1. Brahma Sutra Parmukha Bhashya Panchaka Samikasana Ram Sharan Tripathi Chowkambha Sanskrit Series (See Vedanta Ghate)

Barcode : 4990010228022 Title - Brahmasutra-Pramukhabhasya-Pancaka-Samiksanam Author - Tripathi, R. S. Language - sanskrit Pages - 538 Publication Year - 1939 Barcode EAN.UCC-13

4 990010 228022"

PUu @tmn G:D काशी संस्कृत ग्रम्थमाला २१३

। श्रीः।। ब्रह्मसूत्र प्रमुखमाष्यपञ्चकसमीक्षणम् बादरायणविरचित 'ब्रह्मसूत्रस्य'

सयुक्तिकसमीक्षणम्

प्रणेता डॉ० रामशरण त्रिपाठी शास्त्री, एम० ए०, पी-एच० डी०

चौखम्बा संस्कृत सीरीज आफिस,वाराणसी-१

प्रकाशक : चौसम्मा संस्कृत सीरीज भ्राफिस, वाराणसी मुद्रक : विद्यानिलास प्रेस, वाराणसी S 181. 48 T8356

C चौखम्बा संस्कृत सीरीज आफिस गोपाल मन्दिर लेन पो. बा० 5, वाराणसी-१ (भारतवर्ष) फोन : ६३१४५

प्रषान चाजा चौखम्बा विद्याभवन चौक, पो० बा० ६६, वाराणसी-१ फोन : ६२०७६

PURCE GED KASHI . SANSKRIT SERIES 213 ****

BRAHMASŪTRA-PRAMUKHABHĀSYA- PAÑCAKA-SAMĪKSANAM

Being a critical and comparative study of the five main Bhāsyas viz. by Sankara, Rāmānuja, Madhva, Nimbārka and Vallabha on the Brahmasūtras of Bādarāyaņa

By DR. R. S. TRIPĀTHI Śastri, M. A., Ph. D.

THB CHOWKHAMBA SANSKRIT SERIES OFFICE VARANASI-1 ( India ) 1939

The Chowkhamba Sanskrit Series Office Gopal Mandir Lane P. O. Chowkhamba, Post Box 8 Varanasi-1 ( India )

Price Rs. 35-00

43925

Also can be had oj THE CHOWKHAMBA VIDYABHAWAN Publisbers aad Orleatal Book-Sellers Chowk, Post Box 69, Varanasi-1 ( India ) Phone : 63076

01 w.12923

समपिंतमिद तेम्यो ये ब्रम्मानन्दगृष्नव:

प्राकथनस्

भारतीयदर्शनवास्मये विशेषतो हिन्दूदशंनसाहित्ये 'वेदान्त' दर्शनर्व बिशिष्ट स्थानं गौरवश्चाहति। एतद्दर्शनस्य आधारभूता अ्रन्था: प्राचीना उप- निषद्: महासूत्राणि, श्रीमद्भगवद्गीता चेति प्रस्थानत्रवी समावयया सुप्रसिया: सन्ति। तत्रोपनिषद् एव वेदान्तदर्शनस्य मूलम्, ब्रह्यसूत्राणि तावत् तासामेव अभिप्रायं प्रकटीकु्षन्ति। भगवद्गीतापि उपनिषद्ामेव तात्पर्यंसुपदशयतीत्या- स्तिकहिन्दूनां विश्वास:। किन्तूपनिषदामिय ब्रह्मसूत्राणामपि अभिमतसिदान्त- विषये विवन्ते सिद्धान्तानुसारिणः। तेषु च.मिश्रमतपराणि ते्षां व्याययानानि शंकरप्रभृतिमिरचार्यै: प्रदर्शितानि। एधु उपाख्यानेधु शंकर-रामानुज-मध्व-निम्बा- रकं-बश्लभ-विरचित भाध्याणां तत्मतिपादिताद्वैत-विशिष्टाद्वैत-द्षैत-व्वैस्षा- दूवैत-शुद्धाद्वेतवेदान्तदशंनानां च विशिष्ट महध्वम विदयते। एतैः व्याक्यानैरेब हिन्दुधमों नैकसमप्रदायेषु बिभकः। तेर्षां मध्ये मध्ययुगे प्रुरः संघर्ष आसीकू, अ्यापि न्यूनाधिकमान्नायामू तत्संघर्षः प्रचलत्येव। किन्सवयं संघर्ष: प्रतिस्पर्धा वाधुनिकमनोबृत्ते: प्रतिकूषतामवहति। बर्तमानकालीना: सुकिचिता बना: सर्वे- पामाचार्याणां समादरं कुर्वाणा: तेषां सिद्धान्तैरूपदेशैन् लामान्विता भवितुं पतन्ते। अनयैव मनोबृष्या रामकृष्ण-परमहंसपादैरपदिष्ट यदुपनिषस्प्रतिपादितं मह सगुणं निर्गुणओ्ञोभ यरूपं बर्तते। प्रस्तुतनिबन्धेऽप्येनामाधुनिकों डरिमनुसत्य विद्ुषा लेखदेन विभिन्ना- चार्याणां भाष्याणामाग्रहशून्यं निष्पसं, तुलनात्मकमनुशीलनं कुतम्। उपस्थापितं प्रयोजनं स्वन्न महासूत्राणामान्तरिकस्य ताध्पयंस्य समुद्ाठनम्। स्त्रीमेस्मिन् समुद्देश्ये लेलकमहोदया। सफलीभूता इति मदीया सम्मति:। विवादग्रस्तसुनाणि अधिकरणानि वा उददिश्य केसकमहोदमै: विभिन्नभाष्प- कर्ता व्यादयानानां परीच्षा समीचा च विढिता। तदेतत् तै निष्पपडट्यैब कुवय व्याद्यानानि समीतमाणरतैः कचित् शंकराचार्यस्य अन्यन्न रामानुज-प्रमुतीनां सम्थमं बिहितय, न स्वेकान्तत: पकस्यैव कस्यचिदाच्ायसय। तथथा-६४तमे पृष्ठे आनन्त्मवाधिकरणस्य विविधानि व्वातयानानि समीचम तैसकम् अन्र

( = )

रामानुजनिम्बाकमोरर्थ: अधिकोपयुक्त प्रतीयते इति। पव मेव •१ समे पृष्ठे १/१/९/१०-१/२/११-५ सूत्राणि समुदिदिश्य तै कथितम। 'रामानुभमतिरिष्य अन्मैःसवैं चारायें रेतवचिकरणहुयं स्वीकृतम्' इति। एवं संकराभिमतनिवर्संवादस्य विरोधे ८६ तमे पृष्ठे तैः 'सर्वेषु वेदान्तेडु परिणामोपदेशः' इति मतं समर्थितम्। अह््य तुळनात्मकानुश्नीक नपरस्य निबन्धस्याध्ययनेन महयासून्राणां बथार्था- भिम्रायं जिज्ञासमाना: पाठका: परां तृहिं प्राप्स्यम्तीत्यत्र नास्ति शंकावकाक्षा। सायुवादार्हा: खक्वस्य प्रणेतार: श्रीरामश्रणशास्तिमहोदया: प्रम्थ-प्रकाशक-

न० कि० देवराजस्य

लेखकीयं स्वकोयम्

प्रस्थानत्रय्यां विभिन्नाचार्याणां भाष्याणि शतशः वर्षेभ्यः प्रचलितानि। एतेषां लेखेनैष ते आचार्यपदभाजो जाताः । तत्साधनेनैव च तैः रहम्यमयक्ष्य अस्य विश्वस्य समस्या: समाधातुं श्लाघनीयः प्रयत्नो विहितः। अस्य विश्वंस्य रचयितृणि तत्र व्याप्तानि च तत्वानि तैरेवाथ्यात्मवेत्तृभिः सूक्ष्मातिसूक्ष्मनिज- प्रातिभचश्चुर्मि: साक्षात्कृतानि। एतद्देशोयब्रह्मवेत्तणामेषा एव आध्यात्मिकसम्पत्ति: यस्या: बलेन अद्यापि जगतीतले भारतं निजाध्यात्मिकज्ञानगौरवसम्पन्नं शिरो देशान्तरीयमानवसमाजे समौन्नत्येन उत्थापयितुमाभ्ह्ृपरहिलम् । अस्मिन्नेव च तास्विकज्ञाने भारतीयसभ्यतायाः धर्भस्य व वास्तविकप्रतिष्ठेति कालकमेण विभिन्नस्रोतोभि: परिपूर्यमाणस्य तज्ज्ञानोदघेः परिचयावाप्तिः प्रत्येकभारतीयस्य कर्तव्यम्। तद्विषयक एव चायं ब्रह्मसूत्रीयप्रमुखभाष्यपञ्चकसम्बद्ध: समालोचनात्मको निबन्ध:। अस्माकम् एष विश्वास: यत् सर्वासां भाषाणाम् अर्याभिव्यजकशब्दावली विभिन्नेति कस्याबिदपि भाषायाः समालोचना तस्यामेव भाषायाम् अपेक्षाकृताधि- ककुशलतया, सरळतया, परिमाजिततया च कतुम् अङ्कयितुच् शक्यते। यद्प्यद्य संस्कृते समालोचनात्मकसाहित्यस्य गद्यलेखनपद्धतेश्च न्यूनतेति केचिवदकर्मठाः संस्कृतभाषाम् एतदर्थम् योग्यामू आकलयितुं संदिलु:, किन्तु प्रयोगेण एतत्तथ्यं पूर्णतः निर्ध्रान्ति प्रमाणीकृतं स्यात्। संस्कृतभाषायाः मदिमा, अल्पैरेवाक्षरैः सर्वविधभावाभिव्यञ्ञनशक्तिश्च तदीरयं नैसगिंकं वैशिष्टयम् इति स्वल्पातिस्वल्प- शब्दैः अधिकाधिकाः भावा स्पष्टतया यथा सुमधुरया देवगिरा अभिव्यक्तीक्त शक्याः न तावद्ध्िः शब्दः तावन्तो भावाः अन्यया कयाचिद् भाषयेति तर्वथा निर्विवादम्। संस्कृतव्याकरणं सर्वाज्ञपूर्ण कमबद्धघेति तत्र निबद्धं गद्यम् अत्यन्तपूर्ण प्रौढम्, परिमार्जितं परिपक्वं चेत्यत्र न कच्वित् सन्देहावसरः। संस्कृतगद्े लिखिताः प्राचीनदाशनिकसाहित्यिकादिग्रन्थारचात्र प्रमाणम्। तथापि अ्रस्यां दिशि प्रयास: सामान्येन उपेक्षितः एव अवलोक्यते इति न कस्य संस्कृतश्ञस्य कृते खेदावहम्। संस्कृतस्य पुनरुज्जीवन गद्यविकासमन्तरेण सर्वया असम्भवम्। भतः एतदर्थम् इदमत्यन्तावश्यकं यत्तस्य भण्डारो नित्यनूत्नविषयकनूतनभ्न्यैः परिपूर्येत।

( १० )

सरलसुबोधगद्ये लिखितानाम् एवंभूतभ्रन्थानाम् अद्येह अत्यन्तावश्यकता इत्यस्यां दिशि अयं भ्रन्थ: मदीयः लघीयान् प्रयासः। अस्मश्च प्रायः आयोपान्तम्, विषयगतकाठिन्यवर्ज, सरलसुबोधसंस्कृतस्यैव प्रयोग: । अस्मिन निबन्धे अष्टौ अध्यायाः। तत्र प्रथमाध्याये वेदान्तस्य वेदैः सह सम्बन्धप्रदर्शनम्। ततः वेदान्तसूत्राणां प्रणेतुः तत्प्रणयनस्य च काल: विविध- शात्प्रमाणै: युक्तिभिश्च निर्धारितः। द्वितीयाध्याये च प्रत्यध्यायं प्रतिपादं प्रतिपाद्यविषयसंकेतपूर्वकं प्रत्यधिकरणभाष्यपञ्चकसमीक्षणं कृतम्। तृतीयाध्याये च भाष्यकार-भाष्यपच्चकसंक्षिप्तपरिचयप्रदानपूर्वकं प्रमाणतत््वसमीक्षा विहिता। चतुर्थाध्याये भौतिकं जगद् विविच्य पथ्चमे सूक्ष्मजगन्निदिष्टम्। षष्ठे अध्यात्मविषये ब्रह्मजीवविषयकं सर्व ज्ञातव्यं भाष्यपञ्चकाधारेण निर्दिश्य सपमे बन्धमोक्षयोः व्यवस्था आलोचिता। अष्टमे चाध्ययनमुपसंहृत्य भाष्यपच्चकसमीक्षणनिष्कर्षःप्रदत्तः। तत्र च विशेषेण मध्वाचार्यस्य भाष्ये भाष्यकारेषु तदीयस्थाननिरूपणे च विशेषेण अवहिति: प्रदत्ता। परम्परानुसारेण हि मध्वाचार्यः शंकरादन्यसर्वभाष्यकारापेक्षया निम्नकोटिको भाष्यकृदुक्त्वा शरवहेलितः । किन्तु अस्मिन निबन्धे तस्यापि अन्य- भाष्यकारवदेव वैदुष्यं स्थानश्नेति सयुक्तिकं निर्धारितम्। संसकृतस्य मौलिकअ्रन्था: एव अस्याध्ययनस्य आधारः इतीह तदनूदिता- ङ्ग्लभाषाग्रन्थानां तद्विषयेषु पाश्चात्यविदुषां मतस्य वा नाममात्रोल्लेख:, न प्राचुर्येण। प्रामाणिकत्वेन च अत एव मया सर्वत्रैव पादटिप्पणीषु तत्तत्संस्तत- मौलिकग्रन्थान् एव समुल्लिख्य- 'नाडमूलं लिख्यते किश्चित् नानपेक्षितमुच्यते' इति दिशा मल्लिनाथः समनुसतः। तथापि कियदिह सफलः अहमभवम् कियांश्च अयं संस्कृतज्ञानां कृते सन्तोषावहो भविष्यतीत्ये तस्य निकष्रावा तु सदय- हृदयवैदुषी एव। मदीयस्तु एतावान् एव नाल्पीयान सन्तोषः यदेतन्मिषेण मया ब्रह्मचिन्तने एतावान् कालो व्यतियापितः, व्यतिकरे चास्मिन् अतिप्रयत्नोपसच्चितम् एतम् ब्रह्मावबोधविचाररत्नराशिम्, अहरहः सदा उपयुज्यमानम् अपि उत्तरोत्तरं प्रिवधनशीलम्, निजपुत्रसत्पात्रे निक्षिपता निश्चिन्तेन निराकुलेन चाभावि। किश; अस्य निबन्धस्य पूर्तौ येषां साहाय्यं मयोपलब्धम् तान प्रति कृतज्ञता- प्रकाश: अपि अत्यावश्यकः। अस्य विषयनिर्देशः बरेलीकालेजीयसंस्कृतविभागा- व्यक्षेण स्वर्गीयश्रीभोलानाथशर्मणा कृत आसीत्। रूपरेखा चाप्यस्य तेनैव निर्दिश्, किन्तु तन्र काचित्की परिवर्तना परिवर्द्धनाथ विधाय आगरास्थबलवन्तराजपूत-

त्वेनायं विषय: आगराविश्वविद्यालयीयपी एच० डी० उपाध्यर्य स्वीकारितः।

( ११ )

अस्मिन निबन्धे सहायकम्रन्थानां निर्देशोऽपि परमवैदुषीचणेन स्वर्गीयश्रीभोलानाय- शर्मणा तदैव कृत आसीदिति तदानीतनतदीयानुपमसाहाय्यायमहमघमर्णः । मदीयेन निर्देशकमहोदयेन विविधानवद्यविद्यावैदुषीविर्यातेन श्रीनरेन्द्रदेवसिंह- शाश्रिणा स्वकीयेन निरन्तरप्रोत्साहनेन निजप्रखरप्रातिभशक्तिधारया च निबन्ध- गतदोषान् अपसारम् अपसारम् यदयं पूर्णतां नायित: तदर्थ सर्वथा स एव श्रेयोभागित्येतन्नात्युक्तिपरम् । यदपि किश्विदिहोत्तमं पाठकैरुपलभ्यं तत्तस्पैव गुरुप्रातिभप्रेरणस्य, निर्देशस्य अभ्रजवात्सल्यस्य च फलमिति तमनाश्रित्य न कदा- प्येवं निरवलम्बः अपि अध्ययनव्यसनमात्रैकावलम्बः कृतकार्यः अहमत्र भवेयम्। मुरादाबादस्थ के० जी० के० महाविद्यालयीयाध्यक्षमहोदयस्य विविधविद्याभि- वर्द्धनगृप्नोः शाम्भवीशम्भुशाश्वतसमर्चनपरायणस्य श्रीशम्भुनाथखन्नामहोदयस्य कृपाकृतज्ञताप्रकाशनं विना सर्वमेवेह निरर्थकं स्यात्। तेन अस्मदर्य सहस्रशो मुद्राः व्ययीकरत्य बहुमूल्यान् प्रन्थान् कीत्वा निरन्तरमहं प्रोत्साहितः इति तस्यै- तत्कृपालुता-सहृदयता-पूर्णव्यवहारस्य आधमर्ण्यम् अभिव्यञ्ञयितुं नेमे वर्णाः समर्थाः । कण भक्षाक्षचरण सदक्षे:, विद्वत्प्रकाण्ड हर्यक्षैः, काशीस्थ हिन्दूविश्वविद्यालयीयदर्शन- विभागाध्यक्षै: प्रो० श्रीदेवराजमहोदयेर्प्रन्थोऽयं स्वकीयप्राक्कथनेनालठ्कृतः इति तेऽपि विशेषेण मम कृतज्ञताप्रदर्शनार्हाः। शैशवे त्र्याकरणादि पाठयता वात्सल्यैकमूर्तिना व्याकरणसाहित्यवेदान्तविद्व- द्धुरीणेन ममाप्रजेन स्वर्गीयश्रीमुक्तादत्तशात्तिरिविद्याभूषणेन तदैव संस्कृतभाषणस्य संस्कृतलेखनस्य च यः प्रोत्साहनाङ्कुरो मयि समारोपितः तस्यैव फलमेष निबन्ध: एतद्वैशिष्टयनिबन्धनश्च मे पी-एच० डी० उपाधिः। किन्तु दौर्भार्ग्येण नेमं निबन्धं नापि चास्मात्पूर्व प्रकाशितां व्याकरणसमापनीयां कौमुदोकथाकल्लोलिनी करांलकालमहिमावनतस्य तस्य करकमलयोः समर्पयितुमलमहमभवमिति तच्चरण- प्रणतिप्रकाशनेनेव सन्तोषमुपलभ्य विरमामि।

-रामशरणस्तिरिपाठी

विषयविभागानुक्रम:

प्रथम: अध्याय:

भूमिका विषयविवेचनपद्धतिनिर्देशः ६

वेदो वेदान्तथ १९ वेदो वेदान्तसूत्रं च ३० वेदान्तसूत्रं तत्प्रणेता च ३३

द्वितीय: अथ्याय: ब्रह्मसूत्राणां मूलरूपस्य प्रत्यध्यायं प्रतिपादं विषयपरिचय: तत्समीक्षणं च ५१ प्रथमाध्यायस्य प्रथम: पाद: ५५ द्वितीय: पाद: ६७ " ७३ " तृतीय: पाद:

" चतुर्थ: पाद: ७९ द्वितीयाध्यास्य प्रथम: पाद: द्वितीय: पाद: १०४ तृतीय: पादः " १०९

" चतुर्थ: पाद: १३० तृतीयाध्यायस्य प्रथम: पाद :. १३९ द्वितीय: पाद: १४३

" तृतीय: पाद: १६६

" चतुर्थ: पाद: १७६ चतुर्थाध्यायस्य प्रथम: पाद: १८०

" द्वितीय: पाद: १८९

" तृतीय: पाद: २०२ चतुर्थाध्यायस्य चतुर्थ: पाद: २१२

तृतीय: अध्याय: भाष्यकारपच्चकस्य संक्षिप्त: परिचय: २२१ (१) शह्तर: (२ ) रामानुजाचार्य: १२३

( १४ )

(३ ) निम्बार्काचार्य: २२४ (४) मच्चाचार्य: २२५ (x) बल्लभाचार्य: २१६

२२७

प्रारम्भ: (रचनाकाल:) २२८ शंकरस्य शारीरकमाष्यम् २२९ रामानुजस्य श्रीभाष्यम् निम्बार्कस्य वेदान्तपारिजातसौरभम् २३०

मध्यभाष्यम् वल्लभस्य अणुभाष्यम् "

प्रत्यक्षम् २३६ शंकरस्य प्रत्यक्षविवेचनम् २३७

रामानुजस्य " २३८ निम्बार्कस्य " २३९ मध्वाचार्यस्य , २४०

वल्लभस्य "

ब्रह्मसूत्रेषु प्रत्यक्षानुमानप्रयोग: २४१

शनुमानम् २४२ अनुमानविषये शंकर: २४३

" रामानुजः २४५ निम्बार्क: २४५

मध्व: २४६ २४७ " वल्लभ:

शब्द प्रमाणम् . शब्दप्रमाणविषये शंकर: २४८

रामानुज: २४९ शंकररामानुजमतभेद: २५० निम्बार्क: २५२ २५३

पल्लभ: "

( १x )

तर्क: २५६. तर्कविषये शंकर: २५७

" रामानुजः २५८ निम्बार्क: २४९

" मध्वः २६०

" वल्लभ: २६१

निभ्रहस्थानम् २६२ निप्रहस्थानविवेचने शंकर: २६३ रामानुज: २६४ निम्बार्क: " २६६

" मण्व: "

" वल्लभ: २६७

उपसंहार: २६८

२७० शंकरस्य अरद्वैतसिद्धान्तपरिच्वयस्तदाधारभूततत्वसमीक्षा च २७१ (१) आात्मा अनात्मा च २७१ (२ ) जञानमश्ञानं च २७२ (३ ) साधनम् (x ) भक्ति: (५) कमसंन्यास: २७३ ( ६ ) जीच: " (७) माया २७४ (८) मोक्ष: रामानुजस्य विशिष्टाद्वतसिद्धान्तपरिचय: " सिद्धान्ताधारभूततत्वसमोक्षा " २७५ ( १) ब्रह्म २७५ (२) जीव: २७५ (३ ) साधनम् २७६ (४) भक्तिः " (५) जीवन्मुक्ति: " (६ ) माया (७) मोक्ष: .२७७

( १६ )

शंकररामानुजसिद्धान्तमेद: २७७ निम्बार्कस्य द्वैताद्वैतसिद्धान्तपरिचयः २७९

आाधारभूततस्वसमीक्षा २८० (१) जीवः २८० (२ ) जगत् २८१. (३) ब्रह्म ( ईश्वर:) (४) साधनं मुक्तिश् २८३ रामानुजनिम्बार्कसिद्धान्तः २८३ मध्वस्य द्वैतसिद्धान्तपरिचयः २८४

सिद्धान्ताधारभूततत्त्वसमीक्षा " (१) ब्रह्म " (२ ) जीव: २८५

(३ ) जगत् " (४) मोक्ष: "

(५) साधनम् २८६ शंकररामानुजनिम्बार्कापेक्षया मध्वसिद्धान्तभेद: " पल्लमस्य शुद्धाद्वैतसिद्धान्तपरिचय: २८७

सिद्धान्ताधारभूततस्वसमीक्षा २८९ (१) ब्रह्म २८९

(२ ) जीव: २९० (३ ) जगत् " उपसंहार: (पारस्परिकसाम्यवैषम्ये) २९१

चतुर्थ: अभ्याय: (भौतिकं जगत्) प्रकृतेरज्ञानस्य मायाया वा विवेचनम् २९२ मायाविवेचने शंकर:

." रामातुज: ३००

निम्बार्क: ३०१

अ्रविद्याविवेचने मच्य: ३०२

" वल्लभ: ३०३

मायाSविद्ययोरन्तरम् ३०५

"

(१ )

मायाविषयिणी रामानुजीया विशेषालोचना . ३०६ थल्लभसम्बन्धिनी विशेषालोचना ३०७ उपसंहार: ३०८ जगतो विषये आचार्यपञ्चकविभिन्नधारणा: ३०९ निमित्तोपादानकारणताविचार: ३१० सत्यत्वमिथ्यात्वविचार: ३२४ जगद्विषये रामानुजस्य धारणा ३२५

" निम्बार्कस्य धारणा ३२८ ३३१ " मध्वाचार्यस्य धारणा

" वल्लभस्य धारणा ३३४ कारणसिद्धान्ते वैष्णवाचार्या :- ३३५ (१) रामानुज: " (२ ) निम्बार्कके: ३३६ (३ ) मध्वाचार्य: ३३७ (४ ) वल्लभ: जगद्रचनायां ब्रह्मणो बाह्यसाधनानपेक्षत्वम् ३३८

जगद्रचनो देश्यम् जगत्सत्यं न मायिकम् ३३९ जगत्संसारयोरन्तरम् ३४०

जगतः सदसद्विषयकधारणा: २४२

जगतः सदसदात्मकत्वम् २४९ जगतो मिथ्यात्वसत्यत्वम् ३५२ जगतो व्यावहारिकमहत्वम् ३५४

जगत: आध्यात्मिकमहत्त्वम् ३५६ उपसंहार: ३५७

पश्चम: अध्याय: (सूदमं जगत्) भाष्यकाराणां सूत्त्मजगद्विचारा: ३५९

(१) शंकरस्य (२) रामानुजस्य ३६६ (३) निम्बाकस्य ३६७ (४) मध्वस्य ३६९

निष्कर्ष: (x) चल्लभस्य ३७३

२ म० भू०

( १= )

षष्ट: अध्याय:

(अध्यास्मम्) विभिन्नभाष्येषु आत्मतत्वनिरूपणम् .३७५ द्वैतमद्वतक्च परतत्व जगच्च ३८३ परतत्वविषये मध्वाचार्यः ३८७

" अन्ये आचार्या: ३८९ ब्रह्मण: अभिन्ननिमित्तोपादानत्वोपपादनम् ३९० अभिन्न निमित्तकारणत्वे सूत्रकारमतम् ३९२ जीवोत्पत्ति: ३९४ जीवविषयेभाष्यकारप्चकप्रातिस्विकमतसंक्षेप: ३९५ (१) जीवः सत्यो नाभासः ३९५ (२ ) जीचात्मा आर्प्राभास एव " (३ ) जीवात्मा विभु: ३९६ (४) जीवात्मा ज्ञानस्वरूप: " (x) जीवात्मन: कर्तृत्वभोक्तृत्वभावः ३९७

चल्लभमते जीवे ब्रह्मत्वतिरोधानम् शंकरवल्लभयोर्जीवविषयकसिद्धान्तसमालोचनम् ३९८ (१) शंकरस्य प्रतिबिम्बत्वखण्डनम् " (२) तदीयजीवस्य विभुत्वखण्डनम् विभुत्वाणुत्वविषये शंकरवल्लभयोर्जीवमेदनिष्कर्षः ४०१ जीवात्मनो ज्ञानरूपत्वखण्डनम् ४०२ शंकरस्य (जीच) कर्तृत्वभोक्तृत्वखण्डनम् जीवस्य ब्रह्मतः कर्तृत्वभोक्तृत्वावाप्तिः ४०४ निष्कर्ष: ४०५ जीवविषये आचार्यपञ्चकप्रकीर्णकविचाराः ४०७ (१) स्वरूपविचार: " (२) अणुत्वविभुत्वविचार: ४०९ (३) कर्तृत्वभोक्तृत्वविचार: ४१३ (४) अंशाशिभावविचार: ४१७ (x) ब्रह्मणा सहैक्यपार्थक्यविचार: ४२१ ईधर: ४२४

( १६ )

आचार्यपञ्चकसिद्धान्तेषु विभिन्नमीश्वरस्वरूपम् ४२६

ब्रह्म ४२९.

(ब्रह्मविषये ) ( १) शंकर: ४३०

(२) रामानुज: ४३१ (३ ) निम्बार्क: ४३२ (४) मध्वाचार्य: " (५) वल्लभ: ४३४

शंकरस्य ब्रह्मविषयकमान्यताया वल्लभीयालोचना ४३६

ब्रह्मविषयः बादरायणसिद्धान्तः ४४३

आालोचना ४५०

सप्तमः अध्याय:

बन्धमोक्षपरिचय: ४५७

बन्धमोक्षहेतुविवेचनम् ४५८

(१) शंकर: ४६२ (२) रामानुजाचार्य: ४६७ (३ ) निम्बार्क: ४७० (४) मध्वाचार्य: ४७५ (v) वल्लभाचार्य: ४७७

समीक्षा ४८२

उपसंहार: ४८३

अष्टमः अष्याय:

अध्ययनोपसंहार: ४८४ निष्कर्षः yo.५:

ब्रह्म सूत्र प्रमु खभाष्यपञ्च कसमीक्षणम् प्रथम: अध्यायः

भूमिका विषयपरिचयस्तन्महत्वं च उपनिषदः, वेदान्तसूत्राणि, श्रीमद्भगवद्गीता च एते वेदा- न्तस्य मौलिकमन्थाः। एतेषामेव प्रस्थानत्रयी इत्येतद् अपरं पारिभाषिकं नाम। तत्रोपनिषदः प्रथमं श्रुतिप्रस्थानम्। ब्रह्मसूत्राणि च द्वितीयं तर्क- (न्याय)-प्रस्थानम्। श्रीमद्भगवद्गीता च तृतीयं स्मृतिप्रस्थानम्। एत- त्प्रतिपादितसिद्धान्तो हि वेदान्तः इति वेदान्तसूत्राणं तदन्तर्गतत्वेन निसर्गतः अस्य निबन्धस्य चापि वेदान्त एव विषयः स चात्र तदीय- प्रमुखभाष्यपंचकपद्धत्या प्रतिपादितः इति विशेष: । वेदान्तशब्दो हि वेदानामन्त इति समासेन उपनिषदर्थकः। उप- निषद्श्च वेदानाम् अन्त इति वेदान्तशब्देन उपनिषदो लक्ष्यन्ते। चरमज्ञानाधायकत्वेन वेदस्य (ज्ञानस्य) अन्तश्चरमसीमेति समा- सेनापि वेदान्तशब्देन औपनिषदं ज्ञानं स्वयमुपनिषदो वा परिलच््यन्ते। आपाततो विरुद्धानाम् औपनिषद्वाक्यानां समन्वयार्थम् एव उत्तर- मीमांसया रचनेति निहितिब्रह्मविषयकज्ञानत्वेन ब्रह्मसूत्रापरनामको- त्तरमीमांसा अपि वेदान्त उच्यते। भगवद्गीत।याम् औपनिषदमेव ज्ञानं प्रतिपादितं वर्तते इति वेदान्त- शब्दार्थसीमा गीतामप्यन्तर्निघत्ते। अतएव वेदान्तसारमारिप्सुना श्रीस दानन्देन- वेदान्तो नाम उपनिषत्प्रमाणम्, तदुपकारीणि शारीरकसूत्रादीनि च इत्युक्तम्। सा चैषा त्रयी कालक्रमेण विभिन्नाचार्यकृतस्वाभिमतसिद्धान्त- व्याख्याना समजायत। तथापि उपलभ्यमानेषु विभिन्नसाम्प्रदायिकसिद्ा- न्तेषु शंकराद्वैतस्य रामानुजविशिष्ठाद्वैतस्य निम्बाकद्वताद्वैतस्य मध्नद्वैतस्य वल्लभशुद्धाद्वैतस्य चैवाधिकप्रसिद्धि: इत्थं यद्यपि निस्सन्वेहमेतद्वक्तुं

ग्रह्मसूत्रप्रमुखमाध्यपक्च कप्रमीक्षणम्

शक्यते यद यावद् यत् च तन्र प्रतिपादितचरं तस्य किंचित् संयुक्त्था नवीनयनस्य तदीयसारभूतत्रन्थानां सम्वर्धनस्य वा प्रयास: पिष्टपेषण- मेव तथापि प्राचीनकालतः एव बहुभिरेव जनैविंभिन्नरूपेण स्वाभि- प्रायाभिव्यक्तेरावश्यकता अनुभूतेति प्रतीयते यत् परिवर्तनशीलायाम् अस्यां जगत्यां प्रकृत्या विभिन्नकालिकसंस्कृतिज्ञानानुरूपं तदन्तर्भूतविष- यस्य वेदान्तस्य अभिनवात्मकपद्वत्या व्याख्यानमपेक्षितं भवतीति शिव- महिम्नःस्तोत्रीयादिमश्लोके पुष्पदन्तोक्त्यनुसारेण अस्य विषयस्य परं पारम् अविदुषः अपि मे स्वमतिपरिणामावधि तत्त्वजिगरिषापरिकरो निरपवादत्वेनावाच्यः । वेदान्ते सांख्य-योग-प्रभृतिसम्पूर्णदार्शनिकप्रवृत्तीनां तार्किकविचाराणां च चरमोत्कर्षः समुपलभ्यते। अत एवैतद्दर्शनं भारतीयाध्यात्मशास्त्र- स्य शीर्षण्यं मन्यते। मूलं चास्य वेदाः, वेदानां चरमः सिद्धान्तः इत्य- स्मिन्नर्थे वेदान्तशब्दश्च सर्वत आदौ उपनिषत्सु समुपलभ्यते- वेदान्ते परमं गुह्यम्' वेदान्तविज्ञानविनिश्चितार्था:२ यो वेदादौ स्वरः प्रोक्तो वेदान्ते च प्रतिष्ठितः इत्थं वैदिकरहस्थमयसिद्धान्तप्रतिपादकत्वात् उपनिषत्सु वेदान्त- शब्दप्रयोगो नितराम् उपयुक्तो वर्तते। वेदान्तस्य सिद्धान्तानाम् अनुशीलनेन इत्थं निश्चीयते यत् अस्य एकत्वभावनायाम् अखिलचराचर सत्ताया आधारभूता एका वास्तविकसत्ता निहिता वर्तते। सैव चास्माकं परिपूर्णस्य प्रेम्ण: क्रियात्मकप्रयत्नानां च चरमं लच््यम्। तयैव च इत्थंभूतक्रियात्मकाचाराणां सूत्रपातो विहितो येषाम् आधार: एकमात्रं सत्यम् यत् च.मानवमात्रस्य सामाजिकनैतिका- ध्यात्मिकव्यवहारजातं चालयति। एष वेदान्त एकामेव वास्तविकसत्तामाश्रित्य चराचरमात्रस्य सम्ब- न्घान् तया सत्तया सम्बध्नाति। प्राणिमात्रस्य च वैयक्तिकानि तन्निक- टतमसम्बन्धि-समाजसम्बद्धानि कर्त्तव्यानि च निर्दिशति। नैतावदेव, स सर्वेषां नियामकत्वेन क्रमिकाध्यात्मिकोन्नतौ विकासे च पवित्रधार्मिक- व्यक्तिभ्यः श्रेयः शान्तिं च प्रयच्छन् पापात्मव्यः अपि तन्मानसिकशुद्-

1. रवेतामतरोपनिषद् (६/१२) १. झुण्डर० ( ३२६) ३. महानारायणी. (१01९)

प्रथम: अभ्याय:

ध्यनन्तरं मोदावाप्तिम् आशासयति । प्राणिमात्रे चोत्तरोत्तरं महत्तां निद- घान: तया एव एकमात्रसत्तयातत्तादात्म्यं विधत्ते। अस्य पूर्वोक्तस्वाभिमताद्वैवाद्यनेकसम्प्रदायस्य वेदान्तस्य द्वैतसम्प्र- दाये पारसीशुप्रभृतिसगुणसाकारपरमात्मोपासकानां प्रायः सर्वेषां सम्प्र- दायानां मूलसिद्धान्ता अन्तर्भवन्ति। विशिष्टाद्वैते च तेषां सम्प्रदायानां समावेशो ये अन्तःसथं दूरस्थं वा ईश्वरम् आमनन्ति अत्र च एवंभूता: सरवें भावा अन्तर्भवन्ति यथा-ईश्वरः अस्माकम् अन्त: बहिश्च वर्तते। निजेन आत्मरूपेण वयम् ईश्वरे निवसामः । ईश्वरे संचरामः । स एव च आत्मनाम् आत्मा। वयं च तस्यैव बृहृत: पूर्णस्य च अंशा इत्यादि। वेदान्तस्य अद्वैतस्वरूपं, किन्तु, गहनतममस्ति । अतः एवंभूता ज्ञानिनः सतत्वविद्वांसश्च अल्पीयांस एव सन्ति ये आत्मैक्यमहत्ताभा्व ग्रहीतुं शक्नुवन्ति। एतदेव च तत्परमं रहस्यं यत् अवाप्यैव कश्चित् एक: आत्मनो निजजनकादिभिश्चापि तादात्म्यं स्थापयितुं क्षमते। अखिलं विश्वं च विभुना व्याप्तमाकलय्य तत्र सच्चिदानन्दात्मकत्वम् अनुभवति। वेदान्तप्रतिपादयेश्वरः सगुणनिर्गुणोभयरूपः अपि ततः परो वर्तत इत्येतद् अस्य वैलक्षण्यम्। स च सर्वसाम्प्रदायिकधर्मावलम्बिभि: भिन्न- भिन्ननामभिरच्यते'। एक: अपि च स विविधैः नामभिः उच्यते । ईशुम- तावलम्बिनां स स्वर्गस्थः पिता, मोहमदानां च अल्लाहः। स एव हिन्दूनां विष्णु:, शिवः, अम्बिका च। स जगतो माता पिता चेति जग- दुत्पत्तिकारणत्वेन न तत्र स्त्रीपुंसयोर्विशेषता । भक्तश्च स स्त्री- (शक्ति)-रूपेण, पुरुषरूपेण, उभयरूपराहित्येन वोपास्यते। वेदान्तस्य धर्मो न केनापि व्यक्िविशेषेण प्रवर्तित इत्यव्यक्तिक- त्वेन स विश्वधर्मः । इस्लामेशुपौद्धादिधर्मास्त त्तद्व्यक्कविशेषप्र वर्तिता इति न ते विश्वधर्माः । एतत्सम्प्रदायानुयायिनो हि मूलसिद्धान्तान् विस्मृत्य तत्तद्वर्मप्रवर्तकव्यक्ित्वेन आबद्धा धर्मान्तरं निन्दन्ति। अत एव एषा प्रवृत्ति: विश्वधर्माभिवृद्धिं रुन्धाना पारस्परिककलहसंघर्षान्या- यात्याचाराद्यमिवर्द्धनरूपे परिणतिमेति। अस्मिन् धर्मे न काचित् हठात्कृतिरिति निष्पक्षन्यायाधीश इव स सर्वधर्माध्यात्मिकाचारविचारान् यथास्थानं स्थापयति। न च कश्धिदस्य स्वकीय: प्रवर्तयिता इत्येतस्य आश्रयस्थानीया: ते सनातनाध्यात्मिक-

१. एकं सविप्रा बुणा पदन्ति (ऋ्० प्र० १ अ० ३ मं० ४६)

४

नियमा ये च सर्वत्रत्यैः सार्वकालिकैश्च ऋषिभि: स्थिरीकृता: विश्वस्य विभिन्नभन्थे, घूपलक्षिताश्चेति प्रकृतिनियमा इव सर्वत्रैव समाना:। वेदान्तस्य एतद्न्यद्वैलक्षण्यं यत्स परमलच््यावाप्तये सर्वेभ्यः समानं मा्ग न निर्दिशति अपि तु विभिभ्नान्त:करणपात्रानुसारं स तत्करोति। अत एवान्त:करणप्रवृत्यनुरूपं कर्मठ-भावुक-योगि-तत्वजिज्ञासुरूपेण क्रमशश्तुर्षु भागेषु विभक्क्ेभ्यः सर्ववर्गीयमनुष्येभ्यः तत्तदानुकूल्यानुरूपं कर्मयोगभक्तियोग-राजयोग-ज्ञानयोग रूपाश्चत्वारो मार्गा निर्दिष्टाः। एतेन संक्षिप्त्या इत्थमवगन्तुं शक्यते यद वेदान्तस्य क्षेत्रं कियदू व्यापकम्। किं वा तस्य ऐहिकामुन्मिक-जीवनोपयोगित्वम् इति यथार्थतः अयमत्युदार: समदर्शी धर्मो यश्च न कमपि उपासनाभेदं विरुणद्धि, विविधद्वैतवादिसम्प्रदायोपदिष्टाः सर्वविधविधिविधानोपासनादयः ब्रह्षै- वाहम् इत्यनुभूति रूपाया: परमपदावाप्तेः साधनमात्रमिति वेदान्त: अमून् सर्वान् विश्वप्रचालिताखिलधर्मसम्प्रदायान् स्वस्मिन् समावेशयति। अत एवायं प्रत्येकघर्मस्य स्थानं सर्वघर्माणां च आश्रयः। एवंभूतमाहात्म्यस्य वेदान्तस्य नतरां किश्विद् अन्यत्तलामधिरोद्दति, नतमां च एनमन्यद् अतिशेते। अत एव- परीच्य लोकान् कर्मचितान् ब्राह्मणो निर्वेदमायान्नास्त्यकृत: कृतेन' तथा शान्तो दान्त: उपरतस्तितिक्षुः समाहितो भूत्वा आत्मन्येवात्मानं पश्यतिR। दश्यते त्वम्र्यया बुद्धथा। इत्यादिभिर्वचनैः एतन्निर्णीयते यद ऐहलौकिकपारलौकिकविषय- विरक्तो यः शमदमोपरति तितिक्षासमाधिचित्तैकाभयादिदैवसम्पत्तिसंयुक्त: भवति सएव वेदान्तविद्याधिकारी। यतो हि एतद् दर्शनं न केवलं मनोविनोदाय बुद्धिविकासाय वा अपि तु निजजीवनसमर्पणपूर्वकं तदुप- दिष्टानुष्ठानाय वर्तते। तथा च आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यश्च" एतद्विधिवाक्यानुसारेण वैराग्यादिसाघनसम्पन्नस्यैव पुरुषस्य श्रवणादिभि: वेदान्तविद्याधिगतिरिति विन्ेपरहितया चित्तै- कामूयवृत्या अभ्यासनैरन्तर्येण परिपकतां प्राप्ता असौ अविद्यास्मिताराग- द्वेषादिदु:खषिनाशनपूर्वकं सर्वथा आत्यन्तिकदुःखनिवृत्तिं कुर्षाणा अमन्दा नन्दमनुभावयतीति-

१. सुण्डक. १।२११२ १. मृहदारण्यक० ४।४।१३ १. फठ• १११२ -: ४. मृहदारण्यक २४।४

प्रथम: अध्याम:

को मोह: कः शोक: पकत्व्रमनुपश्यतंः' किमिच्छन् कस्य कामाय शरीरमनुसंज्वरेत्® तरति शोकम् , तरति पाप्मानम् इत्यादिश्ुतयः अन्तरात्माभिन्नसाक्षात्परब्रझ्मानुभवशालिनो विदुषः शोकमोहादिरूपसंसारसमूलविनाशं पिशुनयन्ति। अत एव एषा अनुपमा वेदान्तविद्या सर्वथा श्लाघनीया। या प न केवलं तदधिगन्तमात्रं नापि वा एकं तत्कुलम् अपि तु तज्जन्मभूम्यादिकं सर्वमेव तत्सम्बद्धं पवित्रयति। यथा चोक्तम्- कुलं पवित्रं जननी कृतार्था वसुन्धरा पुण्यवती च तेन। अपारसचित्सुखसागरेऽस्मिन् लीनं परे ब्रह्मणि यस्य चेतः" ! एतस्यैवानन्दस्यांन्यानि भूतानि मात्रामुपजीवन्ति"इति शुत्यनुसारेण वेदान्तविद्योत्पन्नात्मानन्दस्य स्वल्पतमः अंश एव विषयानन्द इति तथाभूतवेदान्तविद्यासम्पन्नः पुरुषः न विषयानन्दम्, नापि च तत्साधन- भूतान् विषयान् वा कामयते। न तस्य किंचिदन्यत् करणीयं वरणीयं वा अवशिनष्टि। ब्रह्मभूतो हि विद्वान् मूढैः काम्यमानान् सुतवित्तवनिता- देवलोक-ब्रह्मलोकादिभोगान् एकदैवोपभुडक्ते एतत् च-सः अश्तुते सर्वान् कामान् सह ब्रह्मणा विपश्चिता एतया श्ुत्या परिज्ञाप्यते। किञ्च, अथ मर्त्य: अमृत: भवति पतावदनुशासनम्" अर्थात् समस्त- कामनापरित्यागेन सुस्थिरीभूतया ब्रह्मबिद्यया मरणधर्मा मानवः अमृतं ब्रह्मभूयम् अवाप्नोतीति ब्रह्मस्वरूपावाप्तिं यावत् एव सर्ववैदिंकविधाना- नुष्ठानाद्यपेच्यते। तद्नन्तरं न किम्यनुशासनमिति विद्वान् कृतार्थ: संजायते। पूर्वो कप्रकारेण निर्दिष्टानि म्रह्मषिद्याया: शोकनिवृत्त्यादीनि अनेकोत्तम- फलानि शरीरधारणावस्थायामेव लभते वेदान्तवित्। शरीरपातानन्तरं तु स नामरूपादिगन्घेनापि अस्पृष्टम् अद्वितीयं ब्रह्मस्वरूपमेव समधि- गच्छतीति नित्यनिरतिशयानन्दधनभ्ाइ्यगाहकादिभेदशून्यस्य जन्मजरा- मरणरहिताद्वितीयब्रह्मण: सायुज्यमेव वेदान्तविद्याया: सर्वोत्तममन्तिमं फलं, यत् च अस्या विद्याया अनुपमाबाधमाहात्म्यसूचकम्। १. ईश. ७ १. मृहदारण्यक. ४।४।११ १. मुण्डक० ३।२।९ ४. वे० वि० र० पृ० ८८।१ ५. मुहद र्यंक. ४।१।३२ ६. ते• उ० महवसी १ ७. कठ. १।१११४

६

वेदान्तविद्या न केवलं साधनतः, फलत एव वा अपि तु स्वरूपत: अपि समधिकमहत्त्वशालिनी । यतो हि नासौ घटादि पदार्थावबोधकविद्येव परिच्छिभ्नवस्तुप्रकाशिका अपि तु अपरिच्छ्िन्नन्रम्मप्रकाशिकेति स्वरूपत: अपि सर्वविद्योत्तमा। चतुर्वेदविद्या हि एकवेदविद्यामन्तर्निघत्ते इत्येक- विद्यातः चतुर्वेदविद्या इव वेदान्तविद्या इतराखिलविद्यानाम् अन्तर्निधा यकतया सर्वथा सर्वतो महीयसी। अत एव भगवती श्रुति :- ब्रह्मविद्यां सर्वविद्याप्रतिष्ठाम्' न चास्यास्तुलायां विश्वस्य महतः अपि महीयान् सिद्धान्तः क्षण-

एवोक्तम्- तावद्गर्जन्ति शास्ताणि जम्बुका विपिने यथा। न गर्जति महाशकिर्यावद् वेदान्तकेसरी।। इत्थं च विकासस्य, परिपूर्णताया, मुक्ेश् एषा सार्वभौमसार्वजनिक- साधनभूता वेदान्तविद्या एकाङ्गितायाः, अनधिकृतचेष्टयाः परतन्त्रताया अपवित्रतायाश्च दिव्यमौषधम्। आध्यात्मिकवैज्ञानिकानुसंधित्सायाश्च चरमसीमा पषा सैखान्तिकव्यावहारिकोमयदष्ट्रयोपयोगिनीति वर्तमाने भौतिकयुगे समारूढवायुयाना: समालोडितविज्ञाना वैज्ञानिकाः काम- माकाशमार्गेण यथेच्छसुच्च रुद्गच्छन्तुतमाम्, अहोपग्रहाणां गतिविधिं बैदूर्य चावगच्छन्तुतमाम् किन्तु दर्शनजगति विशेषतया च वेदान्तदर्शने यावान् आत्मविषयको विचारो भारतीयैः कृतो न तावानन्यदेशीयैः। अगाधं वाकूनिधि निर्मथ्य नूतनातिनूतन विंचाररत्नोद्वरणमद्यापि तन्मदर्षि- ष्वेव परिसीमितम्। नैतदर्थार जनकव्यवसायपरायणाधुनि कमानवर्शाक्त साध्यम् आत्ममार्मिकगतिविधिं: विचारयितुं यब शान्तमेकान्तं च जीव- नमपेच्यते तदू भारतीयारण्यकजीवन एव सारल्येन समभवत् न च सभ्यम्मन्यव्यस्ताधुनिक केन्द्रेष्विति विशिष्टाः पाश्ात्त्यविद्वांस: अपि मुक कण्ठं तस्य गुणगरिमाणं गृणन्ति। विषयविवेचनपंद्धतिनिर्देश: पूर्वोक्तप्रकारेण अस्य निबन्धस्थ विषयपरिचयप्रदानपूर्वकमहत्व- प्रतिपादनानन्तरं तद्विवेचनपद्धतिनिर्दुशः अपि प्रासंगिकः। कस्याश्िदपि कृतेस्तात्पर्यनिर्णय: प्रकारद्वयेन क्रियते- (१) पंरम्परागतपद्तत्या १. सुण्डक- 119

प्रथम: भभ्यायं:

(२) समालोचनपद्धत्या च । तत्राद्यायां परम्परागतपद्धत्यामेकं सिद्धान्तं निश्चित्य व्याख्याता स्वव्याख्येयम्रन्थस्य प्रतिपंक्ति निजाभीष्टसिद्धान्तम् अन्विच्छति। द्वितीयस्यां समालोचनपद्धूत्यां च सिद्धान्तविशेषम् अनाश्रित्य सर्वथा निष्पक्षपातं विषयो निरूप्यते। अन्यथा सा पद्धतिः तत्सरणिमारोदुमेव न शक्नोति। पक्षपातलेशेनापि हि अस्यां पद्धत्यां महती हानि: सम्बो- भवीति। कुत्रचिन तु विषयोपसंहार: नितराम् उपहासास्पदं सम्पद्यते, किन्तु एतत्सर्व समालोचकस्य ग्रन्थकर्तृसम्प्रदायकुलजन्मभूम्यादीना पक्षपातित्वे, समालोच्यविषयस्य च वास्तविकतां प्रमाणयितुम् उपयुक्त पर्याप्सामभूथभावे, समुपलब्घसामम्यां च आनुमानिकपुटदाने वा सम्भवति नान्यत्रेति समालोचनपद्धतिपटुभिः प्राचीनमीमांसकैः तत्- पद्धत्या दर्शनक्षेत्रे तात्पर्यनिर्णयार्थ निम्नांकितनियमा निरधारिषत- उपक्रमोपसंहारावभ्यासोऽपूर्वताफलम्। अर्थवादोपपत्ती च लिंगं तात्पर्यनिर्णये॥ लोकवेदसाधारणैतन्नियमानुसारं समालोचको निष्पक्षपातं विवेच्य- अ्रन्थविषयार्थ निर्णायकत्वेन प्रविश्य तन्न तत्र सन्निषिष्टान् गूढातिगूढान् भावान् समुद्भावयन् पाठकेषु तदीयरचिं समुत्पादयति। कपिलक -: णादगौतमजैमिनिव्यासादिभिःअपि सवैंः एतन्नियमानुसरणं कृतम् इत्येतत्तेषां सूत्रार्थपर्यालोचनया परिज्ञायतै। यद्यपि इयं पद्धतिः समानवर्ण्यविषयाणाम्, समविषयकसमकाल- कर्त णाम् एककर्तृविभिन्नकृतीनां वा कृते विशेषोपयोगिनी तथापि सम० विषया विभिन्नकालदेश। अपि तत्तुलामधिरोदुं शक्तुवन्तीति वेदान्तरू- पसमविषयत्वेन विभिन्नकालदेशीयान् शंकरादीन् अवलम्ब्य अयं प्रयासः। अस्याः पद्धतेहि समालोच्यविषयविश्लेषण पूर्वकगुणदोषाण्य- यनेन तद्वैशिष्टथाभिप्रशंसनेन च पद्धत्यन्तरापेक्षया महनीयत्वम्। यतो हि इयं प्धति: पतदू निर्णयते यत् कया विशेषतया कतमः कर्त्ता कियान् गरीयान्। इत्थं चैषा बौद्धिकविकासं करोति। जनाभिरुचि संसुत्पाद्य प्रवृत्ति परिष्करोति, हेयं तिरस्करोति। उपादेयं च अधिकरोति। अतः अनया पद्धत्या इह ब्ह्मसूत्रविषयविवेचने-विशेषतया एतद्वचेर्य स्याद् यदुक्त्माष्यसिद्धान्तपंचके कतमो मानवजाते: सत्यज्ञानपिपासां सारल्येन समीचीनतया च उपशमयितुं शक्नोति तथा स्वनिहितदार्श- निकषिचारै: संह समुचित रूपेण कियद्वधि सूत्रार्थानभिव्यनकीति।

म्ह्म सूत्र प्रमुक्षमाम्मपम्चकसमोक्षणम् y.

यथ्यपि सर्वेष्वेव सम्प्रदायेषु पार्थक्येन स्वस्वगुणदोषाः। ते च एकै केषां पक्षपातिनो विरोधिनश्। अतः एतन्निर्णेतुं दुष्करं यद् दर्शन- शाव्स्य कतमा पद्धतिः अपेक्षाकृताधिकतर्कसंगता उपयोगिनितमा च वतते। तथापि यदि दर्शनशास्त्रं बहुत्वे एकत्वभावनास्थापने एव पर्य- वस्यति तदा शंकरस्याद्वैतवादं न कतमः अपि अन्यो वादो नापि वा कतमाप्यन्या दार्शनिकपद्धतिः अत्यशेत एतन्निर्विचिकित्सम्। यद्यपि एतेषु भाष्येषु कतमद् ब्रह्मसूत्रस्य वास्तविकमर्थम् अभिव्यनक्ति एतद् न लौकिकबुद्धिगम्यम्। यतो हि प्राचीन अ्रन्थार्थावगति समस्या केवलं वेदेष्वेव न सीमिता अपि तुएषा दर्शनक्षेत्रमपि व्याप्नोति। तत्रापिच बहवो भागा: अद्यावधि मानवमनीषादुरधिगम्याः येषामर्थावगतिर्न तन्मूले अपि तु विशिष्टाक्षरजुषां विदुषां व्याख्यास्व्रेव निर्विभर्ति। किन्तु दुःख- स्यायं विषयो यत्तदुव्याख्यातृभिर्विद्वद्भि: स्वसम्प्रदायानुसारमेव तत्सू- त्राणि अर्थापयद्गि: स्वसिद्धान्त सामंजस्यभावस्थले च तानि समाहितनिज- सिद्धान्तार्थानि अकारिषत। ते हि आत्मविचाराणां सूत्राक्षरबन्धनौचित्यं न विचारसहम् अमन्यन्त अपि तु एकैकसूत्रानुस्यूतानेकविचारकुसुमं ब्रह्मसूत्र मवगत्य स्वानुकूलं तद् व्याचर्युः। अत एतत्सम्भवति यत् सूत्र- कारस्य तात्पर्यम् एतेभ्यः पंचभ्यः अपि अतिरिंच्यात् तथापि यथोपल- उ्घोपयोगिप्रमाणैरेतेषु कतमदधिकं निजविवेच्यसूत्रानुसारीत्यन्वेषितु- मेवात्र प्रयत्न: । वेदान्तस्तत्त्रोतश्च श्रुतिपर्याया वेदा उपनिषदश्च वेदान्तस्य आधारभूताः। वेदो हि भारतीयानां सर्वमान्य: प्रामाणिकप्रन्थः । वेद-शब्दश्च ज्ञानवाचको ग्रन्थ- विशेषे रूढ इति वेदस्य (ज्ञानस्य) अन्तः (चरमविकास:) यत्र दश्यते स वेदान्तः। ऋकूसंहितायां च वेदान्तप्रक्रियायाः समस्ततत्त्वानां विशद्वर्णनोपलब्ध्या वेदस्य हिन्दुसर्वमान्यप्रामाणिकम्न्थस्य अन्त :- सारभागो वा वेदान्तः । इत्थं बहुव्रीहिणा तत्पुरुषेण वा वेदान्त: प्रकृत्यष बेदाधारः। किंच, षेदान्तशब्द:, 'अन्तः प्रान्तेऽन्तिके नाशे स्वरूपे च मनोहरे' इति कोषात् स्वरूपबोधकेन अन्तशब्देन ज्ञानार्थस्य परत्रह्मार्थस्य वा वेदशब्दस्य वा सत्यं ज्ञानमनंतं ग्रह्म इति भ्ुत्या म्ञानस्वरूपन्रह्णो वा अन्त: स्वरूपं यस्मिन् सिद्धान्ते स वेदान्त इति बहुशीहिणा सिद्धान्त- विशेषषोषक:, बेदस्य अन्त: सारभूव: सिद्ान्त: स्वरूपं वेति तत्पुरुषेण

प्रथम: भभ्यामः

घतते। तत्सम्बन्घेन च यत्र यत्र ब्रह्मसाक्षात्कारस्वरूपमोक्षस्य साध- नीभूतविवेकवैराग्यादिसाधनसन्दोहस्य च विशेषचर्चा वर्तते तत्सर्वं वेदान्तपदेन व्यपदिश्यते। अस्य सिद्धान्तस्य वेदसारभूतत्वं मुक्तिकोप- निषदि भगवता रामेण इत्थमुक्तम्- निःश्वासभुता ये विष्णोर्वेदा जाता: सुविस्तराः। तिलेषु तैलवदू वेदे, वेदान्तः सुप्रतिष्ठितः॥ वेदान्तं परिभाषमाणेन सदानन्देन च वेदान्तो नामोपनिषत्प्रमाणम् इत्थमुपनिषत्प्रमाण: सिद्धान्तो वेदान्तः प्रतिपादितः। उपनिषच्छब्दञ्च उपनि-पूर्वक-विशरणगत्यवसादनार्थकसद्धातो: क्विप-प्रत्ययान्तः। शंकरा- चार्येण च त्रयाणाम् अपि पतेषाम् अर्थानाम् समीचीन: समन्वयः कठो- पनिषत्सम्बन्धभाष्ये निम्नांकित प्रकारेण प्रदर्शित :- अविद्यादेः संसारबीजस्य विशरणात् विनाशनात् .... परं ब्रह्म वा गमयतीति ब्रह्मगमयितृत्वेन योगात् ...... गर्भावासजन्मजराघ्ुपद्रवधृ- न्दस्य लोकान्तरे पौनःपुन्येन प्रवृत्तस्य अवसादयितृत्वेन वा ...... ब्रझ्म- विद्या उपनिषत्'। उपनिषच्छ्दस्य च मुख्यया वृत्त्या ब्रह्मप्रतिपाद्कत्वं गौण्या च तद्विद्याप्रतिपादकग्रन्थविशेषप्रतिपादकत्वमपि तेनैव तत्रैव भाष्ये प्रद- र्शितम्- तस्मादू विद्यायां मुख्यया वृत्त्या उपनिषच्छब्दो वतते भ्रन्थे तु भक्त्या। निपूर्वकसद्धातुश् तिष्ठत्यर्थकः, उप उपसर्गश् सामीप्यार्थक: इत्युषनिष- चछन्द: सामीप्याश्रयणार्थकत्वेनैव वैविध्येन व्याख्यातः । एम्० आर० बोडस महोदयस्य" मतं यदू एतस्य मूलार्थः अग्निसा- मीप्याश्रयणं वतते। यतो हि एतद्ग्रन्थेषु निहिता वार्तालापा महायज्ञा वसरेषु एव भवन्ति स्म। जे० डब्ल्यू० हैवरमहोदयः"समाधौ निश्चल भावेन अवस्थानम् उपनिषद्भावेन सम्बध्नन् तपस्याध्यानावाप्तरह -स्यात्मकं ज्ञानम् उपनिषत् इत्थमकथयत्। नारायण: गुरोः सामीप्यप्राप-

1. भारतीयदर्शनेतिहास: पृ० ३५४ २. सुफिक्रोपनिषस् १।९ १. कठोपनिषत् सम्बन्पभाष्यम्। ४. विण्टरनिस्स-हिस्ट्री साफू इण्डियन बिटरेयर (उपनिषद् शीर्षके टिप्पणी) ५. वत्रैष

१०

कत्वेन, स्वकीयमनुस्मृतिटीकायाम् उपनिषच्छव्देन तान् प्रन्थान् बोधित- वान् ये शिष्येण गुरुमुपसृत्य अधीयन्ते स्म। वस्तुतो यत्किंचिद्ज्ञानावाप्तये शिष्यस्य गुरोः सामीप्यासादनम् उपनिषदो मूलार्थः विकासदशान्तरे च अस्यार्थः तद्गोपनीयं ज्ञानं सिद्धान्तो वा समजनि य एवंभूतायां गुप्तस्थितौ प्रदीयते। अत एव तैति- रीयोपनिषद्: तृतीयानुवाके अथातः संहिताया उपनिषदं व्याख्यास्याम: इत्युपलभ्यते अत एवोपनिषदां कृते सामान्यतः रहसि भवम् पकान्ते प्रतिपादं वा इत्यर्थकः रहस्यम एष शब्द: प्रयुज्यते। उपनिषत्स्वेव च 'इति रहस्यम्' 'इत्युपनिषत्' इत्यादिशब्दा: गुप्तसिद्धान्ते अर्थे प्रयुक्ताः समुपलभ्यन्ते । अमरेणापि 'धर्मे रहस्युपनिषत् स्यात्' इत्युक्तम्। प्रायः सर्वासु उपनिषत्सु एतदुपलभ्यते यद एषा विद्या कस्मैचित् अपात्रायन देया। छान्दोग्योपनिषनतुएषा विद्या केवलं विश्वासपात्रशिष्याय स्वकीयजयेष्ठपुत्रांय एव वा देया न अन्यस्ये कस्मैचिदपात्राय। समुद्र- रसनां रसां तदधिकं वा किमपि तद्विनिमये कथं न स ददात् इति प्रतिपादितम्- इदं तज्ज्येष्ठाय पुत्राय पिता ब्रह्म प्रश्रूयात् । प्रणम्याय वा अन्ते: वासिने। नान्यस्मै कस्मै चन यद्यस्या इमामद्भि: परिगृद्दीतां धनस्य पूर्णा दद्यात्। एतदेव वा ततो भूयः'। अधुना विंशत्यधिकशतद्वयोपनिषदः उपलभ्यन्ते । विंशतिसंख्या कास्तासु प्राचीना: शेषाश्चार्वाचीनाः। ब्राह्मणगन्थोपनिबद्धास्तु युग्मेन विभक्ताः सर्वप्राचीनोपनिषदः षडू एव- (क) १-ऋग्वेदीयैतरेयब्राह्मणसम्बद्धा ... ऐतरेयोपनिषत्। २-ऋग्वेदीयकौषीत कित्राझण सम्बद्धा ... कौषीतक्युपनिषत्। (ख) १-कृष्णयजुर्वेदीयतैत्तिरीयसंहितोपनिबद्धा ... तैत्तिरीयोपनिषत्। २-शुक्लयजुर्वेदीयशतपथत्राह्णोपनिबद्धा ... बृद्ददारण्यकोपनिषत्।- (ग) १-सामवेदीयताण्ड्यशाखाछ्यांन्दोग्यश्राहणोपनिबद्धा ... छान्दोग्यो- पनिषत्। (घ) २-सामवेदीयतलवकारब्राह्मणोपनिषद्धा ... केनोपनिषत्। इमाः सर्वा: षटू उपनिषद: भारतीयदर्शनविकासस्य आधावस्थां सूचर्यान्ति। वेदान्तदर्शनं च इह मूलरूपेण सुरक्षितं वतते। इमाः सर्वा

प्रथम: संष्याय:

गद्यमय्यः । एतद्वर्गपरवर्तितमकेनोपनिषद् एव केवलम् अर्धभागः पद्यमयो वतते। द्वितीयवर्गोपनिषदां सर्वाशः अधिकांशो-वा पद्यमयः। ब्राह्मणारण्यकान्यतरविभागरूपेण अनुपलब्धा अपि इमा यया कयाचिट्वै- दिकशाखया सम्बद्धाः। कतिचिच्च तासु वैदिकसंहितान्तर्गता एवोप- लभ्यन्ते। इमा अपि षड् एव- १-कठोपनिषत् (काठकसंहिता, कृष्णयजु:)

३-महानारायणोपनिषत् ड (तै० सं० कृष्णयजु:) ४-ईशोपनिषत् (वाजसनेयी संहिता शुक्लयजु:) ४ .- मुण्डकोपनिषत् ६-प्रश्नोपनिषत् } (अथर्ववेद:) वेदान्तविवेचनं यद्यपि एतास्वपि समुपलभ्यते तथापि इहत्यो वेदान्तः सांख्य-योगतत्त्वसम्मिन्रितः। पूर्वोक्कासु द्वादशोपनिषत्सु पर- वर्तिन्योः किन्तु महत्त्वपूर्णयोः मंत्रायणी-माण्डूकथोपनिषदोःसंयोजनेन चतुदशोपनिषद: वेदान्तस्य आधारः। शंकररामानुजादिभि: एता पव स्वभाष्यैः सुभूषिताः। स्वकीयसिद्धान्तविवेचने यथास्थलं प्रमाणत्वेनो- द्धृताश्च। उपनिषदाम् एतदेव साहित्यं वेदान्त: उच्यते, पषा एव च सा विद्या यदर्थमाचार्या ऊचुः 'सा विद्या या विमुक्तये' इति। उपनिषदां वेदान्ताभिधानस्य इत्थं हेतुत्रयमायाति-आद्यः मंत्र- ब्राह्मणोपनिषद्रपं त्रिविधं हि वैदिकं साहित्यम्। तत्र ऋग्यजुःसामसंहि- तासु संगृदीतं मंत्रसाहित्यम्। यज्ञादिनिद्शका: ब्राह्मणम्न्थाः । दाशनिकः विवेच नात्मकाश्ान्तिमा उपनिषद इति वैदिकसाहित्यस्यान्तिमभागत्वादू आसां वेदान्तत्वम्। द्वितीय: ब्रह्मचारिण: पूर्व वेदाध्ययनम्, समाप्त- ब्रह्मचर्याश्रमस्य च तस्य गृहस्थाश्रमप्रवेशः । तत्र च तदा्रमसम्बद्धय- शादिसम्पादनार्थ ब्राझणगन्थ/पेक्षा। तदनन्तरं च बानप्रस्थसन्न्यासाश्रम- कृताभिनिवेशस्य वन्यप्रदेशे शान्तमेकान्तं च जीवनं यापयतः ऐहलौकि- कपारलौकिकर हस्यजिज्ञासोस्तस्य उपनिषदां साहाय्यस्य आवश्यकता। इत्थम् अध्ययनपरम्परायाम् उपनिषदाम् अन्ते अधिगमात् पतासां वेदान्तत्वम्। तृतीयः, अधीताखिलपुराणज्यौतिषाद्यनवद्यविद्यः अपि अनधिगतवेद्सारभृतौपनिषद्तस्वः न कश्चिदपि विपश्चित् वेदवित् वक्तुं शक्यते नापि व तस्य आत्यन्तिकमानसिकशान्तिरिति: औपनिषदज्ञानं

िना अन्यशास्त्रीयज्ञानस्यापूर्णप्रायत्वात उपनिषवृध्ययनेनैव च वेदा- नामन्तत्वादासां वेदान्तत्वम्। अस्यैव च साहित्यस्य वचनपुष्पसंग्रन्थनसाधनभूतत्वेन ब्रह्मसूत्रमपि वेदान्तस्तथा तद्वचनामृतसंग्रहस्वरूपा श्रीमद्भगवद्गीता अपि च वेदान्त- पद्व्यवहार्या वर्तते। अस्मिन्नेव च वेदान्ते सन्निविष्टाः अद्वैत-विशिष्टा- द्वैत-द्वैताद्वैत-द्वैत-शुद्धाद्वतप्रभृतिवादाः तत्तत्सिद्धान्तप्रवर्तकाचार्यैः तत्र तत्र समुपोह्य संवलिता: वैदिककालादेव च पूर्वपक्षसिद्धान्तपक्षान्य- तररूपेण मनीषिमण्डलाध्ययनाध्यापनपद्धतौ अद्यावधिप्रचलिताः तत्तत्सिद्धान्तानुसारिभिः, वस्त्तिलकदण्डधारणादिना परिवर्तिततज्जी- वनयापनपद्धतिभि:, इदानी व्यावहारिकजीवने अपि च सुरक्षिता: सन्ति।

उपनिषत्सु च पते वादा: यत्र तत्र बीजरूपेण इत्थमुपलभ्यन्ते- ऋतं पिबन्तौ सुकृतस्य लोके गुहां प्रविष्टौ परमे परार्द्धे। छायात पौ ब्रह्मविदो वदन्ति पंचाग्नयो ये च त्रिणाचिकेताः'। द्वा सुपर्णा सयुजा सखाया समानं वृक्षं परिषस्वजाते। तयोरेक: पिप्पलं स्वाद्वत्ति अनश्नन्नन्यो अभिचाकशीति। ज्ञाशौ द्वावजावीशनीशावजा हेका भोक्तृभोग्यार्थयुक्का। अन्तश्ात्मा विश्वरूपो सकर्ता त्रयं यदा विन्दते ब्रह्ममेतत्ः।। समाने वृक्षे पुरुषो निमग्नः अनीशया शोचति मुह्यमानः । जुषं यदा पश्यत्यन्यमीशमस्य महिमानमिति वीतशोकः*॥ इत्यादिश्रुतयो जीवेश्वरयोः भेदप्रतिपादकत्वेन माध्यद्वैतपक्षं समर्थ- यन्ति। एवमेव- पतज्ज्ञोयं नित्यमेवात्मसंस्थं नातः परं वेदितव्यं हि किश्चित्। भोका भोग्यं प्रेरितारं च मत्वा सव प्रोक्ं त्रिविधं ब्रह्ममेतत्"॥ तथा- उद्रीथमेतत्परमं तु ब्रह्म तस्मिन् त्रयं सुप्रतिष्ठाक्षरं च ।

१. कठोपनिषत् १।३।१ १. मुष्क कोपनिषत् ३।१1१ १. स्वे. उ. १:९ ४. मुं० ३० ३।१।२ ५. रवे० उ. १/१२ ६. तन्रेम ११७

प्रथम: भभ्पाग:

भोक्ता जीवात्मा, भोग्यं प्रकृति:, प्रेरिता तत्प्रेरकः परमात्मा च एतत्त्रयं ब्रह्ैव (ईश्वरचिदचित्पदार्थत्रितयस्वरूपो हरिः पतदेव विशिष्टा- च्वैतमूलसिद्धान्त:) एवम्- उद्रीथ ओंकार: एतद् ब्रह्मण: स्वरूपम्, तच्च त्रिरूपम् इत्यादिश्रुतयो रामानुजविशिष्टाद्वत पक्षं प्रतिपाद्यन्ति। इत्थमेव च- न तस्य कार्य करणं च विद्यते न तत्समश्ाभ्यधिकश् दश्यते। परास्य शक्किर्विविधैव श्रूयते स्वाभाविकी ज्ञानबलक्रिया च'।। अर्थात् तस्य परमात्मन: देहेन्द्रियादिभेदो न वर्तते। सच ज्ञान- बल-क्रियादि-रूपविभिन्नशक्तिसम्पन्नः। एवं तत्रैव- न तस्य कश्चिद् पतिरस्ति लोके न चेशिता नैव च तस्य लिंगम्। एवम्- एको देव: सर्वभूतेषु गूढ: सर्वव्यापी सर्वभूवान्तरात्मा। कर्माध्यक्ष: सर्वभूताधिवासः साक्षी चेता केवलो निर्गुणश्। ... ... ... .. ... ... ... ... एको वशी निष्कियाणां बहूनाम् एकं बीजं बहुधा यः करोति। तमात्मस्थं येऽनुपश्यान्त धीरास्तेषां सुखं शाश्वतं नेतरेषाम्"॥ इत्यादिश्रुतय:, तथा- न चक्षुषा गृद्यते नापि वाचा नान्यैदेवैस्तपसा कर्मणा वा" ... ... ... ... 4 ... ... ... नायमात्मा प्रवचनेन लभ्यो न मेधया न बहुना श्रुतेन°। ... . .. .. .. ...

इत्यादिश्रुतयो वल्लभशुद्धाद्वैतमभिव्यंजन्ति। एतन्मते ब्रह्ममायया. निर्लिप्रमिति नितरां शुद्धं वर्तते। एतच्च ब्रह्मैव अद्वैततत्त्वम् इति एतस्य मतस्य शुद्धाद्वैतम् इति यथार्थ नाम। अथ च-स यथा महाराजो जानपदान् गृहीत्वा स्वे जानपदे यथाकामं परिवर्तेत एवमेवष एतत्प्राणान् गृहीत्वा स्वे शरीरे यथाकामं परिवर्तते। तथा च-विज्ञानं यजञं तनुते कर्माणि तनुतेऽपि चद।

१. तत्रेष ६1८ २. तत्रेव ६।९ ३. तत्रेय ६।११ ४. तत्रैम ६।१२ ५. सुं० उ० ३।१।८ ६. तत्रेव ३।२।३ ७. सृ० उ. २।१११८ ८. ते. व. २।V. :.

१४ महासूत्रप्र मुसमाम्यपत्रकप्मीक्षणम् इत्यादिभ्रुतयो जीवात्मन: कर्तृत्वं प्रमाणयन्ति। - इत्थमेव च यो विज्ञाने तिष्ठन् विज्ञानादन्तरो यं विज्ञानं न वेद यस्य विज्ञानं शरीरं यो विज्ञानमन्तरो यमयत्येष त आत्मा अन्तर्यामी अमृतः' । एवमेव च, सैवं देवतैक्षत हन्ताहमिमास्तिस्त्रो देवताः अनेन जीवेन आत्मना अनुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणि, तथा केनोपनिषद: यक्षाख्यायिका', आभि: सर्वाभि: श्रुतिभि: इत्थं ज्ञायते यत् जीव: स्वातन्त्रयेण न किञ्चित् कत्तु' शक्नोति। यत् किश्ित् च स करोति तत् सर्वं परमेश्वर- साहाय्येनैव तत्प्रदत्तशक्तिभिर्विधत्ते। एतेन एतत् समायातं यत् जीवात्मा कर्त्ता, परमात्मा च तत्प्रेरकत्वेन कर्मणि नियोजकः। इत्थं जीवात्मनो भिन्नत्वम्। श्रुतिषु चापि स्थाने स्थाने तयोर्भेंद :* प्रदर्शितः । जगतः कारणं च परं ब्रह्म प्रतिपादितम् एतेन तयोरभेद: अपि सिध्यति श्वेताश्वतरोपनिषदि- एको देव:, एको वशी, इत्यादिभि: जीवेश्वरयोः अंशाशिभावद्वारा निम्बारकेद्वैताद्वैतभाव: अभिव्यक्तः ।

अथ च- इन्द्रं मित्रं वरुणभग्निमाह्ु रथो दिव्यः स सुपर्णो गरुत्मान्। एकं सद्विप्रा बहुधा वदन्ति अग्निं यमं मातरिश्वानमाहुः॥ ब्रह्मणो विभुत्वमदत्त्वपूर्ण कल्पनावर्णनं पुरुषसूक्ते "पुरुष एवेदं सर्वम्" इत्यादिना तथा अदितिसूक्ते अदितिरयौं रदितिरन्तरिक्षम् इत्यादिना चोपलभ्यते। एवम् अथर्ववेदीययोःस्कम्भोच्छिष्टसूक्तयोः 'कियता स्कम्भः

१. पृ० उ० ३७।१२ २. छा० उ० ६।२।२ ३. केनोपनिषत् ३1१।१• ४. ऋ० १।१६४।४६ सूर्यश्य एकत्वे अवि ऐघर्यारनन्तविभतियुक्तत्वेन स इन्द्रायनन्तनामा । स एव पष्यादि कारणम्, पापिष्ठपाणिनियन्ता यमः अन्तरिक्षगामो वायुष् उच्यते। सायणाचार्येण श्स्य मंत्रस्य भाष्यान्ते सूर्यद्म म्रहाण: मनन्यत्वेन सार्वात्म्यमुकम् भवतीत्युवतमा सूरयस्य म्रहाण: भमिनलवेन सर्वरूपता उका। अयं मंत्र श्वेतामतरोपनिषद: तृतीयचतुर्षाष्याय- योरपि प्रतिपादित:।

प्रथम: भभ्याय:

प्रविवेशभूतम्"' तथा 'उच्छिष्ट इन्द्रश्राग्निश्" एवं स्कम्भोच्छिष्टनाम्नोः पर्य्यालोचनेन ब्रह्मणो व्यापकता जीवात्मना च तदभिन्नता अथर्ववेद्- सम्मतेति प्रमाणीक्रियते। एवम् अकामो धीरो अमृत: स्वयम्भू :...... एष सिद्धान्तः अद्वतवेदान्तभावनया महत्त्वपूर्णः । एतेषां सूक्तानाम् अनुसन्धानेन स्पष्टमेतद् यत् प्रजापतिः, पुरुषः हिरण्यगर्भ:, स्कम्भ:, उच्छिष्टश्र एतत्स्व परमतत्त्ववाचकम्। एतदेव च उपनिषदां ब्रह्मतत्त्वस्य ब्रझ्मात्मैकचवादस्य च पृष्ठभूमिः। एते. एव च बीजा: उपनिषत्सु पह्मविताः। नासदीयसूक्तं च एतेषु सर्वतो महत्त्वपूर्णम्। ऋषीणामाध्यात्मिकटृष्टिः अत्र पूर्णरूपेण अभिव्यक्तीकता। एतत्सूक्तं येन रूपेण अद्व तभावनां प्रकटीकरोति न तेन रूपण अन्यत् कतमदपि सूक्तम्। तत्रत्यो हि ऋषिः विश्वसमस्याविषयकानि किंमूलं कि योनि वा एतत् विश्वम् इत्यादिप्रश्नोत्तराणि स्वान्तर्दष्टिसाहाय्यानि नासदासीननो सदा- सीत्तदानीम् इत्यादिना प्रास्तावीत्। एषा च वेदान्तसिद्धान्तनितान्तो- दात्तकत्वभावना या ऋषिणा एकं हि तत् (सा च स च तच्च इत्येक- शेषेण सर्व-नाम-रूपात्मकचराचररूपं तत्) इत्थं सर्वसामान्यनपुंसक- लिंगेन निर्दिष्टा। इन्द्रवरुणादयश्च तस्यैव अद्वितीयब्रह्मणो विभिन्नरू- पाणि। एवमेव छान्दोग्योपनिषदि- सदेव सौम्येदमत्र आसीत् एकमेवाद्वितीयम्" बृहदारण्यकोपनिषदि च- मनसैवानुद्रष्टव्यं नेह नानास्ति: किंचन। मृत्योः स मृत्युमाप्नोति य इह नानेव पश्यति*॥ इत्यादिषु सर्वत्र सचिदानन्दपरब्रह्मणः अद्वितीयताप्रतिपादिता घतते। भगवत्यां गीतायामपि- मत्त: परतरं नान्यत् किंविदस्ति धनंजय। मयि सर्वमिदं प्रोतं सूत्रे मणिगणा इव ।। सर्वभूतेषु येनैकं भावमव्ययमीक्षते। अविभक्तं विभक्तेषु तदू ज्ञानं विद्धि सातत्विकम्।।

१. अथवं० १०।७।८ २. तत्रैव ११/७।१ ३. सथप० १०।८।४४ ४. छा० उ. ६।२/१ x. वृ. उ. ४1४.१९ ६. गीता स० ७७ ७. तत्रेष १८।२०

१६ महासूत्र प्रमुख माध्यपच्चकसमीक्षणम् उपलभ्यते। एतेन सर्वेण एतदायाति यद् ऋग्वेदीयाद्वैतवाद एव ब्रह्मकम- ण्डलुम्रझद्रवबिन्दुरिवोत्तरोत्तरं जाहवीरूपेण विभिन्नधाराभिर्मानवमा नसजगदाप्लावयन् निजरूपेणैव स्थाने स्थाने पुराणेषु अन्यत्रापि च विभिन्नदर्शनेषु व्यापकरूपेण परिलद्यते। किन्तु इत्थमद्वैतवादस्य व्यापकत्वे अपि वेदान्तपदेन स एव सर्वत्र गृषेत न विशिष्टाद्वतादय: इति न भ्रमितव्यम्। अद्वैतवादो हि शंकराचा- र्याभिप्रेतवेदान्तप्रतिपादकान्यतमपद्धतिः । सा च विभिन्नतायाम् एक- त्वस्थापिकेति शान्तिसुखमार्गप्रदर्शिका नूनं दिव्यपद्धतिः। यतो हि पारस्परिकविभिन्नताभावाज्ञानमेव सांसारिककलहादिमूलम्। किन्तु तत्त्वमसीति भावनया सर्वस्मिन्नेकीभूते तत्क्षणमेव सबंधोरोपद्रवशान्ति- निश्चितिः इत्यद्वैतवाद एव विश्वमात्रे शान्तिं स्थापयितुमलम्। अस्यैव चेयं शिक्षा ईशावास्योपनिषदि समुपलभ्यते- यस्तु सर्वाणि भूतानि आत्मन्येवानुपश्यति। सर्वभृतेषु चात्मानं ततो न विजुगुप्सते। यस्मिन् सर्वाणि भूतानि आत्मैवाभूद विजानतः तत्र को मोहः कः शोकः एकत्वमनुपश्यतः॥ अस्यैव च अद्वैतवादस्य उपदेश: संचेपेण श्रीमद्भगवद्गीतायां भगवता श्रीकृष्णेन अर्जुनाय इत्थं प्रदत्त :- विद्याविन यसम्पन्ने ब्राह्मणे गवि हस्तिनि ! शुनि चैव श्वपाके च पण्डिता: समदर्शिनः३॥ तथापि रामानुज-निम्बार्क-मध्व-बल्लभादिनैकाचार्यैः निजपद्धतिभिः प्रदर्शिता: विशिष्टाद्वैतादयः अपि अन्ये सिद्धान्ता यथास्थानं वेदान्त- पदेन गृह्यन्ते। ते चापि तत्तद्वलम्बितद्भक्तान् तत्तत्प्रकारेण मोक्षं निर्दि- शन्ति। शंकरसिद्धान्तेन एतद् जगत् माया भ्रमो वा मन्यते। अन्यैरा- चार्यैर्मायावादो न स्वीकृतः। तेषां मते जगतः अचिरस्थायित्वम् एव तन्मिथ्यात्वम्। उद्गमस्तु सर्ववेदान्तानाम् भगवान् वेद एव इति प्रद- र्शितचरम्। एतेषाम् आध्यात्मिकविचाराणां यावती स्पष्टा स्थिति: वेदे समुपलभ्यते तावती अन्यत्र कुत्रापि हि न परिद्ृश्यते। तत्र घौः, पृथिवी इत्यादिषु एकैका देवता उत्तरोत्तरं तत्तदाराधकान् सन्तोषयितुमक्षमा

१. ई० उ० ६ २. तत्रेण ७ ३. गीता ४।१८

प्रथम: सभ्याय:

तन्मनस्सु एतां धारणां दढीकृतवती यत् पताभ्यः अपि महीयसी नूनं काचिच्छक्तिर्वर्तते यद्वशवर्तिन्यः एताः सर्वा: शक्तयः सन्ति। एपैब भावना बृहदारण्यकोपनिषदि एवमुपलभ्यते- अथ हैनं विद्ग्ध: शाकल्यः पप्रच्छ कति देवा: याज्ञवल्क्येति ..... कतम एको देव इति । म्राण इति स ब्रह्म त्यद् इत्याचक्षते'। सत्स्वपि वेदवर्णितानेकदेवेषु एषा एव एकदेवत्वभावना प्राचीनाभि: वैदिकीभि: ऋग्भि: सम्बद्धा इति तत्र तत्र एक एव देवो महत्तम उकः। इत्थं च सूर्य: (सविता) प्रजापति (सर्वप्राणीश्वर) नाम्ना सम्बोषित: । कुत्रचिथ एक एव देव: सामान्ये नपुंसकत्वात् महत्तमदिव्यशक्ति: प्रति- पादित :- 'महद्देवानामसुरत्वमेकम्'। एतदेव ऋग्वेदीयासु अन्यासु अपि ऋक्ष समुपलभ्यते यत्र च चन्द्र- मसि सूर्ये दिवि च अज्ञातायां शक्तयां सम्बोधितायामपि एतस्य एत- त्सर्वरचयितु: नामरूपात्मकजगत्प्रतीकस्य दिव्यतत्वस्य ग्रह्षण: भावना अन्तर्निहिता वर्तते। स एवाभिस्तदादित्य स्तदुवायु स्तदु चन्द्रमाः। एतेषां धार्मिकविचाराणाम् अयमेव निष्कर्ष: यश् आश्व्वर्यजनकप्रकृति- चमत्कृतिपूर्णनाटकादृश्यशक्तिनैसर्गिकविश्वासाद् आरभ्य एकस्य महतः अज्ञातस्य अदृश्यस्य विश्वासे पर्यवस्यति। यस्य वरिवस्या, कामम् अज्ञानेनैव सा समवाप्ताविच्छम्रता स्यात्, अद्यावधि नैरन्तर्येण निर्वाण्य- माणा समवलोक्यते। औपनिषदैःऋषिभि: समवापः धार्मिकविचाराणाम् अयमेव अनर्धोनिधिः। चतुर्वेदरत्नाकरनिर्मन्थनोपलब्धः अयं वेदान्त- सिद्धान्त एव च रत्नराशि: । एभि: एवं च विचार: ते ऋषयः महतीम् अज्ञाताम् अदृष्टाम् च निःसीमशक्ति नामरूपात्मकजगता प्रत्यगात्मना च सम्बद्धाम् अधिगच्छन्तः तस्मिन्नेव प्राचीन विचारशिलाधारे' धर्म- १. वृ० उ० २१९/९ २. ऋ० २।३।५५ ३. यजु० ३२।१ तै० वा० १०११।७ ४. विधा ह वे म्ाहणमाजगाम गोपाय मा शैवषिष्टेऽह्मस्मि (यास्कनि- रुफे २1४ ) ५. वहतुगत्या पर कालि एस मस्न भार तीवदशनश्य मूकमुपनिषद्:।

बिहित:। तासा विद्ान्तेनेय वावरायणकृतवेदाग्तसूत्रसिद्धान्तस्प शिकान्बाबी

(विटरनित्स: डिस्टी झाफ इण्डियन विटरेनर) (पृ. २६४-६K) 43925 .A . : 18.1132

१८ म्रहसूत्र प्रमुख माम्य पच्चकसमीक्षणम्

दर्शनोभयप्रधानद्वारं भव्यातिभव्यविशालवेदान्तदर्शन प्रासादं निरमिमत इत्यत्र पाश्चात्यानामपि न वैमत्यम्। एतेन ये अनेकदेवतानामस्तित्वे यज्ञयागादीनां च अमोघफलदाय कत्वे न विशश्वसुः तेषामेव कल्पना उपनिषन्नामान्तरवेदान्ते सन्हन्घा:' तथा च यदा ब्राह्मणा: शुष्कयजनयाजनविद्यानिरता आसन् तदैव अन्ये तन्महत्तम प्रश्नविचारनिमग्ना आसन् यब अत्युत्तमनिरूपणं पश्चात् उप- निषत्सु उपनिबद्धं संजायते स्म। गाज्तिकपौरोहित्य-साम्प्रदायिकजात्य- सम्बद्धेषु एतेषु एव आरण्यका मुनयः परिव्राजकाश्च बभूवुः। ये न केवलं परिहीणसांसारिकसुखान् एव अपि तु ब्राह्मणानां यज्ञयागादिभ्य: सबथा मुक्ान् आत्मनः अस्थापयन्2 इत्यादि वदन्तो विण्टरनित्सादयः पाश्ात्या: परास्ताः । एवस्या विचारपद्तेः सर्वथा निर्मूलत्वात्। ऋग्वे- दादिसंहितासु हि उपनिषत्सु वा न कुत्रापि देवतासत्तायां यज्ञयागाद्यमो- घतायां वा शंका कृता वर्तते। सत्स्वपि काचित्कनास्तिकमतनिरदेशेषु तद्ग्राह्यताप्रदर्शनमात्रमेव तदुपयोगित्वम्। इत्थं च ऋग्वेदीयद्वितीय- मण्डलस्य द्वादशे सूक्ते इन्द्रस्तुतौ तत्पराक्रमवर्णनमेव, न चेन्द्रसत्ता- शंकापरं तत्। एवं दशममण्डलीयैकविंशत्यधिकशततमं सूक्तं हिरण्यगर्भ- सूकम्। तत्र कस्मै देवाय हविषा विधेम इत्यस्य कस्मै इतिपदस्य सायणाचार्येण, प्रजापतये इत्यर्थो विहितः स च सर्वथा युक्तियुक्तः विण्टरनित्समहोदयेन च कस्मै इत्यस्य प्रश्नार्थकत्वं स्वीकृतम् तथान- र्गलम्। अस्मिन्नेव सूक्ते 'उपासते प्रशिषं यस्य देवाः' इत्युक्त्या अन्य- देवानां प्रजापत्याद्योपासनोक्त्या स्पष्टतया अन्यदेवतासत्ता स्वीकारात्। नासदीयसूक्ते चापि यत्र प्रलयवर्णनं तत्रत्यः न अयमभिप्रायः यत् अन्यदेवतासत्ताभावसूचकं तत्प्रकरणम्। प्रलयकाले नरपशु-पक्षीत्या- दिवद् देवता अपि न तिष्ठन्ति । अन्यदा तैः सह ता अपि तिष्ठन्ति। अत एव अर्वाग् देवा अस्य विसर्जनेन इति इहैव सूक्ते प्रतिपादितम्। इत्थं च वेदेषु देवतासत्ताविषये न कश्धिदपि सन्देहः। किन्तु वेदे देवतासत्तास्वीकृत्या न तत्र अने केश्वरवादसिद्धान्ताभिप्रायः अनेकेश्वरवादो हि अनेकदेवतानां पारस्परिकस्वतन्त्रसत्तास्वीकृतिः। वेदे च सत्स्वपि अनेकदेवेषु तेषामेकदेवताधीनत्वम् इत्येकेश्वरसिद्धान्तः। अन्यदेवतानाम् तस्मात् परमेश्वरादेव समुत्पत्तिररति ताः तस्यैवांशाः। अत एव ऋग्वेदीयप्रसिद्धपुरुषसूकनासदीयसूक- हिरण्यगभंसूक्तादिषु अय- १-१. पिष्ठरनिश्स: (हि० इ० वि० पृ० २२६-१७)

प्रथम: भभ्यांग: १९

मेवेकेश्वरसिद्धाम्तः प्रतिपादित: इति ऋग्वेदीयकतिपयमन्त्रेषु अन्यदेवता सत्तासन्देहवद् यक्ञीयविधानानावश्यकतां प्रतिपित्सूनां कल्पना एव उप- निषन्नामान्तर वेदान्तसिद्धान्तस्थापिका एष विचारो नितरामवदयः । वेदो हि वेदान्तस्य मूलस्रोतः। वेद्भागोपनिषद्श्च तदाधार इत्येकैक तद्वाक्यं प्रामाणिकम्। वेदोवेदान्तश्च पूर्वत्रवेदान्तस्य मूलस्रोतो वेद: प्रमाणितम्, अत्र च वेदवेदान्तौ संक्षिप्त्या परिचाय्यमानौ परस्परोद्गमोद्गतभावसम्बन्धातिरिक्तं कथ. मन्योन्याश्रितौ इति प्रदिदर्शयिषया कुड्यचित्रन्यायेन आदौ वेदवेदान्तयो- रर्थविचार: क्रियते। अर्थविचार :- वेदशब्दो हि विद् घातोः 'करणाधिकरणयोश्च' इति करणार्थघषन्तः । अत एव वेदशब्दनिर्वचनं कृष्णयजुर्वे- दीयभाष्यभूमिकायाम् (ऐतरेय्यांच) सायणेन इत्थमकारि-वेद्यन्ते ज्ञाप्यन्ते धर्मादिपुरुषार्थचतुष्टयोपाया अनेन इति वेद :! प्रत्यक्षेणानुमित्या वा यस्तूपायो न बुध्यते। एनं विन्दन्ति वेदेन तस्माद् वेदस्य वेदता॥। इत्यपि तत्रैव प्रकटीकृतम्। किन्तु वेदशब्दो विद् धातोर्निष्पन्न इति विभिन्नार्थकः। तथापि सर्वेपां तेषामर्थानामत्र सामअस्यम्। विद् धातुर्हि- सत्तायां विद्यते ज्ञाने वेत्ति विन्ते विचारणे। विन्दते विन्दति प्राप्तौ श्यन् लुकश्नम्शेष्विदं क्रमात्। एतावदर्थकः। तन्र दैवादिको विद्धातुः सत्तार्थक इति वेदानां नित्य- त्वेन तेषां सत्ता नित्या। इत्थं सत्तारूप: अर्थः वेदशब्दे चरिताथः। वेद- शब्दो हि ज्ञानार्थकत्वेन प्रसिद्ध :- सर्व ज्ञानं वेदादेवेति सर्वशास्त्रपुराणो- पपुराणानाम् उद्गम: वेद एवात्र न कस्यचिद् वैमत्यम्। 'विन्ते-बिद' विचारणे इत्यत्र यश्च विचार: स वेदार्थमेवान्तर्निधत्ते। एतदर्थमेव रौधादिको विद् धातुरपि पुरुषार्थचतुष्टयप्रदायकविचारसन्निविष्टत्वेन चरितार्थः । विदू चेतनास्थाननिवासेषु इति चौरादिक: अपि घातुः। अयम् अर्थः अपि अनेनैष चरितार्थः । इत्यं वेदशव्दस्य ज्ञानसामान्यवाचकत्वात् आधिभौतिकाध्यात्मिका- खलज्ञा नबोधकतया सत्ता-विचार-प्राणि-व्याल्यान-ज्ञापनादि सकलार्थानां तत्र सनिवेश इति वेदेन न.केवलं मंत्राणाम् अपि तु. तन्मत्रे: सह तत्तट-

म्रहसूत्रप्रमुखभाष्यपषकसमीक्षणम्

षिप्रोक्ताखिलोपदेशवाक्यानामभिप्रायः। आयुदात्तो वेदशब्दरच पाणि- निमते योगरूढ्या ग्रन्थराशिबोधक:। सनातनसम्प्रदायानुसारेण च ऋग्यजुः सामाथर्वनामभि: प्रसिद्धा: चत्वारो वेदा:। तेषां च संकलनेन एकत्रिशद्धिकैकादशशाखाः आसन्। किन्त्वद तासु त्रिचतुरा एव समुपलभ्याः। अवशिष्टाश्च महाकालमहोद- रद्र्यन्तर्गता: संजाताः । प्रतिशाखं च तत्र विज्ञानम्, स्तुतिः, इतिहासश्च मुख्यो विषयः । तत्र अभ्िमील इत्यादय: स्तुतिपर का मंत्राः । बहवश्च तेषु सृष्टीतिवृत्तमनुष्यचरितोभयभेदेनेतिहाससम्बद्धाः । अन्ये शुद्धविज्ञानतत्व- प्रतिपादकाः । एतदतिरिच्य एतासु संहितासु सूत्ररूपेण कर्मोपासनाज्षा नानामपि निरूपणम्। इत्थं स्तुतिविज्ञानेति हासकर्मोपासनाज्ञानैत द्विष-

द्वितीयश्च वेदभागो वेदव्याख्यानस्वरूपो ब्राह्मणात्मकः । अस्य कर्मोपासनाज्ञानभेदेन क्रमशः विध्यारण्यकोपनिषदः त्रयोभागाः । तत्र कर्म (यज्ञादि) प्रतिपादकब्राह्मणभागो विधिः। उपासनाप्रतिपादको ब्राझ्म- णभाग: आरण्यकम्। ज्ञानप्रतिपादकब्राह्मणभागञ्च उपनिषन्राम्ना व्यव- हियते। इत्थं संहिताविध्यारण्यकोपनिषदित्येतत्पर्वचतुष्टयस्वरूपा वेद- स्येका शाखा सम्पद्यते। ब्रह्माभिधेयान्तरः संहितात्मको मूलवेदः । शेषाश्च (विध्यारण्यको- पनिषद:) त्रयो ब्राह्मणाः। ब्रह्मब्राह्मणयोश्च समुचयो वेदः । अत एवास्य ब्रह्मब्राह्मणात्मकस्य (मंत्रब्राह्मणात्मकस्य) अन्तिमो भागः उपनिषद: इति दार्शनिकमर्यादानुसारेण एष उपनिषद्-भागो वेदान्त उच्यते। ज्ञान- प्राप्तिर्हि वेदादेशस्य चरमं लक्ष्यमिति ज्ञानमेव वेदान्तः। ज्ञानपरिनि- छ्वित्या एव च कर्मोपासनयो: अत्यन्तावश्यकत्वम् इति धर्मसूत्रकारेण वेद्भाष्ये भगवता आपस्तम्बेन 'मंत्रब्राह्मणयोर्वेदनामघेयत्वम्' इति प्रतिपादितम्। अस्य शब्दराशिरूपस्य वेदस्य अवरभ्रह्म-परम्रझ्मापरपर्यायं कर्मकाण्ड- ज्ञानकाण्डात्मकं भागद्वयम्। यथा, चोक्तम्- द्वे ब्रह्मणी वेदितव्ये शब्दग्रह्म परं च यत्। शब्दम्रझणि निष्णातः परं म्रझाधिगच्छृतिः॥ शब्दबरह्म एव कर्मकाण्डम्। कर्मशब्दवात्र स्वव्यापकार्थत्वेन यज्ञतपे- ज्ञानादीनां सर्वेवां वेदोक्तसत्कर्मणां वाचक: । तैरेव हि अपहतमालिन्ये

प्रवम: भभ्माय:

जेतसि आत्मस्वरूपं प्रतिबिम्मते। अयमेव च बेदान्तापरपर्यायो वेदानां निष्कर्षः । अत एव भगवता कृष्णेन गीतायाम्- 'सर्वकर्माखिलं पार्थ ज्ञाने परिसमाप्यते" इत्युक्तम्। एतेन ज्ञानकर्मणोः अभिन्नत्वं प्रतिपादितम्। विधिना विहितकर्माणि कुर्वाणस्य स्थितप्रज्ञावस्थैष ज्ञानम्। अ्रन्थाव्ययनमात्रेण च तत्प्राप्त्यसं- भवः। इत्थं वेद्वेदान्तयो: अभिघेयार्थपर्यालोचनेन एतत्स्पष्टं संजायते यन् किमर्थ वेदो वेदान्तव् ज्ञानार्थकत्वेन प्रयुज्येते कियम एनयो स्तादा- त्म्यम् कियद्वा एतत्साधनम् आत्मोद्वरणमाग निष्कण्टकीकर्तुम् अपेच्यते। अत एव च, 'वेदाखर्मो हि निर्बभौ' 'वेद एव द्विजातीनां निःश्रेयसकर: परः', 'सर्व वेदात् प्रसिध्यति' इत्यादयः विदितवेदितव्यानां महर्षीणां वेदराशिं प्रति श्रद्धांजलयः । वेद्वेदान्तयो: एवं मुख्यार्थप यूर्यालोचनपूर्वकं तत्तादात्म्यावबोधनान- न्तरमिदानी गौणभेदेनेत्थं वेदान्तार्थावबोधनम्- उपनिषभिरूपणप्रसंगे 'तस्माद् विद्यायां मुख्यया वृत्या उपनिषत् शब्दो वर्तते म्रन्थे तु भक्त्या' इति प्रतिपादितचरम्। तथैव च वेदान्त- स्य मुख्यया वृत्या ज्ञानार्थत्वे अपि तस्य तत्प्रतिपादकग्रन्थपरकः भाक: अर्थ: न व्याहन्यते। इत्थं वेदान्तं परिशीलयद्भिः अस्माभि: एतद् अव- श्यमेव अवधारणीयं यत् उपनिषद्शब्दवद् वेदान्तशब्द: अपि भक्त्या तत्तद्वबोधकप्रन्थपरः। उषनिषदाम् अपि च तदन्तर्भूतत्वेन उपनिषद्पे- क्षया व्यापकञ्च। तत्र च आकलिताखिलवेदान्तसिद्धान्ततया गीतोपनि- षद्म्रह्मसूत्रेतिविभिभ्नामिधा प्रस्थानत्रयी सविशेषं निर्देशाह। यत्र च स (वेदान्त: ) रूपद्वये समुपलभ्यते। एकतरद्धि तदीयं विशंखलितवि- चारपरिपूर्णम् उपनिषद्रपं यासां सारभूता गीता उच्यते। द्वितीयं च वाद- रायणनिमिंतं, सावहितिविहित क्रमं ब्रह्मसूत्ररूपम्। एतदेव हि वेदान्तस्य- सर्वोत्तमं रूपम् इति सर्वेः स्वीकृतम्। यद्यपि एतेषु सूत्रेषु एकैकं वेदान्त- विशिष्टाक्षरजुषां विदुषामपि दुरूहं तथापि कण्ठस्था सूत्रग्थिता एषा वेदान्तविचाररत्नमाला स्वावभासा वेदान्तजिज्ञासून ब्रह्मजीवजगदादि- विचारभ्रान्ते: अन्धतमसात् सारल्येन बहिर्निष्कासयतीति निर्विचिकि- त्सम्। नूनम्, एषां सूत्राणां मार्मिकव्याख्या: गुरुपरम्परया प्राचलन् ताश्चैव शंकरेण स्वकीये भाष्ये समुपोद्वलिताः। यतो हि शांकरमाष्यं न सूत्राणां व्याख्यानमात्रम् अपि तु पूर्वापरपक्षोपक्रमोपसंहारादिसंबलितं 1. गीता ४।१२

न हसू नपमुख माध्यपर्र इत्रमीक्षणम्

वेदान्तसिद्धान्तस्य साक्षात्स्वरूपम । सूत्राणि तु तदुपयोगिरूपरेला- मात्रम्। तथापि तेषु परकालिकैः विभिन्नसिद्धान्तस्थापकैः रामानुजप्रभृ- तिभि: विभिन्ना: टीका: कृत्वा स्वस्वसिद्धान्तान् स्थापितवन्तः इत्येत- तन्महनीयत्वम्। वेदवेदान्तयो: इत्थं साधारण्येन अर्थोनरूपणानन्तरं भगवता वेदेन सह गीतोपनिषद् ब्रह्मसूत्राणाम् एकैक विशेष: सम्बन्ध: अधुना निर्दिश्यते। वेद उपनिषदब :- वेदान्तो नाम उपनिषत्प्रमाणम् तदुपकारीणि शारीर- कसूत्रादीनि चेति सदानन्दोक्त्या मुख्यगौणभेदेन वेदान्तशब्दो द्वचर्थक: इति तदर्थतया वेदस्यान्तो वेदान्त इति व्युत्पत्या वेदान्तशब्द उपनिष- दुर्थकः। उपनिषदर्थावबोघनसाहाय्येन च शारीरकसूत्रार्थकः उपनिषद्- र्थसंग्राह्कत्वेन च श्रीमद्भगवद्गीतादयर्थक इत्युपनिषदां प्रामुख्येन वेदान्त- त्वम्। मंत्रब्राह्मणात्मकवेदस्यान्तिमो भागो सुपनिषदः। तत्र काचिद् उपनिषद् मंत्रभागे अन्तर्भवति अन्या च ब्राह्मणभागे; तथाहि- ईशावास्योपनिषत् शुक्लयजुर्वेदीयमाध्यंदिनसंहितायाः अन्तिमो भागः । श्वेताश्ववरोपनिषच इदानीम् अप्राप्यायाः कृष्णयजुर्वेदीयश्वेताश्वतर- संहितायाः शेषो भाग: । छान्दोग्योपनिषच्च सामवेदीयकौथुमशाखायाः पंचविशब्राह्मणस्य अन्तिमो भाग: । इत्थं शुक्लयजुर्वेदीयकाण्वसंहिताया: शतपथब्राह्मणस्यावशिष्टाः षटू अध्याया: वृहदारण्यकम्। पंवमन्या अपि उपनिषद्ः यस्य कस्यापि वेदस्य अन्तिमो भाग इत्युपनिषदां वेदत्वम्। तदन्तभागतया च वेदान्त- त्वमिति वेदवेदान्तोभयत्वम् उपनिषत्सु न विरुष्यते। यस्मिन्नंशे चात्र भेद: स अघस्तान्निदिश्यते। ऋग्वेदे प्रकृतितत्वानां देवतारूपेण स्तुतिरिति धामकतायाः बास- रूपस्य सर्वप्रथमविकास: तत्र उपलभ्यते। उपनिषद्श् धार्मिकताया: आन्तरिकरूपम् अभिव्यक्तीकुर्वन्ति अतस्तत्र नैको मंत्रो देवतादिस्तुतिपर: प्रत्युत तत्रायं विचारो यदेतेषां प्रकृतितत्वानां क आधार इति। सर्वांसु उपनिषत्सु देवतास्तुतिपरकमंत्राभावपूर्वकः तत्प्रकृतितत्वजन्यभयाभावा- भास: इति वैदिककालोत्तरोपनिषत्काले प्रतिपदम् अस्माकं धार्मिक- प्रवृत्ति अन्तर्मुखीभूत्वा परित्यक्तदेवतान्तरा आत्मानं प्रतिगच्छतीति "तत्वमसि" भावनया' यदा आत्मैव विश्वात्मा तदा क: कुतो विभीतातूं कस्य च किमर्थ स्तुति कुर्यात्। को वा कस्मे किं दद्यात्। इत्थं. वेदान्

प्रथम: सम्याव:

अपहाय उपनिषदाम् आश्रयः परित्यकस्तोत्र: दर्शनसर्वस्वः। तत्र मंत्रा पेक्षया ध्यानस्य, अनेकदेवापेक्षया रहस्यात्मकस्य एकस्य महत: तत्वस्य च प्रधानता। एतद्तिरिक्तम् एतदृपि विचारसरणिम् अधिरोह्णीयं बर्तते यदू वेदान्तापेक्षया उपनिषत्सु सृष्टिविषयकविचार: अपि समिगतक्रमिक- विकास:। ऋग्वेदीयदशममण्डलावलोकनेन इत्थं ज्ञायते यत् नासदीय- पुरुष-हिरण्यगर्भादिस् केषु स्कुरिता दार्शनिकभावना उपनिषत्सु सुदृढीभृता। एवं ऋग्वेदो हार्दिकोद्गाराणां कल्पनानां च महान् अ्रन्थश्चेत् तदा उर्पानषद: तर्काणां ग्रन्थाः यतो हि ऋग्वेदे पूजासर्म्बन्धिनः एवंभूता: मंत्रा ये उपनिषत्सु कुत्रापि नोपलभ्यन्ते तथा च आंशिकरूपेण उप- निषत्सु बौद्धिकतर्काणां समाधानं यच्च ब्रह्मसत्तान्वेषणे सुव्यवस्थित- रूपेण अभिव्यक्तं प्रतीयते। इत्थं च यदा ऋग्वेदे बहुभिर्मन्त्रैः भक्: स्वेष्टदेवाय आत्मानं समर्पयन् तत्कृपापरां क्षमां याचते तदा उपनिषत्सु स एव "नैवं यदिदमुपासते" इति वक्तुं साहसयते। "नैसर्गिकनैतिक सुव्यवस्थितिस्थापनार्थ स बाह्यम् आदेशं न लभते प्रत्युत बाल्याभ्यन्यर- समव।यसारभूतात् आत्मनः तमाप्नोतीति अस्मिन्नंशे वेदोपनिषदां भेदः। वेदो गौता च :- पूर्वोक्तप्रकारेणोपनिषदां वेदस्वरूपता प्रमाणीकृता। तासामेव च सारभूता गीतेति तस्या वेदत्वम् अधुना विविच्यते। गीताया वेदसारत्वं प्राचीनैरित्थं प्रतिपादितम्- वेदोदधिप्रमथितं वासुदेवससुद्धृतम्। सन्तः पिबन्ति सततं गीतामृतरसायनम्॥ तथा च- सर्वोपनिषदो गावो दोग्घा गोपालनन्दनः। पार्थो वत्स: सुधीभोंका दुग्धं गीतामृतं महत्*।। केन च रूपेण उपनिषदां भावानादाय तत्सारभूता गीता निर्मिता इति शंका तु संक्षिप्त्या गीतोपनिषदामघोलिखितविशेषस्थलावलोकनेन उपशमयितुं शक्या- न जायते म्रियतें वा विपश्चन्नायं कृतश्चिन्न बभूव कश्चित्। अजो नित्यः शाश्वतोऽयं पुराणो न हन्यते हन्यमाने शरीरे॥3 १. हैन उ० १।४ २. गोतामाहात्म्ये ३. कठ० १।२११८

२४ महासूत्रप्रमुसमाण्य पत्रकस मीक्षणम्

अस्य अक्षरशः अनुवाद: गीताया द्वितीयाष्यायस्य निम्नलिखित रलोके वर्तते- न जायने म्रियते वा कदाचिन्नायं भूत्वा भविता वा न भूयः । अजो नित्यः शाश्वतो 5यं पुराणो न हन्यते हन्यमाने शरीरे'॥ एवमेव कण्ठोपनिषद :- हन्ता चैन्मन्यते हन्तुं हतश्चेन्मन्यते हतम्। उभौ तौ न विजानीतो नायं हन्ति न हन्यते ॥ अस्यानुवादो गीताया निन्नांकित श्लोके लभ्यते- य एनं वेत्ति हन्तारं यश्चैनं मन्यते हतम्। उभौ तौ न विजानीतो नायं हन्ति न हन्यते॥ एवं कठोपनिषद :- श्रवणायापि बहुभिरयो न लभ्यः श्रण्वन्तोऽपिं बहवो यं न विद्युः। आश्चर्यो वक्ता कुशलोऽस्य लब्धा आश्चर्यों ज्ञाता कुशलानुशिष्टःे।। एतस्य भावो गीतायाम् :- आश्र्यवत्पश्यति कश्विदेनमाश्र्यवद्वदति तदैव चान्यः । आशर्यवच्चैनमन्यः शृणोति श्रुत्वाऽप्येनं वेद न चैव कश्ित्"।। इत्थमेव कठोपनिषद् :- सर्वे वेदा यत्पद्मामनन्ति तपांसि सर्वाणि च यद्वदन्ति।' यदिच्छन्तो ब्रह्मचयं चरन्ति तत्ते पदं संग्रहेण त्रवीम्योमित्येतत्॥ एतत्पद्यं गीताया: निम्नलिखितश्लोकेन तुल्यभावार्थम्- यदक्षरं वेदविदो वदन्ति विशन्ति यद् यतयो वीतरागाः। यदिच्छन्तो ब्रह्मच्यं चरन्ति तत्ते पदं संग्रहेण प्रवच्ये। एवम् ............ "पन्थामनु प्रविद्वान् पितृयाणाम्" तथा-"परं मृत्यो अनु परे हि पन्थां यस्ते स्व इतरो देवयानात्'।

१. गीता १।२० २. कटोपनिषत् १,२1१९ ३. गीता १/१९ ४. फठोपनिषद् १।२/७ ५. गीता २1९ ६. कठ. १.२/१ ७. गीता ८/११ ८. ड. १०११/७ ९. तत्रेष १०।१८।१

पंथम: सष्याय : २४

इत्थं ऋग्वेदे उपलभ्यमानम् उपंनिषद्धिम्व ततो गृहीतं देवयान-पितृ- याणयो :- 'तद इत्थ विदु: ये चेमे अरण्ये श्रद्धा तप इत्युपासते ते अचिषम- मिसम्भवन्ति अर्चिष: अहः अहः आपूर्यमाणपक्षम् आपूर्यमाणपक्षात् यान् षटू उद्कूकेति मासांस्तान्"॥ १। मासेभ्यः संवत्सरं संवत्सरादू आदित्यम आदित्याचन्द्रमसम् चन्द्र- मसो विद्युतं तत्पुरुषः अमानवः स एनान् ब्रह्म गमयत्येष देवयानः पन्था इति ॥२॥। अथ य इमे ग्राम इष्टापूर्ते दत्तमित्युपासते ते धूममभिसंभवन्ति धूमादू रात्रि रात्रे: अपरपक्षम् अपरपक्षात् यान् षड् दक्षिणेति मासान् तान नैते

इत्थं छान्दोग्ये, तथा-यदा वै पुरूषोऽस्माल्लोकात्प्रेति स वायु मागच्छति ...... तस्मिन् वसति शाश्वतीः समाः॥ इत्थं बृहदारण्यके, यव्ापि- इष्टापूर्ते मन्यमाना वरिष्ठ नान्यच्छ् यो वेदयन्ते प्रमूढाः । नाकस्य पृष्ठे ते सुकृतेऽनुभूत्वा इमं लोकं हीनतरं वा विशन्ति ॥ तपःश्रद्धे ये सुपवसन्त्यरण्ये शान्ता विद्वांसो भैक्षचर्या चरन्तः। सूर्यद्वारेण ते विरजाः प्रयान्ति यत्रामृतः स पुरुषो ह्व्ययात्मा। एवं मुण्डके, किश्र- स यावत् क्षिप्येन्मन: तावदादित्यं गच्छत्येतह्वै खलु लोकद्वारं विदुषां प्रपद्नं निरोध: अविदुषाम्"॥ यदेतच्छान्दोग्ये मरणानन्तरं गमनस्य च वर्णनं सर्वमेतद्गीतायाः अष्टमाध्यायस्य निम्नांकितश्लोकेषु प्रत्याहृतमुपलभ्यते- यत्र काले त्वनावृत्तिमावृत्ति चैव योगिनः । प्रयाता यान्ति तं कालं वत््यामि भरतर्षभ ।। अग्निर्ज्योतिरह: शुक्ल: षण्मासा उत्तरायणम्। तत्र प्रयाता गच्छन्ति ब्रह्म ब्रह्मविदो जना।। धूमो रात्रिस्तथा कृष्ण: षण्मासा दक्षिणायनम्। तत्र चान्द्रमसं ज्योतिर्योगी प्राप्य निवर्तते।।

१. छा० ४/१०।१-३ ३. मु. ड. १११०-९१ ४. श. ८1४

२६

शुक्लकृष्णगती सेते जगतः शान्ते मते। एकया यात्यनावृत्तिमन्यथाऽऽवर्वते पुनः'॥ इत्थं न केवलं शब्दशः सारप्यमेवापि तु गीताश्लोकेषु तत्र तत्रोप- निषदां दारशनिकता स्पष्टतया परिवद्धिता समवलोक्यते, गीतायाः सम्पूर्ण कर्मयोगो ईशावास्योपनिषद :- कुर्वन्नेवेह कर्माणि जिजीविषेच्छतं समाः। एवं त्वयि नान्यथेतोऽस्ति न कर्म लिप्यते नरे॥ एतत्पद्याधारः । एतदेव गीताया: सर्वदर्शनमूलम्। औपनिषदाचार- विषये चास्मभ्यम् एतेनैष निर्देशः यत् अस्माकं नैतिकजीवनस्य एतेदव साधनम् एतच्चैव लक्यम्। एतदेव च पद्यं कर्मणा सह फलसन्बन्धा- भावागमकम् इति निष्कामभावनया कर्मशीलजीवनशिक्षा भगवद्गीताया मुख्यो विषयः । मुण्डकोपनिषदि-अग्निर्मूधा चक्षुषी चन्द्रसूर्यौं दिशः श्रोत्रे वागषि- वृताश्च वेदाः। वायुः प्राणो हृदयं विश्वमस्य पद्भ्यां पृथिवी सेष सर्व- भूतान्तरात्मा। एवं रूपेण यद् विराटपुरुषस्य वर्णनं तद्गीतायाः एका- दशाध्याये भगवतः श्रीकृष्णस्य रूपेण तुलयितुं शक्यते। स्यादेतत् यन्मुण्ड कोपनिषद्येष भावो ऋग्वेदीयपुरुषसुक्ताघारः। परमात्मन: सर्वेव्या- पकत्वेन सर्वशक्तिमत्वेन च स एव वा भावो गीतायां परिवर्द्धितः । कठोपनिषदि सूक्ष्माध्यात्मिकक्रमिकवर्णनमित्थ मुपलभ्यते- इन्द्रियेभ्यः परा हर्था: अर्थेभ्यश्च परं मनः। मनसस्तु परा बुद्धिर्वुद्धेरात्मा महान् पर: ॥ महतः परमव्यक्तमव्यक्तात्पुरुषः परः । पुरुषान्न परं किंचित्सा काष्ठा सा परा गतिः"॥ भगवद्गीता चैतदाध्यात्मिकमहत्वापेक्षया केवलं सूक्ष्मांशाय एव समुपात्तमहत्वेति तस्या: तृतीयाध्यायस्थे द्विचत्वारिंशत्तमे श्लोके- .. ·.. इन्द्रियेभ्यः परं मनः । मनसस्तु परा बुद्धि र्यो बुद्धे: परतस्तु सः। इत्थं परित्यक्तौपनिषद्महदव्यक्ततया सूच्मांश एव सर्वत्र पूर्णरूपेण संक्षिप्तः । एवम्- सहस्रशीर्षो पुरुषः सहस्राक्ष: सहस्रपात्"। १. गीता ८।२३-२६ २. ई० उ० १ ३. मुं० उ० २११।४ .४. कठ. १।३१०-११ r.

१७

तथा-विश्वतश्चस्षुरुत विश्वतो मुखो विश्वतो वाहुरूत विश्व- तस्यात्' एतस्यानुवादो गीताया: त्रयोदशाध्यायस्य त्रयोदशश्लोके- सर्वतः पाणिपादं तत् सर्वतोऽक्षिशिरोमुखम्। सर्वतः भ्ुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति॥ तथा-तदेजति तन्नैजति तद्दूरे तद्वन्तिके। तदन्तरस्य सर्वस्य तदु सर्वस्यास्य बाह्यतः* ॥। एतस्य भावो गीतायासत्त्रयोदशाध्यायस्य पंचदशश्लोके- बहिरन्तञ्च भूतानामचरं चरमेव च। सूत्मत्वात्तदविज्ञेयं दूरस्थं चान्तिके च यंत्।। एवं रूपेणोपलभ्यते। इत्थमेव च तैत्तिरीयब्राहणे- 'श्रद्धया देवो देवत्वमश्नुते' इत्यस्य, तथा, ऋग्वेदान्तर्गतश्रद्धासूक्तस्य भावनायाश्चाभिव्यंजक एष श्लोक :- श्रद्धावान् लभते ज्ञानं तत्पर: संयतेन्द्रियः । ज्ञानं लब्ध्वा परां शान्तिम् अचिरेणाधिगच्छति*॥ एवम्-येन धौरुता प्रथिवी च हढा" तथा-'स दाधार पृथिवीद्यामुतेमाम्" एतद् गीतायाम्- 'गामाविष्य च भूतानि धारयाम्यह मोजसा' इत्थं वर्णितम्। एवम्-'केवलाधो भवति स केवलादी" पतद् गीतायाम् 'भुंजते ते त्वघं पापाः" पवं रूपेण, तथा-न तत्र सूर्यो भाति न. चन्द्रतारकं नेमा विद्युतो भान्ति कुतोऽ यमग्निः" 'तयोर्ष्वमायन्नमृतत्वमेति" 'तेषां न पुनरावृत्तिः" 'जायते नावर्तन्ते"२ 'न च पुनरावर्तते"3 एतत्सर्वमेकस्मिजरेव श्लोके. न तद्भासयते सूर्यो न शशांको न पावकः । यदू गत्वा न निवर्तन्ते तद्धाम परमं मम॥ 1. यजु: १७११९ २. हं० उ० ५ ३. गीता २१३९ ४. ते० सं० ४१1४, ऋ० १०/२१।५ ५. तै० सं० ४११।८, ऋ० १०।२१।१ ६. गीता १४११३ ७. ऋ० १०१११८।६. ८. गीता ३११३ ९. कठ २/२/१४ १०. छा० ८।६६ १२. छा. ४११४/५ १३. छा. 6, १४1१ १४. गीता १५।६ : :

२६

गीतायामेवरूपेणोपलभ्यते। इत्थम्-'सर्वे वेदा यत्पद्मामनन्ति" 'वेदैश्च समैरहमेव वेद्यः" इन्द्रंमित्रंव रूण मग्निमाहुरथो दिव्यः स सुपर्णो गरुत्मान्। एकं सद्विप्रा बहुधा वदन्ति अग्निं यमं मातरिश्वानमाहुः3॥ तदेवाग्निस्तदादित्यस्तद्वायुस्तदुचन्द्रमाः। तदेव शुक्रं तदू ब्रह्म ता आप: स प्रजापतिः"। 'सुपर्ण विप्रा: कवयो वचोभिरेकं सन्तं बहुधा कल्पयन्ति"। 'एकं ज्योति बंहुधा विभाति' गीतायाम्-"वायुर्यमोऽग्निर्वरूणः शशांकः प्रजापतिस्त्वंप्रपिता महश्व" तथा-पश्यदक्षण्वान् न विचेतदन्यः। गीतायाम्-विमूढा नानुपश्यन्ति पश्यन्ति ज्ञानचक्षुष." एवम्-"न तत्समश्चाभ्यधिकश् दृश्यते"१

गीतायाम्-न त्वत्समोऽस्त्यभ्यधिकः कुतोऽन्यः१२ एवं-"यजो वै विष्णुः"१ गीतायाम्-यज्ञार्थात्कर्मणोऽन्यत्र लोकोऽयं कर्मबन्घनः"१४ तथा-"ऊर्ध्वमूलो Sवाकशाख एषोऽश्वत्थः सनातनः"। गीतायाम्-"ऊष्बमूलमधः शाखमश्वत्थं प्राहुरव्ययम्" एवंगीतान्तर्गतभावानां शब्दानां च वेद्वेदान्तवाक्य: तदर्यैश्च सह साम्यावलोकनानन्तरं गीतान्तर्गतस्य वेदान्तस्य वेदेन सह परिपूर्णतया सम्मन्धमवगन्तुं गीतानुसारेण वेदस्यार्थ: अपि अवश्यमभ्युपेय :! स चेत्थम्- गीतानुसारं समस्तो विश्वो वेदः । स चाश्वत्थरूपेण तत्र वणितः इति न श्वस्तिष्ठतीति व्युत्पत्या दार्शनिकदष्ट्या विश्वाश्वत्थयोः समानता।

१. कठ. ११२/१५ २. गीता १४/१५ ३. ऋ० १/१६४/४६ ४. यजु० ३२/१ • ६. अयर्ष० १३३११७ ७. गीता ११।३९ ८. ऋ. १०/११९/२ ९. गीता० १४1१० १०. श्वे० ६।८ ११. ऋ. १।५२।१३ १२. गोता ११।४३ १३. बजु. २२/२० १४. गोता ३९ १५. कठ० ३/१ १६. गीता x/१

प्रथम: भभ्याय:

विश्वो हि ग्ह्ण: एकदिनमेव तिष्वति। दिनान्तरप्रारम्भात्प्रागेव च स. विनश्यति। तथाहि- सहस्त्रयुगपर्यन्तमहर्यद् ब्रह्मणो विदुः। रात्रिं युगसहस्रान्तां तेऽदोरात्रविदो जनाः।। अव्यकादू व्यक्तय: सर्वाः प्रभवन्त्यहरागमे। रात्र्यागमे प्रलीयन्ते तत्रैवाव्यकसंज्ञके।। भूतमाम: स एवायं भूत्वा भूत्वा प्रलीयते। रात्र्यागमेऽवशः पार्थ प्रभवत्यहरागमेः॥ इत्थं ब्रह्मण: दष्टौ संसारस्य एकदिनमेव आयुः। अत एव च सम्यक् प्रकारेण सरणं गमनम् एव च संसार:, गच्छतीति जगद्वा तन्नाम पूर्ण- रूपेण यथार्थम्। एवमेव वेदविश्वयोरपि गीतायामेकत्वमित्थं प्रति- पादितम्- ऊर्ध्वमूलमध: शाखमश्वत्थं प्राहुरव्ययम्। छन्दांसि यस्य पर्णानि यस्तं वेद स वेदवित्।l ऊर्ध्बमूलोऽवाकशाख एषोऽश्वत्थः सनातनः॥ एवंभूतं विश्वरूपम् अश्वत्थवृक्षं यस्तात्विकदष्टथा जानाति स एव वेदृतात्पर्यमवगच्छति। ततात्विकपरिज्ञानमेव वेदावगतिरिति वेद एवा श्वत्थनाम्ना वर्णितः। एतज्ज्ञानस्याभिप्रायस्तु गीतायामनया युक्त्योक्त :- इदं शरीरं कौन्तेय क्षेत्रमित्यमिधीयेते। एतद् यो वेत्ति तं प्राहुः च्षेत्रज्ञ इति तद्विदः४। यथा च क्षेत्रं क्षेत्रज्ञ स्तथव वेदो वेदविच्च, इत्यखिलक्षेत्रश्ञार्थ भगवता स्वयमेवोक्तम् 'वेदविदेव चाहम्" । अर्जुनेनापि भगवद्धि- भूतिदर्शनानन्तरम् उक्तम्-'वेत्तासि वेद्यं च परं च धाम"। एतेनैत- दायातं यद् यथा क्षेत्रं क्षेत्रज्ञम्ध तथव लोकत्रयं तत्परिज्ञाता चेति विश्व: (संसारः) वेदपदवाच्यः तदन्तश्र वेदान्तः । अत एव संसारान्मुकिरेव : वेदान्त:। कथं च विश्वापरपर्यायस्य तस्य वेदस्य अन्नः क्रियेत इति विचि- कित्सायां गीता भगवदुक्त्या निर्दिशति-'निलैगुण्यो भष' अर्थात्

१. गीता 619019९ २. गीता ५/१ ३. कठ० ३।१ ४. गोता १३।१ ५. गीता १४/१४ ६. गीता ११।३८

'त्रैगुण्यविषया वेदाः" इत्यत्र वेदानां त्रैगुण्यविषयत्वं प्रतिपादितम्। निश्नैगुण्यमेव च वेदानाम् अन्तः इति तदर्थमर्जुनाय भगवदुपदेशः। 'वेदान्तकृद् वेदविदेव चाहम्' इत्यपि तस्यैव उकिः। तस्य च वेदस्य विश्वरूपिणः अश्वत्थस्य छेदनोपायः भगवता असंगः उक्त :- 'अश्वत्थमेनं सुविरूढमूलम् असंगशस्त्रेण दढेन छित्वा"। असंगशस्त्रमेव हि तच्छेदनसाधनम्। गुणातीतो हि जीवो (निस्नै- गुण्यः) यदा ईश्वरो भवति तदैव तन्मुक्तिरिति तदैव तद्वेदान्ते स सच्चिदानन्दरूपेण अवभासते । एष भावो गीतायाभित्थमभिव्यक्तः, "ब्रह्मणो हि प्रतिष्ठाहममृतस्याव्ययस्य च। शाश्वतस्य च धर्मस्य सुखस्यैकान्तिकस्य च"॥ अविनाशिकारणस्य ब्रह्मण: अमृतस्य नित्यधर्मस्य अखण्डैकरस- स्यानन्दस्य -भ्रयः अहमेवेति भावः । अत्र ब्रह्मपदेन महतो ब्रह्मणः, अमृताव्ययपदाभ्यां च सद्रूपस्य, शाश्वतघर्मेण च चिद्रूपस्य तथैकान्ति- कशब्देन चानन्दस्याभिसन्धिः । एतेन वेदान्तावाप्तावस्था स्पष्टतया सूच्यते । गीतान्तर्गतवेद्वेदान्तयोरयमेव सम्बन्धो यन्निरूपणेन एके- शवराने केश्वर प्रभृत्यनेकवादानां विलक्षण:समन्वयः तत्र प्रदर्शितः । अत एव च गीता समग्रवेदानां सार उच्यते इति तस्या वेदानतिरिक्तत्वम्। वेदो वेदान्तसूत्रं च वेदवेदान्तार्थविचारपूर्वकं वेदमूलकोपनिषद्गीतयोर्वेदत्वं प्रमाणीकृत्य अधुना वेदान्तसूत्राणां वेदमूल कत्वेन वेदत्वं प्रदर्श्यते। वेदान्तसूत्रणाम् अधिगन्तृभि: स्पष्टमेतत्प्रतीयते यद् ब्रह्मसूत्र प्रणयने बादरायणस्य उद्देश्यद्वयमासीत्-एकम् आपाततो विरोधिनीषु श्रुतिषु तद- र्थसामंजस्यस्थापनम् द्वितीयम् औपनिषद्तत्वसंचेपणम्। अतो वेदान्त- सूत्ररचनावसरे वेदविषयकं महर्षेबादरायणस्य दृष्टिकोणज्ञानमत्यन्ताव- श्यकम्। 'अथातो ब्रह्मजिज्ञासा' इत्यस्मिन् सूत्रे त्रह्षजिज्ञासानन्तरं महर्षिणा : बादरायणेन' जन्माद्यस्य यतः 'इतिसूत्रे ब्रह्मणो लक्षणं प्रतिपादितम्। ततः 'शास्रयोनित्वात्' इति सूत्रेण एतत्प्रदर्शितं यत् 'औपनिषदं पुरुषं"

१. गीता २१४५ २. गीता १५।३ १. वीता १३२२७ ४. डृ. स० ९/९/२६ :

प्रथम: अभ्याय: ३१

पृच्छामि' इत्यादिश्रुतिषु यदुब्रह्म अभिसंहितं तस्य ज्ञानं शास्त्रात्' (वेदात्) भवति। ईशावास्यमिदं सर्वम् ...... इत्याद्युपजीव्य निमितं 'तत्तुसमन्वयात्' एतत्सूत्रं तस्यैव महिमानं प्रकटीकरोति। 'न तदस्ति विना यस्मात् मया भूतं चराचरम्'। तथा-मत्स्थानि सर्वभूतानि" इत्यादि रूपेण भगवती गीता तदेव परिपुष्णाति। 'नैषा तर्केण मति- रापनेया' इत्यत्र श्रुतौ यथा तर्कस्य तद्श्रह्मणः प्राप्तौ न किमपि स्थानम् एतत्स 'तर्काप्रतिष्ठानात्' इत्यादिना निरदिशत्। इत्थमेव च श्रुतिमा श्रित्य स साख्यशंका: पर्यहरत्। एवमादित: समारभ्य समाप्तिपर्यन्तं महर्षि बादरायण: श्रुतिं तदनुसारिणी स्मृति वा अतिरिच्य अन्यत् प्रमाणं न आश्रितवान्। तस्य दष्टौ वेदस्यैव.त्यत्वं सर्वज्ञत्वं चेति स्वकीये ब्रह्मसूत्रे स यथास्थलं द्विपंचाशत्स्थानेषु 'श्रुतत्वाच्च' इत्यादितः अभ्रे तत्तत्श्रुती: आश्रित्य निजभावमभिव्यक्तवान्। एतस्मिन् विषये युक्तिरपि सर्वथा अनुकूला। अद्वैतं ब्रह्म न लौकिक- विषयः । अतः वेदप्रमाणमतिरिच्य न अन्यत् किमपि एवं प्रमाणं येन ब्रह्मण: अस्तित्वं स्वरूपं वा निर्णेतुं शक्येत। अद्वैतं ब्रह्म सर्वथा निर्वि- शेषम् अप्रमेयं चेति कल्पनातीतम् । अतः अनाद्यपौरुषेयवेदावगतसत्ता- कस्य तस्य सम्भावनासम्भावनयोरतुसन्धानं कर्तु सयुक्तिकविचारै- र्वयं प्रवर्तामहे अन्यथा अस्मन्मनसि अस्य अनुसन्धानस्य प्रवृत्तिरपि न सम्भवेत्। एतदलौकिकन्रह्मविषयकनिर्भ्रान्ततत्वोपदेशार्थमेव सर्वज्ञनित्येश्व- रनिःश्वसितवेदमाश्नित्य भगवान् बादरायणो ब्रह्मसूत्राणि विरचि- तवान्। यतो हि वेदनिरपेक्षलौकिकप्रमाणैः ऐकमत्यस्य सर्वथा असम्भा- वना। 'मुण्डे मुण्डे मतिर्मिन्ना' च इत्येष विभेद एव अप्रामाणिकताया मूलम्। अत एव श्लोकवार्तिके श्रीनिवासा चार्येण उक्तम्- निर्दोषत्वैकवाक्यत्वं क वा लोकस्य दृश्यते। सापवादा यतः केचित् मोक्षस्वर्गावपि प्रति ॥८॥ अतः ईश्वरवाक्यभूतस्य नित्यवेदस्यैव निर्दोनत्वात् सत्यत्वाच् सत्ये मतान्तराभावात् तत्रैवालौकिकविषयैकमत्यसम्भवः। १. ई. उ० १ २. गीता १०।३९ ३. तत्रैव ९।४ ४. कठ० १.९ ५. अत एव व नित्यत्वम् (न. सू० १।३।२९) ६. रणे० बा० १।६

१२

त्रह्मसूत्रेषु हि भगवता बादरायणेन न स्वकीयं मतं प्रतिपादितम् अपि तु श्रुतिमीमांसाव्याजेन अलौकिकतत्वमेव उपदिष्टम् इति वेदग्रक्ष- सृत्रयो: सम्बन्ध: स्पष्टः। यतो हि ऋग्वेदादौ यत्र-तत्र प्रकीर्णाः दार्शनिक- बीजा एव उपनिषत्सु अंकुरिताः' पञ्मविताश्च संजाताः । भगवता बाद- रायणेन च स्वतत्वोपदेशाय उपनिषद: ऋचश्चव समाश्रिता: न व्यक्ति विशेषणप्रमाणीभूतोपदेशा: इति तत्तत्वोपदेशो निर्भ्रान्तः । अत्र तर्क- पादीयसूत्राणि अतिरिंच्य सर्वेष्वपि वेदान्तसूत्रेषु कतमत्सूत्रं कतमाम् ऋचम् औपनिषदोक्तिं वा उपजीव्य विरचितम् इत्येषा जिज्ञासा अवयु- त्यानुवादरूपेण चतुःसूत्रयामत्र, विस्तरेण तु श्रीभगवदाचार्यकृतब्रह्मसूत्र- वैदिकभाष्ये चिद्धनानन्दकृतब्रह्मसूत्रभाष्यनिर्णये च शान्ति नेया, तथाहि- अथातो ब्रह्मजिज्ञासा ब्र. सू० १।१।१ अथा ते अंगिरस्तमाग्ने वेघ- स्तमप्रियम्। वोचेम ब्रह्म सानसि3·। आत्मा वा अरे द्रष्टव्य: भोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यश्च"। जन्माद्यस्य यत: (ञ्र० सू० १।१।२) 'ऋतं च सत्यं च ... दिवं च पृथिवीं चान्तरिक्षमथो स्व" इत्युत्पत्तिः 'सदाधार परृथिवीं द्यामुतेमाम् इतिस्थितिः । 'सं समिध्रुवसे वृषन्नग्ने विश्वान्यर्य आ' इत्यनेन प्रलयः 'यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते यत्प्रयन्त्यभिसंविशन्ति१ 'एष योनि: सर्वस्य प्रभवाप्ययौ हि भूतानाम्" 'तस्माद वा एतस्माद आत्मन आकाशः सम्भूतः' इति श्ुत्या यतः आद्यस्य आकाशस्य जन्म इत्यर्थो वा ज्षेय: शास्त्रयोनित्वात् त्र. सू० १।१।३ 'यतो भूमिं अनयन् विश्वकर्मा" 'द्ावाभूमी जनयन् देव एक:"१२

२. अ्श्य भाष्यस्य आद्यम् अध्यायद्वयमेव मुद्रितम्। शेषभन्थपरिपूर्षणे ध्ाचार्य: बद्परिकर: । ३. ऋ० १।७५/२ ४. पृ० उ. २/४।५ ४. ऋ. १०११९०११-३ ६. यजु• १३।४ ७. अथषं० ६।६३।४ 6. तै० व. ३।१ ९. माण्डूक्योपनिषत् ६ १०. तै० उ० १११ ११. यस:० १७११८ ११. तत्रैम १७/१९

प्रथम: भभ्यायः ३२

'नावेदविन्मनुते तं बृहन्तम्" 'सर्वे वेदा यत्पद्मामनन्ति" वेदैश्च सवरहमेववेद्यः'3 तत्तु समन्वयात् (ब्र० सू० १।१।४) सम्यग्वाच्यतया अन्वयः समन्वयः तस्मात्, अबाधितरूपतया औप- निषद्वाक्येषु च तस्यैव सम्यग्वाच्यतया शास्त्रयोनित्वस्य समन्वया- दित्यर्थः। तथाहि- दिव्यो गन्धर्वो भुवनस्य यस्पतिरेक एव नमस्यो वित्वीड्यः । तं त्वा यौमि ब्रह्मणा दिव्य देवनमस्ते अस्तु दिवि ते सघस्थम्*॥ तथा-तदेजति तन्नैजति तद्दूरे तद्वन्तिके 'अनेजदेकं मनसो जवीय:' 'आत्मा वा इदमेक एव अग्र आसीत्" इत्यादिषु संहिताश्रुतिषु समर्थितानि जगदेकपतित्वादीनि न कस्मि- श्विचित् सामान्ये चेतने अबाधितरूपेण समनुयन्ति। परमेश्वरे तु तस्यापरिमितशक्तिमाहात्म्यतया सर्वमबाधितरूपेणैव चारितार्थ्यमेतीति सवमनवद्यम्। इत्थं ब्रह्मसूत्रे बादरायणीयमतं सर्वथा श्रुत्यनुकूलं श्रुत्यधीनयुक्तिमूलकं चेति वेदान्तदर्शनस्य सम्बन्धो ऋगादिभिर्वेदैर्न विरुष्यते। नूनम्, द्वितीयाध्यायद्वितीयपादरचनायां महषिर्बादरायण: तर्कमेव केवलमा- श्रितवान् तथापि तत्तत्सूत्रबीजानां पूर्वपक्षरूपेण 'ईक्षतेर्नाशब्दम्' इत्यादौ वर्तमानतया सांख्य-योग-वैशेषिक-बौद्ध-जैन शैवमतप्रदर्शकसूत्राणां न श्रुत्याघारविरुद्धत।। तन्र महर्षे: बादरायणस्य सांख्यादिमतखण्डने श्रुति- युक्त्योरुभयोः प्राघान्यम्। 'सम्पत्तेरितिजैमिनिस्तथाहि दर्शयति' इत्यादौ जैमिनीयमतस्य 'आमनन्ति चैनमस्मिन्' इत्यादिसूत्रः खण्डने भ्रुतेरेव प्राधान्यम्। इत्थं ब्रह्मसूत्रे श्रुति-संहितामूलकवेदान्तस्यैव प्रतिपादनाद वेदान्तसूत्राणां वेदत्वं ज्ञानचक्षुष्मतां मतिमतां प्रत्यक्षम्। वेदान्तसूत्रं तत्प्रणेता च वेदान्तसूतम- गुरुमुखेभ्यः अधिगतानां भ्रुतानां वा विस्तृतविषयाणां वा चिरस्म- रणार्थ संक्षिप्त्या तत्तद्विषयसूत्ररचना प्रारभ्यत । इमानि सूत्राणि संस्कृत- १ शाट्यायन्युपनिषत् ४ २. कठ० १1१।१५ ३. गीता १५/१५ ४. अयर्व० २।२/१ ५. ई० उ० ४ ६. तत्रेष ४ ७. ऐत रेयोपनिषद् 11१

३४

साहित्यस्य प्रत्यङ्गं लिखितानि अपि शनैः शनैः एतावदन्तर्निहितसूक्ष्म- विचाराणि संजातानि यन एतेषाम् 'अल्पाक्षरमसंदिग्धम्-एतबरूपं विराटू इव विश्वतोमुखम् संवर्ध्य विभिन्नसाम्प्रदायिकव्यक्त्यनुकूलार्थ- दोतकतामारभत। सनकादिसिद्धान् उद्धर्तुकामात् महेश्वरात् आगता- नाम् 'अइउण्" इत्यादि सूत्राणाम् अपि आध्यात्मिकः अर्थः वैयाकरणेषु प्रसिद्धः । दार्शनिकच्तेत्रे सामान्येन, वेदान्तसूत्रेषु च विशेषेण एतत्संजा- तम् इति स्वप्रतिपादकब्रह्वत् एव तानि दुरूहाणि दुरवबोधानि च वर्तन्ते। फलस्वरूपम् आदितः प्रभृति अन्तपर्यन्तं प्रतिपादितस्यापि एकस्यव ब्रह्मविषयस्य विभिन्नसम्प्रदायानुकूलं तत्तत्सूत्राणां विभिन्ना अर्था: क्रियन्ते। अतः एकमेव वेदान्त (ब्रह्म) सूत्रं द्वैताद्वैतविशिष्टाद्वैत- द्वैताद्वैत-शुद्धाद्वैत प्रभृत्यने कवादानामाधारभूतं मन्यते। सूत्रलक्षणं तु श्रीमध्नाचार्येण स्वभाष्ये- अल्पाक्षरमसंदिग्धं सारवद्विश्वतो मुखम्। अस्तोभमनवदं च सूत्रं सूत्रविंदो विदु:२।। तथा वाचस्पतिमिश्रेण भामत्याम्- लघूनि सूचितार्थानि स्वल्पाक्षरपदानि च। सर्वतः सारभूतानि सूत्राण्याहुर्मनीषिणः।। इत्युक्तम्। यथोपक्रम-प्रामाणिक-विभिन्नदार्शनिक त्याख्यानानामाघा- रभूतानि इमान्येव तत्तदर्शनसूत्राणि। एभ्य एव च सर्वदार्शनिकपद्धति- मुख्यसिद्धान्तानाम् उद्गम: इति तत्तत्सिद्धान्तस्थापका भाष्यवृत्यादि- कारा: सूत्राक्षरसाहाय्येन एव सर्व स्वाभिमतं प्रकाशयन्ति। तन्त्रवा- र्तिके कुमारिलभट्टन अपि एतदेव प्रतिपादितम्- सूत्रेष्वेव हि तत्सवं यद्वृत्तौ यच्च वार्तिके। सूत्रं योनिरिहार्थानां सर्व सूत्रे प्रतिष्ठितम्।। अयं ग्रन्थो निजविषयस्य ब्रह्मण: प्रतिपादनानुकूलम् एव 'ब्रह्मसूत्रम्' 'उत्तरमीमांस।' 'वेदान्तदर्शनम्' व्याससूत्रम् इत्यादिभिर्नामभिः प्रसिद्धम्। अस्य च आदिमं सूत्रम् 'अथातो ब्रह्मजिज्ञासा' इति ब्रह्मज्ञानाय विरचि- तस्यास्य ग्रन्थस्य 'ब्रह्मसूत्रम्' इति उपयुक्तं नाम। ब्रह्मप्रतिपादनोपनिष- 1. पा० म० भा० पृ० १२३-१३५ नि० दा. प्रेस. १. प्र. सृ० १1१।१ अत्र मण्योद्पुर्तं ए्कन्यपुराणवचनम् ३. प. सू० १1१।१ भामती (वें. प्रेस पृ० ४२)

प्रथम: भष्याय:

दृपरनामवेदान्तानां मीमांसया वेदान्तानां च वेदस्य उत्तरभागतया तस्य उत्तरमीमांसा इत्यपुरं नाम संगच्छते। मिक्षुत्वसम्पाद्कत्वेन च एतेषां 'भिक्षुसूत्रम्' इत्यपि नाम। यतो हि एतेषाम् अध्ययनेन ब्रह्मज्ञाने ब्रह्म- रूपत्वेन सर्वज्ञानात् कर्मसु अनादरेण भिक्षुत्वसम्पत्तिः । यथा चोकं मनुना- 'वेदान्तान् विधिवत् भ्रुत्वा सन्यसेदनृणो द्विजः'। इत्थमेव च अस्य अ्रन्थस्य वेदान्तसिद्धान्तोपजीव्यत्वेन दार्शनिकरीत्या तन्वनिर्णायकत्वेन च 'वेदान्तदर्शनम्' व्यासेन रचितत्वात् 'व्याससूत्रम्' इति चाभिघेयम् उपपद्यते। श्रुतिस्मृतितर्काभिधवेदान्तप्रस्थानत्रय्यां 'तर्केप्रस्थानं' ब्रह्म- सूत्रभिति वेदान्तविद: । प्रणेताप्रणयनकाळम-एतेषां सूत्राणां प्रणेतुर्षिषये निजयुक्त्यनुसारं विभिन्ना जनवादाः। मतबाहुल्येन गीताया रचयितु र्वेदव्यासस्य बादराय- णस्य च एकव्यक्तित्वे सत्यपि केचिद् वदन्ति यत् शंकराचार्येण स्वभाष्ये महाभारतस्य रचयिता व्यास:' सूत्राणां च प्रणेता बादरायणो निर्दिष्ट इति शंकरानुसारम् एतौ व्यास-बादरायणौ परस्परं भिन्नौ। केषांचिच्र मते एतेषां सूत्राणाम् रचयिता (कृष्णद्वैपायनो) व्यास:, अन्येषां मते बादरायण: इतरेषां च मते तौ अभिन्नौ मतान्तरे तुभिन्नौ। यतो हि ग्रन्थे बादरायण इति नामोल्लेखस्तु बहुषु सूत्रेषु वतते किन्तु व्यास इति नाम एकस्मिन्नपि सूत्रे कुत्रापि नोपलभ्यते अतः बादरायण एव अ्रन्थस्य कर्ता न व्यास इत्यपि विप्रतिपत्तिः । केचित्त 'अ्रन्थमध्ये स्वनामोल्लेखस्य अहंयुताप्रदर्शनपरत्वात् अयं बादरायण: अपि न सूत्रकारः, पुराणानां च अप्रामाण्यात् कृष्णद्वैपायनस्य व्यासस्यापि ग्रन्थकर्तृत्वं व्याहन्यते। अतः बौद्धादिमतनिरसनशीलेन म्रह्मसूत्रेषु तत्तन्मतनिरसनाच्च दिङ्नागवसुबन्धुप्रभृतीनां परवर्तिना ईशवीयपूर्वषष्ठशताब्दीतः ईशवीयद्वितीयशताब्दीमध्यवर्तिना केनचित् आधुनिकेन बादरायणेन एतद्ग्रन्थकर्त्रा भवितव्यम्। ठ्यासबादरायणयो- र्भिन्नता च सामविधान (पंचविंश) ब्राह्मणे इत्थं प्राप्यते- सः अयं प्राजापत्यो विधि:, तमिमं प्रजापतिर्ष्टहस्पतये प्रोवाच बृह्दस्प- तिर्नारदाय नारदो विष्वकूसेनाय विष्वकूसेनो व्यासाय पाराशर्याय व्यास:

1. शां० भा० वे० सू० २३।४७ १. शां० मा० वे० सू० ४1४।२१ ३. महासूत्र के वैष्णव भाष्यों का तुखमात्मक अध्ययम पृ. ११-१६ तथा प्र० सू० वैदिकमाप्य भूमिका पृo X

२६

पाराशर्यो जैमिनये जैमिनि: पौष्पिण्डचाय पौष्पिण्डय: पाराशर्यायणाय पाराशर्यायणो बादरायणाय इति वदन्ति। पध्धात्यो विद्वान् मैक्समूलरमहोदय: महाभारत ब्रह्मसूत्रयोः विषय- प्रतिपादनपरिपाटीवैषम्येण तयोभिन्नरचयितृत्वं समूहृते"क महाभारतीया व्याख्यानात्मकपरिपाटी यत्र स्वल्पातिस्वल्पतध्यानाम् अपि सविस्तरं वर्णनं क च ब्रह्मसूत्राणां संक्षिप्त्यतिसंक्षिप्त्या विषयदुरवगाहत्वम्' इत्थं चोभयोर्महदन्तरमिति नूनं तयोः कर्त्तारौ भिन्नौ इति तदमिप्रायः। किन्तु विषयप्रतिपादनपरिपाटी विषयदेशकालाद्यनुरुपं प्रतिग्रन्थं भिन्ना भर्वात। अतः एष तर्कः प्रामाण्याधारं न अधिरोहति। ब्रह्मसूत्र विरचनसमयं यावत् परम्परया समधिगतसमधिगम्यमानव्याख्यानां वैज्ञानिकानां रमणीयविषयाणां च कृते अधिकोपयोगितया सूत्रशैली समधिकमान्यता- पदम् आसीना समजायत। महाभारतादिकथान्च अक्षरशः स्मरणं न अपेक्षन्ते स्म इति स्पष्टतया अपेक्षितविषयवर्णनपरिपाटीकयो: उभयो- र्भेंद: अदोषावहः। वेदान्तसूत्रमहाभारतयोरेककर्तृत्वं श्रीभाष्ये रामानुजा- चार्येण पंचरात्रतन्त्रस्य प्रामाण्यं सुद्रढीकुर्वता इत्थं प्रतिपादितम्-सूत्र- कारेण वेदान्तन्यायाभिघायीनि सूत्राण्यभिधाय वेदोपबृंहणाय च भारत- संहितां शतसहस्त्रिकां कुर्वता मोक्षधर्मे ज्ञानकाण्डे अभिहितम् ... कथमेवं त्रुवाणो बादरायणो वेदविदग्रेसरो वेदान्तवेद्यपरब्रह्मभूतवासुदेवोपासना- चंनादिप्रतिपादनपरस्य सात्ववशास्त्रस्याप्रामाण्यं त्रयात्। थ्यचापि महाभारते ब्रह्मसूत्राणामुल्लेखो न वर्तते महाभारतीयभीष्मपर्वान्तर्गत- गीतायाः 'ब्रह्मसूत्रपदैश्चैव'-इत्यनेन अन्येषां केषांचित् ब्रह्मप्रतिपादक- सूत्राणां निर्देश इति केचित्कथर्यनन्ति तन्न समीचीनं प्रतिभाति। तस्मिन् श्लोके हि निस्सन्देहं व्यासरचितसूत्राणामेवनिर्देशः। किमर्थ कश्िद् रचयिता स्वकीये अन्यस्मिन् अ्रन्थे निजकृतिमपहाय अन्यकृतग्रन्थस्य उल्लेखं विद्ध्यात् ? अत एव पाश्चात्यो मनीषी मैक्समूलरमहोदयः अपि स्वकीये भारतीयेतिहासे *एतदानुलोम्यमेवाभिव्यक्वान्। कल्याण- गीताविशेषाङ्टे कल्याणकल्पतरौ' अपि च 'ब्रह्मसूत्रपदेन ब्रह्मसृत्राणा- मेव निर्देशः । गीतारहस्ये तिलकस्यापि अयमेव अभिप्रायः। पतेन १. मैक्समूळर इण्डियन फिलासफी दवि० भा० प्रृ० ५ २. तत्रैण पृ० ११३ ३. कल्याण गीता विशेषादे पृ० ७५० ४. कल्याणकश्पतर गीता विशेषांके नं० ९ पृ० x०

प्रथम: भण्याय: ३७

'ब्रह्मसूत्रपदेन इह ब्रह्मसूत्राणां, व्यासप्रणेतृत्वाभिप्राये महाभारते अवश्यं तन्निर्मातृत्वं निर्दिश्येत' 'इत्युक्तम् अपास्तम्। स्वरचितप्रन्थे अन्यनि- मिंतग्रन्थसूत्राणां निर्देशकल्पनाया व्यर्थकल्पनापत्तेः। उपस्थितं परि- त्यज्य अनुपस्थितकल्पने मानाभावाच्च तत्र निजनिर्मितसूत्राणां निर्देश- स्यैव स्वीकारे सर्वसामंजस्यात्। ब्रह्मसूत्रेषु गीताया: अनेकश्लोकशब्दा वल्या यत्किंश्चित् परिवर्तनेन उपलम्भात् तेषां गीतापरकालीनत्वम् इत्यपि न; गीताया: स्वयं यत्र तत्र प्राचीनोपनिषद्वाक्यसम्वलितत्वाद् वेदान्तसूत्राणाम् अपि केषांचिच्छव्दानामोपनिषदत्वात्। गीताब्रह्मसूत्रयोः विरचयितु. एकत्वम् आकलयताम् उभयो: शाब्दिकसाम्यसमस्यासंदिग्वेः शशभङ्गायितत्वात्। पुराणेषु व्यासनिर्मितसूत्राणां न कुत्राप्युल्लेखः नापि च तत्प्रणयना- ध्यापनयोनिर्देशः इत्यपि न समीचीनम् निम्नाद्टितैः उद्धरणैः तत्तर्क- स्यापि तुच्छीकृतत्वात्- (अ) श्रीमद्भागवते- 'जन्माद्यस्य यतोऽन्वयादितरतश्चार्थेष्वभिज्ञ: स्वराट्3 अयमादिमः श्लोकः। अस्मिन् ग्रन्थे भागवतधर्मस्य प्रामुख्ये सत्यपि अस्य मंगला- चरणं 'यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते', 'सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मं इत्यादि श्रुति प्रतिपादितब्रह्मणो ध्यानेन 'जन्माद्यस्य यतः' इति ब्रह्मसूत्रीयद्वितीय· सूत्रप्रारब्धश्लोकेन कृतं वर्तते। 'अन्वयात् इतरतः' इत्यनेन 'ईक्षतेर्ना- शब्दम्" इत्यस्य संकेत: इति 'एतच् श्लोकटीकायां श्रीधरः । यद्यपि सर्वेषां पुराणानां व्यासकर्तृत्वं संदेहास्पदं तथापि वेदव्यासकृत्या श्रीमद्- भागवतं प्रसिद्धयितुं अंथकारस्य ब्रह्मसूत्रीयप्रमुखसूत्रेण प्रारम्भ एतत्सूच- यति यद्वदव्यासस्य ब्रह्मसूत्ररचयित्रा सह घनिष्ठः सम्बन्धः प्राचीन- परम्परया स्वीक्रियते स्म। १. व. सृ० वै० भा० अध्ययने पृ० १४-१५ २. प्र. वे० मा० भ्० पृ० १४ ३. श्रीमद्धागवते १1१।१ प्रस्थानत्रध्यनन्तरं 'व्याससमाधिमाषा' रपेण प्रसिद्धस्य श्रीमद्भागवतश्य प्रमाणचतुष्टये इत्यं परिगणनमुपसभ्यते- वेदा: श्रीकृष्ण वाक्यानि व्याससूत्राणि चैम हि। समाषिभाषा व्यासस्य प्रमाणं तच्चतुष्टयम्।। (शुद्धाद्वैतमार्तण्ड पृ० ४९) ४. प्र० सू० 9/१1५

महासूतप्रमुख माध्यपत्रकसमोक्षणम् (आ) श्रीमद्भागवतप्रथमस्कन्धपद्चमाध्याये व्यासनारदसंवाद :! तत्र नारदो व्यासमभिघत्ते-'यत् सनातनं ब्रह्म तत् भवता जिज्ञा- सितं तदधिगतंचेतिकथं त्वम् आत्मानम् अकृतार्थम् इव शोघसि- 'जिज्ञासितमधीतं व यत्तदुब्रह्म सनातनम्" । अत्रत्यः 'यत् सनातनं ब्रह्म तत् भवता जिज्ञासितम्' एष भाग: निश्चयेन 'अथातो ब्रह्मजिज्ञांसा' एतत् सूत्रं तथा यत्सनातनं ब्रह्म तदू भवता अधिगतम् (प्राप्तम्) एष भाग: ब्रह्माधिगतेन् मोक्ष एव फलमिति सर्वत्र वेदान्तेषु प्रतिपादितत्वात्-'एतस्मान्न पुनरावर्तन्ते"। 'एतेन प्रतिपथमाना इमं मानवमावत नावर्तन्ते। नावर्तन्ते'। 'न च पुनरावर्तते न च पुनरावर्तते"। इत्यादिश्रुतिसम्मतम् 'अनावृत्तिः शब्दात् अनावृत्तिः शब्दात्"" इति सूत्रं सूचयन् आध्यन्ताभ्याम् प्रत्याहाररूपेण संक्षिप्त्या सम्पूर्ण ब्रह्मसूत्रं सूचयति। इत्थं श्लोकस्य भावार्थः एतदभिव्यञ्ञयति यद् भागवतस्य रचयिता एतत्स्वीकरोति यद ब्रह्मजिज्ञासमानेन व्यासेन कश्चिद् दर्शन- ग्रन्थ: विरचितः । एतस्माच पूर्वस्मिन् श्लोके महाभारतस्य व्यासकर्तृत्व- मुक्तं वर्तते-'कृतवान् भारतं यस्त्वं सर्वार्थपरिबृंहितम्'। एतेन महाभारतब्रह्मसूत्रयोः एककर्तृत्वं स्पष्टतया प्रमाणीक्रियते, व्यासस्य ब्रह्मसूत्रकर्तृत्वं स्कन्दपुराणे अपि- 'उत्सन्नान् भगवान् वेदान् उज्जहार हरिः स्वयम्। चकार ब्रह्मसूत्राणि येषां सूत्रत्वमञ्जसा।। वायुपुराणे अपि- अस्मत्सम्मत एवार्थो भवता सम्प्रदशितः। पुराणेष्वितिहासेषु सूत्रेष्वपि च नैकधा।। अक्षरं ब्रह्म परमं सर्वकारणकारणम्। मत्स्यपुराणे अपि- अङ्गानि चतुरो वेदान् पुराणं न्यायविस्तरम्। मीमांसां धर्मशाखत्रं च परिगृह् मया कृतम्॥। १. श्रीमद्भागयते १।५।४ १. प्रश्नोपनिषत् १/१० ३. अं० उ. ४११५/६ ४. तत्रेव ८।१५।१ ५. प्र. सू० ४।४।११ ६. श्रीमद्धागवतम् १५।३ ७ माध्यमाष्ये स्कन्दपुराणवचनम् ८. वायुपुराणे १०४।१०८ 5. मत्स्य पु० भ. ५२१६

प्रथम: सभ्याग:

देवीभागवते अपि च ब्रह्मयज्ञनिरूपणे नारदनारायणसंवादे- अथातो धर्मजिज्ञासा अथातो ब्रह्म' इत्यपि' इत्युपलभ्यते यस्य पर- भागो नियतम् 'अथातो ब्रह्मजिज्ञासा इति ब्रह्मसूत्रीयमादिमं सूत्रं निदिशति:

वेदान्तसूत्राणां व्यासस्य कर्तृत्वे अन्या एषा आपत्ति: यत् पुराण- वणितपरम्परानुसारं याज्ञवल्क्यो व्यासस्य प्रशिष्य: । क्रुद्धेन च तद्गुरुणा वैशम्पायनेन आज्ञप्तः स तद्धीतयजूंषि भुक्कान्रषद् अवमत्; तानि च अन्ये अन्तेवासिनः तित्तिरयो भूत्वा अग्रहीषुः। सैव तैत्तिरीया. संहिता । याज्ञवल्क्येन च स्वतपःसन्तोषितात सूर्यात् पुनः स वेद: अधिगतः । स च शुक्लत्वात् (शुद्धत्वात्) शुक्लयजुर्वेदनाम्ना प्रसिद्धिं प्राप्तः। बृहदारण्यकोपनिषदि याज्ञवल्क्येन प्रतिपादितानां भ्रुतीनां ब्रह्म- सूत्रेषु मीमांसा कृता वर्तते। प्रथमाध्यायद्वितीयपादीयविशे सूत्रे 'शारीर- ोभये भेदेनैनमधीयते' इत्यत्र उभये इत्यनेन शुक्लयजुषां काण्व- माध्यन्दिनशाखयोनिर्देशः । एतत्स्वं बादरायणं याज्ञवल्क्यात्परवर्तिनं सूचयति । तच्च तावतः प्राचीनस्य वेदव्यासस्य कृते सर्वथा असम्भवि इति वेदव्यासाद भिन्नः अर्वाचीनः ब्रह्मसूत्रकर्ता बादरायण: सिध्यति। इदानीं प्रस्तुता एा पौराणिककथा सत्यतानिकषे निकषणीया- विष्णुपुराणे याज्ञवल्क्यपराशरयोनोमोल्लेखः । एतेन एतत्स्पष्टं यद् व्यासप्रशिष्यौ, वैशम्यायनशिष्यौ पराशरयाज्ञवल्क्यी व्यासपितृपराशर- योगियाज्ञवल्क्याभ्यां भिन्नौ अर्वाचीनौ च, किंच, यजुर्वेदीयशुक्लकृष्ण- भागयो: संकलनपरिपाटीपर्य्यवेक्षणे आद्े (शुक्ले) केवलं क्रमबद्धा मंत्राः। शतपथब्राह्मणरूपे ब्राह्मणभागञ्च पृथक्कृतः । द्वितीये (कृष्णे) कर्मकांडीयांशः अपि सहैव संकलित: इतीयान् भेद:। शुक्लयजुर्षदे न कश्चिद् अपि एवंभूत: अंशः वर्तते यः कृष्णयजुर्वेदे नोपलभ्येतेति वान्तज्ञानातिरिक्तं न किंचिन्नवीनं तेन सूर्याद् उपलब्धम्। किंच, अधि- गतविद्योत्पन्नज्ञानस्य आत्मगुणत्वेन द्रव्यरूपनिंगीर्णान्नवद्वमनस्य सर्वथा असम्भवतया शुक्लकृष्णयोः शुक्ल: अर्वाचीनतरः शुद्धतरश्चेत्ययमेव तध्यार्थः शुक्लयजुषां क्रमवद्धतयैव अभिव्यज्यते। वस्तुतस्तु तित्तिरिनामकाचार्यप्रवतितशाखैव तैत्तिरीयशाखा उच्यते। 'तेन प्रोक्तम्3 इत्यधिकृत्य 'तित्तिरिवरतन्तुखण्डिकोखाच्छण" इत्यनेन. 1. दे. भा० ११/२०।१० १. वि० पु० तु० अं० भ० ४ १. (श• ४1३१०१) ४. (भ . ४।११०२)

