्वय मकालते। एव अनुकूलमतवादिमि शाहरमतविरोधिमतवादिभिश्व सवे एतत् स्वीहन्त मनति-यद् सुत्यर्यमीमोसाद्वारा तत्वोपदेश एव वक्षसूत्रविरचने सूजहन्ताम् अमिभाथ। अत सत्यर्यानुसरणमेव मुखन्यतया अझसूलरचनाफी रालमू। स्मृते ध्रुतिधत् मामाण्यशाङ्टानिरास तत्र केचित् म्राहु-शहरमगपतो यत् सूतार्थान्ययाकरर्ण तत् अनवदातम्, यत स्सृतिरपि प्रमाण मत्नति। ययोक्म्-"श्रुति स्पृति सघचारखमो धर्मस्य लक्षणम्" इति। भगवयतारो व्यास ईधरवत् सर्वत्र, तन्मतक्र स्पृतिरेव। तेन तन्मतमपि शुतिवत् प्रमाणं कर्थ न मवेत् : अत सुत्यर्यानुरोेन शहरमगयतो यत सूत्रार्थान्यभाकरण तन्न समीचीनम्। धासमतमपि सुतिवत् समावरणीयमेव इति। एतत् तु नैव वक्तु शक्पते, यत "श्रुतिस्मृति- बिरोधे तु सुतिरेव गरीयक्षी" इत्येव ाक्निर्णय। मगवता व्यासेनापि स्वमन्यमष्ये द्रितीयाध्यायम्य प्रथमपावस्थ प्रथमसूत्रे "स्मृत्यनवकाश-दोपमस इति चेनानपस्मृत्यनवफास दोपमसप्त्", इत्यल सर्वज्ञ-कपिरस्मृति-सिद्धान्तनिरसनावसरे इदमेव सिद्धान्तितम्। अतो

Page 18

वेदाविरुद्धस्पृतिरेत्र प्रमाणम्। तेन व्यासमतमपि यदि श्रुतिविरुद्ध भवेत्, तदपि नादरणीयं भवितु युक्तम्। अतो व्याससूत्रभन्ये यत्र येपा सूल्षाणाम् आपातप्रतीयमानोर्डर्थ श्रुत्यर्थविरुद्धत्वेन प्रतीयते, तेशम् अन्यथाव्यास्च्ान शक्षरभगवत. सज्गतमेवेति प्रतिमाति। एतेन यथा छात्रेण गुरो. दोपाच्छान्न करियने, येन स छात्रपठवाच्यो भवेत, तथा गह्रमगवता स्वगुरोरपि गुरो व्यास- सगवत शकरसम्प्रदाय-प्रवर्तकस्थ तत्कृतसूत्रेपु आपात-प्रतीत यूनतापरिहार: कृत, अथवा भेगवत, व्याक्षम्य स्वेच्छाकृत-प्रन्यग्रन्थि श्रथीकृत एव इति सिद्धम्। अत: सूत्राणा क्चित् वचित् आपातप्रतीतानाम् अर्थानाम् अन्यथाकरणं शह्करभगवत, समुचितमेवेति प्रतिमाति।नेतत् तन्थ दोपाथ भवितुम् अहृति कवच्चन। शवराढिना स्वरान्यथाकरणसमर्थनम् नावि शकरभगवत एतनाचरणम् अनन्यसाधारणम्। जैमिनीय-कर्ममीमासायाम् पवर्षधृत्ा ययग्भाप्ये च जैमिनीयमूत्राणा श्रुत्यर्यानुरोवेन वृत्तिमाप्यकृद्वि अन्यथाकरण दश्यते। "लोंके येपु अर्थषु प्रसिद्धानि पढानि, तानि सति सम्भवे तव्थानि एव सूत्रेपु इति अवगन्तव्यम्" उन्युप माध्यकृता अवरस्वामिना। व्याख्यातत्व एतंत् भगवता वार्तिककारिण भाप्योपोद्धाते "वैनिकं जैमिनीयच्व यल वाक्य विरुष्यते। यथाश्रुतगृहीतेडर्थ तत्रेदमुपदिश्यते ॥ अन्याहागदिभि, सूवं वैदिकस्व यथाश्रुतम्। नेय, विरोेडन्योन्यस्थ वैदिकाना भवन्तु ते।" ज्यानिक दपत्यम्। अन सुचरितमिश्रटीकापि दपव्या। गक्करभगवता एतस्पैव ननमर्ण कृतग, नन्यन नवीन किश्धितषि समाचरितम्। किमु वक्तव्यम् शाकरमाप्यम्य "ेअमतीववधृतय वर्वे वयगस्वामिपाठानाम् लेखैलोम् अनुनृत्वेव।अत. पतनाचरण शकर- भेगवती न दोग भरि।

Page 19

भय्म: पादर-अमसूतर पनाकौशलम् १५

वस्तुतस्तु शहरमगयता व्याससम्मतसूत्रार्य एव भकटीहन्त, यत तेन ने छुश्रापि एवं भतिपादित, यत सूत्रहनताम् अयम् माराय, मया तु एवम् अन्यथा उच्यते इति। अत इद स्चीफसैव्य यद् यवेव अुत्यमिप्रेत तदेव व्यासेन सूत्रित, यदेव च व्यासाभिमेत तदेव माप्यकृता माष्यमुखेन विवृतम् इति न कस्पचित् माक्षेपस्म मनकारा। घुष्पर्थानुसरणमेव सूतरचनाया कौशलम् अत धुत्यर्यानुरोधेन व्याससूत्राणों भापातभतीयमानार्यस्य अ पयाकरण ययामयोनन समुचितमेव प्रतिमाति, तेन सुत्यनुसारेण तत्वोपदेशपदानमेव व्याससूलरचनारया सूजकृ्दूमगवत मुख्यमेक को सलम् इत्यल न सन्देहावसर कन्िपि वर्पते। लोकिकालो किक विपयेपु सर्वत्र पौरेपत्वकल्पनम् अवैदिकानां पाध्यात्थानामेव शोमते। सतो अकसुत्रेतु स्वतन्त्रस्थ व्यासमतस्प अनुसन्धाने प्रतिपादनक तेपामेव चोमन, न तु मस्मारकम् वेदापोरुपेयत्ववाविनाम्। मत सुत्यनुसारि-भ्यास्यानमेव व्यासस्य सम्मतम्। मुत्यर्थानुसरणमेव सूनरचनाया कीरालम्। सूश्रेपु उपासमसानुप्रपशाशङ्ेनिरास तथपि केचिन्मन्यन्ते-्यासेन मगवता स्वकीयममसूलमच्ये केवल वेदान्त सिद्धान्तानुसरण कृतम्, तत्र तस्म तप सिद्धस्चानुमवस्य लेशोपि न प्रविष्ट-सत्मत्र कि प्रमाणम् 2 तस्मिन् अलीकिकमकतत्वविपये सूतह्ता उपनिनदतिरिक प्रमार्ण सवानुमवरू योगिमत्यक्षाविक न किविदपि न्यस्तम्-इत्यत कि गमकम् अत सूकहन्मतमपि तम्र मदर्धितम्- सत्येव समीचीनकल्पनम्। तथा दि र्व सर्व न समानाकार सृबते। यद् यस्य ज्ञारतं भवति, तत् तस्म मावविशेषानुषिद सद् गृहीत मवेत्। धम्मेक दट्टवा यजुज्ञान नायते, तन सवेषा समानाकारे सवति, कब्धित तें हेयम् अन्य उपादेय मन्यते। यभोरकं- "गजत्रातेति वृद्धामि भीकान्त इति यीवते। - ययास्पितथ् नाल्मि हष्ट शौरि सकीतुकम्"॥ इति। एवं वेदान्तेपु यद् यक्ष उपदिएं भवति, तत्न केपासित द्वैतवुद्धि, मन्येपाम् मद्वैतवुद्धि, अपरेषां विशिष्टा द्वैतबुद्धि उदेति। कर्मोपासनविपयेडपि तभैय वुद्धिमेदो मक्त्ेव। तेन व्यासस्थापि वेदार्य-विषयिणी या बुद्धि, सापि तस्य सैरकारापुरुपेव मविष्यति। संस्कार विदाय न कापि सामान्याकारा बुद्धि उदेति पुत्रचित्।अतो वेदान्तार्थम् मनुसरतापि भगवता न्यासेन अकसूलमध्ये तस्य स्वमतमेव दर्छितम्। तेन अशसूत् वेदान्तार्थनिणये व्यासमतमेव, नान्यद् मितिम् सदति, मपपूत्रन केवल वेदान्तार्थीवल्बनेन वेवान्तसिद्धान्तप्दर्शनार्थ रचितम् इति वक्तु सक्यते। नैतद् युफतम्। यत सर्वत्र नेयवस्तुपु धर्मनूय दृश्यते, जयनमतम् आापेक्षिक च। यथा, घटे पटलें रोमनियतम्, सुद्त्यदृद्त्त्वादिक देयोपावेयत्वादिक वा परापेक्षम्। तत्र पटवे

Page 20

१६

सर्वेषाम् ऐकमत्यं हश्यते। हेयत्वादौ तु ज्ञानमेद: प्रसिद्ध एव। तेन वेदीन्तानाम् अद्वैतन्रह्मणि यदि तात्पय्य स्यात्, तदा तत्र अद्वेतवुद्धुयद्य एव समुचित, तत्र कश्चित् संस्कारानुप्रवेश न कल्पनीयः। जातधीनघर्मण न वस्तुस्वरूपान्यथा-कल्पनं युक्तम्। एवं यदि वेदान्ताना द्वैतबक्षणि वा विशिष्टाद्वतप्रक्षणि वा तात्पर्य्य स्थात्, तदा तथैव तत् कथ न प्रतिभायात्? एवं कर्मोपासनादिविषयेष्वपि बोदधव्यमू। संरकार-प्रभावेण न कोडपि घटं पटयितुम् ईऐे। संस्कारानुपवेशवशात् न वस्तुस्वरूपान्यथात्व भवति। अथ चेद एवं कथचचिदपि भवेत्, तदा अविदुषामेव तथा भाव्यम्, न तु प्रेक्षावतां विचारशीलानाम् का कथा व्यासादीना निर्मलबुद्धीना भगवदवताराणाम् ऋपिप्रभृतीनाम्। अतो व्याससूलमव्ये केवलं वेदान्तसिद्धान्तवर्णन सूलकृता पक्षे न असम्भावितम्। सूलकृतापि द्वितीयान्याय-प्रथमपादस्य श्रुत्यर्थनिर्णयाय सवत्र श्रुत्यर्थानुसरणं कर्त्तव्यम इति मत्वा सवज्-भगवत्-कपिलमर्तस् निरवकाशत्व-शढ्ढायाम् "अन्यस्मृत्य- नवकाशदोषत्रसङ्ग:" (२।११) इत्युप्वा वेदान्तार्थे पौरुपेयत्वगगन्धलेगानुप्रवेश-ढ्ापि निवारिता। एतेन निश्चीयते वेदान्तार्य-निर्णायर्क व्याससूत्रेडपि व्यास-मतलेशानुप्रवेश-शङ्कापि न कर्तव्या। श्रुत्यर्थनिर्णयार्थ यो लोकवेद-साधारण-नियमो मीमांसके: आविष्कृत: अवधारितश्र, तेनैव नियमेन श्रुत्यर्थनिर्णयः कर्तव्य इत्येव भगवद्व्यासस्थ अभिप्रायः। अतो व्याससूत्रमव्ये स्वातन्त्येण व्यासाभिमत न किश्चिदपि वर्ततते। वेदान्तसिद्धान्त एव तत्र वर्णित। यथोकं भाज्यकृताशहरमगवता "वेदान्त वाक्य-कुसुम-अ्रथनार्थत्वात् सूत्राणामिति।"(११।२ सूत्रभाष्यम्) व्यासस्य श्रुत्यर्थज्ञानवत्वे शङ्कानिरास अथाल कैश्रित् शक्कयते कि व्यास एव श्रुत्यर्थम् अधिगतवान्, नान्थ! इत्यत्र किं प्रमाणम् 2 यत. श्रुत्यर्थमेव अवलम्ब्य ऋषीणा मध्ये मतमेदो हरयते। अत एव कल्प्यते श्रुत्यर्थविषये ऋपीणा मध्ये यो मतमेद:, स तु सर्वमान्य-श्रुत्यर्थेषु अपरिहार्य्य-स्वस्वमतानुप्रवेश- जन्यः, यतो यदेव अधिगम्यते, तदेव सर्वेषा स्वमत-प्रभीव-प्रभावितं सद् अधिगतं भवति। तेन श्रुतीना सर्वमान्यार्थ-निर्णयो निश्चितमेव असम्भवी। अतएव व्यासमतभेव तदीय मह्मसूत्रमध्ये प्रकटीकृत, स्वच्छया अनिच्छया वा इत्येव प्रतिभाति इति ? एतदपि न सन्जतम्। यतः सर्वमान्यश्रुत्यर्थज्ञानं प्रमाण-सापेक्षम्, न तु इच्छासाध्यम्, आकस्मिकं वा। आत्म-सयुक्त-्मन संयुक्तन्द्रियसन्िकृष्टे घटे तजज्ञानम् अवश्यम्भावि सर्वेषाम्। यथा घटज्ञाने सर्वघर्ट-्साधारणं वटत्वज्ञानमपि भवति, तथा श्रुत्यर्थमध्ये श्रुतितात्पर्य्यरूपेण किश्विजज्ञानमपि भवत्येव। अतः संस्कार-प्रभाव-विमुकत सर्वमान्यं ज्ञानं न असम्मवि। साम्प्रदायिकाम्रह-व्ज्जनपूर्वक सत्यानुसन्धित्सामालम् अवलम्ब्य यदि कोडपि एतंदर्थ यतेत तेनेतद् उपलग्मनीयम्, नैतत् दुष्करम् असम्भवि वा, तेन व्यासमतमेव बह्मसूत्रमध्ये मकटीकृतमिति न कल्पनीयम्।

Page 21

नथम: पाद :- व्रह्मसूत्रपरिचय। १७

यदि उच्चेत-कि तदा कपिन्-णाद-गोतमन्पतझलिन्जैमिनि अमृतय महर्वय धत्यर्थविरोिन आसन् ध्यासेन भगवता यदा तेषा मतानि स्वकीयन्मव्सभ्रमन्ये सण्टितानि, तवा व्यास-मतानुसारेणेय नुने तेपो मतानि न धुत्यर्थानुगतानि, जयवा व्याममतमेव न धुतिसम्मतम्। अत पतदेव वरें, यत सर्वसम्मत-युत्यर्थ एव ममम्भवी। जनेदे वततव्यम् भसोकमेय सर्वथा श्ुत्ययानुगामि-इत्मेव समीचीनम्, यत फपिलनफणसवादिनमहर्षय थुतिमिन्न योगिमत्यक्षम अनुमान्दिकध जगत् कारणन्यम्तत्तत्व- विनिगये प्रमाणलेन मन्यन्ते। भगयता व्यासेन तु तत्र सुतरेय मामाण्यम् मधादि। अनु- मानादिकध तम्पा सदफारित्वेन गृमते। अतो व्यामोक यात सरुत्यर्थानुमारि, न ताचद् मन्येपाम कपीणा मतम्। कपिनादीनो मते, अनुमानानो अभविनये प्रमाणत्वेन गृदीतत्वात तेपां सिद्धान्तमच्ये स्वामिमत-मनेन्रो कन्चावसर मज्ञात। व्यासमते तु अनुमानादीना भुत्य- नुस्ारिख्थेन सुतेरेव घ प्राथान्येन गृदीतत्थात्, व्याभोक्मुत्यर्थमन्ये पुरुष-चुद्धि-भवेश्ञावसर न फल्पनीय। पतेन भगवता व्यासेनेप सुते सिद्धान्तकीर्पने यथा कृतम, न तया अन्ये फपिलादि-

सर्वस्षम्मत-सुत्यर्थ एव अस्भवी। भपीणाम् स्रम्ता तत्यमू किं तटा सोस्यादि रनकपार कपिताविनमदर्पयो यथार्थभुत्यर्थानेमिना, मान्ता था आसन्: व्यासमतस्य अत्यर्मानकरात, व्यासेन च कपिलकणादादिमतखण्डनाव, धुते अनन्यपरत्याथ। नैतत् फल्पमिर्तु सक्यते। तेपां मानतत्व-युत्यर्यानभिनत्य-फल्पनम् अनावस्यकम्।

सध्जनुद्धि-हणोपयोगि यायन्मात्र पयोजने, तावन्मातम् उपदिषिम्। पत्यक्षानुमान्दि ममाणेम्य श्रुतिममार्ण वलवधरमिति भाकव्तमना न बोद्ध अक्नुपन्ति, न वा अमिलपन्ति। तत्वज्ञान दि भोक्षस्य उपायमूतम्, उवेयस्तु सर्वदु सननियृसिसजो मोक्ष। स एव सवेपा परमपुरुपार्य। तत्र ऋवीणा मतमेद माथेण नास्तयेय, योऽप्मस्ति सोडपि मोफसीकर्याय एव, अत अफिखित्कर। कपिलाकयो दर्शनफर्पर सवे तत्र अनावृविरूपन्दुस्त-राहित्यादिविपये अभिनन्मताव- स्यिन। परन्तु उपायन्भृतत्तत्त्वविपये अधिकारानुरोधादेव तेपो न ऐकमत्थम्। स्ुतिमिन मयसादि प्रमाणानुरोगयाहुल्याद ते ह्वैतवादिनो मवन्ति। सद्-असत्वसत्-कार्ययादादिपु तेपाम जनुरकि प्रभलष स्वामाविकी न। मे तु विशिशाद्वत-द्ेताद्वतावि-्मत चादिन, तेडपि फलतो देतवादिन एव। विशेषण-विरोष्ययोर्मिनत्वाच, वेतावृयोविस्दत्वाथ। तेप मसौकिक

Page 22

१८ व्याससम्मत-ब्रह्मसूत्रभाव्यनिर्णयः विषये योगिप्रत्यक्षानुमानादिक श्रुतिवत् प्रमाण मन्यन्ते। तेन तेडपि द्वैतवादि-समानाः प्रत्यक्षादि-प्रमाणशरणाः। वेदान्ते यादश-सूक्ष्मदृष्टि-चित्तेकाप्रय-गुरुभकि-वैराग्य-शास्त्र-विश्वा- सादिक श्रतितातार्यभूत-निर्विशेष-ब्रम्मज्ञानाधिक।र-सम्पादनार्थस् अपेक्षितम्, अन्यत्र तादशम् अनवश्यकम्। तथा च प्राकृतजनाना कृते सानुकेम्पा सरवज्ञ-कपिलादि-मह्षयः तत्ववषये श्रुति- निरपेक्ष-प्रमाण-सिद्धानि मतानि प्रचारयामासुः। तेन तेषु मतेपु कचित् कचित् श्रुत्यन- नुमत-सिद्धान्तः प्रविष्ट। तेषामेव मताना व्यासेन भगवता स्वकीयब्रह्मसूलप्रन्थमध्ये खण्डनं कृतम्। अतस्तेषा कपिल-कणादादि-महर्षीणा भ्रान्तिकल्पनं श्रुत्यर्थानभिज्ञत्वानुमान वा नैव युक्तम्। न वा सर्वसम्मतश्रुतिसिद्धान्तनिर्णय: असम्भव। प्रत्यक्षादीनां श्रुतिवत् प्रमाणत्वशङ्कानिरास. अथ चेत् मत्- श्रुतिवाक्यत श्रुत्यर्थनिणये प्रत्यक्षानुमानादि-प्रमाणाना यथा प्रयोजनं भवति, तथा श्रुतिप्रतिपाद्यविषयेडपि तेषा प्रयोजनं भवत्येव। तेन श्रुतिप्रतिपाधे अलौकिकविषयेि प्रत्यक्षादीनामपि उपयोग कर्थ न वे् 2 प्रत्यक्षादिम्य प्रमाणेभ्यः श्रुतेवत्तरत्वं न स्वीकार्यम्।मह्मसाक्षातकारादेव संशयादीना समुच्छेदस्य उपदेशात् "भिद्यते हृदयग्रन्थि" इत्यादिश्रुतिभ्यः। अतः श्रुत्यर्थश्रह्मनिर्णये प्रत्यक्षादिप्रमाणानामपि उपयोग: अस्ति एव इति ? नैतदपि सङ्गतम्, श्रुतिप्रतिपाधब्रह्मविषये प्रत्यक्षादीना गतिर्नास्ति। यतः श्रुतिवाक्यतः श्रुत्यर्थनिर्णयों न अलौकिकविषयः। तेन तस्मिन् लौकिकविषये लोकिक- प्रमाणानि आवश्यकान्येव। लौकिकविषये लोकिकश्रमाणानि त्यकत्वा अलोकिक-प्रमाण- शरणीकारो न समर्थनीय:, आदरणीयश्च। श्रुतिप्रतिपाधस्य अलौकिक-विषयस्थ तु लोकिक- प्रमाणानाम् अगोपरत्वात्। यतः श्रुतिप्रतिपाध बल असङ्ग निर्विशेषम् अद्वतवस्तु। परमार्यत न तज् जेयं प्रमेयं वा। जयत्वं प्रमेयत्वं च ज्ञातृन्जेय-प्रमातृ-प्रमेय-भेदसत्ताधीनम्। तत्र श्रुतेरपि यत् प्रमाणत्वं, तत् तु निषेधमुखेनव, न विधिमुखेन। अद्वत न्रहमज्ञानं न घटादि-ज्ञानवज ज्ञानम्। ब्रह्म तु वृत्तिव्याप्यं, न तु फलव्याप्यम्।घटादिकन्तु उभयमेव। वृत्तिविषयता हि वृत्तिव्याप्यता, भग्नावरणचिद्विषयता हि फर्लव्याप्यता।महमणि फलव्याप्यता नास्ति, नल्मण सर्वावमासकत्वात्, स्प्रकाशत्वाच्च।तत्रापि न्रह्मविषये या वृत्ति सापि आत्मधातिन्येव। वृत्तियदी म्रह्ाकारा भवितुम् ईहते, तदा क्रमेण सा विलुप्यते, श्ह्मणो निराकारत्वात्। एवम् अगत वृत्तिविलोपानुमवजन्यसस्कारवलेन अद्वैत मलज्ञाने सम्यग जाते वृत्ते, निरवशेष-विलोप, अनु- मीयते, कल्प्यते वा। श्रुतिशमाणेनेव वृत्ते, एताहशी विलोपात्मिका पुनरावृत्तिपरिशून्या अद्वैतं- नह्माकारता सम्माविता। युक्त्या तस्या सम्भावना न सिध्यति। एतदपि श्रुतौ निषेधमुखेन प्रमपरिचायके यद् असन्ञम् अद्वैतम् अखण्डम् अनन्त निर्गुण निप्क्रियम् अवाड्मनसोगोचरम्

Page 23

मथमः पाद :- मसमूपपरिपपः १९

अजेयम् अप्मेय निविशेषम् इत्पादिक वाक्यजातय् तनैच मश्रम एता्शी पृषिव्याज्यता सम्भाविनी। एवं सुतितात्पर्यमूतादवृत-स्वस्तुनि धुतेरेव ममाणत्वम्। पतेन अक्षण अनमेय + सुतिममाणवत्थम न भ्याहन्पते। अन श्ुत्यर्थनिणये त्यज्ञादिपमाणाना याहसी उयोगिता, तार्हसी न शुति-मतिपाध विनये इति मिद्म, "तद् अन उपनिवत्परम्" "तं तु अपनिरद पुरुष पच्जमि" इत्यादि-धुते "शब्त्रयानित्वाद" इति न्यायाध। सुत्रेपु व्यासमतानुपरमदाराह्ानिराम अय चेत् अन्न शरपते-मकमूतरमध्ये व्यासेन भगवता जैमिनि-काप्णजिनिचचादरि फतहनग नायेयीडुलोमि-ममृति-महर्पीर्णा मतमपि नामभद्णपूर्वकमेव प्रदर्शितम्। भादरायण इति स्वनामभ्रद्णपूर्वक स्थमतमपि इन्योनितम्। तत् कथ अक्यूश्रम मे वेदान्तमतमेव पणित, न तु व्यासम्य समतमपीति । नेयं शहा समता। यत निन्पवुद्धि-पैराजाय पूर्ववम्तया मतान्तरं भनस् तपन्मत सण्टन कृत म्यासेन भगपता। तेन तेपा मर्त न तन गृहीतम् मामीत इति स्पषमेव। नामम्रहणपूर्वक स्वमतोल्ेलथ, ऋपीगा विभि नमते सद धुतितास्पर्यम्य अविरोधस्थले एवं स्वमत पदर्धनार्य, नान्यत्र। अन्यत ऋपयो यत् परस्पर न विवदन्ते, ताहपास्थलेपु सर्च्र तु धुर्तितात्पर्यनेव मभसूनमध्ये विवृतम् इत्यनेन एतदेव पमाणितम्। तन्र स्वमतोस्लेम्क्श्ापि न कृन्त, अतो व्यासेन तु यत्र स्वमत पदर्सन कृत, तत्र अन्येरपि तथा फर्स शक्यं, यवि मत्यनुकूतमपुतियुत स्पात्-इति तत्रापि व्यामसम्मतिररि्ति-इत्यपि तत्र सूचित मर्वति। अतो अदनूतमष्ये शतितात्पर्स्यम रनाहते व्वामक्य स्वमत प्रदर्शन न व्यासस्य अमिमेतम् इति। पतेन पतद्पि मोदु धक्मते पदि अन्पेन फेनापि व्यासस्य शुतिसिद्धान्त-विरुद्धता फयमपि प्दर्धमतु शक्यते, तदा तन्मतमपि व्यासस् भवरणीभमेव मवेद्। यत भ्रुतिताव पच्चमेव व्यासमतम्, नान्यत् किमपि। अत मफसूनमष्ये वेदान्तमतमेव वर्णित, न तु व्यासस् अन्यत किश्ित् स्वमतमपीति। शहुर्याससाक्षात्कारत समर्यमम् वस्तुतत्तु पतच्नुकूल पयादोडपि पर्वते। दिमालयप्रदेश उपतरकार्ा यदा शहर व्यासयोर्मस्ये सूतार्यालोचन जात, तदा व्यासेन याहरमाप्य हटवा उक्म्-'महोमम सूजर चनासु दोपारोप कृत इति कचित् क्ष्यते। तथाण्पर्य न दुनोति माम्, यतो मवता मदासय एव समुद्र- धाटित" इति। पताहसी उदारता सत्याम्य मगवती व्यामस्ेव सम्मनति शोमते च। अती वेतृन्तमतमेव मलसूत्रम ये उपन्यस्त भगवता व्यासेन, न स्वमतम्-इति निश्धितम्।

पवख शहराचार्य-परमविके मास्कस-रामानुजाचार्यादिमि वेदान्त व्यालपानद्वारेव

Page 24

वेदान्तमतम् अनुसत्यैव च स्वमतस्थापनं कृतं, न तु केवलं युक्तिसाहाय्येन अन्यदर्शनाघवलम्बनेन वा कृतम्, अथवा स्वकीयत्तपःसिद्धालोकिका मिज्ता-प्रभावेण कृतम्। एतेन बहसूत्रमध्ये वेदान्तानुसारि-युक्ति-विचारस्यैव प्रामाण्यं सर्ववादिनसम्मतमिति अ्रतिमाति। तेन व्यासस्य तत्कृतसूत्रम्ये स्वमत-प्रदर्शन सर्वथा श्रुत्यनुकूलं श्रुत्यधीन-य्युक्तिमूलकमिति सिद्धम्। साख्य- योग-वैशेषिक-चौद्ध-जैन-शैवाना मतखण्डनं तेषा वेदन्तात्पर्य-विरुद्धत्वं निश्चित्यैव। जैमिनि- वादरि-कार्प्णाजिन्योइलोम्यालेय-प्रभृतीना मतेखण्डनं तेषां वेदान्ततात्पर्य-विरुद्धत्वं संशय्येति विशेष। साख्यादिमतखण्डने श्रुतेर्युक्ेश्र उमयोरपि प्राधान्यं, जैमिनीयमतखण्डने श्रुतेरेव प्राधान्यमित्यपि वोद्धव्यम्। अतो वेदान्त-मत-वर्णनमेव ब्रह्मसूत्रमध्ये कृतं भगवता व्यासेन, न तु स्वमतवर्णनमिति 'व्येयम्। अतः श्रुतिव्यासमतयो. न भिदाशंकापि। बौद्धादिमतखण्डनाहु म्रहासूनस्य आधुनिकत्वशङ्का अल केचिद् आहुः वेदान्तार्थमीमासेव न केवलं ब्रह्मसूल-रचनाया उददश्यम्, यत तस्मिन् बौद्ध-जैन-प्रभृतीना वेदवाहयानामपि मतखण्डनं हसयते। वौद्ध-जैनादिमतं वेदान्तेषु न हि दृश्यते; अत. तत्-सम्बन्धिनी मीमासा न वेदान्तार्थमीमासान्तर्गता, तेन दार्शनिकरीत्या स्वार्तन्येण नगत्तत्त्त्रादि-निर्णयोऽपि तस्य उद्देश्यं वस्तु भवति। एवश्र अ्रन्थोडयं न कलेशदी व्यासेन रचित, किन्तु कले साद्धद्विसहस्-वत्सरेयु समतीतेषु गौतमवुद्धाविर्मावानन्तर किमधिक नागार्जुन-दिड्नाग-वसुचन्धु-धर्मकीर्तिभ्यः अपि पर, केनचिद् व्यास-नामधारिणा विदुषा विरचित। ईदानीमपि कथक-सम्प्रदायमध्ये विदुषा व्यासोपाधि: दृश्यते एव। अतो न अशासून केवल वेदान्तार्थ-मीमासारूपम, किन्तु स्वातन्त्येण जगत्तत्वादि-निर्णयपरभ्, न वा

ब्रह्मसूत्रस्य आधुनिकत्वशङ्कानिरसनम् नेतत् समतम्, यतो वौद्ध-जनादीना मत साद्ध-द्विसहल ्वर्पप्राचीन-गौतमु्द्ध- महावीर्यो पूर्वस्मिन फालडपि आसीत इति उभयवादि-सम्मतमेव। तथा हि त्रौद्ध-अ्रन्येपु दच्यते गौतमतुहाविर्माचात् प्राक द्वावशति वुद्धा सममेवन्। गौतमस्तु त्योविंध। ननपश्यान सनुविंग मैवेवो वुद्ध आगभिष्यति इति। बौद्धजातकानिन्त्रन्थेपु इयं कथा मुभसिद्ध। एव सुविहिता च नर्वेषा विद्याम। जैनमतेपि गौतम-ुददससमकालीन महाचीरात पूर्व सवरदेच नागा नवोवियति तीर्थकरा आविर्वभृवु, महावीर तन्र अन्तिम। कपमदेवस्य कभा शीमववतेउषि हसयतें। तन नग्य भववव्वतासत्त्र च उप्ताम्। एतवपि सवषा सुविदित- मेर पाफायर-ावय प्राह् रुदेग्सी व्यामभमरालीन नाकु उन्दनामा कथिद बुद्ध आसीन। गन त्वरकति नम , ननी गौनमो वुद सजान अन्यपि म्रसिद्धम। एनंदर्थ

Page 25

मथम: पाद :- महसूतर चनाफौशलम् २१

मतमपण्डने कृ्तमेव। अतो भीद्ादिमत-खग्ठनेन अभमूत्रस्प आधुनिकतं न घाफनीयम्। पिष्णुपुराणतो मीसूजैन रिमताना भाचीनत्यम् बीद-जैनमताना प्राचीन वैविकमन्येम्यपि हत्पते। तथा दि-विष्णुपुराणे बुद्धारईदविमीच सम्पन्धिनी एका कया हरपते। तत्र मामुरस्वमावान् देवस्वमापापन-जजनगणोत् पीड़नपरान् यागकानादि नेदोक-कमानुष्ठान जन्यापूर्व चलेन अलीयसो जनान् तादश-पापानुष्ठानाद निश्वयितु भगवान् विष्णु देवस्वमायाप नजने मार्थित सन् स्वरारीरत् मामामोदन्नामफ कषित् पुरुष जनपामाम। फर्मककशयण्णु मनिसामप्यारिपान वैदिक -कर्मफाण्डे मदरायता तेन पुरुषण वेदान्तसम्मत ज्ञानपत्निर्याण भवमाकप परवर्दि- विज्ञानवाद धून्यवादचीजमृत उपदेश तेम्य आमुरस्वमावापन्नेम्य सवम्य प्रदष। तद्नुसारेण ते आमुरमावापसा जना मागदाना- धनुष्रनादिकं फर्म्मकार्ण्ड विहाय निर्वाणनाधनपरा समूबु कम्मादिना चित्र उुद्धयमावात् तुते विनाननाननि तथा धून्यवादिन मीद्धा सज्ञाता। यागादि-जन्य गुभाट-विरहदिताथ्य मन्तो दुर्वलन जाता, तेन वेवगणन्यच्याथ धमपुरिति। तद् यया विष्णुपुराणे तृतीयारी- परावर उचाय- हत्युको भगर्वान्तेम्यो मायामोद धरीरत। तमुनुपाध वरदो विष्णु माद चेद सुरोषमान् ।।१७/४१ श्रीमगवानुवाच- मायामोहोडयमसिलन् वैत्यास्तान् मोदयिप्यति। ततो मध्या मविष्यान्ति वेमा गवहिफ्कता 1/४२ पराधर उपाच- अर्द्येम महावरमे मामामोदेन ते यत। मोकाम्तमाम्रिती धर्ममार्दतास्तेन तेडमपन् ।। १८।११ परादर उवाय- पुनशय रपामरपृष मायामोदोडअितेक्षण।मन्यानादासुरान गत्वा मुद्धल्पमधुरक्षरम्।। १८।१४ मायामोद ज्वार्य- स्वर्गार्य यदि पान्छा यो निर्वाणार्यममासुरा। तदल पशुषाताविन्दुष्टधरमेनियोष।। १८१५ विज्ञानमयमेवैतदरोपमवगच्छय।चुष्यण्व मे वच' सम्यग चुधेरेवमुदीरितम् ॥ १८११६ बगदेतदनापार आान्ति ज्रानार्यतत्परम्। रामादिदुषमत्यर्य म्राम्मते भवसकटे ॥।१८१७ पराकर उवाय- एवं बुध्यत मुष्यत्व वुध्यतैवमितीरयन्। मायामोह स दैतैयान् धर्ममत्याजयनिजम् ।।१८११८ इति। तत्र नीयरस्वामिह्र्तर्टीकामाम- "आईतमतम् उपत्बा बीक्रमतम् आह-"पुनश्" इति सप्तमि।"<" इत्येतदाचार- मदर्चनम् 1१81 मत्र दि 'विज्ञानमर्यं बुद्धिममम्" इत्वादिना योगाचाराणाम् मात्मस्यातिवाद उक्त ।१६। अनाधारम् इति माध्यमिकमतधून्यस्माति-पक्षोि। मन्तिजाने च

Page 26

२२

तदर्थश्र ततूपरं तनिषम् ।१७। एव बुध्यत इत्यत्र पुनरुत्ति: बौद्धपदनिरुक्त्यर्था"।१८॥ इति एवं च स मायामोहो वेदान्तोकविज्ञानस्वरूप-बहमज्ञानोपदेशेन जगतो आरन्तिरूपत्व- प्रदर्शनेन, तथैव "तदू यथा कर्मचितो लोक क्षीयते" इत्यादि कर्मनिन्दासूचकशुल्युपदेशेन च कर्मपरान् देत्यान् यागाधिनुष्ठानात् प्रतिनिवर्तयामास। ते खल पश्चात् चिर्राशुध्धमावाद् शक्षमार्गपरिभ्रष्टा: सन्तो बौद्धा इति नामा प्रसिद्धिं गताः। वैदिकाना देव्यानां बुद्धिमोहोत- पादनाय आदो वेदम् आश्रित्य दुर्युक्ति-प्रदर्शनस्य आवश्यकत्वात्। एतेन वेदश्रामाण्यवादि-श्राचीन- बौद्धसद्वाव: कल्पयितु शक्यते। भागवतवचनेन तस्य समर्थनम् श्रीमद्धागवते भगवदवतारऋषभदेवस्य कथा श्रयते। स एव जैनानाभ् आदि-पुरुषो मतप्रवर्त्त कश्चेति तैरपि स्वीक्रियते। कीटकदेशे भगवदवतताररूप-्बुद्धस्य आविर्मावकथा तन्रेव उपलभ्यते। अपरेषु पुराणेष्वपि भगवती बौद्धावताररूपत्वं वर्णितम्। तेन गौतमन्महावीरभ्या पूर्वमपि बौद्ध-जैनमत-सत्वं तथा तेषां मताना वैदिकमत-मूलकत्वं वैदिक-पुराणादि-अ्रन्थेभ्योडपि अवगम्यते। वेदान्तसारवचनेन तस्थ समर्थनम् ततो वैदिक-धर्मा नुसारि-वेदान्तसारादिषु बहुषु प्राचीनार्वाचीनभ्र्थेषु बौद्ध-विज्ञानवाद- शुन्यवादयो, बीजमूतानि वेदान्त-तात्पर्य-पूर्वपक्षरूपाणि श्रुतिवाक्यानि प्रदर्शितानि सन्ति यथोक वेदान्तसारे "वौद्धस्तु 'अन्योडन्तर आत्मा विज्ञानमय' (तै २।४।१) इत्यादिश्रुतेः, कर्तुः अभावे करणस्य शक्त्यमावात्, 'अहं कर्त्ता' 'अहं भोका' इत्याधनुमवाच् बुद्धि: आत्मा इति वदति। अपरो बौद्ध: 'असदेव इदम् अम्र आसीत्' (छाः ६।२।१) इत्यादिश्रुते, सुषुतौ सर्वाभावात् 'अहं सुप्, सुषुप्ती न आसम्'- इति उत्थितस्य स्वामाव-परामश-विषयानुभवात् च "शून्यम् आत्मा" इति वदति।" तत्र तयोरपि खण्डनप्रसगे उत्तम् अस्ति "एतेषा पुलादीना शून्य-पर्यन्तानाम् अनात्मत्वम् उच्यते। एतेः अतिम्रीकृतादि- वादिभि उक्तेषु श्रुतियुक्त्यनुभवामासेषु पूर्वपूर्वोक श्रुतियुक्त्यनुभवामासानाम, उत्तरोत्तर-श्रुति- युकत्यनुभवामासे आत्मत्व ाघदर्शनात् पुत्रादीनाम् अनात्मत्वं स्पष्टमेव इति। किन्तु 'प्रत्यक अस्थूल: अचक्षु अप्राण, अमनाः अकर्ता चेतन्यं चिन्मान्रं सत्' इत्यादि-प्रवलश्रुति- विरोधात् पुत्रादि-शून्यपर्यन्तम् अखिलम् अनात्मैव।" एतेन वौद्ध-जैनमतद्वयं तथा चार्वाकाधपर-दार्शनिकमतान्यपि वेदमूलकानीति प्रतीयते। तानि च वेदान्त-तातपर्योपकारार्थ तस्मिन् पूर्वपक्षतया सन्निवेशितानि इति। तल

Page 27

भपमः पाद :- प्रक्षम प्ररचनाफाँशलेम् २३

सांभयनयोग-माटेश्वर नान्वराव नभागपत मतानि अत अवैदि कानि, वैोषिक-मौद्-जैन-मतानि सु ततोडपि तथा-चावि सूत्रमाम्पन अरगमत-इति विषेष। अतो वेवुन्तमारचननेनापि वोदमनी वैदिकमत सूल्पन्य सि यति। उपयर्ष वावसरिभाज्णापि बीद्धारना मागीनस्थम् तत "शी नूपचिरुम्तु मल्दम्पारमेन म्य कतम्प जानमुप्ने शोडन्पतिरेकथाये अनुपलबते तन्पमामें षाद्गयमस्प नवक्षमत्" इति पूर्वमीमोमाया १ सुनम्य अयरमाप्पेडपि मीमास -

पूर्वपसमूतन्यासय बदेन वादविनानरत्द मदर्श्य तग्यव मिद्ान्तवारपेन तमिरमन कृतमिति सशयते।-पव॥चाध्यसु यहनो भतेन गौतमचुददपि प्रा्चीन।जग्माकमपि तयैत निर्गय /* ण्तेन पाचीन शीदा वेदमामाम्य स्वीकुर्वन्ति स्म- यपि अव्गम्पते। तज्र पूवमीमांमानून(शशख) उपवर्ष उत-श्रीद्धमतम् मनूध वेरम्वामिना सकम्-'नथ अतमन् भयें मातम मवति, विनानधन एव ्तेम्प भूतेम्प समुत्याय तान्येव अनुविनस्पति, न प्रेत्यर्संजास्ति" इति (६५५ पुणा म १८५० मुदितिपुस्तफे)। तत तदेव ्पवपा चार्यमतम् मनूध रावरस्यामिना प्रत्युन म "मय यदुष्म्- 'विज्ञानयन एव प्तेम्यो मूतेम्य समुथाय तान्येव मनुविनस्पति न प्रेत्य सभन्ति' इति, अत्र च्यते-'अवेष मा भगवान् मोहान्तम् जपीसददिति परिचोनो वरफाले अपदुत्म मोदाभिभायम् अस्य मर्णितवान्-'नवा अरे मोर्द न्वीमि, मविनारी या अरे अयम् अत्मा अनुच्छिविधर्मा माध्ासंसर्गस्तु अम्य मवतीति। तस्मान विज्ञानमा्न, तस्मान् वेसम्यम्" (यृo ६।७)। (७१ प पुणा से १८५० रफाव्दे मुद्रितपुस्तके)। मतेन वैदिक-दाननिकनप्रन्यतोडपि पाचीननीद्धमतस्त्वम् जनुमीयते। पौसम यादपि वीद्धार्मा प्राचीनत्यम् ततो बौदध शान्तरकितकृतत्तत्वसं म्रदाल्य मन्ये वैविक-निमिक्साखीयं बोद्धमतमेकमू जलम्पते, तेन वेद्परामार्ण स्वीकुर्ाणा केचन ौद्धा अपि जासन् इत्यपि अनुमातु अकपते, तद यथा- - "किन्तु वेळ्पमाणत् यदि युभ्माभिरिष्यते। तत् किं भगवतो मृहे सर्वशर्त्व न गम्यते ।३५११ "निमितनाम्नि सर्वनो भगवान मुनिसवम। शाम्वान्तरे हि विस्पष्ट पद्मते माक्षणवुषे।।"३५१२ तत्र टीक्ा-"तथा दि निमित नाम आलान्तरम् मस्ति। तत्र सु्तरम् मयमेव भगयान् वाक्यमुनि सर्वज्ञ पठचते। तत् किमिति मूढे वेदं प्रमाणयतिरपि मरवान्न भसी मति कषिप्पते।" (तत्वममहे ९०१ पृ)। एतेन बौद्धवार्रनिकनमन्यतोऽपि वेद-मामाण्यपादि- पाचीन चौद्धमत-सत्त्व भमीयते। ततथ वेदमामाण्य केपाल्चिद् बोदाना स्वीह्तमेव मासीन- 1 - कर्पा डवमपर श्रीगुरुपंद-हाए डारनमदोदभकृत-पाकरणेविदासी माम मम्पो हुहम्या।

Page 28

२४ व्याससम्मत-ब्रह्मसूत्रभाव्यनिर्णयः

इत्यपि प्रतीयते; यती ये खलु ब्राह्मणा निमित्-शाखा-प्रमाणतो वुद्धस्य सर्वज्ञत्वं स्वीकुर्वन्ति स्म, नूनं ते वैदिकाना दृष्टौ बौद्धा एव, यतोऽन्यत्र वैदिकाना अ्रन्थे निमित्त-शाखाया अवैदिक- त्वम् उद्घोषितम्। बौद्धाना मध्ये बहुमि. तेषा बौद्धत्वं स्वीकृतम् इत्येव सम्माव्यते। वैदस्य सर्वज्ञानाकरत्वम् ततो वेदादेव सर्वविध-मनुष्योचित-लोकव्यवहारो वर्णात्मकभापा-प्रयोगादयश्च सवें आविर्भूता मनुष्यसमाजे, वेदादेव एतत् सर्वम् अस्मामि, उपलब्धम् इत्यपि ज्ञातुं शक्यते। जगत्कारण-तत्त्वानुसन्वानं सर्वदश्यादृश्य-वस्तुतत्वनिर्णयः सर्वविध-दार्शनिकनमतवादा इत्येतानि सर्वाण्येव वेदादेव अस्मामि: अधिगतानि इति युक्तित. शास्रतश्र अवगम्यते। तल्र शासत्रम् "अनादिनिधना नित्या वागुतस्ष्टा स्वयम्मुवा। आदौ वेदमयी दिव्या यतः सर्वाः प्रवृत्तयः ॥" "नामरूपं च भूताना कर्मणा च प्रवर्तनम्। वेदशव्देभ्य एवादौ निममे स महेश्वरः॥।" "सर्वेषा चैव नामानि कर्माणि च पृथक पृथक। वेदशव्देभ्य एवादौ पृथक संस्थाश्च निर्ममे॥।" इति महाभारत-मनुसंहिता-विष्णुपुराणादिपु उक्तमस्ति।अतः सवज्ञानमू्ल तथा सर्वव्यवहारमूलं हि वेदा एव-इति शास्त्रादपि अवगम्यते। युक्त्यापि तस्य समर्थनम् युक्तितश्रापि एतत् प्रमाणयितुं यथा शक्यते तंदू इत्थम् अस्मार्क सर्वे व्यवहारा सर्वा: चिन्ताश्च वर्णात्मकमाषामूलकाः। इयं वर्णात्मक-भाषा सवे: सा कु्तश्चित् पुरुषात् शिक्षणीया। नेयं कदाचित् स्वयं परिस्कुरति। यस्य इय वर्णात्मक-भाषा कदापि न श्रुतिगोचरीभूता, तस्थ इयं न स्वयं विकशति। शाखामृगशृगाल-शादुलादिभि: अपहृता बहव शिशवो यदा मनुष्यसमाजे कथमपि पुनरानीताः, तदा ते मानवोचितभाषा-ज्ञानविरहिता दष्याः। ततः यथाकालं मानवमाषा-श्रवणानन्तरं ते मानवमाषामाषिणः अभवन् इत्यत्न बहवो दट्ानता: सन्ति। बधिरता-रोगापगमे सति मूकत्व विलुप्यते इत्यपि हशयते। सान्रिपातिक ज्वररोग- वशात् भाषा-विस्मरणे जाते तदानी श्रुतमाषानुरूपं भाषाज्ञानं जायते, न तु पूर्वभाषा-फुरणं भवति। अकवर्नृपतिना परीक्षितं चेदम्। तेन सघ:प्रसूत-शिशुद्धयं धात्री-साहाय्यतो मनुष्योच्चारित-शब्द-अ्रवण सुयोग-विरहित कृत्वा पालितिम्। तयोः वयःात्ी न कापि वर्णात्मकमाषा स्फुरिता, ततः सा भाषा यदा तयो, 'श्रुतिगता जाता, तेदा क्रमेण तो द्ो बालकी वर्णात्मक भाषाभाषिणी जाती। एवं बहुविधै प्रमाणेः इयं भाषा सर्वदा शिक्षिता भाषव, न तु हास्थ-क्न्दनादिवत् स्वयं विकाश-शीला सहजा वा इत्येव प्रमाणितम्। तथा च इमा भाषा विना न कोडपि मनुष्योचित-व्यवहारः कस्यापि सम्मवति, का कथा गुरुशिष्यादिक्रमेण विधाड- दानप्रदान-शास्त्रा्यासादि-मूलक-व्यवहारादीनाम्। एतद्भाषाया यन्मूलं तदू वेदा एवं। वेदेण्वेव शब्दपूर्विका सृष्टिःउक्ता। यथा "सभूरिति व्याहरन् भूमिम् असृजत" इति वेदेप्वेव

Page 29

मथ्म: पाद :- मलसूनरचनाफशलम् २५

तस्य निन्यत्वादकंम् उपदिषम, यथा 'विशुप निन्यया याचा" इत्यादि। वैदेपेव सक्- पेद्द्वारेव चभगा आदिगरीरिणा, देयर्पिमनुष्यसमाने इ्य पर्णात्मकमापा प्रत्येक सूष्टे मात्री उपदिष्ट पचारिता च। नापि ईस्रस्प इयम् अनूपी सृष्टि, तम्य सर्वनचाव। तेन वेदभापा नित्या तथा अपोरेथी एव। वेनुमापात पूर्व कापि मापा नार्मीत्-त्यपि प्रा्य सर्वै स्वीि यते च आयुनिके पाध्यात्यमावापन अवदिकश। तस्मिलेन येढे सर्वविधा मतवादा हत्पन्ते। अहेतवादमासकपे विज्ञानवादि चुन्यवादिचोद्धनो मतमपि तंत्रय दृसष्पते। ययोक भटपादे पु्मारिल-"विजानमानक्षणम नैयात्यादि चा]नामपि उपनिषनर्थयाद भमवत्वे, विषयेपु मात्य न्तिक राग निवर्णययितुम्" इति। (तन्त्रव्धिकम् शश सूनम्, पुणा-संस्करणम् १६८५) महतमतम्प वेक््मूल कत्थम् अद्वेतमतम्य माविष्करणम् उद्मावन या पेवनिरप सन् न सम्भवत, ससतया मजूते वेदन्यन्रमाणामायात्। अतो बौद-जैनादिन्मतवादा अपि स्क्षात परम्परया या मर्ने वेद- मूतक्ा। यतो वेदतातर्य-विरुद्धन्मतनानाथ पूर्वपक्षतया तन्न उपन्म्ता।वेदत एतान् पूर्ववक्ान् सर्वान् मनगम्य पूर्वसेस्कारवत्ञात् पीद्धानयो मिश्रमतापलन्चिन अमयन्। अतो येदम्प सर्वमानाकरत्वे पूर्वोद्धतन्ाम्वाक्य युयत्यापि समर्थित भवति। तेन शास्त्र- पुशिम्पामेय समर्थितम् एतत् मद् गीतमचुद्धेत पूर्वमपि मौद्-जैन-मतादिकम् मासीदेव। तदेव भाचीनचौद्धमतम्। तन्मत-ण्डनाय आस्तिक द्दर्जनफारे प्रिमि दर्शनसूकाणि रचि- तानि। महर्षि-व्यासेन तदर्थ भगसूत्रनगन्थ विरचित। अहवसूनत प्राचीनयीद्यमतसत्थम् पचीलचीद्रमत साहवचानुफूलम् एतड् जनुमन अपसूलसाहर-मास्क रादिना्येरपि समर्ययतु सकयते। तत्र "माकाशे चाविरोपात्" शश२४, सूते माध्यकारेण मादी श्रुति- माणेन आाफासम्य अनसतुत्वं सण्डितम्। ततस्तर्फण, तत सुगतबुदवाक्येनेति हत्पते। यमा सप्रमाप्यम- "यथ तेपामेवामिप्रेत निरोधद्धयम् माकासख् निरुाम्यमिति, तत्र निरोषद्रयस्थ निरु पास्यत्व पुरस्तात् निराकतम्। मायदास्थ इदाना निराकियते। माकारो व अयुक्तो निरुपास्कत्वाम्युपगम, प्रतिसंस्यापतिसं स्यानिरोषयोरिय यस्तुत्वतिपते अविरोपात्। भागमन्मामाण्याच तावत् 'मात्मन आाफाश सम्मूत" (तै २१) इत्यादिक्रिुतिम्य माफाशस् च वस्तुत्वसिद्धि। विभतिपम्ञान् प्रति तु शष्द्गुणानुमेयर्त्व पफव्यम्। गन्धादीना गुणाना पृथिन्याविन्वस्वाअयत्व दर्शनात्। अपि च आचरणाभावमावम् माफासषम् इच्छताम् पकस्मिन् सुपर्णे पतति आावरणस्प विद्यमानत्वात् सुपर्णान्तरस् उत्पित्सत मनवफाशतमसद।यत्र भावरणाभाव तत्र पतिप्यति इति चेत्: येन आवरणामाचो विकिप्यते, तत् ति

Page 30

२६ वस्तुभूतमेव आकाशं स्यात्, नावरणाभाव-मात्रम्। अपि च आवरणामावन्मालम् आकाशं मन्यमानस्य सौगतस्य स्वाभ्युपगम-विरोधः प्रसज्येत।सोगते हि समये "पृथिवी भगवः किसन्निश्रया?2 इत्यस्मिन् प्रश्न-प्रतिवचनप्रवाहे पृथिव्याद्ीनाम् अन्ते "वायुः किंसन्निधय." इत्यस्य प्रश्नस्य प्रतिवचनं भवति "वायुराकाण-सन्निश्रयः" इति। तत् आकाशस्य अवस्तुत्वे न समज्जसं स्यात्। तस्मादपि अयुक्तम् आकाशस्य अवस्तुत्वम्। अपि च निरोधन्वयम् आकाशं च लयमपि एतत् निरुपास्यम् अवस्तु नित्य चेति विप्रतिपिद्धम्। न हि अवस्तुनो नित्यत्वम् अनित्यत्वं वा सम्भवति, वस्त्वाश्रयत्वाद् धर्मधमिव्यवहारस्य। धर्मधर्मिभावे हि घटादिवद् वस्तुत्वमेव स्यात्, न निरुपारत्यत्वम्।" भाष्यान्तराणामपि एवमेव आशयः। सुगतबुद्धस्य कृति एतेन सुगतापरनामगौतमवुद्धात् पूर्व निश्चित कोडपि वुद्ध आसीत्, यस्थ मतं सूत्रकारेण भगवता व्यासेन निराकृतम्, सूत्रकारस्य प्राचीनतरत्वात्। तदेव शाहकरमाष्य- वचनेन विज्ञायते। वुद्धवाकयेन वुद्धमतनिराकरणं वुद्धदयस्वीकारादू कते वुद्धस्य एकत्वे तस्थ स्वविरुद्धवादित्वाङ्गीकरणं विना वा कथमपि न सम्भवति। वस्तुत वुद्धस्यबहुत्वं प्रसिद्धमेव ? यथोफं लक्कावतारे "कारयपः क्रकुच्छन्दश्र कनकश्च विनायक। अहं च विरजोडन्ये सर्वे ते कृतिनो जिना."॥८०२ "अह चान्ये कृतयुगे शाक्यसिह कलो युगे। सिद्धार्थ शाक्यतनयो विष्णुव्यासो महेश्वर"।।७९४ तत्र क्रकुच्छन्दस्य आविर्भावकाल कलेरादौ २१०१ शकपूर्वा्द, यथोकतं विश्वकीषे। अत्र पचीनबौद्धसम्मत यद् आकाशस्य अवस्तुत्व, तन्र सुगतगौतम-वुद्धसम्ममिति सुस्पष्टमेव। तेनेदम् अनुमीयते, यत् कपिल-कणादनगोतम व्यासादिमि: प्राचीनबौद्धमते निराकृते सति सुगतापरनाम्ना गौतमबुद्धेन, ऋषिमि, अनिराकृताशम् अवलग्व्य वौद्धमतं पुनरुज्जीवितम् इति। बुद्धेन वेदादिशासत्रं सर्व वैदिकगुरुम्य एवं अधीतम् इल्यपि बौद्धगणैरेव स्वीकृतमस्ति। ष्ट चैतद् अखवघोषादिकृत-वुद्धचरितादि-अन्थेषु। तेन तदखण्डिताशस्थ ज्ञानं बुद्धस्य पक्षे न असम्भावितमिति। तदखण्डिताशमेव गौतमबुद्धेन प्रचारितम् इति च। इयमेव गौतमस्य कृति।- बौद्धमतप्रचारका. तदेव बुद्धेन पुनरुज्जीवित-बौद्धमतं बुद्धशि्यैस्तथा तत्परभविके.नागार्ज्जुन-दिडनाग- धर्मकीर्ति-वसुबन्धु-प्रभृतिभिश्र वैदिकशासत्रपरिमारजित-बुद्धिभि अद्टवशात् स्वधम त्यकतव। बौद्धमतं समाश्रयद्धि सम्यक परिपुष्टि परपितम्। तैरपि त्यक्तस्ववमद्वेषवशात् खलु साख्य- न्यायवेदान्तादि-वैदिक-सिद्धान्तादिक खण्डितम्। तेन योगमाज्यकारव्यासन्न्यायमाष्य-

Page 31

मथम. पाद: मससूजरपनार्फोशलम् २७

प्रभृतिमि वेदिका चाच्ये सवें आाचीनार्वीचीनवी द्वमत सख्य -्न्याय-्ीमोसान्वेदान्तावि सूत्रमाष्यादि- मुखेन बहुश म्वण्ठितम्।

फाचाथ्ये एतद्योद्धमतखण्डनयन पूर्णासुति प्रदषा। एवं च वैदिकाचाय्ये शक्रादिमि बौद-जैनमत खण्डनार्थ तवन्मतज्यास्थानकाले महावीर ुद्धापस्तनाना समन्तमद् दिल्नाग वर्मकीर्तिचपुषन्युन्धमृतीनो वाक्यमपि कचिद् उद्पृर्त कचिद् अनुचित वा हरपते तेषा मन्यादीना मख्ये। नेतापता अक्षसूश्रम्य माधुनिकर्ल सिष्यति। अनमिशपाश्ास्पाहीनी मतनिवास परन्तु पतेपा जैन चीन्धा चार्ष्याण। वाक्यावीनि वेदान्ताविवसतरव्याल्थान-मध्ये मवल्धि- तानि टवा पाश्यात्े "किय" न्भृतिमि तब्नुवर्तिंभिश्च सवें, ततब जस्मद्देशीय-शासित्रि-गुप्त- प्रभृतिमि वैदिक-दर्शनादीनि पुराणावीन्यपि सास्त्राणि सर्माणि पौद्धदि्नागादीना परवर्षीनीति करज्पते। वेदस्य सर्वज्ञानाकरत्वम् अपोसेयत्वादिक व मजानद्व्र जस्वीकुर्व्िथ्य ते, गोतम- बुद्धात् पूर्व वुद्धमत्तास्तित्व न कल्पणितु सकयते। सूत्रफारस्य व्यासस्य गौतमबुद्धात् मर्याचीनत्वे न युक्त, पारारार्यमिन्रकृष्पद्देपायनम्य व्यासस्य वा रायणस्य सूत्रकारत्वाच्। उर्क च एतत् यास्यानं, नात्र पुनरालोचनीयम्। भास्ती तावत, एतेन भतिपादित यौद्धादिमत वेवान्ते न हृस्यते- इति पदुक तद् जमातम नापि अमसूतादिफ न फलेरादी रचितम-इति यद् उर्क्त, तदपि समतम्। एवं च अक्षसूत्राणि न सुत्मर्थमात्रमीमास्रूपाणि परन्तु व्यासलेव मतविरो स्मतिपादफानि-इति यद् मायदत तम क्षोदक्ष्मे भयति। मोडपादीयमतस्प चौसमतत्पर कुनिरास जतापि केचित् पाच्यात्मनमतापलन्चिनो मन्यन्ते नहूतवेदान्त सिद्धान्तो नागा जर्जुन-विबनागासम्-वसुभन्धु पमृति भवचित बौद्धसून्यवारद विज्ञापवाद च मनुसत्य मादी वेदान्ता-

पपधित। नाय निद्धान्त भ्रुति-मृतिसप्रेपु हस्पते, गोष्याभ्रादिमि सुत्यादीना व्याख्यान की रलेनेव एतस्म श्ोतत्वं पतिपादितमिति। पतंरदर्थ ते गोडपादीयागमा्यन्मन्यस्य पतुर्थ- परिच्छेदस्य तत्पर्म्येण सह बौद्धमतसाहस्य पदसपते। भायेण बीद्धव्यवहृत-शव्वानोंभयोगब् तत्र वर्तते इति च तेपा जल्पनम्। महलचरणस्लोके "दविफ्वावरम्" इति पदेन बुद्धम्म प्रणति कृता इत्यपि तै भतिपाधते। तत वेदान्ताचार्य-गीपादेन तवीयवेवान्तमन्ये वुनूमतव्वणनत् हेतु, तै य प्रवस्यते, स तु बौद्धानों विज्ञानवाच-शून्यवादानाम् जालोचनम् एकस्मन काले आशण्य-शास्त्राणों साधारणविपयान्तर्गतत्वेन परिगणितम् मासीदिति। यथा श्रमाष्मस्य

Page 32

२८

(१।१।५) सूत्रमा्ये, रलोकवार्तिके निरालम्बवाद, शून्यवादश्र (पृ: २१७-३४५), तथा बलसूत्र २।२/२८-२९ सूत्रमाण्ये, बौद्धमतालोचनमिति। एवं च योगदर्शनस्य व्यास-्भाज्येडपि बौद्धमता- लोचनं हरयते। गौडपादीयागमस्य चतुर्थपरिच्छेदस्य यत् राङ्करमाष्यं, तदपि न प्रसिद्धशक्करा- चार्यविरचितमिति। अतो गौडपादेन तदीयग्रन्थे य. ब्रह्मवाद. परिकीतितः, स न श्रीतनझवाद, किन्तु तैत्र बौद्ध विज्ञानवाद-शून्यवारदवर्णनमेवेति बोद्धव्यम् इति। नैतत् सङतम्। शालण्य-शास्त्र षु यदू बौद्धमतालोचनं, तत् तस्थ खण्डनाय, न तु तस्थ प्रचयगमनाय, न वा तस्योपाेयत्व-प्रतिपादनाय। शावर-भाष्यादिषु सवंत्र बौद्धमत खण्डनमेव हरयते। तदर्थ यथाप्रयोजन बौद्धमत वर्णनं कृतम्।अतस्तत्र बौद्धमत-वर्णन न ब्राह्मण्यशास्त्राणा साधारण-विषयान्तर्गतत्वेन संवृत्तम्। अन्नापि गौडपादीयागमे स्वमत-वर्णनन बौद्धमतं प्रत्युकमेव। ततश्र अन्तिमरलोके "नैतदू वुद्धेन भाषितम्" इत्युवत्या बौद्धमतात् स्वमतस्य भेद एव प्रदर्शितः। निर्विकल्पावस्थाया बुद्धस्य भाषणं न सम्मवेद् इति कृत्वा तस्थ समर्थन, "एतत्" पदस्थ व्यर्थतापते, एतत्-पदस्थ विशेषनबोधकत्वात्, निर्विकल्पावस्थाया भाषणसामान्यनिषेधस्यैव उचितत्वात्। चतुर्थपरिच्छदस्य भाष्य न शहरकृतमिति यदुक तत् तु साहसमात्रम् अप्रामाणिकोक्तिरेव च।

ततश्र अल यो विज्ञानवादो वेदान्ताचार्येण प्रपश्चितः सन बौद्धविज्ञानवाद। उभयो मध्ये महान् प्रभेदो वतते खलु। वेदान्तिना विज्ञानं "सत्यं ज्ञानमनन्तं श्रह्म" (तै २।१)। "विज्ञानमानन्द श्रह्म" (बृ ३६२८) इत्यादि श्रुतिचो दितं नित्यं सद् वस्तु। बौद्धाना विज्ञानं क्षणिकम्। तन्मते साकार-निराकारोभयविध-विज्ञानमेव क्षणिकम्। "यत् सत् तत् क्षणिकम्" इत्यनुमानात् "क्षणिक क्षणिकम्" इत्यादि बुद्धवचनाच। ततंश्र तद् विज्ञानं सद्वतमेव, न तु अद्वैतम्। तेषा या "अद्वयलक्षणो"ि हरयते सा ग्राह-ग्राहकामावरूपत्वबोघनाय आलय- विज्ञानस्य। एताहशं बहुविज्ञानं प्रत्येक मिन्रम, तस्य धारत्वीकारत पुरुषमेद्वीकाराच। तेन तस्य सख्याबहुत्वमेव सिध्यति। वेदान्तिना यद् विज्ञान, तत् नित्यम् एकम् अद्वैतम्। अत. श्रीतवौद्धविज्ञानवादयो. महान् भेदो वतते एव। ततश्र गौडपादीयागमस्य चतुर्थपरिच्छेदस्य यदि बौद्धत्वं स्ात तदा कथ नैक- स्मिन्रपि वौद्धध्रनथे गौडपादस्य, तदीयागमाख्य-्प्रन्थस्य वा बौद्धानुसारित्वम् उद्घोषित? नवा तन्मत तद्वचनं वा बौद्धप्रन्थे स्वमतानुकूलतया उद्धतं हस्यते श्रूथते वा 2 तेन एतत् कल्पनं सुत- राम् अमूलकमेव। शह्करपरवर्तति-वेष्णवाचार्यवृन्दः शहकरमतस्य वौद्धमतत्व-प्रतिपादनाय बद्धपरिकरो

(३) सिशिका (२६)। (१) अदयवज्रसंभ्रद्ः तत्वरत्नावली (१७-१८ पृ.)। (२) सर्वदर्शनसंभ्यः।

Page 33

२९

हस्पते, तैरपि एतदूअन्यस्य पौद्धत्वं न भतिपानतिम्, पत्युत माव्यमतेन एतंदागमस्प क्रुतित्वम् मह्रीकियते। ततस्तेषों मतानामेव बौद्धमतत्वपतिपाटन मुकरम।यत ते विज्ञानम्य विजेयल्थम् दरीमिन्यते, कथिन या जसतो हत्पत्े व स्वीकियते इत्यादि। अतो वेष्णवाचार्याण गौड- पादस्य पीद्धत्वमतिपादन न सकतम्। अन्यदेतत्, महततम् सनुमराम। गोडपाइम्य पौदर्ष न सम्मपति गोठपादीव-तेन सद् यीद्मत -माह र न गोषपारसयमतम्य मोदत्वलतिपादफम्। गोएपादस्य यीद सम्पन्धामापात, पतद्नुपूतमवा्भावाध। गोठपादस्य व्यासपुसयुफसिप्यत्व- मिद्धे मीडपानस्वेय भाचीनत्व सिध्यति। तेन गो.पाइम्प बुद्ध-नामार्जुन-दिडनागाबनुसरण न सम्भपति। ततश आायेण स्वाच्छन्पकामिन स्वयर्मेम्रष्टा मनुवना जनगणा एव बीद्धा बमूवु, न कोडपि आजन्मतो बौदो वैदिकपर्म समाधित्य वैदिकेममाजे मविषरोमनदिति सूयते। विषमिक्षो धर्मकीपेमीतुल पितृच्यो वा मीमासापार्थ्य पुमारिए। स तस्य गुरासीव। अम्य पु्मारितम्य पौद्धमतक्षमाश्रयो पौसूमतनण्डनाय, धर्मकीत्यी मद्द विचारे पराजितस्य विजेसृधर्षर्म- भ्ह्णरूपपतिनारक्षणाय च, न तु वैदियप्र्मपरिपोपणाय। तेन पीद्ेन सता बौद्ध- न्यायं परिनाथ भौद्धमतम् मन्ते खण्छितम्। एव च युन्तापि वैदिकमते मीद्धमत-मवेरान्सम्माचना नामवत्। मतो भौदधा गोडपानमतमेव अनुमतवन्त, नतु तद्विपरीर्त सम्मवति कवाचित, गीडपादम्य माचीनचानु, बौद्धानो वैदिकमतसमाचयणामारात, बौद्धानो वेदमाघ्त्वेदिकसमाज- वदिमू तेत्वादिदो1न्यरोन गुरु शिप्यादि-सम्पन्धामावाथय। शीद्धध्यवदत राष्ट्मयोगध गोडपादीयागमे न तत्र विनिगमको भवति, धण्दन्भव- हारम् स्वेच्जमूल कत्थात्। बो दैने संस्कृत मापा उद्विता। ताहशशब्ानो गी एपादतोऽपि आर्चीनर्ावेपु मुत्यादियु प्रमिद्धत्ाद मीदेरेव अत गीहपावस् मनुसरण कृतमिति सम्मा्यते, गोइपाउम्प प्राचीनत्वातू वेदान्ताचार्यलेन मसिद्धित्वाय। मजुलाचरणस्लोफविचार भी ढपादियागमस्य महल्मचरण-्लोके यद् 'द्विफ्दावरम्' इति पद, तस्य महामारते रामामणेडपि भूरिथ प्रयोगो हरपते । महाभारतनामायणाचीना बुददपि भाचीनत्व मसिद्धिमेव, नल-भीमार्जुन मीष्माविपु मनुजथे ठेनु तस्य पयोगाद। व्विपयोषरार्थक 'द्विपदावरिष्ठ पर्व नारायणेडपि मयुक महामारते वरायणीयपर्वाच्याये हरपते। तयेद व्यास्यातं शहरमगवता ततत्फ्दव्यास्याने भवृष्षेन भागममाप्ये। न वा एतत् पद वैदिकानो बीद्धानों वा कोपन्थे बुद्धपरत्वेन गृहीतम्। योगिक झव्द एवेप, नतु योगरूढ। कोपावीन् उपेक्ष्य यो सवहारस्तत् योगरूवत्व-्कस्पन न समीचीनम्। अतस्तत्प योगरुतत्वकल्पन दुरामहस नि्दर्श नमेव।

Page 34

३०

स्वधर्मभ्रष्टविशेषाणां बौद्धत्वम् अत्र ये खलु वैदिका बौद्धा अभवन्, तेषां विवरणं यथा विशालवुद्धिना नैयायिक- शिरोमणिना उदयनाचार्यण प्रदत्तम्, तस्य कुसुमाञ्तलिम्रन्थे तथा आत्मतत्त्वविवके, तदत्र स्मर्तव्यम्। तस्य किन्चिन्मालम् अत्र उद्धियते, यथा "सम्मवति चैते हेतवो बौद्धधागमपरि्रहे। तथा हि भूयस्तत क्मलाधवम् इति अलसाः। इतः पतितानामपि अनुप्रवेश इति अनन्यगतिकाः। भक्ष्याधनियम इति रागिणः। स्वेच्छ्या परिश्रह इति कुतर्काभ्यासिन:। पित्रादि-क्रमाभावाद् प्रवृत्तिरिति पाषण्ड-संसर्गिण:। "उभयोरनतरं ज्ञात्वा कस्य शौचं विधीयते" इत्यादिश्रवणाद् अव्यभ्रतामिमानिनः। सप्घटिकामोजनादिसि्ध: जीविका इति अयोग्याः। आदित्य- स्तम्मनं, पाषाणपाटनं, शाखामज्गे, भूतावशः, प्रतिमाजल्पनं, धातुवाद-इत्यादि धन्धनात् कुहुप- वञ्चिताः। ततस्तान् परिगृन्ति इति सम्माव्यते। अतो न ते महाजन-परिगृहीता इति विभाग:" (कुसुमाञ्जलि: ३३१ पृः)। आत्मतत्वविवेके कीर्तिनामना बौद्धनिन्दनमपि हरयते। ४र्थ: परिच्छेद: ४३१ पृष्ठः द्रष्टव्यः। एवं सति यत्र एताहशम् अवज्ञान-हतादरादिक बौद्धान् प्रति वैदिकाना, तत्र तयोमध्ये विदादानादान-सम्बन्वादिक तथा वैदिकवमज्ञानयोरमव्ये बौद्धमतानुप्रवेश-कल्पनम् उन्मत्तानामेव शोभते। विवरणवाक्येन तस्य बौद्ध विज्ञानवादितानिरास: ततश्र विज्ञाने प्रतिमास्यमानत्वं बौद्धाना भास्करादीना च, न तु अद्वतिनाम् इत्यपि एक महदू वेलक्षण्यम् अद्वतबौद्धमतयोः। उकं च पश्चपादिकाकृद्ि: "सदेव अहंकत: सदेकरूपावगमात् स्थायित्वेऽपि अर्थक्रिया-सम्मवात् न नीलस् स्वगतापरोक्षत्व मात्रेण माहायानिकपक्ष: समथ्यते, किन्तु ग्राहफस्य अहं-कर्तुरात्मनः स्थायिनोड- भाव इत्यादिकम्। विवृतच्त एतद् विवरणकृद्धि "ननु विज्ञाने प्रपश्चस्य कल्पितत्वं तव तस्थ च तुल्यम्। सत्यम्। विज्ञाने प्रतिमास्यमानत्वं च तव (भट्टमास्करस्य) तस्य च तुल्यम् इति विज्ञानवादसत्वदीय (भास्करीय) दर्शन कि न स्यात् 2 सत्यपि प्रतिमास्यत्वे सत्यमिश्या- विभागोडस्ति इति चेत्2 इहापि सत्यपि मिथ्यात्वे अर्थक्रियासमर्य-सत्वासत्व-विभागोडस्त्येव। ल्पितत्वे नेय विभागसिद्धिरिति चेत् 2 प्रतिमास्यत्वेडपि न सत्यमिथ्या-विभागसिद्धि:"इत्यादि। पतेनापि अद्वैतवौद्धमतयो प्रमेद: प्रतीयते। एतेन भट्टमास्करस्य समयोडपि अनगम्यते। स तु शकरन्समसामयिक एवेति इत एव सिध्यति इत्यपि अन्र व्येयम्, पत्रपादेन भारकरनमतस्य उल्लेखात्।

Page 35

पथम: पाद'-मलसूनर चनाकोशलम् ३१

न वा गोडपादमत बौद्धानो राज्यवाद। कपाशिद् बीद्धानो मते तत्त्वे शू्न्य, तथ शून्म् मसदेव। गपरेपां मीदानं मते सु शून्म सतेय। मन्येप। मौद्धानों मते पुन पतुष्कोटि विनिरमुंक निरुपास्यम् मवस्तु एव धून्यम्। पतेपा नैकमपि मतं गोडपादामिमतम्, तन्मते तु अजननि्ये कान्ेत सद्वस्तुस्वीफाराठ। ततथ मसचन्मवादोडपि असमरत, जस्त सत्वेन भतीत्यहत्व न सम्भवति। यम्र किश्वित् तत्त्वमपि नास्ति, तत ताहथी प्रतीति मस्षमभाविनी। हस्यजातस्म स्वरूप यदि मक्षत् स्पात्, तदा यत्र किश्वित्वमतीतिन समता। युक्त्यादिभि यन्न सिन्यति, तत्र अस्तत्व वा सून्यत्य वा फक्षपयितुं न सक्यते। अत मसच्टून्पवादो न युकिसदो न घा सुतिसम्मत। गौडपादीयमतस्प पुतियुकिसिद्धत्वं प्रसिद्धभेव। मतो न मसच्ून्पवाद गोडपादस्य मतम्। न या पौद्धानों सच्तून्यपाय तस्य मर्त भर्वति, भौद्धमते सत क्षणिकत्- सीकारात्। "यत् सत् तत् क्षणिकम्' इत्येव तेया तत्र अनुमानम्। वेदान्तिना यत् सद् वस्तु तभित्य निम्कियम् मनम् एकमेपादितीयम् स्वमकान स्ुतिसिद्धमेव। श्रीतस्य तस्य युकत्या सम्भावना मा्त्र फल्पयितु रक्मते। सतो वेदान्तिना सद् यस्तु न मौद्धोक सद् मनेत्। मौद्ध सतोSक्षणिकत्वाद्वेतत्वच्मका उत्वस्त्रीकारे ते जीपनियद मर्त समाभितम्, उपनिपदा प्राचीन स्वात, पीद्धानामपि जीपनिवद मानसद्धावस्वीकाराथ। मैत्रायणिन्नसिद्तापनीयोपनिकदो 'शूनय' नद वक्ष-परत्वेन स्यपद्तम्, अविचारितमपच्ाक्षेपात्। उपनिपको पीरपेयत्वारवाचीनत्वकंस नेन पतस्य परिदारपमासी वैदिकणिक्षाविरदितानो कलेच्छाना एव या सोमते, तेन नास्माक काचि- दपि क्षति। धून्यासत्ववादिनों कृते uतदेव पु०्कले यत्-अमतो मावोत्पचि, सत्वेन मतील्य- हत्वं या सत्तादाल्य विना न सम्मवति फर्यक्षन। मतो गोडपादमतेन सदविष्ठानत्वेन हस्याना मतीति इत्युच्यते, यथा गी6पादीयागमे- "उत्पाइस्यामसिद्धत्वादर्ज सर्वमुदाहतम्" 1४।३८ इति इत एव स्पर्ष्ट भतिमाति-शून्पासत्वन्याविना मर्त न गोडपावमतम्। * मय ोटि-विनिर्मुक निरुपार्थम् जवस्तु शून्यमपि न गोडपादेन उपदिष्म्। पतुष्कोदि विनिर्धुकत्व नाम "न सत्त्त्वं, नासर्त्व, न सदसत्त्व, न सवससिनल्वम्"। मत्र तु ही पक्षी सम्मवत। आध-र्भक्रियाकारित सत्वम्, तद्द्रिकम् मसत्वम् इति कृत्वा ताहय चतुष्कीटिनविनियकरत्व साधितम्। एतन्मते पतुष्कोटिविनिर्युकत् यत्किसिद् वस्तित्वनमात्रमपि भवेत्। जन्यस्तु-न अर्थकरिया-फारित्व -राहित्यम् अमत्वम् किन्तु अवस्तुत्वमेव मस्त्वम्। मयवा मनस्तित्वमेव तत्। मन्यया चतुष्कोटिराहित्य न निरुाख्यम् भवस्तु मवेत्। वेदान्तिना मते तु अर्थकिया- कारित्व-राहित्य स्धमन्यस्तुनोऽपि सम्मनेत्। अतो वीद्धे चतुष्कोटि-विनिर्मुकलवेन यत ५aदप पण्छितप्रवर-ीद्ाराजय मृपास्विपादामा मवन्धादिकम् अनुसन्बेयम्।

Page 36

३२

सत्त्वस्य निषेध: कृत., तत् सत्वं न अर्थक्रियाकारित्वं, परन्तु तंद् अरितत्वमात्रमेव। एवं च बौद्धाना चतुष्कोदि-राहित्य शूत्यम् इति भते न गौडपादस्य शून्यवादित्वं कल्पनीयम्। तच्व अजाति- वादेन न सम्भवति। तन्मते निप्क्रियं शुद्ध सद्वस्तु एवं फेवलम्। गौडपादस्य अजातिवादेन न एतादशम् अजं साम्य सदेव वस्तु रवीकृतं भवति। वस्तुतस्तु द्वितीयकल्यानुसारि-चतुष्कोटि विनिमुक्तत्वम् असत्वस्य नामान्तरमेव। अतो गौडपादीयमते काचिदपि वौदशून्यवाढिता कल्पना सुदूरपराहतैव। वौद्धानां गौडपादीयमता नुसरणम् श्रीमदुदयनाचार्यचवाक्येनापि एतस्थ समर्थनं कर्तु शक्यते। तेनोकम् शून्य- वादिभि: कुलापि शून्यस्य स्वप्रकाशत्वं न स्वीकृतं नापि सूचितम्। अनुमानकुशलैपि वौद्ध- शून्यवादिचवाक्यत शून्यस्य स्वप्रकाशत्वम् अनुमातुं न शक्यते। अत एवं आत्मतत्वविवेक- अ्रन्थे शून्यवाद-निराकरणावसरे अभिहितम् उदयनाचार्ये. "अस्तु तर्हि शून्यतैव परमनिर्वाणम् इति चेत्? न। सा हि यदि असिद्धा, कथ तदवशेष विशम् 2 परतश्रेत् सिद्धा, परोडपि अभ्युपगन्तव्य।स च परो यदि सवृतिरेव, विश्व-शून्यतयोन कश्चिद् विशेष, कथ तदपि अवगिष्येत 2 असंवृतिश्चेत् पर, परत एवं सिद्धा, अनवस्था। स्वयम् असिद्धा चेत् कथं शून्यत्वमपि साधयेत् स्वत सिद्धा चेत् ? आया- तोडसि मार्गेण," इत्यादि। एतेन गौडपादस्य मत न वौद्धशून्यवाद कथमपि भवति। श्रुतिश्रामाण्यम् अना- हत्य गौडपादीय-श्रौत-सद्ब्रह्मवादं च विकृत्य वौद्ध: शून्यवाद परिकल्पित एवेति। प्राुक्त विष्णुपुराणवाक्यमपि समर्थयति चैतत्। एवं च गौडपादस्य वुद्धादपि प्राचीनत्वम् अव्याहत- भेव, गौतम-्बुद्धमतादपि प्राचीनबौद्धमतस्त्त्वं च सिद्धम्। तेन नहसूलादि-दर्शनशासत्राणं गौतमबुदधादपि प्राचीनत्वं प्रमाणितम्। तेषा कलेरादी आविर्मावश्र अवाधित एवेति। तेन च बह्मसूनस्य श्रुत्यर्थ-मीमासा रूपत्वादिक सुसिद्धमेव। कथं तर्हि ग।डपादीयवाक्य "नैतद बुद्धन भाषितम्" (गो. आ. ४ प्र ९९ शलो:) इति संगच्छते! तल ममः सुगतगौतमवुद्धात् पूर्वतनबुद्धमतेन सह औपनिषदसिद्धान्तस्य मेदप्रदर्शनार्थम् एतंत्। अतः प्राचीनवुद्धमतसत्त्त्वं प्रामाणिकमेव। ब्रह्मसूनस्य श्रुत्यर्थमीभांसकत्वे शंकानिरासः अथापि यदल शाक्कयत तत् कथं भगवत्पादे शह्कराचाये सवकीय-बसूलमाष्ये द्वितीयाध्याय-द्वितीयपादे बौद्धादिमत-खण्डनावसरे वेदतात्पर्य-पूर्वपक्षभूतानि बौद्ध-जैनादि- मतमूलकानि श्रुतिस्मृति-वाक्यादीनि न प्रदर्शितानि 2 यत. तत् न कृतं, तेन बहसूत्रमष्ये सवत् न श्रुतिमीमासा कृतेति कथं न अनुमीयते ?

Page 37

पयमः पाद: मभसूनरपनाफौशलम् नैतत् समतम्। बीद्धादिमत सुतिमूलकमपि न सुत्यनुगतम्। गौतमादिमि बौद्धी सुतिर्न प्रमाणतवेन समाधिता, पत्युत तद्मामाण्यमेव उद्योपित तै। यदपि प्राचीने चौद्ध वेदमामाण्यं स्वीकियते म्म, तथापि तद् गीतमादिमि बीद्ध नादीहतम्। पक्षान्तरेण बहुमि वीद्धै वेदशामाण्य स्वण्डित निन्दितमपि। पतर्वर्थ तत्वसंमहादयो भन्था मनुसननेया। अत भायेण तर्कक्लेनेव एतेपों मतानो खण्डन फृरत भाष्यकारै। (श० भा० २।२।२८ सूत्र दष्टप्यम्।) तत्वबुमुसुमि वौद्धादिनमतमूलनि पूर्वपक्षभूतानि स्ुतिवाक्यानि माविष्करणीयानि इत्येव खल माष्यकाराणी तत्र माशय। मतोत्रापि सुतिमीमासा प्रकारन्तरेणेव माधिता, तेन नात्र व्यमि चाराखडा करणीया। पतवर्थ वेदान्तसाराख्य अन्य दषव्य। पौद्ध म्त सां्यवेथेरिफषेदन्वमत मिघयणफलमू वस्तुतस्तु यदि वीस्धमत-विस्लेपर्ण कृत म्यात्, तदा सर्वास्तित्व वाविया द्धमते तथा सासव्य-वरोपिक-चेनन्तमत समियण- रूनमेवेति प्रतिमाति। नात्र पतद्तिरिक तत्त्व किमपि तत्र विदते। वुद्धेन मगवता नूतनं किमपि नाविष्कृतम्। यत् तु नतन तत तेपां समिभ्रणमात्र तस्य उपपतिकपमात्रं च तेन तेपां मताना विक्ृतिमात्रसाधन कृतम् इत्येव सिष्यति। तथा हि वैरोपिकाणा मते य कार्माण। निरन्वयविनार, सांख्यानों मते यच् धर्मधर्मिपरिणामादिकम, तदेतव् सिद्धान्तव्वयम् एकीकृत्य बो द्धानाम् मान्तरवाद्यपदर्थाना क्षणिकत्व, सन्तानाविक कसपतम्। बौद्धानो साय्मतानु सारित्व सप्षमाएम-सतकीय-बोद्ध शान्तरक्षितकृत-तत्वसंभद्दास्य-मन्थतोऽपि प्रमाणयितु शक्यते। तत्र वसुमिस-पमृति सुमयित-्वीद्धा चार्य-चतुएयानो मतं संख्य-परिणामवादानुविद्वम् इति उक्त्वा तत्वसंभहकास्धान्तरक्षितेन तही काफास्कमल्सीलेन च खण्डितम् मास्ते इति हस्पते। वुद्धमगवत जदेषा मराडकालम कब्चित् साम्याचार्य मसीत- इत्यपि अश्वषोपकृत चुद्धपरितादि- अन्ये हर्यते। अतो बौद्धमतनखण्डन सं्य वेरोपिकादीना मत-सण्डनसदयमेव । तेन यथा सास्याि-मतखण्डने अक्सूत्रस्थ श्रुतिमीमासारूपत्वे समवेत् तथा मौद्जैनादि-मतखण्डने अपि तस्य श्रुतिमीर्मासारूपत्व न वयाहन्येत। तमैव बौद्धाना क्षणिक-विज्ञानवादो वेदान्तिना वक्षणो विज्ञानस्वरूपत्व विहाय वृविज्ञानस्य क्षणिकल्वम् सवल्व्य अशवत। इस्याना मिख्यात्वम् मनिर्वचनीयत्वं या यद् वेदान्तिना मत, तदेव मामित्म नौद्ध शून्यवाद प्रवर्सित। तेन केचिद् बौद्धा म्धून्यवादिन, केचिक असवसून्यवादिन जाता। वेभाविकाणाम् ससत्कार्यवाद, सीत्रान्तिक योगाचाराण सत्कार्यवाब्य वेदिक्दर्शनिकमतानुकरणमेव, यतस्तन्मते मसत्- कार्यवाव सत्कार्यवाद सत्कारणवादश् इति वादलयेण सर्वे दर्शनिकमतवाका व्यवस्थिता। शून्यस्य सत्ववादि-बीद्ाना मते सत्कारणवा्द स्वीकृ्त स्यात्। असत्-सून्यवाद एव वेदन्तिमि निरस्यते। वैदिक-देवतादीना प्रचुर्थ बौद्धमते इरपते एव। उपासन च तेपां वैदकन्तान्त्रिकाण

Page 38

३४

प्रधानुसरणेन। योगदर्शनाव् तेवां साधनपदति उदाविता। एवं च बोदमर पदिकसतेल दिक्वतरूपनेवेति निधीयते। पाधातयपणण्डित चर्माणा यह् दैदिकानो गैद्वमतावर्णतातति पादनं तत् तु तेवाम् अनभिश्ताया निदशपनेव। तेन वौद्धादिनर्त-सणडनेन मव न श्रुतिमीमांसादिरूपत्व वाज्यते ।

अथान केचन मन्यन्ते वहतून त विमपि मतव्राद-विश्ष समान्तितय सचित भगवता व्यलदेवन। शवचात्तवष्णवादय स्वे उपालका निशियलामिषषिणो जानिनो योपिनो वापि यथा अध्टादर-पुराणादिषु स्वतमतानुकूल्यं लमन्ते रौग सिवुराणादिषु, वप्पद दिष्यु- पुराणादियु तथा सव जरानिकमतवादिनो द्वैत पैतादतविशिदाद्रत वादितो बहतुययु सवमता कूल्यं लमेरन् इति पुस्या मूय रचित सेनवता व्यलदेवन। महतूलम्य, स्वामीएं प्राप्तुयु इत्येव मललूलक्ताय् आशय आसोए इले सुलतरद्।

प्रतिमालीलि।

Page 39

३५

1 1 - एव च याक्द् मालोचन करिष्यते, तावदेतव् स्पर्ष्ट मवेत, यत् भन्येनानेन भन्यफर्श्रा भगवता व्यासदेवेन सुत्यर्थनमीमासाच्छलेन सर्वमूलालोफिकन्तत्विपये वेवान्तसिद्धान्त एव मकटीकन्त। युक्तितकाम्यों स एव सिद्धान्त समुद्धक्ति न तु तद्विपयरक स्वमतस्यापनाथ रचितोड्य अन्ध इति, यतो विकार-विरहिते जगत्कारणभूते मलीकिकाहूतन्तत्त्वविपये वेदान्ती पव प्रमाणम्-"भीपनिक्द पुरुषं पृच्छामि," "तद् यक उपनिफ्त्परम्" इत्यादिश्रुतिम, 'शास्त्रयोनित्वात" इति न्यायाच्। एतेन जगत्कारणविनये मतभेद-निराकरणमपि सम्मावित भति। यत तर्कयुक्त्मादिमि वेदान्तातिरिप्नमाणान्तरैवा मलौफिक विपये मतमेवरनिराकरण न सम्मवति कयसन, "अविन्त्यम् जन्यपवे स्म्" इत्याविश्रुतिम्य, "त्कपतिष्ठानाद" इत्यावि न्यायाच। एतदेव अन्मस्पास्य रचनोेम्, पतदेव अस्य रचनाकीशल च। एतत कौरलमू अवमत्य य कोडपि अक्षसूलार्य-निर्णयाय यतिप्यते, तेनेव अमितव्य, तेनैब ममदतव्य, तेनैव व्यासामिप्रेतार्थाद् दूरम् नवस्थातथ्यम्। उत्तरमीमासेवि अ यमाम्नेध अ्रम्य रचनाकीशल निरुरणफलम् एव च पतावद् यद् एतद्मन्यरचना-कौसलनिरूपणम् तद्, पतद्अन्यनाम "मझ भीमांसा," "उतस्मीर्मासा" इत्यादी मीर्मासान्शन्दोनेव आविज्तम्। कीशल चेतेद् जस्मिन् शास्त्रे श्रुतिसमतिरिति नाम्ना अमिधीमते। अन्याय-्पादाविकरण-सूत्रार्थेपु सर्वत मस्या गति मयादता, सवसेवा पालनीया। अतो वक्ष्यमाण-दश्-माण्यफारादिपु मघ्ये य कोडपि एता श्रुति- सगति लक्षयेत्, स एव व्यास-सम्मत-सूत्ार्धाद् दियेत, तेनैव असतम् नाचरण कृत स्ादिति मन्तव्यम्। वास्ता ताक्त्, अत पर दषव्य किम् अपर फौशलम् मत्र अवलम्मितम् एतद्- अक्सूत्रर चनार्या सूत्रकतीा। पुक्त्यनुसरणमंत्र विपीयें कौशलम् असुरचनायों यढपर कोमलमेक सूत्रकारेण मगवता मवलम्मित, तत् सम्पूर्ण युषत्यनुमारेण अन्याथ-पाद-विमाणाविरूप, तभा अविकरण-रचन सुतसभिवेशाविक च। यतो यतकि्विद् दार्शनिकनमतवाव-वर्णने यदि कोऽपि प्रयृतो भवेत्, तदा तद्दार्शनिकमतानुसारेण आठी तत्वनिर्णय, तत तवनुगुण-साधननिर्देश, ततश् तत्साधन-फल्मपि यथा तस्य वर्णनीयं मवेत्, तयैव मत्र सूऋन्तापि मस्या अकसूत्ररचनाया कतम्। तेन सूनकता जादी मव्याय- दमेन तत्कवर्णन कृतम्। तत्रापि प्रथमाध्याये भन्थपतिषाधनमतवादाययमूतसुतीना समन्व्यं सयता तत्ववर्णन कृतम्, द्वितीयाच्याये तादृश-समन्वयार्थ यद्यन्-्मतवावे सद विरोष सम्माव्यते, तै सह स्मृतियुकिम्यां विरोषन्यरिदारपूर्वक स्वामिमतन्तत्त्ववर्णन कृतम्। एवं च

Page 40

३६ ्याससम्मत-ब्रह्मसूत्रभा्यनिर्णयः

एव च किश्चिच्छासत्रावलम्बनेन मतवाद-चर्णनं यदा कर्तन्यं भवति, तदा इयमेव गति. स्वामाविकी। तदा समन्ययः अविरोध, उभय एवं वक्तव्यो भवति। एवं तत्त्ववर्णने कृते तस्य ज्ञानफल लामाय किश्चित् साधनमेव अपेक्ष्यते। एतादशी साधनफल-विपयिणी जिज्ञासापि तदा स्वामाविकी। अत एव साधनं फलं च यथाकरमम् अस्य तृतीय- चतुर्थाध्यायद्वये वर्णितम्। एतेन एतद्- ध्रन्यस्य अध्यायचतुष्टय समन्वयाविरोध-साधन-फलात्मकें भवितुम् उचितं भवति। तदेव अत्र वत्तते च। यत्र तु किश्चिच्छासावलचनेन मतवाद-स्थापन न क्रियते, तत्र समन्वयाध्यायस्य प्रयोजनं नासत। तत्र स्वपक्षस्थापन-परपक्षखण्डनरूपः अविरोधरूपो वा एक एव अष्याय आवश्यक, अथवा खण्डनमण्डनाभ्यमेव अध्यायद्य-्रचनं सप्रयोजन भवति। अती युक्त्यनु- सरणमपि सूत्रकृताम् एतद्ग्रन्थ-रचनाया अपरं कौशलमेक हश्यते। तन्रापि कथम् अध्याय- चतुष्टयस्य समन्वयाविरोधादिनाम्ना अभिधानं, सूत्रेपु तस्मिन् अनुफ्तऽपि, तद् अग्रे वक्ष्यते। पादविमागे युक्त्यनुसरणानुसन्धानम् ननु अध्याय-चतुष्टयस्य विभागाय युक्त्यनुसरणे कृतेऽपि तत्र प्रत्येकम् अध्याय कथ पाठचतुष्टयेन विभक्त कृत 2 तत्र कीहणी युक्त्यनुसारिता2 कथं द्वित्यादि-संख्यान्तरेण न विमाग कृत कथम् अध्याय-विभागार्थ परिच्छेदाघभिधानं नावलम्वितम्। पादन्नाम ग्रहणेडपि द्विव्यादिसंख्या न असम्भाविता असङ्गता वा अभविष्यत् 2 द्विपदा मनुष्या, न्रम्मण पाठत्रयम् अमृतम् पट्पदा भ्रमा इत्यत्र पादन्सख्याया अनिद्धारितत्वात्। अतस्तत चतुर्वा पाढचिमागे की युकिि ? चतु संख्यावलम्वनहेतु अत्रेयं युक्ति खल सम्माव्यत, यतः चतुसंख्यया धर्म-त्रममतत्वव्याख्यानं गालपु कृतं हध्यत।यथा "वृषश्चतुप्पाद् भगवान् ध्म सत्ये प्रतिष्ठित." इत्यत्र वृपरूपवर्म पादचतुए्टयेन कल्पित, स्थूलसूक्ष्म-कारणन्तुरीय-भेदेन आत्मा वा ब्रह्म चतुर्वा इति भाण्डक्योपनिषदि वर्णित हस्पते। वदाश्रतवार, वर्णाधतार, आश्रमाश्चतवार, तथा विष्णोश्चलवारो वयहा। एव च चतुमान्याया धर्म-मविपयत्वाद, ग्रन्थस्यास्थ नषविषयत्वाच्च चतुरध्यायात्मकस्य अग अन्वक्थ प्रत्पेकम अन्याय चतुर्मि पॉर्ड विभक म्याद एवमेव ग्रन्थकृताम अभिप्रायो भवितुम उनित उन्पेव अनुमीयने। तेन अतापि युक्त्यनुमारितिा दय्यते एव सत्रकृताम्। अतो मुस्यनुनग्णेम् पतद्ग्रन्थ-रचनाया अपरमेकं कौगलमिति कल्पयितु गक्यते।

हयलाम क वहवाने, तक्षा न पुस्पनुपरणे सत्यपि पदता्काविकरणदीग तम्य परने

Page 41

मथम' पाद-म्रह्मसूपर चनार्फाशलम् ३७

ततोडधिकतया युकत्यनुमरणमूल मन्यते। अवयवन्तयात्मफ न्यायय लाघवान अधिकरणान्त गत-पूर्वो परप जद्ये ताहशन्यायम्भ अन्तर्मापात, कयारमो च तकना विषयन्भाहुल्य प्रसप्ाथ्। तेन अत्रापि अधिकरणरचनार्यों पुक्त्यनुमरण मुख्यतया प्रतिमाति।एव च सूत-रचनायामपि युषत्यनु भारिता इरपते एव। एनत् तु नात्र सिचार्यत, वाषुव्यमयात सपषत्वाथ। तथा च पतद्मन्यरचनाय। युक्त्यनुसरणम् अपरमेक कीरानमिति सिद्धम्। तयापि पतत फोगर्ल न मुस्यम्। मुम्य तु श्ुति शाम्त्रा यायनपाकाधिकरणन्महत्मर्धीनचम्, ातन विस्मर्संव्यम। एतत सर्व तु कण वशष्यते। न विम्मर्न्यम्-पतत् अन्यरचनारीशलजाने अन्यतात्पर्ज्यनिगामकमिति च। प्र धनामनिर्णय एव च यदि युक्त्मनुमरणम् पतदन्अन्यरचनाया एक को।म ता ानी अम्माक निर्कणीय-कि नाम पतंत्भन्थम्य भवितुम् चितमिति, यत सुनकत्ता पतव्- भ्रन्यनाम निर्देनक सूम्रादिकम् मतड्मन्यमध्ये यु्यापि न हतम। वस्तुतम्तु पहुंमि नाममि अ योडयं लोके मथित, पतथ उमेव। तेन अम्मामि युकिसदाय स्मि पतन्मन्यनाम अनी निर्गेयम्। यत पतेनापि पतं-्थलमूनमन्यम्य तात्पय्यनिणये सहायो मविष्यि। दस्यते च-अम्य सूसात्मकभन्यम्य प्रथम सूकम मयातो वकजिज्ञासा। एव चेन् 1तत्ूनात्म को अन्थो अजनानाय रचित -हत्मत्र न कोडपि सन्देहावमर। तेन एतस्य "अभ्मयूनम्" इति नाम सम्तमेव प्रतिमाति। तयय अन्योरडयं घाम प्रतिपादनपरीप निप परनाम-व्वेदान्तानो मीमोमारप-इति पतस्य मपरसूत्राणाम मालीचनेन परिनायते। ततो अव्यज्येय वेदान्ताना तात्पर्य, पेदान्तथ वेन्स्य ज्वरमागरूप, तेन "चरमीमासा" नामापि अम्य समतमेय। ततथ् वेवान्तसिद्धानत एवास्य मवलम्नम्, उपजीव्यध, तद्वेदान्ताव सच्नेन मत दार्णनिकरीत्या तत्त्वनिर्णयाठ्क हन्तम्, अतोडस्य 'वेदान्तवर्शनम्" इति नामापि युम्धते। जयवा वेतान्तसिद्धान्त पयात्र हस्पते, तेनापि "वेवान्तदर्शनम्" इति नामापि जम्प महतमेव। एवं च अम्य यानि नामानि मसिद्वानि लोके, तानि सर्वाणि भायेण प्रथम सूत्रार्थालोचनेन जायन्ते। हरते च एवं, यत् स+हन्ता व्यासेन एतस्य मन्यस्य फेनापि नाम्ना न निष्श कृत, अतो चहुमि नाममि अ्य लोके मसिद्धि गत। एव च पतद्अनथस्य नामनिर्द्वारण व्यासम्भ ुकिमियत्वस्य निवर्णनम् पकम्। यतो अ्न्यम्य विपयानुसारेण तस्म यथायोम्यनामनिद्णो भक्तु, तदेय नाम व्यामम्य सभिमत भविष्यति-इत्येव तस्य मत्र माशय नीमीत्-इति सम्भान्मते। मन्यथा अन्थानी अ्न्धान्ते वा, एकेन सूत्रेण भन्यनामनिदरी कृते का वा महती क्षति अमविध्यत्। तथापि पतस्म "भिनुसूत्र" नामकत्वे यो हेतु, तत्र किश्विज प्रातध्यम् मस्ति। पाराशरि' इति व्यासस्य एक नाम, तस्म परासरपुत्त्वात। मिश्रु सब्दध पाराररि्सन्दस्प पर्माय-इति अमरकोपभन्ये हरपते। "मिक्षु परिवाद

Page 42

३८

कर्मन्दी पाराशर्यपि मस्करी" इति। तेन बरहमसूत्रस्य व्यास-रचितत्व-ज्ञापनाय एतस्य "मिक्षु- सूलम्" इति नाम उचितम् इति कल्पयितुं शक्यते। एवं च ब्रह्मसूत्रस्य "व्याससृत्रम्" इति नामापि प्रसिद्ध लोके, व्यासेन रचितत्वात्। अथ चेदू व्यासेन यदि एतस्य ग्रन्थस् एकमेव नाम सून्रितं स्थात्, तदा एतद्त्रन्थस्य नामनिद्धरण-फलम् एताहरा बहुमानव्यजके न अभविष्यत्। एतदर्थ युक्तिप्रियो भगवान् व्यासदेव, शिष्यवर्गान् युक्तिप्रियत्वम् उपदेषष तस्थ स्वल्पाक्षरात्मक-पूत्रग्रन्थस्य स्वयं नामनिददश न कृतवान्-इत्येव मन्यामह वयम्। तथा च 'मौनेन यद्यमीष्टं स्याद् भाषणे कि प्रयोजनम्। स्वल्पेन यदि सिद्धिः स्याद्बाहुल्य तत्र मोहनम्॥' इत्येव वकुं शक्यते। अतो निगूढाशयस्य व्यासस्य नैतद् दोपाय न्यूनत्वाय वा भवति। ग्रन्थस्य अ्रसम्पूर्णताशङ्कानिरास ततश्र इदम् आशङ्कयते किम् उपलभ्यमानो ग्रन्थोडयं सम्पूर्णो न वा १ कि कालेन अय खण्डितो जातो न वा 2 यथा वेद-पुराणनमहाभारतादि-शास्त्राणि इदानी खण्डितानि एव उपलभ्यन्ते, तथैव किं ब्रह्मसूत्रमिद खण्डितम् अखण्डित वा उपलभ्यते ? नयम् आशद्का समुचिता।अस्य आधन्त-सत्रदय-दर्शनन इयम् आशक्का न लब्ाव- सरा भवेत्। तत्र "अथाती ब्रहमजिज्ञासा" इत्येतद्ग्रन्थस्य आद्यं सूतम्। तन्रापि "अथ" पदेन ग्रन्थारम्म सूच्यते। तथा "अनावृत्ति शब्दात् अनावृत्ति, शब्दात्" इति एतद्ग्रन्थस्य अन्तिमं सूलम्। अत सूतस्य दविरुफ्तिरेव ग्रन्थ-समात्तिसूचिका, यतः अन्यन्न सूत्रपदमात्रस्थ द्विवचनम् अध्यायसमातिज्ञापक स्वभाष्यकार-सम्मतम् इति हश्यते। तेन साकल्येन सूलस्य द्विरुफिि ग्रन्थसमासिज्ञापिकेति कल्पयितु शक्यते।अस्मिन् विषये नैकस्यापि भाष्यकारस्थ मतमेदोडपि दृश्यते, श्रयते वा। अत आधन्त-सूत्रसद्धावादू ग्रन्थोडयं न खण्डित इति सम्माव्यते। ग्रन्थमध्येऽपि सवत्र सत्राधिकरणाना मिथ आकाक्षानुरूपसंगतिदर्शनात् नास्थ खण्डितत्वगंकापि। अतो अ्रन्थोडयं सम्पूर्ण एव उपलभ्यते। ग्रन्थकार निरूपणम् अथ इदानी जिज्ञास्य भर्वत कोडस्य ग्रन्थकर्ता इति ? सूत्रकृता एतदर्थ सूत्रादिक न एकमपि विरचितम्। एतदर्थ का युकिस्त्र अनुसरणीया 2 केषाश्चित् मते अस्य ग्रन्थकर्त्ता "कृष्णद्वैपायनो व्यास", अन्येषा मते तु "वादरायण" इति। केचिदू आहु तो अभिन्नौ। भतान्तरे तु तौ विभिन्नी पुरुषौ। हर्यते च "वादरायण." इति नामोल्लेखेन एकाधिक सिद्धान्तसूलं रचितम्। "कृष्णद्रेपायन" इति नाम न कुलापि सूत्रमध्ये दश्यते। अती बहुमि मन्यते- "वादरायण" एव अस्य ग्रन्थकर्त्ता, न तु "कृप्णद्वेपायन" इति। केषाच्चित् मतम् नाय वादरा- यणोडपि सूत्रकार। यतो ग्रन्थमध्ये स्वनामोल्लेख दृश्यते, स तु, आत्मम्भरिता सूचयति । अतो वादरायणो न सूत्रकार इति। कृप्णद्वेपायनस्थ ग्रन्थकर्तत्वेपि प्रमाणं नास्ति। पुराण-

Page 43

३९

षचसामपि नाम्र प्रामाण्यम्, आधुनिकत्ात् तेपाम। अतोडम्य फर्णा कश्वित् अगातनामा पुरुप एव मधेत्, पौसमत नायल्य प्रमाणाथ तस्य पाणिन्याडीना समये सविमाव समरत्, अथवा वरिडनाग पयुषचुन्प्रभृतीनां पधात् तम्य अविभाव सआ्ात, सूनम ये तेपो मतखण्डनन्दर्शनान इति। एवं च तस्प ग्रन्थकत्त ते विविधा विमतिपक्यो वर्षन्ते। अतो जिजारम्थ-कोडमी सूत्रकार इति। एण्त पायन एय पादरायण: तस्प उवरम्- णारद्पायनापरनामा भादरायणो व्यामदेव एय अम्य कषा। अन्थ कर्षु स्वनामोल्ेश्वस्तु अन्यमध्ये नात्मम्मरिताया सूचक। फोटिल्य नालस्यायनयूत्रादिपु सवनामो ललेखेन विधिनिवधानिक व्यव्स्थापित दृश्यत। मनु-याजवल्पाति कृत-सदिता-पन्थेपु विनयविरोप वर्गने स्वनामन्प्रद्दण इसते। "माचायाणाम् इय सैली,-यत स्वामिदितमपि परामिदितितया भरथ।यति।" अतो मा रायगम्य सूत्रफारतवेन, न फापि बाधा हस्पते। याद रायगस्प अवपसूलन्णेतृत्व नादरमाण्यतोऽपि अवगभ्यत, यथा-"ननु एवं सति सातिश्वयत्वाद् अन्तवत्वम् एसर्यम्य म्यात्, ततथ याम आयृत्ति भसज्येत, इत्पत उत्तर भगवान् पादरायण आचार्य पदति-"अनायृति शन्दान् अनावृषि शन्दात" (ग४P) इति। अपेपु नार्थनकभन्येप्यपि चादरायणम्प मश्षमूलकारत्वम् सवगम्यते। पुराण-कोपादित ए्टणवपायनस्य पाद्रायणत्यम्

प्रमाणम् प्रदस्यत- तत है मदूपायन एव थानरायण- इत्पत्र महनि ममाणानि मन्ति। तननी फोप-

करे बदरिकाथमे ममने वासो यम्य स पदरामण। बाटरायाणि सत्यपतीमुत सत्यरत पाराचरि" पृति अलूरावली। 'माटरी हैपायन पाराक्षर्य कानीनो मादरयणो व्मास"-इति हेमचन्द्र। 'कृव्वैपायन सत्यमारत पाराकर सत्यरतइति विकाण्ड शेप। 'माटरो व्यास"-इति मेरिनी। अल्ाम निष्कर्ष-कृष्ण इति तस्य नाम, द्वीपे जन्मदेतो 'सूपायन' इति नाम।पि मोडमिघीमते। तेन कृधदैपायन इति नाम तस्म ममूत्। म एव परायारतनय। सत्यवत्था जाततात सत्यवतीमुत सात्यवत इत्यादिनिापि नामना स भकीत्यते। मवरिकाकेत्रे भश्रर्म कृत्वा स तप्चार, अत स भाउरायण। यथा महाभारते मादिपर्वणि- "पृत मटूपायनमोका सुपुण्या विथिया कथा। १११० एव द्वैपायनो जज्ञे सत्मवत्था परासरत।न्यस्तो हीपे स यद् थालस्तस्माद दैपायन स्मृत ॥१६३/८६ वि यास वेदान् पस्मात स तम्माद् य्यास इति स्मृत"॥ १।६३।८८ एतेन हृ आादूपामन एव वेदव्यास, स एव पाराशर्य, स एव सत्यवतीुत-इति

Page 44

४0

अवगम्यते। ततः स एव बादरायणो, यथा महाभारते आदिपर्वणि प्रथमे अध्याये "क्षेत्रे विचित्रवीर्यस्य कृष्णद्वैपायनः पुरा। ९४ तीनीनिव कौख्यान् जनयामास वीर्यवान्"। ९५ पुन. श्रीमद्भागवते नवम-स्कन्धे द्वाविंशे अध्याये "क्षेत्रेडप्रजस्य वै म्रातुमात्रोक्तो बादरायण। धृर्तराष्ट्र च पाण्डु च विदुशश्वाष्यजीजनत्'।। २५ यस्या पराशरात् साक्षादवतीर्णो हरे कला ॥२१॥ वेदगुप्तो मुनि कृष्णो यतोऽइमिदमध्यगाम्। हित्वा स्वशिध्यान पैलादीन् भगवान् बादरायण: ।।२२। महय पुत्राय शान्ताय पर गुह्यमिदं जगी॥।" इति। एतेन पाराशर्य एव कृष्णद्वूपायन:, स एव बादरायणो व्यासः इति च विज्ञापित । ततश्र कृष्णद्वपायन एवं ब्रम्मसूत्रकारो व्यास इति स्कन्दपुराणाद् अवगम्यते। तद् यथा "तैविज्ञापितकार्यस्तु भगवान् पुरुषोत्तमः। अवतीर्णो महायोगी सत्यवत्या पराशरात्।। उत्सनान् भगवान् वदानुज्जहार हरि. स्वयम्। चकार बह्मसूत्राणि येषा सूलत्वमञ्जसा ॥। अल्पाक्षरमसन्दिग्धं सारवद् विश्वती मुखम्। अस्तोममनवदं च सूत्र सूलविदो विदु॥" (माध्वमाष्यवृत-सकेन्दपुराणवचनम्।) कृष्णद्वैपायनस्थ बक्षसूलकतृतवे वायुपुराणवचनमपि (१०४।१०८) प्रमाण, यथा "अस्मत्सम्मत एवार्थो भवता सम्प्रदशितः। पुराणेण्वितिहासेषु सूत्रेष्वपि च नैकधा। अक्षरं ब्रह्म परम सर्वकारण-कारणम् ।।" इति। मत्स्यपुराणेडपि (५३ अ.) "अज्गानि चतुरो वेदान् पुराण न्यायविस्तरम्। मीमासा धर्मशासत्र च परिगृद्मया कृतम्।।"इति। एतेन कृष्णद्वैपायनो व्यास एव बह्मसूलकार: इत्येव प्रमाणित सवति।ब्रह्मसूत्र वादरायण-नाम्ना सिद्धान्त-निर्देशात् तस्यैव प्रन्थकर्तृत्वं प्रतीयते। तेन वादरायण एवं कृष्ण- द्वैपायनो व्यास इत्येव सिध्यति। "बादरायण"-शब्दो ब्रह्मसूत्रमध्ये १।३।२६, १।३।३३, ३।२४१, ३४।१, ३।४।८, ३।४।१९, ४।३।१५, ४।४।७, ४/४।१२, सख्यकेपु सूलेपु सिद्धान्तज्ञापनाय प्रयुक्तो दृश्यते। एवं बहूनि प्रमाणानि सन्ति, यत कृष्णद्वपायन एव वाद- रायण, स एव बरम्मसूलकार-इत्येव सिध्यति। गङ्कयं पाश्चात्थपण्डितवर्ग उद्भाविता, तननु- वर्ततिभि अरमद्देगीये वहुभिश्र परिगृहीता, एतेन तु सा निरस्ता। पुराणानाम् अर्वाचीनत्वराङ्कानिरास अथ चेत् पुराणादिपु आवुनिकेतिहासिक-कथादि-दर्शनात्, तेपाम् अर्वाचीनत्व कल्प्येत, तथापि तेपा प्राचीन-कथा-सग्राहक-रूपत्व न वाघित भवति। बहुपु पुराणादिपु यत्र ऐकमत्यं, तब न अप्रामाणिकेत्व-गढ्का समुचिता। केपाश्चित् पुराणादीनाम् अशेन आधुनिकत्वेऽपि तनस्था प्राचीनकथा प्रमाणतेन ग्रहीतुं शक्यते। अगत आधुनिकलमात न समग्रस्य अश्रामाण्यप्रयोजकम्। कथाया अविच्छिनमूलत्वमेव तरया प्रमाणाहत्वम्। कतिपयपुराणादीनाम् आधुनिकत्वाम्युपगमेपि

Page 45

भथम' पाद :- मससूत्ररचनाफौगलम् ४१

तंदूवरणितिविपयाणों न आवुनिकत्व, न वा अमामाणिकत्म्। ततथ फनेदी रचित-नमयूनमन्ये 'स्मरन्ति न" २३४७, ३११४ इति सूल्योम ये, तथा "स्मर्यति च" ४२१४ इति सूले, तथा "स्मध्पतेऽपि लोके" ३।१११० सूत्रे, तथा समर्यमष्णमनुमान स्थानिति १२२५ सूत्रे, तथा "रमृतेश" ४।३।११ सूवे सूलह्ता महाभारत-पुराणारिवचनमेव लक्ीकत हरपते। अत पुराणादीनाम् मरवाचीनत्वफल्पन न समीचीनम्। ण्तेन च अम्प अभवुनस्य प्रामीनत्व मपि सि पति। तेन द्वपरानते कलेरारी या अम्य रचितत्वमपि निस्यति, तवेच कृष्णद्वपायनस्प प्रमिद्धि। ममभूनम्य मार्चनत्वम् अमे अमाणान्तरेण वक्ष्पते। अत कृद्वपायनो पादरापणश् ममिन णव। तयो भेवफल्प्न न संगतम्। पागिनिष्ुतणापि तस्थ पाचीनत्वसिद्धि अश्रमूत्रस्य प्ाचीनर्च पुन पाणिनीयत्या करणसू त्णापि समर्थ्यते। तत्र "पाराचार्य- निललिमियां मिलुनटमूनयो ४।१२० इति सूलान् "मिशुसत नाम्न पारा रिनचितस्य पकस्थ सूनमन्यस्प सत्वम् उपलम्पते। 'मितु परिभाट् फर्मन्दी पारानर्यपि मस्करी"-इति भमर- कोप-प्रचनद् मिश्ु रनय पर्याय "पारारारी' इति च लम्मते। 'पारा रयेण उक्त भिनुसूत्रम् अनीयते" उत्थमें णिनिम-मय-विधानन, परचरतनय कृष्द्ीपायन-व्यास-विरचित तद् मिसुसूतर- मित्यपि अवगम्यते। महामाण्जेडपि "पाराररिणो भिक्षव" इति पाणिनीय-रर६९-सूत्र व्यास्यानावमरे वर्णितम्। तेन पारानरीय यत् मियुसून तदेव अ्मूत्रम्, मशसूमान् अन्यस्म भियुसूवस्थ अनुपत्मम्मात्। पतेन पाजिने पूर्व छापरान्ते फनेशनी वा रचितमिर मभ्सूत्रम् दत्येन मनगम्पते। पाजिने फालेन तस्थ मधीनत्यमू अत्र अपरमेकमपि भमाण वर्चते, मेन पाणिने पूर्व भभसूत्रमिति गम्यते। यतो वर्ष- पण्डित आता उपवर्ष आसीकिति कयासरित्सागरा जन्यत् उपल्भ्यते, उपवर्षकृतममहसूव वृत्ति एफा आकरमाप्यात् नशवरमाप्यातपि अनगम्यते। कमासरित्सारमते व उपवर्पस्थ आवि र्मावो नन्दराजस्य राजत्वकाले समूदिति। तथा सति पाणिने कालो गौतमन्बुदस्य किश्ित पध्चावेय मवति। तेन तत्पूर्धमत मरमसूतस्थ काल-इति बक्तु शक्यते। मतान्तरे तु पाणिने फालो जनमेजयम्य किश्ित् पूर्वभेव, यत पाणिनीयसूत्रे जनमेजयन्पूर्ववर्सिना नामादिक हस्पते, न तु तत्परवर्चिनाम्। तथा सति बम्मसूत्रत्य काल फलेशकी प्वेति सगम्यते। वस्तुतस्तु पाणिने फालो न नविसवादितिया निर्णात पताचक्फालपर्यन्तम्। तेन पाणिने फालम् मव- लख्य, जयवा उपवर्वस्य फालमू जवल्यी ममसूत-फालो यथा उपलम्यते, तेन गीतमनसुद्धाद पूर्वम् अयं अन्य आमोत्-इति कल्पयितु सकयते। तेनायं भन्थो बुद्धाद् भगवत परवर्सिन फेनचन अमवा बीदनागार्जर्जुनाबीनो परवर्सिना फेनचिद् व्यासनामधारिणा वेदिकालायण

Page 46

४२ ्याससम्मत-ब्रह्मसूत्रभाष्यनिर्णयः

रचितः इति यद् उं कैश्रित् पाश्चात्थे: तननुवततिमिश्र, तन्न गयग् इति सिध्यति। भवतु पाणिनीय-कालम् अवलम््य पताहण फलम्, किन्तु यदि तदक्तिम् आश्रित्य विचार्यते, तदा "पाराशरीयं मिक्षुसूलम्" इति निर्देशाद द्वापरान्तेे मो वा नवमलग्य रचना अभूत् इत्यत्र न कापि बाधा वतते। परन्तु तन्ापि बहुमि पाश्चात्त्यैः विद्द्धि जनमेजयम्य मही- भारतस्यच कालोडपि न ताहग: प्राचीन इति मन्यते। किन्तु तथाए गोतमनतुद्वान पर्वभव ब्रह्मसूनरं रचितम् इत्यत्र न विरोध कल्पनीय। जनमेजयमहामातादीना कालनिर्णयस्तु प्रसङ्गन्तरीय, अतोडतर ततो विरम्यते।अरमन्मते तथो काल कलेराती । श्रीमद्मगवदगीताप्रमाोन प्राचीनत्वम् ततश्च अन्र अपरभेक प्रमाणमरित, येन ब्रह्मसतस्थ महाभारत समकालनत्व सिम्यति। यतो भीष्मपर्वान्तर्गत-भगवद्गीतामध्ये ब्रह्मसृत्रस्य नाम दृश्यते, यथा

तथैव ब्रह्मसूत्रमध्ये "स्मृतेश्र" १२६ इति सूत्रे, तथा "स्मरन्ति च ४११११० इति सन्ने, गीतावाक्यमेव सूत्रकृता लक्षितम् इत्यपि सूलभाण्यादिम्य उपलम्यते। अतो तसूल महा- भारत-समकालीनम् इति अनुमातु अक्यते अस्मन्मते। महाभारत-वनाकाल कलेरानी एव आसीत्। तेन व्रह्मसूत्रम् अद्य प्रभृति प्रायेण पश्चसद्सवर्वम्य प्राग रचितम् इत्यस्माक निणय। परन्तु अत्रापि पाश्चात्त्याना विप्रतिपत्ति. दशयते। तन अल वय विचारायाम तस्य प्रसज्ञान्त रीयत्वात्। एतदर्थ महाभारतस्य महामहोपाध्याय-श्रीहरिदाससिद्धा तवागीगकृत-टीकाढिक द्रष्टव्यम्। एवं च अस्मन्मते महाभारत-त्रह्मसूत्रादीनाम् अर्वाचीनत्वं अतिपिपाठयिषता प्रयत सर्वथा व्यर्थः इति प्रतिभाति। येषा मते अद्य प्रभृति १९४१-वर्षेभ्य प्राक परृथित्या ज्ञाना. लोकपातः सज्जात, तभ्य. इतोऽधिक किम् आशास्महे। तेन अल बोडजैनादीना मतखण्डन दृष्टूवा नास्य श्रुतिमीमासारूपत्वं व्याहत, न वा तस्य अर्वाचीनत्व कल्पनीयभ। तथा च अम्य अ्रन्थकर्त्ता पाराशर्य कृष्णद्वेपायनापरनाम-मादरायणो, ग्रन्थश कलेरादी रक्तित इति। सूऋरचनाया तृतीयं कौशलम् इदानीं द्रष्टव्य किमपरं कौशलं सूलरचनायाम् अवलम्नित सूत्रक्ता मगवता व्यासेन? एतच् ग्रन्थ-प्रतिपाद्यानुसारेण अध्याय-पादाधिकरण-सूत्राणाम् अर्थनियन्तणम्। एतदेव अल तृतीयं कौशलम्। यथा श्रुत्यर्थमीमासारूप-श्रुतिसङ्गतिसरक्षण सर्वषाम अध्याय-पादाधिकरण- सूत्राणाम् एतद्ग्रन्थ-रचनाया आघ मुख्य कौशलं, यच प्रागेव उत्तम्, तथव अध्याय-चतुष्ट- यात्मकस्य एतद्ग्रन्थस्य समष्टि रूपेण यत्किश्चित् प्रतिपाद्यमेक भवति, यलो व्यष्टिमृतम्य समष्टि- रूपत्वमपि स्वाभाविकम्, येन तादश-प्रतिपाद्-विषयानुसरेण अध्याय-पाटाधिकरण-सत्राणास अर्थनियमनमपि समुचितम्। समष्टिभूतस् यो धर्म तस्य व्यष्टिमूतधर्म-नियामक्न नेमर्गिकम।

Page 47

४३

पतदेष तय तृतीये फोनकमू अनुपते सुनहता भगपता। ्तदेव तन शामसमतिनाथा परिनित संवपो सूलाभानुनतीरिनाम। तेन भागुवन्धुतिमति-्ाम्या इयं नामभकति मर्वातति, यया पुन ज यायपादधिप रणसूलाणाम अर्यनियमन फपस्यम। शाखमन तिनिरूपणम् तथा सति इधनीम बम्मार्फ आरगतिकेपम पतद्मन्यभतिपाध निगमम्। यत्र तु अन्य सूश्रान्मन, पुन यत अन्यरचना सैलीमृतीनो गृन्ते सूबहत्ता न किमपि इनित कृर्त तत्र यथ तभ्रन्थ प्रतिराध निणयम-इति अम्मारम जतीय मुरदररन्पायमेन भतिमाति। तथापि नात्र नरास्य भजनीयम। यत पू्वीनार्य पटवित ता्पर्यनिगायके टिव यनिपित, तेनत-भ यप्रतिपाच मार्तु सक्थते, तट् यधा- "पकमोपर्मदागसम्यामोडसूवंती पतम।अर्थयानभपत्ती न लिर्द तान्पयनिर्गय"॥ इति। पतद्धि सर्व-ोन पेनसाधारण, मवत अन्धार्दरना तम्पपर्ननर्गये मयोजनम। पतथ प्ायेण मर्व याग्नि मतम्। कियत्कास्सवधि एतत् फौशल सुयीगगमध्य अर्थाचतम् सनें अयनन्चिते च, तन इटानी निगतु नरपते। कपिलकणा-ातम- जमिनिस्यामा ि सर्व एतन् तरपा अन्य मध्ये न सृत्िन हरपते, तथापि तरेचa तम्य अनुमरण स्तम् कात पि तेपो सूनार्थ-पया रोनने मृने परिनामत। तेन तम्योडपि पतम्य पवर्षने आाचीनतरम् इत्येष मनुमीयते। पुगमचचन्वन पतन्य समुगन्ेम्ो हजपते। तदेतन तापर्य-निर्णायर्क निर्म्र पविषम्। यथा (१) उपन मोपमदार, (२) अग्यास, (3) अपूर्धता, (४) अर्थवाद, (4) पलम, (६) उपपविश्। पतत्साहाय्येन समममद्रसूत मन्यस्य यठेरे सवसूबानुगत तान्पय भवेत, तभिणतु वाक्यते सर्ये प्रेतावदि। परन्तु पतेपो पण्णो प्रयोगोडत्र गर्वसूनारोचन्ापीन। तनाल कर्त सम्मा्यते, मतस्ते वे पण्णा मच्ये यद् आनिरम मनानतया परिणृसते, तंदेय अरर्ण विधेयम्। तेन च उपकमोपसहारानु रोधेन किमम्य तात्पर्य तरेच इदानी विचार्यत। पतेन अस्मानम् उद्ेयसिद्धि फर्थामन भवि न्यतीति च आशास्मह। ॥त-थम पतत न्न्यम्य आधन्तसूवहयम् एव अवलभ्भनीयम्। तमोरेवक्षम त्वोप्सहारत्वयो स मावितित्वाद् युकत्वाख। तत्र मध सूनम "अथातो मक्षजिनासा" इति। अन्तिमे तु "मनावृषि शन्् मनावृषि घना्त्" इति। पतत्सुत्रद्धयम्य मिलितोर्य-

मह्म जा्तुं या इच्छ। भवति, तजजन्यो यो वेदान्तविचार स कर्पेन्य। तस्ब फल संसारे अस्मिन् 'अनावृषि" उुनरागमनरदित्य, कुत एतव् अरगम्यते? तदुचरम् भाह-"सब्दाव्", तत्र पमार्ण चेदा एव इत्यर्थ। अर्य तु अक्षरार्य एतत् सूशदयस्य, परनु पतस्मादेव सर्थविरोपाद

Page 48

४४

एतच्छास्तप्रतिपाधा यावन्तो विपया अधिगन्तु शक्यन्ते। एतदेव इदानी संक्षेपत. प्रदश्यते।

तत् प्रथमं तावत् ब्ह्मसूनस्य प्रथमप्रतिपाधनिरूपणमू त्रह्मणो ज्ञानादेव अनावृत्तिरूपा मुकतिमर्वति। यतः प्रथमसूत्रे इष्यमाण-त्रह्मज्ञानस्य प्रतिज्ञा कृता। तस्यैव फलम् “अनावृतिः" इति अन्तिमसूलाद् अवगम्यते। जिज्ञासापदेन यदर्यम् इच्छा तंदू अल ज्ञानमेव। "ब्रह्मजिज्ञासा"-पदेन तजज्ञान च ब्रह्मविषयकं, न तु तदन्यविषयकमू। तेन म्रहमिन्न-वस्तुज्ञानेन मुफ्तिन जायते। तथा च तत्र ज्ञानातिरिक किमपि साधनम् अनावृत्यर्थ न उपदिष्ट भवति इति सत्राक्षरत, एव लब्घम्। अती मुतिहेतु ज्ञानमेव, न तु उपासन कमें वा, कि वा तयो उभयो. अन्यतरस्य वा ज्ञनेन सह मिश्रणं, द्वारत्ेन स्वरूपेण वा, मुक्तिकारणम्। मरहज्ञानफलमेव अनवृत्तिरूपो मोक्ष तेन उपासनादीनाम उपयोगिता न सत्रार्थ। एवं च श्रह्मज्ञानाय या इच्छा, तदिच्छाजन्यो यो विचार अपेक्षित, सोडपि कर्तव्य इति अवगम्यते, विचारस्य ज्ञानान्गत्वाज ज्ञानसाधनत्वारद् वा। तथापि तादशेच्छाविचारयोर्मव्ये विचार प्रति चित्चाश्चल्यादिरूप-प्रतिबन्वके सति तनाशाय तथा इच्छाया अपि दान्याय कर्म्मोपासना-प्रायशचिवादीनाम् उपयोगो वतते एव। तेन ब्रहज्ञान प्रति कर्मोपासनादीना परम्परया साधनत्वं वर्तते, न तु साक्षात् तदसित। अती ज्ञानकर्मोपासनाना न स्वरूपसमुच्चय, किन्तु करमसमुच्चय एवेति मतमिति लभ्यते। एतत् सर्वमेव आधन्तसूत्राक्षरतो ल्घम्। तेन एतच्छास्त्रस्य एतत् प्रथम प्रतिपाद्य भवति। द्वितीयप्रतिपादयनिरुपणम् द्वितीयश् अत. ज्ञानस्य यत् साक्षात् फलं, तदजाननिवृत्ति-रूपम्। यद्विषयक ज्ञान भवति, तद्विषयकाज्ञाननिवृत्तिं विना तजज्ञानं न सम्मवति।अज्ञाननिवृत्ति-ज्ञानोत्पादयों मध्ये व्यवधानाभावेडपि आदौ अज्ञाननिवृत्ति ततो ज्ञानं समुदेति अज्ञाननिवृत्यर्थम् अनुष्ठानस्थ पूर्वभावित्वात्। यथा दर्पणस्य मलापनोदने कृते सति प्रतिबिम्बदर्शनरूप ज्ञानं जायते, तद्वद अन्रापि बोद्धष्यम्। वस्तुतस्तु ज्ञानस्य साक्षात् फलमपि अज्ञान-निवृत्तिरेव। एवं च यद्विषयक ज्ञान भवति, तद्विषयकाज्ञाननिवृत्तिरेव ज्ञानस्य साक्षात् फलमू। तथा च ज्ञानस्य फलं यदि अनावृत्तिरूपो मोक्ष,, तदा अज्ञाननिवृत्तिरेव मोक्षः इति पर्यवस्यति, न्रह्मणः स्व- प्रकाशत्वात्, तेन ब्रह्मज्ञानानन्तर न किमपि कर्तव्यं हश्यते। यथा घटपटादीना ज्ञानानन्तर तद्विपयक क्तव्याक तव्यादिक चिन्तनीयं, यथा कर्मोपासना-काण्डे देवतर्विप्रभृतीना ज्ञानानन्तरं तद्विषयकम् अनुषानम् उपासन च विधेयम्, न तथा शलज्ञानानन्तर किमपि सम्पादनीय स्थात्। ब्रह्मज्ञानानन्तरम् अज्ञान-निवृत्त-रूपमोक्षस्य साक्षात्-फलत्वात। मोक्षार्थमेव कर्मो- पासने च, तस्मिन्नेव मोक्षे लब्धे तयोः कि प्रयोजनम् 2 अतो ब्रहमजिज्ञासाविषयीमूते ज्ञाने सति न किमपि फर्तव्यं सम्मवेत्। तथा च उपकमोपसहाररूपसूद्वयेन अयमेव अर्थ: स्पष्टे

Page 49

मथम. पाद :- महसुयर पनाफोशलम् ४५

मवति यत् नक्षजानानन्तरं यद् उपासनादीना विधान मतान्तरिण स्वीकियते, तम्न सूत्राक्षरतो हम्मते। अतो जानादेव मुक्ति पतन्अन्यस्य आधन्तस्यूनाक्षरलवन द्वितीर्य प्रतिपाधम्।

पृतीय प्रतिपार्ध-मागुरा्सूशरूयेन अक्षमानादेव जीवस्य एव अनाधृविरिति उर्क भनति, नयन्यस्थ। तथा सति जीनश्रभ्णो स्वं्पत अभेद एव उक्त स्मात्। जीवाद् मझ्ष मिनम्- पताहेज-चम्णो ज्ञानाम जीयस्य मनायृतिरूपो मोक्ष सम्भवति, स्रक्षण ससारित्वा माधात्, तम्य स्रूपत मनाधृषिकपत्वाथ।जीवमक्षणो अमे-्मान विना अक्षसानेन जीवस्प अनावृषि अमष्भाविनी। यदि "अहं मुक्त" इति ज्ञानादेव मम मुक्ति मिध्यति, नान्यथा, तवा "म्रश्ष भुकम्' इति पानाव मम मुक्ति कर्थ भवेत-यति उमपो अमेवज्ञान न स्यात् * अतो अष्यज्ञानात् जीवस्थ मुक्ति भवति इत्येष चेत् सूसार्थ, तना जीवमक्षणो अमेद एव अत्र उक्त स्थात अयमेव अर्थ उपकमोपमरपूत्रद्धयात् पतिपादित। पतदेव मागुक्ाधन्तसूराक्षरल्यम् पतच्छावस्य तृतीर्यं पतिपाधम्।

चतुर्थ प्रतिपार्ध-तत अनातृषिन्ल्दार्थ पुनरागमनराहित्यम्। तघ सेसारे जस्मित् इत्येव अवगम्पते। तब अकजानफ चेत समारे पुनरागमननराहित्य, तदा तजमानफलमय सामषादू मजान-निवृसि- पत्वात ससारामावन्रूपापाननिधृचिरपि मत्र पुनरागमन-राहित्यम्। तत जजानमेव अयं संसषार इति च सि यति। ससासथ् ससारज्ञानाधीन एवं, नातत्वेन मज्ञातलवेन था। मात-वाकस्थ यथा मानाधीनत्व, तथा अमातसवाकस्थापि मनाधीनलवम्। "पानाल वर्सते न वा-इत्यह न जानामि" इत्याकारकम् अज्ञानं त- विपयश्च इति उभयं जञानाषीनम्। यतो ज्ञानम् ऋते न किमपि कयमपि स्वीकत सक्मते। अत संसार तजमान तवजान व सर्वे विनया प्ानमवधीना एव। ततश अधीनसवकम्पैय निवृसि सम्मवति, न तु स्वीधीन- मताकम्प वमचित। यदेव यदधीनससाक तदेव तनभिनम। अज्ञानमेव ज्ञानाधितम्, न तु अन्यत्। अत अज्ञानमेव संसार। तस्य निव्ृतिरेव अनाधृषि। सेब संसारस्य अमावरूपा। तेन अकज्ान-फल संसार्तदर्शनपो अमापरूपम्। भक्षजाने जाते नार्य ससार स्ास्थति, न वा तम्प ज्ञानमपि वर्षिष्यते। फेव्ल अकमान्मेव अवनिष्येत। एतेन मणमिन्चेन म्रक्षमिश्रामिनलवेन वा पकृति-परमाणुकारण-्वादिना मर्त, तथा मक्षपरिणामचचादिनामपि मर्त निराकृतम्, तेपाम् मजानमूलकतत्वामाचात्।पतदेव मागुकाधन्त -ूत्राक्षर त्यम् पतद्भन्यस्य चतुर्थ प्रतिपाधम्।

पश्चम प्रतिपाथ रांसारो यवि सन् मन्रेत्, स मवि सत्य स्यात्, तदा तस्य दर्श नामाषात् तस्य विलोपो न सम्भवति। दशनाभावजपि दृश्य सभवात्, यथा मघकारावृत-

Page 50

४६

घटस्य दर्शनाभावे घटस्य सद्भाव तहत्। दृश्यसज्ञावे सति तस्य पुनर्दर्शनापत्ति दुर्वारा। तथा सति पुनरागमन-राहित्य सम्पूर्णतया न सम्भवेत्। वासना-समुच्छेदे जाते संसार-सत्त्वेडपि पुनरागमन-राहित्यमिति कल्पनाया पुन संसार-सुखवासना कथ न भवेत् 2 भोगातिगयाद रोगिण: रोगमुक्ती अपि कि तदुमोगाय पुनर्वासना तस्य न जायते 2 ससारस्य सत्यत्व सुखमोग-वासना पुनरागमन-राहित्यश् असम्भवमेव। तेन पुनरागमन-राहित्यानुरोधेन दर्शनाभावे यदि दृश्याभाव प्रसज्येत, दश्याभावो यदि दर्शनामावस्य सहभावी भवेत्, तदा दृश्यमिश्यात्वमेव स्वीकार्य भवति। दृश्यमिश्यात्व विना दर्शनामावाद दश्यविलोपो न सम्भवति, न वा वासना- समुच्छेदो सघटते। शुक्ती रजतभ्रमे गुक्तिज्ञानेन रजत-दर्शनाभावे जाते शुक्ती रजत-सद्धावोडपि विलुप्यते। एतदेव रजत-मिथ्यात्वम्। तेन मिथ्यात्वं च कल्पितत्वमेव। असत. सत्यत्वेन दर्शन- विषयत्व, मिथ्यात्वं, फल्पन वापि। यत् यन्नास्ति तत्र तत्सत्ताकल्पनं विषयता सम्बन्धेन मिथ्यात्वम्। एव च श्रह्मज्ञानादू अनावृत्ति इत्युक्त दृश्यमिश्यात्व प्रतिपाठितम उपक्रमोपसहारसूत्राभ्याभ्। एतेन च जगत्-सत्यतावादिना मत निररतम्। एतदेव ब्रलज्ञानात् मुक्तिरिति आधन्तसूलाक्षर- लब्धम्। एतदेव एतद्ग्रन्थस्य पश्चमं प्रतिपाद भवति।

ष४ प्रतिपाद ततो यदेत् अज्ञान, त् ्म्यविषयकम्। न तु केवल ब्रह्मविषयकम्, न वा आत्मविषयकम्, परन्तु तयो ऐक्यविषयकम्, ब्रह्ात्मनो. अभिन्नत्वे सति संसार-तद्दर्शनयो विलोपासम्भवात्। दय्-दर्शन-दश्याना मध्ये एकस्यापि सद्धावे त्रया- णामेव सद्धाव अवश्यम्भावी। दष्टरूप-जीव-भावामावेद्रष्ट ज्ञान-सवरूप-मह्मत्वावगमे च द्रष्ट्धीन- दृश्य-दर्शनयो. अभाव अवश्यम्भावी। तेन ब्रह्मज्ञानाद् अनावृत्तिलक्षण-हश्यामाव इत्युक्त बहा- त्भैक्य-विषयकम् अज्ञानमेव संसार, तन्नाश् अनावृत्तिलक्षणो मोक्ष. इत्युक्तं भवति। एतेन मोक्षे अधिष्ठान-त्रह्मज्ञानाद् अन्यत् न प्रयोजनम् इत्यपि सिद्धं भवति। तथा च एतज- ज्ञान-धारा-संरक्षणार्थम् एतजज्ञानस्यैव आवृत्ति प्रयोजनम्। प्रतिबन्धके प्रबले सति उपासना- दीना च अनुष्ठयत्वम्, अन्यथा तेषामपि अनावश्यकत्वम्। एतदेव एतच्छासरस्य आधन्त- सूलाक्षर-लब्घं षषठं प्रतिपाद भवति।

सक्षम प्रतिपाध ससारस्य अज्ञानमूलकत्वे सिद्धे अज्ञानं यथा अनादि सान्त, ससारोडपि तथा इति सिध्यति, अज्ञानस्य ज्ञाननाश्यत्व च यथा, तथव संसारस्यापि, ससारस्य सत्यत्व तस्य ज्ञाननाश्यत्वम् असम्भवमेव। तेषा मते ससार अनादि अनन्त एव च भविष्यति, न तु अनादि सान्त। तेन द्वेताघपर-मतवादिना सिद्धान्तो न एतदुपक्रमोपसहार- रूप-सूत्रद्यस्य अक्षरत लभ्यते इति। एतदेव एतच्छास्लस्य सप्षम प्रतिपाद भवति।

Page 51

मथमः पाद :- गरम्मसूपर पनाफोशल्म् ४७

स्रषटमप्रतिपाधनिकूपणभ् जहमे प्रतिपाधम्- ातन् मनाने न नानामाचनपम, तथा हि यनि एतन् मज्ानम् अमावकपं स्थात्, तता अभात्मनो अमे-्चानेन ताहजम्य अमावन्य नानापषि भवेत्। न तु, तदसि्ति। न केनचित् जनेनापि अमावरथ नाश सम्मनति, अन्यन्तामावस्य नित्यत्वाव, आागमावरपत्वेडपि तत्सिद्धे धर्मिपतियोगिनानाज्ञाना्म्यो व्याहतल्ात्, प्रागमावस्य नम्य नैयािकेरपि प्रमाणनिम्ू्पणेन निरस्तत्वान्च।तच पतच्छासम्य अएमें प्रतिपाध मवति। नयममत्ति गधनिक्धरणम् नवमं भतिपाधम्- अनानम्य मावसपत्ात तत् स्वाधयभेव माषृणोति। तथा च अजान ज्नाधितमेव, न तु जहाभितम्। तेन नुद्धषभणो न अज्ानावयत्वम्, फिन्तु जमानावृत-जीवर्पन्यम्ण पव अस्य आधयत्वम्। तेन मजानम् मात्माधमम् मात्मविव्रयक च। भावज जीवमावक ताबद् मस्य सत्वादिक, तत् तत् सत्त्वमपि प्तिमासिकमेव। एतेन दृष्टिकपा सषिरिति मत सिध्यति। पतदेव मतच्छव्स्थ नवमें प्रतिपान भति। द् राममति गधनिकपणम् नशम प्रतिवाघ तढेतद् मजानम्, भनान-जन्था या बुद्धि, तस्था चया अझ्ा- कारा वृत्ति तया एव अज्ान नस्पति। गुद्धमषणा मह अम्य विरोधिता नास्ति, तस्म तत्र अमावात्। तेन तदजान ज्ानवृत्तिन्नास्थ, न ज्ञात स्वरूपन्नारंमनत । मम च तेन ृत्ति- ध्याप, न तु फलभ्याप्यम्-वत्यपि पर्तत्मादेव सि यति। एतदेव तच्छासस्य दसमे पति पाध मयति। तथा च अय निष्फ- "अक्षजानाद्रवेन्मुफिन कर्मोपामनाहिति। तचिक्मलन्नासाय कम-ममुक्कयस्तत।। अज्ानोत्पन समारो अभात्मेक्याद विन स्पति। अतोडज्ञान मनेन्मिथ्या, हस्पते न तु विधते॥। आवरप तदमाने स्वाथ्यावरक पुन। स म्यामनिर्वाच्चमेतचसत्र विनिर्णय ।। म्रघ्म सत्यं जगन्मिग्या जीवो चम्ैव नापर। नयमर्थन्ध सूत्राणीं सर्वत्र पर्यवस्पति ॥ एवं च यावन्त सिद्धान्ता अह्रेतमतानुकूल ते सरव एव तदुपकमोपर्सद्ारा्मसूत्र दूमादेव टम्पन्ते। नूनम् एतवेव मगवद्व्यासस्य अपूर्वम् अनन्यसाधारण कोशलमेक, यद माधन्त-यूत्राक्षरत एव वेदान्त-प्रतिपाधरप। सरवे एव विपया जातु सक्यन्ते मेक्षापनिरिति। पतंदेव वास्त्रमतिनामना अत्र अभिधीयते। विस्तारममात् सूत्राक्षरत एव मन्यद् वेवानभतिपाथ- वैक्िषयम् न अत्र प्रदर्शितम्।

ननु पड्विषत्ात्पर्य-निर्णायफलिश्नो मध्ये केवलम् एफेनेव उफकमोफसहाराख्थेन लिदेन यधिरूपित, तभ तार्पर्य भवितु युफम्, जन्यासाययशिष्टलिन-पध्धकाना तत्र अनेक्य- सम्मात। यठेव पतल्टिक फ्टर्कसाधारण तवेव तत्पर्यम्। तेन अत्र उपकमोपर्सहार-

Page 52

४८ व्याससम्मत-ब्रह्मसूत्रभाष्यनिर्णयः

सूत्रद्धय-साहाय्येन यत् तात्पर्यत्वेन वर्णितं, तन्न तावद् आदरणीयं, यावत्र अवशिष्ट-लिङ्ग पश्चकैः परीक्षितं स्थात्। सत्यम्, तथा कर्त्तव्ये सति अत्रैव सर्वे ग्रन्था आलोचनीया स्यु:, तन्नअत सम्माव्यते सङ्गच्छते च। ततश्च सर्वेषा सूलाणाम् अर्थज्ञानाद् कते अभ्यासादिद्वारा समग्र- सूत्रार्थालोचन न सम्भवति। स्वसूत्रार्थश्च शास्त्र-प्रतिपाध-ज्ञानाधीन, शासत्रप्रतिपाद्यजानं च अभ्यासादि-कए्रप्रतिपाद्यलिङ्ग निर्णयतन्त्र, तच पुनः सूत्रार्थजान-सापेक्षम्। तेन सर्वलिज्ञाना प्रयोगो नात्र सङच्छते, चक्रकादिदोषापत्ेश्च। परन्तु तथापि सर्वाणि लिज्ञान्यत्र प्रयोक्तव्यानि, तहते एकेन लिड्गन निर्णोत अर्थो न सशय-बीज-वज्जित, स्थात्। तदा काडन गति, 2 चतु सूत्रीभागेन तेषां प्रदर्शनम् एतदर्थ कौशलम् एकम् उद्धावयितुं शक्यते। हश्यते च ग्रन्थेडस्मिन् चतु संख्याव- लम्बनेन प्रतिपाध-विषय-वर्णनरूपा एका रीति अवलम्बिता व्यासेन भगवता, यथा ्रन्थ- स्थास्य चत्वारः अध्याया:, सर्वपु अध्यायेपु चत्वार पाढा इति। एतस्य कोडभिसन्धि, इति प्रागेव उक्तम्, अतो नात्र पुन. प्रपञ्च्यते। तेन, अथवा व्याससम्प्रदाय-शिक्षानुरोधेन, प्रायेण सवे. भाष्यकारे: एतदून्ग्रन्थस्य सर्व प्रतिपाद्य-विषया चतुसूत्री-भागेनेव वर्णिताः। चतुसूली- भगश्च तेन एतद्ग्रन्थस्य सारमूत, बीजमूतो वा वर्क शक्यते। तेन यदि प्रथमादिपु चतुर्षु सूत्रेषु अभ्यासादिभि. अवशिष्टलिद्धपश्वकै तात्पर्यनिर्णय, कृत, स्थात्, तदेव तात्पर्य च यदि उपक्रमोप-संहार-सिद्धन्तात्पर्यस्थापि अनुगुण स्यात्, तदा ताहशे तात्पर्यें न कापि विप्रति- पत्ति. सम्माव्यते, तथा च अस्माकम् उद्देश्यसिद्धिश्र कथश्चित् सम्पूर्णता यास्यतीति वयम् आशास्महे। एव चेत् तंदा इदानी जन्मादि-सूलत्रयम् आलोचनीयम्। द्वितीयस तमध्ये तेषां निरूपणम् तत्र "जन्माघस्य यत" इति द्वितीयं सूत्रम्। अस्य अर्थ,, यत. यद्वस्तुन, अ्यजगतःजनमदिजन्मस्थितियंवातद्रह्म।तेनयतो यस्मात् कारणांत् जगतो जन्म, तद् ब्रह्म, यतो यस्मिन् कारणे जगत स्थिति, तदू ब्रह्म, यतो यस्मिन् च कारणे जगत लय तद् ब्रह इति त्रिविधं नहलक्षणं सूत्राक्षरत एव प्राप्तम्। तथा च एतं- ल्लक्षण-लयेण यद् मलम अवगम्यत, तंद् बह जगत उपादान-निमित्तरुपम् उभय कारणं भवति। यत एतत्सूत-लक्ितश्रुतौ "सत्यं ज्ञानमनन्त ब्रह्म तस्मादू वा एतस्माद् आत्मन आकाम सम्मूत, आकाशाद वायु, वायोरमि, अभेराप अद्भ्य पृथिवी" (तै ११) इत्यत्र, तथा "यतो वा इमानि भृतानि जायन्ते, येन जातानि जीवन्ति, यत् प्रयन्त्यमि- सविशन्ति तद् विजिनासस्व तद् न्रम्म" (ते० उ० ३।१) इत्यत्र अभिन्न-निमित्तोपाढान- कारणलमेव न्रक्मण परिव्यक भवति। उपादाननिमित्तकारणयो मिन्नत्वे क्रक्षण सर्वोत्पत्तिप्रतिजा अज्येत।एव च तन् जिजान्य नष्म, यत् प्रथममृवेण प्रकृत, तत् किं रूपम् 2 उत्येवम

Page 53

भथमः पाद :- ममसूनरचनाफोसाएम् ४९

आफोक्षाया उपरमिन मत "जन्माधम्म यत" इति। अनेन लग लमणम् उर्क्त मर्थत। तब परथम तावकू "यतो जन्म" इति भभण प्थम-रमणे "जनिकर्तु प्रष्टति"इति अनुसामनात् अम्पदिततथा उपादानचमेष निमिक्चापक्षिमा ग्ीकार्यममिति। तेन भृतविण्टस्य घने पति इय, तन्तो पर्त प्रति इय, जगत् मति अषण उपाधनचम् उर्त म्यान। तेन भक्षण ण्व अंशविगेप समुदायो या जगन्कारेण परिणमते प्रतीयते वा-दति परिणामवादेन विवर्न घाटेन वा व्पाम्येयम्। तत् समभनक्षम पर्णतिपतञाज जगदुत्पची, तथा अश्षणाजन-विशेपस्प पर्णति- I या तहुत्पसा भकणो विश्वरित्यम अनिवा्यमेन मपेत्। निवारिल च मजण जनिव्यत्व ममग्येत। तथा सतिपय पराग यद मम आसीन, इनी तन वर्तते, मन्ग्येडपि तद् म्रप्त न वसिप्यते, यतो विह्वन्ते सम्पूर्णतथा भ्रहतितापधि म हत्पते इति। यत्र तथा दृश्यते तत मापिटृति भतीतिकी णय 1 मज विट्वतिथ गज जेगदे उत्पघते उति यव मर्त तन श्रुतिममृति-विरुद्धमपि। यक्षण नवियतरित्यम् अम्ण्हत्म् जगनत्व निन्यत्वादिक च थुती स्पृती च बुद दयोपितम। जन्तवि पिम्प वितारित्य तथा अशिनय अविकारित स्वीतं चेन्, तदा स अजञाशिमम्पन्थ स्यतया न भद्णीम। यतो यर्द्श्स्थ विकार स्यात्, स अंक् न अविकारिण मंरचम् बन्ुते। तब ंनिसम् वकल्पन अम णय। तन्न विकारम्य मस्यत्वमेय फ न्पर्नीयम्। तेन भतीतिन्व पजू जगदुत्पविरेश स्वीकार्या भर्थत। एव व प्रतीतिष Iद् श्रषण अंन समप्रेण या जगदुत्पपिन्वीारे गुका स्वतोल्शवज् जगन् पभग विवर्स ववेति सिन्पति। सत द्वितीयसूत्रेग विवचंना णय पदिष् भयति।

मत्र तु परिणामार मर्वादिनी परस्पर मदोत्साहन प्त्यनतिषठते। पर तुमत तयो न विचारसद्म्, प्त्युत तयो विवादफतमू अनिषंचनीय माननुपूलम। तथा दि मारम्भवाठिना मते-जगनू यदि न्श्ण गव जाते स्यात्, तदा तम्म चन्मन पराक् तत् जगत् तस्य फारणे प्रक्षणि मासीत न वा यमि तत्र जग्द् आासीय् व्यकरूपेण, तदा जन्मार्थक्म स्वर्थतापचि दुर्वारा। अथ चेव् सुक्ष्मरूपण अम्मकर्ूपण वा जगत् तन मासीत, तद 'तम्य जन्म" दतपुक जन्मफदस् अर्थसंकोच एव कृ्त स्पात। अगजन्मन पाग यदि जगदू ऋक्रणि वर्षत, तदा तस्प जन्म इति संगच्छते कथम्2 भक्षण वा कारणत् कयम् अभ्यकजगदेव व्यकजगत फारण भवति, न तु अ्रझ्। अत सूक्ष्मरूपण नगत्सवाया स्वीकारे अक्षण जगत्कारणत्ं व्यादत स्यात्। यत न वर्षते तस्यैय जन्म-इत्येव सहतम्। यत् सु विधते, तस्य जन्म-फल्पने सिद्सवनदोपदुषम्। यथा पुत्रजन्मन माक् पुत्र पितृमात भरीरे देशान्तरे वा कुष्पि न वर्षते इत्येव सवें हस्पते। मत अस्त मविधमानस्य एव जन्म भवति, न तु सत विधमानम्म, यथा पतोत्पपि पटमागमाबाद् मनति-इत्येव समीचीने मतम्।

Page 54

५०

अत एव जगज्जन्मनः प्राकू, जगत् न ब्रह्मणि कथमपि आसीत् इत्येव स्वीकार्यम्। तेन आरम्भवाद: असत्कार्य्यवादो वा सझ्गच्छते न तु परिणामवादः । तत्र परिणामवादिनां मतम् * अत् परिणाम-वादिन: प्रतिवदन्ति- तदि कार्य कारणे न वर्तेत, तदा वालुकात तैलं कथं न उत्पधते 2 घटार्थी न मृत्पिण्डम् आहरिण्यत्। सफलप्रवृत्ति-जनकत्व-दर्शनात, कार्य कारणे रूपान्तरेणेव वत्तते इत्येव स्वीकार्यम्।इयं रूपान्तरता कार्यस्य कारणे अव्य- क्तावस्था इत्युच्यते। सतः अवस्थान्तरता-सम्पादनमेव तस्य जन्म उत्पति्वा इत्येव सभी- चीनं तम्। एवं च जगदपि त्रह्मणि अव्यक्तावस्थया वर्त्तत, ततं एवं आविर्भवति। अतः सत्कार्यवादापरनाम परिणामवाद: एव युरक, आरम्भवादे अभावाद् भवोत्पत्ति-प्रसन्ञाद् आरम्भ- वादापरनाम असत्कार्य्यवादो न युक्त इति। परिणामवादमेद अत्र केचिद् एतदव्यक्तावस्थापन्नजगत ब्रह्मभिन्नत्वन अवस्थान मन्यन्ते, केचिद् मिन्नामिन्नत्वेनेति। आद्यासत प्रकृतिपुरुषवादिन साख्या, यत. तन्मते प्रकृतरव परिणाम जगत्; अथवा ते परमाणुप्रभृतिवादिनो नैयायिक-वैशेषिकविशेषाश्च। तथापि व्यवहारतः नया- यिका वैशेषिकाश्च असत्कार्य्यवादिन: इत्येव मन्यते, न तु परिणामवादिन इति। यर्तः तेषां भते परमाणुपमृतीना संस्थानविशेष: एवं जगत्। अन्त्याश्च ब्रह्मकारणता-वादिनः, अथवा बह्मशक्तिकारणतावादिन, शैव-शाक्तवैष्णवादय। एते खलु प्रायेण विशिष्टाद्वतवादिनो देता- द्वेतवादिन इत्यादिनामरा समाख्यायन्ते। श्रक्षणि जगत अव्यक्तरूपेण अभिन्नरूपेण वा अथवा शक्तिरिवेण अवस्थानस्वीकारत, ततः एवं च पुनस्तस्य पूर्ववद् आविर्भावात्। एतेषा मते जीवजगतोः श्रक्मणा सह सुवर्ण-कुण्डलयोरिव मिन्रामिन्र-सम्बन्धः सवीकरियते। सत्कारणतावादिमते कारण स्वरू पत्रह्मशकिति परिणाम एव जगदपकार्य भवति। तनमते कार्यकारणयोसम्पूर्णतया अभेदे स्वीकृते कार्यस्य तथा तत्कारणशफरपि मिथ्यात्वमेव सिध्यति। शक्त्याश्रयं ब्रह्ममात्रं सद्वरस्तु। कार्यस्य उत्पादविलयादिक सर्व तन्मते मिथ्यैव भवेत्। सत्कार्यवादार्य-परिणामवादे कार्यस् कारणे सत्व कारणात्मना शकत्यात्मना वा यतः स्वीकृत स्यात्, ततः कार्य्यकारणयोः भेदाभेद- सम्बन्ध-घटित-परिणामवाद, एव सिध्यति, कार्य्यस्य जगता दे. सत्यत्वं च स्वीकर्तव्य स्थात्। तत्र स्वातन्त्यवादे तु शक्तिशक्तिमतो अमेदेडपि शक्तिपरिणाम, एव जगत्, तच्त सत्यमिति मन्यते। अत अत्र सत्यत्वं मिथ्यात्वस्थ नामान्तरमेव भवति। यत. दयोः न अभिन्नता सम्भवति, एकस्थैव द्वित्वभ्रमे अभिन्नता उपदिस्यते। अत. शकििमती, अमेदे एकतरस्य परिणामे उच्यमाने वदतोव्याघातदोष एव उपजायते। तेन स्वातन्त्यवादे जगत्सत्यत्वं न वास्तवं भवति। एवं च परिणामवाढे पतानि एव मतान्तराणि दरयन्ते।

Page 55

५१

भारम्मवादिना परिणामपादमण्ततम् अप्र तु आारग्भवादिना मन्मवम्पा्न हस्पते। ते तापन मन्यन्ते-यति कार्य फारणे पर्वत, तटा फर्थ न तत् फार्य तभ एस्य भपेत्! मणुधीक्षण-्यन्व साताप्येन पम्चीनेपु पूर्णा वयच-4पृक्षोडपि द्षट सक्यते, तम्य तत जन्यतावमा-त्वेडपि। तन्तुपु तु पगो न अध्य *t14स्था47 सन् पपते, अतलन पटो न हरपते कयघन। भत फार्य पारणे न वषते। विधमाने मति तद् अवन्यगेय हस्ष्म गयेत्। ततय यम्प फार्यम्य फारणे ज्यकमायेनापि थर्जने, यथा पर्चीग पव्पृम चचर्सने, तन्य ततो जन्म-इति वक्तु न अक्यते। पर्वमानम्य जन्म न न मनि। अमर्धमानस्पेय जन्म ।अन्यक्षम्य यर्त्तन्तापधि नापि सम्मपति।मवस्थान्तर आसन्य व्यकम दि सा। अननम्य व्पते व्वरुपन्तनिदोप एव भनेत्। अतो यस्म यतो जन्म, तत् तत्र न विधते। अभावाद् भाषोत्पिरिति यत् भाषकफल्पन, तम सम्पफ। जमायन्मानाड भावोतसंषी ताहउथायच प्रमप्न। अत आरगभवाद एव समीचान। तेन तन्तुम्य पटोलि म्थले यथा फारणमततन्तुपु फर्यम् जगत, फारणाद मेसत एव यार्य समूपण त्पघते- तथा सद्यमणि तन् नगत न क्यमपि विचते, सद्यभण तज् जगन असदेव भनति। तरमालू सत न जगत जन्म, किन्तु समत एवं जगतो जन्मादिफम्- दत्वेव पत्तुम् उचितम्। सत अपस्थान्तरताससम्पावनमपि न जन्म-पनम्य अर्थो भवितुम् म्दति। न फोडपि फस्पचिद् वस्तुन अवस्यावि पम्प एव जन्मत्व स्वीफरोति, जयस्थावत सत एव जन्म-इत्येव सवे सवीयि्यते। तेन अस्षत एव जन्म, न तु मत। अत आरम्भवाद मक्तकार्स्थवाद एव या समीचीन, न तु परिणामवान स्कार्ष्ययादो या इति। उमयोवियाद विवर्तभाद एवं च पक्षतूयन्समालोचने कृते उमयमेय अशषत सत्यम् असत्ये च इति प्रति- माति। तधब उमयोरपि ववशम् जनेवर्ष स हरयते। फारणे कार्यम्य सत्वम् ममत्वम् इति उमयमेव पतिम्ति।तेन विरवयो सत्यत्वे सृतीयन्पक्षरूपम् अनिर्वचनीयत्वमेव कार्स्यस् सिप्यति। तदेव स सदुमिन््यम्। न या काय्यस्य उमयात्मकरपत्वे सदसत्वम् सदसतो परस्पर-विरोधात् न सामानाधिकरण्यम्। परम्पर-विरदधमो सामान्ाधिकरण्यस्प निर्वेचनासम्मवाद अनिवंवनीयत्थम् एव युकम्। यत् व सासुमयात्मकमिति फरममते, तम वस्तुत सम न या अमत् भवितुम अ्दति।अवयविवत् तम्य अतिरिकवात। एवं सदभ् यादोर्डपि निरम्त। अत सद्मद्मिन्तवा एव भतिष्ठित। अयमेव विवर्सवाद अनिषंचनीयवाद सवफरणवादो वा। पतदेव आरम्भ-्परिणामचाढयो विवाद फलम्। ततथ मिशामिन्र सम्पन्योडपि अनिर्वंचनीय, समानचर्म्म सम्पन्याव च्छेदेन मेवामेदयो विरु्नस्थमावत्वास्। मस मान-धर्म-सम्पन्यावच्ेटेन नवस्थिती सत्यां। मेद-सम्बन्ध एव सिष्यति। अतो मिन्रामिनतव

1

Page 56

५२

वादिनोऽपि भेदवादिन एव। वेदान्तिना मते मिन्राभिन्नत्व-्सम्बन्ध-मध्ये भेद एव मिथ्या, यत. स दश्यते न तु विधते। अभेदस्तु पारमार्थिक। अतो भेदवादरूपः भेदाभेदवादोऽपि मिथ्या। अभेदवादश्च अजातिवाद एव, स एव यथार्थः युक्तिसहश्र। तेन ते विवर्तवादिन इत्यादिनाम्ना आख्यायन्ते।यथा शुक्ती रजतोत्पततिः प्रातीतिकी, न तु पारमार्थिकी, एवमेव कार्य्य- जातं प्रातीतिक न तु पारमार्थिकम्। अत् शुकि-स्थानीयाधिष्ठानं सत्यं, रजत- स्थानीयारोप्यम् असत्यम् अनृतं वा। एतदेव विवर्तवािनी मतम्। आरम्भ-परिणाम- चादिनो: विरोधफलमेव अर्य विवर्तवाद: इति मन्यते। पतेन विवर्तवादानुसारेण ब्रह्मण जगतः जन्म, न तु अन्यतः कुतश्ित् -इति मतमेव पर्यवस्थति। तथा च 'ब्रह्म सत्यं जगन्मिथ्या जीवो न्रहैव नापरः इत्येव अर्थ. 'यतोडस्य जन्म' इति "जन्माधस्थ यत." इति सूत्री फेश्रसरक्षणतः अवगम्यते। ब्रह्मण द्वितीयलक्षणफलमू एवं च द्वितीय यदू ब्रम्मलक्षण "यतोऽस्य स्थितिः" इति, यत्र "येन च जातानि जीवन्ति" इति श्रुतिभागो लक्ष्यते इति, ततोडपि ब्रह्मण: सत्यत्वं, जगतो मिथ्यात्वं, जीवस्थ श्रह्मामिन्नत्वं च सिध्यति। यतो "यतोऽस्य स्थिति." इत्यत् घटादीनां मृत्तिकाया स्थितिवत्, कङ्कणादीना सुवर्णे स्थितिवत्, पटस्य तन्तुषु स्थितिवत्, तरङ्ाणा तार समुद्रे स्थितिवत्, शुकिरजतादीना शुक्ती स्थितिवत्, शह्मणि एव जगतः इयं स्थिति इति अवगम्यते, जगत अन्यत्र स्थितिश्र निषिध्यते। भृतलादिषु घटस्थितिवत्-स्थिति कल्पने "जगद् ब्रम्मणि स्थितम्" इत्युक्त न किमपि सार्थयम्, अन्यत्र स्थिते. अनिवारणात्। ब्ह्ण्येव जगतः स्थिति इत्युक, जगतः अन्यन्र स्थिति निषिध्यते।अतः जगत न स्वाधीन-सत्ताकत्वम्। स्वाधीन-सताकस्य यतुकिश्विदाधार-निर्देशे, न कोडपि लाभः। एतेन न किमपि अधिकम् उपदिष्टं भगवत्या श्रुत्या। अतोडस्य पराधीन-सत्ताकत्वम् अत्र श्रुतेः उपदेश। तत्ैव उपदेशस्थ अपूर्वत्वं सार्थक्य च। यतो जगतः स्वाधीनसत्ताकत्वमेव अस्मारक यः निश्चयः, स एव भ्रमः। तन्नाग एवं अत्र साथक्यम्। न वा घटादीनां मृत्तिकाया स्थिति: शुक्तिरजतादीनां शुक्ती स्थितितः स्वरूपत भिधते। उभयत्र पराधीनसत्ताकत्वं विद्यते। व्यवहाराहत्वं च उभयोरेव वर्तते। प्रभेदस्तु स्थिति-कालगताल्पाधिक्यम् एव। रज्जुसर्प-जन्य-भीतिवशात मृत्युरपि संघटते। शुक्ती रजतभ्रमनवगात् मिथ विरोधोडपि जायते। एतेपु सर्वेपु स्थलेपु कार्यस्य कारणे एव विलय, तत्रेव स्थिति उत्पततिश्र। अती जगत् न्रह्मणि कल्पितमेव। जगतो ब्रह्मणि स्थिति. इति उपत्या जगदुब्रह्मणो अतिरिकं किमपि नास्ति, यल जगते. स्थिति कल्पयितु गकयते। व्रभ्मेव केवलं वततते। तंत्रैव जगत स्थिति दत्येय अत्र उ्फ भर्वात। अधीन-सत्ताकत्वस्य कल्पितत्वं मिथ्यातं वा सवैंः मन्तुम्

Page 57

भथम पाद :- ब्रह्ममूत्रर पनाकीशलम् ५३

उचितम्। गतेन जगतो मिथ्यात्वमेव उपदिष्ट भनति, तथा च विवर्षवायोऽपि अब् चोदित मस्ति। हत्यत्र नास्ति फोडपि सन्देह। प्रहमण पृतोये लंक्षणम् तथा घ पृतीय यद् मधलक्ष्ण "म्मिन् बगतो लय तद् भ्म्प" इति, तसापि पूर्वोपमेव दृदीहन्तम्। यतो यस्मिन् जगतो लयो जायते, तम्मिन् तज्गन् थ्यकपण अव्यकरपण वा वर्वती न घा यदि फेनचिद् रूपणापि वर्चते, तदा लय तत्र न आत्थ न्तिको निरवरोपो या। सावोप लये च न ल्पराण्स्प मम्पूर्णाडर्य परिगृद्दीत स्पाद्। तथा सति ए्पनाव्स्य अर्थसकोम एव मृनत स्यात्। अनकिकविपये मतत् सु नैव समतम्। एव चेटु, अग्षणि जगत सम्यफ लये सति जगत अत्यन्तिक अमाय एव तत्र भविष्यति। पताहसो लय, तेन, जागरे स्वाप्नविल्पसटत, गुफी उफिरजत्यवद् एव मवितुम् उचित। तथा सति जगद् अपणि कल्पितमेव पत्मेव सिष्यति। अत णतेन प्रागुक सिद्धान्त एव दढी कृत, "मश् सत्य, जगन्मिथ्या, जीवो अर्णैव नापर" इत्येव प्रमाणितम्। एवं मथमसूल्रेण यत् अगममत्यत्व जगन्मिथ्यात्वादिक च प्रतिपादित, तंदेव एतत् सूत्रेणापि अभगो एक्षणसयेण समर्थितम्। इयं पुनरुि तेन मगुक-पडविषन्तात्र्मनि्णायय- रिद्रानों मध्ये "अम्यास" न्नामफम् एकं रिभमिति वक्त शक्यते। मत प्रागुकोपक्रमोप सहाराष्य-िद्रेन सह अस्य अम्यासस्य मकववाक्यता जाता-इति इरपते। तेन महूतमतानु मारेण अक्षनतिया नमेव पतच्छमत्र प्रतिपार्ध सपति। ततश् एतत्सूत्रेण "उपपसि" -्नाम अपर िमपि उपलम्यते। यत एतेन वेदान्त- वा4५ जनलान्य श्रक्षण लक्षणम् उकम। लक्षणमेव अनुमिती हेतुमपति। यथा मननुमीया- विमत्त्व पस्प एक्षण, गलन-्फम्वल्वत्व च गोलक्षणम्। धनस् गोध मनुमाने फ्षने, ते हे हेतू भवत। तेन एतचत सूतीम मे यन् अमलक्षणम् उर्क्त तत्रैव 'उपपति" नन्म तात्पर्य निर्णायक्नलशम् अर्म्पते। पतेनापि उपम मोपसहारास्यलिसप्रतिपार्च यन् अवसतत्थत्व जगन्मिध्यात्वाढिक, तदेव पतजूजन्माविसूत्रेण विन्रापतम्-इति मदर्सायितु शक्यम्। एव च सूतदपेन पठविधन्तात्पर्य-निर्णायम नलवाना मध्ये श्रीमि लिम्नि उपलब्य्यानि। ते त्रिमिरेव एतच्छालस्य भतिपार्ध यत् मतूतवमसत्यत्य-वगन्मिम्मात्वाविक तव सर्व सम्पक लम्पते एव। सृतीयसूतमच्ये तेपा भद्रशजम् ततश्र तृतीर्य सूतर "शासयोनित्वाद्" इति। उतस्म सर्वसम्मत अर्थ-"शासत्र मेव योनि: पमार्ण यस्य तद् मक्ष।" तेन तवेष मझ अनेन शाकेण पतिपादित, पच्छास मत्र-1म4म् एल पत्यक्षानुमानाघपर-ममाणनगोचरम्। 'जीपनिपद् पुरुषे पृष्छामि" /तद् बझ् उपनिपत्थरम्" इत्यादिस्युतिम्य पतदेव प्रमीयते। तदेतद्र अक्ष निर्विशेपाद्वेतम

Page 58

५४ न्याससम्मत-ब्रह्मसूत्रभाष्यनिर्णयः

असङ्गम्, अखण्डं चेति। यती निविशेषाद्वते प्रत्यक्षाधपर-प्रमाणाना नोपयोग, प्रमाणाना सम्य- न्घाधीनत्वात्। निर्विशेषार्द्वतम् असङ्गमेव, असङ्गश्ह्मणा सह सम्बन्धस्य अयोगात्। यद्यपि एवं शास्त्रस्थापि न तल्र प्रामाण्यं स्यात्, तथापि निषधमुखेन कथश्चित तत् सम्मवत्येव इति प्राग उपवर्णितम्। एवं च श्रह्मण असज्गत्वविवक्षयापि तदन्वत् सर्व मिथ्येति प्रतिपादितम्। मिश्या सह सत्यस्य य सम्बन्ध, सोडपि मिश्यैव। तेन बहमान्यस्य सर्वस्य निषेध:। निषेधप्रतियोगिना सह सद्ब्रह्मण: सम्वन्धोडपि मिथ्यैव भवति। असद् यद् दृश्यं भवति, तदेव मिथ्या। अदश्यम् यदू असत् बन्ध्यापुत्रादिक, तन मिथ्या। यच् सत् तदपि न दश्यम्। यद् दश्यं तदेव मिश्या। एतन श्हण: शास्त्रमालनाम्यत्वात, तस्य निर्विशषाद्वतत्वं, तद्धिनस्य मिथ्यात्वं च सिध्यतः। एतदेव च पूर्वसूत्रद्येनापि उपपादितम्। अतः अन्रापि "अभ्यास"-लक्षण-तात्पर्यनिर्णायक लिन्ग सुलमम्। ततश्र अत्रैव "अपूर्वता" नामक लिङ्ग प्रदर्शयितुं शक्यते, यतो यन्न पूर्व जातं, यत् पूर्व केनापि उपायेन ज्ञातं, तदेव "अपूर्वम्" इत्यत्र न कापि विप्रतिपति। एवं यज जिज्ञासयं बह्म, यतो दश्यजातस्य जन्मादय:, यख पुन निर्विशषम् अद्वतम् अचिन्त्यम् अज्ञेयं, तस्य शाल्रमालिकगम्यत्व-कथनम् अपूवमे। एतदेव शासत्र-मात्रेकगम्यत्वम् एतत्सूत्रण विज्ञापितम्। तेन यदू बल उपक्रमोपसहाराढिना प्रतिपादित, तदेव अत अपूर्व-विषयत्वेन प्रतिपादित सत् प्रदर्शितलिङ्गत्रयेण यद् एतच्छास्त्रतात्पर्यतवेन उक्तम्, तेन सह अस्य ऐक्य- मेव प्राप्तम्। निर्विशेषद्वित-ब्रह्मणि सिद्धे ब्रह्मसत्यत्व-जगन्मिथ्यात्व-जीवनह्मामिन्नत्वाढिक सर्व पूर्ववत् सिद्धमेव। एवं च एतत्सूत्रेण "अपूर्वता" नामकलिङ्गमपि लभ्यते। अर्थवादश्ापि एतत्सूलेणैव उपलभ्यते, यतोर्ऽर्थवाद: स्तुतिनिन्दास्वरूपः। अत्र समात्रगम्यत्वं ब्ह्मण प्रतिपा्धं, शास्त्र च नित्यम् अपोरुेयम् इति मत्वा मविद्याया स्तुतिरेव कृता स्यात्। तेन ब्रह्मणः शास्त्रमिन्रनाम्यत्वमपि निन्दितं भवति। एवं च अर्थवा- टोडपि अल लभ्यते एव। तथा सति एतेनापि अद्वैतश्रह्मण, एव सत्यत्वम्, अन्यस्थ सर्वस्थ मिथ्यात्वम् इत्येव सुद्दीकृतम्।अत एव पूर्वोक्तसूत्रदयेन सह एकतात्पर्यकत्वं च लभ्यते।

लिन्न नापि ल्धम् । "व च एतत्सूत्रत्रयेण पञ्च-तात्पर्य-निर्णायक-लिज्वानि समधिगतानि। च तुर्थसूत्रेण नेपां प्रदर्शनम् नथव चतुर्थन सूत्रेण फल गमक लिज्ञमपि सुलममेव। तख्त सूनम् "तन् तु भमन्वयात्" इति। अत्र पूर्वोक्तसूत्राद् यदि शक्षय जायते, कर्मोपासने चापि एतच्छासत्रप्रतिपाच भवत, यतस्ते दे अपि भलवत् नान्य-प्रमाणनगम्ये, अलौकिक-विषयत्वात; तेन उच्यते, "तु" तंन्, "तद्" भल एव आसपतिपार्ध, तस्मिन्नेव शानाणा "समन्वय" सत्वीत्। तन संष

Page 59

मयम: पाद :- मअसूपरचनाफौशलम् ५५

तछ प्रतिपाधम्- इत्ये उपदिश्यते। तथा च तच्छवायगते फल अक्षमानम्। तदर्भ च नान्य-साधनापक्षा। अत्मन सिदितत्वाद् मभ्ण आत्मत्वाथ। मथ चेत् तद् मक्ष सगुण सविशेप या स्यात् तदा न तत फमल शाम्तमात्र-म्य भवेद, मत सगुजम्य सविरोपस्थ च अनुमानादि प्रमाणगम्यत्यमपि सम्मास्यते। निर्गुणनिविरोपत्त्रमण एव शाम् मा्त्र-गम्पत्व, तल अन्यप्रमाणगम् फथमपि मवति। ततम्प निर्गुणमश्रण "तच्छाम नान पये, पतच्छवमतिपाघन्ते े गन्मिध्यात्वादिकमपि भसज्यते। यतो जगदानीना मिध्यात्म् शने भक्षम निर्गुणत्व न समभा्यते। अत मतत् फलन्नामकनद्रेनापि अजसत्यत्व जर्गानमष्पाव नोवमक्षामिन्रचादिक मत्र पूर्वोक्मेव रम्यते। तम्येय अन्यितनमति पाकतत्वाल, तटेव पद्विषन्तात्पर्य-निर्णायफनलम्मिद्ध मर्यत। एव च अभ्यासोऽपि अग्र भवउयितु सक्मते। तथा सति "मक्ष सत्य जगन्मि्या जीवो अरलैन नापर" इति यद् मादी उपकमोपसदार पपरदर्शनावमरे उद्म-तस्पैय अप्र प्रतिपादतत्वात् पतदेव ॥तद्यभसूत्रास््य अन्थम्य भ्रतिपार्थ समति इति दिक्। शारमसप विनिरूपणोपमदार पर्व च पतदेव चेदू "तच्छामपतिपार्य भयेत्, तदा अन्धस्यास्य चतुर्पु जव्यामेपु, तक्ापि पन्येक पादे, एवं च अम्य पोध्यमु पादेपु तयेष तदन्तर्गतेपु सर्वेपु अधिकरणेपु, पुन तउधिफरणान्त्ातिपु सर्वेपु सू्षेपुतच्छा प्रतिपाध-विवयाणाम् अविरुद्धो योडर्य स एव करणीय नान्य। इयमेव आलस्षमतिननाथा अमिधीयते मस्मिन् शाम्त्रे। सूश्तिनत्याख्याने यदि कनापि मतस्प टघन कृत स्थात, तदा तेन व्यासानुमत व्यास्यान न कृतम् इत्ेव अवगन्तव्यम्। मथा श्रुतिमीमांसारुपो सुतिसमति विदाय सूताभ कृते सोडर्या व्याससम्मतो न मवति, तभा इमा शास्तसमर्ति विदाय सूवार्ये मृते स अर्थ न व्याससम्मतो भवेत्। तत् इय शा्रसमति अतूेतसिद्धान्तानक्य इति हएम्। अत अहूतमतानुपूलम् मत्र सर्वसूमाणा व्यास्याने कर्षव्यमिति। मतान्तरण तास्पर्यनिणायकलिक्पयोगफलम् परन्तु चहुपु अनेतमत-विरद्धच्यास्यानेपु सत्मु पतन्मत कर्थ समीचीनम् इति आर्शक्यते। भास्कररामानुज-मच्च-निमवार्फ-चीक्धीपति-ल्म-विज्ञान मित्ुचलते पहनत-भाज्येपु मद्धेतसिद्धन्तो महोत्साहेन युतियुक्तिमिरेव सण्हित दस्यते। ते सर्वे परस्परविरुद्ध -नतवादिन सन्तोडपि अद्वेतमतखण्डन-विपये अभिभ्ननमतापम्थिन, मद्वेतमतस्य खण्डनाईत्वे न तेपो मतानक्स रसते। सबे हि ते आचार्थपनवी समारूका सम्मवाय-प्रवर्वकाथ, भवतारफत्मा, महात्मान । सवें दि ते स्वस्थनमतानाम् नप्यादिद्तव परदर्शयन्ति च। तेपा मतेडपि प्रागुक पद्विध तात्पर्य-निर्णायक लिएं तफ्त सम्पदाये वतिनिपुणतया म सपति एव। तेन,सुत्राणाम्तमर्य

Page 60

५६ व्याससम्मत-ब्रह्मसूत्रभाव्यनिर्णयः

द्वत-द्वैताद्वत-विशिष्टाद्वैत-मतान्यतमन्मतेनैव कर्तव्य, इत्येव पर्यवस्थति, यतः अद्वैतवाद-विरोधिनः सर्वे प्रायेण एतततिविधनमतान्यतम मुख्यतया समाश्रयन्ति। एवं च एतच्छासत्रप्रतिपा्द न निर्णोतं भवति, तेन शास्त्रसङ्गतिरपि न निर्णीता भवति, सर्वेषा मतवादिना मतानेक्याद्। तथा च व्यास-सम्मत-सूलार्थ-निर्णय, पुनः अव्यवस्थित: एव स्यात् 2 अ्रद्वतिनां श्रुतिमात्रोपजीवित्वम् तथापि श्रुतिसङ्गति-निर्णयावसरे अस्मामि: दष्टम्- अद्वैतमत-विरोघिन: सर्व न श्रुति- मात्रोपजीविन: इति, यतः तेषा मते स्मृतिरूप-पुराणादि-शास्त्राणा तथा योगि-प्रत्यक्षादीना लौकिक-प्रमाणानामपि अलौकिके-विषयेडपि श्रुतिवत् प्रामाण्यं मन्यते। केवाश्चित् मतेन शैव-वैष्णवाना ताभिलमाषया रचिता द्राविड्वेदा. अपि वेदवत् प्रमाण भवन्ति। तथैव गुरुमुखी-वङ्गाद्यपर-भाषारचित-पौरुषेय-्रन्थादयोडपि बहना मतेन वेदवत् प्रामाण्यं लभन्ते। अद्वैतिनस्तु अलौकिकविषये श्रुतिप्रमाणमेव समाश्रयन्ति। सूत्रकृदू गगवदू-व्यासोडपि अत्र श्रुति-मीमासा-मुखेनैव तत्त्वोपदेशाय प्रवृतः तेन सोडपि श्रुति-प्रामाण्य-प्राधान्यवादी। "श्रुतिस्मृतिविरोधे तु श्रुतिरेव गरीयसी" इति वचनात् रमृतीहासपुराणादीना न श्रुतिवत् प्रामाण्यं भवति। अतः अद्वैतमतमेव श्रुतिसम्मतं भवितुम् उचितम्। तथा सति श्रुतिमात्रोपजीवि- शंकराचार्यस्य भगवतः मतभेव यथा व्याससम्मतं, न तथा अन्येषामिति कल्पयितुं शक्यते। परवर्त्तिकाले तु निम्बार्क-श्रीपत्यादयो बहव आचार्याः अद्वैतमतवादिन: अनुस्त्य स्वस्वमताना श्रुतिमात्रोपजीवित्वं प्रदर्शयितुं सन्नद्धा हश्यन्ते। तेषा याथातम्यं सुधीभिर्विमाव्यम्। सूत्राक्षर्त अद्धतमतस्य व्याससगतत्वम् अलापि पुनः अद्वतमतस्यैव व्याससम्मतत्वे सम्भावनाधिक्यं हश्यते, यतः उपक्रमोप- सहारादि-लिन्गानुसरणम् अद्वतवादे एतंद्भ्रन्थस्य आधन्त-सूत्राक्षरार्थतो यथा यथा सुछ्ठु भवत, तथा च चतु.सूत्रो-भागेनापि तत्तत्सूताणा स्पष्टार्थो यथा समर्थिती भवेत्, न तथा द्वैतादि- मतवादे सम्भवति इत्येव अस्माभि, अवकल्प्यते। तलायं हेतु तेषा मते ईश्वरोपासनस्य फल तदनुग्रहरूपं तस्य कृपारूप वा। तादशानुग्रहस्यैव तेषा मतेन अनावृत्ति-कारणत्वं मन्यते। तेन सूत्राक्षर-लब्घं यद् ब्रह्मज्ञान- फल, तन साक्षाद् अनावृत्ति-रूपम्, ईश्वरकृपोपासनयोश्च अवान्तरकारणत्वात्, ताम्यामेव तयो. व्यवहितत्वाच। सूलाक्षरती ब्रह्मज्ञान-फलं साक्षादू अनावृत्तिरित्येव लभ्यते। अतः सूत्राक्षरती य. स्पष्ट अर्थ उपलभ्यते, तेन द्वतादिन्मत-वादिना मत न समर्थित स्ात्- इत्येव प्रतिमाति। आद्य सूतं यद् "अथातो बलजिज्ञासा", अन्त्य सूत्र यद "अनावृति शब्दात्", द्वितीय सूत्र यज "जन्माधस्य यत.", तृतीयं सूत्रं यत् "तत् तु समन्वयात्" इति, तेषाम् अक्षरत एव प्रहज्ञानात् मुफ्तिि इत्येव अवगम्यते, नान्य-ज्ञानात्, न वा अन्यसाधनात।

Page 61

मयमः पाद :- मससूभरचनाकौयलम् ५७

तत्र यदि ईसरकृपोपासनाडीनो द्वारत्वम् अवान्तरसाथकत वा अगषदच्यासामिमेतम् जासीत, तदा तथेष कि न तेन सूनितम्१ तथेय दिव-िष्णुरागित्ममृतीना जानादिना उपा- सनादिना वा मुक्ति मनेद्-इत्येव यदि मगयद्स्यासस्य वक्तव्थम् वसीत, तदा तथेव फर्य न सूचित तेन कर्थं "न्रक्षजिज्रास्षा" इत्येय पद गृद्दीतम् विष्णूपासन, विष्णुजिज्ञासा, विवोपासन, शियजिज्ासा-इत्यादियद् फर्य न मृहीतम् इत्यत पतेपो मतेवादिना मर्त न व्यासानुमोदितम्-इत्येव अनुमीयते। ततथ ईस्परकृपा-जन्या मुक्तिरिति नहीकारे मुक्तते जन्पत्वे सिष्पति। जन्य-मायवस्तुनो नासयत्वम् अनित्यत्व च असिद्िमेव। तेन च पतच्छाम प्रतिपाध-विषय मद्देतवाचानुपूल, न तु हैताधपर-मत-वादानुगुण इत्येव पर्यवस्पति। प्यासमतस्प मदसपर त्थम् मकयरन्तरेणयापि एतज् जातु अक्यते। तथा दि-प्राथेण वेदान्तमत-विरोधिन सरे सूत्रकार माचीन-माध्यकाराथ्य वेदान्त-मत-ण्डनाय महतमतमेव खण्डितपन्त- इत्येव व्यासन्तात्पर्य-निर्णय अ्रन्थे मदर्शित भीमता आमनदीक्षितेन। पतेनापि पतद् बक्तु चक्यते-यत् पाचीने कपिमिश्य वेदान्तमत झन्टेन महैतमतमेव बुबुधिरे। शाण्टित्यसूत्रेण स्वासस्य पपतपरत्थम् जन्यथ, अझसूत्रनणेता वानरायणो व्यासो हि अद्ूतवादी जासीत- हत्पत्र शाण्डिल्य कृत-भविय्ू ऋमपि भमाणम्। तम्त "मात्मिकपर यादरायण" (३0 श सूत्रम्) इति सक्ेण यादरायण मतस्य मद्दैतत्वेन उक्कल्माद्। अतो वैयासिफो नमसलमन्य मद्वेतवादपर- इत्येव निधीयते। एवं च बीद्ध-जैनादीना अन्यतोडपि "वेदान्तमत मित्यनेन मद्दैतमतमेष उक्ते मर्वत-इत्यपि मवरायितुं सकपते। तथा सति अध्याय-पावधिकरणसूनादीना व्यास्याने अद्ेतमतमेव समाश्यणीय, नान्पत् किमपि। एवदेव मगस्या कल्पनीयम्। पैतादिव्याष्यानस्थ उपयोगिस्यम् यत् तु मतान्तरेण व्यास्यान कृत माम्कराचाचार्यवर्यतृन्त, तत् तु तपन्मतानु सारिणाम् उपासकानो कृ्ते उपयोगि। तवन्मत कुति-तात्पर्य-विरद्धमपि न दोपाय मवति, यतो मफाना अम-प्रमावादिक स्वयं मगयानेव वार्मति, "मई त्वां सर्वपापेम्यो भोक्षमिप्यामि मा शुच" इति भगवद्न्यचनात। विष्युद्धयर्यम् उपासनाया परयोजनम्, तहते ज्ञानं न अपरोक्षतया भकासते। "मपत्या माममिजनाति याचान् यश्धास्मि तत्वत", एतद्-+द् वचनमपि तत्र प्रमाणम्। अतो मतान्तरण सूलव्याख्यानम् अह्ूतिना दष्टी न दोपाय, पत्युत सम्यगुपकारायेव, यदि भगवच्छरण तत्र समापर्न स्यात्। निर्णयोधयम् जस्माफ मदि केपाखन। अरोचक स्मास, तदा तेपाकृते पतनिवेदनम् मस्माक यद् आसमत-निर्णयाय पताहशी चेष्टा यदि केनापि अपर-सम्पदायेन कृता स्यात, यदा सा सत्य-निर्णयाय अनुगुणा भविष्यतीति

Page 62

५८ व्याससम्भत-ब्रह्म सूत्रभाष्यनिर्णयः

मन्यामहे 1 यादशः पन्था अस्मामिरत्र समाश्रितः सस्कारवरोन किल, स यदि अन्येषां स्वस्वमत-प्रकटनाय नूनं अनुस्तो भवेत्, तदा सत्यानुसन्वित्सूनाम् अनेन महान् उपकारो भविष्यति, अस्मारकमपि श्रमः सफल: भविष्यति। अध्यायपादस ङ्गतिदयमपि कौशलान्तरम् एवं च ग्रन्थोदेश्य-निर्णयद्वारा या श्रुतिसङ्गतिः समुपलब्धा, तथैव ग्रन्थप्रतिपाधाव- धारणेन या च शास्त्रसङ्गति. समासादिता, ताभ्यामेव सूतरादि-व्याख्याने नियन्त्रिते सति व्यास-मतानुसारि सूत्रार्थ-निर्णय सम्भावनायाम् एतत् सङति-दयम्, एतद्ग्रन्थ-रचना-कोशल मेक सूत्रकृद्-भगवद्-्चार्दरायणस्य इति ज्ञायते। परन्तु एतत-कौशल-दयेनापि एतदू-ग्रनथान्तर्गतसूत्र-व्याख्यानं न सम्पूर्णतया नियन्तयितुं शक्यते, अध्यायननादाना प्रतिपाध-भेदात्। श्रुति-शास्त्र-सङ्तिद्यम् अनुसत्यापि अध्याय-पार्द- प्रतिपाध-विषय-भेदेन तत्तत-सङति-वलात् सूलार्थ, खलु अन्यथा नेतु शक्यते। यथा साधना ध्याये फलाध्याये वा यदुफं, तेन यत्र जीव-जगद्-श्रह्म-विषयक-तत्त्वनिर्णयः कथश्विदपि सम्माव्यते, तत्न स निर्णयो न मुख्य,, स तु तत्व-निर्णायक-प्रथम-द्वितीयाध्यायाधीन: एवं भवितुं युफ्तः, अतो गोण: एव स निर्णय:, तेन न प्रथम-द्वितीयाध्याययोः सिद्धान्तो न अन्यथा करणीयो। तथैव प्रथम-द्वितीयाध्याययोः साधन-फलविषयक न किमपि अनुसन्धेयम्। अत. सूत्रार्थाना सम्यग अवधारणार्थम् अध्याय-प्रतिपाधरूपा अध्याय-सङ्गति, तथा पाद-प्रतिपाधरूपा पादसङ्गतिः निर्णेया। सूतरपकृतिप्रभृतिद्वारा तनिरुपणप्रस्ताव परन्तु एतदर्य न किमपि इद्ित कृतं सूत्रकारेण।अध्याय-पादादय: कुत् आरब्या:, कुत्र वा समाप्ता :-- इति गुरूपदेश प्रवाद वा बिना न ज्ञातुं शक्यते; अध्याय-पादादीना नाम- निर्देशादिक प्रतिपाध-वर्णनं वा दूरे आस्ताम्। अत एव एतदर्थ सूत्राणा प्रकृत्यनुशीलन, तथा पूर्ववत्ततात्पर्य-निर्णायक-लिन्ग-साहाय्यमपि आश्रयणीयम्। किन्तु तदपि न स्वल- श्रमसाध्यम्, अतस्तेषा षण्णा लिज्गाना मध्ये प्रथम यदू उपक्रमोपसंहाराख्यं मुख्यं लिन्ग, तथा सूत्राणा यत् पदविन्यासादिकं तदेवाल आलोचनीयम्। एतेन एवं अत्र अध्यायारमभः तथा अध्याय-समासिश्र निर्णेतुं शक्यते इति वयम् आशास्महे। अध्यायाराशनिणय अनेन पथा अनुसन्दधद्भि, अस्माभि: प्रथम दश्यते अत्र ग्रन्थमध्ये चत्वारि सूत्राणि द्विरक-पदानीति, यथा "एतेन सर्वे, व्याख्याता व्याख्याता।"212८ "वेशेष्यात् तु तद्वादस्तद्वाद ॥" 21४/२२: ;. 1,

Page 63

५९

"मनावृषि शजददनाधृचि शब्दात ।" ४।४।२० अत प्थमे सूत्रे सूकान्तर्गतस्ष्य "व्याल्याता" इति पदस्य पुनरुति हतपते। द्वितीयसूले "तद्षाद" इति सूनान्तर्गतयदम्य दविरति कृता। सृर्तायसूने "तद्वस्थायपते" इति सूतान्तर्गतदम्य दविरुकि सापिना, चतुर्थमूये तु "अनापृषि राज्यात्" इति सममनलम्य पुनर्चन हरपते। पताहन दविवचन ५५५चूनमध्येपु Uतदन्यतुस्थरेडु कुनापि न कृतम्। माची नतम्वेन उपत स्यमान वाहरमाप्यम् आरम्य सर्यपु माज्येपु वतन् सूनचतुषयेनेव चतुर्णाम् अध्यायानो समात्ति हरपते। तेन सुनपदद्विरकिन्परणम जव्यायन्तमासियूचफ सं्चंयो भाष्यफाराणी मतेन, सथा च सूवहन्मतेपि-इति पल्पयितु शक्यते। एवं च सममसूनस्म द्विवंचन अ्न्य-समाति-सुचक्रम्, सर्वेनो मतेन। यत अत्पर न सुनमेरके केनापि अधिक गृद्दीतं रपते। अतो अन्यनहन्मतेपि अन्रेय अन्यस्षमासि फल्पनीया। तेन "धतेन सवें स्ान्याका स्यास्याता" इति धलेण प्रथमान्यायम्म समाति। अन तपरयतियकेण, यथा-'स्मृत्यनशकान "इत्पादिसूलेण द्विर्तीयाध्यायाम्म, तर्यय 'वगेप्याचु स्द्पादस्तवा", मत्र 'तहाद" इतिफठम्प दविरु कत्वादू प्तेन द्वितीयाध्यायस्य समासति, ततूपरवर्िना "सन्तर- पतिषथों" इत्यान्सूवेण वृतीयाध्यायार म, ततश "एर्व मुकिफ्मनिममस्तवस्थावपृते" इति सूत्रेण मृतोया ्याप-समासति,अय्र "सपस्यावपृते" इति पदम्प द्विरुकलवात, तत्परवचिनी 'आधृतिरसक्त" इत्मादिसूत्रेण चतुर्थाध्यायारम्म, ततश "अनावृषि दान्वावनावृषि शन्यात" इति सूवेण अन्यक्षमासि, अत्र समभमूषस्य द्विरुत्स्रत्यात। एतत तु अन्थर चनाशीलीसमालोचन- । तेन एक्टन्मन्य चतुरष्यायात्मकइति अन्यमटतित नवगम्पते। प्रथमाध्यायमतिपाधनिर्णय इवनी द्रएव्य मत्यध्यारये के वे प्रतिपाध-विपया भगेय उर्क्त-युत्यनुसरणे कृ्ते पतेपाम् अन्यायानों नाम "समन्वयाविरोधसावन-फ्मनि" इति भवितु युक्तम् इति। अयुना दष्टव्यम, पतटू-मन्यापलम्वनेन कथम् एतन अवगम्पते: सूताक्षरत पतद् सवगम्पते न वा? तत्रादी सूत्रसादाज्येन प्रयमाष्यायक्य प्रतिपार्ध निरूपणीयम्। एतदर्य नान्म कोऽपि उपायो वसते नस्माक, भागुफन्तात्पर्य-निर्णामक लिर्म् बिना। तथा सति तेपां पण्णां मध्ये मुख्यं यत् उपकमोप-सहारास्य लिनने तदेवाल समाययणीयम्। यत अन्येपाम् आलेचने अन्म-गोरवम् अनिवार्य भवेद, ततथ् तानि स्व्नि सममसूलालोचनाभीनानि। समय सूत्रालोचने तु नात्र सम्माव्यते, प्रमन्धस्यास्थ उपोद्पातरूपचवात्। वतस्तेनेय मुख्यलिद्रेन एतत् पथमाध्यायस्म मतिपाध-निर्णय करियते। तम्र वावद् एततु मममाच्यामस्प पथम सूक्म् "ममातो मसजिसासा" मयमत्वाद मयमेव

Page 64

६० व्याससजात-ब्रह्मसूत्रभाष्यनिर्णयः

उपक्मः। ततः प्रथमाध्यायस्य अन्तिमं सूत्रं तु "एतेन सर्वे व्याख्याता व्याख्याताः" इति। अन्तिमत्वादू अयमेव उपसंहारः। एवश्र प्रथमाध्यायस्य अवशिष्टसूत्राणाम् एतत-सू्रधयान्त :- पातित्वात् तेषाम् अर्था एतत -सूत्र-द्रयानुकूला भवन्त्येव। तत्र "अथातो ब्रह्मजिज्ञासा" इति सूत्रेण यथो काधिकारिणां वेदान्त-वाक्यावल्चनेन न्रहमविचार: कर्तव्य :- इति उक्त्वा परवर्सि सूत्रसमू है: तमेव विचारं समाप्य उपसहार-रूपेण उच्यते "एतेन सर्वे व्याख्याता व्याख्याताः इति। व्याख्यानश्च संशयादि-निरसन-रूपमिति प्रसिद्धम्। तेन अधिकारिणां न्रह्मविषयक- वेदन्तवाक्येपु वाक्यार्थ-गोचरा ये ब्रह्मविषयकाः सशयादयः सम्मन्ति, तेपां निरसनमेव प्रथमा- ध्यायस्य सवैः सूत्रः कृतमिति सिध्यति। अर्थाद् येपा वाक्यानां ब्रह्मपरत्वं सन्दिसते, तेषा ब्रह्मपरत्व-स्थापनमेव तन्निरसनं भवति। तेन एतादश-संशय-निरसनं ब्रह्मविषयक-वेदान्त-वाक्याना किश्विदनुगतार्थ-प्रदर्शनपरम्। एतदेव अनुगतार्थ-प्रदर्शन समन्वयापरनामकम्। सम्यक तात्पर्य- वत्वेन वेदान्ताना श्रह्मण्यन्वयात् सम्बन्धाद् अस्थ अध्यायस्य समन्वयन्नाम सवथा सङ्गच्छते एवं। अयमेव अर्थ: प्रथमाध्यायस्य तदाधन्त-सूत्रद्येन लभ्यते। तेन आधन्त -सूलरूपोपकरमोपसहाराख्य- लिज्विन एततप्रथमाध्यायस्य "समन्वयाध्याय" इति नाम प्रदतं स्यात्। समन्वयनामग्रहणे हेतु ननु कथं "समन्वय." इति नाम सवै, भाष्यकारः गृहीतम् 2 किमू एतदर्थक: अन्यः शब्दो नासीत्? अतः सर्व-साधारण्येन एतनाम-्रहण प्रति किश्चित कारणमेव विद्यते खलु। तदेतदू यस्मिन् कस्मिन् शब्दे अपि गृहीते कथम् एतच्छब्दो गृहीतः स्थाद् इति प्रत्यवस्थातुं शक्यते, अतः समानार्थक-शब्दान्तर-ग्रहण-प्रसङ्ग अत्न निरर्थकः। अन्यत् कारणं यद् अस्ति तत् तु समन्वयसूत्र समन्वय-पैद-्प्रहणम्। प्रन्थस्यास्य प्रयोजनं श्रुति-मीमासारूपम, एततु प्रागेव उक्तम्। समन्वय-कार्यश्च तादश-श्रुति-मीमांसान्तर्गतमेव। तेन अन्थ-चनोदेश्य मध्ये यदेव मुख्यतया प्रयोजनम्, आदावेव तस्य आलोचनं सङ्गतमेव। अ्रन्थमध्ये अ्रन्थान्ते वा अ्न्थस्थ मुख्य-प्रयोजन-चर्णनं न स्वामाविक सङ्गतञ्। अत आदाविव समन्वयाध्यायस्य आरम्भो युर्फ एवेति प्रतिभाति। तदेवात्र अनुष्ठितम्। ततश्र अन्र अपरमेकं कारणं वर्त्तते; प्रथमसूत्रेण ब्रह्मजिज्ञासाया: कर्तव्यत्व प्रतिज्ञाय, द्वितीयसूलरेण तद्श्रहमलक्षण विज्ञाप्य, तृतीयेण सूत्रेण तक् शास्त्र-प्रमाणकत्वम् उपदिश्य कथं ब्रह्मण शास्त्र-नात्रनाम्यत्वं, कर्मोपासनादीनां तथात्वेडपि कथ न तत्र शास्त्रस्य तात्पर्यम् इत्येवं प्रश्ने समुदिते चतुर्थन सूत्रेण तस्य समाधानं कृतं -- म्रह्मपयेव समन्वयन्दर्शनादू इत्यनेन। कर्मोपासनादिषु तीदश-सयन्वयो न दश्यते। अतो प्रन्थस्य अस्य तादशश्रुति-भीमांसारूप-्समन्वयः एवं मुख्यं प्रयोजनं भवति। ततः तस्येव प्रदर्शनं ग्रन्थस्य प्रारम्भे एव करणीयम्। अयभेव अतीव स्वीमाविक: पन्थाः। सम-न्थस्य सारभूतेन चर्तु.सूत्री-भागन एतीहश समन्वयस्य उक्ततवात, तंदेव चतु,सूत्री-भागानुसरणेन

