1. Brahma Sutra-Nimbikacharya CSS

ober 1927.

THE CHOWKHAMBÁ SANSKRIT SERIES A COLLECTION OF RARE & EXTRAORDINARY SANSKRIT WORKS. NO.358

द्वैताद्वैतदर्शने निम्बार्कपथानुगया सिद्धान्तसेतुटीकोपेतया सिद्धान्तजान्हव्या समलङ्कतं

ब्रह्मसूत्रम् । दशइ्लांकी च निर्दिएपथावलम्बिन्या लघुमञ्जूषाख्यव्याख्यया समुलासिता

THE BRAHMA SUTRAS with a commentary, Siddhanta Jānhavī ad a sub-commentary, called Siddhāntasetu; and DASAŚLOKI, with a commentary, called Laghumañjūsā

FASCICULUS 3-3

PRINTED-PUBLISHED & SOLD BY THE SECRETARY, CHOWKHAMBA SANSKRIT SERIES OFFICE. Vidya Vilas Press, North of Gopal Mandir, Benares.

Agen ts Lnzac &r co, Booksellers, LONDON,

Otto Harrassowitz, Leipzig: GERMANY,

3 The Oriental Book-supplying Ageney, POONA,

CHOWKHAMBA SANSKRIT SERIES Nos. 94, 99, & 358.

ब्रह्मसूत्रम् ।

द्वैताद्वैतदर्शनम् । श्रीमद्वैष्णवसंप्रदाय चतुपयान्यतम पूज्यपाठ श्रीदसनका- दिपथाशित सुन्दरभट्टविरनितयाऽप्रथमतरक्गं सिद्धा- न्तसेतुकाभिधया टकया समुन्ासितया निर्दिष्टप- थावलम्बिश्रीश्री १०८ भगवद्ासुदेवपाणिस्थप- आतार शीदेवाचार्यप्रणीतया इन्द्रप्राणाधि- करणान्तं द्वितीयतरक्ः सिद्धान्तजाहष्या समलद्र्तम्।

नेने इत्युपानह्े व्याकरणोपाध्यामेन पं. गोपालशास्त्रिणा संशोधितम्।

BRAHMASUTRA

with a Gloss called Dwaitadwait Sidhantasetuka on 1 st Tarang by Shree Sundar Bhatta and a commentary called Sidhant Janhavi Ist and 2nd Tarang by Shree Dewacharya Edited by Pandit Gopal Sāstri Nene Vyâkaranopadhyaya,

R6992,5xJl N27

Agents: 1 Luzad & co; Booksellers, LONDON. 2 Otto Harrassowitz, Leipzig: GERMANY. The Oriental Book-supplying Agency, POÔNA.

Li BRARY 11899 TIRUPATI, ¥ KENDRLY

सेतुसमुद्धासित जाह्नवीसहितस्य ब्रह्मसूत्रस्य विषयानुक्रमणिका।

विषयः पृ० सेतुकारस्य मङ्गलाचरणम्। से० १

रवर्णनम्। स०: २

जा० तस्य भगवत्परव्याख्यानम्। से० ३ आचार्यपरव्याख्यानम्। सं० जाहवीप्रणयनSSचार्यावतारप्रयोजनकथनद्वारा ग्रन्थो- पक्रमप्रदर्शनम्। जा० अथातो ब्रह्मजिज्ञासेति सूत्रम्। मु० ७. जाह्नव्युपक्रमग्रन्थस्य व्याख्या। से. शूद्रस्य वेदाध्ययनानधिकार:। U. सं०

सं० भगवदाक्षया सुदर्शनाचायीवतारप्रयोजनहेत्वोः प्रदर्शनम्। से० ११ सुदर्शनाचार्यकृतवेदान्तपारिजातस्य श्रीनिवासा चार्यकृतव्याख्यानसत्वेपि जाहवीकरणे हेतुप्रदर्शनम्। से १२ उद्देशद्वारा सूत्रस्थपदार्थचिभागः। जा० १३ अथशब्द्स्यार्थान्तरप्रदर्शनद्वारा प्रकृतानन्तर्यार्थ- स्थापनम्। से० सुत्रे कर्तव्येतिपदस्याध्याहाराक्षेपसमाधानम्। से० १४ 'आनन्तर्यार्थ कपद्विवरणम्। जा० षडङ्गकथनम् । से० १५ विद्याकर्मसमुच्तयस्थ फलोत्पत्तौ हेतुत्वमिति मतस्य चण्डनम् । १६

विषयानुक्रमणिका।

विषय: पृ० भगवन्द्रांवापत्तिरेव पुरुषार्थ इति सिद्धान्तप्रदर्शनम्। से० कर्मस्वरूपफलादिज्ञाने साधनचतुष्टयस्यावश््यम्भावत्व- कथनम्। से० १७ अतःपदार्थविवरणम्। जा० १८ कर्मफलज्ञानफलयोवैधर्स्यम्। जा० 3> कर्मफलस्य सातिशयत्वे प्रमाणाभासदोषवारणमू। २० निरतिशयज्ञानफलप्रतिपादकवाक्यानां कर्मफलस्य सातिशयत्वे हेतुत्वम्। से० अविदुष: केवलकर्मिणो दोषवत्त्वद्योतकहेत्वन्तर कथनम्। से० सहे तुकनिर्हेतुक मेदेन द्विविधनिर्वेदस्वरूपकथनम्। से० २१ दुःखभदततस्वरूपयोर्वर्णनस्। से० २३ प्रकारान्तरेण निर्धेदद्वैविध्यकथनम्। निरहेतुकनिर्वेदस्य मोक्षोपयोगित्वम्। सं० २४ वषेवभक्तेरभगवत्प्रसाद हेतुत्वनिरास:। से० नारूपव्रह्मदर्शनस्य मोक्षहेतुत्वनिरासः। से० 99 आचार्यलक्षणम्। से० २७

शिष्यलक्षणम । से० ब्रह्मजिज्ञासेत्यत्र समासप्रदर्शनस्। जा० औपनिषदाभिमतब्रह्मपदार्थकथनम्। जा० अचित्त्यत्वानन्तत्वपदार्थविवरणमू। स० २८ निरतिशयस्वाभाविकपदयोरर्थः । से० २९ वांदिविवादपूर्वक ब्रह्म निश्चेतुं तत्प्रश्नः । जा० ब्रह्मणि भेदाभेदावादाय विप्रतिपत्तिप्रदर्शनम्। स० ३०

मायावादिमतेन नत्खण्डनारंभः । गा0 उक्तभास्करादिमते पञ्चधा विकल्पानां दूषणम्। जा० ३१ द्वितीयविकल्पे विकल्पद्वारा दोषान्तरप्रदर्शनम्। से० ३२ तृतीयविकल्पे ब्रह्मण उपाधिसम्बन्धः सहेतुको वा नि- पतुको वैत्यादिना दोषान्तरप्रदर्शनम। "

विषयानुक्रमणिका ।

विषय: पृ० से० ३३

जा० तत्र सजातीयानिभदत्रयस्योदाहरणद्वारा स्पष्टी करणम्। से० जाs से० ३४

नामेव प्रावव्यमित्याशयेन भूयो मायाबादिन उत्थानम। जा० अभेववाकयानां स्वार्थपरत्वसाध कानुमानकथनम्। से० ३५ उपक्रमाहिपहलम्मनामुदाहरणद्वारा प्रतिपाद्नम्। से मेदवादिम नेनोकशक़ानिर्सनम। जा० ३६ मेद वाक्यानामनुबादपरत्वे तहवव्यहेतृना सप्रमाणं सण्डनम् । से० ३७ भभदवाकयानां पडलिंगोपेनत्वेवि प्ामल्याभावे हेतु. कथनम्। से० ३८ मभेदवाध्यानां साम्यातापरत्वेन स्वसिद्धान्तप्रद्- र्शनम्। स० ३९

से० शब्दादिप्रमाणाभात्ा दुभयनिष्ठमर्माणां स्यागस्यासं भवाभिप्रायेण नम्खण्डनम्। स० ४० नस्त्रमस्थादियाक्ये जनदादिलक्षणात्रयखण्डनम् । स० ४१ भेदवादिमते तत्वमसीत्यस्य भेनपरत्वार्थप्रववर्शनम्। स० ४२

जा० अपि त्वित्याहिना विशिष्ट द्वैतसिद्धान्तक्रथनम्। जा० विशिपद्वि नमते नत्त्रमस्याद्यर्थकथनम्। स० ४३ जा० स्वाभाविक मेदानंगीकारे दोषप्रवुर्शनम्। स० ४६ भेदांगी फारपि विशिष्टा हते गौरवाल्ापवेन भेदाभेद पक्षसमर्थमम्। सं.

विषयानुक्रमणिका।

विषय: पृ०

प्रामाण्यसिद्धयर्थ सूत्रकारसम्मतिः । से० ४७ श्रीकृष्णपरत्वेन वेदान्तवाक्यसमन्वयः । से० स्ततंत्रसत्वपरतंत्रसतत्वार्थयोः समन्वयः । से० ४९ परतंत्रसतत्वद्वैविध्यवर्णनम्। से० " त्वंपदारथोपसंहारः । से० ५०. जावजीवान्तर्यामिणोः शक्त्या मुख्यार्थत्वव्यवस्थापनम् । 55 उक्तोभयार्थत्वे प्रमाणप्रदर्शनम्। से० ५१ जगतो ब्रह्मतादात्म्यमीमांसा। से० अभेदसाधकश्रुतिप्रमाणोपदर्शनन्। ५३ ५, अनुमानप्रमाणप्रदर्शनम्। द्वैताद्वैतसिद्धान्ते तत्पदार्थोपसंहार:। जा० उक्तअभेदसाधकानुमाने पञ्चावयवादिप्रदर्शनम्। से० ५४ अभेदसाधकश्रुतिप्रपश्चवर्णनम्। स० ५५ क्ेशादिदोषवर्णनम्। से० चिदचित्पदार्थाभेदस्य पुरुषात्तमे सर्वोत्कृष्टत्वोपसंहार:से० ५६ वाक्यार्थोपवर्णनान्ते पदार्थेषु चेतनार्थस्य वर्णनम । जा० चेतनपदार्थे सांप्रदायिकश्रुतिन्यायप्रदर्शनम्। जा० ५७ लोकायतिकादिमतेनात्मप्रदर्शनम् । से० ५९ ६० बुद्धिवृत्तिप्रतिबिम्बितस्यैव ज्ञानत्वोपचारो न ज्ञानरूप ता ब्रह्मप्रतिबिम्ब एव जीवो नान्य इत्यनयोः पक्षयोः खण्डनम् ! स० ६१ अविद्यावच्छिन्नमन्तःकरणावच्छिन्नं वा ब्रह्म जीवात्म- वाच्यमिति पूर्वपक्षखण्डनम् से० ६२ अहमर्थस्य प्रकृतिकार्यत्वाक्षेपसमाधानम्। से० ६३

रा ब्रह्मणो ज्ञात्रंभिन्नाहमर्थस्वरूपत्वप्रतिपादकश्रुति- प्रदर्शनम्। स० :५६

विषयानुक्रमणिका।

वेषयः पृo अस्मद्थाभिन्न परव्रह्मभूतो वासुदेवो जीवात्मानश्चैवंभूता इति सिद्धान्तप्रदर्शनम्। सं० ६६ मनसः कर्तृत्वपक्षखण्डनम्। से० उपाधे: कर्तृत्वमतनिरासः। " से० ६७ त्रिविधप्रत्यगात्मसाधारणलक्षणकथनम्। स० ६८. ईश्वर वैषम्यादिदोषवारणपुर्वकमात्मनोऽणुपरिमा- - णत्वव्यवस्थापनम्। से० ६९ संख्याविवादनिराकरणपर विशेषणप्रदर्शनम्। से० ७२ बद्धात्मनामसंख्यत्ववर्णनम्। स० ७३ बद्धमुक्तयोर्लेक्षणपूर्वकं तद्विभागकथनम्। ७४ 0 बंद्ध विशेषविवेचनम् । सं० ७५. त्वंपदार्थनिरणयोपसंहारः। से० ७६, अचेतनपदार्थविभागप्रदर्शनम्। जा० ७७ तेषु श्रुतिस्मृतिप्रमाणकथनपूर्वकं प्राकृतस्य स्व. रूपम्। जाo ७८. प्रपश्चप्रतीतेरारोपितत्वखण्डनपूर्वकं तस्य सप्रमाणं सत्यत्वसिंद्धान्तस्थापनम्। से० ८० प्रपश्चस्य मिथ्यात्वसाधकानुमाने दोषप्रदर्शनम्। से० ८२ गुणसामान्यतद्विशेषानां लंक्षणम्। से० ८३ गुणस्य प्राकृतबन्धाख्यफलप्रदर्शनम्। से० " इन्द्रिय विभागस्वरूपादिकथनम्। स० ८५ अप्राकृतस्य सप्रमाणं सामान्यलक्षणप्रदर्शनम्। जा० अंप्राकृतस्य विशेषप्रदर्शनार्थ पर्यायकथनम्। जा० ८४ तस्यैव परिणामादिविकारशङ्गानिरासार्थ विशेषा- न्तरप्रदर्शनम। जा० अ प्राकृतस्य निर्विकारत्वसाधकानुमानव्यवस्थापनम् स० ८६ तृतीयस्याचेतनस्य कालपदार्थस्य लक्षणम्। जा० कालस्यानादित्वे प्रमाणकथनम्। जाo ८७ कालस्य कार्यप्रदर्शनम्। जा० से०

विषयानुक्रमणका।

वियय: कालस्योौपाधिक कार्यरूपेणनित्यत्वाSक्ीकार:। कालस्थापीश्वरनियस्यत्वस्थापनम्।

उक्तवर्णनान्ते मङ्गलाचरणम्। मुमुश्षुभिः श्रीनिवासचरणारविन्दमेवाश्रयणीय

जिज्ञास्यब्रह्मनिरूपणाय लक्षणसूत्रनिर्देशः । . जन्माद्यस्ययत इंत सूत्रार्थः सत्कार्यवादस्थापनम्। भगवतः सर्वहेतुत्वनिवाहाय वेदस्याविर्भावरूप वर्णनम्। जगनः सर्वज्ञानन्य कार्यत्वव्यवस्थापनम। मतविशेषेण जन्मपदेनाष्ट्रगुणग्रहणम। जगतो जी वकारणत्ववादिमतं तत्खण्डनं च च कारणत्ववादिमतेन। शिवस्थेव कारणत्वमिति मतमुक्तमतदूषणपूर्वध शिवस्यापि कालपारतंत्र्थात्कालहेतुत्वमतम् । स्वभावकारणवादिमतं तत्खण्डनश्ज। अभावस्येव जगद्धेतुत्वमिति मतस्याक्षेप:। जावहेतुवादेऽन्योन्याश्रयात्माश्रयप्रदर्शनम। महादेवस्य कर्मपारतंतरये प्रमाणप्रदर्शनम्। स्वभाववाद्यभीष्टानुमानस्य सत्पतिपक्षा चुमानेन खण्डनम्। सिद्धान्तिमते शून्यवादापत्तिस्तत्खण्डनञ्ञ। सिद्धान्ते श्वेताश्ततराणं संवादप्रदर्शनम। श्वेताश्वतरापनिषदर्थप्रदर्शनम। जावहतुबादप्रदर्शकश्रुतीनां विरोधपरिहारः।

शिवपरश्चुतानां यथाथार्थप्रदर्शवद्वारा विरोधति

विषयातुक्रमणिका ।

विषयः पृ०

बोधकश्ुत्यर्थखण्डनम्। जीवादिशब्दानां रूढ्यैव भगवत्परत्ववादिनां जा० १०७

केषांचिन्मतम्। जा केत्रिन्मतेSस्वरसप्रदर्शनम्। से. १०९ ब्रह्मणो जगद्धेतुत्वे बौद्धादिमतेनाक्षप:। जाe ब्रह्मपरिणामं जगदित्यत्र सिद्धान्तिनां दष्टाम्ते आक्षेप:। जा० उक्ताक्षेपसमाधानम्। जा० ११० सावयवस्य निरवयवस्य वा परिणाम इति विचारः। जा० परिणामद्वैविध्यप्रदर्शनम्। " से० १११ ब्रह्मणो जगदरूपपरिणामसाधकानुमानप्रयोगः। से० ११२ सिद्धान्त्यनुमाने सत्प्रतिपक्षानुमान- प्रदरशनम् पूर्वपक्षिमतेन। से० भगवद्गुणकमादिनिरूपणम्। से० ११४ ब्रह्मण: परिणामित्वाङ्गीकारे नवानां दूषणानामु- द्ावनम्। जा० ११५ उक्तदूषणसमाधानम्। जा० जगतो ब्रह्मपरिणामभावे श्रुतिस्मृतिप्रमाण- प्रदर्शनम्। जा० ११६ परिणामपदार्थविवेचनम्। जा० ११७ ब्रह्मण: परिणामित्वे दूषणकदम्बप्रदर्शनम्। से० ११८ उक्तनवदूषणोद्धारप्रदर्शनम्। से० ११९ जगतो ब्रह्मपरिणामसाधकश्रुत्यर्थः । से० १२० उपादाननिमित्तशब्दार्थकथनद्वारा तदुभयाभिन्नत्वस्य ब्रह्मणि समन्वयप्रदशनम्। जा० १२१ सत्यादिवाक्ये विशेषप्रदर्शनम्ं। जा०. १२२ ब्रह्मलक्षणस्य सम्प्रदायमतेनोपसंहार:। जा० ब्रह्मण: कार्थसंद्रूपत्वे सूत्रप्रदर्शनम्। स० १२३ अविदयायो अनादि वखण्डनम। से० १२४

2 विषयानुक्रमणिका।

विषयः पृ० सत्यादिपदार्थविचार:। से० १२५ लक्षितब्रह्मणि अनुवादपूर्वक प्रमाणबोधकसूत्रम्। से० १२६ उक्तसूत्रार्थवर्णनम्। जा० अनुवादस्य सार्थक्यम्। से० वेदपदेनोपलक्षितानां पुराणादीनां प्रदर्शनम्। से० १२७ योनिपदस्य ज्ञापकत्वार्थकत्ववर्णनम्। से. ब्रह्मबोधकवेदवाक्यानां श्रीकृष्णपरत्वप्रदर्शनम्। से० १२८ ब्रह्मणो वेदमात्रबोधकत्वे आक्षेप:। जाo १२९ उक्ताक्षपसमाधि:। जा० ब्रह्मण: प्रत्यक्षानुमानाभ्यामबोधनीयत्वम्। जा० १३० विषयवाक्यविभागपूर्वक्र व्यतिरेकवाक्येऽवधारण- प्रदर्शन सिद्धान्तमतेन। से० १३१ अन्वयवाक्येव्यवधारणकथनम्। स० १३२ ब्रह्मणोऽवधारकानां पुराणवाक्यानां प्रदर्शनम्। से० १३३ से० १३४

प्रदर्शनम्। स० १३५ ब्रह्मणोतीन्द्रियत्वार्थे श्रुतिस्सृतिप्रदर्शनम्। से० १३६ ईश्वरेऽनुमानस्य स्वातंत्रयेण प्रामाण्यवादिनां तार्किकाणां पूर्वपक्षः। जा० १३७ उक्तपूर्व पक्षसमाधानम्। जा० व्याप्तिलक्षणप्रदर्शनद्वारा सामान्यक्त्रनुमितावपि

इति सिद्धान्ताभिप्नायप्रदर्शनम। से० १३९ सिद्धान्तिमतेन नैयायिकानुमाने स्वरूपा- सिद्धिदोषप्रदर्शनम् । ब्रह्मण्युपमानस्याप्यप्रामाण्यप्रदर्शनम्। " जा० १४० ब्रह्मण अनुपमेयत्वे श्रुतिप्रदर्शनम्। जा० ब्रह्मणि वैसादृश्यज्ञानलक्षणोपमानस्य प्रामाण्याभिप्रा- 7,

वेणाशंका, जा० श४२

विषयानुक्रमणिका।

विषय:

उक्ताशंकाखण्डनम्। जा० जा० १४४ जा० ब्रह्मणो वेदाविषयत्वशंकावारकावतारण- पूर्वकं तत्त समन्वयादिति सूत्रम्। जा० १४६ सूत्रव्याख्यापूर्वकं ब्रह्मपतिपादनपरत्वेन समन्वि- तानां वेदान्तवाक्यानां प्रदर्शनम्। जा० पूर्वपक्षिग्रंथे मीमांसकादिमतेन शब्दवृत्तिस्वरूप- विभागादि-प्रदर्शनम्। से० १४७ ब्रह्मणि कस्या अपि शब्दवृत्तेरसंभवात् पुर्वपाक्षिमतेन ब्रह्मण: श्रुतिवेद्यत्वाक्षेपविवेचनम्। से० १५०. ब्रह्मणो वाच्यत्वसंभवाद्वेदस्य वाचकत्वाञ्च श्रुतिवेद्यं ब्रह्मेति अभिप्रायेण सिद्धान्तमतप्रदर्शनम्। से० १५२ यतो वाचो निवर्तन्त इत्यादिश्रुतीनां गत्यभावेन वाच्य तया ब्रह्मसमन्वयससिद्धान्ते आक्षप:। जा० १५३. उक्ताक्षेपसमाधानम्। जा० ब्रह्मण: सर्वप्रमाणावेद्यत्वे सिद्धान्तिमतेनावस्तु- त्वसाधकानुमानस्यानिष्टस्य प्रदर्शनम। से० १५५. पूर्वपक्षिमतेन ब्रह्मणः शब्दप्रतिपाद्यत्वे नश्वरत्व- साधकानुमानप्रदर्शनम्। सं० आत्मा वाडरे इत्यादिश्रुत्यर्थः । स० १५६. पूर्वपक्षपठितश्रुतिवाक्यानां सिद्धान्तानुकूलार्था. नां प्रदर्शनम्। जाo - उक्तार्थकजान्हवीव्याख्यानम्। से० १५८ ब्रह्मण एकत्वानेकत्वाभ्यामवस्थाने श्रुतिस्मृतिप्र- माणकथनम् । से० १६.० ब्रह्मणो वेदवाच्यत्वात्रिविधमुख्यवृत्तिप्रवृत्तिमत्वप. क्षस्य खण्डनम। सं. १६१ ब्रह्मणि गुणाधङ्गीकारे निर्गुणश्रुतिविशोध- कशाया: समाधानम्। LIBRA IT VIDYA

विषयानुक्रमणका।

विषय: पृ०

ब्रह्मनिष्ठफलस्य मोक्षस्य प्रासंगिकं वर्णनम्। जा० तत्र भगवत्प्राप्तिरित्यत्र प्राप्तिपदार्थकथनम्। जा० १६५ तस्या: पर्यायान्तरकथनम। जा० ", ब्रह्मणि शक्तिवल्लक्षणाया अपि बोधकत्वस्थापनम्। से० १६६ साक्षात्कारान्मोक्षप्रतिपादकमन्त्रार्थकथनम्। से० १६७

प्रसादविषय इत्यर्थकपुराणवाक्यानां सङ्गहः। सं० १६८ यमेवैष इत्यत्र यच्छब्दसामान्यादधिकारिषु जात्यादि- प्रयुक्तगौर वनिषेधप्रदर्शनम्। से० १७१ वाक्यक्षानमान्नादंज्ञाननिवृत्तिलक्षणो मोक्ष इति मतस्य खण्डनम्। से. १७५. रज्जुसर्पटष्टान्तेनासाधारणज्ञानेन दर्शनात्मकसाक्षात्का रेणैव मोक्ष इति सिद्धान्तप्रदर्शनम्। जा० पूर्वपक्षिमतेन वाक्यश्रवणादेव मोक्ष इत्यस्य साध. कमनुमानम्। से० १७७ उक्तपूर्वपक्षिमतेनुपपत्तिप्रदर्शनम्। से० मोक्षस्य ध्यानरूपक्रियासाध्यत्वादनित्यत्वाक्षेप:। जा०े उक्ताक्षेपसमाधानम्। जा० १७८ ध्यानस्य क्रियारूपत्वनिरासः जा० म्रह्मणो वेदनस्यैव ध्यानादिशब्दप्रतिपाद्यत्वे श्रुतिपाठः।जा० ध्यानस्य प्रमाणतन्त्रत्वव्यवस्थापनम।: से० १८० आश्रयादिचतुर्विधप्रसिद्धज़न्यपदार्थस्यैवानित्य त्वान्न ब्रह्मण्यनित्यत्वमिति सिद्धान्तप्रदर्शनम्। जा० १८१ जा० ब्रह्मण आप्यत्वविकार्यत्वसंस्कार्यत्वानां निषेधवर्णनमाजा० १८२

पसंहार:। जा० १८३ भगवत्प्रापेर्नित्यत्व साधकव्यतिरेक्यन्वय्यनुमानशैली। से भगवत्युत्पाद्यत्वाभावसाध कानुमानम्। १८४ आत्मन्या्यत्वाभावाविकार्यत्वयोः साध को व्यतरेक्य-

विषयानुक्रमणिका.।. ११

विषय: नुमानप्रयोग: । द्विविधसंस्कारवर्णनपूर्वकमात्मनि उभयाभावसाध " १८४ कानुमानशैलीप्रदर्शनम। १८५ क्षेत्रस्यासंसकार्यत्वे बन्धमोक्षादिव्यवस्थानुपपत्तिरि- त्याक्षेप:, तत्समाधानञ्च। से० १८६ ब्रह्मानुभूते: शाश्वतिकत्वानुमानप्रयोगः। सं० नेदं ब्रह्म याददमुपासते इति श्रुत्यालम्बनाया ब्रह्मनिष- धपराशङ्कायाः अनुवादपूर्वकं समाधानम्। जा० १८७ उक्तार्थजान्हवीव्याख्यानम्। से० १८८ ब्रह्मण उपास्थत्वे मुंक्ती सशरीरत्वापाताच्छ्रुतिवि रोध इत्यभिप्रायक आक्षेप: । जा० १८९ अशरीरं वेत्यादे: स्थूलसूक्ष्मशरीरनिषेधार्थ- कत्वान्मुक्तावपि शरीरास्तित्वप्रति पाद कसिद्धान्तनो- काक्षेपसमाधिः। जा० शरीरमात्रस्य दुःखादिनियामकत्वे सार्वशहानिरूपा नुपपत्तिप्रदर्शनम्। जा० १९० अविद्याया जीवनिष्ठत्वादिविचार:। से० १९१ ब्रह्मणो वेदनादिक्रियाऽविषयत्वात्कथं ध्येयत्वमित्यभि- प्रायेणाSडक्षेप:। जा० १९२ उक्ताक्षेपसमाधानम्। जा० आक्षेपकश्रुत्यर्थप्रदर्शनम। सं० १९३ उत्तरश्रुत्यर्थकथनम। :से० १९४ ब्रह्मणोऽवेदनेपि न मोक्षासम्भव इत्यभिप्रायेण पूर्वपक्षस्य समाधानम्।. जा० यरप्रमाणबलेनाशङ्का तैनेव वेदननिषेधस्यापि तुल्यत्वा- "

दुभयविधश्रुतीनां, प्रामाण्याविशषान्दाघखण्डवार्थ सि- द्ान्तिमताश्रयणस्यैव ज्यायस्त्वम्। जा० १९५ उक्कार्ये लौकिकटष्टान्तः। जा० ब्रह्मनिष्ठस्य प्रकृतिवियोगात्पूर्वमंपि ध्रुत्या कृतकृत्यता- प्रदर्शनम्। जा०

१२ विषयानुक्रमणका।'

विषयः पृ० स्थूलदहाद्यभिमानाभावप्रतिपादकोक्त श्रुत्यर्थकथनम् । से० १९७ कृतकृत्यताबोधकोक्तश्रुत्यर्थः । से० १९८ अधिकार्यनधिकारिणोर्विशेषप्रदर्शनम। से० १९९ चतुःसूत्रयर्थस्योपसंहारः। जा० २०० स्वकृतसंक्षिप्तचतुसूत्रयर्थे आद्याचार्यादीनां संवा- दप्रदर्शनम्। जां० २०१ स्वग्रन्थसंक्षपप्रयोजनप्रदर्शककारिका। जा० जाहिवीप्रथमतरङ्गसमापतिमङ्गलम्। जा० जाहवीप्रथमतरङ्गसमाप्िः। जा० भगवतो मायागुणसम्बन्धास्पर्शे पराशरवाक्यानां प्रा- माण्यम् । से० २०२ दष्टान्तद्वारा वेदस्याधिकारिणे ब्रह्मबोधकत्वप्रद्- र्शनम्। से० २०४ कारिकाद्वयार्थकथनम् । से० २०५ शास्त्रनिगलितार्थकथनम्। से० सेतुकारस्यान्तिममङ्गलम्। २०६ सं० सिद्धान्तसेतोः प्रथममर्यादासमाप्ति:। स० पञ्चमं ईक्षत्यधिकरणम्। २ पञ्चमं सूत्रम्। पञ्चमसूत्रावतरणम् उक्तसूत्र संशयप्रदर्शनपूर्वकं सांख्यमतेन पूर्वपक्षकथनम्। अशब्दृत्वात्प्रंघानस्य जगद्धेतुत्वमवखण्डनम्। ईक्षितृत्वात् चेतनस्यैव जगद्धेतुत्वमित्यत्र श्षृतिप्रमाणम् । २

औपचारिकेक्षितृत्वस्याचेतनेपि सम्भव इत्यभप्रायेणा- शङायां षष्ठसुत्रम्।

यंकथनम् आत्मशव्दस्य चेतन एव सम्भव इत्युत्तराभिप्रायेण सूत्रा-

उक्कविषये हेत्वन्तरबोधकं सप्तमं सूत्रम। परधानस्य सच्छन्दवाच्यत्वाभावे हेत्वन्तराभिप्रायकम एमं सूत्रम्।

विषयानुक्रमणिका।

विषय: पृ० सर्वविज्ञानप्रतिज्ञाहान्यापस्थापि प्रधानस्यासच्छब्दवा. च्यत्वमित्यर्थकं नवमं सुत्रम्। सच्छन्द्वाच्यत्वस्य लयस्थाने ब्रह्मण्येव सम्भव इति प्रदर्शकं दशमं सुत्रम् ६ प्रधानस्यजगद्धेतुत्वाभावप्रतिपादकं एकादशं द्वादशं च सूत्रम्।, षष्ठमानन्दमयाधिकरणम्। ८ आनन्दमयोऽभ्यासादिति सूत्रम। ब्रह्मैवानन्दमयशब्दवाच्यं जीवो वेति संशये जीवपरपूर्वपक्ष- प्राप्ती ब्रह्मपरत्वेन सिद्धान्तः । " ब्रह्मण आनन्दमयत्वे श्षुतिप्रमाणप्रदर्शनम्। ब्रह्मण आनन्दमयत्वे विकारशन्दानुपपत्तिरित्यभिप्नायेणाशङ्का- समाधिसूत्रम् १० उक्तार्थे हेत्वन्तरबोधक१५-१६ सूत्रे। ११ क्षेत्रज्ञस्यैवानन्दमयत्वमित्याक्षेपसमाधिसूत्रम्। १२ ईश्वरजीवयोरौपाधिक भेदखण्डनम्। परमेश्वरस्य प्रधानाद्यपेक्षानिरसनम्। परमेश्वरस्यानन्दमयत्वसाधकं विंशं सूत्रम। १४ ब्रह्मण आनन्दमयत्वाभाववादिनां केर्षाचिन्मतस्यानुवादपुर्व- कं खण्डनम् । 19 उक्तार्थे श्रुतिप्रमाणप्रदर्शनम्। १८ सप्तमं अन्तराधिकरणम्। १९ प्राप्तश्वर्याणां चेतनानामाकाशादीनां चाचेतनानामात्म- त्वनिराकरणाभिप्रायेण एकविशं सूत्रम्। तत्र आदित्यादिश्रुतौ संशयप्रदर्शनपूर्वकं श्रुत्या क्षेत्रज्ञपरपूर्व- पक्षप्रदर्शनम्। २० ईश्वरपरत्वेनोक्तपूर्वपक्षे समाधिः। ईश्वरे रूपस्य स्वाभाविकत्वन्तदीयविग्रहस्य नित्यत्वंञ्च। २१ तस्य शररिसम्बन्धेपि कर्मयोगसम्भवस्य स्थापनम्। २२ मुक्तानामभयस्थापनम्। २३ यदा श्रेवैष इति तैतिरीयोपनिषदर्थः। ,2

विषयानुक्रमणिक्रा ।

विषयः अन्तरादित्ये परमेश्वरग्राह्यत्वे हेत्वन्तरसूत्रम्। २४

अष्टम आकाशाधिकरणम्। २५ तत्र संशयप्रदर्शनद्वारा भृताकाशपरपूर्वपूक्षस्येश्वरपरसिद्धा- न्तेन खण्डनम् ।, आकाशस्यात्मकारणत्वे आत्माश्रयदोषप्रदर्शनम्। २६

सिद्धान्तिमते उक्तदोषखण्डनम्। भूताकाशपक्षे श्रुतेर्लिङ्गापेक्षया बलीयस्त्वखण्डनम्। नवमं प्राणाधिकरणम्। तत्र प्राणशब्दे संशयप्रदर्शनम्! वांयुपक्षेनाक्षपे परमात्मपक्षेन सिद्धान्तः। - दशमं ज्योतिराधिकरणम्। २१ तत्र ज्योतिःशब्दे संशयप्रदर्शनपूर्वकं भौतिकतेज:पर- त्वेनाक्षेप:। S AY उक्ताक्षेपे ब्रह्मपरतया सिद्धान्तः । गायत्र्या एवोक्तशब्दवाच्यता चरणश्रुतेरिति पूर्वपक्षस्य खण्डनम्। उँक्तार्थे हेत्वन्तरबोधकं २७ सप्तविंशं सुत्रम्। चरणोपदेशसूत्रे विरोधोन्भावनं तन्नितरासश्र्य्य । एकादशं इन्द्रप्राणाधिकरणम्। तत्रेन्द्रप्राणशब्दवाच्य: क्रुती जीवो ब्रह्म वेति संशये ब्रह्मपक्षेणोत्त प्रदर्शनम्। वक्तुरात्मोपदेशाजीवपराशङ्गासमाधानार्थकं सुत्रम्। उपदेशोपि परमात्मपर एवेत्यर्थकं सूत्रम्। जीवमुख्यप्राणलिङ्गादिति सुत्रम्। उक्तसूत्रार्थः। वेदान्तसिद्धान्तजान्हवीद्वितीयतरङ्गसमाप्तिः । विषयानुक्रमणिकासमाप्तिः।

द्वतौद्वतोपपादनपरया ससिद्धान्त, सतुकाख्यव्याख्यया सिद्धान्तजान्हव्या वृत्या सनाथं ब्रह्मसूत्रम्।

श्री१०८नन्दनन्दनाय नमः । ह्वैताद्वैतपथप्रदर्शकम्यः पूर्वाचार्य्येम्यः श्री६सनकादिचरणोभ्यो नमः ।

शास्ता बुद्धेर्यश्च विश्वस्य हेतु: कर्माध्यक्ष: सर्वभृतान्तरात्मा ।। देवाचार्थ्यस्तम्य देवस्य रूपं भर्ग नित्यं चिन्तयेऽइं चरण्यम् ॥ १ ॥ इह खल्वनादिवेदान्तमम्मदाय पवर्त्तयितुं सकलविश्वज-

णगुणाब्धिभ गवत्पुरुपोत्तमश्री वासुदेवा्ज्ञा पररि पालनाय तदा्च - न्त्यशक्त्युपबृंहितानन्तशक्तिर्भगवान्सुदर्शनो नियमानन्दाभि- धाचार्थ्यरूपेणावनितलावतीर्णः सकलवेदार्थवेदान्तपारिजात- सौर्भारयादिग्रन्थविरचनव्याजेन वाक्यार्थसंग्रहं निभालया- माम, नञ्च भगवान् शङ्गावतारोऽचिन्सशक्तिस्तच्छिष्यमवरः श्रीश्रीनिवासाचार्य्यो निगदं वभापे, तस्यातिगम्भाराशय- त्वेन मन्दमतीनां निखिलशास्त्रार्थजिज्ञासूनामकसानां मवेशा- नईत्वं निश्चिन्वानस्तेभ्यः पूर्वाचारय्यमणीताखिलशासत्ार्थ जि-

२ ) आ्हयिघुर्भगपत्करस्थपढमाव्रतारो भगवान्करुणासागय श्री- देवाचार्य्य रूपेणाविर्भुन्ता विस्नृतं सर्ववेदातशाखार्य सवेपेण पकाशययितुं समस्तवदान्तमाग्भृनां मिनव्यार्यां जान्हव्या ख्यां शारीर्कमीमांमासून्वनिं प्रणीतवान, तम्याश्ञ यथामति पद्योजनामात्रं व्यारुयानं मिनाक्षरं सिदधान्तसेनकाभिष- मञ्जमा तदर्थोपलब्धये समार्भ्यने श्रीगीनिन्तपसाठकामेन। तत्र नावचिकी पिर्त्रन्थ निर्वित्नममाप्सर्य श्रीमगवदानायर्य- चन्दनरूपं मङ्गलमाचरनि। नियमेन यदानन्दो जगद्भासयते Sग्विलम । तमहँ नियमानन्दं वन्दे कृप्णां जगटगुरुम॥१॥ नियमेनेति। तस्य व्यास्या दिविधा परमेश्रवपयिका- S5चार्यविषयिका चेनि।नत्र परमेश्वरपरत्वेनादी व्याक्रियने मे कृष्णमहं चन्द इत्पन्त्रयः। कृष्णशब्दम्य निरुक्ति पर्गागिगाह- नियमानन्द्मिति। नियमों देशकालवस्त्परिवस् सदस्तु स चासावानन्दश्च नियमानन्दः समम्तदेशकालवस्तुव्यापक- सदानन्दरूप: । 'कृपिर्भूवाचकः शब्दो णश्च निर्वनिवाचकः । तयोरैक्यं परं ब्रह्म कृप्ण इतभिधीयन," इन्यादिवचनात । एतेन "ससं ज्ञानमनन्त ब्रह्मे"नि लक्षणवाक्य व्यार्यातम। अथ लक्षणान्तरमाह-नियमेनेति। यदानन्दो यक्षामावानन्द- श्र्ेति कर्मधारयसमासः। यच्छब्दः "सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति" "नामानि सर्वाणि यमाविशन्ति," "यः सर्वज्ञः मर्वनिद यस्य ज्ञानमयं तप:" "यतो वा इमानि भृतानि जायन्ते येन जाना-

दश्रीपुरुषोत्तमपरामर्शपरः। आनन्द आनन्दस्वरूपः "विज्ञान-

(३)

मानन्दं अश्े"ति श्रुनेः। जगद्भासयतेऽखिलमिति। अखिक जगद्वामयते तमित्यन्त्रयः । अखिलं चेतनाचेतन रूपेणानन्तवि- चित्रविशेषमम्पन्नं जगद् वियदादिभोग्यभोक्तरूष भासयते मलगे

दर्शयनीति यावद् "आनन्दाद्येव ल्विमानि भूतानि जायन्ते आनन्देन जातानि जीवन्ति आनन्दं प्यन्त्यभिमंविशन्तीति श्रुनेः। यद्वा, यस्यानन्दो यदानन्द इति पप्रीतत्पुरुषोऽयं समा- सः। एने नानन्दं ब्रह्मणो विद्रान्न विभति कुनश्रने"नि श्रुस्र्था व्याग्यानः। तथा हि, यस्य परब्रह्मणो गुणरूप आनन्दोऽिलं जगद् दुःखादिमम्पन्नतया बन्धकारणत्वेन भामयते, दर्शयित्वा तनो मोचयनीति भावः। एनेनानन्दमात्रमेव अह्म नानन्दगुण- कमिति पक्षो निरस्तः। आनन्दरूपगुणमात्रज्ञानादेव मोश्रश्रव- णात नव्चानन्दमयाधिकरणे वक्ष्यने। अथ विश्वहितोपदेष्टाऽपि

हिनोपदेषा सर्वमुहृत्वात् 'सर्वस्य शरणं सृहदि"नि श्रुनेः। "नित्रामः शरण मृहदि"ति भगवद्वचनाच्च। यद्रा ब्रह्मादीनामा- चार्यतवेन प्रमिद्धानामपि विद्योपदेष्टा वेदपवर्त्तकत्तव्रादु "यो प्रम्माणं विद्धादि पूर्व यो वै वेदांश् प्रह्िणोति तस्मे ते ह देव- मात्मबुद्धिपकाशं मुमुक्षुने शरणमहं अपये," "यो ब्रम्माणं विद- धानि पूर्व यो वै विद्यास्नस्मे गोपायति स्म कृष्णं ते ह देवमा- तमबुद्धिपकारश समस्षुतै शरणं व्रजदि "निमन्त्राभ्याम्।यट्टा जगद्- गुरुममिनि जगद्विपयकान्धकारनाशकमित्यर्थः । "तस्य भासा १ गुशब्दस्वन्धकाराख्य: रुशव्दस्तननिरोधक:। अन्धकारतियाधितयाद् गुरुरत्यभिधीयते।। इति निरुक्त्ेक्ष।

( ४ ) सर्वमिदं भाती"ति श्रुतेः । तस्य पुरुषोत्तमस्य ब्रह्मणो भगवतः स्वरूपगुणादिविषयकज्ञानं सर्व जगत्पकाशयतीति भावः। "येना- श्रुंतं श्रुतं भवति" "आत्मन्परे दृष्टे श्रुते सर्व विज्ञातं यथा सोम्यै- केन मृत्पिण्डेन सर्व मृण्मयं विज्ञातं स्यादि"सादिश्रुतेः। तमहं वन्द इति। एकवचनं चात्र जात्यभिपायकम्, अहमर्थत्वावच्छि- शैर्जीवात्मभिर्देवपदार्थाभिन्नकृष्णपदार्थः सततं वन्दनार्चनाSS- दुपासनाविषयत्वेन भावनीयः । अस्मदर्थानां तदात्मकत्वाव् त- त्रियम्यत्वात् तद्व्याप्यत्वाच्च, तस्य च सर्वात्मत्वाव सर्वनियन्तृ- त्वाव सर्वव्यापकत्वाच्च "पति विश्वस्यात्मेश्वर एष सर्वभूतान्त- रात्मा अन्तः पविष्टः शास्ता जनानां," यच्च कि चिज्जगत्यस्मिन् दृश्यते श्रूयतेऽपि वा। अन्तर्वहिश्च तत्सर्व व्याप्य नारायण: स्थित, इसादिस्मतेः। अथाचार्यपक्षे व्याख्यानमुच्यते-नियमेनेति। तं निय- मानन्द्महं वन्द इसन्वयो वक्तव्यः। तमेव व्युत्पत्तिमुखेन वि- दृणोति-नियमेनेति। नियमोऽतर व्यविचाराभाव ऐकान्समितिया- घद। यदानन्द इति। यस्योपदिष्टो ब्रह्मविषयभूत आनन्द ऐका- न्सेनाखिलं जगद्भासयते तं वन्द इति योजना, यत्तदोर्नि- ससम्बन्धात्। अखिलं भोक्तृभोग्यनियन्तृरूपं तत्त्वमिसर्थः । "जगदिति"चतुर्थ्यर्थे द्वितीया,णिजन्तमिदं,भास इत्स्य धातो रूपं, जगते विश्वस्मै सर्व तत्वं प्रकाशयत इतर्थः। जगच्छब्दश्चात्र चेत- नविशेषमुमुक्षुवाचकः, अचेतनस्य ज्ञानाश्रयत्वाभावेनोपदेशान- ईत्वाद। तथा च श्रुतिः "तस्मै स विद्वानुपसन्नाय सम्यकूम- शान्तचित्ताय समन्विताय येनाक्षरं परमं वेदससं मोवाच ता तर्वतो ब्रह्मविद्यां यथा सोम्य पुरुषं गन्धारेभ्योऽभिनद्धाक्षमु- पानीय तं ततो तिविजने विस्टजेव, स यथा तत्र भागूवोदगूवा-

( ५ ) डधरं वा विस्टष्टस्तस्य यथाऽभिनहनं पमुच्य ब्रयादेतां दिशं गन्धा- रा एनां दिशं व्रजेति स ग्रामादू ग्रामं पृच्छन्पाण्डतो मेधावी गन्धा- रानेव सम्पद्यते एवमेवेहा"चार्य्यवान्पुरुपो वेदे"सादि, तस्पैत्र भगवद्धावं विधत्ते। कृष्णमिति। आचार्य्यावताररूपं भगवन्त- मिसर्थः। आचार्यस्यापि भगवच्छक्त्युपबृह्दिताचिन्सशक्तिलवेन तत्वाभिधानस्याविरुद्धत्वाव । यस्य देवे परा भक्तिर्यथा देवे तथा गुरौ। तस्यैते कथिता हर्थाः पकाशन्ते महात्मनः । "आचार्य्यदेवो भवेसा"दि श्रुतेः। अहं वन्द इति। अ- नोपेयत्वेन वरणीयाविसर्थः ॥।१॥ एवं मङ्गलश्लोको व्याख्यात, इदानी ग्रन्थव्यारुयोपक्रमः। तत्र स्वमणीतग्रन्थस्य प्रयोजनं वदन्नाचार्यावतारादिमयो- जनमुपक्षिपति-इह खल्वित्यादिना। इह खलु सकलविश्वहेतुनिरवधिकरुणावरु-

वैभवो भगवान्वासुदेवोऽखिललोकपुरुपार्थसिद्धये पाराशर्यरूपेावतीर्य स्वनिःश्वसितान्वेदाननेक- शाखाS5त्मना विभज्य ते्षां स्त्रीशूद्रानधिकारिकत्वं निश्चिन्वानस्तद्धितचिकीर्पया भारतादीन्विधाय साधारसायात् श्रीभगवद्भावापत्तिलक्षणमोक्षप्सनां

६ )

सोपनयनसंस्कारादिसम्पन्नानां गुरूपसत्तिपूर्वक मधीतवडङ्गवेदानां जिज्ञासितधर्ममीमांसानिर- स्तकर्मफलादिविषयकसंशयानामैहिकामुष्मिक- भोगवासनाशून्यानां भगवत्प्रसादैकैषसानां तदि- दृक्षातृणीकृतसर्वपुरुषार्थानां गुरुभक्तिपूर्णमनस्का- नां तत्र प्रवृत्त्यनर्हतां विचिन्त्य तेषामनन्ताचि-

नमश्रीवासुदेवविषयकजिज्ञासावतां शास्त्रविचा- रसमर्थानां मुमुक्षूगां तद्भावापनिरूपमोक्षोपल- ब्धये सर्ववेदार्थमध्यायचतुष्टयात्मकशारीरक- मीमांसाSSखयं वेदान्तशास्त्रं सूत्रयामास । तञ्च मुमुक्षजनोद्दिधीर्षया श्रीपुरुषोत्तमाज्ञया Sनादिवे दान्तसन्तति सनातनीमपि कलौ नष्टामुद्दर्तुम- वनीतलावतीर्णो भगवान्सुदर्शनावतारो नियमा- नन्दाख्य आचार्यो वेदान्तपारिजातसौरभाख्य- ग्रन्थरचनया वाक्यार्थरूपेशा व्याचकार। तद- पिभगवाञ्छीनिवासाचार्यो निगदं बभाषे।

च मन्दमतीना निख्लवेदान्तार्थजिज्ञासूनां शि-

७ )

थिलप्रयत्नानामवगाहनानर्हत्वेन प्रवृत्त्पनर्हत्वात् तेषासुपकारार्थ मिताक्षरारूपां सिद्धान्तजान्हव्या- ख्यां सूत्रवृत्तिं समारभते। अथातो ब्रह्मजिज्ञासा।१।१।१।। सकलविश्वहेतुर्भगवान्वासुदेवः पाराशर्यरपेणा- वतीर्य वेदान्विभज्य तेषां स्त्रीशूद्रानधिकारिकत्वं नि- श्चिन्वानस्तद्वितचिकीर्षया भारतादीन्विधाय सा- धारण्यात्तत्र मुमुचूयां प्रवृत्त्यनर्हतां विचिन्त्य तेषां मोच्ोषलब्धय वेदान्तशास्त्रं सूत्रयामासेतन्वयः । तत्र भगवन्तं विशिनष्टि-सकलविशवहेतरिति। सकलविश्वस्य जन्माद्यभिन्ननिमित्तोपादानकारणं चतुर्मुखादीनामपि विश्वैक- देशकारणत्वात्तत्रातिपसङ्गवारणाय सकलपदसंग्रहः । एतेन व- क्ष्यमाणं ब्रह्मलक्षणमुक्तं "यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते"'ज- न्मादयस्य यत" इसादिवक्ष्यमाणशास्त्रात। अथ तस्यावतारे हेतुमाइ। निरवधिकरुणावरुणालय इति। स्वाभातिकक- रुणागुणवशीभूतत्वादिसर्थः। तत्स्वरूपं सङ्गृहूणाति-निरति- शयेति। अतिशयसाम्यरहिता अचिन्या इयत्ताऽवच्छेदेन चि- न्तयितुमनर्हा अनन्ता: परिच्छेदशून्याः सर्वगता: स्वरुपगुणश- क्तिवैभवा यस्य सः। "न तत्समश्राभ्यधिकश्च दृश्यते पराऽस्य शक्तिविविधैव श्रूयते"। "स्वाभाविकी ज्ञानबलक्रिया चे"ति श्रुतेः।भगवानिति। षड्गुणसम्पन्न: ।

ऐश्वर्यस्य समग्रस्य धर्मस्य यशसः श्रियः। ज्ञानवैराग्ययोश्चैव षण्णां भग इतीङ्गना ।। इति पराशरोक्तषड्गुणाश्रय इसर्थः। अवतारपयोजनमाह। स्वनिःश्वसितान् वेदान्विभज्येति। वेदविभाग एवाव- तारपयोजनमितर्थः। अन्यस्य तद्विभागानर्हत्वं दर्शयितुं स्वनिः- श्वसितानितिविशेषणसंग्रहः। परमेश्वरश्वासरूपत्वेनेतरैस्तत्ता- त्पर्यस्य निर्णेतुमशक्यत्त्वादिति भावः । अथ वेदविभागपयो- जनमाह। अखिललोकपुरुषार्थसिद्धये। अर्थधर्मकाममोक्ष- पाप्तर्थमिति यावत। सर्वजीवानां स्वेष्टपुरुषार्थसिद्धिरेवास्य पयो- जनं बोध्यम्। तेषां, वेदानां शाखाSSत्मना विभक्तानाम्। स्त्री- शुद्रानधिकारिकत्वं निश्चिन्वान इति। वेदाध्ययनस्योप- नयनसंस्कारतन्त्रत्वात्। "तं होपनिन्ये अधीहि भगव"इति श्रुतेः, शुद्रस्य वेदाध्ययननिषेधाच्च। "यदुह वा एतच्छ्मशानं यच्छूद्रस्त- स्माच्छूद्रस्य समीपे नाध्येतव्यं तस्माच्छूद्रो बहुपशुरयज्ञिय"इति श्रुतेः। श्रवणाभावेऽध्ययनाभावः सुतरां सिद्धो भवति, अनु- श्रवणपूर्वकत्वादध्ययनस्येति भाव:। "न शुद्रे पातकं किंचिन्न च संस्कारमहति। न चास्योपदिव्ेद्धर्म न चास्य व्रतमादिशेदि"सादिस्सृतेश्च॥ शूद्रश्चतुर्थो वर्ण एकजातिः, अथास्य वेदमुपशण्वतस्त्रपु- जतुभ्यां श्रोत्रपूरणम्, उदाहरणे जिह्वाच्छेद:, धारणे शरी- रभेद:। धर्मश्चात्र वैदिको विवक्षितः, पुराणादौ तस्या- धिकारित्वात तच्च शूद्राधिकरणे निपुणं वक्ष्यते। भारतादि- विधानपयोजनमाह। तद्धितचिकीर्षया। शुद्रादीनां पुरुषा- थसिद्धय इसर्थः । एवं प्रासङ्गिकं श्रोपाराशर्यावतारादिमयो- जनं निरूप्य प्रकृतमनुसरति मुमुक्षुविशेषनिर्धारणमुखेन। तेषां- मुसुचूणां तत्र भारतादौ प्रवृत्यनर्हतां विचिन्त्येति।

( १ )

अप्रट्टत्तौ हेतुमाह-साधारण्यादिति। भिन्नशास्त्रपणयने हेतु- र्बोध्यः।सकामनिष्कामसाधारणाधिकारित्वेन साधारणपयोज- नवचवन चेति विवक्षितोऽर्थः, व्यवहारविषयत्वाच्चेसपि ज्ञेयं, व्यव- हारविशिष्टारुयाने विक्षेपहेतुत्वेन मुमुक्षुपद्टत्त्यभावस्य प्रसक्षसि-

मानामिति। अनेन मुमुक्षुपदनिर्वचनमुक्तं भवति। तेषां ज्ञानेच्छा- लम्पटत्वं दर्शयन्नाह-वेदसरोजातेसादि। वेद एव सरस्त्र जातं यदुपनिषद्रूपं पद्म तस्य मकरन्द इव मकरन्दस्तवसिद्धान्तरसस्त- स्य भृङ्गा इव भृङ्गास्तद्रसातिलुब्धास्तेषामिसर्थः। तेषां शास्त्राधिका- रस्य योग्यतामाह-विधिप्राप्तेति। संस्कारवत्तायाः प्रयोजनमाह- गुरूपसत्तिपूर्वक्केति। सामान्यवेदाध्ययनस्य संशयनिवर्त्तक- त्वाभावात।तत्र संशयनिदृत्तौ हेतुविशेषं दर्शयन्नाह-जिज्ञासि- तेति। जिज्ञासिता या धर्ममीमांसा तया निरस्तो विनष्टः कर्म- फलनिसत्वादिसंशयो येषां तेषाम्। संशयहाने: फलं दर्शयति- ऐहिंकासुष्मिकेति। वेदे सामान्यतः कर्मफलानां निसानिस- रूपोभयपकारतां दृष्टवा कर्मफलं निसं वाऽनिसं वेति जातो य: संशयस्तस्य च कर्ममीमांसाशास्त्रविचारेण कर्मफलानामनिसत्व- निश्चयात्तन निरस्तो भोगवासनाविषयकसंशयो येषां तेषामि- सर्थ:। निर्वेदो घटत एव तस्यैव संशयनाशफलकत्वादितर्थः।दुर्वा- सनानिट्टत्तेः फलं दर्शयति-भगवत्प्रसादेति। एकशब्दोSत्रान्य- योगव्यवच्छेदपरः स चैषणाऽन्तरं व्यावर्त्तयति। तद्व्यावर्त्य व्य- अ्न्नाह-तद्दिदृक्षेति। दर्शनव्यतिरिक्तपुरुषार्थेच्छाशून्यानां,सर्व- शब्दोऽत् त्रिवर्गपरत्वेन व्याख्येयोऽन्यथा मुमुक्षुत्वहानिप्रमङ्गातू। यद्वा, तद्दर्शनं तंद्रावापतिलक्षणमेव विवक्षितं, तेन मुसुक्षुत्वनिट- त्तेर्यविरुद्धत्वाव। तत्र कारणमाइ-गुरुभक्तिपूर्णमनस्काना- २

( १०)

मिति। स्पष्टमन्यत्। एतेनास्य शास्त्रस्याधिकारिविषयप्योजन- संबन्धरूपानुबन्धचतुष्टयं निरूपितं, सर्वस्यापि शास्त्रस्यानुबन्धापे- क्षितत्वाद्। यद्यपि "भगवद्धावे"सारभ्य "मुमुक्षूणामि"सन्तेन सं- दर्भेग्ाधिकारिविशेषणमुक्तं तथाऽप्यर्थबलाच्चतुर्णा रूपं बोध्यते। तथा हि। भगवद्भावेसादिना मुमुक्षुस्वरूपमुक्त "मर्थी समर्थों वि- द्वानधिकारी"ति शास्रोक्तलक्षणस्यात्र व्याप्तिदर्शनात, तत्र भग- वद्रावेखादिद्येन तस्यार्थित्वं बोध्यते भगवद्राचापत्तिरुपमोक्षार्थ- वश्वाद। शास्त्रविचारसमाथानामितिविशेषणेन समर्थत्वं विचारकौशल्यसामर्थ्ययोगाद। जिज्ञासितधर्मेत्यादिद्वयेन च विद्वच्वं निसानित्यवस्तुविषयकविवेकवत्त्वा्। भगवत्प्रसादे- त्यनेन सर्वसाधनानां भगवदनुग्रहकिकरत्वं सर्वेषां तत्सापक्षे- त्वाद्। तदिट्च्ेसनेन तद्दर्शनस्य तदनुग्रहैकलभ्यत्वं मोक्षा- साधारणकारणत्वं चोक्तं भवति । गुरुभक्तीति । गुरुभ- कर्भगवत्प्रसादकारणत्वं वेदान्ततत्तवपकाशकत्वं चोक्तम्। वि- धिप्राप्तेतिद्वयेन वेदाध्यनयोग्यताविधानेन तस्य त्रैवर्णिकत्वं, व्यतिरेकेण शूद्रादिनिषेधश्चेत्त्यधिकारिनिर्णयः । अनन्ता- चिन्त्येसादिनाऽस्य विषयो व्याख्यात उक्तस्वरूपस्य श्रीवा- सुदेवस्यैव वेदान्तशास्त्रविषयत्त्ाव। तद्भावेति पयोज- नोक्तिः। प्रतिपाद्यपतिपादकसम्बन्घोऽर्थसिद्ध, इति विवेक:। तथा च शाखत्रं "स्वाध्यायोऽधयेतव्यः" "स गुरुमेवाभिग- छछेतसमित्पाणि: श्रोत्रियं ब्रह्मनिष्ठं" "तद्यथेह कर्मचितो लोकः क्षीयते, एवमेवामुत्र पुण्यचितो लोक: क्षीयते" "परीक्ष्य लोका- न्कर्मजितान्ब्राह्मणो निर्वेदमायात्""नास्यकृतः कृतेन""अन्तव- देवास्य तद्रवति""न हाध्रुवैः माप्यते ध्रुवं""पुवो ह्ेत अदृढा यज्ञः- रूपा:" "जुष्टं यदा पशयसन्यमीशं तन्महिमानमिति वीतशोकः"।

( ११)

यदा पश्य: पश्यते रुक्मवर्ण कर्त्तारमीशं पुरुषं ब्रह्मयोनिमू। तदा विद्वान्पुण्यपापे विधूय निरञ्जनः परमं साम्यमुपैति॥ यस्य देवे परा भक्तिर्यथा देवे तथा गुरौ। तस्यैते कथिता हवर्थाः प्काशन्ते महात्मनः ॥ तमकतुं पश्यति वीतशोक: धातुः प्रसादान्महिमानमात्मनः। यमेवैष वृणुते तेन लभ्यः सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति ॥ तं त्वौपनिषद पुरुष पृच्छामि, नामानि सर्वाणि यमावि- शन्ति, शास्त्रयोनित्वाव, वेदैश्चसर्वैरहमेत वेद्यः, निरञ्जनः परमे साम्यमुपैति, तन्महहिमानमिति वीतशोक:, नस पुनरावर्सते, तन्निष्ठस्य मोक्षेपदेशाव, बहवो ज्ञानतपसा पूता मद्धावमागताः। इदं ज्ञानमुपाश्रिस मम साधर्म्यमागताः ।। सर्गेSपि नोपजायन्ते मलये न व्यथन्ति ते,। तत्तु समन्वयाव, नमामः सर्ववचसां प्रतिष्ठा यत्र शाश्ती, न्यादि। एवं वेदान्तशास्त्रस्यानुबन्धचतुष्टयं निरूपितमिदानीमाचार्याणा सहेतुक मवतारमयोजनं दर्शयंस्तस्य पवत्तिपकारं व्यनक्ति,नच्चे- त्यादिनां। तच्च भगवानाद्याचार्य्यो व्याचकारेत्यन्वयः। तत्स्वरूपं दर्शयति-तच्छक्तिज्ञापनाय सुदर्शनावतार इति। अवतारे हेतुमाइ-श्रीपुरुषोत्तमाजयेति। भगवनीयाSSजैवाव- तारहेतुरित्यर्थः। तत्र पयोजनमाह। वेदान्तसन्ततिमिति।ननु वेदान्तसम्प्रदायस्यानादित्वाव प्रयोजनासिद्धिरिति चेत्तत्राह- सनातनीमपि कलौ नष्टामिति। छिन्नसम्मदायत्वात्तदुद्ध रणरूपपयोजनसिद्धिरियर्थः । तस्य मङ्गलरुप नामधेयमाह- नियमानन्दाख्य इति। तन्निरुक्तिश्च पूर्वमेवोक्ता । बेदा- न्तसन्ततेरुद्वार एव किमर्थ इसाशाङ्क्ाइ-मुमुक्षु जनोदिधी-

( १२ ) र्षयेति। कथं व्याचरेयाशङक्याह-वेदान्तपारिजातेति। वेदान्तपारिजातसौरभाख्यं ग्रन्थ सन्दर्भयित्वा तत्र सर्ववेदान्त शास्त्राधिकरणार्थ वाक्यार्थमुखेन संगरृहीतवानिसर्थः ननु संक्षेपेण कथं संशयनिव्टत्तिरियाशङ्क्याह-तद्पीति। उक्तसंज्ञकं ग्रन्थमू। भगवच्छ्रीनिवास इति। शङ्गावतारत्वाद्वभाषे, भाष्यमुखेन विशदीचकारेसर्थः। नन्वेवं तर्हि मोक्षरूपपयोजनस्य पूर्वा- चार्यपणीतशास्त्रसिद्धत्वान्नवीनग्रन्थरचनारुपस्य प्रयासस्य नि- ष्ययोजनत्वेन वैयर्थ्यादिसाशङक्य प्रयोजनविशेष दर्शयन्नाह- तस्यातिगम्भीराशयत्वेनेति। अर्थतो विश्वतो मुखत्वाद् दु- रवगाहत्वं, शब्दतश्चातिविस्तृतत्वादपारत्वमिसर्थः। तत्रैव हेत्वन्त-

क्षणं येषां तथाभूता अधिकारिणो यस्य तस्य भावस्ततत्वम। तेन मन्दमतीनामल्पबुद्धीनां मन्दबुद्धित्वेऽप्युच्चार्थित्वं दर्शयति- निखिलवेदान्तार्थजिज्ञासूनामिति। ननु मन्दमतित्वेऽप्य- भ्यासश्रमेण कालविशेषे सिध्यलेव पुरुषार्थ इसाशङ्क्ाह-शि- थिलप्रयत्नामिति। प्रयत्नशैथिल्यादवगाहनानर्हत्वमिति भावः। मन्दमतित्वशिथिलपयत्नत्वयोः सतोः सर्ववेदान्तार्थविषयकज्ञाने- च्छूनामुपकारः सर्वशास्त्रार्थज्ञानपाप्तिरेवास्य पयोजनमिसर्थः । ग्रन्थसंज्ञां दर्शयति-सिद्धान्तजान्हव्याख्यामिति। तस्प सौलभ्यगुणयोगमाह-मिताक्षररूपामिति। "समारभत" इति पथमपुरुषप्रयोगेण मदन्तर्गतः श्रीनिवासाचार्य एव स्वकृत- भाष्योक्तार्थ संक्षेपेण ग्राहयतुं सूत्रवत्तिं समारभत इति श्रीदे- वाचार्यपादैः स्वदैन्यं सूचितम्। एवं चिकीर्षितस्य ग्रन्थस्य प्रयोजनादिकं निर्धार्य्य शासतरं व्यार्यातुमुपक्रमते। अथातो ब्रह्मजिज्ञासेति।

( १३ )

प्रथमं तावदुद्देशमुखेन पदार्थान्विभजते। तत्रा"थ"शब्द आनन्तर्य्यार्थक एव, "अत" इति शब्दो हेतुवाचकः, अथानन्तरमतो हेतो- ब्रह्मजिसज्ञा कर्त्तव्येत्यध्याहृतेन विध्यर्थकपदे- नान्वयः । अत्रेति। अस्मिन्सूत्रे।अथशब्द इति। अत्रैवकारोऽन्य- योगव्यवच्छेदार्थकस्तेनान्येरडर्था व्यावर्सन्ते। तथा हि, अनेका- र्थकोऽयमथशब्दः, अर्थान्तरमङ्गलाधिकारारम्भानन्तर्यभेदावू। तत्र न तावदर्थान्तरपरः, उपक्रमवाक्यत्वात पूर्वनिर्वचनादू व्याख्यानान्तरकथनमर्थान्तरं, यथा माया रमाया धवः स्वामी माधवः, अथ वा मधुवंशे भवो माधव इति।स चात्र न सम्भवति पूर्वनिर्वचनाभावादिसर्थः। नापि ॐकारश्चाथशब्दश्च द्वावेतौ ब्रह्मणः पुरा। कण्ठं भित्वा विनिर्यातौ तस्मान्माङ्गलिकावुभाविति- स्मृत्युक्तमङ्गलार्थक:, वेदान्तानां भगवत्स्वरूपगुणादिभ- तिपादनपरतया सर्वेषामपि वाक्यपद्वर्णमात्राणां मङ्गलरूपत्वेन मङ्गलान्तरनिरपेक्षत्वाद्। नाप्यधिकारवाचक:, शब्दादिवद् ब्रह्म- णोऽधिकार्य्यत्वासम्भवाद्। नाप्यारम्भपरः, वेदान्तस्यानादि- त्वाभ्युपगमात्। अन्यथौपचारिकादिमत्त्वाङ्गीकारेSपधानताSS- पत्तेः। अतः परिशेषादानन्तर्यार्थवाचक एवेतितात्पर्य्येणोक्तमा नन्तर्य्यार्थक एवेति। नान्यार्थक इति यावत्। द्वितीयादिपदार्थावुद्दिश्येते-अन इति। विधिरथों यस्य तेन तव्यपत्ययान्तेन, न योग्यार्थकोऽत्रायं तव्यपसय

( १४ ) इति भावः। नन्वध्याहारस्य पूर्ववाक्योपजीवित्वादस्य तु प्रथमवाक्यत्वात कथमत्राध्याहार इति चेद्। मैवम्। सूत्राणां विषयवाक्योपजीवित्वं सर्वमतेऽविरुद्धं तदभावे न वाक्यार्थ- सिद्धिरिति नियमस्याव्यभिचरितत्वाव्। एवं च आत्मा वा रे द्रष्टव्य इति विषयवाक्येऽध्याहरणीयपदस्य विधि- वाचकस्य तव्यपसयान्तस्य विद्यमानत्वाव तस्यैव विषय- वाक्यस्थस्यात्र योजनामात्रत्वान्नोक्तशङ्गाऽवकाशः। एवमुद्देशविवरणयोर्व्याख्याभूषणादिति व्याख्याSलङ्का- रोक्तरीसोदिष्टस्यैवार्थस्य विवरणमाह। तत्राथानन्तरमिति। धर्मजिज्ञासाविषयभूतधर्म- स्वरूपतत्साधनतदनुष्ठानप्रकारतत्फलविषयकज्ञा- नानन्तर "स्वाध्यायोऽध्येतव्य"इति विधीयमान- संस्कारादिपर्वकं साङ्गवेदमधीत्य तत्र कर्मफलस्य क्षयाक्षयविधायकानि "अक्षय्यं ह वै चातुमस्यया- जिनः सुकृतंभवति""अपाम सोमममृता अभूम" "यत्र नोष्मा न च शीतं स्यान्न ग्लानिर्नाप्यरातय" इत्यादीनि"तद्यथेह कर्मचितो लोकः त्षीयते एवमे- वामुत्र पुरायचितो लोक:क्षीयत""अन्तवदेवास्य तद्रवति""न ह्यध्रुवैःप्राप्यते ध्रुवं""नास्त्यकृतः कृ- तेन""cलवा ह्येते अदृढा यज्ञरूपा" इत्यादीनि, च परस्परविरुद्धप्रकारकाणि वाक्यानि सामान्यतो ह- द्वा विशेषतो निर्गोतुमनीश्वरस्तन्निवृत्तये धर्मजिज्ञा-

(१५ )

सायां प्रवृत्तस्तया सम्यङ्निर्गीतकर्मस्वरूपतदनु- ष्ठानप्रकारतत्फलकस्तथाभूतज्ञानमापद्यते तद- नन्तरमित्यर्थः । विवेकादे: साधनचतुष्टयस्या- त्रैवान्तर्भावान्न पृथग्ग्रहणापेक्षाऽपीति भावः। तत्रेत्यादिना। तव्रानन्तर्यार्थकपदस्य विद्टतिमाह। "धर्मजिज्ञासे"त्यारभ्य "न पृथग्ग्रहणापेक्षे"सन्तेन ग्रन्थेन। धर्मजिज्ञासाविषयभूतो यो धर्मस्तत्स्वरूपं च नित्यनैमित्तिकका- म्यादिभेदादनेकविधं, तत्साधनानि च यागादीनि साङ्गानि, तस्यानुष्ठानप्रकारश्च हस्तक्रयाSSदयस्त,त्फलानि च स्वर्गादी- नि, एतानि विषयो यस्य तथाभूतज्ञानस्यानन्तरमिति । तदेव प्रतिपादयति-विधिपासं साङ्ग वेदं संस्कारादिपूर्वकं यथा स्यात्तथाऽघीत्य जातसंशयस्तन्निवृत्तये धर्मजिज्ञासायां मट-

न्वयः। स्व्राध्यायशब्दोऽत्रार्थोपलक्षणपरः, संस्कारश्चोपनयना- दिरूपः, साङ्गमङ्गै: सहितम्, अङ्गानि च- छन्द: पादौ, शब्दशास्त्रं च वक्कं, कल्प: पाणी, ज्यौतिषश्चक्षुपी, च ।। शिक्षा घ्ाणं, श्रोत्रमुक्तं निरुक्तं, वेदस्याङ्गान्याहुरेतानि षट् चेति- वचनाद। जातसंशय इत्युक्त, तत्र बीजमाह। कर्मफलस्य क्षयाक्षयविधायकानि वाक्यानि, अत एव परस्परविरुद्धान्वया- न्हरूपः प्रकारोरऽर्थो येपां तानि वाक्यान्येव कानि चित्पठयन्ते "अक्षय्यं ह वै चातुर्मास्ययाजिन" इत्यादीन्यक्षयफलत्वपतिपाद- कानि, यथेह कर्मचितो लोकः क्षीयते" इत्यादीनि च क्षयपति-

( १६)

पादकानीति विवेकः। सामान्यत इति। आद्यन्ततः। ननु ज्ञात- वेदार्थश्चेत्कथं न निश्चिनुयादित्याशङ्क्याह-विशेषतो निर्णे- तुमनीश्वर इति। विचाराकुशलः, अध्ययनमात्रं न तात्पर्य- निर्णये नियामकं, किं तु षड्लिङ्गोपेतवाक्यविचार इति भाव:। लिङ्गानि चोपक्रमादीनि वक्ष्यन्त उपरिष्टात्। तया धर्मजिज्ञासया सम्यगुपक्रमादिभिनिर्णीतं कर्मस्वरुपादिकं येन सः, तथा च ज्ञानं कर्मस्वरूपादिविषयकनिर्णयात्मकं, कर्मफलविषयकसंशय- निष्टत्तिफलिकैव कर्मस्वरूपादिविषयकज्ञानापेक्षेति भावः । के चित्तु विद्याकर्मसमुच्चय एव भगवतः सूत्रकारस्याभिमेतः, वक्ष्यते च "सर्वापेक्षा यज्ञादिश्रुतेरश्ववदि"ति, तथा च कर्मण्य- ज्ञाते केन सह विद्यया समुच्चयः केन च विभाग इति विवेच- यितुं न शक्यते हेयोपादेयप्रतिपत्त्यभावात, पूर्वटत्ते तु कर्मज्ञाने काम्यं निषिद्धं च हेयं, निसेन च कर्मणा समुच्चय इति ति- पत्तुं शक्यते, एतदर्थमेव धर्मिषयकं ज्ञानमपेक्षितमियाङुः । न चैतद् युक्तं 'तमेतं वेदातुवचनेन ब्राह्मणा विविदिषन्ति यज्ञेन दानेन तपसा नाशकेने"सादिना कर्मणां विविदिषाया- मेवोपयोगोक्ते, न फलोत्पत्तौ तत्मतिपादनेनैव तेषां नैराकाङक्ष्याव तस्मादुक्तसिद्धान्त एव गरीयान्। अत्रेदमाकूतम्। अत्र वेदान्त- शास्त्े श्रीभगवद्भावापत्तिलक्षणमोक्ष एव पुरुषार्थः आत्मत्वेन शाश्वतत्वेन च "निरञ्जनः परमं साम्यमुपैति" "पुष्टस्ततस्तनामृत- त्वमेति" "न स पुनरावर्त्तते" इसादिश्रुतिभ्यः। सच भगवत्पसा- दलभ्यस्तत्साक्षात्कारैकलभ्यः "नायमात्मा पवचनेन लभ्यो न मेधया न बहुधा श्रुतेन यमेवैष टृणुते तेन लभ्यः"। भिद्यते हृदयग्रन्थिश्छिद्यन्ते सर्वसंशयाः । क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन्दष्टे परावरे ॥

(१७ ) "यदा पश्यः पश्यते रुक्मवर्ण कताररमीशं पुरुषं ब्रह्मयोनिम। तदा विद्वान् पुण्यपापे विधूय निरञ्ञन: परमे साम्यमुपैति"। इतादिश्रुतिभ्यः। तत्रापि भगवत्पसादे तत्स्वरूपयुणादि- विषयकज्ञानवानेवाधिक्रियते ज्ञानिनोऽनन्यभागवतस्य भगव-

"परियो हि ज्ञानिनोऽसर्थमहं स च मम भियः"। इतिभगवद्दचनात्। तथाभूतस्य ज्ञानस्य श्रवणमननात्मेक- शास्त्रविचारजन्यत्वाव तदर्थकोऽयं शास्त्रविचारारम्भस्तस्माच्छ्र- वणादिपूर्वटत्तं कर्मस्वरूपादिज्ञानमेवापेक्षितम्,अतो धर्ममीमांसा- विचारजातनिश्चयो मुसुक्षु: काम्यादिकर्मणां हेयतां, नित्यनैमि- त्तिकानां च भगवदाज्ञारूपाणां तत्पसादहेतुतया विविदिषा- द्वारेणोक्तज्ञानकारणत्वं च निश्चित्य श्रवणादौ प्वर्तते, तत्रैव कर्मविषयकज्ञानोपयोगात्तस्यैव श्रवणादिपूर्वटत्तत्वं निश्चायत इति, एतचाग्रे ध्वनयिष्यते ग्रन्थकृद्धिरिति। नतु श्रवणादौ साधनचतुष्टयस्यान्तरङ्गत्वादवश्यापेक्षित- त्वात्तस्यैव पूर्वटत्तं निश्चेतव्यं,कर्मणस्तु विविदिपोत्पत्तौ विनियो- गेन तयैव नैराकाङ्क्ष्यादू "विविदिषन्ती"तिश्रुतेः। साधनचतुष्टयं च नित्यानित्यवस्तुविवेक:, शमदमादिसाधनपट्कसंपद्, इहासुत्र- फलभोगविरागः, मुमुक्षुत्वमिति, चेत्तत्राह-विवेकादेरिति। कर्मस्वरूपफलादिज्ञानेन जातनिर्वेदस्य विवेकादीनां स्वतः संप- धमानत्वादिति भावः। एतावताSSनन्तर्यार्थकाथशब्दविवरण- मुक्तम्। ३

( १८)

इदार्नी पदान्तरे वित्रियेते। त्त इत्यादिना। उरतो हेतोरिति कर्मफलस्य सान्तत्वसा- तिशयत्वनिश्रयात् "तद्यथेह कर्मचितो लोकः क्षीयते" इति श्रुतेः, "आव्रह्मभुवनाल्लोकाः पुन- रावर्तिनोर्जुने"ति स्मृतेश्र। ब्रह्मज्ञानस्य च नि- रतिशयानन्तफलकत्वनिश्चयात्। "तमेव विदि- त्वाऽतिमृत्युमेति नान्यः पन्था विद्यते ऽयनाय" यदा चर्मवदाकाशं वेष्टयिष्यन्ति मानवाः। तदा देवमविज्ञाय दुःखस्यान्तं निगच्छति॥ इत्याद्यन्वयव्यतिरेकवाक्येभ्यः "योवा एतद- "क्षरमविित्वा गार्ग्यस्माल्लोकात्प्रैति स कृपसा" इतिश्रुतेरनात्मज्ञस्य कार्परायवत्त्वादियोगरूपनि- न्दाश्रवशाञ्च ब्रह्मजिज्ञासा कर्त्तव्येति यावत्। केनेत्यपेक्षायाम्, एभ्यो हेतुभ्यः कर्मफलादौ जातनिर्वेदेन श्रीभगवद्दर्शनस्य मोक्षासाधारणक़ा- रगत्वं श्रुत्वा तज्जन्यव्यवसायजन्यदिद्ृत्ताग्रहगृ- हीतेन श्रीपुरुषोत्तमप्रसादैकेप्सुनाSSचार्यैकदेवेन गुरूपसन्नेन गुरुभक्येकहार्द्देन मुमुक्षुगोत्यन्वे-

(१६) ति परीक्ष्य लोकान्कर्मचितान्ब्राह्मणो निर्वे- दमायाद्"। यदा पशयः पश्यते रुक्मवसा कर्तारमीश पुरुषं ब्रह्मयोनिम्। तदा विद्वान्पुरायपापे विधूय निरञ्नः परमं साम्यमुपैति॥ जुष्टं यदा पश्यत्यन्यमीशं तन्महिमानमिति वीतशोक:। पृथगात्मानं प्रेरितारं च मत्वा पुष्टस्ततस्तेनामृतत्वमेति॥ भिद्यते हृदयग्रन्थिः छ्विदन्ते सर्वसंशयाः। क्षीयन्ते चास्य कर्मागि तस्मिन्दृष्टे परावरे॥ यमेवैष वृणुते तेन लभ्य- स्तस्यैष आत्मा वृणुते तनुं स्वाम्। तमऋतुं पश्यति वीतशोक: धातुः प्रसादान्महिमानमीशम् ॥ "तद्विज्ञानार्थं स गुरुमेवाभिगच्छेत् समि- त्पाणि: श्रोत्रियं ब्रह्मनिष्ठं,""तस्मैं स विद्वानुपस- न्नाय सम्यक् प्रशान्तचित्ताय समन्विताय येना-

( २०) क्षरं परमं पुरुषं वेद सत्यं प्रोवाचतां तत्त्वतो ब्रह्मविद्याम् आरचार्यदेवो भव, यस्य देवे परा भक्तिर्यथा देवे तथा गुरौ। तस्यैते कथिता हयर्थाः प्रकाशन्ते महात्मनः। इत्यादिश्रुतिभ्यः । हेतोरित्यवैकवचनं जात्यभिपायकम्,अन्यथा एभ्यो हेतुभ्य इत्युत्तरोक्तिविरोधात। सान्तत्वं नाम ध्वंसाभावप्रतियोगित्वं, सातिशयत्वं चातिशयेन ज्ञानफलेन साहित्यं ज्ञानफलान्मोक्षा- दत्यन्तन्यूनमिति यावत् तयोरनिश्चयादिति समासः। तत्र पमा- णमाह-तद्यथेति। ननूक्तवाक्यस्याक्षयत्वपतिपादकवाक्यान्त-

त्कथं पामाण्यं, कथ वा निश्चायकत्वं, स्थाणुर्वा पुरुषो वेति वाक्यवदप्रमाणत्वमेवेति चेन्न। क्षयित्वमतिपादकवाक्यस्य न्या- यसहकृतत्वेन प्रावल्या त्तेनाक्षयित्ववाक्यं सङ्कुच्यते, तथा चात्र प्रयोग :- दिव्यभोगा: सलोका, क्षयिष्णवः, कर्मजन्यत्वात, मानुषभोगवत्। तस्मान्न सत्प्रतिपक्षलक्षणपमाणाभासत्वं नतरां निश्चायकत्वहानिरिसर्थः । नतु तथाप्यक्षयवाक्यस्य निर्विषय- त्वापच्या व्याकोपपसङ्गो दुर्वार इति चेन्न। तस्य कालभूयस्त्व- विधानपरत्वात्सविषयत्वसिद्धिः। उक्तसातिशयत्वं व्याख्यास्यन् हेत्वन्तरमाह-व्रह्मज्ञानस्य चेति। उक्तार्थे श्रुति प्रमाणयति- तमेवेति। अन्ययोगव्यवच्छेदार्थकैवकारं विटृण्वञ्छुसन्तर- माह-यदेति। आदिना "न स पुनरार्वत्तते," "निरञ्जनः परमं साम्यमुपैति," "नान्यः पन्थाः विद्यतेऽयनाये" त्यादिवाक्यसं-

(२१ ) ग्रहः । अविदुषः केवलकर्मनिष्ठस्य दोषवत्वद्योतकहत्वन्तरमा - ह-अनात्मज्ञस्येति। स्वपरस्वरूपादिज्ञानाभाववतः । कार्पा- ण्यादीसत्रादिपदेन जन्मादिचक्रात्मकसंसाररित्वग्रहः । तथा च श्रुति :- "मृत्वा पुनर्मृत्युमापद्यतेर्ऽर्द्यमानः स्वकर्मभि"रिति। हेत्व- न्तरश्रुसा द्रढयति-यो वा इति। अस्माल्लोकान्मनुष्यदेहात्। उक्तहेतून्समुच्चिनोति, वाक्यार्थ निरूपयिष्यमाण :- एभ्यो हे- तुम्य इति। ब्रह्मजिज्ञासा कर्त्तव्येति पूर्वोक्तमत्र सम्बध्यते। जिज्ञासोविशेषं विवक्षुः स्वयमेवाशङ्कते-केनेति। अत्र किं- शब्दपयोगस्य विशेषविवक्षाबीजत्वात्तेन शङकोत्थानमिति भा- वः। अत्रोत्तरमाह-मुमुक्षुणेति। तमेव विशिनाष्ट्र-कर्मफला- दाविति। आदिना तदनुष्ठानादिग्रहः। निर्वेदो द्विविधः। सहे- तुको, निर्हेतुक श्चेति। तत्र स्वरागविषया भूतपुत्रकलत्रवित्तैश्वर्यादि- ध्वंसात्मकवियोगेन प्रतिकूलदारिद्यादिसंयोगेन हेतुना जात: सहेतुकः, स चाविवेकपूर्वकत्वाद्व्यभिचरितस्वभावः । यदि श्री- भगवतो निर्हेतुकापरिमितकरुणावरुणालयस्य माधवस्य कृपा- कटाक्षावलोकितश्चेत्तरहि तत्कृपाभाजनानाम् तेषामेकान्तिनः श्रेष्ठा ये चैवानन्यदेवताः । अहमेव गतिस्तेषां निराशीःकर्मकारिणाम । अनन्याश्चिन्तयन्तो मां ये जनाः पर्य्युपासते। तेषां निलाभियुक्तानां योगक्षेमं वहाम्यहम । इत्युक्तलक्षणसम्पन्नानन्यभागवतानां, कृपापात्रं भूत्वा शा- स्त्रीयमार्गे पवृत्तो भगवन्तं भजन् तद्दादर्थार्थ भूयो भूयो यतते ह्मनुतिष्ठति च, अन्यथा पुनर्भ्रश्येदपि, अनैकान्त्यस्वभावादेव। द्वितीयश्च, जन्मान्तरसह स्रार्जितपुण्यपुञस्य "पुरुषत्वे चाविस्तरा- मा,त्मा स हि विज्ञानेन सम्पन्नतमो विज्ञातं वदाति विज्ञातं पश्यति

२२ )

श्वस्तनं वेद लोकालोकौ मर्त्येनामृतत्वमीप्ससेवं सम्पन्नोऽथेत- रेषां पशुनामशनापिपासे एवाभिज्ञानंन विज्ञातं वदन्ति न विज्ञातं पश्यन्ति न विदुः श्वस्तनं लोकालोकाविति ता एता देवता: सृष्टाः, अस्मिन् महतर्णवे पापतस्तमशना पपिपासाभ्यामन्ववार्ज्, ता एनमब्रुव"न्ायतनं नः प्रजानीहि यस्मिन्प्रतिष्ठिता अन्नमदामे- ति,"ताभ्यो गामानयत्ता अन्रुवन्"न वै नोऽयमलमिति" ताभ्यो- Sश्वमानयत्ता अब्रुवन् "न वै नोऽयमलमिति," ताभ्यः पुरुषमान- यत्ता अब्रुवन् "मुकृतं बतेति पुरुषो वाव सुकृतमिति"। अत्र जन्मसहस्राणां सहस्त्रैरपि सत्तममू। कदा चिल्लभते जन्तुर्मानुष्यं पुण्यसञ्चयात् ॥। गायन्ति देवाः किल गीतकानि धन्यास्तु ते भारतभूमिभागे। स्वर्गापवर्गास्पदभागभूते भवन्ति भूय: पुरुषा: सुरत्वाद ।। कर्माण्यसङ्कल्पिततत्फलानि संन्यस्य विष्णौ परमात्मभूते। अवाप्य तां कर्ममहीमनन्ते तमालयं ते त्वमलाः प्रयान्ति ॥ इसादिश्रुतिस्मतिश्लाघितमनुष्यभावं श्रीहरिकृपाभूषण- भूषितस्य विक्षेपासहिष्णुतया बाल्यादेव पवृत्तौ ग्लानिमतः श्रवणपरायणस्य श्रवणलभ्यसतूपसङ्गलभ्यकथाश्रवणात् जीव- • स्य कर्मफलानि दुःखात्मकानि श्रुत्वा वर्तमानशरीरोपल- व्यानि दुःखानि स्वस्मिन्परस्मिश्च भूयो भूयो जन्ममरणादि- लक्षणचक्रभ्रमणात्मकं दुःखमनुभूय जातवेपथोर्जायमानो निर्हे- तुकः। स च विवेकजन्यत्वान्मोक्षौपयिकाव्यभिचरितस्व्रभाव:।

(२३ )

दुःखं द्विविधम्। गर्भाद्यवस्थारूपम्, आध्यात्मिकादिभेदभिन्नंच। तत्रादयं यथा-पितृमूत्रद्वारा निःमृस मातृयोनिप्वेश,स्ततो गर्भेड- नुदिनं कललबुद्धुदपिण्डकाठिन्याद्यवस्थापाप्ति,स्ततः क्रमेणावय- वेन्द्रियादियोग,स्ततश्चेतनीभाव,स्ततो मातापितृरेतोवैषम्यनिरु- पितस्त्री पुरुपपण्डभावपाप्ति,रर्वाकशिरा उर्द्धपाज्जरायुवेष्टिनो भू- त्वा मलमूत्रागारे विष्ठाकृमिभि: सह वासः, प्रसवकाले योनिद्वारं माष्य यन्त्रेण पीडयमान इव मूर्छिितस्य प्रतिव्रणात्कृमिक इवम- हता दुःखन महीपतनं, कौमाराद्वस्थाजन्यदुःखानुभवपूर्वकं मरणं, ततो धार्मिकश्चत्त स्वर्ग गत्वा स्व्पुण्यार्जितं सुखम, अमूयेर्ष्या- SSदिजन्यं दुःखं चानुभूय धूममार्गेण पुनरावृत्त्य व्रीह्यादिभाव- पाप्ति,स्ततः पेपणपाकभक्षाद्वस्थोद्गवक्लेशानुभवपूर्वकं पितृरे- तोभावपाप्तिः, पुनर्मातृयोनिप्वेशादिभिश्चक्रीभावेन संसारभ्रमणं, दुष्कर्मा चेन्नरकादिमाप्तिः श्वसूकरसरीसृपस्थावरादिगतिश्चेति, गर्भोपनिषदि निपुणं पोक्तम्। द्वितीयं त्रिविधम। आध्यात्मिक- माधिदैविकमाधिभौतिकं चेति। आद्यं द्विविधम्। शारीरमानस- भेदाव्। शिरोऽक्षिरोगादिज्वरादिक शारीरं, कामक्रोधभयद्वेप- लोभमोहविशादशोकासूयाSपमानेर्ष्याSSदिजातं मानसम्।शीतो- ष्मवातवर्षाजलविदयुदादिसमुद्धवमाधिदेविकम। मृगपक्षिमनुष्य- राक्षससर्पादिभ्यो जातमाधिभौतिकमिति विवेकः। पुनश्च पका- रान्तरेण निर्वेदो द्विविधः। जिहासादवारोद्रवविचारजातः, सदो- जातश्च। आद्यः सौभरिणा वैष्णवेन प्रोक्तः । पद्भ्यां गता यौवनिनश्च जाता दारैश्च संयोगगताः प्रसूताः । दष्टाः सुतास्तत्तनयपसूर्ति द्रष्टुं पुनर्वाञ्छति मेडन्तरात्मा।।

( २४ )

द्रक्ष्यामि तेषामाप चेत्मसूर्ति मनोरथो मे भविता ततोऽन्यः। पूर्णोपि तत्राप्यवरस्य जन्म निवार्यते केन मनोरथस्य,।। इत्यारभ्य, यथा हि भूयः परिहाणदोषो जनस्य दुःखैरभविता न दुःखी। सर्वस्य धातारमचिन्तरूप- मणोरणीयांसमतिप्रमाणम् ।। सितासितं चेश्वरमीश्वराणा- माराधयिष्ये तपसैव विष्णुम, ।I इसन्तेन। द्वितीयो ययातिवत् सद्योजायमानस्तथा च तेनैव गीतम्। न जातुकाम: कामानासुपभोगेन शाम्यति। हविषा कृष्णवर्त्मेव भूय एवाभिवर्द्धते॥। या दुस्तजा दुर्मतिभिर्या न जीर्यति जीर्यतः। तां तृष्णां सन्सज्यन प्राज्ञः सुखेनैवाभिपूर्यते॥ जीर्यन्ति जीर्यतः केशा दन्ता जीर्यन्ति जीर्यतः । धनाशा जीविताशा च जीर्यतोऽपि न जीर्यति ॥ पूर्व वर्षसहस्त्र मे विषयासक्तचेतसः । तथाऽप्यतुदिनं तृष्णा ममैतेष्वेव जायते।। तस्मादेतामहं सक्वा ब्रह्मण्याधाय मानसम् । निर्दन्द्वो निर्ममो भूत्वा चरिष्यामि मृगैः सह॥ इसादि। तत्र सहेतुकस्य व्यभिचरितस्वभावेन न मोक्षोप- योगोऽनियतत्वात्। निर्हेतुक एव "जातननिर्वेद" इसत्र विवक्षितः।

(२५ ) उक्तदुःखानां कर्मफलत्वाविशेषासदर्शनजात उक्तलक्षणो निर्वेदो यस्य तेनेखर्थः। निर्वेदफलं निर्दिशन्विशिनष्टि-श्रीभगवड़- र्शनस्येत्यादि। तदर्शनसाधनमाह-श्रीपुरुषोस्तमप्रसादै- केप्सुनेति। तद्दर्शनस्य तव्मसादैकलभ्यत्वाद्। अनेन पूर्ण- निष्कामत्वं दोखते। आत्मानुभवमात्रलक्षणे कैवल्येऽपि निर्वेद- वानिसर्थः। तत्रापि कारणमाह-आचार्यैकदेवेनेति। आचार्य एवैको मुख्योSद्वितीयो वा देव उपास्यो, भगवत्स्वरूपादिद्योतको घा यस्य तेन। एतेन देवानां भक्तिर्भगक्त्मसादहेतुरिति पक्षो निरस्तः। "यो वै स्व्रां देवतामतियजति परस्व्रायै देवतायै च्यवते न परां पाप्ोति पापीयान्भवती"सादिश्रुतेः। अन्यदेवोपासकाना दुर्बुद्धित्वं स्वयमेव गीत श्रीमुखेन- "अन्तवत्तु फलं तेषां तद्धवत्यल्पमेघसामू। देवान् देवयजो यान्ति मद्गक्ता यान्ति मामापि। यान्ति मद्याजिनोऽपि मामि"सादिना। अत्रापि कारणमाभ- धत्ते-गुरूपसन्नेनेति। आचार्य्यैकदेवत्वस्य गुरुपसत्तिलभ्य- त्वाद। गुरूपसन्नस्य लक्षणगार्भेतकृसमाह-गुरुभक्त्येकहार्दे- नेति। गुरुभक्तावेवैकं मुख्यं हार्दन्तात्पर्य यस्य तेन गुरुभक्तिपूर्ण- हृदयेनेति यावत। तत्र यथाक्रमं श्रुतिममाणं पठयते-"परीक्ष्ये" सादिना-लोकानां कर्मजन्यत्वेन हेतुना क्षयिष्णुत्वं व्यवस्येसर्थः। यदा पश्य: द्रष्टा पुरुषं पश्यते तदैव पुण्यपापे विधूय साम्यमुपैती- सन्वयः । निरञ्जन: पुण्यादिलक्षणाअनस्य नष्टत्वाद्। पुरुषं विशिनष्टि-रुक्मवर्णमिति। प्रकाशात्मकं वर्णरूपं यस्य त "मादिसवर्णन्तमसः परस्तादि"ति वाक्यान्तरात्। अनेन "नीरूपस्यैव ब्रह्मणो दर्शनं मोक्षहेतुरि"ति मन्यमानो निरस्तः। जीवेऽनिप्रसक्ति वारयन्नाह-कर्सारमिति। विश्वस्येति शेषः। 20

( २६ ) तत्र हेतु :- ईशमिति। चतुर्मुखस्यापि विश्वकर्तृत्वेशत्वयोः सत्त्वाद्रयाटत्त्यर्थमाह-ब्रह्मयोनिमिति। चतुर्मुखस्यापि कार- णं "यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्वमि"तिश्रुतेः । यद्रा वेदस्याषि विधिद्वारेणेशनशीलत्वाज्जगन्निमित्तत्वाच्च, तत्रातिव्यासतिवारण- र्थमाह-ब्रह्मयोनिम। वेदस्यापि कारणमिसर्थः। साम्यं विशि- नष्टि-परममिति। स्वरूपेण सार्वजञ्यादिगुणेन च साम्यात्परम- त्वम्। ननु रूपाकृतिमद्ब्रह्मदर्शनं भवतु नाम मोक्षकारणं, तथा- पि प्रसगभिन्नमेवेसाशङ्कोपशमार्थ वाक्यान्तरमाह-जष्टमिति। स्वस्मादन्यं सर्वनियन्तारं यदा पश्यति तदा तन्माहिमानमिति एति, गुणाभावश्छान्दसः। वैलक्षण्यं दोतयति-जुष्टम्। ब्रह्मा- दिसेव्यम्। यद्वा ईशत्वेऽपि दयालुत्वं व्यनक्ति-जुष्टम्।भक्तैः प्रीत स्वीयानां प्रीतिविषयमिति यावत्। नन्वन्यशब्दस्य देहादिभेदपर- त्वाभ्युपगमे क्षसभावात्न मसग्भेदपरतत्वमुदाहृतवाक्यस्येति चेत्त- त्राह-पृथगियादि। आत्मानं मेरितारं पेरयितारं च पृथस्बत्वा, तेन जुष्टो भगवता मीतः सन्नमृतत्वं मृत्युरूपसंसारनिटत्तिलक्षणं मोक्षमेति पाप्नोति। तदुपोद्वलनार्थ वाक्यान्तरमाह-भिद्यत इति। तस्मिन्सर्वज्ञे सर्वेश्वरे ब्रह्माण दृष्टे सति। सर्वज्ञत्वं व्यनक्ति-परावरे अस्मदादिभ्य परे ऐश्वर्यज्ञानादिनोत्कृष्टा अपि ब्रह्मादयोऽवरे नि- कृष्टा यस्मात्तस्मिन्। हृदयग्रन्थिरदेहे तत्सम्वन्धिषु ह्यहंताममताSS- त्मिका स्वयमेव भिद्यते, तन्निमित्तकाः संशयाश्च भगवदर्शनानुग्नहेण स्वयमेव च्छिद्यन्ते।अस्य कर्माणीति। अस्य विदुपो भगवत्साक्षा- त्कारवतः कर्माणि सश्चितक्रियमाणपारब्धरूपाणि सर्वाण्यपिक्षी- यन्ते नश्यन्तीसर्थः। "यमेवैष" इसादेव्यार्यानमुपरिष्टाद्दक्ष्यते। तद्विज्ञानार्थम्।तस्य वेदान्तवेद्यस्य ब्रह्मण: स्वरूपगुणादिविषय- कविज्ञानार्थ साक्षात्कारानुभवार्थमू।समुमुक्षुः। रिक्तहस्तत्ववा-

(२७ )