म्रह्मसूत्रपमुख माध्यम्च्नकसमीक्षणम्

तित्तिरिणा प्रोक्तमधीयते इति तैत्तिरीया: इत्युक्त्वा भट्टोजिदीक्षितेन अपि अयमेव भावो व्यक्तीकृतः । यद्यपि सिद्धान्तकौमुद्यां 'पुराणप्रोक्तेषु ब्रह्णकल्पेषु" इति सूत्रे भाल्लविनः, शाट्यायनिनः इत्युदाहृत्य पुराणेति किम् याजवल्क्यानि ब्राह्मणानि इति प्रत्युदाहृतम्। इत्थं याज्ञवल्क्यो न पुराणो मुनिरित्या- याति तथापि 'याज्ञवल्क्यादिभ्यः प्रतिषेधः तुल्यकालत्वात्" तद्विषयता चेति न इति पातअ्ञलमहाभाष्योपन्यासात् याज्ञवल्क्यः पुराणो मुनिरिति सिध्यति अन्यथा (तस्य अर्वाचीनत्वे) पुराणपदेनैव तद्व्यावृत्तिसिद्धे वार्तिकारम्भो व्यर्थ एव स्यात्। किंच, अन्तर्याम्यधिकरणीय-शारीरञ्रोभये-इत्यादि सूत्रे उभये इत्यनेन काण्वमाध्यन्दिनयोरेव ग्रहणमिति शांकरभाष्यादौ निर्देशे सत्यपि सूत्रे नामग्राहम् उल्लेखाभावात् तेन भेदाभेददादिनौ अपि प्रहीतुं शक्येते इति याज्ञवल्क्यश्रुतिमीमांसा एव निर्मूला। इत्थं च एषा पौराणिकी कथा कस्यापि तथ्यस्य पुष्टौ प्रमाणत्वेन न उपन्यसनीया। निश्चप्रचतया हि बहुतिथे काले गते शुक्लयजुर्वेदा- नुयायिभि: स्वसंहिताप्रतिष्ठा-तिष्ठापयिषया एषा कथा कल्पिता। वैदिक साहित्ये घ न कुत्रापि एषा उदलिख्यतेति व्यासो निश्चितरूपेण योगि- याज्वल्क्यात् परकालीनः । शतपथब्राह्मणे स्थाने स्थाने तन्नामोल्लेखः । बृहदारण्यकोपनिषाि अपि तद्विचारा: महत्वपूर्णाः । केवलं भाषा- प्रामाण्यम् एव एतत्प्रमाणयितुं पर्याप्तं यद्व्यासयाज्ञवल्क्ययोः काले अनेकेषां वर्षाणां व्यवायः । शतपथब्राह्मणम् वैदिकम्। अस्याक्षरेषु स्वरांकनम् इत्येतत् प्राचीनग्रन्थेष्वन्यतमम्, तत्र च याज्ञवल्क्यस्य उल्लेख: तं ततः अपि प्रा्भाविनं प्रमाणयति; महाभारतस्य च भाषा पूर्ण- तया लौकिकी। सा च रामायणादपिपरवर्तिनी। वैदिकसंहितासु ब्राह्मण- अन्थेषु च समुल्लिखितानां वैदिकार्यानानामत्यन्त परवर्तिविकसितरूपं महाभारते उपलभ्यते। महाभारतं च स्वपूर्ववर्तिसमस्तवैदिकसाहित्यस्य अस्तित्वं स्वीकरोति। अतः एतत्स्पष्टं यन्महाभारतस्य रच- ितु: स्थितिः शतपथब्राह्मणकालात् प्रांक न कथमपि सम्बोभवीति। वेदव्यासस्य वेदानां व्यसने पुराणानां कर्तृत्वे च केवलम् एताव- त्सत्यं प्रतिभाति यत प्राचीनकालात् गुरुपरम्परया वंशपरम्परया वा शाखाभेदेन मौखिकाध्ययनाध्यापनरूपेण समागतान् वेदमन्त्रान्, प्राप्ताः 1. (अ० ४।३१०४) २. पार्तिकम् ४।३।१.०५

प्रथम: भभ्याय: ४१

प्राप्यमाणा: कथाश् सुसंगत्या व्यास: समकलयत्' कालान्तरे च एवं भूता: कथास्तत्र सम्बद्धा यासाम् अवलोकनेन न केवलं याज्ञवल्क्य एवं अपि तु पराशरः अपि व्यासस्य प्रशिष्यतामापन्नो निश्चीयते। पाश्ात्येन बेबरमहोदयेन तु शुक्लकृष्णयजुषां विषये अन्यथापि विशेष: विचार: कृतः । शुक्लयजुर्वेदे भाष्यम् आरिप्सुना महीधरेणापि अस्मिन् विषये लेखनी चालिता किन्तु तत्सर्वमिह अप्रासंगिकत्वेन विस्तरभिया च न प्रपंच्यते । जिज्ञासुभिश्च तत्सवं ततः एव अवगमेलिमम्। एवं व्यासबादरायणयोरेकत्वे मतभेदे अपि तयोमिन्नत्वं प्रमाणयतुं न किमपि द्रढीयो गमकम् । 'यत्तु महाभारतीयादिपर्वण व्यासस्य - द्वैपायन-वेदव्यासनाम्नो र्व्युत्पत्तिरुपलभ्यते बादरायणस्य तु न इति बादरायणो न व्यास:। व्याकरणेनापि बादरायणशब्दस्य न निष्पत्तिः । नडादिगणे बदरशब्दस्य पाठे सत्यपि तस्य वेदव्यासवंश्याभावात् 'नडा- दिभ्यः फक़' इति फका तदसिद्धे:' इति" तन्न समीचीनम्! वेद- व्यासस्य मूलतः न व्यासो नापि च द्वैपायनो नाम। स हि वेदान् व्यसति स्मेति कर्मण्यणि वेदव्यासः। स एव च भीमो भीमसेनवत् नामैकदेशे नाममात्रस्य ग्रहणे व्यासः । एवं द्वीपाददूरभवम् इति "चातुरथिके (भावार्थके वा) अणि द्वैपन्र्, तथाभूतमयनं यस्येति द्वैपायनः । इत्थं व्यासद्वैपायनशब्दयोः विशेषणमात्रत्ववत् बदरीषण्ड- मण्डितबदरिकाश्रमे तपश्चरणात् बदराः सन्त्यस्मिन् देशे (स्थाने) इति चातुरर्थिके" (भवार्थके वा) अणि तत्र तथाभूतं वा अयनं यस्येति विग्रहे निष्पन्नस्य बादरायणशब्दस्यापि विशेषणमात्रत्वम्। तदुक्कं श्रीमद्भागवते- तस्मिन् स आश्रमे व्यासो बदरीषण्डमण्डिते। 1. (सत्यकेतु विद्यालंकार:) भारतीय संस्कृति और उसका इतिहास पृ०

२. वि० पु० तृ० अंशे ४ भ० ३. वेबर हिस्ट्री भाफ इण्डियन बिटरेयर पृ० १०४-११६ ४. म० भा० ६३।८६.८८ ५. (डा० रामकृष्णः) न्० स्प्रू९ वे० भा० तु० भ० पृ० १५.१६ ६. भदूरभवय (भ०४।२७०) सथया 'तत्र भवः (प्० ४।३।६३ ) भूषातोहत्पत्यर्थके भपि तत्र बातः' (४।३।२५) इति सूत्रारम्मध्ाम्भ्यात् इह सत्तायें एव भण। ७. १६२ तदस्मिन्नस्तीति देरे तम्नाटनि। (भ्र० ४।२/६७)

४२

आसीनोऽप उपस्पृश्य प्रणिद्ष्यौ मनः स्वयम्'। एवमेव पराशरशब्दात् गर्गादित्वात् अनन्तरापत्ये अपि गोत्रत्वा- रोपात् रामो जामदग्न्यवत् 'गर्गादिभ्यो यब्' इति यनि पराशरस्यापस्यं पाराशर्य: इत्यपि तस्य अन्यतमं विशेषणम्। प्राचीनातिप्राचीनपुराणेषु. व्यासबादरायणयोः एकत्वमनुपद्मुपलभ्यते। महाभारतश्रीमद्भागवताभ्यां च इत्थं तयोरेकत्वम्- क्षेत्रे विचित्रवीर्यस्य कृष्णद्वैपायनः पुरा। त्रीनग्नीनिव कौरव्यान् जनयामास वीर्यवान्*। क्षेत्रेऽप्रजस्य वै भ्रातुर्मात्रोक्तो बादरायण:3। धृतराष्ट्र च पाण्डुं च विदुरं चाप्यजीजनत्।। निर्गते नारदे तत्र भगवान् बादरायण: । ... ... तस्मिन् स आश्रमे व्यासः४॥ शुको व्यासपुत्र इत्यत्र न कस्यापि वैमत्यम्। तदभिधायकौ च वैयासकि-बादरायणि शब्दौ श्रीमद्भागवते बहुत्र उपलभ्येते- 'हरे र्गुणाक्षिप्तमति र्भगवान् बादरायणिः'। 'एवं निशम्य भृगुनन्दनसाधुवादं वैयासकि: स भगवानथ विष्णुरातम्'। शांकरभाष्ये अपि- 'शुकः किल वैयासकिर्मुसुक्षुरादित्यमंडलमभिप्रतस्थे पित्रा चानु- गम्याहूतो भो इति प्रतिशुश्राव'! श्रीमद्भागवतस्य- य प्रत्रजन्तमनुपेतमपेतकृत्यं द्वैपायनो विरहकातर आजुहाव। पुत्रेति ...... अयम् श्लोक: पूर्वोक्तभाष्यस्य मूलम् प्रतिभाति । देवी- भागवते व्यासबादरायणयोरित्थ मेकत्वम्- इति राज्ो वच: श्ुत्वा भगवान् बादरायणः०। निजगाद ...... ततः 'व्यास उवाच'इति सम्बन्धशब्दः। ब्झसूत्रा- णाम् प्रत्येकाध्यायसमाप्तौ तत्पुष्पिकायाम् 'इति श्रीवैयासिक्यां' शारीर- १. श्रीमद्भा० १७।३ तथा बादरायण पदेन बदरिकाश्रमनासोकि:" इति रत्नप्रमा पृ० २५X५ १. म. मा० शादिपर्ष १।९५ ३. श्रीमद्धा. ९/२२।१५ ४. तत्रेण १।७/१-३ ५. तत्रेद ११७/११ ६. तत्रेम १०११।१४ ७. न्र. सू० ४।२११४ शां० भा० ८. दे० मा० १२161९-१० 5. प्र. सू• शो० मा० भामतीरत्प्रभाटीका 'बेमराअप्रेस बम्बई तथा प्र० सृ० गीताग्रेस एवं म्र० सू० मन्यमा्यसमेतम् (कळकता)

प्रथमः पभ्याय: ४र

कमीमांसायाम्' इत्यादिपाठः। तत्तद्मन्थरचयितृरूपेण स्वकीयं नाम अ्रन्थस्थितिं यावत् चिरं स्थिरयितुं अन्थपुष्पिका अ्रन्थकारै रेव लिख्यते । अतः आसां प्रामाणिकत्वं निस्सन्देहम् । सत्यपि संदेहागहे शंकरादपि पूर्वमस्याः स्थितिः पतत्तु सूचयत्येव यत् प्राचीनकालत एव ब्रह्मसूत्ररचयिता व्यास: विद्वद्विरभिमतः आसीत् शंकरेण च ब्रह्मसूत्रीयान्तिमसूत्रोपक्रमणे स्वभाष्ये बादरायणस्य ब्रह्मसूत्र- कर्तृत्वं प्रतिपादितमेवेति व्यास बादरायणयोरेकत्वं समायातम्। अत एव शंकरमतानुयायिभिर्वाचस्पत्यानन्दगिर्यादिभिश्चापि' तदेव स्वीकृतम्। रामानुजेन श्रीभाष्यमंगलाचरणे तद्व्याख्यातृभिन्न श्रुतप्रकाशिकादिटीका- - स्वपि तथव स्वाभिमतं प्रदर्शितम्। यन्तु 'भावं तु बादरायणोऽस्ति हि' तथा 'स्मरन्ति3 च' इति ब्रह्म- सूत्रयोः शांकरभाप्ये 'व्यासादयः' इति नामोल्लेखात् व्यास: स्कृति कार: तथा 'अनावृत्ति: शब्दात्" इति सूत्रोपक्रमणे च 'बादरायण' इति नामोल्लेखात् बादरायण: सूत्रकार: इति स्पष्टतया तयोभिन्नत्वं शंकरा- भिमतम् इति तन्न; पूर्वोक्तप्रमाण: व्यासबादरायणयोः पर्यायत्वेन एकत्वे सिद्धे कुत्रचिंत् स्मृतिकार विशेषत्वेन व्यासस्य कुत्रचिच्च सूत्रकार विशेषत्वेन बादरायणस्य नामोल्लेखे तद्भेदशंकोत्पत्तेः कमठीस्तन्यायितया यथा- कालं यथाकार्य च शंकर:, त्रिपुरारिः विष्णुः मधुहा; जगदम्बा, महिष- मर्दिनी इत्यादिपर्यायवद् व्यासबादरायणयोरपि पर्यायत्वेन यथाकूतं तत्र तत्र भिन्ननामोल्लेखस्य सार्थक्यात्। द्वैपायन एव बादरायण इत्यत्र कोषस्यापि प्रामाण्यम्- 'माठरो, द्वैपायनः, पाराशर्यः, कानीनो, बादरायणो, व्यासः"। X X X

१. (१) ब्रह्मसूत्रकृते तस्मे वेदष्यासाय भीमते (भामती मं० ५) 'तं जिव्ासु- सुपलभमानो भगवान बादरायण: (र० प्र० १:१।१) (२) श्रीमद्ध्यासपयोनिषि: (न्या० नि० मं० ५); श्ुतप्रकाशिका पृ० ५6-५९ (३) भगवान बादरायण: सूत्रितवान 'अथातो ब्रह्मबिज्ञासा' (न्या० नि० पृ० ३) १. म० स० १।३।३३ ३. तत्रेव २३।४७ ४. तत्रेम ४।४।२१ ५. हेमचन्द्र:

'बादरायण: सत्यवतीसुतः, सत्यरतः, पाराशरिः" x X कृष्णद्वैपायन:, सत्यभारतः, पाराशरिः, सत्यरतः' एतेन व्यासबादरायणयोर्व्यक्तित्वविवादे पाश्चात्यैरुद्भावितानां पौरस्त्यै- रपि च कैश्चिदादतानां सर्वेषां तर्काणां निर्मूलकत्वात् एतदाधारेण ब्रह्म- सूत्रकत्तुर्बादरायणस्य आधुनिकत्वं स्वीकृत्य ब्रह्मसूत्राणामर्वाचीनत्वम् अभ्युपगच्छन्त: परास्ता:। यत्त कैश्िद् ब्रह्मसूत्रेषु बौद्धाद्याधुनिकमतखण्डनोपलब्ध्या अयं ग्रन्थ: गौतमबुद्धाविर्भावानन्तरं नागार्जुन-दिङ्नागवसुबन्धुप्रभृतिभ्यः अपि परकालीनेन केनचिद् व्यासेन (व्यासनामधारिणा) विदुषा विरचित: इति तन्न, गौतमबुद्धाविर्भावात् प्रागेव द्वाविंशतिसंख्याका बुद्धाः समभवन् गौतमस्तु त्रयोविशोबुद्ध इति बौद्धजातकादिग्रन्थेषूपलभ्यते। कले: आदौ व्याससमकालिक: क्रकुच्छन्दनामा कश्िद्बुद्धः आसीत्। ततः कनक- मुनिः ततः कश्यपः ततश्च गौतमबुद्ध इति लङ्कावतार सूत्र-महावस्तु- ललितविस्तरादौ प्रसिद्धम्। बौद्ध जैनमतानां प्राचीनता पौराणिक-वैदिकग्रन्थेभ्य अपि प्रमाणी- क्रियते । विष्णुपुराणे" मायामोह-पराशरसंवादो लभ्यते । तत्र माया- मोहः वेदान्तोक्तविज्ञानस्वरूपोपदेशेन जगतो भ्रान्तिस्वरूपतां प्रदर्शयन् 'तधथा कर्मचितो लोकः क्षीयते' इत्यादिना कर्मननिन्दासूचकश्रुत्युपदेशेन कर्मपरान् सर्वान् यागाद्यनुष्ठानात् निवतयामास इति ब्रह्ममार्गपरिभ्रष्टा- स्ते 'बौद्ध' इति नाम्ना प्रसिद्धिं गताः । किंच वेदान्तसारादिषु बहुषु प्राचीनार्वाचीनग्रन्थेषु बौद्धविज्ञानवाद- शून्यवादयोर्बीजभूतानि वेदान्ततात्पर्यपूर्वपक्षरूपाणि श्रुतिवाक्यानि समुपलभ्यन्ते । तथाहि-बौद्धस्तु 'अन्यः अन्तरात्मा विज्ञानमयः" इत्यादिश्रुतेः कत्तुंरभावे करणस्य शक्त्यभावात् अहं कर्त्ता अहं भोक्ता इत्यनुभवाच बुद्धिरात्मा इति वदति। अपरो बौद्ध: 'असदेव इद्मग्र आसीत्" इत्यादिश्रुतेः सुषुप्तौ सर्वाभावात् 'अहं सुप्तः' 'सुषुप्तौ नाह- मासम्' इत्युत्थितस्य स्वभावपरामर्शविषयानुभवाच 'शून्यम्' आत्मा इति

१. शब्दरत्नावली २. त्रिकाण्डशेष: ३. लं० सू० ७०२ ४. वि० पु० सं. ३म० १८११५-१८ ५. तै० उ० २1४1१ ६. छो. ड. ६।२1१

प्रथम: अभ्याय: ४५'

वदति। इत्थमुक्तवचनैर्वौद्धादीनां वदिकमतमूलकत्वं सिष्यति। उप- निषत्सु च तत्तन्मतेषु उपलभ्यमानेधु सर्वास्तिवाद-विज्ञानवाद-शून्यवादा- धल्लेखः वस्तुतो भारतीयमतानुसारेणेति बीजरूपेण सर्वेषामेतेषां मतानां वैदिकमूलकत्वम्। ब्रह्मसूत्रे हि अतिप्राचीनान् ऋषीन् अपहाय अर्वाचीनानां केषामपि सम्प्रदायप्रतिष्ठापकानां दार्शनिर्कासद्वान्तस्थाप- कानाम् आचार्याणां वा नामनिर्देशो नोपलभ्यते। तत्र निराकृतमपि सांख्यमतमतिप्राचीनमेव । तथैव खण्डिता: न्यायवैशेषिकसिद्धान्ता अपि न प्रचलितगौतमकणादप्रतिपादिताः । सर्वास्तिवादविज्ञानवादशून्य- वादानां समुपलभ्यमाने अपि ब्रह्मसूत्रे खण्डने तेषामत्यन्तार्वाचीनैतिहा- सिकबौद्धमतविशेषे प्रमाणाभावः । वैभाषिकाणां सौत्रान्तिकानां च सर्वास्तिवादसिद्धान्तो बीजरूपेण कथा- वत्थुप्रभृतिप्राचीनबौद्धग्रन्थेषु उपलभ्यते। योगाचारसम्प्रदायस्य स्थाप- थितु: मैत्रेयनाथात् योगाचार्यासंगादू अपि च प्राकू विज्ञानवाद: अवि- द्यत। लंकावतारप्रभृतिप्रन्थेषु स्पष्टतया स वर्तते एव। वालीसाहित्ये अपि च स्पष्टस्तन्निर्देशः। माध्यभिकमते च नागार्जुनम्रन्थेषु आर्यदेव- धर्मत्रातप्रभृत्यनेकाचार्यग्रन्थेषु उपलभ्यमान: अपि शून्यवाद: न केवलं नागार्जुनादप्यर्वाक अपि तु अश्वघोषभ्रन्थेष्वपि अतिप्राचीनपालीभ्रन्थेषु अपि प्राप्यते। प्राचीनोपनिषदादिष्वपि सूक्ष्मरूपेण एतेषां सर्वसिद्धा- न्तानां समुल्लेखः कृतो वतते। तथा हि- 'नासदासीन्नो सदासीत् तदानीम्"। 'न मृत्युरासीदमृतं न तर्हितस्मादन्यन्न परः किंचनास" एवं वेदें तथा- 'स पर्यगात् शुक्रमकायमत्रणमस्नाविरं शुद्धमपा्पिद्धम्"। 'य एक: अवर्णः," 'स एष नेति आत्मा" 'तद्ध एक आहुरसदेवेदमत्र' आसीत् एकमेवाद्वितीयम्। तस्माद- सतः सज्जायत। एवमुपनिषत्सु चोपलभ्यमाना धारणैव बौद्धानां शून्यवादरूपेण जगश्नास्तित्ववादविचारधारारूपेण च परिपूर्णतया विकसिता। एतद्तिरिच्य बौद्धानां 'सर्व दुःखम् दुःखम् तथा यत्सत्. तत्सवें क्षणिकम्' एष सिद्धान्तः अपि- १. ऋृ. १०/१२९1१ १. तत्रैम १०।१२९/२ ३. ई० उ० ८. ४. शवे० ४1१ ५. हृ० ४१४।२१ ६. शt० ड० ६1२1१

४६

'शोभावा मर्त्यस्य यदन्तक एतत्सर्वेन्द्रियाणां जरयन्ति तेजः'। 'अपि सर्व जीवितमल्पमेव, अभिध्यायन् वर्णरतिप्रमोदान् अतिदीर्घे जीविते को रमेत१। एतस्य अनुवादमात्रम्। बृहदारण्यकोपनिर्षाद- 'ते ह स्म पुत्रेषणायां च वित्तेषणायां च लोकैषणायां च व्युत्थाय अथ भिक्षाचर्यमाचरन्ति" । एतद्वौद्धजिनयोभिक्षुत्वं लक्षयति। ऐतरे- योपनिर्षाद- इमानि पंचमदाभूतानि अण्डजानि च अश्वा गाव: पुरुषा: यत्किंचेदं प्राणिजंगमं च पतत्त्रि च यच्च स्थावरं सर्व तत्प्रज्ञानेत्र प्रज्ञाने प्रतिष्ठितम्। अत्र तत्वविज्ञानेन सह विज्ञानवादस्य मुख्यसिद्धान्तस्य स्पष्टो- ल्लेखः । श्रमण-प्रतिबुद्धेत्यादीनां केषांचित् बौद्धपारिभाषिकशब्दाना- मुल्लेखः शतपथब्राह्मणे तैत्तिरीयारण्यके अपि समुपलभ्यते"। किश्व, ब्रह्मसूत्रेषूपलभ्यमानाः 'इतरेतरप्रत्ययत्व-पूर्वनिरोधादिशब्दाः एव पर- कालीनैबौद्धगृहीताः, बौद्धमतस्य प्राचीनत्वेन तच्छन्दा अपि काल करमानुसारेण पूर्वत एव परम्परया प्रचलिता: स्युरिति वा इत्यपि कल्प- यितुं न अविचारसहम्। एतेन एतदवगम्यते यद् बौद्धसिद्धान्तमौलिकतत्वानि, नास्तित्ववाद सिद्धान्तः, आत्मतत्वास्वीकृतिः, नैराश्यपूर्णविषयसुखजुगुप्सा, ज्ञानस्य चादर्शसिद्धान्तः कर्मणः महत्वं च पतत्सर्वम् प्राचुर्येण उपनिषत्सु वर्तते। तत्साहाय्येनैव बौद्धैरविभिन्नदर्शनानि स्थापितानि यानि औपनिषद्दर्श- नेभ्यः प्रतीयमाननितान्तभिन्नतानि अपि समुपलभ्यमानौपनिषदपर्याप्त- प्रेरणानीति बौद्धजैनयो: प्रागपि तन्मताक्कुरस्थिते: प्रमाणितत्वात् तन्मत खण्डनेन बुद्धापेक्षया ब्रह्मसूत्राणामर्वाचीनत्वं प्रतिपाद्यन्तः परास्ताः। बुद्धात्पूर्व ब्रह्मसूत्राणां स्थितिर्गीतया अपि प्रमाणीक्रियते। गीता हि महाभारतीयभीष्मपर्वाशः इति न बुद्धस्य तन्मतस्य वा तत्र कुत्रा प्युल्लेख: । 'ब्रह्मसूत्रपदैश्चैव हेतुमद्विर्विनिश्चिंते."। 1. कठ. १।१।२० २. १ु० उ० ४१४।११ २. ऐ० उ० ५३ ४. तै० भा० १७ तथा रत मा० १४।४।२।१७ ५. गीता १२।४

प्रथम: भभ्याव: ४७

इत्यत्र गीताश्लोके ब्रह्मसूत्रस्य स्पष्टोल्लेखो' ब्रह्मसूत्राणां गीता- पेक्षया पूर्ववर्तित्वं द्रढयति। मैक्समूलरमहोदयः अपि ब्रह्मसूत्रं गीता- पेक्षया पूर्ववर्ति स्वीकरोति स एतदपि मनुते यद् 'ब्रह्मसूत्रम्' एतत् अस्य मन्थस्य नाम अपि गीतोक्तशब्देनैव स्पष्टीक्रियते। शंकरमति- रिच्य "रामानुजमध्वादिभिरपि भाष्यकारः ब्रह्मसूत्रपदेन एतान्येव म्रहासूत्राणि स्वीकृतानि। इत्थं गीतापेक्षया ब्रह्मसूत्राणां प्राचीनत्वे ब्रह्मसूत्रेषु च 'स्मृतेश्व' 'स्मरन्ति च' 'योगिनः प्रति च स्मर्यते स्मार्ते चैते' इत्यादिरीत्या गीताया निर्देशेन च तयोः पौर्वापर्यविनिगमनाविरहे एतत्समुचितं प्रति- भाति यद् वर्तमानब्रह्मसूत्ररचनायां गीतारचयितुर्योग: अवश्यमासीत्। एतच्च एतेन अपरथापि ग्रमाणीक्रियते यद् गीताब्रह्मसूत्रयोरुभयोरपि भागवतसम्प्रदायस्य चतुर्ब्यूदानां परित्यागेन सांख्यमतस्य खण्डनं कृतं वतते। गीता च सांख्यसन्बन्धिन: सृष्टिनियमान् स्वीकरोति। यत्किंचि- त्परिवर्तनेन च प्रकृति परब्रह्मण: सहायिकामाकलयति। ब्रह्मसूत्रेष्वपि च सूत्रकार: सांख्याभिमतद्वैतमतं खण्डितवान्, एतत्स्वीकर्तु चापि न व्यरौत्सीत् यत् प्रकृतिः परब्रह्माधीनेति। अत एव गीतारहस्ये' लोक- मान्यतिलकः अपि गीताब्रह्मसूत्रयोः क्त्तुः एकत्वं सप्रमाणं विवेचितवान्। इत्थं स्पष्टमेतद् यत् बौद्धसिद्धान्तानामुल्लेखे सत्यपि ब्रह्मसूत्राणा- मर्वाचीनता कथमपि वक्तुं न शक्यते । नास्तिकसिद्धान्तरूपे एते सिद्धान्ता: पूर्वकालत एव वर्तन्ते स्म । ब्रह्मसूत्राणां रचनाकाल- विषये सर्वोत्कृष्टम् अकाटयं च प्रमाणं 'पाराशर्यशिलालिभ्यां मिश्षु- १. मधुसूदनेन तु 'ब्रह्मसूत्रपदैः- एतस्य ब्रह्मसूचकपदैरुपनिषद्पाकयेवित्यर्थः कतो गीतायाम् २. सिक्स सिस्टम्स झाफ फिळासफी पृ० ११२ ३. तमेष पृ० ११८ ४. प्रो. कर्मरकरस्य एष बिवारो यत इह ब्रह्मसुन्नपदेन विनेचितक्षेत्रक्षेत्रज्ञानां केर्षाचित् प्राचीनत राणामन्येषा ब्रह्मसूत्राणां निर्देश इति शंकरतात्पर्यम् ५. म्ह्मसूत्रपदेखैव, एवं बहुधागीतं न्ेत्रक्षेत्रयाषात्म्यं मया संसेपेण सुरपा- मुच्यमानं शणु इत्पर्थ: [ रामानुजगीता माध्यम् पृ० ११८ ] ६. अ० सू० ११२।६ ७. तत्रेष २३४७ ८. तत्रेष ४।२१११

४८ मह्मसूत्र प्रमुखाष्यपश्रकसमीक्षणम्

नटसूत्रयोः" एतत्पाणिनीयसूत्रमस्ति। तत्र हि पाराशर्येण निर्मितानि सूत्राणि अधिगच्छताम् मिक्षूणां 'पाराशरिणः' इति संज्ञा निर्दिष्टा। महा- भारतादौ च व्यासपितरमतिरिच्य अन्यस्य कस्यचित् तावत् प्राचीनस्य पराशर इति नाम न उपलभ्यते। पाराशर्यव्यासस्य च नाम तैत्तिरी- यारण्यके अपि समायातम्। अतः पाणिनीयसूत्रे पाराशर्यशब्देन नूनं व्यासस्यैवनिर्देशो नान्यस्येति पराशरशब्दस्य गर्गादित्वेन यवि यस्य कस्यचिदपि पराशरगोत्रोत्पन्नस्य 'पाराशर्य' इति शब्देन बोध: कर्तु शक्यते3 इत्यविचारसहम्' पाराशर्ययोः केवलं व्यासशुकदेवयोरेव सर्व- त्रोल्लेखोपलब्धिः। तत्र शुकदेव: परमहंस एवासीदिति तद्नन्तरं तद्वंश- परम्पराया एव समाप्तिः। अतः नियतं ब्रह्मसूत्राणां रचना बुद्धात् प्राकू- कालिकी भिक्षुसूत्र वेदान्त सूत्र योरे कत्वं च। i यद्यपि अस्यां परिस्थित्यामयं प्रश्नः प्रकृत्या समुदेति यत् ब्रह्मसूत्रा णामेतावत्प्राचीनत्वे कथं तत्र /परकालिकदार्शनिकसिद्धान्तानां खण्डनम् किन्तु एतस्य इदमेवोत्तरं यत् सूत्रकारेण कस्यचिद्पि सम्प्रदायप्रवर्तकस्य नाम नोदलिख्यत। औपनिषदकालानन्तरं प्रवृत्ते दार्शनिककाले विभिन्ना आध्यात्मिकविचारधाराः प्राचलन् ता एव च कालान्तरे एकैकस्य निश्चितसम्प्रदायस्य रूपमधारयन्। अतः बादरायणस्य तत्कालिक- विचारधाराणां स्वत्रन्थे सन्निवेश: न कथमपि तद्ग्रन्थस्य बौद्ध-सांख्या- दिमतपरकालिकत्वं प्रमाणयितुमलम्। अस्य अ्रन्थस्य मिक्षसूत्रनामविषये अपरा एषा आपत्ति: यत् ब्रह्म- सूत्राणामेतन्नाम न कुत्रापि लभ्यते नापि ध तानि मिक्षुनियमिधाय- कानि इति। किन्तु एषा आपत्ति: उक्तपाणिनिसूत्रार्थापरिज्ञाननिबन्धना। यतो हि एतत्सूत्रव्याख्यया अवगम्यते यत् पाराशर्येण प्रोक्त्ानि सूत्राणि अधीयाना: पाराशरिणो भिक्षवः कथ्यन्ते (पाराशर्येण प्रोक्तं सूत्रमधी- यने इति पाराशरिणो भिक्षव:) तत्रमिक्षुसूत्रशब्देन मिक्षुत्वसम्पादकं सूत्रं भिक्षुसूत्रमित्यभिसंहितम्। नठसूत्रज्ञाने नटत्वसम्पत्तिवद ब्रह्मश्ञाने ब्रह्मरूपत्वेन सर्वज्ञानात् कर्मस्वनादरेण भिक्षुत्वसम्पत्तेः । यथाचोक्तं मनुना-'वेदान्तान् विधिवत् श्रुत्वा सन्यसेदनृणो द्विजः'। ब्रह्मसूत्राणामद्यापि व्याससूत्रम्, बादरायणसूत्रम्, वेदान्तदर्शनम् इत्यादीनां विभिन्ननाम्नां सत्वात्, स्यादेतत्, तस्मिन् समये एतदेव 1. (भ० ४|३1१० ) १. तै० भा० १/९।१ ३. म. सू० वे० भा० तु० भ्र०:पृ० १७

प्रथम: सभ्याय: Y९

नाम प्रचलितं भवेत्। मिकुशब्दोल्लेखस्तु 'ब्रह्मप्रतिपादकं सूत्रं ब्रद्मसूत्रम्' एवं व्यासनिर्मितं सूत्रं 'व्याससूत्रम्' इत्यादिनामवद् भिक्षुत्वसम्पादकं सूत्र' भिक्षुसूत्रमित्यर्थद्योतनाय एवेति तत्सार्थक्यम्। अत एव भिक्षुसूत्र- मिति प्रतीकमुपादाय तत्वबोधिन्यां' 'चतुर्लक्षणीरूपम्' इति व्याख्या तम्। तत्र लक्ष्यते विचार्यते सिद्धान्तविशेष: अनया अस्यां वेति विभहेण लक्षणीशब्द: 'करणाधिकरणयोश्' इति ल्युटूप्रत्ययान्तः अध्याय- वाचकश्च। अत एव यथा पूर्वमीमांसायाः कृते मीमांसापरिभाषादौ 'इह खलु महर्षिणा जैमिनिना द्वादशलक्षण्यां पूर्वमीमांसायाम् ... ' इत्थं -द्वादशलक्षणीशब्दप्रयोग: तथैव उत्तरमीमांसाया: कृते चतुर्लक्षणीशब्द- प्रयोग: । तत्र चतुर्लक्षणीरूपमिति शब्देन स्पष्टतया 'सर्व सेतद् ब्रह्म स अयमात्मा चतुष्पात्" इति माण्डूक्योपनिषदि निर्दिष्टस्य स्थूल- सूकम-कारण-तुरीय चतुर्भेदात्मकस्य ब्रह्मण: पूर्व समग्रग्रन्थसारभूतया चतुःसूत्या, ततः प्रत्यध्यायं चतुभि: पादैः, ततश्तुर्भिरवाध्यायैः प्रति- पादकत्वात् ब्रह्मसूत्राणामेव निर्देशः । बालमनोरमायामपि" चैतत्सूत्र- मादाय 'भिक्षवः सन्यासिनः तद्धिकारिकं सूत्रं भिक्षुसूत्रं व्यासप्रणीतं प्रसिद्धन्' इत्युक्त्म्। भामत्यामपि' च शारीरकमीमांसायाः कृते 'चतु- लक्षणी शारीरकमीमांसा' एष शब्द: प्रयुक्तः। इत्थं च अध्ययनार्थ निर्मि- तानां सूत्राणां भिक्षुनियमविधायकत्वं स्वत एवापास्तम्। पाणिनि हि निश्चितरूपेण बुद्धात्प्राचीनः। तस्य समयः सप्तम- शताब्दी नवमशताब्दी वा ईशवीयपूर्व इति डा० बेल्वल्कर: सी० वी० वैदयश्र अष्टाध्यायीसूत्रप्रमाणैः क्रमशो निर्धारयतः । स च वैदिकलौकिक- संस्कृतयो: सन्धिकालः । तस्मिन् समये वैदिककल्पसूत्राणां तथा गृद्त- सूत्र-श्रौतसूत्र-शुल्वसूत्राणां च रचना परिपूर्णतां गता आसीत्। तदतु- सारेणैव च अन्येषामपि सूत्रम्रन्थानां रचना क्रियमाणा आसीत् इति सम्पूर्णोपनिषदां मूलभूतसिद्धान्तान् संचेपेण एकत्र उपलब्धुं "व्यासेन

1. की० त० बो० निर्णयसागरप्रेस पृ० २६४ तथा पा० म० भा० ४।३।११• १. मोमास्ापरिभाषा पृ० १ ३. मा० उ० २ ४. वा० म. चोखम्पाप्रेस पृ० ७७९. ५. शारीरकमीमांसामाध्यम् (खेमराज प्रेस पृ· ४२) १. एम. पी. महाशब्दे इण्ट्रोडक्शन ट् सिद्ान्तकीमुदी पृ० २८ ७. व्यास एव कुष्णदूवैपायन: 1. तक्ष्म समयी अगवता शंकरेण सवयं ४ म्र.

म्रहसूत्राणि प्रणीतानि। इत्थमेनेषां सूत्राणामपि निर्माणं प्रायः वैदिक- काले एव अभवत्। महाभारतस्यापि अयमेव रचनाकाल: किन्तु वैदिक- साहित्यकालविभाजनस्य अद्यावधि समुचितनिर्णयाभावात् ऋ्द्मसूत्रा- णामपि निश्चितरच नाकालोल्लेख: सर्वथा असम्भवः । तथापि पांणि- नीयकालाधारेण ईशवीयपूर्वद्वादशशतान्दीतः ईशवीयपूर्वनवमशताब्या अन्तर्गतः कश्धिद्वश्यमेषां प्रणयनकाल: असामंजस्योत्पादको न प्रतिभाति।

दधिकारमवस्यिति: (म• सू० ३।३।१२) इत्यादि सूत्रे 'कवि्द्ापरयोः सन्मो कष्णद्येपायनो बभूब' एवं स्वीकृतः । भारतीयपरम्परा तु- 'अधस्वामा बलिव्यासो हनूमॉन विभीषण:। कुपः परशुरामय समेते चिरनीपिन:।। एवं व्यासं निरनीनिष्मम्यतमं मनुते।

द्वितीयः अध्यायः

(बहिरंगपरिचय:) ब्रह्मसूत्राणां मूलरूपस्य परिचयस्तत्समीक्षणं च विगताध्याये भूमिकास्वरूप: समालोच्यविषयस्य सामान्यः परिचयः प्रदत्त: । इदानीमिह विशेषेण तत्सम्बद्धब्र्सूत्राणां प्रत्य्यायपादविषय- विश्लेषणादिकमुपन्यस्यते। सूत्रकारेण बादरायणेन अयं ग्रन्थ: चतुर्षु अध्यायेषु प्रत्यध्यायं चतुर्षु च पादेषु विभक्तः। तत्र सर्ववेदान्तवाक्यानाम् एकमात्रब्रह्मप्रतिपादने एव अन्वयात् प्रथमाध्यायस्य समन्वयाध्यायो नाम। अस्य प्रथमे पादे स्पष्ट- सापकश्चुतिसमूहस्य द्वितीयस्मिंश्न अस्पष्टमह्मभावात्मकश्रुतिसमूहस्य वृतीयस्मिश्चतुर्थे च संशयात्मकश्रुतीनां समन्वयः कृतो वर्तते। द्वितीयस्मिंश्च्ाध्याये सर्वे विरोधामासा निराकता इति द्वितीयाध्यायस्य अविरोघाध्यायो नाम । अस्य प्रथमे पादे स्वमतप्रतिष्ठापनार्थ स्मृतितर्का दिविरोधानां परिहारः । द्वितीयस्मिश्र विरुद्धमतेंषु दोषा रोपण पूर्वकवेदान्त- मतप्रतिष्ठापनम्। तृतीयस्मिंश्च ब्रह्मण: आकाशादितत्वोत्पत्तिः । चतुर्थे च भूतविषयकभुतीनां विरोधपरिहारो विहितः । फलनः अस्मिन् अध्याये विरोधिदर्शनखण्डनपूर्वकं युक्तिप्रमाणाभ्यां वेदान्तमतस्य अविरोधाभिधानं बतते। तृतीयस्मिंश्च अध्याये परब्रह्मप्राप्तेः साघनभूताया ब्रह्मविद्यायाः अन्या- न्योपासनानां च विषये निर्णयः कतो वर्तते। अतः वृतीयाध्यायस्य साधनाध्यायो नाम। अत्र ब्रझ्जीवलक्षणनिर्देशपूर्वकं मुकेवंहिरंगसाधनानां यहदानादीनाम् अन्तरंगसाधनानां शमदमनिदिध्यासनादीनां निरूपणं बतते। घ

चतुर्थाध्यायस्य च फलाध्यायो नाम। अत्र सगुणनिर्गुणविद्याफलानां साओोपाङविवेचनपूर्वकं तामि: विद्याभि: सह सांधकाधिकारातुरूपम् उपलप्स्यमानानां फलानां विषये निर्णयः कृतो वतते। अत्रैष च जीवो-

५२

मन्थस्य बोडशसंख्येषु पादेशु संनेपेणैतत्स्वं विवेचनं षोडशसंगह्दनाम्ना प्रसिद्धम्। एतेषां चतुर्णामपि अध्यायानामेकैकस्य तत्तद्ध्यायस्य नाम संगत्यर्थ तु- उपक्रमोपसंहारावभ्यासोऽपूर्वताफलम् । अर्थवादोपपत्ती च लिङ्र तात्पर्यनिर्णये॥ इत्यत्र प्रतिपादितानां षण्णां हेतूनां मध्ये प्रधानत्वेन आदयस्यैव उपक्रमोपसंहाररूपस्य आश्रयणं कत्तु योग्यम्। अतः आदिमस्य समन्व- याध्यायस्येत्थमध्यायसंगति :- अस्य अध्यायस्य 'समन्वयाध्यायः' इति नाम । तस्य च आदिमं सूत्रम् 'अथातो ब्रह्यजिश्ञासा' इति प्रथमत्वाद् अयमेव उपक्रमः । अस्य अध्यायस्यअन्तिमं सूत्रम् 'एतेन सर्वे व्याख्याता: व्याख्याताः' अयमेव च उपसंहारः। प्रथमाध्यायस्यावशिष्टानि सूत्राणि एतत्सूत्रद्वयान्त: पातीनीति तैः सवैंः एतत्सूत्रद्वयानुकूलार्थर्भवितव्यम्। तत्र 'अथातो बरह्जिज्ञासा' इति सूत्रेण वेदान्तवाक्धानि अवलम्ब्य ब्रह्मविचारो विधेयः इत्युक्त्वा परवर्तिसूत्रसमू हैः तमेव विचारं परिसमाप्य उपसंहार रूपेण 'एतेन सर्वे व्याख्याताः व्याख्याताः' इत्युक्त्म्। एतेषु सूत्रेषु संशयाद्यपनयनरूपमेव व्याख्यानम्। अतः अधिकारिणाम् ब्रह्मविषयक- संशयादिनिरसनमेव अस्याध्यायस्य सर्वेः सूत्रैः कृतम्। येषां. वाक्यानां ब्रह्मपरत्वं संदिदते तेषां ब्रह्मपरत्वस्थापनेनैव तत्संशयनिराश इत्येताहश- संशयनिरासो ब्रह्मविषयकवेदान्तवाक्यानां किंचिदनुगतार्थप्रदर्शनपरः। एतदेव चानुगतार्थप्रदर्शनं समन्वयापरनामकम् इत्यौपनिषदवाक्यानां (वेदान्तानाम्) सम्यकृतात्पर्थवत्वेन ब्रह्मणि अन्वयात् (सम्पन्धात्) अस्य अध्यायस्य समन्वय इति नाम चरितार्थम्। अयमेव च अर्थ: ब्रह्म- सूत्रप्रथमाध्यायीयाद्यन्तसूत्रद्वयेनोपलभ्यते। तेन आधन्तसूत्रयो: उपक्रमो- पसंहाराख्यलिंगेन आदिमाध्यायस्य समन्वयाध्यायो नाम संगच्छते। द्वितीयश्र अध्याय: सवैः भाष्यकारः अविरोधाध्यायनान्ना आख्यातः । . प्रथमाध्यायवद इदापि उपक्रमोपसंहार।रूयेम तात्पर्यनिर्णायकलिगेन अस्य अध्यायस्य संगतिः। तथाहि-द्वितीयाध्यायस्य आदिमं सूत्रं 'स्मृत्यनव- काशदोषप्रसंगात्-'इत्यादि। अन्तिमं च 'वैशेष्यात्तु तद्वादस्तद्वादः' अन्र प्रथमसूत्रेण अविरोधप्रदर्शनमेव उपक्रान्तं भवति तथैव चैतदध्यायस्य अन्तिमसूत्रेण स एत्र अविरोध: पुनरुपदिष्टः, तत्र प्रथमे पादे समन्वयस्य सांख्यादिस्मृतियुक्तिमि: विरोधपरिहारः, द्विंतीये पादे सांख्यागमानां भान्तिमूलत्वम् अविरोधाय कबितम्। तुतीये च प्रतिवेदान्तं सष्टिभ्ुतीनां

द्वितीय: मभ्याय: X३

जीवात्मश्रुतीनां च ग्योमादिमहाभूतानां जन्मलयक्रमादिकथनेन अविरोध: प्रतिपादितः। चतुर्थे च लिंगशरीरश्रुतीनामविरोधः । एवं स्मृतिन्याय- मतान्तरभ्रुतिभि. वेदान्ततात्पर्यस्य ब्रह्मणि अविरोधसाधनेन अस्य अध्यायस्य अविरोधाध्यायनामसंगतिः । वृतीयाध्याय: सर्वैर्भाष्यकारैः साधनाध्यायनाम्ना निर्दिष्टः। स च कथं पूर्वो क्तोपक्र मोपसंहाराख्येन लिंगेन एतदन्तर्गताभ्याम् आध्यन्त सूत्राभ्यां याथार्थ्यमवलम्बते इत्येतदिह विवेच्यम्। तृतीयाध्यायस्य आदिमं सूत्रं 'तदन्तर प्रतिपत्तौ रंहृति सम्परिष्वक्त्ः प्रश्ननिरूपणाभ्याम्'-अन्तिमश्च, 'एवं मुक्तिफलानियमस्तदवस्थावधृतेस्तदवस्थावधृतेः' इति। तत्र जीवो देहान्तरप्राप्तौ सूच्मदेहेन सह गच्छति पतत् छान्दोग्यो- पनिषदि (X।३।१) इत्यतः (५६२) पर्यन्तं निरूपितं वर्तते। अन्तिम- सूत्रेण च एतदुच्यते यत् मुक्तिफलाय कश्चिदपि नियमो न वर्तते-ब्रह्म- ज्ञानोपलभ्यमानमुक्तिरूपं फलम् अस्मिन्नेष जन्मनि जन्मान्तरे वा अस्मिन्नेव लोके लोकान्तरे वा उपलभ्यते इत्येतत् न नियमः। यदा एव अस्य हृदयस्य कामनानां सर्वथा अभावस्तदा एव तस्य साधकस्य अमृतत्वम् इतीहैव तस्य ब्रह्मावाप्ति: तथाहि- यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते कामा येऽस्य हृदि स्थिताः। अथ मर्त्योऽमृतो भवति अत्र ब्रह्म' समश्नुते॥ इत्यादि वचनैः श्रुतौ मुक्तस्य स्वरूपनिश्चितिरिति यः इमां स्थितिम् अस्मिन्नेव शरीरे प्राप्नोति स इहैव ब्रह्म अवाप्नोति यश् तथा अवस्थां न प्राप्नोति स लोकान्तरे ब्रह्म अवाप्नोति। इत्थं च नूनमेव एतत्सूत्रद्वयेन अत्र साधनमेवालोच्यते एतत्स्पष्टतया न प्रतिभासते यतो हि प्रथमसूत्रेण जीवात्मनः परलोकगमनवर्णनेन अन्तिमसूत्रेण च मुक्तिविषयकवर्णनेन अस्य अध्यायस्य फलाध्यायनामैव समुचितमासीत् किन्तु तभ्न विचार- सहम् यतो हि आरम्भसूत्रे परलोकगमनकथावतरणेन भोग्यभोगसाधनयो जगज्जीवनयो: अनित्यत्वे उक्के तयोरनित्यत्वचिन्तनेन मनसि वैराग्ये संजाते नित्यब्रह्मज्ञानावाप्तिप्रवृत्तिः उपतिष्ठते। इत्थं च एतद् द्वयम् (जगत् जीवनं च ) एव एतद्मन्थप्रतिपाद्यमह्मज्ञानसाधनाय इद मुख्य- त्वेन परिगृद्यते। नित्यानित्यवस्तुविवेकवैराग्याभ्यां विना कश्यापि ब्रह्म-

1. फठोपनिषत् २३।१४ तथा टृ० उ० ४॥४।७

५४ म्हयसूत्र प्रमुख भाध्यपख्ञकसमीक्षणम्

ज्ञानाधिकारः न सम्भवतीति मानसिकमलापनोदाय एतयो: अतिशयेन उपयोगिता वर्तते। इत्थं चैतत्सूत्रेण ब्रह्ज्ञानसाधनमेवोपदिष्टमिति निश्चीयते। एवमेवान्तिमसूत्रे अनियम इति शब्देन मुक्तिफलस्य साधन- निरपेक्षत्वे उक्ते अभावबुद्धिं प्रति प्रतियोगिज्ञानस्य सप्रयोजनतया नियंम- शब्देन तद्वाच्यसाधनमेव तत्र लक्षितम्। इत्थक्र उपक्रमोपसंहारस्थानी यपूर्षों क्द्वयस्यार्थावलम्बनेन एतद्ध्यायस्य साधनाध्याय इति समुचितं नाम प्रतीयते।

चतुर्थाध्यायश् फलाध्यायनाम्ना प्रसिद्धः। कियदेतस्यैतदभिधानं समुचितमिति जिज्ञासायां पूर्ववदेव उपक्रमोपसंहाराख्यलिंगम/श्रीयते तच्चेत्थम्-'आवृत्तिरसकृदुपदेशात्' एतत् अस्य अध्यायस्य आदिमं सूत्रम् , प्राथम्यात् अस्यैव उपक्रमत्वम्। 'अनावृत्ति: शब्दात्' एतच्चा- न्तिमं सूत्रम्। अन्तिमत्वात् अस्यैव उपसंहारत्वम्। यतो हि प्रथमसूत्रेण ब्रह्मज्ञानफललाभाय श्रवणादीनामसकृदावृत्तिः करणीया अन्तिमसूत्रेण च संसारे म्रह्मविदां पुनरावृत्तिर्न भवति एतन्निदिश्यते इत्थमेतत्सूत्र- द्वयार्थे समाहियमाणे साधनस्य फलवर्णनमेवावगम्यते एतत्सर्वभाष्यकार सम्मतम्। एवं च एतद्ध्यायान्तर्गतसर्वसूत्राणां फलपरत्वेनैव व्याख्याया: समुचितत्वात् श्रौतब्रह्मज्ञानफलवर्णनाय विरचितस्य अस्य अध्यायस्य फलाध्यायनाम्नाप्रसिद्धिर्यथार्था। इत्थं प्रथमाध्यायस्य समन्वयसंगतिः, द्वितीयस्य घ अविरोधसंगति:, तृतीयस्य साधनसंगतिः, चतुर्थाध्यायस्य च फलसंगतिरित्येतत् युक्ति सिद्धं सूत्राक्षरार्थलभ्यं चेति सर्वमनवद्न्। एवं चतुर्मिरध्यायः षोडशपादैश्च युक्तमेत द्वेदान्तदर्शनं षोडशकला- त्मकब्रह्मस्वरूपम् । अतएव अस्मिन् घोडशपादा, 'पादोऽस्यविश्वा- भूतानि'त्रिपादस्यामृतं दिवि इति श्ुत्या चतुर्भागात्मकम्रक्णः एकभागे च सृष्टिः भागत्रयं च शुद्धम् इत्येतत्सिद्धान्तद्योतनाय एवात्र चतुरण्यायाः। हरिदीक्षितेन महासूत्रपुत्तिप्रारम्मे पतत्सर्वमित्थं संक्षिप्तम्- शाखं ब्रह्मविचाराख्यमध्यायाञ्च चतुविधाः । समन्धयाविरोधौ द्वौ साधनं च फलं तथा।

द्वितीय: सभ्याय:

प्रत्यध्यायं प्रतिपादं विषयपरिचय: तत्समीक्षणं च प्रथमाध्यायस्य प्रथमा पाद: (१) अस्मिन् पादे शंकरमते स्पष्टतया श्रह्मबोधकश्रुतिवाक्यानां सम-

(२ ) रामानुजमते च अस्पष्टतरजीवादिलिंगकवाक्यविचारः । न्वय:।

(३) निम्बार्कमते च जिज्ञास्ये श्रीवासुदेवे श्रुतीनां समन्वयः । (४) मध्वमते च नामात्मकानामन्यत्र प्रसिद्धानां शब्दानां विष्णौ सम- न्वय: । (x) वल्लभमते च शब्दसंदिग्धभ्रुतीनां ब्रह्मणि समन्वयः ।

(१।१।१) अस्य सूत्रस्य 'अथातः' एतदंशेन जिज्ञासुशिष्यस्य योग्यता तथा 'ब्रह्मजिज्ञासा' एतदंशेन अस्य प्रंथस्य विषय :- म्रह्मविद्या अवधार्यते। अस्य सूत्रस्य 'अथ' शब्दस्य अर्थः रामानुजनिम्बार्कानुसारं कर्म-तत्फल- ज्ञानानन्तरं ब्रह्मणो जिज्ञासा वर्तते। तथा हि- (अ) अन्रायमथशब्द: आनन्तर्ये भवति। अधीतसांगसशिरस्क- वेदस्याल्पास्थिरफल केवलकमज्ञानत या संजात मोक्षाभिलाषस्यानन्तस्थिर- फलब्रह्मजिज्ञासा हनन्तरभाविनी'। (था) अथाधीतषडंगवेदेन कर्मफलक्षयाक्षयत्वविषयकत्िवेक ......

षडंगवेदाध्ययनं विना ब्रह्मसूत्राध्ययनस्य अधिकारो न भवति। यतो हि श्रुतिवाक्यानि लक्ष्यीकृत्य एव अस्य अ्रन्थस्य अधिकांशसूत्राणां रचना संजातेति तासां श्रुतीनां पठनं विना अयं ग्रन्थः न बोधगभ्यो भवितुं शक्नोति। स्थाने स्थाने जैमिनिसूत्राणामपि निर्देशः इति तेषां तथ्यानां सम्यग अवगत्यर्थ पूर्व जैमिनिकृतमीमांसाध्ययनमप्यावश्यकम्। यतो हि सा धर्ममीमांसा इयं घ ब्रझ्मीमांसा। यावत् वेदोक्कधर्माचर- णस्य तत्फलान्तवत्ताविषयस्य च सम्यकूपरिज्ञानं न भवति तावत् अनादिकालाचरितकर्मसंस्कारा न नश्यन्ति इति ब्रह्मजिज्ञासायाः उदय: अपि न संजायते। अतः वेदाण्ययनाननरं पूर्व पमेमीमास्ता सभ्मेतथ्या येन कर्म तत्फलं सा सभ्यगबगतं भवेत्। तदनन्तरं विचारद्वारा तत्फलस्य अन्त- वत्ताविषये निश्चितं ज्ञानमुत्पयते। एवं कर्मफलानित्यत्वस्य ज्ञानोदये कर्मसु अनास्था उत्पद्यते येन प्रकृत्या भुत्युक्तकर्मातीतब्रक्मणो जिज्ञासा संजायते। 1. प०सू. 9/9।१ श्रीमाध्यमू पृ० १. २. न०सू० ११1१ निम्धाकंभाध्यम् पृ० ७

शंकरेणापि स्वभाष्ये 'अथ' शब्दस्य 'अनन्तरम्' 'अयमेवार्थः कृतः । किन्तु तेनैतत्कथितं यत् वेदाध्ययनानन्तरं धर्मजिज्ञासायाः अभावे अपि केषांचित् मनसि उपनिषत्पाठेनैव ब्रह्मजिज्ञासा उदेतुं शक्नोति। धर्मजिज्ञासाया ब्रह्मजिज्ञासायाश्च न अङ्गाद्रिभावः, धर्म-ब्रह्ज्ञानयोः कश्चित् साध्यसाधकभावः अपि न वर्तते। अतः धर्मज्ञानानन्तरं ब्रह्- जिज्ञासा भवति सा वा कर्तव्येत्यर्थो नोचित: अपि तु (१) नित्या- नित्यवस्तुविवेक: (२) ऐहिकामुष्मिकफलभोगविराग: (३) शम :- षहिरिन्द्रयसंयम: (४) दम :- अन्तरिन्द्रियनिग्रहः (५) तितिक्षाशीतो- षणक्षुत्तडित्यादिद्वन्द्वसहिष्णुता (६) उपरति :- विषयानुभवेभ्य: इन्द्रिय- विरति: (७) समाघानम्-आत्मतत्वध्यानम् (द) श्रद्धा-गुरुवेद- वाक्येषु आस्था (&) मुमुस्ुत्वम्-मोक्ष प्रति प्रबलेच्छ्ा चैतत्समस्तं यदा अधिकारिणि प्रतिष्ठितं संजायते तदनन्तरमेव स ब्रह्यज्ञानस्य पात्रं भवति। अत एव शंकरमतेन अथ शब्दस्यार्थः शांकरभाष्ये एवं प्रतिपादितो वर्तते-'नित्यानित्यवस्तुविवेक:, इह।मुत्रार्थफलभोगविरागः, शमदमादिसाघनसम्पत्, मुमुक्षुत्वं च .. ... तस्माद्थशब्देन यथोक्त- साधनसम्पत्यानन्तर्यमुपदिश्यते" इत्यादि। एवं पूर्वोक्तैः त्रिभिरण्याचार्यैः 'अथ' शब्दस्य आनन्तर्यरूप एवार्थ: गृहीतः। तत्र शंकरमते एतद्वकव्यमहिति यदू वेदोपनिषत्पाठानन्तरं यस्य कस्यचिद् हदि त्रह्मजिज्ञासा उत्पत्तुं शक्नोति। पूर्वजन्मसंस्कारबलात् केषांचित् हृदये शैशवावस्थायां वेदाय्यध्ययनं विनापि ब्रह्मजिज्ञासा उत्पद्यमाना समुपलभ्यते । अतः ब्रह्मजिज्ञासाविषये कर्मणः कर्मज्ञानस्य घ नितरां सम्बन्धाभाव: स्वीकर्तु न शक्यते। ब्रह्मदर्शनसम्बन्घे नूनं कर्मणः साक्षात् फलजनकता न बर्तते किन्तु ब्रह्मजिज्ञासोत्पादने कर्मणः कर्मफलविज्ञानस्य च सुतराम् उपयोगिता अस्त्येव । ब्रह्मजिज्ञासोत्पा- दनमेष च कर्मानुष्ठानस्य श्रेष्ठ फलम्। श्रुत्या अप्येतदनुमोदितम्- 'तमेतमात्मानं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिषन्ति यज्ञेन दानेन तपसा' ... । किंच, यस्य हृदये नित्यानित्यविवेकोत्पत्तिः संजाता तेनां- शिकरूपेण ब्रह्मतत्त्वमुपलब्धमेव। यतो हि 'आत्मा एव नित्यः समस्तं च जगदनित्यम्' एतघेन विज्ञातं स एवनित्यानित्यविवेकी। यञ् एवं भूतेन नित्यानित्यविवेकेन सम्पन्न: नित्ये आत्मनि चित्तसमाधान- रुपसाधनविशिष्टश्र तस्य हृदये तद्तिरिकाया: कस्यान्चिदपि जिज्ञासाया: उत्पत्ति: सर्वथा असम्भवा। यदा हि स आत्मैव एकमात्रं नित्यं १. म. सू० ११.१ शा० मा० पृ० ७५ १. पृ० उ० ४॥४।४

द्वितीय: सध्याय:

वस्तु इति परिज्ञातवान्, तथाभूतात्मसाक्षात्कारारथ समाधानरूपेण साधनेन सम्पन्नश् अभूत् तदा तदरिक्त: कश्विदन्यो जिज्ञासाविषय एव न अवशिनष्टि अतः आत्मानात्मविवेकशमदमादिसाधनसम्पत्यनन्तरं ब्रह्मजिज्ञासा जायते एवं सूत्रार्थ न संगच्छते। एतदतिरिच्य, बौधा- यनमुनिकृता ब्रह्मसूत्रवृत्ति: शंकरात्प्राचीना' अतः आचार्यपरम्परया यादशी ब्रह्मसूत्रव्याख्या प्रचलिता आसीत् तदनुसारमेवेयं वृत्तिरपि लिखिता स्यात् इति तदनुकूलमेव सूत्राणां व्याखया अधिकं संगता प्रतिभाति। वल्ञभाचार्येण 'अथ योगानुशासनम्' इतिवत् अथशब्दस्य आरम्भ- वाचकत्वं स्वीकृत्य एतत्प्रदर्शितं यद अन्याचार्योक्तसाधनसाममरी विनापि ब्रह्मजिज्ञासा सम्भवति किन्तुशंकरेण अथशब्दस्य आरम्भ- वाचकत्वे 'नाधिकारार्थः" इत्युक्त्वा विरोध: प्रदर्शितः । शंकरस्य एतत्तात्पयं यत् 'अथातो ब्रह्मजिज्ञासा' इत्यत्र जिज्ञासा शब्दस्य अर्थः यदि ज्ञानस्य इच्छा इति मन्येत तदा अथ शब्दस्य आरम्भवाचकत्वे 'म्रह्मज्ञानस्य इच्छा प्रारभ्यते' इति सूत्रार्थः सम्पद्येत स च असंगतः । इच्छा हि न प्रारभ्यते प्रत्युत इच्छया विचार: क्रियते। यदि च इत्थं स्वीक्रियेत यत् जिज्ञासा शब्द: लक्षणया विचारार्थकः तदा कर्तव्यपदा- ध्याहारस्य आवश्यकता समुत्पद्यते-अन्यथा तदभावे अर्थसिद्धिर्न स्यात्। कृते चाध्याहारे 'ब्रह्मविचारः कर्तव्यः' इति सूत्रार्थो भवेत्। अस्य च अयमर्थः यत् ब्रह्मविचारस्य प्रारम्भ: कर्तव्य इति। एवं कर्तव्यपदेनैव अथशब्दार्थानुगतौ अथशब्दो व्यर्थः स्यात् । अतः अथशब्दस्य आनन्तर्यरूप एवार्थः समुचितः । मध्वाचार्येण तु 'अथशब्दो मंगलार्थः अधिकारानन्वर्यार्थश्र" इत्युक्त्वा अथशब्दस्य विभिन्नार्थानामेव निर्देशः कृतः न तु पूर्वोंकसूत्रे कस्यचिद्पि विशेषार्थस्य द्योतकता प्रकटिता। आम्, तत्रत्यया गारुडोक्त्या अथातः शब्दयोः वीर्यातिशयाधायकत्वेन सूत्राणां तत्पूर्वकोच्चारणपरम्परा अवश्यं प्रदुरशिता। कर्मणां कर्मफलानां च सीमितत्वादू अनित्यत्वाच्च 'ब्रह्मज्ञानेनैव

१. भगवद्योषायनकता विस्तीणीं ब्रह्मसूत्रवृर्ति पूर्वाचार्याः संतिशिपु:' (श्री माध्यम् पृ० १) १. पा० यो० सू० पृ० १ ३. अ्र• सू० १॥१1१ शो० भा० पृ० ६१ ४. प्र. सू• १।१।१ म. मा० पृ० २

नित्यानन्दप्राप्तिः सम्भवतीति ब्रह्मजिज्ञासाया आवश्यकता' एष 'अतः शब्दस्य अर्थः । अत्र च पंचानामप्याचार्याणाम् ऐकमत्यम्। (११२) अस्य सूत्रस्य विषये पंचानामप्याचार्याणाम् इत्थम् ऐकमत्यं यत् इह अनन्ताङ्गविशिष्टस्य, अनन्तनामरूपप्रकाशितस्य, अचिन्त्यवैचित्रयस्य, विश्वस्य सृष्टिस्थितिप्रलयकर्तृणञ्च जिज्ञास्यभ्रह्मणः तथाभूतं लक्षणं प्रतिपादितं वतते। : वल्लभाचार्येण तु 'सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रक्म' इति स्वरूपलक्षणाकथने कार्यलक्षणस्य वक्तुमशक्यत्वात्, ब्रह्मण: जगत्कर्तृत्वस्य सर्वसम्मत- त्वाभावेन विवादाध्यसितत्वाच्च 'अथवा किमनया कुसृष्टया 'जन्म आध्यस्य आकाशस्य यतः' इति 'तस्माद्वा एतस्माद आत्मनः आकाशः सम्भूत. इत्येव विचार्यते" इत्यर्थे स्वारस्यं प्रदर्शितम्। (११३) सर्वेषां भाष्यकाराणां मतेन अस्य सूत्रस्य अयमर्थः यत् उपर्युक्तलक्षण सम्पन्नस्य ब्रह्मण: सम्बन्धे तस्य जगत्कारणत्वे च शास्त्रमेव एकमात्रं प्रमाणम् । शंकरेण तत्पुरुषबहुव्रीह्ि्ि्भयामेतत्सूत्रमित्थं द्विंधा व्याख्यातम् (१) (महतः शास्त्रस्य योनि: कारणम्, (२) ब्रह्मण: यथा- वत्स्वरूपाधिगमे शाख्त्रं योनि: कारणं प्रमाणम् यस्य (शास्त्रादेव प्रमाणात् जगतो जन्मादि कारणं ब्रह्म अधिगम्यते इत्यभिप्रायः) किन्तु अत्र बहुश्रीहिरेव समुचितः । तत्पुरुषस्वीकारे तु एतत्सूत्रमपि 'जन्माद्यस्य यतः' इत्यनेनैष गतार्थे भवेत्। वक्लभमते द्वितीयं तृतीयं चोभयमेक- मेव सूतम्। (११४) समस्तश्रुतिवाक्यानां प्रतिपाद्यो विषयः ब्रह्म एव। एकस्मिन्नेव ब्रह्मणि समस्तश्रुतीनां समन्तयः इत्युक्तलक्षणसम्पन्नं ब्रह्म एव एकमात्रशास्त्रप्रमाणगम्यम्, 'सर्वे वेदा यत्पद्मामनन्ति" इति श्रुतिरपि एतदेव प्रतिपाद्यति। वह्मभाचार्येण अस्य सूत्रस्य अयमर्थः कृतो यत् तत् ब्रह्म एव जगतः समवायिकारणम् । यतो हि तत् अस्ति-भाति-प्रियरूपेण सत्-चित्त्- आनन्दरूपेण च सर्वत्र व्याप्तं वर्तते- 'तदूनह्मैव समवायिकारणम्। कुतः ? समन्वयात्, सम्यग नुधृत्त- त्वात्। अस्तिभातिप्रियत्वेन सच्चिदानन्दरूपेणान्वयात्। नामरूपयोः कार्यरूपत्वात्।

९. प. सू० १।१११ अणु० भा० प्ृ• १३ (कळकता सं०) १. कठ. उ० १।२ १. प० मा० पी० सं० पृ० ८३.

द्वितीय: सभ्पाय: x९

किन्तु अयमर्थ: समीचीनो न प्रतीयते यतो हि पतस्मात् पूर्वस्मिन् सूत्रे श्रह्मण: शास्त्रयोनित्वं निर्दिष्टं वर्तते अगिमेधु च सूत्रेषु शाखस्य ब्रह्मणि समन्वयः प्रदशितः । अतः तच्छ्दस्य 'तत् समवायिकारणं ब्रझ्म' अयम् अर्थः असंगतः । (१।१।४-११) एषु सूत्रेषु एतद्विवेचितं वर्तते यत् सांख्याभिमत- जडप्रधानं जगतः कारणं न भवितुं शक्नोति। यतो हि श्रुतिषु तथा न प्रतिपादितं वर्तते। किंच, ईक्षणम् इच्छाकरणं वा चेतनगुणः । पतद्- गुणविशिष्टमेव च जगतः कारणमुक्तम् । शंकर-रामानुज-निम्बार्कानु- सारेण च एतेषां सूत्राणामयमेव सारांशः। यतो हि त्रिभिरपि-'सदेव सोम्येदमत्र आसीत्', 'तदैक्षत बहु स्यां प्रजायेय;' तथा, स ऐक्षत लोकान्नु सृजै, आसां श्रुतीनां निर्देशः कृतः, तथापि च एतदवश्यमे- वावधारणीयं वर्तते यत् तैःसर्वैः स्वस्वसम्प्रदायानुसारमेव निजसिद्धान्त- दष्टया सूत्राणि ्याख्यातानि। उदाहरणार्थम् एतदधिकरणान्ते 'श्रुत- त्वाच्च' इत्यस्मिन् सूत्रे रामानुजेन प्रतिपादितम्-'अत एव निर्विशेष- चिन्मात्रब्रह्मवाद: अपि सूत्रकारेण आभि: श्रुतिभिः निरस्तो वेदितव्य: ।' पारमार्थिकमुखुयेक्षणादिगुणयोगिजिज्ञास्यं ब्रह्मति स्थापनात्, निर्विशेष- वादे हि साक्षित्वमप्यपारमाथिंकम्। वेदान्तवेद्यं ब्रह्मजिज्ञास्यतया प्रतिज्ञातम्। तच्च चेतनमिति ईक्षतेर्नाशब्दमित्यादिभि: सूत्रैः प्रति- पादते । चेतनत्वं नाम चैतन्यगुणयोगः । अतः ईक्षणगुणविरहिणः प्रधानतुल्यत्वमेव"। मध्वाचार्येण अपि अस्य अधिकरणस्य (एषां सूत्राणाम्) प्रायः अयमेवार्थः कृतः यत् 'अशब्दमस्पर्शमरूपमव्ययम्'; 'यद्वाचानभयुदितं येन वागभ्युद्यते' इत्यादिषु श्रुतिषु यदू ब्रह्मण: अदृश्यत्वादिकं प्रतिपादितं तस्यायमेवाभिप्रायः यत् तत् ब्रह्म अप्रसिद्धत्वात् 'ईटक् तत' एवं न. वाच्यम् नापि च जेयम्। यथा चोकं गारुडे- न तदीहगिति श्ेयं न वाच्यं न च तक्येते। पश्यन्तोऽपि न पश्यन्ति मेरो रूपं विपश्चितः ॥ अप्रसिद्धेरवाच्यं तदू वाच्यं सर्वागमोक्तितः । अतर्क्यातर्क्र्यमज्ञेयं ज्ेयमेवपरं स्मृतम्"॥ १. डा. स. ६।२।१-३ २. ऐ. उ. १1१।१ ३. पर. सू० १1१1११ श्रीमाध्यम् पृ० ११४ ४. प्र० सृ० १1९I५ म .• भा० पृ० ८

वह्मभाचार्यः, अपि प्रायः एतत्तुल्यार्थ एव। तस्यैतत्कथनं यत् ब्रह्म व्यवहारातीतम् इति वक्तुं न शक्यते-'ब्रह्मणो न व्यवहारातीतत्वम्", यतो हि श्रुतिः प्रतिपादयति, 'तदैक्षत बहु स्याम् प्रजायेय®। एतस्थ तात्पर्यमेवैतदू यत् तत् आत्मानं व्यवहार्य्यम् अकरोत्। एतावत्पर्यन्तं सामान्यरूपेण एतन्निरूपितं यद् वेदान्तशास्त्रस्य जिज्ञास्यं चेतनं ब्रह्म एव अस्य जगतः सृष्टि-स्थिति-लयकारणम्। जीवानां तद्धिष्ठातृ, तस्य च न अन्यत् किमपि उत्पादकम् नापि च किमपि तस्य अधिष्ठातृ। निम्नाङ्कितक्रुतिः इममेव सर्वज्ञमीश्वरं निर्दिशति- स कारणं करणाधिपाधिपो न चास्य कश्चिञ्जनिता न चाधिप:। 'तस्मात् सर्वेजं ब्रह्म जगतः कारणं न चाचेतनं प्रधानमन्यद्वेति सिद्धम्"। (१११२-१६) 'जन्माधयस्य यतः' इति सूत्रमारभ्य 'भ्रुतत्वाच्च' इति सूत्रं यावत् वेदान्तशास्त्रप्रतिपाद्य-सर्वज्ञसर्वशक्तिमद्ब्रह्मणो जगतः सृष्टि-स्थिति-लयहेतुत्वं प्रदर्श्य अतः परं अ्रन्थारम्भस्य किमुद्देश्यम् इति शंकायां शंकरस्य एतन्मतं यद् वेदान्तवाक्येषु सगुणनिर्गुणबोधक- वाक्यानि बहूनि सन्ति। तेषु कस्य वाक्यस्य सगुणोपासनविधानद्वारा निर्गुणे समन्वयः कस्य च गुणविवक्षां विनैव साक्षाद् ब्रह्मणि समन्वयः । एवं सगुणनिर्गुणोभयब्रह्मप्रतिपादकवाक्यानाम् अर्थ संक्षेपेण बोधयन् एतस्य अधिकरणस्यारम्भ:"। बक्ळमेन अस्य अधिकरणस्य अष्टसूत्रात्मकत्वे अयं हेतु: उक्त: यत् 'षडिन्द्रियस्वरूपानन्दभेदेनानन्दस्य अष्टविधत्वात् अष्ट सूत्राणि'। रामानुजेन च एतद्धिकरणीयानि इमानि सूत्राणि पूर्वाधिकरणतः सम्बद्धानि"। शंकर: इदम् अधिकरणम् उपक्रममाण: इत्थं संशयमुंत्पादितवान्- यत् तैत्तिरीयोपनिषदि अन्नमयम्, प्राणमयम्, मनोमयम्, विज्ञानमयं

१. पर. सू० १।१।८ प० भा० पृ० .१४४ २. छा० उ. ६।२।३ ३. र्वे० उ० ६/९ ४. त्र० सू० 91१1११ शां० भा० पृ० २६९ ५. एवमेकमपि ब्रह्म अपेक्षितोपाविसम्बन्धं निरस्तोपाधिसम्बन्धं चोपास्य- त्वेन ज्ेयत्वेन व वेदान्तेषूपदिश्यते इति प्रदशबितुं परो अ्न्म आरम्यते प्र. सृ० 91१1११ श० भी० पृ० २७८ ६. म. मा० पृ० १६४ ७. श्री मा० ६० १२४

द्वितीय: सभ्याय:

चानुक्म्य 'तस्माद्वा एतस्मादू विज्ञानमयात् अन्योऽन्तर आत्मा आनन्द- मयः" अत्र आनन्दमयशब्देन किम् 'सत्यं ज्ञानमनन्तं' ब्रह्म' एतच्- श्रुतिप्रतिपादितं प्रकृतम् आनन्दमयं ब्रह्म विवक्षितम् अथवा अन्नमयादि- वत् ब्रह्मण: अर्थान्तरम् अमुख्यः संसारी जीवो विवक्षितः ? इद सर्वेषां भाव्यकाराणामैकमत्येन एतत्कथनं यदू अत्र आनन्दमयशब्देन ब्रह्मण एव निर्देशो न जीवस्य। तथाहि शंकराचार्यं :- 'पर एव आत्मा आनन्दमयो भवितुमहति। कुतः ? अभ्यासात्' परस्मिन्नेव हि आत्मनि आनन्दशब्दो बहुकृत्वः अभ्यस्यते। आनन्दमयं प्रस्तुत्य 'रसो वैः सः' इति तस्यैव रसत्वमुक्त्वा उच्यते-'रसं सेवायं लब्ध्वा आनन्दी भवति इति। को वा घेवान्यात् क: प्राण्यात् यदेष आकाश आनन्दो न स्यात्। एष ह्ोव 'आनन्द्यति' । भ्रुत्यन्तरे च 'विज्ञानमानन्दं 'ब्रह्म' इति ब्रह्मण्येव आनन्दशब्दो दष्टः। एवमानन्द- शब्दस्य बहुकृत्वो ब्रह्मण्यभ्यासात् (दर्शनात्) आनन्दमय आत्मा ब्रह्मोति गम्यते"। एवं रामानुजः-आनन्द्मय: परमात्मा । कुतः ? अभ्यासात्' सैषा. आनन्दस्य मीमांसा भवति इत्यारभ्य 'यतो वाचो निवर्तन्ते' इत्येवमन्तेन वाक्येन शतगुणितोत्तरक्रमेण निरतिशयद्शाशिरस्कः अभ्यस्यमान: आनन्द: अनन्तदुःखमिश्रपरिमितसुखलंवभागिनि जीवात्मनि असम्भवन् निखिलहेयप्रत्यनीकं कल्याणैकतानं सकलेतरेविलक्षणं परमात्मानमेव स्वाश्रयमावेद्यति। तथैव च निम्बार्क :- आनन्दमयः परमात्मैव न तु जीवः। कुतः ? परमात्मविषयकानन्दपदाभ्यासात्"। मथ्याचार्या-आनन्दमयो ब्रह्मादिप्रकृतिर्विष्णुर्वा 'तदेव ब्रह्म परमं. कवीनाम्' एवमेव ब्रझ्म इत्याचक्षते- ब्रह्मशन्द: परे विष्णौ नान्यत्र कचिदिष्यते। असम्पूर्णा: परे यस्मात् उपचारेण वा भवेत्।।

१. तै० उ० १।४ २. तत्रैम २।१ ४. बृ. ३१९।२८ ४. म. सू० ११११२ शो० भा० पृ० २८१ ६. म० सू० १११११३ श्री० भा० पृ० १२७ ७. प. सू० १।१११३ नि० भा० पृ० १०९

६२ महा सूतप्र मुख माध्यमचंकस मीक्षणम् ब्रह्मेति परमात्मेति भगवानिवि शब्धते। वासुदेवात्मकं ब्रह्म मूलमन्त्रेण वा यतिः॥ इत्यादिषु तस्मिन्नेव प्रसिद्धत्रह्मशब्दाभ्यासात्'। तथा च वल्लम :- आनन्दमयः परमात्मा। नान्नमयादिवत् पदार्था- न्तरम् ......... तस्मादानन्दमयं ब्रह्मैव'। यद्यपि शंकरेण एतस्य अधिकरणस्य अन्ते 'यद्प्यन्नमयादिभ्य इव आनन्दमयादन्य: अन्तर आत्मेति न श्रूयते तथापि नानन्द- मयस्य ब्रह्मत्वम्। यत आनन्दमयं प्रकृत्य शश्रूयते-तस्य प्रियमेवशिरः, मोदो दक्षिण: पक्षः, प्रमोद उत्तरः पक्षः, भानन्द आत्मा ब्रह्म पुच्छ प्रतिष्ठा", इत्यादिना 'तत्र यद् ब्रह्म मंत्रवर्णे प्रकृतम् सत्यं ज्ञानमनन्तं म्रझ्म इति तदिह 'ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा' इत्यादि निदिश्य एष स्वकोयः सिद्धान्त: स्थापितः यत् मानन्दमयशब्दो न निर्विशेषतह्यबोषक: अवितिु सविशेषब्रम्मबोधक: । निर्विशेषं हि ब्रह्म न आनन्दमयम् अपि तु आनन्दस्वरूपम् तस्यैव च श्रुतिषु अभ्यास:"। किंच 'ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ा' पतदुक्त्वा तदग्रे 'तदप्येष श्लोको भवति असन्नेव स भवति, असदूब्रद्मेति वेद चेत्, अस्ति ब्रह्मेति चेद्ेद, सन्तमेनं ततो विदु: इति। अस्मिश्च श्लोके अननुकृष्य

१. म. सू० १।१११२ म० भा० पृ० ११ २. म. सू० १।१११२ भ्र० भा० पृ० १६६-६८ १. त्र. सू० १।१११९ शा० भा० पृ० १९९ ४. तै० उ० २।५ ५. नचानन्दमयस्याभ्यास्ः श्रयते, प्रातिपदिकार्यमात्रमेव हि सवत्र सभ्य- स्पते, रसो वे सः रसं सेवायं करब्या आानन्दी भवति को सेवान्यात कः प्राण्यात् यदेव साकाश आानन्दो न स्यातू, एष सोवानन्दयति, सेषा आानन्दस्य मीमांसा भवति। मानन्दं ब्रह्माणो विद्ान, आानन्दो म्होति व्यणानात् यदि बानन्दमयशब्दस्य ब्रह्मविषयत्वं निच्चितं भवेत् तत उत्तरेष्वानन्दमात्रप्रयोगेषु अध्यानन्दमयाभ्यास: कल्प्यते, नत्वा- नन्दमयस्य महात्वमहित, तसष्मात् झुश्यन्तरे विज्ञानमानन्दं म्रह्म (प्रृ० ३।९।१८) इत्यानन्द प्रातिपदिकस्य म्रह्णि प्रयोगद्शनाव 'यदेष आाकाश मानन्दो न हमात इत्मादिमरहाविषय: प्रयोगो न स्वानन्दमया- भ्यास इत्यपगन्तव्यम्' (मर. सू० शा० भा० १/१।१९ सच्युतनन्यमाला सं. पृ० १०५-६) ६. तै. १६

द्वितीय: भ्भ्याय: ६१

आनन्द्मयं म्रह्मण एव भावाभाववेद्नयोर्गुणदोषाभिधानादू गम्यते 'ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा' इत्यत्र ब्रह्मण एव स्वप्रधानत्वम्'। 'अपि च आनन्दमयस्य ज्रझत्वे प्रियाद्यवयवत्वेन सविशेषं ब्रझ्म अभ्यु- पगन्तव्यम् । निर्विशेषं तु मह्मवाकयशेने अयते। पाठ्मनसयोरगोजरत्या भिषानात्-'मतो वायो निवतन्ते अप्राप्य मनसा सह, मानन्दं ब्रह्मणो विद्वान् न विमेति इतचन।' तथापि रामानुजेन शंकरस्य एतदभिमतम् इत्थं खण्डितम्-'ननु घ 'ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा' इत्यानन्दमयादन्यद् ब्रह्मति प्रतीयते। नैवम्, ऋ्रहैव स्वस्वभावविशेषेण पुरुषविधत्वरूपितं शिरःपक्षपुच्छरूपेण व्यप- दिश्यते ......... यदि चानन्दमयादन्यदू ब्रह्म अभविष्यत् 'तस्माद्वा एतस्मादू आनन्दमयादन्य: अन्तर आत्मा ब्रह्म इत्यपि निरदेच्यत। न चैवं निदिंश्यते .... ... अत आत्मशब्देन प्रक्रान्तं ब्रह्मानन्दमय इति निश्चीयते"।' एतत्प्रकरणस्य 'कामाच नानुमानापेक्षा" अस्य सूत्रस्य व्यारया पंचमिरपि आचार्येः मिन्नमिन्नरूपेण कृता वर्तते। तथा हि- शंकर-आनन्दमयाधिकारे च सः अकामयत बहु स्याम् प्रजायेय इति कामयितृत्वनिर्देशान्नानुमानिकमपि सांख्यपरिकल्पितमचेतनं प्रधानम् आनन्दमयत्वेन कारणत्वेन वा अपेक्षितव्यम्। पशकम :- जडा प्रकृति र्नास्तीति कारणत्वेन निराकृतैव। आनन्दमय- निरूपणानन्तरं सः अकामयतेति श्रूयते। स कामश्चेतनधर्मः । अतश्चेतन एवानन्द्मय" इति। इत्थं-शंकरवश्थमयोरेतत्तात्पर्य यदू आनन्दमयाधिकारे 'सः अकामयत' एतत्प्रतिपादितम्, कामश्र चेतनधर्म इति जडप्रकृति: आनन्दमयो न भवितुं शक्नोति। किन्तु- रामानुष :- जीवस्याविद्यापर वशस्य जगत्कारणत्वे सवर्जनीया आनु- मानिकप्रधानादिशन्दाभिघेयाचिद्वस्तुसं सर्गापेक्षा। तथैव हि चतुर्मुखादीना कारणत्वम्। इह च सः अकामयत बहु स्यां प्रजायेय इत्यचित्संसर्ग- १. म. सू. १११/१९ शो. भा० १. तत्रेष ३. तै. 21९ ४. प्र. सृ. १।१११३ श्रीमाध्यम् (फांचीपुर) अन्यमाळा संस्करणम् पृ० १२६ ४. म. सू. ११११८६. तत्रेष शो० मा० १।१1१८ परृ० १९५ ७. म्र. सू. १।१।१८ प्र० मा० पृ० ४४ (कळकता सं.)

६४ म्रहासूत्रप्मुख माध्यपश्रकषमीक्षणम्

रहितस्य स्वकामादेव विचित्रचिदचिद्वस्तुनः सृष्टि, 'इदं सर्वमसृजत् यदिदं किं चेत्याम्नायते। अतः अस्य आनन्दमयस्य जगत्सृजतो नानु. मानिकाचिद्वस्तुसंसर्गापेक्षा प्रतीयते। ततश्य जौवादन्य मानन्दमय इति प्रतिपाद्यति। निम्बार्वस्य चापि 'अत्यगात्मनः कारणत्वस्वीकारे अनुमानस्य प्रधानस्य करणादिरूपस्य अपेक्षा मवे्। कुलालादेरघंटादिजनने मृदाय- पेक्षावत् ; अप्राकृतस्यानन्दमयस्य सर्वशक्तेः पुरुषोत्तमस्य तु न, कुतः ? कामान् संकल्पादेव 'सः अकामयत बद्द स्याम्' इत्यादिश्रुतेः । अतस्त- द्विंन्न आनन्दमयः" इत्यमिप्रायः। हत्यं रामानुजनिम्बारें जीवादन्यमानन्द्मयं प्रतिपाद्यतः । मथ्वाचार्यस्याशयस्त्वेतद्विन्ः। सः अनुमानशब्देन प्रकृति न अपि वु अनुमानमेव गृद्ाति तथा एतत्स्वीकरोति यत् अनुमानं तु यथाकामं कत्तु शक्नोति अतोविष्णुस्वरूपसर्वान्तर्योमिकब्रह्मविषये न पृथगनुमानम- पेक्षते। 'नैषा तर्केण मतिरापनेया' इति श्रुतेः अपि एतदेव तात्पर्यम्2। अन्र रामानुजनिम्बार्कयोरर्थ: अधिकोपयुक्त प्रतीयते। यतो हि एतयोर्विचार: ब्रह्मजीवसम्वद्धः । स एव च पूर्वसूत्रेषु कृतो वर्तते। शंकर- वल्लभाभ्यां चात्र प्रधानं व्यर्थमेव पुनरुपक्रान्तम्। एतद्विषयर्कावचा- रस्तु अतः पूर्वम् ईक्षत्यधिकरणे एव समाप्तः । प्रधानस्य ब्रह्मत्वं च तत्रैव खण्डितम् । अस्य पादस्य विषयप्रतिपादकशेषाधिकरणेषु मध्वमतिरिंध्य अन्येषां सर्वेषामाचार्याणामैकमत्यम् । मध्वाचार्येण तु अन्तिमाधिकरणयोरन्ति- मैषु अष्टसु सूत्रेषु विभिन्नैर्षाक्यैः स्वाभिप्रायः प्रदर्शितः । (१।१।२०-२१) अत्र एतद्व्णितं वर्तते यत् 'अथ य एषः अन्तरादित्ये हिरण्मयः: पुरुषो दृश्यते हिरण्यश्मश्ुः हिरण्यकेशः ..... अथ य एषः अन्तरक्षिणि पुरुषो "दृश्यते' अत्र सूर्यनेत्रयोः अभ्यन्तरे यस्य हिरण्मय- पुरुषस्य निर्देशो वर्तते स परमेश्वर एव। तथा च- शंकर :- 'य एषः अन्तरादित्ये य एषः अन्तरक्षिणि इति च श्रूयमाण: पुरुष: स परमेश्वर एव न 'संसारी'। १. व्र० सू० १।१११८ श्री भाध्यम् पृ० १३७ २. म० सू. ११।१८ निं० भा० पृ० ११० १. प्र० सू० १1१।१८ म० भा० पृ० १४ कळकता सं० ४-५. छा० १६/६-७ तथा १७:१५ ६. म. सू. ११।२• सं० भा० पृ ११८

द्वितीय: सरभ्याब:

रामानुष :- 'आदित्यमण्डलाच्यधिकरणः आदित्यादिजीवव्यतिरिक्तः परमात्मैव"। निम्नार्क :- आदित्यादणोरन्तरस्थो मुमुक्षुष्येयो हि परमात्मैव न तु जीवविशेषः१। मध्य :- अन्तः श्रूयमाणो विष्णुरेव यतो हि 'अन्तः समुद्रे मनसा चरन्तं ब्रह्मान्वविन्दत्' तथा अन्तरादित्येन मनसा चरन्तं देवानां हुदयं ब्रह्मान्व- ।वन्दत्"3 इत्यादिना तस्यैव निर्देशः। पहरम :-.. सूर्यमण्डलस्थः परमात्मैव"। अत्र 'भेदृव्यपदेशाच्चान्यः" एतत्सूत्रम् एतवर्थ विशेषेण अवधार- णीयं वर्तते यदिह ब्रह्मजीवयोर्भेद: स्पष्टतया प्रतिपादितो वतते। (१।१।२२) एतत्सूत्रमेत न्निर्दिशति यत् 'अस्य लोकस्य का गति- रित्याकाश इति होवाच सर्वाणि ह वा इमानि भूतानि आकाशादेव समुत्पद्यन्ते आकाशं प्रत्यस्तं यन्त्याकाशो सोवैभ्यो ज्यायान् आकाश: 'परायणम्' इति छान्दोग्ये वणितः आकाशः न भूतविशेषः अपि तु ब्रह्म एव। (१।१।२३) अत्र एतत्प्रतिपादितं वर्तते यत् 'कतमा सा देवतेति प्राण इति "होवाच', ...... इत्यादि श्रुतौ प्राणपद्वाच्यं ब्रक्षैव। (११२४-२७) इमानि सूत्रा णि एतत्प्रतिपाद्यन्ति यत् 'अथ यदत: परो दिवो ज्योतिर्दीप्यते विश्वतः पृष्ठेषु ...... एतस्यां श्रुतौ ज्योति: शब्द: न साधारणप्रकाशस्य अपि तु ब्रह्मण एव वाचकः । (१।१२८-३१ ) अत्र एतदुककं वर्तते यत् 'स होवाच प्राणः अस्मि: प्रज्ञात्मा मामायुरमृतमित्युपास्स्व" तथा एतदमे 'अथ खलु प्राण एष प्रज्ञात्मेदं शरीरं परिगृद्योन्थापयति" तत्पश्चाच्च 'न वाचं विजिज्ञासीत वक्तारं विद्यात्""' इत्यायुकत्वा अन्ते 'स एष प्राण एव प्रज्ञात्मानन्दः अजरः अमृत:"२ इति प्रतिपादनेन प्राणशब्दादू ब्रह्मैवाभिप्रेतम्। १. म० सृ० १/१।२१ श्रीभाष्यम् पृ० १३९ १. ब्र. सू० १११.२०। नि० भा० पृ० १५३ ३. म० सू० १।१।२० म० भ० पृ० १४ ( कलकत्ता) ४. म० सू० ११२० झ० मा० पृ० २३० (चीवम्या ) ५. म० सू० १।१/२१ ६. डा. 91९1१ ७. तत्रैम १।११।४ ८. तत्रेप ३११३।७ ९. की. उ० ३।१।२ १०. तत्रेष ३।१।३ १९. तत्रैष ३1८ १२. तत्रैष २1८

६५ं महासूत्रप्रमुखमान्मपथ्यकष मीक्षणम्

अत्र एकत्रिशसमे सूत्रे 'उपासात्रैविध्यात्' इति पंचम्यन्तपदस्य शंकरेण द्विधा व्याख्या कृता- (१ ) अत्र पूर्वोक्त्रुतिषु प्राणपदेन प्राण-जीव-ब्रह्मसु कतमस्याभि- प्रायः इत्याशङक्य एकेन अर्थेन एतत्प्रतिपादितं यत्प्राणशब्देनात्र ब्रह्मण: बोधो न भवितुं शक्नोति। यतो हि अन्र जीवस्य मुख्यप्राणस्य चापि लिंगमुपलभ्यते-'यो वै प्राणः स प्रज्ञा, या वै प्रज्ञा स प्राणः स घेताव- स्मिन् शरी रे वसतः, सहोत्क्रामतः' 'एषा श्रुतिरेतत्प्रतिपादयति यत् इह प्राणशब्दस्य अर्थः जीवो मुख्यप्राणश् वर्तते अन्यथा 'स होतावस्मिन् शरी रे वसतः सहोत्क्रामतः' एतच्श्रुतिवाक्यं न संगच्छेत। प्राणपदेन ब्रह्मणो बोधे हि कः कस्मात् उत्क्रामेत्। अतः अत्र मुख्यप्राणजीवयोर- न्यतरस्य उभयोव। प्रतीतिरन ब्रह्मण इत्युपलभ्यते। किन्त्वभ्रे निम्नाक्कि त रूपेणात्रेत्थमरुचि: प्रदर्शिता यत प्राणशब्देन ब्रह्मण एव बोध: । मुख्य- प्राणजीवयोरन्यतरस्य उभयोर्धा बोधे जीवोपासनम् मुख्यप्राणोपासनम्, म्रद्मोपासनम् चेत्थम् त्रिविधमुपासनं प्रसज्येत। तच्चायुक्तम्। तदन- न्तरमस्या विप्रतिपत्तेरित्थं परिहार: कृतः यत् 'न वाचं विजिज्ञासीत वक्तारं विद्यात्' इत्यादिना यद जीवलिंगं प्रदशितं तेन ब्रह्मज्ञानावबोधे न कापि बाधा जायते। यतो हि 'न हि जीवो नाम अत्यन्तमिन्नो ब्रह्मणः, 'तस्वमसि' अहं ब्रह्मास्मि' इत्यादिश्रुतिभ्यः बुद्रयादुपाधिकृत तु विशेषमाश्रित्य ब्रह्मैव सन् जीव: कर्ता भोत्ता चेत्युच्यते'।,एवमेव 'स पेतावस्मिन् शरीरे वसतः सहोत्क्रामत' एवं प्राणप्रज्ञात्मनोर्भेदप्र- दर्शनं प्राणशब्देन ब्रह्मणी बोधे न संगच्छेत इत्यप्ययुक्तम्। यतो हि प्रत्य- गात्मनः उपाधिभूतयोः ज्ञानशक्ति-क्रियाशक्त्यो: यदाश्रयौ बुद्धिप्राणौ तयोः भिन्नरूपेण निर्देशस्तु समुचितः किन्तु तदुपाधिद्वयोपहितस्य (विशिष्ठस्य) प्रत्यगात्मन: स्वरूपेणाभेद: । अतः प्राण एव प्रज्ञात्मा इत्येकीकरणमविरुद्धम्। (२) 'उपासात्रैविध्यात्' इत्यस्य द्वितीयेन अर्थेन च इत्थं जीवमुख्य- प्राणयोर्त्रह्मबोधकत्वे अविरोध: प्रदर्शितः त्रिविधमिह ब्रह्मोपासनं विव- क्षितम्-प्राणधर्मेण, प्रज्ञाधर्मेण, स्वधर्मेण च; तत्र। (१) आयुर मृतमुपास्स्वायुः प्राण :..... इत्यादिप्राणधर्मः। (२) अथ यथास्यै प्रज्ञायै सर्वाणि भूतानि एकीभवन्ति ... इत्यादि- प्रशाधमे: । १. की. उ० ३३ १. पर० सू. १।१३१ डो. मा० पृ० १९१

द्वितीय: सभ्याय: ६७

(३) ता: वा एता :.. स एष प्राण. एव प्रज्ञात्मा इत्यादिर्नक्ष (स्व) धर्मे: । तस्मादू ब्रह्मण एव एतदुपाधिद्वयघर्मेण चैकमुपासनं त्रिविधं विष- क्षितम् ... तस्माद् ब्रह्मवाक्यमेतदिति सिद्धम्'। पूर्वो क्तयोरुभयोरर्थयो: बश्कमेन प्रथममर्थ स्वीकृत्याणुभाष्ये इत्थमुकम् 'जीवधर्मा ब्रह्मणि न विरुध्यन्ते। आश्रितत्वात् । जीवस्यापि ब्रह्माधार- त्वात् तद्धर्माःअपि भगवदाश्रिता एव ...... तस्माब्जंडजीवरूपत्वात् सर्वा- त्मकं ब्रह्मैवेतिमहावाक्यार्थः सिद्धः। रामानुजाचार्येण च 'उपासनात्रैविध्य- सुपदेष्टुं तत्तच्छ्देनाभिधानम् ... अतः अत्र इन्द्रप्राणशब्दनिर्दिष्टो जीवाद- र्थान्तरभूत: परमात्मैवेति सिद्धम्' एवमुक्त्वा निम्बार्केण च 'न वाचं विजिज्ञासीत वक्तारं विद्यात्" इत्यारभ्य ...... तद्योगात्' इत्यन्तेन शंकर- स्य द्वितीय: अर्थः अनुसृतः । मध्वाचार्येण च एतत्सूत्रविषयक: स्वकीयः भाव इत्थमभिव्यक :-

तमेव सीमानम् ... अन्तर्बहिःसर्वगतत्वेन इत्युपासनात्रैविध्याद इहाश्रितत्वाच्च यत्र

केषांचित्सर्वगतत्वेन केषांचिद् हृदये हरिः। केषांचिद्वहिरेव स्यात् उपास्यः पुरुषेत्तमः ॥ अग्नौ क्रियावतां विष्णु र्योगिनां हृदये हरिः। प्रतिमास्वल्पबुद्धीनां सर्वत्र विदितात्मनाम्"॥

प्रथमाध्यायस्य द्वितीय: पाद: (पादपरिचयः) प्रथमपादे एतत्प्रदर्शितं यत् आनन्दमयः, आकाश: व्योतिः तथा प्राणः इत्यादिभि: नामभिः उपनिषत्सु जगदुत्पत्तिस्थिति- प्रलयकारणं यत् प्रतिपादितं तदू ब्रह्म। एतत्प्रसंगे समागतेन प्राणशब्देन

१. म० सू० ११३१ शो० भा० ३९२ २. म० सू० ११।३१ पर० मा० पृ० ५९-६० ( कलकत्ता) १. म० सृ० १।१।३२ श्रीमाध्यम् पृ० १४४-४६ ४. मर. सू० ११।३१ नि० मा० पृ० १६४ ५. प्र. सू० १।१।११ न. भा० (मर० पु०) पृ० १९.

६८

'मनोमयः 'प्राणशरीरः' आदिवचनानि स्मार्यन्ते अतः तेषु विचारं कत्त द्वितीयपादस्यारम्भ: । अस्मिन् पादे- (१) शंकरमते उपास्यवाच कास्पष्टश्रुतिवाक्यानां समन्वयः। (२ ) रामानुजमते च पुनरस्पष्टजीवादिलिंग कवाक्यानां विचार: । (३ ) निम्वार्कमते च स्पष्टास्पष्टजीवादिलिगकवाक्यानां वासुदेवे सम- न्वयः । (४) मध्वमते च लिंगात्मकानामन्यत्र प्रसिद्धानां शब्दानां विष्णौ सम- न्वयः । (x) वल्लभमते च जीवसंदिग्घश्रुतीनामाघेयरूपे ब्रह्मणि समन्वयः । सविश्लेषण प्रत्यधिकरणभाष्यपंचकवमीक्षणम्- (१श१-८) छान्दोग्योपनिषदि पूर्व सर्व खल्विदं ब्रह्म"' इत्यादिना सर्व जगद् ब्रह्मस्वरूपमाकलय्य तदुपासना उक्ता। तदनन्तरं तत्कृते सत्यसंकल्प आकाशात्मा सर्वकर्मा इत्यादीनि विशेषणानि प्रयुक्त्तानि यानि च जीवात्मनः प्रतीयन्ते। ततः स एव अणीयान् व्यायान् च इत्युक्त्वा स एव हृदयाभ्यन्तरस्थ: स्वकीयात्म। प्रतिपादित: तदेव च ब्रह्म इत्यपि प्रतिपादितम्। अस्यां परिस्थित्यां प्रकृत्या एषा जिज्ञासा उत्पद्यते यत् उक्तोपास्यदेव: क: १ जीवात्मा परमात्मा वा कश्चिदेतदुभयभिन्नो वा ? एतन्निर्णेतुमेव अस्य प्रकरणस्य प्रारम्भः । आद्यानाम् अष्टानां सूत्राणामस्मिन प्रकरणे मध्वातिरिक्ानामन्येषां चतुर्णामाचार्याणां मते एतत्प्रतिपादितं वर्तते यत् छ्ान्दोग्योपनिषदः 'मनोमयः प्राणशरीरो भारुपः सत्यसंकल्प आकाशात्मा सर्वकर्मा सर्व- काम: सर्वगन्ध: सर्वरसः सर्वमिद्मभ्यात्तः अवाकी अनौदरः' इत्यत्र यस्योपास्यदेवस्य वर्णनं कृतं वर्तते तद् ब्रह्म अस्ति न जीवात्मा। एत- त्प्रकरणं ब्रह्मजीवयो: स्वरूपं वर्णयति-'अनुपपत्तेस्तु न शारीरः, 'कर्मक- र्पृध्यपदेशाच्च' 'शब्दविशेर्षात्', 'स्मृतेश्च' एवं 'सम्भोगप्राप्तिरिति चेन्न'

१. छा. ३।१४।२ १. तत्रेष ३।१४।१ ३. छा. ३।१४।२ ४. छा० ३१४।३-४ ५. तत्रेष २ १४।२ ६. म० सू० १।२।३ ७. न• सू० १२१४ ८. प. सू० १।२।४ ९. प्र. सृ० ११२।६ .. . . १०.प. सू० १।२।५

द्वितीय: अभ्याय: ६९

वैशेष्यात्' एषु सूत्रेषु या विशेषता: प्रतिपादिता: ता ब्रह्मण्येव चरितार्था नं जीवे। अत्रत्यस्य सप्तमसूत्रस्य' 'तदृत्यपदेशात्' अस्य पदस्य सवैः आचार्ये: अल्पत्व (अणुत्व) व्यपदेशात् अयमेवार्थ: कृतः । यतो हि 'एष म आत्मा अन्तर्हृदये अणीयान् ब्रीहेवां यवाद्वा सर्षपाद्वा श्यामाकाद्वा श्यामाकतण्डुलाद्वा2.इत्यस्यां श्रुतौ एतत्प्रतिपादितं वर्तते यत् स उपास्यो देव: ब्रीहीत्यादिभ्यः अपि अणीयान् अस्ति। एवमेवास्मिन् सूत्रे 'व्योमवच्च एतदपि पदं द्रष्टव्यं वर्तते यद्द्वारा स एव उपास्यो देव: आकाशवदू विस्तृत: प्रतिपादितः । यद्यप्युक्तछांदोग्यमंत्रेषु तस्योपास्यदेवस्य स्थानं हृदयन् उक्त वर्तते तथाहि-एष म आत्मा अन्तर्हृदयें अणीयान् तथा 'एष म आत्मा अन्तर्हृदये एतदुब्रह्म" एवं च स ब्रीहेरपि श्यामाकाद् श्यामाकतण्डुलाद्वा अणीयान् उक्तः इति कथं तद् ब्रह्म भवितुं शक्नोति इत्येषा शंका उत्पद्यते किन्तु अस्या: शंकाया निवारण शंकरेण इत्थं कृतम्-'नायं दोषः, न तावत् परिच्छििन्नदेशस्य ...... एवं ब्रह्मापि, न स परमात्मा एकदेशी, अपि तु सः अन्तर्बहिश्च सर्वत्र वर्तते। 'तदन्तरश्च बाह्यश्।' सर्वत्र वर्तमानः अप स तथैव एकत्र वतते यथा समस्तराज्याधिप: सन्नपि राजा स्वराजधानी स्थः उच्यते। एवं धयेय: सन् सअर्भकौका: अणीयाँश्च उच्यते। इत्थं च यथा सर्वत्यापकत्वे अपि शालमामे हरिस्मरणमुपदिश्यते यथा वा वैद्युत- शक्ते: सर्वत्र व्यापकत्वे अपि तद्माहकस्थानेष्वेव सा गृहीता भवति तथैव बुद्धिवृत्त्या परमात्मा हृदये एव गृह्यते। अत एव तद् ध्येयस्थानमुच्यते । किंच, श्रीह्देः सर्षपादू वा तस्य अणीयस्त्वप्रतिपादनेन न श्रुनेरेत- त्तात्पर्य यत स तावान् अणीयान् वर्तते अपि तु तस्यात्यन्तसूत्त्मत्वे इन्द्रियाआह्यत्वे एव च तात्पर्यम्। अत एव च तस्मिन्नेव मंत्रे स पृथिव्या: अन्तरिक्षात् घुलोकात किं बहुना समस्तलोकेश्यः अपि महीयानुक्। अतः स उपास्यो देव: परब्रह्मपरमात्मा एव नान्यः। तथा सर्वव्यापकत्वे अपि यथा आकाश: सूचीछिदे घटाकाशे वा एकदेशीय: महाकाशापेक्षया लघीयाँश्र प्रतीयते तथैव परब्रह्मापि 'अणोरणीयः महतो महीयश्चे'त्यत्र- भ्रुतेस्तात्पर्यम्।

३. तत्रैप ३१४।३-४ २. छा० ३।१४।३ ४. तत्रेव २।१४।४ ५. प. सू० ११७ श० मा० पृ० ४१०

७० महासूत्र प्रमुखभाध्यपश्चंकसमीक्षणम्

रामानुषाचार्येण च एष एव अभिप्राय इत्थम् अभिव्यक :- 'परमात्मैय घणीयान् इत्येवं निचाय्यत्वेन व्यपदिश्यते ...... । न पुनरणीयस्त्व- मेवास्य स्वरूपम् इति। व्योमवच्चायं व्यपदिश्यते। स्वाभाविकं महत्त्वं चात्रैव व्यपदिश्यते। ज्यायान् पृथिव्याः, ज्यायान् अन्तरिक्षात्, ज्यायान् दिवो, ज्यायान् एभ्यो लोकेभ्य इति अत उपासनार्थमेवाल्पत्वव्यपदेशः"। निम्नार्केणापि अयमेव भाव: इत्थम् अनुसृत :- एष म आत्मा हृदये ...... इत्यल्पायतनत्वात्, अणीयान् व्रीहेवा इत्यल्पत्वव्यपदेशा- यात्र न ब्रह्मेति चेन्नैष, तथात्वेन ब्रह्मण: इहोपास्यत्वात्। बृहतः अल्पत्वं तु गवाक्षव्योमवत् संगच्छते'। मण्ववज्जमाभ्यामपि च शंकरानुसारी एवार्थः प्रतिपादितः । एवमेव अष्टमसूत्रे .. 'वैशेष्यात्' अस्य शब्दस्य रामानुजमतिरिच्य सवैरेवाचार्यैः अयमेव अर्थ कृतः यत् जीव इव ब्रह्म सुखदुःखयो: भोगं न करोति यतो हि ब्रह्मजीवयोः महदन्तरं वर्तते, तथाहि शंकर :- 'विशेषो हि भवति शारीरपरमेश्वरयोः। एक: कर्त्ता भोक्ता धर्माधर्म- साधनः सुखदुःखादिमाँश्च एकस्तद्विपरीतः अपहृतपाप्मत्वादिगुणः। एतस्मावनयोर्विशेषादेकस्य भोगो नेतरस्य। निम्बार्क :- 'सर्वहृदयसम्बन्धात् सुखसम्भोगप्राप्तिर्श्रह्मणः अपि जीवस्य इवेति चेन्नायं दोष: स्वकृतकर्मफलभोक्तृत्वेन अपहृतपाष्मत्वेन च जीवब्रह्मणोरत्यन्तविशेषात्' इत्थं तदेव प्रतिपाद्यति"। मध्वस्याप्येतदेव तात्पर्यम्। 'सर्वज्ञाल्पज्ञताभेदात् सर्वशक्त्यल्पशक्तितः । स्वातन्त्रयपारतन्त्रयाभ्यां सम्भोगो नेशजीवयोः*॥ वश्कमेन च 'वैशेष्यात्' एष शब्द: इत्थं व्याख्यातः-'विशेषस्य भाव: वैशेष्यम्। तस्मात्। सर्वरूपत्ममानन्दरूपत्वं स्वकर्तृत्वं विशेषः। तद्धावो म्रहमाणि वर्तते न जीवे इति जीवस्य भोगो न ग्रह्मण: इति।

१६. प्र० सू. १११।५ समान जमामास कृ0 1४०-५1 १२. प० सु० ११।७ नि० मा० पृ० १७८ १८. म. सू० १।२८ शा० मा० पृ० ४२३-२४ १९. म्र० सू० १:१।८ नि० मा० पृ० १७९ १०. म. सू० १।२।८ म० भा० (गठुडपुराणवचनम्) पृ० ११ ११.प. सृ० १२।८ भ्र० मा० पृ० १९७ (गौ० सं० )

द्वितीय: स्भ्माय:

रामानुजायार्यसय तु एतत्कथनमस्ति यत् शरीरान्तर्वर्तित्वमेव केवलं न सुखदुःखोपभोगहेतुः। अपि तु पुण्यपापरूपकर्मणां पारवश्यमेव सुखदुःखोपभोगहेतुः। अपहृतपाप्मनि परमात्मनि नैष सुखदुःखोपभोग- सम्भवः । जीवे त्वस्ति। एतावान् एव जीवापेक्षया ब्रह्मणि विशेषः'। श्रुतिरपि एतदेव प्रतिपादयति 'एकस्तयोः पिप्पलं स्वाद्वत्ति अनशनभ्रन्यः अभिचाकशीति। (१।२६-१०) एतत्प्रकरणमेतन्निर्दिशति यत्-'यस्य ब्रह्म च क्षत्रं चोभे भवत ओदनः' इत्यादिश्रुतौ यस्य निर्देशः तत् परब्रह्म अस्ति। (१।२११ - '२ ) एतत्प्रकरणमेतन्निश्चिनोति यत् 'ऋतं पिबन्तौ सुकृतस्यँ -: इत्यादिश्रुतौ प्रतिपादितयोः द्वयोः भोक्तुर्जीवात्मनः परमात्मनक्र भ्रहणम्। रामानुजमतिरिच्य अन्यैः सवैराचायें रेतदधिकरणद्वय स्वीकृतम्। रामानुजेन तु नवमसूत्राद् द्वादशसूत्रपर्यन्तमेकमेवाधिकरणं प्रतिपादितम् तचचाकिचित्करम्। अत्र एकादशसूत्रे 'आत्मानौ' एतद् द्विवचनं जीवात्मपरमात्मनो- र्बोधकम्। छायातपरूपेण च तयोरेव निर्देशः । परमात्मा सर्वक्: पूर्णज्ञानस्वरूप: स्वप्रकाशश्चेत्यातपनाम्ना तन्निर्देशः । जीवात्मा चाल्पज्ञः । यच्च किश्चित् तत्र ज्ञानं वर्तते तदपि परमात्मन एव अंश स्वरूपम् अत एव स छायानाम्ना अभिहित: । 'विशेषणाच' एतद्द्वादशसूत्रं द्वयो: वैशिष्ट्यं पार्थक्येन निर्दिशति 'तस्यैतत्तात्पयें यत् 'सोऽध्वनः परमाप्नोति तद्विष्णोः' परमं पदम्' तथा 'अध्यात्मयोगाधिगमेन देवं मत्वा धीरो हर्षशोकौ जहाति" अत्र गन्तृगन्तव्यत्वेन, मन्तृमन्तव्यत्वेन च विशेषणात् जीवेश्वरयोर्निर्देशः। अत एव शंकरेणापि इत्थमुक्तम्- 'विशेषणं च विज्ञानात्मपरमात्मनोरेव सम्भवति। 'आत्मानं रथिनं विद्धि शरीरं रथमेव तु' इत्यादिना परेण ग्रन्थेन रथरथादिरूपककल्प- नया विज्ञानात्मार्न रथिनं संसारमोक्षयोर्गन्तारं कल्पयति। तथा-'सोऽ- ध्वनः परमा्नोति इत व परमात्मानं गन्त्व्य कल्पयति"। १. म० स० १।२८ रा० भा० पृ० १५१ २. मु० उ० ३।१।१ ३. क. ३० १२.२४ ४. तत्रेष १३।१ ५. कोपनिषत् १३/९ ६. तत्रैम १।१११२ ७. तत्रेव भ१३ ८. न. स• १।२१२ शा० मा० पृ० ४४२

७२ ब्रह्मसूत्र प्रमुख माध्यप्वकस मीक्षणम्

रामातुजेन अस्मिन् सूत्रे श्रीभाष्ये इत्थं प्रतिपादितम्-'अस्मिन् प्रकरणे जीवपरमात्मानौ एव उपास्यत्वोपासकप्राप्यत्वप्राप्तृत्वविशिष्टौ सवत्र प्रतिपादेते"। (१।२११-१७) अस्मिन् प्रकरणे एतत्प्रतिपादितं वर्तते यत् छान्दो- ज्योपनिषद: 'य एष: अक्षिणि पुरुषो दृश्यते एष' आत्मा .... इति मंत्रे यस्य पुरुषस्य स्थिति: प्रतिपादिता स ब्रह्म। अत्र पंचदश-षोडशसूत्रयो- मध्ये रामानुजेन 'अत एव च स ब्रह्म' तथा निम्बार्केण 'अत एव च तदू ब्रह्म' एतदतिरिक्तं सूत्रं स्वीकृतं किन्तु स भाव: पूर्वापरसूत्रयोः कारणवाचकपंचम्यन्तपदेनैव गतार्थ इति तथाकरणं व्यर्थम्। तत्पर- कालीन मध्ववल्लभाभ्यामपि नैतदतिरिकं सूत्रं स्वीकृतम्। (१।२। १८-२० ) एतद्धिकरणम् एतत्प्रदर्शयति यत् बृहदारण्य- कोपनिषद: 'एष त आत्मा अन्तर्याम्यमृतः' अटष्टः इत्यादिमंत्रे यस्य अन्तर्यामिनो वर्णनंस ब्रह्म। सच सांख्योकतं प्रधानं न, यतो हि तन्न तेषां गुणानामभावः । न चापि स जीवो भवितुमहति यतो हि काण्व- माध्यन्दिनीयौ (द्वैताद्वैतवादिनौ वा) उभौ अपि तम् अन्तर्यामिन: पृथक प्रतिपाद्यतः । अस्य अधिकरणस्य विंशं सूत्रं स्पष्टतया ब्रह्मजीवयोः पार्थक्यं प्रकटयति। येन निर्विवादम् एतत् सिध्यति यत् ब्रह्मजीवयोर्भेद: सूत्रकाराभिमतः किन्तु शंकर:स्वसिद्धान्तानुसारम् एतदेव प्रतिपादयति यत् एतत्सव भेदप्रतिपादकव्याख्यानम् अविद्याजन्यम्। तथाहि-'अविद्या- प्रत्युपस्थापितकार्यकारणोपाधिनिमित्त: अयं शारीरान्तर्यार्मिणोर्भेदव्यप- देशो न पारमार्थिकः। तथा च श्रुतिः-यत्र हि द्वैतमिव भर्वत तदितर इतरं पश्यति इत्यविद्याविधये सर्वत्यवहारं दर्शयति। यत्र त्वस्य सर्व- मात्मवाभृत्तत्केन कं पश्येत् इति विद्याविषये सर्वव्यवहारं वारंयति*। (१।२।२१-२३) एतत्प्रकरणन् इदं निर्दिर्शत यत् मुण्डकोपनिषदि 'यत्तद्देश्यममाह्यन्" ·. अस्मिन् मंत्रे यत्प्रतिपादितं तद् ब्रह्म। तत प्रधानं जीवो वा न भवितुम्हति। यंतो हि तस्मिन् मंत्रे प्रतिपादिता- गुणा: प्रधाने जीवे वा न उपलभ्यन्ते अतः तयो: सर्वथा तद्भिन्नत्वम्।

९. ब्र. सृ० १।२।१२ श० भा० पृ० १५३ २ छा. ४1१५/१ ३ बृ० उ० ३।७।३ ४. म० स० १.२.२० शा० भा० ४८१ ५. मु० उ० १११।५-६

द्वितीय अभ्याय: ७१

अत्रापि द्वाविंशं सूत्रं स्पष्टतया ब्रह्मजीवयोः भेदं प्रदर्शयत् मुण्डको- पनिषद: 'पश्यत्स्विहैव निहितं' गुहायाम् ... ' एतन्मन्त्रमनुलक्षयति, तदेव च मुण्डकोपनिषदः 'समाने वृक्षे' इति मंत्रे अपि प्रति- पादितम्। (१।२२४-३२) अस्मिन्नधिकरणे एतदुक्तं वर्तते यत् छान्दोग्योप- निषद: 'को नु आत्मा किं ब्रह्म इति, आत्मानमेवेमं वैश्वानरं संप्रत्य- ध्येषि तमेव नो' मूहि' अत्र यस्य वैश्वानरात्मनो वर्णनं स ब्रह्म अस्ति।

प्रथमाध्यायस्य तृतीय: पाद: (पादपरिचयः) आद्यपादद्वये सर्वान्तर्यामिणः परब्रह्मपरमात्मनः सर्वव्यापक:्वं समुपपादितम्, इदानीं तस्यैव सर्वाधारत्वं, न तु सूत्रात्मनः (हिरण्यगर्भस्य), प्रधानस्य, जीवस्य वेति उपपादयितुं तृतीयपादस्य प्रारम्भ: । (प्रतिपाद्यसंकेत: ) अस्मिन् पाढे- (१) शंकरमते शेयब्रह्मप्रतिपादकास्पष्टश्रुतिवाक्यानां समन्वयः । (२) रामानुजमते स्पष्टलिंगकश्रुतिवाक्यानां विचारः । (३) निम्बार्केमते पुनः स्पष्टास्पष्टजीवादिलिंगकवाक्यानां ब्रह्मणि समन्वय: । (४) मध्वमते उभयप्रसिद्धानां शब्दानां विष्णी समन्वयः । (५) वल्लभमते च जीवजडरूपार्थकृतसंदिग्धिश्रुतीनां साक्षात् परम्परया वा आधाररूपे ब्रह्मणि समन्वयः। सविश्लेषण प्रत्यधिकरणभाष्यपंच कसमीक्षणम्- (१३१-७) एतत्प्रकरणम् एतत् प्रमाणयति यत् मुण्डकोर्पनषद: 'यस्मिन्" यौःप्रथिवी चान्तरिक्षम् ...... तम् एव एकं जानथ आत्मानम् .. ' इति मंत्रे प्रयुक्त: आत्मशब्दो ब्रह्मार्थकः। यतो हि तत्रत्येन आत्मशब्देन परमात्मनो ग्रहणेनैव समुचितः अर्थः उपपद्यते नान्यथेति। एवं च अत्र आत्मशब्देन स्मृतिप्रसिद्धस्य प्रधानस्य श्रुतिप्रसिद्धस्य प्राणस्य जीवस्य वा बोधो न भवितुमहृति। अत्र रामानुजमते तृतीयं चतुर्थ चैकं सूत्रम्।

१. तत्रैष ३।१।७ २. तत्रैव ३११।२ ३. छा. ५१११११ ६ ४. मुं० उ० २/२५

७४

अस्मिभ्नधिकरणे 'मुक्तोपसृप्यव्यपदेशान", 'भेदव्यपदेशात्" तथा 'भूमा सम्प्रसावादध्युपदेशात्' एतत्सूत्रत्रयं विशेषेण ब्रह्जीवयोर्भेदं प्रदुशयातति। (१३८-६) एतत्प्रकरणम् एतन्निर्दिशति यत् छान्दोग्योपनिषदः 'भूमा त्वेव विजिज्ञासितव्यः .. " इत्यादिमंत्रे प्रयुक्तो 'भूमा' शब्दो ब्रह्मबोधकः न तु प्राणस्य, जीवात्मनः प्रकृतेर्वा बोधकः। यतो हि स श्रुतिषु सम्प्रसादादधिक: प्रतिपादितो वर्तते। अत्र सम्प्रसादशब्दस्य सुषुप्तिरूपे अर्थ शंकर-निम्बार्क-वल्लभाना- मैकमत्यम्। तथाहि-'सम्प्रसाद: इति "सुषुप्तस्थानमुच्यते' इति शंकरः। 'सम्यक् प्रसीदत्यस्मिन्निति सम्प्रसादः 'सषुप्तस्थानम' इति निम्बार्क। 'समप्रसाद: "सुषुप्तिः तस्मादधि आधिक्येनोपदेशात् भूमा भगवानेव' इति मश्कभः। रामानुजाचार्येण मध्वस्य चात्र वैमत्यम् ! तत्र रामानुजाचार्येण 'अथ य एष सम्प्रसाद: अस्मात् शरीरात् समुत्थाय ...... " इत्यादिश्रति- वाक्यमाधृत्य तस्य प्रत्यगात्मवाचकत्वं स्वीकुर्वता 'सम्प्रसादः प्रत्यगातमा स च न भूमगुणविशिष्टः अपि तु परमात्मा" इति प्रतिपादितम्। मष्नाचार्यस्तु सम्प्रसादशब्दस्य पूर्णसुखरूपत्वं स्वीकृत्य 'सम्प्रसादात् पूर्णसुखरूपत्वात् अध्युपदेशात् सर्वेषामुपर्युपदेशाच विष्णुरेव"भूमा' इति प्रतिपादितवान् किन्त्विह चकाराभावान्मध्वाभिहित: अर्थः न उपयुक्तः प्रतिभाति। (१३१०-१२) अस्मिन् प्रकरणे इदं विवेचितं वर्तते यत् 'स होवाच एतदू वै तदक्षरम्' ... अस्मिन् श्रुतिवाक्ये प्रतिपादितेन अक्षर- शब्देन ब्रह्मणो बोधः। (१।३।१३) अत्र एतदुक्त्तं यत् प्रश्नोपनिषदः 'यः पुनरेतं त्रिमात्रेण" ओमित्येतेनैवाक्षरेण परं पुरुषमभिष्यायीत.' स एतस्माद् जीवघनात्

१. म. सृ० १।३।२ १. ब्० सू० १२।४ ३. ब. सृ. १.३८ ४ छा० ७/२३१२४ ५. त्र. सू० ११८ शो० भा० पृ०•५६५ ९. श. सृ० १।३।८ नि० भा० पृ० १९८ ७. म० सृ० १।१'८ भणुमाष्ये पृ० ९० ( कबछता सं.) ८. अ. उ० ८।३1४ ९. म्र. सू० १।२।७ रा० भा० पृ० १६९ १०. म. सू० ११३८ म० भा० पृ० २४ ( कलकत्ता स० ) ११. पृ० उ. ३1616 ११. प्र० 8० XIX

द्वितीय: स्रभ्याय:

परात्परं पुरशरं पुरुषमीक्षते .. इति वाक्ये ओंकारेण यस्य परपुरुषस्य ध्यानमुक्तमस्ति स परं ब्रह्म न तु अपरं ब्रह्म। यतो हि वाक्यशेषे, ('स एतस्मान्जीवघनात्परात्परं पुरिशयं पुरुषमीक्षते)' ... इत्यादिना स दर्श- नस्य (ईक्षतेः ) विषयः प्रतिपादितः इति शंकरः। रामानुजनिम्बार्का- नुसारेण च अत्र ईक्षतेः कर्म (ध्यानविषयः) ब्रह्म निर्दिश्यते न तु हिरण्यगर्भो ब्रह्मा। यतो हि अम्रे तस्यैव पुरुषस्य सम्बन्धे श्ुतेः 'यत्त- चछान्तमजरममृतमभयं परं चेति' वाक्येन 'तद्बह्म' एतदुपदिष्टं वतते; तथाहि-'एतस्मा्जीवघनात् परात्परमिति च परात्मन एव व्यप- देश: न 'चतुर्मुखस्य' ... तथा-'पुरिशयं पुरुषमीक्षते इतीक्षतेः कर्म ब्रह्माण्डान्तर्गतो ब्रह्मलोकस्थब्रह्मा न भवति किन्तु स एव प्रकृतासाधा- रणाप्राकृतब्रह्म"लोकेशः .. । एवं रामानुजनिम्बार्काभ्यामत्र ब्रह्मचतुर्मु- खयोरेकतरत्वं संदिसय ब्रह्म एव ध्येयमुक्तम्। इत्थं च तयोः कथनम् एतदर्थ स्वाभाविकं यत् ताभ्यां परम् अपरम् चेति द्विप्रकारकं ब्रह्म न स्वीकृतम्। वह्मभेन सूत्रं तु शंकरानुसारमेव स्वीकृतं किन्तु तेन परमा- त्मन: ब्रह्मणश्च एकतरस्य ध्यानविषये 'परपुरुषः परमात्मा ध्यानविषय आहोस्वित् विराट् पुरुषो ब्रह्मा' ? एवं संदिब 'स अभिध्यानविषयः परपुरुष:" परमात्मैव' एवमुक्तम्। मध्वाचार्येणापि सूत्रं तु शंकरानुसार- मेव स्वीकृतं किन्तु व्याख्यानं तस्येत्थं विष्णुविषयकम्-'तदैक्षतेतीक्षति- कर्मव्यपदेशात् स एव विष्णुरत्रोच्यते। नान्योड़तोऽस्ति द्रष्टा'। तच्च अणुभाष्यप्रकाशकारानभिमतम्"। (१।३१४-२१ ) अत्रायं प्रश्न: यत् छान्दोग्योपनिषदः 'अथ यदिद- मस्मिन्ब्रह्मपुरे दहरं पुण्डरीकम् ... ' अस्यां श्रुतौ अल्पह्ृदयकमले यः अयम् अल्पाकाश उक्तः स कि भूताकाशः आहोस्वित् विज्ञानात्मा अथ च परमात्मा इति। अयं च संशयः अभ्रे अनेकः विशेषणैः इत्थं निर्णीतः यत्

१. ब्र० सू० ११३।१३ श० भा० पृ: ५८८ २. प्र० उ० ४/७ ३. म. सृ० १।३१२ रा० भा० पृ० १७४ ४. मर० सृ० १३.१३ नि० मा० पृ० २०१ ५. म्. सू० १३११३ स्णुबाये पृ० ३९० ( यो० सं० ) ६. म. स. १.३११३ म• भा० पृ० २६ ७. मर. सू. १।१।१३ मणुभाष्य प्रकाश-डीकाया: ३९१ पृष्ठे द्रहग्यम ८. छ1. 8. 6 919

७६ मह्मसूत्र प्रमुख माध्यपंचकप्मीक्षणम्

स दहराकाश: परब्रझ्म एव-'परमेश्वर एवात्र दहराकाशो भवितुमहति न भूताकाशो न जीवो' वा'। किन्तु अभे 'अथ य एष सम्प्रसाद: अस्मात् शरीरात् समुत्थाय परं ज्योतिरुपसम्पद्य स्वेन रूपेणाभिसम्पद्यते एष आत्मा होवाच' इति वाक्यशेषेण जीवात्मनः अपि बोधो जायते। अंतः अस्य समाधानम् 'इतरपरामर्शात्' स इति चेन्नासम्भवात्' 'उत्तराच्चे- दाविर्भूतस्वरूपस्तु1 एवं 'अन्यार्थश्र" परामर्शः' एषु सूत्रेषु कृतम्। एतत् पुष्टचर्थ चैव सूत्रकारेण पुनराशङ्क्य 'अल्पभ्ुतेरिति चेत्तदुक्त्तम्" इत्यत्र समाहितम्। एवम् 'अनुकृतेस्तस्य' इति सूत्रे प्रकारान्तेरण तदे- वोक्त्वा 'अपि च' स्मर्यते' इति सूत्रे 'सर्वस्य चाहं" हृदि सन्निविष्ट.' 'हृदि सवस्य' विष्वितम्' तथा 'ईश्वरः" सर्वभूतानां हृद्देशेऽर्जुन तिष्ठति' इत्यादिप्रमाणः दहरशब्देन परब्रह्मण एव बोध: कारितः न तु जीवात्मनः । शंकराचार्यस्य 'उत्तराच्चेदाविर्भूतस्वरूपस्तु"9अस्य सूत्रस्यै- तत् तात्पर्य यत् उक्तमंत्रे ('अथ य एष सम्प्रसाद :.. ' इत्यत्र) निज- शुद्धस्वरूपं प्राप्तस्य जीवात्मनः कृते तथाभूतानि विशेषणानि प्रयुक्तानीति तदाधारेण दहरशब्दो जीवात्मवाचकः स्वीकतु न शक्यते-'यत्राविर्भूत- स्वरूपो जीवो विवत््यते ... परं ज्योतिरुपसंपद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्प- दते, इति यदस्य पारमार्थिकं स्वरूपं परं ब्रह्म तद्रूपतयैनं जीवं व्याचष्टे न जैवेन रूपेण। यत्परं ज्योतिरुपसम्पत्तव्यम् श्रुतं तद्ब्रह्म, तथ अपहृत- पाष्मत्वादिघर्मकम्। तदेव च जीवस्य पारमार्थिकं स्वरूपम्, 'तत्त्वमसि' इत्यादिशालेभ्यः। अन्येषामाचार्याणां तु एतत् तात्पर्य यवत्र स्वकीये विशुद्धस्वरूपे निस्सन्देहं जीवात्मन एव निर्देशः एतदर्थमेव श्रुतिगतानि सर्वाणि विशेषणानि चरितार्थानि किन्तु जीवो ब्रह्म न भवितुं शक्नोति इति दहरो न जीवबोधकः।

१. ब० सू० १।३११४ शो० भा० पृं० ५९८ १. ब्र. सू० १।३:१८ ३. ब्र० सू० १।३।१९ ४. व० सू० १।३।१९ ५. प्र० सू० १।३।११ ६. व्र. सू० १।३।११ ७. न्र० सू० १।३।२३ ८. गीता १४1१४ ९. गीता १२.१७ १०. गीता १८।६१ १९. :० सृ० १।३११९ १२. व्० सृ० १।३।१९ शा. भा० पृ० ५२१-१४

द्वितीय: अभ्याय: : ७७

निम्बारकेश्य कथनमस्ति यत 'पूर्वोक्तगुणयुक्तो नित्याविर्भूतस्वरूपः परमात्मा दहर: आविर्भूतस्वरूपो जीवस्तु' न'। मण्वेनाप्युकम्-'तन्न हि परमेश्वरप्रसादाविर्भूतस्वरूपः अयमुच्यते यत्प्रसादात् स मुक्तो भवति स भगवान् पूर्वोक्त: (दहरः )। शंकरमतिरिच्य द्वितीयस्यैव अर्थस्य अधिकोपयुक्तता वल्लभेनेत्थं स्प- ष्टीकृता 'तु शब्देन नायमर्थो दूष्यते किन्तु किंचिदन्यदस्तीति न नकार- प्रयोग:'3। शंकरेण द्वाविशत्रयोविंशसूत्रयोः स्वतन्त्रमधिकरणं स्वीकृतम्। मध्वे- नापि पतदेवानुसृतम् , अत्र एतत्प्रतिपादितं वर्तते यत्-'न तत्र सूर्यो भाति न चन्द्रतारकम्" ... अन्र यस्य वर्णनं वर्तते स न कश्चिद् भौतिक- प्रकाश: अपि तु स्वयं परब्रह्म सः किन्तु रामानुजनिम्बार्कवञ्ञमैरेतत्पूर्वा- धिकरणस्यैवांशं स्वीकृत्य दहरस्य परमात्मत्वे एका अन्या युक्ति: प्रदर्शिता। अणुभाष्यस्य प्रकाशटीकाकारेणापि एतदेव स्वीकृतम् 'तेनेदमधिकरणं पूर्वाधिकरणोपोद्धाततया"ँ तस्यैव शेषः' । तेषामेतत्तात्पय यत् एकोनविशे (उत्तराच्चेदाविर्भूतस्वरूपस्तु, इत्यस्मिन्) सूत्रे अनुकर्ता जीव:, दह रश् अनुकार्य ब्रह्म तस्य दहराकाशस्य ब्रह्मण: अनुकाराद्यमपहृतपाप्मा- दिगुण को विमुक्तबन्धः प्रत्यगात्मा न दहराकाशः । तथाहि प्रत्यगात्मनो विमुक्तस्य परश्रह्मानुकार: श्रूयते- यदा पश्यः पश्यते रुक्मवर्ण कर्तारमीशं पुरुषं ब्रह्मयोनिम्। तदा विद्वान् पुण्यपापे विधूय निरंजनः परमं साम्यमुपैति॥ अतः अनुकर्ता प्रजापतिवाक्यनिदिंष्टः अनुकार्य ब्रह्म दददराकाशः। निम्नार्केंण एतदेव इत्थं प्रतिपादितम्-'तस्य नित्याविर्भूतस्वरूपस्य 'तमेव भान्तमनुभाति सर्वम्' इत्यनुकृतेश्र्ानुकर्ता जीवो नित्याविर्भूतस्वरूपो दहरो न भवितुमहति"।

1. प्र० सू० १।३।१९ नि० भा० पृ० २०६ २. तत्रैव म० भा० पृ० २८ ३. तत्रैव पणुभाध्यम् पृ० ४१० (बौ० सं० ) ४. मुं० उ० २।१/१० ५. मणुमाष्यप्रकाश: पृ० ४१६ ६. म० सृ० ११३१२१ रा० मा० पु० १८० ७. म. सू० १।३।२१ निं० मा० पृ० २०७

७८ महासूत्रप्र मुखमाध्यपश्रकस मीक्षणम्

वशकमाचार्य: अपि एतदेव सम्मनुते-'सर्वः अपि पदार्थः तमेषानु- करोति सूर्य रश्मय' इव, छाया पुरुषभिव, तस्माद् वाक्ये भगवदतुकारि- त्ववचनान्न नानार्थकल्पनम्'। अत्र इत्थं प्रतिपादितं वर्तते यद 'अंगुष्ठमात्रपुरुषो मध्य आत्मनि- तिष्ठति"। इत्यत्र, तथा 'अंगुष्ठमात्रः पुरुषो ज्योतिरिवाधूमकः ... । इत्यत्र च वर्णितः अंगुष्ठमात्रपुरुषः जीवात्मा न प्रत्युत ब्रह्म अस्ति। यतो हि भूतस्य भव्यस्य च नियन्ता परमेश्वरादन्यः कश्चिदपि न भवितु- महति। सच परमात्मा एतदर्थमंगुष्ठमात्र: प्रतिपादितः यत् मनुष्याणां हृदयमंगुष्ठप्रमाणं वर्तते तत्रैव च तस्य स्थितिः । भक्तश्व तत्रैव तस्य ध्यानं करोति। एवंभूतस्य ध्यानस्य चाधिकारी मनुष्य एव न कश्चिदन्य: प्राणी। (१।३२६-३३) अत्र ब्रह्मविद्याया अधिकारी निर्णीतः । तत्र मनुष्य एव ब्रह्मविद्याया अधिकारी देवता अपि वेति प्रश्नस्योत्तरे एतद्धिकरणं देवतानामपि तदधिकारित्वं निश्चिनोति। (१३।३४-३८) एतदधिकरणं शूद्धान् अपि ब्रह्मविद्याधिकारिण: प्रतिपाद्यति। (श१६) अन्र एतत्प्रतिपादितं वर्तते यत् कठोपनिषदः 'यदिदं किंच जगत्सर्व प्राण एजति निःसृतम्" ... '। एतस्मिन्मंत्रे यस्य प्राणस्य निर्देशः स ब्रह्म एव। (१।३४०) एतत्सूत्रमेतत्प्रतिपादयति यत् छान्दोग्योपनिषद्ः 'एष सम्प्रसाद: अस्मात् शरीरात्समुत्थाय परं ज्योतिरुपसम्पद्य स्वेन रूपेणा- भिनिष्पद्ते' इति मंत्रे यस्य ज्योतिषो वर्णनं तद् ब्रझ्ैव। (१३४१) एतस्यैतत्तात्पर्य यत् छान्दोग्योपनिषदः, 'आकाशो वै नाम नामरूपयो" निर्वहिता' ... इत्यादिमन्त्रे प्रतिपादितः नामरूपयो- निर्वहिता आकाश: न भौतिक: आकाशो न जीवः अपि तु परतहैव। एतदम्रे छाचत्वारिंशत्तमत्रयश्चत्वारिंशत्तमसूत्रे शंकरवल्लभानुसारं पृथ- गधिकरणं निर्मापयती एतत्प्रतिपादयतः यत् बृहदारण्यकोपनिषद: 'कतम आत्मेति यः अयं विज्ञानमयः प्रागोषु हथन्तर्ज्योति: पुरुषः' अस्यां

१. म. सू० १।२।२१ अणुमा० पृ० ४१५ २. क. उ० २११/१२ ३. तत्रैण १ ११२ ४. क. उ० २।६।२ x. छ1. उ. 61981१ ६. ड• ३• ४।३७

द्वितीय: सभ्याय: ७९

भ्रतौ यस्य विज्ञानमयस्य उल्लेख: स जीवात्मनो न प्रत्युत परमात्मनो चोतकः। रामानुजनिम्बाकौं अन्तिमसूत्रत्रयस्य एकमधिकरणं स्वीकृत्य तत्स- म्बन्धं छान्दोग्योपनिषदः 'आकाशो वै नाम नामरूपयोः .. 'एतया श्रुत्या मन्येते तत्र चेत्थं समीक्षमाणौ यत् छान्दोग्योपनिषद: 'आकाशो वै नाम ... ' इति श्रुतौ आकाशपदेन परब्रह्मणो निर्देशः मुक्तावस्थापन्नस्य जीवात्मनो वेत्यन्ते एतन्निश्चिनुतः यत् मुक्तावस्थापन्नो जीव एव आकाश: (परब्रह्म) न; यतो हि जीवात्मनः परमात्मनश्च भिन्नता स्पष्टतया श्रुतिषु प्रतिपादिता वर्तते। मष्याचार्य: अन्तिमसूत्रत्रयं परथक प्रथगधिकरणत्रयं मनुते। एतस्य- मते तत्र एकचत्वारिंशत्तमं सूत्रं छान्दोग्योपनिषदः 'आकाशो वै नाम ... ' इति श्रुतेः आकाशं निर्दिर्शात। द्विचत्वारिंशत्तमं च सूत्रं बृहदारण्यकोप- निषद्: 'सुषुप्ौ तावत् अयं पुरुषः प्राज्ञेनात्मना' सम्परिष्वक्तो न बाहां किंचन वेद नान्तरम्' इति श्रुतेः प्राज्ञम् तथा द्विचत्वारिंशत्तमं सूत्रं घृह्- दाहरण्यकोपनिषदः 'सर्वस्य वशी सर्वस्येशानः' सर्वस्याधिपतिः' इति श्रुतेः सर्वस्याधिपति निर्दिशति। एवं च "सर्वस्याधिपतिः सर्वस्येशानः स वा एष नेति नेतीत्यादिशब्देभ्यो नित्यमहिमा' त्रिष्णुरेव" इत्थमुपसंहरन् सः पतन्निश्चिनुते यत् एतत्स्वं परब्रह्ैव ।I :

प्रथमाध्यायस्य चतुर्थ: पाद: (पादपरिचयः ) आदयेषु त्रिषु पाेषु जगतः जन्मादिकारणं प्रद्मेति निरूपणपूर्वकं श्रुतिवाक्यैस्तत्प्रमाणितम् । श्रुतिषु च यथास्थलं प्रतीयमान: संदेह: विचारपूर्वकं निवारितः । आकाश आनन्द- मयः ज्योतिः, प्राणः इत्यादयो ये शब्दाः ब्रह्मपरका न प्रति- भान्ति स्म अपि तु जीवात्मनः जडप्रकृतेवा बोधकाः प्रतीयन्ते स्म तेषां सर्वेषां ब्रह्मवाचकत्वं समुपपादितम् । यथाप्रसंगम- न्यदृपि निर्णातम् । किन्तु यत्र कुत्र श्रुतिषु सांख्यसिद्धान्तानु- सारिणः पदार्था: अपि समुपलभ्यन्ते। ये श्रुत्यर्थ न सम्यगवगच्छन्ति २. तत्रैद ४।४।१२ १. प्र. सू० १।२४४३ म० मा० १०४६

८० म्ह्मसूत्रप्रमुस माध्यपथ्रकसमीक्षणम् ते तानपि वेदमूलकान प्रतिपाद्यन्ति। अतः तेषां वेदमुलकतानिरासार्थ चतुर्थपादस्य आरम्भ: । आद्यद्वितीयतृतीयपादयोः छान्दोग्यप्रभृत्युपनिषत्सु उक्तानाम् उपा- सनाविषयकवाक्यानां ब्रह्मणि समन्वयः प्रदशितः । अस्मिश् पादे कठ- प्रभृत्युपनिषदां येषु वाक्येषु सांख्यमतपोषकाः शब्दाः प्रतिभासन्ते ते सर्वे प्रकृति-प्रधानाव्यक्तादय: ब्रह्मवाचका इति विचारेण सर्ववाक्यानां ब्रह्मणि समन्वयः प्रदर्शयिष्यते। (प्रतिपाद्यसंकेतः) अस्मिन् पादे- (१ ) शंकरमते अव्यक्तादिसंदिग्धपद्मात्राणामेव समन्वयः । (२) रामानुजमते स्पष्टतर जीवादिलिंग कवाक्यविचारः । ( ३) निम्बार्कमते सांख्याभिमताब्रह्मात्मकप्रधानादिप्रतिपाद कव।क्यानां ब्रह्मणि समन्वयः । (४) मध्वमते अन्यत्रैव प्रसिद्धानां शब्दानां विष्णौ समन्वयः । (x) वल्लभमते जीवजडसमुदायात्मकार्थनिरूपकतया मतान्तरश्रौतता· भ्रमजनकानां प्रकीर्णकवाक्यानां विचार:। सविश्लेषण प्रत्यधिकरणभाष्यपंचक समीक्षणम्- (१४१-७) एतत्प्रकरणमेतत्प्रतिपादयति यत् 'महतः परमव्यक्तम- व्यक्ता'ुरुषः परः .. । इत्यत्र कठोपनिषदो वाक्ये अव्यक्तशब्दः सांख्या- भिमतप्रधानवाचको न अपि तु स्थूलशरीरस्य कारणत्वात् सूत्मशरीरस्य वाचकः । सूत्ष्मं हि अव्यकतशब्दवाच्यन-'सूक्ष्मं त्विह कारणात्मना शरीरं विवच्यते सूत्मस्य अव्यक्तशब्दार्हत्वात्"। तथा-'नाव्यक्शब्देना- ब्रह्मात्मकं प्रधानमिहाभिधीयते ... शरीराख्यरूपकविन्यस्तस्य अव्यक्त शब्देन गृहीतेः'। मध्वाचार्येण पंचमषष्ठसूत्रयोरन्तरे 'प्रकरणात्' इत्ये- कमन्यत्सूत्रं स्वीकृतम् तथा अष्टमं सूत्रमपि अस्मिन्नेव अधिकरणे संयोज्य 'अव्यक्ेन' विष्णोनिर्देश: कृतः। तेन च चतुर्थसूत्रस्य (ज्ञेयत्वावचनाब) इत्यस्य अर्थः सर्वथा भिन्नः प्रतिपादितः। मध्वातिरिक्ानामन्याचार्याणां मते अत्र एतत्तात्पर्यम् यत् अव्यकपदेन प्रधानस्य बोधो न भवितुमहति। यद्येवमभविष्यत् स (अव्यक्तः ) ज्ञानस्य विषयः (शेयः) अवत्यत। यतो हि सांख्यमते प्रधानज्ञानेनैव मोक्षो लभ्यते किन्तु एतत् पूर्व नं प्रतिपादितम्। अतः अव्यक्ेन कस्यचित् अन्यस्यव बोवे तात्पर्यम्। १. क० उ० १।३।११ २. शो. मा० पृ० ७८७ ३. शां० भा० पृ०. १९३

द्वितीय: भभ्याय: 69.