Page 65

थमः पाद-मलसूजर पनाफौशलम्। ६१

अनयस्प प्रयमाध्याय एव "सषमन्वयाध्याय" इति अभिधातु युक्तम्। तदेव सवे माज्यकारे

भ्वीपते। एवस मस्मिन मयमाध्याये या्पन्ति सूलाणि ते सवे समन्वयार्यपर भवितिथ्यम्। अन्यथा सूत्राणाम् वतिमसदोपापसि स्याद। तेन यदि फेनापि प्तन्नियम-वने कृत्तं स्थाद् एतदभ्यायान्तर्गतस्य एकस्यापि सजम्य अपराध्यायार्य-परत्वेन, नविरोधस्साधन-कलर्थपरत्ववन प्याख्यान कृतं स्यात्, तदा तदुष्यास्थाने न पतदध्यायार्यनुगत भपेत्र।तयैन तन सूलहन्- सम्मतमषि। यथा द्वितीयसूप्रेण मम्क्षणे वकव्ये सति, यदि तदर्थ सगुणनषपरत्वेन कृत स्याद, तदा, सोडर्यों न साक्षात् सूश्राक्षरार्यो भवेद्, सगुणत्व-विरोपणस्प सत्े मनिविष्तत्वाव। तधेव यदि तदर्यतो जगत सत्यत् पेनापि इच्पेत, सत्वर्स सत्फार्य-्फारणननियमात, ता सोडपि अर्थ सत्राक्षरार्यांद् हीयेत। सोडर्यों 7 समन्या यायानुगतो व्यासानुभतो वापि भवेद्। पतंदेव फोनलम् मत्र अष्यायसातिनामना अमिधीयते। तथा च इयम् मध्यायसरति चतुर्प जन्यायेपु चतुर्धा अयति यया द्वतोयाध्याये अविरोसकति, पृतीयाज्याये साथनसकति, चनुर्याष्याये फसरतिरिति। पसणो निर्मुणत्य राहानिरासा अन्रंई मष-पाक चतु सूत्रीज्यास्थान-काले द्वितीय सूत्रेण ममलक्षणे वत्तमयेडपि सूनार्यस्तु निर्गुण चल्षपरत्वेन जगानन्मिध्यात्य-्पोष कत्येनापि यृन,। अ्र सू्राक्षरापुरोयाद सूत्र- एक्षितभक्षण सगुणस्थािवविदोपण निविध्यते, तत् कर्भ तथेब निर्गुणत्वादि-विरोपणमपि न भतिपिद्ध मयेत्: किमेतन् स्पपक्षपातत्यम्? पतस्य प्तदेव टयर-तत्र निर्गुणत्वादि-विरोषणमपि न स्ाक्षात् सूत्राक्षरेतो यम्, फिन्तु मसशिकम् आर्थिक या। अयापि सगुणत्वादिक तथेव। सयापि अनयो पक्षयोमव्ये विरोपोडस्ति। ऋक्षणो निर्गुणत्वादिक तात्पर्यार्यानुकूल, तेन मावत्यक च; सगुणत्वाककि सु न तथा, भासतिकार्य-ूपमत्ये युक्ति-सहहत्तस्य मायल्यात, मावस्ययतत्वाच् इत्य्यं विरोष। अत पतेन अक्षणो निर्गुणत्वं सिद्धमेव। सन्षतीना ध्याप ख्यापकतानिरूपणमू मस्तु वाचत्, मव््तम् अनुसराम साग्मतम्। ततथ् मनया समन्वयन्नामाष्याय सहत्या एकतूष्यामान्त्गतानि यानि अधिकरणानि सकाणि च, तानि सर्वाणि नक्षतोधर्नचत्यर्य- मीमासान्पराजीति कृत्वा व्यास्येयानि। तेन च-शास्त-समति यथा श्रुति-ाजतिव्याप्या, तथैव इयम् अव्याय सरति सास्त -समति व्याप्या-इत्येष ज्रात्यम्। सवे माष्यकारा पक्दूविपये ऐकमत्य मजन्ति। तेन बुलुफारेतन्रससमन्वय एव प्रयमाष्याय प्रतिषाथविषय, सा एव पयमाष्थाय सप्रतिरिति। -

Page 66

६२

द्वितीयाध्यायप्रतिपाद्यनिर्णय अधुनी सूत्राण्येव अवलम्ब्य द्वितीयाध्याय-प्रतिपाद-विषयो निर्णेय:, स एव अत्र द्वितीयाध्याय-सङ्रतिः भविष्यति।दशयते च अध्यायोडयं सवैः भाष्यकारेः अविरोधाध्याय- नाम्ना आख्यायते। परन्तु एतदर्थ नैकमपि सूत्रं रचित सूत्रकृंद्धगवता। तत कथ ज्ञातव्यम् अस्य अविरोधाध्याय-्नामकत्वम्। युक्त्या यथा एतत् सिध्यति, तत तु प्रागेव उक्तम्। इदानीं सूत्राक्षरानुसरणेन एतत् आविष्करणीयम्। एतदर्थम् अत्रापि अस्माक तात्पर्य-निर्णायक- लिङ्गमेव शरणम्। तत्र आद्यं यदू उपक्रमोपसंहाराख्यं लिन, तदेव अवलम्बनीयं, नान्यत,ग्रन्थ- विस्तरमयात। तथा सति एतद्-द्वितीयाध्यायस्य उपक्रम-स्थानीयं यत प्रथम सूत्रं तत

यतु अन्तिमं सूत्रं तत् "वैशेष्यात् तु तद्वादस्तर्द्वाद:" २ा४।२२ इति। तल प्रथमसूत्रेण पूर्वाव्यायार्थ-विषये श्रुतिस्मृत्यो. विरोधे सम्भाविते स्मृतेः निरवकाशत्व- वारणाय श्रुत्यर्थस्यैव अन्यथात्व करणीयम्, स्मृते श्रुतिमूलकंत्वात् स्मृतिकर्तुश्ध ऋषे: सर्वजत्वाद् इति। एवं पूर्वपक्षे. व्यवस्थापिते सति निवार्यति सूलकार: तन्न केत्व्यम्, "अन्यस्मृतेरपि अनवकाशत्व-प्रसज्ञाद" इति, श्रुत्यर्थ एव तत्रापि भजनीयः। इत्युवत्या तत्र श्रुतिस्मृत्योः विरोध-परिहारः कृत। तथा च अनेन अविरोधोपि प्रदर्शित। स्मृतिद्वय- विरोध-प्रदर्शनेन श्रुत्यर्थ-विषयकाविरोधे प्रदर्शिते स्मृत्या तद्नुकूलतर्केण च अविरोध प्रदर्शित. स्ात। तेन अविरोध-प्रदर्शनमेव अत् प्रथमसूत्रेण उपक्रान्त भर्वति। तथैव एतर्द- ध्यायस्य अन्तिमसूत्रेण स एव अविरोधः पुनरुपदिष्ट स्यात। "एतेन सर्व व्याख्याती व्याख्याता" इत्यनेन प्रथमाध्याय-सिद्धान्ते स्मृति-तर्काम्या, यावन्त संशयादयः पूर्वपक्षादयश्च उद्धावयितुं शक्यन्ते, तेषा सवेषा निरसन-रूप व्यास्यानं कृतमिति उफ स्थात्। एतेन समत्रे अध्याये अविरोध एव प्रदशित इत्येव अवगम्यते। यथा प्रथमाध्याये तृतीयसूत्रस्थ "शास्त्र" पदात पश्चमसूत्रस्य "अशब्द" पदात समन्वय-प्रदर्शनार्थ श्रुतिप्रधान तर्क. एव अवलम्बित: तथा अत्रापि द्वितीयाध्याये प्रथमसूत्रस्य "स्मृति"-पदात पुन "दोषप्रसङ्गाद" इति पदाच्च, तथा अन्तिमसूत्रस्य "व्याख्याता."-पदात स्मृति-गोचर-्तर्क-प्राधान्यमेव अवलम्बितम्- - इति अनुभीयते। स्मृते अत्र श्रुत्यर्थानुभव-जन्यसस्काराधीनत्वेन, दोपप्रसङगस्य तद्िपयर्क- दोषादोष-विचास-सापेक्षत्वेन, व्याख्यानस्य दोषवारणाङ्गत्वेन च तर्कस्यैव प्राधान्यात्।तत्र प्रथमाध्याये श्रुतीनाम् एक-वाक्यता-साधनाय तर्कण पूर्वपक्षादीनाम् अश्रौतत्वप्रदर्शनमेव कौशलम् आसीत्, श्रुते. अपोरुषेयत्वात, तर्कस्य तदधीनत्वाच्च। तेन तत्र श्रुतीना समन्वय एव मुख्य कार्यम् अभवत्। अत्र द्वितीयाध्याये पूर्वपक्षोद्धावित-पूर्वोक्त श्रुति-समन्वय-वि रोधि-स्मृत्यनुसारि

Page 67

थमपाद :- प्रमसूजर पनाफोशलम् ६२

शद्धानों परिहाराय सकेण श्रुतिमिन्र-पमाणाना ठोपमदर्शनमेव फोशलम् अवरम्पित, स्मृते पोरुपेपत्वाद, पोरपेयविपये व्कस्थ भाधान्याथ। तेन मत्र अ्तिसमन्वित अथे विरोधामाव- रूपाविरोषन्मदर्शनमेव यन्मुख्य कार्य, सत तकेणेव मिद्ध मन्ति। अत अथम् अविरोष, तर्क-भाधान्याव युतिसिद्ध-विषये परहन्तखण्ठनस् मण्डनरूप, परपक्ष-खण्डनरुपथ। एतत् सवे सूत्रीय "स्मृति"-दोपमम" "म्यास्यात इत्यादिशनेममो लभ्यते, एतच्छव्वत्रयेण तर्स्वेव भाधान्यस्परणात्। अन द्वितीयाष्यायम्य अविरोधनाम सुमातमेव। दवितीयाष्यायस्य अविरोधपरस्वे साह्ुानिरास ननु प्रथमाष्याये क्षति समन्वयन्द्ारा स्वपक्ष स्थापने कृते द्वितीयाध्यामे परकृत्ता क्षेप-Uरिदारार्थ परपक्ष खण्डने च साधिते कर्थ त्वितीयाध्याये अविरोध मसिंत अविरोय शन्देन उममन्पक्षयो मूलत ऐेकमत्य बुष्पते, अनमिय्रेतस्प आापातमतीयमानम्य अर्यस्थ वर्जनीयत्व-मदर्शनमेव अविरोपक्कार्यम् उच्चते। तत कि तफसहायेन परमत-खण्डनमपि अविरोप-शव्देन अमिधीयते परपक्षखण्डन नाम किम् एतदष्यायम्य न युर्क्त स्यात् : अत्र नयम् अमिसन्यि चेपु मतेपु किकितपि श्रुति-ूटफतर्य मादिि, तेपा खण्डने परमतखण्ठनाख्या सद्ता, फिन्तु येपु मतेपु जकत शुत्मूलकत्व हस्थते, स्र्पति वापि, तेपाम् मधीताश-खण्डन तर्फेणापि, न सम्पूर्ण परमत्खण्टनरूप मवति, भुवि मूलकत्मादू जंज्रत ऐकमत्यस् सत्वाथ। स्वकपोलफल्पितत्वात् स्वानुमचमूलकत्वाद् या अंशत अयोकचेन अनेकमत्यस्प सत्वादपि तन्मतखण्टनेन तम्र अविरोधप्रद्शनमेव कृत

मत-खण्डनम् मसतो मूल्तो वा भरीवमक्खण्डनमेव। बोद्ध-जैन-मिन्र-सांख्यादि -मंताना श्रुति-1एफष मसिद्धमेव। मोद-जैनाना सुतिमूलतत्व मागेव प्रदर्सितम्। यद्यत्र शुति-निन्वा पराणो नवीनरीद्ध-जैनानी सम्पूर्णतया सुविवाान। मर्त न्वण्डित स्मात, तदा वस् परमतखण्द- नयमिधान समुचितम् ममविष्यत्। अत मस्म द्वितीयाध्यामस्य मविरोष इति नाम समवमेव प्रतिमाति। 1

अमात्र यदि मासहेयत कथम् सविरोप्शब्द पतदर्थ सूत्रव्यास्यातृमि मृदीत स्पाद् किम् एतदर्षक अन्य शब्द न आसीत तत्ोच्यते जलिन् द्विवीये - जध्याये अविरोय-सक 'एव सूपशयमच्ये हस्पते, यया- "न च पर्यायावस्यविरोषो विकारादिम्य " रोश३५, T, 1'15 - "अविरोभथन्दनवस्" २ाश२३ इति। 1 4 1 पतेन मष्यायेडभिन् अविरोष साध्यते इति 'उपक्रमोपसेदारय नगय"

Page 68

६४ न्याससम्मत-ब्रह्म सूत्रभाष्यनिर्णय:

कल्पयिंतुं शक्यते। एवं च सूत्रपादानुसारेण अविरोधननाम एतद्ध्यायस्य प्रदत्त स्याद् इत्येवम् अनुमातुं शक्यते ! प्रथमाध्यायस्य अविरोधत्वशङ्कानिरासः अथ यदि उच्चेत प्रथमाध्यायेपि अविरोध-शब्द: चतुर्षु सूत्रेषु हश्यते, तत् कथं प्रथमाध्याय तन्राम्ना नाभिधीयते 2 तानि च सूत्राणि यथा "उपदेशमेदीन्नेति चेन्नोमयस्मिन्नप्यविरोधात्" १।१।२७ "साक्षादप्यविरोधं जैमिनिः" १।१।२८ "समाननामरूपत्वाच्चीवृत्तावष्यविरोधो दर्शनात् स्मृतेश्र" १३३० "कल्पनोपदेशाच मध्वादिवदविरोध" १/४।१० एतेषु सर्वेषु सूत्रेषु अविरोषशब्दो हरयते, अतः प्रथमाध्यायोडपि अविरोषाष्याय- नाम्ना अभिधातुं युज्यते एव ? सत्यम्, तथापि कश्िद् विशेष: तत्र हश्यते द्वितीयाध्याये कुत्रापि समन्वय- शब्दो नोपलभ्यते। एवं च प्रथमाध्याये समन्वयः अविरोधश्रेति दो शब्दो विधेते, किन्तु द्वितीयाध्याये केवलम् अविरोधशब्द एव उपलभ्यते। संख्याधिक्येन जात्याधिक्यं न वायते। अतो द्वितीयाध्यायस्य अविरोधनाम सङ्गतमेव, न तु तत् प्रथमाध्यायस्य। समन्वया विरोधशब्दार्थयो विशेष. वस्तुतस्तु समन्वयाविरोध-शब्ददूय-मध्ये प्रभेद: स्वल्पः एवं। कियदंशेन एतच्छब्द- दवयं समानार्थकम्। तथापि समन्वयमध्ये विरोध: केवलं व्यज्यते, तत्र विरोध-विषये सशयमात्रं वर्त्तते, यथार्थतस्तु संशयस्तत्र न विद्यते अविरोधमध्ये तु विरोधः सत्यवत् प्रती- यते, तत्र विरोधज्ञान निश्चयरूपम्। ततश्च समन्वयः तावदू वाक्यार्थ-सापेक्ष:, अविरोधस्तु युक्िमेव प्राधान्येन अपेक्षते। तेन तत्र स्वपक्ष-स्थापन परपक्ष-खण्डनश्चेति उभयमेव वर्तते। समन्वये स्वपक्ष-स्थापनार्थ श्रुतिरेव प्रधानतया समाश्रीयते, न तु युकि:। अत. प्रथमाध्यायस्थ समन्वयनाम, द्वितीयाध्यायस्य अविरोधनाम चेति एतदुमयं सङ्तमेव प्रतिमाति। प्रागेव युक्ति-साहाय्येन एतद्ग्रन्थ-रचना-कौशनिर्णयावसरे उकं यत्र किश्वित् शासत्रम् अवलम्ब् भतवादनवर्णनाय आदो यः तत्वनिर्णय कर्तव्य: स्थात्, तत्र प्रथम तावत् तच्छास्र मध्ये समन्वयप्रदर्शनं कर्त्तव्यम्; तत अविरोधप्रदर्शन कार्यम। एतदेवान अध्यायद्वय- मध्ये अनुष्ठितम्। अतोऽस्य प्रथमाध्यायस्य समन्वयनाम, तथा द्वितीयाध्यायस्य अविरोधनाम समुचितमेव। तत एतदेव सूत्रकारामिमतमपि इति वकु शक्यते। अत्र च नैकस्थापि भाष्यकारस्य मतमेदोडस्ति, सर्व-सम्मतमेव एतस्य अविरोष- नाम। अतोऽस्य द्वितीयाध्यायस्य या सङ्तिः, सा तु अविरोध-सङ्तिरेव। तेन एतद्द्वितीया

Page 69

मथम. पाद व्रस्मसूभर पनाफोशलम् ६५

स्यायस्य एकमपि सूत्रम् पताम् अध्यायसदति एद्षयित्वा न व्यार्येयम्। सरवेप। सूनाण व्याख्याने सर्वत्र अविरोषरशनमेव कर्पव्य मन्रेत्। तयेत पत,ध्यायस्य न एफमपि सूर्व समन्वयसाधन-फततपरलेन व्या्पेयम्, तेपामू अवराध्याय-विषयत्वात्। पवं च यदि 'स्मृत्यनवफाश" इत्यादिसूलरेण, 'एतेन योग पलयुक" इति सूक्षेण वा, कोडपि सख्यन्योगयो अविरद्धध लक्ीटत्म तयो धीतत्व प्रतिपान्मेत्, तदपि न Hहत भवेद, तेपां पीरुपेयत्वाद। यथा अनृत-्पाठिना मर्वपाक्येपु मिम्यात्ये मसत्यपि तेपा न एफमपि वार्क्य सद्धि मत्यत्वेन गृजते, यथा या व्यमिचारामकननरनारीणा सी-थे विद्या-वुद्धि- पलमकर्पादिक च न चहुमन्यते माधुमि, यथा वा सोपकरणस्प मोज्यस्य सर्वस विप सम्न्यामावेडपि पकस्मिश्रेव उपकरणे विपशकया सर्वमेष मोज्य त्याज्य भवेत, तहूत् युल्युक् योगविद्याम् उपक्य साख्य ्योगादीना चिरुद्वासम्ण्डने कृतेऽपि तयो अविरुद्धास्थ न अहणीपत्व मवेद्, वेदान्तिन। सुत्यननुसारित्वचया। यथा वा "उत्पत्यमम्मवात्" (२।२४२) इति सूये पाधरान-सिद्धान्त-खण्डनम् महल्चा स्वपम स्थापनन्पयास रामानुजाना्य-मगयत मसमत स्यात्, तेन चस ममहणीय एव, अविरोधन्नाम अव्याय-सतिम् मनुसत्यापि परपक्ष- खण्डनरूप-पादसरति-ुहलाव, तथा पतद्-द्वितीमाध्यायस्य सर्माणि सूवाणि नविरोफ्परत्वेन व्यास्येयानि। पाद-सकति भेदात् तस यो विशेप, स तु अगे पक्ष्यते। वृतीयाधाय ्प्रसिपाधननरूपणमू सत-्पर सूनावलम्नेन तृतीयाध्याय प्रतिपाध निर्गयद्वारा तदी याध्याय-सकत आविष्करणीया। युक्ति-साहाण्येन तथा एतस्थ भतिपार्घ 'साधनम्' एव भवितुम् उचितम्, तत्त्व निछ जानन्तर ताध्नुकृलसाधनम्य वक्तरव्पलाव, तत् सु भागेव प्रदर्सितम्। इदानी दषव्यम् एक्द्ष्यायस्य साधनास्यानम् पतदन्तर्गत सूत्रावल्चनेन कर्य लम्पते इति। एतदर्यम् अस्माक पूर्ववदुपकमोपसदारास्य लिव्मेव शरणम्। तद् यथा अस्य प्रभमं सूत्रम- "तदन्तरपतिपती रेदृति सम्परिष्क मश्रनिरूपणाम्याम" शश१, अन्तिमं सुवरम-

तत्र प्रथमसूत्रेग उच्चते देदान्तरन्प्रापति-समये जीव सूक्ष्मदेहेन सदद गच्छति, एतत् खुत्यन्तर्गतममभोपरनररनिन अनगम्मते। उवरेण सूत्रेण उच्चते गुत्तिफलय न कोडपि निषमो वर्तते। मुकावस्थामा सर्वक्ुतिपु नवधारणात्। नूनम् एतत् सूश्रदूयेन मत्र सायनमेव मालोच्यते-एतन स्पष्टतया जवगन्तु शक्मते। मयमसूनेण परलोकगमन-वर्णन- दर्धनन, तयेष अन्तिमसूत्रेण मुफिफविनयक वर्णनदर्शनेन च एतवष्यायस्य 'फल" नाम एव उपयुज्ते, न तु "सापने"त्यभिषानम्। तयापि व्यास्यान-कीस्षलेन पतस्प

Page 70

६६ व्याससम्मत-ब्ह्मसून्भाष्यनिर्णय:

साधनाध्यायामिधानंत्वं युक्तमेव इति प्रतिपादयितुं रक्यते। तत्र प्रथमं तावदू आरम्मसूत्रेण परलोक नामन-कथावतरणेन भोग्य-भोग-साधनयो: जगज्जीवनयोः अनित्यत्वम् उक्तं भवति। जगज्जीवनयो: अनित्यत्व-चिन्तनेन मनसि वैराग्यमेव उपजायते। एतद्द्रयमेव एतद्-ग्रन्थ- प्रतिपाध-शह्म-ज्ञानस्य साधनाय मुख्यत्वेन परिगृधते। नित्यानित्य-वस्तु-विवेक-वैराग्याभ्या विना ब्रह्म- झानाधिकारो न कस्यापि सम्भवति। चित्तन्मलापनोदनाय एनयो: यादशी उपयोगिता तादशी नापरस्य कस्यापि। चित्राङ्कनार्थ पटस्य मलापनोदनानन्तर गुणाधानं मण्डादिन्लेपन रूप यथैव विहितं, तथैवात शम-दमादिकं भुमुक्षुत्वं च ब्रल्म-ज्ञानाय कर्तव्यम् इति साधकेः स्वयमेव कल्पयितुं राक्यते। तेन एतत्सूत्रेण ब्रह्म-ज्ञान-साधनमेव उपदिष्टम् इत्येव अवधार्यते। तथेव अन्तिमसत्रेणापि एष. एवार्थ. समर्थितो भवतीति हरयते। तत्र "अनियमे"ति शब्देन मुक्तिफलस्य साधन-निरपेक्षत्वम् उत्म्। अभावबुद्धि प्रति प्रतियोगि-ज्ञान सप्योजनम् इति नियमात्, नियम-शब्दचाच्य-साधनमेव तत्र लक्षितम्। तेन उपक्रमोपसंहार सथानीय- प्रागुक्तसूत्रद्यस्य आर्थिकार्थावलम्बनेन एतदव्यायस्य "सान" नाम उपस्थाप्यते। एतदषि एतदध्यायान्तर्गत-सूल्र-निवहैरपि अनुगृह्यते। तथा हि "अश्रुतत्वादिति चेनेष्टादिकारिणा प्रतीते" ३१६ इति सूत्रे "इष्टादिकारिणाम्" इति पदात्, तथैव "कृतात्ययेडनुशयवान् दृष्टस्मृतिभ्या यथेतमनेव च" ३।१८ इति सूत्रे "कृतात्यये" इति पदात, तथैव "चरणादिति चेन्नोपलक्षणार्थेति कार्ष्णाजिनिः" १९ इति सूलात् "चरणात्" इति पदात्, तथैव "सुकृत-्दुष्कृते एवेति तु बादरि" ३।१।११ इति सूत्रे "सुकृत-दुष्कृते" इति पदात्, तथैव "विद्याकर्मणोरिति तु प्रकृतत्वात्" ३।११७ इति सूत्रे "विद्याकर्मणो." इति पदात्, तथेव "शमदमादयुपेत' स्यात् तथापि तु तद्विधस्तदजतया तेषामवश्यानुष्ठेयत्वात्" ३४/२७ इति सूत्रे "शमदमादि" शब्दात्, तथा "अनुष्ठेय" शब्दाद्, एवं च अपरापर-सूत्राणा बहुभ्य शब्दम्य: एतदध्यायस्व सावन-नामकत्वम् अतीव समीचीनमेवेति प्रतिभाति।अस्मिन् विषये सर्वेषा माध्यकाराणाम् ऐकमत्यमपि वर्तते। एवं च एतदेव व्यास-सम्मतम् इत्यपि सिध्यति। तथा सति एतदव्यायस्य सर्वाणि सूत्राणि साधनपरत्वेन व्यारत्येयानि। अन्यथा- व्याख्याने इयम् अध्यायसज्जति व्याहन्येत। यथा यदि केनापि एतन्व्यायान्तर्गतस्य एकस्थापि सूत्रस्य तत्त्वनिर्देश-परत्वेन साधनफलपरत्वेन वा व्याख्या क्रियेत, तदा तेन अध्याय-सति

Page 71

यम: पाद :- महसूनेर पनाफीरालम् ६७

कहिता एव स्यात। यया "एफ मान्मन सरीरे मायात्" ३३५३ इति सूताद् यदि फोडपि जात्मन पकलं पतिपाद्येत, तदा तद् व्याम्यानम् मसतमेव सविष्यति, अध्याय-पति- विरोधात्। तथा च इयं साधन-सक्ति ममन्वमाविरोधन्मतिवत् धुतिसति-व्याप्यववालसति- ज्याप्या। अत्र सवे भान्यकार एकमतावदनिनो भर्वनन्ति। वं च तदष्पायस्प सीनपरत्व सूलार्याविलम्बेनेन ज्ायते इति यक् राक्यते।

इदानी चतुर्थाध्यायन्मतिपाधनिर्णयमुरवेन तम्य सातिरपि निरमते। पनद-्मन्थर चना- फीधलनर्णयावसरे युकत्यनुमरणेन पतस्थ फन्नामफत्े ममतम्-दति उकाम्। अपुना तदस्यायान्तर्गत सत्रावल्यनेन पतस्प ताद मिधान कथ मुनितम् -तदे वान मालोचनीयम्। पतदर्थ पूर्वपूर्वाध्यायेपु यथा हतम्, तयेय उपकमोपसंद्ाराषज्यनलव्रमेवात्र भाषषणीयम्। पत-नुसारेण दृष्ष्ष्यं प्रथम सप्रम्- "मायृ विरमहन्दुपठेन" मशर प्राथम्पादू म्येष ज्पफमत्वम्। तभा च अन्तिमस्तम् - "अनायृषि शब्दात् मनायृषि साणाव" शशरर अन्तिमत्वा अलय उपसदारत्वे स्वीकार्यय्। तत्र प्रथमसत्रेण उच्चते अलजान फल लमाय अेवणादीनाम जमकदू आायृपि फरणीया। तथा अन्तिममत्रेण उच्यते-विा ममारे पुनरायृषि न भपति।4तदेष सुनमा उन्योपितम्। इननीम् पतत्मनुपस्य अर्भो यदि समादियते, तठा मस्मिन् अज्याये साधनम्य फननपर्णनमेय कन्तम्-इति नवगम्पते। एतथ पतथन्यस्य साधन्तमऋ्य्येनेब आातम्। तथा च पतस्य पत्परत् सवमाज्यकार स्मम्मतम्। तेन च सूकहन्दून्मगवद्व्यार सगतमपि। एवं च अर्य फन्मव्याय इति भसिद्धिम्। ततंथ पतद्ष्यायस्य फलतिरिति नाम अभिघातुं अपयते। पर्व च सर्यासाम् अध्यायसतीना वान्सति-स्थाप्थत्वेन तस्या अपि धुतिसकतिष्याज्यत्वेन, श्रुतिवाक्याना मीमांसामुखेन शरीतथक नान-फन्दर्णनाय अयम् न यायो रचित-इति मनुभीयते। तेन पतदष्यायस्य चतुर्पु पादेपु यानि अधिकरणानि कन्तर्गतस्नाणि च, सर्याणि फल्परत्वेन व्यास्येयानि। यदि फेनापि पतदन्सया कृत म्मात्, तेन आान्तनेव भवितव्यम्। तत्सत अर्थश् कदापि न व्यास- सम्मतो भवितुम् मदति। तथापि प्रथम-द्वितीपाध्यायन्दूयेन सूत्रान्तर्गत-पदसाहाय्येन यथा तयो मध्यामसम तिरपि निणाता, तथा नैव पतत्सृतीय पतुर्याध्यायद्रये निर्णीयते इत्येष विशेप मत्र मन्तृष्य। पतेन एतवपि अनुमीयते, यद, अन्यम्य अम्य अव्याय-पायादिन्नामकरणररहस्य ीमपदायिकोप देश्सापक्षम्। तद् पतदपि पुन सूमकताम् अपि अमिमेतम् मासीदेव।

Page 72

६८

अन्यथा एकेनैव सूत्रविरचनेन एतत् सर्व तेन विज्ञापयितुं शक्यम्। यत तत् न कृतं, ततः सूत्रकृतामपि अयमेव अभिप्रय आसीद्, यद् ब्रम्मजिज्ञासव सर्वे शिष्यवर्गाश्र सम्प्रदाय- क्रमेण एतद्व्रहमसूलतात्पर्य शिक्षेरन् इति। सवज्ञक्रमेण वेदार्थस्य अप्राप्तौ निष्फलत्वापत्तिः सम्माव्यते इति, एवम्प्रकारं सूत्रकृताम् अभिप्रायं विदित्वैव सर्व भाष्यकारा: स्वकृतनव्याख्यान प्रामाण्यदा्यय स्वस्वसम्प्रदायस्य व्यासमूलकता सवज्ञरिमूलकता वा प्रदशयितु सनद्धा आसन्। अध्यायन्तात्पय - निरूपण-द्वारा अध्याय-्सङ्गति निुणाय एतद् अस्मार्क चेष्यामात्रम, न तु सिद्धान्ततया वक्तुम् उत्सहामहे। निर्णयस्तु सुघीभि करणीय।अलयदू अस्मामि निरुपितं तत् तु एतदेव, यत् समन्वय-सङ्गति प्रथमाध्यायस्य, अविरोधसङ्गतिः द्वितीयाध्यायस्य, साधनसन्गति. तृतीयाध्यायस्य, फल्सङ्गतिश्च चतुर्थाध्यायस्थेति युक्तिसिद्धं तथा सूलाक्षरलब्धमिति। एवं च एतदेव सूत्रकृताम् एतद्ध्रन्थरचनाया चतुर्थ कौशलमिति। पादसङ्गतिरूप पश्चमकौशलम् इदानीमस्य पाद-प्रतिपाद निर्णयद्वारा पाद-सक्गति निर्णया। एतदेव सूकृताम् एतद् ग्रन्थ-रचनाया पश्चम कौशलम्। तथा हि चतुरव्यायात्मक-अ्रन्थोडयं षोडशपादात्मक इति प्रागेव उक्तम्। यत प्रत्यध्यायं चत्वार: पादा वर्तनते। अथेयं पाद-्सङ्गतिर्निरूपिता चेत्, तदा तदन्तर्गताधिकरणाना विचाराणा वा, ततश्र सूत्रार्थावधारणे च व्याख्यातणा मतभेदावसर स्वल्प एव अवशिण्येत। यथा एतस्य फलमेक द्वितीयाध्याये परमत-खण्डनाभिधे द्वितीयपादे अन्तिमेन उत्पत्त्यिकरणेन पाश्चरालमतं खण्डितमेव, न तु स्थापितम्, यथा गापर- मारकरादि-प्राचीन-भाप्यादिपु दृश्यते। परन्तु रामानुजाचार्यण एतस्य अन्यथात्व कृत दश्यते। तेन अस्मिन् अधिकरणे पाश्चरात्रमत स्थापित, न तुखण्डितम् इति एतत् तुपादसङ्तिलद्धनमेव। तथैव शाक्करभास्करादिमा्येऽपि "महदीर्धाधिकरणे" परमतखण्डन न कृतम्, परन्तु स्वपक्ष- दोपनिरसन कृतम्। अलापि अगतः पादसङ्गतिलद्नमेव वक्तव्यम्, अत पाद-सङ्गति-ज्ञाने वर्तमाने सति अधिकरणार्थे न स्वातन्त्र्यं सम्भविष्यति। अधिकरणार्थ-नियामिक। साक्षाद् इयं पाठसङ्ति। तेन चेय सज्वतति. परम्परया सू्रार्थनियामिका अपि भवति। परन्तु पतन्-पादमजति-निलपणे महान् अन्तरायो दश्यते, यतो यथा अध्यायारमभ- डॉपो सूत्रकारेग सतपद-द्विरुफिद्वारा विज्ञापिता, तथा पाढारम्भ-शेपौ न तेन उपदिष्टी। सूनागाम् आकारमन-उर्द्निन न केनापि पाठारम्भशेपी जातु गक्येते, यथा एतस्मात सूलात् पादारम्म, पर्तन्मिंध पाउशेप सज्ञात इत्यादि। अधन्त सूल-जानाभावे उपक्रमोपसहारा््य निरदिमि अविकरणादीना तीतर्थनिर्गयो न सम्भवति। तेन पाठतात्पर्यमपि न जातुं शक्यते, यन नूक्यविकम्पनेनेत्र पाठार्थोडपि निर्गीतो भवेत्। अतो दुरतिक्रमोडयम् अन्तराय सजयते। अतं एन मन्यमहे वय स पादारम्म-शेप्नर्देशार्थ पाणिनीयसूत्रादिवत्

Page 73

मथम' पाद'-ब्रसमसूतरचनाकौशलम् ६९

स्रित-वरनयाग स्र कृत जासीद् व्यासेन भगवतोति। मी द्वादिचेठ चावसत्यना प्रमल्प 4 हन् भायेण उचिछिनस नन्थोडयं जात, तेन म्वरयोगेन पाठदियसपि सर्वें विम्मृतम्। व्याम-शुरु-गो इपाद-गोविन्दपाडादि चिरजीविना योगिनो पमाटत शहरमेगवता पुन पचारितोडय अवसनार्थ सतम्यां डक तास्धाम, अतोडयम्पनम्पते अस्मामिरिति। यदि तेन आचायण एतत् ममादिरचना फशलम् उपदिष म्पात, तदा परचर्तिकाले नैतादला मतमे अमविष्यत्। न नायते कर्ध तेन ण्तव बीजल न भचारितम। पानीनमाप्यकार नाहरमाध्यान् माचोनमाप्मादिक बिन बाद्मभायादेव चिनए्मू अथवा नोकर माध्येण सेपा मम्पूर्णतया गताथत्वान तेपों संरक्षणे मगमीन्यवसाड निनष जाते, तेन तद माध्याठियिम् इदानी नोपन सयते। वेदयन्तादि आार्च नयनिचान्प्रन्यालगपने कृते शहरमगयत पागू पोधायनापव।मस प्रपश चलनन्द्रिनक्-गुद्ददवन्मारि-4प-्म्त हरिमुन्दरपोठ्य दमिदाचार्य अभदष ननामवेयचेन्रन्ता चार्याणो बहना अवम नादिमन्येपु मान्यपृति प्रभृतय जामन इति अव गन्पते। प्रतेरे भा्यानां नैयननीमल्मम। पतेर्पो मतगवादि+ पागीग्याच्तुतनप्रन्थ मान्यन्तर्गत चेनन्त रननसूमिकायों फा तरा नकीयन्मव्कृन्त-विद्ाल्या यम् म०म०व्यीगोपीनाय कविरान एम्, क मदोन्येन क्यसिन प्रपथितम्। अहरमतविरोधिनो माप्यकार, येपा माज्यार्किम उपल्म्यते, ते सय ए्व नकराचायत अवचीना। तेपामि स्वमत स्थापनारथ विद् अनुक्पया रचित् मति/न्तया नाकरससवव्यान्यानमेव प्रायेण मनलम्धनम् अभवन, अनन्यगति क्चात, अत अविरोषग्यने नाहूस्भास््ानमष भयेण ते अनुमृत हरपते।

परन्तु तरपि पाठारणम-वेप-निर्णय कौशलविनये किमप नोकम्। तथापि तत्र तेपां मतमेदो न हर्पते। अत सपत स्मान-माप्य पर्तणो मननी पाठारम्म शेप विपये ऐकमलाव नात्र अस्मान तभ्िणायकन्पयन्न फरणीय। तन उपकमोपसहाराितालर्यं निर्णायम-लिनन पादपतिपाथ-विवयनिर्णमद्धारा अस्माभि इन्ुनी पादसक तिरेव माविण्करणीया इत्येष युकम्। पान्मति गाधधिपये म्तमेदा परन्तु तत्रापि पुनर्मदान एक अन्तरायो वर्षते एय। यत पादभतिपाधिपयेपु सवें भाष्यवारा नेकमत्य मजन्ते। अ यायमतिपाविपयेपु यथा सरे भाष्यकारो नमिन्मताव कन्िन प्रायेण नासन, अग्र न तथा इति उपलम्यत। अत्र मलेच्यमानेपु वससु माज्येपु मध्ये पादमतिपाघविनयनि्वेर सयें मिन्रमार्गानुसारिणो हस्मन्ते। यभा मयमपादे झोकिरमते 'सुस्पषजस्षयोभक ्धुविनाकयानों समन्वय" इति उच्चते, परन्तु रामानुजमते "मस्पष्टतर-जीवादि- सिजकानि, पाष्यानि विचारितानि" इति उच्चते। एकम् जन्यनापि सवेवा मतमेदे हरथते।

Page 74

७०

दशमाष्यकाराणामाविर्भावकाल तषा दशाना भाष्याणाम् आविर्भावक्रमः अभ्युदयकालश्र, यथा १। शाइरमाष्यम् ६२४ शकाब्दे रचितमिति सम्भाव्यते।

२। भास्करभाष्यम् ६३० प्रायेण

३ । रामानुर्जमाष्यम् ९९०

४। निम्बाक माष्यम् १०५०

५/ माध्वमाष्यम् ११७०

६। श्रीकण्ठमाष्यम* ११९२

७। श्रीकरमाष्यम्* १३२२ "

८। वहभभाष्यम्* १४२२ ९। विज्ञानभिक्षुभाष्यम्१५२२ " १०। बल्दवमा्यम् १६३७ " 39 भास्कर निम्बार्कश्रीकण्ठा विर्भावकाल एतेषा मध्ये शाङ्करभाष्यस्य रचना-कालो यथा निश्चितप्रायो न तथा अपरेषाम्। अतो मास्करादीना कृते "प्रायेण सम्भाव्यते" इत्येव मन्तव्यम् अत कृतम्। आविर्भावक्रमविषये विश्रतिपत्ति: प्रायेण नास्त्येव। भास्कराचार्य, प्रायेण सवं. शकीयदशमशतके आसीदिति मन्यते। परन्तु भास्करेण शाङ्करमतं खण्डित, तथा शह्करशिष्यपअ्मपादेनापि भास्करमतं खण्डितम्, तेन शङरमास्करी समकालिकी इति कल्प्यते। तथा हि भास्करमाष्यारममे हरयते "सूत्रामिश्रायसवृत्त्या स्वामिप्रायप्रकाशनाद्। व्याख्यात येरिद शास्त्र व्यार्येयं तन्निवृत्तये॥" इति। तत शङकरशिष्य-पझ्मपादेनापि भास्करमतं खण्डितं, यत पञ्चपादिकाया दृश्यते "देवाहंकत. सदैकरपावगमात् स्थायित्वेऽपि अर्थक्रियासम्मवात् ननीलस्य स्वगतापरोक्षत्व- मालिण माहायानिकः पक्ष समर्थ्यते, किन्तु ग्राहकस्य अहंकर्तरात्मन स्थायिनोडभावे। स च एकरूप अनुमवादू युक्तितश्र प्रसाधित। ननु नानुमेयादिषु अपरोक्षता हश्यते" इति। अत्र विवरणे "यस्तु कश्षित्क्षपणक-पादावनत-शिरोबिम्ब, तत्वदर्शन-तनिष- स्वपरपक्षगुणदोष-विभाग-दूरीकृत-विज्ञानो भेदामेदीम्या बन्धमोक्षादि-सक्करमिव कुर्वन् दुर्जनरमणीया वाच जल्पति सुगत-विज्ञानवाद- समानोडय वेदान्तवाद इति, सम्प्रदाय-श्रवण-परिचय-शून्यतथा दर्शन-विवेकम् अनवबुष्यमानो नापवाध, किन्तु शोचनीय इत्युपेक्षणीयो विद्वद्धिरिति।" अत्र तत्वदीपने "विषय-चैतन्ययोरमेदनमात्रेण अपसिद्धान्त स्वार्द् इत्याशक्कर्य एतेपा काल, श्रीकरभाष्यभूमिकातो गृहीत। श्रीपतिभाष्यमेतस्यैवापरनाम।

Page 75

प्रथम पाद-अशमूनर पनाफीशलम् ७१

"सर्वसिद्धान्तसंकर म्यात्" इत्युर्क विव्ृणोति-"यन किधित्" इति। किमेतद् गुरोधोधम्? उत वार्चिक फारम्य अयवकरेशिन *सृतीयमुत्यापयति-"यस्तु" इति। क्षपणफस्प पादी क्षपणकपादी, तयो जगनत शिरोधिन यस्य तथोक, अनेन च विरोपणेन मेअमेदवानित्वेन क्षपण कविनेयत्वम्। ततम्तन समयम्य उपक्ष्यचम् जगम् इति। (पृo ४००, १९३३ स, अभसून-नाकरमाप्यम्, फलिकाता-समह तेमन्यमाल्या (नं० १) म म श्रीजनन्तृष्ण चामिसम्पादितम्)। अय पनचिद् भेद़ामे-चादिना नाहरमतम्य 'माहायानिकत्व" समास्यावम्। तन्मवमेष पजपादेन मत्युकम् इति स्पटम।वस्तुतस्तु माम्करमाप्ये १।४२५सये धाहरमर्त रसयीरन्य उ्रम्- "तथा च वार्क्य-ररिणामन्तु स्याद् द यादिवतति विगीर्त विचनमूर मादा पानिकषोदूगायितं मायावार्द व्यायर्णयन्तो लोफान् स्यामोदयन्ति इति। पतेन अनुमीयते-पद्मपाटेन स्पमते यन्मादामानिक्त्यापवाद सण्टित तद्पवादम्म जनको मास्कर एव मामीन्। गुरुपरम्रागत मवादोऽपि अथमेव। सवय मापवीयराहरविनये १५-सगें ८० लोफादी सहरमास्करयो विचारकया व्णितेति हसष्पते। तेन माम्कर नहरसमसाममिक उति कल्पपितु शक्यते। सथा च घहरम्प जोवित यदि ६०८ नफा त ६४०-फानपस्पन्तकालमन्तरे स्याद, एवं च वकरेण मति (२०) वय्तिवर्षनवममि निन्यद्वपययस्कमातकरेण मह विचार कृत स्यात्, तदा मास्करम्य जन्मकाल मा्येण पण टचाकानत ६७्टनाफान पस्थन्तफालन्तर नासीनु इत्येव युकम्, यदि अन्योतिवर्गाणि तम्य जीवितफाल कल्प्यते। ये मवलु मास्फरम्प जीवित सफीमदशमर्तके स्थापितुम् इच्छन्ति, तेपामिन चिन्तनीये मद् वाचस्पतिमिय्रेण मास्कर- मतमपि खवण्डितम्। यथा आनन्तमयाधिकरणे तेन उकम्- न च माणमयादिपु विकारर्यत्ायोगात् स्वार्यिको मयष् इति युगाम्।" अत्र फल्पवरी उत्म्- "मास्करोकम् माराकय आाह-"न च" इति। एतेन भास्फरो पाचस्पतिभिद्यादपि पाचीन इति भवीयते। पाचस्पतिमिअस्य आविमोषकाल वाचस्पतिभिश्नस्थ आविर्भावकाल ८०० शकाब्दत ८८० शकाब्द-प्यन्तो भवितुम् मदति, यत तेन तवीमन्यायसूचीनिबन्चे 'वस्वकूषयुक्त्सरे" (८९८-विकमाव्व) प्मन्यरचनाफाल इति उकम्। तेन ८९८५७=८४१-फ1द: एव तद्मन्यरचनाकाल इवि मतिमाति 1 अय यर्दि ४१ त्सरवयसि उत्तमन्य तेन रचित स्मात्, तवा वस्म जीकत फाल ८०० सफाक्व ८८० धकाव्दपव्चन्त इति यत्तु शक्यते। तेन ९म-सफीयपतकाव

Page 76

७२

पूर्वमेव भास्करस्य काल. इति पर्य्थवस्थति, न तु दशमशकीयशतके इति। वाचस्पते ८९८-वत्सरो न शकाब्द, किन्तु विक्रमसवदेव, यत, उद्यनेन वाचस्पते. न्यायवार्तिक- तात्पर्य्थटीकोपरि तात्पर्य्य-परिशुध्धिग्रन्थो रचित, एतेन वाचस्पते. उदयनात् प्राचीनत्वमपि घोपितम्, यत. तस्य लक्षणावलीरचनाकाल. ९०६-शकान्दी भवति, यतस्तेन उक्तम् "तर्कम्विराइप्रमितेष्वतीतेषु अकान्ततः। वर्षषूदयनश्चक सुबोधा लक्षणावलीम्।।" तेन भास्करस्य काल न शकीयदशमशतकम् इति निश्चितम्। एव च मास्करस्य शङ्करसम- सामयिकत्वे न कापि प्रबला वाधा हरयते। मतान्तरे तु कल्पनाबाहुल्यमेव हरयते। तनान वय विचारयाम । तथापि निम्बार्काचार्या विर्भावविषये तत्सम्प्रदायानुवर्त्तिना मर्त मिन्मेव। तन अस्मामि बोद्ध गकयते। तैर्मन्यते फलेरदी व्यासाविर्मावसमये निम्बादित्यमगवत. अम्युदयोडमवत। (काशीसस्कृत-अ्रन्थमाल-सस्करण-भल्मसूतग्रन्थस्थ भूमिका दष्टव्या।) किन्तु तथा सति निम्बार्क- भाष्य गह्हरमगवतोडपि प्राचीनेविद्वदूभि यथा उल्लेखनीयम् आसीत्, तथा शक्कर-तत्पर- वर्तिन्यास्कर-रामानुजादिभिरपि अपरेश्च उललेख्यता घत्ते। परन्तु तथा नैव हस्यते। प्राचीनाना मध्ये निम्वार्कस्वामिन साक्षाच्छिष्य-श्रीनिवासाचार्यात् ("श्रीमननिम्वा र्कपादपझ्रानतेवासिना श्रीशरीनिवासाचार्य्येण" इति उक्तत्वात्) पूर्व न केनापि तस्य सता प्रज्ञापिता। तस्यापि आविर्मावकालसम्बन्वे न किमपि विशिष्ट प्रमाण विद्यते। श्रीनिवासेन बौद्ध-धर्मकीर्तिवाक्य विप्रमिक्षु- वचनत्वेन "नाभाव उपलब्धे" इति शररट-सूत्रमाष्ये उद्धतं हरयते। तच् वचनम् "अप्रत्यक्षोपलम्भस्य नार्थदृष्टि, प्रसिध्यति" इत्यादि। अय विप्रभिक्षु. धर्मकीतिरवेति खण्डनटीकाया शह्करमिश्रेण उक्तमिति। (१म परिच्छदे स्वप्रकाशवादखण्डनं द्रश्ट्व्यम्।) तद् यथा "इति धर्मकीर्तिनापि उक्तम् इत्यर्थ" इत्याढिना। एव च प्रायेण विंगतिवर्षै ज्यायानपि धर्मकीर्ति शाङ्करसमसामेयिक एव, यत. ६०८-का0डल ६४०-गकाव्दपर्यनते काले गह्करस्य जीवितमासीदु इत्येव अनुभीयते। ततश्र धर्म्मकीरते गुरु पितृव्यश्च कुमारिलमट आसीत्, तेन सह शहकरस्य साक्षात्कारकथा भाधवीयणहकरविजये हरयते। गहरेण च धर्मकीरेवाक्यि शरा2ट-सून्रभाप्ये उद्धृतम्। तेन कुमारिलस्य मतमपि अध्यासमाष्यमध्ये उद्धतम्। अतो धर्मकीति-शह्करयो समसामयिकत्वे न कापि वाधा भवेत। तथा सति गङ्करात् पूर्वम्, एव च अकीयसप्तमशताब्दत पूर्व निध्याकीचार्र्यस्य आविर्भावो न कथमपि सम्भवति। अत कलेशदौ तस्य आविर्भाव इति सर्वथा अनास्थंयमेव भवति। तवध आकरादिनमाच्चानतेपु भाज्येपु दऐटपु निम्वार्कभाण्यस्थ अर्वाचीनत्व सिध्यति। विस्तरमयात् तत्र पकमेव प्रमाणमत्र आलोच्यते। यथा न्रम्मसूत्र-द्वितीयाध्याय-द्वितोय-पादस्य

Page 77

भयम: पाद :- महसूतरपनाफोशल्मू ७३

उत्पत्त्यधिकरणे धहर-मास्करादिमि पाधरातमतखण्डन कृ्तमिति हस्पते। रामानुजाचार्येण पश्वरासवेष्णवनमताचलम्थिना पाश्रानमतसस्थापन कृतम्। एतेन तु द्वितीयाध्याय द्वितीमपादस्प परपक्ष-खण्डनरप-्पावसतिदनजन्य-दोय सस्य नमक्त्। तदोपवारणाय निम्बार्काचार्मेण तथा मष्वाचार्यण च तत्र साकमत-खण्ड्न सृतम्। तेन रामानुजामीर्र वेष्णयमतमूल पाधरात्रमतमपि रक्षित, पादसकतिरपि न लछिता। निम्बाकाचार्यो यदि भासकर रामानुजयो पूर्वमावी स्थात, तम् शाहरमाप्य-्ण्डनोघत मास्कराचार्य स्वानमीष्ट याइ्समाध्यम् अनुसृत्य स्वामिमतानुकूल पाठ्चरासमत न खण्डयेद, किन्तु निम्बाफमाप्यम् मनुसत्य शाकमतखण्डन कृत्वा शाहरमत- विरोधिता साधयेत्। तयेव रामानुजाचार्यो निमार्कमाप्यम् मनुसत्य पादसवतिए घनजन्यदोर्ष न वृणुयात, किन्तु शाकमतखण्डर्न कृत्वा पाधरात्रमतस्प निर्दोनरता भतिपा येत्। एतेन सामानुजाचार्य- परमविकत्वमेव निम्नार्कमत्याचार्ययो सिष्यति। की मिद् यदि रामानुजा चार्यस्य मनसि उदियाद का तेन एतस्वेव मनुसरण कृत म्यादेव। मतो रामानुजा चार्यस् परवर्सिनी एव निम्वार्क-मध्या पार्यी- इत्येव मनुमीयते। ततथ मध्वविजयभन्ये हत्पते मघ्वाचार्येण एक विशतिसस्थफानि न्रशसूश्रमाष्याणि ध्रानि, तन्मव्ये निम्मार्क माध्यस्य न उप्लेम्वो वर्षते। ती च जाचाथ्यी जन्यतरे परस्पर वा कु्चित् न प्रमाणत्वेन स्वीकन्तवन्ती। पतदेव हि मष्यचरितकारस्य निमार्काचार्य नामाधनु लेख-फारणम्- इत्येव कर्ज्यते, अत निम्ार्काचारस्पस्य मध्याचार्ष्यद परमविकतव सम्माध्यते। तयापि निम्नारफशिष्यसम्पदायान्तर्गत- देवाचार्यस आविमाषकाल, कतहन्त- वेदान्त जाहवीमन्यस्य किरोरदासहन्तभूमिकार्या "युगरदेन्दु" सब्टेन यमा उक्त, स च १११२ विक्रमान्दो मवति। तेन देवाचार्यस् जीवितकाल ९७७ शफान्त १०५७ शफाल्द्पर्थन्तम् आसीदित्येव सम्माय्यते-यदि ८0 वर्पाणि तस्म जीवित भवेत्। परन्ु मत्याचार्यस् फाल ११२१शफाबत १२०१-राफाव्दन्पर्यन्तम्-इत्येव तस्य चरित अन्यादित जवगम्यते। तथा सति देवाचार्य मत्चाचार्यात माचीनो अवति। निम्बारकानार्यसतु ततोडपि पाचीनो रामानुजाचार्यान् नर्वानीनो भवति, इत्येव सिध्यति, यत रामानुजाचार्य्यस् काल ९४१-सफाव्दृत १०६१ चकाळपर्षनवो ज्ञायते। परनु निम्माकशिष्य परम्परागत-देवाचार्यस्य फाल: ९७७१०५७ सफाव्द- पर्यन्त इति भतिपावतिम्। तेन देवाचार्य रामानुजाव् ३६ वषें फनीयान् मवति। परन्तुदेवा- चार्य-चीनिवासादीना भन्यत मवगम्यते ते सवें निम्चार्काचार्यस्प समकालिका मासन् एवेति। ततो निम्वार्कण रामानुजकृतन्ादसकति-वलद्नजन्यदोपस्म परिहाराव निम्मार्क शशत्रीनिवासाचार्ययो कालरामानुज ्देवाचार्थयो मध्ये एव पतति। तभा च ९५० शफाक्दत १०५७-सक/व्द मध्ये निम्बाकदेवाचार्यमो काल इति सम्माष्यते।

Page 78

७४

भास्कर-्श्रीकण्ठयोश् समयविषये अपि बहवो मतमेदा वर्तनते। बहवो विद्वासो भास्करस्य शकीयदशमशतके आविर्भाव: इति मन्यनते। किन्तु पझमपादाचार्यण वाच स्पतिमिश्रेण च तन्मतखण्डन कृतम् अतः शङ्कर-समसामयिक एव स इत्यपि कल्पयितुं शक्यते। एतत् तु प्रागेव सूचितम्। श्रीकण्ठस्य शाहरादपि प्राचीनत्वमिति बहूनाम् अभिमतम्। किन्तु तस्य रामानुज-परवर्तित्वमेव सङगचछते। एतदर्थ श्रीकरमाज्य-भूमिका दष्टव्या।अत्र आचार्याणाम् आनुमानिक. काल, कुमारिलमट्ट: ५४४-६२४ शकनडा:, उदयनाचार्य: ८६६-९४६ शकाब्दा: धर्म्मकीति. ५७०-६३० रामानुजाचार्य. ९४१-१०६१ शङ्कराचार्य ६०८-६४० निम्बार्काचार्यः ९५०-१०३० पझपादाचार्य: ६१०-६९० श्रीनिवासाचार्य. ९६०-१०४० भास्कराचार्य. ६००-६५० देवाचार्य: ९७७-१०५७ वाचस्पतिमिश्र. ८००-८८० मध्वाचार्य: ११२१-१२०१ 35 शाडकरमतेन पादप्रतिपाधमू इदानी प्रकृतम् अनुसराम। पादप्रतिपादविषये इदानी भाष्यकाराणा मतभेदा: दर्शनीयाः। तथा हि शाह्करमाष्यानुसारेण एतद्ब्रम्मसूत्रधन्थस्य पादप्रतिपाघं,यथा दश्यते १।१ पादे सुस्पष्टनलनोघक-श्रुतिवाक्याना समन्वय। १।२ १।३ 17

१।४ अन्यक्तादि-सन्दिग्धपदमालाणामेव समन्वयः। २।१ साख्य योग-काणादादिस्मृतिभि: साख्यादि-प्रयुक्ततकेश्र वेदान्त-समन्वयस्थ विरोधपरिहारः। २।२ ,> साख्यादिमताना दुष्टत्वप्रदर्शनन वेदान्तसमन्वयस्य विरोधपरिहारः। २/३ पूर्वभागेन पश्चमहामूतश्रुतीनाम, उत्तरभागेन च जीवश्रुतीना परस्पर- विरोवपरिहार। २/४ ३।१ लिज्ग गरीरश्रुतीना विरोधपरिहार।

३।२ ", पूर्वभागेन लण्टार्थस्थ, उत्तरभागेन च तत्पदार्थस्य गोधनरूपसाधननिर्देशः ३३ ", सगुणविद्यामु गुणोपसंहारस्य निर्गुणे न्रह्मणि अपुनरुकपदोपसहारस्थ च निर्ूपणह्वारा साघनवर्णनम्।

Page 79

मथम: पाद :- ममसूनेरचनाकौशलस् ७५

३18 पादे निर्गुणज्ञानस्म बहधिरिक-सावनमूत्ञानाम् म्थमयज्ञादीनाम् मन्तरजसायन मूतानाथ् समदमभवणमननादीनो निरूपणद्वारा साधनल-निरूपणम्। ४१ शवणाधानत्या निर्गुणम्, उपासनया सगुर्ण वा ब्र साक्षात्कृतयतो जीवत पुज्यपाफ्लेय विनारलकणाया मुक्ते ममिधानम्। त्रियमाणस्य उल्कान्तिप्रकारदर्शनम्। ४1३ सगुणश्रक्षविदो सृतस्य उपरमार्गाभिगमनम्। पूर्वमागेन निर्गुणजभविदो विठेहकेवल्यप्रासे, उपरमागेन च, सगुण- 818 मकविदो मझलोकस्थिते निरुपणम्। इत्येव साहरमतानुसारेण पादार्थनिर्णय। तेन इयमेव पादर्सगति। मास्करमतेन पाठ्मतिपाधम् मास्कैरमाण्यस्म पावार्थप्रवर्शनपर्टीकादिक न इस्पते, न वा मुदिवर्सस्करणे तभा कृत्वा पुस्तकमेतत्त् मुद्रितमास्ते, तथापि पतविपये प्रामेण साक्रमाप्यानुरूयं मास्करमाष्यम् इति सूत्रार्थत अवगम्पते। मास्करस्तु ज्ञानकर्मसवरूपसमुख्यवादी, शर तदिरोषी ज्ञानकर्म कमसमुख्यवादो, मास्कर नेताद्वेववादी, शहरस्तु महेतवादी, तन्मते व्यवहारवसारया द्वैते स्वीकृन्तमपि मिख्या, मद्वेतमेव पारमार्मिकम् इत्यादिरूप पार्यक्य तमो मसिद्वमेव। तेन शहर कतपावामें यत्र निर्गुणक्षविषयवर्णन, तत्र मास्करस्प सगुणलक्षविषय-वर्जनमेव ज्रतव्यम्। अत तन्मतेन पादार्भनिर्णयादिक भायेण शाह्रमतानुरूपमेव भवति। एतेन भक्षणो निर्गुण- त्वानुरोधेन यत्र यत्र शह्रामिमत-पादर्थमच्ये पूर्वोचरमाग-कल्पनादिक हस्पते, तत्न तत्र मास्करमते तथा न इत्येष पार्यक्य झेयं, न तु मन्यत्। रामानुजमतेन पाद्भतिपाधमू् ददीनी रामानुजमतेन पादार्थो वकन्म। रामानुजमतेन पादार्थन- १।१ पादे अस्पएतर जीवादिलिक़्कानि वाक्यानि विचारितानि। ११२,, पुनरस्पष जीवा विलिमकानि १३ स्पएटललि्कानि १।४ > स्पष्टतरजीवादिलिस्कानि २।१ *सख्यादिस्मृतिमि वाषस्य परिहार। मतिपक्षतर्काणा वेदान्तवाक्यानुसारिमि सत्त्के निराकरणम्। २/३ जाफशांदि कार्यत्वनिरूपणम। २1४ इन्द्रियावे कार्यत्वनिरूपणम्। ३।१ ,, चामगुधवस्थानस्थितम्प जीवस्प दोपादिनिकपणम्।

Page 80

७६ व्याससम्मत-ब्रह्म सुत्रभाष्यनिर्णयः

शर पादे पुरुषोत्तमस्य सर्वदा हेयप्रत्यनीकत्वकल्याणगुणाकरत्वरूपोमयलिज्गत्व- प्रतिपादनम्। ३।३ साधनभेदनिरूपणम्। ३/४ अङ्ग निरूपणम् ।

", उपासनारोहमाहात्म्यम्, उत्तरपूर्वाधारलेषविनागरूपम्। 812 उतूक्रान्तिप्रकार। " ४|३ अचिरादिगतिः। ४/8 ब्रह्मपासिरूपम् अपुनरावृत्तिलक्षणम्। ततश्र एतन्मते अध्यायप्रतिपाधमपि दष्टव्यं, तत्रापि कश्चिदु भेदो हश्यते, यथा प्रथमाध्याये श्रह्मणि जगत्कारणत्वान्वयं प्रतिपादयति। द्वितीयाध्याये-व्रह्मणो निखिलजगदेककारणत्वे वेदान्तवाक्यविरोघशङ्काया यौकिक-

तृत्तीयाष्याये साधनश्रतिपादकत्वम्। चतुर्थाध्याये प्रातिचिन्तापरत्वम्। एवश् शाक्करमतेन सह अध्याय-पाद-प्रतिपादविषयेपु यः प्रभेदो प्रदश्यते, स तुन अकिश्चित्करः इति प्रतिभाति। शङ्करादू अर्वोचीनेन रामानुजाचार्यण भगवता यदि गङ्करमगवता सह स्वस्य एतत्प्रभेदं समथयितु शक्करादपि प्राचीनमाण्यवृत्यादिक किश्चित प्रमाणत्वेन प्रदर्शितं स्थात्, तदा अतीव शोमनम् अभविष्यत्। तदमावात् युकिशरणमेव यथा तेन मृहीत, तथा अल अस्मारकमपि कर्तव्यम्। तथा सति शाङ्करमतेन अध्यायप्रतिपाधादिविषये याहशं स्वाभाविकत्वं युक्त्नु- कूलत्वं च हरयते, तार्दशं नाल उपलभ्यते। यतः उपनिषद: अवलम्व्य तद्वाक्यार्थमीमासाच्छलेन दर्शनशाल्रर चनायां कर्तव्याया समन्वयाविरोधसाधनफलानि यथाक्रम् अध्यायर्रूपेण वत व्यानि भवन्ति। न तु "बह्मणि जगत्कारणत्वान्वयप्रतिपादनादिक", यथोकं वेदान्तदीपे श्रीभाष्यभूमिकाया च, अध्यायार्थरूपेण सननिवेशनीयम्। जगत्काण्ेन रिचय-प्रदान तस्य शह्षण: श्रुतितात्पर्यविरुद्धकयनम् एव। जगत्कारणत्वेन बलपरिचये दीयमाने श्रह्मण. सच्िदानन्दरूपत्वस्थ हानिरेव आपधेत। अतः एतत् न समीचीनं प्रतिभाति। श्रक्षणो जगत्कारणत्व यदि पारमार्थिक स्यात्, तदा जगतः सत्यतापत्ति: दुर्वारा, तथा सति विशिष्टाद्वैतहानि, द्वेतापततिश्र भवत्येव। जगतो म्रहाङ्गत्वेडपि म्रह्मणोडशुद्धत्वं विकारित्व च प्रसज्येत।अतो श्रह्षणो जगत्कारणत्व-वर्णनं न श्रुतितात्पर्यम्। अथ श्रीमन्मध्वमते मकसूत्रस्य पादपतिपादविषयाः तावत्

Page 81

मथम' पाद :- मरसमूतरचनाफोश्लम् ११ पाडे नामत्मकानाइ जन्यन मनिद्धानी शुल्दानो विनी समन्यय। १P रिहलमशानाय जन्यन अमिद्वानो न्दिना विन्ी समन्यय। १३ उमपप्रपमिद्ाना भन्टानो विन्णी समन्य। गर- जन्यतैत पसिद्धाना 10नो विसी समन्य। " युसयविरोष। समयाचिरोय। elc Ele मनुधि + सुन्यविरोष। ale पैरान्यारय गन्यादिनिरूपणम। मफिनिरपणम्। elË n ३३ उपागनानिकयगम् (सर्वपरिमान पयमत उ सते अन्ते निर्णय)। ३१४ पा फर्मना गारये पतयु। ४1 देधाना मोम सथा ज्वनान्तिनिरुपणमू। मगगम्पयोनिसपगम्। ४1र, परमजनामानी भोगनिरपणम् । अन वि गुवरस्ेन पाद-्प्रतिपावादिनिर्गय एय येवपखम्। एतत् सु उपासनानुहलम् इति मएम। तथा च नतन अमजिजासा पद्मूचित न्व्नानानुकूम्म। अत पतासन पाअर्थ निकपण सूनाणो स्पसर्य-विरुद्म्। तथापि अव नाभरमतेन सद म प्रमेदो रस्पते, स तु मदानयुग्पेन शकरपादभूपगास्यन्मरयन्मच्ये रुनायपूरिणा विचारित। स तु विचार पतद्य दसम्य। माध्यमाप्ये तष्टीफातत्वपरनिफार्या माध्पन्द्रिकार्या च पाचपर्थ िपये विस्तृतालोचने इर्पते। परन्तु तत् सय स्वतन्त्रविचारमूलक, न तु किमपि पाधीन माध्यादिमूल +म्। किमधिक रामानुजमाध्यम्य याहशयोधा ननवृषिमूलफत्म् उद्योजते ताहवो किधिद् माध्यमूलकत्म् अम्प नास्ति। इटानी दरष्टन्य निम्पार्कमते फोइसोडम्य पाठमतिपायविषय इति। तग् शीनिवास भाप्ये हसपते- १११ पाटे निपाम्ये थीवापुर्ये स्रुतीनां समन्वम। १।२, अम्पटटस्पट जीचानिएि सफयाफयानी तत्र समन्वय। १३ ,

Page 82

७८

२1१ पादे परेः स्वसिद्धान्ते उद्धाविता दोषा: निराक्रियन्ते।

२/३ ब्रह्मकार्यवियदाधुत्पत्तो जीवविपये च श्रुतीनामविरोधप्रदर्शनम्। २/४ जीवकरणश्रुतीनामविरोधप्रदर्शनम्। E ३।१ संसारस्य दोषनिरूपणेन ततो विरक्तिप्रदर्शनम्। ३।२ ", विवेक वराम्यदार्द्याय स्वम्ावस्थाविचार:। ३/३ ब्रह्मोपासनासु गुणोपसंहारविकल्पनिर्णयाय विद्याभेदाभेदविचार:। ३।४ विद्यातः तदङ्गात् कर्मणो वा पुरुपार्थविचार। ४११ साधनावृत्ति: आप्रयाणात् कर्तव्या इति निरुपणम्।

४|३ ", विदुषो भ्रह्मपासये गतिनिरूपणमू। ४1४ अरचिरादिमार्गेण पर श्रह्मप्राप्तानामाविर्भाववर्णनम्। अल सगुणश्रह्मवासुदेवपरत्वेन पादप्रतिपाध्निर्णयः एवं वैशिष्ट्यम्। अन्यथा शाह्कर- पादप्रतिपाद्यविषयैः सह प्रायेण ऐकमत्यं हश्यते। अध्याय-प्रतिपाधविषयेषु तथैव ऐकमत्यं वसंते एव। श्रीकएमतेन पादप्रतिपादविषया: तीवत्

१।२,, अनतिस्पष्टलिङ्ग वाक्यविचार.। १।३ ,, १1४ अस्पष्टलङ्गवाक्यविचार:। २।१ साख्यादितक विरोघशङ्कपूर्वकस्वपक्षस्थापनम्। साख्यादिमताना दुष्टत्वप्रद्शनम्। २/३ श्रुतिवाक्याना परस्परविरोधपरिहार। E २/४ भौति कोत्पत्तिश्रुतिविरोधपरिहारः। ३।१ " उपासकस्य नित्यत्वादियुक्तस्य जीवस्य गत्यागतिनिरूपणमू । ३।२ ३/३ उपासनाविशेषाणा गुणोपसंहारः। ३/४ विद्यासहकार्याश्रमघर्मादिनिरुपणमू। उपासनाप्रकारनिरूपणमू। उपासकस्य विदुषः शरीराद् उत्क्रान्तिनिरूपणमू।

Page 83

४।३ पादे अधिराकगतिनिकपणम्। ४।४ मुफिस्वरूपनिक्पणम्। अवापि अध्यायचतुषय समन्वयाविरोधसाधनपल परम् इति अवग्थते। परन्तु सृतीया- व्यामस्य द्वितीय गदे ईसरस्वरलक्षणवर्गन न सापनपरम्, तथा चतुर्थाध्यायम्म प्रथम पाढेकपि उपासनामकारनिरपगस्य न फन्परत्वमिति भतिमाति, भतो व्यभिचार, सिष्टे चिपये शाहरमतानुमरणमेव हस्यते। श्रीकरमतेन पादप्रतिपाधयिपयास्तु- ११ पादे परमश्िव त्रत् व्ववाक्यसमन्वयामिधानम् । १र, केपाशिन् अस्पए्टतिदानो पदानों मन्नमतिपाद्फत्वम् अर्यान्तरमोधकत वेति

१/३ स्पधस्पष्शुतिवाथ-सन्टेह+निर्मू कतया स्पष्टार्थकयनम् । १।४ व चित् श्ाम्ामु प्रधानजगत्कारणत्प्रततिपा करवदानी स्पषटर्यकयनम् । २१ पेद़न्तिरुद्ध-समृतित काटिनिराफरणपूर्वक जगजन्मावि-कारणत्व परम निवस्थेव इति प्रतिपाननम्। शार, सांख्यानिदुर्याद निरसनेन ममुक्षणां शुद्धवैदिकमार्गनिषठत्वस्थेव दृदीकरणम्। २/३ २।४ जीवस्म अक्षकार्यत्वेडपि चेतनतवाद जजन्यत्व ्वामाविकतमिनयन्तव् स्वरूपत्वाना भव निन तस्य तहिम नरीरत्प्रतिपा नम्। ३१ श्ीवस्प लोकान्तर न्गमनागमनविचार । ३।२ परमचिव नक्षम्वरपदक्षणादीनि पपधितानि। ३/३

४।१ सर्वासा विद्याना फन्दमु। 7 त्व-पदार्थमूत-जीयो तूफानत्यादिवक्ाविरोपफालम्। अर्धिराठिना मार्गेण गत्यागतिफलमू। मूमुस्ूणा मुकििम्यरुपप्रकार विचिन्त्य स्वामाविक-जीवमाव निव्ृविनू्वफ शिथमासिकपपरमपुरुपार्य-फल निरूपणमू । अयं पादार्थ भायेण शीकण्ठमतानुरूप, विरोपस्तु व्रक्षण परश्िवत्वप्रतिपादनम्, यथा माव्मते मझगो विष्युत्वमतिवादनम्। शाहर-मास्कराख्य-माप्यदर्य मभा पाषान्येन मझपर, तेन। आासमाप्पाल्थम, एवं रामानुजन्मान्याख्थन्मा्मदय यथा नारायणपर विष्णुपर वा, तेन वेष्णव

Page 84

८० न्या ससम्मत-ब्रह्मसूत्रभाष्यनिर्णयः भाय्यम्, तथा श्रीकण्ठ-श्रीकराख्यमाण्यद्वय च शिवपर परशिवपर वा, तेन शैवमाण्यम् इत्या- ्यातु शक्यते। प्रमेदोडयं सम्प्रदायानुसारेण उपासनानुरागजन्य इत्येव प्रतीयते। वलम- विजानमिक्षु-लदेव-भाष्याणा पादार्थनिर्णये सम्यक प्रयलो न दृश्यते। मुद्धितम्रनथेपु एतदर्थ सम्पादकवगैरपि न कोडपि समुलेखः कृतो दश्यते। ततश्च एतानि त्रीणि भाष्याणि अतीव- आधुनिकानि, न वा तानि प्राचीनभाष्यमूलकानि। अत. तेषा पादार्थ निरूप्य स नात प्रदर्शित: अक्ष्माभिरपि।प्राचीनविषये प्राचीना एव प्रायेण प्रमाण भवन्ति। प्राचीन विषयावगमे प्राचीनाना यथा सम्भावनाधिक्यं, न तथा अर्वाचीनानाम्। तेन उपलभ्यमानमाष्याणा मध्ये प्रचीनतमत्ात् शाह्स्भाष्य याहश प्रमाण भवति, तथा न परवर्तिना भास्कर-रामानुजादीना भाष्यमिति कल्पयितु गक्यते। शाह्रमाष्यमपि क्यच्चित् प्राचीनमाष्यमूलकम् उर्त प्राचीनमतमूलक, भास्कर-रामा- नुजमाप्याडीनामिव, तद्पि न सम्यग ज्ञातुं शक्यते। वाराणसीय-सस्कृतविद्यालयस्यपुस्तका-

व्यास्यानरूप सहसकारिकात्मक. एकी ग्रन्थः तेन दृष्टः। परन्तु स ग्रन्थ, इदानीं नोपलभ्यते, न वा कुलचित् तस्य वाक्यादिकम् उद्धृतमपि। तथा सति शाह्करमाण्यस्य प्राचीनभाष्यमूलतवं प्रतिषदेत। तथापि प्राचीनत्वात् तस्यैव प्रामाण्याधिक्य सम्भाव्यते। एतेनेव सवे बोद्धु शक्यते, पाउप्रतिपादविपये कीदशो मतमेदो भाष्यकाराणामिति, न कोडपि अन्येः सह सवथा ऐकमत्यं भजते इति च। मतमेदकारणं सम्प्रदायरक्षणम् पतस्य प्रथम कारणम्-अधिकरणरचनाया मतभेद। सोडपि सूलार्थमतभेद- जन्य। तस्य अपरं कारण सम्प्रदायानुरोव। सम्प्रदाय-रक्षणाय युक्त्याश्रयत्वं हातुं प्रायेण सर्वपा कु्ठा न भवति। अत एतदेव अन्न मुख्य कारणं मन्यते। "युक्तियुक्तमुपादेयं वचन बालकादपि" इति मतम् अनुसत्य सूलाक्षरत एव सूत्रार्थे विचारिते सति नैतादशी मतभेद- नम्भावना स्यात्। अथवा सरवसम्मत-माक्षाद्व्याससम्प्रदायत सूलार्थे ले सति नैव म्तानैक्यम् अमविय्यत्। एवच् मतमदस्य मुख्य कारण सम्प्रदावरकनुरोधरूप-दुरा्रह विशेष एव इत्यनुभीयते। पादर्थनिस्पणोपायः स्थान पतन्, परन्तु पाउ्पतिपाधनूप-्पास तिनिरपण विना अधिकरणार्थनिर्णय नगन्र ततर तंदर्यनिनपर्गाद कने सूलार्थनिक्पणमपि सुद्स्करम्। तेन नमसूलन्तात्पर्यम् अविविन साव, नन व्यासमन्मत-वृयवाव्यनिर्णयध्र ततोपि असम्भव. एव प्रतिभाति। परनु नयानि नम्मार नैगध्य न भजनीवम्। सतवयें तन्र उपायह्यं वर्तते। तत्र प्रथमं नवर वयाग्दामानुग चाविक्करण, द्वितीयन्न सूधाधिकरणयो यथार्थसम्भावितार्थनिरपणम्।

Page 85

मपर्म: पारद :- हसयूभर मनाकाशलस् द्विवीयोपायार्थ यत् फर्ष यें तद् एफस्मिन् पक्षे उपरोषरन्याप्य-सुति झा्राध्याय-सकति-साहाय्येन ययास मय पदार्थनित्पर्ण, पक्षान्तरे च सूशास्रप्र्यारोचनेन, तत अधिकरणरचनानियमा विष्करणेन अधिकरण नादर्थ निर्णयानन्तरम् अधिकरण -समट ाार्यनिपणम् अधिकरण रचना-नियमाविष्करणमपि महटाना भाप्या्णा मध्ये अधिकर्सस्यफानी सम्मतिनमहणेन फरणीयम् । पलदेव द्वितीयोपायार्यम् जस्माफ कर्षन्यम। एवं च उमयपस्तो निरूपित मर्य पादार्थो भवितुम् नति। यथा कस्यचित् का्यें च कारणे व विनाते सति तस्य स्वरूपम माषिष्कर्ष धक्यते, फार्यकारणयो अन्त-पातित्ात् तस्य, तदद् अनापि सुतिशासाष्यायायपु विज्ञातेपु सचकु तथा अधिकरणायें सूलामें घ अपगते सति पादर्यनिणय सम्मवत्येव, अध्यामाधिकरणाययो अन्त चातित्वाव् पादार्थक्प। अयभेष मत्र द्वितीय उपाय। पादार्यनिरूपणे पयमोपाय तत्र मागुक पयमोपायस्तु पतत्मात् द्वितीयोपायदपि दुपल। यत सवे माज्यकार स्पम्चसम्मचायस्य व्यासमूल्यत्थम करिमूलफत्व वा अविपादयितुम उतसदन्ते। यवा शाकर- सभ्भ्ाथस्प व्यास-शुक-गोटपावादिकमेण तथा सहरेण सद उचतरफात्या व्यासस्य साक्षात् कारानन्तरं शाह्रमान्यस्य व्यासानुमोदितत्वेन व व्यास-सम्मदायत्यं, मास्करसम्मव्ययस्य पाणिनि गुरुपव सम्मदायत्य, रामानुजनम्मदायस्य व्यास वत्मशिप्य ोफ रइन्वपोलन पोषापनादिकमेण य्यालस प्रदायत्व, माध्यसम्म्रवायस्य मध्वाचायण मदरिकाक्षेतर्व्यासाये व्याससावकार पूर्व को पढे साल्यमात् व्याससम्मदापत्व, निम्चाफस प्दायस्य समतपुममार मारवादिकमेण मपिषमनायत् तेन व्याससम्मदायत्व्म्, थ्रीकण्ठश्रीकरयो सर्वश्रमगपच्छि्पस पदायत्वादू व्याससम्मायत्यम, पह्मम्प विष्णुन्वामिस मदायत्ाव् तथा, विज्ञानमिक्षो फपिलसामनायत्वा तथा, सवमे गोविन्द- भगवत रम्धसूआर्यविवेकविज्ञानस्म पलदेवस्म भाध्वसम्भदायत्याद् व्यासस पवायत्वम्। परन्तु सर्वत्र अविसंवादि सर्वमान्य सभ्यक प्रमार्ण किविपि न विधते। पीणा मतमेदेन, माचार्पाण मध्ये परस्परविरोधेन च सर्वत् संच्रयास्फन्दितत्वाच्। अत व्याससम्मदामानुगत्याविष्फरणरूप पथमोपायो द्वितीयोपायाद वुर्बल एव। पादार्थनिरूपणे द्वितीयोपाय -एवं च द्वितीयेन उपायेन यावार्थनिरूपणे सति यदि कस्मिमिंत पादे इयं पाव- सकति फेनचिद् माज्यकारेण लहिया स्यान्, तदा तदूमाष्म तदशेन न व्यासमम्मत भषेस्, यमा रामानुजमाप्यम्। सत्र द्वितीयाध्यायस्य परमतखण्ठनास्ये द्विवीयपादे अन्तिमोत्पत्यषि करणे इयं सज्ति लद्विता रस्पते, स्वपक्षरूपपाखरासमतस्य स्थापनाव्। तयेव यहूना, मतेन उकाष्यायस्य उफपादे: महदीर्पक्द"बिफरणे शाहरमतेडपि इयं समति रक्ितेति, हस्यते, परमति- वादस्य उदयरमवानमुखेन स्वपक्षस्पापनाद्। परन्तु रुनामसूरिणा शहरपाद मूपणाएये प्रन्थे अभापि 15

Page 86

मी-रशी यातनवपरपक्ष-सण्डनपरतया एव व्याख्यातम् इति दश्यते। एतदपि न असजतकल्पनम्, वन भाकरगान एततप्रमजस्य उपक्मे खण्डनपरत्ववचनमेव उपन्यस्तं दस्यते। अतो 'नही वेशद" निकाण शकर्य एव पाउसज्तिलद्न न निशचितम् इति कल्पयितु शक्यते। नन्ु नाकन्, अव एतदेश फल्पनीय, यदू वर्मिन् भाप्ये एताहशन्दोपाधिक्यं भवेत्, तन् ध्यायवन्नैनं माध्यम् इति, तथा यत्र एताहणदोपाभाव, तदेव व्याससम्मतं भाष्यम इति च। दोशसत्े नतिक्ष्टत्व होणविकये विभक्ृषत्वम इति विवेक। पगन्तु मनाहणी वाषाम् अतिकमितुं प्रायेण स्वे आचार्ये स्वस्वमतेन पादार्थोडपि नन्वीकृन- एतन तुभागेव दष्टम्। तेन निसशयं यथा स्यात् तथा व्याससम्मतमाष्य- नि वग न सुर्करें भवति न कोडपि केनापि उपायेन निसशयम् एतत सम्पादयितुं समर्थो नगन। तथाि 1नन् पाठसतनिनिरूपणार्थ यथासम्मवम् अन्र प्रयत्न कर्तव्य। अरधिकरणनिस्पणद्वारा पादार्थनिर्णय "तर्थम् अस्मामि आठो अधिकरण-निरूपणं कर्तव्यम्, पादार्थानाम् अधिकरणार्था भीनचान मुग्यत। मत्र वद्पि अधिकरण-रचनायाभपि पादार्थतोडपि महान् मतमेदो दश्यते, नयापि तहरचता-नियमाविष्करणाय वयम् अल म्रथतामहे। यत. समान-लक्षणाकान्तानि वहूनि भक्मानि सन्ति, नानि छष्ट्र अनिर्कसम्मतनियमाविष्करण न असम्भव भवति। पादप्रतिपाध- निर्गधे नु गनाहशी सन्भावना न विवत, तनिर्णायर्कसमानाकार-पदादीनाम् असत्वात्। अत वनमिन प्रवरिण अधिक्ानुमत अधिकरणरचन-नियमो यदि आविष्कृत स्थात्, तना स एव नियमो व्याणानुमन रति मत्वा तनियमानुगताधिकरण-ममूदार्थ एव पादार्थो भवितुम् अरहति। नवा सति पाठार्थनिर्गयों न अस-मव, न वा सुदस्पगहत इति मन्तव्यम्। अतः अधुनो

Page 87

८३

उपो-्धावसकरति, हेतुदेतुमन वसक्ति, उपजीम्योप नीवकगानसतिरित्यादि। यत् "कयमेवम्" इत्याधाफारस्य मातेपस्प उपर्पेण अधिकरणम् मवतार्यते, तन्र आक्षेपसति भोदष्या, तथा यत्र ष्टनवरपण अधिकरणम् मारम्यते, तत्न हरन्तसनवि जेया। "यथा तव नान तथा" पवम्प्रकारेण अधिकरण यव पस्तूयते, तन पन्युधाहरणमक्रति प्रतिदरान्वमतिवा च्यते। मागुकविपयस्प देशविरोवम् अवतम्ज्य यदि तन्संिकट्ट कोडपि मसऊ नवतारित म्यात्, तदा भमत समति उच्चते। मतत् स वैयासिकन्यायमालया, "माप्यरनप्रमा" नामिकायो टीवारथा, मश्ामूत वपिज्यास्थनीकार्या, अश्षतत्त्वप्कातकाल्यार्यो यृची च अपधितम्। माध्यमिन्र-मतान्तरीय भाष्यरीकादिपु मायेण पतंग्जातीयालोच्न न दरपते। अधिकरणन्माल जातीयन्प्रन्यादय फ. शहरन्रामानुजन्धी +पठमममनायेज्ेव इत्पनते। तयापि शाहरनन्यनायस्पेय भाषान्य अन्ययाहुल्प घ। रामानुनीयवेदान्त- 19 अन्थ यदि रामानुजाचार्यविरचित स्पाच, तदा स एव अन्य अन मथमत्वेन भहणीय, यत यहर्ना तस्प रामानुनाचार्यभणीतत्वे सन्वेहा बतते। अन्यया भारतीतीर्य-विरचितवयामिक न्यायमालनमन्थम्येय आचीनतमत्व सम्मान्यते। ३। ततथ यत अधिकरणम् भारम्यते, तघ सूनमध्ये प्रथमान्त-पदमेय भायेण, विधेयतथा पवदतम- इत्येन मवपु माध्येपु सर्वेराम अधिकरणारम्मफयूलाणाम् मालोचनेन सवगम्पते, प्यमान्तपतस्पेय वस्तुस्वरूपच्चर्जन योम्यत्वात्। यथा पट हष्टा तम् अजानन् यदि कोऽपिपृक्केत "फोडयं पदर्थ ह तदा सम्य ददम् उपरम् "अर्य घट", न तु "इमं घग्म्", "मनेन घटेन", "अस्मे धदय", "मस्मात् पयन्", अम्य यनस्थ"ी, 'सम्मिन घटे" चेति। द्वितीयादि- रिमन्त्यन्तेन पदेन वस्तु निदध न पे नापि मिन्यते, तेन पस्तुनिई साथ नयमान्तपतमेव सर्वे व्यवदियते, अत सूत्रमध्ये पयमान्तपदसत्म् अविकरणाममसूनकम्।यथा मनदमय स्यासाल ् हत्यत्र प्रथमान्तानन्दमयपदस्प विरेयत्वात् मस्य मधिकरणारम्मकत्वम्। ५। यम्र पताहनपयमान्पर न इसते, तत्र वत्पूर्वसूलात् पूवाधिकरणाद् या ताहसप्रथमान्तपद्म् मव्यादपम्यम्। सूत्रमच्ये प्रथमान्तप विना सूलाणाम् अधिकरणारम्भकत्व न मन्यते। अत प्रयमान्तपदम् अधिकरणारम्भलक्षणम्। तथा "जन्माघस्य यत" इति सूत्रे जन्मादि इति भयमान्तप्दम्। "ईक्षतेनशलम्" इति सूत्रे 'मरळम्" इति भयमान्तपर्द वेति। ६। यत्र पकाधिकेन सूतेण अधिकरण रचित स्यात, त्र सर्वाणि सूत्राणि कचित् सिदान्वचोघकानि, पचित् फतिपयानि सिद्धान्भोधकानि अवशिष्ानि अन्यानि पूर्वपक्ष सूचफानि। यभा "विलक्षणत्वाधिकरणम्"। ७1 पूर्वपक्षसूतम् अधिकरणारममे अविकरणमज्ये, वा हरपते, स्वानुमोवितमाय मतान्तरजापनाड सते न कचिद् सन्ते। /2 1 1 17 : 1 3

Page 88

८४ व्याससम्मत-ब्रह्म सुत्रभाज्यनिर्णयः ८ कुत्रचित् सूत्रशृद्लामध्ये आक्षेप ससमावानरूपेण एकाधिकवारं पूर्वपक्षसूताणि सिद्धान्तसूत्राणि च दश्यन्ते। ९। कुलचिद् एक स्मिन्नेव सूत्रमध्ये पक्षद्य सनिनेगितम्, यथा "गौणश्चेनात्म- शब्दात्" इति १०। एकेन एकाधिकसूत्रेण वा यत्र अधिकरणं भवति, तत्र अधिकरणस् पदज्ञानि तत्र अन्तर्निहितानि भवन्ति। टीकादिकृद्धिः तानि अज्ञानि पृथक कृत्वा प्रदरगितानि। सूत्रद्वारा सूत्रकृता अधिकरणाङ्गानि न प्रदशितानि। न वा सूत्ररचनाया सूलक्मे वा अधिरकरणाङ्ग- कमोडपि अनुसृतः। ११। अधिकरणाङ्गानि प्ट्, यथा सजतिः, विषय, संजय, पूर्वपक्ष, सिद्धान्त- पक्ष., फलमेदश्र। एतदपि प्रागेव उक्तम्।सूत्रकृता एतत्कमानुसारेण नैकमपि अधिकरणं रचितम्। तन्र सङतय सदेव ऊहनीयाः। विपयश्च श्रुतिवाक्यं, तच्व सूतपदात् विजयम्, यथा "जन्माधस्य यतः" इति एकेन सूत्रेण एकम् अधिकरणं रचितम्, तल "यत."-पढात् "यतो वा इमानि भूतानि" इत्यादि-श्रुतिवाक्य विषयत्वेन भृहते। कचित् सूलार्थादपि विषयरूप श्रुति- वाक्यं संगृहते। यथा "शास्रयोनित्वात्" इति एकेन सूतेण एकम् अधिकरणं रचितम्, तत् "अस्थ महतो भूतस्य नि.श्वसितम्" इति श्रुतिवाक्यम् अथवा "तं तु औपनिपद पुरुषं पृच्छामि" इति श्रुति-वाक्यं विषयत्वेन अर्थाद् गृहते। संशयश्च विषयवाक्यम् अवलग्व्य कल्पनीय। पूर्वो त्तर पक्षद्व्य संशयस्य कीटिद्ियात् निरूपणीयम्। फलमेद्श् पूर्वोत्तरपक्षात्मक समग्राधि- करणार्थ-निरूपणाधीनः। एवं च यथासम्भवं सूत्रपदम् अनुसत्य सूत्रार्थ च पर्यालोच्य अधिकरणाङ्गानि स्चयितव्यानि। अधिकरणाङ्गक्रमेण सूत्रकृता सूत्रीणि न रचितानि। एतावन्त: एव अधिकरणरचनाया सामान्यनियमा इति वकु शक्यते । अधिकेरणरचनार्यां विशेषनियमा विशेषनियमास्तु बहवः। ते स्वे अधिकरणविचारप्रसन संकलनीया। सर्वेषां सूलाणाम् आलोचन परीक्षणं विना तेषा संकलन नात्र सम्मवति। शहरादिवल्लमान्तानाम् अष्टानाम् आचार्य्याणा मध्ये केन आचार्य्येण, केन वा सूलेण अधिकरणारम्भः कृत., कतिभि सूर्वेश्र तदधिकरण सक्कलित, कस्मिन् अधिकरणे कति मतमेदा, तत्रापि के च अधिके. सह अभिन्नमतावलम्बिनः, के पुनः अल्पसंख्यकगणान्तर्गता. इत्यादिक सर्व यावन निर्णोयते, तावद् विशेपनियमसङ्कलन न सम्भवति, तदनन्तरं तैश्र नियमैः अधिकरणरचनायाम् आचार्य्याणी नियम-पालनापालन- जन्यदोषगुण-निर्णयाय अधिकरण-परीक्षणमपि न सम्भति।अत. सर्वादी अस्माभि सर्वाणि सूत्राणि यथाक्रमम् एकीकृत्य सरण्याकारेण च सज्जीकृत्य एका सरणि: विरचनीया। ततश्र अधिकरण-परीक्षामुखेन विभिन्नानाम् आचार्य्याणा भाष्याणाम् एतन्नियम-

Page 89

भयम: पाद :- मससूनर पनाफीशलभ् ८५

पालना्पालनजन्य-दोपगुणविनार करणीय। तेपु च केपाधिद् दोपबाहुल्पात व्यासमतविमट्एत्व, लफवाच फेपाशित् सशिट एत्वम् अवपार्यम्।

एवं च सनिकृएविम्रकषतनिर्णयन व्यासमम्मत्ाधिकरण निरुष्य अधिकरणान्तर्ग+ विपय ्तर्नुकूल-शुति वाक्यादिकम् मनलग्य अधिकरणससमरिरूप-्पादानामपि पतिपार्घ निरूपमितु शकमते। तदेव पादसफति भविष्यति। तमा च पादसमत्या स एव अधिकरणार्थ पुन निर्णेय। नात मन्योन्याथपदोपराका, स्पके मेवात्। यकधिकरणनिकपिता या पादसगति, तदधिकरणस् न क्सगतिनिरपित्त्वाद्। परन्तु पतदधिकरणरचनादिक विरोपनियमाधीनम्। विरोपनियम निर्णबथ समय-५५५) सूभालोचनन्सापक्ष। एक्दर्थ अन्यवाहुल्पम् जयस्यम्मावि। अत तव्पूर्वम् उलिखित -सरणित अपरे ये बहयो विपया पायन्ते, तैरपि मालोच्यमानाना दस्तानों भाप्याण मध्ये कतमस्य व्यासमतसनिकसत्वम्, मन्येप। वा तत् फीहर्ो तट विज्ञातु प्रयतामहे। ते च विपमा (१) मतान्तरेण सूत्राणा पाठमेदा, (२) पकस्य सत्रस्य द्विषाकरण, (३) सूनदपस्य एकीफरणम्, (४) मतिरिक्ूयमद्णम, (५) गृह्दीक्सूनवर्जनम्, (६) सूत्रमामस्य विपर्यय-इत्यादय। मत्र सूत्हत्ता निर्द्धामावेन पाचीनममाणाभावेन च मधिकानो पक्षमुकिरेव व्यासमतसनिकएत्वस्य लक्ष्ज, तथा मल्पानो पक्षमुतति व्यासमतिम्रक्रषत्वस्प निर्दर्शन मर्वति। एव च व्यासमतविषट्ट एत्मेव दोप, सनिकृष्टत्वमेव गुणो भविष्यति। तभा सति पताद्सोपगुणनिर्णय मषमकारे सम्पावनीय, यथा अल्पसंख्यकपक्षान्वगवित्वाव १। अधिकरणस्य रचनार्या दोपा, २। अधिकरणस्म सरचनार्या दोपा, ३। पठमेदे दोपा, ४। एकसूतस्थ द्विषाकरणाद् दोपा, ५।सूदूमस्य पकीकरणाद दोपा, ६। अति- रितन्सूशगहणादू दोपा, ७। गृद्ीतसूत्रवर्जनाद् दोपा, ८। सूत्रमामविपर्मयाद् दोपा इति। एवं च एतेपामू मष्टाना समाहारे कृते गल्पसल्यकाना पक्षान्तर्गतत्वाल यस्य दोपसंस्या अपरेम्य स्वल्पा मविष्यन्ति, स एव व्यासमतसनिकषतयात् व्यासमतानुसारीति माख्यातुम उचितम्। तथापि एतम विस्मर्पव्य यद् अय निर्जय पक्षगतवयकिसस्थायसिद, सूत्राकरमानदसनेन। अत्र माची नत्वार्था चीनत्व जन्य च्पलविचारो न कृत। कालातपरत्वापरत्वजनय य ्यास मतस्प मनुसारित्वम् अनुसारित्व वा तदत्र न परिगणितम्। तस्म परिगणने कृते शाहर-माप्यस्य याहर्श भामाण्य न तथा अपरेपाम्-इति अवधेमम। यत सर्वे शहरपरमविका जांचाया शशरत् भाचीन-प्रमाण मदर्सन्परामुखा। स्पादेतत, सूत्राक्षरमातम् मनुसत्य इत अधिक न निणेत रक्यते। सूकषाणा फेवलम् अर्थविचारेण मो निर्णय, तत्र विश्वतिपति न सम्पक निवारमितु केनापि शक्यते, तकपतिखनात्। अवोडम सूत्राक्षरमात्तो व्यासमतानुसारित् निर्णातम्।। एतनिर्णयम् जवलम्व्य यदि सुलार्थ

Page 90

८६ ्याससम्मत-ब्रह्मसूत्रभाष्यनिर्णय:

विचार. कृतः स्थात, तदेव काचित् मीमासा सम्मावनीया। अन्यथा असम्भावनीया एव इयं भीमांसा, इत्यन्र न कोडपि सन्देहः। एतदर्थम् अल अस्मामि सूलाक्षरमालत. दोषगुणनिर्णय कृतः। एतेन सह सूत्रार्थ-विचार. सुधीमिः करणीयः। एतदर्थ सूत्रपाठसूत्रसंख्याधिकरणसंख्या-तदन्तर्गत-सूत्र संख्यानिकं प्रदर्श्य कतिपया. सरणयोडत विरच्यन्ते अस्मामिः। अघस्तात् एतत्सरणीना फल मात्रमू अत्र पाठकाना कोतूहलनिवृत्तये प्रदीयते, विशेषेण तेषाम् आलोचनं फलं च द्वितीयपादे करिण्यते। तच फलं यथा अधिकरणरचननियमनिरपेक्ष संख्यामूलक विचारफलम्

४ सूत्र वेभागे ६ सूलवर्जने ७ सूत्रक्रम वेपर्यये ५ सूत्रग्रहणे दोषसम ष्टेः १ अधेकरणदोषसमष्टे. भाष्य-नाम २ सूत्रपाठे ३ सूत्रयोगे अधेकरणस्य रचनायाम् अधेकरणस्य अरचनायाम्

शार १ १२ १ ३ १ O २४

भास्कर १ ११ ४६ ४ ४ ६५

रामानुज ४ २३ ३६ १४ २ २ ८६ 0 0 m o 0 निम्बारक. ४0 ३ ४३ ३३ ८ २ ३ २ ९१

मध्यः ३२ ७४ १०६ ४७ १ ६ ६ ३ १ १७०

श्रीकण्ठ १२ १६ २८ २६ १४ ३ २ ८१

श्रीकर ६३ ११ २ ९९

४६ ३ ० ७६ २ १ १०४

विजानमिक्षु 2 २० ? 0 . वलदेव 7 0 0 .U

10 २0 २०

Page 91

पयम पादअमसूनर चनाफाश्थम् ८७

मत्र असपसेखूपक ्पक्षा न्तर्गतत्वाइू जएमु विपयेपु समासतेषु प्रत्येफ दोसख्या - दोपा ६ । थीहण्ठे ८१ दोपा ग। भासकरे ६५ ७। श्रीकरे ९९ n ३ / रामानुजे ८६ चल्मे १०४ V 81 निम्चारके ९१ । विजानमिक्षी ३१ E ५। मस्घे १७० भवन्ति। विनानमियुन्यक्देवयो अधिकरण-निर्गयामाचात दोपाल्पता अत्र हसपते। मधिकरण रचनाउरचनाजन्यदोपार्णो परिगमने प्रदर्धितदोपसस्यात आधिक्यमेव तयो भविष्यति। ततम् आाचीनचाषा चीनचादिक नात्र विवेचितम्। न या अधिकरणन्तवनानियमाविन्यरणेन एतद् विचारितम्। मत्र ये वल दोपाणा सख्यामात्रेण निर्णयोडय वृत। विशोस्तु द्वितीयपादे पद्दवयज्यते। अधिकरणरचनाया नियमाधि्करणपूर्वक विवेचनम् पतद्मन्यस्य तृतीये पादे करिणते। तथापि वस्पापि अन्तिमफलमू मत्र प्रदत्पते- नियमसापस्षम् अधिकरणविचारफल्मू

माप्य-नाम अधिकरणस्प अधिय रपस्य अधिकरणदोप रचनायाम् अरचनायाम् समष्टि चोफर-माप्ये 0

मास्कर १ ३ रामानुज १८ ३१ २९ निम्मार्फ, १६ ५३ ६९ माध्व ७३ ४6 १२१ श्रीफणठ २३ २१ श्रीशति १५ २७ १२ वल्लभ n1 ३० ५८ ८८

समष्टि १७६ २४० ४१६ एतेन नियमसापेक्षाधिकरणरचनाविच्यारफले झोंफरमाप्यस् दोपामाव, भास्करमाप्यस्प दोपत्रथम् इत्यादि हरपते। एवं च आाचीनविपये प्राचीनानामेव मामाज्याधिक्यम् इत्येव सिध्यति। सूत्रपाठविपु पट्सु विपयेपु सुलनाफल तु उकमेव।

Page 92

अधिक सम्सत्यनुसारेण निर्णयो नाम द्वितीय: पाद: । उपोद्धात विभिन्नमतावलम्विना सूत्रव्याख्यातृणा दशानाम् आचार्याणां मध्ये येषाम् अल्पसख्य्क- गणान्तर्गतत्वाद अधिकरण-रचनानियम-निरपेक्षाधिकरणादि-विषयेषु तथा सूत्रपाठदिविविघविषयेषु ये दोषा: सम्भावितत्वेन प्रदशिता: पूर्वस्मिन पादे, तेषाम् आचार्याणा तथा तेषां दोषाणा च परिगणनार्थ या. सरणय संकलिता अस्माभि, तथा च यत्संकलनफलं समाहृत्य प्रदर्शितं ८६ पत्रे, ता. एव सरणय. क्रमेण इदानी प्रदर्शयिष्यन्ते। एतेन आचार्याणा नामानुसारेण दोपाणा संख्या तेषा स्वरूपं, तथैव तेषां वैचित्यं गुरुत्वं लघुत्वं च सर्व स्पर्ष्टतथा बोद्धु शक्यते। अधिकरणरचना-नियमसापेक्षाधिकरणरचनादि विषयेषु याहदोषदोषविचारफलं तत् तु तृतीये पादे प्रदर्शयिज्यते। सरणिपरिचय एतासा सरणीना या प्रथमा सरणिः तत्र मतभेदेन सूतसंख्याः, पाठमेदा, सूत्रपाठकम:, अधिकरणसख्या, एककाधिकरणान्तर्गतसूनसंख्याः इत्यादिक सवे संकलितिम्। एतदर्थम् अस्था प्रथमाया सरण्या द्वादना कक्षाः विरचिता। तत्र प्रथमकक्षारयां सूत्राणा क्रमिकसंख्या, द्वितीयकक्षाया मतभेदेन सूत्रपाठ: तृतीयकक्षाया प्रथमतः शकरमतन पादानुक्रमिकसूनसंख्याः ततो अ्न्थस्य आदित. अन्तपर्यन्तं क्रमिकसूत्रसख्याः च निवद्धाः। अथ एतत्संख्याद्वयस्थ अधः अधिकरणसंख्या, तत. अधिकरणान्तर्गतसूत्रसंख्या, ततः प्रत्येक सूतस्य अधिकरणीयसूत्- सख्या प्रदत्ता। यथा २६ संख्यके "सवत्र प्रसिद्धोपदेशात्" इति सूत्र (१) अंकः प्रथमाध्याय द्वितीयपादप्रथमसूत्रस्य बोधक (३२) अक. आदितः सूतसंख्याया परिचायक, ततः १।३२ अकद्वयस्थ अघ य (१) अक. स एतत् पादस्य प्रथमाविकरणस्य ज्ञापक:, ततः यः (८) अक, स एतदधिकरणे असूताणि वर्तनते इत्यस्य ज्ञापकः ततो य. (१) अंकः स तेपु अध्मु सूत्रपु एतत्सूत्र प्रथमम् इत्यस्य बोघके इति बोद्धव्यम्। एतत् सर्व तृतीय कक्षाया वकरमतेन प्रत्तम्। तते पतुरथकक्षाया भास्करमतेन करमतानुरूप कृत्वा तावत् सवे प्रदर्शितम्। तत. पश्चमकक्षाया रामानुजमतेन तथव कृतम्। अथ पषठकक्षाया निम्वाकतेन, समभकक्षाया मच्चमतेन, अष्टमकक्षाया श्रीकण्ठमतेन, नवमकक्षारयां श्रीकरापरनामश्रीपति- ंतन, न्यमकक्षाया व्भमतेन तर्थेव प्रदरगितम्। परन्तु एकादश्या कक्षाया विज्ञानभिक्षु- मतेन, हादस्या चान्तिमकक्षाया चलदेवमतेन, केवल प्रतिपादानुकमिकसख्या, ततः आधन्त-

Page 93

द्वितीयः पाद :- अविकसम्मत्पतुसारेण निर्णय

मूत्रसंग्त्या इन्येतद् द्रयमेव म सम्, पतनमंस्याद्यनिम्नरगे अभिकरपर्म्यातिक नमदतम, तेषो आधुनिय चात, मुद्धितमन्ये तेपाम अधिकरणादीनाम् अभवशितचाय। ए्यं च णतेन सय म मार्यों सरज्यो सें+ नितम्। पतामेयमुस्या मरणिय अवलाध्य अपरा बह्च सरणय सेंनलविप्पन्ते, वि पफलन्यगायय। ततभव यथारथान भदर्जयिष्यन्त। माप मिव सिद्वयणनम् ग्वंत्र मरणिम य मंभपार्थम्- 'डा वर्ण नंप रमतबोधक। 'थ्री वर्ण धीरष्टमतपोरर। "मा वर्ण भाकरमतपोधय। य यर्ण थ ,ममतचो र। 'नि वर्म निम्मार्ईमनया रक। "यि धर्फ विनानमि समतोपन। 'मं' यर्ण मन्यमतपोधप। मन्त इति वणद्वसे वन्देयमतभोधकमू। + विछ्ध मतिरित सुनषाधक X चिद्ट पाठान्त पधिका

r

Page 94

९० ्याससम्पत-ब्रह्मसूनभाष्य निर्णयः

१ कक्ष २ कक्ष ग ३ कक्ष ५ कक्ष

1 क्रमिक सूत्रपाठ शंकर भास्कर रामानुज सख्या

अथातो ब्रह्मजिज्ञासा १।१ ११ 11

१११ ११.१ १११

श२ शर २ जन्माधस्य यत. २।११ २।११ २११ जन्माघस्य यतः शास्त्रयोनित्वात् [ब] ..

३ शास्रयोनित्वात ३/३ ३।३ ३१३ ३१/१ ३।१११ ३।११

ततु समन्वयात् ४1४ oc

५ ईक्षतेर्नाशिब्दम् ५१५ ५/५ ५/७११ ५।७१

गोणध्ेनालमगब्दात् दाद ६६ ६।६ ५/७/२

७ तन्निष्ठस्थ मोक्षोपदेशात् ६/७/३ ५1७/३ ५/८ा३

८ हयत्वावचनाच ५७/४ ५/७४

  • प्रतिज्ञाविरोधात् [रा, नि, श्रीप, श्री] ..

स्वाप्ययात १०१६० ५/७/२

गतिसामान्याव १०११० १०|१० ११।११ १० ५/७६

श्रुतत्वाच ११।११ १२११२ 1 ி/ழி

१२ आनन्दमयोडभ्यासात् ६२/१२ १२१२ १३११३ छोटा? छाटाह दाटार

१३ विकारगद्दान्नेति चेन प्राचुर्यात १३११३ १३११३ १४११४ छाटार

१४ तद्धतुव्यपदेशाच १४१६४ ६५/१५ ६१८ा३ ६/८ा३ ६१८१३ मान्त्रवर्णिकमेव च गीयते ६५११५

Page 95

शथमा सरणि। ९१

६ कक्ष ७ कक्ष ८ फक्ष ९ कक्ष १0 फक्ष 12 कक र२ फक्ष

निम्चार्क थीकण्ड- श्रीपति विज्ञानमिक्षु पल्देव

11! 11115

शर 21१18

३ ३१३ ३।३ ३1३ ३८३ ३२१ 31F19

३३ 818 818

४ा४ ₹।५ ४ा७I

६।६ ६।६ ६६ ६।६ 112

६।६

टाढ टाट V 81918

'EIE EIE EIE

10110 टाट EIE EIE w ४१७।५

१०११० EIE 10110 10/10 ४१७६ १२५१२ १२/१२ १२/१२ १०1१० १ १।११ ११1११ 11616 1116

१२ १३११३ १३॥१३ 1211२ १२११२

१३ १४1१४ १२/१३ 7४११४ १२/१२ १३।१३ ७/८२ 1 1412

१४ १५/१५ 1 १७/१५ १३।१३ पाटार ६I८ा३ 7६/१६ १५/१ १५1११६११६ 1

Page 96

0

१ कक्ष २ कक्ष ३ कक्ष ४ कक्ष ५ कक्ष:

क्रमिक- मूत्रपाठ शंकर भास्कर रामानुज. संज्या x मन्त्रवणिकमेव गीयते [श्रीप ] ... ... .

X मान्त्रव्णिकमेव गम्यते [ ब ] ... .. .

नेतरोडनुपपत्ते १६११६ १७११७ ६।८ा५ 24,34 ६।८ा५

भेदव्यपदेशाच १७११७ १७११७ हादाद दाटाद

कामाच नानुमानापेक्षा १८११८

अस्मिन्नस्य च तद्योगं शास्ति १६११६ २०२०

२०/२० २०/२० २१।२१ २०

२६।२१ २६/२१ २२/२२ ७/२/२

आकाशस्तहिमात् २२/२२ २२/२२ २३/२३

अतएव प्राण २३।२३ २३/२३ . २४१२४ राड़ार

२४/२४ २४।२५ २५/२५

छन्दोमिधानान्नेति चेन्न तथा चेतोडर्पण- निगदात्तथा हि दर्धनम् २५/२५ २५/२५ २६१२६

२६/२६ २६/२६ १०१४३ १01४13

=पदेशमेद्रल्नि चन्रोभयस्मिनण्य- २७/२७ 701812

२८1२८

न वकगलोदेशादिति नदत्या-मसमन- PEIEE ३०1३० नृमा बन्मिन

Page 97

मथमा सरणि: ९३

६ कस ० कक्ष

มาง นโยพ धीपति पल्मे विज्ानमिक्षु पलदेप

1

६६ uter

15113 ६।/६ 10110

PEIFE 10179 21210 51/19 ' 1219

FE २०/"० २०२० ₹1/1⑈ SIyN AICIC

२०/२० งเจะ E1-11 २०।२० २०१२०

E1-12

२३/२३ -31-3 celce

२३१२३

२५ मुन्द

,11317

२७२७ 10|४1३ 24124

२६/२६ 1,1818 €1818 २७/२७

२८ REIRE २६I२E २७१२७ 11819 २८/२८ २८।२८

३०/३० २६I२६ ३०१३० 30|o 26/२८ 101 312

Page 98

९४ ठैय।ससम्मत-ब्रह्म सूतभा्यनिर्णयः

क्रमिक- संख्या सूत्रपाठ. शंकर भास्कर रमाजुज.

३० शस्तिदष्टया तूपदेशो वामदेववत् ३०/३० ३०/३० ३१।३१ ११४।३ १११४।३

३१ जीवमुख्यप्राणलिंगान्नेति चेननोपासा- त्रैविध्यादाश्रित त्वादिह तंद्योगात् ३१।३१ ३१।३१ ३२/३२ ११/४1४ ६१ ४ा४

द्वितीय पाद॥

३२ सव्नत्र प्रसिद्धोपदेशात् १।३२ १।३२ १३३ १८ा१ १।८१ १८१

३३ विवक्षितगुणोपपतेश्र २।३३ २/३३ २३४ श८ा२ श८ा२ श८ार

३४ अनुपपत्तस्तु न शारीर ३1३४ ३३४ ३।३५ १।८ा३ १1८ा३

३५ कर्मकर्तृ व्यपदेशाच ४/३५ ४।३५ ४।३६ शटा४

३६ शब्दविशेषात् ५/३६ ५/३६ ५/३७ १८१५ ४ा८1५

३७ स्मृतेश्र ६।३७ ६/३७ ६।३८ १ा८ा६

३८ अरभकोकस्त्वात तद्व्यपदेशान् नेति चेन्न निचाय्यत्वादेव व्योमवच ७।३८ ७३६ .. १८ा७

X तद्व्यपदेशान्तेति (भा) ७३८

३६ सम्भोगप्राप्तिरिति चेन्न वैशेष्यात् ८१३९ रा३६ ८i४o

४० अत्ता चराचरग्रहणात् ६४० ६ा४० ६ा४६ २।२१

४६ प्रकरणाच १०1४१ १०१४१ श/२२ १०१४२ शश२

४२ गुहा प्रविष्टावात्मानौ हि तददर्शनात् १११४२ ११४२ १११४३ २1४।३ x गुहापविष्टा (श्रीप) .. ...

४३ विशेपणाच १२४३ २१४३ ६२1४४ ३/२/२ शषाष्ठ

Page 99

पथमा सरणि। । ९५

निम्पाक धीरुठ थीपति पलम विज्ञानमिशु पल्देय

३० ३१1३' ३११३' ३7/३१ ?EIRE ३०/३० ३०।३०

३१ ३२I३२ ३२३- ३०/३० श राार

112२ ११३३ 113 CE 11311

३३ २३४ २३४ २३४ २३२ २३३ २३३

३४ ३।३५ ३।३४ ३३७ ३।३५ ३३३ २६॥ ३१३४ ३३४

३५ ४१३६ ४।३६ ४१३६ ४I३L ४१३५

३५ ७३६ २१६१३ ५/३६

३७ ६।३८ ६३७ ६।३८ ६/३६ शटीद ६/३७

३८ ७1३८ ७३E ७P२ 11419 ७३८

३E- PI३E ८rgo ८i४o शदाद CI३E

४० ३1२ १ ३।२ १ ६ा४०

१०l४० शशर ३।२/२ शशर ३१२।२

४२ ११।४२ १११४३ ३ा२।। ३।२।१ ११।३२ १२ा४२

1 ४३ १२/४३ /2183 १२१४४ १श४२ ३/२/२ १श४३ १३४्ठ३

Page 100

९६

क्रसिक- सूत्रपाठ शंकर: भास्कर, रामानुज: संख्या

अन्तर उपपत्ते १३।४४ १३।४४ १३४५ - ४ा५१ ३६११

४५ स्थानादिव्यपदेशाच् १४१४५ १४१४५ १४१४६ ४/५/२ शदार

सुखविगिष्टभिधानादेव च १५/४६ १५/४६ १५/४७ ४६ ४१५/३ ४१५1३ ३/६।३ १६१४८ + अत एव च स ब्रह्म (रा) ... ३६1४

  • अत एव च तद् शह् (नि) ... ... .8.

  • अत एव स ब्रह्म (श्री) ... ... ...

४७ श्रुतोपनिषत्कगत्यभिधानाच १७१३६ ४/५/४ ... ३६५

X मत्यमिधानात् (भा०) १६४७ ... ४/५1४

अनवस्थितेरसम्मवाच नेतर' १७/४८ १७/४८ १८/५० ४८ ४।५/५ ४.५/५ ३६६

१८१४६ ५/३।१ ... 38 x तद्धर्मव्यपदेशात (शं, व०) ... ... ...

x दैवाधिलोकादिषु (भा०रा० १८/४६ १६५१ नि० श्री०) ... ५/३।१

40 न च स्मार्रमतद्धर्मामिलापात् १६।५० १६१५० ५३/२ ५/३/२ ...

x लपाच्छारीस्श्र (रा० श्री०) २०/५२ ... ... ४ ३।२

५१ शारीरथ्रोभयेडपि हि भेदेनैनमधीयते २०/५१ २०/५१ ५१३।३ x उभयेऽपि हि भेदेनेनमधीयते ५/३।३

२१।५३ (रा० श्री०) ... ४१३३ x न शारीस्श्रोभयेडपि हि भेदेनैन- मघीयते (नि०) ...

५२ अहगयत्वादिगुणको धर्मोकते २१५२ २१/५२ २२/५४ ६ा३१ ६ा३।१ ५१३११

Page 101

भथमा सरणि: १ मः २ पा: ९७

निम्यार्क थीपति यह्लम' विक्षानमिकु थलदेव

२३।४५ १३।४४ १३।४५ १३१४३ १३/४४ १३४४

२४ा४६ १४१४५ १४ा४६ 8ादा२ ५/५/२ aalal १४।४५ १४।४५

४६ १५/४७ १५ा४६ १५४४७ १५/४७ २५/४५ १५/४६ १५।४६

४ा६४ १६ा४८ ५५ा४

१६/४७ २७1४६ १६४४८ ६६४४६ ४१५ ४ ५१५४ १६1U७

१८।५० १७1४६ १७४७ छाशा ४ा५/५ ५/५ा५ १७13८ 28 1७1४८

४९ 148E २८१५० ५ा३र

६३। १६/५१ १९/५१ अछर

५० २०/५२ ५/३।२ १६५१ प३र ६३।२ १६।५० २६१५०

1 २०/५२ ७/३1२

५१ 2014२ २०l५० ३३ २०1५१ २०/५१ - २१५५३ अ३३

२११५३

1

५२ २२/५४ २५२ २१।५३ २१५१ ६३।१ बशार ६।३।१ - -

Page 102

९८

क्रसिक- शंकर: भास्कर रामानुज: संख्या सूत्रपाठ.

२२/५३ २२/५३ २३/५५ ५३ विशेषणमेदव्यपदेशाभ्या च नेतरौ ६।३।२ दाइ।र ५।३।२

२४/५६ ५४ रूपोपन्यासाच २३।५४ २३।५४ ६।३।३ ६।३।३ ५/३/३ +प्रकरणात् (900) ... .. ...

५५ वैश्वानर. साधारणशन्दविशेषात् २४/५५ २४१५५ २५/५७ डाहार ६।९।१ वैश्वानरसाधारण-(9लo) ... ...

स्मर्य्यमाणमनुमान स्यादिति २५/५६ २५/५६ २६/५८ ५६ शहार शहार छाहार

५७ शब्दादिम्योऽन्तःप्रतिष्ठानाच्नेति चेन्न तथा दष्टुथपदेशादसम्मवात् २६।५७ २७/५६ ७६३ ६१६ा३ पुरुषमपि चैनमघीयते

X प्रतिष्ठानान्नेति (भा०) २६/५७

प्रतिष्ठानानेति चैन्न-पुरुष शहा३ X विधमपि (म० ) ...

x प्रतिष्ठानानेति चेन्र पुरुष- मभिधीयते (नि०) .. •..

x दृष्टयुपदेशसम्मवात् पुरुष- विधमपि यते (बल०) .. .. ..

५८ अत एव न देवता भूतं च २७१५८ २७।५८ २८/६० श९४ छाहा४

५६ साक्षादप्यविरोधं जैमिनि २८/५६ २८/५६ २९/६१ अहापू

६० अभिव्यफरित्याश्मरय्य २हा६० २६/६० ३०१६२ ७९६

६१ अनुस्मृतेर्वादरि: ३०/६१ ३०/६१ ३१/६३ शहा७

६२ सम्पतेरिति जैमिनिस्तथाहि दर्शयति ३१/६२ ३१/६२ ३२६४

x स्तथा दर्शयति (श्री4०) अहाट

... ... ...

Page 103

भथमा सरणि: १ अ: २ पा: ९९

निम्पार्क भध्य धीकम पलम विक्ञानमिसु पलचेय

५३े २३/५५ २२१५३ २३MX २२५५४ २२५२ ६।३/२ ७३र २२/५३ २२/५३

२४ल५६ २३१५४ २३१५५ २३५६ ६१३३ २३।५४ २३१५४

२४/५५

५५ २५/५७ २४१५५ २४१५६ अहार ElEl राहा २४१५५

५६ २५/५६ २६/५८ २५१५७ २५/५७ अथर २५२६ २६१५७

५७ २७१५६ २६।५८ २३ा५६ ७६३ २६१५७

२७ा५६

५८ २८१६० २७१५८ २८१६० २७/५६ २७१५७ आहार २८५६

२६/६२ २८/५६ २६/६१ २८/६० २८ा५८ अहाप २६६०

द० ३०/६२ २६/६० ३०/६२ २६/६१ ७६६ २६७६० ३०/६१

६१ ३११६३ ३११६३ ३०/६२ २०l६० DIEtS ३०/६२ ३१६२

६२ २२/६४ ३१/६२ ३१।६१ राहाट ३१६२ ३२/६३ ३१६३ अहाट

Page 104

१००

क्रमिक- संख्या सूत्रपाठ. शंकर भास्कर रमानुज

आमनन्ति चैनमस्मिन् ३२/६३ ३२/६३ ३३/६५ ६३ श६ह छाहाह प्रथमपादस्याविकरणसख्या + ११ + ११ + ११ आदितोडधिकरणसंख्या १८ १८ १७

तृतीय पाद्.

द्युम्बाद्यायर्तन स्वशब्दात् १६४ १६४ १६६ ६४ १।७१ १।७११ १६११

६५ २६५ १।७।२ १७।२ ..

x व्यपदेशाच (रा०) २६७ ... ..

३६६ ६६ नानुमानमतच्छब्दातू ३६६ १।७/३ २1७1३ x नानुमानमतच्छब्दात् प्राणमृच् ३/६८ (रा० श्री०) .. १६ा३

६७ प्राणमूख् ४१६७ ४।६७ १७४ १७४ ...

६८ भेदव्यपदेशात् पा६ट ५ा६८ १।७१५ १७/५ x भेदव्यपदशाच् (रा० वल०) .. १६४ ददह ५/७० ६६ प्रकेरणातू १७६ ... १६१५ x प्रकरण- (भा०) ... १७६ ...

७० स्थित्यदनाभ्या च ७1७० ७/७0 ६।७१ १७1७ शघा६

57 ८।७१ ८।७१

धर्मोपपचेश्च ६।७२ ८i७३ श/२२ शश२

७३ २०१७३ ३1३1१ ६०१७३ ६।७४ ३।३११ ३/३।१

मा च प्रशामनात् ३।३।२ ११७४ ६०१७५ ३/३/२ ३/३/२

Page 105

मथमा सरणि: १ या ३ पा: 1 १०१

เติน เจี้ मष्व औपति पक्षम विज्ञानमिक्षु पलदेय

३३/६५ ३२/६३ ३३१६५ ३२६४ ३श१६२ ७/६/६ FIEIE CIEIE ३२/६३

    • +12 +१2 + १७। २१ १८

६४ १६६ १६४ १६६ १६३ शाजर ११३४ १६५

६५ श६७ २६५ २६७ शद६ रा६४ शहार १/७२ २६५ श६६

६६ ३/६८ ३/६६ ३१६७ ३६५ ३१६६ ३६७

३८६८ १६ा३

६७ ४I६E ४i६७ ४ा६८ ४१६६ ४ा६७

६८ ५1७० ५६८ ४I६E ५६६ ५६७ १६४४ २७।५

५I६E

६६ ६।७१ ६७६६ ५।७० ६।७० १७६ १।७६ ६१६६

७0 ७1७२ ७1७० ६१७१ शछाद ७/७०

८1७० शशर शश१

शभर शशर शशर

७३ १०/७३ १०/७२ ३३।१ श३१ २०/७३

११७६ शशर ११७४ ३३२ ३।३।२ ११७३ ३।३२ ३।३/२ ११७४

Page 106

१०२

क्रमिक- शंकर: भास्कर

संख्या सूत्रपाठ. रामानुज:

१२/७५ १२७५ ११।७६

३।३/३ ३/३/३ ३/३/३

ईक्षतिकर्मव्यपदेशात् स. १३/७६ १३/७६ १२/७७

७६ ४१६१ ४११११

१४1७७ १४१७७ १३|७८

दहर उत्तरेभ्य. दाटार ५१०११

गतिशब्दाभ्या तथाहि दष्टं लिंगं च १५७८ १५/७८ १४१७६

७८ पाटार ५१०१२

x -तथा षं ( व्ल०) ...

१६१७६

७६ १६/७९ १५/८०

५/८ा३ ५/८ा३ ५।१०१३

प्रसिद्धेश्र १७/८० १७/८० १६/८१ ५ो८ा४ ५।१०४

इतरपरामर्शात् स इति चेन्नासम्भवात् १७/८२

८१ १८/८१ ५।१०१५

१६/८२ १८/८३

८२ उत्तराचेदा विर्मू तस्व रुपस्तु १६/८२ ५।१०६

x उत्तरश्चेदा- (श्रीप० ) . ... ...

८३ अन्यार्थश्र परामर्श २०१८३ २०/८३ १६/८४ ५१०।७

८४ अल्पक्रुतेरिति चेतदुफतम् २१।८४ २१८४ २०१८५

दाटा ५1१०1८

x अल्पश्रुतिरिति (श्रीप० ) .. . ...

८५ अनुकृतेस्तस्य च २२/८५ २२/८५ २१/८६

८६ अपि च स्मर्यते २३/८६ २३/८६ ३२/८७ ५।१०११०

x अपि तु स्मर्यते (नि० ) ... ... ...

x अपि स्मर्यते (म०, व०, व्ल०,) ... ...

शब्दादेव प्रमित. २४/८७ २४/८७ २३/८८

Page 107

मयमा सरणि १ अः ३ पा: १०३

निम्याक मध्य थरोपति थलम विश्ानमिसु पलदेध

३३३ १११७६ १२७द १२/७६ ३1३३ ३१३/३ ३१३।३ १३१७६ १३/७७

2813८ ५टार दाटार १४1७८

१५।८० 14/29 ५/१०1२ पटार १५/७८

१५/७६

७६ १६/८० 1६1७८ ५११०३ ५/८ा३ 4/१01३ १६I७E २६।८०

८० 13/0 १६।८१ 1७160 1७/८7

16/23 42 wltor 1८/८० ५११०५

१८/८३ १६/८१ ७१०६ १६१८३

८३ २०/८३ 20/८४ 11013 २०/८३

201८५

२२1८७ २२1८५ २१/८६ २श८६ २२/८४ "१०1६ ६।२११ दाशार २३1८७ ५।१०११० कशार २३/८६ २३/८८ 1

२३1८६ २३/८५ कशर

२४ा८E 2४/८७ २३/८८ ६२ा? ORR

Page 108

१०४ व्याससम्मत-ब्रह्मसूत्रभाष्यनिर्णयः (३ पा:)

क्रमिक- संख्था सूत्रपाठ: शंकर भास्कर रामानुज:

२५/८८ 2५1८८ २४/८६

८८ हधपेक्षया तु मनुष्याधिकारत्वात् ७रार छाशार

२६/८६ २५/६०

८६ तदुपर्यपि वादरायण सम्भवात ७५११

x तदुपर्युंपरि- (श्रीप०) ... ...

x तदुपर्यपि च - (व०) ... ...

६० विरोघ: कर्मणीति चेन्नाने कप्रतिपते- २७/६० २७/६० २६/६१

दर्शनात् ७५/२

x- प्रवृरतदेर्शनात् (श्रीप०) ... ... ...

६१ शब्द इति चेन्नात प्रभवात् प्रत्याक्षा- २८/६१ २८ा६१ २७/२

नुमानाभ्याम् ७५३

x- चेन्ान्तप्रमवात् (श्रीप०) ... ... ..

अतएव च नित्यत्वम् रहाहर रहाहर २८/६३

टााथ ७।५1४

x अतएव नित्यत्वम् (नि०) ...

६३ ३०१६३ ३०१६३ २६६४

दर्शनात् स्मृतेश्र ७/५/५

X रूपत्वादावृत्ता (व०) .. ...

x विरोषदर्शनात- (वि०) ...

३१६४ ३११६४ ३०/६५

६४ रादाद ८1३/१

६५००० ज्योतिषि भावाञ्च ३२/६५ ३२/६५ ३१६६ ८/३/२

x ज्योतिपा भावाच् (श्रीप०) ... ... ...

भावं तु वादरायणोडस्ति हि ३३/६६ ३३/६६ ३२१६७ टाटार ८।३1३

Page 109

प्रथमा सरणि१ अ: ३ पा 1, १०५

निम्बाक मध् थीकृण्ड ध्रीपवि वल्षन विज्ञानमिक्षु

८८ २५/६० २५/८८ २४/८६ २५/८७ दाशार शशर क्ष२ा२ 24/८८ २५/८२

ce २६/६? २६/८६ २५/६० टटार डाटार REICE २६/६०

२६/६० L

२६/८८

६० २७/६२ २७/६० २७/८६ शटार शाटार २७/६०

१७/६१

२८/६३ २८१६१ रअहर २८/६१

६२ २६१E३ २९/६१ REIER २६1६३ REIEK अटार

६३ ३०/६५ BOIE३ REIEU ३०१६४ ३०I६४

३०१६२

३०/६३

३११६६ ३१ ६४ ३० ६५ ३२१६५ ३१ ६३ ७८ा६ ८८६ ७ा८६ ८ा८६ ८८६ ३१ ६४ ३१ ६५

६५ ३२ ६७ ३२६५ BRIEE ३२ ६४ ८/८७ ७८७ ६८७ ३२ ६५ ३२६६

३२/६६ ८८७

BIEC ३३ ६६ ३RIE७ ३२ ६७ ३३ ६५ ७८८ ३३ ६६

Page 110

१०६

फमिक- संख्या सूतपाठ: शंकर. भास्कर रामानुज:

x भावासु (भा० पाठान्तर.) ... ... ...

x भावस्तु (वल0) ... ...

६७ शुगस्य तद्नादरश्रवणात् तदाद्रवणात् ३४१६७ ३४१६७ ३३१६८ सूच्यते हि ६ा५११ ६५।१

x शुदरस्य (भा० पाठान्तर) ... ... ...

क्षत्रियत्वगतेश्रोपत्र चैत्ररथेन लिंगात् ३५/६५ ३५१६८ हाा२ हपार

x क्षत्ियत्वावगतेश्च (रा०) ३४IEE ... . हाखर

x क्षत्रियत्वगतेश्र (श्री०) ... ...

Xउत्तरत्र चैत्ररथेन लिंगात (रा०श्री०) ३५1१०० .. ... EISI३ X गत्ियत्वावगतेश्रोत्तरत्र (नि०, म०, व० १ल०, ) ... ...

सरकारपरामर्शात तदभावामिलापाच्त ३६७६६ ३६/६६ ३६।१०१ ६ा७४

१०० तेदभावनिद्धरणे च प्रवृत्ते. ३७११०० ३७११०० ३७११०२ ६।७।५

१०१ श्रवणाध्ययनार्थप्रतिषेधात् स्मृतेश्र ३८/१०१ ३८११०१ ६।५/५ ६१५/५ ...

X श्रवणाध्ययनप्रतिषेघात् स्मृतेश्च (श्रीप०) ... ... ...

(रा०, नि०, श्री० ) ३८११०३ ... ६ा७६

x स्मृरतिश्र (रा०, नि०, श्री०) ३६१०४ ... ... हा७७

१०२ कम्पनात् ३६१०२ १०।१११ ३६१०२ ४०१०५ १०।१११ १०/२११ x प्राण कम्पनात (वि०) .. ...

Page 111

1- मयमा सरणिक१ भा ३, पार 1 १०७

निम्ार्क मध्व बीकण्ड श्रीपति वक्षम विक्ानमिक परदेवे

L 1 1

  • 1

३३६७ I

१७ ३४/६७ ३३/६८ ३४१६८ ३४/६६ ०६ !? धदार हापार ३४/६७ ३४/६८

३५/६E ३५1६6

BUIeE

३५१०० .

३५/१०० ३५/६७ टाक्षर ३५/EE

EE ३६ १०१ EIEE ३६।१०१ ३६/१०० ३६६८ ER/३ ६५३ ३६।१००

३७।१०२ ३७११०० ३७/१०२ ३७११०१ ३७IEE ३७११०० ३७११०१

२०१ ३८/१०१ ६।५/५ ६।५ा५ ३८/१०१ ३८/१०२

३८/१०२ ६१५I५

३८११०३ ३८११०३ ८६५ ८७ा६

३६१०४ ३६१०४

१०२ ४०।१०५ ३६११०२ ४०१०७ ३६११०३ ३६1१०१ १०/१1१ १०।१।१ ३६११०३

३६!१०२

Page 112

व्याससम्मत-प्रह्ामूत्रभाष्यनिर्णय: (२ पा:)

मं. 41 शंकेर: भास्कर रामानुज:

६०३ ज्योतिनर्शनाव ४०१६०३ ४०/१०३ ४६११०६ ६६ा६१६ १६१११ ६०/२१२

४६११०४ ४१११०४ ४२११०७ १२/१११ १६।३११

४२११०५ ४२११०५ ४३'१०८ ६३।२११ ६३।२१ ६६३।२

४३१६०६ ४३१६०६ ४४११०६ १३/२/२ ६३/२/२ ६६१३।३ द्वितीयपादान्ताधिकरणसख्या +६७ आढितोडधिकरणसख्या- ३१ ३१ २८

चतुर्थ: पाढ

आनुमानिकमप्येकेपामिति चेन शरीर- ६११०७ रपकविन्यस्तगृहीते वशयति च 31613

१०८ सृष्मं तु तंनर्हत्वात x गूध्मं तर्दर्हन्वात् (श्रीप०) ... ... ...

तंदधीन चावर्सवन ३/६०६ ३/१६२

x नदरववत्तवर्वपन (श्रीप०) ..

110

111 परनीने नेन प्रजोरि प्रुरणान

Page 113

पथमा सरगि: १ म: ३ पा'

निम्पाक थीफण्ड भीपति

101 golloR ४ollo४ ४०1१०२

103 yittod

५३।१०८

४३१०६ יוזוצי

+10 +21 +16 +10

६।१०६ $1S1?

TIER 1151R

३।१६२ ३1१०८ PIET

41918 ४1११० ४ो१११

  • ६१११२

1

Page 114

११०

L क्मिक- शंकर संख्या सूतपाठ: भास्कर रामा नुज:

७१११३ ७१११३ ११३ महद्वच १।७|७ ६1७1७ १७१७

x महत्वाच् (भा० पाठान्तर:) ...

११४ चमसवदविशेषात् ८११४ ८११४ ८१११७ २/३ १ २/३/१ २।३/१

x चमसवदविशेषाच् (भा० पठन्तर:) .. ... ...

१६५ ज्योतिरुपक्रमा तु तथा ह्यधीयते एके ६१११५ ६१११५ २/३/२ •

x ज्योतिरुपक्रमातु (रा०, म०, ६१११८ व०, वि० ) ... २३।२

x ज्योतिरुपक्रमाततथा (श्रीप०) ... ... ...

१:६ कल्पनोपदेशाच मध्वादिवदविरोध. १०।१ १६ १०।११६ १०।११६ २/३/३ २/३/३ x देशाय मध्वादि (बल०) ... .. ... t

११७ न सख्योपसग्रहादपि नानामावादति- १११११७ १११११७ ११११२० रेकाच् ३।३११ ३/३।१ ३/३1६

X ग्रहणादपि (श्रीप०) ... ...

११८ प्राणादयो वाक्यशेषात् ६२।११८ १२।११८ १२११२१ ३/३1२ ३/३/२ ३/३/२

X वाक्यविशेषात् (श्रीप०) ...

१३१११६ १३/६२२ ३1३1३ ३/३/३ ३१३/३

X मसत्यन्ये (श्रीप०) ... ..

१२० कारणलन चाकाशादिपु यथाव्यप- टिष्टोकतं ६४११२० १४११२३

X -- दिपु तथाव्यप (श्रीप०) ...

Page 115

बलदेय

21218 11319 11510 ₹1515

..

101110

१०१११७

३४१२ 2 418

.

१४/१२०

१३११२० .

२४/१२३ 18123 AIR E B 418 १४/१२०

1

Page 116

११२ व्याससम्मत-प्रह्सूत्रभाव्यनिर्णय: (२ पा:)

क्रमिक- सूतपाठ. शंकर: संख्या मास्कर रामानुज: - '१२१ समाकर्षात् ६५११२१ ६५/१२१ १५११२४

१२२ जगद्वाचित्यात् १६११२२ ६६११२२ १६१६२५ ५।३1१ ५३1६

१२३ जीवमुख्यमाणलिंगान्नेति चेतङ्- १७,१२३ ६७:१२६ व्याख्यातम् ५/३/२ ५३।२

X लिगादिति (म०, व०) ...

X जीवमुख्य व्याख्यातमन्यार्थ तु जैमिनि प्रश्नव्याख्यानाम्यामपि ६७११२३ चैवमेके (भा०) ... ५/२।२

अन्यार्थ तु जैमिनि. प्रश्नव्याख्याना- १२४ १८११२७ भ्यामपि चैवमेके ५/३/३ ... ५१३३

x अन्यार्थस्तु (वल०)

१२५ वाक्यन्वयात् १६१६२५ १८१२४ ६।४।१ ६।४१

१२६ २०/१२६ १६११२५ २०/१२६ छा४ा२

X लिगमित्याश्मरथ्य (वि०) ... ..

१२७ उत्क्रमिष्यत एवंभावादित्यौडुलोमि. २१११२७ २०११२६ २१।१३० ६।४ा३ ६१४।३

१२८ अवस्थितेरिति काशकृत्सन' २२/१२८ २१११२७ २२।१३१

१२६ प्रकृतिश्च प्रतिज्ञादष्ान्तानुपरोधात २३।१२६ २२/१२८ २३।१३२ ७५/१

१३० अभिष्योपदेशाच २४११३० २३/१२६ २४११३३ ७५ा२ ७दा२ शदार x अभिध्योपदेशाच (श्रीप०.२ ...

१३१ साक्षा चोभयाम्ानाद्0- २५११३१ ७५/३ २४११३० २५/१३४ ७५३ ७६/३

Page 117

मथमा सरि: १ प. ४ पा. ११३

โน เย เจร์ थीकण्ड ध्रीपति पक्षम विज्षानमिक्षु बलदेव

१२१ १५।१२४ १५.१२२ १५।१२० १५/१२२

१७/१२३ ६।१२५ १६११२३ 1१३1 १६।१२२ १६।१२३

२७/१२६ २७१२५ भा३I२ १७/१२४

१८१२४ २७/१२२ LICा३ ६।३।२

१८ा६२७ १६११२५ १८११२७ १२ ५११३1३ ६।३।३ १८/१ २५

1 १७।१२५

१ ६।१२६ ६।४।१ १६५१२६

२०/६२६ :२६ :/१६३1५ २११२७ २०/१२५१ ६१४२ २०२१२७

२०१६२६

१२७ २१।१३० २२/१२८ २१११३० २१/१२६ ६/४/३ २१११२/

२२/१३१ १२८ ६/६३७ २२/१२७ ६।४ा४

१२६ २३११३२ ₹२३'३२ २३।१३० २३।१२८ ५१३।८ २३७१२६ २३ १३०

.३0 २५/१३३ २' 1१३१ २५११३३ २४/१२६ २५११३० २५११६१

२४।१३१ -

२६११३२ २५१३U २५१३२ २४1१ ३० ६६३ २५/१३१ २५/१३२

Page 118

११४ व्याससम्मत-ब्रह्मसूत्रभाव्यनिर्णयः (२ पा:)

क्रमिक- संख्या शकर: भास्कर. रमानुज:

१३२ आत्मकृते: परिणामात् २६११३२ २५/१३१ ७५ा४ ७।५1४ x आत्मकृते: (रा०, श्री० ) २६११३५ ... .. शदा४ 3 x परिणामात् (रा०, श्री०) २७।१३६ ... ... ७६१५

१३३ योनिश्व हि गीयते २७।१३३ २६।१३२ २८११३७ ७५/५ ७५/५

१३४ एतेन सर्वे व्याख्याता व्याख्याता: २८११३४ २७११३३ २६११३८ ८।११ ८।११ तृतीयपादान्ताधिकरणसख्या ३१ ३१ २८ ३६ ३६ ३६

द्वितीयाध्याय: १ पा०।

१३५ स्मृत्यनवकाशदोषप्रसग इति चेन्नान्य- १।१३५ १११३४ १११३६ १।२।१ १।२१

१३६ इतरेषा चानुपलब्धे २१३६ २११३५ २।१४० १।२२ १/२/२

१३७ एतेन योग प्रत्युकत ३।१३७ २।१।१ ३।१३६ ३।१४१ श/११

१३८ न विलक्षणत्वादस्य तथात्वं च शब्दात ४११३८ ४११४२ ३/८ा१ ४११३७ ३|८1१ ३६१ + दश्यते तु (म० ) ... .. .

६३६ अभिम नव्यपदेशस्तु विशेषानुगत- ५११३६ ५।१३८ ५११४३ तिभ्याम् ३'८ा२ ३|८ा२ ३६२

१४० दश्यते तु ६११४० ६११३६ ६१४४ ३1८ा३ ३/८1३ ३६३ x हृश्यते च (म० ) ... .

६४१ असदितिचेन्न प्रतिषेधमात्रत्वात् ७१४१ ७।१४० ७१४५ ३1८ा४ ३हा४

१४२ अपीतो तदूलसंगादसमजसम् ८।१४२ ८।१४१ ८११४६ ३८ा५ ३८/५ ३हा५

Page 119

भथमा सरणि: २ छः १ पा: ११५

थीपति पक्षम विषानमिशु पलदेय

'३२ २६।१३७ २७११३३ २६११३३ २६।१३१

२७११३६ ६ा६ा५

२८११३४ २८११३७ २७११३४ ३७१२३२ ६दा६ रा६- २७/१३३ २७११३४

२८/१२३ १३४ २८/१३७ २६/१३५ २६११३८ २८/१३1 ८१६१६ २८1१३४ २८१३५

३३ ३२ ३'

४० ३६

१३५ १1१३८ १।१३६ २१३E ११३६ १११३४ 1RR शशर १५१३६

१३६ २१३६ २1६३७ २१३७ १।१३५ शशर २/ ३६ २११३७

१३७ ३।१४० २१३८ ३११३६ ३११३७ ३१३८ १३1३ BIREE HII३E ४११३७ 81736 ४I१३E

.'१४२ v१४३ ५११३८ BICRR ५/१४०

१४० ६I९V३ ६।१४१ ६R३E ६।१४० ६।१४१ ३1८/३

३।२२

८।१४३

८1१४२ 2IFER

A ४१६।२

Page 120

११६ प्याससम्मत-ब्रह्मसूत्रभाष्यनिर्णयः (२ पा:)

क्रमिक- संख्या सूतपाठ: शंकर भास्कर रामाजुज:

१४३ न तु दष्ान्तामावात् ६११४३ ६|१४२ ६६४७ ३८ा६ ३६ा६ x न च दृष्टान्ताभावात् (श्रीप०) ... ...

१४४ स्वपक्षदोपाच् १०११४३ १०११४८ ३८1७ ३1८1७ x स्वपक्षे दोषाच्च ( वल, नि० ) .. ... ...

१४५ ११११४५ ११११४४

X मध्यविमोक्षपसग (शं,व०, वि०) ... ...

X तर्क्रतिषठानादपि (रा०) १११४६ ... .. ३हा6 x त्कप्रतिष्ठानात (श्री०) ...

x अन्यथानुमेयमिति चेदेवमप्यनिर्मो- १२११५० क्षप्सग: (रा, श्री०)

१४६ एतेन शिष्टापरिग्रहा अपि व्याख्याता: १२११४६ १२११४५ १३।१५३ ४1११ x शिष्टा अपरिश्रहा (म० ) ... ...

१४७ भोकापत्तेरविमाग श्रेत् स्थालोकवत् १३११४७ १३।१४६ १४१६५२ ५/११ ५।१११ ५।१११

१४८ तदेनन्यत्वमारम्मणशब्दादिभ्य १४११४८ १४११४७ १५।१५३ ६।७१

१४६ माने चोपलब्धे १५११४६ १५११४८ १६।१५४ ६।७।२ छाार

६५० सत्वाच्चावरस्य १६/१५० १६११४६ ६।७।३ ६।७।३ ...

x सत्त्वाच्चापरस्य (रा०, श्री० श्रीप०) १७११५५ ... .. दाछार

श्रसद्व्यपदेशाननेति चेन्र धर्मान्तरेण ६५१ वाक्यशषात् १७।१५१ १७।१५० ६।७४ ६।७,४ ...

Page 122

११८

क्रमिक- सूत्पाठ: शंकर भास्कर रामानुज संख्या x असद्व्यपदेशान्ेति चेन्र धर्मान्त- रेण वाक्यशेषादू युक्त: शब्दान्त- १८११५६ .. राच् (रा०, नि०, श्री०)

₹4? युक्त्ते शब्दान्तराच १८१६५२ १८११५१ ६।७५ १६१६५२ १६११५७ ६५३ 4टवच ६/६५

२०/१५४ २०११५३ २०।१५८ १५४ यथा च प्राणादि ६.७७ छाछा६

x यथा च प्राणादि: (वल०) ... ...

१५५ २६१६५५ २१।६५४ २१/१५६ पसरि ७३।१ ७।३।१

१५६ अधिक तु भेदनिर्देशात् २२/६५६ २२/१५५ २२/६६० श३।२ ७/३/२

१५७ अश्मादिवच् तन्नुपपत्ति. २३/१५७ २३१६५६ २३।१६१ ७।३/३ ७|३३ ७/३1३

१५८ उपसहारदर्शनान्तेति चेन्न क्षीरवढ्धि रसाइपट २४१६५७ २४११६२

x चेत् क्षीरवद्धि (म० ) ... ... ...

देवानवद्पि लोके २५६५६ २५।१५८ २५/१६३ टाशर

१६० २६१६० २६/१५६ २६१६६४ 식 हारटार हा४ा६ ६६1१ निरवयवशळ् (वि०) .. ... ...

x वत्शब्ढव्याकीपो वा (वल०) ... ...

F६ि ध्रुत्तर्तु शन्मूललात् २७६६१ २७११६० २७१६६५ हाष्टार हादार

६२ अ ्मनि चैवं विचिनान्र हि २८ा६६२ २८११६६ ६६३

Page 123

मथमा सरमि: २ मः १ पा: ११९

मिम्बाक मध्य श्रीकष्ट भ्रीपति घक्षम विज्ञानमिक्षु बलदेव

१७११५४ ८ा२५६

१५२ १८१५३ १८।१५१ १८1६५२ १८1१५३

१५३ २०११५५ १६११५२ ६।७द ६।७।६ ENI३

१५४ २६/१५६ २३।१५६ २०/१५३ ७६६ २० १५४

२०।१५५

१५५ २०1१५७ २२१५७ २११५६ २११५४ SIEIS ज३१ १०1३1 २१॥५६

१५६ 2186८ २२११६० २।१५७ ७/३/२ डाहाट ७३1२ १०1३1२ २२१५६

२३१६१ V 3. SIEIE ७३३ २३/१५७ २३1१५८

२३७६० २४११६२ २४११५६ २४११५७

२५/१६० १६६।१ २४/१५६

२४।१६१ १७६ ८२ा२ २६।१६१ २५/१६३ २५११६० २५/१५८ ८श२ श६२ २५/१५६ २५११६०

१६० २५/१६२ २७।१६२ २६।१६४ २६/१६१ २६।१५६ ाछा६ १शद।३

२६/१६०

२६/१६१ ! २८/१६३ २७२६५ २७/१६२ २ज/१६०

१६२ २७।१६४ २६११६४ २८।२६६ २८/१६३ २८/१६१ EICFR २१६५ २८१६२ २८/१६३

Page 124

१२०

कमिक- संख्या सूतपाठ: शंकर: भास्कर: रामानुज:

२६११६३ २६/१६२ २६/१६७ १६३ स्वपक्षदोपाच

x स्वपक्षे दोषाच् (नि०, बल०) .. ...

१६४ सर्वोपिता च तद्दर्शनात् ३०।१६४ ३०/१६३ ३०/१६ १०।२।१ x सवोपिता च सा तद्दर्शनात् (नि०) .. ... ...

१६५ विकरणत्वान्नेति चेतु तदुकम् ३१/१६५ ३१।१६४ ३६।१६ १०|२।१ हादाद

१६६ न प्रयोजनवत्वात् ३२ ६६ ३२११६५ ३२११७ ११।२।१ ११।२१ १०/५११

१६७ लोकवतु लीलाकेवल्यम् ३३१६७ ३३।१६६ ३३/१७! ११/२/२ ११।२२ १०/५/२

१६८ वैषम्यनेषृण्ये न सापेक्षत्वातथा हि ३४।१६८ ३४११६७ ३४११७: दर्शयति १२/३११ १२३११ १०१५/३

१६६ न कर्माविभागादिति चेन्नानादित्वात् ३५/१६६ १२३२ ... ...

x न कर्भविभागा (व०) .. ...

x अकस्मादू विभागा (भा०) ३५/१६८ ... ११।३।२ x न कर्माविमागादिति चेननादि- त्वादुपपदते चाप्युपलम्यते च ३५/१७३ ... (रा०, नि०, श्री० ) १०/५४

x न कर्मविभागादिति चेन्नानादित्वा- ध्युपपद्यते चानुपलभ्यते च (श्रीप०) . ...

१७० उपपधते चाप्युपलभ्यते च ३६११७० १२३३ ३६।१६६ १२/३।३

१७१ सर्वधर्मोपपतेश्च ३७११७१ १३।१।१ ३७११७० १३।१११ ३६११७४ १०१५५ चतुर्थपादान्ताविक रणसंख्या ३६ ३६ ३६ आदितोडधिकरणसंख्या ५२ ५२ ४६

Page 125

भथमा सरणि: २ अ' १ पा: १२१

निम्पार्क मध्य: थीपति विशाममिक्षु पल्देय

१६३ ३०/१६५ २६११६७ २६I१६४ २६/१६२ २६/१६३

२८/१६५ EIEN २६४१६५

३१॥६६ ३०1१६ ३०११६ ३०1१६३ EREN ६/८५ ३०१६५ ३०/१६५

२६/१६६

३०१६७ ३२१६७ ३१११६६ ३१॥६६ ३१११६४ ६६IE ers ६।६I६ १२/८२

६६६ ३११६८ ३३११६८ ३२।१७० ३२ १६७ ३२॥१६ ३२/१६७

१६७ ३२/१६६ ३३1७१ ३३११६ ३३॥६६ १०1२।२ ३३ १६७ ३३॥६

३।१७० 1or 1३ १०/३/2 BYIFEE

३६/१७१ १०/३/२

३५११७३ 10|' 1 ११३।२

  • ३'॥१७०

१७० 301103 ३५/१६ 10/३1३ ३६/१७० ३६।१७१

701414 ३६11७: ३५!१७१ ११११११ १११३१३ ११।१११ ३७७१ ३७॥१७०

३२ ४० ३६ ३E 10 ५१

१६ प

Page 126

१२२ व्याससम्मत-ब्रह्मसूत्रभाष्यनिर्णयः (२पा:)

फ्रमिक- संख्या सूत्रपाठः शंकर: भास्कर रामानुज:

द्वितीयाध्याय द्वितीय पाद।

१७२ रेचनानुपपत्तेश्च नानुमानम् १११७२ १।१७१ ११०/६ ...

X रचनानुपपत्तेश् नानुमानं प्रवृत्वेश्र १११७ (रा०, श्री, श्रीप०) ... १६१

१७३ प्रवृत्ेश्र २।१७३ ...

६७४ पयोडम्वुवच्त तत्रापि ३1१७४ ३११७३ २६७६ १११०/३ १११०३ शहार

१७५ व्यतिरेकानवस्थितेश्चानपेक्षत्वात् ३।१७७ १।१०१४ ११०।४ ११६३

१७६ श्रन्यत्राभावाच् न तृणादिवत् ५।१७६ ४११७८ १११०१५ १११०,५ अ्भयुपगभेडप्यर्थाभावात् (शं०, मा०, १७७ ६११७७ ६११७६ नि०, म०, व०, वि०, वल० ) १११०६ श६०६ ..

१७८ पुरुषासमवदिति चेतु तथापि ७११७८ ५११७६ ६।६01७ १६ा५ x पुरुषारमवच्चत्तथापि (वि०) ... ...

१७६ अगित्वानुपपतेश्र ८११७६ ६११८० ११०१८ शहाद

x अगित्वानुपपत्ते (भा०, म० ) ८/१७८ ... ११०१८ ...

१८० अन्यथानुमितो च ज्ञशक्ति वियोगात् ६११८० ७।१८१ ११०१६ .. १६७ मितौ शकि (भा०) ६ा१७६ X

मितौ च ज्ञानशक्ति ११६०१९ (श्री० X

श्रीप०) ...

x अभ्युपगमेडप्यर्थाभावात (रा०, श्री०, श्रीप०)१७७ शहा८

१०११८१ १११०११० १०।१८० ६११८३ १।१०१६० १हा६

Page 127

भथमा सरणि: २ म: २ पा: १२३

मध्य थीकण्ठ थीपि पह्म विज्ानमिक्ष पलनेय

१७२ ११७३ ६ा६ार १।१७२

१७३ २१७२ २१७३

108 १११०/३ 31109 शह३ POLIA

१७७ ६।१७८ ६।१७६ 30713

1W WILGE ७१८० 411GE

६।१८०

E।१७E 1 11OE ६।१८०

७१७८ 11819 ₹1815

/tK १०/१८३ १११८० १०११८० 114 FIEIE NIEIE 2४/d

Page 128

१२४

क्रीमक- संख्या सूनपाठ: शवर भाम्कर रामानुज:

१८२ महदूदी बैद् वा हम्वपरिमण्डलाभ्थाम्

१८३ उभयथापि न कर्मातस्तदभाव

६८४ समवायाम्युपगमाच्च साग्यादनवस्थिते १३११८३ शदार ३६1२ २७३

नित्यमेव च भावात् x नित्यमेव भावात् (मा०) . 31813

१८६ रूपानिमत्त्वाच्च विपर्यथो उर्शनान

१८७ उभयथा च दोपात् YLIRCE रजद

१८८ १६११६० शदाद

१८६ समुदाय उभयहेतुकेऽपि तदभापि ECIICE १७/१६१ 31१०1१ इतरेतरप्रत्ययत्वादिति चेन्ोत्पततिमान- १६११६० निमित्तलवात् 1701२ ...

X प्रत्ययमन्यत्वादुपपत्रमिति चेन्र VEICE सदातभावानिमि (भा०) शाहार ...

X प्रत्ययत्वादुपपन्नमिति चेन्न सधात- सटाहर भावानिमि (रा०,नि०,श्री०, श्रीप०) ...

१६१ उत्तरोत्पादे च पूर्वनिरोधात् २०११६१ २०/१६० ४1१०1३ x पूर्वविरोधात् (रा०) ३1१०1३ त्ररसति प्रतिज्ञोपरोधो यौगपद्यमन्यथा २१/१६२ २६११६२ ...

X रोधौ (रा०) 201:88 .. ३१०/४

६६३ प्रतिसंख्याप्रतिसंख्यानिरोधाप्रासिर- विच्छेदात् २२/१६३ २१/१६५ ४११०/५ ३११०१५

X प्रात्तिरसम्भवः (भा०) ...

Page 129

मथमा सरणि २ अ २ पा: १२५

मध्य นไทน थीपति पह्म विशानमिक्षु वल्देय

१८२ १११८२ ११११८४ ६७१ ११।१८३

११।१८५ ११८२ १शटर १२1१८३ ३६र १३११८६ १२११८३ १३।१८३ २/७३ शदा२ ३151३ १३।१८

१४।१८६ १४११८७ शअ४

१६ १५१२८७ १४।१८८ १४1१८ ६lsr २७५ ८७ २६१८ १॥८६ १६७१८६ शजद ६।७६ शश/६ 1६1१८८

166 1७I८E १७/१६० १६।१६० 2 010 शदाद

८E ३८!१

.६० PEIICE 'ERE?

1 २०/१६२ १६' ३K₹ 1३ २०११६० २०/१६२

२११६४ २०।१६४ २०/१६१ ३1१५/४

२६३ २२१६४ 1 २१ १६२ २।१६२ ४/१०1५ २२1१६३ २२॥१६४

1

Page 130

१२६ व्याससम्मत-ब्रह्मसूत्रभाष्यनिण़यः (२पा:)

1 फ्रमिक- संख्या सूत्रपाठ: शंकर: भास्कर रामानुज:

१६४ उभयथा च दोषात् २३।१६४ २२१६६ ३/१०१६

१६५ आकाश चाविशषात् २४११६५ २३/१६३ २३१६७ ३|१०|७

२५I१६६ २४११६८ १६६ श्रनुस्मृतेश्र

१६७ २६११६७ २५/१६५ २५/६६६ ३1१०/६

१६८ उदासीनानामपि चैवं सिद्धि: २७/१६८ २६११६६ २६।२०० ४।१०१०

१हह नामाव उपलब्धे २८१६६६ २७/१६७ २७/२०६ ५।५११ ५/३1१

२०० वैधमर्याच् न स्वप्ादिवत् २६/२०० २८/१६८ २८/२०२ ५/५२ ५/३/२ ४३२

२०१ न भावोडनुपलब्धे ३०/२०१ २६/२०३ ५५३ ५/३३

२०२ क्षणि कलाच ३१/२०२ ... . .

x क्षणिकत्वात (नि०) ... ...

२०३ सवंथानुपपत्तेश्च ३२/२०३ ३०/२०४ ५।५।५ ५।१।१

(२०२) क्षणिकत्वाच्च (श्रीप०) ... ...

२०४ ३३/२०४ ३०/२०० ३१/२०५ ६ा४६

२०५ एवं चात्माडकाल र्यमू ३४/२०५ ३१।२०६ ३२/२०६

  • शरीराणा चानवस्थितपरिमाणत्वात् (श्रीप०)

२०६ न च पर्यायादप्यविरोधो विकारादिभ्य ३५/२०६ ३२/२०२ ३३।२०७ ६ा४६ ६ा४।३

२०७ ३६/२०७ ३३/२०३ ३४।२०८

x दविशेषात् (म०) ... ...

Page 131

पयमा सरणि: २ प्रप. २ पा. १२७

1 निम्बाक मध्य थीपण्ठ थीपति वक्षम विजञानमिक्ष बलदेव

१६४ २३।१६५ २३/१६६ २२ा१६६ २३१६३ शराद ३८ा६ ४/१०/६ ४/१०/६ २३/१६४ २३/१६५

१६५ २४/१६६ २४७१६७ २३११६७ २३/१६४ ४1109

१६६ ३11 16 २१६6 २४११६८ २१६५ २/१६६

१६७ २६१६८ २ ।१६६ २३/६६ 210118

३१५1६ २६I१६६ ४/१०/६ ४१०/E २,1८६७

२७/१६६ २७/२०० २६।२०० २६/१६७ २७/१६७ ३।१५११० ४।१०१० २७१६८ २७/१६६

१६६ २८/२०० २८/२०१ 2७/2०१ २७1१६८ २०11६6 ३/१५/११ xI' !1 २८७१६६ २८/२००

२६/२०१ २८७१६६ २EIEE ३१५१२ २६/२०२ २८/२०२ ७/३१२ २६१२००

1 २0२ ३०/२०२ ३०/२०३ २६/२०३ २६/२०० ३०/२०० ३११५/१३ I३1३ ५३1३ ३०/२०१ ३०२०२

२०२ ३११२०४ ३१/२०१ E1३I२ ३१/२०२ ३१/२०३

३१।२०३ ३१५११४

२०३ ३२।२०४ ३२ा२० ३7/२०३ ३०१२०१ ३२/२०२ ३1 १ ।१' ह३ा३ ३२/२०३ ३२१२०४

३१/२०२

३३/२०२ ३३।२० ३१।२०५ ३२/२०३ ३३/२०३ ६।४।१ ३३/२०४ ३३/२०'

३: २०६ ३४/२०७ ३२/२०६ ३३/२०३ प्राा जटार ३४|२०५ ३४१२०६

३४/२०

२०६ ३ ।२०७ ३२०८ ३३/२०७ ३१/२०६ ३७/२०५ ७४I३ 1२०६ ३१२०७

२०७ ३६/२०८ ३४।२०८ ३६/२०७ ३६१२०६ ७४ा४ ६४ ४ ३६१२०७ ३६ २०८ ३६/२०६

Page 132

१३० व्याससम्मत-ब्रह्मसूत्रभाष्पनिर्णयः (२ पा:)

क्रमिक- भास्कर रामानुज

संख्या सूत्रपाठ: शंकर:

-४/२२० ४१२१४

२२० शब्दा १।७1४ १७४ ...

५,२२१ ५१२१५ ४।२२०

२२१ स्थाच्चकस्य ब्रह्मगब्दात ११७/५ १७५ शहाष

प्रतिज्ञाहानिरव्यतिरेकाच्छव्देभ्य ६।२२२ ६।२१६

२२२ १७६ १७६

x प्रतिज्ञाहानिव्यतिरेकाच्छव्दभ्य ...

(श्रीप०) x प्रतिज्ञाहानिरव्यतिरेकात् (रा०, श्री०) ५/२२१

... .. १६ा५

x शब्दभ्य (रा०, श्री० ) ६।२२२

. .

यावद्विकार तु विभागो लोकवत् ७/२२३ ७१२१७ ७/२२३

२२३ ₹/மம் १६ा७

xयावद्विकारस्तु विभागो लोकवत् (वल०) ...

२२४ एतेन मातरिश्वा व्याख्यात. ८।२२४ ८।२२४

२/११ २।११ शहार

२२५ श्रसम्भवस्तु सतोडनुपपत्ते: ६/२२५ ६१२१६ ६१२२५

३।१/१ ३।१।१ शहाह

२२६ ते जोडतस्तथा हाह १०।२२६ १०।२२० १०/२२६

४/१/१ ६/१/१

२२७ आप. ११।२२७ ११।२२१ ११।२२७

५६११ ५/११ शा८ार

२२८ पृथिव्यधिकार रूपशब्दान्तरेम्य १२/२२८ १२/२२२ छाश१ ६१।१

< शब्दान्तरादिभ्य: (म०), ... ...

x पृथिवी ( रा०, नि०, श्री० ) १२ २२८ २ा८ा३

x अधिकाररूपशब्दान्तरभ्य. (रा०, श्री०) १३।२२६

... ...

x पृथिव्यधिकाररूपशब्दान्तरेभ्यः (नि०) ... ..

Page 133

5 मथमा सरणि: २ अ ३ पात। १३१

निम्बार्क मध्व श्रीकष्ठ थोपवि विज्ञानमिक्ष पखपेष :

४२३२ ४१२२० 1 २२० ४1२१E 1

२२१ ४।२२१ ५/२२३ ४।२२० ४।२२० ५।२२० १i७/४ १1७1५ दार्श ४।२२१

२२२ ५/२२२ ६1२२४ ६।२२१ १।१५५५ श७६ १७द ६ा२२२ ५२२२

५।२२१ ६१३१५ - ५/२२१ -

६१२२२

२२३ ६/२२३ ७२२५ ६/२२२ अ२२२ १।१५/६ १।७1७ श६ा६ ७२२३

६१२२३

२२४ ७१२२४ ८।२२६ ८I२२४ ८२२३ १।१५1७ शहार ट२२४ ७।२२४

२१५ ६१२१५ ६१२२४ शशर ३११ शशर ३।१११ ६१२२५ ८ा२२५

२२६ ६।२२६ १०।२२५ शरदाह १०/२२८ १०।२२६ 801 ०/२२६ ६२२६

२२७ १११२२६ १११२२७ ११५१० ११०२६ १११२६७ १०।२२७

२२८ १११२२७ १२/२२८ ११।२२८

६्ष१।१ १११२२८ ११५।८१, ४IV३ १३/२२६ 1

1 - 4 १।१५।१२

Page 134

१३२

क्रभिक- संख्या सूत्रपाठ: शंकर भास्कर शमानुज:

तदभिध्यानादेव तु तहिंगात् सः १३/२२६ १३/२२३ १४।२३० २२६ ७। १ ११ ७/१।१

२३० विपर्ययेण तु क्रमोडत उपपद्यते च १४।२३० १४।२२४ १५२३१

x उपपद्यते (व०) .. .. ...

x पारम्पर्येण क्रमोडत उपपद्ते (श्री०) ...

शनतराविज्ञानमनसी क्रमेण तहिंगा- २३१ १५/२३१ ५।२२'१ ६/२३२ दिति चेनविशेषात् ६।१११ हा ।१

२३२ चराचरव्यपाश्रयस्तु स्यात् तद्व्यप- १६।२३२ १६।२२६ देशो भाकः स्तद्धावभावित्वात् १०/२११ १०।१११ ...

x-व्यपदेशोडमार: (रा०, श्री०,वल०) १७।२३३ ... श/८८

२३३ नात्माश्रुतनित्वत्वाच्च ताम्यः १७।२३३ १७।२२७ ६८।२३४ ११।१११ ३।१।१ x नात्माडश्रुते (नि०, वि० ) ... ... ...

३४ ज्ञोडत एव १८१२३४ १२।१११ १८।२२८ १६१२३४

  • युक्तेश्र (म० ) ... ...

२३५ उत्कान्तिगत्यागतीनाम् १६।२३५ २०।२३६ १३/१४।, ६६१२२६ १३। १४।१

२३६ स्वत्मना चोत्तरयों २०/२३६ १३/१४/२ २०/३३० २१/२३७ १३।१४/२

२३७ माणुर्तच्छ्ुतेरिति चेनेतराधिकारात २१/२३७ २१।२३१ २२।२३८ १३११४।३ १३११४।३ ४।१४1४

२३८ स्वशब्दीन्मानाभ्या च २२/२३८ २२/२३२ २३।२३६ १३।१४।४ १३ १४।४ ४११४१५

२३६ अविरोधश्रनदनवत २३/२३६ २३/२३३ २४/२४० १३/१४१५ ४११४१६

२४० अवस्थितिवैशेष्यादिति चेन्राम्युपगमा २४।२४० द्वदि हि २५/२४१ १३।१४/६ २४१२३४ १३११४।६ ४११४I७

Page 135

1, भथमा सरणि: २ पा: ३ पा: १३३

निम्यार्क: मध्य भीपति वस्षम विज्ञानमिक्षु पलम्वेष

२३।२३० १३/२३१ १४१२३० १२/२२८ १३।२२८ ११५११३ 8141५ क्षशा१ १२/२२६

२३०-१४/२३१ २४।२३२ १३२२E १४१२३P १३/२३०

२४१२२६ ८।१११ १५/२३१

२३१ १५/२३२ १५२३३ १६।२३२ १४१२३० १५/२३० ११५।१५ ६२।? प्राश्ठार टाशर १५/२३१ १४।२३१

२३२ १६१२३३ १६।२३४ २५/२३१ १६।२३१ शरर म्हाथर १६ ।१३२

२७/२३३ ६१।र २५/२३२

२३३ १७१२३५ १८-३४ ६६/२३२ १७/२३२ १०११।१ १०।१।१ १६।२३३

१७१२३४ RIRIR १७।२३३

२३४ १८ा ३५ ८।२३६ २६।२३४ २७/२३३ १८/२३३ ३११ ११११।१ ११११ ११।१।१ १८/२३४ १७२३४

१६१२३७

२०/२३८ २०1२३६ १८/२३४ ६१२३४ १२।१३।१ १६/२३५ १८२३५

२०/२३७ RRIRBE २१।२३७ १६/२३५ २०१२३५ १२८ा३ EIBI२ १२१३।२ १२१०।२ २०१२३६ १६१२३६

२११२३८ २२७, ४1१३1३ २२१२४० २२।२३८ २०/२३६ २१/२३६ १२1न४ EIRrR १२।१३।३' १२/१०/३ २१।२३७ २०/२३७

२३८ २२/२३६ २३/२४१ २३१२३६ ११।२३७ २२१२३७ १२१३४ २२/२३८ २११२३८

२३६ २३१२४० २४1२४२८ ३४१२४० २२।२६८ २३/२३८ ४११३५ १२११३M १२१०/५ २३/२३६ २२/२३६

२४० २४/३४१ २५/२४३ २५/२४१ २३'५३६ २४१२६६ १२१३१६, १२/१०१६: २४१२४० २२।२४०

16

Page 136

१३४ व्याससमात-ब्रह्म सूत्रभाष्यनिर्णय: (२५ा:)

क्रामक- सया सूत्रपाठ. शंकर: भास्कर रामानुज:

गुणाद्वा लोकवत् २५/२४१ १३११४।७ ...

x गुणाद् वा आलोकवत् (भा०, २५/२३५ २६/२४२ रा०, श्री० ) ... १३११४/७

२४२ व्यतिरेकी गन्धवत् २६/२४२ २६/२३६ १३।१४।८ १३।१४।८ X व्यतिरेकोगन्ववत्तथा च दर्शयति २७/२४३ (रा०, म०, श्रीप०) X व्यतिरे कोगन्ववत्तयाहि दर्शयति (नि०, श्री०, वल० ) ... .. .. .

२४३ तथा च दर्शयति २७/२४३ २७/२३७ १३/१४/६ १३।१४ ६

२४४ पृथगुपदेशात् २८/२४४ २८।२३८ २८/२४४ १३११४११० १३।१४।१० ४।१४।१० २४५ त द्गुणसारत्वासु तद्व्यपदेश प्राज्ञवत २६/२४५ २६/२३६

सारत्वात्द् (रा०, वल०,) १३।१४।११ १३।१४।११ x २६/२४५ ...

यावदात्मभावित्वाच् न दोपस्तद्दर्शनात् ३०/२४६ ३०/२४० ३०/२४६ १३।१४११२ १३।१४।१२ ४।१४।१२ ३१/२४७ ३१।२४१ ६३।१४११३ १३।१४११३ ...

x पुरत्यादित्वस्य (रा०, वि०) ३१।२४७

२४८ नियमो वान्यथा ३२/२४८ ३२/२४२ ६३१४१४ १३।१४११४

x प्रसगोडन्तर (रा०) ३२/२४८ ...

६ कर्णा भारनार्थव त्वात् ३३/२४६ ३३/२४३ ३३/२४E

३४।२५० ३४/२४४

x उपादीनान विहारोपदेशश्र (ग०, श्री०, श्रीप०) ३४१२५० ... ...

Page 137

  • मथमा सरजि: २ अ: ३ पा १३५

निम्बारक मभ् थीकष्ठ थीपति वह्म विज्ञानमिक्षु पलदेव

२४१ २५/२४२ २६/२४४ २४१२४० २५/२४० १२१३१७ १२/१०७७ २५/२४१ २४२४१

E१३I७

1 - श्टर २६।२४१ १२१०१८ २६/२४२

२७२४५ २५/२४८

२६/२४२ २७/२४१ ६११३८ २५/२४२

२४३ २अ२४२ १२/ ०१६ २७/२४३

२४४ २८।२४४ २६।२४२ २८/२४३ १४ा२१ १२/१३/६ १२१०।१० २८/२४४ २६।२४३

२४५ २८१२४५ २६/२४५ २ज१४३ २६|२४४ ४ा१३१० ६११३।१० १२१३१० १३४११ २१/-४५

६७/२४४

२४द २६/२४६ ३०/२४८ ३०/२४६ २८।२४४ ३० २४५ ४१श११ १५/१११ ६१३११ १२१३११ १३।४।२ ३०।२४६ २८ा२४५

३०/२४७ ३१२४७ १६।२१ ६।१३।१२ २६/२४५ ३११२४६ १२१३११२ १३1४।३

३१।२४७

२४८ ३१।२४८ ३२।१५० ३२१२४८ ३०/२४६ १६/२/२ ३२/२४७ ३२/२४८ ३०/२४७

२४६ ३२। ४६ ३३/२५१ ३३/२४E दाढार ३१/२४७ २३/७।१ राटार

२५० ३३।२५० 1 ३४/२५० ३२१६४६ -

1 1 ३४१२५० ३२२४८ न

Page 138

१३६

संख्या सूत्रपाठ: शंकर भास्कर रामानुज:

२५१ उपादानात् ३५/२५१ ३५/२४५ १४/७३ ...

२५२ व्यपदेशाच क्रियाया न चेनिर्देशविपर्ययः ३६।२५२ ३६/२४६ ३३/२५१ १४।७1४ १४।७४ ५/७३

२५३ उपलब्धिवर्दनियम ३७।२५३ ३७/२४७ ३६/२५२ १४/७/५ १४/७१५ ५/७४

२५४ शक्तिविपर्ययात् ३८/२५४ ३८१२४८ ३७।२५३ १४/७६ १४/७/६ ५/७/५

२५५ समाध्यभावाच ३६१२५५ ३६/२४६ ३८/२५४ १४/७/७ १४१७७ ५/७/६

२५६ यथा च तक्षोभयथा ४०/२५६ ४०/२५० ३६/२५५ १५/१११ ६५/१।१ ५/७/७

x तक्षोमयता (नि०) ... .. ...

२५७ परासु तच्छुते: ४१।२५७ ४१/२५१ ४०।३५६ १६/२।१ १६/२।१ ६।२।१

कृतप्रयलापेक्षस्तु विहितप्रतिसिद्धावैय- ३५८ ४२।२५८ ४२/२५२ ४१।२५७ र्थादिभ्य. १६/२/२ १६/२/२

X प्रतिवेधा (म० ) ... ...

अशो नानाव्यपदेशादन्था चापि दाश- २५६ कितवादित्वमधीयत एक ४३/२५६ ४३/२४३ ४२।२५८ १७/११११ १७।११।१ ७११११

X दास (वल०) ..

२६० मन्त्रवर्णास ४४१२६० १७१११।२ x मन्त्रवर्णात (भा०, रा०, नि०, ४३/२५६ म०, श्री०.श्रीप०, व०, वि०, नल०) ४४.२५४ ... १७।११।२ श११ा२

त्रपि च स्मर्यत ४५।२६१ १७/११।३ ...

x अ्र्रपि स्मयते (भा०, रा० म०, ४५/२५१ ४४१२६० व० , वल०) ... १७११११३

Page 139

मथमा, सरणि: २ अ: ३ पा:, १३७

निम्थार्फ मध्व थीदष्ठ पक्षम विज्ञान मिक्ष पल्देव

1 ३४/२५१ ३५/ ७३ ३५/ ४० दाटार २७0३ ३५/५५१ ३३/२०

१५२ ३५/२५२ ३६।२५४ ३५/-५१ ३३1 ४E ३६/ ५१ 1७12018 ३६। ५२ ३४/२५१

२५३ ३६. ५३ ३७/५५५ ३६/-५२ ३४। ५० ३७। ४२ १७/१०1५ १४1८/५ ३७/२५३ ३५/५५२

१५४ ३अ ५४ ३८/-५६ ३७/५३ 21640 ३५1 ५१ ३८। ५३ २७/१०/६ श्ाटा ३८। ५४ ३६। ५३

१५५ ३८।२५५ ३६/२५७ ३८ा ५३ ३६/ २० ३६1 ५३ 4/८/७ 1७/2013 181619 ३६२५५ ३७1-५3

२५६ ४०/२५८ ३६I ५५ ३७/२५३ ४०/ ५1 १७।१०।८ 1३191७ ४०। ५६ ३८'५

३६१२५६

१५७ ४०1२५७ ४१५५६ ४० ५६ ३८/२५४ ४१।२६६ १७/१०1६ ४११५७ ३६१२५६

स५८ ४१।२५७ ३६/२५५ ४-1५७ ४२/१५८ ४०१२५७

४२/२६० २७/१०।१०

<५e ४२/२५६ ४३/२६१ ४०/२५६ ४३।२५८ टारशर १६११।१ ४३/२५६

४१२५८

२६०

४३/२६० ४३/२५६ ४११२५७ ४४/२५६ १२।११।२ १६।११।२ ४२/२५६

१६१ ४४।२६१ ४४I२६O ४२।२५८ १५/११/२

४५/ २६३ ४५/३६० ४३१२६०

Page 140

१३८

फ्रमिक- शंकर. भास्कर रामानुज. संख्या सूत्रपाठ:

४६।२६२ ४६।२५६ २६२ प्रकाशादिवन्नवं परः १७।११।४ १७।११।४

x वततु नैवं पर: (रा०, नि०, ४५/२६१ श्री०, श्रीप० ) ... ७१११४

२६३ स्मरन्ति च ४७/२६३ ४७।२५७ ४६११६२ १७:१११५ १७११११५ ७१११५ अनुज्ञीपरिहारी देहसंबन्धाज्ज्योति- २६४ ४८१२६४ ४८।२५८ ४७१२६३ रादिवत् १७१११/६ १७१११/६ ७११६

४६१२५E २६५ असन्ततेश्राव्यतिकर ४६१२६५ ४८१२६४ १७१११।७ १७।११।७ ७।११७

२६६ आभास एव च ५०/२६६ १७/१११८ ...

x आमासा एव वा ( भा०) ५०।२६० ... १७१११।८ ...

x आमासा एव च (रा०, नि०, श्री०) ४६१२६५ ... ... ७११।८

२६७ अदष्टानियमात ५११२६७ ५१।२६१ ५०१२६६ १७१११/६ १७११११६ ७११६

२६८ अभिसन्ध्यादिष्वि चैवम् ५२/२६८ ५२/२६२ ५१।२६७ १७।११।१० १७।११।१० ७११११०

x अभिसन्ध्यादिष्वप्येवम् (वि०) ...

२६६ प्रदेशादिति चेन्नान्तर्भावात ५३१२६६ ५३।२६३ १७१११।११ १७।११।११ x प्रदेशमेदादिति चेन्रान्तर्मावात् ५२/२६८ (रा० श्रीप०) .. ... ७१११११

पष्ठपादान्ताधिकरणसंख्या ६० ६० ५४ आदितो डधिकरणसंख्या- ७5 ६१

द्वितीयाध्याय चतुर्थपाद।

२७० तथा प्राण १।२७० १२६४ ११२६६ १३१

Page 141

मथमा सरणि: २ अ.४ पा 1 १३९

निम्बारक मध्य: श्रीफण्ठ चीपति वक्षम विज्ञानमिसुर धलडेव

२६२ ४६।२६४ ४६/२६१ ४६।२६२ ४४।२६१

४५ा२६२ १११४

४६।२६३ ४७१२६५ ४६ २६२ ४४१२६० ४७१२६२ १२/१११५ १६।११५ ४७।२६३ ४५/२६२

२६४ ४७१२६४ ४८ा२१६ ४७I२६३ ४५ा२६१ ४८ा२६३ ८ा११६ १८१८६ १३१११।६ १५।११।६ १६११११६ ४८ा२६४ ४६/२६३

२६५ ४८ी२६७ ४६/२६७ ४८।२६४ ४६ा२६२ ४६I२६४ १२१११७ १६।११७७ ४६I२६' ४अ२६४

२६६ ५०/२६८ ४७/२६३ ५०/२६५ ६५/११८ १६१११।८ ५०/२६६ ४८।२६५

४६I२१६ ४६१२६५ १२१११।८

२६७ ५०/२६६ ४८।२६५ ५११२६६ CRRIE १६/३।१ ५११२६७ ४६/२६६

५१।२६८ २६८ ८१११११० ५२/२७० ५११२६७ ५२।२६७ १२१११० १५१११/१० १६१११/१० ५०/३६७

५२२६८

२६६ ५२/२६६ ५३।२७' ५२१२६८ ५३।२६८ १थ३३ ५३।२६६ ५१।२६८

५०/२६६ १५/११।११

४८ ६३ ५६ ८२ ७४

२७० १/२७० १।२७२ १।२६६ १२६७ १।२७० २।३११ १३।१

Page 142

१४0 व्याससम्मत-ब्रह्मसूत्रभाष्यनिणयः (२ पा:)

क्रेसिक- सख्या सूनपाठ. शकर: भास्कर रामानुज'

२७१ गोण्यसम्भवात् २।२७१ २/२६५

x गौण्यसम्मवात् तत्माकश्रुतेश्र २/२७० . (रा० श्री० श्रीप०) + प्रतिज्ञानुरीधाच (म०) ..

२७२ ३/२७२ ३।२६६

२७३ तत्पूर्वकत्वाद् वाच ४/२७३ ४।२६७ ३।२७१ ६४ा४ १।३३

२७४ सप्षग ते विशेषितत्वाच्च ५२७ट ५२६८ ४।२७१ शशर २२१ x सप्गतेविशेषितत्वाच्च हस्ताद्यस्तु स्थितोडतो नैवम् (श्रीप०) ... ... ...

२७५ हस्तादयस्तु स्थितेडतो नेवम् ६ा२७५ ६।२६६ ५।२७३ २/२/२ २/२/२ शश२

२७६ अणकश्च ७।२७६ ७।२७० ६२७ट ३।१११ ३।२१

श्रेष्श्र ७,२७५ २७७ ३।२२

२७८ न वायुक्रिये पृथगुपदेशात ६।२७८ हा२७र ८ा२७६ ५।४११

२७६ चक्षुरादिवतु तत्सहशिष्टयादिभ्यः १०१२७६ ६/२७७ ५/81२ ...

x शिष्यादिभ्यः (भा० ) १०।२७३ .. दा४/२

२८० अकरणत्वाच्च न दोषस्तथाहि दर्शयति ११।२८० ११२७४ ६०१२७८ ५१४१३ ५/४/३

२८१ पंचवृत्तिर्मनोवदू व्यपदिश्यते १२/२८१ १२/२७५ ११।२७६ ५४१४

२८२ अणुश्च १३/२८२ १३,२७६ १२/२८० ६ ११ ६।१११ ५/१/१

२८३ ज्योदिरादिष्ठान तु तेदा मननात् १४१२८३ १४/२७७ • x ज्योतिरादघिष्ठान तदा मननात् प्राण- ७।३।१

१३।२८१ वता शब्दात् (रा० श्री० श्री०) ...

Page 143

मथमा सरणि २ अ' ४ पा: १४१

मध्य भीफफ् औपति घहम विश्ञानमिक्षु पलदेव

२७१ २/२७१ 11३12 २=७र ग२७०

२२७० २।२६८ 11३12 १३1२

१३३

$1613 ३।२७२ ३/२७7

५२डद ३/२७१ ३२६६ शकर

५/२७४ ४.२७२ शभा ५१२७३

४/२७०

२७ ७ार७८ ५१२७३ शश२ ४ाशर २।११ ६/२७

७ा२७६ ७/२७१ ३।-1१ ७२७६ ७२७

१७७ ६१२८० ६१२७२ ८२७६ ४ ५ा१ श२ टा२७द

६१२७८ १०/२८१ ७१२७३ ६।२७७ शादार क्षशार ६।२७८

२७६ १०।२७६ ११।२८२ १०१२७८ cicIR

१०१२७६ १०१२७८

१८० ११।२८० १२/२८३ ११।२७६ शशर ४।५/३ ११।२८० १६।२७६

२८१ १२।२८१ १०।२७६ ४६५ ११२७६ १<ा२८० १२२८१ १२/२८० १२।२८० ४1५K १३।२८२ १३।२८१

२८३ ६४१२८३ १५२८३ ६०३।१ १४।२८२ ६४२८३ १४। ८२

१३।२८१ १२1-७८ दारार

Page 144

१४२

क्रमिक- संख्या सूत्रपाठ: शंकर: भास्कर रामानुज'

प्राणवता शब्दात १५।२८४ १५/२७८ २८४ ७।३।२ ७/३/२ 1

तस्य च नित्यत्वात् १६।२८५ १६/२७६ १४।२८२ २८५ ७।३1३ ७1३1३ छारार

x तस्य नित्यत्वात् (नि०) 10.

=८६ इन्द्रियाणि तद्व्यपदेशादन्यत्र श्रेष्ठात १७१२८६ १७।२८० १५।२८३ ८।३।१ ८।३1१ ७।२१ x तदिन्द्रियाणि तद्व्यपदे (श्रीप०, व०) ...

२८७ भेदश्रुतेः १८।२८७ १८/२८१ ८1३/२ ८/३/२ x भेदश्रुतेवलक्षण्याच्त (रा०, १६१२८४ नि०, श्री० ) ..

x भेदश्रुतेवैलक्षिण्याच (श्रीप०) ...

२८८ वैलक्षण्याच १६१२८८ १६/२८२ ८।३1३ ८1३1३

सज्ञामूर्तिक्ृृतिस्तु त्रिवृतकुर्वत २८६ २०/२८६ २०/२८३: १७|२८५ उपदेशातु ६३।? ८ा३/१

२६० मासादिभौम यथाशब्दमितरयोश्च २१।२६० -२१।२८४ १८/२८६ ६/३/२ ६ा३1२

वैशेप्यासु तद्वादस्तद्वाद २२/२६१ २२/२८५ १६१२८७ ६/३/३ ६१३।३ ८३/३

x वेशेप्यात् तद्वाद. (नि०) ...

७७ ६१ आदितो डधिकरणसंख्या ८६ ८६ ६६

तृतीयोडध्याय प्रथमपाद।

तनन्तरप्रतिपत्तौ रंहति सपरिप्वकत १२ह२ १२८६ ११२८८ प्रश्ननिरूपणाभ्याम् १७।१

Page 145

थमा सरणि, ३ अ: १ पा. १४३

निम्पार्फ थीकण्डा भीपति घल्म विज्ानमिसु पलेष

१६१२८७ 101३12 १५/२८३

१४।२८२ १३/२७६ १०१३१३ ६/१११ २६1२८ ५१५३

१७1२८६ २७।२८५

४/२८० 151२८

१६I२EO २८1२८६ ११३1२ टा३।२

१८/२८७ ५१८/५ १६1२८४

१५१२८१

२८८ २०/२६१ १६१२८७ २श३।३

२०१२८८ ६।३११ १२१११ २०/२८६ २०१२८८

२६० २०२८६ RRIREB २८/२८६ १७r ८३ ७/३1२ २११२८१ २१२६० २१I२८E

२१२६० २३/२६४ RRIREo ६।३३ २२/२६०

RRIRE?

७१ ६५ ८५

RER TIRE? ११२६५ १।२८५ १ २६१ श११ १२१२

Page 146

१४४

क्रमिक- सूत्रपाठ शंकर भास्कर रामानुज सख्या

२६३ ज्यात्मकत्वातु भूयस्त्वात् २/२६३ १।७।२ १/७।२

x आत्मकतवास भूयसतात (भा०) २/२८७ .. १।७।२ ..

३।२८८ २६४ प्राणगतेश्च ३।२६४ ३।२६० १।७३ १।७।३

२६५ अन्यादिगतिश्रुतेरिति चेन्न भाक्तत्वात् ४/२६५ ४१२८६ ४।२६१

x अन्यादिश्रुतेरिति (ब०) .. ... ..

२६६ प्रथमेडश्रवणादिति चेनन ता एव हयुपपत्ते ५/२६६ ५/२६० १।७/५ ...

X प्रथमे श्रवणादितिः (रा०, म० ब० वि०) ... ... १।७।५

२६७ अश्रुतत्वादिति चेननेष्ठादिकारिणा प्रनीते: ६२६७ ६।२६१ ६ा२ह३ १७६ १७६

२६८ भाक® वाजनात्मवित्वात्तथाहि दर्शयति ७२६८ ७२६४ 119,७ १७७

x माक चाडनात्-(भा०) ... १।७१७ ...

x -- तथा वा दर्शयति (श्रीप०)

कृतात्ययेडनुशयवान् दृष्टस्मृतिभ्या २६६ टारहह ८।२९५ यथेतमनेव च २/४११ श४१

X यथेतमनेवम् (भा० ) ८/२६३ ..

x कृतात्ययेडनुशयवान् दृष्टस्मृति- २४११

भ्याम् (म०, वल० ) x यथेतमनेव च (म०, वल०) ...

चरणादिति चेन्नोपलक्षणार्थेति कार्प्णा- ३०० ६१३०० ६२६४ जिनि शा४१२ शा४ार .

X इति चेन तदुपलक्षणार्थेति -- ६१२६६ (रा०, म०, श्री० श्रीप० वल०) ... शटार

Page 147

पथमा सरणि' २ अ: १ पा. १४५

निम्बार्क: थरीकण्ड थीपति पालम विज्तानमित्ु पल्द्य

२/२६२ श२ह६ २२८६ शर८६ शअार 11512 1112

२६४ ३।२६७ ३१२६० ३१२६३ ₹15 3 ११७1३

२६५ ४I२६८ ४ा२६२ ४1२८८ BIEB ४२६४ ₹1518 ५२६५ ५१२६२ ५/२८६ 11514

५I६५

६।३०० ६।२६३ १७७६ ६R६७ ६।२६६

012$8 ७I२६७ ₹1319 GIREC ७२६७

२६६ CIRE4 CIRER ८।२६८ शठार शषार CIREE

८१३०२ CIREć

६IREE शहार ६३००

१०/३०४ ६/२६३ १०/३ !! १०1३००

Page 148

१४६

क्रमिक- सख्या सूत्रपाठ. शकर: मास्कर रामाजुज:

३०१ आनर्थक्यमिति चेन्न तदपेक्षत्ात् १०१३०१ १०/२६५ १०१२६७, श४३ २४।३ x आनथिक्यमिति (श्रीप० ) ... ..

३०२ सुकृतदुष्कृते एवेति तु वादरि: ११३०२ १११२६८ श४१४ श४ा४्ट

x एव तु वादरि. (भा० ) ११।२६६ श४/४ , ..

x एवेति वादरि (श्रीप०) .c.

३०३ अनिष्टादिकारिणामपि श्रुतम् १२/३०३ १२२६७ ६२/२६६ ३।१०११ ३।१०११ ३1१०११ सयमने त्वनुभूयेतरेषामारोहावरोहौ ३०४ १३।३८४ १३।२६८ १३।३०० तद्गतिदेशनाद् ३/१०/२ ३/१6/२ ३। १०२

x-तद्गतिदर्शनात् (नि०, श्री,वल०) ...

३०५ स्मरन्ति च १४१३०५ १४१२६६ १४।३०१ ३/१०/३ ३।१०१३ ३।१०१३

३०६ अपि च सप् १५/३०६ १५/३०२ ३१०१४ ३११०/४ x अपि स् (भा०, म०, नि०, १५/३०० श्रीप०, व, बल०) ...

३०७ तत्रापि च तद्व्यापारादविरोध, १६।३०७ १६।३०१ ३।१०१५ ३/१०१५ X तत्रापि तद्व्यापारादविरोध: (रा०, १६।३०३ श्रीप०) ... ३१०१५

३०८ विद्याकर्मणोरिति तु प्रकृतत्वात् १७१३०८ १७।३०२ १७।३०४ ३।१०/६ ३/१०/६ ३।१०/६ x विद्याकर्मिणो (श्रीप०) ... .. ...

३०६ न तृतीये तथोपलव्धे १८/३०६ १८१३०३ १८१३०५ ३।१०७७ ३११०७ ३।१०/७

३१० स्मर्यंतेऽपि च लोके १६१३१० १६१३०४ १६१३०६

३११ दशनाच २०|३११ २०१३०५ २०/३०७ ३/१०/६ ३।१०/६ ३/१०/६

Page 149

मयमा सरणि ३ अ: १ पा: ॥ १४७

निम्याके मध्य श्रीफष्ठ शीपति पह्म विज्ञानमिसु पलवेव

३०१ १०/३०० ११३०५ १०/२६७ १०१३०० १०/३/२ २/४।३ ११३०१ १०।२६४ २४।३

३०२ ११।३०२ १२।३०६ ११।२६८ १०/३/३ ११।३०१ श४ा४ ११३०२ १२३०२

११।२६५ २/४/४

३०३ १२३०२ ३/१०११ १३/३०७ १२/२६६ १११३११ ८ ३११०१ १ १२/२६६ १२/३०२ ३।१०।१ ३५/१ १२/३०३ १३/३०३

१४।३०८ १३।२६७ ११३।२ १३।३०३ ३१०।२ ३।५/२ २३/३०४

१३/३०३ १३/३०० ३/१०/२ ३/१०/२ १४/३०४

३०५ १५३०६ १४।३०१ ११।३३ ३।१०।३ १४१२६८ २४१३०४ ३/१०।३ ३५/३ १४।३०५ १५'३०५

२०६ १५१३०२ १५/३०६

१५।३०५ १६।३१० १५/२६६ १२/१।१ ६५/३०५ ३/५/४ 《 安 月 の

३०७ १६।३०६ २७/३११ १६।३०३ १६।३०६ ३/१०/५ ३५/५ १६७३०७ २७।३०७

१६७३०० ३।१०/५

३०८ १७३०७ १८ा३१२ ३/१०८६ १७।३०४ १७/३०७ १७३०८ १८१३०८ २७३०१ ३/१०/६ ३०९ १८1३०८ १६/३१३ २८१३०५ १७/५!१ ३।१०७ १८।३०८ 8ा81२ १८/३०६

-३१० २०/३१४ १५/५/२ १६७३०६ ३1१01८ २६१३०३ १६३०६ २६/३१० २०१३१० २०/३१० ३/१०१६ २१/३१५ २०1३०७ २०/३०२ ३/१०/६ २०।३१० २०/२११ २१३११

Page 150

  • . /

231306 3120170

... ...

... ... ...

..

...

281313

:18

Page 151

भथमा सरणि: ३ म: २ पा १४९

निम्थाक थीकण्ड घपति पक्षम विश्वानमिक्षु पलदेव

३१२ २१३११ २११३०८ २१३०५ ३l१०l१ ३१०।१० ३।१०११० २१३१२ २२/३१२

२२३१६ ५/३1१ २३/३१७ १५/५.५

३१३

२२१३१२ २४१३१८ २५1३०६ २२/३०६ १६ा१।१ २२१३१२ ७/३/२ २२/३१२ 1-

३१४ २३/३१३ २५/३१६ २३१३१० २३१३०७ २३/३१२ १७१११ पा३३ २३/३१४ २४/३१४

३१५

२४/३१४ २६।३२० २४३१२ २४१३०८ २४१३१४ क्षमर ६। 1१ २४१३१५ २५३१५

३१६ २५/३१५ २७/३२१ २५/३१२ २७/३०६ २५/३१५ ६ा४१२ छारार २५/३१६ २६।३१६

२६३१६ २६/३१३ २६।३१० २६/३१६ १६।१।! २६३१७ २७३१७

३१८ २७/३१७ ४ा६६ २६/३२३ २७/३१४ २७१३११ २७/३१७ २०/१/१ जरर २७/३१८ २८३१८

+६२ +६५ +७2 ६६ ८५ ६२

२१६ ११३१८ १३२४ १।३१५ १।३१२ १३१८ शकर १६१ १३१६

३२० २१३२७ २३१६ २/३१३ २३१९ १६२ १६।२ श६ा२ १३२० २३२०

३२१ ३।३२० ३/३२६ ३/३१७ ३।३१४ ३।३२० शक३ रा४३ १६1३ १६ा३ ३/३२१ - ३।३२१

Page 152

१५० व्याससगात-ब्रह्मसूत्रभाष्यनिर्णयः (२ पा :. )

क्रमिक- संख्या सूत्रपाठः शंकर: भास्का रामानुज.

४१३१८ ३२२ सूचकस्य हि श्रुतेराचक्षते च तद्विंदः ४१३२२ १६ा४ ... १६१४ x राचक्षते तद्विद. (भा० ) ४१३१५ शदा४ .

३२३ परामिध्यानासु तिरोहितं ततोहस्य वन्ध- ५/३२३ ५/३१६ विपर्ययो १/६/५ ... १६।५

X ध्यान तुतिरो (भा०) ५/३१६ .. १/६१५ ...

x ध्यानातिरो (श्रीप०) ...

३२४ देहयोगादू वा सोडपि ६।३२४ ६।३१७ ६१३२० श६ा६ १६ा६ श६ा६

३२५ तदभावो नाडीपु तच्छतेरात्मनि च ७/३२५ ७|३१८ ७|३२१ २/२१

३२६ अतः प्रबोघोऽस्मात् ८।३२६ ८।३१६ ८।३२२ श/श२ श२/२

३२७ स एव तु कर्मानुस्पतिशब्दविधिभ्यः ६।३२७ ६१३२० ६१३२३ ३११ ३।१११ ३।१।१

x स एव च कर्मागु (म०वि०) ...

३२८ मुग्धेडर्धसम्पति. परिशेषात् ६०१३२८ १०|३२१ १०१३२४ ४१६१ ४।१११

न स्थानतोडपि परस्योमयलिगं सर्वत्र हि ११।३२६ ११।३२५ ३२६ ११।३२२ ५।११।१ ५१२ १ ५।१५/१

३३० न भेदादिति चेन्न प्रत्येकमतद्वचनात् १२।३३० ५।११२ ...

x भेदादिति चेन-(भा० रा०, नि० १२१३२३ १२/३२६ श्री० श्रीप०) ... ५/१५/२

३२६ अपि चैवमेके १३।३३१ १३।३२४ १३।३२७ ५/६२/३ ५/६५/३

३३२ अरूपवदेव हि तत्प्रधानत्वात् १४।३३२ ६४१३२८ ५।११४ ५।३५1४

x अरुपवदव तत्प्रधानत्वात् (भा०) १४।३२५ .

  • अस्थूलमनणुहम्मदीघम शमस्प - ६५।३२६ शमरपमव्ययम् (भा०) ... ५६२१५

Page 153

भथमा सरणि. ३ अ: २ पा: १५१

निम्पार्क मध्धा थीकण्ड थी्पति पलम विज्ञानमिसुः पलदेव

३२२ ४।३२? ४३२७ ४/३१५ शदा8

३२३ ५३२८ ५/३२२ १६ा७ ५३२३ १६१५ ५३२३

५/३१६ १६५ ३२४ ६।३२३ ६१३२६ ६३२० ६११७ ६।३२३ १६द श६द १६६ ६।३२४

३२५ ७।३२४ ७/३३० ७|३१८ ७/३२४ २३१ शर१ राथर २१११ ७1३२५ ७३२५

८३२ २२६ २३२ ८३२२ ८३१E ८१३२५ २।२२ ३३।१ ८१३२६ ८।३२६

३२७ ६ा३२६ ६१३२३ ६।३२० ६।३२६ २३/३ ३।११ ३१३/२ ६/३३७

६/३३२ ६१३२७

३२८ १०/३२७ २०।३२४ १०१३२७ शशार ३/३१३ १०१३२८ १०३२८

३२६ ११।३२८ ११३२४ ११३२५ १।३२२ ११३२८ ४I२०1१ राइार ४१३।१ ११।३२६ ११३२६

३३० १२/३३५ १२/३२६ टा३र शाशर १२।३३० १२३३०

१२३२६ १२३२६ १२३२३

३३१ १३।३३० ४ा२०1३ १३/३३६ १३/३२७ १३।३२४ १३।३३०L ।१३/३३ ८ा३३ ५११०1३ ५१०/३ ४३३ १३।३१

३३२ १४/३३१ ४/२०1४ १४१३३७ १४१३२८ १४।३२५ ५/I१ १४।३३२ १४।३३२

Page 154

१५२

क्रमिक- संख्या सूत्रपाठ शंकर भास्केर रामानुज:

३३३ प्रकाशवच्ावैयर्थ्यम् 89/333 ५१११५ . .

x प्रकाशवद्वा वैयर्श्यात् (भा०) १६/३२७ ... ५।१२/६ x प्रकाशवच्वियर्थ्यात् (रा०, नि०, श्री०, श्रीप०, वि० ) ६५/३२६ ... ५।१५/५

आह च तन्मात्रम् १६।३३४ १७१३२८ ३३४ १६।३३० ५१११६ ५।१२/७ ५११५/६

३३५ दर्शयति चाथो अपि स्मर्यते १७।३३५ १८/३२६ १७।३३१ ५१११।७ ५१२८ ५।१५/७ x अदर्शयति चाथो-(श्रीप०) ...

३३६ अत एव चोपमा सूर्यकादिवत् १८।३३६ १६।३३० १८।३३२ ५११८ ५/१२/६

३३७ अम्वुबद्ग्रहणातु न तथात्वम् १६३३७ १६।३३३ ५/११/६ ... ५/१५/६

x अम्बुवद्य्रहणान तथात्वम् (भा०) २०/३३१ ५/१२११०

३३८ :०|३३८ स्यादेवम् ५/११।१० ... ..