णायाह-समित्वाणिरिति। उपलक्षणमेतव पूजोपकरणस्य, यथाशक्ति पूजोपकरणहस्त इसर्थः । गुरोर्लक्षणमाह विशेषणद्व- येन-श्ोत्रियमिति। वेदान्तार्थावगाहिनम्। श्रोत्रियमिति वि- शेषणस्य सर्वसंशयच्छेदनार्थ संग्रहः, व्यतिरके निन्दास्मरणाव। भिन्ननावं श्रितः स्तब्धो यथा पारं न गच्छाते। ज्ञानहीन गुरुं प्राप्य कुतो मोक्षमवाप्तुयादिति॥ न केवलं शास्त्रज्ञमात्रं, किं तु ब्रह्मनिष्ठं ब्रह्मस्वरूपगुणा- द्यनुभवपरिपूर्णमनस्कम्। मुमुक्षो शिष्यस्य लक्षणमाह-सम्यगुप- सन्नाय। मायादम्भादियागपूर्वकाचार्यानन्याश्रिताय। तत्र हेतु :- प्रशान्तचित्ताय। प्रशान्तं वित्तलोकाद्येषणाशून्यं चित्तं यस्यत- स्मा अत एव-शमान्विताय। विक्षेपादिशून्याय। कामादीनां वि- क्षेपहेतूनां नष्टत्वात्। कारणाभावे कार्य्याभाव इति न्यायातू।स विद्वानुक्तलक्षणो गुरुस्तस्मै उक्त्तलक्षणाय मुमुक्षवे शिष्याय तां ब्रह्मविद्यां प्रोवाच प्रकर्षेणोपदिशेत। उपदेशपकर्ष व्यञ्जन्नाह। येन तत्वतः पुरुषं वेद। अनुभवतीति। तल्लक्षणं द्ोतयन् विशि- नष्टि-सत्यम्। उपलणमेतज्ज्ञानादीनाम्, "ससं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मे" तिलक्षणलक्षितमियर्थः। येनेति। यच्छब्दो ब्रह्मविद्यापरामर्श- परः। यत्तदोरनितसम्बन्धात। लिङ्गव्यसयोSत्र च्छान्दसः। यद्वा येनोपदेशेन। स्पष्टार्थकानि चान्यानि वाक्यानि। ब्रह्मणो जिज्ञासा ब्रह्मजिज्ञासेति, ब्रह्मणा इति कर्मंिा षष्ठी "कर्तृकर्मशोः कृती"ति शास्त्रादू। औपनिषदाभिमतं ब्रह्मपदार्थमाह- ब्रह्म चाचिन्त्यानन्तनिरतिशयस्वाभाविक- बृहत्तमस्वरूपगुणाद्याश्रयभूतो रमाकान्तः श्री-

(२८ ) पुरुषोत्तम एव "यः सर्वज्ञः सर्वविद्यस्य ज्ञानमयं तपः, तमीश्वरागां परमं महेश्वरं तन्देवतानां परमं च दैवतं, न तस्य कार्य करगां च विद्यते पराऽस्य शक्तिविविधैव श्रूयते,स्वाभाविकी ज्ञान- बलक्रिया चे"त्यादिश्रुतिभ्यः। तद्विषयकमेव ज्ञाने तथाभूतेष्यमाणज्ञानविषयिकैवेच्छेत्यर्थः । तथा च श्रुतिः-"आत्मा वा रें द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्त- व्यो निदिध्यासितव्यः" "सोऽन्वेष्टव्यः स विजि- ज्ञासितव्य इत्याद्या। ब्रह्म चेति। तव्नेयत्तावच्छेदेन चिन्ताविषयरवं चिन्सत्वन्त- द्विन्नत्वमचिन्यत्वम। न च सर्वमाणाविषयत्वमिति वाच्यम्। गगनकुसुमायमानत्वापचे:। देशकालवस्तुपरिच्छेद्शून्यत्वमन- कतत्वम्। तत्र सर्वगतत्वरं, देशपरिच्छेदशून्यत्वम्। यच्च किंचिज्जगत्यास्मिन्दश्यते श्रूयतेऽपि वा। अन्तर्वहिश्च तत्सर्वव्याप्य नारायण: स्थितः। इति श्रुते:। मया ततमिदं सर्व जगदव्यक्तमृर्त्तिना। मयि सर्वमिदं पोतं सूत्रे मणिगणा इवेति, स्मृतेश्च।। सर्वकालदृत्तिन्वेनाद्यन्तशून्यत्वं, कालपरिच्छेदशून्यत्वम्। अनाद्यनन्तं महतः परं ध्रुवं निचाय्य तं मृत्युमुखात्ममुच्यते। इति श्रुते:। नान्तंन मध्यं न पुनस्तवादि पश्यामि विश्वेश्वर!विश्वरूपमि- ति भगवदूगीतावचनाच। परिच्छिन्नवस्तुविलक्षणत्वं वस्तुपररि-

( २ १ ) रछदशून्यत्वम् "अस्थूलमनणु" इति श्रुतेः । विश्वात्मकत्वेन सर्वसामानाधिकरण्याईत्वाच्च। अन्तःप्रविष्टः शास्ता जनाना सर्वात्मा पर्ति विश्वस्यान्मेश्वरमि"तिश्रुतेः । सर्वसामानाधिकर- प्याईत्वादेव। नारायण: परो ध्याता ध्यान नारायण: पर:। स ब्रह्मा स शिवः सेन्द्रः सोडक्षरः परमः स्वराड्॥ इसादिसामानाधिकरण्यश्रुतेः । अहमात्मा गुडाकेशः सर्वभूताशयस्थितः । इति विश्वात्मतामुक्क्ा; स्वस्य सर्वसामानाधिकरण्यार्हत्वं यावदध्यायसमाप्ति श्रीमुखेनैव गीतम्। न च वस्तुमात्रा- भावत्वं वस्त्वपरिच्छिन्नत्वमिति वाच्यम्। तथात्वे च देशकाल- योरपि वस्तुत्वाविशेषेण वस्तुपदार्थ एवान्तःपातित्वाद् वस्तुप- रिच्छेदेनैव परिच्छेदमात्रोपस्थिसाऽनन्तत्वसिद्धेस्तयोः पृथक्के- नाभ्युपगमस्य वैयर्थ्यात। तस्मादुक्तस्यैवार्थस्य वरीयस्त्वमू। निर- तिशयत्वं,निर्गतोऽतिशयो यस्मात्ततत्वम्। स्वाभाविक त््वं, स्वरुपव-

स्वरूपगुणादिकमितर्थः। तत्र पमाणमाह-यः सर्वज्ञ इत्यादि- ना। तद्विषयकमिति। उक्तलक्षणब्रह्मविषयकमिति। तदेवात्रे- ष्यमाणं, तद्विषयिकैवेच्छा सम्पादनीयेति सिद्धान्तः।उक्तार्थे म- माणमाइ-तथा चेति। सैव पठयते-"आत्मा वा रे" इसादिना। तदेव तत्त्वं वादिविवादपूर्वकं निर्णीयते। अथ किं प्रकारकं तत् ब्रह्मेति। तरथ किंप्रकारकं तद ब्रह्मेत्यपेक्षायाम्। किशन्दोऽत्र संशयपरः । औपाधिकभेदाभेदाश्रयो, वा

(३०) जगदसन्ताभिन्नं, वा तदसन्तभिन्नं, वा चेतनाचेतनशरीरकत्वेन तद्विशिष्टं, वा स्वाभाविकभेदाभेदाधिकरणं, वेति यावतू। तत्रादं मायावादिमुखेनानूद दृषायेतुमाह। अत्राङ्ग: के चिदिति। अत्राहुः के चि"त्सदेव सोम्येदमग्र आसीदे" "कमेवाद्वितीयम्" "आत्मा वा इदमेंक एवाग्र आसीत्" "एको ह वै नारायसा आसीदि"त्या- दिश्रुतिम्यः, स्वरूपत एकमेव ब्रह्माभेदाश्रयभूतम्,, अनादुपाधिना च भेदः, तत्त्वमस्यादिवाक्यज- न्यज्ञानान्तन्निवृत्तिरिति चेत्। औपाधिकभेदाभेदवादिनो भास्करभट्टादयः । तमेव पक्षं विदृणोति-सदेव सोम्येयादिना तदनुवादः। एतन्मतं मायावादिमुखेन निराकरोति। तत्राहुरन्य इति। तत्राहुरन्ये। नैतदुक्तिमद, विकल्पासहत्वात्। मायावादिन इसर्थः । किं तदितपेक्षायामाह-नैतदुक्तिमदिति। तत्र हेतुमाह- विकल्पासहत्वादिति। तमेव पश्चधा विकल्प्याद्यं दूषयति। तथा हि। न तावदुपाधिना छिन्नो ब्रह्मखण्डो जी वात्मा, ब्रह्मशोऽच्छ्वेद्यत्वाद्, जीवस्य सा्द्य त्ापा त्ेश्व ।

(३१)

नाप्यच्छिन्न एवाणुरूपोपाधिसंयुक्तो ब्रह्मप्रदे- शविशेषो जीवः। ब्रह्मैकप्रदेश उपाधिसम्बन्धाप- त्या सर्वे दोषाः तस्यैव स्युः । उपाधौ गच्छति सति उपाधिना ब्रह्मप्रदेशाकर्षणानर्हत्वेनानुक्षण- मुपहितब्रह्मप्रदेशभेदेन क्षणे क्षण बन्वमोक्षौ च भवेताम्। आकर्षणपक्षाभ्युपगमे चाच्छिन्नत्वात् कृत्स्स्य ब्रह्मण आकर्षसां स्यात्। तदसम्भवा- भ्युपगमे पूर्वोक्तदोपतादवस्थ्यम्। अच्छिन्नब्रह्म- प्रदेशेषु सर्वोपाधिसंसर्गेगा सर्वजीवानां ब्रह्मण एव प्रदेशत्वेनैकत्वप्रतिसन्धानं स्यात्। प्रदेशभे- दादप्रतिसन्धाने चैकस्यापि स्वोपाधौ गच्छति सति प्रतिसन्धानं न स्यात। नाप्युपाधिसंयुक्तं ब्रह्मस्वरूपमेव जीवः । ब्रह्मस्वरूपस्यैवोपाधिसम्बन्धेन जीवत्व्रापन्ेः, तद- तिरिक्तानुपहितब्रह्मासिद्वेः। न चोतोपाधिसंवलितश्वेतनान्तरमेव जीव इति चेतनान्तरानभ्युपगमात्। अ्भ्युपगमे च भेदस्यौपाधिकत्वसिद्धान्तभङ्गात, परपक्षपातित्वा- पत्तेश्च। नाप्युपाधिरेव जीवो वाह्यमतप्रमङ्गात्।

( ३२ ) तथा हीति। अच्छेद्यत्वाच्छेतुमनहत्वा्। "निष्कलं नि- ष्क्रियमि"सादिवाक्यात्। तत्रैव दोषान्तरमाह-जीवस्येति। तथात्वे तु "अजो हेको जुषमाणोऽनुशेते" "प्रकृति पुरुष चैव विद्वयनादो उभावपी"सजत्वानादित्वनियमभङ्गमसङ्गादियर्थः। द्वितीयं कल्पं दूषयति-नाप्यच्छिवन्न एवेति। ब्रह्मण एव जीवत्वात्तत्रैव सर्वदोषयोग इति यावद्। दोषान्तरमाह-विक- लपमुखेन। उपाधिना स्वगमनादौ स्व्रावच्छिन्नं ब्रझ्माकृष्यते, न वेति। अन्ये दूषणमाह-उपाधाविति। नियमुक्तपदेशोऽकस्मा- द्ध्येत, अनादिबद्धश्च स्वयमेवाकस्मान्मुच्येतेति भावः। आध- म्पसाह-आकर्षसपचाभ्युपगम इति। कृत्स्नस्येति। मु- क्तमाप्यब्रह्माभावमसङ्गादिति भावः। ननु ब्रह्मण आकर्पणा- नईत्वादेव तदभाव इति चेत्तत्राहु :- अच्छिन्नव्रह्मदेशेष्विति। एकत्वप्रतिसन्धानं सर्वेषां जीवानां परस्परैकत्वज्ञानं भवेव। भि- न्ना इति चेत्तत्राङु :- प्रदेशभेदादिति। एकस्यापि स्वस्यापि। तृतीयं निराकरोति। नाप्युपाधिसंयुक्तं ब्रह्मस्वरूपमेवोते। निषेधे हेतु :- ब्रह्मस्वरूपस्यैवेति।तत्रापि हेतुमाद्ठ :- तदतिरिक्ते ति। स्वरूपैकत्वस्य निर्विवादत्वा। कि च ब्रह्मस्वरूपस्यैवोपाधि- सम्बन्धः सहेतुको, निर्हेतुको वा। नाद्यो वक्तुं शक्य:, अप्रसिद्ध- त्वात। अन्यथा कल्पनायामनवस्थाऽऽपत्तेः। नाप्यन्यः । मुक्त- स्यापि पुनराकस्मिकबन्धापत्तिग्रसङ्गात। आकस्मिकत्वाविशेषा- द। न चानादिकर्मसम्बन्ध एवात्र कारणमिति वाच्यम्। ब्रह्मणः कर्मसम्बन्धाभ्युपगतौ कदाचिदपि निटत्त्तिर्न स्याद। तनन्निवर्त- कान्तराभावात। अविद्यानिवर्त्तकस्यैव बन्धवत्वाभ्युपगमाच्चेति। चतुर्थ प्रसाहुः। संवलितं चेतनान्तरमेवेति। उतेति पक्षान्तरे । तत्र हेतवः, चेतनान्तरेसादयः। एभिस्त्रिभिर्दृपण-

३३ )

अयमुक्त भवाते। चेतनान्तराङ्गीकारे नियमभङ्ग, औपाधिकमेदा- भ्युपगमनियमभङ्ग: परपक्षप्रवेशापच्िश्चेति तचचास्मदिष्टापश्र- मिति भाव: । चरमन्निराकरोति-नाप्युपाधिरेवेति। तत्र हेतुः । बाह्येति। सर्वशास्त्रासम्मतत्वादियर्थः । एवं तन्मतं निराकृस स्वमतं स्थापयन्ति मायावादिन:, त- स्मादियादिना- तस्मात क्षराक्षरात्यन्ताभिन्नं सजातीयवि- जातीयस्वगतभेदत्रयशून्यं सर्वविशेषविनिर्मुक्त- मनुभूतिमात्रं ब्रह्म सर्ववेदान्तप्रतिपाद्यम् । क्षराक्षरसकलपपश्चविवर्त्ताघिष्ठानमिति भावः । त्रिविध- भेदशून्य, तत्र घटादू घटान्तरस्य भेद: सजातीयः, घटाव पटा- दीनां भेदो विजातीया, एकस्मिन शरीरे करचरणाद्यवयवभेद: स्वगतभेद इति विवेक: । तस्य त्रिविधस्यापि ब्रह्मण्यभावः । तत्र न तावत्सजातीयः, चेतनान्तराभावात्। नापि विजातीयः, अचेतनवस्त्वन्तराभावात्। तत्पतीतेर्भ्रान्तिकल्पितत्वेन तन्मि- थ्यात्वाभ्युपगमात। नापि स्वगतभेद:, ब्रह्मणः सावयवत्वम- विशेषत्वाद्यनभ्युपगमादिसर्थः। एवं मायावादिमतमनूद्य; भेदवादिमुखेन निराकरोति, अ- युक्तं चैतदिति। इति प्राप्ते प्ाहुरन्ये। अयुक्तं चैतद, भेदविषयकवाक्यसहस्त्रवि- राघात्। ५

( ३४ ननु वेदान्तशास्त्रे भेदाभेदविषयकाणामुभ- यविधवाक्यानां श्रूयमासात्वेऽपि जीवेश्वरभेदस्य प्रत्यक्षसिद्धत्वेन भेदप्रतिपादकवाक्यकदम्बस्य भे- दानुवादपरत्वेन दोर्बल्याद्, अभेदपराणां तु वा- क्यानामन्यविषयाभावेन स्वार्थ एव प्रामारायात् प्राबल्यम्, उपकमादिषड्लिङ्गोपेतत्वाच्च, तस्माद- त्यन्ताभिन्नं ब्रह्म सर्ववेदान्तार्थभूतमिति चेद न। इत्युक्तमकारेण मायावादिनिर्णये पाप्ते सति एतदयुक्तं चेस- न्ये भेदवादिनो माध्वा: भाहुरितन्वय:। अयुक्त च, अनुपपत्रमू। अनुपपत्तौ हेतुमाङु :- भेदृविषयकेति। वाक्यानि तु-भोक्त्रा- भोग्यं मेरितारञ्च मत्वा पृथगात्मानं मेरितारश्च मत्वा, जुष्टं यदा पश्यसन्यमीशं, सर्व,्पोक्तं त्रिविधं ब्रह्ममेतव, प्रधानक्षेत्र- ज्ञपतिर्गुणेशः संसारबन्धस्थितिमोक्षहेतुः, नियो निखानां चेत- नश्चेतानामेको बहूनां यो विदधाति कामानू, झाजौ द्वावजावोशानी- शौ, अजो होको जुषमाणोऽनुशेते.जहासेनां भुक्तभोगामजोऽन्यः, द्वासुपर्णा,सयुजा सखाया समानं वक्षं परिषस्वजाते, ऋतं पिसन्तौ सुकतस्य लोके,गौरनाद्वती, अजामेकां लोहितशुक्लकृष्णामि, ति। भेदव्यपदेशाच, अधिकन्तु भेदव्यपदेशात, शारीरश्चोभयथाऽपिे हि भेदेनैनमधीयते, भेदव्यपदेशाच्चान्य इति। द्वाविमौ पुरुषौ लोके क्षरश्चाक्षरमेव च। क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षरमुच्यते। उच्तम: पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाह्वतः। यो लोकत्रयमाविश्य विभ्वर्यव्यय ईश्वरः ॥

( ३५ )

यस्मात्क्षरमतीतोऽहमक्षरादपि चोसमः । अतोऽस्मि लोके वेदे च पथितः पुरुषोत्तम: ।। इसादीनि बहुशोऽनुसंघेयानि। स्यादेतत्। तथाऽपि भेद बाक्यानां निर्बलत्वात्कल्पितभेदविपयकत्वेन नैराकाङक्ष्याश्त तद्वाघो न दोषावह इसाशयेन भूयोऽप्युन्थायाशङकयने। ननु वेदान्तशास्त्र इति। वेदान्तशास्त्रे उभयविधवाक्यानां श्रूयमाणत्वेऽपि तयोर्मध्येऽभेदपराणां वाक्यानां मावल्यमित- न्वयः। तदर्थ हेतुमाहु :- भेदप्रतिपादकवाच्यकदम्बम्य दा- र्षल्यादू दुर्बलत्वं हेतुना द्रढयति।जीवेश्वरभेदस्य प्रसक्षमिद्धलवेन न स्वार्थपरत्वमिति शेषः ननु स्वार्धवाधे कथ तेपां नैगकाक्सथ- मिति चेत्तत्राङु :- भेदानुवाद्परत्वेनेति। कल्पितमेदपनिषा- दनेन नैराकाङ्क्षयमिसर्थः । वाक्यानामुभयविधत्व विश- षणमुखेन वित्रियते-भेदाभेदविषयकागामिति। मेदाभेद़ी विषयौ येषां तेषामिति समासः। भेदविषयकाणि वाक्यानि न स्वार्थवन्ति, तद्विषयस्य जीवेश्वरभेदरूपस्य प्रसक्षमिद्न्नान। यद्वाक्यं पमाणान्तरसिद्धविषयकं, तब्र स्वार्थपरम, अग्निहिमस्य भेषजमिसादिवदि,ति पयोगोऽप्यत्र सूचितो भवति। हेन्व.नग माहु :- अभेदपराणां तुवाक्यानां स्वार्थ एव प्रामागया- दिति। तुशब्दोऽसन्तवैलक्षण्यपरो भेदामेदवाक्ययोदविल्य- पावल्यरूपं महद्वैलक्षण्यं द्योतयति। तत्र हेतुमाहु :- अन्यविष- याभावेनेति। अनन्यविषयकत्वेनेसर्थः। अत्र पयोग :- अभेद- विषयकवाक्यानि, स्वार्थपराणि, अनन्यविषयकस्वाद, विभिया- क्यवदिति, यद्द्वाक्यमनन्यविषयक तन्तत्स्वार्थपरम। तत्रेव हेत्- न्तरमाहु :- उपकमादीति। तथा हि। उपक्रमोपसंहारावभ्यासोSपूर्वताफले । अर्थवादोपपत्ती च लिङ्गं तात्पर्यनिर्णय इति-

( ३६ )

वचनाद्। अत्रामनन्तिच्छन्दोगाः । सेदव सोम्येदमग्र- आसीदे,कमेवाद्वितीयमित्युपक्रम: । ऐतदात्म्यमिदं सर्वे, तत्ससं, स आत्मा, तच्चमसी,त्युपसंहारः। ततत्वमसीति नवकृत्वोऽभ्यासः। अभदस्य प्रमाणान्तरानवगतत्वादपूर्वता। येनाश्रुतं श्रुतं भवती- सादिरर्थवादः । मल्लोहतप्परशुग्रहणादिद्ृष्टान्त उपपत्तयः। आचार्यवान्पुरुषो वेद, तस्य तावदेव चिरं यावन्न विमोक्ष्ये अथ संपत्स्ये, इति फलमू। उपसंहरते-तस्मादिति। उक्तहेतुसमुदा- यादिति शङ्काग्रन्थार्थः । अथैतन्निराकरोति-नेलादिना। भवदुक्तो राद्धान्तोऽनुपपत्र इसर्थः। पतिज्ञाऽर्थ हेतुमाह-उभयविधेति। उभयविधवाक्यानामपि तुल्ययोगक्षेमत्वात्। तथाहि। न तावत्प्रत्यक्षगोचरो जीवेश्वरभेदःतयोर- तीन्द्रियत्वेन प्रत्यक्षाविषयत्वात्। "नेन्द्रियाशि नानु- मानमि"ति श्रुतेः। अनुयोगिप्रत्यक्षनिरूप्यत्वाद्वेदप्र- त्यक्षस्य। एवं भेदस्य प्रत्यक्षमोचरत्वासिद्धया तद्वि- षयकवाक्यानामनुवादपरत्वानर्हतया स्वार्थ एव सुप्रमाशत्वात्। नापि तात्पर्य्यनिर्सायौपयिकषड्- लिङ्गोपेताभेदवाक्यप्रतिपाद्यं ब्रह्म, सर्वधर्मविनिर्मु- कस्य निर्विशेषस्य ब्रह्मणो वाच्यत्वानभ्युपगमाद्, वाक्यजातस्य किंचिद्धर्माव्विन्नवस्तुप्रतिपादनप- रत्वनियमात्। एवं सर्वप्रमाणाविषयत्वेन गगनकु-

( ३७)

सुमायमानत्वप्रसङ्गाच्च। वाच्यत्वे चास्य प्रत्यक्षा- भ्युपगमप्रसङ्गादू, अस्मन्मतप्रवशाच्चानापि षड्लि- क्गोपेतत्वेनाभेदवाक्यानां प्राबल्यं वत्तूं शक्यते, भेद- वाक्यानामपि तथात्वश्रवणात्। तथा ह्याम्नायतेS न्तर्यामिब्राह्यशो भेदस्य षड्लिङ्गेपेतवाक्यवाच्य- त्वं बृहदाररायके-वेत्थ त्वंक्काप्यन्तर्यामिणमित्युपक्र- मः। एष ते त्र्प्रात्माऽन्तर्यामीत्युपसंहारः। एष ते आत्मेत्येकविंशतिकृतो ऽभ्यासः । अन्तर्यामिताया अप्राप्तत्वादपूर्वता।स वै ब्रह्मविदित्यादि फलम।तच्च त्वं याज्ञवल्क्य सूत्रमविद्वांस्तवान्तर्यामिसां ब्रह्म ग- वीरुद्रजसे मूर्दा ते पतिष्पतीति निन्दारूपो ऽर्थवादः। यस्य प्रृथिवी शरीरं यं पृथिवी न वेदेत्पाद्युपपत्ति- रिति। तथैवान्यत्राप्यूह्यम्। तस्मादभेदवाक्यानां साम्यप्रतिपादकताऽभ्युपगमेन सार्थक्याद् भेद- वाक्यानामपि प्राबल्यादत्यन्तभेदविषयकमेव वेदा- न्तशास्त्रं तत्सिद्धं चेतनाचेतनात्यन्तभिन्नं ब्रह्म। तदेव विद्टणोति-तथा हीति। यदुक्तो भेदवाक्यानामनुवाद- परत्वेन दुर्बलत्वादभेदवाक्यानां मावल्यमिति दौर्बल्यरूपान् हेतूं- स्तावन्निर्मूलयन्ति-न तावदिति। तत्र प्रमाणमाह-नेन्द्रिया- णि नानुमानमिति श्रुतेः । भेदप्रत्यच्स्येति। भेदश्चात्र

( ३८)

जीवेश्वरविषयको विवक्षितो, न भेदमात्रं, स च भेदोऽन्योन्याभाव- रूपस्तत्मसक्षस्यानुयोगिप्त्क्षतन्त्रत्वाद। उपसंहरति-एवमि- ति। भेदस्य मसक्षविषयताऽसिद्धौ ससां तद्विषयकवाक्यानां च. सुतरां निर्विषयकत्वापत्तौ, सुतमां च तेषां स्वार्थपरत्वं, तस्मा- त्स्वरूपासिद्धोऽयं हेतुर्न प्माणपदारोहणाई इसर्थः। एतेनैव भेद- वाक्यानां स्वार्थपरत्वप्रतिपादनेन द्वितीयस्याभेदपराणां स्वार्थ एव मामाण्यादिव्रस्यापि हेतोरनैकान्तिकल्वेन हेत्वाभासत्वं व्याख्यातं, स्वार्थेममाणत्वस्योभयत्राविशेषाद। कि च स्यादे- तदभेदवाक्यानां पडूलिङ्गोपेतत्वं, तथाऽपि नैतावता भवतामिष्ट- सिद्धिरियाशयेनोपसंहरन्नाह। नापि तात्पर्येत्यादिना । सजातीयादिभेदशून्यं सर्वविशेषरहितं तत्वं षड्लिङ्गोपेतवाक्यानां वाच्यतयाऽभ्युपगतं न वेति विवेचनीयम। नाद्ो वक्तुं शाक्यत इसाह। नापीति। उक्तपकारं ब्रह्म तात्पर्यनिर्णयौपयिकषड- लिङ्गोपेताभेदवाक्यप्रतिपाद्यं न भवतीति। तत्र हेतुः-ब्रह्मगो वाच्यत्वानभ्युपगसाद्। एतत्पपश्चयन्विशिनष्टि-सर्वधर्म- विनिर्मुक्तस्य।सर्वे धर्माः शक्तिगुणादयस्तैः शून्यस्य। अत एव निर्विशेषस्येति। कि च तथात्वे द्वैतापीत्तर्दुर्वारेसाह। वाक्य- जातस्येति। नाप्यन्स इसाह। एवं सर्वप्रमायाविषयत्वेने- ति। अपामाण्ये फलं दर्शयन्हेतुमाह। गगनकुसुमायमानत्ये- ति। व्यतिरके दोषमाह। वाच्यत्षे ेति। अस्मदिति। अपसिद्धान्तापत्तेरियर्थः । वाच्यत्वे द्वैतापत्तिरवाच्यत्वेऽममाण- त्वमित्युभयतःपाशा रज्जुरिति भाव:। अथ तृतीयस्यापि हेत्वाभासतां प्रपश्चयंस्तत्निराकरो- ति-नापीत्यादिना। तथात्वश्रवणादिति । पडलिङ्गो- पेतत्वश्रवणाद्। तदेव प्रपश्चयति-तथा हीत्यादिना। अ्र्-

( ३९ ) न्यत्राप्यूह्यम्। उपनिषदन्तरप्वपि चिन्तनीयमित्यर्थः।उक्तस्य हेतोर्भेदवाक्येष्वप्य्यभिचारादनैकान्तिकत्वेन हेत्वाभासत्वं सु- व्यक्तमित्यर्थमुपसंहरन् स्वसिद्धान्तमाह। तस्मादिति । अत्न्तभेदविषयकमेव वेदान्तशास्त्रमिति विज्ञायते। कुतः भदवा- क्यानामपि प्रावल्यादिति। नन्वेवमभेदवाक्यसमुदायबाघो- उञ्रपि तुल्य इति चेत्तत्राहुः। अभेदवाक्यानां साम्यपतिपाद- कताऽभ्युपगमेन नैसाकाङश्यादिसर्थः । ननु द्वैतापतत्िदोषाद् ब्रह्मणो वाच्यत्वानभ्युपगमेऽपि नोक्तदोषपसरस्तस्य लक्षणवि- षयत्वाभ्युपगमाठ-तथा चैष वाक्यार्थः।सर्वजसर्वशक्तयाश्रय- विश्वनियन्तृजगज्जन्मादिकारणं ब्रह्म तत्पदार्थः। बुद्धयाद्यवच्छ- ऋश्चेतनांशोSल्पशक्तयाद्याश्रयो जीवक्षेत्रज्ञादिशब्दाभिधेयस्त्वं- पदार्थः। उभयत्रस्यूताSभिन्ना सचाSसिपदार्थः। एवं तर्वंपदार्थ-

सोडयं देवदत्त इतत्र तद्देशकालवैशिष्ट्यैतद्देशकालवैशिष्ठ्ययो-

पदाभ्यामुपस्थाप्यते उभयपदार्थाश्रितानां परस्परविरोधहेतूनां शक्यैकदेशानां सार्वश्यादीनामल्पशक्तयादीनां च सागेनोभय- त्रानुगताखण्डत्वनोभयपदार्थामदान्वय इति चेदू । मैवम् । थः सर्वशः सर्ववित्ससकामः सनासङ्कल्पः, स्वाभाषिकी ज्ञानवलक्रिया च, सर्वनामा सर्वकर्मा सर्वलिङ्र: सर्वकाम: सर्वपर्म: सर्वकरृप, इति अविनाशी वा अरेअयमात्माऽनुच्छित्तिघर्मा, न हि द्रप्टुर्दष्टिप- रिलोपो विद्यतेऽविनाशित्वाद,न हि श्रोतृः श्रुतेः, न हि मन्तुर्मतेः न हि विज्ञातुर्विज्ञातेर्विपरिलोपो विद्यतेऽविनाशित्वादि,सादि- श्रुतिभिः स्वाभाविकत्वेनोद्घोपितानां यावदान्मटत्तीनामुभयप- दार्थनिष्ठघर्मीणां सक्तुमशक्यत्वाठ। सागे ममाणाभावाख्। तब न तावच्छन्दः,अप्रसिद्धत्वाव।न च नहे नानाडरिति कि चन,

४० )

मृखोःस मृत्युमाप्नोति य इह नानेव पश्यती, त्यादीनां सच्वान्ना- पामाण्यमिति वाच्यम्। तेषां निरतिशयबृहत्स्वरूपगुणशक्त्याश्रय- स्य ब्रह्मपदार्थस्य भगवत एकत्वपतिपादनपरत्वात। तस्य चास्मद- भीष्टतमत्वादू। न च ब्रह्मटत्तिधर्मनिषेधविषयिकेयं श्रुतिः, केवलो निर्गुणश्चेतिश्रुत्त्यैक्यार्थादिति वाच्यम् । महाऽनुपपत्तिमत्त्वा। न हि महाऽडदरेण स्व्राभाविकयावदात्मवत्तिघर्मान्स्वयमेव प्रतिपाद्य भूयस्तन्निषेधे प्वर्त्तेत सर्वज्ञा भगवती श्रुतिः। तथात्वे चोन्मत्तपज- ल्पितमिव श्रुतिवचनस्यानाप्तत्वपसङ्गात्। न चैवं निर्गुणवाक्य- विरोधापत्तिरिति वाच्यम्। तस्य प्राकृतगुणनिषेधेन कृतार्थत्वाव्। कि चैषाSSनन्दस्य मीमांसेत्युपक्रम्य मनुष्यानन्दप्रभृति चतुर्मुखा- नन्दावसानमुत्तरोतरशतगुणानन्दान् पपञच्य; सर्वेषां परिच्छिन्ना- नन्दाश्रयत्वं च निर्णीय; यतो वाचो निवर्त्तन्ते अप्राप्य मनसा सह, आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान् न बिभेति कुतश्चने,ति मन्त्रेण ब्रह्मण आन - न्दलक्षणगुणस्यापरिच्छिन्नत्वेन तस्य सर्वभयनिवत्तिरुपमोक्षदान शक्तियोग उक्तस्तैत्तिरीये, तथाभूतगुणस्य तुच्छत्वे मोक्षावेधा- यकश्रुतेः सुतरां बाधो नालोच्यते देवानांमियैः पण्डितमानिभि:। तत्सिद्धं ब्रह्मणः स्वाभाविकगुणनिषेधे शब्दस्यामानत्वमिति । नापि तर्क:। नैषा मतिस्तर्केणापनेयेतिश्रुतेः। अचिन्या खलु ये भा- वा न तांस्तर्केण योजयेदितिमनुस्सतेश्च निश्चयात। तर्कापतिष्ठा- नादितिन्यायाच्चेति। अश्रुतिमूलकतर्कस्याप्ामाण्यकथनाव्। न हि वायोः स्पर्शोऽग्रेराष्म्यं जलस्य शैसमिति केनाप्यनुन्मत्तेन त- र्ककुशलेन पुरुषेण निषेद्धुं शक्यते, स्वाभाविकत्वाद। तथैव ब्रह्म- धर्मा अपि निषेधगन्धसम्बन्धानर्हा इति। कि च तत्त्वमादिपदल- क्षयं वस्तु पदान्तरवाच्यं न वेति विवेचनीयमू।नाद्यः।पूर्वोक्तद्वैताप- निदोषस्य तादवस्थ्यात। नान्य:।अपमाणकत्वेन तुच्छत्वादू।नच

( 8१ ) तस्यापि लक्षयत्वान्नोक्तदोष इति वाच्यम्। लक्ष्यस्य लक्ष्यन्वेऽन- वस्थाSSपत्तिपसङ्गाद्। किं च सोडयं देवदत्त इतिटष्टन्ते देशका लयोरनिससम्बन्धत्वाद्धेयत्वं, पिण्डस्य च शकौकभागस्य रु- पाद्यनेकविशेषवत्त्वाव पिण्डशब्दवाच्यत्वाचोपादेयत्त्रम । पवं हेयत्वोपादेयत्वयोः सम्भवाद भागसागलक्षणा कल्पने ब्रम्मणि, प्रकृते तु धर्मधर्मिणोः स्व्राभाविकमम्वन्मश्रवणान्न हेयता, ल- क्षयभागस्य च निर्विशेपत्वादवाच्यत्वाज्च नोपादयन्व्रम। एवं हेयोपादेययोरभावान्न भागलक्षणासम्भवः. विरमट्ष्टन्नत्वान । वाच्यत्वलक्षयत्वयोः सामानाधिकरण्यनियमाच्च। अि चो- क्न्यायः सतादिवाक्ये तुल्यो द्रष्टव्यः। तथा हि। मना- दिवाक्यार्थेऽपि वाच्यत्वे पूर्वदोपव्यामेर्लक्षणैवाकमनापि न्व- याऽड्गीकर्चच्या। एवं तहि ससादिवाक्ये का वा लक्षणेनि विे- चनीयं, जहत्स्वार्थाऽजहत्स्वार्था, जददजहन्मपार्थाबेनि । नाथः पक्षः।गङ्गायां घोप इसत्र शक्यस्य मवाहस्य सागानी रम्याशक्य स्य कल्पनावव सतज्ञानानन्दानां पदार्थनी शक्यनृनानान्या- गादसयमज्ञानं दुःखमिसेतहाक्यार्थोऽम्युपगनः स्पान। नापि द्वितीयः। द्वैतापत्तेः, परमतप्रवेशाच। नापि तृनीयः। उक्तपकरण हेयोपादेयभागासंभवात। किं च, निर्धर्मके सम्बन्धाभावात्। तदभावे सुतरां लक्षणाSभाव इतर्थः। नच शाखाचन्द्रन्यायेन क ल्पितसम्बन्धेनापीष्टार्थसिद्धिरिति वाच्यम्। विषमदष्टान्तन्वान। तथा हि। शाखाचन्द्रयोः सम्बन्धिनोः पसकमनाणगोचर्वेनाने कधर्मवत्त्वेन च सम्बन्धित्वकल्पनायोग्यत्वात्।दाप्टान्तिके तुमर्ववि शेषशून्यतया सर्वप्रमाणाविषयत्वादू न शशश ङ्रकल्पे वस्नुनन सम्ब- न्धित्वकल्पनाऽवकाश इति। कि बहुना, वाच्यत्तानम्युपरामे सर्वथा- लक्षणोपपत्तिरेव्र, वाच्यस्यैव लक्ष्यत्वनियमादिनि पुर्वमेत्रोक्तम।

( ४२ ) तथाSत्र प्रयोग:। लक्ष्यं, न निर्वाच्यं, शब्दार्थत्वात, कुसुमितद्रुमा गङ्गेसादिवदित्यलं विस्तरेण। एवं परमतं निराकृस स्वसिद्धान्तमाह्ठुः । तत्सिद्धमि- त्यादिना। कि च तत्त्वमसीसत्र षष्ठ्यन्तात्तत्पदात् सुपां सुलुगितिसूत्रेण षष्ठीविभक्तर्लुकि कते तत्त्वमसीति वाक्यस्यापि भेदपरत्त्वं सुव्यक्तमिति विवक्षितार्थः । एतन्मतं विशिष्टाद्वैतवादिमुखेन निराकरिष्यत्राह-आहुरेक इति। इतिप्राप्ते प्राहुरेके नैतद्रमशीयम्। अरभेद- श्रुतीनां सर्वस्वार्थत्यागनात्यन्तबाधप्रसङ्गाद्, तरपि तु चेतनाचतनवस्तुजातस्य ब्रह्मविशेषणत्वात्तद्वि- शिष्टं चैकं सर्वज्ञं सर्वशक्ति अनवधिकातिशयान- न्तकल्पाणगुणगणाकरं ब्रह्म वेदान्तशास्त्रप्रतिपा- द्यम्। एवं चेतचेतनये्रिह्मविशेषसात्वेऽपि तद्भि- न्नत्वान्न तद्गुशासांकर्यशङ्कागन्धोऽपीति। इति प्रात्ते नैतद्रमणीयमिसेके पाहुरितन्वयः । एतत्पूर्वो- पन्यस्तं न रमणीयम, अङ्गीकारार्हन्न भवतोसेके विशिष्टाद्वैतं ब्रह्मा- भ्युपगच्छन्तो वदन्तीसर्थः । तत्रहेतु :- अभेदश्रुतीनां बाध- प्रसङ्गादिति। स्वार्थलागादियर्थः। उपलक्षणार्थोडयं हेतुर्भे- दनिन्दाश्रवणाच्च। तत्संर्व परादाद् आत्मनोऽन्यत्र सर्व वेदेखा- दिश्रुतेः । किं तावद्रमणीयं भवतामितपेक्षायां स्वसिद्धान्त- माहु :- अपि त्विति। एवं सिद्धान्त इसर्थः। तदेवोपन्यासमु- खनाहुः-चेतनाचेतनेत्यादिना। तथा चैवं वाक्यार्थः । तरव- मिति सामानाधिकरण्येन जीवशरीरतया जीवप्रकारं ब्रह्मैवाभि-

( ४३ )

हितम्। एवमभिहिते सखयमथो ज्ञायते त्वमिति यः पूर्व देहाधिष्ठा तृतया पतीतः स परमात्मशरीरवया परमात्मप्रकारसृत: परमा- त्मपर्यन्तः पृथकिस्थितिपद्त्त्यनईः। अतस्त्वमिति। त्वत्पकार- विशिष्टन्त्वदर्न्तयामिणमेवाचष्ट इति। अनेन जीवेनात्मनाऽनुप्र- विश्य नामरूपे व्याकरवाणीति, ब्रह्मत्कतयैव यस्य जीवस्य शरीरिणः स्वनामभाक्तत्वात्। तत्वमिति सामानाधिकरण्यमतृ- त्तयोई्योरपि पदयोर्ब्रह्मैव वाच्य, तत्र तत्पदं जगत्कारणभूत सकलकल्पाणगुणगणाकरं निर्विकारमाचष्टे, त्वममिति च तदेव ब्रह्म जीवान्तर्यामिरूपेण स्वशरीरं जीवमाचष्ट इसादि। एवं तन्मतमनूद्य तन्निरसितुमुपक्रमते। अत्र ब्रूम इति। अत्र ब्रूम: नैतच्चारुतरं स्वारस्याभावात्। तथा हि। व्यावर्न्तकत्वं तावद्विशेषसात्वमिति सर्वप- क्षसामान्यम्। एवं चिदचिद्वस्तुनोर्व्रह्मविशेषसात्व्रा- भ्युपगमे कि वा वस्तु ताभ्यां व्यावर्त्तकाम्यां व्यावृ- नं विवत्षितमिति विवेचनीयम्। न च तावच्चेतना- चेतनभूतावेव ताभ्यामेव व्यावर्तेतति वाच्यम् । अत्यन्तासम्भवाद्। एकस्यैत्र वस्तुनः कर्मकर्न्तृवद्दया- वर्त्यव्यावर्त्तकत्वादृष्टश्रुतत्वाद्। नापि वस्त्वन्तरं व्यावर्त्त्यमिति वाच्यम्। तत्वत्रयभिन्नपदार्थान्तरा- भावाद् अरनभ्युपगमाच्च। अपि च चेतनाचेतनवि- शिष्टब्रह्माद्वैताभ्युपगमे ऽपि ब्रह्माश्रेतनाचेतनाभ्यां

४४ भेदस्तयोश्र परस्परभेद: स्वाभाविकोऽभयुपगम्यत एव भवद्भिः। अन्यथा स्वभावसाङ्क्र्यपररुक्तेः। एवं भेदमप्यङ्गीकृत्य पुनर्विशिष्टाङ्गीकारात्मकगौरवा- द्वरीयस्त्वं स्वाभाविकभेदाभेदमतस्यैव लाघवात्।

ह्म सर्ववेदान्तप्रतिपाद्यं तदेवन्न जिज्ञासाविषय- तया सूत्रितं श्रीभगवता बादरायगोनेति। तदेव द्यौपनिषदानां तत्वम्। ननु खवामाविकभेदाभेदवादेऽपि ब्रह्मण स्वत एव जीवभावाभ्युपगमाद् गुरावद्दोषाश्र स्वाभा- विका भवेयुरिति निर्दोषब्रह्मतादात्म्योपदेशा वि- रुद्ा एवेति चेन्न। स्वरूपतो जीवेशयोरैक्यान- भ्युपगमात्। तथा हि। ब्रह्मसाश्चेतनाचेतनयोश्र स्वरूपेगा भेदः, इतरेतरात्यन्तविलक्षसात्वात्। अ- स्थूलमनशिवत्यादिश्रुतेः । तत्र चेतनस्याणुत्वेन निर्देशाहत्वम्, तचेतनस्य च स्थूलत्वेन ब्रह्मणस्त- योवैलक्षरायेनेति विवेकः । एवमेव तस्य तयो- श्र सर्वात्मत्वसर्वनियन्तृत्वसर्वव्यापकत्वखतन्त्र- सत्त्वसर्वाधारत्वादियोगेन ब्रह्मात्मकत्वतन्नियम्य-

(४५ )

भेद इति एष सर्वभूतान्तरात्मा अन्तःप्रविधः शास्ता जनानाम् ।

अत्रैवंपासे नैतच्चारुतरमिति ब्रमः प्रतिजानीन। तरप्प- सयान्तशब्दपयोगात्पूर्वोक्तानां पक्षाणामसन्ततुच्छत्वं सूचितं प्रतिज्ञातेर्ये हेतुमाहु :- स्वारस्याभावादिति। अस्वारस्यं व्यनक्ति। तथा हीसादिना। उक्तविशेषणलक्षणेऽन्यममनन्व- माहु :- सर्वपक्षसामान्यमिति। किं च विशेपणस्थ व्याव- स्र्यभावे साफल्यमिति प्रसिद्धे तस्य चात्राभाव इति बिक- ल्पमुखेनाह-एवमिसादि। तत्रादं दृपयति-नच नार्थादति। तत्र हेतु :- असंभवादिति। असम्भवत्व्मपि हेतुना द्रढ- यति-एकस्येसादि। प्रसक्षश्रुसादिममाणशून्यत्वादिसर्थः । द्वि- तीयं निर्मूलयति-नापीति। तच्च हेतुभ्यां दढीकरोति-तत्त्व त्रयभिन्नपदार्थान्तराभावादिति। उपायकलविगध्यासे रत्रैवान्तर्भावादियर्थः । नापि तार्किकादिवत्पदार्थान्तगभ्युप- गमः शक्यते चक्तुमपसिद्धान्तापत्तेरिति तात्पर्येण द्रिनीयहेतुक-

व्याव्त्त्य, तद्विशिष्टम्य च चेतनविशिष्टं व्यावर्समतो व्यावर्साभा वाभावान्नोक्तदोष इति चेन्ना विशिष्टस्यैकत्वाभ्युपगमान्। अन्यथा विशिष्टाद्वैतसिद्धान्तस्य भङ्गममङ्गात्। अपि च चेतनाचननविशि- ष्टाभ्यामितरेतरद् व्यवच्छिद्यतेSतस्तयोः साफल्यममिति। ससं नात्र विवादावकाशः, तथाऽप्युभयविशिष्टस्य व्यावर्साभावतादवस्थ्य मेवेति दोषान्तरमाह-अषि चेति। भेद: स्त्राभाविकोऽभ्युप- गम्यत एव भोक्तृभोग्यनियन्त्रात्मकविभागो निरुपाधिक: स्वरू-

( ४६ )

स्वाभाविक इति वक्तं न शक्यत इतर्थः । भवद्भिरिति। स्वपक्षासम्भवमालोकयद्भिरकामैरपि। तथा च विशिष्टस्याभेदो- भोकृभोग्यनियन्तृणामितरेतरस्वाभाविको भेदश्च तव श्रीमुखेनैव प्रतिपादते। स्वाभाविकमेदाभेदाश्रयं ब्रह्मेतस्मत्पक्षः मुतर्रा सिद्धः। विशिष्टाङ्गोकारस्तु केवलो भवतां गौरवावह एवेति भावः। स्व्राभाविकभेदानङ्गीकारे दोषमाह-अन्यथेति। साङ्कर्य च, भोक्तरि भोग्यत्व्रनियन्तृत्वयोः समावेशः, भोग्ये भोकतकृत्वनिय- न्तृत्वयोः, नियन्तारि भो कृत्वभोग्येत्वयोः समावेशोऽनुसन्धेयः। जीवगता गुणा ज्ञातृत्वादयो भोग्यवर्गेडचेतनभूते ब्रह्मणि च पा- प्तुयुः, तद्गुणाः सत्त्वादयो दोषा: परिणामादयश्च जीवे ब्रह्मणि च प्राप्तुयुः, ब्रह्मधर्माः सार्वज्यनियन्तृत्त्वशास्त्रयोनित्वादयो जीवात्मनि भोग्यवस्तुनि चेति महादूषणकदम्बापात इति निर्ग- लितार्थः। किं च, "गौरवंच परितज्य लाघवं तु समाश्रयेदि"ति लौकिकन्यायमाश्रिस गौरवलाघवयोर्विवेकमाह-एवं भेदमपी ति। स्वाभाविकमिति भेदविशेषणमत्र योज्यम्, अन्यथाSतिपस- डगाद। अथ स्वसिद्धान्तमाह-तस्मादिति। गौरवलाघयोर्विवेका लोचनादिसर्थः। चेतनश्चाचेतनश्चात्मा स्वरूपं यस्य तथाभूतं यज्ज- गत्तेन भिन्नाभिन्नः स्वभावो यस्य तथाभूतं ब्रह्म सर्वशाखाSर्थभूत- मिसर्थः। तदेव सूत्रकृतामभिपेतमिसाह-तदेवात्रेति।अत्रास्मि- न्तुपक्रमपठितसूत्रे। तत्रैवात्मनिष्ठार्हतां द्योतयति-तदेव हीति। निष्ठानां तत्त्वमिति सिद्धान्त इसर्थः । एतदुक्तं भवति। शास्त्रे तावत् सदेव सोम्येदमग्न आसीदे,कमेवाद्वितीयम,आत्मा वा इदमेक एवाग्र आसीदू, एको ह वै नारायण आसीत, तत्त्वमस्ययमात्मा, ब्रह्म आत्मैवेदं सर्व, सर्वे खल्विदं ब्रह्म,त्वं वा अहमिस्म भगवो देवते

४७

अहं वै त्वमसि देवते, तदात्मानमेवावेदा,हं ब्रह्मास्मी,ति तदनन्य- त्वमारम्भणशब्दादिभ्य, इसादीनामभेदवाक्यानां",निसो निता- नां चेतनश्चेतनामेको बहूनां यो विदधाति कामान, ज्ञाज्ञौद्वावजा- वीशनीशौ, अजो द्येको जुषमाणोऽनुशेते जहासेनां भुक्तभोगा- मजोऽन्यः,जुष्टं यदा पश्यत्यन्यमीशं तन्महिमानमिति वीतशोक:, पृथगात्मानं मेरितारं च मत्वा, जुष्टस्तत्तस्तेनामृतत्वमेति, पधान- क्षेत्रज्ञपतिर्गुणेशः, अक्षरात्परतःपरः, तस्मिल्लोकाः श्रिताः सर्वे, तद्दुनायेति कश्चन, भीषास्माद्वातः पत्रते भीषोदेति सूर्य: भीषास्मादग्निश्चेन्द्रश्च मृत्युर्धावति पश्चमः, यद्धूतयोनि पवदन्ति- धीराः, एष योनि: सर्वस्य स्थावरस्य चरस्य च मर्वाल्लोकानीशते ईशिनीभि: सर्वस्य प्रभुमीशानं सर्वस्य शरणं सुहृत, तमीश्वराणां परमं महेश्वरं, न तत्समश्चाभ्यधिकश्च दृश्यते पराऽस्य शक्तर्वि- विधैव श्रूयते स्वाभाविकीज्ञानबलक्रिया च, सर्वस्य वशी सर्व- स्येशान:, विवक्षितगुणोपपत्तेश्च, सर्वधर्मोपपत्तेश्च, सर्वोपेता च, भेदव्यपदेशाच्चान्य, अधिक तु भेदनिदेशादि"सादिभेदपराणां सर्व तं परादाद्योऽन्यत्रात्मनः सर्वे वेदेत्यादिभेदनिषेधपराणां अथात आदेशो नेति नेति, अन्यत्र धर्मादन्यत्राधर्मीद, अस्थूलम- नणुइ, सादिनिषेधविषयकाणां" च श्रवणदू न तेपामितरेतरबा- धकभावो वक्तुं शक्यः । तुल्यबलत्वाव तच्चोभयेपां भेदाभेदवि- षयकाणां षडलिङ्गोपेतत्वपतिपादनेन पूर्वमेव साम्यं निर्णीतम्। एवं सर्वेषामपि स्वार्थे पामाण्यसिद्धये भिन्नाभिन्नब्रह्ममूत्रकृद्धि- रनिर्णीत तेनाभिमायेण तद्घटकसूत्राणि पणीतवानू अंशो नानाव्यपदेशाव, अन्यथा चापि दासकितवादित्वमधीयते एके, उभयव्यपदेशात्व्राहिकुण्डलवत, शारीरश्चोभयेSपि हि भेदनैनमधी- यते, इसादीनि। अतश्चैवं वाक्यार्थ:, तत्त्वमसि, सर्व खल्विद ब्रझ्मे,-

(g८ ) सादिभ्यरचिदचिदात्मनोर्ब्रह्मतादात्म्योपदेशस्य तयोर्ज्रझ्मात्म- कत्वेन ब्रह्मायत्तस्थितिप्रवृत्तिकत्वेन ब्रह्मव्याप्यत्वेन च स्वार्थ- परत्वं समञ्जसं तत्र ब्रह्मात्मकत्व नाम ब्रह्मात्मा यस्य चेतना- चेतनवस्तुजातस्य तद्ट्रह्मात्मकं तस्य भावस्तत्वं, तेन एष मे आ- त्माडन्तर्यामी एष सर्वभूतान्तरात्मा सर्वव्यापी सर्वभृतान्तरात्मा पति विश्वस्यात्मेश्वरम, आत्मेति तूपगछन्ति ग्राह्यन्ति च, अह- मात्मागुडाकेश सर्वभूनाशयस्थितः, क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि, अहं भवो भवन्तश्च सर्वे नारायणात्मकाः,। इन्द्रियाणिमनो बुद्धि: सच्त्वं तेजो बलं घृतिः । वासुदेवात्मकान्याहु: क्षेव्रं क्षेत्रज्ञ एव च,।। इत्यादिश्रुतिस्मृतिमूत्रेभ्यः सर्वात्मा स्वतन्त्रसत्ताSSश्रयः परब्रह्म श्रीपुरुषोत्तम इति सिद्धम । स्वतन्त्रसत्त्वं च आत्मतन्त्रत्वे सति स्वायत्तस्थितिपटत्ति- कत्वं नियन्तृत्वादिवदसाधारणधर्मविशेषस्तस्य च भगवद्ब्रह्मा- त्मसन्नारायणादिशब्दवाच्ये श्रीकृष्ण एवान्वयः । तस्यैव सर्वनियन्तृत्वात् नियतृत्वस्वतन्त्रसच्तयोः सामानाधिकरण्य- नियमाव, सदेव सोम्येदमग्र आसीदू, एतदक्षरस्य प्रशासने गार्गि ! सूर्याचन्द्रममौ विधृतौ तिष्ठतः, भीषास्माद्ातः पवते, आत्मा हि परमस्वतन्त्रोऽधिगुणः, न तत्समश्चाभ्यधिकश्च दृश्यते, न चेशिता नैव च तस्य लिङ्गं, सकारणं कारणाधिपा- धिपः, न तस्य कश्चिज्जनिता न चाधिपः, सर्वस्य चाहं हदि मत्निविष्टो मत्तः स्पृतिर्ज्ञानिमपोहनं च, । बुद्धिज्ञानमसंमोहः क्षमा ससं दमः शमः । भवन्ति भावा भूतानां मत्त एव पृथग्विधा:।। इसादयन्वयव्यतिरकसावधारणवाक्यभ्य: तदेव सर्वात्मत्वं

( 8९ )

पुरस्कृ तद्विषयकत्वेनाभेदविषयकवाक्यजातस्य मवत्तिः। एवं तस्य सर्वात्मनो भगवतः श्रीकृष्णस्यात्मीयनियम्यपरतन्त्रस- न्वाश्रयं चिदचिद्रूपं विश्वमिति फलितम्। परतन्त्रसच्चं च परा- यत्तस्थि तिपव्टत्तिकत्वमू। तच्च नियम्यवर्गाश्रित,तदसाधारणधर्म- त्वाद। यदासीत्तदधीनमासीदि,ति तमेव भान्तमनुभाति सर्व तस्य भासा सर्वमिद विभाती,सादिश्रवणाद। ससुरासुरगन्धर्वसयक्षोरगराक्षसम। जगद्वशे वर्त्ततेऽदः कृष्णस्य सचराचरम् ॥ अहं सर्वस्य पभवो मत्तः सर्व पवर्त्तते । इसादिस्मरणाच्च। परतन्त्रसत्त्वं द्विविधं, कूटस्थविकारिभे- दाद। कौटस्थ्यं नाम जन्मादिविकारशून्यत्वे सति शाश्वतत्वं, तदधिकरणं जीवक्षेत्रज्ञपुरुषादिशब्दवाच्यं चेतनवस्तु, अजो हेको जुषमाणो डनुशेते, न जायते म्रियते वा विपश्चित, न जायते म्रियते वा कदाचि- न्नायं भूत्वा भविता वा न भूयः । अजो निसः शाश्वतो डयं पुराणो- न हन्यते हन्यमाने शरीरे॥ इसादिवचनेभ्यः। विकारवत्त्वे सति निसत्वं द्वितीयं, तद- धिकरणं चाचेतनं प्रधानमायाSSदिशब्दाभिधेयम, अजामेकां लोहितशुक्लकृष्णां, गौरनाद्यन्तवती, त्रिगुणं तज्जगद्योनिरनादिमभवाप्ययम्। अचेतना परार्था च निसा सततविक्रिया॥ तदेतदक्षयं निसं जगन्मुनिवराखिलम्। आविर्भावतिरोभावजन्मनाशविकल्पवदि- सादिवचनात्। तथा च परतन्त्रसत्त्वविषयकत्वेन भेद- ७

(५० ) शास्त्रस्य प्रवृत्तिः, तयैव सेषां नैराकाङक्ष्यं च। एवमेव भेदानेषे- धपराणां चेतनाचेतनवत्तिस्वतन्त्रसत्त्वनिषेधविषयकत्वेन नेतिने- तीसादिनिषेधपराणां ब्रह्मणः सर्ववैलक्षण्यप्रतिपादनेन च तथा- त्वमिति निरवद्यम्। इत्थं विश्वात्मपरब्रह्मसर्वज्ञसर्वशक्तिस्वतन्त्रस-

दार्थावच्छिन्नसर्वान्तरात्मा वासुदेवस्त्वंपदार्थोऽसीति वाक्यार्थः। स च शक्यत्वान्मुख्य एव, ब्रह्मण: सर्वात्मत्वेन स्वतन्त्रसत्त्वाश्र- यत्वेन च सर्वशब्दवाच्यत्वाद्। नतु परब्रह्मणः श्रीपुरुषोत्तमस्य नारायणादिपदार्थस्य स- र्वात्मनस्तत्पदार्थत्वे न कश्चिद्विवादावकाशः, श्रौतत्वाद। परंतु जीवान्तर्यामिणस्त्वंपदार्थत्वं कथमिति वक्तव्यं, त्वंपदस्य जीव- विषयकत्वातिमसिद्धत्वादिति चेन्न। विश्वात्मत्वेन सर्वशब्दवाच्य- त्वादेवेति ब्रूम:। यथाऽस्ेर्ढगिसत्राग्निशब्दोऽकारगकाराद्यवच्छि- न्रानुपूर्वीकाग्निशब्दपर:, अग्नौ जुहोतीसत्र च स एवाग्निश- ब्दो दहनमकाशनादिधर्मावच्छिन्नपदार्थोपस्थापनपरः। एवमुभ- यार्थपतिपादकत्वं शक्यत्वात्तयार्मुख्यमेवेति शाब्दिकानां रा- द्धान्त:। तथैवात्रापि सर्वेषां चेतनाचेतनवस्तुजातवाचकानां तत्त- त्पदार्थवाचकत्वेऽपि तत्पदार्थान्तरात्मभूतब्रह्मपरत्वमविरुद्धं,सर्वा- त्मत्वाद। यथा चतुर्मुखादिशरीराणि तत्तदवच्छिन्नाः तत्तच्चेत- तयितारश्च चतुर्सुखादिशब्दवाच्यास्तेषां शक्या एव तैरभिधी- यन्ते स्वशक्तिभिरेव, तथैव तेषां चतुर्मुखादिपिण्डतत्तदवच्छिन्नक्षे- त्रज्ञाभिधानपरत्वेऽपि तस्य तत्तदन्तरात्मत्वादू ब्रह्माभिधानपरत्वं प्रधानमेवेति सुशकं वक्तुमिति भाव:।एतदभिपायमाश्रिस वस्तु- जातस्य ब्रह्मतादात्म्यमुद्घोषयन्ति श्रुतयः, ऐतदात्म्यमिदं सर्व, सर्व खल्विदं ब्रह्म, भोक्ता भोग्यं मेरितारं च मत्वा सर्व भ्रोक्तं

(५१ ) त्रिविधं ब्रह्ममेतत, नारायण: परो ध्याता ध्यानं नारायण: पर: इसाद्या:।

न्यादिस्मृतिविधेयत्वाद् उक्तार्थे ममाणत्वं सुशकं, न तथोक्तार्थः पमाणपदवीमारोहति, पमाणशून्यत्वाद। न चोक्तोपमानमेवात्र प्रमाणमिति वाच्यम्। अश्रौतस्योपमानस्यातिदुर्वलत्वादिति चेव्र। नामानि सर्वाणि यमाविशन्ति, सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति, नमामः सर्ववचसां पतिष्ठा यत्र शाश्वती,सादिशास्त्रस्यैवात्र पमाणत्वात्। तत्सिद्धं भगवतः सर्वात्मत्वेन, विश्वस्य च तदात्मकत्वेन तत्तादा- त्म्योपदेशाईत्वमिति। तथा चोक्तं श्रीभगवद्धिराद्याचार्य्यचरणै :- सर्व हि विज्ञानमतो यथार्थकं श्रुतिस्मृतिभ्यो निखिलस्य वस्तुनः। ब्रह्मात्मकत्वादिति वेदविन्मतं त्रिरूपताऽपि श्रुतिसूत्रसाधितेति। एष श्लोको वेदान्तरत्नमञ्जूपायां निपुणं व्यारूयात: श्रीपुरुषोत्तमाचार्यचरणै,र्विस्तरभिया नात्र व्याखयायते । कि च ब्रह्मायत्तस्थितिपवृत्तिकत्वेनापि जगतो ब्रह्मतादात्म्यो- पदेशः सुशकः। यद्यदायत्तस्थितिमवृत्तिक तत्तदभेदव्यपदे- शार्हमिति व्याप्तिमामनन्तिच्छन्दोगा: पाणसंवादे, न वै वाचो न चक्षूंषि न श्रोत्राणि न मनांसीसाचक्षते, प्राण एवैतानि स- र्वाणि भवतीत्यादिना। ब्रह्मव्याप्यत्वेनापि वस्तुजातस्य ब्रह्म- तादात्म्यं सुघटितमेव। यच्च किश्चिज्जगत्यस्मिन दृश्यते श्रूयतेSपि बा। अन्तर्बहिश्च तत्संर्व व्याप्य नारायण: स्थितः ।।

( ५२ )

द्यावा पृथिव्योरिदमन्तरं हि व्यापं त्वयैकेन दिशश्च सर्वा इति शास्त्रवचनात्। योऽयं तवागतो देव ! समीपं देवतागण: । स न्वमेव जगत्सृष्टा यतः सर्वगतो भवान्॥ सर्व समाप्नोषि ततोऽसि सर्व इतिघटकस्मृत्या व्याप्यस्य व्यापकाभिन्नत्वनिर्देशार्हत्वं प्रतिपादितम्। इत्थं सामान्येनोक्तं तत्वं श्रुत्वा; विशेषतो वाक्यार्थ श्रोतु- कामा निर्णीतार्थ शङ्कामुद्गावयन्ति-नन्विलादिना। यथा ब्रह्मणो गुणाः स्वाभाविकाश्च श्रूयन्ते स्वाभा- विकी ज्ञानबलक्रिया चेसादिना, तथा जीवगतदोषा ब्रह्मण्येव स्वाभाविका: स्युस्तयोरेकत्वादिसर्थः। उक्तदोषं परिहरन्समा- धत्ते-नेति। नोक्तशङ्काऽवकाश इति प्रतिजानाति। पतिज्ञातार्थे हतुमाह-स्वरूपत इसादि। स्यादेतद्यदि जीवेशस्वरूपैक्याङ्गी- कारो, न तु सोऽस्ति, अपि तु तद्विलक्षणमेवेत्याशयेन व्यञ्ञन् वाक्यार्थमाह-तथा हीसादिना। प्रतिज्ञातं विद्टणोति-ब्रह्मण इसादि। उक्तार्थे हेतुमाह-इतरेतरेति। तत्र चेतनः स्वरूपेण परि- च्छिन्नः, अणुपरिमाणकत्वात्।अचेतनोऽपि तथैव स्थूलादयनेकरू- वच्चाद्। ब्रह्म तूभयविलक्षणं त्रिविधपरिच्छेदशून्यत्वाद। तच्चोक्तं पूर्वमेवानन्तपदव्याख्याने तदेवात्र श्रतिमुखेन द्रढयति-अस्थू- लेति। स्थूलादिविलक्षणमिसर्थः। श्रुत्युक्तवैलक्षण्यं विभजते तत्रेति। तत्र तेषु त्रिषु मध्ये। ब्रह्मणस्तयोरिति। तत्पदार्थस्य

तनाचेतनयोरिसर्थः । एतेन भोक्तभोग्यनियन्तृव्टत्तिस्व्राभाविक- भेदनिरूपणेन चेतनानामपीतरेतरभेदोऽर्थात्सिद्धो भवति "अजो- ड्रेको जुषमाणोऽनुशेते जहालेनां भुक्तभोगामजोऽन्य इति श्रुतेः।

( ५३ ) एवं भेदप्रकारो निरूपितः। इदानीमभेदप्रकारमाह-एवमेवेति। एवमेवाभेद इसन्वयः। यथा स्वाभाविको भेदस्तथैवाभेद इसर्थः। तमेवाभेद दर्शयति-तस्थेत्यादिना। तस्य सर्वात्मत्वादियोगेन तयोश्च ब्रह्मात्मकत्वादियोगेनेति क्रमेणान्वयः। तत्र शास्त्रं पमा- णयति-एष सर्वभूतान्तरात्मेत्यादि। एतानि च क्रमतः सर्वात्मत्वादिविशेषणेषु ममाणतया योज्यानि, तान्येव च व्यतिरे- कमुखेन ब्रह्मात्मकत्वादिविशेषणेष्वपि प्रमाणत्वेनानुसन्धेयानि। यञ्च किश्चिज्गत्यस्मिन् दृश्यते श्रयतेऽपि वा। अरन्तर्बहिश् तत्सर्वं व्याप्य नारायमाः स्थित:। आत्मा हि परमः स्वतन्त्रोधिगुा:, तस्मिं- ल्लोका: श्रिता: सर्वे, इत्यादिश्रुतिभ्यः। यद्यदात्मकं यन्नियम्यं यद्मयाप्यं यत्तन्त्रसत्ताकं यदाधेयं च त्तदभिन्नत्वनिर्देशाह पृथिवीघटादिवदू, अ्रत्नि- धूमवत्, प्राणेन्द्रियवदू, भूतभौतिकवच्च। किं च। यथा घटो द्रव्यं पृथिवी द्रव्यमित्यत्र द्रव्यत्वावच्छि-

मानाधिकररायं मुख्यं, विशेषस्य सामान्याभि- न्नत्वनियमात्। तथैव सार्वज्ञाद्नन्तगुणवच्छि- न्नस्यापरिच्छ्िन्नशक्तिवैभवस्य ब्रह्मरमणाः स्वात्मक-

सुव्यक्तम्। एतदर्थकानि तत्त्वमस्यादिवाक्यानी-

( ५४ ) ति तात्पर्यार्थः । तस्मात्स्वभावतोऽपास्तसमस्त-

ककल्याागुगाशक्तिवैभवाश्रयो जगज्न्मादिहे- तुरखिलशास्त्रैकवेद्यो मुक्तप्राप्यः परब्रह्मभगवदा-

श्रयः श्रीपुरुषोत्तमो रमानिवासोSत्र जिज्ञास्यो मुमुक्षुभिरिति निर्गलितोऽर्थः । एवमुक्तसिद्धान्ते तत्पदार्थो निरूपितः। तत्रैव व्यापितिं दर्शयन्नतुमानमाह-यद्यदात्मकमित्यादि। तथा हि। जग, द्रह्माभिन्नं भवितुमहति, तदात्मकत्वादू,यो यदात्मकः स तदभिन्नो दृष्टो यथा मृदात्मको घटो मृदभिन्ननिर्द्देशाहस्तद्वव। तन्नियम्यत्वाद। यो यन्नियम्यः स तदभिन्ननिर्देशाहः यथा जीव- नियम्यं शरीरं जीवाभिन्नं पतीयते तद्रव। तव्याप्यत्वाद, यो यव्ा- प्यःस तदभिन्ननिर्देशाहः, यथा वन्हिव्याप्यो धूमस्तदभिन्नस्तद्वत। तद्धीनत्वा, यददधीन तत्तदभिन्ननिर्ददेशाई यथा प्राणायत्त इ- न्द्रियगणस्तदभिन्ननिर्देशाहस्तद्वतू।तदाधेयत्वादू, यो यदाघयःस तदभिन्ननिर्देशाईःयथा भौतिक स्वकारणरूपाधिकरणमहाभृता- भिन्ननिर्देशाहै तद्वदिसादि। अत्राभिन्नत्वं च पृथक्स्थितिपटत्त्य- योग्यत्वं विवक्षितं, तथा च नोक्तार्थे व्यभिचारशङ्गेतर्थः।एवं सा- मान्येनाभेदप्रकार उक्तः। इदानीं स्वस्य हार्द दर्शयन्नाह-किं चेति। घटो द्रव्यमिसत्र घटस्य द्रव्यतादात्म्यं शक्यत्वान्मुखयमेव घट- त्वावच्छिन्नस्य द्रव्यत्वावच्छिन्नं विना पृथकस्थितिपवृत्त्यनर्ईत्वाद, द्रव्यात्मकत्वात्। एवं विश्वं ब्रह्मेतत्रापि चेतनाचेतनरूपविश्वस्य

(५५ ) ्रह्मतादात्म्योपदेशो मुख्य एव शक्यत्वसाम्यात्। ब्रह्मविरहेण ! विश्वस्य पृथगवस्थानपवर्त्तनार्हत्वायोगादू ब्रह्मात्मकत्वादिति भाव: विशदार्थत्वाव्याख्यातपायोSयं ग्रन्थः।अपरिच्छिन्नेति। अपरिच्छिन्नौ शक्तिवैभवौ यस्य स्वात्मकेति। स्वं ब्रह्मैवात्मा यस्य तत्स्वात्मकं च तच्चेतनाचेतनवस्तु च तदवच्छिन्नश्चेतना- चेतनान्तरात्मन्तर्यामी तदभिन्नत्वमियर्थः। एतदर्थकानीति। एष उक्तार्थस्तादात्म्यपकारो येषां तानि तत्त्वमस्यादिवाक्यानी- सत्रादिपदेन ऐतदात्म्यमिदं सर्वम्, अयमात्मा ब्रह्म, आत्मैवेदं सर्व, सर्वे खल्विदं ब्रह्म, त्वं वा अहमस्मि भगवदेवते, अहं वै त्वमसि देव- ते तदात्मानमेवावेदाहं, ब्रह्मास्मी,ति। स ब्रह्मा स शिव: सेन्द्रः सोडक्षरः परमः सवराद। क्षेत्रज्ञं चापि मां सिद्धि सदसच्चाहमर्ज्जुनः ।। मत्तः सर्वमहं सर्व मयि सर्व सनातने- सादीना श्रृतिस्मृतीनां संग्रहः। उपसहरति-तस्मात्सर्वभावतइत्यादिना। स्तव्रत ए- वापास्ता निरस्ता: समस्तदोषा: क्ेशकर्मविपाकादयो य- स्मात्स तथा। तत्र क्ेशः पश्चविधः, अविद्याSSदिभेदात्। कर्म द्विविधम, पुण्यापुण्यभेदाव। द्विविधमापे प्रकारान्तरेण त्रि- विधं, सश्चितक्रियमाणपारब्धभेदावू। विपाकस्तु सुखदुःखात्म- कस्वर्गनरकादिभेदादनेकविध इति बोध्यम्। तत्र हेतुमाह- अनन्तेत्यादि। वक्ष्यमाणलक्षणलक्षितजगत्कारणत्वयोगं विध- ते-जगज्जन्मादिहेतुरिति। उक्तार्थे ममाणमाह।अखिलशा- स्रैकवेद्य इति। तस्यैव फलरूपतां दर्शयन विशिनष्टि-मुक्तमाप्य इति। तस्य सर्वशास्त्रवाच्यत्वं व्यअ्रन्नाह-परव्रह्मेत्यादि। औप- निषदार्थ संगृह्लन विशिनष्टि-चिद्चिदियादि। तस्यैव सर्वोत्कृ-

(५६ ) ष्टत्वं दर्शयन्नाह-पुरुषोत्तम इति। विशेष्यं दर्शयति-रमानि- वासेति। अत्रास्मिञच्छास्त्रे जिज्ञास्यो जिज्ञासासूत्रोक्तेष्यमा- णज्ञानस्य विषय इति तत्पदार्थो वेदमातृमन्त्राभिहितदेवपदवाच्य इति यावत्। इदानीमुक्तवाक्यार्थमनूद्य पदार्थान् व्याख्यास्य- न्नाह-एवमित्यादिना। वक्ष्यमाणमुपक्रमते-अथ प्रसङ्गादिति। अथ प्रसङ्गत् त्वंपदार्थादिचिद चित्स्वरूपं नि- रूप्यते। तत्र देहेन्द्रियमनोबुद्धिप्रामादिविलक्षणो ज्ञानस्वरूपो ज्ञाताऽहमर्थरूपः परमेश्वरायत्तस्वरू- पस्थितिप्रवृत्तिको Sणुपरिमाणाकः प्रतिशरीरभिन्नो-

ज्ञानस्वरूपं च हरेरधीनं शरीरसंयोगवियोगयोग्यम्। अणुं हि जीवं प्रतिदेहभिन्नं- ज्ञातृत्ववन्तं यदनन्तमाहु- रित्यादिना। व्याख्यातश्रायं श्लोक: श्रीपुरु- षोत्तमाचार्यचर सौर्वेदान्तरत्मञ्जूषायां तत्रैव द्र- ष्टव्यम्। तथा च श्रुतयो न्यायाश्र, तस्माद्दा एत स्मान्मनोमयादन्योऽन्तरात्मा विज्ञानमय इति। यथा सैन्धवघनोऽनन्तरो बाह्यः कृत्स्नो रसधन

(५७ ) एवं य आत्माऽनन्तरो बाह्यः कृत्स्नः प्रज्ञानघन एवा,त्रायं पुरुषः स्वयंज्योतिर्भवति, अविनाशी वा अरे अयमात्मा अनुच्छ्ित्तिधर्मा, अथ योऽयं वे- द जिघ्रागीति स आत्मा, कतम आत्मा योड- यं विज्ञानमयः प्रागः सुहृदन्त्ज्योतिः पुरुष एव द्रष्टा श्रोता रसयिता घाता मन्ता बोद्धा वि- ज्ञानात्मा पुरुषः, न हि द्रष्टुईष्टेर्विपरिलोपो विद्यतेSविनाशित्वादू, न हि श्रोतुः श्रुतेः, न हि मन्तुर्मतेः, न हि विज्ञातुर्विज्ञातेविपरि- लोपो विद्यतेSविनाशित्वाद, विज्ञातारमरे केन विजानीयाद, जानात्येवायं पुरुपः, न पदयो मृत्युं पश्यति न रोगं नो तद्दुःखतां स उत्तमः पुरुषो नोपजनं स्मरन्निदं शरारम, एवमेव परिद्र- ष्टुरिमा: षोडश कलाः पुरुषायणाः पुरुषं प्राप्या- स्तं गच्छन्ति ज्ञोऽत एव कर्ता शास्त्रार्थत्वाद, तरहं वै त्वमसि दवते, सोऽहं ब्रह्मास्मीति, मृत्यु- मृत्युं नमाम्यहं, तमेव भान्तमनुभाति सर्व तस्य भासा सर्वमिदं विभाति, एष एव साधुकर्म का- रयति तं यमेभ्यो लोकेभ्य उत्निनीपते, स एवा- साधुकर्म कारयति तं यमेभ्यो लोकेभ्योऽधो नि- U

५८ ) नौषते, स कारयेतपुरायमथापि पापं, न तावता दोषवानीशिता ऽपि जीवो डल्पशक्तिरस्वतन्त्रोऽवरः, तरणुह्येष आत्मा चेतसा वेदितव्यो यस्मिन्प्राणः पञ्चधा शं विवेश अणुर्ह्येष आत्माऽयँ वा एते सि नीता: पुरायं पापं, बालाग्रशतभागस्य शतधा कल्पितस्य च । भागो जीवः स विज्ञेयः स चानन्ताय कल्पते॥ बुद्धेर्गुगोनात्मगुगोन चैव ह्याराग्रमात्रो ह्य- वरोडपि हष्टः । उत्क्रान्तिगत्यागतीनां नाणुरतच्छ्वुतेरिति चे-

ज्ञवत्, नित्यो नित्यानां चेतनश्चेतनानामेको बहूनां यो विदधाति कामान, अशो नानाव्य- पदेशात्, त्ररस्ति खल्ल्वन्योऽपरो भूतात्मा यो- 5यं सितासितैः कर्मफलैरविभूयमानः सदसद्यो- निना यस्य समूढत्वादात्मस्थम्प्रभुं भगवन्तें का- रायतारं नापश्यद गुसौ रूप्यमाण: कलुषीकृत- श्रवेति, तरजो ह्येको जुषमागोऽनुशेते जहात्येनां भुक्तभोगामजोऽन्यः,निरञ्जनः परमं साम्यमुपैति, न स पुनरावर्चते, अनावृत्ति: श्रवसादित्याद्याः।

५९

तत्रेति। तयोश्चेतनाचेतनयोर्मध्ये। अत्र भृतचतुष्टयमे वात्मेति लोकायतिका आहुः। तस्य घटौदनादावतिव्याप्तत्वे- न दुष्टत्वादू देह एव आत्मेति चार्वाकाः। देहे मृते चैतन्याद- शनाद् देहातिरिक्तस्तत्परिमाणकश्चेतन इति दिगम्बराः । तस्य प्रत्यक्षपमाणागोचरत्वात् सत्त्वेपीन्द्रियैर्विना रुपादि- विषयज्ञानासिद्धरिन्द्रियाण्येवात्मतत्त्वमितेके तदनुयायिनः । सुपुप्तौ तेषां देहवल्लयदर्शनाद् य एवाहं रूपमद्राक्षं स एवाहं शब्दं शृणोमि गन्ध जिव्रामीसादिपसभिज्ञावाधाद् रूपाद्यतु- भवस्य यौगपद्योपपतेः तत्क्रमभङ्गाच्चेसािदेतुभिर्नेन्द्रियाणामा- त्मत्वं, किं तु चक्षुरादिनियामकं शरीराश्रयं मन एनात्मेनि के चित्। क्षणिकविज्ञानव्यतिरिक्तवस्त्वन्तराभावात क्षणिकवि- ज्ञानमेव चेतन आत्मेति योगाचारा:। ज्ञानाकारानुमेयः क्ष- णिकबाह्यार्थ एव तत्त्वमिति सौत्रान्तिकाः । क्षणिकवाह्यार्थ ए- वात्मेति वैभापिकाः। क्षणत्रयेऽपि स एवायमिसादिप्रयभिज्ञाऽम- म्भवात् सुषुप्तौ तेषामभावदर्शनाच्चासम्भवः । न च प्रतभि- ज्ञाया ज्वालाया इक संततविज्ञानोदयमादृश्यादुपपत्तिरिनि वा- च्यम्। सुषुप्ती विज्ञानवत्तत्पवाहस्याप्यभावात्। तत्र तत्म- वाहस्य भावाभ्युपगमे विषयावभासप्रसक्ते: निरन्तरनिराल- म्वनज्ञानासम्भवात्तस्माच्छन्यमेवात्मतत्त्वमिति माध््यमिकाः । तदेतत्सर्व व्यवहारलोपप्रसङ्गादियादिविवादवाहूल्यस्य तन्त्रा- नतरसद्धत्वान्नात्र विस्तरापेक्षा, किं तु ग्रनथकृदभिमायद्योतना- र्थमनुवादत उदिष्ट इति। एतदभिप्रायेणाह-देहेन्द्रियमनोयु द्विप्रासादिविलच्य इति।तथा च प्रयोगा :- भूनचतुष्टयं नात्मा कार्यत्वाद् घटादिवद्। देहो नात्मा भौतिकत्वाद घटवत्। इन्द्रि- याण्यात्मा न भवन्ति करणत्वाद्वास्यादिवत्। मन आत्मा न

(६०)

भवति करणत्वादिन्द्रियवद । बुद्धिरात्मा न भवति अन्तःकरण- त्वान्मनोवदू, जन्यत्वादू देहादिवच्च।प्राण आत्मा न भवति वायु-

र्थः। पूर्वोक्तपक्षविलक्षण इति यावत। किं च, देहेन्द्रियादिविलक्ष- णस्य ज्ञानेच्छाSSदिचतुर्दशगुणाश्रयस्य विुपरिमाणकद्रव्यवि-

ज्ञानस्वरूप इति। ज्ञानं चैतन्यं स्वरूपमस्येति तथा सः। ज्ञान- 4

विशेषविनिर्मुक्तं ब्रह्मैव जीवात्मत्वेनाभ्युपगच्छतां मच्छन्नबाह्यानां मायावादिनां पक्षेSतिप्रसक्तिं वारयति-ज्ञानेति। ज्ञानाश्रय इतर्थः। ज्ञानत्वे सति ज्ञानाश्रयत्वमिति जीवेश्वरसाधारणल- क्षणं बोध्यम्। एतेनैव निरअनः परमं साम्यमुपैति, मम सा- धर्म्यमागता:, पूता मद्भावमागता, इसादिवाक्यानि व्याख्या- तानि भवन्ति, उभयत्रोक्तलक्षणसमन्वयात्। नतु ज्ञानस्वरूपस्य स्वप्रकाशस्यात्मनो ज्ञानाश्रयत्वं कथं ज्ञान- त्वाविशेषादू, न हि जले जलं भिन्नमवतिष्ठते, ज्योतिषि ज्योतिर्वा Sतो बुद्धिद्टत्तिप्रतिविम्बितस्य चेतनस्वरूपस्य ज्ञानत्वोपचार इति चेन्न। न हि धर्मिधर्मयोरसन्तसाजायमभेदे नियामकं, कि तुभेदाग्रहमात्र- मेव, तयोर्ज्ञानत्वाविशेषेSपि धर्मित्वधर्मत्वावच्छेदेन विजातीयत्वादू दृष्टान्तासिद्धि:, द्युमणितत्पभावयोस्तेजस्त्वसाम्येSपि द्युमणित्वम- भावत्वावच्छिन्नतया धर्मिघर्म्मभावस्य दृष्टचरत्वान्नातुपपत्तिः। वस्तुतस्तु जले ज्योतिषि चासन्तसाजासेन भेदाग्रहेऽपि भेदस्य सत्वमेव, सावयवद्रव्यत्वेनातुमानादू। अन्यथा घटादौ पार्थिवाव- यवानामप्यभेद: कथ न वक्तुं शक्यते त्वया। तथाऽतर प्रयोग :- जले निक्षिततं जलं भिन्नमेव सावयवद्रव्यत्वात पार्थिवरजःसमुदाये नि-

६१ )

क्षिप्तपार्थिवरजोवत, तिलराशौ निक्षिप्ततिलान्तरवच्च। कि च, न हि बुद्धिट्टत्तिप्रतिबिम्बिते चेतने ज्ञानत्वोपचाराभ्युपगमे ज्ञानज- न्यत्वव्यवहार: सम्भवति, तथात्वे च सूर्यप्तिविम्बेनापि सूर्यमका- शयभूतदेशीयतमःशीतयोर्निटृत्तिः स्यान्न च दष्टचरा युक्ता वा, कि चास्तां बुद्धिदृत्तिप्रतिबिम्वितचेतनस्य ज्ञानत्वव्यवहार :, प्तििम्न

त्वाच्च, निरवयवस्य नीरूपस्य तथाभूतस्यापिमनिविम्त्रभावाभ्यु- गमे रूपरसादीनामपि शब्दादौ कालादौ च, कालादीनामपि रसादौ प्रतिबिम्बत्वापत्तेः। एतेनैव ब्रह्मपनिबिम्न एव जीव इति पक्षोऽप्यपास्तः, तुल्यदोषवत्वात् ब्रह्मभूतविम्वस्याविद्यारुपोपा धेश्च निरवयवत्वादिसाम्यात्। ननु नीरूपनिरवयवस्यापि रूपस्य गगनादेश्च पतिविम्त्- दर्शनान्नोक्त विरोध इति चेन्न। सावयतद्रव्याश्रितस्पैव रूपस्य सूर्यनक्षत्रादिपभायुक्तस्यैव चाकाशस्य तथात्वदर्शनात् पृर्वोक्त- दोषस्य तादवस्थ्यमेव। कि च विम्वरूपस्य गगनादे:कर्थ चिन्नी- रूपत्वनिरवयत्वयोः सतोरपि जलादिरूपस्योपाधेः सावयत्र- त्वादे: सत्वात्रोक्तानुपपत्तेरुद्वारः । वस्तुतस्तु गगनं रूप्येव पञ्चीकृतद्रव्यत्वात् पृथिव्यादि- चद्। अत एव सावयवत्वपरिच्छिन्नत्वयोरापे तत्र सर्तात्र प्रतिबिम्वरूपत्वानुपपत्तिः। एतेनैवाकाशे नीलत्वादिमसयो भ्रम इतपि निरस्तः। रूपादेस्तत्र सच््वेन भ्रमत्वकल्पनाया- स्तुच्छत्वाव। न च एक एव हि भूतात्मा भूते भूते व्यवस्थितः । एकधा बहुधा चैव दृश्यते जलचन्द्रवदि-

( ६ २)

ख्याता चैषा श्रुतिः सिद्धान्तरव्नमञ्जूयां श्रीपुरुषोत्तमाचार्य- चरणैः। वक्ष्यते चोपमा सूर्याकाशादिवदियस्मिन्नधिकरणे। नतु स्यादेतदविद्याबह्मणोरुपाधिबिम्बयोनिरवयवत्वादिना पतिबिम्बानुपपत्ति:किं त्वविद्याऽचच्छिन्नमन्तःकरणावच्छिन्नं वा ब्रह्म जीवात्मशब्दाभिधेयं, यथा घटावच्छिन्नाकाशस्य मठाकाशे- नाभेदस्तस्य. चानवच्छिन्नेन महाकाशेनाभेदस्तथान्तःकरणाव- चि्छिन्नस्य व्यष्टिरूपजीवस्याविद्याऽ्वच्छिन्नेन समा्षटिरुपेणाभेद- स्तस्य हि शुद्धेन नियमुक्तेनानवच्छिन्नेन ब्रह्मणाSमेदोऽविद्याक-

विकल्पासहिष्णुनया तुच्छतरत्वात। तथा हि। अविद्यारू- पोऽन्तःकरणाख्यो वोपाधिः शुद्धबुद्धनिसमुक्तनिर्विशेषस्वरूपं चेतनं ब्रह्म कुठार: काष्टानीव च्छित्वाSवच्छिनत्ति, यथाSवस्थितस्य सर्वगतस्यैवैकदेशे स्थित्वा तद्देशमात्रं वेति विचेचनीयम्। नाद्यः,सर्व-

त्वात्। निष्कलं निष्क्रियं शान्तमिति श्रुतेः। पसगात्मनोऽजत्वाना- दित्वादिभङ्गात्तद्विषयकशास्त्रवाधाच्च। द्वितीयेSप्युपाधे: सर्वगत- त्वमभीष्ट परिच्छिन्नत्वं वेति वक्तव्यम्। परथमे उक्कान्तिगसाद्यनुपप- त्तेस्तद्विषयकश्रुतिव्याकोपाच्च। किं च ब्रह्मवदुपाधेरपि विसुखेन सर्वस्यापि चेतनस्यादटतत्त्वेन शुद्धस्य मुक्तमाप्यस्याभावपसङ्गातू

च्च। चरमे, उक्रान्यादिव्यवस्थासिद्धावपि उपाधौ गच्छति सति ब्रह्मणो विभोर्गमनानर्हत्वेन पूर्वदेशावच्छिन्नचेतनस्य क्षेत्रज्ञार्य- स्याकस्मान्निर्हेतुको मोक्ष:, तथैव शुद्धस्य निसमुक्तस्य चेतनप्रदे- शविशेषस्याकस्माद्वन्धश्चति पदे पदे बन्धमोक्षौ स्यातां कृतना-

( ६३) शाकृताभ्यागमप्रसङ्गाच्चेति पूर्वमेवोक्तम् औपाधिक मेदाभेदखवण्ड- नप्रकरणे।स चाहमर्थाभिन्न इत्याह-तहमर्थरूप इति। अहमर्थ एव रूपं स्वरूपं यस्य स, अहं जानामीच्छामिक रोमीयादिपसयेभ्यः। ननु स्यादेतदस्मदर्थस्यात्मत्वं यदि सर्वावस्थाऽनुगतत्व्रमिति, तदेव तुन तस्य सुषुप्तादौ व्यभिचारदर्शनादू अतः प्रकृतिका- र्यरूप एवायमहं जानामीसादिप्रतीतिविषयोऽहमर्थः, "अहंकार इतीयं मे भिन्ना प्रकृतिरष्टधेति भगवदुक्तेरि"ति चेन्न । उक्तहेतोः स्वरूपासिद्धत्वेन हेत्वभावरूपत्वात्। तथा हि। सुषुप्तादावहमर्थस्यावगमो मानसिद्ध:, एतावन्तं कालं मुखमहम- स्वाप्स्सं न किंचिद्वेदिषम, एतावन्तं कालं मूर्छिित एवाममिसा- दिपसभिज्ञाया एव मानत्वात। तस्मात्सुपुप्सादावपि सुखाज्ञा-

नन्वेतावन्तं कालं मामप्यहं नावेदिपमिति मसभिज्ञानम्या- स्मदर्थाभावविषयकस्यापन्होतुमशक्यत्वाद् व्यभिचारस्य ता- दवस्थ्याद्वेत्वसिद्धिरिति चेन्न । भवदुक्तपसभिज्ञानेऽपि तस्यानुगतत्वेन सत्वात् तत्र मामि-

कर्मसंस्कारनिरूपितात्मत्वाभिमतदेहादियुक्तो विपयः, अहमिस- स्य प्रथमाऽन्तस्य कर्तुरस्मदर्थस्य देहेन्द्रियभिन्नशुद्धभगवदात्मक- प्रसयकूपदार्थो ज्ञाता विषयः, तथा च मामितिजाग्रदवस्थाऽनुभून- स्य देहादियुक्तस्यात्मत्वेनाभिमतस्य तत्राभावान्निषेधविषयत्वं सूपपन्नं, तथैव चाहमितिदेहादिविलक्षणस्य शुद्धास्मदर्थस्य तत्र सच्वेन विशिष्टाभावविषयकानुभवाश्रयस्य तत्रापि सत्त्वात्तस्य ज्ञातृतया भानमपि सूपपन्नतरम्। एवमहमर्थस्य मर्वावस्थाऽनुगत-

( ६४ )

त्वादू अनुभवस्मतोरेकाधिकरणनियमाच्च उक्तहेतोरसिद्धिताद- वस्थ्यमेव,अन्यथा एतावन्तं कालं नाहमासम इदानीं जातोऽहम्। एतावन्तं कालं नाहमभवं किं तु कि चिन्मद्विलक्षणानुभूतिमात्रमा- सीदिदानीं तदन्योऽहमस्मीयादिमसभिज्ञानं स्याव,तस्य तु कुत्राप्य- दृष्टश्रुतत्वाद् अनुपपत्नत्वाच्च। तस्मादुक्त्तपययप्रमाणसिद्धज्ञात्रभि- न्नाहमर्थ एवात्मतत्त्वमिति सिद्धम्। किं च सर्वश्रुतिमूलभूतस्य सर्वम- न्त्रशिरोमणिरुपस्याप्यस्मच्छब्दप्रयोगदर्शनाद गायत्र्याख्यस्य म- न्त्रस्याप्ययमेवार्थः । ज्ञात्रभिन्नास्मदर्थ एवात्मेति यावत्।

नात्मस्वरूप इति चेन्न । धीशब्दस्य पृथक्पयुक्तत्वाद् यो देवो नो धियः प्रचोदयादि- सत्र यो देवपदार्थः सार्वज्याद्यनन्ताचिन्ययावदात्मवत्तिस्वाभावि- कगुणशक्तिवैभवाश्रयः परमेश्वरो विश्वात्मा स नोSस्मदर्थभूतानां जीवात्मनां सम्बन्धिधीर्बुद्धिर्विषयप्वणा तस्या धिय इति कर्मणि षष्ठी,धियमितर्थः। यद्रा द्वितीयाऽन्तबहुवचनमिदं बोध्यम्। तथा च या विषयपवणा: ताः प्रचोदयात स्वविषयिका ब्रह्मस्वरूपविषाय- का: कुर्यादिति ब्रह्मणो नियन्तृत्वेन स्वतन्त्रसत्त्वयोगोSस्मदर्थभू- तानां च प्रसगात्मनां धीशब्दोपलक्षित: चेतनवर्गस्य च नियम्यत्वेन परतन्त्रसत्तायोगश्च स्पष्टं मन्त्रित इति यावत। कि च गायत्र्याख्य- मन्त्रदेवता सर्वज्ञा न वेति विचनीयम्। सर्वज्ञत्वे तयाऽस्मच्छब्दो- यस्यात्मपरत्वेन प्रयोक्कुं न घव्यते अध्यस्तविषयकत्वात्तस्य।अन्य- था मातापित्रादेरपि वत्सलतरस्यास्तस्या एवमध्यस्तात्मोपदेशे स

तथात्वे च तन्मूलकस्य सर्वस्यापि वेदस्यामामाण्यतरत्वापत्तेश्र तथा च बाह्यमताविशेषापच्तेश्च। किं चास्तां तावदहमर्थस्य सुषु-

( ६५ )

प्यादौ व्यभिचारशङ्का मोक्षावस्थायामपि तस्यानुगतत्वनात्म- स्वरूपत्वनिश्चयाद। तथा हि। विश्वलयात्मके महामल्यये5वशिए्ट- स्यैकाद्वितीयस्य ब्रह्मणो नियमुक्तत्वं तावन्निविवादं, तथा च त- स्यापि ज्ञात्रभिन्नाहमर्थस्वरूपत्वं प्रतिपाद्यन्तस्तत्साम्याप्रानां मुक्तानां जीवात्मनामपि तथात्वं निश्चिन्वन्ति श्रुतयः, ब्रम्मवेदमग्र आसी,त्स चात्मानं वेदा, हं ब्रह्मास्मीति, बहु स्यां प्रजायेय, नामरूप व्याकरवाणि, त्रिव्टतं करवाणी,सादयः। न केवल्मुपमानश्रुनि्त्र प्रमाणं, किंतुमुक्तानां वामदेवादीनामनुभवश्रवणमपि नद्धर्यनत् पश्य ऋषिर्वामदेवः प्रतिपेदे अहं मनुरभवं सूर्यश्रेति। कि च "वेदाहं समतीतानि वर्त्तमानानि चार्ज्जुन"सस्मदर्धस्येव सर्वज्ञन्व- योगः।"अहं सर्वस्य जगतः प्रभवः प्रलयस्तथा""मन्तः सर्व प्रवर्नन" इति तस्यैव जगज्जन्मादिकारणब्रह्मलक्षणलक्षितत्व्रम। "इनमन्ना भजन्ते मां बुधा भावसमन्व्रिता" इति सर्वज्ञानवद्गजनीयन्वं नद्ग- जतां ज्ञानित्वं च। "तेपामहं ममुद्धर्त्ते नि मंसागनिवारकत्वम । तेषामेवानुकम्पाऽर्थमहमज्ञानजं तमः । नाशयाम्यात्मभावस्थो ज्ञानदीपेन भास्व्रनेनि- अनुकम्पाSSदिगुणाश्रयत्व्रमज्ञाननाशकत्वं ज्ञानदातृ-वादि। भोक्तारं यज्ञतपसां सर्वभूतमहेश्वरम्। सुहदं सर्वभूतानां ज्ञात्वा मां शान्तिमृच्छनी- ति सर्वमहेश्वरत्वं तद्विपयकज्ञानस्य मोक्षान्तरद्रहेतुनम। मामुपत्य तु कौन्तेय ! पुनर्जन्म न विद्यने। मामुपेत्य पुनर्जन्मदुःखालयमशाश्वनम्। नाप्नुवन्ति महात्मानः संसिद्धि परमां गनाः । मम साधर्म्यमागता इति मुक्तोपसटप्यत्वम । मामपा्प्येय कोन्नेग! तो यान्त्यधमां गतिमिति तदमासे: संमारकारणतवम।अनोडरम