तत्र मध्यमते' अव्यकेन विष्णोनिर्देशः। यतो हि विष्णुमतिरिच्य श्रुतिः नान्यत् किमपि ज्ञेयमभिघत्ते। तत्रायं हेतुः यत् यन्मूलं तदेव जेयम् , यश्च विकार: स तु प्रत्यक्ष पवेति न झेय:। पल्ळमाचार्यमते पूर्वोक्तश्रुतौ अव्यक्तशब्देन भगवत्कृपाया अ्हणम्। यतो हि सा भगवत्स्वरूपा ब्रह्मवत्सूत्मा वा वतते। तथाहि-'बुद्धेरात्मा विज्ञानम्' तद् ब्रह्मविषयकं महद् भवति। ततः परमव्यकतम्, न प्रक- टम् भगवत्कृपा इव, सातु भगवद्धीना'। तथा-'सू्मं तद् ब्रझैव धर्मधर्मिणोरभेदात्। अव्यक्तशब्देन हि सूक्ममुच्यते। तदेव हि सर्व- प्रकारेण न व्यज्यते। अर्हत्वात् तदेव अर्हम् योग्यम्। उभयत्राप्ययं हेतुः। तस्मादू धर्मधर्मिणोरभेदात् भगवानेव सूत्ममिति तत्कृपैषाव्यक्त- वाच्या®। (१४ =- १०) एतत्प्रकरणमेत्निदिशति यत् 'अजामेकां लोहित' शुक्लकृष्णाम्'-इत्यस्मिन् श्वेताश्वतरमन्त्रे प्रतिपादिता लोहितशुक्ल- कृष्णरूपा अजा सांख्याभिमता प्रकृतिः प्रधानं वा न, प्रत्युत सा 'ज्योति- रुपक्रमा तेजोऽबन्नरूपा प्रकृति: या च परमेश्वरात् उत्पन्ना चतुर्बिध- भूतसमहस्य जननी च अस्ति। यतो हि छान्दोगा: (सामवेदिन:) ते जोऽबन्नानां' परमेशरादुत्पततिमुक्त्वा यदग्ने रोहितं रूपं तत्तेजस:, यब शुक्लं तत् जलस्य, यच्च कृष्णं तदन्नस्य इत्थं तेषामेव लोहितादिरूपं कथयन्ति । अन्र तेषामेव तेजोऽबन्नानां प्रत्यभिज्ञा भवति, अत्र अजा- मन्त्र: प्रधाननामिकाया: कस्याश्चित् स्वतन्त्रप्रकृतेर्न बोधकः एतत् ब्रह्र- वादिनामेतत्कथनेनैव निश्चीयते यत्-'कि कारणं ब्रह्म" सृष्टौ ब्रह्मणः किं सहायकम्, इत्युपक्रम्य 'ते ध्यानयोगानुगता® अपश्यन् देवात्मशक्ति स्वगुणैनिंगूढाम्' इतिकथनेन समस्तजगतः उत्पादयित्री परमेश्वरशक्ति: ब्रह्मणः सहायिका अवगम्यते। वाक्यशेषे अपि 'मायां तु प्रकृति विद्यात्' इत्थं तस्या एव शक्ते: प्रतीतिरिति अजामन्त्रेण न काचित् अपि प्रधानाभिघाना स्वतन्त्रप्रकृतिः प्रतिपाद्यते प्रत्युत सैव दैवशक्ति यत्र नामरूपं च अव्याकृतं या च नामरूपयो: पूर्वावस्था सैवा- स्मिन् मन्त्रे प्रतिपादिता वर्तते। तेजोऽबन्नरूपस्त्रिरूपश्र तद्विकार: इति सापि त्रिरूपा उक्का। एवं तस्या अजात्वप्रतिपादनं तथैव काल्पनिकं १. म० भा० पृ० ४७ (करकत्ता) १. अणुभाष्यम् प० ४८०-८१ २. श्वे० उ. १।९/४ ४. छा० स० ६।२।३,४ ५. श्वे. उ. १1१. ६. तत्रैम १।३

म्र०

८२ यंथा अधेनुत्वे अपि वाचो वेनुत्वप्रतिपादनम्,' घुलोकादीनां च अनग्नीनाम् अग्नित्वम्। यथा वा सूर्येस्य मधु प्रतिपादनम्। रामानुजेन निम्बार्केण च नवमसूत्रस्य 'ज्योतिरुपक्रमा' अस्य शब्दस्य ज्योतिः ब्रह्मलक्षणम् उपक्रमः कारणं यस्या इति व्युत्पच्या 'ब्रक्म- कारणिका' इति तथा दशमसूत्रस्य कल्पनाशब्दस्य 'कल्पना' क्लृप्तिः सृष्टिः इति व्युत्पत्या कल्पनोपदेशात् इत्यस्य 'जगत्सृष्टयुपदेशात्' इति च अर्थः कृतः। तथाहि रामानुज :- 'सूर्याचन्द्रमसौ धाता यथापूर्व- मकल्पयत्-' इति कल्पनं सृष्टिः अत्रापि 'अस्मान्मायी सृजते विश्व- मेतत् :इति जगत्-सृष्टिरुपदिश्यते ... ' न विरोधः'। वज्जभाचार्येण इदं सूत्रं 'ज्योतिरुपक्रमात्तु' इत्थं स्वीकृतम् तथापि अजाशब्दस्य व्याख्यायाम् शंकर एव अनुसृतः । तन्मते अजाशब्देन ज्योतिरेवोच्यते। अग्निसूर्य- सोमविद्युद्रूपा ब्रह्मणो हसोक्तचरणरूपा। भगवत्कार्योशरूपत्वात्। तासां त्रिवृतं त्रिवृतमेकैकां करवाणीति श्रुतेश्च प्रथमोत्पन्ना देवता अजाशब्देन उच्यते। तत्र हेतुः उपक्रमात् अत्रैवोपक्रमे 'तदेवाग्निस्तदादित्यस्तद्वा- युस्तदु चन्द्रमाः" इति। मध्वाचार्येणापि सूत्रं वल्लभवदेव स्वीकृतम् तथा अधिकरणस्य अय- मर्थः कृत: यत् यज्ञसूचकाः ज्योतिष्टोमादिशब्दा अपि विष्णोरेव सूचकाः। पतन्मते प्रथमे अधिकरणे अव्यक्तेन विष्णोरेव निर्देशः इति तद्नुसारम् अस्मिन्नधिकरणे अपि तथा स्वीकृति: स्वाभाविकी। (१४।११-१३) अ्मिन्नधिकरणे पंचानामपि भाष्यकाराणामैक- मत्यं यत् बृहदारण्यकोपनिषदः 'यस्मिन् पंच पंचजना: आकाशश्र् प्रतिष्ठितः' अस्यां श्रुतौ सांख्याभिमतानाम् 'मूलप्रकृतिरविकृतिः" .. इत्यादीनां पंचविशतितच्वानां न निर्देशः अपि तु पञ्चानां प्राणानां निर्देशो वर्तते। (१।४१४-१५) ठक्काधिकरणत्रितये जगतः सृष्टौ सांख्याभिमत- प्रधानस्य कारणता निराकृता, अहिमश्राधिकरणे एतनिश्चीयते यत्

१. पाचं घेतुसुपासीत तस्याध्यत्वार: इतना: (शृ० उ० ५।८) २. असी वा लोक: अग्नि: (तृ० उ० ६।२।९) ३. ससी वा आादित्यो देवमधु (छा० ३।१:१ ) ४. रा० मा० पृ० १९९ ५. म्रणु भा० पृ० ४९४ (चौ० ) ६. वृ• स० ४1४1१७ ७. सो० का० ३

द्वितीय: अध्याय: ८१

ब्रह्मणो जगत्कारणतायां न कापि विप्रतिपत्ति:। रामानुजनिम्बार्कौं अपि अस्याधिकरणस्येदमेव तात्पर्य स्वीकुरुतः किन्तु ताभ्यामेतदधिकरणं विगताधिकरणवित्रेचित सांख्योक्तप्रधानकारणवादस्यैव खंडनमिति स्वी- कृतम्। सांख्यस्य अयं सिद्धान्त: यत् ब्रह्मणो जगज्जन्मादिकारणत्वं नोप. पद्यते यतो हि कुर्त्राचत्तु जगतः कारणं 'सत्' प्रतिपादितं वर्तते-तथाहि 'सदेव सोम्येदमग्र' आसीत्' कुन्नचिच्च असतः सदुत्पत्तिरुक्ता- 'असद्वा® इदमत्र आसीत् ततो वै सदजायत। एवमेव प्रतिवेदान्तवाक्यं भिन्नत्वेन सृष्टिविषयप्रतिपादनम् । तथाहि-एतंस्मादात्मन आकाश: सम्भूतः' इत्याकाशादिका सृष्टिः भम्नायते । कचिन् तेजआदिका 'तत्तेजः" असृजत', कचित् प्राणादिका, 'स प्राणमसृजत" प्राणात् श्रद्धाप्' क्चिदक्मेणैव लोकानामुत्पत्तिराम्नायते-'स इमान् लोकान- सृजत' एवमनेकधा विप्रतिपत्तेर्वस्तुनि च विकल्पस्यानुपपत्तेः न वेदा- न्तवाक्यानां जगत्कारणावधारणपरता न्याय्या, रमृतिन्यायप्रसिद्धिभ्यां तु कारणान्तरपरिग्रहो न्याय्यः । सन्यप्रमाणसिद्धस्य प्रधानस्येव कारणतेति वेदान्तवाक्यतात्पर्यमिति मन्तव्यमिति भाषः। अत्र वेदान्तस्य इदमुत्तरं यत् कार्यविषये एवंभूतायां विप्रतिपत्तौ समुपलभ्यमानायामपि कारणविषये न कुत्रापि विप्रतिपत्तिरुपलभ्यते। यथाभूतो हि एकस्मिन् वेदान्ते (एकस्या- मुपनिषदि) सर्वज्ञः, सर्वेश्वरः सर्वात्मा, एक: अद्वितीय: कारणत्वेन निदिंष्टः तथैव वेदान्तान्तरेषु अपि निर्दिश्यते इत्यादि'स्पष्टीकृतं च एतत्सव शांकर- भाष्ये 'सत्यं ज्ञानमनन्तं" ब्रह्म' इत्यारभ्य प्रतिवेदान्त मविगीतार्थत्वात्' इत्यन्तेन चतुर्दशसूत्रे तथा अवशिष्टम् पंचदशसूत्रे च । तथव च रामा- तुजेनाष्यनुसत्य पूर्वोक्तयोरुभयो: सूत्रयोः श्रीभाष्ये समर्थिंतम्-'अतः स्मृतिन्यायप्रसिद्धं प्रधानमेव जगत्कारणं वेदान्तवाक्यैः प्रतिपाद्यते इति चतुर्दशसूत्रे आशंक्य 'अतो ब्रह्मैककारणं जगदिति स्थितम्' इत्यन्तेन पंचदशसूत्रे। तथैव च निम्बार्केणापि-'समाकर्षात्' इति पंचदशसूत्रे 'अचेतनस्य प्रधानस्य अन्तः प्रविश्य प्रशासितृत्वाद्यसम्भवात् तदन्तरा- त्मभूतमव्याकृतं व्रह्मेत्युच्यते। जगत्कारणप्रतिपाद्केषु वाक्येषु लक्षण-

१. छो० उ० ६।२1१, २ २. तै० उ. २।७ ३. तै० ठ० २।१ ४. छा० उ० ६।२।३ ५. प्र० उ० ६।४ ६. ऐ० उ० ४११।२ ७. ते• उ. २1१ तपा शो० भा० पृ० ८५२-६१ ८. श्री. भा० पृ० २०२-३

महासूत्रप्रमुख माध्यपश्रकसमीक्षणम्

सृत्रादिना निर्णीतं ब्रह्ैव अ्,हां न प्रधानशंकागन्धः अपीतिभावः इत्या- दिना उक्तम्।. वल्कभेन च सांख्यमतं पूर्वमेव निराकृतमवगत्य एतद्धि- करणं सामान्यतया समन्वयवरादरूपेण गृह्दीतम्। मध्नाचार्येण चतुर्दशं पंचदर्शं चोभयं सूत्रं शंकररामानुजानुकूलमेव व्याख्यातं किन्तु पंचदशं सूत्रं पृथगधिकरणं स्वीकृत्य अयमर्थः कृतो यत् यद्यपि सर्वे शब्दा: अन्ते परमात्म(विष्णु)वाचकाः तथापि लोकवेदानुसारं ते अन्यानपिं अर्थान् सूचयन्ति, तथाहि-'परमात्मवाचिनः शब्दाः अन्यत्र समाकृप्य व्यवह्नियन्ते- परस्य वाचका: शब्दाः समाकृष्येतरेष्वपि। व्यर्वह्नियन्ते सततं लोकवेदानुसारतः॥२ (१४१६-१८) अस्मिन् प्रकरणे शंकरवश्ळमाभ्याम् एतत्प्रमाणितं यत् कौषीतकिब्राह्मणे 'यो वै बालाक एतेषां पुरुषाणां कर्ता यस्य वै तत्कर्म स वै वेदितव्यः" इति श्ुतौ वेदितव्यरूपेण य उपदिष्टः सन जीव: नापि च मुख्यः प्राणः अपि तुपरमात्मास्ति तथाहि-'परमेश्वर एवाय- मेतेषां पुरुषाणां" कर्ता ....... इत्यादि। अयमेव भावः वल्लभेनापि स्वभाष्ये विस्तरेणाभिद्योतितः । रामानुषनिम्बाकौं च अधिकरणस्य सामान्यार्थ स्वीकुर्वन्तौ अपि उद्धरणवाक्ये 'पुरुष' शब्दस्य सत्त्वात् एतद् अधिकरणं सांख्यमतनिराकरणेन विशेषतया सम्ब्नीतः तथाहि-'अत्र पुण्यापुण्यपरवशः क्षुद्रः न्ेत्रज्ञ :...... पुरुषो वा अभिधीयते। अतः सर्व- वेदान्तेषु परमकारणतया प्रसिद्धं परं ब्रह्मैवात्र वेदितव्यतयोपदिश्यते ... तथा तस्मादस्मिन वाक्ये पुरुषादर्थान्तरभूतस्य निविलजगत्कारणस्य परस्यैव ब्रह्मणो वेदितव्यतया अभिधानान्न तन्त्रसिद्धस्य पुरुषस्य तद- धिष्टितस्य वा प्रधानस्य कारणत्वं कचिदपि वेदान्ते प्रतीयते इति सिद्धम्" इति रामानुज: । तथा, 'यो वै बालाके' इति वाक्ये धर्माधर्मकर्मफलभोक्ता तन्त्रोक्तपुरुषो वेदितव्य: इति न वक्तुं शक्यम्, परमात्मैवात्र वेदितव्य- त्वेन निर्दिष्टः, तन्त्रोक्तपुरुषप्रमाणाभावात्.इति निम्बार्कः।

१. नि० भा० पृ० २३२ २. म० भा० पृ० ५० ( पत्मपुराणवचनम्) ३. की० ब्र० ४1१९ ४. शा० भा० पृ० ८६६ ५. अणुभाष्ये ११९-३० पृत्वयो: दृष्ट्यम ( कलकता संस्करणे) ६-७. श० भा० पृ० २०५-६ ८. नि० भा० पृ० २३३

द्वितीय: सभ्याय: ८५

(१।४१६-२२) एतत्प्रकरणमेतभ्निर्दिशति यत वृहृदारण्यकोपनिषद: 'न वा अरे सर्वस्य कामाय सर्वे प्रियं भवति ..... ' इति मन्त्रे यस्य आत्मनो निर्देशः स विज्ञानात्मा (जीवः) न प्रत्युत परमात्मा अस्ति, तथाहि शंकशः-'परमात्मोपदेश एवायम्। कस्मात् वाक्यान्वयात्। वाक्यं हीदं पौर्वापर्येण अवेत्यमाणं परमात्मानं प्रतिअन्वितावयवं लद्षयते'। तथा थ वल्नभ :- इदं वाक्यं भगवत्येव अन्वेति। नात्र जीव- प्राधान्यगन्ध: अपि' ...... । तथा च निम्बार्क :- 'आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः इत्यादिना परमात्मा" द्रष्टव्यत्वेन माहयः' रामानुजब अस्मिन्नपि अधिकरणे सांख्याभिमतपुरुषस्यैव निराकरणं मनुते-'किमस्मिन् वाक्ये द्रष्टव्यतयो- पदिश्यमानस्तन्त्रसिद्ध:" पुरुष एव अथवा सर्वज्ञः सत्यसंकल्पः सर्वेश्वरः'? सर्वेश्वर एव अस्मिन् वाक्ये प्रतीयते ...... इत्यादि। एतदधिकरणम् अतिशयेन महत्त्वपूर्णम्। यतो हि अत्र अयं संदेह: यत् यदि उक्तश्रुतौ आत्मनस्तु कामाय सर्व प्रियं भवति इत्यत्र आत्मन् शब्दो जीवस्य वाचक: तदा तस्यामेव श्रुतौ 'आत्मनस्तु विज्ञानेन सर्वं विज्ञातं भवति' इत्यत्र आत्मन् शब्द: कथं ब्रह्मणो बोधकः संजातः। अस्मिन् विषये आश्मरथ्यस्य औडुलोमे: काशकृत्स्नस्य चैतेषां त्रयाणां त्रयो विचारा: प्रदत्तास्तेषु चान्तिमस्यैव सिद्धान्तपक्षः। द्वाविशं सूत्रं काशकृत्स्नस्य मतमभिव्यनक्ति। अस्य च विभिन्ना अर्थाः कृताः । शंकरस्ष्य तत्रायमभिप्रायो यत् परमात्मा एव मुक्ते: पूर्व जीवात्मनः स्थितौ तिष्ठति अर्थात् 'अस्यैव परमात्मनः अनेनापि विज्ञानात्मभावेन अवस्था नात् उपपन्नमिदमभेदेनोपक्रमणमिति काशकृत्स्न आचार्यो मन्यते। तथा च ब्राह्मणम्-'अनेन जीवेनात्मना अनुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणि" इत्येवजातीयकं परस्यैवात्मनो जीवभावेन अवस्थानं दर्शयति। एत- स्यैतत्तात्पय यत् ब्रह्मजीवयोस्तादात्म्यम् अस्ति । किन्तु रामानुञनिम्बार्काभ्याम् 'अवस्थितेः' इत्यस्य अन्य एवार्थः स्वी- कृतः । तयोविचारेण 'अवस्थितेः' इत्यस्य 'जीवात्मनि अवस्थानात्' अयमर्थः । इत्थं जीवशब्दे ब्रह्मण: अर्थः अन्तर्निहितो वर्तते तथा च सर्वेषां जीवानां ब्रह्मण: शरीरत्वात् सर्वे जीवात्मवाचकाः शब्दाः ब्रह्म-

१. वृ० 8० २1४।५ १. शॉ० भा० पृ० ८४२ ३. प्रणुभाष्ये पृ० ५१२-२३ ४. नि० भा० पृ० २३६ ५. वा० मा० पृ० २०७ ६. छा० ६।३।२ ७. शा० भा० पृ० ८८८

८६ वाचकाः । 'य आत्मनि तिष्ठन् आत्मनः अन्तरः यम् आत्मा न वेद। यस्यात्मा शरीरम् ...... 'अन्तः प्रविष्टः शास्ता जनानां सर्वात्मा'। 'जीवात्मनि स्वनियम्ये' 'अन्तः प्रविष्टः शास्ता जनानाम्' इत्यादौ प्रसिद्धस्य परमात्मनो नियन्तृत्वेन अवस्थिते हेतोनियम्यपदेनोपक्रमादौ नियन्तृपरिग्रह:२। इत्थं च तौ द्वावपि अन्तर्यामिणमनुलक््य जीवब्रह्मणोर्व्यक्तिगतवि- भिन्नतां स्पष्टीकृतवन्तौ। बह्लभेन च 'अवस्थितेः' इत्यस्य 'अवस्था' अर्थः स्वीकृतः तथा जीवस्तेन भगवतः केवलम् अवस्थाविशेषः प्रतिपादितः । अतः ये शब्दाः जीववाचका: तेभ्यः सर्वेभ्यः ब्रह्मणो बोधो जायते, 'तस्माब्जीवोपक्रमो भगवत एत्र अवस्थाविशेषो जीव इत्यस्य लिंगम्"। एवंभूतायां परिस्थित्याम् एतन्निश्चेतुं सर्वथा दुष्करं यत् ब्रह्मजीवयोः अन्तरं प्रतिपादयता सूत्रकारेण केन मुख्यलत््येण अयम् अवस्थितिशब्द: प्रयुक्त:। स्यात् . एतच्छब्दप्रयोगे तस्य किमपि न विशेषतात्पर्यं भवेत्। (१।४।२३-२७) इदमधिकरणम् एतत् प्रदर्शयति यत् ईश्वरो जगतः न केवलं निभित्त कारणमपि तु उपादानकारणमप्यस्ति इति। अन्रापि रामानुजेन सेश्वरसांख्यस्य निराकरणमेव स्वीकृतम् । यस्या- नुसारम् ईश्वर: केवलं निमित्तकारणम् प्रधानं च स्वातन्त्रयेण उपादान- कारणम्। वल्लभेन शंकरस्यैव अनुसरणं कृतम। षडविशे सूत्रे 'परि. णामात्' एव शब्द: शंकराभिमतविवर्तपर: अभिमतः किन्तु रामानुजेन 'परिणामात' एतत् पृथक सूत्रं स्वीकृत्य एतत्प्रमाणितं यत् एक एव पर- मात्मा आत्मानं जगद्रूपे परिणतं करोति अतः पृथिवी, जलम्, अग्निः, अन्तरिक्षम् एतत्सर्वम् अस्यैव रूपम्-'ब्रह्म ...... जगच्छरीरतया आत्मानं परिणमयतीति सर्वेषु वेदान्तेषु परिणामोपदेशः। तथैव बृहदारण्यके" कृत्स्नस्य जगतो ब्रह्मशरीरत्वं ब्रह्मणस्तदात्मत्वं चाम्नायते-प्रथिव्यां तिष्ठन् परथिव्या अन्तरो यं पृथिवी न वेद यस्य पृथिवी शरीरम् ...... यस्य आप: शरीरम् ...... यस्य अग्निः ,शरीरम्। सुबालोपनिषदि" च पृथि- व्यादीनां तत्त्वानां परमात्मशरीरत्वमभिधाय वाजसनेयके अनुक्तानामपि

१. रा० भा० पृ० २१० १. निं० भा० पृ० २३७ १. स० मा० पृ० ५२७ ४. १९३ तृ स० ३७।३ ५. १९४ सु० उ० ७

द्वितीय: सष्याय:

तत्वानां शरीरत्यं ब्रह्मण आत्मत्वं च भूयते-यस्य बुद्धि: शरीरम्, यस्य अहंकार: शरीरम्, यस्य चित्तं शरीरम्। एवं त्रह्मणो नामरूपविभागाई- स्थूलचिदचिद्वस्तुशरीरतया बहुभवनसंकल्पपूर्वको जगदाकारेण परि- णाम:' श्रूयते'। अस्य पादस्य अन्तिमसूत्रस्य 'एतेन सर्वे व्याख्याता 'व्याख्याताः' इत्यस्य व्याख्या शंकरेण वल्लमेन चेत्थं कृता-'एतेन प्रधानकारणवाद्- प्रतिषेधन्यायकलापेन सर्वे अण्वादिकारणवादा अपि प्रतिषिद्धतया व्या- खयाता वेदितव्याः"। तथा-'एतेन ब्रह्मवादस्थापनपूर्वकसांख्यमतनि- राकरणेन सर्वे पातअ्जलादिवादा: व्याख्याता.'3। किन्तु रामानुजनिम्बार्काभ्यामेतत्सूत्रमित्थं व्याख्यातम्-'एतेन, पाद- चतुष्टयोक्तन्यायकलापेन, सर्ववेदान्तेषु जगत्कारणप्रतिपादनपराः सर्वे वाक्यविशेषा: चेतना चेतनविलक्षण सर्वज्ञसर्वशककिब्रह्मप्रतिपाद्नपरा व्या- ख्याता"। तथा-'एतेन अधिकरणसमुदायेन सये वेदान्ता ब्रह्मपरत्वेन व्याख्याता: व्याख्याताः'। यस्यतत्तात्पर्य तत्स्वें वेदान्ता: केवलं ब्रह्म" एव निर्दिशन्तीति। एवं व्याख्यातस्य अस्य सूत्रस्य उभयप्रकारायां व्याख्यायाम् इदम- वधेयं वर्तते यत् (१) शंकरेण चतुर्दशसूत्रतः सप्तविंशसूत्रं यावत् चतुर्षु अधिकरणेषु सांख्यसिद्धान्तस्य क्कापि नामोल्लेखः अपि न कृतः । (२ ) रामानुजेन च येन केनापि रूपेण प्रत्येकमधिकरणं सांख्यसिद्धान्त- निराकरणेनैव सम्बद्धम्। इत्थं द्वयोरुपसंहारेण एतत्स्पष्टं यत् शंकरेण पादारम्भे या एवं प्रतिज्ञा कृता आसीत् यत् 'श्रुतिवाक्यानां यान् कतिपयशब्दान् वाक्यानि च प्रधानकारणवादिन: सांख्यसिद्धान्तपरकत्वेन आकलयन्ति तेषां निरा- करणपूर्वकं वेदान्तसिद्धान्तपरकताप्रदर्शनमेवास्य पादस्योद्देश्यम्' सान परिपालिता यतो हि प्रायः पादार्ध यावत् तेन कृतस्य सांख्य- सिद्धान्तनिराकरणस्य कापि संकेत: अपि नोपलभ्यते, रामानुजनिम्बा- र्काभयां च शंकरमनुसरद्भ्यामपि समानरूपेण सम्पूर्णपादे सांख्यसिद्धान्त एत निराकृत: । १. १९४ श० भा० पृ० २१४-१५ २. शं० भा० पृ० ९१९ . भणु मा० पृ० ५४२ ४. श० मा० पृ० २१६ ५. नि० मा० पृ० २४१ ६. बदुकं प्रधानस्याशव्दृतवं तदसिदम। कायुमिष्ठानामु.अतहते- वामन्यपरत्मं दशमितुं पर: संदर्म: प्रवर्तते (शो० भा० पृ० ७७४)

गह्मसूत्रपमुख माध्यपचचकस मीक्षणम् मध्वाचार्यस्य च व्याख्या अन्येषां, चतुर्णाम् अपि आचार्याणाम् व्याख्यातः सर्वथा भिन्ना। तेन सम्पूर्णपादे प्रायः एतदेव प्रदशयितुं प्रयसितं यत् सर्वे शब्दा विष्णुवाचकाः, अनयेव च दष्टया तेन सर्वाणि सूत्राणि व्याख्यातानि। पञ्दशसूत्रे तेन स्पष्टमेतत्प्रतिपादितं यंत् मुख्यरूपेण सर्वे शब्दा विष्णुवाचका: किन्तु व्यावहारिकपरिस्थित्यां ते जगतः अन्यवस्तूनामपि द्योतकाः। इत्थं यदि एकं वस्तु विष्णुवाचक- शब्दनिर्देषुं शक्यते-यतो हि सर्वेषामपि वस्तूनामेकमात्राधार: विष्णु- रेव, तदा 'जीवमुख्य प्राणलिंगात्-इति सूत्रानुसारेण जीवः प्राणश्चापि विष्णुवाचकशब्दरेव निर्देश्यौ भवितुं शक्येते। एतदाधारेणव तेन सप- दशसूत्रतः अग्रे सर्वेषां सूत्राणां व्याख्या कृता। इत्थं मध्वानुसारेण एष समस्तः पाद: एतत्तात्पर्यमपि पिपर्ति यत् अज-अव्यक्त-प्रकृत्यादिशब्दा: विष्णुबोधकाः इति तद्व्याख्या यद्यपि स्वातन्त्रयेण प्रातिस्विकी, अंशतश्च काल्पनिकी तथापि सर्वथा सा प्रथमाध्यायशीर्षकं समन्वयमाधृत्य कृतेति सामव्जस्यपरिपूर्णा।

उपसंहार: प्रथमाध्यायस्य आद्यपादत्रये छान्दोग्योपनिषद: प्रायः सर्वेषां सन्देहा- स्पद्मुख्यश्रुतिव।क्यानां संग्रह्ः । प्रसंगत: केनचित् विशेष कार णेनैव अन्योपनिषदां वाक्यानि समुद्धृतानि। प्रथमाध्याये ब्रह्मनिरूपणं वर्तते किन्तु 'जन्माद्यस्य यतः' इत्यारभ्य 'श्रुतत्वाच्च' इति सूत्रं यावत् ब्रह्मण: परिभाषायाः तस्य जगत्कारणत्वस्य घ निश्यानन्तरम् अभरे अध्यायस्य शेषसूत्रेषु श्रुतिवाक्यैरतदेव जिज्ञा- सितं यत् सन्देहास्पद्श्रुतिवाक्यानां विशेषशब्दाः ब्रह्मणो वाचकाः सन्ति अन्यस्य वा। एतत् किन्तु निश्चितं महत्त्व्पूर्ण च वर्तते यत् वेदान्तसूत्रः सांख्यसिद्धान्तस्य पूर्णरूपेण विरोध: कृतः । प्रथमाध्याय- प्रथमपादस्य 'ईक्षतेर्नाशब्दम्' इत्यारभ्य 'श्रुतत्वाच्च' इति सूत्रं यावत् ईक्षत्यधिकरणेन-पूर्वमेवेत्थं घोषितं यत् जगतः कारणं सांख्याभिमतं प्रधानं नास्ति। ततः प्रथमाध्यायस्य चतुर्थपादे सांख्यसिद्धान्तानुसारि- णीनां व्याख्यानां पुनरपि विरोध: कृतः। अतः एतत्स्वीकतु सम्भवतः न असंगतं यत् समस्ते प्रथमाध्याये सूत्रकार: सकमविद्वान्तस्यानेपेम्य: वेदाम्तम् अमिरसिदां सतर्क: अवतंत। अन्येषां प्राचीनरूढिवादिसिद्धान्ति-

द्वितीय: भभ्याय: ८९

नां वेदं प्रति या: अपि धारणा: स्युः सांख्यं तु केवलम् एवं भूतं मतं यस्य अनुयायिन: एतत्प्रमाणयितुं सर्वदा अचेष्टन्त यत् तेषामेव सिद्धान्ता: श्रुतिवाक्येषु अभित्रयक्ता वर्तन्ते। इत्थं सांख्यानुयायिनामेषा धारण वतते यत् वेदान्तसिद्धान्त :- यश्च श्रुतिवाक्यसाहाय्येन चेतनब्रह्मणः सत्ताम्, जगतः तस्यैव एकमात्रकारणसत्तां च स्वीकरोति-समुचितो न वर्तते। यतो हि तैः सवैंः श्रुतिवाक्यः प्रकृतेः, तदुत्पन्नमहदाद्यन्यतमतत्व- इय, पुरुषस्य (सांख्यानुसारं जीवस्य) वा बोधो जायते। फलतः एवंभूतानर्गलव्याख्यानेभ्यः उपनिषदां रक्षणमेव वेदान्तस्य कृते अत्य न्तमावश्यकमासीत् यदर्थ सूत्रकारेण पूर्णः प्रयास: ब्रह्मसूत्रस्य प्रथमा- ध्यायस्थेः तैः सन्देहास्पदश्रुतिवाक्यैः कृतः येषां व्य,ख्याः केनापि कारणेन सन्देहास्पदं भवितुं शक्नुवन्ति स्म। कानिचित् परिगणितानि 8 वाक्यानि' वस्तुतः रहस्यपूर्णानि येषां स्वमत्यनुसारमनेके अर्थाः कत्तु शक्यन्ते । एवंभृतान्यपि वाक्यानि वर्तन्ते येषां विषये नैतत् स्पष्टीकत्तु शक्यते यत् तेषान्याखथा किमर्थम् अपेक्षिता अवागम्यत। किन्त्वस्मिन विषये अस्माभि: सूत्रकारस्य आलोचनायाः दुःसाहसं कर्त्तुमेतदर्थ न पार्यते यत् अद्यावधि प्राच्यः पाश्चात्त्यो वा न कश्चिदपि पवंभूतः विद्वान् अभवत् नापि चागे सम्भविष्यत यः सूत्राणां रचना कालीनधार्मिकपरिस्थितिभिः, दार्शनिकपद्धतिभि: मीमांसारहस्यैश्चेत्थं परिपूर्णतया परिचित: स्यात् यः युक्तिप्रामाण्यप्राबल्येन दढतया एतन्नि- णेंतुं शक्नुयात यत् कतमद् वैदिकवाक्यं विशेषेण व्याख्याह कत- मच्च नेति।

द्वितीयाध्यायस्य प्रथम: पाद: पादपरिचय :- प्रथमाध्याये एतत् प्रमाणितं यत् श्रुतयः ऐकमत्येन जगतः निमित्तोपादानोभयकारणमेकमात्रं ब्रह्म समुद्घोषयन्ति। तच्च ज्ञानस्वरूपम् । एतदतिरिच्य एतदपि प्रमाणितं यत् न किमपि एवं

१. यथा-प्र० सृ० १३।८ इत्यत्र 'एष सम्प्रसाद :...... इत्यादि (छ० ८३४ ) छान्दोग्यश्षते: व्याखयानम्। १. यथा-प्र० सृ० ५।३।२७ हत्पत्र महनिरूपणावसरे 'अप हैनं विवम्य: शाइतपः पतरच्छ कति देवा याह्वश्क्येति (प्ृ० ३ ९१) इत्यस्य व्यादयानम्।

म्रह्म सूत्र प्रमुख भाध्यपश्रकसमीक्षणम् भूतं वाक्यं वर्तते यत् वेदान्तविरुद्धं मतं स्थापयितुं पारगेत्। सांख्यं तु अंशमात्रेणापि तथाकर्तुमसमर्थम्। इदानीं स्वपन्ने स्मृतितर्कविरोधपरिहारम्, प्रधानादिकारणवादा- नाम् भ्रान्तिमूलकताम्, उपनिषत्सु च उक्तसृष्ट्यादिप्रक्रियाया अधिरो- धादिविषयान् प्रतिपाद्यन् श्रुतीनां श्रुतिभि: स्मृतिमिश्च अविरोधं प्रदर्शयितुं द्वितीयाध्यायस्य प्रारम्भः । अस्य आद्यपाद्द्वये श्रुतिनिरपेक्ष- तर्केसाहाय्येन वेदान्तविरुद्धं प्रत्येकाक्षेपं निराकुर्वता सूत्रकारेण एतत्प्र- दशितं यत् वेदान्तातिरिक्तः कश्चिदपि एवंभूतः सिद्धान्तो न वर्तते यो निर्दोषास्पद्तया स्थापयितुं शक्येत। प्रतिपाद्यसंकेत :- अस्मिन् पादे- (१) शंकरमते सांख्ययोगकाणादादिस्मृतिभिः सांख्यादिप्रयुक्ततकैश् वेदान्तसमन्वयस्य विरोधपरिहारः । (२) रामानुजमते सांख्यादिस्मृतिभिर्बाधस्य परिहारः। (३ ) निम्बार्कमते परैः स्वसिद्धान्ते उद्धावितानां दोषाणां निराकृतिः। (४) मध्वमते च युक्क्ीनामविरोधः । (x ) वल्लभमते च ब्रह्मविषयकसांख्यपक्षनिराकरणपूर्वकं नानाविधानां श्रुतिविप्रतिषेधानां युक्त्या परिहारः । सविश्लेषण प्रत्यधिकरणभाष्यपञ्चकसमीक्षणम् -: (न१-२) अस्याध्यायस्य प्रथममधिकरणम् इमम् आत्षेपं निरा- करोति यत् प्रधानं यदि जगतः कारणं न स्वीक्रियेत तदा कपिलस्मृतिः निरर्थिका स्यात्। अयमान्तेप: सूत्रकारेण इत्थ निराकृत: यत् यत्र स्मृतिद्वयविरोध: स्यात् तत्र श्रुत्यनुगामिनी स्मृतिरेव प्रामाणिकी मन्तव्या। सांख्यसिद्धान्तप्रतिपादिका कपिलस्मृतिः प्रधानं जगतः कारणं स्वीकरोति। मनुस्मृत्यादयश्च स्मृतयः श्रुतिप्रतिपादितं ब्रह्मैव जगतः कारणमिति मन्यन्ते। एवंभूते व्यतिकरे, सम्प्राप्यमाणे उक्त्त- विरोधे, वेदानुगामिनीत्वेन मन्वादिस्मृतीनाम् एव आधिक्येन प्रामाण्यम्। अत्र अधिकरणसामान्यार्थे सर्वेषामाचार्याणाम् ऐकमत्यन् किन्तु द्वितीयसूत्रस्य 'इतरेषां चानुपलब्धेः' इत्यस्य व्याख्या मतभेदेन कृता वर्तते। शंकरवल्लभानुसारेण तस्य अयमर्थः यत् सांख्ये येन रूपेण महदा- दितन््वानां स्वीकृतिस्तेन रूपेण तेषां वर्णनं श्रुति-स्पृतिषु लोके वा न

द्वितीय: सभ्पाद:

कुत्रापि उपलभ्यते। अतः सांख्यस्मृतेः अप्रामाणिकत्वे न कश्िद् संदेदः। शंकरेणायमेव भाव: इत्थं प्रकटीकृत :- 'प्रधानादितराणि यानि प्रधानपरिणामत्वेन स्मृतौ कल्पितानि महदादीनि न तानि वेदे लोके 'वोपलभ्यन्ते'। तथा च पज्ञम :- 'प्रकृतिव्यतिरिकानां महदादीनां लोके वेदे चानुपलब्धेः'। रामानुजनिम्बाकयोरेतत्कथनं यत् प्रधानस्य सिद्धान्तः सांख्येतर- मन्वादिस्मृतिषु नोपलभ्यते अतः सांख्यस्मृतिः न प्रमाणत्वेन ग्रहणीया प्रतिभाति। तथाहि रामानुभ :- 'इतरेषाम् मन्वादीनाम् ... श्रुतिप्रसिद्धानां कपिलदृष्टप्रकारेण तत्त्वानुपलब्धे: श्रुतिविरुद्धा कपिलोपलब्धि: भ्रान्ति- मूलेति न तया यथोक्तो वेदान्तार्थः चालयितुं शक्य:3। तथा च निम्बाकं :- 'इत रेषां मन्वादीनां वेदस्य प्रधानपरत्वानुपलब्धेश्च वेदविरुद्ध-

रामानुजनिम्बाकयोर्व्यांख्यानं शब्दान्तरेण प्रथमसूत्रव्याख्यानस्य आंशिकपुनरुक्तिमात्रम्। मष्बाचार्येण चास्य अयमर्थः स्वीकृतः यत् अन्यासु स्मृतिषु येषां फलादिकानां वर्णनं कृतं वर्तते तेषां साक्षादनुभवाभावात् न तासां प्रामा- णिकत्वम्। तथाहि-'इतरेषां तासु स्मृतिपूक्तानां फलादीनां प्रत्यक्षतः अनुपलब्धेर प्रामाण्यं "तामाम्'। (२१३) योगेन® अपि प्रधानमेव जगतः स्वतन्त्रं कारणं स्वी- कृतम्। लोकवेदाप्रसिद्धं महदादि च तत्कार्यम्। अतः सांख्यस्मृतिनिरा- करऐोन पूर्वोक्तरीत्या श्रतिविरुद्धकल्पनाकारिणी योगस्मृतिरपि निराकँता।

१. श० भा० पृ० ९३८ २. प्० भा० पृ० ५४९ (चौ०) ३. श० भा० पृ० २१९ ४. नि० भा० पृ० ५५ ५. म० मा० पृ० ५५ ६. (i) सूक्षमविषयत्वं चार्ळिंगपर्यवस्षानम् (पा० यो० सृ० १:४५) (ii) विशेशाविशेषळित्मात्रानिज्ञानि गुणपर्वाणि (तत्रैव २।१:) ७. सतोस्वप्यन्यबहुस्मृतिषु सांख्ययोगस्मृतिषु सारययोगरमृश्योरे वं निराकरणे भयं रेतुः यत् पुरुषार्थसाधनरूपेण तयोः रुपातिरहित। शिष्टसपरिषृदीते ते रमृती सांख्ययोगाभिपश्म' इत्यादि श्रौतर्निंगेन पुष्टे पर्तते। योगनिरपेक्षस।रयक्ञानेन योग- मार्गेण व न मोक्षप्राप्ति: इति इह तन्निराकरणम्। तथापि यह्मन्नंशे सारूपयोग· स्मृत्यो: भुतिमिर्न विशेष: तस्मिन्नंशे तश्प्रामाण्यममोषम्।

९२

(६।१४-११ ) अस्मिन् अधिकरणे एष आन्षेपो निराकृत: यत् चेतनं शुद्ध च ब्रह्म जडस्य जगतः कारणं न भवितुमहति। शंकरेण स्वकीये भाष्ये इत्थमुदाहृतं यत् चेतनशरीरात् जडानां नखलोमादीना मुत्पत्तिः जडेभ्यो गोमयादिभ्यश्र वृश्चिकादीनामुत्पत्तिरिति चेतनस्यो पादानं चेतनमेव जडस्य च जडमेवेत्येष नियमो न सार्वत्रिकः। मध्वमति- रिच्य अन्यैः सवैः आचार्यैः अधिकरणस्य इदमेव सर्वसाधारणं तात्पर्य स्वीकृतम्। किन्तु सप्तमं सूत्रम् 'असदिति चेन्न प्रतिषेधमात्रत्वात्' एतद् भिन्नतया व्याख्यातम् । तत्र शंकरस्यायमाशयः 'चेतनं, शुद्धं, शब्दादिहीनं च ब्रह्म तद्विपरीतस्य अचेतनस्य अशुद्धस्य शब्दादिमतश् कार्यस्य कारणम्। एवं स्वीकृते उत्पत्ते: प्राक् कार्यमसत् स्यात् इति दोषस्तु वक्तुं न शक्यते, यथव हि इदानीमपि इदं कार्य कारणात्मना सत् , एवम् उत्पत्तेः प्रागपि इति गभ्यमानत्वान् यथैव हि इदानीमपि (उत्पत्त्यन्तरमपि ) कार्य कारणात्मना सद् वर्तते तथैव रीत्या उत्पत्तेः प्रागपि इति तात्पर्यम्। अतः शब्दादि यत्कार्य कारणात्मना हीनं उत्पत्ते: प्राक, इदानी वा वक्तुं न शक्यते। इत्थं च कार्य सर्वदा कारणे वर्तते। स्वतन्त्ररूपेण कारणरूपेण वा तद्स्तु इति उत्पत्ते: पूर्वभपि जगदादि कार्यं कारणस्वरूपे स्वकीये कारणे वर्तते-'कारणात्मना तु सत्वं कार्यस्य प्रागुत्पत्तेर'विशिष्टम्'। रामानुजनिम्बाकौं चैतत्सूत्रमित्थं व्याचक्षाते यत् कारणे कोर्यसत्ताया: कदापि प्रतिषेध: कर्तु न शकयते। यतो हि एतत्पूर्व 'दृश्यते तु' इत्यस्मिन् सूत्रे इत्थमेव केवलं निर्दिष्ट यत् कार्यकारणयोः समानप्रकृतित्वं न सार्व- त्रिकम्। न चैतत् यत् कारणं कार्यापेक्षया सर्वथा भिन्नं पृथक् च तिष्व- तीति-'यदि का यंभूताज्जगतः कारणभूतं ब्रह्म विलक्षणं तहि कार्यकार- णयोर्द्रव्यान्तरत्वेन कारणे परस्मिन् ब्रह्मणि कार्य जगत् न विद्यते इत्यसत एव जगदुत्पत्तिः प्रसज्यते इति चेत् ... द्रव्यैक्यमस्त्येव१। तथा नतूपादानादुपादेयस्य विलंक्षणत्वे उत्पन्तेः पूर्व तदसङ्भवितु- महृति इति नैष दोष:, पूर्वसूत्रे प्रकृतिविकारयोः सर्वथा सादृश्यनियमस्य

१. शौ० मा० पृ० ९७० २. श० मा० पृ० २२१ ३. नि० भा० पृ० १५०

द्वितीय: अध्याय:

वरुकमस्यैतत्कथनम् यत यदि एतदेव मन्येत यत् भ्ुतौ असत एव कारणत्वमुक्तं तदा अस्माभिरेतदुच्यते यत् एवं नास्ति यतो हि तत्र एतदेव केवलं तात्पय यत् असत् कदापि सतः कारणं न भवितुमहति- 'श्रुतौ कारणत्वेन असदुक्क्तमिति चेन्न प्रतिषेधार्थत्वमेव वचनम् 'कथम- सतः सज्जायेतेति"। एतदिहावधारणीयं यत् सम्पूर्णमेतदधिकरणं पूर्णतया परि- णामवादसिद्धान्ताघारे स्थितं वर्तते। विवर्तवादस्य अत्र नैकेन नामापि समुख्निखितम्। एतद्पि द्रष्टव्यं यत् कार्यकारणसमानतां स्वीकर्तृणः

निराकरणमेव अस्याधिकरणस्य लक्ष्यम्। (२१।१२ ) एतस्य एतत्तात्पर्य यत् इत्थं प्रधानकारणवादे निरा- कृते प्रधानमल्लनिवर्हणन्यायेन अण्वादिकारणवादस्य नैयायिकानां माध्यानाम् असत्कार्यवादस्य (आरम्भवादस्य) च निराकरणे पषा एव युक्ति: बोध्या यतो हि शिष्टैस्ते वादा न स्वीकृताः। मध्वाचार्येण चतुर्थसूत्रतः द्वादशसूत्रं यावत् अन्य एत्र अर्थः कृतः । तन्मते चतुर्थ सूत्रं स्वतन्त्रमधिकरणम्। तस्यायमर्थः यत् श्रुतिः तद- नुसारिणी स्मृतिश्र् अनादि: सर्वथा निर्दोषा चेति तत्प्रामाण्यस्य प्रमा-

१. णुभाव्ये पृ० ५६४ ( चौ० ) २. स्वाभिमतार्थकपनं वाद:। स दविविध: सत्कार्यवाद: अस्त्कार्यवादश्चेति। सत्कार्यपाद: अपि द्विविधः परिणामवाएः विवर्तवादश्चेति। सांरयरामानुजानुया मिर्ना परिणामवाद:। तन्मते कारणमेव कारयरूपे परिणमति अतएष कार्यकारणे अभिन्ने सत्ये च। यथा दुग्धं दविरूपे परिणमति इति दषि कार्यान्तरं दुग्पाच्चा- भिननम्। ब्रह्मवादिनां वेदान्तिनाम् विवतबादः। तन्मते कारणमेव कार्यरूपे भासते अतः ब्रह्मवादिनां वेदान्तिनाम विवर्तवादः। तम्मते कारणमेव कार्यरुपे भासते। अ्रतः कारणमेव सत्यम् कार्य चासत्यम् यथा शुक्ी भासमानं रणतम् रज्जी था भासमान: सर्पः। अनन्तरं म अविष्ठानमूनायाः शुक्ते रज्ज्वा: वा हञाने पूर्वज्ञातं रजतम् सर्पो वा निवतते। तघेष महा्ञाने जगदादिभेदप्रपंयनिपतिः। नैयायि काना माधाना च असत्कार्यबाद:। अयमेष चारम्भवाद: उच्यते। एतन्मते पूर्वम् भसत् एव पठादि: कार्यम् दंडणकरादिस्ामभीयु कमृदादिकारणेम्यो मिन- मुत्ययते भतः कार्यकारणे मिन्ने। एममेषयोगाचारबोदानां अणिकविज्ञानवाद, माध्यमिकवौदानों न शन्यवाद: भाईतानां स्याद्रादम्ेत्यादयो शेयाः।

९४ बह्म सूत्र प्रमुख भाष्यपच्च कसमीक्षणम् णान्तरापेक्षया नितरां भिन्नत्वात् तत्पामाण्ये न कथमपि सन्देहः कत्तु युज्यते- ऋग्यजुःसामाथर्वोख्या मूलरामायणं तथा। भारतं पक्चरात्रं च वेदा इत्येव शब्दिताः ।। पुराणानि च यानीह वैष्णवानि विदो विदुः। स्वतः प्रामाण्यमेतेषां नात्र किंचिद् विचार्यते'। पञ्मषप्ठयोरन्यदधिकरणम्। एतदू एनमाच्ेपं समाधत्ते यन् श्रति- प्रतिपादितं युक्तिसंगतं न वर्तते। यतो हि 'मृद अन्रवीत्' इति वाक्ये पृथ्वी त्रुवती प्रतिपादिता यच्च सर्वथा असम्भवम्। एतत्समाधाने तस्यै- तत्कथनं यदत्र मृदभिमानिन्यां चेतनदेवतायां तात्पर्यम्। तत्र चैका विशेषा शक्ति: या च महात्मसु एव समुपलभ्यते। तथाहि-'मृदादभि- मानिदेवतैव तत्र व्यपदिश्यते। तासां चेतरेभ्यो विशिष्टं सामर्थ्यमनु- गतिश्च सर्वत्र। अतस्तासां सर्वमुक्तं युज्यते। तासां सामर्थ्यं महद्भिर्भ- विष्यत्पुराणे इत्थमुक्तम्- 'पृथिव्याद्यभिमानिन्यो देवताः प्रथितौजसः । अचिन्त्याः शक्तयस्तासां दृश्यन्ते मुनिभिश्न ताः ॥ ताश्र सवंगता नित्यं वासुदेवैकसंश्रया:२। सप्तमसूत्रतः द्वादशसूत्रपर्यन्तं प्रथगधिकरणम्। तच्चेदं प्रमाणयति यत् 'असदेवेदम्र आसीत्, असतः सदजायत' अन्र असतः सतः कारण- स्वीकृतिर्न विरोधात्मिका। यतो हि एतत्कथनस्य केवलमेतदेव तात्पर्य यत् असत् (सत्तारहितम्) न कारणं भवितुमहति किं बहुना, प्रलय- समये अपि संसारस्य तत्कारणस्य च असत्त्वं युक्तिविरुद्धम्। यतो हि सत्त्वपच्ते दृष्टान्तानां सच्वे अपि असत्वपक्षे तद्भावात्। एतदतिरिच्य नान्या काचिद् युक्ति र्यस्या आश्रयः सम्भवेत्। तथात्वे हि मोक्षादयः अपि तत्सर्वम् , यद्द्यावधि सत्यत्वेन स्वीक्रियमाणताम् समावहति, परि- त्याज्यं स्यात्। एवमेव युक्तिसंगत दष्टान्तानामुपलब्ध्या अनुपलब्ध्या च श्रुतिविरुद्धा अन्ये सिद्धान्ता अपि निराकत्तु शक्यन्ते। (२।११३) अस्य सूत्रस्य व्याख्या सरवै रेव आचार्ये: स्वमतानुसारम् विशेषरीत्या कृता। तत्र शंकरस्यायमभिप्रायः यत् परब्रह्मण: जगतः कार- णत्वस्वीकारे यद्येवसुच्येत यत् तथात्वे सति भोक्तृभोग्य-विभागस्य अभावः प्रसज्येत तथाहि-भोक्ता चेतनः शारीरः, भोग्या: शब्दादयो

१. म० भा० पृ० ५५. (भ० पुराणम्)। २. तत्रैव पृ० ५६ (म० पुराणम्)।

द्वितीय अष्याय:

विषया इति, यथा भोक्ता देवदत्त:, भोज्य ओदन इति तत्र यदि भोक्ता भोग्यभावमापद्येत भोग्यं वा भोक्तृभावम्-परमकारणस्य ब्रह्मण: अनन्य- त्वात्-तदा तयोरितरेतरभावापत्तौ प्रसिद्धस्य विभागस्य बाधनं स्यात्, तच्चायुक्तम् अस्यान्तेपस्य निराकृतिरेवं कतु शक्यते यत् स विभाग: लोकवदुपपद्येत तथाहि समुद्रादू उदकात्मनः अनन्यत्वे अपि तद्विकाराणां फेन-वीचीतरंगादीनामितरेतरभावापत्तिर्न भवति न च तेषामितरेतर- भावानापत्तावपि समुद्रात्मनः अन्यत्वं भवति। एवमिहापि समुद्रतरंगन्या- येन मृद्घटन्यायेन वा न च भोक्तभोग्ययोरितरेतरभावापत्ति: न च पर- स्मादू ब्रह्मण: अन्यत्वं भविष्यति" इति। वहलमेन शंकर स्यैव अविकलमनुकरणं कृतम् किन्तु तेन मृद्घटा- दीनां समुद्रतरंगादीनां च उदाहरणस्थले सुवर्णकंकणादीनामुदाहरणं दत्तम् ! 'ब्रह्मणो निर्विशेषस्य कारणत्वात् भोक्तुर्मोग्यत्वम् भोग्यस्य च भोक्तृत्वम् आपद्येत अतो न विभाग इति चेत् स्याल्लोकवत् तथा लोके कटककुण्डलादीनां सुवर्णकारणत्वेन सुवर्णानन्यत्वे अपि न कटकस्य कुण्डलत्वमेवं न भोग्यस्य भोक्तृत्वम्"। रामानुजस्य चैतत्सूत्रव्याख्यानमेत दमिप्रायम्-यदि स्थूलसू्मचिदचिद्व- स्तुशरीरपरमात्मा एव जगत्कारणं मन्येत तदा जीवब्रह्मणोः स्वाभा- विकाविभाग: कतुं न शक्येत। परमात्मा अपि च शरीरधारी संजायेत, इत्थं च सः अपि सुखदुःखादिभोक्ता रूपरसादिविषयास्वादकश्च सम्पद्येत; अस्याक्षेपस्येत्थं तेन निराकृतिर्विहिता-लोके जीवत्रह्मणोः स्वभावविभागो दृश्यते-जीव: सुखदुःखादिभोका, न तथा भूतं ब्रह्म। एतदतिरिच्य जीशे नैतेनव सुखदुःखादिभोक्ता यत्स शरीरधारी प्रत्युत पुण्यपापादिहेतुभि: स तथा कत्त विवशः संजायते। अपहृतपाप्मा परमात्मा तु स्थूलसूदम- रूपसमस्तजगतः कारणमपि सम्बन्धगन्धरहित इति तस्मिन् जीववत् पापपुण्यादिभोक्तृतवं न संगच्छते। लोके अपीदं दृश्यते-राजा शरीर- धारी, तच्छासनानुवर्तिनी प्रजा अपि शरीरधारिणी किन्तु यथा राज्ो निम्रहानुगरहयोर्दुखसुखं प्रजा एव भुंक्ते न राजा तथा एव कर्मवशात् जीव एव सुरदुःखादि अनुभवति न ब्रह्म । तथाहि- 'स्थूलसूद्म ...... भोक्तृत्वप्रसंग:।

१. शो० भा० पृ० ९९४-९८ २. अणुमाध्ये पृ० ५७१ (चो० ) ३. र० मा० पृ० २२६

९६ मह्म सूत्रप्रमु खमाध्पपचक.समीक्षणम् निम्बार्केनपि प्रायः शंकरवदेव व्याख्या कृता-'ब्रह्म यदि जगतः कारणं तदा जीवरूपे ब्रह्मापि सुखदुखादि अनुंभवेत्। अस्यां परिस्थित्यां ब्रह्मणो नियन्तृत्वं जीवस्य च भोकृत्वं न सम्भवेत्।.अस्याक्षेपस्य समा- धानम् इत्थं तेन कृतम्-ब्रह्मजीवयोगेवमेकत्वे अपि तथैव तयोरंन्तरं सम्भवति यथा समुद्रतरंगयो: सूर्यप्रकाशयोवा भिन्नत्वे सत्यपि तयो- रभिन्नत्वम्। तथाहि-'ब्रह्मणो जगदुपादानत्वे जीवरूपेण ब्रह्मण एव सुखदुःखभोक्उत्व।पत्तेः वेदप्रसिद्धो भोक्तृनियन्तृविभागो न स्यात् इति चेत् अविभागे अपि (विभागव्यवस्था उपपद्यते दष्ठान्तसद्भावात्) समुद्रत रंगयोरिव सूर्यतत्प्रभयोरिव तयोर्विभाग: स्यात्'। मध्वाचार्यानुसारम् सूत्रस्येत्थं व्याख्या-यदि मुक्कावस्थायां भोक्ता (जीवः) ब्रह्मसारूप्यमापद्यते, यतो हि जीवब्रह्मणो ने कश्चिद् भेद:, तदा मुक्तावस्थाया: पूर्वमपि तर्थव जीवब्रह्मणोरक्यं स्वीकरणीयं भवेत्। तच्च असंगतम्-यतो दि भिन्नवस्तूनामेकत्वं न कदापि सम्भवति। अयमाच्ेप इत्थं तेन परिहतः 'मुक्तो जीवात्मा परब्रह्मणा एकतां प्राप्यापि तर्थव स्वकीयभिन्नतां पृथक् स्थापयति यथा कश्चित् जलौघ: अन्येन जलौघेन संगतः प्रत्यक्षतया नूनम् एक: प्रतीयेत किन्तु वस्तुतः स भिन्न एव तिष्ठति। न स नितरां स एव सम्पद्यते प्रत्युत तस्य स्वकीया अपि सत्ता अवशिनष्टि अन्यथा न तत्र जलवृद्धि: सम्भवेत् प्रत्युत तांवन्मात्रमेव जलं स्यात्। न किन्तु तथा अवलोक्यते 'कर्माणि विज्ञानमयश्चात्मा परे अव्यये सर्व एकीभवन्ति' इति मुक्जीवस्य परप्राप्तिरुच्यते। अतस्तयोर- विभाग: । अतः पूर्वमपि स एव। न हि अन्यस्यान्यत्वं युज्यते इति चेभ्न । स्याओ्जोकवत् । यथा लोके उदक उद्कान्तरस्यैकीभावव्यवहारे अपि अन्तर्भेद: अस्त्येव एवं स्यादन्यत्रापि। तथा च श्रुति :- 'यथोदकं शुद्धे शुद्धमासिकं तादगेव भवतीति'। स्कान्दे च- उद्कं तूदकेसिकं मिश्रमेव यथा भवेत्। न चैतदेव भवति यतो वृद्धि: प्रदृश्यते।। एवमेव हि जीवोऽपि तादात्म्यं परमात्मतः । प्राम्ोति नासौ भवति स्वातन्त्रयादि विशेषणात्।

१. नि० भा० पृ० १५४ २. म. भा. पृ. ५८

द्वितीय: भभ्याय: १०

पूर्वोक्तसर्वभाष्याणां विवेचनेन स्पष्टतया एतदू झञायते यंत् तेषां भिभ्नार्थस्वीकृते: कारणम् एरकं एव शब्द: सच "भोक्त्रार्पात्तः" इति। शंकरवञ्लमौ च तस्य भोकृभोग्ययोरितरेतरभावरूपम् अर्थ गृबीतः। रामानुजनिम्बार्कौं च ब्रह्मणों भोत्तभावं मन्येते, मध्वाचार्यश्च भोकु: ब्रह्मभावमाकलयति। अस्यामवस्थायां स्पष्टमेतव् यत् शंकरवल्लभयोरर्थः स्वाभाविको न प्रतिभाति । यदि सूत्रकारस्य एतत्तात्पर्यमभविष्यत् तदा सूत्रम् 'इतरेतरभातापत्तेः' 'भोककुभोग्यापत्तेः' एवं वा अरचययष्यत् 'किंच, भोक्तभोग्ययोर्भेदाभेदप्रश्नः अप्रासंगिक इव' प्रतीयते यतो हि अत्र कार्यकारणयोः सम्बन्धस्य प्रसंगः । अतः परम् 'तदन्यत्वमारम्भ- णशब्दादिभ्यः 'अस्य सूत्रस्यापि अयमेव विषयः । ब्रह्मणा सह भौतिक जगतः सम्बन्घविवेचनं चेतः पूर्व तृतीयाधिकरणे एत्र चतुर्थसूत्रमारम्य एकादशसूत्रं यावत् समापितम् इतीदानीं मूत्रकार: प्रकृत्या तद्नन्तरं कार्यकारणरूपे जीवब्रह्मणोः सम्बन्धविवेचने व्यापुतो भवेत्। स्थूल- जगतः कार्यकारणसम्बन्धविवेचनानन्तरं सूत्ष्मजीवस्य कार्यकारणवि- वेचनस्यैव समुचितत्वात्। एतदतिरिच्य समुद्रफेनवीचीबुद्बुदानीनाम् उदाहरणमपि भोकमो- ग्याभ्यां ब्रह्मजीवाभ्यां च सह न युक्तिसंगतं प्रतिभाति। भोक्तृभोग्ययोः सम्बन्ध: वीचीतरंगादीनां कटककुण्डलादीनां वा सम्बन्घतुलनामारोदुं न पारयति। अद्वैतवादी शंकरः भोक्तृभोग्ययोर्मध्ये द्वैतं स्थापयितुं पृथगेव अधिकरणं स्वीककुर्यात् एतदृपि न क्षोदक्षमम् 'एतद् अभिद्षान एव शंकरः अभिमव्याख्यां प्रारभते यदू अयं विभागो न वास्तविक: प्रत्युत व्यावहारिक: यतो हि कार्यकारणयोरनन्यत्वमिति-'अभ्युपगम्य चेमं व्यावहारिकं भोक्तृभोग्यलक्षणं विभागं स्याओ्लोकनदिति परिहार: अभिहितः। नत्वरयं विभाग: परमार्थतः अस्ति यस्मात् तयोः कार्यकारण- योरनन्यत्वमवगम्यते'। मध्वाचार्येण च स्वकीयद्वैतसिद्धान्तस्य, म्रह्जीवयो: भेदस्य संस्थापनदष्ट्या सूत्रं व्याख्यातम् किन्तु तस्य 'भोक्त्रापत्तेः' अस्य शब्दस्य परिप्रह्णप्रकारो न सन्तोषावहः। तेन कृतश् मुक्तावस्थापन्न- जीवनिर्देश: इदमधिकरणं फलाध्यायार्थमधिकोपयुक्कं विघत्ते। मध्वाचार्य: स्वयमेतज्जानाति इति अविरोधाध्यायस्य वर्तमानपादे तस्य उपयुक्ततां प्रदर्शयितुं चेष्टते अन्ते च प्रतिपाद्यति-'न ते विष्णोर्जायमानो

१. शा० मा० पृ० १००० ( सच्युत मन्यमाळा संह्करण) ७ म्र०

3.t महासूत्र प्रमुख माध्य पश्रकस मीक्षणम्

न जायते इत्यादि च फलत्वे अपि युक्ति विरोधे अन्तर्भावाच्च उक्तम्'।' रामानुजेन व यथा 'भोक्त्रापत्तेः' पतस्य शब्दस्य अर्थःप्रदर्शितः सः नितरां स्वाभाविकः। तेनोपस्थापितः पूर्वपक्षश्र सुतरां प्रसंगानुकूलः । स्वविचारपुष्टचर्थ तेन द्रमिडभाव्यकार: अपि उद्धृतः तथा स्वकथनस्य उपसंहारात्पूर्वमेव एतत्प्रदशयितुं चेष्टा कृता यत् शंकरस्य अर्थप्रदर्शन- प्रकारः न तर्कसंगतः । निम्बार्कस्य व्याख्याविषये अपि एतदेव वकतुं शक्यते तेन हि तस्मिन् भेदाभेदसिद्धान्तं स्पष्टीकतुम् चेष्टितम् ! (शश१त-२०) मण्यमातररध्य अन्यः सवैः अपि आचार्यः कार्य- कारणयो: अभेदवाद एव वेदान्तसिद्धान्त: स्वीकृत: यश्च वैशेषिकसि- द्वान्तविरुद्धः। यतो हि स एतत् प्रतिपाद्यति यत् कारणादू उत्पन्नं कार्य सर्वथा मिन्नम् । तथापि अयमभेदवाः भिन्नभिन्नव्याख्यातृभि: स्वस्वसिद्धान्तानुसारं प्रदशितः । शंकरस्य अयं विचार: यत् कार्यकारणयोरभेदस्य एतत्तात्पर्यं यत् कारणमेव केवलं सत्यं वस्तु, कार्य तु अवस्तु-भ्रान्तिमात्रम् अर्थात् किंचिदेवं भूतं वस्तु यत् कारणे अध्यारोपितं मन्यते। अतः ब्रह्मैव केवलं सत्यम् जडचेतनोभयात्मकं च जगत् तद्विवर्तः । रामानुजश्ष अयं विचार: यत् कार्य कारणस्य परिवर्तन (परिणाम) मात्रम् इति सूक्ष्मशरीरवस्थापन्नं चिर्दाचद्रूपं ब्रह्म एव कारणम्, तदेव

संजायते। च आत्मान कार्यरूपेण परिणतं कृत्वा स्थूलचिदचिद्रपे परिलक्षितं

निम्बार्कमते अनण्यत्वस्यतात्पर्यम् 'अनत्यन्तमिन्नत्वं' वर्तते-'वाचार- रम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येषसत्यम्'एतदात्म्यमिदं सर्वम् तत्सत्यम्, तत्त्वमसि सर्व खल्विदं ब्रह्म, इत्यादिश्रुतेः। इत्थ चास्मिन् सूत्रे चेतनजीवस्य अचेतनस्य च जगतः ब्रह्मात्मकत्वम् (ब्रह्माभिन्नत्वम्) स्पष्टतया प्रतिपा- दितम् 'एतस्मात पूर्व त्रयोदशे सूत्रे जीवम्रह्मणो भेंदः अपि व्यवस्थापितः तथा तत्पूर्षसूत्रेषु अचेतनजगतः अपि भेद: व्यवस्थापितः । इत्थं समस्तपर्यालोचनया एतननिश्ितं संजातं यत् चेतनाचेतनसमस्तजगत: ब्रह्मणा सह भेदाभेदसम्बन्ध: । वक्षमाचार्य: मायां सर्वथा अनिर्दिशन अपि कार्यकारणयोरभेदमा- कलयति।

1. म० मा० पृ० ५८

द्वितीय अध्याय:

'तद्नन्यत्वमारम्भणशब्द्रानिभ्य' इत्यस्मिन् सूत्रे यस्य आरम्भण- शब्दस्य समुख्लखो वतंते स छान्दोग्योपनिषदः 'वाघारम्भणं' विकारः .. इत्यादिश्रुति निर्दिशति। अस्या 'वाचारम्भणम्' इत्यशस्यावबोधे एव सर्व निर्विभति। केन वाचारम्भणमित्येतत् कथमवगतमित्येतदेव सर्वा- चार्याणां व्याख्याया आधार इति भावः । शंकरस्य तत्र अयमभिप्रायः-कार्यन्, मृर्त्तिकानिर्मितघटशरावादि केवलमुच्चारणार्थ तत्तन्नाममात्रन् सब असत्यम् मृत्तिकेत्येष तु सत्यम् यस्मात् तदुद्गम :- 'वाचारम्भणं तिकारो नामधेयं वाचैव केवलमस्ती- त्यारभ्यते-विकारो घटः शरात्र उदश्वनं चेति न तु वस्तुवृत्तेन विकारो नाम कश्िदस्ति। नामधेयमात्रं ह्ेतदनृतं मृत्तिकेत्येव सत्यम्'। इत्थं तेन मिथ्यात्वसिद्धान्तः संस्थापितः इति तन्मते सर्व कार्यम् असत्यम् (भ्रान्तिमूलकम ) केवलं कारणरूपं ब्रह्म एव सत्यम्। रामानुनः अस्य इत्थमर्थ करोति यत व्यावहारिकदशायां जलादयान- यनसमथनया शरीराच्छादनादिसमर्थतया च घटपदादिरूपेषु परिणतं मृःसूत्रादिकं उश्वारणार्थमेव केवलं तन्तन्नामाकारादि धारयति तत्र सर्वत्र मृत्सूत्राद्येव सत्यम्' मृत्सूत्राद्येव नूनननामानि घारयतीति सारांशः । पूर्वोक्तमृद्धटोदाहरणम परिणामवादस्य सर्वथा अनुकूलम्। नानेन कथमपि विवर्तवारसंघटते। वल्लभाचार्येण च कार्यानित्यत्वस्वीकारिणां सिद्धान्तः निजतकेः समुचितं निराकृतः यतो हि न स श्रुतिसम्भवः नापि च सूत्राक्षरसन्निधापितः। शंकरव्याख्यायाः आलोचनं रामानुजेनापि कृतम्। 'पटवच' तथा 'यथा च प्राणादिः' इति सूत्रयोरुदाहरणळ्यम्-कार्य कार्या- दभिन्रम् , सूत्रेरेव पटः निर्मीयते, प्राणापानादिप्रसारणाकुंचनादिभिन्न- मिम्ननामरूपकार्यनिर्वाहकमपि प्राणेभ्य: अभिन्रम्-परिणामवादस्यैव समर्थकम् इति न काभिरपि कल्पनाभि: विवर्तवादपोषकम्। मध्याचार्येण तु अस्याधिकरणस्य अन्य एव अर्थः कृतः। तस्यैतत् कथनम् अस्ति यत् अस्मिन् अधिकरणे एतद्विषयकः प्रश्नः उपस्थितो भवति यत् साधारणकतृ व्यक्तिवत् ब्रझ्म अपि अस्य जगतः सृष्टचर्थ किमपि उपकरणम् (साधनम्) अपेक्षते न वा १ यस्योत्तरमित्थमत्र प्रदत्तं वतते यत् तत् साधनान्तरसाहाय्यमन्तरेणव इदं विश्वं रचयति। एतदर्थ तेन ऋग्वेदीया ऋक युक्तिश्व प्रमाणत्वेन समुद्धृते। तथाहि- 'ब्रह्मण: स्वरूपसामर्थ्यादेव तस्य सृष्टिः 'किस्थिदासीदधिष्ठानमारम्भणं

1. 91. उ. ६/१।१ . शा० मा० पृ० १००२

कतमत्स्वित्कथासीत्" इति झ्ुति: युक्तिश्र- परतन्त्रो धपेक्षेत स्वतंत्रः किमपेक्षते। साधनानां साघनत्वं यतः कि तस्य® साधनैः ॥ इत्यादि इत्थमेतत्प्रदशितं यत् परमेश्वरः स्वातंत्र्येण सर्वं कत्तुं समर्थः। अनयैव दष्टया तेन अधिकरणस्य अर्वाशिष्टसूत्राणामपि व्याख्या कृता। किन्तु स्पष्टमेतद् यत् अस्मिन् स्थले एषा व्यार्या सर्वथा अप्रासंगिकी। (२१२१-२३ ) अस्मिन्नधिकरणे प्रकारन्तरेण चेतनकारणवा्दे कृतस्य अस्याच्षेपस्य निराकरणं यत् 'तत्त्रमसि' इति श्रुतौ जीव एव ब्रह्म उक्तः अथवा 'अनेन जीवेन आत्मना अनुप्रावश्य नामरूपे व्याकरवाणि' इत्यादिना ब्रह्म एव जीव उक्तः । अतः ब्रह्मणः स्नट्ट्रत्वस्वीकारे. जीवस्यैव स्नष्टत्वम्। जीवश्च जरामरणादयनेकसांसारिक कष्टानि अनुभवति। यदि तेषां सर्वेषां हेतुर्जीव एव स्वयमस्ति तदा स निजाहितकर्तृत्वेन दोषीति निविंवादम्' को दि एवं भूतो विचारशीलो यः स्वयं प्रवेशार्थ कारागारं निर्मिमीत' निर्मलः सन्नपि मलिनमात्मनो देहं वा बुध्येत। अतः यदि ब्रह्म स्वयं जीवो भूत्वा जन्ममरणादिदुःखानि अनुभवति, तदा तस्मिन् निजहितादिदोषप्रसंगात् न तस्य जगतः कारणत्वं युज्यते। एष आन्ञेप इत्थं निराकृतो यत् ब्रह्म जीवापेक्षया मिन्नम्, सर्वज्ञं सर्वशक्तिमन। तदेव च जगतः सृष्ट्र, ब्रह्मजीवयोयं. भेद: 'आत्मा' वा अरे द्ृष्टव्यः'-'सः अन्वेष्टव्यः' 'विजिज्ञासितव्यः', 'सता सोम्य तदा सम्पन्नो" भवति', शारीर आत्मा प्राज्ञेनात्मना अन्वारूढ:".इत्यादि श्रुतिषु प्रतिपादितः स घटाकाश-महाकाशवत् सम्भवति। किन्तु 'तत्वमसि' इति ज्ञाने संजाते अभेदज्ञानानन्तरं जीवस्य संसारित्वं ब्रक्षणश्च सष्टत्वं विगतं संजायते। मिध्याज्ञानजन्यभेद्व्यवहारो हि सम्यग्ज्ञानोदयानन्तरं बाध्यते। एवंभूतावस्थायां निजाहितकर्तृत्वादिदोषा: ब्रह्मणि न सम्भवन्ति। एतद्धिकरणम्, विशेषतया च 'अधिकं तु भेदनिर्देशात्' पतत् सूत्रम् स्पष्टतया ब्रह्मजीवयोर्भेदं प्रतिपाद्यंति। किन्तु एवंभूतस्थलेषु शंकरेण सर्वत्र एव इत्थं कल्पितं यत् अयं भेद: काल्पनिकः। सूत्राक्षरैस्तु अयं भावो न कथमपि व्यज्यते।

१. म० मा० पृ० ५९ उद्धुता ऋ. १०८१/२ ऋक २. तत्रैय पृ० ५९ ३. ३ृ० उ० २।४।५ ४ .. ६1८1१ x. ३० ४|३।३५

द्वितीय: अभ्याय:

रामानुज-निम्बार्क-वल्लभैस्तु सूत्राक्षराणि एव अनुसृतानि। तन्र एकविंशम् 'इतरत्यपदेशाद्धिता'करणादिदोषप्रसकिः' एतदाच्ेपसूत्रम् 'द्वाविंशे त्रयोविंशे च 'तन्निराकृतिः । अथ इह अयं सन्देहः यत् ब्रह्मण एकत्वे ब्रह्मजीवयोर्भेद: तत्कार्य- स्वरूपवैभितयं च कथं संगच्छेत । अस्योत्तरे 'अश्मादिवच तदनुपपत्तिः' इनि त्रयोविंशसूचे शंकरस्य एतत्तात्पर्य यत् अखण्डैकरूपे ब्रह्मणि ब्रह्म- जीवयोर्भेदः तत्कार्यवैचित्यं च तथैव उपपद्यते यथा तस्या एव पृथिव्या: निःसृतेपु अश्मसु वञ्रबैडूर्यादिभेद:, !यथा वा तस्यामेव उप्तेषु बीजेषु पत्रपुष्यफलगन्धरसादीना भेद: अथ च एकस्मादेव अन्नात् उत्पन्नेषु रुधिर केशलो मनसादिपु विविधं वैचित्र्यमुपलभ्यमानमुपपद्यते। शंकरेण अयमेव ाव इत्थं प्रतिपादितः, 'यथा च लोके' ... परिकल्पितदोषानु- पपत्तिः"। रामानुजस्य चेदं व्याख्यानं यत यथा अचेतनं जगत्-अश्मा अपि यस्यकः प्रकार :- परमात्मा च एकी भवितुं नार्हतः तर्थव चेतनो जीव: (चित्) ब्रह्म च एकीभवितुं नाहत :- 'अश्मकाष्ठलोष्ठ ... ब्रह्मरूपैक्यं यथा नोपपद्यते तथैव चेतनस्यापि अनन्तदुःखभोगार्हस्य खद्योत- कल्पस्य .. असंरू येय कल्याणगुणाकरब्रह्मभावानुपपत्तिः" । निम्बार्कस्य चेनं तात्पर्य यत् यद्यपि ब्रह्मजीवयोरभेदस्तथापि एकस्या: भूमे: उत्पन्नानां वञ्रवैडर्यादीनां व्यक्किगतभेदवद् तयोरपि व्यक्किंगत भेद :- 'भूविकारवञ्रवैड्र्यादिवद् ब्रह्माभिन्नः अपि न्षेत्रज्ञः स्वस्वरूपतः भिन्न एव अतः परोक्तस्य अनुपपत्तिः"। शंकरवल्लभयोरर्थ: प्रायः समान: । अन्र एतन्निर्णेतुं दुःशकं यत कतमः अर्थः पतेषामन्यापेक्षया अधिकं स्वाभाविक: तथापि 'अधिकं तु भेदनिर्देशात्' एतद् अधिकरणार्थम् आधिक्येन निःसन्दिग्धत या प्रतिपादयतीति निर्षिवादम्। (२.१२४-२x) मध्वाचार्यमतिरिच्य इह सर्वेषाम् अन्याचार्याणं मते एतत् निश्चितम् यत् परमात्मा बाह्यसाधनमनपेत््य स्वेच्छामात्रेणैष, १. व० सृ० २:१।२१ २, अधिकं तु भेदनिर्देशात् (ब्र. सृ. २।१।११) ३. अश्मादिषब्रतद्नुपर्पत्ति: (ब्र० सू० २।१।२३) ४. शा० भा० पृ० १०६२-६३ ५. रा० मां० पृ० २४२ 5. नि० मा० पृ० ३०१

१०२ म्रहासूत्रप्रमुख माध्यपतकस मीक्षणम् विश्वं स्रषटुं समर्थ। यथा च देवताः कर्त्तु शक्तुवन्ति अथ च यथा दुग्धं जलं वा बाह्यसाधनमनपेच्य दधिहिमरूपेण परिणमति। मध्वाचार्यमतेन अस्मिन्नधिकरणे एतत्प्रदशितं यत् जीवो न स्वतन्त्र: प्रत्युत परमात्मप्रेरणयैव सरव कर्तु समर्थ :- 'य आत्मानमन्तरो यमयति तथा-नाहं कर्ता न कर्ता त्वं कर्ता यस्तु सदा 'प्रभुः'। (२१२६-२६ ) एतत्प्रकरणम् एतत्प्रदर्शयात यत् ब्रक्म विश्वस्य रचनां कत्तु शक्नोति तत् तस्य उपादानकारणत सत् अपि ततः पृथक अखण्डस्वरूपं च स्थातुं शकनोति श्तिवाक्येषु हि एतद् उपलभ्यते। (ग१३०-३१ ) अधिकरणमेतत् इत्थं प्रतिपाद्यति यत् ब्रह्म बाह्यसाधनमनपेद्यैव स्वकीयाश्मर्यपूणमायाश्तिभिरेव विश्वसृष्टि कनु समर्थम्। रामानुजनिम्बार्कौं अपि शंकरव्याख्यया सहमती। शंकरमते च अयं विशेष: यत् स इदं जगत प्रातिभासिकं प्रतिपादयति, रागानुजमते च सृष्टेस्तात्पर्यम् एतत् यत्, यज्जगत् सू्मरूपेण अदश्यरपेण च परमात्मनि अन्तर्निहितं तिष्ठति तस्यैव इदं दृश्यं रूपम्। वल्लभाचार्यस्य एतन्मतं यत् परमात्मा अचिन्त्यशत्तिशाली सर्वेश्व्वर्य- सम्पन्न: इति स सर्व कत्त® समर्थ: तस्य विषये अपाणिपादो जवनो म्रहीता"-इत्यादय: सर्वे विरोधा: संगताः-'परास्य शकतिर्विविधैव भयते स्वाभाविकी ज्ञानबलक्रिया े घ'। (४।१।३२-३३) एतत्प्रकरणे एतत्प्रतिपादितं वतंते यत् सृष्टिर- चनायां परमात्मन: किमपि विशेषोदेश्यं नास्ति। स चैतत् केवलं क्रीडार्थे करोति । तस्य च एष स्वभावः स्वभावविषये च न अयं प्रश्नः उपस्थित: संजायते यत् कुत एतस्य एवंभूत: स्वभाव इति। (२।१३४-३६) इद्मधिकरणन् पतत्प्रकटीयरोति यत् सृष्टौ यदिदं वैषम्यं दृश्यते-क्वित् सुखी कश्चिबदुःखी, एको मनुष्य: अन्य: पतः इत्यादि, एतेन परमात्मा दोषीति वक्तं न शक्यते यतो हि स प्रतिजीवा- त्मपुण्यपापानुकूलमेव योनिं दत्वा सुखदुःखादि अनुभवितुम् तदनुकूला: परिस्थिती: उपस्थापयति-'एष हेव साधु कम कारयति तं यम् एभ्यो लोकेभ्यः उभिनीषते एष एव उ असाधु कमे कारयति तं यम् "अधो निनीषते'। तथा-'पुण्यो वै पुण्येन कर्मणा भवति पापः पारन'।

१. म. मा० पृ० ६२ १. श्वे० ३1१९ ३. तत्रेष ६।८ ४. ना. ३1८ ५. इृ. उ. ३:२/१३

द्वितीय: सभ्याय:

इत्यं पुण्यपापानुसारं संसारसृष्टिः बीजांकुरन्यायेन अनाधनन्त- कालीना इति 'घाता यथापूर्वमकल्पयत्' इत्यादिष्ुतिषु प्रतिपादितम्' (२।१३७) एतत्सूत्रमिदं प्रतिपाद्यत् पादं समापयति यत् तस्मिन् पर- मात्मनि सर्वे गुणा: सम्भवन्ति-स सर्वज्ञः,सर्वरक्षक, सर्वशकिसम्पन्न इति संसाररचनायां सर्वथा समर्थः। वल्लभरामानुजनिम्बार्का: सर्वे एतेन सहमता-'सर्वजं, सर्वशकिमहामायं च ब्रह्म इति तस्मादनतिशंकनी- यमिदमौपनिषदं 'दर्शनम्'। 'प्रधानपरमाण्वादीनां कारणत्वे यदर्मवैक्ल्यमुक्कं वत्यमाणं च तस्य सर्वस्य धर्मजातस्य कारणत्वोपपादिनो ब्रह्मण्युपपत्तेश्र नहौष जगत्कारणमिति स्थितम्'। 'ये ये धर्माः कारणे प्रसिद्धास्तेषां सर्वेषां कारणधर्माणां ब्रह्मण्येवो- पपत्तेश्च्ाविरोधसिद्धिः" । मध्वाचार्येण एकविंशसूत्रतः षड़विंशसूत्रं यावत् एकमधिकरणं स्वीकृत्य जीवस्य जगत्स्वतन्त्रकर्तृत्वं निराकृतम्। तस्येदं तात्पर्य यत् यदि जीव: जगतः स्वतन्त्र: कर्ता मन्येन तदा सर्वदा स पुण्यानि कुर्यात्. न पापानि। किन्तु वस्तुत इत्थंन दृश्यते अतः जीवः स्वतन्त्रः कर्ता स्वीकत्तु न शक्यते। परमात्मा च विशिष्टशक्तिसम्पन्न इति तद्विषये इत्थ प्रतिपादयितुं न शक्यते तस्मिन् एवंभूतानां दोषाणां न सम्भवः। जीवो यद्यपि परमेश्वरवत् एव चेतनः तथापि संसारस्य स्रष्टा भवितुं न शक्नोति यतो हि सः अचेतनजगद्देव पराधीनः परमेश्वराधीनः इत्यादि। सप्रविंशसूत्रतः एकत्रिशत्तमसूत्रं यावत् पृथगेकस्मिन्नधिकरयो मध्वा नुसारेण एतत्प्रतिपादित वतते यत् पूर्शेक्ता दोषा ईश्वरे न आरोपयितुं शक्यन्ते यतो हि स स्वतन्त्र: कर्ता तस्य च कर्तृत्वं श्ुतिसम्मतम्' सचालौकिकशक्तिसम्पभ्न: इत्येतदपि सन्देग्ुं न शक्यते यत् साधनान्तर- मन्तरेणापि कथं स सृष्टिरचनां कत्तु समथ इत्थं तस्य साधनान्तररहि- तकतृत्वं हि श्रुतिषु प्रतिपादितं वर्तते। शेषं च सर्व शंकरवदेव मध्वेनापि स्वीकृतम्।

१. शा० मा० पृ० ११११ २. रा० भा० पृ० १४७ रे. नि. मा० पृ० ३०९ (शांकरेशान परमाम्मनः समशकिमान् महामायी इत्यादिनिरेपणानि प्रदत्तानि, तत्र सर्वशचिमत्ममहामायिश्वादीना गुणस्वात् सकष्पे शान्त निगुंण वादो नादरणीय इति स्पटम्)

म्रहमसूत्रप्रमुख्ष माध्यपश्रकस मीक्षणम्

द्वितीयाध्यायस्य द्वितीय: पाद: पादपरिचय :- प्रथमाध्याये 'ईक्षतेर्नाशब्दम्, 'कामाच्च नानुमा- नापेक्षा, तथा 'एतेन सर्वे व्याख्याता व्याख्याताः' इत्यादिसूत्रैः सांख्या- दमिमतजगत्कारणत्ववादस्य खण्डनानन्तरं द्वितीयाध्यायस्य प्रथमपादे ब्रह्मजगत्कारणत्ववादसम्बन्धे उत्थापितानामापत्तीनां स्मृतियुक्तिवलेन खण्डनं श्ुतिसम्मतब्रह्मजगत्कारणत्ववादस्य स्थापनं च कृतम्। अस्मिन् पादे स्थूणानिखननन्यायेन तस्मिन्नेवविषये शिष्यमति दढतरां कत्त

निराकरिष्यन्ते। अस्याध्यायस्य अयं पाद: तर्कपादः कथ्यते। अयं च अन्यपादापे- क्षया विषयव्याख्योभयदष्ट्या भिन्नः। एतत्पादीयसूत्राणि एतत्प्रकटयन्ति यत् तेषां रचना वैदिकसिद्धान्तासम्मतबौद्धादिमतखण्डनार्थ कृत। वर्तते एतैः एतत् प्रतिभाति यत् एतेषां रचनायां सूत्रकारस्य अयमाशयः यत् केवलेन तर्कबलेन विपक्षिसिद्धान्तानां खण्डनं क्रियेत। एतद्दृष्ट्रया किन्तु भाष्याणामनुशीलनेन वयमेतन्निष्कर्षमुपगच्छाम: यत् शंकराचार्य एव इत्थं कर्तु सफल: समजायत। प्रतिपाद्य संकेत :- अस्मिन् पादे- (१) शंकरमते सांख्यादिमतानां दुष्टत्वप्रदर्शनेन वेदान्तसमन्वयस्य विरोधपरिहारः। (२) रामानुजमते प्रतिपक्षतर्काणं वेदान्तवाक्यानुसारिभि: सत्तकैंर्निरा- करणम्। (३) निम्वार्कमते परोक्यु कीनामाभासत्व प्रदर्शनरूपपरपक्षखण्डनम्। (४) मध्वमते वेदान्तविरुद्ध सेश्वर सांख्यादिमतानां निराकरणम् । (५) वल्लभमते श्रुति विरुद्धस्मृतिनिराकरणेन तद्विरोघस्य अर्किचित्क- रत्वम्। सविश्लेषण प्रत्य धिकरणभाष्यपञ्चकसमीक्षणम्- (श१-१०) अस्मिन् अधिकरणे मध्वमतिरिच्य अन्येषां चतुर्णा- मप्याचार्याणां मतेन जगतः कारणत्वे सांख्यस्य विरोध: कृतो वर्तते येन एतत्प्रमाणितं यत् चेतनसाहाय्यमन्तरेण जड़प्रधानस्य सृष्ट किं, कस्मि- अपि कार्ये प्रवृत्ति भवितुं न शक्रोति। द्वितीयस्य सूत्रस्य: शंकरनिम्बार्क- ययोमतेन एतत्तात्पर्य यत् प्रधानस्य कारणत्वम् एतदर्थ सर्वथा अनुपपन्नं

द्वितीय: भभ्याय:

यत् तत् अचेतनम् इति चेतनसाहाय्यमन्तरेण तस्य स्वतःप्रवृत्ति: कस्मि- अपि कार्ये सर्वथा सम्भवरहिता। रामानुजस्य एतत्कथनं यत् अचेतन- कारणं तदैवक्रियाशीलं लच्ष्यते यदा तत चेतनेन प्रेरितं स्यात् दाषिष्टके त्यादि केवलं स्वयं रथप्रासादादिनिर्माणे न समर्थे किन्तु चेतनप्रेरितं सत् तथा कर्तुमलम इति सवैरवगम्यते। चतुर्थसूत्रस्यापि व्याख्या शंकररामानुजवल्लमे भिन्नभिन्ना कृता किन्तु स भेद: अकिंचित्करः। अस्य अधिकरणस्य अन्ते रामानुजेन इत्थं स्वविचारा: अभिव्यकाः यत् निर्विशेषत्रह्मसिद्धान्त: सांख्यसिद्धान्तादप्यधिकानुपयुक्त यतो हि सांख्यम् जननमरणव्यवस्थार्थ पुरुषबहुत्वं स्वीकरोति- जन्ममरणकरणानां प्रतिनियमादयुगपत्प्रवृत्तेश्व। पुरुषबहुत्वं सिद्धं त्रैगुण्यविपर्ययाच्च।।' निविशेषव्रह्मवादी (मायावादी) तदपि न स्वीकरोति 'येऽपि कूट- स्थनित्यनिर्विशेषस्वप्रकाशचिन्मात्रं व्रह्म अविद्यासाक्षित्वेन अपारमार्थि- कबन्धमोक्षभागिति वदन्ति तेषामप्युक्तनीत्या अविद्यासाक्षित्वाध्यासाद्य- संभवादसामंजस्यमेव। इयांस्तु · विशेष:, सांख्या जननमरणप्रतिनियमा- दिव्यवस्थासिद्यथ पुरुषबहुत्वमिच्छन्ति ते तु तरदपे नेच्छन्तीति सुत- राम साम जस्यम्'।२ मध्वा चार्येण प्रथमतश्रतुर्थसूत्रं यावदेकमधिकरणं स्वीकृत्य निरीश्वर- सांख्यस्य तथा पञ्चमं सूत्रं प्रृथगधिकरणं स्वीकृत्य सेश्वर सांख्यस्ग च खण्डनं कृतम। तथैव षष्ठे सूत्रे चार्वाकाणाम मतम्, सप्तमाष्टमयोः प्रकृति- सहायकं पुरुषकतृत्वंच निराकृतम्। तदनन्तरम एकादशं सूत्रं स्वतंत्रमधिकरणम् यत्र ब्रह्मजगत्कारण- वादविरोधे कृतानां वैशेषिकाचेपाणां स्पष्ट निराकरणम्। द्वादशतः सप्तद- शसूतं यावत् पृथगधिकरणम् यत्र वैशेषिकमतखण्डनम्। अस्मिन् मते परमाणुभि: संसाररचना जायते येषु च अदश्रवशात् क्रियाशीलता उत्प- दते । शंकरातिरिक्करन्यभाध्यकारः एकादशसूत्रतः सप्रदशसूत्रं यावत् एक- मेव अधिकरणं स्वीकृत्य तत्र वैशेषिकमनखण्डनं स्वीकृतम्। तृतीयचतुर्थाधिकरणयोः बौद्धानां विभिन्नदाशंनिकसिद्धान्ता निरा- कृताः । तत्र अष्टादशसूत्रतः सप्तविंशसूतं यावत् स्वीकृते तृतीयाधिकरणे सर्वास्तिवादिनाम् (बाद्यार्थवादिनान) वैभाषिकाणं सौतरान्तिकानाश्च

1. सl. का० १८ २. श० मा० पृ० २४ २

१०६

मतमेकं मत्वा तन्निराकरणम्। पतेषामेतन्मतं यत् बाहपदार्थाः आभ्य- न्तरपदार्थाश्च एतदुभयं सत्यम्। अष्टाविंशसूत्रतो दान्रिशत्तमसूत्रं यावत् स्वीकृते चतुर्थे अधिकरणे विज्ञानवादि (योगाचार) मतस्य खण्डनम् एतेषामेतन्मतं यत् निरालम्बनविज्ञानमात्रस्यैव सत्ता वर्तते बाहपदा- र्थास्तु स्वाप्नवस्तुर्वान्मध्या। अस्याधिकरणस्य अन्तिमं सूत्रं रामानुजेन पृथगधिकरणं स्वीकृत्य तत्र माध्यमिकानाम् (शुन्यवादिनाम्) मतं खण्डि- तम्। एतेषामेतन्मत यत् प्रत्येकं वस्तु शून्यम किन्तु दीपशिखावत् संस्कारवशात् क्षणिकविज्ञानधारा एव बाह्यपदार्थरूपे प्रतीयते-अर्थात् यथा दीपकशिखा प्रतिक्षणं नश्यति तथापि तस्या: नैरन्तर्यस्य सततधारा इव वर्तमानत्वात् तत्प्रतीतिः, तथैव बाह्यपदार्था अपि प्रतिक्षणं नश्यन्तिं नेषां विज्ञानधारामात्रं च प्रतीयते। यथा तैलसमाप्तौ दी्पशखा निर्वाति तथैव संस्कारविनाशानन्तरं विज्ञानधारा अपि शाम्यति, इत्थं तन्मान्यतानुसारम् अभावस्य शून्यताया वा प्राप्तिरेव अपवर्गः । शंकरवल्लभानुसारम् अष्टादशसूत्रतः सप्रविंशसूत्रं यावत् सर्वास्ति- वादिनाम् (बाद्यार्थवादिनाम) बौद्धानां मतस्य खण्डनं कृतं वर्तते तथा अष्टाविंशसूत्रतः द्वात्रिशत्तमसूत्रं यावत् योगा चार (विज्ञानवादि) बौद्धानां मतस्य खण्डनन् । अन्तिमसूत्रे सर्वसामान्येनबौद्धमतनिराकृतिः । रामानुजनिम्बाकों च सवथा शंकरेण सहमतौ किन्तु तौ अन्तिमसूत्रे शून्यवादस्य खण्डनं स्वीकुर्वाते एतावान् विशेषः। मध्वाचायेण च अष्टादशसूत्रतः पंचविशसूत्रं यावत् सर्वास्तिवादि- नाम्, षड्विंशसूत्रतः एकोनत्रिशत्तमसूतं यावत् शून्यवादिनाम्, तथा त्रिशत्तमसूत्रतः द्वान्रिशत्तमसृत्रं यावत् विज्ञानवादिनां खण्डनं स्वीकृतम् किन्तु सूत्ररचना एतावद् रहस्यपूर्णा विचित्रा च वर्तते यद् एतत् निश्चेतुं. नितान्तं कठिनं यत् केषु सूत्रेषु कतमो बौद्धसिद्धान्तविशेषो निराकृतः । प्रयमिंशत्तमसूत्रतः षटत्रिशत्तमसूत्रं यावत् जैनसिद्धान्तस्य खण्डनं तथा सप्तत्रिशत्तमसूत्रतः एकचत्वारिंशत्तमसूत्रं यावत् पृथगेकमधिकरणम् यत्र पाशुपतमतं निराकृतं वर्तते। एतत्सिद्धान्तावलम्बिनामेतत्कथनं यत् ईश्वर: विश्वस्य निमित्तकारणमस्ति नतूपादानकारणम्। अस्य पादस्य अन्तिमम् अधिकरणम्-ब्विचत्वारिंशत्तमसूत्रतः पंच- चंत्वारिंशत्तमसूत्रं यावत्-पञ्चरात्र' (भागवत) सम्प्रदायं निर्दिशति।

१. एवमेंकं सारूययोग वेदावारण्यकमेम न। परह्पराअन्येदानि पंचरातं प कच्पते । सदएयं व योगं व सांक्ययोगम्। वेदथारण्यकानि य वेदारम्यकम्,

द्वितीय: स्भ्पाप: ,.0

शंकर वल्लभयोरनुसारं पादस्य शेषभागे अन्यमतषत् एतस्यापि खण्डनं कृतम् किन्तु रामानुजानुसारं द्विचत्वारिंशत्तम-त्रिचत्वारिंशत्तमसूत्रयोः पांचरात्रसम्प्रदाये आक्षेपा: कृता: सन्ति। अन्तिमयो :- चतुन्वत्वारिंश-

परस्पराज्ञान्येतानि एकतत्वप्रतिपादनपरतया एकीभतानि एकं पठचरात्रं कथ्यते (रा० भा० ब्र० सृ० २।२।४१ पृ० २६९) विशेष :- आधुनिकवैष्णवागमानामुत्पासस्तद्विकाषथ तहमादू भकिप्रधानाना रायणीयधर्मादभवरता यो महाभारते पचरत्र-सा्यत-भागवतान्यतमनाम्नोक्रो बतते। त्रोण्यप्येतानि नामानि पर्यायवाचिनीति 'विज्ञानादिभावे या तदत्रतिषेध.' (२२४१) 'बित्रतिषेबाथ्य' (२।२४२) इत्दनयो: म्रहासूत्रपोः श्रीभाष्ये स्वष्टम्। भागमेषु च पाचरात्रशब्दरयेव प्राधान्यम इति प्रसिद्धा भ्रोत्तरशतदेष्गबागमा: पांचरात्रागमा उच्यन्ते ।

(१) महाभारतस्य शान्तिपर्वणि नारायणन इवमुख्ात् स्वयमुदोतः चतुर्वेद- सास्खय-योगसमावेशः भयं पञबगत्रशब्दो महोपनिषन्नाम्ना प्रसिद्ध :- इदं महोपनिषदं चतुर्वेदसमन्वितम्। साठ्ययोगकृतं रेन पञचरात्रानुशन्दितम् ।। [म० भा० शा० भ्. ३२९/१२]

रात्रं य ह्ञानवचनं ज्ञानं पक्चविर्ध स्मृतम्। [नारदपसरात्रम् १४४ ] भतः परंमतत्व मुक्ति-भुक्ति योग-संसारनामकविषय पथ्कुनिरूपणेन स्रस्य एतन्राम प्रसिडम्। सहि्युमन्यसंहितार्या नारदपश्रात्रनिर्दिष्टम उपरिष्ठाद् ठक्तमेव मतं स्वीकृतम्। (३) पममनन्त्रानुसारेण पवरात्रनाम्नो रहव्यम् सश्य शाश्तत्य उन्कृष्टता महनीयता च आाश्रयति। यत्त्त्रसमक्षं पश्चतराणि महान्त्यपि शाम्ाणि रात्रेयनते तदिदं शाख्त्रं पठचरात्रम्- पञ्चेत राणि शःस्राणि रात्रीयन्ते महानत्यपि। तस्सन्निमी समाड्यासी तेन कोडे प्रबती॥। [पागतम्त्रम '] (४) विष्णुसंदितानुसारेण पकवमदाभुतानि, शब्दादयस्तव्गुणा या पक्ष- रात्रयः। यच्छालाण्ययनेन व तदधिनाशय मह्ञानानवकारिनाशक तच्छाल्मेव पसरात्रम्। तथाहि- रत्रयो गोबरा: पत्र शब्दादिविषयात्मिका:। महाभतास्मिका वाषि पश्चरात्रमिदं तता।।

महासूत्रप्मुख माध्यपस कप्रमीक्षणम्

त्तम-पंचचत्वारिंशत्तमसूत्रयोश् तदाक्षेपनिराकरणपूर्व के सूत्रकार सम्मत- भागवतसम्प्रदायस्य स्थापना कृता दश्यते'। निम्बार्कस्तु शंकररामानुजयो: नान्यतरेणापि सहमतः इत्यस्मिन्न- धिकरणे शक्तिसिद्धान्तस्य निराकरणं स्वीकृतवान्। इदमेतस्य तांत्पर्य यत् शक्तिरेव केवलं चेतना सैव च एकाकिनी विश्वरचने समर्था। मध्वाचार्येण अपि निम्बार्कस्य पद्धतिरनुसृता। उक्ताधिकरणे स्व-स्व-सिद्धान्तानुसारं कृतेपु अथेषु एतत्तु निविवादं यत् शक्तिसिद्धान्तस्य श्रुत्यसम्मतत्वात् अस्मिन्नधिकरणे तत्स्वीकृतिः न कथमपि सूत्रकारसम्मता आकलयितुमुपपद्यते। शंकररामानुजवल्लभेपु कतमस्य अर्थः सम्यगुपपद्यते एतन्निश्चेतुं दुष्करम्; विशेषेण च एतद् दष्टया यत् एतदधिकरणम् भागवतमतं निराकरोति संस्थापर्यत वा। चतुश्चत्वारिशत्त मसूत्रस्यार्थः शंकरेण रामानुजेन च स्वसिद्धान्तानुसारं भिन्नभिन्नः कृतः किन्तु कतरो गृह्येत इत्यत्र न किमपि द्रढीयः प्रमाणम्। तथापि मूलमहाभारतस्य ब्रह्मसूत्राणां च कर्त्ता बादरायणापरनामा कृष्णद्वैपायनो व्यास एव इति मन्यमानानां मते रामानुजस्यैवार्थेः अधि-

थिंतो वर्तते। कोपयुकः। यतो हि उभयत्रापि पांचरात्र (भागवत) सिद्धान्तः सम-

ये तु महाभारते योगसांख्यादिसिद्धान्तानां प्रशंसनेन ब्रह्मसूत्रेषु च तेषां खण्डनेन महाभारतस्य ब्रह्मसूत्राणां च कर्त्ता भिन्न इति प्रमाण- यन्ति तभ्न, वर्तमानमहाभारतं हि मूलमहाभारतस्य समुपव्ृंहितं रूपम्।

सवाप्य तु परं तेजो यत्रैताः पक्च रात्रयः। नश्यन्ति पकचरात्रं तत् सर्वाज्ञानविनाशनम्। [परमसंदिता० १३९-४०] भागवतधर्म: कर्थ पांचरात्रनम लेभे एतन् वक्तुं दुःशकम। पद्ममंद्ितायाम् (१११७) सध्य शब्दस्येत्थं व्याक्या कृता पर्तते-यः विद्ान्त: शेष-योग- सारूपनौद्धारहतैतच्छाखपंचक रत्रिमयं विषते अर्धान् तद्सत्यमिति प्रमाणीकृत्प अन्धकारे प्रक्षिपति स पांचरात्र कथ्यते। स्यादेतत्, व्यूदसिद्धान्तानुसारं वासु देव संकर्षण- प्रयम्ननिरुद्धब्रह्मणमेतसस्वपंयकाधारे जैवास्य पाचरत्रेत नामप्रच लितम्। फळतः एतद्विषये नायावधि किमपि निववितरूपेण बकतुं शकयते। 1. 'शारीर्के व मखूयोकतंत्वानामम्रह्मात्मकतामात्रं निरांकृतत् न स्वरूपम् इति जिनसुगतामिह्टिततस्ययत् सर्ष न बहिष्कार्यम' [रामानुजमाध्यम् १।१.४२ पृ. १६८-६९ ]

द्वितीय: प्रभ्याय: १०९

मूलभारतं च ऐतिहासिकम्रन्थ आसीत् न त्वौपदेशिक:, सम्भवतः, व्यासेन अस्य 'जय' इति नाम कृतमासीत् एतदस्य अष्टादशपर्वणः 'जयनामेतिहासोऽयम्' इति वाक्येन, प्रत्येकपर्वारम्भे- नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम । देवीं सरस्वतीं चैवर ततो जयमुदीरयेत्।। इत्यत्र समायातेन 'जय' शब्देन च प्रमाणीक्रियते। अस्य विकासस्य त्रयो विशिशाः काला: परिलद्यन्ते- मन्वादि भारतं केचित् अस्तिकादि तथा परे। तथा परिघरावन्ये विप्रा: सम्यगधीयते॥ एतेषु त्रिषु कदाचित् मूलप्रन्थः परिचरोपाख्यानात् प्रारभ्यते' ! एतस्य सर्वस्य अयमभिप्रायः यत् मूलावस्थायां महाभारतम इति- हास:, पुराणम आख्यानं वा मन्यते स्म। कालक्रमानुसारेण अन्यैविद्ठ- द्विरपि तत्र विभिन्ना विषयाः प्रक्षिप्ताः इत्यथ स आचारविषयकोपदेशानाम्, विभिनवाशंनिकाद्यनेकविषयाणां च प्रसषप्त्वेन समुपब्चृंहितो विश्वकोष: सम्पन्न: । एतदीयविषयाणां प्रक्षिप्त्वेनानेकजनकर्तृत्वे अवयुत्यानुवादरूपेण वृत्रकथा प्रमाणत्वेनोपन्यस्यते। या च विभिन्नपर्वसु विभिन्नरूपेणो- पलभ्यते,

द्वितीयाध्यायस्य तृतीय: पाद: पादपरिचय :- वेदान्तशासत्रे ब्रह्मणो यल्लक्षणमुक्तम् तत्र स्मृति- तर्क-युक्तिभिः प्रतीयमानो विरोध: सनिर्णयमस्याध्यायस्य प्रथमे पादे समाहित: । द्वितीयस्मिन् पादे च ततः, स्व्रसिद्धान्तसिद्ष्यर्थमनीश्वर- वादिनास्तिकसिद्धान्तानाप, ईश्वरवादिनामपि च तदुपादानकारण- ममन्यमानानां सिद्धान्तानां सयुक्तिकनिराकरणं कृतम् ततः भागवत- मते अस्य ग्रन्थस्य सिद्धान्तेन सह प्रतीयमानं विरोधं समाधाय तत्पाद- स्य पूर्तिः कृता। इदानीं पूर्वप्रतिज्ञानुसारं परव्रह्मणः समस्तप्रपञ्चस्य

१. संस्कृतसाहित्यस्य इतिहासः (हंसराजः) पृ० ३६ २. दष्टम्यम् उद्योग• १०:२७-३१, शां २७९/१३-२१, बन० १०१/१५. इत्यादि।

म्रहासूत्र प्रमुख माध्य पत्र कसमीक्षणम्

अभिन्ननिमित्तोपादानकारणस्त्रीकृती प्रतीयमानं अ्रुतिवाक्यविरोधं समा- धातुं तृतीयपादस्यारम्भः । अस्याद्येषु पश्चदशसूत्रेषु अस्य प्रश्नस्य पत्तरं विवेचितम् यत् आकाशादितत्वानि, येभ्यश् प्रपश्वात्मकसंसारस्य रचना स्वीक्रियते, ब्रह्मवत् नित्यानि सन्ति अथवा तान्यपि ब्रह्मण: उत्पद्य नियतसमये तत्रैव विलीयन्ते। पादस्य शेषभागे जीवात्मनो निरूपणं कृतं वर्तते। प्रतिपाद्यसंकेत :- अस्मिन् पादे- (१) शंकरमते पूर्वभागेन पंचमहाभूतभ्रुतीनामुत्तरभागेन च जीव- श्रतीनां परस्परविरोधपरिहारः । (२) रामानुजमते आकाशादे: कार्यत्त्रनिरूपणम्। (३) निम्बार्कमते ब्रह्मकार्यवियदाद्युत्पत्तौ जीवविषये च श्रुतीनामविरोध- प्रदर्शनम्। (४) मध्वमते चापि वियदादयुत्पत्तौ जीवविषये च केवलभुत्यविरोध- प्रदर्शनम्। (५) स्थूलशरीरनिष्पादक्कभूतोत्पत्तिक्र मादिकाेचारपूर्वकं सर्वं प्रक्मोति- वादे जडानाम्, जीवानां च ब्रह्मत्वाद् जडजीवसम्बन्धिविरुद्धां- शनिराकरणम्। सविश्लेषण प्रत्यधिकरणभाष्यपंचकसमीक्षणम्- (२३१-७) इदमधिकरणमेतत्सूचयति यद् आकाशो न ब्रह्मवत् नित्य: अपि तु सं श्रक्मण उत्पद्यते। (शशद) आकाशवद् वायुरपि ब्रह्मण उत्पद्यते इत्यस्य प्रकरण- स्य अर्थः। (२३६) केवलं ऋ्रद्ैव नित्यमिति प्रतिपाद्यत्यस्मिम्नधिकरणे एतन्निर्णीतं यत् यस्य पाब्रह्मपरमात्मनः श्रुतिषु स्थले स्थले 'सत्' नाम्ना वर्णनमुपलभ्यते यच्च अस्य जडचेतनात्मकजगत: परमं कारणं स्वीकृतम् तद् अतिरिच्य अस्मिन् जगति न करिमपि अन्यद् एवं भूतं तत्वं यदुत्पत्तिशीलं न भवेत्। रामानुजेन पतेषां नवानामपि सूत्राणाम् एकम् अधिकरणं स्वीकृतम् अन्ये सर्वे आचार्या: शंकरेण सहमताः।

द्वितीय: भध्वाय:

एतदमे दशमैकादशद्वादशसूत्राणांम पकैकसूत्रैकैकाधिकरणत्रये क्रमशः एतत्प्रदर्शितं यत् वायोस्तेजसः, तेजसः अपाम्, अद्भ्यक्ञ प्रथित्याः उत्पत्ति जाता। त्रयोदशं सूत्रमेतत्प्रतिपादर्यात यत् द्वादशसूत्रं यावत् आकाशादित- त्वानां या उत्पत्ति: प्रतिपादिता तत्र यद्यपि ब्रह्मण: आकाशस्य, साक्षा दुत्पत्ति प्रतिपाद्य अग्रे क्रमशः वायोः, तेजसः अपाम् प्रथिव्याश्च उत्पत्ति- रुक्ता वतते तथापि मुख्यरूपेण सर्वेषां रचयिता स एव परब्रह्मपरमात्मा अस्ति नान्य इति बोद्धव्यम्। चतुरदशं सूत्रमेतत्प्रतिपादयति यत आकाशादितत्वानां विलयनं तेषामुत्पत्तिक्रमेण जायते-यस्य यस्मादुत्पत्तिस्तस्य तत्रैव प्रलये विलयनम, इत्येवं रीत्या अन्ते पुनरप्येक मात्रं ब्रह्म अवशिष्टं संजायते। पंचदशसूत्रे एतत्प्रतिपादितं वर्तते यत् प्राणाः, मनः सर्वेन्द्रियाणि च भौतिकानीति तेषां सर्वेषाभेतेषु भूतेषु एव अन्तर्भूतत्वात् ते पृथगुत्प्त्ति- क्रम न अपेक्षन्ते । फलस्वरूपम्- 'एतम्माब्जायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि च। खं वायुर्ड्योतिराप: पृथिवी विश्वस्य धारिणी॥। इति मुण्डकोपनिषदि यत् प्राणादीनाम् आकाशादे: प्राक्तू श्रवणम् तेन इत्थं नाकलनीयं यत् आत्मनः आकाशात पूर्व प्राणानामुत्पत्तिकथ- नात 'एतस्मादात्मनः आकाशः सम्भूतः' इति भ्रुत्या विरोधः । यतो हि 'अन्नमय हि सौम्य मनः आपोमयः प्राणः, तेजोमयी वाक' अत्र प्राणादीनां भौतिकत्वं श्रूयते। अतस्तेषां तत्रैवान्तर्भूतत्वात् न तेषां पृथगुत्पत्तिक्रमापेक्षा वतते । उक्तमुण्डकोपनिर्षाद् 'आकाशाद् वायु: वायोरग्निः इत्यादिवत् तेषां क्रमो नोकः, आत्मनः केवलं तेषां सर्वेषा- सुत्पत्तिरेव उक्त्ा अतो भूतसृष्टिवाक्यैः न कथर्माप तद्विरोधः। प्राणा- दीनां हि यस्मिन् र्यास्मिन् तत्वे अन्तर्भाव: तेन तेनैव सह तेषामुत्पत्ति- र्विनाशश्च जायते। इत्थं शंकरानुसारं दशमसूदत: पंचद्शसूत्ं यावत् अधिकरणषट्कम्। वल्लभेनापि एतदेव स्वीकृतम्। रामानुजाचार्येण दशमसूत्रतः पंचदशसूत्रं यावत् एकमेवाधिकरणं स्वीकृतम् द्वादशे सूत्रे च 'पृथिवी' एतावत् पृथक् सूत्रम् 'अधिकाररूप- शब्दान्तरेभ्य: एतावच्च पृथक सूत्रं मत्वा उत्तरोत्तरतत्वानामुत्पत्ति पूर्वपूर्वतत्वेभ्यः अभ्युपगत्य पूर्वपक्षं स्थापयन् 'तद्भिष्यानादेव तु

१९२

तल्लिंगात्स:' इत्यस्मिन् सूत्रे सिद्धान्तपक्षरूपेण सर्वेषामुत्पत्तिः ब्रह्मण: स्वीकृता। तथा हि- 'अ यते च सर्वशरीरकत्वेन सर्वात्मकत्वं परस्य ब्रह्मणः अन्तर्यामि- ब्राह्मणे, 'यः परृथिव्यां ति्ठन्, यः अप्सु तिष्ठन्' इत्यादि। सुबालोप- निषदि च यस्य प्रथिवी शरीरम ...... यस्य बुद्धि शरीरम्" इत्यादि। निम्बार्केणापि रामानुजवत् दशमसूत्रतः त्रयोदशसूत्रं यावत् एकमे- वाधिकरणमभ्युपगच्छता तत्र दशमतः द्वादशं यावत् पूर्वपक्षत्वेन त्रयोदशं च सूत्रं सिद्धान्तपक्षत्वेन स्वीकृतम् 'चतुर्देशं पंचदशं च सूत्रद्वयं किन्तु. तेन पृथगधिकरणं स्वोकृत्य शंकरवत् व्याख्यातम्' मध्वाचार्यण दशमसूत्रतः चवदशसूत्रं यावत् अधिकरणपंचकं स्वीकृतम् किन्तु दशमे द्वादश-द्वादश सूत्राणां तेनेत्थ व्याख्या कृता यत् आकाशादिभूता नामुत्पत्तिर्विष्णो: संजायते तथा त्रयोदशसूत्रे एतत् प्रति- पादितं यत् सृष्टेः प्रलयः अपि विष्णुना एव क्रियते न तु रुद्रादिना। सृष्ट्रयादिकं समस्तं तु विष्णोरेवपदात् भवेत्'।२ x X X अक्षरात्परमादेव सर्वमुत्पनते क्रमात्।3 व्युत्क्रमादू विलयश्चैव तस्मिन्नेव परात्मनि॥ X x कर्त्ता प्राणादिकस्यास्य हन्ता भूम्यादिकस्य च। : x

यः क्रमाद् व्युत्क्माच्चेव स हरिः पर उच्यते"॥ एतन्मते पंचदशषोडशसूत्रयोरेकमेव अधिकरणं तत्र पंचदशे पूर्वपक्ष: । षोडशे च सिद्धान्तपक्षो निरूपित: । षोडशतः अम्रे अवशिष्टे सम्पूर्णपादे जीवनिरूणं वतते। एष भाग: सत्यन्तमहत्वपूर्णः। यतो हि पंचाप्याचार्या: एतननिर्विवादम् स्वीकुर्षन्ति यद जीव: अजन्मा नित्यव्ास्ते-'अजो नित्यः "शामतोऽयं पुराण:' । तद्विषये प्रतिपादितं च जननमरणादि वस्तुतः जीवात्मनः शरोरविषयकम्- 'जीवापेतं बाव किलेदं म्रियते न जीवो म्रियते', 'सवा अयं पुरुषो जायमान: शरीरमभिसम्पद्यमान: स उत्क्ामन् न्रियमाण :... "। षोडश- 1. रामानुजभाध्यम् पृ० २७२ २. मध्यभाव्ये ए्कन्द्रपुराणवयनम् पृ० ८% ३. तत्रैव चतरर्पेंदशिखावचनम् पृ० ८१ ४. तत्रैव भावकवेयश्ुतिषचनम् पृ० ८२ ५. र० १/२/१८ ६. छा. ६/११।३ ७. पृ० उ० ४१२।८

द्वितीय: भभ्याय:

सूत्रस्य इदमेव तात्पर्यम्, शंकर-निम्बार्क-वल्लमैन्धापि एतदेव अक्षरशः प्रतिपादितम्। रामानुजानुसारम् पतत् सूत्रम सप्रदशम् पूर्वाधिकरणस्येव-यत्र च तेजोऽबन्नादीनां ब्रह्मसरूपता प्रमाणिता वतते-अंशमात्रं च तेन, अत्र 'भाकत' इत्यत्र 'अभाक्त' एवं विचछिय्य अन्य एव अर्थ: कृतः । तस्येदं तात्पर्य यत् यदि तेजोऽबन्नादय: सर्वे शब्दाः ब्रह्मवाचका: तदा भिन्नभिन्नशब्देभ्य: प्रतीयमानो व्यपदेश: कथं संगच्छ्ेत, अस्य प्रश्न- स्यात्र समाधानं यत् तत्तच्छव्दैस्तत्तद्वस्तुव्यपदेश: अमाफ: (मुख्यः) ब्रह्मव्यपदेश: (ब्रह्मवाचकता) च. भाक्तः (अमुख्यः, गौण इति यावत्), स्वीकृतो भव्रेत्-'अथ चराचरव्यपाश्रयः तव्व्यपदेश :- तद्वाचिशब्द:, चराचरवाचिशब्दो ब्रह्मणि अभाक: मुख्य एव, 'अनेन जीवेनात्मना प्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणि' इत्यादिना सर्वशब्दानां वाचकभावस्य तथावगतत्वात् । अथवा तेज:प्रभृतिभि: शब्दैस्तरद्वस्तु- मात्रवाचितया (व्युत्पन्नः) ब्रह्मणो व्यपदेशो भाकत कृतः स्यात्। किन्तु एवं विच्छेदे सूत्रार्थः सातिशयगूढः सम्पद्यते इति समुचितो न प्रतिभाति। एवमेव मध्वाचार्यस्याप्यर्थो न सन्तोषावहः। यतो हि तेनैतत पूर्व- सूत्रैरेव सम्बद्धीकृत्य अन्रापि पूर्ववदेव उत्पत्तिक्रमनिर्देशमभ्युपगत्य इत्थमर्थः कृत :- 'मनसन्च विज्ञानमिति व्यपदेशश्चराचरेष्वालोचनादू विज्ञानं भवतीति भागापेक्षया स्यात्, न विज्ञानत्वापेक्षया। स्कान्दे च- पर/दव्यक्तमुत्पन्नमव्यक्तात्तु महांस्तथा। विज्ञानतत्त्वं महतः समुत्पन्नं चतुमुखात्। विज्ञानतत्त्वात्तु मनो मनस्तत्त्वात्त खादिकम । एवं बाद्या परा सृष्टिरन्तस्तद्ष्यक्त्यपेक्षया।। विपरीतक्रमो ज्ञेयो यस्मादन्ते हरेदेशि:3।। अर्थात् मनसो विज्ञानोत्पत्तेनेंदं तात्पर्य यत् विज्ञानं मनस उत्पद्यते अपि तु अस्य अयमेव भावो यत् चराचरविषयकचिन्तनादू ज्ञान- सुत्पद्यते। इत्थं च अयमर्थः केवलम् आरोपित एवार्थ: न तु शब्दानां वास्त- विकः अर्थः इति तदरुचौ हेतु:।

१. छा. ६।३/२ २. श्रीभाध्यम् पृ० २७४ ३. मध्यमाध्ये सकन्दपुराणवचनम् पृ०. ८२ ८प्र०

म्रहमसूत्र प्रमुखमाष्मपवकसमीक्षणम् (२३१७) अस्य सूत्रस्य इदं तात्पर्य यत् जीवात्मा आकाशादि- वत् नोत्पयते यतो हि उत्पत्तिप्रकरणे तदुत्पत्तिरन श्रयते । किं च, 'न जीवो 'त्रियते' 'न जायते त्रियते वा विपश्चित्", अजो नित्यः शान्- तोडयं पुराण:, 'तत् सृष्ट्वा तदेवानुप्रावि"शत्', 'अनेन जीवेनात्मनाS- नुभविश्य नामरूपे व्याकर"वाणि', 'तत्त्व मसि', 'अहं "ब्रह्मास्मि', 'अयमात्मा ब्रह्म 'सर्वात्मभूः', इत्येवमाद्याः नित्यत्ववादिन्यः भुतयो जीवस्योत्पत्ति प्रतिबष्नन्ति। यदि चेत्थं प्रतिपायते यत्- 'यथा सुदीप्रात्पावकादू बिस्फुलिंगा सहस्रशः प्रभवन्ते सरूपाः। वथाक्षरादू विविधा: सौम्य भाषा: प्रजायम्ते तत्र चैवापयान्ति॥।१॥ ..

इत्यादिभ्युतयो जीवात्मनः उत्पत्ति प्रलयं च प्रतिपाद्यन्ति, जीवो हि ब्रहणो विभक इति विकारः' तदा पतस्य एतत्समाधानं यत् वस्तु- गत्या स न तस्माद विभकः। 'एको देवः सर्वभूतेषु गूढः सर्वव्यापी सर्व- भूतान्तरात्मा" इत्यादिश्तिभिर्हि एतत्स्पष्टीकृतं यत् यथा आकाशस्य विभागो घटादिसम्बन्घेन भासते तथव बुद्ध्यादयुपाधिसम्ब्घेन अयं जीव: प्रविभक्क प्रतीयते, 'स वा अयमात्मा ब्रह्म विज्ञानमयो मनोमयः प्राणमयश्क्षुर्मयः श्रोत्रमयः"' इत्यादिशास्त्रम् 'अविकृतम् एकम् अपि ब्रह्म एव अनेकबुद्ध्यादिमयम्' एतत्प्रदर्शयति। अत्र शंकरनिम्बार्काभ्याम न आत्मा अश्रुते: इति पदच्छेद: स्वीकृत: रामानुजमष्ववज्जभैश्च न आत्मा श्रुतेः इत्थम्, किन्तु सूत्रार्थः उभयत्र समानः । मथ्वाचार्यमतिरिच्य अन्येषां चतुर्णामा चार्याणां जीवात्मनः अनुत्पत्तौ एकमत्यम् , मण्वमते अस्य अयमर्थ :- आत्मा (परमात्मा) न नश्यति नापि चान्यस्मिन् लीयते 'परमात्मापि न विलीयते'," अस्यां दशायाम् सुतराम् एतत्स्पष्टं यत् एतत्पूर्वसूत्रस्य रामानुजेन कृतः अर्थ: नितराम् अस्वाभाविकः जीवात्मन: उत्पन्तेः अस्वीकृतिर्हि सतर्कमेतत्समर्थयति

१. छा. ६।११।३ १. क. २१८ ३. तत्रैष १।२।१८ ४. तै० ड. ३।६।१ ५. छा० ६।३।२ ६. शा० ६१८१७ ७. ृृ. १/४1१- ८. सृ. उ० २१४/१९ १. सुं. १1१/१ १०. रवे० ६1११ १२. म० मा० पृ० ८३

द्वितीय: सभ्बाब:

यत् जीवात्मनो विषये यत् जननमरणादि प्रतिपादितं तत वस्तुगत्या भौतिकशरीरस्य कृते वर्तते। अष्टादशसूत्रस्य 'शोऽत एव' इत्यस्य शंकरेण अयमर्थ: कृतः-'म: चैतन्यः अयमात्मा अत एव यस्मादेव नोत्पद्यते परमेव ब्रझ्म अविकृतम् उपाधिसम्पर्काज्जीवभावेन अवतिष्ठते। परस्य हि ब्रह्मण: चैतन्यस्वरूप- त्वमाम्नातम्-'विज्ञानमानन्दं ब्रझ्म" 'सत्यं ्ञानमनन्तं' ब्रह्म' इत्येवं- रूपासु झ्ुतिषु, अथ यो वेदेदं जिघ्राणीति स आत्मा 'इति च सवैः कर्णवार: इदं वेद, इदं वेद इति विज्ञानेनानुसन्धानात् तद्ूपत्वसिद्धि:। इति नित्व चैतन्यस्वरूप एवात्मेति निश्धितुम: एतेनैतत्सिष्यति यत् शंकरमते ज्ञानम, विज्ञानमेव आत्मा (बर्म)। रामानुजनिम्वार्क- योस्तात्पर्यम् पतद् यत् शशब्दस्य अर्थ- ज्ञानस्वरूपत्वे सति ज्ञानाभयः अस्ति। निम्बार्केण शंकरवत् पतत् पृथगधिकरणं स्वीकृतम् किन्तु रामानुजेन एतद्भिमेण सम्बद्म्' रामानुजनिम्बार्कवत् वल्लभेन अपि एतव् स्वीक्रियते यत् ज्ञानं चैतन्यं च जीवात्मनो गुणः तथा पूर्षपक्षरूपेण सूत्रस्य अयमर्थो मन्यते यत् जीवो ज्ञानस्वरूप इति स्वयं ब्रह्म। ब्रह्मजीवयोर्मेदो मायौपाधिक: किन्तु जीवो वस्तुगत्या ब्रह्मण: अंशः एवं ब्रह्मणा तथैव सम्बद्धो यथा अग्नेर्निःसृतः स्फुलिंगः अमिना सम्बद्ो वरतते। एतत् सिद्धान्तं खण्डयता च तेन (वल्लभेन) विशिष्टमेव विवरणं प्रदत्तम्-'तस्मात्तदंशस्य तद्व्यपदेशवाक्यमात्रं स्वीकृत्य शिष्टपरि- अरहार्थ माध्यमिकस्यैवापरावतारो नितरां सद्भिरपेच्यः। यद्यप्यन्ते तेन जीवात्मा ज्ञः (ज्ञाता) अभ्युपगत इति स्थूलरूपेण न कश्चिदपि भेदस्तथापि एवं स्वीकृतौ सुदूराकृष्टः अयमर्थ: सम्पद्यते इत्यत्र न सन्देहलेशः । मध्वाचार्येण चास्य सर्वथा अन्य एव एवम् अर्थः स्वीकृत: यत् जीवात्मनः उत्पत्तिः परमात्मनो जायते। एतदमे तेन एकं नवीनं सूत्रम् 'युक्रेश्र' एतत्-यब न अन्यस्मिन् कस्मिन्नपि भाष्ये उपलभ्यते- पठित्वा तस्य अयमर्थ: स्वीकृत: यत् अन्यथा यद्यपि जीवात्मा नित्यः, अजन्मा च वर्तते तथापि औपाधिकरूपेण तस्य शरीरादिधारणं सर्वयोचितं युक्िसंगतं च प्रतीयते। मष्वाचार्यस्य अयमर्थ: स्वस्मिन्रंशे समुचित: अपि क्लिष्टकल्पनाकलितत्वात् न सन्तोष जनकतामावहति। १. १ृ० २।९/१८ २. तै० ३1१।१ २. ग. ८/१११४ ४. शो० मा० पृ० १४१०-३१ (अ० प्र. सं.) ५. पयुभाध्यम् १३/१८ पृ० १७१ (कळकता संस्करणम् )

११६ म्रहासूत्र प्रमुखमाम्यपंत्रकससीक्षणम्

शंकर-रामानुज-निम्बार्केंषु अन्तिमयो: सिद्धान्तो मान्य: । यतो हि जानातीति ज्ञः इति विभ्रह्देण उत्पन्नस्य कर्तृकप्रत्ययान्तज्ञशब्दस्य 'ज्ञाता' अर्थः न तु ज्ञानम्। किंच यदि सूत्रकारस्य तात्पय शंकरवत् 'ज्ञ' इत्यस्य ज्ञानार्थे, इत्थं तस्य ब्रह्मणा सह ऐक्ये च अभविष्यत् तदा निःसन्देहं सूत्रकार: तत्सूत्रम् 'ज्ञानमत एव' एवम् अरचयिष्यत्। एवमेव आर्थिकविभिन्नता एतद्गरिमाधिकरणे एकोनविंशसूत्रतः द्वात्रिशत्तमसूत्रं यावद् वर्तते। जीवात्मनो ज्ञानस्य तन्नित्यताया्य समी- क्षणे प्रकृत्या अयं प्रश्न: समुत्पद्यते-किं जीवात्मा विभु: मध्यम- परिणामः, अणुपरिमाणो वा ? यतो हि 'सर्वव्यापी सर्वभूतान्त- रात्मा" 'स वा एष महानज' आत्मा', "आकाशवत्सर्वगतश्च नित्यः' इत्यादिश्ुतय: तस्य विभुत्वं प्रतिपादयन्ति' । तथा 'एषोऽणुरात्मा चेतसा" वेदितव्य: इत्यादिश्ुतय: तस्याणुत्वं प्रकटयन्ति। अस्यां परिस्थि- त्यां कतरत् मन्येत इति। यावत्सूत्राक्षरार्थानां सम्बन्ध: तावत् सर्वेषां भाष्यकाराणामैकमत्यम्। किन्तु अधिकरणीयसर्वंसूत्रार्थेषु सामान्यरूपेण दष्टिप्रक्षिप्त्या अवगम्यते यत् स्थूलरूपेण सर्वेषां मान्यता विभिन्नाः । एकोन विशसूत्रतः अष्टाविंशसूत्रं यावत सर्वाणि सूत्राणि बीवात्मनः प्णुश्ष निमधि- न्वन्ति। एवं शंकशतिरिकाः अन्ये सर्वमाध्यकारा: सिद्वान्तपक्षमाकलयन्ति। किन्तु शंकरः इमं पूर्वपक्षं मत्वा एकोनत्रिशत्तमत: दान्रिशत्तमसूत्रं यावत् निराकृतवान्। कतरञ्चानयोरुचितः इति निर्णयात्पूर्व सूत्रार्थषु किंचिद्- दृष्टिपातः आवश्यक :- एकोनविशसूत्रतः अष्टाविंशसूत्रं यावदू व्याख्यातानां सूत्राणामर्थेषु सर्वेषाम आचार्याणाम् ऐकमत्यम्। अन्तरं केवलमेतावद् वर्तते यत् रामानुजनिन्बार्कों 'व्यतिरेको गन्धवत् तथा च दर्शयति' एतावदेकं सूत्रं स्वीकुरुतः, शकरवश्ळभयोमते चैतत्सूत्रद्वयम्'। मुख्यमतभेदस्तु 'तद्गुणसारत्वात्त तद्व्यपदेशः प्राज्ञवत्' अस्य सूत्रस्यार्थे वर्तते, यस्यायमक्षरार्थ :- 'किन्तु स चासौ गुणः तद्गुणः तस्य; ते च ते गुणा तद्गुणा: तेनाम् ; तस्य गुणा: तद्गुणा: तेषाम् वा सारत्वात् (सारभूतत्वात्) प्राश्ञवत् तस्मिन् तत्र वा व्यवहारः। शंकरमते अस्मिन् सूत्रे सिद्धान्त- पक्षस्य प्रतिपादनम्।तेन च अत्र जीवात्मनः अणुत्वं निराकृत्म्"। १. रवे० ६।११ 1३. तै. २1१1१ २. दृ० उ० ४१४।२२ ४. मु० २1१1९ ५. वषय्यम् म० सू० २:३।२९.शा० भा०

द्वितीय: अभ्याय: ११७

रामानुजाचार्येण चेदं सूत्रमित्थ व्याख्यातम्-जीवः यद्यपि ज्ञाता तथापि स ज्ञानमेतदर्थमुच्यते यत् ज्ञानम् प्राज्ञस्य अर्थात् जीवस्य सारभूतो गुणः । 'सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म' इति विपश्चितः प्राज्ञस्य ज्ञान- शब्देन व्यपदेशः । सह ब्रह्मणा विपश्चिता, यः सर्वज्ञः' इत्यादिषु प्राज्ञस्य ज्ञानं सारभूतो गुण: इति विज्ञायते'।' अत्रैतत्स्मर्तव्यं यदस्मिन्नधिकरणे रामानुजेन 'शोऽत एव एतत्सूत्रमपि अनुसम्बद्ध मन्यते। तस्य चेदं कथनं यत् आत्मा यदि स्वभावतः ज्ञाता विभुव्ध भवेत् तदा प्रत्येकस्थले तस्य वर्तमानतया प्रत्येकवस्तुनस्तस्य ज्ञातृत्वं स्वीकर्तव्यं स्यात्' अस्य आच्षेपस्येत्थं निराकरणं यत् जीवात्मा न विभुरपि तु स. अणुपरिमाण: विभुत्वे च तस्य सर्वदा विषयप्रत्यक्षत्वं स्यादथ च समस्तविषयाणां तन्मयत्वात् तस्य ज्ञानस्य कश्िद् विषय एव न अवशिष्यादिति सर्वदा तस्य विषयाप्रत्यक्षत्वं सम्पद्येत। निम्बार्कः अवि रामानुषवदेव जावाणुत्वपक्षपाती किन्तु अनेन अन्तिम- चतुःसूत्र्या: व्याख्या अन्यथा कृता दश्यते। जीवो यद्यपि वस्तुतः अणु- स्तथापि यदा कदा तस्मिन् विभुत्वेन व्यपदेशः । यतो हि ज्ञानं यच्च विभु अस्ति, तस्य सारभूतो गुण :- जीवे गुणिनि, यदा कदा एत- दर्य विभुत्वव्यपदेश: (व्यवहारः ) यत् तस्य यो गुणो ज्ञानं तद्िसु वतते। तस्य चायं ज्ञानरूपो गुणः सर्वदा, सर्वपरिस्थितिषुच तस्मिन्नेव तिष्ठत, गुणगुणिनामयुतसिद्धत्वात्। आम् , एतदवश्यं यत् कदाचिद् ज्ञानरूपी स गुण: उद्भूतो भवति कदाचिच्च अनुद्भूतः । अन्यथा यदि जीव: प्रकृत्या विभुर्मन्यते तदा तस्य बन्घमोक्षौ असम्भवौ स्याताम् अथ च सवेदा स्याताम्। स्वगुणस्य ज्ञानस्य विभुत्वेन यदा कदा जीव- स्यापि विभुत्वात् तस्मिन् विभौ परमात्मनि च इदमेव अन्तरं यद् ब्रह्म प्रकृत्या गुणैश्चापीत्थमुभयप्रकारेण विभु: जीवश्च अणुर्भवन्नपि केवलं स्वगुणैविभुरेतावानुभयो: विशेषः । तथाहि-'बृह्न्तो गुणा यस्मिन्निति ब्रद्ेति प्राज्ञवदात्मा विभुगुणत्वात् 'नित्यं विभुम्-' इति व्यपदिष्टः, सष्टान्ते बृह्देव प्राज्ो गुणैरपि बृहद् भवति, दार्शन्ते तु जीवः अणुपरि- माणको गुणेन विभुरिति विशेष:" ।

१. दरसध्यम् न. सू० श्रीमाण्यम् २१३१९ पृ० १७८ १. नि० मा० पृ• १६६

११८

वल्छभमतेन अन्तिमानां चतुर्णा सूत्राणामर्थः अपरयापि भिन्न :- जीवो यद्यपि अणु: तथापि 'तस्वमसि' इत्यादिवाक्यः तस्मिन् ब्ह्व्यप- देश:। ब्ह्मगुणा हि जीवस्य सारभूतगुणाः यैश्च स जडजगतो भिद्यते इति च तत्सारांशः। मण्यायार्येण तु एकोनविंशसूत्रत: षड्विंशसूत्रं यावद् एकमेव अधि- करणं स्वीकृत्य जीवात्मन: 'अणुत्वं स्थापितम्। सप्तविंशं सूत्रं च तेन पृथक अधिकरणं स्वीकृत्य तन्र जीवात्मन एकरूपतानेकरूपताप्रति- पादकश्रुतिषु सामंजस्यं स्थापयितुं चेष्टितम्। तदनन्तरम् अष्टाविंशैकोन- त्रिंशसूत्र योरेकमधिकरणमभ्युपगत्य तत्र ब्रह्मजीवैक्यप्रतिपादकतत्त्वमसी- त्यादिभुतीनां द्वा सुपर्णा प्रभृतिव्रह्मजीवपार्थक्यप्रतिपादकश्रुतीनां च सामंजस्यं स्थापयितुं प्रयसितम्। अष्टाविंशसूत्रे एष सिद्धान्तपक्षः प्रतिपादितः यत् जीवो ब्रह्मणो 'मिभ्न: यतो दि श्रुतिवाक्येषु तथैव प्रदर्शितं वर्तते। एतदिह स्मर्तव्यं यत् अस्मिन्नेव सूत्रे अन्यैराचा्ये: स्वव्याख्यासु गुणगुणिनोः, ज्ञानजीवयोः, अन्तरं समर्थितम्। तदनन्तरम् एकोनत्रिशत्तमे सूत्रे एतत् प्रतिपादितं यत् ब्रह्जीवयोरभेदप्रतिपादनस्य केवलमेतत कारणं यत् ब्रह्मणो गुणाः ज्ञानानन्दादय: जीवात्मन: सारभूता: गुणाः स्वभावो" वा वत्तते।

१. अणुमात्रोऽप्ययं जोव: स्वदेहं व्याप्य तिष्ठति। यथा व्याप्य शरीराणि इस्चिन्दनविप्लुष: ।।

२. अचिन्त्ययेष शकत्येव एकोऽवयववर्मित:। (म० मा० ब्र० पु० वचनम्) पृ० ८५

भात्मानं बहुषा कृतया क्ीडते योगसम्पदा।। (तत्रैव प० पु० वचनम् पृ० ८६) ३. भिथोऽचिन्त्य: परमो जीवसंबात् पूर्णः परो जीवसंघो सपूर्षः। यतो हायं नित्यमुक्तो हायं थ बन्धान्मोक्षं तत एवामिगबछेत।। (म. भा० पृ० ८६) ४. ज्ञानानन्दादिमह्यगुणा: एवास्य यतः सारन स्वरूपम् भतः प्रमेदव्य पदेश:। यथा सर्वतुणात्मकरनात् सर्वात्मकत्वं म्रह्मण सच्यते 'सपे सस्विद ममम' इति।

भिन्ना बीवा: परो भिन्नस्तथापि ज्ञानरूपतः। भविष्यत्पुराणे न-

प्रोच्यन्ते महारपेण वेदमादेडु समशः।। (म. भाष्ये ८७.पृष्ठे मविष्यतपुराणवमनम्)

द्वितीय: अभ्याय: एतेषामर्थानां, विशेषतया एकोनत्रिशत्तम्रसूत्रार्थस्य तुलनात्मक- समीक्षणे एष निष्कर्षः समायाति यत् प्रातिस्विकरूपेण एतेषु न कतमोऽ- प्यर्थ: सन्तोषावहः इति कश्धिदपि निष्पक्षपातः समालोचक: स्पष्टतया एतद्धिगच्छेत् यत् शंकररामानुजयोरर्थ: सर्वेष्वल्पतमत्वेन सन्तोष- जनकः । यतो हि शंकरस्य अर्थः नितरां क्लिष्टकल्पनाकलितः । स चेत्थम् 'तद्गुणसारत्वात्तु-' इति सूत्रस्य तदितिसर्वनामशब्द: अकस्माद् बुद्धिवाचक: प्रतिपादित: किन्तु एतस्मात् पूर्वेषु सूत्रेषु अस्य न कश्चित्प्रसंग: इति तथात्वं वैचित्र्यमिवावहति। किंच, शंकरस्य अय- मभिप्रायः यत् यथा प्राज्ञे (परमात्मनि) अणुत्वविशिष्टबुद् ष्युपाधिकम् अणुत्वम् तथैव जीवचैतन्यस्य बुद्धौ प्रतिविम्बतया जीवे अणुत्वविशिष्ट- बुद्ध्युपाधिकम् अणुत्वं वर्तते। किन्तु शंकरमते ब्रह्मजीवयोरेकत्वात् कथमुभयोर्द्दष्टान्तदार्श्टान्तिकभाव इति न अवगम्यते। इत्थं बुद्धि (मनः) जीवयो: सम्बन्धविषयः अधिकरणस्य साधारणतात्पर्यात् सर्वथा नहदिर्भूतः प्रतीयते। रामानुजेन प्रतिपादित: पूर्वो कसूत्रस्यार्थः निस्सन्देहं सरलः प्रतिभाति किन्तु स जीवस्य ज्ञान-ज्ञातप्रश्नं, प्रस्तुत्य तं समाधत्ते इति स्पष्टतया अप्रासंगिक :; अस्य विवेचनं हि अष्टादशसूत्रे कृतपूर्वम्। तन्मते किन्तु "प्राज्वत्' इत्यस्य अर्थ. अत्यन्तोपयुक्त :- तस्येदं कथनं यत् यथा प्राश्: (परमात्मा) आनन्द उच्यते यतो हि आनन्दः तस्य सारभूतो गुणः तथव जीवात्मा विज्ञानमुच्यते यतञ् विज्ञानं तस्य सारभूतो गुण: 'तद्गुण सारत्वात्-विज्ञानगुणसारत्वात् आत्मनो विज्ञानमिति व्यपदेशः। विज्ञानमेवास्य सारभूतो गुणः, यथा प्राज्ञस्यानन्दः सारभूतो गुणः इति प्राज्ञ: आनन्दशब्देन व्यपदिश्यते"। नापि चास्मिन् संदेहो वर्तते यत् एषु नवसु सूधेषु जीवात्मनः अणुत्वं स्थापयतो रामानुजस्य पदान्वय प्रकार: शंकरापेक्षया अधिकस्वाभाविकः । तथापि यथा यथा अर्था: सर्वेराचार्यैः प्रदर्शिता: तेषां सर्वेषामवलोकनेन निम्बार्कवज्ञभयोरर्थ: सर्वाधिक्येन सन्तोषजनकः स्वल्पकल्पनञ् वतते। जीवात्मनि अणुत्वे स्थिरीभृते प्रकृत्या अयं प्रश्न: उददेति यत् यदि जीव: अणुस्तदा कुतस्त- स्मिन् कथं च प्रायः विमुत्वव्यपदेश: निम्बार्केण एतद् इत्थं समादिवं यत् तस्य गुणो विसुरिति स विमुरुच्यते एतचच एतस्मात पूर्वयो: 'व्यतिरेको. गन्धवत्' 'गुणाद्वा आलोकवत्' इतिसूत्रयो: अर्थपर्य्या १. रा० मा० २७८ ३. तत्रेप २३२५ २. म. सू० २१३।२६ .:

१२० ब्रहमसूत्रप्रमुख्माध्मपस्व कप्नीक्षणम्

लोचनया स्पष्टं संजायते। तच्चेत्थं यथा लघुरपि दोप: कक्षमात्रं प्रकाश- यति, लघुनः अपि कुसुमस्य गन्धः सुदूरगामी भवति तथैव अणोरपि जीवात्मनो ज्ञानस्य व्यापकत्वेन स विभुरुच्यते। इममेव प्रश्नं प्रस्तुत्य वल्लभ: समाहितवान् किन्तु तस्य समाधानप्रकार: अतिशयेन सामा- न्यः-जीवो यद्यपि अणुस्तथापि ब्रह्मणो गुणानां जीवात्मनः सारभूत- गुणत्वात् स.ब्रह्मोच्यते। 'ननु तत्त्वमस्यादिवाक्यः परमेव ब्रह्म जीव इति कथमणुत्वमिति इमां शंकां निराकरोति तु शब्दः । तस्य ब्रह्मणो गुणाः प्रज्ञाद्रष्टत्वादय: त एवात्र जीवे सारा: इति जडवैलक्षण्यकारिणः इत्य- मात्ये रांजपदप्रयोगवन् जीवे 'भगवद्व्यपदेशः'। अस्य विशेषसूत्रस्य मध्वाभिमतः अप्यर्थ: अत्युत्तमः । एकस्यव अधिकरणस्य अनेकाधिकरणेषु विभाग एव तु तस्य नात्यन्तसन्तोषाघहः। अस्याधिकरणस्य अन्तिमसूत्राधारेण यत्र जीवात्मनः ज्ञानवत्त्वं प्रति- पादितं वर्तते, एतावन्निर्षाधरूपेण वक्तुं शक्यते यत् जीवात्मसम्बद्धा या: या: विशेषताः वणिता: तासु इमन् एकतमम् महत्त्वपूर्णात्यावश्यक- गुणं ज्ञानमवलम्व्य शंकरसिद्धाम्तस्य पुष्टिः न कथमपि सूत्रैः कन्तुं शक्यते। यद्यपि निष्पक्षपातं निश्चितरूपेण एतद् वक्तुं न शक्यते तथापि सम्भवत्येतद् यदू बादरायणस्य तात्पर्य 'जीवात्मा अणुः' इति स्यात् किन्तु ज्ञानं तस्य गुण: स ज्ञानस्वरूपश्रेति सर्वेषां वैष्णवाचार्याणां सिद्धान्त: । (२३३३-४०) एषु अष्टसु सूत्रेषु एतद् विवेचितं वहतें यत् जीव: कर्त्ता अस्ति न वा । शंकरमतिरिच्य अन्यैः सर्वाचार्यैः एषामष्टानां सूत्राणामेकमेव अधिकरणं स्वीकृतम्। यद्यपि यस्य कस्यचित्सूत्रस्य अथें यत्र तत्र तेषां यत्किचिन्मत भेदस्तथापि कर्तृत्वं जीवस्य स्वाभाविको गुण इति सबैंः। सिद्धीकृतम्। फलस्वरूपम् 'उपलब्धिवदनियमः" अस्य सूत्रस्यार्थः रामानुजेन इत्थं कृत:, जीवं कर्त्तारम् अमत्वा यदि प्रकृतिरेव कर्त्त्री मन्येत तदाप्रकृते: सर्वषुरुषसाधारणत्वेन कर्मफलानां भोगे समान- रूपता सम्पद्येत न कश्विदपि वा कर्मफलं प्राप्नुयात्, यथा च द्वान्रि- शत्तमे सूत्रे जीवात्मनः विभुत्वस्वीकारे विषयानुभवविषये प्रतिपादितं व्तते-'आत्मनः अकर्तृत्वे दोष उच्यते। यथा आात्मनः विभुत्वे नित्यो- पलव्ध्यनुपलञ्चिप्रसंग इत्यादिनोपलन्बेरनियम: उक् तद्वदू आत्मनः 1. मणुभाध्यम् पृ० ७२१ (पौ. ) १. म. सू० २।२३७

•द्वितीवा पभ्ाय: अकर्तृत्वे प्रकृतेश् कर्तृत्वे तस्याः सर्वपुरुषसाधारणत्वात् सर्वाणि कर्माणि सर्वेषां भोगाय स्यु: नैव वा' कस्यचित्' । निम्बार्केंणेत्थमेतदू व्याख्यातम्-'फलोपलन्धिक्रियायां', नियमो नास्ति', किन्तु अयमर्थ: विशेषेण अस्पष्ट इति कष्टकल्पितः प्रतीयते। सूत्रस्थ-'वत्'-शब्दे अपि न किमपि ध्यानं प्रादीयत। वल्लभेन मध्वाचार्येण चेत्थं तस्य व्याख्या कृता-जीवात्मा कर्मणां शुभाशुभफलानि जानाति तथापि स शुभफलप्रापककर्माण्येवा- नुष्ठास्यति एष कश्िन्नियमो नास्ति, जीवो हि न सर्वशक्तिमान् इति बाह्यवस्तुभि: आकृष्टः अपि कदाचिद् अशुभकमसु कदाचिच्च शुभकर्मसु प्रवतते। अतः निश्चीयते यत् जीवात्मा कर्मानुष्ठाने न स्वतन्त्र: अन्यथा स्वयं स्वस्मै अशुभकर्मणि अननुष्ठाय शुभकर्माण्येव अनुतिष्ठेत्। किन्तु अशुभकर्माण्यपि अनुतिष्ठति अतः जीवस्य कर्तृत्वं बाध्यते बुद्धेश्च कर्तृत्वं सिध्यति। जीवात्मा कर्ता अस्ति किन्तु सः कर्मणां शुभाशुभफलानि जानानः र्आि शुभान्येव कर्माणि अनुष्ठास्यतीत्यस्य तथैव न कश्ि- न्नियमो यथा इन्द्रियैः सः कदाचित् शुभवस्तूनि प्रत्यक्षीकरोति कदा- चिच्र अशुभानि; फलतः कदाचिद् आनन्दमनुभवति कदाचिच्च तद्वि- परीतम्-'यथा चक्षुषा इष्टमनिष्टं चोपलभते एवमिन्द्रियैः कर्म कुर्वन् इष्टमनिष्टं वा प्राप्ोति'। तथा-'यथा ज्ञाने इदं शास्यामि' इत्यनियमः प्रतीयते एवं कर्मण्यवि जीवस्य; य आत्मानमन्तरोपयमयतीतिक्षुतेः। अयमेवार्थः शंकरेणापि कतो यः सातिशयं स्वाभाविकः समुचितश्च प्रतीयते। किन्तु चत्वारिंशत्तमस्य 'यथा च तक्षोभयथा' इति सूत्रस्यार्थे महत्त्वपूर्णमन्तरं दश्यते। साधारणतया अस्य सूत्रस्य अयमेवार्थ: यत् यथा तक्षा कदाचित् स्ववास्यादिसाहाय्येन कर्म करोति कदाचिच्च न, तथैव जीवात्मा अपि-यद्यपि स्वकीयनैसर्गिक कर्तृत्वगुणयुक्त :- कदाचित्तु क्रियाशील: प्रतीयते कदाचिन्न। वागादिकरणसम्पन्नः, अपि आत्मा यदा इच्छति तदा करोति यदा तु नेच्छति तदा न करोति। यथा तक्षा वास्यादिकरणसन्निधाने अपि इच्छानुगुण्येन करोति न करोति' च"।

१. शा० मा० पृ० २८९ १. नि० भा० पृ० ३६८ ३. म• मा० पृ० ७४२ (नो०) ४. म० मा० पृ० ८९ ४. रा० मा० पृ० १८१

१९२

स्था सिष्यति। 'आत्मेच्छया यथा तक्षा तथा करोति न करोति इत्युभयथा व्यव-

मध्वाचार्येण इत्थमेतद् व्याख्यातम्-'स्वातन्त्रयं प्रतीयते अत आह 'यथा च तक्षणः कारयितृनियन्तृत्वं कर्तृत्वं च विद्यते एवं जीवस्यापि", अर्थात् तथा तक्षा स्वस्मै स्वयं कार्य करोति यश्च तेन कारयति तस्मै अपि करोति तथैव जीव: स्वतन्त्रः अपि कर्त्ता एवं च परमात्माधीनः अपि कर्ता अस्ति। इत्थमेतद् व्याख्यानं प्रकृत्या एतत्प्रश्नं समाघत्ते यत् जीवात्मा कुतः कदाचित् कर्त्ता, कदाचिच्च नास्ति इति। तच्च पूर्व. सूत्रप्रसंगानुसारं नितरामनुकूलम्। शंकराचार्येण एतत्सूत्रं पृथगधिकरणत्वेन स्वीकृत्य अत्र एष प्रश्न: समाहित: यत् एतस्मात् पूर्व यज्जीवात्मनः कर्तृत्वं साधितं तत् तस्मिन् स्वाभाविकम् अथवा चक्षुरादिकरणरूपोपाघिसन्निधानेन सत्यं न प्रत्युत अध्यस्तम्। अन्ते च अयमेव तस्य निष्कर्ष: यत् तन्न सत्यम् अपितु अध्यस्तमेव । किन्तु सूत्रस्य अयमर्थः कदापि न भवितुमहृति नापि घ स तक्षोदाहरणेन कथमपि सिध्यति। यतो हि यदि-'यथा तु तक्षा लोके ...... सुखीभवति® एतदुदाहरणं ऋजुतया गृह्ेत तदा तद् जी- वात्मनि कर्तृत्वं स्थापयति यब कदाचित् स्पष्टतया परिलच्यते कदाचिष् न। किन्तु नैतत् स्पष्टीभर्वात यत् एषा एबंभूता युक्ि: यया जीवात्मन: कर्तृत्वम् असत्यं कल्पितं च अवगम्येत । शंकरः अपि एतद्मुभवति अतः स पतावत् संयो कुमत्यावश्यकमवगच्छति-"तक्षदष्टान्तश्चैतावतांशेन द्रष्टव्य :......... स्वात्मना त्वकर्तैवेति""। किन्त्वत्र अयं सन्देहः यत् तक्षा स्वयं शरीरेणापि कार्य करोति वास्यादिसाधनरपि इति शरीरं वास्यादिकक्चोभयं तत्र कर्त, किश्, शरीर साहा्यमन्तरेण वास्यादि न किमपि कार्य कर्तुं समर्थम् अतः एत- दुदाहरणम् सत्यपि पूर्वोक्सर्वव्याख्याने-न कथमपि शंकरामिलषिता- भिप्रायसमर्थकम्। पूर्वाधिकरणसूत्राणां-येषु च जीवात्मन: कर्तृत्वं खण्डितं वतते-शंकरेण स्वयं खण्डनं कृत्वा जीवात्मनः कर्तृत्वं स्था- पितम्, इदानीं च-'अयमात्मा स्वात्मना त्वकर्तैव' इति प्रतिपाद- यति। अतः सूत्रस्येयं व्यार्या समीचीना बोघगम्या च न प्रतिभाति

१. नि० भा० पृ० ३६८ २. म. मा० पृ० ८९ ३. शा० मा० पृ० १४८९-९० ४. प० सू० २२४० श्रा० भा?

द्वितीय: भभ्यायर १२२

अतः परम् 'परातु तच्छ्ुतेः' एतत्सूत्रावलोकनेन शंकरस्य अर्थः अथाप्य- घिकछ्टिष्टकल्पितः प्रतीयते, 'जीवस्य न स्वतः कर्तृत्वादिसिद्धि, तु=किन्तु, तत् = कर्तृत्वादिकम् ; परात् परस्मात् ईश्वरात् कर्माव्यक्षात्, सध्यति श्रुते :- 'एष धेव साधु कर्म कारयति तं यमधो निनीषते' 'य आत्मनि तिष्ठन् आत्मानमन्तरो यमयति' इति चैवंजातीयकासु श्ुतिषु तथैव प्रतिपादनात्। इति हि तत्पद्व्याख्यानम्। अत्र अयं प्रश्नः उपस्थितो भवति यत् कर्मानुष्ठाने जीव: सर्वथा स्वतन्त्र: अथवा यस्य कस्यचिद- धीन: । तत्र सर्वेषामाचार्याणामेतस्मिन् ऐकमत्यं यत् जीवात्मना एषा शक्ि: परमात्मतः प्राप्यते। जीवात्मकृतकर्माणि च परमात्मा अपेक्षते येन तदनुकूलमेव फलं भोक्तुं स जीवात्मने जन्म दद्यात्। एतदिहावघातव्यं यत् 'शक्तिविपर्ययात् एतस्य सूत्रस्य व्याख्या अपि भिन्नभिन्ना कृता दश्यते। शंकरेण अस्य अयमर्थ: मन्यते-'यदि पुनः (विज्ञानं यहं तनुते इत्यनुसृत्य) विज्ञानशब्दवाच्या बुद्धिरेव कर्त्री स्यात्

सत्यां घ बुद्धे: कर्तृशकौ तस्या एवाहं प्रत्ययः ..... कर्तृत्वाभ्युपग मातू'। रामानुजनिम्बाकों चेत्थं प्रतिपादयतः-बुद्धेः कर्तृत्वे कर्तुरन्यस्य भोक्तृ- त्वानुपपत्तेर्भोक्तृत्वशक्तिरपि तस्या एव स्यात् इत्यात्मनो भोक्तृत्वशक्ति रहीयेत। भोक्तृत्वं व बुद्धेरेव सम्पद्यते इत्यात्मसद्भावे प्रमाणाभावश् स्मात्-'पुरुषोऽस्ति भोक्तृ"भावात्' । 'बुद्धे कर्तृत्वे करणशक्तिरहीयेत कर्तृशक्ति: स्यात् । इत्थं कर्तृत्वभोक्तृत्वयोबुंद्धावुदपद्यमानयोर्षन्घमोक्षा- वपि तस्या एव स्याताम्, न पुरुषस्येति सांखयाभिमतमपि पुरुषभो- क्तृत्वं" विरुष्येत'। मध्यवश्थमी चेत्थं स्वीकुरुतः यत् जीवात्मनः कर्तृत्वं त्ववश्यं वर्तते किन्तु स इष्टानिष्टकर्मानुष्ठाने न स्वाधीनः । यतो हि तस्मिन तथाभूवा- शक्तिर्न वतते यथा परमात्मनि अस्ति। इत्थं च जीवात्म-परमात्मनोः कर्तृत्वे इदमेवान्तरं यत् परमात्मनि इष्टानिष्टसम्पादनशककिर्वतते जीवा- त्मनि तु नेति। यद्यपि एवंभूतायां परिस्थित्यामन्र एतन्निणंतुं दुः्शकं यद एतेषु अर्थेषु कतम: अधिकोपयुकः तथापि समुच्चित्य अवलोकनेन वयमे-

१. म. सू० २।३।४१ २. की० उ० ३1८ ३. शा० मा० पृ० १४८१ ४. रा० मा० पृ० १८१ ५. नि० मा० पृ० ३६८

१२४ महासूत्रप्रमुख माध्यपचकसमीक्षणम् सभिष्कर्षमधिगच्छाम: यत् सूत्रकारानुसारं जीव: स्वाभाविकतया कर्ता अस्ति किन्तु सः अवश्यं परमात्माघीनः तथा शंकराचार्येण जीवकर्तृ- त्वाधिकरणे यः अस्य साधारण: अर्थः कृतः यत् जीवस्य कर्तृत्वमौपा- धिकं स स्वाभाविकः सन्तोषजनकश्च न प्रतीयते। (२।३४१-४२) अत्र एतदेव साधितं यत् जीवात्मनः कर्तृत्वं पर- मात्माधीनम् , परमात्मा च जीवात्मकृतकर्म अपेक्षते । सर्वैराचार्यैर- यमेषार्थः स्वीकृतः । (२।३४३-५३) अत्यन्तमहृतत्वपूर्ण मेतदधिकरणम्, यतो हि अस्मिन् जीवात्मपरमात्मनो: सम्बन्धस्य मार्मिकविवेचनं कृतं वर्तते-ब्रह्मजीवयोः कः सम्बन्घ: ? उभयमेकमित्युभयोरंशांशिभावः? पृथक पृथग्वा तद्वय- मिति ? ब्रह्मजीवयोरेत द्विषयकः अयं प्रश्नः प्रकृत्या एतदर्थमुद्धच्छ्ति यत् उभयो: ऐक्यस्य, पार्थक्यस्य च बोधिका: भुतयः समुपलभ्यन्ते। 'अंशो नानाव्यपदेशात्'-इत्यादिसूत्रस्य शान्दिकानुवादे स्पष्टमेतत् संजायते यत् जीव: ईश्वरस्य कल्पितः अंशः । य आत्मानमन्तरो यमयति-इत्या- दिश्नुतयः ब्रह्मजीवयोर्भेदं प्रतिपाद्यन्ति तथा 'ब्रह्मदाशाः ब्रह्मदासा ब्रम्म वेमे कितवाः' इत्यथर्बवेदीयब्रह्मसूक्तपाठे दासत्वं कितवत्वं धीवरत्वं च स्थापयन्त्यस्तत्राभेदं प्रतिपाद्यन्ति अतो भेदाभेदोभयव्यपदेशोपलब्ध्या पतत् सिध्यति यत् जीव: ईश्वरस्य कल्पितः अंशः । एतदेव शंकरेणेत्थं प्रतिपादितम्-'दाशा य एते कैवर्ताः प्रसिद्धाः ये चामी दासा :...... अतो भेदाभेदावगमाभ्यामंशत्वा'वगमः'। इत्थमत्र सूत्रकारः स्पष्टतया एतत्प्रतिपाद्यति यत् जीव: अवश्यं ब्रह्मण: अंशो मन्तव्या यतो हि भेदा- भेदोभयप्रतिपादकश्रुतयः समुत्पलभ्यन्ते इत्येतदंशत्वमेवं स्वीकरणीयं यथा पूर्वो क्तभे दाभेदोभयत्वं सिध्येत । अंशाशिभावविवेचनात्पूर्वमेतत्कथनमिह समुचितं प्रतिभाति यद- स्मिन् विषये शंकरविचारो न अधिकोपयुक्त्ः। यत्रापि हि भेदाभेदोभय- प्रतिपादकभुतयो लभ्यन्ते तत्र सर्वत्रव शंकर: भभेदप्रतिपादकश्रुतीरेव समु- चिता उक्त्वा भेद प्रतिपादकश्षुतीर्व्यावहारिकीः प्रतिपाद्यमान: संदिग्ध- ग्रन्थि दिनत्ति। इत्थं समस्तमेव द्वैतम् अविद्या, अद्वैतमेवैकमात्रं च सत्यम् इति तद्भिप्रायः। अत एवास्मिन् सूत्रे शंकर: अंशशब्दार्थम् अंश श्वेति करोति यदर्थ न किमपि युक्िसंगतं प्रमाणम्-'जीवः ईश्वर- स्यांशो भवितुमहति यथाग्नेर्विस्फुलिंग:, अंश इवांशो, न हि निरवयवस्य मुख्यः अंशः सम्भवति। परन्तु 'यदि परमात्मा निरवयवः तदा कथं न १. शा. मा० पृ० १५११ २. तत्नैव पृ० १५१७-११

द्वितीय:अभ्याय: स एव जीव: इत्यस्योत्तरे स स्वयमभिघत्ते भिन्नरूवेण्यवहारात कथं पुनर्निरवयवत्वात् स एव न भवति ? नानाव्यपदेशाव इत्थमुभयत: शङ्करं- पाशार्जुः। निम्बार्कमतेन, यस्य च सिद्धान्तो भेदाभेदनाम्ना प्रसिद्ध, सूत्रार्थ: अतिसमुचितः प्रतिभाति। तन्मते उभयं सत्यम्। शंकरेणपि सूत्रस्यान्ते एतत्स्वीकृतम् 'अतो भेदाभेदावगमाध्यामंशत्वावगमः" । अंशस्य च तात्पर्यमिह न कस्यचिदेकस्य भिन्नीकृतवस्तुनः प्रत्युत शक्त्या वतते। ब्रह्मणि विभिन्ना: शक्तयो या: चिदचिज्जच्छकिरूपे अभिव्यक्ताः सन्ति। यर्रिंकचित्परिवर्तनेन रामानुजेनापि अयमेषार्थ: स्वीकृतः। फलतः भेवा- भेदोभयप्रतिपादकश्रुतिवाक्यानि समुचितानीति अभ्युपगन्तव्यम्। एत- त्स्वीकर्त्तु चैतदावश्यकं यत् जीवो ब्रह्मण: अंशः अभ्युपगम्येत अर्थात् स ब्रह्मण: अंशः, स.च तद्धीनः, व्यक्िगतरूपेण स्वभावतः तद्धिन्श्चेति। मण्बाचार्येण अंश इत्यस्यार्थ: तद्भिन्नत्वे सति तच्छेषत्वम् इत्यभ्युपगतः । तस्य इदं तात्पर्यं यत् भेदवाचकश्नुतयः निजेन अभिधेयायेन वास्त- विकमर्थं प्रतिपाद्यन्ति अभेदवाचकश्रुतयश्च ततो न्यूनत्वे सति किंचित्त- त्सदशत्वम् एवं सादश्यलक्षणया 'ततः किश्चिन्न्यूनं किन्तु तत्सदशम्' एतदर्थ सूचयन्ति। एषा च भेदाभेदोभयार्थसन्निविष्टिः तेन अंश शब्दस्य व्याख्यायां प्रकटीकृता। वक्भाचार्यस्याप्यर्थ: प्रायः रामानुजनिम्बाकंयोरिव वर्तते। एतद्वकुं नावश्य- कं यद् रामानुजनिम्बार्कयोरर्थ: नितरां स्वाभाचिक: शंकरत्य च तदपेक्षया क्लिष्टकल्पितः बलात्समावेशित इव च प्रतीयते। सूत्रकारो हि यदि शंकरस्य विचारपद्धतिमभिप्रैष्यत् तदा जीवं ब्रह्मणः अंश कदापि नाकथयिष्यत् नापि चास्य महत्वपूर्ण 'जीव' इति शब्दस्याष्याहार भारं पाठकेभ्यः समा्पयिष्यत्। अस्याधिकरणस्य आगामिशेषसूत्रार्थपरीक्षणेनापिं अयमेष निष्कर्षः पुष्टीक्रियते। 'जीवो हि ब्रह्मण: अंश' इति श्रुतिभि: स्मृतिभिश्च प्रमाणी क्रियते। एतत्प्रतिपादनानन्तरं सूत्रकारेण अस्य प्रश्नस्य समाधानं प्रस्तुतं यत् जीवो यदि ब्रह्मण: अंशस्तदा लोके यथा शरीरस्य हस्तपादादन्यतमां- गस्य दुःखित्वे शरीरी देवदत्तादि: दुःखमनुभवति तथैव जीवस्यापि ब्रह्मणः अंशत्वे तदशि ब्रह्मापि सुखदुःखाद्यनुभवेत्। षट्चत्वारिंशत्तमसूत्रस्य 'प्रकाशादिवश्रैवं परः' इत्यस्य अयमर्थ :- 'यथा जीवः अविद्यावशात् देहा- १. तत्रेव पृ० १५१२

१२६

दयात्मभावमिव गत: तत्कृतेन दुग्खेन 'दुः्खी अहम्' इति मन्यते नैवं पर :- ईन्वरो नैवम्' प्रकाशादिवत्। यथा सौरश्रान्द्रमसो वा प्रकाशो नभो व्याप्य वर्तमानो वक्रकाष्ठादयुपाधिकृतवक्रभावमिवापन्नोऽपि न वस्तुतो/वक्रभाव- मापद्यते तद्वत् ईन्ववर: अपि जीवगतेन दुःखेन न परमार्थतः प्रभाव्यते' इति च तत्सूत्रपदार्थः । अत्र शंकरस्य इदं तात्पर्य यत् यथा सूर्यचन्द्रदी- पादिप्रकाश: स्वप्रकाशित पदार्थस्वरूपानुकूलं स्वरूपं. धारयन्नपि न वस्तु- गत्या तब्रूपादिभि: ऋजुवक्रादिभिः प्रभाव्यते तथैव ईसवरः अपि जीवानु- भूतसुखदुःखादिभि: न प्रभाव्यते। किन्तु शंकरसिद्धान्ते जीवेश्वर- योर्नितान्तमेकत्वे अस्य प्रश्नस्यैव शशशंगायितया तत्समाधानमपि निराधारमेव। निम्बार्कस्यार्थ: अत्यन्तस्वाभाविकः। तस्येदं कथनं यत् 'यथा सूर्यच- न्द्रादिप्रकाश: स्वप्रकाशितमलमूत्राद्यपवित्रवस्तुस्पर्शेन दूषितो न भवति तथैव परमात्मा अपि जीवकृतकर्मद्वारा दूषितो न भवति 'जीवस्य परमपु- रुषांशत्वे अंशी सुखदुःखं नानुभवति। यथा प्रकाशादि: स्वांशगत- गुणदोषवर्जितो भवति"। रामानुजस्य व्याख्या इत्थम् 'प्रकाशादिवज्जीव: परमात्मन: अंशः । यथा अग्न्यादित्यादेः भास्वतो भारूपः प्रकाश:, अंशो भवति, गवादीनां गोत्वादिविशिष्टानां वस्तूनां गोत्वादीनि विशेषणान्यंशाः। यथा वा देहिनो देवमनुष्यादिदे: अंशः तद्वत्। एकवस्त्वेकदेशत्वं हंशत्वम्। विशिष्टस्य एकस्य वस्तुन: विशेषणमंश एव । तथा च विवेचका: विशिष्टवस्तुनि विशेषणांशः अयम् विशेष्यांशः अयम् इति व्यपदिशन्ति। विशेषण विशेष्ययो: अंशांशित्वे अपि स्वभाववैलक्षण्यं दश्यते। एवं जीवपरयो- रविशेषणविशेष्ययोः अंशांशित्वं स्वभावभेदश् उपपद्यते.यथाभूतो जीवः न तथाभूत: परः ! यथव हि प्रभायाः प्रभावानन्यथाभूत: तथा प्रभास्थानीयात् स्वांशात् जीवात् अंशी परः अपि अर्थान्तरभूतः इत्यर्थः'। इत्थमेतद्वश्यं मन्तव्यं यद् रामानुजनिम्बार्कयोरंश: कथं चिद्धिक: स्वाभाविक:। अष्टाचत्वारिंशत्तमे सूत्रे 'अनुज्ञापरिहारौ'-इत्यत्र एष आन्तेप: कृतो बर्वते यत् यदि सरवें जीवा: समानरूपेण ग्रह्मण एव अंशास्तदा मिन्नभिन्न- जीवानां विषये या हेयोपादेयता उक्का सा कथ संगता स्यात् उदाहर- णार्थम्-'छतौ भार्यामुपेयात्' इत्यनुक्ञा, 'गुर्वगनां नोपगच्छेत्' इति 1. नि० भा० पृ० १६८ १. रा० मा० पृ० १८४

द्वितीय: सष्याय: १२७

परिहार: एवं लोके अपि 'मित्रमुपसेवितव्यम्' इत्यनुज्ञा, शत्रुः परिहर्तव्य: इति परिहारः। एतस्यायं परिहारः यत् तौ अनुज्ञापरिहारौ-देयोपादेयते- देहेन सह तादात्म्यसंबन्घेन संगते भवतः । अर्थात् यथा अग्नेः एकत्वे अपि श्रोत्रियगृहस्याग्निः शराह्यः स्मशानस्य च परित्याज्यो वर्तते सूर्यप्रका- शस्य वा यथा एकत्वे अपि तीर्थादिपवित्रस्थानानां प्रकाशो श्राह्यः मलमूत्रादिगतम् अग्राहः। अथ च गोमूत्रादि शुद्धम् इतरपशुमूत्रादिचा- शुख्म् मन्यते तथैव सर्वेषां जीवानामेकत्वे अपि हेयोपादेयते संगच्छेते। एकोनपंचाशत्तमे सूत्रे एष आन्ेप: प्रस्तुतः कृतो वतते यत् यदि जीव: ब्रह्मण: अंश आत्मा चैकः तदा एकेन जीवेन कृतस्य कर्मण: फलोपभोग: इतरेणापि अनुभूयेत। अस्या: समाधानं शंकरेण इत्थं कृतम् यत् यद्यपि आत्मा एक: तथापि अन्यकृतकर्मफलोपभोगः इतरस्य तदानीमेव स्यात् यदा अनुपहितात्मा भोक्ता मन्येत किन्तु नैवम् ; उपाधिपरिच्छ्- न्नो हि आत्मा जीव:। अयमुपाधिरेव च जीवात्मपरमात्मनो: पार्थक्यं स्थापयति । अयमु्पहितात्मा जीव एव कर्त्ता भोकता च वतते। अतः आत्मनः एकत्वे अपि उपाधिपरिच्छ्िन्नानाम् आत्मनां सर्वशरीरः सह पार्थक्येन सम्बन्घात् एकेन कृतस्य कर्मण: फलं नान्य: कश्चिद् भोक्तुं शक्नोति। रामानुजेन सूत्रमेतदित्थं व्याख्यातम्-ब्रह्मण: अंशत्वेन यर्द्यपि सरवें जीवा: समानगुणयुक्तास्तथापि एकेन कृतस्य कर्मण: फलोपभोगः नान्येन कत्त शक्यते। यतो हि यद्यपि सर्वें जीवात्मान: विभोः परमात्मनः अंशास्तथापि स्वरूपत: अणुत्वेन न तत्र विभुत्वम् (सर्वगतत्वम्) इति ते प्रतिशरीरं भिन्ना: । निम्बार्केणपि सर्वथा रामानुजेनेवार्थ: कृतः । पंचाशत्तमस्य 'आभास एव च' इति सूत्रस्य अयं शाब्दिक: अर्थ :- जीवो म्रह्मण आभासमात्रमेव । शंकरेणास्य अयमर्थ: कृतो यत् जीवो ब्रह्मण: प्रतिबिम्बमात्रम्। स न तु साक्षात् ब्रहसमानः, नापि च तद्धिन्न- सत्ताकः। अतः कारणात् यद्पि ते सवं ब्रह्मण: अभिम्नाः तथापि यथा एकस्यैव सूर्यस्य जलादौ भिन्नभिन्नप्रतिबिम्बेषु एकस्मिन् प्रतिबिम्बे कम्पमाने न प्रतिबिम्बान्तरं कम्पते एवं नैकस्मिन् जीवे कर्मफल- सम्बन्धिनि जीवान्तरस्य 'तत्सम्बन्घः।

१. शा. मा० पृ० १५२८-१९

१९८ वल्लभेनापि इत्थमेव सूत्रस्य व्याख्यानं कृतम्। तस्येद कथनम् यत् जीवो ब्रह्मण: प्रतिबिम्बमात्रम् न तु सवथा ब्रह्मस्वरूपः । तत्र प्रतिबिम्बस्य न मिथ्यात्वे अपि तु जलचन्द्रवद् एकस्यानेकत्वे दष्टान्तः। यतो हि तत्सिद्धान्तानुसारं यः आनन्दस्वरूपो गुण: ब्रह्मण अभिव्यक रूपेण तिष्ठति, स एव जीवे अम्तर्हितो भवति। वल्लभेनात्र पाठकानां ध्यानं सूत्रस्य 'आभास' इति शब्दममिलत््यीकृत्य एतत्प्रकटीकृतं यत् अस्य शब्द्स्यार्थ: शंकरानुसारी आभास: सर्वथा मिथ्या न वर्तते। अपि तु तस्यायमर्थ: यत् अन्यत् (तथाभूतमेव.वस्त्वन्तरम्) यत्: सवया न तदेव स्याद् अपि तु तथाभूतमिव प्रतिभासेत। रामानुजनिम्बार्कमते आभास इत्यस्य हेत्वाभास इत्यर्थः। रामानुजेन सूत्रमेतत् विशेषरूपेण शंकरसिद्धान्तविरुद्धं स्वीकृतम्। तस्येदं कथनं यत् ये ब्रह्मजीवयो: अविद्यापरिकल्पितौपाधिकभेदं स्वीकृत्य: सर्वोपाध्यु पहितजीवमेकं स्वीकुर्षन्ति तन्मते न कथमपि कर्मसांकर्य वारयितुं शक्यम्-'अविद्या परिकल्पितोपाधिभेदे अपि सर्वोपाधिभिरुपहितस्वरूप- स्यैकत्वाभ्युपगमात् भोगव्यतिकरस्तद्वस्थ'एव'। निम्बार्क: सूत्रम् 'आभासा एव च' एवं पठित्वा सर्वसाधारणतया सांख्यादिविरुद्धं मनुते यतो हि ते जीवानामनेकत्वं स्व्रीकृत्यापि तेषां विभुत्वं स्वीकुर्षन्ति। तस्येदं कथनं यत् कर्मफलसांकर्यविषयकः तेषां सिद्धान्त: आभासामात्रम् अपसिद्धान्त एवेतिभावः । 'परेषां कपिलादीनां व्यतिकर प्रसंगात् सर्वगतात्मवादाश्च्ाभासा एव"। (२।३५१-५३) अस्मिन् अन्तिमाधिकरणे अवशिष्टसूत्रत्रये शंकर- निम्बार्कवल्लमै: एतत्स्पष्टीकृतं यत् 'जीवानामनेकत्वे अपि तेषां सर्व- व्यापकत्वम् 'इत्येषः अपसिद्धान्तः । रामानुनस्यायमभिप्रायो यत्-ये ब्रह्मजीवयोः केवलमौपाधिकभेदं स्वीकृत्य 'जीवो ब्रह्मैव नापरः एतत् स्वीकुर्षन्ति तेषां कथनमयुक्तम्। किन्तु सूत्राणामर्थे न कश्चिदपि महत्त्व- पूर्णो भेद:। मध्वाचार्येण षट्चत्वारिंशत्तमसूत्रतः पंचपंचाशत्तमसूत्रं यावत् सूत्र- दशकस्य सबथा भिन्न एवार्थ: कृतः । तन्मते जीवा द्विविधा: (१) भिन्नांशा: (२) अभिन्नांशाश्च। तत्र ये ब्रह्मण: अंशाः सन्तः अपि ब्रह्मतः सवंथा भिन्नास्ते भिन्नांशजीवा । ब्रह्मण: अंशाः सन्तः अपि न तासत्विकरूपेण श्रह्मणो भिन्ना: (ब्रह्मस्वरूपांशाः) ते च अभिन्नांश-

१. रा० मा० पृ० २८६ १. नि० मा० ृ० ३६८

द्वितीय: अष्याय:

जीवाः। एतेषु प्रथमे साधारणजीवात्मानः, स्वल्पशककय:, ब्रह्मणा च सह तेषामत्यल्पम् एव सादृश्यम्। अन्ये व तस्य मत्स्यकच्छ्पाद्यवतार- स्वरूपा: ये च शक्त्या स्वभावेन च न लेशमात्रमपि ब्रह्णो न्यूनाः । षट्चत्वारिंशन्तमं सूत्रमेतत्प्रतिपादयति यत् मत्स्यकच्छपाघवतार: परमात्मा जीवश्च एतद्द्वयं न तथैव एकम् यथा प्रलयकालीनाग्निप्रकाश: खद्योतप्रकाशश्र। प्रकाशरूपेणोभयोरग्न्यंशत्वे अपि नोभयोरेकत्वम्। अष्टचत्वारिंशन्तमे सूत्रे साधारणजीवावतारिजीवयोरन्तरस्य अन्य एव हेतुः प्रदर्शितो वर्तते। साधारणजीवा: कर्मानुष्ठाने सर्वथा परमात्मा- धीनाः, यतो हि तेषां संवन्ध: शरीरेण वर्तते। किन्त्वेतद् अवतारधारि- जीवैः सह न वर्तते। न चापि साधारणजीवानां सांकर्यम् अपरिमित- शक्तिशालिभिर्जीवैः सह कथमपि सम्भवति। साधारणजीवाः दि सीमितशक्त्यो निम्नकोटिका, न चैवमितरे। साधारणजीवा: परमात्मन: प्रतिबिम्बमात्रम् इति ते प्रतिबिम्बांशका उच्यन्ते, परमात्मना च सह एतेषामत्यल्पं साम्यम्। इतरे च जीवा: परिपूर्णाभिव्यक्तयः प्रादुर्भावा वा कथ्यन्ते, अत एव च तेषां परमात्मना सह पूर्ण साम्यम् इति द्विविध- जीवानां न कथमपि सांकर्य सम्भवति। एकपंचाशत्तमसू तो मध्वाचार्येण नवीनमधिकरणं प्रारब्धं स्वीकृत्य अ्यैश्च सवैः इव अयमेवाक्षेपः प्रस्तुतः यत् यदि सर्वे जीवा: समानरूपेण परमात्मन: प्रतिबिम्बांशा भिन्नांशा वा तदा तैः सह ब्रह्मणः भेद: कथमाकलयितुं शक्यते। ततः अयमान्तेप इत्थं समाहितो यत् अद्ृष्ट- विभिन्नता एवास्य भेदस्य नियामिका। इच्छादेषसुखदुःखादिवैचित्र्य- मपि अदष्टमिन्नतावशाहेव वर्तते। जीवानामयं भेदो देशनिमित्तक :- अर्थात् ये स्वर्गस्थास्ते देवाः, ये च मृत्युलोकस्थास्ते मनुष्या इति तु वक्तुमशक्यम् स्वर्गमृत्युलोकप्राप्तिरपि अदष्टवशादेव भवतीति देश- निमित्तको भेद: अदष्टे एव अन्तर्भूतः । प्रथमसूत्रमतिरिच्य अस्य अधिकरणस्य अन्येषां सूत्राणां विभि- सार्थविचारणे मध्वाचार्यस्य अर्थः सर्वथा अप्रासंगिकः साम्प्रदायिकन् प्रतीयते। अन्याचार्याणामर्थदृष्टिपातेनैतभिश्चीयते यत् एकतमापेक्षया कतमः समीचीन:। यतो हि सर्वे स्वाभाविका: छ्विष्टकल्पिता वा प्रतीयन्ते। एवमेव आभासशव्दस्य उभौ अप्यर्थो समानरूपेण युक्तियुक्ती प्रतिभात: किन्त्वधिकरणस्य आदिमं सूत्रम् 'अंशो नानाव्यपदेशात्-'एवत्सर्बेषां निर्णायकम्। अस्य सूत्रस्य अंश इत्येष शब्द: एतद्घोषयति यत् शंकर· सिद्धान्तो न लेशमात्रेणापि सूत्रकारसम्मतः, नापि चैतत्स्वीकृते: कश्ि -: & म्र०

१३०

दृप्याधारो यत् शंकरामिमतमेव सूत्रकारतात्पयं स्यात्। जीवो ब्रह्मण: अंशो भवितुमहृति यतो हि ब्रह्मजीवयोः भेदाभेदप्रतिपादनं स एव कर्त्तु शक्नोति य एवं मनुते यत् जीवस्यापि सथैव सत्यत्वं यथा ब्रह्मणः, तथापि न तयोर्नितान्तभिन्नत्वम्। इत्थं शंकरमण्वयो: सिद्धान्तः, याव- देतदधिकरणं सम्बष्नाति, सबथा अप्रासंगिक:।

द्वितीयाध्यायस्य चतुर्थः पाद: पादपरिचय :- द्वितीयाध्यायस्य तृतीये पादे आकाशादिभूतसृष्टि- विषयकमुतीनां पारस्परिकविरोध: परिहृतः जीवस्य स्वरूपं च निर्धा- रितम्। इदानीं प्राणानामिन्द्रियाणां घ उत्पत्तिसंख्यास्वरूपादिनिरूपक- श्रुतीनां पारस्परिकविरोधपरिहारार्थ चतुर्थपादस्यारम्भ। यतो ह्ेतेषां जीवात्मना सह तावदत्यावश्यकसम्बन्धो यावत्स: अस्मिन् संसारे तिष्ठतति। प्रतिपाद्यसंकेत :- अस्मिन् पादे- (१) शंकरमते लिंगशरीरभुतीनां विरोधपरिहारः। (२ ) रामानुजमते इन्द्रियादे: कार्यत्वनिरूपणम्। (३) निम्बार्कमते जीवकरणक्षुतीनामविरोधप्रदर्शनम्। (४) मध्वमते युक्तिसहिति क्रुतिविरोधपरिहारः। लिंगशरीर घटकान्तर्बहिरिन्द्रियाणां प्राणानां च विचार:। सविश्लेषणप्रत्यधिकरणभाष्य पंचकसमीक्षणम् (२४१-४) प्रथमचतुःसूत्र्या आदिमाधिकरणे वल्लभमतिरिंच्य अन्यैः सर्वः भाष्यकारैः-कतिपयसूत्रव्याख्याने सत्यपि मतभेदे-एतभि- र्धोरितं यत् ब्रह्मण: आकाशादिभूतोत्पत्तिरिव प्राणानामप्युत्पत्तिर्जायते। इत्थं शंकरानुसारेण अधिकरणस्यैतस्य एतत्तात्पय यत् 'एतस्मादात्मन: आकाश: सम्भूत:' इत्यादिश्ुतिषु यथा आकाशाघुत्प्तिरुक्ता तथैव प्राणे- न्द्रियाद्य: अपि म्रह्मण उत्पद्यन्ते। यतो दि उत्पत्तिप्रतिपादकश्रुतयः साधारणरूपेण सर्वेषामुत्पत्ति प्रतिपाद्यन्ति। अतः कर्मेन्द्रियाणि ज्ञानेन्द्रि- याणि अन्त:करणं चैत्येतत्सव तवैव ब्रह्माण: समुत्पदते यथा चाकाशादि- भूतभाम:।

द्वितीय: सभ्याय:

प्राणोत्पत्तिप्रतिपादकमुतिः 'एतस्माब्जायते प्राणः मनः सर्वेन्द्रियाणि च,' गौणी इत्येतदक्तुं न शक्यते यतो हि इत्थं स्वोकारे 'एकस्मिन् विज्ञाते सर्वं विज्ञातं भवति' इति प्रतिज्ञामंगः संजायते। एतदतिरिच्य 'जायते' इत्येष शब्द: प्राण-मनः-सर्वेन्द्रियादीनां कृते सर्वसाधारण: इति एकत्र तस्य सुख्यत्वे अन्यत्रापि तस्य मुखयत्वस्वीकृतिरुचिता। किं बहुना, येषु श्रुतिवाकयेधु स्पष्टतया प्राणानामुत्पत्तिने उक्का यथा- 'तत्तेजः' असृजत्' इत्यादि तन्रापि इदमेवाभिप्रेतम्। यतो हि 'अम्र- मयं हि सोम्य मनः,' 'आपोमयः प्राणः,' तेजोमयी वाकू" इत्यत्र वाफू- प्राण-मनसाम् उत्पत्तिः तेजोऽबन्नानाम् उत्पत्तेः पञ्ात् उक्का वर्तते। तेजोऽबन्नानाम उत्पत्तिश्च ब्रह्मण एव इति प्राणादीनाम् अपि ब्रक्षण उत्पत्तिनिंविंवादा। यदा हि मनः अन्नमयम् , प्राणः जलमयः, वाणी च तेजोमयी तथा तेजोऽबन्नेतिभूतत्रयोत्पत्तिः त्रह्मण एव तदा मनः प्राण- वाचां ब्रह्मजन्यत्वमगत्या सिद्धम् । किंच, 'येन अश्ुतं झ्ुतं भवति' एतदुपक्रम्य, 'ऐतदात्म्यमिदं सर्वम् इत्थमुपसंहार: कृतः एतेनापि प्राणानां ब्रह्मजन्यत्वं सिद्धूयति। पूर्वोक्तचतुः सूत्या अर्थः निम्बार्केणापि एवमेव स्वीकृतः । रामानुजेन द्वितीयं तृतीयं च एकमेव सूत्रं स्वीकृत्य पतदुक्तं यत् 'प्राणा बाव" ऋषयः' अत्र यः प्राणशब्दः स न प्राणवाचकः अपि तु परमात्मबोधकः बहुवचननिर्देशश्चगौणः । सेष्टेः पूर्व हि परमात्मनः स्थिति: श्रुतिवाक्येषूपलभ्यते, स च परमात्मा एक इति बहुषचननिर्देशः असम्भवः । चतुर्थसूत्रस्याप्यर्थः रामानुजेन अन्यथा कृतः। तस्येदं तात्पर्य यत् सृष्टेः पूर्व परमात्मन ए स्थिति: श्ुतिवाक्येषूपलभ्यते। नामरू- पात्मिकायाः एतत्सृष्टेः पूर्वप् आकाशादीनामुत्पत्तिरभूदिति तत्पूर्व कस्यापि नामरूपात्मकवस्तुनः अभावात् वागिन्द्रिय प्राणादीनां किमपि कार्यमेव नासीत् अतः तेषां स्थितिरेव न आसीत् इति प्राणशब्द: परमात्म- वाचक:। 'इतञ्प्राणशब्द:' .. न सन्तीत्यर्थ.'