X सामज्जस्यादेव (भा०) २१।३३२ .. ५।१२/११ ..

X २०३३४ अजस्यादेवं दर्शनाच (रा० श्रीप०) ५।१५११०

जस्यादेव दर्शनाच् (श्री०) ...

३३९ दर्शनाच् २१।३३९ २२/३३३ ५।११।११ प्रकृतैतावत्त्व हि प्रतिपेधति ततो न्रवीति ५/१२।१२ -

३४० २२/३४० २३।३३४ २१।३३५ च भूय ६।९।१ ६।९११ ५१५।११

३४१ तदव्यक्तमाह हि २३।३४१ २४/३३५ २२/३३६ दा९ा२ ६।९।२ ५।१५११२

Page 155

भथमा सरि: ३ अ: २ पा १५३

धीपण: धीपति पलम विशाममित्ु पर:ष

३३३ १५/३३८ १५/२३३ हNIR

१५/३३२ १५/३२६

४।३०/५ 4ltor

३३४ '६९३२ IEI३RE ६६१३३० १६।३२७ १६३३४ ४1०६ ५१०६ ยฟา

234 812015 २७३५० १७1३३४ १७/३३५

२७1३२८ ५११०1

१८1३४१ 1८:३३२ १८ा३३५

३२७ २६२३६ १६१३३३ १६१३३० ११११११

३३८ २०1३३७ २०/३UR २०३३७ २०३३८ २०/३३८

१०/३३४

२११३३८ ईशशर २२/२३९ २१/२३९

३४० २२१३३९ २२१३४५ २१।३३५ २१/३३२ २२/३११ २२३४० २२/३४०

३४१ २२/३३६ २२/३३३ २३१३४०

४।२०/३३

Page 156

१५४

क्रमिक- सख्या, सूनपाठ शंकर भास्कर: राभानुज:

अपि च सराधने प्रत्यक्षानुमानाभ्याम् २४१३४२ 1 ३४२ ६।९३ x अपि संराधने "(भा०, रा०,नि०, २५/३३६ २३/३३७ म०, श्री०, व०, वि०, बलं०) छाहा३ ५/१५/१३

x अपि सराधने प्रत्यक्षानुमानाभावात् -- (श्रीप०) ... .. ...

प्रकाशादिवच्ावैशेष्यं प्रकाशश्र ३४३ २५/३४३ २६/३३७ २४।३३८ कमज्यभ्यासात् दाहा४ठ दाहाट ५।१५११४

x प्रकाश्यादि (नि० ) ... .. . ..

x प्रकाशवच्ार्वशेष्यम् (म०) ... ...

x प्रकाशवच्चावशष्यात् (वल०) ..

x प्रकाशश्च कमण्यभ्यासात्

( Ho, qdo ) .. .

३४४ अतोऽनन्तेन तथाहि लिंगम् २६/३४४ २७।३३८ २५/३३६ दाहाद ६ा६ा५ ५१५११५

३४५ उभयव्यपदेशात्वहिकुण्डलवत् २७|३४५ - २६/३४० ...

X उभयव्यपदेशादहिकुण्डलवत् (भा०) २८/३३६ ... छाहा६ ..

३४६ प्रकाशाश्रयवद् वा तेजसत्वात् २८/३४६ २६/३४० २७।३४१ ६६ा७ ६हा७

३४७ पूर्ववद् वा २६/३४७ ३०/३४१ २८/३४२ ६।६ा८ ६ाहाट ६।४।३

३४८ प्रतिषेधाच् ३०१३४८ ३१।३४२ २६/३४३ छाहाह छाहाह ३४६ परमनः सेतून्मानसंबन्धभेदव्यपदेशेभ्यः ३१।३४६ ३२/३४३ ३०।३४४

+दर्शनाव् (म० ) ... ...

३५०. सामान्यालु : ३२/३५० ३३।३४४ ३१/३४५, श/७/२

Page 157

मथमा सरणि, ३ अ २ पा' ?44

धोपष धपमि पक्षम विमानमिक्ष बल्देय

४।२०११४

₹३३६ ४१२०!१६

३४ ६६१३५० २६/३३७ ६१६६ =७I३इ २८/३४६

३४६ २८/३५ 141819

३४७ ३०१३.३ २८ा३४२ २८/३३६ २६१३४६ ३01३४८

RETU? २६/३४० ३०/३:७ Greie

३०/३४४ ३०/३४1 ३१३४८ er n BRIBYO

३३/३५६

३१।३४२ ३१/३४६ ७पार ३२/३५० ३३/३५१

Page 158

१५६ व्याससम्मत-ब्रह्मसूत्रभीव्यनिर्णयः (२ पा:)

फ्रमिक- सूत्रपाठ: शंकर भास्कर रामानुज: सज्या

३५१ वुद्धयर्थ पादवत् ३३।३५१ ३४/३४५ ३२३४६ ७६ा३ ७1७/३

३५२ स्थानविशेषात् प्रकाशादिवत् ३४।३५२ ३३/३४७ ७७४ ७७४

३५३ उपपतेश्च ३५/३४६ ३५/३४६ ३४।३४८ ७६1५ शद्दा४ ७1७/५

३५४ तथान्यप्रतिषेधात् ३६/३५४ ३६१३४७ ३५/३४६ ७६ा५

x तथान्यप्रतिषेधाच (वि०) ... ...

२५५ अनेन सर्वगतत्वमायामशव्दादिभ्य: ३७/३५५ ३७1३४८ ३६/३५० ७७७ ७७७

x ।ायामयशब्दादिभ्यः (म० ) .. ... ...

३५६ फलमत उपपत्ते: ३८/३५६ ३८/३४६ ३७।३५१ ८/४११ ८1४/१

३५७ श्रुतत्वाच ३६३५७ ३६३५० ३८।३५२

३५८ धर्म जैमिनिरत एव ४०।३५८ ४०।३५१ ३६३५३ टा8I३ ८l४/३

३५६ पूर्व तु बादरायणो हेतुव्यपदेशात् ४१/३५६ ४१।३५२ ४०१३५४ ८1, 18 +७५ आदितोडविकरणसंख्या १०० १०० ८३

तृनीयाष्याये तृतीयपाद

३६० सर्ववेदीन्तप्रत्ययं चोटनाधविशेपात् १३६० १।३५३ १।३५५ १1४११ १।४११ १।५१

३६१ भेद्ान्नेति चेतेकस्यमपि ... ...

x मे दनेति नेत म्याढे कस्यामपि(भा०) २।३५४ ... ... x मेदान्षेति चेढे कन्थामपि (रा०, २।३५६ नि० म० श्रीप०, व०) ...

x मेनादिति चेलैकस्थामपि (पल०) ..

Page 159

) प्रथमा सरगि: २ अ: १ पा: १५७

निम्पार्फ: भध्व धीकण्ड थीपति बल्म विज्ञानमिश्षु पल्देव

३५२ ३३/३७० ३४१३५७ ३२/२४६ ३२३४३ ३३।३५० १६।३१३ ३३/३५१ ३४/३५२

३५२ ३४/३५१ ३७/३८ ३३/३४७ ३४।३५१ ३४।३५२ ३५/३५३

३५३ ३५/३५२ ५।१११५ ३६/३५६ ३४/३४५ ३५/३७२ १७/२/२ ७१५/५ ८/५/५ 10191 ३५/३५३ ३६।५५४

३५४ ३६/३५३ ३७/३६० ३५/३४६ ५१११६ ३५I३५६ ३६/३५३ हाथार १०/७/६ ३७/३५५

३६१३५४

३५५ ३७।३५४ २६।३५० ३६/३४७ ३७/३५४ -३७३५५ ३८/३५६ ३८/३६१ १६११।१ ३८/३५५ ३५६ ०|१११८ ३६/३६२ ३७/३1२ ३७१३४८ ३८/३१५ २०/४/१ ११1३११ ३६१३५७

३६७ ३६।३५६ ४०३६३ ३८१३५२ ३८/३४६ ३६/३५६ २०/४1२ ३६1३५७ ४०/३५८

३५८ ४०/३४७ ५।११११० ४१३६४ ३६१३५३ ३६/३५० ४०1:49 ६१४/३ ११।४।३ ४०३३५८ ४११३५६

३५६ ४१/३५८ ४२/३६५ ४०|३५४ ४०l३५१ ४१३५८ ४१/३५६ 7 ४२३६०

+६६ + ११५ +4 +2२ १३५ ६७ १०३

३६० १३५६ १।५१ २३६६ १/३५२ २।३५६ १५ा१ ११५।१ १३६० १३८१

३६१ २/३५६ श३६१

२३६० २/३६७ २३५३ २३६० १।५/२ १।१५1२

२/३६२

Page 160

१५८

फ्रमिक- संख्या सूत्रपाठ. शंकर: भास्कर रामानुज:

स्वाध्यायस्य तथात्वेन हि समाचारेऽ- ३६२ ३/३६२ धिकाराच सववच् तन्नियमः १1४।३ .. ...

X स्वाध्यायस्य तथात्वे हि समाचारेड- ३।३५५ धिकाराच सलिंगवच् तन्नियम: (भा०) .. १४ा३

x स्वाध्यायस्य तथात्वे हि समाचारेऽ- ३/३५७ धिकाराच सवव् तन्तियमः (रा०, नि०) ... १५३ .

X स्वाध्यायस्य तथात्वे हि समाचाराघि- ... .. काराच सववच् तन्नियम (श्रीप०) ..

x स्वाध्यायस्य तथात्वेन समाचारेड- धिकाराच सववन् तनियमः (ब०) ..

x सवाध्यायस्य तथात्वेन हि समाचार- डघिकाराच (म० बल०)

X सलिलवरच् तन्नियम (म०) ... ... ...

1 x सवव तननियम (बल०)

३६३ दशयति च ४/३६३ ४/३५६ ४।३५८ १४१४ १।४।४ उपसंहारोडर्थाभेदादू विधिशेषवत् १५१४

३६४ ५/३६४ ५/३५७ ५/३५६ समान च गश१ २।१११ ६/५/५

x विधिशेषवत सभो न च (श्रीप) ... ...

३६५ अन्यथात्वं शब्दादिति चेन्नाविशेषात् ६/३६५ ६।३५८ ६।३६० ३।३/१ ३/३।१ x अन्यथात्वं च शब्द। (म०) ... ...

३६६ न वा प्रकरणमेदात् परोवरीयर वादिवत् ७३६६ ७।३५६ ७३६१ ३/३/२ ३।३/२

३६७ सज्ञात श्रेरादुक्तमस्ति तु तदपि ८।३६७ ८।३६० ८ा३६२ ३/३/३ ३/३/३ २/४१३

व्याक्तश्र समज्सम् ६१३६८ ६।३६१ ३६८ ६/३६३ ४।१११ X प्रसिश्व समज्सम् (म०) ... ...

Page 161

मथमा स्राण ३प २ पा: १५९

निम्याक मध्या थीकण्ठ औपति वक्षम विक्वानभिश्ु वलदेव

३६२ ३।६५७ १।४ा३ ३/३६२

३८३६१ १1५/३

३३५४

३/३६१ 1

३३६८ ३/३६२

YIRGE

४I३६४ २६३ ४१३६२ ५१३७० ४।३५८ ४/३५५ ४।३६२ १।५/३ २।१५/४ ४।३६३ ५१३६५ 4 ३६४ ५३६३ ६।३७१ ५३५६ ५/३६३ २।५१५ शछार ११५५५ ५३६४ ६/३६६ Y- 4 ५/३५६

२६५ ६/३६४ शाहार ६३६० ६ा३५७ ६।३१४ ३।३।१ शरपाद ६ा३६५ ७३६७

२६६ ७३६५ CI३७३ ७.३५८ श४/२ ७३६५ २४१३ ३३1२ श४२ ८।३६६ ३६७ शBR ६।३७४ ३/३।३ ८३६६ <३६७ EIREE

३६८ ६/३६७ ६/३१३ १।३६० ६।३६७ ६३६८ १०1३७० १०१३७५ 1

Page 162

१६०

मिक- क्रसख्या सूतपाठ. शंकर: भास्का रामानुज.

३६६ सर्वामेदादन्नत्रेमे १०१३६६ १०/३६२ १०।३६४ ५।११ ५।१११ ३१११

११।३६५ ३७० आनन्दादयः प्रधानस्य ११।३७० ११।३६३ ६/३।१ ६।३।१

३७१ १२।३७१ १२३६४ १२/३६६ ६।३।२ ६/३।२

३७२ इतरे त्वर्थसामान्यात् १३।३७२ १३।३६५ १३।३६७ ६/३।३ ६३।३

३७३ आध्यानाय प्रयोजनाभावात १४।३७३ १४/३६६ १४।३६८ ७।२१

३७३ आत्मशब्दाच १५/३७४ १५/३६७ १५/३६६ ७/२/२ ४1७/५

३७५ आत्मगृहीतिरितरदुत्तरात् १६।३७५ १६/३७० .. ४१७६

x आत्मगृहीतेरितरदुत्तरात् (भा०) १६/३६८ ... ...

.* ३७६ अन्वयादिति चेत् स्यादवधारणात् १७१३७६ १७/३६६ १७।३७१ ४1७/७

३७७ कार्याख्यानादपूर्वम् १८।३७७ १८१३७० १८/३७२ हाश१ ५।११

३७८ समान एवं चामेदात १६१३७८ १६।३७१ १६।३७३ १०/१/१ १०/१।१ ६१११

३७६ २०/३७६ २०/३७२ २०३७४ ११।३।१ ११।३।१ ७।३/१

३८० न वा विशेषात् २१।३८० २१।३७३ २१।३७५ ११।३।२ ११/३/२ ७1३/२ x न वाडविशेषात (वि०) ...

३८१ दर्शयति च २२/३८१ २२/३७४ २२/३७६ ११/३।३ ११/३।३ 913/3 1 ३८२ सभृतिधुव्याप्तयपि चातः २३/३८२ २३/३७७ १२/११ ... ८११ X समृतिवद् व्याप्तयपि चात. (भा०) २३/३७५ ... १२१११ ...

Page 163

भथमा सरणि: ३ अ: १ पा: १६१

निम्यार्क: थीफण्ठ थीपति वक्म विज्ञानमिक्षु बलदेष

३६६ १०/३६८ ११३७६ २०/३६४ १०/३६१ १०/३६८ १०/३६६ ११३७१

३७० ११३६६ 81S12 १२१३७७ ११३६५ ११३६२ ११३६६ XIR ११५।११ ११|३७० १२३७२

३७१ १२३७० १२/६६ २२ा३६३ १२/३७० ६।११ १।१५।१२ १२/३७१ १३१३७३

३७२ १३/३७१ १४१७ १३।३६७ १२।३६४ १३।३७१ ११७११३ १३१३७२

३७३ २४१३७२ १५१३८० २४१३६८ १४1३६५ २४१३७२ टाश१ ११५१४ २४३७३ १५।३७

३७४ १५/३७३ १६।३८१ १५/३६६ १५१६६ १५/३७३ बथर ४।७५ १६५/१५ १५३७8 १६३७६

३७५ १७/३८२ १६।३७० १६/३६७ ४१७६ श/श१ १६१७ १७१३७७

३७६ २७।३७ १।३८३ १७३७१ १७३६८ ४ा७ श२२ २७|३७६ १८ा३७८

३७७ रटा३जद धरार १६1३८४ १८/३७२ रशशर १८१३६६ १८/३७६ ३६१ १८/३७७

३७८ २०१३८५ २६१३७३ १६१३७O १६/३७७ १२११ ३/६1२ १६१३७८ २०।३८०

३७E २०१३७८ २१/३८६ २०/३७४ २०/३७८ १२।१ २०/३७६ २१/२८१

३८० २१। ७६ २२/२८७ अ३र २श३७्५ श१/३७२ २१३७६ २२/३८२

२१।३८०

३८१ २२/३८० ७३१३ २३/३८८ २२/३७६ १३:२२ श्थशर २२/३७३ २२/३८० ३/६1५ २२/३८१ २३/३८२

३८२ २१२८१ २४I३८६ २१/३७७

1 १३/ १११ 8/38

Page 164

१६२

क्रमिक- सख्या सूत्रपाठ शंकर भास्कर रामानुज़

३८३ पुरुषविद्यायामिव चेतरेषामनाम्रानात २४।३८३ १३/१।१ .. ...

x पुरुषविद्यायामपि-(भा०, रा०, २४/३७६ २४।३७८ नि०, म०, श्री०, श्री५० ) १३।१।१ ६ा११

३८४ वेधादर्थभेदात २५/३८४ २५/३७७ २५/३७६ १४११११ १४/१।१ १०११११ हानौ तूपायनशब्दशेषत्वात् कुशाच्छ- ३८५ २६/३८५ २६१३७८ २६१३८० ६५११११ १५।१/१ ११।१।१

३८६ साम्पराये तर्त्तव्याभावात्तथा ह्यन्ये २७/३८६ २७/३७६ २७/३८१ १६।२।१ १६।२।१ ६२/४११

३८७ छन्दत उभयाविरोधात् २८१३८७ २८/३८० २८/३८२ १६।२/२ १२४।२

३८८ गतेरर्थवत्त्वमुमयथान्यथा हि विरोध, २९३८८ २६/३८१ २६/३८३ ६७/२।१ १७/२/१५ १२/४३

३८६ ३०/३८६ ३०/३८२ ३०/३८४ १७/२/२ १७/२/२ १श४१४ अनियम: सर्वेषामविरोधः ३६० ३१।३६० ३१।३८५ शब्दानुमानाभ्याम् १८/१/१ १३।२/१ x शनियम सर्वासाम (भा०, ३३।३८३ व०, वि०) १८११११

X

मानाम्याम् (म० बल0) ... ... ...

३६१ यावदधिकारमवस्थितिराधिकारिकाणाम् ३२/३६१ ३२।३८४ ३२/३८६ १६/१।१ १३/२१२ त्ररक्षरधिया त्ववरोध, सामान्यतदूमा- ३६२ ३३/३६२ ३३।३८७ २०।१।१ ... १४।२११

x त्ररक्षरधिया त्वविरोध सामान्य-(भा०) x शक्षरघिया त्ववरोध: सामान्यतस्तद् २०/१।१

... ...

३६३ इयदा मननात् ३४/३६३ ३४I३८८ २१।१/१ .. १४/२/२ x ईषदा मननात् (भा०) ३४/३८६ .. २१/१।१ ...

Page 165

मथमा सरणि' ३ अ: ३ पा' १६३

निम्याक थीकष् धीपति पलम विमानमिश्रु: पलवेव

३८र

२४ा२८ २J६० १४1१११ २५/३८३ २६/३६१ २ १,७६ २५३८३ २६।३८६

३८५ न्ा३८४ २७1३E २६।३८० २६1:७७ १११६।' २६ा३८ २७१३८७

३८६ ,११६२ २८/३६३ ७/३८ ६।२।' २७१३८६ २८१३८८

३८७ ०८/३८६ २६/३६४ ८I३७E २८/३८६ २८३८७ २६1३८६

२६३८७ ३८८ ११६४ ३०१३६७ २६I३८O CIRIct

1८1३1२ DEI३८८ ३०/३६०

३८६ ३०१३८८ ३१ ३६६ २०/३८४ ३०३८१ ३०१३८८ 北 传 良 ३०२३८६ ३१३३६१

३६० ३१1३८ ३११३८२ १६१६

३२३६०

३२/३६७ 7E1711 ३२/३६२

B IEO ३६१ ,२।१॥१ ३३/३६८ ३२।३८६ ३२३८३ ३२/३६० ३२/३६१ ३३/३६३

३६२ २२१३६१ १३/२। RIIDEE ३३३७७ ३३1३८४ ३३।३६२ ३४१३६४

३३।३E१

३४।३६२ ३१३ ,३/२/२ ३५।४०० ३४1३८८ २४ ३८४ ३४I३E२ २१/३।१ २०/२/२ १४११ ११/२/२ ३४३६३ ३५/३१५

Page 166

१६४ व्याससम्मत-ब्रह्मसूत्रभाष्यनिर्णयः (२ पा:)

क्रमिक- संख्या सूत्पाठ. शंकर: भास्कर रामाजुज:

३६४ अन्तरा भूतग्रीमवत् स्वात्मन: ३५/३६४ .. ...

X शतरा भूतश्रामवद् इति चेतदुकम् ... ... ... (म० ) x शन्तरा भूतग्रामवत् स्वात्मनोडन्यथा- भेदानुपपत्तेरिति चेन्नोपदेशान्तरवत् ३५1३८७ ... (भा०) २२१/१ ...

x शन्तरा भूतश्रामवत स्वात्मनीइन्यथा- भेदानुपपत्तेरिति चेन्नोपदेशवत ३५/३८६ .. ... (रा०, श्री०, श्री५० ) १५/३।१

x शन्तरा भृतग्रामवत् स्वात्मनाऽन्यथा- भेदानुपपत्तिरिति चेननोपदेशान्त- ... ... रत् (नि० ) श्रन्यथा भेदानुपपततिरिति चेन्नोपदेशा- ३६५ न्तरवत् ३६/३६५ २श/२ ... ...

X रिति चेनोपदेशवत् (म०) ... ... . .

३६६ व्यतिहारो विशिषन्ति हीतरवत् ३७/३६६ ३६/३८८ ३६१३६० २३।१।१ २३/१।१ १५/३।२

! X विशिषन्ति हीतरवत् (श्रीप०) ... ...

३६७ सैव हि सत्यादय' ३८/३६७ ३७/३८६ ३७/३६१ २४/१/१ २४/१/१ १५/३।३

३६८ कामादीतरत्र तत्र चायतनादिभ्य ३६/३६८ ३८१३९० ३८/३६२ २५/१११ २५/१/१ १६/३।१

X कामादितसत्र तत्र (म०) ... ...

x कामाद्यस्तत्र तत्र चायतनादिभ्य. (श्री० ) ... ...

३६६ आदरादलोप ४०1३६६ ३६/३६१ ३६३६३ २६/२।१ २६/२/१ १६/३/२ ४०० ४११४०० ४०/३६२ ४०१३६४ २६/२/२ २६/२/२ १६/३/३

Page 167

पथमा सरणि ३ अा ३ पा १६५

निम्पार्फ मध्य धीफण श्रोपति पद्म विष्ानमिक्षु पल्द्य

३५/३६३ २२/३।२ ३६७३६६'

३६।४०२

३५३८६

३६७ ३६I३६४ 1२1३।२ ३६१३६५ ३७1३६७

३६६ ३८r४०३ ३६I३६० ३७/३६= 1२1३/३ ३७/३६६ ३८।३६८ ३६१३८७ १७/३1२ २६७ २७३६५ ३८/३६६ १५1३१३ ३८१३६७

३६८ ३८/३६६ ३८३८६ ३EI३E७ १६/३1१ १३१२१२ ४०r४०५ २४/३1१ ३८ा३६२

३६६ ३E३E७ ४११४०६ ३६/३६३ ३६१३६० ४o1३E८ २४।१११ १६१३।२

४०1३६८ ४२१३०७ ४०1३६४ ४०३E१ BOIREE ४०० २६I३I३ २७/१११ १६३१३ ४१1४०० ४२/४०२

Page 168

१६६ व्या स सम्मत-ब्रह्मसूत्रभाष्यनिर्णयः (२५:)

फ्रमिक- संख्या सूत्रपाठ: शंकर: भास्कर: रामानुज:

तनिद्धरिणाडनियमस्तददष्टः परथगष्य- ४०१ ४२।४०१ ४११३६३ ४१।३६५ प्रतिबन्धफलम् २७/१।१ २७/१११ १७/१११

X पृथककृत्य [पृथगस] प्रतिबन्ध- फलम् (रा० पाठान्तरम्)

X . (रा० पाठान्तरम्)

पृथगध्यप्रतिबन्धफलम् (म०) ...

४०२ प्रदानवदेव तदुक्तम् ४३१४०२ ४२/३६४ ४२/३६६ २८/१/१ २८/१/१ १८/१|१ X प्रदानवदेव हि तदुक्म् (म० ) ... ..

४०३ लिंग मूयरुवात् तद्धि वलीयस्तदपि ४४1४०३ ४३३६५ ४३/३६७ रहाहार २हाहा१ १६/१११ पूर्वविकल्प: प्रकरणात् स्यात् क्रिया ४०४ ४५1४०४ ४४१३६६ ४४१३६८ २६/६/२ २०/७1१

x पूर्वविकल्पप्रकरणात् (वि० ) .. ...

४०५ अतिदेशाच ४६१४०५ ४५/३६७ ४५/३६६ २६/६३ २६/६३ 20/७/२

४०६ विधैव तु निर्धारणात् ४७१४०६ ४६ा:६८ रहाहा४ X विधेव तु निर्धारणात् दर्शनाच २६/६ा४

४६१४०० (रा०, नि०, श्री०, श्रीप० ) २०|७/३

४०७ दशनाच्च ४८/४०७ ४७/३६६ रहाहा५ २६ा६ा५

४०८ श्रुत्यादिबलीयस्त्वाच न बाघ ४६/४०८ ४८१४०० ४७1४0१ रहाहा६ २६६ा६ २०/७/४

४०६ अनुबन्वादिम्य प्रज्ञान्तरपृथकृत्ववद् ५०/४०६ ४६१४०२ ४८ा४०२

दष्टश् तदुकम् २६१६७७ २ह/हा७ २०1७/५

x शुषन्वादिभ्य (म0 ब0० ) ... ...

X प्रज्ञान्तरपृथकेत्ववद् दृष्टिश्च ... ... तदुकम् (म०, वल०) ...

Page 169

मथमा सरनि' ३ स: ३ पा' ₹50

मध्य धोपसि पतम पिसमभितु पदद्प

DOFItA ..

IORIEA

TORIRA

COAIEA พO8I A EOAIRA

COAIAR

15/:012 CORCR

४०६ elelve แมว8 ४७१४०६

ATRIA

४०८ 201७४ LORISA ३०/११ २७/१०६

HOE २०७७।४ 30217A १०/७/५

५२४४१२

Page 170

१६८

क्रमिक- सूत्रपाठ. शंकर भास्कर रामानुज संख्या

४६० ५१४४६० ५०1४०२ ४६१४०३ लोकापति. रहाहाट रहाहा८ २०/७/६

परेण च शब्दस्य ताद्विष्य ४११ ५२/४११ ५३।४०३ ५०४०४ भूयरत्वात् त्वनुबन्ध: रहहाह रहाहाह २०/७/७

x परेण शब्दस्य (श्रीप०) ... ... ...

४६२ एक आत्मन शरीरे भावात् ५३१४१२ ५२/४०४ ५११४०५ ३०/२/१ ३०/२।१ २६/२११

४१३ व्यतिरकस्तद्भावामावित्वान तूपलब्धिवत् ५४१४१३ ३०/२/२ X व्यतिरेकस्तद्मावभावित्व (भा०, ५३।४०५ ५२४४०६ रा०, नि०, म०, श्री०, 9ल० ) ३०/२/२ २१/२/२

४१४ अंगाववद्धास्तु न शाखासु हि प्रतिवेदम् ५५/४१४ ५४१४०६ ५३१४०७ ३१/२१ ३१/२।१ २२/२११

४१५ मन्लादिवद् वाडविरोध: ५६१४१५ ५५।४०७ ५४/४०८ ३१/२/२ ३१/ २२ x मन्लादिवद् वा विरोध. ( म०, व०, वल० ) ... .. ...

४१६ भूम. कतुवज्जयायस्त्वं तथाहि दशयति ५७१४१६ ५६ा४०८ ५५/४०६

तथाच दर्शयति (म० ) ३३/१११ ३२।१११ २३/१११ x ... .. ...

X <द। हि दर्शयति (श्रीप०) ..

४१७ नाना शब्दादिमेदात् ५८ा४१७ ५७१४०६ ५६१४१० ३३।१।१ ३३/६११ २४१६११

५६१४१८ ५८१४१० ५७।४११ ३४११ ३४११६ २७/२/१ X विकल्पो विशिष्टफलतात् (म०, व०) .. .. ...

काम्यास्तु यथाकाम समुचीयेरन् न ६०/४१६ 481292 ५८।४१२ वा पूवहत्मावात ३५।१११ ३५/१११

४२० अगेपु यथाश्रवभाव ५६१४१३

Page 171

भथमा सरणि, ३ अः ३ पा: १६९

निम्बाक: मध्य चोफण्ठ थीपति पल्म विश्षानमिश्षु पलदेव/-

४१० ४ENdO७ ५३१४१८ ४६१४०३ LIl४OE २०/७/६ ३३/१११ २६१७/६ २०१७/६ ५११४१० ५३१४१२

४११ ५०1४०८ ५०४०४ ५२/४१० ३४११!१ ५२/४११ ५४/४१४ २०/७/७ २६/७/७

५०४४०२

४१२ ' ३५।२१ ५११४०५ ५३ा४११ ३०/२/१ २१२।१ ५३/४१२ ५५४१५

४१३ ५४१४१३ ५६४४१६

५२/४१० ५६॥४२१ ५२१५०६ २१२२ ३५/२।२

५७/४२२ 4318049 ५३/४०४ रशशर २२/२११ १८३1२ ५७४१७

५४॥४१२ X818o८ ५३ा४०५ २२/२।२ ३१/२/२ २श२२ ५६१४१५

५८ा४२३ ५६/४१४ ३६I२।२ १८/३1३ ५८१४१८

४१६ ५५४४१३ ५७४१५ ३२/१११ ५६१४१६ ५६1४४ ३७/१११ ५५७४०६ २३/१११ ६०१४२५ २६१४१० ५६॥४०७ ५८|४१६ २४११।१ ३८/१1१ ३३/१।१ २०/१।१ ५८ा४१७ ६०४२०

४१८ २५/२/१ ५अ४११ २५/२/१ ५६४१८ ६११४२१

६११४२६ 1 २११११

२५/२/२ ६२।४२७ ५८ा४१२ ५८/४०६ २५/२/२ ६०२४१८ २२।१।१ ६२/४ २

४२० ५६१४१७ ६३१४२८ ५६ा४१३ ver४io ६१/४१६ २३ २/१' ६०/४१६ ६३१२३

Page 172

१७०

क्रमिक- संख्या सूत्रपाठ. शंकर भास्कर रामानुज

४२१ शिष्षेश्र ६२/४२१ ६१/४१३ ६०४१४ ३६/६।२ ३६६।२

४२२ समाहारात् ६३।४२२ ६२१४१४ ६११४१५ ३६/६1३ ३६/६/३ २६/६३

४२३ गुणसाधारण्यश्रुतेश्च् ६४/४२३ ६३/४१५ ६२/४१६ ३६/६/४ ३६/६।४ २६/६।४

४२४ न वा तत्सहमावाश्रुतः ६५४२४ ६४:४१६ ६३४१७ ३६/६।५ ३६/६.५ २६/६/५ x न वाडतत्सहमावश्रुते. (म०) .. ...

X न वा तत्सह भावोडश्रुते. (नि०)

४२५ दर्शेनाच ६६ा४१५ ६५/४१७ ६४१४१८ ३६/६/६ ३६/६६६ र६/६६ दशमपादान्ताघिक रणसंख्या १०० १००

शरादितोऽधिकरणसंख्या १३६ १३६ १०६

तृतीयाध्याये चतुर्थपाद।

४२६ पुरुषार्थोडतः शब्दादिति वादरायण. १।४२६ १४४१८ १४४१६ १।१७।१ १।१७११ १।२०/१ शेषत्वार्पुरुषार्थवादो यथान्येष्विति ४२७ २।४२७ २/४१६ २/४२० जैमिनि: ११७।२ १।१७।२ १/२०।२

४२८ शराचारदर्शनात् ३१४२८ ३।४२० ३।४२१ १।१७।३ १।१७।३ १.२०/३

४२६ तच्छुते ४१४२६ ४।४२१ ४१४२२ १।१७४ ११७४ ६।२०1४ X तच्छ्रुतेश्र (वि० ) ... ... ..

४३० समन्वारम्मणात् ५।४३० ५/४२२ ५१४२३ ११७/५ १११७/५ १।२०/५

४३१ तेद्वतो विधानात् ६१४३१ ६१४२३ ६ ४२४ ११७१६ ११७६ १।१०/६ X तत्वतो विधानात् (श्रीप०) ...

४३२ नियमास्त ७|४३२ ७४३५ २१७७ ११७|७ १।२०१७

x नियमात् (श्री०, श्रीप० ) ...

Page 173

भयमा सरणि: ३ अ: ४ पा' १७१

निम्याफी थीफण्ड: थीपसि पद्म विश्रामनिश्षतु पलदेय

४२१ ६०१४१८ रछादार ६४१४RE ६०/४१४ ६०४१२ ६२/४२० ३६६२ २६१२२ र३२२ ६१४४२० ६४।४२४

४२२ ६४१९ ६५/४३० ६१४१५ ६रा४१२ ६३४२१ ३६/६1३ ६२४२१ ६५१४२५

४२३ ६२४२० ६२ ४१६ ६२/४१३ २६/६/४ ६६४2 २६/६।४ ६३ ४२२ ६६ ४२६

६३४१७ - ४२४ ६३४१४ ६५/४२३ ३६/६। २८ा२! ६४४२३ ६७ ४२७ ६७१४३२

४२५ ६४ा४२२ ६८/४३३ ६४1४1८ ६४१४१५ ६६/४२४ २६/६।६ ४शशर ३०/६/६ १४२४ ६८ा४२८

१३८ ९४ ९७ १०३ ९७ १७७ 1३० १२५ १२८

४२६ 1 ४२३ १ ४२८ 21=011 २।४३४ 7/४१९ 1/2७/7 १।१६।१ १।२४।२ ११४२५ ११४२९

२४४३५ २४२० २/४२६ ११९/२ ११७।२ २/४२६ २४३०

४२८ ३४२५ १।२०/३ ३४४३६ ३।४२७ ११७ ३ १।१६ ३ श२४२ ३।४२७

४२९ ४१४२६ ४ा४२२ ४१४२८ १।२०१४ २१७४

४३० ५४२७ ५१४३८ ५४२३ १।२०/५ ५/४२० ५/४२९ १।९/५ ११७14 ११६M १।२४५ ५ा४ ९ ५४३३

६।४२८ ४३१११२०६ ६।४३९ ६श४२४ ६१४३० १।१७/६ ६१४३०' ६१४३४ क्ष४्ठर१

७।४२९ ११६द ४३२ ७४४० १२४१७ ७१४३५ ७r४२५ अछरर 1 २।१७1७

Page 174

ग्याससम्पन ब्रम्ममृत्रयाप्यनिर्णयः (२ पा:)

A. N शंकर: रामानुन.

अभिकोवेनान तु याठरयणमथैवं तद- रधनान वार्वगयणन्चैव तद्दर्शनान (भा०) 75%12

x ८1४२५ ..

मुच तु वर्रनम् ६ा४२६ ३२०१६ x नु-् टशनम (व०) ..

१०१४२८ १२०११० x प्वावतिक (श्रीप०) ... .. ...

Page 175

पयमा सरणि: ३ अ: ४ पा १७३

निम्पाफ थीकणड थोपति पह्षम विज्ञानमिक्षु पलदेव

४३३ ८1४३० १/201८ ११६।८ श२४ा८ 28817 32817

१२०६ PIEIE १११७६ 608.13

१२४IE

४३५ १०।४३२ 1018२८ १।२०११० २३/१ १०1४३४ 10l४३४ २०१४३८

१०/४२५ १/१६1१० ११।४४४ १११४२६ २३/२ १६७/११ ११६।११ १११४३५ १।२४१११ ११४३६

४३७ १२१४३४ २३३ १२१४३० १श/४२७ १।६/१२ १२IV३६ १।२४।१२ १२/४३६ १२ा४४०

४३८ १३/४३ 1३४४६ १/२०/१३ १३।४२८ ३११ २३४३७ १/२४११३ १२।४४१

४३६ १२०११४ १४/५३८ ४।२०/ ११७1१४ ११६ी१४ CAIRI १२४११४ १४४3२

१५४३७ १२०११५ १५/४३३ ४/२०/२ १५ ४३६ १।२४११५ १५४३० ११६।१५ २१४४३८ ११२०।१६ ४।२०१३ २६१४३४ 7६४४३१ ११७१६ १।१६।१६ १२४I६ १६।४४० 0RRIB

४४२ १७।४५० १।२०११७ ว โม ดร ४/२018 २७४४१ १४११७ १८४४२ १८।४४२ हे २8 १८/४४६

१८ा४४० १।२०१८ २८/४३६ २३।१ श४/२

Page 176

१७४ व्याससगत-व्रह्मसूत्रभाष्यनिणय: (२ पा:)

क्रमिक- संख्या सूत्रपाठ: शंकर: भास्कर रामाजुजे:

४४४ अनुष्ठयं वादरायण: साम्यश्रुतेः १६१४४४ १६।४३६ १६११३७ 21३/२ २/३/२ १/२०।१६

४४५ विधिवा धारणात् २०१४४५ २०/४३७ २०/४३८ २३/३ २।३।३ १।२०/२०

४६ सुतिमात्रमुपादानादिति चेननापूर्वत्वात् २१/४४६ २१४४३८ २६१४३६ ३।२।१ ३/२/१ x-चेन पूर्वत्वात् (श्रीप०) ... ..

४४७ भावशव्दाच २२/४४७ २२/४३६ २२१४४० ३/श२ ३२।२ शश२

४४८ पारिप्रवार्था इति चेन्र विशेषितत्वात् २३1४४८ २३।४४१ ३।२/१ X पारिप्वार्थ इति चेन विशेषितत्वात् २३।४४० तथा चैकवाक्योपबन्धात्(भा०) ... ४/११ ..

४४६ तथा चैकवाक्यतोपबन्धात् २४१४४६ २४१४४२ ४ श१२ .. ३/२/२ X तथा चैक वाक्योपन्धात् (म०, श्रीप०) .. ...

४५० अतएव चाभीन्घनाधनपेक्षा २५/४५० २४ ४४१ २५/४४३ ५/१११ ५।१११

४५१ स्वपिक्षा च यज्ञादिश्रुतेश्श्रवत् २६।४५१ २५/४४२ २६/४४४ ५/११

...

शमदमादुपेत. स्यातथापि तुतद्विधे- ४५२ २७/४५२ स्तदंगतया तेषामवस्यानुष्ठेयत्वात् ..

X-तथापि तु विधेस्तदंग-(भा०) २६१४४३

२७१४४५ ..

x शमाध्युपेतः स्यात् तेषामप्यव- ६११।१

(श्री५0)

X-तथापि तद्विधे (वि०) ...

X शमदमाधुपेतस्तु स्थात-(वल०) ... ..

Page 177

भथमा सरणि. ३ अः ४ पा: १७५

निम्पार्क मब्य: धीकणठ धोपति पल्म विश्ञानमिसु: परुदेव

४४४ १।२०/१६ २६।४५२ २६।४३७ २६।४४३ शशर २४/३ १/२४११६ 2०|४४४ १६४४४७

४४५ २०/४४२ २०/४५३ २०/४३८ २०/४३५ २०/४४४ ११२० २० ४ा२०३७ २/३३ श४ा४ १ ४२० २१२४४५ २०१४४८

४४६ २११४४३ २१/४५४ २२४३६ श१।४४५ शशर ३।२। २१/४३६ १।२४।२१

२२४४४ २/४४० २२१४१७ ४१२० E श२२ २३१४४७ २२/४५०

२३४४४५ २३४४५६ २३।४४१ २३१४३८ २२४४द

१।२४।२३ २५४४४E २४।४५२

२४/४५७ ४१२०१११

24/४५८ २५।४४० २४1४४८ ४।३र ४।२०१२ ५/११ ५ा१ार १२४।२४ २६।४५० २५/४५३

२६४४४८ २६r४५E २६1४४४ २६४४! ४ा३२ ४।२०/१३ २७1४५१

२६।४५४

४५२ ROHUE २७४४६० २६४४५० ४२०!१४ शधार

डरर 1 २७१४४२

२८१४५२

२७/४५५

Page 178

१७६ व्याससम्मत-व्रह्मसूत्रभाष्यनिर्णयः (२ पा:)

क्रमिके- सूत्रपाठ शंकर भास्कर रामानुज. सख्या 1

४५३ सर्वान्रानुमतिश्च प्राणात्यये तद्दर्गनात् २८१४५३ २८/४४६

X सर्वान्तानुमति. प्राणा -- (वल०) ...

२६४४७ ४५४ अवाधारच २६,४५४ २८।४४५ ७४२

२६1४४६ ४५५ अपि च स्मयंत ३०१४५५ ७।४१३ ...

x अपि स्मर्यत (रा०, म०, श्रीप०, 301४४८

व०, वल० )

४५६ शब्दश्रा तोडकामकारे ३१/४५६ ३०/४४७ ७४४ xशुन्द/श्रातोडकामचारे (म०, वल०) ..

४५9 विहितत्वाचाश्रमकर्मापि ३२/४५७ ३१।४४८ ३२/४५० C181?

४५८ सहकारिवेन च ३३।४५८ ३२/४४६ ३३।४५१ टा४ा२

४५६ सर्वथापि त एवोमयलिगात् ३४१४५६ ३३/४५० ३४१४२ ८/४।३

x सर्वथापि तु त एवो -- ( म० ) . ... ..

x सर्वथापि तत्र वोभय-(वल०) ...

४६० अनभिभव च दर्शयति ३५/४६० ३४१४५१ ३५/४५३ राश४्ट

४६१ अन्तरा चापि तु तद्दृष्टे: ३६/४६१ ३५१४५२ ३६।४५४ हा४ार हाठार

४६२ अपि च स्मयते ३७/४६२ हा४ा२ ... ..

x अपि स्मयंते (भा०, रा० म०, ३६/४५३ ३७/४५५ श्री५०, ब०, 90०) हा४ार हाणार

४६३ ३८/४६३ ३७१४५४ ३८ा४५६ हा४I३ हाा३ X विशेषा अनुग्रह च (म०)

Page 179

भथमा सरगि: ३ म: ४ पा: १७७

निम्यार्क मध्य थीफण् थीपति पह्षम विक्ञानमिक्षु पलदर्ष

२८१४५० २८/४६१ २८ा४४३ ४।२०/१५ टाहार श६ा३ २६/४५३

२८/४५६

४५४ २६/४५१ २६१४६२ २८/४५२ ५/४ा२ ४१२०/१६ २६४ ३०/४५४ २६१४५७

३०/४५२ 20४४८ ३१।४५५

३०r५६३ ३०/४४५ २६४४५३ ४।२०/१७ २६/५ ३०।४५८

३'।४५३ ३०२४५४ शदा६ ३२/४७६

३१ा४६४

४५७ ३२४४५४ ३२१४६५ ३२४४५० ३२1४४७ ३१।४५५ ६l४P' हा४? ३८ार २३१४५७ ३२/४६०

४५८ ३३४४५५ ३३/४६६ ३३/४५१ ३२/४५६ ४१२०/२० हाार ३४।४५८ ३३/४६१

३४।४६ ३४।४५२ ३३१४५७ 21813 ३1८ा३ ३४1४६७

३४/४६२

४६० ३५/४५७ ३५४४६८ 2ุย1842 ३५/४७० ३४।४५८ ३टा४ ३६४४६० ३५१४६३

४६! ३६।४५८ ३६१४६E ३१४५४ शठार ३६४४५१ ३५/४५६ ३७/४६१ ३६४४६४

VER ३७/४५६ ३७१४५५ ३८/४६२

३७/४७० ३७।४५२ २६४४६० 2०४1२ ३७l४६५

३८/४५६ ३८/४५३

३८/४७१

Page 180

१७८

फ्भिक- शंकर संख्या सूत्पाठ. भास्कर: रामानुज:

४६४ अतरत्वतरज्ज्यायो लिंगाच ३६१४६४ ३८१४५५ ३६४४५७ हा४ा४ x अतस्त्वितरज्ज्यायो लिंगात् (नि०) ...

४६५ वद्भूतस्य तु नातदूभावो जैमिनेरवि ४०१४६५ १०।१।१ . नियमातदूपाभावम्यः

. * X तद्मूतस्य तू तद्मावो नियमा- ... ... ... तदूपावमावेम्यः (म०) X नियमात् तद्रूपाभावेभ्य. ३६१४५६ ४० ४५८ (-भा०, रा०, नि०, श्री०,) ६०/४११ १०/४११

x जैमिनिरपि (व० ) ...

X तद्भृतस्य नातदूमावो नियमात- तडूपा (वि० ) ... ...

न चाधिकारिकमपि पतनानुमानासद- ४६६ ४११४६६ ४०१४५७ ४११४५६ योगात् ११।२११ ११।१११

X पर्तनानुमानात्तद्योगात (वल०) ... .. ...

X भपि यजनानुमानात् (वि०) ...

४६ं७ उपपूर्वमपि त्वेके भावमशनवत् तदुष्म् ४२१४६७ ..

X उपपूर्वमपीत्येके १श२ ...

४२१४६० (रा०, म०, श्री०, श्रीप०,). .. .. १०१४/३

४६ट वहिस्तृमयथापि स्मृतेराचाराच्च ४३४६८ ४३४६१ १२ १।१ १०/४।४ ... x वहिस्तूमयथा स्मृते-(भा०, वल०) ४१४५८ १२१११ ४६९ स्वामिन: फलश्रुतेरित्यान्रेयः ४४/४६९ ४२ा४५६ ४४१४६२

आर्त्विज्यमित्यो डुलोमिस्तस्मै हि १३।३।१ १३।२/१ ११।२।१

४७०: ४५/४७० परिक्रियते ४३१४६० ४५/४६३ १३३।२ १३/२।२ १२/२।२

x परिक्रीयते (नि०, ब०,वि०, वल०) ...

Page 181

मथमा सरणि: ३ अ: ४ पा २७९

थोपति यक्षम विक्षानभिक्षु थलदेव 1 1 - ३E| ७२ ३८/०६२ 7/7/8 OAIE A3PIOR

nTRIOR

५1७1७ ESRIOR

४०१४६२ १११४।१

baita

3bRita दारा ABAloA

४६७

दाशर घक्षर

eORIER 리 리 3 738 al8lว

४४४६R शशर १२२।१ CAAIRA

४90 श३र

obalna ES8IXA 85 128

Page 182

१८०

फ्रमिक- शंकर: सख्या सूत्रपाठः भास्कर रामाजुज:

४७१ श्रुतेश्र ४६१४७१ १३।३१३ ...

सहकार्यन्तरविधि. पक्षेण तृतीयं ४७२ ४७।४७२ ४४1४६१ ४६१४६४ तदूवतो विध्यादिवत् १४१३।१ १४/३११ १२/३।१

X पक्षेण तृतीय्यं (श्रीप०) ... .. ..

४७३ कृत्सभावासु गृहिणोपसहारः ४८ा४७३ ४५१४६२ ४७१४६५ १४१३।२ १४/३/२ १२३।२

४७३ ४९४७३ ४६४४६३ ४८१४६६ १४।३।३ १४१३।३ १२/३३

४७५ ५०१४७५ ४७१४६४ ४९/४६७ १५/१/१ १५/१११ १३।१।१

४७६ ऐहिकमप्यप्रस्तुतप्रतिबन्धे तद्दशनात ५१४४७६ १६।१।१ x ऐहिकमप्रस्तुत-(भा०,रा०,म०, ४८१४६५ ५०१४६८ श्री०, श्रीप०, ब० वि०, बल०) .. १६।१।१ १४११११

x ऐहिकमप्रस्तुने (नि०) ... ...

एवं भुक्तिफलानियमस्तदवस्थावधृते- ४७७ ५२/४७७ ४९/४६६ ५११४६६ स्तद्वस्थाववृतेः १७।१११ १७ १।१ १५।१११

x मुक्तिफलानियम (नि०) ...

आदितोडधिकरणसंख्या +१३६ +१३६ +१०९ १५३ १५३ १२४

चतुर्थाध्याये प्रथमपाद

४७८ आवृत्तिरसकृदुपदेशात १।४७८ १४६७ ११४७० १।२१ १।२।१ लिगाच २४७९ २1४६८ २ा४७६ १।२२ श२२ ४८० आत्मेति तूपगच्छन्ति प्राह्यन्ति च ३१४८० ३१४६९ ३/४७२ २/१/१ २।११ २।१११ ४८१ न प्रतीके न हि स ४१४८१ ३।११ ३।२१

Page 183

भयमा सरणि: ४ प: १ पा' 1 १८१

निम्पाक थीकण औोपति पक्षम विज्ञानमिक्षु पलुछेव

४७१ १२/३।३ ४७ ४६ष४६८ उदा४६४ १० ३।१ १३।१।१ ४७ ४६२ १३/२।१

४७३ ४७N४८० ४७1६५ ४८ी४६३ १०३२ १४११११ १३/२२ ४८४३० ४८ा४द६ 881818 821892 १०/३/३ ERR 8E1899

४६१४६७ ५०/४६५ BEIUS३ १५/२1२ 141217 ५०1४७८

४७६

५०1४८३ ५०/४६८ ५११४६६ ५२।४७६ ५१IU७E

५०|४७२ 8I8I?

५१ा४६६ ५२ ४६७ १११२ १६/२/२ १७।१११ ५३/४७७ ५२/४८०

थरार

+80 +109 +१३० +१२५ 126 २०६ १८८ १४३ १३७

१।४७० १ा४७६ १।२१' राशर २४४७८

४७E २४७५ २४६६ २४७9 शशर १२२ R139E

४८० ३।४७० ३।४७८ शशर ३।४८३

४८१ ४।४७३ ३२।१ BRR ३१।१ ३२१ २३२

Page 184

१८२ प्यास सग्त-ब्रह्मसूत्रभाष्यनिर्णयः (२५०:)

क्रभिक- शंकर: सख्या सूतपाठ: भास्कर. रामानुज

४८२ श्रह्म दृष्टिरुत्कर्षात् ५/४८२ ५/४७१ ५४७४ ४१११ ४१११ ३/२ /२

४८३ आदित्यादिमतयश्वाग उपपत्ते, ६१४८३ ६।४७२ .६।४७५ ५/१1१ ४।१११

४८४ आसीन: सम्मवात् ७४८४ ७.४७३ ७ा ७६ ६:४।१ ५।५।१

४८५ ध्यानाच ८l४८५ ८1४७४ ८l ७9 दा४ा२ ५५ा२

४८६ अचलत्व चापेक्ष्य ६१४८६ ९१४७५ ६ा४७८ छा४ार ६१४३ ५/५/३

४८७, स्मरन्ति, च १०१४८७ १०१४७६ ६०१४७६ छा४ा४ ६४४ ४ ५५४

४८८ यत्रैकाश्रता तत्राविशेषात् १११४८८ १११४८० ७।११ ५/५१५ X त्ञत्र विशेषात् (भा०) ११४४७७ ७११

४८६ आप्रायणात् तत्रापि हि द्ष्टम् १२१४८६ १२१४७८ ८।१११ ८/११ ...

x आप्रयाणात्तत्रापि हि दृष्टम् (रा०) १२!४८१ ६श१

४९० तद्धिगम उत्तरपूर्वाघयोर क्रेषविनाशौ १३१४६० १३/४७९ १३१४८२ तद्व्यपदशात् ६ा१।१ ६ा११ ७|१११

४६१ इतरस्थाप्येवमसंश्रेष पाते तु १४:४६१ १४/४८० २४१४८३ १०।१।१ १०/१।१ ८1११ x इतरस्याप्येवमश्रेष पाते तु(नि०) ... ...

४९२ अनारब्घकार्ये एव तु पूर्वे तदवधे. १५/४६२ १५१४८४ ११।१११ १५/४८१ ११।१।१

४६३ अभिहोत्रादि तु तत्कार्यायैव तद्दर्शनात १६।४९३ १६ ४८२ ६६१४८५ १२/२।१ १२२।१ १०/३।१ x तरातकार्यायैव तद्दर्शनात(वि०) ... ... ...

४६४ अतोडन्यापि हेकेषामुसयो १७१४६४ १७।४८३ १७१४८६ १०/३/२ x अतोडन्यदपीत्येकेषामुमयो (म०) ... .. ..

Page 185

पथमा सरणि: ४ ख. १ पा १८३

निम्नार्फ: मध्य थीफप: थीपति पक्षम विक्षानमिश्षु पल््देष

शशर ५/४७२ ५१३८० 3281h २३३ 4/४८२

६१४७३, ६१४८३

डा४टर

४८५ ५ा६1२ टाग्टर छा५।२ ५।६।२

४८६ ६l४E३ ६१४७६ ५/६ा३ ६/५/३ ५ा६३ ६।४८६ EIUCE

१०1४७७ 10/४८५ ५ा६ा४ 83Alo1 078101 १0/४६०

२४८० ११r४८६ ६।५I५ ११४८८

४८६ १28८५ १२४६६ १२४७६ १२/४८७ १२१४८६ ५ा६ा६ १२४६२

1 1

४६D २१1४८६ २r४८० ६३१ १३1४६० १३।४६३

I

१०/१११ 128181 ६/४२ १४।४६१ १४४८७ क्ष३र

४१R 8787 2 १५/४६५

BER १६४४८E १६१५०० १६l४८३ १६:४६२ १२३।१ १६/४६६ 1 i 1 T

४६४ १७/४६२ 1 3801

१७।५०१ 12

Page 186

१८४ याससम्मत-ब्रह्मसूत्रभाष्यनिर्णयः (२ पा:)

क्रमिक- सूत्रपाठ शंकर भास्कर सख्या रामानुज.

४६५ यदेव विद्ययेति हि १८ ४६५ १८|४८७ ६३/१११ .. १०/३/३

४६६ भोगेन त्वितरे क्षपयित्व। संपधते १९/४६६ १८१४८४ १४/१११ १३।१।१ . .

x क्षपयित्वाथ संपद्ते (रा०,नि०, श्री०, श्रीप०, ब०, बल०) ... ११।१११

X क्षपयित्वाथ सपत्स्यते (म० ) ... ...

द्वादरपादान्ताधिकरणसंख्या- +१५३ +१५३ +१२४ आदितोडधिकरणसख्या १६७ ६६६ १३५

चतुर्थाध्याये द्वितीय पाद।

४६७ वाड्मनसि दर्शनाच्छन्दाच १४६७ १।४८५ १।४८६ १।२१ १२।१ १।२१ ४९८ अतएव च सर्वाण्यनु श४६८ २/४८६ १/२२ x अतएव सर्वाण्यनु (रा०, नि०, २/४६० श्रीप०, मतान्तर व० वि०) .. श२२

४६६ तन्मन प्राण उत्तरात् ३/४६६ ३१४८७ ३।४६१ २/६१

५०० सोडध्यक्षे तदुपगमादिभ्यः ४१५०० ४१४८८ ३/३।१ ३|३११ ३'१।१ x सोडध्यक्षेण (श्री०) ... ... ..

५०१ भूतेपु तच्छ्रुते ५/५०१ ५/४६३ ३/३/२ ४।२/१ x भृतेप्वत श्रुते (भाc, वि,) ५१४८६ ३/३/२ ...

५०२ नेकम्मिन् दर्धयतो हि ६/५०२ ६।४९० ६ा४६४ ६।३।३ ३/३१३ ५०३ समाना चानृत्युपक्रमादमृतद्नं चानुपोष्य ७५०३ ७४६५ ४१११ ५०४ तदापीते. ससारव्यपदेशात ८।५०४ ८१४६६

Page 187

(r मयमा सरेणिय४ अरपा 1 १८५

निम्बार्क- मख्य सीकण्ठ थीपवि वक्षम विज्ञानमिश्ु बलदेव

४६५ १८l४६१ २८५०२ १८ो४८७ १८ा४८५-१८४६३

  • ४६६

J - १६४४६२ 1 | १०/१1१ १०११।१ श३ार

+१८८ +१४६ +183 + ३७ ११६ १५६ १५२ १४४

४१७ १४ER ११५०४ २४८2 १४८७ श४६५ १४६७ २।५००

४६८ २।४६० शशर शरार २।५०१

1 शहार

३।५०६

५०० ४r५०० ४1५०३

41883 GIBE? ३/३/२ शशर H 1 11 ५१५०१

१६ा६ ३|३1३ ६५५०२ ६l५० १ 0 ७r४E६ ५०३ २।७१ ७१५१० ७T५०३

4 koy croo CIBEE CIBEy शक्षर ३हा२

Page 188

  1. मिर- संग या मुनपाट शंकर. भास्कर: रामानुज: 1

सुन्म प्रमाणनश्र तथोपलब्वे ६।५०५ ६।४६३ ६४६७ दाणर ५/७/३

X सुन्भप्रमाणश्र (चल०) ... ..

नोपमर्देनात १०१५०६ ६०१४६४ १०१४९८ ५/४३

अ्रस्वव चोपपततेरेप ऊप्मा ६११५०७ ११।४६५ ५४ा४ ...

  • चोपपत्तेरप्म (श्रीप०) ... ... ...

x- चोपपतेकप्मा (रा०नि०म०) .. .. ५/७५ x तम्येव चोपपत्तरेप ऊप्मा (वल०) ... ..

प्रतिपेधादिति चेन्र आरीरात् १२।५०८ ६१३११ ...

X प्रतिषेधानिति चेन शारीरात् स्पष्टो विकंपाम(मा०,ग०.नि०, श्री०, श्रीप०) १२१४६६ १२१५०० दाशर

नपष्टो संकषान

x म्ष्ी शकपाम (वलब) ... .. ...

Page 189

i' ) मथमा , सरकि: ४ भ' २ पा:, १८७1

मध्य थीवण थीपति यल्षम विज्ञानमिक्षु बल्द्प

y०५ २३ ६५१२ ६/४E७ ६l४६५ ६।५०३ j६14०५ 3 ५/७३ ३६३ 1- 1

५०६ १०५०२ २०१४६६ IT n 10/40४ 1 1 1 1

पद३ १०l५०६ १०५०६

५०७ १११५०५ V. 3

L

१११५०३ 21814 5 1 ११।५१०

५०८ ⑈ १२/५१५ . शहाद-

१२।५०४ १२०० १२१४६८

५०६ 11 1३१५१६ १३१५०७ BIEK २३/५०६

L - 11

V १३१०५ २४/५१७ १३१५०१ १४।५०८ ६८८ १४/५१० १४१२१३ 1 JI १४१५०० 1५/५०६ -3

६।१!' T BIElE ~ १५१,४

५१२ १५१५०३ १५/०१ १६।५१० ३/ २२ ७1१| १६/ -१२ १६।५१५ -

५१३ १०।५२० १६५५०४ २६।५०२ १दा३ १७५२६ जरार H -

५५४ १७M५०E २८ा५२१ १७१५०३ १८ा५१२

Page 190

१८८

क्रमिक- संख्या सूतपाठ: शंकर: भास्कर रामानुज:

निशि नेति चेन संबन्धस्य यावद्देह- १६१५१५ ।५०२ १८/५०६

५१५ भावित्वात् दर्शयति च १०/२/२ १०/२/२ १०।१११

x निशि नेति चेन्न संबन्धात् (म०) ... ... ...

x यावइ्देहभावित्वाद् दर्शयति च (म०) ..

५१६ अतश्राथनेडपि दक्षिणे। २०/५१६ १६१५०३ १६१५०७

११/२१ ११।२।१ ११/२११

५१७ योगिनः प्रति च स्मर्यते स्मार्ते चैते २१।५१७ २०।५०४ ११/२।२ ११/२/२

x योगिनः प्रतिस्मर्यते- (रा०,नि०, २०१५०८

म०, श्री०, श्रीप०) ... ११।२२

.. १६७ १६६ L१३५

शरादितोऽधिकरणसंख्या १७८ १७७ १४६

चतुर्था्याये:तृतीयपाद ५१८ अचिरादिना तत्प्रथिते: १।५१८ १।५०५ १।५०६

११११ १।१११ श११

५१९ वायुमब्दादविशेषविशेषाभ्याम् २/५१६ २/५०६ २ा५१०

२।१।१ २११

x वायुमब्दाद -- (म० ) ... ..

५२० तडितोडधिवरुण: संबन्धात् ३।५२० ३/५०७ ३।५११

३१/१ ३।११ ३।१११

x तटितोडघिवरुण .- (म०, श्री०, श्रीप०) ... ... ...

  • वरुणाच्ाधीन्द्रमरजापती (ब) .. ..

५२१ शतिवाहिकास्तहिंगात् ४।५२१ ४।५०८ ४।५१२

४।३/१ ४२।१ ४/२११

x शातिवाहिकस्तलिंगात् (म०) ...

५२२ उभयव्यामोहास्तत् सिद्धे ५/५२२ 8ा३।२ ..

Page 191

१ - पथमा सरजि. ४ अः ३ पा ॥।' १८९

निम्पारक मध्य चीकष्ठ धीपति परम्म विज्ञानमिक्षु पलदेव

बरर - १६/५२२ ENI३ २०1५२३

५१६ ५ा३र 211५२४ २६१५०७ १६५०५ ११२।१ ७३1२ २०/५१६ २०/५१६

५१७ २११५१५ २१५५१७ २११५२०

२०/५१२ २२१५२५ २०।५०८ २०/५०६ ५।३/३

+LLE १९६ + 1२४ २०६ २६८ १५१

५१८ १/५२६ १५०९ २१०७ १५१६ ११४११ १।५१८

२५१४ 1 ५१९ २५१० २५१७ ₹1812 २।५१९ २१५२२

२५२७

५२० ३१५१८ ३।५२० ३।२२३

३१५२८

BIVIE

४१२१६ ५२१ ४१२॥१ ४ा५१२ 414२० ४/५२१ ४ा५२४ ४M५२E -

५२२ ५१५३० ६।५१२ ६/५२१ BrIB ५/५२२ ५१५२५

Page 192

१९० व्याससगात-ब्रह्मसूत्रभाष्यनिर्णयः (२५:)

फ्रसिक संख्या सूत्रपाठ: शंकर: भास्कर: रामीनुज.

५२३. वैध्युतेनेव ततस्तच्छुते: ६।५२३ ५/५०६ ५/५१३ ४१३|३ 81R12 ५२४ कार्य वादरिरस्य गत्युपपत्ते: ७५२४ ६।५१० ६५१४ ५।१०११

५२५ विशेषितत्वाच ८।५२५ ७५११ ७५१५ ५।१०/२ ५/१०/२

५२६ सामीज्यासु तद् व्यपदेश ६।५२६ ८ा५१६ ५/८ा३ ५।१०1३ ५११०३ x सामीप्यातु तदुपदेशः (नि०) ... ...

कार्यात्यये तद्ध्यक्षेण सहातः परमभि- ५२७ १०१५२७ ६१५१३ धानात् 1 X परमविधानात् (रा०) ६१५१७

५२८ स्मृतेश्र ११।५२८ १०१५१४ १०१५१८ ५/८ा५ ५११०१५ ५/१०१५ ५२६ परं जैमिनिर्सुख्यत्वात १२/५२६ ११।५१५ ११।५१६ ५।१०/६ ५१०६ ५३० दर्शनाच १३।५३० १२/५१६ १२/५१० ५/८/७ ५११०७७ ५११०/७

५३१ न च कार्ये प्रतिपत्भिसन्धि १४५३१ १३.५१७

x न च कार्यप्रत्यभिसन्धिः (रा०, १३।५२१ श्री०, श्रीप० ) ... ५1१०1८

५३२ शप्रतीकालमचनानयतीति वादरायण १५१५३२ १४१५६८ उभयथाऽदोषात् तलतुश्र ६।२।१ ...

X उभयथा च दोषात् (रा०,म०, १४।५२२ श्री०, श्रीप०, नल०) .. ... ५११०/६

५३३ विशेष च दर्शयति १६।५३३ १५/५१६ १५/५२३ ५१०११० ५१०११० चतुर्दशपादान्ताधिरणसंख्या +१99 +१४६ १८४ १८२ १५१

Page 193

โก เจ เจ

41118

Aòn Ach.In

431 41101 412013 EN14 101424

tor-11 1ONIE อุรoก

טויזין 411014 21<14

.

412015

tyr 3E 기 기 11

1 41423

६५r ५० 141444

483 0

+128 +20t +143

Page 194

१९२ व्याससमात-ब्ह्मसूत्रभा्यनिर्णय: (२ पा:)

फ्रमिक- शंकर. संख्या सूत्रपाठ: भास्कर. रामानुज:

1 चतुर्थाध्याये चतुर्यपाद

५३४ संपद्याविर्भाव: सवेनशब्दाव २.१।५३४ १।५२० १।५२४ १३१ १।३१ 14 X सपधाविहारय (म०) ..

मुकः प्रतिज्ञानात् २।५३५ २।५२१ २/५२५ १/३।२ ११३।२ र३२

५३६ श्रात्मा प्ररकरणात् ३/५३६ ३।५२२ ३/५२६ १।३१३ १३।३ १।३।३

५३७ श्रविभागेन छष्टलवात् ४१५३७ ४।५२३ ४५२७ २/११ र/११ २/१/१

५३८ श्राह्मेण जैमिनिरुपन्यासादिभ्यः ५।५३८ ५/५२४ ५।५२८ ३३।१ ३३/१ ३/३।१

५३६ चिति तन्मात्रेण तदात्मकत्वादितेड- ६/५३६ ६५२६ लोमि: ३/३।२ ३/३।२

x चिर्तिभात्रेण (भा०, म०, श्री०) ६।५२५ ३/३/२

५४० एवमप्युपन्यासत् पूर्वमावादविरोधं ७।५४० ७५२६ ७।५३० वदरायणः ३1३1३

५४१ संकल्पादेव तु तच्छुते: 1 ८।५४१ ८।५२७ ४।२/१ ४।२१ ..

x संकल्पादेव तच्छुते: (रा०, नि०, ८।५३१ ...

५४२ शतएव चानन्याधिपति: ६१५४२ ६।५२८ ६१५३२ ४/२/२ ४ाशार X शतएवानन्याधिपतिः (वि०) ..

५४३ अभावं वादरिराह सेवम् १०५४३ ०|५२६ १०/५३३ ५/५२ ५/५११ ५।७१ x अभावे वादरिराह सेवम् (वल०) ... " ... ...

Page 195

१ अयमा सरकि. ४ म. ४ पा :- ; १९३

निम्पाक: मग्य थोफण्ड औपति पदषम विशानमिसु चलदेय

५३४ 114२८ १।५२४ १५२३ १।५३३ १1५३४

२r २६ ५३५ ,३/२ २।' ४३ २१५२५ २r५३४ १1२ १३५

३/१३० ५३६-११३1३ ३।५३' १1३1३ ३ ३६

५३७ ४५३१ ४/५५ ४१५-७ ४M ६ ४१५३५ ४।५३७ ४ा५४०

५३८ ५1५३७ ३५/१ शेटार ७५३८ ५/५४१

५३६८६५३२ ६।५२८ ६।५३८ -

६।५२६

४४० ७४३४ 1

XIRI३ ३ ३१३ २८३ ७IX४० ७।५४२

x४१ ८l५३० ८१५४० ६।१! छा२!

1 ३/५/४ 61488 C -

५४२ ३/५/५ - ६/५/४३

X४३ ५७I१ १०१५५१ १०i५३२ सटा६ १०/५४३

१८।५४६ ८ २५

Page 196

F १९४

क्रमिक- संख्या सूर्नपाठ शंकर मास्कर रामानुज

भाव जैभिनिविकल्पामननातू ११।५४४ ११।५३० ११।५३४ ५/५/२ ५/५२ ५/७/२

X विकल्पान्ञानात् (म०ग)-, ।१ X भावं जैमिनिनिर्विकल्पामननात् "( वि० ) ... ...

x आह ह्येवं जैमिनिर्विकल्पामननात् (बल०) 1

५४र्५ द्वादशाहवदुभयविध वादरायणोडतः :१२/५४५ १२५३१ १२/५३५ ५/५/३ ५/५/३ ५१७३ - तन्वमावे सन्ध्यवदुपपत्ते. १३।५४६ १३१५३२ '१३।५३६ ५५१४ ५/५४ . .I; x तस्य भावे (श्रीप०)

भावे. जायदूवत् १४१५४७ १४१५३३ १४।५३७ ५१५/५ ५१५५ ५1७/५

५४८ प्रदीपवदावेशस्तथाहि दर्शयति : १५१५४८ : १५१५३४ १५१५३८ ... दारार ६।२।१ ५/७६

५४६ १६/५४६ १६/५३५ १६१५३६ ५७७,

X रन्यतरापेक्ष्यमाविष्कृत हि (बल०) 1 '

... x स्वापसम्पत्यो (वि०) , 1

i . .

५५० जगदूव्यापारवज प्रकरणादसननिहितत्वातु १७1 ० १७/५३६ १७/५४० हादार

X जगद्व्यापारवर्जमू (म०)-

प्रत्यक्षोपदेशाहिति चेन्नाविकारिक- ५५१ १८१५५१ १८१५४१ मण्डलस्योकते शदार दादार

x प्रत्यक्षोपदेशान्नेति (भा०, नि०, १८।५३७ श्रीप०, वल० ) ... ७दार ...

Page 197

( 7 मथमा सरणिशग8 था ४ , पा १९५

निम्पार्य मध्या धोकाड श्रीपति पस्षम विज्ञानमिक्षु

१११५३८ 1 IXIR ११३५२ 1

११।५४७

५४५ '१२५३६ १२१५५३ १२। ३५ २/२४४ १२१५४८

४४६ १३/४४० "१३५४ १३१३६ ३/२१ १३r५४६ १३१५४६

३/ ३१ 17

१४५४१ 81४1२

१५1५४२ १५४५६ १५r ३७ टाद ६ा२।' ४।२!१ १५/५५१

५४६ १६१५५७ १६। ३६ १६५३८ ४/२२

१६/-५२

१६/ -४६

५३0 १७७३० १७' ३६ २७r ४६ २७t ५०

१७५५५८

शरार

२६५१६० १८ा५४१ ४1३२ १८।५५१

१८।५४ १८/५४० ५1I२ पादार १८।५५४ +

Page 198

१९६ ्याससम्मत-ब्रह्मसूत्रभाव्यनिर्णय: (२ पा:)

क्रमिक- संख्या सूत्रपाठ: शंकर भास्कर शामानुज:

विकारवर्तति च तथाहि स्थितिमांह, १६१५५२ १६/५३८ ६६१५४२ ७६ा३ ६६३ X विकारवर्तिच तथाहि दर्शयति(म०) 1

दर्शयतश्वैवं प्रत्यक्षानुमाने २०/५५३ २८/५३६ २०१६४३ ७६ा४ x स्थितिमाह दशयतश्चैवं प्रत्यक्षानुमाने (म० ) ... ...

५५४ भोगमात्रसाम्यलिंगाच् : २१५४४ २१।५४४ डदाप .- x भोगमात्रसाम्यं लिंगाच (भा०) २१।५४० ७६१५

५५५ अनावृत्ति: शब्दादनावृत्ति: शब्दात् २२/५५५ २२/५४१ २२/५४५ ७६ा६ ७छा६ ६ो६६ पश्चदशपादान्ताधिकरण संख्या आदितोडधिकरण संख्या +१८२ +१५१ १६१ १८६ १५७

Page 199

4111 +151 12 161

Page 200

एतत्सरखित प्रथमत अवगम्यते

शंकरमतेन ५५५ सूत्राणि १९१ अधिकर भास्करमतेन ५४१ १८९

-. 1 रामानुजमतेन ५४५ निम्बार्कमतेन ५'४९ '१३५ मध्वमतेन ५६४ २२३ श्रीकण्ठमतेन ५४५ १८१ श्रीपतिमतन 1:७४ वहममतन ५५४ १६० विज्ञानमिक्षुमतन ५५५ न निर्णीतानि बलदेवमतेन ५५८ "1 1 इति। एव च दृश्यते ब्रह्मसूत्रार्थविषये न कोडपि अन्येन केनापि सह ऐकमत्यं भजते इति। एताहशे मतमेदे दृष्टे आशंक्यते ब्रह्मसूत्रग्रन्थस्य व्याससम्मत अर्थ. न केनापि कृत, कृतश्रेत् नान्ये. स व्याससम्मतत्वेन अनुमोदित अभवत् कदाचिदपि। अथवा न कोडपि व्यास- सम्मतसूत्रार्थम् आविष्कर्त शशाक इति। किम् अधिक भविष्यतकालेऽपि कोडपि तथा कर्तु शकुयात् इत्यपि न आशास्महे। सवैं भाष्यकार एताहशयुक्तिनेपुण्येन सूत्रार्थयोजना कृता, यत् तस्य दोषप्रदर्शनम् असाध्यमेव प्रतिभाति। एतदपि पुनर्दशसंख्यकमुद्वित माष्यालोचन- फलमेव। बहूनि अमुद्रितानि भाष्यादीनि इदानीमपि उपलभ्यन्ते, यथा यादवप्रकाशभाष्यम्, नील- कणठमाष्यम् इत्यादीनि, तेषु सर्वेषु दष्टेपु व्याससम्मतमाष्यनिर्णयाशा समूलघात विहन्यते एव। य. कोडपि सम्प्रदायप्रवत्तक अभवत्, स एव ब्रह्मसूत्रभाष्य रचयामास, स एव व्यासवाक्यै स्वमत- प्रामाण्य दृढयामास। एव च तस्य भाष्यमपि अनन्यसाधारण जातम्, न केनापि सह तस्यापि मतैक्यम् अभवत्। एव च व्याससम्मतभाष्यविनिर्णयाशा सुदूरपराहता एवं भवति। सूत्रपाठे, अतिरिक्तसूत्रग्रहणे, गृहीतसूत्रवर्जने, सूत्दयसंयोगे, सूत्रविभागे, सूत्पाठकमे, तेन सूत्रसंख्याया, ततश्च अधिकरणरचनाया सवत्र एताहय भृश मतभेदो जात, यत् सूत्रार्थे व्याससम्मतिनिरूपरण नितर सुदुष्करमेव। तथापि आशामरीचिका दुष्परिहरणीया। श्रुत्येकपरायणव्यासस्य मतावगति बिना न किंचित् अस्माक श्रुतिशरणपराणा सन्तोषम् आवहति। अतोडत्र प्रथम पन्था अयम् एक अस्मामि अवलव्यते यदू विभिन्नमाष्यकार याहश सूत्रपाठाढिक गृहीत ततस्ते तदनुसरणेन यादृशाधिकरणरचना कृता सा अधिकरणरचना अधिकसम्मत्या यदि व्याससम्मतलेन

Page 201

स्वीकता स्यात, तदा ताहजाधि तरणर रनीनुफुर्् भाप्म व्यास-सम्भतमाप्यमिति भवितुम् उचितम् इति। तनध द्वितीय पथा योडन अम्मामि अवर यते,स तु अधि कसममताधि करणर बन निगमाविष्करणरप इति। मनियमो यत्र भाप्ये मथा यथा अनदव स्यान तथा तथा तत भाष्य व्यासमेमतग् इति भयिनुम् गुक्तम।' अनेन पथिद्वयन 4संमतम।न्यनिणय कर्यचित् सग्गवपेयति न अस्षपतकनम्। अवडन अग्माकम् आरपराथ्ता मुद्धग्पराहता इति मन्यते। मधिप रणर्चनाउरचनाज पगुणाउगुणधिचार। !

तत्र पधमेन पथा ददानाम् अत्र अधिकरगरमनायाम् अधिकमेमतिनिर्गयार्थ मतर्मेन सर्वैवाम प्रधिकरणाएम्भकमूनारगा समागर कियते। ण्नदथमत्र द्विताया मरणि एका निरच्यते अपस्तात्। तन पर कक्षा निमिना। तन प्रथम फछे सूतरम्या, द्वितीय कक्ष सूनपाट, तृताये फज् अधिकरणरननानुह्कमाण्यना मानि, चतुर्ये कके गधि। रणरचनानुक्लभाप्याणो सम्या, पंचम फक्ष अधिकरणरचनामतिक् उमाप्याणा सप्वा, पठ्ठ ृक्ष अधिकरणरचनामतिृकमान्यनामनि स्थाम्पन्ति। तत्र शानी माप्याणा मये अष्ट माध्यागि विवेचितानि। विज्ञानभियुमार न्ं पन्टेव माप्यं च न परिगणितम्। यवतस्तपो मुद्धितमाध्यमन्ये अधिकरणानि न मदर्ितानि। कि च तथा आयुनिचमवि मत्र अपर फारणम्। अत अभिकरणरचनाविचारे तत् मान्यदर्य परित्यकर्मित

Page 202

द्वतीया सराणि: अधिकरणरचनाSर चनाजन्य-गुणागुणनिर्जयार्था। अरचिताधिकरणासंख्या० रचिताघिकरणासंख्या, V अररधिकरण- अधिकरण- सुत्राणि रचनायाम् रेचनायाभ् अनुकूल-भाष्य- प्रतिकूलभाष्य- नाभानि नामानि

श१ 2 १ अथाती ब्रह्मजिज्ञासा ।१ सवमतन 0

८ o २ जन्माधयस्य यत. 1२ 0

शास्त्रयोनित्वात् 1३ श०, भा०, रा०,म०नि०श्री० श्रीप० ७ १ ४ ततु समन्वयात् 18 शे०, भा०,रा०,म०, श्री०, श्रीप०व० ७१ नि०

५ ईक्षतेर्नाशब्दम् ५ सवमतेन ८०

६ आनन्दमयोऽभ्यासात् ।१२ ८o

७ नेतरोडनुपपते: ।१६ श्री० १ ७ शं०भा०,रा०, म०, नि०,श्रीप०, व० ८ अन्तस्त द्धर्मोपदेशात 1२० सवमतेन ८० ९ आकाशस्तल्रिंगांत् ।२२ ८० 0

१० अतएव प्राण. ।२३ ८० 0

११ ज्योतिश्चरणाभिधानात् /२४ ८o O

१२ छन्दोभिधानानति चेनन तथा म० १ ७ श०, भा० रा०, नि० चेतोडर्पणनिगदात्तथाहि दर्शयति ।२५ श्री०, श्रीप०, व० १३ प्राणस्तथानुगमात् 1२८ सवमतेन ८० O

१४ सर्वत्र प्रसिद्धोपदेशात् ।१ ८० २५ अनुपपत्तेस्तु न जारीर. श्री० १७ श०, भा०, र०, नि० म०,श्री५०, व० १६ गणविशेषात् 1५ व० १७ श०,भा०, रा०,नि०

१७ अता चराचरम-णात् 1९ सर्वमतेन ८0 म०, श्री०, श्रीप० 0 १८ गुहा प्रविष्ठापालमानी हि श०,भा०, नि०, म०, श्री०, ७ १ रा० श्रीप०,व०

Page 203

द्विवीया सरयि: २०१

१९ नन्तर उपपते ।१३ सर्वमते 1 ८० 0

२० जनवस्थितेरसभमवाथ नेतर ।१७ थी० १७ श०मा०रा०नि० म०शीप०व० सर्वमतेन ८० 0

२२ ऋदश्यत्वादिगुणफो धर्मोके ।२१ V 11 O

२३ वेश्वानर साधारणसव्द्विरोपाव ।२४ V n १1३ २४ वयुम्वाघायतन स्वशन्दाद् ।१. ८० 0

२५ मूमा सपसादावध्युपदेशाल 16 ८० 0 " ८० 2७ ईक्षतिकर्मव्यपदेशाव् स ।१३ ८o 0 २८ दहर उपरेम्य 128 ८o 0

२९ मनुक्तेस्तस्प च ।२२ श०भा०म०श्रीप०व० ५३ रा०नि०श्री० ३० सब्दादेव पमित 1२8 सर्वमतेन ८० 0

३१ तदुपर्यपि भावरायण सम्मवास् ।२६ ८o ३२ मध्वादिष्वसम्मपादनधिकार जैमिनि ।३१ रा० १ ७ श०मा०नि०म० श्री० भीप०व० ३३ शुगस्य तदनावरमवणात तबद वनाव् सूच्यते दि।३४ सर्वमतेन ८० 0

३४ फम्पनाच । ३९ ८० 0 ३५ ज्योसिर्दर्शनाव 180 श्ष०मा०म०थी०भीप०व० ६२ रा०नि०

भपदेशाव ।8१ सर्वमतेन ८० 0

श०मा०म०भीप०व० ५३ रा०नि०श्ी० म० १७ श०भा०रा०नि० भी० शीप०६० ११४ ३९ आानुमानिकमप्येकेपामिति चेनन शरीर- रूपकविन्यस्तमृदीतेर्वर्सपति च । १ सर्वमतेन ८० 10, म० 6 २६

Page 204

२०२

४१ ज्योतिरुपक्मा तु तथाघषीयत एके /९ म० १७ श०भा० रा०नि० श्री०श्रीप०व० ४२ न सख्योपसंभ्रहादपि नानाभावादतिरेकाच।११ सर्वमतेन ८o ४३ कारणत्वेन चाकाशादिषु यथा- व्यपदिष्टोक्त ।१४ श० भा० रा०म०श्री4०व० ६ २ नि०श्री० ४४ समाकर्षाल् ।१५ म०नि०व० ३ ५ श०मा०रा०श्री० श्रीप० ४५ जगद्वाचित्वात्।१६ श०भा० रा०नि०श्री० श्रीप०व० ७ १ म०

४६ वाक्यान्वयात ।१९ श०भा० रा०श्री० श्रीप०व० ६ २ म०नि०

४७ प्रकृतिश्च प्रतिज्ञादष्टान्तानु- परोधात्।२३ श०भा० रा०म०श्री० श्रीप०व० ७ १ नि० ४८ एतेन सर्व व्याख्याता व्यार्याता: ।२८ श० भा० रा०म०श्री०श्रीप० ६२ नि०व० २१ ४९ स्मृत्यनवकाशदोषप्रसंग इति चेनरा- न्यस्मृत्यनवकाशादो षम्रसंगात् ।१ सर्वमतेन ८० ५० इतरेषा चानुपलब्धे:।२ व० १७ श०भा० रा०नि० म०श्री०श्रीप० ५१ एतेन योग: प्रत्युफ: ।३ श०भा०रा०नि०श्री० श्रीप०व० ७१ म० ५२ न विलक्षणत्वादस्य तथात्ं च शब्दात् /8 सवमतेन ८० 0 ५३ अभिमानिव्यपदेशस्तु विशेषानुगतिभ्यामू।५ म० १७ श०भा० रा०नि० श्री०श्रीप०व० ५४ असदिति चेन प्रतिषेधमात्रल्वात् /७ म०व० २ ६ श०भा०रा०नि० श्री०श्रीप० ५५ अपीतौ तद्वत् प्रसंगादसमंजसम्। ८ श्री० १ श०भा०रा०नि० म०श्रीप०व० ५६ एतेन शिष्टापरिमहा श०भा०रा०नि०श्री० अपि व्याख्याता: ।१२ श्रीप०व० ७ १ म०

Page 205

द्विवीया सरणि: २०३

५७ भोकाप तेर विमागन्ेत् स्पालोकचत्।१३ सर्वमतेन ८0 0 सर्वमतेन ८० ५९ मसद्ष्यपदेशानेति चेन धर्मान्तरेज वाक्यरोपाल ११७ य० १ ७ श०मा०रा०नि० म०थरी० श्रीप०

दोपप्रसकि ।२१ श०मा०रा०नि०म०शीप०व० ७ १ धी० ६१ उपसेदारदर्श नाननेति चेस श०मा०रा०नि०श्री०श्रीप०व० ७ १ म०

सब्दफोपो वा ।२६ श०मा०रा०नि०ी०श्रीप० ६ २ म०प० ६३ धुतेश्ज राजमूलल्वात।२७ म० १ ७ श०भा०रा०नि० शी०भीप०व० ६४ सर्वोपिता च ए्द्दर्शनात् 1३० स०भा०व० ३ ५ रा०नि०म०श्री० भीप० ६५ न ममोजनवत्पाल् ।३२ श०मा०रा०नि०म०श्री० ६ २ थीप०ष० ६६ वेपम्पने टृज्येन सापेक्षत्वाव् तमादि दर्शयति ।३४ श०मा०म.थरी०भीप० ५ ३ रा०नि०व० श०मा०म०श्रीप० ४ ४ रा०नि०धी०व०

६८ रचनानुपपत्तेश् नानुमानम् ।१ सर्वमतेन ८0 ६९ जन्यत्रामावाथ न तृणादिक्त/५ म० १७ स०मा०रा०नि० थी०शरीप०व० ७0 मम्युपगमे डप्पर्थामापान/६ म० १७ ७१ पुरुनासवकिति पे चयापि। म०व० २ ६ श०मा०रा०नि० श्री०श्रीप० ७२ अन्ययानुमिती च मथ्यकि षियोगाव/९ म० १ ७ श०मा०रा०नि० शरी० शीप०६० सर्वमतेन ८0

Page 206

२०४ ७४ उभयथापि न कर्मातस्तवभाव ।१२ श० श्री ३ ५ रा०नि०म०श्री०व० ७५ सनुदाय उमयहे तुकेऽपि तंदप्रासि:। १८ सर्वमतेन ८० O

७ढ़ नासतोड्टलात्। २६ म०श्री० २ ६ श०भा०रा०नि० श्री५०व०

७७ नामाव उपल्ब्े।२८ म० नि०

७८ न भावोडनुपलब्ये।३० म० १७ श०भा०रा०नि० श्री० श्रीप०व०

रा०श्री०श्रीप० ३ ५ श० भा०नि०म०व०

८० नकस्मिन्रसम्भवात ।३३ सवमतेन ८o

८१ पत्युग्सामअस्थात ।३७ ८० 0

ट२ उन्यत्यसम्भवात् ।४२ ८०

213 ८३ न वियनश्रुते: ।१ ८० 0 " ८४ पतेन मातरिश्ा व्यास्याताः।८श०भा०म०श्री० श्रीप०व० ६२ रा०नि० ८५ अमम्बवन्तु सतोडनुपपते.1९ ग०भा०म०श्री०च० ५ ३ रा०नि०श्री५० एद तेजोडन तथा बाह। १० श०भा०र०म०श्री०श्री५०व० ७१ नि०

८७ श्राप 1११ ग०भा०म०श्रीप०व० ५३ रा०नि०श्री०

५३ 11 १९, नमिम्यानादेव तु तहिंगात् स ।१३ ५ ३ 31 11 ६० विरर्येण तु कमोडत

Page 207

·द्विवीया सरणि: ।ग।। २०५

९६ श्यतिरेको गन्धवत् तयान दर्शयति। २६२७ म० १७ स० मा० रा०नि०शरी० 1 । भीप०व०

९७ पृथ गुपदेशाप ।२८ म० १७ ९८ यायदात्मभावित्वाद न दोपस्तदुवशनाव ।३० १७ ९९ पुस्त्वादिवपस्प सतोऽमिथ्यकियोगाल ।३१ 6 १०० फर्च धासार्थवत्त्वाद्। ३३ सर्वमतेन 1 ८० 1 0

१०१ ययाच तक्षोमपया 1४0 श०मा० २ ६ धरीप०व०

१०२ पराछु वच्छुते ।४१ श०मा०रा०नि०भी०थीप०य० ७१ म०

१०२ पृन्तमयतापेक्षस्तु विदित- नि० १ ७ श०मा०रा०म०धरी० शीप० व० १०४ भंसो नाना वयपदेशादन्यया चापि दारक्तिवादित्वमधीयत एके। ४३ सर्वमतेन १०५ मधषनियमात् ।५१ म०' १७ श० भा० रा०नि० शी० ओप०य०

१०६ तथा प्राण ।१ सर्वमतेन १०७ सलाफ भ्रुतेश। ३ म० श० भा० रा०नि० थ्री०वीप०य० १०८ क्त्पूर्षकत्वाद् वाच ।8 म० १ ७ १०९ सपतगते विरोपितत्वाथ्च।५ स०भा रामनि०धी० भीप० १

११० इस्तादयस् स्थितेज्रतो नैम्। ६ प० ७ श०मा०रा०नि० म०श्री०शीप० L २११ अणवश ।७ सर्वमतेन 610 ११२ शरेष्ठथ । ८ श०भा०नि०म०श्री०ष० J रा०, भीप०

Page 208

२०६

११३ न वायुकिये प्रथगुप- देशात।९ श०भा०रा०श्रीप० ४ ४ नि०म०श्री०व०

११४ चक्षुरादिवत् तु तेत् सह शिष्टयादिभ्य: ।१० म०व० २ ६ श०भा०रा०नि० श्री० श्रीप० ११५ पश्चवृततिर्मनोवद् व्यपदिश्यते। १२ म० १ ७ श०भा०रा०नि० श्री० श्रीप०व०

११६ अणुश्च । १३ श०भा० रा०म०श्री० ५ ३ नि०श्री५०व० ११७ ज्योतिराधधिष्ठानं तु तंदा मननात ।१४ श०भा० रा०नि०म०श्रीप०व०७१ श्री०

११८ प्राणवता शब्दात् ।१५ व० १ ७ श०भा०रा०नि० म०श्री० श्री५० ११९ तस्य च नित्यत्वात्। १६ श्री० १ ७ श०भा०रा०नि० म०श्रीप०व० १२० त इन्द्रियाणि तद्व्यपदे- शादन्यत्र श्रेष्ठात्।१७ श०भा० रा०म०श्री० श्रीप०व०, ७१ नि० १२१ संज्ञामूर्सिकलत्रिस्तु त्रिवृत् कुवत उपदेशान।२० सर्वमतेन ८o 0

१२२ मांसादि भोमें यथाशब्द- मितरयोश्र। २१ म०व० २ ६ श०भा०रा०नि०श्री० श्रीप०व० ३११ १२३ तदन्तरप्रतिपत्ती रंहृति सम्परिष्वक प्रशनिरूपणाभ्याम्।१ सर्वमतेन ८० O

१२४ ज्यातमकत्वात भूयसत्वाता२ म ० १ ७ श०भा०रा०नि० श्री०श्रीप०व० १२५ प्राणगतेश्च । ३ १ ७ १२६ अग्न्यादिगतिश्रुतेरिति चेन भाकल्वात् ।8 १ ७ 35

Page 209

ह. द्विवीया सरणिशा, २०७

१२७ प्रथमेऽअ्रवणादिति चेम ता it

एव सुपपषे । ५ म० १७श०मा०रा०नि० श्री० श्रीप०व० १२८ मयुवत्वा दितिचे नेष्यादिकारिणा मतीते/६ १ -

१२९ माकत वाडनात्मवित्वाद तयादि दर्सयति/9 १ ७ १३० फृ्वात्ययेडनुरयवान् हषस्ृतिम्ा ययेकमनेवं च 16 सर्वमतेन 6० 0 4

१३१ परणादिवि चेमोपलक्षणार्येति फा्प्णाजिनि 1९ म० १७ स०भा०रा०नि० श्री० धीप०ष० १३२ अनिषादिकारिणामपि युतम् ११२ सर्वमतेन ८० 0

१३३ मपि च सस्त ।१५ म० १ ७ स०मा०रा०नि० श्री०भीपठव०) १३४ तश्रपि च तद्ष्यापारादविरोष ११६ १३५ विद्याकर्मणोरिति तु मकन्तल्वाव् ।१७ म०म० २ ६ श०मा०रा०नि० भी०शरीप० १३६ न एवीये वयोपल्ये ११८ म० १७ श०मा० रा०नि० - भी० श्रीप०ष० १३७ सृवीये शब्दावपोष संभ्रोकजस ।२१ म० १ ७ श०मा० रा०नि० म०श्री०श्रीप० १३८ तवसामाध्यापचिरुपपते I२२ श०मा० रा०नि०म० भी०शरीप० ७ १ १३९ नातिचिरेण विरोपाता२३ श०भा०रा०म० मी०मीप० ६२ नि०व० १४0 मन्याषिष्ठितेपुपूर्वकव मिश्मपात /२8 स्ष०भा०रा०म०

भी०शीप०ष० ७ १ नि० r १४१ रेत सिगूमोगोडय /२६ म०ष० २ ६ श्०भा०रा०नि० शी०भ्रीप० I 1 १४२ योने शरीरम ।२७ ITTREN म० १ ७ स०मा० रा०नि०

1 14 -

Page 210

२०८

३/२ १४३ सन्व्ये सृष्टिराह हि ।१ सर्वभतेन ८० १४४ पराभिध्यानात् तु.तिरोहितं तंतो सस्य वन्धविपर्यया।५ म० १७ श०भा० रा०नि० * श्री०श्रीप०व० १४५ देहयोगादू वा सोडपि /६ १ ७

१४६ तदमावो नाडीपु तच्छ्रुतेरात्मनि च /७ सवमतेन ८० १४७ अत. प्रनोधोडस्माल् 16 म०व० २ ६ श०भा०रा०नि० श्री०श्रीप० १४८ सएव तु कर्मानुस्मृतिशब्दविधिभ्यः ।९ श०भा०रा०म० श्री०श्रीप० ६२ नि०व० १४०. मुग्बेजर्द्धसम्पति: परिशेपाल् ।१० श०भा०रा०नि० म०श्री० श्रीप० ७१ व० १५० नस्थानतीऽपि परस्योभय- लिंग सर्वत्र हि।११ सवमतेन ८०० १५१ अपवदेव हि तत्प्रधानलवात् ।१४ म०व० २ ६ श०भा० रा०नि० श्री. श्रीपo १५२ अत एव चोपमा सूर्यकादिवत् ।१८ म० १७ श०भा० रा०नि० श्री० श्रीप०व० १५३ अभ्युबद् अहणातु न तथालम् ।१९ म०प०२ ६ श०भा० रा०नि० श्री०श्रीप० १५४ सृदिदासमानत्यमन्तर्मावादुमयसाम जस्यादेवमू २० म० १७ श०भा० रा०नि० श्री०श्रीप०व० १५५ प्रहमेनवर्लं रि प्रतिषनति ननो प्रवीति न भूय ।२२ श०भा०्म०श्री०श्रीप० ५.३ रा०नि०व० १'६ नात्यकना: टि।२३ ग०्व० २ ६ श०भा०म०नि० श्रीतश्रीव

गल्गन्मीर ३ ५ मल्मार्णनस भीसं

Page 211

द्िवीया सरणि. २०९

१५० मकानाधयवद् या तेजम्तात्।८ ७ प०भा०रा०नि० म०भरी० ध्रीप० १६० परमत सेतून्मानसंव्यमेदप्यपर रोम्य १३१ सर्वमतेन 6० १६१ स्थानवि पान् भ+ागदिपना३४ म० १७ म० मा० रा०नि० थी० भीप०य० म०थी० सीप० ३ ५ घ०मा०रा० नि०प० १६३ अनेन सर्वगतत्यमायामनन्यरदि्य ।३७ म० श०भा०रा०नि० धी०शरी०प० 26 2 पल्मत उपपपे 1३6 ड० मा०रा०म०भा० थीप०य० ७१ नि०

१६७ सववेतुन्तम्पर्य चोदनाघविरोपान्। स्वमतेन 6० O १६६ टपमदारोडयमिटदु विपिरोपचनर समाने च। श०मा०म०थरी० ४ ४ रा०नि०भ्रीप०य० १६७ अन्ययाल सल्ादिति चे य्रविरोपान् 1६ श०मा०रा०नि०थी०श्रीप० ६२ म०घ० १ ६८ म्यातेध् समजसम् 10 श०मा०म०शी० ४ ४ रा०नि०श्रीप०प० १६९ अनमिनादयनमे 1१० स०मा० रा०नि०म.शरी०शरीप० ७१ १७० जन-ादय प्रधानस्प 1१२ 11 १ प० १७१ मिर्या रस्वाधमासिर पचयाप चर्यी दि मेदे।१२ म०श्री० २६ प०मा०रा०नि० श्रीप०व० १७२ इतरे स्वर्यसषामान्माच ।२३ म० १७ श०मा०रा०नि० भी० शरीप०घ० १७३ माध्यानाथ प्रयोजनामापाल ।१४ स०मा०म०धी० ४ १ रा०नि०भीप०ष० श० मा०म०म० ४ ४ रा०नि०श्री०श्रीप० १७५ मवनािति पेत्स्याउवधारणात ।१७ म० १७ श०मा०रा०नि० श्री० शरीप०व० १७६ कार्यान्यानादपूर्वम् 1१८ सर्वमतेन ८० 0 १७७ समान पर्व चामेदात।१९ श०मा० रा०नि०म०शी० ओीप० ७१

Page 212

२१० व्याससम्मत-व्रत्सूत्रभाष्यनिर्णयः (२यः पादः)

१७८ सबन्या देवमन्यत्रापि २० श०भा०रा०नि०श्री०श्रीप० ६२- म०० १७९ न वा विशेषात ।२१ म० १७श०भा० रा०नि० . श्री०श्री०व० १८० दर्शयति च ।२२ श्री०-१७ श०भा०रा०नि०

म०श्रीप०व० १८१ समृतिघुथव्याप्तपि dld. R3 श०भा० रा०नि०म० श्री० श्री५० ७ १ व० १८२ पुरुषविद्यायाभिव चेतरेषा- मनाभानात् 128 सर्वमतेन ८० O

१८३ वेघादर्थभेदाव ।२५ ८०- १८४ हानौ तुपायनशब्दशेषत्वात् कुशाच्छन्द- श०भा०रा० स्तुत्युपगानवत् तदुक्तम् ।२६ नि०म०श्री०श्रीप० ७ १ व० १८५ साम्यराये तर्तव्यामावात् 1

तथा न्ये ।२७ श०भा० रा०श्री० श्रीप०व० ६ २ म०नि० १८६ छन्दत उभयाविरोधातु।2८ म० १ ७ श०भा० रा०नि०

श्री० श्रीप०व० १८७ गतेवर्थरत्त्वमुभयथान्यथा हि विरोध ।२९ श०भा०व० ३ ५ रा०नि०म०श्री० श्रीप०

श०भा०व० १७ रा०नि०म०

१८९ अनियम सर्वेषामविरोघः श्री० श्री५०

श०भा० रा०म०श्री०व० द२ नि० श्री५० १९० यावदधिकारमवस्थितिराधि- श०भा०नि० कारिकाणाम् /२ म०श्री० श्रीप०व० ७१ रा० १९१ अक्षरघिया त्ववरोध सामान्यतद् ग० भा० रा०नि० श्री० श्रीप०व० ७१ म० १९२ इयदा मननात् /३४ श०भा०म० ३ ५ रा०नि०श्री० श्रीप०व० १९३ अन्तरा भूतग्रामवत् स्वात्मन. ।३५ श०भा०रा०नि० श्री०श्रीप०व० ७ ? म०

Page 213

1 'द्वितीया सरि' म। २११

१९४ व्यतिहारो विशिपन्ति दोतरषत् ।३७ श०मा०म० ३५ रा०नि०श्री० शीपल्व० १९५ संय हिसत्यादय 1८ श०मा०नि०म.थी०प० ६ २ रा०शीप० १९६ कामाीतरत्र तत्र चायतनादिम्य ।३९ श०भा० रा०नि० 1 म०धो०श्रीप० ७ १९७ आदरादलोप 1४0 श०मा.औ०य० ४ ४ र०नि०म०थीप० १९८ उपस्थिते ऽतस्तद्बचनात् ।2१ धी. १७ श०भा०रा०नि० म०श्रीप०व० १९९ तनिद्वारणाडनियमम्तन्सऐ पृथग्म्प भतिबधपलभ् 1४3 सवमतेन ८० 200 म्रदाननतेष तंदुफ्म् 1४३ O २०१ लिंगमूयम्त्ात् तव्ञि मलीयस्तपि।22 ८० 0 २०२ पूर्वविकलप प्रकरणात् स्यात् नियामानसपत्।४५ रा०नि०श्री०भीप०व० ५ ३ श०मा०म० २०३ विदय तु निर्द्वारणात् 1४9 म० १ v घ०मा०रा०नि० शरी० धीप०व० २०2 सुत्याकिविलीयस्त्वाथ न वाध 1४९ १ ७ 204 अनुषन्धादिम्य मन्रान्तरपृयफात्पद् दषटश सदुकम् 140 १ ७ B

लोकापचि 14१ - 5 २०७ परेण च धन्दस्य तादिष्यं मूयस्वात् तनुपन्ध 142 १ २०८ एक भात्मन सरीरे माथाव/५३ स०भा०रा०नि० म०शी०शीप ७ १ ष० १ ७ प० भा० रा० नि०

२१० नगावमद्ास्तु न झाम्वाप्तु हि म०श्री० शरीप० श०मा० रा० प्रतिवेदम् ।५५ 'नि०म ० थरी० थीप० ७ व० २११ मम अन्तुपस्धायस्तव तथाहिदर्शयति ।५७सर्वमतेन ८ o 0 २१२ नाना सन्याविभेदान 14८ n ८०

Page 214

२ १२ व्याससम्मत-ब्रह्म सूत्रभाष्यनिर्णयः (२यः पादः)

२१३ विकल्पोडविशिष्टफललात् /५९ सवमतेन ८०० २१४ काम्यास्तु यथाकामं समुचीयेरन् न वा पूर्व हत्वभावाल् ।६० श०भा०म०श्री०व० ५० रा०नि.श्रीप० २१५ अंगषु यथाश्रयभाव: ।६१ सर्वमतेन ८० 0

२१६ समाहारात् ६३ श्रीप०व० २ ६ श० भा० रा०नि० म०श्री० २१७ न वा तत्सहमावाश्रुतेः ।६५ म०व० २ ६ श०भा० रा०नि० श्री०श्री५०

२१८ पुरुषार्थोडतः शब्दादिति वार्दरायण ।१ सर्वमतेन ८० O २१९ असावत्रिकी ।१० म० १ ७ श० भा० रा० नि० श्री०श्रीप०व० २२० नाविशषात् ।१३ १ ७

७ २२२ अर्द्ध चरेतस्तु च शब्दे हि ।१७ श्रीप० १ ७ श०भा०रा०नि० म०श्री०व० २२३ परामश जेमिनिरचोदना चापवदति हि।१८ श० भा० श्री० ३५ रा०नि०म० श्री५०व० २२४ स्तुतिमात्रमुपादानादिति श०भा० रा० चेन्नापूर्व त्ात् 1२१ नि०श्री० श्रीप० ६ २ म० व० २२५ पारिषवार्था इति चेन्र विशेषितत्वात् ।२३ ६ २ २२६ अतएव वीमीन्घनाधनपेक्षा /२५ ६ २ 35 २२७ सर्वापेक्षा च यज्ञादि- श०भा० रा० श्रुतेरश्रवत् ।२६ श्री० श्रीप०व० ६२ म०नि० २२८ गभदमादुपेतः स्यातथापि तु तद्विघेस्तदंगतया रा०नी०श्रीप० ३ ५श०भा०नि०म०व० २२९ सर्वान्तानुमतिश्च प्राणा- तयये तदूदर्शनात् I२८ श०भा० रा०नि०श्री० श्रीप० ६२ म०व०

श्रीप०व० ७ म०

Page 215

द्विवीया सरखि: २१३ 1 २३१ सर्वयापित एयोमयलमात् ।३४ म० 1 १ ७, श०भा०रा०नि० शरी० भरीप०व० २३२ मन्तरा पापि तु तद्रऐ ।३६ श० भा० रा०नि० शरी०थीप० ६२ म०च० २३२ तद्मूतस्य तु नातदायो जैभिनेरपि नियमा तद्पामावेम्य 1४0 नि० श्री० थीप०च० ७ २ म० २३४ न चाधिकारिकमपि पतनानुमा नापद्योगात्।४१ श० मा० म०व० १ ४ रा०नि०श्री०शरीप० २३५ वहिस्तूमयथापि स्मृतेरा चाराघ ।४३ श०मा०य० ३ ५ रा०नि०म०श्री० थीप० २३६ स्वामिन फलभुतेरित्याश्रेय ।88 स०भा०रा०नि०म० श्री०भ्रीप० १ 5 २३७ सदफार्यन्तरविधि पक्षेण एृवीय श०मा०रा०नि० पूतो विष्यादिवत् 1४७ श्री० भीपc्व० ७१ म० २३८ हन्त्समाचाचु गृहिणोपरसहार 18८ म०श्रीप०य० ३ श०भा०रा० नि०भरीप० थी० शरीप० २ ६ श०मा०रा०नि० म०म० २४0 मनाविष्युत्पनन्वयात् 140 श०मा० रा०नि०म०थीप० ६,२ शी०व० श०भा० रा०नि० तद्शनात् ।५१ म०श्री०श्रीप० १ G २४२ एव मुक्तिफत्नियमस्तद्वस्याव श०मा०रा० म०धीप०ष० ६२ नि०धीप० - ४1२ सर्वमतेन 6 0 २४४ आातमेति तूपणच्छन्ति भाष्यन्ति न ।३ ८० 0 २४५ नमतीके नहिस 18 स०मा०रा नि०म०शी०धीप० ७१ २४६ मसदृष्टिरतकर्पात् 1 श०भा०म०शी० ४ ४ रा०नि०भीप०व० २४७ मादित्यादमितयश्राद उपपचे ।६ 11 सर्वमतेन 0 २82 मासीन सम्मधात् 19 प०मा.रान0म93ा 0 नि०म०शी०ध्रीप० ७, १

Page 216

२१४

२४९ यत्रैकाश्रता तत्राविशेषात् ।११ श०भा०श्री०व० ४ ४ रा०नि०म०श्रीप० २५० आपायणात्तत्रापि हि, ६ष्म।१२ श०भा०रा०म०श्री०व० ६ २ नि०श्रीप० २५१ यदधिगम उत्तरपूर्वाधयोरक्लेषविनाश तदूव्यपदेशात् ।१३ सवमतेन ८० २५२ इतरस्याप्येवमश्रेषः पाते तु । १४ श० भा र० श्री ० श्री५० ७ ३ म०नि०व० २५३ अनारब्धकार्ये एव तुपूर्वे तदवघे:।१५ ५ ३ E २५४ अभिहोत्रादि तु तत्कार्यायैव श०भा० रा तछशनात ।१६ नि०श्री०श्री4० ६ २ म०व० २५५ अतोऽन्यापि ेकेषामुमयो. ११७ म०व० २ ६ श०भा० रा०नि० श्री०श्रीप० २५६ यदेव विधयेति हि ।१८. श०नि० २ ६ भा०रा०म०श्री० श्रीप०व० २५७ भोगेन त्वितरे क्षपथित्वा श०भा०रा० सम्पधते ।१९ नि०श्री० श्रीप० ६२

२५८ वाड्मनसि दर्शनाच्छब्दाच ।१ सर्वमतेन ८० 0

२५९ तन्मन प्राण उत्तरात् ।३ श०भा० रा० म०श्री० श्रीप० २ नि०व० २६० सोडध्यक्षे तदुपगमादिभ्य: ।४ " २ २६१ भूतेषु तच्छते. 1५ रा०म०श्रीप०व० ४ ४ श०भा०नि०श्री० २६२ नेकस्मिन् दशयतो हि।६ म० १ ७ श०भा०रा०नि० श्री०श्रीप०व० २६३ समाना चासृत्युपक्रमादमृतत्व चानुपोष्य 1 सवमतेन ८0 0

२६४ तदापीते: ससारव्यपदेशात् 1८ श०भा०श्री० ३ ५ रा०नि०म० श्री५०व० २६५ प्रतिषेधादिति चेन्रशारीरात् ।१२ श०भा० २ ६ रा०नि०म०श्री० श्रीप०व० २६६ तानि परे तथा साह ।१५ श०भा०रा०नि०म० श्री०श्रीप० ७ २६७ अविभागो वचनात ।१६ नि०श्री०

Page 217

द्वितीया सरणि: २१५

२६८ स/फोडमज्वलने तन्म रारिकवारो विधा- सामथ्यपच्े नगत्यनुस्सृतियोगाथ दार्दा नुभृहीत सताधिकया 1१७ सर्वमतेन ८० O २६९ रसथनुमारी।१८ श०भा०रा०शी०शरीप०व० ६२ म०नि० २७० निशि नेति चेन संबन्धस्य यापदूे- देदमाचिचादर्सयति च 1१९. रा०नि०शरीप०घ० ४ ४ स०मा०म०श्री० 2७१ अवस्वसयनेपि (हि) दक्षिण२०स०मा० रा०शी० श्रीप० म०नि०व० २७२ यागिन मति च म्मर्यंते स्मार्चे धते।२१ म० १ ७ स० मा० रा०नि० शरी०भीप०व०

२७३ अिरादिना तत्पयिते ।१ सर्वमतेन ८० 0 2७8 पायुमव्दानु विरोपविरोपाम्याम्/२ श०मा०रा०नि०म० शी० भीप० ७१ २७५ वहितोडथिवरुण सम्पन्यातू।३ 5 n १ २७६ भातिवादिकास्वसिविंगार 18 सर्वमतेन ८० 0

म० १ ७ श०भा०रा०नि० धी० भीप०ष० 1 २७८ कार्य बादरिरस्य मत्युपपचे 19 सर्वमतेन ८० O २७९ जमती कालम्पनाभमवीति बादरायण स०म० २ ६ भा०रा०नि०म० श्री० श्रीप० 8४ २८० सम्पधानिर्मान स्वेन सनात् 1१ सर्वमतेन ८० +

O २८१ मुक्त पतिजानात् ।२ म० १ ७ स०मा०रा०नि० थी० भीप०६० २८२ मात्मा भकरणात ।र १७ २८३ भविमागेन सष्टत्वातू 18 177 श्०मा० रा०नि०म० शी० भीप० 7 ७ २८४ शाक्ेण जैमिनिरूपन्यासादिम्य 14, श०मा० रा०नि०म० १

भी०३० F ७ धीप० 1 1 lr

Page 218

२१६

२८५ सङ्ल्पादेव तुतच्छते.1८ श०भा०रा०म०श्री०श्रीप० ६ २ नि०व० १८६ अतएव चानन्याधिपति: 1९ म० १ ७ श०भा०रा०नि० श्री०श्री५०व० २८७ अभावं बादरिराह सेवम् 1१0 श०भा०रा०नि०म०श्री० ६ २ श्रीप०व० २८८ तन्वभावे सन्ध्यवदुपपततः ।१३ श्रीप०व० २ ६ श०भा०रा०नि० म०श्रीं० २८९ प्रदीपवदावेशस्तथा हि दर्शयति ।१५ श०भा०श्री०व० ४ ४ रा०नि०म०श्रीप० २९० जगद्व्यापारवर्ज प्रकरणादसन्निहितत्वाच ।१७ सवमतेन ८ २९१ (स्थितिमाह) दर्शयतश्चैवं प्रत्यक्षानुमाने 1२0 म० १ ७ श०भा०रा०नि० श्री०श्रीप०व० २९२ अनावृति शब्दादनावृत्ति. शब्दात्ारर म०नि०श्री० श्रीप० ४ ४ श०भा०रा०व०

एव च मतभेदेन यावन्ति अधिकरणानि भवन्ति, तेषा सर्वेषां समाहारे कृते २९२ सख्यकानि अधिकरणारम्भकानि सूत्राणि भवन्ति। तल शङ्करमतेन १९१ संख्यकानि अधि- करणानि इति प्रागेव परिगणितानि। तेन २९२ १९१=१०१ स्थलेषु शक्करमतेन सह अपरेषा मतभेदः सक्जात इति स्पष्टम्। तथैव अपरेषाम् शकरमतेन २९१-१९१=१०१ स्थलेषु मतमेदो जात भास्करमतेन २९२-१८९=१०३ 31 रामानुजमतेन २९२-१५७=१३५ निम्बार्कमतेन २९२-१३५-१५७ मध्यमतेन 35 २९२-२२३=६९ श्रीकण्ठमतेन २९२-१८१=१११ श्रीपतिमतेन २९२-१७४=११८ " बदममतेन २९२-१६०=१३२ 31 तेन मध्वमतेन सह विरोध: सर्वभ्य. अल्पतमो दृश्यते। यतः तन्मते ६९ स्थलेषु मत- भेदो जात. इति। तत. मतभेदाल्पत्वं यथाक्रमं नुज-निम्यार्कदीनामिति दृश्यते। परंतु मध्यमतस्य एतंदूदोषाल्पतमत्वं न युज्यते, यतः २९२ अधिकरणमध्येषु ५४ अधिकरणानि केवलं मघ्वसम्मतानि। तान्यपि गृहीत्वा मध्वमतेन अधि-

Page 219

। अषिकरणसे रपाविश्लेपणफलम्। - २१७

करणानि २२३ सस्यकानि भवन्ति। अत मतस्मात् ५४ मृधिकरणेपु वियुकेपु, २२३- ५४=१६९ सख्यकानि भवन्ति। तानि चेत् २९२ सस्थात वियुफानि, तदा मध्यमते २९२-१६९=१२३ सख्यकुपु स्थलेनु भतमेदो जात इत्येव मायाति। तथा सवि धेंकर मतेन सह विरोध स्वत्पतम इति सिद्धम् तस्म १०१ सख्यकलवात्। तेन पत्देष मायात यद् अधिकरणरचनार्या शंफरमतेन महद सर्वेपा यया ऐफमत्य न तथा अन्येन सह इति। एवस्य कारण तस्येवमाचीनत्वम् इत्येव प्लपते। अत तस्पेव व्यास्यान सवपाम् अवल्बनम् नमवत्7 1 अधिकरणसेस्याविऐेपणफलम् । अत्र ७५ सूनरपु सरवे अष्ठामि माध्यकारे अधिकरणानि रविचानि, इति तु पतद्दितीय सरजित स्पष्टमेन नयगम्यते। तानि च सूत्राणि- १, २, ५. १२ २०, २२, २३, २४, २८, ३२, ४०, ४४, ४६, ५२, ५५, ६४ ७१, बश, ७द, 99, C9, CE, ह3, 102 १0४, 109, 119, १३५, १३८, 18७, १४८, १७०, १८२, १८६, २०४, २०८, २१३, २१७, २३४, २४६ २५६, २७० २७६, २८६, २६२, २६६, ३३, ३१६, ३२५, ३२६, ३४६, ३६०, ३93, ३८३, ३टU, ४०१ ४०२, ४०३, ४१६ 81७, 814, ४२०, ४२६, ४७., ४८३, ४CU, ४Eo, ४E3, 4०?, ५१३, ५१८, ५२१, ५२४, ५३४, ५५० = ७५ । तथा ४३ सूत्रेपु सप भाष्यकारा अधिकरणरचनार्या सम्मता, तानि च सूत्राणि- यथा-R, ४, ४२, ११४, १२२, १२६, १३७, १४६ १५५, १५८, २२६, २३३, २५७, २७४, -८३, २८६, ३१३, ३१५, ३२८, ३७६, २६६, ३७०, ३७८, ३८र, ३८५, BEL, BER, ३९U, BEC, WIR, UI8, U49, Vq4, UqE, ४७R ४9६, ४८, ४, ५११, ५१६, ५२०, ५३७, ५३८=४३। तेन पतण्येष सुप्रेपु एककमाप्यकार मधिकरण- रचनाविरोनी। यत अत्र अए माप्याण्येव विवेचितानि। तथा ३५ सूप्रेपु पहमाप्यकारा अविकरणरचनाया सम्मता, तानि च सूत्राणि- यभा-१०३, १२०, १२५, १३४, १६०, १६६, १६६, २२४, २३०, २३५, २७७, ३१४, ३२७, ३६५, ३७९, ३८६, ३६o, ३E७, ४8, ४8 ४५०, ४५, ४३, ४६, 894, 899, UCE, BER, UEE, UEE, ५00, ५१२, ५१४, ५४१, ५४३=३५ | तेन पतप्वेव सूत्रेपुस्द्धी माज्यकारी अधिकरणरचनाविरोमिनी। L तथा १६ सूत्रेपु पक्माज्यकारा अधिकरणरचनाया सम्मता, तद् मथा-, १04, १६८, २२५, २२७, २२८, २२१, २३१, २३२ २८२, ३४० ४०४, ४१६, ४६१, ४६२, ५२६=१६। २८

Page 220

२१८ व्याससम्मत-ब्रंह्मसूत्रभाष्यनिर्णयः (२यः पादः)

तेन एतेष्जेव सूत्रेषु त्रयो भाष्यकाराः अधिकरणरचनाया विरोधिनः । तथा १४ सूत्रषु चत्वारः भाष्यकारा: अधिकरणरचनाया सम्मता, तद् यथा १७१, २७८, २६४, ३६८, ३७३, ३७५, ३६६, ४६६, ४८२, ४८८, ५०१, ५१५, ५४८, ५५५= १४ । तेन एतेष्वेव सूत्रंषु चत्वार: भाष्यकारा: अधिकरणरचनाविरोघिनः । तथा १४ सूत्रषु त्रयो भाष्यकारा: अधिकरणरचनाया सम्मताः, तद् यथा-१२१, १६४, १८३, २०३, ३४५, ३५४, ३८८, ३६३, ३६६, ४४३, ४५२, ४६८, ४७३, ५०४=१४ । तेन एतेष्वेव सूत्रेषु पच माष्यकारा: अधिकरणरचनाविरोघिन। तथा २१ सूत्रेषु द्वौ भाष्यकारी अधिकरणरचनायां सम्मतौ, तद् यथा १४१, १७८, १६७, २५६, २७६, २६०, ३०८, २१७, ३२६, ३३२, ३३७, ३४१, ३७१,-४२२, ४२४, ४७४, ४६४, ४६५, ५०८, ५३२, ५४६=२१ / तेन एतेष्वेव सूत्रेंषु षड्माष्यकारा. अधिकरणरचनाविरोघिन. । तथा ७४ सूत्रषु सप्त भाष्यकाराः अधिकरणरचनाया स्वतन्त्राः। न केनापि सह कस्यापि ऐकमत्यम्। तद् यथा -- १६, २५, ३४, ३६, ४८, ६४, १०६, ११५, १३६, १३६, १४२, १५१ १६१, १७६, १७७, १८०, २०१, २४२, २४४, २४६, २४७, २५८, २६७, २७२, २७३, २७५, २८१, २८४, २८५, २६३, २६४, ३६५, २६६, २९७, २६८, ३००, ३०६, ३०७, ३०६, ३१२, ३१८, ३२३, ३२४, ३२६, ३३८, ३४३, ३४६, ३५२, ३५५, ३७२ ३७६, ३८०, ३८१, ३८७, ३८६, ४००, ४०६, ४०८, ४०६, ४१०, ४११, ४१३, ४३५, ४३८, ४३६, ४४२, ४५६, ५०२, ५१७, ५२३, ५३५, ५३६, ५४२, ५५३=७४। तेन एतेष्वेव सूत्रपु सप्त भाष्यकारा: अधिकरणरचनाविरोघिनः । एव च अष्ट भाष्यकारा. ७५ सूत्रपु अधिकरणरचनाया सम्मता,

सप्त ४३ " ७४ अधिकरणरचनाविरोधिन:

पट ३५ अधिकरणरचनाया सम्मता २१ अधिकरणरचनाविरोधिन 4च १६ अधिकरणरचनाया सम्मता 35 १४ अधिकरणरचनाविरोघिन. 11 11 चत्वार १४ अधिकरणरचनाया सम्मताः १४ अधिकरणरचनाविरोधिन

Page 221

२१९

तथा पय् माज्यफारा २४, पप अधिक रणरचनाय सम्मता अधिकरणरचेनाविरोधिन n1 १६ 1! ही माप्यकारी २१ अधिकरणर चेनाया स मवी ३५ 11 11 अधिकरणरचनार्या स्वतन्त " एफ रमाप्यकार ७४ ४3 n एवं घेदू इदानी देएय्ं तानि भाभ्याणि कानि इति अष्ट भाप्याणि-मप सोफर माम्कर-रामानुस निम्चार्क मध्य थीकणठ-शरीपति-यहभ-न्माप्याणीति बोद्धप्यम्। यानि मवलु अन सप्त पष्ठ-4चमभृतिसन्कानि सानि इद निगतव्ानि। त्र 2३ सूनेदु जधिकरणस्प रचनारयां तथा ७2 सूत्रेपु अधिकरणस्प अरचनायो सप भाप्याणि सम्मतानि इति मवर्शितम भवुना द्रष्ट्प्य तानि फानीति। ससानीं माप्याण्याम अधिकरणरपनार्या दोपह: । तथा प सप्तानी भाप्याणाम् अधिकरणरचन्रमामित्यं सूत्राण विभाग- (१) ५३८ सूये प०भा०रा०नि०म०ी०य० माज्याणामिक्य श्रीप भाध्यस्य विरोध (२) ४२, ३९१ सुनयो श०भा०नि०म०शरी०शीप०य० n रा० מ (७) ४,१२९,१६,२३३,२८६,३१५,३५६, सूत्रेपु स्ष०मा०रा०म०शी० थीप०य० नि०

श० भा० रा० नि०शी० श्रीप०य० माप्याणा्मेवर्य म०-माध्यम्य विरोष (२) १५५,२८३ सूतयो श०मा०रा०नि०म०शरीप०व0 माज्याणमेक्य भी०माध्यम्य विरोभ (२०) २, २७४, ३१३, २२८, ३६९, २७०, ३७८, ३८२, ३८५, ३०८, ४१२, '४१४, १६९, ४७६, ४८१, ४८४, ५११, ५१९, ५२०, ५३७ सूग्रेपु -- माष्याणामेवरय व० माध्यस्य विरोध ४३ सर्मष्टि। तेन १३ सूतरेपु जत्पसंस्यकगणान्तर्गतचात- रामानुनमाप्यस्य प २ दोपी भवत २ मोपा भवत निम्वाकमाज्स्थ ग ७दोपा भरवन्ति वहममाष्यस्य २० दोपा मवन्ति माध्वमाभ्मस्य १११ दोपा भव्ति श्रीपतिमाज्यस्प १ दोप ममति। समरि = ४३

Page 222

२२० व्याससम्मत-ब्रह्मसूत्रभाष्यनिर्णयः (२यः पादः)

सप्तानां भाष्याणामधिकरणस्य अरचनायां दोपा:। तथैव सप्ताना भाष्याणाम् अधिकरणारचनायाम् इत्यं सूत्राणां विभाग :- (१) ४४२ सूत्र श०भा०रा०नि०म०श्री०व० भाष्याणभैक्यं श्रीप० भाष्यस्य विरोध: रा० (१) २५९ ,, श०भा०रा०म०श्री०श्रीप०व० नि० (५४) २५, १०६, ११५, १३६, १६१, १७६, १७७, १८०, २०१, २४२, २४४, २४६, २४७, २६७, २७२, २७३, २८१, २६३, २६४, २६५, २६६, २६७, २६८, ३००, ३०६, ३०७, ३०६, ३१८, ३२३, ३२४, ३२६, ३३८, ३५२, ३५५, ३७२, ३७६, ३८०, ३८७, ४०६, ४०८, ४०६, ४१०, ४११, ४३५, ४३८, ४३६, ४५६, ५०२, ५१७, ५२३, ५३५, ५३६, ५४२, ५५३=५४ सूत्रपु भाष्याणामिक्यं म० भाष्यस्य विरोधः (७) १६, ३४, ४८, १४२, २८५, ३८१, ४०० सूत्रषु भाष्याणभिक्यं श्री० भाध्यस्थ विरोधः (१०) ३६,१३६,१५१,२७५,२८४,३१२,३४३,३४६,३८९,४१३ सूत्रपु श०भा०रा०नि०म०श्री० श्री५० भाष्याणाभैक्यं व० भाष्यस्य विरोधः

७४ समष्टि। 11 तेन ७४ सूत्रषु अल्पसख्यकगणान्तगततवात् श्रीपतिमाष्यस्थ दोष: भवति ५४ दोषाः भवन्ति 1 १ माध्वभाष्यस्य रामानुजमाष्यस्य श्रीकण्ठमाण्यस्थ ७ निम्बार्कभाष्यस्य १ वहभभाष्यस्य १० समष्टि: ७४ 7

तथा च अधिकरणस्य अरचनाया शङ्कर-भास्करभाष्ययोर्दोषाभाव अवगम्यते। षएणां भाष्याणाम् अधिकरणरचनार्या दोपा: । तथा च षण्णा भाष्याणाम् अधिकरणरचनायाम् (३) १०३,२२४,२३० सूत्रपु श०भा०म०श्री०श्रीप०व० भाष्याणाभैक्य रा०नि० भाष्ययोविरोधः (१) २३५ सूत्रे श०भा०नि०श्री०श्री५०व० रा०म० भाष्ययोविरोधः (२) २७७, ३९७ सून्रयो श०भा०नि०म०श्री०व० रा०श्रीप० (५) १२५,१९७,३८६,४५१,५१४ सूत्रेषु श०भा० रा०श्री०श्री५०व० नि०म० भाष्ययोविरोध:

Page 223

२२१

('३) १२०,४७७,५१२ सूत्रेपु घ०मा०रा०म०' भरीपव्य० माज्याणमैक्य नि०शी० माप्ययो विरोष (२) ३९०,४८९ सून्यो श०मा०रा०म०भी०य० नि०श्रीप० (६) १३४,११४,३२७,४९९,५००,५४१ सूतेपु = नि०व० 11 (१०) १६०,३६५,३७९,४२६,४४८,४५०,४५३,१६१,४९३,४९६ सूत्रेपु माध्याणामेक्य म०व० माप्ययो विरोष (१) ४७५ सूत्रे श०मा०रा०नि०म०्रीप० (२) १६६,५४३ सूप्रयो श०मा०रा०नि०म०श्री० थीप०म०' 11 ३५ सर्माष्ट। एवं घ ३५ सूतेपु अस्पसस्थक गणान्तर्गतलवाव- रा० नि० माध्यमो ३ दोपा नि० व० माध्यमो ६ दोपा रा० म० n रr ,१दोप १० , रा०भीप० २ दोपौ श्री० व० १ दोप n1 I नि०म०। r ५, दोपा भीप०ष० नि० भी० ३ समहि इप 11 नि०शीप० I २ दोपी एवं च एककस्प दोपसख्या पत्थम्- - रा०-६ म०-१६ श्री0-8 नि० - १९ शरोप०-६ व०-१९ सम्टि ७०+२=३५ पयर्ण भाष्याणाम् अधिकरणस्प भरनार्या दोपा । तयैद पण्णा माज्याणाम् मधिकरणस्म अरचनायाम्- (२) २५६,५०८ सूत्रयो रा०नि०म०यो० 1 शीप०व० माध्याणमै्य स०मा० माज्ममो विरोध ( १) ४९५ सूत्रे भा०रा०म०श्री०धीप०व० स०नि० A E (२)५३२ n श०ष० (२) १९७,३७१ सूत्रयो श०मा०रा०नि०श्रीप०व० म०शरी० FI It"

(१२) १४१,१७८,२७९,२९०,३०८,२१७,३२६,२३२,२३७,३४१, ४२४,४९४, सूत्रेपु स०भा०रा०नि०शी०शरीप० माष्माणमिर्क्य म०य०, E ת

Page 224

व्याससगत-त्रह्ममूत्रभाष्यनिर्णयः (रयः पादः)

(१) 2७१ मूत्र श०भा०रा०नि०म०व० भाष्याणमिक्यं श्री०श्रीप० भाष्ययोविरोधः (२) १२२,५४६ सूत्रयो. श०भा०रा०नि०म०श्री० श्रीप०व० २१ सरमष्टि। एवं च २१ सूत्रेपु अल्पसंख्यकगणान्तर्गतत्वात गत्भा० भाष्ययो २ टोपो म०व० भाष्ययो १२ दोपा ग०नि० १ दोप " श्री०श्रीप० १ दोप: श्रीप०व० २ ढोपो ", म०श्री० २ दोषो समष्टि २१ एव च एककस्य ठोपमख्या इत्थम् नि० श्रो० -- ३ व १५ 20

भा० म० १४ श्रीप० ३ समष्टि=४२-२=२१ यत्र रामानुजभाप्यस्य दोपाभाव अवगम्यते। पंचानां भाष्याणाम् अ्रधिकरणरचनार्या दोपा: ।

Page 225

१२३ -

एवं प एफकस्प दोपसंख्या इत्यम्-, + रा०-११ भीप०-३ 1

भा०- १ नि० - १४ व०-७ म० - ५ थी०-६ स्मा =४८-३=१६5 पचाना माष्याणाम् अविकरणस्प अरचनार्मो दोपा। तयैष पचाना भाभ्याणाम् मधिकरणस्य मरचनायाम्- (२) ३९३,३९६ सूत्रयो रा०नि०भ्री० सरीप०व माम्याणाभैेवर्य श०मा०म माप्यार्ण विरोष (२) ४४३,५०४ रा०नि०म०भोप०व० स०मा० श्री० (१)१८३ सूत्रे रा०नि०म०भ्री०य० श०मा०शरीप० n (३) १६१,१८८,४६८ सूत्रेपु रा०नि०म०भी० थीप० सूत्रे श०मा०रा०भी०धरीप० - (१) १२१ म०नि०य० (१) ३४५ श०मा०नि०श्री०व० रा०म० श्रीव० (२) २०३,४५२ सूत्रयो श०मा०मि०म०व० र० भी० श्रीप० E (१) ३५४ सूत्रे श०मा०रा०नि०व० म०श्री०श्रीप० 15 (१) ४८३ - १४ समष्टि। पर्वं घ १४ घूत्रेपु मस्पसस्यकगणान्तर्गतत्वात् -- स०मा०म० माष्याणाम् २ दोपी रा०म.थीप० माभ्याणाम् दोप श०मा०मी० २ दोपौ रा०थी०शरीप० २ दोपो १ दोप म०शी० श्रीप० १ दोप

स०मा०व० ३ छोपा म०शी०ष० १ म०नि०ष० १ दोप n1 एवं च एक कस्प दोपसस्था इत्थम्- नि०-१ भीप०-प- म० - ६ व० ५ रा०-३ श्री०-६ समहि ४२+३=१४ 1

एवं च ससानो पण्णो पेचानो व माध्याणाम् अविकरणस्य रर्चनामाम् अरचनार्यो च ऐक्यानेक्यपर्थालोचनेन ये दोपा भतीमन्ते तेषा समाहारे कते यया मवत तवित्म्-

Page 226

२२४

एककस्य भाष्यस्य दोपसमष्टिः। अधिकरणस्य अरचनाया अधिकरणस्य रचनाया ढोप-

दोषा. ढोपा: समष्टि शंकरभाण्ये १ ₹₹ ( 8+c ) १३ मास्करमाष्ये १ १०(२+८) ११ रामानुजभाष्ये १९ (२+६+११) ४ (१+३ ) २३ निम्बार्क माष्ये 80 ( 0+ ?< +?8 ) ३ (१+१+१) ४३ माध्वभाष्ये ३२ ( ११+१६+५) 08 (48+8+8) १०६ थ्रीकण्ठमाष्ये १२ ( 2+४+६) १६ ( ७+३+६) २८ श्रीपतिभाष्ये १० (१+६+३) ९ (१+३+५) १९ वलमभाण्ये ४६ (२०+१९+७) ३० (१०+१५+५) ७६

१६१ १५८ ३१९. एव चतुर्षु भाष्येपु दोषगुणाना समत्वात् तेषा ग्रहण न विशेषफलप्रदम्। तेन त्रिद्धयेकसंख्यक माण्येषु दोषगुणाना ग्रहणमत्र फलोपधायक्मेव। तत्र तु दोषगुणाना फल पदर्शित-सप्-षट-पंच-भाष्यानुरूप, विशेषस्तु अधिकरणरचनाडरचनयोः दोषगुणसख्याया विप- ्ययमात्रम्। तेन यत्र अधिकरणरचनाया शांकरमाण्यस्य एक: एव दोष, अधिकरणस्य अरचनाया च १२ दोषा;, तत्र अधिकरणरचनाया १२ दोषा:, तथैव अधिकरणस्य अरचनाया एकी दोष परिगणनीय: इति। सूतातुसारेण एकैकल्य भाष्यस्य दोषनिर्णयः। अधुना द्रष्टव्य केषु सूत्रषु कस्य माष्यस्य ते दोषा सजाताः इति। शंकरमाण्ये अधिकरणस्य अरचनाया १ दोष यथा (१) ४०४ पूर्वविकल्प प्रकरणात् स्यात् क्रिया मानसवत् ३/३/४५ शकरभाष्ये अधिकरणस्य रचनाया १२ दोषा यथा (१२) १६४ सर्वोंिता च तद्दर्शनात् २/१३० १८३ उभयथापि न कर्मातस्तदमाव ।२।२/१२ २५६ यथा च तक्षोभयथा २।३/४० ३८८ गतेरर्थवत्त्वमुभयथान्यथा हि विरोष: ३।३।२९" ३९३ इयदामननात् ३।३/३४ ३९६ व्यतिहारो विशिषन्ति हीतरवत् ३।३/३७ ४४३ पराम्श जैमिनिरचोदना चापवदति हि ३।४।१८

Page 227

सूता मुसारेख एफकस्प माष्पस्प दोपनिर्णाय: २२५

४६८ मदिस्तूममयापि स्मृतेरा चाराय ३।४।४३ ४९५ यदेव विचयेति हि ४।१११८ ५०४कापीते संसारथ्यपदेशाद भाराट ५०८ प्रतिवेधादिति चेन शारीरात् ४।२११२

रर समाट्ट। ५३२ जमतीकेलचनानयति वादरायण उमयथादोपाठ तत्कतुन् ४श५

मास्करमाण्ये अधिकरणस्म अरचनामाम् १ दोप यथा- 1

(१) ४०४ पूर्वविकक् पकरणात् स्याद् किया मानसवत् ३३/४५। मास्करमाप्ये अधिकरणस्थ रचनायाम्-२०दोपा यया- (१०) १६४ सर्योपिता च तदर्शनाव् २११३० १८३ उमयधापि न कर्मातस्तदमाव शाश१र २५६ यथा व तक्षोमयया २३४० ३८८ गते रर्थवत्त्वमुमययान्यया हि विरोध ३/३/२९ ३९१ ६५व।मननात् २।२३२ ३९६ व्यतिहारो विशिपन्ति दीतरवत् २२३७ J ४४३ परामर्स जेमिनिरचोदना चापववति हि ३४।१८ ४६८ महिस्तुमयमापि स्मृतेरा चाराथ ३।४/४३ ५08 कयपीते संसासथ्यपदेशाव 81216 ५०८ पविषेषादिति वेम शारीराव ४।२/१२ ११ समषि। रामानुजमाप्ये जविकरणस्थ अरचनायाम्-१९ दोपा यथा- (१९) १२ गुद्दां प्रविष्टावात्मानी दि वदर्थनाव १२।११ ८५ जनुकतेस्तस च १।३।२२ १०३ ज्योविवर्थनाल् १।३/४० १०५ सुपुस्पुत्कान्तोमेंदिन १।४२ १६८ वैपम्यनेनृज्ये न सापेक्षत्वाचमा दि वर्थयति २।१/३४ २२: पतेन मातरिधा व्याल्यात राशट २२५ असम्मपस्तु सत्तोऽनुपपते २३९ २२७ आप २।२/११

१९

Page 228

२२६ व्याससम्मत-ब्रह्मसूत्रभाष्यनिर्णयः (रयः पाद:)

२२९ तदमिध्यानादेव तु तलिंगात् स: २।३।१३ २३० विपर्ययेण तु क्रमोऽत उपपद्यते च २।३१४ २३१ अन्तरा विज्ञानमनसी क्रमेण तलिगादिति चेन्नाविशेषात् २।३/१५ २३२ चरावरव्यपाश्रयस्तु स्थात्दूव्यपदेशो भाकस्तद्मावभावित्वात २/३/१६ २३५ २७७ श्रेष्ठश्र २४।८ ३४0 प्रकृतैतावत्त्त्वं हि प्रतिषेधति ततो प्रवीति च भूय: ३।२।२२ ३९१ यावदधिकारमवस्थितिराधिकारिकाणाम् ३।३/३२ ३९७ सैव हि सत्यादय: ३।३।३८ ४१९ काम्यास्तु यथाकामं समुचीयेरन् न वा पूर्वहत्वभावात् ३।३६० रामानुजभाष्य अधिकरणस्य रचनायाम् ४ दोषा यथा (४) ९४ मध्वादिष्वसम्मवादनधिकारं जैमिनि १३३२ २०३ सर्वथानुपपत्तेश्च २।२/३२ ३४५ उभयव्यपदेशात्वहिकुण्डलवत् ३।२/२७ ४५२ शमदमाधुपेतः स्यात् तथापि तु तद्विधेस्तदगतया तेषामवश्यानुष्ठेयत्वात् ३।४। २ समष्ि:। निम्बार्कभाष्ये अधिकरणस्य अरचनायाम् ४0 दोषा: यथा (४0) ४ ततु समन्वयात् १।१।४ ८५ अनुकृतस्तस्य च १।३।२२ १०३ ज्योतिदर्शनात १।३।४० १०५ सुषुत्युत्फ्रान्तीभेदन १।३/४२ १२० फारणत्वेन चाकाशादिषु यथाव्यपदिष्टोक:, १।४।१४ १२५ वाक्यन्वियाल १/४।१९ १२९ प्रकृतिश्र प्रतिज्ञादष्टान्तानुपरोधात १।३४।२ १३४ एतेन सर्व व्याख्याता व्यार्याता: १४।२८ १६८ वेषम्यनवृण्ये न सापेक्षत्वात्तथा हि दर्शयति २।१।३४ १९७ नासतोडदष्लात् २।२/२६ २२४ एतेन मातरिश्वा व्याख्यात रा३८ २२५ असम्भवस्तु सतोडनुपपत्ते: २/३/९ २२६ तेजोडतस्तथाधाह २३१०

Page 229

सूक्षानुसारेण पककस्प माज्यस्य दोपनिर्राय: २२७

२२७ आप २३११

२२९ तदभिध्यानादेव तु,तहिंगाद स २।२।१२ २३० विरर्थयेण तु क्रमोऽन उपपधते च ।३१४ २३१ मन्तरा विमानमनसी कमेण त्िगादिति चेनाबिरोपाद २३१प ३३ नाम्माधुतेनित्यत्वाथ ताम्य २ाश१७ २८२ अगुन् २१४।१३ ८६ त इन्द्रियाणि तदूष्पदे सादन्यय चेहाव रा१७ ३१४ नातिचिरेण विशोपाद् ३।१।२३ ३१५ अन्याधिष्टितेपु पूर्व षद्मिल्पाल् ३।१।२४ +1 ३२७ स एव तु कर्मानुस्मृतिरा्दविधिम्य ३े।२।९ ३४० पस्नैतावर्स हि मतिक्यति सनो प्रवीति च भूय ३।२।२२ ३५६ फलमत उपपषे ३।२।३८ 1, - ३८६ सामपराये तर्व नामानाद् तथा सन्ये ३।३/२७ ३१० अनियम सर्वाधामनिरोध, शे्नुमानाम्यास ४१९ कम्पास्त यथाफाम समुर्थीवेरन् न या पूवहित्वमापास् २/३६० ४५१ सवविक्षा च पज्ञादयतेरधयत् ३१४।२६ । - ४७७ एर्वं भुकि रुल्भनियमस्तववत्थायपृते सदवस्थावपृते आमायणाव वत्रापि हि इए्म् ४।१।१२ ३/४।५२ ४८९ ४९१ ३तरस्थाचेवमस रेप पाते तु ४११४ १९२ अनारब्धकार्ये एव तु पूर्वे वपषे, ४।१११५ । ४९९ तनमन माण उपराव ४/२।३ ५०० सोडप्यक्षे तदुपगमादिम्म ४।२१४ ५१२ अविभागो वचनात् ४।२११६ ग ५१४ रसयनुसारी शाराट ५१६ अवधायनेऽपि दि दक्षिणे ४।२1२० ५8१ संक्पादेव सु सचत्ते 8816 न निम्ार्कमाप्ये अधिकरणस्य रचनायाम्-३ ढोपा यथा-4 (३) १२१ समाकनात् ११४/१५ २५९ अथो नानाथ्यपदेशावन्यथा, चापि वासकितवाित्वमधीयत एके २।३४३

Page 230

२२८ व्याससगात-ब्रह्मसूत्रभाष्यनिणयः (२यः पादः)

४९५ यदेव विद्ययेति हि ४।१।१८ ४३ समष्ि:। मध्वभाव्ये अधिकरणस्थ अरचनायाम् ३२ दोपा: यथा (३२) ११४ चमसादिवदविशेपात १।४।८ १२२ जगद्वाचित्वात् १।४११६ १२५ वाक्यन्वयात् १४/१९ १३७ एतेन योग: प्रत्युक्ते, २।१३ १४६ एतेन शिष्टापरिग्रहा अपि व्याख्याता: २।१११२ १५८ उपसंहारदर्शनान्नेति चेन्न क्षीखवद्धि २१/२४

१९७ नासतोऽ६४लवात् २।२/२६ २३२ पर/चरव्यपाश्रयस्तु स्थात्तद्व्यपदेशो भाकस्तद्भावभावित्वात् २३।१६ २३५ उ्कान्तिगत्यागतीनाम् २ा३१९ २५७ परातु तच्छुते: २।३/४१ ३६५ अन्यथात्वं शळ्ादिति चेन्नाविशेपात् ३३/६ ३७९ सम्न्यादेवमन्यत्रापि ३।३।२० ३८६ साम्पराये तर्तव्याभावात् तथा खन्ये ३।३/२७ ३९२ अक्षरधिया तववरोध सामान्यतद्मावाभ्यामापसदवतुफम् ३३३३ ३९४ अन्तरा भूतग्रामवत् स्वात्मन: ३/३/३५ ४०४ पूर्वविकल्प प्रकरणात्स्यात् क्रिया मानसवत् ३।३।४५ ४४६ स्तुतिमात्रमुपादानादिति चेन्नापूर्वलात् ३।४।२१ ४४८ पारिप्तवार्था इति चेन् विशेषितत्वात् ३।४।२३ ४५० अतएव चाभीन्धनादनपेक्षा ३/४/२५ ४५१ सवपिक्षा च यज्ञादिश्रुतेश्श्रवत् ३।४।२६ ४५३ सर्वान्तानुमतिश्र प्राणात्यये तदर्शनात् ३/४/२८ ४५४ अवाधाच ३/४|२९ ४६१ अन्तरा चापि तु तदूदृष्टे, ३/४।३६ ४६५ तद्मूतस्य तु नातद्वावो जैमिनेरपि नियमातद्रपाभावेभ्यः ३।४/४० ४७२ सहकार्यन्तरविधि: पक्षेण तृतीय तद्वतो विष्यादिवत ३।४/४७ ४९१ इतरस्याप्येवमसंश्रेषः पाते तु ४।१११४

Page 231

सूस्षा नुस्षारेण एकैकस्प माध्वस्प दोपनिर्णय: २२९

४९२ जनारं्षकाये एव तु पूर्वे तदपरे ४।१।१५ L ४९१ अमिद्ोप्राषि तु ककार्यामेव तदर्शनात् गशश्द ४९६ मोगेन त्वितरे क्षपयित्वा सम्पधते ४।११९ ५१४ रसयनुमारी शराशट ५१६ मतव्ायनेडपि हि दक्षिणे ४।२।२० माष्यभाण्ये अधिकरणस्य रचनायाम्-७५ दोपा यथा -- (७8) २५ छन्दोमियानान्ेति चेस्न तथा चेतोडर्पेणनिगदात् तथा हि दर्शनम् १।१।२५ १०६ पत्यादिध्न्देम्प राश४र ११५ ज्योविरुपकमा तु तथा घपीयत एक १।४९ १२१ समाकर्पाव ११४११५ १३९ अमिमानिव्यपदेशस्त विरोपानुगतिभ्याम् शाशप १४१ मसदिति चेनन पतिपेधमात्रत्वात् शा१ा७ १६१ युतेस्तु शल्दमूलत्वाव २/१/२७ १७६ अन्यश्रामावाथ न वृणानिवत् राश५

१७८ पुरुनासवदिति चेषनापि २।२/० १८० अन्ययानुमिती प जप्किवियोगाव श२९ १९७ नासतोऽछष्त्ाव २१२/२६

२४२ भतिरेको गन्धवत् २श२६ २४४ पृथगुपटेशात् २।३/२८ २४६ सावदात्ममावित्वाथ ने दोपस्तदर्शनात २३३०' 1

२४७ पुस्त्ादिवत्वस्प सतोडमिथ्यक्तियोगाढ २।३३१ २६७ मदयनियमाच् २ा३५१ २७२ तमाफसुतेश राअर २७३ तत्पूर्वकत्वादू वाच शाम४ २७९ चक्षुरादिवव सकसिध््यादिम्य शा४१० २८१ पक्यवृषिर्मनोवदू व्यपविस्पते २ा४१२ २९० मोसादिमोमे ययासब्दमितरमोग् राजर१ २९३ न्यात्मकत्वाए मूयसतवाद् शश२

Page 232

२३० व्याससम्भत-ब्रह्म सूत्रभाष्यनिर्णयः (२यः पादः)

२९४ प्राणगतेश्र ३/१/३ २९५ अभ्यादिगतिश्रुतेरिति चेन्न भाक्तत्वात् ३।१।४ २९६ प्रथमेऽश्रवणादिति चेनन ता एव हुपपतेः ३।१/५. २९७ अश्रुतत्वादिति चेनेष्ठदिकारिणा प्रतीते ३१६ २९८ भाक्त वाडनात्मवित्त्वात तथा हि दर्शयति ३।१।७, ३०० चरणादिति चेन्नोपलक्षणार्थेति कार्ष्णाजिनि: ३१।९ ३०६ अपि च सत्त ३।१।१५ ३०७ तत्रापि च तदूव्यापारादविरोध ३।१।१६ ३०८ विद्ाकमणीरिति तु प्रकृतत्वात् ३।१।१७ ३०९ न तृतीये तथोपलब्घे. २।१।१८ ३१७ रेतसिग्योगोडथ ३।१/२६ ३१८ योने: शरीरम् ३/१/२७ ३२३ पराभिध्यानात्तु तिरोहितं ततो ह्वस्य बन्धविपर्ययौ ३।२/५ ३२४ देहयोगादू वा सोडपि ३।२/६ ३२६ अत. प्रबोधोडस्मात् ३।२८ ३३२ अरूपवदेव हि तत्प्धानत्वात् ३।२/१४ ३३६ अतएव चोपमा सूर्यकादिवत् ३।२।१८ ३३७ अम्बुवद् ग्रहणातु न तथात्वम् ३।२।१९-

३४१ तदव्यक्तमाह हि ३।२।२३ ३४५ उभयव्यपदेशात्वहिकुण्डलवत ३।२/२७ ३५२ स्थानविशेषात् प्रकाशादिवत् ३।२/३४ ३५४ तथान्यप्रतिषेधात् ३।२/३६ ३५५ अनेन सर्वगतत्वमायामशब्दादिभ्यः ३।२३७ २७१ प्रियगिरस्त्वाद्यप्राप्तिरुपचयापचयौ हि भैदे ३।३।१२ २७२ इतरे त्वर्थसामान्यात ३/३।१२ २७६ अन्वयादिति चेत स्यादवधारणात् ३३१७ ३८० न वा विशेपात् ३।३।२१ ३८७ उन्दत उभयाविरोधात श३२८ ३९३ इयटामननात ३।३३४

Page 233

सूपानुसारेण एकैकस्प भाज्यस्व दोपनिर्षय:

३९६ व्यतिदारो विशिपन्ति दीतरपत् श१३७ ४०६ विवेष तु निर्धारणात् ३।३४७ ४०८ सुत्याविभलीयस्ताथ न माघ २३३० ४०९ मनुषन्धादिम्य प्रज्ञान्तरपृथकत्ययद् हषश तदुकम्३३५० ४१० न सामान्पाइपुप वर्मृरयुवस दि लोकायषि । शश५श ४११ परेण धन्वस्य वनिष्य भूयसवा्त्नुपष ६।३/५२ ४२४ न वा तत्सदमावायते २३६५ ४३५ मसषार्षैत्रिकी ३४/१० ४३८ नाविरोपाव ३१४।१३ ४३९ सूतयेडनुमविर्या ३।४११४ ४५९ सर्वयापि त ग्वोमयर्लिंगात् २४/३४ ४८३ आदित्यादिमतयधांग उपपत्ते १।६ ४९४ अतोडन्याडपि सेकेपामुमयो 8१ा१७ ५०२ नेकम्मिन् दर्शयतो दि। ४/२/६ ५१७ मोगिन प्रति च स्मर्यते स्माच पेते ४।२।२१ ५२३ वैधुतेनेव ततस्तचते शशष ५३५ मुक मविज्ञालात् श४।२ ५३६ मात्मा मकरणसव ४/४।३ ५४२ अवपव चानन्याधिपति 8/४/९ ५५३ वर्सयतश्ैवे पत्यक्षानुमाने ४ा४२० १०६ समसि। शरीकष्ठमाप्ये अषिकरणस्य मरचनायाम्-१२ दोपा यथा- (१२) ८५ अनुकृतेस्तस्थ घ १३२२ १०५ सुपुस्युत्कान्तोमेदिन १३४२ १२० कारणलेन चाकासादियु वथा्यादिरोके श४१४ १५५ इतरम्यमदेशाद्िता करणादिकोपमसकि २१२१ २२७ लाप २।३/११

२२९ भभिष्यान्देव तु तर्स्िंगाव् स २१३११२ २३१ मन्तरा विज्ञानमनसी क्रमेण सहिंगादिति पेनाविरोपाव २/११५

Page 234

२३२

२८३ ज्योतिराधधिष्ठान तु तदामननात् २/४।१४ ४७५ अनाविष्कुवन्न्वयात् ३४/५०

५१२ अविभागी वचनात् ४।२११६ श्रीकण्ठमाण्ये अधिकरणस्य रचनायाम् १६ दोषा. यथा (१६) १६ नेतरोजनुपपते: १।१।१६ ३४ अनुपपत्तेस्तु न शारीर: १२३ ४८ अनवस्थितेरसम्भवाच्च नेतरः १।२११७ १४२ अपीतौ तदवतूप्रसंगादसमञ्जसम् २१८ १९७ नासतोऽदष्टत्वात् २।२।२६ २०३ सर्वथानुपपतेश्र २/२/३२ - २८५ तस्य च नित्यत्वात् २/४।१६ ३५४ तथान्यप्रतिषेधात् ३।२/३६ २७१ प्रियशिरस्त्वाद्यप्राततिरुपचयापचर्यो हि भैदे ३।३/१२ ३८१ दर्शयति च ३।३।२२ ४०० उपस्थितेऽतस्तद्वर्चनात् ३/३/४१ ४४३ परामर्श जैमिनिरचोदना चापवदति हि ३।४।१८ ४५२ शमदमादयुपेत स्थापथापि तुतद्विधेस्तदगतया तेषामवश्यानुष्ठेयत्वात् ३/४।२ ४७४ मौनवदितरेषामप्युपदेशात् ३/४/४९ ४८३ आदित्यादिमतयश्राग उपपत्ते: ४।१/६ ५०४ तदापीते. ससारव्यपदेशात् 81216 २८ समषि। श्रीपतिभाष्ये अधिकरणस्य अरचनायाम् १० दोपा यथा (१०) १६६ न प्रयोजनवत्वात् २।१/३२ २२५ असम्भवस्तु सतोऽनुपपत्ते २/३/९ २७७ श्रेषश्र २।४।८ २८२ अणुश्च २/४।१३ ३९० अनियम सर्वोसामविरोध शं्दानुमानाभ्याम् ३।३३१ ३९७ मैव हि सत्यादय ३।३३८ ४१९ काम्यास्तु यथाकाम समुचीयेरन् न वा पूर्वहेत्वमावात् ३३/६०

Page 235

सुतानुसारेख एकैकस्प माप्यहप दोपनिषेप: २३३

४८९ शमायणार वनापि दि टएम् ४११ ५३८ प्ालेग जैमितियन्यासारमिय ४ा४।५ ५४३ अमावे यादरिराड्ट सेपम् ४४११० शीरतिमान्ये अधिरुरणम्य रथ सयाम्-९,दोपा, या- (0) १८२ उमपयापि न फर्मातस्तदमाय २२११२

३४u मयण्यपदेजान् त्यदिइुण्डचन् २।२।२७ रे नरान्यमनिकता श२३F

४४० वर्ध्रव मु व अण्दे हि शभ१। •- द्मन्भाधुपेन स्थान् सथापितु तदयम्नदगनया तपागवर, गुदरमू गश२७

५2६ तप्रमान म यनदुपरतो शग१३ १९ समा। बन् ममाप्ये अधिरुरगम्प अग्ननायाम्-४६ दापा, यथा- (४६) ३ सामपोनिचान ११३ १३४ ता मर स्पाम्याता स्यागनाता शागरट

१६६ न प्याजन नत्थान २११/३२ १६८ वंपग्यन उृप्ये न सापभन्वयापया दिदगरमति २१३४

२७2 मसगतेरनसिकु रम गराम 2८२ अगुध शग१3 ३१३ +मानाग नापतिर पपते ३१।२ ३१४ नातितिरेग निरेपात् ३११।०३ ३२७ स एव सु फर्मानुस्पृतिगव्दविधिम्प ३/२९ ३८ मुग्रेउदमम्पचि परिशेपात् ३/-1१० ३20 प््न्वसावस् दि प्रतिषेधति ततो प्रवीति च चृम ३।२।२२ ३६५ जन्ययोल शन्तादिति चेलारिगपान् ३३/६ ३६० सवभवा नयनमे ३/३/१०

Page 236

२३४ व्याससम्मत-ब्रह्मसूत्रभाष्यनिर्णयः (२यः पाद:)

३७० आनन्दादय: प्रधानस्य ३।३११ ३७८ समान एवं चाभेदात् ३।३११९ ३७९ सम्बन्धा देवमन्यत्रापि ३।३/२० ३८२ सम्मृतिधुव्यात्यपि चात: ३/३२३ ३८५ हानौ तूपायनशब्दशेषत्वात् कुशाच्छन्दसतुत्युपगानवतदुक्तम् ३/३/२६ ३९८ कामादीतरत्र तत्र चायतनादिम्य: २।३।३९ ४१२ एक आत्मनः शरीरे भावात् ३।३/५३ ४१४ अंगावबद्धास्तु न शाखासु हि प्रतिवेदम् ३।३/५५ ४४६ स्तुतिमात्रमुपादानादिति चेन्नापूर्वत्वात् ३/४।२१ ४४८ पारिष्वार्था इति चेन विशेषितल्वात् ३।४।२३ ४५० अतएव चामीन्घनाधनपेक्षा ३/४२५ ४५३ सर्वान्तानुमतिश्र प्राणात्यये तद्शनात् ३/४/२८ ४६१ अन्तरा चापि तु तद्दृष्ट ३/४।३६ ४६९ स्वामिन: फलश्रुतेरित्यात्रेय ३/४।४४ ४७५ अनाविष्कुर्वन्रन्वयात् ३४।५३ ४७६ ऐहिकमण्यप्रस्तुतप्रतिबन्धे तदर्शनात ३/४।५१ ४८१ न प्रतीके न हि सः ४।१।४ ४८४ आसीन: सम्मवात् ४११/७ ४९१ इतरंस्थाप्येवमस्ेषः पाते तु ४।१।१४ ४९२ अनारब्घकार्य एव तु पूर्व तदवघे: ४।१।१५ ४९३ अभिहोत्रादि तु तत्कार्यायेव तदर्शनात् ४।१/१६ ४९६ भोगेन त्वितरे क्षपयित्वा सम्पधते ४।१।१९ ४९९ तन्मनः प्राण उत्तरात् ४रा३ ५०० सोडध्यक्षे तदुपगमादिम्य ४।२/४ ५११ तानि परे तथा हाह ४।२/१५ ५१६ अतश्रायनेऽपि हि दक्षिणे ४।२।२०

५२० तहितोडधिवरुण सम्बन्वात ४३३ ५३७ अविभागेन हए्टलात् ४१४ ५४१ संकल्पादेव तु तन्द्ते शशट

Page 237

मूसा नुसारेण एफेफस्थ माज्यस्प दोपनिर्खय: २३५

५४३ नमान पादरिराह सेयम् ४/४/१० वह्ममाप्ये अधिकरणम्प रचनायाम्-३० दोपा, यथा- (३०) ३६ शब्दविरोपाल् १1२५ १२१ समाकर्पाव श४१५ १३६ इतरेपा चानुपल्ये शशर १४१ असदिति चेन्न प्रतिपेधमात्रचात ग१ १५१ अमद्व्यपदेनातिति चेन धर्मान्तरेण वाक्मरोपाव २११७ १६४ सर्यपिता च नदर्शना् गश३० १७6 पुरुनासवदिति पेषयापि गराज २७4 हस्तादपस्तु न्थितेजतो नैयम् 8/६ २७९ चक्षुरादिवलु तत्महशिष्याबिम्य गश१० २८४ माणवता सन्ात् ग४१५ २९० मासादि भीम यधारावमितरयोश शा४र१ ३०८ विभाकर्मणोरिति तु पकटत्वत्वात् ३।१११७ ३१२ पृतीयराब्दावरोय सशोकजम्प ३१/२१ ३१७ रेत सिम्योगोडय ३/१।२६ ३२६ अत प्थोपोडम्मल ३1२16 ३३' मरुपवदेव दि सत्मधानत्वाल ३//१४ ३३७ मम्चुषनभह्णाप न तथालम् ३।२/१९ ३४१ तदव्यक्माह हि ३।२२३ ३४३ मकाशादिविचावेशेष्यं पकाशश् ,फर्मज्यम्यासात् ३।२1२५ ३४६ पफासाअपवता तेजरत्वाल, ३२ा२211 ३८८ गतेरर्थव त्वमुमययान्यमा दिनिरोय ३३२९ ३८९ उपपनस्तलक्षणार्योपल०पेलिवत् ३/३३० म्यतिरेफस्त दूमावामावित्वाभ तूपर वषिवत ३।३/५४ ४२२ समादारात् ३/३/६३ ४२४ न वा सत्सहमावास्ुते ३३/६५ ४६८ वहिस्तूमयथापि स्पुतेराचाराख्व, ३।४।४३ ४८३ मादित्यादिमितयध्चाग उपपर्ष, ४श1६ 8९8 अवोडन्यापि थेकेपासुममो, ४/१/१७ 11

Page 238

२३६

५३२ अप्रतीकालमबनान्तयतीति वादरायण उभयथा दोषात तत्कतुश्र ४।३।१५ ५४६ तन्वभावे सन्व्यवदुपपत्तेः ४१४।१३ ७६ समाषि। एवं च श०१३, भा० ११, रा०२३, नि०४३, स०१०६, श्री० २६, श्रीप० १९, च० ७६ दोषाणा समष्टि: ३१९ सख्याः भवन्ति, अविकरगरचनाडरचनाविषये। तेन यदि दोषपक्षे अल्पसर्यकगणान्तर्गतत्व, तथैव गुणपक्षे अधिकस्यकगणान्तर्गतत्व व्यास सम्मते: सन्निकृष्टत्वसूचक भवेत् तदा ११ दोषत्वात भास्करमाज्यस्य व्यासमतसन्निकृष्टत्वेन प्रथमं स्थानम् १३ शंकरभाण्यस्य द्वितीयं स्थानम् १९ श्रीपतिभाष्यस्थ तृतीयं रथानम् 35 35 २३ रामानुजमाष्यस्य चतुर्थ स्थानम् २८ श्रीकण्ठभाष्यस्य पचमें स्थानम्

४३ निम्यारक भाष्यस्य ष४ठं स्थानम् 35 ७६ वहममाष्यस्य सप्तमं स्थानम् 71 १०६ माध्वमाष्यस्य अष्टम स्थान भर्वति । 35 एतंतु अधिकरण-रचना-नियम-निरपेक्ष-निरणय-फलम्। ताहश-नियम-साेक्ष-निर्णय- फलम् अग्रे प्रदर्शयिष्यते। शंकर-भास्कषयोर्दोषनेलक्षएय हेतुः। अत्र शकर-भास्करभाष्ययोमध्ये यः प्रमेद:, स तु "यदेव विद्ययेति हि" ४।१।१८ रति सूत्रस्य मास्कराचार्यण वर्जनात, तथा च "अप्रतीकालम्वनानयति" ४।२१५ इति सूत्रेण शंकरमतेन अधिकरणरचनात् भास्करमतेन तु अरपनीत् इति बोद्धव्यम्। परन्तु "यदेव वे विद्येति हि" ४।१।१८ इति सूत्रस्य वर्जने भारकराचार्येण न किमपि प्राचीनं प्रमाणं प्रदशितम्, न वा उपवर्षाचार्यस्य मतमिति उक्तमपि। अत्र तेनोक "यदेव विद्येति हि" इतिसूत्र केचित् अधीयते, तत अनर्थकमिति उपेक्षणीयम् इति। एतेन प्रमीयते भास्कराचार्यस्तु युकिले- नैव भाष्य विर्चयामास, न तु उपवर्षाचार्य-भाष्यादिक दृष्टा इति, अतरतद्वाक्यमप्रमाणम्। तथैव, "अप्रतीकालमचनानयतीति बादरायण उभयथाऽदोषात तत्क्रतुश्र" इति सूत्रे अधिकरणरचना समुचितैव प्रतिभाति, यतः 'बादरायण' इति प्रथमानतपदेन, तथा विधेयभेदेन च वादरायण-मतस्थ उक्तत्वात्। नियमोडयं विशेषनियमसकलनप्रस्तावे प्रदर्शयिष्यते। अत शकरनमास्कर-भाष्ययोः अत्र मतमेद शकरमतमेव अनुकूल्यति। एवं च अधिकरणरचनाऽरचनाविष्यययो. रामा- नुजाधन्येभ्यः सर्वभ्यो भाध्यभ्य शकर-भास्कर-माज्यदयभेव व्याससम्मतमाष्यमिति सिध्यति।

Page 239

शमिकरणरचनार्या मकारन्तिरेण दोफथुपयनिखाय २३७

अधिकरणरचनानुगुण सूत्ररचना ौसलाधिष्करणसक मान्याणा गुणागुण विवेचन मन्यस्पास्य तृतीयपादे करिज्यते। अषिकरसरचनार्या मकारान्तरेण दोपगुणनर्षय। अथ चेत पकारान्तरेग दोपगुणविचार कियते, तदा तवित्भम्- व मवलु मकाषी प्शी निरोकी नम्प दाषाधिक्यम्। जन्यन सह गंचाती विरोनी तम्य ततो नोपालपता। E अन्यद्धाम्ा सह् चतुगा विरोधी, तस्म ततोडपि बोशल्पता। अघ पतदर्थमेफा भर्जनी विरच्यत, मा इत्थम्-

एकाफी पकाफी अम्पेश्यन सह अ पेश्पन स नम्पवाम्य

भचिकणस्प मधिक्णस्प अधिकर स्प मधिकरजस्प सइ अिक- फरणस्म रमस्प कर 'समष्टि रेचमापाम् भरथमायाम् रचनायाम् 'भरचमायामू रचनापाम् घनापाम्

शं० 0 0 0 12

भा० 0 0 O ८ ११

रा० २ ६ 1 २३

नि० ४३

म० १६ ५ ६ १०६

थी० २ २९

थीप० 2 २ १८

१० १९ २५ ७ ५ ७द

४३ ७० ४२ ४5 /३१९ 28

पतेन रॉकरमास्करमाज्यमो एकाक्मविकरणरचनाडर चनाजन्पनोको नासत। मन्येकचेन सह अधिकरणरचनारया तमैय दोषो नास्ति। परन्तु मषिकरणारचनार्या सकरे पलवारो दोपा, मास्करे द्वो छोपो। तयैव अन्यनूम्या सह अधिकरणरचनाया भकरे एको दोप, भास्करेडपि पको दोपो हस्यते। तयैव मन्यद्ूाक्या सद अविकरणारननाया शेकरे अष्ट दोपा, भास्करेजपि तभा। रामानुजादीनां सरवेषां एकाक्मधिकरणरचनाडरचनाजन्यवोषो मवत्येव। तेपा दोपा-

Page 240

दोन तुल्नाया कुाया श्रीपतिमास्थ्य श्रष्ठत्ं सित्यति नतो रामानुजमाण्यस्थ ततो नि-नार्-मानयम्य तन श्रीकण्ठमाध्यम्य तती वह्मभाप्यस्थ तती मच्वभाष्यस्य स्थानम्। नेन शकननमी०कममप्ययोर्येया व्याममतमत्निकृष्टत्वन तथा अन्येषाम् इति सिद्धम्। नतापि उन धकुन्मा यम्वैव श्रप्रत्वम्। यतो भारकरेण गंकरगृहीत-सूत्रपाठखण्डनार्थ न किमपि प्रचीन प्रगाग प्र०शिन4 परन्तु भ्ोदावितियुकिख तंत्र तम्य अरणमामीत। करपठित- मयोत् न्णावल वमममवत् उत्येव प्रतिभाति। अन्यथा म्वसम्प्ायप्रवर्तकोपवर्षानार्यप्रवतित पवच प्रमाणचेन प्रदर्शन कतमासीत् मास्कराचाेण। एव च अधिकरणरचनाजन्यविनारे शरन्मानन् वया व्यानसम्मतत्त्र नित्यति न तथा अन्येपामिति म्थितम। भाष्याणां परस्परसम्बन्ध-निर्णाय:। टनी माप्याणा परसपसमव्बन्व निरूपणीय। तत्र द्वितीयाया सरण्याम अम्माभि न- वव पढ मान्यकाग अधिकरणरचनीपक्षपातिन, तथा न अिकग्णर्चना-चिरेनिन, तन गनणचना विरोधिनी दो दौ माध्यकांगे अभवताब इति, गभा-अिकरगार ननाविरोने- गनि: गानायो ३ नृशेपु विरोधो द्यते। नि० श्रीप० माष्ययो ३ सतयो विगेभो हम्यने

Page 241

माष्याणी परस्परसम्पन्वनिर्णयः २३९

रा०शी०श्रीप० माजयेपु र सूत्रयो, म०श्री० शीप० माज्येपु १ सूत्रे, रा०म०श्रीप० १ सूत्र म०शी०व० १ म०नि०व० १ सूत्र, पेकमत्ये हस्पते। एव च यत्र पत्वारो माध्यकारा अविकरणन्रचना-विरोषिन मासनू, ता- श० मा० म० श्रीप० माज्येपु १ सूत्रे, श० मा० श्री० व० माष्येपु ३ सूत्रेपु श० मा० रा० शीप० र० म० भीप० व० " १ सूत्रे, श० मा० म० श्री० ४ सुप्रपु, रा० नि० शीप० व० १ स० मा० म० स० २ सूत्रयो म० नि०शी० श्रीप० १ विरोषो हस्यते। तयेष तत्र- रा० नि० श्री० व० माज्जेपु १ सूर्ष, रा० नि० म० श्रीप० माज्मेयु ३ सूत्रेषु, नि० म० श्री० व० १ श० मा० नि० धी० १ सूत्रे, रा० नि०श्रीप० व० ४ सूत्रेपु, श० भा० म० मी० १ " रा० नि० शी० थ्रीप० २ सूमयो, श० मा० रा० स० १ पेकमत्य हरपते। एव च पतेपां माष्माणो यवि द्वे दे कृत्या विमाग कृत स्यात, तदा २८ सख्यक माज्मयुवले ३१४ सूत्राणि मवन्ति, यथा- ३२ सूत्राणि १५। श० शी० ११ सुत्राणि श1 श० भा० २५ १६। श० व० १० ३। रा० नि० २४ १७। म० शरी० ११ A ४। नि० व० २० १८। मा० व० ९ रा० श्रीप० १९ १९। म० धीप० ८ A ६। नि० थीप० १६ २०। रा० म० ७ E ७ नि० शी० १५ २१। शी० व०७ A ८। नि० म० १४ २२ श्री०शीप० ७ 1 ०। मा० श्री० ११ २३/ स० घोप० ३ १०। ग० म० ११ २३1 मा० श्रीप० ३ ११। मा० म० ११ २५/ श० रा० २ सत्रे १२ रा० शी० ११ २६। भा० रा० २ १३। रा० व० ११ २७। श० नि० २ " १४। शरीप० व० ११ २८। भा० नि० १ सूतम् समषटि = ३१४

Page 242

२४०

एतेन प्रमीयते सध्ववलभभाष्ययो: ३१ संख्यकेषु सुत्रेषु साम्थम, तथा शंकर- भास्करभाष्यद्वयम् २५ सख्यकेषु सूत्रंषु सम्मतम, तथा रामानुज-निम्बाकभाष्यद्वय २४ सख्यकेपु स्थलेषु अभिन्नम् इत्यादि। तेन मध्ववलमयोः यथा धनिष्ठः सम्बन्धः, तथा नान्येषाम्, तथा शंकर-भास्करयो. यथा सम्बन्धनैकट्यं न तथा अन्येषाम् इति। शिष्टस्थलेषु एवं रीत्या नोद्धव्यम्। तथा च परवर्तिन प्रायेण पूर्ववर्ततिनाम् अनुकारिणो भ्वन्ति इति न्यायेन वलम- भाष्य यथा मध्वभाध्यस्य अनुगामि न तथा अन्यस्य, मध्वस्य वलभात् प्राचीनत्वात, तथा भास्करभाष्य यथा शकरमाष्यस्य अनुसारि न तथा अन्यस्थ, शंकरस्य भास्करात प्राचीनत्वात्, तथा निम्वार्कभाष्य यथा रामानुजभाष्यानुकारि न तथा अन्यस्थ, रामानुजमाध्यस्य निम्बार्क- भाष्यात् प्राचीनत्वात् इत्यादिकमवगम्यते। एवं च यदि एकैकस्य सम्बन्ध. यथाक्रम विन्यस्यते तदा इत्थ भाति (श०) श० भा० २५ रा० व० ११ म० श्रीप०८

श० म० ११ रा० म० ७ (श्री०) श्री० व० ७ श० श्री० ११ (भा०) भा० श्री० ११ श्री०श्रीप० ७

श० व० १० भा० म० ११ (नि०) नि० व० २० श० श्री५० ३ भा० व० ९ नि०श्रीप० १६

श० रा० २ भा० श्रीप० ३ नि० श्री० १५ श० नि० २ भा० रा० २ नि० म० १४ (रा०) रा० नि० २४ भा० नि० १ (श्रीप०) श्रीप० व० ११ रा० श्रीप० १९ (म०) म० व० ३२ समष्ि := ३१४ रा० श्री० ११ म० श्री० ११ एतेन क कस्य कियत् अनुकरोति, तत् अतिसाष्टतया प्रतिमाति। तथा च भास्कर शकरस्य यथा अनुगामी, निम्बारक, रामानुजस्य यथा अनुगासी, वल्भ यथा हि मध्वस्य अनुगामी, न तथा अपरोऽपरस्येति सिध्यति। एतेनापि शाकरभाष्यस्येव व्याससवात्याधिक्य निश्चीयते। सूत्रसु पाठभेदजन्यगुणदोपविचार: । इदानी पाठभेदविचार करणीय। अत्रापि अधिकसम्मतः पाठएव व्याससम्मत पठ इति मन्त्रमवलग्ख्य पाठमेन्जन्यगुणागुणविचारेण तत्तदनुगुणमाष्याणा व्यासमतसनिकृष्टत्व विप्रकृष्टत्वे निरुपणीये। तेन यद् भाष्यन् अन्येभ्य: सर्वेष्यो भाष्येभ्यो व्यासमतसन्निकृष्ट भविष्यति, तदेव भाव्य व्याससम्पनिति प्रहणीयम्। एतदर्थम अत्र तृतीया सरणिरेका विरच्यते। एतते नवे प्रथमाया सरण्या विक्विताकरिण प्रदशिनम्, तथापि पुनग्न्र सग्ृह्य प्रदश्यते वोघसोकर्य्यार्थम्।

Page 243

तृतीया सरणि:। पाठभेदमदश नपरा। ( १ अ ० १ पा०) १। (१५) मान्तवर्णिकमेव च गीयते (सं०) मान्यवर्णिकमेव गीयते (थीप०) मान्तनर्णिकमेव च गम्पते (व०) (१ अ० २ पा०) 21 (७) नर्भकोकस्त्वा तद्व्यपदेशाध नेति चेम निचास्मता देवव्मोमवथ (क्ष०) तनथ्यपदेशात नेति चेम-(मा०) ३। (११) गुद्दं भ्रविष्टावात्मानी हि तदर्धनात् (न०) गुदामविष्ठा-(श्रीप० ) ग (१६) भुतोपनिपत्मात्यमिधानाथ (शं०) ात्यभिषानात् (भा०) "1 (१८) मन्तर्थान्यचिदेवादिपु तद्मंन्यपदेशात (क्ष०) देवाधिलोफादिपु-( मा०, रा०, नि० , शी० ) ६। (१९ ) न च स्मार्धमत दर्मामिलापाल ( घ० ) सपाच्छारीस्थ (रा०, भ्री०) ७ (२०) धारीरथोमयेडपि हि मेदेनेनमधीमते (घ०) उमयेऽपि हि भेदेनैनमचीयते (रा०, श्री०) न धारीरथोमयेडपि दि मेदेनेनमषीयते (नि०) ८i (२8) वेख्ानर साधारणस्विरोनात् (सं० ) वं स्वानरसाधारण-(चल०)

पुरुपमपि चैनमषीयते (प वू) -भविष्ानान्रेति चेन-(भा०) -प्रतिष्वानाभेवि चेम्-पुरुनविषमपि (म०) प्रतिघ्नाक्षेवि चेम-पुरुनममिषीयते (नि०)

१० (३१) सम्पपेरिति जैमिनिस्तया हि वर्शयति (श०r) रभा दर्शयति (थीप०)

Page 244

२४२

( १ अ ० ३ पा०) ११। ( २) मुक्तोपसृप्यव्यपदेशात (श०) व्यपदेशाच (रा०) १२। (५) भेदव्यपदेशात् (श०) भेदव्यपदेशाच (रा०, बल०) १३। (६) प्रकरणात् (श०) प्रकरणाच्च (भा० ) १४। (१५) गतिशब्दाभ्या तथा हि हष्ट लिंग च (श० ) तथा ६ष्ट लिंग च (बल०) १५। (१८) उत्तराच्ेदा विर्भूतस्वरूपस्तु (श०) उत्तस्श्वेदा (श्रीप० ) १६। (२१) अल्पश्षुतेरिति चेतदुकतम् (श०) अल्पश्रुतिरिति (श्रीप० ) १७। (२३) अपि च स्मर्यंते (शं०) अपि तु स्मर्यत (नि० ) अपि स्मर्यंते (म०, व०, बल० ) १८। (२६ ) तेदुपर्यपि बादरायण सम्भवात् (शं०) तदुपर्युपरि (श्रीप०) तदुपर्यपि च (व० ) १९ (२७) विरोध: कर्मणीति चेन्नानेकप्रतिपत्तेदर्शनात् ( श० ) प्रवृत्तदर्शनात् (श्रीप०) २०1 (२८) शब्द इति चेन्नात प्रभावात् प्रत्यक्षानुमानाभ्याम् (श०) चेभ्ान्त प्रभावात् (श्रीप०) २१। (२९ ) अतएव च नित्यत्वम् ( श०) अतएव नित्यत्वम् (नि०) २२1 (३०) समाननामरूपत्वाच्चावृत्तावप्यविरोधो दर्शनात् स्मृतेश्र (श०) नामरूपत्वादावृत्ता -(व०) विरोधनर्गनात (वि०) २३। (३२) ज्योतिपि भावाच्त (श०) ज्योतिया भावाच्त (श्रीप०)

Page 245

तृसीया सरवि २४३

2 g1 (३१) भायं 3 मात्रायणोडन्न दि (क्ष०) माषाणु-(मा०, पाठान्तरम्) भावम्ु- (पन०) u (३४) उुगन्य तद्नादरथयगात् तादयगात सून्यते दि (नं० ) शुद्धम्प- ( भाल पाठन्तमम्) ६। (३५) क्षत्रियच्गतेश्रोघरत्र वंतरयेन रियान् (श० ) क्षनियनायगतथ-(रा०, नि०, म०, चक०) 2७1 (२८) धपणान्यय सयभतिपधान स्तम (पं० ) श्रमाध्ययननतिपधान मृतेध (श्रीप०) गूतिश (मल०) 2८ा (३0) फम्पनम (झ ) माण 4मपनान (नि०) (१ म० ४ पा०) 2९1 () सूक्ष्म तु स हलान (श० ) सूक्ष्म से दत्वात (श्रीप०) ३01 (३) सदधीनचाडर्थनन (शo ) तदधीनचानदर्थनन (थीप०) ३११ (६) नयाणामेव सैवमुपन्याम मश्रश्य (शं०) परयाणामेवमुपन्याम प्रन्नश (ब०) ३२1 (७) मह्द्यथ (झ्ष०र) मदत्वाथ (मा० पाठान्तरम्) ३३। (८) चमक्वदविरोपान (झंo) चमसचन निरोपाथ (भा० पाठन्तरम्) ३४1 (०) ज्योतिरुपनमातु तथा सघीयत एक (क्षे०) ज्योतिरपममाव-(रा०, म०, य०, वि०) ज्योतिरुपय माषया-(भ्रीप०) ३५1 (१0) कल्पनोपदेशा मघ्यादिय-विरोध (झंo) फल्पनोपढे श्राम मध्चाति-(पल०) ३६। (११) न संख्योपसमदादपि नानामाचावतिरेफाय (श०) न सख्योपसंभद्णावयि(भ्रीप०)

Page 246

२४४ व्याससम्मत-ब्रस्मसूत्रभाष्य निर्णाय: (२यः पादः)

३७/ (१२) प्राणादयो वाक्यरोषात् (श०) वाक्यविशेषात् (श्रीप०) ३८। (१३) ज्योतिषैकेषामसत्यन्ने (श० ) मसत्यन्ये (श्रीप0) ३९। (१४) कारणत्वेन चाकाशादिपु यथाव्यपदिष्टोक्ते. (श०) -चाकाशादिषु तथा व्यप (श्रीप०) ४01 (१७) जीवमुख्यप्राणलिगान्नति चेत् तद् व्याख्यातम् (श०) लिंगादिति चेत् -- ( म०, व०) ४१। (१८) अन्यार्थ तु जैमिनि प्रश्नव्याख्यानाभ्यामपि चैवमेके (श०) अन्यार्थस्तु जैमिनि. (बल०) ४२1 (२०) प्रतिज्ञासिद्धेललिंगमाश्मस्थ्य (श०) लिंगमित्याश्मरथ्यः (वि०) - ४३। (२४) अभिध्योपदेशाच्च (श०) अभिद्योपदेशाच् (श्रीप०) (२ अ० १ पा०) ४४। (६) हश्यते तु (श०) हश्यते च (म० ) ४५। (९) न तु दष्टान्तामावाल् (श०) न च दष्टान्तामावात् (श्रीप०) ४६। (१०) स्वपक्षदोषाच्त (श०)

४७/ स्वपक्षे दोषाच (नि०, वल० ) (११) तर्कप्रतिष्ठानादप्यन्यथानुमेयमिति चेदेवमयनिर्मोक्षप्रसग (श०) चेदेवमप्यविमोक्षप्रसंग. (श०, व०,) ४८। (१२) एतेन शिष्टापरिश्रहा अपि व्याख्याता. (श०) एतेन गिष्टा अपरिभ्रहा (म० ) ४९। (१६) सत्त्ताच्चावरस्थ (श० ) सत्वान्चापरस्य (रा०, श्री०, श्रीप० ५०। (२०) यथा च प्राणादि (श० ) यथा च प्राणादि (वल०)

Page 247

वृषीया सरसि २४५

५११ (२४) उपसदारदर्शनान्तेति चेन्र क्षीरवद्धि (श०) उपसहारदर्शनाक्ेति चेव क्षीरवद्धि (म०) ५२1 (२६) पृरस्नमस किनिरयनत्सन्कोपो वा (०) - निरवयवराब्दफोपो या (वि० ) निर्वयवसन स्याफोपो वा (मल०) ५३। (२९) स्वपक्षतीगाथ (सं०) स्वपक्ष छोपाच (नि०, चल०) ५४1 (३०) सर्वोपता च तदर्शनाव् (सं०) सर्ोपिता च सा तद्र्शनात् (नि० ) ५ण1 (३५) न कर्माविमागाठिति पेश्ञानादित्ात (स०) न कर्मविागादिति-( व0 ) अकस्मान् विभागादिति-(मा०) न कमषिमागदिति चेश्ञानाकित्वापि (थ्ीप०) ५६। (३६) उपपनते चाप्युपलम्यते च (झ०) उपपधते चानुपलम्पते च (श्रीप०) (२ अ० २ पा०) 401 (७) पुरुपारमवान्ति चेतथापि (स०) पुरुषासम वधे चथापि (यि० ) ५८1 (८) अगित्वानुपपत्तेश्र (झं०) अंगित्वानुपपत्ते (मा०, म० ) ५श1 (९) अन्यथानुमिती च मृशकिवियोगात (श०) मन्ययानुमिती झक्तिवियोगाव (भा०) अन्यधानुमिती च ज्ञानराकिवियोगात् (श्री०, भीप०) ६०। (१४) नित्यमेव व भावान् (शं० ) नित्यमेव माचात् (मा०) L

पत्ययमन्यत्वादुप पक्षमिति चेन संदातमावानिमित्तलाव (मा०) -- पत्ययत्वादुपपनमिति चेन् संघातामावानिमित्तवाव (रा०,नि०श्री०,भीप०) ६ग (२०) उपरोत्पादे च पूर्षनिरोषास (शे०) -पूर्वविरोषात् (रा०)

Page 248

२४६

६३। (२१) असति प्रतिज्ञोपरोधो योगपद्यमन्यथा ( श० ) असति प्रतिज्ञोपरोघो (रा०) ६४। (२२) प्रतिसख्याप्रतिसंख्यानिरोधाप्रासिरविच्छेदात् (श०) -- प्राप्तिरसम्भव. (मा०) ६५। (३१ ) क्षणिकत्वान्त (श० ) क्षणिकत्वात् (नि० ) ६६। (३६) अन्त्यावस्थितेश्रोभयनित्यत्वादविशेष (श०) -- दविशेषात् (म० ) ६७। (४२) उत्पत्यसम्मवात् (श०) उत्पत्तेरसम्मवात् (श्रीप०) ६८ा (४३) न च कत करणम् (श० ) तख कर्त करणम् (श्रीप०) (२ अ० ३ ५l० ) ६९। ( ६ ) प्रतिज्ञाहानिरव्यतिरेकाच्छन्देभ्य (श० ) प्रतिज्ञाहानिव्यतिरेकाच्छव्देभ्य (श्रीप०) ७०/ (७) यावद्विकार तु विभागो लोकवत् (श० ) यावद्विकारस्तु विभागो लोकवत् (बल०) ७१। (१२) पृथिव्यधिकाररूपशब्दान्तरेम्य (झ०) शब्दान्तरादिभ्य. (म० ) ७२। (१४) विपर्ययेण तु क्रमोडत उपपद्यते च (श०) -- उपपद्यते (व०) पारम्पर्येण क्रमोडत उपपद्यते (श्री०) ७३। (१६) चराचरव्यपाश्रयस्तु स्यात् तद्व्यपदेशो भाकस्तद्मावभावित्वात् (श०) (रा०, श्री०, बल०) ७४। (१७) नात्मश्रुतेर्नित्यत्वान् ताभ्य (श०) नात्माडश्रुते (नि०, वि०) ७५ (२५) गुणाद् वा लोकवत् (श०) गुणाद् वा आलोकवत् (भा० रा० श्री०) ७६। २७) तथाच दर्शयति (श०) तथाहि दर्शयति (नि०, श्री०, बल० )

Page 249

वबोया सरलि. २४७

७७I (२९) सद्गुणसारत्वासतु सद्व्यपदेश मामवत् (क्षे०) धारत्वात् तद्च्यपदेद -( रा० चन्०) जटा (३१) पुसत्वादिविवस्य सतोडमिथ्यकियोगात् (सं०) पुस्तादिप्त्वस्प (रा०, वि०) ७01 (३2) नित्योपत यनुपलन्निपसगोडन्यतरनियमो वान्पया (से०) -प्रसंगोडन्तर-(रा०) ८०1 (३४) विहारोपदेशाव (सं०) उपादानान् विद्ारोपदेक्षय् (रा०, धरी०, श्रीप०) ८१ (४०) यथा च क्योमयथा (श० ) यथा घ तक्षोमयती (नि० ) ८२ (४२) एन्तप्रयक्ापक्षस्तु विद्तप्रतिपिद्ाषमर्य्यादिम्म (क्ष०) -प्रतिप्यावैयर्थ्यादिम्य (म०) ८श (४३) अंशो नानाथ्यपदेशादनवथा चापि दासकितवादित्वमवीयत पके (क्ष०) - दास-(मल०) ८४ (४४) मन्त्रवर्णाय (झं०) मन्त्रवर्णात (मा०, य०,नि०,म०,शी०,भ्रीप०,व०,वि०,पल०) ८4 (2५) अपि च स्मयते (शं०) अपि स्मयते (मा०, रा०, म०, य०, घल०) ८६। (४६) अकाशद्विनेव पर (शं०) मकाच्ाविवत नैवं पर (रा० नि० शी० भ्रीप०) ८७। (५०) आामास एव च (शे०) मामासा एव या (भा० ) मामासा पव च (रा० नि० भी० ) ८८। (५२) अमिसन्व्यादिष्यपि चैवम् (श्ष०)

८01 (५३) पदेशादिति चेशान्तर्मावात (शे०) पदेशमेददिति चेमान्तर्मावाद् (रा०, भीप०) (२ अ . ४ पा० ) ९०1 (१०) वकषुराक्वित कसहयिएयाविम्य (श०) - तत्सहसिष्यादिम्य (मा०)

Page 250

२४८

९१। (१४) ज्योतिराद्यधिष्ठानं तुताननात् ( ) ज्योतिरादाविष्ठान तदा मननात् प्राणवता शब्दात् (रा०श्री० श्रीप०) ९२। (१६ ) तस्य च नित्यत्वात् (श० ) तस्य नित्यत्वात् (नि० ) ९३। ( १७) त इन्द्रियाणि तदूव्यपदेशादन्यत्र श्रेष्ठात् (श०) तदिन्द्रियाणि (श्रीप०, व०) ९४। (१९) वेलक्षण्याच (श०) वैलक्षिण्याच् (श्रीप०) ९५/ (२२) वेशेष्यास तद्वादस्तद्वाद (श०) वशष्यात् तद्टादस्तद्वाद (नि० ) ( ३ अर ०. १ पा० ) ९६। (२) व्यात्मकत्वातु भूयरत्वात् (श०) आत्मकत्वात्त भूयसत्वात् (भा०) ९७/ (४ ) अगन्यादिगतिश्रुतेरिति चेन्न भाक्त्वात् (श० ) अगन्यादिश्रुते (व० ) १८। (५) प्रथमेऽश्रवणादिति चेन्न ता एव हुपपते (श०) प्रथमे श्रवणादिति-(रा० म०, व० वि०) ९९। (७) भात वाडनात्मवित्त्वात्तथा हि दर्शयति (श०) भाष चानात्मवित्वात् (भा०) -- तथा वा दर्शयति (श्रीप० ) १००। (८) कृतात्ययेऽनुशयवान् दष्टस्मृतिभ्या यथेतमनेव च (श० ) यथेतमनेवम् (भा०) १०१। (९) चरणादिति चेन्नोपलक्षणार्थेति कषर्ष्णाजिनि (श० ) चेन्न तदुपलक्षणार्थेति (रा० म० श्री०श्री५० १ल० ) १०२। (१०) आनर्थक्यमिति चेन्न तद्पेक्षत्वात (श०) आनर्थिक्यमिति (श्रीप० ) १०३ (११) सुक्ृतदुष्कृते एवेति तु बादरि (श०) एवं तु बादरिः (भा० ) एवेति बादरि (श्रीप० )

Page 251

वृवीया सरणि: ! २४९

१०४। (१३) संयमने त्वनुभूयेतरेपामारोहावरोही तद्रगतिदर्शनाव् (सं०) 1 - नगतितर्शनादू (नि० भ्री० वल०) १०५ (१५) अपि च सप (श०) अपि सप्त ( मा० म० नि० श्रीप० व०वर०) १०६ (१६) तशरापि च वद्स्मापारायविरोध (श०) तम्ापि वद्या- (रा० श्रीप० ) १०७ (१७) विध्ा कर्मगोरिति तु प्रहततत्वात् (स०) विक्याफर्मिणो-(थीप० ) १०८1 (२१) सृवीमण्न्दवरोध संघ्ोकजस्य (सं०) सृतीये शन्ा- (म० घ० ) १०९। (२२) तत्सामान्यापचिर्रपतो (क०) क्स्वामाव्या - (रा० म० नि० शी०धीप० घल०) सामावापत्ति (श० मा० व० वि०) - ११०। (२४) जन्याधिष्ठितेपु पूर्षवदमिलपात् (गे०) मन्याधिठिने पूर्व- शौ० मा० रा० नि० म०शरी० शीप० व०वि०चल० ) १११। (२६ ) रेत सिम्मोगोडम (शं०) रेत सिम्योगाथ (मा०) (३ अ ० २ पा०) ११२। (४) सूचकस्य दि भुतेराचक्षते च तद्विद (श्रें० ) ाचक्षते तद्विद (मा०) ११३। (५) पराभिध्यानाव् तु तिरोदित ततो सस्य नन्धवनर्ययी (सं०) - ध्यान क्ु तिरोहिति-(मा०) - ध्यानासिरोहित-(श्रीप०) ११४। (९) स एव तु कर्मानुस्मृतिसनविघिस्य (शं०) स एव च फर्मा-(म० वि० ) ११५। ( १२ ) न मेवारिति चेस्न प्रत्येकमतवुवचनाद् (प० ) , मेवाविति-(मा० रा० नि० धी० श्रीप०) ११६। (१४ ) औरपवदेव दि तत्पषानत्वाव (श० ) , मरूपवदेव तत्मवानत्वात् (भा०)

Page 252

२५० व्याससम्मर्त-ब्रह्मसूत्रभाष्यनिणयः (२यः पाद:)

११७। (१५) प्रकाशवच्चावयर्थ्यम् (श०) प्रकाशबद्धा वयर्थ्यात् (भा०) प्रकाशवच्चावयर्थ्यात् (रा० नि०श्री० श्रीप० वि०) ११८। (१७) दर्शयति चाथो अपि स्मर्यंते (श०) अदर्शयति चा (श्रीप०) ११९। (१९ ) अम्वुवद् ग्रहणणातु न तथात्म् (श०) अम्बुवद् ग्रहणान तथात्वम् (भा० ) A सामजस्यादेव (भा०) वृद्धिह्ासमाक्तमन्तर्भावाद (रा० श्रीप०) १२१। (२४) अपि च संराधने प्रत्यक्षानुमानाभ्याम् (श०) अपि संराधने (भा० रा०नि०म० श्री० व०वि० बल० ) अपि संराधने प्रत्यक्षानुमानाभावात् (श्रीप०) १२२। (२५) प्रकाशादिवच्चावशिष्यं प्रकाशश्र कर्मण्यभ्यासात् (शं०) प्रकाश्यादिवच्चा (नि०) प्रकाशवच्ाविशेष्यं (म०) प्रकाशवच्चविशेष्यात् (बल०) १२३। (२७) उभयव्यपदेशात्वहिकुण्डलवत् (शं०) उभयव्यपपेशादहिकुण्डलवत् (भा०) १२४। (३६) तथान्यप्रतिषेधात् (श०) तथान्यप्रतिषेघाच्त (वि०) १२५/ (३७) अनेन सर्वगतत्वमायामशब्दादिभ्यः (श०) गायामयश (म०) (३ अर ० ३ पा०) १२६। (२) भेदान्नेति चेनैकस्थामपि (शं०) भेदान्नेति चेत् स्यादेकस्यामपि (भा०) भेदान्तेति चेदेकस्यामपि (रा० नि० म० श्रीप० व०) भेदादिति चेन्नैकस्यामपि (वल०) १२७। (३) स्वाध्यायस्य तथात्वेन हि समाचारेऽघिकाराच्च सववर्च तन्नियम (श०) तथात्वे हि समाचारेडधिकाराच्च सलिंगवच्ब तन्नियम: (भा०)

Page 253

सृसीया सरणि: २५१

समाल्ये हि समाचारेउधिकाराय सववच तनियम (रा०नि०) तयात्ये हि समाचाराधिकारान्य सवपस थीप०) तयालेन समाचारेउषिकाराच- (ष0) १२1 (५) उपसंहारोडयमिथा्द् विधिरोनवत्समाने च (ड० ) -विधिरोपवत समो न च (श्रीप०) १2०1 (६) अन्यवात सन्दिति चेनाविरोपास (श० ) सन्ययात्े च सन्ानिति - ( म० ) १३०। (९) व्यापेश्र समजसम् (शं०) प्राप्ेश् समजसम् (म० ) १३१। (१६) मत्मगृद्दीतिरितरयदुपरात् (स०) मात्मभद्दीतेरितरवदुषराव (मा०) १३२। (२१) न वा विरोपात् (श०) न वाडविरोपात् (वि०) १३३। (२३) समृतिघुष्माश्यपि चातः (श०) संमृतिषद् व्यात्यपि चात (मा०) १३२। (२४) पुरुषविद्यायाभिय चेतरेपामनामानाल् (झ०) पुरुषविद्यामामपि-( मा० रा० नि० म० भी० भीप०) १३५ (३१) वनियम सर्वेपामविरोध शल्दानुमानाम्यामू (झं०) अनियम सर्वासाम-( मा० ष० वि०)

१३६। (३३) अकरधिया। ल्ववरोष सामान्यतद्मावाम्थामीपसववणुकम् (श०) अक्षरधि्या व्वविरोष-(मा०)

नक्षरधियों त्ववोष- (वि० कल०) १३७ (३४) इय्यामननात (श०) ईपवामननातू (भा०) १३८। (३५) अन्तरा भूतभामवत् स्वात्मन (कं०) चवितिचेषदुकम् (म०) १३९। (३६) अन्पा भेवानुपपचिरिति चेभोपदेशान्तरवत् (श०) चेभोपदेशवत् (म०)

Page 254

२५४ न्याससम्मत-ब्रह्मसूत्रभाव्यनिर्णयः (२यः पादः)

सर्वान्तानुमत: प्राणात्यते (बल०) १६५। (३०) अपि च स्मर्यंते (शं० ) अपि स्मर्यंते (रा० म० श्रीप० व० भल०) १६६। (३१) श्द्श्रातोंडकामकारे (गं०) शब्दश्रातोडकामचारे (म० वल०) १६७। (३४) सवथापि त एवोमयलिंगात् (श०) सर्वथापि तु त एवो (म० ). सर्वथापि तत्र वोभयलिंगात् (बल०) १६८। (३७) अपि च स्मर्यते (श०) अपि स्मयंते (मा० रा० म० श्रीप0 व० बल० ) १६९। (३८) विशेषानुग्रह्श्च (श०) विशेषा अनुग्रहं च ( म० ) १७०। (३९) अतस्त्वितरज्ज्यायो लिगाच् (शं०) लिंगातु (नि० ) १७१। (४०) तरद्मूतस्य तुनातद्द्ावो जैमिनेरपि नियमातदूपाभावेभ्यः (शं०) तु तद्धावो जैभिनेरपि नियमा तंदरूपावमावेभ्यः (म०) जेमिनेरपि नियमारदूपाभावेभ्यः (भा०रा०नि०श्री०) जैमिनिरपि (व०) तद्धुतस्य नातज्वावे जैमिनेरपि नियमासह (वि०) १७२। (४१) न चाघिकारिकमपि पतनानुमानाचद्योगात् (श०) -पतनानुमानात्द्योगात् (बल०) -- मपि यजनानुमानात्तद्योगात् (वि०) १७३। (४२) उपपूर्वमपि त्वेके भावमशनवचदुक्तम् (श०) उपपूर्वमपीत्येके भाव (रा० म० श्री० श्रीप०) १७४। (४३) बहिस्तुमयथापि स्मृतेराचाराच्च (श० ) बहिस्तूमयथा स्मृते (भा० बल०) १७५। (४५) आर्तिविज्यमित्यौडुलोमिस्तमै हि परिक्रियते (श०) परिक्रीयते (नि० व० वि० बल०) १७६। (४७) सहकार्यन्तरविधि: पक्षेण तृतीयं तदती विध्यादिवत् (श०) पक्षेण तृतीययं (श्रीप०)

Page 255

दवीपा सरणि: २५५

२७७1 (५१) पेदिकमन्यमस्तुतमतिबन्धे तदर्सनातु (घ०)

पेदिकमपस्तुते- नि०)

मुक्िपल- नि०) (४ भ० १ पा०) १७०। (११) यत्रकामता ताषि पातु (घ०) - सत्र विरोपात् (मा०) १८०। (१) आभायणापत्रापि टि दष्टम् (पं०) आभमाणात्-(रा०) १८१ (१४) उतरस्याप्येवमरस ल्षेप पाते तु (क्ष०) छसरस्पाप्येयमस्रेप- (नि०) १८२ (१६) अभिदोनाकि तु स्कार्ययव पदर्सनात (क्ष०) -सु वफ्त्कार्ययिव-(वि०) १८१। (१७) अतोऽ्यापि सेकेपामुमयो (प०) अतो ड-4द पीत्येफेपायुमयो (म0) १८४। (१०) मोगेन चितरे सपयित्वा सम्पदते (सं०) -क्षपयित्वाथ सम्पघते (रा०नि०श्री०शीप०वं०पल०) स्षपयित्वाथ सम्पत्स्यते (म०) (४ प० २ पा०) १८५ (२) सतपुव च सर्वाण्यनु (श०) अतपव सर्वाज्यनु (रा०नि०व०वि० श्रीप० मतन्तरे) १८६ (४) मोज्पसे तदुपगमादिम्य (शं०)

१८७l (५) भृतेपु तच्छृते (झ० ) भूतेप्वत धते (मा० वि०) १८८1 (०) सूक्ष्म प्रमाणतब् तथोपलब्बे (श०)

१८९ (११) अस्येव घोपपर्चरेप उ्मा (श०) ोपपसोरष (भीप०)