( E६ ) लोक वेदे च प्रथित: पुरुषोचम इति,मत्तः परतरं नान्यीत्क चिदस्ती- त्यन्वयव्यतिरकाभ्यां सर्वोत्कृष्टत्वम्। अहमात्मा गुडाकेश!,क्षेत्रज्ञं- चांपि मां विडी,ति विश्वान्तरात्मत्वम्।विष्टभ्याहमिदं कृत्स्नमिति- सर्वाधारत्वमू।नतदस्ति विना यत्स्यान्मया भूतं चराचरमिति सर्व- व्यापकत्वम्। वेदैश्च सर्वैरहमेव वेद्य इति शास्त्रयोनित्वम्। प्रकृति विद्धि मे परामिति चेतना चेतनप्रकृत्यघिष्ठातृत्वम्। अवजानन्ति मां मूढा इति तदवज्ञाया मूढत्वराक्षसत्वासुरत्वप्राप्तिहेतुत्वम्। मामेकं शरणंत्रजेति सर्वशरण्यत्वम्। अहं त्वां सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामि मा शुच इति सर्वपापनाशकत्वं, तच्छरणागतस्य शोकाभाव,श्रे- त्यादीनां स्वयमेव श्रीमुखेन गीतत्वात सर्वशास्त्रमयरूपाया गीताया अस्मदर्थाभिन्नसर्वज्ञानन्तविचित्रशक्त्याश्रयः श्रीभगवान् पुरुषो- चमो रमानिवास: श्रीकृष्ण एव विषय इति निश्चीयते उदाहृतहे- तुगार्भैतवाक्येभ्यः। तस्मादस्मदर्थाभिन्न एव परब्रह्मभूतोविश्वात्म भगवान्वासुदेवः तथैवास्मदर्थाभिन्ना उक्तवक्ष्यमाणलक्षणलक्षणा जीवात्मान इति सिद्धम्। एतेन कर्तृत्वमपि निरूपितं, तथा हि विज्ञानं यज्ञे तनुते इति, कर्त्ता शास्त्रार्थत्वादिति शास्त्रातू। नतु मन एव कत्रिति तस्यात्माध्यासेनात्मनि कर्तृत्वभानाव

कोपादिति चेन्न। तुच्छमेव तव। मनसः कर्तृत्वाभ्युपगमे घटादा- वपि कर्तृत्वापच्तरचेतनत्वसाम्यात। किं च तन्मनोऽकुरुतयादौ मनसः कर्मत्वं शृण्वन्तः श्रोत्रेण विद्वांसो मनसेति तस्यैव करणत्वं- मन उक्कामन्मीलित इवाश्नन् पिबन्नास्ते इसादौ मनस उक्कम- णेऽपि, आत्मनः कर्तृत्वं परँ ज्योतिरुपसंपद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्प- दयते जक्षत् क्रीडन् रममाणः सह ब्रह्मणा विपश्चितेति मोक्षदा श्ञायां भगवद्धावापरयनन्तरमपि क्रि्याSSश्रयत्वं श्रूयते उक्तवा

७

क्येभ्यः। नैतेवु कापि मनसः कर्तृत्वं दृष्टचरमनुपपत्रं च। न हि कर्मणः करणस्य वा कर्तृत्वं सम्भवति कुठारादेः काष्ठादेश्चापि कर्तृत्वापतेः। न च सुषुप्तादौ तदभावादुक्तसिद्धान्तासम्भव इति वाच्यम्। ज्ञातृत्ववत्तस्याप्यनुगतत्वात ज्ञातृत्वकर्तृत्वयोः सामाना- धिकरण्यनियमात। किं च बद्धावस्थायां ज्ञानादिसंकोचाव कर- णनिमित्तकत्वाद्विशेपकर्तृत्वस्य सुषुप्लादौ करणानां लयातू कर्तृत्वभानाभावोऽविरुद्धः।न चैवं जाग्रदवस्थार्या कदा चिदपि तदुपरमो न स्यात करणवर्गस्य तत्र सच्वादिति वाच्यम्। विशेषविषयककर्तृत्वे क्रियाया अपि तत्सहकारित्वा। तस्या अभावे तदनाविर्भावोऽविरुद्धः । ननु करणक्रियाSSदिनिमित्तकात्मकतृर्त्वकल्पने महद्गौरवं, तस्मादुपाधेरेव कर्तृत्वाभ्युपगमो वरीयान् लाघवादिति चेन्न । उपाधेर्जडस्य कर्तृत्वेऽतिमसङ्गस्योक्तत्वाद्। नच नोपाधिमात्रस्य कर्तृत्वाभ्युपगमो,Sपि तु तत्सम्बन्धादकर्त्तुरपि कर्तृत्वं सम्भा- व्यत इति वाच्यम्। तर्हं नपुंसकस्यापि स्त्रीसंपर्कात्मजोत्पत्ति: स्याद्। न चैवं कापि हृष्टं श्रुतमुपन्नं चेति। तस्मात्स्वाभाविककर्तृ- त्वाश्रयस्यैवात्मनः स्वाभाविकदहनशकत्याश्रमाग्रे: काष्ठादिसम्ब नधेन तदाविर्भाववत करणादिमम्बन्धनिमित्तकस्तदाविर्भाव उपपन्नतरः। न चैवं कर्तृत्वनिषेधविषयकशास्त्रवाघ इति वाच्यमू। तस्य स्वतन्त्रकर्तृत्वनिषेधेन नैराकाङ्क्ष्यादू। अन्यथा कर्तृत्वपति- पादकशास्त्रबाधशङ्कात्थानस्यापि सावकाशत्वात। तस्माज्ज्ञातृन्व- वत्कर्तृत्वस्यापि प्रसगात्मनां स्वाभाविकधर्मविशेपत्वं स्वरूपनि- रूपितमेवेति सिद्धम्। एवं भोक्तृत्वादयोऽप्यूहनीयाः। तथा हि। सुषुप्सादौ सुखादिभोक्तृत्वे प्रतभिज्ञाया मोक्षापत्तौ भगवत्स्व- रूपगुणादिविषयकातुभवानन्दभोकृत्वे च जक्षवक्रीडन्निसादि- श्रुतेश्च मानत्वाव कर्तृत्वभोक्तृत्वयोरेकाधिकरणत्वनियमाच।

( ६८) नतु स्यादेतदुक्तलक्षणस्य परब्रह्मणि पुरुषोत्तमाख्येऽपि समन्वयाचत्रातिव्याप्तेः। न च तस्यापि लक्ष्यत्वादिष्टापत्तिरिति वाच्यम्। सिद्धान्तभङ्गादिति चेत्तव्वावर्तयन्नाह-पर मेठ्च रायत - स्वरूपस्थितिप्रदृत्तिक इति। अस्मदर्थाभिन्नसर्वनियामकवि- श्रवात्मनो वासुदेवस्यायत्तं तन्त्रं स्वरूपस्थितिपव्टत्ति यस्य सः । स्वरूपं च स्थितिश्च प्ष्टतिश्ेति समाहारः स्वरूपसम्बन्धिन्यौ स्थितिपट्टती इति वा सर्वदेशकालीनवस्तुविषयकज्ञानादौ करि- यामवत्त्यादौ च स्वात्त्र्यशून्य इसर्थः। तथा च देहादिविलक्षण- ज्ञानात्मत्वेऽस्मदर्थाभिन्नज्ञानाश्रयत्वे च सति परमेश्वराधीनस्व- रूपस्थितिपट्टत्तिकत्वमिति त्रिविधानामपि पखगात्मनां साधा- रणलक्षणमिति, तथात्वे च पूर्वदलयोः परमेश्वरसाधारणत्वेऽपि उत्तरदलस्यासाधारणत्वान्नोक्तदोषयोगः । नन्वेवं परमेश्वरे वैषम्यनैर्घ्वण्यपसक्तिस्तस्यैव प्रयोजककर्तृ- त्वाभ्युपगमाव पुण्यापुण्ययोगस्यापि तत्रैव प्रसङ्गापत्तेश्चेति चेन्न । वैषम्यादीनां कर्मसापेक्षत्वादू न तत्र योग इति भग- वान्सूत्रकारो वक्ष्यते "वैषम्यनैर्ध्ण्ये न सापेक्षत्वादि"ति। न च ताहै कर्मण एव मयोजकत्वात् किमाश्वरेण गौरवमात्रत्वात्तद्ग्रहस्येति वाच्यम्। कर्मणि जडत्वेन चेतन- नियन्तृत्वाद्यसम्भवात्पयोजकत्वासम्भव इसर्थः । अन्यथा घटा- दावपि तत्पसङ्गस्य व्याप्तिसम्भवात, जडत्वसाम्यात।कर्मणश्चैत- न्ययोगाभ्युपगमे संज्ञाभेदोऽवशिष्यते न वस्तुभेदस्तस्यैवेश्वरत्वसं- भवाद्। न च अलये कर्मणोऽ़प्यभावात्कथमिव तत्सापेक्षत्वं पर- मात्मन: सम्भवतीति वाच्यम्।कर्मणामनादित्वा्। इतरथा सृष्ट्य- भावप्रसङ्गात, कृतनाशाकृताभ्यागमपसङ्गाच्च। तथा च वक्ष्यते

( ६९ )

"न कर्माविभागादिति चेन्नानादित्वादि"ति, तस्मात्कर्मसापेक्षत्वा- त्पुण्यापुण्यकर्तृत्वादिपयोजकस्य नोक्तदोपसम्बन्धावकाशः । न च मुक्तौ कर्माभावादीश्वरतन्त्रत्वस्याभाव इति वाच्यम्। नियन्तृत्वनियम्यत्वयोः तत्वंपदार्थनिष्ठासाधारणस्वाभाविक- यावदात्मटत्तिस्वरूपधर्मत्वात, तयोनाश स्वरूपनाशस्यापपि स- म्भवितुं शक्यत्वात् स्वरूपनाश एव मोक्ष: स्यात् । अयं भावः। न वयं परमेश्वरनियन्तृत्वस्य कर्मसापेक्षत्वं वदाम:, किन्तु अनादिकर्मसापेक्षपुण्यापुण्यादिकर्मपवाहकार- यितृत्वे तत्फलदातृत्वे च, मुक्ती तयोरभावेऽपि स्वरूपस्थिति- मटत्त्यादौ नियन्तृत्वस्य सत्वान्नोक्तदोप:। ननु स्यदतत्तथाऽपि शास्त्राचार्य्योपदेशस्य तदुक्तसाधनानु- ष्ानस्य वैयर्थ्यापत्तिः, जीवानां स्वतन्त्रकर्तृत्वानभ्युपगमादिति- चेन्न। भगवदायत्तस्वरुपस्थिता दिवियका्ञा नवन्मु मुक्ष्धिका रिकत्वाद, उपदेशशास्त्रादेः भगवदायत्तस्वरूपादिका वयमिति ज्ञानाभाववद्विषयकत्वेनोपदेशस्य नैराकाङ्गयादिसर्थः। ननु नैवमुक्त लक्षणेSतिव्याप्तिदोपनिवत्तिः, परमेश्वरस्यापि

पक्षेपु ब्रह्मणः स्व्रातन्त्र्यासाधारण्यस्य निर्विवादत्वादुक्तातिव्या- पेस्नादवस्थ्यमेवेसाशङ्कय तन्नित्तये विशेषं वदन् परिमाणविवादं निराकरोति-अणुपरिमाणक इति। अणुमातं परिमाण यस्य सो,अणुपरिमाणलक्षणगुणाश्रय इसर्थः। नन्वात्मनोऽणुपरिमाणत्वे सर्वशरीरावयवगतदुःखाद्यनुस- न्धातृत्वं प्रकाशकत्वं सर्वशरीराधारत्वं न स्यात् तस्य मेरुगिरौ सर्पपस्येव देहातिसूक्ष्मतमाल्पतरैकदेश स्थितत्वादिति चेन्न।

(७०)

धर्मिभूनस्यात्मनोऽणुत्वेपि तद्धर्मभूतज्ञानस्य तिभुत्वेन सर्वसमअ- सत्वाद् "गुणाद्वा लोकवदि"ति न्यायात्। यथा प्रकाशयसेक: कृत्सं लोकमिमं रविः। क्षेत्रं क्षेत्री तथा कृत्स्रं पकाशयति भारतेति- सदष्टान्तोपपत्तिमद्गगवद्वचनाच्च । एतेनैव विभुपरिमाण- विषयकशास्त्रस्यापि नैराकाडरक्ष्यं व्याख्यातं भवति। ननूपाधिकवृतमेवेदमणुपरिमाणकत्वमात्मनो न स्वरूपतः "बु- द्वेगुणेनात्मगुणेन चैव ह्वाराग्रमात्रो ह्यवरोपि दृष्ट"इतिश्रवणाद विभुत्वमेव तस्येति चेन्न। अहो विवेककौशल्यं भवतो देवानां- हितकारिणः, स्वहस्तेनैव स्वभवनं दह्यते, उक्तवाक्यस्याणुत्वप- रत्वेनास्मत्पक्षपातित्वाद्। तथा हि-बुद्धेरुपाधेः परिमाणात्मकगुणेन तथाऽऽत्मनः स्वरूपटृटत्तिपीरमाणभूतेन गुणेन चोभयथाऽपि अवरो जी- वात्मा आराग्रमात्रो दृष्टः शास्त्रेषु योगिभिरनुभूतो वेति "दृश्यते त्वग्रया बुद्ध्या सूक्ष्मैः सूक्ष्मात्मदर्शिभिरितिश्रुसन्तरादू। आराग्रमात्रोऽतिसूक्ष्मोऽणुरितर्थः। अवरकथनादीश्वरस्य परत्व- सिद्धया तयोर्भेदस्यापि स्वाभाविकत्वसुक्तं भवति, परावरश- ब्दयोरन्योन्यसापेक्षत्वनियमाव। परिमाणवद् भेदस्यापि स्वरू- पनिबन्धनत्वं बुद्धिनिबन्धनत्वं चोभयथा संभवतीति, उभयोरपि भेदनिरुपकत्वाद्,अस्ति खल्वन्योऽपरो भूतात्मा योऽयं सितासितैः कर्मफलैरभिभूयमानः सदसद्योनिना, यस्य संमूडत्वादात्मस्थं पभुं भगवन्तं कारयितारं नापश्यद् गुणोघैरुप्यमाण: कलुषीकृतश्चेति मैत्रेयोपनिषच्छुतेरलं पासङ्गिकेन। किं चात्मगुणेन चैवेसवधार- णमत्रान्ययोगव्यवच्छेदपरम्। स च मध्यमविभुपरिमाणव्याव- र्सकः। मध्यमपरिमाणको विसुपरिमाणको वा नायं, किंतु

( ७१)

आराग्रमात्रोपलक्षितोऽणुपरिमाणक एवेसर्थः। अणुर्हेष आस्मा चेतसा वेदितव्य:, वालाग्रशतभागस्य शनधा कल्पितस्य च। भागो जीव: स विज्ञय: सचानन्याय कल्पत- इतिश्रुसन्तरातू। उत्क्रान्तिगसागतीनां नाणुरतच्छुनेरिति चेन्ने- तराधिकारात, नद्गुगसारत्वात्, तद्रयपदेशः भाज्ञवदि,ति वक्ष्य- माणन्यायाच्च। तत्र न तावन्मध्यमपरिमाणकः, सावयवत्वाद् देहवन्नश्वरत्वापत्तेः कृतनाशकृताभ्यागमपसङ्गाच्चेति पूर्वमेव नि- राकृतम्। नापि विभुपरिमाणकः, असंभवात्।तत्रात्मनो बहुत्वमे- कत्वं वेति विवचनीयं, बहुत्वे मनसो विभुत्वेऽणुत्वे चोभयथाऽपि सर्वेणं विभूनां जीवात्मनां सर्वमूर्तसंयोगित्वाविशेषात् सर्वैर्म- नोभिर्निसमंयुक्तनया सर्वान्नर्वीत्तसुखादिज्ञातृत्वापत्तेः, ब्रह्मण्य- तिपमङ्गाच्च। अहंत्वमयमितिमतयानां नियामके विनिगमना- विरहेण विभागाभावापत्तेश्र। आत्मत्वेन मनःसंयोगवत्वेन च विशेपाभावात्। न चात्मत्वमाम्येपि तत्तत्कर्मजन्यसंस्कारवि- शिष्टवतो वैलक्षण्यादीनां परस्परभिन्नत्वेन नियामकत्वान्नोक्तदो- पपमङ्ग इति वाच्यम्। तत्तत्कर्माद्यटष्टादीनामपि नियामकत्वेन कल्पितानां सर्वेप्वात्ममु सम्वन्धसामान्यात् तवाप्यन्यकल्पने- डनवस्थाSSपत्तेश्र। द्विनीये तु एकस्यैव विभोरात्मनः सर्वान्तः- करणैरपाधिभूनैरवच्छेदाभ्युपगमात् सर्वेपाुपहितानां सर्वज्ञातृ- त्वमप्रमाणम्। अन्यथा स्वस्यवैकस्मिन्देशे वर्त्तमानानामन्तःक- रणानां सम्बन्घेन तत्कृतदुःखाद्यननुभवत्वाभ्युपगमे देवदत्तस्य

(७२ )

तद्रतसुखादीनां युगपदनुसन्धानाभावापत्तेरच। उपाधेर्मध्यमपरि माणाङ्गीकारे तदवच्छिन्नस्यापि तथात्वापत्या बौद्धपक्षस्वीकारा-

उपाधेर्विभुत्वाङ्गीकारे च सर्वस्याप्युपहितलेन मुक्तमाप्याभावो जगदान्ध्यापत्तिश्च स्यातां, तच्च पूर्वमेव निराकृतमुक्तहेतुभ्यो- महापापीयानयं पक्षः श्रयोर्थिभिः सुदूराद्वेयः । नन्वणुत्वे निरवयवत्वमप्यवश्यं भाव्यं, तथात्वे चेश्वरस्य तत्राव्यापनात्तदन्तर्यामित्वभङ्ग इति चेन्न । तुच्छत्व्ाच्छङ्कायाः, जीवस्याणुत्वनिरवयवत्वयोः सतोरपि परमेश्वरस्य व्यापनशील- त्वेन सर्वत्र व्यापकत्वात्। अथ कस्मादुच्यते महाविष्णुरिति यस्मात्सर्वाल्लोकान्सर्वान्दिवान्सर्वात्मनः सर्वभूतानि व्याप्नोति स्नेहो यथा कलमपललपिएडओतमोत्तमनुव्याप्तमिति प्श्नोत- राभ्यां निर्णीतत्वात् श्रुतिभिः। न हि नियम्यनियन्तृत्वयोर्व्याप्य- व्यापकत्वयोश्च भावे सावयवत्वं निरवयवत्वं च प्रयोजकं, तथात्वे सति कालशब्दस्पर्शादीनां निरवयवाणां भगवत्निय-

मित्तभूता शक्तिरेव तत्र प्रयोजिका। एवं च सर्वगतस्य परमा त्मनः सर्वव्यापकताशक्तियोगश्रवणात्सर्वमनवद्यम्। 1 इत्थं परिमाणविवाद निराकृस संख्याविवादं निराकरोति- प्रतिशरीर भिन्न इति। ब्रह्मादिस्थावरान्तेषु प्रसेकमेकेको विलक्षणस्व्ररवू इसर्थः। एनेन परमात्मनो जीवानां महद्वैलक्ष- ण्यमुक्तं सर्वगतस्य ब्रह्मणः सवर्त्रकत्वात तथा च "तयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्वन्यनश्नन्नन्योऽभिचाकशीती"तिश्रुसा जीवपरयो- विभागश्रवणादू, अनेनैव जीवानामितरेतरस्वरूपभेदश्च स्पष्ट एव दर्शितः। अजो होको जुषमाणोऽनुशेते जहासेनां भुक्तभोगामजो- डन्य इति श्रुतेः ।

( ७३)

न त्ेवाहं जातु नास न त्वं नेमे जनाघिपा:। न चैव न भविप्यामः सर्वे वयमतः परमिति- भगवदचनाच। एतेनैकजीववादपक्षो निरस्तो भवति। अन्यथै- कस्मिन्नपि जीवात्मनि सुप्े मूर्चिछिते मृते वा निखिलजीवनिका- यस्यामनीसापत्तेः। अननैवात्मनामितरेतरसुखादिगुणसाङ्कर्य- शाङ्काडपि दूरतो निरस्ता। ननु स्यादेनत्क्षेत्रज्ञानां प्रतिशरीरं स्वरूपभेदस्तथाऽपि तत्रैकेकस्य साधनमंपत्या क्रमेण मोक्षापत्तौ सता कदा चित्स- र्वेष्तपि मुक्तेषु सटृष्टयत्यन्नाभावोऽपि सम्भाव्य इति शङ्कां परिह- र्न्तुकामो भगवान्ग्रन्थकारो विशिनष्टि-अनन्तव्यक्तिरिति। सङ्ग्यानिरपिनावसानशून्यः । तथा चाह भगवान्पराशरः । स्थूलै: सूक्ष्मैस्तथा सूक्ष्मसूक्ष्मेः सूक्ष्मतरैस्तथा। स्यूलै: स्थूलनरेश्चैव तत्सर्व प्ाणिभिर्टतम् ॥ अङ्गगुळ्स्याष्टनो भागो न सोऽस्ति मुनिसत्तम!। न सन्ति प्राणिनो यत्र निजकर्मननिबन्धना: ।। सर्वे चैते वश यान्ति यमस्य भगवन्किल। आयुषोऽन्ते, ततो यान्ति यातनास्नत्मचोदिताः ॥ यातनाभ्यः परिभ्रष्टा देवाद्यास्व्थ योनिपु। जन्तवः परिवर्त्तन्ते शास्त्राणामेप निर्णय- इसादिना वद्धानाममङ्गयातत्वं निरूपितम्। शास्त्राणामे- पनिर्णय इति निर्णयपदमयोगाच्छङ्काऽवकाशो दूरतोऽपास्तो- भवनि। बद्धो नामानादिकर्मवासनाकार्यदेवतिर्यगाद्यनेकविघश- रीरेषु तत्मम्चन्धिपु चात्मीयाभिमानक:। सोऽपि द्विविधो मुमुक्ष्व- मुमुक्षुभेदात। आद्यः, आध्यात्मिकादिविविधविचित्रदुःखानुभव- जातनिर्वेदो निःशषदुःखनिषत्यात्मकमोक्षमिच्छुः।सोऽपि द्विवि- १०

( ७ )

धो, भगवद्गावापत्तिकामो निजस्वरूपोपलब्धिकामश्चेति। तस्या- व्यसङ्गयातत्वमाह भगवान् यम: । परिहर मधुसूदनपपभान् प्रभुरह्मन्यनृणों न वैष्णवाना- मिति। द्वितीयस्यानुसन्धेयं भगवद्वाक्यं- क्लेशोऽधिक तरस्तेषामव्यक्तासक्तचेत सामिति। अमुमुश्षुर्च वैषयिकभोगकामः । सोऽपि दिविध: । भा- विश्रेयस्को निससंसारी च । तेषामनन्तत्वं पराशरवाक्याद्धो ध्यम्। नियसंसारिणां विशेषश्च श्रीमुखेन गीतः । क्षिपाम्यजस्रमशुभानासुरीष्वेव योनिष्ति- आदिना। कि च मुक्तो द्विविधः। निसमुक्तो बद्धमुक्त- श्चेति।तन्न नियमुक्तो गर्भजन्मजरामरणादिपकृतिसम्बन्धनत्का- यदु:खविषयकानुभवशून्यत्वे सति नियनिरततिशयभगववीयदर्श- आादिभजनानन्दैकरसो विश्वक्सेनगरुडादिगणः। तस्थाप्यमङ् ख्यातत्वं "तद्विष्णोः परमं पद सदा पश्यन्ति सूरय" इसादिश्रु- तिनिर्णीव बोध्यम्। बद्धमुक्तचानादिकर्मात्मकाविद्यानिरपित

बहवो ज्ञानतपसा पूता मद्रावमागताः । इदं ज्ञानमुपाश्रिस मम साधर्म्यमागताः ।। सर्गेपि नोपजायन्ते मलये न व्यर्थन्त चेति- भगवदुक्तेः । भगवद्धावापन्नस्य च तदिच्छाऽनुरूपया निजेच्छयाऽनन्तविग्रहयोगश्च भगवद्वतारवच्छ्तिनिर्णीत एव स एकधा भवति त्रिधा भवति पञ्चधा भवति सहस्रधा भवसप- रिमितो भवतीसादिश्रवणाद। तत्सिद्धं बद्धमुक्तभेदबहुलका- नामपि सर्वेषामनन्तव्यक्तिक त्वमिललं विस्तरेण।

( ७५) एवमेतावता विशेषसन्दर्भेण नियमुक्तादीनां जीवात्मनां स्वरूपगुणपरिमाणसंखयादिभि: साधारणत्वं निरूपितमिदानी- बद्धानां विशेषं विवेकुं विशिनष्टि-बन्धमोचार्ह इति। अनादिकर्मात्मकाविद्याSवच्छिन्नो देवतिर्यक्मानुष्यादिदे- इरूपसंसारचक्रमनुभवन् श्रीभगवन्निर्हेतुककृपाकटाक्षावलोकित आचार्यदेवो भूत्वा तन्मुखनिर्झरितसच्छास्त्रार्थसुधासंप्ावितो, निरस्तसशयादिरोगो भगवत्स्वरूपगुणवैभवादिविषयकध्यानसं- ततिपरिपाकजन्यसाक्षात्कारनिरस्तकर्मबन्धो भगवद्धावापत्तिरु- षमोक्षयोग्य इसर्थः । यमवैष वृणुते तेन लभ्यस्तस्यैष आत्मा वणुते त्नु स्वाम ॥ तमकतुं पश्याते वीतशोक: धातुः मसादान्महिमानमात्मन:।: भिद्यते हृदयग्रन्थिश्छिद्यन्ते सर्वसशयाः। श्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन्दष्टे परावरे । यदा पश्यः पश्यते रुक्मवर्ण कर्त्तारमीशं पुरुषं ब्रह्मयोनिम्। तदा विद्वान्पुण्यपापे. विधूय निरअन: परमं साम्यमुपैतीयादि- श्रुतिभ्य:। परमेश्वरानुग्रहोऽयं विभुरपि श्रवणादिसाधनस- रपन्ने भगवदाचार्यभक्तिसंपृक्त एवाविर्भवति नान्यव, ततो न साधनविषयकशास्त्रवाधस्तदुक्तसाधनवैयर्थ्य च। एतेन भगवदनुग्नहस्य सर्वगतत्वे सर्वमोक्षपसङ्ग परि- च्छिन्नत्वे च तुच्छत्वंमियादिशङ्का दूरतो निरस्ता । यथा: लार्किकमते व्यापकस्यापि गोत्वादे:सास्नाऽडदिमलेव सम्बन्ध:। यथौपनिषदानां पक्षे ब्रह्मस्वरूपस्य सर्वगतत्वेऽपि क चिदेव तदधिकारिविशेष आसम्रमोक्षक एव साक्षात्कारो नान्यत्र,

(७६) तद्रव। एतेनैव सर्वेषामपि भगवनीयगुणानां वात्सल्यमौशील्यका- रुण्यतितिक्षाज्ञानशक्तिय लैश्वर्यतजोवीर्यादीनां स्वरूपवद व्या- पकत्वं मोक्षादिदानहेतुत्वं स्व्राभाविकत्वं यावदात्मवत्तित्वं मुमु- क्षूपास्यत्वं चोक्तं भवति। ननु भगवतीयानुग्रहः साधनान्तरापेक्ष: स्वतन्त्रो वा। नाद्:, अन्यान्याश्रयदोपपसङ्गात्। नान्यः। सर्वत्र व्याप्तिममङ्गातू, सुखदुःखाद्युच्छेदापत्तेश्चेति चेन्न। तस्य निरेपक्षत्वेऽपि नैरघृण्यादिदोपनिष्टत्तय उपायान्तरस्य तत्मतिपादकशास्त्रस्य च बाधानिटृत्तये चान्येपां साधनानां

ति। यद्यपि "न तत्समश्चाभ्यधिकश्च दृश्यत" इसादिश्रुने- निरतिशयसाम्यस्य विश्वात्मनः पुरुपोत्तमस्यानुग्रहादीनां स्वा- तन्त्रयमेव, तथाऽपि साधनान्तरपतिपादकशास्त्रस्यापि स्वमति- ज्ञारूपत्वात् स्वसत्मतिज्ञत्वखयापकत्वाच्च तस्मिन्बाधे स्वम- तिज्ञाहानिप्रसङ्गाव् साधनान्तरमपि व्याजीभावेनावश्यङ्गृ- हयते। सर्वथा निर्व्याजत्वाभ्युपगमे नैर्घृण्यादिमसक्तेः। तस्मात्साघ- नान्तरं व्याजीकृस स्वतन्त्रमेव फलदातृत्वं भगदनुग्रहस्य, न हि व्याजमात्रस्य वस्तुस्वातन्त्र्यहननशक्तिः। अतिपसङ्गादू। तथात्वे न कश्चिद्विरोध:। अन्यथा "यमेवैप वृणुते" इसादिसावधारण- शास्त्रवाधात। उक्तहेतुभ्य उक्तराडान्त एव श्रेयान्। उक्तं चैत- द्रगवद्गिराद्याचार्य्यचरणैः "कृपाऽस्य दैन्यादियुजि प्रजायत" इति। तच्च विस्तरेण व्याख्यातं श्रीपुरुषोत्तमाचार्यचरणैरतो- डवालं बुद्धिराश्रितेति त्वंपदार्थनिर्णयसंक्षेप:। उक्तार्थे सम्मदायनिरूपितपमाणमाह। तथा चोक्तमियादि-तदेव ममाणावाक्यमाह। ज्ान-

७७ )

स्वरूपमित्यादि। ननूदाहतश्चेद् व्याक्रियतामयं श्षोक इति शङ्कां निराकुर्वन्राह। व्याख्यातश्चायमियादि। सम्प्रदायो- क्तराद्धान्तश्रुर्ति प्माणयति-तथा च श्रयत इति। ता एव दर्श- यति "तस्माद्वा"इसारभ्य; नस पुनरावर्तत इति क्रमशोऽव पठनीयाः। ताश्च तव्र व्याख्यास्यन्ते। एतद्ो वेतति त माहु: क्षेत्रज्ञ इति तद्विदः। अङ्गुलस्याष्टमो भागो न सोऽस्ति मुनिसत्तम!। न सन्ति पाणिनो यत्र निजकर्मनिबन्धना: ।। बुद्धिर्ज्ञानमसंमोहः क्षमा ससं दमः शमः । सुखं दुःखं भवो भावो भयं चाभयमेव च।। अर्हिंसा समता तुष्टिस्तपो दानं यशोऽयशः । भवन्ति भावा भूनानां मत्त एव पृथग्विधा:॥ ईश्वरः सर्वभूनानां हद्देशेऽर्ज्जुन ! तिप्ठति। भ्रामयन् सर्वभूनानि यन्त्रारुढानि मायया । जगद्रशे वर्त्ततेऽदः कृप्णस्य सचराचरमिसा- दिस्मृतयोऽप्यत्रानुसन्घेयाः। अथाचेतनं संगरह्लाति-अचेतनपदार्थस्त्रिविध इति। अचेतनपदार्थस्त्रिविधः। प्राकृताप्राकृतकालभे- दात्। गुसात्रयाश्रयभूतं द्रव्यं प्राकृतं, तच्च नित्यं परिमाणादिविकारि च। गौरनादयन्तवती जनित्री भूतभाविनी। सिताऽसिता च रक्ता च सर्वकामदुधा विभोरिति श्रुतेः ।

निर्गुणं तज्जगद्योनिरनादिप्रभवाप्ययम्। अरचेतनपदार्थश्च नित्या सततविक्रिया ॥ त्रिगुणं कर्मणां क्षेत्रं प्रकते रूपसुच्यते। इत्यादिस्मृतेश्र। गुगाश्र सत्त्वरजस्तमासि॥ तदेव हि स्वगुगौः क्षेत्रज्ञानां देहेन्द्रियमनोबुद्धया- दिरूपेसा परिणातं सज्जीवबन्धनहेतुर्मोक्षप्रति- बन्धकतया चोच्यते महदादिव्रह्माएडस्य जगतः कारणीभूतं च, तत्कार्यं चानित्यं बोध्यम्। त्रैविध्यं व्यनक्ति। प्राकृतापाकृतकालभेदादिति। तत्र तेधु त्रिविधेषु मध्ये। प्राकृतं लक्षयति-गुगत्रयाश्रयभूतमिति। गुणव्रयाश्रयत्वे सति द्रव्यत्वं प्राकृतत्वमिति लक्षणं बोध्यम् । अजामेकां लोहितशक्ककृष्णामिति श्रुतेः । तुच्छत्वपक्षं निराकु- र्वन्नाह। तच्च नित्यमिति। आद्यन्तशून्यमिसर्थः । ननु सदेव सोम्येदमग्र आसीव, तदेवर्त्त तदु सत्यमाहुस्त- देव ब्रह्म परमं कवीनामियादिश्रुतौ ब्रह्मण: ससताऽवधारणाद- न्ययोगव्यवच्छेदार्थके नैव कारेण ब्रह्मव्यातैरिक्तस्याससत्वावधा- रणादू मिथ्यैवेदं ब्रह्मण्यज्ञानारोपितं भाति धक्तिरजतवदिति चेनन। असत आरोपासम्भवाव। एकत्र सत एवान्यवारोप- नियमाव। न हि स्वरूपेणासतः शशशृङ्गादेः क चिदारोपो रृष्टः श्रुतो वा। अन्यथा तिलेभ्य इव सिकताभ्योऽपि तैलो- त्पत्तेरभ्युपगमः स्याद। न चारोपे तद्विषयकप्रतीतिमात्रम-

( ७९ ) पेक्षित न विषयसद्वावोऽपीतिोचाच्यम्। असतः पतीतरेवा- सम्भवात। असतः सम्भवः कुत इति वचनाव्। ननु शुक्तौ रजतप्रतीतिवत्मपञ्चमतीतेरपि, दोषमात्रमेव कारणमपेक्षितं न विषयसद्भाव इति चेन्न। दोषात्मककारणस्यापि तुच्छत्वाविशेषेण भवन्मते, पंतीति- लक्षणकार्य्योत्पत्तेरसम्भवात। कार्य्यस्य कारणसत्ताऽपेक्षि- त्वनियमाव। कुत्राप्यसतः कारणत्वादर्शनाच्च। न चा- सत्यस्याप्यारोपेऽपि सर्पस्य भयादिजनत्वदर्शनात्कार्यस्य का- रणसत्ताऽपेक्षित्वनियमभङ्गो दृश्यत इति वाच्यम्। स्वरू- पेणासतः कार्योत्पत्तयनुकूलशक्तिमत्त्वलक्षणकारणत्वासंभवाद। सर्पभ्रमस्थलेऽपि सर्पविषयकज्ञानस्यैव भयादिहेतुत्वं, नारो- पितसर्पस्य। अन्यथा बालस्य सर्पविषयकज्ञानासन्ताभावव- तोडपि भ्रमो भयकम्पादिश्च भवेद न तु तदस्ति, प्रत्युत सतस्यापि सर्पस्य बालैः स्वहस्तसंस्पर्शदर्शनाव् । कि च कारणमावस्याप्यसत्त्वाङ्गीकारे कार्योत्पत्तिकथनस्यैवानुपपत्र- त्वा्। न चासतोऽपि रज्जुसर्पदेरज्ञानकारणत्वोपपत्तिवद्धया- दिकारणत्वोपपत्तिरपि कथ न स्यादिति वाच्यम् । तत्रापि दोषस्यैवासद्विषयकज्ञानकारणत्वान्न, विषयस्य। अन्यथाऽससपि तमोरूपे दोषे रज्जौ सर्पज्ञानं केन वार्यते तवाभिमतकारणरू- पस्यासद्विपयस्य विद्यमानत्वादिसर्थः ।

ष्टिरूपविपयस्य स्वज्ञानजनकत्वदर्शनाव, तथाऽवापि संभवसेवेति चेन्न।

एवाव्नादे, रनागतदष्टिविषयकज्ञानोत्पत्तौ च तज्ज्ापकरूपका-

( ८0)

रणस्य सत एव ज्योतिःशास्त्रस्य सद्रावत्वाव। नामतो- विषयस्य कापि ज्ञानादिकारणत्व,ममामाणिकत्वात्। न च वाचाSडरम्भणं विकारो नामघेयं मृत्तिकेसेव सत्मितिश्रुतिसि- द्धत्वादू ब्रह्मणि विवर्त्तमेवेदं सर्वमिति वाच्यम्। विकारो नाम- धेयमिसव विकारशब्दपाठादेव निवर्त्तपक्षस्योक्तश्रुत्यैव नि- रस्तत्वात् । विकारो नामधेयमिसत्र, विकारत्वं च परि- णमनशील एव द्रव्ये दृष्टचरम, अन्यथा भ्रान्तिर्नामधेयमित्युक्तं स्याव। कि च विवर्त्तदष्टान्तानां भवदभिमतानां शुक्तिरजतर- जजुसप्पादीनां काप्यश्रवणात पतिज्ञाबाधाच्च। तथा हि च्छन्दो- गा आमनन्ति "उत तमादेशमप्राक्षो येनाश्रुतंश्रुतं भवसमतं मर्त भवतविज्ञातं विज्ञातमिति," कथ नुभगवः स आदेशो भवतीति, यथा सोम्यैकेन मृत्पिण्डेन सर्व मृण्मयं विज्ञातं स्याद्, यथैकेन लोहमणिना सर्वे लोहमयं विज्ञातं स्यादिसादिना कारणविज्ञानेन कार्यविज्ञानं प्रतिज्ञातं, तत्र यथा मृतूपिण्डस्य घटाद्युपादानका- रणस्य विज्ञानेन सर्व मृद्विकारजातं घटादिरनुभूयते मृन्मय- त्वेन, न तथा रज्जुज्ञानेन सर्पमात्रस्य रज्जुमयत्वेन विज्ञानं शुक्ति- ज्ञानेन रजतमात्रस्य शुक्तिमयत्वेन वा विज्ञानं दृष्टचरं श्रुतं च, सर्वानुभवविरोधाद्। श्रौतप्रतिज्ञाहानिरितर्थः। तस्मात्सदेवेदं सर्वमिति राद्धान्तः श्रौतत्वात्साधीयान्। तथा च श्रुतिः स- देव सोम्येदमग्र आसीवू। गौरनाद्यन्तवती जनित्री भूतभाविनी, ऊर्ध्वमूलोऽर्वांकशा- ख एषोऽश्वत्थः सनातनः तत्सदासीव माणा वै ससं तेषामेष सत्यम्, असत्यमाहुर्जगदेतदज्ञाः श्क्ति हरेरने विदुर्ये परां हि।

(८g)

यः सत्यरूपं जगदेतदीहटक् सृष्टा त्वभूत सत्यकर्मा महात्मा ।॥। अथनमाहुः सत्यकर्मेति सत्य हेवेदं विश्वमसौ सृजने अथै- नमाहुर्नित्यकर्मेति नित्यं हेवासी कुरुनेSएरुपामजां घुवाभित्ादि, सचाच्चावरस्य, अमद्व्यपदेशादिति चेन्न धर्मान्तरेग वाक्य- शेषादू, युक्ते: शब्दान्तराच्चे, त्यादिन्याय :-

असत्यमप्रतिप्ठुं च जगदाहुरनीश्वरमिनि- भगवद्वचनं च। नन्वमद्ा इदमग्र आमीदित्वादिनाडमत्व- स्यापिश्रवणात् क्थ विरोधपरिहार इति चत्तत्राह-परिणामादि- विकारि चेति। वरिकारित्वरूपासतत्वपरत्वादुस्सवाकयास्य सूक्ना वस्थाSSपत्तिपतिपादनपरत्वाद्रा। तथा चाह भगवान्पराशर :- तदेतदक्षयं नित्यं जगन्युनिवरारिप्नम्।

विष्णुपुराणे। तस्नाद्विकारिकत्तानस्काशस्य ज-

त्वादाविर्भूतविस्तारकसदादिपदवाच्यताम्भजन इति शृत्यविरो- धः। अन्यथा कथममतः सज्ायेतेनि वाक्यशेपविरोधावू। तथा चोकतं वैप्णवे श्रीध्रुवेण- न्यग्रोध: सुमहानल्पे यथा बीजे व्यवस्थितः । संयमे विश्वमखिलं वीजभृने तथा त्वषि। बीजादङ्कुरमंभूतो न्यग्रोध: सुनसुत्थितः। विस्तारं च यथा याति त्वत्तः सष्टौ तथा जगदिति॥ ११

( ८२ ) वक्ष्यते व भगवान् सूत्रकारः "पटवच्चे"ति सूत्रेण। पथा संकुचितः पटः पटत्वेनागृह्यमाणोऽपि पट एव, पसारणे तु पटत्वेन स्पष्टतथा गृह्यत एव, तथा तिरोभावापत्रमव्यक्तमाप जगत्कार्यत्वेन नामरूपाभ्यामगह्यमाणमापे सदेवा,विर्भृतं तु मत्यक्षागमाभ्यां सच्वेन स्पष्टं गरृह्यत इति सूत्रार्थसंग्रहः। नन्विदं मिथ्या दृश्यत्वात शुक्तिरजतवदित्यनुमानं कार्या- सरे पमाणमिति चेन्न । दृश्यत्वस्य हेतोः साध्याभाववति ब्रह्मण्यतिव्याप्तत्वात् साधारणनिकान्तिकत्वेन हेत्वाभासत्वात्। एवं दृश्यत्वाविशेषाद् ब्रह्मणोऽपि मिध्यात्वं समानमेव। ब्रह्म मिथ्या दश्यत्वात् प्रपश्चवाितिमयोगोऽपि वक्तुं समअसः। श्रूयते च तस्य दृश्यत्वमू-आत्मा वारे द्रष्टव्यः, आत्मन्परे दृष्टे श्रते, दृक्यते त्वग्रया बुद्धया, सदा पश्यन्ति सूरयः, यत्तत्पश्यसि तद्वद, तमसः पारं दर्शयति, तस्मिन दृष्टे परावरे, इत्यादिश्रुतिभ्यः । नतु न चक्षुषा गृह्यते नापि वाचा न सदशा, तिष्ठति रूप- मस्य न चक्षुषा पश्यति कश्चनैनमित्यादिश्रुतिभ्यः सर्वप्रमा- णाविषयत्वाद् दृश्यत्वनिषेधाद् ब्रह्मणो नोदाहृतवाक्यविपयत्वं, किन्तु मायाशबलस्यैव बुद्धिट्ृत्तिवियषत्वाभ्युपगमाद्,न निर्गुण- निर्विशेषस्य, मायाशवलस्य तु दृश्यत्वमिथ्यात्वयोरिष्टापन्नत्वाद- स्माकमिति चेन्न । दर्शनविषयस्यैव परत्वविधानान्नोक्तसिद्धान्तस्य साधीयस्त्वं- पमाणवत्त्वं च। स एतस्माज्जीवघनात्परात्परं पुरि शयम्पुरुपमी- क्षते पधानपुरुषव्यक्तकालानां कारण हियत् पश्यन्ति सूरयो नित्यं तद्विष्णोः परमंपदमित्यादिश्रुतिस्म्रतिभ्यः परस्यैव ब्रह्मणो दर्शनयोग्यत्वविधानाव। निषेधश्रुतीनां दर्शनयोग्यरचर्मटाष्ट-

कदर्शननिषेधपरत्वेन नैराकाङ्गयादु । निर्णीतं स्वयमेव उखेन- न तु मां शक्यसे द्रष्टमनेनैव स्वचक्षुषा। दिव्यं ददामि ते चक्ष: पश्य मे योगमैश्वरमि-॥ त्यादिना। तस्माद्वेत्वाभासक मिदमनुमानं न ममाणपदवीमा- शक्रोतीति सिद्धमुक्तसिद्धान्तस्यैव गरीयस्त्वम् ॥ उक्तार्थे शास्त्रं ममाणयति-गौरनाद्यन्तवतीसादि ॥ नुद्दिशति। गुणाश्ेति। तत्र ज्ञानादिकारणत्वे सति त्वं सत्त्वगुणत्वम्। सत्त्वात्संजायते ज्ञानमिति वचनावू। सत्त्वं ज्ञानसुखाद्यभिमानेन बन्धकारणं रजस्तमोऽभिभवपू- तुत्कटं च सन्मोक्षनिमित्तं च भवति शमदमादिसाधनरूपेणेति कः। लोभादिकारणत्वे सति गुणत्वं रजस्त्वम्। रजसो एव चेति वचना। एतदेव लोभादिना क्षेत्रज्ञानां तत्त्व- ॥Tप्रच्यवनहेतुः। पमादादिकारणत्वे सति गुणत्वं तमस्त्वमू। ममादमोहौ तमसो भवतो ज्ञानमेव चेति वचनाद्। इदमेव, स्वपरस्वरूपावरणहेतुभूतम् । अथ पाकृतस्य फलं दर्शयति-तद्वेति। एवकारोऽन्ययोग- वच्छेदार्थकः। स चाभाकृत वस्तु व्यावर्तयति, पाकृतमेव व- इतुर्नाभाकृतमिसर्थः । स्वगुणैरुक्तलक्षणैः सत्त्वादिभिः। यद्यपि वगुणस्य मोक्षहेतुत्वमपि निरूपितं, तथाऽपि ज्ञानसुखादिसङ्गे- बन्धकत्वं तस्यापि गीतत्वाव तद्भिभायेण बन्धहेतुत्वं पति- घत इसर्थः। सुखसङ्गेन बभ्नाति ज्ञानसङ्गेन चानघेति- गानाव। च्ेत्रज्ञाना मिति। अनादिकरमात्मकाविद्यासकुचि- नानामिस्र्थः। देहो द्विविधः। सूक्ष्मस्थूलभेदाव। इन्द्रिया-

८४ ) णि द्विपिधानि। ज्ञानेन्द्रियाणि कर्मेन्द्रियाणि च। तत्र श्रोत्रत्वकू- नक्षर पागमेदान पश्च ज्ञानेन्द्रियाणि। तेषां शब्दस्पर्शरूपर- सगन्धविषयकज्ञानकारणत्वात्। वाक्पाणिपादपायूपस्थानां पज्ञानं च वचनादानगत्युत्सर्गानन्दानां कर्मणां हेतुत्वाव कर्मे- न्द्रियन्नरं व्वेयम। बुद्धयादिरुपेणेसत्रादिपदेन चित्ताहङ्कारादिसं- ग्रहः। महदादिप्माण्डान्तं कार्य परकृतिकार्यत्वात त्रिगुणात्मक- द्रव्यन्वाज सर्व पाकृतमेवरेति संक्षेप:। इन्पं प्राकृतं निरूप्यामाकृतं संग्रहीतुमुपकमत उद्देशलक्ष- णममाणे: । संधसादिना। अथाप्राकृतं नाम त्रिगुशाप्रकृतिकालात्यन्त- भिन्नमचेतनं च । आदित्यवर्सी तमसः परस्ता- दिति श्रुतेः। तञ्च प्रकृतिमराडलभिन्नदेशवृत्तिनि- त्यविभूतिविष्णुपदपरमव्योमपरमपदादिशब्दा- भिधेयम्। यो ऽस्याध्यक्षः परमे व्योमन् तिष्ठति, तद्विप्णो: परमं पदँ सदा पशयन्ति सूरयः,एतेवै निर्यास्तात लोकस्य परमात्मन इत्यादिवचनें- भ्यः। तच्च भगवतीयानादिसङ्कल्पात्तस्य तदीयानां नित्यमुक्तानां च भोग्यादिरूपेणनिकरूपं परि- सामादिविक्रिया ऽनर्हं च । कालानीतत्वात्। कलामुहूर्त्तादिमयश्र कालो न यद्विभूतेः प- रिणामहेतुः।

( ८५ ) तवाष्टगुसामैश्वर्य नाथ ! स्वानाचिकं पर्गम त्यादिवचणातू। अथानन्तरं माकृतवस्तुनिरूपणानन्तर ववामाकनं नामे त्युद्देशः। उदिष्टस्य लक्षणमाह-त्रिजुगमकनिकारववम- पराशारमकाना बर कस्वनावत्वे सत्व वेपान। उका र्थे श्रुरति पमाणयति-आदित्यवर्णमिति। आधवर्भवगनन पकाशारुपत्व् अनावरकत्वं चोक्ततू। तममः परस्याविगमेन न तम:शब्दवाच्यपकृतिकालाभ्यां विळक्षणन्वमिनथः। एवं भामा न्यतो निरुण्य तस्थ विशेपं संग्रहीप्यन नन्पगीयनवेक्षना:।

येषु श्रुतिमुदाहरति-योऽस्याध्यक्ष: परमे व्योमत्नियाहिा। तस्य विशेवान्तरवाह-तच्चेसादिना। भगवनीयों य आत्म- वदनादिलंकल्पस्तस्नात्कारणातू। तस्य श्रीमगननः। नरी यानां पार्षदादीनामू। तेपां द्वैविध्यमाह नित्यमृक्कानाें।। निसाश्च मुक्ताश्च तेपामिति द्वन्द्रममाभोऽत्ानुमधेग। नव निसानां विग्रहस्यानादित्वमनादियोगश्च। मुक्हामा तु मिग्र स्यानादित्व्रेऽपि तद्योगमात्रस्य मोक्षावस्यारयां भगवन्प्रया दै-

दिरूपेणेलन्रादिपदेन भोगोपकरणं भोगस्थानं च सृदने। नतर निसमुक्तानां भोग्यं भगवद्विग्रहादि, भोगोपकरण व म्पवय-

गस्थानानि च गोपुरचत्व्रपाकारमणिमण्डपमरीवरोव्व ना ्् ्त कानि। तत्र परिणामादिविकारशङ्गां वार्यतति-परिणामानि

( ८६) विक्रियाऽनहै चेति। निर्विकारत्वं हेतुमुखेन पतिपादयति- कालातीतत्वादिति। उक्तमर्थ शास्त्रोक्तेन द्रयाते-कला- मदूत्तादीति। तत्र कालपभावाभावान्निर्विकारत्वमिसर्थः । तन्मूलकानुमानं चाप्यत्र पमाणम्-अपाकृतद्रव्यं निर्विकारं का- लातीनत्वाद् यदेवं तदेवस्, आत्मवदिति, व्यतिरेके च यन्नैवं तन्नेतरं प्ृथिव्यादिवदिति । ननु लीलातिभूते: कालाधीनत्वदर्शनादुक्तस्य हेतोरनैका- न्निकत्वादपामाण्यमिति चेन्न । ळीलाविभूतौ परमेश्वरस्य कालपारतन्त्र्यानुकरणमात्रत्वा- न्रोक्तदोपावकाशः । निसविभूतौ तु न तच्छङ्काऽवकाशग- न्धोऽपीति वक्ष्यते कालनिर्णयसंदर्भ इत्यमाकृताचेतनसंग्रहः। मतिज्ञातेषु त्रिविधाचेतनविषयेष्ववशिष्टं कालं लक्षणपमा- णाभ्यां निर्णेतुकाम: पथमं तल्लक्षणमाह। अथ प्राकृतापाकृ- तोभयत्तिन्नाचेतनद्रव्यविशेष: कालपदार्थ इति। अथ प्राकृताप्राकृतोभयभिन्नाचेतनद्रव्यवि- शेपः कालपदार्थो नित्यो विभुश्र। अथ नित्या- नि ह वै पुरुषः प्रकृति: काल इत्यादिश्रुतेः। सदेव सोम्येदमग्र आसादिति श्रुतौ सृष्टेः प्रागग्रश- व्दवाच्यस्य कालस्य सत्यत्वश्रवसाच्च। तनादिर्भरगवान् कालो नान्तोऽस्य द्विज! विद्यते,

(८७ ) न सोडस्ति प्रत्ययो लोके यत्र कालो न भासते, इत्यादिस्मरणाच्च। स च भूतभविष्यद्वर्त्तमा- नयुगपत्चिरक्षिप्रादिव्यवहारासाधारणहेतुः मृ-

रासाधारणं च। सस्य च पुरागोषु प्रसिद्धत्वान्नात्र विस्तारः । सर्वमपि प्राकृतवस्तु कालतन्त्रम । कालस्य सर्वनियामकत्वेऽपि परमेश्वरनियम्य- त्वमेव।ज्ञः कालकालो गुणी सर्वविद्य इतिश्रुतेः। लीलाविभूतौ तु परमेश्वरस्य कालपारतन्त्र्यानु- करसामात्रमेव। नित्यविभूतौ तुन तत्प्रभावश- ङगन्धोऽपीति विवेकः ।

अथ प्राकृतापाकृतद्रव्यनिर्णयानन्तरमिसर्थः । म निन्यो- विभुश्चेति। अथोक्तार्थे श्रुतिम्ममाणयति-अथ नित्यानि ह वै पुरुषः प्रकृति काल इति। ननु सदेव सोम्येदमग्र आसीदित्यत्र कालस्य भनन्वनिर्दे- शाद् अनितत्वमेव, ध्वंसाभावप्रतियोगिन एव वस्तुनो भूनन्व निर्देशदर्शनान्नोक्तसिद्धिरिंति चेव । तत्र श्रुयन्तरमुदाहरन्नुपपर्तति दर्शयति तन्मुखेनैत्र, सदेव सोम्येदमग्र आसीदिति श्रृतौ सृष्टेः प्रागग्रशब्द- वाच्यस्य कालस्य सत्यत्वश्रवणाच्चेति । न हि ध्वंमा- भावम्रतियोगिन एव भूतत्वनिर्देशाईत्वमिति नियम:, तस्मित्रेब

( द) निववदम्य ब्रह्मणो मृनत्वनिर्देशश्रवणाद। तस्यापि धवमामायो भरवाद्वरक्षीकार्य एव तथा सति ब्रह्मणो मिथ्यात्व- माम्यमेव। अय भावः। कालस्य निसत्वादखण्डत्वेऽपि औपा- विकुकर्येरंपेणानित्यत्वस्यारपषत्वात् सर्व समअसम्। उपाधिश्च- ृर्गणा भ्रणच्पा क्रियेव। तेनैवोपाधिना परमाण्वादिपरार्द्धा- वमाननमर्यनिर्देशो वविरद्ध्रः। तस्य च पुराणेषु विस्तारित- भर्गित। तदेवार्थतः स्मृतिमुखेनोपोद्लयति-अ् नादिभेगवान्कालो नान्तोऽस्य द्विज!विद्यत इति।वैष्णवे नन्यानायनन्तत्वविधानान। तत्रैव वाक्यान्तरं ममाणयति-न- सोडसीनि। नस्य कार्य संग्रहेण दर्शयति-स चेति। उक्तल-

पाधिककार्गभृन इसर्थः। तस्य शक्तिं दर्शयति-सर्वमधि प्राकृ- नवस्तु कालतन्त्रमिति। यद्यप्यत्र प्राकृतशब्दप्योगेणैवेश्व- गदिच्यावत्तिस्तथाऽपि मन्दमतीनां सन्देहनिट्टत्तये स्पष्टत्वेनाह- कालस्पेत्यादिना। परमेश्वरनियम्यत्वमेवेति। तस्य सर्व- निगन्तृ-वाद। नियम्यत्वं चात्रोपलक्षणं परमेश्वराधेयत्वं तव्याप्यत्वं नदात्मकत्वं चोपलक्षयति । एतेन सेश्वरजगत्कालाधेयमिति पक्षो निश्सनो वोध्यः। उक्तार्थस्य श्रौतत्वयोगं विघत्ते-जञः काल- काल इतादि। तत्र ज्ञः सर्वज्ञा, सर्वदेशकालवस्तुविषयकसामा- न्यज्ञानाश्रगत्वान। यः सर्वज्ञ इति श्रुत्यन्तराव। कालस्यापि कालो नियन्ता सर्वान्तर्यामित्वादेव, एप सर्वभूतान्तरात्मेति श्रुतेः।

दनन्तकल्याण गुणाब्धि: स्वाभाविकी ज्ञानवलक्रिया चेति श्रतेः। सर्वत्रित्सर्वविशेषज्ञानाशयः। ज्ञ इसत्र सामान्यज्ञानस्य, सर्वविदि-

(Eg ) त्यत्र विशेषज्ञानस्य चोक्तत्वान्न पौनरुक्तयदोप: शङ्कनीय इसर्थः । मासङ्गिकपदार्थकथनस्य पयोजनमाह-मुमुन्तगामुपका- रार्थमिति। मुमुक्तूसासुपकारार्थ संक्षित्तोऽयं सिद्धान्तः प्रासङ्गिकः, तस्य चश्रीनिवासाचार्यचरगौर्निगद- भाषितत्वान्नात्र विस्तारः । शङ्घावतारः पुरुषोत्तमस्य यस्य ध्वनिः शास्त्रमचिन्त्यशक्तिः । यत्स्पर्शमात्राद ध्रुव आप्तकामे- स्तं श्रीनिवासं शरणं प्रपद्ये।। इति। मुमुक्षवश्चात्र मन्दमतयः श्रीनिवासाचार्यमणीनशास्त्रविचा- रानर्हास्तदुक्त सिद्धान्तजिज्ञासवोऽलसाः शिथिलपयत्रा ग्रृहन्ने। तेषासुपकारार्थम्। उपकारश्चाल्पपयासेन सर्वशास्त्रार्थनिषयक- ज्ञानपाप्तिस्तदर्थः । नन्वेवं तर्हि विदुषां सर्वविवेकसंपत्तिकुशलानामत्राधिकागे न

तेषां सर्वशास्त्रविचारसामर्थ्यायोगादाकरसन्दर्भविचारेणापि पुरु- षार्थसिद्धिरिति भाव:। १। तथाच श्रीमन्भागवते चतुर्थस्कन्धे नवमेऽ्ध्याये। स तं विवसन्तमतद्विदं हरिर्ज्ञात्वाऽस्य सर्वस्य च हृद्वस्पतः। कृताञ्जलिं ब्रह्ममयेन कम्बुना पस्पर्श बालं कृपया कपोले।। सवैतदैव प्रतिपादितां गिरं दैवीं परिज्ञातपरात्मनिर्णय । तं भक्तिभावोऽञ्यगृणादसत्वरं परिश्रितोरुश्रवसं घुर्वात्ततिरिति॥ १२

१० )

वाक्यावमाने मङ्गलमाचरति सम्प्रदायाचार्यरनतिलक्षणं श्रीवरिश्वाचार्यप्रणीतेन श्ोकेन-शङ्गावतार इति। तं श्रीनि- वासमिति।श्रीनिवामाचार्य करणं प्रपद इति। साधनत्वेन फल- इपलेन चाश्रगामीसर्थः। तत्स्वरूपमाह-पुरुषोत्तमस्येति।क्षरा- Sक्षग्पदार्थाभ्यामुन्तमस्य श्रीकृप्णस्य शङ्गावतारः। यस्य ध्वनिर चिन्त्यशक्तिरिति। तथाभूतायां शक्तौ हेतुमाह-शा-

Sचिन्त्यशक्ीति शास्त्रविशेषणम्। तस्याचिन्सशक्ति योगस्य मुप्रमिद्धित्वातू। उक्तार्थे प्रमाणं वदन्नचिन्सशक्तित्वं व्यर्नाक्ति गत्स्पर्शमात्रादिति। ध्रुव औत्तानपादिः। यथा पूर्व म्पर्मात्रणैव घुवाय शक्तिं समचारयत् तथैव ममापि तच्च- रणाश्रयशादेव शास्त्रपटत्तिशक्तियोग: स्यात्। तस्माच्छेयस्का- मैस्तबरणारविन्दमेव सकलपुरुपार्थसिद्धये नितरां वरणीयम्। तस्पैन मुमुशुगनित्वादिति भाव:। यो ब्रम्माणं विदधाति पूर्व विद्या तस्मै धुपदिष्टवांश्च कृत्वामू। तं श्रीगुरुं मर्वबुद्धिप्रकाशं देवाSडचार्य सततं चिन्तयेऽहम ॥

इति ब्रह्मजिज्ञासाऽधिकरणम्।

( 's ) अथ व्युत्पादितस्य पदार्थस्य लक्षणपमाणमापेक्षन्वादनु- वादपूर्वक लक्षणप्रमाणाभ्यां दार्ढ्यार्थ प्रथमं लक्षणमूत्रंव्यारुयातुं मतीजानीते-एव मित्यादिना। एवं निर्वचनमुखेन व्युत्पादित जिज्ञाम्यं ल- च्षसामुखेनापि निरूप्यते-जन्माद्यस्ययत इति। जन्माद्यस्य यतः १।१।२ जन्माSडदिर्यस्य तदिदं जन्मादि, सृष्टिस्थिति- लयम्।तद्गुगासंविज्ञानबहुत्रीहिः। लम्बवर्णमान- येतिवत्। अस्येतिशब्दः कार्यपरः। यत इनि कार- शात्मकब्रह्मवाचकः । यतो यस्मात् सर्वेश्वरात् सर्वज्ञात् सर्वशक्ते:परमकारणात् सर्वनियन्तुः पुरु- षोत्तमाच्छीभगवतोऽस्य विश्वस्य मामरूपाभ्यां- व्याकृतस्य विविधविभक्तभोक्तसंयुक्तस्य नियतवे- शकालफलोपभोगाश्रयभूतस्य तर्कागोचररचनस्य जन्मस्थितिप्रलयाः प्रवर्त्तन्ते तद ब्रह्म तदेव जिज्ञा-

न्धातू। तथा च श्रुतिः-यतो वा इमानि भृतानि जायन्ते येन जातानि जीवन्ति यत्प्रयन्त्यभिसं- विशन्ति तदू ब्रह्म तद्विजिज्ञासस्वेत्यादिः।

( ९२ )

एवम् उक्तपकारेण। जिज्ञास्यं जिज्ञामाविपयो जेयमिति यावत्। लक्षणसूत्रं च, जन्मादयम्य यत इति। लम्बकर्णमिनि। यथा लम्बकर्णमिसस्य सावयवार्थोपस्थापकत्वं तथाऽत्रापीति ज्ञेयम्। पदार्थमुक्तका वाक्यार्थमाह-यतो यस्मादित्यादि। य- स्मात सर्वेश्वराद्रगवतोऽस्य जन्मादयः प्रवर्तन्ते तद् ब्रह्मेसन्वयः। पदसन्निवेशप्रयोजनं व्यनक्ति-सर्वेशवरेनि। ईश्वरशव्दस्य ब्रझ्मा दिलोकपालेष्वपि तद्वाचकतया व्यभिचारात् तद्वारणाय स- रवेति। ईश्वरेश्वरादिति यावत्। तमीश्वराणां परमं महेश्वरमिति श्रुतेः।तत्र हेतुगर्भितविशेषणद्वयम्-सर्वज्ञात् सर्वशक्तेरिति। वक्ष्यमाणेषु कारणत्वेनपनीयमनिप्वन्याभिमनेप्वतिप्रमङगवारण- य विशेषणं परमेति।अभिव्ननिमित्तोपादानकारणादिनि यावतू। नन्वभिन्ननिमित्तोपादानस्य काप्यदए्टत्वात् कथमेवं व्या- ख्यायत इति चन्न। कस्य चिन्मते घटेश्वरमंयोगादी जीवग- तज्ञानादौ च कार्य ईशजीवयोस्तथाभूतकारणत्वदर्शनान्ना- सन्तापसिद्धिः । तद्दृष्टान्तेनात्रापि तथात्वं सिदधयसेव। न केवलमेतावतैव तर्केण प्रामाण्यं, "प्रकृतिश्चे"ति शास्त्रस्यापि व- क्ष्यमाणस्य पमाणत्वात सुतरामसम्भवाभावः। तत्रापि हेतुमाह- सर्वनियन्तुरिति।भगवच्छब्दस्यान्यत्रा पि जीवे गौणतवेनाति- व्यासस्तच्छङ्गां निरस्यति-पुरुषोत्तमादिति। कार्य विशिनष्टि- नामरूपाभ्यामिति।नाम देवदत्तादि, रूपमाकृतिर्देवनिर्य डू्म- नुष्यादि, ताभ्यां, नामरूपे व्याकरवाणीति श्रुतेः। व्याकृ- तस्य। विकारभाजितस्य। विविधविभक्तभोक्तृसंयुक्तस्य- ति। विविधैरनेकैर्विभक्तैरनादिकर्मतन्त्रतया स्वस्वकर्मानुरूपव्रिभा - गवैचित्र्यं भजद्भिर्भोत्ततृभिस्मंभिन्नस्येति। अनेन जीवानामने- कत्वे विचित्रकर्मणां चानादित्वे सिद्धे सति विश्वस्याप्यनादित्व-

( १३ )

सिद्धितरत्वेन सत्कार्यवादस्य सुतमां सिद्धि: सूचिता। तथा च श्रुति :- ऊर्ध्वमूलोऽर्वाक्शाख एपोऽश्वत्थः मनातन इति। अथैन- माहु: मसकर्मेति। सस हवेदं विश्वममौ सृजते। अथेनमाहुनि- सकर्मेनि, निं हेवासो कुरुन इसादि। ऊर्ध्वमूळमधःशासमश्वत्थं प्राहुरव्ययमिति भगवदुक्त्तेश्। कथं तर्थुन्पत्तरुच्यते। शृणु। न तावत्कूटस्थत्वमस्य जगतोऽस्माकं विवक्षिनं, कि तु जडाजडवे- दात्मकस्य पपश्चस्य मध्ये जडस्य परिणामिमत्तावत्वेन स्थूल-

त्पतिपलयशब्दाभ्यां पनिपाद्यते। चतनस्य तु स्व्रानादिकर्म- णामनन्तानां प्वलस्यैकतमस्य भोक्तुमौन्मुरूपाय स्थूश्षरीरसं- योगे नतिनद्गोगार्हज्ञानशक्तया।दिमकाशनं जन्मशब्देन विवक्षितम्। तदसन्तास्मरणे स्थूदेहत्रियोगपूर्वकं भोगाद्यनईनाSSपत्तिर्म- त्युनाशादिशब्दैरभिधीयते। प्रमाद वै मृत्युमहं व्रवीमीति स्म- तेः। इनरथा कृतनाशाकनाभ्यागमपसङ्गस्य दुर्वारत्वात्। वेदा- नां जन्माद्यस्तु निर्विकारित्वेनैवाविर्भवतिराभावमात्रं, न- त्वानुपृर्व्यन्यथाभावः । ननु नस्माद्यज्ञात मर्वहुन ऋचः सामानि जजजिरे इति जन्म- श्रवणादिति चेन्न । अत्रापि वाक्ये जनिशब्देनाविर्भावमात्रमेव विवक्षितम्। अन्यत्र च, "अस्य महतो भृतस्य निःश्वसितमेव्रैतददग्वेदो- य जुर्वे: मामवेद:" इसादिना ब्रह्मनिःश्वससितन्यायेनाविर्भूतेरेव स्पष्टनया मनिपादनात्। तस्मात् सत्कार्यवादस्यैव श्रुतिसम्म- तत्वेन श्रीभगवत्मृतळनां सुतरां सम्मतत्व्रम् । ननु वेदस्य यदि जन्मादि नारि्ति तहहि तदभ्युपगमे पुनश्चौ- पचारिकत्वसाधने महापयासे कि फलं स्याद। उच्यते। तदुत्पत्ते-

)

श्रौपचारिकत्वस्य च श्रुतिप्रतिपादितत्वेन श्रुसर्थसिद्धेरेव फल- त्वं भगवतो वेदकारणत्वसिद्धेरपि फलत्वमनपन्हवमिति। अयं भाव:। वेदस्योत्पत्तिराविर्भूतिरूपा वेदेनैव प्रतिपाद्ते, तदनङ्गी- कारे श्रुतेर्निर्विषयत्वं दुष्परिहार्यम्। तदर्थ वैदिकानां तदुक्तेरभ्यु- पगमः। कि च भगवतः सर्वकारणत्वं प्रतिज्ञातं, वेदस्याविर्भावा- Sभावाङ्गीकारे तदव्याप्ं स्याद, तस्माद्वेदस्याप्याविर्भावरुपो-

रेण प्रासङ्गिकेन। प्रकृतमनुसरामः। अस्य सर्वज्ञानन्यकार्यत्वं द्रढयति विशेषणाभ्यां-नियतेत्यादि। नियतौ संस्कारानुरूपौ देशकालौ येषां तथाभूतानां फलानां तदुपभोगानां चाश्रय- भूतस्यात एव सर्वेषां तर्कागोचरं रचनं यस्येति। न चैंवं- भूतकार्यस्य सर्वज्ञादन्यस्य कारणत्वं भवितुमदति।मनसा तर्क्य- माण एव कार्ये स्वज्ञानपौरुषाद्यनुसारेण कर्तुः प्रयवस्य दर्शनादिति भावः। मायावादिमते जगत्कारणत्वोपलक्षितस्य ज्ञेयत्वप्रतिपादनात्तत्र व्यभिचारनिटृत्तये श्रौतेनैव तत्पदेन पतिज्ञापयति-तदेव जिज्ञास्यमिति।सूत्राचरेति।सूत्रगतार्ना पदानां योजनाऽन्वय इसर्थः । तद् ब्रह्मेतत्र तच्छब्दाध्याहारे कि मानमियाशङ्कय निससम्बन्धस्यैव मानत्वमाह-यत्तदिति। सम्ब- न्धस्योभयनिष्ठत्वेनैककथनस्योभयग्राहकत्वमनवद्यमिति भावः। तत्र पमाणशङ्कावारणाय विषयवाक्यमवतारयति-तथा चेति। यतो वा इसादिश्रुर्थस्तु सूत्रार्थेनैव व्याख्यातः। किं च जन्म- मात्रस्यैव लक्षणत्वे पित्रादीनामपि पुत्रादिजन्मकारणत्वाव, तत्रा- तिपसङ्गवारणायाभिसंविशन्तीति। उभयस्यापि लक्षणत्वे मृदादौ व्यभिचारस्तेषामपि घटादेरुत्पत्तिलययोः कारणत्वस्य पसिद्धत्वात्तव्यावृत्तयेSसाधारणं विशेषणद्यमाह-येन जातानि

( ९५ ) जीवन्ति यत्प्रयन्तीति। प्पदसन्निवेशपयोजनं तत्र पयन्तीति प्रकर्षेण कर्मबन्धध्वंसेन यन्ति प्राप्नुवन्तीति मुक्तानां माप्यत्वं सूच्यते। वक्ष्यते च, मुक्तोपसृप्येसादिसूत्रण। अभिसंविशन्तीस- नेन मलयकालिक पवेशो विवक्षितोऽतो न पौनरुक्तयशङ्काSवकाश इति। कैश्चित्तु सष्टिस्थितिसंहारनियमज्ञानाज्ञानबन्धमोक्षा अष्टौ जन्मादिपदेन व्याख्यायन्ते। तचचिन्सम्। विषयवाक्येऽपठनाव। अन्यथा सुखं दुःखम्भवो भाव इत्त्रोक्तानाम्, अन्यत्र चोक्तार्ना च सर्वेषामेव लक्षणत्वपाप्तेरिति भाव:। एवं वाक्यार्थो व्याख्यातः। इदानीं स्वसिद्धान्तासहिष्णुता- वतां कारणे विवदमानानां मतं स्वयं प्रेक्षको भूत्वा तेषां मुखेनैवँकैंकं निरासयति। तत्र प्रथमजीवकारणवादी उत्तिष्ठते-नन्विलादि। ननु सामान्यनिर्देशस्य विशेषपारतन्त्र्या- दिति न्यायेन यत इति सामान्योक्तया, जीवाद भवन्ति भूतानि जीवे तिष्ठन्त्यचञ्चलाः । जीवे प्रलयमिच्छन्ति न जीवात् कारगां परमिति- श्रुत्या विशेषत्वेन विधानाज्जीवस्यैव कारगा- त्वमिति चेन्न। सदेव सोम्येदमग्र आसीदू,एकमेवाद्वितीयमि- त्यादिना कारगास्यैकत्वप्रतिपादनात्, चेतनश्रेत-

( ९६ ) नानामित्यादिना, अंशो नानाव्यपदेशादित्यादिना च जीवानामनन्तत्वोक्तेर्जीवकारसवादे बहुत्वप्र- सङ्गान्न जीवस्य कारशत्वं, कितु,हिरण्यगर्भःसम- वर्चताग्रे, आदिकर्त्ता स भूतानां ब्रह्मा ऽयरे समवर्त्तत, ब्रह्मा देवानांप्रथमः संबभूव विश्वस्य गोप्तेतिश्रुत्या सर्वप्रसिद्धया च एकत्वपूर्वकारसात्वप्रतिपादना- च्चतुर्मुख एव जगत्कारगामिति चन्न । तस्य पर्ववर्तित्वासिद्धया कारसात्वस्याप्यसि द्धत्वात। तथा हिन सन्न चासच्छिव एव केवल इत्यन्यनिषेधपुरस्कारेशा पूर्ववर्त्तित्वं केवलत्वं चो- च्यते। तथैव हिरण्यगर्भस्यावरत्वमपि, हिरण्यगरभं पश्यति जायमानमिति। अतःशिवस्यैव जगत्का- रसत्वं निश्चीयत इति चेन्न। तस्यापि कालादिपारतन्त्र्यात्। तथा च। ममा- पि कालो ग्रसते कुतः पुत्र ! रसायनमित्यादिना स्कन्दं पुत्रं प्रति स्वयमेव त्रिलोचनेनोक्तत्वात्। कालं तथाऽन्ये इति श्रुतेः। तथाच षष्ठेंऽशे बादरायगाः। कालो भवाय भृतानामभवाय चपाण्डव !।

( ९७ ) कालमूलमिदं ज्ञात्वा भव स्थैर्यधरोरऽर्जुन!॥ सृष्टाः कालेन, कालेन पुनर्यास्यन्ति संयमम्। कालात्मकमिदं सर्व ज्ञात्वा शममवाप्नुहीति- स्मृतेश्र। काल एव जगद्धेतुर्भवत्विति चेन्न। श्रुत्या का- लवादिनां भ्रान्तित्वप्रतिपादनात्।"कालं तथाऽन्ये परिमुह्यमाना"इति। तत्रैव स्वभाववादिनां विवेकि त्वप्रतिपादनात्। स्वभावमेके कवयो वदन्तीति। स्वभाव एव जगत्कारगामिति चेन्न। तरघटि- तत्वात्। तन्मते च न कारणसापेक्षं कार्यम्, ऋपि स्वत एव। तत्र पृच्छयते, स्वाभाविकं जगदिति प्रतिज्ञायां तत्साधको हेतुरस्ति, न वेति। भावपक्षे स्वभाववादहानिर्यत्तत्र साधनं हेत्वन्तरं तदेव तत्र मुख्यकारगां, तस्य चौपचारिकत्वापत्तेः। द्वितीये हेत्वन्तराभावप्रत्ते मूकताSSपत्त्या प्रतिज्ञाभ- ङ्ग:। तस्मान्न स्वभाववादसिद्धिः। स्यादेतत् । तेषामुक्तैर्हेतुभि: कारासि- द्धता । किञ्चासदेव सोम्येदमग्र आरसीनतः सदजायत इति छ्वान्दोग्यवाक्यादू, त्रक- १३

( १८) स्माद्वीदमाविरासीदकस्मान्तिष्ठति अकस्माल्लय- मभ्युपैतीत्यादेश्र, न कोऽपीत्येकः सर्वाभावस्तस्यैव नैयायिकानां मते घटादीनां कारणत्वं प्रागभा- वस्येव जगडेतुत्वं घटते। तस्मादभाव एव जग- त्कारसामिति चेन्न। स्वतोऽभावरूपस्य गगनकु- सुमायमानस्य भावात्मक कार्योत्पादनेन कथमप्य- सामञ्जस्यात्। नहि शशविषाणादीनां कार्य्योत्या- दनं कुत्रापि दृष्टिश्रुतिगोचरः।तस्मान्नाभावो जग- द्वेतुः। दृष्टान्तस्यापि तार्किकाणां स्वबुद्धयोत्पेक्षित- त्वेनाऽप्रामारायाद, दार्ष्टान्तविरुद्वत्वाच्चेति दिकू। सामान्यनिर्देशस्य। यत्तच्छब्दनिर्देशस्य।विशेषपार- तन्त्यादिति। तद्गुणजासाद्येकतमासाधारणधर्मवाचकशब्दा- धीनत्वादिसर्थः। यत इति। यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते येन जातानि जीवन्तत्र विषयवाक्ये, सूत्रे च यच्छब्दपाठस्य सामान्यत्वापेक्षया, जीवादिसस्य रूढितया निरपेक्षत्वेन विशेष- त्वाव, सामान्याद्विशेषस्य बलीयस्त्वाज्जीव एव कारणमिति शङ्काभागार्थः । तन्मतं चतुर्मुखादिशब्दवाच्यजगत्कारणवादिमुखेन दूष- यति-नेति। बहुत्वपसङ्गादितत्र "कारणे"तिशब्दस्य पकरणात् समाकर्ष:। कारणवहुत्वपसङ्गादितर्थः। सर्वेषां सर्वकारणत्वे सिद्धे सति स्वस्यापि जीवत्वाविशेषेण सर्वकारणान्तःपातित्वेन च स्वकारणत्वे सिद्धे ससन्योन्याश्रयात्माश्रयौ प्राप्तुत इति गूढो-

( ९९ ) डभिपायः। न च सिद्धान्तेऽप्यतिपसङ्ग, कारणत्वाविशेषादिति वाच्यम्। औपनिषदानामस्माक पक्षे तु कारणस्यैकत्वेन नान्यो- न्याश्रयत्वशङ्कागन्वस्पर्शोऽपि। परिशिष्टमात्माश्रयत्वं भूषणायैव, तस्य तु श्रतिभिर्न्रह्मलक्षणतया पतिपादनादिति प्रासङ्गिकः स्वसिद्धान्तः । एकत्वस्य तु निर्दृषणत्वमाकलय्य हर्षभराक्रान्तो हैरण्यगर्भः स्वमतमुपक्षिपति-किं त्वित्यादिना। एकत्वपूर्ववर्तित्वेति। अनेन कारणस्य सामान्यलक्षणं द्योतितम्। अन्यथासिद्धिशुन्यत्वे सति कार्यनियतपूर्ववृत्तित्वं कारणत्वम्। तस्य च चतुर्मुखे व्याप्तिदर्शनात तस्यैव कारणत्वम- विवादमिति। तन्मतं च पाशुपतमुत्थाप्य तद्द्वारेण निरासयति लक्षणा- डव्याप्तिरुपेणैव हेतुना-नेति। तत्र हेतुमाह-तस्य पूर्ववर्तित्वा- सिधधयेति। लक्षणसमन्वयाभावे लक्ष्यसिद्धेरभावादिसर्थः। तदेव विद्टणोति-तथा हीति। तत्र प्रमाणशङ्कायां श्रुति पठति-न सदित्यादि। हिरण्यगर्भावरत्वमपि श्रुतिपाठेन द्रढयति-हिर- ण्यग में पश्यति जायमानमित्यादि। तदपि कालवादिमतेन दूषयितुं प्रतिजानीते-नेति। प्रतिज्ञातेऽर्थे हेतुमाह-तस्यापीति। कालपारतन्वर्यादित्युपलक्षणं, कर्मपरतन्त्रत्वादपीति। तथा भारते राजधर्मे देवस्थानवाक्यम्- महादेवः सर्वयज्ञे महात्मा हुत्वाSडत्मानं देवदेवो बभूव। विश्वांल्लोकानू व्याप्य विष्टम्य कीर्या विराजते द्युतिमान् कृत्तिवासा इति॥ काल एव जगडेतुर्भवत्विति चेदिति शङ्गां स्वभाववादिना निरासयति-नेति। कालवादस्य मोहमयत्वान्न कारणमिति भाव:।

( 90० )

स्वभाववादी स्वस्य कवित्वमाकलव्याकारविश्चेषं चाविचा- र्य प्रफुल्लमुख आह-स्वभाव एव जगत्कारणमिति। स्वभाव- वाद: स्व्रयमेव निरस्यते निपुणैर्ग्रन्थकृद्भि :- नेति। तत्र प्रतिज्ञात- मर्थ हेतुना द्रढयति-अघटितत्वादिति। अघटनां प्रपश्चयितुं प्रतिजानीते-तथा हीति। तदेव प्रपश्चयतीसर्थः। अथ तन्मतम- नूद्य निरसितुं-तन्मते चेत्यादि।न कारणेति।न कार्य कस्या- पीसर्थः। अपि तु स्वत एव स्वाभाविको नानीदृश इति। परमतानुवादस्य तन्निरासफलकत्वान्निरसितुमुपक्रमते-तत्र पृच्छयत इसादिना। नन्वनुमानस्याप्यत्र प्रामाण्यान्नोक्तदोष:। जगन्न कार्य्य स्वाभाविकत्वात परमत आत्मवदितिचेन्न। उक्तपयोगस्य सत्म- तिपक्षात्मकेन हेत्वाभासेन ग्रस्तत्वान्न स्वभाववादसिद्धिः। तथा हि जगत् कार्य परिणामादिमत्त्वाव स्थूलदेहादिवद्, व्यतिरेक आत्मवदिति। तस्मान्न कर्थचित स्वभावस्य कारणत्वम्। आस्तिककल्पानां मतस्य परिहासविषयतां श्रुत्वा पसन्न- वदनोभाववादी उत्थायेष्टापत्त्याऽभ्युपगच्छति-स्यादेतदि- ति। एतेषां कारणाभावत्वम इष्टमेवेति भावः । स्वाभिभायं व्यनक्ति-किं त्वित्यादि। तस्येति । तस्य सर्वाभावस्यैव जगद्वेतुत्वमिसन्वयः। तत्रोपमानं प्रमाणयति-नैयाथि- कानामिति। यथा नैयायिकानां मते पागभावस्य घटादिकार णत्वेनाभ्युपगमस्तथाऽस्माकमपीसर्थः । श्रुतीः स्वतात्पर्या- नुसारेण व्याचष्टे-न कोऽपीत्यक इति । नसत, असदि ति • झेयम्। सिद्धान्तमाह-सर्वाभाव इति। उपसंहरति-तस्मादभाव एवेति।तदू दृषयति-नेति।तत्र हेतुः-स्वतोऽभावरूपस्थेति।

( १०१ ) *

गगनकुमुमायमानस्य गगनकुसुम इवामरनः । आचरणार्थ- कमनयात्रामधानोः पयोग: साधीयान। हेत्वर्थमुद्लाठय-न हीत्यादि। नथात्र प्रयोगः । अभावकार्यन्वाभाववजगत। भावतवात। व्यतिरेके शशशृङ्गताइनजन्यक्षतजोन्पत्तिवत् । उपमानस्यापि प्रमाणाभामत्वमाह-दष्ठान्नस्यापीति । दारष्टान्तविरुद्धत्वादियम्यायं भावः।यर्दांप नैयायिके: पाग- भाम्य कारणत्वमभ्युपगतं, तथापि निमित्तकार्णस्यान्नःपा- ित्वमात्रेणेव। न तृपादानापरपर्यायतयाऽभ्युपगम्यमानेन सम- वायित्वन। अत्र तु मुग्यकारणत्वन प्रतिपादनं सुतगं विम्द्ध- मिति। प्रकतं संक्षिप्यते-इति दिगिति । अन्येषामग्रे वक्ष्य- माणत्वादित्यर्थः । अभाववादी तृप्णीभावमापन्नपार्यं मिद्धान्तिनं ज्ञात्वा पुनश्चोदयति नन्विति। ननु यद्येतेपां मध्ये न कस्यापि कारगातां तर्हि फलतः शून्यवादस्येव भवतामभ्युपगमः स्यादिति चेन्न। सदेव सोम्येंदमग्र आसीद,ब्रह्म वा इदमेक- मेत्राग्र आ्रासीदात्मा वा इदमेक एवाग्र आसीदेकोह वैनारायगा आसीदू तिष्णुस्तदासीद्धरिरेव निप्कलः नैव किंचनाग्र आ्रसीदिव्यो देव एको नारायसा इत्यादिश्रुनिकदम्वप्रतिपाद्यस्यैव श्रीभगवत्सूत्र- कारवुद्धिस्थत्वेन तस्यैव तेन भगवता यच्छब्दो- च्वारसोन परामर्शान्तस्यैव जगत्कारसात्वमिति

( १०२ ) त्र्प्रयं भावः । सर्वेषां पूर्वोक्तानां कयाचिद्विवक्षया कारशात्वेऽपि तेषामपि कारसात्वेन यस्य प्राधा- न्यं तस्यैकत्वं कारगात्वंच श्रुतिभिरेव निर्गीयते। तथा च श्वताश्वतरासां सिद्धान्ते ब्रह्मवादिनो वदन्ति। किंकारगां ब्रह्म कुतः स्म जाता जीवाम केन क्व च संप्रतिष्ठाः । त्रधिष्ठिता: केन सुखतरेषु वर्त्तामहे ब्रह्मविदो व्यवस्थाम् ॥ काल: स्वभावो नियतिर्यदच्छा भूतानि योनि: पुरुष इति चिन्तम् । संयोग एकं न त्वात्मभावाद् आत्माप्यनीशः सुखदुःखहतुः ॥ ते ध्यानयोगानुगता अपश्यन देवात्मशक्तिं स्वगुगौर्निगढाम् ।। यः कारणानि निखिदानि तानि कालात्मयुक्तान्यधितिष्ठत्येक :- इति प्रश्नोत्तरचिन्तया स्पष्टम्। तरग्रेपि, स कारगां कारगाधिपाधिप: न तस्थ कश्विज्जनिता, न चाघिपः ।

( १ ० ३)

इति कारगाकारणत्वं प्रतिपाद्य तस्यानन्य- कारसात्वं स्पष्टितमिति॥ प्रधानपुरुषव्यक्तकालानां कारगां हि यत। पश्यन्ति सूरयो नित्यं तद्विप्णो: परमं पदम्।। इति स्मृतश्च। न कस्यापीति। एनेपां पूर्वोक्तानां मध्ये एकतमस्यापि न कस्य चित्। फलत इति। मायावादिनामभिमेतनिषेधावधिक- त्वन्यायेनेव शून्यवादस्यैवेति अस्माकमभिपेतस्येति। एव- कारणान्ययोगव्यवच्छेदकत्वं सूचयति। तन्निरासपुरस्कारेण स्वमिद्धान्तमाह-नेति। श्रुतिकदम्बप्रतिपादितस्यैव सिद्धान्तस्य भगवत्मूत्रकृतां युद्धिस्थत्वेन हेतुना। तस्य कारणस्य श्रुतिम- सिद्धस्य तेन सूत्रकता लक्षणमूत्रे यत इति यच्छब्देन परामर्शा- दिनि। पुनः शङ्कापरिच्छेदार्थ निर्गलितार्थमाह-अयं भाव इति।कयाचिद्धिवच्तयेति यथा घटादिकार्यापेक्षया पृथिव्या: कारणत्वं, पृथिच्यपेक्षयाऽपा, तदपेक्षया तजसः कारणत्वं, तथा यत्किश्चित्कार्यापेक्षया तेपामपीति। तत्रान्यममाणपेक्षानिवृत्तये श्रुतीनां पाठेनैव निरपेक्षपमाणेन सिद्धान्तमाह-तथा च श्वेता- श्वतराणां सिदधान्ते इति। स एवास्माकं सिद्धान्त इति तात्पर्यार्थः। तामेवोपनिपद पठति-ब्रह्मवादिन इसारभ्य, अधितिष्ठत्येक इतन्तेन कारणं निर्णीतम्। प्रश्नोत्तरचिन्त- या मिद्धान्तरीसा।अग्रेऽषि उपसंहारेपि उपक्रमोपमंहाराभ्यां सिद्धान्नमित्यर्थः । अन्येपां कारणानां तेजआदीनाम्, अधि- पानां कालादीनां चाधिप इत्युपसंहारवाक्यार्थः। तेजआदीर्ना

(१0४)

कारणत्वेऽपि आकाशादीनां कारणकारणत्वेऽपि अन्यकार्यत्वं सुपसिद्धम्। तन्न्यायस्यात्राव्याप्तिदर्शनात्तथात्वशङ्कावारणाय श्रुत्यन्तरं पठति-न तस्य कश्चिज्निता न चाधिप इति। परमते परमाणुपधानादीनां जन्यत्वाभावेऽपि परनियम्यतास्व्री- कारात् तन्न्यायावतारनिवृत्तये-न चाधिप इतिदलसंनिवेश इति। एतदर्थ स्वयमेवाह ग्रन्थकारः "कारणकारणत्वं प्रतिपा- धयानन्यकारणत्वं स्पष्टितमिति" । नान्यः कारयं यस्य तस्य भावस्तत्त्वमन्यकारणराहियमिति यावव । तथा चोद्यो- गपर्वणि संजयवाक्यम् । कालचकरं जगचक्रं युगचकं च केशव। आत्मयोगेन भगवान् परिवर्त्तयतेऽनिशम । कालस्य च हि मृयोश्च जङ्गमस्थावरस्य च। ईशते भगवानेकः सतमेतङ्रवीमि ते-इति ॥ प्रतिज्ञापूर्वकः सिद्धांतः । श्रुसर्थस्तु-ब्रह्मवादिनो मुनयः। किंकारणं ब्रह्मेति। किंपकारकं कारणं निमित्तं वोपादानं वोभयात्मकं वेति। कुतो जाता: स्म तत्राप्याकाशादिजडवर्ग- व स्त्रविकृतितया वा, स्थूलशरीरभजनकर्मभोगाहज्ञानप्काश- मात्रेण वेति। केन वा जीवाम इति। केनाऽदष्टादिना वेश्वरेण वेति। क च संप्रतिष्ठा:,मोक्षावस्थाभाजिता: कस्मिन्न- धिष्ठाने स्थास्याम इति। केन देवैरिन्द्रियपर्वतकैरीश्वरेण वा Sघिष्ठिता नियमिता: सन्तः, सुखतरेषु सुखदुःखेषु पुण्या- पुण्यकर्मफलभूतेषु वर्त्तामहे इति। हे ब्रह्मवादिनो व्यवस्थां 'ब्रूत' इति शेषः। न तावत्कालादीनां कारणत्वादिभावसंभवः पारतन्त्र्यादियाहु :- काल इसादि। तत्र नियतिर्मीमांसका- भिपेतपुण्यापुण्यनियमः, यटच्छा कारणाभावः, योनिः सांख्यै

( १०५ ) रभिमरेता प्रकृतिः, पुरुषो हिरण्यगर्भः, कालादीनां संयोगोपि न कारग प्रसेकं किसुत वक्तव्यम्। कुतः, आात्मनो भोक्तु- र्भावात् भोग्यत्वेन तेषामकारणत्वम्। आत्मा पसगात्माऽपिं न कारणं, यतोऽनीशः सुखदुःखाधीनः। ते च मुनयो ध्यान- योगानुगताः सन्तो ध्याननिष्ठिता भूत्वा देवात्मशक्ति देव- स्यात्माख्यां जीवभूर्ता परां शक्ति स्वगुणैनिगूढां सच्वादि- भिर्निंगूढाम् अपरां जडात्मिकां च शक्तिमपश्यन्। यश्चैको निखलानि कारणान्यधितिष्ठति तं चापश्यत्निति योजना। कथं भूतानि तानि पूर्व विकल्पितानि कालात्मयुक्तानीति। तथा च, क्षरात्मानावीशते देव एक:, भोक्ता भोग्यं मेरितारं च मत्वा, पधानक्षेत्रज्ञपतिर्गुणेश इसादिभिरग्रे स्पष्टोक्ति: कण्ठर- वोच्चारेतेनैवेति। इदानीमुक्तश्रुतीनां तात्पर्यानभिज्ञोऽज्ञानवत्वेनैव विरो- धमारोप्य चोदयति-तर्हीत्यादिना। तर्हि पूर्वोदाहृतवाक्यानां किंविषयत्वमिति। तेषामपि श्रुतित्वाविशेपेश वाधानर्हत्वात्। अत्र ब्रूमः । न तावज्जीवाद भवन्तीत्या- दिवाक्यविरोधः। तस्यापि, जीवयति प्रासायती- ति जीव इति व्युत्पत्त्या तत्परत्वात्। अन्यथा, य आत्मानमन्तरो यमयतीत्यादिश्रुतीनां जीव- स्य नियम्यत्वप्रतिपादिकानां व्यादोपप्रसङ्ग: । नापि हिररायगर्भश्रुतिविरोधावकाशः । हि- १४

(१०६ ) रण्मयान्यरडानि गर्भे यस्य इति समासेन तस्यैव प्रतिपादनात्। "अएडानां तु सहस्राणां सहस्राराय- युतानि च। ईदूशानां तथा तत्र कोटिकोटिशता- नि च" इति पराशरवचनात्। नच, शिव एव केवल इत्यस्य निर्विषयत्व- म्। शिवशब्दस्यानन्दवाचकतया तस्यैव नाम- घेयत्वात्। विज्ञानमानन्दं ब्रह्मति स्पष्टमेव। इ- तरथा, एको ह वै नारायण आसीन्न ब्रह्मा नेशान इत्यादीनां, नारायशाद् ब्रह्मा जायते, नारायणा- दुद्रो जायत इत्यादीनां चान्वयव्यतिरेकश्रुतीनां, "यस्माद् ब्रह्मा तथाSग्निश्र् रुद्रेन्द्रमरुदश्विनः । वसवश्र सहादित्यैरिति " कालीयस्तुतिवाक्यस्थ महद्विरोघात्। नापि कालश्रुतिविरोधः। तस्य भगवच्छ- क्तित्वेन शक्तिमदभेदविवक्षया घटनात्। कालः कलयतामहमिति भगवदुक्ते:। एवमेव, कालकाल इत्यादिनैकार्थत्वाच्च। नापि स्वाभाववाक्यविरोधः । स्वे स्वीया असाधारणा: स्वाभाविका भावा गुणादयो यस्यें-

(१0७ ) ति समासेन तस्यापि तद्वाचकत्वात् । स्त्राभा- विकी ज्ञानबलक्रिया चेति श्रुतेः । अन्यकल्पना- यामुक्तदोषाणां दुर्वारत्वात्। अघटनोक्तैव। नचाऽसदेव सौम्येदमिति वाक्यस्य विषय- शून्यत्वं शङ्कनीयम् । त्र्प्र ब्रह्मेति श्रुतेः । त्रप्रक्षरा- णामकारों ऽस्मीति स्मृतेश्च, तपकारश्चासौ सच्चे- ति कर्मधारयसमासः। सद्रूपम् अकारवाच्यं ब्रह्मे- त्यर्थः । उक्तार्थानभ्युपगमे तत्रैव, कथमसतः स- ज्जायेतेंति निषेंधादसामञ्जस्यमेव। त्रकस्मात्पदस्यैवं गतिः। तथाहि। क इति- शब्दस्यानन्दवाचकत्वाद् आश्चासौ कश्चेत्यान- न्दरूपो वासुदेव इति न कस्यापि वाक्यस्य वि- षयहीनत्वमिति। केंचिततु, नामानि सर्वाणि यमाविशन्तीत्या- दिवाक्यमाश्रित्य जीवादिशब्दानां रूढयैव वृत्त्या भगवत्परत्वं व्याख्यायन्तें। तञ्चिन्त्यम्। शषाणा- मग्रे वक्ष्यमाणत्वादित्यलं विस्तरेण। पूर्वोदाहृतानां जीवाङ्गवन्तीत्यादीनाम। किंविषयत्व- मिति। किंविषयकाणि वाक्यानीत्युक्तया निविपय काणीसा-

( {oc )

क्षेपार्थः। तव हेतुमाह-तेषामपीत्यादिना। बाघानर्हत्वा-

समाधातुं विरोधपरिहारेण व्याख्यानमुपक्रमते-अश्रेत्या- दिना। तत्रादौ जीवाद्गवन्तीयादि वाक्यं व्याख्यायते-न तावदिति। तत्परत्वात् परमकारणप्रतिपादनपरत्वाद। अन्यथा उक्तार्थानङ्गीकारे। यद्यपि जीवस्यापि पूर्वोक्तन्या- येन स्वस्यानादिकर्मणा स्वदेहादिकार्यनिरुपितकारणत्वसम्भ- वाद, तथाऽपि, न जीवात् कारणं परमिति वाक्यशेषविरोधस्य दुष्परिहरत्वादुक्तार्थस्यैव वरीयस्त्वं भाव्यम्। हिरण्यगर्भ इति वाक्यस्य विरोधं परिहरति-नापि हि- रण्यगर्भ इति। तस्यैव विवक्षितकारणस्यैवेति। अन्ययोग- व्यवच्छेदार्थक एवकार:। त्रिलोचनवाचिकायाः श्रुतेरपि यथार्थव्याखयया विरोधं निराकरोति-न चशिव एवेत्यादिना। इतरथा रूढिटृत्यभ्यु- पगमे इति। अनेन निरन्तरोक्तपक्षस्यापि परिहारस्य दार्ढ्य हेयम्। एको ह वै नारायण इसादौ वाक्ये उभयोर्ग्रहणात्। नापि का- लेत्यादि: स्पष्टार्थः। नापि स्वभावेति। स्वेनैव भवतीति स्व- भाव इसप्यूह्यम। न चाभावशब्दविरोध इसाह-न चेति। उक्त्ता- र्थानभ्युपगमे। सद्रूपब्रह्मपरत्वानभ्युपगमे। तत्रैवेति छान्दोग्ये सदेव सौम्येदमग्र आसीदेकमेवाद्वितीयं, तद्ैके आहुरसदेव सौ- म्येदमग्र आसीदेकमेवाद्वितीयं तस्मादसतः सज्जायेत कुतस्तु खलु सोम्येवं स्यादिति होवाच कथमसतः सज्जायेतसादिवाक्यसमुदा- यात्मके प्रकरणे। सैव गतिः कर्मधारयसमासाश्रयणरूपैवेति। तदेव पपश्चयति-तथा हीत्यादिना। उपसंहरति-न कस्या-