१. डा. ६।२।३ २. तत्रेष ६।५।४ ३. छा. ६११।३ इत्यारभ्य ६११६।३ इति यावत् ४. श० न्ा० षष्ठकाण्डे प्रथमाध्याये प्रथम ग्राह्मणे प्रथमा कन्टिका ५. रा० मा० पृ• १८७

१३२

इत्थमेतद्वलोक्यते यत शंकरेण गौण्यसम्भवात्" इति सूत्रे षष्ठी- तत्पुरुष: स्वीकृत:, रामानुजेन च गौणी असम्भवात् एवं पदच्छेदो विहि- तस्तेनगौणी इति प्रथमान्तः । अत एवाओे 'तत्' इति सर्वनाम्नः अर्थः अपि भिन्नरूपेण कृतो वर्तते। यद्यपि सूत्राणां पदपद्धत्तिः इयती गूढा यदेतन्निर्णेतुं सर्वथा दुष्करम् यत् कतमःअर्थः समुचितः इति तथापि एतन्निश्चीयते यत् रामानु- जस्यार्थ: क्लिष्टकल्पितः सूत्रेषु समारोपित इव च प्रतिभाति शंकरपक्षस्य मान्यतायाः इदमेव प्रमाणं यप्निम्बार्कः अपि एतस्यार्थेन सर्वथा सह्मत:। मध्वाचार्येणात्र अधिकरणत्रयं मत्वा द्वितीयतृतीयसूत्रयोर्मध्ये 'प्रति- ज्ानुपरोधाच' एतदन्यदेकं सूत्रं स्वीकृतम्। तस्यायमर्थः यत् ये भविष्यत्पुराणस्य- नित्यान्येतानि सौदम्येण हीन्द्रियाणि तु सर्वशः। तेषां भूतरुपचय: सृष्टिकाले विधीयते। परेण साम्ये सम्प्राप्ते कस्य स्यान्मुख्यनित्यता। इति वाक्यमाधृत्य मनसः अनादित्वं स्वीकुर्वन्ति तेषां कथनमनु- चितम्' यतो हि स प्राणमसृजत, 'पतस्माज्जायते प्राणः मनः सर्वेन्द्रि- याणि च', इत्यत्र सर्वेन्द्रियेम्यः प्राक मनसः उत्पत्तिः प्रतिपादिता अतः मनसः अनादित्वं वकुं न शक्यते। चतुर्थ सूत्रं विशेषरूपेण वागिन्द्रियाणि निदिश्य पतत्साधयति यत् वागिन्द्रियमनादि वकुं न शक्यते यतो हि तन्नाम मनसः अनन्तरं समायातम् किंध, मन उत्पद्यते अतः वागप्यवश्यमुत्पत्तिशालिनी मन्तव्या अत एव ऐतरेयारण्यके- 'तस्मान्मन एव पूर्वरूपं वागुत्तररूपम्" इति प्रतिपादितम्। वल्लभाचार्यस्य मतम् एतेभ्यः सर्वेभ्यो भिन्नम्। तेन इत्थं स्वीकृतं यत 'तथा प्राणाः'इत्यत्र तथा शब्द: न वियदादीन् प्रत्युत जीवात्मानं सूचयति । अतः 'तथा प्राणाः' इत्यस्य अयम्थ: यत् यथा जीव: तथा प्राणः अर्थात् प्राणःअपि जीववत् अनादिः। इत्थं वन्मभ- मतेन प्राणेषु जीवात्मनः सर्वे गुणा: वर्त्तन्ते केवलं चैतन्यांशः प्राणेषु

१. म० सू० २/४।१. २. म. मा० पृ० ९५ ३. प्र० उ० ६।४ ४. ऐ० भ्ा० ३ ११:

द्वितीय: भभ्याय: १३२

तिरोहितो जीवात्मनि च आविभूतो वतते तथा 'तमुत्कामन्तं प्राणोऽनूत्- क्रामति प्राणानुत्क्ामन्तं सर्वे प्राणाः अनूत्कामन्ति" इत्यत्र यत् जीवात्मना सह प्राणस्योत्कमणमुक्तम् न तद्गौणत्वेन अपि तु मुख्यत्वेनैव गृद्यते यतो हि तस्मिन् एव प्रकरणे एषा श्रुति व्तते इति जीवस्य विषये तस्या मुख्यत्वं प्राणानां विषये च तस्या गौणत्वं स्वीकर्तु न शक्यते। प्राणानां स्थितिः सृष्टेः पूर्वमुक्ता वतते 'असद्वा इदमत्र आसीत्। तदाहु: कि तदसदासी- दिति, ऋषयो बाव तेऽमेऽसदासीत्, तदाहु: के ते ऋषयः इति, प्राणा वा ऋषयः। यस्यार्थः रामानुजाचार्येण 'परमात्मा' कृतः इति प्राण: अपि जीवात्मेव अज: अनयोद्वयोः ब्रह्मणः उद्तिर्भवति न चोत्पत्तिः । एतदिह विशेषेण अवधातव्यमस्ति यत्तेभ्य एव सूत्रेभ्यो द्विविधो निष्कर्ष: प्राष्यते-एकतः, प्रणानामुत्पत्तिर्भवति; द्वितीयतः प्राणः अजः इति। तथापि एतदिहावश्यं स्वीकर्तव्यं यदू वल्लभस्यार्थ: अधिक: स्वा- भाविकः एवम् 'तथा प्राणा' इति प्रथमसूत्रे तथाशब्दस्य यः अर्थ: अनेन गृहीत: सः अन्याचार्यापेक्षया अधिकसंगतः । तथा स्वीकारे हि विषयं निर्दिशति अन्याचार्यव्याख्याततथाशन्दश्च वियदादिबोधकः सन् सुदूरव्या- ख्याततृतीयपादप्रथमार्धविषयबोधकः संजायते । अतः सन्नि० हितासन्निहितयोर्मध्ये सन्निहितस्यैव भ्रहणम्' इतिनियमेन सन्निहित- ग्रह्णस्यैव न्याय्यत्वात् अन्याचार्यमते प्राणोत्पत्तिस्वीकृतौ अपि वल्लभा- नुसारं 'तथा' शब्दार्थस्याधिकोपयुक्ततया सहसा सः अस्वीकर्तमशक्यः। (२४४-६ ) द्वितीयस्मिन् अधिकरणे अस्मिन एतत्प्रदर्शितं वर्तते यत् एतेषां प्राणानां संख्या एकादश अस्ति-पंच ज्ञानेन्द्रियाणि, पंच कर्मेन्द्रियाणि एकं च अन्तः करणम् 'दश इमे पुरुषे प्राणाः आत्मैका- दशः'। आत्मशब्देन च अन्तःकरणं परिगृद्यते, करणाधिकारात्"। 'सप्तगतेर्विशेषितत्वाच्च' इति पंचमसूत्रे गतिशन्दस्य दौ अर्थो स्वीकृतौ स्त: (१) उत्क्रान्तिः, ऊर्ष्वगमनम् (२) बोध:, अवगम्यमान- त्वम्। शंकरनिम्बार्कवल्लमैश्च् ऐकमत्येन एतदुकं यत् 'हस्तो वै ग्रह्दः' इत्यादिश्ुतिषु सप्तभ्यः अधिकानि हस्तपादादीन्द्रियाणि श्रुयन्ते इति इन्द्रियाणां सप्तैव संख्यायाः निञ्वयो न समुचितः। किन्तु रामानुजेन

1. १• उ. ४1४१ १. श० ना० ६।१/१।१ ४. शा. मा० पृ० १५६१

१२४ महासू त्रप मुख माम्यपमकसमीक्षणम् अयमर्थ: कृत :- 'न सप्तैष इन्द्रियाणि अपितु एकादश, इस्तादीनामपि शरीरे स्थिते जीवे तस्य भोगोपकरणत्वात्, कार्यभेदाच्च"। मध्वाचार्यस्य चार्थ: नितरां काल्पनिकः। तेनेत्थं स्वीकृतं यत् गतेः अर्थात् ज्ञानापेक्षया प्राणा:, इन्द्रियाणि, सप्त-चक्षुषी, झ्ुती, नासिका- छिद्रद्वयम् एका च वाकू, अनेन गतेरर्थ ज्ञानं स्वीकृत:, गम्धातो हि चत्वारः अर्था:, ज्ञानम्, गमनम्, मोक्षः, प्राप्तिः, ज्ञानं च तेष्वेकतमम्। किंच, हस्तेत्यादिकमसूचकम इति तेषां संकलनं न ज्ञानेन्द्रियेषु वतते। अयं चार्थ: तेन 'हस्ताद्यस्तु स्थितेऽतोनवम्' इति सूत्रस्थस्य 'स्थिते' 'इतिशब्दस्य 'कर्मणि विषये' एतदर्थ मत्वा कल्पितः । गति-स्थित- शब्दयोः ज्ञानकर्मार्थस्वीकृतिरत्र विचित्रैव प्रतिभाति । यद्यपि तेन 'हस्तादीनां कर्मविषयत्वान्न सहपाठः' एतदुक्त्वा स्वाभिमतार्थे प्रमाण- रूपेण वायुपुराणस्य अयं श्लोक: समुद्धृत :- 'संसारस्थितिहेतुत्वात् स्थितं कर्मविदो विदु: ! तस्मादुद्गतिहेतुत्वादू ज्ञानं गतिरिद्दोच्यते। तथापि एतत्सर्वमतिक्लिष्टकल्पितं प्रतीयते। प्राणा उत्पद्यन्ते तेषां च संख्या सप्त इति कथनानन्तरं सप्तमसूत्रे 'अणवश्च' इत्यत्न सूत्रकारेण एतत्प्रतिपादितं यत् ते अणवः, सूक्ष्मेन्द्रिय- प्राह्या: परिच्छ्यन्नान्न सन्ति। यदि ते स्थूला: स्युस्तदा मृत्युसमये कर्णादिभ्यो निस्सरन्तो विलान्निःसरन्तः सर्पादय इव दश्येरन्। विभवश्र चेत् तदा एकेनैव इन्द्रियेण अन्यविषयस्यापि ज्ञानं सम्भवेत्। अतः तेषामणुत्वं परिच्छ्िन्नत्वं चैव समुचितम्। अस्य सूत्रस्यार्थे सर्वे आचार्या: सहमता। एतावत्पर्यन्तं यावन्तः प्राणानां गुणा उक्कास्तेषां सर्वेषामतिदेश: अष्टमसूत्रद्वारा मुष्यप्राणेषु कृतो वर्तते। शंकरनिम्बार्काभ्यां सप्तमाष्टम- सूत्रयोः पृथकपृथगधिकरणद्वयं स्वीकृतम्। रामानुजेन किन्तु, विशेष- • कारणमन्तरेणैष, एतयोद्व योरेकमेवाधिकरणं स्वीकृतम् । मष्वाचार्येण सप्तमसूत्रस्य एकमधिकरणं स्वीकृत्य अष्टमसूत्रं नवमेन सम्बद्धम्। समुचितमण्येतत् प्रतीयते यतो दि एतयोद्व यो: सम्बन्ध: मुर्यप्राणेन वायुना, वर्तते। (२४६-१२) एतद्धिकरणं मुख्यप्राणस्वरूपं निरूपयति । स चं न तत्वम् नापिचेन्द्रियव्यापार: यतो दि सभाभ्यां पृथक् तवर्णनमुप- १. र० मा० पृ १८८ १. म. मा० पृ० ९७

द्वितीय: मध्याय:

लभ्यते-'प्राण एव म्हाणञ्चतुर्थः पादः स वायुना ज्योतिषा भाति प* तपति च'। यदि प्राणो वायुः स्यात् तदा वायौ सति तस्मात् पृथक् तदु- ल्लेखो न भवेत। इन्द्रियव्यापारादपि तस्य पृथगुल्लेखो लभ्यते-एतस्मा जजायते प्राण: मनः सर्वेन्द्रियाणि च। 'सं वायुः'-अन्रापि इन्द्रियेभ्य: वायोश्च पृथक प्राणस्योपदेशः प्रा्यते। अतः प्राणस्य पृथक सत्ता वतेते अपि च चक्षुरादिवत् जीवात्मनः सहायक: स च जीवात्मेव न स्वतन्त्र: । तस्मिंश्चाचेतनतादि प्रतिपादितं वर्तते। अत्रायं सन्देहो व्यर्थ: यत् यदि चक्षुरादिषत् प्राणः जीवात्मनः सहायकस्तदा स एकं पृथगिन्द्रियम् एको विशेषव्यापारो वा अम्युपग -* ज्येत । यतोहि अन्यज्ञानेन्द्रियवत् न स नियतं ज्ञानेन्द्रियम्। अस्य सन्दे- हस्य रामानुजेन अत्यन्तमेव उपयुक्त्तं समाधानमित्थं कृतम् यत् भुति: प्राणस्य विशेषव्यापारं प्रतिपाद्यति-'यस्मिन् उत्क्ान्ते इदं शरीरं पापिष्ठतरमिव (निष्किरियम् ) दृश्यते स एव श्रेष्ठः" एतदेव वृहदारण्यके 'न वै शच्त्यामस्त्वटते'3 इति श्रुतौ अपि प्रतिपादितं वर्तते। रामानुजीयोक्कव्याख्याया यत्किचिद्धिन्नतामतिरिच्य शंकरनिम्बार्क- वल्ल्भैरपि एतद्धिकरणमित्थमेव व्यार्गातम् । मध्वाचार्यस्य च व्याख्या सर्वतः भिन्ना। नवमैकादशयोस्तु सूत्रयोर्नित रामन्या। नवम- सूत्रे तेन इत्थं प्रतिपादितं यत् प्राणशब्दो यद्यपि मुख्यप्राण-वायुतत्व"- चेष्टानां बोधकः तथापि 'स प्राणमसृजत", एतत् श्रुतिवाक्यं निश्चित- रूपेण केवलं मुख्यप्राणमेवनिर्दिशति न तु वायुतत्वम् नापि च चेष्टा: यतो हि अन्याभ्यां वाभ्यां पृथक तदुत्पत्तिः प्रतिपादिता वर्तते-'भूतानि चेष्टा मंत्राश्च मुख्यप्राणादिदं जगत्' .स प्राणमसृजत खं वायु- ज्योतिरापस्तपो मन्त्रा: कर्म चेति। यथाचोकचरं मध्वाचार्येण अष्टमनवमसूत्रयोरेकं स्वतन्त्रमधिकरणं तथा दशमैकादशयोः पृथगधिकरणं मत्वा एतत्प्रतिपादितं यत् सुख्यप्राण: अपि चक्षुरादिवत् आत्मवशवर्ती वर्तते, किंतु अन्यप्राणवत् चक्षुरादि-

१. छा. ३।१८१४ २. तत्रेष ५/१।७ ३. वृ० उ० ६।१/१३ ४. चेषयां माहपायो च मुरूयप्राणे य गीयते। प्राणशब्दलिपु सेपु मुरुये मुरुयः प्रकीर्तितः I। (म० मा० पृ० १७) ५. प्र० उ० ६।४ ६. म. मा० पृ० १८ ( वा० पु० पचनम्)

१३६

वद्ा न ज्ञानस्य करणमेतावदेव अन्तरम्। मुख्यप्राणानां स्वतन्त्रता- प्रति पादकश्रुतेरेत देवतात्पर्यम्-'चक्षुरादिवन्मुख्यप्राणोऽपि परसात्मवश- एव, सर्व सेतत्परमेव तिष्ठते प्राणश् प्राणिनश्र स होक एवैतावन्वयत्युन्न- यति वशीकरोति इति गौपवनश्रुतौ चक्षुरादिभि: सद्द तद्वशगत्वेनैव शासनात्। 'सर्वकर्तापि सन् प्राणः परमाधारतः स्थितः । कथमेवान्यथा स स्यात् यतो नैवेश्वरद्वयम्'(।' द्वादशं सूत्रमपि स्वतंत्रमधिकरणन्। अर्थश्च सर्वथा तथैव यथा अन्यैराचार्येरभिमतः । त्रयोदशं सूत्रमपि स्वतन्त्रमधिकरणं सत् एतत्प्रति- पाद्यति यन्मुख्य: प्राण: अपि अणु: परिच्छ्विन्नश्चेति। एतदिहावश्यमवधातव्यं यत् मष्वाचार्यमतिरिच्य अन्येषां सर्वाचार्या- णामधिकरणविभाग: सर्वथा स्वतन्त्रः । अष्टमसूत्रतः त्रयोदशसूत्रं यावत्, यत्र च मुख्यप्राणविवेचनं वर्तते, एकेनैवाधिकरणेन भवितव्यम् आहो- स्वित् मुख्यप्राणस्य विशेषताचतुष्टयप्रतिपादकेन पृथकपृथगधिकरण- चतुष्टयेन भवितव्यम् यथा घ मष्वाचार्येण स्वीकृतम्। (२४१४-१६) सर्वेषां भाष्यकाराणां मते एतद् एकमेव अधि- करणम्। शंकरस्य च व्याख्या तत्रेत्थम्-'ज्योतिरादिभिरम््याद्यभिमानि- नीभिर्देवताभिरधिष्ठितं वागादिकरणजातं स्वकार्येषु प्रवर्तते*2 तथा- धामनन्ति-'अग्निर्वाग्भूत्वा मुखं प्राविशत्' वायु प्राणो भूत्वा नासिके प्राविशत्। आदित्य्रक्षुर्भूत्वा अक्षिणी प्राविशत् इत्यादिस्थलेषु श्रुति- वाक्यानि एतदेव प्रतिपाद्यन्ति यत् एवं स्वीकरणेनापि नात्र अयं सन्देहः कर्तु शक्यते यद् अधिष्ठात्रीभि र्देवताभिरेव फलं भोक्व्यं स्यात् न तु जीवात्मना। यतो हि सत्यारमाि देवताघिष्ठातृदेवतायां प्राणानां कार्यकरण- संघातस्वामिना जीवेनैव प्राणसम्बन्धं भ्रुतयः प्रतिपाद्यन्ति-'अथ यत्रैतदाकाशमनुषिषण्णं चक्षुः स चाक्षुषः पुरुषो दर्शनाय चक्षुरथ यो वेवेदं जिघ्राणीति स आत्मा" गन्धाय घ्राणम्'। शरीरे हि भोक्तृरूपेण जीवो नित्यः । तत्रैव पुण्यपापावलेप: सुखदुःखोपभोगश्च सम्भवति। देवानां च शरीरेण सह नित्यसम्बन्धो न सम्भवति। ते हि परमैश्व्वर्य- पद्मधिष्ठातारः इत्यस्मिन् हीनशरीरे तेषां भोक्तृत्वप्राप्तिः न समुचिता।

१. म. मा० पृ० १८ २. शा० भा० (म० सू० २५।१४ ३. ऐ० उ. २।४ ४. ड० ८1१२I४

द्वितीय: अभ्याय: १३७

यथा च श्ुतिवाक्यम्- पुण्यमेवामुं गच्छति न ह वै देवान् पापं 'गच्छति। निम्बार्केण शंकरस्य अनुसरणं कृतम्। किन्तु बोडशे सूत्रे अयं भेद: यत् तेन 'तस्य' इत्यनेन जीवो गृहीतः। निम्बार्केण च 'तस्य उक्तलक्षणस्य (जीवेनेन्द्रियाणां स्वस्वामिभावसम्बन्धस्य) जीवेनैव नित्यत्वादित्यर्थः कृतः । रामानुजेन यद्यपि सूत्राणां स एवाक्षरार्थ: स्वीकृत: किन्तु तेषु तेन अन्य एव विषयो निर्दिष्टः। तेन चतुर्दश-पंचदशसूत्रयोरेकमेव सूत्रं मत्वा इत्थं व्याख्या कृता-प्राणवता जीवेन सह ज्योतिरादीनाम् अग्न्या- दिदेवतानां प्राणविषयमषिष्ठानम्, तदामननात् तस्य परमात्मनः आमन- नात् संकल्पादेव (इच्छयैष) भवति न तु स्वातंत्रयेण। स एव दि सर्वेषां नियन्ता 'यः अग्नौ तिष्ठन् अग्नेरन्तरो यमग्नि ने वेद यस्याग्निः शरीरम्। यः अग्निमन्तरो यमयति स त अन्तर्याम्यमृतः' । किन्त्वयमर्थः सर्वथा कल्पितः प्रतीयमानो न स्वाभाषिक आभाति। मध्वाचार्येण अन्य एवार्थ. स्वीकृतः। तस्येदं तात्पर्य यत् प्राणो यद्यपि जीवाधीनस्तथापि अग्न्यादोनां नियमनं ब्रह्मणा संजायते, ब्रह्मैव हि प्राणान् तद्व्यापाराथ प्रेरयति। ब्रह्म एव हि जीवेन सह एतत् सर्व कारयति अतः प्राणानां जीवस्य करणत्वेन कश्चिद् विरोधः। एतदे- तेनान्यथापि सिध्यति यत् प्राणानां जीवात्ममा सह नित्यः सम्बन्धः । इत्थं मध्वाचार्यस्य अभिप्रायो रामानुजस्य समानतामात्रहति। अस्य प्रकरणस्य वज्मभभाष्यं न विशेषेण स्पष्टं तथापि उपसंहारे तेनतदू व्यक्कीकृतं यत् अग्न्यादीनां प्राणः सह नित्यसम्बन्धो वर्तते। प्राणानां साहाय्येनैव च वर्णानां यथोचितमुच्चारणादिकं संजायते। अतः स्वाभिभृत्यन्यायेन जीवस्य मुख्यामात्यरूपेण प्राणाधि- कत्वात् स एव कर्मफलं भुंके। करणत्वांशे एव हि देवतानां प्राणाधि- ष्ातृत्वम्। भोकृत्वरूपेण तु जीवात्मन एवाधिष्ठातृत्वम्। (२४१७-१६) एतद्धिकरणस्य व्याख्यानं स्वे रेवाचाये: समान रूपेणैव कृतम्। अत्र पतत् प्रतिपादितं वर्तते यत् यद्यपि प्राणशब्देन इन्द्रियाणां व्यवहारस्तथापि प्राणेभ्य: इन्द्रियाणि पृथगिति प्राणानामि- न्द्रियत्वमौपचारिकम्। तेषां कार्य भिन्नभिन्नम्। इन्द्रियाणि आलोचकानि

१. ह. १:५/२

१२८

प्राणश्च देहेन्द्रियाणां नेता। श्रुतिष्वपि च प्राणा: इन्द्रियाणि च एतदुभयं नाम पार्थक्येन श्रूयते- 'एतस्माज्जायते प्राणाः मनः सर्वेन्द्रियाणि' च'। रामानुजेन अष्टादशमेकोनविंशंचकमेव सूत्रं स्वीकृतम्। निम्वार्केण च तदेवानुसृतम् (२।४।२०-२२) अन्तिमाधिकरणस्य अस्यापि व्याख्या सर्वैराचाये: समानरूपैणैवं कृता यत् नामरूपव्याकृतिः परमात्मना कृता न तु जीवेन । यतोहि 'तासां त्रिवृतं त्रिवृतमेकै्क करवाणि" अस्यां श्रुतौ परमेश्वर एव नामरूपयो: व्याकर्ता-पृथकूकर्ता उक्तो वर्तते। महीधरादि- सम्पन्नस्य अस्य संसारस्य व्याकृतिः नाल्पमेधसा जीवेन कत्तु शक्यते। पृथिव्यादिषु तत्वेषु अन्यतत्वानां वर्तमानत्वे अपि तत्तदंशानामाधिक्येन परथिव्यादयो भिन्नभिन्ननामभिरुच्चार्यन्ते। मध्वाचार्येण विशं सूत्रं स्वतन्त्रमधिकरणं शेषं सूत्रव्वयं चैकमधिकरणं स्वीकृतम् । इत्यस्मिन्नन्तिमाधिकरणे एतद् विवेचितं वर्तते यत् सृष्टिः परमात्मकर्तृका जीवकर्तृका वा। एवमस्य पादस्य केषुचित पूर्वाधि- करणेषु यत्किचित्पूर्वपादेष्वपि च सृष्टेराघारभूततत्वानां विवेचनं कृतम्। इत्थं जगदुत्पत्तिविषयकविरोधं पूर्वसन्दरभे निरस्योत्पादकसम्बन्धी भ्रुतिविरोध इदानीं निरस्त: । उपसंहार: द्वितीयाध्यायस्य प्रथमपादे सूत्रकारेण श्रुतिप्रतिपा दितब्रझ्मजगत्का- रणत्वसिद्धान्ते सम्भाविता सर्वा आपत्तीः निरस्य ब्रह्मणो निमित्तोपा- दानोभयकारणत्वं प्रदुर्शयता तस्य जीवादू भिन्नत्वं श्रेष्ठत्वं च स्थापितम्। सृष्टिप्रलयौ च अनादिकालतः समागच्छन्तौ स्तः । एकस्या:सृष्टेः प्रारम्भे पूर्वसृष्टिजीव समूहः पुनःप्रकाशितो भूत्वा प्रलयपूर्वकालिकस्वकृत कर्मानुसारं पुनः कर्मसु प्रवृत्त: ईश्वरनियन्तृत्वाधीनः स्वकृतकर्मफलसमूद्दमनुभवति पतदपिश्रुतिप्रमाणद्वारा प्रतिपादितम्ं । इत्थं जीवस्य तत्कृतकर्मणां च अनादित्वं प्रतिपाद अस्य जगतः अनादिसत्तायाः सत्कार्यवादस्य च सिद्धि: कृता, येन एतद्पि स्पष्टं संजातं यत् सूत्रकारस्य, परमेशवरो न केवलो निर्गुणो निराकारो निर्विशेषव्रापि तु सर्वज्ञतादिघर्मसम्पभ्नः अपि अभिमतो वर्तते।

१. मु. २/१।३ २. शा. ६।३।१

द्वितीय: भभ्याय:

द्वितीयपादे सांख्यो ककारणवादम्, वैशेषिकोकपरमाणुकारणवादम्, पौद्धमतावलम्बिनाम् क्षणिकवादम्, विज्ञानवादम्, सर्वशून्यवादम्, जैनमतावलम्बिनां च जीवानां देहपरिणामवादम्, समस्तवस्तूनां युग- पदस्तित्वनास्तित्वादिवादम् , पाधुपताभिमतम् ईश्वरस्य केवलनिमित्त- कारणवादम्, जगतश्र केवलशक्तिकारणत्ववाद्म् एतत्स्व भगवता सूत्रकारेण नानात्रिधाभिर्युक्तिभि: निरस्य तेषामश्रौतत्वम् अप्रामाणि- कत्वं च स्थापितम्। तृतीयपादे तेन श्रुतिप्रमाणैः आकाशादिमहाभूतसमूहस्य ब्रह्मणः उत्पत्तिमवधार्य जीवस्य अनादित्वं ब्रक्मणा सह तत्सम्बधं च भ्रुतीनां युक्तीनां च आधारेण व्यवस्थापयता जीवस्य स्वरूपतः ब्रह्मांशमात्रत्वं, न स ब्रह्मणा सदशोविभुः (व्यापकः) अपि तु अणुस्वभाव इति प्रतिपादितम्। चतुर्थपादे इन्द्रियाणामेकादशत्वं संस्थाप्य बुद्धेः इन्द्रियादीनां च ब्रह्मकारणत्वं भुतिप्रमाणैः स्थिरीकुर्षता मुख्यप्राणस्वरूपनिर्णयो विहितः। एवमन्ते, छान्दोग्योपनिषदि निर्दिष्टस्य त्रिवृत्करणनाम्नां भावतः उपदि ष्टपश्चीकरणद्वारा प्रकाशितस्य व्यष्टिदेहादे: ब्रह्मणः उत्पत्ति: प्रमाणिता। इत्थमस्मिन्नध्याये जगत्सम्बन्घिनां सर्वज्ञातव्यविषयाणां निर्देशो विहितः ।

तृतीयाध्यायस्य प्रथम: पाद: पादपरिचयः-प्रथमद्वितीयाध्याययोः ब्रह्मणो जगत्कारणत्वस्य जीव- जगत्स्वरूपस्य ब्रह्मणा सह तत्सम्बन्घस्य च वर्णनेन सह विभिन्नाषार्य- मतानुसारं ब्रह्मणो द्वैताद्वतत्वसगुणत्वनिर्गुणत्वनिर्देशो विहितः । इदानी ब्रह्मावापे: उपायं प्रदर्शयितुं तृतीयाध्यायप्रारम्भ: । परमात्मन: प्राप्ते: साधनेषु वैराग्यं सर्वावश्यकं साघनम्। सांसारि- कानित्यभोगेषु यावदू वैराग्यं नोत्पद्यते तावत् न कस्यचिदपि हृदये परमात्मप्राप्तेः शुभेच्छा जागति । अतः वैरा ्यमुत्पादयितुं मुद्मुंह्रः जन्ममृत्युगर्भादिदुःखानि प्रदर्शयितुं प्रथमपादारम्भ: । प्रलयानन्तरं सृष्टिकाले परब्रह्मपरमात्मनो यथा इद जगदुत्पयते तस्य वर्णनं गतप्रथमाध्यायद्वये कृतम्। अधुना च वर्तमाने जगति जीवात्मनः शरीराणां यथा परिवर्तनं भवति तद्विषये भुतिवाक्यै यथोकं तत्सर्मिह वृतीया्यायस्य प्रथमपादे वर्णयिष्यते।

१४० महासूत्रप्रमुखमाध्यपच्चकस मीक्षणम्

प्रतिपाद्यसंकेत :- अस्मिन् पाढे- (१) शंकरमते जीवस्य परलोकगमनागमनविचारपूर्वकवैराग्यादिनिरू- पणरूपसाधननिर्देशः । (२) रामानुजमते जाम्रदाद्यवस्थावस्थितस्य जीवस्य दोषादिनिरूपणम्। (३) निम्बार्कमते संसारस्य दोषनिरूपणेन ततो विरक्तिप्रदर्शनम्। (४) मध्वमते वैराग्यार्थे गत्यादिनिरूपणम्। (५) वल्लभमते च उपनिषदां निविचिकित्सशाब्दज्ञानेन म्रह्मप्रमिति- जनकताबोधकताप्रकार कथनपूर्व काधिकारियोग्यदेहनिरूपणम्। सविश्लेषण प्रत्य धिकरणभाष्यपश्चकसमीक्षणम् (३११-७) सर्वप्रथमस्य अस्य अधिकरणस्य अयं विचारविषय: यत् यदा अयं जीव: शरीरं परित्यथ्य शरीरान्तरं प्रविशति तदा किमे- काकी एव गच्छति आहोस्वित् शरीरस्य बीजभूतानि सूद्षमतत्वान्यपि तेन सह गच्छन्ति। एष संदेह एवंरूपेण उपसंहृत: यत् जीव: एकस्मात् शरीरात् द्वितीयस्मिन् शरीरे सूक्मतत्वैः सहैव प्रयाति यतोहि एषु सूद्मतत्वेषु प्राणानां निवास:, ते च (प्राणाः) आत्मना सह सवेदा सम्बद्धा इति तेन सहैव एतेषामुत्कान्ति:। उक्ताधिकरणस्य उक्के अथ सामान्यतः सर्वे आचार्याः सहमताः तथापि यत्र-तत्र यत्किंचित् मतभेदः। स च नातिमहत्वपूर्णः । उदाहर- णार्थ षष्टे सूत्रे शंकररामानुजनिम्बाकैः अयं प्रश्न उपस्थापितः यत् कथ- मित्थं झञातुं शक्यते यत् जीवात्मा सूद्मभूतरूपजलपरिवृतो भूत्वा एव देहादुक्काम्यति। यतो हि-'तस्मिन्नेतस्मिन्नग्नौ देवाः श्रद्धां 'जुह्ृति' अत्र श्रद्धाशब्देन® जलस्यैव केवलं निर्देशो न तु जीवात्मनः एतदभे शंकरे- णेत्थं समाहितं यदत्र इष्टकारिंणां प्रतीते-नायं दोष: । तथा हि- 'अथापि स्यात् प्रश्नप्रतिवचनाभ्यां नामापः श्रद्धादिक्रमेण पञ्चम्यामाहुतौ पुरुषा- कारं प्रतिपद्येरन्, न तु तत्संपरिष्वक्रा जीवा रंहेयु:, अभ्रुतत्वात्।न हात्रा पामिव जीवानां आावयिता कश्चिच्छन्द: अस्ति। तस्माद्रंहति संपरिष्वक्त इत्युक्त्मिति चेत्, नैष दोष :; कुतः ? इष्ठादिकारिणां प्रवीतेः 'अथ य इमे

१. अ1. X/४I२

भा० म. सू० २।१।५ )

द्वितीय: भभ्याय: १४१

ग्राम इष्टापूर्ते दत्तमित्युपासते ते धूमममिसंभषन्ति' । अयमेष च भावो रामानुजनिम्बार्काभ्यामपि अनुसृतः । किन्तु वल्लभमते अयं प्रश्न: यत् किं 'सर्वे जीवाः सम्परिष्व का गच्छ- न्त्याहोस्वित् ज्ञानोपयोगिनः ? तत्र पंचाहुतिप्रकारे नाधिकारिणः श्रताः। वेदे हि भुतानुसारिकल्पना अतो विशेषस्याभ्ुतत्वात् सर्वेषामेव पंचाह्ुति- प्रकार इति चेत्, न । इष्टादिकारिणां 'प्रतीतेः'। केवलम् इषाधिकारिण एव इत्थं यान्ति नान्ये इति भावः'। मध्वाचार्येण प्रतिसूत्रं पृथगधिकरणं स्वीकृतम्। चतुर्थसूत्रे 'भाकत- त्वात्' इत्यस्य 'भागतः' इत्यर्थ च कृत्वा तस्येदं तात्पर्य प्रदत्तं यत् वागित्याधेवांशिक रूपेण स्वस्वदेवतागन्यादिस्वरूपं प्राप्नोति; शेषांशश्च जीवात्मना सह उत्क्रान्तो भवति- 'पुरुषस्य मृतौ ब्रह्मन् प्राणा भागत एव तु। अधिदैवं प्राप्नुवन्ति भागतोऽनुन्रजन्ति तम्॥ पुनः शरीरसम्प्राप्तौ तमेवानुविशन्ति च'। तथा- मृतिकाले जहत्येनं प्राणा भूतानि पंच च। भागतो भागतस्त्वेनमनुगच्छन्ति सर्वशः॥ सप्तमसूतरे अपि मध्वाचार्येण भाक्तशन्दस्य भागतः अयमर्थः स्वीकृत: तथा 'अपाम सोमममृता "अभूम' अस्य विरोधंपरिहारः 'भागतः तद मृतत्वम् अर्थान आत्मविद् एव तद्मृतत्वं प्राप्नोति' एवं कृतः । तस्येदं तात्पर्य यत् वास्तविकम् अमृतत्वम् केवलम् आत्मविदेव प्राप्नोति। इष्टादिकारिणश्च नांशतः अपि आत्मविद: इति न ते अमरत्वं प्राप्नुषन्ति। (३।१ =- ११ ) अस्मिन्नधिकरणे एतत्प्रदशितं यत् ये जीवा: स्व- कृतसत्कर्माणि भोक्तुं चन्द्रलोकं प्राप्नुवन्ति ते तत्कर्मफलानि तत्रा- नुभूय, यात्रतः अंशस्य भोगस्तत्र न सम्भवति अपित्विहैव लोके सम्भवति, तावन्तमंशं भोक्तुं पुनरिमं लोकमावर्तन्ते। तत्कर्मानु सारमेव च ते अस्मिन् लोके योनिं प्राप्तुवन्ति।

१. शा० मा० म्र० सृ० ३११।६ पृ० १६३९ १. प० भा० म. सू० ३।१।६ ३. म० मा० प० पु० वचनम् पृ० १०५ ४. तत्रेम प्र० पु० बयमम् (पृ० १०%)

१४२ महासूत्र प्रमुसमाम्मपत्रकप्मीक्षणम्

अस्याधिकरणस्य अनेन अर्थेन सर्वे आचार्या: सहमताः। मध्वाचार्य एव तु केवलम् अष्टमसूत्रं 'कृतात्यये अनुशयवान् दष्टस्मृतिभ्याम्' तथा 'यथेत मनेवं च' एवं द्विघा विभव्य अनयो: अधिकरणद्ञयम् अवशिष्टानां च तृतीयमधिकरणं स्वीकृतवान्। (३११२-२१ ) तृतीयस्मिन्नस्मिन्नधिकरणे ्विितं त् येषां सत्कर्माणि नैतावत्पर्याप्तानि यत् ते चन्द्रलोकं गन्तुं शक्नुयुस्ते क गच्छन्ति तथा चैतत्प्रदर्शितं यत् ज्ञानिनः इष्टादिकारिण एव च केवलं स्वसत्कर्माणि भोकुं चन्द्रलोकं गच्छन्ति नान्ये इति। ते तु संयमनं (यमालयं) प्रविश्य निजदुष्कतानुसारं यमयातना: अनुभूय पुनरिमं लोकमावर्तन्ते। शंकररामानुजौ प्रस्तुताधिकरणस्य प्रकृतार्थेन सहमतौ। अस्मिँश्च केवलमुभयोर्मतभेदो यत् रामानुजो दादशसूत्रतः बोडशसूत्रपर्यन्तं पूर्वपक्षं स्वीकृत्य शेषांशं सिद्धान्तपक्षं मनुते। शंकरस्तु केवलं ब्ादशमेव सूत्रं पूर्वपक्षं स्त्रीकृत्य त्रयोदशत एव सिद्धान्तपक्षारम्भमाकलयति। निम्वार्कश्राक्षरशो रामानुजमन्वसरत्। वल्लभेन च द्वादशसूत्रतः घोडशसूत्रं यावदेकमधिकरणं स्वीक्ृत्य त्रयोदर्श सूत्रं शंकरेणेव व्याख्यातम्। मध्वाचार्येण च द्वादशसूत्रतः चतुर्द- शसूत्रं यावदेकमधिकरणं स्वीकृत्य एतत्प्रदर्शितं यत् दुष्कर्मकारिणामपि- आरोहावरोहौ भवतः । अन्तरं केवलमेतदेव यत् ते नरकमागेंण गच्छन्ति। पंचदर्शं सूत्रं च तेन पृथगधिकरणमभ्युपगत्य तदर्थे रौरवादिनरक- सप्तकसंखयैव प्रदत्ता। बोडशं सूत्रं पृथगधिकणरम्। तत्रेदं प्रतिपादितं वर्तते यत् नरकेषु अपि परमात्माश्ञयैव सर्वाणि कार्याणि भवन्ति। सप्रदशं सूत्रं पृथगधि- करणम्, तत्रेदमुक्तं वतते यत् गमनागमनयोः (आरोहावरोहयोः) न जीव: स्वतन्त्र: अपि तु स ज्ञानकर्मानुकूलमेव क्रमशः देवयानपितृया- णाभ्यामारोहावारोही कुरुते। अवशिष्टं च सूत्रचतुष्टयम्-अष्टादशतः एकविशसूत्रपर्यन्तम्-एकमधिकरणम्। तत्र चैतत्प्रतिपादितं वर्तते यत् नरके केवलं दुःखमेव न किंचिद्पि सुलम्-"नान्धे' तमसि मग्नानां सुखलेशोऽपि कश्न"। एकविशसूत्रस्य® व्याख्या मण्वाचार्येण अग्यभा- व्यकारापेक्षया नितरां मिन्ना कृता। तस्येदं तात्पर्य यत् महातमोनाम नरकस्य तृतीयनामभ्रवणेनैव जनो मूर्ितः संजायते- १. म० मा० पृ० ११० २. तृतीयशन्दादविरोष: संशोकनस्म (त्र. सृ० १।१।९१)

द्वितीय: भभ्याय:

महातमस्िषाप्रोक्तमूष्य मभ्यं तथान्तरम्। श्रवणेनैषमूर्च्छादिरघरस्य यतो' भवेत्।। अन्यैराचार्यैः अस्य एतदभिप्रायकः अर्थः कृतः यत् 'आण्डजं जीवज- मुद्धिज्जम्" इत्यत्र पठितेन उद्विज्जरूपेण वृतीयशब्देन स्वेदजशरीरप्रह- णम्। यतोहि स्वेद्जम् उद्धिज्जं चैतद्वयम् अपि भूमिम् उदकं चोद्मिद्य उत्पद्यते इत्युभयं समानम्। मध्वाचार्येण 'अस्मिन्नधिकरणे 'स्मरणाच्च' एतद्पि एकमति- रिक्ं सूत्रं स्वीकृतम् तेनैव चाधिकरणं समापितम्। एतदभिममधिकरणं ब्ाविर्श सूत्रमेतत्प्रतिपाद्यति यत् जीवात्मनः सूत्मशरीरं यदा चन्द्रलोकात् आकाश वाय्वादि भूत्वा उत्तरति तदा तस्य आकाशादिना सह तादात्म्यं न भवति प्रत्युत तत तत्साम्यं प्राप्नोति। शंकरवल्लभाभ्यामियं साभाव्यार्पा्त्त: रामानुजमध्वनिम्बाके- श्चेयमेव तत्स्वाभाव्यापत्तिरुक्ता। अर्थश्च इयोरेक एव। एतद्मिमाधिकरणं त्रयोविंशं सूत्र मे तत्प्रतिपाद्यति यत् जीव पतद्व- रोहसमये स्वल्पकालमेव आकाशादिना सह साभाव्यापत्तौ तिश्वति। अन्तिममधिकरणं चतुर्विशसूत्रतः सप्तविंशसूत्रं यावत् एतत्प्रतिपाद- यति यत् जीवात्मानो यदा अन्ते ज्रीहियवादीन् प्रविशन्ति तदा ते तैः सह सुखदुःखादिभागिनो न भवन्ति प्रत्युत यथा तेषां वायुधूमादिभावः तेषां संश्लेषमात्रमेव तथैव श्रीहि्यवादिभावः: अपि स्थावरजात्या सह तेषां संश्लेषमात्र मेव। मध्वाचार्येणैतेषु अधिकरणत्रयं स्वीकृतं, चतुर्विश- पंचविशयोरेकं षड्विंशसप्तविंशयोश्च पृथक पृथक् अधिकरणद्वयम्। अर्थे च किन्तु न कथ्धिन्महत्वपूर्णः भेद:।

तृतीयाध्यायस्य द्वितीय: पाद: पादपरिचय-तृतीयाष्यायस्य प्रथमपादे जीवस्य जन्ममरणरूपा संसारगतिः तदनन्तरं तज्जम्मान्तरप्राप्तिश्च प्रतिपादिता। यस्य एतव्रहस्यं यब्जीवात्मनो मनसि सांसारिकपदार्थान निजशरीं प्रति च अनासकि: नैरम्तर्येण वैराग्यभावना च उत्पद्येत। इदानीं द्वितीयस्मिन् पादे वर्तमान- १. म० मा० पृ० १११ (कृ. पु०.बननम) २. छा० ६।३/१ १. अपैतमेवाध्यानं पुनर्निवर्सन्ते यपैतमाकाशमाकाशाद्ायुं वायुभूत्मा मो भवति ..... प्रवर्षति (ड्ा० x1१०।४)

१४४ म्ह्मासूत्र प्रमुखभाध्यपचचकसमीक्षणम्

शरीरस्य विभिन्नावस्थानां विचारानन्तरं जन्ममरणरूपसंसारबन्घना न्मोक्षार्थ परमेश्वरस्य ध्यानरूपोपायो वक्तव्य: इति सूत्रकारो जीवात्मनः स्वम्सुषुप्त्यवस्थे वर्णयति। प्रतिपाद्यसंकेत :- अस्मिन् पादे- (१ ) शंकरमते पूर्वभागेन त्वंपदस्य उत्तरभागेन च तत्पदार्थस्य शोधनरूपसाधननिर्देशः। (२ ) रामानुजमते पुरुषोत्तमस्य सर्वदा द्वेयप्रत्यनीकत्वकल्याणगुणाक. रत्वरूपोभयलिंगत्वप्रतिपादनम्। (३) निम्बार्कम ते विवेकवैराग्यदाढर्याय स्वप्नावस्थाविधारः । (४) मध्वमते संसारत: शरीरतञ्र वैराग्यावाप्तये परमात्मनो भकिनिरू- पणम्। (x) वल्लभमते जीवस्य मुक्तियोग्यतानिरूपणम्। सववल्लेषण प्रत्यधिकरणभाष्यपंचकसमीक्षणम् (३।२१-६) एवस्मिन् प्रथमाधिकरणे जीवात्मनः स्वप्नावस्था- वर्णिता, एतच्चाधिकरणं तुलनात्मकविवेचनदृष्ट्या अत्यन्तमहत्वपूर्णम्। यतोहि अस्य विभिन्नस्थलेषु उक्तभाष्यकारैः अर्थविभिन्नताप्रतिपाद नपूर्वकं यथास्थलं निजविचारवमत्यम् उपस्थापितम् । अंतः प्रत्येक- सूत्रार्थस्य सविस्तरं समीक्षणं नितरां न्यायसंगतम्। शंकशनुषारम प्रथमसूत्रत्रये अयं प्रश्नः समुपस्थापित: यत् जीवात्मनः स्वप्रसृष्टिः जापदवस्थासृष्टिरिव सत्या आहोस्वित् मायामयी। आद्यसूत्र- वये पूर्वपक्ष: स्थापित :- स्वप्नसृष्टिः सत्या, श्ुति हिं एवं प्रतिपाद्यदि। केचिच्चैवं प्रतिपाद्यन्ति यत्स्वप्रावस्थायां दश्यमानानां वस्तूनां निर्माता आत्मा भस्ति। तृतीयं सूत्रं सिद्धान्तपक्षं प्रस्तौति-स्वाप्नं जगत् शुक्तिरूप्यवत् मायामात्रम। यतोहि पारमार्थिकवस्तुविषयाणां देशकालनिमित्ताबाधानां स्वप्ने न सम्भव:। मायाशब्दो हि अस्मात् सूत्रात् पूर्वत्र परत्र वा अम्यत्र कुत्रापि न प्रयुक्क: इति तदर्थमतिरिच्य सूत्रार्थे न किमप्यन्यत् विरोधास्पदम्। किन्तु तवम्रे एसत्काठिन्यमुपतिश्ठते यत् व्याख्यातपूर्वसूत्रेण सह कथं तत्सङ्गति: स्यात्।

सुतीय: भभ्याय:

चतुर्थसूत्रस्य अयमक्षरार्थ यत् स्वप्ने जायमानं बीदर्शनादि सत्यम्। यतो हि तत्सव शुभाशुभफलसूचकम् एतत् झ्रुतिः प्रतिपाद्यति, स्वप्ना- वस्थाया ज्ञातारः अपि स्वप्नदर्शनं धुभाशुमसूचक प्रतिपाद्यन्ति। स्वप्नसत्यतां प्रमाणयितुम् एष उपयुक्तस्तर्कों भषितुं शकोति किन्तु शंकर: एतदत्यन्तासंतोषजनकरीत्या व्याख्यातपूर्वसूत्रेण सम्बष्नाति। व्याख्यातपूर्वसूत्रे तेन इत्थं प्रतिपादितं यत् स्वाप्नं जगत् मायामात्रम्। किन्तु इदानीं प्रतिपादयति यत् स्वाप्नं जगत् सत्यम् , न तु मायामात्र- मसत्यम्। तत्र दष्टानि हि वस्तूनि भाविशुभाशुभफलसूचकानि- 'यदा कर्मसु काम्येषु स्तियं स्वप्नेषु पश्यति'। समृद्धिं तत्र जानीयात् तस्मिन् स्वप्ननिदर्शने।।' तथा-पुरुषं कृष्णं कृष्णदन्तं पश्यतत स एनं हन्ति®। अस्यायं निष्कर्षो यत्स्वप्ने यत् किंचित् सत्यत्वमस्ति। पूर्वापर- संगत्यर्थ शंकरेण इत्थमेतत् स्पष्टीकृतम्-स्वप्नसूचितं वस्तु सत्यं भवे- न्राम किन्तु बीदशंनादिसूचकस्वप्नः असत्यः यतो दि तस्य बाध: संजा- यते-'भवतु नाम सूच्यमानस्य वस्तुनः सत्यत्वम ; सूचकस्य तु स्री दर्शनादेभंवत्येव वैतध्यम्-बाध्यमानत्वादित्यभिप्रायः ।-एतेन स्वप्नस्य मायामात्रत्वं, प्रातिभासिक्रमात्रत्वं सिद्धन्। 'इत्थं स्वाप्नजगतः प्रातिभा- सिकता अक्लुण्णा तिष्ठति। सूत्रत्र्याद्यायामेतहुस्फुटीकर णावश्यकतैव तद- संतोषजनकतां प्रमाणयति। अभिमयो: द्वयो: सूत्रयोः अर्थावलोकनेन एषा असंगति: अपरथा अपि स्पष्टा संजायते। अयं तयोरर्थ :- परमा- त्मनो निरन्तरध्यानेन जीवात्मनि अन्तर्निंहिवा: परमात्मसमानगुणा: प्रकटीभवन्ति यतो हि परमात्मनो जञाताज्ञातत्वे जीवात्मनो बन्घमोक्षौ। अथच, जीवैश्वर्यशक्कितिरोभावः अपि देहादौ तस्यात्मत्वाभिमानरूपा- विद्यया संजायते। शंकरेण अनयो: सूत्रयो: व्याख्या अस्मिन् प्रश्ने प्रारन्धा यत् जीवा- त्मा परमात्मन एव अंशः इति तस्मिन् ईशवरस्य ज्ञानैश्वर्यादिगुणैरपि अवश्यमेवांशिकरूपेण तथैव भवितव्यम् यथा चाग्नौ तदंशे स्फुलिंगे च दाहकताशकि: प्रकाशश्चोभयं समानरूपेण वर्तते। अतः कथमेवं न मन्येत यत् स्वप्नसृष्टि जीव: स्त्यं करोति।

1. छा. उ० ४/२.९ ३. शो. मा० पृ० १७१८ १० ऋ०

१४१

एतदिह न स्पष्टीभवति यत् यदा अतः पूर्ववतिसूत्रत्रयं स्वाप्नजगतः असत्यतया सम्बद्धं तदा अस्मिन् सूत्रे पूर्वोक्तः प्रश्न एव कथसुदपद्यत। इत्थं शंकरार्थानुगमे स्पष्टमेतत संजायते यदस्मिन्नधिकरणे विभिन्नभाव- द्वयस्य प्रदरशनं वर्तते ययोश् परस्परं न कश्ित् साक्षात्सम्बन्घः । रामानुजानुसारम आद्यसूत्रत्रये उपस्थापितः अयं प्रश्नः यत स्वप्नसृष्टिः जीवकता आहोस्वित् परमात्मकृता। प्रथमसूत्रद्वये पूर्वपक्षस्य स्थापना वतते यत् स्वप्नजगतः स्रष्टा जीवात्मा अस्ति । तृतीयं च सूत्रं सिद्धान्तपक्षं स्थापयति। तस्य व्याख्या शंकरापेक्षया नितरां भिन्ना-स्वाप्नं जगत् नितरां मायामात्रम्, परमपुरुषचितमिति भाव: । मायाशब्दस्य व्याख्यातेन आश्चर्यपूण देवर्शाक्तः कृता 'मायाशब्दो साश्यंवाची, जनकस्य कुले जाता देवमायेव निर्मिंता'- एवं विघाश्र्यरूपा सृष्टिः सत्यसंकल्पस्य परमपुरुषस्यैवोपपद्यते न जीवस्य।' य एष सुप्रेषु जागर्ति कामं कामं पुरुषो निमिमाणः'२ इत्थं तेनैतत्प्रमाणितं यत् स्वाप्नं जगत् परमपुरुषकृतम्। यतो हि एवं भूताश्च्र्यरूपसृष्टिः स्वेच्छानुकूलं क्षणमात्रेण परमात्मैव निर्मातुं शक्नोति न तु जीव: । अस्य स्वाप्नजगत: निर्माता न जीव इत्यस्य अन्यद्पये- तत्कारणम् यत् जीवात्मनि अन्तर्निहितायामपि तत्सम्पूर्णशक्त्यां संसार- दशायां स्थिते: कारणात् न सा अभित्र्यज्यते। स्वभावतः अत्र अयं प्रश्न: उपतिष्ठते यत् यदि जीवात्मनि सा शक्तिरस्ति तदा कुतो न अभिव्यक्ता संजायते। अस्य चैतदुत्तरं यत् परमपुरुषाकांक्षया सा अन्तनिहितैव तिष्ठति। तदिच्छयैव हि जीवात्मनो बन्घमोक्षौ-'परमपुरुष संकल्पात् अस्य जीवस्य स्वाभाविकं रूपं तिरोहितम्। अनादिकर्मपरम्परया कृताप- राघस्य सस्य स्वाभाविकं कल्याणरूपं परमपुरुषस्तिरोधापयति। ततः संकल्पादेव हि अस्य जीवस्य बन्ध मोक्षौ भ्रुवौ'।3 इत्थम् अत्र एतदू द्रष्टव्यं यद् रामानुजीयव्याख्यानुसारम् अधिकरणस्या· न्तिमसूत्रत्रयस्यार्थेन सह प्रथमसूत्रत्रयार्थस्य सम्बन्ध: स्वाभाविकतया संजायते किन्तु तृतीयसूत्रस्य 'मायामात्रम्' इत्यस्यार्थः न्यायसंगतः

१. रा० मा० पृ० १०४ २. ६ठ. XI८ २. रा० मा० पृ० १०५

तृतीय: सध्याय: १४७

सन्नपि किश्िद्विलक्षण: प्रतीयते। एतत्स्पष्टं यत् शंकराचार्येण अस्य याहश: अर्थः प्रतिप्रादितः स रामानुजापेक्षया अधिकसंगत: स्वाभाविकश् वर्तते। प्रमाणं चास्य एतदपि अस्ति यन् वैष्णवभाष्यकारवक्ममाचार्येणाप्यस्य अयमेवार्थ: स्वीकृतः । अतः अत्र एतद्वधानीयमावश्यकं यत् स्वप्नसृष्टेः सत्यताविषये मायामात्रताविषये च उक्तयोरुभयोराचार्ययो: भिन्नमिन्नं मतळ्यम्। तत्र शंकरानुसारं स्वप्नसृष्टेः मायामात्रता। इवं टश्यमानं जगब, येन जीवो जामदवस्थायां सम्ब्स्तिष्ठति, तदपि प्रातिभासिकम, अन्तरं केवलमेतावदेव यत् पंचतत्त्वादिनिर्मितस्येतज्जामज्जगतः स्पष्टतया स्थितिस्तावत्क्षणपर्यन्तं प्रतिभाति यावत् जीवात्मनः 'सव खल्विदं ब्रझ्म' एषा भावना न जायते । स्वप्नजगतश् स्थिति: स्वापावस्थापर्यन्तमेव तिष्ठति। जाग्रद्वस्थायां तु प्रतिदिनं तस्या बाधो जायते। रामानुजानुसारं च आकाशादिपंचतत्त्वरचितं जगत् स्वप्नजगचचै- तद्द्वयं समानतया सत्यम, न तु प्रातिभासिकम्। यतो सुभयमपि परमपुरुषविरचितम। एतस्मिन् मतद्वये शंकरस्य मतम् आदर्शवादि रामानुजस्य च यथार्थवादीति बकुं शक्यते। निम्बाकॅण सूत्रक्रमे शंकरः अनुसृतः किन्तु सूत्रार्थे अक्षरशो रामानुजः । वल्लभाचार्येणापि शंकरानुसारं प्रथमसूत्रद्वय पूर्वपक्षं स्वीकृत्य तृतीये सिद्धान्तपक्ष: स्थापितः किन्तु अन्ते एतत् सिद्धं कृतं यत् आकाशादि परमात्मरचितमिति सत्यम् किन्तु स्वाप्नं जगत् जीवनिर्भि- तमित्यसत्यम् प्रातिभासिकळ्, यतो हि तत्सत्यतायां न किंचित्प माणम्- "यथैतदात्म्यमिदं सर्वं तत्सत्यमिति, आत्मानं स्वयमकुरुत तत्सत्य- मित्याचक्षते 'कथमसतः सज्जायेते'त्यादिश्ुतिसहसरेभ्यः अस्य सत्यत्वं प्रतीयते नैवं स्वप्रप्रपंचस्य श्ुतिराह'।" पञ्चमसूत्रस्यार्थ: तेन रामानुजवत् स्वीकृन: तथा परामिध्यानात् अस्यार्थ: शंकरवत् 'परस्य ईश्वरस्य आभिमुरयेन ध्यानात्' एवमस्वी कृत्य 'परस्य भगवतः अभित: ध्यानं स्वस्य एतस्य च सर्वतो मोगेच्छा तस्मातू ईश्धरेच्छया एवं स्वीकृत: ।

१. प० मा० पृ० ८७८ (पी० )

1४८ मध्याचार्येण सूत्रचतुष्टयमेव प्रथमाधिकरणं स्वीकृत्य अयमर्थ: स्वी- कृतः यत् स्वप्रजगतः स्थितिः सत्या सा घ परमात्मरचिता किन्तु तदुत्पत्तिः परमात्मनः संकल्पमात्रेणैव जायते तथा यस्मिन् एतस्मिन् जगति वयं जाग्रद्वस्थायां निवसामः तद्वत् तस्य स्वप्नजगतो निर्माणस्य न किमपि बाह्यम् उपादानं कारणम् 'मायामात्रम्' इत्यस्य अर्थ तेन 'स्वेच्छामात्रेण प्रदर्शयति' इति कृत्वा अभे अपि इत्थमेव प्रदर्शितम् यत् स्वप्रजगतो रचना तस्येच्छ्ामात्रेणैव संजायते । स्वप्नो हि भावि- शुभाशुभसूचक इति सत्य:। पंचमसूत्रं द्वितीयमधिकरणम्। अत एतदुक्क यत् स्वाप्नं जगत् पर- मात्मन: इच्छानुसारं नश्चरम् अर्थात् स एव परमात्मा तत्स्वाप्नं जगद् सृजति यथेच्छं च तद् विनाशयति- स्वप्नादि बुद्धिकर्ता च तिरस्कर्ता स एव तु। तदिच्छया यतो हस्य बन्घमोक्षौ प्रतिष्ठितौः॥ षछ्ठ सूत्रं परृथगधिकरणम्। तस्यायमर्थः यत् जाग्रद् दशायां यज्जग- दृवलोक्यते तस्य स्वयं जागद्वस्थाया, स्वप्नसुषुप्त्योश् सृष्टिः तस्मा- देव परमात्मन: संजायते। 'देहयोगेन वासौ जामदपि तत एव जागरिते स्थापयति स स्वप्ने स प्रभुस्तुराषाट् स एको बहुधा भवती'ति। अत्र इत्थमवधातव्यं यत् तृतीयस्मिन् सूत्र स्वरूपशब्द: स्वप्नजगतो बोधकः यतो हि इदमेव मायामात्रमुक्तम ; तथा पंचमे सूत्रे :समागतस्य पराभिध्यानशब्दस्य अर्थः रामानुजेन यथा 'परमात्मेच्छया' इत्थं कृतः तस्योपयु कत्वस्य पुष्टिः 'तदभिध्यानादेव तु तल्निंगात्सः' इति सूत्रेण भवति यतो हि तन्रापि 'अमिष्यान' शब्दस्य अयमेव अर्थो गृहीतः। अतः कारणात् तृतीय-चतुर्थ-पंचमसूत्राणामेष तात्पर्यार्थो भवितुं शक्नोति यत् स्वप्नसृष्टेनितरां मायामात्रत्वम् अर्थात् यद् वस्तु अस्माभि: सामान्यरूपेण यथा अवलोक्यते तस्माद्रपान्तत् सर्वथा पहिर्मूतम्। यतो हि आत्यन्तिकतया देशकालवस्तुसापेच्षेण यस्य यथा स्वरूपेण भवितव्यं तस्य तथा अभिव्यक्तिः स्वाप्ने जागति न जायते। किंच, स्वप्नावस्थायाः सृष्टिः भाविशुमाशुभसूचिका, सा हि परमात्मेच्छया अधिकांशतः सत्यता मन्तनिंधत्ते। इत्थं प्रथमाधिकरणे स्वप्नावस्थां निरूप्य द्वितीयाधिकरणे सूत्रकार: सुपुप्तावस्थां निरूपयाति- १. म. मा० पृ० ११५

वुतीय: अभ्याय: १४९

(३।२७द) अस्मिन् द्वितीयस्मिन् अधिकरणे सर्वभाष्यकारमतेन पतद्विवेचितं वर्तते यत् जीव: स्वप्नरहितसुषुप्तावस्थायां नाडीद्वारा गमनं कृत्वा पुरीतद्वेष्टितहदयस्थितत्रहणि तिष्ठति। (३।२६) वृतीयस्मिम्धिकरणे नवमसूत्रे एतनिर्दिष्ट वर्तते यत् यो जीव: शेते स एव जागर्ति अत एव अपरिसमापं कर्म त्यकूवा सुप्ो जीव: प्रबुदः सन् पुनस्तदारभते; स एव घटो यो मया सो हष्टः अद्य स्पृश्यते इति च प्रत्यमिजानीते। तथा अस्वीकारे तु एतत्सर्व न स्यात्। मण्बाचार्येण तुसूत्रस्य अयमर्थ कृतो यत् स एव परमात्मा इमाः सर्वा: अवस्था: समस्तजीवेभ्यः सृजति नापि च कस्मैचिदेकस्मै- प्रदर्शकस्तु सर्वेषां स्वप्नादेरेक एव तु। परमः पुरुषो विष्णुः ततोऽन्यो नास्ति कमन।' 'एष स्वप्नान् दर्शयति एष प्रबोधयति एष एव परमात्मानन्द' इति च भुति:।२ (३।२१०) चतुर्थमधिकरणं दशमं सूत्रं मूर्च्छावस्थां वर्णयति। अत्रैतत्प्रतिपादितं वर्तते यत् एतस्या अन्तर्भावः जापत्-स्वप्न-सुषुप्तिषु आसु तिसृषु अवस्थासु न कतमस्यामपि वर्तते-स्वप्नजागरितावस्थयोः मूच्छोवस्थात्वं न संभवति तदानी (मूर्च्छायाम्) विशेषज्ञानाभावात्। मरणमपि न मूर्च्छा वछुं शक्यते मूर्च्छायां पाणोष्णतयो वर्तमानत्वात्। सुधुप्तिरपि न, मूर्च्छायां यदा कदा मुखाकृतेरभयावहत्वात्। इत्थं च मूर्च्छा- वस्थायां हत्पुण्डरी कावच्छ्यिन्नत्रह्मणि देहाग्रभिमानविशिष्टजीवस्य अर्धलयो भवतीत्यु क्ावस्थात्रित यविलक्षणत्वात् मूच्छावस्था मृत्युसुपुप्तावस्थयोर्म- ध्यवर्तिनी पृथगेकावस्था। एतस्मादभिमम् एकादशतः एकविंशसूत्रं यावदतिदुरूहमधिकरणम् इत्यस्य व्याख्या सर्वाचार्य: भिन्नमिन्नरूपेण कता वतते। अतः एतभिश्वेतुं सर्वथा असम्भवम् यत् कतमः अर्थः अधिकस्वाभाविको युज्ितयुक्तश् वर्तते। शंकरानुसारमस्मिन्नधिकरणे एतद्विवेषितं वतते यत् सुषुप्त्यादिष्ु उपाधे: उपशमात् जीवो येन ब्रह्मणा सम्पन्नो भवति, झ्ुतिप्रमाणानुसारं तस्य किं स्वरूपं वर्तते। अतः 'तस्वमसि' इत्यस्मिन् वाक्ये त्वम्पदार्थ (जीव: ) सर्वाभिरवस्थामिरलिप्ः इति विचारानन्तरं पादसमाप्तिपर्यन्तं

१-२. म. मा० 1१5:

१४०

तत्पदार्थ (ब्रक्ष) निरूपणेच्छया सूत्रकार: आदौ तस्य निविशेष- स्वरूपं वर्णयति। अयमत्र संदेहो यत् ब्रह्म सविशेषं (सगुणं) निर्विशेष (निर्गुणं) वा? यतो हि श्रुतिषु तस्य उभयविधं प्रमाणमुपलभ्यते। तत्रैतस्माद- िकरणारम्भो जायते यत् ब्रह्मसगुणनिर्गुणोभयात्मकं न वचुं शक्यते 'अशन्दमस्पर्शमरूपमध्ययम्- इत्यादिषु हि तस्य निर्षिशेषत्वं प्रतिपा- दितम्' स्थानतः अर्थात् उपाधिकारणेनापि ब्रह्मण: उभयस्वभावात्मकत्वं स्वीकत्त नोचितं यतो हि अग्निसम्बन्घमात्रेण उष्णीभूतजले अनुभू- यमाना उष्णता जलस्य स्वभावो न स्वीकत्तु शक्यते। शैत्यमेव हि तत्स्वभाव: इति 'अशब्दमस्पर्शम्'-इत्यादि ब्रह्मपरकवाक्येषु निर्विशेष- मेवैकरूपं ब्रह्मोपदिष्टम्। यदि चेत्थमुच्येत यद्मिभ्नभिन्नश्ुतिवाकयेषु भिन्नमिन्नरूपेण सविशे- षनिर्विशेषोभयात्मकं ब्रह्म निदिष्टं तदा तभ्नोचितम् प्रत्येकस्मिन् उपाधौ हि 'यश्चायमस्यां प्रथिव्याम्-' इत्थं प्रत्येकश्रुतिवाक्यद्वारा जलादिरूप- सर्वोपाधिषु तस्याभेदभ्रवणमुपलभ्यते। एकशाखाध्यायिन :- 'मनसैवेदमाप्तव्यं नेह नानास्ति किंचन। मृत्योः स मृत्युमाप्नोति य इह नानेव पश्यति॥२ इत्यादिभ्युतिवाक्याधारेण भेदं निन्दन्त: परमात्मनः अभेदमेव वर्णयन्ति। रूपादिरहितं म्रह्म इति बुद्च्धा निर्विशेषमेव ब्रह्म अवधारणीयम् न तुरूपादियुक्तं (सविशेषम्)। श्रुतिवाक्येषुं हि निविशेषमेव ब्रह्म प्रधानरूपेण वर्णितं समुपलभ्यते। इत्थं च 'अस्थूलमनणु अहस्वमदीर्घम्', अशब्दमस्पर्शमरूपमव्ययम्" इत्यादि वाक्येषु निष्पपञ्चमेव ब्रद्मात्म- तत्त्वं प्रधानं नान्यत्। अतः एवंभूतेषु वाक्येषु यथाशुति निराकारत्रस्ण एव अवधारणं कतु योग्यम्। यानि च साकारवषयकाण्यन्यानि वाक्यानि न तानि साकारब्रह्मप्रधानानि अपि तु उपासनाविधिप्रधानानीति यत्र न तेषु पारस्परिकविरोघस्तत्र यथाभ्मुतिप्रतिपादितमेव मन्तव्यम्। सति तु विरोधे यत्र निराकारब्रह्मण: प्राधान्यं तेषां साकारब्रह्मप्नतिपादकवा- क्यापेक्षया मलवत्तरत्वम्। सविशेषविषयकश्चुतिवाक्यान्यपि न निरर्थकानि १. क. १११५ सुचि. २।७१ 2.5- Y/9१ १. १० ३1616 ४. 5. 21१ः

तृतान: भभ्पाय:

यतो हि यथा सौरश्रान्द्रो वा प्रकाश: ऋजुकुटिलादिबंशादिषूपाधिपु पतितः तदाकारतां घत्ते तथैव ब्रह्म अपि पृथिव्यादितत्तदुपाधिमवाध्य तत्तदाकारान् घारयति इत्युणसनाप्रकरणे पठिताः भुतयः तदेव सोपाधिक ब्रह्म प्रदिपाद्यन्त्यो न निरर्थिकाः । अत एव भगवती झुतिः 'स यथा सैन्धवघनोऽनन्तरोऽबाहा: कृत्स्न: प्रज्ञानघन एव" इत्यादिषाक्यैः निर्विशेषचैतन्यमात्रमवबोधयति, स्मृतिवाक्येष्वपि तदेव प्रतिपादितं वतते। अथ चात्मा चैतन्यस्वरूपो निविंशेष इति जीवस्योपमा जलप्रति- बिम्बेन दत्ता दश्यते अर्थात् यथा सूर्या चन्द्रमसादीनामनेकरूपाणि कम्पनादिघर्माश्च जलायृपाधिकारणेन कल्प्यन्ते तथैष तस्य निर्विशे- षात्मन: सविशेषत्वमुपाधिकल्पितम्- यथा हर्य ज्योतिरात्मा विवस्वान् अपो भिन्न: बहुधैकोऽनुगच्न्। उपाधिना क्रियते भेदरूपो देव: क्ेत्रेष्वेवमजोऽयमात्मा। एक एव हि भूतात्मा भूते भूते व्यवस्थितः । एकघा बहुधा चैव दश्यते जलचन्द्रवत्*॥ इदानीमयमत्र सन्देहः उत्पद्यते यत जलसूर्याभ्यां सह आत्मनः तत्प्रतिबिम्बस्य जीवस्य च समानता नोपपद्ते। सूर्य: जल चोभयं साकारम् इति सूर्यस्य जले प्रतिविम्बनं युक्कं किन्तु आत्मा न साकार:, स हि सर्वगत: सर्वतश्र अभिन्न इति उपाधिष्वपि तस्य वर्तमानत्वात् न ने तस्मात् प्रथम्भूताः । अतः अयं दष्वान्तो न युक्कः। तस्य चेद समाधानं यत् दष्टान्त-दार्ध्टान्तिकयो: यं कंचिदंशमावायैव साम्यमुप- पादते । सर्वथा समानत्वे तु दष्टान्तदार्ष्टान्तिकभाव एव विनश्येत्। अत: अन्रापि वृद्धिक्षयशालितामात्रमांशिकसमानता विवक्षिता-जलस्थितं सूर्य- प्रतिबिम्ब हि जलवृद्धौ बद्धते जलक्षये च अपक्षीयते, तत्कम्पने कम्पते, द्विा विभक्के च जले द्विधा विभक्तं प्रतीयते। इत्थं सूर्यप्रतिबिम्बं जलघ- र्माननुसरति किन्तु सूर्य: परमार्थतो न तादशः । एवं ब्रझ्म परमार्थतः अविकृतम् एकरूपं च तथापि देहायुपाध्यन्तर्भावेन वृद्धिक्षयादिधर्मान् प्राप्नोति इति दष्टान्तदार्टान्तिकभावः सर्वथा समुपपभ्रः। ग्रह्ण उपाधि- प्रवेश: श्रुतिवाक्येष्वपि प्रतिपादित :- 'पुरश्के द्विपद: पुरञके चतुष्पदः । पुरः स पक्षी भूत्वा पुरः पुरुष आविशत्।।'3

9. 10 Y1X1२ १. शा० माम्मे उद्मुतम् म्. वि० ह. पावयम्

१५२

'अनेन जीवेनात्मना अनुप्रविश्य" इत्यादि । इति पूर्षोक्कं सर्व संगतम्' डा० घाटे महोद्येनास्य अधिकरणस्य एकाद्शशत्रे 'स्थानतः, परृथिव्यादुपाधियोगात्' इति शंकरार्ये अयमान्ेपः कृतो यत् शंकरकृतः अयमर्थ: न सन्तोषजनकः किन्तु शंकरेण 'स्थानतः' अस्य शब्दस्य यः अप्यर्थ: कृतः तदनुकूलं सविशेषनिविंशेषोभयप्रतिपादकक्षुतिसामं- जस्यमपि स्थापितमिति कथं न सः अर्थः सन्तोषजनक इत्यत्र हेतुविशेषा- मदर्शनात् वद्सन्तोषकारणं स एव जानातु।2 रामानुजेन एतदधिकरणं भिन्नयैव रीत्या व्याख्यात चरेण अधिकरणेन सम्बद्म्। इत्थं तेनाधिकरणप्रारम्भो विहित :- जाभत्स्वप्नसुषुप्ति- मुग्ध्यादिदशासु जीवस्य ये ये दोषा अद्यावधि प्रतिपादिताः ते तदन्त- र्योमिपरत्रह्मण्यपि वर्तन्ते न वा ? परृथिवीजीवादिस्थलेषु सर्वत्र वर्तमा- नमपि परव्रक्म प्रत्येकदोषनिर्लिप्तं यतो हि सर्वत्र भुतिषु तत् निर्गुणस- गुणोभयलक्षणात्मकं प्रतिपादितं वतते-'अपहृतपाप्मा विजरो विमृ- त्युर्विशोक :...... समस्तकल्याणगुणात्मकोऽसौ स्वशकिलेशाद् धृतभूतसर्गः। x x X x

यदि च इत्थमुच्येत यत् यथा वस्तुगत्या जीवो निर्दोषः किन्तु विभिन्नशरीरेशु तिष्ठन् तत् कर्मानुसारं सदोष: संजायते तथैव अन्तर्यामि-

१. वैदिकमुनिना धीहरिप्रसादेन स्थानशव्दस्य 'बोबात्मा' इत्यर्थ: कृतः 'स्थानमिह जीवात्मा तत्र हि महम अन्तर्यामिरपेणावतिष्ठते, य भात्मनि तिष्ठन् भास्मनोउन्तर: (हृ० ३७३०) अस्ति खस्तु बीवात्मन: शरीरमिय भगवतो महनो बीवात्मा स्थानम्। तस्य तत्रान्तर्यामिकपेणावणानात्। यत्रेदमाम्नायते- यो बिहञाने तिष्ठन् विज्ञानाइम्तरो मं विज्ञानं न वेद, बस्म विज्ञानं शरोरम् यो विज्ञानमन्तरो यमयति एष त भात्मा अन्तर्यामी समृतः (बृ. ३।७।२२) किन्तु उपसंहारे तेनापि निर्विशेषं महम संस्यानयितुं निर्विशेषसविशेषोमयात्मकसुतिपु बामबस्यं प्रदर्शितम्। रामी हरिप्रशाद नैदिक-मुनयित्ति पृ• ६१५-१६ (नि० ब्ा० सं.) १. रा० मा० (पृ० १०७ )

तृतीय: अभ्याय:

परमात्मा अपि विभिन्नजीवरूपिशरीरेषु सदोष: सम्पधते तदा अस्य इदमुत्तरं यत् वृहदारण्यकोपनिषदि यत्र यत्र अन्तर्यामिप्रकरण- मायातं तत्र सर्वत्र स जीवात्मनो दोषैः मुक्तः प्रतिपादितो वर्तते। अतः अन्तर्यामिपरमात्मा जीवदोषयुक्तः प्रतिपादयितुं न शक्यते। केचित् शाखाष्यायिन: इदमामनन्ति यत् एकस्मिन्नेव शरीरे ब्रहजीवयोरभयोः स्थितिः किन्तु विशेषमहत्त्वं जीवात्मन एव न परमात्मन:। परमात्मनो निर्दुष्ठत्वे अन्यदेकम् इद्मपि प्रमाणं यत् जीवस्येव तस्य न किमपि स्वकीयं शरीरम्, यच्च नाम- रूपयो: प्रकटीकरणार्थमत्यावश्यकम् "अनेन जीवेन आत्मना अनुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणि इति म्रझ्ात्मकजीवानुप्रवेशपूर्षकं नामरूपव्याकरण- मिति ब्रह्मणोऽपि तदात्मभूतस्य देवमनुष्यादिरूपत्वं तभ्नामभाकृत्वं चास्तीति कर्मवश्यत्वमवर्जनीयमिति चेत् देवादिशरीरानुप्रवेशे तेन तेन रूपेण युक्तमप्यरूपवदेव तद्ब्रम्म रूपरहितितुल्यमे ...... जीववच्छरी- रित्वनिबन्धनं कर्मवश्यत्वमस्य' न विययते इत्यर्थ."। एतदतिरिच्य यथा 'नेति नेति' इतिनिषेधकवाक्येषु सत्स्वपि 'सत्यं ज्ञानमनन्तं' ब्रह्म' इत्यादिवाक्यानां मिध्यात्ववारणाय ब्रह्मणो निविशेषप्रकाशैकरूपत्वं स्वीक्रियते तथैव जगत्कारणत्वसर्वात्मकत्वनिरस्तनिखिलाविद्यादिदोष- त्वेत्यादिप्रतिपादकवाक्यानां मिध्यात्ववारणाय एतत्स्वीकत्तमावश्यकं यत् तस्य कल्याणगुणाकरत्वम् (सगुणत्वम्)निखिलाविद्यादिदोषशून्य- त्वम् (निर्गुणत्वम्) चैतदुभयं स्वीक्रियेत। किंच, सत्यं ज्ञानमनन्तं म्रझ्म' इत्यादिवाक्यानि ब्रह्म प्रकाशस्वरूपं प्रतिपादयन्ति किन्तु अन्य- श्रुतिवाक्यावगततदीयसत्य संकल्पत्वादिगुणान् न वारयन्ति। स्मृतिष्वपि च परमात्मनः उक्ोभयस्वरूपत्वं प्रतिपादितम्। यतो दि नानाविधेषु स्थानेषु स्थितस्यापि परस्य म्रहाणो न तत्प्रयुक्तदोषभाकृत्वम् अत एव जलदर्पणाविप्रतिविम्बितसूर्यादिवत्परमात्मा तत्र तन्नावस्थितः अपि निर्दोष इति शास्त्रेषूपमा क्रियते- 'आकाशमेकं हि यथा घटादिषु पृथग् भवेत्। तथात्मैको धनेकस्थो जलाधारेष्विवांग्ुमान्।। एक एव हि भूतात्मा भूते भूते व्यवस्थिदः । एकधा बहुधा चैव दश्यते जलचन्द्रवत्2।।

1. रा० मा० पृ० १०८ ३. रा० मा० पृ. २१० i. ' . " ', .

१५४

यदि च अम्बुदर्पणादिषु यथा सूर्यमुखादयो गृदन्ते न तथा पृथिव्या- दिधु स्थानेषु परमात्मा गृह्यते । अम्ब्वादिषु हि सूर्यादयो भ्रान्त्या तत्रस्था इव गृद्न्ते न परमार्थतः तत्रस्थाः । इह तु यः पृथिव्यां निष्ठन-योडप्सु तिश्ठन्-य आत्मनि तिष्ठन् इत्येवमादिना परमार्थत एव परमांत्मा प्रथित्यादिषु स्थितो गृह्यते। अतः अवश्यमेष तस्य तत्तदोषभाक्त्वम्। सुर्यादेस्तु तत्र तत्र स्थित्यभावादेवाम्बुद्पणादिप्रयुक्तदोषाननुषंगः इतति न दष्टन्तदार्टान्तिकयोस्तुल्यत्वम् इति चेत् पृथिव्यादिस्थानाम्तर्भावात् स्थानिन: परत्रह्मण: स्वरूपत: गुणतश्च पृथिव्यादिस्थानगतवृद्धिड्ासादिगत- दोषभाकृत्वमान्रं सूर्यादिद्ृष्टान्तेन निवत्यते । घटकरकादिषु, वृद्धि- हासभाछु पृथक पृथक् संयुज्यमान: अप्याकाशः यथा वृव्धिङ्वासा- दिदोषैन स्पृश्यते यथा वा जलाधारेषु विषमेषु दश्यमान: अंशुमान् तब्गतवृद्धिह्वासादिदोषे ने स्पृश्यते तथा अयं परमात्मा पृथि- व्यादिषु नानाकारेषु चेतनाचेतनेषु च स्थितः तत्तद्रतवृद्धिह्ासादि- दोषैः असंस्पृष्टः सर्वत्र वर्तमान: खाप एक एव अस्पृष्टदोषगन्धः कल्याण- गुणाकर पवेति सर्वात्मना साधर्म्याभावे अपि विवश्षितांशसाधर्म्याद दष्टान्तोपादानस्य सिंहो माणवक इत्यादौ दर्शनात् पूर्वों कं सर्वमनवद्यम्। इदमत्रावधेयम्-रामानुजेन, षोडशसूत्रस्य 'सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म' इत्यादिवाक्यं ब्रह्मण: प्रकाशस्वरूपतामात्रं प्रतिपाद्यति नान्यत्सत्य- संकल्पत्वादिकं वाक्यान्तरावगतं निषेधति' इत्यर्थ कृत्वा तन्मात्रमित्यस्य प्रकाशस्वरूपतामात्रमित्यर्थो विहितः । शकराचार्येण चास्य 'आह घ श्रुतिः चैतन्यमात्रं विलक्षणरूपान्तररहितं निर्विशेषं ब्रह्म, स यथा सैन्धव- घनः अनन्तर: अवाहः कृत्स्न, प्रज्ञानघन 'एव' अर्थात् यथा सैन्घव- घनस्य अन्तर्वहिञ्ञ लवणरस एव निरन्तरो भवति न रसान्तरं तथैव नास्यात्मनोऽन्तर्बहिर्वा चैतन्यादन्यद्रूपमस्ति। चैतन्यमेव तु निरन्तर- मस्य स्वरूपम्' इत्यर्थो विहितः । इत्थं चोभयोरर्थयोः एतत्स्पष्टं यद् रामानुजस्य अर्थः सन्निधापिताध्याहारः, शंकरस्य च स्वाभाविक:। निम्बार्क यथपि एतद्धिकरणसूत्रारये साधारण्येन रामानुजमेष अनुसृतवान् तथापि पंचदरासूत्रस्थप्रकाशशब्दस्य 'वति' मतुपं मत्व। प्रकाशेन तुल्यं प्रकाशवत् इत्यर्थापेक्षया प्रकाशो वर्तते अस्मिन्नित्यर्थम- भ्युपगत्य 'तमेव भान्तमनुभाति सर्वम्', 'आादित्यवर्ण तमसः परस्तात्', इत्यादिमती: सार्थायतुं तद्बझ तमोमयसृट्टियोषास्पृष्ट सत् तत्तमोमय-

1. डु• ड. ४ १/१२

तुतीय: सभ्माय:

सृष्टिप्रकाशकम् एवमर्थ कृत्वा म्रहाण: उभयलिंगतां प्रतिपाद्यति। एवं बोडशसूत्रस्यापि सः 'यच्छृतिवाक्यं यद्विशेषोपदेशज्ञापकम् तन्मात्रमेव सर्वं यदा तत्प्रतिपादयति तदैव तस्य सार्थक्यम्' एवमर्थ स्वीकरोति। मध्ाचायेण एतद्धिकरणीयसूत्राणि-एकादशतः एकविशसूत्रपर्यन्तानि पंचमिरधिकरणैविभक्कानि। एकाद्शसूत्रतव्तयोदशसूत्रं यावत्प्रथम- मधिकरणम। तस्य च तत्रेदं तात्पयं यत् वस्तुतः सर्वेषु भूतेषु एकमेव ब्रह्म इति श्रुतिः तथापि तदश्वर्यबोधनाय तस्यानेकरूपत्वं प्रतिपायते इत्यभेदे अपि भेद: युज्यते- एकरूप: परो विष्णुः सर्वत्रापि न संशयः । ऐश्वर्यादरपमेकं च सूर्यवद्धहुधेयते॥ चतुर्दशसूततः सप्तदशसूत्रं यावद् द्वितीयमधिकरणमेतत्सूचयति यत् यत्र ब्रह्मण: नीरूपत्वं प्रतिपादितं तत्र तस्य प्राकृतरूपहीनत्वं विवक्षितम्- भौतिकानीह रूपाणि भूतेभ्योऽसौ परो मतः । अरूपवानतः प्रोक्त क तद्व्यक्ततः परः॥ यत्र च तस्य रूपवत्त्वं प्रतिपादितं तत्र तस्य विलक्षणं रूपमभि- प्रेतम्- आनन्दमात्रमजरं पुराणमेकं सन्तं बहुषा दृश्यमानम्। तमात्मस्थं येऽनुपश्यन्ति धीरास्तेषां सुखं शाश्तं 'नेतरेषाम् ॥। अष्टादशसूत्रस्य अग्रिममधिकरणमेतद्भिव्यनक्कि यत् जीवो यद्यपि म्ह्मसटशस्तथापि न सर्वथा तदभिन्नः । जीवो हि ब्रह्मण: प्रतिबिम्बम् इति सूर्यप्रतिबिम्बं यथा सर्वथा सूर्यमिश्रम्; सूर्याभ्रितम्, सूर्यसद्शं च तथैव जीव: अपि सर्वथा ब्रझ्मभिनो. ब्रझ्माश्रितः ब्रम्मसदशश्च, तथाहि- बह्वः सूर्यका यदत्सूर्यस्य सदशा जले। एवमेवात्मका लोके परमात्मसटशा मता:॥ इत्थं घ सूत्रस्थस्य अत एव शव्दस्य 'मिन्नत्वतद्धीनत्वतत्सा- दश्यैरव सूर्यकादुप मानोपा्यघीनत्वादिना' इत्यर्थ स स्फुटीकृतवान्। 1. म. मा० उद्पृतं मत्स्यपुराणवचनम् (पृ० ११६) १. मन्नमाण्ये मसस्मपुराजवचनम् (पृ० ११८) १. म. माध्योद्पृत चदुर्मेदशिक्षायाम (पृ० ११४ ) ४. म. मा० पृ० ११८ ४. सूर्येन सहितं कमू नसममू इति सूर्नंकम सूर्यप्रतिबिम्यम्

१५६ ब्रह्मसूत्र प्रमुख भाध्यपच्चकतमीक्षणम

ऊनविशसूत्रमभ्रिममधिकरणम् एतत्प्रतिपाद्यति यग्जीवस्य म्रहणा सह एतत्सादृश्यम् भर्कि बिना वकुमशक्यम्-'यमेवैष वृणुते तेन लभ्य- स्तस्यैष आत्मा विवृणुते तनुं' स्वाम्'' तथा- सहत्वाद् बुद्धिभक्तिस्तु स्नेहपूर्षाडमिधीयते। तयैव व्यज्यते सम्यक जीवरूपं सुखात्मकम्॥R विशैकविशसूत्रयोरभिममधिकरणमेतत्प्रतिपाद्यति यत्तस्य भक्ति- ज्ञानादेवृसिहासभाकत्वं विद्यते। ब्रह्मादीनामुत्तमानां भक्तत्वे अन्तर्भा- वात्। एवं भक्तादिविशेषाङ्गीकारादेवेशवरस्य ब्रह्मादीनन्यान् प्रति च सामंजस्यं भवति- साधनस्योत्तमत्वेन साध्यं चोत्तममाप्नुयुः। ब्रह्मादय: क्रमेणैव यथाऽऽनन्दभ्रुतौ भ्रुताः ॥ किंघ- यथाभकिविशेषोऽन्र दृश्यते पुरुषोत्तमे। तथा सुक्तिविशेषोऽपि ज्ञानिनां लिंगभेदने।।2 इत्थमस्य 'अरूपवत्' 'अम्बुवदग्रह्णात्' इत्यादिशन्दार्थाभिव्य्क्ति प्रकार: केवलतदीयकल्पनाकोटिमाटीकते। स्वाभिमतं द्वैतं प्रमाणयितुं तस्य ब्ह्जीवयोः सूर्यतत्प्रतिबिम्बाभ्यामौपम्याभिव्यककितिप्रकारः अपि न ततो न्यूनतामावहति। वज्मानुसारेण सर्वाणि पूर्वोकानि सूत्राणि एकाधिकरणकांनि। तत्र चायं विचारो यत् कचिज्जडजीवघर्माः भगवति बोध्यन्ते कचिन्निषिष्यम्ते मतः ते तत्र वर्तन्ते न वा। तत्र 'प्रकाशवच्चावैयर्थ्यात्' इति पंचदर्शं सूत्रमेतत्प्रतिपाद्यति यत यथा सौरप्रकाश: व्यवहार्यः अव्यवहार्यश्र तथैव ऋापि लौकिकवाक्मनसव्यवहारातीतत्वेन अव्यवहार्यम्, उपा- सनादिसाधनेन तत्सन्निघाने च व्यवहार्यमिति तस्योभयात्मकत्वम- व्याहतम्। अयम्भाव :- 'अशब्दमस्पर्शमरूपमव्ययम्' 'दिव्यो समूर्तः पुरुष:" 'अस्थूल मनणु' इत्यादिवाक्यैस्तस्य जडजीवघर्माविषयत्वं प्रतिपादते किंतु, 'विश्वतन्नसुरुतविश्वतो मुखो विश्वतो बाहुरुतविश्वत- स्पात्",' 'सहस्रशीर्षापुरुषः इत्यादिभिन् तबिरुद्रम्। अतः एषां पर- १. म. भा० पृ० ११९ १. तन्रैवोद्पृतं पद्मपुराणमयनम् (पृ० ११९) ३. तन्ेष पृ० ११९ ४. ०० ड० २1१K ५. मु. र. २1१/२ 6. तनैष १०।२०।१

वुतोय: सभ्याय: १५७

स्परविरुद्धभ्ुतिवाक्यानां निर्विषयत्वं माभूदिति जगज्जन्मादिकारणं ब्रह्म प्रकाशतुल्यमभ्युपगम्यते। यथा हि सौरश्चान्द्रमसो वा प्रकाश: खलु सर्व जगदभिव्याप्यावतिष्ठमानः अपि तत्तत्पदार्थसम्बन्घात् तत्त- त्पदार्थाकारतामिव प्रतिपद्यते। तां प्रतिपद्यमानश्च व्यवहारसौकर्याय लौकिकर्जनस्तथा व्यपदिश्यते. एवमेव विन्व्वं जगदन्तर्षहिः सर्वतः अभिव्याप्य वर्तमानं जगज्जन्मादिकारण ब्रह्म अपि तत्तत्पदार्थसम्बन्घेन तत्तत्पदार्थाकारतामिव प्रतिपद्यते। तां प्रतिपद्यमानं च बोघसौकर्याय

षोडश-सप्रदशाष्टाद शसूत्राणि एतत्प्रतिपाद्यन्ति यत् भुतीनां ब्रक्षण:

जीवधर्माणां भगवत्यौपचारिकत्वस्य तन्निषेधस्य च मुख्यत्वाभिव्यंज- कम्। ऊनविंश-विशैकविशसूत्राणि एतत् सिद्धान्तयन्ति यत् ब्रह्म, जड- जीवादिगुणविशिष्टमपि तद्रहितम् इति श्रुतिस्मुतिप्रत्यक्षः सर्वधर्माश्रय त्वेन तत्प्रतीतेन श्रुतिवाक्यानां पारस्परिकविरोधः । (३।२।२२-२०) विशतः त्रिशत्तमसूत्रं यावत शंकरनुसारेण नबी- नमधिकरणम्। तन्मते चास्य अयं प्रतिपाद्यविषयो यत् 'अथात आदेशो नेति नेति न सोतस्मादिति नेत्यन्यत्पर 'म्ति' इत्यत्र अयं सन्देहो यत् अस्य निषेघस्य क: विषयः इति। यतो हि अन्र 'इदम्' 'तत्' इति विशे- षितं किचित् प्रतिषेष्यमुपलभ्यते अतः किमयं 'नेति नेति' इतति छविः प्रतिपादित: शब्द: 'दे बाव ब्रक्णो रूपे मूर्त चैवामूर्त च मत्यं चामत्यं च यच्च त्यच्च' इत्यत्र पूर्वस्मिन् प्रतिपादिते रूपे ( मर्त्यक् अमर्त्य च, मूर्त च अमूते च ) रूपवच्चोभयमपि प्रतिषेधति आहोस्वित् एकतरम्। यद्प्येकतरम्, तर्दापि कि ब्रह्म प्रतिषेघति रूपे (रूपळयम्) पारशिनष्टि आहोस्वित् रूपे प्रतिषेधति ब्रह्म परिशिनष्टि। तत्र प्रकृतत्वाविशेषादु- भयमपि प्रतिषेधति इत्यपि सम्भवति यतो दि द्विरत्र नेति शब्दप्रयोग: अतस्तयोरेकेन सप्रपंचं ब्रह्मणो रूपं प्रतिषिष्यते परेण रूपवद् म्रसेति। एतस्यामाशंकायामुद्भूतायां द्वाविशत्रयोविंशसूत्रद्वयी प्रतिपाद्यति यदिह श्रतिः प्रकृतैतावत्वं प्रतिषेर्धात। ब्रह्म च प्रत्यगात्मभूतं नित्यशुद्धबुद्ध- मुक्तस्वभाववाक्मनसातीतमविषयान्त:पातीति म्रह्णो रूपप्रपंचं प्रति- षेधति ब्रह्म घ परिशिनष्टि इति। प्रकृतम्, यदेवावत् इयत्तापरिच्छिन्नं

मूर्तामूर्तलक्षणं ब्रहाणो रूपं तभ्न ब्रह्म अपि तु तदवशिष्टं ब्रह्म; तच्च 'न चक्षुषा गृहाते नापि वाषा'इत्यादिभुतिभिरिन्द्रियामराहयमित्यव्यकम'। चतुविशं सूत्रमेतन्प्रतिपादर्यात यत् निरस्तसमस्तप्रपंच मव्यकमेनं परमात्मानं, संराधनेन अर्थात् भक्िध्यानप्रणिधानाध्यनुष्ठानेन योगिन: पश्यन्ति। 'कश्िद्वीरः प्रत्यगात्मानमैक्षत्"। 'ज्ञानप्रसादेन विश्युद्धसत्व- स्ततस्तु तं पश्यते निष्कलं वध्यायमान:' एवमाद्या भ्ुतयः, 'यं विनिद्रा जितन्वासा सन्वुष्टाः मंयतेन्द्रियाः । ज्योतिः पश्यन्ति युंजानाः' इत्यादि- स्मृतयश्च अत्र प्रमाणम् । पंचविशसूत्रमेतत्प्रतिपाद्यति यन् यथा प्रकाशाकाशसवितृप्रभृतयः अङ्कुलिकर कोदकप्रभृतिषु कर्मसूपाधिभूतेषु भिन्ना इवावभासन्ते स्वामा- विकीमविशेषात्मतां चन परिहरन्ते एवं स्वयं प्रकाशश्चिदात्मा अपि ध्यानादिकमणि उपाधौ भिद्यते वस्तुतस्तु तत्वमसीत्यादिवेदान्तवाक्येषु प्राज्ञजीवयोर सकृद भेदप्रतिपादनात् ऐकात्म्यमेव। षड्विश सूत्रमेतन्निर्दिशति यत् अत एव (भेदस्य औपाधिकत्वात् जीवो विद्यया भेदं विधूय) अनन्तेन परेण प्राज्ेन (एकतां गच्छति) तथा चाह भ्रुति :- 'स यो ह वै तत परमं ब्रक्म वेद ब्रह्मैव" भवति'। x X 'प्रैव सन् ब्रह्माप्येति"।।

१. यदयपि सन पठ: इत्यादिप्रतीती पठादिप्रपंचसम्बदतया म्रह्मणो भान- मिति सर्मप्रपंचरहितं म्रहम भव्यकम् इत्येतत्कथनमसंगतं तथापि म्रह्मण: सप्रपंचतया मानं न वासतविकम् अपि तु अविधादिदोषप्रयुर्तमिति निष्प्रपंच्रम्रह्मण: स्वरूपम् मवियादिदोषतमसकांकरहितान्तककरणेनैष ज्ञेयमिति तथा व्यकतमपि म्रम्म भविया- दिदोषदुष्टपुरषाणां कुते सष्या अव्मकमिति सूत्ररहस्मम्। अत एव अभिमे सूत्रे- 'अपि व संरायने प्रत्यक्षानुमानाभ्याम्'-संरापने म्ह्माणो हपं व्यजमित्युकम्। संराधनं तु मक्त्या ध्यानेन व परमात्मनि, चिततर्प्रणणिधानम्, स्थापनम्। भजिय माहात्म्यद्ञानपूर्वकस्नेहाकय: अन्त:करणपुतिविशेष: ध्यानं व भवमानेन प्रत्यया वृत्ति:, मत एव 'कय्बिठीर: प्रश्यगास्मानमैक्षदावृतमसुरमृतत्वमिच्छन्' इत्यादि- श्रतवा, 'योगिनस्तं प्रपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम्' इत्याविस्मृतयथ स्पष्टमित्य-

१. क. उ० ४1१ ३. मुं० उ० ३।१।८ ४. मु. १।९।९

वुतीय: सभ्याय: एतस्य अधिकरणस्य अवशिष्टसूत्रचतुष्टये जीवप्राज्ञयोः भेदाभेदो भयप्रतिपादकवाक्यानां सामंजस्यप्रतिपादनं ववर्तते, तथाहि-'ततस्तु तं पश्यते निष्कलं ध्यायमान:" द्रष्टद्वष्वव्यत्वेन, ध्यातृष्यातव्यत्वेन च, 'परात्परं पुरुषमुपैति दिव्यम' इंति गन्तृगन्तव्यत्वेन; 'यः सर्वाणि भूतानि अन्तरो' यमयति' इति नितन्तृनियन्तव्यत्वेन च भेदप्रातिपाद- केषु वाक्येषु सत्सु 'तत्वमसि" 'अहं ब्रझ्मास्मि" 'एष त आत्मा' सर्वान्तरः', 'एष त आत्मा "अन्तर्याम्यमृतः' एवमभेदप्रतिपादकवाक्येषु व सत्सु चैवमुभय्र्यपदेशे यद्यभेद एवैकान्ततो गृक्तेत तदा भेदव्यपदेशो निरालम्बन एव स्यात् अतः कैश्चित अत्र अहिकुण्डलवत् तत्त्वं प्रति- पाधते। अर्थात् यथा अहिकुण्डलयो: अहित्वेन रूपेण उभयो: अभेदत्वे अपि कुण्डलाकार:, वक्राकार, दण्डाकार: इत्यादिव्यपदेशेन भेद: अभ्यु- पगम्यते तथा इहापि उभयोर्भेदाभेदौ संगच्छेते। अथ च यथा सावि त्रम्य प्रकाशस्य तदाश्रयस्य सवितुश्ध उभयो: तेजस्त्वाविशेषे अपि व्यापकत्वपरिच्छिन्नत्वाभ्यां भिन्ननामत्वेन एकत्र सूर्यत्वव्यपदेश: अन्यत्र- प्रकाशत्वव्यपदेशः तथैव जीवप्राज्ञयोरपि परस्परं भेदाभेदौ न व्याहन्येते। सिद्धान्तस्तु 'प्रकाशवचचावैशेष्यम्' इति सूत्रे प्रतिपादित एव अर्थात् भेद: काल्पनिक: अभेदश पारमाथिकः । परमार्थतो बद्धस्य जीवस्य पार्थक्येन अभ्युपगमे तु पारमार्थिकस्य बन्धस्य तिरस्कर्तुमशक्यत्वात् मोक्ष-तिपादकश्षतिवैयथ्य प्रसज्येत। अत एव 'नान्योऽतोऽस्तिद्रश्टा', 'अथात' आदेशो नेतिनेति', 'तदेतवुब्रह्म" अपूर्वम् अनपरम् अनन्त- रम् अवाह्यम्', इत्यादिवाक्यैः ब्रह्मव्यतिरिक्त्प्रपंचनिराकरणाद् ब्रह्ममात्र- स्यैव परिशेष: सिद्धान्तः । रामानुषस्त शविशसूत्रतः षड्बिंशसूत्रं यावत् सर्वाणि सूत्राणि 'नस्था नतोऽपि परस्योभयलिंगं सर्वत्र हि' इत्यत्र प्रतिपादितोभयलिगतः सम्य- धनाति। अत्र, 'दे वाब ब्रह्मणो रूपे मूर्त चामूत च' इति प्रकृत्य समस्तं स्थूलसूत्त्मरूपं प्रपंचं श्रह्मणो रूपत्वेन परामृश्य तस्य वैतस्य पुरुपस्य १. सुं० ३।१९८ २. तत्रेष ३।२।८ ३. वृ० उ० ३७।१४ ४. छा० ६।८।७ ६- तत्रेम ३०४।१ ७. तत्रेम ३७।३ ८. म. सृ० ३।२।१५ १०. तत्रैण २३।६ ११. तत्रेष २/४/१९

१६०

रूपमित्यादिना आकारविशेषं चाभिधाय 'अथात आदेशो नेतिनेति न घेतस्मादिति नेत्यन्यत्परमस्ति' इत्यादिना सव प्रकृतं ब्रह्मण: प्रकारम् इति शब्देन परामृश्य तत्सवं प्रतिषिद्धमिति कथं ब्रह्मण उभयलिंगत्व- संगतिरिति प्रश्नः । उत्तरं च एतद् यत् 'नेतिनेति' इत्यस्य नैवम् नैवम् इत्येवमर्थ । तत्रत्येन च 'इति' शब्देन 'द्वे वाव ब्रह्मणो रूपे' इत्यादौ प्रतिपादितानां ब्रह्मणो विशेषाणां परामर्शः । अतो 'नेति नेति' इत्यस्य अयमर्थः यत् ब्रह्म उक्तप्रकारमात्रविशिष्टं न अस्ति। इत्थं च उक्तप्रकार- विशिष्टतया या ब्रह्मण: इयत्ता प्रकृता सा अन्र 'इति' शब्देन परामृश्य निषिष्यते । यतो हि निषेधानन्तरं 'न सेतस्मादिति नेत्यन्यत्परम- स्त्यथ नामधेयम्। सत्यस्य सत्यमिति प्राणा वै सत्यम् तेषामेष सत्यम्', हत्यादिभि: भूयः अपि तद्गुणजातं प्रतिपादितमित्यतश्रैवं वाक्यशेषोदि- तगुण जात योगाभ्नेतिनेतीत्यादिना ब्रह्मण: सविशेषत्वं न प्रतिषिष्यते अपि सु पूर्वप्रकृतेयत्तामात्रमिति ब्रह्मण उभयलिंगत्वसंगतिः। ब्रझ्म हि भुतिमतिरिच्य प्रमाणान्तरागोचरमिति प्रमाणान्तरेण न व्यज्यते तथा हि- 'न सटशे तिष्ठति रूपमस्य न चक्षुषा पश्यति कश्नैनम्' 'न चक्षुषा गृद्यते नापि वाचा" इति तत्सम्बन्धितया इयत्तापरिच्छ्विन्मृर्तामूर्तलक्षणस्य तस्य रूपस्य निषेधासम्भवः ।अतस्तस्य प्रकृतेयत्ता (एतावन्मान्रगुणविशिष्टं ब्रक्ष एतत्) नेति नेतीत्यादिना निषिध्यते, किच, संराधने सम्यकू प्रीणने भककिरूपापजे निदिध्यासने एवअस्य साक्षात्कारो न अन्यत्र इति भ्रुतिस्सृ- तिभ्यामवगम्यते- 'नायमात्मा प्रवचनेन लभ्यो न मेधया न बहुना कुतेन'२ X x x भक्त्या त्वनन्यया शक्य: अहमेवंविधोऽर्जुन।। ज्ञातुं दूषुं च तच्वेन प्रवेधुं च परन्तप।" 'नेति नेति' इत्यस्य निषेधविषयो यः पूर्वम् उककः स एतेनापि प्रमाणीक्रियते यत् साक्षात्कृतपरब्रह्मस्वरूपैः संराधने कर्मण (भकिरु- पापन्ने निदिध्यासने) प्रकाशादिवत् (ज्ञानानन्दादिस्वरूपवत्) मूर्तामू- रसादिप्रपंचविशिष्टतायाः अपि म्रह्मागुणत्वावैशेष्यं साक्षात् क्रियते। ब्रह्मस्व- १. रा० मा० ३१२ पृष्ठे उद्युतम् सुं० उ० ३1१७ प्तिवानमम्। १. गीता ११।३-४४

वृतीय: भभ्यायः १६

रूपभूतप्रकाशानन्दादिश् संराधनात्मके कर्मणि अभ्यासादुपलभ्यते । तद्ववैवाभ्यस्तसंराधनानां तेषां मूर्तामूर्तादिविशिष्टत्वमप्यविशेषेण प्रतीयते। इत्थमुक्त्कहेतुभिन्नक्मण: अनन्तकल्याणगुणगणविशिष्टत्वं सिध्य- तीत्युभयलिंगं ब्रह्म उपपन्नमिति। अवशिष्टा सूत्रचतुष्टयी-सप्रविंशसूत्रतः त्रिशत्तमसूत्रं यावत्, विशेषेण चिदचितोः (ब्रह्मजगतोः) कः सम्बन्ध इति प्रस्तुत्य प्रतिपादयितुं नवीनमधिकरणं निर्मिमीते यतो हि 'ब्रह्मैवेदं' सर्वम्' इत्यादिश्रुति- वाक्यानि तयारभेदं प्रतिपाद्यन्ति 'हन्ताहमिमास्तिस्त्रो देवता: अनेन जीवे नात्मनानु प्रविश्य'-इत्यादि वाक्यानि च तद्भेदम्' अतः किमस्या- चिद्वस्तुनः ब्रह्मरूपत्वम् अहिकुण्डलन्यायेन, उत प्रभाप्रभावतोरिव एकजाति योगेन, आहोस्वित् जीवस्येव विशेषणविशेष्यतया अंशांशिभावेन इति विचिकित्सायाम् अहि कुण्डलवत्' इत्युत्तरम्। 'ब्रह्मैवेदं सर्वम्', 'आत्मैवेदं सर्वम्' इति तादात्म्यव्यपदेशात, हन्ताहमिमास्तस्त्रो देवताः अनेन जीवेनात्मनेत्यादिना भेदव्यपदेशाचोभयव्यपदेशोपलब्ध्या अडे: कुण्डलभाववत् ऋजुभाववच्च तस्यैव ब्रह्मण: संस्थानविशेषा एव अचि- द्वस्तूनीति तत्त्वम्। किन्तु ब्रह्मस्वरूपस्यैवाचिद्रूपेण अवस्थानमिति स्वीकारे भेदप्रतिपादकश्रुतयः ब्रह्मणः अपरिणामित्ववादिन्यञ्च झ्ुतयो बाधिता: स्युरिति पूर्वपक्ते अरुचौ प्रकाशाश्रयवद्वेत्यादिना पक्षान्तरमु- कयते ! इत्थं च यथा तेजस्त्वेन प्रभा तदाश्रययोभिन्नयोरपि तादात्म्यम् एवमचित्प्रपंचस्य व्रह्मण: रूपत्वमिति भावः । सिद्धान्तस्तु अयम् यथा "अंशो नानाव्यपदेशात् ... इत्यादिसूत्र प्रतिपादितः अर्थात् जीव- वत् परथकस्थित्यनहविशेषणत्वेन अचिद्वस्तुनः ब्रह्मांशत्वम्। इत्थं च विशिष्ट्वस्त्वेकदेशत्वेनाभेदव्यवहारो मुख्यः विशेषणविशेष्ययोः स्वरूप- स्वभावभेदेन भेदव्यवहारो मुख्यः ब्रह्मणो निर्दोषत्वं च रक्षितम्। एवं च यथा प्रकाश जाति-गुण शरीराणां स्वाश्रयमणिव्यक्तगुण्यात्मनः प्रति अप्रथकस्थितिलक्षणविशेषणतया तदंशत्वम् तथैवेहापि जीवस्य अचिद्वस्तुनश्र ब्रह्मप्रत्यंशत्वम् । अचिद्वस्तुनो गुणानां चिद्वस्तुनि निषेधाधापि एतदेव सिद्धं भवति यत् चिदचितोः अंशांशिभावः ।

जरया एतज्जीर्यति- अयं भाव :- स वा एष महानज आत्मा अजरोऽमर:नास्य

१. नृमिंहोत्तरतापनीयोपनिषत् ७ २. छा० ६।३।२ ३. न्र० सू० २.३।४३ ४. बृ० उ० ४।४।१५ ११ म०

१६२ महासूत्र प्रमुखमाध्यपत्कशमोक्षणम्

इत्यादिभि: ब्रह्मणि अचिद्वर्माणां प्रतिषेध: इति विशेषणविशेष्यत्वे- नैव अंशांशिभावः । अतिसूदमचिदचिद्वस्तुविशिष्टं कारणभूतं ब्रह्म, स्थूलचिदचिद्वस्तुविशिष्टं च कार्यभूतं ब्रह्म इति कारणात् कार्यस्य अन- न्यत्वम्। कारणभूतब्रह्मविज्ञानेन च कार्यस्य ज्ञाततेत्यादि सर्वमुपपन्नम् म्रह्मणो निर्दोषत्वद् सुरक्षितम् तन्निर्दोषत्वेन कल्याणगुणाकरत्वेन च उभयलिंगत्वमिति सर्वमनवद्यम्। इद्मत्रावघेयम् रामानुजेन पंचविंशसूत्रे 'कर्मण्यभ्यासात्' इत्यस्य यः अर्थः कृत: सः शंकरकृतार्थापेक्षया निविवादं वरीयान् किन्तु षडविंश- सूत्रे 'अनन्तेन' इत्यस्य अनन्तगुणगयेन अयमर्थो न स्वाभाविक: प्रतिभाति। निम्बार्कश् द्वाविंशसूत्रमारभ्य आत्रिशत्तमसूत्रम् एतदधिकरणं स्वी- करोति तभ्र द्वाविशत्रयोविंशचतुर्विशसूत्रेषु स प्रायः रामानुजेन सहमतः किन्तु पञ्चविंशषडविंशसूत्रे तेन किंचिद्भेदेन व्याख्याते। तथाहि- सूर्याग्न्यादीनां यथा तदर्थिकृतसाधनाभ्यासात् (दर्पणकाष्ठद्वयघर्षणा- दिना) आविर्भाव: तव्वत् ब्रह्मण: अपि अवैशेष्यम् उपयुक्तसाधनद्वारा तस्यापि प्रकाश इति भातः (भक्तिपूर्वकोपासनसाधनद्वारव ब्रह्मसाक्षात्कार: इतति तात्पर्यम्) तत्साक्षात्कारानन्तरख् उपासक: तेन ब्रह्मणा सह साम्य- सुपैति। यथा च श्रुति :- यदा पश्य: पश्यते रुक्मवर्ण कर्ततारमीशं पुरुषं ब्रह्मयोनिम्। तदा विद्वान् पुण्यपापे विधूय निरंजन: परमं साम्यमुपैति॥ इत्थं निम्बार्क 'कर्मण्यभ्यासात्' एतत्पदम् रामानुजवत् 'अनन्तेन च' एतत्पदं शंकरवत् व्याख्यातवान्। अवशिष्टं च सूत्रचतुष्टयं तेन अन्यथैव व्याख्यातमिति तत् सवथा अप्रतीयमानाक्षरार्थम् तथाहि-नेति नेति इत्येतत् न मूर्तामूर्ते निषेधति अपि तु ब्रह्मण: सीमितगुणविशिष्टता मात्रम्। यतो हि मूर्तामूर्तादिकं विश्वं स्वकारणे ब्रह्मणि भिन्नाभिन्न सम्बन्घेन अहिकुण्डलवत् भेदाभेदव्यपदेशेन स्थातुमरहति, अयं च भेदाभेदसम्बन्घ: श्ुतिवाक्यैः प्रतिपादितः। स चेत्थम-'यतो वा इमानि भूतानि® जायन्ते', 'यः प्रथिव्यां' तिश्ठन', इत्यादिभिभदव्यपदेशः 'सव खल्विद" ब्रह्म', 'आत्मैवेदं सर्वम', इत्यादिभिश्न अभेद:' इति १. मु. उ० ३।३ २. तै० उ० ३।१ ३. दृ० उ० २७।३ ४. श० उ० ३।१४।१ ५. तत्रेप ७१२५।२

तृतीय: भभ्याय: १६३

कुण्डलाकारे स्थिते सपे यथा तद्ंगस्य फणपुच्छाद्यवयवा न स्फुटीभवन्ति प्रसर्पतश्च तस्य स्फुटीभवन्ति तथैव ब्रह्मण: अपि जगतः प्रकाशः, प्रलये व तत्रैष विलयः। अचेतनजगतः ब्रह्मणा सह अयं मेदामेदसम्बन्प एव निम्बारकसियान्तः। शंकररामानुजाभ्यां च अयं पूर्वपक्षत्वेन गृहीतः । इत्थमेव च अष्टाविंशसूत्रे चेननजीवस्य ब्रह्मणा सह भेदाभेद- सम्बन्धरूप: सिद्धान्तो निर्धारितः। तथाहि-जीव-पुरुषोत्तमयोरपि प्रभाप्रभावतोरिवोभयव्यपदेशात् तथासम्बन्घः (भेदाभेदसम्बन्घ:) शेयः। एकोनत्रिंशत्तमसूत्रस्य एतन्मते एतत्तात्पय यत् अस्मिन् मते सम्भाव्यमाना कृत्स्नप्रसक्त्यादिदोषप्रसक्ति: तु 'भ्रुतेस्तु शब्द' मूल- त्वान' इत्यत्र 'सोऽकाम यत बहुस्याम', 'स्वय मात्मानमकरुत' इत्या दिना दूरीकृता। यस्यैतत्तात्पर्य यत् ब्रह्मण: स्वरूपं श्रतिषाक्यैरेव अवगन्तुं शक्यते। न तु तर्कनोपि च युक्तिभिः। किंच, 'निष्कलं निष्कियं शान्तं निरवद्यं निरंजनम्" तथा 'न लिप्यते लोकदुःखेन" बाह्यः' इत्यादि- श्रुतिभिः तस्य सर्वथा निष्कलंकत्वं प्रतिपादयते। यद्यपि अयमर्थ: सर्वथा हृदः तथापि अनेन दोषेण युक्तो यत् एव- मभ्युपगमे अष्टाविंशोनत्रिशसूत्रयोनिर्दिष्टो 'वा' शब्द: सवंथा नैरर्थ्य- मावहति। मध्वमते द्वाविंशसूत्रं स्वतंत्रमधिकरणमेतृत्प्रतिपाद्यति यत् ब्रह्मण: केवलं सृष्टि-संहारकर्तृत्वमेव न अपि तु पालकत्वमपि-'नैतावदेव नापरोऽन्यद्स्त्युभा स द्यावापृथिवी बिभर्त्तीति'। तथा चापि- सृष्टिं च पालनं चैव संहारं नियमं तथा। एक एव करोतीश: सर्वस्य जगतो हरिः॥ 'द्वाविशतः षडविंशसूत्रंयावन्निर्मितान्यधिकरणानि एत्प्रतिपादर्यान्त यत् स्वयमव्यकतः परमात्मा अवणमननादिना साक्षात्क्ियते स च साक्षात्कार: अनन्तेन अपरिमितसामर्थ्येन अन्वितस्य तस्य प्रसादादू भवति न जीवशक्त्या' 'आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यश्र' इति भ्रुतेः' । सप्तविंशसूत्रतः त्रिशत्तमसूत्रं यावत्

१. न्र० सू० १।१।२७ २. वै० उ. २।६ ३. तत्रेष २1७ ४. श्वे० ६।१९ ६. म० मा० पृ० ११० (प्र• पु० पचनम्)

१६४ ब्रह्मसूत्रप्रमुख माध्यपश्चकसमीक्षणम्

सूत्राणामयं विशेषो यत् कथमेकमेव ब्रह्म आनन्द आनन्दी चोभयं भवितुं शक्नोति। सप्तविंशसूत्र मेतत्प्रतिपाद्यति यत् 'आनन्दं ब्राह्मणो विद्वान्',' 'अथैष एव परमानन्दः' इत्युभयव्यपदेशात् उभयं तत्र तथा सम्भवति यथा अहिः कुण्डली कुण्डलं चैतदुभयं भवितुं शक्नोति यथा वा सूर्य: प्रकाश: प्रकाशाश्रयश्चेत्युभयं व्यर्पादश्यते। यथा वा एक एव अनन्त: काल: 'पूर्वः' प्रथम: एवं रूपेण अवच्छेय: अवच्छेदकश्च एतदुभयं भवति- आनन्देन त्वभिन्नेन व्यवहार: प्रकाशवत। कालवद्वा यथा काल: स्वावच्छेदेन तां ब्रजेत्॥ इत्थं ब्रह्मणो विशेषत्वं विशिष्टत्वं च एतदुभयम् 'एकमेवाद्वितीयम्', 'नेह नानास्ति किंचन' इत्यादिना प्रतिपाद्यते। मध्वप्रतिपादितो द्वाविशोनत्रिशत्तमसूत्रयोरर्थस्तत्प्रसंगानुसारं सर्वथा अस्वाभाविकः । वह्ञभव द्वाविशतः त्रिशत्तमसूत्रं यावत्सूत्राणि अधिकरण- चतुष्टयेन व्यभजत्। तत्र द्वाविंशसूत्रं प्रथममधिकरणमेतत्प्रदर्शयति यत् 'नेति नेति' इत्यादिवाक्यं प्रकृते एतावतां परिदृश्यमानानां लौकिकपदार्थानामेव धर्मान् निषेधति न तु वेदोक्ता धर्मा निषेद्धुं शक्यन्ते इति अस्थूलादि वाक्यै ब्रह्मणो जगतः वैलक्षण्यमेव प्रतिपाद्यते। त्रयोविंशचतुविशसूत्रयो द्विंतीयमधिकरणमेतत्प्रत्याख्याति यत निगुंणब्रह्मप्रतिपादकवाक्यानि एव सत्यत्वाभिव्यंजकानि सगुणब्रह्मप्रतिपादकानि तु औपचारिकत्वेन ग्रहीतव्यानि । यच्च वस्तुगत्या ब्रह्मणः सगुणत्वनिर्गुणत्वयोरुभयोः संस्थापकम् । अतएव 'लौकिकालौककप्रत्यक्षविषयत्वादुभयवाक्यार्थ- रूपमपि "ब्रह्म'। पंच विशष ड्विशसप्रविंशसूत्रा णामभिममधिकरणमेनमेवपूर्षोक्तं विषयं स्थिरीकरोति। तत्र पूर्वपक्षिणः अयमभिप्रायः यत् यथा प्रकाशे (तेजसि) एक एव स्पर्श: उष्णता, यथा वा जले एक एव स्पर्श: शैत्यम्, औपाधि- कतया जले औष्ण्यस्य चन्द्रे शैत्यस्य च अनुभवे सत्यपि नहि तयो र्मिन्नस्पर्शत्वम्, तथैवरीत्या कर्मणि तपःप्रणिधानादौ भक्तेच्छानुरुप- मनन्तगुणसम्पन्नत्वेन अनेकशः अनुभूतस्यापि तस्य निर्विशेषत्वेनैव रूपेण तस्य सर्वत्र प्रसिद्धौ ब्रह्मण: अवैशेष्यमेव अद्गीकर्तव्यम्।

१. तै• उ० २।४ २ घृ. ३/९/३३ ३-४. म० मा० पृ० १२२ ५. म० मा. बृ० ९१९ ( पो० )

तृतोय: भभ्याय: १६५

सिद्धान्तस्त्वयं यत ब्रह्म तु उभयरूपम्, उभयरूपेण-निर्गुणत्वेन, अनन्त- गुणत्वेन सर्वविरुद्धधर्मेण रूपेण व्यपदेशात्, अहिकुण्डलवत्; यथा सर्प: ऋजु:, अनेकाकार: कुण्डलश् भवति ब्रह्मस्वरूपं सर्वप्रकारं भक्ते- चछया तथा स्फुरति इति। लोके अपि शरीरान्तः करणादीनि परस्पर· विरुद्धदयामारकत्वादीनि विषयभेदेन एक्स्मिन् क्षणे प्रतीयन्ते इति सर्वधर्माणां भगवति सम्भवान्न कापि श्रुतिरुपचरितार्थेति सिद्धम्,

अष्टाविंशतसितिरिशत्तमसूत्रं यावत् प्रकाशस्य प्रकाशाश्रयस्य च सम्बन्ध- वत् ब्रह्मण: तद्वर्माणां च सम्बन्घविचारः । अयमत्र मन्देश :- धर्मा: नाम के? ब्रह्मणो भिन्नास्तत्कार्यरूपा आहोस्विद् ब्रह्मैव ? किं ते तत्र समवायसम्बन्धेन वर्तमाना आहोस्वित् चतुर्दशतः अष्टादशसूत्रं यावत् पंचसूत्रयां प्रतिपादितं निर्धमकमेव ब्रह्म सत्यम् ? तत्रायमभिसन्पि वेदस्थापनार्थ हि वेदान्तानां प्रवृत्तिरित्यक्षरमात्रस्यापि यथा बाधो न भवेत् तथा वक्तव्यम। अतः केषांचिच्छृतिवाक्यानामुपपादनार्थ यथा अस्माभि: ब्रह्मण: सगुणनिर्गुणोभयरूपत्वमभ्र्युपगम्यते तथैव एकमेवाद्वि- तीयम् इत्यादिवाक्यानामुपपादनार्थ ब्रह्मणो निर्धर्मकत्वमप्यभ्युपगन्त- वयम्। अत एव एतत् ब्रह्मण: सगुणनिर्गुणोभयरूपत्वं निर्धमकत्वं च उभयमपि सूत्रकारस्य सम्मतमिति बश्ळभाभिप्रायः। इत्थम् एकादशतः त्रिशत्तमसूत्रं यावत् विभिन्नार्थपर्यालोचनया एकं तु एतद्वगम्यते यत् न फुत्रापि मायाया: हवल्पः अपि निर्देशः वर्तते शंकरेण हि बहुत्र इव शब्द प्रयुक्त: । द्वितीयं चैतत् यत् मौलिकतया विरुद्धस्य ब्रह्मणो धर्मस्य जीवेन जडजगता तत्सम्बन्धस्य च प्रतिपादकः श्रुतिवाक्यैः सूत्र- कारस्य सामंजस्योपपादनप्रयत्नः अप्रदर्शितकिंचिन्निर्णयावसान:, अर्थात् जीवो ब्रह्मण: परिणामो विवर्तो वा इत्यस्मिन् विषये किमपि निर्णीतं सिद्धां- तम् अस्थापयित्वा एव बादरायण: विभिन्नैरुदाहरणैः विशेषेण च एकोन त्रिश्तमसूत्रप्रयुक्तवाशन्दनिदिष्टैः तत्सम्बन्धमेव प्रदर्शयति। अथ च स एवं स्वीकत्त प्रस्तुतो यत् ब्रह्मप्रतीते: वेदेभ्य एव सम्भवात् नान्ययेति तत्र भेदाभेदयोनिर्धर्मत्वानन्तधर्मत्वयोश्च सर्वथा सम्भवः । तथापि एतेषु सूत्रेषु कस्यचिभ्निश्चितसिद्धान्तस्य प्राप्तुमिच्छया प्रवृत्तौ एत- त्सूत्रविशेष सम्बद्धो मेदामेदसम्बन्ध एव सम्भवति। यश्च जीवेन जगता च ्रह्मण: सम्बन्धमुपपाद्यितुं ब्रह्मणो जीवं जगचच भिन्नमभिन्नं च आकलयन्न किमपि तृतीयं सिद्धान्तं स्वीकरोति। तत्रैव चाहिकुण्डलयो: प्रकाशतदाश्रययोश्ोदाहरणं विशेषेण संघटते।

१६६

(३२३१-३७) एकत्रिशत्तमसूत्रतः सप्तत्रिंशत्तमसूत्रं यावदपिम- मधिकरणम् ब्रह्मवाचकैः सेतून्मानादिकतिपयपारिभाषिकशन्दैः प्रतीय मानब्रह्मपरिच्छिन्तैरपि अवबोधे, औपचारिकतया ब्रह्मपतिपादनावसानैः, नात्र ब्रह्मातिरिक्तं किमण्यन्यत् तत्वमिति प्रतिपादयति। अन्तिमसूत्रचतुष्टयनिर्मितं पादस्यान्तिममधिकरणमष्टत्रिशत्तमसूत्रतः एकचत्वारिंशत्तमसूत्रं यावत् एतन्निर्णयति यत् परमेश्वर एव सर्वजन्तूनां कर्मफलदाता। तत्साहाय्यरहितं केवलम् कर्म अटष्टसहयुक्तं वा कर्म फल- दाने असमर्थम्। धर्माधर्मयोरपि कारयितृत्वेन हि ईश्वर एव हेतुरुक:। तथाहि-'एष एव हि साधु कर्म कारयति तं यमेभ्यो लोकेभ्यः उन्नि- नीषते। एष उ एवासाधु कर्म कारयति तं यमधो 'निनीषते'।

वृतीयाध्यायस्य तृतीय: पाद: पादपरिचय :- द्वितीयस्मिन् पादे स्वप्नसुषुप्त्यवस्थावर्णनानन्तरं परमात्मस्वरूपनिरूपणपूर्वकं परमात्मन एव कर्मफलदातृत्वमुपपादितम्। तस्य च परमात्मन: ज्ञानस्य साधनम् उपासनम् तत्स्वरूपमह तृती यस्मिन् पादे निरूप्यते। प्रतिपाद्यसंकेत :- अस्मिन् पादे- (१) शंकरमते सगुणविद्यासु गुणोपसंहारस्य निर्गुणे ब्रह्मणि अपुनरुक्त्त- दोषसंहारस्य च निरूपणद्वारा साधनवर्णनम्। (२) रामानुजमते च परमात्मप्राप्ते: साधनभेदनिरूपणम्। (३) निम्बार्कमते ब्रझ्मोपासनासु गुणोपसंहारविकल्पनिर्णयाय विद्या- भेदाभेदविचार:। (४) मध्वमते च उपासना निरूपणम्। (x) उपासनादेरन्तरंग साधनत्वात् ब्रह्मगतधर्मविचारोपसंहारः । सविश्लेषण प्रत्यधिकरणभाष्य पंचकसमीक्षणम्- उपनिषदध्यायिनाम् एतद् विदितं यत् विभिन्नवेदोपनिषत्सु विभिन्न- शाख्रोपनिषत्सु वा ब्रह्मज्ञानसाधनभूता अध्यात्मविद्याः प्रतिपादिताः। तासां च कचित् सत्यपि समाननामत्वेन निर्देशे आंशिकभेद: प्रतीयते। यथा जंदोग्योपनिषदि® समुपलभ्यमाना शांडिल्यविद्या संचेपरूपेण वृद्ध- १. को० उ० ३1८ २. शा. उ० ३।१४

तृतीय: अभ्याय: १६७

दारण्यकोपषदि' शतपथब्राह्मणे च समुपलभ्यते । सर्वमेतद्वाक्यत्रयं यत्किंचिद्धर्मविशिष्टस्य परमात्मनः उपासनममिलच्य उक्तम्। तेषु च केचिद्धर्माः मनोमयत्वभारूपत्वादय: त्रिष्वपि वाक्येषु उपलभ्यन्ते इतरे च प्राणशरीरत्व-सत्यसंकल्पत्वादयः छान्दोग्यशतपथब्राह्मणयोरुपलभ्यमाना अपि बृहदारण्यके नोपलभ्यन्ते यत्र च सर्ववशित्वम् उपलभ्यमानमपि छान्दोग्यशत पथयोरनोपलभ्यते। तात्पर्य चैतदू यत् कचित्केनचिद् धर्मेण युक्तस्य ब्रह्मण: उपासना प्रतिपादिता इतरत्र अन्येनापि धर्मेण युक्कस्य। उदाहरणार्थ मनोमयत्वभारूपत्वादिना छान्दोग्यादिषु समानत्वेनोपासितुं प्रतिपादितमपि ब्रझ्मोपासनं बृहदारण्यके नोपलभ्यते। तत्र चोपलभ्य- मानं सर्ववशित्वोपासनं छान्दोग्यशतपथत्राह्मणयोर्नोपलभ्यते। एवमेव 'ओमित्येतदक्षरमुद्गीथमुपासीत' इति छान्दोग्ये5 प्रतीकोपासनकथन- पूर्वकं परब्रह्म लक्षितम् अन्यत्र च 'सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म' इत्यादिभि: तदभिलक्षितमपि अशब्दमस्पर्शमरूपमित्यादिभिरभिलक्षितम् । इत्थ- मिहायं सन्देहः यत् आसां सर्वोध्यात्मविद्यानामेकता न वा? अर्थात् सर्वाभिश्च ताभि: एकमात्रस्य तस्य परब्रह्मण: एवोपासनमुक्तम अन्यस्य वेति। यतो हि एतासामध्यात्मविद्यानां चरमं लक्ष्यं ब्रह्मावाप्ति बर्तते। तच्च ब्रह्म एकम्, सत्यम्, शाश्वतम्, चेति तदवाप्तिसाधनेनाप्येके- नैव, समानतया सर्वत्र भवितव्यम तदभावे च एकस्यैव सत्यत्वेन अन्येषामसत्यत्वापत्तिः । अयमेव प्रश्नः अस्मिन् सर्वस्मिन् पादे समाहितो यत् कचितु शब्दभेदेन, कचिचचनामभेदेन कचिच्चत्रकरणभेदेन प्रतीयमानभिन्नतानां दहरशांडिल्यप्राजापत्यादिव्रह्मविद्यानामेकता वर्तते। दार्शानिकविचारानुरोघेन अयं प्रश्नः प्रतीयमानाकिंचित्करत्वः अपि क्रियात्मकरीत्या वेदान्तसिद्धान्तानुयायिनां कृते अत्यन्तोपयोगी वतते। ब्रह्म विद्यानां भिन्नत्वे ब्रह्मावाप्तये वेदान्तानुयायिभिस्तावत्यो विद्या अभ्य- सितव्या: स्युः तासां सर्वासां चैकत्वे एकस्या पव अभ्यास: पर्याप्नुयात् इति ताः परस्परं विशिंषन्ति न वेत्येष विचार: साधीयान्। (३३।१-४ ) पूर्वोक्त: प्रश्न: प्रथमे अधिकरणे सामान्यरूपेण इत्थं समाहितो यद्विभिन्नविद्यासम्बन्घे प्रयुक्कः उपासति, विद्यात् इत्यादि- क्रिया पदैनिर्दिष्टानां विशेषविधीनामभिन्नत्वात ब्रह्मोपासनानाम मिन्नत्वम्। एतच्चैव द्वितीयाधिकरणेन पंचमसूत्रेण इत्थं हढीक्रियते-ब्रझ्ोपासनं

१. वृ० उ० ५।६ १. श० मा. १०।६।३ ३. छा. १1४1१

१६८

सर्वेशाखासाधारणम्, तथापि शाखाभेदेन तदुपासनं शांडिल्य-वैश्वानर- दहरादिनाम्ना प्रतिपादितम् । उपास्यं तु सर्वत्र एकमेव ब्रह्म इति शाखाभेदेन उक्ते तदीयविशेषोपासने शाखान्तरोपात्तान्योपासनागुण- नामुपसंहार: (सन्निवेश: ) कर्तव्यः । इदमत्राकृतम्-शाण्डिल्यवैश्वानरप्रभृत्युपासनेषु सत्यपि प्रक्रमभेदे परश्रह्मण: परमेश्वरस्य उपास्यस्य भेदाभावान्न तदुपासनभेदो वतुं शक्यते। नहि निरूपणप्रकारमान्रभेदेन निरूपणीयवस्तु कदाचिद्धेदमा- पद्यते। प्रतिपाद्यमुपास्यं परं ब्रह्मवस्तु च सर्वत्र एकमेवेति न तदुपा- सनं कर्हिचिद् भिद्यते इति प्रक्रमभेदे सत्यपि सर्वत्र ब्रह्मोपासनेषु गुणो- पसंहारो भवतीति युक्तम्। एतत्त ज्ञानमार्गीयाधिकारे; भक्तिमार्गीयाधिकारे तु तत्तदवतारादि- रूपविशेषस्यैव प्राधान्येन सम्बन्धिप्राधान्यादुपसंहाराभावे अपि ज्ञान- कोटौ श्रीरामतापनीयोपनिषत्सु अवतारान्तरत्वस्य श्रीमद्भागवतदशम- स्कन्धीयाक्ररस्तुतौ च 'नमस्ते रघुवर्याय रावणान्तकराय च 'इत्यादिषु श्रीकृष्णे श्रीरघुवर्यत्वादेरूपसंहारो दृश्यते। इथं च छान्दोग्योपनिषदः भिन्नभिन्नावतरणेषु सविस्तरं प्रतिपा- दिता शा्डिल्यविद्या एकव। अथ च तत्रैव एवं शतपथब्राह्मणे च उपलभ्यमाना वैश्वानरविद्या चैकैव । तत्रापि 'वैश्वानरमुपासीत्' एवं रूपेण हि तस्यैव एकस्य वैश्वानरोपासनस्य शास्त्रविधिना उभयत्रो- पलम्भात् उभयोरपि विद्ययोरूपासनस्य ब्रह्मावाप्तिरूपैकफलकत्वेन चोभयो- विद्ययोरप्येकत्वम्। अत एव सर्ववेदान्तेषु वेदयैकत्वोपदेशात् वेदेनापि विद्यैकत्वं प्रदश्यते तथाहि-'सर्वे वेदा यत्पद्मामनन्ति तपांसि सर्वाणि च यदू वदन्ति"। तथा; 'एतमेव बहधृचा महत्युक्थे मीमांसन्ते, एतमग्नावध्वर्यवः एतं महाव्रते छन्दोगा" इति च' सर्वे भाष्यकारा: सर्वसामान्यरूपेण एत न्मन्यन्ते यत् अस्य पादस्थ अयमेव विषयः । वल्लभाचार्यः विशेषेण इमं विषयं भगवतः विभिन्नावतारैः सम्बध्य मत्स्यवामनादितत्तद्व तार गुणान् भक्स्य श्रद्धानुकूलं स्वाराध्यावतारविशेषे उपसंहतुं निर्दिशति।

1. ग० उ० ११४।२-४ २. ततेब ५।१२.२ ३. श० ना० १०।६।१-११ ४. क० उ० २१५ ५. ऐ० आ्ा० ३२/३,१३

तृतीय: सभ्याय: १६९ मध्याचार्य: अपि, सर्वेषु वेदेषु भगवतो ये ये गुणा: तैस्तैः सर्वैगुणैः स उपासितुं न शक्यते अतः सर्ववेदोक्ान् गुणान् उपसंहृत्यैष परमात्मा उपास्यः, इत्थं परमात्मनो विभिन्नगुणानाम् एकत्र उपसंहारमुकत्वा एकस्येव परमात्मनः उपास्यत्वं निर्धारयति। उपास्य एक: परतः परो यो, वेदैश्च सर्वैः सह चेतिहासैः। सपंचरात्रैः सपुराणैश्र देवः, सर्वैगुणैस्तत्र तत्र प्रतीतैः।' विधिशेषाणि कर्माणि सर्ववेदोदितान्यपि। यथा कार्याणि सर्वैश्च सर्वाण्येवाविशेषतः२।। किन्तु उपनिषदामिव संहितानामपि प्रामाण्यस्य महनीयत्वात् प्रथम- सूत्रस्थवेदान्तशब्दस्य स वेदविनिर्णयम् इत्यर्थ करोति; तृतीयचतुर्थ- सूत्रमथ्ये 'सलिलवच्च तन्नियमः' एतदेकमतिरिक्तं सूत्रं च पठति। किन्तु शंकरसिद्धान्तमाश्नित्य नैतदवबोधपथमवतरति यत्कथमस्य प्रश्नस्य अवतारः अपि संगत इति। शंकरानुसारेण हि ब्रह्म सर्वथा भेद- रहितम्, एकम्, सैन्धवघन इव अन्तर्वहिरेकानन्दस्वरूपं चेति तत्र लेशतः अपि बहुत्वच्छाया सम्भावनाया अभावात् तदुपासनभेदाभेद- चिन्तावतार एव नावसरति क पुनस्तत्र तदीयभिन्नगुणोपसंहाराणां प्रसंग: ? शंकरः अप्येतत्सर्वमवगच्छतीति पादारम्भ एव सः,-'तत् कथ- मिमां भेदाभेदचिन्तामारभते इति चेदुच्यते ।. सगुणब्रह्मविषया प्राणा- दिविषया चेयं विज्ञानभेदाभेदचिन्तेत्यदोषः । अत्र हि कर्मवदुपासनानां भेदाभेदौ सम्भवतः कर्मवदेव च उपासनानि दृष्टफलान्यटष्टफलानि चोच्यन्ते क्रममुक्तिफलानि च कानिचित् सम्यग्ज्ञानोत्पत्तिद्वारेण । तेष्वेषा चिन्ता सम्भवति-'किं प्रतिवेदान्तं विज्ञानभेद आहोस्वित् नेति"। नैतति्कमपि, किन्तु, किचिदप्यसामंजस्यम् अन्यभाष्यकाराणाम, यतो हि रामानुजनिम्बार्कानुसारेण परमेश्वरः अनन्तकल्याणगुणाकरः। वल्लभानुसारेण च परमात्मा सर्वालौकिकशक्तिसम्पन्न इति परस्पर- विरुद्धानपि रूपगुणान धारयितुं क्षमः। इदानीं च सूत्रकारस्य उद्देश्यम- मिलच्य एतत् स्पष्टतया वत्तुं न शक्यते यत् सगुणब्रह्मसम्बद्धमेतभ्न महत्तमम् एतज्जानानस्य अपि कथं तस्य एतद्व्यार्यानं पादावसानम्। १. म. भा० १२६ पृष्ठ भाल्वेयश्रुतिषधनम् २. तत्रैष आाग्नेयपुराणवचनम् १. शो० मा० पृ०१८४८-५१ (भ्र० म्र. मा० सी०)

१७०

ब्रह्मोपासनव्याल्यानम् एतदवसानम् । तथापीदानीम् अन्यान्यपि यशञसम्बन्धीनि उपासनानि अवशिंषन्ति। उदाहरणार्थम्, उद्गीथ- विद्या-'स एष रसानां रसतमः परमः परार्ध्यः अष्टमः' यदुद्गीथः तथा बृहदारण्यके, ते ह देवा ऊचुः हन्तासुरान्यज्ञ उद्गीथेनात्ययाम' अत्र अयं संदेहः किमत्र विद्याभेद: स्याद् आहोस्वित् विद्यकत्वम्? वषठ सप्तमाध्टमसूत्राणां तृतीयेन अधिकरणेन इत्थं निर्दिष्टं यत् एतद् अवत- रणद्यम् यद्यपि सुख्यप्राणान् प्रशंसति तथापि इह परस्परविषयमेदान् न विद्यैकत्वम् यतो हि छान्दोग्यविद्यायाः सम्पूर्णोद्गीथो न विषयः। तथाहि-'ओं इत्येतदक्षरमुद्गीथमुपासीत इत्यादिना प्रस्तुतस्य उद्धी- थावयवस्यौंकारस्य उपास्यत्वम्। बृहदारण्यके च, 'त्वं न उद्गाय' इत्यत्र च सकलभक्तिविषय एव उद्गीथशब्द:"इति भेदः।

तान्यपहाय उपयोगीन्येव आदीयन्ते। मप्तविंशसूत्रतः एकत्रिश्तमसूत्रं यावत्सर्वाणि सूत्राणि अत्यन्तमहत्व- पूर्णानि। शंकरानुसारेण चात्राद्यसूत्रचतुष्टये अधिकरणद्वयी वर्तते। तत्र सम्नविंशाष्टाविंशसूत्रयोः प्रथमाधिकरणमेतन्निदिशति यत् कौषीनक्युप- नि षदनुसारम स आगच्छति विरजां नदीं तां मनसैवात्येति तत्सुकृत- दुष्कते विधूतुते। पुण्यपापयोर्विधूननं ब्रह्मलोकमार्गे न जायते अपि तु जीवात्मनः शरीरत्यागानन्तरं तत्क्षणमेवेति विरजानदीतरणानन्तरं तद्विधूननस्य कौषीतकीनिर्देशो न अक्षरशः प्रमाणम्। एकोनत्रिशत्तमत्रिंशत्तमसूत्रयोश्च द्वितीयाधिकरणमेतत्सम्बद्धमेव इमं प्रश्नं विचार्य यत् पुण्यपापविमुक्तो जीवः कि निर्विशेषं देवयानेन गच्छति न षा अभे निर्णयति यत् सगुणज्ञानविशिष्ट एव जीव: देवयानेन गच्छति निर्गुणज्ञानविशिष्टश्च जीवो ब्रह्मणः साम्यमुपैति, 'पुण्यपापे विधूय निरंजन: साम्यमुपैति' इति सः न केनापि मार्गेण कचिदपि गच्छतीति। आत्मैकत्वदर्शिनो दि समवाप्तकामस्य इहैव दग्घाशेष-

1. छा० उ० १।२।३ २. दृ० उ० १।३/१ ३. छा. उ. १/१:१ ४. पृ० उ० १।३ ५. उद्गोयस्य विशेषविवेयनं छोदोग्योपनिषदः प्रथमप्रपाठकषष्ठनवमखण्ड- योर्पवते। बटकुम्मरव्इयोरिय शोंकारोद्गीयशब्दयोन पर्यायत्वम् इति एतरसूत्र- शाकरभाम्मे स्पष्टम्। ६. कौ. १.४ ७. सुं० ३.१।३

तृतोय: भभ्यायः १७१

क्लेशबीजस्य न हि किंचिदपेक्षितव्यमस्ति 'अतस्तद्गतिरनर्थिकेति तात्पर्यम्" इत्थं च गुणविद्यायां देवयानमार्गो निर्गुणविद्यायां च नेति निष्कर्षः । एकत्रिंशत्तमसूत्रस्य प्रृथगधिकरणमेतत्प्रतिपाद्यति यत् न केवलं तेषामेव देवयानगति: ये विशेषेण तद्गतिगमनप्रतिपादकविद्याः समुपासते अपि तु सर्वे ब्रह्मविद: अब्रह्मविदश्र तन्मार्गमनुसरन्ति। सर्वसामान्यतात्पर्यसम्बन्धं यावत् रामानुजनिम्बाकौं शंकरेण सह- मन्येते किन्तु अष्टाविंशसूत्रे 'उभयाविरोधात्' इत्येष शब्द: प्रत्येकेन स्वतन्त्ररीत्या व्याख्यातः । तत्र रामानुजानुसारमेवं सूत्रार्थ :- सभया- विरोधात् भुतेः अर्थस्वभावस्य चाविरोधेन छन्दतः यथेष्टं (पदाना- मन्वयो वर्णनीय:) निम्बार्केश्, विदुषः पुण्यं पापं क्रमात् सुदृद् दुर्दब छन्दतः प्राप्नो- त्येवमुभयाविरोधो भवति' एवमर्थ करोति। तस्यायमभिप्रायः यत् यः कश्चित् ब्रह्मोपासकसम्बन्धे शुभं संकल्पयति स तस्य पुण्यमवाप्नोति यश्चाशुभं स तस्य पापं प्राप्नोति-'यदा हि यः कश्चित् सुकृतिविदुषः शुभं संकल्पयति स हि तेनैव निमित्तेन विदुषः पुण्यमादत्ते। यस्तु कश्चित दुष्कृतिः विदुषः अहितं संकल्पयति स हि तेनैव निभित्तेन विदुषः पापमादत्ते। तस्य प्रियाः ज्ञातयः सुक्ृतिमुपयन्त्यप्रिया: दुष्कृतिम्', एवमादिभि: श्ुतिवाक्यैः निश्चीयते यत् स्वकीयशुभाशुभ- संकल्पानुसारं सुहृद्दुर्हदः तस्य पुण्यपापभागिनो भर्वन्ति इत्येतत्सबन्वे न कश्िदु विरोध: । एकोनत्रिशत्तमसूत्रार्थे विशेषेण मतभेदः। तस्यायमक्षरार्थ :- देवयानगति: उभयप्रकारेण साथिका अन्यथा विरोधो भवेत् तत्र अयं शंकराभिप्रायः यत् देवयानमार्गस्य अर्थवत्वम् उभयथा (विभागेन) भवितुमर्हति कुत्रचिद्धतिः अर्थवती कचिच न । सगुणविद्यायां देवया- नमार्गो वरतते निर्गुणवद्यायां च कचिश्रास्ति इत्यविशेषेण न सर्वत्रैव गतिः। तथात्वे हि 'पुण्यपापे विधूय निरंजनः परमं साम्यमुपैति 'इत्यस्यां भ्ुतौ देशान्तरप्रापणीगतिर्विरुष्येत गन्तव्यस्य च परमसाम्यस्य यो सत्र निरंजनो निलिंप्त: सः अगन्ता यब गन्तव्यम्, परमं साम्यम्, तथ न देशान्तरप्राप्त्यायत्तम् , इत्थं घ विभागेनैव गतेः सार्थक्यम् 'लोके चापि विभागेन गतिर्दश्यते तथथा-कस्यचिद् ग्रमस्य प्राप्त्यर्थ

१. कौ० १।४

१७२

देशान्तरप्रापण: पन्था अपेच्यते, नैरुज्यस्य प्राप्त्यर्थ च न एवमिहा- व्यवगन्तव्यम्'। किन्तु, रामानुजानुसारेण सप्तविंशसूत्रे प्रतिपादित विषयस्य प्रातिकूल्येन विरोधार्थम्अस्य सूत्रस्य अयमर्थ :- सुकृतदुष्कृतयोरेकदेशस्य देहवियो- गकाले हानिः, शेषस्य च पश्चात् इत्युभयथा कर्मक्षये सत्येव देवयान- श्रुतिगतेरर्थवत्वम्। अन्यथा मुण्डकानुसारेण देहवियोगकाले एव सर्वकर्म- क्षये सूक्षमशरीरस्यापि विनाश: स्यात्' तथा च सति सूत्ष्मशरीरस्यापि विनाशे केवलस्य आत्मनः गमनं नोपपद्येत इत्युत्क्रान्तिसमये विदुषो निःशेषकर्मक्षयः नोपपन्नः । इत्थं च सप्तविंशमूत्रे स्वीकृता देहकाले एव कर्महानि: असंगता। त्रिंशत्तमसूत्रे अस्य उत्तरम् इत्थं वर्तते-'उपपन्न एव उत्क्रान्तिकाले सर्वकर्मक्षयः परं ज्योतिरुपसम्पद्य स्वेन रूपेण अभिनिष्पद्यते', 'स तत्र पर्येति जक्षत् क्रीडन् रममाणः',' स स्वराड् भवति तस्य सर्वेषु लोकेषु कामचारो भवति इत्यादिषु देहसम्ब- न्घाख्यः अर्थः ह्युपलभ्यते । अतः क्षीणकर्मणः अपि ...... सूद्मशरीरं स्थापयति®। निम्बार्क इत्थं तत् ऊनत्रिशन्तमं सूत्रं व्याचष्टे, 'सुकृतदुष्कृतयोर- विशेषतया निवृत्या गतेरर्थवत्वम्। पापस्यैव क्षयः पुण्यं च तमनुवर्तते इति स्वीकृते तु तत्फलभोगानन्तरवृत्तिः स्यादिति अनावृत्तिश्रुति- विरोधो भवेत्', इत्थमस्य मते ब्रह्मोपासकविषये य: देवयानगतेः उल्लेखः तस्य सार्थक्यं सुकृतदुष्कृतयोरुभयोः (उभयथा) अविशेषेण निवृत्तावेव अस्ति इति तत्तात्पर्यम्। त्रिशत्तमसूत्रमप्येतत्प्रतिपाद्यति-'ब्रह्मोपासकस्य शरीरवियोगकाले सर्वकर्मक्षये अपि पंथा (देवयानमार्गः) उपपन्नः' "ब्रह्मभावापन्नो- भवतीति भावः' । इत्थं वयमवलोकयामो यत् 'उभयथा' इत्येतच्छब्द: ऊनत्रिशत्तमसूत्रे केन केन प्रकारेण व्याख्यातो वर्तते- (१) शंकरमते उभयथा, विभ्मगेन अर्थात् सगुणोपासकानां गतिनिर्गु- णोपासकानां च नेति विभागेन।

१. ग० ८/१२ २. रा० भा० पृ० २११ ३. नि० भा० पृ० ४६० ४. तत्रेष पृ० ४६१

तृतीय: अध्याय: १७३ (२ ) रामानुजगते, सुकृतदुष्कृतयोरेकदेशस्य मृत्युकाले, शेषस्य न पश्चात् एवमुभयथा- (३) निम्बार्कमते च सुकतदुष्कृतयो: उभयथा अविशेषेण निवृत्तौ। इत्थं यद्यप्यर्थत्रयमपि समानतया स्वाभाविकं सूत्राक्षरसंगतञ्ञ्ास्ते तथापि न कश्चिदपि विपश्चिद एनां धारणां संवरीतुं शक्रोति यत् शंकर- स्य अर्थप्रतिपादनप्रकार: अविचारसह :- कथमेतत् सम्भवति यत् 'उभयथा' इत्येष शब्द: एकत्र देवयानगतेः सार्थकताम् अन्यत्र च निर- र्थकतां प्रतिपादयति। नापि च सूत्रे कश्चिदपि शब्द: सगुणनिर्गुण- ब्रह्मभेदप्रातिपादकः । किन्तु एव विषयः चतुर्थाध्याये पुनरपि सविस्तर- मालोचितो भविष्यतीति शंकरेण त्रिशत्तमसूत्रीयभाष्यान्ते स्वत एव उक्त्म् 'भूयश्चैवं विभागं चतुर्थाध्याये निपुणतरमुपपादयिष्यामः इति। एकत्रिशत्तमसूत्रे अपि एवमेव मतभेद.। शंकरमते अस्य अयमर्थ: यत् 'सर्वासामेवाभ्युदय (ब्रह्मलोक) प्राप्तिफलानां सगुणानां विद्यानाम् अविशेषेण एषा देवयानाखया गतिर्भवितुमर्हति'। रामानुजमते एतद् द्वात्रिशत्तमं सूत्रम् सर्वासामित्यस्य स्थाने सर्वेषा- मिति पाठश्चेति। सर्वेषां ब्रह्मविदान् अनेनैव मार्गेण गमनमित्याह। एवं जातीयका: श्रुतिस्मृतयोऽनेकाः' सन्ति, एवं सर्वविद्यासाधारणी इयं गतिः प्राप्ैव उपकोशलविद्यादौ अनूद्यते'। इत्थं स न स्वल्पमपि सगुण- निर्गुण भेदं निर्दिशति। निम्बार्कस्य चापि शंकरस्येव सूत्रक्रमः किन्तु 'सर्वासाम्' इत्यस्य स्थाने 'सर्वेषाम्' तदर्थश्चापि रामानुजस्येव वर्तते। अस्मिन्नपि सूत्रे पूर्वोक्तवदेव वक्तव्यमस्ति यदिह सगुणनिर्गुणयोर- न्यतरनिर्देशस्याधाराभावात् शंकरस्य तथा प्रदर्शनमकिंचित्करम्। वल्लभः सप्तविंशतः एकत्रिंशत्तमसू त्रेषु भकज्ञानिनः निदिंशन् ज्ञानिनः अपेक्षया भक्तस्य च वैशिष्टयं संस्थापयितुम् ऊनत्रिशत्तमसूत्रस्य इत्थमथें करोति-'सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म', यो वेद निहितं गुहायाम् परमे व्योमन्" इत्यादिश्रुतिभि: उक्तरूपन्रह्मज्ञाने सत्येव मोक्षः इत्युच्यते। 'यमेवैष वृणुते तेन लभ्यः' -इति श्ुत्या आत्मीयत्वेनांगीकारात्मकवरण- स्य भक्तिमार्गीयत्वात् तस्मिन् सति भकिमार्गे प्रवेशात् भक्त्यैव मोक्ष इत्युच्यते। किं च, भक्त्या मामभिजानाति' इत्युक्त्वा 'तंतो मां तत्वतो

१-२. श० भा० पृ० ३३२ ३-४. तै• व० २।१

१७४ ब्रह्मसूत्रप्रमुख माष्यपम्रकस मीक्षणम्

झात्वा विशते तदनन्तरम्' इति भगवतोक्तमिति भक्तिमार्गे अपि पुरुषो- त्तमज्ञानेनैव मोक्ष उच्यते- तस्यान्यदू भक्तियुक्तस्य योगिनो वै मदात्मनः । न ज्ञानं न च वैराग्यं प्रायः श्रेयो भवेदिह ।।' इति वचनेन भक्तिमार्गीयस्य ज्ञाननैरपेच्यमप्युच्यते। तथा चैवं कचिद् ज्ञानं मुक्तिसाधनत्वेन उच्यते, कचिद्भक्ति :- कचिन्नोभयमपीत्ये- कतरसाधनानिश्चयान्मुक्तिसाधने मुसुक्षो: प्रवृत्यसंभव इति पूर्वपच्े एत- तसूत्रमुत्तरम्-तत्र च गतेः ज्ञानस्य अर्थवत्वम् फलजन कत्वमुभयथा मर्या- दापुष्टिभेदेनेत्यर्थः अस्य अयमाशय :- 'एष उ एव साधु कर्म कारयति तं यमेभ्यो लोकेभ्यः 'उभ्निनीषति'इत्यादि श्ुतिभ्यो भगवान् सृष्टिपूर्वकाल एव एनस्मै जीवाय एतत्कर्म कारयित्वा एतत्फलं दास्ये इति विचारितवान् इति तथैव भवति तथोक्तरीत्या मुक्तिसाधनानुगमे हेतुरवश्यं वाच्यः । एवं सति कृतिसाथ्यं साधनं ज्ञानभकिरूपं शास्त्रेण बोध्यते। ताभ्यां विहिताभ्यां मुक्ति रमर्यादा। तद्रहितानामपि स्वरूपबलेन स्वप्रापणं पुष्टिरुच्यते, तथा च यं जीवं यस्मिन मार्गे अंगीकृतवान् तं जीवं तत्र प्रवर्त्य तत्फलं ददातीति सर्व समीचीनम्। अत एव पुष्टिमार्गे अंगीकृतस्य ज्ञानादिनैरपेत्त्यं, मर्यादायाम् अंगीकृतस्य च युक्तमेवेति'। इत्थं वक्मभः 'उभयथा' इत्यस्य मर्यादा- पुष्टिभेदेन इत्यथ गृहूणानः तदनुकूलं च सूत्रं व्याचक्षाणः सूत्रे कस्यचिदपि तन्निर्देशकशब्दस्याभावात् शंकरवदेवाच्तेपास्पदं भवितुं योग्य:। मध्वाचार्य: गतिरित्यस्य मोक्ष इत्यर्थ कृत्वा इत्थं सूत्रं व्याख्यात- वान्-गतेः मोक्षस्य लक्ष्यत्वेन आवश्यकत्वम् अन्यथा मुकः स्वेच्छा नुसारं कदाचित्कर्म करोति कदाचिन्नैष करोति।' 'नित्यज्ञानस्वरूपत्वाद् नित्यं ध्यायन्ति केशवम्" इत्थमुभय- यथा तिष्ठेत् । अन्यसूत्राणि नास्मदालोच्यविषयोपयोगीनीति त्य- ज्यन्ते। अतः परमन्रे एकोनचत्वारिंशत्तमसूत्रभाष्ये पुनरपि शंकरेण 'एष आत्मा अपहृतपाप्मा विजरो विमृत्युर्विशोकोऽविजिघासोऽपिपास:,

१. म० सू. ३।३।१९ भ० माध्यम् पृ० २७९ ( इळकता सं०) २. की. उ. ३16 १ै. श० भा० पृ० ११६६-६७ (नौ० ) ४. म० मा० १२२ पृ० म्रहाण्कपुराणमचमम्

तुतीय: भष्याय: १७५

सत्यकाम:, सत्यसंकल्प:,'ोयंविज्ञानमयः प्राणेषु य एषो्तर्य आकाशस्तस्मिन् शेते सर्वस्य वशी', तथा 'स वा एष महानज आत्मा' इत्यादि प्रतिपाद्य किं तत्र विद्यकत्वं (उपासनैकत्वम्) परस्परगुणयोगश्च (गुणोपसंहारश्च) वर्तते नवेति संशये विद्यैकत्वमिति प्रतिपादितम्। अत्र च सूत्रं 'कामादीतरत्र तत्र चायतनादिभ्यः' यस्य अयमर्थ :- आयत- नादिभ्यः उभयत्र अविशिष्टेभ्यो हृदयायतनसेतुव्यपदेशादिभ्यः, हेतुभ्यः कामादिः सत्यकामत्वादिगुणग्ामः इतरत्र बृहदारण्यके उपसंहर्तव्यः। यच्च सर्ववशित्वादिकं तदपि तत्र छान्दोग्ये उपसंहर्तव्यम्। शंकराचार्य: पूर्व सूत्र मेवं व्याख्याय अन्ते प्रतिपादयति यत् सत्स्वपि एतेषु साधारण- धर्मेषु द्वयोः अत्र अयं विशेष:,-सगुणा हि ब्रह्मविद्या छान्दोग्ये उप- दिश्यते-'अथ य इहात्मानमनुविद्य व्रजन्त्येतां सत्यान् 'कामान्', इत्यात्मवत् कामानामपि वेद्यत्वश्रवणात्। वाजसनेयके तु निर्गुणमेव परं ब्रह्म उपदिश्यमानं दृश्यते, 'अत ऊर्ध्व विमोक्षाय" ब्रहि', 'असंगो "अयं पुरुषः; इत्यादिप्रश्नप्रतिवचनसमन्वयात्। वशित्वादि तु तत्स्तु- त्यर्थमेव गुणजातं वाजसनेयके संकीर्त्यते, तथा चोपरिष्ठात् 'स एष नेति 'नेत्यात्मा' इत्यादिना निर्गुणमेव ब्रह्म उपसंहरति! गुणवतस्तु ब्रह्रण एकत्वात् विभृतिप्रदर्शनाय अयं गुणोपसंहारः सूत्रितो नोपासनाय इति द्ृष्टव्यम्', अत्रापि सूत्रे न कश्िदेषंभूतो निर्देशो वतते येन एवंभूतः अर्थः गृप्टेत। रामानुजनिम्बाकों च यथासूत्राक्षरमेव अर्थ वणयतः। पादस्य अन्तिमं सूत्रनवकम् (५८-६६) उपासनैक्यवषये कति- चित् सिद्धान्तान् निर्धारयतीति तदिद संक्षिप्त्या विविच्यते-अष्टपंचाश- त्तमं सूत्रम् एतत्प्रतिपादयति यदुपास्यस्य ब्रह्मण: एकत्वे अपि वेद उपासीत, स क्रतुं कुर्वीत, इत्येवं शब्दभेदात्, शब्दभेदस्य च कर्मभेद- हेतुत्वात् अधि कारि भेदेन दहर विद्याशांडिल्यविद्यादयुपासनानां भिन्नत्वम्। एकोनषष्टितमसूत्रस्य अयमर्थ: यत् वेद्यवस्तुनो ब्रह्मण: साक्षात्कार- रूपाभिन्नफलकत्वात उपासनानां विकल्प एव युक्तो न समुच्चयः । एकया एवोपासनया उपास्यस्य ईश्वरस्य साक्षात्कारे अन्योपासनानां निरर्थक- त्वात्। ब्रह्मसाक्षात्काराय स्वाधिकारानुरूपं काचिदप्येकैव विद्या

२. तृ० ३० ४।४।२२ ३. श1. ८/१।६ ४. वृ० उ० ४।३/१४ ५. तत्रेम ४१३1१४- ६. तत्रेय ३।९।१६

१७६ ब्रह्मसूत्र प्रमुखभाष्यपच्चकसमीक्षणम्

(उपासना) आश्रयणीया। समुच्चयेन भिन्नभिन्नानामाश्रयणे तु निश्चित- रूपेण कस्यांचिदेकस्यां विशेषोपासनायां सम्यगनिष्ठाभावात् चित्त- वि्ेपो भवेत् इत्येकस्या एव उपयोगित्वम्। षष्टितमसूत्रमेतन्निर्दिशति यत् 'स य एतमेव वायुं दिशां वत्सं वेद 'न पुत्ररोदं रोदिति; स यो नाम ब्रह्म इत्युपास्ते यावन्नाम्नो गतं तत्रास्य कामचारो 'भवति', इत्येवमादिषु क्रियावद्दृष्टेन आत्मना आत्मीयं तत्तत्फलं साधयन्तीषु काम्यविद्यासु साक्षात्करणापेक्षा नास्तीति तत्र 'अविशिष्टफलत्वात्' इत्यस्य विकल्पहेतोरभावात् ताः समुच्चीयेरन् न वा समुचचीयेरन् इत्यत्र याथाकाम्यम् ब्रह्मप्राप्तिमतिरिच्य अन्यफलका- मनापूर्त्यर्थ क्रियमाणासु उपासनासु यथेच्छ्पार्थक्येनापि उपासनाः कत्तु शक्यन्ते समस्तोपासनाश्च्ापि। यतो हि सकामोपासनानां हि फलं कर्मानुसारं भिद्यते एकफलार्थी एकामेवोपासनां कतु सम्भवति। अनेक- फलार्थी चानेकाः किन्तु ये ब्रह्म (मोक्ष) प्राप्तिनिमित्तं ब्रह्मविद्या अवलम्बन्ते तैः स्वाधिकारानुरूपमेकस्या एव विशेषविद्याया: अवलम्बनं श्रेयस्करम्। एकषष्टितमसूत्रतः षट्षष्टितमसूत्रं यावत् अस्य पादस्य अन्तिम- मधिकरणम । तत्र कर्माजगेषु उद्गीथादिषु आश्रितानां वेदविहितो- पासनानां यथावाक्यानुष्ठानप्रदर्शनेन पादसमाप्तिः । इत्थं च उपनिषदुक्त्तसर्वत्रह्मोपासनाप्रणालीभिरेकमात्रं ब्रक्षैव प्राप्तव्यम् इति सर्वासां मोक्षफलप्रदायकत्वेन कांचिदेकामुपासनाप्रणालीमत्रलम्ब्य तस्या: निष्ठापूर्वकसाधनेनैव जीवस्य कृतार्थतेति निष्कर्षः ।

तृतीयाध्यायस्य चतुर्थः पाद: पादपरिचय :- तृतीयपादे परमात्मप्राप्त्युपायभूत मिन्नमिन्नोपासन- विषयं विचार्य सिद्धान्तो निरूपितः । इदानीं परमात्मप्राप्तिरूपपुरुषार्थ- सिद्धि: किं केवलेन ज्ञानेन कर्मादिसमुचयेन वा इति विवेचनपूर्षकं ब्रह्म- विद्याया एव स्वातंत्रयेण मोक्षलाभैकमात्रहेतुत्वम्, कर्म तु केवलं चित्त- मालिन्यमपाकृत्य तद्विद्यासहकारि इति न यागादि कर्मणां साक्षान्मोक्ष- प्रापकत्वम् एतत् सिद्धान्तयितुं चतुर्थपादारम्भः ।

१. ग० ड० ३।१४!१ २. तत्रेण ७१।५

द्वितीय: अभ्याय: १७७

प्रतिपाद्यसंकेत :- अस्मिन् पादे- ('१) शंकरमते निर्गुणज्ञानस्य बहिरंगसाघनभूतानाम् आश्रमयज्ञादीना- मन्तरंगसाधनभूतानां च शमदमश्रवणमननादीनां निरूपणद्वारा साधनत्वनिरूपणम्। (२ ) रामानुजमते च साधनांगनिरूपणम् । (३) निम्बार्कमते च विद्यातः तदङ्गात्कर्मणो वा पुरुषार्थविचारः । (४) मध्वमते च ज्ञानसामर्थ्यनिरूपणम्। (x) उपासनाया: बहिरंगाणामाश्रमयज्ञादीनां भगवदर्शन रूपफलत्वात् उत्तरकाण्डोक्कब्रह्मफल कसर्वात्मभावे अपि पूर्वकाण्डोक्तकर्मणा- सुपसंहार :! सविश्लेषण प्रत्यधिकरणभाष्यपश्चकसमीक्षणम्- अस्मिन् पादे अन्येषु सूत्रेषु अस्मदालोच्यविषयसाम्री नोपलम्भते इति पूर्ववत् प्रत्यधिकरणं भाष्यपंचकसमीक्षणं न सम्भवति, अन्तिम- सूत्रद्वये हि शंकरेण सुदूरवर्ती सगुणनिर्गुणोभयविद्याभेद: पुनरपि निदिष्ट इति तदेवात्र सूत्रद्वयं विवेचनविषयीक्रियते। अत्र वल्लभमतिरिच्य एकविंशत्रयोविशसूत्रमध्ये सर्वैरन्यैराचायः 'भावशब्दाच्च' इत्येतदपि सूत्रं स्वीकृतम्। एवमेव चतुश्चत्वारिंशत् षटचत्वारिशत्तमसूत्रमध्ये 'श्रुतेश्च' इत्येतत् सूत्रं रामानुजनिम्बार्कावतिरिच्य अन्यैखतिमिराचा्यै: स्वीकृतम्। शंकरमध्वाचार्याभ्यां तु उभाभ्यांम् उभयं स्वीकृतमिति सूत्र संख्याभेद: । तच्चालोच्यविषयं सूत्रद्वयमेतत्- 'ऐहिकमप्यप्रस्तुतप्रतिबन्धे तदर्शनात्' (३४।५१) 'एवं मुक्तिफलानियमस्तद्वस्थावधृतेः ( ३४।५२) 'सर्वापेक्षा च यज्ञादिभुतेरश्ववत्' (३४२६ ) इति सूत्रमारभ्य पूर्वोक्त- सूत्रद्वयं यावत् विद्याया: (ज्ञानस्य) बहुविधसाधनानि निर्धारितानि। तत्फलस्वरूपा सिध्यन्ती विद्या किमिहैव जन्मनि सिध्यति अथवा परस्मिन् इत्येतस्मिन् प्रश्ने एकपश्चाशत्तमसूत्रमुत्तरम। प्रक्रान्तस्य विद्यासाधनस्य यदि उपस्थितविपाकेन अन्येन कर्मणा प्रतिबन्धो न करियते तदा इहैव विद्या सिध्यति। कृते तु प्रतिबन्धे परस्मिन् जन्मनीति तदर्थ: । अतः परवति द्विपश्चाशत्तमं सूत्रमेतत्प्रतिपादयति यद् ब्रह्म साक्षात्कार- वत् विद्याफ़लस्य (मुक्के:).अपि नियमो न वर्तते-'बहविद् महैव १२ म्र०

१७८

भवति' इत्यादिश्ुतिषु ब्रह्मसाक्षात्कारोत्तरं हि मोक्षावस्थाया अवधारणम्। अतः अस्मिन्नेव जन्मनि मोक्षो भवेदिति नियमो नास्ति। शंकरस्य एतत्तात्पर्यम् यत् प्रारब्धकर्मप्रतिबन्धाभावे यज्ञादिभि: संचितपापप्रति बन्घस्य निरस्तत्वात् श्रवणादिना इहैव विद्योदयः। सति तु प्रतिबन्धे, भोगेन तन्निरासात् अमुत्र। इत्थं विद्याया: ऐदिकामुष्मिकत्वविशेषनियमे सत्यपि श्रह्मविद् ब्रह्मैव भवति इत्यादिश्ुतिषु मोक्षोदयस्य ब्रह्मसाक्षात्का- रोत्तरकालमेव जायमानत्वनिश्चयात् तथा-नियमाभावः । अयमत्राशयः-ज्ञानसामग्रयां सत्यामपि तत्प्रतिबन्धे सति ज्ञानोदये विलम्बः सम्भवति किन्तु ज्ञाने सति मुक्तौ विलम्बो न । वाय्वादिप्रति- बन्धे सति दीपप्रज्वलने विलम्बो भवतु नाम किन्तु दीपे प्रज्वलिते सति तमोनिवृत्तिस्तक्षणमेव जायते। इत्थं ज्ञानोदये अज्ञाननिवृत्तौ न कश्रिद् विलम्बः । शंकर: अग्रे प्रतिपादयति-'सगुणासु तु विद्यासु मनोमयः 'प्राण- शरीरः', इत्याद्यासु गुणावापाद्वापदर्शनात् भेदोपपत्तौ सत्याम् कर्मफलवत यथास्वं फलभेद-नियमः उपपद्ते। तथा च लिंगदर्शनम्-'तं यथा यथोपासते तदेव भवति' इति। नैवं निर्गुणायां विद्यायाम्, गुणाभावात्। तथा च स्मृतिः। 'नहि गतिरधिकास्ति कस्यचित् सति हि गुणे प्रवदन्त्य तुल्यताम्' अस्य भाष्यस्य इदमेव तात्पय यत् कर्मणामुपासनानां च गुणभेदेन तारतम्यात् फलतारतम्ये युक्ेऽपि निर्गुणविद्यायास्त्वेकरूपत्वात् तत्फल- करुप्यम्। अस्मिन्नर्थे द्वे आपत्ती सम्भवतः-एका इयं यत् नियमाभावार्थक: अनियमशब्द: ज्ञानोत्पत्तौ मुक्तिफले चोभयत्र समानतया योजनार्हः अपि एकत्रैव मुक्तिफले योजितः । विद्योदयः कचिदिह भर्वात क्चिच्व नेति नियम: किन्तु मुक्तिविषये अयम् नियमः न सम्भवति इति तत्र अयम् अनियम: । द्वितीया चैषा यत् 'एवं शब्दो द्वयोरपि (ज्ञानोत्पत्तिमुक्तिफलयोः) विषये तुल्यार्थद्योतकः। विरोधार्थद्योतकत्वे हि अयम् अभिप्रायः 'तु- शब्देन अभिव्यज्येत किन्तु सूत्रे तदभावे अपि शंकरेण तदर्थ: सननि- वेशित: ! ततः परं सूत्रे यद्यपि सगुणविद्यानिर्देशक: कम्ित् शब्दो नास्ति तथापि तत्प्रसंगो दश्यते। 1. ग. उ. ३।१४।२ १. श०: मा. पृ० २१९१ (स०'प्र. मा० सं.)