Page 256

२५६

चोपपततरुष्मा (रा० नि० म० ) तस्यैव चोप (बल० ) १९०। (१३) स्पष्टो सकेषाम (श०) स्पष्टो घेकेषाम् (बल०) १९१। ( १९) निशि नेति चेन्न संबन्घस्य यावद्देहभावित्वार्दरशयति च (शं० ) निशि नेति चेन संबन्धात् (म० ) १९२। (२१) योगिन: प्रति च स्मर्यंत स्मार्ते चैते (श०) योगिन: प्रतिस्मर्यते (रा० नि० म० श्री० श्रीप०) (४ अ० ३ पा०) १९३। (२) वायुम्दादविशेषविशेषाभ्याम् (श०) वायुशब्दाद-(म० ) १९४। (३ ) तडितोऽधिवरुण संबन्धात (श०) तटितोडधिवरुण: (म० श्री० श्रीप० A १९५। (४) आतिवाहिकास्तहिंगालू (श०) आतिवाहिकस्तल्रिगात (म०) १९६। (९) सामीप्यात् तु तद्व्यपदेश (श०) तु तदुपदेश (नि० ) १९७। (१०) कार्यात्यये तदध्यक्षेण सहातः परमभिधानात्, (श०) परमविधानात् (रा०) १९८। (१४ ) न च कार्ये प्रतिपत्यभिसन्धि. (शं० ) प्रत्यभिसन्धि (रा० श्री० श्रीप० ) १९९। (१५) अप्रतीकालम्बनान्नयतीति वादरायण उभयथाऽदोपात् तत् क्रतुश्र (ग०) उभयथा च दोपात् तत्फ्रतुश्च (रा०म०श्री०श्रीप०नल०) ( ४ अे० ४ पा०) २०01 (१) सपधाविर्माव स्वरेन गव्दात् (श०) संपद्याविहाय स्वेन-भव्दात् (म० ) २०१। (६) चिति तन्मात्रेण तनात्मकत्वादित्योइलौमि (शं०) चितिमात्रेण (भा० म० श्री०) २०२1 (८) सकल्पादेव तु तच्छुते (ग०) सकल्पादेव तच्छुते (रा० नि० वल०)

Page 257

एृवोया सरयि: २५०

२०३1 (९) अतएष चानन्याभिपति (सं०) मतएवानन्याधिपति (वि० ) - २०४। (१०) अमार्व यादरिरद घोवम् (न0) मभावे ादरि-(बल०) २०ul (११) मार्व जैमिनिविकल्पामननाल् (सं०) -विकल्पाम्ानात् (म०) -जैमिनिनिर्विकल्पामननाव् (वि०) भाह स्षेवं जैमिनिविकल्पामननाव (घल०) २०६। (१३) तन्वमावे म ध्यवतुपपति (शं०) तस्य माचे सनन्यवदुपप्त्ति (भीप०)

स्वापसम्पत्थो- वि०)

२०८1 (१८) मत्यक्षोपदेशाविति चेकधिकारिकमण्डलस्योके (शं०) मत्यक्षोपदेक्षाक्षेति चेना-(मा० नि० भ्रीप० मल०) २०९। (१९) विफारवचि च तभा दि स्थितिमाह (प्त०) तया दि दर्धपति (म०) २१०। (२०) दर्धयतश्वेवं मत्थक्षानुमाने (श०) स्थितिमाह दर्शयत्रधेषं-(म०) - २११। (२१) मोगमाश्रसाम्यलिगाध (स०) भोगमात्रसार्म्य सिगाथ (भा०) अत्र भुद्ितमनमाना संस्करणमेदेन पाठमेदोडपि परिलक्ष्यते, तत्र ३।१।१३ सूत्रे म पाठमदे मदर्सित, स सू न भहणीय, तद्नुसारेण निर्जयफर्ल सघोधनीयम्। अम संकरपाठे ३ सू्रेपु पाठान्तरम् चीकपठपाठे ३९ सूत्रेषु पाठन्तरम् श्रीपति ७९ " रामानुज ५१ वल्लम ३२ निम्धर् n ४५ विजनमिक्षु1 ३६, माध्य ६२ पल्देव ५४ 5 1 T एवं प हश्पते २११ सूत्रेपु पाठमेद समात, शिऐ्ेपु सूत्रेपु (५५५-२११

Page 258

२५८ ्याससम्मत-ब्रह्मसूत्रभाष्यनिर्शायः (२यः पादः)

३४४ सूत्रेपु) सर्वेषाम् ऐकमत्यमिति। तत्र यदि २११ सूत्रेषु सक्जातपाठमेदस्य विक्रेषणं कृत स्थात, तदा वहुपु सूत्रंपु १। एकेक आचार्य स्वातन्त्र्येण पाठभेदकारी, २। द्वो मिलिलवा पाठभेदकारिणी, ३। त्रयो मिलित्वा पाठभेदकारिण, ४1 चत्वारो " ५/ पञ्च ६। पटू " ७ अष्ट " ८| नव इति दश्यते। तद् यथा- (१) स्वातन्त्यण पाठमेदकारिण. आचार्या: केवलं शाकरमाप्ये २६०, ३१५ सूत्रयो एकाकी पाठमेदकारी। केवल भास्करभाण्ये ३५ सूत्रेपु पाठान्तर वत्तते, तानि सूत्राणि, यथा -- ३८, ४७, ५७, ६६, १६६, १८०, १८५, १६०, १६३, २६६, २७६, २६३, २६८, २६६, ३०२, २६७. ३२२, ३२३, ३३२, ३३३, ३३७, ३३८, ३४५, ३६१, ३६२, ३७, २८२, ३६२, २६३, २६५, ४३३, ४४८, ४५२, ४८८, ५५४। तथा केवल रामानुजभाप्ये द सूत्रेपु पाठान्तर, तानि च सूत्राणि, यथा -- ६५, १६१, १६२, २४८ ४८६, ५२७। तथा केवल निम्वार्कभाष्ये १५ सूत्रेपु पाठान्तर, तानि च सूत्राणि, यथा ५१, ५७, ८६, ६२, १६४, २०२, २५६, २८५, ३४३, ४२४, ४६४, ४७६,४७७, ४६१, ५२६ । तथा केवलं माध्वभाष्ये ३० सूत्रेपु पाठान्तर, तानि च सूत्राणि, यथा ५७, १४०, ६४६, १५८, २०3, २२८, २५८, ३४३, ३५५, २६५, ३६८, २E, E९५, ३६८, ४=६, 202, 22६, 828, 248, 2६3, 8६y, 2६४, ४E६, ५६५, ५h६, ५२१, 4३2, ५%, ५५२, ५-३ । तथा केवल श्रीकण्ठभाप्ये ३ सूत्रेपु पाठान्तरं, तानि च सूत्राणि, यथा २३०, ३९८, ५०० । यथा केवल श्रीपतिमाष्य ४४ मूत्रेपु पाठा-तर, तानि च सृत्राणि, यथा- १५, ४१

Page 259

तथा केवल वलममाप्ये १२ सूत्रेपु पाठन्तर, तानि च सूत्राणि, यथा-१५, ८६, ६३, ११२, "१४५, १६६, २३०, २६५, ३६२, ३६२, ४३०, ४द५।. i

2 तभा केवल विज्ञानभिक्षुभाप्ये १८ सूत्रेपु पाठान्तर, तानि व सूषाणि, यथा- ६३, १०२, १२६, १६०, १७८, २६८, २६१, ३५४, ३८० ४०४, ०२६, '४५२, ४६५, - ४६६, ४E३, ५UR, 4U४, ५४E { 11 1 तयेत केवल बल्देवमान्ये २४ सूत्रेपु पाठन्तर, तानि च सूताणि, यभा-५५, ५७, ७८, ६६, १०१, "१६, १२४, १५४, १६०, २२३, २७६, ३४३, ३६१, ४५१, ४०२, ४५३, ४५६, ४६६, 4०,, ५०७, ५०६, ५४३, 4४8, ५४६ | (२) तथा यत्र ही माचार्थी मिलिलिा पाठमेदकारिणी, तेषा विवरणम् मा०, म० = १७९ १ नि० बल०=१४२, १६३ २ मा० वि०=५०१ १ नि० वि०=२३३ - मा०बल०=४६८ १ म० ष०=१२३३१२, ४१८ ३

रा० नि०=३६२- १ म०वि०=३२७ १ रा० शी०=५०, ५१ २ म०पल०=३९०, ४५६ २ M रा०शीप०=२६९,२७७,३३८,. ३ भी०शरीप०=१८०, ४३२, 1 रा० वि०= २४७ १ शरीप० म०=२८६ १ - रा०मल०=६८, २४५ वि० पल०=३९२ २५x२=५० २५ -- मत्र एककस्प माज्यस्प एवं दोपसखथा स्यात्- वि०=५ श्री० =४ TF मा० = ३ र० = ९ ष०=४

म०: ७ कल०=८ नि० = ४ भरीप० =६ ५० (३), यत्र त्रय आाचार्या मिलित्वा पाठमेदकारिणस्तेपां विवरणम्- 1 भा०रा०श्री०=२४१ १ मा०म०शी०-५३९ २८३,३९५४५२,५३१ ६ भा०म०थीप०=४४९_ १ रा०श्री०मल०=२३२। १ नि०शरी०बल० = २४३,२०४ २ 1 म०श्री० मीप०=५२० 71 रा० नि०. म०=५०७ १ रा० नि० श्री० -२६६ म० व० बल० =८६,४१५, न रा० नि० क्ल०=५४१ १ २० २०x३=६०

Page 260

२६० न्याससगगत-शस्मसूत्रभाव्यनिर्णयः (२यः पाद:)

अत्र एककस्य भाष्यस्य एवं दोषसंख्या स्यात

भा०= ५ बल०=६ श्री०=१३ व०=४

म०=६ रा०=११ श्री५०=८ ६० वि०=२ नि० =५ (४) यत्र चत्वार आचार्या मिलित्वा पाठमेदकारिणस्तेषां विवरणम् भा०रा०नि०श्री०=४९,४६५ २ रा०नि०व०वि०=४९८ .... १ भा०नि० श्री५०बल०=५५१ ...? रा०म०व०वि०=११५,२९६ २

रा० नि० म०बल०=९८ ... १ रा०म०श्री० श्री५०=४६७ ... १

रा०नि०श्री०श्रीप०=१९०,२६२,४४३ .... २ नि०व० वि०बल०=४७० ... १

१२x४=४८ १२

अत्र एकैकस्य भाष्यस्य दोषसंख्या एवं स्थात् भा०=३ वल०=३ श्री०=६ व०=४

म० = 8 रा०= १० श्री५०=५ ४८

वि०=४ नि० = ९ (५) तथा यत्र पंच आचर्य्या मिलित्वा पाठमेदकारिणस्तेषां विवरणम् १ रा०नि०श्रीप०वि० ३३३ ... १ १ 1 रा०म०श्री० श्री५०बल० ३००,५३२२ रा०नि०म०शरी०श्रीप० =५१७ १ ४५५ १ V रा०नि०म०श्री५०व० =३६१. १

८x५=४० अत्र एके कस्य भाष्यस्य दोषसंख्या एवं भवेतु भा० २ श्री० ५ व० ३ वि० १ रा० श्रीप० ७ V ४0

नि० ४ म० ६ (६) एवं यत्र पट् आचार्या मिलित्वा पाठमेदकारिणस्तेषा विवरणम् भा०रा०नि०म०श्री०श्रीप०=३८३ ... १ १

भा०रा०नि०म०श्री० बल०=४१३. १ रा०नि०श्री०श्री५०व०बल०=४९५ १

भा०रा०म०श्री५०व०बल०=४६२ १ रा०नि०म०श्री० श्री५०बल०=३१३. १

६x६=३६ ६

Page 261

ववीया सरलि. - २६१

तेन पककस्प माध्यम्य दोपसस्था वर्य स्थात्- मा० ४ श्री० प० ३ स० ५ --

र० ५ औीप० ५ यि० ३६ नि० " म० ५ (6) वर्य व यत्र अषी माचाया मिटिन्या पाटमतफारिणस्तपा वियरणम्- गा० रा० नि० म० श्री० प० वि० पन० २४२=१ मा० रा० म० धी० भीपर० व० वि० बल ४७६=२

x८=१६

अत्र एफफस्प भाप्यम् एवं दाप्मन्या स्यात्- 5 धी० म० पि० U

रा० औोप० पन्न० 5 १६ * n नि० १ म० (९) तथा प यम्र नय आाचार्मा मिटिन्या पाटमदफारिणस्तेपा विधरणम्- भा० रा० नि० म० शी० धीप० य० पि० पन०-'६०, ३१५=२ १x०=१८ तेनान पफ कम्य माध्यम्प दापरसलया एव स्यात् -- भा० २ नि० श्री० यल०

र० २ म० २ थीप० वि० १८ मत्र यद्ति पर्क कस्प पाठमेइसस्या निरुज्यते तथा इत्यमेव फलममु- भा० रा० नि० म० थी० धीप० च० वि० मल० (2) ३५ ६ ३० ४: २८ २५ (2) ४ ६ ४ 4 AT 20 (a) ५ ६ २३ ८ २ ६ (४) ६ ५ ४ ४ (५) २ ६ ५ ७ ३ ec (६) ४ ५ ५ ५ S

(<) २ २ 1 (E) 111

५६ ५३ ६२ ३४ ५४ 1 2

Page 262

२६२

तत्र यदि अल्पसंख्यकगणान्तर्गतत्वं दोषाय इति कृत्वा विभिन्नमाष्याणा दोषनिरूपर्ण कूतं स्थात् तदा इयमेव व्यवस्था अत्र भास्कर: ३५ सूत्रेषु एकाकी पाठमेदकारी ३ अन्यैकेन सह मिलित्वा पाठभेदकारी

५ अन्यद्वाभ्या "' ३ अन्यत्रिभि· "9 S5 एवं च ४६ अल्पसख्यकगणान्तगंत. सनू

तथा रामानुज: ६ सूत्रषु एकाकी पाठमेदकारी - अन्येकेन सह मिलिलवा

११ अन्यद्वाभ्या

१० अन्यत्रिमिः एवं च ३६ अल्पसंख्यकगणान्तगत: सन्,, तथा निम्बार्क: १५ सूत्रंषु एकाकी पाठमेदकारी

४ अन्येकेन सह मिलित्वा पाठमेदकारी

अन्यद्वाम्या " " " अन्यत्रिभि

एव च ३३ अल्पसंख्यकगणान्त्गतः सनू ,,

तथा मध्व ३० एकाकी पाठमेदकारी

७ अन्यैकेन सह मिलित्वा पाठभेदकारी

६ अन्यद्धाभ्या "' ४ अन्यत्रिमि, एवं च ४७ अल्पसख्यकगणान्तर्गंतः सन् तथा श्रीकण्ठः ३ एकाकी पाठमेदकारी अन्यैकन सह मिलित्वा पाठमेदकारी

१३ अन्यद्वाभ्या

६ अन्यत्रिभि. ५व च ६ अल्पक्षख्यकगणान्तर्गत सन् तथा श्रीपति. ४४ एकाकी पठभेदकारी 59 ६ अन्येकेन सह मिलितिा पाठमेदकारी ८ सन्यद्वाभ्या

Page 263

एवोया सरधि: २६३

4 सुतेपु अन्यत्रिभि सद मिन्तिवा पाठमेनकारी एर्यं च ६३ मत्संन्यकगणान्तर्गत सन् तभा पत्म १२ पकाफी पाठमेदफारी मन्पेफेन सह मिलि्या पाठमेदकारी n1 अन्यदम्या 1I n 11 11 जन्यत्रिमि 11 एव म २४ मल्पर्सम््यकगणान्तगत सन् "। E तथा विजञानमिप्ु १८ पफा की पाठ मे दफारो n 4 अन्येक सद मिलििचा पाठमेदफारी : 1 11 ४ सूप्रेपु अन्यनिमि n1 एवं च २९ मल्मस्यकगणान्तर्गत सन् 11 सथा मनद्ेव २४ एफाफी पाठ मेदफारी अन्यरेन सद् मिनित्या पाठमेदकारी V 11 ६ 11 E जन्यनिमि एव च मलपमेयफमणानत्गाव " 11 सन् ६ पणमाम् माचार्ाणो विरोधी ३ मषणाम् आमार्याण विरोधी २ सूनयो नवानाम् माचार्याण विरोधी एवं च ११ सूत्रेपु अस्पसंस्यकदल्न्वर्गत सन् पाठमेदकारी। मत्र यदि सूनपाठमेदे अल्पसस्य कगणान्तर्गत्त्वे दोपाय भवति, तया च व्यासमतान- नुसास्त्वस्य सुचर्क भवति, तदा- 1 धकरमाज्ये-११ दोपा थीफफठमाज्ये-२६ छोपा मास्करमाप्ये- ४६ भीपतिमाज्ये- ६३ रामानुजमाप्ये-३६ वछुममाज्ये-२४, " निम्मार्कमाज्ये-३३ विजान मिकषुमाज्ये-२९ G माध्यमाच्ये-8७ पलदेवमाप्ये- ४१, सपनन्ति। 11 पतेन संकरमाज्यम्येव दोपालपत्व सिध्यवि। ततो वल्लम-भीकण्ठ विज्ञाननिक्षु

Page 264

२६४

निम्वार्क -रामानुजचलदेव-मास्कर-मध्व-श्रीपतीनामिति पूर्वपूर्वक्रमेण बोद्धव्यम्। एतदर्थम् आचार्याणा नामानुसारेण सूत्रविभागो यथा- शकर २६०, ३०६, ३१३, ३१५, २४२, ३८३,४१३, ४६२,४७६, ४९६=१० सुत्रंषु अल्पसंख्यकदलान्तर्गतः । मास्कर: २८, ४3, ४९, ५७, ६९, १६९, १७९, १८०, १८५, १६०, १६३, २४१, २६६, २७६, २९३, २६८, २६६, ३०२. ३१३, ३१७, ३२२, ३२३, ३३२, ३३२, ३३७, ३३८, ३४५, ३६१, ३६२, ३७५, ३८२, ३६०, ३६२, ३६३, ३६५, ४३२, ४3८, ४४६, ४५२, ४६५, ४६८, ४८८, ५०१, ५३६, ५५१, ५५४=४६ सूत्रषु अल्पसंख्यकगणान्तगतः। रामानुज. ४६, ५०, ५१, ६५, ६८, ६८, ११५, १५०, १६०, १६१, १६२, २३२, २४१, २४५, २४७, २४८, २५०, २६२, २६६, २६६, २८३, २६६, ३०७, ३३८, ३६२, ३९५, ४४३, ४५२, ४६५, ४६७, ४८६, ४६८, ५०७, ५२७, ५३१,

4 ५४१=३६ सूत्रषु अल्पसंख्यकगणान्तगत. । मध्व: ५७, ८६, ६८, ११५, १२३, १४०, १४६, १५८, १७६, २०७, २२८, २५८, २६६, ३१२, २२७, ३४३, ३५५, ३६५, ३६८, ३६०, ३६४, ३६५, ३६८, ४०१, ४०२, ४१५, ४१६, ४१८, ४२४, ४४६, ४५६, ४५६, ४६३, ४६५, ४६७, ४६४, ४६६, ५०७, ५१५, ५१६, ५२०, ५२१, ५३४, ५३६, ५४४, ५५२. ५५३=४७ सूत्रपु अल्पसंख्यकगणान्तर्गत. । निन्बार्क ४६, ५१. ५७, ८६, ६२, ६८, १४४, १६३, १६४, १६०, २०२, २३३, २४३, २५६, २६२, २६६, २८५, ३०४, ३४३, ३६२, ४२४, ४४३, ४६४, ४६५, ४७०, ४७६, ४७७, २६१, ४६८, ५०७, ५२६, ५४१, ५५१=३३ सूत्रंपु अल्पसंख्य कगणान्तर्गत। श्रीफण्ठ. ४६, ५०, ५१, १५०, १८०, १६०, २३०, २३२, २४१, २४३, २५०, २६२, .६६, २८३, ३०४, ३६४, ३६८, ४३२, ४४३ ४५२, ४६५, ४६७, ५०० ५२०, ५३१, ५३६=२६ सूत्रंपु अल्पसंख्यकगणान्तर्गतः। श्रीपति १५, ४२, ६२, ८२, CB, CE, ९०, E१, E५, १0१, १०८, १०E, ११५. १६७, ११८, ११६, १२०, १३०, १४३, १५०, १६६, १७०, १८०, १६०, २१३, २१४, २२२, २५०, २६२, २६६, २८३, २८६, २८८, २६८, ३०१, ३०२, ३०७, ३०८, ३२३, २३५, २३८, ३४२, ३६२, ३६४, ३६५, ३६६, ४११, 2१६, 83१, 2३R, ४३५, ४४०, 8४३, ४8६, ४४६, ४५२, ४६७,

Page 265

तृवीया सरयि'- पा्ठमेदफलप् २६५

४७२, ५०७, ५२०, ५३१, ५४६, ५५१=६३ सूत्रेपु मल्पससत्क दलन्वर्गत। वक्लम - १4, ८६ ८ह, ९६, ११८ ११५, १२३, १४४, १६९ २३०, २८६, २६५,

४६८=२ सूत्रेपु मत्पसंस्यकगणान्त्गेत। विज्ञानमिक्षु-६३, १०२, ११५, १२६ १६०, १७८, २२३, २४७, २६८, २६१, २६६ २११, ३२७, ३५४, ३८०,३६०, ३९२, ४०४ ४२६, ४५२, ४५, ४६६, y७o, ४E३, ४E८, ५o१, 43२, 4५४, ५४६, =२६ सूत्रेपु मल्पसंस्यक दलन्तर्गव। पलतेष-44, 4७, ६८, GC, CE, ९E, ९८, 0१, ११६, १२8, १8३, १५3, १६० १६३, २२३, २३२, २४३, २४४, २५९ ३०४, ३४२, २६१, १६०, ३६२, 81y, ४4, ४4, ४, 4, ४YE, ४६६, ४६८, ४७o, ५oX, 4o VoE, 4४१, ५४३, ५४a, ५०६, ५५१,=४१ सूत्रेपु अल्पसंस्यकदत्मन्तर्गत। एवं च संकरमाध्यस्य सूत्रपाठविपये सर्वभ्योजपि अस्पदोपत्वात् व्यासमतानुसारित्व कल्पययितु सकयते। तेन यदि तस्म वोपस्थ विस्लेपर्ण कृतं स्ाद, तवा स एकाकी एक- स्मिलेव सूझे मपरेपा विरोषी म्वत। अन्यत्र नवसु स्थलेपु तेन सह एक दी चलवार चा जाचार्मा मिलिता हस्पन्ते, यथा- ३१५ सूत्रे शंकर एकाफी मपरेपा विरोषी ३४२ थंकर श्रीपतिना सह मिलिति्वा अपरेषा विरोधी ४७६ निम्बार्फेण ת n २६० विज्ञानमिक्षुणा 11 २०६ रा०शी०वि० 12 ३८३ स०वि०वल०

४६२ नि०शी०गि० E ३१३ मा०घ०वि० ४१३ धीप०व०ि० ४९६ मा०म०वि० 1 13 भवुन दएव्य कीदथ स पाठमेव इति- ३०६ सूत्रे शोकरपाठ "अपि च" अन्येपा पाठ "अपि" ३१३ 11 5

Page 266

२६६

३८३ सूत्रे शांकरपाठः 'विद्यायामिव" अन्येपा पाठ. "विद्यायामपि' ४१३ "तज्ञावा" ,"' "त ज्जाव -

४६२ "अपि च" "अधि"

४९६ "क्षपयित्वा सम्पधते "क्षपयित्वाथ "क्षपयित्वाथ सम्पत्स्यते'

२६० "मन्त्रवर्णाच" "मन्त्रवर्णात्" ३४२ "अपि च" "अपि" 31 "अनुभानाभ्याम्" "अनुमानाभावात्"

४७६ "ऐहिकम्" "ऐहिकमपि" "अप्रस्तुत" "अप्रस्तुत "' 35 ३१५ "अन्याधिष्ठितेष" "अन्याघिष्ठिते" तथा च "' "च'-कारवर्जनजन्य, पाठमेद चतुर्पु सूत्पु(२६०, ३०६, ३४२, ४६२)। "अपि-वर्जनजन्य: पाठमेद: ४७६ सूत्रे। 'इव'-स्थले 'अपि'-्भहणे पाठमेद: ३८३ सूत्रे। 'विभक्तिजन्य. पाठभेद, पट्पु सूत्रेपु (३१३, ३१५, ३४२, ४१३, ४९६, ४७६) शब्दभेदजन्यपाठमेद. ३१३ सूत्रे हरयते। अयमेव अधिकैरणरचनाडरचनाजन्य- दोषगुणनिरूपणान्तरं पाठमेदजन्यदोषगुणनिर्णय। तथा च दोषसख्याल्पताक्रमेण परिचय. शंकरमाण्ये १० दोषाः रामानुजभाष्ये ३६ दोषा. वहममाष्ये २४ वलदेवभाष्ये ४१ श्रीऋण्ठमाष्ये २६ भास्करभाष्ये ४६ विज्ञानभिक्षुभाष्ये २९ माध्वभाष्ये ४७ निम्बार्कमाण्ये ३३ श्रीपतिभाष्ये ६३ भर्वन्ति। इदानी द्रष्टव्य कस्य केन सह फीहशः सम्बन्ध,। तदु यथा भा० रा० १२ रा० म० १९ नि० व० १८ श्री० व० ५ भा० नि० १० रा० श्री० ३० नि० वि० ६ श्री० व० ४

भा० म० १२ रा० श्रीप० २७ नि०व०० १५ श्री०नल० १२ भा० श्री० ११ रा० व० १२ म० श्री० १३ श्रीप० व० ९ भा० श्रीप० रा० वि० ८ म० श्रीप० १५ श्रीप० वि० ३ भा० व० ९ रा0400 १७ म० व० १६ श्रीप०4ल०११

Page 267

वृतीया सरणि-पावभेदफलम् २६७

भा० वि० ६ नि० मु० ११, १ म०, वि० ६ व० वि० 6 भा०मल० १० नि० श्ी०- १८ --- म० चल० १७ प० चल० ११ रा० नि० २२ नि० श्रीप० १४ । शी०श्रीप०-२४ वि० चल० ५ अथ यदि मतसाम्याषिक्यक्रमेण पतेर्पा विन्यास कृत स्यात् का- रा० श्री० ३० म० व० १६ मा० शी० ११ · वि० ८ रा० भीप० २७ म० थरीप० १५ ( नि० म००-११ ) ष० वि० श्री० भ्रीप० नि० पल० १५ भरीप० कल० ११ मा० वि० ६

: रा० नि० २२ नि० थीप० १४। म० वल० ११ म० वि० ६ रा० म० १९ म० धी० १३ माठ नि० १० नि० वि० ६ नि० भरी० मा० रा० १२ मा० बल० १० श्री० व० ५ नि० व० १८! मा० म० भा० थीप० ९ वि० पल० ५ रा० मल० १७ रा० य० १२ मा० य० शी० वि०: ४ i म० पन० ' १७ श्री. बंन० १२ धीप० व० ९ भीप०षि० ३३ति। तेन परतीयते रामानुजन्थीकसन्माप्ययो: ३० संयकेपु सूत्रपु साम्यभ्। तथा रामानुम-श्रीपति-भाप्मयो २७ संरूयकेपु सूत्रेपु साम्यम इत्यादि। तवध श्रीकृण्ठ यथा रामानुजस्प अनुगामी, श्रीपतिरपि यमा रामानुजस्थ अनुसारी, न तथा मपर अपरस्म इंति पतीयते, एवं च मध्यापक्षमा निध्धान रामानुजानुगामीत्यपि वुध्यते। एतेन पतेपा समयोऽपि ज्ञायते।

सूत्रयोगे दोपगुणनिषेय:। इदानी दष्ष्य सूत्ये की फरणफलम्। हस्पते च सकरपठतिसूत्रार्णा मध्ये बहुपु स्थलेपु मास्कर नामानुआादिमि पृथक सूषनयम् एकीकृषम्। मत्रापि म करवि आवायें पतंदेकीकरणफल विषारितम्। न या तदर्थ शंकरात्पूर्व किमपि माचीनप्रमाण प्रदर्शितम्। नवांचीने प्राचीनपाठादीना घोषने परिवर्षने वा प्रयृसे भाषनतरममाणम् अपेक्षणीयम्-इत्येव उचितम्, तसु नात्र क्तम्। यत्र कुतचित् कचिदर्पिनाज्येतदुविषयक करिमपि मालोपन दस्पते, तघु सवोलेक्षित-युकतिमूलमेव। एतेन मनुमीयते शंफरपरमविके "माज्यकृल्तूकते संकर- माध्यात् पाचीनतरमाप्यादिक न हएम्।व्याससम्मतसूत्रपाठादीनां बिनिणये व्यासानुमोवितपाटस्येव मामाण्म, न तु माभ्यपुर्ता स्वोद्ाविन-युकि-तफबोना, तर्काप्रतिष्ठानात्। भंतोजापि'सूम्रसयेकी फरणे, अविक्रमाज्यक्षता स मतिरेव व्यासानुमोदिवले प्रमाणत्वेनगृह्ीतम्।-ये खलल मत्र ल्पसस्यकलन्वर्गता माचार्था, तेपां सत दोप एवं संज्ञात इत्येष "मन्तव्यम्।" पतदर्यमका सरणि मत्र विरच्यते तत सवे श्ञातक्य स्पए मविष्मतिT IF1 4/

Page 268

पतुर्थी सरणि:

( १ अ. १ पा०) श1 जन्माघस्य यत:। ३। शास्त्रयोनित्वात् वलभ: ( १ अ्र ० ३ पा० ) ३१६६ नानुमानमतच्छब्दात्- ४६७ प्राणभृष रा० श्री० (२ श्र ० १ पा०) १७।१५१ असदृव्यपदेशान्ति चेन्र धर्मान्तरेणवाक्यशेषात। १८११५२ युक्त शब्दान्तराच रा० नि० श्री० ३५/१६९ न कर्माविभागादिति चेन्नानादित्वात्। ३६।१७० उपपदते चाष्युपलभ्यते च रा० नि० श्री०+श्री4० (२ अ० २पा०) १।१७२ रचनानुपपचेश्र नानुमानम् २/१७३ प्रवृतेश्च रा० श्री० श्रीप० (२ अर० ३ पा०) ३।२१९ गौण्यसम्भवात् ४/२२० शब्दान रा० नि० श्री० श्रीप0 बल० २६।२४२ व्यतिरेको गन्धवत् २७/२४३ तथा च दशयति रा० म० श्रीप०+नि० श्री० बल० ३४।२५१ विहारोपदेशात्। ३५/२५२ उपादानात् रा० श्री० श्रीप० ( २ अर ० ४ पा०) २।२७१ गौण्यसम्भवात् 1 ३।२७२ तत्प्राक्श्ुतेश्र रा० श्री० श्रीप० ५/२७४ सप्तग तेर्विशेषितत्वाच्त ६।२७५ हस्तादयस्तु स्थितेडतो नवम् श्रीप० १४२८२ ज्योतिराद्यधिष्ठानं तु तदा मननात् १५/२८४ प्राणवता शब्दात् रा० श्री० श्रीप०

Page 269

चतुर्थी सरधि :- सूमक्ययोगमदर्शनपर। २६९

१८२८७ मेवसुते १९१२८८ वेलक्षण्याच रा० नि० श्री०+श्ीप० ( ३ अ० २ पा०)

२१।३३९ दर्शनाच्त रा०+भी० (२ अ० ३ पा० ) ३५/३९४ मन्तरा मुतमामक्त् स्वात्मन भा०+रा० शी० शरीप० ३६/३९५ अन्यथा मेदानुपपररिति चेभपदेशान्तरवत् +नि० ४७/४०६ विधेव तु निर्द्वारणाद। ४८४०७ दशनाच रा० नि० शी० भरीप० ( ३ अ० ४ पा०) २३।४४८ पारिष्वार्या इति चेन्न विशेपितलाव २४/४४९ तथा चैकवाक्योपमन्वात् मा० (४ भ० २ पा०) १२।५०८ प्रतिपेधादिति चेन् शारीराव् १३।५०९ स्पष्टो पेकेनाम् मा० रा० नि० शी० भीप० एव च यदि मा्मसस्यानुसारेण सूत्रा्णों विभाग कियते तवा- (१) मा० ४४८+४४९ रा० शी० श्रीप० १७२+१७३ थीप० २७४-२७५ (४) रा० नि० शी० थरीप० १६९१७० ष० २+३ (२) रा०शरी० ६६+६७ ४०६+४०७ ३३८+३३९ (५) भा० रा०नि०शरी० श्रीप० ५०८+५०९ -(३ ) रा० नि०भी० १५१+१५२ ३९४+३९५ 11 रा०शी०भीप० २५१+२५० स०नि०ी०श्रीप०मल ११९+१२० २७१+२७२ (६) रा० नि०म०धरी०श्रीप० 11 २८३+२८४ कल० २४२+२४३ तत्रापि एकस्मिन् सथले यत्र पट् माचार्या सत्रदूर्यकी करणे पक्षपातिन म्वन्ति, तत्र से माचार्मा सूत्रपाठविपये न अमिनमतवरन्थिन। तत्र ते दिषा विमकता जाता। एक- स्मिन् पक्षे रा० म० शीप० इति प्रय माचार्या, मन्मस्मिन पक्षे नि० भी० मल० इति श्रय जाचार्थी सूत्रपाठविपये विरोष चक्र। एवं घ यत्र पद् जाचार्था सूयेकीकरणे भमि

Page 270

२७० व्याससागत-ब्रह्मसूत्रभाष्यनिर्णयः (२यः पादः) लाषिण तत्र ते अधिकसंख्यकाः अमवन्। तेन शंकर, भार्कर:, वलभ' विज्ञानमिक्षुश्च अल्प- संख्यका. सन्तः सूतदयैकीकरणे विरोधिन इत्येव दृश्यते। एतेषां श० मा०व० वि० नाम आचार्याणा मध्ये शकरः भास्करश्र अन्येभ्यः सर्वेभ्य प्राचीनी। सुतरययोगामिलाषिणोडपि अवशिष्टा आचार्यो न प्राचीनतर प्रमाण प्रदर्शयामीयु। अतः एतेन अल्पसंख्यकानाम् आवा र्याणा शंकर-भास्कर-वल्म-विज्ञानभिक्षणा दोष, न गुरुत्वाय कल्प्यते। ततश्र भास्कर: ३९४, ४४८, ५०८ इति त्रिषु सूत्रेषु सूतद्ययोगपक्षपाती, तेन स दोषी भवति, २४२ सूत्रे योगविरोधित्वात् अल्पसंख्यकगणान्तर्गतः सन् पुनरेव दोषी भवति। रामानुजश्र ६६, १५१ १६९ १७२ २१९ २४२ २५१ २७१ २८३ २८७ ३३८३९४ ४०६ ५०८ इति १४ सूत्रषु तथा। मध्यस्तु- २४२ सूत्रे एव तथा। निम्बाकश् १५१ १६९ २१९ २४२ २८७ ३९४ ४०६ ५०८ इति ८ सूत्रंषु तथा। श्रीकण्ठस्तु ६६ १५१ १६९ १७२ २१९ २४२ २५१ २७१ २८३ २८७ ३३८३९४ ४०६५०८ इति १४' सूत्रपु तथा। श्रीपतिश्र-१६९ १७२ २१९ २४२ २५१ २७१ २७४ २८३ २८७ ३९४ ४०६ ५०८ इति १२ सूत्रषु तथा। वलभश्र २ सूत्रे, तेन एकस्मिन् स्थले एव तथा. परन्तु २४२ सूत्रे योगविरोधित्वात् अल्पसख्यकान्तर्गत: सन् दोषी। विज्ञानभिक्षुस्तु न कुन्रापि सुत्रट्वयर कीकृतवान्। परन्तु २४२- सूत्रे अल्पसख्यकान्तर्गतत्वात् सूत्रद्रययोगविरोधी सन् दोषी। बलदेव: पुन-२१९, २४२, सूत्रयोः सूतरद्ययोगपक्षपाती। शंकरस्तु २४२ सूत्रे योगविरोधित्वात अल्पसख्यकगणान्तर्गत. सन् दोषी भर्वात। एवं च- भास्कर ४ स्थलेपु दोषी, तल् (३ स्थलेपु योगजन्य, वहम २ स्थल्यो दोषी तत्र- १ स्थले तद्विरोघजन्य) (१ स्थले योगजन्य., १ स्थले तद्विरोधजन्य:,) श्रीपति. १२ स्थले दोपी, बलदेव २ स्थलयो दोषी। रामानुज १४ स्थलेष दोपी विज्ञानभिक्षुः १ स्थले दोषी, योगविरोधजन्य' मध्व १ स्थले निम्वार्क ८ स्थलेपु श्रीकण्ठः १४ स्थलेषु टोपी शकरोडपि १ स्थले दोपी, योगविरोधजन्यः ।

Page 271

२७१

मत्र झेफर, मास्कर, वल्लम, विनानभिनुध्ध एते पतवार माचार्या २४२ सूत्रे मल्पसंस्यकदूलन्तर्गतत्वाल् सूकूयपोगविरोधिनवाध दोपिण, अन्ये सर्वे सूतययोगजन्यदोपिण इति विषेक। इदानी दषव्यं फस्य पेन सद्द फीईस सम्पनप, तद् या- मा० रा० रा० म० १ नि० श्री० ८ मा० नि० २ रा० सो० १४ नि० थीप० ७ मा० शी० २ रा० थी० ११ नि० वल० २ भा० थीप० २ रा० वल० २ म० थी० १ रा० नि० ८ नि० म० १ म० थरीप० १ म० चल० शरी० मल० २ श्री० शीप० १२ थरीप०घल० २

अय यति संस्थािक्यक्रमेण विन्यम्यते सदा इत्थम्- रा० शी० १४ मा० नि० २ रा० म० श्ी० शीप० १२ मा० शरी० २ नि० म० १ रा० श्ररीप० ११ भा० भरीप० म० श्री० १ य० नि० ८ रा० वल० २ म० शीप० नि० धी० नि० वल० २ म० पल० १ V नि० श्रीप० ७ श्री० वल० 1

मा० रा० भीप० वल० २ एतेन भतीयते भोकण्ठ यथा रामानुजानुगामी, भ्रीपतिश् यथा तत्येवानुसारी, तथा श्रीपति यथा थीकण्म्य अनुगामी न तथा अन्य मन्येपाम्। एवं निम्बार्क-शीकणल ध्रीपलीन! मध्ये निम्धर्क यथा रामानुजानुगामी, श्रीष्ट तथेव निम्वार्फानुगामी इति। पतेन पतेयाम् माविर्भावफालोडपि निर्जेतु शक्यते।

सूत्रबिभागे दोपसुणनिर्णय:। दूधानी मष्टव्य सूत्रविभागकरणफलमू। तत्र, संफरपठिताना सूमाणा वहूना, बहुमि माष्यकारे द्विया कतम्। अत्र यदि अल्पर्सस्यक्रगणान्तके दोपाम भवेस, तदा विपयेडस्मिन् कस्य फति दोपा निणेतु सक्यन्ते। एतदर्थम् आदी येपा सूत्राणा विभाग, येन भाष्यकारेण कृत, ततूमयरसोनार्थम् एका सरणि मवस्वात संकस्यते। तद् यथा-

Page 272

पश्रगी सरण: सूत्रविभागप्रदर्शनपरा। ( १ अ० ३ पा०) १३ ३५९८ क्षत्रियत्वगतेश्वोत्तस्त्र चैत्रस्थेन लिंगात् क्षत्रियत्वावगतेश्र (रा०) क्षत्रियत्वगतेश्व (श्री०) । उत्तरत्र चैत्ररथेन लिंगात् (रा० श्री० ) २८१०१ श्रवणाध्ययनार्थप्रतिषेधात् स्मृतेश्र श्रवणाध्ययनार्थप्रतिषेवात् (रा० नि० श्री० ) स्मृतेश्र (रा० नि० श्री० ) ( १ अ० पा० ४ ) १।४ ५१११ वदतीति चेन्न प्राजी हि प्रकरणात्- वदतीति चेन्न प्राज़ञो हि (म० ) प्रकरणात् (म०) २६।१३२ आत्मकृते: परिणामात् (आत्मकृतः (रा० श्री० ) परिणामात् (रा० श्री०)

तकपितिष्ठानादिति (रा० श्री० ) ।अन्यथानुमेयमिति चेदेवमध्यनिर्मोक्षप्रसंग, (रा० श्री० ) २३ प्रतिज्ञाहानिख्यतिरेकातू (रा० श्री०) शब्दम्यः (रा० श्रो० ) १२/२२८ प्रथिव्यधिकाररूपशब्दान्तरेभ्य :- (परृथिवी (रा० नि० श्री०) अधिकाररूपशब्दान्तरभ्य, (रा० नि० श्री०) २१ ८।२९९ कृतात्ययेऽनुशयवान् दृष्टसमृतिभ्यां यथेतमनेव च- कृतात्ययेडनुशयवान् दृष्टस्मृतिभ्याम् (म० वल० ) यथेतमनेव च (म० वल० )

Page 273

पश्चमी सरखि :- सूत्रविभागमदर्शनपरा], २७३

३२ २५/३४३ ५काथाविवधावैरोष्य भफाश फर्मज्यम्यासत मकायादिवधावेरोष्यम् (म० घलु०) मकारध कर्मज्यम्यासात् (म० चल०) २३ २/३६२ सवाष्यायत्म तथात्वेन हि समाचारेजषिकाराच सववध तजियम - स्वाष्यायस्य तयात्वेन हि समाचारेऽधिकाराय (म० वल० ) सववध तलियम (म० चल०) 1 ५०/४०९ अनुषन्धादिम्य प्रज्ञान्तरपृथकत्ववद् हष्ट तदुकम्- अनुपन्धादिम्य (म० पल०) पम्ा न्वरपृथ फरययन् हषय्य तदुकम् (म० मल०) ४।४ १७/५५० जगत्व्यापारवज प्रकरणदसनिहितिलाथ- (जगद्व्यापारवर्जम् म०) 1 पकरणादसनिहितत्वाथ (म०) मत्र म० १११, ५५० इति सूमदये सूत्रविभागपक्षपाती। रा० थी० ९८, १३२, १४५, २२२ सूप्रेपु सूत्रविमागपक्षिपातिनी। म० चल० २९९, ३४१, ३६२, ४०९, रा०नि०श्री० १०१, २२८ इति सशये सत्रविभागपक्षपातिन। "'

तेन सर्वे सूत्रविभागकारिण माचार्या मल्पसंस्यफदलन्वर्गतत्वाव दोपिण मर्शन्ति। तत्रापि रामानुज ९८,१०१,१३२,१४५, २२२, २२८ इति पट्सु स्थलेपु सूत्रविभागपक्षपाती। श्रीफण्ठ ९८,१०१,१३२,१४५, २२२, २२८ इति पट्सु स्थलेपु सूत्रविभागपक्षपाती। निभार्क-१०१, २२८ इति नयो स्मल्यो सूत्रविभागपक्षपाती। मघ्न-१११, २९९,२४३,३६२,४०९,५५० इति पट्सु स्थलेपु सूनविभागपक्षपाती। पलदेव-२९९, ३४३, ३६२, ४०९ इति चतुर्पु स्थलेपु सूत्रविभागपक्षपाती। 1

तेन ेंफर, मास्कर, औीपति वल्कम, मिश नमिक्षुद्ध एते पश् अधिकस्यफ- दलान्तर्गतत्मात दोपवर्मिता मधन्ति। तेन- रामानुज-६ स्पलेयु निम्बार्क-२ स्वलयो पल्देव-४ स्थलेपु दोपी मवति। मीफण्ठ-६मध्य-६ स्थलेपु इदानी दथष्य कस्य फेन सह कोधश सम्न् इति, तद् मथा- ~1

  • रा० शी० ६, म० बल० ४, रा० नि० २, नि० भी० २ स्मलेपु मिलिती। तेन श्रीकण्ठ यमा रामानुजपक्षपाती परुवेवश् यथा मध्यस्य न तथा अन्योडन्येपाम्। - १५

Page 274

२७४

इदानीं द्रष्टव्यम् अतिरिक्सूत्रम्हणाफलम्। दृश्यते च बहूनि सूत्राणि रामानुजा- दिभि. अतिरिक्त्वेन सन्निवेशितानि। तत्रापि तैः न प्रमाणत्वेन प्राचीनतरमाष्यादीनि उद्धतानि उलिखितानि वा। दृश्यते च प्रायेण एतानि अतिरिकसूत्राणि शंकरभाष्यान्तर्गत-वाकय- विशेषा एव। वस्तुतस्तु सम्प्रदायोपदेशम् अन्तरेण बुद्धिबलेन सूत्रार्थनिर्णये प्रवृत्ते सति, एवमेव सम्भाव्यते। यतः भाष्यलक्षणमेव "सूत्रार्थो वर्ण्यंते यत्र वाक्यै. सूत्रीनुसारिभि। स्वपदानि च वर्ण्यन्ते भाष्यं भाष्यविदो विदुः" ॥ इति। तेन सूत्रानुरूपेण वाक्येन यत्र भाष्यं रचितम्, तच् स्ववाक्यं यत्र व्याख्यातमपि भाष्यकृता, तत्र स्वबुद्धिबलेन अलब्योपदेशेन सूत्रार्थनिर्णये प्रवृत्ते, भाष्यवाक्यमपि सूत्रत्वेन गृहीतम् इत्येव सम्भवति। एतदेव अतिरिक्तसूतत्वं शाकरमाज्यपर्यालोचनेन अवगम्यते। स्थादेतत्, अधुना कानि तानि अतिरिक्सूताणि इत्येव आलोचनीयम्।

षष्ठो सारि:

१।१ ( टक,) अरतिरिक्तसूत्रम दशनपरा। प्रतिज्ञाविरोधात् रा० नि० श्री० श्रीप० १।२ ( १५क, ४६-४७) अत एव च स बस रा० नि० श्री० अत एव च तदू भह नि० अत एव स भस श्री० (२३क, ५४-५५) प्रकरणात् 400 २/१ (४क, १३८-१३९ ) हश्यते तु म० २२ (३४क, २०५-२०६) शरीराणाश्चानवस्थितपरिमाणत्वात् श्रीप० २/३ (१२क, २२८-२२९) पृथिवी रा० नि० श्री० (१८क, २३४-२३५) युकंश्र म 21४ (रक,२७१-२७२) प्रतिज्ञानुरोघाच्व म ३।१ (२१क, ३१२-३१३) स्मरणाच्च म० ३।२ (३१क, ३४९-३५०) दशनात् म ० ३।४ (१६क, ४४१-४४२) कामकारेण चैके वि० ४।२ (१९क, ५१५-५१६) यावद्देहभावित्वादर्शयति च म० ४।३ (३क, ५२०-५२१) वरुणाचाधीन्द्र-प्रजापती व०

Page 275

रष्ठी सरसि-अतिरि कसूत्रमदर्शनपरा

एवं चश्रीप० २०५ सूत्रा्पर, चल० ५४ सूमालपर, वि० ४४१ सूत्राप्र, पं० ५२० सुनात्पर, म० १३८, २३४, २७१, ३१२, ३४९, ५१५ सूप्रेम्प पर, १० स्थलेपु जतिरिकसूत्रं पठ्तिवान्। रा० नि० शी० ४६, २२८ सूत्रार्म्या पर 2 स्थल्यो सतिरिकसूत्र पठ्तिवन्त रा० नि० शी० शीप० ८ सूत्रात्पर १ स्थले तेन रामानुज-८ फ, ४६-४७, २२८-२२९ इति रे स्थलेपु जतिरिकपून गृहीतवान् निमाक-८'क, ४६-४७, २२८-२२९ ३ स्थलेपु श्रीफण्ठ-८ फ, ४६-४७, २२८-२१९ ३ स्थलेपु श्रीपति -८ फ, २०५२०६ २ स्पल्यो मध्व-१३८-१३९,२३४ २२५,२७१-२७२ ३१२-३१३,३४९ ३५०,५१५-५१६, ६ स्थलेपु n य्लम-५२०-५२१ १ स्थले विज्ञानमिश्ु -१४१-४8२ १ E पलदेव-५8-५4 १ मत्र अए नाचार्या मत्पसस्यकदलन्तेर्गता सन्त दोपभागिन सज्ञाता, तद् यमा- रामानुज २ स्पलेपु दोपी मध्य ६ स्थलेपु दोपी निम्चार्क ३ वल्लम १ स्थले ת शीकृषठ ३ विज्ञानमिक्षु १ भीपति पलदेव १ F तेन अतिरिकसूनमहणे केवले संकर-मास्करी न दोपमागिनी हरयेते। अपरे सर्ये 2 स्वल्यो

दोपिण इति पतिमाति। इदानी मुरव कस्प केन सह फ्रीधश सम्मन्व इति, तद् यभा- ।1 रा० नि० ३ नि० शी० ३ नि० श्रीप० १ रा० शी० ३ रा०शीप० १ शरी० भरीप० १ एतेन प्रतीयते ममा निम्बाक रामानुजानुगामी तभा श्रीकण्ठोडपि, पुन तभेव धीकफ निम्बाकानुगामी इति।

सूभवर्जने दोपशुपनिर्रय:। इदानी मव सूत्रवर्जनफलम्। मर्मते घ मास्कराविमि आाचार्ये शकरपठित सूश्राणि परित्यकानि। अभापि, न माचीनतरममाणानि पवर्दितानि। वर्जितस्म्राणि यथा-

Page 276

सप्तमी सरणि: सूत्रवर्जनप्रदर्शनपर।। २१ ६१४० दृश्ष्यते तु इति सूत्रं म० भाष्ये वर्जितम् २1२ ४५/२१६ विभ्रतिषधाच् 1 भा० ३।१ २७१३१८ योनेः शरीरम् भा० 33 ३।२ ३२३५० सामान्यात् तु म० ३४।३५२ स्थानविशषात् प्रकाशादिवत् भा० 33 ३।४ २२।४४७ भावशब्दाच् व० 33 ४२/४६७ उपपूर्वमपि त्वेके भावमशनवत् तंदुक्तम् >> मा० ४६।४७१ श्रुतेश्च भा०रा०म०नि०श्री० ४१३ ५/५२२ उभयव्यामोहात् तत्सिद्धे, भा० रा० नि० श्री० अत्र म० १४०,३५० इति सूनदयं, भा० २१६,३१८,३५२,४३७ इति सूत्राणि, व० ४४७ सूत्रम् एवम् एकेक. आचार्य: ७ स्थलेपु पूर्वगहीतसूतरं परत्यकवान्। भा०रा० नि० श्री० ४ आचार्या: ५२२ सूत्रे, अतः १ स्थले गृहीतसूत्र परित्यकवन्त. । भा०रा०म०नि०श्री० ५ ४७१ 39 १ 77 तेन भास्कर :- २१६,३१८,३५२,४६७, निम्बार्क: ४७१,५२२ इतिर स्थल्यो: ४७१, ५२२ इति ६ स्थलेषु श्रीफण्ठः ४७१,५२२ ,, २ "' रामानुज- ४७१,५२२ इतिदयो:स्थल्योः वलभः ४४७ स्थल- मध्वः १४०, ३५०,४७१ इति ३ स्थलेषु प्राचीनः गृहीतीना सूत्राणा वर्जन कृतेवान्।

रामानुज. २ स्थल्यो: निम्बाक: २ स्थलयो: वलमः १ स्थले मध्वः ३ स्थलेपु श्रीफण्ठ २ स्थलयो. दोषी भवति। मास्कर- 8 स्थलपु

अत्र मास्कर ४७१ सूत्र, रा० म० नि० श्री० इति चतुर्मि आपार्ये सह मिलित दश्यते। तेन अत्र स समसंख्यकगणान्तर्गत, सन् न दोषमाक भवति। किन्तु अन्येयु सून्रेषु अल्पसंख्यकदलान्तर्गत सन् स चतुर्पु स्थलेपु दोषभस्त, जात इति विशेष।

Page 277

अहमी सरणि एतरमषिपर्ययमद्र्शनपरा २७७

इदानी द्रष्टव्य फस्म केन सद फीहर सम्न्ध इति, तट् यथा-", मा० स० २ स्थनमो रा० नि० २ स्थल्पो मा० म० १ सथले म० श्री० १ स्थले मा० नि० २ ,, रा० श्री० २ रा० म० १ मिलिती। मा०श्री० २ , नि० शरी० ·, नि० म० १ n1 पतेन रामानुज, निम्मार्क, ध्री+ण्श मास्करानुगामिन, निम्पारक थ्रीफण्स्र रामा- नुजानुगानीवि सस्पते।

सप्रक्मविपर्यये दोपसूपनिर्राय। अनुना दषषय- सृत्र कम-विपर्ययफमू। हरपते च करपठितस कमस्य चतुर्पु स्यतेदु अपरे व्ाचार्ये स्पतिक्म कृन, तत्रापि प्राचीनतरममाण न मदुषम्। तद् यथा- अष्षमी सरणि:

शफरपाठ श१ मष्नपाठ भ न विल्क्षणत्ादस्प तथाच्च न दालान् कान विलकषगत्वादस्य तयान च सव्वाल् 4 अभिमानिष्यय देनस्तु विरोपानुगतिभ्याम् ५ाइस्पतेसु ६। हरपते सु ७ असविति चेन्न प्रतिपेषमात्रन्यात् जहरते च ८। मसदिवि चेन्र भतिनेषमान्रत्वात् शुफरपाठ २।१ रा० श्री० श्रीप० पाठ = ५ा अन्यत्रामावाथ न तृमादिवत् ४। अन्यन्ामावाघ न तृणादिमत पुरुपासमवदिति चेषभापि पुरुपासमनदिति पेतयापि ६। अंगित्वानुसपजेश ७मन्ययानुमिती (च) झशकिवियोगत थ्र जन्ययानुमिती च जराक्तिवियोगाव

थफरपाठा ३०। न भावो जनुपलब्ये २/२ थीपतिपाठ

श री क्षणिकस्वाच २९ न भावोडनुपलब्धे ३०। सर्वधानुपपत्तेश्र F -

३२/ सर्वयानुपपसेश्व ३१। क्षणिकत्वाच 111111 117

३श न कस्मिल्तसम्मवात ३२। नैकस्मि नसम्मयातू

Page 278

२०८

शंकरपाठ: २।३ श० श्री० श्रीप०-पाठ: ३४। विहारोपदेशात् ३४ । रा०श्री. ३५। उपाटानातु ३२। श्रीप०उपादानादू विहारोपदेशश्

३६। व्यपदेशाच क्रियाया न चेनिर्देशविपर्यय ३५ । रा०श्री० व्यपदेशाच क्रियाया न ३३ /श्रीप० चेत् निर्देशविपर्यय। शंकरपाठः श्रीपतिपाठः

६। वैद्युतेनैव ततस्तच्छरुते ५ वैद्युतेनैव ततस्तच्छुते

अत्र मध्व. रामानुज, श्रीकण्ठ श्रीपतिश्र सर्वे अल्पसंख्यर्क-दलान्तर्गतत्वादू दोप- भागिन भवन्ति। तेन २।२/५ रामानुज. २ स्थल्योर्दोपी, २।२/५ २।३।३४ २/३/३४ श्रीकण्ठ २ स्थल्योर्टोपी

२/२/५ २।२३० ११ट-७ मध्य १ स्थले दोपी, श्रीपति: ४ स्थलेपु दोपी भव्रति। २।३।३४ ४।३/५ अपरे पट् आचार्या शकर, भास्कर, निम्वार्क, श्रीपतिः विज्ञानमिक्षु वलदेवश्च तेन डोपनजिता भर्वन्ति। इदानी क्रष्टन्यम अत्र कस्थ केन सह कोहण सम्बन्व, इति, तद यथा गश्री० गराय सृभ, गंशीप० २२५ सत्रे, श्री०श्रीप० २।२५ सून्रे, २३३४ .. २।३३४ " २३।३४,

नेन एव निर्ग्य्त फललम्- ग० नी० २ ग्थनन्ो मिलिनी

11

Page 279

२७९

द्वितीयपादसमालोचनम्। इधनी यदि अभिकरणरचनानियमनिरपक्षाधिकरणरचना स्ूनपाठ्सूतयोग-सुत्रविमाग- सूत्रमदणस्सूनवजन स्यूप्रकमचिपर्ययजन्यन्दोपणुणाना समादार कियेत, तदा इत्यमेव फल हरपते-

भषि मधि करण-भम सूप सूस सूत्र सूत्र समर - रपमा- भरप पारे योगे विभाग महणे पिप पञमे दोपा: पाम् नापाम् पपे

शं० 12 1B

मा० २० ४६ ४ ६५

ग० २६ ४ २३ ३६ २४ ६ २ २ ८६

मि० ४० ३ ४३ ३२ २ V 2 - म० ३२ २०६ ६ ६ १७०

धी० 1२ 1६ २८ २६ ६ २

थोप० ६३ २ w ac

य० ३० ७६ २५ २ १०४

पि० ? २९

6 1 ४1 २

१६११५७/ २१६/३५५ २० २० २४/९ ७२५

तयो मुदितमन्ये अधिकरणनिर्वेशस्य मसाधितत्वात, तेन अधिकरणरचनाविययकविचार मधसु माज्येदु कृत, पाठमेदादि विचारस्तु वपासु माप्येपु कृ इवि विवेक। एव च जधन C - माष्याणा मध्ये दोगरजा संख्याधिक्यकम इत्यम्- सकरमाप्ये २४ दोपा, श्रीकृण्ठमाप्ये-८१ दोपा, निम्बार्कमाप्ये ९१छोपा, वलममाच्ये १०३ दोपा, मारफर, ६५, रामानुख, र६ श्रीपति,, ९८, मध्व,,१७०/ तेन शंकरमान्यमेव अत्र दोपालपत्वाल, व्यासमतसिकए मपति। तव. मास्करा

Page 280

२८० व्याससम्मत-ब्रह्मसूत्रभाष्यनिर्णयः (२यः पादः)

दीनामिति यथायथं बोद्धव्यम्। एतड् एव अधिकरणरचनानियमनिरपेक्षनिर्णयफलम्, नियम- सापेक्षनिर्णयफलं तु एतड् ग्रन्थस्य तृतीये पादे प्रदर्शनीयम्। इदानीं द्रष्टव्यं प्रागुक्तपु सप्षसु विपयेपु कस्य केन सह कीदशो नेदिष्ठो दूरस्थो वा सम्बन्धःइति।

भाष्य- अधिकरण- सत्र- सत्र- सूत्र- सून्र -- सन्न- सूत्रफ्रम- रचनाS- समा्ट नामानि रचनायामू पाठे योगे विभागे ग्रहणे चर्जने विपयये

शं० भा० २५ २५

शंo रा० 2 २

श० नि० २ २

शं० म० ११ ११

शं० श्री. ११ ११ 1

शं० श्रीप ३ ३

शं० व० १० १०

भा० रा० २ १२ १८

भा०नि० १ १० २ ६५

भा० म० ११ १२ २४

भा० श्री० ११ २ २६

भा० श्रीप ३ २ १४

भा० व० १८

भा० वि० ६' ६

भा०बल० १० १०

रा० नि० २४ २२ ८ २ ३ २ ६१

रा० म० ७ १९ १ २८

रा०श्री० ११ ३० १४ २ ६८

रा०श्रीप० १६ २७ ११ १ ६०

रा० व0 १२ २३

Page 282

२८२

अथ यदि एतेर्षा दोषाणा सख्यानुक्रमेण विन्यास: कृतः स्थात्, तदा- रा० श्री० ६८ भा० श्री० २६ भा० नि० १५ व० वि० ८

रा० नि० ६१ श० भा० २५ धी० बल० १५ नि० वि० ६

रा० श्रीप० ६० भा० म० २४ भा० श्रीप० १४ भा० वि० ६

नि० श्री० ४८ म० श्रीप० २४ श्रीप00० १३ म० वि० ६

म० व० ४७ र० व० २३ श्री० व० १२ वि० वल० ५

श्री० श्रीप० ४६ २२ शं० म०। ११ श्री० वि० ४

नि० श्रीप० ३८ रा० 4ल0 २० शं० श्री० ११ श्रीप०वि० ३

नि० व० ३८ श्रीप० व० २० ११ ग० श्रीप० ३ रा० म० २८ भा० रा० १८ शं० व० १० शं० रा० २

नि० म० २७ भा० व० १८ १० जं० नि० २

म० श्रो० २६ नि० 400 १८ रा० वि० ८ तेन श्रीकण्ठ सर्वेभ्य रामानुजानुगाभी, तत, निम्वाक: रामानुजानुगामी, तत, श्रीपतिः रामानुजानुगामीति दश्यते। एवम्-अवशिष्ट वोद्धव्यम् इति। अयमपि आचार्याणा सम्बन्धनिर्णये एक: पन्था.। एतेन निम्धार्क-श्रीकं्ठ-श्रीपतीना रामानुजपरभविकत्वमपि अनुभातु शक्यते। एवं च दशानाम् आचार्याणाम् एकेकस्य अल्पसं्यकगणान्तर्गतत्वात १। अधिकरणरचनाSरचनयो. ५/ अतिरिक्सूत्ग्रहणे २1 पाठमेदे ६। गृहोतसूत्रवर्जन ३1 सूत्रद्धययोगे श सूत्रकमविपरयये चेति ४। सूत्रविभागे एतेषु सपसु विषयेषु कति दोषा: भवन्ति, ते च शंकरे २४ दोषा: श्रीकण्ठे ८१ दोषा भास्करे ६५ श्रीपतो ९९ रामानुजे ८६ वलमे १०४ निम्बार्के ९१ विज्ञानमिक्षी ३१ " मध्वे १७० " बलदेवे ४४ भवन्ति। तत्रापि दोषसंख्यायाः अल्पाधिक्यतुलनाया कृताया हरयते शंकरे २8 दोषा;, अपरेषा सर्वषां दोषाधिक्यम् इति। तेन शकर यथा व्यासमतानुसारी नापरे तथा। अतः शार्फरभाष्यं यथा व्याससम्मत न तथा अन्यानि भाष्याणि भवन्ति इति अवगन्तुं शक्यते। एतच सूनार्थविचार विनेव अधिकसख्यकमाष्यकाराणा सम्मतिक्रमेण निरूपितम्। न तु

Page 283

दिवीयपादसमालोपनस् २८३

अधिकरणर चनानियमाविपयकरणान्तरम् एक्त् निरूपणंकृतम्। अमे यर्य त नियमम् माविष्कृत्प विचारयाम अधिकरणरचनारया कोडसी माध्यकार कियद्व्यासमतानुसारी इति। मत्र मत् निर्वपर्ण कृतं, तखु आपातर्सगतभेव, तस् तु स्थूल्थ कृते स्थूल्डरी वा इति पोदप्यम्। पस्तुवस्तु मत्र यो निर्णय फृत, सोडपि माध्याणो दोपादोपनिर्णये न सम्पफ पन्था भवि- सुमदति। स तु मायलेन ग्रहणीय एव, यत प्राचीनार्षाचीनयोमस्ये सम्मतियाहुल्यमेव अत्र विचारमानदण्डलेन गृदीतम्। समदकिकाना समविद्यादुद्विवलवीर्यार्णा समकालीनाना मध्ये विषयविरेप सम्मतिवाहुल्यमे+अमाणलवेन भद्णीयम्, न तु पाचीनार्थाचीनयोर्मष्ये सर्वस्मिन् विपये तथा भवितुमुचितम्। अर्वाचीना नियमेन माचीनानो दायादा मर्वन्ति, मतस्तेषां मरत माचीनानो मतसापज प्राचीनानाम मनुफरण था। तेन योडय सम्मतियाहुल्यरुपपन्या अत्र अनु सुत. स न महत्वसत्यनिर्गयाथ मल, स न व्यास्षमतनिर्णये सम्यक पन्था। एतेन समभावना विक्यमात्र विजापयितु शक्मते। तेन शकरे ये २४ दोपा प्रदर्धिता, मास्करादीना मतविरो- भित्चात, भास्फरे या ये ६७ दोपा उपस्थापिता रामानुजादीनो मतकलक्षण्पात, तत्सर्वम् मर्या चीने प्राचीनमतदूपणम्, पाचीनतर प्रमार्ण विनेश, तेन्य निर्णय न संसयानाकुलित। पतेन प तम भाज्यकार कियद्व्यासमतानुय्ती व्यासमतसनिकृए वा इत्येव जञातु शक्यते, न तु तस्म छोपसंस्थाया सत्यत्म् ममान्तल वा। तथापि अधिकसम्मत्या शफरमतस्वेव व्यासमतानु पठितं व्यासमतमजिकएत्व या यथा स्पात न ता अन्येग।म इत्येव सिध्यति। एवं चशफरभ्यासपाने दोपाणाम् मल्पत्याए पादार्भनर्णय यथा धफरमाप्यत संगच्चते, तथेव व्याससम्भतपादार्थ मनेत् इति युकम्। मयं पावृर्थ एव पादसगति, जनया पादरसगत्या मधिकरणार्थ नियम्मते, तत अषि- करणार्थेन सूमार्थ निरूपणीय इति एतत्सर्व प्रागेय उक्कम्। अत्र केचित् मत्यवतिष्ठन्ते-अधिकरणरचनानियमाविष्करण न मयोजनम्। यत सूत्रार्याधीन अधिकरणार्य, तदधीनथ पादार्थ। तेन पादार्थेन सूत्रार्थ न निर्णेतथ्य।

नेक्ड् युक्तम्, तंद्म्यपित््चनिवेरोन धाकिय निवार्यते। अधिकसं्यकसूत्रे अधि करणार्यें निरूपिते तथा अविकसस्पक अधिकरणे पाचार्ये निरूपिते सति तेन पादार्येन भय शिष्ाधिकरणार्थनिर्गय सम्मवति। पव घ सुत्रार्थोडपि निर्णत्रय। एवं च धुक्सगत्यनुरोधेन सर्वाणि सत्राणि सुत्यर्थपराणि इति कृत्वा अभात् सुत्यर्थसन्देद निराकरणफानि इति कृत्वा व्यासयेयानि। शास्त्रसंगतिचलेन सर्वाणि सूनाणि साक्षाद् वा परम्प- रमा या न्रक्नतिपाउफानि इति फृत्वा मोजनीयानि। वतश् पयमाच्यायान्तर्गवसुम्राणि समन्वम साधकानि, द्वितीयाध्यामान्तर्गवसूत्राणि अविरोषबोधकानि, सृतीयाष्यामान्तवसूष्राणि साधनपराणि, वया चतुर्याध्यायानतर्गतस्ूत्राणि फलजापकानि इति कृत्वा व्याख्येयानि। समन्कयादय अत्र

Page 284

२८४

अध्यायसंगतिरिति उच्यते। पादप्रतिपादविषया एव पादसंगतयः। शांकरमतानुसारेण पाद- प्रतिपादविषयाः प्रागेव प्रदशिता, ते पवात्र पादसंगतित्वन ग्रहणीया। शांकरव्यार्यानस्यैव अधिकसम्मतत्वेन दोषाल्पत्वात्। तत्रापि उपलभ्यमानाना भाष्याणां मध्ये प्राचीनतमत्वमपि शाकरव्याख्यानस्थ उत्कषसाधकम्। शाकरव्याख्यानादीना खण्डनाय प्रवृत्ताना भाष्याणा शंकर- भाष्यादपि प्राचीनतरमाष्यादीनाम् अप्रदर्शनात् अपकृष्टत्वम् इत्यपि अवघेयम्। एव च स्वशास्त्रपारदशा अलौकिक-शक्तिसम्पन्नानाम् आसमुद्र-हिमाचलविश्रान्त- सम्प्रदायपवर्तकानाम् अवतारकल्पानां महात्मनाम् आचार्याणाम् अनुमोदनाधिक्यम् अवलमबय व्याससम्मतसूत्रार्थनिणय समुचित इत्येव अविसंवादिमार्गभिक परिकल्प्य, शंकरसम्मतपादार्थ एव व्यासानुमोदिता पादसगतिरिति उत्पश्याम। इदानी द्रष्टव्य कीहशी सा पादसगति अधिकरणसगतिश्र इति, यच्च संगतिद्वयम् अधिकरणार्थनिर्णयद्वारा सूत्रार्थनिर्णये तथा च व्यासमतविनिर्णये आवश्यकम्। तन अधि करणसगतिरत्र बहुविधा, यथा, आक्षेपिकी सगति, उदाहरणसगतिः, प्रत्युदाहरणसंगति, प्रसग- सगति, एकफलत्वसंगति, दष्टान्तसंगति, उपजीव्योपजीवकभावसंगति: हेतुहेतुमद्धावसगति- रित्याद्याः। एतासा बलाबलविनिर्णयद्वारा सूत्रव्याख्यानयोकिकत्वमपि निर्णेतव्यमु। यथा यदि केनचिद् आचार्येण अधिकरणविशेषस्य पूर्वाधिकरणेन सह सम्बन्धः क्रियते प्रसगसगत्या, तदतु- सारेण अधिकरणान्तर्गतसूत्राण्यपि व्याख्यायन्ते, अन्येन तु तदेव आक्षेपसंगत्या दृष्टान्तस्गत्या वा कृत स्थात्, तदा प्रसगसगत्यनुसारिव्याख्यानात् अपरव्याख्यान युक्कतरमिति भवितुम् उचितम्। प्रसंगसंगत्या दुर्वलत्वात्। एवं च अन्यन्नापि यथासम्भवं बोद्धव्यम्। अतः अधिकरणसगतिरपि सूत्रार्थनिर्णये तथा व्यासमतविनिर्णये आवश्यकी। तथैव अधिकरण- मध्येडपि, यत्र एकाधिकानि सूत्राणि वर्तन्ते तत्र सूत्राणाम् अर्थनिद्धरिणे मिथः संगतिरपि उप- कारिणी भवति। तत्रापि यस्मिन् भाष्ये पूर्वसूत्रेण सह परसूत्रस्य प्रसंगसगत्या अर्थनिद्धरणं क्रियते, तत्र चेद् भाष्यान्तरे आक्षेपादि-संगत्या अर्थान्तर निर्दिष्ट स्थात, तदा एतद् भा्यान्तर- व्याख्यानमेव्र युकततर भवति। यथा आनन्दमयाधिकरणे अष्टाना सूत्राणा मध्ये सप्षम यत् "कामाच्च नानुमानापेक्षा" ११।१८ इति सूत्र, तस्य वृत्तिक्ृन्मतेन यदू व्याख्यान तत्र साख्यम्त- खण्डनात् तत्प्रासगिकम् इति उक दृश्यते, परन्तु भगवत्पादीयव्याख्याने तत्सूत्रार्थ, आक्षेप- सगत्या सम्वव्यते। अत अत्र भगवत्पादीयव्याख्यानस्य केवल सगतिमात्रविचारेण युकतरत्वं कल्पयितु शक्यते। एव च एताहयसगतिविचारस्य महदुपयोगित्व वर्तते एव। परन्तु एतर्थम् अस्माभि सूत्रकृताम् अधिकरणसूत्रयो. रचनाकोशलम् अवगन्तत्यम्। यत अधिकरणारम्मय्ेपयो तथा अधिकरणानतर्गतविपयभेवस्यापि न किमपि निदर्शन सुत्रमध्ये पउत सूतृद्विरिति प्रतीयते। विभिन्नमाप्येपु विपयेडस्मिन् सम्यके ऐकमत्यमपि न दश्यते

Page 285

द्वितीयपादसमा लोचनभ् २८५

एतथ मगेव विस्तरेण तिपादितम्। अतोऽस्माभि अधुना कोऽप्युपाय निर्णेय, येन सुत्र- कृताम् अधिकरणसूनयो रचनाफीशल विज्ञायेत। नाप्यर्य सम्मवति मत् सूनकृत्वि न फोडपि नियमोडनुद्, न चेदं युक्त यत सूषार्थवुमुतुमि पाठकथृन्दे व्याससमातसतार्य निर्णेतु न शक्येत इति सत्रहन्तामाराय सम्मवेद्। अत नून करिमपि निदर्सनम् अधिकरणसत्रर चनार्थ मवषमेव सूनहदि। पत्दर्य फतिचिस् साधारणनियमा सनिवद्धा जस्मामि पूर्वस्मिन् पादे विशेष नियमास्तु संभद्ीप्यन्ते इवि तंत्रेय भतिज्ञातमपि। अतोडयुना मस्मामि अधिकरणरचनाफीसले विरोपनियमा भाविष्करणीया सृतीयपादे। तैश्व नियमनिवद् अधिकरणरचनाडरपनाजन्य दोपादोपी निर्णेतच्या। नियमनिरपक्षनिर्णयफ्ेन सह नियमसापक्षनिर्णयफले विवेचिते सति यस्य पक्षे दोपाल्पता भवेत् स एव पक्ष समीचीन व्यासमतसम्मतरव इत्येवं फलपयितु शक्यम्। सत्रारणा याहसस्वल्पाक्षरत्व गम्भीरार्यकत्व तथा अस्त्व च भतीयते, तेन निसन्दिग्वतथ। व्यासमतनिरूपण् निवर सदुष्फरमेव, अथ फिम् अक्षम्मवमेव। विभिन्नाचार्याणो भाप्यरमना नेपुण्य युक्िपरिपाट्यादिक च यथा अतुलनीयं तयेव नपरिमेयं घ। भत व्यासमतसनिकषत्व- निरूपणमेष मत्र मयतामदे इति यायत। सूपार्थविचारादिक विना अविकरणरचनारचना विचार कर्थ व्यासमतनिर्पायोपयोगीति समे वक्ष्यते।

द्विवीय पाद।

इवि मथमो भाग: ।

Page 287

श्रथ द्वितीयो भाग:

Page 289

अथ तृतीय: पाद:। अधिकमम्मत निथमानुमारिण निर्णय।

परगादीना विभागवूर्वके सगतिनिरपगभ एक मुम्त्यं भयोजने भर्वत।वस्तुतस्तु सा सगति तथा अधिकरमविमागथय प्रयेक भाध्यम्य भायेण पृथक परृथक हक्ष्यते। अत ताद पधियरण- भगतिश्रमृति-निष्पणेन व्यामानुमोनतिमूवतात्पर्प्यनिर्णयार्थम् आदी तद्नुमोहित मार्च निणेयम्। तदर्यम् ४-नीम जल्नाकम् अधिनरणरचनाया सनरचनाया्थ् विरेपनियमनिचय आवि धरजीय।यत सुतरचनामा तथा अधिकरणरेचनायामेव व्यासमतम्य वैव्यापयमपा। यथा सम्मनति, न तथा सूशर्थनिचारे मयितुम् अर्नति, सूत्रार्थम्य सुत्यर्याधीनचात्।भत्म नुमाध्येव सूचर्थ परणीय, यत धुन्यर्थनिर्णयार्यमेव अफसनमन्ध रचित भगवता व्यासदेवेन इनि दि सर्वतानमिम्मतम्। अतोन मूनर्थमच्े व्यासमतवशिनं आचुष्येण पूर्णतया या वचते, परन्तु सूधिनर्णर्चनायमेव तन। तेन यदि सूताधिन रणरचनानियमनिवद। विनिर्णाता सु, तदा याममग्मनवद्यमूनमाम्यनिर्जयमयाम सम्माक फर्यशित सफयता भामुयात।यत तैथ नियम भत चिभि समाप्याण दोपादोपनिर्जये मृते तेपो ्तमत वासानुमोनतिम् इति कयधित निर्गेतु अक्यम्। अत अन अधिक रणरचनानियमा निर्पणीया सर्वादी। तत्र कादश सामान्य नियमा प्रयमपादे मनियद्धा, पतर्न्थ तेडि अन्र म्भर्वस्या। तेपाम अभनोनैव एते विशेपनियमा अधि+सम्मत्या महलनीया। ततश मथमत निपितनियमा पचाद् येन मत्र लड् जयन्ते तन तम्य लेपेण भवितव्यम् इस्पेय मन्तस्यम। अय यदि पताहसलकपने अिक सम्मति- रेच पुन आपधेत-अधिकमंम्यया आचार्ष्या यदि पूर्वनिप्पल्ञनियमविरोधिन म्यु, तहा ततोडपि विोपनियममेंकलेन पूर्वनियमरक्ष्ण कर्थथ्य न सु भाहनिम्प्स्य नियमम्य ममहण विक- हवन या ममुचित भवेत्। अत्र चेत्ू विरोपतरनियमर्संकलनम अमम्भवि, तना ते एव अधिक - मल्यका वाचाय्या दूपणीया,, व्यायमतविभट्ट पलात्। नाम सन्याषिकयेन पूर्वनियमनिप्पभस्थ फकम्य वन्यमात् करणीयम्, अथवा अधिनसस््यकानाम आचार्ष्याणामपि दोपकल्पन न अर्मगत मसम्यति।एयं घ अधिकरणरचनानियमानाम् मनुमरणाननुमरणाम्या माध्याण दोप गुणविनिर्णय अत्र प्रस्तृयते। पूर्वस्मिन् पाटे पतारहरानियमनिरपेटरिव अस्मामिसंस्याधिक्य नम्मतिरेय माज्याणा दोनगुणनिर्गायफलवेन परिकल्पिता, मश्र तु एृतीये पाढे मषिकसम्मत नियमसापेसे अत्मामि मान्याणों दोपगुणनर्णय करिम्पते। अयमेव मत्र ममेद। तेन मत्येकम अधिकरण पृथकूतमा अवलगठप सनन्तर्गतस्व्राणि एकश्रीकृ्य भाष्याणा परीक्षणम् भारम्यते ।

Page 290

व्याससम्मत-श्रह्मसूत्र भाष्य निर्णयः

अथ समन्वयनाम-प्रथमाध्याये प्रथमपादे प्रथमं जिज्ञासाधिकरणम्। अत्र प्रथमं जिज्ञासाधिकरणम्। तन-"अथातो ब्रह्मजिज्ञासा" १११ इति एकेन सूत्रेण एतद् अधिकरण रचितम्।अत्र स भाष्यकारा अभिन्नमतावलम्चिन। सूत्रस्थजिज्ञासापदम् आ- श्रित्य सर्वसम्मत्या एतस्य "जिज्ञासाधिकरण" नामा एव सूत्रपदसाहाय्येन अधिकरण-नाम-करणररीति- रिय प्रायेण सर्वे आचार्ये सर्वत्र अनुस्टतेति दृश्यते। यत्र कुत्रचित् एतस्य अन्यथात्वं भविष्यति, तत्र तत्र तच प्रदर्शनीयम् अत्माभि। तत्र प्रायेण अधिकरणप्रतिपाद्विषयानुसारेण अधिकरण- नाम नर्देश, परिलक्ष्यते। परन्तु अधिकरणप्रतिपाद्यविषयनिर्देशे विप्रतिप्रत्ति-शंकापतेः प्रतिपाद् विषयानुसारेण अधिकरण-नाम-निर्देश-करणं सरवत्र नाघिके, समाश्रितम् इति।अधिकरणारम्मक- सूत्रपदेन अधिकरणन्नाम-निर्देशरइस्यम् इत्येव सम्माव्यते। अत अधिकरणनामनिदश अयमेको नियम कल्पयितु शक्यते, यत् "सूत्रान्तर्गतपदानुसारेण अधिकरण-नाम-करणं सम्पादनीयम्" इति।अत इत्येव अत्र एको विशेषनियमो भवतु। इति प्रथमो विशेष नियमः। ततश्र अत्र ग्रन्थाध्यायपादानाम् आरम्भ। अन्र प्रथमसूत्रेण सवसम्मत्या अधिकरणारम्भ- दर्शनात् व्यापकारममे व्याप्यस्यापि तथात्वदर्शनात् अपर एको नियम: अत्र कतु शक्यते, यत्- "अध्यायपादानाम् आरम्भे अधिकरणारम्भ नियमेन करणीय"। तेनायम् अत्र द्वितीयो विशे५- नियम भवतु। तेन यस्तु चतुर्थसामान्यनियम,-"सूत्रमध्ये उद्देश्यतया विधेयतया वा निराकाक्ष- प्रथमान्त-पदसत्वम् अधिकरणारम्भभूचकम्" इति, भूमिकापादे प्रदर्णित, तस्थ नात्र उपयोगिता। तस्य एतद्द्वितीयनियमव्याप्यत्वात्। अतो "ममजिज्ञासा" इति प्रथमान्तपदरय अत्र अधि- करणारम्भसूचकत्व न व्याहतम्। नियमोडयम् पान्मध्ये प्रयोज्य। द्वितीयविशेष-नियम-वलेन पढारग्भे प्रवमान्तपनाभवेि अधिकरणारम्भ करणीय- इत्यपि फलमलात् आयातम्। यथा "म्त्र प्रसिद्धोपदेशात" १।२।१ इत्यत्र अधिकरणारम्भो दव्यते, प्रथमान्तपदाभावेडपि। तेन ऊद्नीयनथमान्तपठस्थापि अधिकरणारम्भकतम् इति विनेयम्। पश्चमसामान्यनियमोडपि अन्र न प्रयोषव्य।तेन अत्र "तद भ" इति प्रथमान्तपदस्य अध्याहर्तव्यत्वेपि तद्यलादेव न अम्य अधिकरणारम्भकत्व, किन्तु पाठारम्भादेव अम्य अधिकरणारम्भकत्वम् इति बौद्धव्यम्। इति द्वितीय विशेष नियम। ननश्र पतत्मामान्य-नियम च्वदेन अधिकरणसमाप्ति-सू चकनियमोडपि आविष्कर्तु अकयते। म च' भावन अधिकरणारम्भक-ताहश प्रथमान्तपदघटित सृतं पुनरुपलभ्यते, ताबद और्धाघिकरणम अवनामम" रति। तेनायं तृतीयो विशेषनियमो भवितुम अर्हृति। अनेन अत्र "अथातो मक- ति.।" दनि श्कनेर सवेण अधिकरणं रचनीयम। यतो "जन्माचम्य यत" शशर इति द्वितीय-

Page 291

तृताय पाद दताय जन्मादाघयरणम्

सूये "जन्मादि" इति निरपेक्षपथमा तपदसत्वात् पृयगधिकरणारम्म समुचित।अत "अथातो नक्षजिनासा" इति एयेन सूश्रेण परथम जिपासाधिय रणं समास्तम् इति बोद्धव्यम्। इति तृतीय विरोप नियम। आचार्याण मतमेदेन सूत्रार्थमेद्ान् अधिव रणावयवेष्यपि मतमेद सेजात।स तु तण्द् माष्येम्य अवगन्तथ्य। तत्र सर्वमाध्यफाराणाम् पतेन सूशेण पतदधिक्रणरचनारायाम ऐक्मत्यात् न कस्थापि मत्र कश्धित् दोप इति योद्धध्यम्।१।१।१ द्विवीय ज माधधिकरणम्। जन्माधस्म यत १११।२ इति द्वितीय सूधम्। अस्य 'जन्मादि" -पदास् मरय 'जन्माघ- वितरण नाम। वह्भमाप्यमतेन "ज माधम्य यत नाव्योनत्वात् इत्येव द्वितीय सूत्रम्। अन्येयां सर्वेपो मतेन 'जन्माधम्य यत" इति द्वितीय सत्रम, ततश्च "शारूयोनित्वात्" इत्येघं एतीयं सूघम्। तभापि सवेरेव आचार्य अत्र द्वितीयम् अधिवररण रचितम्। कत्र "जन्मादि" इति प्रथमान्तप्दात् तथा "तद् मरक्ष" इति प्रथमा तपकाध्यादाराथ अधिषरणारग्भ यरणीय, चतुर्थ-पंचम-मामान्4ननियमा म्याम्। अत्र अनिकरणरचना पतत्सामान्यनियमद्येनैव सगच्छते। पतर्त्थ चतुर्थ सामान्यनियमो दृषव्य। अधिकरण-मासिस्तु 'शाख्रमोनित्वाव" इति परसूतरे 'सर्वने नक्ष" इति प्रथमा तपवाध्याहारम्य आयनमयत्वत्त तेन च तग्य पृथगधिकरणत्वात् परुप- नीया। मध्याहत मथमा तफ्टचलेन तस्य अधिक रणारम्मणीयत्वात्। पश्षम सामा यनियमो दरय्य। पक्माचारथ्यमिनानो नवानाम् आचार्याणाम् मतेन "शाब्बयोनित्यात्" इति सूत्रेण एृतीयम् अधिकरण रचितम्। तेन अधिकसस्यकाचार्यमतविरोधात् तथा सर्वस्ममतनियमविरोषाच वलमाचार्यमतम् अत्र मठोपमिति मन्तम्पम्। तथापि सूमयैकीकरणत् तमते तृतीयसूने पृथव तया अध्याहारम्य अनावस्यक्त्वाल, अन्येपाम् आचार्याणाम् मते तस्य आवश्यनत्वात्, वलममतस्य त्वर्प परुप- नीय। परन्तु पतत्सून्रसमस्य म्यश्टर्विचारेण तथा विषयक्षुतिमेदेन च पतयो प्रृथपसूतवं सगतम् इति मन्तव्यम्। एततु समे वृतीयाधिकरणविचारमसगे व्यकीमविष्ि। तेन वलम माध्यम्म जयम् उत्कर्ष लुतां प्रयाति। इदानीम् मस्य अविकरणावयवादिक विचार्यम्- अत्र केचित् 'जन्म आधस्य यत" इति पच्छेदम् इच्छन्ति। तन सम्यक। मनाि- संसारे माथत्वे नास्ति। सेसारस्य सादित्वे बष्ट वेपमनेषृज्यदोपापचि। कल्पान्तर्गतसगीया वित्वकलपने मादित्वस्य गक्षणिक्त्वापचि, नाधस्प जन्ममात्रकने स्थितिमेगयोधनाय उपलक्षण वर्पव्य मपति। यतो वा इमानि" इति विस्यसुती व मस्पितिल्यानाम् उेखो दयते। तेन "जन्मादि" इति आादि-पदेन स्थितिमैगयो ऋहर्ण स्वारसिकमेव। ततथ् आधस्म जन्मषोधिका श्रुति अत्र विषयत्वेन न केनापि परिगृद्दीता इति। अत पताषशपारणपूटद् माबस्थ जन्म इत्येकम्

Page 292

४ व्याससम्मत-श्रह्मसूत्र भाष्य निर्णयः

अर्थकरणं न संगतम्। ततश्र आधयस्य जन्महेतुत्वं कार्यम्रह्मणोडपि सत्त्वात् सर्वकारण-कारण-रुप त्वेन श्रह्मणः अन्र न जिज्ञास्यत्वम् आपघते। अत ईदशी व्याख्या नादरणीयेति मन्याभहे। शाक- रादपि प्राचीनतरस्य व्याख्यानस्य अप्रदर्शितत्वाच्।अत. एतादशी व्याख्या न रमणीया इति। तथापि अधिकरणरचनाया नात्र कस्यापि कोडपि दोष: संजातः । तृतीयं शास्त्रयोनित्वाधिकरणम्। "शास्त्रयोनित्वात्" ११।३ इति तृतीयं सूत्रम्। अस्य शास्त्रयोनित्व-पढात् अस्य "शास्र- योनित्वाधिकरण" नाम। वहमभिन्नाना नवानाम् आचार्याणाम मते एतेन तृतीयसूत्रेण तृतीयम् अधिकरणं सम्मतम्। वहममतेन एतत् सूत्रं "जन्मादयस्य यत" इत द्वितीयसूत्रस्य शेषविशेष मात्रम्। अतः तन्मतेन एतत्सूत्रस्य अधिकरणारम्भकत्वम् असंगतम्। परन्तु तव् चिन्त्यम्। "शासत्रयोनित्वात्" इति एतत्सूतस्य हेतुओघकोकाररूपत्वात् अन्वयानुरोघात् उद्देश्यविधेयरूप- त्वेन प्रथमान्तपदाध्याहार: अत्र प्रथमत एव अपेक्षितः। तेन "तद् ब्रह्म सवज्म्" इत्येवं प्रथमान्त- पदानि अत्र अध्याहतव्यानि इति कल्प्यते। तेन अध्याहृतप्रथमान्तपद्बलेन अस्थ अधिकरणारम्म- कत्वं सगच्छते। एतदपि पश्चमसामान्यनियमनिरूपणप्रस्तावे वर्णितमेव। एतदर्थ पश्चम, सामान्य नियमो द्ष्टव्य:। ईदानी द्ृष्टव्यं वलममतेन एतत्सूतयस्य एकीकरणं संगतम् असंगतभ् वा। तंत्र "शास्त्रयोनित्वात्" इत्येतत्सूतस्य हेतुरूपत्वात् अन्वयानुरोधात् आकाक्षानिवृत्तये च उद्दश्यविधेय- वोधक पदद्यमपि आवश्यकम्। तहते सूत्रार्थ. न सम्भवति। ततश्र द्वितीयसूत्रीयविधेयात् अस्थ विधेयमेदात पृरथक सूत्रत्वमेव संगतम्। अतो युक्तयापि एतस्य पृथव सूत्रत्व समर्थितमेव। ततश्च दशानाम् आचार्याणा मध्ये नवानाम् ऐकमत्यात् पृथकसूत्रत्वमेव अस्य समर्थयितव्यं भवति। अतोडत्र विशेषनियम एक संकलनीय।स च इत्यम्-"उद्देश्यविधेयान्यतरमेदाद अधिकरणमेदेन सूत्रमेद साधीयान्। अथवा अधिकरणावयवभेदवोधनात् विधेयभेदाद वा सूत्रभेद युफ। किंवा अवयवविशेषस्य वैशिषयसाधनात् सूत्रभेद करणीय। अत्र विधेयमेदेन अधिकरणमेदात् सूत्रभेद युक। तेन वहममाध्यस्य अत्र दोष एव कल्पनीय। इति चतुर्थ विशेष नियम:। ततश्र अत्र निम्बार्कमतेनापि सह विरोधो दश्यते। शंकर गास्कर-रामानुज-मध्व-श्रीकण्ठ- श्रीपति-बल्भ-विज्ञानभिक्षु-वलदेव-मुखा भाप्यकारा: सर्व एकेनैव सूत्रेण अत्र अधिकरणं रचितवन्त, निम्बार्कभाष्ये तु "ततु समन्वयात्" इति परवर्तिसूत्रमपि एतदधिकरणान्तर्गत कृतम्। "तत्तु सम- न्वयात" इति एकेनैव सूत्रेण निम्बारकाचार्य्यमिन्रै. सर्वे आचार्य्यै. एकमेव अधिकरणं रचितम्। एतस्य अन्यथाचरणेन निम्बार्कभाष्यस्यैव तेन दोषस्पर्ग स्षात-इति कल्पयिंतु शक्यते।

Page 293

वृतीय:पाद: चतुर्थ सम वयाधिकरणम् ५

"तत् तु समन्वयात्" इत्यत् 'तत्' इति प्रथमा तपवस्त्वाद् अरय पृथग् अवियरणत्वे भगतमेव। तेन घ शाम्त्रयोनित्वाधिय रपस्य गये नय सूत्रेण समाप्तिरपि सूचिता भवति। तत नाफरमाध्यानुमारेण वतस्य शास्रयोनित्याधियरणर्य वर्णपह्वयं दृदयते। मैतत अन्येन पनापि माप्यवरिण मृतम्। तेनाडत्र शांघरभाप्ये मोप रषयते फंकित। परतु तन्न दोपतवेन परिगणनीयं यापज शाकरा पि माचीनतर माप्यभरेन समर्थित स्यास्। को जानाति सूत्र कृदमगत एतनविकरणस्थ वर्णपदवूर्य नाभिभेतमिति। अतोडय शापरमाप्ये तोपपरपना न भगता। सूत्राणों बद्धर्यसूचनम् जलकाराय इति गयते सुधीभि बहुमि। एव च अत्र चहडमनिम्यार्कमज्ययो दोप सूचित इति। ११।३ चतुर्थे समन्वयाधिकरणम् । "तसु समन्ययात्" १।१४ इति चतुर्थ सूनम्। अस्य "समन्वय"-पटात् मस्य समन्वया- धिकर्ण नाम। 'तत्" इति पयमान्त फादू मत्र अधिवरणाएग्म निम्धार्कमिसे सर्व माचार्ये कृत। निम्माकमाप्ये एतत् सूत्र आव्योनियािकरणान्तर्गत कृतम्। अत तत्र निम्बार्कमतेन पथमान्त पद-पत्तिससामान्य-नियम लघने मपति। तेन इदम् मत्र तस्य दोपाय एव। न च अत्र तु-चलन अधिकरणरचनाया पयमान्त-पद-पढति सामान्यनियमान्तगत- निरपेक्षत्स्थ व्यापातान, तेन च पयमान्त तवपदस्प साकोक्षत्वमतिपादनात सुन् एतस्य अधिकरणारम्मकतवम् अ्संगतम् इति वाच्यम्।मरकितपूर्वपक्षीयविधेयम् पूर्वाधिक रणमतिपाधत पृथग् विषयत्वान्। पूर्वाधिकरणस्य विधेयन्तु "अमण मर्वड़त्व शाखप्रमाणपर्त्व" च, त्र तु स- नाष्बसमन्वितर्र्व विधेयम्। अत अधिकरणापयनमेन्त्रत यथा सूत्रमेन, फर्चव्य तथा विधेयमेवत अधि+ रजमेदोडपि परणीय, पतुर्यधि पिनियमात। अत पतत्सप्रेण प्रथगधियरणरचनं मुर्भगतमेव। तेन निम्चार्कव्यास्यानम् अधियरगरचननियमविरुद्धमिति सिद्धधति। न पेपल नियमविर ह, परन्तु भमानाम् आवार्माणाम् अपि विरोधि। यत्र तु "तु"-शव्देन अयमान्तपदस्प अधिकरणारम्भक्व स्वाहतम्, तत् अरे भ-र्शिप्यते। अतोड एक निम्चार्कभाप्यमेव दोफमखम् इति पल्पयितु सक्यते। परसूने प्रथगधिक रणारम्मात् पतत्सूत्रान्तम् एतत अधिकरणम्। पतथ सर्वाचार्यभम्मतम्। मती यांफरमाण्े वर्णकनूय वर्तते। नान्मे फैरपि पतत् समाचरितम् इत्यपि हस्पते। रहम्य तु सुधीभिषिनेथम्1 तथाहि सोंकरमतेन कर्मणा सह यथा जानोपासनमो मेढ तथा ज्ञानेन सह उपासनस्थापि मेत स्वीक्रियते। मतान्तरे तु नैतत् अंगीकियते। अत मथम- वर्णकेन कर्मण ध्रुतितात्पर्यत्व निरस्य द्वितीय तिनज्ञानस्थेव तत् प्रदर्शितम् इति दिक् १।१।५ पचमम् ईसत्यधिकरणम्। अत्र "कमतेर्नाशनम्' ११।५ इतिमूत्रम्म "ईक्षति" पदात् अस्म ईक्षत्यषिकरण नाम।

Page 294

६ व्याससम्मत ब्रह्मसूत्रभाष्यनिर्णयः

अस्मिन् पश्चमाधिकरणे शाकर-भास्कर-मध्-वलम-विज्ञानमिक्षु-चलदेवमतेन सप सूत्राणि, रामानुज- निम्बार्क-श्रीकण्ठ-श्रीपति मतेन-तु अष्ट सूत्राणि परिगृहीतानि। "प्रतिज्ञाविरोघात्" इति एक सूत्रं रामानुजादिमतेन अतिरिक गृहीतम्। एततु शाकर-भास्कर-भाष्यद्वयमध्ये कथचित् स्वपद- वर्णनीयभाष्याशरूपेण दश्यते। तद् यथा अत्र शंकरमाण्यम्-"च-शब्द: प्रतिज्ञाविरोधाभ्युच्चय-प्रदर्शनार्थ,।सत्यपि हेयत्ववचने प्रतिज्ञाविरोध: प्रसज्येत।कारण-विज्ञानाद्धि सर्व विज्ञातम् इति प्रतिज्ञातम्। 'उत तम् आदेशम् अप्राक्ष्यः-इत्यादि । अत्र भास्करमाष्यम्- "अत. सच्छन्दवाच्यं चेतन न्रह्म इति निश्चीयते, प्रतिज्ञा- विरोघाच्। 'उत तम् आदेशम् अप्राक्ष्यः येन अश्रुर्त श्रुतं भवति, अमतं मतम्, अविज्ञातम् विज्ञातम्" इति। शाकरमाष्यत पूर्वतनमाष्यादीना प्रमाण विना सूत्रत्वेन अस्य ग्रहणेन स्वपदवर्णनस्थ च भाष्यलक्षणत्वात्, तथा हि- "सुत्रस्थं पदमादाय पदेः सूत्रानुसारिमि। स्वपदानि च वर्ण्यन्ते भाष्यं भाष्यविदो विदु. ।" इति वचनात्, एतत्सूत्रस्य शर्कर-भास्कर-भाष्याशत्वकल्पनं नासंगतम्। तानि च अष्टसूत्राणि यथा- १। ईक्षतेनशब्दम् १।१।५ ५/ प्रतिज्ञाविरोवात् १/१/८(8) श1 गौणश्चेनात्मशब्दात् १११/६ ६। स्वाप्ययात् श१९ ३। तनिष्ठस्य मोक्षोपदोशात् ११७ श गतिसामान्यात् १११० ४। हेयत्वावचनाच श११८ <ा श्रुतत्वाच् श१११ अत्र (१) "ईक्षतेनाशब्दम्" शश इत्यत्र "अगब्दम्" इति प्रथमान्तपदेन अधिं- करणारम्भः संगच्छते। चतुर्थसामान्यनियमो द्रष्टव्य। अत्र सर्वषाम् ऐकमत्यं च। (२) "गोणश्चेनात्मशब्दात्" शश६ इत्यत्र "गौण इति प्रथमान्तपदसत्वेऽपि न केनापि अधिकरणारम्म कृत, अतोडत एको विशेषनियम: करणीयः। स च इत्थम् भवेत् "अथ यदि सूत्रमध्ये-"चेत्" "चेनन" "इति चेन्न" इत्यादिपदसत्व तदा अधिकरणं नारम्मणीयम्" इति। अग्रेडपि प्रायेण एवमेव हश्यते।अतो यत्र व्यमिचारशंका भवेतु, तत्र विशेषनियमेन सा निवर्तनीया। एतेन अधिकरणारम्भकत्वं निषिद्धम्। इति पश्चमविशेषनियम। () "तनिष्ठस्य मोक्षोपदेशात् १११।७ अत्र प्रथमान्तपदाभावात् नात्र अधिकरणारम्भ करणीय।अनपि सर्वेषाम् ऐकमत्य हरयते। अन्वयार्थम् उद्देश्यविधेय-चोधक-प्रथमान्त-पदस्य

Page 295

वृततीय: पाद पष्टम् आनन्दमयाधिफरम् ७

आव त्थव्वेडवि सूत्रार्थम्य साफाक्षार्थय त्वात् नास्य अधिकरणारममयत्व फल्पनीयम्, एतदर्थ चतुर्थसामान्यनियमो दरव्य। (४) 'देपत्वानचनाथ" शशट पतवि ताहतम्। च-कारात् स्वाकक्षित्वमि। अत नाधिकरणारम्भ। चतुर्यसामान्पनियमात पविपिनियमाथ। पविगेपनियमस्तु '१११५" मष्य+ सुत्रे दष्टव्प। (५) "प्रतिपाविरोधान्" शश इति "ततपि तथा। परन्तु पट्सु माध्येपु न पतत् गृहीतम्। सत्रमेतत्1करमाध्योनविोप येति भतिमाति। (६) 'साजपाल" १1शइ्मपि पूर्वपत। प्रथमान्तपक्ामावा चतुर्थसामान्य नियमात च नाम्य अधित रफारम्म कत्यम् । (७) गतिसामान्यत" १ह। ततपि तमेच। चतुर्थमामान्यनियिमात्। (८) 'सुतत्वाथ" ११।११ म थमान्तपठामापान, त व्याहारेदपि 'च-काराव साफोक्षत्वम, अन णन पि पूर्ववन्। च तुर्मस्ामन्पनिपमान् पष्ठषिरोपनियमाथ। ततथ इत परम् "मनन्दमयोडम्या मात" इति सूत्रेण अधिकरणारम्मात् पनैप अधिकरणसमाति सगतैव। तेन अधिकरणरचनायाम् अग्र न कम्यापि दोप इति गम्पते। पष्ठम् आनन्द्मपाधिकरणम् । अत्र "आनन्दमथोडम्पासान्" १११२ इति सूतम्प "मानन्दमय" पनात सम्य "भान- नममाधिकरण नाम। अम्भिन् अधिकरणे भेवल श्रीवणयचार्थ्य विद्ाय सप आाचार्या अषननाणि गृहीनवन्त। श्रीकण्ठ चार्मण पतदेधिकरण द्विया विभय कृत, यथा-मयमचतुर्मि सूत्रै एकम् अधिकरणम्, अन्तिमचतुर्भि सूघे अपरम् अधिकरणम्। तानि च अष्ट सूश्राणि यथा- 91 जानन्मयोडम्यामाल १११।१२ ५ नेतरोडनुपपचे १११।१६ विकार शन्दाश्रेति चेन्न आावुर्थाद् १११३ ६। मेदव्यपदेशाख १११११७ ३। तद्वेतुष्यपदेशाच १।११४ फामाच नानुमानपेक्षा ११११८ ३ मान्त्रवर्णिकमेव च गीयते १।१।१५ टा अस्मिशस्थ च तघोगे शास्ति ।१।१/१९ अत्र (१) "मनन्दमयोडम्पासत्" १।१।१२ इति सते "मानन्वमय" इति प्रथमान्त पदाच् जनेनेव्र अधिकरणारम्भ ममुचित। अत्र सर्वेपाम् ऐकमत्य च दृश्पते। एतदर्य चतुर्थ मामान्यनियमो दष्टम्प। (२) 'विकारशव्दशन्ेति चेन आचुर्थात" १।१।१३ अत्र सूत्रमण्ये मन्वयार्यम् वस्थचित् अथमान्तपदम्ब जन्याहुरेडपि 'इति चेन्न" इति फठात् नाम्य अविकरणारम्मकतवम्। एत दर्य पश्षमविशेपनियमो द्रष्षष्म।

Page 296

(३) "तद्धतुव्यपदेशाच" ११।१४ अस्य प्रथमान्तपढाभावात् नाविकरणारम्मकत्वम्। च-कारात् अध्याहारे कृतेडपि "तत्"- गन्देन साकाक्षत्वात् न तम्य विभिन्नविधेयवोधकत्वम्। अतो नास्यापि अधिकरणारम्भकत्वम्। चतुर्थसामान्य नियम तथा पष्टविशेनियमोड दव्य। (8) "मानत्रवणिकमेव च गीयते १।१।१५ अत्र "मान्त्रवर्णिकम्" इति पदस्य प्रथ- मान्ततवेडपि उद्देश्यविधयेयाभेदाद अस्य नाधिकरणारम्भकत्वम् इति। सर्वु भाज्येपु एवमेव दश्यते। न च च-कारस्य समुच्चायकार्थकत्वात् उद्दस्यविवेययोः मध्ये अनुकसन्निवेश शंक्य तस्य हेतुसमुच्चायकार्थकत्वात्।अतः अत्र कस्यचित् विशपनियमस्थ प्रयोजनं, येन एतादृशस्थले सूत्राणाम् आकारमात्रदर्शनन तेषाम अधिकरणारम्भकत्वं वार्यत।स च नियम: इत्यम् भवेत् "चकरादिपदयोगात् अध्याहृतस्य अनध्याहृतस्य वा प्रथमान्तपदस्य सापेक्षत्वे सिद्धे नाधि- करणारम्भकत्वम्" इति। एतेन अत्र प्रथमान्तपदसत्वेडपि अस्य अधिकरणारम्भकत्व व्याह- तम्। अय तु चतुर्थसामान्यनियमस्य प्रतिप्रसवः। इति षष्ठ विशेष नियम। (५) "नेतरोऽनुपपतेः" १।११६ अत्र "इतरः" इति प्रथमान्तपदसत्वात् अस्य अधि- करणारम्भकत्वं युकत, तथापि "इतर"- शब्दस्य स्वरूपत एव सापेक्षत्वार्यकत्वात् तन युकम्। एतेन चतुर्थसामान्यमियमोक्तनिरपेक्षत्वार्थस्य व्याघातो भवति। श्रीकण्ठाचार्यस्तु एतेन पृथग अधिकरणं र्चयाचकार। तन सम्यके। अधिकसम्मतेरमाात्, "इतर"ग्द्य सापेक्षत्ववोध कत्वेन युरतयननुकूलत्वाच्। तथा च अपर एको नियमोडत्र आवश्यक। यथा-"इतरादि- रब्दवत् सवरूपत सापेक्षत्वार्थकप्रथमान्तपदस्य न अधिकरणारम्भकत्वम्" इति।अयमपि चतुर्थसामान्यनियमस्य प्रतिप्रसव'। इति सक्षमः विशेष, नियमः । (६) "भेदव्यपदेशाच" १।११७ अत्र प्रथमान्तपदामावात् नास्य अधिकरणारम्म- कत्वम्। प्रथमान्तपदाध्याहारे कृतेपि च-कारात् साकाक्षत्वविदानात् तथेव चतुर्थसामान्यनियमात् षष्ठविशेषनियमाच्च न तत्। - H- (७) "कामाच नानुमानापेक्षा" १११८ अत्र "अनुमानापेक्षा" इति प्रथमान्तपद- सत्वेडपि नास्य पृथग अधिकरणारमभकत्वम्, एतच्च सर्वसम्मतमेव। "कामाच्च" इत्यत्र 'च'-शब्द- योगात् साकाक्षत्वविधानात् तन्निषेध, षष्ठविशेषनियमाच्। (८) "अस्मिन्नस्य च तद्योगं शास्ति"- २।२/१९ अत्र प्रथमान्तपदाभावात् न पृथग- धिकरणारम्भ च-कारात् तदव्याहारेडपि साकाक्षत्वात् तननिषेध।षष्ठविशेषनियमात्।परसूत्रे प्रृथग अधिकरणारम्मणात् अत्रैव अधिकरणसमासिश्र सुसंगता इति। शाकरमाण्ये अत्रापि वर्णकद्यं हरयते। तत्र शाकरमाष्यटीकात अवगम्यते-वृत्ति- कारमतमेव प्रथमवर्णके एकदेशिमतत्वेन विवृतम्। स्वमतं च द्वितीये वर्णितम् इति।

Page 297

तृतीयपाद :- सप्तमम् अन्तरधिकरणम् 0

पर्वतन्योषायनानुमारि-भरकर-रामानुनातिमि सर्वे वृत्षिकारम मत ध्वास्यान गृहीतम्। एरवं च सर्वत्र वविकारमतमेव मथमपर्णकपतिपायम् मफदेमतम्। पृतिकारोडपि एक पकाधिको या इति तु सुभिभि-र्विभा्यम्।दक्रस्प गुकुतिष्य मोटपावसाम्प्रायिक्त्वन धकस्यायान गोडपाचा नुमोदितमिति प्वयितु असयते। जर्य पृतिकार मोधायनो या उपवर्षो या तन निगेतुं भप्यते। आपातत यानन्ति प्रमाणानि -पन्ानि तेम्य तयो मेढ ण्व प्रतिमाति इति। घोपायनानुगतनामानुजन्यास्यानात टपपगनुगत-भास्कस्याम्यानम्य मेदातू रामानुजेन भास्करमतम्य भूणनाथ। अत तो मिन्नी व्वेति मन्यते। आस्ता तापन। अन्न तु अधि- परणरचनाया श्रीसष्टमाध्यम्पैन दोप, नापरस्य पम्थचित इत्पेन भोदस्यम। सप्तमम् अन्तरधिक रणम्। १'1७ अत्र "अन्त्तदर्मापदे ह ११२० इति सूतम्य "अन्तर" परश्त मस्य मन्त रधिवरण" नाम। अम्मिन अधि+रणे स्वे आचार्य पकमत्येन सूप्रद्वर्य गृर्हतम्। तद् यथा श अन्तस्तद्व्मपदे जान शशश मेदव्यपे नाथान्य १81२ जत्र (१) "मन्तस्तदर्मोपे नान्" इति ११।२० सूते "अन्तर" इति प्रयमान्त पदात् अधि+ग्णारग्म चतुर्थममान्यनियमानुगत, ए्व। नान एतत प्रथमान्त-पदस्प मापेद- लन्रैथा। 'मन्तर" धनति 'अय य एप अन्तरानित्य" इतिश्रुते विषयत्वात्। चतुर्थ विपनियमो द्रसव्य। नात अधि+रणरोपश्र, परसूशे अधिकरणम्य मनारम्मणात। (>) "मेस्यपे नाथान्य" इति १।१।२१ सूचे निरपेजयमान्तपदस्य जमाबाच नाव अधिकरणार म समुचित। "जन्य" इति भव्दम्य प्रथमान्तत्वेडपि तस्य स्वपत साकोक्ष त्वान्। नकम विरेननियमो द्रषषष्य। चन्वारयोगाय मव्यासतस्पापि साफालक्षलात् मत्र नाघि धरणाएम् पछविरोपनियमात्। परसूतरे अधिकरणारम्भात् अनैव अविकरणसमाि संगच्छते। अत्र न कस्पापि माध्यस्प दुष्टत्वम्, अत न कस्यापि ठोप। अष्टमम् आकान्धिकरणम्। ११८ अत्र 'आाफाराम्लिगत्" शश२२ इति पकेन सूबेण इवम् मधिकरण रचित सर्व रेव भाष्यकारै। अम्य "माफार" इति शब्दात् पर्तस्य "माफासाधिकरणम्" माम ।परसुमेण पृथगधिकरणारम्मणात् अन्रैव अधिकरणसमाति समुचिता।"माफास" इति पथमान्तपचा अम्य अधिकरणारम्भकत्वम्। पतवर्य, चतुर्थसामान्यनियमो दव्य। वापि न कस्थापि दोप। सर्वेपामेव पेकमत्याच्। नवम प्रणाधिकरणम् ।१।१/९ मतरापि "अतपव प्राण" १।१।२३ इति एकेनेव सूपेण एकम् अधिकरण रचित २

Page 298

सर्घे रेव भाष्यकारै। अस्य सूत्रस्य "प्राण" ग्दात् एतस्य "प्राणाधिकरण" नाम। तत "प्राण इति प्रथमान्तपदात् अस्य अधिकरणारम्भकत्वम्।चतुर्यसामान्यनियमानुसरेण। रसूे अधिकरण- रम्भणात् अत्रैव अधिकरण-समासतिरपि संगच्छते। अन्रापि अधिकरणरचनार्यों न कस्यापि दोष:। दशम ज्योतिश्चरणाधिकरणम् १।१।१० अत्र "ज्योतिश्चरणाभिधानात्" ११२४ इति सूत्रे "ज्योतिश्वरण"-इति पढात् अस्य "ज्योतिश्वरणाधिकरणं" नाम। मध्वाचार्यभिन्नै सवेः सप्तभिः आचार्ये, अत्र चतुर्भिः सूत्रे अधि- करण रचितम्। मध्वाचार्यस्तु केवलं "ज्योतिश्वरणामिधानात्" इति एकेन सूत्रेण एकम् अधिकरणम्, अवशिष्टसूत्रत्रयेण च अपरम् एकम् अधिकरणं रचयामास। तानि च चत्वारि सूत्राणि यथा १। ज्योतिश्चरणाभिधानात् १।१।२४ २ छन्दोमिधानान्नेति चेन्न तथा चेतोडर्परणनिगदात् तथाहि दर्शनम् १।१।२५ ३/ भूतादिपादव्यपदेशोपपतेश्रैवम् १।१।२६ ४। उपदेशमेदान्नेति चेनोभयस्मिन्नप्यविरोधात् ११।२७ अत्र (१) "ज्योतिश्चरणामिधानात्" १।१।२४ इति सूत्रे "ज्योति" इति प्रथमान्त- 1 पदात् अनेन अधिकारणारम्भ चतुर्थसामान्यनियमानुगत एव। (२) "छन्दोभिधानान्नेति चेन्न तथा पेतोऽर्पणनिगदात् तथाहि दर्शनम्" ११/२५ अत्र दर्शनम् इति प्रथमान्तपदसत्त्वेपि "इति चेन्न" इति पदात् नास्य अधिकरणारम्भकत्वम्। एतदर्थ पश्चमविशेषनियमो दरष्टव्य। मध्वाचार्यण अत्र अधिकरणरचनात् तस्यैव दोष, बहुमत- विरोधात् चतुर्थसामान्यनियमविरोघाच। (३) "भूतादिपादव्यपदेशोपपतेश्चैवम्" ११२६ अत्र प्रथमान्तपदामावात् नास्य अधिकरणारम्भकत्वम्। "एवम्" इति न प्रथमान्त, किन्तु द्वितीयान्तमेव। प्रथमान्तस्य अध्याहृतत्वेपि चकारेण साकाक्षत्वात् तन्निषेध, षषविशेषनियमात् इति। (8) "उपदेशमेदन्नंति चेन्नोभयस्मिन्रप्यविरोधात् ११२७ इत्यत्र "इति चेन्न" इति पदात् नास्य अधिकारणारम्भकत्वम्, पश्चमविशेषनियमो द्रष्टव्यः। एव च अस्मिन् अधिकरणे मध्वभाध्यमेव दूषणीयम्।परसूत्रे अधिकरणारम्मात् अत्रैव अधिकरणसमाि सुसगतेति बोद्धव्यम्। एकादश प्रतदर्नाधिकरणम् ।१।१।११ अत्र अधिकरणविषयश्रुतिप्रसगानुसरेण "प्रतर्दनाधिकरणम्" इति अधिकरणनाम। सूत्रपदानुसारेण नामकरणे कृते अस्यापि "प्राणाधिकरणम्" नाम भवितुम् उचितम्।परन्तु नवमम् अधिकरणं तनाम्रा प्रसिद्धि गतं प्रागेव, अतः अत्र अन्य. पन्था अवलम्बित। तेन

Page 299

वत्तीय्पाद-एफादरा प्रतर्दनाधिकरणम् ११

नात्र अधिकरणारम्मकम् नपदानुमारेण नामकरण समुचितम्। अतोडयं नियमो मवतु-"विरोभे सति भतिपाधाघनुसारेण अधिकरणनाम फरणीयम" इति। अयभेव अष्टमो नियम। अन सर्वे भाध्यफारे चत्तारि सू्ाणि गृहीतानि। तानि च सूम्ाणि यथा- १। भाणस्तयानुगमात् शशरद श न वत्तरा्मोपटेश्षानिति चेनस्थात्मसमन्यमूमा झम्मिन ।१।१।२९ ३ साम्बहरया तुपदेशी चामदेवयत् १११३० ४ जीवमुख्यमाणलिगानेति चे सेपासायरैवि या््भितत्वानिह तद्योगा ।१।१।३१ अत्र (१) "प्राणन्तयानुगमान्" १श२८ इति सूये प्रथमान्त "प्ाण"पन््व मनेने अधिकरणाएग्भ चतुर्यसामान्यनियमानुगत एव। () "न वक्ुरात्मोपढेनािति चेदष्यात्ममंमन्थमूमा झसिन्" १।१।२९ अत्र "मध्या त्मसेमन्धमूमा" इति प्रथमान्तपतमप 'चेन् स्ात् नाधिकरणाएमम इति शमविरोप- नियमेन सिध्यति। (३) "झ्षा्बदष्या तुपे नो वामदेवकत" ११३० मत्र 'उपदेश" इति मयमान्त पदसत्त्वेऽरपि नाधिकरणाएग्म फरपि हत। अतोडत्र कधिद् अधान्तरविरोपनियम सकल्नीय, येन नियमानुसासत्वमम्म सिध्येत्। म च नियम एव भवेत्-"यत्र मनिपेधार्थक तुशब्देन सह प्रथमान्तप-मर्त्व तत्र तेन नाधिकरणाएम फरणीय" इति।अत्र तु-शन अर्थसकोचार्यक माशिकनिषेषयाचको वा, अत नाम्र ढोप। "तसु समन्वयात्" १।१।४ इति सूत्रे य 'तु' शब्द स तु सम्पूर्णतथा निसधति पूर्वपक्षीयरकाम, अत तत् स तु-्शन निपेषार्यक ।मत्र तु-शब्देन पूर्वपक्षीयन्तका न सम्पूर्णतया निविध्ा, तेन स संकोचार्यक। इति नवमो नियम। (8)'जी वमुख्यपाण लिगान्नेति पेओरोपासात्रेविष्यावाभितत्वादिए तद्योगाठ्" १।१३१ मत्र प्रथमान्तपदामावात् नािकरणारम्म पृथफृतया कृत। जव्याहारेजपि उद्दश्पविधेययो न मेठ सम्मवति।अत नाधिकरणम् आारम्भणीयम् इति। "चेव"-शन्द-ोगाच।पक्चम विरोपनियमाल्। अश्रेव सर्वसम्मत्या पादसमासे अधिकरणसमासित्य सगतेति मोद्व्यम्। अभापि न वास्थचिद् माध्यम्य अविकरणरचना जन्यदोप सजात। इदानी चिन्तनीर्यं कयम् अत्र पादसमासि नवगन्तव्मा इति। मन्मसमासी यया अन्तिम सूतरस्य वविवचनम् "मनावृषि सनाव् जनावृषि सब्यात्" (४18।२२) इति, तथा मष्यायसमासी यथा मन्तिमसूतस्थस्य अन्तिमपदम्पजम्यास 'पतेन सर्वे व्याख्याता व्याख्याता"(२४।२८)ति च, तथा पावसमाषी न किमपि निवर्सन हस्पते। न केनापि माप्यकारेण एतदर्थ किमपि उक्कम्। सूत्रार्था- कोचनेन नास्य निर्णय सम्मपति।व्यां्न्याकीशलेन सर्वे सर्व पतिपादयितु शक्यम्। अत

Page 300

१२ व्याससम्मत-ब्रह्मसूत्रभाष्यनिर्णयः

सूत्राणाम् आकारमान्रदर्शनन एतस्य मीमासाया यदि कोडपि उपाय अस्थास्यत्, तदैव शोमनम् अभविष्यत्। परन्तु एतस्य न किमपि निदर्शन लभ्यम्। अतोड कल्प्यते व्यासशिष्यसम्प्र- दायक्रमेण शिक्षा एवात्र शरणम्। तेनात्र अनुमीयते-"स्वरितेनाऽधिकारः" इति सूत्रा- नुसारेण पाणिनीयव्याकरणसूत्रपाठवत् स्वरितादिस्वरयोगेन एतत्सूत्रपाठार्थ कश्चित् नियमः सम्प्रदायमध्ये प्रचलित आसीदिति। एतज्जातीय अपर कोडपि नियम अधिकरणशेषार्थ सूत्र- शेपार्थ चापि आसीदेव।सच नियम परिवर्तिकाले बौद्धादिविरुद्धमतप्रावल्यात् सवेषा विस्मृति गत । अतएव एताहशेषु विषयेषु भाष्यकाराणा मतभेदवाहुल्यं सज्जातम्। तेन व्यासानुमोदितसूत्रार्थ- निर्णये व्याससम्प्रदायानुसारि व्याख्यानाविष्करणमेव मतभेदनिराकरणाय सम्यक पन्था। पाद- रोपनिर्णयप्रसंगे एतदेव अस्माकं कल्पनम्। अथ कोडसौ व्यास-सम्प्रदाय केतमत् भाष्यं वा ताहशसम्प्रदायानुसारि इत्यादिक सर्वम् अग्रे वक्ष्यते। प्रथमाध्याय प्रथमपादसमालोचनम्। इदानीं द्रष्टव्यम् अनेन निवन्धेन अस्मिन् पादे अधिकरणरचनायाम् (१) कति कीहगाश्च नियमा संकलिता., (२) कति च दोषा कस्य भाष्यस्य कथं संवृत्ता., (३) काश्र श्रुत्य कैश्र सूत्रे उपजीव्यत्वेन गृहीता, (४) उपजीव्यश्रुतिवलेन कीदणी च पादसंगति, भवतव्या इति। एते चत्वारो विपया अत्र क्रमेण प्रदर्शनीयाः। तेन पोढशपादानाम् अन्ते एतेषाम सर्वेषाम निरुषणानाम् उपसहारे कृते अधिकरणरचननियमानुसारेण कस्य भाष्यस्य कोटरणं व्यासमतानुसारित्वं तत् अनायासेन अवगन्तु शक्यम्। अत्र प्रथमं तावत द्रष्टव्यम् (१) कति कीदशाश्च नियमा: संकलिता इति। तत्र प्रथमो नियम सूत्रान्तर्गतपदानुसारेण अधिकरणनामकरणं सम्पादनीयम्।(१ मसृतम) द्वितीयो निमय अध्यायपादारम्भे अधिकरण करणीयम्।(१ म सूत्रम्) तृतीयो नियम यावन्र अधिकेरणारम्भक-प्रथमान्तपदघटितं सूत्र पुनरुपल्यते तावदू आरव्वाघि करणम् असमाप्तम्। ( १ म सूतम्) चतुर्थो नियम उद्दे्यविवेयान्यतरमेदात् सूनमेन तथा अधिकरणमेदोऽपि सीधीयान्। (३ य सूतम्) पचमो नियम यदि सतमच्ये "चेत्" "न्" "ति चेन" इत्यादि पठस्त्वं तंदा अधिकरणं नरम्गणीयम।(६ पहठ सृन्रम) पडो नियम- च-कार-योगान प्रथमान्तपदम्य सापेक्षत्वे सिद्ध नाधिकरणारम्भवत्वम।(१७म)

Page 301

वृतीयपाद :- प्रथमाध्यायप्रथमपादसमालोचनम् १३े

ससमो नियम-'इतरा" दिशब्दपत् स्वरूपत सापेक्षार्थे कमयमान्तपदसत्वेपि अधिकरण नारम्म जीयम्। (१६ श सूत्रम्) नएमो नियम-चाघे सति प्रतिपाधाधनुसारेण अधिकरणनाम करणीयम्। (२८ स सूत्रम्) नवमो नियम-यत्र अनिवेधार्थक-तु शव्टेन सह प्रथमान्तपदसत्व तत्र तेन नाधिकरणारम्म करणीय। (३०श सूत्रम्) एते च नव नियमा अयमाध्याये प्रथमपादे संकलिता।इदानी दष्टव्यम्- (२) कवि घ दोपा कस्य माष्यस्य कय सषृषा इति। पृतीयाधिकरणे "शासत्रयोनित्वाव" ११।३ इति तृतीयसूत्रे अधिकरणस्थ अरचनारया वल्ममाच्ये दोष। चतुर्थाधिकरणे "तत्तु समन्यात्" ११।४ इति चतुर्थसूत्रे अधिकेरणस्म मरचनाया निम्बारक माच्ये दोप। पषाविकरणे- "नेतरोडनुपपचे" ११११६ इति पोडरासूत्रे अधिकरणस्थ रचनारया बीफाठ माज्ये दोप। दशमाधिकरणे-छन्दोडमिदानाक्ेति चेन "१।१।२५ इति पश्वविशसूरे अविकरणस्य रचनामों माध्वमाज्ये दोप। तेन अस्मिन् पादे अधिकरणरचना नियमानुसारेण निम्वार्क-मध्व-बीफण्ठ्पलम-माण्याणाम् एकैक दोप संआ्ात। तत्र अधिकरणरचनार्था श्ीकणमध्व-माप्ययो दोप, अधिकरणम्म मरचनार्यां निम्बार्क- वल्मन्माष्ययो दोप। एवं च विमागचित्रम्- भविकरणस्म मरचनायाम् मधिकरणस्म रचनायाम् पलममाज्ये १ 0 दोष निम्बार्कमाज्ये 0 भीकफ्ठमाज्ये १ 0 मध्यमाज्ये १ 0 n1

(३) काम अवयः क्ेस सूत्रे: उपजीव्यत्वेन मृद्दीता8 इति । तत्र भममाविकरणे- "जयातो नक्षजिमासा" इति प्रथमसूत्रे वेदान्तवाक्यविचार विषयत्वेन गृद्दीत। तेन 'आात्मा वा रे द्रष्टव्य ओोतथ्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्य" (पृ० 2181५) इत्याधा सुतय उपजीव्यत्वेन भहणीया इति।

Page 302

१४ व्याससम्मत-ब्रह्मसूत्रभाष्य निर्णयः

द्वितीयाधिकरणे "जन्माधस्य यतः" इति द्वितीयसूत्रे "सत्यं ज्ञानम् अनन्तं ब्रह्म" (तै. २।१); "यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते" (तैः ३।२) तृतीयाधिकरणे "शास्त्रयोनित्वात्" इति तृतीयसूत्रे "अस्थ महतो भूतस्य निःश्सितमेतद् यद् ऋग्वेद" - (बृ 21४|१०) "वाचा विरूप नित्यया" (2) "तं त्वौपनिषदं पुरुषम्" (वृ: ३।९/२६) चतुर्थाधिकरणे "ततु समन्वयात्" इति चतुर्थसूत्रे सर्वे वेदान्ता: विषयत्वेन गृहीताः। पश्चमाधिकरणे "ईक्षतेनाशब्दम्" इति पश्चमसूत्रे "सदेव सोम्येदमत्र आसीत्, तदैक्षत" (छा.६।१।२,३) "गोणश्चेन्ात्मशब्दात्" इति षष्ठसूत्रे "ततेज ऐक्षत". · "ता आप ऐक्षन्त" (छाः ६।२।३,४) "सेयं देवता" (छा. ६।३।२) "अनेन जीवेन आत्मना" (छाः ६।।२) "तनिष्ठस्य मोक्षोपदेशात्" इति सप्तम सूत्रे "स आत्मा तत्वमसि" (छ. ६ा८/७)। "अथ सम्पत्स्" (छा. ६।१४।२) "हेयत्वावचनाच्त" इति अष्टमसूत्रे "स आत्मा तत्त्वमसि" (छा. ६।१४।२) "सवाप्ययात्" इति नवमसूत्रे-"सता सोम्य तंदा सम्पन्नो भवति" (छा. ६।८।१) "गतिसामान्यात्" इति दशम सूत्रे "आत्मन आकाश, सम्मूतः" (तै. २।१) "श्रुतत्वाच्च" इति एकादशसूत्रे "स कारणं कारणाधिपाधिप, न चास्य कश्चित् जनिता न चाधिपः"। (श्रे. ६।९) पष्ठाधिकरणे "आनन्दमयोडभ्यासात्" इति द्वादशासूत्रे "अन्नमय" (तै.२।१), "अन्योडन्तर आत्मा आनन्द- मय:" (तैः२/५), "सत्यं ज्ञानम् अनन्त श्रह्म" (तैः २।१), "म्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा" (तैः २।५) "असन्नेव स भवति" (तै. २/६) "विकारशब्दान्नति चेन्न" इत्यादि त्रयोदशसूत्रे-हेतुप्रदर्शनमात्रं कृतम्। "तदधेतुव्यपदेशात्" इति चतुर्दशसूत्रे "एष हेवाननदयाति" (तैः २/७) "इदं सर्व- मसटजत" (तै. २६) "मान्त्रवर्णिकमेव च गीयते" इति पश्चदशसूत्रे "ब्रह्मविद् आभोति परम्" "सत्यं ज्ञानम् अनन्तं ब्रह्म" (तैः २।२)

Page 303

तृमीयपाद -प्रथमाध्यायप्रथमपादसमालोचनम् १५ 'नेतरोडनुपपसे" इति पोडरासू नें सोडयामयत चहुम्याम् पजायय।" (ते राछ) (छा६।२३) "भेदव्यपढे नाथ" इति सत्त-रासूत्रे "रसो वे म रस सेवायें ल्चाइडनन्ी मवति" (ते २1७) फामाच्च नानुमानापेक्षा" इति सरा रासूत्रे "सोडकामयत" (तै २६) "मानन्दो मक" (ते ३।F) "अस्मिन्म्य च तघोर्ग नास्ति" इति अनवि रामूने-'यदा सेवरप पतस्मिन् महस्ये मनात्म्ये अनिरुफ" (ते २।७) सप्तमाधिकरणे- "अन्तस्त क्र्मोपदे ज्ात्" इति विक्यसत्रे "जय य एप मन्तरादित्ये हिरण्मय पुरु" (छ १छा६) "एव अन्तरक्षिणि"। (१७1५) । "मेदुव्यपदेज्ाधान्य" इति एकविक् सूे "य आदित्ये तिएन्" (वृ ३।७९)। महमाधिकरणे- "माफासस्तलिंगात्" इति द्वाविन सूत्रे "अस्य लोकम्प का गतिरिति माकाश इति होवाच" (छा० १।९।१) "माफारो सेवेम्य" (छा १९।१) नवमाधिकरणे- अतपव" प्राण इति प्योविण सूत्े "पस्ोतर्या देवता, (छा १११।४) 'कतमा सा देवतेति प्राण इति छोवाच (छा १११।२-५) "पाणमेवामिसविशन्ति" (छा १।११।५ 'प्राण तर्हि वागप्येति" (श या १०।३।३।६) उसमाधिकरणे- "ज्योतिश्वरणाभिधानात्" इति चतुविससूत्रे "अथ यदत परो दियो ज्योति दीप्यते" (छा ३१३।७) "पाटोडम्प सर्वा मृत्ानि त्रिपादस्पामृत ढिचि" (छ ३१२/६) "छन्दोडमिधानानेति चेने-'इत्यादि पश्चविक्व सूत्रे "गापत्री वा इवं सर्वम्" (छा ३।१२)१) "एत सेकचहपृचा महत्युकृथ" भीमासिन्ते" (ऐ आा ३।२३१२) "मूतादिपादव्यपदेशोपपवेयेवम्" इति पद्विर्ासूनरे "चतुप्पका गायत्री" (छा३।१२1५) "उपदेशमेन्रनेति चेन " इत्यादि सक्विध्यसूत्रे हेतुपदर्धनमात्रम्। एकावसाधिकरणे- "भाणस्तयानुगमात्" इति जधविरासूत्रे "हिततम मन्यसे" (को ३१) "अभ खल् प्राण एव (कौ ३। ३) "न अणुरातमोपदेशाचिति चेत-"इत्यावि पनमिशसूत्रे "मामेव विज्ानीदि' (को ३।१) 'याक्दू दि मस्मिन् शररि माण वसति तावदायु" (की ३।२) "स एप माण एव प्रज्ञात्मानन्दोडसृत" (कौ ३८)

Page 304

१६

"गासत्रहप्त्था तूपदेशो वामदेववत्" इति त्रिंशसूत्रे "मामेव विजानीहि" (कौ: ३।१) "अहं मनुरभव सूर्यश्च" (वृ. १।४।१०) "जीवमुख्यप्राणलिगन्तंति चेन्न " इत्यादि एकत्रिंशसूत्रे "वकतार विद्यात्" (कोः ३८) "इदं शरीरं परिगृह उत्थापयति" (को. ३३) "मामे" "प्राणोडसिम" "स एष प्राण: एष प्रज्ञात्मा।" (को ३१-८) इदानी द्रष्टव्यम् एतादशासूत्रोपजीव्यश्रुतिवलेन- (४) कीदृशी अर्रस्य पादसंगात । सूत्रस्थपदसन्दर्मण तथा सूत्रोपजीव्यश्रुतितात्पर्यसन्दर्शनन अतिस्पष्टतया प्रतिभाति यदू अत्र-"ब्रह्मात्मापुरुषसदानन्दमयाकारज्योतिप्राणप्रमृतीना पदाना तह्परत्वेन प्रतिपादते। एतेन एतत्पादप्रतिपाध स्पर्ष्टमक्षलिंगकश्रुतिवाक्याना समन्वयः इति कल्पयितु शक्यते।अयमेव एतत्पादार्थ, शाकरमाष्यानुसारेण तथा अधिकाशमाष्यकारसम्मत्या। मतमेदेन पादार्थादिक भूमि- कार्य-प्रथमपादे एव वर्णितम्। तंद् यथा

भास्करमते-प्रायेण शाकरमतानुरुपम्। रामानुजमते-अस्पष्टतरजीवादिलिंगकानि वाक्यानि विचारितानि। माध्वमते-नामात्मकानाम् अन्यन्न प्रसिद्धाना शब्दाना विष्णी समन्वय। निम्वार्कमते-जिज्ञासये श्रीवासुदेवे श्रुतीना समन्वयः। श्रीकण्ठमते रपष्टन्रह्मलिगवाक्यविचार।

एतेपा मतभेदाना सम्यक पर्यालोचने कृते स्पष्टन्रह्मलिगकश्रुतिवाक्यसमन्वय एवं एतत्- पादसगतित्वेन ग्रहणीय। अनया पादसंगत्या एतत्पादान्तर्गताधिकरणाणि सर्वाणि व्यार्येयानि, ततश्च ताहमाधिकरणार्थानुसारेण सर्वाणि सूत्राण्यपि विवृतय्यानि। एवं चश्रुतिवाक्याना न्रह्मण्येव तात्पर्थम् इति प्रदर्थनपरत्वमेव एतत्पादान्तर्गतसूत्रार्थ. पर्यवसित। तेन ब्रह्मण सगुणत्व- निर्गुणत्वाटिकं द्वेतत्वाद्वतत्वादिकमपि नात्र पादे मुख्यत्वेन वर्णनीयम्, कितु प्रसंगत एवेति चोहव्यम। एव च "जन्माघस्य यत,, (१।१।२) इति सूत्रत, "आननदमयोऽभ्यासात,, (१।१।१२) शति सृनतो वा यदि न्रम्मण: सगुणत्व प्रतिपाठयितुं कोडपि इच्छेत्, तथव "नेतरोऽनुपपते,, (१श१६) उ तिमूश्रीत् "भनव्यपदेशाच १११७" इति सूनाद वा जीव्मभेदं प्रतिपाद- वितु कोडपि अभिवान्हेन, तदा तन्य चेष्टा न संगता भविष्यति, एवंजातीयविषयाणामत्र प्रसं- गतं उत्तचान, यत्र सन्मुम्यत्वन उक्म तदेव तन्र प्रमाण भवितुम् उचितम्। प्रमगत उक्ताना गौणप्रमाणचम् प्रयोजनानुगेवेन तस्य अन्यथाकरणं न दृपणीयम। तथापि पतादे

Page 305

प्रथमाभ्याये द्वितीय पाद :- प्रथम सवत्रप्रभिद्धाधिकरणम् १७

प्रकषगाधीनविचारफले आभद्श्धेत तना पा-भगतीनो शास्त्रमगतिव्याप्यत्वात तादप्विचारपलल शास्त्र संगतिरूपय्या्यम्रतिपाधविपयानुकूल करणीयम्। शास्त्रमतिपाध च प्रथमपढे भृमिकार्ये विवृतम्। तथ एतत् आव्यस्थ निर्विरोपाद्वतमसपरत्वम्।तस्म पुन तिपाननमत्र बाहुल्यमेव। अतोडत निरम्यते। तेन पूर्वोद्पृतपुत्रनिवह मक्षण सगुणत्व तथा जीवमक्षणो मेादिक न कल्पनीयम्। इति प्रथमपादोपसडार

अथ प्रथमाध्याये द्वितीयपाद ।

प्रथम सर्वश्रभसिद्धाधिकरणम्। अत्र मवसम्मत्या पातरग्म हरपते। अतोड अधि+रणाएम्म समुचित। मत्र "सर्वत्र प्मिद्दोपवेशान्" १२१ इति सुत्रस्य "सर्वन पसिद्ध" नमत् अम्य "मर्वश्रमसिद्धाधिकरण" नाम। शीकणट-ल्लम-माज्य मिनेपु सर्वेपु माच्येपु अत्र अष्टसूप्राणि गृहीतानि, श्रीप-तु पथम- पूक्ूयेन एकम् अधिकरणम् गवशिष्ट परमि सूत्रे द्वितीयम् अधिकरण कृतवान्। यह भभाप्येतु प्रथमचतुर्मि सूत्रे एर्कम् अधिकरण, तत पक्माठिचितुर्मि सूत्रे जन्य- अधिकररण रचितम्। तानि च अष्टसूमाणि यथा- १1 मर्वत्र मसिद्धोपदेशाल १।२११ (३२) ६। स्मृतेश्र १।२६ (३७) २। विवक्षितगुणोपपचोश १।२।२ (३३) ७ नर्भकीकसत्वापद्रधपदेशाय नेति चेनन ३/ अनुपपचेस्तु न शारीर १।२।३ (३४) निचाष्यत्वादेवं व्योभषच् १२१७(३८) ४। कर्र्मकर्सृम्पपदेशान १।२।३ (३५) ८। सम्भोगभात्तिरिति चेष वैशेष्यात् ५ शळ्विरोपाल १२।(३६) १।२।८ (३९) तत्र (१) 'सर्वत्र प्रसिद्धोपदेवात" (१२१) इति सूत्रेण मर्वसम्मत्या पादा्व त्वात् अधिकरणारम्म, द्वितीयविशोपनियमानुगत एवं। अपि च पूर्वस्मिन् पादे मन्तिमपटसु अधिक रणेपु सर्वत्र अक्षण विधेयत्वात मत्रापि "तद मद" इत्येवं पदम अपि अन्याहर्षग्यम्। तेन अध्याकृतप्रथमान्तपदवलेन पश्चममामान्यनियमानुसारत मत्रापि अधिकरणारम्म कलपमितु सक्पते। सृतीय-विरोन नियमेन नात्र अधिरणसमासिश्व। (२) 'विदक्षितगुणोपपवेश्व" (१।२।२) मश्र परयमान्तपदामावाल 'उपपचे" इति देतुवोषक-पदेन सह समुखयार्थ चकास-योगेन प्रथमान्तपदस्प जव्यहारेडपि साकाक्षत्व

Page 306

१८ व्याससम्मत-ब्रह्मसूत्रभाष्यनिर्णयः

विधानात् नाधिकरणारम्भः संगतः। चतुर्थसामान्यनियमात् षष्ठविशेषनियमाच्च। नापि अत्र अधि- करणसमाप्ति, परसूत्रे वहूना मतेन अधिकरणस्य अनारम्भात्। (३) "अनुपपत्तेस्तु न शारीर." (१।२।३) अत्र "शारीर" इति प्रथमानतपदसत्त्वेऽपि- अनिषेधार्थक-"तु"-शव्दयोगात् नात्र अधिकरणारम्भः समुचितः। नवमविशेषनियमात्। श्रीकन्ठ- भाष्ये अत्र अधिकरणारम्भ कृतः। नायं तु सगतः। नवमविशेषनियमविरोधात्, भाष्यसप्तकविरोधाच्, तेन अत्र श्रीकण्ठमाध्यस्यैव दोष. सज्जातः। (8) "कमकर्तृ व्यपदेशाच" (१।२/४) अत्र प्रथमान्तपदाभावात् नास्य अधि- करणारम्भकत्वम्।अध्याहृतेडपि तस्य साकांक्षत्वमेव सिध्यति, न वा तस्य पृथग विधेयत्वम्, चकारयोगात्, चतुर्थसामान्यनियमात्, षष्ठविशेषनियमाच। (५) "शब्दविशेषात्" १।२/५ अत्रापि प्रथमान्तपदाभावात् नाधिकरणारम्भ सगत, चतुर्थ- सामान्यनियमात्। वलभभाष्ये तु अत्र अधिकरणारम्भ कृत, स न सावु चतुर्थसामान्यनियम- विरोधात्, भाष्यसप्तकविरोधित्वाच्च।अतोडत वहमभाष्यस्य दोष संवृत। (६) "सृतेश्" (१।२६) अन्रापि पूर्ववत् नाधिकरणारम्भः सगत इति वोध्यम्, प्रथमान्तपदाभावात्। अध्याहतेडपि तस्मिन् चकारात् साकाक्षित्वम्।अत. नाघिकरणारम्भः । चतुर्थ- सामान्यनियमात्, षष्ठविशेषनियमाच्च। (७) "अर्भको कस्त्वात् तद्व्यपदेशाच नेति चेन निवाय्यत्वादेवं व्योमवच" (१।२७) अत्र प्रथमान्तपदाभावात्, "इति चेत्न" इति पदसत्वाच। पश्चमविशेषनियमात् नास् अधिकरण- रम्नकत्वम्। चकारात् साकांक्षत्वमपि। चतुर्थसामान्यनियमात्, पश्चमषष्ठविशेषनियमाभ्याश्न। (८) "सम्भोगप्रासिरिति चेन्न वैरोष्यात्" (१।२1८), अत्र "सम्मोगप्रासि" इति प्रथमान्तपदसत्व्रेपि "इति चेन्न" इति पदसत्वात् नास्य अधिकरणारम्भकत्पम्।श्चमविशेष- नियमात्। परसूत्रे, सर्वसम्मत्या अधिकरणारम्भणात् अत्रैव अधिकरणसमापति: संगता एव। एव च अधिकरणेडस्मिन् श्रीकण्ठमाष्यस्य तथा वलभभाप्यस्य अधिकरणरचनाया दोष सज्जातः। द्वितीयम् अत्त्रधिकरणम्। "अता चराचरग्रहणात्" (१/९) इति सूतस्य "अत्त" इति पदात् अस्य "अत्धिकरण" नाम।रामानुजाचाय्यमिन्न सव भाष्यकार अत्र सून्रद्वय गृहीतम्। केवलं तेनेव सर्वसम्मतं परवर्सिमृत्रद्धयात्मकम् अधिकरणमपि अत्र सन्निवेशितम्। तत् च सूत्र दयम् १ अता चराचरम्रहणात् १।२९(४०) २। प्रकरणाच् १२२०(४१) अत्र (१) "अत्ा पराचरग्रहणात्" (१२९) इति सुनस्य "अत्" इति प्रथमान्त- पदसत्यान् अन्त अधिकरणारम्भ सगते एव। चतुर्थमामान्यनियमो द्ष्टव्य। अत्र सव भाप्य- कारा सम्मना ।

Page 307

भथमाध्याये द्वितीयपाद- चतुर्यम् अन्तराघिकरणम् १९ () "मयरणाथ" (१२१०) इति स्ये प्रथमान्तपनमावत् नात्र अधिकरणारम्म ममुचित। ताहनपद्ाध्यादारे पृत्तेऽपि चकारम्य हेतुसमुथाय+लेन सोकाक्षतवात् नाधिकरणा एम्म भंगचते। चतुर्थमामान्यनियमात् पठविरोपनियमाथ। परसूने पृथगधिकरणारम्भात् अतेव अधिकरणसमासिथ्य जाता। तेन तम्मिन् अधिपरणे रामानुजमाज्यस्येव दोवस सज्ात। पतथ अभिमाधिकरणे विचारयिज्पते। वृतीय गुहानविष्टाधिकरणम्। अत्र 'गुद्। भविष्ततवान्मानी दि तदर्शना्" (१1११) इति सूपम्य "उुहापविष्-" घलान् अम्य "गुटामविष्यपि+रण" नाम। कत पचल रामानुनमार्ष्य विहाय सर्वेंषु भाप्येपु सूत्र- अूयनेन पतद्धिकरण रचितम्। रामानुजमतेन पतनधिय रज पूर्वाधिय रणान्तर्गतमेव । तथ सुर्रयम्- १। गुद्दा प्विष्यवात्मानी दि तदर्शनान् (१।२१११) (४०) (१।१११ ) ( ४३ ) () अत्र 'गुद्ो प्रचिष्टावा्मानी दि तदर्जनात" (१।२/११) इति सूत्रे "आत्मानी" इति प्रथमान्तपदमत्ान् अधिकरणाएम्भः समुचित एव। चतुर्थसामान्यनिममो दष्व्य। रामानुजाचाष्यण मत्र अधिवरणारचनायों न पेथलें तम्य मचार्थसपकविरोधित्वं, निन्तु चतुर्थ- सामान्यनियमचछपन नन्यदोपध्यापि। पूर्वाधिकरणस्थ विपयभ्ुतित अस्म विपयक्षुते-मेदात्, विषेयमेथ। चतुर्यि पिनियमोडपि द्रषव्य। (२) 'विशेषणाथ" (१।२।१२) अत्र मथमान्तपदाभावाच, पकारेण देतोरेव समु- चयफरणसत् नास्य अधिकरणाएमकत्वम्, चतुर्थसामान्यनियमात्, यष्टविशेपनियमास। परसूत्रे परृथगधिप रणाएम्मणाच अन्रैव पतन्धिकरणस्थ समातति समुचिता सर्वसम्मता च। चतुर्थम् अन्वराधिकरणम्। अत्र "अन्तर उपपषे" (१।२।१३) इति सूनस्य "मन्तर'-पदम् अधित्य अस्य "मन्तरा- धिकरण" नाम। तत्र शहर-भाम्फर-मन्च-ीपति-चलमाचार्थ्य पश्चमि सूत्रे अधिक रण रचितम्। रामानुवाचार्यस्तु "अतपप च स मझ्ष" इति सूर्त, निम्वार्फाचार्यस्तु "मतपव च तद् मक्ष" इति सूत्रम्, नतिरिक गृद्दीत्वा पदमि सूत्रे पतवधिकरण रचितवन्ती।श्री+ काचार्यस्तु मत्र 'मत- एव स अक्ष" इत्येवं सूत्रम् मतिरिक गृद्दीत्वा अन्यपा मतेन यत् अविकरणरोपसूत्र तत् च वर्ज मित्वा पशमि सूघे पतद्धिकरणं रचयास्वकार। तानि व अधिक राणतानि पक्न सूत्रणि यथा- (१) अन्तर उपपचे (१२१३) (४४) (२) मयानाविज्यपदेचाख (१।२।१४) (४५)

Page 308

२० व्याससम्मत-ब्रह्मसूत्रभाष्यनिर्णयः

(३) सुखविशिष्टाभिधानादेव च (१।२।१५) (४६) (४) श्रुतोपनिषत्कगत्यभिधानाच (१।२/१६) (४७) (५) अनवस्थितेरसम्भवाच नेतरः (१।२१७) (४८) अत्र (१) "अन्तर उपपत्ते." (१।२।१३) इति सूतरे "अन्तर" इति प्रथमान्तपढ सत्वात् अनेन अधिकरणारम्भ चतुर्थसामान्यनियमानुगत एवं, सर्वसम्मतश्र। (२) "स्थानादिव्यपदेशाच" (१।२।१४) अत्र प्रथमान्तपदामावात् नास्य अधि- करणारम्भकत्वम्। चकारात् हेतुसमुच्यात् तस्थ सम्भावनापि दूरमपास्ता, ष्ठविशेनियमात्। (३) "सुखविशिष्टाभिधानादेव च" (१।२१५) एतदपि तथा। इतं. परं रामानुज- निम्बारक-श्रीकण्ठाचाय्ये "अतएव च स नह" अथवा "अतएव च तद् न्रहम किवा "अतएव स न्रह्म" इति एकम् अतिरिक सूत्रं गृहीतम्। एतच्च शाकरमाष्ये तदीयवाक्याशार्थविशेषत्वेन उपलभ्यते। भाष्करभाण्ये तु एवं हश्यते-"अन्ावसरे अतएव तद् ब्रह्म" इति सूनम् अन्ये पठन्ति, तत् पुनर्गतार्थम् इति अन्ये नाभिधीयते" इति। एतेन अनुमीयते अन्यत् भाष्यद्वयं भास्करण दृष्टमिति। तत्र एकस्मिन् भाष्ये एतद् अतिरिक सूत्र गृहीतम् अन्यस्मिन नेति। भास्करस्तु ग्रहण विरोधीति। अतिरिकसूत्रग्रहणजन्यदोषादोष: यथास्थानं प्रदशयिष्यते। (४) "श्रुतोपनिषत्कगत्यमिधानाच" (१।२/१६) एतदपि पूर्ववत् नाधिकरणारम्भकम्। (५) "अनवस्थितेरसम्भवाचच नेतर" (१।२।१७) अत्र "इतर" इति प्रथमान्तपदसत्वे- डपि तस्य स्वरूपत सापेक्षत्वबोधकत्वात् हेतुसमुच्चायक-चकारससत्वात, चतुर्थसामान्यनियमात, एव सप्तमविशेषनियमात्, तथा षष्ठविशेषनियमानुसाराच् नाघिकरणारम्भ संगत।परसूत्रे सवसम्मत्या अधिकरणारम्मात् अत्रैव अधिकरणसमासिश्र सगता एव। श्रीकण्ठमाज्य एतेनैव सूत्रेण प्रथगधिकरणमेक रचितम्। एततु सप्षमविशेषनियमविरुद्धम्। अत्र तेन "नेतरोऽनुपपते." (१।१।१६) इति सूत्रीयाधिकरणवत् अधिकरणभेक पृथकतया उपन्यस्तम्।एतच अपरेषा सत्तानाम् आचार्य्याणा मतविरुद्धमेव।अतस्तस्वैव अत्र दोष सञ्जात इत्येव कल्पनीयम्। पश्चमम् अन्तर्थ्याम्यधिकरणम्। अत्र "अन्तर्थ्याम्यविदेवादिषु तद्धर्म्भव्यपदेशात्" (१।२१८) इति सूत्रस्य "अन्तर्थ्यामी" इति पदात् अस्य "अन्तर्थ्याम्यधिकरण" नाम। स्वे भाष्यकार अस्मिन् अधिकरणे सूत्रत्रयं गृही- तम्। तानि च त्रीणि सूत्राणि यथा १। अन्तर्थ्याम्यविदैवादिपु तद्धर्म्मव्यपदेशात् (१।२।१८) (४९) (१।२।१९) ( ५० ) ३। शारीस्थ्रोभयेडपि हि भेदेनैनमघीयते (१।२।२०) (५१)

Page 309

प्रथमाष्याये द्वितीयपाद -पष्ठम् अदृश्यत्वाघघियरणम् २१

अत्र (१) "म तर्थ्याग्यधिन वादिपु तद्धर्ग्मव्यपेशात" (१।२१८) ्ति सूत्रस्य "अत ध्यामी इति प्रथमान्तपतात प्तेन पृथगधिक रणारम्भ चतुर्थसाभा यनियमानुगत एवं। नात्र पस्यापि मतमेद। (२) "न च स्मार्घमतद्धर्ग्मामिटापाठ"(१।२/१०) अत्र "रमार्टम्" इति प्रभमान्त पद्सत्वेडपि चकारयोगात् सापक्षत्वे सिद्धे नाम्य अधिकरणारम्भवत्वम् उचितम्। एतन ये पए्ठविरोपनियिमो दएव्य। अत्र रामानुजमतेन श्रीफ्ण्टमतेन च सद्द महान पाटमेद सज्षात। तन्मते सृर्तायसूनस्प "शारीसश्" इति पठ्ह्ृयम् अरिमन सूत्रे संयोजितम्। तथापि अधियरण- रचनार्यो मान्यथा जातम्। (३) आरीसोभयेडपि हि मेठेनैनमधीयते (१।२।२०) अम्र "झारीर" इति प्रथमान्तपठ्सत्वेडपि चफारयोगाव तम्य निरपक्षत्ववाधा् पृथगधिक रचनार्या षठविोनिय - मेन व्याघात सजात। परसुते सर्वसम्मत्या प्रथगधिकरणारम्मात् अनेव अधिक रणसमाति समुचितेव्र। निम्वार्कमतेन अत्र सूनादी नकार पर्चते। ततोऽपि नाधिकरणरचनव्याघात। एव च अस्मिन् अधिकरणविरचने न फम्पापि तोपस्पर्त। प्राचीनप्रमाणभ शन विनेव पतादरपाठभेद- साथन सूनध्यास्याने युप्यनुसरणमवणता सूचयति, नतु मम्मटायलव्यास्यानुसरणम्। पाट- मेजन्पदोपाठोपविचार अमे वशष्यते।

पष्ठम् अदृश्यत्वाद्यधिकरणम्। मत्र "महस्पत्वादिगुणको धर्म्मोके" (१२२१) इति सूनम्य "महत्पत्वावि" पदात् अस्य "महस्पत्वाधधिषरण" नाम। मत्र बलदेवमिने सवे माप्यकारे सूततरयं गृद्दीतम्। चलन्देवाचार्मस्तु "भकरणात्" इति एकम् अधिक सूत्र गृद्दीत्वा चतुर्मि सूत्रे पतवबिकरणं रचितवान्। तथ पूनतय यथा- 'महस्पत्वातिगुणको बम्मोंके" (१।२।२१) (५२) "विरोषणमेदव्यपदेशाम्यो च नेतरी" (१।२।२२) (५३) 'रूपोपन्यासाय' (१।२२३ ) (५४ ) मत्र (१) महस्यत्यादिगुणको धर्मोफे" (१२२१) इति सूत्रस्प "महत्यत्वादि गुणक" इति प्रथमान्तपढ़ात् अनेन अधिकरणारम्म संगत एव। नात्र कम्थापि मतवैपम्थम्।

(२) "विरोषणमेदव्यपदेशाम्या च नेतरी" (१।२।२२) अत्र "इतरी" इति प्रथमान्त- 48 सत्वेड पे अस्य स्वरजत सापेक्षत्वयोषकत्वात् चकारयोगाध नास्य अधिक रणारम्भव्त्वम्। पनापि न कस्मापि मतवेपम्थम्। चतुर्थसामान्यनियमात, पछठसप्तमविशेयनियमास्याश।

Page 310

२२ व्याससम्मन-मलमूत्रभाष्य निर्णयेः

(३) "रुपोपन्यासान" (१।२२३) अत्र प्रथमान्तपदामावात, तस्य अध्याहारे कृते- दपि चकारयोगेन साकाक्षत्वसिद्ध नास्य अधिकरणारमभकत्वम्।पतुर्थसामान्यपष्ठविशेष निय- मान्याम्। परमूत्रे सर्वसम्मत्या पृथगधिकरणारम्भात् अत्रैव अधिकरणसमाति सगतैव। नात्र कन्यापि दोप सज्ञात। वलदेवमाप्ये अतिरिक्तसूत्रहणात् दोषादोपविचार अश्रे वक्ष्यते। सप्तमं वैश्वानराधिकरणम्। अत्र "वैध्वानर साधारणगण्विशेषात्" (१।२।२४) इति सूत्रस्थ "वैश्वानर."-इति पदात् अस्य "वश्वानराधिकरण" नाम। ततंश्र अस्मिन् अधिकरणे सर्वे भाष्यकार नव सूत्राणि गृहीतानि। तानि च सूत्राणि यथा (१) वंश्वानर साधारणग्द्विशेपात (१।२।२४) (५५) (२) स्मर्थ्यमाणमनुमानं स्ादिति (१।२/२५) (५६) (३) गण्डाढिम्योडन्त प्रतिष्ठानाच् नेति चेन्न तथाहप्टयुपदेशादसम्मवात् पुरुषमपि चैनमधीयते। (१।श२६) (५७) (४ ) अतएव न देवता भूत च (१।२।२७) (५८) (५) साक्षाप्यविरोधं जैमिनि (श२२८) (५९) (६) अभिव्यक्ेरित्यादमस्थ्य (१२२९) (६०) (७) अनुस्मृतेर्वादरि. (१।२३०) (६१) (८) सपतेरिति जैमिनिस्तथाहि दर्भयति (१।२/३१) (६२) (९) आमनन्ति चैनमस्मिन् (१।२।३२) (६३) अत्र (१) "वैस्वानर साधारणमव्विभेषात्(१।२२४) इति सूतस्य "वेश्वानर." इति प्रथमान्तपठसत्वात अत्र अधिकरणारम्भ सगत एव, चंतुर्यसामान्यनियमात्। (२) "सववमाणमनुमान स्यादिति" (१श२५) अथ्र "अनुमानम्" इति प्रथमान्त- पढनत्वैडपि नात अधिनग्णारम्भ, "स्यानिति" इतिपदात् मापेक्षत्वमिद्न।चतुर्थसामान्य- निवनोकारपेकोत्न वालात। नथवा तुनुक्त"ग्वात् शव्दस अभावात् नाविकरणारम्भ। उगविगनिेषनिषमान। ( ३) मन्टाटिन्योउन प्रनिष्टनाय नेति नेन तथाहस्पढेशादसम्भवान 3ुम नि "नमरिवे ( शशद:):लव प्रथमान्तपदानावान, नेनू-शनवोगाय नान्य अभिकारणा

दम्सटी नावीगय न तथा। पेनिवमन।

Page 311

प्रथमाध्यापे द्वितीयपाद: सप्तम वेसानराधिकरणम् (५) "साक्षादष्यिरोष जमिनि" (श२८) इत्यन "अमिनि इति प्रथमान्तपद्सत्वाद अभिपरणार म समुनित, निन्तुस्वें मान्यफारे तथा नटतम, अतोड फथचिनियम परचय, येन ॥तद्धिक रर्ण नियमानुगत भयंत, जन्यन एगघर्न च दोपाय भविष्यति।स च नियम इत्यं मयतु- 'विपयान्तरसूननाहते प्रथमान्तनामपदेन सिद्धान्तपक्षमृत स्वमतानुह लमतान्तरापने तथा स्मतजापने च तत् प्रथमान्तपदम्प नाधिकरणाएम्भवत्म् ।" यथा मत्र "जैमिनि" इति प्रथ- मान्तपदमत्वेडनि नाषिनरणारम्म।तरदय चिन्तनीयमेतवतत्र नामा येपाम् जाचार्थ्याण मतादि+म् उक्म्, ते व जाचार्यी (१) जैमिनि (२) मारमर्य, (३) यादरि, (४) पदरयण, (u) औदूरोमि, (६) पासहन्, (७) पाणणोजिनि, (6) मान्ेय-इति अहीँ। तय जमिनि आमखग्य मारि जीटलोमि,चतेपो मतादिक पचित सिद्धन्तकपण पचित् पूर्वपक्षरूपण गृद्दीतम। मानगयणस्य तु मतानिक सर्वत्र मिद्धान्तस्पेण मदसितम्। पा।हनयम्प तथा पाण्णीजिने पेयल मिद्धान्तरूपण, आश्रेयम्य तु फेवल पूर्व ५4पu गृदीतम्। तम्प विभागध इत्थम्-

३५८, २२७, ४२३ * ५२०,, ५३८, * ५४४ मात्मर स्मतेन-सिद्धान्तसू -६०, पूथपक्षसूतं-१२६,

पदरायणमतेन-मिदान्तसूनाणि- ८°, *९६,३५९, ४६,४३३, ४४४, ५३२,=५४०५४५ औ दुरोमिमतेन-मिद्धान्तमून-४७०, पूर्वपक्षसू न-१२७, ५३० का सहिन्ूकमतेन-सिद्धन्तसूनं-१८, पूर्वपक्षसू ने नास्त। काष्णाजिनिमतेन सिद्धा तसू/-३००, पूर्वपक्षसून नास्ति। आवेयमतेन- पूर्वपक्सूत्र-४६०, सिद्ान्तसूत्रं नास्ति। तत्न तारफाचिदितस् नाणि अधिकरणारम्मकानि। सूत्रसंख्या च आदित मन्तपर्सन्त मद्समस्यानुमारेण योदष्या। एतनियमार्थे विधनियमोऽपि म्ष्व्य। तभ्र पूर्यपक्षसभ।नतनियम सहलित। एव च आत्मरथ्य जौदूलोमि फायवृत्वा फाण्णाजिनि इति एतेपा चतुर्णा मते न एक मति अधिकरणं रचितम्। तथा च- जेमिनिरिति नामा अधिफरणानि रचितानि २६५, ४४३, ५३८ सूत्रै आावरिरिति नामा अधियरणानि रचितानि ५२४, ५४३ सूनाम्याम्। यादरायण इति आत्रेय इति ८९ ४२६ ५७२ सूत्रै। " ४६९ सूत्रेण। इति दशमो नियम ।

Page 312

२४

(६) "अभिन्यक्ेरित्याश्मरथ्य" (१।२२९) अत्र "आरमरथ्य." इति प्रथमान्तपदस्त्वेऽपि नयमविशेषनियमानुसारेण नाविकरणारम्भ। (७) "अनुस्मृतेर्वारि" (१।२।२०) अत्र "वादरि." इति प्रथमान्तपद्सत्वेडपि दशमविशेष- नियमानुसारेण नाविकरणारम्भ। (८) "सम्पत्तेरिति जैमिनिस्तथाहि दर्शयति" (१।२/३१) अत्र "जैमिनि" इति प्रथ- मान्तपठसत्वेडपि दशमविशेषनियमानुसारेण नाघिकरणारम्भ । (९) "आमनन्ति चनमस्मिन्(१।२/३२) अत्र प्रथमान्तपदामावात् नाधिकरणारम्भ, चकारेण अध्याहृतेडपि साकाक्षत्वार्थकत्वात् तन्निषेध.। चतुर्थसामान्यनियमात, ५षठविशेप- नियमाच्। पाठ-शेषात् अधिकरणशेषश्र। पादसमाप्तिनिदर्शन तु प्रथमपादवर्द् विज्ञेयम् इति। प्रथमाध्याय द्वितीयपादसमालोचनम् । एनत्पादोपसंहारे अस्माक प्रागुकरीत्या प्रथमपादोपसहारवत् चत्वारो विषया आलो- चनीया। ते च (१) कति कीधयाश्र नियमा अत्र संकलिता। (२) कति ढोपा कस्य भाध्यस्य कथ संवृत्ा:। (३) काश्र श्रुतय कैश्र सुत्ररुपजीव्यत्वेन गृहीता। (8) उपजीव्यश्रुतिवलेन कीहशी च पादसंगतिर्भवितव्या इति।तत्र प्रथमक् (१) कति कीहृशाश्र नियमाः अत्र संकलिताः । अत्र एक एव नियम सकलित ।स च "विषयान्तरसूचनाहते प्रथमान्तनामपदेन सिद्धान्त- पक्षमृत स्वमतानुकलमतातरज्ापने तथा स्वमतज्ञापने च ततप्रथमान्तपदस्य नाधिकरणारमम कनम्-दति वशमो नियम। यथा "साक्षादप्यविरोधं जैमिनि" (१२।२८) इत्यादि वूनरेषु अधिकरणं नारव्वम्। इदानीं टव्यम् (२) कत दोपा कस्य भाष्यसय कर्थ सवृता। शश? अधिकरणे श्रीरूण्ठभाप्ये "अनुभपत्तेसु न शारीर" इति १२३ सत्रे अधिकरण- रचनाथा दोप। ।२।१ अधिरर्णे भ:ममाप्ये "अविशेषात" ति १।२५ सत्रे अधिकरणरचनाया दोप। भरई नकिरुग्णे माुनमाप्ये "गुहा प्रविष्ववान्मानी" इत्यादि शर सत्रे अधिकेरणस्यथ

गशर पलर्शरी रबार्रे "अनवम्विते रसभवाय नेतर " इति (शश१) सूत्रे

Page 313

प्रथमाध्याये द्विवीय पादसमालोचनम् २५

तत्र श्रीकष्माप्यस्य अधिकरणरचना्या दोद्वयम्,वकममाध्यम्य मधिकरणरचनार्था एको दोप, रामानुजमाध्यस्प अधिकरणस्प मरचनायाम् एको दोप इति। पर्वं च- माज्यनाम अधिकरणम्प मरचनाय अधिकरणस्य रचनायाम्। थीकष्ठमापे- २ दोपी 0 पलममाजे- दोप रामानुजमाप्ये- १ 11 भधुना वृष्दप्यम्- (३) फाश्य भ्रुतय कैश सूते उपजीन्यत्वेन गृद्दीता तत्न पयमाधिकरणे- 'सर्वत्र प्रसिद्धोपदेशात्" इति प्रथमसूत्रे-"स ऋरतु कु्चात" (छा. ३।१४।१) 'मनो मय पणचरीरो भारूप" (छा ३१४।२) "सर्व सवलु इदं मक्" (छा ३।१४।१) 'विवक्षितगुणोपपवोश्व" इति द्वितीयमते-'मारुप सत्यर्संक्ल्प" (छा ३।१४।२) "मनुपपत्तेखु न सारीर" इति पृतीयसूत्रे (सेव)

"घनदविरोपाल" इति पश्तमसुये-"मन्तरान्मन् पुरुपो हिरणमय (पत मा १०६।३।२) "स्मृतेश्व" इति पष्ठ सूत्रे-'ईचर सर्वमृतानों एदेशेजर्जुन तिषठत।आमयन् सर्वमूतेपु पन्त्रीरूनि मायया" (गी १८६२) "अमकी फसत्वात् तंद्ष्यपदेशाख" इत्यादि सप्मस्नरे- "ए मे अत्मान्तर्वृव्ये" (छा ३। १४।३), "भगीयान्" (सैव), आाराममान (श्रे पट) 'सम्मोगभासिरिति चेत्र वेशोप्यात्" इति अषमसूत्रे (सेव) द्वितीयाधिकरणे- "मधानरानरग्रहणात्" इति नवमसमे-"मस्म वस च क्षत्र चोमे भक्त ओदन (कठ१।२।२४) 'भकरणाच्त" इति दशमसूत्रे "न जामते भ्रियते वा विपधित्" (कठ १।२।२५),

पृतीयाधिकरणे "क इत्या वेद यत्र स" (कठ १।२।२५)

"गुहां प्रविष्ठापात्मानी" इत्यादि पकादशसूत्रे-"अतं पिवन्ती सुक्तस्प लोके (कठ १।३।१) "विशेषणास" इति छ/दशसूत्रे"सोडप्पन पारमाभोति" (कठ १।३।९), "देवमत्वा धीरो हर्ष थोकी जदाति" (कठ १।२।१२)।

'मन्तर उपपत्ते' इति ऋोदश सूते-"म एपोडकषिणि पुर्ो हस्पते एप आात्मा इति दोवाच

Page 315

भथमाध्याये द्वितीयपादसमालोचनम् २७ "शल्ादिम्योडन्त प्रतिघ्नाथ" इत्यादि, पहथिशसूने-'हृदय गादपत्रम" (छ ५१८।२) "तद् यद् भक्त प्रथमम् आगच्छेतु तद् होमीयम्" (छा ५१०1१,), "पुरुषे न्त भतिष्ठित येत।" छतपथ आा (१०।६।१।११) 'मनोमय" (छा३१४।२) 'मनो अभेन्युषामीत' (छा ३१८।१) 'मूर्धेव सुतेया।" (छा ५१८।२) "एत मेष अमि पे स्थानर पुरुपविर्य पुर्सेऽन्तःप्रतिष्ठित षे।" (शतपथ भा१०६।१।११) "अतपष न टेयता मूत च" इति सप्तविंश सूत्रे-(हेतुमदर्रनमेवमायम्) "भाक्ादप्यविरोध जमिनि" इति मधाविन सूसे- (,) "अभिव्यतोरित्या सरथ्थ" इति अ्नमिंश सूते- ( , ) "अनुस्मृतेर्वादरि" इति त्रिशरा सूखे- ( ,) "सम्पसेरिति जैभिनिस्तयाहि ढ यिति" इति पकत्रिरासुने-'मवेशमाल मिव ह वे देवा सुविदिता सभियम्पन्ना" (शतपथ मा) "आमनन्ति धनमम्मिन्" इति द्ानिवसले-"य पप अनन्तोडस्यक मात्मा सोडविमुक भतिष्ठित" (जापाल २) इदानी दव्यम् पताहशसूत्रोपजीव्यसुतिवलेन- (४) कीहशी अस्प पादसगवि । अशिन् पाढे याथ् सुतंय गृहीता, ता सर्चा शहरमाप्यानुसारेणेति भवगन्तव्यम्। भाष्यान्तरे तु अत्र कचित् वेपम हस्पते। अधिकरणविपयनिदेरी विभिन्नबुतीनी गृहीतत्वाद्। तेन विभिन्नमाज्याणि स्वस्थमतानुमारेण नासगतानीति मन्तथ्थम्। तयापि शफिरमाप्यस् माचीनसथात् तदुकस्ुतीनामेय पायेण सर्वे अद्दण कृतम्। अत तदुकपादपतिपाधमेव संगत नित्येव सम्माच्यते। तन्नते जस्मिन् द्वितीयपादे उपाम्यमदवा चकास्पएभुतिवाकयाना समन्कय कृत इति हस्पते। माज्यन्तरेपु जयमेव विषय ताक्त किध्वित्मकारान्तरण परिगृद्दीत। यदेतव भतान्तरं तत् तु तेषां स्वस्वमताना तात्विकमेदसरक्षणार्यमे। तथापि तेषो संग्रद मदश्यते- 1

मास्करमते भायेण शाहरमतानुरूपम्। 11 r 'रामानुजमते-पुनरस्पष्टजीवादिगगकानि वाक्यानि विचारितानि। 1rirr1 :> मधमते लिगात्म कानामन्यत्र मसिदानो सब्ातो विष्णी समन् निम्वारकमते-मस्पएस्पएट जीवा दिलिंगकवाक्याना तत्र समन्यम।।

श्रीकरमतेकेपाधिवित् अस्पटटर्लिंगानां पदानो असपतिपावकल्वम् अर्थान्तरबोध कत्व वा इति सन्देदे परमकशिवक पमुस््यार्थयोषकत्वम्।

Page 316

२८

एतेषां सम्यक पर्य्यालोचने कृते तत्त्वतः न महान् मतभेद: परिलक्ष्यते। उपास्यत्वेन प्रक्मण: शिवविष्णुभाव गृहीत्वेव अयं मतभेदः। अतः अस्पष्टनह्मवोधकश्रुतिवाक्यसमन्वयः एव द्वितीयपादार्थ: इति वतुं शक्यते। अयमेव अत्र पादसगति। एवं च एतार्द्शपादसंगत्या एतत्पादीयसूत्राणि व्याख्येयानि। तेन एतत्पादीयसूत्रवलेन यज्जीवजगद्बल स्वरूप-निरूपणादिक तत् तु प्रासन्निकमेवेति वोद्धव्यम्, तथैव ब्रह्मण: सगुणत्वनिर्गुणत्वादिकमपि। इति प्रथमाध्याये द्वितीयपादोपसंहार:।

अथ प्रथमाध्याये तृतीयपाद:। प्रथम दयुम्बाघधिकरणम्। अल् "द्युम्बाद्यायतन स्वशब्दात्" (१।३१) इति सूलस्य "दुम्वादि"-शब्दात् अस्थ "द्युम्बाद्यधिकरण" नाम। अत सवे भाष्यकारे सप्त सूत्राणि गृहीतानि। केवलं रामानुजाचार्यः तथा श्रीण/चार्य: तृतीयं "नानुमानमतच्छब्दात्" तथा चतुर्थ "प्राणमृच्" इत्येतत्सूलदयम् एकीकृत्य पड़मि सूत्र एतदधिकरण रचितवन्ती। तानि च सप्त सूलाणि यथा १। दयुम्बाद्यायतन स्वशब्दात् १३१ (६४) ४। प्राणभृख्त १।३।४ (६७ ) २। मुक्तोपसृप्यव्यपदेशात् १।३।२ (६५ ) ५ भेद्व्यपदेशात १।३।५ ( ६८ ) ३। नानुमानमतच्छब्दात १।३।३ (६६) ६। प्रकरणातु १।३/६ (६९) ७ स्थित्यदनाभ्या च १३/७(७०) तल्र (१) "द्युम्बाद्यायतन स्वशद्दात्" (१।३।१) इति सूले "दुम्वाधायतनम्" इति प्रथमान्तपदात् पादारम्माच् अधिकरणारम्भ, संगत एव, द्वितीयविशेषनियमात्। (२) "मुफ्तोपसृप्यव्यपदेशात्" (१।३।२) इत्यत् प्रथमान्तपदामावात् नास्य अधिकर- ारमभकत्वम्, चतुर्थसामान्यनियमात्। (३) "नानुमानमतच्छल्दात" (१।३।३) इत्यल "अनुमानम्" इति प्रथमान्तपदस- त्वेडपि नैकस्मिन्नपि भते अधिकरणारम्भ, अत 'प्राणमृच्त' इत्ति परसूतस्थ-चकारेण हेतुबोध- कप्रवाहपातित्वात, सापेक्षार्थकत्वकल्पनेन, सप्तदशविशेषनियमेन नाधिकरणारम्भकत्वम् । (४) 'प्राणमूख' (१।३४) इत्यल 'प्राणमृत्' इति प्रथमान्तपदसत्त्वेऽपि चकारयोगेन सापेक्षत्वसिद्धो नास्थ अधिकरणारम्भकत्वम्। पष्ठविशेषनियमात्। रामानुज-श्रीकण्ठमाण्यानुसारत पतत्सूलं पूर्वसूलान्तर्गतमेव कृत्वा पठितम्। अत संशयस्य कीटियं यत् प्रधानं जीवः नल्म च इति, तदन्तर्गतप्रधानं विहाय प्राणमृत्-शव्देन जीवस्थ वोधकत्वात् विधेयभेद, कल्पनीय। अत सूत्रभेद. समर्थनीय। चतुर्थविशेषनियमात्।

Page 317

प्रयमाभ्याये तृत्ीयपाद-तृतीय अक्षराधिकरणम् २०

(५) "ेदव्यपदेशात' (१।३५) इत्यल मथमान्तपढामावात, जव्यादतेजपि तस्म साकक्षत्वाच् हतुयोषक्वाथ् नास्य अधिकरणारमभकत्व समुचितम्, चतुर्थसामान्यनियमाद्। (६) 'प्रफरणात्' (१३६) इत्यत्ापि पूर्ववत् वोद्धग्यम्, चतुर्यमामान्यनियमाद। (७) 'स्थित्यदनाम्यो च' (१।३७) इत्यलापि पूर्वषत् पौद्धव्यम्।अध्याद्तेऽ्रपि चकाराव याघ, पष्टविरोपनियमात् चतुर्थसामान्यनियमाथ। परसूते अधियरणारम्भाव अलैव मधिकरणममालि संगता। अधिकरणरचनाविपये नात 4म्यापि कोऽपि टोप परिलक्ष्यते। द्वितीय भृमाधिकरणम् । मत्र "मूमा समसादा स्युपटेनात" (१३८) इति सूश्रस्थ "भूमा"-पढम् आथित्य मम्य "मूमाधिकरण नाम। सर्व भाष्यकारे अत्र सूरयेण अधिकरण रचितम्। तथ सूतदयम्- १। भूमा समभसादादष्युपदेद्यात् (११३।८)(७१) 2 धर्म्मोपपरेश (१।३/९)(७२) मत्र (१) "मूमा सममादादष्युपढेमात्" (श३८) इति सुनस्थ "मूमा" इति अयमान्तपदा् अत्र अधिकरणारम्भ सर्वसम्मत, चतुर्थसामान्यनियमानुगतथ। (२) "धर्र्मोपपतोश" (श९) अत्र प्रयामान्तपत्मापाल् ततब् चकारयोगाल नाम्य अधिकरणाएण्भकत्थम्, पश्ठविरोपनियमात्। परसूत्रेण सर्वमतेन अधिकरणारम्भात् एत- देव पतवधिकरणस्थ अन्तिमसूत्रम् इत्यपि मगतमेव। तेन अम्र न पस्थापि मविकरण- रचनाविपये कोऽपि दोप। ृतीयम् अक्षराधिकरणम् । अत्र "अक्षरमम्भरान्तवृते" (शश१) इति सूतस्म "अक्षर"- राजत् मस्य "मक्ष- राधिकरण" नाम। अत्र सर्वे माध्यकारे सूनशर मृह्ीतम् पतदधिकरणार्थम्। तघ सूत्रवम यथा- १। मक्षरमम्परान्तपृते शश१० (७३) २1 सा च पसासनात् १।३११ (७४) ३ अन्यमावत्मायृतेश १।३।१२ (७५) मत्र (१) "मकरमम्परान्तपृते" (१।३१०) इति सूत्रे "मक्षरम्" इति-मयमान्त- पठसत्वात् अैन अविकरणारम्म संगत, नियमानुगत एव, वसुर्थसामान्यनियमाल। (२) 'सा घ पशासनात' (१।३११) इति सूले 'सा' इति प्रथथान्तपदसत्वेडपि नास्म- अधिकरणारम्भव्चम्, वकारयोगाल्, पठठविशेपनियमान। (३) 'अन्यमावव्यायृवेश्व' (१३१२)इत्यल प्रयमान्तफदामावाद पक्ारमोगाच नास्थापि अविकरणारम्भवतत्यम्, पष्ठविरेपनियमाच्। परसूले सर्वसम्मत्या अविकरणारम्माव् मतरैष

Page 318

३० व्याससम्मत-ब्रह्मसूत्रभाष्यनिर्णयः

अधिकरणसमातिश्व सुसंगता। तेन अल न कस्थापि कोडपि दोष अधिकरणरचनाविषये सज्जातः इति वोद्धव्यम्। चतुर्थम् इक्षतिकर्माधिकरणम्। अल 'ईक्षतिकमव्यपदेशात् स' (१।३।१३) इति सूत्रस्य 'ईक्षतिकम-पदात् 1

अस्थ 'ईक्षतिकर्म्माधिकरण" नाम। सर्वमतेन अत्र अनेन एकेन सूलेण एतद्घिकरणं रचितम्। तच सूत्रम् 'ईक्षतिकर्र्मव्यपदेशात् स.' (१।३।१३) अत्र 'स' इति प्रथमान्तपदात अत्र अधिकरणा- रम्भ सगत एव। परसूले पृथगधिकरणारम्भात् अलैव अधिकरणरोषोडपि संगत एव। तेन नात्र कम्यापि अधिकरणरचनाया कोडपि दोष। पश्चमं दहराधिकरणम्। अल 'दहर उत्तरेभ्य' (१।३।१४) इति सूलस्य 'दहर'-पदात् अस्य "दहराधिकरणं' नाम। राङ्कर-भास्कर-मध्व-श्रीपति-वल्लमाखव्येषु पश्चसु भाष्येषु अल अष्ट सूत्राणि गृहीतानि। रामानुज- निम्चार्क श्रीकृण्ठभाप्येषु तु परवर्त्ति सूतदयमपि मृहीत्वा दशमि सूले. अधिकरणमिदं रचितम्। एतेन परवर्तिसूलद्रयेन पृथक एकम्-अधिकरणं सवति प्रागुक्तशाक्करादिमाष्यकाराणां पश्चाना मतेभ्य। तानि च अष्ट सूलाणि यथा १। 'दहर उत्तरेभ्य' १।३१४(७७) ५/ 'इतरपरामर्शात् स इति चेनासम्मवात्' २। 'गतिशब्दराभ्या तथाहि ष्ट लिंगं च १।३१८(८१) १।३।१५(७८) ६। 'उत्तराच्ेदा विर्भूतस्वरुपस्तु १।३। १ ९ (८२) ३। 'धृतेश्च महिम्नो डस्यास्मिन्नुपल्घे: १।३११६ ७ 'अन्यार्थश्र परामरश: १३।२० (८३) (७९) ८i "अल्यश्रुतेरिति चेत्, तदुफ म्, १।३।२१. ४। 'प्रसिद्धेश्व' १३।१७ (८०) (-८8) अत (१) "दहर उत्तरेभ्य" (१श१४) इति सूलस्य "दहर" इति प्रथमान्तपद- सत्वात् अस्थेव अधिकरणारम्भकत्वम्, चतुर्थसामान्यनियमात्। (२) "गतिशब्दाभ्या तथाहि दृष्ट लिंग च" (१।३।१५) इत्यत् "हष" "लिंगं" इति प्रथमान्तपदद्यसत्वपि नास्य पृथगधिकरणत्वम्।चकारयोगेन साकक्षित्वात्। "तथाहि" पदेनापि अस्य सापेक्षत्व सूचयत्येव। चतुर्थसामान्यनियमात्, चतुर्थषष्ठविशेषनियमाभ्या च। नास्य अि- करणारम्भाकत्वं संगतम्।, (३) "ध्रृतेश् महिम्नोडस्यास्मिनुपल्ये" (१।३१६) इत्यत्र प्रथमान्तपदाभावात् नास्य अधिकरणारमभकत्वम्। चकारस् हेतुसमुचायर्थ्ा्चतुर्थसामन्नियम,तथा

Page 319

प्रथमाष्पाये वृतीयपाद-पष्ठम् अनुकृत्यधियरणम् ३१

(४) 'प्मिदेश्" (१।३१७) अलापि पयमा तपदामावात् नास्य अधिकरणारम्म कल्यम्, चतुर्धसामा न्यनियमाल, चतुर्यपष्ठविरोप नियमाम्या च। - (५) "इतरपराम ति स इति चेनासग्मवात" (१।३।१८)इत्येस'स' इति प्रयमान्त- पदसत्त्वेडपि 'इति चेन' इति पदमत्वात् नाम्य अधिकरणारम्भवत्वम्। चतुर्थसामान्यनियमात् तथा पक्मविरोपनियमात्। तथापि पक्म्य तपदात् प्रथमान्तपतस्त्वम मधिक रणारम्भनोषफरमिति चतुर्दशविरोपनियमाल अधिकरणारग्म चित, परन्तुइतरशाव्टेन साफक्षित्यविद्ानात अत् अधिकररण न आरध्मिति दषव्यम्। मपमविपनियमात, हेतुवोकवापतितत्व ार। ध्याहरेडपि सपदसविरोप नियमेन तस्य निषेध। (६) "उपराधेन]विर्मूतग्वरुपस्तु" (१३१०) इत्यत्र 'मविर्मृतस्वरुप" इति मथ मान्तपदसत्वेऽपि अनिषेधार्यक-'तु' श्दयोगत अस्य मापक्षत्व सिष्यति, तेन अस्य नािय रणा एमफत्यम्, नवमविरोपनियमात्। 'चेत्' -योगाध पक्चमविरोर्पनियमात नाम्य अधिक रणारम्भवस्वम् । मत्र भारतीतीर्यमतेन तथा मामतीमतेन तु पृथगधिक रणं स्वीकृतम, परतु तनयमविरद्धमेवेति। भतिमाति। (७) मन्यार्थथ परामर्च (१३।२०) इत्पत्र 'मन्यार्थ' तथा 'परामर्श' इति प्रथमान्त- पद्द्धयमत्वेडपि परव्दयोगात् नास्य अधिकरणाएमभवत्यम्, पषठवि पिनियमाल्। (८) "अल्पभुतेरिति चेत तदुषय्" (१३२१) इत्यत्र 'तदुकम्' इति प्रयमान्त पद्सत्वेऽपि 'इति चेत्' इति पदसत्वात् नाम्य अधिपरणारम्भयत्वम्। तदुक'- पदेनापि अस्य सापेक्षत्वम् अवगम्यते च। पतदरय 'पश्चमविरोपनियमो द्ष्षष्य। परसूत्रे मधिकसम्मत्या अधि- करणारम्मात् मश्रेव अधिकरणसमाति युक्ता पवेति वोष्यव्यम्। मत्र अधिकेरणसमाति

इयं समासिरिति भोदप्या। 1 1 पषुम् अनुकृत्यधिकरणम् । मत्र 'मनुकृतेस्तस् चं' (२।३।२२) इति सुतस्थाव मनुष्टति ति-शष्ात् अस्प 'मनुकत्यधिकरण" नाम। मत्र रामानुजनिम्वार्कशीकणठ-मिन्ने पध्मि आाचाचय। ममेनेव अधिकरण रचितम्। तच सूऋछर्य यथा- १ अनुकतेस्तस्प च १३/२२ (८५) 2 अपि च स्मख्ति। १३/३३-(८६) अत्र (१) 'मनुष्तेस्तस्प च', (१३।२२) इति सूत्रे प्रथमान्तफदामावात् चतुर्थे सामान्यनियमाच्। प्रथमान्तपवस् माध्याहारेपि चकारभोगात्, नास्य अधिकरणारम्भकत्वम्, पष्ठविरोपनियमाद्। तथापि पश्चमि माध्यकारे पतत्सूतरदयेन अधिकरणस्म रचितत्वात् ऋयार्णा

Page 320

३२

मतेन तुअस्य पूर्वाधिकरणान्तर्गतत्वात्, तथा च एतदधिकरणोपजीन्यविषयवाक्यस्य पूर्वाधिकरण- विषयवाक्यत मिन्नत्वात् कच्विद् विशेषनियमं विरच्य एतत्सूत्रयस्य पृथगधिकरणत्वं समर्थ- नीथम् इति युक्तम्। स च नियमो यथा

करणनिषेधेऽपि विषयश्रुतिमेदात अधिकरणभेद करणीय" इति एकादश नियम। अत्र अधिकसम्मत्या विषयश्रुतिस्तु मुण्डकवचनं 'न तत्र सुर्य्यो भाति' इत्यादि, पूर्वाघि- करणे तु विषयश्रुतिस्तावत् छान्दोग्यवचनम् 'यदिदम् अस्मिन् ब्रह्मपुरे दहरम्' इत्यादि। एवं च श्रुतिभेद तथैव विषयभेदश्र अत्र अतीव स्पष्ट, विभिन्नश्रुत्यर्थमूलकत्वात्। तेन 'अनुकृते- स्तस्य च' इति सूत्रे प्रथमान्तपदाभविडपि चकरवशात् अध्याहतप्रथमान्तपदस्य अधिकरण- रम्भकत्वनिवेधेऽपि विषयश्रुतिभेदनिवन्धनः अधिकरणमेदः संगच्छते।अतः अन्र रामानुज- निम्चार्क-श्रीकन्ठमाप्याणा दुषत्वम् अनिवार्य्यम्। (२) 'अपि च स्मय्यत (१।३।२३) इत्यत्र प्रथमान्तपदामावात् चकारसत्वाच्च नास्य पृथगधिकरणारम्भकत्वम्। चतुर्थसामान्यनियमात्, षष विशेषनियमात् च। तथा अत्रव अधि- करणसमात्ति बोद्धव्या, परसूत्रे सवसम्मत्या अधिकरणारम्मात्। सप्तम प्रमिताधिकरणमू। अन्र "गळ।देव प्रमित," (१।३।२४) इति सूतस्य 'प्रमितः-पदानुसारेण अस्य "प्रमिता- धिकरण" नाम। सवे भाष्यकारे अत्रसूत्रद्येन अधिकरणं रचितम्। तख सूत्रद्वयम् १। शब्दादेव प्रमित. १।३।२४(८७) २। हृधपेक्षया तु मनुप्याधिकारत्वात् १।३।२५(८८) (१) अत्र "शन्दादेव प्रमित" (१।३२४) इत्यत्र 'प्रमित.' इति प्रथमान्तपढात अस्य अधिकरणारम्भकत्वं सगत नियमानुगतं च। चतुर्थसामान्यनियमात्। (२) "दपेक्षया तु मनुष्याधिकारत्वात्" (१।३२५) अत्र प्रथमान्तपदाभावात् चतुर्थ- सामान्यनियमात् नास्य अविकेरणारम्भकत्वम्, अष्टादशविशेपनियमो नात्र प्रयोक्व्य, प्रथमान्त- पदामारत।परसत्रे सर्वसम्मत्या अधिकरणारम्भात अन्ैव अधिकरणसमातति सगता एव। अत नान कम्यापि भाष्यस्य कोडपि दोप। अष्टमं देवताधिकरणमू। अस्मिन् अधिकरणे सूत्रपदानुसारेण न नामकरण, ११११ प्रतर्दनाधिकरणवत्। परन्तु अधिकेरणप्रतिपाचानुमारेणव तत्।अन्र रामनुजमाप्यं विहाय सर्वेपु भाप्येषु पतटधिकरणार्थम् अष्ट मनाणि गृदीनानि। रामानुजमाप्ये तु प्रथमादिभि पञ्चमि सुत्रे गकम् अविकरणम्, अन्तिम- मृभपयेण अन्वदवित रणं प्न्नम। तानि च अष्ट सृत्राणि यथा-

Page 321

प्रथमाष्याये ववीयपाद-ननमम् अपशद्राधिकरणम ३३

१। तदुपरथ्यपि या रायण सम्भनात् १।३।२६ ७।समाननामसपत्वाच्ावृवावप्यविरोधो दर्शनात् (८९) स्मृतेश् १।३।३० (९३) २। विरोध कर्मणीति नेनानेकमतिपरचे्देशनात् ६। म पान्मम्मवादनधिका्र जैमिनि १।३२७ (९०) १३३१(०४) ३ सव्द इति चेलात ममधात् मत्यमानुमाना ज्योतिषि माषाथ १।३/३२(९५) म्याम १।३१२८(९१) ८। भावं तु भाठरायणोडरित हि १।३।३३ ४। अतण्व च निन्मलम् १३120 (९२) ( Q € ) अत्र (१) 'तदुपस्यपि य दरायग सम्भनात्, (१३/२६) इत्पत्र 'वा रायण" इति भयमान्तपदेन स्व्रमतवर्णनात् वितयान्तरम्य सूचनात् च अधिकरणारम्म संगत एव, चतुर्य सामान्यनियमात् दरामि पिनियमाथ। (२) 'विरोध कर्मणीति चेआ्षनेकपतिपठेर्दर्तनात" (शश२७) अत्र 'विरोष' इति प्रथमान्तप-सत्त्थेऽपि "इति चेन्न' 4तत् नाम्य अधिकरणारमभवत्यम्।पश्मविरोपनियमात्। (:)'a इति चेज्ञात प्रमनात् प्रत्पक्षानुमानाम्याम्' (१३२८) इत्पत्र 'शब्द इति पथमान्तफड सत्वडपि इति चेन्न 4त् नास्य अधि+रणारम्मसत्वम्, पक्चमविरोपनियमात्। (४) "अतपष च नित्पल्वम्" (१३।२९) इत्यत्र "नित्यत्वम्" इति पयमान्तपव सत्वेडपि च सब्ात् नास्य अधिप रणाएमभकत्वम्। पष्ठवि पिनियमात। () 'समाननामन्फत्वाचावृणवप्यविरोधो दर्शनात् स्मृतेश्र" (१३।३०) इत्यत्र "अविरोष" इति मथमान्तफ्तमत्वरडपि च रज्ययोगत् हेतुयोयनत्वास््र नास्य अधिकरणारम्नवततयम्,

६। "मन्यान्िसममचानधिकार जैमिनि" (१३३१) इत्पत्र "्जैमिनि" इति पय मान्त पदमत्वेडपि पूर्षप्यरूपेण मतान्तरज्ञापनात् विनयान्तरस्य मसूचनात व नास्य अधिकरणा रम्मकत्वम्। विशविरोपनियमाच। रामानुजमतेन अधिकरणारम्भात् तद्माप्मस्थ दोप एव । (७) 'ज्योतिपि मानास' (१।३/३२) अत्र मथमा चपदामावात नास्य अधिकरण- मवम् मध्याछतेडपि पकारसत्वम् अधिकरणवारकमेव। (८) "भाव तु मादरायणोडसित दि" ( १।३३३) अत्र 'बादरायण' इति प्रथमान्त पदसत्वेडपि तु शन्द-योगात् नास्म अधिकरणारम्भकत्वम्, अत विषयान्तरस् मसूचनात दशम विरोपनियम वाधित्वा ववमविरोपनियमस्य मधुचि। परसूते सवसम्मत्या परृथगधिकरणारम्माव मत्रेव अधिकरणममाति समुचितेव। नत्रमम् अपशूद्राधिकरणम् । अत्र 'शुगम्य तदनावरथवणत् तवाद्रवणास् सूच्यते दि" (१।३।३४) इति अधि

Page 322

३४ करणारम्मकसूत्रपदात् नास्य नामकरणम्, किन्तु अधिकरणतात्पर्य्यम् अवलम्ब्य तत् । शूद्धाण। वेदपूर्वक प्रह्मविद्यायाम् अधिकाराभवबोधनाय अस्य अपशूद्धाधिकरण नाम।प्रतंर्दनाधिकरण- देवताधिकरणद्यवत्। रामानुज-निम्बार्क-श्श्रीकण्ठ-चलदेव-भिन्नाना सर्वेषा भतेन अस्मिन् अधिकरणे पश्च सूत्राणि गृहीतानि। रामानुजश्श्रीकण्ठनमते तु सक् सूत्राणि, द्वितीयं-पश्चमसूत्रयोः प्रत्येक द्विधा विभागात, निम्बार्कमते वलदेवनमते च षट् सूत्राणि, केवलं पश्चमसूत्रत्य द्विधाकरणात्। तानि च पश्च सूत्राणि १। "शुगस्य तदनादरश्रवणात् तदाद्रवणात् सूच्यते हि" १।३।३४ (९७) २1 "क्षत्रियत्वगतेश्वोपरत्र चैत्रर्थेन लिगात्' १।३।३५ (९८) ३। "सस्कारपरामर्शात् तदमावाभिलापाच" १३३६ (९९) ४। "तदभावनिद्धरिणे च प्रवृतः" १।३३७(१००) ५/"शवणाध्ययनार्थप्रतिषेधात् स्मृतेश्र" (१।३।३८)(१०१) अत्र (१) "शुगस्य तदनादरश्रवणात् तेदाद्रवणात् सूच्यते हि" (१।३३४) इति सूत्रस्य शुकू इति प्रथमान्त-पदात् अनेन अधिकरणारम्भ, चतुर्थसामान्यनियमानुगत एवं। (२) "क्षत्रियत्वगतेश्रोत्तरत्र चैत्ररथेन लिंगात् (१।३३५) इत्यत्र प्रथमान्तपदा- भावात् नास्य अधिकरणारम्भकत्वम्। चतुर्थसामान्यनियमात्।अध्याहृतेऽपि चकार: तस्य वाघक। पष्विशेषनियमात्। रामानुज-श्रीकण्ठ-मताभ्याम् एतत् न एक सूत्रं, किन्तु सूतदयं, यथा-"क्षत्रियत्वगतेश्च" इति एकम्, "उत्तरत्र-चैत्ररथेन लिंगात्" इति अन्यत्। परन्तु तत्र न प्राचीन प्रमाणं किमपि प्रदर्शितम्; अतः नैतत् समर्थनीयम्। प्राचीनपाठखण्डने प्राचीनतरस्थेव योग्यत्वात्। केवलं युकया वक्त: अभिप्रायाविष्करण न सर्वत्र सम्मवति।आकाक्षाया प्रावल्यात अस्थ एकसूत्त्वमेव युक्तम्। चतुर्थविशेषनियमात्। (३) "संस्कारपरामर्शात् तदमिलापाच' (१३३६) इत्यत्र प्रथमान्त-पदीभावात नास्य अधिकरणारम्भकत्वम्।चकारात् साकाक्षत्वमपि। चतुर्थसामान्यनियमात्, षष्ठविशेषनियमाच्ब। (४) "तद्भावनिद्धरिणे च प्रवृत्ते' (१३३७) एतदपि तथा। चतुर्थसामान्य- नियमात्, षष्ठविशेषनियमाच्च। (५) शवणाध्ययनार्थप्रतिपेघात् स्मृतेश्र (१३३८) इत्यत्राषि पूर्ववत।चतुर्थ- सामान्यनियमात्, षष्ठविशेषनियमाच। परसूत्र अधिकरणारम्भस्य सवसम्मतत्वात् अत्रैव अधिकरणसमात्ति सगतैव। रामानुज- निम्चार्क श्रीकण्ठ-लदेवन्मतेन "श्रवणाध्ययनार्थप्रतिषेधात्" इति एक सूतरम् "स्ृतेश्र" इति अपरं सूत्रम्। अन्रापि विभागे न किमपि प्रचीन प्रमाणं प्रदर्शितम्।अन्रापि चतुर्थसामान्यनियमः चिन्तनीयः । एव च पाठन्तरं विहाय एतदधिकरणरचनाया न कस्यापि दोष सक्जात इति।

Page 323

प्रथमाम्याये तृवीयपाद-द्वादश अर्थान्वरत्वादिनयपदेशाधिकरणम् ३५

दशमम्-कम्पनाघिकरणम्। मत्र "कम्पनात्" (१।२।३९) इति सूत्रात् अस्य "क पनाधिकरण" नाम। रामानुज निम्बार्क-मिन्ने सर्वे माज्यफारे मनेन एवं नेव सूत्रेण एतदधिकरण रचितम्। रामानुजननिम्चार्फ मतेन तु ज्योतिर्दर्शनाद्" इति परवचिय मपि पतद्धिकरणान्तर्गत कृतम्। तन सम्यक, यत तत्र मधिकसंस्यकशिषमाप्यकरे प्रृथगधिकरण कृतम्। तथ पुन नियमानुगतमेव। अत्र 'कम्पनात् (१।३।३९) इत्यत्र प्रथमान्तपदामावस्त् नास्य अधिकरणारम्मकत्वे समुचितमिति आपातत मतिमाति। परन्तु पादसगतिचलेन तथा मध्यातयमान्तपदसामर्थ्या्च्त अत्र अधिकरणरम्म कर्त शाक्यते। पश्चमसामान्यनियमात, एका यविरोप नियमाच। विन्ञानभिक्षुसम्मतपाठे तु "प्राण" इति एक अतिरिक अव्द अत्र परिगृद्ीत हरयते। तेन अम्य अधिकरणारम्भकत्व सगतमेव मर्वति। तयापि तत्र पाणशब्दपद्दण पाचीनतर प्रमाण विनेव, तेन तत्न न सम्यक भामाण्यवुद्धि देति।तथापि समसंख्यके ममिताधिकरणे कठवाली-खुत्युकम्य महुषमानपुरुपस्य जीवत्वसरारय निवार्य्य अकत्मतिपादनात्, पतदषि करणमतिपाधमाणयमनम्य ताहरासनयनिवार्थ्यलाल च अम् भाणराव्वस्य मनुपत् न नसगतो मनति। अष्टमदेवताषिकरणेन तथा नवमापयद्राधिफरजेन व्यवहितमपि एतदधिकरणम् मर्थत अमिताधिकरणमम्पर्कितमेव। भसगर्सगत्या ममाधिकरणस्थ तथा तस्य धधन्त संगत्या नवमाधिकरणस्य च अवतारणात्। परमिताधिकरणोपजीव्य-फटवली-शुतेरपि अस्य उपजीम्यत्याच।अत अयमान्तमाणपदस्थ मयाहरिण मत्र अविकरणारम्भ सगत एव। तथेव परसूत्रे अधिकसम्मत्या अधिकरणारम्मात अतरेव अधिकष्णसभासि्य समुचितेव। एफादश ज्योतिरिधिकरणम्। अत्र "ज्योतिर्दर्क्षनात्" (१।३।४०) इति सूनस्प ज्योति" इति फदात मस्य "ज्योतिर- धिकरण" नाम। रामानुम निम्वाकमिने सर्वे माध्यकार मनेन एकेन सूत्रेण पतत् अधिकरण रचितम्। तमोभति पतत् सूत्र, देशमकम्पनाधिकरजस्म अन्तिमसूत्रम्। परन्तु तत् मसंगतम्। "ज्योति" इति प्रथमान्तपदस्थ सत्वात्, चतुर्थसामान्यनियमात्। तेन अत्र रामानुजनिम्बाको्य भाष्यद्वयमेव दूपजीयम्। परसूत्रे सर्वसम्मत्या मधिकरणारम्मात मत्रेव अधिकरणस्माप्ति सगच्छते।

मत्र "माफाशोडर्यन्तरत्वाविव्यपदेशात्" (१।३४१) इति सूनस् "मर्थान्तरत्वादि ्यपदेश" इति सब्दात् अस्म "मर्थान्तरत्वादिन्पपदेशाधिकरपं" नाम। आफासाधिव रणस्य पूर्वम् उकत्वात् मत्र "माफास" पदेन न नामकरणम् मस्य अधिकरपस्प। अत्र रामानुज-निम्धाक- श्रीप्मिसे शिष पश्चमि माज्यकारे अनेन एकेन सूत्रेण एतद्धिकरण रचितम्। रामानुमनिम्मार्क चीवफ्ठमाज्येपु त परवठियमशयमपि पत्तवधिकरणान्तर्गतमेव हस्पते।