१०९ ) पीति। अन्यमतमुपक्षिपति-के चित्विति।तच्चिन्त्यमिसनेना- Sस्वारस्यं द्योतितम्। घटपटादिशब्दोच्चारणाङ्गह्मार्थोपस्थितेर्दु- र्वारंत्वाद्। नच तथात्वमिष्टापन्नमिति वाच्यम्। सर्वानुभवविरो- धाू। भगवन्नामसकीर्तनविधेर्वैयर्थ्याद। भगवन्नामवदस्यापि घटपटादिशब्दमात्रस्य कीर्तनविधिविधेयताSSपत्तेश्र। शेषाणां प्रकृतिपरमाणुसंघातादीनाम्।अलं विस्तरेण, उपरम्यते इसर्थः। इत्थं विवादकारणीभूतवाक्यानां तात्पर्य श्रुत्वा तमेव स्वरीकारपूर्वकमनूद्य विशेषविवादार्थमुद्युनक्ति-स्यादेतदिति। स्यादेतत्। सर्वज्ञस्य सर्वशक्तर्व्रह्मण उक्त- रीत्या जगत्कारगामिति। किञ्च। कथं कार्यो- त्पत्तिरभिप्रेता, संघातन, वाऽSरम्भेगा, परिणामेन वा?। नादौ पक्षौ संभावनीयौ। कुतर्कविषयत्वे- नावैदिकत्वात्। नापि परिणामः।असम्भवात्। न ह्याकाशकल्पस्य ब्रह्मगौ विभो: परिणामोऽनु- भूत्या सोंढुं शक्यो, दर्शनागोचरत्वादि चेत्। अत्रोच्यते। नासम्भवः । परिगातिस्वाभा व्यात्। क्षीरवत्। सर्वज्ञत्वात् सर्वशक्तिमत्त्वाच्च स्वेच्छ्वया परिशामः शक्यते प्रतिपादयितुम्। ननु विपरीतो दृष्टान्तः। सावयवत्वात् क्षीर- स्य परिणामो निर्विवादः। ब्रह्मशास्तु निरवय- वत्वेंन तद्विपर्ययत्वान्न तत्ता युक्तेति चेच्छृणु। न

( 990 ) तावत् सावयवत्वं क्षीरपरिणतिहेतुः । तथात्वे सति चाप्स्वतिव्यात्ेस्तासामपि दधिभावेन परि- णामो दुर्वारः । ततोऽप्रयोजकं सावयवत्वम्। किन्तु तादृशशक्तिमत्त्वेंनैव पयसः परिणाम इति। तत्रेत्थं विचारणीयम् । परिणामेऽवयविनः शक्तिरवयवानां वेति। नाद्यो विकल्पः । द्रवद्रव्ये व्यतिरिक्तस्यावयविनस्त्वयानभ्युपगमात् पारिशे- ष्यादवयवानां शक्तिः । ते च निरवयवा एव। सावयवत्वे चावयवानामप्यवयवान्तरकल्पने तेषां चापि तद्गावेऽनवस्थानात् क्षीराब्धेः कुण्डपरि- मागात्वापत्तेः । अवयवानामानन्त्यात्। एवमपि तेषां परिणामाभावाङ्गीकारे दधनि पयो दृश्येतेति भिया तकामेनापि त्वया सर्वेषामप्यवयवानां परिणामवत्त्वमेष्टव्यम्। तस्मान्निरवयवस्यैव परि- गामो दृश्यतें। तथा ब्रह्मशोऽपि परिणामोपप- न्तेरिति। श्रूयते च-पराऽस्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते स्वाभाविकी ज्ञानबलक्रिया चेति। स्मर्यतेंऽपि भगवता पराशरेंख- शक्तय: सर्वभावानामचिन्त्यज्ञानगोचराः ।

( A १११

शतशो ब्रह्मणस्तास्तु सर्गाद्या भावशक्तयः । भवन्ति तपतां श्रेष्ठ ! पावकस्य यथोष्णतेत्यादि । विवादं प्रपश्चयति-किं चेति। कर्थं कार्योत्पत्तिरिति किं- प्रकारिकेतिभावः। प्रकारविकल्पांश्च वादिवाहुल्येनाह, तत्र प्थमं बौद्धविकल्पमाह-संघातेनेति। संघातश्च यहच्छया भूतसंहनन- पूर्वककार्योत्पादकत्वं ताम्बूलचूर्णादिसमूहस्येव शोणिमका- र्योत्पादनत्वमिति। एतेपां च द्विनीयाऽध्याये सविस्तरं वक्ष्य- माणत्वान्नात्र पपश्चायोद्यम्यते। आरम्भवादश्र तार्किकाणां विकल्पः । परिणामो द्विविधः। मककतिस्वरूपपरिणामः, शक्तिविक्षेपलक्षणो ब्रह्मपरिणामश्चेति। आध्यः सांख्यपक्षः । द्वितीयो ह्यौपनिषदानां सिद्धान्तश्चेति ज्ञातव्यः। तत्रासंभावनां द्योतयति-नाद्याविति। तत्र हेतु :- कुतर्कत्यादि। तदभ्युपगमे - नापि परिणाम इति। सामान्योक्त्योभयपक्षविपयिका चोदने- ति ज्ञेयम। तदेव हेतुमुखेन द्रठयति-असंभवादिति। ब्रह्मपरि- णामस्य संभावनाविषयत्वाभावादू। असंभावितत्वं व्यनक्ति-न- हीत्यादि। आकाशोपमस्य निरवयवस्य। विभोरिति। विभु- परिमाणकस्येति। परिशेषादगया विवर्तवाद एव समाश्रयणीय इति मायावादिचोदनाभिमाय इति शङ्गाऽर्थः। तत्र संघातादि- विकल्पानामग्रे वक्ष्यमाणतयेहोपेक्षयैव परिहारी ज्ञापयित्वा स्व्रपक्षे समाधातुमुपक्रम्यते-अत्रोच्यत इति। तदेव स्पष्टयति नासंभव इति। नामम्भावनासंसपृष्टवायुस्पर्शनयोग्य इति यावव। परि- णतिस्वाभाव्यादिति।यथा क्षीरं परिणसर्हस्वाभाविकशक्ति- मत्त्वादेव दध्यात्मना परिणमति तद्धद्वह्मापि सर्वाघदनघटनाईश-

( ११२ )

क्तिमच्वादेव जगद्रूपेण परिणमतीति कथयितुं शक्यत इति, न हि पतिपादनानर्हताशङ्कावकाश इति सिद्धान्तः। अनेन प्रयोग: सू- चितः। जगदाकारावस्थाभजनशीलं ब्रह्म भवितुमईति, तादृश्यचि- न्यशक्तिमत्त्वाद्। दधिभावे क्षीरवत्। उक्तहेतौ सत्पतिपक्षताSS- त्मकहेत्वाभासत्वं, दृष्टान्ते विकलतां चारोप्य भूय उत्तिष्ठते-न- न्वित्यादि, निर्विवाद इसन्तेन। दृष्टान्तविकलत्वमुक्त्वा सत्पतिपक्षतां द्योतयितुं साध्याभावसाघकं हेत्वन्तरं पठति-नि- रवयवत्वेनेति। तथाऽत्र पयोग :- परिणामाभावशील ब्रह्म निरवयवत्वाद् आकाशवदिति।तद्विपर्ययत्वादिति दष्टान्तवि- पंर्यपत्वाद्दार्ष्टान्तस्य साध्याभावसाधकहेत्वन्तरस्य विद्यमानतया सद्धेतुविपर्ययाद्वा उक्तस्य हेतोरिति भावः।तस्मान्न तत्ता युक्ते- ति। ब्रह्मणः परिणमनानर्हता युक्तेति शङ्कार्थः। पूर्वपक्षोक्त- स्य हेतोरप्रयोजकत्वं दर्शयित्वा स्वसिद्धान्तोक्तहेतावारोपितदू- षणं निरस्य दृष्टान्तगतदोष चोद्धरति-श्रृण्विति।न तावत् सावयवत्वमिति। सावयवत्वस्य तवाभिपेतस्य हेतो: परिणामे कारणत्वं नास्ति। तदेव व्यञ्जयति-तथात्वे च सावयवत्व- स्य परिणामकारणत्वेऽभ्युपगम्यमाने । परिणामो दुर्वार इति। तास्वपि तवाभिपेतस्य हेतोः सावयवत्वस्य विद्यमान- त्वाद्। न तु तदस्ति। तस्मादप्रयोजकहेतोर्न सिद्धान्तवाधन- सामर्थ्यम्। आरोपितप्रमाणं बाधयित्वा पूर्वोंक्तहेतुना सिद्धान्त- यति-किन्तु, तादृशशक्तिमत्त्वेनैव परिणमनशक्तिमत्त्वेनैव हेतुनेसर्थः । उक्ते 5र्थे पुनर्विकल्पयितुमुद्युक्तं दृष्टा तच्छान्तये स्वयमेव शङ्गासमाधानाभ्यां निर्णेतुमारभते-तत्रेत्थमिति।उक्तसिद्धान्ते, इत्थं वक्ष्यमाणपकारेण। तमेव विचार दर्शयति-परिणामे

( ११३ ) इति। अत्र, क्षीरस्येसध्याहार्यः। धर्मस्य धर्म्यधियतया तत्सापे- क्षत्वाद। क्षीरस्य परिणामे इति । अवयविनः शक्तिरवय- वानां वेति स्पष्टो विकल्पः। तत्र शक्तिपदेन तादृशभावायतन- शक्तिर्विवक्षितेति ज्ञेयम्। तत्र पूर्वविकल्पं वादिसुखेनैव परिह- रति-नाद इति। त्वया मायावादिनेति। पारिशेष्याव परिशिष्टपक्षाङ्गीकारात। अतस्ते च निरवयवा एवेति। ते नाम प्रसिद्धाः परिणमनशक्तिमन्त इति निरवयवत्वाभावाभाव- संपन्ना एवेति। अयोगव्यवच्छेदार्थकोऽवधारणशब्दः। तमेवार्थ व्यञ्जयन्नाह-सावयवत्वे निरवयवत्वाभावलक्षणे। तेषाम् अवयवावयवान्तराणाम्। तद्भ्ावे अवयवान्तरकल्पनेऽनवस्था- नादिति। तत्रैव हेत्वन्तरमाह-तीराब्घेरिति। क्षीराब्धिः कुण्डपरिमाणकः कुण्डमात्रपरिमाणावच्छिन्न उपलभ्येत। तत्रापि हेतुः-अवयवानामिति। तस्मात सिद्धमवयवानां निरवयव- त्वमिति। एवमपीति। तेपां निरवयवत्वे निर्विवादे जाते सति ते परिणमन्ति, न वेति बुद्धौ कृत्वा द्वितीये दूपणमाह-तेषा- मित्यादि। इति भियेति। प्रसक्षानुभूतिविरोधलक्षणयेति । अनेनावश्यकत्वमुक्तम। एष्टव्यमिति। कटुकमप्यौपधं पीयत एवेति न्यायेनावश्याङ्गीकर्तव्यमिति भावः। उपसहरति-तस्मा- दिति। दार्ष्टान्ते उक्तन्यायमवतारयति-तथा ब्रह्मणोऽपीति। उपपत्तेरिति। न किमप्यनुपपत्तौ पमाणं, शास्त्रसिद्धान्तत्वा- दिति। तत्र प्रमाणं पठयते-श्रूयते चेति। अस्य ब्रह्मणः शक्ति: परा स्वरूपविलक्षणा विविधा अनन्ताSचिन्सपका- रिका श्रूयते चेसन्यपरमाणनिरपेक्षेतर्थः । अनिर्वचनीयत्वमि- थ्यात्वौपाधिकत्वादिशब्दप्रयोक्तृणां मुखं धूलीकरोति-स्वा- भाविकीति। अनाद्यनन्तेति स्वरूपवत्निसेसर्थः । न केवलं १५

)

शक्तेरेव तत्वं, ज्ञानक्रियागुणानामपीसाह-ज्ञानबलक्रिया चेति। ज्ञानवलाभ्यां सहिता क्रिया ज्ञानबलक्रिया चति।चकार: सर्वेपामपि भगवतो गुणकर्मादीनामाकर्षणार्थः । अक्षयं नाऽन्यदाधारमज्ञेयमजरं घुवम्। शब्दस्पर्शविहीनं तद्रूपादिभिरसंहतम् ।। त्रिगुणं तज्जगद्योनिरनादिपभवाऽप्ययम्। चेदवादविदो विद्वन्नियता ब्रह्मवादिन: । पठन्ति वै तमेवार्थ प्रधानप्तिपादकम्- इति। निसत्वादि स्पष्ट स्मायति, श्रुसर्थरूपां स्सृति च पठति-स्मर्यतेऽपीति। पराशरेशोति सूत्रकारपितृत्वेनासन्त- पामाण्यं द्योतयति। शक्तय इति, सर्वभावानामिति। स्वसं- कल्पचिषयवस्तूनां सूक्ष्मतया सदूपाणाम्। सर्गाद्या: सर्गादि- कारणमिति। भावशक्तय इति स्वाभाविकीतिश्रुतिगतपद- स्यार्थः शतश इति विविधा: पदार्थाः । ब्रह्मय इसस्य पद- स्यार्थः।अचिन्त्यज्ञानगोचरा इति।अचिन्सस्य असंकुचितस्य। मुक्तानां ज्ञानस्य विषया इति पराशब्दार्थः। तपतां श्रेष्ठेति श्रोतु: कुतर्कनिष्ठतां निवारयति। स्वाभाविकत्वानाद्यनन्तत्वनि- ससहचारित्वादिषु दृष्टान्त :- पावकस्य यथोष्णतेति। श्रुतौ जासभिप्नायेणैकवचनम्। स्मृतेव्यियारूपत्वादेकत्वभ्रान्ति- वारणार्थ बहुवचनामेति। मथमांशे- दशोत्तराण्यशेषाणि मैत्रयैतानि सप्त वै। महान्तं च समादृस प्रधानं समवस्थितम् ।। अनन्तस्य न तस्यान्तः संस्थानं चापि विद्यते। तदनन्तमसंख्यातं प्रमाणं चापि वै यतः ॥

( ११५ ) हेतुभृतमशेपस्य भकृतिः सा परा मुने। अण्डानां तु सहस्राणां सहस्राण्ययुतानि च ।। ईदृशानां तथा तत्र कोटिकोटिशतानि च- इतादिरपि वाक्यकदम्बोऽनुसंधेयः। एवं श्रुतिस्मतिपतिपादितेऽप्यर्थे कुतर्कतामारोप्यासद्वादै- र्विवदमान: स्वचित्तस्थासहिष्णुत्वं मक्ाशयितुसुत्तिष्टते भूय :- नन्विति। ननु नैतच्छोभनं तर्कबलेन क्षीरस्येव ब्रह्मणः परिणामाङ्गीकरगामिति'। तथात्वे च, कृत्स्नप्र- सक्तिरनिरवयवत्वशब्दकोपो वेति वक्ष्यमाणा- न्न्यायात् कृत्स्नस्यापि ब्रह्मणाः परिणामप्रसङ्गादू त्र्नित्यतापत्तेश्र® । तत्वे, नित्य विभुं निष्कलं निष्क्रियं शान्तमित्यादिवाक्यविरोधाच्च। किञ्च; विकारभावापन्नस्य ब्रह्मगो" जगदाकारतया सर्व- प्रत्यक्ष विषयत्वेन सर्वस्यापि प्राप्तत्वात्" सर्वमो- क्षप्रसत्त्या उपदेशशास्त्रानर्थक्याच्चेति चेन्मैवमू। न तावत् तर्कबलेनास्माकं ब्रह्मपरिसामा- भ्युपगमः । अपि तु, स्वयमात्मानमकुरुत,

मिति। नापि कृत्स्नप्रसक्तिः। ऊर्सानाभ्यादौ व्यभिचारात् । नापि निरवयवश्रुतिव्याकोपः ।

११६) तथाभूतपरिणामस्योक्तरीत्या साधितत्वात्। वस्तुतस्तु शक्तिविक्षेपस्यैव परिणामशब्देन विव- क्षिततया ब्रह्मस्वरूपपरिणामानभ्युपगमान्न नित्य- श्रुतिविरोधगन्धोऽपि। एवञ्च विकारापत्यभावे" प्रत्यक्षगोचरत्वाभावस्तदभावे च सुतरां सर्व- प्राप्त्यभाव स्तत्त्वे तु सुतमां सर्वमोक्षप्रसङ्गा- भावः। एवञ्च को भूय उपदेशशास्त्रानर्थक्यप्र- सङ्ग इति। नापि पुनराकाशकल्पस्येति दष्टान्तसौर- स्यम्। अप्रच्युतरूपस्यव निरवयवस्य विभुपरि- माणकस्य चाकाशस्य वायुभावापत्तिलक्षणापरि- णामदर्शनात्। आरकाशाद वायुरिति श्रवसाच्च। प्रत्युत तस्याप्यस्मत्सिद्धान्तसाधकोपमानत्वमे-

योजकत्वाज्गतो ब्रह्मपरिणामभावो निरवद्यः। तथैव श्रूयते- यथोर्णनाभि: सृजते गृह्लते च यथा सतः पुरुषात् केशलोमानि। यथा पृथिव्या तरषधयः संभवन्ति

( १९७) तथाऽत्तरात् संभवतीह विश्वम्-इति। तथैव परिणामेन विश्वस्य भगवान् हरि- रिति स्मरसाच्च। परिणामः शक्तिविक्षप एव। सोऽपि तत्रैव क्षोभशब्देन तात्पर्यात्मकेनोक्त :- प्रधानं पुरुषं चापि प्रविश्यात्मेच्छया हरिः। क्षोभयामास संप्राप्ते सर्गकाले व्ययाऽव्यया- विति। किश्चास्तां पर्यायतापि। भीष्मः कराठरवे- गौव पठति- प्रसार्य च यथाङ्गानि कूर्मः संहरते पुनः। तद्वदू भूतानि भूतात्मा सृष्टानि ग्रसते पुनरिति। तत् सिद्धं जगदभिन्ननिमित्तोपादानत्वं ब्रह्म- गो लक्षसाम् ॥ सामान्यवाचकैतच्छब्दार्थो विशिष्यते-तर्कबलेनेत्यादि। अशोभनत्वं प्रकाशयिष्यन् दूपणान्युद्धावयति-तथात्वे चे- त्यादि। ब्रह्मणो विभो: परिणामित्वे, कृत्स्पसक्तिरितिसूत्रार्थो द्वितीयेऽध्याये वक्ष्यते। कृत्स्नस्येति ब्रह्मत्निकारभूतजगव्यनिरि- क्तब्रह्मणोSभावप्रसङ्गादित्यर्थः। विकास्यानित्यलवेनानित्यनाप- नरप्यर्थसिद्धत्वादिति, नित्यं विभ्ुमित्यादीनां, नित्यत्ववाच-

१९८)

कानां, निष्कलमित्यादिनिरवयववाचकानां च वाक्यानां, विरोधापातादवैदिकत्वमसक्तेरित्यर्थः । विकारभावापन्नस्येति पितृपुत्रपतिक लत्रा दिशब्द्स्पर्शा द िय चक्षु रादिकरणरुपापन्न- स्य जगदाकारतया तन्मात्रतया देवतिर्यक्मनुष्याद्यविशेषेण सर्वप्रत्यक्षानुभूत्या सर्वस्यापि देवाद्यविशेषण माणिजातस्य पा- पत्वाव सर्वेषां मोक्षे प्रतिबन्धकस्य ब्रह्मानुभवाभावस्याभावात

विषयाभावादबाध इति दूषणकदम्बो दुर्वार इति शङ्कातात्पर्यार्थः पूर्वोक्त क्रमेण दूषणनिरासपूर्वकं समाधातुमाह-मैवमिति। दुष्णींभूत्वा श्रूयतामित्यर्थः । तत्र यदुक्तं, तर्कबलनेयादि, तत्राह-न तावदिति। यदि श्रुत्यादिममाणविरहेण केवलं युक्ति समाश्रयेम, तर्हि त्वद्व- चनावकाशः स्याद।न त्वेतदस्ति। श्रुत्यादिपमाणस्य विद्यमान- त्वादिति निश्चित्य प्रमाणं पठति-स्वयमात्मानमित्यादि श्रुतिन्यायाभ्यामित्यस्याऽभ्युपगम इत्युक्तेन पदेन सहान्व- यः । अनेन प्रमाणपाठेन विवर्तवादस्य निर्मूलतया कुतर्कवाद- त्वात् परिहासविपयत्वमिति द्योतितम् १।द्वितीयदूषणं निरस्यते- नापि कृत्स्नप्रसक्तिरिति। तत्र हेतु :- ऊर्णनाभ्यादाविति ऊर्णनाभेस्तन्तुभावापत्तौ सत्यामंशतोऽपि स्वरूपपच्युतिदर्शना- भावाव कृत्स्नपसङ्गस्य तुका कथेति भाव: २। तृतीयं परिहरति नापि निरवधवेति। तथाभूतपरिणामस्य निरवयवद्रव्यपरि- णामस्य, उक्तरीत्या निरवयवानां क्षीरावयवानां परिणामप्रति- पादनरीत्या-साधितत्वाव् साधुनिर्णीतत्वाद। इदं च सामान्यप- रिणामपस्तावेनोक्तम् ३।इदानीं स्वसिद्धान्तेन शेषपरिहारानाह- वस्तुतास्त्वति सूत्रकारमतेन तु। शक्तिविचतेपस्यैवेति शक्ति-

(११९ )

पसारणस्यैवेत्यन्ययोगव्यवच्छेदार्थ एवकारः।नान्यम्येत्यर्थः । यदि ब्रह्मस्वरूपपरिणामोSस्माभिरभ्युपगनः स्याव तदाविवादाय छिद्रमवलोकनीयम्। तस्य त्वनभ्युपगमादिलेवकारस्यार्थमपश्े हेतुः- ब्रह्मस्वरूपपरिणामानभ्युपगमादिति। विरो- धगन्धोऽपीति। अपिशब्देन कैमुसन्यायावनार: । यदि तद्गन्ध एव नास्ति, विरोधस्य कः मसङ्ग इति भाव: ४। एव ञ्चेति। सिद्धान्तस्य श्रौतत्वनोक्तदोपाभाववरवेन व त्रह्मणो निर्विकारत्वे सिद्धे सति ५। पसक्षपमाणगोचरत्वामिद्धि: ६। तद भावे प्रसक्षविषयत्वाभावे साधुतरं सर्वप्राप्त्यभावः शतत्त्वे त सर्वपाप्यभावे तु साधीयान सर्वमोक्षाभावः ८। एचम उक्त- भकारेण, को भूय इत्युत्त्या न कोऽपि। दूरतमादपास्त: शास्त्रानर्थक्यप्रसङ्ग ९ इसर्थः । किश्च। पूर्वोक्तयोहेतुद्ष्टान्तयोर्मध्ये हेतुरमगोजकत्वेन दृषि- तः। तदवशिष्टं दृष्टान्तमपि सिंहावलोकनन्यायेन स्मृत्वा तत्राम- योजकतां विधत्ते-नापि पुनराकाशकल्पम्येनि। मौरस्पं सुरसत्वं सौप्ठवमिति यावत् ।अ्प्रच्युतस्वरूपस्येति। आकाश- कल्पत्वे मति परिणामवत्त्वस्य दार्प्टान्तिके विद्यमानत्वाद्धेतुवद दृष्टान्तस्यापि तथात्वं सिद्धमिति प्रथमस्य हेतोस्तात्पर्यार्थः । श्रुतिगर्भितहेत्वन्तरं च-आकाशादिति। अपिच तथाभृत- दृष्टान्तो युक्तौ दीयतां योऽन्यस्य पक्षस्य बाघक: स्यादिति अस्मत्तः शिक्षणीयं त्वया। अमुप्य द्ृष्टान्नस्य तु नद्रिपरीनत्व्रा- दिति परिहमन्निवाह-प्रत्युत तस्येति। तस्योक्तटशन्तस्ये- सर्थः । उपमंहरति-ब्रह्मपरिणामभावो निरवय् इति । तत्र प्रमाणं पठयते-तर्थेवेति। श्रुनिस्मृसोः । अयं भावः । पदार्थभावानां शक्तयो न केनापि प्राकृतबुद्धिना ऽपच्छेनुं शक्या:।

१२० ) नर्काणामप्रनिष्टिनव्व्रेनास्माकमौपनिपदानां श्रौतस्यैव सिद्धान्त-

नालक्षणशक्तिनत ऊर्णाविर्भावतिरोभावौ तदप्रच्युतस्वरूपतयैव भव+ः। यथा च पुरुपादन्नमयात् तन्मात्रशक्तिमतः केशलो- मानामुत्पत्तिमात्रकार्यसिद्धिः। यथा च भूमेस्तथाभूतशक्तिमया औपधीनां जन्ममात्रम्। तथा सर्वकार्योत्पादनलक्षणाचिन्यान- न्नमर्शक्तेरक्षरपदार्थाद् ब्रह्मणो विश्वं सम्भवतीति। यदा

पसक्षगोचरत्वेनापह्नोतुमशक्यस्तर्हचिन्स सर्वाचिन्स विश्वाख्यका-

पत्वं किमशक्यमिति श्रुनेर्ध्वनितार्थः । श्रुतिसहकारिणी स्स- तिश्च-तथैव परिणामेनेसादि। परिणामोSत्र शक्ति- विच्ेप इत्युक्तमेव। तत्र प्रमाणकथनाय प्रनिजानीते-सो- 5षि तत्रैवोक्त इति। न हि तत्र विक्षेपशब्दस्य कण्ठरवेण पाठ इसन आह-चोभशव्देनेति। कथं तेनोक्तार्थोपस्थि- तिरिति चेत् तत्राह-तात्पर्यात्मकेनेति। देवदत्तस्य चेतसि क्षोभो यज्ञदत्तस्य मनसि विक्षेप इति पर्यायत्वप्सिद्धेरिति सुव्यक्तम। तमेव श्रोकं पठति-प्रधानं पुरुषं चापीयादिना। पर्यायमुखेनोदाहस तत्कल्पनानिरासाय साक्षात्पतिपादकवाक्य- माह-किश्चेसादिना। प्रकृतमुपसंहरति-तत् सिडमिति। तच्छब्दस्य व्याख्यानमाह-जगदभिन्नेयादि। जगज्जन्माद्य- भिन्नेसर्थः ॥ ननु किसुपादानं किं वा निमित्तत्वं, कथं चोभयाभिन्नत्व-

( १२१ ) मिलाकाङ्क्षोपशमाय क्रमेणोपनिषद्विवक्षितार्थ लक्षयितुमादावु- पादानं निर्दिशति-तत्रेति। तत्रोपादानत्वं नाम परापरक्षेत्रक्षेत्रंज्ञादि- पदार्थभतस्वस्वाभाविकीनां सूक्ष्मावस्थापन्नानां शक्तीनां तत्तद्रतसद्रूपकार्याणां स्थूलतया प्रकाश- कत्वमिति। निमित्तत्वं च स्वस्वानादिकर्मसंस्कारवशीभ्-

नानां कर्मफलभोगार्हज्ञानप्रकाशेन तन्तत्कर्मफ- लतत्त्भोगसाधनैः सह योजयितृत्वमिति। एतदुभयाभिन्नत्वं तत्त्वमितीत्थमुक्तस्वरूप- कारणत्वस्य ब्रह्मस्वरूपगतत्वेन स्वरूपप्रतिपादन- परत्वमेव। न हि परमताभिप्रेततटस्थत्वोपल- क्षणादिकल्पनावकाश इति। नच लक्षसावाक्यस्य तद्रिन्नपदार्थवैलक्षराय- ज्ञापनभूते फलमात्रे पर्यवसानात् तस्य चैतावता जन्मादिवाक्योक्तलक्षगोनैव सिद्धेः, सत्यं ज्ञान- मनन्तं ब्रह्मेत्युत्तरवाक्योक्तलक्षसास्य वैयथ्यं, विशेषाभावादिति वाच्यम्। जन्मादिवाक्यस्य ब्रह्मलसास्य लक्ष्यस्वरूपनिरूपसापरत्वेऽपि कार्य- १३

( १२२ ) निरूपितत्वेन तत्सापेक्षत्वात्, सत्यादिवाक्यस्य तु तदभाववत्वेन निरपेक्षत्वात् तथाभूतविशेषस्य विद्यमानतया सार्थक्यमेव। तत्र च सत्यत्वमा- त्रकथनेSचिद्वर्गेSतिप्रसङ्गात् तद्वारगाफलको ज्ञान- पदसंनिवेशः । तत्त्वे च चेतनेऽतिव्याप्तरनन्तपद- गुम्फनमिति। सत्यत्वज्ञानत्वानन्तत्वैश्वोभयवैलक्ष- रायज्ञापकं ब्रह्मलक्षणमिति । नच सत्यादीनामेव गुसात्वान्न सत्यत्वादिप- र्यन्तघावनं युक्तं, गौरवादिति वाच्यम्। सत्यादीनां स्वरूपवाचकत्वाSभविन गुसपरत्वविधानेऽसत्य- जडपरिच्छिन्नमेव लक्ष्यं ब्रह्मस्वरूपं भवन्मतेऽभ्यु- पगतं स्यात्। तस्मादुक्त एव सिद्धान्तो वरीयान्। त्र््भिन्न- निमिन्तोपादानत्वे सति सत्यत्वादिमत्वं जिज्ञास्य- स्य ब्रह्मणो लक्षगामिति कृतं विस्तरेसा १।१।२।। निर्दिष्टं लक्षयति-परेति। पराऽपरादिशब्दवाच्यानां स्वस्य ब्रह्मणोऽसाधारणानां स्वाभाविकीनां पलये सूक्ष्मावस्थापन्नानां कार्यविस्तरणव्यापारानर्हाणां शक्तीनां तत्तदुतसदूपकार्याणां च

तत्राSडदिपदेन चेतनाचेतनप्रकृतिपुरुषादीनां संग्रहः । कार्यस- द्रूपत्वं चारम्भणाधिकरणस्थस्त्रैर्वक्ष्यति। तानि तु-भावे चो-

( १२३ )

पलब्धेः । १ । सत्वाच्चावरस्य। २। असव्वपदेशादिति चेन्न धर्मान्तरेण वाक्यशेपाद। ३। युक्ते: श्दान्तराच। ४ । पट- वच्चेति। ५। निमित्तस्वरूपं निर्देशलक्षणाभ्यामाह-निमित्तत्वं चेति निर्देशः । स्वेसादिलक्षणम्। स्वस्य स्वस्य नियतविभक्तानादि- विचित्रकर्मसंस्कारस्य परतन्त्राणामतन्तसङ्कचितोऽत एव भोगस्म- रणानहों ज्ञानलक्षणो धर्मो यषां तेपां क्षेत्रज्ञानां कर्मौन्मुख्यभवन- तत्फलभोगार्हधर्मभूतज्ञानपकाशेन तत्तत्कर्मफलैस्ेषां तेषां फला- नां भोगयोग्यशरीरेन्द्रियादिकरणैः सह संबन्धकारयितृत्वमिति। एतदुभयाभिन्नत्वं तत्त्वमिति। अनयोरुपादाननिमित्तयो- रेकस्मिन्राश्रितत्वं तदभिन्नत्वम्। लक्षणमुक्त्वा तत्समन्वयमाह- हत्थमिति। पूर्वपतिपादनमकारेण, उक्तं स्वरूपं यस्य तथाभूतकारणत्वस्य कारणलक्षणस्य ब्रह्मस्वरूपगतत्वेन जिज्ञासासूत्रोक्तनिरतिशयबृहत्समानाधिकरणत्वेन स्वरूपनिरु- रणपरत्वमेवेति। अयोगव्यवच्छेदार्थपर एवकार: । स्वरूपनि- उूपणपरत्वाभावाभावस्य तल्लक्षयस्यात्र विद्यमानत्वाव। तदेव ढयति-न हीलादिना। एवं स्वाभिप्रेतविरोधमसहिष्णुं पुनरुत्तष्ठमानं स्वयमेवोप- अमयति-नचेलादिना। लक्षणस्य लक्ष्यभिन्नवस्तुमात्रव्या- तर्तकत्वमेव कार्यमिति पसिद्धम। तस्य व बैलक्षण्यध्ोतनस्य

कक्योक्तो त्तरलक्षणस्य वैयर्थ्य विशेषाभावादिति। फला- गङ्क्षाडभावे साधनाकाङ्क्षाया अभावादिति न वाच्यं न ङ्गनीयम्। विशेषस्य सत्त्वादिताह-जन्मादिवाक्यस्येति। क्तफलवत्त्वरेऽपि तत्साथेचत्वात स्वनिरूपककार्यतद्षवरस्था-

(१२४ ) कालसापेक्षज्ञानवत्त्वाद। सत्यादिवाक्यस्य तु, तुशब्दो भिन्नोपकमार्थो महद्वैलक्षण्यं दोतयति। तद्भाववत्त्वेन कार्य- निरूपितत्वापेक्षाभाववत्त्वेनेति । तथाभूतविशेषस्य निरपे- क्षत्वभूतविशेषस्येति। सार्थक्यमेवेति न वैयर्थ्यमिसर्थः।इदानी पदसंनिवेशफलं व्यनक्ति-तत्र च सत्यत्वेति । तस्यापि संसत्वादिति भाव: । तथाच श्रुति :- ऊर्ध्वमूलोऽर्वाक्शाख एषोऽश्वत्थः सनातन इति। स्मतिश्च-अश्वत्थं पाहुरव्यय- मिति। नतु सनातनाव्ययपदयोः श्रुतिस्सृतिभ्यां पठितयोर- नादित्वप्रतिपादनपरत्वादविद्यादेरनादित्वमभीष्टमेव चास्माकं "वडस्माकमनादय" इसादिनाऽनादिसान्तत्वं तल्लक्षणमस्माभि: संपाद्यमेवेति चेदेवमविद्यादेरनादित्वाऽभ्युपगमे सति भावत्व- मपि अकामेनापि त्वया स्वीकार्यमेव। तथात्वे तन्नाशे न कापि निगमना। नतु मागभावदृष्टान्तेनातुमानस्यैवात्र निगमनात्व- मिति चेन्न। मागभावस्याभावरूपत्वेन भावसाधने दष्टान्तविक- लत्वाद। अभावस्य भवन्मते भिन्नपदार्थत्वानभ्युपगमाच् । न केवलं युक्तिमात्रं श्रुतेरपि पमाणत्वात। "अथैनमाहुः ससकर्मेति सयं ह्ोवेदं विश्वमसौ सजते। अथनमाडुनिंतकरमेति निसं हेवा- सौ कुरुते" इति। तन्नामाऽचिति अतिपसङ्गवारणं फलं यस्येति तथा। तच्वे च सत्यत्वज्ञानत्वोभयसमुदायस्य लक्षणत्वे सति। चेतने इति। चेतनस्यापि सत्यज्ञानरूपत्वात्। अनन्तपदेनात्र स्वरूपगुणशक्तिभिरनन्तत्वं विवक्षितम् । अन्यथा जीवज्ञानेSति- मसङ्ग इतर्थः। इत्थमुक्तार्थमसहिष्णोः पुनराशङ्कोद्वावनमाकलय्य तदुत्था- नाव माकू स्वयमेव समाधन्े-न चेति। अयमत्र चिन्तनीयः। भवन्मते समादिपदानां स्वरूपत्वं गुणत्वं वेति। नादः। त्रैवि

( १२५ ) ध्यापत््याउद्वैतभङ्गः । नच त्रयाणामपि तदैक्यार्थकत्वम्। पर्या- यत्वापत्ते। नतु बहूनामपि पदानामन्यसापेक्षत्वेनेकपरत्वं घट- तेऽतो न पर्यायत्वापत्तिरूपो दोष:। एकस्यापि पुंसः पितृत्व- भ्रातृत्वपुत्रत्वादे: शब्दस्य तत्तदुपयोगिभूतपुत्रभ्रातृपित्रादिसा- पेक्षतया प्रतिपादनं दृश्यते। तथैवात्राप्यसत्त्ववदज्ञानवदन्तवद्व- स्तुसापेक्षतया सत्यादिवत्त्वेन न सत्यादीनां पर्यायत्वमिति चेन्न। एवमपि निर्विशेषत्वहानिर्दुवारा। तथाहि। लोके पुरुपत्वादि- निरपेक्षविशेषवत एव सापेक्षपदवाच्यत्वं, न स्वतोऽनिर्वचनीय- स्येति। आस्तामेतव। अससवत्वं भावोऽभावो वेति विवेचनी- यम्। भावत्वे स्वरूपहानिः। सतत्वापत्तेः । द्वितीये चासतः खपुष्पादेर्व्याटटत्तेरिव निरर्थकस्य वारणाय न श्रुतिपट्टत्ति: । पूर्वमेवाससत्वादित्युभयथापि पाशारज्जुरितर्थः । एष न्याय उत्तरयोरपि पदयोर्योजनीयः। नापि शेपपक्ष इसाह-सत्या- दीनामिति। अयं भाव:। ससादिपदानां स्वरूपवाचकत्वे ब्रह्मणो वाक्यगोचरत्वापत्तेरतो न स्वरूपप्रतिपादनत्वं, किन्त्व- गा गुणपरत्वमभिगन्तव्यम् । तथा सति, अमसरूप सह्गुणकं, नडस्व्ररूपं चैतन्यगुणकं, परिच्छिन्नस्वरूपमपरिच्छिन्नगुणकं सवं स्या। किञ्च । वाक्यागोचरत्वाङ्गीकारेSनिर्वचनीय- वमप्यर्थतः सिद्धम्। तथात्वे च मिथ्यात्वं भवतां सिद्धान्तेमै- ।पतितं कथमप्यनिवारणीयम्। तथाच पयोगा :- ब्रह्म मिथ्या, ननिर्वच नीयत्वाद् यदेवं तदेवम्। तव मते मायादिवत्। ब्रह्म मथ्या, अससस्वरूपत्वाव। तव मते रज्जुसर्पवत। ब्रह्म मथ्या, जडत्वादू। तवाभिप्ेतघटादिवद्।ब्रह्म मिथ्या, परि- च्छन्नत्वाव। घटादिवदिसादयः । उपसंहरति-तस्मादिति। उक्त एवेति। ससात्वादिमुणैः

१२६ ) ससादिस्वरूप इति पूर्वोक्तसिद्धान्तो वरीयानिति। तर्का- गोचरत्वाच्छ्ौतत्वाच्च श्रेष्ठतम इसर्थः । उक्तोभये लक्षणे वैशि- ष्टयेन स्मारयति-अभिन्ननिमित्तेसादि।पकतमुपसंहरति- कृतमिति ॥१॥१२॥ इत्थंनिर्वचनलक्षणाभ्यां प्रतिपाद्य तदनुवादपूर्वक पमा- णमतरतारयितुमारभ्यते-एवमिति। एवं लक्षिते जिज्ञास्ये ब्रह्मणि प्रमाणमाह- शास्त्रयोनित्वात्।१।१।३। शास्त्रं वेदलक्षगामेव योनि: कारगां ज्ञापकं प्रमागां यस्मिस्तच्छास्त्रयोनि। तस्य भावस्त- त्वम्। तस्मादिति समासः। शास्त्रैकप्रमाणकत्वे सति तदन्यप्रमाणागोचरत्वादिति फलितोऽर्थः । तं त्वौपनिषदं पुरुषं पृच्छामि, सर्वे वेदा यत्पद- मामनन्ति, नमो वेदान्तवेद्याथेत्यादिश्रुतेः। वेदैश्र सर्वैरहमेव वेद्यः, नताः स्म सर्ववचसां प्रतिष्ठा यत्र शाश्वतीत्यादिस्मृतेश्रव ।। नच निष्पयोजनकोऽनुवाद इति शङ्कनीयम् । पूर्वोक्तसं- बन्धार्थमनुवादस्यावश्यापेक्षितत्वाद। तथाहि। संबन्धस्योभ- यनिष्ठत्वनियतत्वेन पूर्वानुवादं विनोत्तरग्रन्थेन संबद्धुमशक्यत्वाव पूर्वमनूदयोत्तरेण संबद्धं युक्तमेवेसलं पासङ्गिकेन। पकृतं व्याख्यायते। एवं पूर्वोक्तपकारणति सामान्योक्ति:। तदेव

( १२७ )

विशिनष्टि-लच्वित इति। लक्षणमुखेन प्रतिपादिने इति लक्ष- णसूत्रार्थानुवादः। जिज्ास्ये इति। जिज्ञासाविपये इनि प्थ- मसूत्रार्थानुवादः।ब्रह्मगीति। विपये मप्मी। प्रमाणमिति। ब्रह्मज्ञानासाधारणं कारणमिति यावत्। व्याख्यातुकाम: सूत्र पठति-शास्त्रयोनित्वादिति। वेदलत्तणमित्युपलक्षणम। वेदतदविरुद्धार्थकपुराणादि। नचोपलक्षणे कि मानमिति वाच्यम्। पुराणादीनां वेदार्थत्वेन वदेत्युक्तां तदर्थस्य तद्गतत्वा- विरोधाव। शब्दार्थयोर्निससंबन्धत्वादिति भावः। तथाच छान्दोग्ये नारदवाक्यम्- इतिहासपुराणं पञ्चममिति। तत्रैव सनत्कुमार :- इतिहासपुराण: पञ्चम इति। ऋग्युजुः सामाऽर्थवा च भारतं पञ्चरात्रकम्। मूलरामायणं चैव शास्त्रमित्यभिधीयते ।। यच्चानुकूलमेतस्य तच्च शास्त्रं परं मतमू। अतोऽन्यो ग्रन्थविस्तारो नैव शास्त्रं कुवर्त्म तव-

नान्यप्रमाणगोचरत्वं तस्येत्यर्थक इत्यर्थः । एतच्व निरन्तरमत्रब वक्ष्यते। योनिः कारणमिति। ननु वेदस्य ब्रह्मकारणत्वा- ड्रीकारे "सकारणं कारणाघिपाधिपः। न तस्य कशश्चिज्निता नचाधिपः। न तस्य कार्य करणं च विद्यते" इत्यादिश्रुतिक- दम्बविरोधादू, ब्रह्मणोऽप्यन्यकार्यत्वे पूर्वोक्तसिद्धान्तभङ्राच्चेनि चेदत आह-ज्ञापकमिति। तज्ज्ञानकारणत्वात्। तत्कारण- त्वमित्यौपचारिकोक्तिर्न तु तत्स्वरूपादिजनकत्वमित्यतो न

( १२८ ) विरोधः। कर्तरि व्युत्पत्तिशङ्कानारणायाह-प्रमाणमिति। समास इति। अनेनकपदकत्वमुक्तम। सूत्रस्य निर्गििनार्थ- मुद्धाट्यति-शास्त्रैकेयादि। निप्पमाणतवेन खपुप्पमाम्यश- झवारणायशास्त्रेति पूर्वदलम्। शास्त्रभिन्ननर्कादिविषय- त्ववारणार्थ-तद्न्येत्यादयुत्तरदळमू। तत्र विषयवाक्यमचना- रयति-तं त्विति। तं सर्वशास्त्रपमिद्धम, औपनिपदम उप- निषत्पतिपादयं, पुरुषं पूर्ण पुरुषोत्तममित्यर्थः । पृच्कामीत्य- नेन वेदवेद्यस्यैव जिज्ञास्यत्वं सूचितम। अन्यदाप वाक्यमुदा- हरति-सर्वे इति। नच वेदा इति बहुतचनादेव सर्वशब्दार्थ- सिद्धत्वाव् सर्वपदस्य वैयर्थ्य शङ्कनीयम्। बहुतचनस्य त्रिमं- र्यकेऽपि पदार्थे समापतिदर्शनाव तथात्वे सति वेदत्रय्युक्तकर्म- मीमांसकसिद्धान्तेSतिमसङ्गाव तव्याटत्तये, सर्व इति पदसंनिवे- शस्य सार्थक्यमेव। सर्वेडपिं वेदाः परम्परया साक्षाद्रा तत्त- त्मकृतै रूपैर्थद पदं पद्यते गम्यत इति पदं माप्यम, आमन- न्ति आसमन्ताव स्वममेयतया पाप्यतया च निश्चिन्वन्ति, गम- यन्तीति यावद। ननु सर्वस्यापि ब्रह्मरुद्रेन्द्रादेर्यत्तच्छव्दवाच्य- तया सामान्यवत्त्वात सर्वत्रातिमसङ्ग इति शङ्कावारणाय निर्ण- यपरं विशेषवाक्यमाह-नमो वेदान्तेत्यादि। "सच्चिदानन्द- रूपाय कृष्णायाऽक्किष्टकारिणे। नमो वेदान्तवेद्याय गुरवे बुद्धि- साक्षिणे" इति संपूर्ण वाक्यमत्रानुसंधेयम्। अस्यार्थस्तापनी- व्याख्याने प्रतिपादितो विस्तरभिया नात्र लिख्यते। यत्तच्छ दैरपि पूर्ववाक्येषु श्रीभगवान् कृष्ण एव प्रतिपाद्य इत्येतद्वा- क्यावतरणप्रयोजनार्थः। एतदेवोपोद्वलयति, श्रीभगवद्राक्येन- वेदैश्वेत्यादि। सर्वपद्रसन्निवेशमयोजनं पूर्ववत सर्वत्रानुसंघेयम्। अहमिति स्वाभिन्नोक्तिः। एवेति सावधारणोक्तिः। आर्भ्या,

( १२९ ) मत्तोऽन्यो न कश्िदपि वेदविषयोऽस्तीति व्यञ्जितम्। तथा- चान्यत्र स्पष्टोक्ति :- "मत्तः परतरं नान्यत् किश्चिदस्ति धन- जजय" इति। एतद्दार्ढ्यायान्यद्वाक्यमाह-नताः स्मेति। यत्रे- ति। यत्र यस्मिन् भगवति, सर्ववचसां प्रतिष्ठा प्रतिपा- दता तं नता: स्म इसन्वयः । यः सर्ववेद्वैद्यः स एव नतिवि- षयः। स च भगवान् श्रीकृष्ण एवेत्युक्तम्। ननु वचसां स्वस्वा- र्थेषु प्रतिष्ठा, पमाणसिद्धत्वात्। कथमेकत्र श्रीभगवति ब्रह्मण्येव सर्वपतिष्ठाऽम्युपगम्यते ? इसाशङक्यं समाधत्ते-शाश्वतीति। अयमर्थः । पदानां स्वार्थे प्रमाणत्वेऽपि सर्वस्यापि पदार्थस्य तत्कार्यत्वाव् तत्रैवाऽव्यभिचारिणी प्रतिष्ठा। अन्यत्र चार्थानां व्यभिचारवत्तया तद्राचकतयाऽपि व्यभिचारग्रस्तत्वादिति भाव:। तथाच श्रुतिः-"नामानि सर्वाणि यमाविशन्ति" इति । एतथ देवताधिकरणे निपुणं वक्ष्यते ।। उक्तसिद्धान्तेऽनुपपत्तिमारोप्य शङ्कामुत्थापयति-नन्वि- त्यादि। नन्ववधारगो किं मानम्। तद्वाचकपदस्य सूत्रे दर्शनाभावात्। नच विषयवाक्योपजीवि- त्वात् सत्राणां तदेव प्रमाणमिति जिज्ञासासूत्रो- क्तन्यायावतरगामत्रापीति वाच्यम्। श्रुतिवाक्येषु तद्विषयेष्वपि तददर्शनस्य समानत्वादिति चेन्न। अन्ययोगव्यवच्छेदार्थकस्य श्रौतवाक्यस्यैवात्र प्रमाणत्वात्। "नावेदविन्मनुते ते बृहन्तम्" इति। निरतिशयबृहत्त्ववदू ब्रह्म, वेदविद्रयोऽन्योऽवेदविन्न १७

(१३० ) वेद। वेदनप्रमाणभूतवेदाज्ञानात सुतरां वेद्यज्ञाना- भाव इत्यर्थः । किञ्च। विषयवाक्यपर्यायभूते, अहमेवेति भगवद्वाक्येऽवधारसास्य कण्ठरवेसा पठितत्वाच्च नान्यथाकल्पनावकाश इति। तथाहि। न तावदू ब्रह्मणाः प्रत्यक्षप्रमाण- विषयत्वम्। त्र्तीन्द्रियत्वात। नचैतेन ब्रह्मगाः परिच्छ्विन्नत्वं शङ्कनीयम्। तस्य विभुत्वादिन्द्रियेषु बहिरन्तःसत्त्वेऽपि तेषां तत्प्रकाश्यतया तत्प्रका- शनशक्तिमत्त्वाभावात्।रूपगन्धप्रकाशने रसनश्र- वसवत। सूर्यादिप्रकाशने खद्योतादिवच्च। अणो- रणीयानिति श्रुते: ॥ नापि तस्यानुमेयत्वम्। अनुमानस्य स्व- तन्त्रप्रमाणत्वाभावात्। श्रुतिसाहाय्यरहितमनुमानं न कुत्रचित्। निश्वयात् साधयेदर्थ प्रमाणान्तरमेव च।। इत्यादिस्मृते: ॥ अवधारगे इति। शास्त्रं वेदलच्णमेव योनिरित- त्रावधारणार्थवाचकैवकाराध्याहारे। यद्रा, शास्त्रैकप्रमाण-

(१३१ ) किं मानमिति। सापेक्षवचनं न किमपीति निष्पमाणकत्वाद- नुपपन्नं व्याख्यानमिसर्थः । किमत्रानुपपत्तिबीजमिति शङ्कां निरसितुं हेतुमाह-तद्राचकपदस्येति। तद्ाचकस्थान्ययोग- व्यवच्छेदलक्षणावधारणार्थवाचकस्यैवकारादिपदस्येति तत्पुरुष- पूर्वककर्मधारयसमासः। सूत्रे दर्शनाभावादिति। सूत्रनि- ष्ठाऽक्षरानुपूर्व्यी पाठाभावाद। तददर्शनस्यातुपलब्धिसहकृतम- सक्षप्रमाणसिद्धत्वादियर्थः। उक्तशङ्कादाढर्याय सिद्धान्तिमुखेन स्वयमेवाशद समाधन्ते-नचेति। सूत्राणां स्वविषयभूतोपनिष- द्वाक्योपजीवित्वाद् विषयवाक्यार्थानामेव भगवता श्रीबादरायणेन सूत्रकृताऽत्र सूत्रितत्वाव, तदेवेति तद्गतपदमेव विषयवाक्यानु- पूर्व्या पठितमेवात्रापि मानम्। तदेवोपमिनोति-जिज्ञासासूत्रे- सादि। अथातो ब्रह्मजिज्ञासेसस्मिन सूत्रे उक्तो यो न्यायस्तस्या- न्राप्यवतरणसुपमानीकरणम्। तथाहि यथा जिज्ञासासूत्रे, कर्त- व्येति विधिपदस्य पाठादर्शनेऽपि सोऽन्वेष्टव्यः, स विजिज्ञासि- तव्यः, श्रोतव्यो मन्तव्य इसादिविषयवाक्याद् विधिपदमध्या- हस ब्रह्मजिज्ञासा कर्तव्येति व्याख्यातं, तथात्रापीति न च वाच्यं न शङ्कनीयम्। कुत इसाकाङ्कोपशमाय हेतुमाह-श्रुतिवाक्ये- ष्वियादि। तद्विषयेषु सूत्रविषयेषु, सर्वे वेदा इतादिषु पूर्वो- दाहृतेषु, तद्दर्शनस्य अवधारणार्थकपददर्शनाभावस्य।समा- नत्वादू अविशेषत्वाद। जिज्ञासासूत्रविषयवाक्यानुपूर्व्या पठित- तस्य सूत्रानुपूर्व्यामपठितत्वेऽपि तदध्याहारस्य युक्तत्वात। नचात्र तन्न्यायस्यावतरणार्हत्वं, विरुद्धत्वादिति शङ्काभागार्थः। अथ विषयवाक्यं द्विविधम्। अन्वयव्यतिरेकभेदावू। तत्रान्व- यवाक्येऽध्याहृनपदाभावेपि व्यतिरेकवाक्ये तदर्थस्य स्पष्टत्वा- न्रोक्तन्यायावतरणविरोधो, नतरां दष्टान्तविरोधी, नतमामुपमि-

( १३२ ) ससिद्धरिति तात्पर्य बुद्धौ निधायोक्तां शङ्कां निराकरोति- नेसादि। तत्र, नेति। न निष्पमाणकमस्मद्व्याखयानमिसर्थः । कुत इसाकाङ्कायां हेतुमाह-औ्रतवाक्यस्यैवेति। अत्रैवका- रोऽयोगव्यवच्छेदार्थकः । अत्रेति । अस्मिन्नवधारणे। प्रमा- णत्वात्। उक्तार्थस्य श्रुतिपाणवच्वादिति भावः । उक्तार्थम- काशनाय वाक्यं विशिनष्टि-अन्ययोगेति। अन्ययोगव्यव- च्छेदो नान्यदिसाकारकोर्ऽर्थो यस्य तथा। कि तदितपेक्षार्यां वाक्यं पठति-नावेद्विदिति। एतस्य वाक्यस्यार्थमाह-निर- तिशयेसादि। बृहत्पदस्य व्याख्यानमाह-निरतिशयबृह- न्ववदिति। स्वरूपगुणशक्तिभिर्निरतिशयवृहत्त्वं विद्यतेऽस्येति तदू बृहत्पदवाच्यं ब्रत्म, तत्रासाधारणं पमाणं वेदं स्वरूपतोऽर्य- तश्च संपदायमुखेन विदन्ति ये ते वेदविदस्तेभ्यो भिन्नोऽवेद- विदुक्तलक्षणहीनस्तन्न वेद न जानातीसर्थः । कारणाभावे का- र्याभावः, प्रमाणज्ञानाभावे प्रमेयज्ञानाभाव इति न्यायावतारेण द्रव्यति-वेदनेसादि। वेदने प्रमेयवेदने ब्रह्मज्ञाने प्रमाणभूतो यों वेदस्तस्याऽज्ञानादू वेद्यज्ञानाभाव:, सुतरामिति । वेद्यस्य ब्रह्मणो ज्ञानाभावो निःसंशय इसर्थः । अथ न केवलं व्यतिरेकवाक्यस्यैवोक्तार्थे प्रामाण्यम्, अ- न्वयवाक्येSप्यवधारणार्थस्य सत्त्वादिसाह-किश्चेति । उक्तवा- क्यादन्यदपि।प्रमाणस्याप्यत्र सत्त्वादिसर्थः। तदेवाह-विषये- सादि। विषयवाक्यस्य सर्वे वेदा इसादेः पर्यायभूते विव- रणभूते, वेदैश्च सर्वैरहमेव वेद् इसस्मिन् भगवद्राक्ये तहमे- वेत्यवधारणस्य एवकारस्य कण्ठरवेणेति साक्षाद्विद्यमानत्वात्। नन्वहमेव वेद् इसत्रावधारणस्यैवकारस्य स्वेऽपि नोक्तार्थे मामाण्यमस्ति। अहंपदेन ममेयवाचकेन सहान्वयान ममाणवाच-

( १३३ ) केन वेदैरिसनेन सहान्वेतुं शक्यः । तथाऽहमेव वेद्यो, नान्यो मत्त इति सिद्धेऽप्यर्थें, नान्यप्रमाणगोचरोऽहमिसर्थस्यासिद्धत्वा- दिति चेन्न। स्वैवेंदैरहमेव वेद्यो, न मत्तोऽन्य इसर्थस्य तव निर्विवादत्वेन अवधारणनिर्द्धारितवेद्यत्वे सिद्धे सति वेदितुं योग्यो वेद्य इति योग्यार्थकपसयादेवान्यपमाणगोचरत्वस्यानर्हत्वमवधा- र्यते। अतो नोक्तार्थSसिद्धितारोपणावकाशः । नच कण्ठर- वेणेसायुक्तपतिज्ञाहानिरिति वाच्यम्। एवकारस्योभयत्रान्व यादू वेदैरहमेव वेद्यो, न मत्तोऽन्यः कश्चिदिति, पुनश्च वेदैरेव वेद्यो, नान्यैः प्रमाणैरियन्वयेऽपि न कश्रिद्दोषः। नच गौरवा- त्मकदोषस्य सत्त्वादिति शङ्कनीयम्। फलवद्रौरवस्य तन्त्रपाठव- द्दोषवत्त्वाभावादिति नोक्तशङ्कागन्धस्पर्शः । चकारोडन्र वाक्या- न्तरं समुच्चिनोति। तथाच हरिवंशे नारदवाक्यम्- यं विदुर्वेदतच्वज्ञा ब्रह्माद्याः सनकादयः। विचिन्वन्तः प्रदीपेन ज्ञानाख्येन च केशवम् ॥ यं पाप्य न निवर्तन्ते योगिनो यतचेतसः। सोऽसि वेदपुराणस्थस्तुभ्यं देव नमो नमः ॥ त्वामाड्ठः सकला वेदा ब्रह्मेति ज्ञाननिश्चयादिति॥ तत्रैव दुर्वासोवचनम्- वेदान्ते पथितं तेजस्तव चेदं विचार्यते। ये च विज्ञानतृप्तास्तु योगिनो वीतकल्मषाः ॥ पश्यन्ति हत्सरोजे हि तदेवेदं वपुः प्रभो ॥ वदैर्यद्रीयते तेजो ब्रह्मेति प्रतिपादते। तदेवेदं विजानेऽहं रूपमैश्वरमीश्वर।। वैष्णवं परमं तेज इति वेदेषु पठयते।

( १३४ )

अवगच्छाम्यहं विष्णो तदेवेदं वपुस्तवेति॥ तत्रैव घण्टाकर्णवचनम्- केचिद् बहुत्वेन वदन्ति देव- मेकात्मना केचिदिमं पुरातनम्। वेदान्तसंस्थापितसत्त्वयुक्तं द्रष्टुं तमीशं वयमुद्यता: स्म-इति ॥ मोक्षधर्मे ब्रह्मवाक्यम्- एष वेदनिधि: श्रीमानेष वै तपसो निधिः । नारायणपरा वेदा यज्ञा नारायणात्मका, इसादि॥ स्वर्गपर्वणि वैशम्पायनवाक्यम्- वेदे रामायणे पुण्ये भारते भरतर्षभ । आदौ चान्त्ये च मध्ये च हरि: सर्वत्र गीयते-इति ॥ अथ स्वातन्त्रयेण प्रमाणान्तरगोचरतां मन्यमानानां मतस्य दूषणवत्तां दर्शयितुं प्रतिजानीते-नान्यथेति प्माणान्तरगोचर- त्वकल्पनोद्धावनावकाशः। तदेव व्यनक्ति-तथाहीति सैवोक्ताऽन्यपमाणाविषयता पपञ्च्यत इत्यर्थः। तत्रादौ प्रत्यक्षप्रमाणकं ब्रह्मेति केषाश्चित पक्षो निराक्रियते-न तावदित्यादि। न प्रत्यक्षपमाणविषय- ताश्रयं ब्रह्मेति प्रतिज्ञा, तत्र हेतुमाह-अतीन्द्रियत्वादिति। एतदुक्तं भवति। इन्द्रियार्थसन्निकर्षजन्यज्ञानस्य प्रत्यक्षत्वमिति निविंवादः।तथाचेन्द्रियार्थत्वाभावेन तत्सन्निकर्षानर्हस्य वस्तुनः सन्निकर्षाभावेन सुतरां नज्जन्यत्वाभाव इति । तथाच पयोगः। न प्रत्यक्षपमाणवेद्य ब्रह्म, अतीन्द्रियत्वात।परमाण्वादिवद।व्यतिरे- केऽपि, न पत्यक्षविषयं ब्रह्म, जात्यादिलौकिकानेकविशेषणव- ववाभावात्। यत्नैवं तन्नैवम्। मनुष्यादिवत्। ननु यदि ब्रह्मणि

( १३५ )

इन्द्रियसन्निकर्षानर्ईत्वमभ्युपेयते, ताह तस्येन्द्रियेष्वव्यापकत्व- मभ्युपेयं स्यात। तथा सति परिच्छिन्नत्वं दुर्वारणीयम्।व्यापकत्वे चेन्द्रियेषु तस्य सत्तवेन कथ सन्निकर्षाभाव इति शङ्कानिरासा- र्थमाह-नचेति। एतेन ब्रह्मण इन्द्रियसन्निकर्षानर्हत्वपतिपा- दनेन, ब्रह्मण: परिच्छिन्नत्वंम् अव्यापकत्वमिन्द्रियदेशाव्या- सिमत्त्वमिति यावत। शंङ्कनीयं शङ्गाविषयीकर्तु युक्तं,संशयास्पद- त्वमुद्धाव्यमित्यर्थः। तस्य ब्रह्मणो विभ्ुत्वाद् विभुपरिमाणक- त्वादेव सर्वत्र व्यापकत्वाविशेषतयेन्द्रियेष्वपिबहिरन्तः सन्वे 5षि विद्यमानत्वेपि तेषामिन्द्रियाणां, तस्य भासा सर्वमिदं विभातीत्यादिप्माणाव तत्प्रकाश्यतया तेन ब्रह्मणा प्रकाश्य- तया। तत्प्रकाशनेति स्वपकाशकब्रह्मपकाशने मकाश्यानं- श्रवणादेः शब्दादिपकाशनसामर्थ्यवत्ववद् योग्यताभावाद्। इदमत्राकूतम्। नतावत् पमाणविषयीभावे पमेयसत्तामात्रमसा धारणं कारणम्।तथात्वे क्षीरादिगतस्वरूपस्य तत्र सच्वेन तत्पाने रसनेन्द्रियेणापि तद्ग्रहणापत्तेः । अपि तु ममाणगतस्वाभावि- क्यास्तच्छक्तेरेव कारणत्वं वाच्यम्। तथाSत्रापि ब्रह्मणः सर्वत्र व्यापकत्वेनेन्द्रियेषु सच्त्वेऽपि तद्ग्रहणे सामर्थ्याभावान्न तद्विषयो ब्रह्मेति। एतदर्थगभतदृष्टान्तावाह -रूपगन्धेत्यादि। यथा लड्डुकादौ रूपगन्धयोः सतत्वेऽपि रसनश्रवणयोरिन्द्रियत्वेन प्रमाणाविशेषत्वेऽपि रूपादिग्रहणसामर्थ्याडभावात तद्ग्रहणं नास्ति, तद्रदिति शत्त्यभावमात्रे दष्टान्तः । पकाश्यानां पका- शकामकाशने द्वितीयटष्टान्तमाह-सूर्यादीति।यथा सूर्यादीनां स्वस्य प्रकाशकानां प्रकाशने खद्योत्तादेस्तत्काश्यस्याशक्यता तंद्वव। खद्योतादी त्यत्रादिपदेन दीपादेः संग्रहः। उक्तहेतावती- न्द्रियत्वादित्यत्र श्रुति ममाणयति - अणोरणीयानिति

( १३६ ) व्याख्याता चेयं मनुना "प्रशासितारं सर्वेषामणीयांसमणीयसाम इति। पश्चमांशे, ब्रह्मणापि। "नारायणमणीयांसमशेषाणामणी- यसाम्"इति।अणीयसां क्षेत्रज्ञादीनामपि अणीयांसं निरतिशयसू- क्षमम्। अणुपरिमाणकानां पसगात्मादीनां सूक्ष्मत्वेऽपि ब्रह्म- णस्तु तेभ्योऽपि सूक्ष्मतमत्वम्। तेषामान्तरत्वाद ब्रह्मण इति श्तिस्मृतिफलितार्थः ॥ १ ॥ उक्तप्रयोगे दृष्टान्तीकृतानां परमाण्वादीनां प्रसक्षानर्हत्वे- 5प्यनुमानगम्यत्वा तथा ब्रह्मणोऽप्यतीन्द्रियत्वाविशेषादनुमान- गोचरत्वमस्त्वति शङ्कां वारयन्नाह-नापीति। अपीत्यवधा- रणार्थकः। तस्य उक्तलक्षणस्य ब्रह्मणोऽनुमानगोचरता नास्त्ये- वेत्यर्थः। यद्ा। उपमायाम् अपिशब्दः। यथा पसक्षपमाणा- डगोचरं ब्रह्म, तथाऽनुमानागोचरमपीसर्थः। तस्य ब्रह्मंणः, अ- नुमेयत्वम् अनुमानगोचरत्वं न। कुत इत्यपेक्षायामाह-अनु- मानस्येति । स्वन्त्रेति । श्रुतिमूलकत्वाभावेनापमाणत्वादि- ति भावः। तत्र स्मृर्ति प्माणयति- श्रुतीति । अस्या अयम- र्थः।श्रुतिनिर्मूलकानुमानं कुत्रचिदृपि पदार्थे निश्चयान्निय- मादर्य स्वसाध्यं वस्तु न प्रतिपादयेत। साध्यनिश्चयज्ञानस्य तत्पतिबन्धकत्वादनुमितिज्ञानस्य संदिग्धविषयकत्वाच्च। उक्त- न्यायमन्यत्राप्यतिदिशति-प्रमाणान्तरमेव चेति। श्रुति- साहाय्यरहितमिसत्रापि संबद्धयते। श्रुतिसहायविरहवतः प- माणमात्रस्यापि संदिग्धविषयकत्वमेवेत्यर्थः । तथाच श्रुति :- "नेन्द्रियाणि, नानुमानम्" इति। उक्तमसक्षस्य प्रकृतस्यानुमा- नस्य च निषेधपरमिदं श्रुतिवाक्यं बोध्यम्।। अथातुमानस्य स्वतन्त्रप्रमाणकत्वाभावं श्रुत्वा तदसहिष्णु- स्तार्किक उत्तिष्ठते -नन्विसादि।

( १३७ ) ननु क्षित्यादीनि महाभूतानि कर्तृजन्यानि, कार्यत्वात्। यदेवं तदेवम्। घटादिवत्। व्यति- रेकेऽपि, यन्नैवं तन्नैवम्। कालादिवत् । परपचे प्रधानादिवच्चेत्यन्वयव्यतिरेकमुखेन तत्साध्यभू- सस्य जगत्कर्तुर्ब्रह्मोऽनुमातुं शक्यत्वात् कर्थ तदविषयत्वमिति चेन्न। उक्ततर्केगा कुलालादि- त् सामान्यकर्त्रनुमितौ जातायामपि तत्स्वरू- पगुसाशक्तीनामलौकिकतया प्रत्यक्षागोचरत्वात् क्षेत्रज्ञविशेषस्यैव प्रतीतिविषयतापचेर्नोक्तलक्ष- णस्य ब्रह्मरा उपलब्धिः । किञ्च। आस्तां तावदू ब्रह्मस्वरूपाद्युपल- ब्घिप्रसङ्ग: । उक्तानुमानस्यैव दुष्टत्वेन, न प्रमा- सात्वभाव:। स्वरूपासिद्धतादोषग्स्तत्वात्। तथा- हि। युष्मन्मते आर्प्रकाशस्य भूतत्वेऽपि कार्यत्वा- नभ्युपगत्योक्तस्य हेतोः स्वरूपाऽसिद्धत्वात्। अन्यथाऽस्मत्पक्षप्रवेशो दुर्वार इति सिद्धं ब्रह्म- णोऽनुमानावेद्यत्वम्।। अनुमानाकति रचयति-चित्यादीनि महाभूतानी- आदि। तत्रान्वयव्यार्सि दर्शयति-यदेवं तदेवमिति। यढ कार्यत्वावच्छितं तव कर्तृजन्यताश्रयं, घटादिवदिति। व्यतिरे- १८

( १३८ ) कव्यासिं च-यन्नैवं तन्नैवमिति। यत् कार्यताभावाश्रयं तव कर्तृजन्यताभावाश्रयम्। तत्र स्वमतानुसारिद्टष्टान्तमाह-का- लादीति। आदिना परमाण्वादिसंग्रहः। अन्यसाधारणदष्टान्ता- न्तरमाह-परपचे इसादि। अन्वयव्यतिरेकाभ्यां यो जगत्कर्ता तदेव ब्रह्मेति निश्चेतुमर्ईत्वान्नोक्तदोष इसाह-अन्वयव्यति- रेकमुखेनेति। तत्साध्यभूतस्थेति। उक्त्तानुमानसाध्यभूतस्य विचित्र जगल्लक्षणकार्यकर्तुरनुमानुमनुमानेन ग्रहीतुं विषयी- कर्तुमिति यावत। योग्यत्वात्। कथमिति। न कथमप्यनुमाना- Sविषयत्वमितिचेदिति पूर्वपक्षव्याया। तत्रोत्तरमाह -नेति नानुमानविषयत्वं ब्रह्मण इतर्थः । तत्रादी सामान्यदष्टयोक्तानु- मानमभ्युपेय समाधत्ते-उक्ततर्केणेति। यथा कुलालादयः कर्तृत्वावच्छिन्नास्तद्वत्। सामान्यस्य कर्तुरनुमितौ जातायां सयामपि तश्निरूपितविषयतावच्छिन्नस्य कस्यचित कर्तुःसिद्धा- वपि क्षेत्रज्ञविशेषस्यैव तत्पतीतिविषयतापत्तेरिसन्वयः। तत्र हेतु :- तत्स्वरूपादीनामलौकिकतयेति। मसक्षादिपमाणविषयता- नईत्वेनेसर्थः। तदेवाह-प्रत्यच्ागोचरत्वादिति। लौकिकस्यैव तद्रोचरत्वनियमादियर्थः। उपसंहरन् सिद्धान्तमाह-नोक्तल- चणस्पेति। पूर्वानन्तरेणोक्तसूत्रेणोक्तं लक्षणं यस्य तस्य ब्रह्मण इसर्थः। नोपलब्धिः, न स्वरूपादिव्ञानमियर्थः। अयम भिपायः । व्याप्तिज्ञानजन्यं आ्ञानमनुमितिः । तलक्षणं च-हेत्व

मानाधिकरण्यमियादि युष्मच्छास्त्रमसिद्धम्। तथाच कार्यत्वक-

तत्करणरूपार्णा स्वाभाविकाचिन्त्यानन्तशक्तीना मघटनघटनाप- टीयसीनां तर्काविषयतया तद्धीनस्य च कार्योत्पादनानईस्य

( १३६ )

क्षत्रज्ञभ्याअप न्यूनत्वादसिद्धपायत्वमेवेति। अतो नानुमेयत्वं ब्रह्मण इति। नच वेदे तच्छक्तीनां पसिद्धत्वाव तत एव आत्वा तद्वतो जगत्कारणत्वमनुमेयमिति वाच्यम्। शास्त्रसहकृतानुमान- स्येष्टत्वाचोक्तमेवास्माभिः। तथात्वे चानुमानस्वातन्त्यभङ्गस्य ताद्वस्थ्यान्न स्वातन्त्रयं कचिदप्यनुमानस्येवि सिद्धम। इदं वूक्तयोगाभ्युपगया समाहितम । इदानी तत्निरसितुमुपक्रमते-किश्वेति। एषा तु सद्धे- तुकानुमानमात्रस्य गतिरुक्ता। नैतन्न्याय, उक्तपयोगेऽवता- रणीयोSसद्धेतुकत्वात्तस्येवाह-आस्तामिति। ब्रह्मस्वरूप- स्येादि। ब्रह्मणः साध्यस्य स्वरूपाद्यनुमेयतामसङ्गो महद् दूरं तिष्ठतु। उक्तानुमानस्यैव दुष्टत्वेन दृषणमिलितत्वेन न प्रमायत्वभाषः स्थितिभावत्व्रमितर्थः । तत्र हेतुमाह- स्वरूपासिद्धतादोषग्रस्तत्वाद्। अंशतः स्वरूपासिद्धतात्र विवक्षिता। सषिसादी तदभावादिति विवेक:। कथमसिद्धते- सपेक्षायामाह-तथाहीति । तदेव पपञ्च्यत इसर्थः । एत- द्विटणोति-युष्मन्मत इति। युष्माकं तार्किकाणां मते मतिज्ञा- तेषु भूतेषु क्षिसादीनां कार्यत्वेप्याकाशस्य तत्त्वानङ्गीकाराव। उक्तस्य हेतोरिति । कार्यत्वादिस्ाकारकस्य यत् स्वरूपं कार्यत्वं तस्याकाशांशेऽसिद्धेः। रूपं गुणः श्रावणत्वाव, चक्षुस्तैनसं गन्धवत्वाद, अ्निरनुष्णो गुणत्वादिसादिवदाका- शस्यापि कार्यत्वाभावादिसर्थः। नच तस्यामतिज्ञातत्वरं वाच्यम्। भूतत्वावच्छिन्नस्य प्रतिज्ञातत्वेन तस्याप्यचिशेपाठ। आका- शस्यापि कार्यत्वाभ्युपगतौ न्यायसिद्धान्तभङ्गमसङ्ग इसाह- अन्यथेति। आकाशस्य कार्यत्वे। अस्मत्पचप्रवेश इति। वेदान्तपक्षमवेश इसर्थः। स्व्रसद्धान्तस्य तिलाज्जल्युद्देश्यता

( १४० कल्प्यतामिति भाव:। उपसंहरति-तत्सिद्धमियादि। अररनु- मानावेद्यत्वं स्वतन्त्रानुमानागोचरत्वमिति कृतं पल्लवनेन॥।२।। ननु मारतां ब्रह्मज्वापके प्रतक्षानुमाने। उक्तरीयानुपपत्र- त्वाद्। उपमानस्य तु दोषवत्वाभावा तद्विषयत्वं भवेदिति संभावनायामाह-नचैवोपमेयत्वमिति। नचैवोपमेयत्वम्। उपमानकारगीभूतसदृ- शज्ञानाभावेनोपमानस्यासिद्दत्वात्। नच पूर्वो- कतत्वमस्यादिव्याख्यानविरोध: शङ्कनीयः।सा- धारसाधर्मवत्त्वज्ञानस्य नोपमानसिद्धौ कारगात्वं, किन्त्वसाधारणधर्मज्ञानस्यैवेति। तथाभूतस्य च सर्वज्ञत्वसर्वशक्तिमत्त्वादिघर्मवतो ब्रह्मसदृशो द्वि- तीयपदार्थस्याभावन्नोक्तसिद्धान्तभङ्गशङ्गा, नतरां सादृश्यज्ञानलक्षणोपमानसिद्धिर्नतमां तद्विषयते- स्पर्थः । तथाच श्रुतिः-न सदृशे तिष्ठति रूप- मस्येति, न तस्य प्रतिमास्तीहेति च ।। एवकारोडवधारगे। चकारो दष्टान्ते। ब्रह्मण इसध्या- हारः। यथा परतक्षानुमानगोचरत्वं नास्ति, सथैवोपमानगोच- रत्वं ब्रह्मणो नास्येवेति वाक्यार्थः । एतदुक्तं भवति । सादृश्य- ज्ञानसुपमानम्। तञ्च सदशज्ञानतन्त्रम्। यथा गोसदशो गवय इति वाक्यं श्रुतवतो नागरिकस्याSरण्ये गोसदृशव्यक्सन्तरदर्शने पूर्वश्रुतवाक्यार्थस्मरणेन गोसादश्यगवयपदार्थनिश्चय इति। तच्च नैवं ध्रह्म ममत्तुं शक्यम्। ब्रह्मसदशवस्त्वन्तरासत्वेन तत्सा-

( १४१. )

दृश्यज्ञानासिद्धिरिति तात्पर्य बुद्धाववस्थाप्योक्तार्ये हेतुमाह- उपमानेति। उपमाने सादश्यज्ञाने कारणीभूतं यत सद- शज्ञानं तस्याऽभावेन सदशवस्तुनः सदशज्ञानविषयस्याभावांतू सदशज्ञानाभावः। तदभावे च सादृश्यज्ञानं कथामेर्थः। एत- देवाइ-उपमानस्येति। नतु परमं साम्यमुपैतीति, श्रुतेः, मम साधर्म्यमागता इति भगव- दुक्तेश्च, तत्त्वमस्यादिव्याख्याने पधानक्षेत्रज्ञयोः-साम्यस्य स्वममपि सिद्धान्तमुखेन निरूपितत्वाच्च कथ तत्सदशाभाव उच्यते। अपि तु सदृशाभावाङ्गीकारे चोक्तश्रुतिस्मृृसोस्तदनुगतसिद्धान्तस्य च भङ्गभसङ्गादितिचेव तत्राह-नचेति। पूर्वोक्तेन स्वसंपदायसि- द्वान्तरीसा पतिपादितेन तत्त्वमस्यादिवाक्यव्याख्यानेन वि- रोधो विपर्ययः शङ्गनीयः। तच्वमसीति वाक्यार्थे पसगा- त्मनां ब्रह्मणा सार्द्ध तज्ज्ञानादिसाधारणघर्मवच्वेन साम्यं प्रति- पादितम्। तथैव च सर् खल्विदं ब्रह्मेति वाक्यर्थे जडस्यापि तेन सह सतत्वाजडत्वादिसाधारणसाधर्म्यं च। तेन विरुद्धशङ्का मा भूदिसर्थः। तदेव द्रढयतन्वयव्यतिरेकाभ्याम-साधारणेति। अन्यथा सर्वत्वावच्छिन्नस्यापि सर्वत्वावच्छिन्नं मसन्योऽन्यमु- पमानोपमेयतापत्तेः । सर्वस्यापि कैश्िव साधारणधर्मरैक्यस्य तत्रैव पतिपादितत्वाद, तव कथं न शंङ्ग्यते भवतेति भाव:। पदार्थश्र स्पष्ट एव। उक्तसिद्धान्तं कैसुखन्यायेन द्रयन्तुपसं- इरति-तथाभूतस्येति। एतत्पदार्थ स्वयमेव पपश्चयति- सर्वज्ञत्वेति। ब्रह्मासाधारणधर्मवतो द्वितीयवस्तुन इसर्थः । यदुक्तं, सदशाभावाङ्गीकारेलादि। तव समाधन्ते-नोक्तेति। तत्वमस्यादिवाक्यव्याख्यानभङ्गशङ्केति कुतस्तरामुपमानसिद्धि:। कुतस्तमां तद्विषयतेति। अत्र श्रुति प्माणयति-न सदृशे

( १४२ ) इसादि। अस्य ब्रह्मणो रूपं स्वसाम्ये पदार्थे न तिष्ठति। तत्सर्वज्ञत्वाद्यसाधारणगुणाश्रयस्य द्वितीयस्याभावाव। वस्तुमा- त्रस्य ततोऽवरत्वेन विसदशत्वाच्च। "न तत्समश्चाऽभ्यघिकश्च दृश्यत" इति श्रुतेः। "न तत्समोऽस्त्यभ्यधिकः कुतोऽन्य" इसर्जु- नोक्तस्मृतेश्च। एतद् द्रढायेतुं वाक्यान्तरं पठति-न तस्य प्रति- मेसादि ॥ •उक्तसिद्धान्तमनुवादपूर्वकं स्वीकृस मकारान्तरेणाशङ्गामु- त्थापयति-नन्वियादि। ननु स्यादेतत्। ब्रह्मसदृशपदार्थान्तराभा- वेनोपमानासिद्धत्वादनुपमेयत्वमिति। तथापि गो- विसदृशोऽश्ः, उष्ट्रविसदृशो हस्ती, विषविसदृ- शममृतमित्यादिवद विसदृशज्ञानादपि वैसादृ- श्यज्ञानलक्षणकमुपमानं सुप्रसिद्धम्। तथाच वि- सदृशानां सत्वेन तज्ज्ञानस्यापि सतत्वात् तद्भिन्न- ब्रह्मविषयकज्ञानस्यापि सुकरत्वान्न सर्वथोपमाना- डगोचरं ब्रह्मेति चेन्न। वैसादृश्यज्ञानज्ञापकस्य प्रसिद्धोपमेयज्ञानपूर्वकज्ञापयितृत्ववत्त्वात्। वेदेन विना तज्ज्ञापकाभावेन वैसादृश्यज्ञानस्याप्यसि- द्धत्वात् तादवस्थ्यं, ब्रह्मणोऽनुपमेयत्वमिति। किश्च। वैसादृश्यज्ञानसत्त्वाऽभ्युपगमेऽपि तेन जडाजडविसदृशं ब्रह्मेत्युपमितौ सत्यामपि

( १४३ ) सामान्यतः किश्चित क्षराक्षरचेतनाचेतनपदार्थ- भिन्नवस्तुसिद्धेSपि सर्वज्ञत्वसर्वशक्तिमत्वेन जग-

ज्ञानस्य न सर्वथोपमितत्व्रसिद्धिरित्यलं विस्त- रेण ॥। स्यादेतदिति। संभाव्यमेवैतत् । कि तदितपेक्षायामे- तच्छब्दार्थ प्रपश्चयन्रनुनदति-ब्रह्मसदृशेलादि । स्व्रीयता- त्पर्यमाह-तथापीति। विसदृशज्ञानादपि उपमानं सुप्र- सिद्धमित्यन्वयः। तत्र लक्षणगर्भितविशेपणमाह-वैसाद- श्येति। वैसादृश्यं ज्ञानं लक्षणं यस्य तत् । तत्रोदाहरण- माह-गोविसदशोऽश् इयादि।स्यादेनदिति चेत् तत्राह- तथाचेति । विसदशज्ञानादुपमाने सिद्धे सतीसर्थः । विस- दशानां क्षेत्रज्ञादीनां भावेन, तज्ज्ञानस्येति विसदशज्ञान- स्यापि। तद्गिन्नेति। विसदृशक्षेत्रज्ञादिभिन्नं घह्म विषयो यस्य तथोपिमितिब्रह्मविषयकज्ञानस्य सामञ्जस्या।न सर्व- थेति। पूर्वोक्तसाहश्यज्ञानजन्योपमिसविषयत्वेSपि वैसादृश्य- ज्ञानजन्योपमितिविषयत्वमस्तेवेसर्थः । इति चेदिति पूर्व- पक्षतात्पर्यार्थः । तत्निराकुर्वन समाधत्ते-नेति। नोक्तम- कारेणोपमेयत्वं ब्रह्मण इसर्थः । तत्र हेतुमाह-वैसादृश्येति। अयमर्थः । कीदृशोऽश्व ? इति तदविदुपा पृष्ट सति तज्ज्ञा- पकस्य ममेयभूताऽश्वादिज्ञानवत्त्वाभावे, गोविसदृशो द्विशफ- स्वल्पपुच्छविशिष्टव्यक्तिमद्भिन्नोऽशवः । अतिदीर्घग्रीवविशिष्टव्य- क्तिमद्रित्रो हस्ती। विपविसदृशं हननक्रियासाधारणकारणी-

१४४ )

पत्तेः। हेतुं विद्ृणोति-वेदेन विनेति । प्रमेयभूनब्रह्म- झ्ञातुरभावाद। तज्ज्ञापकाभ्ावेनेति । ब्रह्मज्ञापकाभावेन। ज्ञातृत्वपूर्वकत्वाव तज्ज्ञापकत्वस्यसर्थः। वैसादृशयज्ञानस्योप- मानलक्षणस्याप्यसिद्धत्वात् तदसिद्धयाचानुपमेयत्वस् । ताद्वस्थ्यमिति। उपमानसिद्धयभावे च क: प्रसङ्ग उपमे- यत्वस्येति भाव:। तदभ्युपगमेऽपि न ब्रह्मज्ञानसिद्धिरियाह-किञ्चेति। नैतदेव दूषणं, किन्त्वन्यदापि श्रूयतामिर्थः । तदेव प्रतिपा- दते-वैसादृश्येति। अयमभिपायः। गोविसदृशोऽश्व इति ज्ञानादू गोभिन्नपदार्थमात्रस्य सामान्यज्ञाने जातेऽप्यश्वत्वाव- च्छिन्नव्यक्तिज्ञानस्यासिद्धेरिव ब्रह्मविसदृशचेतनाचेतनवस्तुज्ञा- नावू तद्विसदशं ब्रह्मेति ज्ञानोत्पत्तावपि सर्वज्ञत्वादिस्वासाधार- णधर्मावच्छिन्नज्ञानाभावेन जगत्कारणत्वज्ञानासिद्धत्वान्नीपमेयं ब्रह्मेति। उपसंहरति-अ्रलरमिति ॥ ३ ॥। अर्थापत्तिवेद्तां निराकरोति-नहीति। न हर्थापत्तिगोचरत्वं ब्रह्मणो वाच्यम्।तस्या अपि तर्कविशेषत्वेनानुमानकल्पयोगक्षेमत्वात् । नच पृथक्कथनवैयर्थ्यमिति वाच्यम्। पृथकप्रमा- णत्वात्। नचा ऽप्यनुपलब्धिप्रमाशाप्रमेयता तस्य क- ल्पनीया। अनुपलव्घेश्च प्रत्यक्षोपजीवित्वात्। ततश्र परिशिष्टशब्दैकवेद्यमेव ब्रह्मेति सि- दम् ॥ १।१।३ H

( ,84 ) हिशब्दः संनायवारणार्थकः । तत्र हेतुः-तस्या इति। अर्थापत्तेरपि तर्करूपतयाऽनुमानतुल्यत्वाद। तर्व्वनुमानान्तर्ग- तत्वेन किमर्थः पृथगुपन्यास इति शङ्कायामाह-नचेति। तत्र हेतु :- पृथक्प्रमाणत्वात्। तदन्तर्भावे षद्प्रमाणाभ्युपगमभङ्- मसङ्गादिसर्थः ॥ ४ ॥ अनुपलब्धिप्रमाणगोचरतासंभावना वार्यते-नचापीति। न कल्पनीया न कल्पयितुं योग्येतर्थः । कुत इत्यत आह- अनुपलब्धेरिति। प्रसक्षविषयस्यैवानुपलब्धिगोचरत्वनिय- माद। यदि स्यादुपलभ्येतेति प्रतीतिविषयस्य, प्रतियोगिमस-

उपसंहरति-ततश्चेति। परिशिष्टेति। उक्तमकारैर्हे- तुभिः। षट्सु मध्ये पश्चानां शब्दमात्रनिरपेक्षतया ब्रह्मज्ञापना- नईत्वेन परिशिष्टो यः शब्दस्तदेकवेद्यं प्रह्मेति सिड्डम्। वस्तुतस्तु प्रतक्षानुमानशब्दभेदाव् त्रीण्येव प्रमाणानि। अन्येषां च तत्रैवान्तर्भावस्य वक्तुं शक्यत्वादिति प्रज्ञातव्यमिति भाव:।। १११।३ ॥ :0:

इत्थं तावज्जिज्ञासासूत्रे निर्वचनमुखेन जिज्ञास्यं ब्रह्म भति- पाद् तदेव च लक्षणप्रमाणाभ्यां निर्णीय तस्य चान्यप्रमाण- विषयत्वं प्रमाणैरेव निरस्य वेदैकगोचरत्वमुक्तम्। इदानीं ब्रह्मणोऽन्यप्रमाणाविषयत्ववद्वेदाविषयत्वशङ्का मा भूदिति निर्धाराितुं सूत्रान्तरमवतारयति-नन्विसादिना। ननु "यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सह। अशब्दमस्पर्शम्। यद्वाचानभ्युदितम् । १९

१४६ ) त्र््रवचनेनैव प्रोवाच। यच्छ्रोत्रेशा न शृगोति" इत्यादिश्रुतिभिरेव ब्रह्मशो वेदाविषयताया अपि प्रतिपादितत्वात् कर्थं शब्दैकप्रमाणाकं ब्रह्मति चेत् तत्राह- तत्तु समन्वयात् ॥१।१॥४॥ तुशब्दः पूर्वपक्षनिरासार्थकः । तद उक्तल- क्षसाकं सर्वज्ञं सर्वाचिन्त्यानन्तशक्ति ब्रह्म वेदैक- प्रमाणकमेव । कुतः ?। समन्वयात्। औपनि- षदवाक्येषु तस्यैव समन्वयात्। सम्यगू वाच्यत- याऽन्वयः समन्वयस्तस्मात्। ब्रह्मप्रतिपादनपर- त्वेन समन्वितानि वेदान्तवाक्यानि। "यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते। आरनन्दाद्धयेव खल्वि- मानि भूतानि जायन्ते। एतस्माज्जायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि च। सदेव सौम्येदमग्र आ- सीत्। एकमेवाद्वितीयं ब्रह्म। तदैक्षत बहु स्यां प्रजायेय। नारायणाजायते प्राणः। नारायणादू ब्रह्मा जायते। नारायणादू रुद्रो जायते। एको नारायसा आसीन्न ब्रह्मा, नेशानः। ब्रह्म वा इद- मेकमेवाग्र आसीत्। ब्रह्म वा इदमग्र आसीत्।

( १४७ ) तदात्मानमेवावेदहं ब्रह्मस्मीति । तस्मात् तत् सर्वमभवत्। आ्र्प्रात्मा वा इदमेक एवाग्र आसी- त्। तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाश: संभूतः । सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म। आनन्दं ब्रह्मगो विद्वान्। विज्ञानमानन्दं ब्रह्म । यः सर्वज्ञः सर्वविद" इ- त्यादीनि॥ कथं शब्दैकप्रमाणकं व्रह्मेति। निषेधपरः कथंशब्दः। न शब्दैकवेदं ब्रह्मेत्यर्थः। तत्र हेतुमाह-श्रुतिभिरेव ब्रह्मणो वेदाविषयताया अपि प्रतिपादितत्वादिति। अपिशब्दो दृष्टान्ते। यथाऽन्यप्रमाणागोचरत्वमुक्तं तथैव शब्दागोचरत्वस्या- पि प्रमाणसिद्धत्वाव स्व्रीकार्यमित्यर्थः । एतदुक्तं भवति। शब्ददत्तिस्तावद् द्विधा। मुख्या, जघन्या चेति। तत्र मुख्या नाम शक्तिः। सा चाभिधानामकं पदार्था- न्तरं संकेतग्राहं सामान्यमात्रविषयकं चेति मीमांसकाः । अस्मात् पदादयमर्थो बोद्धव्य इतीश्वरेच्छासंकेतरूपा सामा- न्यविशिष्टव्यक्तिविषयिकेति तार्किकाः। अर्थैः सार्द्ध शब्दानामनादिसंबन्धो योग्यतालक्षण इति शाब्दिकाः।

सामर्थ्य पदार्थान्तरमितोपनिपदाः। नचातिरिक्तशक्तौ माना- भाव इति वाच्यम्। उक्तटष्टान्ने दाहादिळक्षणकार्यानुपपत्तिवव तत्तदर्थप्रकाशानुपपत्तेरेव पमाणत्वात्। किश्च । शब्दब्रह्मणो- डपि ब्रह्मत्वाविशेषेण जगत्कारणस्य परब्रह्मण उक्तश्रुतिस्मृनि-

(१४८ )

भतिपादि तशक्ते निर्विवादत्ववच्छब्द्बह्मणोऽपि स्वाभाविकाचि- न्यानन्तशक्तिमत्वे विवादायोग्यत्वाद्। उक्तशास्त्रस्यैवात्रापि ममाणयितुं शक्यत्वाच्चसलं विस्तरेण। सा त्रिधा। रूढिर्योगो योगरूढिश्च । सर्वत्र जनपदे- व्वपि प्रतिपन्रपयोगेण घटाद्याकृतिवाचकत्वेन दत्ती रूढिः। सा च समुदायशक्तिरितप्यास्यायते। यथा-गौः, नीलं, शु्लम, डित्थ इसादि। रूढा: शब्दाश्च द्विविधाः। अनेकार्थाः, पर्या- यरूपाश्च। तत्रानेकार्था हरिगोसैन्धवादयः । पर्यायरूपाश्च, इस्तकरादयः। अवयवशक्त्तिर्योग:। यथा-माधवो लक्ष्मीकान्त इसादि। उभयविधशक्तिका योगरूढिः । यथा-पङ्कजमिसादि। रुठया पद्मवाचकत्वेऽपि, पक्काज्जातं पङ्कजमित्यन्यस्यपि वृक्षा- देरवाचकत्वं पद्मवाचकत्वं च। यथा च सोम इत्यादे रुढया चन्द्र- वाचकत्वम्। उमया सह वर्तत इति सोम इति योगवत्त्या त्रिन- पनवाचकत्वमपीति । जघन्यापि द्विविधा। लक्षणा, गौणी चेति। शक्यसंबन्धो लक्षणा। यथा गङ्गायां घोष इतत्र गङ्गापदशक्यो गङ्गाप्वाह-

गङ्गापदाव तीरोपस्थिति: । स्वशक्येन सह नियमरुपा व्याप्तिरेव लक्षणेति मीमांसकाः । तदसम्यक् । तथात्वे सति, मश्चाः क्रोशन्तीत्यत्र मश्चपदस्य मश्चस्थपुरुषे लक्षणाभावापत्तेः ।

गङ्गादिपदानां तीरादौ शक्तिरेव। सर्वेषामपि शब्दार्ना पायः सर्वत्रैव्र शक्तेः। लक्षणा च स्वतन्त्रटत्तिर्नाभ्युपेयेति वैया- करणा:। तचचिन्त्यम् । सर्वेषां पदानां सवार्थे शक्त्यङ्रीकारे

( १४९ ) सर्वेषु पदेष्वेकतमेनापि सर्वार्थोपस्थितौ तस्यैवसर्वार्थोपस्था- पनाय पौन:पुन्येनातुपूर्व्या रचनयाऽन्यपदयोजनानैरपेक्ष्या- पत्तेः। घटपदार्थे पटपदपयोगस्यापि साधुताऽभावानापत्तेश्चे- त्यन्यत्र प्रपश्चो द्रष्टव्य:। सा त्रिधा। जहत्स्वार्था, अजहत्स्वार्था, जहदजहत्स्वार्था चेति। तत्र वाच्यार्थस्य सर्वाशसागेनान्यत्र टत्त: प्रथमा। यथा- गङ्गायां घोष:, कुसुमितद्रुमा गङ्गेति। शक्यार्थापरियागेनैवा- न्यत्र वर्तमाना द्वितीया। सा च शक्तिसदशी। यथा-काके- भ्यो दधि रक्ष्यतामिसत्रोपघातकत्वेन काकपदस्य काकतदितरेषु दृत्तिः। यथा वा-सष्टीरुपदधातीसत्र सष्टिशब्दस्य मन्त्रोपा- घेपेष्टकासु टृत्ति: सटष्टिमन्त्रवाहुल्येनेति। यथा च-शोणो धाव- तीसत्र शोणगुयगमनलक्षयास्य शक्यार्थस्य विरुद्धत्वाव तदप- रिखागेन तदाश्रयाश्वादिषु दत्ति:। एके तु, शोणो धावतीयत्र तादात्म्यसंबन्धेन मुख्यत्वो- पपत्तेः। अत एव, "चतुष्टयी शब्दानां मदत्तिरि"ति महाभाष्य- कारोक्तिः । चतुष्टयक्च जातिगुणक्रियाद्रव्यस्वरूपम् । तत्र, गौरिबादौ जातिः। शुक्लो नील इसादौ गुणः । चलतीसादौ क्रिया। डित्थ इसादौ द्रव्यस्वरुपमेव। लक्षणाङ्गीकारे च तद्विरोधापत्तिरियाहुः। शव्यैकदेशसागेन तदेकदेशवत्तिस्तृतीया। यथा-घटो निस इसत्र घटस्य निसत्वेनान्वयानुपपतत्यास्तद्गतघटत्वसामा- न्येन तदेकदेशेनान्वयः। यथा च-सोऽयं देवदत्त इसत्रा-

तत्पिण्डमात्रे शक्यैकदेशे वृत्तिरितन्ये। तदविचारितम । पूर्व-

( १५० ) पपत्तेरभावाव तदन्वयस्य दुर्बारणीयतया सत्त्वादितन्यैवैष्ण- वाचायैरेव निरस्तम्। इयमेव भागलक्षणेसभिधीयते। शक्यवृत्तिलक्ष्यमाणगुणसंबन्धो गौणी। यथा सिंहो माण- वकः। अत्र सिंइटत्तिशौर्यादिगुणलक्षणया तद्वति माणवके वत्तिः। "लक्ष्यमाणगुणैर्योगाद् टत्तेरिष्टा तु गौणता" इति वचनाव्। व्यञ्जनाऽन्या वत्तिरियालङ्कारिका:। ते तु गौणीं लक्षणा- यामन्तरीकृस, मुख्या, लक्षणा, व्यञ्जनेति दृत्तेस्त्ैविध्यमाचक्षते। व्यञ्जनेनार्थज्ञापिका व्यञ्ञना। यथा-गतोऽस्तमर्क इत्युदा सीनवाक्यप्रयोगाद, दूरं मागा इति, पण्यान्यपसार्यन्तामिति, सन्ध्योपास्यतामिति बहूनां बहुविधार्थपसयो भवति। तत्र न शक्तिर्न वा लक्षणा। किन्तु शब्दस्य चान्वयव्यतिरेकाभ्यामपरा व्यञ्जनाख्या त्तिराश्रयणीयेति वदन्ति। तत्रेदं बोध्यम्। तेषां तु पसयानां लक्षणया शक्तया वा सम्भवाद् वृत्त्यन्तराभ्युपगमे गौरवादिति । यन्तु- यौगिको योगरूढश्च शब्द: स्यादौपचारिकः । मुख्यो लाक्षणिको गौण: शब्द: षोढा निगद्यते।। इति वैयाकरणैः षद्विधत्वमुक्तम्। तन्मुख्यजघन्ययोरवा- न्तरभेदमादाय योजनीयम्। तथाहि। मुख्यो, यौगिको, योग- रूढ इतेकं त्रिकं मुख्यायाम। लाक्षणिक, औपचारिको, गौण इतपरं त्रिकं जघन्यायाम्। तव सिद्धं दत्तर्द्वैविध्यमिति शब्दट- चिनिर्णयः। नैतासां कतमस्या अपि दृत्तेर्ब्रह्मणि पटत्तिसंभव:। तत्र न तावद्रूढिट्टत्तेर्श्रह्मणि पटत्तिः संभवति। तस्या जातिगुणस्वरूपा- दिभिनिर्देशयोग्ये पदार्थे पदत्तिसत्त्वात, तस्मिश्च तत्पटकयौप- यिकजायादेरभावात। तथाहि। न तावदू गौरिसादिवज्जासा