द्वितीय: अभ्याय: १७९

रामानुजश्र 'ऐदिकम्' अभ्युदयफत्तम् उपासनम् , अप्रस्तुतप्रतिबन्धे अप्रस्तुते प्रबलकर्मान्तरप्रतिबन्धे असति अनन्तरम् (शीघ्रमेष जायते) प्रतिबन्धे सति तदुत्तरकालमित्यनियम: इति एकपञ्चाशत्तमसूत्रस्य तथा तेनैव प्रकारेण मुक्तिफलानाम् विद्यानामपि अनियम: अर्थात् ता अपि सद: कालान्तरेण वोत्पद्यन्ते-'मुक्तिफलस्याप्युपासनस्य स्वसाघनभूतै- रतिशयित कर्मभिरुत्पत्तावेवमेव कालानियम:' इत्यर्थ स्वीकरोति। किन्तु रामानुजस्वीकृत: 'ऐहिकम्' इत्यस्य अर्थः न सन्तोषावहः। तथाभिप्राये च सूत्रकारेण मुक्तिफलवत् ऐहिकफलमित्येतदुच्येत। निम्बार्क: एकपश्चाशत्तमसूत्रं शंकरवद् व्याचक्षाण: द्विपश्चाशत्तमसूत्र- मेवं व्याचष्रे यत् तथैव एतद्देहपातानन्तरं मुक्तिरूपफलस्य प्राप्तिः स्यादे- वेति नियमो न वतते। तस्य तावदेव चिरं यावत्र विमोच्ये अथ१ 'सम्पत्स्ये' इति छान्दोग्यभ्ुतौ अशेषकर्मबन्धनानन्तरमेव ब्रह्मरूपतावाप्ति- प्रतिपादनात्। इत्थं च यथा प्रतिबन्धाभावे अस्मिन् जन्मन्येव ज्ञानो- दय: सति तु प्रतिबन्धे नेति ज्ञानोदय: अस्मिन्नेव जन्मनि भविष्यतीत्यत्र निश्चितनियमो न वर्तते तथैव अवाप्तविद्यस्य मुक्तिरूपा विद्याफलप्राप्तिः सदो देहपातानन्तरमेव भविष्यतीति निश्चितनियमो न वर्तते। निम्बाकंस्य अयमथः पूर्वोक्तदोषैः सर्वथा निर्मुक्क। स्वाभाविक च एतत् यत् विद्यास्वरूपत दङ्गविवेचनानन्तरं सूत्रकार: पादं सामान्यतयाज्ञा नोदयसंक्षिप्त प्रसंगेन तत्फलेन (मुक्त्या) प सम्बध्नीयात्। यद्वा अस्तु, शंकरस्य सगुणनिर्गुणविद्यानिर्देशस्तु सवंथैव निराधारः। एतच्चैतेन अपरथापि प्रमाणीक्रियते यन्मव्वाचार्येणापि एतत्सूत्रद्वयम् निम्बार्कपद्- त्यैव व्याख्यातम्। वल्लभस्तु पंचाशत्तमसूत्रम् -प्रस्तुतं प्रभुभजनं, तत्प्रतिबन्धासम्भव एवैहिक कर्म कायंम, इत्थं व्यास्याय मोक्षरूपफलप्राप्तये प्रभुभजनस्यैव हेतुत्वं प्रतिपादयन् यदि प्रभुभजने कश्चिद् विध्नो न भवेत् तदा ऐहिकं कर्म कर्तव्यमित्युक्तवान। अस्य मतेन मुक्तिरेव जीवस्यान्तिमं लक्ष्यमपि तु ब्रह्मसम्पत्तिः। सा च पुरुषोत्तमसंगे लीलारसानुभवरूपा या व मुक्कते फलमति तदनन्तरं जायते। 'तस्य तावदेव चिगं यावन्र विमोद्येऽथ- सम्पत्स्ये' इति छान्दोग्यश्रुतिः मुक्के फलं भक्तिरसानुभवमेव प्रतिपाद- यति। तब फलमित: पूवमुक्तस्य मुक्तस्य गृहिणो भर्वात न वेति संशये एकपंचाशत्तमसूत्रे मुक्तिफलानियम इति प्रतिपादनम्। ब्ह्मसम्पत्तिरूप

१. श० मा० पृ० ३२६ २. छा. उ. ६।१४

140 ब्रह्मसूत्रप्रमु सभाष्यपश्चकसमीक्षणम्

मुक्तिफलं हि भगवदिच्छ्ाधीनं न तत् साधनप्राप्यम्। अत एव श्रीमद्- भागवते 'मुक्तिं ददाति कर्हिचित् स्म न भक्ियोगम्' इत्युक्तम्। एवं सति मुक्तिपर्यन्तमेव कर्मादिसाघनमिति वल्लभनिर्णयस्तत्पूर्वाचार्येभ्यः सर्वथा भिभ्न: । उपसंहार: इत्थमस्मिन्रध्याये सर्वाचार्याणां मते सामान्यतया, प्रथमपादे जीवानां संसारगतिवर्णनपूर्वकं श्रुतिस्मृतिप्रभृतिशास्त्रप्रमाणैः सयुक्ति- कतकैश्च जीवेषु विषयवैराग्योत्पादनप्रयत्नः । द्वितीये च जीवानां स्वप्नाद्यवस्था: विचार्य प्रासंगिकरूपेण ब्रह्मणो द्वैरूप्यं वैशधेन प्रतिपाद मुक्तिनिमिनं सर्वनियन्तुर्रह्मणः उपासनायाः एव प्रयोजनीयत्वमिति- प्रदर्शितम्। पृतीयपादे उपनिषदुक्कनानाविधव्रह्मोपासनाः विचार्य विभिन्न- रूपेण ब्रह्मचिन्तनस्यैव तदुपासनासारत्वनिर्देशनपुरस्सरं साघकस्य स्वाधिकारानुरूपं अन्यतमोपासनोपादानेनैव कृतकृत्यतेति कथनम्। चतुर्थे च यागादिकर्मापेक्षया विद्यायाः (ज्ञानस्य ) स्वातन्त्रयं तन्मोक्ष- फलदानक्षमत्वं च प्रतिपाद्य गार्हर्स्थ्यसंन्यासाद्याश्रमभेदेन यज्ञादिकर्मा चरणसम्बद्पार्थक्यविवेचनपूर्वकं ज्ञानिनः (विधावतः) संन्यासिनो गृहिणश् उभयोर्मोक्षाधिकारो व्यवस्थापितः। इत्थं मोक्षसाधनरूपेण अयं तृतीयाध्याय: विशेषेणादरणीयः।

चतुर्थाध्यायस्य प्रथम: पाद: पादपरिचय :- एतावत्पर्यन्तं ब्रह्मजीवजगत्स्वरूपं ब्रह्मणा सह जीव- जगतो: सम्बन्ध:, जीवस्य परमपुरुषार्थ (मोक्ष) प्राप्तिसाधनभूतोपास- नादिना चैतत्समस्तं निरूपितम्। चतुर्थाध्याये चेह मोक्षविचारं विशेषेण प्रारिप्सुः सूत्रकार: प्रथमे पादे अविभ्रान्तसाधनावलम्बनस्यात्यन्तावश्य कत्वम् उपासनाकाले घ साधकस्य स्वचिन्तनप्रकारम्' पूर्वाध्यायोक प्रतीकाद्युपासनाप्रकारं च उपासनासिद्धौ च जीवितपुरुषस्यावस्थाप्राप्ति- जिज्ञासां चैतत्सव मीमांसिष्यते। प्रतिपाद्यसंकेत :- अस्मिन् पाढे- (१ ) शंकरमते श्रवणाद्यावृत्त्या निर्गुणम् उपासनया सगुणं वा ब्रद्म साक्षात्कृतवतः जीवतः पुण्यपापलेशविनाशलक्षणायाः मुक्तते: अभि- धानम्।

द्वितीय: भभ्याय:

निर्देश:। (३) निम्बार्कमते च प्रयाणपर्यन्तं साधनावृत्ति: कर्तव्येति निरूपणम्। (४) मथ्वमते च कर्मनाशाख्यफलनिर्देशः। (x) वल्लभमते च सूद्मलिंगलौकिकशरीरक्षपणानन्तरं जीव: अलौ- किकं तत्प्राप्य फलेन सम्पद्यते इति निरूपणम्। सविश्लेषण प्रत्यधिकरणभाष्यपंचकसमीक्षणम्- (४।१।१-२) प्रथमद्वितीय सूत्रयो: प्रथममधिकरणं सर्व भाष्यानुसारम् एत- टप्रदर्शयति यत् आत्मसाक्षात्काररूपफलावाप्तिपर्य्यन्तं श्रवणादीनामावृत्तिः करणीया तृतीयसूत्रस्य द्वितीयमधिकरणम् तस्य एतत्तात्पय यत् 'एष त आ- त्मा सर्वान्तरः',' 'एष त आत्मा अन्तर्याम्य मृतः, 'तत्त्वमसि' इत्यादि- वेदान्तवाक्यानि ईश्वरमात्मरूपेणैव ग्राह्यन्तीति,तत्त्वविद् 'अहं-ब्रझ्मास्मि' 'अयमात्मा ब्रह्म' इत्यादिमहावाक्यैः आत्मरूपेण ब्रह्म गृद्ाति, तत्त्वमसी- त्यादि महावाक्यैश्र्व स्वशिष्यान् ब्रह्म अवबोधयन्ति च इत्येतेनेत्थमायातं यदात्मरूपेणैव (उभयोरभेदबुद्ष्यैव) ब्रह्म आ्रह्यप्। तथा च शांकर- भाष्ये 'आत्मा इत्येव ईश्वरे मनो" दधीत'। रामानुजस्य तु अत्र अयमाशयः यत् स्वशरीरस्य स्वयं यथा आत्मा तथा स्वात्मनः अपि परं ब्रह्म आत्मा इत्येवोपासीत; 'त्वंवा अहमस्मि भगवो देवते अहं वै त्वमसि'," य आत्मनि तिश्ठन् आत्मनोऽन्तरो यमात्मा न वेद यस्यात्मा शरीरम् य आत्मानमन्तरो यमयति® इत्यादि श्रुतिभिर्हि तथैव प्रतिपादितम्। इंत्थं च 'सर्व खल्विद ब्रह्म' तब्जलानिति श्रुत्वा चिद्चिद्वस्तुनः तज्जत्वात्, तल्लत्वात्, तन्नियाम्यत्वात् तच्छ्रीरत्वाच्च सर्वस्याय- मात्मेति यथा-प्रत्यगात्मनः स्वशरीरं प्रत्यात्मत्वात् देव: अहम् , मनुष्य: अहम् इत्यनुसन्धानम् तथा प्रत्यगात्मनः अपि आत्मत्वात् परमात्मनः

१. शृ० उ० ३1४।१ २. तत्रैय ३७३ ३. छा० उ० ६।८।७ ४. श० भा० पृ० २३३६ (भ० प्र० मा० सं०) . रा० मा० पृ० २६७ ६. पृ० उ० ३७।३• (श० ना० १४।३।५।३० ) ७. डा. उ० ३1१४।१

१८२

तस्यापि अहमित्येवानुसंधानं युक्तम्। अस्मिन्नेवार्थे (मनुष्योऽहमिति- वत् ब्रह्माहमित्यर्थे) ब्रह्षणो जीवत्वम्। निम्बार्क: इदं सूत्रमित्थं व्याचष्टे यत् मुमुक्षुणा परमपुरुषः स्वात्म- त्वेन ध्येयः । यतो हिं परमात्मा जीवात्मनः तथैवात्मा यथा च सूर्य: स्व- कीयकिरणस्येति स तदंशः अपि प्रातिस्विकरूपेण भिन्नः। मध्वाचार्य: अत्र विष्णूपासनं स्वीकरोति। तन्मते स एव सर्वात्मा सर्वेश्वरश्च तथाहि- आत्मेत्युपासनं कार्य सर्वथैव मुमुक्षुभिः। नानाक्लेशसमायुक्त: अप्येतावन्न विस्मरेत्।।' आत्मा विष्णुरिति ध्यानं कर्तव्यं च विशेषतः। सर्वेषां च मुमुक्षूणामुपदेशञ्च ताद्ृशः ।' वल्लभानुसारेण एतत्सूत्रं ज्ञानमार्गफलमुपदिशति। तस्य अयमभि- प्रायः यत ज्ञानिनः भगवन्तमात्मत्वेनैव उपासते। तस्य आनैरन्तर्ये अनेकजन्मभि: तथैव तेषां हृदि भगवान् स्फुरति। तदा स्वानंदांशस्थापि आविर्भावात् ब्रह्मभूत: सन् आत्मत्वेनैव ब्रह्म स्फुरितम् इति तदानन्दा- त्मक: सन् तमनुभवति एवं स्थितः प्रारब्धसमाप्तौ देहापगमे तत्रैव प्रषिष्टो भवति । अस्य मते उपपूर्वक गम् धातोरिह उप समीपे गमनं प्रवेश: ऐकात्म्यम् इत्यर्थः । साधारणतया उपपूर्वक गम् धातोस्तु सेवनम् पूजनम्, ध्यानमित्येव अर्थ। चतुर्थ सूत्रं तृतीयाधिकरणम् शंकररामानुजानुसारमेतत्प्रतिपादयति यत् प्रतीकोपासनायां प्रतीके अहंग्रहो न विधेयः तत्रात्मतत्त्वानुभववल- क्ुति प्रामाण्यजीवाभिन्नम्रझ्माभिन्नत्वान्यतमकारणाभावात् तथाहि-तत्रा- त्मतत्वानुभवबलेनोपासक: आत्मरूपेण प्रतीकमनुभवति, नापि च भ्ुति- प्रामाण्येन, तस्य सर्वथा अभावात्। नापि चं जीवाभिन्नब्रह्माभिन्नत्वेन, प्रतीकस्य स्वरूपतः ब्रह्माभिन्नत्वाभावात्। इत्थं च प्रतीके अहंग्रह- निषेध: सिद्धः । तथा घ शांकरभाष्ये, 'न प्रतीकेष्वात्मवुद्धि बघ्नीयात्। न हि स उपासक: व्यस्तानि आत्मत्वेंनाकलयेत्।5 एवं च श्रीभाष्ये, 'प्रतीके नात्मानुसंधानं कार्यम्। नग्युपासितुरात्मा प्रतीक:। प्रतीकोपासनेषु प्रतीक एवोपास्य: न ब्रह्म, श्रह्म तु तत्र द्ष्टिवि-

१-२. म० भा० १५९ पुष्ठे मह्मपुराणवचनम् ३. शो० मा० २३२९ (भ० प्र० मा० सं.)

द्वितीय: सभ्याय: १८२:

शेषणमात्रम्। प्रतीकोपासनं हि नाम अम्रह्मणि ब्रह्मट्ट्या अनुसन्धानम्। तत्र उपास्यस्य प्रतीकस्य उपासितु: आत्मत्वाभावात् न तथा अनुसन्घेयम्" मध्बाचार्यय एतद्विभिन्नतया इत्थं तद् व्याचष्टे, 'प्रतीकोपासनायां प्रतीके ब्रह्मदष्टिन कार्या (प्रतीकमेव ब्रह्म न मन्षीत ) किन्तु तत्स्था नेनैव (तत् प्रतीकं ब्रह्मस्थानमिति मत्वा) उपासनं कर्तव्यम्'। वल्लभा चार्यो हि प्रतीकेन इत्येतत् एकपदं तृतीयान्तं स्वीकरोति इति अतभरूपे तर्वेन उपामनं हि प्रतीकमुच्यते, न च तादशेन तेन स मोक्षो न भवतीति सूत्रस्यार्थ प्रतिपाद्यति। चतुर्थमधिकरणं पंचमसूत्रमेतत्प्रतिपादयति यत् एवंभूतप्रतीकोपा- सनासु प्रतीके एव ब्रह्यदृष्टिः कर्तव्या न तु बैपरीत्येन। अयं भाव :- 'उत्कृष्टदृष्टिर्हि निकृष्टे अध्यसितव्या तदेव शेयसे। यथा हि लोके सूते राजदृष्टिः श्रेयसे राजि च सूदष्टौ अपकर्ष नीयमानो राजा न श्रेयसे स्यादेवं निकृषेषु आदित्यादिषु प्रतीकेषु एव उत्कृष्टटष्टिः (ब्रह्मदृष्टिः) कल्याणाय भवेत्। रामानुज-निम्बाकों च शंकरानुसारमेव सूत्रं व्याचक्षाणौ अपि इदं सूधं तदव्यवहितिपूर्वसूत्रप्रतिपादितविषयमेव प्रमाणयितुं युक्त्यन्तररूपेण उपस्थापयन्तौ चतुर्थपञ्चमयोरेकाधिकरणमभ्युपगतवन्तौ । मध्वाचार्यश्र इदं सूत्रं स्वतन्त्राधिकरणम् अभ्युपगत्य इत्थमर्यापयति यत् ब्रह्म शब्दस्य महत्त्ववाचकत्वात् विष्णौ एव ब्रह्मत्ववुद्धियुक्तेति विष्णुरेव केवलो ब्रक्मरू- पेणोपासनीयः । तथा हि- 'ब्रह्मदृष्टया सदोपास्यो विष्णुः सवैरपि न्रुवम्। महत्त्ववाची शब्दोडयं महत्त्व ज्ञानमेव* हि'॥ वक्षमानुसारेण सूत्रमेतत् पूर्वाधिकरणस्यैवांशभूतं सत् एतद्व्यनकि यत् सवत्र ब्रह्म दृष्टिन प्रतीकात्मिका। सर्वस्य वस्तुतः ब्रझ्मात्मकत्वात्। सा च (ब्रह्दष्टिः) नोपदेशसाध्या अतो नोपदिश्यते किन्तु अनूते। सा तु अधिकारोत्कर्षात् स्वतः एव भवतीति प्रतीकोपासनस्य न मुकि साधनत्वम्।'

1. रा० भा० पृ० ३६८ २. म. मा० १६• पृष्ठे उद्भृतम् मह्यतर्वषचनम्। ३. अणुमाध्यम् प्रृ० १२७४ (गो. सं०)

१८४

शंकररामानुजनिम्बार्कानुसारं पञ्चमधिकरणं षछ्ठ सूत्रमेतत्प्रतिपादयति यत् 'य एवासौ तपति तमुद्गीथमुपासीत'१ इत्यादिषु अंगाबद्धेषु उपासनेषु किमादित्यादिषु किमुद्गीथादिमतिः करणीया आहोस्वित् उद्गीथादिषु आदित्यादिमतिरिति विनिगमनाविरहे उद्गीथादिषु आदि- त्यादिमतिः कर्तव्या न तु आदित्यादिषु प्रणवादिमतिरिति सिद्धान्तः । आदित्यादयो हि कर्माङ्ञभ्य: उद्गीथादिभ्यः श्रेष्ठा इति 'मनो ब्रह्मेत्यु- पासीत आदित्यो ब्रह्मेत्युपासीत इत्यादौ निकृष्टेषु मनःप्रभृतिषु उत्कृष्टस्य ब्रह्मणो मतिरिव (मनःप्रभृतीनां ब्रह्मस्वरूपध्यानमिव) आदित्यादी- नामुदुगीथाद्यपेक्षया श्रेश्वत्वात् उद्गीथादिषु एव आदित्यादिमतिर्युक्ता न त्वादित्यादिषु उद्गीथादिभावना, इत्थं च साघको ब्रह्मरूपेण आत्मानं चिन्तयेत् न तु जीवरूपेण ब्रह्मेति तात्पर्यम्। वज्मभाचार्य: एवं सूत्रं व्याचष्टे यत् 'य एतमेवं विद्वान् आदित्यं ऋ्रह्मेत्युपास्ते प्रभृतिषु आदित्यादौ या ब्रह्मत्वमतयः उच्यन्ते तास्तु साकार- स्यैव ब्रह्मणो व्यापकत्वात् तस्य प्रत्येकमपि अंगम् उपासितं फलदम् इत्येकांगविषयिण्य: ताः विधीयन्ते। 'अंर्ग प्रतीकोऽवयवः' इति कोशात् अङ्गमेव प्रतीकम्। साकारव्यापकब्रह्मणोऽङ्गमपि ब्रह्म तद्ुपासनं च अंगोपासनमेवेति तदपि भगवदुपासनममिव फलाय'। ततः अमरेस निर्दिशति यत् 'अंगानां भगवत्स्वरूपात्मकत्वेन ऐक्यम् इति ज्ञापनाय अङ्गे इत्येकवचनम्' सर्वमेतद् दश्यादश्यादि तस्यैव साकारस्य भगवत्स्वरूपस्य अंगरूपेणैकत्वसम्पादकमिति तद्धियैव सवमुपास्यमिति तत्तात्पर्यम्। मध्वाचार्यो वद्ति यत् 'चक्षोः सूर्योऽजायते',3 इत्यादिवाकयेषु सूर्यादिदेवोपासनं स्वोत्पत्तिस्थानत्वात् स्वाश्रयत्वात 'मनञ्चन्द्रे निलीयते' एवं रीत्या मुक्तौ तत्र लयस्य अपेक्षितत्वाच विष्णोश्चक्षुषि करणीयम्। तथाहि- 'स्वोत्पत्त्यंगं च देवानां विष्णोश्चिन्त्यं सदैष तु। तेषां तत्र प्रवेशो हि मुक्तिरित्युच्यते" बुघैः॥' अत्र सर्वत्र अंगोपासननिर्देशो यद्यपि समानतया कृतो वर्तते तथाप्य- न्विमव्याख्यानद्वये न स्वाभाविकमिति स्पष्टम ।

1. छा० उ० १.३।१ १. पणुभाध्यम्, पृ० १२७९ (पी. सं०) ३. ॠ १०/९०/१३ ४. मध्यमाध्ये १६• पृष्ठे उद्पुतं नारायणतंत्रवचनम्

द्वितीय: मभ्याय: १८५

(४।१७-१०) एतत् षष्ठमधिकरणं शंकरानुसारमेतत्प्रतिपादयति यत् गमनादीनां चित्तविच्ेपकरतया आसीन एव उपासनानि कुर्षीत। (४।१।११) सप्तममधिकरणमेकादशसूत्रमेतन्निर्दिशति यत् श्रुतिषु उपासनायाः कुत्रापि देशकालविशेषादिनिर्देशाभावात् यत्रैव दिशि, देशे, काले वा मनसः सौकर्येण एकामता स्यात् तत्रैव उपासीत। तथाहि- तमेष देशं सेवेत तं कालं तमवस्थितम्। तानेव भागान् सेवेत मनो यत्र प्रसीदति'॥ (४।१।१२) अष्टममधिकरणं द्वादशसूत्रमेतत्सूचयति यत् मरण पर्यन्त- सुपासनं कर्तव्यम्। अयं भाव :- 'आवृत्तिरसकृदुपदेशात' इति सूत्रे सामान्येन सर्वोपासनानामावृत्तिरुक्त्ा । 'श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासि- तव्यश्र' इत्येवं जातीयकस्य घसकृदुपदेशस्य अनुष्ठानावृत्तिसूचनात्। तत्र अवघातादीनां तण्डुलादिनिष्पत्तिपर्येवसानवत् सम्यग्दर्शनोपासनानां श्रवणादीनामावृत्ति: दर्शनपर्य्यवसायिनीति तत्र तद्दृष्टार्थता, यज्ञाङगत्वेन विहितानि कर्माद्गोपासनानि हि कर्मस्वरूपानुरूपं विहितानीति यद्विष्य- नुष्ठानार्थ यदुपासनं विहितं तदनुष्ठानावसायिनी तदावृत्तिः । अभ्युदय- फलार्थोपासनेषु (अहंग्रहोपासनेषु) चायं सन्देहो यत् कियम्तं चित्काल- मेव प्रत्ययमावर्त्य उपरमेत् आहोस्वित् यावज्जीवमावर्तयेत् इति तत्र मरणपर्यन्तं तदनुष्ठाननिर्देशार्थ सूत्रामति ये प्रतिपत्तव्यफलभाव- नात्मकाः प्रत्ययास्तेषामामरणमावृत्तिः । तथा च- 'यावत्क्रतुरस्माल्लो- कात्प्रैति' इति श्रुतिः, एवम्- यं यं वापि स्मरन् भावं त्यजत्यन्ते कलेवरम्। तं तमेषैति कौन्तेय सदा तद्धावभावितः।। इतिस्मृतिरपि तदेव प्रतिपाद्यति। रामानुजनिम्बार्कमध्वैरपि चैतानि सूत्राणि एवमेव समानरूपेण व्याख्यातानि किन्तु एतेषां मते सर्वाण्येतान्युपासनानि आत्मसाक्षात्कार- साधनानि एतावानेव विशेष: ।

१. तत्रैव १६१ पृष्ठे बाराहपुराणवचनम् १. न्र० सू० ४1१1१ ३. गीता ८।६ ४. मध्यभाष्ये १६२ पृष्ठे उद्पुता घ्ोपर्णभुतिः।

१८२ म्रहासूत्र प्रमुखभाध्यपशकसमीक्षणम्

शंकरवल्लभमध्वानुसारम् 'अप्रायणात इति सूत्रपाठः । रामानुज- निम्बार्कों चैतत् 'आप्रयणात्' 'आप्रयाणात्' इति पठतः। मष्वाचार्यश् आप्रायणात् इत्यस्य यावन्मोक्षस्तावदुपासनादिकं न केवलं मृत्यु- पर्यन्तम् इत्यर्थमाह- 'सर्वदैनमुपासीत यावद्विमुक्तिः । मुक्ता अपि होनमुपासते" किन्तु प्रायणशब्दस्य अयमर्थो न सर्वसम्मतः इति निविवादम्। वल्लभाचार्यस्तु 'अत्र अन्तरनुभूतभगवत्स्वरूपं भगवत्प्नाकट्यम्' बहिर- नुभूतभगवत्स्वरूपमेवं भक्तद्वयं निदिश्य प्रायणमित्यस्य 'परमं पार- लौकिकं फलम्' इत्यर्थमाह। तन्र प्रकृष्टमयनं प्रायणम् इतियोगात् तादशं फलसुच्यते। किन्त्वयं तस्यार्थः साम्प्रदायिकतानुबन्ध इति न विचारसहः। एतद्वधि पूर्वाध्यायपरिशिष्टभूतानि मोक्षसाधनोपासनविषयाणि सूत्राणि व्याख्यातानि। अतः परं मुख्यफलविषयकः (मोक्षविषयक:) विचार:। त्रयोदशसूत्रं नवममधिकरणमेतत्प्रतिपाद्यति यत् एतैरुपासनै- श्रेह्माधिगमे सत्युत्तरपूर्वयोरघयोरश्लेषविनाशौ भवतः ॥ उत्तरस्य अश्लेष: पूर्वस्य च विनाश: एवं हि श्रुतिः । तत्रोत्तरस्य अघस्य अश्लेषषिषषे- 'यथापुष्करपलाश आपो न श्लिष्यन्ते एवमेवं विदि पापकर्म न 'श्लिष्यते' इयं क्ुतिः । विनाशविषये च-'तद्यथेषीकातूलमग्नौ प्रोतं प्रदूयेतैवं हास्य सर्वे पाप्मान. 'प्रदूयन्ते'। अयं चापरः कर्मक्षयव्यपदेश :- भिद्यते हृदयग्रन्थिश्छिद्यन्ते सर्वसंशयाः। क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन् दष्टे "परावरे॥ दशममधिकरणं चतुर्दशं सूत्रमेतत्प्रतिपादयति यत् पुण्यस्यापि स्वफलहेतुत्वेन ज्ञानफलप्रतिबन्धित्वप्रसंगात् ज्ञानवतः तत्कर्मणः अप्येव- मेव (पापवदेव) असंश्लेषो विनाशञ् जायते। तथाहि श्रुतिः-'उभे

१. श्रीमद्भागवते एकादशस्कन्धे एकादशाध्यायोपान्ते ज्ञानमार्गाङधकि- मार्गोत्कष बद़ता भगवतोकम्-'प्रायेण भजियोगेन, सत्संगेन विनोद्य। नोपायो विद्यते सम्मकू प्रायणं हि सतामहम्। 'श्रीमद्धागवतम् ११।११।४८ १. डा० ४११४।३ ३. तत्रेव ५।२४।३। ४. सुं० उ० २११८ ५. पृ० उ० ४।४।११

द्वितीय: भभ्याय: १८७

हैवेष एते 'तरति', इत्यादौ दुष्कतस्येव सुकृतस्यापि प्रणाशव्यपदेशात्। एवं धर्माधर्मयोर्बन्घहेत्वोः विद्यासामर्थ्यादश्लेषविनाशसिद्धेविंदुषः शरीरपाते मुक्तिरवश्यंभाविनी । 'पाते तु' इत्यस्य शंकरनिम्बार्कामि- मतः 'शरीरविनाशे' अयमेवार्थः । रामानुजस्त्वेतदवशिष्टसूत्राव्यवहित- शन्दैरेव सम्बध्य शरीरपातादूध्व तु विद्यानुगुणष्टफलानि सुक्तानि नश्यन्ति इत्यर्थ कृतवान्। इत्थं च विद्यापाप्तौ उत्तरपूर्वाघ योस्त त्क्षणमेव अश्लेषविनाशौ । पुण्यस्य तु (पुण्यकर्मणां तु) शरीरपाते एव तथात्वम् इतीयान् भेद: इति रामानुजमते पूर्वस्मिन् सूत्रे 'तदधिगमे' अस्मिश्च 'पाते' इत्यनयोः परस्परं विरुद्धार्थकत्वेन सुकृतदुष्कृतयोरपि तदनुकूल- मेव अश्लेषविनाशस्वीकारे आधिक्येन स्वाभाविकत्वम्। मध्वाचार्यस्त्वत्र 'यथा विष्णुभक्तस्य दुष्कतानामश्लेषविनाशौ भवत- स्तथैव अन्धतमसपतनोन्मुखस्य विष्णुविद्वेषिणः सुक्वतानामप्यश्लेष- विनाशौ जायेते इत्यभिप्रायकः । इत्थमस्य मते 'इतरस्य' अयं शब्द: परस्परविरुद्धत्रह्मभक्ततद्द्वेषिणोः तथाभूत (परस्परविरुद्ध) सुृत- दुष्कृतयोश्च्ोभयोनिर्देशकः । किन्त्वयमर्थो न विद्वन्जनाभिमतः इत्यविचारसहः। वल्लभाचार्य: इत्थमन्न 'पाते तु' इत्यस्यार्थ करोति यत् भक्िमार्गे भगवद्भावात् च्युति: पातः इत्युच्यते। इत्थं च 'पाते' अर्थात् सांसारिक- संगजदोषात् भरतादिवत् भगवद्भावात् च्युतौ (भोगेन ) दुष्कतानाम- श्लेषविनाशौ। सुकतानां तु न तथा- न कर्हि चिन्मत्परा: शान्तरूपे, नख्दयन्ति नो मेऽनिमिषो लेढिद्देतिः। येषामहं प्रिय आत्मा सुतश्, सखा गुरुः सुदृदो दैवमिष्टम् ॥ इति श्रीमद्भागवते भगवता विष्णुना तथैव प्रतिपादनात्। इत्थं च वल्लभमतेन पातशब्दस्य देहपातम्, तु शब्दस्य अवधारणाथमुक्त्वा देहपाते मुक्त्ेरावश्यकत्वावधारणं वाक्यार्थ: इति शंकरस्योकि: मुक्ति वाचकपदाभावात् भोगेन त्वितरे इत्यमरे एकोनविंशतितमसूत्रे वत्यमाण- त्वाच्च न साधीयसी। (४।११x) एकादशमधिकरणं पंचदशं सूत्रमेतत्प्रतिपादयति यत्

१. श्रीमद्ागयते ३२६।३८ १. छा० उ• ६।१४।२

महासूत्रप्रमुखमाष्यपच्च कममीक्षणम्

पूर्वयोरधिकरणयोः ज्ञाननिमित्तसुकृतदुष्कृतयोर्यः विनाशः अवधारितः सः, अप्रवृत्तफलविषयक एव न तु प्रवृत्तफलविषयकः इति जन्मान्तर- संचिते, अस्मिन्नपि जन्मनि ज्ञानोत्पत्तेः प्राक्संचिते सुकृतदुष्कृते, ज्ञानाधिगमात् क्षीयेते। आरब्धकार्ये अथ च सामिभुक्तफले तुन। यतो हि तावदेव चिरं यावन्र विमोच्ये अथ सम्पत्स्ये, इति झुत्या क्षेमप्राप्तेः शरीरपातः अवधि: निर्दिष्टः किंच, यथा व्यवहारे तूणीरस्थित- बाणस्य आदानप्रच्तेपणयोः स्वतंत्रः अपि धनुर्घरः प्रक्षिप्तबाणेकिंचिदपि कत्तु न शक्त, क्षीणे एव तद्वेगे हि तत्पातावलोकनम् तथैवारब्धफले पुण्यपापकर्मणि यदनुरूपमिद ब्रह्मज्ञानसाधनं शरीरं प्राप्तं तत्र न विद्याया: सामर्थ्यम् अपि तु शरीरपाते स्वतस्तस्य नाशः। (४।१।१६-१७) द्वादशमधिकरणं बोडशसप्तदशसूत्रयोः एतत्प्रति- पाद्यति यत् ब्रह्मज्ञानोदये अग्निहोत्रदानतपः प्रभृतीनामाश्नमविहित- कर्मणां निवृत्तिर्न जायते (न तानि परित्याज्यानि अपि त्वनुष्ठेयान्ये- वेति भाव: ) यतो हि न तानि विद्याविरोधीनि अपितु 'तमेतं वेदानु- वचनेन ब्राह्मणा विविदिषन्ति यज्ञेन दानेन' इत्यादिश्ुतौ नित्यकर्मणां वैदिकाग्निहोत्रादीनां विद्योत्पादकत्वमुपलभ्यते। (४।१।१८) अष्टादशसूत्रं त्रयोदशमधिकरणमेतन्निर्दिशति यत् 'तमेतमात्मानं यज्ञेन विविदिषन्ति' इत्यत्र अग्निहोत्रादेः आत्मज्ञाना- ऋत्वं प्रतिपाद्यते किन्तु यत् यज्ञादि एवं जानानेन पुरुषेण क्रियते तदे- वात्मज्ञानसाधकम् अन्यत्तन इत्यनियम: तथा चोक्तम्-'तेनोभौ कुरुतो यश्चैतदेवं वेद यश्च" न वेद'; इत्थं चैवमजानेनापि पुरुषेण कृतमग्नि- होत्रादि कर्म आत्मज्ञानसाधनं भवति। आम, विद्याविहीनात्, ब्राह्मणात् विदुषो ब्राह्मणस्य स्वतो विशिष्टत्वमिव विद्यासंयुक्तमग्निहोत्रादिकम् कर्म विद्याविहीनादग्निहोत्रादिकर्मणः विशिष्टम्। तथा च श्रुति :- 'यदेव विद्यया करोति श्रद्धया उपनिषदा तदेव वीर्यवत्तरं "भवति' इति। (४।१।१६) चतुर्दशमधिकरणमूनविंशतितमं सूत्रमेतत्प्रतिपाद- यदुपसंहरति यत् अनारब्घफलयोः पुण्यपापयोः विद्यासामर्थ्यात् क्षयः। इतरे तु अर्थात् आरन्घफले पुण्यपापे (त्रह्मवित्) उपभोगेन क्षपयित्वा ब्रह्म सम्पद्यते। तथा च श्रुति :-

१-२. पृ० उ. ४/४/११ ३. श. १1१.१० ४. गा. ड. १.१1१- ५. तत्रेप ६।१४।२

द्वितीय: अभ्याय: १८९

'तस्य तावदेव चिरं यावन्र विमोदये अथ 'सम्पत्स्ये; तथा, नदैव सन् 'ब्रझ्याप्येति'। अयं चारब्घफलभोगः शंकरानुसारम् इहैव जन्मनि परिसमाप्नोति इति विद्यया सर्वाज्ञानविनाशतया जन्मान्तरजननमरण- हेतुत्वाभावात् ब्रह्मविद् मुक्तः संजायते। रामानुजमते तु आरब्घफलयोः कर्मणोः भोगेनैष क्षपयितव्यत्वात् तयो: पृण्यपापयोरेकशरीरोपभोग्यफलत्वे तच्छरीरावसाने, अनेकशरीर- भोग्यफलत्वे च तदनेकशरीरावसाने ब्रह्मविंदू ब्रह्म सम्पद्यते। निम्बार्कस्तु पारिजातसौरभे 'विद्वान् आरब्घकार्ये तु सुकृतदुष्कृते भोगेन क्षपयित्वा ब्रह्म सम्पद्यते, एवं भोगस्य एकजन्म-जन्मान्तरान्य तरानिर्देशपूर्वक सामान्येनैव ब्रह्मैकत्वं प्रतिपादयति।

चतुर्थाध्यायस्य द्वितीय: पाद: पादपरिचय :- गतप्रथमपादे उपासनाविषयं निर्णीय येषां जीवब न्मुक्तमहापुरुषाणां ब्रह्मलोकगमनं न सम्भवति तेषां कथं परमात्मप्राप्ति- रिति विचारितम्। अस्मिंश्च द्वितीयपादे ब्रह्मविद्योपासका ब्रह्मलोकं (कार्यब्रह्मलोकम्) गच्छन्ति इति तेषां गमनप्रकार: वर्ण्यंते। एतत्पादविषये शंकरस्यायमभिप्रायो यत् इह केवलसगुणोपासकानां गतिरवधारिता किन्तु महर्षिणा बादरायणेन सगुर्णानर्गुणान्यतरोपास- कयोर्नामग्राहं न कश्चिद् भेद: प्रदर्शितः, अन्येन न केनापि च भाष्य- कारेण स समथितः, सूत्रसमूहक्रमः अपि न शंकरसिद्धान्तमनुमापय- तीति न कस्यापि श्रेणीविशेषोपासकविषयस्य वर्णनमिह वक्तुं शक्यते। इत्थं च सर्वप्रकारोपासकानां मृत्युकालीनावस्थाया एव वर्णनमस्य विषय:। परापरब्रह्मविषये परापरविद्याविषये चापि शंकरस्यात्रेदं तात्पर्य यदिह सर्वत्र विदुषः (परब्रह्मण:, परस्या विद्याया उपासकस्य) तथा अविदुषः (अपरब्रह्मण:अपरस्या: विद्यायाः उपासकस्य) च मध्ये भेदःप्रदर्शितो वतते। यथा च सप्तदशसूत्रे वच्यते-'समाप्ता प्रासंगिकी परविद्यागता चिन्ता, सम्प्रति त्वपरविद्याविषयामेव चिन्तामनुवर्तयति" विद्वान् ब्रह्मणा एकी- भवति। अविदुषश् नोपास्योपासकभेद: शान्तिमुपगच्छति । किन्तु अन्ये भाष्यकारा: एवंभूतं न कमपि भेदमुपवर्णयन्ति इत्यवशिष्टपादत्र-

१. तत्रेम ६।१४।२ १. तृ० उ० ४।४।७ ३. शा० भा० पृ० २४१४

१९० म्ह्मसूत्र प्रमुख भाध्य पचचकस मीक्षणम्

ये तेषां मते एकप्रकार एव विद्वान्। सूत्रालोचनसमये यथास्थलमेतत् प्रदर्शयिष्यते यत् तत्र एवंभूतो भेदो न्यायसंगतो न वा। प्रतिपाद्यसंकेत :- अस्मिन् पादे- (१ ) शंकरमते त्रियमाणस्य उत्कान्तिप्रकारवर्णनम्। (२) रामानुजमते चापि त्रियमाणस्य उत्क्रान्तिप्रकारनिरूपणम्। (३) निम्बार्कमते च विद्वद विद्वत्साधारणोत्क्रान्तिनिरूपणम्। (४) मध्वमते च देवानां मोक्ष: तथा उत्क्रान्तिनिरूपणम्। (x) वल्लभमते च पुष्टिमार्गीयस्य मर्यादामार्गीयस्य च सद्योमुक्ति क्रममुक्तिप्रकारकथनम्। सविश्लेषण प्रत्यधिकरणभाष्यपंचकसमीक्षणम्- आदं सूत्रघट्कं शंकरमते अविदुषः उत्क्रान्तिम् अधिकरणत्रयेण इत्थं वर्णयति यत् उपशान्तदेदौष्ण्यस्य (मृतस्य) सर्वेन्द्रियाणां मनसि सम्पत्तिः, मनसः'प्राणे स प्राणः जीवे तथा च स प्राणसम्पृक्तोऽध्यक्ष: तेजः सहचरितेषु भूतेषु देहबीजभूतेषु सूद्मेषु अवतिष्ठते। एष एकस्य अन्य- स्मिन् लयो न स्वरूपेण अपि तु वृत्त्या जायते। यतो हि मनसो वागिन्द्र- यस्य अप्रकृतित्वात् उपादानकारणाभावात् न वागिन्द्रियं तत्र स्वरूपेण प्रतिपत्तुं शक्नोति। यस्य हि यतः उत्पत्ति: तस्य तत्रैव प्रलयस्य न्याय्य- त्वात्, यथा मृदि शरावस्य। इत्थं च मनोवृत्तौ वर्तमानायाः वाग्वृत्तेः पूर्वोपसंहारो न च वृत्तिमत्या वाच एव मनस्युपसंहारः इति। एवंचामे 'अविभागो' वचनात्' इतिसूत्रस्य जागरूकत्वेन वागिन्द्रिये उपरते अपि मनः प्रवृत्तौ दृश्यमानायाम् च, 'अस्य सोम्य पुरुषस्य प्रयतो वाङ्मनसि सम्पद्यते, मनः प्राणे, प्राणस्तेजसि, तेजः परस्यां देवतायाम्, इत्यत्र वृत्त्युपसंहारविवक्षायां वाग्वृत्ति: पूर्वमुपसंद्वियते मनोवृत्तावुपस्थितायामि- त्येवार्थः । एवं चक्षुरादिवृत्तीनामपि सवृत्तिके मनसि लयो बोद्व्य: । रामानुजनिम्बाकों इह अधिकरणत्रयेण विदुष एव साधारण्येन उत्क्रान्ति निर्दिशन्तौ लयस्य नापि स्वरूपेण नापि च वृत्त्या अन्यस्य अन्यस्मिन् सम्पत्ति: (लयः) अप तु संयोग इत्यर्थ कुरुतः-'वाचो मनसा संयोगमात्रं सम्पत्ति: न तु लयः" इत्यादि। 'तच्च प्राणेन" संयुज्यते'। १. छा. उ. ६।८।६ २. म. सू० ४।२११६ ३. ०. ६।८.६ ४. रा० भा० पृ० ३७४ ५. नि• मा० पृ० ५३७

द्वितीय: भभ्याय: मध्वाचार्य: अत्र सूत्रेषु वाङ्मन:प्राणप्रभृतिशब्दान् तत्तद्घिष्ठित- देवतार्थकान् अभ्युपगत्य इह रुद्राग्निप्रभृतिविभिन्नदेवानां मोक्षोतक्रान्ति प्रतिपाद्यति। तथाहि-'देवानां मोक्ष उत्क्रान्तिश्चास्मिन् उच्यते। तथा च वागभिमानिनी उमा मनसः अभिमानिनि रुद्रे विलीयते- उमा वै वाकू समुदि्दष्टा मनो रुद्र उदाहतः। तदेतन्मिथुनं झञात्वा न दाम्पत्याद्धि हीयते।' एवमग्रे अपि तत्तत्सूत्रेषु तत्तदभिमानिदेवानामर्थस्तत एव अव- गन्तव्यः । वल्लमाचार्यथ चतुर्थसूत्रे उपगमशब्दस्य पुष्टिमार्गे अभ्युपगम:, स्वीकार इत्यर्थ कृत्वा आदयसूत्रचतुष्टये पुष्टिभक्तं निर्दिशति। यस्य च पुष्टिभक्तस्य हृदये बाह्यरूपेणाविर्भूते आन्तरिकरूपेण वा प्रकटिते भग- वति प्रलीयमानेषु सर्वेन्द्रियप्राणादिषु स भक्त्ः सदो भगवत्स्वरूपैकत्व- मवाप्नोति। पंचमसूत्रं च परतः मर्यादाभकं निर्दिशति, स च संयमाधुपासनया भगवतो भक्ति कुर्बन् मुक्तिमन्विच्छति। अस्य सर्वेन्द्रियाणि भूतेषु (न साक्षात्परमात्मनि) लीयन्ते । तथा हि-'यत्रास्य पुरुषस्य मृतस्याग्निं वागप्येति। वातं प्राष्पाश्चक्षुरादित्यं मनश्रन्द्रं दिशः श्रोत्रं पृथिवीं शरीरम आकाशात्मौषधीर्लोमानि वनस्पतीन् केशा अत्सु लोहितं च रेतञ् निधीयते'।8 षष्ठं सूत्रमेतत्प्रतिपादयति यत् प्राण स्तेजसि इत्यत्र प्राणस्य तेजस्यवस्थितिरुकक्का, तत्र प्राणसम्पृत्त: अध्यक्ष: तेज:सहचरितेषु भूतेषु देहबीजभूतेषु सूच्ष्मेष्ववतिष्ठते इत्यर्थः। प्राणस्य तेजस्येव अवस्थिति प्रति- पाड्यन्त्या अपि श्रुते: 'स अध्यच्े' इत्यध्यक्षस्यापि अन्तराले उपसंख्यात- त्वात् (यः स्नन्नात् मथुरा गत्वा पाटलिपुत्र गच्छात सः अपि स्ुध्नात् पाटलिपुत्रं गच्छतीतिवत् तथा वक्तुं शक्यत्वात्) किन्तु उत्क्रमणकाले एकस्मिन् तेजस्येव न जीवस्य स्थितिः। श्रुतिस्मृत्यनुरोधेन तेजः पदस्य पंचभूतानामुपलक्षकत्वात् देहस्य च पांचभौतिकत्वात् पंचस्वपि भूतेषु तदवस्थितिर्बोद्धव्या।

१ मध्यभाष्ये १६५ वृष्ठे उद्घृतम् एकन्दपुराणवचनम २. पुटटमक्तो मगवतो विशिष्टकृपया स्वीकृत: मर्यादामकब्रंपासनादिमिमुकि- मन्बिच्छात। १. दृ• उ० ११.११ ( धर्त. भागवयनम्) ४. ग. ६1८1१०

१९२ महासूत्रप्रमुख माध्यपश्र कस मीक्षणम्

एतस्य पादस्य अवशिष्टसूत्रेषु बहूनि सूत्राणि विभिन्नाचायेर्विभिन्न- तया व्याख्यातानि, शंकरवल्लभौ च तत्र क्रमशः ज्ञानस्य भकेश्र वैशिष्टयं निदिशतः । सप्तमं सूत्रमेतत्प्रतिपादयति यत् एतावत्पर्यन्तम् उक्क्का एषा वाक्मन- सीत्याद्युत्क्ान्ति: अविशेषश्रवणात् आसृत्युपक्रमात्' अर्थात् दक्षिणोत्तर- मार्गोपक्रमं यावत् (देवयानमार्गोपक्रमं यावत्) विदुषः अविदुषश्च समाना। किन्तु गमनमार्गारम्भे विशेष: संजायते अविद्वान् देहबीजभूतानि भूत- सू्माणि आश्नित्य कर्मप्रेरित: देहग्रहणार्थ संसारमागच्छति। विद्वाँस्तु ज्ञानप्रकाशितं मोक्षनाडी (सुषुम्ना ) द्वारम् आश्रयते। 'विद्ययामृतम्' इतिश्चुत्या विदुषा अमृतत्वं प्राप्तव्यं तत्त न देशान्तरायत्तमिति कथं तस्य भूताश्रयत्वं सृत्युपक्रमः (अन्यतरयानोपक्रमः) वा इति संशये तु शंकर- मते यदा उपासकः अविद्यादिक्लेशान् (शरीरेन्द्रियादिसम्बन्धान्) निःशेषेण* अनुपोष्य अर्थात् अदग्ध्वैव अपरविद्यासामर्थ्येन आपेक्षिक- ममृतत्वं प्रेप्सते तदा निराश्रयाणां प्राणानां गतेरनुपपन्नतया अयं सृत्यु- पक्रम: भूताशयत्वं च सम्भवति इत्येतदुत्तरम्। किन्त्वत्र एतञक्तव्यं यत् सत्याम् अविद्यायाम् अमृतत्व-(मोक्ष)- लाभश्य न कश्चिदप्यर्थः । श्रुत्यापि कुत्रापि एवंभूतामवस्थामनुलद्तय अमृतत्वपदं न व्यवह्तम् 'अनुपोष्य' शब्दस्य च परित्यागम् अकृत्वा इत्यर्थ: (इन्द्रियादिसहित एवमुक्त: पुरुषः अपि मोक्षमाग गच्छतीति भाव:) इत्थं च 'अनुपोष्य चेदम् अदग्ध्वा अत्यन्तमविद्यादीन् क्लेशा- नपरविद्यासामर्थ्यात् आपेक्षिकममृतत्वं प्रेप्सते, सम्भवति तत्र सृत्युप- कमो भूताश्रयत्वं च। न हि निराश्रयाणां प्राणानां गतिरुपपद्यते" तस्माददोष:' इति शंकरोक्ति: सूत्रवाक्यार्थद्वारा न कथमपि प्रतिपद्यते अतः नितरां काल्पनिकी। अवशिष्टे समस्ते एतस्मिन् पादे निम्बार्कः रामानुजमन्वसरत् इति तन्मते विद्वद्विदुषोः समाना गतिः । 'यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते कामा येऽस्य हृदि स्थिताः । अथ मर्त्यः अमृतो भवत्यत्र ग्रह्म समश्तुते"॥ १. सतिः मार्ग: १. अनुपोष्य इत्येतत शंकररामाजनुमते 'उष-दाहे' इत्यस्य रूपम। बैदिक- मुनिना हरप्रसादेन तु निमम्रह्मसूत्रीयपत्ते: ८१६ इत्यहिमिन् पृष्ठे निवाधकर्मणो बसते रूपं नोषतेर्वाहकर्मण: तेन तर्म शरीरं मुक्त्या इत्यर्थ प्रतिपादितः। १-४. शो. भा० २४१३ (प० प्र० मा० सं०) ५. पु० उ० ४I४I७

द्वितीय: अभ्याय: १९२' इत्यत्र गत्यादिमन्तरेणैव श्रूयमाणं विदुषः अमृतत्वं तु शरीरेन्द्रि- यादिसम्बन्धमदगव्वैव यदुत्तरपूर्वारधियोरश्लेषविनाशरूपं (पूर्वपादोक्त्तम्) प्राप्यते तद्विषयकम् तथा 'अत्र म्रह्म समश्नुते' इति यदुक्कं तत्तूपासन- वेलायां यो ब्रह्मानुभवस्तद्विपयकम्। (४।२८-११) शंकरमते एतद्धिकरणमेतत्प्रतिपादयति यत् 'तेज: परस्यां देवतायाम्' इत्यत्र प्रकरणसामर्थ्यात् तस्य प्रयतः पुंसः (प्रायणं कर्तुः पुरुषस्य) साध्यक्षम सप्राणम्, सकरणग्रामं भूतान्तरसहितं प्रफृतं तेज: परस्यां देवतायाम् परमात्मनि सम्पद्यंते (विलयं याति) -इति यो विलय उक्तः सः न साकल्येन तत्क्षणमेव जायते अपि तु तत्र तत्तेज आदिभूतसूत्ष्मश्रोत्रादिकरणाश्रयभूतं आऽपीतेः (आ अपीतिम् ब्रह्मणि अप्ययं लयं यावत्) सम्यग् ज्ञानेन संसारात् मोक्षं यावदित्यर्थः । पृथक अवतिष्ठते। अस्यैव च सूत्ष्मस्य शरीरस्य एष ऊष्मा यमेतस्मिन् शरीरे संस्पर्शेनोष्माणं विजानन्ति' तथाहि मृतावस्थायां देहे अवस्थिते अपि विद्यमानेष्वपि च रूपादिषु देह्गुणेषु ऊष्मा नोपलभ्यते। जीवदशायां तूपलभ्यते। अत एव एतदुपपन्नं भवति यत् प्रसिद्धशरीर- व्यतिरिक्तशरीरमाश्नितः एवैष ऊष्मेति। तथा च श्ुतिः, 'उष्ण एवैष जीविष्यन शीतो मरिष्यन्।' अत एव च सूतमशरीरम् स्थूलशरीरविनाशे अपि न विनश्यति। रामानुजनिम्बार्कानुसारेण इमानि सूत्राणि पूर्वाधिकरणसम्बद्धानि, इत्थं च 'अथ मर्त्यः अमृतो भर्वत" इति झ्रुतौ उक्तममृतत्वम् जीवात्मनः शरीरस्य च नात्यन्तिकसम्बन्धविच्छेदे न सम्बन्विनाशेनामृतत्वं सूच- यति। तद्घस्थाप्राप्ति यावत् देहसम्बन्घलक्षणस्य संसारस्य, 'तस्य ताव- देव चिरं यावम विमोच्ये अथ सम्पत्स्ये इत्यादावुपलब्घेः। सू्ष्मशरीरं च जीवमनुगच्छति इत्यस्यापरं प्रमाणम्, किन्त्वेतत्स्वीकारे दशमे सूत्रे सप्तमसूत्र स्यैव पुनरुक्तिप्रसंगेन तद्वैयर्थ्यापत्तिः। अथ चैतस्यैव सूदमशरीर- स्य कचिद्विद्यमानोपपत्तेः प्रक्रान्तमरणस्य जनस्य मरणात्म्राक काचित्क: ऊष्मा स्थूले शरीरे समुपलभ्यते न चैव ऊष्मा स्थूलशरीरस्यैवैतदकुं शक्यते तथात्वे व सर्वास्मन् शरीरे तत्समुपलब्घिसम्भवात्। इत्थं चैत- त्सू्मशरीरस्य पृथगवस्थितिरेव पूर्वस्मिन् सप्तमसूत्रो कामृतत्वस्य लाक्ष- णिकत्वप्रदर्शने प्रमाणान्तरम्। एतस्य पादस्य अवशिष्टानि सूत्राणि विभिन्नतया व्याख्यातानि इत्यस्मत्समालोच्यविषयस्य सर्वथा उपयोगीनि। ११ म्र०

१९४ ग्रहमसूत्रप्रमुख भाध्यपमकस मीक्षणम्

(४।२१२-१४) एतेषां सूत्राणां शंकरमते षष्ठं पृथगधिकरणं पर- ब्रह्मविद: (ज्ञानिनः ) गतिमित्थं वर्णयति यत् तस्य स्थूलशरीरात् सूदम- शरीरोत्क्रान्तिः न जायते, तत्र द्वादशसूत्रं पूर्वपक्षमवतारयदित्थमर्थयितुं शक्यते-यदि चेत्थं प्रतिपादते यत् 'न तस्य प्राणाः उत्करामन्ति' इति श्रुतौ परब्रह्मविदः शरीरात्प्राणानामुत्क्ान्ति: निषिष्यते, तन्न; शारीरात् आत्मन: एष उत्कान्तिप्रतिषेध: शरीरात् प्राणानाम् उत्क्रान्ति प्रतिषेधो न । न तस्मात्म्राणा उत्क्रामन्ति अत्रैव समवलीयन्ते' इति शाखान्तरे पंचमीप्रयोगात्। सम्बन्धसामान्यविषया हि षष्ठी शाखान्तरगतया पक्म्या सम्बन्धविशेषे स्थाप्यते। अतस्तस्मादिति च प्राधान्यादभ्यु- दयनिःशेयसाधिकृतो देही सम्बध्यते, न देहः न तस्मादुचिकमिषोर्जी- वात् प्राणा: अपक्रामन्ति-सहैव तेन भवन्तीत्यर्थः। इत्थ च पूर्वपक्षिमते परब्रह्मविदः (ज्ञानिनः अपि) शरीरात् सूदमशरीरात्क्रान्तिर्जायते इति ज्षानवैयर्थ्यम्। त्रयोदशं सूत्रमित्थं सिद्धान्तपक्षं सूचयति, 'यत्रायं पुरुषो' म्रियते' इत्यत्रार्तभागप्रश्ने 'अत्रैव समलीयन्ते इत्थं प्राणानां प्रविलयं प्रतिज्ञाय तत्सिद्धये, 'स उच्छृयति आध्मायति आध्मातो मृतः शेते' इति 'स' शब्देन परामृष्टस्य प्रकृतस्य उत्क्रान्त्यवधेः२ पुरुषस्य देहस्य उच्छयनादीनि श्रुतिः प्रतिपादर्यांत, उन्छयनादीनि च देहस्यैव स्युर्नं देहिन: तत्सामान्यात् न तस्मात् प्राणा: उत्क्रामन्ति अत्रैव समवलीयन्ते' इत्यत्रापि अभेदोपचारेण देहादेवोः क्रमणस्य प्रतिषेधः, इत्थंचात्र देहादुत्क्रम- णनिषेधोपलब्धौ "परब्रह्मविदःअपि देहादुक्क्रान्तिभवति, प्रतिपेधस्य देखा- पादानविषयत्वात्" इति यदुक्तम् । किंच, बृहदारण्यके अपि "चक्षुषो वा मूर्ध्नो वा अन्येभ्यो वा शरीरदेशेभ्यः तमुत्क्रामन्तं प्रायः अनूत्क्रा- मति ... "3 इत्येवमविद्वद्विषयेषु सप्रपंचमुत्क्मणं संसारगमनं च दर्श- यित्वा 'इति तु कामयमानः' एवमविद्वत्कथामुपसंहत्य अथ अकामय- मान:"इति विद्वांसं व्यपदिश्य तद्विषये अपि चेदुत्कान्तिमेव प्रापयेत् तदा तद्व्यपदेश: असमंजस एव स्यात्। तस्मादवि द्वदविषये प्राप्तयो-

१. पत्र पुरुवराव्द्ृवाच्यो देह एव इत्ययम् तत्कान्तपवधिकच्यते। स राष्य• परामुष्टस्य प्रकृतश्य पुरषस्य उच्छुयनादिषमेश्य जीवत्वायोगात् इत्पर्यः । [रत्प्रभा २४२१.१३ ] १. पृ. उ. ४1४।२ ४-४. पृ० उ० ४1४६

द्वितीय: सभ्याय: १९%

गंत्युत्क्रान्त्योविंद्वद्विषये प्रतिषेध: इत्येष व्याख्यानं युक्कम्। न च सर्वगत- ब्रह्मात्मभूतस्य प्रक्षीणकायकमणः निमित्ताभावात् उत्क्रान्तिर्गतिर्वा उपपद्यते, 'ब्रह्मैव सन ब्रह्माप्येति' अत्र ब्रह्म समश्नुते' इति च एवंजा- तीयका: श्रुतयश्च गत्युत्कान्त्योरभावं सूचयन्ति। रामानुजनिम्बार्कौं च द्वादशत्रयोदशसूत्रयोरेकमेव सूत्रमिति मण्ये- ते। भाष्यं चाप्युभयो: समानार्थम्, 'एतयोर्मते द्वादशत्रयोदशचतुर्दश- सूत्राणि पूर्वाधिकरणतः सम्बद्धानि विद्वत्सामान्यमेव निर्दिशम्ति। तयो- रयं भाव :- बृद्ददारण्यके 'न तस्य प्राणा उत्क्रामन्ति' इति निषेधदर्श- नान् विदुष: स्थूलशरीरात् सूक्ष्मशरीरोक्रान्तिर्न जायते इति न वक व्यम्। यतो हि तस्य इत्यनेन तत्र शरीरिणः (जीवात्मनः) न देहस्य। स्पष्टं चैतन तस्मित्नेत्र वाक्ये 'तस्य' इत्यस्य स्थाने 'तस्मात्' इति पठ- तां माध्यंदिनानामाम्नाये। इत्थं च तस्य (जीवात्मनः) प्राणोत्क्रान्तौ अजायमानायामपि शरीरादुक्क्रान्तिर्भवत्येवेति सिद्धम्। 'यत्रायं पुरुषो म्रियते' इति बृहृदारण्यके पठितः ५रुषशब्दो न विद्वांसमपि तु पुरुषसा- मान्यं सूचयति इत्थं चास्माभिरवलोक्यते यत् शंकरमते यएव पूर्वपक्ष: स रामानुजनिम्बार्कमते सिद्धान्तः । शकराचार्यश्र सूत्रमेतत् पार्थक्येन पठित्वा 'प्रतिपेधादिति' चेन्न शारीरात्' एतावदेकं स्वतन्त्रं सूत्रं 'स्पष्टो होकेषाम्" एतावच्चापरं सूत्रं स्वीकृत्य पार्थक्येन तद्व्याख्यां कृतवान। ज्ञत्र प्रथमोक्तांशं व्याख्याय शंकर: अभिधत्ते=यत् पूर्वपक्षीयमिदं सूत्रमिति परवर्तिनः अशस्य, 'स- प्राणस्य च प्रवसतः ...... 'इत्यारभ्य अत्र ब्रह्म समश्नुते इति चैवंजा- तीयकाः श्रुतयो गत्युत्क्रान्त्योरभावं सूचयन्ति' इति इत्थं विरोधिनो व्या- ख्याद्वयस्य कथमपि सामंजस्याभावे अपि यथाप्रसंगं शंकरमतमिह किं चिदा लोच्यते- (१) 'प्रतिषेधादिति चेन्न शारीरात्' इत्यस्य पूर्वपक्षत्वे 'सपष्टो ऐोके- षाम्' इत्यस्य च सिद्धांन्तांशत्वे भगवतो व्यासस्य न कश्विम्रिर्देशः सूत्रे सूत्रांशे वा कृत: अवलोक्यते। ब्रह्मसूत्रे हि भगवान् व्यास: पक्षव्यावर्तने (पक्षान्तरकथने ) उत्तरस्थानीये सृत्रे प्रायः सर्वत्र 'तु' 'वा" 'न वा' इत्याध्यण्यतमशब्दं सननिविष्टवान्। अत्र च तथा न वतते इति 'स्पष्टो सेके- षाम्' एष: अंशः पूर्वोक्तांशस्यव पोषकः प्रतिमाति न तु तद्विपरीतमत- ज्ञापक: इत्येतत्प्रमाणस्वरूपम् एतत्सूत्रसंघटनेन -सह 'अभ्यसूत्रवय- संघटनममिलत्त्यीकरणीयम् ! १. म. सू० ४,२।१२ १. तत्रेम ४।२११३

१९६ महासूत्रप्रमुख माध्यपर्रकप् मीक्षणम् 'न 'भेदादितिचेन्न प्रत्येकमतद्वचनात्' तथा अपि' चैवमे के' इत्यत्र प्रथमसूत्रे 'भेदात्' इत्येष: अंशः पूर्वपक्षीयः तं च परस्थितेन 'इति चेत्' इत्यनेन प्रदर्श्य तदुत्तरमेव भगवता व्यासेन नकारनिषेध: कृतः । तद्नम्तरमेव च 'प्रत्येकमतद्वचनात्' इति वाक्यद्वारा तत्कारणं प्रदर्शितम् तथा 'अपि चैवमेके'इत्यग्रिमसूत्रेण तदुक्त्तकारणस्थ समर्थनं कृतम्। प्रस्तु. तसूत्रद्वयस्यापि* संघटनं नितरामुक्तसूत्रद्वयसंघटनानुरूपम्। इति पूर्वदर्शि- तरीत्यैव तदर्थग्रहः समुचितः । तथाहि-'प्रतिषेधात्' एतावान् अंशः पूर्वपक्षीय: तं च 'इतिचेत्' इत्यनेन तत्परस्थितेन वाक्येन प्रदर्श्य तदुत्तरे नकार: कथितः। कुतश्चन ? इत्यस्य कारणं प्रदर्शयितुं सूत्रकारेण 'शारीरात्' तच्चैव समर्थयितुं 'स्पष्टो होकेषाम्' इति वाक्यद्वयं प्रतिपादि- तम्'। इत्थं पूर्वापरोभयसूत्रसंघटनपर्य्यालोचनया इत्थं ज्ञायते यदस्य सूत्रस्य अंशद्वयमेकमेव सिद्धान्तं प्रतिपादयतीत्येकेनांशेन पूर्वपक्षः शेषां- शेन च तदुत्तरपक्ष: इतिशंकरस्याभिप्रायो नानुमितिपथमवगाहते। (२) 'समानाचास्तृत्यु "पक्रमात्' एतत् अस्याध्यायस्य द्वितीयपादे सप्तमं सूत्रम' शंकरेण इदमित्थं व्याख्यातम्-समाना चैषोत्क्रान्तिः वाङ्मनसीत्यादा विद्वदविदुषोः आसृत्युपक्रमात् भवितुमहति अविशेष- श्रवणात्। विद्वद्विदुषोः (ब्रह्मज्ञाब्रह्मज्ञयोः) उत्क्रान्ति क्रम :- ( वाग- दीन्द्रियाणां मनसि, मनसश्च मुख्यप्राणे, मुख्यप्राणस्य च जीवेन सहै- कात्म्यभाव: ) तुल्यः । श्रुतौ हि कस्यचिदपि भेदस्य उल्लेखो न वर्तते। सप्तमसूत्रे 'अमृतत्वं चानुपोष्य' इत्यस्य शंकरानुसारिण: अर्थस्य असं- गतिस्तु तत्रैव प्रदशिता। कथमेतदुपपन्नमिह स्यात् यत् सूत्रचतुष्का- नन्तरमेव अस्मिन् द्वादशे सूत्रे सूत्रकारो निष्कामस्य विदुष: उत्क्रान्त्य- भावं प्रतिपाद्येत्। यदि च शंकरमीमांसानुसारं सगुणनिर्गुणोपासक- भेदेन एषा उत्क्रान्ति: अनुत्क्रान्तिश्च सूत्रकाराभिमता स्यात् तदा सूत्रा- न्तरं विरच्यावश्यं तेन तन्निदिश्येत। न च कापि तथा तेन निर्दिष्ट- मिति न तथा तदभिप्रायः । किंच, तृतीयाध्यायस्य तृतीये पादे सप्रपंचा- शत्तमे सूत्रे (विकल्पोऽविशिष्टफलत्वात्) एष निर्देशो विहितः यत् सर्- विधोपासनानाम् (विद्यानाम्) ब्रह्मावाप्तिरूपमेकमेव फलम्। इत्थं चैवं- भूत भेदकल्पनायाः न किमपि कारणमवलोक्यते। (३) निष्कामाप्तकामात्म कामपुरुषगति विषयकभ्रुतिमुद्धृत्य शंकरा-

१. तटैप ३।२।१२ २. तत्रैव ३,२।१४ ४. तत्रैष ४।२।७

द्वितीय: भभ्याय: १९७

चार्येण स्वकीया व्याख्या समर्थिता। किन्त्वत्र एतद् जिज्ञास्यं यत् सगु- णन्रह्मोपासक: समुपलब्धब्रह्मज्ञानः, विद्वत्पद्वीमवाप्तः, अनिष्काम: अपि ब्रह्मविद् भवति न वा। जीवितदशायामेव तस्य ब्रह्मज्ञानावाप्तिसम्भावना श्रुत्यनुसारेण सूत्रकारेण वृतीयाध्यायान्तिमपादमारभ्य चतुर्थाध्यायपरय्यन्तं सर्वत्रैव प्रतिपादिता न च शंकरस्याप्यत्र कुत्रापि वैमत्यम्। एतेनावश्यम् एतत्स्वीकर्तव्यं स्यात् यत् स जीवितदशायामेव आप्तकामो जायते। ब्रह्मदर्शने हि जीवस्य हृदयप्रन्थिच्छेद: पूर्वसंचितकर्मसमूदृक्षय: आरब्घ- कर्मसु च तदनवलिप्तिः, एतत्सव सगुणनिरगुणोभयोपासकाभेदेन सभ्ु- तिप्रामाण्यं सूत्रकारेण पूर्वमेव प्रमाणीकृत्यापि तृतीयाध्यायीयोपासना- प्रकरणे स्पष्टतया एतन्मीमांसितं यत् उपासनानान् (विद्यानाम्) भिन्नत्वे सत्यपि सर्वासां ब्रह्मविद्यानां ब्रह्मावाप्तिरूपमेकमेव फलम्। सिद्धायां च ब्रह्मोपासनायां जीवित काले एव ब्रह्मदर्शनलाभः इति। सगुण- ब्रह्मोपासका इव निर्गुणब्रह्मोपासका अपि ब्रह्मसाक्षात्कारानन्तरं जीवन्त्ये- वेति सर्वविधब्रह्मोपासका जीवितकाले एव निष्कामत्वमाप्तकामत्वं वा अवाप्तुं शक्नुवन्ति। इत्थं च जीवन्मुक्तानां सर्वविधब्रह्मोपासकानाम्, अकामनिष्कामात्मकामाप्नकामत्वे श्रुत्या सूत्रकारेण वा नान्तिमकालग- तिविषयकं कापि पार्थक्यं निदिंष्टमिति शंकराचार्यकृतपार्थक्यकल्पना निर्मूला प्रतिभाति। केवलस्य अनिर्देश्यस्य सद्रपस्य ब्रह्मपा उपासकानाम् आनन्द- ब्रह्मणो वोपासकानाम् देहपातानन्तरं न

मेव देहपातानन्तरं गतिर्भवतीत्थं ब्रह्मवित्युरुषेषु श्रेणीविभागस्य वस्तुगत्या न कश्िदपि संगतो हेतुरवलोक्यते। 'यथा क्रतुरस्मिन् लोके पुरुषो भवति तथा इतः प्रेत्य भवति' इतिश्रुत्या येन रूपेण ये उपासनां कुर्षन्ति तेषां तद्रूपताप्राप्तेः स्पष्टतयाप्रनिपादनात्। सगुणब्रद्मोपासका- श्रासंख्यक्षुतिसम्मतसर्वव्यापिसर्वशक्तिमद्रपेणैव ब्रह्मोपासनां कुर्वन्तीति निर्गुणत्रझ्मोपासकस्य ब्रह्म यथा यथा उपासकस्वरूपं सन्निकटति तथा तथैव न तत् सगुणोपासकात्मनो दूरादू वर्तते। सर्वजीवात्मनां तस्यैव चिदंश- मात्रत्वात्। निगुणोपासकाः तस्य परमात्मनो न कमपि गुणं ध्यायन्ति। सगुणोपासकाश्च गुणैः सह तद् ध्यायन्तीतीयानेव केवलो भेदः। अदूर- स्थित च तत् उभयोः पच्चे वतते। उभावपि निष्कामी, डभावपि आत्म- कामौ; जीवित काले च ब्रह्मसाक्षात्कारेण आप्रकामौ भवितुं शक्तुतः। न चापि भुत्या सूत्रकारेण वा कापि तयोः पार्थक्यम् अन्तिमगतिभिम्नत्वं

च प्रदशितम् इति निर्गुणोपासकानां गतिनिषेधस्वीकारे सगुणोपास- कानामपि अर्थापत्यैव तथात्वं सिध्यति। श्रुतिर्हि अनेकस्थलेषु ब्रह्मश्- पुरुषाणां देहपातानम्तरम् अचिरादिमार्गेण गति प्रतिपाद्यति। तथाहि- 'एष सम्प्रसाद: अस्मात् शरीरात् समुत्थाय परं ज्योतिरुपसम्पद्य स्वेन रूपेणाभिसम्पद्यते एष आत्मा" । अन्यत्रापि 'तयोर्वमायम्रमृतत्व'- मेति'। भगवता सूत्रकारेणापीत्थमेव प्रदर्शितमिति शंकरसद्ान्तो न कथमपि बादरायणसिद्धान्तपद्वीमारोहति। शंकराचार्येण च यान् हेतूना- धृत्य स्वकृतसूत्रव्याख्या संस्थापिता तेषामेकैकशः असंगतित्वमिह प्रन्थगौरवभिया न निर्दिश्यते। शंकरमते पंचदशषोडशसूत्रे पार्थक्येनाधिकरणद्वयं निमिमाते पर- ब्रह्मज्ञमेव च निदिशतः। अयं च तस्याभिप्रायः यत् 'एवमेवास्य परिद्रष्रः इमा: षोडशकला: पुरुषायणा: पुरुषं 'प्राप्यास्तंगच्छन्ति' इति श्रुत्या परब्रह्मविद: प्राणाः इन्द्रियाणि सूक्ष्मभूतानि च तस्मिन्नेव परत्रह्मण अविभागाय प्रलीयन्ते न च तानि अविद्वच्छरीरादिव स्थूलशरीरादुस्का- मन्ति। एतदेव भिद्येते तासां नामरूपे पुरुष इत्येवं प्रोच्यते स एषः अकल: अमृतः' भवति' अनया श्ुत्यापि प्रतिपादितम्। रामानुजनिम्बाकों अंि एतत्सूत्रद्वयं प्रायः तेनैव रूपेण व्याख्यात- वन्तौ किन्तु न तौ एताभ्यां विशेषेण ब्रह्मविद्मेव अपि तु विद्वत्सामान्यं निर्दिशतः । यस्य शरीरपातानन्तरं भूतानि इन्द्रियादीनि च. स्थूल- शरीरादुत्क्रम्य परब्रह्मणि प्रलीयन्ते। एत दिहवघेयं यद् रामानुजमते 'अविभागः' अपृथग्भावः, परृथग्भावा- नर्हः संसर्गः। तन्मते एतेषामिन्द्रियादीनाम् वाचः मनसि इव ब्रह्मण सम्पत्तिर्न तु कारणे कार्यस्य इव लयः। निम्बार्कस्तु 'अविभाग:' तादात्म्यापत्तिः (नदाः समुद्रपतने इव) इत्यर्थमाह। यश्च रामानुजार्थापेक्षया अधिकं संगतः प्रतीयते। स्पष्टीकृतं

वेदान्तकौस्तुभे-'नायं वाङमनस्योरिव संयोगः किन्तु नदाः समुद्रे इव आत्यन्तिकमे कीभवनम्'। रामानुजो हि वाङ्मनसयो: संसग भूतेन्द्रियादीनां ब्रह्मणा सद अविभागेन मिश्रयति इति सम्भवतः स एतत्पक्षं प्रबलयति यत् उभयो:

२. तत्रैष ८।६।६ १-४. प्र० उ. ६।४

द्वितीय: सभ्याय: (चिद्चितोः) व्यकिगतो भेद: आत्यन्तिकरूपेण कस्मिमपि काले न जायते। रामानुजस्य अविभागशब्देन यः कश्िदृपि अभिप्रायो भवेत् शंकरसिद्धान्ते तु अयम् अविभागशब्दो न तथा तस्य सिद्धान्तानुकूलो यथा लयसम्पत्यन्यतर शब्दः। सप्तवशं सूत्रं नवममधिकरणमेतत् प्रतिपाद्यति यत् त्रियमाणस्य पुरुषस्य जीवो हृद्देशमागत्य ततः शरीरादू बहिनिर्गच्छति। स च बिदुषः सुषुम्नानाड्या अविदुषश्च अन्यया कयाचिन्निर्गच्छति इति विशेष:। यथाचोकतं शांकरे-'तस्मात् हृदयालये.,'शतं चैका च हृदयस्य नाड्य: तासां मूर्द्धानमभिनिःसृतैका। तयोर्ध्वमायन्नमृतत्वमेति विष्व डडन्या उत्क्रमणे 'भवन्ति' शंकरमते पषा अपरविदुषो गतिः । रामानुजनिम्बार्की चेमां विद्वत्सामान्यगति स्वीकुरुतः । अष्टादशैकोनविशसूत्रयोः दशममधिकरणमेतत्प्रतिपादर्यत यत् सुषुम्ना नाड्या बहिर्देहान्निस्सृतो जीव: उपासकनाडीसंसृष्टसूर्यकिरणान् अवलम्बमान: किरणद्वारेण ब्रह्मलोकं गच्छति। शिराकिरणसम्पर्कस्य च यावहेद्दभावित्वात् निशासु शैशिरेषु दुदिनेषु अपिं च तत्सम्बन्घस्य तथैव वर्तमानत्वात् दिवारात्री वा मरणे न तद्रश्मिशिरासम्पर्कव्याघातः। रामानुजनिम्बारकौं च एकोनविशसूत्रस्य पृथगधिकरणं स्वीकृत्य विदुष: कर्म संयोगस्य यावदेहभावित्वात् इदानी बन्घनाभावे रात्रावपि मृतस्य विदुषो ब्रह्मसामीप्योपगमसिद्धेश्व निशिमृतस्यापि विदुषो र- प्राप्तिः' इत्यर्थ कुरुतः । विशैकविंशसूत्रयोः पादस्यान्तिममधिकरणमेतत्प्रतिपादयति यत् दक्षिणायने अपि मृतो विद्वान् विद्याफलम् (ब्रझ्मावाप्तिरूपम्) प्राप्नोति। अत्र अपि शंकरमते 'विद्वान्' शब्देन अपरविदुषः (नोत्कृष्टस्य) रामा नुर्जनिम्बार्कमते च विद्वत्सामाण्यस्य निर्देशः । मध्वाचार्यस्य सप्तमसूत्रतः षोडश सूत्रं यावत् अस्मिन् फलाध्याये अवश्यवळ्व्यत्वेन प्रसकाया अपि विद्ववतेः ऐकान्तिकभिन्नः सूत्रार्थ: वयं च तमर्थ न कयापि समालोचनप्रयोजनविशिष्टया अपि तु केवलं तत्काल्पनिकार्थोदाहरणनिर्विष्टिटष्ट्या एव इह प्रदर्शयामः । सप्तम- सूत्रतः चतुर्दशसूत्रं यावत् एकस्मिम्नधिकरणे प्रकृतेः (ल्ष्म्याः) विष्णौ 1. डा० ८।६।६ (शा० मा० पृ० २४३७)

२०० महासूत्र प्रमुख माध्य पचचकसमीक्षणम्

(परमेश्वरे) पूर्वसूत्रोक्देवानामिव लयो जायते न वेति विषयमुपपादयन् सः लक्ष्मीनारायणयो :- प्रकृतेः (ल्म्याः) परेशस्य च प्रकृतिं (स्वरूपं) वर्णयति । अत्र च तस्य अयमभिप्रायः यत् तस्या अमृत- त्वमनुपास्य स्वत एवामृतत्वमिति सा विष्णौ न प्रलीयते अपि तु सरवंदा तस्मात् पृथगवतिष्ठते। 'प्रकृतिश्र परमश्च द्वावेतौ नित्यमुक्तौ, नित्यौ च सर्वगतौ एतौ झञात्वा' विमुच्यते। एतेनापि च तयो: नैसर्गिकपार्थक्यं समायाति यत् प्रकृतौ विलीन: संसारमेति अर्थात् प्रकृती विलयः संसारः कथ्यते । परमेश्वरे च विलीन: अमृतत्वमेति अर्थात् परमेश्वरे लयश्च अमृतत्वम् (मुक्ति:) परिभाष्यते। परमेश्वरश्च प्रकृतेः सूक्मतरः ज्ञानानदादिगुणयुक्तश्चेति प्रकृतेरुत्कृष्टः । प्रकृतेः परमेश्वरस्य च पार्थक्यगुणातिरिक्त्तांशे समानत्वमपि वर्तते। उदाहरणार्थ तयोनैतावता साम्यं यत् परमेश्वरः (ब्रह्म) ऐश्वर्यादिसम्पन्न: प्रकृतिश्व न तथा। वस्तुगत्या ब्रह्मणा सहैष साम्यनिषेधो जीवात्मानं निदिशति न प्रकृतिम्। इत्थं च प्रकृतिपुरुषयोः साम्यं न वर्तते इति (पुरुषेण सह प्रकृतेः साम्यनिषेधो) न कथमपि वक्तुं शक्यते। किश्व, प्रकृतिपुरुषयोरेतत्साम्यवैषम्ये केषुचिद् वैदिकवाक्येषु अपि निरूपिते। तथाहि-'अथातः समाश्चासमाश्चाभिधीयन्ते ...... माध्यंदिनानां समादि- *वादः। स्मृतिरपि- मत्स्यकूर्मवराहाद्या समाविष्णोरभेदतः । ब्रह्माद्यास्त्वसमाः प्रोक्ताः प्रकृतिश्च समासमा॥ पंचदशषोडशसूत्रे पार्थक्येनाधिकरणद्वयं निर्मिमाणे एतत्प्रतिपाद्यतः यत् पूर्वोक्तानि तद्तिरिकानि अन्यान्यपि च सर्वाणि दैवतानि प्राण- द्वारेण परमात्मनि विलीयन्ते। तथाहि-'सर्वे देवा: प्राणमाविश्य देवे, मुकालयं परमे यान्त्यचिन्त्ये'," 'तथा चैते देवा एतमात्मानमनुप्रविश्य सत्यासत्यकामाः सत्यसंकल्पाः यथाकाममन्तर्वहिः परिचरन्ति" । अत्र सत्यकामादय: पारिभाषिकशब्दानों परमात्मना सह एकोद्देश्यत्व- मात्राभिव्यंजकत्वेन 'अविभागोवचनात्'इत्यस्मिन् सूत्रे अविभागशब्दः

१. म० भा० पृ० १६६-६७ १. म. मा० पृ० १६८ ३. तत्रैव पाराह पुराणवचनम् ४. तत्रेव १६९ पृष्ठे उद्पृता कौषारणसुतिः। ५. तत्रेव उद्षुता गोपपनभुतिः

द्वितीय: मभ्याय: २०१

परमेश्वरकामाद्यविभागार्थकः । तथाहि माध्वे-'तत्परमेश्वरकामाघ विभागेनैव तेषां सत्यकामत्वम्"। पादस्यान्तिमसूत्रपंच कं सप्तदशसूत्रतः एकविशसूत्रं यावत् प्रायः शंकरानुसारमेव व्याख्यायमानं सत् परापरविदुषोर्भेदराहित्येन विद्वत्सा- मान्यं निर्दिशन् विद्वदात्मनः (ज्ञानिनः) गति प्रतिपाद्यति। वल्लभमते सप्तमसूत्रतः बोडशसूत्रं यावत सूत्राणि पुष्टिमार्गीयमुकि दशां वर्णयन्ति। पुष्टिमार्गे च व्रतादिकमन्तरेणैव अमृतत्वमवाप्यते। तथाहि वाल्लभे-'विहितसाधनं विनैव मोचनेच्छा पुष्टिमार्गमर्यादा। साधनक्रमेण मोचनेच्छा हि मर्यादामार्गीया मर्यादा। तत्र पुष्टिमार्गे- णावाप्ताया: मुक्तेः विशिष्टत्वम्। मर्यादामार्गेण च अवाप्ताया न्यूनत्वम्। यतो हि नित्यलीलान्त:पातलक्षणपुष्टिमार्गीयमुक्तिदशायां भगवदानन्दा- नुभवः । मर्यादायां च तदभाव: इति पुष्टिद्ष्ट्या तत्र संसारत्वव्यपदेशः । पुष्टिमार्गीयं तत्त्वं सूक्ष्मं दुर्विज्ञेयं च । तन्मार्गेणावाप्ता मुक्तिदशा च वक्तु- मशक्या, सर्व हि तदानीं तिरोधत्ते। अयंभाव :- सुमुक्षोविरहिदशा प्रिय· संगमदशा चेति दशाद्वयमेव भवति नान्यत्। तन्र विरहिदशायाः अति- दुःसहत्वेन सर्वेषांभावानां तिरोधानात् तदानीम्, उपदेशो न भवति। संगमदशायां तु पुरःप्रकटपरमानन्दस्वरूपात् भगवतः एव हेतोः न अन्यस्मै उपदेशो भवति, भगवदभे तदसंभवात्। पुरुषोत्तमविरहेण अवाप्त: ऊष्मा (विरहसन्तापः) एव आनन्दा- त्मकरसात्मकस्य अस्यैव भगवतो धर्मः । आनन्दात्मके, रसात्मके चापि ऊष्मत्वं तत्र इत्थमुपपद्येत यद भगद्विरहस्य सर्वसाधारणत्वे अपि स्थायिभावात्मकरसरूपभगवत्प्रादुर्भावः यस्य भक्तस्य हृदि भवति तस्यैव दृदि तदप्राप्तिजस्ताप: तदनन्तरं नियमतस्तत्प्राप्तिश्च जायते। यश्च न तथाभूतो भक्कः तस्य हृदि न तदुत्पत्तिः । इत्थं च अन्वय- व्यतिरेकाभ्याम् रसात्मके तस्मिन् भगवति अयमूष्मा (विरह्सन्तापः) सम्पद्यते । तस्य च वस्तुनो रसात्मकत्वात् तत्तापः अपि रसात्मक एवेति सर्वमनवद्यम्। ताट्टशे भक्ते एव 'न पश्यो मृत्युं पश्यति न रोगं नोत दुःखम्' इत्यादिश्रुत्या शरीरसम्बन्धिनो हेता: मृत्युरोगादेरुत्पन्नस्य कर्म जनितस्य लौकिक दुःखस्यैव तत्र प्रतिषेध: क्रियते न तु पूर्षो कतद्विरहो- कमतापदुःखस्य। तस्य च अन्तर्वहीरसात्मकभगवत्प्नाकट्यम्। तददर्शन-

१. म. भा० पृ० १६९ २. स्णुमाध्यम् पृ० १३१४ ( पो० )

२०२ ब्रह्मसूत्र प्रमुखमाध्यपश्चकसमीक्षणम्

जनितो विरहभाव: तब्जनित: तापः, तदीयप्रेमौत्कटूयं तदा तत्प्राकटू- यम्। ततः पुरुषोत्तमपूर्णस्वरूपानन्ददानादिकं चैतत्सव वैकुण्ठे अपि अप्राप्यं नान्यत्र कुत्रापितु गोकुले एव। यथाचोच्यते- ता वां वास्तून्युश्मसि गमध्ये यत्र गावो भूरिशृङ्गा अयास: । अत्राह तदुरुगायस्य वृष्ण: परमं पदमवभाति भूरि'॥ एवंभूतं कृपापथमनुसरन् भक्तो यदा गोकुलं प्रवेशित: पुरुषोत्तमेन सहैकीभवति तदा न कदापि तस्य ततो (भगवतः ) विभागो जायते। सप्तदशसूत्रतः एकविंशसूत्रं यावत् वल्लभेन सर्वाणि सूत्राणि प्रायः शंकरेणेव व्याख्यातानि किन्तु तेषु तेन मर्यादामार्गीयभक्तिर्निदिंष्टा। इह पतद् द्रष्टन्यं वर्तते यत् शंकरानुसारेण येषु सूत्रेषु (सप्तमसूत्रतः षोडशसूत्रं यावत्) पराविद्या निर्दिष्टा तानि वल्लभानुसारेण पुष्टिमार्ग निर्दिशन्ति। येषु च शंकरानुसारेण (सप्तदशसूत्रतः एकविशसूत्रंयावत) अपरा विद्या निर्दिष्टा तानि वल्लभानुसारेण मर्यादामागं निर्दिशन्ति। इत्थंचेदं प्रकार द्वयमुक्तिविशेषस्थापनं शंकश्वल्लभयोरमयोरपि समानम्।

चतुर्थाध्यायस्य तृतीयः पाद: पादपरिचय :- द्वितीये पादे सूक्मशरीरण सह उपासकस्य स्थूल- शरीराब्जीवस्य निर्गमणमुक्तम्। इदानीं सूत्रकार: तस्य ब्रह्मावाप्तिमार्ग, तेन मार्गेणावाप्तब्रह्मस्वरूपं च वर्णयितुं तृतीयपादमारभते। प्रतिपादसंकेत :- अस्मिन्पादे- ( १ ) शंकरमते मृतस्य सगुणब्रह्मविदः उत्तरमार्गाभिगमनम्। (२ ) रामानुजमते च अचिंरादिगति प्रतिपादनम् । (३ ) निम्बार्कमते च ब्रह्मप्राप्तये विदुषो गतिनिरूपणम् । (४) मध्वमते च सर्गगम्ययोर्निरूपणम्। (५ ) वल्लभमते च क्रममुक्ती प्राप्यस्वरूपनिरूपणपूर्वकं प्राप्तिप्रकार- प्रदर्शनम्। सविश्लेषणप्रत्यधिकरणभाष्यपंचकसमीक्षणम्- (४।३।१-३) आद्यानां त्रयाणां सूत्राणाम् अधिकरणत्रयेण श्रुति- प्रतिपादितविभिन्नस्थितिषु इत्थं सामंजस्यं समुपस्थापितं यद् देवया-

१. ॐ. १११५४।६

द्वितीय: भ्याय: १०३े

नापरपर्यायः अचिरादिमार्ग एव एक: खलु क्ुतिषु सर्वत्र उपासकमार्गः उच्यते। इत्थं घ 'तद इत्थं विदुर्ये चेमे अरण्ये श्रद्धा तप इत्युपासते .. देवयान: 'पन्थाः; तथा, 'स एतं देवयानंपन्थानमासाय् अग्निलोकमार्चि षमागच्छति स वायुलोकं स आदित्यलोकं स वरणलोकं स इन्द्रलोकं स प्रजापतिलोकं स ब्रह्मलोकमागच्छति', तथा यदा वै पुरुषः अस्मा- ल्लोकात्प्रैति स वायुमागच्छति' 'सूर्यद्वारेण ते विरजाः प्रयान्ति', एवं तत्र तत्र अनेकविशेषणोपलक्षितः अपि ब्रह्मलोकं प्रतिप्रस्थितस्य उपासकस्य ब्रह्मलोकं प्रापयिता एक एव मार्गः । (४ ३।४-६) च तुर्थसूत्रतः षष्ठसूत्रं यावत् द्वितीयमधिकरणम् अरचि- रादीनां ब्रह्मलोकस्य मार्गचह्ृत्वम्"-मनुष्यलोक:, पितृलोक:, देवलोकः इत्यादिवद्भोगायतनत्वं घ निषिष्य अर्चिरादिषु विद्युदन्तेषु च तेषु चेत- नातिवाहिकत्वं (नेतृत्यम) स्थापयति। शंकराचार्यः एतैः सूत्रैः अपर- विदुषः क्रममुक्तिं निर्दिशति। सा च क्रममुक्ति: परविदुषः सधो मुक्तितः भिन्ना। रामानुज-निम्बार्कमध्वाचार्यास्तु तानि सूत्राणि विद्वत्सामान्य- विषयकाणि वदन्ति। वल्लभश्च सूत्राणि तथैव रीत्या व्याचक्षाणः अपि शंकराभिमतापरविद्वत्तल्यम् इह मर्यादामाग निरदिशति। 'उभयव्यामोह्यात् तत्सिद्धः', पतत् सूत्रं, किन्तु, तेन अन्यथा व्याख्यातम्। तथाहि- 'देवयान: पन्था अपि भगवतव सृष्टः अस्ति तन्न कस्याश्चित् कामनायाः अभावे अपि स एव काँश्चित् ज्ञानिनः मर्यादामार्गीयभक्कान् व्यामोहयन् लीलां करोति इति तेषां तदिच्छ्रया तदनुसरणेन तत्सृष्टिसिद्धि:। अतः परं वल्लभः अर्चिरादिमार्गगन्तणां देहवियोगेन सम्पिण्डितेन्द्रिय ग्रामत्वेनास्वातंत्र्यं व्यामोहः, अरचिरादीनां च अचेतनत्वेनास्वातन्त्रयं व्यामोहः कार्यकरणासामर्थ्यमिति यावत्। तेनार्चिराद्यधिष्ठातृदेवैरति वाह्यन्ते इति सिद्धम्, इत्यत्र व्यामोहशब्दस्य सामर्थ्यहीनत्वरूपमर्थ शंकराभिप्रेतं 'यत्तु इत्यादिना खण्डयित्वा तस्य 'अज्ञानवाचकत्वं प्रदर्श- यति'। रामानुजनिम्बार्कभाष्ययोरेतत्सूत्रमेव न अवलोक्यते। वल्लभमते च तृतीयचतुर्थसूत्रयोमथ्ये वरुणाच्चाधीन्द्रप्रजापती' इत्येकमितर- त्सूत्रं वतते। 1. छा० उ० ५।१०/१-२ १. कौ० उ० १।३ ३. पृ० उ० ५।१८1१ ४. मु० उ० १ २/११ ५. यथा हि कोके कवििद्भामं नगरं या प्रतिष्ठासरमान: अनुशिष्यते-स्मित: भ्रमुं गिरि गच्छ ततो न्यभोषम्, ततो प्राममित्यादिरीत्या मार्गप्रदर्शने गिरिन्य प्रोभादीनि मार्गचिद नि।

२०४

(४।३।७-१४) सप्तमसूत्रतः चतुर्दशसूत्रं यावत् पंचममधिकरण- मेतत् शंकरमते 'स पतान् ब्रह्म 'गमयति', सः अमानवः पुरुषः एतान् उपासकान् सत्यलोकस्थं ब्रह्म गमयति इत्यत्र किं कार्यम् अपरं ब्रह्म गमयति आहोस्वित परमेव अविकृतं मुर्यं ब्रह्म इति संशये ब्रह्मशब्द- प्रयोगात् गतिश्रुतेश्, कार्यमेव सगुणम् अपरं ब्रह्म गमयतीति वादर्या- चार्यमतम्। यतो हि प्रदेशवत्वेन कार्यब्रह्मण्येव गन्तव्यत्वम् (प्राप्तव्य- त्वम्) उपपद्यते। परस्य ब्रह्मण: सर्वगतत्वात् गन्तणां प्रत्यगात्मत्वाच्च तस्मिन् गतिः, गन्तृत्वं गम्तव्यत्वं वा न किमपि सम्भवति इति। ब्रह्मलोकानित्यत्र बहुवचननिर्देशः, 'ब्रह्मलोकान् गमयति ते तेषु ब्रह्म- लोकेषु परापरावतो 'वसन्ति' इत्थं चात्र बहुवचनविशेषणस्य परस्मिन् ब्रह्मण्यसंभवात् कार्यब्रह्मणि चावस्थाभेदोपपत्तेस्तत्सम्भवात् कार्यब्रह्म (अपर ब्रह्म) विषयिका एव गतिरिति बोध: । कार्यब्रह्मणो हि कारण- ब्रह्मसान्निध्यमिति ब्रह्मशब्दस्य मुख्यया वृत्या कारण ब्रह्मप्रतिपादकत्वे अपि· तत्सान्निध्यात् (सामीप्यलक्षणया) कार्यब्रह्मण्यपि प्रयोगो न विरुष्यते। यदि तु 'पतेन प्रतिपद्यमाना इमं मानवमावत्त नावर्तन्ते 'नावर्तन्ते', तथा, 'तयोर्ध्वमायन् अमृतत्वमेति" इत्यादिश्रतिषु ब्रह्मावाप्तानां जनाना- मनावृत्ति: श्रूयते, कार्यब्रह्मावाप्तौ च तन्न संघटते परब्रह्मण: अन्यत्र नित्यताया असंभवात् इति चेत्, अनावृत्तिश्रुतेः 'कार्य्रह्मलीकनाशान- भतरं तल्लोकस्वामिना हिरण्यगर्भेण सह तत्रैव समुत्पन्न साक्षात्कारा विद्ांस: परं ब्रह्मपदं प्राप्नुवन्ति' इत्यर्थकत्वात्। इत्थं चानावृत्ति भुतौ कममुक्तेनिर्देशः स्वीकर्तव्यः, अंजसैव तत्साक्षात्कारासंभवात्। किंच 'ब्रह्मणा सह ते सर्वे सम्प्राप्ते प्रतिसंचरे। परस्यान्ते कृतात्मान: प्रविशन्ति परं पदम्।' इति स्मृत्या अपि कार्यब्रह्मलोकं प्राप्ताः क्रमेण मुर्कि प्राप्नुवान्ति, इत्यवगन्तव्यम्। एतस्य सिद्धान्तपक्षस्य पूर्वपक्षस्वरूपं जैमिनेमतं द्वाद शत्रयोदशचतुर्दशसूत्रेषु प्रतिपादितं वर्तते। ब्रह्मशब्दस्य मुख्यया वृत्त्या परश्रह्मण: प्रतिपादकत्वात् 'गौणमुख्ययोमुरुये कार्यसम्प्रत्ययात्, 'स पनान् ब्रह्म गमयति' इत्यत्र ब्रह्मशव्देन परत्रह्मणो ग्रहणमिति जैमिनिः।

१. छा० ४/१५।५ २. उ० उ० ६।१/१५ . २. छा० उ० ४।१५।५ ४. तत्रेष ८ा६ ६ ५. प्रतिसंचरः महाप्ररय: इत्येकादशसूत्रे रत्नप्रभा

द्वितीय: अ्भ्याय: २०५

एवं गन्तव्यनिरूपणानन्तरमस्य पादस्य पंचदशषोडशसूत्रयो :- अन्तिमं षष्ठाधिकरणम् गन्तन् निर्धारयति-'य एनान् गमयतीति भ्ुति- प्रतिपादितः अमानवः पुरुष: प्रतीकालम्बनान्' वर्जयित्वा अन्यान् सर्वान् विकारालम्बनान् ब्रह्मलोकं नयतीति बादरायणाचार्यमतम् । यतोहि आश्रयान्तरप्रत्ययस्य आश्रयान्तरे प्रक्षेप: प्रतीक इति वृद्धाः। ब्रह्माश्र- यश् प्रत्ययोनामादिषु प्रक्षिप्तः इति नामतन्त्र: तस्मान्न तदुपासको ब्रह्म- कतुः किन्तु नामादिकतुः (नामाधुपासकः) इति प्रतीकालम्बनान् विदुषेः व्जयित्वा सर्वोनन्यान् विकारालम्बनान (सगुणविद्यावतः) अमानवो महलोकं नयति=कार्य ब्रह्मलोकमिति भावः) प्रतीकालम्बनानां तु क्रतुत्वाभावात विद्युत्पर्यन्तमेव गमनं न तदग्रे इति विशेष:। अयमत्राशयः-स सामभिरुन्रीयते ब्रह्मलोकम्', 'ते ब्रह्मलोकेषु" पराम्तकाले' इत्याद्यासु ब्रह्मलोकशब्द: कार्य ब्रह्मलोकगोचरः। 'स खल्वेवं वर्तयन् यावदायुषं ब्रह्मलोकमभिसम्पद्यते" इत्याद्यासु चाकार्य ब्रह्मलोक- गोघरः इत्थमुभयगोचरः खलु, म्रह्मलोकशब्द: प्रयुज्यमान: उपलभ्यते इतीह सन्देहो भर्वात यत् सः अमानवः पुरुषः किमुपासकं कार्य गमयति अथवा परब्रह्मपरमेश्वरात्मकमकार्य ब्रह्मलोकम् ? एवं प्राप्ते सामान्य- तया एतदायाति यत् 'स एनान् ब्रह्म गमर्यत' इति झुतौ अविशेषेण ब्रह्मप्राप्तिव्यपदेशः, तथा च ब्रह्मलोकशब्दवत् न हि कचित् ब्रह्मशब्द:, अपि कार्यब्रह्मलोके प्रयुज्यते। अतः अमानवः पुरुषः उपासकम् अकार्यमेव ब्रह्मलोकं गमयतीति मन्तव्यम्। अत्र बादरेराचार्यस्य अयं सिद्धान्तपक्ष: यत् सः अमानवः पुरुषः उपासकं कार्यब्रह्मलोकं गमयति न अकार्य ब्रह्मलोकम् इति। तस्य घ एतत्कारणं यत् यदि उपासकस्य अकार्यो ब्रह्मलोकः खलु गन्तव्यो मन्येत तदा तस्य तं प्रति श्रयमाणा गतिर्नोपपदेत। यतो हि स लोक: परब्रह्मपरमात्मनो वतते, स च व्यापकः इति न तं प्रति केनचिन्मार्गेण गन्तु- १. प्रतीदेषु च नामादिष् ध्येयेषड ब्रह्मणो गुणस्वात् न प्राधान्येन म्रह्मण्येय- स्वमस्ति। [मामती पृ० १३३८] २. आाश्रयान्तवप्रत्ययस््य आाश्रयान्तरे त्षेपो हि प्रतीकः । यथा 'नाम म्हम' इत्यादो नामादिषु महाधयस्य प्रत्ययश्य प्रज्ञेप:, तदाळम्बना: प्रतीकाळम्पना: तान् विहाय सध्यान् विकाराळम्बनान , सगुणविद्यावतः सर्वान् इति बापत्। [र० प्र० पृ० १३३८ ] ३. प्र० उ० ४/५ ४. मु० उ० ३।२/६ ६. तत्रैव ५११०।२

गतिरुपपद्यते। आत्मनो व्यवहितं हि किंचित् मार्गविशेषेण गन्तुं शक्यते। न च उपासके गम्तरि प्रत्यगात्मनि परब्रह्मणि परमेश्वरे घ किंचिद् व्यवधानं विद्यते-तस्य तदन्तरात्मत्वात्। कार्यो ब्रह्मलोकश्र अस्मात् भूमिलोकात् भूरिशो व्यवघीयते यतो हि "यत्र देवा अमृतमा नशाना: तृतीये धामन्नध्यैरयत",' "अरश् ह वै ण्यश्रार्णवौ ब्रह्मलोके तृतीयस्यामितो दिवि" इत्यादि श्रुतिभि: सः अस्मात् प्रथिवीलोकात् तृतीयः अभ्युपगम्यते। तृतीयत्वे च उपासकस्य गन्तुर्गन्तव्ये देशकृत- मत्यन्तं व्यवधानं युक्त्म। यत्र च व्यवधानं तं प्रति लोकवदुपासकस्य गन्तुः अर्चिरादिना मार्गेण गतिरुपपद्ते। तस्मादुपासकं सूर्यरश्मिमुख्य: अमानवः पुरुषः कार्य ब्रह्मलोकं गमयति नाकार्यममिति बादरिराचार्यो मन्यते। किंच, "तान् वैदयुतान् पुरुषो मानस एत्य ब्रह्मलोकान् गमयति, ते तेषु ब्रह्मलोकेषु पराः परावतो ववसन्ति" इत्याद्यासु श्रुतिषु धुपांसकानां गन्तव्यो ब्रह्मलोक: खलु बहुत्वेन वासाधिकरणत्वेन च विशिष्यते। यदि तेषामकार्यो ब्रह्मलोक: तावद् गन्तव्यो भवेत् नैव स एवं विशेष्येत। न हि बहुत्वं वासाधिकरणत्वं च परव्रह्यात्मके तस्मिन कथंचित संग- चछते। कार्यस्य तु देशविशेषत्वात् अवान्तरप्रदेशभेदेन बहुत्वं वासाधिकर- णत्वं च सुखेनोपपद्यते। 'तेषां न 'पुनरावृत्तिः' इति कार्य ब्रह्मलोकं प्राप्तानाम् उपासकानाम् अपुनरावृत्तिश्र् तत्र ब्रह्मज्ञानप्राप्तिसम्भावनया अनुशिष्यते न तु अकार्यब्रह्मलोकबुद्ध्या परब्रह्मपरमेश्वरप्राप्तितः अन्यत्र सर्वत्र पुनरावृत्तेर्नियमात्। तस्मात् कार्य ब्रह्मलोकं गमयति सूर्यरशश्म- मुख्यः उपासकमिति निश्चप्रचम्। 'स एनान् ब्रह्म "गमयति' इत्यविशेषेण ब्रह्मपराप्तिव्यपदेशस्तु सामी- प्यादु बोद्धव्यः। कार्य ब्रह्मलोकं प्राप्तानाम् उपासकानाम् हि बहषः संसाराहिविरक्का भवन्ति, विरलाः किल तद्तुरकाः । तत्र विरक्ताः शुद्धान्तःकरणत्वात् प्रत्यगात्मानं परब्रह्म परमेश्वरं घ सुविविच्य अनुभवन्तो नैर्तर्येण जगज्जन्मादिकारणे भगवति तस्मिन् निर्भयं प्रतितिष्ठन्ति। तन्र यथा प्रतिष्वितानां च तेषामदूरं खलु साक्षात्तद्- दर्शनं, तदनु च तत्पाप्तिः। तदिदं कार्ये ब्रझ्मलोके परब्रह्मणि

१. यज्जुर्षेदः ३२/१• २. छा० ८1५1३ १. १. ६।२११५ ४. तत्रेम ६।२।१५ ५. गा० उ० ५/१०/२

द्वितीय: भभ्याय: १०७

परमेश्वरे च सामीप्यम। तदेवाभिसन्धाय 'स एनान् ब्रह्म गमयति' इत्यविशेषेण म्रह्मप्ाप्तिर्व्यपदिश्यते। यथा वृन्दावनं प्रापयितव्येधु गुरु- कुलानुरागिषु केषुचिन्माणवकेषु भाविनीं गुरुकुलप्राप्तिमनुसन्धाय 'स एनान् गुरुकुलं प्रापयति' इति व्यपदेशः सामीप्यादौपचारिकः प्रवतेते तथा तेन अमानवपुरुषेण कार्य ब्रह्मलोकं गमयितव्येषु केषुचिदुपास- केषु भाविनी साक्षाद्दर्शनहेतुकां ब्रह्मगतिमभिसन्धाय 'स एनान् ब्र् गमयति' इत्यविशेषेण ब्रह्मप्राप्तिव्यपदेशः अपि सामीप्यादौपचारिकः प्रधतितुमहति इति नूनमिह ब्रह्मशब्द: सामीप्येन निमित्तेनोपचारात् कार्ये ब्रह्मलोके प्रववृते इति सूत्रकृदाशयो विस्पष्टः । एतेन 'सत्यं ज्ञानमनन्तं' ब्रह्म' इत्याद्यासु 'ये यदन्तरा 'तद्ब्रह्म' विज्ञानमानन्दं ब्रह्म' इत्याद्यासु श्रुतिषु ब्रह्मशन्दस्य परत्रह्मणि प्रयुज्यमानत्वे अपि तत्सामाव्यात् स एनान् ब्रह्म गमयतीत्यत्रापि स तत्रैव प्रयुक्तः' इति जैमिनिमतं व्युदस्तम्। सर्वासां हि प्रतिपत्तिविधायिकानां श्ुतीनां कार्य- ब्रह्मलोकप्राप्तावेवाभिसन्धिलक्षणात् परब्रह्मप्राप्तौ च अलक्षणात् सर्व- त्रार्चिरादिमार्गेण उपासकानां गत्यभिधानच्च। नहि परब्रह्मप्राप्तौ केनाप मार्गेण गतिरपेच्यते । तस्य तस्याश्च सर्वत्र वर्तमानत्वात्। कार्यब्रह्मलोकस्य च देशविशेषत्वादस्ति गतेरपेक्षेति वादरिमतमेव सभीचीनम्। इत्थं गन्तव्यं निर्धार्य 'स एतान् इत्यत्र, पनान् इत्यनेन 'गन्तन् निर्देष्टर्वादरायणस्य इदं तात्पर्यं-द्विविधा: किलीपासकाः भ्वन्ति (१) ब्रह्मोपासका: (२) प्रतीकोपासकाश्च। तत्र ये सर्वगं सर्वज्ञं सर्वशक्ति ब्रह्म उपासते ते ब्रह्मोपासकाः । प्रतीकश्च आश्रयान्तरस्य प्रत्ययस्य आश्रया न्तरे प्रच्षेप: सरलशब्दैरिदमेव इत्थं वक्तुं शक्यते यत् प्रतीक: प्रकृत्यव- यव: इत्थं च ये कश्व्वित् प्रकृत्यवयं सूर्यम्, चन्द्रमसम्, विद्युतम्, तैजसं, पार्थिवं वा किंचिद् मूर्तद्रव्यं म्रह्मदष्ट्या उपासते ते प्रतीकोपासकाः। तेषां ये ब्रह्मोपासकाः ते कार्य ब्रह्मलोकं नीयन्ते नेतरे, तत्र 'क्रतुमयः पुरुषो यत्क्रतुरस्मिन् लोके भवति तथेतः प्रेत्यभवति" तथा 'स यथा कामो भवति तत्क्तुर्भवति, यत्क्तुर्भवति तत्कर्म कुरुते यत्कर्म कुरुते तदमिसम्पद्यते" एतया झुत्या इत्थं स्फुट मवगम्यते यत् ये ब्रह्म क्रतवः ते एव ब्झ्लोकं नीयन्ते न च प्रतीकोपासका: कर्हि चित् ब्रह्मक्रतवः सम्भ १. तं. ११ २. छा. 61१४।१ ३. ६ु० ३।९।२८ ४. छा. ३।१४।१ ५. वृ० ४1४1४

१०८ म्हमसूत्प्रमुखमाध्यपत्र कप्मीक्षणम्

वन्ति। यतो हि प्रतीकोपासनेषु प्रतीकास्तावन्मुख्या भवन्ति ब्रह्म च तद्विशेषणत्वात् अमुख्यम् । न चामुख्यक्रतवः (अमुर्योपासकाः) उपासका: कदाचिद् उपपद्यन्ते मुख्यामुख्ययोः सुख्यस्यैवोपासनविषय- त्वात्। यदि चाब्रह्म क्रतवः सन्तः अपि एते म्रह्मलोकं नीयेरन् तदा नून- मेषा तत्क्रतुश्रुतिरुपरुष्येत । अतो म्रह्मोपासकानेवकार्य ब्रद्मलोकं सः मानवः पुरुषो नयति न जातुचित् प्रतीकोपासकानिति। रामानुज: किन्तु सम्पूर्णानि सूत्राणि सप्तमतः षोडशपर्यन्तानि एक- मधिकरणं मत्वा तेषु अद्यावधि प्रतिपादितमार्गेण कथंभूता उपासका नीयन्ते इति विषयविवेचनं निर्धारर्यात। तत्र सप्तमसूत्रतः एकादशसूत्रं यावत् प्रतिपादितंबादर्याचार्यमतं द्वादशतः चतुर्दशसूत्रं यावत्प्रतिपादितं जैमिनिमतं चैतन्मतद्वयं पूर्वपक्षस्वरूपमिति तदाशयः । बादरायणस्य च पंचद्शषोडशसूत्रयो: सिद्धान्तपक्षः प्रतिपादितः । तत्र बादरेराचार्यस्य एतन्मतं यत् अमानवः पुरुषः उपासकान कार्य ब्रह्म (हिरण्यगर्भम्) नयति। यतो हि हिरण्यगर्भमुपासीनस्यैव गत्युपपत्तिः न दि परिपूर्ण सर्वशञं सर्वगतं सर्वात्मभूतं परंश्रह्म उपासीनस्य तत्प्राप्तये देशान्तरगति- रुपपद्यते। जैमिनिरित्थमाकलयति यत् 'ब्रह्मोपासका एव तत्र नीयन्ते'। बादरायणस्य सिद्धान्तपक्ष: किम्त्वयं वर्तते यत् अमानवः पुरुषः प्रतीको- पासकातिरिक्तान सर्वान् अर्थात् ये परम्रह्म उपासते ये चात्मानं प्रकृति- वियुक्तं त्रह्मात्मकमुपासते तानुभयविधान् नयति। ये तु ब्रह्मकार्याम्तर्भूत- नामादिकं वस्तु देवदत्तादिषु सिंहादि दृष्टिवत् ब्रह्मटष्या केवलं वा तत्तद्ः वस्तूपासते न तान्नयति। यतोहि उभयो: पक्षयोः यदि, केवलं कार्य ब्रह्म उपासीनान् नयति न परम्रह्मोपासकानिति पक्षः स्वीक्रियेत तदा अस्माच्छरीरात्समुत्थाय परं 'ज्योतिरुपसंपद्य ...... इत्यादिश्ुतिर्विरु- ध्येत। अत्र हि दहर-सत्यविद्यानिष्ठपरब्रझ्मोपासकगणस्यास्माच्छरीरात् उत्थाय परमज्योति: स्वरूपपर मात्मानं प्राप्तस्य स्वीयचिम्मयरूपप्रतिष्ठा लाभ उक्कः । परमेवोपासीनान इति नियमे तु 'तद इत्थं विदुर्ये चेमे अरण्ये श्रद्धातप इत्युपासते' इत्यादिश्रुतिविरोधः। यतोघ्त्र पंचाग्यु- पासकानामचिरादि गतिरुपदिष्टा। अतः उभयोरण्यतरस्वीकारे उभयथा दोष: स्यात्। तस्मादुभयविधान्नयतीति अयमेवार्थः श्रेयान् उभयथा दोष- प्रदुर्शनार्थमेव सम्भवतः स अभयथा दोषशब्दयोर्मध्ये चकारं पठति। शंकरस्तु तदभावेन अदोषादिति दित्वा प्रकारान्तरेण सूत्रं व्यास्यातवान्।

1. डा. ८१३1४

द्वितीम सम्याम: २०९

तुल नात्मकट ट्या उभयार्यावलोकनेन इल्थमस्माभि: स्ीकर्तव्यं भवति यत् शंकराभिमतः अर्थः सापत्िकः । सिद्धान्तपक्षस्य पुर: कबनेन पूर्व- पक्षस्य च पश्रात्प्रदर्शनेन अस्वाभाविकम्र वर्तते। शंकराचार्यः अपि एत- बजानान: स्वकीयसिद्रान्तस्थापने चतुर्दशसूत्रे सातिशयकृतभ्मः अवलोक्यते । सूत्राक्षरसम्बद्धा किन्तु तदीया व्याख्या स्वाभाविकी रामानुजस्य च काल्पनिकी। यतो हि सप्तमसूत्रे, कार्यम्' इति शब्दानन्तरम् रामानुजः उपासीनान् इति शब्दान्तरमवगच्छति। शंकरानुसारं घ यथोक्तमेव सूतं साधीयः। एवमेव अस्य एषः अपि शब्द: प्रकृत्या स्व-

रामानुज: किन्तु तं 'कार्यमुणसीनस्य' 'इत्येतत्परामर्शकमभिधत्ते। एतदतिरिच्य अष्टमसूत्रे 'तान् वैद्यतान् पुरुषो मानस एत्य ब्रहालोकान् 'गमयति' इत्यत्र गमयतीति क्रियायाः वर्तमानत्वेन यद बहुवचनेन विशेषितम् तद्गन्तव्यस्थानं वर्तते न चोपास्यम्। तथा दशमसूत्रं 'कार्यम्रह्मोपासकाः कर्थ न पुनरावर्तन्ते, कथं च तेषाममृतत्वप्राप्तिरित्यस्य उत्तरं वतते । अस्माकमित्थमिह गन्तव्येन प्रयोजनं न चोपास्येन। त्रयोदशसूत्रम् 'एष सम्प्रसाद: अस्मात् शरीरात् समुत्थाय परं ज्योतिरूपसम्पद्य' इत्यादिश्ुतिप्रामाण्येन इदमेव गन्तव्यं परिपोषयति, न चोपास्यम' यच्चापि रामानुजेन त्रयोदशचतुर्दशसूत्रयोः कार्यब्रह्मण: परब्रह्मणो वोपासकाः निरदिश्यन्त तथ्चापि प्रतीकोपासनातिरिक्त्ान्यो- पासनान् निर्दिशता पंचद्शसूत्राधारेण। किन्तु नैतत्तदवलम्बितविषय- प्रसारणार्थ न्यायसंगतं पर्याप्तं प्रमाणम्। एतत्सर्वथा सम्भवति यत् सप्तमसूत्रतः चतुर्दशसूत्रपर्यन्तमेकमधि- करणम्, पंचदशषोडशयोश्चाम्यत्, यम शंकराभिप्रेतम्। सूत्राक्षरानुसारं प्रथमाधिकरणे गन्तव्यम्, यथाभूतं ब्रझ्म वा प्रापयितुमात्मा पूर्वो केन मार्गेण नीयते एतद्विवेचनाईम्। सूत्रकारानुसारेण प्रथमं प्रतिपादितं बादरिमतं पूर्वपक्षः । परस्तात्प्रतिपादितन्ञ जैमिनिमतं सिद्धान्तः। सूत्रका- रश् इह पूर्षो क्मार्गेण कार्य 'ब्झ 'गन्तव्यम्' इतिमतं खण्डयितुभिच्छः कार्यश्रह्मपरब्रह्मभेदभावराहित्यभावनया परब्रह्म एवैंकं गन्तव्यमिति स्थापयति। दशमसूत्रे च समाधानार्थ बादरिणा उत्थाप्यमाने, 'एतेन प्रतिपदयमाना इमं मानवमावर्त नावर्तन्ते', तयोर्ष्वमायभ्नमृतत्वमेवि इत्ये- त द्विषयकप्रशने विशेषेण निर्दिश्यमानम् 'अनावृत्ति: शब्दात्' इत्येतत्सूत्रं

१. १ृ० उ. ६।२१४ १४ ऋ्०

महासूत्रप्रमुखतमाष्यपत्र कसमीक्षणम्

सूत्रकारस्य समक्षं वर्तते। शंकराचार्यात्पूर्व केचिदेवमप्यासन् ये बादरे- मतं पूर्वपक्षं जैमिनेश्च सिद्धान्तपक्षं स्वीकुर्वन्ति स्म । एतम-'केचित् पुनः पूर्वाणि पूर्वपक्षसूत्राणि भवन्ति उत्तराणि सिद्धानतसूत्राणीति व्यवस्थामनुरुग्यमाना: परविषया एव गतिश्ुतीः प्रतिष्ठापयन्ति तदनुंप- पन्नम्" इत्यादिना प्रमाणीक्रियते तथ महता प्रयत्नेन शंकर: खण्डितवान्। एवमवाप्तव्यब्रह्मविषयकप्रश्ननिरूपणानन्तरं सूत्रकार: पंचदशषोड- शसूत्र योरग्रिमे नवीनाधिकरणे पूर्तोक्तमार्गेण नेतव्यान् गन्तन् निदिशति। इत्थं च (१) प्रथमसूत्रतः षष्ठसूत्रं यावत् गतिनिर्देश: (२) सप्तमसूत्रतः चतुर्दशसूत्रं यावत् गन्तव्यनिर्देशतः (३) पंचदशषोडशयोश्च गन्तृनिर्देशः। एवमस्य पादस्य त्रिधाविभागज्ञानमेतदीयविषयक्रमं हृदयंगमयितुसुप- युक्तं साधनम। तदेव च वाल्मभाणुभाष्येणापि हढीक्रियते। वल्लभः अपि हि सप्तमसूत्रतश्चतुर्दशसूत्रं यावदेकस्मिभ्नधिकरणे गन्तव्यं निर्दिशति। पंच- दशषोडशसूत्रयोञ्चान्यस्मिभ्नधिंकरणे गन्तारम्। सः अपि च एतत्स्वी- करोति यत् बादरेमंतं पूर्वपक्षं स्थापयति जैमिनेश्च सिद्धान्तम्। शंकरादि- मने कार्यब्रह्मलो कपर ब्रह्मलोकयोविकल्पः । अस्य च मते ब्रह्म-ब्रह्मलोकयो विंकल्पः । स दादूयेन इत्थं प्रमाणयति यत् 'स एनं देवयानं पन्थानमाप- थामिलोकमागच्छति ...... स प्रजापतिलोकं स 'ब्रह्मलोकम्" इति कौशीतकिश्ुतौ अग्न्यादिलोकप्राप्तिवद्विशेषेणैव प्रजापतिलोकप्राप्त्यन- न्तरं अ्रह्मलोकप्राप्तिरुच्यते। अतः ब्रह्मलोकशव्देनेह परब्रह्मलोक एव अभि- प्रेतः न तु कार्यब्रह्म-(हिरण्यगर्भ) लोकः। ब्रह्मलोकाव्यवधानेन ततः पूर्वं पार्थक्येन प्रजापतिलोकस्योक्त्वात् तस्य च निश्चयेन कार्यम्रह्मलोक वाचकत्वात् ; तथाहि-'नहि, तत्र ब्रह्मलोकशब्देन कार्यः स उच्यते इति वकुं शक्यम्। पार्थक्येन प्रजापतिलोकस्योकत्वात्। एवं सति- प्रजापतिलोकादन्यस्य कार्यब्रह्मलोकस्यासम्भवाव तच्छक्कापि भवितुं नाहति'। पच्चदशसूत्रमे तत्प्रतिपाद्यति यत् 'ब्रह्मविदाप्नोति परम्', 'सत्यं श्ञानमनन्तं ब्रह', यो वेदनिहितं गुहायाम् परमे व्योमन्' 'सोऽश्नुते सर्वान् कामान् सह ब्रह्मणा विपध्िता' इत्यादिभुतिवाक्यानुसारं ये 'सर्ष खल्विद मह' इति भावनया मझोपासते ते एव महलोक

१. गी. १३ १. प. मा० पु० १३५४-५६ ( नौ० )

द्वितीय: अध्याय: २११

गच्छन्ति। ये च वस्तुविशेषं ब्रह्मभावनया उपासते तेषां प्रतीकावलम्ब- नत्वात् न ते तत्र गच्छन्ति। यतो हि एषा उपासना निम्नप्रकारेण उभयथा दोषदुष्टा-ब्रह्मण: सर्वव्यापकत्वे अपि तद्वस्तुविशेषे शुद्धब्रझ्मा- तिरिक्तवस्तुभावना इत्येको दोषः । ब्रह्मातिरिक्ते वस्तुनि कस्यापि शुद्ध- भावना न उपलभ्यते तथापि तत्र उपासनार्थं ब्रह्मत्वभावनेति द्वितीयः । इत्थं च वस्तुतो यद ब्रह्मरूपं तत्र अब्रह्मत्वनिश्चयः, यथ् ब्रह्मातिरिक्तं वस्तु तत्रोपासनारथ ब्रह्मत्वभावनेत्युभयथा दोषदुष्टत्वम्। एवं ज्ञानमार्गीयस्य व्यवस्थामुक्त्वा भक्ति मार्गीयस्य व्यवस्थां स -इत्थमाह यत्-'सर्व मद्धक्तियोगेन' ...... इति वचनात् न तस्योपासना पेक्षेति न प्रतीकादिसम्भावना। भक्तो हि इच्छामात्रेणैव अंजसा पुरुषो- त्तमं नीयते। षोडशसूत्रमेतत्प्रतिपादयति यत ज्ञानमार्गावलम्बिनां भक्ति- मार्गावलम्बिनां च अयमेव भेदो यत ज्ञानी ब्रह्म नीयते भक्तश्च पुरुषो- त्तमम् । निम्बार्कः सप्मसूत्रतः घतुर्दशसूत्रं यावत् शंकरानुमारमेव व्याच- क्षाण: ब्रह्मैव गम्तव्यत्वेन निर्दिशति किन्तु पंचद्शसू्त्रामत्थमुपसंहृत्य रामानुजवद् व्याचष्टे-'इति सिद्धान्तो भगवान् बादरायणो मन्यते'। मध्वाचार्यः सप्तमसूत्रतः बोडशसूत्रं यावत् सर्वाणि सूत्राणि एकस्मि- न्नेवाधिकरणे संदब्धानि मन्यते। तत्र सप्तमसूत्रतः चतुर्दशसूत्रं यावत् सर्वाणि सूत्राणि शकरवद् व्याचक्षाणो बादरिजैमि ्योरुभयोर्मतं पूर्व. पक्षत्वेन स्वीकृत्य बादरायणस्य च सिद्धान्तरूपेणाभ्युपगच्छन् यत्कतु- श्रुत्या स्वीयाधिकारानुरूपं कार्यब्रह्मपरम्रह्मान्यतरद् उपासको नीयते इत्याकलयति। पंचदशसूत्रे 'प्रतीकालम्बना' इतिशब्दस्य 'स्वदेहे ब्रम्म- रष्टयः' इत्यर्थ कुर्बन केवलम् इमे एव कार्यब्रह्मलोकं नीयन्ते, ध्याप्त- विष्णुदर्शनाश्च वैकुण्ठे परश्रह्म नीयन्ते इत्यथ करोति। तथाहि- प्रतीकं देह उदिष्टो येषां तत्रैव दशनम्। न तु व्याप्ततया कापि प्रतीकालम्बनास्तु ते।। अप्रतीकाशया ये हि ते यान्ति परमेव वु। स्वदेहे ब्रहाटष्टयव गच्छेद् ब्रह्म सलोकताम्।। एवमतिरुचिकरी अर्थविभिन्नतेहावलोकिता। किमत्र सूत्रकारस्य याथातथ्येन तात्पर्यमिति तु यद्यपि अनिश्ितिगुहायाममिनिविष्टं तथा- व्येतावन्मात्रमभ्युपगतेः न पर्यात्ो हेतुयंत् महविषयको ज्ञानिज्ञानयोगभय-

1. माष्यलाध्ये १७५ पृष्ठ उद्पुवं गाइठमचनम्

११२ विधो भेदो न, तत्सिद्धान्तावयवस्तथागत्यर्थ निर्दिष्टो मार्ग: विदुषो जीवा- त्मानं न केवलं कार्यब्रह्मलोकमेव अपि तु परत्ह्मलोकमपि नयति इति।

चतुर्थाध्यायस्य चतुर्थः पाद: पादपरिचय :- तृतीयपादे ब्रझ्मोपासनाफलम अचिरादिमार्गेणकार्य- ब्रह्मलोकप्राप्तिः निरूपिता। सम्प्रत्यस्मिन् चतुर्थपादे तज्ज्ञानफलम् इहैव- ब्रह्मप्राप्तिः -निरूपयिष्यते'। यां किल ब्रह्मविद: दुःखात्यन्तनिवृत्तिपूर्वक प्रह्मानन्दोपभुक्तिस्वरूपत्वात् मुक्ति परित्रुवते सा द्विविधा-एका जीवन्मुक्ति: द्वितीया च विदेहमुक्तिः। तत्र जीवतः, प्राणान् धारयतः शरीरस्य सतो मुक्ति: जीवन्मुक्तिः । विदेह्स्य, विगतदेहस्य शरीररहित- स्य मुक्तिविं देहमुक्तिः । तत्र अभ्यहिंतत्वात् बहुवक्तव्याभावाब्चादौ विदेहमुक्ति निरूपयितुमिच्छुः सूत्रकार: मुक्तात्मनः स्वरूपं ज्ञानानन्दा वैश्यर्य ब्रह्मणा सह तत्सम्बन्धं च आद्यसूत्रसप्तकाधिकरणत्रयेण प्रतिपाद्य अभरे पादसमाप्तिपरयर्यन्तं जीवन्मुक्तिवर्णनं करोति। शकराचर्येणात्रापि परापरविदुषो द्विविधो भेद: प्रदर्शितः। तत्राद्यसूवरसप्कं, परविद्वत्स- म्बद्म्। अवशिष्टानि चापरविद्वत्सम्बद्धानि। रामानुजनिम्बार्कमते सर्वत्रैव विद्वत्सामान्येनैव सम्बन्धः । प्रतिपाद्यसंकेत :- अस्मिन् पादे- (१) शंकरमते पूर्वभागेन निर्गुणब्रह्मविदो विदेहकैवल्यप्राप्तेः, उत्तरभा- गेन च सगुणब्रह्मविदः श्रह्मलोकस्थितेनिरूपणम्। (२) रामानुजमते ब्रह्मप्राप्तिरूपाया अपुनरावृत्ते निरूपणम्। (३) निम्बार्कमते अचिरादिमार्गेण परब्रह्मप्राप्तानामाविर्भाववर्णनम्। (४) मध्वमते परब्रह्मप्राप्तानां भोगनिरूपणम्। (x) वल्लभमते च मुक्तौ पुरुषोत्तम प्राप्तिरूपफलानुभवप्रकारविवेधन- पूर्वकं तत्पुरुषोत्तमस्वरूपविचारः। सविश्लेषणप्रत्यधिकरणभाष्य पश्चकसमीक्षणम्- (४।81१-३) आधानां त्रयाणां सूत्राणां प्रथममधिकरणं शंकररामा- नुजनिम्बार्काचार्यत्रयमतेन एतत्प्रतिपाद्यति यत् ज्ञानादिसाधनानुष्ठान- सम्पन्नो जीवात्मा अस्मात् •शरीरादुस्थितः देहात्मभावनां परित्यन्य पर- ब्रह्मसाक्षातकुर्षन् तेनैव आत्मस्वरुपेण अभिनिष्पद्यते नागन्तुकेन अपर. रपेणेति।

द्वितीय: अभ्याय: ११३

चतुर्थ सूत्रं द्वितीयमधिकरणं शंकरानुसारेण मुक्तजीवात्मनः पर- मात्मना सह अविभक्तसम्बन्धं प्रतिपाद्यति। ब्रह्मैव सन् ब्राह्मणे 'तत्त्व- मसि' इत्यादि श्ुतिषु अभेददर्शनात् मुक्तो जीव: निरतिशयानन्दब्रह्मरू- पेणावतिष्ठते इति घ तदर्थः । रामानुजनिम्बार्कानुसारेण इह, किन्तु, अयं प्रश्नः समुत्तिष्ठते यत् 'सः अश्नुते सर्वान् कामान् सह ब्रह्मणा 'विपश्चिता' इति तैत्तरीय- श्रुतौ मुक्तात्मनः परमात्मना सहभावदर्शनात् "तत्वमसि' इत्यादौ च तादान्म्यदर्शनात् किमयं परं ज्योतिरूपसम्पन्नः सर्वबन्धविनिर्मुक्त प्रत्यगात्मा स्वात्मानं परमात्मन: प्रथग्भूतमनुभवति आहोस्वित् तत्प्- कारतया तदतिभक्तम्। तत्र अयं सिद्धान्त: यत् मुक्ो जीवात्मा परस्मादू ब्रह्मण: स्वात्मानमविभागेनानुभवति। परब्रह्ोपसम्पत्या निधृत्ताविद्याति- रोधानस्य याथातथ्येन स्वात्मनो दष्टत्वात् । स्वात्मनः स्वरूपस्य च 'तत्वमसि' 'अयमात्मा ब्रह्म' 'ऐतदात्म्यमिदं सर्वम्' 'सर्व खल्विदं ब्रह्म' इति सामानाधिकरण्यनिर्देशैः, 'य आर्त्मान तिष्ठन् आत्मनः अन्तरः यमात्मा न वेद यस्यात्मा शरीरम्' 'अन्तः प्रविष्टः शास्ता जनानाम् सर्वात्मा' इत्यादिभिश्च परमात्मात्मकस्य तच्छरीरतया तत्प्रकारभूतत्वेन प्रतिपादितत्वात् अविभागेन 'अहं ब्रह्मास्मि' इति मुक्तजीवानुभवः। 'भागाविरोभिमागेन जीव आत्मानमनुभवतीति' निम्बार्कसम्मतम्। अन्र पुनरेतद्वधेयं वर्तते यत् मुक्तात्मपरमात्मनोः सम्बन्धद्योतनाय सूत्रकारप्रयुक्त: 'अविभागेन' इत्येष शब्द: प्रकृत्या (१) अभेदेन (२) अविभागेन (३) भागाविरोधेन चेत्थं सम्देहत्रययुक्त इति 'तदनग्यत्व- मारम्भणशब्दादिभ्यः"इत्यत्र कार्यकारणयोः सम्बन्धद्योतनाय अनन्य- शब्दवत् तादात्म्यादिशब्दमपहाय सूत्रकारस्य नवविशिष्टो विभागशब्द- प्रयोग: एतदनुमापयति यत् सूत्रकार: अस्म विचाराय विशेषतां न प्रदृत्त- वान। पार्थक्यतादात्म्ययोः विभागाविभागयोः सत्वेनापि तदैकत्वेन च तयो: सामंजस्य वा स्थापयितुं तथा प्रयसितवान्। पंचमषस्ठसप्तमसूत्राणं तृतीयमधिकरणं मुक्तात्मनः स्वरूपस्य विषये मतत्रयं प्रदर्शयति। तत्र जैमिनेरयमभिप्रायः यत् 'स्व्रेन रूपेणाभिनि- उपद्यते एष 'आत्मा' इत्यत्रात्ममात्ररपेण अभिनिष्पद्यते नागन्तुकेन पररूपेणेति प्रतिपादितमिदानी किं तदात्मरूपमितिविशेषवुभुत्सायां

9. तै. २1१ १. छा. ८७ ३. म. सृ० १११४ ४. B. CIRI४

११४ 'स्वमस्य रूपं ब्राह्मम्-अपहृतपाष्मत्वादिसत्यसंकल्पत्वावसानम् तथा सर्वज्ञत्वं सत्येश्वरत्वं च; तेन रूपेण अभिनिष्पद्यते' इति। औडुलोमिश्चेत्थं स्वीकरोति यत् जीवात्मनां चैतन्यात्मकत्वात् चैतन्यात्मना अवस्थिते मुक्ते ब्रह्मणि सर्वज्ञत्वादिश्दा व्यर्था एव। सिद्धान्तपक्षरूपेण उपस्था- पितं बादरायणमतं त्वेतद् यद् मुक्तात्मन: पारमार्थिकचैतन्यमात्रस्वरूपा भ्युपगमे अपि व्यवहारापेक्षया सप्रपंचनिष्प्रपंचत्वयोरविरोधात् चैतन्या- त्मकत्वं सर्वज्ञत्वादिकश्चोभयं तत्र संगच्छते। अन्रापि पुनः धारणाद्वय- विभिन्नाचार्याणां प्रकारभेदेन सामंजस्यस्थापनम्। शंकरानुसारेण मुक्ात्मा पारमार्थिकचैतन्यस्वरूपस्तथापि व्यावहारिकरूपेण स सवज्ञ- त्वाद्यपहृत पाप्मत्वादिगुणसम्पन्नः। रामानुजनिम्बार्कानुसारेण, किन्तु, पूर्वोक्तधारणाद्वयं सत्यम्। अर्थात् मुक्तो जीवात्मा परमार्थतः चैतन्यस्वरूपः अपि सत्यसंकल्पत्वादिविशिष्टः। स घ इत्थम्-यथा सैन्धवघनस्य कृत्स्स्य रसघनत्वे रसनेन्द्रियावगते, चक्षुराधयन्यज्ञानेन्द्रियावगतारूपकाठिन्यादयो न विरुध्यन्ते। तथैव प्रत्य- गात्मनो धर्मिस्वरूपस्य कृत्स्नस्य प्रज्ञानघनत्वे अपि अपहृतपाप्मत्वं- सत्यसंकल्पत्वादि धर्मसम्बन्धो वाक्यान्तरावगतो न विरुध्यते। इत्थं च अन्र पतत्स्पष्टं संजायते यत् शंकराचार्यः एकत्वस्य पारमार्थि- कत्वं, बहुत्वस्य च व्यावहारिकत्वमभ्युपगत्योभयोः सामंजस्यं स्थाप- यति। रामानुजनिम्बार्कों चोभौ उभयोरपि एकत्व-बहुत्वयोः स्वस्पक्षेत्रे सत्यत्वमाकलयतः । अत्र सूत्राक्षरार्थावलोकनेन रामानुजनिम्बार्कयोरर्थः शंकरार्थापेक्षया वरीयान् प्रतिभाति । यतो हि शंकरेण एतत्सूत्रस्वभाष्ये "एवमपि पारमार्थिकचैतन्यमात्रस्वरूपाभ्युपगमे अपि व्यवहारापेक्षया पूर्वस्याप्यु- पन्यासादिभ्यः अवगतस्य ब्राह्मस्य ऐश्वर्यरूपस्य अप्रत्याखयानादविरोधं बादरायण आचार्यो मन्यते" इत्यत्र पारमार्थिकव्यवहारशब्दी स्वपक्ष- पुष्टीच्छया एव सन्निवेशितौ, सूत्रे तथोस्तदर्थस्य वा सर्वथा अभावात्। अन्न हि व्यावहारिकविषयस्य न कश्चिदपि सम्बन्धः । देहपातानन्तरं, स सम्बन्धो लुप्ः । परब्रह्मभावश्चावाप्ः । कञ्च अयं परत्रह्मभावः इत्येत- त्प्रसंगे जैमिन्यौडुलोम्योमते समुलिख्योभयोः सामंजस्यस्थापनपूर्वकं श्रुतिवाक्यैकतां प्रदर्शयन् भगवान् बादरायण: एकतः तत्परव्रह्मभावस्य विज्ञानघनत्वरूपमर्थे परतश्व सत्यसंकल्पत्वापहृतपाप्मत्वप्रभृत्यर्थ प्रति- पादयति।

द्वितीय: अभ्याय: ११५

इत्थं च इदमेव सूत्रं शांकराद्वैतसिद्धान्तविरोधीति अद्वैतविरोधिनां निम्बार्कादीनां मतम्। एतावत्पर्यन्तं शंकरानुसारेण परा विद्या पादस्य विषय: आसीत्। अतः परमवशिष्टपादान्तं यावदपरा विद्या विषयीभविष्यति। अष्टमनवमसूत्रयोःचतुर्थमधिकरणमेतत्प्रतिपादयति यत् विदुषः संकल्पादेव सर्वेश्ववर्यप्राप्तिर्जायते, तथाहि-"स यदि पितृलोककामो भवति संकल्पादेवास्य पितरः समुत्तिष्ठन्ति"।२ दशमसूत्रतः चतुदशसूत्रं यावत पंचममधिकरणं मुक्कात्मनो देहस- . द्वावासद्भावविषयकमतत्रयं समुपस्थापयति-(१) यतो हि "संकल्पा- देवास्य पितरः समुत्तिष्ठन्ति"3 इति छान्दोग्यभ्रुत्या पूर्वत्र विद्ुषो मनः संकल्पसाधनं सिद्धम्। इत्थं च प्राप्तैश्ववर्यस्य विदुषः शरीरेन्द्रियैरप्यवश्यं भवितव्यम इति स्देहे "मनसा एतान् कामान् पश्यन्" रमते" इति झुत्या ब्रह्मलोके मनसैव केवलेन विहारप्रतिपादनात् मोच्षे

वैयर्थ्यापत्तेः। सद्वावाभावः प्रमाणीक्रियते। देहेन्द्रियैश्च विहारे 'मनसा' इति विशेषणस्य

(२ ) जैमिनिराचार्यस्तु "स एकघाभवति त्रिधाभवति" इत्यादि- भतिप्रामाण्येन मुक्कं प्रति मनोवत् शरीरस्यापि सेन्द्रियस्य भावं मन्यते' शरीर भेदेन विना अनेकविधताया: असम्भवात्। (३) किन्तु बादरायण इत्थं स्वमतं सिद्धान्तरूपेण अवतारयति यत् 'मनसा' इति विशेषणात् अनेकधा भावविकल्पाच्चेति लिंगद्वयात् सशरीरतासंकल्पे सशरीरत्वम् अशरीरतासंकल्पे वा शरीरत्वमित्युभय- प्रकारकं विदुष ऐश्वय सत्यसंकल्पत्वात् संकल्पवैचित्र्याच्च संजायते। इत्थं च सशरीरो मुक्को विद्वान् जाग्रदिवानन्दाननुभवति शरीरेन्द्रिय- रहितञ्च स्वप्नकू इव इत्युभयथा सामअ्स्यम्। पश्चादशषोडशसूत्रयो: षष्टमधिकरणमेवं प्रश्नमुत्थापयति यत् 'भाषं जैमिनिविकल्पामननात्" इत्यत्र जैमिनिमतेन मुक्तस्य शरीरास्तित्वामन- नात्, 'स त्रिधा भवति पञ्चधा भवति' इति भुतौ अनेकशरीरसर्गत्वाभि- प्रेताथ किं दारुयंत्रवभिरात्मकानि शरीराणि सृ्यन्ते अस्मदादिशरीरव- 1. एवं परविद्याफळमुक्तम्, इदानीमपरविद्याफल प्रपंयति (र० प्र० २५१८) २. छा० ८/२ १ ३. छा० ७ २१ ४. तत्रेव ८/१२।५ ५. तत्रेप ७।२६।२ ६. प• स. ४I४

११६ म्हासूत्र प्मुखमाध्यपच्चकप्मीक्षणम्

त्सात्मकानीति वा। सत्यपि च शरीरानेकत्वे आत्ममनसोर्विभागासम्भवेन तयोश्चैकेनैव शरीरेण योगादेकदैव कर्थमतरैः सह सर्वैरानन्दानुभवः। उत्तरं चैतस्येत्थं प्रतिपादितं यत् यथा एक: अपि प्रदीपः वर्त्यन्तरसं- योजितः अनेकप्रदीपभावमापद्यते एवं विद्वान् एक: अपि सन् ऐन्र्ययोगात् अनेकभावमापद्य सर्वाणि शरीराण्याविशति। आत्ममनसोविभागानुप- पत्तेरनेकशरीरयोगासम्भव इति तु न, सत्यसंकल्पत्वात् स एकमनोऽ- नुवर्तीति समनस्कान्येवापराणि शरीराणि स्नत्यति स्नष्ेषु च तेषु उपाधि- भेदात् आत्मनः अपि भेदेनाधिष्ठातृत्वं योच्यते। योगशास्त्रेषु च योगिना- मेषा एव अनेकशरीरयोगप्रक्रिया, 'निर्माणचित्तान्यस्मितामात्रात्" तथा 'प्रवृत्तिभेदेप्रयोजकं चित्तमेक मनेकेषाम्' इति सूत्राभ्यां भवगता पतश्जलिना सूचिता। इदानीमयं सन्वेहः यत् यदा शंकरो जीवात्मनो विभुत्वं स्वीकरोति तदा तन्मते अस्य प्रश्नस्यैव कथं सम्भव: ? रामानुजनिम्बाकयोमते तु द्वितीया ्यायतृतीयपादस्य एकोनविश- सूत्रतः द्वाविंशसूत्रं यावत् जीवात्मनः अणुत्वे साधिते उपपद्यते चैष प्रश्न: यत् कथं तस्य एकदैवानेकशरीरेषु आत्माभिमान: सम्भवेत् ? एतस्य इदमुत्तरं यत् स स्वकीयचैतन्येन कत्तु तथैव शक्नोति यथा एकस्यैव प्रदीपस्य एकस्मिन् देशे वर्तमानस्य स्वप्रभया देशान्तरप्रवेशः संजायते। इत्थं च एकदेहस्थितस्यैवात्मनः स्त्रचैतन्यात्मकप्रभया सर्वशरोरप्रवेशो नानुपपन्नः । अत एव संसारदशायाम् एकस्मिमपि देहे हृदयादयेक प्रदेश- वर्तिनः अपि चैतन्यव्याप्त्या सर्वस्मिन् देहे आत्माभिमान: संगच्छते, तत्रमुक्तामुक्तयोरियान् विशेष: यत् अमुक्तस्य, कर्मणा संकुचितज्ञा- नस्य, आत्मनः देहान्तरेषु आत्माभिमानानुगुणा व्याप्तिर्न संभवति; मुक्तस्य तुअसंकुचितज्ञानस्य यथासंकल्पमात्माभिमानानुगुणा व्याप्तिरि त्यमुक्तस्य कमनियामकम् : मुक्तस्य तु स्वेच्छया एव सर्वसम्भवः इति सवमनवद्यम्। बोडशं सूत्रमेतत्प्रतिपादयति यत् 'तत्केन कं विजानी यात', 'न तु तद्द्वितीयमस्ति ततः अन्यद् विभक्तं यद् विजानी यात् इत्यादिषु सतीष्यपि विशेषविज्ञाननिवारकश्ुतिषु मुक्तामनः कथमनेकशरीरप्रवे- शायेश्दर्यसम्भव इत्यापपत्तिस्त्विह न सम्भवति उक्तभ्रुतीनां सुषुप्ति

१. पा. बो० स. ४।४।११ २ तत्रेव ४1५ ४. तत्रेप ४।२१०

द्वतीय: भभ्याब: ११७ सम्प्यन्यतरविषयत्वात्। शंकरेण स्वीकृता इयमेषसम्पत्ति:, लयः कैवल्यं वा रामानुजनिम्बार्कमते मृत्यु: उत्क्रान्ति: वा उच्यते। इत्थं च प्रकरण- वशात् कचित् काचित् श्रुतिः सुषुप्िविषयिणी कचिच सम्पत्ति (लय) विषयिणीत्यदोषः । सवत्रैव शास्त्रे एवमेव सुपुप्तौ सम्पत्तौ (मृत्यौ उत्क्रान्तौ वा ) संज्ञाहीनत्वं मुक्तावस्थायां च सर्वेज्ञत्वं सपष्टतया प्रतिपादितं वर्तते। सप्तदशसूत्रतः द्वाविंशसूत्रं यावदन्तिममधिकरणमेतत्प्रतिपादयति यत् जगदुत्पन्यादिव्यापारमतिरिच्य मुक्कात्मा सर्वथा परिपूर्ण पर मात्मवदेव सर्वैंश्वर्यसम्पन्नश्च जायते। अन्तिमसूत्रं च मुक्तात्मन; अनावृत्ति पुनराग- मनाभाव सूचयति। मथ्वाचार्य: अस्मिन् पादे मुक्तात्मना भुष्यमानान् भोगान् प्रतिपाद- यति 'ये भोगा: परमात्मना भुज्यन्ते त एव मुक्तभुज्यन्ते' यान् एव अहं शृणोमि यान् पश्यामि यान् जिघ्रामि तान् एव पते इदं शरीरं विमुच्य अनुभवन्ति' इति चतुर्वेदशिखायां दष्टत्वात्। भविष्यत्पुराणे अपि- मुक्ता: प्राप्य परं विष्णुं तद्भोगाल्लेशतः कचित्। बहिष्ठान् भुअते नित्यं नानन्दादीन् कथंचन। दशमसूत्रतः चतुदशसूत्रं यावत् सर्वाणि सूत्राणि शंकररामानुजवदेव व्याख्यातानि। तत्र चतुर्दशसूत्रे ब्रह्मववर्तवचनानुसारं भोगोपयुक्तशरीर- निर्देश :- स्वप्नस्थानां यथा भोगो बिना देहेन भुज्यते ! एवं मुक्तावपि भवेद् बिना देहदेन भोजनम्।। स्वेच्छया वा शरीराणि तेजोरूपाणि कानिचित्। स्वीकृत्य जागरितवद् भुकया त्याग: कदाचन।। पंचदशसूत्रे मुक्तात्मनः केवलपुण्यभोगानुभवप्रतिपादनम्-'शरीरमनु- प्रविश्यापि तत् प्रकाशयन्तः पुण्यानेव भोगाननुभवन्ति न तु दुःखादीन् यथा प्रदीपो दीपिकादिषु प्रविष्टः तत्स्थं तैलाघेव भुंके न तु तत्- कार्ष्ण्यादि। षोडशसूत्रमेतत्प्रतिपादयति यत् स्वर्गे लोके न भयं किंचनास्ति' इत्यादौ स्वर्गशब्देन सुपुप्तिः मुक्िर्योच्यते न स्वर्गादिः। तरदर्थ प्रमाण-

ज्योतिर्मयेषु देहेषु स्वेच्छया विश्वमोक्षिणः । भुजते स्वसुखान्येव न दुःखादीन् कदाचन।। १. म० मा० पृ० १७७ १. म० मा० पृ० १८०

११८ म्रह्मसूत्र प्रमुखमाध्यपच्रकष मीक्षणम् तीर्णा हि सर्वशोकान्ते पुण्यपापादिवजिताः । सर्वदोषनिवृत्तास्ते गुणमात्रस्वरूपिणः'।। अवशिष्टेष्वपि सूत्रेषु एवमेव अर्थविषयकः अधिकरणविषयकश् भेदो लच्त्यते तानि चास्मत्प्रकृतलत््यानुपयोगितया त्यज्यन्ते। वल्लभानुसारेण अयं पाद: पुष्टिमार्गावलम्बिमुक्तात्मनां मुक्तिदशां निर्दिशति। तत्र प्रथमसूत्रमेतत्प्रतिपादरयत यत् ब्रह्म सम्पद्यापि स्थितस्य मुक्तस्य जीवस्य स्वरूपात्मकभजनानन्दानुभवार्थमाविर्भावः पुनः विशिष्ट शरीरोपलब्धि: (नास्मदादिशरीरवत्साधारणशरीरोपल्धिः) भवत्येव। यतो हि 'सः अश्नुते सर्वान् कामान् सह ब्रह्मणा विपश्चिता' इति श्रुतिः मुक्तात्मनः पुरुषोत्तमेन सह सर्वकामभोगं वर्दति। स च विग्रहं विना न सम्भवतीति श्रुतिबलात् विशिष्टशरीरोपलन्धिर्मन्तव्या। इत्थमिह आविर्भावश्दो वैचित्रयेण व्याख्यातः । पंचमषछ्ठसप्तमसूत्राणि मुक्तात्मनः स्वरूपत्रयं जैमिन्यादिमतत्रयेण उपन्यस्यति। तत्र ब्राह्मेण ब्रह्मसम्बन्धिना शरीरेण (अस्मदादिभौतिक- शरीरविरुद्धेनेत्यर्थः) ब्रह्मणा भगवता एव स्वभोगानुरूपतया सम्पादितेन सत्यज्ञानानन्दात्मकेन शरीरेण पूर्वोक्तान् कामान् अश्नुते इति जैमिनि- राचार्यों मन्यते। स यथा सैन्धवघनोऽनन्तरोऽबाद्य: कृत्स्नो रसघन एवं वा अरे अयमात्मा अनन्तरोऽबाह्य: कृत्स्नः प्रज्ञानघनः इति श्ुतौ घनपदेन ज्ञानात्मकविभ्रहात्मकत्वं ब्रह्मणो,बोष्यते। तथा च तादशेन भोगकर्त्त्रा सह तादशेनैष भाव्यमिति चिति (चिद्रूपे ब्रह्मणि) तन्मात्रेण, चिन्मात्रेण रूपेण कामान् भुंक्ते न तु विग्रहेण इत्यौडुलोमिराचार्यो मनुते। चिदात्म- कत्वं जीवस्य एतन्मते नैसर्गिकम् । बादरायणस्य च अयं सिद्धान्तपक्ष: यत् श्रुतिषु भक्तस्य कामभोगो निरूपितः स यावता अर्थेन बिना मोपपद्यते तावान् स भुत्यभिमतो मन्तव्यः । तथा च ब्रह्मसम्बन्घयोग्यानि शरीराणि नित्यानि सन्त्येवेति यथानुप्रहं स ताहशं तदाविश्य भगवदानन्दमश्नुते। अष्टमसूत्र मे तत्प्रतिपाद्यति यत् तस्यैव केवलं पराप्ति: संजायते यं स भजनान्दं दातुं संकल्पविषयं करोति, 'यमेवैष वृणुते तेन लभ्यः' इत्यादि- श्रतौ वथैव प्रतिपादनात्।

१. तत्रैव पृ० १८१

द्वितीय: अभ्याब: ११९

दशमकादशद्वादशसूत्राणि शंकरानुसारमेव व्याख्यातानि किन्तु एतम्मते तानि पुष्टिमार्गीयभक्कान् निर्दिशन्ति। पंचदशसूत्रे एकाशोदाहरणमित्थं वैचित्रयेण प्रदत्त वर्तते-भगवान्भक्तं प्रविशतीति भगवत्स्वरूपतां प्राप्तो भक्को भगवता सह सर्वान् कामान् अश्नुते। एतचच प्रदीपवत् संजायते अर्थात वथा प्राचीनो दीप: स्नेह- युक्तायां नवीनवर्त्यां समाविष्टः तां स्वकार्यक्षमां करोति स्वयं स्नेहाधीन- स्थितिश्च भवति तद्वदिहापीति बोध्यम्। षोडशसूत्रे सम्पत्तिशब्द: पुष्टिमार्गीयमोक्षार्थको व्याख्यातः इति तद् -ध्याख्यानं शंकरव्याखयानतुलां समारोहति। सम्पूर्ण सूत्रमेतदर्थकं यत् 'न तदश्नोतिकश्रन' इत्येतादृशवाक्ये सुषुप्त्यवस्थायां प्रतिपादितो भोगा- भावः 'सर्वान् कामान् अश्नुते सह ब्रह्मणा विपश्चिता इत्यत्र प्रतिपादितः भोग: ब्रह्मसम्पत्ति (कैवल्यम्) निर्दिशति। सप्तदशसूत्रमित्थं वैचित्रयेण व्याख्यातं यत मुक्तस्य ब्रह्मणा सह भोगकरणं जगत्सम्बन्धिलौकिककायवाङमनोव्यापाररहितं भवति; 'ब्रह्मविदाप्नोति परमित्युपक्रमेण मुक्तिप्रकरणात्, तत्र च लौकिकव्यापा- रस्यासंभवात्। अन्तिमसूत्रे प्रतिपादिता अनावृत्तिः, भक्तानाम् (पुष्टिमार्गीयाणाम्) ज्ञानिनाम् (मर्यादामार्गीयाणाम्) चोभयेषामुच्यते। तत्र अनावृत्ति: शब्दात्। अनावृत्ति: शब्दात् इत्थं पुनरुक्त्ते: समाप्तिबोधकत्वे अपि पूर्वेणाना- वृत्तिशब्देन पुष्टिमार्गीयभक्तविशेषाणां भगवन्निकटगतौ विशेषेण अनावृ- त्तिरित्यर्थोध्वनितः । परेण च अनावृत्तिशब्देन वेदरूपाच्छ्दात् उक्त- साधनात् मर्यादामागीयाणामनावृत्तिरित्यर्थोध्वनितः । एवमत्र वल्लभस्य शंकरेण सह मुक्तिभक्तद्वैविध्ये यत्किचित्साम्ये अपि अन्तिमाध्यायस्य अन्तिमपादे पुष्टिमार्गीयफलस्यैय बक्ञभमते मुख्यतया साधितत्वात् 'ब्रह्मविदाप्नोति परमितिश्ुत्युक्तं' ब्रह्मैव सन् ब्रह्माप्येतीति मुत्युक्तं च फलं सपरिकरं विचारितम्।

उपसंहार: अस्य अध्यायस्य प्रथमे पादे विशेषेण अविश्रान्तसाधनावलम्बनस्य नितरामावश्यकत्वं प्रतिपाद्य उपासनाकाले साघकस्य आत्मचिन्तनप्रकारो वणितः । उपासनासिद्धौ च जीवितपुरुषः कामवस्थां प्राप्नोतीत्यादिजि-

२१० महयासूत्रप्रमुख माध्यपच्यकम्मीक्षणम्

शञास्यमपि मीमांसितम्। द्वितीयपादे ब्रह्मविदः अर्चिरादिमार्गद्वारा ब्रह्म- लोकगमनस्य तत्र परब्रह्मप्राप्तेश् वर्णनं कृतम्। तृतीयपादे च ब्रह्मविद: उत्क्रान्तौ मार्गस्य तत्प्राप्तव्यस्य च स्पष्टतःनिर्देशो विहितः। ततश्चतुर्थपादे स्वरूपतावासतौ जीवस्य बन्धनमुक्तदशा अवधारिता। एवं ब्रह्मज्ञानावाप्ते: तत्फलस्य च मुख्यतः वर्णनेनास्यफलाध्यायनामसार्थंक्यम्। इत्थं घ प्रथमाध्यायतञ्चतुर्थाध्यायपर्यन्तं क्रमशः ब्रह्मजीवजगत्स्व- रूपम्, ब्रह्मणा सह जीवजगतोः सम्बन्धं परमपुरुषार्थावाप्तिसाधनभूतो- पासनां च निदिश्य स्वस्वसिद्धान्तानुसारं सवैः आचार्येः अन्ते एत- त्प्रतिपादितं यद्ेदान्तसूत्राभिमतपरमनिःश्रेयसमवाव्य जीवो न पुनः कदापि संसारावर्ते पततीति।

तृतीय: अध्यायः (भाष्यकारपंचकस्य संक्षिप्तः परिचय:) १ शंकर: शंकराचार्यस्य आविर्भाव स्थितिकालविषये यद्यपिमतभेद: तथापि बहुमतेन तस्याविर्भावः अष्टाशीत्यधिकसप्रशततमेशवीयवत्सरे तिरो- भावश्र विशत्यधिकाष्टशततमेशवीयवत्सरे मन्यते । एतद्विषये या सामभ्री समुपलभ्यते तया इदं निश्चीयते यत् तस्य जन्म केरलप्रदेशीय- पूर्णानदीतटवर्ति-कलादीनामकग्रामे वैशाखशुक्लपंचम्यामभवत्। सुभद्रा- शिवगुरू च तस्य मातापितरौ। सुभद्रा स्वपत्यनुरूपमेव विदुषी धर्म- परायणा च पत्नी शिवगुरुश्च महाविद्वान् धर्मनिष्ठः ब्राह्मणः आसीत किन्तु अतिक्रान्तप्रौढावस्थयोरपि तयोरने काचिदपि सन्ततिरभवत् इति ताभ्यां श्रद्धाभक्तिपूर्वकं सकामभावनया भगवान्,शंकरः समाराघितः। आशयुतोषश्च ब्राह्मणदम्पत्योरूपासनया संतुष्टः अभीष्टं वरमदादिति शुभ- मुहूर्ते सुभद्रा दिव्यकान्तिपुत्ररत्नं प्रासोष्ट। सच शंकरकृपया उत्पन्न आसीदिति शंकराभिधान: समभवत्। परम्पराप्रामाण्येनेत्थमवगम्यते यत् अष्टवार्षिकः शंकरः सर्ववेद- पारंगमो बभूव। अस्य गुरु: माण्डूक्योपनिषत्कारिकाकार: गौडपाद- शिष्य: गोविन्दाचार्यः आसीत्। तस्मादधिगतसकलशाखः म: पोडश वर्षावस्थायां ब्रह्मसूत्रभाष्यं' विरचितवान्। शंकर: असाधारणप्रतिभाशाली धार्मिकसुधारकः दार्शनिक: कषि- श्चासीत्। स मुख्यासु दशसु उपनिषत्सु ब्रह्मसूत्रेषु श्रीमद्भगवद्गीतायां च अद्वैतवाद्टीकां विधाय स्वमतं स्थापितवान्। तस्य अलौकिकप्रातिभवैदुष्येण अतिप्रसभः तद्गुरुः काशी गत्वा महासूत्रभाष्यं प्रणेतुमादिष्वान् इति काशीमुपगतस्य तस्य ख्यातिर वर्दधत। तत्सिद्िसुग्घाश्च जना: तस्य शिष्यत्वं स्वीकततु सुपचक्रमिरे। 1. एस . दाखगुप्ता-ए हिस्ट्री भाफू इण्डियन फिलासफी प्रयममाग: पृ०४२१

२१२ म्रहास् त्रप्रमुख भाष्यपचचकसमीक्षणम्

सनन्दनस्तस्य सर्वप्रथमः शिष्यः। स च पश्चात् पद्मपादाचार्यनाम्ना प्रसिद्ध: अभवत्। जनभुत्या इत्थमवगम्यते यत् एकदा भगवान् विश्व- नाथ: चाण्डालरूपेण तमात्मानमदर्शयत्। तं परिचित्य प्रणतः शंकरश्च तेन ब्रह्मसूत्रेषु भाष्यं रचयितुं धर्म च प्रचारयितुं समाज्ञपः। स च तद- नुसारं यदा ब्रह्मसूत्रभाष्यं परिसमापितवान् तदा एकस्मिन् दिने कश्िद् ब्राह्मण: गंगातटे तेन संगतः अभवरत् स च शंकराद् ब्रह्मसूत्रेष्वेकतमस्य सूत्रस्य अर्थ पृष्टवान्। तस्मिन् सूत्रे तेन ब्राह्मणेन सह शंकरस्य अष्टौ दिनानि शास्तार्थः प्राचलत्। पश्चात् शंकरः परिज्ञातवान् यत् ब्राह्मणो भूत्वा साक्षाद् व्यास एव शाम्तार्थ करोति। तदैव भक्त्या शंकरः तं प्रणम्य क्षमां प्राथितवान् इति तुष्टो व्यासस्वस्यायुः षोडशवर्षतः द्वान्रि शद्वर्षाणि कृतवान्। काश्यां तिष्ठन् शंकराचार्यः प्रायः सर्वान् प्रतिवादिनः पराजित्य ततः कुरुक्षेत्रमागत्य बदरिकाश्रममगमत्। तत्र कतिचित् दिनानि स्थित्वा कतिपयान् ग्रन्थान् व्यरचयत्। बदरिकाश्रमात् प्रयागं गतः शंकरः कुमारिलभट्टेन साक्षात्कृतः तस्यकथनेन च मागध्यां माहिष्मत्यां नगर्य्यो मंडनमिश्रेण सह शाब्ार्थ कर्त्तुमागतवान्। मंडनमिश्रश्र शंकरेण तत्र पराजितः तस्य शिष्यत्वं प्राप्तः पञ्चात् सुरेश्वराचार्यनाम्ना प्रसिद्धिमगमत्। मगधविजयानन्तरं शंकरो दक्षिणदिशमभिमुखो महाराष्ट्र शैवान् कापालिकाँश्च पराजितवान्। ततस्तुंगभद्रातटे मन्दिरमेकं निर्माप्य तत्र शारदादेवीं स्थापितवान्। एवं सर्वत्र दक्षिणे धर्मव्वजामुद्धूयाद्वैतवेदान्त- स्य महिमानं चोदघुष्य पुनरुत्तरभारतं निवर्तमानो मार्गे निषध (बरार) प्रान्ते कतिचिद्दिनानि स्थित्वा उज्जयिनीमागतो भैरवभीषणसाधना: समवसायितवान्। ततो गुर्जरप्रान्तमायातो द्वारकायां स्थापितैकमठः स्वशिष्यं हस्तामलकाचार्य तत्र आचार्यपदे नियुक्तवान्। तदनन्तरं गंगाप्रान्तीयपण्डितान् पराजित्य शारदाक्षेत्रं काश्मीरसुपगत्य तत्रत्येषु पण्डितेषु विजयमान: स्वमतमविष्विपत्। तत आचार्य: कामरूपमागतः तत्रत्यैः शैवैः सह शालार्थमकरोत्। तदनन्तरं बदरिकाश्रमं परावर्तितः तत्र ज्योतिर्मठं संस्थाप्य तोटकाचार्य मठाधीशं कृत्वा केदारक्षेत्रमागत- वान। तत्र च कतिचिद्दिनानि स्थितो भारतस्य अयमुञ्जवलप्रदीपो विशत्यविकाष्टश ततमेशवीयवत्सरे निजायुषो दात्रिशचमे वर्षे निर्वाणम- लभत।

वृतीय: सभ्याय:

२ श्री रामानुजाचार्य: रामानुजाचार्यस्य जन्म सप्रदशाधिकदशशततमेशवीयतत्सरे दक्षिण- भारतस्य 'भूतपुर्यान् (वतमानपेरेम्वुधुरनामकस्थाने) अभवत्। कान्ति- मतीकेशतरयाजिनौ च तस्य मातापित रौ। अयं संकर्षणस्य अवतार: स्वी- क्रियते। एतदीयशैशववर्णनविषये विशेषसामभी नोपलभ्यते। तथाप्ये- तावदू ज्ञायते यत् अस्य पिता इमम् अष्टमे वर्षे उपनीय षोडशवर्ष यावत् सर्वान् वेदान् अध्यापयामास। षोडशे वर्षे तस्य विवाह: समजायत। त्रयस्त्रिशद्धिकद्शततमेशवीयवत्सरे स वेदाम्तमधिगन्तु तदानीन्तनं -सुविरयातं श्रीयादवप्रकाशमाश्रितवान् किन्तु यदा कदा कस्मिँश्िद्विषये गुरुशिष्ययोमहान् मतभेद: समभवत् । त्रिचत्वारिशदधिकद्श- शततमेशवीयवत्सरे स यामुनाचार्यस्य शिष्यत्वं स्वीकतु.श्रीरंगं गतवान्। किन्तु तत्र प्राप्तेः पूर्वमेव श्रीयामुनाचार्यस्य मृत्युरभूदिति न तस्य तदि- च्छापूर्तिर जायत। अतः स कांचीं परावर्तितवान्। एकोनपंचाशदधिकदश- शततमेशवीयवत्सरे स यामुनाचार्यशिष्येण निजमातुलेन महापूर्णेन 'मधु- रान्तकम्'इति स्थाने दीक्षितः परित्यक्ततपारिवारिकजनसम्बन्घः सन्यस्य तस्मादेव वेदान्तरहस्यं चाधिगत्य बहुकालमितस्ततो भ्रमणानग्तरम् अष्टादशाधिकैकादशशततमेशवीयवत्सरे श्रीरंगं परावर्तत। तत्र स्थित: स कथंचिदेतदू ज्ञातवान् यत् बोधायनेन ब्रह्मसूत्रेषु वृत्तिलिंखिता सा च काश्मीरे वर्तते। तत्र स स्वशिष्यतां प्राप्तेन प्रतिभाशालिना कुरेशनान्रा निजस्वस्त्नीयेण सहागमत्। स च अ्रन्थ: काश्मीरे एकस्मिन पुस्तकालये तेन समुपलब्ध: किन्तु तदधिकारिभि: अध्ययनाय केवलमस्मै प्रदत्तः यश्च कुरेशेन कण्ठस्थीकृत: इतितत्साहाय्येनैव रामानुजः ब्रह्मसूत्रभाष्यं विरचय्य तथादाय पुनः काश्मीरं गतः तत्रत्यान् विदुषः प्रदर्शयमास। ते चातिसंतुष्टा भाष्यं प्रशस्य 'श्रीभाष्यम्' इति च तभ्राम फृत्वा रामा- नुजाय ह्यश्रीयस्यैकां मूर्तिमुपजदु:। वेदान्तसार:, वेदार्थसंग्रह:, वेदान्तदीपः, भगवद्गीताभाष्यं च सस्य अन्ये ग्रन्था । स दक्षिणभारते पर्य्याप्तं पर्य्यटन् स्वकीयं सिद्धा- न्तं च प्रधारयन् सप्तत्रिशद्धिककादशशततमेशवीयेवत्सरे तदनुसारं बतु-

१. सश्या: पुर्याः महात्म्यं हकन्दपुराणान्तर्गतभूतपुरी माहारम्ये इत्प-

यलुभूतपुरं नाम नगरं पापनाशनम्। तस्म दर्यनमात्रेण पए: पापेः प्रमुच्यते।

११४ म हासूत्रप्मुखमाध् पच्र कसमीक्षणम्

नवत्यधि के का दशशततमे बैकमान्दे माषघक्दशम्यां' शनौ विंशत्यषिकशता- वस्थायां विष्णुलोकमगात्। ३ श्रीनिम्बार्काचार्य: भेदाभेदसम्प्रदायस्य सर्वप्रथम: प्रवर्तकः निम्बार्काचार्यः यदाकदा स आद्याचार्य: भास्कराचार्य इति वा उच्यते। नियमानन्द इति तस्य प्राचीनं नाम। स शैशवादेव कृष्णस्य परमभक्तकः आसीत्। स च विष्णोः सुदर्शनचक्रस्य साक्षादवतारो मन्यते अस्य सम्प्रदाये एतव् प्रचलितं यत् अयं सूर्यस्य अवतारः पाखण्डान्घकारं विनाशयितुं भूमण्ड- लमवातरत्। जनभ्ुतिर्द्रठयति यद् जयन्ती देवी अरुणमुनिश्च तस्य माता पितरौ आस्ताम्। अन्येषां मते सरस्वती-जगन्नाथौ च तत्पितरौ। निम्बापुरं तस्य जन्मस्थानम्। तथ आन्ध्रप्रदेशे निम्बा 'नैदूर्यपट्टन' इति वा नाग्ना प्रसिद्धम्। स च तेलगु ब्राह्मणः । अक्षयतृतीया चैतस्य जन्मदिवसम्। कृष्णदासकृत चैतन्यचरितामृते" कृतायामणुभाष्यनामकनिजव्याख्यायां श्रीमद्वार्षभानवीदयितदासेन इत्थं प्रतिपादितं यत् निम्बादित्यस्य जन्म मुँगेरपट्टनप्रामे अभवत्। श्रीनिवासाचार्यादयश्च तस्य एकोनत्रिंशत् शिष्या आसन्। नाभादासकृतभक्तमालतः"इत्थं ज्ञायते यत् एकदा कश्चित् दण्डी जैन उदासीनो वा वृन्दावनसमीपस्थम् अस्य आश्रमं समागतवान्। पर स्परमुभयोमध्ये बक्म-विचारः प्राचलत् इति आसायं भोजनव्यवस्था न संजाता । तदनन्तरं च भोजनायाहूतः अतिथिः एतदर्थ तत्र भोजनाग्रहं प्रत्याख्यातवान् यत् दण्डिनो जैनस्य वा सन्ध्यायां रात्रौ च भोजनं निषिद्म्। एतत् भ्रुत्वा एक्त आचार्य: निजेष्टदेवं दध्यौ। स चाशु तत्र तत्साहायार्थमागत्य स्वकीयं सुदर्शनचक्रमस्ताचले स्थापयामास यब अनस्तंगत सूर्य इव अवलोक्यते स्म।स च साधवे एकस्मात् निम्बवृक्षस्य शिखरात् प्रदर्शितः । तं च टध्वा स नियमानन्देन सह भोघुमुणुयुजे भोजनानन्तरम् अन्घतमसं संजातम् येन अतिथि: घटनाया वस्तुगतिं

१. ड० के० डी० भारद्वान-दि फिकासफी साफ रामानुण पृ० ८ १. विदाम्तवाहणी पृ० २०१; विद्ान्त सेतुकम् पृ० १७२ . वेदान्तरलमंजूषा पृ० १ ४. कुृष्णदासकुत नैतन्य परितामृतम् पृ० ४; ४. मजमान

सुतीय: सभ्याय: १२४

परिजज्ञे। गमनवेलायां स नियमानन्दमित्थमुक्तवान् यत त्वं माम् निम्ब- शिख्षरात् स्वभत्त्या सूर्य प्रादशयः अतः त्वमतः परं निम्बार्कनाम्ना निम्बादित्यनाम्ना वा प्रसिद्धो भविष्यसि। ततः परं तस्यैतन्राम प्रसिद्धि गतम्। अतः परमस्य जीवन/वषये न किमप्युपलभ्यते। डा० भण्डारकरमहोदयस्य एतत्कथनं यत् निम्बार्कस्य मृत्यु: प्रायः द्विषष्ट्यधिकैकादशेशवीये वत्सरे अभूदिति तस्य समयः द्वादशशतान्या: आदि: एकादशशताब्द्या अन्तो वा अस्ति । भविष्यत्पुराणपरिशिष्टे' एतत्कथितं वतते यत् निम्बादित्यो विष्णुस्वामिनः पश्चात् मध्वाचार्य- स्य च पूर्वमभूत्। अयं च मण्वाचायः नवनवत्यधिकेकादशेशवीयवत्सरे अभूत्। एतेनापि तस्य स्थितिः एकादशशताब्ययां निश्चीयते। ४ मध्वाचार्यः द्वैतवादस्य तथा मध्वसम्प्रदायस्य तात्विकसिद्धान्तानां प्रचारक: श्रीमध्वाचार्य: आसीत्। अस्य जन्म दक्षिणतुलुवदेशस्य बेलिआामे नवन- वत्यधिकैकादशशततमेशवीयवत्सरे आश्चिनशुक्लदशम्यामभवत्। अस्य पितु: नाम मधिजी(मध्यगेह) भट्टस्तथा मातुर्नाम वेदवती आसीत्। शैशवकाले अस्य नाम वासुदेव आसीत्। प्रारम्भत एवयं वैराग्यसम्पभ्न: अभवत् इत्येकादशवाषिक एव सः अद्वैतमतसन्यासिन: श्री अच्युत- पक्षाचार्यंतः दीक्षां गृहीतवान। अत्र अस्य नाम् पूर्णप्रज्ञ इति प्रसिद्ध- मभवत्। कतिपयवर्षानन्तरमयं वेदान्तपारंगम: संजात इति गुरुणा आनन्दृतीर्थ इति नाम कृत्वा मठाधीशत्वे नियोजितः । अयमत्यन्तकोमलहृदय आसीदिति यज्ञे शालिचूर्णस्य अजेन बलिप्रथां प्रचार्य पशुहिसां निवारितवात्। आनन्दतीर्थः अत्यन्तकर्मनिष्ठ आचार्य आसीत्। अनेन गीताभाष्य- ब्रह्मसूत्रभाष्यादीनां प्रायः सप्तत्रिशद्मन्थानां रचनां कृतवान। सर्वमूल- नामकस्तेषां सर्वेषां संग्रहः कुम्भकोणमित्यत एक:, अन्यश्च बेलगाँवतो हिन्दीभाषायां प्रकाशितः । अस्य शिष्येषु त्रिविक्रमनामा प्रसिद्धो विद्वानरवत्। अस्य पुत्रेण नारायणेन मध्वाचार्यस्य जीवनचरितविषये मष्वविजय-मणिमंजरी नामकग्रन्थद्वयं लिखितम्।

1. विष्णु सवामी प्रथमतो निम्मादित्यो द्वितीयक् :. । मध्माचार्यस्तृतीयस्त तुर्यो रामानुषः रमृतः।। [मबिष्यत् पुराणपविशिष्टम् भ्र० २१}.