Page 324

३६

अत्र "आकाण" इति प्रथमान्तपदसत्वात् अत्र अधिकरणारम्भ समुचित एव। चतुर्थसामान्य- नियमात्। मर्वपु भाप्येपु नान मतान्तरम्। परसूने पश्चमि भा्यी अधिकरणारम्भात् अनैव अधिकरण- नमाि सगता एवं। त्रयोदश सुपुप्त्युत्क्रान्त्यधिकरणम्। अन "सूपुष्युत्कान्त्योर्भेदेन" इति (१।३४२) सूतस्य "सुपुप्त्युक्ान्ति"- गल्दात् अग्य 'मुपुष्युत्कान्त्यधिकरण" नाम रामानुजनिम्ार्क ्ीक्ठ िन्ने परश्चम भाष्यकार अत्र अविकरण रचितम्। रामानुजादीना मतेन पतत् सूत्र तथा परवर्ति सूतरमपि पूर्वाधिकरणान्त गतमेव। तदेतत् सुतद्रयं १। युपुप्युनकान्त्योर्मेंटेन (१।३४२) (१०५) २ पत्थादिशव्देभ्य (१।३।४३) (१०६) अत्र (१) "सुपुप्त्युत्क्रान्त्योर्भेंदेन" (१।३४२) इति सूत्र प्रथमान्तपदामावात नानय अधिकरणारम्भकत्व सगतम्। तेन रामानुज-निम्बार्क-श्रीकण्ठन्मतान्येव अत्र सम्यक। परन्तु यत पश्चमि आचा्य्ये, एतम्य अन्यथाकृतम् इति ्यते, तेन केनचित् प्रथमान्तपढाध्या हरिण अस् अधिकरणारम्भकत्व समर्थनीयम्, पञ्चमसामान्यनियमात् इति युक्त कल्पनम्। ततश्र अन्यदषि एक कारणम् अस्ति अधिकरणमेदाय। पूर्वाधिकरणविपयवाक्यात् अस्थ वित्यनाक्यस्थ मेदात् "अनुकृत्यधिकरणवत् एकाउभविशेपनियमानुसारेण अस्य पृथगधि- करणन्व सगतमेव। पूर्वाविकरणे छान्धोग्यवाक्यम्य विषयवाक्यत्वम् आसीत्, अत्र तु वृह- दारणयकवाक्यमेव विषयवाक्यम्। पतदवि पुन रामानुज-निम्धाकशश्रीकण्ठभाष्य-सम्मतमेव। अन आपातहष्या रामानुजादीना भाष्याणा सावुत्वेडपि न क्षोदक्षमत्व तेपाम, विषय- मेदान। तेन रामानुज-निम्वार्क-श्रीकण्ठमाप्याणामेव दोप मिद्ध्यति। (२) 'पत्यादिशन देभ्य" (१३४३) इत्यन्र प्रथमान्तपदाभावान् नाम्य अधि- ररगारम्मवम्। चनुर्यसामान्यनियमान। पाठशिपात अंत्रेव अधिकरणसमासिश्र सुमगतेव। मा-गगनेन नु अत पृथगधिकरण कृतम, तनसगतम, प्रथमान्तपदघटितत्व-नियमविरोधान।अतः दर ना-चगा पन्वेव दोष रथनीय। ततीयपादममालोचनम

Page 325

पयमाध्याये तृवीयपादसमालोचनम् ३७

फति कीहशाय नियमा अत्र सब लिता। मत्रापि ए4ोदनसस्यय एक एव नियम सफलिति। स तु "अनुष्त्तेस्तरय च" (१।३२२) इति सूत्रे रचित। स च यथा-"प्रथमा तपदा मावेडपि ेस्विध्ेयान्यतरा ममुखायहतुममुधायक- चकारानि ।- योगेडपि एव च अधिकरणनिन वेडपि वियथुतिमेदाव नधिकरणभेद करणीय' इति। इतनी दषय्यम्- (२) + ति दोपा कस्य माध्यस्य क्य सधृत्ा १३/६ अधिकरणे रामानुज-निम्वाफन्ी+णठन्माप्येयु "मनुकतेस्तम्थ च" इति (१।३।२२) सूत्रे अधिकरणस्य मरचनार्या दोप। ११८ अविकरणे राम नुजमाज्ये "मस्वादिष्वसम्भवा्नधिकार जैमिनि" इति (१।३।३१) सूत्रे अधिकरणरचनार्या दोप। १।३।११ अधिकरणे रामानुन निम्ार्कन्भाप्ययो "ज्योतिर्वशनात" इति (१३४०) सूत्रे अधिकरणम्य अरचनारयों दोप। १३।१३ अधिकरणे रामानुजनिमार्कश्ीकृष्ठ-्भाज्येकु 'सुपुप्त्युत्कान्त्योमेदन" इति १३४२ सूत्रे अधिकरणस्य अरचनार्या दोप । १३।१३ मधकरणे मान्वमाप्ये "पत्याति श्टेम्य" इति (१।३४२) सूत्रे अधिकरण रचनार्या दोप। तेन अधिकरणरचनार्यां रामानुजमाण्ये एक छोप, माध्वेऽपि एक दोप, तत अविकरणस्प अरचनाया। रामानुजमाप्ये दोपनरय, निम्बाकें दोपश्रय, तथा श्रीकष्टमाप्ये दोपह्ठयम्। एवं च- भाज्यनाम अधिय रणस्य अरचनायाम् अधिक रणम्प रचनायाम रामानुजमाप्ये ३ दोपा १ दोप निम्नारक भाप्ये ३ दोपा श्रीकण्ठमाप्ये ₹ दोपी माष्यमाज्ये १ दोप

अवुना द्रेष्टभ्यम्-

तत्र प्रथमाधि+रणे- (३) फाव् धुतय कैक्र सूत्रे उपजीष्यत्वेन गृह्ीताः ।

प्रथमसूत्रे-'धुम्धायतन स्वश्दात् १३१ इत्यत्र "यस्मिन् थी पृमियी चानतरि क्षम् जोतम् " (मु २।२/५) द्वितीमसूते-"भुकीपसप्यव्यपदेशात्" १३२ इत्यत्र 'तथा विद्ञान नामरपाद यिमुक्त परासूवरें पुर्षमुपेति टिव्यम्' (मु ३।२।८)

Page 326

३६ तृतीयसूत्रे "नानुमानमतच्छब्दात" (१श३) इत्यत्र "यः सर्वज्ञ, स सर्ववित् यस्य ज्ञानमयं तप" (मु: १।१।९) चतुर्थसूत्रे "प्राणमृच्च" (१।३।४) इत्यत्र श्रुति. नौद्धृता। पश्चमसूत्रे "भेदव्यपदेशात्" (१।३1५) इत्यत्र "तमेवेक जानथ" (मु: २।२/५) षशसूत्र "प्रकरणात" (१।३।६) इत्यत्र "कस्मिन् नु भगवो विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातम् भवति" (मु. १।१।३ ) सप्तमसूत्रे "स्थित्यदनाभ्या च" (१३७) इत्यत्र "द्वा सुपर्णा सयुजा .. "(मु: ३।१।१) द्वितीयाधिकरणे प्रथमसूत्रे "भूमा सम्प्रसादादव्युपदेशात्" (१।३1८) इत्यत्र"तरति शोकम् आत्मवित" (छा. ७१/३) "भूमा त्वेव विजिज्ञासितब्यः इति भूमानं भगवो विजिज्ञास इति" (छ :: ७।२३।१)। "यत्र नान्यत पश्यति" (छ:७२४।१) "एषः तुवा अति- वदति य सत्येन अतिवदति"। (७।१६।१ ) द्वितीयस्ूत्रे "धर्मोपपत्तेश्र" (१।३।९) इत्यत्र "यत्र नान्यत् पश्यति" (छा. ७।२४।१) तृतीयाधिकरणे प्रथमसूत्र "अक्षरमम्बरान्तवृते" (१३१०) इत्यत्र "एतद् वै तदक्षरं गार्गि ब्राह्मण अभिबदनति अस्थुलम् "(वृ ३1८1७-८) "पतस्मिन् नु खल अक्षरे गार्गि आकाश ओतश्च प्रोतश्र" (वृ ३।८।११ ) द्वितीयसूत्रे "साच प्रशासनात' (१३।११) इत्यत्र "एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि सूर्य्याचन्द्रमसौ विधृतौ तिष्ठत." (वृ. ३।८।९) तृतीयसूत्रे "अन्यभावव्यावृत्तेश्र" (१।३१२) इत्यत्र "तदु वा एतदक्षर गार्गि

चतुर्थाधिकरणे अदष्ट द्रष्ट (वृ. ३।८।११)

प्रथमसूत्रे "ईक्षतिकर्र्मव्यपदेशात् स." (१।३१३) इत्यत्र "यः पुनः एतं न्रिमा- त्रेण ओमिति एतेन एव अक्षरेण परं पुरुषम् अभिध्यायीत" (प्रश्नः ५।२।५)

पञ्च माधिकरणे "परातु परं पुरिशय पुरुषम् ईक्षते" (प्रश्न ५/५)

प्रथमसूत्रे "दहर उत्तरेम्य" (१३।१४) इत्यत्र "अथ यदतमस्मिन् न्रेहमापुरे दहरं पुण्हरीक वेश्ष्म नहरोडस्मिन अन्तराकाश" (छा: ८।१।१) "यावान् वा अयमा- काश. तीवान् एपोडन्तहरन्य आकार्श, उमेडस्मिन् द्यावापृथिवी अन्तरेव सभा- हिते एप आत्मा अपहृतपाप्मा" (छा: ८।१।३)

Page 327

प्रथमाध्याये तृतीयपादसमालोचनम् ३९

द्वितीयसूत्रे-"गतिराव्दामय! तयादि टष्ट रिग च" (१।३।१५) इत्पन-"इमा सर्वा मजा महरह गच्छन्त्य गत वक्षलोकें न विदन्ति" (छा८।३।२)' सता सोम्य तदा सम्पनो भवति" (छा ६।८।१) एतीयसूत्रे-"घृतेश महिम्नोडस्यास्मिन्नुपलें' (१३१६) इत्यन "अय य भारमा स सेतु विषृति एपां लोकानाम् असम्मेदाय" (छा टा४१) "एप मूतपाल एप सेतु विधरण" (यृ ४1४।२२ ) पदुर्यसूय्रे-"प्सिद्वेश" (१।३।१७) इत्यत्र "माकशो वे नाम नामरुपयो निर्वहिता" (छा ट।१ ४।१) पश्चमसूने-'इत्तरपरामरशात् स इति पेन्नासम्मवात्" (१३१८) इत्यन "एप समप्रसाद '(छा ८ । ३ ।४) पयसूने-"उपराधेदाविर्मूतस्वरूपस्तु" (१३।१९) इत्पत य एप अक्षिणि पुरुपो हस्पते" (छा ८lश४) "पर ज्योति उपसपध स्वेन रूपेण जमिनिप्पधते" (छा ८। ३ ४) सक्मसुन्रे-"अन्यार्थक परामर्य" (१३।२०) इत्पत्र 'समसाद" " "समिनिप्पघते" (छा ८।श४) जहटमसूश्रे-"अल्पधुतेरिति चेतु तदुकम्" (१।३।२१) इत्यत्र'दइरोडस्मित् तराफास"

पष्ठाधिकरणे- (छा ८। १।१ )

भथमसुये-"अनुक्तेस्तस्प न" (१/२२) इत्यत्र "परं ज्योतिरूपसपध" (छ ८३४) "तच्छुम ज्योतियां ज्योति" (फठ २५२५) "आयुई उपासतेडमृ तम्" (पृ: ४।४।१६) "न तत्र सूर्यो भाति न चन्द्रतारकम्" (मु २।२१०) "तमेय मान्तमनुभाति सर्व तस्म भास्र सर्वभिद विभाति"। (मु २।२।१०) द्वितीयसूयरे-"अपि घ स्मख्यते" (१।३।२३) इत्यत्र "न तद् मास्यते सूर्यो न शज्ाह्षी न पाषक (गी १५/६) यदावित्यगर्त तेजो बगद्मासयतेडलिएम्"

सप्तमाविकरणे- (गीता १५।१२ )

पयमसूसे-"शव्ादेव प्रमित" (१३२४) इ्यल "मतुषमात्र पुरुष ज्योतिरिवा घुमक" (कठ २।४।१३)"ईसानो मूर्तमव्यस्"।कठ २।४।१३) द्वितीयसूते-'छूधपेक्षमा सु मनुष्याधिकाराद" (१३।२५) इत्यत्र श्रुति नोद्पृता। अषमाधिकरणे-

Page 328

४० व्याससम्मत ब्रह्मसूत्रभाष्यनिर्णयः

प्रथमसूत्रे "तदुपय्यपि बादरायण समवात्" (१३२६) इत्यल "तत् यो यो देवाना प्रत्यबुध्यत स एव तदभवत् (वृ १।४।१० ) द्वितीयसूले "विरोध कर्म्मणीति चेन्नानेकप्रतिपत्तेदर्शनात्" (१३२७) इत्यल "स एकधा भवति त्रिधा भवति"। (छ/ ७।२६।२) तृतीयसूत्रे "शब्द् इति चेन्ातः प्रभवात् प्रत्यक्षानुमानाभ्याम्" (१३२८) इत्यत्र "एत इति वै प्रजापतिर्देवानसजत" (अथववेद' ?) "वेदशब्देभ्य एवादो" (महा' शा मो २३१।५६ ) चतुर्थसूत्रे "अतएव च नित्यत्वम्" (१।३।२९) इत्यत्र श्रुति नद्धृता। पञ्चमसूत्र "समाननामरूपत्वाच्चावृतार्वप्यंविरोधो दर्शनात् स्मृतेश्र" (१।३३०) इत्यत्र-"घाता यथा पूर्वमकल्पयत्' (नारायणोपनिषत् २३, *ग्वेद: १०।१९०।३) "यथर्तुष्वृतुलिगानि नाना रूपाणि पर्य्यये। दृश्यन्ते तानि तान्येव तथा भावा युगादिषु॥। (स्मृति १) ष४सूत्र "मध्बादिण्वसम्मवादनधिकार जैमिनि," (१।३३१) इत्यन् "असी वा आदित्यो देवमधु" (छा. २।१।१) "आदित्यो ब्रह्म इत्यादेश" (छ३।११।१) सत्मसूत्र "जोतिषि भावाच" (१।३३२) इत्यत्र श्रुति नोद्वृता। अधुमसूत्र "भाव तु बादरायणोडस्ति हि" (१।३।३३) इत्यत्र श्रुति नोद्धृता । नवमाधिकरणे प्रथमसूत्रे "शुगस्य तंदनादरश्रवणात् तदाद्रवणात सूच्यते हि" (१।३३४) इत्यन- "अहहारे त्वा शूद्र तवैव सह गोभिरस्तु" (छा४।२1३) द्वितीयसूले "क्षत्रियत्वगतेश्रोतरत चैत्रथेन लिगात्" (१३।३५) इत्यन्न (ताण्डय ब्रा० २०/१२।५, छा. ४।३।५ वचनानि) तृतीयसूत "सस्कारपरामर्गोत् तैदमावामिलापाच" (१३३६) "तं होपनिन्ये" (शतपथ ब्रा ११।५।३।१३) "अधीहि भगव इति होपससाद" (छा७१1१) "न शूद्धे पातक किश्चित् न च संस्कारमर्हति" (मनु १०।१२।६) पतुर्थसूले "तद्भावनिद्धरिणे च प्रवृत्ते"(१३३७) इत्यत्र(छा ४४।५) पश्चम सूत्र "श्रवणाध्ययनार्थप्रतिषेधात् स्मृतेश्र" (१३३८) इत्यत्र "अथास्य वेदमुपशृण्घतस्त्र पुजतुम्या श्रोतपरतिपूरणम्" (गौतमसंहिता २२ अ) "तस्मा- चूड्रसमीपे नाध्येतव्यम्" (तै स ७११६) "न शुद्धाय मति दद्यात् (मनु ४/८०) "द्विजातीनामध्ययनमिज्यादानम्" (मनु श८९) "पद्यु हु वा एतच्छशानं यच्छृद्र " (तै सं ७।१।१।६ )

Page 329

पयमाध्याये तृवीयपादसमालोचनम् ४१

दक्षमाधिकरणे- पथमसूत्र-'कम्पनात्" (१।३।३९) इत्यन-'यविद किस जगत् सर्व प्राण पजति निसतम्" (कठ श३२) "भ्राणम्य माण" (वृ ४।४११८) "न माणेन नापानेन" (कठ २।२।५) एकाउ साधिकरणे- पथमसूते-"वोतिर्दर्शनात्" (१३४०) इत्यत्र "य एप सम्पसादोडस्माच्छरीरात् ममुत्याये पर जोति उपसंपर्थ' (छा ८ ३) "य आात्मा अफहुतपाप्मा" (छा टाजर) वेवशाधिकरणे-

नाम नामरूपभो निर्वहिता" (छा ८।१४।१) "ते यदन्तरा" (छा ८ी १४११) तद् यह तद्भूतं स आत्मा (छा ८।१४।१) त्रयोदशाधिकरणे- अयमपुन्र-"मुपुप्त्युल्ान्त्योमेदेन" (१।३४२) इत्पत्र "मरोन मात्मना सम्परि प्वक" (वू ४।३।२१) "योडमं विज्ञानमय भणेषु हधन्तज्मोति पुरुष" (दू ४।३।७)" "भाजेनात्मना अन्वार्ढ उत्सर्जेन् याति" (४२३५)" द्वितीयसूत्रे "पत्यादिस्रवदेम्य" (१३।४३) इत्यत्र 'सर्वस्म वशी सर्वस्पेशान सर्व स्थीधिपति" (यृ ४।४।२२) "स न साथुन कर्म्मणामूयान" (कौ ३८)

(४) कीदशी अस्य पादसगतति: अशिन् पादे याथ् सुतय गृहीता ता सर्वा शाहरमाप्यानुसारेण इति योदष्यम्। भाप्या- न्तरे तु किखिद् वेपम्य दश्यते। नात्र सर्वे पकमत्य भजन्ते। तत्र हेतु् तत्त्वाशी मतवे।्मेष, न तु पाचीनमाध्याविमूलकत्वं तस्म। तथापि मतमेदेन पादमतिपाधम् अप्र पवस्यति-

मास्करमते-प्रायेण शाहरमतानुरूपम्। रामानुजमते राएटलिंगानि वाक्यानि विचारितानि। माध्चमते अन्यत्रमसिद्धाना शब्दाना विष्णो समन्वय। निम्ब र्कमते-अस्पएस्पए जीवादिलिगकवायमानी समन्क्य। श्रीकण्ठमते श्रीकरमते रष्ास्पप्टभतिवाक्यसन्वे्यूफ निर्मूलकतया स्पशटर्थकथनम्। ६

Page 330

४२

तथा च एतेपा सम्यक पर्य्यालोचने कृते तत्वत न महान् मतभेदः परिलक्ष्यते। अत अत्र माहर-भास्कर-्सम्मत-पदार्थ एव अत्र पादसंगतित्वेन श्रहणीय इति युक्तम्। तथो. प्राचीनलात्। एव च एताहपादसंगत्या एतत्पादीयसूत्राणि व्याख्येयानि। तेन एतत्पादीय- मूतवलन जीव-जगदू-्त्रह्म सवरुपनिरूपणादिक प्रासंगिकमित्येव वोद्धव्यम्, श्रक्षवोधकास्पट्ट- श्रुतीना न्रह्षणि समन्वय एव मुख्य तात्पर्य्यम्। इति प्रथमाध्याये तृतीयपादापसंहारः।

पथ प्रथमाध्याये चतुर्थपादः। प्रथमम् आनुभानिकाधिकरणम्। अत्र "आनुमानिकमप्येकेषामिति चेन्न शरीररूपकविन्यस्तमृहीतेदर्शयति च" (१४।१) इति सत्रस्य "आनुमानिकम्" इति पदम् अवलम्ब्य अस्य "आनुमानिकाधिकरण" नाम।तन्र माध्व- भाष्य-भिन्नेषु सर्वषु भाष्येपु सप्त सूत्राणि गृहीतानि। माध्वभाष्ये तु परवर्त्यधिकरणस्य प्रथमं सूत्रम् अत्र गृहीतम्, तथा पश्चम सूत्र द्विया विभज्य अस्मित् अधिकरणे नव सूत्राणि संगृहीतानि। तानि च सप्त मन्नाणि यथा १। "आनुमानिकमप्येकेपामिति चेत्र शरीररूपक- विन्यम्नगृह्दीतेर दर्शयति च १।४।१(१०७) ५।"वद्धतीति चेन्न प्राजञो हि प्रकरणात्" १।४।५ (१११) २ "सृहम तु तबहत्वात" १४।२ (१०८) ३। "तदचीनतादर्थवत" शकर (१०९) ६। "त्रयाणामेव चैवमुपन्यास प्रश्नश्च" १।४।६ (११२) 1 "नवत्वावचनाच" १४४ (११०) ७"महदवस" १।४।७ (११३)

Page 331

प्रथमाध्याये चतुर्थपाद-द्वितीय चमसाधिकरणम् ४₹

(५) 'वदतीति चेन मानो हि मकरणात्" (श81) अत्र "भाज्" इति अथमान्तपदसत्वरेडपि "इनि चेन्न" पसत नाम्य अधिकरणारम्भकत्वम्। पश्मविरोपनियमाच। माध्वमाप्ये तु "तत्मूत्र दिया कतम्। अधिकममर्यनामावात् तत् न सगतम। चतुर्थविरोप नियमश्यात्र चिन्तनीय। (६) "प्रयाणामेव चवमुपन्यास प्रश्नश" (१४1६) मत्र "उपन्यास" तथा "प्रश्न" इति भयमान्त-प-द्वयमत्ववपि पफारयोगान नाम्य अधिकरणारममनत्म्। पषठविरोननियमाल। (७) "मह्द्षय' (१४।७) अत्र प्रयमान्तपानमाचात नाम्य अधिकरणारगमव्वम्। मह्द्वत् इत्यस्ष्य प्रथमान्तत्व+ सपनेडपि चकारयोगात् नाधिकरणारम्म, पष्ठविरोपनियमात्। परसूत्रे बहुसम्मताधिकरणारम्मान् अश्रैस अधि+रणसमाति सगतैव। अत्र मान्वमतेन न समाति, परन्तु परसूने पव तथा। द्वितीय चस्माधिकरणम् । अत्र "चमसव- विरोपत" (१।२।८) इति सुमस्य 'चमम" सब्दात मस्य 'चमसाषि करण" नाम। मान्वमिन्नेदुसर्वेपु भाप्येपु अत्र सूत्त्रय गृद्दीतम्। माध्वमतेन तु ' चममक विरोपात" इति सूत्रम् पूवाधिकरणान्तर्गत कतम्। सिष्टसू नदयेन द्वितीयाधिकरण रचितम्। तघ सूत्र श्रय यभा- १। चमसबद्विरोपाच्" १४१८ (११२) । "ज्योतिरूपक्रमा तु तथा बधीमते एके" १४।९ (११५) ३ 'फल्पनोपटे साथ मच्चारवित विरोध" १४।१०(११६) (१) मत्र 'चमसबत विरोपात" (१1४1८) इति सूत्रे प्रथमान्तपदामावात् नाम्प अधि करणारम्मकत्वम् समुचितम्, तयापि माध्वमाप्यमिन्नेपु सर्वेपु माध्येपु तथा एव तत्वात् प्रथमा नोदेस्यपड मेकम् मत्यादृत्य जयवा चममवत् राम्य पथमान्तत्वाम्युपगभेडपि मधिकरणारम्म कतु भकयते। यत सवें माध्यकारि अत्र "अजा" स ममवोधकतव पर्णिम्। एव च पजीव्य शुतिमेदात, पूर्वाधिकरणात् विधेयमेदाच अस्य पृथगधिकरणत्वमपि समर्थयतु सक्यम्। एतद र्थम् एकादकविरोपनियमो वृषव्य। सूत्राक्षरमात्रापलम्चनेन अस्य पूर्वाधिकरणाऊ्वत्व सगच्छते। तथा च माव्यमाज्यत्म युकतरत्व तता फल्पनीयम्। परन्तु अधिक विरोषाद तम भहणीयम्। अत अस्मिन् सूते अविकरणम्य अरचनाया मान्वमाप्मस्येव दोप सक्जात इति वोद््यम्। (२) ज्योति-पक्रमा तु तथा धनीमते एके" १।४९ अत्र "ज्योतिरुपकम " तथा 'एके" इति प्रथमान्तफ दवपसत्वात अत्र पृमगधिकरण सम्माव्यते, परन्तु अनिषेषार्थक-"तु"- शव्धात् तस्य पाधात सज्ञात, नवमविशेननियमात इति। माष्वभाप्ये तु मत्र पृभगत्रिकरण कतम्। तेन अत्र अधिकरणरचनाया पुनस्समेव छोप।

Page 332

४४ व्याससम्मत-ब्रह्मसूत्रभाष्यनिर्णयः (३ यः पाद:)

(३) कल्पनोपदेशाच मध्वादिवद विरोधः" इति १।४।१० सूत्रे प्रथमान्तपदात् अस्य पृथगधि- करणारम्भकत्वं संगतम्, तथापि च-शब्द-योगेन सापेक्षत्वसाधनात् तस्य व्याघात सज्जात, ५क- विशेषनियमादिति। अतः परं सर्वसम्मत्या पृथगधिकरणारम्भात् अत्रैव एतदधिकरणसमापि । तृतीयं सख्योपसंग्रहाधिकरणम् । अन्र 'न संख्योपसंग्रहादपि नानाभावादतिरेकाच" इति (१।४।११) सूतस्य "सर्योप- संभ्ह"-शब्दात् अस्य "संस्ोपसंग्रहाधिकरणं" नाम। निम्चार्क-श्रीकण्ठमिन्ने सवे भाष्यकारे अत्र सूत्रनय गृहीतम्। निम्बाक भाष्ये सूत्रचतुध्ट्यं, तथा श्रीकण्ठभाप्ये सृतपश्चकम् अत्र गृहीतं दश्यते। तच् सूत्रन्यं यथा १। "न संख्योपसग्रहादपि नानाभावादतिरेकाच्च" १४।११ (११७) ₹। "प्राणादयो वाक्यरोपात्' १।४।१२ (११८) ३। "ज्योतिषे के पामसत्यन्न' १४१३ (११९) अत्र (१) "न संख्योपसंग्रहादपि नानाभावादतिरेकाच" इति (१।४।११) सूत्रे प्रथ- मान्तपदाभावात् नात्र अधिकरणारम्भ समुचित। तथापि सर्व भाष्यकार तथैव कृतम् इति हश्यते। प्रथमान्तपदाध्याहरेणापि तन्न सम्मवति, चकारययोगात्।अत. अन्र एको नियम सङ्कलनीय, येन एतादशस्थले नियमानुगतत्वं सम्भवेत्। स च नियम इत्यं भवंतु "प्रथमान्तपदामावेपि यत्र "अपि" "च" "वा"-प्रभृतिपरसगान्तरत्ववोधकशव्देन उर्दश्य- विधेयान्यतरमेद प्रसज्येत, तत्र पृथगधिकरणं युक्तम्।" अत्र "अपि" शब्देन पूर्वोकात् अन्य- विषयत्वं सूचयति।अतं एतत्सूत्रस्य पृथगधिकरणत्वं सगच्छते। यद वा श्रुतिभेदेन विधेय- मेदात्, एकादशविशेषनियमानुसारेण, तथा द्वादवविशेषनियमानुसारेण अस्य पृथगधि करणत्व युक्तम्। (२) "प्राणादयो वाक्यशेषात्" (१।४।१२) इति सूत्रे "प्राणादय" इति प्रथमान्त- पदसत्वात् अस्य अधिकरणारम्भकत्व समुचितमेव, परन्तु नकस्मिन्नपि भाष्ये एतत् कृत दृश्यते। तेन "वाक्यशेषात्" इति पदस्य "इतरादि" शब्दवत् स्वरूपत सापेक्षार्थकत्वात् प्राणा- दय इति प्रथमान्तपदसत्व्रेडपि नास्य अधिकरणारम्भकेत्वम्; सप्तमविशेषनियमात्। (३) ज्योतिष के वामसत्यन्न" (१४१३) इत्यत्र प्रथमान्तपदाभावात् नास्य अधि- करणारम्भकव्वम्, चतुर्थसामान्यनियमात्।अपितु "एकेषाम्" इति पदेन प्रकृतत्वस्य वोधनता नास्य प्ृथगधिकरणत्वसूचकत्वम्। परसूत्रेण निम्बाक-श्रीकण्ठ-भिन्नसर्व आष्यकार अधि- करणस्य रचितत्वात् एतेनव अधिकरणसमाप्ति सुसंगता। चतुर्थ कारणत्वाधिकरणम्। अत्र "कारणत्वेन चाकाशादिबु यथाव्यपदिष्टोकत' ति (१/४११४) सूत्रस्य

Page 333

प्रथमाभ्याये चतुर्थपाद-पश्चम वालाक्यधिकरणम् ४५

फारणत्व" -शब्दात् मस्य 'कारणत्वाधिकरण" नाम। मत्र निम्वार्क-मघ्य-पीफण्ट मिन्नेपु सर्वपु माज्येपु सूपद्य गृद्दीतम्। तथ सूनयम्- १। "कारणत्वेन चाफा जादिपु यथाव्यपदिष्टोके" १।१४।१४ (१२०) श 'समाफर्पात" श४ा१५ (१२१) अत्र (१) 'कारणत्वेन चाफाशादिपु ययाव्यपतिष्टोक्" इति (१।४।१४) सूत्रे प्रथमान्तपतामावात् नास्य अधिकरणारमभवत्व युकम्। निम्चार्कनधीकण्ठभाप्यदये न तथा हतम्। निम्माकमतेन जनेव वृतीयाधिकरणम्म समात्ति, माध्वमते तु अनेन एवेन सूत्रेण पतदधि- फरणे रचितम्, तेन तन्मतेऽपि अनव अधिकरणस्य समाप्ति दृश्यते। स्रीकण्टमतेन तु इतोऽपि परस्मिन सूत्रे तम्पेय सृतीयाधिकरणस्थ समाप्ति परिलदयते। तथापि पण्णो भाष्याणों मतेन जनेनेव अधिकरणारम्मात् प्रथमान्तपदाष्यादरिणेव तथा करणीयम्। तेन मधिकरणस्थ मरचनारया निम्चाकन्थरीकफ्टमाण्यनयमेव दोपभागू मवति, पक्चमसामान्यनियमात्। च शन्देन पसगमेदात् च द्वादसविरोपनियमात्। (२) "समाकपात" (श४१५) इत्पत्र पथमान्तपवामावाद नास्य अधिकरणारम्म कत्व युक्तम् चतुर्थसामान्यनियमात्। निम्भाक-मच्-लममतेपु तु मनेन परृथक पकम् धि- 4रणाम् मारण्यम्। तेन नधिकसस्यकमत विरोभात तेपामेव दोप। तथा च अधिकसम्मत्या अत्रेव अधिकरणसमापि समुचिता। पश्रम वालाक्यधिकरणम्। मत्र प्रथमं सूत्र "जगद्वाचित्वात् (१।४१६ )। अत्र सूम्रपदानुसारेण नास्य नाम- करणम् किन्तु उपजीव्यधुत्यनुसारेणेति।मध्याचार्ष्यमिसे स्वे माज्यकारे 'जगद्वाचित्वात्" इति सूचेण अधिकरणाएग्म कृत। मध्वमतेन तु "समाकर्पात" इति पूर्वस्मात् सूत्रात् अधिकरणम् भारण्षम्। तच अधिकरणम् अष्टभि सूत्रे रचितम्। "अवस्थितेरिति कासकृत्न" (१1४।२२) इत्पेव तत्र अन्तिमसूत्रम। निम्मार्कमतेन 'जगद्पाचित्वात्" इति सूत्रात् ऋयोदशमि सूत्रे पतद्धिकरण रचितम्। तन्मते मस्य अन्तिम सूर्य "रतेन सर्वे व्याख्याती याख्याती" इति ा रोपसूय्रम्। तेन अत्र 'जगद्वाचित्वाव" इति सूत्रात् पतंत्पादरोपपर्य्यन्त शहर-मास्कर- रामानुमनधीफण्ठ-शीपतिमतेपु मधिकरणचतुएयम्। निम्वाकमतेन पकमेव मविकरण, मध्च धाउममतदूयेन अधिकरणत्रयमिति हस्पते। विस्तरस्तु मन्यस्य अम्य द्वितीयपादे प्रथमसरणिमष्ये दष्टव्य। तभा च शङ्रादिपण्ण। मतेपु त सूमभयम्- १। 'जग्दूवाचित्वात" १४१६ (१२२) २ 'जीवमुख्यमाणलिंगान्नेति चेत् तद् न्याख्यातम्" १४११७ (१२३) ३ "मन्यारय तु जैमिनि प्रभव्याख्यानाम्यामपि चैवमेके" १।१।१८ (१२४)

Page 334

४६ व्यासमम्मत-व्रह्मसूत्रभाष्यनिणर्यः (३ यः पादः)

अत्र (१) "जगद्वाचित्वात" (१४११६) इत्यत्र प्रथमान्तपदाभावात् नास्य अधि- करणारम्भकत्वं समुचितमिति। तथापि अधिकसंर्यक, भाष्यकारः तथव कृतम्, अतः पश्चम- सामान्यनियमानुसारेण प्रथमान्तपदाध्याहरेण एतत्सम्पादनीयम् इति वौद्धब्यम्। विषयश्रुति- भेदाच, एकादशविशेपनियमात्। माध्वभाष्ये एतस्य अन्यथाकरणात् तथाच अत्र अधिकरणस्य अनारम्भात् तस्य दोप एव सज्जातः इति। (२) "जीवमुख्यप्राणलिगान्नेति चेत् तंद् व्याख्यातम्" (१४१७) अत्र "तंदू- व्याग्यातम्" इति प्रथमान्तपदसत्त्वेऽपि "इति चेत्" इति पदात् नास्य अधिकरणारम्भकत्वम्, पश्चमविशेपनियमात्। भास्करमते तु परसूत्रेण सह मिलिता एतत् एकं सूत्रम् इति दश्यते। तत तु अधिकमतविरुद्धम्, दर्शित च एतत् सूत्रदयैकीकरण-प्रसंगे। (३) अन्यार्थ तु जैमिनि प्रश्नव्याख्यानाभ्यामपि चैवमेके" (१४/१८) इत्यत्र "जमिनि" तथा "एके" इति प्रथमान्तपदद्वयसत्वेडपि नामपदेन स्वसिद्धान्तानुकूलमतान्तरज्रापनात् विपयान्तरस्य असूचनाच्च,दगमविशेषनियमात्, तथा "तु"शन्दयोगात् अर्थतश्च सापेक्षत्ववो- धकत्वात् नवमविशेपनियमात् नास्यापि अधिकरणारम्भकत्वम्। परसूत्रण अधिकरणारम्भे पर्ण्णा सम्मतत्वात् अन्रैव अधिकरणसमाप्ति संगच्छते। पषठं वाक्यात्वयाधिकरणम् अत्र "वाक्यान्वायत्" इति (११९) सूत्रात् अस्य "वाक्यान्वयाधिकरण" नामा तत्र निम्चार्क-माघ्व-भिन्नेपु सर्वेषु भाप्येपु सूत्रचतुष्टयं गृहीतम्। निम्बार्कमतेन एतत् सूत्र "वाला- क्यधिकरण" नामपूर्वाविकरणस्य चतुर्थ सूत्रम्, माध्वमतेन तु पूर्व "समाकर्षा" न्याधिकरणस्य पश्चम सूत्र भवति।तच्च सूत्रचतुष्टयं १। "वाक्यान्नयात् १/४१९ (१२५) २। "प्रतिजासिद्धेर्लिंगमाश्मसथ्य " १।४/२०(१२६) ३। "उत्क्रमिप्यत एवमावादित्योइलोमिः" १४।२१ (१२७) ४। "अवस्थितेरिति कायकृत्स्न" १४।२२(१२८) अत्र (१) "वास्यान्तयात्" इति (१४।१९) सूत्रे प्रथमान्तपढाभावात् नास्य अधिकरण- रन्भकत् सगतम्। तथापि विपयश्रुतिभेदात् अविकरणारम्भस्य बहुसम्मतत्वात् प्रथमान्तपदा यावारेण तन्वसागत्यम् कलपनीयम् पञ्चममामान्यनियमात् पकादशविशेषनियमाच्च। निम्शर्क-मान्यमतह्व्वेन नु अधिकरणम्य अनारम्भात् त्थो, दुषत्म्। :) "प्रनिन्ञानिहरेर्लिंगमा्मरन्य" (१४।२०)=त्यत्र "लिगम्" तथा "आ=मर्य" न प्रथमान्न-188य4रेयि पर्वपक्र- पेण पर्मतवर्णनान विषयान्तरम्य असृचनाध न अय अविरम्णानमभवम। एतंदर्थ वथम विरेपनियम स्मर्तव्य।

Page 335

प्रथमाध्याये ुषपा-गप्षम प्रहृत्यधिवरणम् ४७ (:)'-कि। माद्र्गन" (गराग) 141 "जीपुगमि"

निषनन मम मेपिमत तनग। (v) "भ्ाविनीनि पह्द" ( मरा्य) इचन पका मन्स" ति प्रथ माससत] ल7लरस न . f नगम पमुन1म मिर्पनैर नाग्य रप वकम तम ी स सर ननम। तेन संतेर पर्चनगिन मे गंगनर। गश्रम प्क्त्यभिरग्णम्।

"महर्चावह " नन।भव निष्छर म यन मीं पम भव्म। नन्नना तुणतत् मूर्य दूर्वो 16 - व4व. वय दमें सूयम। उह्रके+रमरतिमतेु गय द मूनाि मूर्रन नि। गन उुवतन नमा सस्वपनन मुप् सूवशतत "र ने परिणामात् इति पदम्द ूरष किक रु ।। परे नर सन्मत।सलया नयी ेव पडति पम सूनाि भतत्येप। दमगु पदपच सनाम इपा पा भिरय जगन सलम।ार मनेऽपि तध्य

*"8पतिष पतिग्मानुरोन् ३ "दगायोभ भमानान' शगर (१३१) *222 ( 1:0) ४। "जन्महत परिधिामात्" ४४।२६ ('३२) 2"अमिध्योन तथ मरगय(३) [u 'यातिण गीयत" १४।७ (१३३) अ्र ()'महनिम् मनिसान्तापुव्गपान् (2123) इस्प "पमृति' इति मय मान्त का अम्य अधिरग्मारमहैरर्वे मुकम चिन्तु कवारयागात तग्य िथ मम्येत, पतािपिनिपमान। परनु गममि माध्यका सीय अपिर रणम आग्व्यम। अत पेननित विवनपनमेर्वमेन पतम्य वियमम गर्य विवयम ग प वियम हर्य भेन- *नपरिण - पविरयान्पतशतिस्ति वितयम्यव्पययिवयनिसगरूपण मजिवेो वहारम्प न अमिव रणारग्मवाम।चर्म इ्ति जयोद निरोपररियम। मत्र प्रहति 0या अपकग निमिधकारणतपातिरित विषयम्य नदेसकप पषट तिपन चायन ग सवियेने गृने पृथगभिकर्णाएम्म सग छते। तेत विवाकमतेन अधिकरणम्य अनार मान दोष नत 4 । ()"अभिष्योपरे दाग" (शम्) इत्यन प्रथमान्तपना्मापान नासय अधियरणा- रमनत्चयम। चन्फागन प्रथमान्तपठाध्यादरेडपि तयैय। चतुर्थसामा यनियमात पष्ठविशेपनियमाथ। (:) "माकाघोभयास ।i" (१a) इति अनापि तथेव। चतुर्थसामान्यनियि मान, पमविदापनियमाथ।

Page 336

४८ व्याससम्मत-ब्रह्मसूत्रभाव्यनिर्णयः (३ यः पादः)

(8) "आत्मकृते. परिणामात्" (१४।२६) इत्यत्रापि प्रथमान्तपदाभावात् तथैव; चतुर्थसामान्यनियमात्। अत्र रामानुज-श्रीकण्ठ-भाष्यद्वयमध्ये सूतदयं पठितम्। "आत्मकृते" इति एक सूत्र, "परिणामात्" इति अपरं सूत्रम इति। तत् तु अधिकसम्मत्या असगतमेव इति वक्तव्यम्। च-काराभावात हेतुद्वयस्य साकाक्षत्वात् च पृथककरणं न युक्तम्। चतुर्थनियमश्च अत्र चिन्तनीय। (५) "योनिश्र हि गीयते" (१।४।२७) इत्यत्र "योनि" इति प्रथमान्तपदात् अस्य अधिकरणारम्भकत्वं युक्तम्, चतुर्थसामान्यनियमात्।परन्तुच-श्दयोगात् षष्ठविशेषनियमात् तस्य निषेध इति बोद्धव्यम्, त्रयोदशविशेषनियमबोधितातिरिक्तविपयस्य असूचनात्। हि-शब्देन एतत्सूत्रार्थस्थ हेतुवोधकत्वमपि सूचयति, षष्ठविशेनियमात्।हेतोः समुचायकत्वे चकारस्य हेतुवोधक- प्रथमान्तपदस्यापि नाधिकरणारम्मकत्वम्।परसुत्रे प्रायेण स अधिकरणस्य आर्घत्वात् अत्रैव अधिकरणसमाप्ति समुचिता एवेति कल्प्यते। अष्टमं सर्वव्याख्यानाधिकरणम् । अत्र "एतेन सर्वे व्याख्याता व्याख्याताः" (१।४।२८) इति सूत्रस्य "सर्व" तथा 'व्याख्याता'' इति पदद्धयात् अस्य "सर्वव्याख्यानाधिकरण" नाम। अत्र निम्चार्क-वभिन्न सैः भाष्यकारे अनेन एकनैव सूत्रेण एतदधिकरणं रचितम्। निम्वार्कमतेन एतत् सूत्रं "वालाक्याख्य"-पश्चमाधि- करणस्य त्रयोदशसूत्रम्, बहुममतेन तु "प्रकृत्यधिकरण" नाम अष्टमाधिकरणस्य पष्टं सूत्रम्। अत्र "सर्व व्याख्याता:" इति प्रथमान्तपदद्वयात् अधिकरणारम्भः युक्त। चतुर्थ-सामान्य- नियमात्।निम्बाक ल्म-भाज्यहये तस्य अन्यथाकरणात् तद्माष्यट्वयमेव दोषमाग भवति।सूत्र- पदस्य अभ्यासात् अन्रेब यथा अध्यायसमासि तथा पादसमापिः, तथव अधिकरणसमापिश्व। चतुर्थपाद-समालीचनम्। इदानी एतत्पादोपसंहारे अस्मार्क प्रागुकरीत्या प्रथमादिपादोपसंहारवत् चत्वारो विषया आलोचनीया, ते च १। कति कीदशाश्र नियमा: अन्र सककलिता । । कति दोषा: कस्य भाष्यस्य कथं संवृता। ३। काश्र श्रुतय. कैश्र सूत्रेः उपजीव्यत्वेन गृहीताः। ४। उपजीव्यश्रुतिबलेन कीदशी च पादसंगतिः उचिता इति। तत्र तावत् प्रथमं आलोच्यम् (१) कति कीदशाश्च नियमाः अत्र संकलिताः । अस्मिन् पादे अतिरिफनियमद्य सक्लितम्। तत्र तार्वत् प्रथम "न संख्योपसंभहात्" (१।४।११) इत्यादि सूत्रे द्वादशविशेषनियम सक्कलित।सच "यत्र""अपि" प्रभृति-प्रसंगान्तर-

Page 337

प्रथमाभ्याये चतुर्थपादसमालोचनम् ४०

वोषफन्देन-ज्प विधेयान्यतरस्मात मेन भमग्येत, तत्र पृथगधिकरण मन्तन्यमिति।" द्वितीयस्तु "पक्रनिय पतिमाह्मन्तानुपरोभात्" (१४।२३) इति सूत्रे योकरविशेष नियमरूपण मदलति। म च-'च कारेण प्रागुकोवि वैयतिरिक्विनयम्थ उद्देन्यविधेय न्रिोषणरूरण मन्निये। ऐतो समुखये या नाम्य अधिकरणारगभवाघ+त्वम्" इति। हटानी दषधम्- (२) कति दोपा: कस्य भाष्यस्य कथ सपृत्ा तत्र १212 अधिकरणे मा भमाज्ये "नमसव-विोपान" इति (१४८) सूत्र अधिकर्णम्य अन्चनार्यो दोग। पुन तत्रव १२1 अधिकरणे मा वमान्ये "ज्योतिस मभातु" इति (१४।९) मत्र अधिक रणम्य रचनाया नोष। तत १४ अधिकरण निम्धारननथीकृष्ठमाप्मयो 'कारणन्वन चाकाशानिपु इति (१।स१२) सूत्र अधिकरणम्य अरचनाया नोय। पुन तप्रैव १।४।४ भधिकरणे निम्ान न्माच्च-वल्म-भाज्येपु 'ममाफर्पात" इति (१४।१५) सुत्र अधिकरणम्प रचनार्यो दोष। तत १४ अधिकरणे मान्यमाप्ये "जग-वाचित्वात्" इति (१४१६) सूत्रे अधिकरणम्य अरचनार्या दोप। तत शगह अधिकरणे निम्चार्क-मान्यमाप्ययो 'वाक्या वयाद" इति ( श४१९) सूत्र अधि+रणस्य अरचनार्या टोप। तत १४ अधिकरणे निम्वार्कमाप्ये "प्रकृतिश प्रतिम्राद्षान्तानुपरोधात्" इति (१।२३) सूत्े अधिकरणम्म नरचनार्यां तोष। तत १४16 अधिकरणे निम्धार्क वलममान्ययो "वतेन सवे य्याज्याता व्यास्याता" उति (१।२।२८) सूये अधिकरणम्य मरचनार्या दोप। तेन अधि करणरचनाथा माध्वमाप्ये वोपदयम्, तथा निम्वारकवलममाप्ययो प्रत्येकम् एकैक नोप। तथैव अधिकरणम्म अरचनार्या माध्यमाज्ये दोपत्रयम् निम्बार्कमाप्ये दोषचसुएयम्, श्रीफण्ठमाप्ये एको मोप, वल्लभभाप्ये च एको दोप इति परिलक्ष्यते। एवं च- माध्यनाम अधिकरजम्य नरचनाया अविकरणस्य रचनारया मान्यमाप्ये २ दोपो ३ दोपा निम्बार्क माज्ये ४ छोपा १ दोप वल ममाप्ये १ दोप - १ दोप बीफफ्ठमा रे १ वोप 01 हति ।

Page 338

nr ५०

अधुना द्रष्टव्यम् ३। काश्च श्रुतयः कैश् सूत्रेः उपजीव्यत्वेन गृहीता तत्र प्रथमाधिकरणे प्रथमसूत्र "अनुमानिकमप्ये केषाम् "(१।४।१) सूत्रे "महत. परमव्यक्तमव्यक्ात पुरुष परः" (कठ १।३।१०), "आत्मानं रथिनं विद्धि शरीरं रथमेव तु" (कठ १।३।३) द्वितीयसूत्रे "सूक्ष्मं तु तदर्हत्वात्" (१।४1२) सूत्रे "गोमि श्रीणीत मत्सरम्" (ऋ सं ९४६।४) तृतीयसूत्रे "तद्धी नत्वादर्थवत्" (१४।३) सूत्रे "माया तु प्रकृति विद्धि मायिनं तु महेश्वरम्" (श्वे: ४1१०) चतुर्थसूत्रे "जयत्वावचनाच" (१1४1४) सूत्रे श्रुति नोद्धता "वदतीति चेन्न प्राजो हि प्रकरणात्" (१।४1५) इत्यत्र "महत परं घ्रुवं निचाय्य" (कठ १।३।११), "पुरुषान्न पर किश्चित्" (फठ १।३।११) ष8सूत्र "त्रयाणामेव चेवसुपन्यास प्रश्नश्च" (१४।६) इत्यत्र "स त्वमग्निम्" (कठ १।१।१३), "येयं प्रेते बिचिकित्सा" (कठ १११०), "अन्यत्र ध्म्मात" (क० १ ।२ । १४) सक्षमसूत्र "महद्वच" (१/४।६) इत्यत "बुद्धरात्मा महान् पर" (कठ १३१०) द्वितीयाधिकरणे प्रथमसूत्र "चमसवदविषेषात" (१४1८) इत्यत् "अजामेका लोहितशुपलकृष्णा" (खे: ४।५ ) द्विती यसूत्रे "ज्योतिरुपक्रमा तु तथा धघीयत एके" (१४1९) इत्यत्र "यदग्ने रोहितं रूपम्" (छा. ६।४।१) तृतीयसूत्रे "कल्पनोपदेशाच मध्वादिवदविरोध." (१।४।१०) इत्यत्र "असौ वा आदित्यो देवमधु" (छा. ३।१।१) तृतीयाधिकरणे "न संख्योपसंभ्रहादपि नानाभार्वदतिरेकाख" (१।१।११) इत्यत्र "यस्मिन पश्व पश्च जना आकाशश्र प्रतिष्ठितः" (वृ: ४।४।१७) द्वितीयसूत्रे "प्राणादयों वीक्य शेषात्" (१।१।१२) इत्यत्र "प्राणस्य प्राणम् उत चक्षुषश्चक्षु" (वृ: ४|४|२८) तृतीयसूत्रे "ज्योति्ष के षामसत्यन्ने" (१।१।१३)इत्यत्र "तदेवा ज्योतिषा ज्योति" (वृ: ४|४|१६)

Page 339

भथमाध्याये पतुर्थपादसमालोचनम् चतुर्याधिकरणे- पयमसूय- कारणत्वेन चाकाशालिपु यथाव्यपदिष्टोके"(१।१।१४) इत्यम्र'मात्मन आकार सम्भूत " (तै २१ ) "तत् तेजोऽसजत" (छा ६।२।३) द्वितीयमूत-'समाफनीत" (१११५) इत्यत्र "मसठेवेदमम जासीव" (छा ३।१०१', ६।२।१, ते २७) पक्ष माधिकरणे- मथमसूत्रे-"जगद्वाचित्वात" (१।१११६) इत्यत्र "ब्रम्र ते ' अवाणि" (की ४१८), यो वे पालक पतेप। पुरुताण! कत्ता यस्य वै तत कर्म्म स वै पेटितिव्य" (को ४।१८), "एवमेमेप प्रजात्मतरात्मभिभुडक" (की ४।१९) द्विती यसूने-जीवमुग्यमाणललिगानेति चेन तद्व्यास्थातम्" (१ा४१७) इत्पत्र 'ाणभन्धने हि मोम्य मन (छा ६८।२) तृतीयसूत्र-'अन्यायं तु जममिनि" (१।४।१७) त्यत्र "कैप पतद्वालके पुरुपोडसािष्ट क वा एतद्मुद्" (की ४।१९), "यदा सुप्त स्वप्न न कश्चन पस्पति अय मस्मिन् प्राण एवेकधा सवति" (की ४।१०), "य एप विजञानमय पुर्प कैप तवाभूव कुत पतनागात्" (व २११६), "य एपोडन्तर्हृदय माफारास्तस्मिम्छेते"

पष्ठाधिकरणे- (वृ २।१।१७)

प्रथममूत्र-'वाक्यान्वयात्" (१४।१९) इत्यत्र "मात्मा या अरे दृष्टव्य सोतथो मन्तव्य" (वृ २1४1५, ४।४।६ ) ववितीपसूत्रे-'पति ज्ञासि द्ेलिंगमाश्मरथ्य" (१।४।२०) इत्यत्र "आात्मनि विज्ञाते सर्वमिद विश्ञात सवति" (सृ ४ा५६), "इर्द सर्व यदथमात्मा" (वृ ४1७) पृतीयसूत्रे-उतकमिष्यत परवं मावा दित्यी बुलोमि"(१।४।२१) इत्पत "एप सम्पसादो डम्माचछरीरात् समुत्याय" (छा टा१२३) वसुर्यसूत्रे-"अवस्थितेरिति कासकत्स्न" (१४।२२) इत्यत्र "मनेन जीवेनालनानु प्रविश्य नामरूप व्याकर्वाणि" (छा ६३२), "घीरो नामानि कृत्षा मभिवदन् मदास्ते" (तै आा ३।१२।७) सक्षमाषिकरजे-

स्माम्" (छा ६ा२३), 'यैनासुर्त भुत भवति" (छ ६।१।३), "यमा सोम्बैफेन मृत्पिण्ठेन सर्व भृष्ममें विज्ञार्त स्पात्" (छा ६।१।४)

Page 340

५२ व्यासमम्मत-शक्षसूत्रभाष्यनिर्णयः (३ यः पादः)

द्वितीयसूले "अभिध्योपदेशाच" (१।४।२४) इत्यत्र "सोडकामयत बहु स्याम् इति" (तै २/६) "तदैक्षन बहु स्या प्रजायय (छा ६।२३) तृतीयसूले 'साक्षचोमयाम्रानात्" (१४।२५) इत्यत्र "सर्वाणि ह वा इमानि भूतानि आकाशादेव समुत्पधन्ते" (छा१।९/१) चतु्थसूले "आत्मकृते. परिणामात्" (१।४।२६) इत्यत्र "तदात्मान स्वयमकुरुत" (तै २।७), "सच्च त्यख्चाभवत" (तै. २।६) पश्च मसूसे "योनिश्च हि गीयते" (१।४।२७) इत्यत्र "यदूमूतयोनि परिपश्यन्ति"। (मु १।१।६), "यथोर्णनाभि सृजते गृलते च" (भु १।१।७) अष्टमाधिकरणे प्रथमसूत्े "एतेन सर्व व्याख्याता व्याख्याता" (१।४।२८) इत्यत्र "अध्व्य इवेमा धाना" (छा: ६।१२।१-३), "असदेवेदमय आसीत" (छ।३।१९।१), "स्वमावमेके" (श्रे १।२ ) इति । इदानीं द्रष्टव्यम् पतार्दशसूत्रोपजीव्यश्रुतिबलेन (४) कीद्शी अस्य पादसगति । अत्र याश्च श्रुतय. सूत्रोपजीव्यत्वेन प्रदशिता: ता. सर्वा शाक्करभाष्यानुमता। भाष्यान्तर अत्र सवथा न ऐक्यं दर्यते। तथापि मतान्तरीयमाष्यभेदेन यथा पाढप्रतिपाधरूपा ादसंगतय कलयन्ते, ताश्र अत्र प्रदश्यन्ते शाङकरमते अव्यक्ादिसन्दिग्धपदमात्राणामेव समन्वय। भास्करमते शाहरमतानुरूपम्। रामानुजमते स्षष्ट तर जीवादिलिंगकानि वाक्यानि विचारितानि। - निम्वार्कमते कापिलतन्त्रसिद्धा ब्रह्मात्मक प्रधानादिप्रतिपादकवाक्याना ब्रह्मणि समन्वय। माध्यमते अन्यत्रैव प्रसिद्धानां शब्दाना विष्णो समन्वय। श्रीकण्ठमते अस्पष्टलिंगवाक्यविचार। श्रीपतिमते पतेषा पादप्रतिपाधाना पय्योलोचने कृते त्त्वत नारित महान् मतमेद इत्येव प्रतीयते। तत्त्वविपये साम्प्रदायिकसिद्धान्त एव अत्र मतमदेहेतु।अन्यथा नूनम् अत्र पतादश मल्पोडपि मर्तभेद न स्थात्। तयापि पादोडय न्ह्मणि श्रुतीना समन्नयप्रदर्शनार्थ प्रधानमद- निवर्हणन्यायेन श्रुतिसाहाच्येन प्रधानस्य अशौतत्वप्रतिपाननेन जगतकारणत्खण्डनपर पवेति वोदृन्यम। अ्रनकस्यापि मतविरोध पत्तते। एव च एतत्पादप्रतिपादनपार्सगत्यनुमा रेu मर्वाणि पतनपादीयाधिकरणानि व्या्येयानि। परन्तु तथापि अधिकरणसम्यायाम

Page 341

प्रथमाध्याये चतुर्थपादममालोचनम्, ५३

मेदपासुल्यं हस्यते, ताहन न पथमातिपिादके हरपते। विचित्र बुद्धिफीशल भाष्यकाराणा, यत ते श्रुति न्ामाध्यायपानसंगतिचतुषयमपि अनुसृत्येव एताहन व्यास्यानमे कृतवन्त। तेपा सवत सूत्रार्थवर्गर्न विचारनेपुण्य् मखण्डनीयमिव प्रतिमाति। तथापि अधिकरणरचना विषयन ययामम्मर्व फौरलम् अत्र अवलम्य मूत्रार्थनिचार विनेय मूत्रकृत्तसम्मतमाण्य निर्णयपयासमात्रम अन्र हतम् ति।

एस यति शतवायान्तगता चतुषयम्य समाोचनलम अत मादियते, त तन इत्यमेव मर्वति-

प्रधमपादे। द्वितीयपादे सृतीयपाढे, चतुर्थपादे --

नोषा दोपा रोषा नोपा टोपा नोपा दोपा ढोपा भाप्यनाम ममष्टिदोपा अधिकरणरचनार्यां अषिकरणरचनायां अधिकरणरचनार्यां अधिकरणारचनार्यां अधिकरणरननार्या अधिकरणारचनार्यों अधिकरणारचनार्या अधिकरणारचनायां

महर 0 0 0 0 0 0

मारकरा 0 0 0 0~ 0 D 0

रामानुज 0 0 0 ३ 0 L

निम्नार्क 0 १ 0 AU

मघ्च १ 0 0 ३ ७ 0

श्रीफण्ठ १ 0 ६ - 0 U 0

1 श्रीपति - o 0 0 0 0 0 0 -

सलभ 0 १ 1 0 0 १ 0 1- 1 1 न पमाह। २ 2 १ ३१ U

Page 342

५४ व्याससम्मत-श्रह्ममूत्रभाष्यनिर्णय (३ यः पादः)

एव च एकत्रिशत्दोषाणा संक्षिप्तविभाग रामानुजभाष्ये ५ दोषा तत्र अधिकरणस्य रचनाया १ अधिकरणस्य अरचनाया ४ निम्बार्कमाष्ये ९ १ " " ८

माध्वमाण्ये ७ ३

श्रीकण्ठमा्ये ३ ३ " वहभभाष्ये २ 37 अत्र केवल शङ्कर-भास्कर-श्रीपतिभाष्येषु दोषाभाव इति। ये च त्रयोदश नियमा अत्र सक्कलिता तेषाम् अयं संक्षेप। तन प्रथसनियमः "अथातो न्रक्षजिजासा" इति १।१।१ सूत्र सङ्कलित, यथा-सूत्रपदद्वारा अधिकरणनामकरणम् । द्वितीयनियमः "अथातो न्रहमजिज्ञासा" इति १।१।१ सूत्रे सक्कलित, यथा "अध्याय- पादारम्मे अधिकरणारम्भ करणीय।" तृतीयनियमः "अथातो न्रह्मजिज्ञासा" इति १।११ सूत्र सक्कलित, यथा पुन तादशप्रथमान्तपदप्रात्तिपर्यन्तम् अधिकरणस्थिति।" पतुर्थनियमः "शास्त्रयोनित्वात्" इति ११३ सूत्रे संकलित, यथा "चकारादिपदेन अन्यथा वा उद्देश्यविधेयान्यतरमेदात् सूत्राधिकरणमेदो"। पञ्चमनियम: "गोणश्चेन्ात्मशब्दात्" इति १।१६ सूत्रे संकलित, यथा "चेत, चेन" इत्यादि पदात् सूत्रस्य नाधिकरणारम्भकत्वम्। पष्ठनियमः "मान्त्रवर्णिकमेव च गीयते" इति १।१।१५ सत्रे संकलित, यथा "चकार- योगात् प्रथमान्तपदस्थ साकाक्षत्वे नाधिकरणारम्भकत्वम्"। सप्तमनियमः "नेतरोऽनुपपत." इति १।११७सूत्रे सकलिति, यथा "इतरादि-शव्देन साकाक्षत्वे नाधिकरणारम्भकत्वम्"। अष्टमनियम: "प्राणस्तथानुगमात" इति शश२८ सूत्रे संकलित, यथा "विरोधे सति प्रतिपाधानुसारेण अधिकरणनाम साधनीयम्"। नवमनियम "शास्त्रदष्या तृपदेशो वामदेववत्" इति १३३० सूत्रे संकलित, यथा "अनिषेधार्थक-तु-शब्दयोगेन प्रथमान्तपदस्थ नाधिकरणारम्भकत्वम्। दशमनियम "साक्षाद्यविरोध जैमिनि' इति १रा२८ सूत्रे सकलित, यथा "प्रथमान्तनामपदेन मतान्तरज्ञापने नाधिकरणारम्भकत्वम्। एकादशनियम: "अनुक्टतेस्तस्य चइति १३।२२ सूत्रे संकल्ति, यथा "नियमान्तरेण अधिकरणनिपेधेपि विषयश्रुतिमेदात् अधिकरणमेद"।

Page 343

प्रथमाष्पायसमालोचनम्

हादशनियम "न संख्योपर्संभ्रह्ादपि" इति १।४।११ सूम्रे संकलिति यथा-"अपि च" भमृति राव्देन भसगान्तरत्वे अधिकरणारम्भकत्वभ्। त्रयोदश्नियम "मकतिश् प्रतिज्ञा इति १।४।२३ सूत्रे संफस्त, यथा-चफारेण दद्देश्यविधेयान्मतरविरोपणस्थ हेतुममुचये वा नाधिकरणरम्मकत्वम्। एते एव प्रथमाभ्याये संकलिता नियमा।विस्तरण् यथास्थान दररव्य। मवानो द्रेषय्भम्-फेपु सूप्रेपु फस्य माध्यम्य कियतसस्यक दोप संजात इति- शास्त्रयोनित्वात् ११।३ सूत्रे वल्ममाप्यस्प अधिकरणस्म अरचनाया सोप १ तत तु समन्वयात १११४ सूत्रे निम्ार्क माध्यस्प १ n " नेतरोडनुपपचे ११११६ मूत्रे श्रीकष्ठमाध्यम्य मधिकरणस्प रचनाया दोप १ छन्दोमियानाल् इत्यादि १।१।२५ सूत्रे माध्यमाप्यम्य अनुपपत्तेष्त न शारीर १२/३ सूत्रे श्रीकफ्ठमाप्यम्य १ शब्दविरोपाव १12५ सूे बलममाध्यस्प F गुद्दा भविष्वात्मानी १।२११ सुश्े रामानुजमाध्यम्म अधिकरणम्य मरचनार्या दोप १ अनवस्थितेरसम्मवाच नेतर १२/१७ शीफण्ठमास्यस्य अविकरणस्य रचनारया दोप अनुकतेस्तस्य च १।३/२२ सूत्े रा, नि, श्री-माप्यारणो अविकरणस्य अरचनार्या दोपा ३ मध्यानिण्यसम्मपादनधिकार जैमिनि १।३।३१ रा-माप्यस्य मविकरणस्थ रचनाया ठोय ? ज्योतिर्ईे संनाव् १।३।४० सूत्रे रा,नि-माप्यमो अधिकरणम्प मरचनाया दोपौ २ सुपुत्म्युत्फ्रान्तोमटेन १३४२ सूत्रे रा, नि, श्री-माप्यार्णा मधिकरणम्य मरचनार्या दोषा ३ पत्थादिशब्देम्प १।३।४३ सूत्रे म-माज्यस्य रचनारथां दोष १ चमसवदविरोनात १४1८ सूत्रे मनमाज्मस्थ " १ ज्योतिरूपकमा सु तभाअधीयते १।४।० सूत्रे म-मा44र4 रचनारथा कारणलेन चाकाकादिपु १/४/१४ नि,भी-माच्ययो भरचनारयां खोषी २ समाकर्गद् १1४१५ सूत्रे नि, म, व माष्पाण रचनाया दोपा ३ नगदूषाचित्वात् १४/१६ सूत्रे मनमाज्यम्य अरचनार्था दोष १ वास्यानसयात् १४११९ सूत्रे नि, मन्माज्ययो नोपी २ E भकृतिश्व भतिमादध्ान्ती १४२३ सूत्रे नि माध्यस्प ोप १ पतेन सर्वे ब्या्याता १।२१४८ सुत्रे नि, व, माध्यमो " समष्ठि ३१ तथा च प्थमाष्यापस्य १३४ मत्रारणो मन्ये एक विशतिसप्रेपु पखाना माच्याणा एक निसत नोषा मजाता।

Page 344

५६ व्याससम्मत ब्रह्मसूत्रंभाष्यनिर्णयः (३ यः पा :)

एवं च येपु सूत्रेषु प्रत्येकं भाष्यस्य दोषा तानि सूत्राणि यथा वहमस्य दोषाय शास्रयोनित्वात् १।१।३ अनुकृतेस्तस्य च शश२२ गब्दविशेषात् १।२/५ सुपुप्त्युत्का-तोमदेन १।३।४२ समाकर्षात् १।४।१५ कारणत्वेन चाकागा एतेन सर्व व्याख्याता १।४।२८ मध्वस्य दोषाय छन्दोभिधानात् १।१।२५ निम्बार्कस्य दोषाय-तत् तु समन्वयात् १।१।४ पत्यादिशब्देभ्य १।३।४३ अनुकृतस्तस्य च १।३।२२ चमसवदविशेषात् ज्योतिदर्शनात् १।३१४० ज्योतिरूपक्रमा तु १।४।९ १।३/४२ समाकर्षात् १।४।१५ कारणत्वन चाकाशा १।४।१४ जगद्वाचित्वात १।४।१६ समाकर्षात ११४११५ वाक्यन्बयात् १/४११९ वाक्यान्वयात् १।४।१९ रामानुर्जस्य दोषाय गुहा प्रविष्टावात्मानी '१।२/११ प्रकृतिश्च प्रतिज्ञा १।४।२२ अनुकृतेस्तस्य च १/३/२२ पतेन सव व्याख्याता १/४/२८ मध्वादिष्वसम्भवात १।३।३१ श्रीकण्ठस्य दोषाय नेतरेडनुपपते १।११६ ज्योतिदेर्शनात् १।३।४० अनुपपत्तेस्तु न शारीर १।२/३ सुषुप्त्युत् कान्तोर्भेदेन १।३।४२ अनवस्थितेरसम्भवाच् १।२१७ समष्टि: ३१ एव च अधिकरणरचनानियामानुसारेण विभिन्नमाज्याणा पय्यालोचने कृते शाहर-भास्कर- श्रीपति-भाज्याणामेव व्यासमतसन्तिकृष्टत्वम् भाष्याणा दोषस्द्मावात् व्यासमतविप्रकुष्ठत्व कल्पनीयम् इति। अधिकरणरचनानियम-निरपेक्ष- दोषविचारस्तु द्वितीयपादे कृत।

॥ इति श्रीचिद्धनाननदपुरीविरचिते व्याससम्मतन्रतमसूत्रमाष्यनिणये

प्रथमाध्याय ।।

Page 345

द्वितीयाध्याये प्रथमपाद-प्रथम स्मृत्यधिकरणम् ५७

अथ अविरोधनाम द्वितीयाव्याये प्रथमपादे प्रथम स्मृत्यधिकरणम् अत्र "सतृत्यनवका रदोपभसग इति ेजानयस्मृत्यनवकाशदोर्सगत्" इति (२।१।१) सूत्रम्थ स्पृतिपदम् अवलाव्य अस्य "स्मृत्यषिकरण" नाम। माध्य-वलममाध्यमिनेयु सर्वषु माज्येपु मत्र सूत्रतूर्य गृहीतम्। माश्वमते तु सून्रनयम्, बलममते च एकमेव। तथ सूत्रयम्- १ स्मृत्यनवकाशदोपभर्स्ंग इति वेज्रान्यस्मृत्यनवकाराठोमसगात् २।११ (१३५) २। "इतरेपाँ चानुपलब्ये" शशर (१३६) मत्र (१) "स्मृत्यनयक रदोपपर्सग इति पश्रान्यस्मृत्यनवकादोर्सगात" इति (२।१।१) सूते स्मुत्यनयकारदोपप्रसेग इति प्रथमान्तपवम्। ततसत्वेऽपि "इति चेन्न" इति पदात् नास्य अधिकरणारम्मफत्व युरक, पश्चमविरोपनियमात्। तयापि सर्वभतेनेव मव्यायारम्भात् द्वितीय विरोपनियमेन अस्य अधिकरणारम्मनतत्व समुचितमेव। (२) "इतरेपों चानुपल्धे" २।१।२ (१३६) इति सूत्रे प्रयमान्तफ्वामायात् नास्म अविकरणारममकत्वम्, चतुर्यसामान्यनियमात। हेतुबोषक चकारयोगात च तथा। परसूत्रे जधिकसम्मत्या अधिकरणारम्भाव् मत्रैव् अधिकरणसमाति सगता। लममतेन तु मनेनेव एवस्य अधिकरणस्य रचनायो सर्वमतविरोधात् नियमविरोधाथ तस्मेव छोप गणनीय। द्वितीय योगप्रत्युक्यधिकरणम् । अन्न "एतेन योग मत्युफ्त" २१३ (१३७) सुपस्य 'योग" तभा "मत्युक" इति 4नाम्या अस्य "योगमत्युवयधिकरण" नाम। मध्बावा्ष्यमिने सवे भाष्यकार मनेन एकेन सूश्रेण पतद् द्वितीयम् अधिकरण रचितम्। माष्वमाप्ये तु एतत् सूत्रं मयमाषिकरणस्प अन्तिर्म सूत्रम्। अत्र "योग' तथा "मतयुक" एतत्पथमान्तपदतयसद्मावत मनेन पृथगविकरण- रचन समुचितमेव, चतुर्थसामान्यनियमात्। पूर्वस्मिन् सूतरे 'इतरेपा" पदेन योगमतस्य ऋ्रहणेऽपि पुन भहणात् अस्य विपयान्तरत्व सूचित मयति। अत अस्य पृथगधिकरणत्व युकमेव। तेन धिकसम्मतत्वात् नियमविरुद्धत्वाच् माध्यमाध्यस्पेव मत्र मविकरणस्प मरचनाया दोष । तृतीय विलक्षणत्वाधिकरणम्। अत्र "न विलक्षणत्वादस्य तमार्त्व च सव्दात्" २।१४ (११८) इति सूतरत्य "विलक्षणत्य" शब्दात्, अस्य "विलक्षणत्वाधिकरण" नाम। मत्र शर-मास्कर-निम्वाक-शीपति-माज्येपु भष्ट सूत्राणि गृदीतानि। रामानुजमाप्ये "तकममतिष्ठानात" इत्पादिसत्रस्य द्विवाकरणात् नवमि सुवैरेष पतवुषिकरण सकलितम्। माध्वमान्ये मषयेन, बीकफ्ठमाप्ये सूत्रचतुए्टयेन, तथा मलभमाप्ये सूत्रऋयेण पतव्धिकरणं रचितम्। तब सूव्राष्टकम्-

Page 346

५८ व्याससम्मत-ब्रह्मसूत्र भाष्यनिर्णयः (३ यः पा :)

१। न विलक्षणत्वादस्य तथात्वं च शब्दात् ५। अपीत तद्वत्प्रसंगादसमञ्जसम् २।१८ २।१।४ ( १३८) ( १४२) 21 अभिमानिव्यपदेशस्तु विशेषानुगतिम्याम् ६। न तु दष्टान्ताभावात २ा१९(१४३) २।१।५(१३९) ७ स्वपक्षदोषाच २1११०(१४४) ३/ दृश्यते तु २।१।६(१४०) ४। असदिति पेन्न प्रतिषेधमात्रत्वात् (२।१/७ १४१ ) (१४५ ) अत्र (१) "न विलक्षणत्वादस्य तथात्वं च शब्दात्" २११।४ (१३८) इति सूत्रस्य "तथात्वम्" इति प्रथमान्तपदात् अस्य अधिकरणारम्भकत्वं संगच्छते, चतुर्थसामान्य- नियमातु। "तथात्वं" पदस्य स्वरूपत. साकाक्षित्वं कल्पयितुं शक्यम्, "तत्" शब्दस्य पूर्वप्रकृता- पेक्षत्वात्। अतः सप्तमविशेषनियमात् अधिकरणारम्भः न युज्यते इति चेत् 2 न, अव्यवहित- पूर्वाधिकरणे योगमतस्य प्रत्युक्तत्वात्, "तथात्वं" पदेन तत्पूर्वपकृतसाख्यमतखण्डन पुन. प्रस्तूयते। साख्यमतस्य योगप्रत्युपयधिकरणेन व्यवहितत्वेपि साख्यमतेन सह साकाक्षित्वं न व्याहतम् 1 अत. अत्र पृथगधिकरणारम्मः सगच्छते। माध्यमते तु एतदनन्तरं तृतीयं "दश्यते तु" इति एक सूत्रं पठ्थते। तच सर्वमतविरुद्ध प्राचीनतरप्रमाणविरहितं च। तंत्रेव तन्मतेन एतदधिकरणस्य समाततिरपि ज्ञाप्यते। (२) "अभिमानिव्यपदेशस्तु विशेषानुगतिम्याम्" २।१।५ (१३९) अत्र "अभिमानि- व्यपदेश." इति प्रथमान्तपदसत वेडपि "तु"-शब्दयोगात् अस्य अधिकरणारम्भकेत्वं वाघितम्। नवमविशेषनियमात्। माध्वमते अत्र तृतीयाधिकरणस्थ आरम्भात दोष, सर्वमतविरोधात्। (३) "दश्यते तु" २।१/६ (१४०) अत्र प्रथमान्तपदामावात् नास्य अधिकरणारम्म- कत्वम्। चतुर्थसामान्य-नवमविशेषनियमाभ्याम्। माध्वमते तु अत्र "दश्यते च" इत्येक सूत्रं पठ्यते। तत्रेव तन्मतेन द्वितीयाधिकरणसमासिः। तदपि सर्वमतविरोधि। (8) "असदिति चेन प्रतिषेधमात्रत्वात्" २/१/७(१४१) अत्र "असत्" इति- प्रथमान्तपदसत्त्वेऽपि "इति चेन्न" पदयोगात् नास्य अधिकरणारम्भकत्वम्। पश्चमविशेष- नियमात्। माध्वमतेन अन्र चतुर्थाधिकरणस्य रचनाया तथा वल्लमेन पश्चमाधिकरणस्य रचनात् द्वावेव अत्र दोषभाजी भवत । (५) "अपिती तद्वत्परसंगादसमख्जम्" श१८(१४२) अत्र "असमज्ञजसम्" इति प्रथमान्तपदसत्त्वात् अस्थ अधिकरणारम्भकत्वम् युक्तम्।श्रीकण्ठमा्ये तथेव कृतम्। परन्तु "तद्- वत्प्रसगात्" इत्यत्र तत्-पदात् साकाक्षत्वविधानात् सप्तमविशेषनियमेन एतस्य अधिकरणारम्भकत्वं व्याहतम्। एव च सर्वमतविरोधादपि अत्र श्रीकण्ठमाष्यस्यैव अधिकरणरचनाया दोष प्रसज्यते।

Page 347

द्वितीयामयाये प्रथमपाद-पश्चम मोक्त्ापच्यधिकरणम् ५९

(६ ) "न तु ररान्तामावात्" २।१/९ (१४३) अत्र प्रथमान्तप्दीमावाल् नास अधिकरणारम्भकत्व संगतम्, चतुर्भसामान्यनियमात्। (७) "स्वपक्षदोपाच" शाशर० (१४४) मत्रापि पूर्ववत् बोष्यव्यम, चतुर्थसामान्य नियमात्, पष्ठविरोपनियमाब्।'

अत्र "अनिर्ष्मोक्षमसग" इति पयमान्तपवसत्वेऽपि "इति चेत्" पदयोगात् नास्प अधिकरण एमकत्वम् युक्तम्। पश्चमविरोपनियमात्। रामानुजमाप्ये तथा थीकष्ठमाज्ये च पतत्सूत्र द्विवा विमक कृत ईस्पते, तन्न युक्तम, अतिरिकविपयस्प मसूचनात्। चतुर्थविरोपनयमधचिन्तनीय। परसूत्रे प्रायेण सर्वसम्मत्या पृथगधिफरणारम्भात मत्रेव अधिकरणस्थ समात्ति समुचितेष। एवम् मत्र सहरादीना मने शृतीयाधिकरणं समासम्। माध्वमते परसूत्रे चतुथ।िकरण समासम् श्रीकृण्ठ- मतेन चतुर्थाधिकरणं, तथा वल्लभमतेन पश्चभाषिकरण समाप्तम् इति बोद्धब्यम्। चतुर्य शिष्ापरिय्रदाधिकरणम्। अत्र "पतेन शिषापरिभद् अपि व्यास्याता" २११२ (१३६) इति सूतरस्य "शिष्टा परिभद्दा" इति फात् अस्म 'विएापरिमह्षाषिकरण" नाम। अत्र मास्यमाज्यमिन्ेपु सर्वेपु माज्येपु एतेन एकेनैव सूत्रेण पतनधिकरण रचितम्। माष्यमाज्ये तु एतत् सू्त्र चतुर्थाविकरणस्प पर्ष्ठं तभा अन्तिम सूत्रम्। अत्र "शिष्टापरिभह्ा" तथा 'व्याख्याता इति प्रयमान्तपद्तपात अस्य अविकरणारम्म कत्व संगतमेव, चतुर्थसामान्यनियमाद्। परसूतरे सर्वें अधिकरणारम्मात् अश्रेव विकरणसमातिथ् सुसेगता पव। तेन अत्र अधिकरणस्प मरचनारया माच्चमाज्यसमेव दोप। पश्चम मोन्त्रापश्यधिकरणम्। अत्र "मोक्त्रापरेर विभागश्रेत् स्पाललोकपत्" २१।१३ (१४७) इति सूनस्य "भोकता पच्ि" इति पदात्" अस्य "भोकसापत्यविकरण" नाम। अत्र स्वे भाज्यकारे मनेन एकेनेव सूत्रेण एतद अधिकरण रचितम्। अत्र "सविमाग" इति अथमान्तपदसत्वात अस्म अविकरणारम्मकत्व संगतम्, किन्सु पेत" शव्दयोगात् तस्य घाघ, पक्षमविरोपनियमात्। तथापि सयें अत्र अधिकरणं रचितेम्, अतोडप एक नियम सहलनीय मेन पतस्म नियमानुगत्य सरक्षित स्यात। सच इत्य भवत 1 "चेस, इति चेस" प्रमृति पदसत्वेडपि यत्र शद्धामागे पश्चम्पन्तममान्तफ्वतयससम्, तत्र अविकरणारम्म युक्त: इति बुईसविरोपनियम । -"मत्र मोक्सापसे" इति पसम्पन्तफ्वात् "अविमोग" इति प्रभमान्तप्दस्प सत्त्वात् मत्र अविकरजरचना संगच्छते एव। ततश्य "भोक्लापचे" इति फकात् परसगान्तरत्व सूचितमेव इति

Page 348

६० व्याससम्मत-श्रह्मसूत्रभाष्यनिणर्यः (३ यः पाद:)

स्पष्टम्। परवर्ततसूत्रे सर्वसम्मत्या पृथगधिकरणारम्भात् अत्रै अधिकरणसमासिः। पूर्वसूत्रे "व्याख्यातम्" पदेन अधिकरणसमासिसूचनाढपि अत्र अधिकरणारम्भ संगच्छते। पच्द्श- विशेषनियमात्। नात्र ऊनविशविशेषनियमस्य प्रयोगसम्भावना, तस्य विशेषरुूपत्वात्। पछ्ठम् आरम्भणाधिकरणम्। अत्र "तदनन्यत्वमारम्भणशब्दादिम्य" २११४ (१४८) इति सूतस्य आरम्मण- शब्दात् अस्थ "आरम्भणाधिकरण" नाम। तत्र श्रीकण्ठ-वहसमिन्न सवेः अत्र सप सूत्राणि गृही- तानि। तत्रापि रामानुज-निम्बाकभाष्ययो चतुर्थ पश्चमं च सूत्र एकीकृत्य सप सूनाणि पटपु सूत्रेु परिणमितानि। श्रीकण्ठभाष्ये परवर्तिनः अधिकरणस्थ सूत्रनयं गृहीत्वा नव सूत्राणि तथा वलमभाष्ये प्रथमत्रीणि सूत्राणि गृहीतानि इत्ययमेव अत्र विशेष। तेन श्रीकण्ठमाप्ये अत्र अधिकरणद्वयम् एकीकृतम्। वलभभाप्ये तु एकम् अधिकरण द्विधा कृतम् इति फलम्। तानि च सप सूत्राणि ४। "असद्व्यपदेशान्नेति चेत्र धर्म्मान्तरेण २।१।१४(१४८) वाक्यरेपात्" २।११७(१५१) २। "भावे चोपलब्घे:" २।११५(१४९) ५/ "युफ्त, शब्दान्तराच" शाश१८ (१५२) ३! "सत्वाच्ावरस्य" शा११६(१५०) २।१।१९ (१५३) ७ "यथा च प्रणादि" २१२० (१५४) अत्र (१) "तदनन्यत्वमारममणशब्दादिभ्य." २।११४ (१४८) इति सूत्रे "तद- नन्यत्वम्" इति प्रथमान्तपदसत्वात् अस्य अधिकरणारमभकत्वं संगच्छते। चतुर्यसामान्यनियमात्। (२) "भावे चोपलब्धे." २।१।१५(१४९) अत्र प्रथमान्तपदामावात् नास्य अधि- करणारम्भकत्व युक्तम्। चतुर्थसामान्यनियमात्, षष्विशेषनियमाच। (३) "सत्वाच्ावरस्य" २१११६ (१५०) इत्यपि पूर्ववत् अगसूत्रम्, चतुर्थ- सामान्यनियमात्। (8) "असद्व्यपदेशानेति चेन्र धर्म्मान्तरेण वाक्यशेषात" २११७(१५१) इति अत्रापि प्रथमान्तपदामाव।ततश् "इति चेन" पदाना सत्त्वम्। अत. अस्य अंगसूतरत्- मेव सगतम्। चतुर्थसामान्य-पश्चमविशेषनियमाम्याम्। रा-न-श्री-माज्यषु परसूत्र सह एतत् सूत्रं पठचते, तन युक्तम्, पृथकृतया अतिरिक विषयस्थ सूचनात्। चतुर्थविशेषनियम दष्टव्य। तथापि तेषां ते षड्मि सूत्रः एतद्घिकर्ण रचितम्। बलभमते तु अत्र नवमम् अधिकरणम् आरण्यम्। तदपि नियमविरुद्धम्। तेन अत्र अधिकरणरचनाया तस् अर्यं एक दोषः सज्जातः। (५) "युफ्े शब्दान्तराख" २।१।१८ (१५२) अत्र प्रथमान्तपदाभावात् नास्य अधिकरणारम्मकत्वम्, चतुर्थेसामान्यनियमात तथा पष्ठविरोषनियमाच्च। रा, नि,श्री मतेषु एतत् सूत्रं पूर्वसूत्रेण सह पठितं दक्यते।

Page 349

द्वितीयाच्याये प्रथमपाद-अष्टमम् उपसहारदर्शनाविकरणम् ६१

(६) 'पटवथ" २११९(१५३) पतम्थापि पूर्ववत् अगसूप्रत्वम्। पतुर्थ सामान्यनियमात, पष्ठविरोपनियमाय। (७) "यथा च पाणादि" श१२० (१५४) अत्र 'माजाति" इवि प्रथमान्तपद- सत्त्वेपि चकास्योगात 'यथा" 10न साफाक्षत्वविधानान् नास्य अविकरणारम्मकलम्, चतुर्थमामान्यनियमात् तथा पषचि पिनियमात च। परसने अधिकसम्मत्या अविकरणारम्भान् अग्रेय अधिकरणसमापति। सीकष्टमाप्ये परवर्रियपरयमपि पतवधिकरणान्तर्गत कृ्त हसपते। सप्रमम् इतरथ्यपव याधिकरणम् । मत्र "इतरव्यपढे सादिताफरणानिदोपप्रसकति" गश२१ (१५५) इति सूत्रस्म "हुतरव्यपदेश" राजत अम्य "इतरव्यपटे नाधिकरण' नाम। तत्र मध्चचीकण्ट-मिनै सर्वें माष्यवारे समशय गृद्दीतम्। माध्यमतेन तत्र पत सूम्राणि, श्रीक्ण्टमतेन च पतदविकरण पूर्वाधिकरणान्तर्गतमेव कन्तम्। तथ सूत्रनथम् (१) इतरयपटे वादिताकरणाविदोपमसफि गशर१ (१७७) (D) अधिक तु मेदनिर्देदात ग११२ (१५६) (३) मस्मादिवण तबनुपपचि २१।२३ (१५७) अश्र (१) 'इतरव्यपदे जादिता करणादिदोपमसि" २ाश२१ (१५५) इत्पत्र "दिताकरणातिदोपमसि" इति प्रयमान्तपनात अस्म अधिकरणारम्भवतर्व संगतमेव। चतुर्थ- सामान्यनियमात्। श्रीकृण्ठमाप्ये तु तम् कृन्तम अत तस्पेव दोप। (२) "अधिक तु मेवनिर्देशात्" श१२२ (१५६) इत्पत्र "अधिकम्" इति प्रथमान्तपउमत्वेऽपि "तु" रन्दयोगात् नास्य अधिकरणारमभकत्म्, नवमविरोपनियमात्। (३) "अश्माद्वच् तद्नुपपधि" ग१२३ (१५७) इत्यत्र "मनुपपति" इति प्रथमान्तपद्सत्वेपि "" सदयोगात् नाम्धिकणारममत्वम्। षठिोनियमान परसूये सवसम्मत्या प्रथगधिकरणारम्भात मत्रैव मधिकरणसमासि। अष्टमम् उपसहारदर्यनाधिकरणम्। अश्र "उपसेद्ार" रााभेि चेन्र कषीरवढि" २।१२४ (१५८) इति सुस्प 'उपसंहारदर्शनाविकरण" नाम। मध्य-मममिन्े सें माध्यकार अ सुषदय गृद्दीतम्। मध्वेन तु अत्र अधिकरण न आरव्यम। तन्मतेन पतत् सूतर पूर्वाधिकरणस्य सूत्रपट्कान्तर्गत पतुर्थ सूत्रम्। 4लममाप्ये तु अत्र पट् सूत्राणि मृहीवानि। तब सूत्रमयम्- (१) 'उपसेद्ारदर्शनाभेति चेत्र क्षीरवद्धि" २१/२४ (१५८) - (२) "देवादिववपि लोके" २।१।२५ ( १५० ) अत्र (१) "उपसंदारदर्शनानेवि चेत्र क्षीरवद्धि" 2१/२४(१५८) इत्यत्र

Page 350

६२ व्याससम्मत-ब्रह्सूत्रभाष्यनिर्णयः (३ यः पादः) "उपसंहारदर्शनात्" इति पश्चम्यन्तपदात् प्रथमान्तपदस्य अन्वयानुरोघात अध्याहर्तव्यत्वे अधिकरणारम्म समुचित:, चतुर्दशविशेषनियमात्,पश्चमविशेषनियमात् च "इति चेन्न" इति पद्सत्त्वस्थ न तद्वाधकत्वम्, पश्चमविशेषनियमात्। तेन च अत्र अधिकरणारम्भः संगच्छते। माध्वभाष्ये अनेन सूत्रण अधिकरणस्य अनारम्भात् तस्य दोषप्रसंगः । (२) "देवादिवदपि लोके" २।१२५ (१५९) इत्यत्र "देवादिवद्' इति प्रथमान्तपद्सत्वेऽपि नास्य अधिकरणारम्भकत्वम्।"अपि"-शब्देन तस्य साकाक्षत्वविधानात्। निरपेक्षप्रथमन्तपदस्य एव अधिकरणारम्भकत्वम्।परसूत्र सव अधिकरणारम्भात् अन्रैव अधिकरणसमाप्तिरिति । नववम् कृत्स्तप्रसक्त्यधिकरणम्। अत्र "कृत्लप्रसक्तिनिरवयत्वशब्दकोपो वा" २।१२६ (१६०) इति सूतरस्य "कृत्रप्रसतिति"-पदात् अस्य "कृतप्रसत्यधिकरण" नाम। अत्र शक्करमा्ये तथा ास्कर- भाष्ये सूत्रचतुष्टयं गृहीतम्। रामानुज-निम्बार्क-श्रीकण्ठ-्भाज्येषु षट् सूत्राणि, तथैव श्रीपतिमाष्ये अष्ट सूत्राणि गृहीतानि। माध्वभाष्ये एतत् सूत्रं षट्सूत्रात्मकपूर्वाधिकरणस्य अन्तिमं सूत्रम्। बल्लमभाण्ये तु एतत् सूत्रम् षट्सूत्रात्मकपूर्वाधिकरणस्य तृतीय सूत्रम् इति बोद्धव्यम्। तत्र शङर-भास्करमाध्यसम्मत सूत्रचतुष्ट्यं यथा १। "कृत्लप्रसफिनिरवयवत्वशब्दकीपो वा" २१२६ (१६०) २। श्रुतस्तु शब्दमूलत्वात् २/१/२७ (१६१) ३। आत्मनि चैवं विचित्राश्च हि २।१।२८ (१६२) ४। स्वपक्षदोषाच २११/२९ (१६३) अत्र (१) "कृत्लप्रसकिनिरवयवत्वशब्दकोपो वा" २।१।२६ (१६०) इति सूतरस्थ "कृत्लप्रसक्ति" तथा "शब्दकोप" इतिप्रथमान्तपद्द्रयात् अस्य अधिकरणारम्मकत्वं संगतमेव। वा-शब्देन नात्र तस्य प्रथमान्तपदद्वयस्य साकाक्षित्वविद्यानं राङ्कनीयम्। अर्थानुरोघात्। तुर्थ सामान्यनियमात्। माध्व-बदमभाष्यद्रयमध्ये अधिकरणस्य अनारम्भात् तयोरेव दोषभावत्वम्। (२) "श्रुतेख शब्दमूलत्वात्" २ा१२७ (१६१) अत्र प्रयमान्तपदाभावात् नास् अधिकरणारमभकत्वं संगतम् चतुर्यसामान्यनियमत्। केव माध्वमा्ये अधिकरणारम्मात तस्वेव दुष्टत्वम्। तु-शब्देनापि व्याघातात् नवमविशेषनियमात् च। (३) "आत्मनि चैवं विचित्राश्च हि" २।१।२८ (१६२) अत्र "विचित्रा." इति प्रथमान्तपदसत्व्रेडपि च-श्दयोगात् अस्य अधिकरणारम्भकत्वं सर्वस्मत्या निपिध्यते। चतुर्थ- सामान्यनियसात् तथा षष्ठविशेषनियमात्। (8) "स्वपक्षदोपाच" शा१२९ (१६३) अत्र प्रथमान्तपढाभावात् पूर्ववत्

Page 351

द्विवी पाध्याये प्रथमपाद-एकाद्शम् प्रयोजनयवाधिकरणम् ६३ नास्य अधिकरणाएममकतत्थम्। चतुर्यसामान्यनियमात, पक्विरोपनियमाघ। परसूत्रे भाप्य- प्रयेण प्ृथगधिकरणारम्भात् मत्र अधिकरणसमातिकल्पने न समुचितम्, माप्यपख्चकविरोषाद्। तयापि भाचीनसम्मतत्वात् न उपक्षनीयं तत् इति।किंच पम्सूत्रे विपयान्तरसूचनात् तस्य पृथगधिकरणारमभफत्व संगतमेव। दश्म सर्वोपवाधिकरणम्। अत्र "सरपिता च तदर्शनात्" श१३० (१६४) इति सूतरस्य 'सर्चपिता" पवात् अस् "सर्वो पेताधिफरण" नाम। मत्र शहर-मास्कर-माध्यदयमज्ये सून्रदूर्य गृद्दीतम्। बल्म माज्ये सु अष्ट सूम्राणि मृदीतानि।रामानुन-निमार्क-मास्य-शी+ण-्थीपतिमाज्येपु नात्र अधि- करणं रचितम्। मत एतत्सूतदूर्य पूर्वाधिकरणान्तर्गतमेव इति हत्पते। तथ सूयम्- (१) 'सर्वपिता प तदर्शनात्" २ा१३० (१६४) (२) "विकरणत्वान्तेति चेन् बेुसम्" शश३१ (१६५) अग्र (१) सचपिता च तदर्शनात्" २१३० (१६४) इति सूत्रे "सर्वेपिता" इति पयमान्तपद्सत्वात्, चनुर्यसामान्यनियमात, अम्य मधिकरणारम्भनत्व युकम्। पएविशेप नियमानुसारेण चकारस्य तदुवाधफत्यडपि त्रयोदविरोपनियमात् तस्य निषेष। तेन रा, नि, म, थ्री, भीप-्माज्येपु नविकरणस्प मनारम्मात् तेवामेव दुषत्यम्, संख्याविरोधादपि नियम- विरोषस्य पवल्पात्। किंच विनयान्तरस्प सूचनात् अत्र अधिकरणारमम सगच्छते एव। (२) "विकरणत्वास्नेति चेत् तदुकम्" २१३१ (१६५) इत्पत्र "तदुफम्" इति मयमान्तपदसत्वेडपि चतुर्थसामान्यनियमात् अधिकरणारम्म संगत, तथापि "नैति चेत्" इति पदस्म सत्वास् नास्य अधिकरणारम्भकत्वम्, पक्षमविरोपनियमात्। परसूत्रे अविकराणत्मा अधिकरण- समात् मत्रेव अधिकरणसमासि संगच्छते।श्रीपति-माप्ये तभा चल्म-माप्ये नात्र अधिकरण- समात्ति कृता। मत्र "तदुकम्" इति पक्मपि अधिकरणसमासिय्ापकम् इत्यादि कल्पमित सममते। एफादस प्रयोजनवसाधिकरणभ्। अत्र "न प्योजनवस्थात्" २१३२(६६) इति सूजस्य "योजनवत्व" इति सव्याद् अस्य 'पयोजनवत्वाधिकरण" नाम। अत्र शहर-मास्कर-माध्व-शीकण्ठमाप्येपु सूत्रदर्य गृदीतेम्, रामानुज-निम्चार्कन्माण्मद्वये तु सूत्रपशचफ गृदीतम्। चीपति-वल्रम-्माज्ययो अत्र न अधिकरण रचितम। तब सूत्रद्वयम्- (१) "न पयोजनवत्नात" २१३२ (१६६ ) (२) "रोकपव लीलफैवल्थम्" २/१३३ (१६७) मत्र (१) "न पयोजनयत्वातू" २१३२ (१६६) इति सुत्रे-प्रथमान्तपदामाषाव मास्य अधिकरणारम्मत्व युकम्, वतुर्थसामान्यनियमास्।तथापि पणूर्णा माप्यारणा तथाकरणाद्

Page 352

६४ व्याससम्मत ब्रह्मसूत्रभाष्यनिर्णयः (३ य: पादः)

केनचित् नियमसङ्कलनेन एतस्य नियमानुगतत्वं साधनीयम्। स च नियम एवं भवतु "यत्र पूर्वसूत्रे ब्यख्यातम्" "तदुक्तम्" एवंविध प्रसंगसमाप्तसूचक पद, तत्र निर- पेक्षत्वबोधकत्वे सति अधिकरणारम्भ करणीय। इति पश्चनशविगेपनियम। अत्र पूर्वसूत्रे "तदुक्म्" इति पद दश्यते, अतोडत्र अधिकरणारम्भ समुचित एव।न च "जीवमुख्यप्राणलिगान्नेति चेत् तद्व्याख्यातम्" १४।१७ (१२३) इत्यत्र परसूत्रेण अधि- करणारम्भप्रसग इति वाच्यम्, तन्र "अन्यार्थस्तु जैमिनि" इत्यादि परसूत्रस्य तु-शव्देन निरपेक्षत्- बोधकत्वाभावात्। अत अत्र श्रीपति-चलम-भाप्ययो. दोष, ताभ्या अधिकरणस्य अरचितत्वात्। (२) "लोकवतु लीलाकेवल्यम्" २।१३३ (१६७) इत्यत्र "केवल्यम्" इति प्रथमान्त- पदस्त्वेडपि नास्य अधिकरणारम्भकत्वम्, अनिपेधार्थक तु-शन्दयोगात। नवमविशेपनियमात्। परसूत्र अधिकसम्मत्या अधिकरणस्य आरम्भात् अन्रैव अधिकरणसमाति समुचिता। द्वादश वपभ्यनधृण्याधिकरणम्। अत्र "वैषम्यनैर्वृण्ये न सापेक्षत्वात् तथाहि दर्शयति" २।१।३४ (१६८) इति सृत्रस्थ "वैषम्यनैर्वृण्ये"- इति शब्दात् अस्य "वैषम्यनेवृण्याधिकरण"नाम।अन्र गाह्कर-भास्करनमाघ्व-श्रीकण्ठ- भाष्येषु सूत्रत्य गृहीतम्।श्रीपतिभाष्ये तु सूत््यम्।रामानुज-निम्वार्क-वलम-भाज्येपु नात अधिकरणं रचितम्। तत्र रामानुज-निम्बाक-भाष्ययो एतत् सूत्र पश्चसूत्रात्मकदगमाधिकरणस्त तृतीय सूत्रम्। बल्लभभाण्ये तु अष्टसूत्रात्मक-द्वादशाधिकरणस्य पश्चमं सुत्रम् इति हरयते। तच सूत्रत्यम् (१) 'वैषभ्यनैघृण्ये न सापेक्षत्वात् तथाहि दर्शयति" २।१।३४ (१६८) (२) "न कर्म्माविभागादिति चेनानादित्वात्" २।१।३५ (१६९) (३) "उपपदते चाप्युपलभ्यते च" २।१।३६ ( १७० ) अत्र (१) "वैषम्यनेधृण्ये न सापेक्षत्वात् तथाहि दर्शयति"२।१।३४ (१६८) इति सूत्र "वैषम्यनेर पृण्ये" इति प्रथमान्तपदसत्वात् अस्य अधिकरणारम्भकत्वम् सगतम्। चतुर्थसामान्य- नियमात्। रामानुज-निम्बारक ल्म-भाष्येषु अधिकरणम्य अनारम्भात तेषा दोषेण भवितव्यम्। (२) "न कर्म्भाविभागादिति चेन्ानादित्वात्" २११३५ (१६९) अत्र प्रथमान्त- पदाभावात, चतुर्थसामान्यनियमात "इति चेन्र" पदसत्वाच नात्र अधिकरणारम्भः समुचितः। पश्चमविशेषनियमात्। रा-नि-श्री-श्रीप-भाज्येषु एतत् सूत्र परसूत्रेण सह पठ्यते। तन सम्यक विषयवाहुल्यात्। चतुर्थविशेषनियमाच्च। (३) "उपपधते वाप्युपलम्यते च" २।१३६ (१७०) अत्र प्रथमान्तपदामावात् "च"- योगात् तत. "अपि" योगात् च न अधिकरणारम्मःयुक्त।चतुर्थसीमान्यनियमात् षष्ठविशेषनियमाच। श्रीपतिमतेन एतत्सूत्रस्य पूर्वसुत्रशेषत्वं, चतुर्थविभेषनियमात् तन सगतम, परसूत्रे चतुर्षु भाष्येषु पृथगधिकरणारम्मात् अधिकरणस्य समात्ति, कल्पयितु शक्यते ।

Page 353

द्विसीयाज्याये प्रथमपाद :- पश्तमपादसमालोचनम् ६५

त्रयोदश सर्वधर्म्मोपपश्यधिकरणम् 1 - मत्र "सर्वषरर्मोपपरेश" २१३७ (१७१) इति सूत्रस्प 'सर्ववर्ष्मोपपचि पदाच अभ्य 'सर्वधर्म्मोपपत्यधिकरण" नाम। अत्र शाहकरे-मास्कर-माघ्व-श्रीपति-माप्येपु मनेन एकेन सूत्रेण एतद् अधिकरण रचितम्।रामानुज निम्चार्क-थरीकण्ठ-ल्षम माप्येपु अस्य पूर्वाधिकरणान्तर्गतल्ाच नात्र अधिकरण रचितम्। अम् मयमान्तपद्ामावात् नास्म अभिकरणारमभपल युक्तम्। पतुर्सामान्यनियमाच्। सस्य मध्यादारे कृतेऽपि चफारयोगात् पठठविरोपनियमेन सस्य वाघा मवति। तेन श-मा म-श्रीपन्माज्याणों दोपेन भवितिष्यम्। तयापि यघपि अत्र सूत्रार्थ अपि मवल्ज्येत तदा तेपा समर्थन कषु राफ्यते। किश यत पूर्व सूत्रम् "उपपघते चापि उपलग्न्येते " इति, तत्र "च- कार" तत "अपि" शन्द, तत समुच्यार्थक "चकार "-एवं पदधर्य हस्पते, अत एतेन वफल्य- परिक्षमासि सूच्यते। यत लोके तिहत्पर्णन वकव्यक्मातिसचकम् इति प्रसिद्रिम्। अंत पूर्व- सूत्रे एव अधिकरणसमासि फल्पते। मत पोष्यविशोपनियमात् अविकरणारम्भ युकत। ततथ सूतार्थावलने कृते "सर्भधर्म्म" इति पदेन मगुकविचाराणाम् उपसेदार अत्र मिल्पते इत्यपि नुध्यते। तेन उपसंदाररूप-्पृयगविषमस्म सूचनात् मत्र पृथगधिकररण भवितु उनिवम्। एवं प अत्र पक नियमोपि भव्तुम् अ्दृति।स च यया- "यत्र हेतुय पकारादिपदेन समाहियते तत्र अिकरणसमासिकलपनम् उचितम्" इति पोषस विशेपनियम। तथा सति मत्र रा-निश्ी-नमाप्याणि अधिकरणस्य अरचनाय। दोपभ्रस्तानि सर्वन्ति। पश्चमपादसमालीचनम्। इदानी दए यम् मनेन निबन्धेन अस्मिन् पादे अविकरणरचनाय/ं- - (१) कति फोहसाथ नियमा अत्र सहलिता (२) फति दोपा फस्म माध्यस्प कथं संवूचा (३) काश घुतय कैध् सूत्रे उपजीम्पत्वेन गृदीता (४) उपजीष्यश्रुतिथलेन कीडशी च पादसंगति, इति। एते चत्वार विपया अपस्तात् कमेण पूर्ववत् मवर्शनीया। तत्र मभम तापत्- (१) कवि कोदशाय नियमा: अत्र सफेलिताः इति दष्टव्यम्। सभा सति अस्मिन् पादे मतिरिक यत् नियमतर्यं संकल्तिम्,ते च निथमा मया- पतुर्दशनियम-"चेत्" "इति चेन्" प्रभृतिश्वसत्वेडपि यत्र उपरमागे, निराकाक -- पयमान्तपदसत्वम् अयवा वाहसपदाषमाहारमयोजन, त अधिफरजाएमम युक"एसवर्म "भोक्तापसेर विमागव्येत स्पाललोकंपत्" इति २।१।१३ (१४७) सूर्त्र दष्म्पम्।

Page 354

६६ व्याससम्मत-श्रह्मसूत्रभाष्यनिणर्यः (३ यः पादः)

पश्चदशनियम "यत्र पूर्वसूत्रे "व्याखन्यातम्" "तदुकम" एवंविध प्रसंग समातिसूचक पढ, तंत्र निरपेक्षत्ववोधकत्वे सति अधिकरणारम्मः करणीय"। एतदर्थ "न प्रयोजनवत्वात्" २।१।३२ (१६६) इति सूत्रं द्रष्टव्यम्। पोडशनियम: "यत्र हेतुन्रयं चकारादिपदेन समाहियते तत्र अधिकरणसमासिकल्पनम् "चितम्"। एतदर्थ "सर्वधर्म्मीपपतेश्र" २।१३७(१७१) इति सूत्र द्रष्टव्यम्। इदानीं द्रष्टव्यम्- (२) कति दोषा: कस्य भाष्यस् कथ संवृत्ताः तंत्र २।१।१ अधिकरणे वहभभाष्ये "इतरेषा चानुपलब्धे" २१२ सूत्रण अधि- करणस्य रचनाया दोप । २।१२ अधिकरणे माध्वभाष्ये "एतेन योग: प्रत्युक्त," २१३ सूत्रेण अधिकरणस्थ अरचनाया दोष। २१३ अधिकरणे माध्वमाप्ये "अभिमानिव्यपदेशस्तु विशेषानुगतिभ्या" २।१।५ सूत्रेण अधिकरणस्य रचनाया दोप । २।१३ अधिकरणे मध्य-वल्लम-भाष्ययोः "असदिति चेन्न प्रतिषेधमान्त्वात्" २।१/७ सत्रेण अधिकरणस्य रचनाया दोष। २१३ अधिकरणे श्रीकण्ठभाप्ये "अपिती तद्वत्प्रसंगादसमअसम्" राशट सूत्रेण अधिकरणस्य रचनायां दोप। २।१४ अधिकरणे माध्वभाष्ये "एतेन शिष्टापरिभ्रहा अपि व्याख्याता." २।१/१२ सृत्रेण अधिकरणस्थ अरचनाया दोप। १।१६ अधिकरणे वहमभाप्ये "असद्व्यपदेशान्नेति चेन्न धर्म्मान्तरेण वाक्यशेषात्" २।११७ सूत्रेण अधिकरणस्य रचनाया दोप: । २१७ अधिकरणे श्रीकण्ठमाप्ये 'इतरव्यपदेशाद्विताकरणादिदोपप्रसक्ति" २।१।२१ सृत्रेण अधिकरणम्य अरचनाया दोप। श१८ अधिकरणे माध्वमाज्ये "उपसहारदर्शनान्ेति चेन्न क्षीरवद्धि" २२४ सुत्रेण अधिकरणन्य अरचनार्या दोष । २1श० अधिकरणे मध्वचहम-भाज्ययो "कृतभ्रसक्ति' निरवय्वत्वशब्कोपो वा" रशर वनण अधिकग्णम्य अरचनाया दोप। १।१९, अधिकरणे मा वरमान्ये "श्रुतेस्तु शेन्दमूलात्" शश२७ मृत्रेण अधिकरणस्य बचनाया दोप। २११० अधिकेरणे "रान्म-नि-श्री-श्रीप माप्येषु "भर्वोिती च तदर्शनात" श१३ ननंण अधिवग्ण्य अग्यनायां दोष।

Page 355

द्विती याज्याये प्रथमपाद- प्चमपाद समालोचनम् ६७

२१११ अविकरणे श्रीपति-वलमन्माप्ययो "न प्रयोजनवत्त्वात्" २१३२ सूत्रेण जधिकरणस्य मरचना्यां दोप। २११२ धिकरणे रा-नि-ध-माज्येपु "वपम्यने्ये न सापेक्षत्वा्-तादि वर्त्तयति" २।१३४ सूत्रेण अधिकरणम्प अरचनार्या, दोप। २।११३ नधिकरणे रा-निशशी-च-माज्येपु, "सर्वधर्म्मोपपतेश्" २१३७ सत्रेण अधि- करणस्प अरचनार्यो दोप। एव च- माज्यनाम अधिकरणस्य अरचनाया अधिकरणस्य रचनाया पक्षममाप्ये ४ दोपा ३ दोषा माध्यमाप्ये ३ 5 चीफफ्ठ माप्ये ३ दोप रामानुजभाप्ये D E निम्पार्कमाप्ये ३ श्रीपतिमाष्ये- २ दोपी इति वक शक्मते। तेन छकर-मास्करन्माप्ययो दोपामाव। इवानी दरय्यम- (३) काय अुसयः केश सूत्रे छपजीन्यत्वेन मृहीता तत्र पयमाधिकरणे- प्रथमसूत्र-स्मृत्यनवकारादोपमसग "(२/१११) इत्यादी स्मृतिवार्क्य "तस्मादव्या्र मुत्प्तरं त्रिगुर्ज द्विजसपम" इति (महामा शा मो ३३५/३१), ऋषि पसुर्त कपिल (धे ५1२), "यद् वे फिंच मनुरकवत् स्द्मेषजम्" (ते सं२।२१०।२) 'सर्वमूतेपु चात्मानें सर्वभूतानि चात्मनि" (मनु १२।९१) -

द्विती यसूत्र- "इतरेपो चानुपलब्ये" (२१।२) इत्पत्र सख्यस्मृतिमसिबमहदादियोयय वाक्मानि। "प्रकृतेमंहान् ततोऽईफार" (सां का २२) - द्वितीयाधिकरणे- मथमसुत्र-"पतेन योग मत्युक" (२।१।३) इत्यत्र, योगस्पृतिमसिव्वमधानतात्पर्वक वाक्मानि। "मय तत्त्वदर्शनोपायो मोग" (योगशाख)" 'नावेदविन्मनुते त -

पृतीयाषिकरणे- १६न्तम् (ते या ३१२।९।७)

प्रथमसूत्र-"न विकक्षणत्वादस्म तमात्वे च सब्दात्" (२।१/४) इत्यत "विज्ञान माविज्ञान चामवर" (तै राछउ) -," 1 विवीयसूत्र-"अमिमानिज्यपवेशवस्तु विशोपानुगति+ा" (२/१।५) इत्यश्र तति देमे माणाः

Page 356

व्याससम्मत-श्रह्मसूत्रभाष्यनिर्णय: (३ यः पाद:) अहंश्रेयसे विवदमाना"" (वृ: ६।१।७), "अभिर्वाग् भूत्वा मुखं प्रीविशत्" (तैः आ २।४।२।४) तृतीयसूत्र "दृश्यते तु" (२/१/६) इत्यत्र "को अद्धा वेद क इह प्रवोचत्"। "इयं विसटृष्टियत आबभूव" (ऋ: सं: १।३०।६), "अचिन्त्याःखलु ये भावाः" (भहामाः वनपर्व) "अव्यकोडयम्" (गीता २२५) चतुर्थसूत्रे "असदिति चेन्र प्रतिषेधमात्रत्वात्" (२।१७) इत्यत्र "तस्मात् असतः सत् जायेत" (छाः ६।२।१) "कुतस्तु खलु सोम्य एवं स्थात् इति होवाच कथम् असत. सत् जायेत" (छा: ६।२ । २) "अपितो तद्वत्प्रसगादसमजसम्" (२।१।८) इत्यत्र युक्तिमात्रप्रदर्शनम्। षष्यसूत्र "न तु दष्टान्तभावात्" (२।१।९) इत्यत्र "अनादिमायया सुस्ो यदा जीव, प्रबुष्यते" (गौडपा: का: १।१६) "इमा., सर्वाः प्रजाः सति सम्प्ध" (छः ६/९/२-३) सप्षमसूत्र "सपक्षदोषाच" (२।१।१०) इत्यत्र युक्तिमात्रप्रदर्शनम्। जष्मसूत्र "तकप्रतिष्ठानात् "(२।१।११) इत्यादो "प्रत्यक्षमनुमानं च शाख्रं च विविधागमम्" (मनु १२१०५), "आर्ष धर्मोपदेशं च" (मनु १२१०६) चतुर्थाधिकरणे प्रथमसूत्र "पतेन शिष्टापरिभ्रहा अपि व्याख्याताः" (२।१।१२) इत्यत्र युक्ति मात्रप्रदर्शनम्। पञ्चमाधिकरणे प्रथमसूत्र "भोपाप तेर विभागश्चेत् स्थालोकवत्" (२।१।१३) इत्यत्र "तत् सधूवा तदेवानु- प्राविशत" (तै. २।६) षष्ठाधिकरणे प्रथमसूत्रे "तदनन्यत्वमारमभणशब्दादिभ्य" (२।१।१४) इत्यत्र "वाचारम्मण विकारो नाम- धेयं मृतिकेत्येव सत्यम्" (छ: ६।१।१) "ऐतदात्यमिदं सर्वं तत् सत्यं स आत्मा" (छा:६।८।७) "ब्रह्मेवेदं सवम्" (मुण्डक २।२।११) द्वितीयसूत्रे "भावे चोपलब्घेः" (२।१।१५) इत्यत्र युक्तिमात्रप्रदर्शनम्।- तृतीयसूत्र "सत्वाच्ावरस्य" (२१११६) इत्यत्र "सदेव सोम्येदमय्र आसीत्" (छा: ६।२१) "बह्म वा इदमम आसीत" (वृ: १।४।१०-११) चतुथसूत्र "असद्व्यपदेशानेति चेन् धर्म्मान्तरेण वीक्यशेषात्" (२।१।१७) इत्यत्र "असद् वा इदमम आसीत् (छाः ३।१९।१) 'तत् सद् आसीत" (छा: ३।१९१) पश्चमसूत्र "युक्ते शब्दान्तराख" (२।११८) इत्यत्र "सदेव सोम्येदमत्र आसीत" (छाः ६।२।१) "येनाश्रुतं श्रुतं भवति" (छाः ६।१।३) -

Page 357

द्वितीयाभ्पाये प्रथमपाद :- पचमप दसमालोचनम् ६९

पंदसूत्र-'परषथ" (२।११९) इत्यत्र युकिमात्रमदर्शनम्। सकमसूत्रे-"यथाच प्राणादि" (२१२०) इत्पत्र 'येनाशुर्त भुर्त" (छ ६१३) सप्तमाधिकरणे- पथमसूय- "इतरम्यपढे शद्धि ताफरणादिदोपमसि" (२।१।२१) इत्यत्र "तत्त्वमसि" (छ. छ1ट७), "मनेन जीवेन मात्मना अनुपवित्य" (छा० ६।३।२) "तत् सप्टूवा तदेवानुम्पविश्षत" (तै २।६) द्विवीयसूत्र-'अधिकतु भेदनिदेशात्" (२।१।२२) इत्यत्र "मात्मा वारे द्ष्टव्य योतथ्यो मन्तष्य" (दू राश५) पृत्तीयसूते-"मस्मादिवथ तद्नुपपति" (२।१।२३) इत्पत हेतुमातपदर्सनम्। मषमाधिकरणे- पथमसूत्रे-'उपसदारदर्शनानेति चेम् क्षीरवदि" (२।१1४) इत्यत्र-"न तस्य कार्य्य फरण च विघते" (श्े ६।२) दवितीयसूते-'देवादिपद्पि लोके" (२१२५) इत्यत्र सैव भ्रुति। नवमाधिकरणे- अयमसून्रे "कृतस्नमसफिनिरयत्वस्फोपो ा" (२१२६) इत्प "निष्कलम" (श्ये० ६११० ) द्विवीपसूयरे-"अतेस्तु शल्दमूलत्वात्" (२।१/२७) ६(यत्र'ताथानस्थ महिमा" (छा०३।१२/६ ततीयसुष- "मात्मनि चैवं विचिश्राम्थ हि" (२।१।२८) इत्यत्र "न त्त्र रथा न इथयोगा" ( ६ ४३११० ) चतुर्यसूत्र-"स्वपक्षदोपाच" (२।१।२९) इत्यत्र हेतुमान्रमदर्शनम्। वधमाषिकरण- पयमसूत्रे-"सवपिता न तदर्शनाल" (२।१।३०) इत्यत्र 'सर्वकर्र्मा सर्वकाम" (छः७र ४1४) द्वितीपसूत्रे-विकरणत्वान्ेति चेतू तदुकम्" (२।१३१) इत्पत'मचक्षुप्कम् जवोशम्" - (दू३1 ८|८ ) "अपाणिपादो जवनो अ्हदीता" (स्ये ३।१९) पकायशािकरण- 1 1 -

प्रथमसुन्रे-"न मयोजनपत्वात्" (२१११३२) इत्यत्र हेतुमाऋ्रप्दर्शनम्। द्वितीयसूत्र- "लोकवचु कीलकपल्थम्" (२।१।३२) इत्यत्र हेतुमानमदर्सनम ग !

वादशाविरण -- प्रथमसुत्रे-वेष्यनेपरृज्ये ने सापेक्षत्वात् सथादि वर्दतमति" (२।१३२) हत्यत्र "एपसेव ", साधुकैम कार्यति" (फी ३८) 1

Page 358

७० व्याससम्मत न्रह्मसूत्रभाष्यनिर्णय: (३ यः पा .: )

द्वितीयसूत्रे "न कर्ष्भविभागादिति चेन्नानादित्वात्" (२।१३५) इत्यत्र-"सदेव सोम्येदमभ आसीत् एकमेवाद्वितीयम्" (छ. ६।२।१) तृतीयसूत्रे-"उपपद्य ते चाणयुपलम्यते च" (२/१/३६) इत्यत्र "घाता यथापूर्वमकल्पयत्" (ऋ3के स० १०।१९०।३), "न रूपमस्वेह तथोपलभ्यते नानतो न चादिन च सपतिष्ठा"। (गीता १५।३), "अनेन जीवेन आत्मना अनुप्रविश्य नामरपे व्याकरोत्।" (छ. ६।३।२) त्रयोशाधिकरण प्रथमसूत्रे "सर्वधर्म्मोपपत्तेश्र" (२।१।३७) इ त्यत्र "निर्गुणम्" इत्यादि (खे: ६।११) "सर्वजं सर्वशक्ति महामायं च न्रह्म" (2) ईदानी दर्ष्टव्यम् एतादशासूत्रोपजीव्यश्रुतिबलेन (४ ) कोदशी अस्य पादसङ्गतिः अत्र याश्च श्रुतयः सूत्रोपजीव्यत्वेन प्रदर्शिता ताः सर्वा. शाङ्करमाष्यानुसारत। भाष्यान्तरे किश्चित् वैलक्षण्यं वर्तते एव। एवं च मतान्तरीयभाष्यभेदेन यथा ादप्रतिपाधरूा पारद संगतय कल्प्यन्ते ताश्च अत्र आदो प्रदरश्यन्ते- शङकरमते "साख्यादिस्मृतिप्रयुक्ततर्क. वेदानतसमम्वयस्य विरोधपरिहार"।

रामानुजमते-"साख्यादिस्मृतिभि. वाघस्य परिहार."। 1 निम्बार्कमते-"परै. स्वसिद्धान्ते उद्भाविता दोषाः निराक्रियन्ते"। मध्वमते-"युखयविरोध."।'

श्रीपतिमते-"वेदान्तविरुद्धस्मृतितर्कादिनिराकरणपूर्वक जगज्जन्मादिकारणत्वं परश्रस्- शिवस्येव इति प्रतिपादनम्। - पतेषा पर्थ्यालोचने कृते नात्र कोडपि मतभेदः परिलक्ष्यते; यदपि वैलक्ष्यण्यं तत्, तु भाषण- वैचित्यमात्रम्। एवं च सार्यस्मृतिविचारमुखेन पादस्य प्रवर्तनात् सक्षेपत अयं रमृतिपाद: इत्यमिधीयते। पादेडस्मिन् श्रुतिस्मत्यादयः ये च तत्र प्रदर्शिता, ते च युत्तयनुकूलत्वेन परिणृहीता: इति बोद्धष्यम्। युक्तिश्र अनुमवाधीना, यादशो यस्थानुभव, युक्तिरपि तादृशी तेन प्रदर्श्यते। तेन युक्तिप्धानः पादोडयं भवति। अत द्वत-्द्वैताद्वैतविशिष्टाद्वैता द्वेवा दिमतवादिभि स्वेः युकि- बलेनव स्व-स्व-मतानुकूल्यार्थ सूत्राणा योजना कृता। साडपि एतादशनपुण्येन सम्पादिता यत् तासा तारतम्यनिर्णय: सुदुष्कर एव प्रतिमाति। एवं च अत्र सूत्रमात्रत व्यासमतनिरूपण न सुकर भवति। द्वतादिमतवादाना परस्परविरोधात्। तथापि शाखत्रसंगतिवलेन पादोडयँ

Page 359

द्विवी याध्याये प्रथमपाद- पश्मपाद्समालोचनम् ७१ निर्विरोपाह्वेतप्रतिपादनपर इति वर्फ शक्यते। ताहशन्रशषेष एतदूमन्यस्थ तात्प्जर्यतेन प्रागेव परतिपादतत्वाच्। पादमतिपाधस्य शस्त्रव्यायतिपाध याप्यत्वाच। अय यद्रि पक्त्पावीयमूत्रार्थकलनेव शाखत्रतात्पर्वस्थापि सविशेषपरतव प्रतिपाद- वितुम् इप्पते, तवा पक्तपादस्य सूनार्थ पवात्र कयधित् सक्षेपत आलेचनीय। तथादि सूत्र मोत्रपाठत, व्रक्ण जगत्सूरी अमिन्ननिमिसोपादानकारणत्व सूत्रार्थत्वेन भायेण सर्वसम्मत्या सपलम्पते। तथाय न्रक्षण तादृशफारणत्वस्वीकारे तस् विकारित्वादिकम् नवस्यम्माव्येव मवति।सदुवारणाय च वहनि सूत्राणि पवृचानि सन्त्यपि दोपराक्षा न निर्मूलतां याति। लोकिफ- युक्यादिमि रदोपोद्वारस्य जसग्भावतत्वम् माराक्षय श्रुतिप्रमाणेनेव तदेव साधितम् "मुतेस शब्द- मूल्चाद्" इत्यत तथापि फार्य्मिभ्यात्वाहते, कार्य्यस्य प्रातिमासिफतवं प्रातीतिफरव वा विना भरणस्य सर्वथा अविकारित् न कस्यापि बुद्धयास मपति। अतप्व 'तदनन्यत्व" सूत्रेण काध्यकारणयो मेघाभाव पविपाध कारणरूपभक्ण अविकारिल जगत मिथ्याले च सिद्धा न्तितम्। अयमेष एततूपदार्थत्वेन सूत्कत्ता माशय इत्येव पल्पन समीचीनमिति प्रतिमाति। कार्यकालेडपि कार्य्यकारणयोरमेदफल्पन कार्य्यस्य फल्पितत्व भातिविजम्मितत्व विना कथमपि न सम्भपति। लोके तु फार्य्यकाले कार्य्यकारणयो कयश्षित् मेद एव स्वीमिल्यते। जन्यथा व्यवहारस्य अनुपपपितुर्धारा। 'तदन यत्व" सूत्रलक्षिता "मृचिकेत्येब सत्यम्" इति श्रुति एव कारेण कार्य्पस्येव मिथ्यातं प्रतिपादमति। तेन च निर्विशेपाद्वतसिद्धान्त एव अत्र उपदिष्ट इत्येय अनुमीयते। अत समार्थमात्रालोचनेन एतत् पादस्प निर्विशेप्रतिपादनपरत्व मेव सिद्धधति। सतन् अस्य अविरोषाष्यायस्प प्रथमे पादे फीशोडविरोष प्रदर्शित, फीटक च अविरोधपदर्शनकोपलम अवलम्वित सूतन्दुमगयता यासेन पतदपि अवगन्तव्यम्। तत्र प्रथम वावत् युकितर्कम्या परकन्ताक्षेपपरिछारपम्, द्वितीय तु परमतेपु मतभेदमदर्शन रूपमू सृत्तीयं तु परमतस्य अध्रीत्त्वप्रतिपादन, सर्य दोपसाममदर्शनम् पततुपादीय सूताणां विद्लेषणे कृते एतदेव कोसल्चतुष्टयम् अविरोषमदर्शनार्थम् नवलम्वितम् इति हस्पते। पतत् सर्वम् अस्मिन् पादे, अविरोषपदर्दनकीसलमिति अवगन्तव्यम्। तेन च स्वपक्ष स्थापनपरोडयं पाद इत्यपि अभिधीयते। द्विवीये तु पादे युक्तितकाम्या एव परपकषमत्याखथान कतम्। यत वह्य मतवादिन सन्ति, ये खल भ्रुतिसिद्धान्तपूर्व पक्ष मूतमतादिक भ्रकत स्वमत वीनत्वेन अयगम्थ श्रुतिमपि अवजानन्ति। तेषों मतनिरसन युकितरकाम्यामेव (करणीयम्। अत, पादोडसी परपक्षखण्डनपर इत्युच्यते। एवम् अत्र अविरोषाष्याये प्रथमादिपादडयेन स्वपकस्थापनपरफमखण्ठनद्वारा वदान्त सिद्धान्त एव ति्त ॥ 'क्रुतिनरपेक्षविचार- धीरनो जीवजगदूमभस्वरूपादिविपये मयमेव मध्याय माश्रमणीय । इति द्वितीयाध्याये प्रथमपादोपसंहार।

Page 361

द्विपीयाष्याय द्विवीयपाद-द्वितीय भष्दीधाधिकरणम् ७३

(३) 'पयोमयुपथत तनापि" शश३ (१७२) इत्यत्र 'पयोम्युपत" इति पबात् तथा पययममामान्यनियमान प्रथमान्तपदस्य म याहारे कर्य्यपि "चेन" गन्दोग्अधिरणार वापित। पथमधि पिनियमान्। ()'वतिरेकानरग्यितेस्वानपक्षचान्" गगर (१७५) इत्यत्र प्रथमान्तपदा भावात् नास्य अधिकरणारम्भ+पम्,चतुर्थक्षामान्यनियमात् व्यविरोपनियमान ष। (५) "अन्यत्रामानाथ न सृणादियन" गग (१७६) इत्पत्र "तृणादिवन्" इति पदान पथमान्नव- यादारे फर्सयेपि पकारयोगाने अधिकुरणारम्म न भगच्छते, पक्ममामान्य नियम पवि।िनियमेन याधिन। भाध्वमाप्ये अत्र अधिफरणम्प रचनार्या दोप। (६) "अभ्युपममेडप्यर्यामायान" गगद (१) इत्पत्र प्रथमान्तपदामावात "अधि" व्रष्द्योगाथ नाम्म अधिकरगाएमभरच्म्, पद्यमसामान्यनियम प्विलेपनियमेन वायिन। भा्वमाष्म तु अधिकरणम्परचनार्या दोप। रानशी-ीप-मतेपु नवममूनात परमइव सूत्रें पचते। पतन तु भूशर मविपर्ज्ययपस्ताने भदर्गितम्। (७) "पुकुवात्मपदिति चेन तत्ापि" २ड (१७८) इत्पत 'पुरुनारमवत्" इति 4:7 प्रथमान्तपदाष्यादारे र्तन्पेपि चेन र्योगत् नाम् अधिरणारम्भकत्व समुचितम्, पथ्यममामान्यनियम पद्मवि रपनिषमेन याधित। मान्बमाप्ये तथा पक्षममाप्ये तु अधिकरण- समान् क्योरेय दोष। (८) 4अंगिस्वानुपपवेरच" गराट (१७०) इत्यत्र प्रथमान्तपढामावात् नाम्य अधिर्करणार मरुतम्। पकारयोगाय। पदयममामान्यनियम पषवि सिनियमेन वाघित। (९) "अन्ययानुमिती च जनकिवियोगात्" २ा२९ (१८०) इत्यत्र मयमान्त पदार्मावान नाम्य अधिकरणारम्भकन्वम्। पद्यमसामान्यनियम पविरोनियमेन वाधित। माध्यमान्ये अधिकरणारम्माव् तत्येष दोप। इत पर रा-श्री-श्रीप-मतेपु "अम्युपगमेऽ्यर्या भावास्" इति एक सूत्रं पचते। परन्तु न किमपि प्ाचीनतरपमार्ण प्रदसितम्। (१.) "विम तिपधाथाममजसम्" शग १८१) इत्यंत्र "असमअसेम्" इति प्रथमान्तपदत् अम्य अधिकरणारममकत्वं युक्तं, कितु चे सब्ययोगाव् तस्म निषेष। 4तुर्थक्षामान्यनियम पष्ठचि ।पनियमेन वायित। परसूम्रे सर्वसम्मत्या अविकरणारम्भात् मतरैव अषि करणममाति संगती। एवं व माध्यमाध्पम्य पत्वार दोपा, वलमस्य तुएक एव इति अस्मिन् जविकरणे हस्पते। द्वितीय महदीर्वाधिकरणम् अत्र "मह्बूदी4ेवन् वा हम्पपरिमण्डलाम्याम्" २ा२११ (१८२) इति सूतस्य 'महद् दीर्ष - राज्यत् अस्य 'महद्वीर्वाषिकरज" नाम। तत्र शहर-सकर-थीपति-माण्येपु पतेन

Page 362

७४ व्याससम्भत-ब्रह्मसूत्रभाव्यनिर्णयः (३ यः पादः) एकेन सूत्रण एतद्द्वितीयम् अधि करण रचितम्। रामानुज-निम्बार्क-मध्व-श्रीकण्ठ-वलम-भाज्येषु एतदारम्य सप् सूत्राणि- अस्मिन् द्वितीयाधिकरणे गृहीतानि। तेन शक्कर-भास्कर-श्रीपतिमतेषु अन्यै. षड्भि: सूत्रः तृतीयम् अन्यत् एकम् अधिकरणं कृतम्। अत्र "महदुदीघवत्" इति पदात् यत् प्रथमान्तपदम् अध्याहतव्यम् भवति, तद्बलेनेव अस्य अधिकरणारम्भकत्वं संगच्छते। पश्चमसामान्यनियमात्।तथाच अत्रेत अधिकरणसमासिरपि, "उभयथापि न कर्म्मीतस्तदमावः" इति परसूत्र "कम्म" तथा "तदभाव," इति प्रथमान्तपददय- सत्वेन तत्रेव पृथगधिकरणारम्भस्य समुचितत्वात्, तृतीयविशेषनियमात्।अत्र शङरादीना त्रथा- णामू अल्पसंख्यकगणान्तर्गतत्वात् रामानुजादीना पश्चानाश्व अधिकसंख्यकगाणान्तर्गतत्वातू शक्करा- दीना त्रयाणामेव दोषेण भवितव्यम्। सत्यम्। तथापि शरादीना त्रयाणा नियमानुसारित्वात् रामानुजादीना पश्चाना नियमविरुद्धत्वात् रामानुजादीना पश्चानामेव दुष्ट्त्ं कल्पनीयम्। दोषभ्रस्ताना सख्याधिक्यं न दोषस्य गुणत्वाय भन्रति।अतं. शङ्ररादीनाम् व्यासमतसन्निकृष्टत्वं सिद्धयति। ततश्य अत्र शङ्करादीना मतन एतत् सूत्रं स्वपक्षस्थापनपरत्वेन व्याख्यातम्, रामानुजादीना मतेन तु परपक्षखण्डनपरत्वेन। तेन शक्करादीना मतेन एतस्य पूर्ववर्तिस्मृति- पादान्तर्गतत्वं समुचितं भवति, रामानुजादीनां मतेनतु एतक्य एतत्परपक्षखण्टनपरपादा न्तर्गतत्वमेव युक्म्। अत. शङ्करादीना मतेन अत्र पादसंगति लघिता भवति, रामा- नुजादीना मतेन तुन तथा। तथापि "महद्दीघवद् वा" इत्यादिसू त्राक्षरमात्रदर्शनेन एतस्य खण्डन- परत्वं न प्रतिभाति, परन्तु परपक्षाक्षेपवारकत्वरूप्वपक्षस्थापनपरत्वम् एवं प्रतीयते। एतत्पादीय

एतंत्राङावारणाय रामानुजादिमतेन "विश्रतिषेघाचासमञ्जसम्" इति सूत्रात् निषेधवोधकम् "असम असम्" इति पदस्य अनुषङ्ग कृत्वा एतत्सूत्रस्य निषेधार्थकत्वं विहितं, तदनुयायिसूत्रार्थ चकृतम्। तद् यथ। "अतः हस्वपम्मिण्डलम्या महदूदीर्घाणुहस्वोत्पत्तिवत् अन्यच्च तदभ्युपगतं सर्वम् असमज्जसम् इत्येव सूत्रार्थ"। परन्तु तन संगतम्। अधिकरणारम्मे यत्र अनुषंगः प्रयोजनं भवति, तत्र पूर्वाधिकरणारम्भकसूत्रादेव तत् करणीयम्।अत्र तन कृतम्। ततश्च एतंत्सूत्रस्य उप- सहाराथवोधकत्वं रामानुजमतेन सिद्धयति।"अन्य् तदभ्युपगतं सवम्" इत्युकः। तथा सति तत, न अन्या असमज्सप्रदर्शनप्रचेष्ट संगच्छते। किन्तु "उभयथापि" इत्यादिसूत्रव्याख्या- नावतरणिकाया "किमन्यद् असमज्ञसम्" इत्येवं उत्तम्। एवं च उपसंहारानन्तरम् अन्यासामजस् वर्णनं कृतम्। एतत्तु नैव संगतम्। समाप्तपुनरातत्वदोषापत्ते.। अत एतत्सूत्रस्य षड्मि परव- निसूत्रे: सह एकाधिकरणत्वं न संगतम्, न वा परपक्षखण्डनपरत्वेन व्याख्यानं न समीचीनम् इति प्रतिमाति। किच अत्र अधिकसम्मतेषु सर्वषु अधिकरणारम्भकसूत्रेषु क्वचित् "न"-कार, कचित् "असमझसम्", क्चित् "अभावः", कचित् "अप्राप्ति" इत्यादिनिषेघवोधक-शब्दप्रयोग हशयते।

Page 363

द्विवीयापाये द्िवीयपाद-तृतीय परमाणुजगद्फारणत्वाधिकरणम् ७५

मत्रतु न तथा किमपि इर्पते। अत सनाक्षरमात्रत एव एतत "महन्दीर्षवत्" इत्पादिसत्रं न परपक्षमण्डनपरम् इति स्पषम। सूत्रकारम्वेव जयमेव अभिभाय इति गम्पते। रामानुजभाष्पेऽपि वप्र पादमंगति अनविता अपि अस्मिन पादन्तिममागे पादमगति पिता एय इति इरपते। यत उतपत्त्धिकरणे तत्र पा्शरात्रमत-स्थापन कृतम्।परमते खण्डनपादे पतन् सु नैय युक्तं भवति।मायेण सर्वे भाध्यकारे एतेन पाचराजमतम्य शात्मतस्य वा दुषान मण्डित पय। अत रामानुजमतपस्रपातिनाम् अन्र एतदर्थ शफरमतदूपरण न सोमनम् इति। ततस् प्तनसूत्म्य रोवरमम्मतनयास्याने या पुनरुकिोपापि प्रदर्दिता, "न विल- क्षणत्वादि सूत्रेण तथोक्त, सा अपि न सगता, यत तत्र न वैरोषिकमतम् मवल्मय जगत चेवन फारणते वाघा उपस्थापिता, फास्य फारणनसजातीय गुणोतपाद वैरोपिक म्वीकियते, तद्नुमारेण वैरोपिकमतखण्डनान माक जगत चेवनचोत्पाद फतल राफा चारणाय "वसापरिमद" सूतरम्य प्रपम- रूपा पतन्यूतम्म जवतीरेणा अन्ेष आवत्पफी। आदो मा मरक्षण तत पराकमणम् इति न्यापात। अत रामानुजाीनां व्याम्यान न अनसमर्थयितु शक्य ते-इत्येवं मन्यते। तेन अत्र सप्तभि सूत्रे सधिकरणद्यरचनमेव संगर्त भर्वात। तृतीय परमाणुजगदकारणत्वाधिकरणम् । मत्र सूत्रपदानुमारेण नास्य अधिकरणस्म नाम। यत सूत्रम् अम्र "उमपयापि न फर्ष्मा तस्तदमाष" इति। किन्तु अविकरणमतिपाधानुस्तारेण अम्य नामयरर्ण जातम्, यथा ११।११ मतर्दनाधिकरण, १३९ अपयद्धिकरणं, १४।६ वालक्यधिकरणम् इति। मत्र शेकर-्मास्कर- औीपवि-माज्येपु पत्र सूत्राणि गृहीतानि, रामानुज निम्बार्फ-मस्-थीफण्ट-्वल्रम-माज्येपु पूर्वोफ्त महद्दीर्य चूत्रेण सह सप्त मूप्राणि मृदीतानि। तेन तेपा मते एवानि पट् सूत्राणि महद्दीर्याधिक- रणान्तर्गतानि पव मवन्ति। अहरादीना प्रथाणा मते तु परृथगधिकरणम् इति। तानि च पट् सूय्राणि यथा- १ "उभयधापि न कष्मातस्तरभाव" ४।'रुपादिमत्वाख विपस्ययो दर्शनात" शग१२ ( १८३ ) RRI4 ( << ) ५। "उमयर्मा च दोपात" रश१६(१८७) PR? ( (cg') ६। "अपरिमद्ाषास्पन्तमनपेक्षा" २/२१७ ३ "निन्यमेव व माषाव" २।२।१४(१८५) (१८८) अत्र (१) "अमयमापि न कर्ष्मातिस्तवमाव" १श१२ (१८३) इति सूत्रे 'कर्म्भ" तथा "तदमाम", इति प्रथमान्तपद्तरयसत्वात् चतुर्थसामान्यनियमात् अधिकरणारम्म रसंगत पव। वियेयान्तरान् तथा अपिन्शन्दात्। पष्ठविशेपनियमेन नास्म वाघ।पवशविशेष नियमात्। रानम-नि-धी-्व इति पश्मु भाप्येपु पतत् सूत्र पूर्वाधिकरणान्तर्गत कृतम्, नात्र

Page 364

७६ व्याससम्मत-ब्रह्मसूत्रभाष्यनिर्णयः (३ यः पाद:)

अधिकरणम् आर्यम्।अत्र तेषा संख्याधिक्येऽपि नियमविरुद्धत्वाद् तेषां दोषेण भवितव्यम्। (२) "समयान्यु पगमाच्त साम्यादनवस्थिते." २।२१३(१८४) इत्यन्रप्रथमान्त- पढामावाते नास्य अधिकरणारम्भकत्वम्। चतुर्थसामान्यनियमात्, षष्ठविशेषनियमाच्च। (३) "नित्यमेव च भावात्" २।२।१४(१८५) इत्यत्र नित्यम् इतिप्रथमान्तपद- सत्त्वेडपि चकारयोगात्, चतुर्थसामान्यनियमस्य षण्ठविशेषनियमेन वाघात् अस्थापि नाविकरण- रम्भकत्वम्। (४) "रूपादिमत्वाच्च विपर्य्ययो दर्शनात्" २।२।१५ (१८६) इत्यत्र "विपर्य्यय." इति प्रथमान्तपदसत्व्रपि चकारयोगात् नास्थ अधिकरणारम्भकत्वम्। चतुर्थसामान्यनिय- मस्य पष्ठविशेषनियमेन वाघ। (५) "उभयथा च दोषात्" २ा२१६(१८७) इत्यन्न प्रथमान्तपदामावात् नास्य अधिकरणारम्मकत्वम्, चतुर्थसामान्यनियमस्य षष्ठविशेषनियमेन वाघः। (६) "अपरिग्रहाच्चात्यन्तमनपेक्षा" २।२१७ (१८८) इत्यत्र, "अनपेक्षा" इति प्रथमान्तपद्सत्वेडपि चकारयोगात् षष्ठविशेषनियमेन चतुर्थसामान्यनियमस्य वाधात् नास्य अधिकरणारम्भकत्वम्। परसूत्रे स्वसम्मत्या अधिकरणरचनात् अत्रैव,अधिकरणसमासति संगतैव । चतुर्थे समुदायाधिरकरणम्। अन्र "समुदाय उभयहेतुकेपि तदपराति." २२१८ (१८९) इति सूत्रस्य "समुदाय"- पढात् अस्य समुदायाधिकरणं नाम। अन्र शंकर-रामानुजश्रीपति-ल्म-भाज्येषु दश सूत्राणि, भास्करमाज्ये नव सूत्राणि, "उभयथा च दोषात्" इति शंकर-पठित-षष्ठसूत्रस्थ वजेनात्, माध्यमाज्ये अष्ट सूत्राणि, निम्वार्कभाप्ये पश्रदश सूत्राणि शकरानुमोदित-परवर्त्यधिकरणस्य अस्मिन्रेव्र अन्तर्मावात् ; श्रीकण्ठमाण्ये माध्वभाष्यवत् अष्ट सूत्राणि गृहीतानि, शकरोकस्य एतंदधिकरणस्य अत्र द्विधाकृतत्वात्। तानि च दश सूत्राणि १ "समुदाय उभयहेतुकेऽपि तंदप्राप्ति." ५। "प्रतिसख्याडपर तिस ख्यानिरोधाप्रास्तिरवि- २।२।१८(१८९) २। "इतरेतरप्रत्ययत्वादिति चेन्नोत्पत्तिमात्र- च्छेदात्" २।२।२२ (१९३) ६। "उभयथा च दोपात्" २।२।२३ (१९४) निमित्तत्वात्" २।२।१९ (१९०) ७"आकाशे चाविशेपात्" २।२/२४(१९५) ३। "डत्तरीत्पादे च पूर्वनिरोधात् " २।२/२० ८। "अनुस्मृतेश्र" २।२।२५ (१९६) (१०.१ ) ४1 "अनति प्तिज्ञोपरोधो यौगपद्यमन्यथा" ९। "नासतोडदष्टत्ात्" श२२६ (१९७) १०। "जदासीनानामपि चैवंसिद्धि"०२/२७ २।२।२१ (१०२) (१०.८) अत्र (१) "समुदाय उभयहेतुकेडपि तद्भासि"२२१८(१८०.) हत्पत् "तनभाति"

Page 365

द्वितीयाध्याये द्वितीयपाद - चतुर्थ समुदायाधिकतणम् ७७

इति प्रथमान्तपद्मत्वात् अम्य अधिकरणाएग्भयत्वम् चतुथसामान्यनियमात्। 'अपि" शल्द नात्र बाधक, पसगमेंन, अत्र द्वाविरोपनियम दरव्य। (२)"5 तरेतरमत्ययन्ानिति चेनोत्तपचिमात्रनिमिषचाव" शश१० (१९०) इत्यन्र पथमान्तपद्मावात 'चेन" राज्दम्य योगाय नाम्य अधिम रणाएमभक््चम्। चंतुर्थसामा न्यनियमाद्, पक्मविगेपनियमाथ। (३) "उत्तरोत्पाढे व पूर्वनिरोषात्" गगर (१९१) इत्यश्रापि तथा, चतुर्थ सामान्यनियमात्, पदटवि पपिनियमाथ। (४) "अमति प्रतिजोपरोधो योगपघमन्यथा" ग२/२१ (१०२) इत्पत्र "प्रतिज्ञो पगोष" तथा "यीगपधम्" इति प्रथमान्तप- व्रयमत्ात् अम् अविकरणारम्मकत्वम् वितम्, किन्तु पकस्मिनपि माप्ये नेतन हत्पते। अत "सन्यमा" इति पत् मयमान्तपददयस्य निराक। क्षत्वस्य ध्यापात पल्पयित्वा नाम्य अधिकरणारमकतत्व समर्थनीयम्। चतुर्थसामान्यनियमा, सत्तमचि ननियमाथ। (५) "प तिर्सस्याजम तिमान्यानिरोषामासिरविच्छेदत्" शशरश (१९२) इत्पत्र "अप्रासति" इति प्रथमान्तपदसत्वात् अस्य अधिकरणारम्भकतव युकतम्, किन्तु एकस्मिभ्रपि माज्ये नैक्त हनतमू, अतः "अपासि" इति पदेने साफोक्षत्व पलपयितवा नास्म अविकरणारम्मकतरतव समर्थनीयम्। चतुर्थसामान्यनियमात, सक्षमविरोपनियमाथ। (६) "सममया च दोपाल्" २२/२३ (१९४) इत्यत्र पथमान्तपतामावाल नास्य अधिकरणाएम्मकत्म्। चतुर्थसामान्यनियमात, पष्ठविरोपनियमाच। मास्कर-माज्ये सूत्रमेत्व् न हरते 7 तत माचीन पमाण न विभिपि मर्शितम्। (७) "माफाो चाविरोपाल" २२।२४ (१९५) इत्यत्र प्रथमान्तफदामावात् नास्य शधिकरणारम्मकत्वम्। चतुर्थसामान्यनियमात, पष्ठविरोपनियमाच। (८) "अनुस्मृतेश्" २श२७ (१०६) इत्यत्रापि तथा। चतुर्थसामान्यनियमाव्, पष्ठविरोपनियमाच। (९) "नामवोडछएत्वाल" २२२६ (१९७) इत्पतराप तथा। पूर्वापरसूत्रे चकार सत्त्वात् साकक्षत्त्र सिद्धम्। चतुर्थसामान्वनियमात्, सपदविरोपनियमाच। माध्वमा्ये तथा श्रीकष्मान्ये पतेन पृथगधिकर्णस्य मारम्भात् तयोरेन दोप। (१०) 'टडासीनानामपि, चेबसिद्धि"२२२७(१९८) इत्पत्र 'सिद्धि" इति पयमान्तपदमल्वान् मविकरणाएगम समुचित, चतुर्थसामान्यनियमात्।तथापि अपि सब्दयोगात तथा चकारयोगाल तस्य निवेष, पष्विरेपनियमावन परसूगो सर्वसम्मत्मा अविकरणारम्मात् जनेव-मविकरणसमालि र्सगसा भवति । 7

Page 366

पश्चमम् अभावाधिकरणम्। अत्र "नाभाव उपलब्बे" २।२।२८(१९९) इति सूनस्य अभावपदात् अस्य "अभा- वाधिकरण" नाम। अत्र शकरभाष्ये तथा बलमभाष्ये पश्च सूत्राणि गृहीतानि, भास्करमाज्ये तेषा मध्ये "क्षणिकत्वाच्च" तथा "सर्वथानुपपत्तेश्र"- इति अन्तिमसूत्रदयवर्जनात् नरीणि सूत्राणि, रामानुजमाष्येऽपि "क्षणिकत्वाच" इति चंतुर्थसूत्रवर्जनात्- पश्चमसूत्रण पृथगधिकरणकरणात् त्रीणि सूत्राणि, निम्बार्कभाष्ये तथा माध्बभाष्ये अत्र अधिकरण न कृत, श्रीकण्ठभाष्ये तथा श्रीपतिभाष्ये रामानुजमाण्यवत् त्रीणि सूत्राणि एव गृहीतानि। तानि च पश्च सूत्राणि १। "नाभाव उपलब्धे" श२२८ (१९९)- ४। "क्षणिकत्वाच्च" २।२/३१ (२०२) २/'वैधर्म्याच्त न स्व्मादिवत्' २।२।२९(२००) ५/ "सर्वथाऽनुपत्तेश्र" २।२/३२ (२०३) ३/ "न भावोडनुपलब्धे" २।२/३०(२०१) (१) अत्र "ना भाव उपलब्धे" २।२।२८(१९९) इति सूत्रे "अभाव." इति प्रथ- मान्तपदसत्तत् अत्र अधिकरणारम्भ, सगत एव। चतुर्थसामान्यनियमात्।अत्र मध्वनिम्यार्क- भाष्ययो. अधिकरणस्य अनारम्भात् दोष । (२) "वैध्म्याच्त न स्व्मादिवत" श२२९ (२००) इत्यत्र "स्वप्नादिवत्" इति पदत् प्रथमान्तपदस्य अध्याहारस्य कर्तव्यत्वपि चतुर्थसामान्यनियमात्, चकारात् नास् अधिकर- ारम्भकत्वम्, षषठविशेषनियमात्। (३) "न भावोडनुपलब्घे," २ा२/३० (२०१) इत्यत्र "मावः" इति प्रथमान्तपद- सत्वेडपि माध्वभाष्य विना कुत्रापि अधिकरण न रचितम्।अत. अस्य साकाक्षत्वम् अनुमाय सप्ताना भाष्याणा समर्थन करणीयम्। माध्वभाष्वे अधिकरणरचनाया माध्वमा्यस्यैव दोषकल्प- नीयः। एवं च अत्र एकी नियम कर्तु शक्यते, स यथा "यत्र पूर्वापरसूत्रयोरमध्ये चकारयोगो भवेत्, तत्र मध्यपतितसुतम्य साकाक्षत्वम् अनुमाय अङ्धसूतत्वं कल्पनीयम्"। इति सप्दशविशेषनियम। अत्र "वैधम्या्त न स्वम्ादिवत्" तथा "क्षणिकत्वाच्" इति अत्र अस्य पूर्वापरसूत्रद्यम्। उभयत्र चकारात् तन्मध्यवर्तित "न भावोडनुपलब्धे" इति सूत्रस्य न अधिकरणारम्भकत्वम् इति सिध्यति। (8) "क्षणिकत्वाच" १।२३१ (२०२) इत्यत्र प्रथमान्तपदीभावीत् नास्य अधि- करणारम्भकत्वम्। चतुर्थमामान्यनियमात्, षष्ठविशेषनियमात्। एतत् सूत्रं भा-रा-श्री-श्रीप-भाज्येपु परित्यक्म्। अत तेषा मते सूत्रत्येणेव एतद्धिकरणम् विरचितम्। (५) "सर्वथानुपपत्तेश्र" शारा३२ (१०३) इत्यत्र प्रथमान्तपदाभावात् नास् अधिकरणारम्भकत्वम्। चतुर्थसामान्यनियमात पष्ठविशेषनियमाचच।भासकरभा्ये एतदपि परित्यकम्।

Page 367

द्वितीयाष्याये द्वितीय पाद-प8म् एकस्मिल्नसम्भवाधिकरणम् रानश्री-श्रीप-माच्येपु मत्र पृथगधिकरणकरणात तेपां चतुर्णा मतेपु प्रथमातिसूत्रत्रयेण एत- दधिकरण रचितम्। अत रानथी-श्रीप-माप्याणामेव प्ृथगधिकरणाते दोप, पथमान्तपद्ामावात्। परसूत्रे सर्वसम्मत्या प्ृथगधिकरणरचनात् अत्रेव अधिकरणममापि ।

मत्र 'नेकस्मिनसंमवात" २/२/३३ (१०४) इति सुशस्य "पफस्मिलसमव" इति पदात् अस्य "धकरिमश्रम मवाधिकरण" नाम। तत्र श्रीपतिमिन्रेपु सर्वेपु भाज्येपु अस्मिन् अधिभ रणे चत्वारि सूत्राणि गृहीवानि। भीपतिमाज्ये 'नरीराणाश्वानवस्थितपरिमाण- त्यात्" इति एक सूश्रम मतिरिक पटित्वा पक्यमूत्राणिपृतानि, यथा-

2 "एवं चातमाडकाल्यम्" गग३४ (२०५) Aिे4 " ग२३६ (२०७)

विकारादिम्य" २२३७ (२०६) मत्र (१) "नेफस्मितन्रमम्मपात्' शाग३३ (२०५) इत्यत्र प्रथमान्तपड़ामाचाच नास्य अभिय रणार मफत्वमेव युकम्। चतुर्थमामान्मनियमात। तथापि सरव माप्यकारे तथा पूनचान् परषर्षियूव्रद्धये चकारयोगाव मत्र पोषवि पिनियमेन अधि+रणारम्म समर्भनीय। मत्र "न मायोडनुपलते" २ग३० "क्षणिकलवाथ" गग३ 'सर्वबानुपपरेश्" २।२/३२ इति सूत्रेपु चकारकयेन हेतुतयस्य समुचमात् अस्य पूर्वसूत्रेण पूर्वाधिम रणसमासे अस्य प्ृथगधिकरणारम्भवत्व समचछते। तेन अत्र मावामावादिकय विरुद्पम्म मत्र प्रथमान्त पनत्वेन भदणीय। एती च माषामाषी पूर्वाधिकरणस्य 'नामाय उपलदने" तथा "न भाषोडनुप- सच्छे" इति सूश्रद्धयात् एम्ी। विरुद्धषन्नस्थेव एफस्मिन् नसम्माष्यता, मत अर्थतोऽपि ताहरामयमान्तपन्स्सेव लाम। (२) "एव चातमाडकात्सर््वम्" २।२/३४(२०५) इत्यत्र "मफात्सर्पम्" इति प्रथ मान्तपद्सत्व्रडपि चफारात् अधिकरणारम्म निविद्धचितुयसामान्यनियमात् पय्ठविशोपनियमाच्। (३) "न च पर्ज्यावाइप्पविरोषो विकारतिम्य" २ा२३५ (२०६) इत्यत्र अवि- रोष" इति प्रथमान्तपद्षसत्वेडपि चकारात् नास्य मधिकरणारम्मकत्वम्, चतुर्सामान्यानय मात् तथा पछविक्रेपनियमाद्।- -(8) "मन्त्यावस्थितेधो मयनित्यत्वाउविरोप" २२३६ (२०७) इत्यत्र "अविरोष" इति भथमान्तपद्मत्त्वेऽपि चकारयोगात् नास्य अधिकरणारम्मकत्वम्। पक्यविरोपनियमाल् तथा वतुर्थसामान्यनियमाद्। परसूत्रे अधिव सम्मत्या मविकरणस् मारम्माव् मत्रेष अविकरणसमाधि संगच्छते।

Page 368

व्याससम्मत-प्रह्मसूत्रभाष्यनिणय: (३ यः पाद:)

सप्तमं पत्यधिकरणम् । अत्र "पत्युरसामज्जस्थात्" २ा२/३७ (२०८) इत्यस्य सूनस्य "पति" शन्दम् अवलाब्य अस्थ "पत्यधिकरण" नाम तन्र शकर-निम्वार्क-म्व-श्रीपति-वलमाप्येपु पश्च सूत्राणि गृहीतानि, भास्कर-रामानुज-्श्रीकण्ठ-भाज्येपु "सम्बन्धानुपपत्ेश्" इति सूतस्य वर्जनात् चत्वारि सूत्राणि गृही- तानि। तानि च पश्च सूत्राणि. १ "पत्युरसमजजस्यात्" शा२/३७(२०८) ४। "करणवच्चेन्न भोगादिम्य"२।२४०(२११) २ "सम्बन्धानुपपत्तेश्र" २।२/३८ (२०९) ५/"अन्तवत्वमसवंज़ता च" २।२४१(२१२) ३। "अधिष्टानानुपपत्तेश्र" २।२३९ (२१०) अत्र (१) "पतयुरसामजस्थात्" २र३७ (२०८) इति सून्र प्रथमान्तपदामावात् नास्य अधिकरणारम्भकत्व युक्तम्, पतुर्थसामान्यनियमात्। तथापि सवे भाष्यकारेः तथा कृत- ात, कस्यचित् प्रथमान्तपदस्थ अध्याहरेण अधिकरणारम्भ समर्थनीय। अन्र पादस्य अस्थ खण्डनपरत्वेन पूर्वाधिकरणात् यथा नकारस्य अनुसङ्ग कर्तव्य, तया असामअ्स्सिद्धये एक- स्येव पत्यु. श्रह्मण. जगत्निमित्तमात्रल्वम् इत्यर्थकम् एक प्रथमान्तपदम्, पूर्वाधिकरणस्य "एकस्मिन् भावाभावी" इतिवत् अध्याहर्रव्यम्। एवं च अन्र अधिकरणारम्भ सगच्छते। तेन सूत्रार्थ,-पत्युः जगन्निमित्तमात्रत्व न असामज्जस्थात् इति।अथवा पूर्वाधिकरणस्य अनतिमसूरये चकारदयात "अन्त्यावस्थितेश्र" इत्यादि सूत्रेण अधिकरणसमासे अत. पृथगधिकरणारम्भ सगत इति। षोडशविशेषनियमात्। (२) "सम्वन्वानुपतेश्च" २३३८ (२०९) रत्यत् प्रथमान्तपदामावात् नास्य अधि- करणारम्मकलम्, चतुर्थसामान्यनियमात, षष्ठविशेषनियमात् च। इदं तु सूत्र भास्कर-्रामानुज- श्रीकण्ठमाज्येषु परित्यकम्, प्राचीनतरप्रमाणप्रदर्शन विना। "अधिष्ठानानुपतेश्र" २२३९ (२१०) इत्यत्रापि प्रथमान्तपदामावात् अधिकरण- रम्भ न युक। चतुर्थसामान्यनियमात् तथा षष्ठविशेषनियमात्। (8) "करणवच्चेत् भोगदिभ्य" २२४० (२११) इत्यत्र "करणवत्" इति पदात्कसिमश्चित प्रथमान्तपदे अध्याह तंव्येपि "पेन्न"दात् नास्य अधिकरणारम्कतवम्। पश्चमविशेषनियमात्। (५) "अन्तवत्त्वमसर्वज्ञता वा" २।२/४१ (२२१) इत्यत्र "अन्तवत्त्वम्" तथा "असर्व- शञता" इति प्रथमान्तपदद्वयात् अत्र पृथग अधिकरणारम्म युज्यते, चतुर्थसामान्यनियमात; किन्तु अर्थानुरोधात् तथा "वा" शब्देन साकाक्षत्वविद्यानात् अधिकरणारम्भ न करणीय, सप्तमविशेषनियमात्। ततश्र परवर्ततिसूत्रेण सर्वसम्मत्या पृथगधिकरणारमभातु अन एव अधिकरणस्य समाप्ति संगच्छते।

Page 369

द्विवी याम्याये द्विवीयपाद :- अष्टमम् उत्पर्यसम्भ वाषिकरणम् । ८२

अष्टमम् उत्पत्यसम्मवाधिकरणम् । अम्र "उतपत्पसम्भवात्" शा२४२ (२१३) इति सूनस्प "उत्पत्यसामन" इति ५त् अम्य "उत्पत्मधिकरण" नाम। तत्र मास्करमिन्नेपु सर्वेपु माज्पेपु चत्वारि वुत्राणि गृहीतानि। भारकर माच्ये "विभतिवेषाथ" इति सुपम्प वर्जनात् श्रीम्मेष सूताणि तत्र गृद्दीतानि, तानि च पत्चारि सूत्राणि यथा- १। "उत्पत्त्मसम्मवात" राग४ (२१३)/ "विजञानािमावे वा रबभतिषेष" ग"न च फर्ष फरणम्" २1२४३ (२१४) २।२/४४ (२१५) ४। "विमतिपेाच" २२४५ (२१६) अत्र (१)'तप्त्यमम्मबात" शग४२ (२१३) इति सूत्रे प्रथमान्तपश्माचात् नास्य अधिकरणाएमभले पुकम, सयापि सवें माज्मफार तमा पनत्वात अत्र प्रयमान्तप-म् एकम् ज्हूनीयम। पश्चममामान्मनियमात्। कि तत् पदम्१ तत्र पादम्पास्थ परमतखण्डनपरत्वेन पूर्वाधिन रणयन् मत्र एको नफार अनुमजनीय। अत उत्पठे निपधात् उत्तपतिरेव अत्र पूषपक्षत्वेन आासहिता। अत पश्न-कम्य ज्व्पविविययिनी शहा, यम्मा -मत्र निपष १ स च यहाविषय अन्र जीव। यत पूर्वाधिकरणात् प्रक्षण जगदुपादाननिमिषकारणले सिद्धे कि जगदन्तर्गतजीवस्थापि उत्पति तयाभूतभश्षण जायते, न या इति जिजासा स्वामाविकी। वत्ते च मागवतपासराभानिमतेपु जीवस्थ उत्पतिवर्णनम्। अत सूत-"न जीवोत्पति स्तूपत्यसम्मवात्" इति, तेन "जीवोत्पधि" इति अध्माछतपथमान्तपदेन अत्र मविकरणारम्म संगच्छते एव। रामानुसमान्ये अत्मिन् अधिकरणे स्वमतस्थापन कृत हस्पते, तदर्थ च तन्मते मत्र प्रथमा विस्ूपदर्य पूर्वपक्षसूत्रम्, अन्तिमतूयं तु सिद्धान्तमूर्त्र कृतम्। निम्पार्क-मध्चपलदेवनाज्येपु मत्र शाकमतखण्डन कृतम्। परन्तु वदर्ध न करिमप माचीनप्माण प्रदरशित केनापि। अत तम रामानुजमाप्ये पादर्सगतिल्घूपनरूप दोप असज्पते। निम्पारकाकीना माप्येपु तथा न सम्भवति, ते्पा वण्हनपरतवात्। तयापि पुरुपम् जन्तरेण श्कित उत्पति न सर्वेपा झाफाना सaनत तम्या अनित्यत्वम्वीकारात्। नित्मत्वे तु न उत्पति सम्भवति। अत तेपां मतेन सूत्रयोजना न सुष्टु मनेद्। I

(२) "न च फर्ष करणम्" श२४३ (२१४) इत्पत्र 'करणम्" इति मयमान्त पद्सत्वेडपि नास्य अधिकरणारम्मकतं युकम्।चकारयोगास्। चतुर्थसामान्य-नियमात, तभा पछठ विशेषनियमात्। (३) 'विज्ञानादिभावे या वमतियेष" २।२४४ (२१५) इत्यत्र "तवमतिषेष" इति प्रथमान्वपदसतेडपि "वा" शद्देन साफाक्षत्वविद्यानात नास्म अधिकरेणारम्मकत्वम्। चतुर्थ सामान्यनियमात, पय्ठविदोपनियमाथ। ११

Page 370

() "विषतिषेवान" श२४५ (२१६) इत्यत्र प्रथमान्तपनामावात् नास्य अधि- रणारमक्न। पतुर्धनानान्यनियमान् पश्ठविशेनियमात् च। पाठसमासे अत्रैव अधिकरण- नयामि। भार्करमा नये सूनरमेतन् परित्यकम्, न तु किमपि प्राचीननमाण प्रदर्गितम्। पष्ठपादसमालोचनम्। नानी नएव्यम् अनेन निवन्धेन अस्मिन् पादे अधिकरणरचनाया- (१) कति कोहमाश्र नियमा अत्र सङ्कलिताः। (२ ) कनि च ढोषा कस्य भाप्यस्य कर्थं सवृत्ा । (३) काध्च श्रुनय कैश सूत्रे उपनी्यत्वेन गृहीता। (४) =पनीव्यश्रुतिवदेन कीटशी च पादसक्गति। पने चन्याग विपवा. अधन्तान् क्रमेण प्रदर्शनीया। तत्र प्रथमं तावेतू (१) कति कीहशाख् नियमा अत्र सकलिता: ति उयश्न। अत्र तु एक: एव अतिरिक: नियम: सक्लित। स सलु अत्र सख्यया न:श. तथा च

Page 371

द्विवीयाध्याये दिसीयपाद - पष्ठपादसमालोचनम् ८३

तत्रेव श२1५ अधिकरणे माध्यमाप्ये "न भावोऽनुपकरे" इति २२३० सूत्रे अधिकरणस्य रचनारयीं दोप । तंत्रय गश/५ अधिकरणे रानशी-श्रीप-माप्ये1ु "सर्वधानुपपतेश्" इति ग२३२ सूत्रे अधिकरणस्प रचनार्या दोप । एर्वं प- भाष्यनाम अधिसरणम्य सरचनारया अधिकरणस्य रचनाया मा नमाप्ये • दोपी ६ दोपा पहममा्य १ दोप १ दोप रामानुजमाप्ये 5 निम्ार्क माजये २ तोपी 0 १ दोप २ दोपी श्रीपतिमाप्ये 0 इति बक्तु चफयते। तथा च अहरनभाष्करन्माप्ययो दोपागाय। इदानी दए मम्- १ ,,

(३) फास धतय कैथ सूये उपजीन्यत्वन गृद्दीता तत्र (१) प्रथमाधिकरणे प्रथममूत्र "रचनानुपपसेध नानुमानम्" इत्यत्र नकापि शुति उपजी-पच्चेन गृहीना। अम्य उपजीध्य साम्त्योकप्रधानानुमानमेव।एव च अस्मिन् पादे सर्वेपु अधिकरणेयु तथा सर्वेपु सूत्रे पु भायेण श्रुतिवाष्पादिफ न अवननितम्, किन्तुयुकिमान्रम।केवल "पयोस्सुवचेत् तत्रापि" इति (२।३)सूये "योडपमु तिएन" (व ३।७४)इति पर्क धुतिवार्क्य उद्पृत हस्थते। किन्तुयुक्तिमानमय अवलम्पने अन्र श्रुतिसंगति स्याइन्यते। तम युक्त, तम्या सर्वमगतिव्यापकतमत्वाल, शास्त्रम्याम्य धुतिमीमासानपचात, धुतीनी सर्वज्ञानाफरत्वाथ। लोकेपि न एफोडपि मतवादो हस्पते, यस्य षीजं न वदमस्ये वर्वते। फिम् अधिकम् सर्वेपा अतिसम्पर्कविरदितय मन्यमानाना पाधात्पदानंनिफानामपि यायन्त मतवादा वर्तन्ते, तेपां सर्वनी मिद्धान्तवीज वेदम्ये एव उपलम्पते। वुद्धिमता विदुर्षा मयत्नेन तानि च बीजानि महापादफत्वेन परिणतानि इति एतायन्माप्रम्। अत कष्प्यते पतत्पादीयमतवादाना वीज सुतिमष्ये पूर्षपक्ष रूपेम पर्त्तते एव। तेन तब्नुकूल सुतय एव पतत्पादीयाधिकरणाना विषयत्वेम कल्पयितु सक्यन्ते। तथा सति अप्र पादे श्रुतिसंगति न दुर्लमा मवति।वस्तुतस्तु पतत्पादस्य प्रथमा धिकरण ससन्यमतमपण्डनपरम्। पूर्वपक्षत्वेन तस्य मर्त सुतिमत्ये वचते, पतच ईकत्मधिकरणा दिपु स्पषसया मतिमाति।अत सान्योत्यापिततर्के अपि श्रुतिरसंगति कर्य न स्मास्मति? एवं च अत्र श्ुतिर्सगति वर्षते एम। अत (2)द्वितीमाधिकरणे वैरोपिकालेपपरिहार, (३)वृतीयाधिकरणे तन्मतखण्डनम्। परमागुचावरपतन्मतवीजमपि स्रुतिमख्ये लम्पते। छानदो्ये पहमपाठ के दादशाखप्ढे अजिभारीनों प्रसषगात्।श्वेताधतरोपनिपद "काल स्वमावो निमतिर्षच्छा भूतानि योनि पुरुष

Page 372

व्याससम्मत-श्हसूत्रभाष्यनिर्णयः (३यः पादः) इति चिन्त्यम्" इति शर वाक्यस्य, तथा "असद् वा इदमत्र आसीद्" इति (तै. २।७।१) वाक्यस्य च "मृतानि"-पनात् तथा "असत"-पदाच् वैशेषिकमतवीजस्य लभ्यमानत्वात्। "भूतानि"- पदात् पस्माणुवाद, तथा "असद् इति पदात् असत्कार्य्यवाद एवं तन्मतस्थ वीजत्वेन उप- लभ्यते। अत अन्रापि श्रुतिसंगति न दुलभा। (४) चतुर्थाधिकरणे बौद्धाना सर्वास्तित्ववादखण्डनं कृतम्। दश्याना क्षणिकत्वप्रतिपादनमेव तेषाम् आशय। त क्षणिकत्वं हंश्यानाम् अनि- त्थत्मवोधक-श्रुतिवाक्यानी विक्ृतिरूपमेवेति कल्पयितुं शक्यते। मतं च एतत् वैशेषिकाणा- मेव विधान्तरम्। वौद्धा हि निरन्वयविनाशपक्षपातिन वैनाशिकाः। वैशेषिकास्तु अर्द्धवैनाशिकाः मान्वयविनाशवादिन इत्येव तयोः भेद इति सूत्रभाष्यत अवगम्यते। तथापि वैशेषिका वेद- प्रामाण्यवादिन, अत तत्रापि श्रुतिसगति न दुलमा। (५) पश्चमाधिकरणे विज्ञानवादिवौद्धमतखण्डनं तथा शून्यवानिमतखण्डनं च। एतन्मतवीजं "विज्ानेनैव विज्ानाति" (छl७1७1१) "विज्ञान- मानन्द नष (वृ३।९।२८) "असद् वा इदमय्र आसीत" (छा ३।१९।१) इत्याधाः श्रुतयः इसि वक्तु अक्यते। (६) पष्ठाधिकरणम् जैनमतखण्डनपरम्। तदपि हश्यानाम् अनिर्वचनीयत्ववोधकश्रुति- वाक्यत उद्मृतम् इति कल्पयितुं शक्यते। अनैकान्तिकत्वस्य स्थूलतः अनिर्वचनीयत्वान्तर्गत- त्ान्। विष्णुपुराणे वौद्धजनमत्पत्तिःा र्णिता, ततो तनमयस् ेमूलकतव कल्पने न कापि वाधा दश्यते। अत. तन्मतद्वयेऽपि श्रुतिसंगति वत्तते एव। अतः (७) सप्तमाधि- धिरकरण पाशुपतमतखण्डनपरम्। एतन्मतवीज "पति पतीना परम परस्तात्" (श्रे:६।७) "न तस्य कश्चित् पतिरस्ति लोके" (श्े: ६।९) "समापति पशुपति" (नृः ताः १।६) "सव- श्वर ई. पश्रुपति, समारी जीव एवं पशु" (जावाल्युपनिषत्) इत्यादिश्रुतिभ्य उपलभ्यते। अत्र एकस्मात् पतिशळ्दात् ईश्वरस्य निमित्तकारणत्वम् अतिस्पष्टतया अवगम्यते। तेषां मर्त तु केवलम् अधिठाता ईश्वर जगत नोपादानमिति एवं निमित्तकारणवादरूपम्। अत अन्नापि श्रतिसगति न दुरलभा। ततश्र (८) अष्टमम् अधिकेरणम्। तत्र जीवाधयुत्पतिवादि-पा्चरात्रमतं भागवर्तमतं च खण्डितम्।पतदेव चतुव्यूहमतम् इत्येव अभिधीयते। तन्मतवीजमपि उपनिषद्ेव अलमते। चनु हकथा त्रिशीखत्राम्मगोपनिपद्दि (१) रलोके हस्यते। महाभारते शान्ति- पर्वणि नारायणीयपता ्याये ३३९, अध्याये जीवाधुत्पतिवादिपाश्चरात्रमतमेकम् उपलक्यते। नित्य हि नान नगति भृन न्वावरजंगमम्। कते तमे पुरुषं वासुटे वं सनातनम् ॥३२ नढ़ यथा

सर्वमृतान्ममृतो हि पायुदेवो महावल। पृथिवीवायुराकाशमापो ज्योतिश् पश्मम् ॥३३ ने नमेता नगन्मान अगगमिति सनिनम। तेदा वशति यो ननहज्यो लघुविकमः ॥३४ उनरन एव भवनि शर्रं नष्ट्यन प्रभु। न विना धानुमंवान शरीरं भवनि कचिन 12५ न न नीव विर्या नमन कपवरधाष्थं्सुन। स जीव पत्मिग्यान शेप सकूर्पण प्रमु 1।3६

Page 373

द्वितीयाध्याये द्वितीयपाद -पछठपादसमालोघनम् ८५

स मन सवभतार्ना पघ्युम परिष्यते। तस्मात् प्रसूतो य फर्चा फरण वास्थमेय च ॥३८ तस्मात् मर्व सम्भवति जगत स्थापरजंगमम। सोडनिर स ईश्ानोड्यफ स सर्षफर्म्मसु ॥३९ यो पासुदेवो भगवान क्षेत्रमो निर्गुणात्मफ । मेय स एव राजेन्द्र जीव सहर्णण प्रमु 180 सषपणाघ मधुभो मनोभृत मे उच्चते। मघुमात् योडनिमद्तु मो६al स ईधर ।।४१ अत्र यानुदेदात् मंकपमरपस्प जीवम्भ तन परघयुसरूपम्य मनम, तत मनरद्रपस्य अरह- फारन्य जपतति धर्मिता। एतेव महाभारतोकपाधरानमतम्। इन्नी ये पारात्रमतपतिपाठफ अन्थान्य उपनम्यन्ते, तत्र जीवागीनाम उत्तपधि+थनम अनुपतम्य रामानुजाचार्ष्यादिमि शॉंफर माष्योपरि य अपप मृत, म तुन समीचीन इति प्रतिभाति।शाहरभाप्ये जीवाधुत्पत्विादि पास गत्रमतम्पैय खण्डनान, मदाभारतम्य मामाण्याधिकयाथ्य।एय च मश्रापि प्रतिसगति यर्तते। एवं च पाते अभ्मित् मवत्र युनिक्षगति पपते ज्येति मन्यामदे। माध्यकृ्दूमि समत कषि तायामि तर्स्यो तनभ नि न तेरषो सम्मतिनिर दम। तथा च तर्वभतेनथ अग परपक्ष सेपण्टितो दवि अघ याहत्य थ तय उपजरीज्पन्ेन मयन्मा नीया मवितुम् अर्हन्ति, ता सर्वा सवल्पायासेनेव संभ्रद्णीया उपनिवन न्ञरण प्रेभावत्मि इति मन्यामदे। दूमनी दूषव्यम पताहनापिक रणतानूयसपनेन- (४) कोह्री अध्य पादसगति: भवितुमुचिता। पतद् दि पद भपानोपमदारप्म्तापे भायेण पणितमेष। तथापि द्वितीयम् पफम् एच अधि- फरण भिहाय मतपु अधिकरणेपु परमतम्ण्डनमेव पृत्तन इति दक्षयते। वपि सूतहता परमता सदिण्णुता न सूच्यति। परन्तु नेपा सन्मार्गभदर्धनामिलपमफर्पमान्रम्। तथा च विभिन्नमाप्य हन्तां मतेन uतन्पावस्य यत् अतिवार्ध तद् या मदत्ते- धोकरमतेन शोम्यान्मितानी दुए्त्वप्रदरनिन वेवान्तसमन्वयम्म विरोधपरिद्षार। भरकरमतेन-नायेण तथेम। रामानुजमतेन-प्र तिकक्षतर्कार्णा वेवन्तवाक्यानुमारिमि सवर् निरापरणम्।

मध्यमतेन समयाविरोष।

शीकरमतेन सोस्यानिदुर्वाननिरसनेन मुमुक्षूणो शुद्धवेदिकमार्गनिष्ठत्वसपेव हृटीकरणम्। पस्तुत सर्वमतेनेय पतत्पादमतिपार्थ परमतखण्ठनमेव। तेन पतत्पादसगतिपि परमतव्ण्डनात्मिका इत्येव बोटष्यम्। तथा सति जनमा सगत्था पतत्पादीयाधिकरणानि तथैव सर्वाजि सूत्राणि अपि व्वास्येयानि। सतन् पाटेडस्मिन् अधिकरणाना विषयवाक्यत्वेन नैकमपि सुतिवाद्मं फेनापि माध्यकारेण मदर्शितम्। तयापि यदि पूर्वमीमासाकत् श्रुतिमीमोस्षा

Page 374

व्याससम्मन न्रल्मवत्रभाष्यनिणय (३यः पाद:)

पद ननमतन्च प्रयोजन भवेत, वेन च श्रुतिमगनिरेत्र सर्वपक्षया व्यापकसगतिवेन परि- कृन व व्वीशदृदूभि, नडी सर्वधु अधिकरणेषु विवयसपेणश्रुतिवाक्यादिकं कर्य न उपलम्भनी-

वत्ष न हुल्भम। वदि श्रुनिरेत सर्वजानार्करत्ेन स्वीक्रियते, यदि श्रुतिरेतर प्रह्मणेव फल्पादीं मनुनमनाजे वन्मरुमाषवहारािशिक्षार्थ प्रचारिता, तता सर्वेषाम् अतीतानागतवर्तमान- मनवाअना बरीसमृत श्रुतिवाकय पूवपक्षत्वादिनषेण प्रसगिकस्पेण वा श्रुतिमध्येपु प्रापणीयम् एवं। नयकाखन् जनव विनमधि तत तेपाम सिद्धान्तविरुद्धमिति मन्तुम् उचितम्। एतदपि अन्र नि-्ननीनन /-नि 4ए पाठममालोचनम्। इति द्वितीयाध्याये द्वितीयपादोपसंहार।

प्थ द्वितीयाष्याये तृतीयपादः।

Page 375

द्वितीय ध्यापे तृतीय पाद दितीय मातरिकाधिकरणम् ८७

नश्य अधिफरणम् आसव्म। अत "गीणी" इति नन्दम्य मकक्षत्व पल्पयित्वा मक्षम विरोपनियमान् नाम् अधिकरणाएमवर् युज्ते। ग नि-श्ीनधीपचषाद्रम-भाज्येपु परसूत्रमि तनमूनन्य नेपत्थेन पद्यते, तन् न युक्त, पवारेण हतुमे-मूचनात। चतुर्थवि पिनियमात। (b) "दनथ" ग३४ (००) इत्यन प्रथमान्तपनामायात न अम्थापि मधि परणार मछन्यम। चनुधमामान्यनियमान पष्ठविरोनियमाथ। रा निन्धीचीप-वाइम-माज्येपु पतक्ष्प पूयसूत । सश्यते। तन न युनतम, नर्फारेण देतुमे-सूचनान धतुर्थय पिनियमाथ। तेपों मते चकारान् "मौणी" इनि नावम्यक्षधिकरणारम्भत यादन्यते इति वोदन्यम्।

इति न्न्न पथमान्नरम्य अध्यादरे फसव्पेडपि चकारान नाम्प अिकरणारभत्वम् चनुर्थमाध्यनियमान। पष्टि पिनियमाथ। दु-नर्जिंत प्रयमान्तननत स्यान 1र्त नाि परणार मकम इन्यिनवि पिनियमाण। (६) "पनिमाशानिरव्तिरेपचन्देम्य" २३६ () इ त्यत्र "पतिनादानि" इति प्रथमान्तपद्मस्थान अत पृथगधिकरणाम्मम ममुचित। चतुर्थमामान्यनियमान्। किन्तु न पेनापि तथा पृनम। अन "पतिजञागनि" इति नजम् सायस्त्व 4लयितवा ममजमर्नीयम्। सममयि पिनियमान। ततथ अत् रानशी-्माष्यव्वयम्ये "शल्देम्य" इति पदेन पृधक एकं मूर्य ए तम। पतदर्थ धतुर्थमामान्यनियम चिन्तनीय। चफारा भावान न अन्यन्तव्रयगहेतुच्यम्, अत पृथकफरष न युक्तम्। (७) "यानद्चिकार्र तु पिमागो लोफशन्" शगड(३) इत्यत्र "विमाग" इति प्रथमान्तरदसस्वरडपि चतुर्थमामान्यनियमान "तु" मन्दयोगात तम्य साक/मल माधितम्, नवमविशेपनियमात्। अत नाम्र पृथगधिकरणारम संगच्छते। परसू श्रे पड्मि भाज्मरी अधिकशगस्य आरधलान् अप्रय अधिकरणममासि संगचते। रामानुजमाप्ये इत पर सूत्रद्वयम् अत्र गृदीतम्। सधा निम्वार्षभाप्ये इत पर अए्ट सूश्राणि अम्र मृद्दीतानि। तेन तयो मते नात्र अधिकरणममाधि इति थोसत्यमू। द्विवीय मातरिव्याधिक्रणम्। मत्र 'पतेन मातरिया व्यास्यात" २३८ (२२४) इति सुतस्य 'मातरिचा" इति पवास् अम्य 'मातरियाधिकरण' नाम। तत्र रामानुग-निम्चार्कनभीपति-माण्यमिन्नेपु सर्वत्र एतदेव एक सूप गृहीतम्। रामानुजमतेन तथा निम्चाकमतेन पतत् सूर्तर पूर्वाधिकरणान्तर्गतमेव कृतम्। भ्रीपविभतेन सु परवचिमूत्रेण सह तथाच सूतयेनेव एवमधिकरण रचितम्। अत्र "मातरिश्वा" इति प्रथमान्तपदात् मस्य अधिकरणारम्मन्त्त्व संगतमेय, चतुर्थमामान्यनियमाद।तथैव च कृत सवे माध्यकारे। परसूये अधिकसम्मत्या अधिकरणारामात् अश्रेव अधिकरणसमासिथ 4

Page 376

८८ व्याससम्मत न्रल्मसूत्र भाष्यनिर्णय: (३यः पाद्ः)

सगच्छते। तेन रामानुज-निम्बार्कभाष्ययो अधिकरणस्य अनारम्भात् दोवेण भवतिव्यम्। तृतीयम् असंभव,धिकरणम्। अत्र "असम्मवस्तु सतोडनुपपत्ते." २।३/९ (२२५) इति सूत्रस्य "असम्भव." इति पदात् अस्य "असम्भवाधिकरणण" नाम। तत्र रामानुज-निम्धार्क-श्रीपति-माप्यभिननेषु सर्वषु भाष्येषु एतदेव एक सूत्र गृहीतम्। रामानुजभाष्ये तु एतत् प्रथमाधिकरणस्य नवाना सत्राणी मध्ये अन्तिमं सत्रम्। निम्नार्कभाष्ये एतत् हि प्रथमाधिकरणस्य पश्चदशाना सूत्राण। मध्ये अष्टमं सूत्रम्। श्रीपतिमाष्ये च एतब द्वितीयाधिकरणस्य अन्तिमं सूत्रम्। अत्र "असमभव." इति प्रथमान्तपदात् अस्य अधिकर- णारम्भकत्वं संगतनेव्र, चतुर्थसामान्यनियमात्"। तुशनदस् निवेधार्थकत्वात् "तत् तुसमन्वयात्" इतिश्रत् नास्थ अधिकरणारम्भकत्वे व्याघात. सश्वात।नवमविशेषनियमात् अष्टादशविशेषनियमाख। परसूत्रेण अधिकसंख्यक भाष्यकार अधिकरणस्य आरब्घत्वात् अत्रैव अधिकरणसमासि।तेन रा-नि-श्रीप-भाष्याणाम् अधिकरणस्य अरचनाया दोष। चतुर्थ तेजोऽधिकरणम्। अत्र "तेजोडतस्तथा ह्याह" २।३।१० (२२६) इति सत्रस्य "तेज" पदात् अस्थ इति। "तेजोडधिकरण" नाम।तत्र रामानुज-निमबार्क-श्रीपति-मिन्नेषु भाष्येपु एतेनव एकेन सूत्रेण एतदधिकरण रचितम्। रामानुजभाष्ये तस्य द्वितीयाधिकरणस्य अष्टानां सूत्राणा मध्ये एतंद् हि प्रथमं सून, निम्बार्कभाष्ये तस्य प्रथमाधिकरणस्य पश्चदशाना सूत्राणा मध्ये एतद् हि नवम सूत्रम्। श्रीपति- भाष्ये तस्य चतुर्थाधिकरणस्य पश्चाना सूत्राणा मध्ये एतदेव प्रथमं सूत्रम्। अत्र "तेज" न" इति प्रथमान्तपदात् अस्य अधिकरणारम्मकत्वं, चतुर्थसामान्यनियमानुगतमेव। "अत" इति शब्दस्य अत्र हेत्वर्थकत्वस्य अभावात् नात्र साकाक्षित्व शकनीयम्। परसूत्र अधिकसम्मत्या अधिकरणस्य आरम्मदर्शनात् अत्रैव अधिकरणसमासिश्व सगच्छते। तेन अत्र अधिकरणस्य अरचनायां निम्बार्कभाष्यस्यैव दोषसंस्पर्श: सज्जात। पश्चमम् अभधिकरणम्। अत्र "आप." २।३।११ (२२१) इति सूतस्य "अप" शब्दात् अस्थ "अवधिकरण" नाम। तत्र रामानुज-निम्बार्क-श्रीकण्ठ-भिन्नेषु भा्येपु सर्वत्र एतदेव एक सूत्र गृहीतम्।रामानुज- मतेन एतत् सूत्रं तस्य द्वितीयाधिकरणस्य अष्टसु सूत्रेषु मध्ये द्वितीयं सूत्रम्। निम्वार्कमतेन तु एतत् सूत्र तस्य प्रथमाधिकरणस्य पख्चदशसु सूत्रेपु मध्ये दशम सूत्रम्। तथैव श्रीकष्टमतेन एतंत सूत्र तस्य चतुर्थाधिकरणस्य पश्चसु सूत्रेषु मध्ये द्वितीयं सूत्रम्। अत्र "आप" इति प्रथमान्त- पदात् अक्य अधिकरणारम्भकत्वं समुचितमेव। पतुर्थसामान्यनियमात्। तेनरामानुज निम्बार्क-श्रीकण्ठमाप्याणा अधिकरणस्य अरचनेन दोष। परसूत्रे अधिकसम्मत्या अधिकरण रम्मान् अत्रैव अधिकरणसमापि. ।

Page 377

द्वितीया याये वृतीयपाद :- पष्ठ पृथिव्यधिकाराधिकरणम् ८९

पष्ठ पृथिव्यधिकाराधिकरणम्। अत्र "पृथिव्यधि+।२प ।व।न्तरेम्य' २।३।१२(२२८) इति सूनम्य "पृथिव्यधिकार"-पव अम्य "पृथित्यधिकाराधिकरण" नाम। तत्र रामानुज-निम्वार्क-श्रीपणट-मिन्नेपु-माप्येपु सर्वत्र पतदेव एक सूत्र एतद्धिफरणार्य गृहीतम्। तत्र "पृथियी' इति एक सृत्र रा-निन्धी माज्येपु इस्पते, सत "अधिकाररूप नवान्तरेम्य" इति द्वितीरय सूत्र रा-शी-भाष्यमध्ये हत्यते। निम्चार्फ-भाप्ये तु "प्रथिष्मधि+ाररूपरव्दान्तरेम्य' इति अपर सूत्रम्। एवं च रा-निशश्रीन्माप्येु पतवसूत्रहधयेन अधिकरण न रचितम्। "पृथियी" इति सूर्य तु रामानुजमतेन द्वितीयाधिकरणम्य अष्टाना सूत्रा्ण मध्ये पृतीर्य सूश्रम् निम्धारकमतेन तु मथमाधिफरणस्य दश्वद जना] सूम्राणी मध्ये एकादर्न सूत्रम। तथा थ्रीकप्टमतेन चतुर्थाधिभ रणम्य सूत्रपध+म ये तृतीय सूत्र भवति। "अधिकाररूपराव्यान्त रेम्य"इति सूत्र व रामानुजमनेन द्वितीयाधिकरणस्य अष्टाना सूशरर्णा मध्ये पतुर्य सूत्रम्, धीकक्ट मतेन तु चतुथाधि+रणस्य पम्मानो सूनार्गा मध्ये चतुर्थ सूप्रम। "पृथिष्यधि+।सनव्ान्तरेम्य" इति सूत्रं तु निम्मार्कमतेन प्रथमाधिकरणम्य पक्षदजाना सूत्राणां मन्ये एफातर्श सुतम इति विषेफ। अत्र "पृथिची" इति सूत्र प्रथमा तपदसत्वात् अधिकरणस्य आारम्भ युक्त । रा नि-श्री-भाप्याणि दुध्टानि तदफरणात। निम्बार्यमते "पृथिय्ी" तथा "पृिय्यधिकाररूपशव्ान्तरेभ्य" इति सुत्र- छपमपे पृथकपथमनतप-सत्वेडवि अधिकरणम्य अनारम्भात् पुनरषि दोपापति। तेन निम्वार्कमते अपर एक अतिरिक दोप भर्वति। एवं छ "परथिव्यधिकारपशलान्तरम्य" इति सूत्रे "पृथित्री' इति प्रथमा तननसत्वान् रा मा-म-्थीप च-्माप्येपु अधिकरणारम्भ सगच्छते पव। चतुर्थसामान्यनियमात्। अत्र सूत्रविभाग न युक्त, आफीक्षापावस्थात, चतुर्थविशेपनियमात्। परसूत्रे अधि+ सम्मत्या अधिकरणस्य आरग्भात् अश्रैव अधिफरणसमासि सगतापि। सप्तम तदभिध्यानाविकरणम्। अत्र तदमिध्यानादेय तु तहिमात् स"२।३१३ (२२०) इति सूतस्थ 'तवमि यान" सब्दात् अम्य 'तवमिव्यानाधिकरण" नाम। तत्र रामानुजननिम्मार्फ-श्रीकणठन्माप्यमिन्नेपु सर्वत्र पपेन सूत्रण पतदधिकरण रचितम्। रामानुजमतन एतत् सूत्र तदीय द्वितीयाषिकरणस्प मए्टसु सूशेपु पश्चर्म सूत्रम्। निम्वार्कमतेन तबीय प्रथमा विकरणस्म पदशसु सूत्रषु प्रयोत्ण सूत्रम्। श्रीकमतेन तदीय चतुर्थाधिकरणस्य पश्वतु सूत्रेपु पश्चम सूत्रम्। सत्र "स" इति प्रथमान्तपवस्प सत्वात् अनेन अधिकरणारम्म सगच्छत, चतुर्थमामान्य नियमात। "सु" शन्दस्य तत्र न वाधकत, निषेधार्थकत्वात्।नवमविरोपनिय्यमात् नात्र 1ूर्य पक्षत्व-शक्ञा फर्चव्या, तेन अएवक्विरोपनियमात् न वाघा। परसूत्रे अविकसष्मत्या अविकरणम्य आरम्भात् अव्रैव अधिकरणसमापि संगतेय। तेन अ्र रा-निशी-मा्याणि अधिकरणम्य मरचन यां दोपभस्तानि इति वक्तु शक्मते।

Page 378

९० व्याससम्मत-श्रह्मसूत्रभाष्यनिर्णयः (३यः पादः)

अष्टमं विपर्य्ययाधिकरणम्। अन्र "विपर्य्ययेण तु क्रमोडत उपपदते च" २।३१४ (२३०) इति सूत्रस्य "विप- स्यय"-शब्दात् अस्य "विपर्य्ययाधिकरणं" नाम। अन्र रामानुज-निम्बाक-श्रीकण्ठमाध्यमिन्नेषु सवत्र एतद् एकमेव सूत्र गृहीतम्। तत्र रामानुजमतेन तदीय-द्वितीयाधिकरणस्य अष्टाना सूत्राणा मध्ये एतत् हि षष्ठ सूत्रम्। निम्बाकमतेन तु तदीय-प्रथमाधिकरणस्य पश्चदशाना सूत्राणा मध्ये एतत् हि चतुरदशसूत्म्। श्रीकण्ठमतेन तदीय-पश्चमाधिकरणस्य मूत्रद्यमध्ये एतत् तु प्रथमं सूत्रम्। अत एतेन सूत्रेग अधिकरणस्य अनारम्भात् रामानुज-निम्धाकभाष्यदय दोपग्रस्तम्। अत्र "क्रम." इति प्रथमान्तपढात् चतुर्थसामान्यनियमात् अधिकरणारम्भ, सगत एवं। तन्रापि "तु च" इति पदद्धयात् नवमविशेषनियमात् तथा पष्ठविशेषनियमात् द्वादशविशेषनियमाच् अत्र अधिकरणारमभे वाधा न शङ्कनीया। तु-श्दस्य-पूर्वपक्षीय-शङ्ावारणर्थत्वात् नवमविशेषनियमात् चकारस्य हेतोरेव समुचायार्थत्वात् द्वादशविशेषनियमात्। अत्र अष्टादशविशेषनियमोडपि द्रष्टव्य। परसूत्रे अधिकसम्मत्या अधिकरणारम्भात् अन्रैव अधिकरणसमासिश्च संगतैव इति सिद्धयति। नवसम् अन्तराविज्ञानाघिकरणम्। अत्र "अन्तरा विज्ञानमनसी क्रमेण तलिगादिति चेन्नाविशेषात्" २।३१५ (२३१) इति सूतस्य "अन्तारा" शब्दात, तथा "विज्ञान"शब्दात् अस्य "अन्तराविज्ञानाधिकरणं" नाम। तन्र शकर-भास्कर-श्रीपति-भाष्येपु एतेन एकेन सूत्रेण एतदधिकरणं रचितम्। मध्व-वलम-भाष्यद्वयभध्ये सूतद्येन। रामानुज-निम्नार्क-श्रीकण्ठभाष्येषु अधिकरण न रचितम्। अत्र रामानुजमतेन तदीय- द्वितीयाधिकरणस्य अष्टाना सूत्राणा मध्ये एतद् सप्तम सूत्रम्। निम्बार्कमतेन तदीय-प्रथमाधिकरणस्य पश्चदशाना सूत्राणा मध्ये एतद् हि अन्तिम सूत्रम्। श्रीकण्ठमतेन तदीय-पश्चमाधिकरणस्य सूत्दयमध्ये अन्तिमं सूत्रम्। तेन अधिकसम्मत्या अनेन अधिकरणस्य आरम्भात अत्र अधिकरणस्य अरचनाय। रा-नि-श्रीभाष्यार्णा दोष। अत्र "विज्ञानमनसी" इति प्रथमान्तपदस्त्त्वात् अनेन अधिकरणारम्भ समुचित एव, चतुर्थसामान्यनियमात्। तथापि सूत्रमध्ये "इति चेन्न" इति वाक्याशात् नात्र अधिकरणम् आरम्भनीयम्, पञ्चमविशेषनियमात्। परन्तु अधिकरणरचनायाम् अष्टाना भाष्याण मध्ये पश्चाना ऐक्यमत्यात् अरचनाया तु त्रयाणाम् असम्मतेश्र केनचिदू विशेषनियमेनेव अधिकरण- रचनमेव समर्थनीयम्। स च चतुरदशविशेषनियम प्रागेव कृत।यथा "प्रथमान्तपदात् पर यदि पचम्यन्नपदसत्त्वं, तत पर यदि 'इति चेन्न" इति पद, तदा अधिकरणारम्भ समुचित एवं इति।एवं चेत् अत्र "विज्ञानमनसी" इति प्रथमान्तपदात् पर "तलिगात" इति पश्चम्यन्तपर्द- सत्ात् अस्य अधिकरणारम्भकत्वं युज्यत एव। न च "इतरपरामर्शात् स इति चेन्न असम्भवात्" १।३।१८ इति सूत्रे "इतरपगमर्शात" इति पश्चम्यन्तपदात "स" इति प्रथमान्तपदसत्वेऽपि

Page 379

द्विती याध्याये तृतीयपाद -एफादसम् आत्माविर्करणम् ९१

अधिकरणम्प मनारम्भात दोप इति वाच्यम्, अत्र "इतर' शन्देन माकाक्षत्वस्म विषानात्। न या 'तकामतिक्ठाना-पि अन्पयानुमेयमिति चेद् एवमपि अनिर्मोक्षसगात २१११ इति सूत्र "तर्फपतिष्ानाद्' इति पधम्यन्तपढात "मन्ययानुमेयम्" इति पयमान्तपतमत्वेपि अधिकरणम्प अनार मात दोप म्मात् इति वाच्यम। तत्र "अपि" राब्देन देतोरेव समुखयान् साफोक्षत्वस्प विहितनवात। "मोकापचेरविमागधेन् स्याछोकवत" २१/३३ इवि सूत्र तु अत्र अनुक्ूलमय। यद्यपि "उपसदरदर्शनान्नति चेन्नक्षीरवदि" २।१२४ इति सूे प्रथमान्त पनामावेडपि अधिकरणस्थ आरम्भात् प्ह्तानेयमस्य प्रतिकलय मसज्येत, तथापि तत्र आवसमफ- प्रथमान्तपदम्प अव्यादवण्पलपान न दोप- इत्येय फश्पनीयम्, पतुर्दशविरायनियमात इति। परसू अधिकसम्मन्या अधिकरणम्प आरम्भात् अभव अधिकरणसमाति युज्यते एस। तेन अत्र अधिरुरणम्य अरचनार्यां रा-नि-श्रीमाप्पाणो दोप इति मागेव कम्। दशम चराचर्यपाभयाधिकरणम् अश्र "चराचर यपाध्रमस्तु स्मात तन्व्यपदेशो भाकस्तद्मावभावित्वात्" शश१६ (२३२) इति सूतम् "चरचरव्थपाथय" इति पदात् अम्य "घराचरथ्यपासथधिकरण" नाम। जत्र अहर-भाम्कर-निम्यार्फ-श्रीकमन्ीपति-माप्येपु अधिकरणम् जार्धम्। तत्र शहर-मारनर श्रीकस्ट्थ्रीपति-माप्येषु पतर्थम एतक् एकमेव सूम गृदीतम। निम्मार्फ माप्ये तु एतदारम्प सूतदम गृदीतम्। रामानुज-मन्य चल्ममाज्येनु किन्तु अधिकरण न रचितम्। रामानुजमाप्ये एतद हि तनीयनद्वितीयाधिकरणस्य अए्मु सूत्रेपु अषमं सूत्रम्। मन्बचलमन्माध्न यमध्ये नन्ीयन्नवमा विकरणम्प सूपद्यमष्पे द्वितीय सूश्रम। अप्र "चराचरव्यपालय" "तद्व्यपटेक्ष" "माक्त" इति प्रथमातपदत्रयस्प सत्त्वात अनेनव अधिकरणारम्म सगत। चतुर्थसामन्यनियमात्। तु-शन्दम् निपेषार्थकतवेन नवमविरोप नियमात् अनुकपूर्वपक्षत्वमपि मत्र साधकम्। मयदश्विशेनियमात् अधिकरणारम्भ सैगत एव। अधवा भयमान्तपनात् "तु राजपुत-'स्पात्" शव्दसत्वम् अधिकरणारम्भकम्" इति व सविरोप नियमात् अधिकरणारमम युक्त। तेन रा-म-ध-्माप्येपु अधिकरणस्म अनारम्भात् तेपामेव दोप। एकादसम् आत्माषिकरणम्। मत्र "नारमाधुतेनित्यत्वाच ताम्प" २३१७ (२३३) इति सूनस्य "मात्मा' इति फ्वात अम्म "आत्माधिकरण" नाम। तत्र निम्बार्क-माष्यमिन्नेपु सर्वत्र इति एकनैव सूत्रण एतद धिकरण रचित हरपते। निम्भार्कन्भाप्ये पत्तत सूर्त तदीद्वितीयाविकरणस्य द्वितीय सूत्रम्, तेन तत्र पतेन अषिकरण न रचितमेव। अत्र "आात्मा" इति प्रभमान्तपदात् नम्म अविकरणाएमवतत्व सगतमेव, चतुर्थसामान्य- नियमात् । न चकारनत्वम् अम्म तादशत्वे वाधकम इति पाच्यम्, यण्िरोपनियमात, ततश्