(१५१ )

ब्रह्म निर्देष्टुं शक्यम् । एकत्वाद। तस्य जातिबाधकत्वात्। 'एको देवः सर्वभृतेषु गूढः । एकमेवाद्वितीयं ब्रह्म' इसादि- श्रुतेः । नापि, शुक्क इसादिवद् गुणवत्तया। निर्गुणत्वाद। "केवलो निर्गुणश्च" इति श्रुतेः । नापि, डित्थ इसादिवद् द्रव्य- स्वरूपेण। अव्यक्तत्वाद। नापि, चलतीयादिक्रियानिर्द्देशेन। विभुत्वेन निष्क्रियत्वात। "निष्कलं निष्क्रियं शान्तम्" इसादि- श्रुतेः । तस्मान्न रूढेब्रह्मविषयकत्वमिति सिद्धम्। नापि योगस्य तत्र मटत्तिसंभवः । तस्य तत्मदटत्तिनिमित्तपकृतिपसयार्थत्वायो- गातू। अत एव, न योगरुढे: मटत्तिरपि संगच्छते। न हि म्रह्मणि लक्षणाटत्तिपटत्तेरवकाशः। शक्येन सम संबन्धाग्रहावू। नच लक्षणयैव लक्ष्यस्व्रूपोपस्थितिः । तस्या: स्मारकत्वात् । स्मरणस्य च पूर्वानुभवजन्यत्वनियमाव। नाप्यन्यमताभीष्टव्य- 5जनाटस्ेस्तत्र पवेशः संभावनीयः । निःसंबन्धे वस्तुनि तस्या: मसरणाभावाद। नापि गौणीपवृत्तिः । सर्वसादृश्यशून्यत्वादू। "न सदृशे तिष्ठति रूपमस्य " इति श्रुतेः । तस्माव कतमस्या अपि वृत्तेस्तत्र पवेशाभावेनान्यममाणागोचरताया इव शब्दगो- चरत्वस्यापि साम्यात्र श्रुतिवेद्यं ब्रह्मेति। उक्तपक्षे शास्त्रं प्माथ यति-यतो वाघ इसादि। इति चेदिति शङ्कासंदर्भार्थः।उक्त- पक्ष उत्तरं पठति-तत्राहेति। तस्याम उक्तायां शङ्कायां सिद्धान्त- सूत्रेणाह-तत्तु समन्वयादिति। तत्र तावद पदार्थ व्याचष्ट- तुशब्द इति। सूत्रानुपूर्व्यी पठितस्तुकार इत्यर्थः। पूर्वपचनि- रासार्थक इति। पूर्वपचस्य, न शब्दैकवेधयं ्रह्मेसस्य निरासो व्यावत्तिरर्थो यस्य सः। तथाच न वेदवेद्यताऽभाववद् ब्रह्मेसर्थः। द्वितीयपदार्थमाह-तदिति। उक्तलच्णकं द्वितीयसूत्रेणोक्तं ळक्षणं यस्य तद। सर्वज्ञमिति। सर्वदेशकालवस्तुविषयक-

(१५२ )

घिष्ठानतया सर्वसाक्षितया च सर्वसामानाधिकरण्याईत्वादू, यः सर्वज्ञः सर्वविदिति श्रुतेश्च । सर्वाचिन्त्यानन्तशकाति। सर्वकार्योत्पादनाहा इयत्तावच्छेदेन चिन्तयितुमशक्याश्चासंख्या- काः शक्तयो यस्य तद्। अ्ह्मेति। स्वरूपगुणशक्तयादिभिर्नि- रतिशयबृद्द्वस्तु। वेदैकप्रमाणकमेवोते। वेद एकं केवलं निरपेक्षं प्रमाणं यस्मिस्तव्। एकशब्दोऽन्ययोगव्यवच्छेदार्थः। एवकारोऽयोगव्यवच्छेदार्थकः। तथाचान्यप्रमाणाSगोचरत्वे सति वेदैकवेद्यमिसर्थः। कृत! इसाकाङ्क्षायां हेतुमाहभगवान् बादरायण :- समन्वयादिति। सम्यक् पदार्थाभिन्नतयाऽन्वयः समन्वयस्तस्माठ। तदेवाह-औपनिषद्वाक्येष्विति । तस्यैय ब्रह्मण इसर्थः। सम्यगिति। सम्यक्त्वं च शब्दस्वा- र्थापरियागेन तदभिन्नतया तात्पर्यभूतम्। तच्च वाच्यमेवेलाह- वाच्यतयेति। तदेवं ब्रह्मणो वाच्यतां निरुष्य वेदस्य तद्राच- कतामाह वाच्यवाचकसंबन्धज्ञापनाय-ब्रह्मप्रतिपादनपर- र्वेनेत्यादिना। अनेन वेदपतिपादं ब्रह्म,.तत्प्तिपादकश्च वेद इति निससंबन्धो दर्शित इति बोध्यम्। तथाचाह, श्रीपराशरः प्रचेतसां वाक्येन- नता: स्म सर्ववचसां प्रतिष्ठा यत्र शाश्वतीति। शाश्वती निसेसर्थः। प्रतिष्ठा संबन्धः। तान्येव कानिचिद् वाक्यानि पठयन्ते-यतो वा इसादीनि। अनेकोपनिषत्कत्वादू वाक्यानां, नार्थतः पुनरुक्तिर्दोषाय कल्पनीया। इत्थं पदार्थ निरूप्य समन्वयप्रकारनिर्द्धारणाय शङ्कोत्था पनमुखेनारभ्यते। तत्र तावत पूर्वपक्ष्युत्थापितश्रतिविरोधनिरा- साय पाङ्कयते-नन्विति।

( १५३ ) ननु पूर्षोक्तश्रुतीनां गत्यभावेन तद्विरोघस्य तादवस्थ्यान्नोक्तसिद्धान्तसिद्धिरिति चेन्न । पृर्वो- कश्रुतीनां ब्रह्मणः स्वरूपगुगाशक्त्यादीयत्तावच्छे- दनिषधात्मिकाया गतेर्विद्यमानत्वादू विरोधाभा- वेन सर्व समञ्जसम्। अन्यथा, "आत्मा वाडरे द्रष्टव्य: श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः, मन- सैवानुद्रष्टव्यः, हृदा हृदिस्थं, मनसा य एतमेवं विदुः, दृश्यते त्वग्रयया बुद्धया, निचाय्य तं मृत्यु- मुखात् प्रमुच्यते, परात् परं पुश्शियं पुरुषमीक्षते, परिपश्यन्ति घीरा" इत्यादिश्रुतिकदम्बविरोधात्। सर्वप्रमासागोचरत्वाभ्युपगमे शशशुङ्गादितुल्य- ताभाक्तया अवस्तुतापतेश्र। नच ब्रह्मणः शब्दप्रतिपाद्यतास्वीकारे तत्प्न- काश्यतापच्या घटवन्नश्वरतापत्तेरिति वाच्यम्। वैदिकशब्दगतायाः शक्तर्ब्रह्मशक्त्यभिन्नतयास्वश- क्तिप्रकाशयत्वान्न स्वप्रकाशताहानेर्नतरां परप्रका- श्यतापत्तेश्रावकाशः । नचैवं सति प्रत्यक्षादिप्रमारागतशक्तीना- मपि तथात्वात् तद्गोचरतास्वीकारे उक्त्तनयेन २०

( 948 ) त्त्यभाव इति शङ्कनीयः । प्रत्यक्षादिगतशक्तीनां क्षेत्रज्ञबुद्धयादिव्यवहितत्वेन भ्रमवत्तासंभवेन उक्त न्यायावतरणस्य तत्रानवसरत्वात् ॥ पूर्वोक्तानां पूर्वपक्षे पठितानां, यतो वाचो निवर्तन्ते अमा- व्य मनसा महेसादीनां गत्यभावेन विषयाभावेन, तद्विरो- धस्य तासां श्रुतीनां विरोधस्य तादवस्थ्याद् अपरिहार्यत्वात्। नोक्तसिद्धान्तस्य वेदान्ते वाच्यतया ब्रह्मसमन्वयस्य सिद्धि- रिति चेत्। उक्तवाक्यानां तद्राचकत्वनिषेधवत्त्वेन न तेषु वाच्यतया ब्रह्मण: समन्वय इति शङ्काग्रन्थभावार्थः । तत्रोत्तर- माह-नेति। न हुक्तसिद्धान्ते विरोध उद्धावनीय इसर्थः। तत्र हेतु :- श्रुतीनां गतेर्विद्यमानत्वादिसन्वयः । का सा गतिरिसपेक्षायां तत्स्वरुपमाह-ब्रह्मय इति। इयत्तावच्छेद- · स्य निषेध आत्मा स्वरूपं यस्यास्तस्या इसर्थः। यथा क्षीराब्धेः पयस इयत्ताऽभावे Sपि तत्पानादेरवर्जनीयत्वाव तत्तीरवासिनां तत्र मटटत्तेस्तेन तृप्तेश्च लोकशास्त्रसिद्धत्वाद। तथा ब्रह्मण: स्व- रूपगुणादीनामिय त्तामलभमानोऽपि तद्दत्तस्वशक्सनुसारेण तद- न्तरङ्गो वेद: क्षेत्रज्ञानां संसृतिनिट्टत्तये यतमानस्तच्छकत्यैव तत्म- तिपादने पटटत्तस्तञ्ज्ञापयतीसर्थः। विरोधाभावेन सर्व सम- न्जसमिति। घटितमेव, न काप्यनुपपत्तिरिसर्थः । व्यतिरके चातुपपत्ते: सच्वादिसाह-अन्यथेति। उक्तसिद्धान्तानङ्गीक- रण इसर्थः। अनेन श्रुतिकदम्बबाधलक्षणानुपपत्तेरप्यत्रमानत्वा- दिति सूचितम। अन्यामप्यतुपपत्ति दर्शयति-सर्वप्रमायेति। शशशङ्गादीसादिना खपुष्पादिसंग्रहः। यथा खपुष्पादेः सर्व- ममाणाविषयत्वेनावस्तुत्वं सर्वेषां संमतं तथा ब्रह्मणोऽपि। तथा-

( १५५ ) चात्र प्रयोग :- वेदाप्रमेयं ब्रह्म अवस्तु। सर्वपमाणागोचरत्वाव। खपुष्पादिवद् । एवं जिज्ञास्याभावे जिज्ञासायाः शास्त्रभूताया: शारीरकमीमांसाया आरम्भस्यैव वैयर्थ्यापत्तिरिति भावः । ब्रह्मणो वेदप्रतिपाद्यतामसहमानस्य वादिनश्चोदनां निरा- करोति-नचेति। ब्रह्मयः शब्दप्रतिपाद्यतास्वीकारे शब्द- हय तत्मकाशकताSवर्जनीया। तथात्वे च तत्प्रकाशयतापत्या ब्रह्मण: शब्दपकाश्यताव्याप्या स्वपकाशत्वहानेर्घटादिषन्र- श्वरतापत्तेः । तथाच पयोग :- शब्दपतिपाद्यं ब्रह्म नश्वरम्। परप्काश्यत्वाव। घटादिवदिति शङ्काकोटिः। लोकिकशब्दे उक्तचोदनावकाशेऽपि वेदस्येश्वरात्मकत्वेन न तत्र शङ्का पवेष्टं वक्येति बुद्धौ कृत्वा परिहरति-इति नच वाच्यमिति। इत्थं न शङ्गितव्यमिसर्थः। तदेव द्रढयति-वैदिकेति। वैदिकशब्द- गतशक्तर्त्रअ्मशक्तित्वाव स्वशक्सैव स्वस्य प्रकाश्यता। तथाच परपकाश्यत्वाभावान्र स्वपकाश्यत्वहानिर्नतरां नश्वरताकल्पना- गन्धस्य तव स्पर्ष्टु क्षमत्वमिति भाव:। उक्तन्यायस्यान्येषु मसक्षादिप्रमाणेष्वतिव्याप्तिपसक्तिमा- शाङ्कय परिहरति-नचैवमिति। इति नच शङ्गनीय इसन्वयः। इतिशब्दोक्तं व्याचष्टे-एवं सतीनि। शब्दगतशक्तेर्बस्मश- क्तित्वाभ्युपगतौ सखाम्। प्रत्यचादीति, तथात्वात् ब्रह्मश- क्ेर्विभुत्वेन तदभेदाव। तङ्गोचरतेति। ब्रह्मणः पसक्षादिगो चरतापि। उक्तनयेनेति। परपरकाश्यताभावेन स्वप्काश्यत्वरा- ड्हानिलक्षणेन चत्यभाव:, नश्वरनापरिच्छित्रताSभाव इति। कुत इसपेक्षायां हेतुमाह-प्रत्यच्ादिगतशक्ती नामिति। आदिशब्दाव प्रसक्षादिवल्लौकिकशब्दस्यापि संग्रहः। ब्रह्मशक्तेविभुत्वे प्रसक्षादिगतशक्तिपु व्याप्त्य्रीका-

( १५६ )

रेऽपि तारसा क्षेत्रज्ञबुद्धयादिभिर्व्यवहितत्वेन तच्छक्त्या च साक्षाद तदभेदस्याघटितत्वाद। भ्रमवत्तासम्भवेन तेषां प्रत्यक्षादिपमाणानामिति शेषः । तेषां क्षेत्रज्ञबुद्धयादीनामिति वा। भ्रमवन्तेति करणापाटवविप्रलिप्सादोनामुपलक्षणम्।तथाच क्षेत्रज्ञादीनां बुद्धिमान्यदुराग्रहविप्रलिप्सेन्द्रियापाटवत्वादीनामव- जनीयत्वेन, तव्यवहितपत्यक्षादिशक्तीनां साक्षाव तत्ताभावस्प सुक्तत्वं युक्तमेवंति भावः। श्रुंसर्थस्तु, अरे इति सम्बोधने। आत्मा जिज्ञास्यं सर्वक्ष सर्वशक्ति ब्रह्म, द्रष्टव्यो द्रषटुं योग्य इति। अनेन दर्शनमुद्दिश्य तंदसाधारणराधनतया ध्यानं विधीयते-निदिध्यासितव्य इतत्र विध्यर्थकस्तव्यपययः। श्रवणमनने तु ध्यानस्य साधन- भूतें। एतच्च विधिनिरूपणपकरणे निपुणमुक्तम्। मनसैवेसनेन, अमाप्य मनसा सहेति श्रुया पतीतं मनोगोचरत्वं वार्यते। न-

सर्कनीयम्। मनसैवेसस्य सावधारणत्वाद् बलीयस्त्वम्। तद् स्पष्टार्थ द्वितीयवाक्यं पठति-मनसैवेति। शिष्टानि वाक्यानि स्पष्टार्थकानि॥ पूर्वोक्तश्रुतीनां गतेर्विद्यमानत्वादित्युक्त्यां पूर्वपक्षो निरस्तः। तत्र, का सा गतिरियाकाङ्कायां तज्ज्ञापनाय प्तिजा- नीते-पूर्वपच्चे पठितानामियादिना। पूर्वपक्षे पठितानां तु वाक्यानामयमर्थः। अगाधतोयेऽब्धौ तदवगाहनार्थं प्रवृत्ता मनुजा बथाशक्ति तमवगाह्य तद्ाघतामप्राप्य पुनरावृत्ता इष अनसा सहिता वाचस्तत्मतिपादने प्रवृत्ता.

( १५७ ) ऋपि अप्राप्य तत्स्वरूपगुगादीनामियत्तामल ब्ध्वा स्थगिताः सत्यो, यत इति पूर्व लक्षसा- प्रमाणाभ्यां प्रतिपादिताज्गत्कारणाद् ब्रह्मणो निवर्तन्त इत्यर्थः । अ्रशव्दमिति, शब्देन परि- च्छ्ेततुमनर्हम्। यद्वाचेति। अनभ्युदितप्रायम्। कार्त्स्न्येनागोचरत्वात्। अवचनेनेति। इयन्ताव- चछिन्नवचनाभावेनैवेति। अन्यथा, प्रोवाचेति क्रियापदस्यानर्थक्यप्रसङ्गात्। यच्छ्रोत्रेणेति । यदू ब्रह्म श्रोत्रेण श्रवशोन्द्रियेगा परिच्छ्वित्रतया श्रोतुं नार्ह्यते। स्वरूपादिमिरपरिच्छित्रत्वादितति भावः। यद्वा, केवलस्य स्वरूपमात्रस्य शक्तयादि ऋते वागाद्यगोचरत्वेऽपि तद्वत्तया श्रतिभि: प्रति- पाद्यमानत्वान्न किश्चिद् दुरर्थकतेति श्रुसीनां निर्ग- लितोऽर्थः । तथवा, यतो वाच इत्यादौ वाक्शव्दस्य लौकिकशब्दपरत्वान्न श्रुतिप्रतिपाद्यताया अ्र्रसा- मश्जस्यमित्यर्थः । मनसा सह्ेति पाठ एव लौकि- कतां स्पष्ट बोधयति। वदस्य तत्साह्चर्यनियमा- भावात्। प्रत्युत ब्रह्मनिःश्वसितल्वेनालौकिकत्व- प्रतिपादनाच्च॥

(१५८ )

वाक्यानां, यतो बाचो निवर्तन्त इसादीनाम्। प्तिज्ञा- तेषु मध्ये परथमं व्याचष्टे-अगाधतोयेऽब्धाविलादिना। मनसा सहिता वाचस्तत्प्रतिपादने प्रवृत्ता अपि यतो निवर्तन्त इसन्वयः। निवर्तने,कारणमाह-अपाप्येति। एतद्विट्टणोति- तत्स्वरूपगुणादीनामिति। तथाच श्रृतिः,-न ते विष्णो- र्जायमानो न जातो देवस्य महिम्नः परमं तमाप । विष्णोर्तु कं वीर्याणि मवोचं यः पार्थिवानि विममे रजांसीसादि। उक्त- मर्थ दृष्टान्तमुखेन निगमयति-अगाधतोय इसादि। अगाधं तलस्पर्शनयोग्यताऽभाववत तोयं जलं यस्य तस्मिन्। यथा अगाधजले समुद्रे तद्गाधतोपलब्धये प्रविष्टा जना यथाशक्ति यावद्वलम् अयगाह्य तद्गाधतां तलस्पर्शम अपाप्य अकृ- तार्था इव पुनरावर्तन्ते तद्वव। इवेति शब्द: सर्वथाऽकृतार्थत्व- निषेधपरः। स्नानपानादिष्टादष्टफलैः कृतार्था अपि तत्तलस्प- शमात्रे अकृतार्थाः। न तावता बलहानिः । अगाधत्वाद। तथा वेदा अपि तत्स्वरूपगुणादिपतिपादने पटटत्ता यथाधिकारं सर्वाधिकारिभ्यः पुरुषार्थचतुष्टयपापकत्वलक्षणभगवद्दत्तकैङ्कर्य- पालनेन कृतार्था आप तदियत्ताद्योतनामात्रे अकृतार्था इसर्थः। तथाभूताऽकृतार्थत्वस्य तु तेषां भूषणवच्चमेव। भगवदैश्वर्यान- न्यदयोतकत्वात्। एतेन वेदेषु ब्रह्मस्वरूपादेरियत्ताया अज्ञता दूरे निरस्ता। यदि तदियत्तासत्त्वे वेदो न जानीयाव ताहिं उक्तशङ्काप्वेशो घटेत। न तु तदस्ति। अदष्टश्रुतत्वाद। न हि खपुष्पादीनां गन्धाज्ञाने, शशविषाणादिताडनक्षतादर्शने च ज्ञानहानि:। अन्यथा सोऽङ्ग वेद यदि वा न वेदेसनेन वाक्येन ब्रह्मणोऽपि सर्वज्ञताया हान्यापत्तेरिति भावः। यत इसस्य व्याख्यानमाह-पूर्व लच्षण प्रमायाभ्यां प्रतिषादितादिति।

)

लक्षणपरमाणसंज्ञकार्भ्या सूत्राभ्यामियर्थः। अशव्दमिति । द्वितीयं वाक्यं व्याख्यायत-शब्देनेति। परिच्छेदविषयीकर्तु- मयोग्यमिसर्थः । यद्राचेयादिवाक्यान्तरार्थमाह-अनभ्युदि- तप्राघमिति। उदितममप्यनुदितकल्पमिति पायशव्देन सूच्य ते। तत्र हेतुमाह-कात्स्न्येनेति। तथाचोक्तं मगवद्विराद्याचा- र्यचरणैः। "अचिन्सशक्तेरविचिन्याशयाद" इनि।अवचनेनेनि वाक्यान्तरव्याख्यानमाह-इयत्तावच्छिन्नति। अपरिष्छ- स्नत्वेनाहेसर्थः । "य उद्र्ध्व गार्गि दिवो यदर्वाक् पृथिव्या यदन्तरा द्यावापृथिवी इमे यद्धतं च भवच्च भविप्यच्च काउद्धा वेद यत आवभूव, योऽस्याध्यक्ष: परमे व्योमन सोडङ्र वेद यदि वा न वेद। न तस्य कश्चिव पतिरस्ति लोके न षेदिता नैव च तस्य लिङ्गमितादिपकारकैर्वाक्यैरिति भावः। अत्रातु- पपत्तिलक्षणं प्रमाणमाह-अन्यर्थेति। वेदानां तत्पवचनात्म- कक्रियानुकूलव्यापाराश्रयताभावापत्तेरितर्थः। यच्छ्रोत्रेणेतिवा- क्यार्थमाह-यद् ब्रह्मति। अनेनेव यच्छब्दार्थ उक्तः। श्रवणे- न्द्रियेण परिच्छिन्नतयेति। घटादिपदार्थवत तत्तदटानुपू- र्वीमात्रशब्दपरिच्छिन्नतया श्रोत्रेण अहीतुमशक्य इति यावव । यथा कम्बुग्रीवादिव्यक्तिमान् पदार्थो घटकलशादिमात्रशब्दप- रिच्छेदेन श्रोत्रग्राह्यो, न तथा ब्रह्म। सर्वपदार्थवत्त्वेऽपि सर्व- विलक्षणत्वादिति भावः । एनस्मिन्नर्थे हेतुमाह-स्वरूपादिभि- रिति। किश्च। "म वेचि वेदं, न च तस्यास्ति वेत्ता, नवेदिता" इंसस्य वाक्यस्य मुख्यार्थस्व्रीकारे "तमेव तिदित्वा अतिमृत्युमेति, नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय। ऋते ज्ञानान्र मुक्तिः। यदा चर्मवदाकाशं वेष्टयिष्यन्ति मानवा:। तदा देवमविज्ञाय दुःखस्यानतं निगच्छति" इसादिश्रुतीनामन्वयच्यतिरेकावधारणरूपपमाणस-

( १६० ) इक्तानां वाघपसङ्गमयादन्या गतिः सर्वसंमता इव उक्तानामापि श्रुतीनां गतेः सुकरत्वादिति निष्कर्षः ।

पकागन्तरेण व्याचष्टे-यद्रोते। केवलस्येति। अहत्वे- दंत्वावच्छिन्नसर्ववस्तुविलक्षणस्य। यद्पि तच्छक्तयादीना स्वाभाविकत्वेन तदयन्तवैलक्षण्यस्याघटितत्वान्न तादृशकेवळत्व- मिद्धिस्तथापि शक्सादिभ्यो ब्रह्मण:स्वरूपविवेचनमात्रविवक्षया तथोक्तामसाह-स्वरूपमात्रस्येति। नैतावता शक्तयादिश- न्यता मंभावनीया। तदच्वेऽपि तद्विवेकस्य स्वाभाविकत्वाद्। नाप्यसन्ताभिश्नत्वं शंङ्कनीयम् ब्रह्मण एव तदात्मकतापच्या तद्रिम्रस्व्ररूपाभावमसङ्गाद। शक्तिरेव ब्रह्मति प्रसापच्या केव- लत्वस्यैव नाशप्रसक्तिरियर्थः । तदेव द्रढयन्नाह-शक्तयादि ऋते वागाद्यगोचरत्वेऽपीति। शक्तयादि बिना तदवस्थाना- डभावेन सर्वपमाणागोचरत्वे सपि। तद्गत्तयेति। सर्वशक्सा- दिमत्वेन यथावस्थितस्य कारणकार्यावस्थाभ्यामुक्तपकारकैक- त्वानेकत्वाभ्यां श्रुतिभिः प्रतिपद्यमानत्वादिति। तत्र कारणावस्थायासुपसहृतशक्तित्वादेकत्वेन, "सदेव सौम्येदमग्र आसीदकमेवाद्वितीयं, तदक्षतै बहु स्यां पजायेय, एको ह वै नारायण आसीत् ब्रह्मा नेशान" इसादिपकारेय। कार्याव- वस्थायां चविक्षिप्तशक्तित्वादनेकत्वेन, "तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशः संभूत:, सर्व मोक्तं त्रिविधं ब्रह्ममेतद्। भोक्ता भोग्यं मेरितारं च मत्वा, पृथगात्मानं मेरितारं च मत्वा" इसादिना। "एकत्वेन पृथक्त्वेन बहुधा" इति श्रीभगवदुक्तेश्र। एकत्वे सति नाना्त्वं नानात्वे सति चैकता। अचिन्यं ब्रह्मणो रूप कसतद् वेदितुमईति॥-

( १६१ )

इसादिवचनाथ। निखिलस्य वस्तुनो ब्रह्मात्मकतवेडपि त्रिरूपताया अपि श्रुतिसूत्रसिद्धत्वादिति मगवद्धिराद्याचार्येर- प्युक्तेश्र। ख्यातिनिर्णये व्याख्यातं चैतच्छ्रीनिवासाचार्यचरणैः। "अवस्थाभेदेनैकत्वानेकत्वयोविरोधाभावाद सर्वे घटितमेव" इसादिना। एतदपि सिद्धान्तक्षीराणवे श्रीपुरुषोत्तमाचार्यचर- णैराक्षेपसिद्धान्ताभ्यां निष्कर्पितम्। विस्तरभयादुपरम्यते। एस- घैव विवक्षयाह-न किज्जिद् दुरर्थकतेति। उक्तरीसा सर्वे सामक्जस्यमिसर्थः। उपसंहरति-इतिश्रुतीनां निर्गलितोऽर्य इति। ब्रह्मणि तत्पतिपादकतया श्रुतीनां समन्विितत्वपकारस्य सिद्धान्त:। अन्यया चापि परिपाव्या व्याचष्टुमाइ-अथवेति। यतो वाच इत्यादाविति। आदिपदेन, अशव्दमिसादीना ष्याख्यातानां सर्ववाक्यानां संग्रहः। वाक्शव्दस्येति पूर्वपक्ष्यु- श्वरितवाक्येषु पौनःपुन्येन पठितस्य। लौकिकेति। वैदिकवि- लक्षणशब्दपरत्वाद। न श्रुतिप्रतिपाद्यताया इति। निषिद्ध- विलक्षणश्रौप्तशब्दवाच्यतायाः सुकरत्वमेव्रेसर्थः । तस्य लौकि- कपरत्वे ममाणमाह-मनसा सहेति पाठ एवेति। अवधार- पेन स्वार्थसागपरार्थकल्पनाशङ्का वार्यते। स्पप्टमिसनेन संक-

पत्र लौकिकवाग्विसर्गत्व, तत्र मनःपूर्वकत्वमिति साहचर्यनिय- मस्य श्रुतिमूलकत्वाद। तथाच श्रुति :- मनसा वा अग्रे संक- ल्पयसथ वाचा व्याहरति, यद्वै मनसा ध्यायति नद् वाचा वद- तीसादिः। श्रौतशब्दे चोक्तन्यायस्य व्यतिरेकं पमाणयति- बेदस्य सत्साहचर्यनियमाभावादिति। लौकिकशन्दव- उद्ौतशब्दे मनोव्याप्ेरभावादिसर्थः । उक्तार्ये श्रुतिगर्भितहेतु- २१

(१६२ मराह-मत्युत तस्येति। अलौकिकत्वपतिपादनाित्यस्य पूर्ष शास्त्रमुखेनेति शेषो योजनीयः । शास्त्रमुखेनाSलौकिकत्व- प्रतिपादनादियर्यः । तथाच श्रुतिः-अस्य महतो भूतस्य निःन्वसितमेवैतद् यद् ऋग्वेदो यजुर्वेद: सामवेद इति। नन्वीश्वरमनःसाहचर्यस्य तत्रापि सरवाज व्यतिरेक इति चेक्न। म्रहमणि मनआदिकल्पनाथा अपमाणकत्वात्। "अमाणो घमना" इति श्रुतेः । एतेन " नमो वेदान्तवेद्याय, योऽसौ वेदे तिष्ठति, थोऽसौ सर्ववेंदैगीयते, सर्वे वेदा यत पदमामनन्ति, सं सौपनिषदं पुरुषं पृच्छामि, नावेदबिन्मनुसे तं बृहन्तम्" इसा-

सुपलक्षितं वोध्यम्। इत्थं ब्रह्मणो वेदवाध्यतापतिपादनेन ब्रह्मणि त्रिविधमुख्यटत्तिपटत्त्यभावपक्षो निरस्तः । अयम- भिमायः। यदुक्तं ब्रह्मणि जातिगुणादीनां रूढि- दृत्तिमटतौपयिकानामसंभवात तत्मदत्त्यभाव इति। तनुच्छम। सद्धर्मगुणादीनां श्रुतिस्मृतिसिद्धत्वाद। तथाहि यदठक्तं-"न तावद् गवादिवज्जासा निर्देषुं शक्यम्, एकत्वादि"ति। तभ समीचीनम्। एकत्वस्य जातित्वाभावेऽपि तदादीनां देवत्व- शृहत्वादिघर्माणां बाधकाभावेनाकाशत्वादिवद मतिपादयितुं शक्यत्वात। एको देव इसादीनां त्वत्पठितश्रुतीनामेवात्र ममाणत्वात। 'नापि शुक्र इसादिवद् गुणवत्तया, निर्गुणत्वाद्' इत्युक्तिरपि तथैव बोध्या। सद्वर्णस्यापि शास्त्रण मोक्षासाधार- णतया असादरमुखेन मतिपादितत्वाद। तथाच श्रुति :- यदा पश्य: पश्यते रुक्मवर्ण कर्तारमीशं पुरुषं ब्रझ्मयोनिम। तदा विद्वान् पुण्यपापे विधूय निरज्नः परमं साम्यसुपैति। आदिसवर्ण तमसः परस्तावू।

१६३ )

आामणखाव सुवर्ण:। सत्पुण्डरीकनयनं मेघाभं पैद्युव्षाऽम्बरमिमादि। स्मर्यते च मनुना औषधवद्राक्येन- पशासितारं सर्वेपामगीयांसमणीयसामू। रुकमाभं स्वम्रधीगम्यं विदयाव तं पुरुषं परम्-इति। नच निर्युणश्रुतिविरोध इति वाच्यम्। मायिकशुणादिपर- श्वस्य पौनःपुन्येनोक्तत्वाठ। नापि 'स्वरूपेण, अव्यक्तत्वाद' इत्युक्तिर्युक्ता। ससं ज्ञानमनन्तं म्रह्म, विज्ञानमानन्दं म्रह्मेसादि- श्रुतीनां स्वरूपपतिपादनपरत्वस्य सर्वसंमतत्वाद। 'नापि क्रियानिर्द्देशेन, निष्क्रियत्वाद' इसपि न रोचकम। विभुत्वेऽपि अचिन्यशक्तित्वेनाविरोघाद। "अनेजदेकं मनसो जवीय" इसादिश्रुतेः । निष्क्रियत्वश्रुतेः पयोज्यतानिषेधपरत्वाध दोष:। "नामानि सर्वाणि यमाविशन्ती"ति श्रुतिः स्पष्ट रूठिटत्तिम- आादरेण स्वीकरोति। तस्मान्न रूढिमटृन्यभाव इति सिद्धम । 'नापि योगस्य तत्र पत्तिसंभवः। सत्मदत्तिनिमित्तपकततिमस- पार्थत्वायोगादू' इत्युक्तमपि तुच्छतरम्। ब्रक्मणो, वृद्दि वृि दृद्धाविनिधात्वर्थताया: श्रुतिस्मृतिभि: साधितत्वाद। मथाच श्रुति :- बृंदति बृदयतीति म्होसादि। हरिवंशे शिव :- बृहश्वाद् बृंहणत्वाच्च तस्मादू प्रहेति शब्दित इति। वैष्णवेऽपि श्रीघुववाक्यम्- घृहश्वाद् बृंददणत्वाध्च थद्ूपं ब्रह्मसंववितमिति। उक्तेभ्यो हेतुभ्यो पोगरुढिपटस्ेरपि सौकर्य ज्ञातव्यम। इत्थं वाक्ससंभवो निरस्त: ।।

( १६४ ) ्वमवृत्िपक्षो निवार्य ते आक्षेपसमाधानाभ्याम-नन्विसादिना। ननु गुसाशक्त्याद्यभ्युपगमे केवलनिर्गुगाश्रु- तिविरोघापत्तिर्दुर्वारेति चेन्न। तासां मायिकगु- शादिनिषेघपर वात्। ब्रह्मणाः शक्तिगुशाक्रियादी- नां स्वाभाविकताया: श्रुतिसूत्रसाधितत्वाच्च। एवं शक्त्यादीनां स्वाभाविकत्वे सिद्धे तत्संबन्घस्यापि तत्तायां विवादस्य निरवकाशत्वात्। एवंभूतस्य शास्त्र समन्वितस्य ब्रह्मणाः, सो Sन्वेष्टव्यः स विजि- ज्ञासितव्यो निदिध्यासितव्य' इत्यादिश्रुतिप्रमि- तेन ध्यानेन, 'यमेवैष वृणुते तेन लभ्यस्तस्यैष आ्रात्मा विवृणुते ननुर स्वाम्' इत्यादिवाक्योक्त- तदनुग्रहसहकृतेन,। भिद्यते हृदयग्रन्थिश्छिदन्ते सर्वसंशयाः । क्षीयन्ते चास्य कर्माशि तस्मिन दृष्टे परा- वरे-इत्यादिमन्त्रप्रतिपादितात् तत्साक्षात्कारात् कार्यकारसाप्रकृतिसंबन्धात्मकप्रतिबन्धनिवृत्तौ स- त्यामू,

भेषजं भगवत्प्रात्तिरेकान्तात्यन्तिकी मता-

( '६५ )

मोतः ॥ अत्र प्राप्तिर्नाम "दयक्षरं तु भवेन्मृत्युस्त्रयक्षरं ब्रह्म शाश्वतम्। ममेति च भवेन्मृत्युर्न ममेति च शाश्वतम् ।। निर्ममो निरहंकार" इति शास्त्रोक्तेन इदं- काराहंकारास्पदयोः क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोः स्वत्वममत्व- भावनाशेन, "ममैवांशो जीवलोके। अंशो नाना- व्यपदेशादि"ति शास्त्रोक्तस्वाभाविकतदीयतासं- बन्धसाक्षात्कारपूर्वकं सुरसरित्प्रवाहवच्छ्रीभगव- दनवच्छ्विन्नानुभूत्या स्थितिरिति। एषैव साम्य- सायुज्यब्रह्मादिशब्दैः श्रुतिस्मृतिभिर्गीयतें। यदा पश्यः पश्यते रुक्मवसां कर्तारमीशं पुरुषं ब्रह्मयोनिम्। तदा विद्वान् पुरायपापे विधूय निरञ्जनः परमं साम्यमुपैति॥ जुषं, तरति शोकमात्मवित्।ब्रह्मविदू ब्रह्मैव भवतीत्यादिश्रुतेः । मम साधर्म्यमागता इति भगवदुक्तेश्र। ब्रह्मेव भवतीति बृहज्ज्ञानादिध- र्मेशा बृहृत्वस्य तत्रापि भावान्न स्वरूपेगोत्यर्थः॥

१६६ ) गुणेयादे: पूर्व ब्रह्मण इति केषो पोक्तष्य:। तथाच म्रझ्म- णो गुणशक्तयाद्यभ्युपगमे आदिपदेन ज्ञानबक्रियादीना संग्रहः। तत्रोत्तरं-नेति। नोक्तश्रुतिविरोध इसर्थः। तत्र हेतु- माइ-तासामिसादि। केवलो निर्गुणश्चेसादीनामू। तत्रैव हेत्वन्तरमाह-ब्रह्मण इसादि। श्रुतिसत्रसाधितत्वादिति। "परास्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते स्वाभाविकी ज्ञानवलक्रिया च" इसादिश्रुतेः। "विवक्षितगुणोपपत्तेश्र" इसादिसूत्राच्च।तथाघ गुणादिमच्त्वे सिद्धे सादृश्यस्यापि तत्सामान्यगुणैः स्वचैतन्या- दिभिर्वक्तुं शक्यत्वाव, परमं साम्यसुपैतीति श्रुतर्मम साधर्म्यमा- गता इति भगवदुक्तेश्च। किश्च, 'न हि लक्षणायाः भटत्तेरवकाशः, वाक्येन समं संघ- मधाग्रहाद्' इति यदुक्तं तदपि न रमणीयमिसाइ-एवं शक्त्या- दीनामिति। सिद्धे, शास्त्रप्रतिपादितत्वेनेति शेषः। त्त्संबन्ध- स्येति। शक्तिशक्तिमतो, गुणगृणिनः क्रियातद्वत इमादेरियर्थः। तथायां स्वाभाविकतायाम। तथैव वाच्यवाचकशब्दपदार्थसं- बन्धस्यापि स्वाभाविकत्वं शास्त्रपसिद्धमेव। "नमामः सर्ववचसा पतिष्ठा यत्र शाश्वती" इसादिना पराशरादिभिः सर्वज्ञैस्तत्मति- पादिताया उक्तत्वाद। 'न च लक्षणयैव लक्ष्पस्वरूपोपस्थितिः। सस्या: स्मारकत्वादू' इति यदुक्तं, तन्न विरुद्धम् । लक्षणाया: स्मारकत्वमात्रमेवास्तु। अस्माकमपीष्टत्वादू। नच तथात्वे लक्ष्य- स्वरूपोपस्थिसभावस्तदवस्थ इति वाच्यम्। शक्या तदनुभाविक- स्वस्याभ्युपगमात। तथाहि। गङ्गार्या घोष इसत्र तीरात्मकप- दार्थस्य तीरपदानुभावितस्यैव गङ्गापदेन स्मारकत्वम्। न सर्वत्र छक्षणामवेशो युक्तः। अनवस्थापसङ्गावू। व्यञ्जनादेर्लक्षणा- पामन्तर्भावस्य पूर्वमेवोक्तत्वाच्च। एवं हि सर्वज्ञाचिन्सानन्तश-

( १६७ ) क्तिव्रम्माभ्युपगच्छतां वैदिकानुयायिनामस्माकं कि वा दुर्घटाम- ति भाव:। उक्तलक्षणस्य ब्रह्मणो निष्ठायाः फलं चतुर्थाध्याये वक्ष्यमाणमपि मसङ्गादत्र चिन्सते-एवंभूतस्येत्यादिना । एवंभ्तस्य ब्रह्मयः साचात्कारात् कार्यकारणप्रकृति- संषन्धारमकप्रतिबन्धकनिवृत्तौ सत्यां मोच इमन्वय: ।

पमाह-शास्त्रसमन्वितस्थेति। शास्त्रं वाचकतया सम- न्वितं येन तस्य। शास्त्रे वाच्यतया समन्वितं यत् सस्येति घा। तथा स्वर्गपर्वणि वैशंपायन :- वेदे रामायणे पुण्ये पुराणे भारते तथा। आदावन्ते च मध्ये च हरिः मर्वत्र गीयसे-इति। साक्षात्कारादेव मोक्ष इतत्र कि मानमिति चेतू तश्राह- मन्त्रपतिपादितादिति। मन्त्र एवात्र मानमिसर्थः । तमेव्र मन्त्रं पठति-भिद्यते हृदयग्रन्थिरिसादि। अस्यार्थः। तम्मि- नू ब्रह्मणि दर्शनगोचरे सति हृदयग्रन्थि: स्थूलमूक्ष्मरूपपकृति- संवन्धो भिद्यते ध्वंसं प्राप्नोति। तत्कार्यभूना: सर्वे संशयाः स्वप- रेतरतध्वविषयकाश्छिद्यन्ते। अस्य ब्रह्ममाक्षात्कारवतः कर्माणि क्षीयन्ते। कर्मभिर्मुच्यत इति यावतू। तस्मिश्नितितच्छन्दार्थ विट- ण्वँस्तत्स्वरूपमाह-परावरे इति। परे चिदचिद्वर्गा अवरे पस्मात् तस्मिन् पुरुषोत्तम इति यावत् । मधानक्षेत्रज्ञपतिर्गुणेश इति श्रुतेः । यस्माव क्षरमतीतोऽहमक्षरादृपि चोत्तम:। अतोडस्मि लोके वेदे च पथितः पुरुपोत्तम: ।- इति भगवद्ुक्तेश। नतु तस्मिन एष्ट इति पदुकतं, तभ,

('६८ )

सस्यासम्भवत्वादू दृष्टिगोचरताया इति चेन्न । तद्गुणरुपादि मचया द्रष्टुमर्झते इत्युक्तमेव। "सदा पश्यन्ति सूरय" इसादिश्रु तेः। "भक्तया त्वनन्यया वाक्य अहमेवंविधोऽर्जुन। ज्ञातुं द्रष्दं घ तर्बेनति" स्वयं भगवतैवोक्तत्वाच्च। दर्शने कोऽन्तरङ्ग इसत आह-्यानेनेति। तत्र ममाणमाह-अ्रुतिप्रमितेनेति। तदेव पमाणं पठपते-सोन्वेष्टव्या, निदिध्यासितव्य इसादि। सपष्टोऽर्यः। तत्र व्यभिचारशङ्कावारणाय सहकारिणमाह-वाक्यो कतद्नुग्रहसहकृतेनोते। श्रुतिपतिपादितेन तस्य भगवतो- Sनुग्रहसहकृसेनत्पर्थः। वाक्योक्केतिविशेषणेन पूर्ववत ममाण- शाङ्का निरस्ता। वाक्यं दर्शयति-यमेवैष इत्यादि। एप सर्वज्ञः सर्वेश्वरो यं कश्िदपि क्षेत्रश्ञं वृणुते तेनैव लभ्यो, नान्यै- रित्यन्वयः । 'पुरुषः स परः पार्थ भक्तया लभ्यस्त्वनन्यया' इतिवचनावू। तत्र, यमिति शब्द: श्रीभगवत्मसादविषयवाचक:। मसादविषयश्च निरतिशयपीतिविषय एवेति लोकमसिद्धः । स चानन्यभक्त एव। एतच्च स्त्रयमेवाह श्रीभगवानभ्यासेन- सर्वारम्भपरियागी यो मद्रक्त: स मे मिय:। मय्यर्पितमनोबुद्धिर्यो मद्धक्त: से मे मिय:। युभाशुभपरिसागी भक्तिमान् यः स मे मिप :- इसादिना। नारायणीये नरनारायणौ नारदं मति- नारदैतदि नौ ससं वचन समुदाहृतम्। नास्य भक्ताव पियतरो लोके कश्चन विदयसे।। पतः स्वयं दर्शितवान् स्वमात्मानं द्विजोश्तमेति। अनन्यत्वं च, अन्यसाधनान्यफलान्यसम्बन्धथून्पत्वम्।तम- अनन्याश्िन्तयन्तो मां ये जना: पर्युपासते।

( १६१ )

तेरषां नियाभियुक्तानां योगक्षेमं महाम्पहप।। तेषामहं समुख्र्ता मृत्युमंसारसागरावू। भवामि नचिराव पार्थ मध्यावेशितचेतसाम् ।

नाशयाम्यात्मभावस्यो ज्ञानदीपेन भास्वता ॥। मन्मना भव मद्धक्तो मद्याजी या नमसकुरु। मचित्ता मदतमाणा बोषयन्त: परस्परम। कथयन्तक्ष मां नियं निययुक्ता उपासते।। सर्वारम्भपरिागी। शुभाशुभपरिसागी। सर्वघर्मान परि- बज्य। तमेव शरण गच्छेआ्नादिभिरन्वयव्यनिरेकगर्भितैः स्वस्पैव श्रीभगवतः स्वेनैव स्वमियाणां साघनत्वबोघनादन्यसाधन निर- स्तम् । एंवमेव च, यान्ति देवत्रता देवानू पितृन यान्ति पितृत्रमाः । भूतानि यान्ति भूनेश्या यान्ति मद्याजिनोऽपि माप ॥। मामेवैष्यसि युक्त्वैवमात्मान मत्परायण: । मामेवैष्यसि सयं ते मतिजाने मियोऽसि मे॥ मद्रक्त एतद्रिशाय मद्धावायोपपधते। मम साधर्म्यमागताः। मासुपेस पुनर्जन्म दुःखालयमशान्सम् ॥ नाप्नुवन्ति महात्मान: संसिद्धि परमा गता:।

मासुपेस तु कौन्तेय पुनर्जन्म न विधने। यं भाष्य न निवर्तन्ते तद्धाम परम मम ॥ न तु मामभिजानन्ति तत्वेनातश्च्यवन्ति ते। २२

१७०

माममाप्यैव कौन्तेय ततो यान्सधमां गतिमू- इसादिभिश्च प्रतिज्ञापूर्वकान्वयव्यतिरेकसहकृताभ्यासलि- द्ालङ्कतवाक्यैः स्त्रात्मनो भिन्नफलस्य निषेधो विस्तृतः । किश्च नारायणीयाख्यानेपि स्वयमेवार्जुनं मसेवमेवाह- चतुर्विधा मम जना भक्ता एवेति मे श्रुतम्। तेषामेकान्तिन: श्रेष्ठा ये चैवानन्यदेवताः । अहमेव गतिस्तेषां निराशी:कर्मकारिणाम्- इतादिना सिद्धान्तितम्। तथैव हि, ममैवांशो जीवलोके जीवभूतः सनातनः। मद्रक्त एतदू विज्ञाय। स मे भियः। अहं स च मम मियः। तद्धाम परम मम। प्रतिजाने प्रियोऽसि मे-इलादिवचनसंद- र्भेण परस्परसंबन्धिसंबन्धयोवैशद्येन पतिपादनादन्यसंबन्धोSपि स्पष्ट निषिद्धः। तव सिद्धसुक्तलक्षणानन्यत्वम्। तदवच्छिन्न- स्तत्मसादविषय इति। किञ्च, यमिसत्रैकवचनम्, मनुष्याणां सहस्रेषु कश्चिद् यतति सिद्धये। यततामपि सिद्धानां कश्चिन्मां वेत्ति तत्त्वत :- इति वचनादुक्तलक्षणाधिकारिणां निरतिशयदुर्लभर्ता सूच- यति। तत्र तावदसंख्या: क्षेत्रज्ञास्तेष्वसंख्या एव मनुष्ययोनयस्ते- व्वपि केचिन्मनुष्या: शास्त्राधिकारिणस्तेष्वपि केचिद्यनसंभावना- मात्रपरास्तेषु केचिद् यत्रपरायणाः। यत्रपरायणानां केचिदू विरला यन्नसिद्धाः। तेषां केचित तत्वजिज्ञासवः । तेषां केचिच्छास्त्रतत्वज्ञाः। तेषामपि कश्चिदुक्तलक्षणो मन्निष्ठावानिति श्रलोकार्थ एवैकवचनेन श्रुया द्योसत इति भाव:। अपिच ।

( १७१ ) यमिसत्र यच्छन्दसामान्यादुक्ताधिकारिणो जातिकुलादिगौरव- तानियमोऽपि निरस्तः । "ये जनाः पर्युपासते। चतुविधा भजन्ते मां जनाः । मद्रक्त" इसादिनाभ्यासस्य व्यक्ततया सर्वत्र गीतापाठे जायादेरधिकारिविशेषणतया कुत्राप्यस्मरणातू। माँ हि पार्थ व्यपाश्रिस येऽपि स्युः पापयोनयः। स्त्रियो वैश्यास्तथा शूद्रास्तेऽपि यान्ति परां गतिम्॥- इत्यादिना सर्वेषामप्यधिकारित्वेन ग्रहणात् । अन्यत्रापि नारायणीये भगवदेकान्तिनां सर्वेभ्यो विलक्षणगतिप्रतिपादनाच। सहोपनिषदानू वेदानू ये विपा: सम्यगाश्रिताः। पठन्ति विधिमास्थाय ये चापि यतिधर्मिण: ।। तेभ्यो विशिष्टां जानामि गतिमेकान्तिनां नृणामिसादिना। अथ, एष इसनेन, "तेषामहं समुद्धर्ता। प्रतिजाने। ददामि बुद्धियोगं तम्। योगक्षेमं वहाम्यहमू। अहं सर्वस्य मभवः । मत्तः परतरं नान्यव् किश्चिदस्ति धनञ्जय। भक्या त्वनन्यया शक्य अहमेवंविधो्ऽर्जुन" इतादिसर्वसाधनफलादिदातृत्वपति- ज्ञाता सर्वज्ञो भगवान् पुरुषोत्तम उच्यते। "एष भृताधिपति- रेष लोकपाल एष त आत्माऽन्तर्यामी" इसादिश्रुतेः । एवेति तन्त्रपाठ:। एवैवसर्थः। एकेन, नान्यैरिति साधनान्तरं व्यावृत्तम्। नाहं वेदैर्न तपसा न दानेन न चेज्यया। शक्य एवंविधो द्रष्टुं दृष्टवानसि मां यथेसादिवचनाद्। न हि यज्ञफलैस्तात न तपोभिश्च संचितैः । शक्यते भगवान् द्रष्टुं न दानेन नचेज्यया ॥- इसादिनोत्तरकाण्डे श्रीभगवत्सनत्कुमारवचनाच्च। द्विती- याऽवधारणेन चोक्तलक्षणभिन्नाधिकारिनिषेध:। तथाच, "देषा अप्यस्य रुपस्य निसं दर्शनकाङ्गिण" इसादिवचनादू।

( १७२ ) न स शक्य: सुरैरद्रष्टुं नाडसुरैर्न च पञ्नगैः। यस्य पमादं कुरुते म वै तं द्रष्टुमईति॥

शक्यसे भगवान द्रष्टं ज्ञाननिर्द्धतकिस्त्रिपेरिति-तत्रैव सनत्कुमारवचनात्। एकतश्व द्रितक्षैव त्रितश्चैव महर्षयः । इदं मे सपनुमासा मम दर्शनलालसा: ।। न च मां ते दद्टशिरे न च द्रक्ष्यति कश्चन। ऋते सेकान्तिकं चैर्षा त्वं चैवैकान्तिको ममेति-नारदं मति भगवतः श्वेतद्वीपपनेर्वचनाच्। तथ, प्रपत्तिचिन्तामणौ

मश्लोकव्याख्यायां निपुणं प्रपश्चितं, विस्तरभयादुपरम्यते।कि- श्ोकतार्थदार्ळ्यार्थ तुल्यार्थकमपि वाक्यान्तरमुदाइरति-सस्यै- ष आत्मा वृणुते तनुं स्वामिति। व्याख्यातपाया चेयँ श्रुतिः। आदिना, "तमऋतुं पश्यति वीतशोको धातुः मसा- दान्महिमानमोशम्" इसादिश्रुतीनां संग्रहः। कार्यकारणेति। कार्यमत्र स्थूळशरीरम्। कारणं सूक्ष्मशरीरम तद्रूपायाः पफुतेः सम्बन्ध एव स्वरूपं यस्य स चासौ पतिबन्धकश्च, तस्थ निवृत्तौ ससामियर्थः। मोच्च इत्युक्तं, तस्य च श्रीपराशरोक्त्त- मेव लक्षणमाह। श्रीभगवत्प्राप्तिलक्षणो मोक्ष इति। भगवत्माप्तिरेवर लक्षणं यस्य सः।। कीदृशी पाप्तिरियाशङ्कय तां विवृणोति-अरत्र प्राप्तिर्ना- मेति। श्रीभगवदनवच्छिन्नानुभूया स्थितिरिति तर्वं मापेर्लक्षण- मितर्थः । अनुभूसेत्युक्ते ध्यानादावपि तस्याः सत्त्ात तत्राति-

१७३ )

नुभूतौ ससामप्यनवच्छिन्नत्वं नास्तीसर्थः। यद्वा परेषां संमतार्या जीवन्मुक्तावपि तस्या: सत्वेनातिव्याप्तेस्तव्यावृत्तये आह-अ- नव्छिन्नेति। जीवन्मुक्ती विक्षेपलक्षयापरिच्छेदस्य तैरपि स्वी-

अत्वात् तत्रातिव्याप्तिरिति चेतू तत्राइ-भगवदिति। भग-

श्विन्मते ऽनुभूतेरेव मोक्षस्वरूपाऽम्युपगमात तत्र व्यभिचारवार- णाय स्थितिपदम्। अनुभूतेरनुभवितुर्वेलक्षण्यादेवंभूतानुभूया स्थितो मुक्तसंज्ञक इसर्थः। ननु भगवदनुभूतेनिरपेक्षानवच्छिछ- साभ्युपगमे विभुत्वापत्तिस्तरवे च तस्या बद्धेपु विपयभवणेष्वपि ्यापत्वादनिभनड्गो दुर्वारः। तथात्वे सर्वमोक्षापत्तेः। व्यततरेके चासम्भव इति चेत तत्राह- व्वेत्रजेवलयोः स्वत्वममत्य- भावनाशेनेनि। श्रीभगवदनुभूतेस्तेष्वपि सामान्यतः सत्त्वेन तेर्पां धर्मभूतज्ञानशकेलवदुमवापावारणपूनाया अनादिपकृति- सम्बन्धेनैवावृतत्वाज्जन्मान्घस्य सूर्यादितेऽपि सत्मकाशानुभवा- Sभाववत्र प्काशतेऽतो न किश्चिन विरुद्धमिति भावः। पकृति- सम्वन्धात्मकप्तिवन्धकनिटत्तौ सयां मोक्ष इत्युक्तम। तत्र किमात्मकः सम्वन्ध इसपेक्षायां तत्स्वरूपं ज्ञापयन विशिनष्टि- इदंकाराहंकारास्पद्योरिति। अनयो: स्वत्वममत्वस्वात-

वीजत्वमिति निष्कर्षः। तत्रामामाण्यशङ्गा निरासयति, अश्व-

सु भवेन्मत्युरुपचरं ब्रह्म शाश्वतम्। ममेति घ भवे- न्मृत्युर्न ममेति व शाश्वतमिति। ममेति मृत्युर्बन्धः। "पमादं वै मृत्युमहं श्रवीमि" इति श्ुतेः। परकीयँस्वकीयत्वा-

( १७४) भिमानस्यैव पमादस्वाद। न ममेति ब्रह्म शाश्वतं, ब्रह्मवदेक- रसो मोक्ष इसर्थः। तदेवोपोद्वलयति, द्वादमाध्यायपठितभगव- द्राक्येन-निर्ममो निरहङ्कार इति। "स मे मिय" इत्युत्तरे- णान्वयो ज्ञातव्य: । बद्धानां विषयपवणाना तदनुभूतिपकाशा- भावे हेतुमाह-स्वाभाविकतदीयतासम्बन्धसाक्षात्कार- पूर्वकमिति स्वाभाविकस्येसस्य पूर्व, क्षेत्रज्ञस्येति योजनीयमू। तत्र भगवद्वाक्यं ममाणयन विशिनष्टि-ममैवांशो जीव- लोके जीवभूतः सनातन इति। सनातन-इति, अंशस्य विशेषणम्। सनातनोंडया इसर्थः । एतैनौपाघिकभेदवाद: स्पछट निरस्तो भगवतेति जञायते। तदर्थकं वक्ष्यमायं सूत्रमपि पठथ- ते-अंशो नानाव्यपदेशादिति। एतच, "अंशो ह्रेष पर- स्ये"सादिश्रृतीनामप्युपलक्षणम्। बद्धानां तु एक्तलक्षणसम्ब- न्धस्याSSवसत्वान्र प्रकाशत इसर्थः । अनवच्छिन्नत्वे दष्टान्तं :- सुरसरित्प्रवाहवदिति। तत्र पराशरवघनमनुवदति-निर- स्तातिशयाड्कादसुखभावेकलच्वणा। भेषजं भगवत्पा- प्निरेकान्तात्यन्तिकी मतेति। उक्तेनैव लक्षणेन श्रोकोऽपि व्याख्यातपाय एव। तथाहि। भगवत्माप्तिर्भेषजमिसन्वय:। मकृतिसम्बन्घरूपरोगस्येति दोष:। कीदृशीयपेक्ष्याह-निरस्ते- ति। निरस्तोतिशयाल्लादो यस्माव तथाभूतेन सुखेन भाव: स्थितिरेवक क्षणं यस्या: सा। अत एवैकान्तालन्तिकी निर- तिशया च। एतच सर्व परिष्कारमुखेनोक्तमेव। श्रोकस्य परिष्कार एव लक्षणतया मतिपादितो, न स्वतन्त्र:। सर्वज्ञ- पराशरोक्तश्रीभगवत्पाप्तिलचणो मोच इति प्रतिज्ञा- तत्वादिसर्थः। ननु भगवत्पाप्तिरेव मोक्ष इत्युक्तं, तदनुपपत्रम। श्रतिष्वन्यथैव दर्शनादिति चेत तत्राह-एषैवेति। उक्तलक्ष-

(१७५ ) गैवेसर्थः। तान्येव ज्ञापकानि श्रुतिस्मृतिवाक्यानि पठपन्ते- यदा पश्य: पशयते इसादीनि। ब्रत्ैव भवतीतत्र माया- वादभ्रान्तिं वारयति-बृहज्ज्ानादिधर्मेयेलादिना॥ कैश्रिच "सोऽयं देवदत्तः । दशमस्त्वमसी"सादिवाक्य- श्रवणज्ञानादेवाज्ञाननिवत्तिः। तथात्वे च कारणाभावे कार्या- भाव इति न्यायात स्वरूपविषयकाज्ञाननिटत्तौ बन्धनकारणा- Sज्ञानस्य नाशान्मोक्ष इति मन्यते। तन्निराकरोति-नचेसादिना।। नच वाक्यज्ञानमात्रादज्ञाननिवृत्तिलक्षणो मोक्ष इति संभावनीयः । अपि तु तद्वाच्यसाक्षा- त्कारेगौव। तत्र च ध्यानस्यैवान्तरङ्गत्वात्।"श्रो- तव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्य" इति श्रुत्या वाक्यज्ञानानन्तरमननव्यवहितध्यानस्यैव स्पष्ट- मन्तरङ्गत्वविधानात्। अन्यथा रोगिसो भेषज- श्रुतिमात्रादेव तत्सेवनम् ऋतेऽपि, रोगनिवृत्तिप्र- सङ्गात्। ननु, नायं सपो मा भी रज्जुरेषेत्याप्तवा- क्याद भयनिवृत्तिदर्शनात् तथा प्रकृतेऽपि संग- च्छूत इति चेन्न। तत्रापि रज्जुस्वरूपसाक्षात्का- रद्वारेशौव ्रान्तिनिवृत्त्या भयनाशनिश्र्यात्। तथात्रापि श्रवानन्तरं वाक्यज्ञानावगतेऽपि त- त्साक्षात्कारौपयिकासाधारसाध्यानेन तद्दर्शने कृते उक्तलक्षणो मोक्षः । तथाच, "भिद्यते हृदयग्र-

(१७६) न्थिरि" त्यादिप्रमाशास्य पूर्वोक्तत्वादत्रापि द्रष्ट- व्यम्॥

इति न संभावनीय इसन्घयः। एतत्संभावनायोग्योपि नास्तीसर्थः । इतिशब्दार्थस्य विवरणमाइ-वाक्यज्ञानमा- त्रादिति। किन्तर्हि तदिति चेत्तत्राह-अपि तु तद्ाच्य- साचात्कारेणैवेति। न वयं वाक्यज्ञानस्ये साधनत्वं वारया- मः। तस्यापि "श्रोतव्य" इसादिना श्रूयमाणत्वाद। किन्तु साक्षात्कारव्यवहिततया स्वातन्त्रयाभावादन्तरङ्गत्वं निषेध्यत इति यावव। तदेवाह-तत्र चेयादि। तत्र साक्षात्कारे।

न्नानामिसर्थः । अन्तरङ्गत्वादिति। स्वतन्त्रत्वेन साक्षादुपथो- गित्वाद। उक्तार्थे शास्त्रपमितहेत्वन्तरं कथयन् वाक्यज्ञानस्या- सन्तवहिरङ्गतां बोधयति, श्रुतिमुखेनैव-शतव्य इतादिना। श्रुसैव वाक्यज्ञानोत्तरं, तत्रापि मननरूपसाधनान्तरव्यवधानेन। किश्च। स्पष्टं कण्ठरवेणैव, नार्थगौणकल्पनयेति । नास्माकं वाक्यस्य स्वातन्त्र्यनिषेधे आग्रहः । अपि तु श्रुतेरेव । तथाहि श्रोतव्य इति वाक्यज्ञानात्मकं श्रवणं विधाय ततश्रमन्तव्य इति मननस्य तन्मध्ये व्यवधानं कृत्वा पश्चाच्चोपसंहारोक्तयैव निदि- ध्यासितव्य इति ध्यानस्यान्तरङ्गत्वं विधत्त इति भाव:। उक्तसिद्धान्तमसहिष्णुः पुनराक्षिपति-मन्विसादि।आरप्त- वाक्यादियादि। दृष्टान्तगर्भितो हेतुः। नायं सर्प इसादयु- दाहरणम्। यथा ह्याप्तवाक्याद् भयनिवृत्तिस्तथा प्रकृतेऽपि वेद- स्यापतरत्वाव तद्वाक्यादू बन्धनिवर्तने कि विकर्प इति भाव:।

(१७७) अत्र परयोग :- वाक्यश्रवणान्मोक्ष:। लोके तथा दर्शनात। आप- वाक्यजन्यसर्पादिभयनाशवदिति शङ्कार्थः । परैः कथितेऽर्थेऽनु- पपत्ति दर्शयन् समाधन्े-नेति। तदेव द्रढयति, हेतुमुखेन- तत्रापीसादिना। तत्रापीति। आप्वाक्यश्रवणजन्यविश्वासे- पि। आप्तवाक्यश्रवणजन्यविश्वासेन भयनिदत्तिरिखत्र न विवा- दः। परन्तु रज्ज्वादिस्वरूपसाक्षात्कारव्यवधानेनैव, नतु स्वात- कयेण। तच्छ्रवणानन्तरमपि भयकम्पादेस्तादवस्थ्यदर्शनादि- सर्थः। उक्तन्यायं दार्ष्टान्तिकेSतिदिशन सिद्धान्तयति-तथा- त्रापीसादिना। स्पष्टार्थः। उक्तमक्रियाकत्वात तत्र पूर्वपठित- मेव वाक्यं प्रमाणयन् स्मारयति-तथाच, भिद्यत इसादि- ना। किं बहुना, वाक्यस्य मोक्षेऽन्तरङ्गत्वमभ्युपगच्छतां श्रुतय एव परिहसन्स उक्तमिद्धान्तं बहु मन्यमान्या उररीकुर्वसस्तत्नि- पेधं कण्ठरवेणैव डिण्ड्यन्स आकरोन्ति "शृश्वन्तोऽपि बहवो ये न विद्युः। नायमात्मा प्रवचनन लभ्यो न मेधया न बहुना श्रुतेन। यमवैप वृणुते तेन लभ्यः । तमकतुं पश्यनि वीतशोको धातु: मसादान्माहमानमात्मन" इसादय इसलं विस्तरेण ।। स्यादेतत्। ध्यानेनोक्तरीसा मोक्ष इति। एप पक्षश्रास्मदे- कदेशिभिर्वाचस्पसादिभिरपि स्वोकृतः। तथापि मोक्षस्य जन्यत्वा- पातादनिसत्वं दुर्वारमिसाशयेनाशङ्कयते-नन्विसादिना। ननु ध्यानस्य मानसक्रियाविशेषस्य मोक्षा- न्तरङ्गत्वे तस्य तज्जन्यत्वेन घटादिवदनित्यताप्रसङ्ग इति चन्न। तस्य तु साक्षात्कारप्रतिबन्धकरूपा- वरसाभङ्गेनैव नैराकाडक्ष्यात्र तजजन्यत्वं, न सुत- २३

( 9७6) रामनित्यत्वमुक्तलक्षसामोक्षस्य । नच ध्यानस्य क्रियाविशेषत्वेन पुरुषतन्त्रता कल्पनीया। तस्य

दैकगम्यंतया ज्ञानवत् प्रमाणतन्त्रत्वाज्ज्ञानाभि- म्नत्वाञ्च। तथाच ब्रह्मणाः सार्वज्यादिमन्तया सर्व- वैलक्षरयेन च वेदनस्य ध्यानज्ञानशब्दाभ्यां प्रति- पाद्यमानत्वाच्छ्ास्त्रमुखेन "ऋते ज्ञानान्न मुक्तिः। तमेव विदित्वाऽतिमृत्युमेति। पृथगात्मानं प्रेरितारं घ मत्वा। जुष्टं यदा पश्यत्यन्यमीशस्य। भोक्ता भोग्यं प्रेरितारं च मत्वा। निच्चाय्य तं मृत्युमुखात् प्रमुच्यते। भोक्तारं यज्ञतपसां सर्वलोकमहेश्वरम्॥ सुहृदं सर्वभूतानां ज्ञात्वा मां शान्तिमृच्छति। मद्रक्त्त एतद्विज्ञाय मद्रावायोपपद्यते। इदं ज्ञान- सुपाश्रित्य। इबमेकं सुनिष्पन्नं ध्येयो नारायगाः सदा। तदू ब्रह्म परमं धाम तद्वचेयं मोत्षकाड़ि- गा। श्रुतिवाक्योदितं सूक्ष्मं तद्विष्णोः परमं पदम्" इति सास्त्रस्योक्तलक्षसावेदनमेवार्थः । छरन्यथा त्वत्संमतस्य ज्ञानस्यापि मानसत्वावि-

( १७९ )

ध्यानस्य मोचान्तरङ्गत्वाभ्युपगमे तस्य मोक्षस्यानि- त्यत्वप्रसङ्ग इति योजना। अनिसत्वे हेतुमाह-तज्जन्यत्वे- नेति। ध्यानजन्यत्वेन। तत्र दष्टान्तः-घटादिवदिति।कथ- मिपेक्षायां जन्यत्वे हेतुगभितविशेषणमाह-क्रियाविशेष- स्येति। मानसक्रियाविशेषत्वादिति यावद। तथाचात्र पयोग :- उक्तलक्षणो मोक्ष:, अनितः। मानसक्रियाजन्यत्वात्। यदेवं तदेवम्। शारीरिकक्रियाजन्यघटादिवदिति शङ्कासंदर्भः । तत्रो- त्तरमाह-नेति। नास्तिशङ्गास्थितिपदमत्रेसर्थः। तत्र हेतु :- तस्येसादि। तस्य ध्यानस्य नैराकाङ्क्ष्याव कृतकृसत्वात्। यथा तव मते ज्ञानस्यावरणभङ्गेनैव परिक्षीणत्वान्न तज्जन्यत्वं मोक्षस्य, तथाऽस्माकं ध्यानस्यापि तुल्ययोगक्षेमत्वान्नोक्तदोषग- न्धस्पर्शवकाश इसाह-न तज्जन्यत्वमिति। निमित्ताभावे नैमित्तिकाभाव इति न्यायमवतारयन् सिद्धान्तमाह-न सुत- रामनित्यत्वमुक्तलक्षणमोच्तस्येति। उक्तमयोगस्य स्वरू- पासिद्धलक्षणेन हेत्वाभासेन गिलनान्न मामाण्यमितिभावः। ननु 'यथा तव मते ज्ञानस्य'इसनेन यद् ध्यानस्य ज्ञानसादृश्यमुक्त, तद- युक्तम्। तस्य क्रि्यात्वेन पुरुपतन्त्रत्वान्महद्वैलक्ष्यमिति शङ्कां निराकरोति-नचेत्यादिना। कल्पनीयेति। कल्पनावि- षयीकर्तुमनहेति। तत्र हेतु :- तस्यापि ज्ञानयत् प्रमाणत- न्त्रत्वादिति। तत्र, तस्येति। ध्यानस्य। यथा युष्माकं ब्रह्म- विषयकं ज्ञानं प्रमाणतन्त्रं, न पुरुपतन्त्रं, तथास्माकं ध्यानेऽपि तुल्यन्याय इसर्थः । कि तत्र मानमितिचेच्छास्त्रमेवेसाह-वेदै- कगम्यतयेति।ननु क्रियाया अपि विध्यात्मकवेदमुखेनैव श्रूय- माणत्वाविशेषादू ध्यानस्यापि तथात्वमेव्रेतिचेव तत्राह-तस्य स्वाभाविकसादि। क्रियाया वैदिकत्वेऽपि तस्या दृश्यमाकृ-

( १८०)

तसाध्यवस्तुविषयकत्वादस्य च निससिद्धकरसोक्तलक्षणवस्तु- विषयत्वान्महान् भेदोडतो न पुरुपतन्त्रत्वम्। प्रमाणतन्त्रमेव्र ध्यानमिति भावः । प्राकृतवस्तुविपयकध्यानस्य तु क्रियासाह- श्यात पुरुपतन्त्रत्वं स्वभीष्टमेव । तच्चान्यविषयकज्ञानेऽपि समा- नमित्युक्तं कर्ममीमांसकैरपि- सर्वत्रैव हि विज्ञानं संस्कारेणोपगम्यते। पराङ्गं चात्मविज्ञानादन्यत्रत्युपधार्यताम॥- इसादिना। तच्च वक्ष्यते तृतीयाध्याये। ध्यानस्य क्रिया- भिन्नत्वे हेत्वन्तरमाह-ज्ञानाभिन्नत्वाच्चेति। ज्ञानशब्दस्य पूर्व तस्येति पदं योजनीयम्। वेदैकगम्यतयेत्युक्तं, तव प्रप- श्चयति-तथाचेसादिना। ब्रह्मणो वेदनस्यैव ध्यानज्ञान- शब्दाभ्यां शास्त्रमुखेन प्रतिपाद्यमानत्वादिसन्वयः । कथमितपेक्षायामन्यप्रमाणागोचरतया वैलक्षण्यं दर्शयन् पति- ज्ञातां वेदैकगम्यतां व्यनक्ति-सार्वश्यादिमत्तयेति। तत्र हेत्वन्तरमाह-सर्ववैलक्षण्येन चेति। क्षेत्रक्षेत्रज्ञकालकर्मादी- नामन्तर्यामितया तेभ्यो वैलक्षण्याच्चेसर्थः । अयं भावः। ब्रह्मणः स्वरूपमात्रस्य ध्यानाविषयत्वे न विवादः। किन्तु सार्वज्यादिम- व्वेन तद्विषयत्वं वाच्यम्। एतच्च ज्ञानेऽपि तुल्यमिति शास्त्र- सुखेनेत्युक्तम्। तदेव शास्त्रं पठन्नुक्तार्ये योजयति-ऋते ज्ञानादिसादि। श्रुनीनां, भोक्तारं यज्ञतपसामिसादिस्मृतीनाथ् सर्वज्ञत्वादिमच्वेन वेदनमेवार्थ इत्युक्तार्थानङ्गीकारे उक्तदोषस्य तन्मतेऽप्यतिव्यासिं दर्शयन् हेत्वन्तरमाह-अन्यथेति। ज्ञान- स्यापि मानसत्वाविशेषेणेति। अनेन भगवदनुग्रहासहक- तज्ञानस्य विध्नबाध्यत्वेन मत्युत बन्धनहेतुत्वेन चाकिश्चित्का- रित्वं द्योतितं बोध्यम्। तथाच श्रीभगत्रतैवोक्त्तम्-

(१८१)

ज्ञानविज्ञाननाशनमिति। सुखसङ्गेन वध्नाति ज्ञानसङ्गेन चानघेति च।। यद्यप्यत्र सत्त्वस्य वन्धनहेतुतापतिपादने श्रीभगवतस्तात्पर्य न, ज्ञानस्य गुणत्रयमकरणत्वात। तथापि ज्ञानस्य तत्र व्यापा- ररूपत्वादक्ति बन्धनहेतुत्वमिति भावः। उक्तज्ञानस्य भगवदनु- ग्रहासहकृतत्वं द्योतयन् विशिनष्टि-त्वत्संमतस्येति। उक्त- ज्ञानमुपलक्षणं साधनमात्रस्य। अस्मन्मते साधनमात्रस्य भगव- दुपेक्षितस्याकिश्चित्करत्वेनाज्ञानमादृश्यात्। अत एव, ध्यानेन तदनुग्रहसहकृतेनेत्युपक्रमाद् व्यतिरेके ध्यानेऽप्युक्तन्यायोपसर्प- णादिति भावः। उक्तन्यायस्येति । तज्जन्यत्वेनानिसत्वमिस- स्य। तत्रापि तव मतेऽपि। तथात्वेचोक्तदुष्टतायाः समानत्वा- दुक्तसिद्धान्तस्यैव वरीयस्त्वमिसर्थः ।

ताघटना तत्रोक्तशङ्गामवेशच्छिद्रं लभते। पकृते तु नैतदस्तीसाश- येनाह-किश्रेति ।

स्वरूपतश्रतुर्विधक्रियाजन्यत्वाभावादपि नानित्य- त्वकल्पनावकाशः । तत्र न तावदाश्रयेगा। तथाहि तदनुभूत्या- श्रयः क्षेत्रज्ञः। स च नोत्पाद्यः कटादिवत्। त- स्याजत्वात्। "अजो ह्येको जुषमागोऽनुशेते जहात्येनां भुक्तभोगामजोऽन्यः । त्रजो नित्यः

( १८२ ) शाश्वतोऽयं पुरागो न हन्यते हन्यमाने शरीरे इति वचनात्। नापि चाप्यः । स्वस्वरूपत्वेन नित्यप्राप्तत्वात्। अन्यप्रामाखानपेक्षत्वाच्च।नापि विकार्यो दध्यादिवदयम्। षड्डिकारहीनत्वात् । "न जायते मियते वा विपश्चित्। न जायते मियते वा कदाचिन्नायं भूत्वा भविता वा न अय" इत्या- दिप्रमासात्। न च संस्कार्यः । सच द्विविधः। गुसाधानदोषापकर्षभेदात्। नाद्यः। नित्यज्ञाना- दिगुसावत्त्वात्। जोऽत एव। न हि विज्ञातुर्वि- ज्ञातेर्विपरिलोपो विद्यते, ऋविनाशित्वात्।"एतद यो वेत्ति तं प्राहुः क्षेत्रज्ञ इति तद्विद" इत्यादि शा- स्त्रात्। नापि द्वितीयः । विज्ञानरूपत्वेनास्पृष्टदोष- गन्धत्वात्। "योऽयं विज्ञानघन" इति श्रुतेः॥ ननु क्षेत्रज्ञस्य सर्वथा प्राकृतदोषसंबन्धा- भावे ऽभ्युपगम्यमाने बन्धमोक्षव्यवस्थाभङ्गप्रसङ्गः। संबन्धे च व्यवस्थासिद्धौ सत्यामपि तदपाकरण- लक्षणसंस्कारस्यावश्यंभावित्वात, तार्हि कथं सं- स्कार्यत्त्राभाववत्त्वमितिचेन्न। तस्य धर्मात्मकज्ञा- नमेवानादिकर्मात्मकाज्ञानसंवलितत्वेन संकुचि- तम्। सैव बद्धावस्थेति कथ्यते। भूयो भगवत्-

( १८३ ) प्रसादेन तत्संकोचकारणप्रकृतिसंबन्धध्वंसे सति स्व्रस्व्राभाविकज्ञानप्रकाशेन मोक्षो, न स्वरूपतो बन्धमोक्षावतो नोक्तदोषावकाशः । तत् सिद्धं भगवदनुभूतेराश्रयेण क्रियाजन्यताभाववत्त्वम् । नापि विषयतस्तथात्वम् । विषयश्चास्याब्रह्वैव। तस्य चतुर्विधक्रियाजन्यत्वाभावे सर्वेषामपि सम- तत्वेन विवादाभावात्। अत एव न स्वरूपतोS पीति। तस्या: स्वाभाविकत्वात्। ब्रह्मस्वरूपवत्। तस्मान्न कथमप्युक्तलक्षणमोक्षे अनित्यत्वकल्प- नागन्धसंबन्धसंस्पर्शः । तत्र तावद् भगवत्पाप्तिरुपमोक्षस्याश्रयविषयस्वरूपभेदादू अंशत्रयवत्वेऽपि न केनाप्यंशन क्रियाजन्यत्वकल्पनागन्धस्पर्श इति वक्तुं प्रतिजानीते-उक्तलक्षणभगवद्नुभूतेराश्रयवि- षयाभ्यां स्वरूपतश्चनानित्यत्वकल्पनावकाश इसन्वयः। तत्र हेतु :- चतुर्विधक्रियाजन्यत्वाभावादिति। तत्राश्रयः माप्ता, विषयश्च प्राप्य:, स्वरूपं च प्राप्तिरिति विवेकः। अत्रायं पयोग: सूचितः। भगवत्प्ाप्तिरनितत्वकल्पनानवकाशवती। क्रियाजन्यत्वाभावाद। यन्नैवं तन्नैवम्। घटादिवद्। अन्वये वा ब्रह्मस्वरूपंत्रदिति। आदावाश्रयांशे उक्तार्थ पपश्चयति-तत्रन तावदाश्रयेणेति। कथमिसपेक्षायामाह-तथाहीति। तदेव वर्ण्यत इसर्थः। किमाश्रयस्वरूपमिति? तत्राह-तद्नुभूत्याश्रयः चेत्रज्ञ इति । चतुर्विधक्रियाजन्यत्वाभावादिसनेनोक्तं

चातुर्विध्यं विचार्यते-स चेत्यादिना। स क्षेत्रज्ञरूप आश्रयः कटादिवन्नोत्पाद्य इति। उत्पाद्यत्वं नाम भृतकालीनसत्ताशू- न्यत्वे सत्युत्तरकालीनसत्ताभाक्त्वम्। तच्च क्षेत्रज्ञे असमन्वितम्। कुतः ?। अजत्वाद। तथाच क्षेत्रज्ञो नोत्पाद्यः। अजत्वातू। यन्नैवं तन्नैवम्। कटादिवदिति। उक्तमयोगे बाघशङ्कां वारयँ- स्तन्मूलं शास्त्रं पठति-अजो ह्वेको जुषमाणोऽनुशेत इादिश्रुनयः, अजो नित्यः शाश्वतोऽयमिसादिस्मृतय- श्चास्य मूलमिसर्थः ॥१ ॥ आप्यत्वमस्यास्त्वति चेव तत्राह-नापि चाप्य इति। आप्यत्वं पाप्तिक्रियाविषयतावत्त्वम्। नैतल्लक्षणलक्षितो जीवा-

हत्वन्तरेण-अन्यप्रमायानपेक्षत्वादिति । एतदपि ममा- णगर्भितमेव। तथाच, नाप्यो जीवात्मा। निसपाप्तत्वाव, स्व्रस्व- रूपत्वाद, अन्यममाणानपेक्षत्वाच्च। यन्नैवं तन्नैवम्। रूपादिवत्। न हि स्वस्य प्रासी प्रमाणापेक्षेति भावः ॥ २ ॥ उभये मा स्याताम्। विकार्यत्वं भवेदेव। तद्विकार्येः क्रोधा- दिभिस्तथात्वानुमानादिति संभावनां वारयन्नाह-नापि दध्या- दिवदयं विकार्य इति। विकार्यत्वं हि परिणामादिमच्वम् । न तदाश्रयोऽयमियर्थः। कुतः?। षड्चिकारहीनत्वादिति। नायं विकार्यः । विकारहीनत्वात्। यत्नैवं तन्नैवम्। दध्यादिव- दिति। उक्तममायं शास्त्रमुखेन द्रवयति-न जायते मियते इसादिश्रुतेः । तव्याूयानरूपभगवद्वाक्याच्च-न जायते मियते वा कदाचिदियादेः । किश्च, अविकार्योऽयमुच्यत इति श्रीमुखेनैवोक्तत्वाच् क्रोधादीनामन्त:करणपरिणामत्वान्नो- क्तानुमानस्यात्रावतरणामिति भावः ॥३ ॥

( १८५ ) स्यादेतव। तथापि वक्ष्यमाणरीसा बन्धमोक्षव्यवस्थानुप- पत्तिभयेन संस्कार्यत्वस्यापररिहार्यत्वादवश्यंभाव इतिचेव तत्रा- ह-नच संस्कार्य इति। संस्कार्यत्वं च संस्कर्तुमर्हत्वम्। तच्च क्षेत्रशे नास्तीसर्थः । तत्र विशेषमाह-स च द्विविघ इति। यद्वानू संस्कार्य उच्यते स संस्कारो द्विविध इति यावद। दवैवि- ध्यमेवाह-गुगोत्यादि । प्रथमं निराकरोति-नाघ्यः।न गुणाधानरूपसंस्कारयोग्योडयं क्षेत्रज्ञ इसर्थः । यद्दा, पाठान्तरा- नुसारेण गुणाधेय-मलापनयनीयभेदाव संस्कार्थस्यैव द्वैवि व्यम। तत्रहेतुः-नित्यज्ञानादिगुयवत्त्वादिति । नोक्तसं- स्कारवानयम्। नियगुणत्वात। यन्नैवं तन्नैवम्। राजादिवद । एतच् शास्त्रमुखेनाह-ज्ञोऽत एवेति वक्ष्यमाणसूत्रमेव। तत्र श्रु- तिवाक्यं चोदाहरति-न हि विज्ञातुरियादि । स्पृतिश- एतदू यो वेत्तीति। द्वितीयस्य व्युदासमाह-नापीति। दोषापनयनात्मकसंस्कारवान्न जीव इति यावव। कुतः! । वि- ज्ञान रूपत्वेनाSस्पृष्टदोषगन्धत्वात। नोक्तलक्षणसंस्कार्यो- डयम्। अस्पृष्टदोपगन्धत्वाद्। यन्नैवं तन्नैवम् । दर्पणादिवद । ब्रह्मवदिसन्वये च। उक्तेषु सर्वत्रापि योजनीयम्। तत्र, विज्ञान- रूपत्वेनेसस्यायं भावः। माकृतवस्तुनः माकृतगुणस्य सजाती- यसंबन्धो ज्ञायते।, अस्य तद्विजातीयत्वान्न तथात्वमिति। तत्र श्रुर्ति प्रमाणयति-योऽ्यमिसादि।। असंस्कार्यत्वेऽनुपपर्ति दर्शयन् शङ्कामारोपयाति-नन्विसादि- ना। क्षेत्रज्ञस्य प्रकृतिसंबन्धो न वेति द्वितीये बन्धमोक्षव्यवस्थानु- पपत्तिरिलाह-चेत्रज्ञस्य सर्वथा प्राकृतदोषसंबन्धाभावेड भ्युपगम्यमाने इसादि। आद्ये चोक्तानुपपत्त्यभावेऽपि अस- स्कार्यत्वाभावेऽकामैरप युष्माभिरभ्युपगम्य इसाह-संबन्धे २४

( १८६ )

चेखादिना। उभयत्रापि पाशारज्जुरिति शङ्कार्थः। क्षेत्रज्ञस्व सर्वयेव दोषसंबन्धाभावान्नोक्तदोष इत्युत्तरमाह-नेति।: भयथापि दोष आरोपयितुं शक्य इतर्थः । बन्धमोक्षव्यवर निरपयन् द्वितीयपक्ष निराकरोति-तस्येसादिना। तत्र, नमेवेअञ्रैवकार: स्वरूपव्यावर्तकः । संबन्धध्वंसे इत्यनेन : यावादान्तिर्वारिता। पकृतितत्संबन्धगुणादीनां ध्वंसाभावम योगितैव, नात्यन्ताभावपतियोगितेति भावः। यद्रा, ईश्वरापेक्ष ध्वंसाभावो, लौकिकापेक्षयात्यन्ताभाव इति विवेकः। किभ् धर्मस्य संकोचविकाशयोग्यतया आरोप्यकल्पनावकाशवत्तवेड न स्वरूपे तद्गाव इति नान्यस्य दोषोऽन्यं दृषायेतुं शक्त इ भाव:। आद्याऽनुपपार्च वारयति-न स्वरूपत इति। अ न संस्कार्यत्वमति निष्कर्षः ॥ ४ ॥ उपसंहरति-तव् सिद्धमियादि। इत्थमाश्रयतो निदं वत्वं प्रतिपाद्य विषयतोऽपि तत्वमाह-नापि विषयतस वास्वमिति। मोक्षस्य विषयांशतोऽप तथात्वं क्रियाजन्य नासीसर्थः । को वा तस्य विषय इसत आह-विषयश्चेति ब्रत्ैवेति। नान्यः प्रसगात्मादिरितवधारणार्थः । उक्तार्थर सर्ववादिसम्मतत्वं दर्शयन् परमाणनिरपेक्षतामाह-तस्य चेत्य दि। तत्र सर्वेषामपीत्यत्रास्तिकपर एव सर्वशब्दो नेतव्य: नास्तिकानां विवादस्य तु विद्यमानत्वाद। तमेवातिदिश स्वरूपे तत्वं वार्यते-अत एव न स्वरूपतोऽपीति। उत्त न्याया देवत्यर्थः। आदिमद्वस्तुन उक्तदोषसहिष्णुत्वादस्यार तद्विलक्षणत्वान्न तथात्वमित्याह-तस्या इत्यादि। ब्रहमातुः तेरिति यावव। ब्रह्मानुभूति: शाश्वती, स्वाभाविकत्वाव करिया जन्यत्वाभावाच । ग्हावत। "स्वाभाविकी ज्ञानबलाक्रि:

( 1८' ) च"इत्यादिशास्त्रमप्यत्रानुसंघेयम्। मकरणमुपसंहरति-तस्मा- त्र कथमपीत्यादि। केनाप्यंशेन, कुतर्कादिभिश्चेत्यर्थः ॥। भूयश्च पमाणाभासमाश्रित्य विवादायोत्तिष्ठते-नन्विति। ननु ध्यानस्योपासनात्मकत्वाद, ध्येयस्य च ब्रह्मण उपास्यत्वेन, नेदं ब्रह्म यदिदमुपासते इत्या- दिश्रुतिभिरब्रह्मत्वप्रतिपादनान्नोक्तसिद्धान्तो रम- णीय इतिचेन्न। उक्तश्रुतीनामव्यासादिरूपोपासन- परत्वेन तन्निषेधस्य युक्तत्वान्नोक्तलक्षणब्रह्मनि- षेधपरत्वम्। आरोप्यस्यैव निषेधविषयत्वं, न प्रमाणसिद्ध वस्तुन इति न्यायस्य सर्वसंमतत्वात। यथाऽन्यत्र नद्यादिजले गङ्गात्वमारोप्य पुनर्नेदं गङ्गात्वमिति निषेधसंभवान्न साक्षाद् विष्णुपा- दोदक्यां भागीरथ्यां तन्निषेधावकाशः। यथा वा," पुरुषो वा व गौतमाग्निर्योषिद् वा व गौतमाग्निरि" त्यादिपञ्चाग्निविद्यायां योषित्पुरुषयोरुपासनार्थ- मग्नित्वमारोपितं रूपकरीत्या, तन्निषेधश्रेदर्हत्येव, नतु प्रसिद्धे Sग्नौ तन्निषेधस्पर्शः। प्रमाणसिद्धत्वात्। तथा प्रकृतेऽपि अतद्वस्तुषु"मनो ब्रह्मेत्युपासीते" त्यादिश्रुत्युक्त्तषु मनोंवागादिष्वारोंपितब्रह्मत्वनि- षेधो, न सर्वेश्वरे साक्षाद् ब्रह्मणि तत्स्पर्शः । एतच्,

१८८ ) नेदं ब्रह्मेतीदंकारेणैव द्योत्यमानत्वान्न श्रुतार्थत्य गाश्रुतकल्पनाप्रसङ्गेऽवतारणीयः । इदङ्गारास्पल प्रपञ्चविलक्षणं ब्रह्मेति श्रुत्यर्थः । अन्यथा प्र्ि तस्यैव निषेधें वेदस्यैवोन्मत्ततापत्तेः। तच्चानिष्टमें बौद्धमतापत्तेरिति। नोकतसिदान्तो रमगीय इतिचेदिसन्वयः । रमष्क यत्वाभावे कि बीजमितिचेत्तत्राह-ब्रह्मय उपास्यत्वेनेति उपास्यत्वे कि दूषणमिलत आह-नेदमिलादि। श्रुतिभिरब्रस्त त्वप्रतिपादनात्। उपास्यत्वमेव कथं निश्चितमत्राह-व्येयस्येति ध्यानविषयस्येति यावत। उपास्यत्वेऽपि हेतु :- ध्यानस्यो पासनात्मकतवादिादि। वाक्यार्थाऽज्ञानादू भ्रान्साSSशाङ्कथ ति। तार्सा नोक्तलक्षणब्रह्मनिषेधपरत्वमिति शासत्रैकममेयब्रह्मणो निषेषायोगादिलाह-आरोप्यस्यैवेति। न प्रामाणसिद्धे- सादवधारणार्थ:। पूर्वपक्षे पठितशास्त्रस्य ममेयब्रह्मनिषेधपरता नास्तीत्युक्तम। कि विषयकं तद् ? इसपेक्षायामाह-अध्यासा- छुपासनपरत्वेनेति। अध्यस्तोपास्यनिषेधपरत्वं तासामिसर्थः। एतच्चाभीष्टमेवरेखाह-तन्निषंधस्य युक्तत्वादिति। ननु ताहह सामान्यनिर्देशादितिचेव तत्राह-एतच्ेति। न श्रुतार्थत्या- गाश्रुतकल्पनेति। कुतः: नेदमितत्र पठितेदकारपदेनैवोक्तर्थ- स्य, घोसमानत्वादिति। न हि शासत्रैकगम्यस्य ब्रह्मण इदंकार- निर्द्ेशविषयत्वमिति भावः। वाक्यार्थ चाह-इदकारास्पदेति। इदंकारनिर्द्ेश्यो य: अपश्चस्तद्विजातीयँ ब्रम्मति पनोवागादिम-

( )"8 ) पश्चाध्यस्तं ब्रह्म न भवति। तस्य मनआदीनां सर्वपदार्थानाम- न्तर्यामितया तद्भिन्नत्वाद। मनआदेश्व दृश्यत्वाच्च तस्य वैल- क्षण्यं च । तस्मिन्नेव वाक्ये, "यद्वाचानभ्युदितं येन वागभ्यु- दते" इसादिना कण्ठरवेणैव पाठाव। वागभ्युद्यत इसनेनैव वागाद्यध्यस्तस्यैव निषेधविषयतालाभाच्च। व्यतिरेके दोषमाह- अन्यथेसादि। वेदस्यापि भान्तित्वे अपामाण्यापाताव सर्व- माणोच्छेदपसङ्ग इति भावः। उक्तसिद्धान्तं लौकिकवैदिकदृष्टा- न्ताभ्यामुपमिनोति-यथान्यत्रेमादि। स्पष्टार्थः संदर्भः ॥ भवेदेतव। वेदस्यापामाण्यापातभयात् तत्पमितस्य ब्रह्मणो निषेधागोचरत्वमिति। तथापि तस्योपास्यत्वे मोक्षे सशरीरत्वं मुक्तस्य तदाश्रयस्यावश्यं भाव्यम्। एवं हि मुक्तशरीरनिषेध- पराणां श्रुतीनामप्रामाण्यस्य तवापि तौल्यमेवेति तात्पर्येणा- शङ्कयते-नन्विसादिना। ननु त्रह्मण उपास्यतायां मोक्षे शरीरत्वप्रस- -डङ्गः। तथात्वे च "न ह वै शरीरस्य सतः प्रिया- प्रिययोरपहतिरस्तीति, अशरीरं वा व सन्तं न प्रियाप्रिये स्पृशतः । अशरीरं शरीरेष्वनवस्थेष्व- वस्थितम्। महान्तं विभुमात्मानं मत्वा धीरो न शोचति। अप्राणो ह्यमना: शुभ्रः । असङ्गो ह्यय पुरुष" इत्यादिवाक्यानां बाधप्रसङ्ग इतिचेन्मैवम्। तेषां प्राकृतोभयविधस्थूलसूक्ष्मशरीरनिषेधपरत्वा- त्। नैतावता मोक्षे शरीराभावः प्रतिपादयितुं .योग्यः। "यक्ष्यन् क्रीडन् रममाणः सह ब्रह्मणा"

( 980 ) इत्यादिश्रुतिप्रमेयत्वात्। अन्यथा ईश्वरे सुखादि- सम्बन्धे सम्भाविते सति अज्ञत्वप्रसक्त्या सार्व- इयादिहानिः। तत्राप्यज्ञाने कल्प्यमाने जीवसा म्यापत्तेः। तथात्वे च "तमीश्वराणां परमं महे- श्वरम्। न तत्समश्चाभ्यधिकश्च दृशयते। स्वा- भाविकी ज्ञानबलक्रिया च। यः सर्वज्ञः सर्ववित्। यस्य ज्ञानमयं तपः" इति ब्रह्मस्वरूपप्रतिपादक- ्रुतिकदम्बबाधापत्तेश्च ।। ब्रह्मण उपास्यतायां मोचे शरीरत्वप्रसङ्ग इति। शरीराभावे उपासनानुपपत्तेरिति भावः। तथात्वे चेति। शरी- रत्वे सति। "न ह वै शरीरस्य सतः। अशरीरं वा थ सन्तम्"इत्यादिधाक्यानां बाघप्रसङ्गादिति। मोक्षस्वरूप- विषयकप्रमाणबाधे सत्ममेयस्य मोक्षस्यैवासिद्धेरिति शङ्कानि- ष्कर्षः । निषधवाक्यानां विषयस्य सच्वान्न बाध इसाशयेनोच- रमाह-मैवमिति। एवं श्रुतीनां बाघशङ्गां मा कार्षीरिसर्थः । कुतः ?। तेषां प्राकृतोभयविधेसादि। तर्ह्यागतोऽसि नो मार्गे। सिद्धो मोक्षे शरीराभावस्तदभावे चोपासनाभाव एव । तत्साधनाभावादितिचेत तत्राह-नैतावता मोच इसादि। एतावता भाकृतशरीराभावमात्रेण दिव्याऽपाकृतशरीरस्य श्रुति- पमाणसिद्धत्वादिसाह-यक्ष्यन् कीडत्निसादि । व्यतिरेके दोषमाह-अन्यथेति। शरीरमात्रस्य दुःखादिसंबन्धनियमस्वी- कारे। ईश्वर इति। सुखादीनां पुण्यादिकर्मकार्यत्वात कर्मण- आहानकपल्ाद । सार्वश्याहत्वयो: परस्परासन्तविरुद्धत्वादिति

१६१ )

भाव:। ननु भवेदेतदस्माकं पक्षे ज्ञानाज्ञानयोरविद्याकल्पितत्वा- दितिचेत तत्राह-तत्रापीति। तस्मिश्चापि सर्वेश्वरे अज्ञाने कल्प्यमाने सति अज्ञत्वाविशेषाज्जीवसाम्यापत्तेरिति। भवत्वेवं, तत्रापि विक्षेपादिदर्शनादू विक्षेपादेश्चाज्ञानत्वप्सिद्धेरिति चेव तत्राह-तथात्वे चेति। ईश्वरस्य जीवसाम्यापत्तौ ससां स्वरू- पपतिपादकशास्त्रवाधापत्तौ तवापि सिद्धान्तभङ्गस्तुल्य एव । अयं भावः। ज्ञानाज्ञानयोरविद्याकल्पितत्वादित्युक्तम । तद पृच्छयते। सा कल्पनाकारणीभूताऽविद्या जीवनिष्ठा ! ब्रह्म- निष्ठा वा? । नादः। भवतां जीवस्य प्रतिबिम्बस्वरूपत्वेन जडत्वाद। ब्रह्मभिन्नानङ्गीकाराच्च । नापि द्वितीयः। तस्य स्वयंभकाशत्वेन प्रकाशतमसोरिवासन्तविरुद्धत्वाव्। ब्रह्मणो- उप्याविद्यकत्वे च जीववत्तदभावपसङ्गाच्च । किश्च अविद्या। सहेतुकी ? निर्हेतुकी वेति?। आद्ये तस्यापि कारणान्तरक- ल्पनेऽनवस्थापत्तेः । द्वितीये मुक्तानां भूयोऽपि बन्धमसङ्गातू। अस्माकं तु कर्मसंस्कारादेरनादित्वेSपि भगवत्कृपाकटाक्षेणोक्त- रीया तत्सम्बन्धनिटत्तेर्नासमञ्जसमिति श्रुतीनामयमर्थः । न ह वा इति। पकृतिकार्यभूतोभयशरीरस्य सतः सुखदुःख- योर्नाशो नास्तोति माकृतशरीरसंबन्धरहितं मुक्तं सुखदुःखे न स्पृशत इति। "अशरीरं शरीरेष्ति" सादिवाक्यं तुब्रह्मस्वरूप- परमू। तथाहि। आत्मानम् अन्तर्यामिणं मत्वा धीरो न शोचति। कीटशं, महान्तं निरतिशयबृहद् ब्रह्मेति यावत। विभुं विभुपार- माणकम्, अनवस्थेषु क्षणभङ्गरेषु शरीरेषु ब्रह्मादिस्थावरान्तेषु तन्नियामकत्वेनावस्थितमिति। अन्तर्यामिण: स्थूलशरीरसंबन्ध- वारणपरामेदं वाक्यम्। अप्राण इति। प्राणादिसंबन्धशून्यः । तेषां मकाश्कत्वादिति तस्यैव सूक्ष्मशरीरसंबन्धं वारयति॥

( १६२ ) अपिच। ब्रंह्मणो वेदनस्यैव ध्यानज्ञानशब्दाभ्यां शास्रमु-

नन्विति। ननु "अन्यदेत विदितादथो अिदितादधि, येनेदं सर्व विजानाति तं केन विजानीयात्, त- देतद् ब्रह्मापूर्वमनपरमनन्तरमबाह्यम्, अन्यत्र धर्मादन्यत्राधर्मादन्यत्रास्मात् कृताकृतात्, अन्यत्र भूताच्च भव्याच्च यत्तत् पशयास तद् वद" इत्या- दिश्रुतिभिरवेदनादिक्रियाSविषयताया निर्णीयमान- त्वात् कर्थं तस्य ध्येयत्वमिति चेन्मैवम्। तासां ब्रह्मणो रूपगुणादीनामियत्तानिबंधपरत्वात। तद- नङ्गीकारे "तरति शोकमात्मवित्। ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति। तस्मिन् दृष्टे परावरे। आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान। यवात्मानमेवावेद्। कों मोहः कः शोक: एकत्वमनुपश्यतः । तद्जैतत् पश्यन्नृषिर्वामदेत" इत्यादिवाक्यकदम्बैर्वेदनदर्शनादिविषयत्वेन ब्रह्म- प्रतिपादनपरैर्मोक्षविधायकैर्विरोधेन निर्मोक्षप्रसङ्ग इति पानःपुन्यनोक्तमेंव। अन्यथा शास्त्रयोंनित्व- स्यैवासिद्धेः ।। कथं तस्थ ध्येयत्वमितिचेदित्यन्वयः । तस्य ब्रह्मणो ध्यानादिविषयत्वमसंभावितमियर्थः । का वात्रासंभावनेतिचेदत

( १६३ ) आह-अन्यदेव विदितादथोऽचिदितादधि, येनेद सर्व- मिसादिश्रुतिभिः । वेदनादिक्रियाविषयताया निर्णीय- मानत्वादिति। तद्विरुद्धवेदनादिविषयतास्वीकारे श्रुतिकदम्ब- बाधो महान् दोषः। स च वैंदिकानामनिष्टतमस्तदेवासंभावना- बीजमिति निष्कर्षः। "आत्मा वा रे द्रष्टव्यः। परिपश्यन्ति धीरा:। ब्रह्म वेद ब्रह्मैत भवती" सादिश्रुतिविरोधादिसादिना पूर्वो- कमेवोत्तरमनूद्य स्मारयति-मैवमिति। भूय एवं मा वद । कुनः ?। तासामिसादि। पौनः पुन्येनो कमेवेसत्रावधारणेन शङ्कायाः पुनरुक्तत्वाद् वैयर्थ्यमेवेति दोतितम्। दोषान्तरमाह- अन्यथा शास्त्रयोनित्वस्यैवेति । श्रुसर्थस्तु-अन्यदेवेति, तद् ब्रह्म विदिताव परिच्छिन्नज्ञानविषयात कार्यादाकाशादेर- न्यदेव विलक्षणम् अपरिच्छिन्नत्वात । मायावादिभिर्जीवस्यापि स्वरूपतो विभुत्वाङ्गीकाराव सिद्धान्तेऽपि नीवस्य जडवर्गाद वैंलक्षण्यं ज्ञानेन धर्मेण विभुत्व च स्वीक्रियतेऽतो जीव एवास्ती तिचेद तत्राह-अथो अविदितादधीति। अविदितादतीन्द्रि- याद् क्षेत्रज्ञादधि अधिकमिसर्थः। यद्ा अविदिताद कारणाव पधानमहदादिवर्गादधिकमिति। यद्रा, त्रिदिताल्लौकिकादू बद्ध- जीवादन्यद् भिन्नम्। अविदितान्मुक्तादप्यधिकम् । तयोरनि- यामकत्वाद। "प्रधानक्षेत्रज्ञपतिर्गुणेश"इति श्रुतेः। तदेवाह- येन ज्ञापयित्रा स्वतन्त्रेण प्रेरित इदं सर्व विजानाति । "यद्वि- ज्ञातेन सर्वे विज्ञातं स्यादि"तिश्रतेः । तत्परतन्त्रो ज्ञाता जीव- स्तत्पसाद विना केन साधनेन विजानीयात। न केनापीसर्थः। "भक्सा मामभिजानाति। मद्गक्त एतद् विज्ञाये"सादिभगव- दुक्तेः। एतद् ब्रह्म कटशं तद अपूर्व पूर्वे ज्येष्ठ यस्य नास्ति तद्। सर्वतो भूयस्त्वा। अनपरमिति। न परं साम्यं यस्य २५

( 128 ) सत्। अनुपमेयत्वात्। "न तत्समश्चाभ्यधिकश्च दृश्यते"इति श्रुतैः। "न त्वत्तमोऽस्सम्यधिकः कुतोऽन्य"इति स्पृनेश्च। अनन्तर- मिति। अन्तरमन्तःकरणं यस्य नास्ति तत्। 'अपाणो हामना" इतिश्रुनेः अवाह्यमिति। बाहं बहिर्यस्नान्न किश्चिदस्ति।सर्वस्य तदाधेयतात्। आधेयस्याधाराद बहिःस्थिसदर्शनाच। "यत् मयन्सभिसंविशन्तीति"श्रुनेः। यद् वम्तु धर्मादिभ्यो वैंलक्षप्येन पश्यमि तद् वदेलर्थः। तत्र धर्माद् धर्मकलाद वैषायकसुखादू, अधर्मात पापफलादू दुःखात, कृताव कार्यादाकाशादेरकृताव, कारणात पधानादेर्भूतादतीतकालादू, भव्याद् भाविनश्चकारादू वर्तमानाद। द्वितीयश्चकारः स्वभावादिसमुच्चयार्थः। उत्तरश्रु- तीनां मायः स्पष्टोऽर्थः। तत्र, को मोह इति। उभयोर्जडचेतन- वर्गयोर्तर्यामिण: सर्वकारणस्यैकत्वं नैरन्तर्येण पश्यतः पुंसः शोकादयो न सन्तीति समुदायार्थः । शोकादीनां तत्कारणा- नाश्च स्व्रातन्त्र्याभावाव। यदात्मानमिति। अत्रात्मशब्द: पर- मात्मवाची। आत्मैवैक एवाग्र आसीदिति तैत्तिरीये मसिद्ध: । यस्यामतं तस्य। विज्ञातमविजानतामिसादिना ब्रह्मज्ञाना- भाववतां ज्ञातृत्वमतिपादनान्नानिर्मोक्षमसङ्गो वाच्यः । तज्ज्ञाना- भावस्यैव ज्ञानत्वेनोपचरितत्वाव तेन मोक्षसंभवादिसाशयेना-

ननु, "यस्यामतं तस्य मतं मतं यस्य न वेद सः । अविज्ञातं विजानतां विज्ञातमविजा- नताम्। न हि दृष्टेर्द्रष्टारं पश्ये। न हि विज्ञाते- विज्ञातारं विजानीयाम्" इत्यादिश्रुतिभिस्तदज्ञा- तत्वप्रपञ्चनान्न निर्मोक्षप्रसङ्गो वकुं योग्य इति

( : चेन्नाआश्वकीटादीनां तदज्ञानस्याविशेषात् सर्व- मोक्षप्रसक्ते: शास्त्राचार्यसंततिवैयथ्याँपत्तेःकिञ्च तरन्यदेव विदितादित्यत्र वेदननिषेधवद्, अथोड विदितादधीतयनेन वाक्यशेषेणवेदनस्यापि निषि- द्धत्वाद्, अन्यत्र धर्मादित्त्रापि वाक्यशेष, यहै पशपसि तदू वदेति वेदनदर्शनादिविषयत्वेनैवोप- संहाराच्च। तस्मादुभयविधश्रतीनां प्रामाण्यप्राव. ल्याविशेषात् तासां बाधनिरासार्थमुक्तैव गतिरा- श्रयसीया। समुद्रं पश्यामि, कियानित्येतन्न जाना. मीति प्रतीतिवत् प्रकृतेऽपि उभयथा समञ्जस. मेव। किञ्व, "तद यथा निर्ल्वयनी वल्मीके मृतायास्ता शयीतैत्रमेवेदं शरीरं शेतेऽ थायम- शरीरोऽ मृतः प्राशो ब्रह्मतेज एवेति सचक्षुरच- क्षुरिवि सकर्शोडकर्सा इव सवागवागिव समना अमना इव सम्राणोऽप्रासा इवेति। आत्मानं चेद विजानीयादयमस्मीति पूरुषः । किमिच्क्न् कस्य कामाय शरीरमभिसंज्वरेद्" इत्यादिवा- क्यान्युक्तलक्षशनिष्ठावतो विदुषः प्रकृतिसंबन्धे सत्यपि देहद्वयाभिमानशून्यतां बोधयन्ति सन्ति तत्कुतार्थतामाहुः। नच जीवन्मुक्तस्वरूपपराण्ये.