२१६ महासू त्रप्रमुख माष्यपच्चकसमीक्षणम्

मध्वाचार्यस्य देहावसानं' त्र्यधिकत्रयोदशशततमेशवीयवत्सरे अभव- दिति मन्यते। तन्मतसिद्धान्तस्य संचेप: निम्नांकितश्लोके प्रदत्त :- श्रीमन्मध्वमते हरिः परतरः सत्यं जगत् तत्त्वतो भेदो जीवगणा हरेरनुचरा नीचोब्भावं गताः। मुक्तिनेजसुखानुभूतिरमला भक्तिश्च तत्साघनम् सक्षादित्रितयं प्रमाणमखिलाम्नायैकवेद्यो हरिः। ५ वल्लभाचार्य: चतुर्षु वैष्णवसम्प्रदायेषु रुद्रसम्प्रदाय: अन्यतमः । अयमेव च शुद्धा- द्वैतवादो सम्प्रदाय: कथ्यते। अस्यार्वाचीनः प्रवर्तकः प्रचारकश्च वक्लभा- चार्य: । अस्मिन् सम्प्रदाये बालगोपालविग्रहस्य पूजा संजायते। श्रीरुद्र- देवेन बालखिल्यर्षिभ्यः प्रदत्त उपदेश: शिष्यपरम्परया विष्णुस्वामिनं प्राप्त: शुद्धाद्वैतनाम्ना प्रचारितः । श्रीवल्लभाचार्यो हि अस्य सिद्धान्तस्य न आदिम: प्रवर्तकः अपितु केनापि आचार्येण दीक्षितः अयमिमं सिद्धान्तं प्रसारितवान्। तेनैव च एतन्मतानुसारं अ्रन्थान् लिखितवान्। एतन्मतं माध्तमतेन बाहुल्येन साम्यमुपैति। श्रीवल्लभाचार्यस्य जन्म पंचत्रिशदधिकपंचदशशततमे वैक्रमे अब्दे वैशासकृष्णकादश्यां रायपुर मण्डलान्तर्गनचम्पारण्यस्थाने समभवत्। श्रीयल्लभागार-लक्ष्मणभट्टौ अस्थ मातापितरौ। अयम् आपस्तम्बसूत्रो, भारद्वाजगोत्रीयः उत्तरादितैलंगो ब्राह्मणः । अस्य पूर्वजा दक्षिणभारतस्य कां करवाउनामकभ्रामे न्यवसन्। सोमयज्ञक्रिया हि लक्ष्मणभट्टस्य वंशपरम्परीण।। एवमनुश्रूयते यद् यस्य वंशे सोमयज्ञशतं पूर्यते तस्य वंशे भगवतः भागवतस्य वा आविर्भावः संजायते। एतन्नियमानुसारं श्रीलनमणभट्टकाले सोमयज्ञशतं पूर्निमगच्छत् इति वल्लभाचायरूपेण अस्मिन वंशे भगवनः अवतार: समजायत। सोमयज्ञपूर्तिमुपलच्य लक्षसंख्यकब्राह्मणान् काश्यां भोजयितुं प्रस्थितस्य सपत्नीकस्य लक्ष्मणभट्टस्य अयं द्वितीयः पुत्र: मार्गे 'चम्पा- रण्य' नामकस्थाने समुदपद्यत। यथासमयं व्विजातिसंस्कार: संस्कृतः अयमेकादशवार्षिक एव काश्यां श्रीमाधवेन्द्रपुरीत: सम्पूर्णवेदशास्त्रादीन् अधिगतवान्। काशीतः

१. डा० पो० एन० के० शर्मणा कतिपयप्रमाणैः भहुप समय: १२३८- १२१७ ई० इति निर्षारितः। दशव्यम्-द्वैतस्कूळ भाफ वेदान्त. पृ० ७०१-३

तृतीय: अभ्याय: ७१७

स पृन्दावनं गतः । कंचित्कालं तत्र निवासं च कृत्वा तीर्थान् पर्यटितुं निरगच्छत्। विजयनगरस्य राज्ः कृष्णदेवस्य सभायां स्थितश्च महतो विदु: शासत्रार्थे पराजित्य वैष्णवाचार्यस्य उपाधिम् उपात्तवान्। राज्षा च महामान्यानां विदुषां समक्षमेव स्वर्णसिंहासनमारोद्य वल्लभाचार्य: सांगोपाङ्ं पूजितः बद्ु हिरण्यादिकं च उपहृतः । किन्तु तस्मिन् काले वल्लभस्तस्मादु द्रव्यादेः किंचिदेव गृहीत्वा अवशिष्टं सरव ब्राह्मणेभ्यो विद्वद्भ्यक्च वितीर्णवान्। राज्ः कृष्णदेवस्य राज्यकाल: नवाधिकपंच- दशशततमेशवीयवत्सरं यावन्मण्यते इति वल्लभ: बोडशशताब्दीप्रारम्भे वर्तमान आसीदिति निर्विवादम्। श्रीवल्लभो विजयनगरादू उज्जयिनीमागतवान्। तत्र च शिपानद्या: तटे वतमानस्य एकस्य अश्वत्थवृक्षस्य अधोभागे अतिष्ठत्। स चाघा- वधि तम्राम्ना प्रस्िद्धो वर्तते। मथुराया एकस्मिन् घट्टे अपि एकं तभि- वासस्थानम्। कतिपयवर्षानन्तरं भगवान् श्रीकृष्णः तस्य अचलभक्त्या प्रसन्नः तस्मै दर्शनं प्रदत्तवान्। एतत्प्रसिद्धं यत् कृष्णप्रेरणया एव स ब्रह्मसूत्रा- णाम् अणुभाष्यं विरचितवान्। तत्रत्यं शांकरं मतं खण्डयित्वा स्वमतं चातिष्विपत्। निजैहिकजीवनकार्याणि समाप्य स काश्याम् एकस्मिन् दिने गंगा- स्नानार्थ गतः । तत्र उत्थिते एव स्नाति तस्मिन् अग्निज्वालका समु- त्थितेति पश्यत्सु एव जनेषु श्रीवल्लभः सदेहः आकाशमुत्थितः तत्रैव विलीन: समजायत। काश्यां 'हनुमान्घट्टे' तस्य एकं मन्दिरमद्यावधि वर्तते। इत्थं सप्ताशीत्यधिकपंचदशशततमे वैक्रमाव्डे द्विपं चाशववर्षायुष्कः स ऐहिकलीलां समापत्। अणुभाष्यम्, श्रीमद्भागवतस्य सुबोधिनीटीका, सिद्धान्तरहस्यम इत्यादय: अनेके तस्य ग्रन्थाः । भाष्यपंचकबहिरंगपरिचयः परिभाषा-मलकीकरमहोद्येन निजन्यायकोषे इत्थं भाष्यस्य परिभाषा दत्ता वर्तते- सूत्रार्थो व्ण्यते येन शब्दैः सूत्रानुसारिभिः। स्वपदानि च वर्ण्यन्ते भाष्यं भाष्यविदो 'विदुः॥

१. झळकीकरन्यायक्रोष: पृ० १२७

१२८ म्रह्मसूत्र प्रमुख माध्यपच्चकसमीक्षणम्

इत्थं च सूत्र सन्निहिताखिलतात्पर्यावबोधकव्यारूयानं भाष्यमिति सिद्धम्। एतद्धि स्वसत्निहितनिजविभिन्नवैशिष्टथम् एकं विशेषषिघं व्याखयानम्। सूत्राणामतिगूढार्थतया तेषां तात्पर्यबोघनाय परायत्ता अपि आचार्या: स्वकीयस्व्रतन्त्रविचारप्रकाशकपद्वाक्यादिसन्निवेशेन सूत्राक्षराणं च यथाभिमतार्थकरणेन निर्जासद्धान्तं संस्थापयितुं स्वायत्ता आसन्निति तदर्थावबोधनसहायकरूपेण, स्वभावतः यत्र तत्र यत्किंचित्परिवर्तनेन, मौलिकसूत्राणि सपरिष्कारमुपाबृंहयन्। स्वल्पाक्षर रेव वाक्यार्थावबोधनं हि सूत्राणां लक्ष्यमिति यथाशक्या- ल्पाक्षर संदब्धानि इमानि सूत्राणि अतिसंक्षिप्ता ्यप यत्र कुत्र वाक्यार्ध- गर्भितार्थानि इति न स्पष्ट भावं सविस्तरं प्रकटीकुर्वन्ति। अतः तेषां तात्पर्यम् अल्पबुद्धिभि: अनुमातुम् अशक्यम् तजूजिज्ञासुषु कृपापरायणा: परम्परागताथ्ययनाध्यापनप्रणाल्या सम्यगवबुद्धतदर्थाः आचार्या: येन व्याख्यानेन इमां भ्यूनतामपाकार्षुस्तत्साहित्यं भाष्यमुच्यते। प्रारम्भ: (रचनाकाल:) भाष्याणां रचना वेदांगकाले जाता। निरुकतं च तत्र सर्वप्रथमं भाष्यमिश्रितवेदांगम्। तदेव भाष्यप्रणाल्या विरचितमन्थानामादिममिति वक्तुं शक्यते। कालक्रमानुसारेण अन्यसूत्रग्रन्थानामप्यर्थावबोधनाय भाष्यविरचनप्रणाली प्रर्चलिता। पाणिनिसूत्रेषु पतंजलिनिमितं भाष्यं सर्वप्रथममतिमहत्त्वपूर्ण च भाध्यम्। अस्य निर्माणपत्ततिः मुख्यस्वरूपाभिव्यंजिकेर्त्यातविस्तृतत्वेन महत्त्वपूर्णत्वेन चैतद् 'महाभाष्यम' उच्यते। तस्य च समयः ईशवीय-

भारतीयास्तिकदर्शनेषु सर्वप्रथमं जैमिनिसूत्रेषु शबरस्वामिनो मीमांसाभाष्यम्। राजो विक्रमादित्यस्य वितृत्ब प्रतिपादयतः एकस्य श्लोकस्य प्रामाण्येन गंगानाथमामहोदय: शबरस्वामिनमीशुतः सप्त- पंचाशद्वर्षपूर्षकालिकं मन्यते । क्रमनद्धाधिकरणसूत्रे चैतस्मिन् भाष्ये- विषयो विशयश्चैव पूर्वपक्षस्तथोत्तरः। निर्णयश्चेति पंचांगं शाब्जेऽघिकरणं विदु:।। 1. P. Masson oursel : Comparative philosophy P. 74. १. सर्पदर्शनसंग्र्: पृ० २६१

तृतीय: सभ्याय: २२९

अधिकरणस्य इमे सर्वें नियमा यथावत्परिपालिताः । ईशवीयचतुर्थशतान्दीनिमिंतम् अपरमपि भाष्यत्रयम्, तथाहि- गौतमसूत्रेषु ईशवीयचतुर्थशत कप्रारम्भकालिकेन वात्स्यायनेन विस्तृतं भाष्यं लिखितम्। ततः परं कणादसूत्रेषु प्रशस्तपादभाष्यम्। प्रशस्त- पादो हि वात्स्यायनात् परकालिकः ईशवीयचतुर्थशतान्दीक इति- दासगुपः'।

योगसूत्रेषु कृतं व्यासभाष्यमपि चतुर्थशतान्दीकालिकम उत्तमं- भाष्यम् । ईश्वरकृष्णनिर्मितसांख्यकारिकासु कृतं गौडपादभाष्यम्। अयं च गौडपाद: ईशवोयाष्टमशता्दीकः इति राधाकृष्णनमहोदय:। (शङ्रस्य शारीरकभाष्यम्) अतः परमायान्ति ब्रह्मसूत्रभाष्याणि। ब्रह्मसूत्रेषु उपलभ्यमानं सर्व- प्रथमं शंकराचार्यस्य शारीरकमाष्यम् ब्रह्मसूत्रेषु शंकराचार्यस्य एत- द्वाष्यं दार्शनिकान्तर्दष्टिसंबलितं नितरां मौलिकम् । सूकमातिसूदम- गम्भीरविचारपरिपूर्णमेतद्धाष्यं प्राच्यपाश्चात्यदार्शनिकविद्वद्धिर कमत्येना- द्वितीयं स्वीक्रियते। एतन्मते अद्वैत भुतयः पारमार्थिकसत्यं द्वैतभ्ुतयश्र व्यावहारिकसत्य- मभिव्यंजन्ति इत्येतस्य दार्शनिकंमतं पारमार्थिकरूपेण धर्ममतं च व्याव- हारिकरूपेण सत्यं वतते।

(रामानुजस्य श्रीभाष्यम्) शंकराचार्यस्य शारीरकभाष्यानन्तरं रामानुजस्य श्रीभाष्यमा- याति। एतद्भाष्यं मुख्यतः बोधायनवृत्तेः (इदानीमनुपलब्धायाः) अनुसारीति 'अथातो ब्रह्मजिज्ञासा' (ब्र० सू० १।१।१) इत्यस्य भाष्ये रामानुजः । अस्य भाष्यस्य वास्तविकं मूल्यमनदक्यम्। अस्य पाठकस्य हुदये आदित: अन्तपर्य्यन्तं पदे पदे विशेषतो विवादारूपद- स्थानेषु उपलभ्यमानं शंकरसिद्धान्तालोचनं व्याख्यातुर्मनीषाच मत्कृति- ममिद्योतयति।

१. एस दासगुप्त :- ए हिस्ट्रो ऑॉफ इण्डियन फिकासफी. प्र० माग: पृ० ३०६ १. एस राषाकृष्णन महोदय :- इण्डियन फिकसफी. द्वि. माग: पृ० २४४

२३०

(निम्बार्कस्य वेदान्तपारिजातसौरभम्) ततः परं निम्बार्कभाष्यं ब्रह्मसूत्रेषु अतिसंक्षिप्तं वेदान्तपारि- जातनाम्ना प्रसिद्धम् । बहुपु स्थलेषु एतद् भाष्यपद्धत्या इत्थमव गम्यते यदेतद्भाष्यं रामानुजभाष्यानुसारि वतते। अस्य भाष्यस्य उपररि श्रीनिम्बार्काचार्यशिष्येण श्रीनिवासाचार्येण वेदान्तकौस्तु- मनाम्नी टीका कृता। श्रीनिवासाचार्यः आत्मानं साक्षान्निम्बार्क- शिष्यं प्रतिपादयति। 'अथातो ब्रह्मजिज्ञासा' (ब्र. सू० १।१।१) इत्यस्य व्याख्यां प्रारिप्सुः स इत्थमपि निर्दिशति यत् 'तदाज्षया (गुरुवर्यश्री- निम्बार्कोकया) तदुक्तवर्त्मना तदनुमहकामेन तच्छ्रिष्येण मया मृदु्मित- पदो वेदान्तकौस्तुभ :...... विरच्यते' (वे० कौ० १।१।१) निम्बार्कवदेव सः अपि पारिजातसौरभस्य पंकती: अतिसरलया मितभाषया च व्या- ख्यातवान्। (मध्वभाष्यम् ) ततः परकालिकम् आनन्दतीर्थ-पूर्णप्रज्ञ-मध्य-मन्दिरापरनामक- मध्वाचार्यनिमितं मध्वभाष्यम । द्वैतसिद्धान्तस्थापकमेतद्भाष्यं विशे- षतः स्मृत्याधारेण भगवन्तं विष्णुमेव परात्परं, शंकरस्य ब्रह्मस्थानीयं तत्त्वं मनुते। (अणुभाष्यम्) वल्लभस्य मुख्यभाष्यकारपंचके ब्रह्मसूत्राणामन्तिमो भाष्य कारो वल्लभाचार्यः । स च अणुभाष्यं विरचितवान्। एतदीय- विभिन्नपद्धत्या, इत्थं श्रूयते, यदस्य प्रारम्भात् तृतीयाध्यायद्वितीय पादपर्यन्तो भाग: वल्लभकृत: तदमिमः षटूपादीयांशश् तद्द्वितीयपुत्र- विट्ठलकृतः । इत्थं च 'स्थानविशेषात् प्रकाशादिवत्' (ब्र० सू० ३।२।३४) एतत्सूत्रपर्यन्तमेतद्भाष्यम् स्वयं वल्लभेन लिखितं, ततः परं तत्पुत्रेण विटूठ लेशेनेति प्रसिद्धिः। अस्य भाष्यस्य असाधारणी वैदुषी, व्याख्यान- क्रमपद्धतिः, अपूर्वमामिकदार्शनिकान्तर्दृष्टिश्चाणुभाष्यम् उत्कृष्टस्थाने स्थापयति। प्रमाण मीमांसापूर्वकविषयविवेचनपद्धतिः इमानि सर्वाणि भाष्याणि शास्त्रार्थप्रणाल्या (वादपद्वत्या) लिखि- तानि वतन्ते। वादव् खल्षु गौतमसूत्रवृत्तौ वात्स्यायनानुसारेण 'नाना-

तृतोयः अध्याय:

प्रवकतृक: प्रत्यधिकरणसाधनः अन्यतराधिकरणनिर्णयावसान: वाक्य समूंहः'। सर्वदर्शनसंग्रहानुसारेण च तत्त्वनिर्णयफल: कथाविशेषो वादः। इत्थं च सर्वथा सत्यनिर्णयो वाद: इति प्रसिद्धया 'वादे वादे जायते उतत्वबोध:' इत्यादौ तथैव तस्य प्रयोगो दश्यते।

भाष्यकारै गृंहीता एषा वादपख्वतिः बादरायणस्य सूत्राणां रचना- कालत एव प्राचलत्। ब्रह्मसूत्रेषु एव 'प्रतिज्ञा"हानिः, "अनवस्था, इतरे- तरा श्रयत्वम्' इत्याद्येतादशानेकपारिभाषिकशब्दानां प्रयोगो लभ्यते। एतेषां शब्दानां सम्बन्ध: विशेषेण वादपद्धत्या (शाखार्थप्रणाल्या) एव वतते। एतस्मिन् प्रसंगे 'स्वपक्षदो" बाच्च'एतत्सूत्रद्वयं विशेषेण द्रष्टव्यम्। एतदानुपूविसूत्रद्वये एवंभूता युक्तय: उत्थापिता: यासां पर्यवसानं निरनु- योग्यानुयोगनामकनिग्रहस्थाने संजातं वतते। अस्यां पढ्धतौ प्रमाणानां महत्त्वपूर्ण स्थानम्। स्वपक्षपुष्टचर्थ हि तेषामनुपदम् आवश्यकत्वम्। प्रमाणरहितं च न किमपि मान्यतापदवी- मारोहति। अत एव चित्सुखाचार्येणापि 'मानाधीना मेयसिद्धि:' इति प्रतिपादितम । प्रमाणमेव हि न्यायशास्त्रस्य आधारः अत एव च तत् 'प्रमाणशास्त्रम्' उच्यते । प्रमाण'लाहाय्येन यस्य कस्यचिदपि सूदमसमी- क्षणं तल्लक्यप । प्रमाणमेव1 च ज्ञानप्राप्तेरेकमात्रं साधकतमं कारणम् इति प्रामाणिकनिष्कर्षः तत्रेव निविभति। अत एव प्रमाणानां स्वरूपे तत्केत्रे च ज्ञाते सति तल्लक्षणसमन्वयेन सरलतया वास्तविकं ज्ञानमुप- जायते इति न्याय( तर्क)प्रस्थाने वेदान्तदर्शने तद्विवेचनस्यात्यन्ता- वश्यकत्वम्।

१. वात्स्यायनमाध्यम् पृ० ६ २. सर्वदर्शनसंभ्रद्द: पृ० २३९ ३. सुभाषितम ४. प्रतिश्ञाह्ानिरम्यतिरेकाचछबदेभ्य: (त. सू० २।३।६ ) ५. अनवस्थितेर संभवाच्च नेतर: (म्र० सू० ४११।१५) ६. इतरेतरप्रत्ययत्वादिति चेन्नोतपत्तिमात्रनिमि तत्वात् (मर. सू० २।२।१९) ७. व्र. सू० २१।१० तथ। तत्रैव २।१।२९ ८. चरसुखी १११८ ९. प्रमाणैरथंपरीक्षणं न्याय: (वात्स्यायन भाध्यम् पृ० ३) १०. 'प्रमाया: करणं प्रमाणम्' तर्कभाषा पृ० १३ तथा तर्कसंभह् दीपिका पृ० २४

२३२

तेषां प्रमाणानां मीमांसा भिन्नभिन्नदर्शनेषु मिन्नमिन्नरूपेण कृत। वतते। तेषां संख्या अपि प्रातिस्विकरूपेण मिभ्रा तथापि प्रकृतभाष्य- पंचकपरिचये प्रकृताचार्यपंचकमीमांसितप्रमाणानामेव संक्षिप्तनिर्देश: प्रासंगिक: । प्रमाणबलेनैवास्माकं यथार्थज्ञानं जायते। यथार्थज्ञानमेव च प्रमा । कालान्तरीणानुभवेन प्रमाणान्तरेण वा यन्न मिथ्या तदेव यथार्थम् इति। तध्यानां यथार्थताया विरोधाभावस्य चैव प्रामाण्यम। अत एव प्रमाया: लक्षणं कुर्वता वेदान्तपरिभाषाकारेण धर्मराजाध्वरीन्द्रेण 'अर्नाधगताबा- चितार्थविषयज्ञानत्वं 'प्रमात्वम्' इत्युक्तम्। प्रमाणस्वरूपनिरूपणे अद्वैतवेदान्तेन साधारणतया मीमांसापद्धति- रेव अनुसृतेति मीमांसकैरिव तैरपि ज्ञानस्य स्वतः प्रामाण्यमेव स्वी- क्रियते । यद्यपि शंकरपरकालिकभाष्यकारैः कुमारिलभट्टाभिमतप्रत्यक्षा- नुमानोपमानशब्दार्थापत्त्यनुपलब्धीति प्रमाणषट्कस्योल्लेख: कृतः तथापि जैमिनिना प्रत्यक्षानुमानशब्देतिप्रमाणत्रयमेव स्वीकृतम्। तदेव च शंकरे- णाप्यनुसृतम्। अद्वैतवेदान्तानुसारेण ब्रह्मण: सम्बन्धे प्रमाणानां विशिष्टं स्थानम् आत्मज्ञाने च प्रमाणानां गौणरूपेण सहायकत्वं स्वीकृतम्। शंकरानुसा- रेण तेषां केवलमेतत्कार्यं यत् तानिं आत्मचैतन्यावरणमपसारयन्ति। आवरणरूपविघ्नापसरणानन्तरमेव च स्वतः प्रकाशितं चैतन्यं स्वय- मेवाभिव्यकं संजायते- न प्रकाश्यं प्रमाणेन प्रकाशो ब्रह्मण: स्वयम्। तज्जन्यावृत्तिभंगत्वात् प्रकाशो ब्रह्मण: स्वयम्॥ यथा च स्वतः प्रकाशचेतनाभिव्यक्तौ प्रमाणानां न किमपि साहा- स्यं तथैव आत्मनः सत्तां प्रमाणयितुमपि न तान्यावश्यकानि। ज्ञानस्य सम्पूर्णे साधनं स्वानुभवे निविर्भात इति एवंभूत: अनुभव एव स्वतः प्रमाणम्। "आत्मा तु, प्रमाणादिव्यवहाराश्रयत्वात् प्रागेव प्रमाणादिव्यवहा- रात् सिध्यति, न च ईदशस्य निराकरणं सम्भवति। आगन्तुकं हि वस्तु निराक्रियते न स्वरूपम्। य एव हि निराकर्त्ता तदेव तस्य स्वरू- पम्"३। अर्थात् आत्मन: अस्तित्वं न अस्वीकत्तु शक्यते. य एव हि अस्वी- कर्त्ता तदेव तस्य स्वरूपमति स स्वयंसिद्धः 'स्वयंसिद्स्य च साक्षिणोS- 1. वे० प० पृ० १ ३. शो० भा० (प्र. सू० २३।७)

तृतीय: अभ्यायः २१३

प्रत्याख्येयत्वात्। यथार्थज्ञानेन नात्मनः सिद्धि: क्तु शक्यते तस्य स्वयंसिद्धत्वात् इति भाव:। एवमेव एतदृपि तर्कसंगतं यत् अज्ञानस्य अस्तित्वं प्रमाणयितुमपि प्रमाणं व्यर्थम्। अज्ञानस्य स्वरूपं केनापि प्रमाणेन स्थापयितुं न शक्यते। अज्ञानं हि अन्घकारसमानम् ; प्रमाणं च प्रकाशस्वरूपमिति प्रकाशसाहाय्येन अन्घकारस्य प्रत्यक्षत्वं न सम्भ- वति। रामानुजः यथार्थज्ञानप्रापकं (प्रमाकरणं) प्रमाणम् इति मन्यते। तन्मते प्रत्यक्षानुमानशब्दा इति त्रयमेव प्रमाणम् एतब तेन जिज्ञासाधि- करणे स्पष्टीकृतम। एतन्मते ज्ञानस्य स्वतः प्रामाण्यम। स एतदपि मनुते यत् अनुभवस्वरूपं स्वसत्तयैव, यावत्स्थिति, स्वतः प्रकाशशीलम्। *यतो हि तदाधारः आत्मा प्रकाशशीलः । शब्दान्तरैस्तदित्थं प्रतिपादयितुं शक्यते यत् अनुभवो निजविषयप्रमाणीकरणस्य साधनम्, तथाहि- 'अनुभूतित्वं नाम वर्तमानतादशायां स्वसत्तयैव स्वाश्रयं प्रति प्रका- शमानत्वम्। स्वसत्तथैव स्वविषयसाधनत्वं3 वा'। रामानुज: एतत्स्वीकरोति यत् सर्वेषां प्रमाणानां सम्बन्ध: सविशेष- (सगुण) पदार्थैः सह वर्तते। तत्सिद्धान्तानुसारेण विवेक एव चेतन- स्य महत्त्वपूर्णावश्यकविशेषता वर्तते। यावम वयं कस्यापि पदार्थस्य आवश्यकविशेषतां न जानीमहे तावत्तद्विषयकं ज्ञानं भवितुं न शक्नोति। यतो हि येन केनचित् विशेषणेन विशिष्टस्यैव पदार्थस्य ज्ञानं सम्भवति। अतः ये इत्थं स्वीकुर्वन्ति यत् एवंभूतमपि:किमपि तत्त्वं वतते यत् निर्गुणम् (निर्विशेषम) अस्ति ते एतत्प्रमाणयितुं किमपि प्रमाणमुप- स्थापयितुं न शक्नुवन्ति- 'निविशेषवस्तुवादिभिनिर्षि शेषे वस्तुनीदं प्रमाणमिति न दृश्यते वछुप, सविशेषस्तु विषयत्वात् सर्बप्रमाणानाम्'।" किंच, 'सर्वप्रमाणस्य सविशेषविषयतया निर्षिशेषवस्तुनि न किमपि प्रमाणमस्ति'।" प्रमाणानां विषये अन्यभाष्यकाराणां विचारा: एतद्पेक्षया सरलाः, दार्शनिकोपयोगदष्ट्या च न तावन्महत्त्वपूर्णास्तथापि एतस्यां दिशि तेषां पृथक-पृथक् स्वकीयं बैशिष्ट्रयम्।

१. तत्रैष ( प्र. सृ. २।१।१८) ३. श० भा० (न० सृ० १।१।१) ०. रा० मा० महासिद्धान्ते पृ० ७३

५. सर्वदर्शन संभइ पृ० १०७ ४. रा० मा० (म्र० सृ० १।१।१ )

म्हासूत्रप्रमुख माध्यपश्चकस्मीक्षणम्

निम्बार्कानुयायिभि: प्रत्यक्षानुमानभ्नुतीनां प्रामाण्यं स्वीकृतम्। एतेषु ब्रह्मज्ञानं केवलं श्रुतिप्रामाण्येनैव भवितुं शक्नोति। एतत् कदापि न विचारणीयं यद् ब्रह्म श्रुतिवाक्यसाधनद्वारा ज्ञानस्य विषयो न भवितुं शक्नोति-'वेदैकप्रमाणमेव ब्रह्मेति सिद्धान्तः'। तथा; 'ननु प्रत्यक्षा- दिप्रमाणाविषयत्ववत् शब्दप्रमाणाविषयत्वस्यापि श्रुतिसिद्धत्वात् न शास्त्रकप्रमेयं ब्रह्मेति प्राप्ते ब्रमः । जिज्ञास्यं ब्रह्म शास्त्रप्रमाणकमेव नान्य प्रमाणकमू'र। साधारणेन्द्रियाणि ब्रह्म साक्षात्कारयितुं सर्वथा असमर्थानीति न तैः ब्रह्म साक्षात् कत्तु शक्यते-'न च प्रत्यक्षप्रमाणगम्यं ब्रह्म; तद्- ग्रहणे हि साधारणानामिन्द्रियाणामसामर्थ्यात्'। एतावत् सूक्षमं हि ब्रह्म यत् तज्ज्ञानसाधनरूपे अनुमानादयः विचा- रयितुमप्यशक्या :- किंच, सर्वज्ञैमत्रः ऋषिभिश्व साकल्येन सर्वथा अग- म्यं दुर्बोधमचिन्त्यानन्तगुणशक्यादिमज्जगत्कारणं ब्रह्म अनुमानादि- वेद्यमिति कोऽनुन्मत्तो ब्रयात्।" निम्बार्कमते ज्ञानं जीवस्य विशेषधर्मः। तदुत्पत्ती च न वृत्तेराव- श्यकता। जीवो ज्ञानस्वरूपमध्यस्ति तथापि जीवज्ञानयोर्धमिधर्मभावस्वी- कार एव श्रेयान्, 'जीवतज्ज्ञानयोर्ज्ञानत्वाविशेषे अपि धर्मधर्मिभाव युक्त एव'।" जीवात्मा शुद्धप्रकाशस्वरूपस्तथापि स वास्तविको ज्ञाता मन्यते- 'अहमर्थभूत एव आत्मा ज्ञाता भर्वात'। निम्बार्कानुयायिनः प्रमाणानां प्रामाण्यं शंकरानुसारमेव मन्यन्ते। मध्वाचार्येण यथार्थज्ञानस्य प्रत्यक्षानुमानशब्दा: इति प्रमाणत्रयमेव स्वीकृतम् । एतदतिरिच्य तेन यथार्थज्ञानमपि स्वयम् एतद्दृष्ट्या प्रमाणं स्वीक्रियते यत् तत् यस्य कस्यचिदपि तथ्यस्य साक्षाद्ज्ञानं कार यति न तु परम्परया। अतो न तजूज्ञानस्य साघनम्। रामानुजश्चोभयं स्वीकरोति-(४) यथार्थ ज्ञानं ज्ञानरूपेणापि प्रमाणम् (२) ज्ञानसाधन- रूपेणापि प्रमाणम् इति। इत्थं तम्मते कस्यचिदपि विषयस्य ज्ञानार्थ

१. वे० कौ० (न० सू० १।१३) १. नि० भा० (ब० सू० १।१।४) ३. वे० कौ० (मर० सू० १।१।३) ४. तत्रैष (प्र० सू· १।१।३) ५. नि० मा० (म. सू० २ ३।२७) ६. तत्रैष (प० सू० २।३।१८)

तृतीय: अभ्यायः २१५

केवलप्रमाणम् अनुप्रमाणं चैतत्साघनद्वयम्। तत्र अनुप्रमाणस्यैव प्रत्य- क्षादयत्त्रयो भेदाः । दार्शनिकविषयेषु मध्वाचार्यमते अनुमानस्य किमपि महत्त्वपूर्ण स्थानम्। तस्य एतत्कथनं यत अनुमानेन यः कश्िदपि स्वाभिमतं यं कमपि निष्कष प्राप्तुं शक्नोति। अतः अनिश्चितिहेतोः सत्यस्य निश्चित्यै नानुमानं स्वतन्त्रं साधनं भवितुमर्हति-'न चानुमानस्य स्वातन्त्रयेण प्रामाण्यम्', 'यथाकामं हि अनुमातुं शक्यते, अतो न तत्वे पृथगनुमा नमपेच्यते, उक्त्क स्कान्दे- "यथाकामानुमा यस्मात् तस्मात सानपगा झुतेः"। श्रुतिसाहाययेनैव तत्प्रामाण्यं समुचितमिति वक्तुं शक्यते इत्थं च श्रुतिवाक्यसाहाय्यं विना अनुमानं न किमपि वस्तु निर्णेतुं शक्नोति। स्वकीयम् एतन्मतं प्रमाणयितुं तेन पुराणादीनामनेके श्लोकाः' उद्धृत"ः। तथाहि- श्रुतिसाहाय्यरहितम् अनुमानं न कुत्रचित्। निश्चयात्साधयेदर्थ प्रमाणान्तरमेव च।। श्रुति-स्मृतिसहायं यत् प्रमाणान्तरमुत्तमम्। प्रमाणपद्वीं गच्छेननात्र कार्या विचारण।2 वाराहपुराणस्य उद्धरणमेतत्प्रमाणयति यत् श्रुतिवाक्यसाहाय्य- मन्तरेण प्रत्येकविधानुमानं कर्तु शक्यते किन्तु श्रुति साहाय्यं बिना तत्र न किमप्यनुमान सत्यताया निर्णायकं भवितुं शक्नाति। तथाहि, सर्वत्र शक्यते कर्त्तुमागमं तु विनाडनुमा। तस्मान्न सा शक्तिमती विनागममुदीक्षितुम्।।" स्कन्दपुराणस्य एतत्कथनं यत्- यथाकामानुमा यस्मात् तस्मात्सानपगाश्षुतेः । पूर्वापरविरोधाय चेष्यते नान्यथा कचित्॥" पुरुषोत्तमतन्त्रे च कचिच्छ्रृतिवाक्यविरोधे ताकिंकयुक्तीनां किंचित् उपयोगित्वं प्रतिपादितम्- यद्वाक्योक्तं न तदयुक्ति: विरोद्धुं शक्नुयाज् कचित्। विरोधे वाक्ययो: कापि, किचित्साहाय्यकारणम्।।'

1. म० मा० (न्र० सू० ५।१।२) २. तत्रैब (म्र० सू० 11१।१८) ३. तत्रैव कूर्मपुराणवचनम् ४. तत्रेव वाराहपुराणवचनम् ५. म. मा० (द्र० सू० १।१।१८) ६. तत्रेव (म्र० सू· २।१।२७)

२३६ म्हयासूत्रप्रमुख माध्यपथ्मकषमीक्षणम्

किन्तु ब्रह्मसाक्षातकारे श्रुतिवाक्यमेव केवलं प्रमाणमित्येतस्मिन् विषये प्रत्यक्षस्य न किमपि स्थानम्। ज्ञानस्य स्वतः-प्रामाण्यं तु रामा- नुजवत मध्वाचार्येणापि स्वीक्रियते। वह्मभाचार्येण सर्वाणि प्रमाणानि स्वीक्रियन्ते तथापि तदनुसारं झुतेरेव मुख्यं प्रामाण्यम्। अन्येषां तु तावदेव प्रामाण्यं यावत् न तेषां श्रुतिवाक्यैर्विरोधः। वेदानां स्वतःप्रामाण्यम्-'अतोनिरपेक्षा एव भगषन्निःश्वासरूपा वेदा: एव प्रमाणम्।' ज्ञानस्य अन्यत् साधनं प्रत्यक्षादि, प्रामाण्यार्थमन्याभ्रितम् इति न तत् स्वातन्त्रयेण प्रमाणम्; 'चक्षुरादीनां प्रामाण्यमन्यमुखनिरीक्षकत्वेन, न* स्वतः । वल्लभमते वेदानां प्रत्यक्षरं प्रामाणिकम् इति तत्र यत्किमप्युक्तं तेनाक्षरशः सत्येन भवितव्यम्। अन्यथा श्रुतेः प्रत्येकभागे अविश्वासः सम्भवेत्। 'वेदश् परमाप्तः अक्षरमात्रमपि अन्यथा न वदति। अन्यथा सर्वज्रैव तदविश्वासप्रसंगात्।3 मरह्मस्वरूपमतिसूत्ष्ममिति तज्ज्ञानार्थ श्रुतिरेबैक- मात्रं साधनम्। इत्थं प्रमाणसामान्यविषये आचार्यपंचकस्य/धारणाःसं्ेपेण निर्दिश्य तत्तद्भाष्यपंच के कथं प्रत्यक्षादीनां प्रयोग इतीदानों निरूप्यते। (प्रत्यक्षम् ) उक्ते प्रमाणत्रये प्रत्यक्षमादयं प्रमाणम्। विभिन्नभारतीय दर्शन मन्थेषु अस्य विभिन्ना: परिभाषा: उपलभ्यन्ते। गौतमेन स्वकीये न्यायसूत्रे प्रत्यक्षस्य इत्थं लक्षणं कृतम्- 'इन्द्रियार्थसन्निकर्षोत्पन्नं ज्ञानमव्यपदेश्यमव्यभिचारि व्यवसाया- त्मकं प्रत्यक्षम्' वैशेषिकमतानुसारम्, 'प्रत्यक्षज्ञानकरणं प्रत्यक्षम्', इन्द्रियार्थसन्निकर्षोत्पन्न" ज्ञानं प्रत्यक्षम' एवं तर्कभाषायां केशवमिश्रेण 'साक्षात्कारि प्रमाकरणं प्रत्यक्षम्' इति प्रदर्शितम् प्रत्यक्षज्ञानोत्पत्तेः प्रक्रिया तु वात्स्यायनेनेत्थं स्वभाष्ये · प्रदशिता-'तदुत्पत्तिप्रकारस्तु आत्मा मनसा संयुज्यते, मन इन्द्रियेण, इन्द्रियमर्थेन; ततः प्रत्यक्षज्ञान सुत्पदते। षड्दशनसमुच्चये अपि एषा एव प्रक्रिया उपलभ्यते- 1. पणुभाध्यम् (ब्र० सू० १।१।४) १. तन्नैष (प्र. सू० १।१।२) २. तत्रेष (म्० सू० १।१।४)

५. तर्थसंगए पृ० १९ ४. न्यायसूत्रम् (११/४ ) ६. तर्कमाषा पृ० ४६

तुतीय: भभ्याय: १३७

आत्मा सहैति मनसा मन इन्द्रियेण, स्वार्थेन चेन्द्रियमिति क्रम एष शीघ्रम्। योगोऽयमेव मनसः किमगम्यमस्ति, यस्मिन् मनो ब्रजति तत्र गतोऽयमात्मा'॥ भारतीयदार्शनिकपद्धतौ प्रत्यक्षज्ञानस्य प्रायः इयमेव प्रक्रिया अनु- सृता दृश्यते तथापि स्वसिद्धान्ताकूलं प्रत्येकदार्शनिकेन यत्र कुत्र परि- वर्तनमपि कृतम। तत्र शंकराचार्यस्य अद्वैतवेदान्तपद्धतौ ज्ञानं द्विविधम् (१) परो- क्षम् (२) अपरोक्षं च। प्रत्यक्षस्य अर्थस्तु अक्षण इति प्रत्यक्षम् इति विग्रहेण 'इन्द्रियजन्यं ज्ञानं' वर्तते इति तत अपरोक्षज्ञानस्य प्रकारान्तर- मेव। अस्मिन् केवलाव्वैते ज्ञानम्, (यब विषयं साक्षादेवोपस्थापयति) नेन्द्रियप्रत्यक्षतुल्यम् : इन्द्रियप्रत्यक्षमन्तरेणापि हि अपरोक्षज्ञानं जायते तथा अपरोक्षज्ञानस्य व्यापके अर्थे प्रत्यक्षशब्दस्य प्रयोग: अपि उपलभ्यते यस्य च इन्द्रियप्रत्यक्षेण न किमपि तात्पर्यम्। शंकरा- चार्येण स्वयमपि प्रत्यक्षशन्दो व्यापके अर्थे प्रयुक्त :- 'प्रत्यक्षावगमं चेदं फलम् । तत्त्वमसि इत्यसंसार्यात्मप्रतिपत्तौ सत्यां संसार्यात्मत्वव्या- वृत्तेः ।'अतः 'इन्द्रियजन्यं ज्ञानं प्रत्यक्षम' इति न प्रत्यक्षस्य लक्षणम् अपितु प्रमाणचैतन्यस्य विषयचैतन्याभिन्नत्वमेव प्रत्यक्षम्। अत एव धमेरा- जाध्वरी्द्रेण 'स अयं देवदत्तः' 'तत्त्वमसि' इत्यादौ वाक्यजन्यज्ञानस्य प्रत्यक्षज्ञानबोधनार्थ वेदान्तपरिभाषायामित्थं तद्विवेचनं कृतम्-"नहि इन्द्रियजन्यत्वं प्रत्यक्षत्वे तन्त्रम्, दूषितत्वात ; किन्तु योग्यवर्तमानविष- यकत्वे सति प्रमाणचैतन्यस्य विषयचैतन्याभिन्नत्वम्" तथा च सः अयं देवदत्त इति वाक्यजन्यज्ञानस्य सत्निकृष्टविषयतया बहिनिंस्सृतान्त: करणवृत्त्यभ्युपगमेन देवदत्तावच्छिन्न-वृत्त्यवच्छिन्नवैतव्ययोर भेदेन सः अयं देवदत्त इति वाक्यजन्यज्ञानस्य प्रत्यक्षत्वम्। एवं 'तत्त्वमसि' १. षड्दशनसमुच्चय: पृ० १५-१६ २. एम्० हिरियमा झाठट काइन्स साफ इण्डियन फिकासफो पृ० ३४५ २. शो. मा० (म. स० १।४।१४) ४. वैतन्यं त्रिविषम् (१) प्रमातचेतन्यम् (२) प्रमाणपैतन्यम् (३) विषयचैतन्यं चेति, तत्र सन्तःकरणावच्छिन्नं चेतन्यं (बीबः) -प्रमातुचतन्यम्। धन्त:करणपुत्यवच्छिन्नं चैतम्यं प्रमाणचैतन्यम्। पठाववच्छिन्नं नैतम्यं विषय- चैतन्यम्।[वे० प० पृ० २२ ]

२३८ ब्रह्मसूत्र प्रमुसमाध्यपश्चकसमीक्षणम्

इत्यादिवाक्यजन्यज्ञानस्यापि तत्र प्रमातुरेव विषयतया तदुभयाभेदस्य सत्त्वात्'।' तत्र बाह्यविषयप्रत्यक्षम् इन्द्रियव्यापारद्वारा भवति। इच्छा- दीनां चान्त:प्रत्यक्षमिति न तत्रेन्द्रियव्यापारापेक्षा बर्तते। इत्थं शंकराचार्यः प्रत्यक्षम् अपरोक्षस्य व्यापके अर्थे स्वीकरोति नापि च तदिन्द्रियप्रत्यक्षं यावदेव सीमितं मन्यते. फलतः तदर्थ न शरीर- मपेच्यते । अत्र प्रत्यक्षस्य यः अर्थःअभिप्रेतः स प्रमातृचैतन्यविषयचैतन्य- योः संसर्गो वतते। एतदर्थ शरीरं सहायकमात्रमेव। तस्येदं कथनं यत् सति शरीरे प्रत्यक्षत्वम् अमति तु तस्मिन् तदभाव इत्यस्य नैतत्तात्पर्यं यत् तत् शरीरस्य धर्मः। नैतदपि सत्यं यत् प्रत्यक्षे शरीरसाहाय्यस्य नितरामावश्यकत्वम् स्वप्नावरस्थायां निश्चेष्टे अपि शरीरे विविधानां प्रत्य- क्षाणां जायमानत्वात् 'एव सति देहे उपलब्धिर्भवति असति च न भवतीति न देहधर्मो भवितुमहंति ...... न चात्यन्तं देहस्योपलब्धा- वुपयोगः, अपि दृश्यते निश्चेष्टे अपि अस्मिन् देहे स्त्रप्ने नानाविधोपल ्धिदर्शनात्'।' शंकरेण यद्यपि प्रत्यक्षस्य मनोवैज्ञानिकताया सविस्तरं विवेचनं न कृतमित्यस्मिन् विषये वयं तदनुयायिन एव आश्रयामस्तथापि स्व- भाष्ये तेन प्रत्यक्षस्य अनेकस्थलेषु उपयोगः कृतन उदाहरणार्थन्- 'एवमनादिरनन्तः .... सवेलोकप्रत्यक्षः । तथा-'प्रत्यक्ष' चैतत् स्वापकाले'.इत्यादि। रामानुजस्य विशिष्टाद्वैतपद्धतौ अपि प्रत्यक्षं द्विविधम् ( १) निर्वि- कल्पकं (२) सविकल्पकं च। अतः तदुभयातिरिक्स्थले प्रत्यक्षस्य न किमपि स्थानम्-'प्रत्यक्षस्य निर्षिकल्पक-सविकल्पकभेदभिन्नस्य न निविशेषवस्तुनि प्रमाणभावः'। तत्र सर्वप्रथमावलोकितस्य पूर्वसम्बन्धादिरहितस्य च विषयस्य प्रथमं ज्ञानं निर्धिकल्पक ज्ञानम् 'अतो निविकल्पकमेकजातीयद्रव येपु' प्रथमपिंडग्रहणम्' तथा येन तब्जातीर्य्षियस्य सर्वसाधारणविशेषतानां बोधो भवति तत् सविकल्पकं ज्ञानम् 'तत्र प्रथमपिण्डग्रहणे गोत्वादे-

१. वे० प० पृ० ४२-४३ १. शा० भा० (मर० सृ० २।३।५४) ३. शंकरस्य सण्यासमाध्यम् पृ० ४१ ( पम्पईसंस्करणम् ) ४. शो० भा० (त्र० सृ. १।१।१३) पृ० २१४ ( ६ं० सं० ) ५. रा० भा० (प्र० सृ० १।१।१ ) ६. तत्रेष

तृतीय: भभ्याय: २३९

रनुधृत्ताकारता न प्रतीयते द्वितीयादिपिण्डप्रह्णेषु एव अनुधृत्ति- प्रतीतिः।' अन्य दार्शनि कस्वीकृत सविकल्पकनिर्विकल्पकापेक्षया रामानुजस्वीकृत- सविकल्पनिर्विकल्पकप्रत्यक्षं मिन्नम्। रामानुजस्य एतत्कथनं यत केवलं नामजात्यादिरहितमेव प्रत्यक्षं न निर्विकल्पकं प्रत्यक्षमपि तु तदपि सविशेषविषयकमेव भवति-'निविंकल्पकमपि सविशेषविषयमेव' । ब्रह्मज्ञानं श्रुतिप्रमाणातिरिक्ेन अन्येन केनापि प्रमाणेन न भवितुं शक्नोतीति प्रतिपादको रामानुजः प्रबलतया एतस्य खण्डनं करोति यत् -प्रत्यक्षेण ब्रह्मानुभवो जायते। प्रत्यक्षम्, अपि नाम तत् ऐन्द्रियं यौगिकं वा. ब्रह्मज्ञानं कार यितुं सर्वथा असमर्थम्। तत्र ऐन्द्रियं प्रत्यक्षमतः कारणादसमर्थ यत् इन्द्रियाणि न कथमपि ब्रह्मणा सम्बद्धानि भतितुं शक्नुवन्ति। ब्रह्म हि प्रत्येकं वस्तु पश्यति तदेव च सर्ववस्तुनिर्मातृ-'बाह्ेन्द्रियाणि विद्यमः नसन्निकर्षयोग्यस्व्रवषयबोधजनकानीति न सर्वार्थसाक्षात्कारतन्निर्मा- णसमर्थपरमपुरुषविशेषविषयबोधकानि, यदि च तदान्तरिकं प्रत्यक्षं तदापि तेन केवलं सुखदुःखादिज्ञानमेव भवितुं शक्नोति तब बाहेनद- यसाहाय्यमन्तरेण नान्यत् किमपि वस्तु प्रकटीकत्त शक्नोति,-'नाप्या-

नुपपत्ते"। योगजप्रत्यक्षं च केवलं पूर्वानुभूतवस्तूनां स्मरणमात्रम् इति न तत्प्रामाण्यम्। अतः तदपि न ब्रह्म अनुभावगितुं शक्नोति 'नापि योगजन्यम्, भावनाप्रकर्षपर्यन्तजन्मनस्तस्य विशदावभासत्वे अपि पूर्तानुमत विषयस्मृतिमात्रत्वान्न प्रामाण्यम्'।" निम्बार्कस्य सिद्धान्तानुसारमपि प्रत्यक्षं द्विविधम् (१) मानसम् (आन्तरिकम्) बाहयं च। मानसमपि द्विविधम (१) लौकिकम् (२) अलौकिकं च । तत्र मानसप्रत्यक्षे इन्द्रियव्यापारो न अपेच्यते इति सुखदुःखादिसाक्षादनुभवः हृदये भर्वात। आत्मप्रत्यक्षे च आत्मनः स्वयं प्रकाशमानत्वात् तं प्रति मानसिकप्रवृत्तिरेव तत्स्वरूपं प्रकटयति। बाद्यप्रत्यक्षे च प्रतिजीवं ज्ञानं वृत्त्या इन्द्रियेषु समायाति। तत्पश्चात् तत्परिवर्तनेन विषयेषु गच्छति, विषयं ज्ञानं चोभयं भासर्यति। ज्ञान- सम्पर्केणैव च विषयात्रभासो भवत तदभावरे च विषया अनवभासि- तास्तिष्ठन्ति। १. तत्रै २. तत्रैय ३. रमानुजमाध्यम [११।३] ४. तत्रैम [99/१] ४.तत्रैष

२४०

बाहयप्रत्यक्षं च वाग्ेन्द्रियद्वारा बाह्यविषयाणामेव भवति। निम्बार्को बाहयपदार्थानां याथार्थ्यं स्वीकरोति यत्प्रामाण्यार्थे स मुख्यतया प्रत्यक्ष- माश्रयति-'एतदित्यनेन सर्वनाम्ना प्रत्यक्षादिप्रमाणसिद्धस्य जगतः उपस्थितत्वाच" प्रत्यक्षमेव मुख्यप्रमाणं मत्वा तेन बौद्धानां शून्यवादिनां घ मतं खण्डितम्-'विज्ञानव्यतिरिक्स्य बाद्यार्थस्य प्रत्यक्षतः उपलब्घेः"। तथा 'वादिप्रतिवादिभ्यां सर्वस्य जगतः सत्यत्वेन उपलम्भात्'3। निम्बार्केस्य एतत्कथनं यत् ब्रह्मण: प्रत्यक्षमिन्द्रियद्वारा न भवितुं शक्नोति यतो हि साधारणेन्द्रियाणि तत् साक्षात्कारयितुं सवथा असमथानि। ब्रह्मज्ञानस्य च एकमात्रं साधनं वेदः। तथापि स एवं स्वीकरोति यत् मुक्तावस्थायामात्मा स्वानुभवद्वारा ब्रह्मणा सह तादात्म्या- नुभवं करोति-'मुक्तः परस्मादात्मानं भागाविरोधिना अविभागेन अनुभवति। तत्त्वस्य तदानीमपरोक्षतो दष्टत्वात्"। 'यन्मनसा न मनुते' इत्यस्याः श्ुतेः तात्पर्यमेतद् यत् मनः परिपूर्णरूपेण, न तत् प्रत्यक्षीकरत्तु शक्नोति अथ चैतत् यत् गुरुणा सत्प्रवृत्तिभिर्वा यावन्मनो न सर्वथा तद्योग्यं क्रियते न तावत्तेन तदाभासः अपि प्राप्तुं शक्यते। मध्वाचार्यस्यैतत्कथनं यत केवलं प्रत्यक्षं न कदापि संसारस्य समस्यां समाधातुं शक्नोति। यथार्थज्ञानावाप्तये श्ुतेरपि साहाय्य- मपेदयते। पुरुषोत्तमतन्त्रस्य प्रमाणमुद्धरता तेन प्रतिपादितं यत् श्रुतिवा- क्यसहित: अनुभवः यथार्थज्ञानस्य उत्तमं साधनम्, केवलं शाखतं च मध्यमम् , प्रत्यक्षं च सर्वतः निम्नकोटिकं साधनम्- 'शाबार्थयुक्तोऽनुभवः प्रमाणं तूत्तमं मतम्। मध्यमं त्वागमो ज्ञेय: प्रत्यक्षमधमं स्मृतम्॥8 वक्लभाचार्यश्च प्रत्यक्षं न तावदिन्द्रियप्रत्यक्षेणैव परिच्छिनत्ति-न तत् "तावदेव सीमितम्, अपि तु तत्र सर्वेषामेव सविकल्पकज्ञानानां सन्निवेशः इति अभोष्टदेवताप्रातिभज्ञानमपि अनुभव एव, तस्यापि अपरोक्षज्ञानत्वात्'। चाक्षुषादिप्रत्यक्षमप्रधानरूपेण (अन्यसाहाय्येन) प्रमाणं स्वीकत्तु शक्यते न तु स्वातन्रयेण, सतोगुणयुक्तान्येव चेन्द्रियाणि प्रमाणम्

१. निं. भा० (न. सु. १४।१३) १. निम्बार्कमाष्ये वे. की. पृ० २०० १. तत्रैव पृ० २०१ ४. नि. मा० म. सू. ४।४।४ ४. केन ड. १/४ ६ म० मा० (ब्र. सु. १।१।१७ )

वृतीय: अभ्माय: १४१

इति सतोगुणयुक्ेन्द्रियजन्यं प्रत्यक्षं प्रामाणिकम्। स्वातन्त्रयेण च तेषां प्रामाणिकत्वे एतस्य कारणं वक्ुमशक्यं स्यात् यत् भ्रमः कुतो जायते-'चक्नुरादीनां प्रामाण्यमन्यमुखनिरीक्षकत्वेनैव न स्वतः, चमा- नुत्पत्तिप्रसंगात। सत्त्वसहितानामेव चक्षुरादीनां प्रामाण्यात्"। वल्नभाचार्य: बाह्यजगतः सत्यतां स्वीकरोति, तस्य मते जगदपि तावदेव सत्यं यावच ब्रह्म। यतो हि तदुभयमप्येकमेव। समस्तमेत. ज्जगत् म्रह्मसत्तास्वरूपम्। ब्रह्म न जगतो रचयितृ अपि तु स्वयं जगदेव। यद्यपि स्वरूपे ब्रह्म परिज्ञातं न वर्तते तथापि यदा तत् संसाररूपेणा- त्मानमभिव्यनक्ति तदा ज्ञातं संजायते। अत एवैतदुच्यते-'प्रमाणब- लेनाविषयः, स्वेच्छया विषयश्चेत्युक्तम्"। प्रत्यक्षप्रमाणेन वह्मभो निजसिद्धान्तसत्यतां साधयति-'अस्य प्रपंचस्य न अभावः, उपलब्धेः, उपलभ्यते हि प्रपचः'3। वल्लभाचार्यस्यैतन्मतं यत् अद्वैतसिद्धान्तानुसारेण एतत्स्वीकरणं: यत् शब्दप्रमाणम् अपरोक्षज्ञानस्य कारणं भवितुमहति, यथा च. 'दशमस्त्वमसि' इत्यत्र भवति, न समुचितम्। अस्मिन् वाक्ये हि दशमो जनः प्रत्यक्तेणैव आत्मानं दशमं बुष्यते, यतो हि प्रत्यक्षस्य समस्ता सामग्री-तस्य शरीरादि तदानीं तत्र वतते-'दशमस्त्वमसीत्यादौ. प्रत्यक्षसामग्रयाः बलवत्त्वात् देहादेः प्रत्यक्षत्वात्'। अतः प्रत्यक्षज्ञानेन शब्दप्रमाणस्य कश्विदपि सम्बन्धो न वर्तते। तस्य एतत्कथनं यत्: शब्दप्रमाणाश्रितप्रातिभज्ञानस्य प्रामाणिकत्वे प्रमाणद्वयस्य सांकर्य स्यात् तब नोचितम्-'प्रमाणसंकरापत्तिश्"।' वज्नभाचार्यस्य पतन्मतं यत् प्रत्यक्षप्रमाणस्य न किमपि महत्त्वपूर्ण स्थानम्। स हि मीमांसायाः प्रबलः अनुयायी अतः स स्वकीयविचार- प्रामाणिकतायां श्रुतिमेव समाश्रयति। प्रत्यक्षशब्दश्च स्वतन्त्ररूपेण अनुमानेन वा सह बादरायणग्रह्म- सूत्रेषु चतुः प्रयुक्तो दृश्यते- (१) शब्द इति चेन्नात: प्रभवात् प्रत्यक्षानुमानाभ्याम् (१।३।२८) (२ ) अपि च संराधने प्रत्यक्षानुमानास्याम् (३।२।२४ )

१. अणुभाध्यम् (ब्र. स. १।१४) २. तत्रैप ३. तत्रैव (ड्र. सू. २।२।१८) ४. तत्रैण ( ब्र. सू. १/१।१ ) ५. तत्रैष १६ म०

२४१

(३) प्रत्यक्षोपदेशादिति चेन्नाधिकारिक मण्डलस्थोके: (४।४।१८) (४ ) दर्शयतश्रैवं प्रत्यक्षानुमाने (४।४।२० ) भाष्यकाराणां कृते पतेषां शब्दानामर्थो महत्त्वरहित:। शंकर-रामा- नुजनिम्बार्कैः सर्वत्रैव प्रत्यक्षानुमानशब्दाभ्यां क्रमशः श्रुतिस्मृती गृह्दीते न च प्रत्यक्षानुमाने। उक्त्सूत्रचतुष्टये, 'शब्द इति चेन्न:' ...... इत्यादि- प्रथमसूत्रस्य व्याख्यां कुर्वता शंकरेणोक्तम्-'प्रत्यक्षं श्रुतिः, प्रामाण्यं प्रत्यनपेक्षत्वात्। अनुमानं स्मृतिः, प्रामाण्यं प्रति सापेक्षत्वात्"। स्मृ- तिरेतदर्थमनुमानमुच्यते यत् सा स्वप्रामाण्यार्थ तदर्थमूलकभ्ुतेः अनुभानं करोति,-'स्मृत्या स्वप्रामाण्यार्थ मूलश्रुतिरतुमीयते'। रामानुजनि- म्बार्कयोरप्यस्मिन् विषये एतदेव मतम्। किन्तु मण्वाचार्येण अनयोः शब्दयो: श्रुति-स्मृतिरूप: अर्थो न कृतः । तेन च प्रत्येकस्थले तयोः प्रत्यक्षमनुमानं चैष एव अर्थः स्वीकृत :- महतां प्रत्यक्षात् यथेदानों तथोपर्य्यपि देवादयो भविष्यन्तीति इतरेषा- मनुमानाथ"। तथा-'विद्वत्प्नत्यक्षात् कारणाभावलिंगाब"। वक्जभेन यत्र" कुत्र प्रत्यक्षानुमानयोः प्रत्यभ्षानुमानरूप एवार्थः स्वी- कृतः यत्र कुत्र च° प्रत्यक्षानुमानरूपः, श्रुतिस्मृतिरूपश्चैतदुभयं बिक- ल्पेन।

अनुमानम् तर्कसंभहे श्रीअन्नंभट्टेन अनुमानस्य 'अनुमितिकरणमनुमानम्' इति लक्षणं कृतम्। पर्वते धूमं दष्ट्वा एतत्स्मरणं जायते यत् यत्र धूमस्तत्र वहिरिति। अत्र हि पर्वताद् धूम उद्गच्छति 'अतः पवते अव- श्यमेव अभिना भाव्यम्' इत्यनुमीयते। वात्स्याययेन स्वभाष्ये अस्य लक्षणं 'प्रत्यक्षेण अप्रत्यक्षस्य सम्बद्धस्य प्रतिपत्तिरनुमानq' इत्थं फृतम्। तस्येदं तात्पर्य यत् प्रत्यक्षसाहाय्येन तत्सम्बद्धं यदप्रत्यक्षज्ञानं तदनुमानम्। तेनेत्थमपि प्रतिपादितं यत् 'स्मृत्यालिगदर्शनेन च अप्र-

१. शो० भा० (तर० स. १।३।२८) १. तत्रैष पृ० २५२ ३. म. मा० (म्० सृ० १।३।१८) ४. तत्रैष (प्र० सू० ४।४।२१) ५. दृष्टव्यमणुमाष्यम् (म्र० सृ० ४।४।२१) तथा ४१४१८ ई. वषटम्यमणुभाध्यम् (न. सृ० ३।१।२४) ७. मष्टन्यमजुभाध्यम् (म्र० सू० ४।४।१४ ) ८. पारस्यायनभाष्यम् पृ० ६१७

वृतोय: अभ्याय: २४२

त्यक्ष: अर्थः 'अनुमीयते'। इत्थमेतननिश्चितंयत् व्याप्तिज्ञानपूर्षक- प्रत्यक्षसाहाय्येन स्मृत्या लिंगपरामशेन वा यस्य कस्यचिदपि वस्तुनः अनुमानं संजायते। एवं च यस्मिन् स्थले यस्य पदार्थस्य साक्षात् चाक्लुष- प्रत्यक्षं न जायते तत्र तस्य सत्तायाः प्रमाणमनुमानेन कत्तु शक्यते। किन्तु शंकरस्यैतत्कथनं यत् एतदनुमानमैन्द्रियप्रत्यक्षात्परस्य पर- ब्रह्मणो ज्ञानं कारयितुं न कथमपि सहायकं भवितुमहति। तेन मुहुमुंहुरे- तत्प्रतिपादितं यत् ब्रह्मसूत्राणां तात्पर्य तार्किकयुक्तिभि: ब्रह्मस्वरूपस्थापनं न वर्तते। ब्रह्मज्ञानं च औपनिषद्वाक्यैरेव सम्भवति-'तस्मात्शब्द-

वेदान्तसूत्रेषु श्रुतिवाक्यान्येव केवलं विवेचितानि। श्ुतिवाक्यार्थ एव च तेषां सर्वस्वम। फलतः एतेषु एतत्प्रतिपादितं वर्तते यत् न तु अनुमानेन नापि च इतरप्रमाणैः प्रत्युत श्रुतिवाक्यविवेचनेनैव श्रह्म ज्ञानमुत्पद्यते-'वाक्यार्थविचारणाध्यवसाननिवृत्ता दि ऋ्रावगतिर्नानु- मानादिप्रमाणान्तरनिवृत्ता'। एवं च ज्ञानोत्पादने अनुमानस्य ताव- देव सार्थक्यं यावत् तत् श्रुतिप्रतिपादितनिष्कर्ष बलवत्तरं कत्तु सहा- यकम्-'श्रुत्यैव च सहायत्वेन तर्कस्याभ्युपेतत्वात्'। बादरायणेनापि 'तर्काप्रतिष्ठानात्" ... ' इ्त्यास्मिन सूत्रे एतत्प्रतिपा दितं यत् इन्द्रियातीत विषयमबगमयितुं तर्कः सर्वथा असमर्थः। अस्य सूत्रस्य व्याख्याने शंकरेण अयं विषय: वैशदेन स्पष्टीकृत: यत् पूर्वस्वी- कृततध्यानां याथार्थ्यमवगमयितुं तर्को मुख्यतः समर्थ :- तदेव च तस्य मुख्यं कार्यम्। किन्तु यथार्थज्ञानावाप्तये तर्कमात्र एव न पर्याप्ः 'एवं हि सावद्यतर्कपरित्यागेन निरवद्यस्तकंः प्रतिपत्तव्यो भवति। नहि पूर्वजो मूढ आसीदित्यात्मना अपि मूढेन भवितव्यम् इति किचिदस्ति प्रमाणम'। यद्यपि यत्र, कुत्र तर्कस्य पार्थक्येन स्वकीयं महत्वं प्रतीयते तथापि अतिदुरूहगम्भीरस्वरूपब्रह्मविषये स तावन्निरथको यावत् स आगमा- नुकूलो न भवेत्-'नहीदमतिगम्भीरं भावयाथात्म्यं मुक्तिनिबन्धनमाग- ममन्तरेणोत्प्रेक्षितुमपि शक्यम्'। ब्रह्म न च प्रत्यक्षस्य विषयो नापि चानुमानस्य; न तत्र किमपि रूपं न चापि तत्र शब्द: येन तद् द्रष्टं श्रोतुं वा शक्येत। न चापि १. तत्रेव पृ० १६ १. शो० मा० (म० सू० २१।२७) ३. शो० मा० (अ० सू० १।१।२) ४. तत्रेष ५. प० सू. २/१/२ ६-७. तत्रेण त्र. सू• १।११

१४४ किमपि लिंगं येन तदनुमीयेत-'रूपाद्यभावाद्ध नायमर्थः प्रत्यंक्षगोचरः लिंगादभावाच नानुमानादीम्"। अतः शंकरानुसारं विचारातीत- ब्रह्मणो विषये तर्कस्य प्रयोगो न कथमपि कत्तु शक्यः ! फलतः इन्द्रि- यातीतविषयस्य ज्ञानमागमवलेनैव भवितुमहृति-'तस्माच्छन्दमूल शंकर एतेन पूर्णपरिचितो यत् तर्केण अनुमानेन वा प्राप्तो निष्कर्षः ताकिंकस्य अनुमातुर्वा योग्यतानुसारं बिभिन्न: अपि भवितुं शक्नोति अत एव एकया एव सामग्रथा विभिन्नास्तारकिका विभिन्नं निष्कर्ष प्राप्नुवन्ति। एतदेव कारणं यत् स, 'ब्रह्मज्ञाने अनुमानस्यापि कश्चि- दुपयोगः' इत्यनेन सर्वथा असहमतः । शंकराचार्यण एतश्निदिष्ट यत् श्रुतिप्रामाणिकतास्थापने अनुमानस्य न किमपि महत्वम् न चानुमानगम्यं शात्त्रप्रामाण्यम्।3 वेदवाक्यं हि त्रिकालावाधित-संदेहरहितज्ञानावबोधकमिति तस्य स्वतः प्रामाण्यम्- 'अबाधितानधिगतासंदिग्धबोधजनकत्वं प्रमाणत्वं प्रमाणानाम्। तच स्वत इत्युपपादितम्'। अत एव यद्यपि वेदानामन्यभागेषु इव उपनिषत्सु कर्मानुष्ठानस्य विधिवाक्यानि न सन्ति तथापि शंकरस्तत्प्रामाण्यमुद्घो- षयति-'यद्यप्यन्यत्र वेदवाक्यानां विधिसंस्पर्शमन्तरेण प्रमाणत्वं न दृष्टं तथाप्यात्मविज्ञानस्य फलपर्यन्तत्वात् न तद्विषयस्य शाखस्य प्रामाण्यं शक्यं प्रत्याख्यातुम्"। इत्थं शकरेण, आध्यात्मिकक्षेत्रे यद्यपि अनुमानस्य प्रामाण्यं न स्वी- कृतं तथापि एतस्य नैतत्तात्पर्य यत् दर्शनशाखते तेन, ज्ञानस्य एतन्मह- त्वपूर्णसाघनस्य, काप्युपयोगितैव न परिलक्षिता। स्वस्वोपयुक्तक्षेत्रे तेन ज्ञानस्य सर्वाणि साधनानि स्वीकृतानीत्थमात्मनो महाताकिकत्वमपि प्रमाणीकृतम्। प्रारम्भे एव, अभ्यासभाष्ये, तस्य महातार्किकत्वमवगम्यते। अन्यत्र सर्वत्र श्रुतिवाक्यानि प्रमाणे समुद्धृतानि किन्तु तर्कपादे (द्वितीयाध्या- यस्य द्वितीयपादे) भुतिवाक्यान्यनाभित्य स्वकीयैः प्रबलतकैरेव विरोधि- 1. शो० भा० (म. सू. २1१1१९) १. तत्रैष (नर. सू० २।१।१७ ) ३. तत्रैष (प. सू. १।१।४) ४. भामती पृ ६५ (भ० प्र. मा० सं०) ४. र० मा० (न. सृ० १।१।४)

तृतीय: भभ्याय: २४४

दार्शनिकसिद्धान्तान् खण्डयता अनुमानं प्रमाणस्य विशिरष्ट साघनमिति प्रदर्शितम्। रामानुजस्य अनुमानप्रणाली न्यायपद्धतेरनुकूला बतते किन्तु आध्यात्मिकज्ञानविषये तस्याप्येतत्कथनं यत् इन्द्रियातीतपदार्थसिद्धौ अनु- मानं न कथमपि साधनं भवितुमर्हृति। अनुमानं हि प्रत्यक्षाश्रितमिति सामान्यतो दष्टं विशेषतो हष्टं वा न कतरदप्यनुमानं ब्रह्मसिद्धे: साधनं भवितुमहृति-'नाप्यनुमानम्, विशेषतो हष्टं सामान्यतो हष्टं वा। अतीन्द्रिये वस्तुनि सम्बन्धावधारणविरहान्न विशेषतो दष्टम। समस्त- वस्तुसाक्षात्कारतननिर्माणसमर्थपुरुषविशेषनियतं सामान्यतो दष्टमपि न लिंगमुपलभ्यते। इत्थं शंकराचार्यवद् रामानुजः अपि केवलां भ्ुतिमेव ब्रह्मज्ञानसा- धनं स्वीकरोति। तत्पुष्टथर्थमेव चानुमानमुपादेयमिति तदभिमतम्- 'अतः अतीन्द्रिये अर्थे शास्त्रमेव प्रमाणम्। तदुपबृंहणाय एव तर्क उपा- देयः । इत्थं वादरायणमनुसरता रामानुजेनापि तर्कस्याप्रतिष्ठितरूपता अभिव्यक्तीकृता। रामानुजो नैतत्स्वीकरोति यदू नैयागिकैरिव जगतः सत्तया परमा- त्मा अनुमातुं शक्यते-यदुक्कं सावयवत्वादिना कार्ये सर्वं जगत् ; कार्य व तदुचितकर्तृविशेषपूर्वकं दष्मिति निखिलजगन्निर्माणतदुपादानोपफ- रणवेदनचतुरः कश्िदनुमेयः इति तद्युक्तम्'। श्रीभाष्ये रामानुजाचार्येण यत्र कुत्र निजविवादिभ्य: स्पपक्षरक्षार्थ- मस्य अनुमानमहाशस्त्रस्य सफल: प्रयोग: कृतः किन्तु एवं भूतस्थला नि बहूनि न सन्ति। सत्स्वपि च तेषु तेन व्यावहारिकतर्क जालप्रस्तेन सता सत्यानुसरणं न विस्मृतम् एतस्मिश्च तेन सर्वदा सतर्केण अस्थीयत यत् तर्क: वास्तविकज्ञानावाप्ये केवलं साधनमात्रमेव । भाष्ये च तेन परम्परागतशास्त्रार्थपत्वुतिरेव अनुसृता यत्र यस्य कस्यचिदपि साथ्य- स्य सिद्धि: स्वतन्त्र प्रमाणैरेव क्रियते। निम्बार्कभाष्ये वेदान्तसूत्राणामर्थस्यैव विशदीकरणम् इति न तत्र एवं भूतानि विस्तृतविवेचनान्युपलभ्यन्ते। फलतः अस्मिन् भाष्ये अनु. मानेन ज्ञानसाधनरूपे स्थानं नोपलब्घम्। . रा० भा० (प्र० सू. १।१।३.) १. तत्रैष (प्र. सू० २/१।१२) ३. तत्रेष (प्र. सू० १।१।३)

१४६ प्हासूत्रप्रमुख माध्य पच्चकसमीक्षनम् निम्बार्कानुयायिभि: सामान्यतः अनुमानस्य नैयायिकप्रणाली स्वीकृता, स्वसिद्धान्तान् सरलयितुं तत्प्रयोगभ्चापि कृतः। तदनुसारम- व्यनुमानस्य भेद्द्वयम्-(१) स्वार्थानुमानम् (१) परार्थानुमानं च। यद्यपि प्रमाणानां विषये निम्बार्कानुयायिमि: रामानुजस्य अनुसरणं इतं तथापि अनुमानस्य वर्गीकरणे महान् मतभेद: । अन्यमाष्यकाराणामिव निम्बार्कस्यापि एतन्मतं यत् ब्रह्मज्ञानं श्रुतिभिरेवाप्तुं शक्यते। अनुमानस्य तत्र न कश्िदुपयोगः इति नैयायि- काभिमतं, 'क्षित्यङ्करादिकार्येण' परमात्मरूपकारणस्यानुमानं निम्बार्क- भाष्ये न स्वीकृतं वर्तते-'एवं क्षित्यङ्करादीना प्रसिद्धानां कार्याणामपि कार्यत्वेन लिंगेन न ब्रह्म अनुमातुं शक्यते'। मब्वाचार्यस्य मते अनुमानम् अनुप्रमाणम् इति तदनुसारेण तद्क्ञा- नोत्पादनस्य बाहं साधनमात्रम्। अतः 'अभ्यानुप्रमाणसमानं तद् गौण- रूपेण ज्ञानस्य साधनम्', इत्थं मध्वाचार्यसिद्धान्तानुसारं प्रत्यक्षानु- मानयो: परोक्षापरोक्षप्रमाणरूपे न कमपि भेदं वयं कत्त शक्नुमः। प्रत्यक्षानुमानशब्दाः एतत्त्रयमपि परोक्षज्ञानस्य साधनम्। महत्वपूर्णदार्शनिकसिद्धान्तज्ञाने मथ्वाचार्येण अनुमानाय न किमपि महत्वं प्रदत्तम्। प्रुतिरेव विश्वसमस्यां समाधातुमेकमात्रं साधनम् इति तन्मतम्। मण्वाचार्येण प्रमाणरूपेण भ्ुतिवाक्यानि विशेषतः पुराणवच- नाम्येव समुव्धृतानि तथा एतदुद्घोषितं यद् ब्रह्मज्ञानक्ेत्रे दांशनिक- सिद्धाम्तान् निर्णेतुमनुमानस्य न किमपि स्वतंत्रस्थानम । तद्धि अन- बगतार्थावबोघने सर्वथा असमर्थम्। स्यादेतत्-अन्यसाधनद्वारा, विशे- षतया क्ुतिवाक्यसाधनेन प्रमाणिततथ्यानां परीक्षणे तेषां क्रमपठकरणे वा सहायकं भवितुं शक्नोति अत एव मध्वाचार्यमते नैतत्स्वतंत्रं प्रमाणम्। आम् • प्रातीतिकसन्दिग्धश्ुतिषाक्येषु सामंजस्यस्थापने अनुमानस्य यर्ति्कचिदुपयोगित्वं स्वीकर्तु शक्यते- 'प्रत्यक्षयोरागमयोर्विरोधे निश्चयाय तु। अनुमत्यो न स्वतन्त्राः प्रमाणपदवीं ययुः।' म्रहासूत्रभाष्ये मध्वाचार्येण अनुमानस्य स्वल्पातिस्वल्पः एव प्रयोग: कतः। स्वमतं प्रमाणयितुं दि तेन तर्कापेक्षया अधिकांशतःभुतिवाक्यान्ये- १. वेदान्तकोससमे दृ० १६ १. एम • हिरियम्ना 'दि ईसेन्शर्स ऑॉफू इण्डियन फिलासफी पृ० १९७ . म. भाप्ये (न. सू० १।१।१८)

वुतीय: सभ्याप: १४७

वाभ्रितानि। स केवलं प्रमाणत्रयमेवस्वीकरोतीत्युपमानं तेनानुमानस्यै- बैकोभेद: अभ्युपगम्यते। वल्लभाचार्येण अनुमानस्य विषये न कश्रिदपि विशेषो विचार: प्रक्- टीकृतः। स आध्यात्मिकविषयेषु शास्त्स्यैध अं्तिमं प्रामाण्यं स्वीकरोति। तत्र च तर्कस्य न किमपि स्थानम्। तस्य मते परमात्मा प्रत्येकविरोषि- गुणानामाश्रयः तत्र प्रत्येकं वस्तु सम्भवति, एतदेव च तस्य बेशिष्यम् अत एव- तदेजति तग्रैजति तद्दूरे तद्दृन्तिके। तदन्तरञ्च बाहव्च तदु सर्वस्यास्य सर्वतः" 'अणोरणीयान् महतो महीयान्', अजोऽपि गृह्तो जन्म निरीहस्य- हतद्विषः इत्याद्यात्मक: स श्रुतिवाक्यैः प्रमाणीक्रियते इतीह तर्कस्य नः किमपि स्थानम्। 'ब्रह्म तु वेदैकसमधिगम्यं, यादशं वेदे प्रतिपायते ताटशमेवेत्यस- फृद्वोचाम'। वक्मभानुसारेण प्रत्यक्षत्रत् अनुमानस्य न स्वतः प्रामाण्यम्' तदर्थ हि बाएपरिस्थितय: अपेक्षिताः। अन्गाचार्यवत् वह्ञभः अपि परिपूर्णतया एतत्स्वीकरोति यत् अनुमाननिष्कर्षा न सीमिता इत्यनन्ता:, वास्तविकम्रह्मस्वरूपज्ञाने च श्ुतिसम्मतिरहितिस्तर्कः न कथमप्युपयोगी वतते- वेदोक्ते अर्थे शुष्कतर्केण प्रत्यवस्थानमयुक्तम्' तर्कस्य अप्रतिष्ठानात्', अतएव अणुभाव्ये तेन प्रदत्ताः सर्वे एव तर्का: वेदाधारा:। शब्दप्रमाणम्- प्रस्तुतभाष्यपंचके प्रत्यक्षानुमानयो यथास्थानं यथानिर्धारि तस्वरूपविवेचनानन्तरमिदानीं ज्ञानस्य एकस्य साधनान्तरस्य शब्दस्यापि तत्र प्रयोगनिर्देश: आवश्यकः प्रतिभाति। महासूत्रभाण्येतु अस्य प्रमाणस्य अतिमहत्त्वम्। यतो हि वेदन्तसिद्धान्तो मुर्यत: श्रुतिप्रामाण्ये एव निषिंभर्ति। तत्प्रतिपादकवेदान्तदर्शनं च एकतः वेदान्तस्य उत्तम: संक्षिप्तम् ग्रन्थः । द्वितीयतश् तत्र संदिग्धभ्ुतिवाक्यानां १. ई० ड० ४ ३े. तत्रेष (म. सू० २।१।११) १. भणुभाध्यम् (प्र० सू० १।१/१९)

२४८ प्रामाणिकं निरूपणमित्यतः एतत्स्पष्टं यत् ब्रह्मसूत्र भाष्येषु शब्दप्रमाणस्य महत्वण स्थानम् । न्यायप्रक्रियानुसारं शब्दस्य 'आप्ोपदेशः' शब्द:' एषा परिभाषा वतते। तत्र च येन धर्मस्य साक्षात्कार: कृतः, यथादृष्टमर्थ विर्यापयितुं यश्ोपयुक्त: उपदेषा स आप्तो मन्यते-'आपः खलु साक्षात्क तधर्मा यथादष्टस्यार्थस्य चिर्यापयिषया प्रयुकत उपदेश इति व्यायभाष्ये स्पष्टम्। श्री िल्स्वामिशात्तणा स्वकीयायां तन्त्रसिद्धान्तरत्नावल्यां शब्द- प्रमाणस्यैषा परिभाषा प्रदशिता-'तत्र पद्श्रवणानन्तरं गृहीतपदपदार्थ- संगतिकस्य पुंसः पदार्थस्मृतौ जातायां तेरेव पदार्थे: स्मृतैरज्ञानाबाधि- तार्थविषयकं यद्विशिष्टवाक्यार्थज्ञानमुत्पद्यते सा शाब्दी प्रमा उच्यते। तब्जनक: शब्द: प्रमाणम्'। स च शब्दो द्विविध: (१) पौरुषेय: (२ ) अपौरुषेयश्र। तत्र च यथा पूर्वमुक्तम् 'आप्तपुरुषोच्चरितः शब्दः पौरुषेय:, वेदवाक्यप्रतिपादितश्च शब्दः अपौरुषेयः उच्यते-'अपौरुषेयं वाक्यं' वेद: इति न्यायकोषात्'। तत्रलौकिकविषयेषु प्रामाणिकतार्थम- पौरुपेयमेव वाक्यं (वैदिकवाक्यम्) महत्वपूर्णमाकलय्यते। शंकरा- चार्येण अनुपदमेतद् दढीकृतं यदू ब्रह्मज्ञानं प्रत्यक्षेण प्रमाणान्तरसाध- नेन वा न कदापि भवितुमहति। सर्वेषां जीवात्मनां ब्रह्मत्वं 'तत्वमसि' इति वेदवाक्यमतिरिच्य नान्येन केनापि ज्ञानसाधनेन ज्ञातुं शक्यते 'न च परिणिष्टितवस्तुस्वरूपत्वे अपि प्रत्यक्षादिविषयत्वं ब्रह्मणः, तत्व- मसीतिव्रह्मात्मभावस्य शास्त्रमन्तरेण अनवगम्यमानत्वात्" उपनिषत्सु निहिता 'सर्व खल्विद ब्रह्म, एषा भावना मानवचाक्षुषाध्यनुभवैर्न कथमपि निषेद्धुं शक्यते। अनुमानं तु प्रत्यक्षान्रितम्। अतः तत् उपनिषत्प्रतिपादितैकत्वस्य न कथमपि विरोधि भवितुं शक्नोति। यदा च सर्वाणि वेदवाक्यानि जीवात्मना सह एकत्वं प्रतिपाद्यन्ति तदा न केनापि प्रमाणान्तरेण तभिरस्तुं शक्यम् इति ग्रह्मस्वरूपनिर्धारणादि केधु आभ्यात्मिकविषयेषु अन्यसर्वप्रमाणापेक्षया शास्त्रप्रामाण्यस्यव सर्व- प्रथमं महत्वम्। अस्मिंम् क्षेत्रे प्रत्यक्षानुमानयोस्तदेव उपयोगिता बचुं 1. न्यायसूत्रम् (१।१।७) १. वारस्यायनमाध्यम् पृ० ०१ (चौ० सं० ) ४. न्यायकोष: पृ० ८०३ x. शो० मा० (म. सू० १।१।४)

तृतीय: अभ्यायः

शक्यते यदा ते श्रुतिवाक्यसम्मते स्याताम् 'न धर्मजिज्ञासायामिव भ्रुत्यादय एव प्रमाण ब्रह्मजिज्ञासायाम्। किन्तु भुत्यादय: अतुभवादश्च यथासम्भवमिह प्रमाणम्, अनुभवसातत्यात भूतवस्तुविषयत्वाचच ब्रज्ञानस्य'। शंकरमते व्यावहरिकजगति प्रत्यक्षप्रमाणस्य सर्वाधिकं प्रामाणि- कत्वम्। प्रत्यक्षीभूततथ्यानामतिक्रमणं हि न श्रुतिभिरपि कत्तु शक्यते किन्तु तत्वानां विशेषताविषये विज्ञानस्यापि पूर्णतया प्रामाण्यं स्वीक्रियते। यदा वेद: समेतानां सर्वेषामपि प्रमाणानां व्यावहारिकसत्यत्वम, यदा च शास्त्रं जीवात्मनां परमात्मना सह मौलिकमेकत्वं प्रतिपादयति तदा अस्मामिरेतत् स्वीकतव्यं भवति यन्मिध्यासाधनैरपि सत्वलच्यं प्राप्तुं शक्यते। शंकराचार्यः एनं विषयं जीवनस्य अनेकेरुदाहरणै- र्बोधयितुं प्रायस्यत। एतच्च तस्य मुख्यसिद्धान्तस्य एतदर्थमविरोधि यत् तदनुसारं सर्वाण्येव प्रमाणानि, किं बहुना, शास्त्रमपि, परमात्मनो वास्तविकस्वरूपसाक्षातकारानन्तरं समाप्नुवन्ति। स्पष्टीकृतळ्चैतत् श्रीशङ्कराचार्येण शारीरकमाष्ये 'तत्तुसमन्वमात्' इति सूत्रस्य व्याख्या- बसाने- 'न हहेयानुपादेयाद्वैतात्मावगतौ निविंषयाण्यप्रमातृकाणि च प्रमा- णानि भवितुमर्दृन्ति इति। अपि चाहु :- गौणमिध्यात्मनो Sसत्वे पुत्रदेद्दादिबाधनात्। सदुब्रझ्मात्माहमित्येव बोधे कार्य कथं भवेत्॥ देहात्मप्रत्ययो यद्वत्प्रमाणत्वेन कल्पितः । लौकिकं तद्वदेवेदं प्रमाणं त्वात्मनिश्यात्'। रामानुजस्य तु शब्दप्रमाणविषये अयंसिद्धान्त :- 'अनाप्तानुक- वाक्यजनिततदर्थविज्ञानं शाब्दज्ञानम । तत्करणं शब्दप्रमाणम्"। तदू- दविविधम् (१) पौठषेयम् (२) अपौरपेयं च। तत्र पुरुषस्वातंत्र्याधीन- रचनाविशेषविशिष्टं पौरुषेयं वाक्यम्। वेदानां च नित्यत्वेन अपौरषेषत्वं करणदोषाभाव:, बाघकप्रत्ययाभावञ्च। यतो हि सर्गादौ भगवान् चतु- मुखाय पूर्वपूर्वंक्रमविशिष्टान् वेदान स्मृत्वा स्मृत्वा उपदिशतीति उक्कथा १. तत्रेप (पर० सृ० १।१।२ ) १. शो० मा० (म. सू० १।१।४) ३. गतोन्द्रमतदीपिका, ३ संवताए:पृ० १२

२५० म्रहासूत्रप् मुखमाध्यपत्र कप्रमीक्षणम्

वेदस्य नित्यत्वमपौकषेयत्वं च सिद्धम् इति करणदोषाभावो वाधक-

पादिका आप्प्रणीता स्मृतिः प्रमाणम्। वेदोपबृंहणरूपेतिहासपुराणयो- रपि प्रामाण्यं स्वतः सिद्धम्। महाभारतरामायणयो: कचित्कचिद्विरोघ- भाने अपि तत्वांशे वेदान्तवाक्यवद्विरोधो नेयः । पाशरात्रागमस्यापि प्रामाणिकत्वम् यतो हि सम्पूर्णपांचरात्रस्य वका परब्रह्मभूत: स्वयं नारायण :- 'अतो वेदान्तवेधः परम्रह्मभूतो नारायणः स्वयमेव पञ्चरात्रस्य कृत्स्नस्य वक्का'।' इत्थं श्रीरामानुजाचार्य: न केवलं वेदानेव अपितुपांचरात्रागममपि भगवत्प्रतिपादितं प्रतिपाद्यति। अस्मिन् विषये शंकररामानुजयो र्विचारेषु महान् मत- भेद: । ब्रह्मसूत्रद्वितीयाध्यायद्वितीयपादान्तिमाधिकरणे शंकर: कथयति यद् भागवतसिद्धान्त: आंशिकतया एतदर्थ स्वीकार्यः यत् स ईश्वरं निमित्तोपादानोभयकारणं स्वीकरोति किन्तु तेनैतदू दढीकृतं यत् एतम्मतम् एतदर्थ परिपूर्णरूपेण मान्यं न वर्तते यत तत्र बहुविधो विप्रतिषेध: समुपलभ्यते-'विप्रतिषेधश्रास्मिन् शाख्त्रे बहुविध उप- लभ्यते ...... वंद्विप्रतिषेधश्च' भवति'। किन्तु रामानुजाचार्येण पांचरात्रागमस्य प्रामाणिकता स्वीकृता। तस्य एतत्कथनं यत् पचरात्रा- गमः वेदानां सारः इति स वेदानां गूढार्थ सारल्येन प्रतिपाद्यति- 'वेदान् सुरनरदुरवगाहँश्चावधार्य तदर्थयाथात्म्यावबोधिपंचरात्रशाखं स्वयमेव निरमिमीतेति निरवद्यम'3। अस्य विचारस्य प्रामाण्ये तेन अनेकान्युव्रणानि प्रदत्तानि यत् भकेषु कृपापरवशो भगवान् स्वयमेव पंचरात्ररूपेण उपनिषद: संक्षिप्तवान्- 'वेदान्तेषु यथा सारं संगृद्य भगवान् हरिः। भकानुकम्पया विद्वान् संचिच्ेप यथा सुखम्"। तेनास्मिनधिकरणे तर्कपूर्णप्रमाणैः भागवतसिद्वान्तस्य उपयोगिता प्रदर्शिता। तथाचैतत्प्रतिपादितं यत्स्वयं सूत्रकारेण (व्यासेन) महा- भारते भागवतसिद्धान्तस्य संस्तुतिः" कृता।

1. रा० भा० (प्र. सृ० २।२।४२) २. शा मा० (त. सू. २।२।४५) १. रा० भा० (प्र० सृ० २।२।४२) ४. सजेब %. इहण्यम् रा० मा० (प० सू. १।२।४१)

वुतीम: भष्याय:

एतन्निर्णेतुं दुःशकं यत् शंकररामानुजयो: कतरेण 'विज्ञानादिभावे- तदप्रतिषेधाः" इत्यस्य बादरायणसूत्रस्य समुचिता व्याख्या कृता। फलतः एतन्निर्णेतुमपि कठिनं यदस्मिन्नधिकरणे भागवतसिद्धान्तस्य खण्डनं कृतं वर्तते स्थापनं वा। पाश्चात्येन विदुषा थीबोमहोदयेन रामानुजकृत: अर्थः समुचित: स्वीकृत: किन्तु डा० बेल्वलकरमहोन्य- स्यैतत्कथनं यत् रामानुजविचाराणां न कश्चित् सुदढ आधार: उ० घाटे महोद्य:" अपि अनेनैव सहमतः । रामानुजानुसारं स्मृतिप्रामाण्यं श्रुतिषु निर्भरम्। औपनिनद्वाक्यानां स्पष्टीकरणे च स्मृतयः सहायिकाः । येषां न वेदानां परिपूर्ण ज्ञानं तान् औपनिषद्वाक्यानि बोधयितुं स्मृतिसाहाय्यमत्यावश्यकं प्रामाणिकत्वं व किन्तु तासामेव स्मृतीनां वतेते या न भुतिसिद्धान्तविरवाः इति 'भ्रुतिविरुद्धायाः स्मृतेरनादरणीयत्वम्"। पुराणानां महाभारतस्य च प्रामाण्यमेवमेव श्रुतिषु निर्भरम्। रामानुजस्य मतमधिकांशतः पंचरात्रा- गमस्य पुराणानां प्रमाणेषु च निविभति। रामानुजानुसारं ब्रह्मणस्तथा अतीन्द्रियविषयाणां ज्ञाने वेदानामेव केवलं प्रामाण्यम्-'ब्रह्मण: अत्यन्तातीन्द्रियत्वेन प्रत्यक्षादिप्रमाणाविषय- तया ब्रह्मण: शास्त्रैकप्रमाणत्वात्' तथा 'ब्रह्मण: प्रमाणान्तराप्रज्ञाततां द्रढयति यद् ब्रह्म न केनापि प्रमाणेन व्यक्तम्'। रामानुजसिद्धान्तानुसारं विभिन्नप्रमाणानां पारस्परिकप्रामाणिकता- स्वीकृते र्नावश्यकत्वम्, जगति द्वैतस्य प्रत्यक्षीकरणं सत्यम्। भ्रुतिप्रति- पादितम्रह्मजीवयोरेकत्वमपि सत्यम् । अनयोद्वयोः सामंजस्यं केवलं तदैव भवितुं शक्नोति यदा विभिभ्नरूपात्मकं जगदेतत्परमात्मनः शरीरं स्वीक्रियेत । यथाचान्तर्यामिन्रह्मभुती प्रतिपादितम्'-'यः पृथिव्यां तिश्ठन् ....... इत्यादि। अन्र अस्याः श्रुतेरवश्यं प्रामाणिकत्वं मन्येत।

१. म० सू· २/२१४४ २. यीमो-दि वेदान्तसूत्र बिथ कामेष्ट्रो पाई शंकर (भूमिका पृ० २) ३. ड० नेश्वरकर ग्रह्मसूत्र झाफ बादरायण विथ दी कामेन्ट्री भाफ शंकर-पृ० १०५ ४. पाटे-ही वेदान्त पृ० ८९ ५. रा० मा० ( म• सृ० २।१।१) ६. रा० मा० (न० सू० १।१।३ ) ७. वेदान्तदीप: (३।१/२२) ८-९. सर्वदर्शनसंघष1, संस्कृतभूमिका पृ० ६५-६६)

यतो हि सत्यामपि प्रत्येक जागतिकवस्तुविभिन्नतायां प्रत्यक्षप्रमाणेन श्रुतिप्रतिपादितकताप्रामाण्यस्य विरोध: कत्तु न शक्यते। एवमेष बाह जगति प्रत्यक्षीभूतभिन्नतायाः सत्यत्वं श्रृतिप्रतिपादितमिध्यात्वेन अस्वीकत्तु न पार्यते। अतः श्रुतीनामेवमेव अर्थः कार्यः यथा च तासां प्रत्यक्षप्रमाणेन विरोधो न भवेत्। इत्थं रामानुजसिद्धान्तानुसारं प्रत्य- क्षादिसर्वप्रमाणानि परमात्मसाक्षात्कारपर्य्यन्तं सत्यानि। शंकराचार्यस्य एतत्कथनं यत् अन्ते-परमात्मसाक्षात्कारावस्थायां न केवलं जगदपि तु शात्तमपि मिथ्या अस्ति तथा ज्ञानस्य प्राप्तौ मिध्यासाधनमपि सहायकं भवितं शक्नोति', रामानुजानुयायिभिन स्वीकृतम्। तेषामेतत्कथनं यन्मिध्यात्वं न कथमपि सत्यप्राप्तौ सहायक भवितुमहति। केवलम् , एकेनसत्यज्ञानेनैव इतरस्य सत्यज्ञानस्य प्राप्तिः कत्तु शक्यते। बादरायणमनुसरता निम्बार्काचार्येणाप्येतदेव स्वीक्रियते यत् ब्रह्मणः स्वरूपज्ञानं केवलं वेदेभ्य एव भवितुं शक्नोति। पवंभूताया अलौकिक- शकके र्हि ईश्वरप्रतिपादितम्रन्थेष्वेव सम्भवात्-'जिज्ञास्यं ब्रझ्म शास्त्र- प्रमाणकमेव नान्यप्रमाणकम्। समस्तश्रुतीनां साक्षात्परम्परया वा तत्रैव समन्वयात्"। अतीन्द्रियविषयेधु च प्रत्यक्षमनुमानं वा न कथमप्यु- पयोगगि भवितुं शक्नोति। वैताद्वतयोरुभयोः प्रतिपादकानि श्रतिवाक्यानि उपलभ्यन्ते। अतः अनयोरुभयो: सामंजस्यं तदैव भवितुं शक्नाति यदा ब्रह्म, एकदैव स्थूलमपि सूद्षमं तदुभयभिन्नं चापि स्वीक्रियेत। द्वैतप्रतिपादकश्रुतयः स्वतन्त्रसत्ताकस्य म्रह्मण:, परतन्त्रसत्ताकयो: जीवजगतोश्च द्वैततां निर्दि- शन्ति। अद्वैतताप्रतिपादकक्ुतयश्च सम्पूर्णसत्ताधारभूतमेकमात्रं परमस्व- तन्त्रसत्ताकं परमात्मानं निर्दिशन्ति। निषेधात्मकवाक्यैः ब्रह्मप्रतिपाद कश्षुतिवाक्यानि एतद् द्योतयन्ति यद् भौतिकपरिस्थितिषशात् सीमितव- स्तूनामपेक्षया ब्रह्म सर्वथा भिन्नम्। निम्बार्काचार्य: एतत्स्वीकरोति यत् सरलतया शुत्यर्थपरिज्ञापनार्थ स्मृतयः अपेद्यन्ते किन्तु स एवमपि स्वीकरोति यत् स्मृतिप्रामाण्यं वैदिकवाकयेपु निर्भरम्, इति यत् स्मृतिवाक्यं भ्ुतिवाक्यानुकूलं तदेव प्रामाणिकम् अन्यथ्षाप्रामाणिकम्। निम्बार्काचार्यप्रधानशिष्येण श्रीनिवासा- चारिणा वेदान्तपारिजातसौरभस्य स्वकीये व्याकयाने वेदान्तकौस्तुभे

९. नि० मा० (प. सू० १।१।४ )

तृतीय: सभ्याय:

मनुस्मृतिमुद्रता प्रतिपादितम् यत् वेदप्रतिकूलस्मृतिभन्थानां न कापि प्रामाणिकता मन्तव्या। ते हि मनुष्यान् सन्मार्गतः विचालयन्ति।' मध्वाचार्येण शब्दप्रमाणस्य निर्देशः केवलं दार्शनिकविषयेषु एव कृतः । एतदनुसारं शब्दप्रमाणं द्विविघम् (१) प्रामाणिकम् (२) अप्रामाणिकं च। तत्र शाखं, सर्वथा निर्दोषत्वात, प्रामाणिकं शब्द- प्रमाणम्। एतच शास्तं पौरुषेयमपौरुषेयं चेति द्विविघम्, एतदेव आगम: कथ्यते। अनयोक्ष अपौरुषेयं शाखतं नितरां प्रामाणिकम्। न तत्कथमपि मिथ्या मनितुं शक्यते। पौरुषेयेण तु शास्त्रेण यदाकदा अप्रामाणिकेन असत्येन चापि भूयते। मध्वाचार्येण चत्वारो वेदा: उपनिषदः ब्राह्मणप्रन्थाश्चेत्थं सम्पूर्ण वैदिकं साहित्यम् अपौरुषेयशाख्तान्तर्गतं तथा रामायणं महाभारतं पंचरात्रागमश्चैतत् पौरुषेयशास्त्रान्तर्गतं मण्यते। येषां घ भ्रन्थानामेतैः सह सामंजस्यं तेषामेव प्रामाण्यं नान्येषामिति तन्मतम्- ऋग्यजुः सामाथर्वा च भारतं पंचरात्रकम्। मूलरामायणं चैव शास्त्रमित्यभिधीयते।। यधानुकूलमेतस्य तथ शास्त्रं प्रकीतितम्। अतोऽन्यो अ्थविस्तारो नैव शास्त्रं कुवर्त्म तत्॥ मध्वाचार्यस्यैतन्मतं यत् वेदानां पंचरात्रागमस्य च भावानां समानतया ऐक्यम् इत्यनयोरुभयोः प्रामाणिकत्वम्-'वेदपंचरात्रयोः ऐक्याभिप्रायेण पंचरात्रस्य प्रामाण्यमुक्कम्"। रामानजस्येव मष्वाचार्यस्यापि प्रवृत्तिः आगमपुराणप्रामाणिक- तायामाधिक्येन वर्तते। शंकरस्य च न तथा। अन्यभाष्यकाराणामिव मध्वाचार्यस्या्यतन्मतं यत् प्रत्यक्षम् अनुमानाविप्रमाणं च परम्रह्मस्वरूपज्ञाने न कथमपि सहायकं भवितुं शक्नोति इति तदर्थ वयं सामान्यतया श्ुतिषु विशेषतया च वेदेषु निर्भराम: । मध्वाचार्यस्य मते सम्पूर्ण वैदिकं साहित्यं महत्वपूर्णम्। इति तत्कृते ज्ञानकाण्ड-कर्मकाण्डयोर्न कश्िद् भेद:। वज्मभः अपि एतत्स्वीकरोति यत् आध्यात्मिकविषयपरिज्ञाने शास्त्रमेव केवलं प्रमाणम्, श्रुतिप्रतिपादितं ब्रह्मस्वरूपं हि श्रुतिभिरेव ज्ञातुं

1. श्रीनिवास :- पे० को० (२1१1१) २. म० मा० (म. सृ० १।१।३) ३. तत्रैव

म्हासूत्रप्रमुखमाष्य पंच्कस मीक्षणम्

शक्यते अतएबोकं तेन अणुभाष्ये-'ब्रह्म तु वेदैकसमधिगम्यं यादशं वेदे प्रतिपाद्यते तादशमेवेत्यसकृदवोचाम',' अस्मिन् मते वेदानामेव एकमात्रं प्रामाण्यं सर्वाधिकं स्वीकृतं वर्तते। अन्येषां प्रमाणानां तावतैव प्रामाण्यं यावता तानि झ्ुतिवाक्याविप्रतिषिद्धानि सन्ति तदनु- कूलानि भवन्ति। वल्लभाचार्य: वेदेषु न कापि अर्थवादं स्वीकरोति। तस्यायं विश्वास: यत् वेदानामेकंकाक्षरस्यार्थो महत्वपूर्णो यथाप्रतिपादितसत्यार्थसूचकश्च । अन्यथा तेषामपौरुषेयतैव सन्देहास्पदं स्यात्-'वेदश् परमाप्तः अक्षर- मात्रमपि अन्यथा न वदति अन्यथा सर्वत्रैव तद्विच्वासप्रसंगात्'। अत एव वेदेषु मीमांसकाभिमतः अर्थवादो न वज्ञमसम्मतः । वल्लमः: प्रामाणिकशास्त्रेषु श्रीमद्भागवतमपि मन्यते। इत्थं तन्मते वेद:, ब्रह्मसूत्रं, श्रीभद्गगवद्गीता श्रीमद्भागवतं चैतच्चतुष्टयं प्रमाणम्। तत्र चोत्तरोत्तरं प्रस्थानं पूर्वपूर्वप्रस्थानानां संदेह्मपाकुर्वत् सामूहिक- रूपेण तात्विकसिद्धान्तं प्रतिपादयति इति तदभिप्राय:,- 'वेदा: श्रीकृष्णवाक्यानि व्याससूत्राणि चैध्र हि। समाधिभाषा व्यासस्य प्रमाणं तचपतुष्टयम्। उत्तरं पूर्वसन्देहवारकं पररिकीरतितम् ॥ यतो हि वेदानां प्रत्येकं स्थलं प्रमाणम्, अतः तद्गतवाक्यानां प्रातिभासिकविरोधेषु सामंजस्यं वल्लभमते अत्यावश्यकम् महत्वपूर्ण च वतते। तस्यायं विश्वासो यत्पूर्वोत्तरयोक भयो र्मीमांसयो श्रह्िवैकः प्रतिपाद्यो विषयः। एतदाघारेण तस्येयं धारणा यत् जैमिनिबादरायणाभ्यामुभाभयां प्रतिपादिते पूर्वोत्तरमीमांसे एकमेव शास्त्रम्। तयो निर्माणोद्देश्यं च मानवमात्रस्य मोक्षप्रदानं वर्तते। षड्दर्शनसंभ्हदे स्पष्टतया तयोरेकत्वं" प्रतिपादितं वतते। बल्लभानुसारेण परमात्मा वासुदेव: अनन्तदिव्यगुणसम्पन्नः । तत्र कर्मज्ञानयो: प्रमुखता। पूर्वकाण्डं परमात्मनः कर्मस्वरूपमभिव्यनक्ति उत्तरकाण्डं घ ज्ञानस्वरूपमिति फलतः उभयमपि स्वतन्त्रं काण्डम्। अतः पतत् स्वीकत सर्वथा समुचितं यत् पूर्वोत्तरमीमांसे उमयमपि एकस्यैव शाख्स्य शाखाद्वयम्। इत्थं वल्लभाघार्येण कर्मज्ञानयोरुभयो: १. प० मा० (म० सू० १।१।१९) १. ततैब (प० सु० १।१।१) ३. (घ) त० डी० नि० १।७ ४. (ब) पर्डर्शनसंगह: (पृ० ११८)

तुतीय: सभ्याय:

सामंजस्यं संस्थापितम्। स्वकीयमेतन्मतं प्रमाणयितुं तेन एष महत्व- पूर्णस्तर्कः प्रदत्तः यत् जैमिनि: व्यासस्य शिष्य आसीदिति नैतत्कथ- मपि सम्भवति यत् सः स्वगुरोविंरुदं, किमपि मतं संस्थापयेत्-'तद्- गुरुणैव व्यासेन ब्रछ्मजिज्ञासाया:' प्रतिपादितत्वात्'। कर्मज्ञानमार्गयोरुभयोस्सामंजस्येन प्रकृत्या यश्ञियकर्मसु अधिकं बलं दीयते। वल्लभो हि वैदिकमागस्यैवानुयायीति तत्कृते एतत्स्वाभाविकम्। एतत्सम्बन्घे एतदवधारणमत्यन्तावश्यकं यत् अनेनैव कारणेन सः स्व- पुत्रेण कर्ममार्गप्रवर्तक: उक्तः। वल्लभस्यायं विश्वासो यत् यज्ञकरणेन परमात्मा प्रसीदति, विशेषतानुसारं यजमानाय फलं च प्रदत्ते। यदि स ब्रज्ञानी अस्ति तदा परमात्मा स्वयं तस्मै दर्शनं दत्त्वा क्रममुक्ति ददाति महयज्ञानाभावे च स तस्मै आत्मानन्दं बैकुण्ठं वा प्रदत्ते। इत्थं वल्लभा- चार्य: मर्यादामागें कर्मविशिष्टज्ञानस्य प्राचीनसिद्धान्तं स्वीकरोति- 'कर्मब्रह्मणोः क्रियाज्ञानयोः धर्मिपरत्वेनैक्यात् कर्तृवाक्येषु सर्वत्र विरोधः"। स च सिद्धान्त: केवलं तेष्वेव सीमित: ये मुक्तिमभिलषन्ति प्राचीनसाधारणरूढिवादं चानुगच्छन्ति। सर्वथानिर्दोष: एक: अन्यो मार्गः । स च पुष्टिमार्ग: कथ्यते। अस्मिन् भक्तो मुक्तचर्थ सर्वथा परमात्मनः कृपायां निर्भरति। यदि कश्िदु भक्क: स्वकीयेन उत्कृष्टप्रेम्णा भक्तया च परमात्मनः कपापात्रं संजायते तदा स तस्मै सघः मुकि प्रदत्ते- 'विहितसाधनं विनैव मोचनेच्छा पुष्टिमार्ग मर्यादा'। तथा- 'पुष्टमार्गः अनुमहैकसाध्यः प्रमाणमार्गा" द्विलक्षणः' इत्थं पुष्टिमर्यादै- तदुभयमार्गसिद्धान्तेन वल्लभ: कर्मज्ञानभक्तीनां परस्परं सामंजस्य मित्याण्यात्मिकतथ्यं स्वीकरोति। वल्लभाचार्य: तासां श्रुतीनामाधिक्येन वैशिष्टयं स्वीकरोति या: पर- मात्मानमशेषगुणसम्पन्नं प्रतिपादयन्ति । 'सचि्चिदानन्द' शब्दे च सन्निविष्टस्तद्गुण: परमात्मनः स्वरूपस्य संक्षिप्तः परिचयः प्राप्तुं शक्यते-सत्स्वरूपद्वारा दष्टः केवल: कर्मविशिष्टः परमात्मा यज्ञपुरुष:

१. घणुमाष्यम् (म्र० सू० १।१। ३) र. बी. एसू. मह :- जनरक झाफ दि सोरएण्टळ इन्स्टोट्यूट १.४. पृ० ३४२ ३. प. भा० (त्र. सृ० १।१।२ ) ४. तत्रेव (म्र० सृ० ४।२।७ ) ५. तत्रैव (प्र. सृ. ४।४।९)

२५६

यश्च कर्मभि: सन्तोषयितुं शक्यते। एतदेव च ब्राह्मणग्रन्थेषु प्रति- पाढितं वर्तते। स्व्कीयेन चित्स्वरूपेण दष्टः चैतन्य (ज्ञान) विशिष्टः स एव पर- मात्मा ब्ह्म, यश्च ज्ञानद्वारा प्राप्तुं शक्यते एतच्चोपनिषत्सु प्रतिपादितं वतते। आनन्दस्वरूपेण दष्टः परमात्मा कृष्णः । स च गीताभागवतानुसार- मेवाराधनीय: । वल्लभाचार्येण सगुर्णानर्गुणोभयप्रतिपादकश्रुतिवाक्येषु इत्थमेक- वाक्यता संस्थापिता यत यानि श्रुतिवाक्यानि ्रह्रणो निर्गुणतवं प्रति- पाद्यन्ति तेषामेतत्तात्पर्य यत् परमात्मा साधारणविशेषतारहितः ।स चेत्थं विश्वसिति यत् परमात्मा असंख्यासाधारणगुणसम्पन्नः इति सत्स्वपि तत्र विरोधिगुणेषु न तत्र कश्रिद् विरोध :- 'तस्मात् प्रत्यक्षानु- मानाभ्यां श्रतिस्मृतिभ्यां वा ब्रह्म साकारमनन्तगुणपरिपूर्ण चेति ना- व्यक्तमेवेति निश्चयः;' तथा-'तस्मात् श्रुतिप्रत्यक्षेः सर्वविरुद्धधर्मा- श्रयत्वेन ब्रह्मप्रतीतेः न विरोध:१। इत्थमाचार्यै: श्नुनिप्रतिपादिततध्यानामनुशीलनमत्यन्तसमुचित- पद्धत्या फृतं दृश्यते। तै हिं इमानि सत्यानि तेषाम् ऋषीणामाध्या- त्मिकप्रातिभज्ञानोत्पन्नानि मन्यन्ते ये व्यक्िगतात्मना सह सम्पूर्ण जग- दात्मनामैक्यं संस्थापयितुं समर्था अभूवन्। ते चाधिकाधिक़सत्यानां प्रत्यक्षानुभवमकुवन इति वेदानां सर्वाधिकप्रामाणिकत्वे एतदेव तात्पर्य यत् सर्वेसु प्रमाणेषु प्रत्यक्षस्यव सर्वाधिक्येन प्रामाणिकता वर्तते-'प्रत्यक्षं श्रुतिः, प्रामाण्यं प्रत्यनपेक्षत्वात्'।

तर्क :- यद्यपि भाष्यकारैः स्वभाष्येषु यत्र तत्र उपमानार्थापत्यनुपलब्ध्या- दीनामपि यत्किंचिंन्निदेश: कृतः तथापि स नगण्यः । वादपद्वतौ च तर्क- स्य महत्वपूणस्थानमिति तभनिर्देश इह आवश्यकः प्रतिभाति। एष हि प्रमाणद्वारा निर्दिष्टानां सबलत्वविधायकतया समर्थक इति सत्यानु- सन्धाने महोपयोगी वर्तते।

1. प० भा० (३।२।१४) १. तन्नैव ( ३।१।११) २. शा० भा० (१।३।२८)

वुतोय: भभ्माब: १४७ 'अविज्ञाततरवेडर्यें कारणोपपत्तितस्त स्वज्ञानार्थमूहस्तर्कः' इति न्यायसूत्रम्। शंकराचार्येण च तर्कशब्दस्य साधारण: अर्थः स्वीकृतः । तेन च तत्र तर्कस्य सा प्रक्रियापि सन्निवेशिता, यस्या: सम्बन्ध: प्राती- तिकविरुद्धभ्ुतिवाक्येषु सामंजस्यस्थापनेन वर्तते। तस्यैतत्कथनं यत् बाह्यतः पारस्परिकविरोधप्रतीतीनां भुतिवाक्यानां समुचितार्थनिश्चिति: अर्थाभासस्य निराकरणे निर्भरति, तच्च वाक्यार्थानां समुचितव्याख्यात्रा तर्केण सम्भवति-'शुत्यर्थविप्रतिपत्तौ चार्थाभासनिराकरणेन सम्यगर्थ- निर्धारणं तर्केणैव वाक्यवृत्तिनिरूपणरूपेण' क्रियते'। 'तथापि स नैयायिकैः प्रयुश्यमानेन तर्कशब्दस्य प्रयोगात्मकरूपेण पूर्णतया परिचित इत्येतत् तस्य व्याख्याकारिणीषु युक्तिषु कतेन तर्कस्य भिन्नभिभ्नरूपाणां प्रचुरप्रयोगेण परिज्ञायते। सतीष्वपि तर्कस्य अनेकासु विधासु मध्ये वर्तमाननैयायिकैः स्वी- कृतासु पंचविधासु शंकराचार्येण अनेकस्थलेषु, प्रमाणवाधितार्थप्रसंगस्य अनवस्थायाः, इतरेतराश्रयत्वस्य (अन्योऽन्याभयत्वस्य) घ प्रयोग: कृतो दश्यते। तत्र प्रमाणबाधितार्थप्रसंगस्य विशेषोल्लेखो नावश्यकः प्रतिभाति, यतो हि स प्रायः बहुषु स्थलेषु समुपलभ्यते। तर्कस्यास्यां विधायां युक्ि: सर्वदा तथ्यविरोधिनी भवति। बादरायणशंकराभ्यामनेकस्थलेपु प्रयुक्तं 'अनिर्मोक्षप्रसंगः' इत्याधेव केवलमस्य तर्कस्य स्वरूपम्। इयं हि तर्कश्य सा विधा या एवं निष्कष प्रापयति य: प्रतिवादिन: भ्रमतः सन पादिन: सभीष्टं साघयति। इयं विधा प्रायः बाहुल्येनोपलभ्यते। कार्यकारणयो: वास्तविकस्वरूपस्थापने शंकरेण अनवस्थायाः साहा य्येन अनयोः समवायसम्बन्धः खण्डितः । अस्मिन् प्रसंगे तस्यैतत्कथनं यत् कार्यकारणयोन अश्वमदिषिवद्गेदबुद्धिरिति तयोस्तादात्म्यं स्वी- कर्तव्यम्। अनयोः समवायसम्बन्धकल्पनायामपि समवायस्य समवा यिभि: सह सम्बन्धस्त्रीकारे तेषामनेकसम्बन्घकल्पना कर्तव्या स्यान् इत्यनवस्था आपद्ेत-'समवायकल्पनायामपि समवायस्य समवायिभिः सम्बन्धेऽ्भ्युपगम्यमाने तस्य तस्यान्योऽन्यः सम्बन्धः कल्पयितव्य: इत्यनवस्थाप्रसंगः"। संसारस्य अनादितां साघयितुमस्य विषयस्य विरुद्मान्तेपं प्रारभ- १. शो० मा० (त्र. सू० २.१।१८) १. शो० मा० (ब्र० सू० २।१।११) १७ म०

महासूत्रप्रमुखभाव्यपत्रकस मीक्षणम्

माणेन शंकराचार्येण तर्कस्य अन्योन्याभयविधाया इत्थं प्रयोग: फृत :- 'सृष्ट्युत्तरकालं हि. शरीरादिविभागापेक्ष कर्म, कर्मापेक्षश्च शरीरादि- विभाग इतीतराश्रयत्वं प्रसज्येत'।9 किंच, 'न च कर्मान्तरेण शरीरं सम्भवति न च शरीरमन्तरेण कर्म सम्भवतीतीतरेत्राश्रयत्वप्रसंगः । अनादित्वे तु बीजाङ्कुरन्यायेनोपपत्तेन कश्बिद् दोषो भवति"। नैयायिकै: स्वीकृतासु तर्कस्योक्तविधासु प्रमाणबाघितार्थप्रसंगस्य, अनवस्थायाः अन्योन्याश्रयस्य च प्रयोगो रामानुजेनापि स्वकीये श्रीभाष्ये कृतो वतते। तत्र 'तदनन्यत्वमारम्भणशब्दादिभ्यः' इति सूत्रे भाष्ये जीवात्माविद्ययो: प्रसंगे एवं प्रमाणबाधितार्थप्रसंग :- 'आत्मनां भिन्नत्वे घटादिषज्जडत्वमनात्मत्वं क्षयित्वं च प्रसण्येत'-तथा-'जीवो यदि नश्येत् स्वरूपोच्छिवित्तिलक्षणो मोक्ष: स्ात्, नो चेदविद्यानाशे

निजप्रतिपादितविषयं प्रमाणयंतुं रामानुजस्य अत्यन्तं प्रियसाध- नमनवस्था वतते। तथाहि-'अथातो ब्रह्मजिज्ञासा' इति सूत्रस्य व्याख्यां कुर्षता तेन स्व्ररूपानुपपत्तिप्रकरणे 'द्रष्टदृश्ययोस्तदवच्छिन्नायाः दशेश् काल्पनिकत्वेन मूलदोषाम्तरापेक्षया मनपस्था" स्यात्'। तथा यथार्थख्या- तिप्रकरणे अज्ञानान्तरमिति चेत् अनवस्था स्यात'। एवं निवृत्त्यनुप- पत्तिप्रकरणे, 'निवर्तकज्ञानान्तराभ्युपगमे तस्यापि त्रिरूपत्वात् ज्ञात्र- पेक्षया अनवस्या स्यात्' इत्थमनवस्था आभ्निता। प्रमाणबाधि तार्थप्रसंगस्य अनवस्थायाश्चैतयोरुभयोरेकस्मिश्नेष वाक्ये इत्थं प्रयोग उपलभ्यते-'संस्थानस्यासतः उत्पत्तावसत्कार्यवादप्रसंग इति चेत् असत्कार्यवादिन: अपि उत्पत्तेरनुत्पत्तिमनवे सत्कार्यवादप्रसंग:, उत्पत्तिमदवे च अनवस्था'। तर्कस्य अन्योन्याभ्रयविधाया अपि प्रचुर: प्रयोगो रामानुजेन कृतो दश्यते। तथाहि-आत्मस्वरूपनिरूपणे तेनोक्तं यत् शास्त्रं यद्यप्येकत्व- प्रतिपादकं तथापि प्रत्यक्षीक्रियमाणा विभिन्नता न कथमपि अपलपितुं शक्यते। यदि चेत्थं मन्येत यदेवं स्वीकारे शास्त्रस्य विरोध: इत्येतदर्थ- ९. तत्रैष ( २।१।१५) १. तत्रैण ( २।१।३६ ) ३-४. १३१. रा० भा० (ब्र. सू० २१।१५) ५. रा० भा० (पृ० ८५) ६. तत्रैव (पृ० ८७ ) ७. तत्रैष (पृ० १०२ ) ८. रा० भा० (प्र० सू० १०१,१५) पृ· १११ :.

तृतीय: अभ्याब:

मेवैवं मन्तव्यं तदा नैतत्समुचितम्। तथात्वे हि निम्नलिखितप्रकारेण अन्योन्याभ्रय: स्यात्-'अनेनैष शास्त्रविरोषेन झास्यते इति चेन, अन्योन्याश्रयणात् । शास्त्रस्य निरस्तनिखिलविशेषवस्तुवोधित्वनि- ऋरयः" इति। एवमेवाज्ञानस्य परिचयं ददता अभे उक्तम्-'कि च ब्रहस्वरूपतिरो धानहेतुभूतमेतदज्ञानं स्वयमनुभूतं सद् ब्रह्म तिरस्करोति, म्रह्म तिरस्कृत्य स्वयं तद्नुभवविषयो भवतीत्यन्योन्याश्रयणमू'। निम्बार्केण तर्कस्य प्रयोग: सामान्यतया मुक्त्यर्थे एव कृत :- "तर्केबलेन प्रत्यवतिष्ठते, जगतो न चेतनप्रकृतिकत्वं विलक्षण- त्वात्'। तथापि अनेकासु निजयुक्तिषु निश्चितरूपेण तेन तर्कविधानां प्रयोग: पारिभाषिकार्थप्रसंगे अपि कृतः । उदाहरणार्थ तेनेत्थमुक्तं यत् उत्पत्ते: पूर्व कार्यस्य अनुपस्थितिर्न मान्येति उत्पत्तेः पूर्वमपि कारणे कार्यस्य स्थिति: स्वीकर्तव्या। अन्यथा कथं नाग्नेर्यवाद्यंकुरोत्पत्तिरिति प्रश्न: समुपतिष्ठते-'यद्यसदेव कार्यमुत्पदते तर्हि वहेर्यवाधंकुरोत्पत्तिः कुतो नास्तीति युक्के। इयं हि तर्कस्य प्रमाणबाधितार्थप्रसंगविधा यस्या: निर्देशः 'युकि' शब्देन कृतो वर्तते। एतदिहावधारणीयं यत् सूत्रेषु यत्र यत्र प्रसंगशब्दस्य प्रसकिशन्दस्य वा प्रयोगो लभ्यते तत्र सर्वत्र निम्बार्केण तार्किकप्रसंग एवार्थ: स्वीकृतः । तस्य व्याख्या च प्रमाणवाधि- तार्थप्रसंगद्वारैव कृता वर्तते। तथाहि- स्मृत्यनवकाशदोष उसंग इति चेभ्र ...... (२/१/१) अपीतौ तद्वत्प्रसंगाद्समंजसम् (२१।८) इतरव्यपदेशाद्विता करणादिदोष प्रस्नक्ति: (२।१।२१) निम्बार्कमाव्ये अनवस्थाया बहून्युदाहरणानि नोपलभ्यन्ते तथापि न सर्वथा तद्भाव: । वैशेषिकविरद्धस्तेनायं तर्कः प्रदत्तो यत् परमाणूनां सावयवत्वस्वीकारे अनवस्था स्यात् 'सावयवत्वे अनवस्थाप्रसंगात्"। एवमेव तेन 'समवायाभ्युपगमाव साम्यादनवस्थितेः" इत्यस्मिन् १. तत्रैष (म्र. सू० १।१।१) पृ• ७१ १. तत्रैव (प्र. सृ० १।१।१) पृ० ८७ ३. (भ) नि० मा० (म० सू० २।१।४ ) ४. (न) तत्रेव (म. सू. २।१।१७) ५. नि० मा० (म. सू• २।९।५१ ) ६. न. सू० २/१/११

२६०

सूत्रे समवायस्य स्वीकृति निरदिशता अनवस्थारूपेण अनवस्थितिशब्दं व्याख्याय समवायिना सह समवायस्वीकृतेरसम्भवता स्पष्टीकृता- समवायः अपि समवायिभ्यां समवायसम्बन्धान्तरेण सम्बध्येतात्यन्त- भेद्साम्यात्, सोऽपि सम्बन्घान्तरेण इत्यनवस्थानात्"। मध्वाचार्यमते वर्कशब्दार्थ: न केवलं यस्य कस्यचित्साध्यस्य सिद्धी करणाथे युक्तिमात्रे सीमितः, अपि तुस तस्य सामान्यतया व्यापकमर्थ स्वीकृत्य मुख्यतया तत्प्रयोगं अुतिवाक्यानां प्रातीतिकविरोधसामंजस्ये कृतवान्। तेनैतत्प्रतिपादितं यत् पूर्वोत्तरश्रुतिवाक्येषु सति सामंजस्ये कतर: अर्थः स्वीकार्यः एतस्य ऊहस्तर्कः । निरर्थक शुष्कश् तर्को हेय :- 'पूर्वोत्तराविरोधेन कोऽत्रार्थोडभिमतो भवेत। इत्याद्यमूहनं तर्कः शुष्कतर्क तु वर्जयेत्*॥ श्रतिवाक्येषु सामंजस्यं स्थापयितुमयं तर्कः अत्यन्तोपयोगी वतते। इत्थं च तर्कः सर्वदा श्ुतिवाक्येधु आधारितस्तिष्ठति। स्वातंत्रयेण न तत्प्रयोग: कत्तु शक्यते- परस्परविरोधे तु वाक्यानां यत्र युक्क्ता। तथैवार्थः परिज्ञेयो नावाक्या युकिरिष्यते3॥ तर्केण कदापि श्रुतिवाक्यविरोधिना न भवितव्यम्। प्रत्युत एवं तत्र तेन संगतिः स्थापयितव्या, येन तत्र सामंजस्यं प्रतीयेत- न युक्तियोगादू वाक्यानि निराकार्याण्यपि कचित्। विरोध एव वाक्यानां युक्तयो न तु थुकतयः ॥" इत्थं मष्वाचार्यमते तर्कः अनुमानं चेत्यनर्थान्तरम्। स्वल्पान्येव एवं भूतानि स्थलानि यत्र मध्वाचार्येण तर्कशब्द: तार्किकरीत्या प्रयुक्त:। तेन निम्नांकितसूत्रद्वये, यत्र चोभयत्र अनवस्थितिशब्द: सूत्रयोः बादरायणे प्रयुक्तो वर्तते, अनवस्थाया: निर्देश: कृत :- (१) अनवस्थितेरसंभवाथ नेतरः (१।१।१७ ) (२ ) समवायाभ्युपगमाच्च साम्यादनवस्थिते: (१।२।१३) सूत्रेभ्यः पृथक स्वतंत्रतया एकस्मिन्रेव स्थले इत्थमनवस्थायाः निर्देशः कृत: यत् अनादिशुतिवाक्येषु दोषा न स्वीक्तु शक्यन्ते, यतो १. नि० मा० (ब्र. सू० २।२।१३) २. म० मा० (म० सू. १।१।१) ३. तत्रेष (२।१।१।७) ४. तत्रैष ( २।१।२६ )

सुतीय अभ्याया २६१

हि तेषां स्वतः प्रामाण्यम्। अन्यथा तेषां सदोषत्वस्वीकारे तत्र अन्य- प्रमाणम्, तत्रापि चान्यत्प्रमाणम् इत्थमनवस्था सम्पद्येत- 'नहि नित्यदोषा: कल्प्या: स्वतश्न प्रामाण्यम् अन्यथा भनष- स्यते:।" बौद्धसिद्धान्तं खण्डयता मष्वाचार्येण केवलमेकत्रैव अन्योन्याश्रयस्य प्रयोगो विहित :- 'समुदायस्यैकहेतुत्वं न युव्यते। उभयहेतुकेऽप्यन्यो न्याश्रयत्वाद् तद्प्राप्तिः'।२ मध्वभाष्ये प्रमाणबाधितार्थप्रसंगस्य स्वल्पान्येबोदाहरणानि। एकत्र तस्येत्थमुदाहरणम्-'तच्छरीरस्य तत्तत्परिमाणत्वमिति न मन्तव्यम्, विककारित्वादनित्यत्वप्रसक्क्केः'। वज्जभस्य अणुभाष्ये वेदान्तस्य तार्किकस्वरूपापेक्षया तस्य व्याखया- त्मकस्वरूपस्य अधिकं महत्वं प्रदत्तं वर्तते इत्यस्मिन् भाष्ये वाद्वि- वाद्योस्ताकिकसाधनानां सीमितक्षेत्रे एव प्रयोग: उपलभ्यते। तथापि कतिचिदवश्यमेवंभूतोदाहरणानि यत्र वक्लभेन तार्किकप्रसंगस्य पारिभा- षिके अर्थे तर्कस्य कतिपयविधानां प्रयोग: कृतो वतते। तत्र प्रमाण- बाधितार्थप्रसंगस्य बहून्युदाहरणानि। तथाहि तस्यायं तर्कः यत् जीवात्मा अवश्यमेव अनादि: स्वीकर्तव्यः, अन्यथा कृतस्य कर्मणो हानि:, अऋतस्य च स्वीकृतेः प्रसंग :- 'कृतहान्यकृताभ्यागमप्रसंगश्च।" तात्पर्य नैतत् यत् यदि जीवोऽनादिन स्यात् तदा प्रलयनैकट्यद्शायां सद्सत्कर्मकरणोत्तरं प्रलये जाते जीवानां ब्रह्मरूपत्वात् तदानी कर्मफल- भोगाभावात् कृतहानि:, पुनः सृष्ट्यारम्भदशायां विस्फुलिंगवत् विभा· गेऽपि ब्रह्मरूपतायाः अपेतत्वेन तदानीमपि भोगायोगाव कृतहानिः। सृषट्यारम्भे ब्रह्मरूपतया अतिशुद्धानां पुनः सकलदुःखनिवहसाधनीभू- तशरीरसम्बन्धात् अकृताभ्यागमप्रसंगश्च स्यादत एतया उपपचया जीव- स्यानादित्वम्। 'अथातो ब्रह्मजिज्ञासा' इति सूत्रस्य व्याख्यायां वेदान्तविचारो व्यर्थ: सार्थको वेति विवेचनं कुर्वता तेन प्रतिपादितम्-'मनननिदि- व्यासनविधीनामानर्थक्यप्रसंगात्' ।" अन्यभाष्यकारैः इव वञ्ञभेनापि प्रायः अनेकस्थलेषु 'अनिर्मोक्षप्रसंगः' इत्येष शब्द: प्रयुक्तः। उदाहरणार्थ निम्नाद्वितसूत्राणामणुभाष्यं द्रष्टव्यम्- १. म. मा० (त. सू० २१।३) २. तत्रैष ( २।२१८) 2. तत्रेण (२।१/१९) ४. स० मा० (न्र० सू० २।२।३४) ५. तत्रैष ( 1191१ )

२६२

(१) पुरुषाश्मवदिति चेत्तथापि (२।२/७) (२) अंगित्वानुपपत्तेश्व् ( श२८) (३) अन्यथाऽनुमितौ च झशकिवियोगात् (२२६) अनवस्थाया अपि वल्लभेन यत्कंचित्प्रयोग: कृतः। उदाहरणार्थ 'समवायाभ्युपगमान साम्यादनवस्थिते:' (२।२१३) इत्यस्मिन् सूत्रे तेनेत्थं निर्दिष्टं यत् समवायस्वीकारे समवायसमवायिनो: सम्बन्घस्वी कारार्थमन्य: समवायो मन्तव्यो भवेदित्थमनवस्थादोषोपस्थितिः'- 'यथा सम्बन्धिनि सम्बन्धान्तरापेक्षा एवं समवायस्यापि, तथा सत्यन- वस्थितिः'। एवमेव बौद्धस्वीकृतवासनानादितां खण्डयता वल्लभाचार्येणेत्थ- मनवस्थाया निर्देशो विहित :- 'अनादित्वे त्वन्धपरम्परान्यायेना- प्रतिष्ठैव'।९ अणुभाष्ये अन्योन्याश्रयस्यापि उदाहरणान्युपलभ्यन्ते। तथाहि- 'ब्रह्मण: परमपुरुषार्थत्वे ज्ञाते तब्ज्ञानस्यैव साधनत्वेऽबगते तच्छेषत्वे व यागादीनामवगते तदर्थकर्मकरणे चित्तशुद्धौ सत्यां वैराग्यादि। इदं च वेदान्तविचारव्यतिरेकेण न भवति इत्यन्योन्याश्रयः'।8 एकत्र च तेनेत्थमन्योन्याशयस्य निर्देशः कृतः यत् सृष्टेः (शरीरात) पूर्व कर्मणः असम्भवः। यदि चेत्थं मन्येत यत् सृष्टेः (शरीरप्रामेः) पञ्चात् कर्म भवति तदा अन्योन्याश्रयः 'न कर्म अवि- भागात् कार्योद्गमात् पूर्व सम्भवति, पश्चात्त अन्योन्याश्रयः इति चेभ अनादित्वात्।'* निग्रहस्थानम्- ब्रह्मसूत्रभाष्यकारै गृहीतायां शास्त्रार्थपद्धतौ निग्रहस्थानस्यापि सफलः क्रमबदूश्र प्रयोग: उपलभ्यते। स्वकीयया ताकिकप्रतिभया प्रत्येक- भाष्यकारेण यथास्थानं निजविरोधिनं निम्रहस्थानस्थिति प्रापयितुं स्तुत्यः प्रयत्न: फृतः । शंकराचार्यो हि अद्वितीयस्तार्किकः । तेन हेत्वाभासरूपिणा निभह- स्थानेन निजविरोषिसिद्धान्ता: पढे पढे निरसिताः । 1. प्र. मा० (म० सू० २।२।१३) २. तत्रेष (मर. सृ. २।२।१•) ३. तत्रैष (म्र० सू० १।१।१ ) ४. तत्रैष (म. सू० २।१।२५)

वुतीय: अथ्याय: २६१

गौतमेन निजन्यायसूत्रे 'विप्रतिपत्तिरप्रतिपत्तिश्व निग्रहस्थानम्" इति निभ्रहस्थानस्य लक्षणं प्रदत्तम्। तस्य घ व्याख्यानं वात्स्यायनेने- त्थं कृतम्-'विपरीता कुत्सिता वा प्रतिपत्तिर्विप्रतिपत्तिः। विप्रतिपद- मान: पराजयं प्राप्नोति, निग्रहस्थानं खलु पराजयप्राप्तिः। अप्रतिपत्तिस्तु आरम्भविषयेऽव्यप्रारम्भः । परेण स्थापितं वा न प्रतिषेधति प्रतिषेधं वा नोद्धरति" इति। अर्थात् कस्यचिद्विपरीतस्य विषयस्य प्रतिपादनं, विरोधिना स्थापितस्य पक्षस्य अप्रतिषेध:, तद्द्वारा निषिद्वस्य विषयस्य अनुद्रणं वा यस्य कस्यचित्पक्षस्य पराजयस्य हेतुः। तत्र विप्रतिपत्त्यविप्र- पत्योविकल्पान्निग्रहस्थानबहुत्वम्। निमहस्थानानि खलु पराजयवस्तु- नि अपराधाधिकरणानि प्रायेण प्रतिज्ञाधवयवाश्रयाणि तत्त्ववादिनम- तत्त्ववादिनं चाभिसम्प्लवन्ते। अस्य निग्हस्थानस्य च प्रतिज्ञाहानिः, प्रतिज्ञान्तरम्, प्रतिज्ञाविरोध: इत्याद्यो दाविशतिभेदाः। तेषु च हेत्वा- भासानां महत्त्वपूर्ण स्थानम्। युक््तिप्रसंगे, निजविपक्षिकथने, शंकरेण तत्क्षणमेव यत्किचिदेवं भूतं स्थलमवश्यमन्विष्यते यत्र अवश्यं कश्चि- न्रकश्चिद् हेत्वाभास: समापतति। उदाहरणार्थ निम्नांकितं स्थलं द्रष्टव्यम-सांख्यमतखण्डने भामत्यां वाचस्पतिना निदिष्टम-'तदेत त्परिमितत्वं सांख्यीयराद्वान्तालोचनेनैकान्तिकमिति दूषयति'।* अंस्मिन् स्थाने प्रयुक्त: अनैकान्तिकहेत्वाभासः । तथा घ 'तस्मात्परवृ- तेरपि चेतनाघिष्ठानसिद्धिरिति 'शक्तितः प्रवृत्तेश्व इत्ययमपि हेतुः सांख्यी यो विरुद्ध एवेत्युक्तं' वक्रोक्त्या', अस्मिन स्थले निर्दिष्टो विरुद्धो हेत्वाभा- सः । अन्यत्रापि शंकरेण स्वयमसिद्धादिहेत्वाभासैर्निजविपक्षिसिद्धान्ता निरसिता। तथाहि-'रचनानुपपत्तेश्चानुमानम्' (२।२१) सूत्रे प्रधानस्य जगदुपादानकारणतां खण्डयता शंकरेण हेत्वसिदहेत्वाभा सस्येत्थं निर्देश: कृतः, 'अन्वयाद्यनुपपत्तेश्र' इति चशब्देन हेतोरसि- द्विं समुचिनोति'।" एवमेव 'पयोम्वुवच्चेत्तत्रापि' (२।।३) इत्य- स्मिन् सूत्रे सांख्यमतं निरसता तेन दष्टान्तासिद्धो निर्दिष्टः। शेषनिग्रहस्थानेषु प्रतिज्ञाद्दानेराधिक्येन प्रयोग: शंकरेण कृतः। तथाहि-जगद्रचनायां चेतनपुरुषस्य अप्रवर्तकत्वम् अचेतनप्रकृते: स्व. तन्त्रप्रवृत्ति च खण्डयता तेन अभ्युपेतहानेर्निर्देशो विहितः। सा चाव्यु-

१. न्यायसूत्रम् १।२/१९ १. श्वा० सू० माध्यम् पृ० ७२ ३. भामती पृ० ४१६ ४. तत्रैव पृ० ४१७ ५. शो० मा० (प्र० सू० १।१।१)

२६४ महासूत्रपमुखमाध्यपत्र कतमीक्षणम् पेतहानि: प्रतिज्ञाहानिनिगहस्थानम्-'अभ्युपेतहानं तावदोष:' आप- तति। प्रधानस्य स्वतंत्रस्य प्रवृत्त्यम्युपगमात् पुरुषस्य च प्रवर्तेकत्वा- नभ्युपगमात्'।' 'आकाशे चाविशेषात्' (:।२।२४) इत्यस्मिन् सूत्रे अभावमात्र- माकाशं स्वीकुर्वतां बौद्धानां मतं खण्डयता शंकरेण अभ्युपगमविरोध (प्रतिज्ञाहानि )निम्रहस्थानस्येत्थं निर्देशो विहित :- 'आवरणाभाष- मात्रमाकाशे मन्यमानस्य सौगतस्य स्वाभ्युपगमविरोध: प्रसश्येत, सौगते हि समये प्रृथिवी भगवन् किसंनिश्रया ? इत्यस्मिन् प्रतिवचनप्रवाहे पृथिव्यादीनामन्ते वायुः किंसनिश्रयः' इत्यस्य प्रश्नस्य प्रतिवचनं भवति 'ायुराकाशसन्निश्रय इति तदाकाशस्य अवस्तुत्वे न समंजसं स्यात्'। रामानुजाचार्य: अपि शाखार्थप्रक्रियायामतिकुशल इति युक्तिप्रदर्श- नसमये स शीघ्रमेव येन केनचिन्निग्रहस्थानेन निजविपक्षयुक्तीनाम· संभवत्वं साधयति। तार्किकभ्रान्तिषु हेत्वाभासानां महत्वपूर्ण स्थान- मिति रामानुजाचार्य: प्राचुर्येण तानाश्नित्यात्मानं तर्कविषयकममज्ञप्रकाण्ड- मनीषिणं प्रमाणयति स्म। विशिष्टाद्वैतमते हेत्वाभासानां स्वीकृतिः प्रायः न्यायानुकूलैव। श्रीनिवासाचार्येण यतीन्द्रमतदीपिकायामेतेषां भेदोपभेदानां विवेचनं न्यायानुसारमेव कृतम्-'अन्ये हेतुवद्गासमाना: हेत्वाभासाः। ते चासिद्- विरुद्धानैकान्तिकप्रकरणसमकालात्ययापदिष्टभेदेन पंचप्रकाराः।' एतेषु हेत्वाभासेषु रामानुजाचार्येण स्वकीये श्रीभाष्ये अनैकान्तिक (सव्य- भिचार) हेत्वाभासस्य प्रायः आषिक्येन आश्रयो गृहीतः। तथाहि- 'अथातो ब्रह्मजिज्ञासा' इत्यस्य व्याख्यायां 'यद्प्यस्या अनुपपत्या वि- चारान्तरनिरसनं तद्प्यनुपपभ्नम्। प्रागभावे व्यभिचारात्"। एवमेव विपक्षाभिमताविद्याया अनादितादिनिराकरणार्थमित्थम अनै- कान्तिक: समाशितः । तथा च भवदभिमताविद्याऽनुपपम्नैव; विविध- विकारास्पदं, तत्वज्ञानोदयात् अन्तवती चेति तस्यामनैकान्तिक- त्वम्'। १ तत्रैव (२।३७) १. यतीन्द्रमतदीपिका-द्वितीय : सवतार : पृ० ९ १. रं० मा० (म. सू० १।१।१) पृ० २६

तुतीय: मभ्याय: २६४

बहुषु स्थलेषु रामानुजाचार्येण विरुद्धहेत्वाभासस्य निर्देशः कृतः। उदाहरणार्थम्-अद्वैतवादिना भावरूपाज्ञानस्थापनवाक्ये यो हेतु: प्रस्तुत: तभिराकरणार्थ तेनोकं यत्तस्य अनभिमताज्ञानस्यापि साध- कत्वेन विरुद्धो हेतु:, 'अज्ञानेऽप्यनभिमताज्ञानान्तरसाधनेन विरुद्धत्वाद्- हेतोः" । अस्मिन्नेव वाक्ये तेनैतदपि निर्दिष्टं यत् यदि स हेतुर्नाज्ञानान्तरसाघकस्तदा अनैकान्तिको हेतु:, 'तत्राज्ञानान्तरासाधने

रामानुजाचार्येण निग्रहस्थानस्य अन्यभेदेषु प्रतिज्ञाविरोधस्य अपि पर्याप्तः प्रयोग: कृतः। उदाहरणार्थम् 'स्वपक्षदोषाच्च' (२।१।६) अस्य सूत्रस्य भाष्ये प्रधानकारणवादं खण्डयता तेनेत्थं प्रतिज्ञाहाने: निर्देशो विहित :- 'कथमिव महदादिविचित्रजगदारम्भ उपपद्यते ?. किं सत्वरजस्तमसां समूह: प्रधानम् ? उत सतत्वरजस्तमोभिरारब्धं प्रधानम् ? अनन्तरकल्पे प्रधानं कारणमिति स्वाभ्युपगमविरोध: स्वाभ्यु पेतसंख्याविरोधश्र"। यत्र कुत्नापि रामानुजेन स्वरविपक्षी एवं स्मारि- तो यत् नायं भवद्भिमतः पक्षः, तत्रैव तेन स प्रतिज्ञाविरोघनामकनिग्रह- स्थानेन निगृहीतः । उदाहरणार्थम् आरम्भणाधिकरणस्य पूर्वपचे 'जीव- भेद: कि स्वाभाविकः ? उताविद्याकल्पितः ?' एवमुकत्वा एवं प्रतिपादि- तम्-'न तावत्स्वाभाविकः अनभ्युपगमात्'। कुत्रचिचच रामानुजेन प्रतिज्ञाहानिनामकनिग्रहस्थानस्यापि प्रयोग: कृतः । उदाहरणार्थम् , मोक्षावस्थायाम। 'अहम्' इत्येतव्जञानस्य सच्वा सत्त्वयो: सन्देहे यद्येतन्मन्येत यत् तदानीं तभ भवति तदा शब्दान्तरेण अस्य अयमेवार्थः यत् तदानी जीवात्मा विनश्यति-'तथा सत्यात्मनाश एव अपवर्गः प्रकारान्तरेण प्रतिज्ञातः" स्यात्'। अत्र स्पष्टतया प्रति- शाहानेनिर्देशः। रामानुजेन यत्र कुत्र मतानुज्ञानामकनिग्रहस्थानस्यापि निर्देशः कृतः। तच्च अस्मिन् हि स्वपक्षे दोषाभ्युपगमात्परपक्षे दोषप्रसंगो मता- नुक्षा" इतिलक्षणकम्। विरोधिना स्वविरुद्ध एव सिद्धान्त: स्वी

१. तत्रेष ११।१ पृ० ८८ १. तत्रेष १/१।१ पृ० ८८ ३. श० भा० (ब्र० सू० २।१।२९) ४. (घ) तत्रैव (अ्र० सृ० १११) पृ० ४९ ५. न्यायसूत्र ५।९/१०

२६६ म्हासूत्र प्रमुख भाध्यपचचकसमीक्षणम्

क्रियते। उदाहरणार्थम्, 'अथातो ब्रह्मजिज्ञासा' इत्यस्य व्याज्यायां ज्ञातुः ब्रह्मणश्च विवेचने तेनेत्थं मतानुज्ञाया निर्देशो विहित :- 'ब्रह्मस्वरूपस्यैव ज्ञातृत्वे अस्मदीय एव पक्षः परिगृहीत: स्यात्'। एवमेव 'भावे चोप- लब्घेः' (२।१।१५) इत्यस्मिन सूत्रे 'तभनेयं जीवभेदकल्पिका अविद्या ब्रह्मण: उत जीवानाम् १ एवं संदिस समाहितम् 'ब्रह्मण इति चेत् आग- तोऽषि मदीयं मार्गम्' अस्मिन् वाक्येऽपि मतानुज्ञाया निर्देशः। निम्बार्कस्य लक्ष्यं यद्यपि स्वभाष्ये सूत्रव्याखयानमेवासीत्तथापि तेन यथास्थलं तार्किकसूद्षममतानामुपेक्षा न कृता। उदाहरणार्थम् 'तर्का- प्रतिष्ठानात्' (२।१।२) इति सूत्रे सांख्याभिमत प्रधानस्य जगत्कारणताया अनुमाने इत्थं सत्प्रतिपक्षस्य सम्भावना अभिव्यक्तीकृता-'हठतर्केण वेदविरुद्धे प्राधानिके जगत्कारणे अनुमिते तु ताटशेन तर्केण सत्पतिपक्ष सम्भवात्'। अन्यनिग्रहस्थानेषु निम्बार्केण अनेकस्थलेषु प्रतिज्ञाविरोध स्य निर्देशः कृतो वर्तते। तथाहि-'पुरुषाश्मवदिति चेत्तथापि' (२।२/७) अस्मिन् सूत्रे सांख्यवादिविरुद्धं तेनेत्थं प्रतिपादितं यत् यद्येवं मन्येत यत् प्रधानं जडं तत्र च सक्रियत्वं पुरुषसाहाय्येनावाप्यते तदा पुरुषे यन्निष्क्रियत्वं स्वीकृतं तेन विरोध: स्यात्। किंच, इत्थं स्वीकारे प्रधान- स्य प्रधानतैव अपगता भवेत्-'यथा पंगुरन्धम्, अश्मा आपः प्रवर्तयति तथा पुरुषः प्रधानमिति चेत् तथात्वे निष्क्रियत्वाभ्युपगमविरोधः। अन्यत्र बौद्धानां विरोधं कुर्वता तेनेत्थं प्रतिज्ञाविरोध: प्रदर्शित :- 'अमति हेतौ कार्योत्पत्त्यभ्युपगमे चतुर्भ्यो हेतुभ्य: इन्द्रियालोकमनस्कारविषयेभ्यो विज्ञानोत्पत्तिरित्यस्याः प्रतिज्ञाया बाघः स्यात्' । एवमुपनिषद्वा- क्यार्थ कुर्वता तेन प्रतिज्ञाविरोधस्य निर्देशः कृत :- 'शब्दाविषयं ब्रह्म इति वाक्यस्य वाच्यं ब्रह्माभिप्रेतं नवेति । आदये वाच्यत्वसिद्धेरवाच्यत्व- प्रतिज्ञाभंगः"। मध्वाचार्यस्य स्वभाष्ये नैतल्ल््यमासीदू यत्स स्वकीयवादपद्धतौ ताकिकयुक्तीराश्रयेत्। अतः तस्य ब्रह्मसूत्रभाष्ये वादविवादसाघनं यत्र तत्रैवोपलभ्यते। बौद्धमतं खण्डयता तेन निम्हस्थानेषु विपक्षिविरदं