Page 380

९२ व्याससम्मत-ब्रह्मसूत्र भाष्यनिर्णयः (श्यः पाद:।

च-कारेण विशेषणान्तरत्वविद्यानत् त्रयोदशविशेषनियमात् अधिर्करणारम्भः सगच्छते। तेन निम्धार्कभाष्यस्यैव अधिकरणस्य अरचनाया दोषप्रसतिति। परसूत्रे अधिकसम्मत्या अधिकरणस्य आरम्भात् अन्रेव अधिकरणसमातति सगता। दादशं ज्ञाधिकरणम अत्र "ज्ञोडत एव" २।३।१८ (२३४) इति सूत्रस्य "ज" इति पद्ात् अस्य "ज्ञाधि- करण" नाम।अत्र रामानुजभाष्य-भिन्नपु सर्वंषु भाष्येपु एतदू एकमेव सूत्रं ग्रहीतम्। रामानुज- भाष्ये तदीय-चतुर्थाधिकरणस्य चतुर्दशसु सूत्रेषु मध्ये एतत् तु प्रथमं सूत्रम्। तेन सर्वसम्मत्या अलैव अधिकरणारम्भ समुचित भवति। अत्र "ज्ञः" इति प्रथमान्तपदात् अस्थ अधिकरणारम्भकत्व सङ्गचछते। चतुर्थसामान्यनिय मात्। परवतिसूत्रेग अधिकसंख्यकभाप्येपु पृथगधिकरणारम्भात् अत्रै अधिकरणसमास्तिपि युज्यते। माध्वभाष्ये अत परं "युरेश्र" इति एकम् अतिरिक सूत्र पठितम् इति दृश्यते। तब तस्य द्वादशाधिकरणस्य अष्टसु सुन्रेपुप्रथम सूत्रम्। तेन तत्र अधिकरणस्य रचनाया तस्य एक अपरः दोष सजात। त्रयोदशम् उत्क्रान्तिगत्यधिकरणम्। अत्र "उत्क्रान्तिगत्यागतीनाम्" २ा३१९ (२३५) इति सूत्रस्य "उत्कान्तिगति-" इति शब्दात् अस्थ "उत्कान्तिगत्यधिकरण" नाम। अत्र शंकर-भास्कर-माप्य-दयमध्ये चतुर्दश सूत्राणि गृहीतानि। रामानुजभाष्ये तदीय-चतुर्थाधिकरणस्य चतुर्दशाना सूत्राणा मध्ये एतंदेव द्वितीय सूत्रम्। पूर्वसूत्रेण अधिकरणस्य आरण्घत्वात्, नवमदशमसूत्रद्यस्य एकीकरणाच्च। निम्वार्कभाष्ये तु तदीय-चतुर्थाधिकरणस्य त्रयोदशाना सूत्राणा मध्ये एतद्धि प्रथम सूत्रम्। अतापि नवम दशमं च सूत्रद्धयम् एकीकृतम्। मध्वभाप्ये तदीय-द्वादशाधिकरणस्य अष्टाना सूत्राणा मध्ये एतदेव द्वितोय सूत्रम्। तन्मते इत पूर्व "युक्तेश्र" इति एकम् अधिकं सूत्र पठित, तेनै अधिकरणस्य आरब्घत्वात्।नवमन्दशम-सूतदयस्य एकीकरणात् च श्रीकण्ठभाज्ये तदीय- नवमाधिकरणस्य त्रयोदशाना सत्राणा मध्ये एतद्धि प्रथम सूत्रम। अ्रापि नवमं दशम च सूत्रद्वयम् एकीकृतम्। श्रीपतिभाप्ये च तदीय-द्वादशाधिकरणस्य त्रयोदशाना सत्राणा मध्ये एतच प्रथम सूत्रम्। अन्नापि नवम दशम च सुत्रट्यम् एकीकृतम्। वलभभाष्ये तदीय-द्वादशाधिकर- णस्य दगाना सूत्राणा मध्ये एतच् प्रथम सूत्रम्। अत्रापि नवमें दशम च सूत्रदयम् एकीकृतम्। एवं च अधि करणारम्भविषय रमानुज-मध्व-भिन्नेषु सर्वेषु भाष्येषु ऐकमत्य वर्तते। तेन रामानुज- मध्व-भाव्यदवयमेव अन्र अधिकरणस्य अरचनाया दोषभाग भवति।नूनम् अत्र प्रथमान्तपद़ाभावात अधिकरण न आरम्भणीयम्। तत् कथ पट् भाष्यकारा. अधिकरणरचनापक्षपातिन जाता? अत्र उच्यते सूतम्य मम्बन्घनोधकषष्यन्तत्वात् "स्वात्मना चोषसयो" इति परमूत्रस्थापि

Page 381

द्वितीयाम्याये तृतीयपाद-प्रयोदय्षम् उन्क्रानत्यधिकतणम् ९३

तथात्वान् वतश "नाणुसतच्छरुतेरिति चेनेतरानिकारात' इति सूपरवर्सिसे मणुकत वाच्य जीवेन मद् सम्यन्धयरणात "उत्तपनन्तिगत्यागतीना भवणात् अणु जीव" इत्येव समभसूत्र मवति। एव "अणु जीव" इति प्रथमान्तपददयस् व्दनीयत्यात मत्र मधिकरणारम्म सगच्छते। रामानुजमाप्ये पतनमूतरम्य पूर्वाधिकर माहत्वात "विवेयमेनत अधिकरणमेद" इति नियमस्य लंघन कन स्यात, तम् युगम, चतुधविरोपनियमात। ततथ् नापरमते मथमम आरम्य दश मूत्राणि पूर्ववन त्येन योजितानि। रामानुजमते तु तानि मर्वावयेव सिद्धान्तसूव्राणि। परन्तु तथा सति "वुणमारत्यात् तु इत्याधेका-ससूवस्थन्तु नाजस्य पूर्वपक्षस्थादृत्त्वर्यत्व व्याहन्येत। एतम्य मीकिकन्प सुधीमि विमाध्यम। वस्तुतस्तु आत्मन अणुत्विमुत्यवाददूर्य प्रति नमहानामद्दाम्या मेव अर्य मतमेद सजात, न तु सूनामरानुभारत।सूत्रासरानुकूल्य तु शाफरमाप्यस्यैव इति प्रतिभाति। तानि च चतुदश मूत्राणि- श जूमान्तिगत्थागतीनाम्" १३/१(२३५) "तधा च तज्ञयति" ग३७ (२४३) ग "स्वा मना घोधरयो" ग३P (२३६) १०। 'पृथगुपढेगात" ग३२८ (२४४) ३। 'नाणुर्तच्छुतेरिति चेन्नेतराधिकारात्" १ १। "तटगुमसारत्वान तुतदूत्यपदेश मागवत १३११ (१३७) "३/९ (२४५) 81"स्वनन्मानार्क्यो च" गग (३८), १ "मावन(मावित्वाच न दोनस्तदर्शनात" छ1 "अविरोषधननवत" ग३२३ (२३०) २३३० (२४६) ६।"अवन्थितिनज्यादिति चे जाम्युवगमान्पृति १३। "ुस्वान्वित तम्य सतोऽमियकियोगात" हि" ग३P: (२४०) २।३/३१ (२४७) ७ "गुणाद् या रोकवत" २३३५-(२४१) ८। "स्पतिरेको गन्धवत' रा३/६ (२४०) नियमो पान्यया ग३/३२ (२४८) अत्र (१)" तूमान्तिगत्थागर्तीनाम" २१ (२३५) इति सूत्रे प्रधमान्तपवा भावेडपि अम्य पषयन्तत्याव पृतीयमत्रम्य "अणु" इति प्रथमान्तपदेन सह सम्ब चाव प्रयमान्त एम्य ऊनीयत्वात् अधिकरणारम्म पश्चमसामान्यनियमेन सगच्छते। रामनमा्यदये तथात्वस् अकरणाव तपोरेय दोप। () "भ्वालमना चोतरयो"ग३P (२३६) उत्यत्र प्रथमान्तपनामावात् तथा पूर्वसूत्रानुरूप परसूत्रम्प "अणु" इति पदेन सह स मन्धात् चफाराख अम्म पूर्वमूत्रार्याधिकरणस्थ अंगसतत्वमेव संगतम् साफांक्षलाव, चतुर्थसामान्यनियमात, पष्ठविरोपनियमाच। (३)'नाणुरतछुतेरिति चेनेतराधिकारात्" २ा३२१ (२३७) इत्यत्र "अणु" इति प्रथमान्तपनमत्वात् ततश्र "अत-फुने" इति पकम्यन्तफदस्य विधमान्वात् अम्य अिक रणा एमकत्यम "इति चेन्न" इति अधिकरणारम्भकवाबकपाम्म सत्त्वेडपि संगन्छते। चतुर्दश

Page 382

९४ व्याससममत-ब्रह्मसूत्रभाष्यनिर्णयः (शयः पादः)

विशेषनियमात्। परन्तु तन्नात्र सम्भवेत्, "अणु" इति पदस्थ पूर्ववर्त्तिन "उत्कान्तिगत्यागती- नाम्" इति षष्ठ्यन्तसूत्रस्य सम्बन्घिघट कत्वात आकाक्षापरिपूरकत्वादू वा, "उतकान्तिगत्यागती नाम" इति सूतरस्य अधिकरणारम्भकत्वसम्पादनाथ प्रवृत्तस्य नोचितं स्वस्य पृथगधिकरणारमभ कत्वम्। अतो न चतुर्दशविशेषनियमस्य व्याघात.। ततश्च न एकस्मिन्नपि भाष्ये अस्थ अधिकेरणा- रम्भकत्व दश्यते। अतः नासंगतम् एताहशकल्पनम्। चतुर्थसामान्यनियम दष्टव्य, तथा पश्चम- चतुर्दशविशेषनियमौ द्रष्टव्यौ। (8) "स्वशब्दोन्मानाभ्या च" शाश२२ (२३७) इत्यत्र प्रथमान्तपदाभावात् अष्या- हृतेडपि चकारयोगात् नास्य अधिकरणारम्भकत्वम।चतुर्थसामान्यनियमात् तथा पष्ठविशेषनियमात्। (५) "अविरोषश्चनदनवत्" २१३२३ (२३९) इत्यत्र प्रथमान्तिपदसत्वेडपि नास्य अधिकरणारम्भकत्वम्, चन्दनदष्टन्तन अविरोधसाघनात्। कस्य केन ह अविरोव इति आकाक्षाया सूतस्य साकाक्षत्व सिद्धयति। चतुर्थसामान्यनियमात् तत सप्मविशेषनियमात् च नास्य अधिकरणारम्मक्कतत्वं युक्तम्। (६) "अवस्थितिवैशोप्यादिति चेन्नाभ्युपगमाद्धृदि हि" २।३/२४ (२४०) इत्यन्र प्रथमान्तपदाभावात् ततश्र "इति चेन्न" इति पदस्य सत्वात् नास्यापि अधिकरणारम्मकत्वम्। चतुर्थसीमान्यनियमात्, पश्चमविशेषनियमाच्च। (७) "गुणादू वा लोकवत्" २।३२५(२४१) इत्यत्र प्रथमान्तपदाभावात् नास्य अधिकरणारम्भकत्वम्। चतुर्थसामान्यनियमात्।तादशपदस्य अध्याहारेडपि "वा" शव्देन विकल्प- विधानात् अत्र साकाक्षत्वं कल्पयितुं शक्यम्। षष्ठविशेषनियमात। (८) "वयतिरेको गन्धवत्" २।३/२६ (२४२) इत्यत्र "व्यतिरेक" इति प्रथमानत- पदात् अस्य अधिकरणारम्भकत्व युक्तम्। माध्वभाप्येऽपि तथैव कवृतमिति हर्यते। परन्तु सक्षसु भाज्येषु नेतत् कृतम्। अत "व्यतिरेक" वदेन कस्य यतिरेक इत्येव साकाक्षत्वं कल्पयित्वा अधिकरणारम्मसय अनौचित्य कल्पनीयम्, सपविशेषनियमात्। अत माध्वभाव्ये अधिकरण- रम्भात् दोष। तन्मते अत्र न्योदशाविकरणस्य आरम्भ। रा-नि-म-श्री-श्रीप-भाष्येपु शतत् सूतशेपत्वेन परसूत्र पठयते। तन युक्तम्। चकारात् पृथगहेतुत्वस्य सूचनात्, चतुर्थसामान्य- नियमाच। () "तथा च दर्शयति" २।३२७(२४३) इत्यत्र प्रथमान्तपदाभावात् नाम्थ अधिकरणारम्भकत्वम्। अध्याहारेपि चकार एव तस्य वाघकः। चतुर्थसामान्यनियमात्, प- विशेषनियमात् च। रा-नि-म-श्री-श्रीप-भाप्येपु एतत्सूत्र पूर्वसूत्रस्य शेषतया पटितम्। तत्रापि नि-श्री-वल-भाप्येपु चकारस्थाने हिकारस्य पाठ हश्यते। माध्वभाप्ये पूर्वसूत्रस्य अंगतया अनेन अधिकरणम् आरब्यम्। एतम्थ पूर्वसूत्रागल न युकतम इति तृकमेव। चतुर्थसामान्यनियमात्।

Page 383

द्विवीयाध्याये ततीयपाद चतुर्दश कर्शधिकरणम् ९५

(१) "पृथगुपदेशात्" २३८ (२४८) इतयत्र मथमान्तपवामाचात् नास्य अधिम रणारम्भकत्वम्, चतुर्थमामान्यनियमात्। तेन मान्यभाज्ये मत्र अधिकरणारमभस्तु तस्म गोपाय कलपते। (११) "तनगुणसारत्यात् तु तंन्चयपटेश माजवत्" श३र९ (१8५) इत्पत्र "त-व्यपदेश' इति भभमान्तपदमत्वाव अस्य अधिकरणारम्मवत्ष युष्तमि "तु' सब्देन निपेधार्थ केन तम् व्याघात।अतोड अधिकरणारम्भ ममुचित।तथापि अत्र पूर्वपक्षस्यकत्वाव स न फर्न्य। अनुक्त पूर्वपक्षे यथा "तत् तु समन्वयात्" उत्यत्र "तु" राक्श्य निषेधार्थकत्वे अधिकरणारम्मम्य जनापकत्वम्। अन्यत्र यथा उक्तपूर्चपक्षे, मनिषेषार्थकत्वे वा तु शन्स्म अधिकरणार मे याधकत्वम् इत्येव घोद्धप्यम्। तथाष अत्र नियम-"उक्तपूर्षपक्षे थमान्तपदेन सह निरेधार्थक-तु शन्दस्य न अधिकरणारम्मनत्म् इति म्नविरोपनियम, चकक माप्ये अधिकरणस्त आरम्मात् तम्य अत्र दोप कल्पनीय। (१) "याच पममावित्वाथ न डोपस्तदर्पनात्" २३३० (२४६) इत्यत्र "दोप' इति प्रथमान्तपतम्य सत्वात् अम्य अधिकरणार मकत् युक्त। पर तु चकारस्य योगत तन्नियेष । चतुर्थमामान्यनियमात् पष्ठविरेपनियमा। मान्यमाप्ये अम्र अधिकरणस्प रचनार्या दोप वत्त्य। (१३) "पुस्वानिवत् तस्य सतोमिथ्यतियोगात" ग३३१ (२४७) उत्पत्र पथमान्तपमावात नास्य अधिकरणाएमभकैतव युक्तम्।चतुर्थसामान्यनियमा। माचमा्ये मत्र पृथगधिकरणकरणात् दोपो मान्य । (१४) "नित्योपट यनुपलव्थिमसगोडन्यतरनियमो वान्यथा' २३३२ (२४८) इत्पत "नित्योपलगध्यनुपलन्चिप्रसंग" तथा "अन्यतरनियम" इति प्रयमान्तपदयात् अत्र अधिकरणाएण्म संगच्छते, चेतुर्भसामान्यनियमात्। निन्तु "वा"-सव्देन विकल्पविधानात तभा अन्पया "शन्देनापि साकीक्षस्वस्प कपनीयत्वान्ए्ठविपिनियमात् सन कर्तव्य इति करप्यते। परपुत्रे मर्मम्मत्या पृथगनिकरणस्य आरम्भान अव्रै अधिकरणसमासिकल्पन सेगतमेव। मव च अम्मिन् अधि:रणे- रामानुजमाप्ये अधिकरणम्प अ्चनार्या पक्ो ठोप रचनाया दोपामाय माध्यमाप्ये चत्वारो दोपा " मलममाच्ये ोषामाव अन्येना जमयब रोपाभाव इति विजेयम्। चतुर्दश फर्शविकरणम्। अत्र "कर्च शासार्थिवत्वात्" २३३३ (२४०) इति सूत्रस्प "फर्च" इति फवाव् अस्य "पत्रधिकरग" नाम। तत्र शंकर-माण्कर-सामानुज-तीकण्ठ-श्रीपति-माप्येपु सप-सूत्राणि, निम्बार्क

Page 384

२६ व्याससम्मत ब्रह्मसूत्रभाष्यनिणय: (शयः पादः)

वलम-भाष्यद्वयमध्ये अष्ट सूत्राणि, माध्वभाष्ये तु दण सूत्राणि गृहीतानि। तानि च सप्त सूत्राणि यथा १। "कर्त्ता शास्त्रार्थवत्थात्" २३३३ (२४९) ५। "उपलब्धिवदनियम" २३३७ (२५३) २। "विहारोपदेशात्" २।३३४ (२५० ) ६। "अफ्तिविपर्य्ययात्" श३३्८ (२५४) ३। "उपादानात्" २।३/३५(२५१) ७"समाभ्यभावाच्च" २३३०, (२५५) ४।"वयपदेशाच क्रियाया न चेनिर्देशनिपरयर्थय

अत्र (१) "कर्त्ता शास्त्रार्थवत्तात्" २३३३ (२४९) इति सूत्र "कर्तता" इति प्रथमान्तपदात् अस्थ अधिकरणारम्भकत्व सगतभ् चतुर्थसामान्यनियमात्। सवसम्मतं च एतत्। (२) "विहारोपदेशात्" २३/३४ (२५०) इत्यत्र प्रथमन्तपदाभावात् नात्र अधिकरणारम्भ संगच्छते, कृतमपि तथैव सर्वेषु भाष्येषु। चतुर्थसामान्यनियमात्। रा-श्री-श्रीप- भाज्येपु एतत्सूनरस्य परसूत्रान्मत्व साधितम्। तन्न युक्तम्, हेतोरेव उक्त्ात्, चतुर्थविगेषनियमात्। (३) "उपादानात्" २।३३५ (२५१) इत्यन्नापि त्थैव, चतुर्थसामान्यनियमात्। रा-श्री-श्रीप-भाज्येपु एतत्मूत्रम् पूर्वमूत्रण सह विपस्यस्तक्रमेण पठतम् "उपाानाद् विहारो पदेशत् इति। नापि अन्र किमपि प्राचीनपाठाढिक प्रदरगितम्। ततश्र एतत्सूतयस्य एकी- करण न युक्तम्। परथगहेतो निर्देशात्। चकाराभावेपि न क्षति, परसूनात् तस्थ अत्र ऊहनीयत्वं कल्पयितुं शक्यते। हेतुप्रदर्शनप्रवाहपतितत्वात्। अत एतयो एकमूत्रत्व न युक्म्। चतुर्थविशेषनियमात्। (8) "व्यपदेशाच्त क्रियाया न चेतनिर्देशविपय्यय" २३३६ (२५२) इत्यन "निर्देशविपर्य्थय" इति प्रथमान्तपदस्य सत्त्वात् अने+ अधिकरणारम्भ सगत, तथापि न एक- स्मिन्नपि भाष्ये तथा कृतम्। अत चकारयोगात् "चेत्" शब्दसत्वाच नास्य अधिकरणारम्भ- कत्वम् इत्येव कल्पनीयम्। चतुर्थसामान्यनियमात्, पश्चमपष्ठनियमाम्यां च। (५) "उपलब्धिवदनियम" २।३३७ (२५२) इत्यत्र "अनियम" इति प्रथमान्त- पदसत्वात् अधिकरणारम्भ सगच्छते। परन्तु कुत्रापि भाष्ये तन हश्यते, अत "अनियम." इति पदेन साकाक्षत्वं कल्पयित्वा तद्वारणं कर्तव्यम्। सप्तमविशेषनियमात्। (६) "शफतिविपर्य्ययात्" २ा३३८ (२५४) इत्यन प्रथमन्तिपदामावात् नास्य अधि करणारम्भकत्व युक्तम्, चतुर्थसामान्यनियमात्।तथैव कृतमिति सर्वेषु माध्येपु हश्यते। (७) "समाध्यभावाच्" २३३९ (२५५) इत्यत्र प्रथमान्तिपदाभावाद नात्र अधि- करणम् आरब्घम् सवंषु भा्येपु। चकारात् अध्याहारेडपि तन्निषेध । चतुर्थसामान्यनियमात्,

Page 385

द्ितीयाध्याये ततीयपाद - पञ्चद्रश तक्षाघिकरणम् मयो मतन मगच्छते। गनि ध्री-थधीप चनमाज्येतु परवर्चिममपि पतविकरणान्वर्गत कतम् । मा बमाध्ये तु परवर्तिम नद्र यमपि तथा सतम। अन अधिकरणरचनाडरचनाजन्य न कम्पापि रोवसेसपर्रा मेजात। पञ्चदश तक्षाधिक्रणम्। अत्र "यथा च तशोभयया २३४० (२५६) इति सूश्रम्थ "तशा' इति पतम्थ मत्थान अम्य 'तमात्करण" नाम र ह-भारकरन्मा्यद्यमध्ये तेन एकन सूत्रेण सत3िकरण रचितमिति हते। रामानुजमाण्य तु एतत हि तदीयनमाविकरणम्म सप्तसु मूत्रेपु अन्तिम सूशम। निम्चाकमान्ये तनीयपसमाधियरणम्य अष्टमु सुत्रेपु एतव च अएम सूत्रम। मान्वभाष्य ततयम ॥न14गणमन्ये दअमु सप्रेपु एतद् हि न सूम। शरीक भाप्ये तवीय रामाधिकरणम्प सप्तमु सुतपु पनथ अतिमं सूत्म, श्रीपतिमाण्ये तदीय प्रयोग्नाधिकरणम्य मप्षमु सृत्रपु मतन् अन्तिम सुगम्। तथव बहभभाप्ये तनीय चतुर्दआथि+रणम्प अष्टमु सुप्यु एनन अन्तिर्म सूश्रम। तत्र रान्थीशशरीप-माध्येपु 'बिहारो पनधान" तथा "उपा-नाम इति वशयम्प एकीकरणात् पतनविकरणम्य सप्तमा्यक सूश्ामयत्वम्। निव्याय -द्म- भाध्यनूयमध्ये तथा अ+रणात् तवीयाधिकरणन्म अस्यक मुत्रा मश्चम इति वितेन। ए्य अम्मिन सुत्रे शहर-भारकर मिन्ना पद् भाष्यकारा एकमता वलन्िन् 1 तन शहर माग्कसनमास्पयरय दुषत पल्पनीयम। अप्र "नक्षा उति मथमान्तपदस्थ मान चतुर्भसामान्यनियमात् यघपि अषिकरणारम्भ ममुचित एय तथापि चकरयोगान तथा 'यर्था पतेन मकतस्य हानाव नात्र अधिकरणारम मंगछते पष्ठविरोपनियमान। परन्तु तथापि अस्ति अत्र कश्धिद् वि141 तयाहि पू्वाधिकरणे वुद्धे्ससवे निरस्य जीवान्मन कस्व व्यवस्था पितिम उत्पत्न मनपामेन पकमत्यम्। ततपरमेव यति "यया च तक्षोमथा" इति उक्त भवेत, तता कि चिन्तनीयम आात्मन ताददीकर्ष वमर्मगादु मननतर सविपयिनी या एव चामाविकी आफोक्षा जिनासा वा मवति, सा यवि "यथा च तक्षा उमथथा' इति वाक्येन अभित्यत] भव्रत, तता तम्य करच त्वस्य प्र+ारतामानम् मत्र उच्चतेइत्येष फल्पनीय मति7 तेन तथ फर्सत्व त्कण विश्रफरपतववत् पर्तत्वम् इत्येव म ोदयम्। -अत मत्त विधेयविनमिनी अतिरिय काचित कभा प्रस्तुता। तेन च अतिरिकविपयत्वेन विरेम भेवान अम्य पृथगधिकरणत्य युगमेव। वस्तुतस्तु "यथा च" पदेन स मतिरिक विषय प्रव अव भन्तूयते कत्लेय स्पषम्। चंतुर्भक्षामा न्यविरोपनियमाम्या तथा दवादशविरोपनियमाच। अत सहरमाम्कर माष्मुद्वेयमेव अल सगत मव्ृति। अपरे से अस्र अधिकरणस्प अरचनाया दोपभस्ता (इन्येव् सभीचीनमिति प्रतिमाति। यधपि निर्णयोड्यम् अधिकमतविरोधी, वयापि युपयुपेतलात् 12

Page 386

०८ व्यासम्मत-ब्रह्ममूत्र माष्यनिर्णय (उ्यः पाद:)

तत्य निर्दोपत्वमेव वकतव्थम्। "युत्तियुक्तमुपादेयं वचनं वालकादपि" इति प्रसिद्धः। पर- मूने अधिकसम्मत्या अधिकरणारम्भात् अत्रैव अधिकरणंसमातिरिति। एवं च अन्र रा-नि-म-श्री श्रीप-व-भाप्येपु अधिकरणस्थ अरचनाया दोपः । पोड़शं परायात्ाधिकरणम्। अत्र "परात् तु तच्छुते" २ा३/४१ (२५७) सत्रस्य "परात्" इति पढ़ात् अस्य "पराथताधिकरण" नाम। तत्र निम्वाक-मघ्बभाष्य-मिन्रपु भाप्येपु हुसूत्रदयं गृहीतम्। निम्बार्क मान्ये अनेन एकनव सूत्रेण एतद्धिकरणं रचितम्। माध्वभाष्ये तु तदीयसप् दशाधिकरणस्य दशलु सूत्रेषु एतत् नवमं सूत्रमा तच्च सूत्रद्धयं (१) "परात् तु तच्छुते." २।३४१ (२५७) (२) "कृत प्रथनापेक्षस्तु विहितप्रतिपिद्धवियर्श्यादिभ्यः" २३४३(२५८) अत्र परांत् तु "तच्छुते" ह।३।४१ (१५९) इत्यन प्रथमान्तपदामावात् नास्थ अधि- कर्णारम्भकत्वरं, तथापि तत् तु समन्तयात इति सुनवत् तुशव्दस्य अनुक्तपूर्वपक्षव्यावृत्यर्थ कन्धान प्रकृतं "जीवकतृत्वादि" इति एकं पदम् अनुसञ्ञनीयम् प्रतियोगिनानं विना नियेधस्य अनुपपत्ते। तेन भाव्वमाण्ये अत्र अधिकरणस्य अनारम्भात् तस्यैव दोप: कल्प्यते। पश्चम- सामान्य नियमात् तथाअष्टाठणविशेपनियमात्। (>) "कृतप्रयत्नापेक्षस्तु विहितपतिपिद्धवियर्य्यादिभ्य" २३४२ (२५८) इत्यन्र "पप्रयलपेक्ष" इृति प्रथमान्तपठसत्वेऽपि पूर्वपक्षव्यावर्त्तक-तु-श्दयोगदपि उक्तपूर्वपक्षत्वात् अधिकरणरम्भ प्रतिषि-यते। चतुर्थमामान्यनियमात् अष्टादशविशेषनियमाच। नवमविशेष- नियनोडपि नष। निम्बार्कभाप्ये अत्र अधिकरणारम्भात तस्वैव दोप। परसूत्रे सरबत अनिरम्णारम्भान अ्रैव अविकरणसमापि सततेव। एव च अस्मिन् अधिकरणे माध्यमाप्यक्ष ननिन्गन्य अरचनाया एक दोप, निम्वार्कभाप्ये जविकरणसय रचनायाम् एक दोय। सप्तदशम् अंशाधिकरणमू।

Page 387

द्ितीयाज्याये वृवीयपाद: सप्तदशमम् अश्चधिभ रणम् ९९

(१०) "अमिस ज्यादिष्यपि पैवम्" (=६५ ) (6) 'अमास एव च" नशप० ('६६) २।३/५० (२६७ ) (<१) "प्रवेशादिति पेन्नान्तर्मावाल" (९) "मदषानियमात्" यशपर (-६७)। २३५३ (२५९) अग (१) "अक्षो नानाव्यपठेदा न्यया चापि दानकितवादिल्वम् नवीयत एके" थ४३ (२५९) इति सुनस्य 'अश" इति मयमान्तपवसत्वात् मनेन सविकरणारम्म संगत एय। चतुर्थसामान्यनियमात्। सवपो च अत्र रकमत्यम्। "अन्यर्था चापि" इत्यादिपये सकाकत्स्प सविधानवि न घाधितम्। प्रयोदशविरोपनियमाद्। (२) 'मन्त्रवर्णाय" २३/४४ (२६०) इत्यन प्रथमान्तपदामावात् तंथैव चकार सत्वाd नाम्य अधिकरणारम्भकत्वम्। चतुर्थमामान्यनयमात् पष्ठविरपनिवमाच । (३) 'अपि च स्म्यत" २३४५ (६६१) इत्यत्र तधैय। परतुर्थसामान्यनियमाक, पषविरोपनियमाथ। (8) अफ्ा गदिवनेव पर"२३४६ (२६२) इत्यन 'पर" इति मममान्तपय- सत्त्वात् यदपि अधिकरणारम्भ संगत, चतुर्थकषामान्यनियमात् तथापि 'एव" इति शव्देन एतस्प साफीक्षत्वसाधनात् नात्र अधिकरणारम्भ संगच्छते। सप्तमविशोपनियमात्। (५) "स्मरन्ति च" २/३४७ (२६३) इत्यत्र प्रथमान्तपदामावाल् र्नास्म अधिक रणारम्भकत्वम्। अध्यादारेडपि चकारम्य ववकल्म्। चतुर्थसामान्यनियमा, पविरोप नियमाथ। (६) अनुनापरिक्षारी टेहसम्न्याजज्योतिरादिवव"-१21४८ (२६४) इत्पत्र 'अनु- जापरिदारी" इति प्रथमान्तपद्सत्वेऽपि सर्वस मत्या एय नास्य अविकरणारमभकत्यम्, 'वत्-शब्द- योगातू अर्थत प्रसषंगतथ साफाक्षत्वसिद्धे। चतुर्यंक्षामान्यनियमात। (७) "ससन्ततेश्याव्यतिकर" २४९ (२६५) इत्पत्र "अन्यतिकर" इति मयमान्तपइसत्वेडपि, चतुर्थसामान्यनियमात् चकारस्य योगाव, नास्य अधिकरणारम्भकत्वम् पषविरोपनियमाद्। "अन्यतिकर" शब्दम्म अर्थत तथा भसगतन् साकाक्षत्वम्।अत न मधि- फरजारम्म । (c) 'आमीस एव घ" २/३५० (=६६) इत्यत्र 'मामास" इति प्रभमान्तपदसत्वे अपि चकारयोगात् नास्य अविकरणारम्भकत्वत्। चतुर्मसामान्मनियमाल तथा पषठविरोपनियमाव्। (९) "अट्टानियमात् यर५र (२६७) इत्यम मथमान्तपतामावाल नास्म अषि- करणारम्मकत्थम् चतुर्थसामान्यनियमात। माध्यमाप्ये मविकरणारम्मात वस्थेव दोप। (१०) "अमिसनन्यादिष्वपि पेवमू" थग५र (२६८) इत्यत्र "एवम्" इति मयमान्त-

Page 388

'१०० व्याससम्मत-प्रह्मसूत्र भाष्यनिर्णयः (शयः पाद:)

पदसत्व्रेऽपि अस्य साकाक्षार्थकत्वात् नात्र अधिकरणारम्भ करणीय। सप्तमविशेषनियमान। चकारयोगात् अपि नास्य अधिकरणारम्भकत्वम। चतुर्थसामान्यनियमात,पपविशेपनियमाच्त। (११) "प्रकाशादिति चेनानतर्मावात्" २३।५२ (२६०) इत्यत्र प्रथमान्तपढा- भावात् तर्थव "इति चेत्" इति पदसत्त्वात् नाम्य अधिकरणारममकत्वम। चतुर्थसामान्यनियमान पश्चमविशेषनियमाच्त। सवसम्मत्या पादशेपाच्त अत्रैव अधिकरणसमापतश्र सगतेव । एवं च अत्र केवल माध्वभाष्यस्य अधिरकरणरचनायां दोष एक एव । सप्तमपादोपसहार इदानी द्रए्टव्यम् अनेन निवन्धेन अस्मिन् पाढे अधिकरणरचनाया ( १) कति कीद शाश्र नियमा अल सह्कलिता. (२) कति च ढोपा. कस्य भाप्यस्थ कथ संवृत्त। (३) काश्च श्रुतयः कश्च सन्नेः उपजीव्यत्वेन गृहीता (४) उपजीव्यश्रुतिनलेन कीटशी च पाउसगति भवितुम उचिता इति। एते च चत्वारो विषया. अघस्तात् क्रमेण प्रद्गनीया। तत्र प्रथम तावत् (१) कति कीदृशाश्र नियमा: अत्र सकलिताः। अत्र नियमद्वयमेव अतिरिक सक्कलितम्, यथा अष्टादश नियम "प्रथमान्तपदात् पर यदि पच्चम्थन्तपठसत्व तत परं यदि "इति- 1

चेन्न" इति पद, तदा अधिकरणारम्भ समुचित, एव"। ए तन्यम् "अन्तरा विज्ञानमनसी" इत्यादि २/३।१५ सूत्रं द्रष्टव्यम्। ऊनविंश नियम "त्तपूर्वपक्ष प्रथमान्तपदेन सह निषधार्थक-तु-शन्म्य न अधि- करणस्य आरम्भकत्वम्"। एतदर्थ "तद्गुणसारत्वात" इत्यादि २।३२० सत्रं द्रश्टव्यम् इति। इदानीं द्रष्टन्यम् (२') कति च दोषाः कस्य भाष्यस्य कथ संवृत्ताः तत्र २३२ अधिकरणे रा-नि-भाष्ये "एतेन मातरिखा व्याख्याता" इति रशट सूत्रे अधिकरणस्य अरचनाया दोष। २।३/३ अधिकरणे रा-नि-श्रीप-भाष्येपु "असम्भवस्तु सतोऽनुपपत्ते." इति. २।४।९, सत्र- अधि कणस्य अरचनायो दोष ।- २।३/४ अधिकरणे निम्बारक-भाष्ये "तेजोडतस्तथा हाह" इति २३१ सूत्रे अधिकर- णस्य अरचनाया दोष। २/३/५ अधिकरणे रा-नि-श्री-भाप्येषु "आप" इति २।३।११ सूत्रे अधिकरणम्य अरचनाया दोष।

Page 389

द्वितीपायाये ततीयपाद-सप्तमपादोपसह।र १०१

३E अधिकगणे रा-नि-श्री-भाप्येपु "पृथित्यधि +(यपण मूत्रे अधियरणस्य अरचनाया दोप। गश६ अधिथरणे निम्याक माप्ये तदीर्य "पृथिनी" इति सत् अधि करजम्म सरचनाया दोप। २३/७ अधि करणे रा निन्धी-मा पेडु "अभि यानाटेय तु तहिमातु म इति ग३१३ मूत्रे अधिकरण्म्य अग्चनायी दोप। गशढ अधिपरणे रा नि-मान्ययो "निवर्ष्ययेग तु ममोडन अरधते च इति २।३१४ मत्र अभियरण्ण्य अरचनार्यो नोप। ३1० अधिपरणे रा निन्धी भाध्येतु "अन्तरा विनानमनसी नमेण तवििमाते म' इनि २३१५ मूे अधिन ग्यम्प अरचनार्या दोप। गश१ अधिकरण रा-मन् भाष्यपु "चराचरन्पपाययम्तु स्यान तनसयनतेन भाक्त नतमायमाविचान्" इति गगशद सषे अधिकरणन्य अन्चनार्या दोप। गअ११ अधि+रणे निम्धाकमाप्ये ना मा घुतेनिन्यत्वाथ ताम्य इति २३१७ मूत्र अधिकरणम्य अरचनार्य मोय। १P१ मन्धीये अधिकरणे "युणण्र इति२३१0 मूघे अधिकरणम्प रचनार्या दोष। ग३१३ अधिकरण रान्मन्भाष्ययो जमान्तिग यागतीनाम" इति २३/१० सूत्रे जधिकरणन्प अर्चना्या दोप। तर्मव मान्चमान्ये "व्यतिरेको गधवन" इति ३ मूत्रे अधिफरणस्थ रचनार्या दोप। तप्रेय माध्यमान्ये "पृथमुपे नान" एति गशरट मूत्रे अधिफरगम्प रचनारया तोप। तंत्रय पलमभाप्ये 'तन्गुगमासस्यान तु तद््यपढे। मानकन" इति ग३२ मूत्रे 'अधिकरणम्य रचनायी दोष। तप्रेय माध्यमाष्ये "यायदान्ममावित्वास न ठो्त नित्त" इति ग३३0 सूत अधि- भरणम्य रचनार्यो नोप। -1 तंत्रैन मा वर्माप्ये "पुमन्वान्वित तम्म सतोडमिव्यतियोगात्" इति २३१ सत्रे अधि- फरणम्य रचनार्या दोप। ग३//५ अधिकरणे रा-नि-मन्श्री-भीप-च-माप्येयु "यथा च तक्षोमयथा" इति २३४० सूतर अधि+रणम्य अरचनार्था दोप। गश१६् अधिकरणे मान्वमाप्ये "परत तु तच्छृते" इति३।४१ सत्े अधिकरणम्प अरचनार्या छोप। -rतश्रेव निष्चार्य माज्ये "मृ्तप्रयत्नापक्षस्तु मिहितमतिपिद्धावय र यौदिम्म'- इति २३४ सूत्रे अधिकरणम्प रचनार्या ठोप। (- r) -

Page 390

१०२ व्याससम्मत-ब्रह्मसूत्रभाष्यनिणयः (श्यः पादः)

२/३।१७ अधिकरणे माध्वभाय्ये "अनिष्ठयियमात्" इति २३/५१ सते अधिकरणस्थ रचनायां दोप: । एवं च पादेडस्मिन भाष्यांणां दोषसमाहारे कृते दृश्यते भाष्यनाम अधिकरणस्य अरचनाया अधिकरणस्य रचनायां माध्वभाष्ये ६ दोषा: ४ दोषा: बहसभाष्ये दोष: २ दोषौ निन्नार्कर भाष्ये 2 दोषो १० दोषा: रामानुजमाष्ये 0 १० श्रीपतिमाष्ये २ दोषो श्रीकण्ठमाज्ये ५ दोषा: इति वकु शक्यते। तथा च पादेडस्मिन् शाहर-भास्कर-भाव्ययो दोषाभावः। इदानी द्रष्टव्यम् (३) काश्च श्रुतयः कैश् सूत्रैः उपजीव्यत्वेन गृहीताः । प्रथमाधिकरणे न "वियद्श्रुतेः" २।३।१ सूत्रे "तत् तेजोडसृजत" (छाः ६।२।३) "आत्मम् आकाश सम्मूतः" (तैः २।१) "शब्दाच" २।३/४ सूत्रे 'वायुश्चान्तरिक्षं च एतदमृतम्" (बृ. २।३।३) "स्याच्चकस्य प्रह्मशब्दवत्" २।३।५ सूत्र "अनं श्रह्म" (तैः ३।२।१) "आनन्दो श्रह्" (तैः ३।६।१) "प्रतिज्ञाहानिसव्यतिरेकच्छन्दभ्यः"२३६ सूसे "सदेव सोम्येदमत्र आसीत" (छाः६।२।१) "ऐतदात्यमिदं सर्वम्" (छा: ६।८/७) "तत् तेजोडसृजत" (छा :- ६।२।३) द्वितीयाधिकरणे "एतेन मातिरश्ा व्याख्यातः" राशट सूत्रे "आंकाशादू वायु· (तैः २।१), सैषानस्त- मिता देवता यद् वायु (वृ: १।५।२२) तृतीयाधिकरणे "असम्मवस्तु सतोऽनुपपतेः" २।३/९ इति सूते "न चास्थ कश्चिज्जनिता न चाघिपः" (श्े० ६/९) "त्वं जातो भवसि विश्वतोमुखः" (शवे: ४।३) चतुर्थाधिकरणे "तेजोडतस्तथा ह्ाह" २।३।१० इति सूत्रे "वायोरशिः (तै. २११) "तत् तेजोजसृजत" (छा. ६।२३)।

Page 391

द्विवीयाम्याये तृतीयपाद्-सप्तमपादोपसहार १०३

पथ्माधियरणे- "आप" २।३११ इति सूते "अमेराप" (से २।१) "तदपोजलूजत" (छा ६।२३) पठाधिकरणे- "पृथिम्यधिकारर५ [०३/।न्तरेम्य" २३१२ इति सूत्रे "मद्म्५ पृथिवी" (से २।१) "ता भनमस्जन्त" (छा ६२४) "तत् तेजोडसजत" (छा ६य३) "यत् ृष्ण तदसम्प' (घ छाशर)। सकमाधिकरणे- "तदभिव्यानादेव तु तर्लिंगान् स" २३१३ इति सूत्रे "आफाशाद् वायु" (ते २१) "य पृथिन्यों तिष्ठन्" (पृ ३७३)। अकुमाधिकरणे- "विपस्थयेण सु बमोत उपपदते च" २।३।१४ इति सूघे "यन् प्रमन्ति अमिसविस्वन्ति" (से श१ ) नवमाधिकरणे- "मन्तरा विज्ञानननमी कमेण ताहियादिति चेन्नाविरोपाल" यश१५ इति सूत्रे "पतस्माजजायते म्राण (मु १३)" दन्माधिकरणे- "चराचरन्यपाधयस्तु स्यात् तद्न्यपदेशषो माफस्तद्मावमावित्वाव" शाश१६ इति सूत्रे "न जीवो मियते (छा ६।११।३) एकादधाधिकरणे- 'नात्माथ तेनित्यल्वाथ वाम्थ" २।३१७ इति सूत्रे "सर्व एत आत्मनो न्युष रन्ति" (पृ २।१।२०) "स या एप महानज आत्मा" (वु टाटा२२) "अजो नित्म"

मदधाधिकरणे- (फठ. २१७)

"झोडत एव" २।३१८ इति सूत्रे "आत्मेवास्प ज्योति" (दू ४।३१) 'पर्धक्षु" (षृ १।४।७) प्रयोदशाधिकरणे- "उत्फान्तिगत्यागवीनाम्" शश१९ इति सूमे 'सर्वच्यापी" (श्े ६११) "एप अणुरातमा" (मु ३।१।९) "मस्माचछरीरादुत्कामति" (क २।९) "चन्द्रमसमेव ते सवे गच्छन्ति" (के श12) "तस्मालोफात् पुनरेति" (पृ ४४।६) 'नाणुरतवधुतेरिति चेनेवरधिकाराच" २३११ इति सूत्रे "सर्वथ्यापी" (श्वे ६।११)

Page 392

१०५ व्याससम्मत-ब्रह्मसूत्रभाष्यनिणयः (श्यः पादः)

"स्मब्दोन्मानाक्यो च" २।३।२२ इति सूत्रे "एषोडणुरात्मा" (मु श१९) "वाल- ग्रशतमागस्य" (खे 41८) "अवस्थितिवैशेष्यादिति चेन्नाभ्युपगमाद् हृदि हि" २।३।२४ इति सूत्रे "हधन्तर्ज्योति" (वृ. ४।१७) "तथा च दर्शयति"-२।३/२७' इति सूत्रे "आलोमभ्य' आनखाय्रेभ्य," (छा. ८।८१) "पृथगुपदेशात्" २ा३२८ इति सूत्रे "प्रज्ञया' शरीर समारुह" (की ३६) "यावदात्मभावित्वाच्त न दोषस्तदर्णनात्" २३३० इति सूत्र "स समान: सनुमौ लोकावनुसश्वरति" (वृ·८३/७) "नित्योपलब्धनुपलनध्यप्रसगोऽन्यतरनियमो चन्यथा" २।३/३२ इति सूत्र "काम, संकल्प " (वृ: १।५/३) चतुर्द गाधिकरणे "विहारोपदेशात" २३३४ इति सूत्रे "स्वे शरीरे यथाकमं परिवर्तते" (वृ: २।१।१८) "उपादानति" २।३।३५ इति सूत्रे "प्राणानां विज्ञानेन विज्ञानमादाय" (वृ:२।१/१७) "व्यपदेशाच् क्रियाया न चेन्निर्देशविपर्य्यय." २३३६इति सूत्रे "विज्ञानं यज तनुते" (तै २।५।१) .1, "समाध्यभावाख" २।३।३९, इति सूत्र "आत्मा वा अरे द्रष्टव्य." (वृ. २।४/५) पश्चदशाधिकरणे- "यथा च तक्षोभयथा" २।३/४० इति सूत्रे "असङ्गो हयं पुरुष:" (वृ ४(३।१५) पोडगाघिकरणे "परात् तु तच्छ्ुते" २।३।४१ इति सूत्रे "एष हेव साघु कम्म,कार्यति" (की ३८) "कृतप्रयत्नापेक्षस्तु-विहितप्रतिषिद्धवियर्श्यादिभ्य" २३४२ इति सूनरे "ज्योतिष्ठोमेन यजेत" (तै व्रा 2) "ब्राह्मणो न हन्तव्य", (श्रुति. 2)1 सपदशाधिकरणे "अंशो नानाव्यपदेशादन्यथा चापि दाशकितवादित्वमधीयत एके" २३४३ इति सूत्रे "तत्वमसि" (छा. ६।८७) "य आत्मनि तिश्ठन्" ( वृ. माध्य) "ब्रह्म दाशा ब्रह्म दासा न्रह्मवेमे कितवा." (श्रुतिः ?) - ""मन्त्रवर्णाच" २३४४ इति सूत्रे "पादोडस्य विश्वा भूतानि" (छा. ३।१२/६) •• "अपि च स्मय्यंते" २।३।४५ इति सूत्रे "ममेवाशो जीवलोके जीवभूत, सनातन" (गी.१५/७) "स्मरन्ति च" २३४७ उति सूत्रे-"तत्र य परमात्मा हि स नित्यो निर्गुण स्मृत। · न लिप्यते फ्लेश्ापि पझमपत्रमिवाम्मसा" (महाभा १२३४२।१५)

Page 393

द्विवी याध्याये चतुर्थपाद-प्रथम प्राणोत्पश्यधिकरणम् १०५ 'मनुमापरिहारी टेहसभ्पन्याजू ज्योकिरादिव्द्' २३४८ इति सूत्रे 'नान्य मतोस्ति द्रष्टा" (पृ अश२३े) इधानी मष्टव्यम् पताहतसूत्रोपजीव्यस्रुति भनेन (४) कीदशी अस्य पादसगति: अत्र हजपते-मधमादिनवाना अधिकरणाना मख्ये, "अन्तरा विनानमनमी कमेण तहि ादिति चेज्राविरोपात" इति पश्तदणसूयपर्थ्यनते भूतमीतिकोत्पतिवि्यष श्ुतिविरोध मी्मा सित, परामाधिकरणम् मारम्य सप्तत अधि+रणपर्व्यन्त च, तेन च पावन्तपर्थ्यन्त जीयोत् पंचि-तत्चव रूपादिविषयप स्रुतिविरोष परदित इति। तर्कपा नाम पूर्वस्मिन् पादे सभौतान सस्यादमतवादिना मतविरोष तर्कयुक्तिवहिर्मूततया निराकृत, भवुना भ्रुतीन। मम्येडपि परस्परविरोधामावे मनर्सितु पादोडयं प्रारण इति थ। तथापि विभिन्नमाभ्यकता मते यथा पतत्पनमतिपार्घ स्वति तन्पि सस्तात् पदरस्यत- शोंकरमतेसूर्वमागेन पमद्ामूतधतीनाम, उपरभागेन च जीवधुतीनो परस्परविरोषपरिहार। मास्करमते -साकरमतानुरपम्। निम्या कमते चफारष्यवियबाधत्पती जीवविपये च भुतीनाम् अविरोषप्रदर्तनम्। रामानुजमते -माफा नादे कार्य्यतनिर्पणम्। माच्चमते-केव एम्चत्विरोध।

भीपतिमते धुतीनाम् मन्योन्यविरद्धत्वघ्योतनाव जगत मझकारणत्सानिरसनम्। 1 एते पच्पालेचने कृते नात्र विशेषण मतभेद माध्यट्ता मम्ये हरपते इत्येव अवगम्पते।

इति द्वितीयाष्याये तृतीयपाछोपसंह्षार।

पथ द्वितीयाप्याये चतुर्थपाद। ! प्रथम प्राणोत्पस्यधिफरणम् -- अत्र "तभा प्राणा" २।४।१ (२७०) इति सूत्स्म "भाणा" इति पदात् तभी पादमति पाधानुसारत अस्य "माणोस्पत्मधिकरण" नाम। तत् शोकर-ास्करननिष्वार्क माच्येयु अस्मिन् अधिकरणे चत्वारि सून्राणि, रामानुज-मध्य-श्ीकश्शरीपति-माध्येपु श्रीणि सूत्राणि, द्विवीय तृतीय-सूत्रयो एकीकरणात्। तयव वह्ममाप्ये पक् सूत्राणि गृदीत्तानि, परसूत्रस्मापि भहणात्। सत् व सूत्रचतुष्टयम्- १४

Page 395

द्वितीयाध्याये चतुर्थपाद-द्वितीय सप्तगत्यिकरणम् १०७

"हस्तादयस्तु स्थितेऽतो नवम्" २।४/६ (२७५) मत्र (१) "सप्त गतेविशेपितनवाथ" २४५ (७४) इति सूत्रे "सप्त" इति प्रथ मान्तपदान अस् अधिकरणाएभकत् नियमानुगतमेव। चतुर्भमामान्यनियमा। चफारा अध्याछ्तम्य प्रथमान्तपनस्थापि तयाल वाधितम्। पष्टविरोपनियमात्। बलममाज्ये मनेन अधि- फरणम्प अरचनाया दोप। पकारस्प हेतुसमुखायफत्वेन म वाघफलरका। तत्र थ्रीपति भाप्ये परसूश्रस्य पततमू्यागते हरपते। तन्न युर्क्त। तु शब्देने हेतो पृथकृत्चिवानात्।

(२) 'हस्ताउयस्तु स्थितेड्रतो नवम्" २४1६ (-७५) इत्यत्र इम्तादम" इति प्रथम। न्तपदाल् मम्य अभिकरणार मकत्वे पस््यते, चतुर्थसामान्यनियमात, तथापि सकोचार्यकम अथवा अनिषेयार्थकम्प तु सन्दस्य योगात् तत्र संगच्छते, नवमविरोपनियमात्। अत चल्म भाप्ये मत्र अधिकरणारमभात दाय। य्ीपतिमाण्ये एतंत्मूयम् एकीहन्म एफमेव अधिकरण हततम्। तेन तम्य सूमर्यककरणजन्य दोप, अधिकसम्मतेरमावात्, चतुर्थवरोपनियमाथ।

वृतीय प्राणाणुत्वाधिकरणम। अत्र "अणवश" २४७ (७६) इति सूतस्य अणुन्पदात् ततथ अस्य प्रतिपाधानुसा रेण अम्म 'भ्राणाणुस्वाधिकरणम्" नाम। तत्र शह्र-भार्कर-िम्धारफ-मन्-श्रीफष्ठ-वल्ममाप्येपु पतेन एकेन सूत्रेण मतदधिकरणं रचितम।रामानुज-श्श्रीपतिमाध्पमी तु सूत्रद्वयं गृहीतम्। मत्र 'मणव" इति पयमान्तपदम्प सत्तवात् अत्र अधिकरणार म सेगव। चकार योगात् नाम्य तत्र वाधक किश्वित, यत अत्र विधेयमेद सूच्यते। चतुर्थविशेषनियमात, नयोवसविरोपनियमाथ। परसूम्रे अविफसम्मत्या अधिकरणारम्मातू अन्रैन अधिकरणसमाति। चतुर्थ प्राणधष्ठ्याधिकरणम् अम्र "सेमुध्" २४८ (७७) इति सूनरस्प धेप-पवात् तन तातपर्ानुरोषाल अम्य 'भाणसैष्ठ्याधिकरण" नत्म। तन्र शहर-मास्कर-भाप्मयो एतेन एकेन सूबेण पतद धिकरण रचितम्1 रामानुजनसोपतिनमाध्यो तदीमतृतीयाधिकरणस्य एवद्धि अन्तिम सूत्रम्। तत्र न जनेन अधिकरणम् मारव्यम्। सहर-भास्कर माध्यनूयवत् निम्बाकनमत्य-शीकण्ठ-वलम भाप्येु तु मविकरणम् आरण्यम्। तभापि निम्धार्कमाप्ये पतनि तदीय चतुभाधिकरणस्य पट्सु सूप्रेपु प्रथमं सत्रम्। माध्वभाप्ये तदीयपषाविकरणस्य सूत्रदूयमध्ये मभम सूत्रम्। श्रीकणठ माप्ये तदीयचतुर्भाधिकरणस्प पक्चमु सूत्रेपु प्रथम सूत्रम्। वल्भमाप्ये तदीप चतुर्षाभिकरणस्म सूश्रदयमनये प्रथम सू्तर मनति। शफर-मास्कर-निम्मार्फ-भीक3-वह म-माज्येपु एवच चतुर्भा धिकरणम्।

Page 396

१०८ व्याससम्मत-ब्रह्मसूत्रभाप्य निर्णयः (३यः पाद:)

तत्र "श्रेष्ठः" इति प्रथमान्तपदस्य सत्त्वात् अस्थ अधिकरणारमभकत्वं युज्यते एव। चकारस्य विधेयमेदवोधकत्वात् नात्र अधिकरणारमभे वाघा कापि वर्तते। चतुर्थसामान्य नियमात् त्रयोदशविशेषनियमाच। अत्र रामानुज-श्रीपति-भाष्यद्वयमध्ये अधिकरणस्य अनारम्भात् तयोरेव दोषः। परसूत्रे चतुर्षु भाष्येषु अधिकरणारम्भात् अत्रव अधिकरणसमापि: । पश्चमं वायुक्रियाधिकरणम् अत्र "न वायुक्रिये परथगुपदेशात्" २ा४/९ (२७८) इति सूतरस्य "वायुक्रि ये" पदात् अस्थ "वायुक्रियाधिकरण" नाम। तेत्र शाकर-भास्कर-रामानुज-श्रीपति-भाष्येपु अत्र अधिकरणं रचित्तम्। शर्कर भास्करनमतद्ये तु एतंत् पश्चमम् अधिकरणम्। रामानुज-श्रीपतिमते च चतुर्थम् अधिकरणम्। शंकर-भास्कर-रामानुजभाप्येषु अत्र चत्वारि सूत्राणि गृहीतानि। श्रीपतिभाष्ये तु पञ्च सूत्राणि गृहीतानि। निम्बाकभाप्ये तदीयचतुर्थाधिकरणस्य पट्सु सूत्रषु एतत द्वितीय सूत्रम्, माध्वभाष्ये तदीपषष्ठाधिकरणस्य सूत्रद्यमध्ये एतद् हि द्वितीयं सत्रम्। श्रीकण्ठ- भाष्ये तदीयचतुर्थाधिकरणस्य पश्चतु सनेपु द्वितीयं सनम्। श्रीपति-भा्ये तदीयचतुर्था- धिकरणस्य पञ्चसु सुेषु एतत् प्रथमं सूत्रम्। वलभभाष्ये तदीयचतुर्थाधिकरणस्य सूत्रयमव्ये द्वितीय सूत्रम् इति विशेष:। तेन निम्बार्क-मध्ब-श्रीकण्ठ-वहभ-भाष्येपु अधिकरणस्य अना- रम्भात् तेषामेव दोषस्पर्श,। तानि च सूत्रचतुष्ठयम् १। "न वायुक्रिये पृथगुपदेशात" २/४/९ ३। अकरणत्वाच्च न दोषस्तथाहि दर्शयति (२७८) २/४/११ (२८०) २। चक्षुरादिवत् तु ततुसहशिष्ठयादिभ्यः ४। पश्चव्ृत्तिमनोबदू व्यपदिश्यते २/४।१०(२७९) २/४/१२ (२८१ ) अत्र (१) "न वायुक्रिये पृथगुपदेशात्" २४९ (२७८) इत्यत्र "वायुक्रिये" इति प्रथमान्तपदात् अस्य अधिकरणारम्भकत्व नियमानुगतम् एव। चतुर्थसामान्यनियमात्। नि-म-श्री- व-भाष्येषु अधिकरणस्य अरचनाया दोष: । (२) "चक्षुरादिवत् तु तत्सहशिष्ट यादिभ्य," २४।१० (२७९) इत्यत्र प्रथमान्तपदा- भावात् नास्य अधिकरणारम्भकत्वम्-। चक्षुरादिवत् इत्यतः प्रथमान्तपदस्य अध्याहारेऽपि शङ्ानिरासक-तु-शन्दयोगात् न तत्सिद्धिः। चतुर्थसामान्यनियमात्।योदशविरोषनियमाच्च। मध्व वल्मभाष्यद्वयमध्ये अधिकरणारम्भात् तयोरेव दोष:। (३) "अकरणत्वाच्च न दोषस्तथाहि दर्शयति" २।४११ (२८०) इत्यत्र "दोष:" इति प्रथमान्तपद सत्वेडपि हतुसमुच्चायकचकारस्या सत्वात् नास्य अधिकरणारम्भकतं युक्तम्। तच सर्वसम्मतमेव। चतुर्थसामान्यनियमात् षष्ठविशेषनियमाच्च। (8) "श्ेवृत्तिर्मंनोवद् व्यपदिश्यते" २।४।१२ (२८१) इत्यत्र "पश्चवृत्ति" इति

Page 397

द्वितीया पाये चतुर्थपाद -पष्ट श्रेष्ठाणुर्वाधिकरणम्

प्रथमान्तपदाल् जम्य अधिक रणारम्भकच पुग्तम, तथापि पूषापरसूत्रे च कारात् साफस पमके नास्य सधास्य संगतम। चतुर्थमामान्यनियमाति पिनियमाच। परसूत्रे पधमु माध्येकु अधिय रणारममात् अप्रंच मविकरणसमासि मग्छते। माच्मा ने मत्र अधि- परणन्य आरग्मान् तम्य नोप ।

अत्र "अणुश्व" =।४।१३ (२८०) इति सुप्रम्य "अणु" सनव तथा तात्पर्थ्यानुरोधास् नस्य "केषणुचाधिकरण" नाम। तम अेफर-मास्फर-रामानुन-मध्-श्रीयष्ठ भाप्येपु अधिकरणम् वारत्थम्। तत्र -4र-मागफरनामानु न-मस्स-माप्येपु ण्तेन वर्धन सत्ेण पततधिकरर्ण रचितम्। भो4्प्टमाज्े तु पतनरन्य मगत्रयेण पतविक्गणम। ततश रामानुजमाज्ये वनीयपस्चमा विकसणस्य, मा्यमाम्ये तदीयनवमाधिफरणग्य, तथा थस्भाप्ये तदीयपचमाधियरणस्थ मतन् मूत्रम इनि पौद्ध भम। श्री+फ्माप्ये तु तदीयन समाधिकरणस्य सूतरदयमस्ये पतदेव प्रथमं सूत्रम 1 निम्धर्नभाष्ये ततीय चतुर्थाधिकरणम्य पतमु सप्रेपु पतद्धि मन्तिमं सूत्रम्। श्रीप विमाज्ये तदीयचतुथाधिकग्णस्म ददमु, सूपेपु तदेय दक्में सुत्रम। तयेव वक्लम भाप्ये तीयपधमाधिकरणम्प चतुर्ष सप्रेषु पत-वि चतुर्य मूत्रम। तेन निम्बार्फ-्थीपति 4 .: मन्माप्येपु पतेन अभिक रणस्य अनारममात् दोप एस फल्पनीय। अत्र 'मणु" इनि पयमान्तप-म्य मनात् मधिकरणाएगम समुचित। चतुर्थ- सामान्यनियमान। सकारयोगस्तु नाम तन्य व्याधातन, विधेयमदस्य सूचनात्। ्रयोदश विरोपनियमान। परसते अधिन मम्मत्या अधिफरणम्म मार मात् अप्रेव अधिकरणस्म समासिश्व संगचते। सप्तम ज्योतिराधधिकरणम् मत्र "ज्योतिराघघिष्टानं तु समननात्" ग४१४ (२८३) इति सूतस्य ज्योतिराद्पिदाव अस्य 'ज्योतिराधधिकरण" नाम। तत्र ६५र-मायर-मच्च-माज्येवु सूत्रम गृदीतम्। रामानुज धीपति-भाज्यन्वयमम्ये सूनदयम, मयमद्धितीयसूप्रयो एवीपरणात्। निम्वारकमाप्ये एक्ष सूत्राणि, वलममाण्े एयमेव सू्रम। श्रीमण्टमाप्ये तु वतेन अधिकरण न रचितम्। तत्र सदीयपक्ष माधिकरणम्य सूतदयमध्ये पतदि अततिम सू्त्र भवति। एव च एक श्रीकण्ट माप्य विदाय सरवेंपु मान्येपु अत्र अधिकरण रचितम्। तानि च सूत्रभयम्- १। ज्योतिराधधिष्टान तु तदामननात्।२। "भाणवता शब्बात्" शाश१य (२८श) २1४१४ (२८३)।३। 'तम्म च नित्पत्वात" २/४/१६ (२८५) (१) अत्र 'ज्योतिराधषिष्टान तु तगामननात्" राश'४ (८२) इतत्र 'ज्योतिवाघ- विष्ानम्" इति यमान्तपतसय मत्ान् अस्य अधिकरणाम्मक् युक्मेव। चतुर्थसामान्य-

Page 398

११० व्याससम्मत-ब्रह्ममूत्रभाष्यनिर्णयः (शयः पाद:)

नियमात्। तुनगव्देन न तस्थ व्याघात, निषेधार्थकत्वात् तक्य।अष्ठादशविशेषनियमात्। रा-श्री-श्रीष-भाध्येपु परसूत्रमषि अनेन सह पठितं दश्यते। तज्जनित-दोषगुणविचार प्रगेव कृत, अत्र नात्र पुनविचास्थते। परन्तु तन युकम्। चतुर्थविरोषनियमात्।श्रीकण्ठमाप्ये अधिकरणस्य अनारम्भात् तस्यैव दोष, इति कल्प्यते। (२) "प्रणवता गन्दात्" ४१५ (२८४) इत्यत्र प्रथमान्तपदामावात् नास्थ अधिकरणारमभकत्वम्। चतुर्यसामान्यनियमात्।वलभभाव्ये तु अधिकरणस्य रचनाया तस्वेव डोप। रा-शी-श्रीप-भाव्येपु एतत्सूनस्य पूर्वसूनाहत्व हश्यते, तन सम्यक। पर- मूतीय-च-कारस्य अध्याह संव्यत्वात् हेतो पार्थक्यविधानात् च। चतुर्थविशेषनियमात। (३) "तस्य च नित्यत्वात्" श४१६ (२८५) इत्यन्र प्रथमान्तपदामावात् नास्प अधिकरणारमभकतवम्। चतुर्यसामास्यनियमात्। च-कारस्थ न वाधकत्वम्, षषविशेषनियमात्। श्रीकण्ठमाप्ये अविकरणस्य रचनाया दोष। परसूत्रे अधिकसम्मत्या अधिकरणारम्भात् अने अविकरणसमाप्ति, सगता। एवं च अत्र श्रीकण्ठमाध्यस्य दोषद्यम्, वलभभाष्यस्य तु एक एव। अष्ठमम् इन्द्रियाधिकरणम् अत्र 'त इन्द्रियाणि तद्व्यपदेशादन्यत्र श्रेष्ठात्" २४१७ (२८६) इति सूत्रस्य "इन्द्रि- यराणि" -पदात् अम्य "इन्द्रियाविकरण" नाम। तत्र शाकर-भास्कर-मघ्ब-बलम-भाप्येपु त्रीणि सृत्रणि गृहीतानि। रामानुज-श्रीकण्ठ-श्रीपति-भाप्येपु सूत्रदयं गृहीतम्, द्वितीयतृतीयमृत्र- न्रयन्य एकीकरणात्। निम्वकभाप्ये अत्र अधिकरणं न आरव्वम्। तन्मते तंदीयपश्मा- धिकर्णन्य पश्चमु सूत्रेपु गतद्धि चतुर्थ सूत्म। रामानुज-श्रीकण्ठन्भाप्ययो सप्तमाधिकरणम्य मनद्रयननये एतम प्रथम सूत्रम्। माध्वभाप्ये एका्शाविकरणस्य सूत्रत्रयमध्ये पतद्धि प्रथम अम। श्रीपतिभाष्ये तदीयषष्ठाधिकरणस्थ सूतदयमध्ये एतंच्च प्रथम सूत्रम। श ममान्ने अप्रभाधिकर्णग्य सूतन्यम ये एतच प्रथम सूनम्। तानि च त्रीणि नम णि । 'त रन्द्रिवाणि तसयपटे शादन्यत्र /२1 "भेतश ने " 2ण1, (5/10)

Page 399

द्वितीया्याये चतुर्थपाद -नवम सज्ञामूर्तिक्लृप्त्यधिकरणम् १११ (३) "वेन्स्ज्याथ २४१९(८८) इस्पन प्रथमान्तपद्ामपात् नास्य अविकरणा एमनचम्। चतुयमामान्यनियमान्। च फ्ारोडपि न साधय, पष्ठवि पिनियमात।रा नि-थी धीप-मतेपु Uलनमननम पृपसजम्य रोपया पटितम। सन युकम्। तन हेतुश् उक्त एव। चनुर्षवि पिनियमात्। परमते अधिनसम्मन्या अधिकरणम्य वरगमात् अंत्रेव मिकरण समास्ति सगता एय। नयम सतामूरतियएट प्त्यधिकरणम् मत्र "सलामासनन्ट सिन्ु प्रिृतुवत उपटेगाम" श४२(=८०) इति सत्ररय "संजा मूसिपलसि" इति पदान अग्य "मनामूर्षिपल्प्त्यिफरण" नाम। अप्र मस्व चल्षम मिश्रेपु मा पेपु सर्षत्र सत्रप्रयम मृद्ीनम।-4रमास्फरन्माध्ययो नवमाधिकरणम्थ णवत् प्रथम सत्रम्। रनानु+ माप्ये तदीयाएमाधिकरणस्प प्रथर्म मयम् निम्पार्फमाप्ये तदीयपषठाधिकरणस्य प्रथर्म सत्रम्। माधमान्ये तहीयद्वाद ॥पिय रजम्य प्रथम सनम्। थ्रीकण्टमाप्ये तदीयाष्टमाधिफर- णस्प प्रधर्म मत्रम। भीपतिमान्ये तदीयमप्रमाधियरणम्य प्रथ्म सनम। मल्षममाप्ये तवीय- नवमाधिफरणम्य प्रथम सत्रम् इनि विशेप। तानि च त्रीणि सत्राणि- १1 संजानचिषल्ट्मिन्तु निवृतवुरनत जप- ज्ञान" ग8र0(06०) ३ । "धैंनेप्यत्् तु तद्यादम्तदूवाद"

२। "मत्मादि भन यथाशब्दमितर्योध" २४२२ (९१)

21212(00) ऋत (१) "मनाम् चिपल सिस्तु निषृत ुर्षत उपटेकात्" २।४।२० (२८०) इति सम्रस्य 'मंज्रान सिकत्हसि" इमि प्रथमान्तवमत् अत्र अधिकरणारम्भ सगत एवं। चतुर्थसामान्य- नियमात्। सु सन्दोडपि न पापफ, सक्तपूर्वपक्षस्वान।मष्टावशविरोपनियमात्। सर्वेध तथेव कृतम्। (२) "मोमार भाम ययानवमितरयोश" ग४२१ (२००) इत्यत्र "मासादि भौमे" इति प्रथमान्तपद्द्वयमत्त्वात् यद्यति अधिकरणाएग्म सद्त एव, चतुर्थमामान्यनियमात, तथापि पकारयोगात तस्य न तथास्वम्। पष्टविरोनियमात। मन्च-वलमन्मास्हरयमस्ये मनेन पृथगविकरणम्प रचनार्यो तयोरेष दोप। (३) "धीोज्यात तु प्चादस्त- वाड"२३।२२ (०००) इल्य "तद्वाद" इति मथमान्तप त् अम्र अधिकरणारम्म यदयपि संगच्छते, चतुर्थसामान्यनियमात, तथापि तु सब्देन तस्य स्माधात सपात इति योदन्यम्। नयमविशेननियमात्। अत्न तद्याव इति पदस्थ हविरु- कत्वात् अत्रैय मध्यायसमाति, सुतरी पावसमासिरपि इति। अष्टमपादोपसदार। 1 इदानी दएय्यम् मनेन निवन्धेन अस्मिन् पाढे अधिकरणरचनाय-

Page 400

११२ व्याससम्मत-त्रह्मसूत्रभाष्यनिर्णय: (३यः पाद:)

(१) कति कीदृशाश्र नियमा अत्र संकलिता (२) कति च दोषा कस्य भाष्यस्थ कर्थं संवृत्ता: (३) काश्र श्रुतय• कैश्र सूत्रे- उपजीव्यत्वेन गृहीता: (४) उपजीव्यश्रुतिबलेन कीदशी च पादसंगति: समुचिता इति। एते च चत्वार. विषया अधस्तत् क्रमेण प्रदश्यन्ते।तत्र प्रथमस्तावत् (१) कति कीहशाश्त नियमा अन् सकलिताः। अत्र न एकोडपि नूतन: नियम सङ्कलितः। अत. न पतत् अत्र आलोवनीयम्। (२) कति च दोषा: कस्य भाष्यस्य कथं सृत्ताः । तत्र २/४।१ अधिकरणे माध्वभाष्ये "तत् प्राकश्रुतेश्र" इति २।४।३ सूत्र अधिकरणस्य रचनाया दोषः। तत्रैव माध्वभाप्ये "तत्पूर्वकत्वादू वाचः" इति २४४ सत्रे अधिकरणस्य रचनाया दोष: । /४२ अधिकरणे वलभभाज्ये "सत्त गतेविशेषितत्वाच्च" इति 218/५ सत्रे अधि- करणस्य अरचनाया दोषः । तंत्रैव वलभभाष्ये "हस्तादयस्तु स्थितेडतो नैवम्" इति २।४।६ सूत्रे अधिकरणस्य रचनाया दोष। २/४/४ अधिकरणे राशशरीप-भाष्यदये "श्रेष्ठश्" इति २181८ सने अधिकरणस्य अरचनाया दोप । २।४।५ अधिकरणे म-नि-श्री-च-भाप्येपु "न वायुक्रिये पृथगुपदेशात्" इति २४९ सत्र अधिकरणस्थ अरचनाया दोप:। तत्रैव मन्व-भाष्यद्वये "चक्षुरादिवत् तु तत्सहशिष्टादिम्य." इति २४१० सूत्रे अधिकरणस्य रचनाया दोप: । तंत्रैव माध्यभाप्ये "पश्चवृत्तिर्मनोवद्व्यपदिश्यते" इति २४१२ सत्रे अधिकरणस्थ रचनाया दोप। शश६ अधिकरणे निशश्रीप-च्त-माप्येयु "अणुश्च" इति २/४१३ सूत्रे अधिकरणस्य अरपनाया ढोप। २४/७ अधिकरणे श्रीकण्ठमाप्ये "ज्योतिरविष्ठानं तु तदामननात्" इति २४१४ सत्र अधिकरणस्य अरर्चनाया दोप। तत्रव वदभभाप्ये "प्राणवता शं्दात्" इति श४१५ सत्रे अधिकरणस्य रचनाया दोप।

Page 401

  • द्वितीयाष्याये पतुर्थपाद :- अटटमपादोपंसहार ११३ तत्रेव श्रीकण्ठमाप्य "तस्य च नित्यत्वात्" इति २।४१६ सत् मधिकरणस्प रच नारमा ठोष। २1४/८ अधिकरणे निम्बार्कमाप्य "त इन्द्रियाणि तद्ष्यपदेशादन्यत्र भ्रष्ठात्" इति २।४।१७ सत्रे अधिकरणस्प अरचनार्यी दोप। २।४/९ अधिकरणे मध्य वलम-माज्ययो "मासादि भम ययाशब्द मितरयोख" इति १।४।११ सत्रे अधिकरणस्य रचनारया दोष। 77

एवं च पादे अम्मिन् माष्याणो दोपसमाहारे कुते हस्मते 1 11 माज्यनाम अधिकरणस्य मरचनाया अधिकरणस्य रचनाया माध्वमाज्ये १ दोप ५ दोपा - बल्षममाप्ये[ ३ दोपा - ४ रामानुजमाप्ये १ दोषT E श्रीपतिभाष्य २ दोषो O निम्बार्कमाप्ये ३ दोपा 0 मीकामाज्ये। २ दोपौ १ दोप इति वक्त सक्यते। तथा च पादे मम्मिन् शहर-भास्कस्माप्ययो दोपामाव हरकते। इवानी दषम्यम्- (३) काव भुवय कम सूत्रे उपजी्यत्वेन गृहीता । मथमाधि करणे- 'तथा प्राजा" २।४1१ इति सते 'पतस्माज्जायते प्राणो मन" (मु ३१३) ---- "ऋपमो बाव तेे मदासी्" ( "तव माकू भुतेश" २[४३ इति सत्रे "एतस्माज्जायते म्राणो मन" '( मु "१।३) तवपूर्व कत्वीद् वाच" २।४४ इति सत्रे "तत् तेजोऽयजत" (छा ६।२।३) "मसमर्य

द्विती याविकरणे - दि सोम्म मन आपोमय भाणस्तेजमथी वाक" (रा ६ा४५)

-"सप्र गतेर्विशेपितत्वाथ" 2181५ इति मूत्रे "सप्त माणा प्रभवन्ति तस्मात" (मु श१८) "संप वै शीर्षज्या माणा" (i) 1

"हज्वाव यस्तु स्थितेडतो नैवम्" १।४।६ इति सूते "इस्ती वे अइ" (वृ ३1८), 'भाणमनुतक्रामन्त सर्वे माणा अनुत्कामन्ति" (दु ४18।), "स यत्रेप चाकुप 1-1 पुरुप" (बू ४।४।१), "दशमे पुर्य माणा आत्मेकादेशस्ते मदा मस्मात् शरीराच म्त्याद् उत्तभामन्ति अभ रोकयन्ति" (व ३९४)।

Page 402

११४

तृतीयाधिकरणे "अणवश्र" ।४।७ इति सत्र "प्राणा. सवडनन्ता." (2) चतुर्थाधिकरणे 'श्रेष्ठश्र" २४८ इति सूत्रे "एतस्माज्जायते प्राण" (मु. २१३) "आनीदवातम्"

पश्चमाधिकरणे "न वायुक्रिये पृथगुपदेशात्" २४९ इति सत्र "यः प्राणः स वायु." (2), "एतस्मा- जायते प्राणो मन सर्वन्द्रियाणि च" (मु. श१३) "सवायुना ज्योतिषा" (छा. ३।१८।४) "अकरणताच न दोषस्तथाहि दर्शयति" २४११ इति सूत्रे "तान् वरिष्ठः प्राण उवाच मा मोहम् आपधथ अहमेव एतत् पश्चधा आत्मानं प्रविमज्य एतद्वाणम् अवष्टभ्य विधारयामि।" (प्रश्. २।३) पष्ठाधिकरणे "अणुध्च" ४।१३ इति सूत्रे "सम एभि. त्रिमि लोके." (वृ १।३/२२) सप्तमाधिकरणे "ज्योतिरादधिष्ठानं तु तदामननात्" २।४।१४ इति सत्रे "आदित्यश्चक्षुर्भूत्वा" (ऐ: २।४) "चक्षुषा हि रूपाणि पश्थति" (बृ. ३।२/५) प्राणवता गव्दात्" २४।१५ इति सूत्रे "स चाक्षुषः पुरुषो दर्शनाय चक्षुः"(छाः ८।१२।४) अष्टमाधिकरणे "त इन्द्रियाणि तद्व्यपदेशादन्यत्र श्रेष्ठात्" २४१७ इति सते "ए तस्माज्जायते प्राणो मन." (मु: २।१।३), "त एतस्यैव सर्वे रूपम् अभवन्" (वृ: १।५।२१) "भेदश्रुते." २।४।१८ इति सने "अथ हेममासन्यं प्राणमूचु" (वृ: १।३।२) नवमाधिकरणे "सज्ञामृतिकल सरिस्तु निवृत्कुवत उपदेशात्" २४२० इति सचे "अनेन जीवेन आत्मना अनुपरविश्य नामरूपे व्याकरवाणि" (छा. ६३।२), "आकाशो ह वे नीम नामरुपयोनिवेहिता" (छा. ८।१४।१) "तासा विवृत विवृतम् एकेका कर्वाणि' (छा: ६।३-) "मासादि भौमं यथाशळ्मितरयोश्च" २४२१ इति सते "अन्नम् अशितं त्रेधा विवीयने तम्य य स्थविष्रो धातुस्तन् पुरीषं भर्वति, यो मध्यम तन्माम योडगिए तन्मन (छा ६।५।१)।

Page 403

द्वितीयाध्याय सम लोचनम् ११५

दनानी दषटन्यम् पताह मियोपजीव्यश्रुतिभलेन- + -

(४) कीदृश्वी अस्थ पादसगति अध्यायम्य अम्य तृतीय चतुर्थपानी मूतमौतिफोन्पत्यारिविनये ब्रुतीनो परस्परविरोध परिहाराय-इति भगेष जम। तेन पूर्वपाटे मूतमोकयुतिविरो विषूय अत्मिन पाढे भातिकेन्द्रियानि-विषपकन्युनिविराध निराहन इत्येय हरयते। एव च मा्यकता मध्ये अभ न विरोपक मतमेद मजान। सर्थापि तेपा पा भतिपाधानि अघस्तात् भनसपन्ते- शापरमते-लिंग रोग्युतीना निरोधपरिहार

रामानुपमते- इन्द्रियादे कार्ष्पतनिकपगम् -निम्या कमते-जीव +रेणधतीनाम नविरोधमदर्शनम - मध्चमते सुकि कसुन्यविरोष

धीकरमते ावम्य अध्तकार्ष्य चडि चेवनचात् अनत्पत्वस्वामाविकमित्नत्व-तत्- स्वर्पन्ाना भद्जनेन तम्म तल्लिगररीरत् प्रतिपाठनम्। इति। अत्र यो विशेषत मेद मदस्पत स तु मन्चमंते तथा भीकरमते एव। तम्रापि मध्वमते भापातत मेदमत्वंडपि फरत न अनैश्यम इति तैवीयमाष्यादित प्रतीयते। औकरमाप्यस्थ गतिस्तु चिन्तनाथा। तत्र जीवविषयक्रपरसंगानिक वाहुल्येन सलिविए्म्-इति मूत्र भाभपाठन अवगम्यते। एवं च योडयम् अत्र मतभेन, स तु उपक्षणीय एव मतिभाति । मतविपि ल्म्पमाने, तम्य अन्यमाफरणेन कयिन् नपूर्षत्वसाधन न दुष्कर, सम्वाय रक्षणारय स्वमत नात भयमदर्सने यग योजन भवे। अ ाप्या्णो व्यामसनिहत विचारे आाचीनच आची नमूल कचम् एतदुम्यं स्मरजीयम इति दिक। इति अष्टमपाइसमालोवनम्। -द्विसीया ध्यायममालोचनम्। एव च पतद यायम्म चतुपू पादेपु यत् भतिपादित तथा यब प्रथमास्यामे मालोचित तम्म पम्यालोचने कृते विभिन्नभुति वाक्योत्यर्सेसयमीमासा एव पतद्मन्यम्प प्रयोगनमिति अतिस्पष्टतया मविमाति। नात्र सत्रकारम्य स्वक्रीयमतपदर्शन्ृदा काविदपि महस्पते। धुतीनाम् मशान्तत्व सथा व्यक्तिविरोपोद्मावितमताना अमामाजिकल अन्यम्पास्य हृदय मूलमन्त्र वा । अत मथमाध्याये स्रुतीना समन्वये साधिते, तन्र सम्भावितविरोषपरिदारार्य अर्य निताय नव्याय। स्वमत वर्णनान्तरे परमतम्ण्डने विना ध्वमलार्नु न समर्।यथा इतरमेघनुमापके लक्षज वसुनिमये सम्पक फौसल तद्मिजानो सत्त्ववारणाय, यथा रजत मानार्थिने रजतमण्ड मदर्व सीसकवंगाविधातुमेशिडवि तस्मे विज्ञापनीय, सीसकनगादिपु

Page 404

११६ व्याससम्मत-ब्रह्मसूत्रभाष्य निर्णयः (३यः पाद:)

रजतश्रमवारणाय, तथा स्वपक्षस्थापनाननतर परपक्षनिरसनमपि प्रयोजन स्वपक्षदार््याय सम्माविताडपत्याशित म्रान्तिनिवारणाय च। अतः अस्मिन् द्वितीये अध्याये परपक्षखण्डनद्वारा अविरोधप्रदर्शनं अतीव युक्तियुक्तम् आजानिकाक्षानुरूप च। तेन अभ्य-प्रथमे पादे स्वमतो- परि परकृताक्षेपस्य युक्तिवलेनेव निरसनं कृतं, द्वितीये पादे 'विषस्य विषमोषधम्' इतिवत् युक्तिवादिना परेषा मते युक्तिविरोधस्यैव प्रदर्शन कृतं, तृतीये चतुर्थे च पाददये परोद्मावित- श्रुतिविरोधस्यापि निराकरणं कृतम्। स्वमतसमर्थनासमर्थस्य परमतेाप परमतपरामवप्रचेषा- निरसनवत्। अत युक्तमेतत् विरोधपरिहारप्रदर्शनम् एतद् द्वितीयाध्यायस्थ। एवं च यदि एतदध्यायान्तर्गतपादचतुष्टयस्य समालोचनफलम् अत्र समाहियते तदा तद् इत्थमेव भवति

प्रथमपादे तृतीयपादे -- द्वितीयपादे चतुर्थपादे अधिकरण- अधिकरण- अधिकरण- अधिकरण-

रच- अरच- रच-अरच- रच- अरच- रच- अरच - भाष्यकारा नाया-नाया नाया नायों। दोष दोष नाया नार्यां नाया नाया दोष दोष दोष दोष: दोष दोष

0 0 を 狗 人 भास्कर 0

रामानुज: १ १० १६ o' O १ निम्चार्क २ १० २ 0 ३ २0 ३ ५ ६ २ ४ ६ ५ १ ३२ श्रीकंण्ठ १ ३ २ १ ५ १ २ -१५ श्रीपति २ १ २ 0 २ ७ बहम ३ १ - १ १ ४ ३ -१९ समष्टि ७ २० i १० ८ ३३ ९ 1१० १२/१०९

एवं च 4

रामानुजभाष्ये १६ दोषा: तत्र रचनाया ११ अरचनाया दोषा निम्बार्क २० १० १० मध्व "7 ३२ १८ १४ " श्रीण्ठ १५ ६ श्रीपति 55 ७ 55 , २ 39 १९ १० 1 E एतेन केवलं शंकरभास्करमाज्ययो दोषामाक -

Page 405

द्वितीयायाय ममालोचॅनभ् ११७

ततध ये च अतिरिक्तनियमा अप्र द्विंतीयापाये सहनिविता ते पम्सा्यका यथा- चतुर्दननियम-"चेन"-"इति चेन्" नमृति राव्मस्ेडपि यत्र अह्रामागे पक्चम्यत प्रथमान्त-पद्-द्वय-मत्त्व त अधिफरमारम्म युन्त'। यथा "मोपापते अभिमाग्ेत् म्यालो कवत् इति २११३ मत्रे अधि+रणारम्म । वैक्नियम-"यत्र पृषमने 'स्यास्यातम" "तदुषम" पवजातायक प्रमगसमाप्ति सचक पदं तत्र निरपमन्यवोषपत्वे मति अधियरणारम्म फरणीय।" यभा- 'विकरणत्यानेति चेत् तदुकम" गा३ इति मूत्र, तत "न पयोजनवत्चात" श१३ इति सत्रे मधिफरणस्प आरग्भ। 415 नियम - "यत्र हतुतम पफारा्पिेन ममाहियने सन अधि+रणममार्सि पैज्वन् रचिनम, तन त नन्तर यत् सूतं तेन अधिफरणारग्भ भगच्छते"। यथा"पपछते वाध्युपलम्यते थ"१F उति मृत्रे "तन सयघममपपवेध' ३७ इति सूत्रे अधि परणम्प मारग्म । सस रानियम- "यम पूर्वापरमूययोमव्ये चकारयोगो मयत तत्र मस्यपतितसूनम्प परथमान्तपतम्य मायोक्षत्वम् अनुमाय अगसूतब् पल्पनीयम्" यथा-'वेधर्म्याचे न स्व्मादिक्द" ग२।२९ इति सूत्रे, तत "न मावोडनुप मे" २३० इति सूत्रे, तत "क्षमिकत्वाच" २२/३१ पति सूत्रे न अधिभ रणम्प मारम्म । मारा ननियम-पूर्यपक्ष मयमान्तपरेन सद् निपधार्थमतुशक्स्म नाधि फरणारममफचम"। यथा-"त-गुजसारत्याम् तु तद्व्यपटेस भाभवत" ३२ इति सूत्रे न अधिफरणार मे। विम्नरन्तु यथास्थान द्रष्टव्य। एते पत्र नियमा द्वितीयाष्याये मेफलिता। क-नो दुषय्यम- पेपु सूप्रेपु सम्य माध्यम्य कियत्मसय+ दोप इति- इतरेपा चानुपलच्चे"१ सूत्रे यल्षमन्य अधिकरणरचनाम। दोप। १ पतेन योग मत्युफ ग१३ सूघ्े मध्वस्प विकरणस्म अरचनारया दोप १ 'अभिमानिव्यपदे सस्तु विरोपानुगतिम्माम्" १५ सूते मध्म्य अधिकरणरचनारया दोप १ "अमन्रिति वेन् पतिषेथमात्रत्वाल" ग सूत्रे मध्यवद्मयो अधिकरणरचनायोदोप ? "अपीतो तनूवत् पर्संगानसमजसम्" २१८ सूते श्रीकण्ठमय ममिकरणसचनाया दोप १ 'पतेन िसापरिभदा अपि व्यासत्याता"२।१।१२ सूत्रे मध्चस्य मधिकरणम्प अरचनार्या ढोप१ "ममद् अपठे गाहिति चेन्र षर्मान्तरेण वाक्यरोपाल" ग११७ सूत्र वालममाप्ये अधिकरणम्प रचनामीं ठोप "इतषपढेशाडू दिताकरणान्किोपमसि"२१२१ सुत्रे औीकफटमाप्ये मिकरणस्थ अरचनार्या दोप

Page 406

११८ व्याससम्मत-ब्रह्मसूत्रभाष्यनिर्णयः (३यः पादः)

"उपसंहारदर्शनान्नेति चेन्न क्षीरवद्धि" २।१/२४ सूत्रे मध्वस्य अधिकरणानारम्मात् दोषः१ "कृतस्नप्रसक्तिनिरवयत्वशब्दकोपो वा" २१२६ सूत्र मध्यवलमयो अधिकरणस्य अरचनाया दोष: २ "श्रुतेस्तु शब्दमूलत्वात्" २११७ सूत्रे मध्वस्य अधिकरणारम्भात दोष १ "सर्वोपेता च तद्दर्शनात्" २।१।३० सूत्रे रा-नि-म-श्री-श्रीप-भाव्येपु अधिकरस्य अना- रम्मात् दोष ५ "न प्रयोजनवत्वात्" २।१३२ सूत्रे श्रीपति-वहभभाप्ययो अधिकरणस्य अरचनाया २ "वैषम्यनैर्धुण्ये न सापेक्षत्वात् तथाहि दर्शयति" २।१।३४ सूत्रे रा-नि-व-भाण्येपु अधिकरणस्य अरचनाया दोप- ३ "सर्वधर्म्मोपपतेश्च" २।१/३७ सूत्रे रा-निश्रीं-क-भाज्येषु अधिकरणस्य अरचनाया दोष ४ "अन्यत्रामावाच् न तृणादिवत्" २।२।५ इति सूत्रे मध्वभाष्ये अधिकरणरचमार्यी दोष १ "अभ्युपगमेडप्यर्थाभावात्" शशा६ सूत्रे मध्वमाप्ये अधिकरणस्य रचनाया दोप १ "पुरुषारमवत् इति चेतू तथापि" २२७ सूत्रे मध्ववलमभाष्ययो अधिकरणारम्भात् दोष २ "अन्यथानुमितौ च इशक्तिवियोगात्" २।२९ सूत्रे मध्वमा्यस्य अधिकरणरचनाया दोष १ "उभयथापि न कर्म्मातस्तदभार्व," २२/१२ सत्रे रा-म-नि-श्री-व-भाप्येषु अधिकरणस्य अरचनाया दोष 5 -"नासतोहष्टत्वात्" शश२६ सत्रे मनश्रो-भाज्ययो अधिकरणम्य रचनाया दोष २ "नाभाव उपलब्धे"२।२२८ सत्रे मध्वनिम्वार्कभाष्यद्ये अधिकरणस्य अरचनाया दोष २ "न भावोडनुपलब्चे १२/३० सूत्रे मध्वभाव्ये अंधिकरणस्य रचनाया दोष १ 'सर्वथानुपपत्तेश्र" २।२/३२ सूत्रे रा-श्री-श्रीप-भाष्येपु अधिकेरणस्थरचनाया दोष, ३ "एतेन मातरिश्ा व्याख्यातः" २३८ सूगे रा-नि-भाष्ययो अधिकरणस्य अरचनाया दोष २ "असम्भवस्तु- सतोडनुपपत्ते २३/९ सूते रा-नि-श्रीप-भाष्येपु अविकरणस्यअरचनाया दोष ३ "तेजोऽतस्तथाधाह" २/३।१० सूगे निम्वार्कभाष्यस्य अधिकरणस्य अरचनाया दोष १ "आप" २।३।११ सूने रा-नि-श्री-भाण्येपु अधिकरणस्य अरचनार्या दोप ३ "पृथिव्यधिकाररूपशव्दान्तरेभ्य" २।३।१२ सूत्रे रा-नि-श्री-भाष्येपु अधिकरणस्य - अरचनाया दोष. ३ "पृथिती" इति २।३।११ सूत्रे निम्वार्कस्य अधिकरणस्य अरचनाया दोष १ "तदभिध्यानादेव तु तलिंगात् स" इति २।३।१३ सूत्रे रा-नि-श्री-भाज्येपु अधिमरणरय अरचनाया दोप MY ३

Page 407

द्वितीयाध्याय समालोचनम् ११९

"विपस्थयेण तु क्रमोडन पधते च" इति शश१२ सुघे रा नि-माप्ययो अधि भरणस्य अरचनायो दोप २ "अन्तरा विज्ञानमनसी क्रमेण तलिंगादिति चेभाविशेपात्" इति २।३/१५ सूो रा नि-श्री-मानपेपु अधिकरणस्य अरचनार्या ठोप "चरा नरम्यपाअ्यस्तु म्यात् तदूस्यपटेजो माकतस्तद्मावमावित्वात्" इति ग३१६ सूत्रे रा-म-च-माप्येपु अधिकरणम्य अरचनार्या दोप ३ 'नात्माक्षुतेर्नित्यन्याध ताम्य" २३१७ सूत्रेनिम्यार्कमाध्यस्य अधिकर्णस्य अरचनार्था दोप १ 'पुक्छेश" इति मध्यमाप्यानुमारेण रा३१९ सूत्रे मन्वमाप्ये अधिकरणरचनार्या सोप १ " मान्तिगत्यागतीनाम्" इति ३१९ सूत्रे रान्म-माप्ययो अधिकरणस्प मरचनायां दोप २ -"व्यतिरेको गन्धवन्" इति न३२६ सूत्रे मध्वमाप्ये अधिकरणस्प रचनायी तोप १ "पृथगुपदेधान्" इति न३२८ सूत्रे मध्वमाप्ये अधिफरणस्प रचनार्या दोप १ "त-गुणसारत्यात् तु तन्स्यपटेस मागवत" इति ग३२० सूत्रे नल्षममाज्ये अधिकरणरचनार्मा दोप "यायन ममाविन्वाथ न 2ोपस्तदुकर्सानात्" २३३० मू्रे मध्बमाप्ये अधि- फरणम्प रचनार्यां दोप 'पुसत्वान्धित् तस्म सतोडमिर्थ्याकयोगात्" २३३१ सूत्रे मधमाप्ये अधि फरणस्य रचनार्या ठोप "यथा च तक्षोमथथा" २३४० सूत्रे रा-नि-म-श्री-श्रीप ध-माज्येपु अधिकरणस्प मरचनाया सोप ६ परात् तु तच्छुते" २।३/४१ सूत्रे मन्ममाप्ये अधिकरणस्थ नरचनारया दोप "हृन्तपयत्नापक्षस्तु निहितमतिपिद्ावियर्थ्याबिम्य" इति २१३४२ सूत्रे निम्वार्क- माप्ये अधिकरणस्य रचनार्याँ दोप' - "महषानियमात्" इति राशप सूत्र मन्यमाज्ये अधिकरजस्थ रचनार्या दोप १ "तत् पाकथुर्तेश" इति २।४३ इति २/४।३ सूत्रे मध्यमाज्े अधिकरणम्प रचनार्या दोप "तत् पूर्वकत्याद् षाच" २४1४ सूत्रे मध्वमाप्ये अवित रणम्य रचनाया दोष १ "सप्त गतेर्ववि।पितत्वाच" इति २181५ सूत्रे बहममाप्ये मधिकरणस्य अरचनार्या दोप

Page 408

१२० "हस्ताउयस्तु स्थितेडतो नैवम्" २४६ सूत्रे वहभभाप्ये अधिकरणस्थ रचनाया दोष: १ "शेष्ठश्च" इति २/४।८ सूत्रे रा-श्री-भाष्ययो. अधिकरणस्य अरचनाया दोष: २

"न वायुक्रिये पृथगुपदेशात्" इति २४/९ सूत्रे नि-म-श्री-व-भाष्येषु अधिकरणस्य अरचनाया दोष ४

"चक्षुरानिवित् तु तत्सहगिष्टादिभ्य" इति २४१० सूत्रे म-त्-भाष्ययो अधि- करणस्य रचनाया दोष २ "प्चवृततिर्मनोवदू व्यपदिय्यते" २।४।११ सूत्रे मध्वभाव्ये अधिकरणर्य रवनाया दोष १ 'अणुश्च" इति २४१३ सूत्रे नि-श्रीप-त्र-भाष्येषु अधिकरणस्य अरचनाया दोष ३ "ज्योतिगद्यधिष्ठान तु तदामननात्" इति २४१४ सूत्रे श्रीकण्ठमाप्ये अधिकरणस्य अरचनाया दोप १ "प्राणवता गळदात्" इति २१४१५ सूत्रे वलममाष्ये अधिकरणस्य रचनाया दोब "तस्थ च नित्यल्वात्" इति २।४।१६ सूत्रे श्रीकण्ठमाण्ये अधिकरणस्य रचनाया दोष "त इन्द्रियाणि तद्व्यपदेशादन्यत्र श्रेष्ठात्" २/४/१७ सूत्रे निम्वाकभाष्ये अधिकरणस्य अरचनाया दोप १ "मामादि भौम यथाशन्दमितरयोश्च" इति श४२१ सूत्रे मन्-भाष्ययो अधि- करणस्य रचनाया दोप। २

समछ्टि १०९ एवं च येपु सूत्रेषु प्रत्येक भाष्यस्य दोपा ते तावदू, यथा ऋकभम्य दोपाय उतरेपा चानुपलब्चे, २/१/२ पराचरव्यपाश्रयस्तु स्यात् तद्व्य- अमनिति चेत्न प्रतिषेवमात्रत्वात् २११/७ पदेगो भाकस्तद्भावित्वात् २।३।१६ असदन्यपदे गादिति चेत्र तद्गुणसारत्वात् तु तद्व्यपदेश. ध्म्मन्तिरेण वाक्यनेपात शाशर प्राजवत् २/३।२०, यथा च तक्षोभयया २/३।४० कोपो वा श१२६ सप्त गतविभेपितलवाम २/४१५

वैषवनेवस्ये न नापेकचान तवाहि हग्नानयन्तु स्थितेडतो नेवम् न वायुक्रिये पृथगुपटेशात् २1४1० चक्षुगन्वित् तु तनमहशिष्टा- नवम भैपपनेश्र दिभ्य पुन्का= वदिनि वेन नथापि अगुश्

Page 409

द्वितीयाध्याय समालोचनम् १२१

4लमस्प दोपाय -- मध्यस्थ दोपाय-पुंसत्वादिवत् मासादि भोमं यथाव मितरयोथराठ/१ त्वम्य मतो डभिट्यपि्योगालू र/३/३१ १९ यथा च तक्षोमभा २।३१४० मन्वस्य दीपाय-एतेन योग प्रन्युफ गशर परात् तु तम्ुते २/३/४१ अभिमानिव्यपदे रास्तु विर्ोपानु अद्ष्टनियमात २/३/५१ गतिभ्याम तन्पाकसुतश्र अमदितिवेक्ष पतिसनमात्रचात् २१७ त्पूर्वकत्वाद् वाच 21ग४ पतेन विथ्यपण्भिहा अनि गाम्याता गगर न वायुक्रिये प्रृथगुपदेशात् २/४/९ उपमहारठ निमितिचेन क्षीरवढधि २१।२४ चम्पुरदियत् तु तत्सदसिष्टादिम्य रसरपम िनिरवयवत्वशन कोपो वा शश२६ पक्षत्र विर्मनोवत् व्यपविस्पिते २/४/१२ युतेस्तु घ०-मूलान् मामादि भोम पथाराब्द मितरमोब्य मयपिता च तन्दुर्जनान् २१/३० अन्यत्रामावाच न तृणादवत् शगर ३२ ३१२६ भीकग्ठम्य ढोपाय- पुरु्यात्मवकिति चेव तथापि नपीतो तद्वत् प्रभंगादसमअसम् श १ट अन्पयानुमिती चननकि वियोगात् गरा९ इतरन्यपदेशाद हिताकरणादि उमपयापि न कम्मातस्तदमात्र २ाग१० दोपपसफि 7११२१

नामतोऽछपुन्वान शश२६ सवोपिता च तदर्शनाव् २१३०

नामाव पलजे 2२२८ २१३७ न भाओोडनुपर बे २/२1३० अमययापि न कष्मातस्तदमाव-।१।१२

चरापर भपाअथस्तु स्पात् तवु- नासतोडस्टलाल न्ययदेसो भातास्तद्भाव २२/३२ माविल्यात् २/३/१६ आप २/३११

युक्तेश 2३2९ (वडीयम्प) पृथि मधिकारूपशव्वान्तरेम्य २।३।१२ २/३१९ तदमिष्मानादेव तु तर्लिंगात् स २३१३ सयतिरेको गन्धकत २/३/२६ अन्तरा विज्ञानमनमी क्रमेण वहिंगा पृथगुपदेशात् दिति पेभ्राविशेपाव २/३१५ याक्पृत्मभावित्याख न दोप यथा च तक्षोमयर्था २/३/४० स्तर्दूर्णनाल् २३/३० न वायुकिये पृथगुपदेशात् -१६ -

Page 410

१२२ व्याससम्मत-श्रह्मसूत्रभाष्यनिर्णयः (शयः पाद:)

श्रीकण्ठस्य दोषाय निम्वार्कस्य दोषाय ज्योतिरादधिष्ठानं तु तदार्मननात् २/४।१४ उभयथापि न कर्म्मतस्तरदमार्व: २।२/१२

तस्य च नित्यत्वात् २/४।१६ नाभाव उपलब्धे:

१५ एतेन मातरिश्वा व्याख्यात. २/३1८

रामानुजस्य दोषाय असम्भवस्तु सतोडनुपपते. २/३/९

सवोपिता च तदशनात् २।१।३० तेजोडतस्तथा साह २/३1१३

वैषम्यनधृण्ये न सापेक्षत्वात् आप: २।३।११ पृथिव्यधिकार रूपशब्दान्तरीभ्य: २।३/१२ तथाहि दर्शयति २।१।३४ पृथिवी (२।३।११) तदीयम्

२।१।३७ तदमिध्यानादेव तु तलिंगात् स: २३/१३

उभयथापि न कर्म्मातिस्तेदमार्व २।२।१२ विपर्य्ययेण तु कमोडत २।३।१४

सवथानुपपत्तेश्च २।२/३२ कक उपपधते च २३१४

एतेन मातरिश्रा व्याख्याता: अन्तरा विज्ञानमनसी क्रमेण

असम्भवस्तु सतोऽनुपपते: ता्िगादिति चेन्नाविशेषात्२३१५ २।३/९ २।३।११ नात्माश्रुतेरनित्यत्वाच्च ताभ्य २३१७ आप. यथा च तक्षोभयथा २३४०

तदभिध्यानादेव तु तर्लिंगात् स २।३।१३ कृतप्रयलापेक्षस्तु विहितप्रति-

विपरय्ययेण तु क्रमोऽत- २।३।४२

उपपद्यते च २/३/१४ न वायुक्रिये पृथगुपदेशात् २/४१९

अन्तरा विज्ञानमनसी क्रमेण अणुश्च २/४/१३

तलिंगात् इति चेन्नाविशेषात्२।३।१५ त इन्द्रियाणि तद्व्यपदेशाद- न्यत्र श्रेष्ठात् २/४११७ चराचरव्यपाश्रयस्तु स्यातनद्व्यपदेशो २०

श्रीपते दोषाय

उतक्रान्तिगत्यागतीनाम् २/३।१९ सर्वोंिता च तदर्शनात् २१।३०

यथा च तक्षोभयथा २/३/४० न प्रयोजनवत्त्वात २१।३२

श्रेष्ठश्र 218/८ सवंथानुपपतेश्च श२३२ असम्भवस्तु सतोडनुपपते: २/३/९

निम्बार्कस्य दोपाय १६ यथा च तक्षोमयथा २|३/४०

सर्वोपिता च तद्दर्गनात् २१।३० श्रेष्ठश्र वैपम्यनर्वृण्ये न सापेक्षत्वात तथाहि अणुश्र २।४/१३ दर्णयति २।१।२४ ७

सर्वधम्मोपपरेश् २।१३७।

Page 411

तृतीयाभयाये प्रथमपाद :- प्रथम तदन्तरप्रतिपत्यधिकरणम् १२३

एवं च अधिकरणरचनानियमानुसारेण विमिन्रमाष्याणा पस्पालोचने कृते शकर भारकर माध्यनयस्येव व्यासमतसनिकट्टत्म एव उपलम्पते। अथ अम्र अधिकरणांगचिपये किश्ित् अवधातव्यम् मस्ति। तद् यथा-मयमाव्याये चतुर्पु पादेप्ेष धुविवाक्यानि विनयत्वेन द्वूतानि पवेति हस्पते। मत्र तु द्वितीया ध्याये तत्प्रयाया जन्पया परिलदयते। यथा प्रथमतृतीय चतुर्थपादेपु विनयत्वेन न किश्विवपि श्रुतिवाक्म पदषितम्। तत्र केवल श्रुतिस्मृती अवलम्य समन्ययविरोष एव शहधित, तत सरायवृरवपक्षसिद्ान्तपक्षमात्र उक्क भरन्तु द्वितीये पाढे सि्यादिमतवादाना विपयत्वेन वर्णन कृतम् इति। एतेन समन्वयाविरोधमच्ये फीहण मेढ फल्पनीय तद् बोदु शक्यते। इति द्वितीयाध्यायसमालोचनम् । 1 इति श्रीचिद्पनानन्दपुरीविरचिते स्यामसम्मतमकसूत्रमाप्यनिर्णये द्वितीय मध्याय।

अथ साधननामवतीयाज्याये प्रथमपादे प्रथम वदन्तरप्रतिपत्यधिकरणम् । अन "तदन्तरप्रतिपठी रंहति सम्परिष्वक प्रश्निरूपणास्थाम्" ३११ (९२) इति सूत्रस्थ "तदन्तरपतिपचि" -पदात् अस्य "तदन्तरमतिपत्धिकररण" नाम। तत्र मध्यमाज्यमिलेपु सर्वेपु माप्येपु सप्त सूत्राणि गृहीतानि। माध्वमाप्ये मनेन एकनेव सूत्रेण तस्प पथमाधिकरण रवितम। वस्तुतंत्तु एंते सप्तभि सुते माच्वमाप्ये सप अधिकरणानि भवन्ति। मस्तु ताथल् तानि च सघ्त सूत्राणि- १। "वन्तरपतिपणो रेकति सम्परिष्वक ५। "मममेज्मवणादिति चेन्न ता प्रभनिरूपणाम्याम्" ३।११ (२९२) २। "प्पामकत्पास तु मूसत्वाद्" शश=(२९३) एव सुपपसे" ३//५ (२९६)

३। "भाणगतेथ" ६। "मशत्त्वाविति चेनेष्यविकारिण ३र1३ (२९8) पतीते" ३९६ (२९७) - ७।"माक वाडनास्मवित्वात् तयादि माकत्वात" ३।१४ (२९५) वश्षयति" ३१७ (२९८) अत्र (१) 'कन्तरपतिपठी रंइति सम्परिष्यक परभनिरूपणाम्याम" शश१ (२९२) इति सूते मव्यायारमात् तथा घ 'सम्परिप्वक" इति प्रयमान्तपदाच मत्र मविकरणा- रम्म संगत एव। पतुर्थसामान्यनियमास पश्षमविरोपनियमाव च। (२) 'स्याल्मयत्वात् तु मूयस्वास्" शशर (२९३) इति सूत्रे पषमान्तपदामावाच नास्य मधिकरणारम्भकत्वम्, चतुर्थसामान्यनियमात, नवमविशोपनियमाद् च। माष्यमाच्चे तदीय द्वितीयाविकरणस्प रचनारया दोप।

Page 412

१२४

(३) 'प्राणगतेश्च" ३।१३ (२९४) इति सूत्रे प्रथमान्तपदामावात् नास्य अधि- करणारम्मकत्वम्, चतुर्थसामान्यनियमात।चकाराच् निषध पष्ठविशेषनियमात्।माध्वमाप्यस्य तदीयतृतीयाधिकरणस्य रचनाया दोष: । (४) "अभयादिगतिश्रुतेरिति चेन्र भारलात्"३१४ (१६५) इति सृत्र प्रथमान्त- पदाभीवात्, तथैव "इति चेनन' इति पदसत्वात् नासय अधिकरणारम्भकलम्, चतुर्थसामान्य- नियमात् पश्चमविशेषनियमाच्त। माघ्वभाप्ये तदीयचतुर्थाधिकरणस्य रचनाया ढोष। (५) "प्रथमेऽश्रवणादिति चेन्न ता एव ह्युपपते." ३।१।५ (२०६) इति सूत्रे 'ता" इति प्रथमान्तपदसत्त्व्रेपि "इति चेन्न" पदस्य, सत्वात् नास्य अधिकरणाहम्भकतम्, चतुर्थसामान्य- नियमात्, पश्चमविरोपनियमाच्त। माध्वभाप्ये ततीयपचमाधिकरणस् रचनाया ढो (६) "अश्रुतत्वादिति चेन्नेश्निकारिणा प्रतीते." ३।१६ (२९७) इति सूत्रेऽपि तथैव। माध्वभाप्ये तदीयषषठाधिकरणस्य रचनाया दोष, चतुर्यसामान्यनियमात, पश्चमविशोपनियमाच। (७) "भाक्त वाडनात्मवित्वात् तथाहि दर्णयति" ३।१।७ (२१८) इति सृत्रे "भात्तम्" इति प्रथमान्तपदसत्वेपि प्रसगान्तरत्वावोघक"वा गव्दवशात् तस्य निषेध, चतुर्थसामान्य- नियमात्, षष्ठविशेषनियमाच्च। माध्वभाष्ये तदीयसप्माधिकरणस्थ रचनाया दोष परसुन्ने - सम्मत्या अधिकरणस्य आरम्मात् अत्रैव अधिकरणसमाततः सगता। एव च अस्मिन् अधिकरणे माध्यभाष्ये अधिकरणस्य रचनाया सप दोषाः भ्वन्ति। द्वितीय कृतात्ययाधिकरणम्। अत्र "कृतात्ययेडनुरयधान् दृष्टस्मृतिभ्या यथेतमनेव च" ३१८ (२९९) इति सूत्रस्य "कृतात्यय"-शब्दात् अस्य "कृतात्ययाधिकरण" नाम तत्र माध्चभाव्यभिन्नषु सर्वेषु भाष्येपु अस्मित् अधिकरणे चत्वारि सूत्राणि गृहीतानि। माध्वभाप्ये अस्थ प्रथमसूश्रस्य पूर्वार्द्धन अष्टमम् अधिकरण उत्तराद्धन नवमम् अधिकरण रचितम् इति दृश्यते। तानि च चत्वारि सूत्राणि १। "कृतात्ययेऽनुशयवात् दृष्टस्मृतिभ्या यथेतमनेतर च" ३१८ (२९९) २। "चरणादिति चेन्नोपलक्षणार्थेति काप्णाजिनि." ३।१।९ (३००) ३। "आनर्थक्यमिति चेन्न तदपेक्षत्वात्" ₹१।१० (३०१) ४ । "सुकृतदुष्कृते एवेति तु बादरि." ३।१।११ (३०२) अत्र (१) "कृतात्यये अनुशर्यवान् दृष्टस्मृतिम्या यशेतमनेवं च" ३।१८(२९९) इति सूत्रे "अनुशयवान्" इति प्रथमान्तपड़सत्वात् अस्थ अधिकरणारम्भकत्वम् उचितम्, चतुर्थ- सामान्यनियमात्। चकारात् न विधेयान्तरत्वे वाघा, त्रयोदशविशोषनियमात्। तर्थव सव कृतं च। मध्वलदेव-भाष्यद्वये "यथेतमनेव च" इति अपर सृत्रम्। तन युक्तम्, आरोहीवरोइरूपगतिसामन्यस्थ वर्णनन विधेयामेदात।चतुर्थविशेषनियमात्।

Page 413

तृतीयाध्याये प्रथमपाद-वृनीयम् अनिष्टादिकार्यधिर्करणम १२५ () "चरणाहिति चे तोपलक्षणार्थति फाप्णाजिनि"। ३१० (३००) हत्यत्र "उप रक्षणार्था" तथा "काण्णाजिनि" इति मथमा तप-दयमत्नेपि (चतुर्थसामान्यनियमात), "इति चेत्र" इति परात पद्मवि पिनियमात, तथा तेन मिद्धान्तानुकमतान्तरम निबू वराम- विरोपनियमात् नाम्र अधिकरणारम्भ मंगत। माम्व्रमाण्े अधिकरणरचनार्या तेन च तदी4 दधमाषिकरपस्य मुनतरयम ्ये अम्य प्राधम्भात ढोप। (३) "आनर्थक्भमिति चेन तदपक्षत्वात" ३११० (३०१) इत्यत्र "मानर्य- पयन् इति प्रथमान्तपदमत्वेडपि (चतुर्धसामान्यनियमात) 'इति चेन' इति पदाव पक्म विनेपनियमाव नास्य अधिकरणारमभ4 चम्। (४) "सुष्टतदुष्ृते पवेति तु बादरि" ३।१।११ (३०२) इत्यत् "मुषनतदुफ्कते" इति प्रथमान्तपदमत्वेपि "बारि" इति जनेन स्वसिद्वान्तानुव लमतान्तर निर्शात् विषयान्तरा मेनुथ, तथा तु राज्योगाथ नाम्य अधिकरणाएम्भनत्थम्। चतुर्धमामान्यनियमात्, तथा नवम- दवमविगेपनियमाम्याम्। परमूते मयसम्मत्या अधिकर गरम्भात्, अत्रैत्र अधिकरणममाति सगती । वृतीयम् अनिष्टादिकार्ग्यधिकमणम् अत्र "अनिशदिकारिणामपि च श्रुतम्" ३११ (३०३) इति सूतस्म "अनिष्टा [कारिजाम्" इति पतात अम्य "अनिष्रादिकार्र्मधिकरण" नाम। तभ मध्य-वहम-भिन्नेपु सर्वेपु माध्येयु छद् सूत्राणि गृह्ीतानि। माध्वमाप्ये तवीयेकाशाधिकरणे सूत्रपरयं वल्म-्माप्ये तु सू५नवतफम् इति मेद। तानि च दश सूत्राणि- १। "मनिष्टादिफारिणामपि च श्रुतम्" ६। "विदाय म्मणोरिति तु महत्तत्वात्" ३। १।१- (३०३) १११७ (२०/) ७। 'न सृतीये तथोपलब्चे' ३<११८ (३०९) तन्गतिवर्णनात् सश१३ (३०४) ८। "स्मस्यति डपि च लोये" ३।१।१९ (३१०) ३। "स्मर्गन्त च" ३।१११४ (३०७) ९ । "दशनाच" ३१।२० (३११) ४। "अपि च मष" ३।१/१५ (३०६) १०। "मृवीयराब्दावरोष सरोफ जस्य" । "तभाषि च तन् यापारावविरोध" ३१।२१ (३१२) ३१/१६ (३०७)। -तम्र (१) अनिष्टादिकारिणामपि च श्रुतम्" ३।११० (३०३) इरयत्र "ुतम्" इति मथमा तपत1ब अस्य अधिकरणारममवत्वे युक्तम्। चतुर्थसामा यनिभमात्। तथैय छृत सर्वैध- "अपि च" पठम्थो विधेयान्तरस्य वोधनात, द्वावप्षविरोपनियमाच्च। (२) "सषयमने त्वनुमूयेतरेपामारोहायरोही तन्गतिवर्णनात्" ३।२११३ (३०४) इतमत्र "मारोदावरोही" इति प्रथमान्तपढसत्त्वात् चतुर्थसामान्यनिममात जधिक रणम् मार मणीयम्।

Page 414

१२६ व्याससम्भत-व्रह्मसूत्रभाष्यनिणय (३यः पादः) परन्तु तु-शन्दयोगात् तस्य निषेध। तु-शब्दस्य पूर्वपक्षनिषेधार्थतवेडपि उत्तपूर्वपक्षत्वाद्। अष्टादशविशेषनियमात्। (३) "स्मरन्ति च" ३।१।१४ (३०५) इत्यत्र प्रथमन्तिपदाभावात् चकारसत्त्वाच्च नास्य अधिकरणारमभकत्वम्। चतुर्थसामान्यनियमात् ष्ठविशेषनियमाच्। (8) "अपि च सप" ३।१।१५ (३०६) इत्यन् "सप्" इति प्रथमान्तपदस्त्वात् अधि- करणारम्भकत्वं स्थात्, किन्तु अपि-पदात् चकारसत्वाच्च नास्य अधिकरणारन्मकत्वम्।चतुर्थसामा- न्यनियमात्, षषत्रयोदशविशेषनियमाभ्याम्। माध्वभाव्ये तदीयद्ादगाविकरणस्य आरम्भात् दोष:। (५) "तत्रापि च तद्व्यापारादविरोध," ३११६ (३०७) इत्यत्र "अविरोध," इति प्रथमान्तपदसत्वात् अधिकरणारम्भकत्व युक्तम्, परन्तु चकारस्य सत्वात् तस्य निषेध, चतुर्थ- सामान्यनियमात् षष्ठविशेषनियमाच। माध्वभाष्ये तदीयत्रयोदशाधिकरणस्य आरम्भात् दोष। अविरोधपदात् अपि निषेधः। सप्षमविशेषनियमात्। (६) 'विदाकम्मणारिति तु प्रकृतत्वात्" ३।११७ (२०७) इत्यत्र प्रथमान्तपदा- भावात् तथा तु-शब्दयोगाच् नास्य अधिकरणारमभकत्वम्। चतुर्थसामान्यनियमात, नवम विशेषनियमाश्च। माध्वमाण्ये तदीयचतुरददशाधिकरणस्य आरम्भात तथा वलमभाष्ये तदीयचतुर्था- धिकरणस्य आरम्मात् तयोरेव दोष:। (७) "न तृतीये तथोपलच्धे." ३।११८ (३०९) इत्यन्र प्रथमान्तपदाभावात् नास्य अधिकरणारम्भकतवं, चतुर्थसामान्यनियमात्। माध्वमाण्ये तदीयपच्चशाधिकरणस् आरम्मात दोष । (८) "स्मर्स्यंतेडपि च लोके" ३।११९(३१०) इत्यत् प्रथमान्तपदामावात् नास्य अधिकरणारम्भकत्वम्। चतुर्थसामान्यनियमात्, पष्ठविशेषनियमाच्च। अन्र ऐकमत्यं च सर्वाम्। (९.) "दर्शनाच" ३।१।२० (३११) इत्यत्रापि तथैव। चतुर्थसामान्यनियमात्, वष विशेषनियमाच्च। (१०) "तृतीयशब्दावरोध सशोकजस्थ" ३।१२१ (३१२) इत्यत्र "तृतीयशब्दावरोध" इति प्रथमान्तपदात् अधिकरणारम्भकत्वम् अस्य युक्त, किन्तु सप्षमसूत्रे "न तृतीये तछोपलव्धे" इति तृतोयशब्दस्य उक्ततवात् अस्य साकाक्षत्व सिद्धयति। अतः अधिकरणारम्भकत्वम् अस्थ न युज्यते, चटर्थसामान्यनियमात्। वलमभाण्ये तदीयपश्चमाधिकरणस्य आरम्भात् तस् दोष। परसूत्रे प्रायेण सवै. अधिकरणस्य रचणात् अत्रैव अधिकरणसमापि संगच्छते। एवं च अस्मिन् अधिकरणे अधिकरणरचनाया मध्वस्य चत्वार दोषा, वमस्य दोषहयम्। चतुर्थ स्वाभाव्याप्त्यधिकरणम् अत्र "तत्सामाव्यापतिरुपपते"३।१२२ (३१३) इति सूत्रस्य "साभाव्यापति" इति पदात्

Page 415

तृतीया पाये प्रथमपादे-पष्ठम् अन्याधिष्ठाताविकरणम् १२७

अम्य "स्वामाव्यापत्यधिकरण" नाम। तत्र निम्वार्कन्वल ममिनेपु सर्वेंपु एतेपु। माज्येपु एकेनैव सूव्रेण पतद्धिकरण रचितम्। निम्पानमाप्ये पतसूत्राणि गृहीतानि। दहममाप्ये तु तवीय पश्चमाधिकरणम्प सूत्रत्रयमध्ये मतमि द्वितीर्य सूत्रम्। अत्र "सन्मामाव्यापति" इति प्रथमान्तपदात् अम्य अधिकरणारम्भकत्य यु्क्क, चतुर्थ सामान्यनियमांत। यल्ष समाप्ये सु अधिकरणस्य अनारम्भात् तस्य दोप। परसूत्रे अधिक माप्यकारे अधिकरणन्य रचनायाम अप अधिक रणमभाति मगच्छते। पश्चम नातिचिराधिकरणम् अम्र "नातिचिरेण विगोपान' ३।१२३ (३१) उति सूपरम्य "नातिचिरेण" पटेन अस्य "'नातिचिराधिकरं" नाम। तत्र निम्वार्थ-वहमन्माप्मभिनेपु सर्वत्र एतम् एकमेव सूश्रम् मत्र गृदीतम्। निम्वारन भाप्ये पनदधि तदीयचतुर्थाधिकरणम्य पनसु सूत्रेपु द्वितीयं सूत्रम। वहममाप्ये पतख वडीयपस्माधिकरणम्य सूततयमस्ये तृतीय सुनम्। तेन निमान चल्म-माज्यवूम मध्ये अनेन अधिभ रणम्थ अनारम्मान तयोरेष दोप। अत्र मथमान्तपताभावान नास्य अधिकरणारमभवर्त, चतुर्थसामान्मनियमात, परन्तु महाना माप्यार्णा मध्ये पटमु माज्येपु तयान्तत्वान् पूर्वसूपाव ततसामा यापठि इति प्रथमान्तपवम् *दित्या समर्थनीयम् इति चितम। पश्चममामान्यनियमात्। तथा सति विधेयमेदात मनेन अविकरणाएम्म संगच्छते, एका्यवरोननियमात। परसूत्े से अधिन रणस्य मारपत्वा अश्रय तम्य समापि परजपते। पष्ठम् जन्याधिष्ठिवाधिकरणभ् अत्र "अन्याधिष्ठितेपु पूर्वबद मिलपात्" ३।१/२४(३१५) इति सूत्रस्य "मन्याधिष्ठित"-

सूत्राणि गृद्दीतानि, माम्क रमाप्ये सूत्रभ्रयम्, "योने शरीरम्" इति सूश्रस्य व्जनात, निम्चार्फनमाच्ये पत्तत् सू्तर ततीयचतुर्थाधिपे रणम्म पनसु सूत्रेपु वृतीय सूत्रम्। माध्वमाज्ये तवीयाष्ादशाि करणस्म सूऋरयमध्ये एतद्दि मथमं सूत्रम्। वहममाज्ये सदीयपष्ठाधिकरणस्य सूतरूयमष्ये मथर्म सूत्रम। तानि च चत्वारि सूत्राणि- । ३। "रेत सिगयोगोडय" ३।१।२६ - ३।१।२१ (३१५) (३१७) २। "मपुद्रमिति चेन्न शब्दात्" 8।'योने शरीरम्" ३१२७ (३१८) ३।१।२५ (३१६) मत्र (१) 'जन्याधिष्ठितेपु पूर्वषडमित्मपात्" ३।१/०४ (३६५)इस्यत्र पयमान्तपवा- माशात नास्य अधिकरणार मफत्व युक्तम, चतुर्थसामान्यनियमात, तथापि अधिके तथा पृन्तम्,

Page 416

१२८ व्याससम्मत-ब्रह्ममूत्र भाष्यनिर्णय (३यः पादः)

अतः "तत्सामाव्यापतति," इत्येकस्य पदस्थ अनुपग कृला अनेन अधिकरणारम्मः करणीय। पश्चमसामान्यनियमात् एकादशविरोपनियमाच्। निम्बाकमाप्ये तस्य अकरणात् दोषः। (२) "अशुद्धमिति चेन्न शब्दात्" ३।१।२५ (३१६) इत्यन्र "अशुद्धम्" इति प्रथमान्त- पदसत्वेपि "इति चेन" परदसत्वात् नास्य अधिकरणारम्भकत्वं युक्त पश्चमविशोषनियमात्। (३) 'रेत सिगयोगोडथ" ३।१।२६ (३१७) इत्यत्र "रेतसिगयोग" इति प्रथ- मान्तपदात् अस्य अधिकरणरम्भकत्व युक्तम, चतुर्थसामान्यनियमात।तथापि अधिके तथा न कृतम्। अत. "अथ" गन्म्य आनन्तव्य्थित्वात अस्य साकांक्षत्व कल्पयिला तन युक्तमिति मन्तव्यम; सप्तमविशषनियमात्। मध्च-वलम-भाष्यदयमध्ये अधिकरणस्य रचनार्या तयोरेव दोप। (8) "योने गरीरम्" ३।१।२७ (३१८) इत्यत्र "गरीरम्" इति प्रथमान्तपदात् अस्य अधिकरणारम्भकत्व कल्पनीयम्, तथापि मध्वभिन्नेन केनापि तथा न कृतम्, अत योने शब्दात पूर्वसूत्रस्थरेत-श्दत् च साकाअ्षत्व कल्पयित्या अधिकरणस्य अनारम्भ युक, चतुर्थसामान्यनियमात् इति एव समुचितम्। अत माध्वभाप्ये दोप। भारकरमाप्ये युक्तिमात्ररय बलेन एतत् सूत्र परित्यक, प्राचीनप्रमाणप्रदर्शन विनैव। नवमपाद-समालीचनम् इदानी द्रष्टव्यम् अनेन निवन्धेन अस्मिन् पादे अधिकरणरचनाया १। कति कीदशाश्र नियमा अत्र सङ्कलिता २। कति च दोष।. कस्य भाप्यस्य कयं संवृपाः ३। काश्च श्रुतय कैश्र सूत्रै उपजीव्यत्वेन गृहीता ४। उपजीव्यश्रुतिबलेन कीदशी च पादसंगतिर्मवितुम् उचिता इति। एते च चत्वार विषया: अधस्तात् क्रमेण प्रदश्यन्ते, तत्र प्रथम, तावत् -- (१) कति कीदृशाश्च नियमा अत्र संकलिताः। परंतु अत्र न कोडपि नृतनो नियम सक्कलित। अत विषयान्तरम् आलोच्यम्। (२) कति च दोषा: कस्य भाष्यस्थ कर्थं संवृत्ा । तथ ३।१।१ अधिकरणे माध्वभाष्ये "नयात्मकत्वात् तु भूयस्त्वात्" इति ३१२ सूत्र अधिकरणरचनाया दोप। तत्रैव माध्वभाप्ये "प्राणगतेश्च" इति ३१।३ सूत्रे अधिकरणरचनार्या दोष । तत्रैव माध्वभाष्ये "अग्न्यादिगतिश्रुतेरिति चेन भाक्तत्वात्" इति ३।१।४ सूत्रे अधिकर- णस्य रचनाया दोष। तत्रैव माध्वभाष्ये "प्रथमेडश्रवणादिति चेन ता एव बुपपत्ते," इति ३१/५ सूत्रे अधि- करणस्य रचनाया दोष।

Page 417

तृतीयाध्याये प्रथमपाद -नवमपादोपसहार १२९

तंत्रेय मान्वमाप्ये "मयुतत्वानिति चेनेष्टाढिकारिणो प्रतीते" इति ३१६ सूत्रे अधि फरणस्य स्चनार्या दोप। तत्रेव मान्थमाप्ये "भाक्त याऽनात्मविष्वात तधाहि दर्नयति" इति ३।१।७ सूत्रे मधि फरणम्प रचन या दोप। 1 ३।१ अधिकरणे मात्यमाप्ये "चरणाकिति चेननोपलक्षणार्येति कार्प्णाजिनि" इति ३१९ सूत्रे अधिकरणम्प रचनार्थी सोप। ३१३ अधिकरणे माम्वमाप्ये "अपि च सप्त" इति ३।१।१५ सूत्रे अधि फरगम्प रचनारया दोग। तत्रय माव्रभाप्ये "तनापि च तद्स्यापाराविरोध" इति ३।११६ सूत्रे अधि- करणस्य रचनार्या दोप। तश्रैष मध्य-क्षमनभाप्ययो 'विद्याक मजोरिति तु भकृतलात" इति ३१११७ सूत्रे अधिफरणम्य रचनारयो दोष। तश्रच माध्यमाप्ये न सृतीये तथोपलम्पते" इति ३११८ सूत्रे अधिफरणस्य रचनाया दोष। तत्रक चलममाप्ये "तृतीयशलापरोध संशोकनस्म" इति ३।१।२१ सूत्रे अधिकरणस्प रचनार्यां दोप। ३।११४ अधि4 रणे वल्रभ माप्ये 'तवसामाव्यापिरुपपसे" इति ३।१।२२ सूत्रे अधिकरगस्प अरचनार्यी दोप। २१1५ अधिभरणे मन्य-वल्म-माप्ययो "नातिचिरेण विरोपात्" इति ३।१/२३ सूत्रे अषि करमस्य अरचनार्या दोप । ३१६ अधिकरणे निम्वार्कमान्ये "मन्याधिष्ितेयु पूर्वववमिलापत्" इति ३१२४ सत्रे अधिकरणस्प अरचनार्या दोप। ३१६ अधिकरणे मन्य-पलम-माप्ययो 'रेत सिगयोगोडथ' इति ३१।२६ सुत्रे अधि- करणयस्थ रचनार्थ! दोप । तत्रैष् "योने शरीरम्" इति ३१२७ सूत्रे मध्वमाज्ये अधिफरणस्य रचनारमा दोप। एवं च पादेडस्मिन् माष्मागाँ दोपसमाहारे कृते दश्यते- भाष्यनाम अधिकरणस्य भरचनारया अधिकरणस्प रचनारमा भाध्यमा ्ये १ वोप १३ दोपा निम्वार्कमाप्ये १-" 0 पल्म माप्ये २ दोपो - ३ 1

१७

Page 418

१३०

रदाना दमुशन /३ कान शुनयः कैथ सूत्रैः उपजीव्यत्वेन गृहीताः। प्रथम पिमरे न्न्नन्वनिवतो रनि सपरिप्ेक प्रजनिक्कपणाभ्याम् ३११ इतिमृतरे "देत्य यथा पनपान आहुनी आप पुरु्षव समी भर्वन्ति" (छा: ५३३) "हति तु पकम्याम आ तो आपः पुरुषवचमो सर्वान्त" (छा '११)

अ्यविगनिश्रतरिि चत्र भाषत्वात" शशी४इति सत्र "मृनत्व अमि वागवोति अन प्रोग" (बृ झेश१३) "ओषधीर्रोमानि" (वृ ३२१३) अवमे गादिनि नेन ना एव सुपपते" ोशए इति सूत्रे "तस्मिन् एतन्मन नमी देवा यहा जुछत" (हा ाश२) "आपो हाम्मे श्रद्धा संनमन्ते" () "अनचान इनि चेवेष्टदिका्रिगो प्रनीने"३१६ इनि सुत्रे "अथ य इमे ग्राम रषा- पर्ण कन इनि ज्पासने ते धूमम् अभिसंभवान्न" (छा 4१०1३) 'नन वटनाभवितव, नयाि दर्धयनि" ३।१७ इति मत्रे "तहेशानाम अनं तं देवा न््गन्नि" :उ ५1 g) "ववर्गकामो वजेन" (१), "तथ योडन्यों देरनाग

Page 419

तवीयाम्याये प्रथमपाद :- नवमपादी पसहार । १३१ "संयमने व्वनुभ्पेतरेपामारोहावरोही तद्गतिवर्शनात्" २११३ इति सूत्रे 'सर्भ लोको नाम्ति पर उति मानी पुन पुन मरामापघते मे"। (कठ २६) 'विद्याकम्मणोरिति तु प्रकट ततयात्" ३।१।१७ इति सश्रे मय एतयो पमोन प्तरेणचने तानि इमानि सुद्धाणि समकत् भावर्वीनि भृतानि मर्वन्ति" (छा ५१०८) 'चन्द्रमममेव ते सवें गच्छन्ति' (की १२) "न तृतोये तथोपल्के" ३।११८ इति सूये "पसम्याम माहुती आप पुरुथव चसो मयन्ति" (छा ५३३) "जायस्व भिथस्व इति एवत् वृतीय स्थानम्" (छा 0१016) "तृतीयच्न्दापरोष सें गेकजम्म" ३।१२१ इति सूशे "श्रीण्येव वीजानि मर्पान्ति माण्डजे जीवचम् सदमिजम्" (छा ६।३११) चतुयाधिकरणे- 'त न्सामाध्यापतिरसते" ३।१२२ इति सूछे "अभ एतमेव मच्चान पुन निवर्षन्ते यधेतम् माकास्म् माफाशाद् वार्यु वायुर्भूला धूमो मवति घुमो मूत्वा अर्अ मश्रति, अर्म्रं मूत्या मेघो भयति, मेघो भृत्वा प्रवर्पति" (छा ५१०/५) पस्माधित रणे- नातिचिरेज विरेपात ३।१२३ इति सुत्रे "अतो वे खलु दुर्निष्पतरम्"

पछ्विकरणे- (छा ५१०१६)

"अन्यािष्ठितेपु पूर्ववदमिल्पान्" ३।१।२४ इति सूत्रे "त इद श्रीहियिया ओपधिवन स्तय तिलमाना इति जायन्ते" (छ ५र०६) 'रमणीयचरण" (छा ५१०1७) "रेत सिगूयोगोडय" ३।१२६ इति सूत्रे "मो रेत सिश्धति सद्भूय एव मवति" (छा '१०/६) "योने शरीरम्" ३१।२७ इति सूत्रे 'रमणीयचरणा" (छा ५१०।७) इति। इधनी दष्षय्यम् पताहशसून्रोपजीव्यम्षतिमनेन- (४) कीहसी अस्य पादसगति: भवितुम् उचिवा। उदाइतयुतिसन्दर्मेष जीवाना परलोकगमनप्रकार, संसारे पुनरागमनक्म, तथा व्नुथाधिकर्ममजा स्वन्पाविक च अवगन्यते। एवं घ जीवानी गत्मागतिपर्थालोचनस्थ दोहात्मनो भेदश्ञान फर्म्मफलमोगे अनित्यताबोष ततश् वैराम्योदय, तेन नित्यात्मज्ञानामि- स्वामाविक फलमू। अत पतदेव पक्द्मन्मतात्परज्य मूताहोतनर सज्ानसावनस्प प्रथम

Page 420

सोशनम्। अतएव एतन्व्यायस्य साधनाध्याय नाम भवितुम् अहति।रलोकगमन - गमनानिभ्रकारवर्णनन्य्र आपततप्र्या फलाध्यायविषयतपि नात्र अप्रसंगिकत्वम् अप्रामाणिकतं वा कल्पनीयम्। उदानी द्रश्व्यभ् विभिन्न भाष्यमध्येपु कथनेतन् उस्थापित भाष्यकृदूि इति। तन्र शाकरमत जीवस्थ परलोकगमनागमनविचारपूर्वक वेरा्यनिरूपणरूपसाधनन देन । भा.करमते प्रायेण तथैव। रामानुजमत जाग्रनाधवस्थावस्थितस्य जीवस्य दोषानिनिसवणम् । निषार्कमते ससारम्य दोपनिरूपणेन ततो विरक्तिप्रवषर्शनम्। माध्वमते वगग्यार्थ गत्यादिनिरुपणम्। श्रीकण्ठमने उपासकस्य नित्यत्वादियुक्तस्य जीवस्थ गत्यागतिनिरूपणमू। श्रीकरमते नीवस्थ लोकान्तरगमनागमनविचार। पतेपा तात्पर्र्थपर्व्यालोचने कृते भाष्याणा मतभेद नाममात्रे पर्व्यवक्षति। अन पतनपदप्रतिपाद तथा च अस्थ पादसगतिः वैराग्यनिरूपणरूपा एव वक्तं शकयते। एतननु- मारेण च पतन्पाठीयाधिकरणानि सूत्राणि व्याख्येयानि। इति नवमपादसमालोचनम्। इति तृतीयाध्याये प्रथमपाटोपसहार ।

Page 421

तृतीयापाये द्वितीयपादे-द्विवीय तद्भाव धिकरणम् १३३ (ग) 4निष्मातारं चैके पुश्रातयथ्" शश२(३२०) ६त्यष "पुत्रादय" इति प्रथमान्तपव-

(३) "मायामात्र तु फार्ल््यन अनमि वकतस्पकपत्वात" ३२ा३ (३२१) हत्पत्र "मा- यामाश्रम" उति प्रधमान्तपदसत्व्डपि नितनार्यक मु रन्दयोगात अधिकरणारम्भनिपय, उक्त पूर्व पक्षत्वात्। चतुर्थसामानयाभमात तथा अष्टा रविरेपनियमात। (४) "सूचकथ दि सुतराचशते च तद्विद" शयर (३२२) इत्यत 'सूचक" तभा 'तदूवि" इति प्रथमन्त + मत्वेपि चकारयोगात अधिवरणारम्मनिषय। चतुर्थसामान नियमान, पष्ठथि ।पिनियमाथ। (५) "पराभिध्यानात सु तिरोहिति वतो सम्य यन्धविनय्ययी" ३।२/५ (३२३) हत्पत्र "तिरोहित" तथा "वयविपर्पथी' इति प्रथमान्त मत्वरडपि सकीचार्यकनतु-सन योगाव अधिकरणारग्मनिकत । चतुयमामा घनियमत्, नवमविरोनियमाच्च। म्वमाप्मे इति एेन यूत्रेण तदीयद्वितीयाधिकृम्णरचनाया दोप। (६) "टेह्योगाद् या मोडपि" ३०६ (३२४) इत्यत् "स' इति प्रथमान्त रदसत्ववडपि "अपि" रइमोगेन माकाक्षशमिद्वे अधिकरणारमनितय। चतुर्भसामान्यनियमात्,-तथा ष्ठवि पिनियमात। माध्यमाणे इति एकेन सूत्रेण तनीयतृतीयाधिम रणम्प रचनात् तस्य नोप। परसूने समपु मापेपु अधिकरणारम्मान अश्रैश अधिकरणममापि । द्विसीय तदमावाधिकरणम् - अप्र 'तद्मानो नाड्ीयु तच्छ्रुतेरा्मनि च" ३२७ (३२) इति मूस्य "तउमाव" इति 4517 अम्य "तदमावानिकरण" नाम। तम् संय र-मारकर -गमानुजशश्रीकण्ट-भ्रीपति-माज्येपु सूुरय, निम्शार्फ माप्ये सत्रभर्य मब-चक्रम-आाज्ययो इदम् एतमेत सूत्म्, तत्रापि मान्यमतेन मत्र चतुर्थाधिकरणम् आरम्पते इति। तथ सूषय यथा- १। "तटभायो नादीनु तच्छुनेरासमनि च" शग६ (२२५) २। "अत प्रवोधोडस्मात" शशाट (२२६) -तत्र () "तउमावो नाहीनु तच्तुतेरासमनि च" ३७ (२२५) इत्यत्र "तदभाव" इति प्रथमान्तपनात मनेन अधिकरणारम्म युग्यते एव। तयेष सर्वे कृतम् चफारेण वियेयमेव्सूचनात् देतो समुचमाद् या न तेन व्यापातचतुर्थसामान्यनियमाल तथा

() "अत पयोधोऽस्मात"३P।८ ( ६) इत्यत्र "प्रवोध" इति प्रथमान्तप म्य सत्वात यधपि पृथगधिकरणारम्भ युक्त एष, तयापि "मत" इति पदेन साकक्षित्वम्य सूचनात् नारय मधिकरणारममकत्यम्, चतुर्थसामान्यनिभमात, तथा "अत" "ममत्" इति पदात् साकाक्षत्व

Page 422

विवानान भक्तमविरेषनियमान चामोव्वमा्ये तही यपश्चमाधिकरणस् आरम्भात, तथा वलभभा्ये तीयतृतीयाविकरणन्य सूचनात तयोरेव दोप। परसूत्रण पट्सु सूतरेपु पृथगधिकरणस् रचितयात् अत्रैव अधिकरणनमापति सगता एव।

अनं 'स एव तु कर्म्मानुस्मृतिग्दविधिभ्य ३२९(३२७) इति सूनस् "कषमानुम्मृतिशळविवि" इति पढात अस्य "कष्मानुस्मृतिगन्दविष्यधिकरण" नाम त शकर-भास्करनामानुज-मत्व-श्रीकण्ठ-श्री-पति-भाप्येपु अनेन एकेनेव सूत्रेण एतदधिकरण रचिनम्। तत माध्वभा्ये एतद्धि पषम् अधिकरणम्, निम्बाकभाप्ये एतद्धि तदीय- द्वितीयाविरुम्णरस सूतरत्यमच्ये तृतीयं सूत्रम्, तथा वलभभाप्ये एतद्धि तदीयतृती- याविकरणस्थ सूत्रत्रयमध्ये द्वितीयं सूत्रन् इति भेद.। अत्र 'स"इति प्रथमान्तपदात् अत्र अधिकरणारम्भ, एगत। चतुर्यसामान्यनियमातू। तु-गन्द नात्र वाबके अनिषेधार्थकत्वातू तस्य, अष्टादशविशेपनियमात्। निन्नार्क भभाप्यदये तु पृथगविकरण न रचितम्। तेन तथो अधिकरणस्य अर- चनाया दोप।

Page 423

वृत्तीयाध्याये द्वितीयपाद-पञ्चमम् उमयर्लिंगाधिकरणम् १३५

१। "न ग्योननोडपि परस्पीगर्यलग ७1"दुर्णयति चायो अपि स्मस्यत" मरत्र दि" ३/२११७ (३३५) 2।"न मेतिति पेस मचेफमतद् (ा "अनग्य पोनमा सस्यकादियन्' पचनान" 311१>(३३0) ३।१८ (३३६) ३। "भपि पचमफ" ग१३ (३३7) ०। 'अम्युप-भद्पान तु न तथात्मम् ४।'शर4तनव हि तनभधानचान्" 311१0 (3३७) e1-R Y (332) ५। "मरा यथापपर्यग ३1११ (३३२) सामजम्थान बमू १ग२०(३३८) ह। श च नन्माय" ३। (३३२) १ '" १ (३३०) जा (') "न ग्याननाडपि परग्यो+मन्दिा मगत्र दि" २११ (३२०) ६त्पत्र "उभय निगम्" इति मथमा तरगत् जम अधिकग्णारण्म युक्त एन। चतुर्थमामा ननियमान् अवि पन्न विव्रेषमेदम्य सूनकतवान।ह्वा-ि पपनियमात्। (>)*7 ने य्दिनि वेस प्म्ेसमतदुपचनान" शगर=(३२०)दत्यत्र प्रथमान्तववामापात् चनुयमामान्यनियमान तथा "इति पेस" 4-स, पधमर्विरोपनियमान् नाम्य अधिकरणारमभसत्यम्। (३) "मरि "पमेर" अग१३ (३३१) एक" इति प्रधमान्तपद्मत्वेपि "अपि व पयम" इति पदनत्वान् अम्य माकमिन सरम, अन जम्य नाधिकरणाएग्मकव्वम्। चतुथमामान्यनियमान तथा पठविपिनियमान। (४) "परूपनने दि तनम रानन्वान' अग-४ (६२) उत्पत्र "अधपपत्" इति पदात् पस्पचिन प्रथमान्नपनम अन्यद पंद्यत्वेदपि "दि" समेन तथा "तत्" शब्देन साफक्षत्स्थ भमगानू नत्म्य अभिकसम्मस्वम्। ननुर्थभामान्यनियमान पठविशेपनियमाथ। माष्यमाने अभिकरणारणमान तथा घ तदोयनप्रमाधिकरणम्प चनुर्षु सूत्रेपु अस्य माधम्मात् सस्थेय दोप। तथय धन्ममाव्ये अभिकरणारग्मान तयाच तदीपर्माधिकरणस्प पव्वपु सूश्रेपु मस्म माधम्यात् तत्पारि ठोप। अत्र मास्करमाप्ये अस्यूलमनण्डगबमदीर्मशन्दमस्पसमपमव्ययम्" इति पकम अतिर्किम सूतरे पठतम् तेन तन्मने अभमिन् अधिकरणे म्वादव सूषाजि मर्यन्ति, तथैव सत प्रथमान्तपदसत्तात् अधिकरणारम्मध् सगच्जे, परन्तु तत्र वत्र ृत- मिति ररपते। मत तन्मते मत्र अधिकरणम्म अरचनाथा तस्य अयभेफ अतिरिक दोप सनयत। तयापि सूत्मेतत तम्य माप्यास एय इति अनुमीयते, लिपिफरनमानव सत्रत्ेन मृद्ीत इस्पेष सम्मनति। (4) "अ्रकसक्थावेयर्व्यम्" ३।२/२५(३३३) इत्यत्र "अवैय््यम्" इति पथमा तफ्दात् अत्र अधिकरणारमम संगच्छते, चतुर्भमामान्यनियमात्, परन्तु चकारपाव् तस्य निषेध

Page 424

व्यामसम्मत-त्रह्मभूत्र भाध्यनिर्णयः (३यः पादः)

क-शने, पटविभेयनियमान्। भ-रा-नि-श्री-श्रीप-वि-पाठे एतम्य अधिकरणारम्भग्क्कापि नोदेति। अत्र 'वैयव्यत्" इत्यापे पाठ शहरभाव्ये पाठान्तररूपेण दृश्यते। (६) "आह च तन्मात्रम्" ३।२१६(३३४) इत्यत्र "तनमान्रम्" इति प्रथमान्तपद- नत्डपि चकार-योगान् अधिकरगारमभनिवेव। चतुर्थसामान्यनियमात्, पछविशेपनियमाच। (७) "दर्धयति चाथो अपि स्मर््यत" ३२१७(३३५) इस्थत्र प्रयमान्तपदामावात् नाम्य अविकरणारम्भकत्वम्। चतुर्थमामान्यनियमात, पष्ठविशेषनियमारच (<) "अतःव चोपमा सूर्थ्यकान्वित्" ३।२।१८(३३६) इत्यत्र "उपमा" इति प्रथमा- ननषनम्य सतात् यद्यपि अधिकरणारम्भ: सगत, पतुर्थसामान्यनियमात्, तथापि चकार- योगात् तन्निवेध कल्वनीय, पठविशेपनियमात्। माध्वभा्ये अनेनअधिकरणारम्भात् दोष । तत्र एतन् तदीयदशमाधिकरणन्य एकमेव सूत्रं च। () "अम्युवदग्रहणात् तु न तथात्वम्" ३।२।१९(३३७) उत्यत्र "तथात्वम्" इति

नमविशेवनियमाच्च। मध्ववलमभाष्ययो अधिकरणरम्भात् तयोरेय दोष। माध्यमते एतत् वतरं तहीयकरशाधिकरणस्य एकमेव सूत्रम्। वलभमते तु ततीयपषाधिकरणग्य चतुर्पु मूत्रयु एतद्वि प्रथम सृत्रम् ।

हानभाकतम्" इति प्रथमानतपतमत्वेषि चतुर्थसामाम्यनियमात् तथा "एव" पदेन सांकक्षत् प्रसमान् नान्य अधिकरणारम्भकत्वं युक्तम्, सप्तमविशेपनियमात। माध्वभाप्ये अधिकरणारम्भात नम्य रोपपरमग। नम एतन् मृत्र ततीयह्वानभाधिकरणम्य सत्रद्ययमध्ये प्रथम सूत्रम्। ग-श्री-श्रीर-पठे परवि गतग्य रोपतेन ृहीतम्। तन युकतम्,परमूने चकारेण हेतो

Page 425

रृतीया-पाये द्वितीयपाद-पष्ठ प्रकृततावष्ाधिकरणम् १३७

तथा पख् सभाजिि गृहीतनि। रामानुज-निम्वार्कनधलमभाप्येपु अधिकरण न रचितम्। तत्र रामानुजमते एतन् सत तवीयपद्माधिकरणस्य पधद्णयु सत्रेपु एफावशसनम, निम्वारफमते तदीय चतुर्यागिकरणम्य विश्वतिर्मम्यफेपु सत्रेपु छान सत्र, त्थव वलममाप्ये तदीयपछाधिकरणस्य धतुर्षु सपेपु चतुर्थ सत्रम्। त रा-निन्य-भाज्येपु अधिकरजस्य अरचनाया दोप। तानि च नर सूनाणि १।"पहन्ततापर दि मतिषेधति ततो मयीति च भूय" ३।२।२० (३४०) ५। "अतोडनन्तेने तथा दि लिंगम्" श१६ (३४४) । "तदष्य कमाद दि" ३।२।२३ (३२१) ६ । उमयत्यपदेशात् ल्वदिधुणण्डलवत्" ३ । "अपि च मंराधने मन्यक्षानुमा ३२/२७ (३४५) नाभ्याम्" २४ (२४२) । "मफाशालययद् या तेजस्त्वात्" ४। "मफानादिय धावेशप्य मकाशश् ३२/२८ (३४६) पर््मज्यम्यासात २०/२५ (३४३) ८। "५ूर्वषद् षा' ३।२।२९ (१४७) ९। "प्रतिपेधाच' ३।२ १० (३४८) तत्र (१) "महत्तीतावत्व हि प्रतिपधति ततो मयीति च भूय" ३।२।२२ (३४०) हत्पत् "प्हत्तेतावत्तम्" इति प्रथमान्तपदात अनेन अधिकरपरमम युज्यते, चतुर्थसामान्यनियमाद्। हि-कार च-्फारथ नाम्र विधेयान्तरस्य पापडी, शावसनत्रमोदश विरोपननियमाम्थामू, विपयक्षुति भेवात् पफादश-विगेपर्ननियमाथ। तेन रा-निच-माप्येपु अधिकरणम्प मरचनाया दोप। विधेया वरत्वम्य मनदीकारे तेपाम् अदोपत्व स्थात्, शिषाना पक्चाना माध्यानामेव दोप मघेत्। परन्तु विषयसुतिभेद तपन्मतेपपि स्वीकत। अतो न श्िष दुषा। अत्र पतुर्थ-सामान्य नियम तथा एफादस-द्वावस नयोदश विरोपनियमा नएप्या। (२) 'तत्व्यकमाद हि" ३।२।२३ (३४१) इत्यन "तदव्यतम्" इति प्रथमान्तपढात चतुर्थसामान्यनियिमेन, अधिकरणम आरम्भक्तीर्य परन्तु हिनकारेण एतदर्थस्य साकक्षित्वेन पछठ विशेपनियमास नास्य अधिकरणारम्भयत्वम्। माध्वमाप्ये तथा वलभभाप्ये अविकरणस्य भार- म्मात तमोरेय दोप। एवस सूशरम् माध्यमाप्ये तचीयचसुर्देशाधिकरणस्थ पश्सु सुत्रपु प्रथमं सम्रम्, पममाप्ये तु तंदीय-प्माधिकरणस्म सूत्रद्यमच्ये द्वितीयं सूत्रम्। (३) "अपि च सगने मत्यक्षानुमामाम्थाम्" श२/२४ (३४२) इत्यत्र प्रभमा न्तपकामावात नास्य अधिकरणारम्मफल्पम्। पतुर्यसामान्यनियमात, पष्ठविशोनियमात् चे। (8) "पकाशादिवचावैरोष मकाशय्य फर्ष्मज्यम्यासात" ३२ा२५ (३४३) इत्यत्र "न्वेशोष्य" तथा "प्रकाश्ष" इति पयमान्तपदद्रयात् मत्र अविकरणारम् सगच्छते एव, पतुर्थ सामान्यनियमातत तथापि च कारनूमात् तनिषेष, पषठविरोपनियमाद। मलममाच्ये अविकरण

Page 426

१३८ व्यासमम्मत-ब्रह्मसूत्रभाष्यनिर्णयः (३यः पाद:)

रम्भात् तथा च तदीयाष्टमाधिकरणस्य सूत्रत्रयमध्ये प्रथमसूत्रत्वेन ग्रहणात् तस्यैव दोषः। माध्वभाष्ये तथा वलदेवभाप्ये एतत् सूत्रं द्विधा विभक्त दश्यते। "प्रकाशादिवच्चावैरेष्यम्" इति एक सूतम्, शिष्टम् अपरमू। तन युक्म्। प्रकाशश्र इति च-कारिण हेतो विज्ञातीय- वैलक्षण्यापतेः। चतुर्थसामान्यनियमात्। (५) "अतोडनन्तेन तथाहि लिंगम्" शशर६ (३४४) इत्यत्र "लिंगम्" इति प्रथमान्तपदात् अस्थ अधिकरणारम्भ: संगच्छते, चतुर्थसामान्यनियमात किन्तु "अत" "हि" इति शब्ददूयेन तस्य साकाक्षत्वविद्ानात् षछठ-सप्षम-विशेष-नियमार्भ्यो न तथा कर्त्तव्यम्। (६) "उभयव्यपदेशात् त्वहिकुण्डलत्" ३।२।२७ (३४५) इत्यत्र "अहिकुण्डल- वत्" इति पदात् कस्यचित् प्रथमान्तपदस्य अध्याहर्तव्यत्वेऽपि चतुर्थ-विशेष-नियमात् अनि- षेघार्थक-तु-शब्दात् तथा हि-शन्दात् अधिकरणारम्भस्य निषेध। प8-नवम-विशेष-नियमाभ्याम्। रामानुज-मध्व-श्रीपति-भाष्येपु अधिकरणस्य आरम्भात् तेषामेव दोष, वाच्य। तत्र रामानुजभाण्ये एतत् सूत्रं तदीय-षषाधिकरणस्य चतुर्षु सूत्रेपु प्रथमं, माध्वभाष्ये तदीय-पश्चदशाधिकरणस्थ सूत्र- चतुष्ट्यमध्ये एतद्धि प्रथम सूत्रं, तथव श्रीपति-भाज्ये तदीय-सप्माधिकरणस्य चतुर्षु सूत्रतु एतच्च प्रथमं सूत्रं भवति। (७) "प्रकाशाश्रयवद् वा तेजरवात्" ३२ा२८(३४६) इत्यत्र विकल्पार्थक-"वा"- शब्दयोगेन साकाक्षत्वविघ्ानात् पष्ठविशेषनियमेन तथा "प्रकाशाश्रयवद्" इत्यनेन कस्यचित् प्रथमान्तपदस्य अध्याह तव्यत्वेपि चतुर्थसामान्यनियमत् अधिकरणारम्निषेध।वलमभाष्ये अनेन अधिकरणारम्भात, तथा च तदीयमाष्ये नवमाधिकरणस्य सूतरनयमध्ये एतस्य प्राथ- म्यात् तस्य दोष वक्तव्यः । (८) "पूर्ववद् वा" ३।२।२९ (३४७) इत्यत्र तथैव। चतुर्थसामान्य-षष्ठविशेष- नियमाभ्याम्। (९) "प्रतिषेधाच" ३२३० (३४८) इत्यत्र प्रथमान्तपदाभावात् नास्य अधिकरणारम्म- कत्वं युर्तम्, चतुर्थसामान्यनियमात, च-कारादपि निषेध, षष्ठविशेषनियमात्।परसूत्रे अधिक- सम्मत्या अधिकरणस्य आरम्भात् अन्रैव अधिकरण-समाति, सगच्छते। सप्तमं पराधिकरणम् अन्र "परमतः सेतून्मानसंवन्धभेदव्यपदेशभ्य," ३२३१ (३४९) इति सूत्रस्य "परम्" इति शब्दात् अस्य "पराधिकरण" नाम। तंत्र राङस-्रामानुज-बलम-भाष्येषु सप सूत्राणि गृही- तानि, बद्लमस्य तु एतद्धि दशमम् अधिकरणम्। भास्करमाज्ये षट् सूत्राणि मृहीतानि, "स्थान- विशेषात् प्रकाशादिवत्" इति (३४) सूत्रस्थ वर्जनात्। तथा निम्वार्कभाष्ये एकोदश सूत्राणि, तस्थ इद पश्चमम् अधिकरणम्, माध्वभाष्ये सूतत्रय, तस्य एतत् षोडशम् अधिकरणम्, श्रीकण्ठभाव्ये

Page 427

तृवीयाध्याये द्वितीयपाद-सप्तम पराधिकरणम् १३९

पक् सूत्राणि, तस्य च इदं सपतमम् अधिकरणम, तथा पतिमाच्ये पक् सूत्राणि, तस्य तु पततंत् मए्टमम् अधिकरणम्। तानि प सप्त सूत्राणि- परमत सेतून्मानस धमेदस्यप ३।२/३५ (३५३) टेरीम्य" ३। २/३१ (३४९) । "सामान्यात् सु" ६। "तथान्यप्रतिपेधात्" ३२/३६ (३५४) ३३ (३५०) ७। "मनेन सर्वगत्त्व-मायाम- ३। "वुद्धधर्थ पान्थत्" ३२१३३'(३५१) शल्दादिभ्य" ३२/३७ (३५५) ४। 'सधानविशोपाव मफासदवत्' ३।२/३४ (३५२) अत्र (१) "परमत सेतून्मानसम्पन्यमेव्यपदेशेम्" ३२/३१ (३४०) इत्यत्र "परम्" इति प्रथमान्तपनात् अम्य अधिकरणाएम्भवतर्व सगतभेय, चतुर्थ-सामान्य-नियमात्, सर्वपाभ् ऐफ- मत्यं च। "अत" स्वस्प अत्र हेतुवाचकत्यामावान् न मार्फक्षत्व, सपम-विरोप नियमात्। (२) 'सामान्यात् तु" २३२ (३५०) इत्पत्र प्रथमान्तपनामावात् नास्य अधि- फरणाएमक्नम् चतुर्थमामान्यनियमात, तु सन्वस्य उकनूर्वपक्षण्यावर्वकत्वात् नाविकरणारम्म छ्वमू महटाइन-विरोपनियमात्। माध्वमाप्ये "तत्स्थले "दर्शनात्" इति सूर्त्र पव्यते। (३) 'ुद्रयर्य पादवत्" ३।२३३ (३५१)इस्यत्र "वुद्धधर्थ" इति प्रथमान्तपद्सत्वेऽपि अर्थत साकाक्षत्वविधानात् नास्य अधिकरणारणभकत्वम्। चतुर्यसामान्य-्यष्ठ विशो-नियमा म्याम्। (४) "समानविशेपात् भफायादिवत्" ३२ा३४ (३५२) इत्यज "पकाशादिवत्" इति 4दात् प्रथमान्तपदम्य जव्याहर्त्त व्यत्वेपि अर्थत साफाक्षत्वात् नास्य अधिकरणारम्मकतवम्ू चतुर्थ-ामान्म-्यष्ठ विरोप-नियमाम्याम्। माध्यमाप्ये अधिकरणारम्मात् तस्य दोष। तन्मते एतव दशाधिकरणस्य सूत्रत्यमध्ये प्रथमं सूत्रम्। भास्करमाप्ये नैतत् सूत्रं पठपते। (५) "उपपचेश" ३।२३५ (३५३) इत्यश्र प्रथमान्तपदामावात् नास्य मधिकरण एमकस्वम्, चतुर्थसामान्यनियमात्। च करादपि निषेध, पष्ठ विरोपनियमाव्। (६) "तथान्यमतिपेषात" २२/३६ (३५४) इत्यत्र परथमान्तपद्तामावात् नास्य अधि करणाएम्मकत्वम् चतुर्थसामान्यनियमात्। मच्यश्श्रीकृण्ठन्थीपति-माज्येपु तत्करणात् दोप। माध्यमाच्ये एतन्रि कीमाष्टमाधिकरणस्थ एकमेव सूम्। बीकण्ठमाप्ये तदीयाष्टमाधिकर- णस्य सतरदयमध्ये प्रथर्म सूत्रम्, तथा भ्ीपतिमाप्ये तवीपनवमाधिकरणस्प सूनयमच्ये एतसु प्रथम सूत्रम्। (७) "अनेन सर्वगनत्वमार्याम शब्दादिम्य" ३२३७ (३५५) इत्यत्र "सर्वगतत्वम्" इठि प्रथमान्तपदसत्व्रडपि "मनेन" इति पदेन साफक्षत्वविषानात् नास्य मधिकरणारमभकत्वम्। बनुर्थसामान्यनियमात् संप्रमविरोपनियमाच। परसूत्रे मधिकसममत्या विकरणारम्भाव

Page 428

१४० व्याससममत-व्रह्मसूत्रभाष्यनिर्णयः (३यः पादः,

अत्रैव अधिकरणसमाप्ति। माध्यभाष्ये अधिकरणारममात् तस् दोष। तत्र तद्धि तदीयोन विंशाधिकरणस्य एकमेव सूत्रम्। अष्टमं फलाधिकरणम्। अत्र 'फलमत उपपते" ३२।३८ (३५६) इति सूतरस्य "फल"-शब्दात् अस्य "फल- धिकरण" नाम। तत्र केवलं निम्वार्कभाष्यं विहाय सवेः अत्र सूत्रचतुष्टयं गृहीतम्। शह्कर-भास्कर- रामानुजनमतेषु एतद्धि अ्टमम् अधिकरणम्। नित्ा्कमते पञ्चमाधिकरणस्य एकादरासु सूत्रपु अष्टमं सूनम, माध्वमते विशतितमम् अधिकरण, श्रीकणठमते नवमम् अधिकरणं, श्रीपतिमते दशम, तथा वलभमते एकादशाधिकरणम्। तानि च सूत्र चतुष्टयम् १। "फलमत उपनते." ३२३८ (२५६) ४। पूर्व तु बादरायणी २। 'श्रुतत्वाच्च" ३।२/३९ (३५७) ३। "धम्मे जैमिनिरत एव"३।२४० (३५८) हेतुव्यपदेशात् ३/२/४१ (३५९)

अत्र (१) "फरुमत उपपतेः" ३२३८ (३५६) इत्यन् फलमिति प्रथमान्तपद्सत्वात् अत्र अधिकरणारम्भ: संगत एव। चतुर्थ-सामान्य-नियमात्।अत-शब्दत्य अत्र न्रहवाचकत्वात् सक्षम-विशेष-नियमात् न निषेधः। निम्वार्कमाष्ये अधिकरणस्य अनारम्भात तस्य दोष। (२) 'श्रुतत्वाच" ३।२३९ (३५७) इत्यत्र प्रथमान्तपदाभावात् नास्य अधिकरणारम्भ- कल्म्, चतुर्थसामान्यनियमात, चन्योगाच षठठ-विशेष-नियमात्। (३) "धर्म्भ जैमिनिरत एव" ३।२/४० (३५८) ईत्यत्र "धम्मे" तथा "जेमिनि" इति प्रथमन्तिपदद्वयस्य सत्वेपि जैमिनि इति नामा स्व्मतप्रतिकूलपरमतस् निर्दशात्, विधेयमेदा- मावाच, तथैत "अतएव" इति पदेन साकाक्षत्विधानात् नात्र अथिकरणारम्भ, संगत, विशविशेष- नियमात्, सप्षमविशेषनियमाच। (४) 'पूर्व तु वादरायणो हेतु्यपदेशात्" ३।२/४१ (३५१) इत्यत्र "पूर्व" तथा "बादरायग" इति प्रथमान्तपद्दयसत्व्रेऽपि चतुर्थसामान्यनियमात्, उत्तूर्वपक्षव्यावर्तक-तु-श०द- योगात् नास्य अधिकरणारम्भकत्व्रम्, विवेयान्तराहते स्वमतज्ञापनात् च। नवमाष्टादश-विश-विशेष- नियमैश्र। पादशेषात् अत्रैव अधिकरणसमासिश्र सगता। दशभपादसमालोचनम्। इदानी द्रष्टव्यम् अनेन निवन्धेन अस्मिन् पादे अधिकरणरचनायाम् (१) कति कीदशाश्व नियमा जत सक्कलिता., (२) कति च दोषा: कस्य भाष्यस्य कय सवृत्ताः, (३) काश्च श्रुतय. कैश्र सूत्रे. उपजीव्यतवेन गृहीता (४) उपजी=्यश्रुतिवलेन कीदशी च पादसगतिर्भविष्यति इति।

Page 429

मृतीयापाये द्विवीयपादा-दयभपादसमालीचनम् । १४१

एते घ नतवार वित्या जयनतात् ममेय प्रदर्त्पन्ते तग प्रथम ताथत- (') कवि फीहधाश नियया अम्न सकलिता। अ तपि न फोडपि नुनन नियम सदरित। (२) यवि घ दोपा फस्य माध्यस्प फथ सृपा। सम थग अभिकरणे माधमान्ये "पराभि मानत् 'तु निरोहितं ततो सस्य बघ विपर्यमी शर सपे अभियरतन्य रनायो दोप। तग्रय २।२।१ अभिकनणे मो माने "टेद्योगाम या मोडपि" शद मूत्रे अधिकरणम्प रचनार्या दोप। ग२ अधिपरणे मध्य- म माप्ययो "अत" प्रयोधोडम्मात्" ३२८ सघे अधि- परमम्प रमनार्या दोप। 4/-12 अगिकरणे निम्पार्क-पकषम मान्ययो "स ्य तु यर्म्मानुस्मृतिरब्दिभिभ्य" 2२1० सपे अधिरण्म्प जरचनार्ा गेप। ३२४ अधिपरणे 4द्ममान्ये "मुग्येदर्यसम्पधि परिणेपात' ३२1१० इति सत्रे अधिफरणम्प मरचनार्या दोप। ३2५ अधियरण मध्यरम्भमाच्ययो "अरपवदेय दि तत्प्रधानचान्" इति ३२१४ सत्रे अधिकरमस्य रचनार्या दोप।

(क) सतिरिक मूये अभि+रजम्परे भरचनार्या दोप। तत्रैय मान्त्मा ये "अतण्य चोपमा सूर्ष्यकानियन" इति ३२११८ सतरे अधिकरणस्य रचनार्या दोप। तमैन माधमाणे तथा यलमभा ये "अन्युयदभद्गात् तु न तथात्यम्' इति ३।२।१९ सूत्रे अधिफरणस्य रचनार्या दोप। तंग्रैय माध्यमाप्ये 'पृद्धिदासमाफत्वमन्तर्मवादुमयसाम जस्वदेवम्" इति ३२२ सूत्रे अधिकर गस्य रचनार्था दोप। ३२६ अधिकरणे राननि-ध-्माप्येपु "प्रकृतताव्त्व हि प्रतिपेधति ततो श्रयीति च "भूय" इति ३।१।२२ सूत्रे अधिफरणस्य अरचनार्या दोप। तप्रय सन्य पद्म-माप्यमो "तदव्यम म् आाह हि" इति २।२/२१ सूत्रे अधिय रणस्य रचनाया दोप। तत्रव मसभभाप्ये "प्रकाशादिवधावैरोष मफाशध् फर्र्मज्यम्यासात्" इति ३।२/२५ सूशे अभिकरणस्य रचनार्या दोप। -

Page 430

१४२ व्याससम्मत-प्ह्मसूत्र भाष्य निर्णयः (शयः पाद:)

तत्रैव रा-म-श्रीप-भाष्येपु "उभयव्यपदेशात् त्वहिकुण्डलवत्" इति ३२/२७ सूत्र अधिकरणस्य रचनाया दोपः । । -- तत्रैव वललभभाष्ये "प्रकाशाश्रयवद् वा तेजसलात्" इति ३२२८ सूत्रे अधिकरणस रचनार्याँ दोप। ३।२/७ अधिकरणे माध्वमाप्ये "स्थानविरोपात् प्रकाशादिवत्" इति ३।२/३४ सूत्रे अधिकरणस्य रचनाया दोष। तत्रव म-श्री-श्रीप-भाप्येपु "तथान्यप्रतिपेधात्" इति ३२/३६ सूत्रे अधिकरणस्य रचनाया दोष। तत्रव माध्वमाष्ये "अनेन सर्वगर्तत्वमायामशव्द्वादिभ्य." इति ३२/३७ मूत्रे अधि- करणस्य रचनाया दोप। ३।२।८ अधिकरणे निम्वार्कभाप्ये "फलमत उपपत्ते." इति ३।२३८ सूत्रे अधिक- रणस्य अरचनाया दोष। एवं पादेडस्मिन् भाष्याणा दोपसमाहारे कृते दृश्यते भाष्यनाम अधिकरणस्य अरचनाया अधिकरणस्य रचनाया माध्वभाष्ये १२ दोष। 0

बल्लभभाष्ये ३ दोपा ६ "'

भास्कस्माभ्ये १ दोप 0

रामानुजमाप्ये १ १ दोप. निन्वार्कभाप्ये ३ दोपा: o " श्रीपतिभाष्ये 2 दोषो 0

श्रीकण्ठमाष्य १ दोष: इति वर्तुं शक्यते तथा च पादेडस्मिन् शाह्रभाष्यस्थैव दोषामाव। इदानी दरष्टव्यम् (३) काय श्रुतयः कैंश् सूत्रेः उपजीव्यत्वेन गृहीताः। प्रथमाधिकरणे. "सन्ध्ये सृष्टिशह हि" ३।२११ इति सूत्रे "अथ रथान् रथयोगान् पथः सृजते" (वृ: ४।३।१०) "निर्मातारं चैके पुत्राद्यश्च" शर२ इति सूत्रे "य. एषः सुप्रेपु जागत्ति कमे का्म पुरुषो निर्मिमाण." (क. ३।५।८) "मायामात्र तु कात्यैनानभिव्यकस्वरूपत्वात्" ३२३ इति सूत्र "अथ स्थान् रथयोगान् पथ सृजत" (वृ ४।३।१०) "न तत्र रथा न रथयोगा न पन्थानो भवन्ति"

Page 431

ववीया्याये द्वितीयपाद-दशमपादसमालोचनम् १४३

(पृ ४३१०) "स्वय विहृत्य स्वयं निरष्माय" (पृ ४ा३९) "सूचकथ दि थतेरपक्षते च तद्बिद्" ३२४ सूत्रे "यदा कर्म्मसु फाम्येपु स्तनियं सप्नेपु पत्पति। समृद्धि तत्र जानीयात् तस्मिन् स्प्ननिदरनि" (छा ५।२।९) "परामिध्यानात् तु तिरोदित ततो सस्य पन्धविपय्ययी" ३२1५ इति सूत्रे "जातवा देख सर्चपासापदानि क्षीणे मसेजन्ममृत्युप्रद्ानि। सस्यामिध्यानात् वृतीयं देदमेदे विसेस्ज्य केयल आसकाम (थे १११) द्वितीयाधिकरणे- "तदमायो नाहीनु तच्छुतेरात्मनि घ" ३२० इति सूत्रे "आामु तदा नाहीपु सप्षो अवति" (छा टाछाश) 'तामि प्रत्यवसुष्य पुरीतति शेते" (६ृ २१११९) "य एव अन्तहृदये आाका रास्तस्मिन् शेते" (ध २।१।१७) "गत भवोबोडम्मान" ३२८ इति सूत्रे "सत आगम्य न बिदु मत आगच्छामहे" (छ ६।१०।२) सृतीयाधिकरणे- "स पय तु फर्ष्मानुस्मृतिस्दविधिम्य" शश९ सूते "पुन पतिन्यायं भतियोन्याद् वति बुद्धान्तायेव" (वृ ४।१६) पश्चमाधिकरणे- "न स्थानतोडपि परम्योमयलिंग सर्वत्र हि" ३२११ इति सूत्रे 'सर्वकाम सर्वग व सर्वर्स" (छा ३१४।२) "मस्यूल्मनणु" (बु ३८1८) "मकन्दमसर्रामरुपम्" (कठ. ३।१५) "न मेदादिति चेन परत्येकमतद्वचनाद" शशा २ इति सूत्रे "यध्ायमस्या पृथिव्यो तेजोमय अमृतमम पुरुप" (वृ २।५१) "अपि चैवमेके" ३।२/१३ इति सूत्े "मृत्यो स मृत्युमाष्नोति य इद नानेव पश्पति" (कठ ४।११) "नेह नानास्ति किश्वन" (फट ४।११) "पवदेव हि' तत्मधानत्वात्" ३।२११४ इति सूते "अस्यूलम्" (वृ ३८ा८) "आाह च सन्माश्रम्" ३२१६ इति सूशे "स यया सेन्वनवनोऽनन्तरोडयाला कृत्स रसघन एव एवं वा अरे अयमात्मा जनन्तरोडवाघ कृत्स प्रज्ञानघन एवं (दू ४|५।१३) 'दर्शयति, चाथो मपि स्मर््थत" ३।२/१७ इति सूतरे "मयात आदेशो नेति नेति" (घृ२।३/६) "मनादिमत् पर अक्ष न सत् तभासदुच्यते" (गी १३।१२) "अतरष चोपमा सूर्ध्यकाविवत्" ३२/१८ इति सूत्े "यभा धर्य ज्योतिरात्मा विषस्याननो

Page 432

१४५ व्याससम्मत-ब्रह्मसूत्रभाष्यनिणयः (शयः पादः) भिन्ना वहुधकोऽनुगच्छन्। "उपाधिना क्रियते मेदरूपो देव क्षेत्रेप्वेवम- जोडयमात्मा" (महा: शा. ८) "दर्शनाच" ३।२।२१ सत्रे "पुरश्चक्रे द्विपद. पुरश्चके चतुपद"। पुर. स पक्षो भूतया पुर. पुरुष आविशत ।। (वृ २।५।१८) षषाधिकरणे "पक्वतैतावत्वरं हि प्रतिपेधति ततो त्रवीति च भूय" ३।२।२२ इति सूत्र "द्रे वाब ब्रह्मणो रुपे मूतँ चैवामूर्त च" (छृ. २।३।१) "अथात आदेशो नेति नेति" (वृ २।३६) "न हि एतस्मात् इति नेति अन्यत् परमस्ति" (बृ २।३।६) "अथ नामवेयम्" (बृः २३।६) "तदव्यकमाह हि" ३२।२३ इति सूत्रे "न चक्षुष। गृह्यते नापि वाचा, नान्येदवस्तासा कर्मणा वा" (मु३।१।८) "अपि च सराधने प्रत्यक्षानुमानाभ्याम्" ३२/२४ इति सूत्रे "कचिन् धीर प्रत्यगात्मान- मैक्षत् आवृत्तचक्षुरमृतत्वमिच्छन्।" (फठ ४1१) "य विनिद्रा जितशासा सन्तुष्ा संयतेन्द्रिया। ज्योति पश्यति युञ्जानस्तस्मे योगात्मने नम ॥" (महा शा. ४८।५४) "प्रकाशादिवन्ावशोष्यं प्रकाशश्च कर्म्मण्यभ्यासात्" ३२२५ इति सूत्रे "तत्वमसि" (छा ६/८/७) "अतोडनन्तेन तथाहि लिगम्" ३श२६ इति सूत्रे "स यो ह वै तत् परम न्रह्मवेद ब्रह्मेव भवति" (मुः ३।२।९) "प्रतिव्रेधाच" ३२३० इति सूत्रे "नान्योडतोडस्ति द्रष्टा" (ब. ३७।२३) "नेति नेति" (वृ: २।३/६) सक्षमाधिकरणे "परमत सेतून्मानसम्बन्धभेदव्यपदेशेभ्य" ३।२।३१ इनि सूत्रे "अथ य आत्मा स सेतु" (छा ८/8/१) "वल्म चतुष्पात" (मा. १२ छा.३।१८।२) "प्राज्ञेनातमना सम्प- रि्वर" (वृ४।३।२१) "शारीर आत्मा" (तै. २।३।१) "बुद्धयर्थ पार्दवत्" ३२।३३ इति सूते "ब्रल्म चतुष्पात्" (छ. ३।१८।२) "उपपत्तेश्र" ३।२३५ इति सूगे "स्वमपीतो भवति" (छा. ६।८।१) "तथान्यप्रतिषेधान" ३।२३६ इति सूनरे "आत्मेव अघस्तात्" (छ। ७२५/२) "अनेन सर्वगतत्वमायामशब्ददि्य ३३७ इति ुत्र "आकशवत् सर्वगतश्र नित्य" (शतपथ व्रा. 2) "नित्य. सर्वगत स्थाणु" (गी २।२४)

Page 433

तवीयाष्याये द्विवीयपादा-दय्यमपादसमालीचनम् । १४५

मषमाधिकरणे- "्ुतखवाथ" ३२३९ इति सूजे "स वा एप महानम आात्मा मनादो बेसुदान" (चृ ४।४।२४) "धम्म जैमिनिरत एवं" ३।२४० इति सूत्रे 'स्वर्गफामो यजेत" () "पूर्व तु वादरायणो हेतुष्यपदेधात" ३।२/४१ इति सूत्रे "एप द्ेव साधु कर्म्म फास्पति" (फो ३८) "मनादो वसुदान (यृ ४४/२४) "लते च तत फामान् मयैव विहितान हि तान्" (गी ७२१)

(४) कीदशी अष्य पादसगवि । रोदतश्रुतय सहरमतानुयायिन्य। माप्यान्तरे अत्र विषये महान् मतभेद एव हरपते। बहुपु स्थलेपु एकमत्यमत्रेऽपि स्व-म्य सिद्ध/न्तानुकल्याय सुत्यन्वर गृह्ीतम्। पूर्वपूर्व पावेषु यथा सर्वेपु मज्येतु भावमिद्मत्वरडपि भायेण मतसामं ष्टम्, मत्र न तथा। मत्र मत मेनस्तु तत्पव एव अतीव मचल प्रतीयते। यथा- चहरमते अम्न श्रश्तण निर्षिशेपत्व-प्रोधकध्रुतय समद्धता, रामानुजाबीन मते तु सवि रोपत्वन्व्ापकभुवय समात्रिता।एवं प तत्वारी एव अय मतभेद सज्जात, अत करचपते- तन्मतमेदमीमोसा सूतार्थविचार विना न सम्भवति। परन्तु सूशार्थविचारस्मापि स्व्रसव- सिद्धान्ताधी नस्वात् वतोडपि भतमेडमीमोमा सुहपराइतेव प्रतिमाति। तर्कशकिकेन अमम्भावितमवि सम्भावितलरेन, अर्मगतमपि संगतत्वेन पतिपादयितु शकयते। अत अत्र सूपरार्भविचार विहाय अन्य पन्था अवलम्पनीम। सच पन्या अत्र संगवियरणागति। सा तु इत्यम्-मन्यायसेगल्यनुरोरेन एवत्पादम तिपार्ध सापनभेव। पतद् तु प्रगेव उक्म्। तदेयात्र संगतित्वेन शेयम्। तख साधनत्व सविशेषभक्षणि यथा सम्मनति तथा निर्षि रोपभभण्यपि। तेन साधनरपाष्यीयमगत्या नाय मतभेद निराफर्ष शक्पते। अत अध्यायसेगते व्यापकीमूता या शाम्तस्गति तथा समाधातु शक्यते नव्रति अत्र चिन्तनी यम्। वस्तुतस्तु आवसंगतिक्लेन एवन्पादस्थापि निर्विरोपज्रसपरत्वे साथनीयम् इति मूमिकामन्ये प्रागेद सक्तम्। तात्पर्धरनिर्णायक लिंगयलेन एवच्छासस्य निर्विशेपजम परत्वपतिपादनाव्। तथा सति पतत्पावन्मतियायरूप-्पावसगति निर्विरोपझाविसरमत सम्मता इति कल्पयितुम् रचितम्। तयापि मत्र विभिन्नभाष्याणाम् अनुभोदितम् पतत् पाक्मतिपाधकूपच्यावसगति अवस्ताद् मदस्यत- 1 शकरमते-पूर्षमागेन तवं-पदार्थस्थ, उपरमागेन तस पदार्थस्य शोषनूप-ससान नवेश। भास्क्रमते-प्रायेग तथैष।

Page 434

१४६ व्याससम्मत-ब्रह्मसूत्र भाष्यनिर्णयः (३यः पादः)

रामानुजमते पुरुषोत्तमस्य सर्वदा हेथ-प्रत्यनीकत्व-कल्याणगुण-ाणाकरत्व-रूपोमयलिंगत्व- प्रतिपादनम्। निम्वार्कमते विवेकवराग्यदा्यय स्वमावस्थाविचार। माध्वमते भक्तिनिरुपणम्।

श्रीपतिमते परमशिवनत्रह्मस्वरूप-लक्षणादीनि प्रपश्चितानि। अत्र विषयान्तरमेक विजेय हश्यते। अत्र साधनाच्याये माधन-वर्णन-प्रसगेन द्वितीयपादस्य पश्चम-पछ्ठ-सप्तमाविकरणेषु श्रगः नीरूपभावस्य वेदान्तसम्मतत्वं, न्रझग निवेधातीतत्वरेन सत्यत्वस्थापनं तथा व्रह्मभिन्नस्य अवस्तुत्वव्यवस्थापनादिक वर्णितम्। यद्यापे एतत् सर्व तत्त्वनिर्णाथक-प्रथम-द्वितीयाध्याययोः वक्तव्यं भवति, तथापि यथा एतदध्याशस्य प्रथमपादे वर्णित यत् फलवर्णनाङ्गीभूत-परलोकनगमनागमन-प्रकारादिक, तत् सर्व वैराग्योत्पादनार्थ इति कृत्वा साधनत्वेन कल्पनीय, तथा अत्रापि यत् तत्ववर्णनादिक तन् सर्व साधनागत्वेन ग्रहणीयम्। तथा सत्यपि नास्य स्वार्थे तातार्य्यशून्यत्वं शङ्कनीयम्। यत स्वरूप-चिन्तनमेव साधनत्वेन अत्र अभिमन्यते। अत. अत्र नास्य अप्रासगिकत्व न वा अतात्विकत्वम्।

परथ तृतीयाष्याये तृतीयपाद:। प्रथम सर्वेदान्तप्रत्ययाघिकरणम् अत्र "सववेदान्तप्रत्यय चोदनाघविशेषात्" २३१ (३६०) इति सूत्रस्थ "सर्ववेदा- नतप्रत्ययम्" इति पदात् अस्य "सववेदान्तप्रत्ययाधिकरण" नाम त राङसभास्कर-श्रीण्ट- भाष्येषु चत्वारि सूत्राणि, रामानुज-मध्व-निम्बार्क-श्रीपति-भाप्येपु पश्च सूत्राणि, तथा वलमभाष्ये पश्चदश सूत्राणि गृहीतानि। तच च सूत्रचतुष्टयम् १। "सर्ववेदान्तप्रत्ययं चोदनाघ- विशेषात्" ३। "स्वाध्यायस्य तथात्वेन हि समाचारे- ३।३।१ (३६०) डधिकाराच् सववच् तन्नियम" २। "भेदान्ंति चेन्नकस्यामपि" ३।३/३ (३६२) ३।३।२ (३६१) । ४ । "दर्शयति च" ३।३/४ (३६३) अत्र (१) "सववेदान्तप्रत्ययं चोदनादविशेषात्" ३।३।१ (३६०) इत्यन्र "सव- वेदान्तप्रत्ययम्" इति प्रथमान्तपदस्य सत्त्वात् तथा पादारम्मात् अत्र अधिकरणारम्भः संगते: एव।चतुर्थसामान्यनियमात्, द्वितीयविशेषनियमाच्च।

Page 435

तृतीयापाये तृतीयपाद-तृतीयम् अन्यथाधिकरणम् १४७ (२) "मेदमति चेनकत्यामपि" मशर इत्य। प्रभमान्तपदामावात् तथा "इति चेन" इति पद्मव्चात् नास्य अधिकरणारम्भकतम्। चतुर्थमामान्यनियमात, पश्षमविरोपनियमाच्च भासफरमते मत "स्थान्" इति राज्डम्प पाठ दृश्यते। तथा सति नविराविरोपनिय मात् न अधिफरणारग्भ । (३) "साध्यायम्य तथान्वेन दि समाचारेडधिनाराय सपथ तलनियम" ३३३ (३६२) हत्यत 'तनियम" इति मथमानतपदसरचडपि, च-फारमोगात् नास्य अधिकरणारम्मकत्व, चतुर्थसामान्यनियमात्, पट्टनिरोपनियमाघ। अम्र मध्यचल्देवन्माप्यनूयमध्ये "सवयध तनियम" इत्यरोन सूतद्य पठ्तिम्। तम युकम्। "समषथ तनियम" इत्यत्र च फारम्प सत्वात अत्यन्त पृथमविपयस्य सूचनाथ। चतुर्यसषामान्यनियिमात्। चतुर्थप विरोप नियमभया च। (४) "दर्शथति च" ३३/४ (२६३) इस्पत पयमान्त-पद्ताभावात् चन्काराथ नास्य अधिकरणार मफत्य, चनुर्थमामान्यनियमान्, प्ठविरोपनियमाथ। परसूे चतु मा्येपु अषि फरणारममात् नियमानुगतलाथ अत्रैध अधिकरणममाति संगता एव। द्विवीयस् उपसहाराधिकरणम् मत्र "उपसंदारोडयमिकान् विविरोपवत् समाने च" ३३/५ (३६४) इति सूनरस्य "पसंदार" इति पनात् अस्य "उपसदाराधिकरण' नाम। तत् सफर-ास्कर-थरीफम-माज्येपु एतत् एकं सूर्य मृहीतम्, माध्वमाप्ये तु सूतचतुष्टयमेव। तम्र रामानुज-निम्वार्क-श्रीपति-माज्येपु पतत् सूतं तदीयमथमाधिकरणस्य पधमु सूत्रेपु पश्मम सूतम्। मल्ममाप्ये तदीयथ माधिकरणस्प पशद्दामु सूत्रेतु पतद्धि पधम सूनरम्। परमूत्रे अधिकरणारम्भास मत्रेव अधिकरणसमासि। तत्र "उपमेदार" इति प्रथमान्तपदसत्वात् अस्य अधिकरणारम्भकत युकमेव। चका रस्य मत्र विनैयान्तरज्ञापकत्वात् अधिकरणारमभे न वाघकत्वम्। चतुर्थसामान्यनियमात हावमविरोपनिमयाध। रामानुज निम्वार्कनशीपतिनलनभा्येपु नात्र धिरण रचितम्। अत रा-निशश्रीप -- माज्येपु मधिकरणस्प अनारम्भात् तेपामेव दोप। वृसीयम् जन्ययाधिकरणम् मत्र "अन्यथात्व शव्दादिति चेन्ाविरोपाठ्" शश६ (३६५) इति सूशस्य "मन्ययात्म्" इति ५३।त् अस्य "अन्यमात्वाधिकरण" नोम। सत्र शेकर-मास्कर-बोफण्ठ-भा्येपु श्रीणि सूत्राणि, रामानुजननिम्बार्कन्थरीपति माध्येपु चत्वारि सूत्राणि द्वितीयाधिकरण च, मध्व-वल्रम-माज्ययो अधिकरण न आरण्यम्। तत्र माध्वमापे पतत सूत्र तवीमद्वितीयाषिकरणस्म चतुर्पु सूमेपु द्वितीयं मत्रम्। तथा मलममाप्ये एतत् सूमं सदीयपथमाभिकरणस्य पख्व्रसु सूत्रेपु पह्टं सूम्रम। तानि व श्रीणि सूत्राणि-

Page 436

१४८ व्याससम्भत-ब्रह्मसूत्रभाष्यनिणयः (शयः पादः)

१। "अन्यथात्व शब्दादिति चेन्नाविशेषात्" ३३/६ (३६५) २। "न वा प्रकरणमेदात् परोवरीयस्त्वादिवत्" ३।३/७ (३६६) ३। "सज्ञातश्रेत् तदुक्तमस्ति तु तदपि" ३।३।८(३६७) अत्र (१) "अन्यथात्वं शब्दादिति चेन्नाविशेषात्" ३३६ (३६५) इत्यत् "अन्य- थात्वम्" इति प्रथमान्तपदस्थ सतत्तात् अत्र अधिकरणारम्भः संगच्छते एवं। पतुर्थसामान्य- नियमात्। अत्र "इति चेन" इति पदात् अपि पश्चमविशेषनियमात् न ततवे वाघा, प्रथमान्त- पदात् परं पश्चम्यन्तपद, ततः "इति चेन्न" इति पदस्थ सत्वात्। चतुर्दशविशेषनियमात्। तेन मध्व-बल्म-भाष्ययोः अधिकरणत्य अनारम्भात् दोष:। (२) "न वा प्रकरणभेदात परोवरीयस्त्वादिवत्" ३३/७ (३६६) इत्यत्र "परोव- रीयस्त्वादिवत्" इति पदात् कस्यचित् प्रथमान्तपदस्य अध्याहर्तव्यत्वेपि "न वा" इति पदेन साकाक्षित्वविधानात् चवुर्थसामान्यनियमात् षष्ठविरोपनियमाच् नास्य अधिकरणारम्भकत्वम्। (३) "संज्ञातश्रेत् तदुक्तमस्ति तु तदपि" ३३।८ इत्यत्र (२६७) "तदुक" मिति प्रथमान्त-पददय-सत्त्वेडपि चतुर्थसामान्यनियमात, "चेत्" इति शब्दयोगात् पश्चमविशेषनियमात्, तथव "तदपि" इत्वत्र प्रथमान्तपदसत्वेऽपि "अपि" इति शेब्दयोगात् साकाक्षत्वविधानात पष- विशेषनियमात् नास्य अधिकरणारम्भकत्वम्। परसूनरे चतुर्षु मतेषु अधिकरणारमा, तथैव नियमानुमतत्वेन तादृशाधिकरणारम्भस्य सागत्यात् अन्रैव अधिकरणसमासि: संगता एव। चतुर्थ व्याप्त्यधिकरणम् अत्र "व्यापेश्र समजसम्" ३३९ (३६८) इति सूतस्य "व्याति"-पदात् अस्य "व्याप्त्यधिकरण" नाम। तत शंकर-भास्कर-मध्व-श्रीकण्ठ-भाज्येषु एतेन एकेनेव सूत्रेण अधिकरणं रचितम्। माध्वभाण्ये तृतीयम् अधिकरणम्, शिष्ेषु चतुर्थम्। श्रीपति-द्म-भाप्येपु अधिकरण न आरब्घम्। तेषु भाष्येषु एतत् सूत्रं तदीयद्वितीयाधि- करणस्य चतुर्षु सूत्रेपु चतुर्थ सूत्रम। वलभाष्ये तु तदीय प्रथमाधिकरणस्य पच्चशासु सुत्रंषु एतद्धि नवमं सूत्रम्। अत्र "समजसम्" इति प्रथमान्तपदात् अत्र अधिकरणारम्भ संगच्छते चतुर्थ- सामान्यनियमात्। न तु वकार-योगात् तस्य निवेध। अर्थतः विधेयस्य वैलक्षण्यात्। द्वीदगविशेपनियमात्। तेन रा-नि-श्रीप-व-भाष्याणा अधिकरणस्य अरचवाया दोष। सत्राक्षर- मानत तु न दोप:। अर्थसाहाय्यस्य आवश्यकत्वात् दोप । परसूत्रे सप्तसु भाष्येपु अधि- करणारम्भात् अत्रैव अधिकरणसमाति: संगच्छते। पश्चमं सवाभेदाधिकेरणम् अत्र "सरवभदादन्यत्रेमे" ३३१०(३६९) इति सूस्य "सर्वाभेदात्" इति पदात्

Page 437

वृतीयाध्यापे तृसीयपाद-सप्तमम् आध्यानाधिकरणम् २४९

अस्य "सर्वममिनाधिकरज" नाम। सत् पेल धमन्माज्य मिन्रेपु सर्वभ जनेन पव्नेव सुनेज एतद्धिकरण रतितम्। यहममाग्ये तदीयमयमाधिकरणम्य पखद्शमु समेपु पवद्धि दश्म

अन "इमे" इति प्रथमान्तपरसावात म अधिकरणारम्भ संगत। चतुर्थसामान्य नियमात्। धलुम भाप्ये मधिकरणस्य मरचनाम दोप मरसंग। परसने सकयु भाज्येपु अधि फरणस्प आरग्मान् अत्रेव अधिकरणममाति समुचिता ए्व। पष्टम् आनन्दाघधिकरणभ् अम "मनन्दादय मधानस्थ" न११ (३७०) इति स ाम "आनन्ददाय"-पनात् मस्य

माप्येपु सूभसत्तफ, मध्य-श्रीफ मन्माम्पद्वये तु एफमेव सूत्र गृहोतम्। तभापि रा-नि-धीप माप्येपु परवद्धि चतुर्थम् अधिनरणमू माध्वमान्ये पक्चमाधिकरणम, श्रीक्ृष्ठमाप्ये शाहर-मास्कर- माध्यवन् पषाधियरर्ण मनति। पकमन्भाप्ये तु अधिकरण नारव्म्, तेन अत्र तस्म दोय। तभ पतन सूर् तदीयमथमाधिफरणस्य पमदवामु सनेपु मफादत सूभम्। तानि च समतयम्- १। "मानन्दादय प्रधानस्प" ३३।११ (२७०) >।"पियसिरस्त्वाघमातिस पचयाप चथी दि मेदे" २।१।१२ (३७१) ३। "इतरे स्वर्यसामान्यात्" ३।१।१३ (३७२) अघ (१) "आानन्दादय प्रधानम्य" शशर१ (३७०) इत्यत 'मानन्दाय" इति पथमान्तपदसत्थात् अम्म अधिकरणाएम्मकत् युकम्। चतुर्थसामान्यनियमात। चलममाप्ये अधिरणस्य अरयनाया दोप। (२) "मियशिरस्त्वाघमासिर पचमापचयी दि मेदे ३।३/१२ (३७१) इतयन 'मियशिर- सत्वाधमासि" इति पयमान्तपद्मतात् मत्र अभिकरणारम्म उचित, तयापि 'अमात्ति" इति शज्वत् दि राणाथ अर्थत साफेक्षत्यसिद्धे नास्म अधिकरणारम्भ संगत। चतुयसायान्य

(३) "इतरे त्वर्थसामान्यात्" ३३१६ (३७२) इत्यत्र 'इतरे" इति प्रथमान्तपवस्थ सत्नात् चतुर्थमामान्यनियमात् अस् नधिकरणएमभक्ततवं युक्त, तथापि तस् स्वरूपत साफीकष- त्वात् सप्षमविरोपनियमात तत तु-्शन्द अत्र तस्य स्याधातफ, नवमविशेपनियमाद्। मत न अधिकरणारम्म युक्त। माष्वमाप्ये अविकरणस्थ रचनाया दोप। परसूचे चतुर्पु भाज्येपु अधिकरणारममाव् अत्रैव मधिकरणसमासि करमपते। सप्तमम् आध्यानाधिकरणम् अत्र "माध्यानाय मयोगनामाबात" ३३१४ (२७२) इति सूनस्य "माष्मानय"

Page 438

१३०

इति पदीत् अस्य "आध्यानाविकरणं" नाम। तत्र शंकर-भास्कर-मध्व-भाप्येपु मूत्रद्वयं गृहीतम्। माध्वभाष्ये एतत् तु अटमम् अधिकरगम् । श्रीकण्ठभाप्ये चत्ारि सूत्राणि गृहीतानि, ततापि एतत् अष्टमम् अधिकरणम्। रो नि-श्रीप-व-भाव्येपु अविकरणं नारव्वम्। तत्र रामानुज-भाष्ये तथा निम्बार्क-भाष्ये श्रीपतिभाव्ये च एतत् सूत्र तदीयचतुर्थाधिकरणस्थ सप्तमु सूनेपु चंतुर्थ सूत्रम्। बलभभाण्ये तु तदीयप्रथमाधिकरणस्थ प्चदधमु सृत्रेषु चतुदशं सूत्रम्। तष सूनद्वयम् १। "आध्यानाय प्रयोजनाभावात्" २।३।१४ (३७३) २। "आत्मशब्दाच" ३३।१५ (३७४) अत्र 'अध्यानाय प्रयोजनाभावात्" ३।३१४ (३७३) इत्यत प्रथमान्तपद़ाभावात् नास्य अधिकरणारमभकत्व युक्तम्। तथापि तस्य ऊहनीयलात् तथा पूर्वाविकरणत विषयश्रुतिभेदात् पश्चमसामान्यनियम त्, एकादगविशेषनियमाच्त तत् युकमेव। तेन "पुरुष." "अर्थान्य." इत्येवं प्रथमान्तपदमध्याहर्तव्य भवति। यद्यपि अधिकरणस्थ आरम्भे मतभेदस्य समसख्यकलं, चत्वारि आरम्भानुकूलानि, चत्वारि च आरम्भप्रतिकुलनि, तथापि रा-नि-श्रीप-भाप्ये सह वलम-भाष्यस्य याहशम् अनेक्य, ताहगम् अनैक्य नात्र हश्यते। तेन आरम्भप्रतिकूलपक्षेपि मतानकयात् तत- पक्षस्य दुर्वलत्वभेव भवति। ततश्र रामानुजादीना भाष्येपु विपयश्रुते अभेदात् शहरा- दीना तु भाष्येषु तस्या भेदात् यथा तत्र ज्ञातन्यनाहुल्यं, तथा न रामानुजादीना भाज्येपु हश्यते, अत. अत्र रा-नि-श्रीप-व-भाष्याणाम् अधिकरणस्य अरचनाया दुष्टत्कल्पन युक्तम्। (२) "आत्मशन्दाख" ३।३।१५ (३७४) इत्यत्र प्रथमान्तपदाभावात् नास्य अधि- करणारम्मकत्वम्। चतुर्थसामान्यनियमात्। चनयोगाच तथा ष्टविशेषनियमात्।परसून चतुषु भाष्येषु अधिकरणारम्भात् अत्रैव अधिकरणसमासि: सगच्छते। अष्टमम् आत्मगृहीत्यधिकरणम् अत्र "आत्मगृहीतिरितरवदुत्तरात्" ३३१६ (३७५) इति सूत्रस्य "आत्मगृहीति"- पदात् अस्थ "आत्मगृहीत्यधिकरणं" नाम। तत्र राङ्भकर-म्-भ-भा्येपु अधिकरणम् आरण्घम्। शाङ्कर-भास्कर-वल्भ-भाष्येषु सूत्रदयं गहीतम्, माध्वभाष्ये तु एकमेव सत्रम्। शाङ्कसमास्करयो, अष्टमम् अधिकरणम्, मघ्वस्य नवमाधिकरणम्। वल्लभस्य तु द्वितीयम् अधि- करणम्। रामानुज-निम्वाक-श्रीकण्ठ-श्रीपति-भाज्येषु अधिकरण न आर्वम्। तत्र रामानुज- निम्वार्क-श्रीपति-भाष्येषु एतत् सुत्रं तदीयचतुर्थोधिकरणस्य सप्षसु सूतपु वषट सूनम्, श्रीकणठ- ्ये तु तदीयाष्टरमाधिकरणस्थ चतुर्षु सूत्रंषु तृतीय सूत्रम्। तत् च सत्रद्यम्।

२। "अन्वयादिति चेत् स्यादवधारणात" ३।३।१६ (३७५) ३२/१७ (३७६)

Page 439

एवीयाष्याये तृतीयपाद-एकादेश सम्पन्ध धिकरणम् १५१

अत्र (१) "मालमृहीतिरितिरवदुत्रात" ३३१६ (२७५) हत्यत् "मामगृद्षीति" इति प्रथमान्तप-त् अम्य अधिकरणारममकतत्व युक्तम्। चतुर्थसामान्मनियमात्। रा नि-श्री-श्रीप- माज्येपु अधिकरणम्य मरवनार्यां दोप। सममस्यकत्वेपि नियमविरुद्धाव । (२) "अन्वयादिति चेत् स्वादयधारणात्" ३३१७ (३७६) इत्यम प्रयमान्तपदा- माषात् "इति चेत" इत्यादि पनसत्वाथ नास्य अधिकरफारम्मकत्वम्। चतुर्थसामान्य नियमात, पध्चमविरोपनियमाच्। ऊनविशनियमोडपि अन्र अधिकरणार मवाधेक। परसत्े सर्वसम्मत्या अधिकरणारम्भात् अश्रेव अधिकरणममासि। मन जननेव माध्चमाप्ये तदीय- दशमाविकरणरचणात् ठोप,। नगम फाग्यीरयानाधिकरणम् अन "कार्ध्यान्यानादपूर्वम्" ३३१८ (३७७) इति सत्रस्य "फास्मास्यानाव" इति पद्त् मम्य "फास्यान्यानाधिफरण" नाम। अत्र वह्षममिने स्वे माप्यकारे एतेन एकेन सत्रेण पतद् अधिकरण रचितम्। मलमभाप्ये तु अत्र पट् सूत्राणि गृहीतानि। तत्र माम्कर-्शी कणन्माज्येपु नवमम् अधिफरणम्, रामानुज-निम्वार्फनश्रीपति-माज्येपु पश्चमम् अि- करणम्। माध्वमाप्ये एकाउशाधिकरणम्। पल्ममाप्ये तृतीयाषिकरणम्। मत्र "मनूर्वम्" इति भभमान्तपरत अस्म मधिकरणारम्भवसे युकम्, पतुर्थसामान्य- नियमान्। परसूत्रे सर्वमम्मत्या अधिकरणस्प वारम्मात् अन्रेव िकरणसमासिरपि सगच्छते। दरम समानाधिकरणम् मत्र "समान एवं चामेदा" ३१९ (३७८) इति सूत्रस्प 'समान" इति फ्दाव अस्य मसमानाधिकरण" नाम। तत्र शहर-मास्कर-मीकण्ठन्भाप्येपु एतत् सूत्र तदीमक्शमाधि फरणस्प एकमेव सूत्म्। रामानुज निम्धार्कनश्रीपतिन्माज्येपु तवीयपष्टाधिकरणस्य एवच तथैब एकमेव सूभम्। माध्यमाप्यस्य द्वादशाधिकरणस्थ सूगद्यमत्ये प्रथम सधम्। तेन बलम मिश्नेपु सर्वेु माप्येयु मनेन अविकररण रचितम्, फेवल वलमभाष्ये तदीयतृतीयाधिकरणस्य प्स सूत्रपु एतद्धि द्वितीयं सूश्रम्। तेनात्र अधिकरणस्य मरचनाया मक्षममाज्यस्येव दोप। अम्र "समोन" "युवम्" इति मथमान्तप्वदमस्य सरवात् अस्य अधिकरणार म- कत्वं युकमेष। चतुर्थसामान्यनियमात्।चकारस्म विनेमान्यत्ववोधनात् न वाधकत्वम्।