( १९4 ) तानीति वाच्यम्। "तस्य तावदेव चिर याघन्न- विमोक्ष्ये अथ संपत्स्ये" इति श्रुत्या सस्य मोक्ष चिरमित्यनेन कालप्रतिबन्धकता, न विमोक्ष्य इत्यनेन मोक्षाभावः । अथ संपत्स्य इत्यनेन भविष्यत्काले तच्ाव्यता च स्पष्ट कण्ठरवेगा प- ठयते। अनेन ज्ञानकाल एव मोक्ष इत्यपि नि- रस्तं वेदितव्यम्। नच "अत्र ब्रह्म समशनुत इति श्रुतिविरोध इति शङगयम्। ध्याने डपि ब्रह्मामुभूते: सत््वान्र तक्तलक्षणो मोक्ष इत्लं विस्तरेश। प्रग्रे समन्वयस्य विस्तरसीयत्वात् ॥ श्रुतिभिस्तद्ज्ञातत्व प्रपश्चनादितति। तज्ज्ञानाभावस्वैव ज्ञानत्वेन मोक्षसाधनत्वाव तदेव ऋते ज्ञानान्न मुक्तिरियादिना ज्ञानशब्देनोपचर्यत इति भावः । तत्र समाधानमाह-नेति । म्र ह ज्ञानाभावोऽज्ञानत्वेनोच्यत इति ससं ज्ञानाभावशब्देन ब्रह्म- स्वरूपादिज्ञानस्य स्वरूपतोऽभावो विवक्षितः ? स्वरूपादीय- चाभावो वा ?। न द्वितीयः । अस्मत्पक्षे नेष्टत्वाद। तच्चोक्त- मेव। नादोऽपि पक्ष: संभवतीसाइ-आश्वकीटादीनामिति। शवकीटादिनिसनारकीयाणामपि तदज्ञानस्य विशेषाभावात सर्व- मोक्षपस्तेरिति। तत्रापि हेतु :- शास्त्राचार्येति। श्रुसर्थ- स्तु-यस्यामतमिति। यस्य पुंसो देशादिपरिच्छेदेनामतय भज्ञातं तस्य मतं ज्ञातं भवति। यस्य तु परिच्छेदेन मतं स न बेद, न जानाति। परिच्छिन्रदर्तित्वाव्। तदेव द्रवयति-विजा-

नरतां परिच्छिन्नज्ञानवताम अविज्ञातम् । परिच्छेदमविजानतां विज्ञातम्। वाक्यान्तरं व्याचष्टे-दृष्टेश्चक्षुर्जन्याया टृत्ते: कर्मभूता- या द्रष्टारं स्वाभाविक्या दृष्टया व्याप्तारं दृश्यमानया दष्टया न पश्येदिखादिना मैत्रेयीं मति याज्ञवल्क्यवचनम्। तथाच भगव- दुक्त्तेः-दिव्यं ददामि ते चक्षुः पश्य मे योगमैश्वरमिति। विज्ञा- तेर्बुद्धिट्ृत्तेनिश्चयलक्षणाया विज्ञातारं तयैव उत्त्या तत्मसादं विना विज्ञातारं न विजानीयाः। तत्मसादैकगम्यत्वा। यद्वा दष्टेरिसा- दिना स्वाभाविकीनां क्षेत्रज्ञस्य शक्तीनामेव ग्रहणम्। न हि द्रष्ट- र्र्ष्टेविपरिलोपो विद्यतेऽविनाशित्वादिलादिना श्रवणात। तथा च क्षेत्रज्ञस्य स्वाभाविक्या दृष्टेरदशनशक्तरपि द्रष्टारं तस्या अध्य- नतर्यामिणं तत्मयोज्यद्रष्टीत्वं न पश्येः। यावद् भगवत्मसादं तस्या: संकोचाव। एवमभ्रेऽप्यूह्यम्। यत्पमाणबलेन शङ्कितं, तेनैव तद्घटनां दर्शयति-किञ्चेति। अन्यदेव विदितादिस- स्मिन् वाक्ये यथा वेदनस्य निषेधं भवद्गि: स्व्रीकृस शङ्कयते तथा तत्रैवावेदनस्यापि निषेधस्तुल्य एव। तथात्वे शून्यवादा- पत्तिरिति भावः। उक्तन्यायमत्राप्यतिदिशति, अन्यत्र धर्मादि- सत्रापि सिद्धान्तमाह-तस्मादुभयश्रुतीनामिति । तमेव

णामिसर्थः । उक्तार्थे लौकिकानुभवं पमाणयति-समुद्रमि- त्यादिना। इदानी ब्रह्मनिष्ठस्य प्रकृतिवियोगात पूर्वमपि कृत- फृसतां दर्शयति श्रुतिवाक्यैरेव-किश्चेति। तद्यथा निर्ल्वयनीति षिदुषः प्रकृतिसंबन्धे सतपि कृतार्थतां बोधयन्ति वाक्यान्येव। न वयं स्वातन्त्रयेण कथयाम इसर्थः । श्रुसर्थश्र यथालोकेडहे- निर्ल्वयनी सर्पविनिर्मुक्ता त्वग् वल्मीके पसस्ता मक्षिप्ता मृता पूर्वमिव सर्पेणात्मतयाSगुहीता वर्तत एवमेवेदं विदुषः शरीरं भागे-

('८) वात्माभिमानिनागृहीतं प्रकृतिवियोगपर्यन्तं तिष्ठीसर्थः। त्वचा शरीरस्य साम्यमुक्ता विद्ुषः सर्पसाम्यं दर्शयति-अधेति । हष्टनने:थशब्दः । यथा सक्तां त्वचम् अहरहमिति न मन्यते तथायं त्रिद्वान् देहस्थोऽपि नत्राहमिति बुद्धि न करोति। अहं- कारममकारास्पदयोर्भगवद्विभूतित्वेन निश्चयात्। अशरीरः शरी- राभिमानशून्योडन एत्र अमृनो देहकार्यपमादादिरहितः, माण: माणसहिनो, ब्रम्मतेजो ब्रह्मणोंडशः । एवं स्थूलदेहाभिमानं निर- स्य वाक्यान्तरेण सूक्षमदेहाभिमानाभावमापे दर्शयति-सच- क्षुरियादि। चक्षुषा युक्तोऽपि तत्कार्यपाकृनरुपासक्तेरभावा- दचक्षुरित। श्रोत्रमहितोऽपि तत्कार्यवाहाशब्दसङ्गाभावादकर्ण

मनमा युक्तोऽपि तत्कार्यनानासकल्पहीनत्वादमना इत। माण- सहि नो ऽपि तत्कार्यवाह्य शब्दसङ्गाभावादकर्ण इत्र। वागिन्द्रिय- युक्तोऽपि तत्कार्यटयालापशून्यत्वान्मूक इव । मनसा युक्तोऽपि तत्कार्यनानासंकल्पहीनत्वादमना इव। प्राणसहितोऽपि तत्का- र्यबलज्ञापनादिशून्यत्वादपाण इव। चक्षुरादीन्द्रियतहत्तीनां

मर्थ्याभावनिश्चयाच्च न तत्राभिमानं धत्ते। स्वात्मना सह सर्वेषा- मपि तत्पारतन्त्रयादिति भावः। इत्थं देहद्रयेऽनात्मवर्गे आत्म- त्वाभिमानाभावं मदश्य वाक्यान्तरेण तत्कृतार्थत्वं द्योतयति- आत्मानं चेदिति। चेदिति संदिग्धशब्दपरयोगात तस्य विदु- षोडसन्तदौर्लभ्यं द्योतयति। यदि श्रीभगवान्नेतुक्कृपाकटाक्षेण कोटिकोटीनां क्षेत्रज्ञानां मध्ये कश्चिदात्मानं विजानीयाव स्वरूपं निश्चिनोति। कथमितिचेदत आह-अयमस्मीति । सर्वज्ञा- Sनन्वाचिन्सश्ञ केर्भगवतोंऽशभूतोSयं ब्रम्मात्मकस्वत्नियोज्यस्तदा-

( १९९ ) त्मीयचिदानन्दस्वरूप: साक्षादहमस्मीति, न तु देहद्वयरूपो न तत्संबन्धवान, अत एव न तद्गुणशोकादिभागिति। तहि, किमिच्छन्निते। कि स्वर्गाद्यामुष्मिकं फलमिच्छनू । कस्य कामाधेति, कस्य वा पुत्रराज्यादरैहिकस्य विपयस्य मःसये । शरीरमनुसंज्वरेदिति। शरीरमिसनेन यद्यपि स्वस्य तत्रात्मत्वा- भावात् तत्कृतसंतापो नास्ति, केवलं शारीरतापनमेव निरभि- मानिनां क्रियाकरणम्। यदि काचित् फलपाप्तिरवशिष्येत तदा तदर्थ तदुपाये मटत्तिः। तस्य त्वेतन्नास्तेव । किमर्थ शरीरं संज्वरेत । ऐहिकामुष्मिकयोः फलयोः माकृतत्वेन नश्वरत्व्राद, यथेह कर्मचितो लोक: क्षीयत एवमेवासुंत्र पुण्य- चितो लोक: क्षीयत इति श्रुतेः, क्षीणे पुण्ये मर्सलोकं विशन्तोनि स्मरगाच्च, तद्गोक्तुश्च संसारित्वादू, गतागतं काम- कामा लभन्ते इति भगवदुक्त्त:, स्वस्य च निरतिशयानन्दब्रह्मां- शत्त्रनिश्चयेन तदात्मीयत्वेन तदात्मकत्वेन च समाप्तर्वपुरुपा- र्थत्वाद। तथाच वक्ष्यते स्व्रयमेव भगवान् मूत्रकारः। अंशो नानाव्यपदेशाव। उक्त्तं श्रीभगवतापि साभिमानवचनेन-ममै- वांशो जोवलोके जीवभूनः सनातन इति। अय भावः। लोके तावद् वासनायुक्तस्य तत्साधनसम्पादनसमर्थस्य तदुपायफले विदुषश्च पदत्तिदर्शनाव। तथाचाह भगवाञैमिनिः । अर्थी समर्थो विद्वानधिकारी। अस्य तु अधिकारिविशेषणाभावाद- धिकाराभावः। तथाहि। न तावत तस्यारथित्वसम्भवः। ऐहि- कामुष्मिकयोस्तुच्छत्व्रनिश्चयात्। नापि सामर्थ्यवत्वम्। साध्य- साधनकर्तृभोकृणां भगवत्पारतन्त्रयज्ञानाद्। फलविषयकविद्ध- र्वेऽपि पारतन्त्रयनिश्रयादेव विद्वत्ताराहिलाव प्रटत्त्यधिका- रिणः सकाश्ाव तस्यासन्तवैलक्षण्यमिति। नतु पकृतिसम्बन्धे

२०० ) सति देहाभिमानभावस्य दुर्निवर्ष्यत्ात् कुनः कृतार्थत्वम्। नचोक्तश्रुतीनां निर्विषयत्व्रापत्ति: कल्पनीया। तासां जीवन्मु- क्तविपयकत्वादितिचेव नत्राह-नच जीवन्मुक्तेसादि। अत्र ममाणं दर्शयन्रनुपपत्तिमाह-तस्येति। स्पष्टर्थः। जीवन्मु- क्ेति संज्ञामात्राभ्युपगमे न कश्रिल्लाभः। नेत्रहीनस्य कमल- नयनेति संज्ञावदिति भाव:। केषाश्चिज्ज्ञानकालीन एव मोक्ष इसाग्रहस्तान् पसाह-अनेनेति। जीवन्मुक्तानुपपत्तिप्तिपा- दनेन। ननु ब्रह्मपाप्तिलक्षणमोक्षपतिपादकवाक्यानां कथं निर्वाह इतिचेत तत्राह-नचात्र ब्रह्मेति। ध्यानेऽपीति। भगवत्स्वरपादिध्यानेऽपि तत्सम्भवस्य सत्त्वादिति भाव: । विस्तरादुपरमन्नाह-अलं विस्तरेणेति। ननु विस्तराभावे कथं ज्ञानं, ज्ञानाभावे कथन्तरां जिज्ञासावतां पवृत्तिरिसत आह-अग्रे समन्वयस्थति। अग्रेऽग्रिमग्र्थेSस्मिन्नेवाध्याये समन्त्रयस्य समन्वयपकारविशेषस्य भगवता सूत्रकृतैव विस्तरि- व्यमाणत्वादिसर्थः ॥ चतु:सूत्रयर्थमुपसंहरत्राह-तत् सिद्धमिति। तत् सिद्धं सर्वज्ञे स्वाभाविक्यचिन्त्यानन्त- शक्तौ शास्त्रयोनौ ब्रह्मणि पुरुषोत्तमे अस्पृष्टमा- यागुशासंबन्धगन्धमाहात्म्ये भगवति श्रीकृष्णो वेदान्तस्य तद्वाचकतया समन्वयः, समन्वितश् वेदान्ते वाच्यतया भगवान् वासुदेव इति। तस्मादेव जिज्ञासाविषय इति। तथाहि। यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते इति यच्छव्देन जग-

• श्रीसर्वेश्वरो विजयते # ॥ श्रीभगवन्निम्बार्कमहामुनीन्द्राय नमः ।।

जान्हव्याख्यव्याख्यानेन सनाथीकृतम्। श्रीत्रह्मसूत्रम् । द्वैताद्वैतदर्शनम्। (५ ईक्षत्यधिकरणम् । सू० ५-१२) ईक्षतेर्नािब्दम् ॥ ५ ॥ इत्थं चतुर्भि: सूत्रैः "यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते" (वै. ब्रा. ३-१) इत्यादिलक्षणलक्षितं सर्वज्ञं सर्वशक्ति शास्त्रै- कप्माणकं तत्समन्वितं ब्रह्म जिज्ञास्यमिति प्तिपादितम्। इदानीं प्रधानादिषूक्तलक्षणस्यातिमसङ्ग वारयता समन्वयमका- रः पपञ्च्यते भगवता सूत्रकारेण "ईक्षतेर्नाशब्दम्" इत्यादि- भिः। छान्दोग्य स्ेत्रमाम्नातं-"सदेव (१)सोम्येदमग्र आसीत। एकमेवाद्वितीयम् ।तदैक्षत बहुस्यां प्रजायेय। तत्तेजो- 5सृजत" (छा. उ. ६-२-१, २, ३) इत्यादि। तत्र संशयः- अस्मिन्वाक्ये सच्छन्देन प्तिपाद्यं जगत्करणं प्रधानमुत परं ब्रह्मति। तत्राचेतने ह्यातुमानिके वेदान्तसमन्वयमारोप्यावति- छ्ठन्तः सांख्या आहुः मधानमेवेति। न च ज्ञानक्रियाहीनस्या- चतनस्य क्थ कारणत्वमिति वाच्यं, ज्ञानकारणस्य सम्वस्य तत्र भावात् सर्वज्ञत्वं, रजोगुणभावाच्च क्रियाशक्तिमच्वं चाचि- (१) 'सौम्य' आदर्शपुस्तके।

२ वेदान्तसिद्धान्तजाहव्यां- [ ५ ईक्षत्यधि-

रुद्रम्। तस्मत्प्रधानमेव जगत्कारणम्। न हि चेतन(स्य)कारणता वाच्या, चिन्मात्रस्य निर्धमकम्य कूटस्थत्वात; इत चेत्१ तत्राह- ईक्षतेनाश्द मिनि। आनुमानिकं पधानं जगत्कारणं न भवत। कुतः ? अशव्दमिति। न शब्दः श्रुतिपमाणं यह्मिस्त- दशब्दम, अश्रौतमिति। हेतुगाभिंतमिदं विशेषणम् अशब्द- त्वात। तत्रापि हेतुः ईक्षतरिति। ईक्षतिशब्दो धातुवाची तदर्थ- परत्वेन व्यारुयेयः। तेन च जगत्कारणस्य तत्तत्मकरणेपु सर्वत्रक्षणश्रवणादित्यर्थः । ईक्षणं नाम पय्यालोचनम् अध्यव- साय इति यावत। तस्य तु चेतनासाधारणधम्मतवेनाचित ने अधानेऽमम्भवात्। नापि सच्वादिमत्व्रेन ज्ञानक्रियाशक्तिमश्वं घटत, माम्यावस्थार्या तस्य गुणत्वाभावात्। गुणसाम्यं पधानं निर्णीयमानत्वाच्च। नापि निर्धम्मक व्रह्म तस्य ज्ञानक्रियादीरना खाभाविकशक्तीरना शास्त्रसिद्धत्वात। "न तस्य कारय्ये करण च विद्यते न तन्समश्चाभ्यधिकक्ष दृश्यते।। पराऽस्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते स्वाभाविकी ज्ञानबलक्रिया च"। (श्र० उ० ३-१९) इत्यादिश्रुतेः । "तदैक्षत बहू स्या मजायेय" (छा० उ ६-२-२) तथाऽन्यत्रापि सृष्टिप्रकरणे ईक्षणश्रवणात्-"स ऐक्षत लोकानुसटजाइति । स इपाँल्लाकानसुजन" (प. उ.१-१-१) "स ईक्षां चक्रे, स पाणमसटृजत" (प० उ० ६-३) इत्पादिश्रुतेः। अतश्चेतनं सर्वझं परं ब्रह्मैव कारणं, तदेव सच्छब्दवाच्यमिति ॥ ५॥ ननु स्यादेतदीक्षणस्य चतनासाधारणधर्म[त्व]मिति, तथापि नैतन्मात्रण ब्रह्मैव जगत्कारणमिति निश्केतुं शाक्यम्, अचेतनं-

करणम् ] प्रथमाध्याये द्वितीयस्तरङ्कः । ३

उपि चेतनवदीक्षण्पादेरुपचारदर्शनात् । प्रपतनासस्नं कूलमाल- क्ष्य 'कूलं पिपतिषति' इति, शुष्कपङ्का कृपिमालक्ष्य 'कृषिर्ट- व्ें प्रतीक्षते इति च प्रयोगस्य लोषपिद्धत्वाव । एवमचेतने पधानेऽषि चेतनवदीक्षणमौपचारिकमस्तु। नव मुरुषमीक्षितृत्वं स्यचत्वा कुत औपचारिककलानेति वाच्य, "तत्तेज ऐक्षत बहु स्यां मजायेय तदपोऽसजत" (छा०उ० ६-२-३) "ता आप ऐक्षन्त बह्यः स्पाम मजायेमहीति, ता अन्नमसजन्त" (छा० उ० ६-२-४) इत्यादिनाऽचतनयोरसेजसो: चेतनव- दुपचारदर्शनात। तस्मात्सकर्तृकमीक्षणमौपचारिकमिति ध्ुया- व्यवगम्यते उपचारपायवचनादिति प्राप्त आह-

सच्छन्दवाच्यं प्रधानमेव्रेक्षणं तत्र गौ(१)ण इति चेदिमि, तत्रोत्तरमाह-नेति । कुनः ! आत्मशब्दाद्विति। मच्छनावाच्य- स्यात्मशव्देन परामर्षदर्शनात्-"सदेव सौम्पेदमग्र आसीत" इन्युपक्रम्य "ऐतदात्म्यमिदं सर्व तत्सत्गं स आत्मा तना्मसि इवेतकेतो" (छा० उ० ६-१४-३) इनि। न खचेननं पधानमात्मशब्द्राभिघेयं भवति। नापि चेतनस्प जिज्ञा- सो: शेतकेतोरचेतनं प्रधानमात्रं भवितुमहति। अतः सच्छब्द- वाच्यं सर्वनियन्तृ व्रह्मैव। 'कूलं पिपतिपति' इत्यादौ तु युक्तं गौणतवं संशयस्थान एव मायपाठस्य निश्चायकत्वात्। अत्र अकते तु गौणपुखुयगोर्गोणस्य जन्यत्वेन मंजञयाभावात। तथा चाह भगवानू जैमिनि :- "विसये प्रायदर्शनात्" (जै. सु. १-३-६-१६) इति। विझये नाम संशयस्थले पागदर्शना- दिति मागदर्शनस्य निश्चायकत्वादिति तदर्थः। तस्मान्न सच्छ- (१) ईकणशष्तदमत्र गौण इत्यर्थः ।

[ ५ ईक्षत्यि 8

व्दवाच्यमचेतनम् ॥ ६ ॥ तत्रैव हेत्वन्तरं चाह- तन्निष्ठस्य (१)मोक्षव्यदपदेशात ।।७॥ तस्मिन्सर्वज्ञे सर्वशक्तौ सच्छब्दवाच्ये ब्रह्मणि सर्वकार नि(२)ा यस्य स तन्निष्ठस्तस्य मोक्षव्यपदेशात्। "आचाय वान पुरुषो वेद, तस्य तावदेव चिरं यावम्र (३)विमोक्ष्ये। अ संपत्स्ये" (छा. उ.६-१४-२) इत्यादिना ब्रह्मसाम्यापत्तिल क्षणस्य मोक्षस्य पारबधमात्रप्तिबन्धश्रवणास्नहि प्रधाननिप्ठर मोक्षोपदेशसंभवः । यदि पधाननिष्ठस्यैव मोक्षः संभाव्यते ता सर्वेषामपि तम्निष्ठत्वाविशेषात् सर्वमोक्षप्रमङ्गापत्तेः अचेतन साम्यापत्तिरेव मोक्षाभिधेय: स्यात्। तस्य तु सर्ववादिनामीि अनभिमतत्वात् सर्वेश्वर एव सच्छन्दवाच्यः ।। ७।। इतश्र न (४)पधानम्- हेयत्वावचनाच्च ।। ८।। प्रधानस्य सच्छन्द्राभिधेयत्वे मुमुक्षोः श्वेतकेतास्तदात्म कत्वस्य हेयत्वं ब्रूयात, न हि तदुच्यते। प्रत्युत "तत्त्वमि' (छा० उ. ६-१४-३) "तस्य तावदेत चिरम्" (छा० ए० ६-१४-२) इत्युणदेयत्वेनोपदेशो दृश्यते। सांख्याना- मपि अचेतननिष्ठस्य संसारित्वाभ्युपगमात। "ते यथा यथो- पासते तदेव भवति" इति श्रुतेः । (१) शाङ्करभाष्यानुसारी पाठा 'मोक्षापदेशात' इति वर्तते। (२) तदात्मकत्वानुसन्धानरूपेत्यर्थः । (३) विमोक्ष्ये संपत्स्ये इत्युत्तमपुरुषश्छान्दसत्वात् प्रथमपुरुषा्ये पाद्व्य:। (४) अस्य 'सच्छन्दवाच्यम्' इति शेषः।

करणम् ] प्रथमाध्याये द्वितीयस्तरङ्गः।

यं यं वाऽपि स्मरन् भावं त्यजत्यन्ते कलेवरम्। सं तमेवैति कौन्तेय सदा तद्भावभावितः ॥ (गी० ८-६) इति स्मृने: तत्तन्निष्ठस्य तत्तत्पाप्तरेव फलत्वेन नियमनाच्च। न तु हेयत्वमुक्तं पत्युतोपादेयत्वपतिपादनान्न प्रधानम् । । ८ । इतश्चापि हेतो :- (१)प्रतिज्ञाविरोधात् ॥९॥ वाक्योपक्रमे कारणविज्ञानेन सर्वविज्ञानं प्रतिज्ञातं (२)"- स तमादेशममाक्ष्यो येनाश्रुतं श्रुतं भवसमतं मतमविज्ञात दि- ज्ञातमिति कथ नु भगतः स आदेशो भवतीति। यथा सौम्यैकेवनु मृत्पिण्डेन सर्वे मृन्मयं विज्ञातं स्याद्वाचारम्भणं विकारो नाम- धेयं मृत्तिकेत्येव ससमेवं साम्य स आदेशो भवति" (छा० उ० ६-१-१, २, ३) इत्यादिश्रवणात्। प्रधानाभ्युपगमे तद्विरो- धात्। तथाहि, यद्यपि प्रधानज्ञानात्तद्विकारजातस्याचेत्न वर्गस्य विज्ञानं सुकरं, तथापि चेतनवर्गस्य विज्ञानं न स्यादेव, तस्य तत्कारय्याभावात्। अतः सर्वविज्ञानप्तिज्ञाहानेरिति भावः ॥९।। इतश्च न प्रधानम्- स्वाप्ययात॥ १० ॥ तदेव सच्छन्दवाच्यं कारणं मककत्य श्रूगते-"स्वरप्नान्तं मे (१) इदं सुत्र शाङ्करभाष्ये न वर्तते। तत्र हि "चशब्दः प्रतिक्षा- विरो धाभ्युच्चयप्रदर्शनार्थः" इत्युक्तम्। चकारेणास्य सुत्रार्थस्याभ्यु चवय इति तदाशयः। (२) 'उत्तमादेशमप्राक्ष्यम' आदर्शपुस्तके। हेश्वेतकेतो ! उत अपि आदिश्यत इत्यादेशस्तं शास्त्रावार्योक्तिगम्यं वस्त्वप्राक्ष्यः पृष्टवानस्याचार्यम्। वाचा आरम्यमाणसुच्चार्यमाण नामधेयमेव विकारो न तु घटशरावादि नामातिरिक्तो मृदि विकारो वस्तुतोऽ र्ति परमार्थता मृतिकैध तु सत्य वस्त्वस्तीति। सुलभमन्यत्।

६ [५ ईक्षत्यधि-

सौम्य विजानीहि इति। यत्रैतत्पुरुषः (१)सवपितीति नाम सता सौम्य तदा सम्पन्नो भवतीति स्वमपीतो भवति। तस्मादेनं स्वपितीत्याचक्षते सवं हपीतो भवति" (छा० उ० ६-८-१) इति। एवं सुषुप्तौ जीवस्य स्वस्मिल्लय उपदिश्यते। लयश्च स्वस्वकारणे एव। न ह्वचेननं जीवस्य कारणं स्यादतो ब्रह्मै- व् लगस्थानं सच्छव्दाभिघेयम् ॥ १० ॥ इतश्चापि न पधानं कारणम्- गतिसामान्यात ॥ ११ ॥ "आत्मा वा इदमेकमेनाग्र आसीत्। नान्यत् किंचन मीषत् स ऐक्षत लोकान्तु सजै स इमाँल्लोकानसृजत" (प० उ० १-१-१) "तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशः सम्भूतः" (तै० २-१) "अस्य महतो भूतस्य निःवसतितमेतद्यदग्वेद इति। यश्राग्रेर्ज्वलतः सर्वा दिशो चिस्फुलिङ्गा(२)विप्रतिष्ठे- रत्ने(३) व मेवैतस्मादात्मनः (४) सर्वे प्ाणा यथायतनं विप्न- तिष्ठन्ते प्राणेभ्यो देवा देवेभ्पो लोका" (कौ० ३-३) "आ- त्मत एवेदं सर्वम्" (छा० उ० ७-२६-१) "आत्मन एष माणो जायते" (प्र० ३-३) "एतस्माज्जायते प्राणः। नारा- . यणाज्जायते प्राणः" इसादिस्टष्टवाक्यानां या वाचकतया गति- इतद्वाच्ये प्राप्तिरन्वरय इति यावत् तत्सामान्यात् परमेश्वर एव 1 कारणं सच्छन्दाभिधयम्। न ह्वन्येषां तार्किकादीनामिच वे- (१) यंत्र सुप्ती पुंमः स्वरपितीत्येतल्नाम भवति तदा पुरुषः सता सम्पन्नस्तनैकीभून इति योजना। (२) वविप्रतिष्ठरन् नानागतित्वेन दिशो दशापि प्रसृता: स्यु रिस्यरथ:। (३) 'धमे' नास्ति आदर्शपुस्तके। (४) 'सर्वे' नास्ति आदर्शपुस्तके।

करणम् ] प्रथमाध्याये द्वितीयस्तरङ्गः । ७

दान्तशास्त्रस्य भिन्ना गतिर्षतोऽन्यस्यापि कारणता वक्तुं शक्ये- तेति भाव: ॥ ११॥ इतोपि न प्रधानम्- श्रुतत्वाच्च ।। १२ ।। अत्रैव सच्छ्दाभिधेयस्य सर्वज्ञसर्वशक्तित्वमर्वाश्रयत्व- नामरुपच्याकरणत्वादीनामसाधारणना श्रुतत्वात "सन्मूला: सौभ्येमाः सर्वाः पजाः सदायतनाः सत्पतिष्ठाः। यच्ेहास्ति यच्च नास्ति सर्व तस्मिन्समाहितम् । तस्मिन्कामाः समाहिताः । एष आत्माऽपहतपाप्मा विज्वरो विमृत्युर्निशोको विजिधित्मोड- पिपास: सत्यकामः सत्यसंकल्पः नामरूपे व्याकरवाणि" इत्यादिना। चकारादन्यत्रापि- न तस्य कश्चित्पतिरस्ति लोके न चेशिता नैव च तस्य लिङ्गम् । स कारणं(१)करणाधिपाधिपो न चास्य कश्चिज्जनिता न चाघिप: ।। सर्वाणि रूपाणि विचिन्त्य धीरो नामानि कृत्वाऽभिवदन्यदास्ते ।। (झे० उ० ६-९) "अन्तः प्रतिष्टः शास्ता जनानाम्" सर्वात्मानं परायणं पर्ति विश्वस्यात्मेश्वरम्। एष सर्वभृतान्तरात्माऽपहतपाष्मा दिव्यो देव एको नारायण: यः सर्वज्ञः सर्ववित्" इसादिभिः। त- स्मात्सर्वज्ञं परं ब्रह्मैत जगत्कारणं न प्रधानमिति सिद्धम् ।१२।। इति ईक्षत्यधिकरणम् ॥ ५ ॥

१ करणाधिपा जीवा: तेषामधिप इत्यर्थः।

वेदान्तसिद्धान्तजाहव्यां- [६ आनन्दमयाधि-

( ६ आनन्दमयाधिकरणम् । सू० १३-२०) एवं हि न प्रधानं जगत्कारणमिति निर्धारितम्। इदानी चेतनवर्गस्य मत्यगात्मनः कारणताधारणार्थमिदमारभ्यते-

आनन्दमयोऽभ्यासात ॥ १३॥ तैत्तिरीयके "स वा एष पुरुषोऽन्ररसमयः" (तै० २-१) इत्यादिना अन्नमयप्राणमयमनोमयविज्ञानमयकोशचतुष्टयमनु- क्रम्याम्नायते "तम्माद्वा एतस्माद्विज्ञानमयादन्योन्तरात्माSडनन्द- मयस्तेनैष पूर्णः" (तै०२-५)इति। तत्र संदिहतेकिमत्र "ब्रह्मवि- दाप्नोति परं सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म"(तै०२-१)इसादिनोपक्रान्तं ब्रह्मैवानन्दमयशब्द्रेनाभिधीयतेऽथवा तदन्यो जीवात्मेति। कि तावत्माप्म १ क्षेत्रज्ञ एव। कुतः ? अन्नमयादिभिः गौणार्थकैः सह पठितत्वाद। न हेकस्मिन्पाठे कश्रिद्रौणः कश्चिन्मुख्य इति वैषम्येन व्याख्यानं युक्तं प्रकरणभङ्गपसङ्गात्। किश्च् "एष एव शारीरः" (तै० २-६) इति शरीरित्वश्रवणात् शरीरयोगो जीवे एवातो न ब्रह्मेति माप्ते राद्ान्त :- "आनन्दम- योऽभ्यासात्"। आनन्दमयशब्दवाच्यमुपक्रान्तं ब्रह्मैतर। कुतः ? अभ्यासात् सस्यैव बद्ुकृत्व्नोऽभ्यस्यमानत्वात् "रसो वै सः। रसं ह्येवायं लब्ध्वाऽडनन्दी भवति। (१) को ह्ेवःन्पात् कः पाण्यात। (२)यदेष आकाश आनन्दो न स्यात। एष(३) (१) कोवाऽन्याच्चलेत्, का वा विशिष्य प्राण्यात् जीवेउ इत्यर्थः। सुलभमन्यस्। (२) 'यदेष' क०। (३) आनन्दयाति आनम्दयेत लिड्ये लेट, 'लेटोऽ- डाटौ" (पा० सृ० ३-४-९४) इत्याडागम: 1

(२०१ ) तकारगामुपक्रम्य, तद विजिज्ञासस्वेतिवाक्यशे- षेण तस्य जगत्कारसास्य ब्रह्मसास्तच्छ्वव्देन परा- मर्श इत्युक्तमेव। किञ्च। आद्याचार्यचर गौर्वेदा- न्तपारिजातसौरभपठितवाक्यचतुष्टय स्यैतन्मूलभू तस्य श्रीनिवासचर णैभगवद्गिर्वेदान्त कौस्तुभे तद्रा- ष्ये निगदभाषितत्वादू, तररत्रापि सूत्रव्याख्या- मुखेनास्माभिरपि व्याख्यातप्रायत्वेन पौनरुक्त्या. पातदोषाच्च नेह व्याख्यार्थमुद्युज्यते। सूत्रव्या- र्ययैव कृतार्थत्वात् ॥४ ॥

संक्षिप्तैव मुमुक्षूणां परमानन्दलब्धये॥१॥

ध्यायेन्मुमुत्तुः सततं सुमङ्गलम् ।। तरेत संसारमपारवारिधिं लभेत ह्यानन्दमनन्तमञ्जसा ॥ २ ॥ इति श्रीसनत्कुमारसन्ततिपदाश्रितश्रीभगव.

चार्यविरचितायां सिद्धान्तजाह्नव्यां शारीरकमी. मांसाव्याख्यायां चतुः सूत्रीव्यारव्यानो नाम प्रथमस्तरङ्ग: समाप्तः।। २६

(२०२ )

नत्पदार्थ स्वयमेव व्याकरोति-सर्वज्ञे इत्यादिना। श्रीकृष्णे वेदान्तस्य समन्वय इति योजना। वेदान्तप्रति- पाद्ो भगवान् श्रीकृष्ण एवेति भावः । अहमेव वेद्य इति तदुक्तेः। तमेव विशिनष्टि-सर्वेज्ञ इसादि। सर्वदेशकालव- स्तूनि जानातीति तथा। वेदाहं समतीतानि वर्तमानानि चार्जुन। भविष्याणि च भूतानि मां तु वेद न कश्चनेति भगव- दुक्तेः। स्व्राभाविक्यचिन्तानन्तशक्तौ स्वाभाविक्य आद्यन्ताभा- ववसः स्वरूपवद् यथार्था, अचिन्या एतावस इति परिच्छेसुम- नर्हा, अनन्ता असंख्याकाश् शक्तयो यस्य तस्मिन्। शास्त्र- योनाविति। शास्त्रं योनि: कारणं प्रमाणं यस्मिस्तस्मिन् ब्रह्मणि निरतिशयस्वरूपशक्तिकल्याणगुणादिभिर्बृहति। पुरु- षोत्तम इति। क्षराक्षराभ्यामुत्कृष्टे। अस्पृष्टमायेति। माया च तद्गुणाश्च तत्संबन्धश्च मायागुणसंबन्धास्तेषां गन्धो माया- गुणसंबन्धगन्धः। न स्पृष्टं मायागुणसंबन्धगन्धेन माहात्म्यं यस्य तस्मिन्। भगवतीति षड्गुणैश्वर्यसंपन्ने। तथाह भग- वानू पराशर :- यत् तदव्यक्तमजरमचिन्यमजमव्ययम्। अनिर्देश्यस्त्ररूपं च पाणिपादादिवर्जितम् ॥ विभुं सर्वगतं निसं भूतयोनिमकारणम्। व्याप्यव्यामं यतः सर्व तद्ै पश्यन्ति सूरयः ॥ तदू ब्रह्म परमं धाम तद् ध्येयं मोक्षकाङ्िणा। श्रुतिवाक्योदितं सूक्ष्मं तद् विष्णोः परमं पद्म् ॥ तदेव भगवद्वाच्यं स्वरूपं परमात्मनः ।

८२०३ ) शुद्धे महाविभूसारुये परे ब्रह्मणि निष्कले। मैत्रेय भगवच्छब्दः सर्वकारणकारणे॥ संविरभर्ति तथा भर्ता भकारोऽर्थद्रयान्वितः । नेता गमयिता स्रष्टा गकारार्थस्तथा मुने ॥ वसन्ति यत्र भूताननि भूतात्मन्यखिलात्मनि। सर्वभूतेष्घशेषेषु वकारार्थस्तथाऽव्यय: । तत्र पूज्यपदार्थोक्तिपरिभाषासमन्वितः । शब्दोऽयं नोपचारेण ह्वन्यत्र हुपचारतः H एवमेष महाशब्दभगवानिति सत्तमः । परमो ब्रह्मभूतस्य वासुदेवस्य नान्यगः ।। ज्ञानशक्तिबलैंश्वर्यवीर्यतेजांस्यशेषतः । भगवच्छब्दवाच्यानि विना हेयैर्गणादिभि: ॥ स सर्वभृतमकति विकारान् गुणाँश्च दोषाँश्च मुने व्यतीतः ।

तेनाश्रितं यद् भुवनान्तराले ।। समस्तकल्याणगुणात्मकोऽसौ

इच्छागृहीता भिमतोरुदेह:

ते जोवलैश्वर्यमहावबोध- स्ववीर्य शक्सादिगुणैकराशिः । परः पराणां सकला न यत्र क्केशादयः सन्ति परावरेशे॥ स ईश्वरो व्यष्टिसमष्टिरूपो-

( २०४ )

डव्यक्तस्वरूपः प्रकटस्वरप: । सर्वेश्वरः सर्वगः सर्ववेत्ता समस्तशक्ति: परमेश्वराखयः H एत्पत्तिस्थितिनाशानां हेतुर्यो जगनोऽव्ययः । स सर्वभूतः सर्वात्मा कथ्यते भगवान् ह्रिः ॥ एतदुक्तं भवति। यथा काचिन्नवयौवना वाला पियमङ्ग- संभूतस्वानुभूतानन्दपरिपूर्णत्ात् तज्ज्ञाऽपि तदानन्दस्य कुमारी बोधयितुमशक्ता। तस्यानुपमेयत्वात् कुमार्याश्चानधिकारित्वात्। अन्यस्यै तद्धिकारिभतायै स्वचिह्वादिद्वारा तज्ज्ञापनेऽशक्य- त्वाच्च। तथैव वेदोऽपि श्रीभगवदनुभवानन्देन परिपूर्णोऽपि तस्यानुपमितत्वादिय त्ताभाववत्त्वाच्चानधिकारिणे तज्ज्ञापयितुम- शक्योऽपि तत्माप्यमानाय तदेकदेशेन बोधयतीति । यद्यपि दृष्टान्ते विषयस्य परिच्छिन्नत्व्रान्न तदुपमानाईत्वं, तथाऽप्यनुप- मेयत्वमात्र एकदेशे रष्टान्तः । तस्मादू ब्रह्मण: स्वरूपगुणादी- नामियत्तां निराकुर्वस्तस्य जडाजडनैलक्षण्यं च प्रतिपादयन् वेदान्त उक्तलक्षणे ब्रह्मणि तत्पतिपादकतया समन्वेतीति राद्धान्त:। अथ ग्रं्थोपकमे पठितानां श्रीभगवदाद्याचार्यवाक्यानां व्याख्याभावरूपापूर्णतां स्सृत्वा निरासयति-किश्चेति। आधया- चार्यो भगवान् संपदायपवर्तको नियमानन्दाख्यो निम्बार्कापर- नामा। तेन स्वप्रणीतवेदान्तपारिजातसौरभाख्ये ग्रन्थ शारीरक- मीमांसावाक्यार्थलक्षणे पठितानां सूत्रस्थानीयानां चतुष्टयस्य अथात इसादिसूत्रचतुष्टयविषयकस्य निर्मितअ्रन्थमूलभूतस्य श्री-

वाख्या रूपत्वाव प्रायपदग्रहणम । तेनेव्र सूत्रव्यारूयानेनैव ।४I

(२०५) अथ ग्रन्थसंक्षेपणे प्रयोजनमाह-श्रीनिवासस्य श्रीनिवा- साभिघस्य वाक्यार्थभाष्यकारस्य पाद म्ुजस्मरणनोद्बुद्धा बुद्धिर्यस्य तेन मया संक्षिप्ता। नतु व्याख्या तु विस्तायैव। मुमुक्षूपकारकत्वात्। किमिति संक्षिप्यते इति व तत्राह-मुसु- क्षूणामिति। तेषां सौलभ्येन पदार्थपाप्तये पूर्वाचायैर्विस्तृतत्वाव तैरेव पेरितेन मया संक्षिप्तति भावः। परमानन्दो मोक्षस्तत्मा- प्सर्थ व्यस्तसमस्तयोर्मोक्षफलकत्वसाम्यात्। यद्रा, श्रीनिवा- सो रमाकान्तो भगवाञ्च्छ्रीपुरुषोत्तमो गोविन्दो वेदमात्रुक्तस- वितृदेवपदवाच्यो जगत्कारणभूतः सर्वधियां भर्वर्तकस्तेनोद्बु- द्विता प्रचोदिता बुद्धिर्यस्य तेन मया संक्षिप्ता। त्वं मुमुक्षूणां तत्त्वपाप्र्थ सुलभोपायं कुर्विति बुद्धौ मेरितेनेसर्थः ॥ १॥ अथ तरङ्गसमाप्तौ सूत्रकारचरमसिद्धान्तव्याख्यानरूपमङ्ग- लमाचरन् पूर्वपतिपादितमर्थ संक्षिप्य स्मारयति-कारुण्येति कारुण्यशब्द उपलक्षणार्थः । कारुण्यवात्सल्यक्षान्तिबलाद्यनन्ता- चिन्तासंख्येयबृहद्गुणसागरस्य। अनेनैवोपकमसूत्रस्य ब्रह्मप- दार्थः स्मारितो भवाते। चरणाम्बुजं ध्यायेदिति पूर्वोक्तसा धनकदम्ब उपलक्षणतवेन स्मार्यते। मुमुक्षुरिति पूर्वोक्ताधिका- रिस्मारणम्। तरेतेसादिनोक्तभगवद्रावापत्तिलक्षणमोक्षज्ञापन- मिति तत्त्वम्। अम्बुजपदाद् ध्यानविषयस्य निरतिशयसौन्द- र्योक्तिः। सुदेति ध्यानस्यान्तरङ्गतां सौलभ्यश्च द्योतयति। नि- रतिशयसौन्दर्ये स्वाभाव्यादेव चेतस आसक्तिघटनाद। समङ्ग- लमिति क्रियाकर्व कर्मणां सर्वेषामपि विशेषणत्वात सर्वत्र संयो- जनीयम्। सततमिति ध्याने नैरम्तर्यगुणविधानम्। बारिधि- रुपकेण संसारस्य भगवत्कृपामन्तरेण टुंस्तरत्वं सूचयति । अ्रभ्र- सेति ध्यानस्य निरपेक्षत्वं स्फुट्यति। आनन्दमिति। भगव-

(२०६ )

त्सवरूपगुणादिविषयको निरतिशयानन्दः । यं लब्धवानन्दीभव- ति, आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान् न विभेति कुनश्चनेति श्रुतिकदम्ब- प्रतिपादितः। तं मोक्षाख्यम्, अत एवाऽनन्तम् आनन्दमया- धिकरणे वक्ष्यमाणं देशकालादिपरिच्छेदशून्यं सर्वदेशसर्वकाल- सर्ववस्तुव्याप्तमञ्जसा लभेत इति यावत्। हिशब्दोऽवधार- णेडयोगव्यवच्छेदार्थे। यस्मादेवं तस्मान्मुमुक्षोः सतनं ब्रह्मभू- तस्य श्रीमाघवस्य पादारविन्दचिन्ता मोक्षान्तरङ्गोपायरूपति शास्त्रनिर्गाितोऽर्थः। तथाह सूत्रकार :- आलोड्य सर्वशास्त्राणि विचार्य च पुनः पुनः। इदमेकं सुनिष्पन्नं ध्येयो नारायण: सदेति॥ वेदान्ताभ्युपगीयमानमहिमा तर्कापतिष्ठो हि यो ध्यानाभ्यासविनिश्चलेन मनसा साक्षात्कृतो मोक्षदः। तं देवं कमलाभिलालितपदं गोपीकटाक्षार्चितं गोपालं शरण व्रजामि सततं वेशीकरं सद्गुरुम ॥१ ॥

इति श्रोसनत्कुमारसन्ततिपदाश्रितश्रीदेवा वार्य विरचितसिद्धा- न्तजाह्ववीटोकायां श्रीसुन्दरभट्टविरचितायां सिद्धान्तसेतु- कायां प्थमतरङ्गमर्यादा समाप्ता ।

THE

CHOWKHAMBÂ SANSKRIT SERIES;

COLLEOTION OF RARE & EXTRAORDINARY SANSKRIT WORKS. A

NOS. 94 & 99.

ब्रह्मसूत्रम्। द्वैताद्वैतदर्शनम् ।

श्रीसुन्दरभट्टरचितसिद्धान्तसेतुकाभिघटीकया समुद्भासितेन

चार्य प्रणीतसिद्धान्तजान्हव्याख्यव्याख्यानेन समुल्लासितम। कलियुगजनपावनावतारपर पुमर्थपे मवितरखपरायणश्री१८भगवत्कृष्णचैतन्यचरणोप- दिष्टैकवीथी मात्रपथिकेन श्री६ मध्वसंप्रदाचार्य्येग सः हत्यदर्शनाचायेग श्रीगोस्वा मिदा मोदरलाल शर्भणा तथा रन्नगोपालभट्टेन संशोधितमू। BRAHMASUTRA, WITH A GLOSS CALLED SIDDHANTAJÂHNAVI BY SHREE DEVÂCHÂRYA And a commentary called DW AITADWAITASIDDEANTASETUKA BY SREE SUNDARA BHATTA EDITED BY Sahityacharya Pandit Damodar Lal Goswami And Ratna Gopal Bhatta.

PUBLISHED AND SOLD BY THE SECRETARY CHOWKHAMBÂ SANSKRIT BOOK-DEPOT: BENARES. AGENTS :- OTTO HARRASSOWITZ LEIPZIG: PANDIT JYESHTHÁRAMA MUKUNDJI, BOMBAY. Printed by Hari Das Gupta, Proprietor, AT THE VIDYA-VILASA PRESS, BENARES.

Price Rupee One. 1906, Registered According to Act XXV. of 1867.

श्रीहरिः शरणम्

नमो भगवते श्रीनियमानन्दाय

विदितमस्तु सङ्ख्यावताम्।

सन्ति भगवल्लीलापरिकरीभूता अनन्ता जीवसङ्गाः । तानशरी रिणः सश्चरतोऽचिद्विशषान् अनादिकर्मरूपाविद्याग्रस्तान् नैस- सुखानुभूतिरहितान् स्वरांशभूतानपि दुःखितान् दृष्ट्ा परमकारु- णिको भगवाननन्तकोटिब्रह्माण्डशरीरी जगदुद्यविभवलयलीलो निरतिशयलावण्यसौन्दर्यमहोदधिरनन्तापरिच्छिन्नमहागुणगण- सागर इच्छागृहीताभिमतोरुदे हत्वेSपि निसस्वेच्छास्व्री कृतानन्ता- श्वर्यावहृदिव्यदेहः सर्वेश्वरः श्रीकृष्णः स्वमपि स्ववशे नयन्सा अपारकरुणया तानुद्धर्त्तुकाम: स्व्रमापतिसाधनोपयुक्तानि करण- कलेवरादीनि पर्य्यग्राह्यत। तादृशशरीरपरिग्रहवतस्वपि चतुर- शितिलक्षभेदभिन्नेषु मानवमेकं देहमपाटटतं मुक्तिद्वारं सन्तो वदन्ति। तत्रापि कर्त्तव्यतयोपदिष्टेष्वनन्तकार्य्येषु कस्मिन प्रयतितव्यमि- तीच्छायां श्रीभगवान्नारदः श्रीवेदव्यासोपदेशव्याजेनसमशिक्ष- यत्। तद्था- तस्यैव हेतो: प्रयतेत कोविदोन लभ्यते यद् भ्रमतामुपर्य्यधः॥ तल्लभ्यते दुःखवदन्यतः सुखं कलेन सर्वत्र गभीररंहसा।१। एतादशपरमदुर्लभमोक्षस्यापि न हि वेदान्तविद्यामन्तरा कोऽपि साधनान्तरं अ्रवीति। तदिह समायानं मुमुक्षूणां वेदा- न्तविचारणेति। तत्र च वेदस्यान्तो वेदान्त इति उपनिषद्धागो

( २)

गृहते। तन्मीमांसारूपश्रीबादरायणशारीरकसूत्राणि खलु वेद न्तार्थ निश्चिन्वन्ति। तेषां सूत्राणामिदं सरससरलपरिपाठ्य निबद्धं परमोत्कृष्टं व्याखयानं श्रीमत्सनकसम्प्रदायकूटस्थश्री ।

या समुद्रासितं, काशीचौखम्बसंस्कृतग्रन्थमालायां मुद्रितमस्ति ते चाचार्य्यमौलिमणयो ब्रह्मसूत्रततिकारा: श्रीभगवद्दासु देवकरस्थकञ्जावताराः श्रीश्रीदेवाचार्य्याः कं ग्रामं स्वजन्मना- • Sलंचक्रारीते तुन निश्चेतुं शक्यं, परश्च वेदान्तकेसरिश्रीमदन-

ङ्रअनपदे वैक्रमे युगरुद्रेन्दु (१११२) वत्सरे मादुरासन्। ततश्च श्रीश्रीकृपाचार्यसन्निधौ अखिलवेदान्तशास्त्रमधिजगिरे। ततश्च चक्रुर्वेदान्तसूत्राणां वत्ति वेदान्तजाह्रवीमू। भक्तिरव्नाअ्लिश्चैव मुमुक्षूणां हिताय ते ॥ १ ॥ परन्तु खदोऽस्तीदानीं यदेतौ रत्नभूतग्रन्थौ पूर्णौ नोपल- भ्येते, तत्रापि ससेतुकेयं जाह्ववी तु पथमाध्यायपयर्यन्तमपि नोपलभ्यते । मुमुक्षुजनप्राणजीवनस्य समयपभावादेतद्ग्रन्थस्य भाविनं मूलोच्छेदमालोचयता एतद्ग्रन्थमकाशनेच्छया मया काशीस्थचौखंम्बासंस्कृतग्रन्थमालाया अधिष्ठातुः परमोदार- श्रीहरिदासगुप्तस्य करकअे यथोपलब्धं ससेतुकेयं जाह्नवी सम- पिंता। तेन च नरमणिना भगीरथेन सर्वजनस्रानपानतर्पणादि- सौलभ्यार्थ विष्णुपादसम्बन्धिनी जाह्नवीव ससेतुकेयं विष्णु- स्वरूपस्रम्बन्धिनीयं जाह्नवी मुद्रापयित्वा वेदान्तरसतृषार्त्ताना-

( ३) मस्माकआपरोक्षनां नीता। अयमस्या: सेतुरि श्रीश्रीदेवाचार्य- शिष्यश्रीमुन्दरभटटपादकृतोऽस्ति। तेन सहैतर मुद्रिनेयमतः स्रातु- कामा: सेतुना गच्छन्तु यथेच्छम्। अस्मिन् भारते वर्षे समेतुरयं जाह्वनीग्रन्थोऽस्माभिरन्वे- पितोऽपि समग्रो नोपलब्धः, तस्मादित: परम्- मान्यान् पणम्य सनयं विनिवेदयामि चेदस्ति सेतुमहिताऽखिलजाहवी वः । तर्हुत्तर सपदि देयमलौकिकेडर्थे स्याद्व: श्रमः सफल एव न तापहेतुः ।१ ॥ ये महाशयाः सम्पूर्ण ससेतुकां जाह्नवीं निवेदयेयुस्तेषामहं जीवितावधि कृतज्ञतामावहेयमू। उपहारञ्च तेभ्यो भाष्यत्रयोपेतं श्री६श्रीनिम्बार्कदर्शनं समर्पयेयम्। कोटिशो धन्यवादांश्च वर्द्धमानस्थश्रीमत्स्वभूदेवाचार्यपाद- समाश्रितश्रीश्रीनरहरिदेवाचार्यपादपीठाधिकृत "श्रीश्रीमन्मधु- सूदनशरणदेवरेभ्यो"ददामि। यैविद्याभिदटद्धये सत्सम्प्रदायसर- क्षणायें च स्व्रीयपुस्तकप्दानेन साहाययं कृतमिति शम् ।

निवेदको विद्वज्नपरिचर्योत्सुको वृन्दाटवीवास्तव्यः पं-किशोरदास:।

ABRARY 1599

• TIRUPAIL

करणम् ] प्रथमाध्याये द्वितीयस्तरङ्कः । ९

आनन्दयाति (तै० २-७) इत्यादिना। अपि च "सैषाSS नन्दस्य मामासा भवति"इत्युपक्रम्य "सएको मानुष आनन्दः" (तै० २-८) इत्यादिनाऽत्यन्तापकृष्ट मानुषानन्दमारभ्य सर्वे- षामपि क्रमश उत्तरोत्तरोत्कृष्टानन्दजीवानामुत्तरोत्तरा ्नन्दं पर च्छिन्नतया निर्णीय "आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान्न बिभेति कुतश्चन" (तै. २-९) इति ब्रम्मानन्दस्याभयकारणत्वोत्याऽपरिमितत्वे नोपसंहृतत्वात्। उपक्रमोपसंहारयोः तात्पयर्पनिर्णायकलिङ्गत्वा- त्तेन परमात्मैवानन्दमयशब्दाभिधेय इत्यवगम्यते । किच "वि- ज्ञानमयादन्योन्तरः" (तै. २-५) इति श्रत्यैव विज्ञानमयशब्द- वाच्याज्जीवादन्यत्वेनोत्कृष्टत्वेनान्तरत्वेन जीवान्तर्यामित्वेन च पतिपादितत्वात्। न हि प्रत्यगात्मनः स्वस्मात्स्वस्योत्कृष्टत्वं स्वान्तर्यामित्वं च घटो, येन प्रतिपादितं स्यात्। ननु विज्ञान- मयशब्दो बुद्धिवाचकः । बुद्धे: परत्व जीवस्य युक्तमेव"यो बुद्धे: परतस्तु सः" इति भगवदुक्तरिति चेत् ? मैंवं, मयद्पतयस्य वैय- थर्यापत्तेः ।न च "विज्ञानं यज्ञं ततुते" इत्युत्तरश्लोके पठ्यमानस्य बुद्धिवाचकस्य केवलविज्ञानपदस्य सचात्तदतुरोघेनात्रापि वि ज्ञानमयस्य विज्ञानपरत्वं कल्प्यते अन्योन्तरपाठविरोधापत्तेरिति वाच्यं, (४) श्लोकस्थविज्ञानपदस्यापि कर्तृव्युत्पच्षा प्रश्यगात्मवाचि- त्वात। न ह्रचेतनरूपाया बुद्धेर्यज्ञकर्तृत्वं संभवति। नच गौण- कर्तृत्वं तत्रापि संभवत्येव 'काष्ठानि पचन्ति' इति प्रयोगदर्शना- दिति वाच्यं, मुरुयार्थ विहाय बुद्धेरगोणकर्तृत्वकल्पितत्वात् तद- तुरोधेन च विज्ञानमयस्य गौणतरत्वेन नयनस्यान्याय्यतरत्वात्। नापि गौणार्थकैरन्नमयादिभिः सह पाठात्तस्यापि गौणत्वं निर्णेतुं शक्यं, सर्वपरत्वेन, सर्वान्तरत्वेन पतिपाद्वितत्वात्। तथाहि, (१) उत्तरश्लाकस्थेत्यर्थः । २

१० वेदान्तसिद्धान्तजाहव्यां- [ ६ आनन्दमयाघि-

यथानमयादिभ्योऽन्यत्वमान्तरत्वं चोत्तरेषामुकत्वा पूर्वेषामितरत्वं बाह्यत्वं च निर्धारितं "तस्माद्वा छतस्मादन्रमयादन्योन्तरः भाणमयः" (तै. २-२) इत्यादिना, तथैवानन्दमयादपि यदि कशविदन्यमन्तरं ब्रपात् तहिं पूर्वसादश्याद्वाह्त्वेन गौण व्याख्यानं घटते। नत्वेतदस्ति, तस्य तु सर्वेषामानन्तरत्वमुत्कृष्ट स्वं चोकत्वा तत्रैव वाक्यसमाप्तिश्रवणात्। अतो ब्रह्मैवानन्दमप इति। नच शरीरत्वमपि तस्य तरिरुद्धं, सर्वेष्वषि तन्नियन्तृत्वेन वर्तमानलात्। अपि च "तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाश सम्भूतः" (तै. २-१) इत्युपक्रमवाकयेन प्रतिपाद्यमानं जगत्क- तृत्वं "भीषाऽस्माद्वातः पवते भीषोदेति सूर्यः" इत्युपसंहरवाक्येन चोक्तं वाख्वादीनां भयकर्तृत्वेन सर्वशास्तृत्वं सर्वेश्वरं विना ना- न्यस्प संभवति, तयोः परमात्मासाधारणलिङ्गत्वात्। अतो न

विकार्शव्दान्नेति चन्न प्राचुर्यात ॥१४॥। अत्र भृयोऽपि शङत्रयते-नानन्दमयः परमात्मा। कुतः ? विकारशब्दात् विकारवाचिशब्दस्य मयद्प्रययस्य श्रवणात्। तथाचाह भगवान्पाणिनिर्मयटो विकारर्थत्वं "नित्यं दृद्धशरा- दिभ्यः" (पा. सू. ४-३-१४४) इति सूत्रेण। दृश्यन्ते च लौ- किका वैदिकाः प्रयोगा बहव :- 'मृन्मयो घटः' 'दारूमयो यूपः' 'पर्णमयी जुहुः' 'शमीमयः स्त्रक इसादयः, इति चेत्तत्राह-नेति। नानन्दमय: सर्वेश्वरादन्य: (माचुर्यात्) कुतः १ प्राचुर्य्यार्थक त्वात्। "तत्मकतवचने मय्टू" (पा. मृ. ५-४-२१) इति हपरणाद्। 'अन्नमयो यङ्ञ:' 'पकाशयमो दिवाकर:' इत्यादि- मयोगांच परमातमैवानन्दमय: ॥१४॥

करणम् ] प्रथमाध्याये द्वितीयस्तरङ्गः । ११

इतश्र- वद्धेतव्यपदेशाच्च ।। १५ ।। "एष हेवानन्दयति" (तै. २-७) इति तस्य जीवाना- मानन्दस्य हेतुरयमेवेति व्यपदेशात्। आनन्दयितव्यानां जी- वानामानन्दयिता परमात्मैव। दीघत्वं चात्र छान्दसम्। यथा लोके योजन्येम्यो धनं मयच्छति स प्रचुरधन इत्युच्यते। एवं योजन्यानानन्दयति स पचुरानन्दः। तस्मात्माचुर्य्यार्थ एव भयट्, आनन्दमयवाच्यश्च परमातमैव ॥ १५॥ इतश्चापि- मान्त्रवर्णिकमेव च गीयते ॥ १६ ॥। "ब्रह्म विदाप्नोति परम्" (तै.२-१) इत्युपक्रमे विदुर्षा भाध्यत्वेव, "सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म" (तै. २-१) इति सत्य- ज्ञानादिविशेष्यत्वेन, "तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशः सम्भृतः"(तै. २-१) इसादिना जगत्कारणत्वेन, "तस्मा- द्विज्ञानमयादन्योऽन्तरः" (तै. २-५) इसादिना जीवात्प- रत्वान्तरत्वाभ्याम्, "आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान्" (तै. २-९) इति स्वात्मानन्दं विदुषोऽभयदातृत्वेन च मन्त्रैरब्राह्मणैश्च गीयते, तन्मान्त्रवर्णिकम् तदेवानन्दमयशब्दवाच्य:, उक्तासाधारण- धर्माणां तत्रैव सम्भवात्; नान्यत्र । तस्मान्नान्य: ।। १६ ।। अत्र केचिच्छासत्रार्थ नाशयन्त आहु :- न हीश्वरादन्य: कश्चित्पत्यमात्मा "नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टा" (बृ. उ. ३-७-२३) इत्यादिश्रुतेः । कर्थ तर्हि माष्यप्राप्तृत्वव्यपदेशः ? लौकिकद्रष्टेति ब्ूम:, यथा घटाकाशादुपाधिपरिच्छिन्नात्तदनुपहित आकाशो- न्प ईदशं च विज्ञानात्मपरमात्ममेदमाश्रित्य भेदशासत्रपभृतिर्न

१२ वेदान्तसिद्धान्तजाह्व्यां- [ ६ आनन्दमयाधि- परमार्थतः, क्षेत्रज्ञ एव शुद्धस्वरूपो मान्त्रवर्णिक इति प्राप्ते व्रवीति- नेतरोऽनुपपत्तेः ॥१७।। परमेश्वरादितरप्रत्यगात्मा मान्त्रवर्णिको न भवति। कुतः ? अनुपपत्तेः । पूर्वपठिता ये विद्वत्माप्यत्वजगरकर्तृत्वादयोऽसाधा- रणा मान्त्रव णिकगुणास्तेषां तदितरस्मिन्ननुपपत्तः । न च "नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टा" (बृ. उ. ३-७-२३) इति वाक्य- विरोध इति वाच्यं, तस्य मसगात्मस्वातन्त्रयद्रष्टृतवश्रातृत्वादि- निषेधपरत्वात्। अन्यथा "नहि द्रष्टुर्द्ष्टेविपरिलोपो विद्यते 5वि- नाशित्वात" इत्यादिस्वाभाविकद्रष्टृत्वादिमतिपादकाभ्याससह- कृतशास्त्रव्या कोपाद् सामान्यवाक्यभ्योऽ्भ्यासवाक्यानां बलीयस्त्वस्य सर्ववादिसम्मतत्वात् तस्माल्लोकिकत्वं - भेदस्य ॥। ७ ।। नतरा घटाकाशादिव दुपाधिकृतो भेद इति वक्तुं शक्यते इत्याह- भेदव्यपदेशाच्च ।। १८।। परमेश्वराज्जीवस्य महान्भेदः स्वाभाविक एव व्यपदिश्यते। तस्मान्न मान्त्रवर्णिको विज्ञानात्मा। तथाहि "ब्रह्म विदाप्नोति परम्" (तै. २-१) इत्युपक्रमे"आनन्दं ब्रह्मणो विद्वन्न विभेति कुतश्चन" (ते. २-९) इत्युपसंहारे "विज्ञानमयादन्यो- न्तर:" (तै. २-५) "यं लब्ध्वानन्दी भनति" (तै. २-७) "अ्ति ब्रह्मति चेद्वेद" (तै. २-५) "भीषास्माद्वातः पत्रते" इत्याद्यभ्यासेन च भदस्य स्व्राभाविकत्वनिर्णयात्। उपक्रमादीनां निर्णयकारणत्वात्। न. पाध्यपाप्तृभावाभ्यां वेतृबद्यत्वाभ्यां

करणम् ] प्रथमाध्याये द्वितीयस्तरङ्ग: । '१३

निकृष्टोत्कृष्टत्वाभ्यां नियम्यनियन्तृत्वाभ्यां लब्धृलब्धव्यत्वा- भ्यां भयकरनतृभीतत्वाभ्यां चोपक्रमादिभिनिर्दिष्टो भेदो गौण- त्वं भजते। अतः स्वाभाविकभेदः। यदुक्तं घटाकाशादिचदु- पाधिकृतो भेद:, तत्र बूमः-यो घटाकाशशब्दवदुपाहत ईश्बर एव जीवशब्दाभभिधेयः स सक्रियो निष्क्रियो वा ! नान्त्यः, गत्याद्य- नुपपत्तेः। नापि चाद्:, ईश्वराभिन्न्वेन विसुत्वात्। तस्मादु- भयथाऽप्यनुपपत्तेः। नतु स्वरूपत आकाशवन्निष्क्रियत्वेऽपि उपाधेः परिच्छिन्नत्वात् सक्रियत्म्। तस्य क्रिया चेतनेऽध्यारोप्य घटगतिस्तद्वद (परि)च्छिन्नाकाशेऽधयस्य 'घटाकाशश्चलति' इति 'देवद त्तश्चलति' इति व्यावहारिकगत्यादीनां नातुपपत्तिरितिचेत्? न, तथात्वे सति क्षणे क्षणे गमनादिक्रियासु बन्धमोक्षौ स्या- ताम् । पूर्वदेशे वियोगेनोत्तरदेशनिष्ठस्य शुद्धस्य सर्वस्थस्ये पादविक्षेषयुक्तस्य चानादिकर्मादिबद्धस्य ज्ञानादिसाधनहीन- स्यैवाकस्मान्मोक्ष इति। तस्मात्कल्पनामात्रमेवौपाधिकभेदारो- पणम्। एवमेव प्रतिबिम्बादिपंक्षऽपि। तस्मात्स्वाभाविक एव भेदः । एतच्ाग्रे ध्वनिष्यते ॥ १८॥ इतश्र- कामाच्च नानुमानापेक्षा ॥ १९ ॥ यथा सृष्ट्यादिकरणे चतुर्मुखादीनां जीवानाम् आनुमा- निकस्याचेतनस्य करणादेरपेक्षा तथा न परमेश्वरस्य प्रधानाद्यये क्षा। कुतः १ कामात् सङ्कल्पमात्रेण सृष्टिकर्तृत्वश्रवणात् "सोऽ- कामयत बहु स्यां प्रजायेय" (तै. २-६) स तपोऽतप्यत स तपस्तप्त्वा इदं सर्वमसृजत" (तै. २-५) इसादिना। नहि

१४ वेदान्तसद्धान्तजाहव्यां- [ ६ आनन्दमयाघि-

सङ्कल्पमात्रेण तदितरैः स्ष्टुं शक्यते। तस्मान्मान्त्रवर्णिक आ- नन्दमयः परमेश्वर एव ॥ ११ ॥ इतश्र- · अस्मिन्नस्य च तद्योगं शास्ति ॥। २०।। अस्मिन्रानन्दमये मात्रवर्णिके परमेश्वरेऽस्य क्षेत्रज्ञस्य तद्योगम् आनन्दयोगं शास्ति भगवती श्रुतिः "रसो वै सः रसं खेवायं लब्धवाSSनन्दी भवति" (तै. २-७) इति । अत आनन्दमयः परमात्मैवेति सिद्धम्। अत्र केचित्स्वबुद्धयोत्प्रेक्षितपरिरक्षणाय किश्यन्ति नान- न्दमयस्य ब्रह्मत्व्रम्। कुतः ? "स वा एष पुरुषोऽन्नरसमयः" "तस्माद्वा एतस्मादन्नमयादन्योऽन्तरात्मा भाणमयः" (तै.२- १,२) इत्यादिना विज्ञानमयपर्यन्तविकाराथमयट्मव्राहपाति ल्ाद। अन्यथाऽस्मादेकस्यैव प्रवाहान्यार्थकल्पनेऽर्घजरतीयन्या यापतः । तस्माद्विकारार्थमयद्पत्ययः । किश् "पियमेव शिरः, जमोदो दक्षिण: पक्ष:, ममोद उत्तर: पक्ष:, आनन्द आत्मा, ब्रह्म पुच्छं मतिष्ठा" (तै. २-५) इति शिरस्ताद्यवयवयोगाद्विकृत एवानन्दमयपदार्थः । अपिचानन्दमयस्यैव ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठेति वाक्यस्यावयवपरत्वे आनन्दमय इत्यस्य चावयविवाचकत्वे च एकस्यैवावयवावयवित्वापत्ते:, उभयोरप्येकार्थत्वाद्। किश्च

भयं ब्रह्मेति। किश्च मयद्माचुर्थ्येऽपि दुःखाल्पस्य तत्र मती- तिर्दुर्वारा, माचुर्य्यक्य लोके मतियोग्यल्पसापेक्षत्वात्। तथा सति आनन्दपरचुरोऽल्पदुःख इत्युभयात्मक आनन्दमयपदार्थो- भ्युफगतः स्वाद। ईदशश्र क्षेत्रज्ञ पवेतिकिश्च ब्रह्म पुच्छं प-

करणम् ] प्रथमाध्याये द्वितीयस्तरङ्गः । १५

तिष्ठेत्यत्र ब्रह्मशब्दयोगादन्यत्रानन्दमय इतत्रानन्दशब्दसंयागच्- "असन्नेव स भवति असङ्रह्मेति वेद चेत्। अस्ति ब्रह्मति चेद्वेद सन्तमेनं ततो विदुः" (तै० २-६) इन्युत्तरश्रलोकेति [पि] आनन्दमयं त्यत्का ब्रह्मण एव ज्ञा- तभावाभावाभ्यां गुणदोषयोविंधानाञ्च नानन्दमयपदार्थो ब्रह्मेति। अपिचाSSनन्दमये ब्रह्मण्यभ्युपगम्थमान सति सवि- शेषं ब्रह्मेत्यङ्गीकृतं स्यात्। इह तु वाक्यशेषे "यतो वाचो निवर्त- न्ते, अमाध्य मनसा सह" (तै०२-9) इत्यादिना निर्वि- शेषस्य श्रवणात्। अतो ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठावाक्यपठितब्रह्म म- तिपत्तव्यम्, आनन्दमयश्च विकृत एवेत्यादियुक्त्याभासैरधि- करणसूत्राण्यन्यथैव योजयन्ति। तत्र ब्रूमः, स्वमतिपरिकल्पितो- Sयं पक्षः। तथाहि, तत्र तावद्यदुक्तं नानन्दमयस्य ब्रह्मत्वमि- त्यादि, तदसम्यकू, तस्य विकारार्थकमयद्मवाहपातित्वा भावात्। तथाहि, 'अन्नमयः' इत्यत्र मयटो विकारार्थरतवेऽपि 'प्राणमयः' इत्यादौ विकारार्थत्वाभावात्। तत्र प्राणमये तु षश्चवृत्तेः माणस्यैकात्मकत्वात्कर्थं विकारत्वं घटस्य घट[वि] कारत्वाभावात्। एवं विकारर्थातुपपत्याऽगत्या स्वार्थवृत्तिवि- वक्षया वा मयट्प्रयोग इति निश्चीयते । तथैव 'विज्ञानमयः' इत्यत्रापि तद्वाच्यक्ष्य जीवात्मनश्चेतनस्य नान्यविकारत्वं सं. भवति, तथा सति स्वरूपहानेः "न जायते म्रियते वा विप- श्चित्" इत्यादिशास्त्रविरोधाच्च।तत्रापि प्राचुर्य्ये एव मयद्मत्यय इत्यवगम्यते। नतु कथं जीवात्मनो विज्ञानप्रचुरत्वं संसारि- त्वादिति चेत् ? न, बद्धावस्थायां विज्ञानधर्मस्य संकोचेऽपि तस्य स्वाभाविकत्वविवक्षया तथोक्त:, "नहि विज्ञातुर्विज्ञातेविं- परिलोपो विद्यतेSविनाशित्वात" इति क्रतेः । तस्माद्विकारार्थम-

१६ वेदान्तसिद्धान्तजाहव्यां- [६ आनन्दमयाघि

वाह एव नास्ति कुतस्तत्पातशङ्गा कुतस्तरामर्द्धजरतीयन्य्र- यापातपसङ्गश्व। प्रत्युत प्ाचुर्यार्थकविज्ञानमयपदसन्निधाना त्सुतरां प्राचुर्यार्थानगमः। न चैकन्राभ्यासेन द्वित्रिकृत्वः प- ठितस्य सन्निदितिस्य शब्दस्यैकार्थपरत्व्रनियम इति वक्तुं शक्य: "पौर्णमास्या पौर्णमास्या यजेत"इत्यत्र पाठस्य साम्यस- न्निधानत्वयोः सतोरपि पूर्वस्य सप्तम्यन्तस्य कालवाचित्वेनो- त्तरस्य च तृतीयान्तस्य कालयुक्तकर्मवाचित्वेन भिन्नार्थत्वस्य च पूर्वकाण्डे निर्णयदर्शितत्वात् भगवता जैमिनिना। त स्मात्स्वरूपासिद्धो हेतु: मयटो विकारार्थप्रवाहस्य हेतु: स्वरू- पस्यासिद्धत्वादित्यर्थः । यदुक्तम्-आनन्दमयस्य शिरसत्वा- दवयवपाठाद्विकृत एव पदार्थ इति, तदसर्माचीनं प्रियमोदादि- शब्दवाच्यानामपि मनोऽभीप्सितदर्शनजातादीनां सुखानां तदवि- भूतिलक्षणतदंशत्वादवयवोक्तिर्युक्तिन। तथा चान्यत्र स्पष्टमेव्र "एतस्यैवनन्दस्थान्यानि भूतानि मात्रामुपजीवन्ति" इत्यादि- श्ुत्या। तस्मादेवयवविधानस्य परार्थत्वान् विरोधः। यदुक्तमा- नन्दमयस्य ब्रह्मत्वे तस्यैवावयवावयवित्वापत्तिस्तयोरेकार्थत्वा- दिति, तदप्यविचारितं तयोरेकार्थपरत्वस्येष्ठत्वात्। कयाचिद्विच- क्षयोंक्त: अशाशिनोर्विभूतिविभूतिमतोरभेदो न विरुद्धायते। य- दप्युक्तं प्रातिपदिकमात्रस्यैवानन्दस्याभ्यासान्नानन्दमयस्या- तो नानन्दमयं ब्रह्मति, तदप्यपेशल "वसन्ते वसन्ते ज्योति- षा यंजेत"इत्यत्र ज्योतिःशब्दस्य ज्योतिष्टोमपरत्वं पूर्वतन्त्रे निर्धारितं, तद्वदिहापि प्रात्तिपदिकस्यानन्दपदस्यानन्दपरत्वं यु- क्तमेव गुणस्थ गुणिनमन्तरेण स्थित्यनुपलब्धेः। अत आनन्द- मयवाच्यं ब्रह्मैव। यच्चोक्तं मयट्प्राचुय्मेऽपि दुःखाल्पस्य तत्र

करणम् ] प्रथमाध्याये द्वितीयस्तरङ्ः । १७

तदसाधु, यद्यपि पाचुरथ्यस्य प्रतियोग्यल्पसाक्षेत्वमस्तीति सत्य तथापि स्वात्मन्येव प्रतियोगिसत्तानियमाभावात्। अन्यत्रापि प्रतियोगिसत्तामपेक्ष्य प्रयोगस्य पवृत्तिः सङ्गच्छत्येव । यथा 'प्रचुरपकाशो दिवाकरः'इति प्रयोगस्य इन्दुवह्निदीपनक्षत्रा- दीन् स्वात्मभिन्नान् स्वल्पपकाशानपेक्ष्य प्रवृत्तिरितरथा विरो- धादियोगानुपपत्ते :; तद्वदिहापि भियमोदादीनू वैषयिकान् सु- खानपेक्ष्य तथा भयोगपव्ृत्तिरविरुद्धा। अन्यथा स्वात्मन्येवो- भयकल्पनारयां तमाप्रकाशयोरिव महद्विरुद्वेन वाक्यसूक[ता] मसङ्गात् । किश्र तत्पचुरत्वं हि तत्प्रभूतत्वम्। तच्चेतरस्य सरचां नावगमयति, अपितु अल्पत्वं निवर्तयति। इवरसद्भाव्ाभावौ ममाणान्तरावसेयौ। इह च प्रमाणान्तरेण तदभावोऽवगम्यते "अपहतपाप्मा" (छा० उ० ८-७-१)

मयं ब्रह्मैव न क्षेत्रज्ञसम्भावनाडपि। यदुक्तं ब्रह्मपुच्छमिति आनन्दमय इत्यनयोवीक्ययोर्ब्रह्मशब्दस्य सम्पयोगासम्भयो- गाभ्यामपि नानन्दमयवाच्यं ब्रह्मेति, तत्तुच्छं यथाऽडनन्द- मयवाक्ये ब्रह्मशब्दासम्प्रयोगस्तथा ब्रह्म पुच्छमिति वाक्ये आनन्दासम्प्रयोगस्य तुल्यत्वात्।अनयोर्मध्ये सूत्रितत्वेनाभ्यस्त-

रुद्धश्च तव पक्ष एव महद्दोषमावहति। यदि ब्रह्माभ्यास एव सूत्रकृदभिगेतः स्यात्तहि "ब्रह्म पुच्छ प्रतिष्ठाभ्यासात्"इति सूत्रितं भवेत्। न त्वेतदूदृश्यते, किन्तु आनन्दमयं प्तिज्ञाय अभ्यासंश्र हेतुतयोक्तः। तथात्वे च प्रतिज्ञाहेत्वोरुमयोरपि सूत्रितयोहीँ- निः असूत्रितस्य च कल्पनामसङ्गात्। किश्च भृगुवल्ल्याम- पि प्राणाद्युपासने उत्तरोत्तरजिज्ञासायास्तदवस्थत्वादानन्दस्य ३

१८ वेदान्तसिद्धान्तजाहव्यां-[६ आनन्दमयाधि-

एष पक्ष: । न च 'असद्व्रम्म' इत्पत्रानन्दमयस्य त्यागादन्य- परत्वं तस्येति वक्तुं शक्यते गुणिमात्रस्य निर्देर्शेऽपि गुणप्र- तिपत्ति: सुकरैव, सर्वज्ञस्पानन्दाद्यनन्तगुणस्यैव प्रस्तुतत्वाद्। यदुक्तम्-आनन्दमये ब्रह्मण्पभ्युपगम्यमाने सविशेषं ब्रह्माभ्यु- पगतं स्यादित्यादि, तत्तुच्छतरं, "सैषानन्दस्य मीमांसा भ- वति" इति गुणभूतानन्दस्योत्तरोत्तरवाक्यराधिक्यं निर्धार्य "आ- नन्दं ब्रह्मणो विद्वान्" (तै०२-९) इति गुणगुणिनोः पृथकपाठ एव कण्ठरवेण ब्रह्मण: सविशेपत्वं ज्ञापयति। न च "यतो वाचो निवर्तन्ते" (ते० २-९) इति वाक्यशेषेण निर्वि. शेषत्वं वक्तुं शक्यं, तस्य वाकयस्य ब्रह्मानन्दस्यान्येषामानन्द- सत्परिच्छेदवारणपरत्वात्। अन्यथा तत्रैवोत्तरार्द्धे "आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान विभेति कुतश्न" इति भेदनिर्ईेशो वेदनक्रिया- विषयत्वनिर्देशथ् विरुद्धेयत। नहि युष्मत्पक्षे धर्मधर्मिभावेन निर्देश: सक्राचछते। वेदनविषयस्तु सुतरामनवगपस्तस्मादान- दमय: परमात्मैवेति सिद्धम्। किश्च मयटो विकारार्ये को वा- नन्दमयपदार्थ इति विवेचनीयं चेतनोऽचेतनो वेति। न ता वच्चेतन इति वाच्यं, तस्य निर्विकारत्वात् एकरसत्वाच्च। ना्यचेतनः जडत्वात्। इतरथा घटादीनामप्यानन्दाश्रयत्वाप- से, तेषामपि जडत्वसाम्यात् यस्माद्विकारार्थः कोपि न घटते, सस्मात्प्राचुर्यार्य एव मयट् आनन्दप्रचुरश्ष परमात्मा श्रीमग- यान् पुरुषोचम एवेत्यलं विस्तरेण ।। २०।। इत्यानन्दमयाधिकरणम् ॥ ६॥

करणम् ] प्रथमाध्याये द्वितायस्तरङ्रः । १९

(७ अन्तरधिकरणम् । २१-२२) एवमधिकरणद्वयेन सामान्यतः क्षेत्रक्षेत्रश्ञयोः कारणत्वं निरस्तमिदानी विशषतः प्राप्तैश्वयर्याणां क्षेत्रज्ञानां चेतनाना प्र- धानकार्ऊर्पाणामाकाशादीनामचेतनाना चेतनत्वं निराकरो- त्यापादसमास्षे: । अन्तस्तद्दर्मोपदेशात ॥ २१ ॥ छानदोगैरिदमाम्नातं "एपोऽन्तरादित्ये हिरण्मयः पुरुषो रश्यते हिरण्यरमश्रुर्हिरण्यकेश आप्रणखात् सर्व एव सुवर्ण:" "तस्य यथा कप्यासं पुण्डरीकमेवाक्षिणी तस्योदिति नाम स- एप वै सर्वेभ्यः पाष्मभ्य उदितः। उदेति हवै सर्वेभ्य: पाप्मभगो थ एवं षेद तकष्य ऋकू साम च गेयावित्यधिदैवतम् " (छाब ड. १-६ ७, ८) "अथाध्यात्ममपि अथ य एषोन्तरक्षिमि पुरुषो दृश्यते सैवर्क् तत्साम तदुक्यं सद्यजुस्तद्रह्म तस्पैतस्य तदेव रूप यदसुष्य रूप यावमुष्य गेया तौ ज्ञेयौ यन्नाम" (छा उ० १-७-५) इति। तत्र संशयः आदित्यमण्डलाक्ष्णोरन्तस्थ- त्वेन श्रयमाणः पुण्यवश्ञात्माप्तैशवयर्ष: कश्चित् सवितादिक्षेत्र-

श्रीपुरुपोत्तम इति।कि तावत् ? क्षत्रज्ञ एवरेति, हिरण्यशम- श्ररित्यादिरूपकथनेन शरीरयोगश्रत्णात्। किश्च "ये (१)चैत- स्मात्पराओ्चो लोकास्तेषां चेष्टे देवकामानां च" (छा० ड० १- 8-८) इत्यादिना "म एप ये चैतस्मादर्वाश्चो लोकास्तेर्षा चे- छे मनुप्यकामानाम्" (छा० उ० १-७-६) इत्यादिना चो- भयोरप्पश्वर्येयत्ताश्रवणात् "एषोऽनतरादित्यः । एषोऽन्तरा- (१) 'ये सामुप्मात्' क० ।

• १२ वेदान्तसिद्धान्तजाहव्यां- [६ आनन्दमयाधि-

परमार्थतः, क्षेत्रज्ञ एव शुद्धस्वरृपो मान्त्रवर्णिक इति मा व्रशीति- नेतरोऽनुपपत्तेः ॥१७॥ पर मेशराहिनिरप्रत्यगात्मा मान्त्रवर्णिको न भवति। कुतः अनुपपत्ते: । पूर्वपठिना ये विद्धत्नाष्यत्वजगत्कर्तृत्वादयोऽसाघ नण्गा मान्त्रव णैकगुणास्नेषां तदितरस्मिन्ननुपपत्तः । नं "नान्योडतोडस्ति द्रष्टा " (बृ. उ. ३-७-२३) इति वाव विरोध इति वाच्य, तस्य मसगात्मस्वातन्त्रयद्रष्टटतवश्रातृत्वा निषेधपरत्वान्। अन्यथा "नहि द्रप्टुर्द्वऐ्टेविपरिलोपो विद्यते S

क्र तशास्त्रव्या कोपात्। सामान्यवाक्यभ्योऽभ्यासवाक्य बलीगस्त्वस्य सर्ववादिसम्मतत्वात् तस्माल्लोकि: - मेदस्य ।।५७ ।। नत्रा घटाकाशादिव दुपाधिकृतो भेद इति वकतुं श इत्याह- भेदव्यपदेशाच्च ॥। १८।। परमेश्वराजीवस्य महानमेद: स्वाभातिक एव व्यपदिश तस्मानन मान्त्रवर्णिको विज्ञानात्मा। तथाहि "ब्रह्म विदा परम्" (ते. २-१) इत्युपक्रमे "आनन्दं ब्रह्मणो हि विभेति कुतश्चन" (ते. २-९) इन्युपमंहारे "विज्ञानमयाद न्तर:" (तै. २-५) "य लब्ध्वानन्दी भनति" (तै. २- "अस्ति ब्रह्मति चेद्वेद" (तै. २-५) "भीषास्माद्वातः ' इत्याद्यभ्यामेन च मदस्य स्व्राभात्निकत्वनिर्णयात्। उपक्रमा निर्णयकारणत्वात्। न पाध्यपाप्तृभावाभ्यां वेतृवेद्यत्व

करणम् ] प्रथमाध्याये द्वितीयस्तरङ्कः । १३

भ्यां भयकत्तृभीतत्वाभ्यां च.पक्रमादिभिनिर्दिष्टो मेदो गौग- त्वं भजते। अतः स्वाभाविकभेदः। यदुक्तं घटाकाशादिनद पाधिकृतो भेद:, तत्र बूमः-यो घटाकाशशब्दवदुपाहत ईश्बर पव जीवशब्दाभिधेयः स सक्रियो निष्क्रियो वा ? नान्त्या, गत्याध- नुपपत्तेः। नापि चाद्य:, ईश्वराभिन्नवेन विभुन्वान्। तम्माद्ू- भयथाऽप्यनुपपत्तेः। नतु स्वरूपत आकाशननन्निष्क्रियनवेपि उपाधेः परिच्छिन्नत्वात् सक्रियत्तम्। तस्य क्रिया चेननेडध्यारोष्य घटगतिस्तद्वद (परि)चछन्नकाशेऽधयस्य 'घटाकाशक्षलनि दनन 'देवद त्तश्चलति' इति व्यावहारिकगत्यादीनां नानुपपत्तिरिनिचेन: न, तथात्वे सति क्षणे क्षणे गमनादिक्रियासु बन्चमोक्षा स्या ताम्। पूर्वदेशे वियोगेनोत्तरदेशनिपठस्य शुदधम्य सर्वस्थम्ये

स्यैवाकस्मान्मोक्ष इति। तस्मात्कल्पनामात्रमेवौपाधिकमेदारो- पणम्। एवमेव प्रतिबिम्बादिपक्षऽपि। तस्मानस्वाभाविक पर भेदः। एतच्चाग्रे ध्वनिष्यते ॥ १८ ॥ इतश्च- कामाच्च नानुमानापेक्षा ॥ १९ ॥ यथा सृष्ट्यादिकरणे चतुर्मुखादीनां जीवानाम् आनमा- निकस्याचतनस्य करणादेरपेक्षा तथा न परमेश्वरस्य प्रघानाधय क्षा। कुतः १ कामात् सङ्कल्पमात्रेण सप्टिकर्तृत्वश्रवणात् 'मोड- कामयत बहु स्यां प्रजायेय" (तै. २-६) स तपोऽतप्यन म तपस्तप्त्वा इदं सर्वमसृजन" (तै. २-५) इसादिना । नि