१. (प) नि० मा० (ब्र. सू० २।१/११ ) १. (५) प्रतिक्ञाहेत्वोगिरोक: प्रतिक्ञापिरोप:' [म्वा० सू० x।२।४ ] ३े. नि० मा० (१।१७ ), ४. तन्नैष ( २।१।२१) ५. तत्रैम (१।१।४)

वुतीय: अभ्याय: १६७ प्रतिज्ञाहानेरेव निर्देश: कृतः। तथाहि-'कारणे विनष्टे कार्यमुत्पध्यते चेतू तत्कार्यमिति प्रतिज्ञाहानिः"। एवमेव आकाशस्य नित्यानित्यता- विचारे 'प्रतिश्ञाहानिरव्यतिरेकाच्छव्देभ्यः' (२/३६) इत्यस्मिन् सूत्रे मथ्वाचार्येण 'ब्रह्मणोऽन्यस्य नित्यत्वे इदं सर्वमसृजतेति प्रतिज्ञाहानिः' इत्थं प्रतिज्ञाहानेनिं र देशः फृतः । निजपक्षपुष्टी प्रतिपक्षियुत्तिखण्डने वा वल्लमाचार्येण यदयपि तारकिक- साधनापेक्षया मीमांसाया नियमा आधिक्येन आभिता:, तथापि तद्- भाष्ये यत्र तत्रैतेषां प्रयोग: अवश्यमुपलभ्यते। यत्र तत्र वयं देत्वाभासरूपिनिग्रहस्थानमुपलभामहे। उदाहरणार्थ निम्नलिखितस्थले तेन सत्प्रतिपक्षहेत्वाभासस्येत्थं निर्देशः कृत :- 'लोकानां भूर्युवादीनामचेतनेन केवलेन प्रधानेन रचना नोपपद्यते .. अतश्चेतनकर्तृका रचना नाचेतनेन प्रधानेन कत्तु शक्या। तस्मात्कार- णत्वेन प्रधानं नानुमातव्यम् । अन्यथोपपत्त्या बाधितमेवानुमानम्। अस्य अणुभाष्यस्य सविस्तरां टीकां कुर्वता श्रीपुरुषोत्तमगोस्वामिना स्वकीये प्रकाशे एतत्प्रतिपादितम्-'भूरादिलोकरचना न केवलाचेत- नकारणिका, रचनात्वात्। गृहादिरचनावत्। भूरादिलोका नाचेतन- कर्तृका: चेतनस्पार्शनक्रियात्मकरचनाविषयत्वात् । घटकुड्यादिषत्। तथा, प्रधानं स्वतोऽकर्तृ, अचेतनत्वात् स्तम्भादिवत्,' इत्यादिभि: प्रयोगैः सत्प्रतिपक्षत्वात् अर्थान्तरापादकत्वाचन तैरनुमानैः कारणत्वेन प्रधानमनुमातुं शक्यम्। अणुभाष्यस्य 'बालबोधिनी'-टीकायामेत- देवेत्थं प्रतिपादितम् ... 'इति द्विधानुमानरूपा याऽन्यथानुपपत्तिस्तया सांख्यानुमानस्य सत्प्रतिपक्षदोषघटितत्वात् इत्यर्थः'। स्थले स्थले वल्लभाचार्येण अन्येषामपि निग्रहस्थानानां प्रयोग: फतः। तथाहि-'अधिष्ठानानुपपत्तेश्' (२।२/३६) इत्यस्मिन् सूत्रे नैयायिकै: स्वीकृते ईश्वरानुमाने प्रतिज्ञाविरोधस्य अनवस्थायाश्चेत्थं निर्देश :- 'स चेश्वरो जगत्कर्तृत्वेन कल्प्यमानो लौकिकन्यायेन कल्पनीयः । स चाधिष्टितलौकिककर्ता इव शरीरमषिष्ठायैव किंचित् करोतीति ईश्वरेऽप्यघिष्वानमंगीकर्तव्यम्। तस्मिन् कल्पयमाने मतविरोघ:, अनवस्था असम्भवश्'।" १. म. भा० (म. सू० २।२।२१) १. अणुभाष्यम् पृ• ६०८ (प्ी. सं०) १. पणुमाष्यप्रकाश: ६०८ ४. सणुभाष्य वाकयोपिनी पृ० २०० ५. घ्ा. मा० (प्र. सू० २।२३९) पृ• ६७०

२६८ महासूत्रप्रमुखमाध्यपत्र कसमीक्षणम्

अणुभाष्ये मतानुज्ञाया अप्युदाहरणान्युपलभ्यन्ते। उदाहरणार्थम् 'अंगित्वानुपपत्तेश्च' (२२८) इत्यस्मिन् सूत्रे सांख्यवादिषिरुद्रस्तेनायं तर्क: प्रदत्त: यत् 'यदि प्रकृतिपुरुषयोरंगांगिभावो मन्येत तदा स्पष्टतया सांख्यत्वादिना स्वमतं परित्यव्य वेदान्तमतमभ्युपगतं भवेत्' तस्मिन् हि ब्रह्मैव प्रधानं कारणमभ्युपगतम्-'पुरुषस्यांगित्वे ब्रह्मवादप्रवेशो मतहानिश्'।' 'स्वपक्षदोषान' (२१।१०) इति सूत्रस्य व्याख्यां कुर्षता वल्लभेन अन्यभाष्यकारैरिव निरनुयोगानुयोगनामकनिभ्रह- स्थानस्य निर्देश: कृतः । वल्लभेन परम्परागतशास्त्रार्थप्रणाली अनुसृता, किन्तु अद्वैतसिद्धान्तं खण्डयता तेन यत्र कुत्र स्वप्रसंगाच्चयुतेन शंकराचार्यः अनेकाभि: कटूक्िभिरभत्सितः । एवंभूतस्थलेषु तस्यान्षेपा: शातार्थपद्धतेरुच्चैः- स्तरत: तमत्यन्तनिम्नस्तरमवतारयन्ति। 'तद्नन्यत्वमारम्भणशब्दा- दिभ्य:' (२।१।१४) 'अंगित्वानुपपत्तेश्र' (२।२८) एवं 'नासतोऽ दष्टत्वात्' (२।२२६) एषां सूत्राणामणुभाष्ये शंकरस्य कृते वल्लभेन प्रयुक्ता: कटुशब्दाः नितरामप्रासंगिका अहंयुताविशिष्टाश्।'क्षणिकत्वाचच' (२।२३१) इत्यस्मिन् सूत्रे 'माध्यमिकस्तु मायावादिष दसंबद्धभाषित्वा- दुपेच्य इति न निराक्रियते आचार्येण' एवंभूताभिरुक्तिभि: माध्यमि- कसिद्धान्तमायावादयोनमोच्चारणमात्रेण तञ्निराकरणोपेक्षा वल्लभा- चार्यस्य तां सूद्षमातिसूद्तमविषयविवेधनशालिनी प्रातिभविशेषतां वैदुषी लेशमात्रमपि नाभिघत्ते, या तेनान्यत्र प्रदर्शिता वर्तते। उपसंहार: ब्रह्मसूत्राणां गूढार्थान् स्पष्टीकतु भाष्यकारैः केषां केषां प्रमाणानां प्रयोगो विहितस्तथा तत्साहाय्येन कथं निजदार्शनिकरहस्यात्मकि- द्वान्तानभिष्यअ्जद्धिरक्तः पंचमिरपि भाष्यकारैः शास्त्ार्थपद्धत्यां कियत्यो निजक्षमता: प्रदर्शिता एतत्प्रकटीकरणार्थ प्रमाणप्रयोगान साधनीकृत्य भाष्याणां बहिरमनिरूपणं कृतम्। एतेन एतत्स्पष्टं यद् ब्रह्मसूत्राणां निर्माणकाले भारतीयदर्शनं पूर्णतया विकसितावस्थां प्रापत्। एतच्च सर्वैनिविवादरूपेण स्वीक्रियते यदू आलोचनात्मकपद्धत्या प्रमाण- शास्रस्य पूर्णतया स्थापनमन्तरेण दार्शनिकमतानामुत्पत्तिर्न सम्भवति। वेदान्वभाष्याणां निर्माणात्पूर्वमेव न्यायवैशेषिकसांखय- 1. तत्नैष (म्र. सू० २।१।८)

तुतीय: सष्याय: १६९

त द्विरोघियौद्धजैन प्रभृतिनास्तिक- दर्शनानां च महान्तो विचारकमनीषिणो दर्शनशाखे अनया आलोचनात्मकपद्धत्या कृतप्रवेशा: समभवन्। भाष्यं च तस्या आलोच- नात्मकपद्धतेः पूर्ण विकसितं रूपम्। दार्शनिकपद्वत्या यं कंचिदू विषयमुपस्थापयितुं शासार्थप्रणाली अतिशयेनोपयुक्का। आदर्शदार्शनिकपद्धतेश्चोत्तमो निकषमरावा एवोडस्ति यत तद्विषयक्षेत्रमेतावद् विस्तृतं भवेत् यत् तस्य प्रतिदिशं विधारा: स्वातंत्रयेण प्रसारं प्राप्नुयुः येन ते कस्यचिदपि सिद्धान्तविशेषस्य -समीक्षणार्थ तत्केत्रस्य प्रतिस्थलमंवलोकयितुं शक्तुयुः । शाख्तार्थ- प्रणाली एतत्सवं परिपूरयति। सा हि पक्षप्रतिपक्षपरित्रह्पूर्वकं यस्य कस्य- चिदपि सिद्धान्तस्य गुणदोषान् तदुपयुक्ततार्किकयुक्तिभिविंवेचयन्ती तत्स्थापनं खण्डनं वा क्त्तु क्षमते। एकस्मिन् मान्यसिद्धान्तरूपे सत्यस्य गवेषणं तत्स्थापनं च शाखार्थ- पद्धते: मुरयं लद्यम्। सर्वेअपि भाष्यकाराः एतस्मिन् स्व ...... समक्षस्था पितमत एव ते स्वस्वभाष्येषु एकं समन्वयात्मकं सिद्धान्तं सर्वेषां समक्षं समुपस्थापयितुमशक्नुवन् तथा तस्य सर्वाणि स्वरूपाणि सहैव प्रदर्शयन्तः विपक्षिणामाच्ेपान् निजयौक्तिकप्रामाणिकोत्तरैश्च. समादधतः तत्स्थाप यितुं समर्था अभवन्। शास्त्रार्थप्रणाल्यां विचाराणां सर्वतो मुखीकरणस्य क्षमता तर्कसाहा- व्येन जायते। ज्ञानस्य विभिन्नैः सम्भवैरुपयुक्कैश्च साधनैः प्रत्येकविषया- णामान्वीक्षिक्या एतत्परमोपयोगि साधनम्, एतद्वि विवेच्यविषयं पूर्ण- तया विश्लिष्य तस्य तार्किकालोचनायां सुगमतां सौविष्यं चोपस्थाप- यति। अत एव ब्रह्सूत्रभाष्यकारैः तर्कोपस्थापित सौविध्यानां विभिन्नां शैर्पयोग: कृतः । यदपि शंकरस्य कस्मित्रपि ग्रन्थे प्रमाणानां क्रम- बद्धविवेचनं नोपलभ्यते इत्यस्मिन् विषये वयमद्वैतानुयायिष्वेव निर्भरामः, तथापि ज्ञानसम्बन्धिनां तत्सिद्धान्तानामवगतिर्विशेषतया, वेदाम्तसू- त्राणां द्वितीया्यायस्य द्वितीयपादीयभाष्येण जायते। कस्यचिदपि विष- यस्य व्यार्यां कुर्वता तेन तन्निर्णयार्थ प्रायः सर्वविधा: उपयुक्ता: सम्भा- विताश् युकय: प्रदत्ता: तथा एषा पद्धतिस्तेन स्वभाष्ये आदितः अन्त- पर्यन्तमनुसृता। रामानुजेनापि शंकरस्येषा समीचीना पद्धतिराहता । तदीयमाष्य- स्य प्रारम्भिकमागे विशेषेणेषोपलम्यते।

२७०

निम्बार्कमध्वापार्ययोर्षिनये एतद्वधारणीयं वर्तते यत् इमौ द्वावपि सूत्राणामक्षरशः व्यारयां कृत्धा यत्र कुत्र स्वमतसमर्थनेनैष च सन्तुष्टौ संजातौ। वौ तर्कस्य प्रयोगं नैतावन्तं कृतवन्तौ यत् स कस्यचिद्विषय- विशेषस्य विभिन्नस्वरूपाणां परिपूर्णगवेषणायां सहायको भवेत्। वल्लभाचार्यश्र कतिपयप्रारम्भिकाधिकरणेधु निजव्याखयाकरणे परि- पूर्णा सफलतां प्राप्तवान्। इत्थं सर्वे भाष्यकारा एतदवगच्छन्ति यत् तेषां शास्त्रार्थंप्रणाल्या: साफल्यं ज्ञानस्य प्रामाणिकसाधनोपस्थापने वतते। ते जानन्ति यत् स्वतन्त्रविचाराणां सर्वतोमुखी प्रवृत्ति क्रमबद्धां कत्त प्रमाणानामुपस्था पनमत्यन्तावश्यकम्। विचाराणं स्वतम्त्रतापूर्णा सर्वतोमुखी प्रवृत्तिश् तदैव प्रयोजनवती भवति यदा सा प्रामाणिकज्ञाने पर्यवस्यति। प्रमा- णानि हि भाष्यविवेचनप्रक्रियाया महत्त्वपूर्णाधारस्वरूपाणीति तद्हवारैव भाष्यकाराणां स्वस्त्रगवेषण।प्रगतिरेकस्यां स्वाभिमतनिदिरष्टददशायां समुपलभ्यते। एवं ब्रह्मसूत्राणां पंचानामपि भाष्याणामवलोकनेनैतदू ज्ञायते यत् इत्थं प्रमाणानामुपस्थापनस्य भाष्यकाराणमेतदेव लक्ष्यं यत् तद्दवारा एतेषा मौळिकसिद्ान्तानां समुचितं मूर््यांकनं कर्तु शक्येत यत् परम्रह्माण: साक्षा- र्कारेण सह एकीभूता स्वानुभूतिरेष चरमसत्यर्य साक्षात्कारा, प्राजीनभारतीय- परम्परानुसाएं तदभ्याशस्य कतृभि: प्रतिमाशकिमि: आष्पात्मिकंरहस्यह्य वेततमिस्तन्मार्गप्रदर्शनमेव न तश्य प्राप्तावेकमात्रं सहायकम्। स्वतन्त्रविचार: शुष्कस्य तर्कस्य साहाय्येन वेयमनुभूतिः न कथमपि सम्भवति। एतदेव सुदृढीकतु प्रमाण तर्कस्य मीमांसया भाष्याणां बाद्यांगनिरूपणे शास्त्रा- र्थपव्वतेवि भिन्नांगनिर्देशपूर्षकं तद्विवेचनमावश्यकमापतित्षम्। वेदान्तपश्चकसिद्धान्तपरिचयस्तदाधार- भूततच्वसमीक्षा च इत: पूर्वंत्र भाष्यपंचकवास्यांगनिरूपणे एतद्विवेचितं यत परत्रह्मण: साक्षात्कारेण सहेकीभूतस्वानुभूति रूपचरमसत्यसाक्षात्कार एव सर्वेषां भाष्यकाराणां चरमं लच्यम्। सदनुभूतये भ तैः स्वसिद्रधान्तानुसार- मभ्युपगतासु मान्यतासु तत्सिद्ान्ताधारभूततनवसमीच्षेदानीमपेद्यते। मुख्यमाष्यकारपंचके शंकरेण स्वीकृतो वेदान्तसिद्धान्त: अदैतवाद: कथ्यते। एतद्नुसारं समस्तविश्वप्रपंच: एकस्मि्नेव तरवे अन्तर्भूतः,

तृतीय: भभ्याय: २७१

तत्सत्तयैव स्थितः तत्प्रकाशेनैव च प्रकाशितः। एतन्मते चेतनतत्त्वादू आत्मनः पृथक् कस्यचिद्प्यन्यस्य वस्तुनः सत्तेह न वर्तते इत्यात्मैवैक- मात्रं सत्यम् । स एव चोपाधिषिवर्तितः अनेकजडचेतन पदार्थेष्वव- लोक्यते। तस्य च स्वतः भखण्डैकतवेन न तत्र भेदांशस्य किंचिन्मात्र- मपि समवायः। 'ब्रह्म सत्यं जगत् मिथ्या' इति शब्दचतुष्टये संचे- पेण तत्सिद्वान्तसन्निवेशः । शंकरातिरिक्ेन रामानुजाद्यन्याचार्यचतुष्टयेन स्वीकृता: सिद्धान्ता :- क्रमशः विशिष्टाद्वैत-द्वैताद्वैत-द्वैत-घुदाद्वैतनामभिः प्रसिद्ाः । भिन्न- भिन्नानि च तेषां स्वसिद्धान्तानुसारमाधारभूततत्वानि। इत्थं च तेषां कमशः संचेपेण निर्देशः । शंकरसिद्धान्ताधारभूततच्वसमीक्षा- (१ ) आत्मा अनात्मा च- ब्रह्मसूत्रभाष्यं प्रारिप्सुना भगवता शंकरेण सर्वतः पूर्व युष्म- दुस्मदोरित्यादिना आत्मानात्मनो: विवेचनं कृतम्। सूत्मेक्षिकया अवलोकनेन अयं जागतिकप्रपंचः प्रधानतया द्रष्टदृश्य-भेदेन उभ- यथा विभाजयितुं शक्यते। समस्तप्रतीतीनामनुभवकर्ता एक:, अनुभव- विषयश् द्वितीयः। तत्र समस्तप्रतीतीनां चरमःसाक्षी आत्मा, तदित- रत्सर्वं तत्प्रतीतिविषयः अनात्मा। आत्मतत्त्वं हि नित्यम्, निश्चलम्, निर्विकारम्, असंगम्, अखण्डम्, सजातीयविजातीयस्वगत भेदशून्यं कूटस्थमेकं शुद्धचैतन्यस्वरूपं निर्विशेषं च वर्तते-'साक्षी चेता केवलो निर्गुणश्र' इत्यादिश्ुतयस्तत्र प्रमाणम् । बुद्धिमारभ्य स्थूलभूतपर्यन्तं प्रपक्मात्रस्य न कश्चिदात्मना सम्बन्धः । जीवश्च अविद्यावशादेव देहे- न्द्रियादिभि: स्वसम्बन्धं संस्थाव्य (स्वीकृत्य) आत्मानम् अन्धं विद्वांसं मूख सुखिनं दुःखिनं कर्तारं भोक्कारं वा मन्यते । इत्थं बुद्ध्यादिभि: सह प्रतीयमानमात्मनस्तादात्म्यं शंकरेण 'अध्यास' इति शब्देन निरूपितम्। तत्सिद्वान्तानुसारं दि समस्तप्रपञ्चस्य सत्यत्म- प्रतीतिर्मायापरपर्य्याया ्यासनिमित्तेति अद्वैतवादः अपि अध्या- सवाद, मायावाद: वा कथ्यते। इत्थं च यत् किंचिद् दशयं प्रपश्चाजातं तत् सरवें मायापरपर्यायाज्ञानेनैव विभिन्नं प्रतीयते। वस्तुतस्तु तत्सवेमेकमखण्डं शुदधं चिम्मात्रम्। ततः पृथक् न कस्यापीह वस्तुन: सत्ता बर्तते।

२७२

(२ ) ज्ञानमज्ञानं च- समस्तविभिन्नप्रतीतिस्थाने एकाखण्डसचिदानन्दघनानुभव एव ज्ञानम्, तत्सर्वाधिष्ठाने दृष्टिम् अदत्वैष भेदे सत्यत्वबुद्धिस्थापनं चाज्ञानम्, तात्विकदष्ट्या यथा सर्वेषां सौवर्णालंकाराणां कटककुण्ड- लादीनां सुवर्णमात्रत्वम्, विभिन्नानां व घटरुचकादीनां भृण्मयपात्राणां च मृत्तिकामात्रत्वमेवं वीचितरंगाणां वा यथा जलाभिन्नत्वमेव, तथैवा- नेकविधभेदसंकुलितं जगत् केवलं शुद्धं परब्रह्मैवेति न ततो भिन्नम्। यतो न तदतिरिकं किमपि वस्तु वर्तते, अत एव श्ुतिः 'सर्व खल्विदं ब्रह्म' इति बोधयति। एवंभूतः अभेदबोध एव ज्ञानम्। यावन्न इत्थं बोध: न तावज्जीवः संसारचक्रान्मुक्तो जायते । सत्येव चास्मिन् बोधे तदूदृष्ट्या जगतः अत्यन्ताभावः इत्यन्येषां दष्ट्या अवलोक्यमान- धृतविभ्रहः अपि स स्वयं मुक्तो भवति।

(३ ) साधनम्- भगवता शंकरेण श्रवणं मननं निदिध्यासनं च ज्ञानस्य साधनं स्वीकृतम्। किन्तु तत्त्वजिज्ञासायामेव तत्साफल्यमुक्त्तम्। तज्जिज्ञा सोत्पत्तौ च दैवी सम्पत्ति: सहायिकेति तन्मते विवेकवैराग्यशमादिषट्क. सम्पत्ति मुमुक्षुतासाधनसम्पन्नस्यैव चित्तशुद्ष्यनन्तरं म्रह्मतस्त्व- जिज्ञासा समुत्पद्ते। एवंभूतचित्तशुद्ध्यथ निष्कामकर्मानुष्ठानस्यात्य- न्तिकावश्यकत्वम्।

(४) भक्ति :- भगवता शंकरेण भकिर्शानोत्पत्तेः प्रधानं साधनममन्यत, फलस्व- रूपेण तु ज्ञानमेव तेन स्वीक्रियते। भकि लक्षयता च तेन विवेक चूडामणौ -'स्वस्वरूपानुसन्धानं भकिरित्यभिधीयते' इत्युक्तम्। इत्थ- व्वात्मन: शुद्धस्वरूपस्मरणस्य भक्तित्वेनात्मजिज्ञासोर्भक्तेः प्राधान्येऽपि न तेन सगुणोपासनोपेक्षिता। अत एव 'न च कार्ये प्रत्यपत्यभिसन्धिः (४।३।१४) इति सूत्रे भाष्ये 'किं विषयाः पुनर्गतिश्ुतयः' इत्युपक्रम्य "सगुणविषया भविष्यनतीति सत्यकामादिभिगुणः सगुणस्यैबो- पास्यत्वात् सम्भवति गतिः" इति सगुणोपासकानां गतिरक्का। प्रणोधसुघाकरे च तेन भगवतः श्रीकृष्णस्य स्पष्टतयैव भफ्ि: प्रवर्शिवा वरतते।

तुतीय: मव्याय:

(५) कर्मसंन्यास :-

श्रीशंकराचार्येण स्वभाष्ये यत्र तत्र कर्मणां स्वरूपेण त्यागमुक्त्वा जिज्ञासूनामुपलब्घात्मतत्त्वावबोधानां चोभयेषां कृते सर्वकर्मसंन्या- सस्यावश्यकता प्रतिपादिता। तन्मते निष्कामकर्मणा केवलं चित्तशुद्धि:। परमपदावाप्तिस्तु कर्मसंन्यासपूर्वकं श्रवणमनननिदिष्यासनादिभि- रात्मतत्त्वावबोधानन्तरमेव सम्भवति। व्यावहारिकपक्षश्चैतत्सिद्धान्त- स्यायं यद ब्रह्मजीवयोरक्यावबोधोपलब्घये मानसिकशुद्ध्यर्थ कर्म -अवश्यं कर्तव्यम्, किन्तु ततः परं तत्परित्याग एव वरीयान्। ज्ञान- कर्मणोः प्रकाशान्घकारयोरिव परस्परविरुद्धतया कर्मसंन्यासमन्तरेण परिपूर्ण मोक्षानुपपत्तेः । अयमेव निवृत्तिमार्ग: ज्ञाननिष्ठा वोच्यते।

(६) जीव :-

'जीवो म्रहैव नापरः इति शंकरकथनानुसारं जीवो ब्रह्मणः आभासमात्रमिति तत्तुल्यस्वभाव: स्वप्रकाशश्चेति घटे भग्ने घटा- काशो महाकाश इव जीवः अपि बुद्धिरूपोपाघिविनाशानन्तरं ब्रह्मणि विलीयते। न तदानीं तदस्तित्वं तद्भोग्यं वा किमपि अवशिनष्टि। स चास्मिन्नेव देहे ब्रह्म साक्षात्कृत्य जीवन्मुक्त: शरीरपातानन्तरमतीत- सांसारिकसुखदुःख: सच्चिदानन्दब्रह्मस्वरूपो जायते। अनेकश्षुतिवाक्यानि जीवात्मानमणुं प्रतिपादयन्ति, किन्तु शंकर- स्यैतन्मतं यत् जीवो ब्रह्मणोडभिन्न इति ततुल्य एव विभुः। उपनिषत्सु जीवात्मनः अणुत्वप्रतिपादनस्यैतत्तात्पर्य यत् सः इन्द्रियामाहाः अत्यन्त- सूक्ष्मो वर्तते । तन्मते धृतविग्रहः अन्तःकरणावच्छिन्नः परमात्मव जीव:। अद्वैतवेदान्तस्थायं मूलसिद्धान्तः यत् व्यष्टिसमष्ट्योर्न किंचिद- न्तरम्। तत्र व्यक्तिशरीरं व्यष्टिः, समूहात्मकं च जगत् समष्टिः। एतत् सिद्धान्तानुसारं व्यष्टौ स्वीकृतस्य स्थूल-सूक्ष्म-कारणनामकशरीरत्रय- स्याभिमानिनो जीवा: क्रमशः विश्व-तैजस-प्राज्ञाः उच्यन्ते। समष्टौ च तदभिमानि चैतन्यं क्रमशः विराट् (वैश्वानरः) सूत्रात्मे-(हिरण्यगर्भः) श्वरनाम्नाभिघीयते। व्यष्टिसमष्टथभिमानिपुरुषयोरभिन्नत्वेऽपि आत्मा एभ्य: त्रिभ्य: पृथक स्वतन्त्रा सत्ता वर्तते।

२०४

(७) माया- शंकरमते माया, अविद्या अज्ञानं चेति पर्याया:। तत्र मीयते अमेयम- नयेति माया ब्रह्मण: शक्तिः। ब्रह्माश्रिता सैव माया तत्र विविधवि- वर्तानुत्पाद्यति इति जगतो वैविध्यम् औपाधिकम्। सदसत्कर्मफलहेतु कस्वर्गनरकविषये च शंकरस्येयं धारणा यत्कर्मानुसारं मनुष्याणां गतिरिति धृतनवशरीरकृतशुभाशुभकर्मणां फलभोगः । इत्थं च कृतयज्षा- दिशुभकर्माणो जना: पितृयाणेन सगुणन्रह्मोपासकान् देवयानेन मुक्ि मार्गमनुसरन्ति। अश्गुभकर्मणां च कृते तृतीयं स्थानं सुरक्षितं वर्तते। (6) मोक्ष :- व्यावहारिकजगतः सन्तापेभ्यो मुक्तिप्राप्तिरेव तत्त्वसाधनस्य चरमं लच््यम्। मनुष्यमात्रस्य च जीवनं यानि ध्येयानि पुरस्कृत्य प्रवतते तानि पुरुषार्थनाम्नोच्यन्ते। धर्मार्थकाममोक्षाश्च ते चत्वारः पुरुषार्थाः । मोक्षश्र तेषु सर्वश्रेष्ठः। एतद्विषये साधारणजनानामियं धारणा यदयं पुरुषार्थो नानेन शरीरेणावाप्यते । किन्तु शंकरस्योपनिषदाधारेणैत- न्मतं यज्ज्ञानप्राप्तावनेनैव शरीरेण मोक्ष: समवाप्यते। 'यदा सर्वे विमु- च्यन्ते कामा हस्य हृदिस्थिता:।तदा मर्त्योऽमृतो भवत्यत्र ब्रह्म 'समश्नुते' इत्यादिशुतयस्तत्र प्रमाणम्। एषैव च मुक्तिर्जीवन्मुक्तिरच्यते। इत्थं च तत्त्वमसीत्याद्यभ्यासेनोत्पनन विशुद्धं ज्ञानं जीवस्यानाद्यज्ञानं तज्जन्यमलिन- संस्कारजातं च विनाशयतीत्यहं ब्रह्मास्मीति रूपेण तदानीतनः ब्रक्ष- जीवयोरक्यानुभष एव मोक्षः । .- बिशिष्टाद्वैत सिद्धान्तपरिचय: विष्णुपुराणेन सहयुक्तः प्रस्थानत्रयाधारितो रामानुजप्रतिपादितः सिद्धान्तो विशिष्टाद्वैतनाम्ना प्रसिद्धः । एष च तदर्थ :- द्विघा इतम् द्वीतम् द्वीतमेव द्वैतम् न द्वैतमद्वैतम्, द्वैताभावः । विशिष्टस्य, चेतनाचेतन- समन्वितस्य अद्वैतम् विशिष्टादैतम। अथवा द्वयोर्भावः द्विता सा एव व्ैतम् (भेद:) न द्वैतमद्वैतम्। विशिष्टं च विशिष्टं च विशिष्टे,स्थूलचिद्- चिद्विशिष्टम् सूक्ष्मचिदचिद्विशिष्टं च ब्रह्मणी। तयोविंशिष्टयोर्ज्रह्षणोः अद्वैतं वस्तुतः अभेद: विशिष्टाद्वैतम्। तन्निर्णायको वाद: (सिद्धान्त) विशिष्टाद्वतवाद: विशिष्टाद्वैतसिद्धान्तो वोच्यते। चेतनाचेतनविभागवि- शिष्टब्रह्माभेद प्रतिपादकसिद्धान्त: (कारणरूपसूक्षमचिदचिद्विशिष्टस्य कार्य- रूपस्थूलचिद्चिद्विशिष्टस्य च अद्वैतवाद:) एव विशिष्टादैतसिद्धान्त इत्यर्थ: । अथवा अनन्तकल्याणगुणगणविशिष्टस्य म्रझ्णो वा वादः

१७४

तथोक। तथाहि श्रीमाष्ये-'ब्रहणोऽनन्तेन कल्याणगुणगणेन बिशिष्ट- त्वं सिद्धम्, (रा. भा. ३।२/२४) अस्य सिद्धान्तस्य चाधार :- 'भोक्ता भोग्यं प्रेरितारंच मत्वा सर्वप्रोक्तं त्रिविधं ब्रह्ममेतत्। इति श्वे० उ० १।१२ तथा 'स्कम्भो दाधार द्यावापृथ्वी सभे इमे .. इत्यादि' अथर्षवेदस्य (१०।७/३४) ऋकू च वतते। रामानुजसिद्धान्ताधारभूतत्वसमीक्षा (१) ब्रह्म - एतत्सिद्धान्ते द्विविधं ब्रह्म (१) स्थूल चै तनाचेतनविशिष्टं (२) सूक्षम चेतनाचेतनविशिष्टं च । इत्थं चाभयविधब्रह्मैकत्व प्रतिपादक- सिद्धान्तो विशिष्टाद्वतवाद: । तन्र 'एकमेवाद्वितीयं ब्रह्म' इत्यादि- श्रुतिप्रामाण्येन ब्रह्मण: अद्वितीयतवेऽपि न तस्य निरंशत्वम्। सजातीय- विजातीयभेद्शून्यत्वेऽपि तस्य स्वगतभेदो निश्चितः। जीवो जगच्चैव तस्य स्वगतभेद: । एतच्च विश्वं ब्रह्मणि लीनं, ब्रह्म च विश्वान्तहिंतम्'। तच्चैकमित्यद्वैतसिद्धान्ते जगतो मिथ्यात्व प्रतिपादनमन्तरेणापि विशिष्टा वै तवादे ब्रह्मण: एकत्वसिद्धि:। ब्रह्म न निर्गुणमपि तुसगुणं तत्। तद्धि ज्ञानानन्दादिसद्गुणविशि- ष्टम्, नापि च तन्निविशेषम्, अपि तु सविशेषम्। ज्ञानानन्दादय: तस्य विशेषधर्माः। चेतनाचेतनविशिष्टं च जगत् तेस्य विशेषणभूतं शरीरम्। निर्गुणत्वादिबोधकश्नतयश्च तत्र निकृष्टप्राकृतिकगुणसम्बन्धमेव प्रत्या- चक्षते इति श्ुतिभिरपि ब्रह्मणो निर्गुणत्वं प्रमाणयितुमशक्यम्। (२) जीव :- ब्रह्मण: शरीरम्; जीवो ब्रह्म चोभयं चेतनम्। ब्रह्म विमु:, जीव- श्वाणुः। न तयोः सजातीयविजातीयभेद: अपि व स्वगतभेद: जीवो न ब्रह्मतुल्यस्वभाव: स्वप्रकाशो महान् नित्यमुक्तश्च अपि तु अभिस्कु- लिंगवत् ब्रह्मवो निर्गतो ब्रह्मण एवांशः । नापि च स समस्वभावः जीवः अणु., परब्रह्म च विभु; जीवोऽल्पज्ञः अल्पशक्ति: ब्रह्म च सर्वक्षम् सर्व- शक्ति जगतः कर्तृ च। किं च 'शञाशौ द्वावजावनीशौ' इत्यादिश्ुतिषु 'भेदव्यपदेशाचपाम्य, 'अंशो नानाव्यपदेशात्' इत्यादिव्रह्सूत्रे च ब्रह्म- जीवयोभेंद: प्रतिपादितो वतते। 1. तदतुप्रविश्य प्चम स्वन्नाममत् (तै. २1६ )

१७६

(३ ) साधनम्- रामानुजानुसारं ज्ञानं मुक्तिलाभे सहायकमपि न तल्लाभे साध- कतमम् (आत्यन्तिकसाधनम्) भक्तिरेव च मुक्के: प्रधानोपायः इति भक्िसेवित भगवत्प्रसादेनैव जीवो ब्रह्मसायुज्यादिरूपमुक्तिलाभं करोति। (४) भक्ति :- संचेपेणास्या अयं व्यावहारिकपक्षो यत् विविधकर्मुजालावनदे अस्मिन् संसारे वासुदेवस्य भक्तेरत्यन्तावश्यकत्वम्। एषा भकिर्न ज्ञान- मपि तु ज्ञानस्य फलम्। सा चाविच्छिन्नतैलधारया इव ध्रुवस्मृत्यो त पद्य्ते ज्ञानोत्पादनाय च कर्मण: आवश्यकत्वम्। तदुत्पत्यनन्तरं च तदनावश्य- कत्वम्। (५) जीवन्मुक्ति :- रामानुजानुसारं जीवस्य जीवन्मुक्तिवाद: प्रवादवाक्यमात्रमेव। वस्तुतस्तु सति शरीरे न कस्यापि मुक्ति: सम्भवति। शरीरपा तानन्तरमपि जीवो जीवरूपेणैव अवतिष्ठते। न स कदापि ब्रह्म भवितुं शक्नोति। आमू, तस्मिन समये निरवच्छिन्नब्रह्मानन्दा- नुभवेन कतार्थ: सर्वभयविनिर्मुक्श् संजायते। 'आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान् न विभेति कदाचन' एषा श्रतिरपि एतदेव पोषयति। रामानुजः सत्कार्यवादस्य (परिणामवादस्य) समर्थकः। पतन्मते कारणस्य कार्यरूपे परिणतिरेव सृष्टिरिति सूक्ष्मरूपेण वर्तमानं तत्कारण- मेव स्थूलरूपेण परिणमति। इत्थं च ब्रह्मण: शरीररूपेण वर्तमानस्य सूक्ष्मचिद्चिद्नपस्य कारणत्वम्, स्थूलचिदचिद्रपस्य च कार्यत्वम्। एवं च रामानुजानुसारं विभिन्नमपि शरीरात्मरूपेणैकं ब्रह्मचिदचिदेतत् सद्वैयक्तिकसत्यत्वतत्वत्रयं वर्तते इति न चिदचितोर्न्रह्मणः पृथकू स्थिति: सम्भवति । शरीरशरीरिणोरिव तत्पार्थक्यस्य सर्वथा असंभवात्। किंच, न शरीरमात्मा, न तथैव चिद्चितोर्ब्रह्त्वम्, अनेनैव प्रकारेण रामा- नुजसिद्धान्ते विविधौपनिषद्वाक्यप्रतिपादितैकत्वानैकत्वयोः समन्वयः संस्थापित: । (६) माया- मायामयमपि विश्वमेतत् न सर्परब्जुवन्मिध्याभासम्। ब्रह्मण एवो- त्पन्नं तदू ब्रह्मण: शरीरस्थानीयमित्यमिध्यात्वे सति त्रिकालाबाघितम्। किंच, बहशकिर्माया अपि यदा ब्रह्माश्रितैष तदा न कदापि सा मिथ्या अनिर्वचनीया वा वक़ुं शक्या।

तुतोय: अभ्याय: १७७

मायाऽज्ञानयोनैंकत्वम् -- माया भगवतः शक्तिः तदाभिता घ; अज्ञानं च ज्ञानाभाव: जीवाश्रितं सत् जीवमेव च विमोहयति। न तद- नन्तज्ञानाघारं ब्रह्म स्प्रष्टमपीष्टे। एतदज्ञानमेव जीवं विमोह्ठ संसाराबदं करोति भक्तिप्रसादप्राप्तौ च स्वयमन्तर्निघत्ते। (७) मोक्ष :- भगवतो दासत्वप्राप्तिरेव मोक्ष: । जीवस्याग्निस्फुलिंगव दुब्रह्णोंऽशत्वे स्षुद्रशक्तिसम्पन्नत्वे च न कदापि तस्य ब्रह्मणा सहैकीभावः सम्भवति, जीवस्य स्वरूपतः नित्यत्वात्। सर्वदा स ब्रह्मण: पृथक् तिष्ठति। मोक्ष- दृशायां केवलानन्दानुभव एव तस्य विशेषलाभः । इत्थं च ध्रवानुस्मृति (उपासन) रूपाभक्तिरेव जीवस्यैकमात्रं मोक्षसाधनम्। भक्त्या सेवितस्य भगवतः प्रसादेनैव जीवो मुक्तो भवितुं शक्नोति किन्तु न कद्मपि क्षुद्रो जीवो ब्रह्म भवितुं शक्नोति-जीव: क्षोदीयान् ब्रह्म च महत्, जीवो दासः, अधीनः च सेव्य: तत्प्रभुरिति दासस्य स्वस्मिन् प्रभुत्वाभिमानोऽपराध्यः । इत्थं च भ्रमेणापि आत्मानं ब्रह्म आकलयन् क्षुद्रो जीव: राजविद्रोहिवत् सुदोर्घकालं दण्डाह:। शंकररामानुजसिद्धान्तभेद: शंकररामानुजयो: सिद्धान्तगतं भेदमवगन्तुं तयोस्तत्तद्विषयकविशिष्ट- मतसमीक्षा अपेक्षते। तत्र ब्रह्मविषये शंकरस्येतत्कथनं यत् 'एकमेवा- द्वितीयं ब्रह्म' इत्यादि श्रुतिवचनैरित्थं ज्ञायते यत् ब्रह्म एकमखण्डमद्वितीयं त्रिविधभेदशूण्यं च बर्तते। ततः पृथक् न कस्यचिदन्यस्य पदार्थस्य सत्ता। रामानुजमते चैकमद्वितीयमपि ब्रह्म न निरंशम् तस्य चैकत्वं नाद्वितीयं प्रत्युतचिन्मयेनात्मना जडप्रकृत्या च विशिष्टम् इति तथा विशिष्टाद्व तवादो विशिष्टाद्वतवादः। तन्र सजातीयविजातीय- भेदाभावेऽपि स्वगतभेदो वर्तते एव। जीवो जगच्चैव तस्य स्वगतभेद: । एवं ब्रह्मणो निर्गुणत्वेऽप्युभयोर्मतभेद :- साक्षी चेताः केवलो निर्गुणश्च, इतिशत्याधारेण शंकरः ब्रह्म साक्षिवत् उदा- सीनम् निर्गुणं निर्विशेषं शुद्धं चैतन्यं चाकलयति किन्तु रामानुजस्यै- तत्कथनं यत् ब्रह्म न निर्गुणम् नापि च निर्विशेषम्। ज्ञानानन्ददयाद्य- खिल सद्गुणाकरत्वेन ब्रह्म न कदापि निर्गुणं भवितुमहृति ब्रह्मणि च देयप्राकृतिकगुणानामभाव इत्येवश्रुतिवाक्यतात्पर्यम्। एवं ज्ञानानन्दा- दयो ब्रह्मणो विशेषघर्माः, चेतनाचेतनसमन्वितं च जगत् वद्विशेषणभूतं शरीरम्। जगद्विषये चोभयो: शंकरस्यैतन्मतं यद दश्यमानमेतन्जगत्

१७८

मिध्या मायामयं चास्ते। एषा माया च ब्रह्मण: अनिर्वचनीया शक्तिः। रामानुजमते च जगत् ब्रह्मण एव उत्पद्यते तस्य शरीरस्थानीयं चेति न कथमपि मिथ्या भवितुं शक्नोति। माया चापि ब्रह्मण: शक्तिरिति न मिध्या नापि चानिर्वचनीय: पदार्थः। जीवविषये च शंकरमते ब्रह्मजीवयोरेकत्वम्। जीवो ब्रह्मण एव आभास: (प्रतिविम्बम् ) इति तत्तल्य एव नित्यमुक्त: स्वप्रकाशश्च। रामानुजमते च जीवो न ब्रह्ण आभासो नापि च नित्यमुक्त अपि तु अग्निस्फुलिंग: अग्नेरिव जीवोऽपि ब्रह्मणो निर्गतः तदंश एव। उभयो: रूपे महदन्तरम् , जीवोडणुः ब्रह्म च महत्। जोवोऽल्पज्ञः ब्रह्म च सर्वश्षम्। एवंभूतदशायामुभयोर भेदकल्पना नितरामसम्भवा। मुक्तिदशायां च शंकरमते बुद्धिरूपोपाधिनाशे जीवो ब्रह्मणा सहैकी- भूतस्तदाकारतां भजते । संसारिदशायांचोपाध्यवच्छिन्नो Sपि जीवो मुक्तदशायां ब्रह्मणि लीयते। रामानुजः किन्तु नैतत् स्वीकरोति तन्मते जीवो ब्रह्मणोंऽशः, अणुरल्पज्ञश्चेति ब्रह्मणा सह तदेकीभावापन्नता न कथमपि सम्भवति अतः संसारिदशायां जीवो यथा ब्रह्मण: पृथक् तथैव मुक्त्तदशायामपि पृथगेव तिष्ठति। स मुक्तदशायां ब्रह्मानन्दमनुभवतीत्येता- वानेव विशेष:। शंकरमते माया अविद्या अज्ञानं चेति नामतो भिन्नमपि एकमेव पदार्थत्रयम्। शकरमते माया ब्रह्माश्रित्य नानाविवर्तानुत्पादयति। किन्तु रामानुजो मायाविद्ययोरभिन्नत्वं न स्वीकरोति। तन्मते माया हि भग- वच्छक्ति, ब्रह्माश्रिता च। अज्ञानं तु ज्ञानाभावः जीवाश्रितं चेत्यज्ञानं मल्पक्षं जीवमेव मोहयितुं शक्नोति न चानन्तं ज्ञानाघारं ब्रह्म स्प्रष्टुमपि शक्नोति। एतदेवाञ्ञानं जीवं संसारे बध्नाति भक्तिजन्यभगवत्प्रसादेन. व स्वयमेव तिरोधत्ते। शंकरमते तत्वमसीति महावाक्यमभेदप्रतिपादकम्। एवं भूतोप- निषद् महावाक्यश्रवणमात्रेणोत्पन्नं ज्ञानमेव मुक्तिलाभे एकमात्रं साघ- नम्। रामानुजमते च भक्तिरेव मुक्तौ एकमात्रं साधनम्, भानं तु मुक्तौ सहायकमात्रमेव। भक्तिसेविततत्प्रसादेनैव जीवो मुक्ति लभते। तत्व- मसीत्यस्य च तात्पर्य त्वं तस्य दास: असि इत्यस्ति। इत्थं च स्वामि- सेवकभावप्रतिपादकमेतद्वाक्यं न कथमपि ब्रह्मजीवयोरैक्यं प्रति- पादयितुं क्षमम्। शंकरमते च ब्रह्मसाक्षात्कारे जाते अस्मिन्नेव देहे जीवो मुक्तो जायते स एव प जीवन्मुक्त: उच्चते। शरीर पाते च जवन्मुक्त: समतीतसौकिक्

तुतीय: भभ्याय:

सुखदुःखः सच्चिदानन्दब्रह्मस्वरूप: संजायते। रामानुजमते च सरति- देहे मुक्ति: सर्वथा असंभवा। मुक्तौ हि केवलस्य विशुद्धानन्दस्यैवानु- भषः । सति च देदे जीवो नानाक्लेशभाजनं तिष्ठति अतः मुक्तदशायाः आनन्दस्तदानी न कथमपि भवितुं शक्मोति इति देहपाते एव मुक्ति: सम्भवति। सत्यपि देहपाते जीवो जीव एव तिष्ठति स न कदापि ज्रम्म संजायते । आम्, तदानी ब्रह्मानन्द्मनुभवन् जीवः सर्वक्लेशेभ्यो मुक्तः संपद्यते। दवैताद्वैतसिद्धान्तपरिचय: - निम्बार्कमतानुसारं ब्रह्म चेतनाचेतनाभ्यामुमाभ्यामत्यन्तं पृथकू अपि अपृथक् वर्तते। अत एवैतस्य सिद्धान्तो द्वैताद्वैतसिद्धान्त: उच्यते, जीवो जगच्चोभयं ब्रह्मपरिणामः । जीवो ब्रह्मणो भिन्नोऽभिन्नश्च व्तते, जगद्पि तथैव भिन्नमभिन्नं चेति तत्सिद्धान्तसंचेप:। एतन्मते भोक्त-भोग्य-नियन्त्रपरनामकं चिद्चिदीश्वरात्मकं सत्ता- त्रयम्। तस्य चत्वारि रूपाणि (१) दृश्यं जगत् (२)द्रष्टा जीव- समूहः व्यक्तिगताहंकारः, यः सांसारिकपदार्थान् पृथक पृथगवलोक- यति। (३) नियन्ता-ईश्वरः, यः सृष्टेः सर्वपदार्थान एकदैव पश्यति (8) सच्चिदानन्दस्वरूपम् अक्षरं ब्रह्म-नामरूपरहितसनातनो निविकार:, आनम्दानुभवः स एव च श्रुतिभि: अक्षरमुच्यते। पारिभाषिकशब्दैर्द्टश्यमेतज्जगत् जडमचिच्चोच्यते। किन्तु वस्तु- गत्या अस्य जगतो न कश्चिदृपि भाग: अचेतनः । अस्य प्रत्यंशं वर्तमान: चित् 'पुरि शरीरे' शेते इति व्युत्पत्या पुरुषः उच्यते। इत्थं च दश्य- मानोंऽशः अस्य शरीरम्। अन्तर्निंहितश्चांशः पुरुषः, शरीरं पुरुषञ् सदा अभिन्नत्वेन तिष्ठतः । सच विश्वरूपशरीरे वर्तमान: चित्पुरुषो हिरण्यगर्भ: कथ्यते। स च ईश्वरस्य व्यक्तरूपः । विराडरूपस्य हिरण्य- गर्भस्य पृथक पृथक भागेषु अनन्तजीवा निवसन्ति गीतायामेतदेवेत्थं प्रतिपादितम्- भूमिरापोऽनलो वायुः खं मनो बुद्धिरेव घ। अहंकार इतीयं मे भिन्ना प्रकृतिरष्टघा।। अपरेर्यामतस्त्वन्यां प्रकृति विद्धि मे पराम्। जीवभूतां महाबाहो ययेदं धार्यते जगत् ॥। (गी. ७४-५) भगवतोऽनन्तव्यकसमूहो विश्वम्। तच्च ब्रह्मण एवांशः। जीवस्य ज्ञाने परिवर्तनशीलम् , अरस्वमावम् अनन्तरूपं च तत्। जीव: अपि

२८०

ब्रह्मण: अंश:, अक्षरः, अणुः अगणिवञ्च । जीवो जगच्चोभयमीन्वराव- लम्बितम्। ईश्वरश् सर्वद्रष्टा अक्षरः, विश्वकर्त्ता, जीवानां नियन्ता, स्वयं- भूः। सनातनमक्षरं च सत ब्रह्म सर्वातिशायि सर्वज्ञानमयम् परब्रह्म कथ्यते। विष्णुपुराणस्य षष्टभागे सप्तमाध्याये ब्रह्मणश्रतूरूपाणां विस्तृसं वर्णनमुपलभ्यते। इत्थं च ब्रह्म द्वैतमद्वैतं चोभयं वर्तते, ब्रह्मजीवयोश्चांशां- शिभावः । सच द्वताद्वतसिद्धान्ते निम्नलिखितब्रह्मसूत्रेषु समर्थितः समवलोक्यते- (१) अंशो नानाव्यपदेशात् ...... (२।३।४३) (२ ) मंत्रवर्णात् ( २३४४ ) (३) अपि च स्मर्यते (२।३४४) (४) उभयव्यपदेशात्त्वहि कुण्डलवत् (३२।२७ ) (x) तद्नन्यत्वमारम्भणशब्दादिभ्य: (२।१।१४ ) (६ ) जन्माद्यस्य यत: (१।१।२) (७) शास्त्रयोनित्वात् (१।१।३) (८) तत्तुसमन्वयात् (१।१।४) अयं च द्वैताद्वैतसम्प्रदायः सनत्कुमारादिभि: ऋषिभिः नारदाय, नारदेन च श्रीनिम्बार्कायोपदिष्ट इति 'भूमा सम्प्रसादादध्युपदेशात् इति (१।३।८) ब्रह्मसूत्रे निम्बाकेभाष्ये स्पष्टम्।

(१) जीव :- अयं ज्ञानस्वरूप: न तु शांकरे इव ज्ञाता अर्थात् इन्द्रियाद्यसहकृत एव अयं सर्व ज्ञातुं शक्नोति। अत एवायं प्रज्ञानघनः, स्वयं श्योति: ज्ञान- मयः इत्यादिभिर्नामभिरुच्यते। स च यथा सूर्यः प्रकाशस्वरूपः अपि प्रकाशवान् तथैवरीत्या ज्ञानस्वरूप: अपि ज्ञानवान्। इत्थं च ज्ञान- स्वरूपस्य आत्मन: तद्वर्मस्य ज्ञानस्य चैकत्वेऽपि तयोधर्मिधर्मभावेन अपार्थक्यम् । तैजसत्वेन रूपेण सूंर्यतत्प्रकाशयोरिवैकत्वेऽपि तयो: पार्थक्यात्, एवं धर्मिधर्मयोरेकत्वं पार्थक्यं चोभयमुपलभ्यते'। जीवे कर्तृत्वमपि वर्तते तब सर्वदा तत्र वतमानं न मुक्तावस्थाया- मपि तत्पार्थक्यं भजते। कर्त्ता शास्त्रार्थवत्वात् (ब्र० सू० २३३३) १. ह्ञानस्वरपं पा हरेरघोनं शरीरसंयोगवियोगयोग्यम्। भ्रणुं हि बीषं प्रति- देर भिन्नं म्ावुस्मवत्पं यदनन्तमाहु: [ दशरकोकी १ ]

तृतीय: भष्याय:

एतत् सूत्रं जीवस्य कर्तृत्वनिषेधकवाक्यानि च कर्तृत्वस्य अस्वातन्त्रयमात्र- मेवावबोधर्यान्त; भोक्तृत्वमपि जीवे सर्वदशायां तिष्ठति। किन्तु स ज्ञानकर्तृत्वाद्यर्थमीश्वराघीन: इति चेतनत्वज्ञातृत्वयोरीश्वर- तुल्योऽपि तदाश्नितत्वेन तद्िन्नः । इत्थं चैतन्नियम्यत्वं जीवे नियन्तृत्वमीच्वरे इव सार्वकालिकम्। अयमणुः किन्तु तस्य धर्मः ज्ञानं व्यापकम्। एतेन स शरीरस्य सर्वस्मिन् भागे तथैव सुखदुःखानुभवं क्त्तु शक्नोति यथैकोऽपि दीपः स्वप्रकाशेन दूरस्थमपि वस्तु प्रकाशयतुं शक्तः। स्पष्टं चैतत् 'गुणाद्वा लो- कवत् (२।३।२४) इति सूत्रे भाष्ये। जीवाश्च प्रतिशरीरं भिन्ना इत्यसंख्या अनादयविद्याजनित कृतकर्मानुसारं जीवस्य वास्तविकं स्वरूपं विकृतं परि- च्छ्िन्नमपि चेश्वरकृपया तद्वास्तविकस्वरूपम,विर्भवति'। इस्थ च निम्बा- रकमते संक्ेपेण जीवो ब्रह्मांश: ब्रह्म च तदंशि, तयोर्भिन्नत्वमभिन्नत्वं चोभयं वतते। जीवोऽणु ने विभु: स चाल्पज्ञः। तस्य नित्यत्वं चिरस्था- यीतिमुक्तावस्थायामपि स जीव एव । तदानीमपि सोऽणुः। स च बद्धो मुक्श्र किन्तु बद्धावस्थायां स दृश्यजगता सहैकात्मकतां प्राप्तः आत्मनः जगतश्च ब्रह्मस्वरूपतामुपलब्धुं न शक्नोति। मुक्तावस्थायां तुस ब्रह्मणा आत्मनः जगतश्चाभिन्नत्वमनुभवति इत्यात्मानं जगब ब्रह्मरूपेणेवाव घारयति। (२) जगत्- : अचितो जगतः त्रैविध्यम् (१) अप्राकृतम् (२) प्राकृतम्।(३) कालश्र। एतत्त्रयं निजसूदमरूपे चिदिव (जीववदेव) नित्यम्। एतद्धि श्रह्मनिमित्तोपादोनोभयकारणकम्। ब्रह्म एव जगदूपेण परिणतं, प्रलये- चाखिलमेतदू ब्रह्मणि लीयते। (३) ब्रम्म (ईश्वरः)- निम्बार्कसिद्धान्ते तृतीयं परमतत्वं ब्रह्म, कृष्णनामधेयम्। अयं च कृष्णः (ईश्वरः ) प्रकृत्या अज्ञानाहंकृतिलोभमोहादिसकलप्राकृतदोष-

१. अनादिमाया परिमुकरपं त्वेनं विदुवे भगवत्प्रसादात [वे० र० मं० पृ० २०-२३ ] तथा दशश्कोकी २ १. अप्राकतं प्राकृतरूपकं व काळश्वरूपं तदचेतनं मतम्। मायाप्रणानादिपद्प्रवाच्यं शुक्कादि भेदाव समेवि तत्र [दशश्कोकी ३] वेदान्तकोखमे (म. सू० १।१।१)

१८२

रहित: सकलगुणगणालयः' सर्वजनपूण्य:, वसुदेवसंकर्षणप्रदयुम्नानिरद्ध नामकचतुर्व्यूहसम्पओ्नो मत्स्यकूर्मादिविविधरूपेणावतरति इदमेव ब्रह्म विश्वस्य जगतो निमित्तोपादानोभयकारणम्। सूत्मरूपेण बर्तमानाया: चिदचिद्रपायाः निजप्राकृतिकशके: स्थूलरूपेण प्रकटीकरणे तदुपादान- कारणम् इति जगत्यस्मिन यतकिंचिद् दृष्टिगोचरं श्ुतिगोचरं वा तत् सर्व व्याप्यान्तर्बहिश्च नारायणो विद्यते। जीवानां तत्कर्मानुसारं तत्फलः भोगसाधनैश्च् संयोजनेन च तन्निमित्तकारणम्। इत्थं घ सूद्मरूपेण वर्तमानस्य स्थूलरूपेण परिणतिरेव सृष्टिरिति जगदिदं ब्रह्मणो विवर्त- इत्येतत्कथनमसंगतम्। कश्चैतेषां चिदचिद्श्रह्मणां परस्परं सम्बन्ध इति प्रश्ने नैतेषाम- भिन्नत्वं वक्तुं शक्यम् , तद्भिन्नत्वप्रतिपादकानामौपनिषदवाक्यानां विरो- घात् परस्परभिन्नानां चैतेषां त्रयाणां पारस्परिकविरुद्धघर्मत्वाच्च।नापि चैतेषां नितरां भिन्नत्वं वक्तुं शक्यम् 'सर्व खल्विदं ब्रह्म' तत्त्वमसीत्या- दिवाक्यविरोधात्। किंच, चिद्चिद्भ्यां ब्रह्मणो भिन्नत्वप्रकृति: तस्य विभुत्वं सर्वनियामकत्वं च व्याघ्नती तदपि चिदचिठ्ठत् ससीमशक्ति प्रकृतिकं करोति। सदपि एतत्त्रयं वस्तुतोऽभिन्नम् , प्रतीयमानभेदस्त्वौ- पाधिक इति तु वक्तुमशक्यम्, तथात्वे च ब्रह्मणोऽपि सर्वेषामुपाधि- दोषाणां सम्भवे तदपि सुखदुःखरागद्वेषाद्यनुर्भव सत् निजगुणविरुद्ध परिवर्तनादिप्राकृतिकगुणवत् सम्पद्येत। अतो वस्तुस्थितिरियं यत् भेदाभेदयोरुभयोः समानतया सत्यत्वम्, श्रुतिवाक्यानुसारं चिदचितो- रुमयोश्द्मभिन्नधर्मवत्वेन भिन्नत्वम्। ब्रह्माश्रिततया स्वातन्त्रयेण स्था- तुमशक्यत्वाच तयोर्ब्रह्मणोऽभिन्नत्वम्। अतो भेदेनैतस्यैतत्तात्पर्य यत् तयो: भिन्नभिन्नसत्ताया: सम्भवः वर्तते किन्तु न तयोः स्वातन्त्रयम् इत्युभयोरपि परतन्त्रसत्त्वभावः, उभयोरपि तयोः ईश्वराधीनत्वात्, अभेदेन चैतस्य एतत्तात्पर्य यत् तयो: स्वतन्त्रसत्तायाः एवासम्भवः इति न तयोः स्वतन्त्रसत्त्वभावः । इत्थं च तत्वमसीत्येतद्वाक्ये तच्छब्दः सर्वश्र-सर्वशक्किमत्-सर्वात्मस्वतन्त्रसत्ताकस्य ब्रह्मणो वाचक:। त्वं शब्दश्र स्वकीयसत्तायै ब्रह्माश्रितस्य जीवस्य बोधकः। असीत्येष शब्द:

परं परेण्यं व्यायेम कृष्णं कमलेक्षणं हरिम् (दशाश्कोकी ४ ] १. यम किविष्जगत्यरिमन दशयते श्रवतेऽपि था। अन्वर्वहिय्य सस्वर्ष व्या- प्यनारायन: स्पुतः [विद्ाग्तणादणी पृ X२ ]

वृतीय: भभ्यायः

अग्निस्फुलिगयोः सूर्यप्रकाशयोरिवाभेदेऽपि भेदवत् तयोःसम्बन्घवापकः। इरथं च निम्बार्कमते ब्रह्मविषयकः अयं संचेप: यत् ब्रह्म सर्वशक्तिमत्। तदेव च जगतो निमित्तोपादानोभयकारणम्। सगुणभाव एव च तस्य मुख्यः, जगदूपेण परिणतमपि तन्निविकारम्। जगदतीतं च तन्निर्गुणम्। स्वरूपत: तज्जगतः अवीतम् , प्रलयावस्थायामखिलं जगत्तत्र विलीयते। गुणगुणिनोरभेद इति स्वरूपतो निर्गुणमपि ब्रह्म सृष्टिकारणरूपे सगुणं वतते। (४ ) साधनं मुक्तिश- - निम्बार्कसिद्धान्ते भक्तिरेव मुक्तिसाधनम । उपासनया हि ब्रह्मा- वाप्िः। तब ब्रह्म सगुणनिगुणोभयरूपेणोपासितुं शक्यते । उपासना- फलस्त्ररूपमेव पाचिरादिमार्गण ब्रह्मलोकावाप्तिः । मुक्त्यर्थमेतम्मते प्रपत्तेरत्यावश्यकत्वम्। प्रपत्तिश्च- 'आनुकूल्यस्य संकल्पः प्रातिकूल्यस्य वर्जनम्। रक्षिष्यतीति विश्वासः तथागोप्तृत्ववर्णनम्।।' एवं रुपा कार्पण्या (नैःसाहाय्या)नुभवपूर्वक तस्मिआ्रात्मनो निक्षेप इति भाव:। प्रपत्तिसम्पन्ने (प्रपन्ने) तवर्थमुद्भृतविशेषप्रेम्णो भगवतः अनुप्रहेण परमात्मसाक्षात्कारावसाना भगवद्धक्तरुत्पद्यते। रामानुजनिम्बार्कसिद्धान्तभेद :- इत्थं पर्य्योलोचनयेस्थं जायते यत् रामानुजनिम्बार्कसिद्धान्तयो: साम्याधिक्यम्-उभावपि भेदाभेदौ सत्यौ स्वीकुर्षाते किन्तु निम्बार्कश्वी- कृतभेदाभेदावेकदेशीयौ, सहवतिनी, सत्सममहत्वौ च; रामानुजे च अभेदो मुख्यः स च भेदविशिष्ट इति भेदोऽभेदसहायकः, उभयोः सिद्धान्तयोरयमेकोऽन्यो भेदो यत रामानुजाचार्यो ब्रह्मण: शरीरं चिद्- चिद्रूपं ब्रह्माण प्रकारीभूतं मनुते अत एव अस्य सिद्धान्तो विशिष्टाद्वैत (चिदचिद्विशिष्टपरमेश्वराुवैत) सिद्धानत उच्ते ि्तु निम्बार्कों नैतदे तदतः स्वीकरोति यत् एतभावश्यकं यत्कस्यापि शरीरं तस्य धर्मो भवेत् (तत्र प्रकारीभूतो भवेत्) इत्थं चायं विचार एव असंभवः । स्वभावतया कोऽपि धर्मः (गुणः) स्वर्धामणम् तद्ध मणो विभेदयति। प्रस्तुते च न किमप्येवं भूतं वर्तते यस्मात् चिद्चिदेतद्द्येन स्वषम विभिय्यते। र्यादिचेत्थमुच्येत यचिदचिदुमयं ब्रह्णो भिन्नमभिन्नं चोभयं बतते

२८४ म्रहसूत्रप्रमुख माध्यपथ्चकसमीक्षणम्

द्वैतसिद्धान्तपरिचय: अस्मिन् जगति चेतनाचेतनात्मकं पदार्थद्वयमेवेति शांकराव्वैतवाद- परिचये स्पष्टीकृतम्। तत्राचेतनसम्बद्धविचारशासत्रं 'विज्ञानम्' चेतन- सम्बन्धिनिर्णयशासत्रं च दर्शनम्। अस्य दर्शनस्य मुख्यतः द्वौ भागौ। (१) वैदिक: (२) अवैदिकश्च। एकैकस्य च पुनर्द्वोभागौ (१) ईश्वर- वादी (२) अनीश्वरवादी च । एतेषु चतुर्षु भागेषु एककस्य तात्पर्य- भेदेन अने के अवान्तरभेदाः। एतेषु दर्शनेषु यानीश्वरवादिवैदिकदर्शनानि तेषु अनेकैः कारणैः उत्तरमीमांसानामकवेदान्तदर्शनमेव सर्वप्रधानम्। तस्य च सर्वतोभावेन ब्रह्मतत्वोपपादनमेव मुख्योद्देश्यम्। अत्रापि द्वौ मार्गो (१) अद्वैतनाम्ना प्रसिद्धः निर्विशेषब्रह्मवाद: (२) सविशेषब्रह्मवादश्य। तत्र सविशेष- ब्रह्मवाद: विष्णुशिवशक्तिसूर्यगणपतिपरकः पंचविधः, अत्रापि चैकैक- स्यानेकप्रभेदत्वे आदिमस्य विष्णुपरकस्य चत्वारो विभागा: (१) विशिष्टाद्वैतवाद: (२) द्वैताद्व तवाद: (३) द्वै तवाद: (४) शुद्धाद्वैतवादश्च, तत्र तृतीयस्य द्वैतवादस्य सर्वप्रथमः समुपदेष्ा साक्षात् चतुर्मुखो ब्रह्मा। तद्नन्तरपरम्परया कलौ श्रीमदानन्दतीर्थापरनामा श्रीमष्वाचार्य एतस्योपदेष्टा समजायत। तेन यस्यानादिसिद्धसम्प्रदायस्य प्रकाशः प्रचारो वा विहितः स एव द्वंतापरनामा माध्वसम्प्रदायः।

मध्वसिद्धान्तो नितरां द्वैतप्रतिपादकः । अयं च ब्रह्मजीवजडेषु विभिन्नतां स्थापयन् ब्रह्मणो जगत उपादानकारणतामपाकरोति। अद्वैत- विशिष्टाद्वैतविरोधे मध्वाचार्येण नित्यभेदपंचकज्ञानं, मोक्षार्थम्, आवश्यकतया निदिष्टम्। तथाहि-(१) ईश्वरजीवयोर्भेदः (२) ईश्वर- जगतोर्भेद: (३) एकस्य जीवस्य जीवाग्तराद्भेद: (४) जीवजगतोर्भेद: (x) एकस्य जडपदार्थस्य जडपदार्थान्तरादू भेदश्य। (१ ) ब्रंम्म- मध्वमते ब्ह्म सगुणं सविशेषं च वतते । तच्च स्वतंत्रं तत्त्वम् अनन्तगुणस्वरूपम् । भगवद्धीनचेतनाचेत नजीवजगत्स्वरूप द्विविधभा- वात् सवथाभिन्नम्। एतन्मते विधि-हरादयपेक्षया हरिः (विष्णुः) श्रेष्ठः सर्वे देवास्तद्वशवतिनः । स एव सर्व सृजति, पालयति, संहरति, मुर्कि च वदाति। कालत:, देशतः गुणतश्च स निस्सीमशफिरिवि स्वतन्त्र:ः।

सुतीय: अध्याय:

स हि ज्ञानानन्दस्वरूप:, सर्वतंत्रस्वतन्त्र: विभिन्नेष्वपि वस्तुषु एकस्तव्- भिन्न:। (२) जीव :- जीव: अणुः, प्रतिशरीरं भिन्न: अस्वतंत्रः । न स कदापि भग- वद्भिन्नो-भवितुमहंति। भगवान् सेव्यो जावश्च सेषक इत्युभयोभिंन्न- त्वम्। जीवश्चेतनः किन्तु परिमितज्ञान: इति सर्वथा ईश्वराधीनः । दुःखी दुःखरहितश्चेति चेतनो जीवो द्विविधः । दुःखी जीवोऽपि व्विविध:

त्रैविध्यम्। मुक्तियोग्यस्तद्योग्यश्च। सात्विकराजसिकतामसिकभेदेनापि च जीवस्य

(३ ) जगत्- मध्वमते जगदिदं सत्यं जडमस्वतन्त्रं कालतश्च निरवधि तच्च प्रकृत्या सृज्यते या च परमात्मनः सवंथा भिन्ना। परमात्मा चास्य जगतो निमित्तं कारणम्, न चोपादानम्। एतन्मते चेतनादीश्वराद- चेतनस्य जगत: उत्पत्तिरतुपपभ्ना । (४) मोक्ष :- हरे: साक्षादू ज्ञानेन साक्षात्कारेण वा मोक्षावाप्ि: वैकुंठप्राप्तिरेव तन्मते मुक्तिः। सा च स्थूलसूक्षम सर्वपदार्थयथार्थज्ञानेन संजायते। ईश्वरजीवयोः पूर्णरूपेण पार्थक्यमेतत्पूर्णश्ञानावाप्त्यनन्तरमीश्वरगुणोप

रूपावबोधे मुक्तिः।

गति परमात्मभक्तिपूर्वकसर्वकर्महरिसमर्पणपूर्वो क्तभेदपंचक परिज्ञानावश्य- एतत् साक्षाद्ज्षानमजयितुं वैराग्यशमदमगुरूपसत्तिशरणा-

कत्वम्। मुक्तोऽपि जीवो न ब्रह्मणा सहैक्यं भजते। एतदतिरिच्य भोक्ा, भोग्यम्, नियामकः पतत्त्रयं सर्वदा सर्वथा च परस्परं भिन्नं समानतया सत्यं च सत्तात्रयम्। इत्थं च ब्रह्मजीव भेद प्रतिपादकश्रुतिवाक्यान्येव मध्वो विशेषतः प्रामाण्येनोद्धरति, अभेदप्रतिपादकानि च वाक्यानि तेन अन्यथैव व्याख्यायन्ते। तथाहि -- 'तत्त्वमसि'-त्वं तस्य (तदीयः) असि, 'अय- मात्मा ब्रह्म' -- अयं जीव: वर्घनशील :; ब्रह्मपन्े च अयमात्मा अतनशील: (सातत्येनगमनशील: सर्वध्यापको वा) इत्यादि। एवं 'ब्रह्मविद् ब्रह्मैक भवति' इत्यादीनामपि स्वकल्पित एवार्थस्तेन स्वीकृतः इति तन्मते म्ह्मजीवयोः, प्रकृतीश्वरयोः (प्रकृतिपुरुषयोः) सर्वदा सर्वथा च भिन्न सत्ताकत्वेन.न कदाप्येकत्वसंभवः ।

२८६

(५) साधनम्- भक्तिरेव मुक्िसाघनम्। त्याग:, भक्ति, ईश्वरप्रत्यक्षानुभूतिश्चैत- त्सर्वं मुक्केरे कमात्रं साधनम्। ध्यानमन्तरेण च नेश्वरसाक्षात्कृतिरिति- भगवङ्धक्तिः वेदाव्ययनम्, इन्द्रियसंयम:, विलासितापरित्याग:, सांसारिकनश्वरतापरिज्ञानम् सम्पूर्णरूपेण भगवत्यात्मसमर्पण मेतैगुणै बिना भगवत्साक्षात्कारासंभवः । भगवत्सेवा चास्योत्तमं साधनम्। शंकर रामानुज-निम्बार्कोपेक्षया मष्वसिद्धान्तभेद: सांख्यसिद्धान्तस्य द्वैतसिद्धान्तत्वेऽपि मध्वाभिमतद्वैतसिद्धान्तः सर्वथा तद्गिन्नः। सांखयद्वतसिद्धान्ते पुरुषः प्रकृतिश्चेति पदार्थद्वयम्। उभाविमौ नित्यौ सत्वौ च। मध्वमते च ब्रह्म जीवयोर्नित्यत्वेन,पार्थक्यम्। उभयमपि पृथक् पदार्थद्वयमित्यर्थः । रामानुजो हि ब्रह्मजीवयोः स्वगतभेदं स्वीकुर्वन्नपि सजातीय- विजातीयभेदं न स्वीकरोति। तम्मते ब्रह्म स्वतंत्रम्, जीवः परतन्त्रः तयोः सेव्यसेवकभावः इति न कदापि सेवक: सेव्यादभिन्नो भवितु- महति। द्वैताद्वैव्षसिद्धान्तोऽपि प्रायः विशिष्टाद्वैतसमान पवेति मध्व- सिद्धान्तापेक्षया सर्वे इमे सिद्धान्ता: मिन्नाः। मध्वाचार्यतः पूर्व नास्य सिद्धान्तस्य कोऽपि प्रवर्तकः समुपलभ्यते। अतः पुराणादिप्रमन्थनमेवास्य सिद्धान्तस्य प्रवृत्तौ मूलम्। मध्वाचार्यस्यायं सिद्धान्तो वैष्णवभक्तिसिद्धान्तस्य फलम्। शांकर मतस्य भक्तिवादस्य च यदा संघर्षः सर्वत्रासीत् तदैव माध्वमतस्योद्गवः इति संघर्षफलरूपेण विशिष्टाद्वैत द्वंताद्वतयोः शांकरमतस्याधिकांश- प्रभानपूर्णत्वेऽपि माष्वसिद्धान्तस्य सवथा तद्भिमत्वादत्र शांकरमतस्य तीव्रालोचना वतते। मध्वमते ब्रह्म सगुणं सविशेषं च, जीवश्चाणुपरिमाणो भगवतो दास:। प्रपंचं चैतत्सत्यम् -- एतत्स्व रामानुजसमानम्। पदार्थतत्व- निर्णये चोभयोर्विरोषः । मध्वमते तत्वं द्विविधम् (१) स्वतंत्रम् (२) अस्वतंत्रं च । अशेषसद्गुणयुक्तो भगवान् विष्णुः स्वतन्त्रतत्वम्। जीवो जडं जगचचास्वतंत्रं तत्वम् । मष्वाचार्यो हि पूर्णरूपेण द्वैतवादीति वन्मते जीवो भगवतो दास:। अतः परमसेव्यस्य भगवतः सेवामतिरिच्य- व्यम् । स्वतन्त्रस्य भगवतः प्रसमवा्वापि

वुतीय: सष्याय: १८७

रेबैकमात्रं पुरुषार्थ:। स चार्य परमपुरुषार्थो भगवद्गुणानां बानमन्त- रेणानवाप्यः । निर्वाणमुक्तिस्तु मरुमरीचिकवेति सारूप्यसालोक्ष्यादि- मुक्तिरेव परमार्थ।। शुद्धाद्वैतसिद्धान्तपरिचयः वल्लभसिद्धान्त: शुद्धाद्वैतसिद्धान्त उच्यते। शंकरमते हि मायायुक्तमेव ब्रह्म इदं सव जगत् सृजति किन्तु वल्लभानुसारेण मायारहितमेव ब्रम्म- सर्व करोतीति अयं सिद्धान्त: शुद्धाद्वैतनाम्ना प्रसिद्धः । मायारहितब्रद्म- जीवयोरैक्यं हि तदर्थः। इत्थं चापाततः जीवजगतोर्भ्रह्मणा सहैक्यम्। जोवश्चाणुर्षह्मणोऽभिन्नस्तदंशश्च'। स चाजानापरिच्छिन्ः युद्ः अज्ञान- वन्घननिबद्धञ्च, स्थूल-सूद्षमशरीरसम्बन्घेन जन्ममरणाद्यनुभवन् संसारी विद्यया विमुक्तमन्घनः । अणुरपि आत्मा स्वचैतन्यगुणेन एकदेशलिप्तमपि चन्दनं स्वकीयगन्धरूपगुणेन स्थानान्तरे इव सर्वशरीरव्यापक:। अयं च सिद्धान्तो भक्तिसम्प्रदाये पुष्टिमार्गनाम्ना प्रसिद्धः । ब्रह्मजीव- योरेकत्वैकान्तपक्षपाती अपि वल्लभो मायाशबलितब्रह्मपक्षपातिनः शंकरस्य वेदान्ताभ्निजमतं विभेदयितुमद्वतशब्दात्पूर्व शुद्धशब्दं व्यवहत्य शुद्धाद्वतनाम्ना प्रचारितवान्। यथाचोक्कं शुद्धाद्वैतमार्तण्डे- मायासम्बम्घरहितं शुद्धमित्युच्यते बुधैः। कार्यकारणरूपं हि शुद्धं ब्रह्म न मायिकम्3॥ सचिदानन्दस्वरूपं हि परब्रह्म"। अखिलरसामृतमूर्तिः, अखिलली- लानिकेतनो भगवच्छ्रीकृष्ण एव च तत्परब्रह्म । अग्ने: स्फुलिंगानाभिव च तस्मात्परब्रह्मणो । जीवानामाविर्भावः। जगचैतद्भगवतो। लीला- विलास:। आविरभृतितिरोभूतिनामकभगवच्छक्तकी एतस्य जगतो विका- सलयहेतू®। अस्मिन् सिद्धान्ते विपदागारादस्मात्संसारात् मुक्त्यर्थ मार्गद्वयं निर्दिष्टम् (१) मर्यादामार्गः (२) पुष्टिमार्गश्। तत्र यज्ञयागादीनां यथो- चितमनुष्ठानं श्रवणमनननिदिध्यासादिना ज्ञानार्जनं च मर्यादामार्गीयाणां

२३४३ ] अंशो नानाव्यपदेशादन्ययाचापि दाशकितवादित्वमधीयतेएके [प्र० सू०

२. अविरोषवन्दनवत् (म्र० सू० २।२।२३) पुनाहाकोकमद (२३२५) तथा व्यतिरेको गन्चवत (२३२६) ३. शुद्धाहेतमातण्डा पृ० १४ ४. प्रमेयरत्नाणंद: पृ० ११-१५ ५. गुदारेततमातण्ड: पृ० १० ६. तत्रेष पृ० -११

२८८

मोक्षसाधनम् । किन्त्वेवंभूतदुर्गममार्गानुसरणं वेदाभ्ययननिरतैब्तिवर्ण- पुरुषै रेवकर्तु शक्यते। तत्र खीशूदादिभिरिति महाप्रभुणा एवं भूतानामपि कल्याणाय स्वकीयः पुष्टिमार्गो निदिष्टः। अस्मिन् मार्गे परब्रह्णो भगवतः श्रीकृष्णस्यानुगह' एव मुक्तेरेकमात्रं साधनम् इति प्रसिद्धसाध- नत्रयनिष्पादने असमर्थैर्जनैः स्वकीयं सर्वस्वं भगवतश्चरणारविन्दे सम- र्पणीयम्2 । पूर्णया भत्त्या श्रीकृष्णपादारविन्दयोः प्रक्षिप्तं निराश्रयमा- त्मानमवश्यमेव स करुणावरुणालयः उद्धरति, केवलं तदनुभ्हे तदलौकि- ककृपायां चैत्र पूर्णविश्वासस्यावश्यकता वर्तते। एष च भगवद्तुग्रहरूप: पुष्टिमार्गो नाधुनिक: अपि तु तस्य वैशिष्टयं श्रुतिष्वपि प्रतिपादितमुपलभ्यते- 'नायमात्मा प्रवचनेन लभ्यो न मेघया न बहुना भुतेन। यमवैष वृणुते तेन लभ्यस्तस्यैष आत्मा विवृणुते तनूं स्वाम्॥ कठोपनिषद्यपि-'तमक्रतुः पश्यति वीतशोको धातुः प्रसादान्महिमा- नमात्मनः ।(१।२१० ) इत्युक्त्वा भगवतः प्रसादादेवात्मस्वरूपदर्शनस्य चर्चा कृतोपलभ्यते इति भगवद्नुग्रहस्यैवसिद्धान्तः अत्यन्तप्राचीनः । अतएव वक्ञभेन पुष्टि- मार्गस्य मर्यादामार्गात् विशिष्टता स्पष्टतया निर्दिष्टा। मर्यादामार्गे हि जीवः फलार्थ निजकर्माधीनः। तत्कर्मानुरूपमेव फलं भगवान् तस्मै प्रयच्छति-'कर्मानुरूपं फलमिति हि मर्यादामार्गस्य प्रसिद्ध: सिद्धान्तः किन्तु पुष्टिमार्गे न कर्मणः आवश्यकता। मर्यादामार्गे च शास्त्रवि- हितज्ञानकर्माचरणेनैव मुक्तिरूपं फलमुपलभ्यते। पुष्टिमार्गे च ज्ञान- कर्मणोनिंतान्तमनावश्यकतेति" सर्वनिराश्रयदीनजीवानामेकमात्रं मोक्ष-

१. 'पोषणं तद्नुप्रद्ट:' श्री० भा० २११०।४ २. समस्तविषयत्याग: सर्वभावेन यत्र हि। समर्पणं च देहाके: पुष्टिमार्ग: स कथ्यते॥। [ प्रमेयरत्नावर्णंयः पृ० १८] ३. फळदाने कर्मापेक्षा कर्मकारणे प्रयत्नापेक्षा, कामे प्रवाहापेक्ष: इति मर्यादारक्षार्थ वेदं चकार। ततो ब्रह्मणि न दोषगन्मोऽपि न चानीश्वरस्म्। मर्यादामार्गस्य तपैब निर्माणात् । यत्रान्यया स पुष्टिमिण्य: (भ्रणुभाष्यम् प्र. सू० २।३।४२) ४. अत एव पुष्टिमागें अंगीकृतस्य ज्ञानादिनैरपेक्ष्यं मर्यादायामंगोकुतरय ळ तदपेक्ितत्वं व युकमेनेति भाव:। अणुभाष्यम् (न. सू० ३।३।१९)

तृतीय: प्भ्याय: १८९ साधनमुद्धारोपायश्न पुष्टिमार्ग एव वर्तते। तत्र हि भगवता मनसा वाचा- कर्मणा स्वस्मिन्नात्मसमर्पकजीवानामुद्ार: स्वद्याबलेन' क्रियते। अत एवायं मार्ग: सर्वजीवानां कृते वर्णजातिदेशादिभेदभावराहित्य पूर्वकं सर्व- थोपादेय:। 'सर्वधर्मोपपत्तेश्च' (२।१।३७) सर्वोपेता च तददर्शनात् (२१३०) इत्यादिप्रमाण: श्रीमद्वक्लभाचार्येण ब्रह्मणः सर्वधर्मसमन्वितत्वं प्रतिपादितम् , ब्रह्मणि नियतधमित्वस्वीकृतौ ब्रह्मण इयत्तापत्तिः, तस्या- त्यन्तनिर्गुणत्वस्वीकृते: तब्ज्ञानासंभवः इति मोक्षस्वरूपपुरुषार्थवैयर्थ्यम्, इत्थं च शास्त्रमात्रस्य वैयर्थ्यापत्तिः। विरुद्ध सर्वधर्माश्रयत्वमपि ब्रह्मणो वर्तते 'उभयव्यपदेशात्त्वहिफुण्ड- लवत्' (३।२।२७) 'प्रकाशाश्रयवद्वा तेजस्त्वात्' (३२/२८) आदिसूत्राणि इदमेव प्रतिपाद्यन्ति। परात्परस्य परब्रह्मणो माहात्म्यमेवेत्थमनवगाहं यत्तत्र सर्वविरुद्धधर्माश्रयत्वं प्रकृत्या सम्भवीत्येतदितिहासपुराणादिषचनैः प्रतिपादते। अत एव ब्रह्म निर्विशेषं सविशेषं च, निर्गुणं सगुणं च, अणु च महदपि च । कूटस्थमपि चलम्, अगम्यमपि गम्यम् एतत् 'अपि च संराधने प्रत्यक्षानुमानाभ्याम्' (३।२।२४) 'लोकवत्तु लीलाकैवल्यम्' (२।१३२) अपाणिपादो जवनो 'परहीता ...... इत्यादिसवं ब्रह्मणः सर्व- धर्माश्रयत्वं प्रतिपाद्यति। वल्लमसिद्धान्ताधारभूततच्वसमीक्षा- (१) ब्रह्म -- वल्लभेन ब्रह्म साकारम्, सर्वशक्तिमत्, सर्वंज्रम्, सर्वकर्तृसचि- दानन्दस्वरूपं च स्वीक्रियते। तब ब्रह्म प्राकृतिकगुणातीतम् अपि अि- न्त्यानन्त्यशक्तिमन्वेन'जगत्कर्तृ तत्सवं भवितुं कर्तु च शक्नोतीति तत्र विरुद्धघर्माणामपि समावेशो नाश्चर्यकरः। एतदेव ब्रक्म जगतो निमित्त- मुपादानं च कारणम्। तत्र कर्तृत्वं भोक्तृत्वमुभयं वतते। कर्तृ अपि तद् ब्रह्म निर्विकारम्, उपादानकारणमपि च तत्सांसारिकधर्मरहितम्। अनन्तगुणसम्पन्नं नित्यं सर्वकषं हि तत् स्वभावतः सचिदानन्द- स्वरूपम्। सर्वदा मायानिलिप्तं शुद्धमेकमद्वितीयम्। तद्धि सर्वैश्वर्या सम्पन्नमिति तद्विषये सविशेषनिविशेषप्रतिपादकानामुभयविधवेदान्तः

२. रवे० ३११९ १६ म्०

२९० महसूत्रप्रमुसमाध्यपच्चकसमीक्षणम् वाक्यानामविरोधः । अथ च निर्गुणबोधकवाक्यैः तेषां प्राकृतिकगुणानां निर्देशो वैश्व रहितं ब्रह्म वर्तते। सगुणबोधकवाक्यैश्चैश्वर्यादिसम्पन्न- स्य ब्रह्मणोऽनन्तगुणानामवबोधो यैश्र युकं ब्रह्म वर्तते। इत्थञ्च जगदपेक्षया ब्रह्मणो विलक्षणत्वम्। ब्रह्म हि स्वेच्छयैव जीवजडादिरूपेण केवलं लीलायै आविर्भवति, न तन्न वस्तुतः किमपि परिवर्तनम्। कुण्डलीभूतस्य, अप्रकटितपुच्छफटादिरूपस्य सर्पस्येव तस्यैव जगद्रूपेण वर्तमानत्वम्। एवं च सदसद्गुणदोषादिरूपेण ब्रह्मण एव सर्वत्र वर्त- मानत्वेन सुखित्व-दुःखित्वादि-जागतिकविभिन्नता-निमित्तक-पक्षपा- तादिदोषाणां तत्र सर्वथा असंभवात् तदर्थ क्रियमाणा: आन्तेपाः वल्ल- भमते अपास्ता: । (२) जीव :- जीवरोऽणुर्न्रद्मांशः। स च हृदयस्थानो ब्रह्मवच्चेतनः शुद्धश्व। चैतम्य- मस्य गुणः। हुदयस्थानस्याप्यस्यैतच्चैतन्यं सर्वशरीरं व्याप्नोति। (३ ) जगत्- जगत्प्रपळच: सत्तैकंगुणसम्पन्नः। ब्रह्मैव स्वयं स्थूलजगद्रपेणाभिव्यक्तं भवतीति जगदेतव् मह्कार्यम्। एवं सर्गः प्रलयश्वापि भगवतः अविर्भावतिरो'भाव- स्वरूपाविति तस्यानुभवयोग्यत्वे (अनुभवयोग्यस्वरूपाविष्कारे) जगतः सृष्टिः, स्वकीयकारणरूपतां च परावर्तिते तस्मिन् (साधोरणानुभव- योग्यत्वाभावे ) जगतः प्रलयः । इत्थं च ग्रह्ण इव जगतः अपि नित्य- त्वसत्यत्वे इति न तद्भ्रमात्म्क नापि च भगवद्धिन्नम। विश्वस्य ब्रह्ममयत्वेन निर्विशेषमेतब्जगदू ब्रह्मेति भगवदिच्छया फटत्वघटत्वादिविशिष्टयोरपि पटघटयोवैंपरीत्यं न विरुष्यते। तत्तवर्मा- णामेव तत्र तत्र विशेषेणोद्भूतत्वादन्यघर्माणां च तत्र तिरोभूतत्वा- वेकस्मिन धर्मिणि घटादौ पटत्वादीनामनुपलम्भात्। एतेनैतदायातं यत् कार्यकारणयोनिंतरामक्यमेव-भगवतो यस्मिन रूपे मृदादौ अन्यद् घटादिकमुत्पद्यते तत्कारणम्। यब घटादिरुत्पथते तत्कार्यम्। एवं रूपेण 'सर्व खल्विदं ब्रह्म' इत्यस्य बोधः। किन्तु मोहायविद्या जीवे प्रभवतीत्येवंरूपेण सत्यमप्येतत्सर्व जगत् तस्मे मिध्यारूपेण अवभासते। जगतः सत्यत्वेऽपि नौकाधूमशकटाद्या रूढानां कृते तटादिस्थितवृक्षादीनां वस्तुत: स्थिरत्वेऽपि प्रतीयमान- १. अनुभवविषयत्वयोग्यता आविर्माष, तद्विषमत्वबोग्यता तिरोभाद:। ] दिइम्मण्डनम् पृ. ७ ]

तुतीय: अभ्यायः १९१

गतिमत्वादिव भगवदरूपत्वात् वस्तुतः शुद्सत्यस्यापि जगतो बाह्यतः मिध्यात्वेन प्रतीते:। इत्थन्नायं प्रपंचः त्रयाणां मिन्नमिभनपुरुषाणां कृते विभिन्नप्रकारेणेत्थमवभासते-(१) समवाप्तब्रह्मस्वरूपाणां कृते जगदिदं ब्रह्ममयम् (२) शास्त्र चक्षुर्मिस्समवाप्ततास्विकबोधानां धृतरंजितो- पनेत्राणामिव च जगदिदं मायामयं प्रतीयमानमपि ब्रह्ममयमेवावभासते। तेषां सदसद्विवेकशालित्वेन जगतः सत्यत्वमिध्यात्वोभयांशयो: स्पष्ट- त्वात्। (३) अवयोधरहितानां बालिशानां च कृते जगदिदं धृतरंजि- तोपनेत्राणां बालानां कृते, अरंजितेष्वपि वस्तुषु रंग इव सत्यत्वेनाष- भासते। इत्थं सर्वः अत्र भेद: प्रपंचप्रतीतेरेव न तु स्वरूपस्य; परस्पर-

इदमत्र संनेपेणावघेयम्-ब्रह्मरूपकारणस्यैतव्जगत् कार्यम्। कार्य- कारणयोरभिन्नतया म्रह्मरूपकारणस्य व सच्वेन तत्कार्यस्यापि अनि- वार्यरूपेण सत्वाब्जगद्पि सत्। हरीच्छयैवैतब्जगदाविर्भवति तदिच्छ- यैव च तिरोघत्ते। लीलायै एव केवलं ब्रह्म स्वेच्छया जगद्रपेण परिणम- तीति जगतो ब्रह्मात्मकत्वम्। सव चैतत्प्रपंचं ब्रह्मण: कार्यम्। इत्थं वल्लभः अविकृतपरिणामवादीति न तन्मते जगदेतन्मायिकम् नापि च तद्गिन्नम्। ब्रह्मण: समुत्पत्तिविनाशौ न भवतः किन्तु जगतः सत्यत्वेऽपि तदाविर्भाष- तिरोभावौ भवतः । तिरोहितं हि जगत् कारणरूपेण, आविभूतं च तत् कार्यरूपेणावतिष्ठते! भगवदिच्छ्लैवात्र सर्वत्र हेतुः।क्रीडार्थमेव च तेन जगत्सृष्टम्। न च तत्रैकाकिन: क्रीडासम्भव इति भगवता जीवा निर्मिताः। उपसंहार :- इत्थं व्यक्िगतरूपेण पृथक पृथक सर्वभाष्यकारपञ्चकसिद्धान्ता- धारभूतततत्वसमीक्षायां निम्नाद्कितरूपेण साम्यवैषम्ये समुपलभ्येते- शद्वैतमते जीवो विमुः ब्रह्मणोडभिन्नश्र स च मुक्तावस्थायां ब्रह्मणा सहैकीभवति। शेषाचार्यचतुष्टय (वैष्णव) मते च जीवस्य अणुभावो नैसर्गिक:। स च सदा अणु: परिच्छ्िन्नश्च। स घ सर्वदा अंशिनो भग- वतः अंश इति तद्धीनः । तस्याणुत्वं च न कदापि निव्तते। संसारिद- शायां तु सः अपवित्रमन:प्राणदेहादिबन्धनैबंद्ध: किन्तु मुक्तदशायामेतै- बन्धनर्मुक्तोऽपि न कदापि स्वाणुत्वान्निवर्तते। द्वैतवादिनो मध्वमते तु स्पष्टतः जीवेषु तारतम्यसिद्धान्तोऽभिप्रेतः इति मुकद्शायामपि स भग- वतः पृथगेव सत्तां घारयति। सर्वे मुक्तपुरुषा अपि न समानमेवानन्दम- नुभवन्ति। तत्रापि तेषां कमो वतते। जीवाणुत्वसत्तायां तु प्रत्येकवैष्ण- चाचार्यस्याग्रह्ः इति झुक्ते: कस्मिशिविदपि प्रकारे वस्याणुत्वं न निवर्तते।

१९२

अद्वैतमते ज्ञानमेव ब्रह्मसाक्षात्कारस्य साधनम्। किन्तु वैष्णवमते भक्तिरेव केवलं तत्साधनम्। ज्ञानकर्मणोस्तु गौणरूपेण तत्सहायक- मात्रत्वम्। वैष्णवमतेऽपि कतिपयसिद्धान्तेषु मतभेदो वैषम्यं चोपलभ्यते तथापि कतिपयतथ्येषु वैष्णवमात्रस्य, स्वसम्प्रदायससिद्धान्तरक्षापूर्वकम्, समान- भावेन श्रद्धा दश्यते। साम्यम्- भगवत्तत्वम् सगुणं साकारं च । तत्पृष्ठभूमौ च निर्गुणनिराकार- ब्रह्मण: सर्वदैव स्थितिः। भगवाननन्तगुणनिकेतनः, भक्तपरवश प्राकृतलोकेऽपि अवतरति। स च सगुणोऽपि निर्गुणः उच्यते। स च भक्त्यैव केवलं प्राप्यः। ज्ञानकर्मणोश्च अंगत्वेनैव न प्रधान- त्वेन तत्सहायकत्वम् । तत्र कर्मणामवलम्बनेन भक्तानां चित्तगुद्धि- र्जायते ज्ञानेन चात्मबोधः। परमात्मोपलब्घौ तुभक्तिरेवैकमात्रं साधनम्। अद्वैतमते जीवन्मुक्तिरपि जायते, किन्तु वैष्णवमते विदेहमुक्तिरेव अभिमता । यावत् जीव: धृतशरीरस्तावत् क्षीणदुःखोऽपि स नाहाय क्षीणदुःखो जायते। देहसत्ता हि तत्सम्भावनां स्थापयति। विदेहमुक्तौ सत्यामेव तु जीवः भगवत्सान्निध्ये स्थितः तत्सेवां कुर्बन्नानन्दमयजीवनं यापयति। वैषम्यम्- इत्थमीश्वरजीवमुक्तिकल्पनायां सत्यपि बहुशः साम्ये जीवेश्वरयोः परस्परसम्बन्घमादाय वैष्णवसम्प्रदायेषु पर्य्यापं पार्थक्यम्। तत्र शंकराचार्यद्वारा निर्दिष्टस्य मायावादस्य खण्डनं प्रत्येकवैष्णवाचार्येण कृतम्। वल्लभसम्प्रदायो मायासम्बन्घनिरहितशुद्धब्रह्मण: एकत्वे विश्वसिति । मध्वाचार्यश्च जीवेश्वरयोः पूर्णद्वैतभावस्य समर्थक:।' रामानुजनिम्बाकयोः सिद्धान्ते पर्याप्तं साम्यम् दश्यते। रामानुजः चित् (जीवम्) अचित् च (जडं च) भगवतो गुणं विशेषणं वा मत्वा तदुभयवि- शिष्टम्रह्मणोऽद्वैततां स्वीकरोति। निम्बार्कस्तु अवस्थाभेदेन चिद् अचिचच ईश्वराद्गिअमभिन्नं च मत्वा भेदाभेदम् (द्वैताद्वैतम्) समर्थयति। रामानुजो मथ्वाचार्यश्र विष्णोरुपासकाविति भगवति ऐश्वर्यभावस्य प्राघा्येनेमौ दास्यभावभक्तिमेवाभीशाते। इत्थं सिद्धान्तोपासनोभयविधभिन्नतायां वैष्णवसम्प्रदायेष्वपि पारस्परिकवैषम्यमवश्यमुपलभ्यते। एतदेव च तेषां स्वकीयं बैशिष्टथम्।

चतुर्थः अध्यायः (भौतिकं जगत् ) १ प्रकृतेरज्ञानस्य मायाया वा विवेचनम् विश्वस्य विज्ञानभण्डारपरिपूरणार्थ भारतीयापरिमितदेयेषु सर्वश्रेश्ठ सर्वापेक्षातिगहनं च मायातत्त्वविज्ञानं वतते । एतब्ज्ञानमन्तरेण न केनापि जगतः तत्वमवगन्तुं शक्यते। यतो हि जगदेतत्स्वयमत्यन्त- दुरव बोघसमस्येति सर्वसम्मतम्। तत्र मायाशव्देन सदपेक्षया (ब्रह्मापेक्षया) विलक्षणं विश्वमूलोपा- दानमवबुष्यते, सम्पूर्णसृष्टिटष्टथा यत्तदुपादानकारणं, यब विश्वाधिष्ठान- सच्चिरस्वरूपत्रह्मटष्टया स्वरूपतस्तत्त्वतो वा तत्र न विदयमानम् अपि तु तस्मिन्नेव आश्रितम्, स एव सदसद्गयामनिर्वचनीय: पदार्थः माया कथ्यते। मायारूपेण यद्यपि न कश्चिदपि पदार्थ: कस्याध्यनुभवगोचर- स्तथापि कोकमात्रप्रसिद्धाज्ञानत्येव माया नाम । अधिष्ठाने विकारमनुत्पाद्य तत्रानेकप्रकारविचित्रसृष्टिकरणसामर्थ्येन अद्सुतसामर्थ्यष्टया अव्ञानसयैव परिभाषा माया विद्यते। एतस्या विषये शंकरादिप्रमुखभाष्यकाराणं विभिन्ना विचाराः। निर्विशेषान्निर्लक्षणादू ब्रह्मण: कथं सविशेषस्य सलक्षणस्य जगतः उत्पत्ति:, एकस्मादू ब्रह्मण: कथं नानात्मकजगत उद्धवः ? एवंभूतान् प्रश्नान् यथार्थमुत्तरीतुं शंकरेण मायाया आश्रयो गृहीत: । तत्र तन्मते 'प्रकृति:, अज्ञानम्, माया, अविद्याचेत्यनर्थान्तरम्- 'मायां तु प्रकृति विद्यान्मायिनं तु महेश्वरम्"। अत्र मायायाः प्रकृतित्वेन एतत्तात्पय यत् संसारमिममवलोकमानानां कृते रचनात्मिका सामाया एव मूलस्नोत:स्वरूपा प्रकृति:, संसारस्य आदिकारणरूपा सा चाग्नेरपृथग्भूता दाहिका शक्तिरिव ब्रह्मण: अपृथग्भूता शक्ति: तत्साहाय्येन चाखिलैश्वर्यसम्पन्नः स परमात्मा अपि विभिन्नरूपाणि घारयति-'इन्द्रो मायाभि: पुरुरूप' ईयते'। शंकराचार्येण माया अविद्या चैतद्द्वयं समानार्थकत्वेन व्यवहतम्- 'अविद्यात्मिका हि बीजशकिरव्यकशन्दनिर्देश्या परमेश्वराश्रया १. श्वे• उ०. ४।१ •. २. तृ० उ० २/५/१९

१९४

मायामयी महासुप्तिः यस्यां स्वरूपप्रतिबोधरहिता: शेरते संसारिणो जीवा"'। इत्थं च परमेश्वरस्य बीजशक्तिः माया, तद्रहिते तस्मिन् न कथमपि प्रवृत्तिरिति तद्रहितः सन जगद्रचयति एवं घ सर्वस्य विश्व- स्याधारचेतनाद्वितीयसन्तादष्टया ज्ञेयं जगद् विविच्य यो ब्रह्माद्वतवाद: स एव सिद्धान्तोऽव्यस्तपदार्थदष्टया मायावाद उच्यते। प्रथमे (ब्रह्माद्वत वादे) अिष्ठानस्य प्राधान्येन द्वितीये चाध्यस्तस्य प्राधान्येन विचार इत्युभयो दृष्टिभेद:। 'तेषामसौ विरजो म्रझलोको न येषु जिह्मनृतं न 'माया घ' इत्यत्र शंकरेण माया नाम बहिरन्यथात्मानं प्रकाश्याम्यथैव कार्य करोति सा माया मिध्याचाररपा' इत्थं मायाशब्देन मिध्याचारत्वमुक्तम्। वस्तुतस्तु माया अविद्या चैकमेव। सृष्टिकारणं निर्दिशता शंकरा- चार्येण शब्दद्वयं प्रयुक्तम्। म्रह्मसूत्रभूमिकायां तेनाध्यासनिमित्तमविधा परपर्यायं मिथ्याज्ञानमुक्तम्। कृत्स्नप्रसक्िनामकाधिकरणभाव्ये ब्रक्षण: अनेकरूपाणि अविद्याकल्पितानि उक्तानि-'अविद्या कल्पितरूपभेदाभ्यु- पगमात्"। यत्र तन्र मायाशब्दः अपि प्रयुक्तः, 'यथा स्वयं प्रसारितया मायया मायावी त्रिष्वपि कालेषु न संस्पृश्यते अवस्तुत्वात्, एवं परमात्मा अपि संसारमायया न संस्पृश्यते"। इत्थं च शंकराचार्येण मायाऽविद्ययोरुभयोः शब्दयोरर्थाभेदेन प्रयोग: विहितः । साधारण्येनाविद्यायास्तात्पर्य विद्याया ज्ञानस्य वा अभाव: अवबुष्यते सा चैवंभूता अविद्या वैयक्तिकी अभावस्वरूपा च किन्तु वेदान्ताविद्या सार्वजनिकी भावस्वरूपा च । वस्तुतस्तु बद्ध- पुरुषाणां दष्टथा सैव माया। अविद्याया: सम्बन्धः ज्ञात्रा (विषयिणा) सह आधिक्येन मायायाश्च ज्ञेयेन (विषयेण) आविक्येन वतते। अविद्या बुद्धिधर्म:, मायायाश्च स्वयं ब्रह्मणा सम्बन्धः। सा हि ब्रह्मण: शक्तिः किन्तु परवर्तिनो दार्शनिका: अस्मिन् शब्दद्वये सूच्मार्थभेदं समाकलयन्निति शुद्सत्त्वप्रधाना माया, मलिनसत्त्वप्रधाना चाविद्या, इत्थं माया ईश्वरोपाधि: अविद्या प जीवोपाधि: इति भेद :-

१. शां० मा० (ब्र. सू० १।४।३) २. शी० भा० प्र० ह० १।१६ ३. माध्यकारेण चाविया मायाऽविद्यात्मका माया शकिरिति तत्र निदे- शात । ठीकाकारेण चाविया माया मक्षरमित्युकततनात [ पंचपादिकाविवरणम पृ• १९ ] ४. शो० भा० (म. सू० २११।२७ ) ५. तत्रैव (म. सू० २।१।९)

पतुपं: भष्याय:

अविदयोपाधिको जीवो न मायोपाधिक: खलु। माया कार्ये गुणच्छमा ्रह्मविष्णुमहेश्वराः।। विवरणकारमतेन च माया अविद्या चेत्युभयमेकमेव किन्तु व्यवहार- भेदेन विक्वेपप्राधान्येन माया आवरणप्राधान्येन चाविद्येति संज्ञाभेद: 'तस्माल्लक्षणैक्याद वृद्धतर्यवहारे चैकत्वावगमात् एकस्मिश्नपि वस्तुनि विक्षेपप्राधान्येन माया आच्छादनप्राधान्येन चाविद्येति व्यवहारभेद:"। इत्थं चाग्नेरपृथग्भूवदाहकशक्त्यनुरूपैव माया म्रहाण: अपृथम्भूता शक्तिः । त्रिगुणात्मिका व माया ज्ञानविरोधिभावरूपः पदार्थ:। भावरूपोक्त्या तद्भावस्वरूपनिवारणे तात्पर्यम्। सा चेयं माया (अज्ञानम् ) सद्साद्वलक्षणत्वेनानिर्वचनाया। ब्रह्मबोधेन तद्बाध इति न सा सत्, सत्वस्य त्रिकालाबाधितत्वात्। मायायाश् सत्वे त्रिकाला- बाधित्वेन अनिशं सा प्रतीयेत । नापि च सा असत्, असद्वस्तुनो दि न कदापि प्रतीयमानत्वम्। अतः सच्चेन्न बाध्येत, असचचेन्न प्रतीयेत इति मायायां बाघप्रतीत्युभयविधविरुद्धगुणसद्भावात्.सा अनिर्वचनीया कथ्यते। सा चेयं माया सूर्योदये अन्धकार इव ज्ञानोदये स्थातुं न शक्नोति। अत एव नैष्कर्म्यसिद्धावुक्तम्- सेयं भ्रान्तिनिरालम्बा सवन्यायविरोधिनी। सहते न विचारं सा तमो यद्वदिवाकरम्। मायायाः स्वरूपं प्रदर्शयता शंकराचार्येण विवेकचृडोमणावुक्तम्- अव्यक्तनाम्नी परमेशशकिरनाथविद्या त्रिगुणात्मिका या। कार्यानुमेया सुधियैव माया यया जगत्सर्वमिदं प्रसूयते।।

कार्यानुमेयत्व चास्या वेदाम्तसिद्धान्तमुक्तावल्यामित्थमुक्तम्- लौकिकी वैदिकी चापि नाजाने दश्यते प्रमा। कार्यदष्ट्याथ कल्प्यं चेज्लाघवादेकमेव तत्"।। अविद्या न म्रह्मण: स्वभाव: नार्थान्तरम्; नापि चात्यन्वमसती, नापि सती, एवमेव इयमविद्या माया मिध्यावभास इत्युच्यते। स्वभाव- 1. पंच पादिकानिवरणम् पृ० ३२ २. अनादिभावहपं यद्, विज्ञानेन विळीयते चित्सुखी ( १/१।१३) ३. ने• सि० २।६६ ४. वि० चू० इणो० ११०-११ ५. वे० सि० मु. पू० ८

२९६ प्हसूत्रप्रमुख माध्यपथ्रकसमीक्षणम्

श्चेत्कस्यचित् अन्यः तदन्यो वा परमार्थ एवेति नाविया। अत्यन्तास- त्वे खपुष्पसदृशी न व्यवहाराङ्रम् तस्मादनिर्वचनीयेति ब्रह्मसिद्धि:। इष्टसिद्धिस्तु 'मायायाः सकार्याया अपि वस्तुत्वावस्तुत्वाभ्यामनिर्ष- वनीयत्वम् प्रपंचस्य वस्तुत्वाभावात् नाद्वतहानिः। अवस्तुत्वाभावाच प्रत्यक्षाद्यप्रामाण्याद्यकदोषाभावात् न यथोक्ब्रह्मासिद्धिः। ननु वस्तु- त्वाभावे प्रपंचस्य प्रत्यक्षादेरप्रामाण्यं स्यादिति चेत् केदं दष्टम्-अव- स्तुत्वाभावे अक्षजादेरप्रामाण्यमिति ? नृश्रृंगादाविति चेत् तन्न, अवस्तु- त्वाभावात् प्रपंचस्य' इति वदति। अनेनेदं जञायते यत अप्रामाण्यकारणं विषयस्य अवस्तुत्वमेव न तु वस्तुत्वाभावः । अज्ञानम् , तत्कार्य च न वस्तु न वा अवस्तु, किन्तूभय- विलक्षणमनिर्वधनीयम्। अतोऽनिर्वचनीयत्वेऽप्यज्ञानादेरसत्त्वाभावात् न तद्विषयं प्रत्यक्षम् अनुमानादिकंवा अप्रमाणम्, वेदान्तानां ब्रह्मणि प्रामा- ण्येऽपि अयमेव न्यायः । वेदान्तानां विषयस्य ब्रह्मणो वा असत्त्वाभा वात्। अतोऽविद्या भावाभावविलक्षणा तृतीयप्रकारा न सती, न असती, किन्त्वनिर्वचनीया। तत्त्वप्रदीपिकाव्वैतसिद्ध यादयोऽपि भावाभावविलक्ष- पामविद्यामनिर्वचनीयां ज्ञाननिवर्त्या चेमामध्यस्तस्वरूपाभभिप्रयन्ति। एवंभूतायाश्चाज्ञानापर्याया: मायायाः शकिद्वयी वर्तते-(१) आव- रणशक्ति: (२) विन्षेपशक्तिश्र। आधया शकूत्या माया आत्मनो वास्त- विकस्वरूपमावृणोति। द्वितीयया च जागतिकपदार्थान् सृजतीति संचेप- शारीरके सवज्ञमुनि :- 'आच्छ्रायय विक्षिपति संस्फुरदात्मरूपम् जीवेश्वरत्वजगदाकृतिभिमृषैव। अज्ञानमावरणषिभ्रमशक्तियोगात्, आत्मत्वमात्रविषयाश्रयताबलेन*॥ इत्थं च अनादिभावस्वरूपत्वे सति विज्ञाननिरास्यं वा जगदुपादा- नत्वे सति सद्सद्भ्याम्, सत्वेन अंसत्वेन, सदसदुभयत्वेन, ब्रह्मणो भिन्नत्वेन, ब्रह्मणो भिन्नत्वेनाभिन्नत्वेन भिन्नाभिन्नोभयत्वेन सावयव- त्वेन निरवयवरवेन सावयवनिरवयवोभयत्वेन चेति नवधाऽप्यनिर्वाच्यं वां विस्पष्ट भासमानत्वे सत्यनाद्यनिर्वाच्यं साक्षाजूज्ञाननिरास्यं वा अश्ञा- नमू इदमेव जगतो मूलकारणं सत्त्वरजस्तमोगुणानां साम्यावस्थारूप- १. शतभूषणी; पर्गा :- ४०-४२ २. सं०. शा० भाध्यम् १/२०

चतुर्थ: अभ्याय: १९७

त्वाच्च मूलप्रकृतिः। प्रलयावस्था, अव्याकृतम् , अव्यकम्, श्ञानेन विना न क्षरतीति अक्षरम्, भविध।, तमः इति च व्यवहियते, तदेवाज्ञानं वन- वदेकबुद्धिविषयत्वात्समष्टिः ! प्रत्येकवृक्षवदने कबुद्धिविषयत्वाचच व्यष्टि- रिति व्यवदियते। तत्र समष्ट्यश्ञानमीन्चरोपाधिविश्युद्धसत्वप्रधानत्वात् माया अखिलकारणत्वात् समष्टिकारणशरीरम्। आनन्दप्रचुरत्वात्को- शवद्खण्डात्मन: आच्छ्रादकत्वाच्चानन्दमयः कोशः सर्वोपर मत्वात् सुषुप्ति- रिति चोच्यते। व्यष्ट्यज्ञानं जीवोपाधिर्मलिनसत्त्वप्रधानत्वात् अविद्या, अहंकारादिकारणत्वात् व्यष्टिकारणशरीरम्, आनन्दप्रचुरत्वात् कोशवत्- प्रत्यकचेतनस्य आच्छादकत्वाच्चानन्दमयः कोशः सर्वनिजसृष्टिव्यट

तच्च कार्यजननानुकूलं कारणनिष्ठं सामर्थ्यमावरणशक्ति:, स्वाश्या- त्माद्यावरणानुकूलमज्ञाननिष्ठं सामर्थ्यम्। आकाशादिविविधकार्यजननानु- कूलमज्ञानसामध्य वित्तेपशक्िरिति शक्तिद्वयम्। उक्कं चैतत्सर्वमित्थ वेदान्त सिद्धान्तादर्शे- अध्यारोपस्त्वतस्मिन् स्यात् कल्पनं तस्य वस्तुनः । शुक्तिकाशकले यद्वद्रूप्यादोनां प्रकल्पनम् ।। अध्यारोपस्य तस्यास्य चाव्ञानं हेवुरीरितम्। समष्टिव्यष्टिभेदेन तदूद्विधा परिभाष्यते विक्षेपावरणारये द्वे शक्ती स्तः तस्य चैव हि। आवृणोत्यन्ययाSऽत्मानं वैविध्यं यात्यथाऽडद्यया।। द्विघाप्यावरणं प्रोक्तमभानावरणं तथा। असदावरणं हेतुरसत्वाभानयोद्वयोः'। इयं हि माया ईव्वरात्रिता, आवरणविच्ेपशक्तिद्वयवती आवरणांशेना- विद्या, विक्षेपांशेन व मायेति गीयते, इत्थमेकस्या एव मायायाः शक्ति भेदमात्रेण मायाऽविद्याविभाग: इति केचित्। श्रौत-यौक्तिक-लौकिकशचेषा अज्ञानापरपर्याया माया तुच्छानिरषध- नीया वास्तवी चेति भेदेन त्रिघा स्वीकृता। तथा हि- तुच्छाऽनि्वेघनीया च वास्तवी चेति भेदतः । माया जेया त्रिधा बोधैः श्रौतयौक्तिकलौकिकैः। अपरे तु आवरणशक्तिमती माया स्वतन्त्रा, विच्ेपशक्तिमती तु माया १. वे० सिद्वान्तादर्श: पृ० ३-४ श्लो० ११-१४ २. तत्रेव पृ० १७ रको. ६०

२९८

अपरेति मायाऽविद्याविभागमाश्रयन्ति। तन्र श्रीभाष्यमते प्रथम: पक्षो न स्वीक्रियते, उत्तरस्तु पक्ष: स्वीक्रियते-तत्र च जीवाभ्रिता कर्मरूपा अविद्या. ईश्वराश्रिता घ माया। दग्दश्यविवेके च अयमेव भाव इत्थमभिव्यक्त :- शक्तिद्वयं हि मायायाः विक्षेपावृतिरूपकम्। विच्ेपशक्तिलिंगादि ब्रह्माण्डान्तं जगत्सृजेत्। अन्तदग्टश्ययोर्भेदं बहिश्च ब्रक्मसर्गयोः । आवृणोत्यपरा शक्तिः सा संसारस्य 'कारणम्॥ इद्मत्राकृतम्-मायाया आवरणवित्तेपरूपा श्िदयी। एतत्साहा- य्येनैव वस्तुभृतश्रह्मणो वास्तविकरूपमावृत्य तत्रावस्तुरूपा जागतिक- प्रतीतिरुत्पाद्यते। लौकिकभ्रान्तिष्वपि सर्वः अपि जनः एतच्छकिसत्ता- मनुभवति अधिष्ठानस्य सत्यस्वरूपमावृत्य तत्र न यावन्नवीनपदार्थः संस्थाप्यते तावदू भ्रान्तिसमुत्पत्तिरसंभवा । भ्रमोत्पादकैन्द्रजालिक- लीलात्र प्रत्यक्षं प्रमाणम्। तदनुरूपमेव भ्रान्तिस्वरूपायां मायायामेतच्छ- चिद्वयोपलन्धिः। आवरणशक्तिर्श्रक्रणः शुद्धस्वरूपमावृणोतीव विच्ेप- शक्तिश्र तस्मिन् ब्रह्मणि आकाशादिप्रपंचमुद्धावर्यात, यथा स्वल्पोऽपि

करोति तथैव परिच्छिन्नमप्यज्ञानमनुभावकबुद्धिमाच्छ्ाद्य असंसारिणमा- त्मानमाच्छन्नमिव करोति, एतच्छ्रक्िरेव आवरणशक्तिसच्यते सैव च अन्तःशरीरम्। द्रष्टर्दश्ययोः, बहिःशरीरं च सृष्टिम्ह्मणोर्भेंदमावृणोतीति रज्जोरज्ञानमज्ञानावृतरज्जौ स्वशक्त्या यथासर्पादिकमुद्भावर्यात तथैवाज्ञान (माया) मपि अज्ञानाच्छ्रादितात्मनि एतच्छ्रक्त्या आकाशादिजगत्प्नपं- चमुद्भावयति। पषा शक्तिर्विक्तेपशक्िरच्यते। वेदान्तसारे सदानन्देना- व्ययमेव भाव: 'अस्याज्ञानस्यावरणविच्ेपनामकमस्ति शक्तिद्वयम् ......... इत्यादिना आरम्य 'विच्तेपशकिलिंगादि ब्रझ्माण्डान्तं जगत् सृजेत, इत्यन्तेन स्पष्टीकृतः । श्रीभाष्ये रामानुजेनापि कमरूपाया अविद्याया: भावरूपाया, भाव- रूपायाञ्च प्रकृते: क्रमेणावरणशक्तिविच्तेपशक्क्तिश् स्वीकृते। अद्वैतवादिनो यद्यपि अभेदज्ञानमेव सत्यतां स्वीकुर्षन्ति तथापि अविद्याया: सत्तामपि मन्यन्ते । अत्र रामानुजस्य अयं प्रश्नः यत् अविद्या (माया अज्ञानं वतंते ? सा ब्रह्माभिता वर्तते जीवाभिता वा ? तत्

१. हम्हरयबिवेक: (श्णो. १६, १५)

नतुर्ष: सष्यायः

अविद्या जीवाश्रितेति वक्तुं न शक्यते यतो हि जीवात्मान: स्वयमविद्या जन्याः इति ते स्वयं न सत्याः । अविद्या ब्रह्माभिता इत्यपि वक्तुं न शक्यते यतो हि अभेदज्ञानमेव ब्रह्म तब सर्वाभ्यः अविद्याभ्यः पूर्णतया भिननम्। किंच, ब्रह्मण: अविद्याया: आधारत्वे स्वीकृते तन्मुक्तेः सर्व- प्रयासानां वैयर्थ्यापत्तिरित्यद्वैत सिद्धान्तलक्ष्यमेव समाप्तिमियात् इत्थं न केवलमविश्यैष अपि तु तट्टिनाशिनी विद्या अपि तथैव दुर्बोधा आलोधन- विषया च, यतो हि यद्येतद् ज्ञानमेव विद्या यत् विशुदं ज्ञानमेव ग्रह्म अर्थात् ब्रह्म, ज्ञानस्वरूपं, तदा ब्रह्मस्वरूपज्ञाने (विद्यायाम्) तब ब्रह्म 'एवं प्रकारम्' अस्मिन् ज्ञाने च भेद: स्वीकर्तव्यो भवेत्। अयं च एता. वामनग्तविवादास्पद्विषयो यश्च रामानुजेन जिज्ञासाधिकरणे सविस्तरं विवेचितः, किन्तु तथेह तन्निरूपणं सर्वा अप्रासंगिकं स्यात्। अद्वैतविषयकरामानुजालोचनायाः अयं संचेप: यत् सर्वं ज्ञानम्, द्वैत- रहितैकत्वं निदिशदपि, यथा चाद्वतवादिन: आमनन्ति, एतत्प्रकटयति यत् ज्ञानविषयकप्रत्येकप्रक्रियायाम् अनुभवकर्ता विषयात् पृथक् आत्मान- मवश्यं बोधयति। एतेनैतत्सिद्धं यत् ज्ञानविषययोर्भेदः अन्तर्निहितस्ति- ष्वति। यानि वाक्यानि जीवब्रह्मणोरेकत्वप्रतिपादकानि तानि भेदरहितै- कत्वबोधकान्यपि भेदमेव सूचयन्ति। अद्वतमते ब्रह्मजीवयोरेकत्वप्रति- पादकं प्रसिद्धं वाक्यं 'तत्त्वमसि' एप्दपि रामानुजमते तद्भिन्तासूचकमेकं प्रबलं प्रमाणम्। तत्त्वमित्यनयो हि नितरामेकत्वे तद्विशेषणविशेष्य ताबोधकनिर्णयः पुनरुक्तिमात्रत्वेन निरर्थक एव स्यात्। एतद्वक्तुं सम्भवति यदेतेन केवलमेतत्प्रमाणितं भवति यत्सत्यतायाः केवलं ज्ञानं न पर्याप्तम् प्रत्युत तस्य साक्षात्कार: केनाप्याध्यात्मिकेनानुभवेनैव भवति किन्तु रामानुजस्य स्पष्टो विरोध: अद्वैतवादिनः सत्यतायाः विचारेषु धार्मिकानुभवे वर्तते। अयं सोतस्य साक्षी यत्परमात्मजीवात्मनोर्भेद: । तथापि रामानुजमते ब्रह्मजीवयोभेदो न शाश्वतः प्रत्युत अनया रीत्या। म्ह्मासम्बद्धविभिन्नतां स्वीकुर्षतः अपि तस्य तत्र मौलिकेकताप्रदर्शने एव तात्पर्यम्। अयं च मायावादो श्रीमच्छंकराचार्येण न अपूर्ष एव स्वकपोल- कल्पनयोद्भावितः, अपितु सूत्रकारात्म्रागव्ययमासीदिति मायावादमसह- मानेन रामानुजाचार्येणापि स्वकीये श्रीमाष्ये स्वीकृतम्। तथादि- 'सर्वत्र प्रसिद्धोपदेशात्' (१।२।१) इवि सिद्धान्तसूत्रं प्रणयता सूत्रकारेणेत्थं मनस्यनुसंहित: पूर्वपक्ष: प्रदर्शितः 'अयं जीवात्मा स्वतो-

२०० म्ह्मसूत्रप्रमुखमाध्यपञ्च कप्मीक्षणम् Sपरिच्छ्िमरूपत्वेन ब्रह्मभूत: सन्ननाय्यविदयया देवतिर्यङ्ूमनुष्यस्थावर।- त्मना वतिष्ठते इति'। तथा तत्रैव श्रीमाष्ये 'सुषुप्त्युत्कान्त्योर्मेदेन' (१।३।४२) इत्येतत्सूत्रनिरसनीयत्वेन सूत्रकृदभिमता आशंका प्रद० र्शिता-'प्रत्यगात्मनोऽर्थान्तरभूतमात्मान्तरमेव नास्ति, ऐक्योपदेशात्। द्वैतप्रतिषेघाच्च। शुद्धावस्थ एव हि प्रत्यगात्मा परमात्मा परब्रह्म पर- मेश्वर इति व्यपदिश्यते" । पंचमाध्यायपंचदशश्लोके गीताप्येतदेव प्रतिपाद्यति-'अज्ञानेनावृतं ज्ञानं तेन मुदन्ति जन्तवः ।' अतः सूत्रका- रात्पागपि मायावाद आसीदिति सिद्धम्। अयं च मायावादो ब्रह्मसूत्रकारस्थाप्यभिमतः-सूत्रकारेण हि स्व. कीये सिद्धान्तदर्शने 'मायामायिनौ' (ब्र० सू० सि० दृ० १।१।२) इति सूत्रे मायावाद: स्पष्टतया अमिहितः । इत्थं चायमात्र संचेप :- शंकरमते अज्ञानं मात्ररूपं ब्रह्माश्रयवि- षयम् अनिर्वचनोयम्, सर्वजगत्परिणामिकारणम्, दुःखमयप्रपंचप्रत्य- नीकानंदावरणद्वारा दोषविधया ब्रह्मविवर्तोपादानतानियामकं च। प्रकृतिः माया अविद्येति पर्ध्यायपदानि। तत्र प्रकृतेः मायाया वा शक्ति द्वयम्-आवरणशक्ति: विच्ेपशक्तिश्चेति। तत्र विच्ेपशक्त्या परिणमते, आवरणशक्त्या दुःखमयप्रपंचविरुद्धस्य कल्पितानन्दांशमावृणोति। ततश्च माया स्वयं परिणामिकारणम्। मायोपहितं, मायावृतं वा ब्रह्म विवर्तोपादानं स्वयं कर्तृत्वात् निमित्तकारणमपि। तत्र माया ब्रह्मण आवरणद्वारा विवर्तापादानताहेतुत्वान् दोषविधया निमित्तकारणमपि। तथा च ब्रह्म, माया चोभयमपि अभिन्ननिमित्तोपादानकरणमिति विघ- रणप्रस्थानम्, भामतीप्रस्थाने तु माया, निमित्तकारणमेव न तूपादान- कारणम्। रामानुजमते तु भावरूपमज्ञानम्। तब त्रिविधम् (१) स्वरूपा- ज्ञानम् (२) अन्यथाज्ञानम् (३) विपरीतज्ञानं च। तत्र वस्तुन: अप्रतिपत्ति: स्वरूपाज्ञानम्। वस्तुनो वस्त्वन्तरतया भानम् अन्यथा ज्ञानम्। यथावद्वस्तुनि भासमाने युक्तिभिस्तस्यान्यथोपपादनम् विपरीतज्ञानम्। यथा जञातृतया भासमाने आत्मनि अहमिति प्रतीते-

१. र० भा० पृ० १४८ २. तत्रैष पृ० १९२ ३. सारपनैदान्नोमयपमजायोपस्यापक: अयंननोनो भ्रन्थः काश्या सुद्रितो गादराम्रणकृत: कैमिन्मन्यते किन्दु वेदान्तसूत्रकार: सारूपस्य विरोषीति तद्परभ्यद्य बादरायणकुतित्वे प्रमाणामाय: ।

चतुर्थः अभ्यायः ३०१

र्भ्रान्तित्वोपपादनम्। एतदेवाज्ञान (माया) त्रैषिष्यं 'तुच्छानिर्वचनीया घ-'इत्यादिना वेदान्तसिद्धान्तादर्शेऽपि प्रतिपादितम्। माया प्रकृतिरविद्याचेति न पर्यायपदानि। तन्न मायाया विन्तेपशकि- रेकैव नावरणशक्तिरपि। तथा माया साक्षादुपादानकारणमेव न तुनिमि- त्तकारणमपि। ब्रह्म तु मायाया अपृथकसिद्धत्नादुपचारादुपादान- कारणम्, स्वयं तु साक्षान्निमित्तकारणमेव। मायाप्रकृत्योः सम्बन्ध: शररशरीरिभावः अपृथकसिद्धत्वं वा । मायाद्वारकोपादानत्वेन स्वयं निमित्तकारणत्वेन च ब्रह्ममात्रमभिभ्ननिमित्तोपादानम्। माया उपादानः -कारणमेव न तु निमित्तकारणम्। सत्वरजस्तमोरूपगुणत्रयवती नित्या, प्रकृति महदहंकारमनःपंचज्ञानेन्द्रियपंच कर्मेन्द्रियपंचतन्मान्रपंचभृतमिलित- चतुर्विशतितत्त्वात्मिका । इयमेव विचित्र सृष्टिकरत्वान्मायाशब्देन- व्यपदिश्यते, तथा ज्ञानविरोधित्वात् अविद्याशब्देन नित्यत्वात् चाक्षरश- ब्देन व्यपदिश्यते। इयमेव सर्वजगतो मूलप्रकृतिः। निम्बार्कमते-च माया प्रधानं तमः अव्यक्तादिविविधाभिधं समु. दूभूतं तस्याचित्तत्वस्य प्राकृतं रूपं यत् 'मायां तु प्रकृति विद्यान्मायिनं तु महेश्वरम्' इत्यादिश्रुतिषु प्रतिपादितं वतते। अनादनन्तं सूद्मं तत्सद्सत्स्वरूपम्। प्रकृतेः समुद्भूतं सर्व सतत्वरजस्तमोगुणत्रयस्व- रूपम्। एतेषु सत्त्वं ज्ञानस्य कारणं, रजो लोभस्य, तमश्र मोहप्रमादयो- रज्ञानस्य चेति गीतायामुक्तप्- सतत्वात्संजायते ज्ञानं रजसो लोभ एव घ। प्रमोदमोही तमसो भवतोऽज्ञानमेव च।।' सत्वं चैतद्रजस्तमसी अभिभूयोद्भूतं शमद्माभ्यासेन मुक्कौ सहायरकं संजायते-यथा चोकं गीतायाम्- शमो दमस्तपः शौचं क्षान्तिरार्जवमेव घ। ज्ञानं विज्ञानमास्तिक्यं ब्रह्मकर्म स्वभावजम्२।' इत्थं च सत्त्वं ज्ञानस्य, रजश्र लोभस्य तमश्र प्रमोदमोहयो: अज्षा- नस्य च कारणम् इति स्वस्य अन्यस्य चान्तर्दर्शनं भवति। एतेषां त्रयाणां सत्वरजस्तमसां साम्यावस्था प्रकृति: प्रधानं बोच्यते, परमात्मन एषा शक्ति:, परिणामिनी च । अतः एषा तस्मात्परमात्मनो. भिन्ना किन्तु क्रियादिवत्सा तदान्नितापि न तस्मात्पृथग् वर्तते। एते-

१. मीता १४११७ १. गोता १८।४२ ३. वे० कौ. १।१/२१

म् हासूत्रप्रमुख माध्यपच्यकसमीक्षणम् नैव सा सांख्यप्रकृत्यपेक्षया भिन्ना। सांख्यप्रकृतिर्जडेति चैतन्याद- सम्बद्धा स्वयं किमपि लक्ष्यं साघयितुमसमर्था। यद्यपि निम्बार्कप्रकृति- रपि जडा, तथापि सा चिदान्रितेति उपयुळ्प्रयोजनसाधनसमर्था'। 'देवात्मशर्कि स्वगुणेनिंगूढाम्" एषा श्रुतिरप्येतदेव प्रतिपाद्यति। परमात्मवदेवैषा अव्यका सूक्ष्मा अनादयनन्ता च व्तते। एवैध जीवस्य बन्घमोक्षयो: कारणम्। अजा, प्रलयसमये ब्रह्मणि कार- णात्मना शचिरूपेण वर्तमाना नामरूपयोश्च विभाजयितुमशक्या। सृष्टि- समये यदा सत्त्वरजस्तमोघर्मान् नामरूपेषु पृथक करोति स्वं च तेजो- जबन्नेषु परिणमयति तदानी सा ब्रह्मोत्पन्ना कथ्यते। मध्याचार्य :- एतत्प्रतिपाद्यति यत् अद्वैतमताव लम्बिनामेतन्मतं यद् ब्रह्मैव सत्यम्। तदतिरिक्क्ं च सर्वे जगन्मिथ्या। जीवोऽपि ब्रह्मैष, नान्यः । एतद्श्रह्म अविधयया युक्तम्। एषा अविद्या च अनिर्वचनीया-न सत् न असत् नापि च सदसदुभयम्। जीवः, यो वस्तुगत्या ब्रह्मण एवांशः, उपाधिना स्वं ब्रह्मण। पृथगवगच्छति। एष चोपाधि: अविद्यया उत्पद्यते। एतेनैवाभिभूतं सच्चिदानन्दस्वरूपं श्रह्म असर्दाचद्दुःखस्वरूपं चावलोक्यते। इत्थमद्वैतवादिनामेष सिद्धान्त: यद ब्रह्मजीवौ वस्तुगत्या एकौ किन्तु अविद्याकारणेन पृथक प्रतिभासेते। श्रीमण्वाचार्येण स्वकीयामि: प्रबलयुक्तिमि: शंकरस्यैव सिद्धान्तं खण्ड- यित्वा व्रह्मजीवयोर्वास्तविको भेद: प्रमाणीकृतः । तस्यैतत्कथनं यत् अद्वतवादिनां ब्रह्म, यच्च सविद्युक्कं, तदविद्यय। कथ प्रभावितं भवितुं शक्नोति। यथा चान्धकार प्रकाशयोरेकत्र स्थिति: न सम्भवति तथैव सच्चिदानन्दस्वरूपत्रक्मणः अविद्यया प्रभावितत्वमसंगतम्। अतः अवि- दयाया कारणेन जगति भेदोत्पत्तिकथनं नितान्तं भ्रमपूर्णम्। श्रीमण्षः प्रतिपादयति यदू यद्येषा अविद्या सत्या तदा अद्वैतसिद्धान्त: सर्वथा खण्डितो भवति यदि चासत्या तदा न तस्या: कश्चिदपि प्रभाव: इति। एतेन स्पष्टमेतद् यत् अद्वैतवादिनां मायावादसिद्धान्तः असमीचीन: तद्द्वारा ब्रह्मजीवयोरभेदस्थापना च सर्वथा तर्करहिता। इत्थं शंकर- स्वीकृतमायावादे मायायाः परमेश्वरस्य अविभाव्यशकिस्वीकारे ज्ञानो- दये थ तद्िनाशस्वीकारे अग्नेरविभाव्यशक्तेर्दाह कताया विना अग्ने- विनाश इव ज्ञानोदये मायाविनाशे ब्रह्मणोपि विनाशापत्तिरिति न कथ- मपि मायावाद: स्वीकार्यः ।

१. तनैष ११४।३ १. श्वे• उ० ३ ३. वे० की० १४॥१०

नतुर्ष: भभ्याब: १०२

परकमानार्यस्य अविद्याविषये एष सिद्ान्त :- अविद्याया: पंच रुपाि-जीवात्मा वस्तुतो ब्रह्मण: अंशः किन्तु अवि- घावशात् स आत्मानमन्यथैवाकलयति-स्वकीयस्थिति वैयक्तिकतां च ततः पृथगवगच्छन स्वकीयेच्छ्ापरिश्रमसाफल्यादिकं च पृथगवबुष्यते। अविद्या जीवात्मनो दृष्टिमावृणोति; येन स दश्यपदार्थस्य वास्तविकं रूपं न दषटं पारयति, किं बहुना, स आत्मनः अपि वास्तविकं रूपं न परिचेतुं शक्नोति इति स एव विषये, स्वकार्यविषये स्वकीयपार्श्ववति- वस्तुविषये घ विभिन्नकाल्पनिकधारणा: व्यवसायर्यात। अत्र सर्वत्र संश्लेषणात्मकभ्रमे अविद्यापञ्कं कारणमिति वल्लभमतम्। तच्च- स्वरूपाज्ञानमेकं हि पर्वदेहेन्द्रियासवः । अन्त:करणमेषां हि चतुर्धाऽथ्यास उच्यते॥। पञ्चपर्वा त्वविद्येयं यद्बद्धो याति संसृतिम्'॥। एतेषु चतुर्द्धा अध्यास:, पक्चमे च स्वरूपविस्मरणम्। तत्र अतस्मि- स्तद्बुद्धिरण्यासः, आरोप इति यावत्। यथा चोकमभियुक्तै :- यदन्यदभ्यत्र विभाव्यते भ्रमादण्यासमित्याहुरमुं विपश्चितः । अस्पंभूतेऽहिविभावनं यथा रब्ज्वादिके तद्वदपीश्वरे जगत् ॥ अत्र वस्त्वन्तरं मुख्यवस्तुनः गुणानावृणोति येन तत्तेनावृतमिव प्रतीयते। इत्थं चैको भ्रमात्मकोऽनुभवः अध्यासः। स च निम्नांकित- प्रकारेण चतुर्घा -- (१) देहाध्यास: (२) इन्द्रियाध्यास: (३) प्राणाध्यास: (४) अन्त :- करणाव्यासश्च। अविद्याया: पंचमं स्वरूपं स्वरूपविस्मरणमस्ति, येन जीवात्मा निजवास्तषिकस्वरूपं परिपूर्णतया विस्मरति इति स परम्रह्मण: एवं अंश इति नावबुध्यते। प्रथमेषु चतुर्ष्वध्यासेषु (१) देहाष्यासे जीवात्मा आत्मानं भौतिकशरी- रमाकलयति, भ्रमवशात् अहं स्थूल:, अहं कृश:, अहूं सुन्दरः, अहं करूपः बुसुक्षित:, सन्तुष्ट इत्यादि चानुभवति। शरीरेण सह एतन्मिथ्यातादा त्म्यवशात् स शरीरस्य जन्म-जरा-मरणादिकं स्वस्यैव जन्मजरामरणादि- कमाम्नाति"। (२) इन्द्रियाष्यासे घ जीवात्मा इन्द्रियाणां सत्यत्वं तेषां वैयचिक- शक्तित्वं चाकलयति।

१. त• दी० नि० १।३१, ३३ १-३. शावरण मंग: १३२

३०४ ब्रह्मसूत्र प्रमुख माध्यपच्चकसमीक्षणम्

(३) प्राणाष्यासे च जीवात्मा आत्मानं (स्वम् ) एवमाकलयति यत् सः परमात्मनो भिन्नः, तस्य व स्वतन्त्रसत्ता वर्तते। (४) अन्तःकरणाण्यासे च जीवात्मन: वास्तविकं स्वरूपमहंकारेणा- त्रियते इति तस्येत्थं भ्रमः संजायते यत् अहं सत्यः स्वतंत्रश्च कर्ता अस्मि, स प्रत्येकं वस्तु 'अहम्, मम' एवं रूपेणात्मसम्बद्धं पश्यत। अविद्याया: प्रभाष :- पूर्वोक्तचतुविंधाविद्यावशात् जीवो वास्तविकतां नानुभवतीति प्रत्येकं वस्तु स अन्यथैवाकलयति। स 'सर्व खल्षिदं ब्रद्म' इति नानुभवति। इत्थं स आत्मन एकं पृथगेव जगद्र वयित्वा तस्मिन्नेष मनोरथेन संचरते, कार्य करोति, सुखदुःखं चानुभवति। एषा च तस्य सर्वथा मानसिकसृष्टिः या तदविद्यारपरिणामः' एतया मानसिकजग- त्कल्पनया जीवात्मा सांसारिकबन्धनं प्राप्नोति, स्वकीयान् वास्तविक- गुणाननदान विस्मरति, जन्ममरणादिसांसारिकजालावनद्धो विभिन्न- दुःखानि चानुभवति। इमे अध्यासा: तावद्गिः कोषः समाना ये आत्म- चैतन्यानन्दमाच्छराद् जीवात्मानं सांसारिकजालेन बध्नन्ति। विदयया अविद्यापसारणम्-वास्तविकविद्यया अविद्यामृङ्गलासु भग्नासु जीवात्मा सांसारिकबन्घनेभ्यो मुक्त संजायते 'विद्यया अविद्यानाशे तु. जीवो मुक्तो 'भविष्यति'। विद्याया अपि निम्नलिखितानि पञ्च अंगानि- वैराग्यं सांख्ययोगौ च तपो भक्तिश्र केशवे। पंचपर्वेतिविधेयं यया विद्वान् हरि विशेत् । तन्र (१) बैराग्यं विषयवैतृष्ण्यम्, (२) सांख्यं घ नित्यानित्यवस्तुवि- वेकपूर्षकः परित्याग:, (३) योगञ्च, अष्टांगयोगेन (तत्पक्रियया) देहमनो- वशीकरणम्, (४) तपश् परमात्मगुणानामेकान्तानुचिन्तनम् ।(४) भफिश् निरन्तरभावनया परमात्मनि परमं प्रेम। उन्नतिमार्गप्रगत।वुक्तपंचविधा विद्या सहायिका, प्रथमस्थितौ जी- वात्मने सांसारिकेन्द्रियानन्दनिःसारता अवभासते इति ततस्तस्य सर्वथा आकर्षणाभावे विवेकावस्थायां तस्य नित्यानित्यवस्तुविवेकपूर्वकं हेयोपादे. यपरिज्ञानं संजायते यब तस्य तृतीयस्थितौ तदीयदेहमनोवशीकरणे सहायकं भवति। अस्यां स्थितौ जीवात्मनः परमात्मनि र्भक्ति: परमंप्रेम चोत्पद्यते तदैव च तस्य ज्ञानं शुद्धिश्च परिपूर्णतामेति एवं स परमात्म- न्येकीभूत: सत्यस्थानमवाप्नोति। १. त• दो० नि० २।३३ २. तत्रैम १।४५ ३. तत्यदोपनिबन्मे प्रकाशदोका १४५

चतुष: अभ्याय: ३०४

विद्याविद्ययोकमयोः परमात्मन: शकतित्वम्-एतदिहावधारणीयं यत् विद्या अविद्या चैतदुछवयम् अपि परमात्मनो मायया रचितं तत्परमात्मन एव शक्तिद्वयम्। एषा शक्िद्वयी ईश्वरेच्छानुसारमेव कार्य करोति। तदिच्छानु- सारमेव तयोराविर्भावतिरोभावौ "भगवदिच्छ्यैव तयोराविर्भावतिरो- भाव:'।" अविद्या मनुष्यं संसारचक्रे पातयति विद्या घ तं तस्मान् निर्ग- मर्यात। इत्थमेतत्संसार नाटकमनादिकालतः अभिनीयते। अत्र शक्तित्रयं कार्य करोति (१) अविद्या (२) प्रकृतिः (३) माया१ घ। तत्र अविद्या जीवेषु कायें कुर्वती संसारं सृजति । प्रकृति: अक्षरत्रह्मणो नियंतृत्वे स्थिता जगदू रचयति। माया व साक्षाद्भगवतः कृष्णस्य नियन्त्रणे तिव्यलीलाभ्यः, प्रत्येकवस्तुनिरीक्षणार्थ निर्देशार्थ च कार्य करोति; एतेनैव आद्यदयी मार्याभिव्यकक्त वक्तुं शक्यते। मायाडविद्ययोरन्तरम्-शंकरेण मायाऽविद्ययोरन किमप्यन्तरं स्वीकृतम्। वल्मभेन तु स्वीकृतमिति पूर्वोक्तविवेचनेनावगम्यते। रामानुजादिमते च माया-शब्द: एकं व्यापकमर्थ चोतयति स चाविद्यामन्तर्निघत्ते। शंक रवज्ञम योर्पिद्याविद्याविषयकतुळना -- अविद्याविषये शंकरवल्लभयोरति- शयेन साम्यं वर्तते। वल्लभस्य देहाध्यास: शंकरस्यान्नमयकोशेन सम- तामेति"। इन्द्रियाध्यासप्राणाध्यासौच प्राणमयकोशेन समतामुपेतः"। अन्त:करणाध्यासः मनोमयकोशेन, स्वरूपज्ञानं च विज्ञानमयकोशेन साम्यमुपैति। किं च, वल्लभेन प्रयुक्त: अभ्यासशब्दोऽपि महत्त्वपूर्ण:, भ्रमादन्यत्रा- न्यावभास अध्यास इति तत्तात्पर्यम्। अध्यासस्यायमेव सिद्धान्त: शंकर- सिद्धान्तस्य केन्द्रबिन्दुः। षक्ञभेन अयमेव सिद्धान्त: आंशिकरूपेण परिगृहीत:, तदाघारेण च जीवो ब्रह्णोंऽशः प्रतिपादितः, जीवस्य तथात्वास्वीकृतिरेव अविद्या। वल्लभद्वारा निदिष्टं विद्यांगपंचकं शंकरस्य साधनचतुष्टयेन समता- मेति। विद्याया: द्वितीयं वैशिष्टयं सांख्यम् शंकरस्य नित्यानित्यवस्तु- १. त० दी० नि० ११३१ ( प्रकाशटीका) १. तत्रैय २११२२ ( प्रकाशठीका ) ३. एम्० एन० सिंरकार 'कम्पेरेटिम स्ठडीन झाफ वेदान्त' पृ. ८७ ४. वि० चू० १५६ (गीताप्रेष्न सं०) ५. तत्रेण १६७ ६. तत्रेप १५७ ७. तत्रैव १८६ २० म्र.

२०६ महासूत्रप्रमुखमाध्यपत्र कप्तमीक्षणम्

विवेकेन पूर्णतः साम्यमुपैति। प्रथमं चांगं वैराग्यं, शंकरस्य इहामुत्र- फलभोगविरागेण तुलनामायाति'। तृतीयं चतुर्थं चांगं योग: तपस्र शंकरस्य समाधिना समानम्, किन्तु वल्लभ: सगुणपरमात्मनः गुणेधु विशेषेण सावहितचेता न च शंकरस्तथेत्येतावान् विशेषः। महत्तममन्तरं तूभयोरन्तिमदशायां वर्तते-वल्लभः परमात्मनः प्रेम्ण्येव सर्वथा सर्वस्वमर्पयितुमादिशति, शंकरस्तु निर्गुणनिराकारस्थितिमेव मोक्षं निदिंशति। मायाविषयिणी रामानुजीया विशेषालोचना- वल्लभत्पूर्ववतिनो वैष्णवाचार्या: अस्य मायावादस्य तीव्रामालोचनां कृतवन्तः । तत्र रामानुजस्य श्रीभाष्ये मायाविरोधिनो निम्नाद्किता: सप्त आच्तेपा :- (१) मायायाः अज्ञानस्य क्कोत्पत्ति: ? जीवे ब्रह्मणि वा ? माया जीवाश्रिता ब्रह्माश्रिता वेति सन्देहः। तत्र रामानुजस्यैतत्कथनं यत् जीवो न कथमपि मायायाः आधारो वक्तुं शक्यते, तस्य स्वयं माया- जन्यत्वात्। ब्रह्म अपि मायाधारो न भवितुं शक्नोति, तद्धि स्वयं ज्ञान- स्वरूपमिति अज्ञानस्य (अविद्यायाः) न कथमपि तदाश्रयत्वम्। अयमाच्ेप: आश्रयानुपपत्ति: उच्यते। (१) मायावादिन: कथयन्ति यत् अविद्या ब्रह्मस्वरूपं तिरोधत्ते एतच सर्वथा तर्कासफतम् ब्रह्मस्वरूपं हि प्रकाशात्मकं ज्ञानमात्रम् इति प्रकाशतिरोघानस्य कोऽर्थः ? प्रकाशोत्पत्तेः अवरोधः विद्यमान- प्रकाशस्य विनाशनं वा १ मायावादिनां मते ज्ञानस्य-यद्धि ब्रक्मणः स्वरूपम्-न कदाप्युत्पत्तिषिनाशी; तद्धि सर्वदैकरसं निर्विकारक्चा। यदि तिरोधानम् प्रकाशनाशाभिप्रायकं तदा तु स्पष्टमेतद् यत् अविद्या ब्रह्म- स्वरूपं ज्ञानं विनाशयतीत्यप्यविचारसहम्। इत्थं मायावादे तिरोधाना नुपपत्तिरूपोऽयं द्वितीयो दोष: । (३) जगन्मात्रस्य वस्तुजातं भावरूपे अभावरूपे चेत्थं भागद्वय एव विभक्तकमिति माया किं भावरूपा अभावरूपा वेति? भावरूपाणि च वस्तूनि पारमार्थिकसत्तानि मायावादिनो हि मार्यां पारमार्थिकसत्तात्मिकां न स्वीकुर्षन्ति। तेषां मते हि एकमात्रं म्हौष शुद्धं निर्गुणं सत्यं तद्तिरिक

१-२. वि० चू० पृ० १९ ३. तत्रैंव पृ० ४६८

नतुर्षः भष्यायः १०७

च सर्वमसत्यं मिथ्यात्मकम् यदि च अविद्या न ब्रझ अतिरिणकि तदा अविद्याया भ्रमोत्पादकदोषः ब्रह्मण्यप्यापतेत् इति तद्दोषस्यापि ब्रह्म- स्वरूपतया, ब्रह्मणश्च नित्यत्वेन तद्दोषजनितप्रपद्चभ्रमस्यापि नित्य- त्वेन जीवस्य मोक्षासम्भव इति स्वरूपानुपपत्तिरूपस्तृतोयो दोष:। (४) माया अनिर्वचनीया उक्ता-न सा सत् नापि चासत्; नैतद- नुभवगम्यम्। प्रत्येकस्य वस्तुनः एकैव स्थितिः सम्भवति सत्यमेव तत्स्यात् मिथ्यैव वा तद्गवेत्, तदतिरिक्तश् न कोऽपि पदार्थ: कल्पितु- मपि शक्यते। अतः मायायामनिवेंचनीयानुपपत्तिः । (४) 'अहमज्ञः' एषोऽनुभवः न भावरूपस्य कस्य चिद् वस्तुनः सूचकः प्रत्युत आत्मनो ज्ञानस्य प्रागभावस्यैव। ब्रह्म हि भावरूपभ- ज्ञानं न कदाप्यनुभवत । अनुमानमपि न किमपि भावरूपमज्ञानं साधयति। श्रुतिष्वपि न कुत्रापि शांकरमायावाद: श्वेताश्वतरोपनिषद्यपि मायाशब्दः प्रकृत्यर्थे प्रयुक्त। मायाशब्दश्च विचित्रसृष्टिकत्रर्थक इवि विचित्रसृष्टिकर्त्रीतवेन प्रकृतिरपि माया उच्यते। गीतायां पुराणेष्वपि च न कुत्रापि मायावाद: सिद्ध्यति। अतस्तत्र प्रमाणानुपपत्ति:। (६ ) निर्विशेषनिर्गुण म्रह्मणो ज्ञानेन न कदाप्यविद्याया निवृत्ति: । झ्ुतेश्चायं सिद्धान्तः यन् ब्रह्म सकलापादेयगुणविशिष्टमिति सविशेष- ब्रह्मण: उपासनात्मकज्ञानेनैव मोक्षः। 'ततत्वमसि इत्यादि महावाक्या- नामयमभिप्रायो यत् तच्छव्दार्थकं सर्वज्ञसत्संकल्पजगत्कारर्ण, त्वं- शब्दार्थकं चिदचिद्विशिष्टजीवशरीरात्मकं चेत्येकमेव ब्रह्म प्रकारद्वयेन वतते। समस्तं चैतज्जगत् ईश्वरस्य शरीरम् इतीश्वरः सर्वान्तर्यामी। यतो हीश्वरः सविशेष इति निर्विशेषेश्वरज्ञानं न कथमपि मोक्षसाधकम् निविशेषनीरूपसत्तायाः न कथमपि परिज्ञानमिति तदभावे मोक्षस्यापि सर्वथा असम्भवः । एषा च निवर्तकानुपपत्तिरच्यते। (७) मायावादिनां मते ज्ञाता, ज्ञानं, जेयकचेति सर्वमेव मिथ्येति ज्ञानस्यापि मिध्यात्वे मिथ्याज्ञानेन कथम् मायानिवृत्ति: सम्भवति ? इदं च मिध्याज्ञानं केनाप्यन्येन ज्ञानेन दूरीभवतिव्यम् तदपि चान्येने- त्यनवस्था। एषा घ निवृत्त्यनुपपत्तिः। वल्लभसम्बन्घिविशेषालोचना- मायावाद्षिरळा: वल्लभेन संक्षिप्त्या निम्नाद्किततर्का: उप- स्थापिता :-

'२०८ म्हासूत्रप्रमुख माध्यपच्चकसमीक्षणम्

(१) माया उत्पयते अथ च सा अनुत्पन्नव १ यशुत्पय्यते तदा कस्तस्या उत्पादक: १ सृष्टिप्रारम्भे हि ब्रह्मातिरिकं नान्यत् किंचिदासीत्। अतो यदि कश्चित्तस्या उत्पादकः तदा ब्रह्मणा एव तदुत्पादकेन भवितव्यम्। अस्यां परिस्थितौ च ब्रह्मण: निर्गुणता निष्कियता च समाप्नुयाताम्। किंच, जन्या त्वजन्या वा माया, आध्ये जनको हि कः ? द्वितीये त्वद्वतभंगः· यदि च मायोत्पत्तिहीना तदा शंकरस्य अद्वैतता हीयते। ब्रह्मणा सहैव तस्या अपि शाश्वतस्थितेः 'सम्भवात्। (२ ) यदि चेत्थं मन्येत यत् माया अनादि: किन्तु नानन्ता, तदा नैतधुक्िसंगतम् अनादेरवश्यमेवानन्तत्वात्।

उपसंहार: यद्यपि मायावाद्स्य खण्डनं सवैवैष्णवाचार्यैः कृतं तथापि तै- र्मायाशब्द: सर्वथा न अस्वीकृतः, अपि तु तैःस्पष्टतया तस्य, शब्दस्य प्रयोग: कृतः । तत्र रामानुजस्यैतत्कथनं यत् माया परमात्मनः शक्तिषु अन्यतमा शक्तिरिति सा भावस्वरूपा शाश्मतिकी घ न तु शंकरस्येव नश्वरी अभावस्वरूपा थ। सा रघयित्रीति यदा कदा प्रकृतिरव्यक्तं बोच्यते। माया परमात्मन: आश्रर्यात्मिका शक्तिः, यया परमात्मन: चिदचिदंशाः असंख्य चेतनजीवेषु अचेतनपदार्थेषु च परिणता: संजायन्ते। परिणामो न मिथ्या अपि तु सत्य इति जगदपि सत्यम्। रामानुजेन मायाशब्द: जीवात्मन: अविद्यार्येऽपि प्रयुक्त । यत्कारणेन जीवात्मा परमात्मनो वास्तविकस्वरूपं नावगच्छति। एषा माया बहं त्वम, तथा, मम तव चैतद्विषयकमज्ञानं वर्धयत जीवेश्वरयोर्षास्त- विकस्वरूपं घ विस्मारयति, येन जीवात्मा जीवनस्य लघीयोऽतिल- घीयस्सु तुच्छातितुच्छेधु च वस्तुषु एव लिप्तस्तिष्ठति।

१. शुद्धाद्वतमार्तण्ड: २३, २४ १. शुद्धाद्वैतमार्तण्ड २५

जतुथं: सभ्याय १०९

इत्थं माया परमात्मन: आश्चर्यजनकशक्तिः। वास्तविकरूपेण न कश्चित्तामवगन्तुं शक्नोति। सा संसारं रचयति जीवेष्वहंभावनां चोत्पाद्यति। सा सर्वथा परमात्मनः अधीना, यतो हिसा तस्यैष शक्ति:। यदा कदा माया प्रकृतिरप्युच्यते। सा सच्वरजस्तमोगुणयुक्ता, सांख्यप्रकृतेभिन्ना परमात्मन: शक्त्यर्थे एका नितरामतिरिकता वर्तते। निम्बार्कमध्वाचार्यावप्यनेनैष सर्वथा सहमतौ। मण्नाचार्येणैतद् विशेषेण दढीकृतं यत् समुचितरूपेण माया न केनापि ज्ञातुं शक्या; सा हि परमात्मन: अघटितघटनापटीयसी अचिन्त्या शक्तिः। - यत्किंचित्परिवर्तनपूर्वको वल्लभस्याव्ययमेव विचार :- यत् माया परमात्मन: शक्तिस्तत्रैत्र च तिश्नति। सा प्रत्येकवस्तुभवने क्षमते- 'माया हि भगवतः शक्तिः सर्वभवनसामर्थ्यरूपा 'तत्रैव स्थिता। इयं हि आविर्भावतिरोभावप्रक्रियाद्वारा ब्रह्मणो य्ति्कचिद्ूपं प्रकटयन्ती यर्तिंकचिचच तिरोघापयन्ती जगतः सृष्टि करोति। वल्लभाचार्यः मायाऽविद्याप्रकृतिषु अन्तरं स्वीकरोवि। तन्मते मायाया: सम्बन्ध: परमात्मना, अविद्याया जीवेन, प्रकृतेश्रवाक्षरेण वर्तते- 'अविद्या जीवस्य, प्रकृतिरक्षरस्य, माया 'कृष्णस्य'। प्रकृतिरित्थ सांसारिकप्रक्रियाया रूपं धारयति; जीवार्थ संसारं घ सृजति। माया परमात्मनो महत्तमशक्तिरित्यविद्याप्रकृतिनामकशेषशक्तिद्वयस्य पर्यं- वेक्षणं करोति, यतोहि अक्षरजीवावषि ब्रह्मण: स्वरूपौ। अतः मायाशब्द: त्रयाणामपि शब्दानामर्थद्योतनार्थे व्यापके अ्थे महीतुं शक्यते। अविद्या मायाया एका अभिव्यक्तिरिति वल्लभाचार्येण यत्र कुत्र अविद्यार्ये मायाशब्द: प्रयुक्त:। जगतो विषये आचार्यपञ्चकविभिन्नधारणा: दृश्यमानमेतज्जगढू भागद्वयेन विभाजयितुं शक्र्यते (१) रूपप्रपञ्म् (२ ) नामप्रपक्वं च। उतत्रास्म् भिविभिन्व रूपा ा ्ाश्या्व ल क् यन्ते , यथा आकाशे अगणिततार, पृथित्यां च विशालपर्वताः, गभीरतम- समुद्राः, नदो विभिन्नशृक्षलतादयो विचित्रपशुपक्षिणश्च। एतदतिरिच्य ध्वनिजगदेतस्मात् परृथक, यद्रूपराहित्येन अदृश्यमानमित्यस्माभि:

१. शुद्धाद्वैतमातण्डः २३,२४ ३. तत्रेव २।१२२ ( प्रकाशटीका ) २. त० दी० नि० २/२३ (प्रफाशटीका)

११.

केवलमुच्चारयितुं ओसं वा शक्यते। परमात्मा स्वमेताभ्यामेव नाम- रूपाभ्यामभिव्यकं करोति-'नामरूपभेदादू द्विविधेव सृष्टिः'। 'रूपनामविभेदेन जगत्क्ीडति यो यतः"। एतस्मिन्नपि भागद्वये अनेकविधा सृष्टिः। परमात्मनः शक्तिरनन्तेति तत्सृष्टिरप्यनेकप्रकारा। सा च प्रतिकल्पं परिवर्तते- अचिन्त्यानन्त्यशक्केस्तद् यदेतदुपपद्यते। अत एव भुतौ भेदा: सृष्टेरुका धनेकघा। तदेतदुभयविधसृष्ट्यपरनामकभौतिकजगतः किमुपादानं किं वा निमितमिति विचिकित्सायामित्थं शंकरमते समाधानम्-

निमित्तोपादानकारणताविचार: ब्रह्मसूत्राणां द्वितीयेन सुत्रेण 'जन्माद्यस्य यतः' ( ।१।२) इत्यनेन भगवतो बादरायणेन ब्रह्मणो लक्षणं प्रतिपादितम्। येनैतज्जगद् ब्रह्मण: परिणाम इति सिध्यस। ब्रह्मणो हि जगतो निमित्तोपादानोभयकार णत्वम्। पतचचेहावधारणीयं वर्तते यदू बादरायणनात्र तस्यैवाद्वितीयस्य शुव्स्यैकस्य ब्रह्मण: परिभाषा प्रदत्ता यस्य च ब्रह्मणस्तेन आधे सूत्रे 'अथातो ब्रह्मजिज्ञासा' (१।१।१) इत्यत्र जिज्ञासा समारब्धा आसीत्। अयमेव प्रश्नो बादरायणेन 'प्रकृतिश्च प्रतिज्ञादष्ट्रन्तानुपरोधात्' (१४।२३) इत्यतः अग्रे 'अभिध्योपदेशाचच' (१।४।२४) 'साक्षाच्चो- भयाम्नानात्' (१।४२४) 'आत्मकृतेः' (१४।२६) तथा 'परिणामात्' (१४।२७) इति सूत्रेषु पुनरषि गृहीतः। सांख्याभिमतं प्रकृतेरुपादानत्वं खण्डयता च तेन पूर्वमेव संेपेण प्रतिपादितः अध्ययं विषयः पुनरपि विस्तरं नीतः । 'उत तमादेशमप्राचयो येनाभुतं भुतं भवति' इत्युद्दाल- कस्य श्वेतकेतुं प्रति प्रतिज्ञावाक्ये 'यथा, सौम्य एकेन मृत्पिण्डेन सर्व सुण्मयं विज्ञातं स्यात्" इति दष्टान्तवाक्येन चाप्येतदेव सिध्यति। ब्रह्मण एव कर्तृत्वं प्रकृतित्वं चोभयं साधयितुमेव बादरायणेन 'अभिष्योपदेशान' (१४।२४) इत्यस्मिन् सूत्रे ब्रह्मण: अभिध्या (चिन्तन) पूर्विका सृष्टि-

1. प्रस्यानरत्नाकर: पृ० १६३ २. तत्वदीपनिबन्ध: १।४० १. डं. उ. ६।१।१-३ ४. तत्रैव ६।१।४

२११

रचनोकता। अर्थात् 'सः अकामयत, बह्ध स्यां प्रजायेय" तथा 'तदैक्षत बहु स्यां प्रजायेय" एताभ्यामप्येतदेव सिध्यति यत्स्वयं महैव जगतः कार- नम्। 'सवें खल्विदं म्रह्म तज्जलानिति शान्त उपासीत" एतेनाप्युपर्युक्तमेव महाण: उभयविधकारणत्वं सिध्यति। 'आत्मकृते: परिणामात्' इत्येतत् सूत्रं तु स्पष्टमेष वादरायणस्य मतं साघयति। एतकच सूत्रं तैततिरीयोप- निषद: 'तदात्मानं स्वयमकुरुत' इति भुत्याधारम्। एतद्धि वाक्यं ग्रह्मण: कर्ृत्वं कर्मत्वं चोभयं प्रतिपाद्यति-'स्वयमफुरुत' इति कर्तृत्वम्; 'आत्मानमिति च' कर्मत्वम्। कथं च पूर्वसिद्धं (सत्) ब्रह्मण: कर्तृत्वं कर्मत्वं चोभयमित्यस्य प्रश्नस्योत्तरं तु 'परिणामात्' इत्येव। सदपि ग्रहम जगद्रूपेणात्मानं परिणमयतीति तत्तात्पर्यम्। ब्रह्म एव हि सर्वयोनि: इति 'योनिश् गीयते' (१४।२८) इति सूत्रं प्रतिपाद्यति। भुतिरत्येतदेवोद्- घोषयति-'कर्तारमीशं पुरुषं ब्रह्मयोनिम्';" 'भूतयोनि परिपश्यन्ति' घीरा:' इति। तत्र योनिपदोपादानम्। इत्थं तस्य सर्वप्रकृतित्वं प्रसिद्धमेव। यद्यपि लोके इत्थं दश्यते यन्निमित्तमुपादानं चोभयं भिन्नं कारणं घटोत्पत्तौ कुलालो निमितं मृत्तिका चोपादानम्। कुलाल एव चेच्छति। स्वेच्छ्रापूर्वकं च सुत्पिण्डेन यदू यद् इच्छति तत्तनमिमीते। न हि तत्रो- पादानं मृत्पिण्डः इच्छतीतीह म्रह्मण: उपादानकारणत्वे तत्रेच्छासंकल्प- योविरोष: इति शंका तु शंकरेण 'योनिश्र हि गीयते' इति सूत्रे स्वतः इत्थमपाहता- 'यत्पुनरिदमुक्तमीक्षापूर्वकं कर्हृत्वं निमित्तकारणेष्वेव कुलालादिषु लोके हष्टं नोपादानेष्वित्यादि-तत्प्रत्युच्यते, न लोकवदिह भवितव्यम्। न हायमनुमानगम्य: अर्थः। शब्दगम्यत्वात् त्वस्यार्थस्य यथाशब्दमिह भवितव्यम् , शब्दश्चेक्षितुरीश्वरस्य प्रकृतित्वं प्रतिपादयति। इत्थं शंक. रोऽपिं बादरायणमनुसरति। एतेनैतत्सिध्यति यद्ब्रक्म स्वेक्षयैवात्मानं जगद्रूपेण परिणमयद्प्यविकृतं तिष्ठति। पूर्षो कसूत्राणां (१।४।२३-२७) शंकरेण प्रतिपादित: अर्थः समीचीन: बादरायणानुसारी च वर्तते किन्तु म्रह्मण: स्थाने तदीय: ईन्वरशब्दप्रयोग: युक्तियुक्तो न वर्तते-बादरायणेन प्रह्मेन्वर योभेंदस्याप्रतिपादनात्, तथा भेदस्य व शंकरेण स्वतर्कमलेनोत्पादितत्वादिति भाव:। ब्रक्मणश्ावि-

१. ते० उ० २६ २. छा. ६।२।३ ३. तत्रैव ३।१४।१ ४. तै. २७ ४. मु० व. ३।१।३ ६. तत्रेष १।१।६

३१२

कृतत्वं स्थापयितुं रामानुजश्चिदचिद्विशिष्ट ब्रक्ष जगदुपादानं मन्यते। निम्नार्दव ग्रह्मण: शर्किं जगदुपादानं, मथ्वाचार्यब प्रकृतिं जगदुपादानं स्वीकरोति। अत्र स्पष्टमेतद्वतते यत् सर्वे इमे आचार्या: शुद्धम्रह्मणो जगदुपादानतां, यर्तिंकचित्परिवर्तनेन स्वीकुर्षन्तः अपि न सर्वथा तत्परित्यजन्ति। शंकरवल्लमयोश्च सिद्धान्तः सर्वथा भिन्नः शंकरो दि ब्रह्मण उपादानतां स्वीकुर्षन्नपि अविद्यान्ेत्रे (अविद्यांशे) तन्न स्वीकरोति। वल्लभव्व श्रुतिवचनमक्षरशः अनुसरंस्तत्तथैव स्वीकरोति। म्रह्मण उपादानतामस्वीकुर्वन शंकरः सर्वमेव ब्रह्मसूत्रमन्यथार्थ करोति। श्रुतिश् ब्रह्मण: परिणामं, तदैव, तस्य अधिकृतत्वं च प्रतिपाद्यति। बादरायणो हि सर्वथाभावेन अ्रतिवाक्यमनुसतु तर्कमुपेक्षते। एतचचैव वल्लभेनाप्यनुसृतम् इति श्रुतितर्कयो: परस्परं विरोधे श्रुतिवाक्यस्यैव प्रामाण्यमघिगतम्। अन्ये आचार्याश्ञ यत्कचित्परिवर्तनेन तर्कमनुगत्य बादरायणमेवानुसस्रः। केवलं शंकर एव 'शब्दबलेन विरोधपरिहारः' इत्येतदनाहत्य तर्कमुपचक्रमे। इत्थं च स्पष्टमेतत्मंजातं यत्कथं बादरायण: ब्रह्मजगतोर्मध्ये जायमानाम् (आत्मनो जगद्रूपेण स्व्रयं करणस्य तथाप्यपरिवर्तनशीलस्य शुद्धचैतन्यमात्रकभागस्य) असंगति दूरीकृतवान्। पूर्व शंकरः सम्यगेव बादरायणमतं प्रतिपाद्यति किन्तु पश्चात् स स्वकीयं कल्पितं मतं तत्र सन्निवेश्य 'ब्रह्मणो जगदूपेणैतह्वि- परिणमनम् अविद्यया तथा प्रतिभासमानमिति ब्रह्मणो वरिवर्त एष सर्गो मिथ्येति' प्रतिपाद्यति।

अयं भाव :- ब्रह्मजगतो: सम्बन्धसूचकं मतद्वयं वर्तते (१) परि- णामवाद: (२) विवर्तवादश्च। तत्र तात्विकोऽन्यथा प्रथा परिणामः, अतात्विकश्चान्यथा प्रथा विवर्त: तत्रादयः सूत्रकारमम्मतो द्वितीयश्च शंकराभिप्रेतः । एतचच 'जन्माद्यस्य यतः' इति सूत्रेण 'तब्जलानिति शान्त उपासीत' इति झ्ुत्या सूचितया ब्रह्मपरिभाषया, द्वितीयाध्यायप्रथम- पादे कथं चेतनं ब्रह्म अचेतनजडात्मकजगद्रपे आत्मानं विपरिणमय- तीत्थमुत्थापितस्य विरोधस्य युक्त्यापहारेण च प्रमाणितम्। द्वितीया- ध्यायप्रथमपादस्थचतुर्दश (तद्नन्यत्वमारम्भणशव्दादिभ्य: (२१।१४) सूत्रव्याख्यानावसाने स्वयं शंकरेणापि सूत्रकारस्य परिणामवादितेत्यं स्पषट स्वीकृता-'सूत्रकारोऽपि ... अप्रत्याख्यायैव कार्यप्रपव्वं परिणाम- प्रक्रियां चाश्रयति"।

१. शां भा० पृ० १०२५ (भ० प्र. मा० सं.)