एकादय सम्मन्षाधिकरणम् अत्र 'सम्न्यादेवमन्यत्रापि" ३३२०, (२७९) इति सूत्रस्प "सम्मन्धाद्" इति 4वाkस् अम्म "सम्य वाषिकरथ" नाम। मत्र मच्च लमनमाज्य मिनेनु सवत माध्येपु मधिकरण रचितम्। तत्र सकस्माम्कर-सामानुजननिम्वार्क न्वीपति मान्येपु सूतय गृह्दीतम। बीकफ

Page 440

१५२ व्याससम्मत-त्रह्मसूत्रभाष्यनिणयः (३यः पादः)

भाव्य सूत्रद्वय गृहीतम्। गह्हर-भास्कर-श्रीकण्ठ-भाष्येपु एकाद्शाघिकरणम्, रामानुज- निम्वार्क-श्रीपति-माण्येपु सप्षमम् अधिकरणम्। वल्लमभाध्ये तदीयतृतीयाधिकरणस्य पट्मु सूत्रपु तृतीयं सूत्रम् । तानि च त्रीणि सत्राणि १। "सम्बन्धादेवमन्यत्रापि" ३।३।२०(३७९) ३। "दर्शयति च" ३।३।२२ (३८१) २। "न वा विशेषात्" ३।३।२१ (३८०) अत्र (१) "सम्बन्धादेवमन्यत्रापि" ३१२० (२७९) इत्यत्र "एवम्" इति प्रथमान्त- पदसत्वात् अस्य अधिकरणारम्भकत्व युकतम् चतुर्थसामान्यनियमात।"अपि" पढम् अत्र न वाधक: विधेयान्तरस्य ज्ञापनात्, दवादगविशोपनियमात्। माध्वभाप्ये तथा वलमभाष्ये च अधिकरणस्य अकरणात् तयोरेव दोप। (२) "न वा विशेात्" ३।३।२१ (३८०) इत्यत्र प्रथमान्तपठाभावात् वा-शन्- योगाच्त नास्य अधिकरणारम्भकत्वम्। चतर्थसामान्यनियमात, पष्ठविशनियमान्त। मास्व भाष्ये अधिकरणस्य रचनाया दोष। (३) "दर्शयति च" ३१३२२ (३८१) इत्यत्र प्रथमान्तपदामावात् चनशव्दयोगाच नास्य अधिकरणारम्भकत्वम्। चततुर्थसामान्यनियमात्, पश्ठविशेनियमाच। श्रीकण्ठमाप्ये अधिकरणस्य आरम्भात् दोष:। परसूत्रे अधिकसम्मत्या अधिकरणस्य आरम्भात् अत्रैव अधिकरणसमात्ति. । द्दशं संभृत्यधिकरणम् अत्र "संभृतिद्यव्याप्त्यपि चातः" ३३।२३ (३८२) इति सत्रस्य "संभृति" इति पढात् अम्य "संभृत्यधिकरण" नाम। अन्र लम-भा्यमिननषु सर्वषु भाष्येपु अधिकरणम् आर्म्। तत एतत् एकमेव सूत्र च गृहीतम्। वलभ-भाष्ये एतत् सत्रं तदीयतृतीयाधि करणस्य पट्सु सूत्रषु वषठं सूत्रम्। शकर-भास्कर-भा्ययोः एतद्धि द्वादशाघिकरणम्। रामानुज- निम्बार्क-शश्रीपति-भाष्येषु अष्टमम् अधिकरणम्। माध्वभाष्ये चतुर्दशाधिकरणम्। श्रीकेण्ठ- भाष्ये त्रयोदशाधिकरणम्। अत्र "संभृतिधुव्याप्ती" इति प्रथमान्तपदात् अत्र अधिकरणारम्भः युकः।पृथक विधेयत्वात् च-कारस्य तथा "अपि अतः" पदयोरपि तदवाधकत्वम्। चतुर्थसामान्यनियमात्, वष्ठविशेषनियमाच। बलमभा्ये तदकरणात् दोष वक्तव्य। परसूत्रे सर्वषु भाग्येषु अधि- करणस्य आरब्धत्वत् अत्रैव अधिकरणसमाहितिः युफा। त्रयोदश पुरुषविद्याधिकरणम् अत्र "पुरुषविद्यायामिव चेतरेषामनाम्ञानात्" ३३।२४ (३८३) इति सूत्रस्थ "पुरुष- विदायाम्" इति पदात् अस्य "पुरुषविद्याधिकरण" नाम। तत्र सर्वेषु माष्येषु एतेन एकेन

Page 441

नृवीयाष्याये तृवीयपाद :- पोड़श साम्परायाधिकरणम १५३

सूनेण पतदधिफरण रचितम्। तत्र शेफर मास्करयो ऋयोदसम् मधिकरज, रामानुज- निम्मार्फ-नश्रीपति भाप्येपु नवमम् अधिकरणम्, मास्वमाप्ये पद्चद्शम् अधिफरणमू, श्रीकण्ठमाप्ये चतुर्वशम् अधिकरणम्, मलममाष्ये तु चतुर्थम् अधिकरणम् इति विरोप। तत्र अनुर्पगणीय प्रयमान्तस्वात् मधिकरणारम्म सगच्छते । इव-च भृतिपशन म् - पसूत्रे तरयघ सर्वेपु माध्येतु अधिकरणारम्भात् अतैव अधिकरणसमासिश्र । चतुदेश वेषाघधिकरणम् अम्र "वेषाघर्यमेवात्" ३३२५ (३८४) इति सूत्रस्थ "वेधादि" शल्ाव अगय 'विषाद- धिफरर्ज" नाम। तत्र सर्वेपु माध्येपु अत्र अधिकरणम् आारण्यम्। चलम-भाष्य-मिन्नेपु सर्चेु भागयेपु एतेन एफनैव सूश्रेण एतद् मधिकरज रचितम्। वल्भमाग्ये तु सूतर्येन इति विरोप। अत्न पयमान्त-पदामावात नार्य अधिकरणारम्भकत्वे युक्त तापि सर्चे भाष्यकारे तथा कृतत्वात् भयमान्त सिमपि महनीयम्। तद्चलेन च अधिकरणम् भारम्मणीयम् इत्येव समीचीनम्। पश्चमसामान्यनियमात। तथापि सर्वस्वीकृत विषय सुतिभेद एव अत्र मविकरणारममे कारणम् इत्येय मन्तव्यम्। एकावन्रविरोपनियमात्। परसूसे पलममिने सने अधिकरणस् आरण्घत्वात् मत्रैन अधिकरणसमातति। पश्चदश हान्यधिकरणम् मय्र "दानी तूपायनरा्ट्ररोपलाच कुशाच्छन्वस्तुत्युपगानवत् तंदुकम्" ३श२६ (३८५) इति सूतस्प "हानी" पति पवाव अस्य "हान्यधिकरण' नाम। तत्र बहममिस्ने स्वे अधिकरणम् मारज्यम्। निम्वार्फन्मत् मिन्ने सवें अत्र एकमेव सूत्र गृहीतम्। मत्र निम्याक माज्ये पट सूम्राणि गृदीतानि। माध्यमा मे तु सूतद्यमेष गृहीतम्। शफर-मास्करमते एतद्धि पख्वदश्म् अधिकरणम्, रामानुज-निम्चार्क-श्रीपति-मतेपु पतत् तु एकादशम् अविकरणम्। माध्यमते तु सषदशम् अधिकरणम्। -अत्र "तदुकम्" इति प्रयमान्तपवस्थ सतत्वाद् मस्य अषिकरणारम्भकत्वे संगतमेव। चतुर्थसामान्यनियमाज्। सुदन्दस्प विनेयान्तरबोपफत्थात् न वाषकल्वम्। नवमविरोप नियमात्। चल्रममाप्ये अविकरणस्प अरचनार्यां तस्य दोपो वाच्य। परसूतरे पट्सु माज्येपु अविकरणारम्मात् मत्रैवर मविकरणसमासि संगच्छते एव। पोदस साम्परायाधिकरणम अत्र "साम्पराये तर्व्यामावात तथा धन्ये" २३२७ (३८६) इति सून+य "साम्पराय"- शब्दात् अस्य "साम्परायाधिकर" नाम। अत्र निम्धार्क-मान्य-भाष्य-मिन्न-सर्वेपु माज्येपु मधि करणम् आरण्यम्। तत्र शंकर मास्करपो माध्यमो पोष्णािकरणे सूषदूय गृदीतम्। रामानुज- २०

Page 442

१५४ व्याससम्मत-ब्रह्मसूत्रभाष्यनिणयः (यः पादः)

श्रीपति-माध्ययोः द्वादशाधिकरणे सूतचतुष्टय गृहीतम। निम्भारक-भाप्ये अधिकरणारम्भात् तस्य एकादशाधिकरणस्य सूतपट्क-मध्ये द्वितीयं सूत्रम्। माध्यमाप्ये अधिकरणस्य अनारम्भात् तदीय-सप्तदशाधिकरणस्य सूत्रद्य-मध्ये द्वितीय सूत्रम्। श्रीकण्ठ-भाष्ये अधिव रणस्य आरम्भात् तस्य एतत् सप्तदशाधिकरणे सूनचतुष्टयं गृहीतम्, वलमभा ये तु पष्ाधिकरणे सूत्रद्वय गृहीतम्। तच सूत्रदयम् १। "साम्पराये तर्त्तव्याभावात् तथा ह्यन्ये" ३१२७ (३८६) २। "छन्दत उभयाविरोधात्" ३।३।२८ (३८७) अत्र (१) "साम्पराये तर्त्तव्यामावात् तथा सन्ये" ३३।२७ (३७६) इत्यत्र "अन्ये" इति प्रथमान्तपदात् अत्र अधिकरणारम्भः सगतः एव - हि-शब्दस्य विधेयान्तरज्ञापनात् अवाधकत्वम्। द्वादगविशेषनियमात्। निम्बाक-मध्-भायद्रय-मध्ये अधिकरणस्य अरचनाया दोष: कल्पनीय। (२) "छन्दत उभयाविरोधात" ३।३।२८ (३८७) इत्यत्र प्रथमान्तपदाभावात् नास्थ अधिकरणारम्भकत्वम्। चतरुर्थसामान्यनियमात्। परसूत्र नियमनकादेव अधिकरणारममात् अत्रैव अधिकरणसमाप्तिश्च संगच्छते। माध्वभाष्ये अत्र अधिकरणस्य रचनात् दोष। सप्तदशं गतरथर्वच्वाधिकरणम अत्र "गतेररर्थवत्वमुमयथान्यथा हि विरोध" ३।३।२९ (३८८) इति सृन्रस्य "गतेः अर्थवत्वम्" इति पदद्धयात् अस्य "गतेरर्थवत्वाधिकरण" नाम। अत्र शद्र-भरकर-बल्लम-भाष्यपु अधिकरणं रचितम्, शिष्टेपु तुन। तत्र शक्कर-भारकर-भाष्ययो. सहदशाषिकरण, वहमभाये तु सप्तमाधिकरणम्। शङ्कर-भार्कर-भाप्ययो. सूत्रद्वय गृहीतम्, बदभभाप्ये तु एतत् एवमेव सूत्रम्। रामानुजभाये तथा श्रीपति-भाप्ये एतत् सूत्र तदीय-द्वादशाधिकरणर्य चतुर्पु सूत्रेपु तृतीयं सूत्रम्। निम्वार्क-भाष्ये तदीयेकादशाधिकरणम्य पट्सु सूत्रेषु चतुर्थ सूत्रम्, मध्वभापये तदीयाष्टादशाधिकरणस्य त्रिषु सूत्रेषु द्वितीयं सूत्रं, श्रीवण-भाष्ये तदीय-सपतदशाधिकरणस्य चतुर्षु सूत्रेषु तृतीय सूत्रम्, बल्लभभाष्ये तु तदीय-सप्षमाधिकरणस्य एकमेव सूत्रम्। तच्च सूत्रद्वयम् १ । "गतेर्थवत्त्वमुभयथान्यथा हि विरोधः" ३।३।२९ (३८८) ३।३।३० (३८९) अत्र (१) "पतेरथवत्त्वमुमयथान्यथा हि विरोध," ३।३।२९ (३८८) इत्यत्र "अर्थवत्वम्" 'विरोध" इति प्रथमान्तपदद्वयात् अस्य अधिकरणारम्भकत्व युक्तमेव, चतुर्थ- सामान्यनियमात्। हि-श्दस्य विधेयान्तरज्ञापकत्वात् न-वाघकत्वम् द्वदशविशेषनियमात्। रा-नि-म-श्री-श्रीप-भाप्येषु अधिकरणस्य अरचनार्या दोष। एतेषा संख्याबाहुल्यादपि नियम- विर्द्धत्वात् दोष एव वाच्य।

Page 443

वृवीयाष्याये तृतीयपाद-ऊनविंश यावदधिकार विकरणम् १५५ (२)"पननस्तलभजार्योपल्वेलोकवत" ३३३० (३८९) हत्यत्र "उपपश्" इति प्रथमान्तपदस्भ सत्वावपि नाम्य अधिकरणारम्मकत्व चतुर्थसामान्यनियमा। यत "क उपपन्न" इति माकाक्षाया मोधकलात अम्य साफाक्षत्व सिद्धधति। सप्षमविरोपनियमाद। चलममाज्ये अधिकरणस्य आरम्भात दोप पल्म्य। परसूत्र अधिकसम्मत्या मविकरणारम्भाव मत्रेष अधिपे रणसम पि। जषटादेशम् अनियमाधिकरणम् अत्र "अनियम सर्वीमामविरोध शब्दानुमानास्थाम्" ३३३१ (३९०) इति सूत्रम्य "अनियम" इति पदात् अम्य "अनियमाधिकरण" नाम। तत्र रामानुजनतिम्वारकशश्रीपति- माप्य-मी भेपु सर्वेपुप्येपु पतेन एवेनैव सूत्रेण एतद् अधिकरणं रचितम्। वत्रापि रामानुज-्भाज्ये सूपदयेन इति पोदय्यम्। शहर-मास्करन्माप्ययो एवद्धि मषावसाधिकरणम्। रामानुज माग्ये प्रयोद्शाधिकरणम्। निम्धार्क माप्ये एकादराधिकरणस्य पट्सु सूत्रेणु पषठ सूश्रम्। माध्वमाण्ये तथा शीकष्ठमाप्ये ज्नविक्ाधिकरणम्। श्रीपति-माण्ये तदीय त्रयोदयाधिक रणम्य सूननूयमच्ये द्वितीय सूत्रम्। वलभमाप्ये एतत्तु नवमाधिकरणम्। तत्र "अनियम" 'अविरोष" इति प्रथमान्तपदतपसत्वात् अस्म अधिकरणारम्मकतत् युक्तम्। चसुथसामान्धनियमात्। निमवारक नीपतिनमाण्ययो अधिकरणस्य मनारम्मत् दोप कलपनीय।परमूतरे अविकसम्मत्या अधिकरमस्य मार मात् मत्रेव अधि करणसमासिश्व सगच्छते। ऊनविश् यावदधिकाराधिकरणम् अत्र "यावदधिकारमवस्थितिराधि कारिकाणाम्" ३३३२ (३९१) इति सूतस्म "याव दधिक रम्" इति पदात् अस्य "यापतविफाराभिकरण" नाम। तत्र शंकर-मास्कर-निम्वाक-मघ्व- श्रीक्ण्ठ-ीपति-चल्रम-माप्येपु अधिकस्णम् मारव्यम्। केवल रामानुजन्माप्ये तत् न कतम्। तम्र पतत् सूत्रं तनीय त्रयोदशाधिकरणस्य सूषदयमस्ये द्वितीय सूत्रम्। शहसमास्कर-माज्ययो एत्त् कनविर्ाधिकरणम्। तत्र एतेन एकेनैव सूेण एतवषिकरण रचितम्। निम्बार्क- भायम्म पतत् द्वावशाधिकरणम्। मत्रापि पतेन एकेन सूप्रेण पतदधि करण समास्म्। माध्वमाज्यम्य विशाधि करम्। तत्र च सूतदयेन पतद्विकरण रचितम्। श्रीफण्ठमाज्यस्प महादक्षाविकरणम्। अत्रापि एतेन एकेनैव सुनेज एतक्धिकरण रचितम्। भीपति माध्यस्य अयोदशाधिफरणम्। तत्र च सूतद्येन पतद्षिकरण रचितम्।वहमनमाष्यस्म एतद्रि पसमाधिकरणम्। मतापि एतेन एकेनेष सनेण पतदधिकरण सदल्तिम्। अम्र "अनस्थिति" इति भथमान्तपवात् मस्य अधिकरणारम्भकत्व संगतमेव । चतुर्थसामान्यनियमात्। रामानुजमाप्ये अधिकरणस्म अरचनार्मा तस्य दोष वकष्य। श्रीनति-माणे मत्र सूत्र-कम विपयर्यक् इति हस्पते।

Page 444

१५३ व्याससभ्मत-त्रह्मसूत्रभाष्यनिर्णयः (३य पाद:)

विंशम् अक्षरध्यधिकरणम् अत्र "अक्षरधिया त्ववरोधः सामान्यतद्मावाभ्यामीपसदवत् तदुकम्" ३३।२३ (३९२) इति सूत्रस्य "अक्षरधियाम्" इति पदात् अस्य "अक्षरध्यधिकरण' नाम। तत्र माच्वमाण्य-भिन्ननु सर्वपु भाष्येषु अत्र अधिकरण रचितम्। माध्वमते एतत् सूत्र तदीय-विशाधिकरणस्य सूत्रद्वयमध्ये द्वितीयं सूत्रम्। येपु भाष्येपु अधिकरणं रचित तत्र शंकर-भारकर-भाष्ययो. एक सूत्रं गृहीतम्, रामानुज-निम्वार्क-श्रीकण्ट-श्रीपति-तलम-भा्येपु सूत्रयं गृहीतम्। एवं च शकर-भास्करयो भाष्ययो: विशाविकरणम्, रामानुज-श्रीपति-भा्ययो चतुर्दशाधिकरणम्, निम्वार्कन्भाप्ये त्रयो- दशाधिकरणम, श्री7 ण्ट-भाप्ये विंशाधिकरणम्। वल्लभभाप्ये एकादशाधिकरणम्। तत्र "अवरोध" "तदुक्तम्" इति प्रथमान्तपदद्वयात् अस्य अधिकरणारम्मकतवं युकमेव। चतुर्थसामान्यनियमात्। तु-शन्दस्य पूर्वपक्षीय-शंकानिरासकत्वात् न तत्र वाधकत्वम; अष्टा- दशविशेषनियमात्। तथा सति माध्वभाष्ये अधिकरणस्य अनारम्भात् दोष: कल्पनीय। परसूत्र अधिकरणारम्भात् अत्रैव अधिकरणसमाति. कल्पयितुं शक्यते। एकविंशम् इयदधिकरणम् अत्र "इयदामननत" ३।३/३४ (३९३) इति सूत्रस्य "इयत्" इति पदात् अस्य "इयद्धिकरण" नाम। तत्र शकर-भास्कर-भाष्यदये एक विशाधिकरणे एतद्धि एकमेव सूत्रम्। माध्वभाष्ये एक विंशाधिकरणस्य सूत्दयमध्ये एनच् प्रथम सूत्रम। तेन शंकर-भस्कर-मा5- आाव्येषु एतेन सूत्रेण अधिकरणम् आरब्धम्। अवशिष्टभाष्येषु तन कृतम्। तत्र रामानुज- श्रीपति-भाष्ययो. एतत् सूत्रं तदीय-चतुर्दशाधिक्ररणस्य सूत्दयमध्ये द्वितीयं सूत्रम्। निम्चार्क माण्ये तदीय-त्रयोदशाधिकरणस्य सूत्रदयमध्ये द्वितीयं सूत्रम्। श्रीकण्ठभाष्ये तदीय-विशाधिक- रणस्य सूत्रद्यमध्ये एतच्च द्वितीयं सूत्रम। वलभभाष्ये तदीयकादशाधिकरणस्य सूत्रद्ममध्ये द्वितीयं सृत्रम्। अत्र "इयत्" इति प्रथमान्तपदात अधिकरणारम्भः संगतः चतुर्थसामान्यनियमात्। रा नि-श्री-श्रीप-त-माण्येषु नियमम् एतम् अननुसृत्य अधिकरणस्य अरचनाया दोषः परसूत्र अधिकसम्मत्या अधिकरणस्य अरम्भात् अत्रव अधिकरणसमाप्ति: संगच्छते। द्वाविंशम् अन्तराधिकरणम् अत्र "अन्तरा भूतश्रामवत् स्वात्मन," ३।३।३५ (३९४) इति सूत्रस्य "अन्तरा" इति पदात् अस्य "अन्तराधिकरण" नाम। शह्कर-मध्-बलम-भाष्यमिन्नेषु स तत् सूत्रं परवर्ति सूत्रेण सह एकीकृत्य पठितम्। एवं च शंकरभाष्ये सूत्रद्धयेण एतद्धिकरणं रचितम्, भास्करमाण्ये तु तथामिलितेन एकेन सूत्रेण। रामानुज-भाष्ये तथामिलितसूत्रत्रयेण, निम्वार्क- भाष्ये तथव सूत्रद्येन, माध्वभाण्ये अत्र अधिकरणं न रचितम् तत्र तदीयैकविशाधि-

Page 445

तृतीयाभ्यापे वृतीयपादा-त्रयोविश व्यविहाराधिकरणम् १५७

फरजम्प सूत्रभयमच्ये द्वितीयं मूत्रम्। थीवणन्माप्ये तथामिस्तिसूयवयेन, श्रीपति-माच्ये पुन तधच सूनगयेज, वल्ममाच्ये अमिलितसूनमेण रतद्धिकरण रचितम्। नह्र मास्कर- मान्ये पतथ द्वार्विय्ञाधिकरणम, रामानुज-मते पद्दशाधिकरणम निम्वार्कन्मते चतुर्दशा- धिकरणम्, श्रीकण्ट-मते 4विश्राषिकरणम्, श्रीपति-मते पशदशाधियरण, तथा पलममते द्वादनाधिकरण मयति। तत च मूत्रहमम्- १। "मन्तरा मृतभामयत स्वात्मन" ३।३।३५ (३९४) 5।"अन्यथा मेनुपपतिरिति चेमोपटेशान्तरवत्" २३३६ (३९५) तत्र (१) "नन्तरा मूतभामवत् स्वात्मन" ३३३७ (३९d) हत्यत् "मन्तरा" इति प्रथमान्तपदात अम्य अधिकरणाएममकर्लव युकम्, चतुर्थसामान्यनियमात।माध्व- माष्य-मिनेपु सर्मत्र तधेष हन्तम्। अतोडम माष्वस्वय दोप। भा-रा-नि-श्री-शरीप-माजयेपु परसत्रमपि पतच्छनलेन पन्चते। तन्र युकतम्।विजातीपविपयान्तरस्य संचनात। चतुर्थ विरोपनियमात्। (*) "अन्वया मेनानुनपिरिति चेनोपढेनान्तरवत्" २३३६ (३९५) इत्यन मेळनुपपि इति प्रथमान्तवदम्प सत्वान मपि 'इति चेत्र" इति पदसत्वात् नास्म अधि फरणरिममकल्वम्। पश्षमविरोपनियमात। मानरा निनशी-धीप भाप्येपु पतवसनस्य पूर्वसभ- नेवचे हरते। तम युकम्। विपममेस् चतुथविरोपनियमाव।परसूबे मधिकरणारम्माच

"इति चेन्न"-पदषनतिमिलितियूत्रेण अधिकरणस्य मारम्भाव् दोपप्रसि मवत्येव। तेपु सूत- सूथमेलनादेव अय दोप सख्जात । प्रयोविश्य व्यतिहाराविकरणम् अत्र "स्यतिहारो विशिपन्ति हीतरत" ३२३७ (३९६) इति सूभस्थ "व्यतिहार" इति फदात् मस्य "स्यतिदाराधिकरण" नाम। तत्र शहर-मास्फर-माध्व-माच्चेपु मत्र अघि- फरणम् आरव्यम्, सत्रं च तम्र एकमेव गृद्दीतम्। शहर-भारकर-भाष्ययो पतद्धि प्रमो- विक्षाधिकरणम्, माष्वमते तु अविन्ाधिकरणम्।रामानुजनश्रीपति-माप्ययो पतत् सत्र तवीय- पखव्शान्किरणम्य सत्त्रममच्ये द्वितीय सत्रम्। निम्ार्क -माप्ये तदीय-चतुर्दधाषिकरणस्म सूम यमध्ये द्वितय सत्रम् । श्रीकृण्ठ्माप्ये एतत् च तदीयेकविशाधिकरणस् सत्रदयमव्ये द्वितीय सत्रम्। तथा यल्षममाप्ये एक्त् सूत्र तवीमन्दादशाविकरणम्प सत्रत्रयमस्ये द्वितीय सूत्रम इति निरोप। मत्र "व्यतिहार" इति प्रयमान्तपदसावात् अस्म अविकरणारम्भकत्व सगच्छते।

Page 446

१५८ व्याससम्मत-ब्रह्मसूत्र भाष्यनिर्णयः (३यः पादः)

चतुर्थसामान्यनियमात्, हि-शव्दस्य विधेयान्तरज्ञापनाच, द्वादशविशेषनियमात्। रा-नि-श्री- श्रीप-च-माप्येषु अधिकरणरय अरचनाया दोष, नियमविरुद्धत्वात्। परसन्े अधिकरणस्य आरम्म.त् अत्रैव अधिकरणसभाप्तिः । चतुविंशं सत्याद्यधिकरणम् अत्र "सैव हि सत्यादयः" ३३।३८ (३९७) इति सतरस्य "सत्यादि."-पदात् अस्य "सत्याद्यधिकरण" नाम। तत्र शङ्कर-भास्कर-मतेन एतत् चतुर्विशाधिकरणम्, रामानुज-निम्वार्क- श्रीपति-मतेषु पश्चदशाधिकरणम्, माध्वमतेन अयोविंशाधिकरणम्, श्रीकण्ठमतेन दवाविगाधि- करणम्। वहभ-मतेन त्रयोदशाधिकरणम्। शकर-भास्कर-निम्वाक-मध्व-श्रीकण्ठ-मतेपु अत्र एकमेव सूत्रम्। वल्लभ-मतेन तु सूत्रद्वयम्। श-भा-नि-म-श्री-व-भाष्येषु अत्र अधिकरणम् आरण्धम्। रा-श्रीप-मतद्व्ये तु अधिकरण न आरण्धम्। तत्र रामानुज-श्रीपति-भाष्यह्ये एतत् सूत्रं तदीय-पश्चदशाधिकरणस्य सूत्रन्यमच्ये तृतीय सूत्रम्। अत्र "सत्यादय" इति प्रथमान्तपकत् अधिकरणस्म्भ युक्त, चतुर्थसामान्यनियमात्। हि-शब्दस्य विधेयान्तरत्वज्ञापनाच्। द्वादशविशोषनियमात्। तेन रामानुज-श्रीनति-भाष्ययो. अधिकरणस्य अरचनायों दोष सज्जातः । पश्चविंशं कामादधिकरणम् अत्र "कामादीतरत्र तत्र चायतनादिभ्य" ३३३९ (३९८) इति सूत्रस्य "कामादि"- शब्दात् अस्थ "कामाधधिकरण" नाम। तत्र वलम-माज्य-भिन्नपु सवंषु भाष्येपु अन अधिकरण रचितम् वलभभाण्ये एतत् सूत्र तदीद-त्रयोदशाधिकरणस्य सूतदयमध्ये द्वितीय सूत्म्। शङ्कर-भास्कर-मतदये एतद्धि पश्चविशाधिकरण, रामानुज-निम्बार्क-श्रीपति-भाप्येषु तु षोडशाधि- करणम्। माध्वमते चतुविशाधिकरणम्। तथैव श्रीकण्ठमते त्रयोविशाधिकरणम्। शङ्कर-भास्कर- श्रीकण्ठ-माष्येपु अत्र एकमेव सूत्रं गृहीतम्। रामानुज-निनवारक-मध्व-श्रीपति-माप्येपु सत्रतयम् इति विशेष। अत्र "कामादि" इति प्रथमान्तपदसत्वात् अन्र अधिकरणारम्मः संगत, एव। चकारस्य न सोकाक्षत्वसाधकत्वम् । चतुर्थसामा न्यनियम्त् विोनियमान्। वभाष्ये अधिकरणरय अरचनाया दोप। परसत्र अधिकरणारम्भात् अ्र अधिकरणसमात्ति । ५ड़विंशम् आदराधिकरणम् अत्र "आदरादलोप." ३।३४० (३९९) इति सूत्रस्य "आदर"-गव्दात् अस्य "आदरा- धिकरण" नाम। तत्र शंकर-भास्कर-थ्रीकेण्ट-चलम-भाज्येपु अधिकरणम् आरण्यम्, शिष्टेपु न। गकर-भास्कर-वम-भाध्यपु अत्र सूतदर्यं गृहीतम्। श्रीकण्ठ-भाष्ये तु मतदेव एक सूत्रम्। शकर-भास्कर- मा्ययो पडविशाधिकरणम्। श्रीकण्ठमाण्ये चतुर्विशाविकरणम्। वलभभाप्ये तु

Page 447

तृवीयाध्याये तृतीयपाद जनत्रिंश लिंगभूय स्त्वाधिकरणम् १५९

चतुर शाषिकरणम्। रामानुज निम्वार्कनधीपति-माण्येपु रवीय-पोद्न्तािकरणस्म सूम्त्रयमच्ये पताद्धि द्वितीर्य सूश्रम। माध्वमाप्ये तदीय-वतुर्विशाधिकरणस्य सूमरतयमच्ये द्वितीय सूश्रम्। तथ सम्रदथम्- १। "आदरानलोप" ३।३/४० (३९९) ३।३।४१ (४००) अत्र (१) "माटरादलोप" ३३४ (-९९) इत्यत् "अलोप" इति मममान्त पदस्प सत्वात् अधिकरणारम्म युक्त एघ, चतुर्थमामान्यनियमात्। तेन रा-नि-म-शीप-माज्येपु अधिकम्पस्य अनारम्भाने रोप। () "उपस्थितेऽतम्तद्षचनात्" ३३४१ (४००) इत्यत्र मममान्तपदामावात नास्य अविकरणार मफतवम। चतुर्थसामान्यनियमात्।अत"अन्दस्य साफक्षित्वात् च। सक्मविरोपनियमात्। श्रीकष्ठभाप्मे अत्र पश्चवि त्ाधिकरणस्म रचनारया दोप वक्तव्य।परसूत्र अधिकम मत्या अधकरणस्थ अ रम्भाव मत्रैव अधिकर्णसमासिय्य। सप्तविंश तननिर्धारणाविकरणम् मत्र 'तननिर्षारणानियमस्तद्दऐ प्रृथगध्यमतिमनष फलम्" ३३४२ (४0२) इति सत्रस्य "तनिर्धारिण' सं्डात् अस्य 'तननिर्षारणाधिकरण" नाम। तत्र मर्वेषु माप्येु अनेन पकेनेश्र सत्रेग पतवभिकरण रचितम्। अकर-भाम्कर-्माण्यतूये सप्तविशाधिकरणम्। रामानुज निम्धकन्रीपति-माध्यतु सप्तवशाधिकरणम्, माध्यमाप्ये पत्चविशाषिकरणरम्।भीकष्ठ माध्ये पहनिशाघिकरगम्, तथा बाउममाप्ये पद्व्याधिकरण भवति। मतर "तनिवरिणानियम" "पृथगत्यमतिवन्ध" 'फम" इति प्रयमान्तपदाद् मत्र अधिकरणारम्भ संगत एव, चतुर्थसामा अनियमात।तंभेय न सर्वेपु माप्येपु कृतम्, मत मम्र न फस्थामि दोप। अष्टाविश मदानाविकरणम् अत्र "प्रटानवदेव तदुफम्" ३।३४३ (४०२) इति सूशम्य 'मधरन" इति शब्दाव अम्ब 'प्रदानाधिकरण" नाम। तन सर्वेषु भा येपु, एतेन एकेन सूत्रेम एतदिकरण रवितम्। मत्र 'तदुकम्" इति पयमान्तपदस्थ सत्वात् अस्य मविकरणारम्भकर्त्व युकम् चतुर्थसामान्यनियिमा्। परसूत्रे सर्वसम्मत्या अविकरणस्थ आरम्माव् मत्रव अविकरणसमासिन्व संगता। अश्रापि न कस्थापि दोष। कनत्रिस लिंगभूयस्त्वाधिकरणम् अत्र "लिंगमूयसत्मात् तद्दि वलीयस्तेदपि" ३।३४४ (४0३) इति सूतत्म 'लिंगमूयस्त्य"- २०1५ मस्य "लिगमूयस्त्वाधिकरण" नाम। तत्र सर्वेपु माज्येपु भविकरणम् मारव्यम्।

Page 448

१६० व्याससम्मत ब्रह्मसूत्रभाष्यनिर्णयः (शयः qाद:)

तत्र शंकर-भास्कर-भष्ययोः नव सूत्राणि गृहीतानि, बल्लभभाष्ये तु दश सूत्राणि। अव- शिष्टभाष्येषु एतदेव एक सूत्रं गृहीतम्। एवं च शंकर-भास्कर-भाष्ययोः ऊनत्रिंशा- धिकरणम्, रामानुज-निम्वाक-श्रीपति-माष्येषु अविशाधिकरणम्, माध्वभाष्ये सप्तविंशाघि- करणम्, श्रीकण्ठ-भाष्ये अष्टाविंशाधिकरणम्। वलमभाष्ये तु सप्तदशाधिकरणम्। तानि नव सूत्राणि यथा १। "लिंग मूयस्त्वात् तद्धि बलीय- ६ । 'श्रुत्यादिबलीयस्त्वाच्च न बाघः" स्तदपि" ३/३/४४ (४०३) ३।३।४९ (४०८) । "पूर्वविकल्प प्रकरणात् स्थात् ७। "अनुबन्धादिभ्यः प्रज्ञान्तरपृथक्त्ववद् क्रिया मानसवत्"३।३।४५(४०४) दष्श्र तदुकम्" ३।३/५० (४०९) ३ । "अतिदेशाच" ३।३/४६ (४०५)८।"न सामान्मादप्युपलब्धेमृत्युवन् ४। "विधेव तु निर्धारणात्"३३४७(४०६) हि लोकापति" ३।३/५१ (४१०) ५ । "दर्शनाच" ३।३।४८ (४०७) ९। "परेण च शब्दस्य ताद्विध्य भूय- सत्वात् त्वनुबन्ध"२३/५२(४११) अत्र (१) "लिगमूयस्त्वात् तद्धि बलीयस्तदपि" ३।३४४ (४०३) इत्थत्र "बलीय." तथा "तत" इति प्रथमान्तपद्द्यसत्वात् अधिकरणारम्भ संगत। चतुर्थसामान्य- नियमात्। हि-अपि-शब्दी न वाघकी, द्वादशविशेषनियमात्। तथैव कृतं सर्वे. भाष्यकार। (२) "पू्वविकल्प प्रकरणत् स्थात् क्रिया मानसवत्" ३।३४५ (४०४) इत्यत्र "पूर्वविकल्प." तथा "क्रिया" इति प्रथमान्तपदद्वयसत्वात् अनापि अधिकरणरम्भः सगतः। चतुर्थसामान्यनियमात। तथैव कृतं रा-नि-म-श्री-श्रीप-मा्येषु।तथापि "स्थात्"- शब्द योगात् अर्थतः साकाक्षित्वम् अत्र भवत्येव। अत नास्थ अधिकरणारम्भकत्वम्।न च "चराचर- व्यपाश्रयस्तु स्थात् तेद्व्यपदेशो भाकस्तद्मावमावित्वात्" २।३।१६ इति सूत्रे श-भा-नि-श्री-श्रीप- भाष्येषु अधिकरणस्य आरम्भात् तस्य व्यभिचार: इति वाच्यम्। तत्र तु-शब्दस्य साकाक्षत्व- बाधकत्वात्। नान्यत्र कुनापि अधिकसम्मत्या "स्थात्"- शब्दघटितसूनस्य अधिकरणारम्भकत्वं दृष्टम्। अत. अत्र एक: नियम: कर्त्तव्य, येन अस्य विधेयत्वं स्यात्। स च नियम, एवमू भवतु "तु-शन्दयुक्त-प्रथमान्तपदात्"स्थात्"-शब्दसत्व म् अधिकरणारम्भक म्"इति एकोनविंशः नियमः। अत्र "पूर्वविकल्प" इति तु-वर्जित-प्रथमान्तपदात, तत्र स्थात्-श्दयोगात् नात्र अधि- करणम् आरण्म्। तेन रा-नि-म-श्री-श्रीप-भाष्यणा दोषः। न वा "शमदमादयुपेतः स्थात् तथापि तु तद्विधेस्तदंगतया तेषामवश्यानुष्ठेयत्वात्" ३३२७ इति सूत्रे व्यभिचारशक्का? "तु-स्यात्"-गदयो. साक्षान् योगाभावात्।

Page 449

तृतीया पाये ततीयपाद जननिनद् लिंगमूस्त्वाधिकरणम् १६१ (३) "अतिदे हथ" शश४६ (४०५) इत्यन प्रयमान्तपदामावान् नास्य अधि करणाएममक्यम्। चनुर्थमामान्यनियमान, पटटविरोनियमाथ। (४) "विवेय सु नि्द्वारणान" ३३२७ (४०६) इत्यन "विद्या" इति प्रयमान्त- पदमच्वंडवि तु नन्दयोगा नाग्ा अवि ररणाए्मक्पम्। चनुर्यसामान्यनियमात, नवमविरो निपमाथ। भागमान्ये अधिकरणार मान दोष। अत्न तेन उनतिन भविकरण पत्तम्। रा-नि-ा-तरीप -माजेपु परस्सम्य प्तनुमप्रदोपच इरपते। तम सम्पक। परमत्र

(') द नाथ" शश्ट (803) इतयन प्रथमान्तफठामापान् नाम्य अधिकर- णारम्मकचमू। म फारम्प न पायय स्वम्, देतो ममुधयान। चतुर्थमामान्यनियमान्, वचिरोप नियमान् च। गनिश्धी थीपन्याने3ु पतनमतम्य पूर्वमरशगत्व इस्पते। तम युक्तम्, च-कारान ऐंतो विजातीयर्प- रज्यपियानान। चतुर्थनिद्रोपनियमान्। (६) "अन्मादिकीयर्मसाथ उ नाप" ३/१४० (२०८) इत्यन "याय" इति प्रथ मान्तफद्सलेडपि चन्दरेण माको वचरियानान नाग्य अपिकरणाएम्मत्म्। चतुर्थमामान्य- नियमान्, पयविदोपनियमाथ। माध्मान्ये अधिकरणारम्मान दोष। अत् तन्मते तरिान् अधिकरणम् । (७) "मनुषन्धानिम्य प्रमान्तसपटृथन सषद् दषय तदुकम" अप (४००) हत्यन "दष" तथा "तदुफम् इति प्रथमान्तवउयमत्वेपि चन्फारयोगात् नास्य अधिक रणाएम्भक्वम्। सतुषधामान्पनियमान सया यषठविदोनियमास। मच्चनलदेव माष्यनपम्मे 'अनुष्यादिम्य" इति गर्क सत्रम ए५ अपरम। तन्न युक्तम् विनयसाजात्यात चतुर्थ विदोपनियमो द्ृषव्य। तम्ापि ताम्पमेव अधिकरणद्वयमपि रचितम्। तत तस्प दोप। तन्मते अन पकत्रिशव तथा छ्वातिदात् इति अधिफरणतूयम्। 'तदुकम्" इति पकतत "विकरणत्वाश्रेति चेत् तदुकम्" श१३१ इतिवत अत्र अधिकरणसमाति न फयम इति चेत् ? न, अर्थमेनत् परसूखे सापक्षस्म्प बोधनात् च। (८) "न मामान्यादप्युपलयेमृत्युवत दि लोफापतति" =ड१ (४१०) इत्पत्र ऐोकापसि" पति प्रथमातपदस्वेप अि" इति पदसत्पात् अर्थत साफक्षत्व्म विधानथ नाम्प अधिफरणार मकत्म, चतुर्थक्षामान्यनियमात्, पह्ठविरोपनियमाथ। माध्वमाप्ये पयदि रद्धिकरणारम्भाव दोष। (९) धरेण च शन्दम्प सादिच्य मूयस््चात् त्वनुपन्ष"३श५र (४११) इस्पत्र ताद्िच्य" तथा "अनुमन्ध" इति प्रभमान्त-पवय-सत्वेऽपि चनफारस्य तभा तु-कारस्य योगाव अम्य अधिकरणार मफल याधितम्। माध्वमाप्ये पतुर्सितराधिकरणस्प रचनारथा दोप।

Page 450

१६२

परसूत्र सप्तसु भाष्येषु अधिकरणरम्भात् अत्रैव अधिकग्णसमापि सगता। एवं च अत्र माध्वभाष्यस्य पट् दोषा, रा-नि-श्री-श्रीप-भाष्येषु प्रत्येक एकैक: दोष। त्रिंशत् एकात्म्याधिकरणम् अत्र "एक आत्मन शरीरे भावात्". ३।३/५३ (४१२) इति सतस्य "एक आत्मन," इति पन्द्रयात् अस्य "एकात्याधिकरण" नाम। अ ा्य-भिन्नेपु सर्वेषु माप्येषु अधि- फरणम् आरन्वम्। सत्रदयं च तत्र गृहीतम्। तत्र गंकर-भास्कर-श्रीकण्ठ-भाष्येषु त्रिंशन् अधिकरणम्। रामानुज-निम्वीक - श्रीपति-मा्येु एकविशतधिकणम्। माध्वमाष्ये पश्चत्रिंग: अधिकरणम् तथा बल्लभभाये सप्दशाधिकरणम्। तत्र इद सत्रम् एतदधि- करणान्तग पु दशसु सत्रषु दशम सत्रम्। तच् सूत्रद्धयम् १। "एक आत्मन शरीरे भावात" ३३/५३ (४१२) २। "व्यनिरेकस्तदृभावाभावित्वान्न तृपलब्धिवत्" ३/३/५४ (४१३) अत्र (१) "एक आत्मन शरीरे भावात्" ३३।५३ (४१३) इत्यत्र "एके" इति प्रथम तपदसत्त्वात् अस्य अधिकरणारम्भकत्व युकम्। चतुर्थसामान्यनियमात्। वलभ- माध्ये अधिकरणस्य अनारम्भात् दोष । (२) "व्यतिरेकस्तद्भावाभावित्वान्न तूपलब्धिवत्" ३।३/५४ (४१३) इत्यन्र "व्यति- रेक" इति प्रथमान्तपदसत्त्वेऽपि चतुर्थसामान्यनियमात् तु-शब्दयोगाच्च नास्य अधिकरण- र्भकत्वम् नवमविशेषनियमात्। वलभभाप्ये अधिकरणस्य रचनाया दोष। तत्र एतत् सूत्र तदीयाष्टादशाधिकरणस्य सत्रत्रयमध्ये प्रथम सूत्रम्। परसन्न अधिकसम्मत्या अधि- करणास्य आरम्कात् अत्रैव अविकरणसमापित युक्ता एव। एकत्रिशत् अगावरद्राधिकरणम् अत्र "अगाववद्धास्तु न शाखासु हि प्रतिददम्" ३३५५ (४१४) इति सूत्रस्य "अग,वद्ध।," इति पदात् अस्थ "अंगावयद्धाधिकरण" नाम। तत्र वल्म-भाष्यमिनपु सर्वेषु भा्येपु सन्नद्वयेन एतनविकरण रचितम्। वलभभाष्ये एतत् सूत्र तदीयाष्टादशाघि- करणम्य सत्रत्रयमध्ये द्वितीय सत्रम्। तत्र शह्कर-भासर-श्रीकण्ठ-भाप्येपु एतद्धि एकत्रिंशद् अधिकरगम्। रामानुज- निम्धार्क-श्री नि-भायेपु द्वाविशाधिकरणम्। माध्वभाष्ये तु ५ट- त्रिअदविकरणम्। तच सतद्यम् १।'अगावनद्धास्तु न आाखासु हि प्रतिवेदम्" ३। ३ ५५ (४१४) २। "मन्नादिवद वाडविरोध" ३/३/५६ (४१५) तत्र (१) अगाववद्धास्तु न आाखायु हि प्रतिवेदम्" ३।३।५५ (४२४) इत्यन "गाववदी" इति प्रथमान्तपदान अस्य अधिकरण रम्भकते युक्तम् चतुर्यसामान्यनियमात्

Page 451

नृतीयाध्याये तृतीयपाद चत्रुसिनाह विक्कल्पाधिकरणम '९६३

' शव्दस्तु नात्र तस्प बाघक। अषटादश विशेपनियमात्। "तत् तु समन्दयात्" ११।४ इति सत्रवत् मनुक-पूर्नपक्ष-व्यावर्चकत्वार्थकत्वत् तुशनस्य। यलममागये अिपरणस्य मनारमभात् दोप। (२) "मन्त्रादिषद् वाडविरोध' ३३५६ (४१५) इत्पत्र 'अविरोध' इति पथमान्तपदसत्व्रेडपि (चतुर्थसामान्यनियमात) 'वॉ-शब्देन साफीक्षलसिद्धे नास्य अधि करणारम्मकत् युक्तम्। पष्ठविरोननियमात्। परसूने सर्वत्र अधिकरणारम्भात् मत्रेव अधि- करणसमासि सग्छते। आमिरात् भूमज्यायस्त्वाधिकरणम् अत्र "मुम् फलुषजेज्यायसर्ल तथाहि दर्शयति" ३३५७ (४१६) इति सूत्रम्प "मूम फतुजूज्यायस्त्वम्" इति पनात् अम्य "भूमज्यायस्त्वाधिकरण" नाम। तत्र सर्वेपु माप्येतु एनेन एोन सूत्रेज एतद्धिकरण्रम् आरथम्। शहस-्मास्कर-श्रीफण्ममाध्येपु द्वान्रि- शन् अनिकरणम् रामानुजनिम्वार्कनतरीपति-माज्येपु ्ािरगम् माध्यमा्ये सत्रिरात अधिकरणम् बलुभमाप्ये कनविर्याधिकरणम्। अत्र 'मतुवजूज्यायस्त्वम्" इति प्रथमान्तपदाद् अस्य अधिकरणारम्भकत्व सगतमेव। चतुर्थसामा मनियमात, दिशब्दस्य दवेतुषोधकत्वान्त दासविशोपनियमात। परसूत्रेण सवे अधिकरणस्प वारम्भात् अत्रेव अधिकरणसमासिन्य संगच्छते। प्रयस्त्िसत् श्दादि मेदाधिकरणम् अम्र "नाना शब्ाकिभेदात्" शशेभट (४१७) इति सूतस् 'शव्दादिमेदात" इति पचात् अम्य वब्दादिभेदाधिकरण" नाम। अन्ापि सर्वेपु माप्येपु पतवेव एक सूतरं गृहीतम्। तत्र शहर-भास्कर श्रीकण्ठनमाण्नेपु नयसियविकरणम रामानुज निम्वार्क-सोपति मध्येबु चतुर्विशाधिकरणम् माध्यमाध्ये मध्टनिशद्धिकरणम् वलमभाप्ये तु विशाधिकरणम्। "नाना" इति प्रथमान्तवद्षात् अत्र अधिकरणारम्भकत्वं युकम् चतुर्थसामान्य नियमाव्। परमते अधिकरणस्य आरम्माव/मत्रेव नविकरणममाति। चतुस्तिसद् विष ल्पाधिकरणम् अम्र (१) "विकल्पोडवििषटफललात्" ३३५९ (४१८) इति सूश्रस्य 'विकल्प" इति पदात् अम्म विकल्पाधिकरण" नाम। तत्र शकर-मास्कर-श्रीकण्ठमाज्येपु एतद्धि चतुिशद्धिकरणम् रामानुज-निम्वार्क-श्रीपति माध्येनु तु पश्चविधिकरणम् माध्यमष्ये अन नत्वारिराषधिफर गम्, तथेव अलममाच्मे एक विश्याधिकरणम्। सेफस्मास्कर-्माध्व श्रीफण्ठ- बख्षममाजेपु पनेन पवेन सूत्रेणएतदधिकरण रचितम् रागानुज् निम्यार्कचीपति माधयेपु सूफ्रूयेन इति विरोप।

Page 452

१६४ व्याससम्मत-प्रह्मसूत्रभाष्यनिणय: (३यः पाद:)

अत्र "विकलपः" इति प्रथमान्तपदात् अधिकरणारम्भः संगच्छते। चतुर्थसामान्य- नियमात्। परसूत्रे अविकरणारम्भात् अत्रैव अधिकरणसमासि । पञचत्रिशत् काम्यधिकरगम् अत्र "क/म्यास्तु यथाकाम समुचीयेरन् न वा पूर्वहेत्वभावत्" ३३६० (४१९) इति सूतस्य 'काम्या" इति पदात् अस्य "काम्याधिकरणं" नाम। तत्र शकर-भास्कर-मध्व-श्रीकण्ठ वलम-भष्यषु अधिकरणम् आरव्धम् रामानुज-निम्वाक-श्रीपति-भाष्येवु तु न। शंकर-भास्कर- श्रोकण्ठ-भाष्येषु एत्धि पञ्चत्रिंशद् अधिकरण, माध्वमाष्ये चत्वारिशद् अधिकरणम्। बलभभाष्य तु द्वविशाधिकरणम्। रामानुज-निाक-श्रपति-ना्येतु तदीय-पश्चविशािकरणस्य सूत्रयमध्ये एतद्धि द्वितीय सूत्रमेव भनति। तेन रामानुज-निम्वार्क-श्रीपति-भाष्येषु अधिकरणस्य अरचनाया दोष कल्प्यते। अत्र 'काम्या" इति प्रथमान्तपीत् अधिकरणारम्म युक्तः, चतुर्थसामान्यनियमात तु-वा-शब्दो नात्र बाघको द्वादश विशेषनियमात्, तथा अछादशविशेषनियमात्। परसूत्रे सर्व- सम्मत्या अधिकरणस्य आरम्भात अत्रैव अधिकरणसमाति, युका। परत्रिंशत् यथाश्रभ वाधिकरणम् अत्र "अगेपु यथाश्रयभाव" ३।३६१(४२०) इति सूत्रस्य "यथाश्रय,भाव." इति पदात् अस्य 'यथाश्रयभावाधिकरण" नाम। अन्र सर्वपु भाग्येषु अधिकरणारम्म कृतः। शकर-भास्कर-श्रीकण्ठ-भार्येषु एतत् षद्व्रिशद् अधिकरणम्। रामानुज-निम्वार्क शीपति-माष्येषु पहूर्विशाधिकरणम्,- माध्वभाष्ये एक चत्वारिंशद् अधिक रणम् बल्लमभाप्ये त्योविंशाधिकरणम्। तत्रापि शकर-भास्कर-रामानुज-निम्वार्क-श्रीरुण्ठ-भाष्येषु अत्र षट् सूत्राणि गृहीतानि। माध्वभाये चत्वारि सूत्राणि, श्रपति बल्म-भाष्यद्वये तु सूत्रदयम्। तानि च षट् सूत्राणि १। 'अगेपु यथाश्रयभाव "३३६१ (४२०) ४। गुणसाधारण्यश्रुतेश्र" ३।३।६४ (४२३) २। ' शिष्टेश्र" ३/३।६२ (४२१) ५। "न वा तत्महभावाश्रुतेः" =। 'समाहारात" ३/३/६३ (४२२) ६ । "दशनाच" ३/३/६६ (४२५) अत्र (१) "अगेपु यथाश्रयमान्र" ३।३/६१ (४२०) ईत्यत् "यथाश्रयमाव" इति प्रथमान्तरदात अस्य अधिसरणारम्भकत्व सगतम्चतुर्थमामान्यनियमात्। (२) 'शिष्टश्र' ३३।६२ (४२१) हत्यत्र प्रथमान्तपदाभावात् च-काराच नास्य अिकरणारम्भकत्व्र म्। चतुर्थ नामान्यनियमात् पछठविशेषनियमाख। (२) "समा:रात्" ३३६३ (४२२) इत्यत्र प्रथमान्तपदाभावात् नास्थ अधि- करणारम्भकलवम्। चतुर्थसामान्यनियमात्।श्रपति ल्भ-भाष्यवये अधिकरणस्य रचनाया दोष। अत्र श्रीरने भमर्विजानिकरगन् वल्लभस्य पतुर्विशाधिकरणम्।

Page 453

वृत्तीया-पाये तृवीयपाद-एफादश पादोपसहार' १६५

(४) 'गुणसाधारण्यपुतेश" ३३६४ (४२३) इत्पत्र प्रथमान्तपदामावात् चन्कराघ नाम्य अधिकरणारम्मकतवम्। चतुर्थसामान्यनियमात पहविरोपनियमाथ। (५) "न या ततमहमायाुते" श३६५ (४२२) इत्पत्र प्रथमान्तपक्षमावात वा शाव्दयोगाय नाम्य अधिकरणारमभकत्वम्। चतुर्थमामान्यनियमात् पष्ठविगेनियमाथ। मध्य-श्रीपति-हम-गाप्येपु अधिकरणम्य रचनार्या दोप। माष्मस्य छाचत्वारिशद्धिकरेणमू, चीपते मधयपिन्ाधिकरणमा बद्मक्ष्य पतविशाधिकरणम् इति विरोप। (६) दर्तनाथ" ३३६६ (४०५) इत्यत्र प्रयमान्तपदामावात चन्योगाथ नास्प अधिप रणारम्भकत्थम्। चतुर्थमामान्यनियमात पविरोपनियमाथ। पादरोपत मत्रेष अधि- क रणसमासिका । पकाद न न्पादो पसहार हदानो दषय्यम् मनेन निपन्धेन अम्मिन पादे अषिप रणम्य रचना्या- (१) कति कीटनाथ नियमा मत्र सहलिता । (२) फति च दोपा कस्य माध्यस्प फर्य संवृपा । (३) फाय धुतय फैश सूत्ररुपजीन्यलेन गृदीता। (४) उपजीव्ययुतिफ्ेन फीछनी व पाउसगति रगता इति। पते पसवार विपया अपस्वास् फमेण मदर्पन्ते, तत्र प्रथम तायव्- (१) कवि फीर्साथ्ष निपया अम्र सङ्डलिवा मत्र एक एय नियम सहलित, यथा- जनविश नियम-"तु" शन्द्र्वर्जित-पथमान्तपदात् स्थात-सा्दसत्व न अषिकरणा एग्न+म्"। पतदषं 'पूर्वविकल्ष भकरणात् स्पात् किया मानसयत्" ३३४५ सूर्त्र दहय्यम्। भधुना मषय्यम्- (२) फवि च दोपा क य भाष्यस्प कर्य सपृपा तत शशर अधिकरणे रा-निन्धी व गाज्येपु "उपसहारोऽयमिदाद् विधिरोपकत् समाने प" ३/३५ इति सूत्रे अधिफरणस्य अरचनार्या दोप। ३३/३ अधिकरणे मध्च-पलम-माप्ययो "मन्ययात्व दाल्ददिवि चेजयविशेपाच" ३३/६ इति सूत्रे अविकरणम्य अरचनार्मा दोप। ३३1४ अविकरणे रा-नि-शीप -- माच्येपु 'स्वासेन्य समजसम्" ३३/९ इति सूत्रे मभि- फरणम्य अरचनार्या दोप। 1

३३1५ अधिकरणे चल्ममाच्ये "सपमिदादन्यत्रेमे" २३१० इति सूघे मनिकरणस्प मरचनार्मा दोप।

Page 454

१६६ व्याससम्मत-ब्रह्मसूत्रभाष्यनिर्णयः (३यः पादः,

३/३/६ अधिकरणे वलभभाष्ये "आनन्दादय, प्रधानस्य" ३३११ इति सूत्रे अधिकरणस्य अरचनाया दोष। तत्रैव मध्व-श्रीकण्ठ-भाष्ययो. "प्रियशिरस्त्वाधप्रासिरुपचयापचयौ हि भैदे" ३३।१२ इति सूत्र अधिकरणस्य रचनाया दोप: । तत्रव माध्वभाष्ये "इतरे त्वर्थसामान्यात ३।३१३ इति सूत्रे अधि करणस्थ रचनायां दोष। ३।३/७ अधि करणे रा-नि-श्रीप-ब-भाण्येषु "आध्यानाय प्रयोजनाभावात्" ३३१४ इति सूत्रे अधिकरणस्य अरचनारयों दोष। ३।३/८ अधिकरणे रा-नि-श्री-श्रीप-भाष्येषु "आत्मगृहीतिरितरवदुप्तरात्" ३।३१६ इति सूत्र अधिकरणस्य अरचनाया दोष। तंत्रैव माध्वभाष्ये "अन्वयादिति चेत् स्यादवधारणात्" ३३१७ इति सूत्रे अधिकरणस्य रचनाया दोष। ३।३।१० अधिकरणे वलभभाष्ये "समान एवं चाभेदात्" ३।३१९ इति सूत्रे अधिकरणस्य अरचनाया दोष: । ३।३/११ अधिकरणे मध्ब-बहम-माष्ययो. "सम्बन्वादेवमन्यत्रापि" श३२० इति सूत्रे अधिकरणस्य अरचनाया दोष:। तत्रैव मा्ध्वभाष्ये "न वा विशेषात्" ३।३/२१ इति सूत्रे अधिकरणस्य रचनाया दोष। तत्रैव श्रीकण्ठ-भाष्ये "दर्शयति च" ३।३।२२ इति सूत्रे अधिकरणस्य रचनाया दोषः। ३।३/१२ अधिकरणे बलम-भाज्ये "सम्मृतिदुव्याप्त्यपि चात" ३३।२३ इति सूत्रे अधि- करणस्य अरचनाया दोष। ३।३।१५ अधिकरणे वलम-भाष्ये "हानौ तूपायनशब्दरोषत्वात् कुशाच्छन्दस्तुत्युपगान- वत् तदुकम्" ३३२६ इति सूत्रे अधिकरणस्य अरचनाया दोष। ३/३/१६ अधिकरणे निम्वार्क-मध्व-भाष्ययोः "साम्पराये तर्तव्याभावात् तथा धन्ये" ३३।२७ इति सूत्र अधिकरणस्य अरचनाया दोष। तत्र माध्वभाष्ये "छन्दतउमयाविरोधात्"३२८ इतिसूत्रे अधिकरणस्य रचनाया दोष। ३/३।१७ अधि करणे रा-नि-म-श्री-श्रीप-भाष्येपु "मतेरर्थवत्त्वमुमयथान्यथा हि विरोध" ३।३।२९ सत्रे अधिकरणस्य अरचनाया दोप। तत्रैव वल्मभाप्ये "उपपन्नस्तल्वक्षणार्थोपलब्घेलोकवत्" ३३३० इति सूत्रे अधिकरणस्य रचनारयों दोष। ३३१८ अधिभरणे निम्ार्क-श्रीपति-भाष्ययो "अनियम सर्वाम् अविरोध ग्दानु मानाभ्याम्" ३ ३।३१ इति सत्रे अधिकरणस्य अरचनाया दोप।

Page 455

ववीयाष्याये तृतीयपाद-एकादयपादोपसदवार १६७

३३।१९ अधिकरणे रमानुजमाप्ये "यावनधिकारमरस्थितिराधिकारिफाणाम्" शश३२ इति सूये अधिकरणस्य मरचनार्याँ दोप। शशर० अधिकरणे माध्यमाप्ये "मक्षरधियों त्ववरोध सामान्यतद्मावास्यामीपसद्पत सदुकम्" २३३३ इति सूते अधिकरणस्प गरचनारया दोप। ३।३२' अधिकरणे रा-नि-धी-थीप माप्येपु "इयदामनना्" ३३३४ इति सूत्रे अधिकरणम्य अरचनार्या दोप । श३२२ मधेकरणे माध्वमाप्ये 'अन्तरा भूतभामवत् स्वात्मन"३३३५ इति सूत्रे अभिकरणक्य अरपनार्या दोप । अत्ैन मानरा निशश्री-श्रीप भाप्पेपु "मन्यथा मेदानुपपधिरिति भेभोपदेज्ञान्तरवत्" ३/३/३६ इति सूत्रे अधिकरणम्य रचनार्या दोप। ३श/२३ अधिकरणे रा-निशश्री-थ्रीप-व माप्येपु 'व्यतिदारो विशिपनति हीतरत्" शश७ इति सूत्रे अधिकरणम्य मरचनार्या दोप। ३३।२४ अधिकरणे रान्थीपनमाप्ययो "सेव दि सत्यादय" ३३३८ इति सूत्रे अधि- करणम्य भरचनार्यां दोप। ३/१/२५ अधिकरणे वल्लभभाग्ये "कामादीतरत्र तत्र चायतनादिम्य" अ३९, इंति सूत्रे अधिकरणस्प अरचनार्यां दोप । ३श२६् अधिकरणे रा-नि-म-श्रीन-माण्येपु "मादरादलोप" ३श४० इति सूत्रे अधि- फरणस्य अरचनार्यां दोप। तंत्रैय श्रीकण्ठमाप्ये "उपस्थितेऽतस्तूवचनात्" ३।३४१ इति सूत्रे अधिकरणस्य रचनाया दोप। ३/३/२९ अधिकरणे रा-नि-मन्शरी-श्रीप-माज्येदुपूर्वविफल्प भकरणात् म्यात् किया मानसवत्" ३३४५ इति सूत्रे अधिकरणस्प रचनार्या दोप। तत्रैव माध्यमाष्ये "विदेत्र तु निर्धारणात" ३३४७ इति सूत्रे अधिफरणम्य रचनाया दोप। 4 तत्रैव मान्वमाज्ये "धुत्यादिवलीस्वान् न याघ" ३३४९ इति सूत्रे अविकरणस्थ रचनार्यां दोप। - तत्रैव माध्वमाप्ये "अनुमन्धाविम्य प्रज्ञान्तरपृथकत्वषद् हषक तदुकम्" ३३५० इति सूझो अधिकरणम्प रचनार्या दोष ।- 1 तम्रैव मान्यमाप्ये "न सामान्यादजुपल्ोेर्मृत्युवभ हि लोफापचि" ३३५१ इति सूत्रे अधिकरणस्प रचनार्या दोप।

Page 456

१६८ व्याससम्मत-ब्रह्मसूत्र भाष्यनिणयः (३यः पादः)

तत्रैव माध्वभाष्ये "परेण च शब्दस्य ताद्विध्यं भूयस्त्वात् त्वनुन्धः" ३।३५२ इति सूत्रे अधिकरणस्य रचनाया दोष। ३३३० अधिकरणे वलभभाष्ये "एक आत्मन शरीरे भावात्" २३५३ इति सूत्रे अधिकरणस्य अरचनाया दोष: । तत्रेव बल भभाष्ये "व्यतिरेकस्तद्मावाभावित्वान् तूपलब्धिवत्" ३३५४ इति सूत्रे अधि- करणस्य रचनाया दोष। ३३/३१ अधिकरणे वलमभाष्ये "अंगववद्धास्तु न आाखासु हि प्रतिवेनभ्" ३६/५५ इति सूत्रे अधिकरणस्य अरचनायां दोष। ३।३/३५ अधिकरणे रा-नि-श्रीप-भाप्येपु "काम्यास्तु यथाकाम समुच्चीयेरन् न वा पूर्व- हेत्वभावात्" ३३/६० इति सूत्रे अधिकरणस्य अरचनाया दोप। ३२३६ अधिकरणे श्रीप-च-माष्ययो "समाहारात्" ३३६३ इति सूत्रे अधिकरणस्य रचनाया दोष:। तत्रैव म-श्रीप-ब-भाष्येषु "न वा तत्सहमावाश्रुते" ३३६५ इति सूत्रे अधिकरणर्य रचनायां दोष:। एवं पादेडस्मिन् भाष्याणां दोषसमाहारे कृते हरेयते भाष्यनाम अधिकरणस्य अरचनाया अधिकरणस्य रचनाया भास्करमाष्ये 5 १ दोष: रामानुजभाष्ये ११ दोषा. २ दोषी निम्वार्क भाष्ये ११ " २ श्रीकण्माष्ये ५ ५ दोषा: बह्षमभाण्ये १५ , ४ माध्वभाष्ये ७ " १२ , श्रीपतिभाष्ये १०% ४ ५९ ३० इति वक्तुं शक्यते, तथा च पादे अस्मिन् शह्करमाण्यस्येव दोषाभाव प्रतीयते। इदानी द्रष्टव्यम् (३) काश्च श्रतय: कैश् सूत्रैः उपजीव्यत्वन गृहीताः तत्र प्रथमाधिकरण सत सववेदान्तप्रत्ययं चौदनाधविशोषांत्" ३।३१ इति सूत्रे "अभिहोत्र जुहुयात" (2) "यो ह वैं ज्येष्टं च श्रेष् च प्राण वेद" "ज्येष्ठश्च श्रेष्ठश्च स्वान] भवति" (वृ: ६।१।१)

Page 457

वृवीयाध्याये तृतीयपाद-एकादयपादोपसद।र १६६ "भेननेति चेलेकस्थामपि" ३३२ इति सूत्रे "तस्य अभिरेव अभिर्भवति" (वृ ६।२।१४) "पद्ाभीन् वेन" (छा ५१01१०) "स्वाध्यायस्थ तधात्वेन हि समाचरेडधिकाराध समवथ तन्नियम" ३३३ इति सूत्रे 'नतद् मचीर्णभतोऽपीते" (मु ३।२।११) "दर्धयति च" ३३४ इति सूघे "सर्ष घेता यत् पद्मामनन्ति" (फठ २०।१५) "यस्तु तमे मदेशमात्रम अभिविमानम् आत्मान वैध्यानरम् उपास्ते" (छ ५१८११) वृतीयाधिकरणे- "अन्ययात्य सब्दनिति चेन्विरोषात" ३३६ इति सूते "अथ देममासन्य प्राणम् ऊचु त्वं न उद्गाय इति तथेति तेम्य एप पराण उदगायत" (पृ १३७), "अथ ह य पूवाथ मुख्य माणस्तम् उद्गीयम्पारस चकिरे" (छा १।२७) "न वा भकरणमेदात परोवरीयस्त्वादिवत" ३७ इति सूे "मोमिति एतवक्षर उद्- गोथम् उपासीत" (छा १।१।१) "त्व न उद्गाथ" (स १।३।२) "स एप परो रीयान उद्गीथ" (छा १।९२) चतुर्थाधिकरणे- "व्यापेश समजसम्" ३३/९ इति सूत "मोमिति एतद् मक्षरम् उद्गीयम् उपासीत" (छा १।१११) "सर्षा मदावन्यनोमे" ३३१० इति सूत्र "एवं विद्वान्" (छा १।१।८) सप्माधिकरणे- "माध्यानाय मनोजनामावात्" २३१४ इति सूत्े "इन्द्रियेम्य परा झर्था" (कठ. ३१०) "पुरुनात पर किश्ित सा फाष्ा सा परा गतति" (कठ. ३११) "आ्मभन्ाख" ३३१५ इति सूत्रे "एप सर्वेु मूतेपु गूढोत्मा न मकाराते" "हरयते तभभया वुद्धया सृक्ष्मया सूक्षदशिमि" (कठ ३१२) जषमाधिकरणे- "मात्मगृदीतिरितरबदुषराव" ३३१६ इति सूतरे "भजापते रेतो देवा" (ऐतरेय भार १) "आत्मा वा इदमेक पवाम मासीनान्यत किश्वन मिपत्" (पेत १।१), "आात्मन - आकाश सम्भूत ।" (ते २।१।१) "स ईक्षत लोफानू नुसजा इति" (ऐत १।१) 1 "स इमान लोफानू अमूबत" (पत १२) "मन्वयानिति चेत् स्थाळवधारणात्" ३३।१७ इति सूतरे "मात्मा वा इवमेक पवाम आसीस" (पृ-१1818)- "कतम मातमा" (बू ४३1७) "सः वा एप महानज

Page 458

१७० व्याससम्मत-ब्रह्मसूत्रभाष्यनिर्णय (३्य. पादः)

आत्मा" (वृ: ४/४/२५) "सदेव सोम्येदमय्र आसीत" (छ: ६।२।१) "स आत्मा तत्वमसि" (छ. ६।८/७) नवमाधिकरणे "कार्यार्यानादपूर्वम्" ३३१८ इति सूत्रे "आचामन्ति" "आचामेत्" "एवंविदशिष्यन्ना- चामेदशितवा च आचामेद् एतमेव तर्दनमनभं कुरुते" (वृ ६।१।१४, छ५२२) "द्विजो नित्यम् उपस्पृरोत्" (2) दशमाधिकरणे "समान एवं चाभेदात्" ३३।१९ इति सूत्र "स आत्मानम् उपासीत मनोमयं प्राणशरीरं भारुपम्" (वृ: माध्य, ५६।१) "मनोमयोडयं पुरुष भाः सत्यः" (वृ: ५६।१) एकादशाधिकरणे "दर्शयति च" ३।३।२२ इति सूत्रे "तस्थ एतस्य तदेव रूपं यद अमुष्य रूपम" (छा: १1७/५) द्वानशाधिकरणम् 'संभृतिघुव्याप्त्यपि चातः" ३३/२३ इति सूगे "ब्रह्मज्येष्ठा वीर्य्या संभृतानि न्रह्माश्रे ज्येष्ठं दिवमाततान" (राणायनीयखिलः)। त्रयोदशाधिकरणम् "पुरुषविद्यायाभिव चेतरेपामनाम्रानात्" शश२४ इति सूत्रे "पुरुषो वाव यज्ः" (पैझिरहस्ये) "तस्यैवं विदुषो यज्ञस्थात्म" (नारा ८०)

"वेघाधयर्यमेदात्" ३३।२५ इति सूत्रे "सर्व प्रविष्य हृंदय प्रविष्य" (आयर्वणिका- नाम् उपनिपदारम्भे) 'देवा ह वे सत्रं निषेदुः" (काण्वानाम् उपनिपदि

पञद्शाविकरणम् "हनितृपायनगन्दरेपत्वात् कुशाच्छन्दस्तुत्युपगानवत् तदुक्तम्" ३३२६ हति सूत्रे "तस्य पुत्रा दायमुपयन्ति सुहद सावुकत्या द्विपन्तः पापकृत्याम्" (गाट्यायनिन)। "अच इव रोमाणि विधृय पापम्" (छाः ८।१३१) "तथा विद्वान् पुण्यपापे विमृय" (मु ३।२८) "तत् सुकतदुष्कते विधृनुते तस्य प्रिया नातय. सुकृतम् उपरवन्ति अपिया दुफृतन्" (फो.१2)। "कुआ वानस्पत्या"" (भालविनां श्रुतौ) "देय-इन्दासि पूर्वाणि" (पैद्रिश्रुती) "समयाविपिते सून्यें" (ततिरीयकश्रुती) "न्विन व्पणायन्ति" (शामांतरे), "नाम्यनर्पुरुषगायति" (तजैंच)

Page 459

वृत्तीयाध्याये तृतीयपाद-एकादशपादोपस हव।र १७६

पोदशाधिकरणम्- "साम्पराये तर्वव्यामापाव तथा छषन्ये" ३।२।२७ इति सूत्रे "विरजो नदी तो मनता एव अत्येति तत् सुषतदुफ्कृते विषूनते"(की १।४)"अध इय रोमाणि" (छा ८१३।१) सम्वचाधिकरणम्- 'गतेर र्थवत्वमुमययान्यथा हि विरोध" ३३/२९ इति सूत्रे "विद्वान् पुण्यपापे विधूय निरकन परम साम्यमुपेति" (मु.३।१/३) पष्ाददापिकसणम्- मनियम सर्वेपामविरोष शन्दानुमानाभ्याम्" २।३३१ इति सूत्रे "तद् य इत्थ विदु ये च इमे अरण्ये शद्धा तप इति उपासते तेडचिपम् अमिसभ्वन्ति" (छा ५।१०१) "शुमटजे गती सेते नगत शाधते मते एकया यात्यन- प्रृतिमन्ययावर्षते पुन" (गी (।२६)

'गवद्धिकारमवस्थतिराधिकारिकाणाम्" ३३३२ इति सूत्रे "अपान्तरतमा नाम फलिद्वापरयो सन्यो विज्णुनियोगाव् कृष्णद्वेपायन संवभूव।" (महा मा झा ) विय्याधिकरणम्- "अक्षरविया त्ववरोध सामान्यतदुमायाम्यामीपसदवत तंदुकम्" २/३/३३ इति सूत्रे "एक्दू वे तदक्षर गार्गि भाकणा अभिववन्ति अस्थूलमनणु" (वृ ३८ा८) "मत् वद् द्रेश्यममाधम्" (म १।१।५)

"वदामननाद्" ३३४ इति सूत्रे मदा सुपर्णा सयुजा सखाया" (म ३१।१) "ऋर्त पियन्ती" (फठ. ३।१) मावविशााषकरणम्- "मन्तरा मूतभामवत स्वातमन" ३३३५ इति सूत्रे "समिषो यजति' () "यत् साक्षादपरोक्षाद् घक्ष म आातमा सर्वान्तर" (वृ ३१) "एका िव सर्वमतेपु गृद" (शे ६।११) "अन्यथा मेदानुपपचिरिति चेनोपदेशान्तरक्त्" ३३३६ इति रुप्रे "तत्वमसि" (छा ६1८/७) "मतोडन्पदार्चम्" (वू ३१४।२)

'व्यविद्वारो विशिपन्ति हीतरवत्" ३३३७ इति सत्रे "तद मोडई सोडमौ, मोडसी सोडइम्" (ऐतरेयारण्यक १) 'त्महमस्मि अईं च स्वमसि" (सदेव १)

Page 460

१७२ व्यासमम्मत व्रह्मसूत्भाष्यनिणय (शयः पादः)

चतुविशाधिकरणम् "सैत हि सत्यादय" ३।३।३८ इति ।. न 'लोकाज्जयति" (दृ: ५४ १) "हन्ति पाप्मानम्" (वृ: ५।३।४) "महद्यक्षं प्रथमजं वेद सत्य व्रमम" (वृ. ५'४।१) "तद् यत् तत जत्यम् असौ स आदित्यः" (बृ ५४।२) पश्चविशाधिकरणम् "कामादीतरत्र तत्र चीयतनादिम्य" ३३३९ ति सूत्रे 'टहरोडस्मिन् अन्तर आकाग." (छा ८११) "य एषोडन्तहृन्य आफाश" (वृ ४४ २२) षडविशाधिकरणम् 'आदरादलोप" ३।३४० इति सूत्रे "स या प्रथमाम् आहुति जुहुयात् ता जुहुयात् प्राणाय स्व्ाहा" (छा. ५।१९।१) "पूर्वोडतिथिभ्योऽश्रीयात्" (जावालश्रुति) "उपस्थितेSतस्तद्वचनाच" ३४१ इति सुत्र "तद् यद भक्त प्रथमम् आगच्छत तंदू होमीयम्" (छा. ५१९।१) सप्विंशाधिकरणम् "तन्निर्वारणानियमस्तद्ः है.1ृथगध्यप्रतिवन्व, फलम्" ३।३४२ इति सूत्रे "तेनोभौ कुरुतो यश्चैतदू एवं वेद यश्च न वेद" (छा. १।१।१०) "यदेव विद्यया करोति श्रद्धयोपनिषदा तंदेव वीय्यवत्तरं भवति" (छा. १।१।१०) अष्टाविंशाधिकरणम्। "प्रदानवदेव तदुकतम" ३।३४३ इत सूत्र "इन्द्राय राजे पुरोडाशमेकादशकपालमि- नद्रीयाधिराजाय इन्द्राय स्वराज"(2) "नाना वा देवता पृथग् ज्ञानात्" (देवताकाण्डे) कनत्रिशदधिकरणम् "लिंगभूयस्त्वात तद्धि बलीयस्तदाप" ३।३।४४ इति सूनरे "तत पटत्रिशत् सहसाणि अपश्यद् आत्मनोडग्नीन् अर्कान् मनोमयान् मनश्चित" (वाजसनेयके अगि- रहस्ये) "प्राणचितः" (तत्रैव) "यत्' कि च इमानि भूतानि मनसा स्कल्प्यन्ति" 1 (तत्रेव) 'पूर्वविकल्प' प्रकरणात् स्थात् क्रिया मानसवत् ३३४५ इत सूत्र "इष्टकामि अमिं चिनुते" (2) "मनोभ्रहं गृद्ामि" (2) "अतिदेशाच" ३३३४६ इति सूत्रे "एकैक एव तावान् यावानसौ पूर्व" (2) "विद्यैव तु निर्धारणात्" ३।३/४७ इति सत्रे "ते हेते विद्याचित एवं" (2) "श्रुत्यादिवलीयस्त्वाच् न बाध,"३३४९ इति सूत्रे "विद्यया हैवैत एवंविदश्िता भर्वन्ति" (2)

Page 461

ववीयाम्याये तृतीयपाद :- एकादशपादोपसहार १७३

"अनुबन्धादिभ्य भजान्तरपृथकृत्त्रवद्दृ्षण् तदुक्म्" ३३५० इति सूत्रे "ते मनसैवा- घीयन्त मनमा चीयन्त मनसेव अहा अगृखन्त" (i) इति। 1 "न सामन्यादज्युपलनेमृत्युवनहि लोकपति" ३३५१ इति सूत्रे "स एप पव' मृत्यु य : एप एतस्मिन् मण्डले पुरुष" (2) "अमिवे मृत्यु (घृ ३।२११०) "असौ वाब लोको गौतम अमिस्तम्यावित्य एव समित्" (छा ५४१) पक त्रिशदधिकरणम्- "मगवयद्धास्तु न शाखासु हि प्रतिवेदम्" ३३५५ इति सूत्रे "उद्गीयम् उपासीत" (छा १। १।१) मन्त्रादिवद् वाडविरोध" ३।३।५६ इति सूत्रे 'कुटररसि" (1) म्त्रिशदविकरणम्- । "मूम कतुवज्ज्यायस्त्वं तथादि दर्शयति"३।३५७ इति सूत्र क त्वम् मात्मानम् उपास् (छा ५१२।१) प्रयखिमवधिकरणम्- "नाना धष्डाविमेदाव" ३।५८ हिति सूत्रे 'वेद" "उपासीत" "कंतु कुर्वीस" (पृ)

"काम्यास्तु यथाफाम समुखीयेरन् वा पूर्वहृत्वमावात" ३३६० इति सू्रे 'नाम मकेत्युपासीत" (छा 9१.4). 1 पटनिशदविव रणम्- "समाहारात" ३/३/६३ इति सूत्े"होतूपदना द्यैवापि दुरदृगीयम् मनुसमाहरति" (छा १।५[) 'दर्शनाथ" ३३६६ इति सूत्रे "एवं विदू ह वै लामश यजमान सवोध् ऋत्विज अभिरक्षति" (छा१७१0) इनावी दएव्यम् एवादशसूत्रोपजीव्यथ्रुतिनलेन- (४) कीदशी अस्य पादमगति भतिसूय्रम् उदाह्तय्ुतय तावत शंकरमाज्यानुयायिन्य, यथा पूर्वपूर्वपादेपु मद मिंता। माज्यान्तरेषु मत्र मतभेद दश्यते एव। फलं चाम्य शाहरमते सगुण-निर्गुणदिविष अभोपासनाया इतस्तत विक्षिसाया कचित् पकीकरण कचित् पृभककररणं यथायोगमिति। भतान्तरे तु निर्गुणन्रमासिे मगुणमक्षोपासनाथाएव तथा कृतम् इति विशोप। तेन सर्वभतेपु पादेडस्मिन् साधनमेव वणित निर्णीत च। मत्र शंकरमतानुमारेण निर्गुणमक्षोपास पत्तूपादस्थ प्रतिपार्ध न वा तत् तु शाब्त्रसंगत्या निर्णममिति यभापूर्वस्मिन् पादे प्रद- र्शितम्। अद अत प्रतिसूत्र मत्यधिकरणे वा माध वुतय समािता विमिनमा्येपु ता

Page 462

१७४ व्याससम्मत-श्रह्मसूत्रभाष्यनिर्णयः (३्यः पादः)

खलु सम्प्रदायानुरोघाघीनाः न तु सूत्रार्थानुसारिण्यः। त्ककीशेन वर्वैव व्याख्यातुं शक्यते विद्वद्धिः। अतः शास्त्रसंगत्या: एवं अत्र शरणं गन्तव्यम्। तत्र निर्गुण-श्रह्मपरति- पाधत्वम् एतच्छास्त्रस्य युक्तिवलेनव प्रतिष्ठापितम् इति द्ष्टमेव। स्पष्टार्थतः श्रुतीनामपि एतदेव सिध्यति। अतोडत निर्गुणोपासनानिर्णयः नोपेक्षणीयः इति प्रतिमाति। तथापि अधुना विभिन्नमाष्यकृर्ता मतेन यथा पादस्यास्य प्रतिपा्धं तदत्र प्रदश्यते शाककरमते समुणविद्यासु गुणोपसंहारस्थ निर्गुणे श्रक्षणि अपुनरुकपदोपसहारस्य च निरु- पणद्वारा साधनवर्णनम्। भास्करमते प्रायेण तथैव, निर्गुणोपासनं बिना। रामानुजमते साधनभेदनिरूपणम्। निम्वारकमते श्रह्मोपासनासु गुणोपसंहार विकल्पनिर्णयाय विद्याभेदविचार:। माध्वमते उपासनानिरूपणम् (सर्वपरिज्ञानं प्रथमतः उच्चते अन्ते निर्णय:) श्रीकण्ठमते उपासनाविशेषाणां गुोपसंहारः। श्रीकरमते परमशिवोपासनविशेषगुणोपलक्षणम्। एव च सवमतेषु उपासनानिरुपणम् अस्य पादस्य प्रयोजनम् इत्यत्र न कोडपि विरोध. । इति एकादशपादोपसंहारः।

प्रथ तृतीयाध्याये चतुर्थपादः। प्रथमं पुरुषार्थाधिकरणम् अत्र "पुरुषार्थोडत शब्दादिति वादरीयणः" ३।४।१ (४२६) इति सूतस्य "पुरुषार्थ" पदात् अम्य "पुरुषार्थाधिकरण" नाम। तत शक्कर-भास्कर-्श्रीकण्ठ-भाज्येषु सप्तशभिः सुत्र, रमानुज- निम्कार्क-भाष्ययो: विशति सूत्र, माध्यमाष्ये नवभि: सूत्रः श्रीपति-भाष्ये षोर्ड़शभिः सूत्र:, तथा वलममाष्ये चंतुविशति सूत्रः एतदधिकरण रचितम्। तानि च सप्तदश सूत्राणि १। "पुरुषार्थोडत. शब्दादिति । "तद्वतो विधानात्" ३४।६ २३१) वादरायण." ३/४।१ (४२६) / ७। "नियमास" ३।४।७ (४३२) २। "शेषत्वात् पुरुषार्थवादो ८। "अधिकोपदेशात् तु वादरायण- यथान्येविति जैमिनि'३४२ (४२७) स्यैवं तदूदर्शनात" ३।४।८ (४३३) ३। "आचारदर्शनात" ३४।३ (४२८) ९। "तुल्यं तु दर्शनम्" ३।४।९ (४३४) ४। "तच्छ्ुते' ३।४।४ (४२९) १०। "असावत्रिकी" ३।४।१० (४३५. ५। "समन्वारम्मणात" ३।४।५ (४३०)।११। "विभाग गतवत्" ३।४।११ (४३६)

Page 463

ववीयाध्याये नृतीयपाद-प्रथम पुरुपार्थाधिकरणम् १७५

१२। "मध्ययनमात्रवत" ३४१२ (४३७)/१६। "उपमदच" ३४१६ (४४१) १३। "नाविशेपात्" ३४१३ (४३८) १७। "कर्प्वरेतसु च श०्दे हि" १४। "स्तुतथेऽनुमतिर्वा" २।४।१४ (४३९) ३४११७ (४४२) १५। "फामफारेण चैके" ३।४१५ (४४०) तत्र (१) "पुरुपार्थोडत शन्दादिति वादरायण" ३४।१ (४२६) इत्पत्र "पुरुपाथ" इति पयमान्तपदात पादारम्भाय सगत एव अधिकरणारम्म। चतुर्यसामान्यनियमात् द्वितीय विरोपनियमाच। स्व्रमतेन वितयान्तरजापनात् व दशमविरोपनियमात्। (२) "रोवलवात् पुरुपार्थवाचो यथान्वेप्विति जैमिनि" ३।३।२ (४२७) इत्यत् पुलु्पार्थवाद" इति प्रथमान्तादसत्वेपि "जैमिनि" इति नाझा पतिकूल्मतान्तरमद्सानाव विरानियमाद् नाम्य अधिकरणारमभकत्वम्। चतुर्यक्षामान्यनियमात् तथा दशमविरेपनियमाव्। (३) "आचारदर्शनात्" श (५२८) इत्यत्र प्यमान्तपदामावात नाम्य अिकर-

(४) "तच्छृते" ३।४।४ (४२९) इत्यप्रापि तथा। चतुर्थसामान्यनियमात्। (५) "समन्वाएम्मणाल्" ३१४1५ (४३०) इत्यत्रापि तथा। चतुर्थशामान्यनियमाव्। (६) 'तदूपतो विधानान्" ३श६ ४३१) उत्यत्रापि तथा। चतुर्थसामान्यनियमाव। (७) "नियमाथ" ४।७ (४३२) इत्यत्रापि तथा। चारवात्र हेतुसमुचायक। चतुर्थ सामान्यनियमात् पष्ठविरोपनियमाथ। (८) "अधिफोपदेशात् तु यादरायणस्येयं तद्दर्शनात्" ३४८ (४३३) इत्पत्र "एवें" इति प्रथमान्तपदसत्त्रप चतुर्यसामानियम् उकपूर्वपक्ष ्यायर्कनतु-रा िकर णारम्मनिपेष, नवमविरोपनियमात् अहटवय्यविरोपनियमाच। विपयान्तराहते स्वमतवर्णनाद

(९) "तुल्यं तु दर्शनम्" ३/४।९ (४३४) इत्यत्र 'तुल्यम्" 'दर्शनम्" इति प्रथमान्त यत्त्वेऽपि पतुर्थसामान्यनियमात् अनिवेषार्यकन्तु-शव्दयोगात् च नास्य अधिकर

(१०) "नषार्षत्रिफी" ३४।१०(४३५) इत्यत्र "मसायत्रिकी" इति प्रथमान्तपदसत्त्वेऽपि चतुर्थसामान्यनियमात् वत तम् स्वरूफत साफक्षित्वभोषकत्वात् नात्र अविकरणारमम। सप्मविशेप नियमाव। माध्वमाज्ये सुननातमकदवितीयािकरणारम्भाव दोप। (११) "विमाग शतवत्" श४११ (४३६) इत्यत्र प्रथमान्तपवसत्त्वेडपि 'कस्प- विभाग" इति विमागसण्डम्म स्वरूपत साककषित्वात् नाम्य अधिकरणारम्मकत्वम्। चतुर्थवामान्य नियमाक्, सक्मविरोप नियमाल च।

Page 464

व्याससम्मत-ग्रह्मसूत्र भाष्यनिर्णयः (शयः पाद:)

(१२) "अध्ययनमान्वत" ३।४।१२ (४३७) इत्यत्र प्रथमान्तपदामावात् नास्य अधिकर-

(१३) "नाविशेषात" ३४।१३ (४३८) इत्यत्रापि तथैव। चट्वर्थसामान्यनियमाद्। माध्वमाप्ये अनेन एकेनेव तदीयतृतीयाधिकस्णस्य रचनात् दोष । (१४) "स्तुतयेऽनुमतिवा" ४।१४ (४३९) इत्यत्र "अनुमति." इति प्रथयान्तपदसत्वे- डपि चतुर्थसामान्यनियमात् तथा "वा" शब्देन साकाक्षत्वविघ्यानात् नास्य अधिकरणारम्भकत्वम्। षष्ठविशेषनियमात्। माध्वभाष्ये तदीयचतुर्थाधिकरणस्य विशतिसख्यक-सूत्रात्मकाधिकरणस्य आरम्भात् दोष: । (१५) "कामकारेण चैके" ३।४।१५ (४४०) इत्यत्र एके" इति प्रथमान्तपदसत्वेऽपि चकार-योगात् नास्य अधिक रणारम्मकत्वम्। चतुर्थसामान्यनियमात्, षष्ठविशेषनियमाच्। (१६) "उपमद च" ३/४।१३ (४४१) इत्यत्र "उपम्द" इति प्रथमान्तपदसत्त्वेपि च कारयोगात् नास्य अधिकरणारम्भकत्वम्। चतुर्थसामान्यनियमात्, ५ष्ठविशेषनियमाच। (१७) 'ऊर्ध्वरेत सु च शब्दे हि" ३।४।१७ (४४२) इत्यत्र प्रथमान्तपदाभावात् नास्य अधिकरणारम्भकत्वम्। चतुर्थसामान्यनियमात्।अध्याहृतेऽपि "च हि" शब्दौ वाघकी, षष- विशेषनियमात्। परसूत्रे अधि करणारम्भात अत्रैव अधि करणसमाप्तिश्र युक्ता। श्रीपति-भाष्ये अत्र अधिकरणरचनत् दोष्पश कल्पनीयतनते एत् हि तदीयद्वितीयाधिकरणस्य चतुर्षु सूत्रेपु प्रथम सूत्रम्। द्वितीयं परामर्शाधिकरणम् अत्र 'परामर्श जैमिनिरचोदना चापवदति हि" ३।४।१८ (४४३) इति सूत्रस्य 'समर्गम्" इति पदात् "परामर्शाधिकरण" नाम। तेत्र शङ्कर-भास्कर-श्रीकण्ठ- भायपु अधिकरणम् आरव्घम्। राभानुज-निम्वाक-मध्व-श्रीपति-बल्रम-भाषोपु नारब्घम्। शहर- भारकर-श्रीकण्ठ-भाष्येषु तदीयद्वितीयाधिकरणस्य त्रिपु सूत्रेपु एतत् सूत्र प्रथमं भवति। रामानुज-निम्वाक-साययो. प्रथमाधिकरणस्य विशतिपु सूतरेषु अष्टादश सूत्रम्। माध्वभाष्ये विशति-सूत्रात्मक-चतुर्थाधिकरणस्य पश्चम सूत्रम्। श्रीपति-भाष्ये सूत्रचतुष्ट्यात्म द्वितीया - धिकरणस्य द्वितीय सूत्रम्। वलमभाष्ये चतुर्विशति-सूत्रात्मक-प्रथमाधिकरणरय अष्टा- दश सूतम् इति। तच् सूत्रत्रयम् १। "पराम्त जैमिनिरचोदना २। 'अनुष्टय वादरायण 1

चापवदति हि" ३।४।१८ (४४३) साम्यश्रते" ३/४।१०, (४४४) ३। "विधिर्धा धारणवत्" ३४/२० (४४५) अत्र (१) "परामर्ण जैमिनिरचोदना चापवदति हि" ३।४१८ (४४३) इत्यन्र पराम्शम्" इति प्रथमान्तपदसत्वात् अस्थ अधिकरणरम्भकत्वं युक्तम्। चतुर्थसामान्यनियमात्

Page 465

वृवीयाष्याये चतुर्षपाद तृतीय स्तुतिमात्राधिकरणम् १७७

तथा "जैमिनि" इति पयमान्तपदेन स्वमतविरदविपयान्तरस्य ज्ञापनाद अम्य मधिकर णारम्भकत्च संगच्छते, दशमविरोपनियमात्। चकारयोगस्थ मतत्याचोदना-हेतुसमुचायफत्वम् न पूर्वाधिकरणस्य हेतो, तेन पूर्वाधिकरणस्य अगत्वफल्पनम् एतत्सूत्रस्य न युफम्। छवयविरोपनियमात्। रा निन्म-शरीप-वन्भाप्येपु अधिकरणस्थ अरचनार्या तेन दोपभसग। तेपां पक्षे सस्याधिकयेऽपि नियमविरद्धत्वात वोरषल्थम्। (२) "मनुष्ठेय वान रायण साम्पयुते" ३।४।१९ (४४४) इत्यत "मनुष्ठेच" तथा "बादरायण" इति थमान्तपद्ूयसत्वेडपि नास्य अधिकरणारम्भकत्व युक्त, पूर्वोक्त जैमिनिमतस्प खण्डनार्थ भादरायणमतस्य सूचनात् साकाक्षत्वसिद्धे दरामविरोपनियमाल्। (३) "विधिर्वा धारणात्" ३।३२० (४४५) इत्यश्र "विधि" इति प्रथमान्तपदसत्वे अपि चतुर्थसामान्यनियमात्, "घा" शन्टेन च साफासित्वसिद्धे नास्य अधिकरणारम्मकत्व, पष्ठ विरोपनियमात्। परसुत्रे अधिकरणारम्मात् अन्रैव अधिकरणसमासिश्व। तृतीय ध्तुविमानाधिकरणम्। अग्न "स्तुतिमात्रमुपाचानादिति चेन्षापूर्वत्वाव" ३ग२१ (४४६) इति सूत्रस्य "सुति मात्रम्" इति फदम् मवलम्य अस्य "स्तुतिमाश्राधिकरण" नाम। तत्र शंफर-मास्कर-चीकप्ठ-माज्येपु पतत् सूनं तदीयसूशरयात्मफसृतीयाधिकरणस्य प्रथम सूत्रम्। रामानुज-निममार्क-माज्ययो पदी पसूषद्पात्मक द्विती याषिकरणस्थ प्रथम सूक्रम्। माध्वगाप्ये तदीय चतुर्थाधिकरणस्प विश्वते सूत्राणों मध्ये जएम सूत्रम्। वलममाप्ये तदीय पममाधिकरणस्य चतुविशते सूत्राणं मध्ये एकविरासूश्रम्। तेन अन मध्च-वलभ-माप्ययो मधिकरण नरण्धम्। तत् घ सूत्रदयम्- "१। स्तुतिमात्रमुपादानादिति चेलपूर्यत्वात्" ३४१२१ (४४६) 21 "मावशणथ" ३/४२२ (४४७) तत्र (१) "सुतिमात्रमुपादानादिति चेनापूर्वतवात्" ३1४।२१ (४४६) इत्यत्र "स्तुति मात्रम" इति पयमान्तपदात् अस्य अधिकरणारम्भकत्व चतुर्यसामान्यनियमात् युकमपि, "इति चेत्" इति पवसन्दर्माव तम्म आधफत्व स्यात्, पक्वमविशेपनियमात्, तापि प्रथमान्तपदानन्तर पक्म्थन्तपवसत्वात् वस्पापि यावकम चतुर्वधविरोपनियमात। तेन मच्च-वलम-माज्ययो अधिकरणस्य मनारम्मात् दोप । (२) "मावरां्दाथ" ३४।२२ (४४७) इत्पत्र प्रथमा तपदामावात् नास्य मविक रणारम्मकतवम्। चन्कारस्य हेतुसमुखायकत्वात् न बाघ, चतुर्थसामान्यनियमात् पछठविरोपनिय मात् च। परसूते मधिकरणारम्भात् मत्रेव नविकरणसमासिश्व। चतुर्थ पारिष्लवाधिकरणम्। - अत्र "पारिपवार्या इति चेन विशेपितत्वाच्" ३४।२३ (४४८) इति सूत्रस्य "पारिप्ठ २३

Page 466

१७८ व्याससम्मत-ब्रह्मसूत्रभाष्यनिणयः (शयः पादः)

वार्था" इति पदात् अस्थ "पारिप्रवाधिकरण" नाम। तत्र श-भा-रा-नि-श्री-श्रीप-भाष्येषु अधि- करणम् आरब्धम्, भास्कर-मिन्र सर्वपु भाष्येपु सूत्रद्यं गहीतम्। भास्करमते द्वितीयसूतरस्य प्रथ- मसूत्राइलवन पाठात् एतद् अधिकरणं एकेनैव सूत्रेण रचितम्। तेन एतद्धि श भा-श्री-श्रीप- भाव्येपु चतुर्थाधिकरण रा-नि-भाष्ययोः तृतीयाधिकरणम्। माध्वभाषये तदीयचतुर्थाधिकरणस्य विशते. सूत्राणा मध्ये एतद्धि द्वाविंश सूत्रम्। तंत् च सूत्रद्यम्, १।"पारिप्वार्था इति चेन्न विशेषितत्वात्" ३।४।२३(४४८) २। "तथा चेकवाक्यतोपबन्धात्" ३।४।२४(४४९) अत्र (१) पारिल्ठावार्था इति चेन्न विशेषितत्वात्" ३।४।२३ (४४८) इत्यत्र "पारि- प्रवार्था" इति प्रथमानतपदात् अस्थ अधिकरणरमभकत्व युक्तम्, चतुर्थसामान्यनियमात। तथापि "इति चेन्न" इति पदसत्वं तस्य बाघकम्, पश्चमविशेषनियमात। तथापि षणणा भाष्य- कृता मते अधिकरणारम्भात "पारिप्रवार्था" इति पदेन विषयश्रुतिभेदात् अधिकरणारम्भः कल्पयितु शक्यते। तेन च एकादशविशेषनियमात् अधिकरणारम्भ सगच्छते एव। तेन मध्व- वल्भ-भाष्ययो अधिकरणस्य अरचनाया दोषः एवं वाच्यः। भास्कर-भाष्ये परसूत्रम् अपि एतत् सूत्रशेषत्वेन पट्यते। तन युकम्। यत परसूत्रे चफारात् हेतीः विजातीयवैलक्षण्यं सूचितम्। चतुर्थविशेषनियमात्। (२) "तथा चैकवाक्यतोपबन्धात" ३।४/२४(४४९) इत्यत्र प्रथमान्तपदाभावात् नास्य अधिकरणारम्भकत्वं, चतुर्थसामान्यनियमात्। चकारयोगाच् तथा, षष्ठविशेषनियमात्।परसूत्र अधिकसम्मत्या अधिकरणारम्भात् अनव अधिकरण्समापतिः। भास्कर-भास्ये एतंत् सुत्र अधि- करणारम्मक-पूर्वसूत्रस्य अङ्गत्वेन पठितम् इति दश्यते। तन सगतम्। चकारात् हेतोः विजा- तीयवैलक्षण्यस्य सूचनात् चतुर्थविशेर्षानियमात्। पञ्चमम् अग्नीन्धनादधिकरणम् /- अत्र "अतएव चारमीन्धनाद्यनपेक्षा" ३।४।२५ (४५०) इति सूत्रस्य "अभीन्धनादि"-पदात् अस्य "अनीन्धनादघिकरण" नाम। तत्र एतत् सूत्र शर्कर-भास्कर-श्रीकण्ठ-श्रीपति-भाज्येषु पश्चमा- धिकरणस्य एकमेव सूत्रम्। रामानुज-भाष्ये तदीयचतुर्थाधिकरणस्य एकमेव सूत्रम्। निम्बार्क- ाज्ये तदीयसूत्रत्रयात्मक-चतुर्थाधिकरणस्य विशते. सूत्राणा मध्ये द्वादरां सूत्रम्। वलमभाष्ये तु तदीयप्रथमाधिकरणस्य चतुविशते. सूलणा मध्ये अन्तिम सूत्म्। तेन अत्र मघ्व- वलम-भिन्नेपु सर्वपु भाज्येपु अधिकरणम् आर्घम्। अन्र "अपेक्षा" इति प्रथमान्तपदसत्वात् अस्य अधिकरणास्म्भकत्वं युक्तम चतुर्थसामान्यनियमात्। "अतएव च" इति पदौ न वाघकौ, षछ्ठसप्तमविशेषनियमाभ्याम्। विवेयमेदात तु स एव युक्त, त्रयोदशविशेपनियमात्। मध्व-वलम- भाष्ययोः तदकरणात् दोपः फल्पनीयः। परसूनर अधिकरणारम्भाव अत्रैव अधिकरणसभापति: ।

Page 467

तृतीयाधयाये पतुर्थपाद: पषठ सर्वाित्षाधिकरणम् २७९

अप्र "मवपि व व यपादिसतेग्धवा" ३२२६ (२५२) इति सूनम्य "सर्वापेक्षा" इति पशन् सग्य "स्वपक्षाभिप रमें" नाम। तम ाहर ाग्कररामामुज-शीरठनशीपति चाम-माज्येपु अधिकरणम् आखव्यम, मिवार्नसम्त्र भ्ययो 7 थाख्यम । गवर-मासवर भप्ययो पतन् सूतरे तरीपसुतयमरर पषाणिकरमस्प मयर्म सूनय। गमापुजभाष अनेनत ववेम सूत्रेण तदीम पह पाभिस्वर्ष ्गनतम। विचररुगम्य मुर्या सिन्तदीयचतर्यापि+ रणम्य पत्धि द्वितीय सूप्ग्। भावमान्य स्रत्यपुदाषि, एव्य वियत सगाणा मन्य नगोद । सूष्म। श्री+ण् श्रीवतिनमगयो ] तयनTर एतरेय एहं मुनम्। रहममाप्य तदीयदवितीयाधि फरपरय परमु मूपेपु सनदि भममें सूनम। तग सूनयण-

"गगदमाधुपन न्यान तयापि उुततियेग्न-प्रतया

नन (8) "मरदमा न यमादिषतेर्थयन्" शश२६ (४u२) इत्यन 'सर्वापिक्षा" इति भथमान्तन्न गम्य वणि।णारमरत् युन म चनुर्यंमामान्यतियमान। वासस्य निषेयमेद पोतपन्यान7 पतचय मदलविरोपरियमात निरात न्वन्मायथो अधिकरणम्य 1हमभाउ दोप पव माय । () "नमद्माधुपत स्या तथापि तु तद्विवेस्तनक्रतपा ते ग्रमत्रत्थानुष्ठेयत्यात" ३४२७(४७) इ यन "मम-माधुपत" इनि मथमान्तपद़ात् अम्य जविकरणारम्मपेत्त्व दुर्कत, पुर्थमागा यनियमान। तमापि भेकोनार्ययन्तु नात तम्य हिर नवमवि पपनियमात्। क्लकरानियमोडपि 7 मयोध्ान्य, सु-म्यान अण्दयो साज्ञान योगागायात्। रा श्रीनथीपनमाज्येपु सधिर रणस्य आरग्भाव तेपामेय दोप। रामानुजभाप्ये मतत् सूर्ष तदीयपषाधिफरणस् एफमेव सूत्रम, तथा औनीपनमाप्ययो तदीयसपमाधिक्रणम्य एक्मेव सूभम् इति मोदव्यम्।

अत्र सर्व नानुमतिश्य भाणात्यये वदर्शनत्" श४८ (४५३) इति सूतस्य "सर्वीम्ानुम" पति पदान अस्य "सर्वी अनुमत्यधिकरण" नाम। तम् शक्र भासकस-रामानुज-निम्मार्फेथीफण्ठ थीपति-भानपेपु अग्र अधिकरणम् आरम्यग, गध्य-चल्रम-माध्यपोस्ु न तथा कृ्तम्। श-भा-रा मान्येपु तदीयम्म चतुष्टयात्मफ-सक्षमाधिकरणस्य पतद्धि प्रथम सूतरम, निम्बारकभाप्ये तयेव सूत्रचतु याम+न्तर्व स्पश्माधिकरणम्य प्रथम सूनम्, श्रीकष्ठ-ध्ीपति-माप्ययोखु तयव तदीयाष्टमाधि फरणस्प तत इति मेयम्। माष्वमाप्ये च तदीय चतुर्थायिकरणस्प विशते सूत्राणों मव्ये पसवर्द सनम्। सथा मल्ममाप्ये सदीयद्ितीयाधिकरणस्थ पट्स सूप्रेपु सृतीय सूत्रम् इति।

Page 468

१८० वयाससम्मत-त्रह्मसूत्रभाष्यनिर्णयः (३यः पाद:)

तच सूत्रचतुष्टयम् १। "सर्वान्तानुमतिश्र प्राण्णात्यये तद्दर्शनात्" ३४।२८ (४५३) २। "अवाधाच्" ३।४।२९ (४५४) ३। "अपि च स्मय्यते" ३।४।२० (४५५) ४। "शब्दश्रातोडकामकारे" ३४२१ (४५६) अत्र (१) सर्वोन्ानुमतिश्र प्राणात्यये तदर्शनात्" ३४२८(४५३) इत्यत्र"सर्वान्तानुमतिः" इति प्रथमान्तपदात् अस्य अधिकरणारम्भकत्वं युक्तम्, चतुर्थसामान्यनियमात्।चकरेण विधेय- भेदात् न बाघकत्वम्। द्वादशविशेषनियमात्।मध्व-चलम-भाज्ययोः अधिकरणस्य अनारमभात् दोष:। (२) "अबाधान" ३।४।२९(४५४) इत्यत्र प्रथमान्तपदामावात् नास्य अधिकरण- रम्भकत्वम्। चकारस्य हतुसमुच्चयार्थकत्वात् न बाघकत्वम्, पतुर्थसामान्यनियमात्, तथा षष्ठविशेषनियमाच्च। (३) 'अपि च स्मय्यते" ३।४।३० (४५५) इत्यत्र तथेव। चतुर्थसामान्यनियमात, षष्ठविशेषनियमात् च। (8) "शब्दश्रातोऽकामकारे" ३।४।३१ (४५६) इत्यत्र "शब्दः" इति प्रथमान्त- पदादपि चतुर्थसामान्यनियमात्, चकारात् अतः-श्दाच नास्य अधिकरणारम्भकत्वम्। षष् सप्तमविशेषनियमाभ्याम्। चकारस्य हेतुसमुच्चयार्थकत्वात्। परसूत्रे अधिकसम्मत्या अधि- करणस्य आरम्भात् अत्रैव अधिकरणसमापि युक्ा एव। अष्टमम् आ्र््रश्रमकर्भाधिकरणम् अत्र "विहितत्वाच्चाश्रमकर्म्मापि" ३।४३२ (४५७) इति सूतरस्थ "आश्रमकम्म" इति पदात् अस्य "आश्रमकरममाधिकरण" नाम त ध्वमिन्न स्मिआचाये अनेन अधिकरणारम्मण कृतम्। माध्वभाष्ये एतत् सूत्रं तदीयचतुर्थाधिकरणस्य विशतेः सूत्राणां मध्ये ऊनविशसूत्रंम्। शङकर-भास्कर-रामानुज-भाष्येपु तदीयाष्टमाधिकरणस्य चतुर्षु सूत्रेषु प्रथम सूत्रम्। निम्बाक- भा्ये तदीयषष्ठाधिकरणस्य चतुर्षु सूत्रेपु प्रथमं सूत्रम्। श्रीकण्ठ-श्रीपति-भाष्ययोः तदीय- नवमाधिकरणस्य तथव। बल्लभभाष्ये तु तदीयतृतीयाधि करणस्य अप्टसु सूत्रेषु प्रथमं सूत्रम्। तेन शंकरादिषु पश्चसु भाष्येषु अत्र चत्वारि सूत्राणि, केवलं बलमभाष्ये अष्ट सूत्राणि इति विशेषः। त सूत्रचतुष्टयम्। ३। "सर्वथापि त एवोमयलिंगात्" ३/४।३२ (४५७) ३/४।३४ (४५९) २। "सहकारित्वेन च" ३।४।३३ (४५८) ४। "अनभिभवं च दर्शयति" ३।४।३५ (४६०)

Page 469

तृवीयाष्याये चतुर्थपाद-नवम विधुराघिकरणम् १८१

मत्र (१) "विहितत्वाधायमफरर्भापि" ३४/३२ (४५७) हत्यत्र "माथमफर्म्म" इति पथमान्तपद्सत्वात् अस्य अधिकरणारम्मकचमू, चतुर्थसामान्यनियमात्, अपि-शव्देन न साका क्षत्वशका, भकषगमेदसूचनाव्, द्वादसविरोपनियमात्,अधिकरणानारम्भाव माध्वमाप्ये दोप। (२) "सहकारित्वेन च" ३।४।३३ (४५८) इत्यत्र भयमान्तपदामानात् नास्य मवि- करणाएगमकत्वम्। चतुर्थसामान्यनियमात, पक्ठविरोपनियमाथ। (३) "सर्वभापि त एवोमयिंगात" ४३४ (४५९) इत्यत्र "ते" इति प्रथमान्त पवा्त मधिकरणारम्मणीयत्वेडपि चतुर्थसामान्यनियमात्, "अपि"-'च" पतर्म्या नास्य अषि+रणा रम्मकत्वम पष्ठविशेपनियमात्। माध्यभाप्ये ५/७।१ अधिकरणारमभात दोप। (४) "अनभिमव च दर्शभति" ३४३५ (४६०) इत्यश्र "मनमिमय" इत्यस्प हिती यान्तत्वात् पयमान्तपदामानाद नास्य अविकरणारमभकतत्वम् चतुर्थसामान्यनमाव,पविरोप नियमात् च। परसूत्रे पदमि आाचार्थ्य अधिकरणस्प आारम्मात् मत्रैव अविकरणसमासिब्। नवमें विघुराधिकरणम् अत्र "मन्तरा चापि तु तदूहऐ" ३४३६ (४६१) इति सूतस्थस्प 'अन्तरा" इति शब्दस्य अर्थम् नवलम्ध्य पतस्य "विधुराधिकरण" नाम। तत्र सहर-मास्कर-रामानुज-निम्बाक-श्रीकण्ठ- भ्ीपवि माण्येपु चतुर्मि सूत्रे पतदधिकरण रचितम्। मध्व-चल्लभ-माण्ययो तु अधिकरण नार- व्यम्। तत्र सक्र-भास्कर-्रामानुजन्माध्येपु पतद्रि नवमम् अविकरण निम्मार्कमाज्ये सप्तमम् अधि- फरण, चीकृपठ-चीपति-माध्ययोसतु दरामम् अधिकरणम। माध्व-भाज्ये एतत् सूर्त्रं तदीये सक्षमि सूत्रे नारन्वस्य पश्चमाधिकरणस्प सृतीय सूत्रम्, चलम-भाप्ये तु तवीये मएटमि सूत्रे मारन्धस्प वृतीयाधिकरणस्थ पक्चम सूत्रम्। तघ सूत्रवतुष्तयम्- १। "मन्तरा चापि सु तद्हऐ" ३। "विशेपानुमद्" ३४।३८ (४६३) २।४।३६ (४६१) ४। "मलस्त्वितरज्ज्यामो लिाख" २। "अपि च स्मर्ष्यत" ३।४/३७ (४६२) ३/४/१९ (४६४) मत्र (१) "मन्तरा चापि तु तद्हऐ" ३४।३६ (४६१) इत्यत्र 'मन्तर" इति प्रथमान्तपवात् अस्य मविकरणारम्भकत्व युक्तम्, चतुर्थसामान्मनियमात्। 'च अपि"-पदाभ्या पूर्वेज सह साकाक्षत्कचोषनेडपि तु सव्देन तदव्याघाताल, द्वादशाषटादशविशेषनियमाम्याम्। मध्य-चक्रम-माध्यो अधिकरणस्प मनारम्भाव्व दोप। (२) 'अपि च स्म्यत" ३४।२७ (४६२) इत्यत्र प्रभमान्तपदामावात् नास्य भषि करणारम्मकल्वम्। चतषुर्थसामा न्यनियमात् पठ्ठविशेपनियमात् च। (३) "विरोषानुभ" ३४।३८ (४६३) इत्यत्र "विरोपानुभह" इति प्रथमान्तपव- सत्त्वेडपि चकार-योगेन तस्य हेत्वयनोधकत्वात् मस्गान्तरत्वामााल् न अधिकरणारगमक्रतवम्

Page 470

१८२ व्याससम्मत-ब्रह्मसूत्रभाष्यनिर्णयः (श्यः पादः)

संगच्छते। एतदर्थ चतुर्थसामान्यनियमः तथा षष्ठविशेषनियमश्च अत्र अनुसँध्येयो। (४) "अतस्त्वितरज्ज्यायो लिगाच्च" ३।४३९ (४६४) इत्यत्र "इतरत्" तथा "ज्यायः" इति प्रथमान्तपदद्यसत्त्वेऽपि नास्य अधिकरणारम्भकत्वम्। "अत." 'चकार" तथा "इतरत्" इति शब्दतयेण साकाक्षत्वविधानात्, षषसपमविशेषनियमाभ्याम्। परसूत्रेण मध्व-भिन्नः सवेः अधिकरणस्य आरम्भात् अत्रैव समाति. सङ्गच्छते। दशमं तद्भूताधिकरणम् अत्र "तद्मूतस्य तु नातदूमावो जैमिनेरपि नियमातदरपाभवेभ्य" ३४।४० (४६५) इति सूत्रस्य 'तद्भूतस्य" इति पदात अस्य "तद्मूताधिकरण" नाम। अन्र माध्माष्यभिननु सवषु भाष्येषु अधिकरणम् आरब्धम्। तन्मते एतत् सूत्र तदीयपश्चमाधिकरणस्थ सप्षसु सूत्रेषु अन्तिमम्। शाङ्कर-भाष्कर-भाष्ययो. एतेन एकेन सूत्रेण दशमम् अधिकरणं रचितम्। रामानुजमते दशमाधिकरणस्य चतुर्षु सूेषु प्रथम सूत्रम्, निम्बार्कमते अष्टमाधिकरणस्य तथैव। श्रीकण्ठ-श्रीपति-माष्ययोः एकादशाघिकरणस्य तथैव। बहभमाष्ये चतुर्थाधिकरणस्य च तथेव। तेन माध्वमाष्ये अधिकरणस्य अरचनाया दोष। अत्र "अतद्भाव" इति प्रथमान्तपदात् चतुर्थसामान्यनियमात् अस्थ अधिकरणारम्भ- कत्व युक्तम्। विषयान्तरज्ञापनेन तस्य स्वमतानुकूलजैमिनीयमतत्वात न दोष, दशमविशेष- नियमात्। अन्यप्रथमानतपदेन अधिकस्णस्य विधानात्, तथा तु-अपि-पदयो. अबधिकत्वत्ा द्ादशाष्टादशविशेषनियमाभ्याम्। एकादशम् आधिकारिकाधिकरणम् अत्र "न चाघि कारिकमपि पतनानुमानात् तदयोगात" ३।४/३१ (४६६) इति सूतस्य"आधि- कारिक"-पढात् अस्य "आधिकारिकाधिकरणं" नाम। तत्र शंकर-मास्कर-मध्-बल्लम-भाष्येपु अधिकरणम् आरब्घम्। न तु शिष्टेपु तथा। एतदारभ्य सूत्रदयेन एतद्धिकरणम् आरण्घम्। कंकर-भाष्कर-भाष्ययो मध्ये माध्वभाष्ये च एतत् सूत्रं सूत्रत्रयात्मक-षष्ठाधिकरणस्य प्रथम सूत्रम्। वल्लमभाष्ये तथैव सूत्रद्वयात्मक-पश्चमाधि करणस्य प्रथम सूत्रम्। रामानुजभाष्ये सूत्र- चतुष्टयात्मक-दशमाधि करणस्य द्वितीय सूत्रम्। निम्बार्कभाष्ये सत्रचतु ष्यात्मकाष्टमाधि- करणस्य द्वितीय सूत्रम्। श्रीकण्ठ-श्रीपति-भाष्ययो. सत्रचतुष्टयात्मकेकादशाधि करणस्य दितीयं सूत्रम। तच सूत्रद्धयम् १। "न चाधिकारिकमपि पर्तनानुमानात् तद्योगात" ३४/४१ (४६६) २। "उपपूर्वमपि तवेके भावमशनवत् तदुकम्" ३/४४१ (४६७) तत्र (१) "न चाधिकारिकमपि पतनानुमानात् तद्योगात्" ३४।४१(४६६) इत्यत्र "आधिकारिकम्" इति प्रथमान्तपदात् अस्य अधिकरणारम्भकत्वं यु्षतम्, चतुर्थसामान्यनियमात्।

Page 471

ववीयाष्याये चतुथपाद-त्रयोदशस्वाम्पधिकरणम् १८३

"न" · घ" 'भपि" इति पदाना तस्म न बाधफत्वम् भसगमेवस्य सूचनात्ा द्वादराविरोप नियमात्। तेन रा नि-शी श्रीप-भाप्येपु अधिकरणस्य मनारम्भाव् दोप। (२) "उपपूर्वभपि त्वेके भावमशनवत् तदुक्तम्" ३४४२ (४६७) इत्यत्र "एके" तथा "मावम्" इति प्रथमान्तपद्सत्वेडपि चतुर्थसामान्नयम्नाम्िकणारमभकलम्। "अपि-तु" पदाम्यो साकक्षत्वविदानात्, पष्ठविरोपनिममात् तथा नवमविशेपनियमात्। मास्कर- भाष्ये एतत् सूध न पठितम् इति हर्पते। अत्र 'तदुकम्" दति पनात् मत्र मविकरण- समात्तिरपि फल्पनीया पददशविशेषनियमात्। "विकरणत्वान्नेति चेतु तंदुफम्" २।१/३१ इति सूतनत्। नामर "अनुमन्धादिम्य मज्ञान्तरप्यर्फलवद् दष्टश् तदुषम्" ३/३५ इतिवत् तद्वापवत्वं कल्पनीयम्। परसू रस्थ निराफाक्षत्वा्। द्वादरा वहिरधिकरणम् अन्न "वहिस्तृभयथापि स्मृतेराचाराथ" ३४४३(४६८) इति सूश्रस्य "वहि" पदाव् अस्य 'वहि्रधिकरण" नाम। तत्र राहर-मासकर-चाक्म-ाध्येपु अधिकरण रचितम्, न तु अन्येपु भाज्येपु हति। मत्र शेंकर-भास्कर माध्ययो एतेन एकेन सूत्रेण दवादशाधिकररण रचितम्। चलम-भाप्ये तु सूत्रचतुएयात्मफ पष्ाधिकरणस्थ प्रथम सुनम्। रामानुजमाष्ये सूम्रचतुष्टयात्मकदसमाधि करणस्थ चतुर्थ सुप्रम्, निम्बार्कभाप्ये सूत्रचत्ुष्टयात्मकाषमाधिवारणणस्प चतुर्थ सूत्रम्। माध्यमाप्ये सुत्रभयातमकव्षाधि करणम्य तृतीय सूत्रम्। श्ररीफठनशीपति-माज्ययो सूत्रतुष्तया- समकैफादशाधिकरणस्य चतुर्थ सूत्रम्। अन्र "वहि" इति प्रथमान्तपदस्य सत्वात अधिकरणारम्म युक्त एव, चतुर्थसामान्यनियमाद। तु-्शव्द तु न तस्य वाधक, अनुक्तपूर्वपक्षरय निपेधात्। मश्टदस विरोपनियमात्। पसगमेदात् च" "अपि" पदयोरि न षाधकत्व व्वादशविरोपनिवमाल् (रा नि-म श्री-भीप-मा्येपु अधिकरणस्य मनारम्भाव् दोप। तेपाम् अधिकसंकत्वेडपि नियमाननुगतत्वात। श्रयोदश स्वाम्यधिकरणम् मत्र "स्वामिन फल्पुतेरित्यात्रेय" ३।४।४४ (४४९) इति सूत्रस्थ स्वामिन" इति पदाद अक्ष्य 'स्वाम्यधिकरण" नाम। तन पलम-भाष्य-भिन्नेपु सर्वपु माज्यपु गम्र अविकरण रचितम्। मल्म माप्ये एतत् सूम्र सूत्रचतुष्टयात्मक-पषाबिफरणस्थ द्वितीय सूत्रम्। रंकर-माष्ये सूत्रतयातम- कस्य त्रयोदशाधिकरणस्य, मारफरमाष्ये सूत्रद्वयात्मफस्प प्रयोदभाधिकरणस्थ रामानुजमाष्ये सू त्रदूयात्मफस्प एकादकाधिकरणस्थ, निम्भार्कमाप्मे सूतया्मस् नवमाधिकरणस्य, मान्म माष्ये सूत्रम्रमात्मकस्म सप्तमाधिकरणस्य, श्रीकण्ठ-भाप्ये सूशद्यातमफत्य द्वावशाविकरणस्य, श्रीपतिमाष्ये सूत्रभ्यात्मकस्य द्वावशाषिकरणस्य, पतत् सत्रं प्रयमम् /तथ सम्रयम् १। "स्वामिन फक्षशुतेरित्याश्रेय" ३। "ध्रुतेश्"३।४।४६ (४७१) ३/४।४४ (४६९) 2'मर्लिज्यमित्यो कुलेमिस्तस्मे हि 1

परिक्रियते" ३/४।४५ (४७०)

Page 472

१८४ तत्र (१) "स्वामिन फलश्रुतेरित्यात्रेय," ३/४।४४ (४६९) इत्यत्र "आत्रेयः" इति प्रथमानतपदात् अधिकरणारम्भः संगतः, चतुर्थसमानयनियमात्।नाम्ना स्वमतप्रतिकूलपरमतनिर्द- शेन विषयान्तरज्ञापनेन च स च युक: एव, विशविशेषनियमात्।समत्रसूत्रस्य पूर्वपक्षरूप त्वात्। अतेडयम् अत्र एके। नियम: सङ्कलनीय. "पूर्वपक्षसूत्रीय-प्रथमान्तनामपदेन परमतनिर्देशे कृते तथा विषयान्तरे सूचिते पृथग् अधिकरणारम्भ: करण्रीय" इति । अत्र "आत्रेय" इति पदेन विषयान्तरसू चितपूर्वपक्षसूत्ररचनाया अधिकरणरम्भः संगच्छते। तेन बल्लभ-भाष्ये अधि करणस्य अरचनाया दोष: । (२) "आर्तिवज्यमित्यौडुलोमिस्तस्मै हि परिक्रियते" ३।४।४५ (४७०) इत्यत्र "आर्तिव- जयम्" तथा "औहुलोमि" इति प्रथमान्तपदद्वयात् अत्र अधिकरणारम्भः युज्यते एव, चतुर्थसामान्यनियमात् स्वमतानुकूलपरमतन विषयान्तरस्य अज्ञापनात् च, दशमविशेषनियमातू। (३) "श्रुतेश्च" ३।४।४६ (४७२) इत्यत्र प्रथमान्तपदाभावात नास्य अधिकरणारम्म- कत्वम् चतुर्थसामान्यनिययात्। चकारस्य हेतुसमुच्चायकार्थत्वात्, ५षविशेषनियमात्। भा-रा-श्री- नि-भाष्येपु अस्य अग्रहण दृश्यते। तेन भा-रा-नि-म-श्री-भतेपु सूत्रद्येन एतदधिकरणं, माध्व- मते तु एतस्यापि परवर्त्तिसूत्रेण अधिकरणकरणात् तन्मते सूत्रत्रयात्मकम् एतद्धिकरणम्। परसूत्र सप्ताना सम्मत्या अधिकरणारम्भात् अत्रैव अधिकरणसभातिः। चतुर्दशं सहकार्थर्यन्तरविध्यधिकरणम् अत्र "सहकार्य्यन्तरविधि पक्षेण तृतीय तद्तो विध्यादिवत् ३।४।४७(४७२) इति सत्रत्य "राहकार्य्यन्तर"-पदात् अस्य "सहकार्य्यनतरविष्यधिकरणं" नाम। तत्र मध्वभाष्यमिन्नेपु सर्वपु भाव्येपु अत्र अधिकरणम् आरब्यम्। माध्वमत एतत् सूत्र सूत्रत्रयात्मक-सप्षमाधिकरणम्य तृतीय सूत्रम्। ततश्च गफर-मास्कर-भाष्ययोः सूत्रत्रयात्मक-चतुद शाधिकरणग्य, रामानुजभाष्ये सूत्रतयात्मक-द्वादशाधिरकणस्य, निम्बाकभाष्ये सत्रत्रयात्मक-दशमाधिकरणस्य, श्रीकण्ठभाज्ये सूत्रैकात्मक त्रयोदशाधिकरणस्य, श्रीपतिभाष्ये सूत्रद्यात्मक-त्रयोदशाधिकरणस्य, वल्लभभाष्ये च सूत्रकात्मक-सप्त माधिकरणस्य प्रथमं सूत्रम्। तच् सूत्रतयम् १। "सहकार्य्य-तरविधि. पक्षेण तृतीया तदती विध्यादिघत्" ३१४/४७(४७२) २। "कृत्सभावात् तु गृहिणोपसहार" ३।४।४८ (४७३ ) ३। "मौनवदितरेषामप्युपदेशात्" श४४९ (४७४) अत्र (१) "सहकार्य्यन्तरविधि. पक्षेण तृतीया तद्तो विध्यादिवत्" ३४/४७ (४७२) इत्यत्र "सहकार्थ्यनतरविधि" इति प्रथमान्तपढात् अस्य अधिकरणारम्भः सगतः एव। चतुर्थ- सामान्यनियमात्। माध्वभाप्ये अधिकरणस्य अनारम्भात् दोप ।

Page 473

वृतीयाध्याये चतुर्थपाद-पोडशम् पहिकाधिकरणम् १८५

(२)"हपमापात् तु गृदिणोपमदीर"श४ट (२७३) इत्यत "उपसंदार" इति प्रथमान्तपद्सत्वेडपितु सन्दयोगात साकप्त्वसिद्धे अधिकरणाएम्भव्य व्याघात। चतुर्थसामान्

(३) 'मीनवदितरेपामसयुपदेनातू" श४४९ (४७४) इत्यल प्रयमान्तपदामावाव, तस्य अध्यादारेडपि अपि नं्देन साकक्षत्यविपानात् नास्य अधिकरणारम्मकत्वमु चतुर्यसामान्य- पष्ठविरोपनियमास्याम्। थ्रोकृष्ठनथीपतिनमाप्ययो अधिकरणस्य मारम्भात दोप। परसूत्रे पट्स मा्येपु अधिकरणस्य आरगभातु सर्वैय अधिकरणसमासि। पच्चदशभ् अनाविष्काराधिकरणम्। मत्र "मनाविष्युर्च जन्ययास्" ३४०(४७५) इति सूवस्य "मनाविप्युर्वन्" इति पका्च अम् "अनावि फाराधिकरण" नाम। तस श्रीफण्टन्वल्भ मिनेपु सवपु माप्येपु मनेन एके- नव सूत्रेण एत- विकरण रचितम्। थ्रीकम्माप्ये पतन् सूर्त वदीयमुलद्यातमक-पश्चटशाघि फरणम्प द्वितीर्य सुवम्। पलममा नये तु तदीय 1चतुषया्म काषमाधिकरणम्य तृतीयं सूत्रम् ।शिहर- माएकरन्माप्ययो पशद्दाधिकरण, रामानुजमाज्ये प्रयो याधिकरण, निम्चार्कमाप्ये एकादशाि- फरणम्, माध्यमाप्ये नममाधि+रण, धीपतिमाप्ये पधकणाधिकरण रचितम्। अब "अनाविप्युर्न्" इति प्रयमान्तपदात अस्य अधिकरणारम्मकत्े युकमेव। चतुर्थ सामान्यनियमात्। श्रीक्ृण्ठचसम-्भाष्ययो अधिकरणस्य अनारम्भावु दोपो वाच्य। परसूते अधिकसम्मत्या अधिकरणारमभात् अवै अधिकरणसमाप्ति संगता एव । पोढ़शम् ऐहिफाघिकरखम्। अस्ष पदिकमप्यमस्तुतमतिभन्धे त्दर्शनात्" ३४५ (४७६) इति सूत्ररय "पदिकम्" इति पटमव् मम्य "रहिकाधिकरण" नाम। अप्र वल्लम-माप्यमिश्नेपु सर्वेपु भाप्येपु अषि फरणम् मार्धम्। वहममाप्ये तु पतत् सूत्रं तदीयसूतर चतुएयात्म काएमाधिकरणस्प पवर्थ सूत्रम्। ग्रफर-मास्करनमाप्ययो एतेनेव पोडशाधिकरणम्, रामानुजमाप्ये तथेव चतुर्वशाधिकरणम्, निम्पार्कमाप्ये तु तवी यतूत्रद्धयात्मकव्ादसाधिक रणरय प्रथम सुत्रम्, माध्यमाप्ये जनेनेव एवेन सूत्रेण दशमाधिकरणम्, थ्रीकष्टमाप्ये सूत्रयात्मकपोक्षशाधिकरणस्य प्रथम सूत्रम्, श्रीपति माज्ये मनेन एकेनेव सूत्रेण पोकसाधिकररण रचितम्। 1 मत्र 'विहिकम्" इति प्रभमान्तपवात् मधिकरणारम्म संगच्छते, चतुर्थसामान्यनियमाद्। "अपि" पदेन प्रसषगमेवात् तत् न वाधकम्। पक्विशेपनियमात्। वल्ममाज्ये जधिकरणस्प जनारम्मात् दोप 1 परसूत्रे अधिकसम्मत्या अधिकरणारम्मात् अ्रेव मधिकरणसमाप्ति युक्ता। सप्दयय मुकिफलनियमाधिकरणम्। मत्र "एवं मुकिफलनियमस्तवस्थावषृतेरतदवस्थावृते" ३४५२ (४७७) इसि २४

Page 474

१८६ सूत्रस्य "मुक्तिफलानियमः" इति पदात् अस्य "मुक्तिफलानियमाधिकरण" नाम। तत्र निम्वार्क- श्रीकण्ठ-मिन्नेषु सर्वेषु भाष्येषु सर्वत्र अनेन एकनैव सूत्रेण एतदघिकरणं रचितम्। निम्बार्कभाज्ये तदीयसूत्रदयात्मक-द्वादशाधिकरणस्य द्वितीयं सूत्रम, श्रीकण्ठभाष्ये तदीयसूत्रदयात्मक-पोड़शाधि- करणस्य द्वितीयं सूत्रम्। तेन निम्चार्क-श्रीकण्ठ-भाष्ययोः अधिकरणस्य अनारम्भात् दोप:। अत्र "मुफ्तिफलानियमः" इति प्रथमान्तपदात् अस्य अधिकरणारम्भकत्वं युक्तमेव। चतुर्थ-सामान्यनियमात्। अत्रेव अध्यायपादसमाप्ते: अधिकरणसमासतिश्च। द्वादशपादोपसंहार: । इदानी द्ृष्टव्यम् अनेन निबन्धेन अस्मिन् पादे अधिकरणरचनाया (१) कति कीदशाश्च नियमा अत्र सकलिता: (२) कति च दोषा कस्य भाष्यस्य क्थं संवृत्ाः (३) काश्च श्रुतय. कैश्र सूत्ररूपजीव्यत्वेन गृहीता (४) उपजीव्यश्रुतिवलेन कीदशी च पादसंगतिः समुचिता इति। एते चत्वारः विषया: अघस्तात् क्रमेण प्रदर्शनीयाः। तत्र प्रथमस्तावत् (१) "कति कीदृशाश्च नियमा अ्रतर सङ्कलिताः।" अत्रापि द्वौ नियमौ सकलितो, यथा- - २१श: नियम: "पूर्वपक्षसूत्रे प्रथमान्तनामपदेन परमतनिदेशे अधिकरणारम्भः करणीयः।" एतदर्थ "स्वामिन फलश्रुतेरित्यात्रेय" ३४/४४ सूतं द्ष्टव्यम्। २२श. नियम: "परमतेन स्वसिद्धान्तकथने प्रथमान्तपदस्य साकाक्षत्वसिद्धेः अधिकरणं नारम्मणीयम्।" एतदर्थम् "आर्त्विज्यमित्यौडुलोमिस्तस्मै हि परिक्रीयते" ३४/४५ सूत्रं द्रष्टव्यम् इति। अधुना द्रष्टव्यम् (२) "कति च दोषाः कस्य भाष्यस्थ कथं संतृत्ताः"। तत्र ३/४११ अधिकरणे माध्वमाण्ये "असार्वत्रिकी" ३४१० इति सूत्रे अधिकरणस्य रचनायाँ दोष:। तत्रैव माध्वभाण्ये "नाविशेषात्" ३।४।१३ इति सूत्रे अधिकरणस्य रचनाया दोष। तत्रेव माध्वभाष्ये "स्तुतयेऽनुमतिवा" ३।४।१४ इति सूत्रे अधिकरणस्य रचनाया दोष:। तत्रैव श्रीपतिमाण्ये "उर्द्धवरेत,सु च शब्दे हि" ३।४।१७ इति सूत्रे अधिकरणस्थ रचं- नाया दोष:। ३/४।२ अधिकरणे रा नि म श्रीप वनभाष्येषु "परामश जैमिनिरचोदना चापवदति हि" ३/४।१८ इति सूत्रे अधिकरणस्य अरचनाया दोषः।

Page 475

वस्तोयाध्याये पतुर्यपाद :- दादशपादोपसहार १८७

३४३ अधिकरणे मन्य वलममाण्ययो 'सतुतिमात्रमुपादानादिति पेनपूर्वताल" ३।४।२१ इति सूते अधिकरणस्प मनारम्भातु दोप। ३/४/8 अधिकरणे मच्नमा्ययो "पारिष्वार्या इति चेन्र विशेषितत्वाव" ३४।२३ इति सने अधिकरणस्य अरचनाया दोप। ३/81५ अधिकरणे मच्च चलमन्माप्ययो "अतएव चाभीन्वनाघनपेक्षा" ३।४।२५ इति सूत्रे अधिकरणस्म मनारम्भान् दोप। ३/४1६ अधिकरणे निम्याकम वमाज्ययो "सनपिक्षा च यज्ञाविभ्रुतेरचवत्" ३।४।२६ इति सूत्रे अधिकरणस्य मनारम्मात् ठोप। तत्रैव रा श्री थरीप-माप्येपु "रामदमादुपत म्यात् तथापि तु तद्विधेस्तर्दगतथा तेपामष स्थानुष्ठेयत्वात्" ३।४।२७ इति सूत्रे अधिकरणस्प मारम्भात् दोप। ३/8/७ मधिकरणे मध्य चल्रमन्माज्ययो "सर्वान्तानुमतिश्व भाणात्यये वद्दर्शनात्" ३।४।२८ इति सूत्रे अधिकरणस्य मनारम्भात् दोप। ३।४/८ अधि करणे माध्यमाप्ये 'विहितत्वाचाअमकरभापि" ३४।३२ इति सुत्रे नविकरणस्प अनारम्भातु दोप । तत्रैव माध्वमाप्ये "सर्वयापि व एवोमयलिंगात्" ३४३४ इति सूम्रे मधिकरण स्म भारम्मातू दोप। ३४/९ अधिकरणे मच्वच्ल्रमन्माज्ययो "मन्तरा चापि तु तद्हऐ" ३४।३६ इति सुत्रे अविकरणस्प मनारम्मात् दोप। ३/४।१० मधिकरणे माध्यमाज्ये "तद्मूतस्य तु नातवुभावो जैमिनेरपि नियमातद्- रूपामावेम्य" ३१४/४० इति सूत्रे अधिकरणस्प मनारम्भातु योप। ३/४।११ मधिकरणे रा नि श्री श्रीप-माण्येपु "न चाधिकारिकमपि पतनानुमानात् तद- योगात्" ३।४१४१ इति सुत्रे अधिकरणस्य मनारम्भात् दोप। ३४१२ भविकरणे रा नि म श्री शीप-माण्येपु "वहिस्तूमययपि स्मृतेराचाराथ" ३।४।१३ इति सूते अधिकरणस्प मरचनार्या दोप। ३।४/१३ अधिकरणे वलममाप्ये 'स्वामिन फलधुतेरित्यात्रेय" ३/४४४ इति सूत्रे अधिकरणस्य मरचनार्या दोप ।

वत्" ३/8/१8 अधिकरणे माध्यमाणे "सहकार्थ्यन्तरविषि पक्षेण वृतीय ततवतो विष्यावि- ३।४।४७ इति सूत्रे अधिकरणस्य मरचनाय। दोप। तश्रैय म श्री वन्माप्येपु "हमसमावात् तु गृहिणोपसंदार" ३४४८ इति सूत्रे अविकरणस्म भारम्मात् दोप।

Page 476

१८८

तत्रैव श्री श्रीप-भाष्ययोः "मौनवदितरेषामप्युपदेशात्" ३।४।४९ इति सूत्रे अधिकरणस्थ रचनायां दोष:। ३।४।१५ अधिकरणे श्रीकण्ठनवलभ-भाण्ययोः "अनाविष्कुर्वन्ननवयात्" ३।४५० इति सूत्रे अधिकरणस्य अनारम्भात् दोषः । ३/४।१६ अधिकरणे वहममाण्ये "ऐहिकमप्यप्रस्तुतपरतिबन्धे तद्दर्शनात्" ३।४।५१ इति सूत्रे अधिकरणस्य अनारम्भात् दोष:। ३/४।१७ अधिकरणे निम्चारकश्रीकण्ठमाष्ययो: "एव मुक्तिफलानियमस्तदवस्थावधृतेस्त- दवस्थावधृतेः" ३।४।५२ इति सूत्रे अधिकरणस्य अरचनाया दोषः। एव च अस्मिन् पादे भाष्याणा दोषसमाहारे कृते हरयते भाष्यनाम अधिकरणस्य अरचनाया अधिकरणस्य रचनाया माध्वभाष्ये ११ दोषा: ५ दोषा: श्रीपति " २ ३

रामानुज ३ १ दोष: निम्बाक

९ १ श्रीफण्ठ 8 ३ दोषा E इति वकतु शक्यते। तथाच अस्मिन् पादे शह्करभास्कर-भाष्ययोः दोषाभावः परिलक्ष्यते। इदानी द्रष्टव्यम् (३) "काश्च श्रुतयः कैश्र सूत्रैरुपजीव्यत्वेन गृहीता:।" तत्र प्रथमाधिकरणे "पुरुषार्थोऽत. शब्दादिति बादरायणः" ३।४।१ इति सूत्रे "तरति शोकम् आत्मवित्" (छा: ७।१।३) "ब्रह्म वेद श्रह्मैव भवति" (मु: ३।२।९) "शेषत्वात् पुरुषार्थवादो यथान्येष्विति जैमिनिः" ३।४।२ इति सूत्रे "तरति शोकम् आत्मवित" (छा. ७।१।३) "आचारदर्शनात्" ३४३ इति सूत्रे "जनको ह वैदेहो बहुंदक्षिणेन यज्ञेन ईजे" (बृ: ३।१।१) "तच्छुते" ३४।४ इति सूत्रे "यदेव विधया करोति तदेव वीर्य्यवत्तरं भवति" (छा: १।१।१०) "समन्त्रारम्भणात्" ३४।५ इति सूत्रे "त विद्याकर्र्मणी समन्वारभेते" (बृ: 81812२) "तदूवतो विधानात्" ३४।६ इति सूत्रे "आचार्य्यकुलादू वेदमघीत्य" (छ:८।१५।१)

Page 477

वतीयाध्याये धतुर्थपाद :- हादयपादोपरसंहारः १८९

"नियमाथ" श४ इति सूघे "मुर् नवेह फर्म्माणि जिजीविपेच्छत समा" (ईश २) "अधिकोपदेख्ात् तु भदरायणस्पैव तद्दर्रानात्" ३४८ इति सूत्रे "य सवज सर्ववित्" (म १।१।९ ) "मुलप तु दर्रानम्" ३४९ इति सूे "५०३ ह मा मे तत् पूर्वे पिद्वासोडमिक्ोन न जुह्पोचफिरे" (यृ २५११) "अमार्चनिकी" ३४१० इति सूये "यदेव विधया फरोति" (छा १।१।१०) "विभाग शतपत्" ३४११ इति सूने "ते विद्याफम्मणी समन्वारमेते" (घृ ४1४1२) "मध्ययनमानवत" ३।४१ इति सूते "माचार्स्थपुलाद् वेदमपीत्य" (छा ८।१५१) "नाषि )पान" ३/8१३ इति सूत्रे "पुर्बनेवेद फर्र्माणि" (ईश २) "फामकरेण चैके" ३।४।१५ इति सूत्रे पतद् द सा वै तत् पूर्वे विद्वास प्ररजो न फामयन्ते" (पृ ४।४।२?) "उपमद च" ३।२।१६ इति सूत्रे "यत्र तु अस्य सवम् भात्मा एव अमूत् तत् फेन के पर्पेत्" (यृ २।४।१४) "मर्दुवरेत मु च नब्टे दि" ३।४।१७ इति सुत्रे "प्रयो धर्र्मस्कनधा" (छा २।२३।१) "नक्ष संस्थोऽमक्चमेति" (छा २।२३।१) द्विती पाधिकरणे- "परामर्र जेमिनिरचोदना चापवदति हि" ३४१८ इति सूत्रे 'तयो धम्मस्कन्पा" (छा शरशर) "वीरहा या एप देवानो योऽमीम् मूवासयते" (वे १।११।१ ) 'अनुष्ठेय बादरायण साम्यय्ुते" ३४।१९ इति सूत्रे "प्रयो धर्म्मसफन्या" (छ २।२३१) "विधिवा धारणयत्" ३४२० इति सूत्े "मधस्ात् समिरष धारपन् मनुद्वेत् उपरि दि देवेम्भो धास्यति" (1) वृतीयाधिकरणे- 'स्तुतिमात्रमुपादानादिति चेनापूर्वत्ात्" ३।४।२१ इति सूत्रे "इयमेव जुहुरादित्य" (1) "स एप रसानी रसतम परम" (छ ११३) "भावशन्दाथ" ३।४२२ इति सूत्रे "उद्गीयमुपासीत" (छा १।११) 'सामोपासीत" (छा २।'१) चतुर्थाधिकरणे- "पारिष्तवार्था इति चेन्न विरोपितत्वात्" ३।४।२३ इति सूत्रे "अथ ह याशवल्क्यस्थ छे माथ्ये अमूवर्तु" (यृ ४।५१) 'पारिषरयम् माचक्षीत" "मनुर्ष वस्वतो राजा" (१)

Page 478

१९० "तथा चैकवाक्यतोपवन्धात्" ३/४/२४ इति सूत्रे "आत्मा वा अरे द्रषटव्य" (वृ: ४/५/६) "वायुर्वान संवर्गः" (छा. ४१२१) पश्चमाधिकरणे "अतएव चाभीन्वनाधनपेक्षा" ३४।२५ इति सूत्रे "तरति गोकम् आत्मवित्" (छा: ७१।३) षष्ठाधिकरणे "सर्वापिक्षा च यज्ञादिश्ुतेर्श्रवत्" ३४।२६ इति सून्रे "विविदिपन्ति यनेन दानेन" (बृ: ४|४|२२) "शमदमादुपेत. स्यात् तथापि तु तद्विधेस्तव्ज्मतया तेपामवश्यानुष्ठेयत्वात् ३/४।२७ इति सूत्रे "तस्मा देवंविच्छान्तो दान्त उपरत" (वृ: ४१४।२३) सप्तमाधिकरणे "सर्वान्रानुमतिश्र प्राणात्यये तद्दर्शनात्" ३४२८ इति सूत्रे "न ह वा अस्थानन जग्वं भवति" (वृ. ६।१।१४) "प्राणमात्रस्य अन्नभिद सर्वम्" (2) "अपि च स्म्य्यत" ३।४।० इति सूत्रे "जीवितात्ययमापन्नो योऽनमत्ति यतस्ततः। "लिप्यते न स पापेन पझ्मपत्रमिवाम्मसा।।" (2) "मदं नित्यं ब्राह्मणो वर्जयेत्" (2) "शब्दश्रातोडकामकारे" ३४।३१ इति सूत्रे "तस्माद् न्राहण, सुरा न पिवेत" (2) अष्टमाधिकरण "विहितत्वाचाश्रमकर्म्मापि" ३४।३२ इति सूत्रे "यावज्जीवमनिहोनं जुहुयात्" (2) "सहकारित्वेन च" ३।४।३३ इति सूत्रे "तमेतं वेदानुवचनेन ब्राहणाः" (बृ: ४1४।२२) "सर्वथापि त एवोमयर्लिंगात्" ३।४।३४ इति सूत्रे "यजेन विविदिषन्ति" (बृ: ४|४।२२) "अनाश्रित' कर्म्मफलं कार्य्य कर्म्म करोति यः" (गीः ६।१) "अनभिभवं च दर्शयति" ३४३५ इति सूत्रे "एष वात्मा न नश्यति यं ब्रह्मचर्ष्यणानुविन्दते" (छाः ८/५/३) नवमाधिकरणे "विशेषानुग्रहश्च" ३।४।३८ इति सूत्रे "जप्येनेव तु ससिष्येद् ब्राह्मणो नात्र संशय," (8) "अतस्तितरज्ज्यायो लिंगात् च" ३।४।३९ इति सूत्रे "तेनैति ब्रह्मवित् पुण्यकृत् तैजसश्" (बृ 8/४/९) दशमाधिकरणे "तंद्भूतस्य तु नातदूभावो जैमिनेरपि नियमातदुरूपाभवेभ्य" ३४४० इति सूत्र "अत्यन्तमात्मानम् आचीर्यकुले अवसादयन्" (छा:रार श१) "आरण्य-

Page 479

तृवीयाध्पाये चतुर्थपाद द्वादशपादीपसहाई १९१

भियात् इति पद ततो न पुनरेयात्" (1) "अक्षचर्य समाप्य गृदी भवेतु' (जाबाल ४) "ब्चयदिव प्रभजेत" (जापाल ४) एकादशाषिकरणे- "न चाषिकारिकमपि पतनानुमानात् तद्योगात्" ३।४।४१ इति सूत्रे "मारुढो नैष्िक धर्म्म यस्तु अच्यपते पुन। भायशिव न पस्मामि येन गुध्येत् स मात्महा" ॥ () जैमिनि सूबन्य १।३७ संस्यकम्। मादसाधिकरणे- "हिस्तुमययापि स्मृतेराचाराथ" ३।४४३ इति सूत्रे "पायशिित्त न पर्थामि येन गुष्येत् स मात्मदा" (1) "मारुढपतित विम स्पृष्वा चान्द्रायर्ण चरेत्" (1) त्योदजाधिफरणे- 'स्वामिन फलशुतेरित्याप्रेय" ३४४४ इति सूम्रे "वर्पति हास्मै" (छा २।३२) "आतमने वा यजमानाथ वा" (यृ १३२८) "मात्वि ज्यमित्यी हुलोमिस्तस्थे हि परिकीयते"३४1४५ इति सूत्रे "तं ह सको दाएम्यो" (छा १।२११३ ) "श्ुतेश" ३।४।४६ इति सूत्रे "या वे काचन यजे ऋत्विज नाशिपम् माशासते इति यजमानायैव तामासिपमाशासते इति दोवाच" (१) "अथ मुनि" "अभ माक्षण" ( वृ ३।५१ )

"सहकार्थ्यन्तरविधि पक्षेण वृतीयं तंद्वतो विष्याविवत् ३।४१४७ इति सूत्रे "वाल्य च पाण्डित्यं च निर्विधाय मुनि" (मृ ३।५१) 'गाईस्थ्यमाचार्य्य- कुल मोन वानस्थम्" () "आात्मान विदित्वा मिक्षाचर्य परन्ति" (तृ ३।५।१ ) "पृरुदमावासु गृहिणोपसहार" ३४४८ इति सूत्रे 'अभिसमापृत्य कुदुम्ये" (छा ८।१५।१) "मौनवदितरेपामप्युपदेशात्" ३।४/४९ इति सूत्रे "तप एव द्वितोय मलचारी आचार्थ कुलम्वासी सृतीय" (छा श।२३१) पववसाधिक रणे- "मनाविष्कु्वनन्वयाल्" ३४५० इति सूते "तस्माद् मामण पाण्डित्य निर्विभ"

Page 480

१९२

(बृ: ३।५।१) "अव्यक्तर्लिगा अन्यक्ाचारा" (जाबाल ६), "यं न सन्तं न चासन्तं. स ब्राम्मणः" (१) षोड़शाधिक रणे "ऐहि के मध्यप्रस्तुतप्रतिबन्वे तद्द्शनात्" ३।४।५१ इति सूत्र "गर्भ एव एतच्छयानो वामदेव एवमुवाच" (ऐत. ४।५) "श्रवणयापि बहुमिय्यी न लभ्यः" (फठ. २।७) सप्तदशाधिकरणे "एव मुक्तिफलानियमस्तदवस्थावधृतेस्तदवस्थावधृते." ३।४।५२ इति सूत्रे "व्रक्म वेद श्रक्षेव भवति" (मु. ३।२/९) "अस्थूलमनणु" (वृ ३८ा८), "स ५प नेति" (वृ. ३। ९ ।२६) "यत्र नान्यत् पश्यति" (छा: ७।२४।१), "पक्वेदममृतं पुरस्तात्" (मु: २।२।११), "इद स्व यदयमात्मा" (वृ २1४।६), "स वा एष महानज:" (्र ४।४।२५) "यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवामूत" (वृ: ४।५/१५) इदानी द्रष्टव्यम् एतादशसूत्रोपजीव्य-श्रुतियलेन (४) "कीदशी अस्य पादसंगतिर्भविष्यति।" यद्यपि उदाहृतश्रुतय. सर्वा. शाङ्करभाष्यानुसारेण, तथापि अत्र मतमेदो न महान् वपते। तेन पादसगतिरुपपादप्रतिपाद्यमपि प्रायेण अभिन्नमेव। यस्तु प्रभेद अत्र हशते, स तु प्रायेण वाक्यमेदमात्रम्। तात्पर्य्याशे प्रायेण ऐक्यमेव अत्र सर्वेषाम् इत्येव प्रतिभाति। तथा च प्रतिमाष्यम् प्रतिपाधरूपेण अत्र यथा निर्देश क्रियते स इत्थम् शक्करमाण्ये निर्गुणब्रह्मविद्याया: बहि रंगसाधनान्याश्रमधर्मयज्दानादीनि अन्तरंग- साधन-शमदमनिदिध्यासनादीनि निरूपितानि। भास्करमाण्ये प्रीयेण तथैव। रामानुजभाष्ये साधनाङ्गनिरूपणम् । निम्बार्करभाव्ये विधात: तदङत् कर्म्मणो वा पुरुषार्थविचार। माध्वभा्ये-ज्ञानसामर्थ्यनिरूपणमू। श्रीकण्ठमाण्ये विद्यासहकार्थ्याश्रमध्म्मनिरूपणभू । श्रीकरमाण्ये ब्रह्मचर्य्याश्रमचतुष््यनिरूपणम्। अन्रापि शाकरमाष्येण सह यो मतभेदः, स तु प्राधान्येनेव ब्रह्मण: सगुणत्व-निर्गुणत्व विषयकः। एतस्य यद् रहस्य ततु उक्तमेव। तथापि मध्वमाव्ये यजज्ञानसामर्थ्यनिरूपणम् अस्य पादस्य विषयत्वेन ततु चिन्तनीयं दृष्टिमेदरूप, न तु विषयमेदात्मकम् इत्येव अस्मारक प्रतिभाति। उपासनाजन्यं ज्ञानं, ज्ञानफल च दुःख्वसरूपा मुक्ति: इत्यादिक लक्ष्यीकृत्य ज्ञान-

Page 481

१९३ सामर्थ्यनिकूपणम् इति उत्तम् इति फल्पयितु अक्यते। एव च यावन्त विष्या मत्र पाढे सननिरद्धा सर्व साधनानुकवेन योजनीया। यत्र तु अधिकरण-विपय-रूपा सुतय, विभिन्नमाध्येपु पृथगरूपेण प्रदर्शिता, तत्र मीर्मासा न मुकस। व्यास्यातणा सर्कारपत मेदफ। अत पतादत निणये वयासकसमप्रदायानुगत शिक्ष नियामिका इति जनन्य- शरणानामस्माफ फल्पनम्। सापि कस्य फीध्रममाणमूला इति पवद्मन्योपरसहार-पस्ताये प्रदर्धयिप्याम। उदानी पतपृतीयाध्यामोपसदार वकम्प। इति द्ादयपादोपसदार।

अय वृतीयाध्यायसमालोचनम्।

पर्व च पक्मष्यायस्य चतुर्षु पादेपु यद् आलोचितं, तत सर्वभ् इवानी समाहरेण चिन्त नोयम्। अमान्तानवचचीतसिद्धान्तनदर्वनाथ अध्यायद्येन धुतिसमन्वर्यं कृत्वा तथा श्रुति- युकिम्याम् अविरोष साथयित्वा तत्व यत् निर्र्यू? निरूपित तस्माय श्षुतिरारणाना सर्वपाम् अभितय स्वामाविक्र इत्यरय लोकव्यवदार। लम्यस्थ समाय साधनमेव सर्वत्रेव अपेक्ष्यते। तेनात तृतीये अध्याये तत्सापने वत्संकान्तक्षुतिमोमासामुखेन पदश्यति। अतो नैसर्गि फोडर्य पन्या अनुमतोत सूत्रह्मि। तत्र परथमे पादे जीवस्प इट-परलोक्गमनागमनमफाराविक वर्णित, भोगस्थ अनित्यत्व चोधनद्धारा तत्र पराम्यमदर्शनाय। द्वितीये तु पादे सवमयुपुतिमूच्छधिवस्थावर्णनेन जीवस्थ तदतिरिकस्वरूपत्व व्यवस्थाप्य अक्षण अन्यस्य अवसतत्वरूपमिथ्यात्वमतिपादनेन जीय- अक्षणो जमेदानुमन्धान साधनतवेन सचितम्। सृतीये च पादे तादरसाधनम्य प्रतिपन्धफनिवृ- त्तये श्ुत्युपदि्टविविधोपासनाना इवसत विक्षिसाना ययायोग कचित् एकनीकरण कचित् पृथफकरणम् इत्यादिक सर्वे निरूपितम्। 'पतुर्थे च पादे ज्ञानकर्म्मोपासनानो सम्न्धवर्णन, साषकानाम् माचारादिनिरूपण, पयम्रष्टानाम् उद्धारोपायादीना कथन हस्यते। इत्यं च "मयातो अमजिज्ञासा" इति उपकमरूपपयमसूत्रेण सचितम् यद् ब्रश्मज्ञान, तव्साषनाथ चोतोपापादीना तन्मूलकसाधनाना नपाविरपा्णा च यथा मथा उपयोगितव तत् सर्व मत्र जालोचितमिति।इसमेवान् पत्वष्यामस्य समति चोष्या। पर्व च यदि पतवष्यायान्तर्गतपावचतुष्टयस्य समारोचनम् अत्र समाद्यते तदा तव इत्थमेव मयति - २५

Page 482

१९४ व्याससम्मत-ब्रह्मसूत्रभाष्यनिणेयः (३यः पादः)

प्रथमपादे द्वितीयपादे तृतीयपादे चतुर्थपादे

समष्टिः भाष्यकारा: अधिकरणस्य अधिकरणस्य अधिकरणस्य अधिकरणस्य अधिकरणस्य अधिकरणस्य अधिकरणस्य अधिकरणस्य रचनायां दोष: रचनायां दोप: रचनायां दोष: रवनायां दोष: अरचनायां दोषः अरचनायां दोष. अरचनायो दोष: अरचनायां दोष:

श/ङर O 0 O

भास्कर १ १ O O O uO

रामानुज. १ २ ११ १ १९ O w o

निम्बाक २ ११ ५ २२ O RU

मध्वः १३ १ १२ १२ ७ ५ ११ ६१

श्रीकण्ठ: १ ५ ५ ३ ४ १८ O श्रीपति. २ ४ १० ३ ३ २२ 0

वहमः ३ ३ ४ १५ १ ९ ४३ m 1 समष्टि १६ २२ ८ ३० ५९ १३ ३५ १८७' CC

एवं भास्क रभाण्ये २ दोषो तत्र रचनाया १ अरचनाया १

रामानुज,, १९ दोषा: ४ १५ निम्बार्क २२ २ २0

मध्व ६१ ४२ १९

श्रीकण्ठ १८ ९ " श्रीपति १३ " २२

वलम ४३ १४ २९

एतेन केवलं शंकरभाव्ये दोषाभावः परिलक्ष्यते। अथ अधिकरणरचनाविषये ये च अतिरिकनियमाः अत्र अध्याये सक्कलिताः ते अधुना समाहतंव्या। तत्र पूर्वाध्यायदयपर्य्यन्तम् अष्टादश नियमा: आविष्कृताः, अत्र तु ततोऽपि चत्वारः अधिका हश्यन्ते। तेन १९. शः नियम: "तु-शब्दवर्जितप्रथमान्तपदात् स्यात्-शब्दस्त्वं न अधिकरणा-

Page 483

१९५

रम्मकम्"। यथा-"पूर्वविफल्प पकरणात् स्यात् करिया मानसपद्" ३३४५ इत्यत्र नाविकरणारम्भ । २० नियम-"न हि" इति पदेन प्रथमान्तपदस्य साकक्षित्व विधीयते इति कल्प- नीयम्, तेन तत्र न अधिकरणम् मारम्मणीयम्" यथा "न,सामान्यादप्युपल्येमृत्युवन दि लोकापचि" ३३५१ इत्यन न अधिकरणारमम। २१ नियम- "पर्वपक्षसूत्रे प्रथमान्त-नाम-पदेन परमतनिर्देशे अधिकरणारम्म करणीय"। यथा "स्वामिन फलमुतेरित्यात्रेय" ३।४४४ इत्यत्र अधिकरणारम्म कृत। शर नियम- "परमतेन स्वसिद्धानतकथने पथमान्तपदस् साफक्षित्वसिद्धे अधि- फरणं नारम्मणीयम्"। यथा "आर्त्विज्यम् इत्योबुलोमिख्वस्े दि परिक्रीयते" ३४/४५ इत्यत्र मधिकरणारम्म न कृत । एते एव नियमा तृतीयाष्याये सहलिता। विस्तरणु तवक्त्-स्थाने द्रषव्य। ममेऽपि अन्योपसंहारे वद्यते।

इदानी द्ष्टव्य समभाष्यायस्य कतमत् सूत्रे कस्य फीदश दोप सजात।

न्यात्मक्रत्यात् तु मूयसत्वात् ३१।२ सूत्रे मध्वस्य अविकरणरचनार्यां दोप १ भाणगतेश्ध ३।१।३ १ 11 17 n E अभयादिगतिकुतेरिति चेत्न माफत्ात् ३१।४ १ भथमेडयवणादिति चेन ता एव सुपपसे ३।१/५ १ मश्रुतत्वादिति पेन्नेष्यविकारिणा प्रतीते ३१६ १ माक्तं वाऽनात्मवित्वात् तथा दि वर्शयति २१७ १ 11 चरणादिति चेन्नोपलक्षणार्थेति कार्प्णानिनि ३।१।९ १ अपि च सप्त ३।१।१५ n १ तत्रापि च तद्त्यापारादविरोष ३/१।१६ १ विद्याकर्म्मणोरिति तु प्कृन्तत्वाल ३ १ ११७ म व २ न तृतीये तयोपलम्पते ३।१११८, मध्यस्प १ तृतीयशब्दावरोध संशोफजस्य ३।१।२१ , पलमस्य १ E 1 ३/ १।२ 4मस्थ अरचनाया नातिचिरेण विशेषात् ३१।२३, म व २ समाष्टि २६

Page 485

१९७

३३।९ सूत्रे रनि शीपव अरचनार्या दोषा ४ सर्वमिदादन्यत्रेमे ३।३।१० ,, ५६मस्प -१ मानन्दादय भषानस्थ ३३।११ १ भियशिरस्त्वाधमासिरुपचयापचयी हि मेदे ३।३।१२, म श्री रचतारया २ इतरे त्वर्थसामान्यात ३।३।१३ मध्वस्प " १ माध्यानाय पयोजनामाचाव ३/३/१४ ,, रा नि भीप व अरचनार्यां ४ ३।३/१६ , रा निश्री श्रीप 11 1 मन्वयादिति चेत् स्थादवपारणाल ३/३११७, मध्यस्य रचनायां १ समान एवं चामेदात् ३।३।१९ ,, " वलमस्य पररचनायां १ सम्न्वा देवमन्तत्रापि ३।३।२० ,, मव न वा विशेपाव् ३।३/२१ रचनार्या १ दर्शयति च ३/३/२२ रचनार्यां १ सम्भृतिधुव्यास्तयपि चात ३३२३, 4हमस4 अरचनाया १ 5 हाने तूपायनशव्वशोपत्वाव कुशाच्छन्द- जुसुपगानक्त तंदुक्तम् ३।३/२६ १ साम्पराये तर्तम्यामावाल् तथा अन्ये ३३/२७ नि म २ F छन्दत उमयाविरोधाव ३।३/२८,, मध्नस्य रचनार्था १ गतेसर्थवत्वमुमययान्यथा हि विरोध: ३।३।२९ रा नि मश्री थ्रीप नरचनार्या ५ E ३/३/३०,, पलमस्प रचनाया १ अनियम सवपामविरोष सन्दानु मानाम्याम् ३।३।११ " नि शीप अरचनायां २ याक्दधि कारमवस्थितिराधिकारिकाणाम् ३।३/३२ रामानुजस्य १ E अक्षरघियां त्ववरोध सामान्यक्द्मावा न्यामोपसदवत् तदुताम् ३/३/३३ " मष्यस्य १ इयवामननाव ३/३/३४ रा नि भी भीप व, ५ मन्तरा भूतभामवत् स्वात्मन ३।३।३४ ", मस्यस्म १ अन्यथा मेदानुपपपेरिति चेनपदेखान्तरवत् ३/३३६,भा रा निश्रीभीप रचनाम ५ व्यतिहारो विशिपन्ति दीतरषत् ३३/२७ रानिश्री शीपय अरचनाय ५ सम्टि ५४

Page 486

१९८ व्याससम्पत-ब्रह्मसूत्रभाष्यनिर्णयः (३यः पाद:)

सैव हि सत्यादय: २३३८ सूत्र रा श्रींप अरचनाया दोषा: २ कामादीतरत्र तत्र चायतनादिभ्य: ३/३/३९, वह भस्य १

आदरादलोप. ३।३।४० , रानिम श्रीप "9 55 ४

उपस्थितेडतस्त द्वचनात् ३।३।४१ श्रीकण्ठस्य रचनाया १

पूर्वविकल्प प्रकरणात् स्थात् क्रिया मानसवत् ३।३।४५ रा नि मश्री श्रीप ५ विदैव तु निर्धारणात् ३।३।४७ मध्वस्य रचनाया १ 35 ३।३।४९ १

अनुबन्धादिभ्यः प्रज्ञान्तरपृथकृत्ववत् दष्ठश्र तदुक्तम् ३।३।५० १

न सामान्यादप्युपलब्घेमृत्युवन्न हि लोकापत्ति: ३।३।५१ १ परेण च शब्दस्य ताद्विच्य भूयस्त्वात् त्वनुबन्धः ३/३/५२ एक आत्मन: शरीरे भावात् ३।३।५२ वल्लभस्य १ " अरचनाया व्यतिरेकस्तद्भावाभावित्वात् न तूपलब्धिवत् ३/३५४ रचनाया १

अङ्गवबद्धास्तु न शाखासु हि प्रतिवेदम् ३।३।५५ अरचनाया १ A

काम्यास्तु यथाकामं समुचीयेरन् न वा पूर्वहत्वभावात् ३।३।६० रा निश्रीप " ३

समाहारात् ३।३/६३ श्रीपव रचनाया न वा तत्सहभावाश्रुते. ३।३/६५ म श्रीपव ३ असावत्रिकी ३/४।१० मध्यस्य १ नाविशेषात् ३/४।१३ मध्यस्य १ E स्तुतयेऽनुमतिर्ा ३/४११४ मध्यस्य १ 35 ऊद्धरेत सु च शब्दे हि ३/४११७ श्रीप १ परामर्श जैमिनिरचोदना चापवद्ति हि ३/४।१८ रानि म श्रीपव अरचनाया ५ स्तुतिमात्रमुपादानादिति चेन्नापूर्वत्ात् ३/४।२१ २ 35 पारिष्तवार्था इति चेन विशेषितत्वात् ३/४।२३ म व २ 91 अतएब चामीन्घनादयनपेक्षा ३।४।२५ म व २ सर्वापिक्षा च यज्ञादिश्रुतेरश्वत् " ३/४/२६ नि म २ समप्टिः ४६

Page 487

१९९

शमदमाध्ुपेव स्यात् तथापि तु तद्धिधेस्त ३१४।२७ सूत्रे राथी श्रीप रचनारयां दोपा ३ सर्वाभ्तानुमतिश्व पाणात्मये तद्दर्शनात् ३/४।२८ मव अरचनार्था 11 विहितलाखाथ्रम कम्मावि ३/४/३२, मष्वस्य १ सर्वथापि च त एवोमयलिंगाद ३/४।३ ४ , रचनारया १ मन्तरा चापि तु सदूहरे ३/४।३६, म य अरचनाथा -२ स्य्मूतम्ब तु नातद्मावो जेमिनेरपि नियमा तदू पामावेम्प ३।४/४० ,, मष्वस्य १ " न चाधिफारिकमपि पतनानुमानाव तदयोगातु ३।४१४१ रा नि श्री भीप ४ F पहिस्तिमययापि स्मृतेराचाराच ३।४१४३ रा निम श्रीश्रीप, ५ E स्वामिन फलयुतेरिविरान्रेथ ३।४/४४ वलमस्य १ सदफार्ष्यन्तरविधि पक्षेण सृतीय तद्बतो विध्यादिवत् ३/४/४७ मष्वस्य १ E हन्तूसामावाल् तुगृहिणोपसहार ३।४।४८ म शरीव रचनार्था ३ ३४/४९,, श्री धीप २ मनावि ज्ु्च नन्वयातु ३।४/५० थ्री घ नरचनाया २ पेदिकम्यपसतुतमति बन्धे तद्दर्नात ३/४५१ , वल्ल मस्य १ एव भुफििफलनियमस्तववस्थावपृते खदवस्थायपृते ३।४।५२ ,, नि श्री २

एव च येपु सूत्रेपु भत्येक भाष्यस्प ये दोपा: ते साषत्- 1

माच्वमाज्यस्म दोपारय- प्रथात्मक्त्वात् तु मूयस्त्ात् ३१२ मशुतत्वादिति चेनेश्ठाविकारिणां पाणगतेश्र ३।१।३ प्रतीते ३/१/६ मभयादिगतिभुतेरिति चेन मीफत्कत्वात् ३/१४ मार्क वाडनामवित्त्वात तथाहि दर्शमति २१ प्रथमेञभवणादिति चेस ता एव परणादिति चेलोपलक्षणार्मेति सुपपत्ते ३।१।५ काप्णाजिनि

Page 488

्याससम्मत-ब्रह्मसुत्र भाष्यनिर्णयः (३यः पादः)

अपि च सप ३।१।१५ साम्पराये तर्तव्यामा वात् तथा धन्ये ३३२७ तत्रापि च तद्व्यापारादविरोध, ३।१।१६ छन्दत उभयाविरोधात ३।३/२८ विद्याकम्मणोरिति तु प्रकृतत्वाद् ३।१११७ गतेरर्थवत्त्वमुभयथान्यथा हि विरोध: ३।३।२९ न तृतीये तथोपलभ्यते ३।१।१८ अक्षरधिया त्ववरोध: सामान्यतद्भावा- नातिचिरेण विशेषात् ३।१।२३ म्यामोपसदवत् तदुक्तम् ३।३।३३ रेतःसिगयोगोडथ ३/१।२६ अन्तरा भतभ्रामवत् स्वात्मन: ३।३/३५ योने: शरोरम् ३/१।२७ आदरादलोप: २।३।४०

पराभिध्यानात् तुतिरोहितं ततो धस्थ पूर्वविकल्प प्रकरणात् स्थात् किया- बन्धविथ्ययी ३/२/५ मानसवत् देहयोगाद वा सोडपि ३२६ विदयव नु निर्धारणात् ३।३।४७ अतः प्रबोधोडस्मात ३।२/८ श्रुत्यादिवलीयस्त्वाच्च न वाध: ३/३/४९ अरूपवदेव हि तत् प्रधानल्वात ३।२/१४ अनुवन्धादिम्यः प्रज्ञान्तरपृथकत्ववत् अतएव चोपमा सूर्य्यकादिवत् ३।२/१८ दष्श्र तदुक्तम् ३/३/५० अम्बुवदग्रहणं तु न तथात्वम् ३/२/१९ न सामान्यादप्युपलब्धमृत्युवन्नहि लोकापत्ि: ३/३/४१ अस्यादवम् ३।२/२० परेण च शब्दस्य ताद्विघ्यं तदव्यक्तमाह ३।२/२३ भूयस्त्वात् त्वनुवन्घ: ३/३/५२ उभयव्यपदेशात् त्वहिनकुलवत् ३/२/२७ न वा तत् सहमावाश्रुते. ३।३।६५ स्थानविशेषात् प्रकाशादिवत् ३/३/३४ असावत्रिकी ३/४।१० तथान्यप्रतिषेधात् ३।२/३६ नाविशेषात् ३/४।१३ अनेन सर्वगतत्वमायामशब्दादिभ्य: ३।२/३७ स्तुतयेऽनुमतिर्वा ३/४|१४ अन्यथात्वं शब्दादिति परामश जैमिनिरचोदनाचापव- चेत्नाविशेषात् ३३/६ दति हि ३/४११८ स्तुतिमात्रमुपादानादिति चेन्ना- हि भे दे ३/३।१२ पूवत्वात् ३/४।२१ इतरे त्वर्थसामान्यात् ३।३।१३ पारिप्तवार्था इति चेन्रा विशे- अन्वयादिति चेत् स्यादवधारणात् ३।३/१७ षितत्वात् ३।४।२२ सम्न्धादेवमन्यत्रापि ३।३/२० अतएव च शीनघनाधनपेक्षा ३।४।२५ न वा विशेषात् ३।३।२१ सर्वापेक्षा च यज्ञादिश्रुतेश्श्रवत् ३/४।२६

Page 489

२०१

सर्वान्तानुमतिश् भाणात्पये तद् विधि िवत् समाने च दर्शनातु ३/३/५ ३।४/२८ मन्यथात्व शुल्दानितिचेनविरोगात् ३/३६ ३।४/३० व्यापेश्य ममजसम् ३/३/९ सवयापि त एवोभयरिगाल ३/४/३४ सर्वमेदादन्यत्रेमे ३।३।१० अन्तरा चापि तु तद्हये ३/४/३६ मानन्वाद्य भधानम्य ३।३।११ वद्भृतस्य तुनातन्मावो जैमिनेरपि माध्यानाय पयोजनामापात् ३।३/१४ नियमात रपामानेभ्य ३/४/४० समान पय चामेनाव ३।३/१९ पहिस्तूमयथापि स्मृतेरा चाराच ३१४४३ सचन्यावेदयम न्यत्रापि ३।३/२० सहफार्ष्यन्तरविधि पक्षेण ३/३/२३ तृतीय तन्थतो वि यादिवत् ३४/४७ दानो तूपायनराजरोपलात कुशा कृ्तूम्नमाधान् तु गृहिणोपसदार ३।४१३८ च्न्नत् स्तुत्युपगानवत् तदुकम् श३२६ वलवममध्यम्य दोपाय- पपनवस्त उपणार्था पल्ब रेल किवत् ३/२३० विधा कर्मर्मणोरिति तु प्रहम्तत्ात् ३।१/१७ इयटमननाd ३३३६ वृतीयन्तव्दावरोध संश्ोकमस्य ३।१।२१ व्यतिहारो विशिनन्ति हीतरवत् ३३/३७ ३।१।२२ फामादीतरत तत चायतनादिम्य ३।३/३९ नातिचिरेण रिस्ेपात् ३/१।२३ एक मात्मन शरीरे माथाव् ३/३/५३ रेत सिगूयोगोडथ मत मयोधोडस्माव् ३1२1८ तूपलन्धिवत ३।२१५४ ३२ /९ अद्षावषद्धास्तु न शाखास्तु हि तिवेवम् ३।३/५५ मुग्घे डर्ष सम्पचि परिरोपात् ३।२११० समाहारात ३/३/६३ अरूपवदेव दि तव् प्रधानलात् ३।२११४ न वा तत्सहमावाश्ुते ३।३/६५ मन्ुक् भह्णात् तु न तथात्वम् ३।२/१९ परामर्श जैमिनिर चोदना चापवदति हि ३४।१८ पकृतेतावर्त्व हिभतिषेधति ततो स्तुतिमात्रमुपादानादिति चे्रपूर्वत्वाव् ३/४।२१ अयीति च भूय ३।२/२२ पारिष्ठवार्था इति चेन्न विरोपितल्वात ३।४।२३ वष्यकमाइ दि ३/२/२३ अतएव चामीन्यनाघनपेक्षा ३।४।२५ भकाशादिवधावेरोजय प्रकाशन्ध सर्वाभानुमतिश्ध भाणात्यये तद्दर्धताव् ३४।२८ ३२/२५ मन्तरा चापि तु तद्हऐ ३/४।३६ मकाशाषयवद् वा तेजस्त्वात् ३।२।२८ स्वामिन फल्मुतेरित्यात्रेय उपसहारोडर्यमेदाव कृ्व्समावात् तु गृहिणोपसहार ३/४१३८ २६

Page 490

२०२ व्याससम्मत-ब्रह्मसूत्रभाष्यनिर्णायः (श्यः पादः)

अनाविष्कुर्वन्रन्वयात् ३।४/५० तदयोगात् ३/४/४१

ऐहिकमण्यप्रस्तुतप्रतिबनधे तछर्शनात् ३/४।५१ वहिस्तूमयथापि रणृतेराचाराख् ३/४।४३

निम्बार्कभाष्यस्य दोषाय एवं मुक्तिफलानियमस्तदवस्थाव- अन्याधिष्ठितेपु पूर्ववदमिलापात् ३।१।२४ धृतेस्तदवस्थावधृतेः ३/४/५२

स एव तुक्म्मानुस्मृतिशब्दविघिभ्य: ३।२/९ भास्करभाण्यस्य दोषाय प्रकृतितैतावत्त्वं हि प्रतिषेधति ततो अस्थूलमनणु. अरूपमव्ययम् ३। २ / १४ क

ब्रवीति च भूय ३/२ /२२ अन्यथा भेदानुपपत्तेरिति

फलमत उपपत्त: ३।२/३८ चेन्नोपदेशान्तरवत् ३/३/३६

उपसंहारोडर्थामेदादू विधिशेषवत रामानुजमाष्यस्य दोषाय

समाने च ३।३/५ प्रकृतैतावत्वं हि प्रतिषेधति व्याप्तेश्र समज्ञसम् ३।३।९ ततो न्रवीति च भूय ३। २ / २२

आध्यानाय प्रयोजनाभावात् ३।३।१४ उभयव्यपदेशात् त्वहिकुण्डलवत् २/२२७

आत्मगृहीतिरितरवदुत्तरात् ३/३/१६ उपसहारोऽर्थाभेदाद् विधि- साम्पराये तर्त्तव्याभावात् तथा हन्ये ३।३।२७ शेषवत् समाने च ३।३/५

गतेरर्थवत्त्वमुभयथान्यथा हि विरोध. २।३।२९ व्याप्ेश्र समज्सम् ३/३/९

अनियम: सर्वासामविरोध: शब्दानु- आध्यानाय प्रयोजनाभावात् ३/३।१४

मानाभ्याम् ३।३। ३१ ३।३।१६

इयदामननात् ३।४।३४ गतेर्थवत्त्वमुभयथान्यथा हि विरोधः ३।३/२९ अन्यथा भेदानुपपत्तेरिति यावेदधिकारमवस्थितिराधिकारिकाणाम् ३।३/३२ चेन्नोपदेशान्तरवत ३/३/३६ इयदामननातू ३।३।३४ व्यतिहारो विभिपन्ति हीतरवत् ३/३/३७ अन्यथा भेदानुपपत्तेरिति आदरादलोप ३।३।४० चेन्नोपदेशान्तरवत् ३।३/३६ पूर्वविकल्प प्रकरणात् स्थात् व्यतिहारो विशिपन्ति हीतरवत् ३।३/३७ क्रिया मानसवत ३३/४५ सैव हि सत्याद्य ミ パ 限 し काम्यास्तु यथाकाम समुचीयेरनू आदरादलोप: ३।३४० न वा पूवहत्भानात् ३।३६० पूर्वविकल्प प्रकरणात् स्थात् परामर्श जमिनिर चोदना चापवदति हि ३।४।१८ क्रिया मानसवत् ३।३।४५ सर्वपिक्षा च यजादिश्रुतेश्ध्रवत् ३।४।२६ काम्यास्तु यथाकामं समुच्ोयेरन न चाधिकारिकमपि पतनानुमानात् न वा पृवहत्भावात् २।३६०

Page 491

२०३

पराम्श जैमिनिर चोदना पापवदतिहि ३४।१८ स्तर्द्गतथा तेपामवस्थानुऐेथत्वाव ३/४/२७ शमदमाधयुपेत स्पात् तथापितु तन्विधे- न चाधिकारिकमपि पतनानुमानाल वद्योगात् ३।४।४१ नवाधिकारिकमपि पर्तनानुमानात् ३/४/४३ कद्योगात् ३।४/४१ मीनव दिवरेपामप्युपदेशाल ३।४/४९ व हिस्तु मयथापि स्मृतेराचाराख ३/४।४३ श्रीकण्ठमाध्यस्य दोपाय- शीपतिमाध्यस्य ढोपाय- तथान्यमतिपेषाल् ३/२/३६ उमयध्यपदेशात् त्वदिपुणउलचत् ३/2/२७ उपसहारोजयमिदान् विधिरोपवत्समाने च ३।३1५ तथान्यभतिपेधात् ३/२/३६ मिर्यासिरस्त्वाध प्रासिरूप- व्यापेश समझसम् ३।३१९ चयापचयी हि मेदे ३।३।१२ माध्यानाय प्रयोजनामावल् ३।३/१६ ३।३/१६ वर्समति च गतेरर्थव त्वमुमययान्ययादि विरोध ३३२९ गतेरर्यवत्वमुमयभान्यया हि विरोष ३।३/२९ ३।३/२२

अनियम सर्वासामविरोष ३।३/३४ शन्दानुमानाम्याम् ३।३।३१ अन्यथा भेवानुपपचेरिति पेश्रोप इयदामननात् ३।३/३२ ३।३/३६ मन्यया मेवानुपचिरिति चेन्नोप व्यतिहारो विशिपन्ति हीतरवत ३/३।३७ देखान्तरवत् ३।३/४१ स्यतिहारो विशिपन्ति हीतरवत् ३३३७ पूर्वविकल्प प्रकरणात स्थात् सेव दि सत्यदाथ ३।३।३८ त्रि्या मानसवत् ३/३/४५ मादरादलोप ३।३/४० शमदमाधुपेत स्यात् तथापि तद्विधे पूर्वविकल्प प्रकरणाद् स्पात स्तद्गतमा तेपामवस्यानुऐ्टेयत्वाव २/४/२७ क्रिया मानसनत् ३/३/४५ न ाधिकारिकमपि काम्यास्तु यथाकारम समुखीयेरन् न पतनानुमानाद तदयोगाव् ३।४/४१ वा पूर्वहत्यमावाच् ३३६० वहिस्तूमयथापि स्मृतेराचाराख ३/३/४३ समाहारात ३३६३ कृत्समावाव तु गृहिणोपसहार ३1४1४८ न वा तत्सह भावाभ्रुते ३३/६५ मौनववि तरेपामप्युपदेशात् ३/४४९ ऊर्ध्व रेत सु च शब्दे हि ३४|१७ मनाविष्कुवशन्वयाल् ३18|५० परामर्श जेमिनिर चोदना चापववति हि ३४।१८ एव मुफिफलनियमस्तवस्था शमदमाधुपत स्यास तथापि तु तद्िये ३/४/५२

Page 492

२०४ व्याससम्मत-ब्रह्म सूत्रभाष्यनिर्णयः (श्यः पादः)

एवं च अधिकरणरचनानियमानुसारेण विभिन्नभाष्याणा पर्य्यालोचने कृते शक्कर- भाष्यस्यैव निर्दोषत्वात् व्यासमतसन्निकृष्टत्वम् उपलभ्यते। अत्र इदं वोध्यम्। ब्रह्मज्ञानसाधनत्वेन कम्मोपासना चतत् उभयमपि अत्र उसम्, तयो: कर्म्मोपासनयो: ज्ञानेन सह स्वरूपसमुच्चयः उत क्रमसमुच्चय इति नात्र स्पष्टम् उक्तंच। अत. मतभेदवीजम् अत्र अस्त्येव इति विजेयम्। तथैव यस्थ श्रवणमननादि-साधनं ब्रल्मज्ञानाय, तंदू ब्रह्म किं सगुणं निर्गुण वेति, तदपि अत्र विवादास्पदोभूतम् एव दश्यते। तेन विभिन्नभाष्येषु अत्र मतभेदो हरयते एव। साधनार्थम् उपदिष्ट तत्त्वं, न तत्वनिर्णयाय उपदिष्टेन तत्त्वेन सह समवलमिति अपि अत्र चिन्तनीयम्। एतदर्थ ३।२/५-७ अधि- करणानि द्रष्टव्यानि। अत्र विभिन्नभाष्याणि न ऐकमत्य भजन्ते। तथापि यदि शास्त्रसंगतिरत्र चिन्त्यते तदा मीमासा न सुदूरपराहता। निर्गुणन्रह्मज्ञानं एतच्छासत्रस्य प्रतिपाधम् इति प्रागेव दष्म, तेन तेषु अधिकरणेषु श्रह्मणः निर्गुणत्वप्रतिषेध, तथा सगुणत्वव्यवस्थापनं शास्त्रसगतेः नानुकूलम् इत्येव कल्पनीयम्। इति चिद्धनानन्द पुरी विरचिते व्याससम्मतब्रह्मसूत्रभाष्यनिर्णये तृतीयाध्याय. ।

श्रथ फलनामचतुर्थाध्यायस्य प्रथमे पादे पथमम् आवृ्त्त्यधिकरणम्। अत्र "आधृत्तिरसकृदुपदेशात्" ४।१।१ (४७८) इति सूत्रस्य "आवृत्ति"-पदात् अस्थ "आवृत्त्यधिकरण" नाम। तत्र सवैरेव भाष्यकारे, अत्र सूत्रद्वयं गहीतम्। तच्च सूत्रद्वयम् १ । आवृत्तिरसकृदुपदेशात् १।१।१(४७८) २। लिगाच ४।११२ (४७९) अत्र (१) "आवृत्तिरसक्रृदुपदेशात् " ४।१।१ ( ४७८) इत्यत्र "आवृत्ति."-इति प्रथमान्तपदात् तथा अत्र अध्यायस्य आरम्भात् अस्थ अधिकरणारम्भकत्वं युक्मेव। एर्थ सामान्य- नियमात्, तथा श्य विशेषनियमात्। (२) "लिगाच" ४।१ा२ (४७९) इत्यत्र प्रथमान्तपदाभावात् नास्य अधि- करणारम्भकलम्, च-कारस्य हतुवोधकत्वाच्त।एर्थ सामान्यनियमात् तथा छष विशेष- नियमात। परमूत्रे सर्वसम्मत्या अधिकरणस्य आरम्भात् अत्रैव अधिकरणसमाप्तिश्च सगच्छते। द्वितीयम् आात्मत्वोपासनाधिकरणम्। अत्र "आत्मति तृपगच्छन्त श्राह्यनति च" ४१२(४८०) इत्यत्र "आत्मा"

Page 493

चतुर्थाध्याये मथमः पादर-पंचमम् अधिकरणम् २०५

इति पनात् "मातमत्वोपासनाधिकरण" नाम। वातपर्थ्यनलेन ज्ासना-पदस्य भहणम्। वल्ममाष्यमिन्नेपु सर्येपु भाष्येपु अत्र एतद् एकमेव सूत्रं गृद्ीतम्। वलमभाष्ये तु सूत्रमरयं गृहीतम्। अत्र मात्मा-्इति प्रथमान्तपनात् अस्य अधिकरणारम्भकत्व युक्तम्। तु-शन्द च- शन्दश विपयान्तरनापकी। एर्थ सामान्यनियमात, १२स, १ ८श विशेपनियमाभ्याम्। त तीय मती काघिकरणाम्। अत्र "न पतो न हि स ४।१।४ ( ४८१) इति सूत्रस्य "भतीके" इति पदात अस्य "प्रतीकाधिकरण" नाम। अन्न श भा-म-श्री-माण्येपु एक सूत्रम्, रा नि श्रीफ-माप्येपु सूत्र द्वर्म गृहीतम्। वल्लममाप्ये तु सूषरनयात्मफन्तवी पद्वितीयाधिकरणस्प इद द्वितीर्य सूत्रम्। तेन अत्र अधिकरणस्य मनारम्मात् तम्य दोप वक्तम्प। अत्र "स" इति प्रथमान्तपदेन अस्य अधिकरणारम्भकत्व सगतमेव। हि सन्दस्य हेतुषोधक्वाथ।४र्भ सामान्यनियमात, तथा छष विशेपनियमात। परसूत्रे अषिकरणारम्भातू जनेव अधिकरणसमातति समुचितेव। चतुर्ये म्रम्ष्टयधिकरणम्। मत्र "असहहिएकर्नातु" ४1१1५ (४८२) इति सूतस्थ "मसद्षि" इति फ्वात् अस्य "मसहप््यधिकरण" नाम। तत्र श मा-म-श्री-माण्ेपु अनेन एकेन सूत्रेण एतकधिकरणं रचितम। रा-नि श्रोप-माप्येपु सूश्रद्ध्यात्मक नढीयवृतीयाधिकरणस्म इद द्विवीय सूत्रम्, पहम भाप्ये तु सूमतमात्मक-तदीयद्वितीयाधिकरणस्य तृतीय सूत्रम्। अम्र "व्रमदष्टि" इति प्रथमान्तपदात् अत्र अधिकरणारम्भ युक्त एव।र्य सामान्य- नियमात्। रा-नि-शीप-व-भाज्येपु मधिकरणस्य मनारम्मात् दोप। परसूत्रे अविकसममत्या अधिकरणस्य मारम्मात् मत्रेव अधिकरणसमासिश्य संगतेव। पञ्चमम् आदित्यादिमत्यधिकरणम्। मत्र "आदित्मादिमतयधाऊ उपपत्ते"४।१६(४८३) इति सूत्रस्थ "आवित्या- विमक्य " इति फवात् मम्य "मादित्यादिमत्यधिकरण" नाम। तत्र वलममा्मिभेपु सर्वषु माज्येपु अनेन एकेन सूत्रेण एतव्धिकरण रचितम्। वल्लभमाप्ये तु सूत्रपककात्मकतीवतृतीया- धिकरणस्य प्रभमं सूत्रम्। अत्र "मावित्यादिमतय" तथा "अंग" इति प्रथमान्तपदद्धयेन मस्य मधिकरण- रम्भऋत्व युक्तमेव। ४र्भ सामान्यनियमात्, च शब्दस्य विधेयान्तरवोधकतवात् न बाषकत्वम्, १२ख विश्रेपनियमाच।

Page 494

२०६ ठैयाससममत-ब्रह्मसूत्रभाष्य निर्णायः (३यः पादः)

षष्ठम् आसीनाधिकरणम्। अत्र "आसीनः सम्भवात्" ४।१।७ (४८४) इति सूत्रस्य "आसीनः" इति पदात "आसीनाधिकरण" नाम तत्र वल्ममाष्यमिनेषुसवेषु भाष्येषु अधिकरणारम्म कृतः। शङ्कभासकर- श्रीकण्ठ-भाष्येषु एतत् सूत्रं सूत्रचतुष्टयात्मक-तदीयषष्ठाधिकरणस्य प्रथम सूतरम्। रामानुज-भाष्ये तु एतत् सूत्रं सूत्रपश्चकात्मक-तदीयपञ्चमाधिकरणस्य प्रथम सूत्रम्। निम्बार्क-श्रीपति-भाष्ययोः सूत्र- षटकातमक-तदीयपञ्चमाधिकरणस्य प्रथमं सूत्रम्। माध्वभाष्ये सूत्रपञ्चात्मतदीषाधिकरणस्य प्रथमं सूत्रम्। वलभभाष्ये तु तदीयतृतीयाधिकरणस्य पञ्चसु सूत्रेपु एतद्धि द्वितीयं सूत्रम्। तानि चत्वारि सूत्राणि १ । आसीन' सम्मवात् ४११/७ (४८४) ३।अचलत्वं चापेक्ष्य ४।१/९(४८६) २। ध्यानाच 8|81८(8८५) ४ । स्मरन्ति च ४।१।१०(४८७) अत्र (१) आसीनः सम्मवात् ४।१।७(४७८) इत्यत्र "आसीन." इति प्रथमान्तपदस्य सत्त्वात् अस्य अधिकरणारम्भकत्वं युक्तमेव। एथ सामान्यनियमात। वल्लभमाष्ये अधिकरणस्य अरचनाया दोष: । (२) ध्याना ४।१/८(४८५) इत्यत् प्रथमान्तपदाभावात् नास्य अधिकरणारम्भ- कत्वम्। ४थे सामान्यनियमात्, च-कारस्थ विधेयान्तरज्ञापकत्वात्, ६ष विशेषनियमाच्च। (३) अपलत्वं चापेक्ष्य ४।११९ (४८६) इत्यत्र अचलत्म् इति द्वितीयान्तपदात च-कारयोगात् च नास्य अधिकरणरिम्भकतवम्। थे सामान्यनियमात् दष्ठ विशेषनियमाच्च। (४) स्मरन्ति च ४।१।१० (४८७) इत्यत्रापि प्रथमान्तपदाभावात् तथैव। ४र्थ सामान्यनियमात्, दष् विशेषनियमाच। परसूत्रे अधिकरणारम्भात् अत्रैव अधिकरणसमापि: संगतेव। सप्तमम् एकाग्रताधिकरणम् अत्र "यत्रेकाप्रता तन्ाविशेषात्"।१।११(४८८) इति सूत्रस्य "एकाग्रता"-पदात् अस्य "एकाग्रताधिकरण" नाम। तत्र श-भा-श्री-च-भाष्येषु एतेन एकेनेव सूत्रेण एतदधिकरण रचितम्। श-भा-श्री-माष्येषु सप्तमम् अधिकरणम्। वहभभाष्ये तु चतुर्थाधिकरणम्। रामानुज- भाष्ये सूत्रपश्चकात्मक-तदीयपश्चमाधिकरणस्य पश्चमं सूनम्। निम्बाकमाष्ये तथा श्रीपतिमाष्ये सूत्रषट्कात्मक-तदीयपश्चमाधिकरणस्य पश्चम सुत्म् माध्वभाष्ये सूत्र-श्चकातमकतदीय पष्ठाधिकरणस्य पश्चम सूत्रम्। तेन रा-नि-म-श्रीप-भाष्येपु अधिकरण न आरब्धम्। अत्र "एकाग्रता" इतिप्रथमान्तपदात् अस्य अधिकरणारम्भकत्व युक्तम्।४र्थ सामा- न्यनियमात्। रा-नि-म-श्रीप-मा्येपु अधिकरणस्थ अनारम्भात् दोपेण भवितव्यम्। परसूतर अधिकरणस्थ आरम्भात् अत्रैव अधिकरणसमात्ति, सगच्छते।

Page 495

चतुर्याज्याये मथम पाद: ५शमाघिक रम् २०७

अषटयम् आमायण्याघिकरणम्। अन्र "आपायणात् तन्रापि हि दष्टम्" ४।१।२ (४८९) इति सूतस्य "मामायणात्" इति पदात् अम्य "आभायणाधिकरण" नाम। तत्र श-भा-रा-म-श्रीव-भाप्येपु मनेन एफेन सूत्रेण एतद्धिकरण रचितम्। नि-शीप-माप्यमो अधिकरण न रचितम्। तत्र शेकर-मास्कर श्रीकणटन्माज्येपु अष्टमम् मधिकरणम्। रामानुजभाप्ये पष्ठम्, माध्वमाज्ये सप्मम्, वलममाज्ये पश्चमम् अधिकरणम्। निम्ार्कमाप्ये तदीयपश्वमाधिकरणस्प पस सुतरपु अन्तिम सूत्रम्, तथैव श्रीपतिमाप्ये बौद्धव्यम्। अन "ह४म" इति पथमान्त-्परात् अस्य अधिकरणारम्भकर्त्व युक्तम्। अपि-पदस्य विपयान्वरीय ्हेतुसमुचायकत्वात न वाधकत्म्। पर्थ सामान्यनियमात्, छए विशेष- नियमाघ। निम्नार्क-श्रीपतिमाप्ययो अधिकरणस्थ मनारम्भात दोपो वाच्य। परसूत्े अधि- करणस्य भारम्भात् अत्रैव अधिकरणसमासिरिति। नवम वदधिगभाधिकरणम् । मत्र "तवधिगम उपरपूर्वापयोर क्ेपविनाशी तद्व्यपदेशात्" ४।१११३ (४९०) इति सूत्रस्य "तद्धिगम" इतिपदात् अर्य "तदधिगमाधिकरण" नाम। मत्र सर्वेपु भाप्येपु मधिकरणम् आारण्थम्। तत्र श-मानरा-श्री-थीप-माप्ेपु एतेन एफेन सूनेण, निम्मार्कमाप्येएतवारम्य सूत्र प्रमेण, माध्यमाप्ये तभा सूत्रससकेन, वलममाप्मे सूनचतुष्ठयेन इति। पुनस्तन श-्भा-श्री-भाप्येपु नवमम् अधिफरणम्। रामानुजमाप्ये सप्तमम्, निम्भार्क-श्रीपति-वलम-भाज्येपु पप्ठम्, माष्वमाज्ये अष्टमम् मधिकरणम्। मत्र "मर्लेपविनाशी" इति भयमान्तफ्दास्ष अस्य अधिकरणारम्भवत्ष युक्तम् एवं। पूर्थ सामान्यनियमात्।परसूने अधिकरणस्य भारमभात् अश्रैव मधिकरणसमासि संगच्छते। दशमस् इरास्पाषिकरणम्। अत्र "इतरस्याप्येयमर्सश्लेप पाते तु" ४।१।१४ (४९१) इति सूनस्य "इतरस्य" "मर्सरेप" इति पदद्धयात् अस्य 'इत्तरास स्पाधिकेरण" नाम। त्र श-मारा-श्री-शरीप- मा्येपु एतेन एकेन सूश्रेण पतदधिकरण रचितम्। तत्रापि शन्मा-श्री-माज्येपु वसमम् सधि करणम्, रामानुजमाज्ये अषटमम, शीपतिमा्ये तु सक्षमाधिकरणम्। नि-म-ध-माज्येपु अविकरण नारव्यम्। तत्र निम्मार्फमाण्ये सुमत्रयातमक्तदीयपठाधिकरणस्प द्वितीय सूत्रम्। माध्वमाप्ये सूश्रमसात्मकतवी याषटमाधिकरणस्य द्वितीय सूश्रम्, वलममाज्ये सूत्रचतुष्यातमकवदीयपशाि- करणस्य द्वितीय सूत्रम् इति विशेष। मत्र "मसशेप" इति प्रथमान्तफ्वात मस्य अधिकरणारम्भकत्व युकमेव। ४र्भ

Page 496

२०८ व्याससम्मत-ब्रह्मसूत्रभाष्घनिर्रय: (इयः पादः)

१८श विशेषनियमाच् न बाधकत्वम्। तेन नि-भ-व-भाष्येषु अधिकरणस्य अनारम्भात् दोष.। परसूत्रे अधिकरणारम्भात् अन्रैव अधिकरणसमासिश्च संगतैव। एकादशम् अनारब्याधिकरणम्। अत्र "अनारब्घकार्य्य एव तु पूर्व तदवघेः"४।१।१५ (४९२) इति सूतस्य "अनारब्ध"- पदात् अस्य "अनारब्घाधिकरण" नाम। तत्र श-भा-रा-श्री-श्रोप-भाष्येषु एतेन एकेन सूत्रेण एतद्धिकरणं रचितम्। नि-म-व-भाष्येषु अधिकरणं न आरब्घम्। तत्र श-भा-श्री-भा्येषु एकादशम् अधिकरणम्, रामानुजभाष्ये नवमम्, श्रीपतिभाष्ये अष्टमम् अधिकरणम्। निम्बार्क- भाप्ये सूत्रत्रयात्मक-तदीयषष्ठाधिकरणस्य तृतीयसूत्रम्। माध्वभाष्ये सूत्रसप्तकात्मक-तदीयाष्टमाधि- करणस्य तृतीय सूत्रम्, वलभभा्य तु सूत्रचतुष्टयात्मकतदीयषष्ठाधिककरणस्य तृतीयं सूत्रम् । अत्र "अनारब्-कारय्य" इति प्रथमान्तपदात् ्ये सामान्यनियमात्।अत्र अधिकरणारम्भः युज्यते एव। "तु"-शब्द अनुक्पूर्वपक्षे तन्निवृत्यर्थम्, अतः न बाघकम्, १्८श विशेष- नियमात्। नि-म-व-भाष्यषु अधिकरणस्य अरचनाया दोष: वक्तव्यः। परसूत्र अधिकसम्मत्या अधिकरणारम्भात् अत्रैव अधिकरणसमासतिश्र समुचितैव । द्ादशम् अत्तिहोत्राद्यघिकरणम्। अत्र "अमिहोत्रादि तु कार्य्यायैव तद्दर्शनात्" ४।१।१६(४९३) इति सूत्रस्य "अभि- होत्रादि"-पदात् अस्य "अमिहोत्राद्यधिकरण" नाम। तन्र श-भा-रा-नि-श्री-श्रीप-भाष्येषु अधिकरणम् आरण्वम्, म-व-भाष्ययो, न आर्घम्। तत्र श-भा-भाष्ययोः सूयं गृहीतम्, रामानुज-श्रीकण्ठ-श्रीपति-भाष्यपु सूत्रत्य, निम्बार्कभाष्ये एतदेव एक सूत्रं गृहीतम्। माध्व- भाज्य सूत्रसप्तकात्मक-तदीयाष्टमाघिकरणस्य चतुर्थ सूत्रम्। वल्लभ-भाष्य तु सूत्रचतुष्टयात्मक- तदीयषषाधिकरणस्य चतुर्थ सूत्रम्। तच सूत्रद्यम् १। "तरमिहोत्रादि तु तत्कार्य्ययव तद्दर्शनात्" ४।१।१६ (४९३) २। "अतोऽन्यापि ह्येकेषामुभयो." ४।१११७(४९४) तत्र (१) अभिहोत्रादि तु तत्कार्थ्यीयैव तद्दर्शनात्' ४।१।१६७ (४९३) इत्यत्र 'अभिहोत्रादि' इति प्रथमान्तपढात् अस्य अधिकरणारम्भकत्व युक्तम्। ४्थ सामान्यनियमात्। 'तु' शब्द न वाधकम्, अनुक्पूर्वपक्षव्याक तंकत्वात् तस्य, १८श विशेषनियमात्। म-व -- भाष्ययोः अधिकरणस्य अनारम्भात् दोष। (२) 'अतोऽन्यापि हयेकेपामुभयो.' ४।१/१७(४९४) इत्यत्र प्रथमान्तपदाभावात् नास्य अधिकरणारम्भकत्व सगतम्। ४्थ सामान्यनियमात, अपि-हि-अतः-पदाना साकाक्षत्वात, ६४ विशेपनियमात् ७म विशेषनियमात् च, नि-व-भाप्ययो. अधिकरणस्य रचनाया दोप। परसूत्रे अधिकरणारम्भात अन्नेव समापति कल्पनीया।