१४ वेदान्तसिद्धान्तजाह्व्यां-[६ आनन्दमयाधि-

सङ्कल्पमात्रेण तदितरैः स्रष्टुं शक्यते। तस्मान्मान्त्रवणिक आ- नन्दमयः परमेश्वर एव ॥ १९॥ इतश्र- • अस्मिन्नस्य च तद्योगं शास्ति ।। २० ।। अस्मिन्नानन्दमये मात्रव्णिके परमेश्वरेऽस्य क्षेत्रज्ञस्य तद्योगम् आनन्दयोगं शास्ति भगवती श्रुतिः "रसो वै सः रसं हेवायं लब्ध्वाSSनन्दी भवति" (तै. २-७) इति। अत आनन्दमयः परमात्मैवेति सिद्धम् । अत्र केचित्स्वबुद्ध्योत्पेक्षितपरिरक्षणाय क्विश्यन्ति नान- न्दमयस्य ब्रह्मत्वम्। कुतः ? "स वा एष पुरुषोऽन्नरसमयः" "तस्माद्वा एतस्मादन्नमयादन्योऽन्तरात्मा प्राणमयः" (तै.२- १, २) इत्यादिना विज्ञानमयपयर्यन्तविकारार्थमयटूप्वाहपाति-

यापत्तः । तस्मादविकारार्थमयद्पत्ययः । किश्च "प्रियमेव शिर:, मोदो दक्षिण: पक्ष:, पमोद उत्तरः पक्ष:, आनन्द आत्मा, ब्रह्म ुच्छं पतिष्ठा" (तै. २-५) इति शिरस्वाव्यवयवयोगाद्विकृत एवानन्दमयपदार्थः । अपिचानन्दमयस्यैव ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठेति वाक्यस्यावयवपरत्वे आनन्दमय इत्यस्य चावयविवाचकत्वे च एकस्यैवावयवावयवित्वापत्ते, उभयोर्ेकार्थत्वात्। किश्व

मयं ब्रह्मेति। किश्च मयदूमाचुर्थ्येऽवि दुःखाल्पस्य तत्र मती- तिर्दुर्वारा, माचुर्य्यस्य लोके मतियोग्यल्पसापेक्षत्वात्। तथा सति आनन्दपचुरोऽल्पदुःख इत्युभयात्मक आनन्दमयपदार्थो- डभ्युपगतः स्याद। ईदशश्र क्षेत्रज्ञ एवेति। किश्च ब्रह्म पुच्छं प-

करणम् ] प्रथमाध्याये द्वितीयस्तरङ्गः । १५

तिष्ठेत्यत्र ब्रह्मशब्दयोगादन्यत्रानन्दमय इतत्रानन्दशब्दसयाग।च्- "असन्नेव स भवति असङ्गह्मेति वेद चेतु। अस्ति ब्रह्मेति चेद्वेद सन्तमेनं ततो बिदुः" (तै० २-६) इत्युत्तरश्रोकेति [पि] आनन्दमर्यं त्यत्का ब्रह्मण एव ज्ञा- तभावाभावाभ्यां गुणदोषयोविधानाच्च नानन्दमयपदार्थो ब्रह्मेति। अपिचाSSनन्दमये ब्रह्मण्यभ्युपगम्यमाने सति सवि- श्ेषं ब्रह्मेत्यङ्गीकृतं स्यात्। इह तु वाक्यशेषे "यतो वाचो निवर्त- न्ते, अपाध्य मनसा सह" (तै०२-७) इत्यािना निर्वि- शेषस्य श्रवणात्। अतो ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठावाक्यपठितब्रह्म प- तिपत्तव्यम्, आनन्दमयश्च विकृत एवेत्यादियुत्त्याभासैरधि- करणसूत्राण्यन्यथैव योजयन्ति। तत्र बरूमः, स्वमतिपरिकल्पितो- 5यं पक्षः । तथाहि, तत्र तावदयदुक्तं नानन्दमयस्य ब्रह्मत्वमि- त्यादि, तदसम्यकू, तस््य विकारार्थकमयदूमवाहपातित्वा- भावात्। तथाहि, 'अन्नमयः' इत्यत्र मयटो विकारर्थतवेऽपि 'पाणमयः' इत्यादौ विकारार्थत्वाभावात। तत्र पाणमये तु घश्चदृत्तेः पाणस्यैकात्मकत्वात्कथं विकारत्वं घटस्य घट[वि] कारत्वाभावात्। एवं विकारर्थानुपपत्याऽगत्या स्वार्थवृत्तिवि- वक्षया वा मयट्मरयोग इति निश्चीयते । तथैव 'विज्ञानमयः' इत्यत्रापि तद्वाच्यक्ष्य जीवात्मनश्चेतनस्य नान्यविकारत्वं सं- भवति, तथा सति स्वरूपहानेः "न जायते म्रियते वा विप- श्चित्" इत्यादिशास्त्रविरोधाच्च।तत्रापि माचुय्ये एव मयद्मत्यय इत्यवगम्यते। नतु कथं जीवात्मनो विज्ञानपचुरत्वं संसारि- त्वादिति चेत् ! न, बद्धावस्थारयां विज्ञानघर्मस्य संकोचेऽपि तस्य स्वामाचिकत्वविवक्षया तथोक्तेः, "नहि विज्ञातुर्विज्ञातेर्वि- परिलोपो विद्यतेSविनाशित्वात्" इति क्षतेः। तस्माद्विकारार्थप-

१६ वेदान्तसिद्धान्तजाह्व्यां- [६ आनन्दमयाधि-

वाह एव नास्ति कुतस्तत्पातशङ्गा कुतस्तरामर्द्धजरतीयन्या- यापातप्सङ्गथ्व। प्रत्युत प्राचुर्यर्थकविज्ञानमयपदसनन्निधाना त्सुतरां प्राचुर्यार्थानगमः। न चैकन्राभ्यासेन द्वित्रिकृत्वः प- ठितस्य सन्निहितिस्य शब्दस्यैकार्थपरत्वनियम इति वक्तुं शक्यः "पौर्णमास्यां पौर्णमास्या यजेत"इत्यत्र पाठस्य न्निधानत्वयोः सतोरपि पूर्वस्य सप्तम्यन्तस्य कालवाचित्वेनी- साम्यस-

त्तरस्य च तृतीयान्तस्य कालयुक्तकर्मवाचित्वेन भिन्नार्थत्वस्य च पूर्वकाण्डे निर्णयदर्शितत्वात् भगवता जैमिनिना। त. स्मात्स्वरूपासिद्धो हेतु: मयटो विकारार्थपवाहस्य हेतुः स्वरू- पस्यासिद्धत्वादित्यर्थः। यदुक्तम्-आनन्दमयस्य शिरस्त्वा- दवयवपाठाद्विकृत एव पदार्थ इति, तदसर्माचीनं प्रियमोदादि- शब्दवाच्यानामपि मनोऽभीप्सितदर्शनजातादीनां सुखानां तदि भूतिलक्षणतदंशत्वादवयवोक्तिर्युक्तैव। तथा चान्यत्र स्पष्टमेव "एतस्यैवानन्दस्यान्यानि भूतानि मात्रामुपजीवन्ति" इत्यादि- श्रुत्या। तस्मादवयवविधानस्य परार्थत्वान्न विरोधः। यदुक्तमा- नन्दमयस्य ब्रह्मत्वे तस्यैवावयवावयवित्वापत्तिस्तयोरेकार्थत्वा- दिति, तदप्यविचारितं तयोरेकार्थपरत्वस्येष्टत्वात्। कयाचिद्विव- क्षयोक्तः अंशाशिनोर्विभूतिविभूतिमतोरभेदो न विरुद्धायते। य-

तो नानन्दमयं ब्रह्मति, तदप्यपेशल "वसन्ते वसन्ते ज्योति- षा यंजेत"इत्यत्र ज्योतिःशब्दस्य ज्योतिष्टोमपरत्वं पूर्वतन्त्रे निर्धारितं, तद्वदिहापि भातिषदिकस्यानन्दपदस्यानन्दपरत्वं यु- क्तमेव गुणस्य गुणिनमन्तरेण स्थित्यतुपलब्धेः। अत आनन्द- मयवाच्यं ब्रह्मैव। यच्चोक्तं मयट्म्राचुयर्येऽपि दुःखाल्पस्य तत्र प्रतीतिर्दुर्वारा माचुर्य्यक्य मतियोग्यल्पसापेक्षत्वादित्यादिना,

करणम् ] प्रथमाध्याये द्वितीयस्तरङ्नः। १७

रदसाधु, यद्यपि मराचुर्थ्यस्य प्रतियोग्यल्पसाक्षेत्वमस्तीति सत्यं अथापि स्वात्मन्येव प्रतियोगिसत्तानियमाभावात्। अन्यत्रापि पतियोगिसत्तामपेक्ष्य प्रयोगस्य पवृत्तिः सङ्गच्छत्येव । यथा मचुरपकाशो दिवाकरःइति प्रयोगस्प इन्दुवह्निदीपनक्षत्रा- हीन् स्वात्मभिभ्नान् स्वल्पपकाशानपेक्ष्य प्रवृत्तिरितरथा विरो- यादियोगानुपपसेः तद्ूदिहापि भियमोदादीन् वैषयिकान् सु- वानपेक्ष्य तथा अयोगप्रवृत्तिरविरुद्धा। अन्यथा स्वात्मन्येवो- मयकल्पनायां तमाप्रकाशयोरिव महद्विरुद्वेन वाक्यसूक[ता] मसङ्गात् 1 किश्र तत्मचुरत्वं हि तत्पभूतत्वम्। तच्चेतरस्य सचा नावगमयति, अपितु अल्पत्वं निवर्तयति। इतरसद्भावाभावौ ममाणान्तरावसेयौ। इह च प्रमाणन्तरेण तदभावोऽवगम्यते "अपहतपाष्मा" (छा० उ० ८-७-१)

मयं ब्रह्मैव न क्षेत्रज्ञसम्भावनाऽपि। यदुक्तं ब्रह्मपुच्छमिति आनन्दमय इत्यनयोवीक्ययोर्ब्रह्मशब्दस्य सम्मयोगासम्भयो- गाभ्यामपि नानन्दमयवाच्यं ब्रह्मेति, तत्तुच्छं यथाऽडनन्द- मयवाक्ये ब्रह्मशब्दासम्पयोगस्तथा ब्रह्म पुच्छमिति वाक्ये आनन्दामम्पयोगस्य तुल्यत्वात्। अनयोर्मध्ये सूत्रितत्वेनाभ्यस्त- त्वेन चाऽऽनन्दपदस्यैव सूत्रकाराभिमतत्वाद्वलीयस्त्वम्। तद्वि- रुद्धश्च तव पक्ष एव महद्दोषमावहति। यदि ब्रह्माभ्यास एव सूत्रकृदभिपेतः स्यात्तर्हि "ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठाभ्यासात्"इति सूश्रितं भवरेत्। न त्वेतद्दृश्यते, किन्तु आनन्दमयं प्रतिज्ञाय अभ्यालश्च हेतुतयोक्त:। तथात्वे च मतिज्ञाहेत्वोरुमयोरपि सत्रितयाही- निः असूत्रितस्य च कल्पनामसङ्गात्। किश्च भृगुवल्ल्याम- पि प्राणाद्युपासने उत्तरोत्तरजिज्ञासायास्तदवस्थत्वादानन्दस्य

१८ वेदान्तसिद्धान्तजाहव्यां-[६ आनन्दमयाधि-

ज्ञानानन्तरमुपदेशसमाप्ेश्चानन्दस्य बललिष्ठत्वम्। तस्मान्निष्कृष्ट एष पक्ष: । न च 'असद्ब्रम्म' इत्यत्रानन्दमयस्य त्यागादन्य- परत्वं तस्पेति वक्तुं शक्यते गुणिमान्रस्य निर्देरशेऽपि गुणप- तिपत्ति: सुकरैव, सर्वज्ञस्थानन्दाद्यनन्तगुणस्यैव प्स्तुतत्वात्। यदुक्तम्-आनन्दमये ब्रह्मण्यभ्युपगम्यमाने सविशेषं ब्रह्माभ्यु- पगतं स्यादित्यादि, तत्तुच्छतरं, "सैषानन्दस्य मीमांसा भ- वति" इति गुणभृतानन्दस्योत्तरोत्तरवाक्यैराधिक्यं निर्धार्य "आ- नन्दं ब्रह्मणो विद्वान्" (तै०२-९) इति गुणगुणिनोः पृथकपाठ एव कण्ठरवेण ब्रह्मग: सविशेषत्वं ज्ञापयति। न च "यतो वाचो निवर्तन्ते" (ते० २-९) इति वाक्यशेषेण निर्वि. शेषत्वं वक्तुं शक्यं, तस्य वाक्यस्य ब्रह्मानन्दस्यान्येषामानन्द- सत्परिच्छेदवारणपरत्वात्। अन्यथा तत्रैवोत्तरार्द्धे "आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान्न विभेति कुतश्न" इति भेदनिदेशो वेदनक्रिया- वविषयत्वनिर्द्ेशश् विरुद्धेयत। नहि युष्मत्पक्षे धर्मधर्मिभावेन निर्देशः सङ्गच्छते। वेदनविषयस्तु सुतरामनवगमस्तस्मादान- न्द्मयः परमात्मैवेति सिद्धम्। किश्च मयटो विकारार्ये को वा- नन्दमयपदार्थ इति विवेचनीयं चेतनोऽचेतनो वेति। न ता वच्चेतन इति वाच्यं, तस्य निर्विकारत्वात् एकरसत्वाच्च। नाष्यचेतनः जडत्वात्। इतरथा घटादीनामप्यानन्दाश्रयत्वाप- सेः, तेषामपि जढत्वसाम्यात् यस्माद्विकारार्थः कोपिन घटते, तस्मात्माचुर्यार्थ एव मयद् आनन्दप्रचुरश् परमात्मा श्रीभग- यान् पुरुषोत्तम एवेत्यलं विस्तरेण ॥। २० ॥। इत्यानन्दमयाधिकरणम् ॥कष॥

करणम् ] प्रथमाध्याये द्वितायस्तरक्गः । १९

( ७ अन्तरधिकरणम्। २१ -२२ ) एवमधिकरणद्वयेन सामान्यतः क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोः कारणत्वं निरस्तमिदानीं विशेषतः पाप्तैश्वय्यीणा क्षेत्रज्ञानां चेतनानां म- धानकार्य्याणामाकाशादीनामचेतनाना चेतनत्वं निराकरो- स्यापादसमास्ेः । अन्तस्तद्धर्मोपदेशात ॥ २१ ॥ छान्दोगैरिदमाम्नातं "एषोऽन्तरादित्ये हिरण्मयः पुरुषो रश्यते हिरण्यरमश्रुर्हिरण्यकेश आप्रणखात् सर्वे एव सुवर्णः" "तस्य यथा कप्यासं पुण्डरीकमेवाक्षिणी तस्योदिति नाम स- एष वै सर्वेभ्यः पाप्मभ्य उदितः।उदेति ह वै सर्वे्य: पाप्मभ्ो य एवं वेद तस्य ऋक साम च गेयावित्यधिदेवतम्" (छाक ए० १-६ ७,८) "अथाध्यात्ममपि अथ य एषोन्तरक्षिमि पुरुषो दृश्यते सैवके तत्साम तदुक्थं तद्यजुस्तद्रूह्म तत्यैतस्य तदेव रूपं यदमुष्य रूप यावसुष्य गेया तौ ज्ञेयौ यन्नाम" (छा उ० १-७-५) इति। तत्र संशयः आदित्यमण्डलाक्ष्णोरन्तस्थ- त्वेन श्रयमाणः पुण्यवशात्माप्ैश्वयर्थ: कश्चित् सवितादिक्षेत्र-

श्रीपुरुषोत्तम इति। ककि तावत् : क्षत्रज्ञ एवरेति, हिरण्यशम- श्रुरितियादिरूपकथनेन शरीरयोगश्रत्रणात्। किश्च "ये (१)चैत- स्मात्पराश्चो लोकास्तेषां चेष्टे देवकामानां च" (छा० उ० १- 8-८) इत्यादिना "स एष ये चैतस्मादर्वाश्चो लोकास्तेर्षां चे- ष्टे मनुष्यकामानाम्" (छा० उ० १-७-६) इत्यादिना चो- भयोरप्यैश्वर्येयत्ताश्रवणात् "एषोऽनतरादित्यः । एषोऽन्तरा- (१) 'ये चामुष्मात्' क० ।

२० वेदान्तसिद्धान्तजाहव्यां - [ ७ अन्तरधि- क्षिणी" इत्यादिपराश्रितत्वश्रवणाच्च। नहीशवरे भगवति रूप- बत्वपरिच्छिनैश्वर्यपर।श्रत्वनीवारणर्मार्ण श्र- वणं कापि दृश्यते, प्त्युत तद्विपरीतश्रवणात्-"अशब्दमस्पर्श- मरूपम्" (का० १-३-१५) इति "एष सर्वेश्वरः । एष स- र्भूताधिपतिः" (बृ० उ० ४-४-२२) इति "स वा कस्मिन्प्रतिष्ठुते" इति "स्वमहम्नि" इसादिना। किश्च शरीरयोगे परिच्छिन्नेश्वयर्ये च सति कर्मयोगोऽपि दुर्बार: शरीरादिकारणत्वात; तद्वत् सुखदुःयोरवश्यंभावित्वात । तस्माद्विरण्यगर्भादिष्वन्यतमः कश्चित् क्षेत्रज्ञ एवेति भाप्ते शाध्द्ान्तमाह-अन्तस्त्द्धर्मोपदेशात्। आदित्याक्षणोरन्तः श्रूयमाण: पुरुषः सर्वेश्वर एव। कुतः ? तद्धर्मोपदेशात् तस्यै- व धर्माणामस्मिन्वाक्य उपदेशात्। तथाहि, "सर्वेभ्यः पाप्म- क्य उदितः" (छा० उ० १-६-७) इति सर्वपापगन्धसस्ब- न्घासंस्पर्शत्वम् "उदेति सर्वेभ्यः पाष्मभ्यः एवं वेद" (छा० ए० १-६-७) इति स्वोपासकस्य सर्वपापेभ्यो मोचयितृत्वं "सैवर्क् माम तदुक्थं तद्यजुः" (छा० उ० १-७-५) इति सर्बा- त्मकत्वमित्यादिना ब्रह्मण एवासाधारणसुपदेशोऽत श्रूयते। तथा- डन्यतरापि "आत्माऽयहतपाप्मा" (छा० उ० 6-9-१) इ- त्यादिसंसारबन्धस्थितिमोक्षहेतुरिति, "एष सर्वभुतान्तसत्मा2 इत्यादिना। न ह्येतेपामन्यत्र सम्भवः। क्षेत्रज्ञानां कस्यचिदपि सर्वपापविनिर्मुक्तिर्नास्ति। अतः परमेश्वर एवर। न च रूपवनवं विरुद्धयते सकल्पत्वादीनां स्वाभाविकधर्माणामिव रूपनच्व(स्थ) शास्त्रसिद्धत्वात्। न च मायिकत्वकल्पनावकाशः, मोक्षश्रुतिवि- राध त् । तथाच- "यदापश्यः पश्यते रुक्मवर्ण कर्त्तारमीशपुरुष ब्रह्मयोनिम्। 1

-करणम् ] प्रथमाध्याये द्वितीयस्तरक्कः । २१

तदा विद्वान पुण्यपापे विधूय निरज्जनः परमं साम्यसुपैति"॥ इति श्चत्या भगवद्रूपदर्शनं मोक्षफलकत्वेन प्रतिपादते, तत्र मायिकत्वारोपणे मोक्षविरोधः । नहि मायावस्तुदर्शनं मोक्षफ- लकं भवितुमईति। तथात्वे सति स्वस्यान्येषा च देहानां पृथि- व्यादीनां च मायामयत्वाविशेषात् तद्दर्शनस्य सर्वपराप्तत्वात् स- र्वमोक्षप्रसङ्ग:। तस्मात्परमार्थ एव भगवदीयो विग्रहो नित्यदि- व्यापाकृतद्रव्यलक्षण उपासकानां सर्वपुरुषार्थसाधक इति। तथाऽन्यत्रापि श्रूयते- "वेदाहमेतं पुरुषं महान्त- मादित्यवर्ण तमसः परस्तात्" इति। समस्ताः शक्तयश्चैता नृप यत्र प्रतिष्ठिताः। तद्विश्वरूपवैरुप्यं रूपमन्यद्धरेर्महत् । समस्तशक्तिरूपाणि तत्करोति जनेश्वर। देवतिर्यद्धानुष्यारूय चेष्टावन्ति स्वलीलया।। जगतामुपकाराय न सा कर्मनिमित्तजा। इसादिपराशरवचनात्। श्रीपश्चरात्रे च- यो वेत्ति भौतिकं देहं कृष्णस्य परमात्मनः । स सर्वस्माद्वहिः कार्य्यः श्रैतस्मार्त्तविधानतः ।। मुखं तस्यापि चालांक्य सचैलं स्नानमाचरेत्। इसादि, न भूतसङ्गसंस्थानो देहोऽस्य परमात्मनः । इति महाभारताच। न च परिच्छिन्नैश्वर्यमत्र विधी- यो, अधिदैवादिव्यवसायपरत्वात्। परिच्छेदवाक्यस्यैकदेशक-

२२ वेदान्तसिद्धान्तजाहव्यां- [ ७ अन्तरधि-

थनेनैश्वर्यस्य परिच्छेदशङ्का। यथाऽनन्तब्रह्माडनायकोपि श्री- रामः 'अयोध्याधिपतिः' इत्यादिव्यपदेशेन परिच्छिद्यते, तथा- Sत्रापि; अन्यथाऽधिदैवतविभागानुपपत्तेः। न च "अन्तरादिस" इत्युक्तौ पराश्रयत्वापत्तिर्तराच्या सर्वाश्रयत्ववत् सर्वान्तरत्वस्यापि शास्त्रसिद्धत्वात् "अन्तः पविष्टः शास्ता जनानाम्। एष सर्वभू- तान्तरात्मा" "यः पृथिव्यां तिष्ठन्" इसादिना । नच 'अश- व्दम्' इत्यादिवाक्यविरोधः शङ्गनीयः, तस्य प्राकृतशब्दादिनि षेधपरत्वात्। तथाऽन्यत्र तह्ुणत्वेनाप्राकृतत्वं स्वाभाविकत्वं, च गम्यते "सर्वकर्मा सर्वकामः सर्वगन्धः सर्वरसः" (छा. उ. ३-१४-२) इत्यादि । यदुक्त्कं शरीरयोगादिना कर्मयोगो दुवार इत्यादि। तदत्यन्ततुच्छं, तस्य सर्वनियन्तृत्वात्। न हि रूप- श्रत्रणवत् कुत्रापि तस्य कर्मयोग: श्रूयते। पत्युत कर्मनियन्त- त्वं च मन्त्रैः प्रतिपाद्यते "कर्माध्यक्षः सर्वभृताघिवासः" इत्या- दिभिः। नतु देवानामपि कर्मण्यनधिकारात् कर्मभांवत्वमिति चेत् १ न, क्रियमाणकर्माभावेऽपि सश्चितपारब्धयोः फळस्य सुखदुःखलक्षणस्य तेषामपि सच्चात् । दश्यते च तेषां पुण्यक- र्भभिर्भोगाधिक्यं पापश्चासुरादिजनितदुःखमिति। देवानां सुखाधिक्येऽपि परस्मान्व्रयं यस्य न (तस्य) सुखभोक्तृत्वम्। पुरुषोत्तमपारतन्त्रयादपि न देवानां तच्वम्। "भीषास्माद्वातः पवते भीषोदेति सूर्य्यः" इसादिश्रवणात्। नतु युष्मत्पक्षे मु- क्ानामपि भगवत्तन्त्रत्वान्न स्वातन्त्र्याभ्युपगमस्तथा सति-मुक- बद्धयोः पारतन्त्र्याविशेषान्यस्य मुक्तावपि तादवस्थ्यमिति चत् ! न, मुक्तानां सर्वेश्वरतन्त्रत्वेऽपि भयकारणाभाव्ात्न भयम- सिति। अन्येषां तु चतुमुखपरयर्यन्तानां तन्भावाद्भ्यं विद्यते। एतदुक्त भवति भयकारणं हि सर्वेश्वरावद्रगवतोन्तरत्वम्।

करण़म् ] प्रथमाध्याये द्वितायस्तरकः ।

च देवादिषु सत्वान्म्रयमपि श्रूयते ।मुक्तानां तादृशाना सुमुक्षूणां च तदभावान्न भयमिति। विद्यते चान्वयव्यतिरेकवाक्ये

विन्दते अथ सोऽमयं गतो यदा होवैष तस्मिन्नुदरमन्तरं कुरुते अथ तस्य भर्य भबति" (तै. २-७) इति। अनन्याश्चिन्तयन्तो मां ये जना: पर्युपासते। तरषां नित्याभियुक्तानां योगक्षेमं वहाम्यहम् ।।" (गी. ९- ३१) इति भगवद्रचनमिति । अस्यार्थ :- यदा, यस्मिनू, थ्री- भगवतो निर्हेतुककपाकटाक्षसमये एषः अनन्यशरणो वि- दान् एतस्मिन् पुरुषोत्तमे भगवति अभयं यथा स्यात्तथा प्रतिष्ठामुक्तव्यभिचारशून्यामनन्यनिष्ठा तस्यैव कृपया वि- दते लभते। अथ उक्तनिष्ठालाभानन्तरमेव अभयं गतो भवति भयकारणान्यनिष्ठाभावात् । पुरुषोत्तमत्वं व्यअ्ञ्जयन् विशिनष्टि अदशये दृश्यो जडवर्गस्तद्विलक्षणे। अनात्म्ये आत्मनां चेतनानां वर्गमात्म्यं तन्दित्रे क्षराक्षराभ्पां विजातीये, तथाच श्रुतिः-"प्रधानक्षेत्रज्ञपतिर्गुणेशः" इति। अनिरुक्ते इंयत्तावच्छिन्नविषयकशब्दनिर्वाच्ये। निरतिशये निरक्कशैश्वर्येऽन- न्ताचिन्त्यशक्तौ इत्यर्थः । प्रतिष्ठाशब्द्ो 'नित्याभियुक्तानाम्' इतिपदेन भगवतैव व्याख्यातः । नित्याभियुक्तं चानन्यनिष्ठमे- व। यदा चाजानकाले एषोऽविद्वान् उक्तलक्षण उदरम् ईषदपि साघनादित्रयाणामेकतमं कमप्यन्तरम् अन्यनिष्ठां कुरुते तस्य भयं भवतीत्यर्थः । "तन्निष्ठस्य मोक्षव्यपदेशात्"(ब्र. सू. १- १-७)इत्यत्र सूत्रकृतापि व्यतिरेकमुखेन तदन्यनिष्ठस्य संसा- रित्वमुक्तं भवति "अथोऽन्यां देवतासुपासते" इत्यादिवाक्या-

२४ वेदान्तसिद्धान्तजाइव्यां- [७ अन्तरधि- नामप्येतदर्थकत्वम्। पतच्चोक्तमेत्र स्पष्ट श्रयते चान्यत्र "यो। ह्वां देवतामतियजति परस्वायै देवतायै च्यवते न परं भागो।ि पापीयान्भवति"इत्यादि। स्मर्य्यतेऽपि- ईश्वरो भगवान्विष्णु: परमात्मा सनातनः । शास्ता चराचरस्यैको पतीनां परमा गतिः ।। ध्यायतेऽर्चते स योऽन्यं विष्णुलिङ्गसमाश्रितः। कल्पकोटिशतेनापि न गतिस्तस्य विद्यते।। इत्यलं पासङ्रिकोक्या। तस्मात्पुरुषोत्तम एवादित्याधन्त :- स्थो न देवप्रभृतिषु कतमोऽपि क्षेत्रज्ः ॥ २१ ॥ इतथ- भेदव्यपदेशाच्ान्यः॥ २२॥ आदित्याद्यन्तःस्थः परमेश्वर एव। कुनः ? मेदव्यपदेशात् आदित्यादिक्षेत्रज्ञवर्गान्भेदेन व्यपदिश्यते परमपुरुषस्तस्मात् । श्रूयते चान्तर्थ्यामिब्राह्मणे-"य आदित्ये तिष्ठन्नादित्यादन्तरो य- मादित्यो न वेद यस्यादित्यः शरीरं य आदित्यमन्तरो यमय- त्येष ते आत्मान्तर्याम्यमृतः"(बृ. उ.३-७-९) इत्यादिना । तस्मात्परं ब्रह्मैवादित्याक्ष्णोरन्तःस्थमिति सिद्धम्। इत्यन्तरधिकरणम् ॥ ७ ॥

करणम् ] प्रथमाध्याये द्वितीयस्तरङ्गः । २५

(८ आकाशाधिकरणम् । सू० २३) आकाशस्तल्िङ्गात ॥ २३ ॥ इंद श्ूयते छान्दोग्ये शालावत्यजैवलि(१)संवादे-"अस्य लोकस्य का गतिरित्याकाश इति होवाच सर्वाणि ह वा इमानि भृतानि आकाशादेव समुत्पद्यन्त आकाशं पत्यस्तं यन्त्याकाशो ह्ेवैभ्यो ज्यायानाकाशः परायणम्" इति। तत्र संशयः-किमत्रा- काशशब्दवाच्यो भूताकाश उत परमेश्वर इति। कि तावत्माप्तम? भूताकाश इति । कुतः ? आकाशशब्दस्योभयवाचकत्वेऽपि भूता- काशे माचुर्य्यादन्तरङ्गत्वरं, ब्रह्मपरत्वं क्क(२)चिद्रेद एव, अ- तो गौणत्वम् । मुख्ये संभवति गौणस्यान्याध्यत्वादिति मा- पेऽत्र ब्रूम :- आकाशस्तल्लिङ्गात्। आकाशोऽत्र परमेश्वर एव न भूताकाशः । कुतः ? तल्लिङ्गात् । लिंङ्गं चाव्यभिचारिधमः। ली- नं स्वावच्छिनं धर्मिविशेषं गमयतीति तथेति व्युत्पच्याऽपि वा- क्यशेषे परस्यैवासाधारणलिङ्गानां सर्वकारणत्व्रज्यायस्त्पराय- णत्वादीनां श्रवणात्। न ह्वतेषां भूताकाशे संभव इति याचत्। नन्ताकाशस्यापि वाय्वादीनां कारणत्वं तेभ्यो ज्यायस्तं तेषां परायणत्वं च संभवसवरेति चेत् १ न, वाय्वादीनां कारणत्वा- दिसंभवे सत्यपि "सर्वाणि ह वा इमानि भृतानि" इति सर्वपद्- पाठात् सर्वकारणत्वादीनां लिङ्गा नामसंभवस्तदवस्थ एव। नहि आकाशस्वात्मकारणत्वमस्ति। तथा सति आत्माश्रयतापत्तेः । (१) शालातत्यो व्र ह्मणो जैवालराजं पृ्छति, स च घदति, तस्मिन् संवादे इत्यर्थः । (२) "यदेष आकाश आनन्दो न स्यात्" (तै.२-७) "आकाशो वे नाम नामरूपयोरनिर्वहिता से यदन्तरा तङ्गह" (छा० उ० ८- १४-१) इत्येवमादौ। ४

२६ वेदान्तसिद्धान्तजाहव्यां- [८ आकाशाघि-

ननु तव पक्षेऽवि कारणस्य कारणान्तरानभ्युपगमादात्माश्रयत्व- स्य साम्यमेवेवि चेत्? न, यदि मकृतस्थान्यत्र श्रूयमाणं कायर्य- त्वं तहि तस्य गौणत्वेनात्माश्रयत्वं दूषणमेव । अस्माकं तु पर- मेश्वरस्य श्रीभगवतः सर्वत्रात्मसन्नारायणादिशब्दैः कारणत्व- मेव भ्रयते, कार्यत्वस्य कुत्राप्यमसिद्धत्वात्। मत्युतात्मा- श्रयत्वानन्यकारणकत्वादि श्रुतिभिरेव पतिपाद्यते-"सकारण करणाधिपाधिष:" [इति] इतरकारणकारणत्वमुपक्रम्य "न तस्य कश्चिज्जनिता न चाधिप:" इत्यादिना। तच्च श्रुतिप्माणसिद्धं भूषणमेव। अतो नोक्तदोष:। यदुक्तम्-आकाशशब्दस्योभय- परत्वेऽपि आकाशे पाचुय्यान्मुख्य इति। तन्न, योगवृत्या ब्रह्म- ध्यपि सुख्य एव आसमन्तात काशते काशयतीसाकाशः सर्व- मभिव्याप्याकाशत इति वा; "तमेव भान्तमनुभाति सर्वें तस्प भासा सर्वमिदं विभाति" इति श्रुतेः। न च रूढ्या योगस्य बाध इति वाच्यं, रूख्याप्याकाशश्दस्य ब्रह्मपरत्वं श्रुतिसिद्धमेव "कोऽन्यात् कः भाण्याव यद्येष आकाश आनन्दो न स्यात्" (तै. २-७) "आकाशो वै नामरूपयो(१)निर्वहिता" (छा. उ. ८-१४-१)। अत आकाशशब्दोऽत्र ब्रह्मपर एवं। अन्यत्रापि कारणत्वज्यायस्त्वादीनां ब्रह्मलिङ्गत्वेन स्पष्टपठित- त्वात् "सोऽकामयत सर्वमसृजत विज्ञानमानन्दं ब्रह्म (२)शतेदातुः परायणम्" (बृ.उ.३-९-२८) "ज्यायान पृथिव्या ज्या- यानन्तरिक्षात्" (छा. उ.३-१४-३) इसादिना। भकरणो- (१) निर्वाहता उत्पत्तिस्थितिहेतुः। अस्याग्र 'ते यदन्तरा ब्रह्म' इति वाक्यशेषा वर्तते। ते नामरूपे 'यदन्तरा' यस्मादन्ये यस्य वा मध्ये स्तः तन्नामरूपास्पृष्ट ब्रह्मेति तदर्थः। तस्मादू वाक्यशेषादू आकाशां ब्रह्म इति गस्यते इति भावः । (२) रातेः घनस्य दातुः यजमानस्येत्यर्थः।

करणम् ]. प्रथमाध्याये द्वितीयस्तरञः । २७

पसंहारे च "एष(१)परो वरीयान्" (छा. उ. १-९-२) इसादिना। नतु आकाश इति श्रुतिः तस्पाश्च लिङ्गापक्षया बली- यस्त्वम्। तथोक्तं भगवता जैमिनिना पूर्वकाण्डे "श्रुतिलिङ्गवा- क्यप्रकरणस्थानसमाख्यानां समताये पारदौर्बल्यमर्थविप्कर्षात्" (जै. सू. ३-३-७-१४) इति। नहि बलीयः ममाणं दुर्बलेन बाधितुमईतीति चेत ? न, पमाणस्य वलीयस्त्वेऽपि प्रमेयलिङ्गो- पपच्तावेव तस्य पवृत्तिरनुपपचौ चापव्ृत्तिरिति न्यायः। अत्र परस्य ब्रह्मणोऽसाधारणाना लिङ्गानां भूताकाशे सर्वभाऽनुप- पत्नत्वाद् अनुपपत्तिसहायस्य लिङ्गस्य मावल्याचेन श्रुतेर्बांधो घटते इति उभयोरपि शब्दवृत्योर्मुख्यत्वाविेषात्। यथा कृशेन केन- चित्पुरुषेण बलीयांस देशीया जना वाधितुमनरई अपि राज- सहायेन तेनैव सर्वेSपि वाध्यन्ते तद्वदत्राषि केवलेन लिङ्गेन निर्बलत्वाद्धलीयसी श्रुतिर्वाधितुमनईषि बलवदनुपपत्तिपमाणस- हकृतेन तेनैव बाध्यते सापीति न विरोध इति। तत्सिद्धमाकाश्न परमात्मैवेति॥२३॥

इत्याकाशाधिकरणम् ॥

(२) एतस्य परत्वं देशतोऽनननतव वरीयस्त्वं च गुणत उत्षवत्ं बोष्यम्।

२८ वेदान्तसिद्धान्तजाहव्यां- [९ प्राणाधि-

( ९ प्रणाधिकरणम् । सू ० २४ )

अत एव प्राणः ॥ २४ ।। तत्रैव श्रूयते आकाशवाक्यानन्तरमुद्धीथे"परस्तोतर्या (१)देवता पस्तावमन्वायत्ता" इत्युपक्रम्य "तां चेदविद्वान्पस्तो- ष्यसति मूर्द्ा ते व्यपतिष्यति कतमा सा देवतेति प्राण इति हो- वाच सर्वाणि ह वा इमानि भूतानि माणमेवाभिसंविशन्ति म्राण- मभ्युज्जिहते सैषा देवता पस्तावमन्वायत्ता" (छा. उ.१-११. ४, ५) इत्यादि। तत्र प्राणशब्दस्यापि वायुवृत्ता(२)ब्रह्मण च. प्रयोगदर्शनात्पृर्ववत् संशयः। कि युक्तम् ? वायुदत्तिरेवात्र प्राणशब्देनोच्यते। कुतः ? तत्रैव माणशब्दस्यातिमसिद्धत्वात्, वेदे हि पाणेन्द्रियसम्वादे प्रयोगदर्शनात ; इति पाप्ते मब्रूतेऽति- देशसुखन-अत एव प्राणः। प्राणशब्दवाच्यः पुरुषोत्तम एच .न वायुदृत्ति:। कुतः ? अत एव तल्लिङ्गादेव "सर्वाणि ह वा इमा: नि भूतानि प्राणमेवाभिसंविशन्ति प्राणमभ्युज्जिहते" इति वाक्य: केषे सर्वभूतसम्वेशनादिब्रह्मलिङ्गस्य श्रुतत्वात् अतिदेशप्रयोजन- भूताशङ्काऽस्तु। ननु "यदा वे पुरुषः स्वपिति प्राणं(३)तर्हि वाग- व्यति प्राण चक्षुः प्राणं श्रोत्रं प्राण मनः(४)स यदा प्तिबुध्यते (२) धनार्थी चाक्रायणर्षी राज्ो यज्ञं गत्वावाच-हे प्रस्ततिंः।या देवता प्रस्तावं सामभक्तिम् अन्वायत्ता अनुगतेति। (२) "प्राणबन्धनं हि सोम्य मनः" छा. उ. ६-८-२) "प्राणस्य प्राणम्" (बृ. उ. ४-४-१८) इत्येवमादौ क्वचदेव वेदे इति शेषः। तत्र प्राणः परमात्मा बन्धनमाश्रयो यस्येति ब्रह्मोच्यते। (३) तर्हि तस्यामवस्थायाम्। वाकू इत्यनुक्तकर्मेन्द्रियोपलक्षणं, वक्षुः शोत्रे बुद्धीन्द्रियाणां, मनश्चं बुद्धेरिति बोध्यम्। () 'स' आदर्श पुस्तके नासत, अस्ति चतत्र 'चक्षुः प्राणं मनः प्राणं ओजं यदा' इति मनःथोत्रयोर्व्यत्यासेन पाठः।

करणम् ] प्रथमपध्याये द्वितीयस्तरङ्गः । २९

माणादेवाधि पुनर्जायते" (श. ब्रा. १०-३-३-६) इत्यादि- श्रुत्या वायुवृत्तिलक्षणे म्राणेऽपि कार्यपवेशनादिश्रवणात्तदेवात्रो- पास्यतया विधीयते इति चेत् ? न, तत्रेन्द्रियमात्रसम्वेशनसंभवे- 5पि महाभूतानामचेतनानां चेतनानां च सम्वेशनादेः पुरुषोत्तमं बिना कुत्राप्यश्रवणात्। तस्माच्चेतनाचतन विलक्षणपरमकारण- मेव सर्वशक्ति ब्रह्म प्राणयति सर्वमिति प्रकर्षेणाणिति लभ्यते- डस्मिन्स्वे जगदिति वा प्राणशब्दवाच्यमिति सिद्धम् ।

इति पाणाधिकरणम् ॥ ९ ॥

( १० ज्योतिरधिकरणम् । सू० २५-२८) ज्योतिश्रस्णाभिधानात ॥२५।। इदमाम्नायते छान्दोग्ये गायत्रीविद्यायाम्-"अथ यदतः परो दिव्यो ज्योतिर्दीप्यते विश्वतः पृष्ठेषु सर्वतः पृष्ठेष्वतुत्तमे- षूत्तमेषु लोकेष्विदं वाव यद्यदिदस्मिन्नन्तः पुरुषे जयोतिः" (छा. उ. ३-१३-७) इति। तत्र सन्दिह्यते किमत्र ज्योति :- शब्दाभिधयं प्रसिद्धज्योतिः परं ब्रह्म वा? तत्र ज्योतिःशब्द- स्य तमोनिवारकत्वप्रसिद्धेः तदेव श्वत्या व्युत्पाद्यते, दीप्यते इति घुमर्यादत्वश्रवणाच्च। न च भौतिकेऽपि घुमर्यादत्वमनुप- पत्रमेव अर्वागपि दिवो दर्शनादिति वाच्य, तस्योपासनार्थ द्युम- र्यादत्वस्य विधानमविरुद्धम्। न हि ब्रह्मणि त्त्वं युक्तं, तस्य विः शुत्वेन निष्पदेशत्वात्। किश्च "तदेतद दष्ट चश्रुतं चेत्युपासीत चक्षु- ष्यःश्रुतो भवतिय एवं वेद" (छा०उ०३-१३ ८)इति अल्पफलश्र-

३० वेदान्तसिद्धान्तजाह्न्यां- [१० ज्योतिरधि-

वणादपि।तस्माद्भौतिकमेत्र तेज इति माप्ते बूप :- उ्योतिश्चरणाभिधा- नात्। अत्र ज्योतिःशब्दवाच्यं निरतिशयदीप्तिमत्परं ब्रह्मेव "पादो ऽस्य सर्वाभृतानि त्रिपादस्यामृतं दिवि" (छा.३-१२-६) इतिच- तुष्पादत्वेन निर्देशात्। पूर्वस्मिन्वाक्ये ुसम्बन्धितया भसिद्धं ब्रह्मात्रापि घुमबन्धाविशेषाद्यच्छब्देन प्त्यभिजायते । यच्छब्द- स्य सर्वनामत्वेन प्रसिद्धार्थपरत्वात्। अतो न भौतिकं तेज: । न च यदतः पर इति मर्यादाश्रवणविरोध इति वाच्यम् उत्कृष्टतापरत्वात्। अत्र परशब्दस्य नाव्यापकत्वविवक्षा, नापि फलश्रवणविरोधः । श्रयते च ज्योति:शब्दो ब्रह्मपरत्वेन (१)“तद्देत्रा ज्योतिर्षा ज्योतिः" इत्यादिना । नहि ब्रह्मो- पासनेSल्पाधिक्यफलनियमोऽस्ति। यत्र यथोपासनं तत्र तथैव फलं तस्य तु सर्वफलदातृत्वात् सर्वमुपपद्यते। तथाच श्रयते वाजसनेयिनामग्निरहस्ये-"तं यथा यथोपासते तदेव भवति"इति। अत्र च ब्रह्मण: कौक्षेयज्योतिषा तादात्म्योपासने तात्पर्थ्यमिति भावः ।२५।। छन्दोऽभिधानान्नेति चेन्न तथा चेतोऽर्पण- निगमात्तथाहि दर्शनम् ॥ २६ ॥ पूर्ववाक्ये "गायत्री वा इदं सर्वम्"(छा. उ. ३-१२-१) इत्युपक्रम्यतावानस्य महिमा" (छा. उ. ३-१२-६) इत्यस्यापि वाक्यशेषस्य उपक्रान्तगायत्रीछन्द्वोविषयत्वेन छन्दम पवाभिधानदर्शनान्न ब्रह्मण इति चेतु ? न, तथा चेतोऽर्पण- निगमात्। न ह्त्र गायत्रीशब्देन छन्दोमात्राभिधानमभ्युपग- न्तव्यं, वर्णसन्निवेशमात्रायास्तस्याः सर्वात्मकत्वासंभवात् ; (१) 'सदैष' आदर्शपुस्तके।

करण म् ] प्रथमाध्याये द्वितीयस्तरभ्नः । ३१

अपि तु ब्रह्मण्येव गायत्रीद्वारण चेतोऽपर्ण चित्तसमाधानं निग- म्यते। गायत्रीसादृश्यानुसन्धानं वा फलार्थमत्रोपदिश्यने। तत्र दष्टान्त :- तथाहि दर्शनम्। यथा गायत्री षडक्षरैः पादैश्चतु- उपदा एवं ब्रह्मापि चतुष्पादिति चतुष्पदत्वयोगात्सादृश्यम्। ननु गायतर्याश्चतुष्पातवं विरुद्धमिति चेत् ?न, "इन्द्रः शचीपतिर्ब- लेन पीडितो दुश्च्यवनो मृषा सत्सु सासहिः" इत्यत्र गायत्र्या- श्रतुष्पात्श्रवणात। तथाऽन्यत्रापि छन्दोभिघायिशब्दस्य साद- श्यात् प्रयोगो दृश्यते। "ते वा एते पश्चान्ये पश्चान्ये दश सन्तस्त- त्कृतम्"इत्युपक्रम्याह-"सैषा विराड्" (छा. उ. ४-३.८) इति। तस्माद्वायत्रीशब्दोऽपि सादृश्याड्ह्मैव। यद्वा, तथाहि दर्शनं दृशयते चान्यत्र विकारद्वारेण (१)एवकारेणोपासनमिसर्थः । "एतं ह्वेव बह्तृचा महत्युक्थे मीमामन्ते एतमग्नावध्वर्यव एतं महाव्रते छन्दोगाः" (ऐ.आ.३-२-३-१२) इति श्रुतौदृष्टम् ॥२६॥ भूतादिपादव्यपदेशोपपत्तेश्रैवैम ॥२७। गायत्रीशब्दवाच्यता ब्रह्मण एवाङ्गीकर्तव्या। कुतः? चैवमि- ति चकारोत्रावधारणे, एवमेवेति यावत्। ब्रह्मण एव गायत्री- पदार्थत्वाभ्युपगतावेव भूतादिपादव्यपदेशोपपत्तेः भूतपृथिवी- शररिहृदयानां चतुष्पात्वोपपत्तेर्न तु छन्दोमात्रस्येत्यर्थः ।।२७।। उपदेशभेदान्नेति चेन्नोभयस्मिन्नप्यविरोधात॥२८॥ नतु पूर्वत्र वाक्ये "त्रिपादस्यामृतं दिवि"(छा. उ.३-१२- ६) इति सप्मीविभन्नयाSSघारत्वेन निर्देश्ञात् "अथ यदतः (१) अत्र 'द्वारेण ब्रह्मण एवोपासनमित्यर्थः' इति पाठः साधी- यान्। आदर्शपुस्तके 'द्वारेण एवकारणेपास्वनमित्यर्थः' इति वर्त- ते, तद्शुद्धप्रायम्।

३२ वेदान्तासिद्धान्तजाहव्यां- [ ११ इन्द्रप्राणाधि

परो दिवो ज्योतिः" (छा. उ. ३-१३-७) इत्युत्तरत्र पश् म्याऽवधित्वेन द्यौःनिर्दिश्यते। तथाच विभक्तिभेदेनोदेशस्या। भेदाज्जयो[ति]र्वाक्येन प्त्याभैज्ञायाः संभवः इति चेत्? न, कुतः उभयस्मिन्नप्यविरोधात् विभक्तिभेदेनोपदेशभेदेऽपि प्रसभिज्ञ या अविरोधात। प्रधानपातिपदिकार्थस्य प्रत्यभिज्ञा हेतोर्गुणभूर्ता सत्त्यर्थेन न प्रतिबद्ध्तुं शक्यत इति भावः। यद्वा, (द्र)योरप्े कार्थत्वमेव यथा 'वृक्षाग्े श्येनः' 'वृक्षाग्रात्परतः इयेनः' इत्यु यस्यापि प्रयोगस्य नात्पयैक्यवदन्नापीतति। तस्मान्निरततशयद्स्ति त्परब्रह्मैव तज्ज्ोति:शब्दाभिधेयमिति सिद्धम् ।२८।

इति ज्योतिरधिकरणम् ॥ १० ॥

( ११ इन्द्रप्राणाधिकरणम् । सू० २९-३२) प्राणस्तथानुगमात ॥ २९। नतु "न वै वाचो न चश्रषात्याचक्षते प्ाण एवेद सर्वम् इसारभ्य कौषीतकिव्राह्मणे प्रतर्दनविद्याम्नायते-"मतर्दनो वै दैवोदासिरिन्द्रस्य परियं धामोपजगाम युद्धेन च पौरुषेण च (कौ. उ. ३-१) इत्यार्भ्य तत्र "वरं ते ददामि" इतीन्द्रेणं क्तः पतर्दनस्तं प्रति "त्वमेव मेऽत्र वरं वृणीष्व यं त्वं मनुष्य। हिततमं मन्यसे" इति। तं वरं त्वमेवालोच्य मे महां छणी देह्ीसर्थः। एवं पतर्दनेनोक्त इन्द्र इदमाह-"पाणोऽस्मि प्रज्ञात वं मामायुरमृतमित्युपास्व" (कौ. उ.३-२ ) इति। उत्तर त्रापि-"अथ खलु माण एव मज्ञात्मा इद शरीरं परिगृद्योत्थ

करणम् ] प्रथमाध्याये द्वितीयस्तरेङ्गः । ३३

पयति (कौ, उ. ३-८-३) इति। "न वाचं विजिज्ञासीत वक्तारं विद्यात" (कौ. उ.३-४) इति च । उपसंहारे च "स एष प्राण एव पज्ञात्मा आनन्दोऽजरोऽमृतः" (कौ. उ. ३-८) इति श्रूयते। तत्रेन्द्रपाणशब्दवाच्यः कि जीवः उत परं ब्रह्मेति संशये जीव इति पूर्वः पक्षः, इन्द्रशब्दस्य तत्रैव पसिद्धेः।इन्द्रशब्दसहचरितपाणशब्दस्यापि स एवार्थ इति "तं मामायुरमृतमित्युपास्त्र"इति तस्यैवोपास्यत्वोपदेशादिति माप्ते आह-प्राणस्तथानुगमात्। "माणोऽस्मि"इत्यादीन्द्रमाणशब्दनिर्दि- ष्टःपरमात्मेव। कुतः? तथानुगमात हिततमत्वपज्ञात्मत्वानन्दत्वा- जरत्वादीनां हि तथा परमात्मपरिग्रहे सत्येवानुगन्तुं श- क्यत्वात्।२९। न वक्तुरात्मोपदेशादिति चेदध्यात्मसम्बन्ध- भृमा ह्यस्मिन्॥ ३० ॥ यदुक्तमिन्द्रमाणशब्दनिर्दिष्टः परमात्मेति, तन्नोपपद्यते, "मामेव विजानीहि मामुपास्व" इति वक्तुरिन्द्रस्य "त्रिशीर्ा- णं (१)त्वाष्ट्रमहनमरु(२)-मुखान यतीन् शालाटकेभ्य: भाय- च्छम्" इत्येवमादिभि: पज्ञातजीवभावस्यैव स्वात्मन उपास्य- त्वोपदेशात्। उपक्रमे जीवभावे निश्चिते सति "आनन्दोऽज- रोऽमृतः" इत्युपसंहारस्यापि तदनुगुणतया नेतव्यत्वादिति (१) त्वष्टृपुत्रं विश्वरूपं ब्राह्मणम् अहनम् अरुन्मुखान् रौति यथा- रथे शब्दयति इति रुत् वेदान्तवाक्यं तत् मुखो येषां ते रुन्मुखा: ते भ्योऽन्यान् वेदान्तवहिर्मुखान् यतीन् शालाष्टकेभ्योऽरण्यश्वभ्यो दस्तवानस्मि इत्यर्थः । (२) 'अरुन्मुख्यान्' आदर्शपुस्तके। ५

३४ वेदान्तसिद्धान्तजाहव्यां- [११ इन्द्रप्राणाघि- चेत् ? तत्र समाधत्ते-अध्यात्मसम्बन्धभूमा हस्मिन्। आत्मनि सम्बन्धोऽध्यात्मसम्बन्धस्तस्य भूमा बहुत्वस् आत्मन्याधेयतया सम्बध्यमानानां तदसाधारणधर्माणां तथा चिदितोश्र बहले- न सम्बन्धबहु्वस्य वक्तु: परमात्मत्वे सत्येव सम्भवात्। त. थाहि, "यं त्वं मनुष्याय हिततमं मन्यसे" इत्युपक्रमे हिततमो पासनं परमात्मोपासनमेव तस्यैव हिततमत्वात्, "तमेव वि- दित्वाऽतिमृत्युमेति" इत्यादिश्चत्यन्तरात्। तथा "एक एव सा. धु कर्म कारगति" इत्यादिसाधुकर्मकारयितृत्वं परमात्मन एव धर्मः, "तघथा(१)रथस्यारेषु नेमिरर्पिता नाभावरा अर्पिता एव मेवैता भृतमात्रा: मज्ञामात्रास्वर्पिताः पज्ञामात्रा: प्ाणेऽर्पिंताः"

रत्वं "स एष माण एव प्रज्ञात्मा आनन्दोऽजरोडमृ- तः"इत्यानन्दादयश्च हि यस्मात्परमात्मन एव धर्माः, अतो- Sस्मिन्मकरणे इन्द्रपाणशब्दनिर्दिष्टः परमातमैवोपास्य इसर्थः॥३०॥। एवं चेत्तहि कथमिन्द्रो मामुपास्वेत्युपदिष्टवानित्यत आह- शास्त्रदृष्ट्या तूपदेशो वामदेववत।।३१॥ "ऐतदात्म्यमिदं सर्वे तत्सत्यं स आत्मा तत्वमसि अय- मात्मा ब्रह्म सर्व खलु इदं ब्रह्म तज्जलानिति अभयं वै जनक भाप्तोऽसि यदात्मानं वेदाहं ब्रह्मास्मीति अन्तः पविष्टः शास्ता जनानां सर्वात्मा सत आत्मान्तर्याम्यमृतः एष सर्वभृतान्तरा त्मा एष ते आत्मान्तर्याम्यमृतः" इसादिशास्त्रदष्टया परब्रह्म- (१) यस्य अरेषु नेमिनाभ्योर्मध्थस्थशलाकासु चक्रोपान्तरूपा मेमिरर्पिता, नाभौ चक्रपिण्डिकायाम् अराः अर्पिता: एवं भूतानि पृथिव्यादीनि पञ्च मीयन्ते इति मात्रा:, भोग्या: शब्दादय: पञ्चेति दश भूतमात्रा इत्यर्थः ।

करणम् ] प्रथमाध्याये द्वितीयस्तरंङ्गः । ३५

णः सर्वान्तर्यामित्वेन सर्वात्मत्व्रमवगम्य "मामेव विजानीहि, मामुपास्व्र" इतीन्द्रस्य जीवस्यैव स्व्रात्मत्वेन परमात्मोपदेशो- 5यं यथा वामदेवः शास्त्रदष्टया स्वान्तर्यामिणं परमात्मानं पश्यन् "अहं मनुरभवं सुर्यश्च काक्षिवानृषिरम्मि विमः" (बृ० उ० १-४-१०) इति तमेवावोचत् ॥ ३० ॥ जीवमुख्यप्राणलिङ्गान्नति चेन्नोपासात्रैविध्यादा- श्रितत्वादिह तद्योगाव॥ ३१॥ "न वाचं विजिज्ञासीत वक्तारं विद्यात त्रिशीर्षाणं त्वा- छ्रमहनमरुन्मुखान्यतीन् शालाद्टकेभ्य: मायच्छम्" इत्यादौ प्रा- णशब्दवाच्यं प्ाणवायुरन्यद्वा इति पृवपक्षे वायुरेव मुख्यवृत्त्या तत्रानुगमादिति चेत् ? न, प्राणस्तथानुगमात्। प्राणशब्दवाच्यत्वं परव्रह्मैव तत् शब्दवाच्यत्वं तस्यैवातुगमात्"माणस्य माणम्"इत्या- दिश्लतेःन वक्तुरत्मोपदेशादिति चेदध्यात्मसम्बन्धभूमा ह्यस्सिन्। ननु वायुरेवोपासनाविषयस्तत्तदोपास्यस्य आत्मोपदेशात् वक्तुरि- न्द्रादेः 'मासुपास्व' इत्यात्मोपदेशादिति चेत् ? न, अस्मिनध्याये अध्यात्मसम्बन्धभूमा बहुलेन भाति तदन्येष्वनुपपत्तेः, "ना- रायणादिन्द्रोजायत" इत्यादिवाक्यात्। शास्त्रदष्टया तूपदेशो वामदेववत्। ननु मामित्यहमर्थस्य कथमपहूयत इति चेत् ? न, शास्त्रदष्टया तूयदेशो वामदेववत्। यथा वामदेवः "अहं म- नुरभवं सूर्यश्र" इत्यादिना शास्त्रदृष्ट्या तादात्म्योपदेशेन वक्तुं शक्य एव। जीवमुख्यमाणलिङ्गान्नेति चेन्नोपासात्रैविध्यादा- श्रितत्वादिह तद्योगात्। नतु जीवात्कारणं परं "माण एवेदं सर्वम्" इत्यादिना जीवमुख्यप्नाणयोः परत्वविधानादिति (२) 'अरुन्मुखान्' आदर्शपुस्तके।

३६ वेदान्तसिद्धान्तजाहव्यां- [ ११ इन्द्रप्राणाधि-

चेत्? न, यतस्तदधिकारिभेदेन प्राणजीव ब्रह्मणामुपासात्रैवि ध्यात्। ननु पकारभेदेन धर्मिभेदो विवक्षित एव इति चद्धेत्व न्तरमाह-आश्रितत्वात्। यः कारणानि निखलानि तानि कालात्मयुक्तान्यघितिष्ठत्येक: यदासी ततदधीनमासीत नामानि सर्वाणि यमाविशन्ति" इत्यादिना सर्वेषां कारणानां तत्तदा- चकानां शब्दानां च ब्रह्माश्रितत्वात्। इह वेदान्तशास्त्रे सर्वेषां तदाश्रितत्वयोगादिति । अनेन पूर्वोक्तन्पायकृतस्वरू पेण भिन्नत्वेऽि तव्याप्यत्वतदाश्रितत्वादिना चाभिन्नमिति राद्धान्तः ॥ ३१॥

इति इन्द्रपाणाधिकरणम्॥११॥

इति प्रथमाध्यायस्य प्रथमः पाद:।

इति श्रीभगवद्देवाचार्यपाद्विरचितायां वेदान्त- सिद्धान्तजान्हव्यां द्वितीयस्तरङ्ग समाप्रः ।

CHOWKHAMBÂ SANSKRIT SEREIS No. 358

श्रीमत्पुरुषोत्तमायुध पवरसुदर्शनावतार- निम्बार्काचार्यविरचिता।

दशश्लोकी।

लघुमञजूषाख्यव्याख्यया समुल्लासिता। वैष्णवसंप्रदायविदुषा न्यायोपाध्यायपदवीसनाथेन काशीस्थ पं० दुण्ढिराजशास्त्रिणा संशोधिता।

DASHASHLOKEE

by Shree Nimbârkâchârya with a commentry called Laghumanjushâ

by Shree Giridhar Prapanna Edited by P.Dhundiraj Shâstri Nyayopâdhyây & Kâvyatirth

श्रीसर्वेश्वरो विजयते। श्री६ भगवन्निम्बार्कमहामुनीन्द्राय नमः ।

भूमिका। अथेयं प्रकाश्यते मुद्रयत्वा लघुमञ्जूषाSडख्या दशश्लोकीव्या- ख्या। सेयं दशश्लोकी स्वयं भगवता श्रीनिम्बार्कमहासुनीन्द्रेण व्य-

काSSचार्यवर्यैः संक्षेपेणाऽस्यां सङ्गहीतम्। तदनु श्रमिद्भगवन्निम्बा पदवाक्यप्रमा- णपारावारीणैः श्रीभगवत्पुरुषोत्तमाचार्यदेशकैः श्रुतिस्सृतिप्रमाणग र्भिंतं वेदाग्तरत्नमञ्जूषभिधानमादिमं भाष्यव्याख्यानं दशश्लो- क्या निबद्धम्। यत्किल वाराणसेयचौखम्बासंस्कृतसीरजिनाम्ि संस्कृतपुस्तकमुद्रणालये प्राङ्मुद्वितमभूत। लघुमञ्जूषप्यस्या एव समस्तसरलार्था टीका। मिरजापुरस्थबदली(घाट)घट्टनिवासिना श्रीमदनमोहनदेवाधिदेवानां सेवाधिकारिणो महत्तमपण्डितप्रवर- श्रीगिरिधारिप्रपन्नमहोदयाः खल्वस्या निर्मातारोऽन्येषामपि छै- ताद्वैतदर्शनग्रन्थानाम्। लघुमञ्जूषातिरिक्ता अन्या अपि काश्चन दशश्लोक्याष्टका: सन्ति, यासां यथावसरमस्माभिर्मुद्रणे प्रयतिष्यते। एतत्पुस्तक- प्रकाशनसाहाय्ये प०किशोरदासमहोदयाः विशेषतो धम्यवादार्हा: येः श्रीगोकुलदासान्तेवासिन: श्रीकेशवदासमहोदयादिदमुपलभ्य मुद्रणार्थ प्रेषयद्भिर्महानुपकारो विहितः । संभाव्यते चास्या: पठनपाठनादिना महानुपकारो भविता स्वस- म्प्रदायिनां वैष्णवानां येनास्माकमस्या लघुमञ्जूपाया: प्रकाशन- परिश्रमो सफलीभविष्यति। प्रीयतां चानेन कर्मणा गोपीजनवल्ल भावतारो निम्बार्कमहामुनीन्द्र इत्यभ्यर्थयते- फाल्गुनकृष्णाचतुथ दुण्ढिराजशास्त्री ई०१९,२७ वैष्णवविदुषामनुचरः, चौखम्बासंस्कृत-सीरीज-सम्पादकः।

लघुमज्जूषाव्याख्यासहिताया दुशश्लोक्या विषयानुक्रमणिका। विषयः पृष्टमू. १ टीकाकर्तुर्मङ्गलम्। निम्बार्काचार्यगुरुपरम्पराकथनम। २ ३ त्वंपदवाच्यप्रत्यगात्मस्वरूपवर्णनम । जीवस्य ज्ञानस्वरूपत्वकथनम्। oC जीवेशयोर्भदनिरूपकं विशेषणम्। MY : ६ अचेतननिवारकं विशेषणम। जीवस्य विभुत्वखण्डनम्। ८ मायावादिमतेऽतिव्याप्तिवारकं विशेषणकथनम्। ९ आत्मन: स्वाभविकज्षानादिधर्माश्रयत्वे आक्षेपस्तत्समाधानञ्च। ६ १० ईश्वरेऽतिव्याप्तिवारकं विशेषणम्। ७ ११ आत्मनः स्वरूपज्ञानं सर्वेषां न भवतीत्यभिप्रायको द्विती. यश्लोक:। Va १२ मुक्तादिभदनात्मभेदप्रदर्शनम्! १३ मुक्तात्मनां भेदस्वरूपयोर्वर्णनम्। १४ बद्धात्मनां स्वरूपभेदयोः कथनम्। १५ मुमुक्षुभेदप्रदर्शनम्। १६ अचेतननिरूपकस्तृतीयश्षोकः । १७ त्रिविधचेतनेष्वप्राकृताचेतनवर्णनम्। O १८ प्राकृताचेतनस्वरूपवर्णनम्। ११ १९ तत्र सृष्टिक्रमकथनम्। २० ,, लयक्रमवर्णनम्। १३ २१ कालाख्याचेतनवर्णनम्। २२ तत्पद्वाच्यपरमात्मप्नतिपादकश्चतुर्थश्लोकः। १४ २३ भगवत्पदार्थाभिन्नव्रह्मपदार्थनिर्वाचकं विशेषणम्। १५ १६

दशश्लोक्या विषयानुक्रमणिका।

विषयः पृष्टम् . २६ श्रीभूलीलाख्यभगवत्पलीवर्णनपर: पञ्चमइलोकः। १७ २७ तत्र राधाकृष्णयोरन्योन्यस्वरूपात्मकत्वे प्रमाणवाक्यकथनम्।" २८ ब्रह्माण्यादिदेवीष्वतिव्याप्तिवार कविशेषणकथनम्। १८ २९ द्विभुजचतुर्भुजोभयविधकृष्णध्यानस्य तुल्यत्वकथनम्। १९

३१ उक्तसिद्धान्तविधिप्नतिपादक: षष्ठश्लोकः । "

३२ तत्पदार्थस्य सर्वोपास्यत्वरूपश्लोकार्थकथनम्। ३३ उक्तश्रीकृष्णोपासनायां सर्वेषामविकारः। २० ३४ उक्तोपासनाफलकथनम्। २० ३५ तत्पदवाच्यब्रह्मणोप्युपासनायां निम्बार्कसम्प्रदायस्यानादि- त्वकथनम् । २१ ३६ नारदस्य सर्वज्ञत्वसाधनम् । ३७ तत्वमस्यादिवाक्यार्थबोधकः सप्तमश्लोकः। ३८ चेतनाचेत नात्मकस्य सर्वस्यावस्तुत्वमिथ्यात्वादिपक्षनि- राकरणम् । २२ ३९ ब्रह्मण एव भोक्तृभोग्यनियंतृत्व रूपत्रयव्यवस्थापनम्। २३ ४० त्वंपदार्थस्य क्षेत्रश्ञस्यापि ब्रह्मस्वरूपत्वस्थापनम्। २५१ ४१ इलोकद्योक्तवाक्यार्थरल्सङ्रहपर द्वितीयकोष्टिको- पंसहार:। ४२ साधनानां कर्मयोगादीनां निरूपणम्। २६ २७ ४४ षड्विधशरणागतिवर्णनम्। २८ ४५ पट्त्सु आत्मनिक्षेपस्याङ्गित्वकथनम्। ३० ४६ ब्रह्मादिषु भक्तिमाहाम्यात्प्रह्लादादेर्मुंख्यत्वम। ४७ भक्तियोगपरो नवमश्लोकः। ३१ ४८ नवमश्लोकस्यार्थान्तरम्। ३२ ४९ साधनफलभेदेन भक्तेर्द्वैविध्यम्। ३३ ५० वैदिक पौराणिकमेदेनास्या: पुनर्द्वैविध्यम्। ३४

५२ पूर्वोक्तार्थसङ्गाहको दशमश्लोकः । ३५

३ दशश्लोक्या विषयानुकमणिका।

विषय: ५३ उपास्यरूपादिपश्चार्थप्रतिपादनम्। पृष्टम.

55 ५४ भगवदाप्तिविरोधिरूपवर्णनम्। ३७ ५५ विरोधिविशेषाहंकारादिस्वरूपम्। ५६ भगवदवतारेषु मानुष्यादिभावानां विरोधित्वकथनम्। ३९ ५८ शास्त्र विरुद्ध प्रवृत्तेस्तत्प्रतिबन्धकत्वम्। ४० ४१ ६० सामान्यतो भगवदाप्तिविरोधिवर्णनम्। ४३ ६१ वैराग्यविभागवर्णनम् । ४६ ६२ दुःखस्वरूपविभागयो: प्रतिपादनम्। ४७ ६३ वेराग्यस्य प्रकारान्तरेण विभागकथनम्। ६४ चतुर्थकोष्टिकोपसंहारः। ६५ ग्रन्थसमाप्तिः। 55

श्रीसर्वेश्वरो जयतितरां नितराम् ॥ श्रीभगवन्निम्बार्कमहामुनीन्द्राय नमः ।। लघुमञ््जूषा व्याख्या सहिता दशश्लोकी।

वरेण्यम्ब्रह्मा यैर्विविधविबुधैर्वन्द्मनिशं सुवेद्यम्वेदान्तैर्भव विटपबीजं यदुपतेः ॥। शरण्यं सर्वेषां चरणकमलं नौमि सततं सदा वृन्दारण्ये पशुपपशुदृन्दानुगमनम् ॥ १॥ नत्वाऽडद्याचार्यपादाब्जं स्मृत्वा कृष्णपदाम्बुजम्।। लघुमंजूषिकां टीकां दशश्लोक्याः करोम्यहम् ॥ २ ।। मंजूषैवात्र संक्षेपाल्लिखिता यत्र कुत्रचित्।। विलक्षणं च बालानां सुखबोधो यतो भवेत् ॥ ३ ॥

स्थितिलय ली लस्थानन्ताचिन्त्यापरिमित निरवधिकातिशयस्वरूप- गुणशक्तिकस्य के शशेषाद्यमरनिकराधीशावतंसरत्न निकरदीधि ति नीराजिताड्घ्रयुगलनखज्योत्स्नाभिह तनिजजनान्त:करणाज्ञान-

गवतो महाविभूतिपतेः पुरुषोत्तमस्यायुधपवरोऽगणितानन्तको- टिप्रचण्डचण्डांशुसमपकाशः सुदर्शनो जगदुद्दिधीर्षया भगवदा- ज्ञयाऽवनितले तैलंगदेशे द्विजवररूपेणावतीर्यर्य तत्र नियमानन्द- निम्बादित्यनिम्बार्केत्यादिनामभिर्विख्यातो भूत्या ततः श्रीम-

दशाक्षरमन्त्रराजस्तथोक्तं विष्णुयामले-

२ लघुमञ्जूषा व्याख्या सहिता-

नारायणमुखाम्भोजान्मन्त्रस्त्वष्टादशाक्षरः । आविर्भूतः कुमारैस्तु गृहीत्वा नारदाय च।। उपदिष्टः स्वशिष्याय निम्बार्कार्य च तेन तु। एवं परम्परापाप्तो मन्त्रस्त्वष्टादशाक्षरः ।। इतिमामाण्यात्सत्संप्रदायमवर्त्तकः सर्वाद्याचार्यः श्रीनिय- मानन्दो दशश्लोकीं निर्ममे। तस्या व्याख्या तु पूर्वाचाय्यैर्वि- स्तरतः कृताऽपि मया मन्दमतीनां बुद्धिपवेशार्थ तेषु तेषु तत्त- दर्थमादाय मिताक्षरैः क्रियते हरिगुर्वनुग्रहकामेन। तत्र विवरणभूतायां वेदान्तरत्नमंजूषायां कोष्ठचतुष्टयं कथितं तदत्रापि ज्ञेयं तथाहि- तत्वत्रयं प्रथमके वाक्यार्थ च द्वितीयके। तृतीये साधनं प्रोक्तं फलं कोष्ठे चतुर्थके।। तत्र तावच्चेतनाचेतनब्रह्मेति भेदेन पदार्थत्रयाणां मध्ये तं- पदवाच्यानां मत्यगात्मनां स्वरूप स्व्रयं निरुपयति ज्ञानस्व्ररूपं चेत्यादिना। ज्ञानस्वरूपं च हरेरधीनं शरीरसंयोगवियोगयोग्यम। अणुं हि जीवं प्रतिदेहभिन्नं ज्ञातृत्ववन्तं यदनन्तमाहु।।१।। यच्छब्दस्य सर्वैविशेषणैः सह सम्बन्धः । जीवमिति वि- शेष्यं पदम्। एवंभृतं जीव जीवात्मानं आहु: श्रुसादय इति शे- षः। कीदृशमित्यपेक्षायामाह ज्ञानस्वरूपमिति। यद्स्माद्वेतोः ज्ञानं चेतनं स्वरूपं यस्य स तं स्वयंज्योतिस्वरूपमात्मानं "यथा सैघवघनोऽनन्तरोऽवाह: कृत्स्नो रसघन एव एवं वा अरेऽय- मात्माऽनन्तरोऽबाह्य: कृत्स्नः पज्ञानघन एवात्रायं पुरुषः स्वयं- ज्योतिर्भवती"त्यादय: श्रुतयः आहुस्तस्माज्जडात्मस्वरूपवादि- नां तार्किकादीनां पक्षो न सम्भवति श्रुतिस्मृत्यादिपमाणहीने-

दशश्रलोकी । ३

नेतरानुमानाद्यप्रमाणत्वात्। चकारोऽहमर्थस्य संग्रहार्थ: अहम- र्थस्व्ररूपमियर्थः । नन्वहंकारस्य मायाकार्य्यत्वं प्रसिद्धमात्मा तद्रूपश्रेज्जडस्व- रूप एव सिद्ध: कथ तहि ज्ञानस्वरूपमिति भवद्दिरिः मतिपाद्यते इति चेन्न। मुक्तावस्थायामपि प्रककृतिसम्बन्धरहितानां वामदेवा- दीनामहमर्थश्रवणत्वादात्मनामहमर्थस्वरूपत्वमेव न तु प्रकृति- कार्य्यरूपोऽहंकार: "अहं मनुरभवं सूर्य्यश्रेति" श्रुतेः, किश्च प- रमेश्वरस्थाप्यहमर्थत्वं श्रूयते श्रीमुखवचनेन "मामेकं शरणं व्र- ज, अहं त्वां सर्वपापेभ्य" इत्यादिसहस्त्रशो वारंवाराभ्यासरुपेण जीवात्मनस्तु किमु वक्तव्यं विस्तरस्तु बृहन्मंजूषायां द्रष्टव्य: संदिग्धचित्तैः। नतु जीवेशयोरुभयोरप्यहमर्थाभिन्नज्ञानस्वरूपत्वं चेत्तर्हि त- योर्विशेषाभावाज्जीव एवेश्वर इति कथ न वदसीत्याशंकार्या र्व- तन्त्रपरतन्त्ररूपं विशेषमाह हरेरधीनमिति। यस्मात् हरे: पु- रुषोस्तमस्य वासुदेवस्याधीनमायत्तं सर्वदेशकालवस्तुवविषयकज्ञा- नादौ सर्वकालस्वरूपस्थितिमटटत्तिपूर्व ककर्मपृत्यादौ च श्रीपुरु- षोत्तमायत्तसत्ताकमित्यर्थः। पुरुषोत्तमस्तु स्वतन्त्रसत्ताक एव तस्मात्तयोर्महांतो विशेषाः संत्येवातो हरौ नातिपसङ्ग इत्यर्थः । · "यदासीत्तदधीनमासीदि"त्यादिश्रुतेः ।

स्त्येव तस्यापिपरतन्त्रत्वसाम्यादिति चेत्तत्राह शरीरसंयोगवियोग- योग्यमिति। शरीरशब्देनोपलाक्षितानां बाह्याभ्यन्तरकरणपाणदीना कार य्यकारणाभेदेनानादिकर्मात्मिका विद्यापकृत्पादीना च संयो- गस्य वियोगस्तस्य योग्योऽईस्तं यस्मादेतेभ्यः सर्वेभ्य: स्वरूपेण पृथग्भबितुं योग्यों भवति तस्मात्परतन्त्रसाम्येऽप्यचेतनात्पृथ-

लघुमञ्जूषा व्याख्या सहिता-

गभवन रूप विशेषगुणाश्रयत्वादात्मनो नाचितनस्वरूपत्वमित्यर्थः । इत्यनेनाऽस्य हरिगुरुकृपयानादिकर्मात्मिकामविद्यामपहाय मो- क्षभक्तिस्वरूपकत्वं सूचितम् । नन्वचेतनेऽतिप्रसंगो मास्तु किन्त्वात्मनां विभुरूपत्वमस्त्येव श्रुतिसूत्रादिपमाणात् तथात्वे च कालाकाशेश्वरादिष्वतिव्याप्तिः स्थादिति चे तत्नाह अणुमिति। यस्मात् अणुं अणुपरिमाणकं जीवा- त्मानं श्रुत्यादयो वदंति तस्माद्विभुवादो नोपपद्यते तथा च "अ- णुर्ह्ययमात्मा चेतसा वेदितव्यो यस्मिन्पाणः पञ्चधा संविवेश अणुर्हयेष आत्मा यं वा एते सिनीता पुण्यं पापं। बालाग्रशतभागस्य शतधा कल्पितस्य च। 4 भागो जीव: स विज्ञेयः स चानन्त्याय कल्पते।। इत्यादिश्वुतिभ्यः । उत्क्रान्तिगत्यागतीना नाणुस्त्कुतेरिति चेन्नतराधिकारात् तह्ुणसारत्वात्तव्वपदेशः पाज्ञवदित्यादिन्या- याच्च। नतु यथैकः सर्धपकणो मेरोः स्वल्पैकदेशमेव व्याप्नोति न समग्रं तथात्मापि कुञ्जरादिपिपीलिकापर्यन्तदेहस्यातिसूक्ष्मदेश- मेव न तु सर्वमसम्भवादिति चेन्न ।स्वरूपस्याणुत्वेपि तस्य ज्ञानभू- तधर्मस्य विभुत्वेन समग्रदेहव्याप्तित्वान्नासम्भवः गुणाद्वालोकव- दिति न्यायात, यथा प्काशयत्येक: कृत्स्नं लोकमिमं रविः । क्षेत्रं क्षेत्री तथा कृत्स्नं मकाशयति भारत !॥ इतिदृष्टान्तोपपत्तिसहकृतभगवद्वचनाच्च। एतेनैव विभुप्नति- पादकं सर्ववाक्यमात्रमपि व्याखयातम्। ननूपाधिभूताया बुद्धे- रणुपरिमाणकत्वं पसिद्धं स्यात्तद्गुणेनैव तदुपहितानामात्मना- मप्यणुत्वं स्यात् "बुद्धेगुणेनात्मगुणेन चैव ह्वाराग्रमात्रो ह्यवरोपि दृष्ट" इत्यादिश्रुतेरत्मा विसुरेव नाणुरिति चेन्न। रजःपिहितह-

दशश्रोकी। ५

ष्टीनामेवं वक्तूणां तेषामस्य वाक्यस्यार्थज्ञानाभावत्वात, तथाहि बुद्धेरणुपरिमाणगुणेन च पुनः आत्मनः स्वस्याणुपरिमाणगु- णेनोभयथाप्यवरोऽणुपरिमाणको हि यस्मादाराग्रमात्रोऽतिसू- क्ष्मोतिसूक्ष्मदर्शिभिरेव ष्टः इसस्यार्थः। हि शब्देन मध्यमपरि- माणवादिनां पक्षो व्यावर्त्यते। नन्वात्मनो विभुत्वं तु मास्तु किन्त्वविद्याया एकरूपत्वात्त- दवच्छिन्न आत्माप्येक एव सर्वेषु देहेष्विति चेत्तत्राह प्रतिदेहभि- न्नमिति। देहं देहं मति भिन्नो यः सः परतिदेहभिन्नस्तं यस्माद्धे- तोर्ब्रह्मादिस्थावरान्तेषु चतुर्विधेषु शरीरेषु स्वरूपेण भिन्नं त- स्माननैकस्वरूपमियर्थः। यद्ेवं न स्यादात्मा तर्हेकस्मिन्सुप्े मू- छिते मृते भयरोगादियुक्ते सति सर्वेषामपि प्रतीति: स्यात्सा तु कस्यापि नास्त्येवैतेन सुखदुःखादिसांकयर्यशङ्गापि दूरतो निर- स्ता विशेषस्तु बृद्दन्मञ्जूषायां द्रष्टव्यः । ननु ज्ञानस्वरूपादिप्रतिदेहभिन्नान्तैरेव विशेषणैर्नात्मस्वरु- लक्षणस्य निर्दोषत्वं स्याद्यतोऽस्मन्मतप्रवेशेन दोषग्रस्तत्वात्, तथाहि-पारमार्थिकपातिभाषिकव्यावहारिकासु दशासु सतीषु अस्माकं सर्वकंथनव्यापारः सम्भवत्येव परमार्थदशायां ज्ञानस्व- रूपकथनं प्रातिभाषिकव्यावहारिकयोश्च हरेरधीनत्वादिकथन- मनवद्यमेव स्यादित्याशङ्कय नित्यस्वाभाविकयावदात्मवृत्तिध र्मंभूतानेकज्ञानाद्याश्रयत्वेनात्मनो लक्षणस्य निर्दोषत्वमाह ज्ञातृ- त्वंबन्तमिति। यस्माद्धेतोः ज्ञातृत्ववन्तं ज्ञानधर्माश्रयमात्मानमाहु- स्तस्मान्न मायावादिमतेSतिव्याप्तिः, "ते त्वात्मना निद्धर्मैंकं स्वरू- पं मन्यन्ते योयं वेद जिघ्राणीति स आत्मा कतम" इत्युपक्रम्य "पुरुष एव द्रष्टा श्रोता रसयिता घाता मन्ता बोद्धा विज्ञानात्मा पुरुष: विज्ञातारमरे केन विजानीयात् जानात्वेवायं पुरुष न

६ लघुमञ्जूषा व्याख्या सहिता-

पश्यो मृत्युं पश्पति न रोगं नोत दुःखतां सोत्तमः पुरुषो नोपज- नं स्मरनिनिदं शरीरं एवमेव परिद्रष्टुरिमा: षोडशकला: पुरुषा- यना: पुरुषं माप्यास्तं गच्छन्ति यद्वै पश्यत्न पश्यति नहि द्रष्टु- रृष्टैर्विपरिलोपो विद्यतेSविनाशित्वात् अविनाशी वा अरे आत्मा अनुच्छित्तिधर्मा" इत्यादिश्रुतिभ्यः ज्ञात एवेति "कर्त्ता शास्त्रा- र्थवश्वादि"सादिन्यायात्। "एतदो वेत्ति तं माहुः क्षेत्रज्ञ" इति गीयमानाच्च कर्नत्वभोक्तृत्वादीनासुपलक्षणं ज्ञातव्यम्। नतु यथा जले जलं ज्योतिषि ज्यातिर्वा भिन्नं नावतिष्ठते तथा- त्मनि ज्योतिःस्वरूपे ज्योतिरपीति चेन्न। धर्मिधर्मयोरत्यन्तसाजा- त्यस्याभेदे नियामकाभावात्, किन्तु भेदाग्रहमात्रे एव तयोर्ज्ञा- नत्वाविशेषत्वेपि धर्मित्वधर्मत्वावच्छेदेन विजातीयत्वाद्दृष्टा- न्तासिद्धि: द्युमणितत्पभयोस्तैजस्त्वसाम्येपि दुमणित्वपभात्वाव- च्छिन्नतया धार्मधर्मभावस्य दृष्टचरत्वान्नानुपपत्तिः । बस्तुतस्तु जले ज्योतिषि चात्यन्तसाजात्यं न साजासेन भेदाग्रहेपि भेदस्य सच्वमेव सावयवद्रव्यत्वेनातुमानात, अन्यथा घटादौ पार्थि- वावयवानामप्यभेद: इति कुतो नाशङ्केथाः तथाचात्र प्रयोग:जले निःक्षिसतं जलं भिन्नतेनावस्थातुमर्हति सावयवद्रव्यत्वात् पार्थि- वरजसिनिक्षिप्तपार्थिवरजोवत् तिलराशौ निक्षिप्ततिलवच्च। ननु एक एव हि भूतात्मा भूते भूते व्यवस्थितः । एकधा बहुधा चैव दृश्यते जलचन्द्रवत्॥ उपमासूर्यकादिति श्रुतिसूत्राभ्यामीश्वरस्य बुद्धौ यः प्रतिषिं- वः तहृत्तौ यः स तु तज्ज्ञानभृतः उक्तः कथं स्वाभाविकज्ञाना- दिधमाशयो ज्ञानस्वरूपश्चोच्यते इति चेन्न। श्रुतिसूत्रयोरन्यार्थ- परत्वेन प्रतिनिंबत्वासंभवात्, तथाहि यथा जले एक एव चंद्र: परतिर्षिवात्मनातिष्वत्यपि जलगतशातार्द्रादिघमैन लिप्य-

दशश्रलोकी। ७

ते प्रत्युत स्वगतशीतप्रकाशादिधर्मैः शीतं प्रकाशं च करोति तथा एक एव भूतात्मा भृते व्यवस्थितः सन् एकधा बहुधा द. शयते न तत्तद्वतजन्मजराज्वरमरणादिध्मैर्लिप्यते प्रत्युत ज्ञानानन्दादिस्वधर्मैस्तं तं भूतं ज्ञानानंदादियुक्तं करोतीतिश्रु त्यर्थः। एवंसूत्रस्थाप्यर्थः । सूर्य्यकादिवत्सूर्य्यजलादिवत् भूता- त्मनो भूतेषूपमा जेया। किश्च दुराग्रहेण तयोः प्रतिविंवपरत्वम- र्थे करोति चेत्तत्रापि न सम्भवत्येव यतो दृष्टान्तासिद्धि: स्यात् तथाहि सरूपसाकारादिधर्मविशिष्टयोः सूर्य्यचन्द्रयोः प्रतिनिंबस- रूपादि विशिष्टजले सम्भवत्येव दार्ष्टान्ते तु निरपनिर्विशेषादिरु- पयोर्विवोपाध्योः प्रतिबिंबः सर्वथैव न घटते एवमवच्छेदवा- दोपि नोपपद्यते यतोऽसद्रूपेणाविद्यान्त:करणरूपेणोपाधिनाशु बु. द्धनिर्विशेषव्यापकस्य ब्रह्मणः आवरणासंभवात् सद्रव्याभ्या मठघटाभ्यामाकाशस्यावरणं तु संभवति दार्ष्टान्ते तुन घटतेऽ- तो दष्टान्तसिद्धि: वादीन्द्रकरीन्द्रमुखे चपेटस्तु बृहद्रत्नमंजूषार्या कंठीरवाचारैः पूर्वाचायपैर्द्ढतरः कृतोऽतोत्रोपरम्यते। ननु तथापीश्वरेतिप्रसंगस्तदवस्थ एव यतो भवन्मते ज्ञातृ- त्वादिधर्माश्रयः ईव्वरोपिस्यादिति चेत्तत्राह अनन्तमिति। यस्मा- द्वेतोरनन्तं संख्यावच्छेदशून्यमसख्यात्स्वरूपं तस्मादेकस्रुपे ईश्वरे नातिव्याप्ति: स्यात्। ननु "सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मेति"श्रुति- रीश्वरस्याप्यनन्तत्वं वदतीति कृत्वा पुनस्तत्रातिव्याप्ति: स्यादि- तिचेन, यत ईश्वरस्य तु स्वरूपस्थेयत्तावच्छेदशून्यत्वं गुणशक्या- दीनां च संख्याविच्छेदशून्पत्वं च श्रुतिर्वक्ति अतो नातिव्याप्ति- शंकाचकाशत्वं लक्षणस्येत्यर्थः ॥ १ ॥ नन्वेवमात्मनः स्वरूपगुणादिकं चेत्तहि सः क्थ नानुभूयते सर्वजनैरित्येवं शंकां परिह्वरन् विशिनष्टि अनादीत्यादिना --

८ लघुमञ्जूषा व्याख्या साता-

अनादिमायापरियुक्तरूपं त्वेनं विदुर्वै भगवत्प्रसादात्। मुक्तश्च भक्तं किल बद्धमुक्तं प्रभेदबाहुल्यमथापि बोध्यम् २ अनाद्याघटनघटनापटीयस्या गुणमय्या मायया प्रकृत्या परि- युक्तं परिवेष्टितं रूपं यस्य सतं श्रीपुरुषोत्तमात्पराङमुखत्वेनाना- दिमायया संकुचितधर्मभूतज्ञानमित्यर्थः । नन्वेवं चेत्तज्ज्ञानं न स्यादथ च विविदिषायास्तत्प्तिपादकशास्त्राणां च वैय्यर्थ्यापत्ते- रिति चेत्तत्राह त्वेनमिति। तुशब्दः शंकानिरासार्थकः वै निश्चया- र्थकः एवं शास्त्रपमाणसिद्धं मत्यगात्मानं भगवत्मसादात् श्रीपुरु- षोत्तमानुग्रहात् विदुः जानंति के श्रीभगवदीयानादिसंमदाया- नुयायिनः नान्ये- तमक्रतुं पश्यति वीतशोको धातुः पसादान्महिमानमात्मनः। इत्यादिश्रुतेः। एवं जीवात्मस्वरूपादिकं तज्ज्ञानाज्ञानकारणं च प्रतिपादेदानीमात्मा कतिविध: स इत्यपेक्षायामाह-मुक्तश्चेत्या- दिना। किलेति निश्चयेन मुक्तंच पुनः भक्तं अथापि बद्धमुक्तं प्रभेदवा- हुल्यं बोध्यमित्यन्वयःतत्र मुक्तास्तावद्विविधा: नित्यमुक्ता: मुक्ता-

नुभवशून्यत्वे सति नित्यभगवदीयदर्शनादिभजनानुभवानन्दैक- रसा: नित्यमुक्ताः "सदा पश्यंति सूरय" इत्यादिवचनात्। तेपि द्वि- विधा: आनंतर्थ्याः पार्षदाश्च तत्रानंतयर्याः किरीटकुंडलवंश्यादयः पार्षदाश्च गरुडविष्वक्सेनादयः । मुक्ता नाम अनादिकर्माS- त्मिकाविद्यानिरूपितप्रकृतिसम्बं्धतत्का र्यर्यदुःखादिविनिर्ुक्ताः । तेपि द्विविधाः एके भगवन्भावापत्तिलक्षणमुक्तिमन्तः । वहतो ज्ञानतपसा पूतामन्भावमागता:।। मम साधर्म्यमागता। सर्गेपि नोपजायंते मलये न व्यथन्ति च।।

दशश्रोकी।

इति भगवद्ूचनात्। अन्ये स्वस्वरूपानन्दापत्तिमात्रेण स- नुष्टाः। चकाराद्वृद्वा अनादिकर्मवासना कार््ययभू त ्द् वा ातिवर्ष्यनगा द्नेकविधशरीरेषु तत्सम्बन्धिषु चात्मत्वात्मीयत्वाभिमानदार्ढ्य- वंतस्ते एव बुभुक्षुशब्देनाभिधेया: वैषयिकभोगमिच्छवः । ते- पिद्विविधा: बद्धा: नित्यबद्धाश्च भाविश्रेयस्काः बद्धा: नित्य- संसारिणश्च नित्यबद्धाः भक्तं भजनार्हमुमुक्षुं स्वाभाविकापरि-

क्षुवाचकः । अध्यात्म्यादिविविघसांसारिकदुःखानुभवजा तत्के शत्त्या विरक्ताः सन्तः संसारान्मोक्षामच्छवो मुसुक्षवः । तेपि द्विविधाः श्रीभगन्भावापत्तिमुक्तिकामा: स्वस्वरूपापत्तिका मा्व । यद्यपि बद्धमुक्तेतिभेदेनात्मनो द्विविधत्वमेव सिद्धं तथापि मभेदबाहुल्यं पकृष्टेन भेद मभेदस्तेन बाहुल्यं बह्ठुप्कारकं मु. क्तनित्यमुक्तबद्धनित्यबद्धसुमुक्ष्वित्यादिरूपकं बोध्यम् । वैष्णवै- रिति शेषः। इति त्वंपदार्थमंग्रहः ॥ २ ।। अथ चाचेतनं निरुप्यते अप्राकृनं प्राकृतरूपकं च कालस्वरूपं तदचेतनं मतम् । माघाप्रधाना दिपदप्रवाच्यं शुक्कादिभेदाश्च समेऽपि तत्र।। अप्राकृतमित्यादिना तत् अचेतनं मतं श्रतिभिरिति शेषः। इत्यन्वयः। ज्ञानादिधर्मानधिकरणत्वे सति चेतनत्वं तत्रिविधं माकृतामाककृतकालभेदात्। तत्र तवादभाकृतमाह प्रकृतिकालाभ्यामत्यंतविलक्षणं मकाशात्मकमनावरकस्व- भावमचेतनद्रव्यमपाकृतं स्यात् "आदित्यवर्ण परस्तादि"त्यादिश्रतेः । तमःशब्दाभिधेयाभ्यां प्रकृतिकाला- तमस:

भ्यां परो विलक्षणमादित्यवत्पकाशरूपमिति श्वुत्यर्थः । एतेन त्रिगुणात्मकद्रव्यभिन्नमपि शुद्धमायाकार्यर्यमिति मतनिरास: कृत २

१० लघुमन्जूषा व्याख्या साहेता-

विश्व रूपदर्शनेर्डर्जुनेन दृष्ट आनन्दनित्यविभूतिपरमात्मलोक्कपरम- पदादिशब्दाभिधेयं "योऽस्याध्यक्षः परमव्योमन तिष्ठति, तद्विष्णोः परमं पदं सदा पश्यंति सूरयः । एते वै निरयास्तात लोकस्य परमात्मनः"। इत्यादि वचनेभ्यः। तच्च भगवदीयानादिसकल्पा- त्तस्य तदीयानां नित्यमुक्तानां च भोग्यादिरूपेणानेकविधं तत्र भोग्यं भगवद्विग्रहादिभागोपकरणं च भूषणायुधयानासनालंकार- कुसुमपत्रफलादिस्थानं च गोपुरचत्वरपाकारमणिमण्डपब लोपवनसरोवरादिकम्। तत्रेश्वरस्य नित्यमुक्तानां च विग्रहसं- स्थानं च भगवदीयानाद्यनंतेच्छासिद्धं स्वाभाविकमेव बद्धमुक्ता- नां त्वनादिसिद्धैविग्रहादिभिर्योग:। न त्वत्र जन्यत्वादिविका- रंशकापि तस्य निर्विकारत्वात् यथोत्सवादिसमये माकूसिद्धा वस्त्रभूषणालङ्कारादयो राजभिः स्वमृत्येभ्यो दीयन्ते तथैव प्र- कृतिवियोगसमये पूर्वसिद्धा नित्या: सर्वविकारशून्या विग्रहादय- स्तत्सेवोपकरणरूपा: श्रीपुरुषोत्तमेन दीयंते इति। श्री- विग्रहश्च स्वरूपवदनंतकल्याणगुणाश्रयः । गुणाश्च निरतिशय- सौंदर्यर्य सौगध्यकुमार्यादयोऽपरिमिता अनंताश्च। "सर्वगन्धः सर्व रस: आप्रणखात्सुर्वण" इत्यादिश्वतिभ्यः श्रीभगवतः सर्वद- शनगमनादिशक्तिमच्वान्न तत्रेन्द्रियादिविभागकल्पनापक्षया गौर- वात्। "अपाणिपादो जवनो गृहीते" त्यादिश्रुतिभ्यः तत्साम्पं भजतामपि तथैत व्यवहारः "निरंजनः परमं साम्यमुपैती"त्या- दिश्रुतेः "मम साधर्म्यमागता" इत्यादिस्मृतेश्च। कालातीतवस्तु- त्वाभ तत्र कालप्रभाव:। कालेमुहूर्तािमयश्च काला न यद्विभूतेः परिणामहेतुरिति शतुर्थाश ब्रह्मवचनात्।

दशश्रोकी। ११

अथ माकृतपदार्थमाह प्राकृतमिति। मायाप्रधानादिपदप्रवा च्यं मायापधानादिशब्दैरभिधीयमानं प्राकृतं स्याद। आदिश- ब्देन तमोऽव्यक्तादिसंग्रहः "माया तु नकृतिं विद्यान्मायिनं तु महेश्वरं, प्रधानक्षेत्रज्ञपतिर्गुणेशः, अव्यक्तात्पुरुष: पर"इत्यादि- श्रुतिभ्यः । तदेव लक्षणमुखेन द्योतयति शुक्कादिभेदाश्चसमेपि तत्रेति। च पुनः तत्र तस्मिन्पाकृतपदार्थे समेपि सर्वेपि शुक्कादि- भेदा: शुक्कलोहितकृष्णपदाभिधेयाः गुणाः संति गुणत्रयाश्रय- त्वमित्यर्थः । "अजामेकां लोहितशुक्ककृष्णा"मित्यादिश्रुतेः । गुणाश्च सवच्रजस्तमासि "सच्वात्संजायते ज्ञानं रजसी लोभ एव च। प्रमादमोहौ तमस" इति लक्षितलक्षणभगवद्धचनात्। सृष्टिक्रमश्च प्रथमं तावत्पलयावसाने सष्टिसमये श्रीपुरुषो- तमेक्षणक्षुभितगुणायाः स्व्रतंत्रसत्तायाः प्रकृतेरध्यवसायहेतुः साच्तििकादिभेदात्रिविधो महानुत्पद्यते। ततो जीवानां देहादावा- त्मबुद्ध्युत्पाद नासाधारणहेतुरहंकारः। सोपि साच्विकादिभेदा- त्रिविधः वैकारिकतैजसभृतादिसंज्ञकः तत्र वैकारिकादिन्द्रिया- धिष्ठात्र्यो देवता मनश्च तदेव नो वृत्तिभेदात् स्थानभदाच्चान्तस्क रणचतुष्टयसंज्ञां लभते। तत्र मननादिहेतुत्वं मनस्त्वम्। इदमेव मनः शब्दादिसंबद्धं सद्वन्धनहेतुः तत्परित्यागपूर्वकं सपरिकरभ- गवत्मावण्ये सति मोक्षहेतुः "मन एव मनुष्याणां कारणं बन्ध- मोक्षयो"रिति वचनात्। बोधनहेतुत्वं बुद्धित्वं देहादावहंकर- णहेतुत्वमहंकारत्वं चेतनहेतुत्वं चित्तत्वं मनसः स्थानं गळांतरं बुद्धेवेदनं अहंकारस्य हृदय चित्तस्य नाभिरिति स्थानानि। एषां चन्द्रब्रह्मरुद्रक्षेत्रज्ञाः अधिष्ठात्र्यो देवताः व्यूहदेवा वासुदे- वादयोपि तत्तदंतर्यामितयाऽत्रोपास्याः इत्येवसुभयमपि घटत एव। तैजसाहंकारकार्याणि बाहेंद्रियाणि दश तेपि ज्ञानकर्म-