Page 497

पतुर्पाष्याये मथमः पाद :- पतुर्दशाधिकरणम् २०९

अम्र "यदेव विधयेति हि" ४।१।१८(४९५) इति सूनम्य 'विधया' इति फ्वाव तथा तात्पय्याच अस्य "विदाजानसाधनत्वाधिकरण" नाम। तत्र सफर निम्बार्कनमाप्ययो एतेन एकेन सूत्रेण अधिकरण रचितम्। मास्करमाप्ये एतत् सू्त्र न पठतिम्। रान्म-श्री थोप -चनमाज्येपु जयिकरण न आारण्यम्। शकर-माप्ये पतत् प्रयोदशाधिकरण, निम्वार्कमाप्ये तु नवमाधिकरणम्। रामानुजभाप्ये तदीयद त्माधिकरणस्य त्रिपु सूवेपु तृतीयं सूनम्,माध्माज्ये तरीयाएमाधिकरणस्प सपतु सूनेपु पष्ठ सूत्रम्, ध्रीकष्टमाज्ये तबीयनद्वावशाभिकरणस्प त्रिपु सूत्रेपु तृवीरय सूत्रम्, धीप-्भाप्ये तदीय-माधिकरणस्य त्रिपु सूतरेु वतीय सूत्रम्, वलमभाप्ये तु सद्ीय -्सप्षमाधिकरणस्प प्रिपु सूत्रेपु द्वितीय सूनम्। अत्र 'यत्' इति प्रथमान्तपदात् अथया इति शन्द-रक्षित यत् 'यदेव' इत्यादि श्रुतिवाषर्य तत्र यत्पदस्म प्रथमान्तत्वात उर्थ सामान्यनियमात्, ११शविरोपनियमात्, ततथ हि सब्वात्, ६ष विरोपनियमाथ्य तस्य अधिकरणारम्भकत्व संगच्छते। एव च रा म-श्री-ध्रीप-्व-इति पभ्स माध्येपु अधिकरणस्थ अनारम्भादपि अस्य नियमसमर्यनयोग्यत्वात् न वाषायाका, अत तेपामेव दोप पाच्य, मन्यया शफरादीनां चतुर्णा भाप्याणा दोप। परसूते अधिकरणस्प मारममदर्शनात् अवेव अधिकरणसमाति कल्पयितुं क्यते। चतुर्दशम् इतर चपण, धिकरणम् मत्र "मोगेन लितरे क्षपयित्वा सपयते"४।१।१९ २९६)) इति सूनस्थ "इतरे क्षप- चित्वा" इति पवात् अस्य "इतरक्षपणाधिफरण" नाम। तन्र मध्व-वहम-्माप्यववयमिनेपु सर्वेपु माज्येपु मनेन एफेन सूश्रेण पतदधिकरण रचितम्। शहरमाप्ये पतुर्दशाधिकरण, भास्कर योकषममाज्ययो नयोदशाधिकरण, रामानुजमाज्ये एकादक्ाधिकरण, निम्चार्क-धीपतिमाष्ययो दशमम् अधिकरणम, मान्चमान्ये सूत्रमप्तकात्मफन्तवी याएमाधिकरणस् सप्तर्म सूत्रम्। वल्म माप्ये तु सुप्रतरथत्मिकन्तदीयसपमाधिकरणस्य तृवीय सूशम् इति विशोप। अत्र 'इतरें' इति द्वितीपान्त-पदसत्वरडपि तु शब्देन अनुफपूर्वपक्षस्प व्यावर्चकत्वात् म्हनीयमयमान्तपदमलत् च अधिकरणारम्भ युक्त, १८स विरोपनियमात्, म सामान्म नियमात्। पावरोपत्वात् मत्रेन अधिकरणसमासिब्। अत्र मध्व-चवल्मन्माज्ययो अधिकरणम्म मनारम्मात दोपेण भवितव्यम् इति। धदानी दषय्यम् मनेन निमन्धेन अस्मिन् पादे अविकरणरचनाया- (१) कति कीदशा नियमा मत्र सहलितिा। (२) फति च दोपा कस्य माध्यस्प कर्य संवृषा । (३) फाव सुतय कैश् सूत्रे उपजीष्पतेन गृह्ीता ।

Page 498

२१० प्याससम्मत-ब्रह्म सूत्रभाष्यनिर्णयः (३्यः पाद:)

(४) उपजीव्यश्रुतिबलेन कीदशी च पादसंगतिर्भविप्यति इति। एते चत्वारः विषया अघस्तात् क्रमेण प्रदर्श्यन्ते, तत्र प्रथमस्तावत् (१) कति कीदृशा निथमा अत्र सङुलिता। अत्र कोडपि नूतन. नियम: न संकलित । अतो द्रष्टव्यम् (२) कति च दोषाः कस्य भाष्यस्य कथं सवृत्ता इति। तत्र ४।१।३ अधिकरणे वलभभाष्ये 'न प्रतीके न हि सः' ४।१।४ इति सूत्रे अधिकरणस्य अनारम्भात् दोषः। ४।१/४ अधिकरणे रा-नि-श्रीप-व-भाष्येषु 'म्रहदष्टितकर्षात्' ४।१/५ इति सूत्रे अधिकरणस्य अनारम्भात् दोष: । ४।१।६ अधिकरणे वलमभा्ये 'मासीनः सम्मात' ४।१/७ इति सूत्रे अधि- करणस्य अनारम्भात् दोषः । ४।१/७ अधिकरणे रा-म-नि-श्रीप-भाष्येपु "यत्रैकाप्रता तत्राविशेषात्' ४।११११ इति सूत्रे अधिकरणस्य अनारम्भात् दोष: । ४।१।८ अधिकरणे नि-श्रीप-भाष्ययोः 'आप्रायणात् तत्रापि हि दष्टम्' ४।११२ इति सुगे अधिकरणस्य अनारम्भात् दोषः । ४।१।१० अधिकरणे म-नि-व-भाष्येषु 'इतरस्याप्येवमसश्लेषः पाते तु' ४।१।१४ इति सूत्र अधिकरणस्य अनारम्भात् दोष । ४।१/११ अधिकरणे नि-म-व-माज्येपु 'अनारणधकारय्ये एव तु पूर्वे तदवघे.' ४।१/१५ इति सूत्रे अधिकरणस्य अनारम्भात् दोष। ४।१/१२ अधिकरणे म-व-भाष्ययो 'अभिहोत्रादि तु तत् कार्य्यायेव तद्दर्शनात्' ४।१।१६ इति सूत्रे अधिकरणस्य अनारम्भात् दोप। तंत्रेव नि-व-भा्ययोः 'अतोऽन्यापि हेकेषामुमयो.' ४।१।१७ इति सूत्रे अधिकरणस्थ आरम्भात दोप। ४।१११३ अधिकरणे रा-म-श्री-श्रीप-व-भाप्येपु 'यदेव विद्ययेति हि' ४।१।१८ इति सूत्रे अधिकरणस्य अनारम्भात् दोप । ४।१।१४ अधिकरणे मन्व-भाप्ययो 'भोगेन तितरे क्षपयित्वा सम्पधते' ४।१/१९ इति चूत्रे अधिकरणस्य अनारम्भात् दोप। एव च अम्मिन पाढे भाध्याणा दोपसमाहारे कृते एव दयते भाप्यनाम अधिकरणस्य अरचनाया अधिकरणस्य रचेनाया प,रमभाप्ये ८ दोपा १ दोप

Page 499

पतुर्याध्याये भथमपाद समालोचनम् २११

भाज्यनाम अधिक रणस्य अरचमार्या मधिकरणस्प रचनाया रामानुजमाप्ये ३ दोपा निम्ार्कमाप्ये ५ १ दोप श्रीपतिमाज्ये 0 मध्यमाप्ये ६ O n श्रीमफ्ठमाप्ये १ दोप 0 इति वक्तु सक्यते। तथा च अस्मिन् पाढे रार-मास्कसन्माप्ययो दोपामाव, नयवा पक एव दोप फल्पनीय। इदानी दष्टव्यम्- (३) काश श्रुतयः फैथ सूत्रे उपजीन्पतवेन यृह्षीताः। तत्र प्रथमाधिकरणे- "आयृविरस हदुपदेशात्" ४।१।१ इति सूत्रे "श्रोत यो मन्तव्यो निदधिध्यासित य" (वृ० ४।५/६) वेद' (छा० १।१।१०) 'उपासीत' (वृ० १।४।७,८) "(िंगाथ" ४।१।२ इति सूत्रे

द्िवीयाधिकरणे- "रतीस्त्व पर्य्यावर्वयातु" (छा० १।५।२)

"आत्मेति तूपगच्छन्ति शाष्यन्ति च" ४।१।३ इति सूत्रे "त्व वाऽहमस्मि भगवो देवते मह वे त्वमसि"( जावाले)

तृतरीयाधिकरणे- तत्वमसि' (छ० ६ा८/७) 'नामन्रस' (छा० ७१५)

"न मताके न हिस" ४।१।४ इति सूत्रे

चतुथाधिकरणे- 'मनो म्रझ' ( छा० ३।१८।१)

"यमदृर्टक्त्कर्षात्" ४1१M इति सुत्रे पक्माधिकरणे- "मादित्यादिमतयध्राग उपपते" ४१६ इति सूत्रे 'य एयासी तपति) तमुदूगीयमुपासीत' (छा० १।३१) पठाधिकरणे- "मासीन सम्मवात" ११७ इति सूत्रे

Page 500

nY २१२

"ध्यानाच" ४।१८ इति सूत्रे "अचलत्वं चापेक्ष्य" ४/१/९ इति सूत्र "ध्यायतीव पृथिवी (छ० ७।६।१) "स्मरन्ति च" ४११११० इति सूत्रे 'शुचौ देशे प्रतिष्ठाष्य स्थिरमासनमात्मन:' (भ: गी: ६।११) सक्षमाधिकरणे- "यत्रैकाप्रता तत्राविशेषात्" ४।१।११ इति सूत्रे 'प्राचीनप्रवणे वैश्वदेवेन यजेत' (2)

अष्ट्रमाधिकरणे 'समे शुचौ' (श्रे० 21१०)

"आशायणात् तत्रापि हि दष्टम्" ४।१।१२ इति सूत्रे 'स यावत क्रतुश्यम् अस्मात् लोकात् प्रैति' (१) नवमाधिकरणे "तदधिगम उत्तरपूर्वाधयोरक्लेषविनाशौ तद्व्यपदेशात्" ४।१।१३ इति सूत्रे 'नामुकं क्षीयते कमम' (?) 'तद् यथा पुष्करपलाश आपो न क्रिष्यन्ते एवम्एवंविदि पार्प क्म्म न क्रिष्यते इति।' (छ०४।१४।३) 'तदू यथा इषीकातुलम् अभौ प्रोतं प्रदूयेत एवं हास्य सर्वे पाप्मान: प्रदूयन्ते' (छा० ५।१४।३) 'क्षीयन्ते चास्थ कर्म्माणि तस्मिन् छष्टे परावरे' (मु० 21216) दशमाधिकरणे- "इतरस्याप्येवमसक्लेषः पाते तु" ४।१।१४ इति सूत्रे 'उभे उ ह एव एष एते तरति' (वृ० ४।४।२२) एकारदशाधिकरणे "अनारब्घकाय्ये एव तु पूर्व तदवघे." ४।१।१५ इति सूत्रे 'क्षीयन्ते चास्य कर्म्माणि' (मु० २।२1८) 'तस्य तावदेव चिरं यावन्न विभोक्ष्ये अथ सम्पत्त्ये' (छा० ६।१४।२) द्वदशाधिकरणे- "अमिहोत्रादि तु तत् कार्य्यायैव तद्दर्शनात्" ४।१।१६ इति सूत्रे

Page 501

२१३

वमेते वंदानुवचनेन भाष्तणा विविदिपन्ति यज्ञेन दानेन तपसाडना शफेन (यृ० ४1४।२२) "अवोडन्यापि सेयामुमयो" ४११११७ इति सूतरे 'तस्य पुगा दायमुप्यन्ति मुदन साधुक्टत्या द्विपन्त पापहृतत्याम्'

त्रयोद साधिकरणे- (शाहटायनी १)

"यदेव विधयेति दि" ४।१।१८ इति सूघे 'यदेव विधया करोति श्रद्धया उपनिपदा तदेव वीर्यर्यवत्तर भवति'

चतुर्दशाधिकरणे- (छा० १।११०)

"भोगेन त्वितरे क्षपथिन्वा संपधते" ५११९ इति सूत्रे 'तस्य तावदेव चिर यानत निमोक््ये अय संपत्स्े (छ० ६११४।२) 'मकैव एन् भक्षाप्येति' (मृ ४।४।६) इदानी नषप्यम् पतादससनोपजीव्यश्रुतिभलेन- (४) कीदथी अस्य पादसगति: । यदपि पत्तुष्यायस्य फलाध्यायत्वेन मसिद्धि, तयापि अस्मिन् प्रथमे पादे मष्टमाधि करणपरच्पन्तं साधनमेव मालोचितम् इत्येव हस्पते। माध्यान्तरेडपि तथैव व्याख्यातम्। नवमाधिकरणात् अन्तिमाधिकरणपस्थन्त साधकाना पापपुण्यनाश्ावि-विपयक सान फलं विशृतम् इति सूत्राक्षरत स्पष्टमेव भतिमाति।अय पव चेत्, तत् कर्य पादस्यास्य साथन फलविपयकत्वम् इति शह्ा मतीय स्वामाविकी। तथैव वृतीयाष्याये मथमे पादे जीवस्थ परलोकगमनभक्तारादिभसग एव इरते। तस्य तु फममादिसाधनाना फलरूपत्वेन प्रसिद्धि लोके। नूनम् एतस्म वैराम्योत्पाढनाय साधनत्वम् इत्येवरीत्या यदपि व्याख्यान सम्मवति, तथापि पवयतुर्याध्यायान्तर्गतमयमपादस्य मानाम् अधिकरणाना फलवियत्व कर्थ सम्मवेत्: तथापि सर्वज्ञेन सूत्रक्ृन्द्मगवता यदा अत्र पतस्प सन्निवेश कृत, तदा किमपि रहस्थम् पतस्थ अस्त्येव येन इयम् असंगति निवारयितु राक्मते। तथ एथमेव भवितिम् भति। क्षुत्युकतनित्यनेमिविकाविकरर्मण फल चित्रशुद्धि, शुदधचिवस्थेव ध्यानादिरूपायाम् उपास- नायाम् अधिकार, तेन ताहचफर्ममणा फलत्वेन उपासनादिक निर्वकु शक्यते। मत अत्र ध्यानाविसाघनकारवर्णन न तस्य फलविपयकरत्वातु मतिरिच्यते, एवं च मयमाघष्टानाम् अधि- करणानां फलविनयफतव सिध्यति। तथापि विभिन्नमाष्यकारे पक्त्ावमतिपायत्वेन यो निर्वेश फृत, स इत्यमू-

Page 502

२१४

शंकरमाज्ये श्रवणाद्यावृत्या निर्गुणम् उपासनया सगुण वा श्रक् साक्षातकृतवतः जीवतः पुण्य- पापलेपविनाशलक्षणायाः मुफ्तेः अभिधानम्। भास्करमाज्ये निर्गुणव्रह्म विहाय एतदेव बोद्धव्यम्। रामानुजमाज्ये उपासनारोहमाहातम्यम्, उत्तरपूर्वाधा क्रेषविनाशरूपम्। निम्वार्कर्माज्ये साधनावृत्तिः आप्रायरणात् कर्तव्या इति निरूपणम्। माध्वभाज्ये कर्म्मनाशाखयं फलम्। श्रीकण्ठ माज्ये उपासनाप्रकारनिरूपणम्। श्रीकरभाष्ये सर्वासा विदयाना फलम्। एवं चेतु अत्र अकिश्वितकर एव भर्तभेद. इत्यत्र नास्ति सन्देहः। इति चतुर्थाध्याये प्रथमपादः।

चतुर्थाध्याये द्वितीयः पाद: प्रथमं वागधिकरणम्। अत्र "वाड् मनसि दर्शनाच्छन्दाच" ४।२१ (४९७) इति सूतस्य 'वाक' पदात् अस्थ "वागधिकरण" नाम। अन्र श-मा-रा-म-श्री-श्रीप-भाष्येषु सूत्रद्यं गृहीतम्। निम्बार्कभाष्ये सूत्रपट्क, तथा वलभभाज्ये सूत्रचतुष्टयम् इति। त् सूत्रद्यम् १। 'वाड्मनसि दर्शनाच्छन्दाच्च' ४।२११ (४९७) २। 'अतएव च सर्वाण्यनु' ४।२ा२(४९८) अत्र (१) 'वाड्मनसि दर्शनात् शब्दाच ४।२१ (४९७) इत्यत्र "वाक" इति प्रथमान्तपदात् तथा अत्र पादारम्भात् अधिकरणारम्भ समुचित. एव। ४्थ सामान्यनियमात, श्य विशेषनियमाच्च। च-कारस्तु अन्ोकहती. समुचायक, अतः तस्य न बाधकत्वम्। ६ष विशेषनियमात्। (२) 'अतएव च सर्वाण्यनु' ४।२२(४९८) इत्यन् 'सर्वाणि' इति प्रथमान्तपद- सत्त्वेडपि नास्य अधिकरणारम्भकत्वम्, च-कारस्य हतुसमुच्चायकत्वात् साकाक्षत्वविधानाच, ४र्थ सामान्यनियमात्, ६ष विशेषनियमाच्च। परसूत्रे अधिकरणारम्भात् अत्रैव अधिकरणसमाप्ति । द्वितीयं भनोधिकरणम् । अत्र 'तन्मन प्राण उत्तरात्' ४र३ (४९९) इति सूत्रस्य "मनः"-पदात् अस्य "मनोधिकरण" नाम। तन्र श-भा-रा-म-श्री-श्रीप-भाप्येषु ।तेन एकेन सृत्रेण पतद् द्वितीयाधि- करण रचिनम्। निववार्कभाव्ये मतन् सूत्र तदीयप्रथमाधिकरणम्य पट्सु भूत्रेपु तृतीयं न1म. वय्म-माप्ये तु तद्ीय प्रथमाधिकरणस्थ चतुर्पु सूत्रेषु तृतीय मृत्रम्।

Page 503

चतुर्थाप्पाये द्विवोय पाद .- चतुर्थम् आषतयुपक्रमाधिकरणम् २१५ मत्र 'मन' इति मथमान्तपदगत्वात् अम् अधिकरणारम्भवत्त्व युक्तम्। एर्य सामान्य नियमात्। परसूते अधि+ गम्य या अधिकरणारम्मात् अंय अधिकरणममासिथ्य। नि-व माष्ययो अधि+रणम्य जनारग्भात् रोप। वृतीपम् अध्यक्षाधिकरणम् । मत्र "सोड्यम तट्पगमानम्य स (6) इति मूनम्प 'अध्य्म' पदात् अस्य "अध्यमाधिकमण" नाम। अम्र नन्मास्तीन्माने3ु त्नीयवृतीयाधि। रणार्थ सूत्रनय गृहीतम्। रान्म श्रीसमान्यपेपु तदर्यम वत्नय गर्फ मृत गदनम। निम्मारकनवल्लमन्माप्ययो मत्र अधिकरण न रचितम्। विग्बार्कमाण्ये पतत् सूत्र तदीयभरथमाधिने रणम्य पमु सूत्रेपु चतुर्थ सूतम्, पल्दममाने नु तदीय पयमाधिकरणम्प चाुरु मुनेदु चतुर्थ सन र्त इति विरोप।

१ सोऽ4रे तदुपगमादिम्य' ४1२४ (७००) मूतेपु तभ ते' ४pm(".१) ३ "नैपम्मिन व यितो दि शश६ (५०२) अत्र (१) 'मोडध्यक्षे तदुपगमादिम्य ४रा४ (५००)इत्यन 'स' इति प्रथमान्तपदात् अम्य अधिहरणाएण्मसतर्मगतमेव। स इति पदम्य पुर्वपह्व्वापक्षत्वेपि विनेय- मेदात् अधिफरणारम्मक्यम। एर्य सामान्यनियमात्, पर्य विरोपनियमाथ। निन्व-माप्ययो अधि+ रणम्प जनारम्मातु मोप। (२) 'भृतेपु तचछते' अग(40१) इत्यल प्रथमान्तवदामानाव नास्य अषि- कणाएम7चम्। पर्य सामान्यनियमात्। रानग-श्रीपच्च-भाप्येपु अधिकरणस्थ आरम्भात दोप। (३) "नैकन्मिन दर्जयतो दि' ४ग६ (५०२) इत्यन प्रथमान्तफ्दामावात् नास्य अधि+ रणाएमभक्त्यम्, एर्थ मामान्यनियमात्। माघ्चमाप्ये तीयपश्वमाधिकरणस्य मारम्भात् दोप। परसूने अधिय सम्मत्या अधिकरणारममात् अनैव समातिरपि संगच्छते। चतुर्थम् आषतत्युपक्रमाधिकरणम् । मग्न "समाना चामृत्ुपम मादमृतत्व चानुपोष्य" ४२७ (५०३) इति सूतस्म "मामल्युपकमात्' इति पतात् अम्य "मासत्युपम माधिकरण" नाम। तत्र श भा-श्री-माज्येपु एतेन एकेन सुनेण तदीयचतुयाधिकरण, रामानुजनश्रीपति-भाष्ययो सप्तभि सूत्र तदीय पक्ममाधिकरण, निम्मार्कमाण्ये तंथेव सप्तभि सूतरे वदीयद्वितीयाधिकरण, माध्वमाज्ये म्टमि सूत्रे वदीयपषाधिकरण, तथा वल्ममाप्ये नवमि सूत्रे तदीयतृतीयाधिकरणं रचितम्। मत्र 'समाना' इति थमान्तपदात्, तथा 'समृतत्वम्' इति प्रथमान्तफ्वात मत्र अधिकरणारम्भ युज्यते एव। चन्कारस्य विपयान्तरसूच्कलात् न वाधकत्वम् र्य सामान्य

Page 504

२१६ व्याससम्मत-ब्रह्मसूत्रभाष्यनिर्णायः (३यः पादः)

निथमात्, १२श विशेषनियमाच्च। परसूत्रे मतत्रयानुसारेण अधिकरणारम्भात् अत्र अधिकरण- समातिरपि कल्पयितुं शक्यते। पश्चमं संसारव्यपदेशाधिकरणम् अत्र "तदापीतेः संसारव्यपदेशात्" ४।२८(५०४) इति सूत्रस्य 'ससारव्यपदेशात' इति पदात् अस्थ "संसारव्यपदेशाधिकरण" नाम। तत्र अनेन सूत्रेण श-मा-श्री-भाष्येपु अधि- करणम् आरब्वं, शिष्टेपु तु न। तत्रापि श-भा-भाष्ययो: चत्वारि सूत्राणि गृहीतानि, श्रीकण्ठमाष्ये तु षट् सूत्राणि। पुन: श-भा-रा-श्री-श्रीप-भाष्येपु एतद्धि पञ्चमम् अधिकरणं, निम्बार्क- भाष्ये द्वितीयाधिकरणं, माध्वभाष्ये पष्ठाधिकरण, तथा वहमभाष्ये तृतीयाधिकरणम्। रामानुज- श्रीपतिमाष्ययोः एतत् सूत्र सुतरसप्तकात्मकतदीयपश्चमाधिकरणस्य द्वितीयम् सूत्र, निम्वार्कभाष्ये सूत्रसप्तकात्मकतदीयद्वितीयाधिकरणस्य द्वितीयं सूत्रम्, माध्वभाष्ये सूत्राष्टकात्मक-तदीय ष्ठाधिकरणस्य द्वितीय सूत्र, श्रीकण्ठभाष्ये सूत्रषट्कात्मकतदीयपश्चमाघिकरणस्य प्रथम सूत्र, वलभभाष्ये तदीयतृतीयाधिकरणस्य नवसु सूत्रेषु द्वितीयं सूत्रम्। तब सूत्रचतुष्टयम् १। 'तदापीते. संसारव्यपदेशात् ४।२/८(५०४) २। 'सूक्ष्म प्रमाणतश्च तथोपलब्धे' ४।२।९ (५०५) ३ 'नोपमर्देनात:' ४।२११०(५०६) ४। 'अस्यैव चोपपत्तेरेष ऊष्मा' ४|२1११ (५०७) अत्र (१) 'तदापीते. संसारव्यपदेशात्' ४।२/८ (५०४) इत्यत्र 'तत्' इति प्रथमान्त- पदात् अस्य अधिकरणारम्भकत्वंसगतम्, ४र्थसामान्यनियमात्। 'तत् आ अपीते.' इति ५द- च्छेदात्। विषयश्रुतिमेदात् तत्-शब्दस्य पूर्वप्रकृतापेक्षत्व न वाघकम्। ४्थ सामान्यनियमात्। रा-म-नि-श्रीप-च-भाष्येपु अधिकरणस्य अरचनाया दोष। (२) 'सूक्ष्मं प्रमाणतश्च तथोपलब्धे:' ४।२/९(५०५) इत्यत्र 'सक्ष्मम्' इति प्रथमान्तपद्सत्त्व्रेऽपि च-कारात नास्य अधिकरणारम्भकत्वम्। अत्र ऐकमत्यं सर्वषाम्। ४थ सामान्यनियमात्, दष्ठ विशेषनियमाच्च। (३) 'नोपमर्देनात.' ४।२११०(५०६) इत्यत्र प्रथमान्तपदाभावात् नास्य अधिकरण रम्भकत्वम्। ४्थ सामान्यनियमात। 'अत-पदादपि बाघ, ७म विशेषनियमात्। (8) 'अस्यैव चोपपतेरेष ऊष्मा ४।२११ (५०७) इत्यन 'ऊष्मा' इति प्रथमान्तपद- सत्वेसपि 'अस्य-पदात् तथा 'च-पदाच अस्य साकाक्षत्वात् न अधिकरणारम्भकत्वम्। ४र्थ सामान्यनियमात, च-काराच् वाध, ६ष्ठ विशेषनियमात्। परसत्र अधिकसम्मत्या अधिकरणारम्भात् अत्रैव अधिकरणसमाप्ति: संगच्छते।

Page 505

पतर्याप्याये द्वितीय, पाद :- पषठ मविपेष।घिकरणम् २१७ पष्ठ पतिपेधापिकरणम् । अप्र "पतिरपादिनि चेन मरीरान' ४।२।१ (o८)इति सनम्य "भतिपेधात्" इति पदान् अस्य "पतिपेथापि+ रण" नाम। तन नकर भागकर भा्ययो मनेन अधिकरणम् आरण्यम्,

प्रथम सपम्, मारफरमाने सपदया म ततीयपषाधिक रणस्य प्रथम सप्रम्, रसस् एतत- रोपचेन पढनात्। रा धीप-माध्ययाम्तु तत सन तनीयन्पवमाधिकरणस्थ सपसु सत्रेपु पर्ष सूत्रम्, निम्धार्य भाष्ये तदीयतितीयाधि+रणस्थ मक्षयु मतंपु पषठ सत्रम्, मध्वभाष्ये तदीयवषाधिकसणम्य अष्टमु मप्यु पछ सुनम। और सभापये तदाय-पस्तमाधिकरणस्थ पगमु सूप्रेपु पश््म मग्रम, यहममाणे तु तदीय-तृतीयाधिकरणस्य नवमु सत्रेयु पछठं सूत्रम्। तथ सननयम्- १। "प्तिषथादिति नेम शारीरात' ४1२8२ (७०८) 2"रपर्टो सेरे गम" ठ1२१३ (५००) ३1 "माज्यते छ' ४/7128 (५१०) मत्र () "भतिोेषादिति चेम शारीरान्' ४।२१२ (५०८) इत्यत्र प्रथमान्तंपन भावात् नास्य अधि+रणारमभनत्व, एर्य सामान्यनियमान्। तैय "इति चेत्" इति फवात् च ५म विरोपनियमात्। सथापि यदि "पतिषेधान्" इति पम्यन्तपढेन सद "न उत्कान्ति"इत्येव कशित प्रथमान्तपद अनुपञ्यते कम्प प्रतिषेध इति आकक्षिनुरोधाव ता १४श विरोपनियमानु सारेणेव अत्र अधिकरणारम् फर्त राक्यते। एयं च "इति चेन्" इति पद धटितस्य शवस्थ सवस्यापि अधिकरणाएमम+्व युग्यते एव। मानरा-नि-श्ी श्रीप माज्येपु "तिवेषा- दिति चेज धरीरात् स्ष्टो खे+पाम्" इति एफ सत्न पठितम्। शन्मन-माज्येपु तु "स्पट्टो घ्षेंने गाम्" इति अपर सनम्। तय सपदर्य न एफोहन्य पटयते। तेर्पा मध्ये सफरमाष्ये एव अधिकरण रचितम्, मध्यवस्ममाष्ययोस्तु न-इत्यपि हर्पते। अथ यदि रा नि-म-शी शरीप भाष्यानुसारेण सभुयम् पकमेव म्पात, तदा तेपु माप्येपु अधिकरणस्य जनारम्भाव तेनामेव दोपेण भवितव्यम्।१४६ विज्ञेपनियमानुसारेण अधिकरणस्य रचनीयत्वात्, वलममाज्यस्यापि वयेव। तन्मते प्रयकस +वेडपि नाधिकरण रचितम्। मास्करस्प न दोप। 4फीकृ्तसत्रतयेन तन्मते अधि+रण रचितमेव यत तन्मते "प्रतिपेधात" इति पस्चम्यन्तपदेन सद महनीयमयमान्तपदस्प सत्वाथ। ततथ चतुर्याधिकरणेन सह सम्न्धात पश्चमाधिकरणत विषयमेवाद् "तिपेषात इति चेम कारीरात्" इति समस्य पृथगधिकरणारम्मकरत्व समुचितमेव, ष विशेषनियमाव। भत सहरपक्षेध्यकिितयं तभा रामानुजपक्षे य्थक्तिपट्कमपि नियमानुगृद्दीतत्वात शह्रपक्षस्ैव ज्यायस्त्वम् इत्येव सिध्यति। ततथ रामानुजादिपक्षे पक्षमाधिकरणस्थ मस्वीकारात् अधिकरणनियमलघ्षन २८

Page 506

२१८

जन्यः अन्यः दोप जातः। न तथा शंकरपक्षे। न वा "इति चेत" इति-पर्दघटितसृत्रस्य पूर्वपक्षसिद्धान्तपक्षात्म कत्वेन समग्रस्थ न पूर्वपक्षत्वं युक्तं, किन्तु सिद्धान्तपक्षत्वमेव सगतम्।परन्तु शंकरमाष्ये "प्रतिषेधादिति चेन्न गारीरात" (४।२।१२) इति सम्रसन्रं पूर्वपक्षत्वेन व्याख्यातम्, अतः असंगतम् इति वाच्यम् 2 तन्न "अन्यथात्व गळ्ादिति चन्नाविशेपात्" शश६् सत्रस्य अधिकसम्मत्या पूर्वपक्षत्वमेव दश्यते। ततश्च एतत्सूत्रार्थेऽपि शकररामानुजमतयोः मध्ये महानू प्रभेदो दृश्यते। शंकरमतेन सद्योमुकि: ऊरीकियते, रामानुजमतेन तुतत् न अंगीकरियते। सघोमुक्तिश्रविलापनं तु श्रुतिविरुद्धम्। "न तस्य प्राणा उत्कामन्ति न्रसेव सन् न्रह्माप्येति" (वृ ४।४।६) "न तस्य प्राणाः उत्कामन्ति अत्रैव समवलीयन्ते अम्मैव सन् ब्रह्माप्येति" (नृ ता ५।८) इत्यादिश्रुतिम्य अतिस्पष्टतया ज्ञानिन प्राणोत्कमणं प्रतिसिद्धमेव। नृसिहतापनीये तु तस्य "इहैष"-पदेन अस्मिन् एव शरीरे अवस्थिते सति प्राणोत्कमणनिषेध तथा न्रम्मणि विलय. इति उभयमेव उत्तम्। अतः सदयोमुकि जानिनः अनगीकतें न अक्यते। ततश्च सूत्राक्षरतः यजू ज्ञायते, तेन प्राणोत्तमण शरीरात इति निपिध्य शारीराजीवादेव भवति इत्येव प्रस्तूयते इति व्यासामिश्रायत्वेन यत कल्पन तदपि न सगतम्। यत. उत्कान्तिकथा, मृत्युकालमेव विषयीकरोति, मृत्युश्च शरीरात् प्राणनिर्गमनम् इत्येव प्रसिद्धम्, न तु शारीरात जीवात् इति कचित्। यदि शारीरात् जीवात् प्राणोतकमण कदाचिदपि भवेत, तदा सदैव जीव शरीरे तिष्ठतु, तस्य प्राणा एवं केवल उल्कमेत् देहाद् वहिर्गच्छेत इत्येव सिद्धेत्। तदैव शारीरात् प्राणोत्क्रमणस्य निषेधोडपि कथश्चित् संगच्छेत।नतुजोसदेवशरीर तिष्ठति।स्थूल शरीरस्य अनित्यत्वात्, अत एताहशकल्पन नितराम् अस्वाभाविकम् बहुश्रुतिविरुद्धं च। अतः शारीरात् जीवात् प्राणोत्कमणकल्पन न संगतम्।अत. तादशासगतकल्पनमेव अत्न सूत्रकार: पूर्वपक्षत्वेन गृहीतम्, खण्डित च परसूत्रे इत्येव समीचीन मतम्। अथ यदि कलप्येत, प्राणोलकमणनिषेधस्य तात्पर्य्य प्राणादिभिः सह जीवाना ब्र्मप्राप्त्यर्थत्वम्। न तु अत्रेव प्राणस्य लयः जीवस्य ब्रह्मत्वप्राप्ती इति,तदापि न संगर्त कल्पन भवति। न वा ब्रमलो कादिगमनरूप जीवस्य उल्क्रान्तिपक्ष: तेन प्रतिष्ठापितो भवति। "ब्रह्मव सन् ब्रह्माप्येति" (८l८/६) इति वचनात। अत्र "ब्रल्मेव सन्" इति पदात् जीवनह्मणोः प्राप्यमापकत्वरूपसम्बन्धस्य निषेध: उच्चते। "बल्म वेद ब्रह्मैव भवति" (मु३।२१) इतिश्रुतेश्च। अतः एवमपि ब्रहमज्ञस्थ्र बहमलोकगमनरूपोल्कान्तिं साधयितुं न राक्यते। बहेव मूत्वा श्ह्परात्ती गमनस्य असम्भवात्। एवकारेण ब्रम्माभिन्न- त्वमेव उद्घोष्यते, भेदलेशोडपि निवार्य्यते। मिन्नयोरेव प्राप्यप्रापकसम्बन्धः ग्रामप्रात्ती इव सम्भ- वति। जलन्तर्गतजलस्य न जलप्राप्तिः, घटाकाशस्य न आकाशप्राप्तिः कचिद् भवति। अतः अत्र लोकान्तरगमनरूपायाः उत्कान्ते: विधानं ज्ञानिनः असंगतमेव। नृसिंह तापनीये उत्कान्ति निषधाननतर प्राणानां प्रविलय: एव उप्:, "इहैव समवलीयनते" इत्यनेन। अतः ब्रह्मविदः प्राणाना जीवेन सह

Page 507

चतुर्याध्याये द्वितीय पाद :- सप्तम वागादिलयाषिकरणम् २१९ उत मणम् जमग्भूतमेव। "अषेष सन् अग्ताप्येति" (यृ८ा८ा६) इत्पत्र यत् नर्यत उफम्, तदेव अत्र न नय उपदिष्टम्। अत "प्रतिपेधादिति चेत् न शारीरावु" इति समभसू्त्र पूर्व पक्षत्वरेन व्यास्पेयम्। तदेय अकरमाप्ये हनम्। तेन खुत्यनुरोधात् मत्र अधिकरणारम्म सगत एव ११श विरेपनियमाद्। ए च क्रुतिविरुद्धव्यास्थाने कृते युतिर्मंगति व्याहन्येत, व्यामम्यापि सुत्यनभिनत्व च पमग्यते। अतोडत् अधिकरणारम्भ संगच्छते एवं। सूष्दयस्प पकी करण माचीनतरपाटमदर्शन बिना न अदृणीयम्। र्सथ विरोपनियमाद्। झफरमतेन एक्त् तर पर्वपज्ञसत्रम। तत्र देतु तु उक्त ए्व। रामानुजादीना मते अत सिद्धान्तसूभतवेन भहणात दोष एव वाच्य। (२) "सपष्टो छेकेपामू" ४/२/१३ (५०९) इत्यन "स्पष" इति पदसत्वे अपि "हि पकेपाम्" इति पदध्यात् साकक्षत्त्व सिध्यत्येव, मतो नास्य मधिकरणारम्भकरल युकम्, पर्थ सामान्यनियमात्, ६ विरोपनियमाथ। मास्फरीना मतेन एक्त् सूत्र पूर्वसूत्ररोपलेन पठितम्। शोकरमतेन पतद्धि पृथक सूनम् तथा सिद्धान्तसूचकम्, औरीतसिद्धान्तानुरोषाल। मत्र कचित् मन्यवतिप्ठनते ाप स्मतेन पतत्सूतस्प सिद्धान्तसूत्रत्वेन भणभ् अर्सगतमिति । "न तु" भमृतिपूर्थपम्निरास्षक लिंगामावादिति च। तम, "सपष्टो सेकेपाम्" इत्पत्र हिन्सन्दस्थ तथालेन व्यान्यानार्हलात्। विद्व पूर्वमूने शरीरात् भाणोल्कान्तिरुपसिद्धान्तस्प पूर्वपक्षत्वेन भहणात, तथा चारीरात् प्राणोत्कान्तिकपापसिद्धान्तम्य सिद्धान्तलेन वर्णनाद, वुद्धिस्थमपृत मिध्धन्तम्पैव पधल्य फल्पयितु शक्यते। म एव सिद्धान्त मत्र "स्पष्ट" इति शब्देन स्मारित एव। अतो न निपेघार्थकषटथकश्भह्णावकाश। मन्ययाकलपने औरतसिदविरोष दुप्परिदरणीय पवेति भतिमाति। (३) 'सस्ति थ" ४।२।१४(५१०) इत्यन्र प्रथमान्तफ्दामावात तयैय। पर्थ सामान्यनियमात्, चकारात् हेतुसमुख्ायत्मपि करम्पते। छए विरोपनियमाद्। परसूतरे अविकरणारममात् अधिकरणसमासिश्य अत्र थोदप्या। सप्तम वागादिलयाधिकरणम्। मत्र "तानि परे तथा घाह" ४।२।१५ (५११) इति सूतस्थ तात्परय्म् जवलम्ब अस्य "पागाविलयाधिकरण" नाम।तत्र वहममार्ष्य विदाय सर्वेपु माप्येपु मविकरणम् नारन्य मिति इरपते। तत शन्मान्म माध्येपु मनेन एकेन सूत्रेण एक्त् सप्षमाधिकरण रचितम्। राश्त्रीप- माष्यो तथैव पषाधिकरण कल्पितम्। निम्चार्कभाष्ये तु सूऋयात्मकतवीयतृतीयाधिकरणस्प प्रथम सूत्रम्। शीकण्ठमाप्ये सूत्रद्यात्मकत्तवीयपषाधिकरणस्य मयर्म सूतम्। वहममाष्ये तदीयपृतीयाधिकरणस्थ नवसु सुत्रेपु ५तद्धि नवमं सूश्रम्। अत्र "तानि" इति प्रथमान्तसवत् अस्म मधिकरणारम्भकतव सगतम्। र्थ सामान्य

Page 508

२२० व्याससम्मत-ब्रह्मसूत्रभाष्यनिरयः (शयः पादः)

नियमात्। तत्शब्दस्य पूर्वप्रकृतापेक्षत्वं तु न अत्र वाधकम्, तथापि हि-शवदेन विधेयभेदात् १२श विशेषनियमात् अधिकरणारम्भः संगतः। वलभभाष्येअधिकरणस्थ अनारम्भात् दोपो वाच्यः। परसूत्रे अधिकसम्मत्या अधिकरणारम्भात् अत्रैव अधिकरणसभाप्ति । अष्टमम् अविभागाधिकरणम् । अत्र "अविभागो वचनात्" ४।२१६ (५१२) इति सूत्रस्य "अविभागः" इति पढात् अस्य "अविभागाधिरकण" नाम। अत्र निम्बार्क-श्रीकण्ठभाप्यद्वयभिन्नेपु सर्वेपु भाप्येपु अनेन एकेन सूत्रेण अधिकरणं रचितम्। तत्श-भा-म-भाण्येपु एतत सूतरं तदीयाष्ट्रमाधिकरणस्य एकमेव सूनम्, रामानुज-श्रीपतिभाष्ययोः तथव तदीयसप्तमाधिकरणस्य। वलभस्य तुपुन तदीय चतुर्थाधिकरणस्य। निम्वार्कभाष्ये एतत् सूत्रं तदीयसूत्दयातमकतृतीयाधिकरणस्य द्वितीयं सूत्रम्, श्रीकण्ठमाण्ये तु सूतद्यात्मकतदीयपषाधिकरणस्य द्वितीय सूत्रम्। तेन नि-श्ी-भाष्ययोः अधिकरणस्य अरचनात् दोष । अत्र "अविभागः" इति प्रथमान्तपदात् अस्य अधिकरणारम्भकत्वं युक्तमेव। ४र्थ सामान्यनियमात्। परसूत्रे सर्वसम्मत्या अधिकरणारम्भात् अत्रैव अधिकरणसमासिरिति। नवमं तदोकोधिकरणम्। अत्र "तदोकोश्रज्वलनं तत्प्रकाशितद्वारो विद्यासामर्थ्यात् तच्छेगत्यनुस्मृतियोगाच्च हादनुगृहीत: शताधिकया"४।२१७(५१३) इति सूत्रस्य "तदोकाथ्र" इति पदात् अस्य "तदोकोधिकरण" नाम। अत्र सवे अधिकरणम् आरव्घम्। तत्र श-भा-रा-श्री-श्रीप व-भाष्येपु अत्र एतदेव एक सूत्र गृहीतम्। निम्याकमाष्ये सूतदयं, मध्वभाष्ये च सूत्रपश्चकम् इति विशेष:। श-मा-म-भाष्येषु नवमाधिकरणम्, रा-श्रीप-भाष्ययोः अष्टमाधिकरणम्, निम्बार्कमाष्ये चतुर्थाघि- करणं, माध्वभाष्ये नवमाधिकरण, श्रीकण्ठमाष्ये सप्षमाधिकरणं, वलभभाष्ये पञ्चमाधिकरणम् इति प्रभेदः। अत्र "तदोकोअ्रज्बलनम्" इति प्रथमान्तपदात् अस्य अधिकरणारम्भकत्वं संगतमेव, ४र्थ सामान्यनियमात्। च-कारस्य न वाघकतवं विधेयभेदस्य जापनात् १२श विशेषनियमात परसूत्रे अधिकसम्मत्या अधिकरणारम्भात अन्रेव अधिकरणसमासिश्व। दशमं रश्म्यधिकरणम् । अत्र "रश्म्यनुसारी"४।२१८ (५१४) इति सूतस्य "ररिमि" इति पदात् अस्य "रश्यधि- करण" नाम। अत्र श-भा-रा-श्रीप-श्रो-व-भाष्येषु अधिकरणं रचितम्, नि-म-भाष्ययोः तु न रचितम्। श-भा-श्री-भाष्येषु सूत्रद्वयं गृहीतम्, रा-श्रीप-व-माण्येषु तु एतदेव एक सूत्रं गृहीतम्। श-भा-भाष्ययोः दशमाधिकरणं, रामानुज-श्रीपतिभाष्ययो. नवमाधिकरणं, निम्बार्कभाष्ये तु सूत्रद्वयात्मकतदीयचतुर्थाधिकरणस्य द्वितीय सूत्रम्, माध्वभाष्ये तथैव सूत्रपश्चात्मकतदीय

Page 509

चतुर्याव्याये द्वितीयः पाद :- पकादश दक्षिणायनाधिकरणम् २२१ नवमाधिकरणस्य द्वितीयं सून्रम्, श्रीकरण्ठमाण्ये अष्टमम् अधिकरणम्। वहममाज्ये पठाषि फरणम्। तच सूत्रठूयम्- १। "र्यनुसारी" ४।२/१८(५१४) २। 'निशि नेति चेन्न समयन्यस्य यावदेहभावित्वात् दर्शयति च" ४।२११९ (५१५) अत्र (१) "रस्नुसारी" गरा१ट (५१४) इति प्रयमान्तपकात अस्य अधि करणारमकर्र् युकम्। धर्य सामान्यनियमात्। निनमनमाष्यदये अधिकरणस्प मनार- म्माव दोप । (२) "निशि नेति चेन्न सम्न्धस्य यावद् देहभावित्वाद् दर्शयति च" ४।२१९ (५१५) इत्यत्र प्रथमान्तपदामायात् नास्य अधिकरणाएम्मकलवम्।४र्य सामान्यनियमात, ५म विरोपनियमात्। रा-नि धीप -- माज्येपु अधिकेरणस्थ आरम्भाव दोप। माध्वमाप्ये एतत सू्त्र च द्विया विमकम्। परसूत्रे अधिकरणारममात् मत्रेष मधिकरणसमाति संगच्छते। एफादर्श दक्षिणायनाघिकरणम्। अत्र "अतध्ायनेऽपि दक्षिणे" ४।२/२० (५१६) इति सूनस्प "मयने दक्षिणे" इति पवद्रयात् अम्य "दक्षिणायनाधिकरण" नाम। तत्र श-मा-रा-श्री-श्रीप-माज्येपु एतदारम्य पत्रूयेन एतव्धिकरण रचितम्। नि-म-व भाप्येपु तुन तथा कृ्तम्। श-मा-रा-शीप गाज्येपु एतड् एकाद्शाधिकरणम्। श्रीकृण्ठमाप्ये तु नवमाधिकरणम्। निम्मार्फमाज्ये सूत्रत्रयात्मक वदीयपस्वमाधिकरणस्प द्वितीय सूत्रम्, माध्यमाण्ये तु सत्रपश्चातमक पदीयनवमाधिकरणस्य पश्चमें सूत्रम्। वलममाज्ये सत्रत्रयात्मकतदीयसपमाषिकरणस्य द्वितीय सत्रम्। तच सूरदयम्- १। "अतधायनेडपिदक्षिणे" ४।२/२०(५१६) २ 'योगिन प्रति च स्मर्थते स्मार्चे पैते" ४।२।२१ (५१७) अन् (१) मतन्धायनेपि दक्षिणे" ४।२।२० (५१६) इत्पत्र प्रथमान्तफ्दामावात् नास्य जधिकरणारम्मफच सङतम्, तथापि "अतश्" इति पवात् "विद्याफलम्" इत्येव कस्थचित मथमान्तपदस्थ मव्याहार कर्तव्य इति प्रतिमाति।५म सामान्यनियमात् ततथ विधेय भेभावपि मत्र अधिकरणारम्म सगच्छते। च अपि-हि सब्दानो न वाधवततव विधेयमेवाल १ रश विशेपनियमात्। नि-म-व-माज्येपु अधिकरणस्य मनार्भाव-तेपां दोप एव वक्व्। (२) 'योगिन प्रति च स्मर्यते स्मार्ते चैते" ४।२।२१ (५१७) इत्यत्र "एते" इति मथमान्तपवात् अस्य अविकरणारम्भत् युक्त, तथापि चकारस्य पकृतविषयत्वमसंगात् तस्य निवेष। र्भ सामान्मनियमात दष विशेपनियमान्त। अत नास्म मधिकरणारम्भफत्व सगच्छते। माध्यमाज्ये तवी यदसमाधिकरणस्य नारम्भाव तस्यैव दोप वाच्य। पावरोपाव मत्रेव अविकरणसमासिश्व वोद्धव्या।

Page 510

२२२ थी।ससममत-ब्रह्मसूत्रभाष्यनिर्णाय: (३्यः पाद)

इदानीं द्रष्टव्यम् अनेन निवन्धेन अस्मिन् पादे अधिकरणरचनायाम् (१) कति फीहशा नियमा अन्र सङ्कलिताः। (२) कति च दोषा: कस्य भाष्यस्य क्थ संवृत्ाः । (३) कश्र श्रुतय, कैश्च सूत्रेः उपजीव्यत्वेन गृहीताः। (४) उपजीव्यश्रुतिबलेन कीदशी च पादसंगतिर्भविष्यति इति। एते च चत्वार. विषयाः अधस्तात् क्रमेण प्रदर्श्यन्ते, तत्र प्रथमस्तावत् (१) कति च कीदशा नियमा अ्त्र संकलिता:। अत्र न कोडपि नियम संकलितः, अतो द्रष्टव्यम् (२) कति च दोषाः कस्य भाष्यस्य कर्थं संदृत्ताः । इति। तेत्र ४।२/२ अधिकरणे नि-व-भाष्ययो. "तन्मनः प्राणः उत्तरात् ४।२३ सूत्र अधि- करणस्य अनारम्भातु दोष । ४।२।३ अधिकरणे नि-व-भाष्ययो "सोडध्यक्षे तदुपगमादिभ्यः" 8/२1४ सूत्रे अधि- करणस्य अनारम्भात् दोष। तत्रेव रा-म-श्रीप-च-माष्येषु "भूतेषु तच्छुते" 8214 सूत्र अधिकरणस्य आरम्भात् दोष:। तत्रैव माध्वभाष्ये "नैकस्मिन् दर्शयतो हि" ४।२/६ सूत्र अधिकरणस्य आरम्भात्दोष:। ४1२/५ अधिकरणे रा-नि-म-श्रीप-व-भाष्येषु "तत्पीतेः संसार्यपदेशात्" 81२ सूत्रे अधिकरणस्य अरचनाया दोष:। ४।२/६ अधिकरणे रा-नि-म-श्री-श्रीप-व-भाव्येषु "प्रतिषेधात् इति चेन्न शारीरात्" ४|२/१२ सूत्र अधिकरणस्य अनारम्भात् दोषः । ४।२/७ अधिकरणे वलभभाष्ये "तानि परे तथा बाह" ४।२/१५ सूत्रे अधिकरणस्य अनारम्भात् दोष: । ४।२/८ अधिकरणे नि-श्री-भाष्ययोः "अविभागो वचनात्" ४।२११६ सूत्रे अधि- करणस्य अनारम्भात् दोष। ४।२/१० अधिकरणे म-नि-भाष्ययोः "र्यनुसारी" ४/२/१८ सूत्रे अधिकरणस्य अनारम्भात् दोष तत्रव रा-नि-श्रीप-च-भाष्येषु "निशि नेति चेन सम्बन्वस्य यावददहमावित्वात् दर्श- यति च" ४।२।१९ सूत्रे अधिकरणस्य आरम्भात दोष। ४।२/११ अधिकरणे नि-म-व-माज्येपु "अतश्ायनेऽपि दक्षिण" ४२/२० सूत्र अधिकरणस्य अनारम्भात् दोष ।

Page 511

चतुर्थाध्याय द्विवोयपादसमालोचनम् २२३

तत्रैव माध्वमाप्ये "योगिन प्ति च स्म्यति स्माचें चैते" ४।२२१ सूत्रे अधि करणस्य मारम्भातु दोप। एव च मरिमिन् पाढे भाप्याणा दोपसमादारे कृते दश्यते- माप्यनाम अधिकरणम्य मरचनाया अधिकरणस्य रचनाय। निम्भार्कमाच्ये ७ दोया १ दोप पलममाप्ये ६ २ दोपो " रामानुजमाप्ये २ दोपी २ ,, माध्य माप्ये : दोपा ३ दोपा भीपतिमाप्ये दोपी २ दोपी थीऋण्टमाप्ये २ 0 इति वक्तु शक्यते। तथा च अस्मिन् पाढे राहर भास्करभाप्पयो दोपामाव। दवानी मरव्यम्- (३) फाव श्ुतयः कैथ सूत्रैः उपजीनपत्वेन यृहीताः। तत्र पयमाधिकरणे- "वाड्मनसि दर्शनाच््नाथ" ४।२११ इति सूत्रे "अस्य सोम्य पुरुपष्य प्रयतो वाहमनसि सपधते

दितीपाधिकरणे- मन पराणे, भाणस्तेजास, तेज परस्यो देववायाम्" (छ० ६८।६)

"तन्मन पाय उप्तरात्" ४।२।३ इति सूघ्रे "अन्नमयं हि सोम्य मन आपोमय प्राण" (छा० ६।५।४) "मन' माणे" (छा० ६।८।६ ) पृवीयाधिकरणे- "सोडध्यक्षे तदुपगमादिम्य" ४।२1४ इति ससे '५वमेव इमम् आात्मानम् मन्त काले सवे पाणा अमिसमा्यन्ति" (बृ० ४।३।३८) 'तमुत्कामन्त प्राणोऽनूल्कामति" (ृ0 ४।४।२) "स विज्ञानो भवति"( ृ० ४।४।२) "भूतेपु तच्छूते" ४।२1५ इति सूत्ने

चतुर्थाधिकरणे- "भाणस्तेमसि" (छा० ६।८/६)

"समाना चासतुपकमादमृतत् चानुपोष्य" ४।२७ इति सूसे

Page 512

२२४ व्याससम्मत-ब्रह्मसूत्रभाष्यनिर्णयः (३यः पादः)

"तयोर्धर्वमायन्रमृतत्वमेति" (छा० ६।८/६) पश्चमाधिकरणे "तदापीतेः संसारव्यपदेशात्" 81२1८ इति सुले "तेज परस्था देवतायाम्" (छ०६/८१६) "योनिमन्ये प्रपधन्ते शरीरत्वाय देहिनः" (कठ० ५/७) षष्ठाधिकरणे "प्रतिषेधादिति चेन्न शारीरात्" ४।२११२ इति सूत्ने "न तस्य प्राणा उल्क्ामन्ति" (वृ० ४१४।६) "न तस्मात् ड्ाणा उल्कामन्ति" (वृ० माध्य० ४।४८) "सपष्टो हेकेषाम्" ४।२११३ "स उच्छुयत्याध्मायत्याध्मातो मृतः शेते" (वृ० ३।२।११) "समय्यते च" ४।२1१४ "देवापि मार्गे मुखन्त ह्यपदस्य पदैषिणः" ( महा० १२।२७२।२२) सक्षमाधिकरणे "तानि परे तथा ह्याह" ४।२।१५ इति सत "गता कला. पश्चदश प्रतिष्ठा." (मु० ३।२७) "एवमेवास्य परिद्रण्टुरिमा: षोडश कलाः पुरुषायणा: पुरुषं प्राप्य अस्तं गच्छन्ति।" (प्र० ६।५) अष्टमाधिकरणे "अविभागो वचनात्" ४।२११६ इति सते "भिद्यते चासा नाम रूपे" (प्र० ६।५) "स एषोडकलोडभृतो भवति" (प्र० ६।५) नवमाधिकरणे "तदो कोअ्रज्वलन तत्प्रकाशित द्वारो विद्यासामर्थ्यात् तच्छेषगत्यनुस्मृतियोगाच् हार्दानुगृहीतः शताधिकया ॥" २२१७ इति सूले "शतं चैका च हृदयस्य नाड्यस्तासा मूर्धानममिनि.सतैका। तयोध्वमायन्तमृतत्वमेति विष्वड्डन्या उलकमणे भर्वन्ति ।" (० ८।६/७) दशमाधिकरणे "रइम्यनुसारी" ४।२११८ इति सूले "अथ तैरेव रश्मिमिरूदूर्ध्वम् आक्रमते" (छ0 ८/६1५)

Page 513

पसुर्याव्याये वृतीया पाद,-मयमम् अरविरायधिकरणम् २२५ "निश्चि नेति चेन्न सभ धस्थ यावदेहमावित्वाद् दर्शायति च" ४।२११९ इति सत्ने 'ममुष्मादादित्यात् मतायन्ते ता आसु नाड़ीपु सप्ता

एकास्याविकरणे- आम्पो नाडीम्य पतायन्ते तेडमुन्मिन् मादित्ये सप्ता "(छ०८1६।२)

"योगिन प्रति च स्मर्यते स्मार्चे चैते" ४।२।२१ इति सत्ने "अनाचित कर्म्मफले कार्व्य कर्म्म करोति य" (गी० ६।१ ) "इन्द्रियाणीन्द्रियार्येपु वर्षन्त इति धारयन्।" (गी० ५१) ददानी दष्षय्यम् पताध्शसत्रोपजीव्यक्षुतिभलेन- (४) कीह्शी अस्य पादसगति: मत्िष्यति। अत्र प्रायेण सर्वे सत्रे परलोकगमनपफार एव वर्णित, तथा कतिपये सत्रे मुक्तौ देदेन्द्रियाणों लयक्रमोडपि दर्शित। "अविभागो वचनात" (४।२११६) इति एकस्मिन् सत्रे विदेहकवल्थम्वरूपमपि विवृतमेव। मत्र रामानुजादिमाज्ये व्यास्पाकोसलेन जीवम्रक्णो मुकी विभाग एव बचते-इत्येव प्रतिपादतम्। हेतुश्ात्र ववमतानुरागमात्रमित्येव करप्पते। कथा च तेपा यनिरपण, तत पवस्पते-

भारकरमते पायेण तथेय ।

भाध्वमते-देवाना मोक्षोलकन्तिनिरूपणम्। ओोकण्ठमते-उपासकस्प विदुप शरीरात् उत्कान्तिनिरूपणम्। श्रीपतिमते-तवं-पदार्थमूत जीवोत्कान्याविदशाविरोफफलम् इति। वस्तुत मत्र मतमेद नाममात्रेण पर्यवसित।

चतुर्थाज्ाये तृतीयपादे पयमम् अर्चिराधषिकरणम्। अत्र "मर्चिराविना कमचिते"४।३१ (५१८) इति स्य "मर्चिरादिना" इति काद् अस्म "अर्चिराधधिकरण" नाम। तत्र एक वल्ममार्ष्य विदाय सर्वेषु माज्येषु एतेन एकेन सूत्रेण ५वद विकरण रचितम्। वलममाज्ये एतद षिकरणे सत्रचत्ुषय गृद्ीतम्। मत्र पथमान्तफदस्म चदनीमत्वात पादारम्माच अविकरणारम्म संगच्छते। शयसामान् नियमात्। परसत्रे अविकसम्मत्या अधिकरणार माव मत्रेव अधिकरणसमासिन्य समुचिता। २९

Page 514

२२६ व्याससम्मत-श्रह्मसूत्रभा्यनिरएायः (श्यः पादः)

द्वितीयं वाय्वधिकरणम्। अन्र "वायुम्दादविशेषविशेषाभ्याम्" ४।३।२(५१९) इति सनस्य "वायु"- शब्दात् अस्य "वाय्वधिकरण" नाम। तत्र वलमभाष्यमिन्नेषु सवंषु भाष्येषु एतेन एकेनेव सूत्रेण एतद् द्वितीयम् अधिकरणं रचितम्। वलभभाष्ये एतत् सत्र सत्रचतुष्ट्यात्मकनतदीयप्रथमाधिकरणस्य द्वितीयं सूत्रम्। तेन अत्र अधिकरणस्य अनारम्भात् तस्य दोषः। अत्र अस्य विषयश्रुतिवाक्यात् "वायुः" इति प्रथमान्तपदस्य अहनीयत्वात प्रथमान्त- पदामावेडपि विधेयमेदात् अधिकरणारम्भ सगच्छते। ५म सामान्यनियमात् ।११श विशेष- नियमाच्च। परसत्रे अधिकसम्मत्या अधिकरणस्य आरम्भात् अन्रैव अधिकरणस्य समाततिरपि बोद्ध्या। तृतीयं तड़िद्धिकरणम्। अत्र "तड़ितोडघि वरुण: सम्बन्धात्" ४।३३ (५२०) इति सूत्रस्य "तडितः" इति पदात् अस्थ "तिदधिकरणं" नाम। तत्र वलमभाष्यमिन्रेपु सवंषु भाष्येषु अनेन एकेन सत्रेण एतदधिकरणं रचितम्। वलल्मभाष्ये तु एतत् सूत्रं तदीयप्रथमाधिकरणस्य चतुषु सूत्रेषु तृतीयं सूत्रम्। अत्र "वरुणः" इति प्रथमान्तपदात् अस्य अधिकरणारंम्भकत्वं युक्तम्। ४्थ सामान्य- नियमात्। वहमभाष्ये अधिकरणस्य अकरणात् दोष। तत्र पुनः एकम् अधिक सत्र पठितम्। तच सूत्रम् "वरुणाचाधीन्द्रः प्रजापतिः" इति। परसूत्रे अधिकसम्मत्या अधि- करणस्य आरम्मात् अत्रैव अधिकरणसमासिश्च सङ्गच्छते एव। चतुर्थम् आातिवाहिकाधिक रखम्। अत्र "आतिवाहिकास्तहिन्गात्" ४।३४ (५२१) इति सन्रस्य "आतिवाहिकः" इति पदात् अस्य "आतिवाहिकाधिकरण" नाम। अत्र सर्वषु भाष्येषु चतुर्थम् अधिकरणम् आरबवम्। वलममाण्ये तु द्वितीयम् अधिकरणम्। तत्र शंकर-श्रीपति-वललभभाष्येपु अत्र सूत्रनयं गृहीतम्, भा-रा-नि-श्री-भाष्येपु तु सूत्रद्यम्, "उभयव्यामोहात् ततुसिद्धे" (४।३।५) इति सूत्रस्य वर्जनात। माध्वभाष्ये पुनः सूत्रद्वयं गृहीतम्। तत्र "उभयव्यामोहात् ततू सिद्धेः" (४।३।५) इति सूत्र न वजितम्। तच सूत्रन्यम् १। "आतिवाहिकास्तहिज्गात" ४१३४ (५२१) २1 "उभयव्यामोहात् ततसिद्धे" ४१३/५ (५२२) ३। "वैद्युतेनेव ततस्तच्छते:" ४।३६ (५२३) अत्र (१) "आतिवाहिकासतहित्" ४।३४(५२१) इत्यत्र "आतिवाहिका" इति प्रथमान्तपदात् अस्य अधिकरणारम्भकत्वं संगतमेव। र्थ सामान्यनियमात्। (२) "उभयव्यामोहात् तत्सिद्ध""४।३/५(५२२) इत्यत्र प्रथमान्तपदाभावात

Page 515

पतुर्याध्याये वृतीयः पाद :- पश्चम फार्य्याषिफर णम् २२७

नास्य अविकरणारमभम्।एरर्थ सामान्यनियमात्। "तत्" वस्य साकक्षत्वविद्ानात् ७म विरोपनियमाच। भारा-नि-शी माप्येपु एतत् सूत्र न प्तिम्। (३) "वैधुतेनेव ततस्तचछते" ४३६ (५२३) इत्यत्र प्रथमान्तपदामावात् तयैय नास्य अधिकरणारम्भकत्वम्।एर्य सामान्यनियमात्, उम विरोपनियमाच्। परसत्रे अधि करणस्य आरग्भात् मन्रेव अविकरणसमासि सम्च्छते एवं। अत्र माध्यमाज्ये अविकरणस्य आरम्मात् दोप। पश्चम फार्य्याषिकरणम् । मत्र 'कारच्य वादरिरस्य गत्युपपते" ४३ (५२४) इति सत्रह्म "काव्य" फ्वात् मस्य "कार्व्याधिकरण" नाम। मम् सर्वेपु माज्येपु अधिकरणम् मारव्यम्। तत्न शन्भा-रा-नि-भी- थीप-माध्येपु पक्षमाधिकरण, माध्वमाप्ये पषठाधिकरण, वल्लममाज्ये तु एृवीयाधिकरणम्, शकर वलममाज्ययो सत्राष्टफ गृहीतम्। भा रा-नि-म-श्री-श्रीप-माप्येपु सत्रवशक गृह्ीतम्। तच्च सत्राएक १ "काय्य बादरिरस्थ गत्युपपत्ते" ४।३/७(५२४) ५ 'स्ृतेश्" ४।३।११ (५२८) २। "विशेपितत्वाथ" ४।३८ (५२५) ३ "सामीप्यात् तु तद्थ्यपदेश" शश९(५२६) ७"दर्शनाख" ६। "पर जैमिनिमुख्यत्वात्" ४।३।१२(५२९) ४।३।१३ (५३०) 81 "कार्स्यात्यये तद्ष्यक्षेण महात टा गन च काय्ये परममिधानात" ४१३१०(५२७) प्रतिपत्थमिसनन्वि"४|३१8 (५३१) मत्र (१) "कार्य्य यादरिरस्य गत्युपपपे"४३७ (५२४) इत्यत्र "कार्ष्यम्" इति

नापफ्वावरिमतात् मधिकरणारम्म युक्त एव। १०म विशेषनियमात्। (२) "विरोपितत्वाच" ४|३/८ (५२५) इत्यत्र मथमान्तफदामावात् नास्म अधिकरणाएम्भकत्वम्। शर्य सामान्यनियमात् च-कारात साकक्षस्वमपि, छष विशेयनियमात्। इति सत्रय तु पूर्वपक्षसत्रम्। (३) "साभीप्यात् तु कु यपदेश" ४।३।९ (५२६) इतयत् 'स्दूव्यपदेश" इति पथमान्तपदसत्त्वेडपि तु-शन्योगात् नास्य मधिकरणारम्भकत्वम्। तु-श्देन सिद्धान्तपक्षार्म । उत्तपूर्वपक्षव्यादुकतात् नात्र नविकरणारम्म। एर्य सामान्यनियमात, ९म १८श विशेपनियमाम्याम्। (8) "कार्थ्यात्यये तदष्यक्षेण सहात परमभिधानात" ४।३१०(५२७) इत्यत्र मयमान्त कवामावाल नास्य अधिकरणारम्भकरवम्। अ शब्देन साकक्षित्विद्यानाव् ७म विरेपनियमाथ।8र्य सामान्यनियमातू।

Page 516

२२८

(५) "सृतेश्र" ४।३।११ (५२८) इति अत्रापि तथा। इति एतत्त्रयं सिद्धान्त- सूत्रम्। प्रथमान्तपदामावात् हतुसमुचायक-च-कारात् न अधिकरणारम्भः, ४र्थ सामान्यनियमात् ६ष विशेषनियमाच्च। अत. परं सत्रतयं पूर्वपक्षज्ञापकम्। (६) "परं जैमिनिमुख्यत्वात" ४।३।१२ (५२९) इत्यत्र "परं" "जैमिनिः" इति प्रथमान्तपद्ट्वयसत्व्रेडपि नाम्ना परमतकीर्तनात्,ता कस्मा् पर" इति आकाक्षाय साकाक्षत्वात् नास्य अधिकरणारम्भकत्वम्। एतत् जैमिनेर्मतम् विषयान्तरस्य अज्ञापक प्रतिकृलर्थक-पूर्वपक्षसूत्रम्। ४्थ सामान्यनियमात्, १०म विशेषनियमाच्त। (७) "दर्शनाच" ४।३।१३ (५३०) इत्यत्र प्रथमान्तपदाभावात् नास्थ अधिकरण- रमभकत्वम्। च-कारस्य हेतुसमुच्चयार्थकत्वाच्त। एर्थ सामान्यनियमात्, ६ष विशेषनियमाच्च। (८) "न च कार्य्ये प्रतिपत्त्थमिसन्धिः"४।३।१४(५३१) इत्यत्र "प्रतिपत्त्यभिसन्धि." इति प्रथमान्तपदसत्त्वेपि "न च"-पदसमभिव्याहारात् नास्य अधिकरणारम्भकत्वम्। च-कारस्य हेतुसमुख्चायकार्थकत्वात्। ४र्थ सामान्यनियमात्, ६ष विशेषनियमाच। परसूत्रे अधिकरण- रम्मात् अन्र अधिकरणसमाप्ति कल्पयितुं शक्यते। इति एतत्रयं पुन. पूर्वपक्षसूत्रम्। पूर्वपक्षेण अधिकरणसमाप्तिसाङत्यम् उत्तराधिकरणे विचारयिष्यते। प४ठम् अपतीका लम्वनाधिकर एम्। अत्र "अप्रतीकालम्नान् नयतीति वादरायण उभयथाऽदोषात् तल्कतुश्च" ४।३।१५ (५३२) इति सूतस्य "अप्रतीकालसनान"-पदात अस्य "अप्रतीकालम्बनाधिकरण" नाम।तन्र शंकरवल्म-भाष्ययो अधिकरणारम्भ दृश्यते, अन्येपु तु न तथा। तेन शाकरभाष्ये सूत्रद्यात्मक-तदीयपष्ठाधिकरणस्य प्रथम सूतम्, वहममाण्ये सूत्रदयात्मकतदीयचतुर्थाधिकरणस्य प्रथम सृत्रम्। भा-रा-नि-श्री-श्रीप-भाज्येपु सूत्रदशकात्मकतदीयपश्चमाघिकरणस्य नवमं सूत्रम्। भाव्वभाप्ये तु सूत्रदशकात्मकतदीय-पष्ठाधिकरणस्य नवमें सूत्रम्। तख सुत्रयम् १। "अप्रतीकालम्नान् नयतीति वादरायण उभयथाऽदोपात तत्क्रतुश्च" ४।३।१५ (५३२) २। "विशेष च दर्शयति" ४।३।१६ (५३३) अन (१) अप्रनीकालमचनान् नयतीति वादरायण उभयथाऽनोपात तत्मतुश्र" ४३१५ (७३२) इनयल "बादरायण" 'तत्फतु" दति प्रथमान्तपदाभ्थाम् अस्थ अधिकरणारम्भ- न सग-छते। सवमतस्यापनाय विपयान्तरजापनायच वादरायण उति प्रथमान्त-"नाग"-पदेन सूहम्य रनितचात् न दोष। तनश "अमानव पुलुपः" दनि प्रथमान्तपतम्य अन उजनीय- । अन अव नविकग्णारम युन्यते। थर्थ सामान्यनियमात् १०म विश्वेपनियमात म र विदेषनियमाथ। भाना-नि-म-श्री-श्रीप माप्येष अन अधिकरणं न रचितम्। तत्र पतद्धि-

Page 517

पतुर्ाध्याये वृतीयः पाद :- पष्ठम् अपतीकाशम्वनाधिकरणम् २२९ फरणम् आरब्याधिकरणस्य मद्रतेन गृद्दीतम्। तत् तु आ।तदषया संगतमेव प्रतिमाति। यत पूर्वपतिकाय्यायिकरणे 'कार्य्य वादरिरस्य वत्युपपचे" तथा "विरेपितत्वाच" इति मयमसूबदयेन वादरिमत वितृत्य पूर्वपक्षस्यावर्चकन्तु शन्दपटित यत "सामीप्यात् तु तद्- व्यपदेन" इति सू्घ, तद् मारम्य सूमतयेण तन्मर्ते निरम्य "पर जैमिनिर्मुस्मत्वात्" इत्यादि- सूत्रत्रयेण पुन मतान्तर विधृतम् इति। तत जपतीकालम्नान नयति इति यादरामण उमयथाउदोपात सतफतुश" इति पर्वषियूत्रेण यत् स्वमतवर्णन तत् जैभिनिमतस्म जम्वारस्यपरम् इत्वेव समतम्। तयापि पूर्वपक्षमतेन अधिकरणसमापन न सगतम्। अत आपातहरया पतद्धिकरणम्य पूर्वाधिकरणासत्वमेव संगतम् इत्येव मनुमीयते। मन्यया दोपापते। सत्यम यतत्। परन्ु "अमतीफालम्पनान् नयति" इति विनिष्य निर्देशात् उपासकसामान्येन अनि-शातु विरेयमेदल् वयस्म्माविच्वात्, विधेयमेदाल च अस्य पृथगधिकरणत युक्ततरमेव मति। यदि अ्र पतादपिरोपनिर्वेश न कृत स्थात, तवा तदधिकरणस्य पूर्वाधिकरणादृर्त्य संगवमेव मासीत, नात्र सन्देह। परन्तु तथा न हतम् मग्र। अत विधेयमेदात अस्य पृथगधिकरणल सगतमेव। परन्तु तथा सत्यपि पूर्ववर्ि- 'काध्याधिकरणस्य" पूर्वपक्षमून समातिकल्पन न सगतम्, अन्थे अस्मिन् पु््रापि इयं सेली न अनुसता। पतद्षि मन्यम्, तथापि सूलाक्षरत्धस्य अर्थस्म पाषान्यात, पतदेव अगत्या स्वीकर जीयम् इति। अत अव अधिकरणारम्भ समुचित गव। तथा च मा-रा-नि-म-श्री-भरीप-माधेयु अधिकरणस्थ मनारम्भात् दोप एव फल्पनीय इति। अम्र ददमपि यान्व्यम् जमिनिमतेन अविकरणसमापन न तावत् सम्पूर्णतया व्यासयूपरचना रोटीविरुद्धम्। जमिने अन्यय्र तर्थाकरण वैपासिकरीतिविरबम्- इति सत्यम्। जैमिनिमतम्य अशत भ्रहणदर्शनात्। यथा-"तद्मूताधिकरणम्" ३।४१०। अन्र यत् मधिकरणारम्भकसूत्रम् 'तन्मूतस्य तु नावद्मायी जैमिनरषि नियमा सय्ूपामावेभ्य" ३४१४० इति, तत्र "अपि" सव्देन मगवतो वावरायणस्प अपि सत्र सम्मति दर्शनात"-इति पृत्ी स्पस्तयेव उकम्। अत व्यासीयसूतर चनारोलीविरोष न फल्पनीय। तवथ जैमिनीयपूर्वमीमांसामतिपादिसस्ालत्रतातू पच्चनिर्णय की रामपि मत्र उचरमीमांसाया मपि सर्वत्र गृद्ीतमेव। तस पूर्वभीमासाया या न्यूनता तस्या परिदारयित व्यासस्य उपरमीमासा- रग्म इत्यपि विदतमेव विदुपाम्। अत जैमिनीयमत न सर्वतोमावेन व्यासदेवेन वर्जित निराहट्त या, फपिलकणादादोना मतनिराकरणमिव। तेन अत जैमिनीयमतेन पतत् कार्ष्याधिकरणस्म समापन न अर्सगतम् न या वैयासिकसूशरचनापद्रतिविरुवम्। यधपि मत्र जैमिनिमत वृस्ती पूर्वपक्षत्वेन उपन्यस्त दृस्पते, तथापि मत्र कथक्ित् व्याससम्मतिकस्पने न भृशं दोपाय भवितुम् उचितम् इत्येव अनुमीयते। अत प्रथमान्तप्दक्लेन विधेयमेवाच अत्र

Page 518

२३०

पृथगधिकरणरचन न असंगतम् इति प्रतिभाति। सिद्धान्तम् अनुपव। पूर्वपक्षेण अधिकरण समापनमेव दोषावहं तथा व्यासशैलीविरुद्धम्। अल न तथा दृश्यते। अतः नात्र दोप । (२) "विशेषं च दर्शयति" ४।३।१६ (५३३) इत्यत्र प्रथमान्तपदाभावात् नास्य अधिकरणभकवम्-ारस्य हेतुमुच्या्थकत्वात्। थे सामान्यनियमात् दष विशेषनियमाच, पादशेषात् तत्रेव अधिकरणसमाप्ति संगच्छते। चतुर्थाध्याये तृतीयपादसमालोचनम्। इदानीं द्रष्टव्यम् अनेन निवन्धेन अस्मिन् पादे अधिकरणरचनाया (१) कति कीदशा नियमा: अत्र सङ्कलिता.। (२) कति च दोषा कस्य भाष्यस्य कथ सवृत्ताः । (३) काश् श्रुतय कैश्च सूत्रे उपजीव्यत्वेन गृहीता । (४) उपजीव्यश्रुतिबलेन कीदृशी च पादसंगतिर्भविष्यति इति। एते च चत्वारः विषया. अधस्तात् क्रमेण प्रदर्श्यन्ते, तत्र प्रथम, तावत् (१) कति कीदशाः च नियमा: सङलिताः। अत्र न कोडपि नियम सकलित:। (२) कति च दोषा: कस्य भाष्यस्य कथं संवृत्ता: । अत्र ४।३।२ अधिकरणे वलभमाष्ये "वायुमब्दादविशेषविशेषाभ्याम्" ४।३२इति सूत्रे अधिकरणस्य अनारम्भात् दोष. । ४।३/३ अधिकरणे वलभभाष्ये "तड़ितोडधि वरुण सम्बन्धात्" ४।३/३ इति सूत्रे अधिकरणस्य अनारम्भातु दोष: । ४|३/४ अधिकरणे माध्वभाष्ये "वैद्युतेनव ततस्तच्छुते" ४।३६ इति सूत्रे अधि- करणस्य आरम्भात दोष । ४।३/६ अधिकरणे भा-रा-नि-म-श्री-श्रीप-भाज्येषु "अप्रतीकालम्बनान् नयति इति वादरायण उभयथाडदोषात् तत्क्रतुश्च" ४।३।१५ इति सूत्रे अधिकरणस्य अरचनाया दोष। एव च अस्मिन् पादे भाष्याणा दोषसमाहारे कृते दश्यते भाष्यनाम अधिकरणस्य अरचनाया अधिकरणस्य रचनाया भास्करभाष्ये १ दोष. रामानुजमाष्ये १ निम्चार्क भाष्ये १ माध्वभाज्ये १ दोषः श्रीकण्ठमाष्ये D

Page 519

चतुर्या ्याप-चतीयपाद समालोधनम् २३१

गाज्यनाम अणि+ रणस्य अरच गरया अधिकाणम्य रचनारया श्रीपतिमान्ये १ दोप 0 पदममाज्ये २ दोगी 0 इति यक ापने। तगा न अग्मिन् पादे रुबल पह्रमाप्यस्यैय दोपामाव। दनी दरप्म- (३) फाथ थुतपः फँथ सूपे उतजोव्पत्वेन सृह्षेता । तन पथमाधिकरणे- "अर्निरादिना तन्मयिने" ४३' इति सूघे "अय पनरव रस्मिमि ऊर््वम् सम मते" (छा० 613[५) "ते मर्निपम् अगिमगमरन्ति" (पृ० ६।।१५) "मे प इमे अरणे श्रद्दा तप इत्युपामत।" (पृ० ६।२।१") दधना पापिकरणे- पापुमन्दादविद्ोषषि ोपाम्याम' ४३२ इति सघे "म्तरे पयाने पन्यानम समाघ यभिगोरम मागच्चति, म वायुलोफ, स साहित्य ेक्रं, म यग्णणगेर्फ, सहच्रोप, ममनापतिकोर्क, स भमोकमू।'(को० १।३) "ते अर्निपम् अभिगम्मपन्ति अर्भिपोडद, अद मापू्य्यमाणपक्षम्, नानूरपर्यमाणपतादू यान् पसुटटऐेति मासान् तानू। (छा० ५१०११) 'सामेष्य मेंबन्मर, संयन्मरातू आवित्यम, आदित्यात् चन्द्रमर्स चन्द्रमसो विघ्युत तन्पुरष भमानव सप्ना म्रमम गगयति।" (छा. ५१०।२) "यदा ये पुर रोडम्मात् रोकात परैति स वायुम् मागच्ति, तस्मै स तत्र विजिदीते यथा र्थचमस्य म, तेन स अर्भ्वम् माकमते, स आदित्यम् मागचति।" (मृ० ५१०११) तृतीयाधि+ रणे- "तद्वितोडधि वरु मम्यधातू" ४३२ इति सूत्र चतुर्थाधिकरणे- "आातिवादि कास्तलिमाद्" ४३४ इति सूत्रे "अमिलोफ यायुलोफम्"" (फी० १।३) "तत् पुरुतोडमानव स पनानू म्रक्ष गमयति।" (छा० ४।१५1५) "वैधुतेनेत तवस्तचछते" ४।श६ इति सूत्रे "अमानव स पत्य अझलोर्क गमपति।" (2)

Page 520

२३२

पश्च माधिकरणे "कार्य्य वादरिरस्य गत्युपपततेः" ४।३।७ इति सूत्रे "स एतान् ्रह्म गमयति ।" (छा० ४।१५/५) "विशेषितत्वाच्" ४।३८ इति सूत्र "ब्रह्मलोकानू गमयति।" (बृ० ६।२।१५) "समृतेश्र" ४।३।११ इति सूत्रे "बह्मणा सह ते सर्व सम्प्राप्ते प्रतिसश्रे। परस्थान्ते कृतात्मान: प्रविशन्ति परं पदम् ॥।" ( महा ?) "दर्शनाच" ४१३१३ इति सूत्र "तयोघर्वम् आयन् अमृतत्वमेति।" (छ० ८१६1६) "न च कार्य्ये प्रतिपत्त्यभिसन्धिः ।"४।३।१४ इति सूत्र "प्रजापतेः सभा वेश्म प्रपदे।" (छा० ८।१८।१) "ये यदन्तरा तदू ब्रलम।" (छ० ८1१४।१) षष्ठाधिकरणे "अप्रतीकालम्बनान् नयतीति वादरायण उभयथाऽदोषात् तल्कतुश्च" ४।३।१५ इति सूत्रे "नाम ब्रहम।" (छ0७/१/') "विशेष च दर्शयति" ४।३।१६ इति सूत्र "यावत्रानतो गत तत्रास्य यथाकामचारो भवति।" (छा० ७/१/५) "वागवाव नाम्रो भूयसी।" (छ० ७|२1१) इदानी द्र्ष्टव्यम् एतादशसुत्रोपजीव्यश्रुतिबलेन (४) कीदृशी श्ररस्य पादसंगतिः भविष्यति। (४) पादोडयम् उपासकानाम् उतक्रान्तिमार्गनिरूपणपर इति सूत्रतः श्रुतितश्र अवगम्यते। एतदेव यथा विभिन्नमाष्येधु वर्णित तद् अधस्तात् प्रदश्यन्ते। यथा शीकरमतेन सगुणश्रह्मविद मृतस्य उत्तरमार्गाभिगमनम्। भास्करमतेन प्रायेण तथेव श्रह्मण. सगुणनिर्गुण मेदानङ्गीकार इत्येव अत्र मतभेदकारणम्। रामानुजमतेन - अचिरादिगति.। निम्बार्कमतेन विदुषो शह्मपास्तये गतिनिरूपणम्। मध्वमतेन र्वर्गगम्ययोः निरूपणम्। श्रीकण्ठमतेन अचिरादिगतिनिरूपणम्। श्रीकरमतेन अरचिरादिना मार्गेण गत्यागतिफलम्।

Page 521

चतुर्याध्यायः पतुर्थः पाद :- द्िवीयम् अविभागेन दष्टत्वाधिकरणम् २३३ अत्र शफरमते यत् "सगुणमसविद् मृतस्य उप्तरमार्गाभिगमनम्" इति उक्म् तत् सु तन्मते वक्षण तादरामेदस्वीफारादेव। अन्ये श्रक्षण निर्गुणत्व न स्वीकियते। भतोडत मर्य प्रमेद । इति पतुर्थाष्याये तृतीय पाद।

चतुर्याध्याये चतुर्यपाद:। पथम सम्पधाविर्मावाधिकरणम्। अग्र "सम्पधाविर्माव स्वेन शब्दात्" ४१ (५३४) इति सूजस्य "सम्पधाविर्माय" इति पदेन अस्य "सम्पधाविर्मावाधिकरण" नाम। अन्र श-मा-रा-नि-श्री-श्रीप-माप्येपु सूत्रमर्यं मृदीतम्। मान्चमाप्ये एक, वदममाप्ये सुतचतुष्ट्यम् इति। तत् च सूननर्यं- १। "सम्पधाविर्माव स्वेन से्दातु" ४४।१ (५३४) २। "मुक पतिज्ञानात्" ४/४1२ (५३५) ३। 'मात्मा प्रकरणात्" ४1४1३ (५३६) मत्र (१) "सम्पधाविर्माष स्वेन शब्दात्" ४।४।१ (५३४) इत्यन् "सम्पघाविर्मान" इति भयमान्तपदात् तथा पाचारम्भातू अस्य अधिकरणारम्भकरत्व युकमेव। एर्ये सामान्यनियमात् श्य विरोपनियमाथ। (२) "युष पतिज्ञानात्" ४।४।२ (५३५) इत्यत "मुष्" इति पयमान्तपदात् मस्थापि अधिकरणारम्भकत्व युकमेव, तमापि अर्यत साफाक्षत्वस् माधान्यात् विषेयान्तरत्वामावाख्, तम्न युकम्। माध्यमाप्ये तयैव कृतमिति हस्पते। तयापि नियमानुगृद्दीतत्वात् ससानाम् आचार््याणीं मतविरुद्धपात् नास्य अधिकरणारम्भकत्वकल्पन समुचितम्। अत माध्यमाष्ये मधिकरणारम्भात दोप। ४र्य सामान्यनियमात् ४र्य विशेपनियमाच्च। (३) "मात्मा भकरणात्" ४४।३ (५३६) इत्यत्रापि तभेव। "मात्मा" इति प्रयमान्त पदस्थ सत्त्वात् अत्र मधिकरणाएम्म समुचित, माध्यमाव्ये तमैव कृतम्। परच्ु पूर्वसूत्रवत् अस्य साफक्षत्वसिद्धे विधेयान्तरत्वामावाथ नास्म अधिकरणारम्भकत्वं युकम्। एय सामान्य नियमात्, थर्य विरोपनियमाच। माध्यमाप्ये अविकरणस्प वारम्मात दोय। परसूसे अधिक सम्मत्या अधिकरणस्प मारम्मात् जल्ेव अविकरणसमासि संगच्छते। द्विवीयम् भविमामेन हषत्वार्षिकरगम्। मत्र 'नविमागेन हषत्वाल" ४/४1४ (५३७) इति सूतस्म पवनयाव नस्म "अविमागेन रषत्वाधिकरण" नाम। अत्र श-मानरा नि-म-शी-माज्येपु एतदेव एक सूत्र

Page 522

२३४

मृहीतम्। श्रीपतिभाष्ये तु एतदारम्य सूत्रचतुष्टयं गृहीतम्। वहमभा्ये अधिकरणं न आरव्वम्। तल एतत् सूत्रं तदीयसूत्रचतुष्टयात्मकप्रथमाधिकरणस्य चतुर्थ सूत्म्। माध्व- भाप्ये अनेन चतुर्थाधिकरणं रचितम्। अत्र प्रथमान्तपदामावात् नास्य अधिकरणारम्भकत्व युकमु। तथापि पूर्वसूत्रात् "मुक्त" "आत्मा" इति एकस्य प्रथमान्तपदस्य अध्याहारात, अर्थतः विषयमेदात, विधेयान्तर- लवात् अहनीयप्रथमान्तपदाच तदू युक्मेव। ५म सामान्यनियमात्, ४र्थ विशेषनियमाच्च, अन्नयप्रकार वृत्ती दर्ष्टव्य। अत्र वलभभाष्ये अधिकरणस्य अनारम्भात् दोषः एव वाच्यः । परसूत्रे अधिकसम्मत्या अधिकरणारम्भात् अत्रैव तस्य समात्ति. । तृतीयं ब्रात्माघिकरणम्। अत "ब्राह्मेण जैमिनिरुपन्यासादिभ्य" ४।४/५(५३८) इति सूत्रस्य "ब्राह्मेण" इति पदात् अस्य "ब्राह्माधिकरणं" नाम। अत्र श-भा-रा-नि-म-श्री-वन्माव्येषु अधिकरणम् आर्धम्। श्रीपतिभाष्ये तु एतत् सूत्रं तदीयद्वितीयाधिकरणस्य चतुर्षु सूत्रेपु द्वितीयं सूत्रम्। श-भा-रा-म-श्री-माण्येषु सूत्रत्य गृहीतम्। निम्बाकभाष्ये तु सूत्रपश्चक, वल्मभाष्य च सूत्राष्टकम् इति विशेष:। त-भा-रा-नि-श्री-माज्येपु एतद्धि तृतीयम् अधिकरणम्, माध्वमाष्ये तु पश्चमम् अधिकरणम्, वहभभाष्ये च द्वितीयम् अधिकरणम्। तच सूत्रन्रयम् १। "व्राहमेण जैमिनिरुपन्यासादिभ्य" ४/४/५(५३८) २। "चिति तन्मात्रेण तदात्मकत्वादित्यौडुलोमि." ४/४।६ (५३९) ३। "एवमप्युपन्यासात् पूर्वभावादविरोध वादरायण:" ४/४७७(५४०) अत्र (१) "म्राह्मेण जैमिनिरुपन्यासादिभ्यः"४।४।५ (५३८) इत्यन्र "जैमिनि" इति मतान्तरज्ञापकप्रथमान्त-नाम-पतसत्वात् अत्र अधिकरणारम्भ युक्त। २श विशेषनियमात, तथापि अस्य विवेयभेदात् "मुत्त" इति प्रथमान्त किश्चित् पदम् अध्याहृत्य तत् करणीयम्। अन्वयार्थ वृत्ति द्रष्टव्या, ५म सामान्यनियमात, ४र्थ विशेपनियमात्। श्रीपतिभाप्ये अधिकरणस्थ अनारम्भात् दोप । (२) "चिति तन्मात्रेण तदात्मकत्वादू औडलोमि" ४४६ (५३९) इत्यत्र "सीटुलोमि" इति प्रथमान्तपदमत्त्व्रेपि एर्थ सामान्यनियमात्, प्रथमान्तनाम-पदेन प्रतिकरूल- मनान्तरस्व निर्देशात् नातथ अधिर्करणारम्भकलं युक्तम्।१०म विशेषनियमात्। (2) "ववमतुपन्यामान् पूर्वमावानविरोध वानरायण"४/४७(५४०) हत्यन्र "वाद- रयण "रनि प्रयमान्तपर्देन पर्वपक्षवर्णनाननतर स्वमतप्रदर्भनात् "एवमपि इति" पदाम्यां च माराव वसिद नानि अधिकग्णारम्भकचवम्। एर्थ सामान्यनियमान्, ६, १०म विशेष- निगणा ाग। पर उने ननित्सग्न्या अरिकरणस्य आर्माव अनैच अधिकरणसगासिश्र।

Page 523

चसुर्याध्यायः चतुर्थ: पाद'-पश्चमम् अभाषाधिकरणम् २३५ चतुर्ये सङ््षपाधिकरणभ्। मत्र "समस्पादेव सु तचछते" ४।४।८ (५४१) इति सूतस्य "सहल्पात" इति पदात अस्य "संफल्पाधिकरण" नाम। निम्बार्क वहम मिश्नेपु सर्वेपु माध्येपु मत्र मधिकरण रचितम्। तत्र क-मा-रा धी-माज्येपु तदीयचतुर्याधिकरणे सुमदय गृद्दीतम्। माध्वमाज्ये तदीयपषाधि करणस्य एतदेव एफ सूनम्, श्रीपतिमाण्ये तदीयपक्षमाधिकरणे पक् सूत्राणि। निम्बार्कमाप्ये सूश्रपखका्मफत-थतृतीयाधिकरणस्थ चतुर्य सून्म्। पलममाप्ये सूत्राएफातमकतदीयदवितीयाधि करणस्य चतुर्थ सुप्रम्। तघ सूवहयम्- १। "सकल्पादेव तु तच्न्ते" ४४८(५४१) २। 'मतण्व चानन्याधिपति" 8/81९(५४२) अम्र (१) "स+ल्पाठेब तु तक्छूते" ४।४1८ (५४१) इत्यत्र पथमान्तपदामावेऽपि "आविर्माव" इति एक प्रथमान्तपदम् जव्याहृत्य अधिकरण रचनीयम्, अन्वयानुरोधात।५म सामान्यनियमात। तु सन्द अनुकपूर्ववक्षस्य व्यावर्षक, अत मविकरणारम्म युक्त। १दश विरोपनियमात्। निम्बारफवसममाध्ययो अधिकरणस्प मनारमभाव दोप । (२) "मतदुव चानन्याधिपति" ४/४/९ (५४२) इत्यत्र "अनन्याधिपति" इति प्यमान्तपदमत्वपि चन्ारत नास्य अधिकरणारम्भत्वम्। र्य सामान्यनियमाल्। छष विरोपनियमाच। माध्वमाप्ये मत्र सक्माधिकरणस्य मारम्भाव दोप। परसूत्रे मनिक सम्मत्या अधिकरणारम्भात जनेव अधिरुरणसमासिश्य। पश्चमम् क्मावाधिकरण्म्। अत्र "अमाव पादरिराह जेवम्" ४४।१० (५४३) इति सूतरस्थ "ममाव"-पदात् मस्म "अमावाधिकरण" नाम। अत्र शीपतिवलममाध्यपयमिनेवु सर्वेपु माज्येपु मविकरणम् जार्म्। श्रीपतिमान्ये पक्त् सूतर सूत्रप ात्मकतदीयतृतीयाधिकरणस्य पृतीयं सूत्रम्, वल्म- माज्ये मु सूत्राष्टफात्मफत्तदीयदिती याधिकरणस्य परषठ सूत्रम्। श-मा-श्री-माज्येपु सूत्रप्कात्मक- की यपश्माधिकरणस्य प्रथम सूत्रम्। रामानुजमाज्ये सूत्रसप्तकात्मकत्वीयपक्चमाधिकरणस्य प्रथर्म सूत्रम्, निम्चार्कमाप्ये सूत्रसपकारमकततवीयचतुर्याधिकरणस्य प्रथर्म सूत्रम्, माध्वमाज्ये सूनसप्कात्मकृतवी याएमाधिकरणस्म प्रथम सूत्रम्। सघ सूत्रपसकम- १। "अभावं वावरिराछ नेवम्" 81४1१० (५४३)

श "म्ान्वाइवदुमयविर्ध वादरामणोडतः" ४।४।१२(५४५) 81 'तन्वमावे सन्व्यवदुपपत्ते" ४।४|१३ (५४६) 4g "मावे जाभद्पत् ४।४११४ (५४७)

Page 524

२३६

अत्र (१) "अभावं वादरिराह सेवम्" ४/४/१० (५४३) इत्यत्र "वा्दरिः" इति प्रथमान्तन्नाम-पदेन पूर्वपक्षावतारणेन विषयान्तरनिर्दशात् अधिकरणारम्स्य युक्कत्वं, तथेव "एवम्" इति अपरपथमान्तपदेन तस्य युकतरत्वं कल्पयितुं शक्यते। ४थ सामान्यनियमात् पर्थ विशेषनियमात् २०श विशेषनियमाच्त। श्रीप-व-भाष्ययोः अधिकरणस्य अना- रम्भात् दोप । (२) "भावं जैमिनिर्विकल्पामननात्" ४/४/११ (५४४) इत्यत्र "जैमिनिः" इति प्रथमान्तनामपदेन विषयान्तरनिर्दशं विनापि पूर्वपक्षकरणात् नास्य अधिकरणाम्भकत्वम्। ४र्थ सामान्यनियमात्, २०श विशेषनियमाच। (३) "द्वदशाहवदुमयविधं वादरायणोडतः" ४।४।१२(५४५) इत्यत्र "वादरायणः" इि प्रथमान्तपद्सत्वेऽपि "अतः" इति पदेन साकाक्षत्वसिद्धेः नास्य अधिकरणारम्भकत्वम्, विषयान्तरस्य अज्ञापनाच्च १०म विशेषनियमात्, ४र्थ सामान्यनियमात्, ७म विशेपनियमाच्च। (8) "तन्वभावे सन्व्यवदुपपतेः" ४।४।१३ (५४६) इत्यत्र प्रथमान्तपदाभावात् नास्य अधिकरणारम्भकत्वम्। धर्य सामान्यनियमात्, "सन्ध्यवत्" इत्यस्य प्रथमान्तत्वकल्प नेडपि साकाक्षत्वम् अनिवार्य्यम्, अतो न अधिकरणारमभकत्व युक्तम्, ७म विशेषनियमात्। श्रीप-वनभाष्ययो. अधिकरणस्य आरम्भात् दोप: । (५) "भावे जाग्रद्वत्" ४/४।१४ (५४७) इत्यत्रापि तथैव ४र्थ सामान्यनियमात, ७म विशेषनियमाच्च।अतः नास्य अधिकरणारम्भकत्वम्। परसूत्रे अधिकरणारम्भदर्शनात अत्रैव अधिकरणसमाप्ितः । पछ्ठं मदीपाधिक रणम्। अल "प्रदीपवदावेशस्तथा हि दर्शयति" ४६१५ (५४८) इति सूतस्य "प्रदीप"-शब्दात् अस्य "प्रद्ीपाधिकरण" नाम। अन्र क-भा-्श्री-भाष्येपु सूत्रदयेन एतत् पषठम् अधिकरणम् आरव्धम्। वलमभाप्ये तु एतत्सूतदयेन चतुर्थम् अधिकरणम् आर्घम्। रा-भा्ये सूत्र- सप्तकात्मकतदीयपश्चमाधिकरणस्य यठ सूत्रम्, निम्बाकमा्ये सूतसप्तकात्मकतदीय पंतुर्थाधि- करणस्य पष्ठ सूत्रम्। माध्वभाप्ये तथैव अष्टमाधिकरणस्थ। श्रीप-भाष्ये सूतचतुष्टयादमक- तदीयचतुर्याधिकरणस्य तृतीय सूत्रम्। तेन रा-नि-म-श्रीप-भाप्येपु अधिकरणं न आर्यम्। तथ मूत्रद्वयम् :। "प्ररीपर्वदावेशस्तथा हि दर्भयति" ४।४।१५ (५४८)

अत्र (?) "प्रवीपवदाविशस्तया दि दर्शयति" ४।४।१५ (५४८) दतयत् "आवेश."

Page 525

चतुर्याध्थाय. चतुर्थः पाद-सप्तम जगदुव्यापराधिकरणम् २३७

इति पथमान्तपदाद् अस्य अधिकरणाएम्भकल्वं युकम्। "तथा दि" इति पदेन हेतुप्रदर्शनाव। धर्य सामान्यनियमात, १रश विरोपनियमाध। रा नि मन्थीप-माज्येपु मधिकरणस्थ मना- रम्मात् दोप। (२) "स्वाप्ययसम्पत्योरन्यवरापेक्षमायिक्ृतं हि" ४४१६ (५४९) इत्पत्र "अन्य- तरापक्षम्" इति प्रथमान्तपदात अस्यापि अधिकरणारम्मकततव युर्क्त, तथापि "हि" शब्देन साकक्षित्वविदानात् न युकम्। एर्य सामान्यनियमाद्, ६ष विशोपनियमाथ। परसूने सर्व सम्मत्या अधिकरणारम्मात् अत्ैव अधिकरणसमाप्ति संगच्छते। सप्षम जगदव्यापरविकरणम्। अत् "जगदुत्यापारवज प्रफरणाइस निदधितलाथ"५) इति सूतस्य "गद- व्यापार" इति शब्दाव अस्य "जगद्स्यापाराधिकरण" नाम। मत्र सर्वे अधिकरणम् मार व्यम्। क-मा-श्री-माज्येपु सप्मम् अधिकरण, रानमाज्ये पष्ाधिकरणं, नि-श्रीप-ख-माज्येपु पक्चमाधिकरण, माध्यमाज्ये नवमाधिकरणम्। श-म-रान्व-माज्येपु पट् पत्राणि गृदीतानि, नि-श्री-श्रीप-मा्येपु पक् सूत्राणि, मान्यमाप्ये चत्वारि सूत्राणि गृहीतानि। वत्रापि एतव सूर्त्रं द्विधाहन्तमपि हस्पते। तानि च पर सूत्राणि- १। 'नगद्व्यापारवर्ज भकरणाद् असनिदितत्वाच" ४१४/१७(५५०) २। "पत्यक्षोपदेशादिति चेनाषिकारिफमण्डलस्योके" ४।४११८(५५१) ३ 'विकारवर्चि च तथा दि स्थितिभाद" ४॥४।१९ (५५२) ४। "दर्शयतश्ेव पत्यक्षानुमाने" भ४२०(५५३) ५ "मोगमाश्साम्यलिंगास" ४४२१ (५५४) ६। "मनावृषि शल्दात् मनावृषि सब्दाप" ४/४/२२(५५५) मत्त (१) 'जगदूव्यापारवर्ज भकरणादू जसतिहितत्वाख" ४ा४१७ (५५०) हत्यत्र "जगदुव्यापारवर्ज्जम्" इति मथमान्तपदात् अस्य अविकरणारम्भकत्वे संगतमेव। ४र्य सामान्यनियमात्, १२ विश्ेपनियमाच। माष्वमाप्ये इत्यनेनेव एफ सूत्रम् उपरार्देन अपर सूत्रं पटथते। परन्तु तेन अधिकरणरचनाविपये न कोडपि लमाखम इृस्पते। च-कारात पमगहेतत्वस्य सूचनात पृथफसूऋत्व युकम, तथापि विज्ातीयवैल्क्यण्यामावाव तन्न युक्तम्। दर्य सामान्यनियमात्। (२) "पत्यक्षोपदेआ्वादिति चेाषिकारिकमण्डलस्थोके" ४।४१८ (५५१) इत्यन प्रभमान्तफ्दामावात् तभा "इति चेन" इति पवद्धयसत्वात नास्य अधिकरणारमा फत्वम्। ४र्थ सामान्यनियमात्, ५म विशेपनियमाच। (३) "विक्रारवर्सि च तथा हि स्थितिमाछ" ४।४।१९ (५५२) हत्यम विषारवि"

Page 526

२३८

इति प्रथमान्तपढसत्वेडपि च-कारात् नास्य अधिकरणारमकत्वम्।्थ सामान्यनियमात, दष्ठ विशेषनियमाच्च। (8) "दर्शयतश्चैव प्रत्यक्षानुमाने" ४४।२०(५५३) इत्यत्र "प्रत्यक्षानुमाने" इति प्रथमान्तपदसत्वेपि च-कारात् नास्य अधिकरणारम्भकत्वम्। ४र्थ सामान्यनियमात, ६ष्ठ विशेषनियमाच्च। माध्वमाष्ये सूत्रद्यात्मकदशमाधिकरणारम्भे तस्य दोषः। (५) "भोगमात्रसाम्यलिंगाच्च" ४।४।२१ (५५४) इत्यत्र प्रथमान्तपदाभावात् नास्य अधिकरणारम्भकत्वम्। एरथ सामान्यनियमात्, छष विशेषनियमाच। (६) "अनावृत्ति: शब्दात् अनावृत्ति, शब्दात्" ४।१।२२(५५५) इत्यत्र "अनावृतिः" इति प्रथमान्तपदसत्त्वात् अस्य अधिकरणारम्भकत्व युक्तमपि, "अनावृत्तिः"-शब्देन साकाक्षत्व- विधानात् नास्य अधिकरणारम्भकत्वम्। एरथ सामान्यनियमात्। म-नि-श्री-श्रीप-्भाष्येषु यथा- क्रमं षष्ठेकादशाष्ट्मषष्ठाधिकरणानि रचितानि, तेन तेषामेव दोषः। मुकतुरुषरूपोददश्यस्य ऐक्यात् अनावृत्तिरूपविघेयस्थ प्रकृतात् वैजात्याभावात् नास्य पृथगधिकरणारम्भकत्वं युक्तम्, तथैव मन्थसमाप्तेश्र अधिकरणसमासिश्र सुसङ्गता इति। चतुर्थाध्यायचतुर्थेपाद-समालोचनम्। इदानीं द्रष्टव्यम् अनेन निबन्धेन अस्मिन् पादे अधिकरणरचनाया १। कति कीहशाः नियमा: अत्र सङ्कलिताः। २। कति च दोषा: कस्य भाष्यस्य कथ सवृत्ताः। ३। कशश्च श्रुतयः कैश्र सूतैः उपजीव्यत्वेन गृहीता। ४। उपजीव्यश्रुतिबलेन कीदशी च पादसंगतिः संगता इति। एते च चत्वार: विषया: अधस्तात् क्रमेण प्रदर्श्यन्ते, तत्र प्रथमस्तावत्- (१) कति च कीहशाः नियमाः श्रत्र संकलिताः। अन्रापि न कोडपि नूतनो नियम: संकलितः । अत. द्रष्टव्यम् (२) कति च दोषा: कस्य भाष्यस्य कथं संधृताः । तल ४४१ अधिकरणे माध्वभाष्ये "मुक्तः प्रतिज्ञानात्" ४।४२ सूत्रे अधिकरणस्य आरम्भात् दोषः । तत्रैव माध्वभाष्ये "आत्मा प्रकरणात्" ४४३ सूत्रे अधिकरणस्य आरम्भात दोष:। ४४२ अधिकरणे वलभभाष्ये "अविभागेन दष्टत्वात" ४४/४ सूत्रे अधिकरणस्य अनारम्भात् दोष: । ४/४१३ अधिकरणे श्रीपतिमाष्ये "ब्राह्मेण जैमिनिरुपन्यासादिभ्यः" ४/४/५सूत्र अधिकरणस्य अनारम्भात् दोष ।

Page 527

सतुर्याध्यायधतुर्थपाद समालोचनम् २३९

भगर अधिकरणे निम्बाफवलममान्ययो सेकम्पाटेव सु तकते" शश८ सुप्रे अधिकरणस्प मनारम्भात् दाप । तत्रव माष्वभाप्ये "अन एव चानन्याधिपति" ४ा४९ सूे अधिकरणस्प आरम्भात् दोप। x4 अधिकरणे श्रीपतियल्रममाप्यया "तन्वमाने स यचदुपपते" ११३ सत्रे अधिकरगम्प आरम्भान् द्ाप । ४रछ अधिकरणे रानीनमशीप-माप्येपु "मरीपवदानेरस्तया हि नधयति" शण१५ सुघ्े अधिकरणस्य अनारम्मान दोप- 99 अधिकरणे माध्माच्ये "दर्पनधव प्रयमानुमाने" नग२० सत्रे अधि फरणस्य आरग्भात् दाप। सर्प्व निन्म श्री-धीप मा्ध्येपु "अनाशृत्ति पाल्दात अमावृत्ति नन्दाल" शारर सत्े अधिकरणम्य रचनार्या दोप। पन च अस्मिन् पादे भाप्यार्णों दो सममाहारे छृते हत्पते- भाष्यनाम अधि + रणस्य अरचनार्था अधिकरणस्य रचनार्या माध्यमाने १ दोप ५ दोपा पल्ममाप्ये २ दोपी १ योप शरीपतिमाप्े २ २ दोपी निम्नाकमाप्ये १ दोप रामानुनमाप्ये ₹ दोप 0 खी+ पटमाच्ये १ दोप इति यक्तु शकयते। तथा च नरमिन पादे नक्रमाकरमाप्पयोरे दोपामान। दटानी दषव्यम्- (३) फाव शुवय फैक सूत्ैः उपजीन्यत्वेन यह्ेवम्। तत्र प्रथमाधिकरणे- 'सम्पधाविर्माव स्वेन राजयाद" ४।४११ इति सत्रे "एप सम्ममाद मस्मात् शरीयत् समुत्याय पर ज्योति उपसम्पय स्वेन रूपेण अमिनिष्ययते " ( छा० ८।१२।३) "मुक्त भतिमानात्" शा४२ इति सूत्रे "पते त्येव ते मूय अनुध्यास्यास्यामि" (छा० ८९३) 'मात्मा मफरणात" ४/५३ इति सूत्रे "य आत्मा अपदतपाष्मा" (छ० ckश।१)

Page 528

२४० प्याससम्पत-ब्रह्म सूत्रभाष्यनिर्णयः (श्यः पादः)

द्वितीयाधिकरणे "अविभागेन दष्टत्वात्" ४१४।४ इति सूत्रे "ज्योतिः उपसम्पद्य" (छा० ८।२१४) "ब्रल्मैव सन् ब्रह्माप्येति" (वृ० ४४६) 'तत्त्वमसि" (छ0 ६।८।७) तृतीयाधिकरणे "ब्राह्मेण जैमिनीरुपन्यासादिभ्यः" ४/४/५ इति सूत्रे "य आत्मा अपहृतपाप्मा" "सोडन्वेषव्य:" (छा0 61७1१) "तस्य सर्वेपु लोकेपु कामचारो भवति" (छ० ७।२५1२) "य. सर्वज्ञ. सर्ववित्" (मु० ११९, २।२1७) चतुर्थाधिकरणे सहल्पादेव तु तच्छुतेः" ४।४।८ इति सत्रे "स यदि पितृलोककामो भर्वति सक्कल्पादेव अस्य पितरः समुत्तिष्ठन्ति" (छा. ८।२११ ) पश्चमाधिकरणे- "अभावं वादरिराह हेवम्" ४/४/१० इति सत्रे "सङकल्पादेव" (छ० ८।२1१) "य एते बहमलो के" (छ० ७/१३।१) "मनसा एतान् कामान् पश्यन् रमते" (छा० ८११२1५) "भावं जैमिनिर्विक्लामननात्" ४।४।११ इति सूत्रे "स एकधा भवति त्रिधा भवति" (छ1० ७।२६।२) "द्वादशावदुमयविध वादरायणोऽत." ४।४।१२ इति सूत्रे "द्वादशाहम् ऋद्धिकामा उपेयु (2) "द्वादशाहेन प्रजाकाम याजयेत्" (2) "तनवभावे सन्ध्यवदुपपत्ते" ४/४।१३ इति सत्रे "मनसा एतान् कामान् पश्यन् रमते (छा० ८।१२।५) षष्ठाधिकरणे "प्रदीपवदावेशस्तथा हि दर्शयति" ४।४।१५ इति सत्रे "स एकधा भवति" (छा० ७।२६।२) "ततू केन कं पश्येत् ( वृ० ४।५।१५) "ततोऽन्यदू विभक्त यत् पश्येत् (वृ० ४।३।३०) "स्वाध्ययसम्पत्त्योरन्यतरापेक्षमाविष्कृत हि ४।४।१६ इति सूत्रे "ततोडन्यदू" (वृ० ४।३।३०) "तत केन" (४/५/१५)

Page 529

२४१

सप्षमाधिकरणे- "जगद्व्यापारवर्जे प्रकरणावसनिहि्तत्वाच" ४४१७ इति सूत्रे- "मामासि स्वाराज्यम्" (तै० १।६।३) 'पत्यक्षोपटे ज्ञादिति चेक्षाधिकारिकमण्डलस्थोक्ते" ४।४।१८ इति सूत्रे "समोति स्काराग्यम्" (तै० १।६।३) "आमोति मनसस्पतिम् (ते० १।६।२) "विकारावचि च तथा दि स्थितिमाह" ४।४।१९ इति सूत्रे 'तावानस्य महिमा ततो ज्यायश पूरुष" (छ० ३।१२६) "पूर्णयतश्येव प्रत्यक्षानुमानें" ४४१२० इति सूत्रे "न तत्र सूर्थ्यों माति" (F० ५१५) "न तद् मासयते सूर्य्य" (म० गी० १५/६) "मोगमात्रसाम्यरिगाच" ४१४।२१ इति सूमे "आपो वे रवलु मीयन्ते लोफोडमी" (2) "स यथा एता देवता सलोकर्ता जयति" (सृ० १।५।२१) "अनावृषि गलदात् मनावृषि संमात" ठगगर पति सत्रे भन च पुनराव्तते" (छा० ८।१५१) 'तेपां न पुनरावृष्ति" (यृ० ६।२।१५) इधानी द्रष्टष्यम् पतादससनोपजीव्पश्तिभलेन- (४) कीदशी भस्य पादसगधिर्मविसुसुचिवा। उवासतपुतिसन्दर्मेण तथा सूत्राणाम् मक्षरार्यत पतत्पावमतिपाधत्वेन यत् पतिभावि, तत् सगुणभभोपासनचरमफ्ल तथा निर्गुणमसज्ञानफलमेव। तन्र भभमाधधि करणऋ्रयेण निर्गुणभक्षविदा ज्ञानफल वर्णित, शिषेपु अधिकरणेडु सगुणविदाम् उपासनफल्म् इत्येव विरोप। मत्र ये खलल निर्गुणव्रक्षम शाक्ततात्पर्थ्यविषयत्व न बंगीकुर्षन्ति, तेपा मतेन आपादम् मत्र सगुणोपासकाना चरमावस्मावर्णनमिति बोदय्यम्। अत उमपमत साधारम्पेन अत्र साधफानी साधनचरमफलमेव वर्णितम् इति स्थितम्। तभा हि यभा पृथग माज्येपु निर्विएं तत् हत्थम्- थांकरमाप्ये-पूर्वमागेन निर्गुणभक्षविदि विदेदकक्ल्यमासि उपरमागेन च सगुणमस्विदो मकलोकस्मिति इति निरूपणम्। मास्करमाज्ये-आयेज तंथेच, मेवस्तु निर्गुणवरझसड़ावे। 1

Page 530

२४२

निम्बार्कमाष्ये अर्चिरादिमार्गेण परमल्मभाप्तानाम् आविर्भाववर्णनम्। माध्वभाष्ये परश्ल्मप्राप्तानां भोगनिरूपणम्।

श्रीकरमाव्ये-मुमुक्षणा मुकितस्वरूपप्रकारं विचिन्त्य स्वाभाविकजीवभावनिवृत्तिपूर्वकशिय- प्रासिरूप परमपुरुषार्थफलनिरूपणम् । अत्रापि यो भेद: दृश्यते स च प्राथेण नाममात्रेणैव, तन्मूलं च अद्वैतविशिष्टाद्वैतादि मतवादभेदः। इदानी एतचतुर्थाध्यायस्य उपसहार. चिन्तनीय : एवं च एतदध्यायस्य चतुर्पु पादेषु यद् आलोचितं तत् सर्वम् इदानी संग्रहेण चिन्तनीयम्। विज्ञाते च जिज्ञासिताषये यथा तल्ाभाय इच्छा स्वाभाविकी, साधने च समवधारिते तत्फलजिज्ञासापि तथैव स्वाभाविकी। अतः जीवजगद्बलज्ञानततसाधन निरूपणानन्तरं तत्साधनफलम् अत्र चतुर्थ अध्याये अभिहितम्। अनुसृतः अतः नैसर्गिक:

तत्र अस्थ प्रथमे पादे श्रवणाद्यावृत्या निर्ुणम् उपासनया सगुण वा ब्रम्म साक्षात्- कृतवतः जीवतः पुण्यपापलेपविनाशलक्षणाया भुक्तः अभिधानम्, द्वितीये च पादे न्रियमाणस्य उत्कान्तिप्रकारप्रदर्शनम्, तृतीये च पाढे सगुणन्रभ्मविदः सृतस्य उत्तरमार्गाभिगमनवर्णनम्, तथा अन्तिमे पादे पूर्वभागे निर्गुण्रलमविदो विदेहकैवल्यप्राप्तिकथनम्, उत्तरभागे च सगुण- ब्रह्मविदो बह्मलोकस्थिते निरूनणम्। तथापि यथा तृतीयाध्यायारमभे साधनफलभूतपर- लेकगमनप्रकारवर्णन दृश्यते, एतचतुर्थाध्यायस्य प्रारम्मेऽपि तथा श्रवणाधावृत्तिलक्षणं साघनमपि वर्णितं हरयते। एतद्धि आपातदृष्टया अध्यायसंगतिलड्धनेन मन्तव्यम्। तथापि यथा तृतीयाध्यायस्य परलोकगमनागमनादिप्रकारवर्णनं नित्यानित्य वस्तुविवेक वैराग्थरूपल्रह्मज्ञानसाधन चतुष्टयान्तर्गत-प्रथमसाधनद्वयसूचकत्वेन गृहलते, तथा अन्रापि चतुर्थाध्यायेयत् श्रवणाद्यावृत्ति- कर्तन्यतादिरूपसाधनवर्णनं, तदपि चतुर्थाध्यायप्रतिपादफलनिरूपणस्य अन्ञत्वेन विवेचनीयम्। तेन च विवेचनप्रकारेण इत्थमेव भवितव्यम्, श्रवणमनननिदिध्यासनरूप यत् साधनं तत्

रपसाधनचतुष्टयस्थ फलरूपमेव भवति। एवं च श्रवणाद्यावृते: अि लूत्वं सिध्यति अत. नात्र अध्यायसंगतिलड्धनं शंकनीयम्। ततश्च अत्र सगुणनिगुंगभेदेन यत् निरूपणं पादविभागत कृत, तत् शंकरमाष्यानु- सारेणेति योद्व्यम्, भगवद्माम्कर्रमानुजादीना मनेन न्रक्मण: यः निर्गुणत्वोपदेगः श्रुतिषु दृश्यते सोडपि सगुणपरत्वरेन व्याख्यायते। एतडर्थम् अनापि "अविभागो वचनात्" ४।२।१६ तथा "अविभागेन दृष्टत्वात्" ४।४।४ इति सूत्रद्वयमेव पुण्कल निदर्शनम्। अत्र या व्याख्या भगवद्-

Page 531

पतुर्यास्याय समाधोचनम् २४३

मास्फररामानुजादीनो सम्मता, सा तु तेषा सवफीयसिद्धान्तानुसारिणी, न तु सूत्राक्षरान यथिनी, इति अतिस्पष्टतया मतिमाति।पतदर्थ तवत् माप्यादिक द्व्यम्। स्ादेवत् भधुन एतदध्यायम्य समालोचन कलमत्र समाहर्सव्यम्।तद् यथा-

अथमपादे छिती गपादे อุูป ใน เลิ चतुर्थपादे भाष भपि• अधि• । अपि०

कारा रचनायी सरचनामा रपनाय अरचनार्या र यां अरचनाय रचनारमा सरचनाय सर्माप्ट दोप: दोप: दोपा दाप: दोप दाप दोप दाप

0 0 0 0 O 0 0 0

O 0 मा० 0 0 0

२ 0 0 0

4 O २

AY म० ४

0 0 ५

N भीकर २ २ 0 २

८ २ 0 २

२६ १० २३ ८ ८

एवं च भारतर-भाप्पे १ दोप, तत्र रचनारया o भरचनाया१

रामानुज- ९ मोपा २ ७ E निमार्क १८ ३ १५ 11 11

मध्ट- २१ ९ १२ E भ्रीफफ्ठ- ५ २ ३

स्रीकर १२ ९

२२ 8 १८

८९ २8 ६५ अनापि फेवले संकरमाज्ये दोपामाव परिलक्पते। ततश अस्मिन् अप्यामे न एकोडपि नियम सह्ति। सवेषा नियमाना संमद अन्योपसंहारमस्तावे पवर्शनीय।

Page 532

२४४

इदानी द्रष्टव्य समग्राध्यायस्य कतमे सूत्रे कस्य कीहश: दोष :- न प्रतीके न हि सः ४।१/8 सूत्र वलमभाष्ये अधिकरणस्य अरचनायां दोष: १ रा-नि-श्रीप-व-भाष्येषु 11 ४

आसीन. सम्भवात् ४/१/७ वल्भभाष्ये " यत्रैकाश्रता तत्राविशेषात् ४।११११ रा-नि-म-श्रीप-भाष्येषु आप्रायणात् तत्रापि हि दष्टम नि-श्रीप-भाष्ययोः २

इतरस्थाप्येवमसक्रेषः पाते तु ४११११४ मा-नि-व-गयेषु ३

अनारब्धकार्थ्य एव तु पूर्वे तदवधे: ४|१११५ नि-म-व AU अभिहोत्रादि तु तत्कार्य्या यैव तदर्शनात् ४११/१६ म-व-भाण्ययोः २

अतोऽन्यापि ह्येकेषामुभयो. ४।१११७ नि-व रच ० २

यदेव विधयेति हि ४११११८ रा-म-श्री-श्रीप-च-भाष्यषु अर ० ५

भोगेन तिवितरे क्षपयित्वा सम्पधते ४।१/१९ म-व-भाष्ययोः २

तन्मनः प्राण उत्तरात् ४।२/३ नि-व २

सोडध्यक्षे तदुपगमादिभ्य. नि-व २

भूतेषु तच्छरुते: ४/२/५ रा-म-श्रीप-व-भाष्येषु 31 नैकस्मिन् दर्शयतो हि ४/२/६ मध्वभाष्ये तदपीते. संसारव्यपदेशात् रा-नि-म-श्रीप-व अर ० ५ " प्रतिपेधादिति चेन्न शारीरात् ४/२/१२ रा-नि-म-श्री-श्रीप-व, ६ 33 33 तानि परे तथा वाह ४।२/१५ , व-भाष्ये १ 33 अविभागो वचनात् ४।२/१६ नि-श्री-भाष्ययो २ "' 39 रशम्यनुसारी ४१२११८., म-नि २

निगि नेति चेन्न सम्बन्धस्य यावद् देह- भावित्वात् दशयति च ४।२११९ रा-नि-श्रीप-व-भाष्यु अतश्चायनेडपि दक्षिणे ४|२१२० नि-म-व अर० ३ योगिन प्रति च स्मर्य्यंते स्मार्ते चेते ४/२/२१ म-भाज्ये १ वायुमळाद विशेषविशेषाभ्याम् ४।३।२ व अर० दोष: १ तडितोडघि वरुणसम्बन्धात ४।३/३ वैधुतेनेव तनस्तच्छते ४|३/६ म २५० १ 31 ६५

Page 533

चतुर्याभ्याय समालोचनम् २४५

अमतीफालभनान् नपतीति यादरायण उमयया दोपात् तनमतुध २३'५ सुपे भा-रा नि-म-शी- धीपनमाज्येप अधि० अर० दोप ६ मुक्त भतिज्ञानाव भाप्ये रच०

आमा भफरणात म १ n ת अविमागेन स्षलात भर० १ E नराष्तण जैमिनिर पन्यामादिम्य थरीप 11 " n सद्वस्पादेव तु तच्छ्ते नि-व माज्ययो n मनषय चानन्याधिपति म माच्े 11 रच ०

तन्यभावे स ध्यवदुपपते ४,४१३ ,, धीपनच माध्ययो २ C भदीपवदावेदस्तया दि दर्शयति अर ० ४ नर्शयत ध्ैव म यक्षानुमाने ग माज्ये रच० १ "1 अनायृषि शज्दात् मनाषृषि शल्दातू ujupa नि-म-श्री श्रीप-माज्येपु 11 ४ एवं च येपु सूप्रेपु मन्येक माध्यस्य दापा ते तावन- ममर्टि-८९ वल् ममाध्यक्ष्य दोपाय- तानि परे तथा साह ४।२/१५ न पतीके न हि म ध।१४ निशि नेति चेत् सम् धातु यापद्- ममदृष्टि्तक पात् देहभावित्वात् दर्गयति च ४२ा१९ आसीन सम्भवात् अतथायनेऽपि दक्षिणे उत्तरस्याप्येयमसक्षेप पाते तु ४१११४ वायुम न्ाद विरोप विशेषा म्याम् अनारण्थकाय्य एव तुपूवें तरषषे सहितोडधि वरुणसभ्न्यातू ४।३३ अमिहोत्रादि तु वत्फाप्ययिव नविभागेन इष्टत्वातू तछशनातु ४११/१६ ४181८ अनो डन्यापि छेकेपामुमयो ४१११७ सस्पादेव तु तचछ्ते तन्वमाये सन्ध्यवदुपपत्ते ४/४११३ यद्दय विधयेति दि ४।१।१८ रामानुजमाध्यस्य दोपाय- भोगेन त्वितरे क्षपयित्वा सम्पधते ४।१।१९ म्रमधिसतु कर्पात् तन्मन माण उपरातू गरा३ पत्रेक्रामता तत्राविरोपात् ४।११११ सोडप्पक्षे कदुपगमादिम्य ४।२४ यदेव विधयेति हि ४।१११८ भूतपु तच्छ ते शाशा4 मूतेपु पच्छ ते अपीते संसाखथ्यपदेखातू BR16 तंदपीते संसारण्यपदेशाव पतिषेषाविति चेन शारीरात् ४२I१२ प्रतिपेषादिति चेन शारीराय ४।२/१२

Page 534

२४६ व्याससम्मत-मलसूत्रभाष्यनिर्णाय: (श्यः पाद:)

रामानुजभाष्यस्य दोषाय आप्राथणात् तलापि हि दृष्टम् ४।१११२ निशि नेति चेन्न सम्बन्धस्य यावद्देह- यदेव विद्ययेति हि ४११११८ भावित्वात् दर्शयति च ४।२११९ भूतेपु तच्छ ते: ४/२१५ अप्रतीकालम्भनानू नयतीति वादरायण तदपीते. संसारव्यपदेशात् 8/216 उभयथा दोषात् तत्कतुश्च ४।३/१५ प्रतिषेवादिति चेन शारीरात् ४/२/१२ प्रदीपवदावेशस्तथाहि दर्शयति ४/४।१५ निशि नेतिचेन्न सम्बन्धस्य यावद् देह- निम्बार्कभाष्यस्य दोषाय भावित्वात् दर्शय,ति च ४।२/१९ ब्रमदृषिरत कर्षात् ४।१।५१ अप्रतीकालम्बनान् नयति इनि वादरा- तत्रैकाग्रता तत्राविशेषात् ४/११११ यण उभयथा दोषात् तत कतुश्च ४।३११५ आप्रायणात् तत्रापि हि दृष्टम् ४/१/१२ ब्रह्मेग जैमिनिरुनन्यासादिभ्यः 818/1 इतरस्थाप्येवमसंल्लेष पाते तु तन्वभावे सन्ध्यवदुपपतेः ४/४1१३ आरब्धकार्य्ये एव तु पूर्वे तदवधेः ४।१।१५ प्रदीपवदावेशस्तथा हि दर्शयति अतोडन्थापि ह्येकेषामुमयोः ४।१११७ अनावृत्ति शब्दात् अनावृत्ति शव्दात ४/४।२२ तन्मनः प्राण उत्तरात् ४।२१३ माध्वभाप्यस्य दोषाय सोडध्यक्षे तदुपगमादिभ्यः ४|२/४ यत्रकागरता तत्राविशेषात् ४।११११ तद्पोते: संसारव्यपदेशात् ४११११४ प्रतिषेधादिति चेन्न शारीरात् ४/२/१२ अनार्घकार्य्य एव तु पूर्वे तदवघे: ६।१/१५ अविभागो वचनात् ४।२/१६ अभिहोत्रादि तुकार्थ्यायैव तददर्शनात् ५।१/१६ ररम्यनुसारी ४।२/१८ यदेव विद्येति हि ४११११८ निशि नेति चेन सम्बन्धस्थ यावद्देह- भोगेन तिवतरे क्षपयित्वा सम्पधते ४।१११९ भावित्वात् दर्शयति च ४।२/१९ भूतेषु तच्छ तेः 8/२/५ अतश्चायनेऽपि दक्षिणे ४१२२० नैकस्मिन् दर्शयतो हि अप्रतीकालम्बनान् नयतीति वादरायण तदपीते संसारव्यपदेशात् उभयथा दोषात् तत्क्रतुश्र ४।३।१५ प्रतिषेधादिति चेन्न शारीरात् ४/२/१२ संकल्पादेव तु तच्छ ते: 81816 रशम्यनुसारी 81२/१८ प्रदीपवदावेशस्तथा हि दर्शयति अतश्चायनेऽपि दक्षिणे 8/२/२० अनावृत्ति: शब्दात् अनावृति: शब्दात ४।४।२२ योगिन: प्रति च स्मर्थ्यते स्मार्ते चैते ४र।श।२१ श्रीपतिभाष्यस्य दोषाय वधुतनव ततस्तच्छ ते: ४१३/६

४।१/५ अप्रतीकालम्बनान नयतीति वादरायण यत्रकाभता तत्राविशेषात् ४|१।११ उभयथा दोषात् ततकतुश्र ४१३/१५

Page 535

२४७

माध्वमाध्यस्य दोपाय- प्रतिपेधादिति चेन्न शारीरातु ४/२/१२ मुक्त पतिज़ानातु ४/81२ अविभागो वचनात् १।२११६

मात्मा भकरणातू ४/४१३ ममतीकालम्बनान नयतीति मादरायण मतपुव चानन्याधिपति उमयथा दोपातु तत्कतुश्च ४1३/१५ भन्ीपतदा्वेसस्तया दि वर्तयति ४१४११५ मनयृत्ि स०तू मनावृचि शन्दात् ४४/२२ दर्वायतशेव प्रत्यसानुमाने ४/४/२0 भास्करमाध्यस्य दोपार्य- जनवृष्ि सन्दात् अनायृति शब्दात् ४।४।२२ अमतीक/लम्बनान नयतीति वादरायण श्रीकण्ठ्माध्यस्य दोपाय- उमयया दोपाव तत्मतुद् ४१३/१५ यदेव विधयेति दि ४१११८ एवं अधिकरणरचनानियमानुमारेण विभिन्नमाप्याणा पष्पालोचने कृते शफर- माज्यस्थेव निर्दोपत्व तथा च व्यासमतसनिकषत्वम् टपलम्पते। मत्रेद मषव्म्, ममजिज्ञासया भषवस्य व्ास्त्रस्य प्रयमाधष्यायनये स्वपक्षस्थापन परपक्षेम्चण्डनाम्याम् यथा सक्षात् तत्त्वनर्गय कृत, तथा साधनफपवृतीय चतुर्थास्था द्ूयेडपि पहुविधनात्व्वर्निर्गयान्तर्गताभ्यासमुम्वेन प्रसगत तत्वनिर्देक्ष कृव इति। स च तृतीयाष्याये द्वितीयपादे पशम-पष्ठ-सक्षमाधिकरणेपु दश्पते, ता पतुर्याध्याये चतुर्यपावे प्रथमादितृवीयाधिकरणेवु अपि उपलम्पते। अत्र यत सूत्रित भगवता सूत्रकारेण, तेन म्रक्षण निर्गुणत्वपक्ष यथा सकुनोमत न तथा तस्य सगुणत्वपक्ष, उमयतवपक्षो वा इति च। तन्र सगुणन्ममादिना तथा तस्य सगुणत्निर्गुणत्ोमयत्पक्षपातिना मतेा व्यास्यान क्िएफल्पनमेव प्तिमाति। तथापि 'अनावृतति शन्दत्" इति उपर्सदारसूत्रेण, सगुणमसक्दिा मसलोफात् मनावृत्तिफयनात् "मयातो म्रम जन्नासा" इति उपक्रमसूत्रोक श्रक्षण सगुणत्वमेव प्रसज्यते, न तु निर्णुमन्त्रम् इत्येव छत्रकाराभिमाय इत्येष शक्य ने। परन्तु पतादशी शहा न समीचीना। उपसदारे सगुगनितुगश्रक्षिक्यम् उमयेनो फलवर्णनस्य उपपने "सविमागेन मषलात" इति पूत्रात् निर्णु अशवग्मे फलवर्जन स्पष्टम।तथापि सगुणभक्षिय। सुम्वभोगसम्भावनाया मफारमदर्चनाय कमुतियन्यायेन तेपो अकरोकमासानाम् मनावृपि फमनम् इति अयमेव सूत्रकाराणाम् आशम। अन्पया अम्मासानूर्वताममृतिलिंगाना स्पर्यति भुतियुक्िविरोधाचिश्। ततथ उपक्रमोससंहारयो मध्ये कमन्येव वलाषिक्यम् इति मसिद्धे। एक्दर्य महामद्ोपाष्यायसर्वत नस्वतनत्अज्ययकिक्षित-विरचित "उपक्रमपरा कम" अन्य मनुसन्धेय। सत्र मयमसूत्रे ब्रमजिश्ासाया विषयीमुरत यव् मम्ष तत् तु निर्युगम् इतैय संगतम्। म्ानकरुम् मज्ञाननिव्ृतिरेत्र, सा च निवृति अविष्ठानज्ञानेनेव सम्भवति। तब अधिछान निर्विशेषमेव स्पात, सविशोपस्य अविष्ानतवे विशोपाणा भक्णा

Page 536

२४८

सार्क सम्बन्वस्य दुर्निरूपतया, तेषां कल्पितत्वस्थ अवश्यम्भावितया सविशेषन्रह्मणि कल्पिते तद्षटकीभूतविशेषाणामपि कल्पनाये विशेषान्तरापेक्षायाम् अनवस्थापत्ते: निर्विशेषचिन्मात्र स्येव अधिष्ठानत्वं युक्तम्। एवं च निर्विशेषन्रह्मज्ञानायैव विचारक तव्यता उपक्रमसूत्रे प्रतिज्ञाता इति स्पष्टम्। तेन उपक्रमबलाधिक्यात् उपसंहारसूत्रं तदानुकूल्येन व्याख्येयम्। निर्गुण- ब्रह्मविदा लोकाभावात् सिद्धा एव अपुनराधृतिः, सगुणनह्विदा लोकसत्वेडपि अपुनरावृति:, बह्मलोके ब्रह्मणा तारकत्रल्मन्त्रस्य उपदेशदानश्रवणात् (नृः ताः उपः) अतो व्यर्थेव इयम- शङ्का।अथ्रे अन्तिमे उपसहारे एतत् सविस्तरं वक्ष्यते। एवं च एतदव्यायेडपि गक्कर- भाष्यस्वेव निर्दोषत्वं व्यासमतसन्िकृष्टत्वं च प्रसिध्यति। इति चतुर्थाध्याय-समालोचनम्।

तृतीयपादोपसंहार: एवं च अधिकसम्मत्यनुसारेण सूत्रकृताम् एतद्ब्रल्मसूत्रग्रन्थस्य यदू रचनाकौशलं प्रतीयते, तदवलब्य अस्य अधिकरणरचनायाः पर्यालोचने कृते यत्पाप्तिं तदेव इदानीं प्रदर्शनीयम्। अधिक- सम्मतनियमा नुसारेण प्रत्यध्यायं विभिन्नभाष्यदोषाणा य. पृथक निर्णयः कृतः स एवात्र इदानी समाहियते। द्वितीयपादानते सूत्ररचनानियमनिरपेक्षनिर्णय मतसाम्याधिक्यानुसारी निणयो वा प्रदर्शित:, अधुना एतततृतीयपादान्ते सूत्ररचनानियमसापेक्षनिर्णयफलं प्रदर्श्यते। तथाहि

भाष्यनाम प्रथमाध्याये द्वितीयाध्याये तृतीयाध्याये चतुर्थाध्याये

भाष्यनाम अधि० | अधि० अधि० । अधि० अधि० । अधि० अधि०/ अघि० सम्िः रचनायामू अरचनायां रचनायाम् अरचनार्यारचनायामू अरचनायां रचनायाम्,अरचनार्या

शं० 0 0 0 O 0 0

भा० 0 0 0 १ १ ३

रा० १ ११ १५ २ - ७ cc 38 ac

नि० २ १५ ६ह V १० २०

20 म० ३ १८ १४ ३२ १९ १२ १२१

श्री० W ३ ६ W ५ ४७ AU

श्रीप० 0 0 २ ५ ९ १३ ३ ७ ३९

व० २ २ ६० ९ १४ २६ १८ ८८

२० ६० ८१ १०६ २४ ६५ ४१६

Page 537

वृतीपन्पादोपसदारः २४९

पतेन प्रतीयते -- शंकर माज्ये दोपामाव माध्यमाज्ये १२१ दोपा माएकर, ३ दोपा श्रीकष्ट,, 8७ रामानुन,, ४९, निम्चार्क, थीपति, ३९ , ६९, पलम ८८ पते च नियमसापेक्षदोपा। अत्र यदि तेन सह द्वितीयपादनिरूपितनियमनिरपेक्षा दोपा तुलिता "

स्यु, तवा इत्यमेव फलमू-

भाष्यनाम नियमनिरपेक्षरोप। समारर

शाकरमाप्ये १३ 0 १३

मास्करमाच्ये १४ m

रामानुजमाप्ये २३ BE

निम्पार्कमाच्ये V३ ६६ ११२

माध्यमाप्ये १०६ १२१ २२७

धीकष्ठमाच्े २ ७२

भीपसिमाष्ये 82 ६१

पह्ममाप्े ८८ १६४

समहि -- ३११ ४१६ ७३५ मसुना यदि मत्रो-४१६न्दोपाण। विक्ेवर्ण कृत स्थाल, केपु केपु सूत्रेपु कस्य कति दोपा इति पृथक फृत्त्वा भवर्िता स्यु, तदा इत्यभेव फर्लं लम्पते- (१) तत्र प्रयमम् एककस्प माध्यस्य दोपा - रामानुज माप्यदोपा - शश१९, १३३१, ३३३२ सूत्रेपु=३ दोषा। मास्करमाज्यदोप-३।२१४फ सूत्रे=१ दोप निम्बार्कमाण्यदोपा- ११४, १४ा२३, २३११०, २३।११, २३१७, २३४२, २४/१७ शशश्४, ३२३८ सूत्रेपु=१ दोपा माष्वमाध्यदोपा - शश२प, १३४३, १४८ १४, १४१६, शश २१ २११२ १११४ २१/१७ २२७, शरह २२2, २२२८, २/२/३०, २३1१६, १२

Page 538

२५० व्याससम्मत-ब्रसमसुत्रभाष्यनिर्य: (३यः पादः)

२३/२६, २३/२८, २३।३०, २।३/३१, २३/४१, २३/५१, ११४।३, २।४।४, २४१२, ३/१२, ३१।३, ३।१।४, ३१।५, ३१।६, ३१/७, ३१६, ३१।१५, ३।१११६, ३१।१८, ३६।२७, ३१२१५, ३२६, ३२२८, ३२३४, ३२३७, ३।३।१३, ३/३।१७, ३ ३ २१, ३१३।२८, ३/३/३३, ३।३।३५ ३।३।४७, ३३।४६, ३।३ ५०, ३।३।५१, ३।३।५२, ३ ४।१०, ३।४।१३, ३।४।१४ ३।४।३२, ३।४/३४, ३।४१४०, ३|४१४७, ४/२/६, ४/२,२१, ४३/६, 8/४1२, 8/४।३, ४।४।६, ४१४।२० सूत्रपु=६६ दोषाः श्रीकण्ठभाष्यदोषा: ११११६, १।२३, १२१७, २१८, २१२१, २४१४, २४१६, ३।३/२२, ३।३/४१, सूत्रेषु=९ दोषा. श्रीपतिभाष्यदोषाः ३४,१७, ४ा४प सूत्रयो := २ दोषौ वलभभाण्यदोषाः ११।३, ६।२१५, २१/२, २/६११७, ३/३/२६, ६1४/५, २४/६, २४१६५ ३१२१, ३१२२, ३२१०, ३२६५, ३/२२८, ३/३1६०, ३३।११, ३|३११९, ३|३।२३, ३१३।२६, ३/३१३०, ३.३ ३६, ३।३/५३, ३1३ ५४, ३३/५५, ३1४1४४, ३४।५१, ४१११४, ४११७, ४।२।५, ४।३।२, ४।३।३, ४१४४ सूत्रषु=३१ दोषा: (२) भाष्यद्वयदोषा: रा० नि० भाष्ययो: दोषा :- १३।४०, २३।८, २३१४ सूत्रषु=६ दोषा: रा० म० २३१६ सूत्रे= २ दोषो नि० म० १ ४११६, २।२ ८,३।३।२७, ३।४।२६, ४।२/१८सनेषु=१०दो५। नि० श्री० १४११४, ३१४/५२, ४।२१६ सूत्रपु=६ दोषाः " नि० श्रीप० ३/३।३१, ४११/१२ सूत्रयो := ४ दोषाः नि० व० १।४/२८, ३।२६, ४११११७, ४२/३, 8/२1४, ४/४1८ सूत्रषु=६२ दोषा: म० श्री० श२२६, ३३६२ सूत्रयो=४ दोषा: म० व० २१७, २६ा२६, २२७, २४११०, २४।२१, ३११'७, "9 ३/१/२३, ३१२६, ३२८, ३।२१४, ३/२६९ ३२/२३, ३३/६, ३/३/२० ३१४ २१, ६१४/२३, ३।४/१५, ३।४।२८, ३।४।३६. श. ।६६, ४१७१६ सूत्रपु= ४२ दोषाः श्रीप० व० २६३२, ३३६३, ४४।१३ सूत्रेपु=६ दोप।. श्री० व० ३/४।५० सृत्रे=२ दोपो "

Page 539

वृतीय पादोपसदार: २५१

शी० औीप० माध्यमो दोपा शध४६ सूये=२ दोपी रा० भरीप० n शहाC, ३ ३३८ सूययो ४ दोपा (३) भाष्यत्रपदोपा - र० नि० श्री०-१।१।२२, १।२४२, २।३।११, २३१२, २१२१३, २।३।१५ सूप्रेपु = १८ दोपा रा० 0 घ०-२।१३४, ३।२२२ सुपो = ६ दोपा रा० म० य०-२।३।१६ सूत्े=३ दापा रा० थी० श्रीप०-२।२/३२,३।४२७ सूत्रया = ६ दोपा रा० ग० धरीप० ३।२।२७ सूत्रे =३ दोपा नि० म. प०-१।४।१५, ४।१।१४, ४।१।१५, ४२१२० सूतेपु=१२ दोपा नि० धीप० प०-२/४१३ सूत्रे=३ गोपा म० श्री० थ्रीप०-३।२१३६ सूग्रे=३ दोपा म० थरी० य०-३।४४८ सूपरे=३ दोपा म० ओोप० ०-३।३६५ सूये=३ दोपा रा० नि० श्रीप०-२।३/९,३३१६० सूत्रयो =६ दोपा (४) माप्यचतुएयदोपा - रा० म० थ्रीप० व०-४।२५ सूत्रे= ४ दोपा रा० नि० श्री० थीप०-२३१६, २२४१ सत्रपो =८ दोपा स० व0 श्रीप० घ०-३।३९, ३।२।१४, ४११।५,४।२।१९ सूत्रेपु = १६ दोपा रा० नि० श्री० घ०-२१११२७, २।३1५ सूत्रमो =८ मोपा नि० म० श्री० धरीप०-४।४।२२ सूत्रे=४ दोपा नि० म० थी० य०-२४1९ सूपे =४ दोपा रा० नि० म० श्रीप०-३।३४०, ४।१।११, ४।४।१५ सूत्रेपु= १२ दोपा (५) भाष्यपेच कवापा - रा० नि० म० श्री. घ०-२/२११२ सूत्रे=५ छोपा रा• म० श्री. थ्रीप० व०-४।१११८ सूत्रे=५ छोपा श० नि० म० भीप०य०-३।४।१८, ४२८ सूत्रयो= १० दोपा रा० नि० म० शी० ओीप०-२।१।२०, ३।३।२९, ३।३।४५, २।४।४३, सूप्रेपु = २० दोपा रा० नि० शी० भीप० ष०-३/२३४, २३३७ सूत्रमो=१० छोषा

Page 540

२५२ ठ्याससम्मत-ब्रह्म सूत्रभाष्यनिर्णयः (३यः पादः)

भा० रा० नि० श्री० श्रीप०-३/३/३६ सूत्रे=५ दोषा: (६) भाष्यषट्कदोषा :- भा० रा० नि० म० श्री० श्रीप० ४।३/१५ सूत्रे- ६ दोषाः रा० नि० म० श्री. श्रीप० व० -- २।३४०, ४।२।२२ सत्रयो := १२ दोषाः एतेन एकाकी कः कतिषु सूत्रेपु दोषाक्रान्त, तथा द्ौ मिलिला, त्रयः मिलित्वा, चत्वारः पंच षट् च मिलित्वा कतिषु सूत्रेपु दोषग्रस्ता: इति सर्व ज्ञातुं शक्यते। तथा च कस्य केन सह कीहश: सम्बन्धः सोडपि अवगन्तुं सक्यः। नियमनिरपेक्षमतसाभ्याघिक्यविचारस्थले द्वितीयपादे एवंरीत्या बहुशः विचारितम्। अन्रापि तथा कतु शक्यते, बाहुल्यभयात विरम्यते। अत्र नियमनिरपेक्ष नियमसापेक्ष च यद् द्विविधनिर्णयफलं प्रदशितं, तत्र नियम सापेक्षं यत्फलं तदेव मुख्यत्वेन ग्रहणीयम्। यतः तत्र नियमरचनायाम् अष्टानां भाष्याणां मध्ये अधिर्कसम्मतिरेव निर्दोषत्वस्य व्यासमतसन्निकृष्टत्वस्य च हेतुत्वेन कल्पिता। तादशनियमनिव है भाष्याणा दोषादोषनिर्णय कृत एव। तेन दोषश्चात्र स्वस्वीकृतनियमलंघनमेव नान्यः। नियम निरपेक्षदोषादोषनिर्णयकाले यत् तत्निर्णायकत्वेन गृहीतम्, एतद्ध्रन्थस्य द्वितीयपादे, ततु आचार्यवर्याणा महत्त्वम् असाधारणत्वादिकमेव गुणजातम्। अत्र तु तथा न कृतमिति बोद्धव्यम्। परन्तु तत्र इदं विचार्य यत सिद्धान्तानुसारेणैव भास्करादयः सप्त आचार्या: शंकराचार्य- सिद्धान्तविरोघिनः। शकराचार्यस्तु अद्वतवादी, भास्कराचार्यादयः सर्वे तद्विरोघिनः। भास्कर: द्वेताद्वतवादी, रामानुज विशिष्द्वतवादी, निम्बार्क: द्वताद्वतवादी, मध्वः द्वैतवादी, श्रीकण्ठ शवविशिष्टाद्वैतवादी, श्रीपति. शैवविशिष्टाद्वैतवादी, वल्म शुद्धाद्वितवादी इति। अतः अद्वैत- सिद्धान्तविरोधित्वे सर्वे सजातीयाः। यत्र एकस्य विरोधिन एकाधिकाः भवन्ति, तन्र मत- साम्याधिक्यफलम् एकस्ेव प्रतिकूलं भवति। अतः एताहशमतसाम्यसार्थक्यं न सम्यक सफलम्, तथापि कालगतपरत्वापरत्वानुरोधेन शंकरमिन्नाना सर्वेषा शंकरात अपरत्व निश्चित- भेव। बह्मसूत्रभ्रन्थस्य शंकरप्राकृतनभाष्यादीनाम् उपलब्धि: तेषा मध्ये नकस्यापि अभवत् इति तेषाम् वचनादिभिरेव अनुमातुं शक्यते। शंकरमाष्ये संगृहीतपूर्वपक्षादय. एव भास्करादि- परभविकानाम् आचार्याणाम् प्राचीनमतावगमोपायः आसीत् इत्येव बहुमिः कल्प्यते। यद्पि भास्कराचार्य: उपवर्षा चार्यमतानुसारीति तदीयमाष्ये उक्तम्, रामानुजाचार्य: बोधायनमतानुगामीति तदीयभाण्ये घोषितम्, एवम् अन्येडपि निम्चार्क-मध्वाचार्यादय सर्वे स्वकीयमाष्याणा प्राचीनि मतमूलकत्वादिक प्रतिपादयितुं प्रयतमाना: आसन इति देश्यते, तथापि तत्र कियत्परिमाणं विश्वासार्हत्वं सत्यं वा, तत नितरा विवादास्पदीभूतमिति निरपेक्षचेतसाम् अनुभवः । अत. साक्षादप्राप्तमूलकमतवादिभि परवर्तिमि सह अथवा सम्प्रदायसरक्षणभतिभि विरुद्धपक्षावलम्भिभि:

Page 541

वृत्तीय-पादोपसंदारे: २५३

सह मतसाम्यािक्यमाश्रोपायेन व्यासमतविमकृषटत्वरु पदोपविनिर्णय न सम्पक पन्था मवितुम् मर्दति। अत मत्र सर्वे भायेण स्वीकृतयुपत्यनुकलनियमानुसारेण य निर्णय स एव अत्र कयश्वित सत्यसमीपवची इति फल्पने विना गत्यन्तर नास्तीति समीचीन भतमू। मषिक- स्वीकृतान। तथा स्वस्वीकृताना नियमान स्थलान्तरे लंघनमेव अत्र दोपत्वेन गृहीतम्। मवतार- फल्पानाम् जनन्यक्ाधारणज्ञानसम्पज्ञाना, किमधिक देवीशक्तिसमन्वितानाम् माचार्याण यदि दोपलेन किमपि सम्माव्य स्थात् मेरुसविर्ध सर्वपतुलितानाम अस्माफ दषी तदा तत्र मथमेव एक पन्था विधते नान्य। तेन नियमाधीननिर्णयफलमेव अत्र शरणमू। व्याससम्मतमाज्यनिर्णयकामे विद्धद्धि तद्नुसारेण संकरमाण्यस्पैव निर्दोपत्वम्, अथ कि व्यासमतानुमस्त्वम् इत्येव सिष्यति। वदनन्वर मास्कर-श्रीपति-थीकण्ठ-रामानुज-निम्धाक-वल्लम-माव्वमाप्याणो यथाफम स्थानम्। मासकरे सम्भदायानुरोधाल्फ्वात यंकरसमसामयिकत्वाच दोनास्पत्वमेव आपतितम् इति कल्पयितु सक्यते। रामानुन निम्थाफन्माच्चाना सम्यताया यथा अधुनापि आयल्येन उपलम्यन्ते, मास्करस्प न तथा पूर्वस्मिन् फालेडपि। सतध रामानुजानीना मध्ये अह्ूतिमि सह साम्पदायिकविरोष अपि समवतु इत्यपि पवावाविरूपण भयते, मतस्तेपां भाज्यादिपु सांकरमतानुसरणसमावना अतियलेन तै निवारिता। संकरसमये गृहविवाव नासीत्, भास्करसमये स मारव्य, रामानुजादीना समये सच मयलो जात। तेन मतमेदोडपि शांकरमाप्येण सह तेपां रामानुजादीनो समषिक सममयत्। मास्करे तु एतेपाम अभावात् शंकरव्यास्यानेन सह तस्य व्याख्यान नात्यन्त पृथक सआतम्। अत नियमसापेक्षनिर्जय एव अत्र कयश्वित् सत्यसस्पर्सी मक्तिम् महति इति कर्म्पते। नियमाना परीक्षयम् परच्त तथा सन्यपि, मत्र संकल्तिनियमाना परीक्षण कर्तव्यम्। नियमसफलनेपि यदि पक्षपातादिकदोपा प्रसज्येरन् तदा वादयनिममे फिम् आशसनीयम्। अतोड पतिपाद विक्षितान् समभान् नियमान् संगृष समभेपु ५५५ सूत्रेपु कर्थ ते भयु्धन्ते इत्येव अत्र वर्य विचारयाम। एतत् कार्य प्रतिसूतरम् मस्मामि कतमेव, तदेवात्र पुन द्र्षा स्मर्तव्य वा। दष् आवित अन्तपर्यन्त विश्वति नियमा संकलिता जस्मिन् वृतीये पादे, तयैव एकावशसामान्य नियमा एव्दूअन्यस्य मयमपादरूपमूमिकामागे ८२-८8 पृषो निरूपिता इति। ते च सामान्यनियमा, यमा- सामान्यनियमा' १। एकेन वा पकाषिकसूत्रेण वा ययामयोजनम् मविकरणानि रवयितव्यानि। तेन किर्पनन्ति सूताणि मत्यधिकरणं वर्तिम्मन्ते तत्र न नियम। (८२ पृष्ठ दष्टष्य) २। यत्र पफेन सत्रेण अधिकरण रचित स्यात, तत्र तदेव सिद्ान्तसत्र मवत्येष। न तु पूर्वपक्षसूर्णर कचिद्पि। तत्र पूर्वाधिकरणस्प सिद्धान्त रष्टा पूर्वपक्ष महनीय। (८2 प)

Page 542

२५४ ्याससममत-ब्रह्मसूत्रभाष्यनिरयः (३यः पादः)

३। अधिर्करणद्वयमध्ये यः सम्बन्ध, सोडन्र संगतिश्देनव्यवहियते। (८२-३ पृ.) ४। द्देश्यतया विधेयतर्या वा सूत्रस्थप्रथमान्तपदस्यैव अधिकरणारम्भसूचकत्वम् । यथा "जन्माधस्य यतः" इति सूने जन्मादिपदम्।(८३ पृः) ५। ऊहनीयप्रथमान्तपदस्यापि अधिकरणारम्भसूचकत्वम्। यथा-"गासत्रयोनित्वात्" इति सूत्रे "तदू श्रह्म सर्वजम्" इति अहनीयप्रथमान्तपदम्।(८३ पृः) ६। यत्र एकाधिकेन सूत्रण अधिकरण रचित स्यात्, तत्र सर्वाणि कचित सिद्धान्त- बोधकानि, कचित् कतिपयानि तथा, शिष्टानि पूर्वपक्षबोधकानि यथा। विलक्षणत्वाघिकरणम् (३। २ । ३ ) ( ८३ पृ ) ७ पूर्वपक्षसूत्रम अधिकरणारममे तन्मध्ये वा हर्यते, मतान्तरज्ञापनार्थ कविदन्ते, यथा ४।३।५ कार्यािकरणे पूर्वपक्षेण अधिकरणसमापतिः। यत्र पूर्वपक्षानन्तर सिद्धानतक्ष: तत पूर्वपक्ष मतान्तरज्ञापनार्थम् उफ्त, तत्रैव पूर्वपक्षसूत्रे अधिकरणसमाप्ति नान्यत्र। ( ८३ पृ) । कुत्रचित् सूत्रशृद्लामध्ये आक्षेपसमाधानरूपेण एकाघिकवारम् पूर्वपक्षसूत्राणि सिद्धान्तिसूत्राणि च हश्यन्ते। यथा १।३८ देवताघिकरणम्। ( ८४ पृ.) ९। कुत्रचित् एकस्मिन् एव सूत्रमध्ये पक्षद्वयं सन्निवेशितम्। यथा-"गौणश्चेनात्म- शब्दात्" इति १।१६ सूत्रम्। (८४ पृः) १०। एकेन एकाधिकसूत्रेण वा यत्र अधिकरण भवति, तत्र अधिकरणस्य पडङ्गानि अन्तर्निहितानि विज्ञयानि। (८४ पृः) ११। अधिकरणागानि षट्, यथा सगति, फलभेद, विषय, सराय, पूर्वपक्षः, सिद्धान्तपक्ष इति। सूत्रकृता तु एततक्रमानुसारेण नैकमपि अधिकरण स्पष्टतया रचितम्, टीकाकृद्धि: सवत्र एतत् प्रदर्गितम्। (८४ पृः) विशेषनियमा: १। सूत्रान्तर्गतपदानुसारेण अधिकरणनामकरणं सम्पादनीयम्, पुनरुक्तिशंका चेतु प्रतिपादविषयाधनुसारेण तत् कर्तव्यम्। (२ भा० २पृः) यथा -- "अथातो श्रह्मजिज्ञासा" १।१।१ इति सूत्रस्य जिज्ञासा-पदेन अस्य जिज्ञासाधि- करण नाम। "अतएव प्राण" ११२३ अत्र प्राणाधिकरणं नाम कृत्वा "प्राणस्तथानुगमात्" १।१।२८ अत्र पुनरुक्तिशंकया प्रतर्दनाधिकरण नाम कृतं, प्राणशब्दस्य उभयत्र दष्टत्वात्। २। अध्यायारम्से पादारम्भे च अधिकरणारम्भः नियमेन करणीय।(२ भा० २पृः) यथा-"आवृत्तिरसकृदुपदेशात"४।१।१ इत्यत्र "सर्वेत्र प्रसिद्धोपदेशात्" १।२।१ इति अत्र वा अधिकरणम् आरब्घम्। ३। उद्देश्यतया विधेयतया वा निराकाक्षप्रथमान्तपदस्य पुन प्राप्तिपर्यन्तम् अधि-

Page 543

२५५

करणस्थिति फल्पनीया। तेन यावत् न अधिकेरणारम्मक्तादशयमान्तपदपटित सूत्रं पुन उपलम्पते ताप्द अधिकरणम् मक्षमाश्तम् इत्येव जायातम्। (२ मा० ३ प) मथा "ईक्षतेनासन्दम्" १।१1५ इति सश्रस्य मनेन्तरम् मानन्दमपोडभ्यासात १।१।१२ इति सत्रात पूर्वसत्रपर्यन्तम् ईक्षत्यधिकरणस्य स्थिति इति गम्यते। श उद्दस्यविधेयान्यतरमेदात् विनयमेदात वा अधिकरणभेदेन सत्रभेद सापीयान्, मथवा अधिकरणापयवमेदयोधनात् विनेयमेदादू वा सूनभेद युक्त। फिंया जवयवविशेषस्य वैशिष्ठ्यसापनातू सूनभेद फरणीय। चेतु पदभटित सत्रव्यतिरिकस्थले अधिकरणमध्ये पूर्वपक्षसिद्धान्तपक्षमेदाव सनभेद युक्त। चकारादिपदेन अधिकरणावयवदतु दधन्तादीनाम् एकेफम्प विजातीय वेलक्षण्यविधानाद् वा सम्नमेद साधीयान्। (२ मा० ४ पृ) यथा-"साजयोनिलाद् १।१।३" इति से आजपोनितरपछेतुमदर्दनाद् यदेव साध्यत्वेन फल्पनीये, यथा श्रक्षम सर्वजत्व शास्त्रममाणकत्व वा, तेन नसरूपोदेस्यस्थ जगत्कारणरूपविवेयमिनलम्यव स्थापनात् अथवा शासत्रपमाणफत्वरुपविधेय मेदसाषनात्-"शास्त्र- योनित्वात्" इति सत्रेण अधिकरणारमम संगच्छते, तेन मस्य परृथकसत्रत् युकम्। मत "धन्माघस्य यत शास्त्रयोनितवात" इति एकसन्रत्वकल्पने वल्लममतेन वव्षे भवति। तथैव निम्भारफमतेन "शास्रयोनित्वात" इति सत्रेण सह "तत् तु समन्वयात" इति सत्रस्य एकाधि फरणत्वम् जयुफ भवेद, विधेयमेदाव। ५ मदि सूत्रमध्मे "अय 'चेत' 'चेस' इति चेत' 'इति चेन' इत्यादिपदसत्व तदा अधिकरण नारम्मणीयम्।" (२ मा० ६ प्ृ') यथा-"गौणथेनारमशबात" ११६ इति सूत्रे "मीण" इति पथमान्त-पदसत्वेडपि 'चेत्' शब्दयोगात् नास्य अधिकरणारम्मकत्वम्। ६। 'च' 'अपि 'वा' 'हि' पदमोगात अधिकरणाययवानी हेतुप्रमृतीनो समुचायफेन नव्याइतस्प मनव्याहतत्य वा प्रथमान्तपवस्थ साफक्षते सिद्धे नाधिकरणारम्मकत्वम्। (२ मा० ८ प) यथा-"मान्त्रवर्णिकमेव च गीयते" १।१।१५ इति सूशरस्य 'च' फारयलात् 'मान्त्र धर्णिकम्" इति प्रथमान्त ववसतेडपि नाधिकरणाएममकत्वम्। 'चककारेण मत्र हेतो समुधा यकत्वविधानात्, न तु वददश्यषिनेयमेवसाधनात्। "अन्तवर्त्त्व सर्वश्ता बा" २।२१४१ इत्यत्र वा- सब्देन सकाक्षित्वविषानात्। "अपि च स्मर्यंत" १३२३ इत्पत्र मथमान्तफ्दास्याहारेडपि "अपि च" पब्देन साफक्षित्चात् नाधिकरणारम्मवत्वम्। 'देवाविववपि लोके"२।१२५६तत 'अपि' शन्योगातू साफक्षत्व्रन नाधिकरणारम्म। "मार्क या नात्मवित्नातु तथा ि वैर्शयति" ३१७ 4 इत्पतर वान्व्दात् साफाक्षत्यम्, अत नाधिकरणारम्भ। 'मरूपयदेष हि तत् मणानत्वात"

Page 544

२५६ ३।२।१४ इत्त्र 'हि' शव्दस्य साकाक्षत्वसाधकत्वम्। तेन अन्रापि नाधिकरणारमभः कृत.। इतरादिशब्दात् अर्थात् 'इतर 'अन्यः' 'वाक्यशेष:' 'तद्वत्परसंग:' 'अन्यथा' 'अप्रापि.' 'गौणी' 'प्रतिज्ञाहानिः' 'अविरोधः' 'व्यतिरेक:' 'एवम्' 'अथ' 'अस्मात्' 'नत' 'अत' 'अनेन' 'असार्वत्रिकी' 'विभाग: इत्यादिशब्दवत् स्वरूपतः सापेक्षत्वार्थकपथमान्त- पदस्थ न अधिकरर्णीरिम्भकत्वम् ।" (२ भा० ८ पृः) यथा "नेतरोडनुपपतः" १।१।१६ इति सूत्रस्य 'तरः' इति प्रथमान्तपदस्य 'कस्मात इतरः' 'कस्य ईतरः' इत्यर्थवोधनेन साकाक्षत्वसिद्ध: नाधिकरणारम्मकत्वम्। तेन श्रीकण्ठमतेन अत्र अधिकरणारम्भ, न संगतः। तथैव "भेदव्यपदेशाचान्य." १।१।२१ इति सूत्रे 'अन्य.' इति पदात् नास्थ अधिकरणारम्भकम्। "प्राणादय: वाक्यशेषात्" १।०।१२ इत्यन्र 'वाक्यशेपात्' इति पदात् साकाक्षत्वविधानात् नाधिकरणारम्भ। "अपीतौ तद्वत्प्रसंगात् असमज्जसम्" शश८ इत्यस्मिन् सूत्रे "तद्वत्प्रसगात्" इति पदात् साकाक्षत्वात् नाधिकरण- रम्भ। "असति प्रतिज्ञोपरोधो योगपद्यमन्यथा" शर२० इत्यत्र 'अन्यथा'-पदेन साकांक्षत्व- विधानात् नाधिकरणारम्भ। "प्रतिसंख्याऽप्रतिसंख्यानिरोधाप्राततिरविच्छेदात" श।२।२२ इति अत्र "अप्राप्ति."-पदेन साकाक्षत्वस्य विधानात् नाधिकरणारम्भः। "गोणी असम्भवात्" २३३ इत्यत्र 'गोणी-पदेन साकाक्षत्वविघानात नाधिकरणारम्भः। "प्रतिज्ञाहानिरव्यतिरेकश्देभ्य" शशछ इत्यन् "प्रतिज्ञाहानि"-पदेन साकाक्षत्वविधानात्, "अविरोधश्चन्दनवत्" २३२३ इत्यत्र 'अविरोध-पदेन साकांक्षत्वात्, "व्यतिरेकी गन्धवत्" २।३२६ इत्यत्र 'व्यतिरेक'- शव्दन साकाक्षव्वात्, "प्रकाशादिवनेवं पर" २३।४६ अत्र 'एवं-शब्देन साकाक्षत्वविधानातू, "रेन सिग्योगोडथ" ३।१।२६ अत्र 'अर्थ'-शन्दात् साकाक्षत्वात्, "अतः प्रवोधोडस्मात" ३१।८ इति अत्र 'अत. अस्मात्' पदास्था साकांक्षत्वात् "अतोऽनन्तेन तथा हि लिंगम्" ३।२२६ अत्र "अत तथा हि"-शव्दाम्या साकाक्षत्वात् "अनेन सर्वगतत्वम् आयामशब्दादिम्यः" ३।१३७ अत्र 'अनेन' शव्देन साकाक्षत्वात, "उपपन्तस्तल्क्षणार्थोपलब्वेलोकवत्" ३३३० अत्र 'ततूं' -गव्देन साकक्षत्वात, "असार्वत्रिकी" ३०१० इति अत्र स्वरूपत साकाक्षत्वात्। "विभाग, अतवन्" ३०।११ अत्र 'विभाग .- शव्दस्य स्वरुपत साकाक्षत्वात् अत्र नाधिकरणरम्भ. । ह। विरेधे सति प्रतिपाधानुसारेण अधिकरणनामकरण करणीयम्।(२ भा० ११पृ) यथा -- "प्राणरतथानुगमात्" ११२८ इति मूते 'प्राण- गव्देन नाधिकरणनाम- करणम किन्तु तत्तापर्यानुभारेण। यथा 'प्रतर्हनाधिकरणम्' दति नाम कृतम्। "अत एव प्राण"११२३ दति मृत प्राणाषिकग्णनागकरणात् विरोधापनि। । यत अनिषेचार्थकु 'त् अन्देन सत प्रथमानतषटसत्व तन् तेन नाधिकर्णारम्म दग्णीय 1'2 भा० :' पृ)

Page 545

वृतीय-पादोपसहार,

यथा "शासत्रदष्टया तूपदेशो वामदेववत्" ११।३० इति सूत्रे 'उपदेश" इति प्रथमान्तपव्सत्वेडपि नास्य अधिकरणाएग्मकत्वम्, मनिषेधार्थकतु' र्योगात। "तत् तु समन्वयाद" १११४ इति सूे तु शब्दस्य निपेधार्थकत्व यथा हए नात्र तथा। अत्र अर्थसंकोचस्य विधानाव्। १०। विनयान्तरसूचनात् कते प्रथमान्त-नाम-पददेन सिद्धान्तपक्षमूत-स्वमतानुकूल मतान्वर ज्ञापने तथा स्वनामा स्वमतज्ञापने च तत्मयमान्तपदस्थ माधिकरणारम्भकल्वम्। (२ भा० २३ पृ० ) यथा- 'साक्षादपि अविरोष जमिनि" १२२८ इति सत्रे 'जैमिनि" इति नथमान्तपद्सत्व्रेऽपि नास्य अधिकरणरम्मकत्वम्, प्रथमान्त-नाम-पदेन सिद्धान्तमूत स्वमतानुकूल

'सम्पवेरिति जैमिनिस्तया दि दर्शयति" १।२।३१ इति सूताणाम्। तथैव "परामर्श जैमिनिर चोदना चापवद्ति हि" ३४११८ इति पूर्वपक्षसत्रेण विषयान्तरसूचनात् 'कार्य बादरिरस्य मत्युपपते" ४।३।७ इति सिद्धान्तमूपरेण विपयान्तरसूचनाव अधिकरणाएगम। तथैय "वदुपर्यपि वादरायण समभवात" १श२६ इति सूत्रेण विपयान्तरसचनात अधिकरणारम। ११। पथमान्तपदमावेपि रद्देस्यवि रेयान्तरसमुचायक ्हेतुसमुचायक-'च-्फारादि पाज्ययोगेडपि तथा 'चेत्' राज्योगेऽपि एवं च अधिकरणनिवेधेऽपि विषयध्रुतिमेवात् अधिकरणमेद फरणीय। यथा-"मनुष्तेस्तस्प घ" १३२२ इति सुमे प्रथमान्तपनामावात् 'मनुकते' इति देतुपोषकशव्देन सह 'च-्फारयोगेन हेतुसमुद्याथफत्वभोधनात् नास्य अधिकरणारमभकत्वम्, तमापि 'न तम्र सूर्यो माति' (मुण्डक २।२१०) इत्यादि युतेर्विषयत्वात् पूर्वाविकरणामित दहरभुतित मेवात् च अत्र अधिकरणारम्म सगच्छते। तथा 'नातिचिरेण विशेपात्" ३।१।२३ इति सूम्रेडपि भोदधव्यम्। १२। पथमानतपामावेपि यत्र 'अपि' 'च' 'या' 'हि' मृतिनभरसंगान्तरत्वबोधक सव्देन स्व्ेस्वियेयान्यतरमेद मसज्येत, तत्र पृथग् अधिकरण युक्तम्। यथा-"न संर्योपसमददादपि नानामावावतिरेफाय"१४।११ इति सूत्रे पथमान्त- पम्ामावेडपि 'अपि' -सण्टेन तया 'च-्कारेण पर्सगान्तरस्य भोधनात् अस्य मषिकरणारममकत्वम्। १३। 'च' 'अपि' पमृतिपदेन वद्देश्यवियेयान्यतरातिरिकविपयस्थ उद्देस्यविषयेय विशेपणरूपेण सनिवेरो 'मर्पि-पदस्प 'च'-फारस्य च नाषिकरणारम्भवाषत्वम्। यथा-"प्रकृतिश् पतिज्ञाह्ष्टान्तानुपरोधात्" १४।२३ इति सूत्रे पूर्वापिकरणोक यत् नक्षण निमित्कारणत्वरूपविवेयत्वविद्यान त नम् कण भकण कृतित्व

Page 546

२५८ न्याससगत-ब्रममसूत्रभाव्यनिरेय: (३यः पादः)

रूपोपादानकारणत्वव्यवस्थापनात् विशेषणद्वारा विधेयान्तरस्य विधानात् अधिकरणभेदः युज्यते एव। एतावन्तः नियमा: प्रथमाध्याये संकलिताः इति। १४1 'चेतू' 'इति चेन्न'-प्रृतिशब्दसत्वेऽपि यत्र शंकाभागे पंचम्यन्त-प्रथमान्त- पद्द्यसत्वं तन्र अधिकरणारम्भः युकः। यथा-"मोक्लापत्तेरविभागश्चेत् स्थालोकवत्" २१।१३ इति सूत्रे शंकामागे 'भोक्लापतेः" इति पंचम्यन्तपदस्य तथा 'अविभाग:' इति प्रथमान्तिपदस्थ सत्वात् अत्र अधिकरणारम्भ: युक्त एव। १५। यत्र पूर्वसूत्र 'व्याख्यातम्' 'तदुक्म्' एवंसजातीयक प्रसंगसमात्तिसूचक पदं, तत्र परसूत्रस्य निराकांक्षत्वबोधकत्वे सति अधिकरणारम्भः करणीय। यथा "विकरणत्वान्नेति चेत् तदुफम्" २१३१ इति सूत्रात् परं यत् "न प्रयोजनवत्वात्" २१।३२ इति सूत्रं, तत्र प्रथमान्तपदाभावेपि तस्य अधिकरणारम्भकत्वम्। तथा "एतेन शिष्टापरिश्रहा अपि व्याख्याताः" २११२ इति सूत्रात् परं भोक्लापतेरविभागश्चेत स्यालोकवत्" २१२३ इति सूत्रे अधिकरणारम्भः। १६। यत्र हेतुत्रयं 'च'-कारादिपदेन समाहियते, तत्र अधिकरणसमात्तिकल्पनं समु- चितम्। तेन तदनन्तरं यत् सूत्रं तन्र प्रथमान्तपदाभावेडपि तेन अधिकरणारम्भः संगच्छते। यथा- "उपपद्यते चाप्युपलभ्यते च" २१३६ इति सूत्रात् परं "सर्वधर्मोपपतेश्र" २।१/३७ इति सूत्रेण अधिकरणारम्भः संगच्छते। तथा "नैकस्मिन्नसम्भवात्" २।२३३ इति सूत्रे इतः पूर्ववर्तिसूत्रदये 'च'-कारद्वयस्य वर्तमानत्वात् अधिकरणारम्भकत्वम्। १७। पूर्वापरसूत्रयोरमध्ये च-कारयोगात् मध्यपतितसूतस्य प्रथमान्तपदस्य साकाक्ष- त्वमू, तेन तस्य न अधिकरणारम्भकत्वम्। हेतुबोधकप्रवाहान्तःस्थितस्य च-कारस्य मध्येऽपि अध्याहारेण साकाक्षत्वविधानात् मध्यपतितस्य प्रथमान्तपदस्य न अधिकरणारम्भकत्वम्। यथा "वैध्म्याच् न स्वमादिवत्" २।२।२९ इति सूत्रात अनन्तरं "न भावोऽनुपलब्धेः" २।२/३० इति सूत्र, ततः "क्षणिकत्वाच्" २।२३१ इति सूत्रम्; अत्र "न भावोऽनुपलब्धेः" २।२३० इति मध्यपतितसूत्रस्य प्रथमानतपदसत्त्वेपि अस्य पूर्वापरसूत्र्यमध्ये 'च'-कारयोगात् न अधिकरणारम्भकत्वम्। "पश्चवृत्तिर्मनोवद् व्यपदिश्यते" २४१२ इति अन्रापि तथा। "नानुमानमतच्छब्दात्" १।३।३ इति अत्र अपि तथा। १८। उत्तपूर्वपक्षे प्रथमान्तपदेन सह निषेधार्थक-'तु'-शब्दस्य न अधिकरणारम्भक्क- त्वम्। अनुक्तपूर्वपक्षव्यावत्तकत्वे 'तु-शब्दस्य न वाघकत्वम्। यथा-"तद्गुणसारत्वात्तु तद्व्यपदेश, प्राज्ञवत्" २।३।२९ इति सूत्रे पूर्वपक्षव्यावतक- 'तु' -शब्दसत्वेऽपि 'तद्गुणसारत्वात्' इति पदेन पूर्वपक्षस्य उक्तत्वात् नास्य अधिकरणारम्भकत्वम्।

Page 547

२५९ "ससु समन्ययात्" ११० इति सूधस्य अनुकपूर्वपक्षत्वात् पूर्वपक्षव्यावर्तकतु-शव्देन अधिकरणारम्मकत्वम्। अत्र न तथा । १९। 'तु' -रन्दवर्जित प्रथमान्तपदात 'स्वास' - सन्दसत्म् मधिकरणारममक्रम्। यथा-"पूर्वविकल्प प्रकरणात् स्यात किया मानसवत्" ३।३४५ इति सूत्रे 'धूर्वविकस्प' इति प्रथमान्तपदसत्त्वेडपि 'तु राज्युतत स्थातू-राज्वस्प ममावात नास्य अधिकरणारमभकत्वम्। तयेव स्मर्यमानमनुमान स्यादिति" १२२५ इति सूत्रे न मधिकरण- रम्म। मत्र परथमान्तपद्सत्वरडपि 'तु'न्युक्त-'स्थात्' शनदस् ममावाद्। तयेव शमदमा घुपेत स्यापयापि तु तवियेस्तद्ंगतया तेपामवत्यानुऐवयत्वात" ३81२७ इत्यत्र बोद्धध्यम्। तेन "चराचरथ्यपाधयस्तु स्याप्ट्व्यपदेशो माफस्तवापमाविल्वाव" राश१६ इति सूत्रे भयमान्तपदात 'तु-शन्द-युक्त-'स्थात्' राज्डम्य वर्तमानत्वाल् अधिकरणारम्मकत्वम्, अत न व्यमिचार। २०। पूर्वपक्षसूत्रीय प्रथमान्त नाम-पदेन परमतनवशे कृते तेन विपयान्तर पूचिते जधिकरणाएम्म करणीय। विपयान्तरस्य मनिदेश न करणीय। यया-"स्वामिन फलश्रुतेरित्यात्रेय" ३४।४४ इति सूघे अधिकरणारम्म कृत। परु "वाक्षादप्यविरोध जैमिनि"१२।२८ इति समस्य स्वमतमतिकूलपूर्वैकक्षलामाचाद मनेन न अधिकरणाए्म कृत। मत्र स्वमतानुदूलमतान्तरज्ञापनमात्रस्य क्तत्वाद्। तथा "परामर्श जैमिनिरचोदना चापवदति हि" ३४१८ इति सूत्रेण प्रथमान्त-नाम-पदेन स्मतपतिकूलविपयान्तरस्प ज्ञापनाव सधिकरणारम्भ कृत। इति विशेपनियमा। एते नियमनिव है महटाना माप्याणाम् मधिकरणरचनाविकयक तुल्ाफल यत् लव्घ ततु मयशितमेव। नियमनिरपेक्षतुल्नाफल तु पक्दुमन्यस्थ दितीये पाढे सनिवद्धम्। सूत्रपाठे, सूत्रयोगे, सूत्रविभागे, मतिरित्तसूत्रभद्णे, गृद्ीतसूत्रयर्जन, तथा सूत्रक्रमविपर्यये च वशानो भाष्याणों तुलना कृता। तस् तुल्नाफलमपि द्विवीयपादोपसहारे भदर्धितम्। तत्र नियम दिक न किचित् अवलम्मितम्, असम्भावितत्वात्।सूत्रहत्ता स्वातन्व्र्य न सवया युक्तिन्त्रम्। थोकर- माज्यादपि आाचीनतर मार्ष्य यदि किंचन भाष्स्यत, तदा तद्माष्येण सह तुलयित्वा माष्याण वोपादोपविचार कर्यचित् सममविष्यत्। परन्त ताहसमाप्याविकम् इवानी नैकमपि लम्पते। अत कवम पाठ समीचीन इति जानाति भगवान् वादरायण स्वयम्। अत व्याससममत अभपूत्रमाज्यविनिणय, नियमसापेक्ष यत् अधिकरणरचनातुलनाफल तदेष मत्र प्रमाण शरण च मस्माकम्। सूत्रपाठा विवियम कतुलना फले वनियये जलमू। नियमाना मकविनिर्षय। पतेया सामान्य-विशेपनियमानो मध्ये चतुर्थ-विशेषनियममन्तरेण सर्वे नियमा अषि

Page 548

२६०

करणविषयका। तत्र कतिचित् अधिकरणप्रकृतिपरिचायकाः, कतिचित् अधिकरणनाम- निर्देशविषयका, अपरे च अधिकरणारम्मणीयत्वविषयका: तन्निषेधविषयकाश्च वर्तन्ते। सामान्यनियमाना मध्ये, चतुर्थ-पंचमौ अधिकरणारम्भविषयकी, अन्ये अधिकरण- परिचायकाः। विशेषनियमाना तु तृतीय एव अधिकरणप्रकृतिपरिचायकः। अधिकरणनाम- निर्देशविषयकौ प्रथमाष्टमौ। अधिकरणारम्भणणीयत्वविषयका: द्वितीय-एकादशद्वादश त्रयोदश चतुरदश-पचदश-षोडश-ऊनविंश-विंश-सर्यका: नियमाः। अधिकरणारममणीयत्वनिषेधविषय चतुर्थविशेषनियमस्तु सूत्रविषयक: एव। (१) तत्रापि प्रकारन्तरेण प्रथमान्तपद्संक्रान्तनियमा: त्रयः, यथा चतुर्थ-पचम-साधारण- नियमो, तथा तृतीयविशेषनियमः इति। (२) पादारम्मे अधिकरणारम्भ-करणीयत्वनियम, द्वितीय: विशेषनियम एकः एव। (३) च-कारादि-पदसंक्रान्तनियमा ४र्थ., दष .; ११शः, १२३ः, १३शः, १६शः, १७शः इति सप्त। (8) 'चेतू' शब्दधटितनियमौ ५म., १४श इति द्ौ। (५) इतरादि-साकाक्षशब्दधटितनियम ७म. इति एक: एव। 1 (६) तु-शब्दघटितनियमो ९म. १ ८शश्रेति द्वौ। (७) नाम-पदघटितनियमी १०म २०शश्रेति द्वौ। (८) 'व्याख्यातम्' तदुषम्' इत्यादि-पदघटितनियम: १५श: इति एकः। (९) 'स्थात्' पदषटितनियम-१९श इति एक. एव। नियमानां सारसंग्रद्दः। एतेषा नियमाना यत्ं सारभूतं तद् हि- १। उद्देश्यतया वा विधेयतया वा यत्र निराकाक्षप्रथमान्तपदम् अथवा ताददशपदस्य अध्याहार आवश्यक: तत्रव अधिकरणारम्मः। प्रथमान्तपदस्यैव निर्देशपरत्वात साकांक्षत्वस्य च अस्वातन्त्र्यं हि प्रसिद्धमेवर, तेन तदेव अधिकरणारम्भवाधकम्। श पादारम्भे सवत्र अधिकरणारम्भः करणीयः। अधिकरणव्यापर्कपादमेदात व्याप्याधि- करणस्यापि भेदस्य अवश्यम्भावित्वात्। ३। विषयश्रुतिभेदस्यापि अधिकरणारम्भकत्वम्। श्रुत्यर्थनिर्णयस्थेव एतद्न्थस्य मुख्यप्रयोजनत्वात्।

Page 549

वृतीय-पादोपसहार २६१

मसिद्धे। ४। अधिकरणसमासेरपि पराधिकरणस्य नारम्भकत्वम्। समा्सेरेव सम्चन्धविषटकत्व-

५ प्रयमान्तपदस्प विशोषण पूर्वप्रकृतेन सद साफाक्षत्वम् धिकरणारम्भस्य वाघकम्। आफाक्षाया सम्भ घफटफत्पमसिदे । ६। च घा तु द्दि अपि च्चेत् नहि इतर अन्य-इत्पादिशलदाना साफक्षित्वपोधफत्वम, समुषय-विकल्पसंकोचर्ननपेघाघर्यपर त्वान्। तेन पतेपा सत्त्वम् अविकरणाएमस्य बायकम्। ७ चनकारादिना देतो समुधये नाधिकरणाएमभ। हेतुसाध्ययो व्यातिसम्न्याल साकाक्षत्वसिद्धे। किंतु पृन्तोदेस्यविदेयान्यतरमेदयोधकत्वे निराकांक्षत्वसिद्धे तवारग्म विप- यान्तरस्य सूचनात्। । उपर्युपरि देतुत्रयमदर्शनम् अधिकरणस्षमासिसचकम्। त्रिरुकम्य पक्तव्यस्षेपत्वेन नवहारात्, पतिज्ञाया पूर्णरूपत्वाथ।

रमकत्वम्। समातीयमाहुत्यस्य सामर्थ्याधिक्मनियमात्। पतदेव नियमरचनाया मूलमत्र अस्माफम् मासीत। नियमाना साम्मदायिकोपदेशायीनत्वम् । एव च सत्रचनार्या ये च नियमा समदि मनुसता ते सवें युफिमूलका मलोफ विरुद्ध च इति। तयापि साम्प्रवायिकोपदेशस्य मानयक्य न फल्पनीयम्। नियमम् मनुसत्यापि विपतिपचे सम्मयात्। यत सत्रोपजीव्यक्रुतिम्भृतिममृतिभद्णे माज्यकागणा मवानिरक्य हस्पते, तत्रापि हेतु युत्यादीन पदाथवलम्पनेन सत्राणाम् मरचितल्वमेव। न वा एत्त् सूत्रहता न्यूनत्वम् इति कल्पधितुं धकमते। यत गुरुशिष्यकमेण विद्या समधिगम्या, अन्पया सा न फ्वती मयति इति सज्जनानुमक्त्वेन असिद्रमेव। मुरोखेव तत्स्वमरकाशतत्वस्थ भतीकत्वाच्। अत मत्र साममकायिकोपदेशस्य मानर्यंरकर्य न सकनायम्। परमोपसहारे वैपासिकसामम वायिकत्व विचारयिज्यते। भाष्याणां मध्ये श्रेष्ठवमत्वनिदेशे हेत्वन्वरम्। अत्र अधिकरणरचनानियमानुसारेण झांकरव्यास्यानस्य ब्रेष्ठत्वे निर्वोपत्वे वा अपर एको हेतु उपलब्यते। म च हेतु-जालोच्यमानाना भाष्याण मध्ये नियमविरुव्वं सत् केवलमेफ शोंकरमाष्यमेव एकक, तथा अन्येन सह न जन्येप।ं अतिफक्षलेन हस्यते। सर्वत्र वेकरमत नियमानुसारि सत् कस्यचित् नपरस्प पकस्यापि अनुकूमेव मवति इति परिलक्पते। अन्यत सर्व मार्ज् नियमविरुदध सत्त बहुपु स्थलेपु एककमेव स्वकीयव्याख्यानविशोषस्थ प्रवर्तकम् इति हस्यते। तथा घ शाकरमाज्ये नियमानुवर्तनेन स कमतिफकस्थापि अनुमोवन

Page 550

२६२ ्याससम्मत-श्रह्म सूत्रभाष्यनिर्णयः (३्यः पाद:)

समर्थन वा यथा लभ्यते, न तथा भाष्यान्तरेपु इति अकामेनापि अंगीकर्तव्यम् इति। श्रीपति- भाष्यमपि एकक न कस्यापि विरोधि, तथापि अनेन सह मिलित्वा तथैव भवति। अतः तस्य न शाकरभाष्यसमकक्षत्वम् इत्यपि ध्येयम्। अत्र अयम् अपर. एकशंकावसर सोडपि अत्र निरसनीयः। अन्रेद शंक्यते कथ व्याससम्मतब्रह्मसत्रभाष्यनिणयार्थ केवलम् अधिकरणरचनाजन्य. दोषगुणविचार: कृतः, सूत्रार्थ- विचार कथं न सम्पादितः इति। एतदर्थ सूत्रार्थविचारः एव मुख्यं कारणम्। अतः अधिकरण- रचनाविचारद्वारा योऽत निर्णयः कृत स न सम्यक पन्थाः, स न अविसम्बादी उपाय. इति। अस्योत्तरम् इदम् एतदर्थम् अधिकरणरचनाविचार एव उपजीव्यत्वेन तथा मुख्यत्वेन समाश्रयणीय.। यतः ग्रन्थोडयं श्रह्मसत्राख्यः आपाततः श्रुत्यध्ययनजन्यसंशयस्थ भीमासामुखेन तत्त्वज्ञानतत्साधनफलादीना दार्शनिकशैलीम् अनुसत्य दार्शनिकरीत्या प्रकटनार्थ। एतदर्थभेव सूत्राणि रचितानि, न तु न्यायसाख्यादीनामिव श्रतिमूलकस्वानुभवसिद्धपृथड- मोक्षमार्गप्रदर्शनार्थ। तेन श्रुत्यर्थः एव सूत्रार्थः, श्रुत्यर्थानुसारेणैव च सूत्रार्थ करणीयः। श्रुतितात्पर्यविरुद्धः सूत्रार्थ न कदापि साधनीय। अतः अत्र व्यासमत नाम स्वतन्त्रं किचिदपि नैव सम्भवति। यदेव श्रुतितात्पर्य तदेव व्यासंभतम्। श्रुतितात्पर्यमपि पूर्वमीमासादर्शनो कलोकवेदसाधारण-नियमनिव हैरैव आविष्करणीयम्। अतश्च व्यय्यन्तार्थ एव सूत्रार्थ: भवितुम् उचित। तथा सति अ्रन्थेडस्मिन् व्यासमत नाम किंचिदपि यदि वर्तते तत् तु एतद्यरन्थरचनायामेव व्यासानुसतमार्गरूपं यत् किंचित्, अथवा व्यासावलम्बितग्रन्थ- रचनाशौली रूपं यत् किचित्, अथवा ग्रन्थप्रतिपादिषयविन्यासरूप यत् किचित् भवितुम् अर्हि। एतदेव अत्र मुख्यत्वेन अधिकरणरचनम् अधिकरणविन्यासः वा भवति। अधिकरणविन्यासे तथा अधिकरणारम्भे तत्समापने च व्यासीयवैलक्षण्यं स्वातन्त्रय वा यथा प्रकटीभवितुं सम्भा- व्यते, न तथा सूत्रार्थवर्णनन, तस्थ श्रुत्यर्थरूपत्वात्। अतः व्याससम्मतभाष्यनिर्णयार्थम् अत्र अधिकरणरचना जन्यवलक्षण्यमेव विचारणीयम्। तेन च एतदेव अत्र सम्यगुपायत्वेन कलप तम् अवलम्बितं च अस्माभि.। अथ यधुच्येत पूर्वपक्षश्रुतिनिर्णये तथा तस्थ सिद्धान्तश्रुतिनिर्देशे च व्यासमतत्वेन किंचिदपि अवगन्तव्यम्। यथा जैमिनिवादरिप्रमृतीना मतत्वेन क्वचित् किंचित् किश्चित् भ्रन्थे- डस्मिन्नेव उक्म्। अत श्रुतिसाहाय्येनेव योऽपि सिद्धान्त अत्र सन्निवन्ध, स एव व्यासीय सिद्धान्त: न तु सर्वत्र श्रतसिद्धान्त इति एव। नेय शका सगता। यत सिद्धान्तश्रुतिनिर्दे- शोडपि भीमासादर्शनावलम्बितमार्गेणैव सम्पादितः, न तु व्यासस्य अलौकिकशक्तिबलेन अविष्कृत.। तेन यत्र कुत्रचित् श्रुत्यर्थमीमासानियमम् अलंधित्वा एतादशी सम्भावना व्यासेनेव आशंकिता तत्रव वादरायण इति स्वनामा तन्निरदेश कृतः तैनैव। अन्यन्न सर्वत्रैव मीमासानियमानुसरणफलमेव

Page 551

एवीय-पादोपसहार: २६३

प्दर्शित सूत्रकृद्वि। इयं च प्रथा अन्यस्य आदितः मन्तपर्यन्तम् मवलन्धिता इति हस्पते। मत अत्र एताहसरंफावसर नास्त्येव। अन्येडसिन् अन्यपृत्त स्वकीयमतानुमवेससफालेसपि नादि। पतदेव एतद्मन्यस्थ 'स्मृत्यनवफासदोपसंग इति ेनानमस्मृत्यनवफाशदोमसगात्" २।१।१ इवि सूत्रे भर्यचितम्। अत्र पो्पेयमतमानरस्य निपिद्वत्वम् उक्तम्। तथापि एतेन सूतार्थ विचारस्य वफल्यम् मत्र न फल्पनीयम। सूत्राक्षरत एव योज्र्य येन केनापि लम्पते, फेन- चिदर्येन अननुरुत सन्, सोडपि अर्थ सुतितात्पर्थरूप्यासमतनिर्णयार्थ पयोजनीय पव। सोऽपि पक पन्या म यस्थास्म तात्र्यनिरणये व्यासमतविनिर्णये वा। परतु मत्रापि स्वक्रीय संस्कारपाषाने दुम्परिहरणीयमेव। संस्कारवसात् स्पष्टर्योपि मज्ञातसारेण मन्पया नीयते। वहनि सत्राणि पवंजातीयफानि इत्पन्ते, यत्र एकतरपक्षविनिर्णयाशा कर्यचित् दुराक्षा इत्येष प्रतिमाति। वागजाल विस्तरपटटता यस्य यादसी भवति, तदुष्म एव मायेण मम्रान्तलवेन गृधन्ते। त्कमतिष्ठानता तावतू विभिनमाण्माणा त्केणेव नवषार्यते। अत सूत्रार्थविचारम् अपेक्ष्य अधिकरणविचार एव सुगम पन्था चहूना माहसानाम् मरपवुद्धीनाम्। अत एव अन्न सत्रपाठदिविविधविपये अधिकसम्मतिनिरूपणेन तथा अविकरणरचनाविषयक विचारद्धारेव व्यासामिमतमद्सत्रमाप्यनिर्णयाय मथलोडमं कृत। अस्य साफल्य तदेव भविष्यति यदा विद्वास मत्र सत्रार्थविचासद्ारापि भवर्तेरन् इति।

माध्पनिर्णये तृतीयपाद।

U dveraity Jatpat

HER VAIY YERE L TAIPFR

Page 552

२६२ व्याससम्मत-शलसूत्रभाष्यनिर्णयः (३्यः पाद:)

समर्थनं वा यथा लभ्यते, न तथा भाष्यान्तरेपु इति अकामेनापि अगीकर्तव्यम् इति। श्रीपति- भाष्यमपि एकक न कस्यापि विरोधि, तथापि अनेन सह मिलित्वा तथैव भवति। अतः तस्थ न शाकरभाष्यसमकक्षत्वम् इत्यपि ध्येयम्। अत्र अथम् अपर: एकशकावसर सोडपि अत्र निरसनीय। अन्ेद शंक्यते कथ व्याससम्मतब्रह्मसत्रभाष्यनिर्णयार्थ केवलम् अधिकरणरचनाजन्यः दोषगुणविचार: कृतः, सूत्रार्थ- विचार कथं न सम्पादितः इति। एतदर्थ सूत्रार्थविचार एव मुख्यं कारणम्। अतः अधिकरण- रचनाविचारद्वारा योडत्र निर्णय, कृत स न सम्यक पन्थाः, स न अविसम्बादी उपायः इति। अस्योत्तरम् इदम् एतदर्थम् अधिकरणरचनाविचार एवं उपजीव्यत्वेन तथा मुख्यत्वेन समाश्रयणीयः । यतः अ्रन्थोडयं श्रह्मसत्रार्थ आपाततः श्रुत्यध्ययनजन्यसंशयस्थ भीमासामुखेन तत्वज्ञानतत्साधनफलादीना दार्शनिकशैलीम् अनुसृत्य दार्शनिकरीत्या प्रकटनार्थ.। एतदर्थमेव सूत्राणि रचितानि, न तु न्यायसाख्यादीनामिव श्रतिमूलकस्वानुभवसिद्धपृथड- मोक्षमार्गप्रदर्शनार्थ.। तेन श्रुत्यर्थः एव सूत्रार्थः, श्रुत्यर्थानुसारेणैव च सूत्रार्थ: करणीयः। श्रुतितात्पर्यविरुद्धः सूत्रार्थ न कदापि साधनीयः। अतः अत्र व्यासमत नाम स्वतन्त्रं किचिदपि नैव सम्भवति। यदेव श्रुतितात्पर्य तदेव व्यासमतम्। श्रुतितात्पर्यमपि पूर्वमीमासादर्शनो फलोकवेदसाधारण-नियमनिवहैरव आविष्करणीयम्। अतश्च वयथ्यन्तार्थे एव सूत्रार्थ: भवितुम् उचितः। तथा सति ग्रन्थेडस्मिन् व्यासमत नाम किंचिदपि यदि वर्तते तत् तु एतद्थन्थरचनायामेव व्यासानुस्तमागरूपं यत् किचित्, अथवा व्यासावलम्बितग्रन्थ- रचनाशेलीरूपं यत् किचित्, अथवा अ्रन्थप्रतिपाघविषयविन्यासरूपं यत् किंचित् भवितुम् अर्हाति। एतदेव अत्र मुख्यत्वेन अधिकरणरचनम् अधिकरणविन्यास वा भवति। अधिकरणविन्यासे तथा अधिकरणारम्भे तत्समापने च व्यासीयवैलक्षण्यं स्वातनत्यं वा यथा प्रकटीभवितुं सम्भा- व्यते, न तथा सूत्रार्थवर्णनेन, तस्य श्रुत्यर्थरूपत्वात्। अतः व्याससम्मतभाष्यनिर्णयार्थम् अत्र अधिकरणरचनाजन्यवलक्षण्यमेव विचारणीयम्। तेन च एतदेव अत्र सम्यगुपायत्वेन कल्प तम् अवलम्बितं च अस्माभि.। अथ यधुच्येत पूर्वपक्षश्रुतिनिर्णये तथा तस्थ सिद्धान्तश्रुतिनिर्देशे च व्यासंभतत्वेन किंचिदपि अवगन्तव्यम्। यथा जैमिनिवादरिप्रभृतीना मतत्वेन क्वचित् किंचित् किश्चित् ग्रन्थे- डस्मिन्नेव उक्कम। अत. श्रुतिसाहाय्येनेव योऽपि सिद्धान्त अत्र सन्निवन्ध,, स एव व्यासीय सिद्धान्तः न तु सर्वत्र श्रौतसिद्धान्त इति एवः। नेय शका सगता। यत सिद्धान्तश्रुतिनिर्दे- शोडपि मीमासादर्शनावलम्थितमार्गेणव सम्पादित, न तु व्यासस्य अलौकिकशक्तिवलेन अविष्कृत। तेन यत्र कुत्रचित् श्रुत्यर्थमीमासानियमम् अलंघित्वा एतादशी सम्भावना व्यासेनव आशंकिता तत्रेव वादरायण इति स्वनाम तनिरदेश कृतः तैनैव। अन्यत्र सर्वत्रैव मीमासानियमानुसरणफलमेव

Page 553

वृतीय-पादोपर्सद्वार: २६३

पदर्शित सूत्रकृद्ि। इयं च प्रथा अन्यस्प आदित अन्तपर्मन्तम् नवलम्धिता इति हस्थते। मत मत्र एवाहशर्शफावसर नासत्येव। अन्थेडस्मन् अन्यकृनत सवक्ीयमतानुमवेश्शकलेसोपि नासित। एतदेव एतद्मन्यस्प "स्मृत्यनवफाशोपभर्संग इति चेजानयस्मृत्यनयकाशदोपमर्सगातु" २।१।१ इवि सूत्रे पर्पचितम्। अत्र पौरुपेयमतमात्रस्य निपिद्धत्वम् उक्तम्। तथापि एतेन सूत्रार्थ- विचारस्य वैफल्यम् मत्र न फल्पनीयम्। सूत्राक्षरत एव योजर्य येन केनापि सम्यते, केन- चिदर्चेन मननुरु सन्, सोडपि अर्थ सुतितात्पर्यरूपव्यासमतनिर्णयार्थ भयोजनीम एव। सोडपि एक: पन्या यस्थास्म सात्पर्यनिर्णये व्यासमतविनिर्णये वा। परतु मत्रापि स्वकीम सस्कारमापान्य दुप्परिहरणीयमेव। संस्कारपशात् स्पष्टार्थोडपि मज्ातसारेण मन्मया नीयते। महनि सूत्राणि पवंजातीयफानि इस्पन्ते, यत्र एकतरपक्षविनिर्णयाशा कर्यचित् दुराशा इत्येव पतिमाति। वागूजालविस्तरपट्टता यस्म यादधी मवति, तदुकय एव भायेण मभान्तलवेन गृछन्ते। तर्कपतिष्ठानता स्पत् विभिन्नमाप्याणां तर्केणेव नवषा्यते। अत सूत्रार्थविचारम् अपेक्ष्य अधिकरणविचार एव सुगम पथा महना मादशानाम् मल्पवुद्धीनाम्। अत एव अत्र सूत्रपाठकिविविधयिपये मधिकसम्मतिनिरूपणेन तथा अविकतणर वनाविषय विचारहारेव व्यासामिमतमशसत्रमाण्यनिर्णयाम मथलोडये कृत। मस्म साफल्य तदेव मविष्यति यदा विछ्ूास मत्र सत्रार्थविचारद्वारापि प्रवर्तेरन इति।

माध्पनिर्णये तृतीयपाय।