१२ लघुमञ्जूषा व्याख्या सहिता-

भेदेन द्विविधानि। तत्र श्रोत्रत्वक्चक्षूरसनाघ्राणभेदेन पञ्च ज्ञा- नेंद्रियाणि दिग्वातार्क्कवरुणाश्विनः एतेषां देवताः । शब्दस्पर्श- रूपरसगन्धा विषयाः। वाकूपाणिपादपायूपस्थानि पश्चकर्मेन्द्रिया णि वह्हींद्रतिष्णुमृत्युमजापतिरूपा देवताः वचनादानचिहरणोत्स- र्गानंदा: पश्च कर्मेन्द्रिय विषया:।भूतादिलक्षणतामसाहंकाराच्छद्वा दितन्मान्राणि आकाशादिमहाभूतानिचोत्पद्यन्ते तामसाहंकारस्य भूतानां चांतरालिकव्यवहहितसूक्ष्मपरिणामात्मकं द्रव्यं तन्मा- त्रशब्दाभिधेयं दुग्धदध्यारांतरालिकसलिलादिपरिणामवत् । तदेव स्थूलावस्थापन्नभूतशब्दवाच्यं भवति। एवं च तामसा- दहंकारच्छ्दतन्मात्रं शब्दतन्मात्रादाकाशं आकाशात् स्पर्शत- न्मात्रं तस्माद्वायु: वायोः रूपतन्मात्रं ततस्तेजस्तेजसो रसतन्मात्रं तस्माज्जलं जलाद्वन्घतन्मात्रं तस्मात्पृथिवीत्युत्पत्तिक्रमः । तेषां गुणा शब्दस्पर्शरूपरसगंधाः, तत्र पञ्चैव पृथिव्या: गुणाः रसपर्यता जलस्य रूपपर्यतास्तेजसः स्पर्शपर्यतौ वायोः शब्दमातं नभसः । पाणाः पश्चविधाः प्ाणापानसमा नोदानव्यानभेदात् नागकूर्मादीनां प्राणादिष्वेवान्तर्भावात्न पृथ- ग्रहणम्। इत्थं प्रकृतिमहदहंकारमनादशेन्द्रियाणि तन्मात्रपश्च- कं भृतपश्चकं चेति चतुर्विशतितव्वानि प्राकृतानि । तत्र मकृ- तिमहदहंकारा: पश्च भूतानि च.स्थूलदेहस्योपादानकारणानि इंद्रि- याणि भूषणे रवानीव तदाक्रम्य स्थितानि पञ्चतन्मात्राणि म- नो दशेन्द्रियाणि प्राणश्च सूक्ष्मदेहरयोपादानानि ब्रह्मांडंच कपित्थफलाकारं पञ्चीकृतं पश्चमहाभूतारब्धं चतुर्दशलोकगर्भ- कं पाकृतद्रव्यं मुमुक्षुहेयञ्च विभज्य द्विधा पञश्चभूतानि देवस्त- दर्धानि पश्चाद्विभागानि कृत्वा तदन्येषु सुरुयेषु भागेषु तत्ततन्नि युंजन्सपश्चीकृतं पश्पति स्मेति पञ्चकिरणम्। महदारदिशररिपर्यतेषु

दशश्ोकी। १३

मध्येऽन्नविकारत्वात शरीरमन्नमयः पुरुष इत्युच्यते ज्ञानेन्द्रियै: सहितं मनोमयः पुरुषः कर्मेन्द्रियैः सहितं पाणादिपश्चकं पाण मयः पुरुषः जीवात्मा विज्ञानमयः पुरुषः परमात्मानंदमयः पुरु- ष :- "स वा एष पुरुषोन्नरसमय" इत्यादिश्रुतिभ्यः । ."लयक्रमश्च पृथिती गन्धतन्मात्रद्वारणाप्सु लीयते आपो रसत- न्मात्रद्वारेण तेजसि तेजो रूपतन्मात्रद्वारेण वायौ वायुः स्पर्श- तन्मात्रद्वारण व्योम्नि व्योम शब्दतन्मावलयपूर्वकं तामसाहंकारे इन्द्रियाणि राजसाहंकारे मनो देवश्र वैकारिक त्रिविधोष्यहंका- रो महति स चाव्यक्ते सोपि पुरुषे सोपि पुरुषोत्तमे इति प्राकृतः। अथ कालमाह कालस्वरूपं चेति। च पुनः कालस्वरूपमचे- तनं मतमिसन्वयः । प्राकृतापाकृताभयाभैन्नत्वे सत्यचेतनद्रव्प- विशेष: काल उच्यते । से च नित्यो विभुश्च "अथ ह वा नित्यों पुरुषः प्रकृतिः काल" इति श्रुतेः।स च भृतभवविष्यद्वर्त्तमानचि- रक्षप्रादिव्यवहारहेतु: सर्गपलययोर्निमितं च परमाण्वादिपरा- र्द्न्तिव्यवहारासाधारणं च। तत्र यात्रता दिवाकर: परमाणुप- रिमाणकं देशमाक्रमति स कालः परमाणुशब्दाभिघेय:, द्वौ पर- म्राणू वणुकस्त्रयो व्वणुकास्त्रसरेणवः त्रसरेणुत्रिकं घ्रुटि: त्रुटिश- सं वेधः त्रिभिर्वेधैर्ळव: तैस्त्रिभिर्निमेष: पश्चशनिमेषा: काठ्ठा त्रिशं- त्काष्ठाः कला: कलाख्ितरिंशनमुह्गुतः त्रिंशनमुहूतैर्मानुषमहोरातं तैः पञ्चदशभि: पक्ष: द्वौ पक्षौ मास: दवौमासावृतुः षण्मासैरयनें द्वेडयने वर्ष तन्र दक्षिणायनं देवानां रात्रिरुत्तरायणं च दिनं अयनद्वयात्मकाहोरात्राणां षष्ठयधिकश तत्रयेण देववर्षदिव्यैर्वर्पस इसर्द्ादशभि: कृतादियुगचतुष्टयम्। तत्राष्ट्रशतोत्तरचतु:सहस्रवर्ष- परिमितं ससंध्यं कृतयुगभ्, प्रद्शतोत्तरत्रिसहस्त्र वर्षपरिमितं ससं- ए्यं व्ेतायुगम्, चतु:शतोत्तरं दविसहस्रवर्षपरिमित ससन्ध्यं

१४ लघ्टुमञ्जूषा व्याख्या सहिता-

द्वापरयुगम् शतद्वयोत्तरैकसहस्रवर्षपरिमितं ससंध्यं कलियुगं भवति। चतुर्युगसहस्त्रपरिमितं चतुर्मुखदिवसं तत्रैकस्मिन्दिवसे मनवश्चतुद्दश जायन्ते तथैव सप्तर्षयो महेन्द्रादयश्च। तत्र चतुर्युगा- णां साधिका ह्वेकसप्ततिमन्वन्तं मनोः काल उच्यते। तस्य चतु- दशगुणब्राह्ममहस्तत्परिमाणिका च रात्रिः। ईदशाहोरात्राणां मा- नेन वर्षशतं चतुर्मुखस्यायुस्तदर्द्ध तत्रैकं व्यतीतं द्वितीयपरार्द्- स्य वर्तमानस्य प्थमोडयं कल्पो वाराहसंज्ञकः। सर्वमपि भाकृतं कालाधीनं कालस्यैतत्सर्वनियामकत्वेपि परमेश्वरस्य नियम्य- त्वमेव "ज्ञः कालकालो गुणी सर्वविद्य" इतिश्रुतेः। लीलाविभूतौ तु. परमेश्वरस्य कालपारतन्त्रयमनुकरणमात्रमेव नित्यविभूतौ तु न तत्मभावशङ्गापि "कलामुहूर्तादिमयश्च कालो न यद्विभूतेः परिणामहेतु"रित्यादिवचना। इत्यचेतनपदार्थः ॥ ३ ॥ *+ स्वभावतोऽपास्तसमस्तदोषमशेषकल्याणगुणैकराशिम। व्यूहाङ्गिनं ब्रह्म परं वरेण्यं ध्यायेम कृष्णं कमलेक्षणं हरिम्। स्वभावत इत्यादिना। वय कृष्णं सदानन्दंध्यायेम इत्यन्व- यः। बहुवचनं शिष्याभिमायेण "कृषिर्भूवाचकः शब्दो णश्च निर्वृत्तिवाचक" इति वचनात्। : नतु व्यासार्जुनादिष्वनेकेषु कृष्णशब्दो वर्त्तते कथमेवमर्थः क्रियत इति चेतत्राह ब्रह्मेति। ब्रह्मस्वरूपमित्यर्थः। तत्रापि वि विव्ेदादावतिव्यापिवारणायाह परमिति। परं क्षराक्षराभ्यामु- त्कृष्टम् एतैर्विशेषणैर्रपम्। : क्रमसूत्रं व्यारयातमिदानी लक्षणसूत्रादीन्यन्यान्यपि व्या- चंक्षाणो भगवत्पदार्थाभिननं ब्रह्मपदार्थमाह निर्वचनमुखेन स्वभा- वत इति। स्वभाव्रेनैवानादिमकृत्यैवापास्ता निरस्ता: समस्ताः

दशश्रलोकी। १५

सर्वे दोषा यस्मात्तं, दोषाश्च"अविद्यास्मितारागद्वेषाभिनिवेशा"इति पातञ्जलसूत्रात् क्ेशारूया: पञ्च। त एव तमोमोहमहामोहता- मिस्रान्धतामिस्रशब्दाभिधेयाः। तत्र स्वरूपावरकं तमः, देहा- दहंबुद्धिर्मोहः, भोगेच्छा महामोहः, क्रोधस्तामिस्रः, अतनाशे स्व- नाशबुद्धिरन्धतामिस्रः। जन्मास्तित्वृद्धिपरिमाणापक्षथमरण- त्मका विकार: षड्विधाः। सच्वर जस्तमाँसि पाकृतगुणास्तत्का यर्यभूताश्चानन्ता बद्धक्षेत्रज्ञधर्मा एतेषामत्यन्ताभावाश्रय- त्वमित्यर्थः । नन्वेवं चेत्तर्हि गुणदोषवत्वाभावान्निर्विशषसिद्धि:, साचास्म त्संमत्वादिष्टैवेति चे त्तत्राह अशेषकल्याणगुणैकराशिमिति। अशेषा- णां कल्याणात्मकानामेको मुख्यो राशिपुंजस्तमशेषकल्याणागुणा- नामेके मुख्या राशयो यह्मिस्तमिति वा। गुणाश्च ज्ञानशक्तिबलैश्व- र्यते जोवीर्य्यसौशील्यवात्सल्यार्जव सौ हार्दसर्वशरण्यत्व सौम्यत्वका- रुण्यस्थिरत्वधैर्थ्यत्वदयामाधुयर्यमाईवादयः। तत्र ज्ञानं सर्वदेश-

पसामर्थ्य, बलं विश्वधारणशक्तिः, ऐश्वयर्य नियमनशक्ति:, वी- यर्य श्रमहेतोरपरिमितत्वेषि श्रमशून्यत्वं, तेजः परैरनभिभूय- मानत्वे सति पराभिभवनसामर्थ्यम्। एते षटू भगवच्छब्दवाच्याः। -सुशीलत्वरं जात्यादिमहत्वरमनपेक्ष्यातिमन्दैरप्यमायया संश्लेष- भावत्वं, वात्सल्यं भृत्ये दोषानतुसन्धानत्वम् माईवं आश्रितदु :- खासहिष्णुत्वं, आर्जवं मनोवाक्कायैः समत्वं, सौहाई आत्मश- क्तिमनतिक्रम्यपररक्षणोद्यमः, सर्वशरण्यत्वं ब्रह्मादिस्थावरा- न्तैः साधारणोपायत्वं, तदेव सौम्यत्वमपि, कारुण्यं परदोषक्षप णस्त्रभावः, स्थिरत्वं युद्धादावचलत्वं, घैयेत्वं पतिज्ञापालनत्वं,द- या निर्हेतुकपरदुःखदुखित्वे सति तन्निराचिकीर्षा, माधुर्ये अमृतपा-

१६ लघुमञ्जूषा व्याख्या सहिता-

नवत् स्व्राददर्शित्वमित्यादय: स्वाभाचिका अनंताश्च, सौशील्याद- यस्तु भगवदाश्रयणे आश्रितरक्षणे चोपयोगिनः इति विवेक: । पुनः कीदृशं व्यूहाङ्गिनमिति। उपलक्षणार्थोडयं व्यूहशब्दोड- न्यावतारमूर्तीनां व्यूहा अवताराश्राङ्गानि तानि विद्यन्ते यस्य स तमनन्तमूर्तिकामित्पर्थः । वासुदेवादयश्चत्वारः के शवादयो द्वादशाश्रैते व्यूद्ाः। अवतारास्त्रिविधा: गुणपुरुषली- लाभेदेन। गुणनियन्तृत्वरेन तदभिमानिदेवकालादिभि: सृष्टयादि: कत्तारो ब्रह्मविष्णुरुद्रास्त्रिविधा गुणावताराः। पुरुषा अपि त्रि- घाः आद्यो महत्सष्टथा प्रकृतिनियन्ता, कारणार्णवशायी, द्वितीयो गर्भोदशायी समष्ट्यान्तर्यामी, तृतीय: क्षीरोदशायी व्यष्टयान्त- र्यामी। लीलावतारा अपि. आवेशस्वरूपभेदेन द्विविधाः । तत्रा- वेशोऽपि द्विविध: स्वांशावेशः शक्त्यंशावेशश्च। तत्र स्व्रांशो नर; नारायणादिरूपः । शक्त्यंशावेशोषि प्रभवविभवमंज्ञकेन द्वि- विधः। तत्राद्या धन्वरंतरिपरशुरामादयः, द्वितीयः कपिलऋषभच तुःसननारदव्यासादिरुपः । पूर्णश्र नृ्मिंहो दाशरथीरामः श्रीः कृष्णश्चेति विवेकः। एवं पूर्णत्वमुक्ता सोपास्यत्वमाह वरेण्य- मिति। ब्रह्मादिश्वपाकान्तैः सर्वभूतैर्वरणीयमित्यर्थः ।वरेण्यत्वे हेतुगर्भितविशेषणद्वयमाह कमलेक्षणं कमलोपमे ईक्षणे यस्य स तं हररि ध्यातृणां मनोहरं तेषां पापं हरतीति वा, कमलेक्षणमि- त्यपि सौंदर्यत्वेन हरिमिति पाषहतृत्वेन च सर्वेषां वरणीयमि- ति भाव: ॥। ४ ॥ एवं जगत्कारणत्वसर्वशास्त्रवेद्यत्वमुक्तमा्य्यत्व मुमुक्षुध्येयर नाल - त्वादिकं प्रतिपाधेदानीं श्रीभूलीलारुयाभिर्निजपत्नीभि: साहि- त्यमाह- अङ्गेतु चामे वृंषभातुर्जा मुदा T विराजमाना मनुरूप सौ भगा मू ।

दशश्रोकी। १७

सखीसहस्रैः परिसेवितां सदा स्मरेम देवीं सकलेष्टकामदाम् ॥५॥ अङ्गे तु वामे इसादिना। भगवतः श्रीकृष्णस्य वामांगे वृषभातुजा राधिकां सदा सर्वस्मिन् काले सर्वावस्थायां वा स्मरेमेत्यन्वयः । तुशब्देन र. मासत्यभामयोर्ग्रहणं तुपुनः कृष्णस्य वामांगे रमां सत्यभामां स्मरेमेत्यर्थः । एवं च सर्वोणि विशेषणानि देवीत्रयीणां ज्ञेया- नि वैष्णवैः । कीदृशीमित्यपेक्षायामाह मुदा निरतिशयानन्दम्- त्या विराजमानां विशेषेण स्वरूपेण विग्रहेण वा प्रेमकारुण्यादि- गुणैश्च राजते दीप्यते तथा तां- "राधया माधवो देवो माधवेन च राघिका। विराजते" । इति ऋकूपरिशिष्टश्रुतेः। अत्र वाक्ये माधवपदेन रमायाः चकारेण सत्यभामाया अपि नित्यस- म्बन्धः सूचितः। पुनः कीदृशी अनुरूपसौभगां अनुरूषं श्रीभगवतः कृष्णस्य सदशं सौभग शोभनं भगमैश्वयर्य यस्या: सा तां कृष्णात्मिकत्वेन तच्छक्तित्वेन च तह्ुणैश्यर्यादि- भवतीमित्यर्थः । राधा कृष्णात्मिका नित्यं कृष्णो राधात्मको ध्रुवम्। इति ब्रह्माण्डपुराणोक्ते: । पुरुष: कृष्णसर्वात्मा सा शक्ति: सर्वदेवता। वराभयकरस्था या सेविता सर्वदैवतैः ॥ इति गौतमतिंत्रोक्तेः । तथा रमापि- कृष्णात्मिका जगद्धात्री मूलपकृतिरुक्मिणी। ्रजस्त्रीजनमंभूता ्रुतिभ्यो ब्रह्ममङ्गता ।। इति गोपालोत्तर त्तापिनीमन्त्रात्। पुनः कीदृशी मित्यपेक्षा- ३

१८ लघुमञ्जूषा व्याख्या सहिता-

यामाह सखीसहसतैः परिसेवितामिति। अत्र सहस्रपदमनन्तवा चकम् सखीनां दिव्यपरिचारिकानां सहस्तैरपरिमितैः परिसेवि- ताम् परितः समन्तात्सेविताम्। नतु प्राकृतानां नरेन्द्राणामपि राज्यस्तादृश्यः स्युरस्याः को वा विशेष इत्याशङ्कायां विशेषमाह देवीमिति। देवस्य गायत्री मन्त्रप्रतिपाद्यस्य श्रीकृष्णस्य पत्नी देवी तां -- देवी कृष्णमयी प्रोक्ता राधिका परदेवता ॥ स्वरूपात् द्विभुजा चित्रवसनाभरणान्विता।। इतिगोपालतापिनीमन्त्राद्। देवी कृष्णमयी प्रोक्ता राधिका कृष्णदेवता। सर्वलक्ष्मीमयी सर्वकान्तिसंमोहिनी परा ॥ इति ॥ पुनस्तत्रैव यथा राधिका तथा रमापि भवति "श्रियं देवीमुपास्मह" इत्यादिश्रुतेरित्येवं योगवृत्या चोभयोर्देवीत्वसुपप- दते एव। नतु ब्रह्मरुद्रेन्द्रादिदेवपत्रीनामपि देवीत्वमस्त्येवात- स्ता एव किन स्मरणीया इत्याशंक्य तास्वतिव्यापतिं वारयन्नस्या: सर्वोत्कृष्टत्वमाह सकलेष्टकामदामिति । सकलेभ्यश्चतुविधभ- क्ेभ्यः पुरुषार्थचतुष्टयन्तत्तदिच्छानुसारेण ददातीति तथा तां -- राधया सहितं कृष्णं यः पूजयति नित्यशः। भवेन्दक्तिभगवति मुक्तिस्तस्य करे स्थिता॥ इति पञ्चरात्रवचनात्। यद्वा सकलेभ्यो ब्रह्मादिस्थावरा- न्तेभ्यो भूतेभ्यः सष्टिस्थितिलयात्मकं तत्तदभीष्टं ददातीति तथा तां लीलास्वरूपत्वात्कृष्णशक्तित्वाच्च सर्वेषु व्याप्ता सर्वेषां फलदातृत्वमस्पा नाश्चय्र्थमित्यर्थः । तथा रमापि- यज्ञविद्या महाविद्या गुह्यविद्या च शोभने। आत्मविद्या च देवी त्वं विमुक्तिफलदायिनी।

दशश्ोकी । १९

इति स्मृतेः। सत्यभामापि तथैव भूदेवीस्वरूपत्वात्सर्वकामदेत्य र्थ।। यस्मादेवं तस्माद्राधिकारुक्मिणीसत्य भामावििष्टः पुरुषोत्तमः

स्वस्वपीत्यनुरुपेण तस्यत्रौभयविघरूपत्वन्नात्र तारतम्यभाव: ध्यातृभावनाया एवात्र नियामकत्वात् तथा च- मथुरायां विशेषेण मां ध्यायन् मोक्षमश्तुते। इत्यारभ्य- श्रीवत्सलांञ्कनं हृत्स्थकौस्तुभप्रभया युतम् ॥५।। चतुर्भुजं शंखचक्रशार्ङ्गपद्मगदान्वितम् । हिरण्मयं सौम्यतनुं स्वभक्तायाभयप्रद्म् ।। ध्यायेन्मनसि मां नित्यं वेणुशृंगधरं तुवा। इति। सत्पुंडरीकनयनं मेघाभं वैद्युतांबरम्॥ इत्युभयविधस्यापि ध्यानस्य मोक्षहेतुत्वश्रवणादुभयस्य तु. ल्यफलत्वाद्ध्येयत्वाविशेष इति संपदायराद्ान्तः ।। इतिश्रीलघुमञ्जूषायां पदार्थरत्नसंग्रहो नाम प्रथमकोष्ठिका समाप्ता। उक्तसिद्धान्ते विधिमाह- उपासनीयं नितरां जनैः सदा

उपासनीयमिति। सुमुक्षुभिर्जनैरुक्तलक्षणं श्रीकृष्णरूपं परं ब्रह्म सदोपसनीयं विध्यर्थके तव्यपसयस्थानेऽनीयर्पत्ययः"सो- ऽन्वेष्टव्यः स विजिज्ञासितव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो नि- दिध्यासितव्यः भूमा त्वेत विजिज्ञासितव्य आत्मानमेव लोकमु-

२० लघुमञ्जूषा व्याख्या सहिता-

पासीत तस्मात्कृष्ण एव परो देवस्तं ध्यायेतं रसयेतं भजेदि"- तिविधिश्रवणात्। सदेति कालविच्छेदं निराकरोति। आलोड्य सर्वशास्त्राणि विचारय्य च पुनः पुनः। इदमेकं सुनिष्पन्नं ध्येयो नारायण: सदा ॥ स्मर्तव्यः सततं विष्णुर्विस्मर्तव्यो न जातुचित्। सर्वे विधिनिषेधा: स्युरेतयारेव किङ्कराः॥ इसादिस्मरणात्। दिवसे दिवसे सकतस्यावच्छेदकः का- लस्तद्वारणायाह नितरामिति। गङ्गादिप्रवाहवत्क्षणाद्यपरिच्छेदेन। यन्मुहू ्त्ते क्षणं वापि वासुदेवं न चिन्तयेत्। सा हानिस्तन्महच्छिद्रं सा भ्रांति: सा च विक्रिया। इति वचनात्। एतेन स्मृतिसन्धानस्यापरिच्छिन्नत्वं विधीयते तथा च श्रुतिः-"आहारशुद्धौ सन्तशुद्धिः सच्वशुद्धौ ध्रुवा स्मृतिः"। जनशब्देन श्रीकृष्णोपासनस्याधिकारिसाधारण्यं सूचितं यस्मादस्योपासने सर्वेषां ब्रह्माद्यंत्यजांतानामधिकारः। तत्र वैदिकोपासने तु त्रैवर्णिकोऽधिकरोति पौराणिके शूद्रां- त्यजादयोपीति विवेकः । उपासनपयोजनमाह महाणयेऽज्ञानतमोनुट्टत्तेरिति। अज्ञानत- मोनुबृतेः महाणये इति योजना । अनादिकर्माख्याज्ञानमेत तमः स्वरूपादितिरोधानस्वभावकत्वात् तस्यानुदृत्ति: सम्बन्धः श्रीकृ- ष्णप्राप्तिपतिबन्धकस्तस्याः प्रहाणये ध्वंसायेत्यर्थः। "स्मृतिलाभे सर्वग्रन्थीनां विप्रमोक्ष" इति श्रवणात् "अनन्याश्चिन्तयन्तो मां, तेषामेवानुकंपार्थ"मित्यादिभगवद्वचनाच्च। नतु "बद्वाचा नाभ्युदितं येन वागभ्युद्यते तदेव ब्रह्मत्वं विद्धि नेदयदिदमुपासत" इत्यादिश्चतेरुपासनाविषयस्य ब्रह्मत्वनिषेधात् कथामिवोपासनाविधानं कथतरां च ब्रह्मण उपास्यत्वमित्याश-

दशश्रोकी। २१

क्ानिरासार्थ स्वसंप्रदायसंतति प्रमाणयन्संप्रदायस्यानादित्वं वैदिकत्वं चाह भगवानाद्याचार्यः सनंदनादयैर्मुनिभिस्तथोक्तमिति। सनन्दनादैर्भगवदवतारैर्मुनिभिः मननस्वभावैस्तथा पूर्वोक्तरी- त्योक्तं कथितम्। सनन्दनादैरित्यनेन भगवदवतारत्वेनते षामुप- देशस्यापि प्रमाणान्तरनैरपेक्ष्पं सूचितम्। सुनिभिरिसनेन ममा- दादिरहितत्वात् तेषामाप्ततमत्वमुक्तम्। कस्मै इत्यपेक्षायामाह श्री. नारदायेति। अस्महुरवे इत्यर्थः । तेनैव महयं यदुपदिष्टं तदेवा- त्रोक्तं मयापीति शेषः। कीदृशायेत्यपेक्षायामाह अखिलतत्वरसा - क्षिणे इति। सर्वतत्वविषयकपतक्षानुभवाश्रयभूताय सर्वज्ञाय सर्वदार्थरूपश्रीपंचरात्रपवर्त्तकायेत्यर्थः । ननु "सोऽहं भगवः शोचामि ते मां शोकस्य पारं दर्शयत्वि"त्यादेस्तस्यैव वचनेन नारदस्य शोकाश्रयत्वश्रवणात् कथं सर्वज्ञत्वमिति चेन्न।उपदे- शोत्तरकालीनत्वादाद्याचार्याणां वाक्यस्य श्रीनन्दना दिच र णोप - सत्ते: प्राक् शोकवत्वरेपि श्रीभगवद्गुरुपदेशेन सकारणनिवृत्या सर्वज्ञतासिद्धेत्यर्थः । विस्तरस्तु बृहन्मञ्जूषायां द्रष्टव्यः ॥ ६ ॥ इत्थ ताव "तत्वमसि सर्वे खल्विदं ब्रह्मे'त्यादिवाक्यवत्ति- तथ्वमादिपदार्था निरुपिताः तत्र ज्ञानस्वरूपमित्यादिश्लोक्कद्रयेन

तत्पदार्थश्च व्याख्यातः। उपासनीयमित्येकेन तत्पदार्थस्य सर्वो- पास्यत्वं तदुपासनस्य विधैयत्वं च पतिपादितमिदानीमुक्तोपास-

जन्यं ज्ञानं निरूपयन् तत्वमस्यादेर्वाक्यस्यार्थमाह- सर्वे हि विज्ञानमतो घथार्थकं श्रुतिस्मृतिभ्यो निखिलस्य वस्तुनः। ब्रह्मात्मकत्वादिति वेदविन्सतं

२२ लघुमञ्जूषा व्याख्या सहिता-

त्रिरूपताऽपि श्रुतिसृत्रसाधिता।७।। सर्व हीति। हि यस्मात्कारणात् निखिलस्य क्षेत्रक्षेत्रज्ञपकृ- तिपुरुषक्षराक्षरादिशब्दाभिधेयस्य चेतनाचेतनरुपसर्वस्य "प्रधा नक्षेत्रज्ञपति"रिति श्रुतेः। पकृतिं पुरुष चैवं विद्धयनादी उभावपि। क्षेत्रक्षेत्रयोज्निं, द्वाविमौ पुरुषौ लोके क्षरश्चाक्षर एव च।। इत्यादिम्मृतेः वस्तुनः सन्नित्यभावादिपर्यायस्य पदार्थ- स्येत्यनेनावस्तुत्वासत्यत्वमिथ्यात्वादिपक्षो दूरतः परिष्कृतः "नित्यो नित्यानां चेतनश्चेतनानां गौरनादन्तवती जनित्री भूत- भावानां सितासिता च रिक्ता चे"दित्यादिश्रुतेः । श्रुतिस्मृतिभ्यः श्रुतिस्मृतिसूत्रेभ्यः "एष सर्वभूतान्तरात्मा एष ते आत्मातर्याम्य- मृतं" इत्यादिश्रुतिः,- अहमात्मा गुडाकेश सर्वभूताशयस्थितः । वासुदेवात्मकान्याहुः क्षेत्रं क्षेत्रज्ञमेव च इत्यादिम्मृतिः "आत्मेत्युपगच्छन्ति ग्राहयंति चे"त्यादिसूत्रं चेत्यादिभ्योऽनेकप्रमाणेभ्य: ब्रह्मात्मकत्वात ब्रह्म आत्मा यस्य चेतनाचेतनरूपवस्तुजातस्य तद्रह्मात्मक तस्य भावस्तन्वं तस्मात्, "एष मे आत्मांतर्यामी एष ते आत्मांतर्यामी सर्वव्यापी सर्वभूता- न्तरात्मा पति विश्वस्यात्मेश्वरं"- अहमात्मा गुडाकेश! सर्वभृताशयस्थितः । अहं भवो भवन्तश्च सर्वे नारायणात्मकाः ॥ इंद्रियाणि मनो बुद्धि: सच् तेजो बलंधृतिः। वासुदेवात्मकान्याहुः क्षेत्रं क्षेत्रज्ञ एव च। इत्यादिभ्यः। अतः हेतोः सर्वचेतनाचेतनरूपविश्वविषयकं

दशश्रोकी। २३

विझानं विशेषज्ञानं "सदेव सौम्थेदमग्र आसीदेकमेवाद्वितीयं, आत्मा वा इदमेक एवाग्र आसीत् तत्वमति अयमात्मा ब्रह्म अहं ब्रह्मास्मि आत्मैवेदं सर्वे सर्वमिदं ब्रह्म त्वं वा अहमस्मि भगवो देवते अहं वै त्वमि देवते यदेवेह तदमुत्र यदमुत्र तदन्विह स यश्चायं पुरुषे यश्चासावादित्ये स एक: तदात्मानमेव वेदाहं व्र- ह्मास्मीति सर्व खल्विदं ब्रह्म तज्जलानि क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि, एक: स यस्तं यदिहास्ति किंचित्तदच्युतो नास्ति परं ततीन्यत्। सोहं स च त्वं स च सर्वमेतदात्मस्वरूपं त्यज भेदमोहम्। अहं भवो भवन्तश्च सर्वे नारायणात्मकाः। यदा समस्तदेहेषु पुमानेको व्यवस्थितः ।। तदा को भवान् कोहमिसेतदफलं वचः तदनन्यत्वमा- रंभणशब्दादिभ्यः अधिकं तु भेदनिर्देशाच्चान्यः, अंशो नाना- व्यपदेशादन्यथा चापि दाशकितवादित्वमधीयत एके उ-

यथार्थवस्तुविषयकत्वाद्यथार्थकं भवतीत्यर्थः । ननु यदि सर्बे वस्तुमात्रं ब्रह्मेव स्थात्तर्हि ब्रह्मव्यतिरिक्तयो- शचेतनाचेतनपदार्थयोरभावात्तत्वत्रयस्याग्रहं त्यत्का सर्वे वस्तु- मात्रमित्येकं ब्रह्मैव सत्यमिव कथ नोच्यने इत्याशकार्या श्रुत्यादि- पमाणेन तत्वत्रयस्य सत्यत्वप्रतिपादनेन स्वसिद्धान्तमाह त्रिरू- पतापीति। अपिशब्दश्चार्थकः च पुनः त्रिरूपता भोक्तृभोग्यनि- यन्तृरूपता यथार्थैव। कुत इत्यपेक्षायां हेतुगर्भितविशेषणमाह श्रु. तिसूत्रप्ताधितेति। सूत्रैनिर्णयासाधारणपमाणभूतैः साघिता नि- रणीता यतः श्तिसूत्रसाधितत्वं त्रिरूपतायाः अ्ति तस्मात्रिरु- ता यथार्थैवेत्यर्थः । तथा च श्रुतयः-"भोक्ता भोग्यं प्रेरितारं च मत्वा, आनन्दं ब्रह्मणोविद्वान्न विभेति कुतश्चन, सर्व प्रोक्तं त्रिवि

२४ लघुमञ्जूषा व्याख्या सहिता-

धं ब्रह्ममेतादि'त्याद्याः। सूत्राणि च 'अथातो ब्रह्मजिज्ञासा ज. न्मादस्य यतः इसादीन्यन्यान्यप्यनुसंधेयानि जिज्ञासुजिज्ञासाजि ज्ञास्यरूपत्रिरूपत्व प्रतिपादन पर त्वादुक्तसुत्र स्पैव मन्यद्प्यनुसन्धेयम्। तत्राप्ततमानां प्रमाणमाह इतिवेदविन्मतमिति। इत्येवं प्रकारेण ब्रह्मात्मकत्वतद।पत्तिस्थिति मृत्तिकत्वतद्याप्यत्वेम्यो ब्रह्मामिन्न त्वाद्। त्रिरूपत्श्रवणस्मरणाभ्यां स्वरूपेण भिन्नत्वाव ब्रह्ममिन्रा मिन्नं चेतनाचेतनाहमकं विश्वमिति वेद विदां श्रीसनत्कुमारनारदव्या सादीनां मतं नि्णींतं सिद्धान्त इत्यर्थे :! कि च यद्वस्तु यदात्मकं भवति तत्तस्माद भेदाहमित्याम्नायते छान्दौगैः माणसंवादेन 'वै वाचो न चक्षुंषि न श्रोत्राणि न मनांमीत्याचक्षते माण इत्याचक्षते प्राणो ह्वोवैतानि सर्वाणि भवती'सादिना । अपि च 'यो यत्याप्यः स तद्दूपो भवति, योयं तवागतो देव समीपे देवतागण: ।

दशश्रोकी । २५

थं क्षेत्रज्ञान्तरात्मत्वं प्रतिपाद्यत इति चेदुच्यतेऽवहितमनस्त्वेन

शब्दवाचकः अग्नौ जुहोतीत्यत्र स एवामनिशब्दो दहनमकाशना- दिशत्त्यवच्छिन्नवस्तुविधायकः इत्येवमुभयार्थविधायकत्वमश्निश- वदस्य शक्यत्वेन मुख्यमेवेति शाब्दिकानां मत तथैवोपनिषदानां सिद्धान्ते सर्वेषामपि ब्रह्मरुद्रेन्द्रादिचेतनाचेतनवस्तुमात्रपराणां शब्दानां तत्तत्पदार्थवाचकत्वेषि तत्तदात्मभूतब्रह्मपरत्वमविरुद्धं ब्रह्मणः सर्वात्मत्वात्। यथा च चतुर्मुखादिपिण्डाश्षतुर्मुखादिश- व्दानां शक्यास्तदवच्छिन्नास्तत्तच्चेतयितारक्षोभयेपि चतुर्मुखा- दिशब्दैविधातुं सुशक्यास्तथा चतुपुखादिपिण्डतत्तदवच्छिननक्षे त्रज्ञाभिधानपरत्वेपि तेषामन्तरात्मत्वाङ्कह्माभिधानपरत्वं वस्तु सुशकमिति भावः । एतदभिपरेत्य वस्तुजातस्य ब्रह्मत्वमुद्धोषयंति श्रुतयः "भोक्ता भोग्यं प्रेरितारं च मत्वा सर्वम्पोक्तं त्रिविधं ब्रह्ममेत"दित्याद्याः। "नामानि सर्वाणि यमाविशन्ति सर्वे वेदा

किं च सर्वश्रृतिमूलभूता गायतरयप्युभयप्रकारतां प्रतिपादयति तथा हि देवशब्दाभिधेयस्य पुरुषोत्तमस्य सर्वनियन्तृत्वात् स्वतन्त्रसत्ताश्रयत्वं अस्मच्छब्दाभिधेयानां चेतनानां धीशब्दो- पलक्षितस्याचेतनवस्तुनश्च तन्नियम्यत्वाभिधानात्परतन्त्रसत्ता श्रयत्वमिति विश्वभिन्नाभिन्नं ब्रह्म सवेवेदान्तार्थः सिद्धः। एवं सर्वेषामपि वाक्यानां स्वार्थे शक्तित्ृ्त्वैव प्रामाण्यान्न विरो- घशंकावकाशः । एतेनैव 'सर्वे खल्विदं ब्रह्मेत्यादिवाक्यान्यपि व्यारुयातानि भवन्ति तुल्ययोगक्षेमत्वात्तेपामलं विस्तरेण। इति श्रीलघुमञ्जूपायां वाक्यार्थरत्नसंग्रहो नाम द्वितीया कोष्ठिका समाप्ता । ४

२६ लघुमञ्जूषा व्याख्या सहिता- एवं तावत्प्रथमकोष्ठे पदार्था निरूपिताः, द्विंतीये च भेदा- भेदभेदनिषेधपराणां वाक्यानामविरोधप्रकारेण समन्वयपूर्वकं स्वार्थे प्रामाण्यं प्रतिपादितमथेदानीं साधनानि विधीयन्ते। तानि नैमित्तककाम्यभेदात्कर्मयोगस्त्रिविधः । तत्र "अहरहः संध्यामु- पासीत यावज्जीवमग्निहोत्रं जुहुयादि"त्यादिना नित्यतया वि- धीयमानानि संध्योपासनस्नानजपतर्पणादीनि एवं यज्ञदाना- ध्ययनानि च नित्यानि त्रैवर्णिकद्विजातिसाधारणानि भवन्ति। याजनादानाध्यापनानि च द्विजाग्यसाधारणानि, तेषां त्रयाणां तु निष्कामतयातुष्ठाने नित्यत्वं सकामतयानुष्ठानेऽनित्यत्वमिति विभागः । याजनादिनाSडदानं तु यावद्देहयात्रामात्रमेवाधिकं तु पतिब्रह एवान्यथा दानस्य तृतीयस्य वैयथ्यांदतः षट्कर्मको ब्रा हणस्त्रिवर्णिककर्मकौ क्षत्रियवैश्यौ चेति। अथेन्द्रियीनग्रदतीर्थ- सेवनोपवासफलाहारदेहशोषणान्नपानादीनि सर्वसाधारणानि क- र्तृत्वाद्यभिमानशुन्यर्मुमुक्षुभिरनुष्ठितानां तेषां मनःशुद्धिपरम्पर- ्या ज्ञानभक्तिजनकत्वेन मोक्षसाधकत्वं सकामत्वेनानुष्ठीयमाने च काम्यकोटावन्तर्भाव इति विवेकः । अथ केनचित्कालादिविशे- पनिमित्तेन विधीयमानश्राद्धादिकर्म नैमित्तिकं "हवर्गकामो य- जदि'त्यादिना सकामतया विधीयमानानि कर्माणि काम्यानि तेषां तु निषिद्धवत्संसारहेतुत्वाविशेषानमुमुक्षुभिस्तानि हेयान्येव ज्ञानयोगय्चात्रैव पूर्वग्रन्थे संगृहीतः। भक्तियोगोपि निरन्तरश्रो- केन वक्ष्यते। अ्मिन् श्रोके तु पपत्तिगुर्वाज्ञानुव्टत्तियोगौ म- तिपाद्येते -- नान्या गति: कृष्णपदारविन्दा- रसन्टशयते ब्रह्मशिवादिवन्दितात्।

दशश्रोकी। २७

भक्तेच्छयोपात्त सुचिन्त्य विग्रहा दचिन्त्यशक्तेरविचिन्त्य साशयात् ॥८ ॥ नान्या गतिरिति। तत्र प्रथमपादेन- यो ब्रह्माणं बिदधाति पूर्व यो वा वेदांश्च प्रहिणोति तस्मै। तं ह देवमात्मबुद्धिपरकाशं मुमुक्षुवैं शरणमहं भपद्ये। सर्वस्य शरणं सुहृत, तावदार्तिस्तथा वाञ्छा तावन्मोहस्तथां सुखम्। यावन्न याति श्रणं त्वामशेषाघनाशनम्।। तमेव शरणं गच्छ सर्वभावेन भारत !। सर्वधर्मान्परित्यज्य मामेकं शरणं ब्रज। य एनं संश्रयन्तीह भत्या.नारायणं हरिम् ॥ ते तरन्तीह दुर्गाणि नात्र कार्य्या विचारण। इति श्रुतिस्मृतीतीहासादिवाक्यानामर्थः प्तिपाद्यते नान्या गतिः कृष्णपदारविन्दादिति। श्रीकृष्णपदारविन्दादन्या क्षेत्रज्ञानां गतिः श्रुतिस्मृतीतिहासादिषु न दृश्यते इत्यन्वयः । गतिर्भरत्ता प्रभुः साक्षी निवासः शरणं सुहृत। अहमेव गतिस्तेषां, त्वं हि लोकगतिर्ब्रह्मन् !, नहि विष्णुमृते काचिद्रतिरन्या विधीयते ।। अगतीनों गतिभेवानियादिस्मृतेः। अयं गतिशब्दःप्रपत्तिपर: अहमप्यपराधानामालयोऽकिंचनो गतिः । त्वमेवोपायभूतो मे भवेति मार्थनामतिः।। शरणागतिरित्युक्ता, सादेवेऽस्मिन प्रयुज्यतामिति लक्षण- समन्वयात्।

२८ लघुमञ्जूषा व्याख्या सहिता-

साच षड्विधा- अतुकूलस्प संकल्पः प्रतिकूलस्य वर्जनम्। रक्षिष्यतीति विश्वामो गोप्तृत्वंवरणं तथा आत्मनिक्षपकाम्मण्ये षड्विधा शरणागतिः। इतिवचनात्। अस्यार्थः अनुकूलस्य संकल्पो नाम श्रीपु- रुषोत्तमस्य सर्वात्मत्वं निश्चिस ब्रह्मादिस्थावरपय्यन्तपाणिमात्र- स्यानुकूलाचरणाध्यवमायः । इति प्थमयोगः । चराचराणि भूतानि सर्वाणि भगवद्दपु: । अतस्तदानुकूल्यं मे कर्त्तव्यमिति निश्चयः ॥इति वचनात् १ प्रतिकूलस्य वर्जनं पूर्वोक्तचिपरीतहिंसामात्सय्यादित्यागः । स च विरोधिस्वरूपनिर्णये वक्ष्यते। परापवादं पैशून्यमनृतं यो न भाषते अनुद्वेगकरं चापि तोष्यते तेन केशवः ॥ परपत्नीपरद्रव्यपराहिंसासु यो सतिम। न करोति पुमान् भूम तोष्यते तेन केशवः ।। न ताडयति नो हन्ति पणिनोऽन्यांथ्र देहिन: । यो मनुष्यो मनुष्येन्द्र तोष्यते तेन केशवः।। इति सगरं प्रति और्ववाक्यम्। मत्कर्सकुन्मत्परमो मन्दक्तः संगवर्जितः। निर्वैरः सर्वभूतेषुः यः स मामेति पांडव।इत्युभयत्र प्रमाणमूर विश्वासो नाम वात्सल्यादिगुणरत्नाकरः सर्वाश्रयः सर्वश- रण्य: प्रपन्नानस्मान रक्षिष्यत्येवेति निश्चयो विश्वास :- रक्षिष्यत्यनुकूलान्न इति या सुदृढा मतिः । स विश्वासो भवेच्छक्र सर्वदुष्कृतनाशनः ॥ इति तृतीय: ३ गोप्तृत्व्वरणं च सर्वज्ञः सर्वरक्षासमर्थः कारुण्यवात्सल्पादि-

दश श्ोकी। २९

गुणसागरोपि पुरुषोत्तम: मार्थनाशून्पैरात्मपराङ्मुखैर्जनैरपा- र्थिंतो न गोपायति अन्यथा सर्वमोक्षपसङ्गात् शास्त्रमेतुभङ्गापत्ते- श्चेति निश्चित्य बुद्धे: सदैव पार्थनामावण्यं आत्मरक्षानिषयात्म- कतद्रक्षितत्वव्यवसायविशेष इति यावत्। अमार्थितो न गोपायेदिति या मार्थनामतिः । गोपायिता भवत्येव गोप्तृत्ववरणं स्मृतम् ।। पार्थनारूपं तु- श्री कृष्णरुक्मिणीकान्त गोपीजनमनोहर !। संसारसागरे मयं मामुद्धर जगहुरो! ॥ केशव क्वेशहरण नारायण जनाईन !। गोविन्द परमानन्द मां समुद्धर माघव !॥ इत्यादिमंत्रैः स्पष्ट ज्ञाप्यते। इति चतुर्थः ४ आत्मनिक्षेपश्च प्रपत्तव्यस्य माघवस्यासाधारणमसादहेतु: प्रपत्तिरेवेति। निश्चयेन तेन रक्ष्यमाणस्यात्मनोऽहंममत्व्रफल- स्वाम्यादीनां भारस्य श्रीभगवत्यर्पणम्- आत्मात्मीयभरन्यासो ह्वात्मनिक्षेप उच्यते । इति वचनान। आत्मा राज्य धनं मित्रं कलत्रं वाहनानि च। एतद्भगवते सर्वमिति तत्प्रोज्झितं सदा॥इत्युपरिचिरारुयाने। राज्यं चाहं च रामस्य धर्मे वक्तुमिहाईसि॥ इति वाल्मिकीये भरतवचनात्। व्यक्षरं तु भवेन्मृत्युस्त्यक्षरं ब्रह्म शाश्ततम् । इति भारतवचनात्, "सर्वधर्मान्परित्यज्ये"तिचरमापेदशाद्। इति पश्चम: ५ कार्प्पण्यं च उपायानामसिद्धया तद्विपरीतानामपायानां स्वतः पाप्त्या च कर्तृत्वाद्यभिनिवेशरूपगर्वहानिः ।

३० लघुमञ्जूमा व्याख्या सहिता-

उपाया नैव सिद्ध्यन्ती ह्वपायाविविधास्तथा। इति या गर्वहानिस्तदैन्यं कार्प्पण्यमुच्यते।। इति वचनात् इति षद्६। एतेष्वात्मनिक्षेप एवांगित्वानमुख्य:। अन्ये च तत्सहकारिणस्तदङ्गभूता इति विवेक:। ननु विधिशिवेंद्रादिषु नानादेवेषु विद्यमानेषु सत्सु कथं श्री- कृष्णादेव गतिर्नान्येभ्य इसाशंक्यास्य सर्वसेव्यत्वमाह ब्रह्मशि वादिवन्दितादिति। ब्रह्म शिवादिर्येषां ते तथा तैरदेवैवैदिताव तेषां स्तुतिनमस्कारादिविषयभूतादित्यर्थः । "यं सर्वे देवा नमंति सुमुक्षवो ब्रह्मवादिनश्चेति" ञ्रतिः। ब्रह्माद्या: सकला देवा मनुष्या: पशबस्तथा । विष्णुमायामहावर्तमोहांधितमसा वृताः ॥ आराध्य मामभीप्सन्ते कामानात्मविशुद्धये। इति चैव बलभद्रवचनात्। ननु ब्रह्मादिसुरसेव्यस्य जीव- त्तिर्यग्योन्यादिषु जन्मासंभव एवेत्याशंक्य स्वभक्ताधीनत्वेन सर्वे घटत इत्याह भक्तेच्छयोपात्तसुचित्यविग्रहादिति। भक्तानामि- च्छा भक्तेच्छा तयोपात्ता व्यक्तीकता: सुचिन्त्या: सुष्टु चिन्तन- योग्या विग्रहा मत्स्यादिरूपा विश्वरूपादयो वा येन सः उपा- त्तसुचिन्त्यचिग्रहः। यस्मात् सत्यव्रतप्र्वादार्जुनादीनामिच्छया म- रस्यनृसिंहचिश्वरूपादिविग्रहान् स्वीकृतवानिसनेन ब्रह्मादिभ्यो- पि भक्तानामाधिक्यं सूचितम् । धन्योस्यनुगरहीतोसि यत्ते हष्टः स्वयं प्भुः । नहि तं दृष्टवान्कश्चित्पद्मयोनिरपि स्वयम् ॥ इति नारायणीये नरनारायणवचनादीत्यनेकानि प्रमाण- नि बृहन्मञ्जूषायां द्रष्टव्यानि। नन्वस्य भक्ताधीनत्वे सति स्वतंत्रत्वहानिस्तथात्वे चेश्वर-

दशश्लोकी। ३१

त्वाभावात्सेव्यत्वाभावः स्यादिति चेदत्राह अचित्यशक्तरिति । तावच्छब्देन चिंतयितुंयोग्या चिन्त्या तर्कगोचरा न चिन्त्या तर्क- गोचराशक्तिर्यस्य सोऽचिन्त्यशक्तिस्तस्मात् उपलक्षणं चैनज्ज्ञानख- यर्यादीनां स्वरूपवद्यावदात्मभाविचित्रापरि्छिन्नासंखूयाता: स्वा- भाविक्योऽघटनघटनापटीयस्यः शक्तयो ज्ञानादयश्च यस्य स त- स्मादिति "परास्य शक्ति विविधैव श्रूयते, शक्तय: सर्वभावानामचि- न्त्यज्ञानगोचरा:" इसादिश्चुतिस्मृतिभ्यः। इसनेनाचिन्त्यशक्तिमा वज्ञादिगुणयुक्त त्वेनेश्वरत्वात्सर्वसेव्यत्वमस्य सूचितमिति। यम्माद- चिन्त्यशक्तिस्तस्मात् अविचिन्त्य साशयादिति। आशयेन सहवर्न- मानं साशयं तात्पर्य ब्रह्मादिभिरचिन्त्यमतर्क्य साश्षरगं तात्पर्ये यम्या सावचचिन्स साशयस्तस्मात् "कोद्धा वेद यत आ बभून त्वंहि त्वाँ वेत्थ योसि सोसि न ते विष्णो जायमानो न जातो देवस्य म- हिन्न्ः परमं तमाये"त्यादिश्रुतिभ्यः, मजापतिं च रुद्रं च सटजामि च हरामि च। केपि मां नैव जानन्ति मम मायाविमोहिताः।। इति कमृनेश्व। यं नायं भगवान्ब्रह्मा जानाति परमं पदस्। तं नता स्म जगद्धाम सर्वे सर्वगमच्युनम् ।। यं न देवा न मुनयो न चाहं न च शङ्का:। जानंति परमेशस्य तद्विष्णोः परमं पदमू ॥ इति वाराहवचनात् ॥८ ।। एवं प्रपत्तियोगमुक्त्वाऽथेदानीं भक्तियोगमाह- कृपाऽस्य दैन्यादियुि प्रजायते यया भवेत्प्रेमविशेषलक्षणा।

सा चोत्तमा साधनरूपिकाऽपरा॥॥

३२ लघुमञ्जूषा व्यारुय सहिता-

कृपास्येति। अस्य निरतिशयस्वाभाविककारुण्यवार साहैर्द्रस त्यपतिज्ञत्वादिगुणाब्धे: श्रीकृष्णस्य कृपा दैन्य पुंसि जायते इति योजना। उपाया नैव सिद्ध्यन्ति ह्यपाया विविधास्तथा। इति या गर्वहानिस्तददैन्यं कार्पण्यमुच्यते। इति वचनात्। दैन्यं कार्पण्यमादिर्यस्याः सा पूर्वोक्ता पडङ्गा शरणागतिस्तां युनक्तीति दैन्यादियुक् शरणागतिसम्पन्ने ह्यनुपपन्ने जनेऽस्य कृपा जायते इ दैन्यादियुजात्यनेन पदेन पूर्वोक्तोपायेषु पपत्तेः मा सूचिता। तमेव शरणं गच्छ सर्वभावेन भारत !। तत्पसादादवाभोषि शाश्वतं पदमव्ययम् ।। मामेव ये मपद्यन्ते मायामेतां तरन्ति ते। इति श्रीमु नतु यद्यसमर्थः स्यात्तर्हि तस्य केवलं कपैव किं का त्थाशङ्कानिरासार्थ विशेषणमाह अनन्याधिपतेरिति ! Sधिपतिर्यस्य सोऽन्याधिपतिः नान्याधिपतिरनन्याधि। स्यानन्याधिपतेः अतिशयसाम्यानहस्वरूपगुणादिकस्थेत तमीश्वराणां परमं महेश्वरं तं देवतानां परमं च दैवतम् पति पतीनां परमं परस्ताद्विदाम देवं भुननैकमीड्यम्। न तत्समश्चाभ्यधिकश्च दृश्यते न तस्य कश्चित्पतिरस्ति न चेशिता नैव च तस्य लिङ्गं न तस्य कश्चिज्निता न च स कारणं कारणाधिपाधिप:, न त्वत्तमश्चाभ्यधिक: कुतोडन्यो लोकत्रयेप्यप्तिमपर इत्यादिस्मृतिभ्यः। इत्यनेन सर्वस्ामर्थ्यवच्वं सर्वो च द्योतितम्। अत एव महात्मन इति। मह

दशश्रोंकी। सस्य विश्वात्मत्वात्, अनेन सर्वजीवनि- । असौ मपन्नोऽमापया मां भजति पपत्ति- वञ्चपति इति मतक्षेण पश्यत इति भाव:। चात्मा च तथा सस्तस्य महत्वं च औ- शील्यादिमहद्गुणाश्रयत्वम्। इत्थनेन नर्हाणां तव्याजमात्रेणापि भजनां निर्गत- दिगुणपरवशतया तेषां गुणदोपादीननव- लपदातृत्व्रमुक्तं भवति । किश्न मपन्तियो यायेन स्वातंन्त्रयोपायत्वं भक्त्क्याधुत्पादक स्वतन्त्रोपायत्वं पूर्वमेवोक्तमिदानी भक्ति- तति। यया पपश्युद्धोधितया भगवत्कृपया =योक्ति: । तल्लक्षणं च निप्कामतया भग तेः "भक्तिरस्य भजनमिति"। नवेहामुत्र नन: संकल्पमिति।व्याख्याता च्य पख्ररात्रे। निर्मुक्तं तत्परत्वेन निर्मलम्। न भक्तिरुच्यते। लिङ्गपुगणेपि- वै घातु: सेवायां परिकािर्नैन: । चुघैः मोक्ता भक्तिशब्दरन भूयसी॥ करित्युक्तं वाछन:कायकर्मभि: । फलभेदेन भक्तद्वैविध्यतामाह सेति। यत- T भक्ति: पेमलक्षणा कर्मयोगाचनुष्टानरूपा- न भगवता दीयमाना त्वंपदार्थनरिषयकक्षा- कि: उत्तमा फलरूपा पराद्रिशवदाभितेया के न्दिरिय वृत्ति वदनवच्छिन्नस्त्रा भाविकमगबन्स-

३४ लघुमञ्जूषा व्याख्या सहिता-

या प्रीतिरविवेकानां विषयेष्वनपायिनी। त्वामनुस्मरतः सा मे हृदयान्ररापसर्पतु । इति। सैव ध्ुवा स्मृतिरुच्यते ॥। "आहारशुद्धौ सच्शुद्धि: सत्वशुद्धौ धुवा स्मृतिरि"ति श्रूयते। नमस्यन्तश्र मां भत्त्या नित्ययुक्ता उपासते। इति भगवदुक्ेश्र। तस्थाः ज्ञानोत्तरभावित्वं स्वयमेत्र. गीतम्- ब्रह्मभूतः प्रसन्नात्मा न शोचति न कांक्षति।। समः सर्वेषु भूतेषु मन्दक्तिं लभते पराम्। इति। च पुनः या अपरा सा साधनरूपिका भक्तिरुच्यते। अने- कजन्मानुष्ठितपुण्यपुञ्जोरपन्नायाः भक्तः साधनजन्यत्वात्साधन- रूपिकेति भाव:। जन्मान्तरसहस्त्रेषु तपोदानसमाधिभि:। नराणां क्षीणपापानां कृष्णे भक्ति: पजायते॥ इति वचनात्। सा भक्तिदविंधा वैदिकपौराणिकादिभेदाद। तत्र वैदिकानुष्ठानरूपा मधुविद्याशाण्डिल्यविद्यासत्यविद्यादयस्त- न् त्रैवर्णिकानामेवाधिकारस्तच्चोक्तम् शुद्राधिकरणे श्रीश्रीनिवासा चार्यचरणैरतोऽत्र न लिखयते। पुराणोक्तरीया भगवदाराधन- परता द्वितीया। तत्र शुद्रोऽप्यधिक्रियते- सर्वेडधिकारिणोह्यत्र हरिभक्तौ यथा नृप। इति पाझोक्तेः। साधनीभूता=साधनरूपिका॥ सुरर्षे! विहिता शास्त्रे हरिमुद्दिश्य या क्रिया। सैव भक्तिरिति प्रोक्ता यया भक्ति: परा भवेत् ॥ इति पञ्चरात्रोक्तेः। तत्र सामान्यक्रियाविधानात्सर्वेऽप्यधि- क्रियन्ते।

दश श्लोकी। ६५

स्वे स्व्रे कर्मण्यभिरतः संसिद्धिं लभते नरः ॥ स्वकर्मनिरतः सिद्धि यथा विन्दति तच्छृणु । यतः पव्टत्तिर्भूतानां येन सर्वमिदं ततम् । स्व्कर्मणा तमभ्यर्च्य सिद्धिं विन्दति मानव: । इति श्रीमुखोक्तेः अत्र स्वे स्व्रे इति मानव इति चा सामा न्यपदपयोगात्तस्या: अधिकारिणः सामान्यं सूचित्तम् । इति श्रीलघुमंजूपायां माधनसंग्रहाधारो नाम तृतीया कोष्टिका समापा ॥ ३ ॥

एवं पूर्वमकरणे संक्षेपेण साधनकदंबमुक्चा डये दानीमत्र फलविवक्षया सर्वशास्त्रार्थ संगृह्न पूर्वनतिपादितमर्थ संग्रहेण संस्मारयति मन्दमतीनासुपकाराय भगवान् ग्रन्थकार- उपास्यरूप तदुपासकस्य च कृपाफलं भक्तिरसस्ततः परम्। विरोधिनो रुपसथैतदापैज्ञैया इमेऽर्था अपि पश्च साधुभिः ॥१०॥ उपास्थरुपमिति। इमे पंचाप्यर्थाः साधुभि्जेया-इत्यन्वधः। तत्रोपास्यस्य भगवतः श्रीपुरुषात्तमस्य रूपं स्वाभाविक चिन्स्ा नन्तासंख्येययावदात्मवृत्ति सार्वज्ञादिवात्सल्य कारुण्या दि कल्यकाण गुणाश्रयत्वमनन्तानवद्यपका शात्मक निर तिशय मारईवयौक नसौन्द

तोऽपास्तसमस्तदोपमित्यादिना प्तिपादितम् ( १ ) तदुपासकस्येति। तस्य भगवत उपासको जीवात्म कबदंबक्तस्प रूप देहेन्द्रियादिजडवर्गभ्यो विलक्षणत्वं ज्ञानस्वरूपतवे सति ज्ञाना-

३६ लघुमञ्जूषा व्याख्या सहिता-

स्वरूपं चेलादिना। कृपाफलमिति। श्रीभगवत्कृपायाः फलं मोक्ष-

पूर्णयावदात्मभाविब्रह्मस्वरूपादिविषय कातुभूतिसन्ततिर्मुक्तिरिति

तिरूपसंपद्य स्न रूपेणाभिसंपद्यते" इति श्रुतेः।

भेषजं भगवत्पाप्तिरेकान्तात्यन्तिकी मता ।। इति पराशरविष्णुवशंकर्णपंचरात्रोक्ते: । यद्वा भक्तिरसः भक्त्या भक्तिरस इति भक्तेः रसः पेमा- नन्दफलरूपा भक्तिरिति यावत्। मनोगतिरविच्छिन्ना हरिमेमपरिप्लुता। अभिसन्धिविनिर्मुक्ता भक्तिश्च तेऽनुभूयते ॥ इति तथा श्रीभवगत्साक्षात्कारानुभवः "भक्तिरेनं दर्शय- ति भक्तिवशः पुरुषो भक्तिरेव भूयसीति" श्रुतेः । भत्या त्वनन्यया शक्य अहमेवंविधोऽर्जुन ।। इति गानाच। उपलक्षणं चैतत्सर्वोपायानां कर्मज्ञानभ- क्तिप्पच्यादिरूपमिति यावत्। अनेन श्रीभगवद्भावापत्तिलक्ष- णमोक्षपाप्तिक्रमो विवक्षितः । तथाहि-प्रथमं जायमाने पुंि भ- गवत्कृपाकटाक्षस्ततो जन्मनैव सात्विको भूत्वा मुमुक्षु: स्यात्- तथा च नारायणीये- जायमानं हि पुरुषं यं पश्येन्मधुसूदनः साश्विक: स तु विज्ञेयः स वै मोक्षार्थचिन्तकः ॥ पश्यसेनं जायमानं ब्रह्मा रुद्रोथवा पुनः। रजसा तमसा चैव मनसं समभिप्लुतम्। इति सुमुक्षायां सत्यां तत्साधने यतते ततः कर्मज्ञानादिसाघ-

दशश्रोंकी। ३७

नेनाप्याराधितः पुरुषोत्तमः प्रसीदति परभक्तिपरज्ञानयोरेक- तरं व्याजीकृत्यात्मानं दर्शयति तस्मै मुमुक्षवे ततः श्रीमगवत्सा- क्षात्कारानुभवेन तद्कावापननो भवतीति सङ्केप:। ज्ञानभक्तिमतामेव भगवत्प्रेष्ठत्वेन तत्मसाद्जन्यसाक्षात्कारेण मोक्षभागित्वमिति भावः । तेषां ज्ञानी निययुक्त एकभक्तिर्विशिष्यते। मरियो हि ज्ञानिनोत्यर्थमहं स च मम पिय:॥ ज्ञानी त्वात्मैत्र मे मतम्, सर्वारंभपरियागी यो मन्भक्तः स मे पियः । शुभाशुभपरित्यागी भक्तिमान्मे प्ियो नरः ॥ इत्यादिवाक्येभ्यः, "यस्य देवे परा भक्ति"रिति श्रतेश्च। स एवभगवत्पसादविषय :- कुर्वतस्ते मसन्नोऽहं भक्तिमव्यभिचारिणीम्। इति स्मरणात्। तत्पसादादवाप्नोषि शाश्वतं पदमव्यम्।। सर्वकर्माण्यपि सदा कुर्वाणो मव्यपाश्रयः । मत्परसादात्परा शान्ति स्थानं माप्स्यसि शाश्वतम्।। यमेवैष वृणुते तेन लभ्यः तस्यैष आत्मा वृणुते तनुं स्वाम् तमक्रतुं पश्यति वीतशोक: धातुः सादान्महिमानमात्मनः भिद्यते हृदयग्रन्थिः, यदाऽपश्यः पश्यते रुक्मवर्ण कर्तारमीशं पुरुषं ब्रह्मयोनिम्। तदा विद्वान पुण्यपापे विधूय निरंजनः परमसाम्यमुपैति। इति श्रुतिस्मृतिभ्यः ॥ ४ ॥ अथैतदाप्षविरोधिनो रूपमिति। एतस्य श्रीरमाराधाकान्त- स्थ श्रीकृष्णस्यापतविरोधिनो रूपं ज्ञेयं साधुभिः। स विरोधी

३८ लघुमञ्जूषा व्याख्या सहिता-

द्विविधः सामान्यविशेषभेदात्। तत्र विशेषा उच्यन्ते। तत्र ता- वत् स्वस्वरूपज्ञानविरोधिनो ह्यात्माऽज्ञानद्वारा भगवत्पाप्तिपति- बन्धकाः आत्मस्वरूपान्यथाभावदार्ढ्यहेतुत्वात् ।. देहेन्द्रियमनो- बुद्ध्यादिष्वनात्मस्वात्मत्वाध्यवसायः श्रीभगवन्तं गुरुं चेनर्हा- त्मनोऽन्यपारतन्त्रयाभिमानः आत्मनो भगवदीयत्वेऽसम्भाव- नादिश्रुतिस्मृत्यात्मकभगवदीयाज्ञानोपेक्षा अन्यदेवार्चननमस्का- रादि अमच्छास्राभिलाषा आत्मस्व्रातन्त्रयभावेन अहङ्कारममका- रभावदाढ्य चेत्येवमादयः । तथा च अमूर्या नाम ते लोका अन्धेन तमसा ताः ॥ तांस्ते परेत्याभिगच्छन्ति ये के चात्महनो जनाः । "न वेद वेदन्मिहती विनाष्टि" रित्यादिश्रुतेः । योन्यथा सन्तमात्मानमन्यथा अतिपद्यते। किन्तेन न कृतं पापं चौरेणात्मापहारिणा। इति स्मृतेश्च ॥ १ ॥ किश्च भगवति देवान्तरसाम्यभावः ब्रह्मशिवादिदेवान्तर- वर्गे परत्ववुद्धि: श्रीभगवदवतारेषु मानुष्यंतिर्थक्त्वादिभावः भगवदर्चादिविग्रहेषु शालिग्रामादिषु पाषाणलोहमयत्वाचेनत्वा- दिभावः भगवदीयमन्त्रादौ शब्दसामान्यभावः भगवदीयगाथार्या लौकिकाख्यानसादृश्यकल्पना अनन्तानवद्यस्वाभाविकाचिन्त्यया- वदात्मभाविकल्याणगुणसागरे परब्रह्मणि श्रीवासुदेवे निर्गुण त्वमायिकगुणवत्वादिभावना चेत्यादयो भगवत्स्वरूपतिरोधा- नेन तत्पापतिमतिबन्धकाः 'योस्व्रां देवतामतियजति परस्वायै देवतायै च्यवते न परां प्राप्नोति पापीयान्भवति तमेबैंकं विजा- नथ आत्मानमन्यथा वाचो विमुंचथे'त्यादिश्रुतेः । प्राजा- पतिस्मृतौ-

दशइलोकी। ३९

नारायणं परियज्य हृदिस्थं भभुमीश्वरम् । योन्यमर्चयते देवं परबुद्धया स पापभाकू॥ भारते च सप्तर्षिसंवादे -- विष्णुं ब्रह्मण्यदेवेशं देवदेवं जनाईनम्। त्रैलोक्यस्थितिसंहारसष्टिहेतुं निरञ्जनम्॥ सुधातारं विधातारमधातारअगद्गुरुम्। विहाय स भजत्यन्यं विषयस्तैन्यं करोति यः ॥ इत्यादि। अवजानंति मां सूढा मातुषींतनुमाश्रितम्। परं भावमजानन्तो ममाव्ययमनुत्तमम्॥ मोघाशा मोघकर्माणो मोघज्ञाना विचेतसः। राक्षसीमासुरीं चैत्र प्रक्कति मोहिनीं श्रिताः ॥ इति। यो विष्णोः प्रतिमाकारे लोहबुद्धिं करोति वा। यो गुरौ मानुषं भावसुभी नरकापतिनौ।। इति स्मृते: । न तत्समश्चाभ्यधिकथ् दृश्यते परास्य शक्तिर्विविधैत श्रूयते। यः सर्वज्ञः सर्ववित्, अनन्तकल्याणगुणात्मकोऽसौ, इत्यादि भमॉणीनि क्रमेणातुसन्घेयानि॥ २॥ किश्च स्वदोषबाहुल्यानुसन्धानेन भगवति भारपातभिया तत्पपत्याछयुपाये लाघवकल्पना प्रपत्तव्ये विश्वासाभावः साध- नान्तरनिष्ठा मन्त्रान्तरपरिग्रहः श्रीभगवन्मन्त्रजपपूजादिलक्षण-

णपरिचर्यायां स्वपुरुषार्थसाघनत्वाभिमानः श्रीभगवदूपे बहिर्यामि- नि गुरौ मर्सबुद्धिः तत्रैव गौरवखिलत्वमित्यादयश्चोपायहानिद्वा- रा तत्पाप्तिप्रतिबन्धकाः उपायनाशहेतुत्वात्। एतेषां च श्रीगु- रुगौरवविश्वासाद्यभावसूलककृतम्नताहेतुकत्वात् सर्वेपां गुरुशि-

दशइलोकी। ४१

इरिगुरुवशगोस्मि न स्वतन्त्र: मभव्रति संयमने ममापि विष्णुः। वेदोक्तं ये परित्य्य धर्ममन्यं मकुर्वते। तत्सर्वे तव दैत्येंद्र! मत्मसादान्भविष्यति॥ यः शास्त्रविधिमुत्सज्य वर्त्तते कामचारतः। न स सिद्धिमवाप्नोति न सुखं न पर्रा गतिम् ।। तस्माच्छासत्रं प्रमाणं ते कार्य्याकार्यव्यवस्थितौ। ज्ञात्वा शास्त्रविधानोक्तं कर्म कर्तुमिहार्ईसि।। इत्यादिवचनेभ्यः ॥४॥ किंच देहादौ बहुकालावस्थानेच्छा श्रीभगवतो भागवतारना

संगतिश्च सघः साक्षात्माप्तिपतिबंधका निरयमाप्तिहेतवो महत्मय- व्ेन वर्ज्जनीयाः। नाभिनंदेत मरणं नाभिनन्देव जीवनम्। कालमेव प्रतीक्षेत निर्वेशभृतको यथा। मायशः पापकारित्वान्मृत्योरुद्विजते जनः ।। कृतकृत्यः पर्तीक्षेत मृत्युं भियमिवातिथिम्। इतिव्यासोक्तेः। "न च मां योभ्यसूपते" हरिवंशे श्रीवामनो बाले पति- पुण्यं मद्द्वेषिणाँ यच्च मद्भक्तद्वेषिणां तथा। कथासु मम दैत्येश ! कथ्यमानासु तत्र वै। अशृण्वन्यो नरो गच्छेत्तस्य संवत्ससर्जितम् । यत्नेन महता तात तत्पुण्य ते भविष्यति। वनपर्वण दुर्वासा शिष्यान्मति- वृथा पापेन राजर्षेरपराधः कृतो महान् ।। मास्मानू क्षुधातान दृष्टा पांडवा: क्षुरचक्षुषा। स्मृत्वानुभावं राजर्षेरंबरीषस्य धीमतः ।। विभेमि सुतरां विशा इरिपादाश्रयाज्जनाद्। ६

पांडवाश्च महात्मान: सर्वे धर्मपरायणा:। सदाचाररता नित्यं वासुदेवपरायणा:। कुद्धास्ते निर्द्हेयुर्बो तूलराशिमिवानल: ।। तत एतानदृङ्टैव शिष्या: शीघ्रं पलायत। वैष्णवे प्रहाद :- मयि दोषानुबन्धोभूत् संस्तुतां दुधते तव। मत्पितुस्तत्कृतं पापं चैव तस्य पणश्यतु॥ त्वयि भक्तिमतो द्वेषादघं तत् संभवेच्च यत्। त्वत्मसादात्मभो सर्व तेन सुच्येत मत्पिता ॥ इति। नेदंविद अनिदंविद्वान् समुद्धेशेत्र सह भुंजीत ना- वसथमाविश्यादित्यादिबहचां समाम्नायाः। कात्यायनसंहि- तायां- वरंहुतवहज्वालापञ्जरान्तर्व्यवस्थितिः । न शौरिचिन्ताविसुखजनसंवासवैशसम् ।। विष्णुरहस्ये- आलिंगनं वरं मन्ये व्यालव्याघ्रजलौकसाम्। न संगः शल्ययुक्तानां नानादेवापसविनाम् ॥ अन्यत्राऽपि -- शैवान पाशुपतान् स्पृष्टा लोकायतिकनास्तिकान्। अकर्मस्थान द्विजांश्च्छूद्रानु सवासा जलमाविशेत्। शांडिल्यस्मृतौ च -- मूढैः पापरतैः क्रूरैः सदागमपराङ्मुखैः। सब्धं नाचरेद्क्तो नश्यते तैस्तु संगमात्॥ पितृगीते च -- साजनिष्ट स नो वंशे जातो वा भाग्विनश्यताम् । aवnरणं यस्य वासुदेवो न दैवतमिति।

न्यवर्ता हृथैव

दशश्लोकी। ४३

मोघाशिनामखिलशौचबहिष्कृतानाम्।। तोयपदानपितृपिण्डनिराकृतानाम् सम्भाषणादपि नरा नरकं प्रयान्ति । पाखण्डिनो विकर्मस्थान वैडालत्तिकान् शठान्।। हतुकान् बकटत्तीथ्च वाङमात्रेणापि नार्चयेद्। धर्मध्वजी सदालुब्धश्छादिको लोकदाभिक:॥ बैडालवत्तिको ज्ञेयो हिंस्रः सर्वातिवश्चकः । अधोदृष्टिर्नैष्कृतिकः स्वार्थसाधनतत्परः ॥ शठो मिथ्याविनीतश्च बकवृत्तिचरो द्विजः ॥ इति। मूर्खाश पण्डितम्मन्या अधमा धार्मिका इव॥ धर्मयुक्तान् प्रबाधंते साधूनां लिंगमाश्रिताः । इति शांडिल्यवचनं इत्याद्यन्यदपि शास्त्रमत्रानुसन्घेयम् ।। अथ सामान्यभूता उच्यंते। तत्र मर्यादोल्लंघनं "क्तिस्मृति ममैवाझे" इति स्वोचितधर्मत्यागः वर्णान्तरोचितधर्माचारश्व। नियतस्य तु संन्यासः कर्मणो नोपपद्यते। मोहात्तस्य परित्यागस्तामसः परिकीर्तित: ।। ऋग्यजुसामसंज्ञेय त्रयीवर्णावृतिर्द्विज। पता मुह्यति यो मोहात् स नग्न: पातकी स्मृतः । ब्रह्मचारी गृहस्थश् वानप्रस्थस्तथाश्रमी। परिव्राटूच चतुर्थोत्रपंचमो नोपपद्यते।। संध्याहीनोऽशुचिर्नित्यमनईः सर्वकर्मसु। यदन्यत्कुरुते कर्म न तस्य फलभाग्भवेत् ।। नास्तिक्यपरमाश्चैव केचिद्धमेविलोपकाः भविष्यन्ति नरा मूढा: मन्दा: पंडितमानिन:॥ वर्णाश्रमाचारवता पुरुषेण पर: पुमानू। विष्णुराराध्यते पंथा नान्यत्तत्तोषकारणम् ।।

४४

वेदोक्तं यः परित्यज्य धर्ममन्ये भकुर्वतं। तत्सर्वे तव दैत्येन्द्र मत्पसादाद्भ्विष्यति ।। इत्यादिवाक्येभ्यः अन्वयव्यतिरेक्गर्मितेभ्य: कृतन्नत्वं तथ मनु :- गोन्ने चैव सुरापे च चौरे भग्रव्रते तथा। निष्कृतिर्विहिता सन्भिंः कृतन्ने नास्ति निष्कृतिः।। सत्कताश्च कतार्थाश्च मित्राणं न भवंति ये। तान्मृतानपि क्रव्यादा: कृतघ्नान्नोपभुञ्जते । इति। मानुष्यं लब्ध्वा तस्य निरर्थक शूकरादिवभ्नाशनं- मानुष्यं माध्य लोके्मिन मूको वा बधिरोपि वा। नापक्रामति संसारात् स खलुर्ब्रह्महा भवेत् ॥ वाराहे च- लब्धात्र मातुषं देहं पञ्चभृतसमन्वितम्। मामेव न भपदंते ततो दुःखतरं नु किम्। नारसिहे च- शुभमिदमुपलभ्य मानुषत्वं सुकृतशतेन वृथेद्रियार्थहेतोः

इति। रचयति कुरुते न मोक्ष मार्गे स दहति चन्दनमाशुभरमहदेत

स्ववीर्य विक्रयणं च- यया स्ववान्तमश्नाति उता वे नित्यं स्व्रभूतये । एवं ते वान्तमश्नन्ति स्ववीर्यस्थावसेचनात् ।। इति सनत्सुजातवचनात्। तच्च द्विविधं वाह्याभ्यन्तरभेद वाह्यं परस्त्रीगमनादि। कृष्णाजिनपरिग्राही रेतसश्चैव विक्रयी। गजच्छायानुभोक्ता च न भूयः पुरुषो भवेत्॥ इति वचनात्। द्वितीयं विद्यादिगुणविक्रयणं। पंडितैरर्थकार्पण्यात् पण्यस्रीभिरिवि स्वयम् ।

दशशलोकी। ४

आत्मा संस्कृत्य संस्कृत्य परोपकरणीकृतः । इत्यादिस्मृतेः । विद्याबलेन विजिगीषया ब्राह्मणाद्यपमान: वादेन ब्राह्मणं जित्वा हृष्टो भवति यो द्विजः ।। इमशाने पादपः स स्यात् गृध्रकंकनिषेवितः। गुरुं हुंकत्यतुंकृत्य विप्रं निर्जित्य वादतः । अरण्ये निर्जले स्थाने स सभवेद्रह्मराक्षसः ॥ इति। भगवदाराधनात् प्राकू भक्षणपानादिना ।। यो मोहादथवालस्यादकृत्वा देवतार्चनम्। भुंक्ते स याति नरकानू शूकरेष्वभिजायते।। संन्यासादिबिधिं विधाय वैराग्यहीनैः पुरुषैद्ेषादिना मा- तृपित्रादित्याग :- पितरं मातरं चापि तथादत्ताभयं सुतम्। त्यजेच्च तरुणीं भार्यो तं विद्ाङ्गह्मघातकम् ॥ भाद्रकृष्णत्रयोदश्यां मघासेंदुकरे: रविः। यदा तदा गजच्छाया श्राद्ध पुण्पेरवाप्यते।। कि च- विद्याचौरो गुरुद्रोही वेदेश्वरचिदृषकः । त एते बहुपाप्मानः सदो दंड्या इति श्रुतिः ॥ परद्रोहेष्वभिध्यानं मनसानिष्टचिन्तनम् । तथाभिनिवेशश्च त्रिविधं मानसं स्मृतम् ॥ पारुष्यमनृतं चैव पैशुन्यं चैव सर्वशः । अनिबद्धपलापश्च वाऊ्मयं स्याच्चतुर्विधम्॥ अदन्तानामुपादानं हिंसा चैवाविधानतः । परदारोपसेवा च शरीरं त्रिविधं स्मृतम्॥

४६

एतैर्विमुक्त: कौंतेय! तमोद्वारैस्त्रिभिर्नरः । आचरयात्मनः श्रेयस्ततो याति परां गतिम् ॥ इत्यन्तेन ग्रन्थेन। अथ विरागो निरुप्यते। स च द्विविधः सहेतुको निहे तुकश्चेति। तत्र स्वस्यातिशयप्ेष्ठत्वेनाभिमतपुत्रकलत्रधनादिवि- योगेन तद्रिपरीताभिमतदारिद्रयादिलाभेन हेतुना जात: सहेतुकः। स चाविवेकत्वाव्यभिचारयुक्ती भवति। यदि करुणासागरस्य श्रीभगवतः श्रीकृष्णस्य कृपाकटाक्षः सहकृत: स्याचर्हि ज्ञान वैराग्यविभूषितानां भगवत्कृपापात्राणं भागवतानां जातसङ्ग: सन् तत्कपाविषयो भूत्वा शास्त्रीयमार्गे पवृत्तस्तेन मार्गेण भ. गवन्तं भजंस्तदाढ्यार्थ भूयो यतति तदानुकल्पेऽनुतिष्ठते वा न्यथा नैकान्तिकस्त्रभावत्वादसत्संगेन मार्गाङ्गश्यते द्वितीयस्तु जन्मांतर सह स्रार्जितपुण्य पुंजस्थ- मनुष्याणां सहस्रेषु कश्रिद्यततिसिद्धये ।। इति भगवदचनान्मनुष्याणां कोटिष्वपि कस्यचिदेक्वतमस्य जन्मसमये श्रीपुरुषोत्तमदयाकटाक्षावलोकितस्य ता एता देव- ताः सृष्टा अस्मिन्महत्यरणवे भाप्य तंस्तमशनापिपासाभ्यामन्ववा- जर्य ता एनमबुवन्नायतनं नः पजानीहि यस्मिन् पतिष्ठिता अ- न्र भदामेति ताभ्योगामनयत्ता अन्रुवन्नवै नोऽयमलमिति ताभ्यो- Sश्वमनयत्ता अन्रुवन्नायमलमिति ताभ्यः पुरुषमनयत्ता अब्ुवन् मुकतं वेत्ति पुरुषो वासुकृतमिति" । अत्र जन्मसहस्रार्ण सहस्त्रैरपि सत्तम। कदाचिल्लभते जन्तुर्मानुष्यं पुण्यसंचयात् ॥ इत्षादिश्रुतित्मृतिश्लाघितमानुष्यं प्राप्तस्य पुंसो विक्षेपास- हिष्णुतया शैशवादेव प्रवृत्ती ग्लानिबुद्धे: सत्मसङ्गलब्घकथाश्र- चणतः कर्मफलानां दुःखात्म्ता ्ुत्वा वर्ततमानशरीरेपि स्वस्य

दशश्लोकी। ४७

परेषां च क्षेत्रज्ञानां जन्ममरणादिरूपचक्रभ्रमणात्मकं दुःखमनु- भूय जातवेपथुशररिमनस्कस्य मुमुक्षोजीयमानो विरागो निर्हे- तुकः।स च विवेकजन्यत्वान्मोक्षोपायिकोऽव्यभिचरितस्वभावः। तत्र दुःखं तावद्विविधं अवस्थारूपं तापात्मकश्चेति। आद्यं च प्र- थमं हि पितृमूत्रद्वारा निःसस मातृयोनिप्रवेशस्ततो गर्भेऽनुदिनं क्रमेणावय- वेन्द्रियादियोगस्ततश्चेतनीभावस्ततः स्वकर्मवैषम्येन मातृपितृर-

ज्जरायुवेष्टितो भृत्वा मलमूत्रागारे विष्वाकृमिभि: सह वास: प्रसवसमये योनिद्वारं प्राप्य यन्त्रेण पीड्यमान इव मूर्छित: पू० तित्रणात्कृमिवन्महता दुःखेन महीपतनं ततश्र कौमाराद्वस्था- नुभवपूर्वकं मरणम्। यदि धार्मिकश्चेत्तर्हि स्वर्ग गत्वा स्वपुण्यार्जित विषयसुखं मात्सर्यांसूयादिदुःं चानुभूय धूममार्गेण पुनराछ-

भवपूर्वकम्पुनः पितृरेतोभावापत्ति: भूयोभूय उक्तमकारेण मा- तृगर्भैप्रवेशादि तदेव संसारचक्रभ्रमणं शास्त्रमुखेनोच्यते दुष्कर्माच्च- न्नरकादिमाप्ति: श्वञूकरसरीसपस्थावरादियोनिमाप्िस्ततो दुःखा- नुभूतिरिति गर्भोपनिषदिनिपुर्णं पोक्त।अथ द्वितीयं त्रिधा, आध्या- त्मिकमाधिदैविकमाधिभौतिकं चेति। तत्रादं द्विविधं, शारीरक- मानसभेदात्। तत्र शिरोक्षरोगज्वरादिकं शारीरं कामक्रोधभ-

ष्णवातवर्षाजलविद्युदादिसमुद्भवमाधिदैविकं। मृगपक्षिमनुष्य- राक्षससर्पादिजन्यमाधिभौतिकमिति विवेक:। पुनश्र परकारान्त- रेण विरागो द्विविधो जिहासोन्भवः सदोजातथ्र। आद्य: सौभ- रिणा प्रोक्त :-

काशीसंस्कृतसीरीज़-पुस्तकमाला । इय काशी-संस्कृतग्रन्थमाला विभागशः प्रकाशिता भवति। एतस्यां प्राचीनाः नवीनाक्ष दुर्लभाः सुलभाश्च अत्युपयुक्ताः संस्कृतग्रन्थाः काशिकराजकीयसंस्कृतपाठशालीयैः पण्डितैरन्यैरपि विद्वद्धिः संशोधिताः क्रमेण संमुद्रिता भवन्ति। अस्यां प्रका- इयमाणानां अ्रन्थानां मूल्यं सूचीपत्रे प्रकाशितं वर्तते। परंतु एतस्गा नियमनाSविच्छिन्नतया निश्चितग्राहकमहाशयानां प्रतिमुद्रा- शतकं पञ्चविंशतिमुद्राः (कमिशन) परावर्तिता भवेयुः मार्गव्ययक्ष न पृथक दातव्यो भवेत्। तत्र मुद्रितग्रन्थनामानि मूल्यम् १ नलपाकः नलविरचितः । संपूर्ण: (पाकशास्त्रम १) रु० १-८ २ संक्षेपशारीरकम्। रामतीर्थस्वामिकृतान्वयार्थबोधिनीटीका- सहितम्। (वेदान्तं १) रु० ८-० ३ वैशेषिकदर्शनम्। पं० श्रीदुण्ढिराजशास्त्रिकृतविवरणोपेताभ्यां प्रशस्तपादभाष्योपस्काराभ्यांसमन्वितम् (वैशेषिकं१)रु०२-८ ४ श्रीसूक्तम्। विद्यारण्यपृथ्वीधरश्रीकण्ठाचार्यकृतभाष्यत्रयेण टिप्पण्या च समलङ्गतम्। (वैदिक १) रु० ०-६ ५ लघुशब्देन्दुशेखरः (भैरवी) चन्द्रकलाटीकासहितः तत्पुरुषादि- समाप्तिपर्यन्तः। (व्याकरणं १) रु० ८-० ६ कारिकावली मुक्ता० दिन० राम० शब्दखण्डसहिता तथा "गुण निरूपणदिनकरीय" महामहोपाध्याय पं० श्रीलक्ष्मणशास्त्रि कृतव्याख्यासहिता।. (न्यायं १) रु० ६-०

कासमवेतविवरणेन च समन्वितम्। (वेदान्तं २)रु० ०८ ८ अलङ्कारप्रदीप:। पणडतवरविश्वेश्वरपाण्डेयनिर्मितः। रु०-८ ९ अनङ्गरङ्ग: महाकविकल्याणमल्लविरचितः।(कामशास्त्रं१) रु० ०-१२ १० जातकपारिजातः। श्रीवैद्यनाथशर्मणा विरचितः। (ज्यो० १) रु० २-० ११ पारस्करगृह्यसूत्रम्। कात्यायनसूत्रीयश्राद्ध-शौच-स्नान-भोजन- कल्पसहितम। (कर्मकाण्डम् १) रु० ० -- ८ १२ पुरुषसूक्तम्। सायणभाष्य-महीधरभाष्य-मंगलभाष्य-नि- म्बार्कमतभाष्यचतुष्टयसहितम्। (वैदिकं २) रु० १ -- ४

नीलकण्ठीव्याख्यया च संवलितम। (वेदान्तं ३) रु० १ -- ४ १४कुमारसंभवं महाकाव्यम्। महाकवि-श्रीकालिदासवि०।सञ्जी- वनी-शिशुहितैषिणी-टीकाद्वयोपेतम् सम्पूर्णम्। (काव्यं२) रु०१-८

काशीसंस्कृतसीरीज़।

भाषाटीकासहितः। (छंद: १) रु० ०-६ १६ कारिकावली। मुक्तावली-न्यायचन्द्रिकाटीकाद्वयसहिता सटि- पपणा। (न्यायं २) रु० १-० १७ पारस्करगृह्यसूत्रम्। काण्डद्वये हरिहर-गदाधर० तृतीयकाण्डे ह. रिहर-जयराम-प्रणीतभाष्येण समलङ्गतम्। हरिहरभाष्यस-

णडिकासूत्रैः यमलजननशान्ति-पृष्टोदिवि-शीव-भोजन- कामदेवकृतभाष्यसहितोत्सर्गपरिशिष्टसूत्रैः परिष्कृतं-टिप्प- ण्यादिभि: सहितं च। (कर्मकाण्डं २) रु० ३-० १८ संक्षेपशारीरकम्-मधूसूदनीटीकासहितम् संपूर्ण (वेदान्तं४) रु०८-० १९ लघुजूटिका-अर्थात् अभिनवा परिभाषेन्दुशेखरपरिष्कृतिनि- (व्याकरण) रु००-८ २० कातीयेष्टिदीपकः । (दर्शपौर्णमासपद्धतिः) महामहोपाध्याय- र्मितिः।

पं० श्रीनित्यानन्दपन्तपर्वतीयविरचितः।(कर्मकाण्डं) रु० १-० २१ सप्तपाठि-श्रीशिवमहिम्नस्तोत्रम् श्रीगन्धर्वराज पुष्पदन्ताचार्य- विरचितम्। हरिहरपक्षीय-मधुसूदनीटीकया (संस्कृतटी-

बिम्ब) पश्चमुखीनाम्न्या टोकया-शक्तिमहिंस्रस्तोत्रण च समन्वितम्। (स्तोत्रवि० १) रु० १-० सरटीकन्यायबिन्दुः-भाषा-

२३ सपरिष्कृत-दर्पणसहितवैयाकरणभूषणसार: (व्याकरणं ३) रु० ४-० टीकासहितः (बौद्धन्याय वि० १) रु० १-८

(न्यायबिभाग ३) रु० ६-० २५ मीमांसान्यायप्रकाशः (आपदेवीयः) श्रीचिन्नस्वामिशास्त्रिकृतया सारविवेचिन्या व्याख्यया सहितः (मीमांसा १) रु० २-० २६ पौरोहित्यकर्मसारः (टिप्पणीसमलंकृतः) प्रथमो भागः श्रीरमा- कान्तशर्मणा संगृहीत:। (कर्मकाण्डवि० ३) रु० ०-४ २७ लघुशब्देन्दुशेखरः म० म० श्रीनागेशभट्टविरचितः। अव्ययी- भावान्तो भाग:, म०म० पण्डित श्रीनित्यानन्दपन्त-पर्वतीय- कृतशेखरदीपकाख्येन टिप्पणेन समुज्ज्वलितः।(व्या०४)रु० :- ८ २८ रघुवंशमहाकाव्यम्। महाकविश्रीकालिदासविरचितम् पञ्चसर्गा त्मकम्। म० म० श्रीमल्विनाथसूरि कृतसश्ञीविनीटीकया पं० श्रीकनकलालठवकुर कृतारउर्थप्रकाशिकाटीकया च सम. लङ्गतम् (काव्यवि०३) रु० ०-१२

काशी मंस्कृतमीरीज़।

२९. कामसूत्रम्। श्रीवात्स्यायनमुनिप्रणीतं वहयन्नरासादिनया पूर्णया जयमङ्गलरचितया टीकया समेतमू। बदुमविदतवाठान परिप र्य, सूत्राङ्गांश्च संयोज्य, परिष्कृत्य संशोधितम्।(फराम०य।रु८-

तः। महामहो पाध्यायरुचिद त्तउतमकर्दाज्लासितमददामहै। पाध्याय वर्द्धमनोपाध्यायप्रणितप्रकाशसाहत: न्यायंग) रु० ६-२ ३१ परिभाषेन्दुशेखरः । म० म० श्रीनागेशमट्टरचितः। म० म० भैरव- मिश्रविरचितया सैग्वीत्यपरास्यया परिभाषावितृत्या-तत्व. प्रकाशिकया टीकया च सहितः । व्याकरण ४ रु० ३-०

३३ न्यायवोरत्तिकम न्ययदर्शनवात्स्यायनाभाध्योकृंहणम्। परमर्वि भारद्वाजोद्दयोतकरविरचितम्। महर्षि-गोतमादिचरितसम्य लितवृहत्भूमिकासहितम्। (न्याय) रु० ६-१ ३४ शुक्कयजुर्वेदसंहिता। वाजसनेयिमाध्यन्दिनशाखीया। श्रीमदुच्ब

दीपेन च सहिता। (भाग १-२-३-४)(बैदिकं ३) रु० ८-० ३५ शुक्कयजुर्वेदकाण्वसंहिता। श्रीसायणाचार्यविर्राचतभाष्यसहिता। १ अध्यायादारभ्य २० अध्यायपर्यन्ता। बैदिक ४/ रु० द-० ३६ सिद्धान्तलेशसंग्रहः। श्रीमदप्पयदीक्षितविरचितः।श्रीमत्परमहंस- परिवाजकाचार्य कृष्णानन्दतीर्थविरचितया कृष्णालङ्गाराखय- या ब्याख्यया समलंकृतः । (वेदान्नं ४) रु० ६-० ३७ काशिका। श्रीपाणिनिमुनिविरचितव्याकरणसूत्राणां वृत्ति: वि. द्द्वर-वामन-जयादित्यविनिमिंता। (व्याकरणं ५) रु० ६-० ३८ प्राकृतप्रकाशः। भामहकृतः। श्रीमद्वररुचिप्रणीतप्राकृतसूत्रसदि- तः । टिप्पण्या च संयोजितः । (व्याकरणं ६) रु० १-४ ३९ जीवन्मुक्तिविवेक: श्रीमद्विद्यारण्यस्वामिविरचितः। भांपानुवा दसमेत:। (चेदान्नं १) रु० २.० ४० श्रीनारदीयसाहता। ब्रह्मणोपदिप्रो नारदमहामुनिप्राक्ती ज्यौतिप- ग्रन्थः । ४१ मेदिनीकोशः-मेदिनीकारविर्राचतः । (ज्योतिषं २) रु० ०-६

४२ मीमांसादर्शनम् । (कोशं १) रु० १-८ श्रीशबरस्वामिविरचितभाप्यसहितम् (भाग१-२) (मीमांसा ३) रु० १०-०

काशीसंस्कृतसीरीज़।

४३ न्यादर्शनम्। श्रीगोतममुनीपणितम्। श्रीवात्स्यायनमुनीप्रणित

नन्यायसू:वृत्त्यनुगतम्। टिप्पण्यादिसहितम् (न्यायं ६) रु० ३- ४४ दानमयूखः। विकहरश्रीनीलकण्डभटटविरचित: (धर्मशास्त्रं१) रु०१-

४ह सास्वती। श्रीमच्छतानन्दविरचिता। श्रीमातृप्रसाद (दैवज्ञभू- पण) पास्टेषेन कताभ्यां छात्रबोधिनीनाम संस्कृतसोदाहरण भापाटांकाभ्यां सहिता। (ज्योतिषं ३) रु० २-

लेन्द्रदत्तशर्मविरवितः । पं० सीतारामशमकृतटिप्पण्या (व्याकरणं ७) रु० १- ४८ मिताअ्रा। श्रीगौडपादाचार्यकृतमाण्डक्यकारिकाव्याख्या-श्रीम- विशृषितः।

कृता। शंकरानन्दकृतमाण्ड्कयोपनिषददीपिका वा (ेदा०द) रु०१ ४५. काव्यपकाशः । श्रीमम्मटाच्चार्यविरचितः। पं० श्रीहरिशङ्करशर्मणा मैथिलेंन संगृहीतया नागेश्वरीटीकयाऽलङ्कत: (काव्य०४) रु०४ ५० अधिकरणकौमुदी । श्रीदेवनाथठक्कुरकृता। (मीमां०४) रु० १- ५१ रधुंशमहाकाव्यम। महाकविश्रीकालिदासविरचितम् महामहो पाध्याय श्रीमल्लिनाथकृतससजीविनीटीकयोपेतम् पं० श्रीकन- कलालउक्कुरेण विरचितया भाववोधिनी टिप्पण्या सम- लङ्गतम् संपूर्णम्। रु० १- ५२ काथबोधः।साजनीकृत टीकोपेतः। दत्तात्रेय सम्प्रदायाऽनुगतःरु०- ५३ रसचरन्दिका पर्वतीय-पण्डितप्रवर-श्रीविश्वेश्वरपाण्डेय निर्मिता (काव्य० ६) रु०१- ५४ अलक्कारमुक्तावली। गर्वतीय-विद्धद्वर-श्रीविश्वेश्वर पाण्डेय- निर्मिता- (काव्य वि०७) रु०-१: जयकृष्णदास-हरिदासगुप्ः,. चौखम्बा संस्कृत सीरीज आफीस, विद्याविलास प्रेस, गोपालमंदिर के उत्तर फाट बनारस सिटी। R6892,5x,1 N27