चतुर्म: अभ्याय: ३१२

तथापि स्वसिद्धान्तं संरक्षितुं तेनैवमप्याधारमन्तरेणैव-परिकल्पितं यत्सूत्रकार: इत्थं परिणामवादं स्त्रीकुर्षअपि जगतो मिथ्यात्वं परिलक्ष यत्येव । अयं च शंकरस्य विवर्तवादस्वीकारपूर्वकैकत्ववाद: परकालिक- वैष्णवैः खण्डितः । तस्य स्वीकारे हि सर्वस्यैव जगतो मिध्यात्वेन सेव्यसेवकयोरपि च तदन्तर्गतत्वेन तयोरपि मिध्यात्वे भक्तभगवतो- व्रापि तथात्वेनैकत्वे तत्सम्बन्धस्यैवोच्छेदापत्ति: स्यात्। बहवो वैष्णवा चार्या: शंकरस्येमं परिणामवादं स्वीकुर्वन्तः अपि निजभकिपूजा- सिद्धान्त प्रामाण्या्थ ब्रह्मजीवजगत्सु भेदस्यावेश्यकतां मन्वाना: 'आत्मनि चवं विचित्राश् हि' (२१२८) इत्यादिभ्यः तत्सर्जनप्रकारे वैशिष्ट्यं स्वीकृत्य 'कृत्स्नप्रसक्िर्निरवयवत्वशब्दकोपो वा' (२।१।२६) इत्याद्यसंगति विवन्रुरिति शंकरस्य तरिवर्तवादो न तेषां कृते सन्तोषावहः। एतेन बाद- रायणस्य ब्रह्मपरिणामवादमस्वीकुरषन् शंकरो ब्रह्मणो जगतः उपादानत्व- स्वरूपं स्व्रीकतुर्वादरायणस्य वास्तविकमतं प्रकटयितुं नाशक्नोदिति स्पष्टम्। इत्थं च बादरायणानुसारेण अयं संसार: ब्रह्मण आत्मकृतिरात्मपरि- णतिश्च। ब्रह्मशब्दे वा आत्मशब्दस्थाने प्रयुक्के ब्रह्मकृतिः ब्रह्मपरिणति- र्वा इत्थं प्रतिपादयितुं शक्यते। तदेव 'अथातो ब्रह्मजिज्ञासा' इत्यत्र जिज्ञास्यं ब्रह्मोपादानं निमित्तं च कारणं जगतः । मध्वाचार्योऽपि चेत्थमस्वीकुर्वन् न ब्रह्मसूत्रीणां वास्तविकमर्थमव- गन्तुमशक्नोत्। भण्डारकरमहोदयस्तद्विषये सत्यमेव ब्रवीति यत् 'मध्वा- चार्य: ब्रह्मणो जगदुपादानत्वं, यच्च बादरायणेन सूत्रेषु स्वयमेव च स्वीकृतं. न स्व्रीकरोति अपि तु स सर्वथव तेषामन्यथवार्थ करोति' इत्यादि'। इद्मत्राकृतम-सर्वे आचार्या. बादरायणसम्मतं ब्रह्मण उपादानत्व- मेतदर्थ स्त्रीकुर्वन्ति यत् तथा स्वीकारे ब्रह्मण: परिवर्तनशीलत्वे तदनित्य- त्वापत्तौ तस्य नित्यशुद्धबुद्धमुक्तत्वहानिः। एनदेव दूरीकतु शंकराचार्यः तत्कारणतामविद्यानिमित्तां परिकल्पयति। स्पष्टं चैतत् 'श्रुतेस्तु शब्द- मूलत्वान्' इति सूत्रे शांकरभाष्ये तथाहि-'नहि अविद्याकल्पितेन रूप- भेदेन सावयवं वस्तु सम्पद्यते। ......... वाचारम्भणमात्रत्वाच्चाविदया- कल्पितस्य नामरूपभेदस्येति न निरवयवत्वं म्रह्मण: कुप्यति"।

1. आर० जी. भण्डारकर :- चतुर्थसंचिका पृ० ८१ २. शा० भा० पृ० १०८१

११४

रामानुजाचार्य: अपि च, अत एव, बह्यस्वरूपपरिणामं न स्वीकरोति अपि तु शुद्धम्रह्मण: स्थाने चिद्चिद्विशिष्टशरीरं जगदाकलयति-'मृत्सु- वर्णादिवत् ब्रह्मस्वरूपपरिणामस्तु नैवाभ्युपगम्यते, अविकारत्वनिर्दो-

अत एव निम्बार्काचार्य: ब्रह्मण: स्थाने ब्रह्मशक्ति कारणरवेन स्वीकृत· वान्। 'ब्रह्म स्वशक्तिविन्ेपेण जगदाकारमात्मानं परिणम्य अव्याकृतेन स्वरूपेण शक्तिमता कृतिमता परिणतमेव भवति"। इत्थं च निम्बार्का- नुसारेण परिणामो न ब्रह्मण: अपि तु ब्रह्मशके:। अनेनैष च कारणेन मथ्वाचार्योऽपि ब्रह्मण उपादानकारणतां निषेघतति। बन्नभ एव केवलं बादरायणवद् ब्रह्मणो जगत्कारणतां स्वीकुर्षन् जग- दिदं ब्रह्मपरिणामस्वरूपमाकलयति-'तस्मादु म्रक्म परिणामलक्षणं कार्यमिति जगत्समवायिकारणत्वं म्रह्मण पवेति सिद्धम्"। अस्मिन् विषये स बादरायणमेवानुकरोति इति "भण्डारकरः । एतदुर्पारष्टात्प्रदशितं यत् बादरायणानुसारेण ब्रह्म जगतो निमित्त कारणमुपादानकारणं चेति जगतो ब्रह्मकृतित्वे ब्रह्मपरिणतित्वे च सांखयेन 'कृत्स्रप्रसक्तिनिरषयवत्वशब्दकोपो वा' (२।१।२६) इति समु- पस्थापितस्य दोषस्य परिहारः सूत्रकारेण 'श्रुतेस्तु शब्दमूलत्वात्' (२१२) इत्यनेन कृतः । श्ुतिर्हि ब्रह्मण उभयात्मकत्वं प्रतिपाद- यति इत्यस्माभिरपि तस्योभयात्मकत्वम्-उपादानकारणत्वमवि- कृतत्वं च स्वीकर्तव्यम्। यतो हि ब्रह्मण: स्वरूपं झ्ुंतिवाक्येरेवावगन्तुं शक्यम्। तानि च ब्रह्मणो निरवयत्वं कृत्स्नप्रसक्तिमन्तरेणापि उपा- दानकारणत्वं घ प्रतिपाद्यन्ति। अतः अस्माभिरपि तदुभयं स्वीकर्त- व्यम्। ब्रह्मण: शब्दमूलत्वेन विकारस्य निरवयवत्वस्य वा सवंथा प्रसकत्यभावात्। तर्कस्तु सूत्रकारस्य सर्वेथा असम्मतः । एतेन स्पष्ट- मेतत्प्रतीयते यदू वल्ञभमतिरिच्य येऽप्यन्ये आचार्याः ब्रह्मकारणतां परिवधृतिरे ते अुत्यनुसारं मादरायणस्य ब्रह्मविषयकमभिप्रायं ज्ञातुं न समर्था अभवन्। किन्तु शंकरमितिरिच्य नान्य: कवचिद् वादरायणस्य परिणामवादमपोहितुमसाहसयत्।'

१. रा० भा० पृ० २६ २. नि० भा० पृ० २३९ ३. अणुभाष्यम् पृ· १३८ ( कलकत्ता सं०)। ४. आर. जी० भण्डारकर: वैष्णविज्म पृ० १६०-६१

सतुर्षः भष्पाय: ३१५

'झुतेस्तु शब्दमूलत्वात्' (२:१।२७) इत्यस्य शांकरभाष्यं मुख्यमस्य प्रमाणं यत् शंकराचार्यो महता काल्पनिककाठिन्येन स्वकीयसिद्धान्तं सूत्रकारस्य सिद्धान्तस्योपरि समारोपयितुं प्रयतते स्म, यथव हि ब्रह्मणो जगदुत्पत्ति :...... इत्यादिना आरम्य सूत्रकारस्य तात्पर्यानुसारं सूत्रं व्याघक्षाण: शंकर इत्थमुपसंहरते-'तस्मात् शब्दमूल एवातीन्द्रियार्थ याथात्म्याघिगमः"। किन्त्वेतेन असंतुष्यन् स पुनरमिघत्े-'ननु शब्दे- नापि न शक्यते विरुद्धोऽर्थः प्रत्याययितुम् । निरवय्वं च ब्रह्म परिणमते, न घ कृत्स्नमिति। यदि निशवयवं ब्रह्म स्यात् नैव परिणमेत। फृत्स्नमेव वा परिणमेत" इत्यादि। अतः पतदिह अनुमिमीमहे यच्छंकर: सर्वतोभावेन सूत्रकारस्य लक्यत: परिच्यवते। जगदेतदविद्याकल्पित- मिति प्रतिपादयतस्तस्योपसंहारो निजनिमितकृत्स्नप्रसक्िविकार निमि- सो यश्च सूत्रकारस्येव भुतेः प्रामाण्यानधिगममूलरूपः इति दार्शनिक- दष्टया शंकरस्य गुणवैशिष्टयाभ्युपगमेनापि निर्विचिकित्समेतत् यत्स सूत्रकार मक्षरशः अनुकरोति इति। इत्थं सूत्रकाराभिमतां ब्रह्मण उपादानकारणतां निराकुर्वाणस्य शंकरस्याभिप्रायं प्रतिपाधेदानी तद्भिमतब्रह्मनिमित्तकारणतां निरा- कुर्वतस्तस्य याथातथ्यं समीच््यते- रामानुज-निम्बार्क-मध्व-वल्लभा: ऐकमत्येन सूत्रकारानुकूलं ब्रह्मणो निमित्तकारणतां स्वीकुर्वन्ति। शंकरस्य चैतदभिमतं यदू ब्रह्मणो जगतो निमित्तकारणत्वे (कर्तृत्वे) पतुपक्षितिर्यगादिविभिन्नरूपाकारादिसुखि- दुःखित्वादिसम्पन्नतया अस्य विश्वस्य ब्रह्मणोऽपि क्रौर्यादिविशिष्टत्वं पक्ष- पातित्वादिविशिष्टत्वं च जायेतेत्येतशोषनिवारणार्थ स अविद्यानिमित्तं सकलभौतिककार्यकलापमाकलर्यात, किन्तु नैतत्सूत्रकाराभिमतम्। सूत्र- कारानुसारं हि ब्रह्मणो धर्मसापेक्षतया न तत्र पक्षपातित्वं नापि वा क्रीर्यादिविशिष्टत्वम् इति जगत्प्रवाहस्यानाद्यनन्तत्वाद ब्रह्मणोऽखिल- धर्मवशिष्टत्वम् इति 'वैषव्यनैर्धृण्ये न सापेक्षत्वात् तथा हि दर्शयति' (२.१२४) 'न कर्माविभागादिति चेन्न, अनादित्वात् (२१३), सर्व- धर्मोपपत्तेश्र' (२।१।३) इत्यादिभिश्चापि तथैष प्रमाणीकृतम्। य्दपि अविधयानिमित्तं ब्रह्मण: कर्तृत्वं प्रतिपाद्यन् शंकरो ब्रह्मणो वैषम्यनै- घृण्यमपाकुर्षाणस्तस्य कर्तृत्वं व्यपोहितवान् तथापि अन्ये आषार्या: एतद्र्थमे तन्मतं तिरस्कुर्षान्त यदू ब्रह्मण: कर्तृत्वास्वीकृतेर्नास्तिक्यभ्रान्ति- क्षेत्रतया भगवद्धकर्ष्यानादीनां च समूलोऽचछ्ेदापति: स्यात्।

१. शा० भा० (न. सू० १।१/२७) प्ृ० १०७९ १. तत्रैव

३१६ म्हमसूत्र प्रमुस भाष्यपथ्चकसमीक्षणम्

द्वितीयाध्यायस्य प्रथम: पादो विशेषेण सूत्रकाराभिमतजगत्यन्त. दृष्टिं निक्षिपति। प्रथमाण्याये बादरायणेन भुतिवाक्यनिबन्धना ब्रह्मणो जगतो निमित्तोपादानोभयकारणता उद्घोषिता। द्वितीयाध्याये च सांख्यानुयायिन: सांख्यसिद्धान्तप्रतिपादकस्मृत्याधारेण सूत्रकारमतं विरुन्धन्ति, तान् प्रति सूत्रकारस्यैतदुत्तरं यद् वेदानुगन्त्रगन्तृप्रकारद्वय- स्मृत्युपलब्धौ. वेदानुगन्धस्मृतेरेव प्रामाण्यात् तथाभूतानां मनुस्मृत्या- दीनां च ब्रह्मकारणताप्रतिपादनपरत्वात्तासामेव वेदानुगन्त्रीत्वेन प्रामा- ण्यम् : नेतरासां सांख्ययोगादिस्मृतीनाम्। एतदेव जैमिनिना अपि 'विरोधे तु अनपेदयं स्यादसति हि अनुमानम्' (१।३।३) इति सूत्रे प्रतिपादितम्। इत्थं श्रुति-स्मृत्याधारेण पराहतः सांख्यवाद: तर्काधा रेण सूत्रकारं विरुणद्धि। सूत्रकारश् यद्यपि तर्कस्योत्तरं विशुद्धतर्कणैव ददाति तथापि 'तर्काप्रतिष्ठानात्' ...... (२।१।१<)इति सूत्रेणेत्यं स्पष्टतया सूचयति यत् तत्सिद्धान्ते तर्कस्य सर्वथा स्थानाभाव: इति वेदानुमततर्का- णामेव प्रामाण्यं नान्येषाम्। शंकरश्चाप्येतदभिप्रायं मनसि निद्धान: वास्त- विकार्थतया सूत्राणां व्याखयानानन्तरं न स पुनः सूत्राणां विशिष्टार्थमवि- ध्याकल्पनया कत्तुमग्रेऽसरत्। यत्र च शंकरः सूत्राणं विशिष्टार्थ न सूचित- वान् तत्र तट्टीकाकारस्तथा कृतवानिति प्रकृत्यधिकरणे 'इय चोपादान- परिणामादिभाषा न विकारभिप्रायेण अपितु यथा सर्पस्योपादानं रज्जुरेवं ब्रह्म जगदुपादानं द्रष्व्यम्' इत्यादिना भामत्यां वाचस्पतिना प्रतिपादितम्। रत्नप्रभायामपि च 'अन्र सूत्रे परिणामशब्द: कार्यमात्रपरः न तु सत्यकार्यात्मकपरिणामपरः'तदनन्यत्वम्'इति विवर्तवादस्य विवच्य- माणत्वात्' इत्येवाभिहितम्। सांख्यकार: एतत्प्रतिपादयति यत् 'जन्माद्यस्य यतः' ( १।१।२ ) इत्यनेन ब्रह्मणो जगतो निमित्तोपदानोभयकारणत्वं समुद्धोषितम्। तच्च अस्य जगतो विलक्षणत्वात्, अर्थात् अस्य कार्यरूपस्य जडस्य जगतः, तत्कारण रूपाचचेतनव्रह्मणो विलक्षणत्वात् (जडत्वात्) न युक्तम् 'कारण. गुणा: कार्यगुणान् आरभन्ते' इति हि कारणकार्यनियमः। तथात्वे च चेतनकारणेन जगतापि चेतनेन भवितव्यमिति भावः । अस्योत्तरं बादरायण:, 'यथा सतः पुरुषात् केशलोमानि तथाक्षरात् सम्भवतीह विश्वम्" इत्याधारेण निर्मितेन 'दृश्यते तु' (२।१।६ ।) इति सूत्रेण ददाति यत्कारणादपि भिन्नस्य कार्यस्य उत्पत्ति: दश्यते इति न कोऽपि

१. सुं० १।१।७

चतुर्थ: भभ्याय: ३१७

विरोध: । अत्रापि सूत्रकारेण तर्कमपाकृत्य अुत्याघारेणैव सर्वसामश्जस्य- मुत्पादितम्। तचच 'तर्काप्रतिष्ठानात' इति सूत्रेण स्पष्टम्। 'भोक्त्रापत्तेर विभागश्चेत्स्याल्लोकवत्' (२।११३।) इति सूत्रमपि महत्त्वपूर्णम्। यतो हि एतस्मात्पूर्व प्रधानकारणवादो निराकृतः। अनेन च सूत्रेण इयं शंका निवार्यते यत् ब्रह्मणो निमित्तोपादानोभयकारणतास्वीकारे भोकृभोग्ययोर्ब्रह्मणोऽनन्यत्वेन तदन्योन्यापत्तिसन्देहे स्वयं ब्रह्मणो जीवरूपेण कर्मफलरूपसुखदुःखादिभोक्तृत्वसिद्धौ ईश्वरजीवविभागा- सम्भव इति भोकुर्भोग्यत्वं भोग्यस्य वा जडवर्गस्य भोकृत्वं स्यात्। किंध, जडवर्गस्यापि भोक्तृत्वेन भोकत (जीवात्म) भोग्य (जडवर्ग) योरपि बिभागासम्भवो भवेत्। एतचच दोषनिवारणं दैनिकलोकोदाहरेणेनेत्थं कृतं यत्फेनवीचीतरंगाणं समुद्रानन्यत्वेऽपि न तेषामितरेतरभावा पत्तिः। एवं कटककुण्डलादीनां सुवर्णानन्यत्वेऽपि घटपटकपाटादीनां च पृथिव्यनन्यत्वेन न तेषामितरेतरत्वार्पात्तिरपि तु विभाग एव । एवमिहापि ब्रह्मणोऽनन्यत्वेऽपि न भोक्तभोग्ययोरितरेतरभावापत्तिः । शंकरश्चैवं तान्विकरूपेण सूत्रं व्या्यायैतत्सभनिवेशयति-'यदयपि भोक्ता न ब्रह्मणो विकार: 'तत्सृथूवा तदेवानुप्राविशत्' इति स्नष्टुरेवाविकृतस्य कार्यानु प्रवेशेन भोकृत्वश्रवणात, तथापि कार्यमनुप्रविष्टस्यास्त्युपाधिनिमित्तो वि- भाग आकाशंस्येव घटादयपाधिनिमित्त इत्यत: परमकारणादू ब्रह्मणोऽनन्यत्वे डपि उपपद्यते भोकृमोग्यलक्षणो विभाग: समुद्रतरंगादिन्यायेनेत्यु कम्'। समुद्रतरंगन्यायस्यान्याचार्यसम्मतत्वेऽपि औपाधिकभेदो रामानुजेन इत्थं प्रत्याख्यातः-'यत्तु परैर्श्रह्कारणवादे" ...... स्वरूपपरिणामे च ब्रह्मण एव भोक्तृभोग्यत्वापत्तरिति पुनरप्यसामंजस्यमेव'। सूत्राक्षराण्यपि च न शंकरगृद्याणि, किंच शंकरानुसारेण एतत्सूत्रं व्यवहारपरम्। अतः परं द्वितीयं सूत्रं 'तदनन्यत्वमारम्भणशब्दादिभ्यः' (२।११४) घ परमार्थपरम्। एतच्चैतत्सूत्र भाष्ये णावगम्यते, तथाहि- 'अभ्युपगम्य चेमं व्यावहारिकं भोकभोग्यलक्षणं विभागं, स्यान्ञोकवदिति परिहारोऽभिहितः। न त्वयं विभाग: परमार्थतः'अ्स्ति'। अयं च व्यवहार- परमार्थविभागो नान्यैराचार्येः स्वीकृतो नापि घ सूत्रकाराभिमतः इति सूत्राक्षरैरयं भेदो न कथमपि सूषयितुं शक्यते। 'स्याओ्ञोकवदेष: अंशो हि केवलं दैनिकानुभवं निदिशति। अनुभवश्चापि स एतावत्साधारणो १. शा० भा० पृ० १९७-९८ २. रा० भा० पृ० २२६ ३. शां० भा० पृ० ५६६-६७

३१८

यत्सूत्रकार: स्वपक्षं पोषयितुं कस्या्युदाहरणविशेषनिर्देशस्य आवश्यक- त्वमेव न अनुभवति। शंकरस्य च ब्रक्षजीवयोरेकत्वपूर्वकौपाधिकभेद- प्रतिपादनं न बादरायणाभिमतसूत्रार्थतात्पर्यकम्। जीवात्मा हि न ब्रक्षणो विकार:, अपि तु तदीय: अंशः, किन्तु सूत्रकारः अत्र केवलमेतन्निदिदिक्षति यज्जडस्य जगतश्चेतनस्य च जीवात्मन: उभयोर्ब्रह्मप्रभवत्वेऽपि जडचेत- नयोरनेंतरेतरभावापत्तिरिति ब्रह्मण उभयोः कारणत्वे न कश्िद् विरोधः। इत्थं ब्रह्मणो जगदुपादानत्वेऽपि शंकरमतेन जगतश्चेतनत्वं परिदृत्यै- तद्विषयसम्बद्धे जगतो विषये 'तदनन्यत्वमारम्भणशब्दादिभ्य:' (२।१।१४) इति सूत्रार्थानुशीलनपूर्वकमन्याचार्याणां घारणा विविच्यन्ते- एतत्सूत्रं ब्रह्ममीमासायां महत्त्वपूर्णसूत्रेष्वन्यतमम्। मध्वमतिरि च्यान्येषां सर्वेषामाचार्याणामत्रैकमत्यं यदेतत्सूत्रम् 'यथा सौम्यैकेन मृत्पिण्डेन सर्व मृण्मयं विज्ञातं स्यात्, वाचारम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव तु 'सत्यम्' एतां श्रुति निर्दिशति। बादरायणसूत्रेषु दष्टि- नि्ेपश्चैतत्सूचयति यदिमानि सूत्राणि औपनिषद्मुर्योपदेशानां संचेप्तृणि विभिन्नवैदिकविद्वद्वरप्रातिभसन्देहनिराकरणात्मकानि चेत्थ- सुभयार्थानि। इत्थं च 'तदनन्यत्वम् ... ' एतत्सूत्रम् आरम्भणनामधेयेत्या दिशव्देभ्य: समुत्पन्नं सन्देहमपाकतुं विरचितम् इति सूत्रकारोऽभिधत्ते यत् एतैः शब्दैः कार्यकारणयोरनन्यत्वं सूच्यते। एतच्चेहावधारणीयं यत्सूत्रकारस्यात्र नैतत्तात्परयं यत् कार्य कारणं चैकमेव अपि तु तयोरन- न्यत्वमेवेति तात्पर्यम्। अनन्यत्वशब्देन च नहि कोऽपि एवमर्थ निष्का सयितुं शक्नोति यद् विकारस्य सत्ता न वतते। यथा च विकारो घटः शरावः उद्शवनं चेति। न तु वस्तुघृत्तेन विकारो नाम कश्चिदस्ति नामधेयमात्रं होतदनृतं मृत्तिकेत्येव सत्यम् इति। न श्रुतिवाक्येनेत्थ प्रतिपाद्ते नापि च सूत्राक्रैः शंकराभिमतोऽयमर्थः सह यो्यते यश्च तेन निम्नाद्टितभाष्ये प्रतिपादित :- 'तस्माद्यया घटकरकादयाकाशानां महाकाशानन्यत्वम्, यथा च मृगवृष्णिकोदकादी नामूषरादिभ्योSनन्यंत्वम्, स्वरूपेणानुपाख्यत्वात्। एवमस्य भोग्यभोक्त्रादिप्रपंचजातस्य ब्रह्मव्यति- रेकेणाभाव इति द्रष्टव्यम्। एवं रूपेणायं सर्वथा प्रपंचनिषेधो रामानुज- वल्लभाद्याचार्ये: सर्वथा समालोचित :- यथा सौम्यैकेन ... । सर्व मृण्मयम्

२. शा० मा० पृ० १००२ ३. तत्रेण पृ० १००३-४

सतुर्ष: भष्याब: ११९

इत्यादि हि छान्दोग्योपनिषदो निर्दिष्टमिहत्यं वाक्यं नामरूपयोभिननत्वे- डपि ज्ञातेन चैकेन मृत्पिण्डेन सर्व मृण्मयं विज्ञातं भवति इति हि तदर्थ: । एवं च मृण्मयत्वेन सर्वेषां तेषां सत्यत्वेन मरुमरीचिकावत् घटादिरूपकार्याणामभावो वक्तुं न शक्यते। तेषां स्वतन्त्रसत्ताभावेऽपि स्वकारणे मृदादौ स्थितेः वर्तमानत्वात् नाममात्रस्य भिन्नत्वेन स्वात- न्येण वस्तुभिन्नत्मम्। अत एवाणुभाष्ये वल्लभेनेत्थं प्रतिपादितम्- 'वाचारम्भणं विकारो नामघेयम् ...... न 'मिथ्यात्वम्'। उद्दालकोऋषिःस्वपुत्रं श्वेत के तुमेकस्य ज्ञापनेन सरव ज्ञापयितुमिच्छति। सवस्य ज्ञानं चैकेन तदैव सम्मवत यदा सर्वस्य स्तवे सत्येकेनानन्यत्वं स्यात्। तदैव हि एकं, सर्वस्य ज्ञानमुत्पादयितुं शक्नोति। एतद् व्या- रयातुं ऋषिरुद्दालकः उदाहरणत्रयमुपस्थापयति। सर्वेश्च तैखिमिरुदाहूरणैः कार्यकारणयोः सम्बन्धो निर्दिश्यते। उदालकस्य च तरेतन्तात्पर्य यद् ब्रह्मजगतोः सम्बन्धो मृन्मयपात्रयोरिव कार्यकारणसम्पन्ः । ब्रह्म कारणम्, जगच्च कार्यम् इति कार्यकारणयोरनन्यत्वेन ब्रह्मजगतोरन- न्यत्वम्। एतेन कारणस्य ब्रह्मण: सतत्वं कार्यस्य जगतञ्च मरीचिकाव- न्मिथ्यात्वं वक्तुमशक्यम्। अयं भावः, उपनिषत्सु ब्रह्मजगतोः कारण- कार्यसम्बन्धज्ञापनाय मृत्तिकासुवर्णलौहानां त्रयाणामुदाहरणानि निर्दि- ष्ानि। न च कापि तत्प्रसंगे शंकरेणेव प्रतिपदं कारणकार्यवाचकशब्दैः सह छान्दोग्यभाष्येऽत्र च प्रतिपादित: रब्जुसपयो: शुक्िरजतयोष समुल्लखः समुपलभ्यते: पतदिदं दाढर्थेनानुमापयति यत् शंकरामिमतो विवर्तसिद्धान्तो न सूत्रकारसम्मतः अपि तु केवलं ब्रह्मण: परिणामवादः। किंच, जगदिदं न मायाजन्यम्। किन्तु ब्रह्मकार्यमिति न स्वप्नमात्रमपि तु ब्रह्मण्येव तदुत्पत्तिस्थितिलयाः । यद्यप्येतत्सत्यं यत् 'मायामात्रं तु कात्स्न्येनानभिव्यक्स्वरूपत्वात्' (३२३) इत्यस्मिन् सूत्रे सूत्रकारेण स्वप्नसृष्टेर्मायामात्रत्वं स्पष्टतया प्रतिपादितम्। मायायाञ्च् रामानुज- निम्बार्कानुसारेण आश्चर्यात्मकत्वं गृह्ेत, वल्लभानुसारेण सर्वभवन- सामथ्यं, शंकरानुसारेण दष्टनष्टस्वरूपत्वम् अनिर्वचनीयत्वं वोपादीयेत। तथ्यं तु स्वप्ना्जगतो विधमिंत्वमेव प्रतिपाद्यति। अत एव भास्करा- चार्येणापि 'मायामात्रं तु'-इत्यस्मिन् सूत्रे 'ये पुनर्जागरितावस्थापि मायामात्रमिति आधोषयन्ति ते सूत्रकाराभिप्रायं नाशयन्त: मोत्रियजनं मोह्यन्ति' इति प्रतिपादितम्। 'वेधर्म्योच्च न स्वप्नादिषत्' (२।२।२) 1. प० भा० (तर. सू० २।१।१४) पृ० १४४ ( कळकता .सं०)

३१०

इत्यस्मिन् सूत्रेऽपि तेनैतस्तात्पयं स्पष्टीकृतम्-'ये तु पौद्धमतावलम्बिनो मायावादिनस्तेव्यनेन न्यायेन सूत्रकारेणैव निरस्ता वेदितव्याः। यदि बाओोर्र्थो नाभिप्रेत: स्यात् किमर्थमिदं यतते सूत्रकारः' इत्यादि। 'नाभाव उपलब्धेः' (२।२२६) इति सूत्रमपि एतदेव निर्दिशति यत् सूत्रकारानुसारेण न जगतो मिथ्यात्वम्। इत्थं यद्यपि जगतो मिथ्यात्वं नासत तथापि नैतेनैतदायाति यत्तस्य ब्रह्मण: पृथक्स्वतंत्रसत्ता वर्तते। एतदनुकूलैव तत्प्रवृत्ति: आरम्भणाधिकरणे समवलोक्यते। श्रुतिवाक्य- मपि च 'मृत्तिकेत्येव सत्यम्' इति प्रतिपादयति न तु मृत्तिकैव सत्येति सूत्रकारोऽपि च तद्नन्यत्वमिति प्रतिपादर्यात न तु तन्मिध्यात्वं तदे. कत्वं वेति। एतेन शंकरस्य जगन्मिष्यात्वसिद्धान्तो जगन्मायिकत्वसिद्धान्तो वा निरस्यते। एतेनैतदवगम्यते यत्सूत्रकारस्य मरायः स एव सिद्धान्तो यः शंकरेण 'तद्नन्यत्वम्-(२।११४) इति सूत्रे-नन्वनेकात्मकं ब्रह्म, यथा वृक्षोऽनेकशाख्र: एवमनेकशक्िप्रवृत्तियुक्तं ब्रह्र इत्यारभ्य ..... मृदा- दयोडर्ाः लोके समधिगताः" इत्यन्तेन खण्डययतुं चेष्टितः। किन्त्वासु पंत्तिषु शंकरेण व्यक्तो भावो न सूत्रकारसिद्धान्तविरोधी, अपि तु तत्सिद्धान्तेनाधिकं समुपलभ्यमानसामंजस्यः । तस्य 'न हि एकस्य ब्रह्मण: परिणामधर्मत्वं तद्रहितत्वं च शक्यं प्रतिपत्तुम्' इत्ययमपि विरोध: 'श्रुत्तेस्तु शब्दमूलत्वात्' (२।१।२७ ) इति सूत्रस्य जागरूकतवेन निर्मूल एव। तस्य अन्येऽप्याक्षेपा: रामानुजनिम्बार्कोदाचायैर्यथास्थानं निरूपणपूर्वकं निरस्ता: किन्तु अ्रन्थगौरवभीरिह तेषामुल्लेखादू विरमयति। 'यत्र तु अस्य सर्वमात्मा एवाभूत् तत् केन किं पश्येत्' इत्येषा भुतिरपि न सर्वाभावममिव्यनक्त्यपि तु आत्मनः सर्वभावमेव। ब्रह्म- भूर्यंगतेऽपि सर्वस्मिन् न सर्व सत्तारहितं संजायते अपि तु ब्रद्म-तद- तिरिकवस्तुभिन्नत्ववुद्धिराहित्यपूर्वकं 'सव खल्विदं ब्रझ्म' इति बुद्धि- रुत्पथते। वेदान्तसूत्रस्यान्ये सर्वे वृत्तिभाष्यादिलेखकाः येन केनचिद्रूपेण परिणामवाद जगतः सत्यत्वं घ येन केनचिद्रूपेण अवश्यमेव स्वीचक्रु: इत्येतदेव सुदढतया इदं प्रमाणयति यद्धिवर्तो जगन्मिध्यात्वसिद्धान्तो वा सूत्रकाराभिमतो नासीत् । मायावाद्व्यत्रः शंकरः 'तदेवमविय्या-

९. शों० भा० (त० सू० २।१।१४ )

चतुर्थ: अभ्याय:

त्मकोपाधिपरिचछेदापेक्षमेवेश्वरस्येन्परत्वं सर्वश्ञत्वं सर्वशक्तिमत्वं च न परमार्थतो विद्यया अपास्तसर्वोपाधिस्वरूपे आत्मनि ईशित्रीशितव्य- सर्वज्ञत्वादिव्यवहार 'उपपद्यते' एवं प्रतिपाद्यन् कस्मिन् भावप्रवाहे स प्रवहन् आस्ते इति सव विस्मरति । एतदधिकरणीयान्यन्यान्यपि सूत्राणि पूर्षोक्तमेव भावं द्रढयन्ति। 'भावाच्चोपलब्घे:' (२।१।१५) इत्यस्य शंकरानुसारिणी एव व्याख्या एतत्तात्पर्यिका यत् जगदेत त्तन्तूनां पट इव ब्रह्मण: अवस्थान्तरम्। तथाहि 'इतञ्च कारणादनन्यत्वं कार्यस्य, यत्कारणभावे एव कारणस्य कार्यमुपलभ्यते, नाऽभावे । तथथा सत्यां मृदि घट उपलभ्यते, सत्सु च 'तन्तुषु पटः'। इत्थं च पटस्य तन्त्वनन्यत्वमिव जगतो ब्रह्मणोऽनन्यत्वम्। एतेन सर्वथा स्पष्टमेतद् यत् शंकरस्य व्याख्यानुसारमेवात्र जगतोऽनन्यत्वस्य न मिध्यात्वमर्थः अपि त्ववस्थान्तरत्वम्। अग्रिमं सूत्रम् 'सत्वाच्चावरस्य' (२।१।१६ ) इत्येतदपि जगतः सब्रूपत्वं प्रतिपाद्यत् कार्यकारणयोरनन्यत्वं द्रढयति। 'पटवच्च' (२१।१६) 'यथा च प्राणादि:' (२।१।२०) एतत्सूत्र- द्वयमपि पूर्वो कमनन्यत्वं प्रमाणयति। रूपक्रिययोर्भेदो हि न किचिद्पि नवीनमुत्पादर्यात इति पटाकारसूत्राकारभिन्नत्वे प्राणादीनां च भिन्न- क्रियात्वेऽपि पटस्य तन्त्वनन्यत्वम्। उदानादीनां च प्राणवाय्वनन्यत्वम् इति सर्व सूपपादम् । तथा च वल्लभ :- 'ज्ञानक्रियाभेदाच्चैतत्सूत्र- "ढयम्'! 'उपसंहारदर्शनान्नेति चेन्न क्षीर्वद्धि' (२।१।२४) तथा 'देवादिष- दुपि लोके' (२।१।२४) इदं सूत्रद्वयमेतत्प्रतिपादर्यात यच्चेतनमेकम- द्वितीयं ब्रह्म क्षीरादिषद् देवादिवच्च अनपेद्य बाहं साधनं, स्वयं परिणममानं जगतः कारणम् इति तन्नैसर्गिकशकत्यैव जगदेतद्रचयति। एवम्-'हत्स्नप्रसक्ति निरवयवत्वशब्दकोपो वा' (१।२६) तथा 'भ्ुतेस्तु शब्दमूलत्वात्' (२।१।२७) एतत्सूत्रद्वयमेतत्प्रतिपादयति यत् यतो हि अविकृत ब्रह्मणोऽस्तित्वं ब्रह्मपरिणामं प्रतिपाद्यति, अतो[न करस्नप्रसाकर्नाप घ निरवयवत्वशब्दकोपः । यतो हि ब्रह्णि विचित्रा: शक्तयो वर्तन्ते एतत् 'आत्मनि चैवं विचित्राश्र हि' (२।१।२८) इत्यनेन सृयते 'सर्ोपेता च तदर्शनात्' (२।१।३०) 'विकरणत्वान्नेति चेत्तटुकम्' १. तत्रैव पृ० १०२२-२३ २. तत्रैव (म्र. सृ० २।१।१५) पृ० १०२५-२६ ३. अ्रणुभाष्यम् (म्र. सृ० २/१।२. ) २१ म०

३१२ ग्रह्मसूत्रप्रमुख माध्यपत्तकसमीक्षणम् (२।१३१) एतत्सूत्रद्वयमेतत्प्रतिपाद्यति यत्तस्य ब्रह्मण: निरवयवत्वेऽपि सर्वशच्िमसवं प्रतिपदं प्रतिपादितं वरतते। तथाहि-'अपाणिपादो जवनो 'महीता' एवम् 'सत्यसंकल्पः, आकाशात्मा, सर्वकर्मा, सर्वकामः, सर्वगन्धः, सर्वरसः सर्वमिद्मभ्यात्तोऽवाक्यनादरः" । तस्मादेव ब्रह्मण: अस्य जगत: उत्पत्ति: तथा दि- 'यः सर्वज्ञः सर्वषिदयस्य ज्ञानमयं तपः'। 'तस्मादेतद् ब्ह' नामरूपमन्नं च 'जायते।। अतः, 'विकरणत्वान्नेति चेन्न तदुकम्' (२१।३१ ) इत्यस्मिम् सूत्रे शंकरस्य 'प्रतिषिद सर्वविशेषस्यापि ब्रह्मणः सर्वशक्तियोग: सम्भव तीत्येतत् अविद्याकल्पितरूपभेदोपन्यासेनोक्तमेव" इत्येतत्प्रतिपादनं न कथमपि संगच्छते। श्रुतिप्रामाण्येन ब्रझ्मण: सर्वशक्तिमच्वे प्रसाषिते शंकराभिमताविद्याकल्पित रूपभे दोपन्यासस्य सर्वथा सूत्रकारानभि- मतत्वात्। निरीहं निष्कामं च ब्रह्म कुत एतन्नि्प्रयोजनतया जगदुत्पादयती- त्येतस्य प्रश्नस्योत्तरम् 'लोकवत्तु लीलाकैवल्यम्' (२।१।३३) इत्यनेन प्रदत्तम्। शंकरेणेत्थं तत्सूत्रं व्याखयातम्-'यद्यप्यस्माकमियं जगद्वि म्वरचना गुठुतरसंरम्भेवाभाति तथापि परमेश्वरस्य लीलैव केवलेयम् अपरिमितशकित्वात' यदि नाम लोके लोल/स्व्रपि किंचित्सूद्षमं प्रयोजन- मुत्प्रेचयेत तथापि नैवात्र किंचित्प्रयोजनमुत्प्रेक्षितुं शक्यते, आपकाम- झ्ुतेः। नाट्यवृत्तिरन्मत्तप्रवृत्तिर्षा, सृष्टिभुतेः सर्वज्ञबुतेश्च।' व्यासयानं चैतत्सर्वथा सूत्रकाराभिमतं किन्तु नैतष्विओ्ो यदेवं समी- चीनतया व्याख्यायापि तत्सूत्रं कथं स एव शंकरः एवं प्रतिपादितवान्- 'न चेयं परमार्थविषया सृष्टिमुतिः अविद्याकल्पितनामरूपव्यत्रहारगोचर· त्वात् , म्रस्यात्मभावप्रतिपादनपरत्वाचचेत्येतदृपि नैव विस्मर्तव्यम्।" एवं वेदाभिमतवाक्यैरजगस् उपादानकारणत्वप्रतिपाद्नपूर्वकं तद्वा क्यविश्वासेनैव मह्मणो विकारत्वविरोधं निरस्येदानीम्- 'वैषम्यनैरध्रृण्येन, सापेक्षत्वात्तथाहि दर्शयति (२।१।३४) 'न कर्माविभागादिति चेन्नानादित्वात्' (२१।३४) १. रपे. उ. ३1१९ २. छा० ३/१४।२ १. सुं. १1१/९ ४. शां० भा० पृ० १०९१ (स० म्र. मा० सं०) ५. शा. भा० पृ० १०.९७

चतुर्थ: भभ्याय: 'उपपद्यते चाप्युपलभ्यते च' (२।१।३६) एभि: सूत्रैरेतत्प्रतिपाद्यति यद ब्रह्मणो निमित्तिकारणत्वेऽपि जगतः कत्तत्वम् तत्र च धर्माधर्मावपेदय सापेक्षो हीखरो विषमां सृष्टि निर्मि- मीते। सृष्टौ केषांचिदृत्यन्तसुखभाकत्वे केषांविच चात्यन्तदुःखभाकत्वेऽपि सृज्यमानप्राणिघर्माधर्मापेक्षया सृष्टेवैषम्येणेश्वरे वैषम्यनैरधृण्ययोदुरु- पपादत्वम। 'सूर्याचन्द्रमसौ धाता यथापूर्वमकल्पयत्';' तथा- 'न रूपमस्येह तथोपलभ्यते नान्तो न चादिर्न च सम्प्रतिष्ठा" इत्यादिश्ुतिस्मृतिभि: बीजांकुशन्यायेन जगत्प्रवाहस्यानादित्वोपलम्भात् सर्वसम्भवोपपत्तेः। अन्तिमे सूत्रे 'सर्वधर्मोपपत्तेश्व' (२१३७) इत्यत्र सूत्रकारेण ब्रह्मण: सर्वधर्मयुक्तत्वं प्रतिपाद्य सर्वधर्मविरोधपरिहारो विहितः । पूर्वस्मिन्न- घिकरणे तेन जगत्प्रवाहस्यानादित्वं प्रतिपादितम् इति प्राणिनां धर्मा- धर्मापेक्षया जीवात्मनां सुखदुःखान्यतरविशिष्टत्वं न व्याहन्यते। किं त्वैतत्, 'सदेव सोम्य इदमत्र आसीत्" इत्येतस्या ब्रह्मण: एकत्वा- द्वितीयत्वप्रतिपादकभ्नुतेः साक्षाद् विरुद्धम्। सृष्टेः प्रागनया भुत्या अधि- भागावधारणात् । कर्मणोऽभाव इति तद्पेक्य सृष्टिषेषम्यस्य सर्वथा असम्भवः । इत्थं च सृष्ट्युत्तरकालं शरीरादिविभागापेक्ष कर्म, कर्मा- पेक्षश्र शरीरादिविभाग: इतीतरेतराश्रयत्वं प्रसज्येत एतहोषापहाराय सूत्र- कारस्य 'अ्रुतेस्तु शब्दमूलत्वात्' (२१।२० ) इंत्यत्र प्रतिपादित एव मार्गोडभिमत:, अर्थात् जगत्प्रवाहस्य अनादित्वेऽपि ब्रह्मणडद्वितीयत्वे नैकत्वे न च तस्य सर्वतंत्रस्वतंत्रत्वम्, स हि सर्वघर्मोपेत इति तस्मि- स्वथाभूतो न कश्विद्विरोध: इति संस्ेप:। शंकरस्य तर्कानुसारेण च सूत्रकारस्य म्रह्मणि वैषम्यनैर्धृण्यनिरा- करणं सर्वथा अनुपपत्रम्। तदनुसारं च वैषम्यनैर्धृण्ये परमात्मजीवात्म नोश्र कर्तृत्वमेतत्सर्वमविद्याजन्यम्। अविद्याविनाशे च सर्व शून्यं सम्प- घते। सविस्तर मेवं शंकरसूत्रकारयोर्मतानुशीलनेनेत्थं वदमिप्रायः संचेप्तुं शक्यते- (१) सूनकारस्य मतमेतद्यत् पतब्जगत् ब्रहाण: कार्यम्, सत्यं च। (२) एतष्जगद्रचनायां ब्रह्मणो न किंचिदन्यत्प्रयोजनमपि तु केवलं लीलार्थमेष एतस्य सृषटिः। १. ऋ. सं. १०११९०।३ २. गीता १५।३ ३. छा. उ. ६।२1१

३२४ महासूत्रप्रमुखभाव्य पश्रकसमीक्षणम्

(३) निश्वयवमपि ग्ह्म बाह्यसाधनमनपेत््यैव निजस्वाभाविकश- कत्या विश्वरूपेणात्मानं विपरिणमयन्न कांचिद् अपि विक्कतिमापधते। (४) उत्पत्तिस्थितिप्रलयाभिघासु तिसृष्वप्यवस्थासु जगतो ब्रझ्म- णोऽनन्यत्वम्। (x ) तस्य न ब्रह्मापेक्षया स्वतन्त्रा स्थितिस्तथापि न तदसत् नापि च मिथ्या। (६) नायं संसारो श्रह्मणो विवर्तः अपि तु स्वेच्छया लीलापूर्णस्त- त्परिणाम: । (७) जगतो मूलान्वेषणो कस्यापि शरीरस्य कस्याश्चिदपि शक्ते:, प्रकृतेः, परमाणो: अविद्याया मायायाः एतदपरस्य वा न कस्यापि कर्तृत्वम्। सत्यत्वमिथ्यात्व-विचार: किन्तु शंकरस्य मते जगदेतदू ब्रह्मणो विवर्त: व्यावहारिकतयैव वैतस्य सत्यत्वम्। ईश्वर-सगुणब्रह्म-कार्यब्रह्मान्यतमशब्दव्यवहतब्रह्मण- श्वास्य निमित्तोपादानोभयकारणत्वम्। यथा चोक्तं वेदान्तसिद्धान्त- मुक्ावल्याम्। रब्जुर्यथा भ्रान्तदष्ट्या सर्परूपा प्रकाशते। आत्मा तथा मूढबुद्ध्या जगदरूपः प्रकाशते।। आत्मन्येव जगत्सर्वे दृष्टिमात्रमतातत्विकम्। उद्भूय स्थितिमादाय विनश्यति मुहुर्मुद्दः'॥ विवेकचडामणौ तु शंकरेण-'सद् ब्रह्म कार्य सकलं सदेव," तथा, 'मृत्कार्य सकलं घटादि', तद्वा सब्जनितं सदात्मकमिदं सन्मात्रमेवा: खिलम् एवं कथमसतः, सब्जायेत इत्यादिना सतो ब्रह्मण: सर्व कार्य सदेवेति प्रतिपादितम् किन्तु" इरयामदानीमनुयुयुक्षा सम्पद्यते अपि कस्य चिन्मते जगन्मिध्या वर्तते ? एतस्य चोत्तरं स्वीकार प्रतिषेधोभया- त्मकत्वेन दातुं शक्यते। प्रष्टुश्च 'मिथ्या' शब्देन कः अभिप्रायः अत्रै- वास्य अभिसन्धिः। तत्र जगतः सत्तैव न वतते अस्मिन्नथे न जगतो मिध्यात्वम् , जगतो व्यावहारिकी सत्ता वतते नैतत्केनापि वेदा-

१. वे• सि० मु० पूर्वार्द्धें २१/२२ २. वि० चू० शको. २३२ ३-४. तत्रेव श्लो. २५३ ५. विषेकचूडामणि: धत्यशंकराचार्यरचित इत्यत्र स था सन्देह:।

पदुर्षः भभ्याय: न्तिना स्वप्नेऽपि अस्वीकत्तु शक्यते। शशम्ङ्गषदाकाशकुसुमवरष नैतब्जगद्सत् शून्यं वा वर्तते। शंकरानुसारेण तु भ्रमस्वप्नपदार्था- नामपि प्रातिभासिकसत्ता वर्तने-भ्रमज्ञानस्यापि वस्तुशून्यनिषि- षयत्वाभावात्। किन्तु मिथ्याशब्दस्य पारिभाषिकार्थग्रहणे अयं संसारो मिथ्या इति कथनेन कोऽपि दोषः। सदसद्धिमत्वं (अनि- वंचनीयत्वं ) हि मिथ्यात्वम इति मिध्याशब्दस्य पारिभाषिक: अर्थः । सत्त्वं च त्रिकालाबाधित्वम्। तच्च न वर्तते जगतः इत्यस्मिन्न- र्थेऽवश्यं तन्मिध्यात्वम्। विज्ञानवादं खण्डयता शंकरेण 'वैध्म्याच् न स्त्रप्नादिवत्' (-।२।२६) इत्यस्मिन सूत्रे भाष्ये स्पष्टमेतत्प्रतिपादितं यन्नैतब्जगत्स्वप्नवदवर्तते- 'वैधम्यं हि भवति स्वप्नजागरितयोः। किं पुनर्वेधर्म्यम् ? बाघाबाधा- विति ब्रमः । बाध्यते हि स्वप्नोपलब्धं वस्तु प्रतिबुद्धस्य ...... अपि प स्मृतिरेषा यत्स्वप्नदर्शनम्। उपलन्धिस्तु जागरितदर्शनम् । तत्रैवं सति न शक्यते वक्तुं मिथ्या, जागरितोपलब्धित्वात्; स्वप्नोपलन्धि- वदित्युभयोरन्तरं स्वयमनुभवता" ... । इत्यादि। जगद्विषये रामानुजाचार्यस्य धारणा रामानुजमते ब्रह्मणा सह जगतोऽपि नितरां सत्यत्वम्। न च तस्य मायाया: व्यावहारिकविजम्भणमात्रत्वम्: इति नित्यपारमार्थिक- सत्ताकम् । किन्तु सदपि तत्परमेश्वराधीनं न स्वतन्त्रम्। अंशिन: परमेश्वरस्य संसारोऽयमंशः । शरीरिणश्च तस्य जगच्छरीरम इति शरीरं यथा आत्माधीनं तथैव जगदिदं परमेश्वराधीनम्। इत्थ चैक- परमेश्वर एव पूर्णस्वतंत्रः । एवं रामानुजसिद्धान्तोऽप्यद्वैतवाद एव किन्तु तस्य ब्रह्म न शंकरस्येव निर्गुणं, निर्विशेषं चिन्मात्रमपि तु सविशेषं सगुणमितीयान् भेद:। एतद्विशिष्टतायुक्तत्वेनैव हि स विशिष्टाद्वैतवाद उच्यते। यस्मिंश्व मते एतब्जगदू वास्तविकपरमेश्वरस्य वास्तविकी सुष्टिः। जगतो मिध्यात्वस्वीकृतिर्भ्रान्तिः । सतो ब्रह्मणो जायमानत्वात् अस्य जगतः सत्यत्वम्। प्रत्यक्षस्य हास्य मिध्यावादनं नं कथमपि

१. शां० भा० (ब्र. सू० २।२।२९ ) २. द्रष्टव्यम् 'अंशो नानाव्यपदेशाद ... इति सूत्रीयं श्रीभाष्यम्। तथा 'सेकेड बुकस झाफ़ दि ईस्ट (भ्रट्टनत्वारिंशतमसंचिका).पृ. ५८०

११६

शाक्यते वक्तुम्। ब्रह्मपरिणामत्वेनास्य जलहिमशिलावत् व्यवहार:। जलस्य हिमरूपेणावस्थितिरिव ब्रह्मणो जगद्रूपेणावस्थितिः । काल- कमानुसारं च तस्यैव स्वकारणे विलीने तदस्तित्वाभावः। कारणस्य भगवतो नित्यत्वे हि तत्कार्येणापि अवश्यं नित्येन भाव्यम्। राजसम्पत्ति- विरहितो हि को नाम जनो राजा मन्येत ? इत्थमैश्वर्यमन्तरेण (जग- भूपतदैश्वर्यस्य विनाशशालित्वेन विनाशे तद्वस्थायां तद्राहित्येन) कथमीश्वरस्य नित्यैश्वर्यसम्पन्नत्वं सम्भवेत् ? परमेश्वरो हि जगतो रक्षकः पालकश्चेति जगतो मिध्यात्वे स मिध्याजगतः पालको रक्षकञ्च स्यात्, व्याप्याभावे च परमेश्वरस्य व्यापकत्वमपि व्याहन्येत। जर्गात स्थिता वयं स्वयमपि जगदरपा एवेति रात्रिदिवं दर्शनभक्षण- पानघ्राणस्पर्शन भ्रवणेत्यादि क्रियाकलापव्यवहारव्यापृत स्यास्य जगतो मिथ्या त्वस्वीकारो जीवतोऽपि कस्य चित्पुरुषस्य 'मृतोऽहम्' इति व्यवहारवद्सत्य: । संसारस्य मिथ्यात्ववादिन: पुरुषा: स्वप्नवदिदं जगन्मिथ्या आकल- यन्ति किन्तु स्वप्नस्य मिथ्याकलनमपि मिथ्यैव। स्वप्नो हि स्वप्न- दशायां न मिथ्या तदवस्थाया: सुखदुःखे हि तस्मिन काले भुज्येते इति तदानी तयोः सत्यत्वम एवमेव जाअदवस्थायाः सुखदुःखे जाम्रद- वस्थायां भुष्येते इति तयोः सत्यत्वम्। उत्पन्नस्य हि सुतस्यानन्दस्य व पितुर्दुःखस्य एवमेवान्येषामपि लौकिकागणित सुखदुःखादीना- मनुभवः प्रतिदिनं क्रियते इति कथमेकपदे एवैतेषां मिथ्यात्वं कल्प्येत। पतासां व्यवस्थानां वैषम्यपरिपूर्णत्वेन परिवर्तनशीलत्वात् स्थायित्वा- भावेनापि मिथ्यात्वं वक्तुं न समीधीनम्। कार्यप्रपंचश्चैव ब्रह्मण: परिणामः इति परिवर्तनस्वभाव एवैषः । 'सूर्याचन्द्रमसौ घाता यथा पूर्वमकल्पयत्' इति नियमेन दिवस्पृथिव्यो, सूर्याचन्द्रमसोरपि च सर्वदैकत्वास्थतेरभावात्। इत्थं व्य्ट-सर्माष्ट सर्वरूपेणास्य जगतः सत्यत्वम्' इत्यत्र न कश्ित्सन्देहः। अयमेव भावः पाश्चाद्येन दार्शनि- केन मैक्सहंटर हैरिसनमहोदयेनैकेन महता दार्शनिकतत्त्वविदुषा स्वकीये मॉनिष्म एण्ड त्फूरैलिज्म' इति प्रन्थे इत्थं प्रतिपादितः-चिद्चितो कभयोः सत्यत्वं म्रह्माश्नितत्वं चेति न 'मिध्यात्वम्'। रामानुजसिद्धान्तः अधिकांशतः भेदाभेदसिद्धान्तं संबद्ते इति 'अंशो नानाव्यपदेशात्-इत्यादिसूत्रस्य श्रीभाष्यतः स्पष्टं प्रतीयते। 1. रामानुजमक्तिदर्शनम् पृ० ३० १. 'मॉनिक्स एण्डप्लूरेबिज्म' पृ. ११९

पतुर्पः सष्यायः ११७

सथादि-उभयथा हि व्यपदेशो दश्यते। नानात्वव्यपदेशस्तावत्सष्टृतव

चाभेदेन व्यपदेशोऽपि-'तत्त्वमसि' 'अयमात्मा ब्रह्म' इत्यादिभि- दश्यते। किन्तु इत्थं नियम्यत्वेन, जगतो ब्रह्मण: शरीरत्वेऽपि, शरीरिणो महाणो जार्गातकदोषराहित्यम्, सशरीरत्वे कर्मपारवश्यस्य अनैकान्ति- कतया सत्यसंकल्पस्य ईश्वरस्येच्छामात्रेणैव वदिच्छानुरूपशरीर सम्बन्धसम्भवात् । स्पष्टीकृतश्चायमेव भावः 'अन्तस्तद्वर्मोपदेशात्' (११२०) इति सूत्रे श्रीभाष्ये रामानुजेन-'परस्यैव म्रह्मणो निखिल-

पर्यन्तम्। एवं च शरीरिणो जीवात्मनो दोषयुक्ततवेऽपि न ब्रह्मणोऽपि सशरी- रत्वे सदोषत्वम्। एतदेव रामानुजाचार्येण 'सम्भोगप्राप्तिरिति चेन्न वैशेष्यात्' (१।२८) इति सूत्रे श्रीभाष्ये इत्थं समाहितिम्-'जीवस्येष परस्यापि ब्रह्मण: शरीरान्तवंतित्वमभ्युपगतं चेतू, तद्वदेव शरीरसम्बन्ध- प्रयुक्तसुखदुःखोपभोगप्राप्तिरिति चेत्तन्न हेतुवैशेष्यात् -..... तथा च श्रुतिः 'तयोरन्य: पिप्पलं स्वाद्व्त्ति अनश्नन्नन्यः अभिषाकशीति'। न हि महाजीववत्कर्म करोति। जीवो हि कर्म करोतीति तत्फलभाग् भर्वतत। म्हाणस्तु कर्म केवलं लीलैव न तत्वर्मणस्तत्र कश्ित्प्रभावः। तत्कर्म च केवलं सर्गस्थितिनाशार्थमेवेति ब्रह्मण: शरीरमपि संसार: कारणतया महासम्बद्ध एव तत्परिणामः । स्पष्टं चैतत् 'परिणामात्' इवि सूत्रे शीभाष्ये-'एवं स्वस्मात् विभागानरतया परमात्मनेकीभूतात्यन्तसूद्म- चिद्चिद्वस्तुशरीरात्-जगदाकारेण परिणामः श्रयते। रामानुजमतेनेत्थं जगतः परिणामे स्वीकृतेऽपि नात्रोपदिश्यमानस्य परिणामस्य परस्मिन् म्रह्ाणि दोषावहत्वम् प्रत्युत निरंक्शैश्वर्यावहत्वमेवे- त्यमिप्रायः । एवमेव दि परिणाम: उपदिश्यते-'अशेषहेयप्रत्यनीक कल्याणैकतानं स्वेतरसमस्तवस्तुविलक्षणं सर्वज्ञं सत्यसंकल्पम् ...... मं पृथिवी" न वेद'।

१. रा० मा० पृ० २८३ २. रा० भा० पृ० १३८ ३. तत्रैव पृ० १५१ ४. तत्रेव पृ० २१५ ५. तत्रैष पृ० ११४

३१८ महासूत्र प्रमुख भाध्यपथचकस्मीक्षनम् ब्रह्मपरिणामत्वेनेदं जगत् ब्रह्मव्याप्तमिति स्वीकृत्य ब्रह्मण एकत्व- स्वीकृत।वपि नैतस्यैषोऽभिप्रायो यब्जगतः सत्तैव न तते। वेदवाक्यानां प्रत्यक्षरप्रमाणत्वेन तत्रैवैकत्वानेकत्वोभयवाक्योपलम्भेऽपि शंकरमते. Sभेदप्रतिपादकम्ुतीनामेव प्रामाण्यात् भेद्कल्पनायाः असत्यत्वात्। रामानुजाचार्यमते च भेदाभेदप्रतिपाद्कोभयभ्रुतीनां प्रामाण्यम्। तयोरेकतरभावप्रतिपादकवाक्यानां प्रामाण्यमितरेषां चाप्रामाण्यमित्य स्यासमीचीनत्वात्। व्यक्के: (देवतन्ादेः) एकत्वे अपि शरोरशरोरित्वेन तत्रापि भेदस्य स्पष्टत्वमिति भेदाभेदोभयप्रतिपादकश्रुतिषु न परस्परं भेद:। अभेदप्रतिपादकवाक्यानि हि एकस्मिन् त्रीणि प्रतिपाद्यन्ति, भेदप्रतिपादकानि घ पार्थक्येन तानीतीयान् विशेष: । इति जगतो मिध्यात्वकल्पना भ्रान्तिः । अत एव निम्बार्काचार्येण 'परिवर्तन शीलत्वेऽपि न जगतो मिथ्यात्वमपि तु सत्यत्वम्" इत्युक्तम्। जगद्विपये निम्बार्कस्य धारणा एतब् दृश्यमानं जगत्कस्मादुदपद्यत, कश्चास्योत्पादकेन सहास्य- सम्बन्ध इति विचारशीलस्य मानवमस्तिष्कस्य साधारण: प्रश्नः, तत्रान्य- भाष्यकाराणां सतीष्जपि प्रातिस्त्रिकधारणासु निम्बार्कस्यैतत्कथनं यत हश्यमानमेतब्जगत् नाकस्मादुदपद्यत-उत्पन्नस्य हि वस्तुनः पूर्ववर्ति- यर्हिंक चित्स्वोपादानावलम्बनपूर्वकत्वनियमात्। कारणं बिना च कार्य स्योत्पस्यसम्भवात्। सुतरां नैतदनुमानेनापि सिध्यति यत् पतज्जगदे- कान्तासद्वस्थात: अकस्मादुदपद्यतेति। 'सदेव मोम्येदमम्र आसीत् एकमेवाद्वितीयम्। तख्बैक आहुरसदेवैक- ममर आसीत् एकमेवाद्वितीयम्, (१) तस्मादसतः सज्जायत'। (२ ) कुतस्तत्सौम्यैवं स्यादिति हो वाच कथमसतः संजायेतेति। सचवेव सौम्येदमत्र आसीदेकमेवाद्वितीयम्। (३) ब्रह्म वा इदमग्र' आसीत्, (४) 'आत्मा वा इदमम्र आसीत्। नान्य्ति्कंचन मिषत्' इत्याधयनेकभ्रुतयः ब्रह्मणो जगदुपादानत्वमुपदिशन्ति इति तदेव ब्रह्म जगद्रपेण प्राकाशतेति निश्चीयते। तैत्तिरीयोपनिषदो भृगुवल्ल्यां 'भृगुवे- वारणि: ब्रह्मज्ञानाथ वरुणं पितरसुपससार, तस्मा एतत्प्रोवाच अन्नं प्राणं चक्षुः भोत्रं मनो वाचम् इति। तं होवाच 'यतो वा इमानि भूतानि १. निं० भा० ६७० २. छा. ६।२1१ १. पृ. १1४1१०

चतुर्थः अभ्याय:

जायन्ते येन जातानि जीवन्ति यत्प्रयन्त्यमिसंविशन्ति तहविजिज्ञासस्व तद्ब्रह्मेति । क्रमशः स तपस्तप्त्वा अन्ते आनन्दादुष्येव खल्विमानि भूतानि जायन्ते। आनन्देन जातानि जीवन्ति आनन्दं प्रयन्त्यभिसम्वि- शन्तीति निश्चितवान्। इत्थं चाभिरन्याभिरपि श्रुतिमिरानन्दस्वडपं ब्रह्मांव जगतो मूलमुपादानं सिष्यति। किन्तु यदुपादानं वस्तु न तत्स्वोपादानतो भिद्यते अपि तु तत् स्वोपादानवस्तुरूपान्तरमात्रम्। सुवर्णनिमित· वलयकुण्डलादीनां सुवर्णस्यैव रूपविशेषवत् नामरूपमात्रस्यैव तत्र वैशिष्टचात् । इत्थं च कार्यस्थानीयवस्तुनः स्पोपादानकारणस्वरूप- त्वेन रूपान्तरनामान्तरमात्रत्वात् तदुपादानवस्तुनः स्वरूपे गुण- समूहे च सम्यगज्ञाते सति तदुपादानीयसर्ववस्तुज्ञानं सम्भवति। एतत- ध्यमिध्यं झुत्या दष्टान्तेन स्वयं प्रकाशितम्-यथा सौम्यैकेन मृत्पिण्डेन सर्व मृण्मयं विज्ञातं स्यात् वाचारम्भणं विकारो नामघेयं मृत्तिकेत्येव तु सत्यम्'। इत्थं च कार्यस्थानीय-वस्तुनस्तदुपादानकारणवस्तुनश्च वस्तुगत्या अभिन्नत्वम्। भगवता वेदव्यासेनापि च पूर्वोक्तभुत्याधारेण 'तदनन्यत्व- मारम्भणशब्दादिभ्यः' (२।१।१४ ) इति सूत्रं विरषय्य पूर्वोक्तमेव हढी. कृतम् द्वितोयाध्यायप्रथमपादे पूर्शेक्तसूत्रपर वर्तिसूत्रपंचके एषव मीमांसा पुष्टीकृता 'यथा घ प्राणादि:' (२११६) इति सूत्रे श्रीमच्छंकराचार्येणा- व्येतदेवोक्तम्-'अतश्र कृत्स्नस्ष्य जगतो ब्रह्मकार्यत्वात् तदन्यत्वाचच सिद्धैषा श्रौती प्रतिज्ञा-'येनाभुतं श्रुतं भवति अमतं मतमविज्ञातं विज्ञा तमितिश। इत्थं च जगदुपादानकारणत्वेऽपि जगदपेक्षया ब्रह्मणो व्यापकत्वेन जगतस्तदंशमात्रत्वम्। वस्तुगत्या तु प्रन्थारम्भ एव भगवता सूत्रकारेण ब्रह्मणो जगदुपादाननिमित्तोभयकारणत्वं प्रतिपादितमिति तस्य व्याप- कत्वं जगतश्च व्याप्यत्वेन तदंशमात्रत्वम्। यथा च घटोपादानकरण- मृत्तिका व्यापकं वस्तु घटश्र मृत्तिकाया व्याप्यम् इति तस्या अंशमात्रम् ; एवं जगदपि स्वकारणस्थानीयब्रह्मणोंऽशमात्रम्। एतद्वश्यमेव बक्तुं शक्यते यत् कारणस्थानीयं वस्तु यथा सर्वात्मना परिवर्तितं कायवस्तुरूपे परिणतं संजायते तथैव रीत्या ब्रह्मापि सर्वा- तमना परिवर्तितं अगद्रूपेण आत्मानं पर्येणमयत्, किन्तु नैततसंगतम्-

१. ऐ० उ० प्र० खण्ड २. छा. ६।१।४

२१०

यतो हि शुतिभि: सूत्रकारेण वा न कापीत्थं निर्दिष्ट यत् ब्रह्म जगतः केवलं सृष्टिमेव करोति अर्थात् जगद्ूपेण तत्प्रकाशितमात्रं करोति अपि तु तब्जगत्प्रकाश्य, परिचालयत्, नियमयत चान्ते तज्ञयसाघनमपि करोति इति। वस्तुगत्या प्रतिमुहत परिवर्तमानं जगत् नूतनाकारेण प्रकाशमानं संजायते इति ब्रह्मणो लयकारिणी शक्तिरपि सदा तत्र वर्त- माना विनाशकार्य सर्वदा सम्पादयति। पतौ च सृष्टिप्रलयौ तस्य ब्रह्मण: स्वरूपगतस्थितिसाधिकया नियन्तृत्वशक्त्या पुनः नित्यं नियम्येते इति जगन्मात्रे एव ब्रह्मसत्ता न पर्याप्नोति अप तु जगत् प्रकाशितं कृत्वा तत् जगदतीतरूपे वतते। एतच्च तत् जगदतीतरूपं नैतत्स्थूल- सूक्ष्म रूपेण प्रकाशितमेवबजगत्, 'पादोऽस्य विश्वाभूतानि', 'विष्टभ्याहमिदं कत्स्नमेकांशेन स्थितो जगत्' इत्यादि श्रतिस्मृतिषु स्पष्टतया तदुक् खात् तदितरद्पि इति निश्चीयते, बृहदारण्यकोपनिषदः द्वितीयाध्यायस्य तृतीयो ब्राह्मण: सर्व एतद्विषयकः । तत्र गार्ग्येण बालाकिना पृष्टोऽजात- शत्रू राजा शरीरस्थाधिकरणादि समुपवर्ण्य तृतीयब्राह्मणे ब्रह्मणः सम्पूर्ण- स्वरूपं वर्णायतुं प्रावर्तत । तत्र च तृतीयब्राह्मणस्य प्रथमवाक्ये एक्त्तम्। 'द्वे बाव ब्रह्मणो रूपे मूर्त चैवामू्त च। मत्यं चामृतं च स्थितं च, यचच सच्च त्यच्च।' अयं भाव :- ब्रह्मण: स्वरूपद्वयम्-मूत (मूर्तिमत्) अमूर्तम् (मू्ति- हीनं) सूचमं च; एकं मत्यं दष्टतो मरणधर्मम (परिवर्तनशीलम्) द्वितीयं च अमर्त्यम् (दष्टतः अर्पारवर्तनशीलम्), एकं स्थितम्, स्थिरम् दृष्टि- गोपरयोग्यम्, द्वितीयं च यद्गमनशीलम्, एकं सत् विशेषवस्तुरूपा- वस्थितम्, द्वितीयं च त्यत् अनिर्देश्यम् अप्रत्यक्षयोग्यम्। ब्रह्मण: स्वरूपस्येदं वर्णनं तस्य जगन्रूपवर्णनम्। अतः परं द्विती- यतः पंचमवाक्यपर्यन्तमेतद्विशेषेण स्पष्टीकृतं वर्तते। तथादि तदेतन्पूर्त यदन्यद्वायोव्धान्तरिक्षाच्चैतन्मर्त्यम् (क्षित्यप्तेजांसि) एतत्स्थितम् एतत् सत्। तृतीयस्मिन् वाक्ये चोकम् अथामूर्त वायुश्ान्तरिक्षं चेत्यादि। चतुर्थवाक्ये च-अथाण्यात्ममिदमेव मूर्त यदन्यत्प्राणाच्चेत्यादि। अतः परं पंचमवाकये-सथामूत प्राणश्चेत्यादि। वस्तुत: क्षित्यप्तेजोरूपस्यैष स्थूलभूतत्रयस्यास्तित्वं स्पष्टतो दृश्यते। भाकाशश्ातिसूद्षमं निरवयवं सर्वव्यापकं वस्तु इति केनापि विशेषवस्तु- रूपेणेन्द्रियादिना नानुभवतुं शक्यते। सूक्ष्मत्वाच्च वायुरपि न कथमपि अवयवविशिष्ट रूपेणानुभवविषय: इति पूर्वमेव पृजिष्यादिस्थूलभ्तत्रयमेद

३११

मुखयरूपेण ब्रक्मण: स्थितिशीलं मूर्तरूपमुत्तया वायुराकाशम्ध तस्यामूर्त- रूपं भुतिभि: प्रतिपादितम्। तदनन्तरम् पादस्यान्तिमे षष्ठवाक्यप्रथर्मारे हरिद्वारश्ितवस्त्रसहशपीतवर्णनादिना तस्य पुरुषस्य रूपं वर्णयित्वापि नैतत्सर्वसन्तापहारकमोक्षप्रदं रूपमपि तु सुतरां परिच्छिभमितिमोक्ष सुदिश्यैव ब्रह्मजिज्ञासायां पश्चाद्वतिन्यः । अथात आदेशो नेति नेति नहेतस्मादिति नेत्यन्यत् परमस्त्यथ नामधेयं सत्यस्य सत्यमिति । प्राणा वै सत्यम् । तेषामेष 'सत्त्वम् इत्यादिश्रुतयो ब्रह्मणो मोक्षप्रदं रूपं वर्णायतुं प्रवृत्ताः । एतस्य वाक्यस्यैतत्तात्पय यत् मूर्त चामूत च (स्थूलं सूक्ष्मं च) एतदुभयम् उभयोरेतयोः सांरभूतः पुरुषश्च- तत्सवं ब्रह्मण एव स्वरूपम्। किंतु एतद तिरिच्य 'सत्यस्य सत्यम्' एतन्नाम्ना प्रसिद्धं तस्य अपरमपि श्रेष्ठं रूपम् । सत्यपि जगदूपित्वे तदतीतरूपेऽपि ब्रह्म स्वयं वतते इति जगतो ब्रह्मांशत्वेन वणनं भ्रुते- रमिप्राय ए्तन्नि:सन्देहम्। पूर्वो कषष्टवा्क्यान्तिमांशमेवा भिलत्य भगवान् सूत्र कारस्तत्सिद्धानुकूलमेव- 'प्रकृतैतावस्वं हि प्रतिषेधति ततो ब्रवीति च भूय:' (३।२। २२) इति सूत्रं विरचितवान्। अनेन च सूत्रेण एतत्प्रमाणितं यत् 'अथ नामधेयं सत्यस्य सत्यं, प्राणा वै सत्यम्, तेषामेष सत्यम् एतस्या श्रुतेः, जगतः मिथ्यात्ववर्णने, न तात्पर्यम् अपि तुजगतः अपि ब्रह्मण एव एकं रूपं स्पष्टतया उक्त्वा भगवता सूत्रकारेण एतत्प्रमाणितं यत् जगदू म्रहणोंऽशमात्रमिति सुतरां तेन सह ब्रह्मणा भेदाभेदसम्बन्धः । जगद्विषये मध्वाचार्यस्य धारणा मध्वमते प्रकृति: जगतः उपादानकारणम् ईश्वरश्च निमित्तकारणम् इति तत्सृष्टिः सांख्यसमानैव वर्तते। एतन्मते एतञ्जगत् शंकरसिद्धान्ते इष न मायिकमपि तु सत्यम् , परमात्मा च तन्नियामकः । कालदष्टया घ तद्सीमसत्ताकम्। ज्ञानं हि यदा न निर्विकल्पं तदा तद्विषयस्य दश्यस्य वा अवश्यमेव सत्यत्वम्। ज्ञेयस्य सत्यत्वमन्तरा न ज्ञानस्य स्फूतिः। तस्यैतत्कथनं यत् कार्य क्षणिकमप सत्यम्। सत्यस्य ज्ञानं बिना नासत्यस्य ज्ञानम्। 'एतदस्ति' इति प्रामाणिकज्ञाने एव 'एव- न्नास्ति' एतब्ज्ञानं प्रतिष्ठते। एतन्नास्ति इति कथनेनैव यस्य कस्य विद्पि वस्तुनः सत्ता प्रमाणीक्रियते। यद्सत्यं न तज्ज्ञानस्य विषय:

१. पृ. २१६

भवितुं शक्नोति। न तन्मिध्याज्ञानस्यापि विषयो न चापि कार्यकारण- भावसम्बन्घेन सम्बद्धं भवितुं शक्नोति इति जगतो मिथ्याप्रतिपादका: कार्यकारणनियमानुल्लंघयन्त: स्वप्रतिज्ञाविरोधं कुर्वन्ति । इत्थं मध्वमते एतत् जगदू रब्जौ सर्प इव न मिथ्या तथापि घट इव विनश्वरं वरवते। किन्त्वेतदिहावधारणीयं यदू यद्यपि जगन्न मिथ्या तथापि तत्सत्यमपि नास्ति । त्रिकालाबाघितसत्ताकमेव हि सत्यम्, सत्यं च तदेव यन्न मिथ्या इत्येवंभूता सत्यता केवलम् ईश्वरे तदीय- शक्ती चैव सम्भवति-'ततो विवर्तवादिनामिव रब्जुसर्पवन्न मिथ्यात्वम्, किन्तु घटवन्नश्वरत्वम् एव तस्य। ततो मिध्यात्वाभावे अपि त्रिकाला- व्यभिचाराभावाउजगतो न सत्यत्वम्, विवतपरिणामासिद्धत्वेन तद्दोष- द्वयाभाववत्येव हि वस्तुनि सत्त्वम् विधीयते यथा परमात्मनि 'तच्छक्तौ वा'।

'सदेव सोम्येदमम आसीत्' इत्यत्र 'सत्' शब्दो ब्रह्मण: तत्सूद्तम- शक्ेश्र दयोतक: इति उपनिषदः प्रतिपाद्यन्ति। परमात्मनः सूदमशक्ति: विभिन्नरूपेषु आत्मानं प्रकटीकरोति इत्याधारेण सत्कार्यवादसिद्धान्त: उत्तमो वक्तुं शक्यते किन्तु प्रश्नः अयमुपतिष्ठते यद यदि जगतः उपादानम् 'सत्' अस्ति तदा अनेन जगता अपि स्वकारणेन इव नित्येन भाव्यम् । यदि च तदनित्यं तदा कथं न शुक्िरजतमिव प्रातिभासिकत्वेन मि्येति फलतः विवर्तसिद्धान्तः किमर्थ न प्रामाणिको मन्येत। एतस्यैतदुत्तरं यत् कार्यकारणगुणयोः समानत्वं न निश्चित- रूपेण वक्तुं शक्यते तद्धि व्यभिचरितम्। अग्निकिरणेषु हि न दाहकता- शक्िरवलोक्यते एवमेव शुक्तौ प्रतीयमानमपि रजतं प्रातिभासिकतया रजतत्वेन प्रतीयमानमपि नालंकारादृपयोगीत्येवमगणितवस्तु कार्य- कारणत्वेन विशेषगुणवत्वेऽपि वस्तुगत्या विभिन्नकार्यत्वम्। एवमेवा- त्रापि एकस्य वस्तुनः मिथ्यात्वेन प्रतीयमानत्वेऽपि मिध्यात्वगुणान- भिभूतत्वेन तन्नैसर्गिकगुणवतत्वं सम्भवति। दृश्यमानमेतत्सत्यं जगदू यद्यपि निःसन्देहं परिवर्तनशक्तिसम्पन्नं तथापि नश्वरम्। किन्तु नश्वरशब्देनेह एतत्तात्पय यत् एतब्जगत्स्व- प्रकृतौ-परमात्मशक्तौ, यतञ्र तदुत्पद्यते, व्युत्कमेण पुनरपि लयं याति। एतब्जगद्स्मार्क प्रयोजनानि साघयति इत अनेन सहास्माकं दर्शन-

1. पट्सन्दर्भ: पृ० २५५

चतुर्ष: भभ्याय: ३२२

स्पर्श-घ्राणादिव्यवहार एव केवलं नास्य सत्यत्वे प्रमाणम्। अस्माकं क्रियात्मकव्यवहारा हि जागतिकवस्तूनां सत्यतारहितान्घपरम्पराणा माधारेष्वपि प्रवतितुं शक्यन्ते। पारस्परिकविश्वासनिहितपरम्पराप्रवाहो जागति कवस्तूनां सत्यत्वं तदीयं विषयचैतन्यत्वं वा विनैव केनाप्याधारेण प्रमाणायतुं न सम्भवति इति परम्परप्रवाहस्तेषां प्रामाण्यमपि प्रमाण- ितुमक्षमः । 'इत्थं चैतब्जगन्नासत्यं नापि च नित्यम् किं च, सत्यमपि न अनेनैव दश्यमानरूपेण सर्वकालावस्थायि अपि तु अन्ते पुनरपि परमात्मन: शक्तौ लीयमानं स्वकीयाव्यक्तदशां परावर्तते। अस्मिन्नर्थे सत्कार्यपरिणामयोकभयो: सिद्धान्तः प्रामाणिक:"। एतत्प्रतिपादनं तु सर्वथा असंगतं यत् आदौ मुख्यतया न कथमपि सत्ता आसीत् तथा अन्तेऽव्येतत्सर्वथव समाप्स्यत। शाश्वतसत्यं हि सर्वदेवैकात्म्यरूपेणैकविधमानन्दमयं तिष्ठति इति जगदेतच्छुक्तिरजत- मिव प्रातिभासिकं वक्तुं न शक्यते। अतः कारणादेव संसारः ब्रह्मपरि- णामो न तु सर्प इव तद्विवर्तो व्यास्यायते । स्वकीयालौकिकशक्तिसम्पन्न: परमात्मा एकाकी सम्नपि जगत् सृजति। स्वरूपसामर्थ्यादेव च तस्ष्य सृष्टिः। साधनमन्तरेणापि च स्वेच्छयैव स सर्वे कत्तु स्वतन्त्र: अत एव तद- नन्यत्वभारम्भणशब्दादिभ्य: (२१।१४) इति सूत्रे भाष्ये म ्वेनोक्तम्- परतन्त्रो हापेक्षेत स्वतन्त्र: किमपेक्षते। साधनानां साधनत्वं यतः किं तस्य रखाधनैः॥ षट्सन्दर्मे चायमेवभाव इत्थमभिव्यक् :- 'अतोऽचिन्त्यसंख्या स्वरूपादच्युतस्यैव तव परिणामस्वीकारेण द्रविणजातीनां द्रव्यमात्राणां मृल्लोहादीनां विकल्पा वेदा घटकुण्डलादयस्तेषां पन्थानो मार्गा: प्रका- रास्तै रेवास्माभिरूपमीयते न तु कुत्रापि भ्रमरजतादिभिः"। इत्यं च परमात्मनः जगतो मूलकारणत्वस्वीकृतिरसंगता। यदि चतज्जगत् शाश्वतम्-यथा च एतद्स्त्येव-तदा कारणात्मकप्रक्रिया निरयेव; यदि व नितरामसत् तदा तथाभूतस्य जगतः उत्पादनविषयककारणप्रक्रिया- विचार: अपि व्यर्थः अतश्च एतज्जगत् न सर्वथा सन् नापि च सर्वथा- असत् अपि त्वव्यकतरूपेणासत्। मृत्पिण्डे अव्यक्रूपेण घटस्तिष्ठति, परमात्मनो नैसगिकशक्त्याश्च विनिश्चितविधप्रक्रियया तद्वास्तविक

१. तत्रैव पृ० २५९ २. म० मा० (म. सू० २।१।१४) ३. षट्सन्दर्भ: पृ० २६०

३१४

रूपं घारयति (वास्तविकरूपेणाभिव्यको भवति) अतः सकलाज्षानो- त्पादिका जीवात्मनो माया परमात्मन: शक्ते: कारणमिति स्वीक्ृति: सवेथा असंगता। परमात्मा स्वतन्त्र:, सर्वशक्ति सम्पन्न: सर्वस्रष्टा, सर्व- सांसारिकवस्तूनामाश्रयश्र वर्तते इति जीवात्मन: स्वशक्त्या अज्ञानेन वा अस्य जगतो रचनाकल्पना सर्वथा असमुचिता। परमात्मा वस्तुतः सत्यः इति स न किमपि मिध्या वस्तु समुत्पाद्यति- 'सत्यस्वाभाविकाचिन्त्यशक्ि: परमेश्वरः तुच्छमायिकमपि न कुर्यात्' जगद्विषये वल्लमाचार्यस्य धारणा जगतो विषये वल्लभः अविकृतपरिणामवादी वर्तते। जगदू वस्तुतः ब्रह्मात्मकमेव। चिदानन्दयोस्तिरोघाने केवलेन सद्रूपेणैव ब्रह्मणोडमि व्यक्तिजगदुच्यते। तदरूपेण ब्रह्मण: आविर्भावतिरोभावावेव सृष्टिप्रलयौ ब्रह्मरूपेण च जगत् नित्यं सत्यं च वतते न मायामिथ्या स्वरूपम्। सृष्टिः प्रलयश्च ब्रह्मण एव शक्तिः। शक्ेश् शक्तिमता सहाभेदसम्ब- न्घः इात जगन्न मिथ्या नापि च ब्रह्मण: नितरां मिन्नम्। अहिकुण्डल- वच ब्रह्मणा सह जगतोऽभेदसम्बन्घः । कुण्डलादिरूपेषु परिणतेऽपि सुवर्णे विकारोत्पत्त्यसंभवादिष जगद्रूपे परिणतेऽपि ब्रह्मणि न कोऽपि विकार: । इत्थं च जीवजगदादिसव महास्वरूपमेवेत्येकमद्वैतं सच्चिदानन्दस्वरूपं म्रझैष परमं तत्त्वम्। समस्ता सृष्टिश्व तल्लीला विलास:। भगवान् श्रीकृष्णम् परब्रद्म। अनन्तालौकिकगुणसम्पन्न- त्वेन च स पुरुषोत्तम: इति तद्धारणासंक्षेप:। इत्थं पूर्वोकरीत्या सर्वाचार्याणां जगद्विषयकषारणासु दृष्टिपाते- नैतत्समायातं यत्तेषु शंकर :- विवर्तवादस्य पक्षपाती वर्तते। अस्य मते कारणं प्रातीतिकरूपेण स्वं कार्यरूपे परिणमयति। अज्ञानस्य (मायायाः) आवरण-विक्षेपनामकशक्तिढये आवरणशक्ि: कारणस्वरूपं ब्रह्म तथव रीत्या स्वशक्त्या प्रमातुर्दृष्टिमषष्टभ्य तद्टृष्टिः सच्चिदानन्दरूपं पिघते यथा स्वल्पोऽपि पयोद्खण्ड: समक्षमागत्यानेकयोजनमायतमप्यादित्य मण्डलमालोकयितृनेत्रपथतः अवरुर्णद्धि। अज्ञानस्य (मायायाः) विच्षेप नामकद्वितीयशर्िकारणेन तदेबैंकं ग्रह्म जगभूपेण तथैवावभासते यथा अन्धकारे पतिता सर्पाकारा रण्जु: साक्षात्सपरूपणैवावभासते, इत्थं कारण- कार्ययोर्वस्तुगत्यैकत्वेऽपि तयो: परिणतिः प्रातिभासिकी, शंकरानुसा-

१-सत्रेण पृ. २६२

बतुर्ष: भष्याप:

रेणास्य सिद्धान्तस्यैषा विशेषता यत् अयमेतत्प्रतिपाद्यति यत् एक- मेव ब्रह्म अस्य जगतो निमित्तमुपादानं चोभयं कारणं सदपि तदन्तर्या- मि तद्वहिर्भूतं घ कथं भवितुं शक्नोति। शंकरस्यैतत्कथनं यदयं विवर्तवाद एव। सगुणनिर्गुणोभयप्रतिपादकश्नुतिषु सामजस्यं संस्थापयन् सांसारिकतां विस्तरेण व्याख्याय नित्यशद्धबुवनिष्कलंकमखण्डं प ब्रझ्म निर्दिशति। आलोचना- सूत्मरीत्या आलोचनेनेत्थं ज्ञायते यदयं सिद्धान्त: अत्यन्तदोषपूर्णः वतते। विवर्तवादो हि कारणतास्वीकारापेक्षया तदस्वीकार एव, अयं हि विश्वस्य स्थिरीभूतं स्वरूपं मुख्यतः प्रदर्श्य तदीयप्रगतिशीलं स्वरूपं नितान्तमप्रधानयति। स च मायावादं शिक्षयमाण: एतत्प्रमाणयति यत् एतद्विश्वं पटचित्रमात्रं तदपेक्षया निर्गुणं निर्विशेषब्रह्ममात्रं चैबैक नित्य- सत्ताकम् यस्य वर्णनं केवलं 'नेति नेति' इत्यादिनैव कक्ु शक्यते। म्रह्मजीवनिरूपणावसरे वल्लभेनास्य सिद्धान्तस्य पुनः पुनः आलोधना कता। मायावादस्य खण्डनं हि तस्यैकमात्रमुद्ददेश्यमासीत्। निम्बारकें- णापि अस्य एवमुक्त्वा तीव्रालोचना कृता यदयं नास्तिकताप्रवर्तक:' सिद्धान्त: | कारणसिद्धान्ते वैष्णवाचार्या :- सम्पूर्णवैष्णवानां कारणसिद्धान्त: शंकरकारणसिद्धान्तापेक्षया नितरां भिन्नः। तेषामेतत्कथनं यत्कारणं स्वयमेव आत्मानं कार्यरूपे परिणतं करोति, परिणाममयश् सत्य इति परमात्मरचितोऽयं संसार:, पतस्य वस्तूनि, अत्रत्यक्रियाप्रतिक्रियाश्चैतत्सव सत्यम्। अयं व परिणामवाद: सांख्याभिमतपरिणामवादापेक्षया अस्मिन्नंशे नितरां मिनो यत्सांखयमते जा प्रकृतिरात्मानं विश्वरूपे अभिव्यक्ीकरोति किन्तु वैष्णवाचार्यमते चेतनं ब्रह्मस्वकीयमेकमंशं जगदूपे परिणतं करोति इत्ययं सिद्धान्तो ब्रह्मपरिणामवादो वक्तुं शक्यते। रामानुज :- रामानुजस्यैतत्कथनं यत् चित् (जीवः) अचित् (जगत् प) सूदम- रूपेण म्रह्णि वर्तेते । विभ्वरचनाकाले एवत्तत्वद्वयं चेतनजीवात्मनां

१. उमेशमिध :- निम्बार्कंफिलासफी पृ· १८-१९

३३६ जवजगतश्र रूपे परिणमयति। परिणामस्य च सत्यत्वादेतव्जगदपि सत्यम्। कारणसिद्धान्तस्यैतत्तात्पय यत्कारणं स्वयमेव आत्मानं परिवर्त्य अन्तनिंहितशक्तीः कार्यरूपेण अभिव्यंजयति'। आलोचना- अस्मिन् विचारे अयं दोषो यदत्र ब्रह्मणो जडचेतनस्य च सम्बन्धो न स्पष्ट:। अपि तत् चित् अचित् च ब्रह्मणा समाने १ यद्येवं तदा एतत्कथनं व्यथमेव यत् प्रलयावस्थायामपि ते सूत्मरूपेण वर्तेते। यदि च ते श्रह्मण: पृथक्, तदा स्पष्टतया तयो: द्वित्वभावनाया विचित्र- दोषदुष्टत्वात् ते 'सर्व खल्विदं ब्रह्म' एतदौपनिषद्भावनाविरुद्धे इति नितरामेकत्वहानिः। निम्बार्क :- निम्बार्कस्य एतत्कथनं यत् चित् अचिच्चतत्तत्वद्वयमपि परमात्मनः शक्तिट्वियम्। म्रह्मणो बह्ीपु शक्तिषु उक्तमपि शक्तिद्वयम्। एषा सम्पूर्ण- सृष्टिरस्यैव शक्तिदवयस्याभिव्यक्किरिति कारणसिद्धान्त एकस्या: शक्तेरभि- व्यक्तिः। कार्यस्य सत्ता कारणसत्तायामन्तनिंहिता वतते तच्छ्ककेरि- व्यक्तौ च कार्यरूपं धारयति। निम्बार्कस्यैतदृपि कथनं यत् एतज्जीव- जगत् भौतिकं च जगत् श्रह्मणा सम्बदं यच्च भेदाभेदरूपेण तन्निदा- नम्। एकस्मिन् रूपे तब्जगत् ब्रह्मणैव समानम्। एकस्मिश् रूपे तद्ि न्म्। एतदेव जगति दृश्यमानयोः साधारणकार्यकारणयोरपि संग- छछते-कस्मिश्िदंशे कार्य कारणेन समानं कस्मिम्ांशे तत्तस्मात् सर्वथा भिनरम्। आलोचना- किन्तु शक्ति: ब्रह्मण: पृथक् तद्तिरिक्ता न काचित् सत्ता स्वीकन्त शक्यते। शक्त्या अत्र केवलमेतच्तात्पर्य यद् ब्रह्मणि सा शक्ति: वर्तते या स्वकीयमेकमंशं जीवजगतो: रूपे परिवतितं कक्तु शक्नोति, परमात्मन: शक्िरूपेण वर्तमाने अपि जीवो जगच्च म्रह्मणा सह वर्तमाने न केचि- मित्यशास्ततसत्ते। अन्यथा प्रकारान्तरेणैषा द्वैतभावनैव स्यात्। अद्वैतस्य भावना वस्तुगत्या एषा वतते यत् ब्रम्म नितरां शुद्म्, विभुचेतनं चास्ते

1. रा० मा० (मर. सू० २।१।१५)

चतुथं: सष्याय: ११७

तथापि तस्मिन् एवंभूता शकिर्वतते यत्तदात्मानं चेतनजीवस्य जड- जगतो रूपे वा परिवर्तयितुं शक्नोति। मध्वाचार्य :- अस्य कार्यकारणसिद्धान्त: प्रायः सांख्यसिद्धान्ततुल्य एव। सच सर्वैं रेवाचार्येरालोचित इति तन्निर्देशोऽत्र व्यर्थः ।

वल्लभ :- वल्लभस्य सिद्धान्तः अविकृतपरिणामो वर्तते। प्रझातिरिकंन किम- -प्यन्यत्कुत्रापि वर्तते। तदेव च शुद्धं चेतनमानन्दस्वरूपं च वतते। सैवैका सर्वत्र त्यापिनी सत्ता सर्वासां क्रियाणां चाभयः। यदा तद् जीवजगतो: रचनां कर्तुमिच्छति तदा तत्स्वकीया: काश्िचछ् कीराविर्भाव्य काश्चिचचान्तनिंघाष्य आत्मानं सीमितं करोति। आविर्भावतिरोभाष- योरस्या: प्रक्रियाया: कश्चिदपि प्रभावः तस्य प्रकृतौ न भवति इति संसारे सत्स्वपि विभिन्नजागतिकदोषेषु ब्रह्म तहोषैनिलिपं घुद्धं चाव- तिश्ठते। इत्थं ब्रझ्म अन्तर्यामि परात्परं च वतते। तत संसारस्य स्वरूपं घारयति किन्तु तत्र लिमं सत्तन्मयं न जायते प्रत्युत सृष्ट-वस्तूनाम- पूर्णताभ्यः अपवित्रताभ्यक्च सर्वथा पृथक् संतिष्ठते। ब्रह्म न कश्िदेवंभूतः अवयवी पदार्थ: अपि अस्ति, बस्य कियांश्िदंशस्तु संसाररपेण परिण मेतू कियांश्िच ततः सर्वथा पृथक् अवशिष्यात्। कस्यचिदृपि प्रकारस्य वास्त विकपरिवर्तनमन्तरेणैवाधिकृतं ब्रह्म संसारतामवापनोति इति पूर्वोकै- र्दोषेस्तन्न कथमपि संयुञ्यते। आलोचना- अस्य सिद्धान्तस्य साहाय्येन वल्लभेन ब्रह्मवाद: शुवाद्वतवादो वा स्थापितः । अयं सिद्धान्त: एतत्स्पष्टीकरोति यत् व्यापकं चेतनं प ब्रह्म, ससीम जडं च प्रतीयमानमपि न कस्यापि प्रकारस्य परिवर्तनेन युग्यते अन्यथा तत् कालिकप्रभावेण उपचयापचयादिना च युक्क सत् स्वकीयेन म्रहात्वेनैव हीयेत। एतचचातीव महत्त्वपूर्ण यत् बल्लभेन शंकरस्य तीमालोचना कता, तथाप्यनयो: अविकृतपरिणामवादविवर्तषाद्योरनेकमान्यतासु समानता अवलोक्यते-द्वावप्येतत्स्वीककतो यदू म्रह्णि न किमपि परिवर्तनं जायते। तिरोभावस्य चैतत्तात्पयं यदू ब्रह्मण: आंशिकरूपं तिरोधसे। २२ न्र०

महसूत्रपमुसमाण्य पच्चकसमीक्षणम्

आवरणस्याप्येतदेव तात्पय यत् ब्रह्म प्रायः परिपूर्णतः तिरोहितं भवति। विक्षेपस्यैतत्तात्परयं यद् ब्रह्म एकस्मिम् अन्यस्मिन् रूपे अवलोक्यते। 'आविर्भाव:' अयमेको व्यापकः शब्दः यस्य तात्पर्यम् अणोरणीयस्तः प्रारभ्य उचचात्युचचस्य सत्यातिसत्यस्य चाभिव्यक्तिर्वतते, किन्तु जीव- जगदुरूपसाधारणाविर्भावे ब्रह्म म्रह्मरूपेण अप्रकटितं सत् (अप्रकटय्य) एकस्मिन्नन्यस्मिन्नेव रूपे प्रकटीभवति। इत्थं वल्लभसिद्धान्तेऽपि शंकरसिद्धान्ते इव जगन्न तदेव यथा व तद्वलोक्यते; तथाऽत्युभयोर्मह- दन्तरमेव तद्वतते यत् वल्लभानुसारेण तदू ब्रह्मण आंशिकाभिव्यक्ि: सदृपि प्रतीतिसत्यं किन्तु शंकरानुसारेण तत् अनिर्षचनीयाया मायायाः परिणामः । जगद्रचनायां ब्रह्मणो बाह्यसाधनानपेक्षत्वम्- जगद्रधनायां ब्रह्म घटनिर्माणे कुलाल: चक्रचीवरादीनीव न कानिचि- दृपि बाहसाधनान्यपेक्षते । तत् स्वयमेव, नितरां स्वसाहाय्येन व जगद्रचयति। ब्रह्मण: स्वकीया एवांशाः जगद्रूपे तथव विपरिणमन्ति यथा दुग्घं स्वयं दधिरूपेण परिणमति। दुग्घं दधिरूपेण विपरिण- मयितुं किंचिदपि बाहयं साधनं नापेक्षते। जगति हि ब्रक्मातिरिक्त्को न कश्चिदपि पदार्थ इति साथ्यं साधनं चैतदुभयं तदेव ब्रह्म वर्तते-'यथा क्षीरं कर्त्तारमनपेक्ष्य दिभवनसमये दृधि भवति एवमेव ब्रह्मापि कार्य- समये स्वयमेव सर्व' भवति'। शुद्धाद्वैतवादी वल्लभ एव एतत्प्रतिपाद्यति यद् ब्रह्मौव केवलं नितान्त- स्वतंत्र-सत्ता® वतते। शंकराचार्यः ब्रह्मापेक्षया मायामपि प्रतिपाद्यति। रामानुजः चिद्चित्तत्वयोरपि ब्रह्मणि शाश्वतस्थिति स्वीकरोति। निम्बार्कश् चिद्चिदुभयं परमात्मनः शाश्वतशक्तिमाकलयति किन्तु तदुभयसम्बन्घसमस्यां न सुस्पष्टीकृतवान्। जगद्रच नोद् देश्यम्- दर्शनशाखत्रस्य एषा एका महती समस्या यन्निरीह: परमात्मा किमर्थ- मेतन्जगद्रचनां करोति। परमात्मा हि सर्वथा परिपूर्ण:, सर्वशक्िमान् सर्वथा सन्तुष्टश्चेति तस्य न काप्येषंभूता आवश्यकता वतते यत्स स्वकीयां कांचिदावश्यकतां परिपूरयित्ुमस्य व्यावहारिकविश्वस्य रचनां

1. अणुभाष्यम् (न्र० सू० २।१।१४) १. शुदादूतमातन्ड: ४२-४९

सतुर्षः अभ्याय: २२९ कत्तम् उद्युखीत। यदि घस कस्याश्चित्कामनाया परिपूर्तये अस्य जगतो रचनां करोति तदा न स सर्वथा परिपूर्ण इति नेश्वर इति नाम तदर्थसुपयुज्यते। प्राच्यपाश्वात्ययोरु भयोर्दर्शनिकयोः समक्षं वर्तमानाया अस्या जटि- लसमस्याया: समाधानं वेदान्त इत्थं करोति यदेषा सृष्टिः परमात्मनो लीलेति तद्रचनायां न तस्य किमपि विशेषोद्देश्यम्। लीलार्थमेव हि स एतदू जगद्रचयति'। लोकेऽप्येतदवलोक्यते यद् यदा कदा कश्चिन्मनुष्य: क्रीडार्थमेव केवलं किचित् कौतुकमारचयति। तन्र च तस्य तद्तिरिकं न किमपि विशेषोद्देश्यं समवलोक्यते। एतदेव सृष्टिरचनायां परमा- स्मनो रहस्यम्। स तस्य रचनां न कस्यविदृपि विशेषोद्देश्यस्य पूर्सये करोति प्रत्युत स्वशकिप्रसारस्वरूपां सृष्टिरचनां प्रारभते। तन्र तस्य प्रयोजनसिद्धे:न कश्चित्प्रश्नः-'नहि लीलायाः किंचित्प्रयोजनमस्ति। लीलाया एव प्रयोजनत्वात्'। स कदाचिदेकाकी क्रीडति कदापिच्य स्वकीयांशान् विश्वस्य अगणितपदार्थरूपेषु विपरिणमय्य तैः सह तेष्वेव रूपेषु वा लीलां करोति। 'कदापिद्रमते स्वस्मिन, प्रपंचेऽपि- कचित्सुखम्"। जगत्सत्यं न मायिकम्- शंकरस्यैतत्कथनं यत् एतञ्जगत् मायिकं न वास्तविकम्। ब्रझ्ैव केवलं सत्यम्। जगच्चतदैन्द्रजालिक कौतुकसमानं यस्य क्षणानन्तर- मेव विनष्टस्य न चिह्हमध्यवलोक्यते। एतत्सव जगत्प्रातिभासिकम्। माया हि परमात्मन: अनादनन्तशक्ति: सत्वरजस्तमोभिर्युक्का। ब्रह्मण: स्वरूपमाच्छ्ादयति येन व निर्गुणं निष्कलं निश्चलं च तदू ब्रह्म अगणितपदार्थपूर्णस्य चंघलस्य जगतः रूपे प्रतिभासितं संजायते। किन्तु वैष्णवाचार्येः शंकरस्यैतस्य मायावादस्य ऐकमत्येन थलो- चना कृता। सा घ मायाप्रकरण सविस्तरं प्रदर्शिता पुनरपीहेदानी काश्चिद् युक्तयस्तत्सम्बन्धिन्य उपस्थाप्यन्ते- (१ ) रब्जौ सर्प इव जगदू ब्रह्मणो विवर्त इति न तर्कसंगत्म्। र्जुर्यदि सर्परूपेणावमासते तदा न कश्रिद् विशेषः। तत्र हि

१. लोकवसुल्ीलाफैश्रल्यम (म्र० सू० २।१।३३) २. प्र. भा० (प्र० सू० २१।३३) ३. त० दी० नि० १।६८

१४० महासूत्रप्मुखमाष्यपत्र कप्रमीक्षणम् यत्किंचिदसमानतार्या वर्तमानायामपि यर्तिकचित्साम्यमस्त्येव किन्तु महाजगतो: ब्रह्म सर्वथा निर्गुणं निष्किरियम्, जगच्च साकारमसंख्य रूपयु कमित्थमनयोरत्यन्तभिन्नयोर्न समानताभ्रमस्य कथमपि सम्भवः । उभयोहिं न किश्िदृपि साम्यं यदा अवलोक्यते तदा कथ तयोरन्योन्य- भ्रान्ति:सम्भवति। घटं दष्टुवा न कस्यापि पटस्य भ्रान्तिः। उभयोरनयोः साम्यमेव कथं येन भ्रान्ते: प्रश्नः समुत्पद्यते। अतः म्रह्मजगतोरुभयोः परस्परं नितान्तभिन्नत्वेन कथं जगदूब्रह्मणो विवर्तो मन्येत। किंच, यस्यापि रब्जौ सर्पभ्रमो जायते तेन ततः पूर्वमवश्यं तदुभयं हष्ट भवति; तदैव च पुरः पतितां र्जुं दष्ट्वा तस्य सर्पभ्रमो भवति। किन्तु म्रह्मणि जगतो भ्रमे, सृष्टेः पूर्व जगतो रचना न केनापि रष्टा आसीत्, ब्रह्म च निराकारमेवेति कथं तत्र तद्भरान्तिसम्भावना ? (२ ) अन्यद्पीहैतदव धारणीयं यत् यत्र कुत्रापि ब्रह्मजगतो : सम्बन्ध: सूचितः तत्र सर्वत्रापि मृत्तिकायाः मृन्मयपात्रेषु सुवर्णस्य व कटककुण्डलादिषु परिवर्तनस्योदाहरणं प्रदत्तं वतते। न च कुत्राप्ययं सम्बन्ध: रजुसर्पयोरिव शुकिरजतयोरिव वा समानः उक्तो लभ्यते। (३) जगदेतदूब्रह्मण: प्रतिबिम्बं किन्तु कथ तत्सम्भवतीति सन्देहः; विम्बप्रातिबिम्बभावो हि साकारवस्तुषु एव सम्भवति इति नीरूपस्य म्हाण: प्रतिबिम्बं कथम्। (४) 'वाचारम्भणं विकारः' इति छान्दोग्यभ्ुतेर्नायमर्थो यदिदं जगत् नामरूपयोरव्यावहारिकपार्थक्यमात्रम्। प्रत्युतास्या अयं' वास्तविकः अर्थो यत् संसारस्य विभिन्नाः पदार्थाः नामरूपेण विभिन्नाः। अस्य नेदं तात्पर्यं यदेतज्जगदेका प्रातिभासिकी सत्तैव, अन्यया ब्रह्म कारण- मेव कस्य भवेत् १-'ये पुनमिध्यात्वं तामसबुद्यः प्रतिपाद्यन्ति तैर्रहवादाः सूत्रम्ुतिनाशनेन तिलाप: कृता वेदितव्याः'।' (x) 'वैधर्म्याच्च न स्वप्नादिवत्' (२।२२६ ) एतत्सूत्रं स्पष्टतया प्रतिपादयति यत् संसारो न स्वप्रवन्मिथ्या वर्तते-'सवप्रादिषु तदानी- मेव स्वप्नान्ते वा वस्तुन: अन्यथाभावोपलम्भात्। न तथा जागरिते, वर्षानन्तरमपि श्यमान: स्तम्भः स्तम्भ एव"। जगत्संसारयोरन्तरम्- माया जगद्रघयति अविद्या घ संसारम्। अत एव जगत् सत्यं संसारम्व मिथ्या। जगत् स्वयं म्रह्मण आंशिकपरिवर्तनम्। बक्ष हि १. प० मा० (प्र० सू० २।१।१४ ) २. तत्रैव (२।२।२९ )

नतुर्षः सध्पाय: ३४१

यदा स्वकीया: अधिकांशशकीस्तिरोघा्य स्वल्पाः कतिचिचमकी: प्रकटयति तदा संसार उत्पथते-लीलाये एव केवलं सदेकमप्यनेकं भवति। जगतः अनेके पदार्था :- यद्यपि आंशिकरूपेण-म्रह्मण एवा- भिव्यक्िः। ते च ब्रह्मण स्तावन्त आविर्मावाः कि बहुना, एकं मृगोष्ट- मपि' ब्रहौव । यद्पि तदू ब्रह्मण: स्वल्पाभिव्यक्ति: यतो हि म्रहाणो महवो गुणास्तत्र अन्तर्निहितास्तिष्ठन्ति तथापि वह्ञभकथनानुसारेण महत्त्वपूर्ण स्मरणीयं चैतव्वतते यत् मृल्लोष्टं ब्रह्मेति शाश्वत-सत्यम्। जड चेत नयोरगणित विशेषतास्तस्यैव म्ह्ाण: अभिव्याकिरिति सकल एव अंपच: परमात्मस्वरूपः । अनेन कारणेन जगतः सर्वे पदार्था: सत्याः । ते ब्रह्मणोंऽशाः नान्यत् किचिदिति न कदापि तेषां नाशसम्भवः। परमात्मन इच्छानुकूल तेषामाविर्भावतिरोभाषौ। तेषामाविर्भाष: सृष्टिः तिरोभावन् प्रलय, किन्तु वस्तुगत्या न तेषां रचना भवति नापि व बिनाशः । अपि तु परमात्मन: अंशत्वात्तेषां केवलमाविर्भार्वारोभावावेव भवतः । इत्य-

कर्हिचित्"। मयं प्रपंचो न कदापि विनश्यति-'संसारस्य लयो मुकौ न प्रपञ्ञचस्य

पतष्टिरुद्धं संसार: सर्वथा भ्रान्तानां जीवानां मानसिकसृष्टिः। अषिद्याजालनिपतितो जीवात्मा नैतदवगच्छति यत् लघीयोऽतिलघीयो वस्तुतः महीयोऽतिमहीयो वस्तुजातं तस्यैव ब्रह्षण: स्वरूपम्, प्रत्येक- क्रियाश् तस्यैव प्रेरणा: । सर्वान्घंकरण्या: अहंकृते: केारणेन स आत्मान- मेकं स्वतंत्रकर्त्तारमवनुष्यते एतच्चाभिमन्यते यद्हमेतत्कार्य पूरयामि, एतचचावशिष्टमेव परिजहामि इत्यादि। एतेन तदन्त:करणे युष्मद- स्मदोर्भेदमावनाया अहंकृतिः प्रवधते सांसारिकपदार्थेः सह निकृष्ठ सम्यन्घोत्पत्तिश्व जायते-'अहं ममेतिरूपे संसार एव प्रवर्तते न तु प्रपंच:, अहमेतत्कर्मकर्तता एतब्जनितं च फलं मम' ...... । स चाहं ताममतात्मकोडविद्यया' क्रियते' । किन्त्वेतत् सर्व तदीया मानसिक- सृष्टिः। सरव चैतत्तदश्ञानेन भवति यत्स स्वकीयकाल्पनिकसंसाररचनां करोति, तत्रैव च चलति, अमति अन्यकार्याणि च कुर्षाणः कष्टमनु- भवति। सत्ये हि जगति अशैवकमात्रं सत्यम्, सर्वे पदार्था:, सर्वाश् क्रिया: म्रह्मण एवाभिव्यक्तिरित्यहंकृतेः, साफल्यासाफल्येत्यादीनां. वा

१. प्रकाश (२।१४२) २. त० दी० नि० १/२४ ३. प्रकाश: १!२२.

२४२ महासूत्र प्रमुखमाध्यपच्चकसमीक्षणम् किमपि कारणान्तरमेव न वतते। परमात्मैव कर्त्ता स एव च कर्म, फलमपि च स एव । एतैरेव च त्रिमी रूपैः स कीडति- 'पुरुषरूपेण तत्कृतसाघनरूपेणाविभूय तत्फलरूपेण चाविर्भवन् क्रीडति भगवान्"। जीवस्य स्वयंकर्तृत्वाभिमानो भ्रम एव केवलम्। अयमेव व भ्रमः तदर्थ शाश्वतसंधर्षपूर्णजन्ममरणचक्रजालनिपातिनं भ्रमात्मकसंसारं रचयति। किन्तु विद्यया अविद्याविनाशे जीवात्मा एतब्जानाति यदहं म्रहाण: अंशस्तथा संसारस्य सर्वे पदार्थाः सर्वाश्च क्रियास्तस्यैवामि- व्र्या्ि:। एषा अन्तर्दष्टिस्तं काल्पनिकसंघर्षान्मोचर्यात, स तदानी परिजानाति 'ब्रह्ैवेदं सर्वम्' इति तस्य स्वकीयः संसारः सर्वथा लुप्तो जायते। वल्लभानुसारेण एतदन्तरमतिमहत्त्वपूर्णम् । सस्यैतत्कथनं यत् शंकरो जगत्संसारयोमध्ये भ्रान्त इति सर्वमेव जगत् तदर्य मिथ्या संजातं किन्तु नैतत्, जगतः सर्वे पदार्थाः सत्याः, यतो हि ते ब्रक्मण: अभिव्यक्तिस्वरूपा: इति तत्र ब्रद्मातिरिक्तबुविर्ध्रमो येन वस्तूनां सत्यत्वपरिज्ञानं न जायते।

आचार्याणां जगतः सदसद्विषयकधारणा: गम् घातो: गच्छति उत्पत्तिस्थितिलयान् प्राप्नोति इति बिग्रहे 'पुतिगमिजुदोतीनां द्वे च' इति षातिकेन किपि नियतपरिवर्तन- शीलार्थकस्य परिणम्यमानभावार्थकस्य वा जगतो निष्पत्तिरित्यावि- र्मावादिविकास: परिणामो वा जगतः स्वभाव :- तस्याव्यभिचारिधर्मः। क्षणमात्रमपि न जगत् प्रवृत्तिशन्यम्, क्षणार्धमपि नहि कश्वित जाग- तिकपदार्थ: एकस्मिन् भावे परिवर्तनं विनष स्वस्मिम रूपे स्थातुं शक्नोति इत्येतत् पतंजलिनापि 'स्याप्म्रतिपदिकात्' इति सूत्रे भाष्ये ठकम्- 'प्रवृत्तिः खल्यपि नित्या। नहीह कश्िदपि स्वस्मिन्नात्मनि मुहर्त- 'मध्यवतिष्ठते' एवं जगतः परिभाषया सत्परिचयप्रदानानन्तरमाचार्याणां

सदसच्छव्दयोरर्थविचारोऽपि नाप्रासंगिक:।

सतुर्षः सभ्याय: १४२

इत्थं प्रतीयते यत् प्राचीनकाले सदसच्छब्दी विपरीतार्थंकीआस्ताम्। किन्तु अधुना इमौ अर्थान्तरे गृहोते । सच्छव्दस्य कन्धित्सम्बन्य: शाश्वतस्त्तयापि वतते न वेत्यस्य परिज्ञानमेष तत्र निविंभर्ति यत् पतदू अन्विष्येत यत्तदानीमेबंभूतायां सत्तायां जनानां विश्वास आसीभ वेति। ऋग्वेदे कानिचिदेवंभूतस्थलानि समुपलभ्यन्ते ये रेतत्प्रमाणीक्रियते यल्लोकविश्वास एकस्यां सार्वभौमसत्तायामासीत्। तथा ि- 'अदितिर्धौरदिति रन्तरिक्षम् अदितिर्माता स पिता स पुत्रः। विश्वेदेवा अदिति: पंचजना अदिविर्जातमदितिर्जनित्वम्॥ अत्र अदितिरेव स्वर्गाकाशादिरुका। यच्चैकेश्वरवाद्स्य सत्तायाः `धारणां योतयति। एतदतिरिच्य, 'महद् देवानामसुरत्वमेकम्', तथा अचिकित्वान् चिकितुषः चित् अत्र कवीन्, पृच्छामि विझ्यने न विद्वान। वियः तस्तम्भ षड् इमा रजांसि अजस्य रूपे किमपि स्वित् यकम्। एषा ऋकू सायणाचार्यानुसारेण वेदान्तदर्शनस्य ब्रह्मविश्वैक्यभावनां घोतयति। अग्रे अयमत्र प्रश्नः कृतो वरतते यदेतद् दिव्यं मनः कतः उद्पद्यत- 'देवं मनः फुतोऽघिप्रजातम्" पुनरेतदम्रे पक्षिद्वयरूपकेण ग्रह्जीवयो्वर्णनम्- 'द्वा सुपर्णा सयुजा सहाया" ..... एवम्-'एकं सद्षिप्रा बहुधा वदन्ति अग्नि यमं मातरिश्वानमाहः।' एतत्सर्वं ब्रद्म-विश्वैक्यभावनाया एव प्रतीकम्। ऋग्वेदीयपुरुषसूक्तस्य 'सहस्रशीर्षापुरुषः' ... एषा ऋकू तथा नासदी- यसूकस्य 'नासदासीओो सदासीत्तदानीम्' इत्यादयो ऋच: अद्वैतभावनां योतयन्ति। अतो नात्र कश्ित्सन्देह: यत्तदानीमेदैव सार्वभौमसत्ता स्वीक्रियते स्म। अत्र पुरुषसूकं याश्ञिकभावनां दठ्यति। सा ध याशिकभावना परार्थंभावनायाः एकमात्रसिद्ान्त: । तया वैदान्तिकापारो विश्वमात्राय पराध्य: सिदीकृतः । तत्र म सर्वः सृष्टियक्ञः पुरुषस्य (परमात्मनः) यक: प्रतिपादित :-

1. 8. १1८९/१- ३. तत्रैष १।२६४।६ ५. तत्रैम १/१६४/२०

'पझ्म वे स्वयंभू: तपोऽतप्यत। तदैक्षत न वै तपस्यानन्त्यमस्ति हंत अहं भूतेषु आत्मानं जुद्वानि भूवानि न आत्मनि इति। तत्सर्वेपु भूतेषु आत्मानं हुत्वा भूवानि चात्मनि सर्वेषां भूतानां श्रेष्ठयं स्वाराज्यम् आधिपत्यं' पर्येत्'। मनुस्मृतावपि' एतदुल्लिखितं यद्वेदरचनाया: पूर्व ब्रह्मणा सनातनो यशो विहितः । भगवद्गीतायास्तृतीयाण्याये सप्मे श्लोकेऽपि 'सहयज्ञाः प्रजा: सृष्ट्वा .. एतडुळम्। द्वितीयं नासदोरयं सूकं स्पष्टतयैतत्प्रतिपाद्यति यद् यत्रैतस्प्रतिपादन मसंभवं यत् आदौ अयं विन्व आसीम वेति तत्र एतत्कथने न कश्चित्स- न्देह: यत्तदानीमेकैव ब्रहमसत्ता आसीत् यस्यां चादिकालतः समागच्छ- न्त्यामस्माकं सत्ता धन्तनिहिता वर्तते। 'आत्मा वा इदमेक पवाम आसीत् नान्यत् किंधन भिषत्। स ऐक्षत लोकान्तु सृजा इति'॥ अत्र न कश्वित्सन्देहो यत्स एक आसीत्, महुत्वं च कामयमान: सृष्टिरूपेण एकस्मादनेक: समजायत किन्तु कथमेतत् स कृतवानित्ये- वब्जातुं तस्य मनुष्यस्य कृते यद्यपि रहस्यमेव येनात्मसाक्षात्कारो न फतः तथापि स्थूलरूपेणोक्तपर्यालोचनायाः तात्पर्य सामान्योऽपि जनो जञातुं शक्नोति यत्तदानीमेकैव सत्ता आसीत्। प्रकृते च सद्सच्छव्दयोविचारे इत्थं जञायते यद्त्यन्तप्राचीनकाले सच्छन्द: परब्रह्मवाचको नासीत। सम्भवतः, सः, असत्परम्रक्मैत दुभया- तिरिकेतर: अधिकांशतः असच्छष्द्वर्गीयः आसीत्। अनिर्वधनीयार्थात् परोक्षसत्तार्थाचच तस्माद् विश्वस्य उत्पत्तिरजायत- 'सदेव सोम्य इद्मत्र आसीत् एकमेवाद्वितीयम् । तस्मादसतः सत् जा. यत"। नासदीयसूकस्य सर्वप्राधीनव्याखयास्वरूपे शतपथम्राह्मणे प्राप्तया- "न इव वै इदममे असत् आसीत् न इव सत् आसीत्। आसीत इव बें इदं अभे न इव आसीत्। तदू ह तद मनः एव आस। तस्माद् पतद् ऋषि- णाज्भ्यनूनं' 'न असत् आसीत् नो सत् आसीत् तदानीम् इति। न इंब हि सत् मनो न इव असत्। तद् इदं मनः सृष्ट भविरवुभूषत्। निरंक तरं मूर्ततरं। तद् आत्मानमन्वेच्छत्। तस्तपोऽतप्यत । तत्प्रामूर्च्छत्"।

१. श० मा. १३।७।१ : १. मनुस्मृतिः १/१२ १. ऐ. १।१ ५. श० ना० १०/४/३१

१४%

एवंभूताज्ञेयधारणया, या चैतत्प्रकटीकरोति यत् प्रारम्भे न सत् आसीत् नापि चासत्, एतद्वगम्यते यत् तात्कालिकजनानां काचिदेवंभूवा धारणा आसीत् या आधुनिकज्ञानतान्त्रिक (यथार्थवादि) जनानां धारणया समाना वक्तुमुपयुष्यते। मनुष्य: स्वकीयसंस्कृते: प्रारम्भिकावस्थायां स्वकीयेन्द्रियजन्यज्ञाना- नुभवेनैतद्विच्वसमस्यां समाषातुं प्रायसत्। यश्च विषयस्तेनेन्द्रियजन्य- ज्ञानेन अनुभूत: स स्वभावतस्तेन सत् उक्तः । यस्य घ तस्य अनुभवो न जात: स तेन असत् उक्कका। किन्तु एतत्सत्यं, यदेवंभूतेन असच्छव्देन तस्य तात्वर्यं नितान्तं शून्यं नासीत् 'कारणतासिद्धान्तस्य स्वाभाविकपरिज्ञानं तं प्रकृत्या पतद्मोधयत् यत् यत्किचिद्पि तस्य प्रत्यक्षमायाति तस्य कारणं नूनं काचिन्न काचित्परोक्षसत्ता वर्तते। विवारस्य एतदादिमपरिस्पित्यां सच्छनद: स्वभावतः व्यावहारिकवरत्ता थोतते हम, यस्माच्चास्योत्पत्तिरासीत्सः असत् भकष्यत। अत एव अस्माभिरेवंभूतानि भ्रतिवाक्यान्युपलभ्यन्ते यानि प्रारंभे असत्स्थितिम् असतः सदुत्पत्ति घ प्रतिपाद्यन्ति। इत्थंच ऋग्वेदे देवतानां सर्वप्रथमयुगे असतः सदुत्पत्ति: प्रतिपादिता वर्तते- 'देवतानां पूर्व्ये युगे असतः सत् अजायत" वैत्तिरीयम्राह्मणे धक्म्- इदं वै अभे नैव किंचन आसीत् न घुः आसीत् न पुथिवी न अन्त- रिक्षम् तत् असत् एव मनोऽककत स्यामिति'।" तैत्तिरीयच्छान्दोग्योपनिषदोरप्येवमेव वाक्यान्युपलभ्यन्ते- 'असड्ठा इदमत्र आसीत ततः वै सत् अजायत"। 'असत् एव इदमग्र आसीत् तत् सत्आसीत तत् समभवत्॥ एतदेव व्यावहारिकं सत् यदा कढा सत्यमकध्यत तथा शाश्वतम् एवं परमसत्यम्, अपि नाम तदापः, प्राणा:, विश्वकर्मा, प्रजापतिः, हिरण्यगर्म:, आत्मा परम्रह्म वा तत् सत्यस्य सत्यमकथ्यत। बृहदारण्य- कोपनिषदि थयं भावो निम्नाद्टितरूपेणाभिव्यक :-

१. . १०।७२ ३. सै. उ. २१७।१

२४६

'स यथोर्णनामि: तन्तुनोच्चरेत् यथा अग्ने: कुद्रा बिस्फुलिंगा व्युच्चरन्ति एवमेवास्मादात्मनः सर्वे प्राणा: सर्वे लोका: सर्वे देवा: सर्वाणि भूवानि व्युच्चरन्ति तस्योपनिषत्सत्यस्य सत्यमिति प्राणा के सत्यम् तेषामेष 'सत्यम्'। पूर्वोक्तोद्रणेषु यः असच्छ्द: समायातः तस्य तात्पर्य निरात्मक- वस्वं नितरां शून्यं वा न वर्तते किन्तु तस्य तात्पर्यम् असत् इव बर्तते। वेदान्तसूत्रेषु शंकरेण असच्छ्द इत्थं व्याख्यात :- 'नामरूपव्याकृतवस्तुविषयः प्रायेण सच्छन्दः प्रसिद्धः इति तद्- व्याकरणाभावापेक्षया प्रागुत्पत्ते: सदेव ब्रह्म असदिवासीत् 'इत्युपचर्यते" (नामरूपव्याकृतेः प्राकू सदेव ब्रह्म लक्षणया असदुच्यते इत्यर्थः) पतच्चास्य व्यक्त( प्रत्यक्ष)विषयस्य उत्पत्ते: अध्यकं (परोक्षम्) कारणमस्ति। दर्शने अस्यव व्यक्तविश्वस्य, पारिभाषिकी संज्ञा 'इदं' वतते। इदं नामरूपात्मकं 'सत' एव अस्ति नान्यत् किचित्। तस्यैव च 'सर्ब खल्विदं ब्झ' अत्रत्येन इदमा निर्देशः तथा कारणकार्ययोः ब्रह्म- तदुत्पन्नजगतो: तातत्विकेकतायां 'तत्त्वमसि' इत्यनेनापि सैव भावामि- व्यक्िः । एतदेव कौषीतकित्राअणोपनिषदि 'सर्वमिदं सर्वमसि' इत्थं प्रतिपादितम्। एवमेव छान्दोग्येऽपि, 'ऐतदात्म्यमिदं सर्व तत् सत्यं स आत्मा 'तत् 'त्वमसि' इत्युक्तम्। गीतायाम् अयमेव भाव इत्थं. सम्थ्यते- यदा भूतपृथग्भावमे कस्थमनुपश्यति। तत एव घ विस्तारं ब्ह्म सम्पद्यते तदा" (अ)।। अस्मामिरिह भारतीयविचाराणां सोच्चतरसीमा समुपलभ्यते या जगतः तदीयपदार्थानां घ नश्वरताया अनुभवेन तथा स्वकीयस्थित्यर्थ- मेर्कास्मिन् शाश्वते, अपरिवर्तनशीले, सत्तात्मकसर्ववस्तुषु व्याप्ते पर- म्रहणि प तन्निर्भरत्वेन 'सर्वं खल्विरद वहम न तदतिरिकं तद्धिन्नं वा किमपि वर्तते' इतिमावनया यथार्थवादतः आदर्शवादं प्रति प्रवत्ते: परिचायिका बतते।

१. इु. उ० २/१।२० २. शां. मा० (प्र० सू० ११४।१५) पृ० ४८९ ( वे प्रे० सं०) २. की. उ. १।६ Y. ग. 8. ERI४ ५. (घ) गोता १२/१०

पतुर्प: अभ्याय: ३४७

म्यूरमहोद्यस्य पतत्कथनं यत् परत्रह्मण: सत्स्वीकृते: सर्वप्रथम- प्रवृत्ति: छान्दोग्ये समुपलभ्यते-असतो हि सदुत्पत्तिरन सम्भवति' 'असत् एव इदमम्र आसीत् एकमेवाद्वितीयम्। तस्माद्सतः सत् जायत। फुतः तु खलु सौम्य एवं स्यात् इति ह डवाच कथमसतः सज्जायत इति सतु सौम्य इदम् अम आसीत एकमेवाद्वितीयम्"। गीतायामेषैव भावना इत्थमुपलभ्यते- नासतो विद्यते भावो नामावो विद्यते सतः। इदानी यावत् सत् एष शब्द: परमसत्यताया बोधक: समजायत। कान्यपि तस्य नामान्तराणि स्युःस क्षणिकस्य नश्वरस्य घ जगतो विपरीत आसीत । जगतस्तत्पदार्थानां चहि स्वतन्त्रसत्ता न वतते इति ते स्वकीयसत्तार्थ पराश्रितत्वेन असत् (असत्यम् ) उच्यन्ते स्म- 'सोडकामयत बहु स्यां प्रजायेय'। 'तदनुप्रविश्य सचच त्यच्च अभवत्'। 'सत्यं चानृतं च सत्यमभवत्। यदिदं किच तत्सत्यमित्याचक्षते"। किन्तु विश्वस्मिन् न कोऽप्येषंभूत: पदार्थो यत्र 'सत्' न स्यात्। अनेनैव च कारणेन अयं विश्वः सदसत्संयोग: (चिद्चिद्मन्थिः) एच्यते। सतो व्यापकताम इत्थं गीता प्रतिपाद्यति- 'समं सर्वेषु भूतेषु तिश्वन्तं परमेश्वरम्। विनश्यत्स्वविनश्यन्तं यः पश्यति स पश्यति"।।' अथर्ववेदे इदमेवेत्थं प्रतिपादितं वर्तते- 'यत्र लोकांश्च कोशांञ्ापो ब्रह्म जना विदु:'। असचच यत्र सचचान्त: स्कम्भं तं ब्रहधि कतमः स्विदेव सः॥' सद्सतोरैक्यं निम्नाद्ितस्थलेपु इत्थमुक्तम्- 'अमृतं चैव मृत्युश सद्सचचाहमर्जुन"। 'एव वायुरेष पृथिवी रयिर्देषः सदसच्चामृतं घ यत्'।

1. (न) जे. कीरतिकर: 'स्टडीज़ इन वेदान्त' पृ० १९० १. ग. ६1२1१ ३. गीता. २/१६ ४. ते० स. शा६. ५. गीता १३२२७ ६. अपर्वमेदा (1०1७1१• ) ७. गीता ९1१९ ८. प्र० उ. २।K

१४८

'एतत्प्राणन् निभिषचच यदेतद् जानथ सदसवरेण्यं परं विज्ञानाद् यदू वरिष्ठम् प्रजानाम्"। एतदवधातव्यं यद् बह्ष यद्यपि सद्सद्व्यापकं तथापि तत् ततोऽपि परं वतते। यथा च पुरुषसूकम्- 'स भूमि सर्वतः स्पृत्वा अत्यतिष्ठद् वशांगुलम्'। गीता एतदेवेत्थं प्रतिपाद्यति- अनन्त देवेश जगन्निवास त्वमक्षरं सदसत्तत्परं यत्"। तथा- 'सर्वतः पाणिपादं तत् सर्वतोऽक्षिशिरोमुखम्। सर्वतः श्ुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति।' ईशावास्येऽपि- 'तदन्तरस्य सर्वस्य तदु सर्वस्यास्य "बाह्तः'। इत्थं तद् ब्रह्म सर्वान्तर्यामि लोकात्तीतं च वतते। शब्दान्तरैरेतदेवं प्रतिपादयितुं शक्यते यदिदं विश्वं म्रह्मपरिच्छिन्नं किन्तु ब्रह्म न कापि परिच्छिन्नं वर्तते तचच परिधिरहितेन प्रत्येकस्थलसत्केन्द्रबिन्दुना केनचिद् वृत्तेन तुलयितुं शक्यते। पूर्षोकं सर्वं संक्षिप्तरूपेणेत्थ वक्तुं शक्यते यद् दार्शनिकविचाराणां प्रारम्भिकावस्थायां सतः तात्परय व्यकं जगदासीत्। प्रसच्छन्दय तत्याग्यक (परोक्ष)कारणस्य वाचक आसीत्। एतन्नैतेन असदुच्यते र्म. यद्वस्तु- गत्या तस्य सत्तैव नावतत, प्रत्युत एतेनोच्यते स्म यत्तत् असदिवासीत्। इदं दश्यमानं जगत् 'सत्' कदाचिच्च सत्यमप्यकथ्यत। सतः सत्योकि- दशायां सर्वोत्पादकमूलभूत सत्तास्वरूपं श्रह्म 'सत्यस्य "सत्यम्' प्रत्यपाधत। कालान्तरे सच्छन्द: शाश्वतस्य परमार्थसत्यस्य घ दोतक: सम. जायत। अपि नाम तस्य नामान्तराणि पार्थक्येन स्युः । असच्छन्दार्यश्ष तस्मिन् परमार्थसत्ये समारोपितमिध्याभिव्यक्िरभवत्।मिध्यात्वं च तत्रैतदर्थमकल्प्यत यत्तत्स्वसत्तार्थमस्वतन्त्रमिति तत्सत्यार्थभिन्नं नश्वरं

1. सुं० ठ० २।२।१ .. २. गीता ११/३७ ३. गीता १३११३ ४ .. ई. उ० ५ ५. सत्यव्रतं सत्यपरं त्रिसत्यं सत्यस्य योनिं निहितं न सत्ये।, " सत्यश्य सत्यं ऋतसत्यने्त्र सत्यात्मकं त्यां शरणं प्रपम्न :! ',

३४९ परिवर्तनशीलं मायामयं (भ्रमात्मकं) च वतते। श्रीमद्भागवते अनयो- हभयोरित्थं निर्देश :- 'तस्मादिदं जगदशेषमसत्स्वरूपं स्वप्नाममस्तविषणं पुरुदुःखदुःखम्। त्वय्येव नित्यसुख बोधतयावनन्ते मायात उद्यद्पि यन सदिवावमाति।। सद्सतोरयमेवार्थः प्राचीनसमयात्प्रयु्यमान: प्रचलभास्ते। सतः अर्थ: सत्यता मसतय तत्रारोपिताऽस्रत्यता वतते। परमार्थतः केवलं त्हैष सत् सदतिरिकंच सर्वं, ततः पृथक स्वतन्त्रसत्तारूपेणावलोक्यमानं चेतू, असदृतते। अस्मिन्नेव चार्ये जगदसत् नापि चास्मिन्नयें यत् तत् सर्वथा शून्यं व्तते। अस्माभिस्तत्सत्यता स्वीक्रियते किन्तु व्यावहारिकरूपे एव केवलम्। इत्थं सद्सच्छव्दयोरर्थविधारानन्तरं धारणवैचित्र्येण जगतः असरवं सत्वं च संस्थाप्य तस्य सदसदात्मकत्वमिदानी निरूष्यते- जगतः सदसदात्मकत्वम् सत्तार्थकात् (विद्यमानार्थवाचिनः) अस् घातोः शतरि सत्-पद- सिद्धि: इति विदयमानार्थक: सच्छव्दः। असतः (अभावस्य) विरोधि अविधयमानतायाः प्रतिपक्षि यत् अविनाशि, अपरिणामि नामदेशकाला- दिनाशेऽप्यविनाशि, यस्य न कदापि व्वंस:, यत्स्थिरं तत्त्वम्, तत्सत्। यच्च सत् , अव्यभिचारि तदेव सत्यम्- 'सत्यमविनाशि नामदेशकालवस्तुनिमित्तेषु विनश्यत्सु यम्र विनश्यति तद्विनाशि"। सत्यस्यार्थ मोधयता भगवता शंकरेणापि 'सत्यं ज्ञानमनन्तं मह" इतिवाक्यस्य तैत्तिरीयोपनिषद्धाष्ये एतदेव प्रतिपादितम्- 'यदूपेण यन्निश्चिचितं तभूपं न व्यभिचरति तत्सत्यम"- सत्यस्य पतच्छासरीयलक्षणानुसारेण न किमपि वस्त्वस्य प्रतिक्षणपरिणा- मिन: चिरचंचलस्य नियतपरिवर्तनशीलस्य संसारस्य वाचकं भवितु- मर्हात। परिवर्तनस्वभावस्य, अवस्थान्तरगामिस्वरूपस्य, अविनाश्य- परिणामिस्वरूपाभावात्। इत्थं चागत्या सत्यविरुद्धस्यास्य जगतः असत्य त्वम् आयाति।

१. श्रीमद्धागवते १०।१४।२२ २. सर्वोपनिषत्सार: ३. ते• उ. भाध्यम्

३४०

किन्तु जगतः साक्षात्प्रतीयमानत्वेन कथमसतः (असत्यस्य) तस्य उपलन्घिरिति सन्देहः। किश्, जगतः असत्यत्वेऽपि असत्यरूपेण तस्य सत्यत्वं परिवर्तनशीलत्वं वा हाव्यभिचारि, जगद्धि जगत्-सदापरिणाभि, इति तद्रपाव्यभिचारितया 'यदूपेण यन्निश्ितं तबूपं न व्यभिचरति तत्- सत्यम्' इति लक्षणसंगत्या जगतः सत्यत्वं सिभ्यति। इत्थं जगतः सत्यत्वासत्यत्वविचिकित्सायां किमात्मकमेतदिति प्रश्न- स्य 'सदसदात्मकं जगत् अर्थात् नित्यानित्योभयात्मकं तत् 'इत्युत्तरम्। तकचेत्थम-'कारणभावे सन्मात्रावस्थायाम्, जगत्सत्यं नित्यं वा, कार्य- भावे च जगत् असत् अनित्यं वा। यद्विकारात्मकं तदनित्यम् 'इति भाव- विकाररूपे जगद्नित्यम्। आत्मभावे, अपरिच्छ्िन्नाखण्डैकरससच्चिदा नन्दब्रह्मस्वरूपे तन्नित्यत्वम् । जगतो मूले हि अनन्तसत्ता निहिता वर्तते । मूले चापरिच्छिम्भावाभावे परिच्छिममावस्थितेः सर्वथा असम्भवात्। इदमत्राकृतम्-कारणात्मकार्यात्मभेदेन भावः (सत्ता) द्विविध:। अनयोरद्वयोर्भावयोः कारणात्मभावस्यैव नित्यत्वम्। स एव च सत्। कार्या- त्मभावस्य चानित्यत्वम् स एव चासत् , परिवर्तनशील इति भाव: । अय- मेव कार्यात्मभावः संसारो जगद्वोच्यते। (१) कारणात्मभावस्वरूपम्-यो भावः अदृश्यः, बुद्धोन्द्रियागम्य:, आन्तरबाधोभयावस्थारहित: इन्द्रियामाहयः, अगोत्र: (स्वरूपनिर्णा- यकमूलरहित:), अवर्णः (द्रव्यस्य स्थूलत्वसूदमत्वशुक्कत्वादिधर्मो वर्णस्तर्द्राहतोऽवर्णः), चक्षुःकर्णादीन्द्रियरहितः अपाणिपाद:, नित्योS- विनाशी विभु :- व्रह्मादिस्थावरान्तचेत नाचेतनविविधपदार्थरूपे प्रका शित:, यश्र्ाकाशवत्सर्वव्यापी, सूदम:, अव्यय:, सर्वेदैकरूप:, यश्च सर्व- भूतयोनि:, सर्वकार्यकारणस्वरूप: स कारणात्मभाव: (यत्तद्देश्यमग्राझ्म- मगोत्रमवर्णमचक्षु:भोत्रम्)।' (२) कार्यात्मभावस्वरपम्-कार्यात्मभावः त्रिगुणमयमायाया भाव:। कारणात्मभावश् मर्य्यादित: परिच्छिम :- 'पुरुष एवेदं सरवं यदू भूतं यब भाव्यम्।" कार्यात्मभावमर्यादानिर्देश :- तत्र मझादिस्थावरान्तो भावः कार्या- त्मभाव:। यश् भाव: सृष्टिस्थितिलयात्मकः, यश्च वर्तमानातीतानाग- तावस्थात्रयविशिष्टः स कार्यात्मभाव :- 'पुरुष एवेदं सर्वम्'-इत्यादि-

1. सु० उ० १. पु० सू० (ऋ. १०।९०।)

सतुर्ष: भभ्याय: श्रुतिवचनस्येदमेव तात्पर्थ यद्वर्तमानातीतानागतैत ज्जागतिकावस्थात्रै- विष्यमेव पुरुषस्य अपरिच्छिन्न-सचिदानन्दस्य वा मायापरिच्छिओो भाव इति परमपुरुषात् कारणात्मभावात् कार्यात्मभावः स्वरूपतो न स्वतन्त्र: पदार्थः। 'एतावानस्य महिमाऽतो व्यार्याशच पूरुषः' ।' इत्थं चातीतानागतवर्तमानकालत्रयात्मकं निखिलं जगत् परम्रह्मण एवैंकं सामर्थ्यम्-तच्छ्रक्तिविशेष इति भावः । किं तहि त्रिकालमय- स्य जगतः स्वरूपमेव ब्रह्मणो वास्तविकं रूपम् १ किमेतदनित्यं जगदेव तत् ? मैवम्, न तत्तस्य वास्तविकं स्वरूपम्। परमः पुरुषः परमात्मा स्वस्यैतस्य जगद्रूपमहिम्नो ज्यायान्-अतिशयेन महान् वर्तते। समस्तं चतद्भूतं कालत्रयवति चेतनाचेतनजातं परमपुरुषस्य चतुर्था- शमात्रम्। शेषं चास्य त्रिपाद् विनाशरहितं सनातनं नित्यम् , धयोतना- त्मकं स्वप्रकाशस्वरूपे समवस्थितम्। पुरुष एवेद्मिति मन्त्रे त्रिका लवत्ति जगत् पुरुष पवेति प्रतिपादितमित्येतेनैतत्प्रत्येतुं शक्यते यत् जगदेव पुरुषस्वरूपम् , तदर्थमेवोपर्युक्कतमंत्रद्वारा (पतावानस्य महिमा इत्यनेन) एतद् बोधितं यत् जगदेतत् सत्यज्ञानानन्तब्रह्मस्वरूपापेक्षया अल्पीयो वतते। किन्तु अयमत्र सन्देहो यदनन्तस्य परब्रह्मण: कथं चतुर्घा विभाग: ? किमन्तस्य ब्रह्मण: इयत्तया परिच्छिदा शक्या? भगवता सायण चार्येणैतां संशीतिमपाकर्तमुक्तम्-'नास्मिमे सन्देहो यत्र पर- ब्रह्मण इयत्ता कथमपि शक्या' किन्त्वेवं कथनस्य अयमभिप्रायो यन् जगदेतत् परब्रह्मस्वरूपापेक्षया क्षोदिष्ठ तर्थकांशमात्रम् इति- 'त्रिपादूर्ष्व उदैत्पुरुष: पादोऽस्येहाभवत्पुनः । ततो विष्वक् व्यक्रामत् साशनानशने® अमि।।' सृष्टिसंहारात्मक जगद्धहिर्भूंत संसार स्पर्शर दवित जागतिकगुणदोषास्पृष्ट-

गीतायाम्- स्य चतुष्पदः पुरुषस्यैकपादमात्रमेतव्जगदिति भाषः । यथा चोकं

'विष्टभ्याहमिदं कृत्समेकांशेन स्थितो जगत्।" परमपुरुषपरमात्मनः एकमेवैसत्पादम् मायया पुनः पुनरव्यका- वस्थातो व्यक्कावस्थायां व्यकावस्थातश्य पुनरव्य कावस्थायां गमनागमने बिघसे। यथाह सायण :-

1. ऋ. वे० पु० सू० १. तत्रीण ३. गीता.

'सोऽयमिहद मायायां पुनरभवत्सृष्टिसंहाराभ्यां पुनः पुनरागच्छति।' परमपुरुषस्यायमेकपादो मायायुक्कत। शेषं च पादत्रयं मायाविनि- मुकम्। सृष्टिकाले परमेश्वरो मायया देवतिर्यगादिविविधरूपेपु अभिव्यक्तो भवति। साशने-मोजनादिव्य वहारोपेतचेतन प्राणिजाते, अनशने-तद्रहिते अचेतनगिरिनदीसागरादौ चेत्थमुभयस्मिन् रूपे स्वयमेव विविधो भृत्वा विश्वन्रझ्माण्डमारचर्यात। एतेनैतद्वगतं यत् अखण्डैकर ससच्च दानन्दपर मपुरुषस्य नित्यकार्थभेदेन वर्तते। तत्र च नित्यभाषः सनातनावस्था-परिदृश्यमानजम्मादि- भावळ्ठयं

विकारमयसंसारादृर्ध्वमवस्थिता वरतते। जननमरणाषिव्याधिशोकता पादिसांसारिकदोषा: इमं भावं न स्प्रष्टुं शक्नुवन्ति। अत्र कालस्य नाधिकारः। एतद्धि सच्चिदानन्द्भवनम्। एतदेवाधिगन्तुमात्रह्स्तम्ब- पर्यन्तं कामयते । परमविश्रामामिलाषिणो जीवजगतः इदमेव लक्ष्य स्थानम्। कार्यात्मभावश्च क्रियामयस्य परिवर्तनस्य भावः, मायिकावस्था बोच्यते । यस्मिन् भावे वयं स्मः, यं व भावमुपलन्धुं शकतुमः सएव कार्यात्मभावः । कारणात्मभावश्च परश्रह्मण: स्वरूपम्, कार्यात्मभावश्च. परम्रह्मण: स्वरूपम्, कार्यात्मभावञ्च ब्रह्मणोऽपरावस्थेति तदपरं ब्रह्मेत्य. भिधातुं शक्यते। इत्थं चैतदुपसंहारय यत् कारणात्मभाव: कार्यात्मभावरतैतदुद्विविध: भाव एव 'भावः' 'सत्' वा वतते। अत्र कारणात्मभावो नित्यः, कार्या- त्मभावश्रानित्यो विकारात्मकः। जगतश्च तदन्तर्वत्तित्वेनोभयात्मकत्वात् सद्सदात्मकत्वम्। जगतो मिथ्यात्वसत्यत्वम्- शंकरवेदान्तानुसारेण जगतः सत्ता न पारमार्थिकी अपि तुव्याव- हारिकी प्रातिभासिकी चेति सिद्धान्ततः 'ब्रह्म सत्यं जगन्मिध्या' इत्यु- कयते, भाष्यकारेण भगवता शंकराचार्येण सामान्यतया सम्पूर्णे शारीरक- भाष्ये विशेषतया चारम्भणाधिकरणे एवद्विवेचितम् । तस्य अयमभि- प्रायः यत् अज्ञानम् (माया, अविद्या वा) भावस्वरूपम् इति तदुत्पन्नं जगदपि, यस्य चाज्ञानं कारणम् , भावस्वरूपम् अर्थात तस्य सत्ता बतेते, किन्त्वज्ञानम् (माया) स्वयं मिथ्येति तब्जन्यं जगदपि साधारणानुभवे

१. सायणभाष्यम्

चतुर्थ: भष्याय:

मिथ्यैव। भगवता व्यासेनैतद्धिकरणमेतदर्थमेव विरचितमिति प्रती- यते। यकचापि भवेत्, अद्वैतसिद्धिं कुर्वते जनाय जगतो मिथ्यात्वप्रति पादनमनिवार्य संजायते। अद्वैतसिव्धिकारेण मधुसूदनेन अ्रन्थारम्भ एव जगतो मिध्यात्वं प्रसाधितम् , अध्यासभाव्यप्रारम्भे अपीयमेवापूर्वता परिलच्यते। श्रीमता व्यासेनापि श्रीमद्भागवतपुराणप्रारम्भे- 'तेजोवारिमृदां यथा विनिमयो यत्र त्रिसर्गो मृषा' एतदुकूवा ब्रम्म- स्तुतौ अपि, 'रज्ज्वामहेर्भोगभवाभवौ यथा' इत्यायुपयुज्य विवर्तबादं समर्थयता जगतो मिध्यात्वं प्रदर्शितम्। जगतो नश्वरता तु सर्वेरेव स्वी- कियते। साधनदष्टथा तु सर्व एव सिद्धान्तवादिनो जगतो मिध्यात्वमा कलयन्ति। स्वतंत्रसत्ताराहित्ये सतीतरसत्तासत्तावत्त्वं दि मिध्यात्वम् इति वेदान्तदष्ट्या ब्रह्मणोऽभिन्ननिमित्तोपादानकारणत्वात् जगत:, तत्सत्ता- सत्तावर्वेन मिध्यात्वमेव। इत्थमद्वतप्रचारक: शंकराचार्यः कर्मप्रधानं जगत् यदा मिथ्या प्रति- पादयति तदा द्वैतवादिन आचार्या: जीवनस्य वास्तविकतां न विस्म- रन्ति। ते हि असंख्यमहापुरुष कर्मस्थलमेतत् जगत्सत्यं प्रतिपाद्यन्ति। फलतः, यदि शांकरस्य अद्वतवादः अस्मान् प्रत्यक्षटृश्यमानसत्तात्मक- वस्तून्यपि मिष्यवबोघयितुं विवशयति तदा द्वैतवाद: यथार्थव्यावहारि- कतामाश्नित्य जगत् सत्यमाकलयति। शंकरस्य अद्वैतवादापेक्षया अस्य मतस्य नितरां प्रतिकूलतैवास्य सिद्धान्तस्य सर्वोत्कृष्टविशेषता वतते। अत एव द्वैतवादिना मध्वाचार्येण शंकरस्य मायावादं खण्डयित्वा स्पष्ट- मेतत्प्रमाणितं यत् इद जगन मायामात्रमपि तु सत्यम् अस्ति। दार्शनिक- दृष्टया अयं सिद्धान्त: सदोष: प्रतीयान्राम किन्तु व्यावहारिकटट्या अयं सिद्धान्त: अत्यन्ततर्कयुक्कतो बुद्धिसम्मतन्च प्रतिभाति-यस्मिन् हि जगति वर्य निवसाम:, क्रीडाम:, स्ीपुत्रादिदर्शनस्पर्शाधानन्दाननुभवन्तोडनेक- दयावीरतादिकार्याणि फुर्मः, घोत्पतामः, तस्मिन् जगति एतत्सर्व कथं सहसा मिथ्याववुष्येतेति व्याव- हारिकनिकषे कषणे द्वैतमतमत्यन्ततर्कयुक्तं बुद्धिसंगतं च प्रतीयते। अत एव अद्वैतवादिनाम्- 'ब्रह्म सत्यं जगन्मिथ्या जीवो ब्रह्ौष नापरः' इत्युक्तिविरुद्धं द्वैतवादी मध्वाचार्यो भागवततात्पर्यनिर्णये- जगत्प्रवाह: सत्योऽयं नैव मिथ्या कदाचन। ये त्वेतदन्यथा म्रयुः सर्वहन्तार पव ते।। इति प्रतिपाद्यति। २१ म०

२X४

जगतः सत्यत्वं सूत्रकारस्याप्यभिमतमिति ब्रह्मसूत्राणां निम्नाड्डित- स्थलरव्यवगम्यते- (१) जन्माद्यस्य यत: (त्र० सू० १।१।२) इत्यत्र जगतो जन्मादि कारणं ब्रह्मोक्तं वर्तते। अन्तिमे जगद्व्यापाराधिकरणे चापीश्वर एव तद्व्यापारस्याधिष्ठातोक्त किन्तु नैतदुकतं यत्स व्यापारो मिध्या जगतो व्यापार :. (२ ) सूत्रकारेण सृष्टिविषये सांख्यसिद्धान्तो विवेचनपूर्वकं खण्डितः । तन्मते च जगतो मिथ्यात्वे स न कथमप्येवमकरिष्यत्। तत्परिस्थितौ घ ब्रह्मणो जगदुत्पत्ते: प्रश्न' एव नोपतिष्ठते। (३) बौद्धानां शून्यवादं खण्डयता सूत्रकारेण स्वकीययथार्थवाद- स्थापनस्य महान् प्रयत्नो विहितः। तेन च क्षणभंगवाद: खण्डितः, यत्र प व्यावहारिकसृष्टिः (जगत्) नित्या, तथापि स्वयं निरथिका ऐक्येन स्थैर्येण च रहिता एका क्षणिकप्रक्रिया मन्यते। तेन योगाचारः अपि खण्डितः, यस्य 'ज्ञानाभिन्नं ज्ेयम्' इति सिद्धान्तः। बौद्धानामेतत्सम्प्र· दायचतुष्टयस्य खण्डनमेतस्य प्रमाणं यत् सूत्रकार: एतउ्जगत् सत्यं स्थिरं च अवगच्छति। (४) वैधर्म्याच्च न स्वप्नादिवत् (२।२।२६) एतत्सूत्रं स्पष्टतया एवत्सूचयत यत् सूत्रकारस्यैतदभिमतं यदेतष्जगत् केवलं स्वप्नादि- वन्न वर्तते। अद्वैतवादिना शंकरेणापि स्वयमत्रोक्तम-'नैवं जागरितोप- लब्धं वस्तु कस्यांचिद्प्यवस्थायां बाध्यते। जगतो व्यावहारिकमहत्वम्- इत्थं जगतः सत्यत्वे सिद्धेऽपि यद्यपि वेदान्तदष्टया तद्विषये तदीय- पदार्थानां वा विषये काचिद्पि विचारणा अविद्यैव तथापि सीमितो- दुदेश्यलच्याणामस्माकं कृते तेषामत्यन्तोपयोगित्वम्। एतदिहावश्यं स्मर्तव्यं यदाध्यात्मिकज्ञानार्जनाधिकारित्वावाप्ये प्रारम्भत एव इन्द्रियान्भवसाहाय्यमावश्यकम् इत्याध्यात्मकज्षानोच्च- तमकोटिस्व रूपपर विद्यामवाप्तु मविद्यारूप साधनस्यावश्यकत्वम्; द्वैतसाहा व्यमन्तरेणाद्वैतावाप्तिहि सर्वथा असम्भवा। साधारण्येनाप्येतदवलोक्यते यत कश्विदपि मनुष्यो निम्नक्षेत्रे अभ्यासकरणमन्त्रेण आध्यात्मिकशिखरं नावाप्तुं शक्नोति। आध्या

1. रा घाकष्णन् महोदयस्य 'इण्डियन फिलासफी' द्वितीयो भाग: पृ० ४४३

सतुर्ष: अभ्याब: त्मिकोडचशिखरस्याघस्तातस्थलं जगदेवेति एवंभूतेन जनेन तदु- 5चशिख रावा प्तिविषयिणी कदापि,विचारणापि न कर्तव्या, य: स्वकीयसा धनाया: प्रारम्भिकद्शायामेतन्न विश्वसेद् यदिदं जगत्सत्यम् तथा तत्र अन्तर्यामिरूपेण तदू ब्रह्म वर्तमानमपि ततः परं वर्तते। एवं भूतायाः एकात्मतायाः एकतायाश् परिपूर्णानुभवस्यैकमात्रं साधनं भकि रस्ति या शेषशेषिणोः (भक्कस्य परमात्मनश्र) मध्ये, अभेदभावस्य पूर्वधारणामुपस्थापयति। भेदभावनया च भक्तो न सम्यगेतदवघारयितुं शक्नोति यन्मम स्वं प्रति अन्यांश्च प्रति कि कर्तव्यं वतते नापि च स परार्थवृत्त्या किमपि कार्य कत्तु शक्नोति। पतत्तु तस्यैव कृते सम्भवति यः इन्द्रियानुभूतजगति वर्तमान: अपि, 'वसुघैव कुटुम्बकम्' इति भावनया आत्मानं जगद्रूपिकुटुम्बस्यैकव्यक्तिम त्रगच्छेत्। एतदेव चाष्यात्मिकोच्च- तमकोटेरवापतेश्चरमं चिह्नम् यच्च जागतिकसर्वशोकमोहादिपरित्याग- पूर्वकसकलैकत्वानुभवेन लक्ष्यते। एषैव स्थिति: ईशावास्ये इत्थं निर्दिष्ट- यस्मिन् सर्वाणि भूतानि आत्मैवाभूद्विजानतः । तत्र को मोह: क: शोक: एकत्वमनुपश्यतः'॥ किन्तु एवंभूतां स्थिति प्राप्तुं सतताभ्यासस्य आवश्यकता वर्तते। यं विना मनुष्यः शाश्तसत्येन (परमात्मना) सह स्वकीयमात्मिक- सम्बन्धं स्थापयितुं सर्वथा असमर्थः । एवंभूतस्य अभ्यासस्य समुचितं स्थलमेतद् दश्यमानं जगत्तस्य व्याव- हारिकसत्यत्वाकलनं च वतते। अभ्यासस्य परिपूर्णावस्थायाः प्रागेव संसारासत्यतादिज्ञानस्य व्यर्थाडम्बरप्रदर्शनं विनाशस्य मूलमेव-ज्ञान- दष्टया अवलोकनेनैतच्छरीरं मलमूत्रमांसमब्जादिघृणास्पद्पदार्थानां विकारमात्रं नन्दोऽनुभूयते। तथाप्यस्माभिस्तत्प्रीतिपात्रमवबुष्य तदर्शनस्पर्शादिमिरा-

विचारदष्टिनिक्षिप्त्या सर्वेष्वेतद्वनजनादिषु न कस्यापि स्वत्वम्, अस्मिन् क्षणे अस्माकं चेतक्षणानन्तरमेव न ज्ञायते कस्यां दशायां निप- तिता अस्माकं पत्ते कथं वर्तेरन् आमरणं तेषाम् अस्माभि: सह स्थिते: सम्भावनायामपि-'सम्मीलने नयनयोनहि किचिदस्ति'। किन्तु एत- द्षगत्य यदि वयं सर्वेभ्यः सम्बन्धविच्छेदं कुर्याम, 'कस्यापि नाहं न च

१. ई. उ० ७

कोऽपि मेऽतर' इति भावनया गृहसमेतानि सर्वाणि च भोगविलासादि- साधनानि द्रव्यादीनि वा इतस्ततः प्रक्षिष्य अन्येभ्यो वा वितीर्य मल- मल्लकं धारयेम तदा स्त्रीपुत्रादीनपि दुःखगर्तेधु निपातयन्तो निजाश्रित- दुःखदानपापभागिनञ्च भवन्तः सर्वप्रकारसुखसौविष्येभ्यो वंचिताः भवेम। विद्यालयेषु, शैशवादारभ्याद्यावधि समस्तभूगोल-खगोलाध्ययना नन्तरमपि स्वर्गनरकयोः स्थितिर्नाद्यापि कुत्राप्युपलन्धा किन्तु तत्माप्रि- लोभतन्निपतनभये उपेक्ष्य यदि सत्कर्मस्वभिरुचिमसत्कर्मसुच घृणां न फुर्मस्तदा स्वेषामन्येषां च अनिष्टमेव निश्चयेन कुर्याम। अतश् विनश्वरत्वेन संसारस्य तदीयपदार्थानां च मिथ्यात्वेऽपि य्त्कंचिद्वधि अस्य सत्यत्वस्वीकृतिरेव श्रेयस्करी। जगतः आध्यात्मिकमहत्वम् अस्य जगतः अस्मदादिशरीराणां च व्यावहारिकसत्यत्वस्वीकारे एव पूर्वोक्ताभ्यासादीनां सम्भवः। तदानीमेव चोत्पन्नेन वास्तविकज्ञानेन जागतति कवास्तविकताविश्लेषणपूर्वकं तदीयमहत्त्वपरिज्ञानम्। अनयैव भावनया वेदान्तस्यैतत्करणं समुचितमेवासीत् यत् तेन जगतः आध्यात्मिकमहृत्त्वम् दृश्यमानसत्यतां परमसत्यादू ब्रह्मणोऽपृथ- वकृत्य तदीयव्यावहारिकमहत्त्वमुपेक्षितम् । तयोहि तत्पृथकृत्वे अस्य जगतः सत्ता कुत्रचित्त अवश्यं स्यात्, किन्तु ब्रह्मणि न सा 'सम्भवेत्। इत्थं च ब्रह्मण: सर्वान्तर्यामिता अनन्तता च व्याहन्येत। महतामपि अद्वैतवादिवेदान्तिनां सिद्धान्तानुसारेणापि श्रह्मण: पृथग जगतः स्वकीया न काचित् स्वतन्त्रसत्ता वर्तते। अयमेव परिपूर्णकात्म्यानुभवः परम- शान्ते: एकमात्रं साधनम्। किन्तु यावदाष्यात्मिकताया इयमुच्चतमस्थितिन प्राप्येत यावच अहंता-ममता-भेदो न समाप्नुयात्तावन्मनुष्यो जगतः सत्यतामस्त्रीकतुँ न अधिकरोति। यावच्च स ब्रह्म-जीव-जगतां भेदमाकलयितुं विवशः सन् धार्मिक-सामाजिक-नैतिक-राजनैतिककर्तव्यानां परिपालनारथ बाधितः न तावद्षधि तस्य कते जगतः नत्सम्बन्घस्य, तदीयवस्तूनां वा मिथ्या- त्वम् (मायामयत्वम्), किन्तु यस्मिन समये व्यक्तिगताहंकृति: परिपूर्ण- तया समाप्नोति, स्वानुभवेन 'तत्वमसि' स्वरूपिसत्यस्य साक्षात्कृत्या म्रह्मजीव योस्तादात्म्यप्रतीतिः, बहिर्जगदस्तित्वस्य मायामयता च बोध- १. वेस्वल्कर :- हिस्ट्री झाफ इण्डियन फिलासफी पृ० ४१-४३

सतुर्ष: सभ्पाप: गभ्या संजायते तदानी स जगत् मिथ्या आकलयितुमधिकरोति'। किन्त्वहंकृतिपूर्णसाधारणमनुष्यैरियं स्थिति: प्राप्तुमशक्या। इयं हि विचाराणामन्यस्यैव क्षेत्रस्य स्थितिरिति तत्तेत्रं यावद गन्तुं यदि बयं नोद्योगं कुर्मस्तदा तद्वाप्तेरस्माभि: कदापि विचारणापि न कर्त्तव्या, किन्तु यस्मिन् संसारे वयं निवसामस्तस्मात्तस्य क्षेत्रस्य निन्दाकरणमपि मौसर्यमेव। यैहिं सा दशा स्वयमनु- भूता तेषामेतत्कथनं यत् तस्य सर्वोच्चकोटेराध्यात्मिकसत्यस्य साक्षा- त्कार: एमिश्चर्मचक्षुर्भिः सर्वथा असम्भवः । यथा च भगवती श्रुति :- अन्यदेवाहु: सम्भवादन्यदाहुरसंभवात्। इति शुकषुम धीराणां ये नस्तद्विचचक्षिरे।।

उपसंहार इत्थं पूर्वो क्तस मीक्षये दमायातं यञ्जगतो विषये विभिन्नाचार्याणां यथा- सिद्धान्तमनेके मतभेदाः । तत्र जगद्विषयकधारणाभेदश्चाद्वतविशिष्टा द्वैत- मतयोर्विरोघस्य वैशिष्ट्थम्। विरोधञ्चायं न जगतोऽनुभषगतसत्ताविपये तद्व्यावहारिकसत्यताविषये च वर्तते, अपि तु जगतः पारमार्थिक- सत्ताविषये तस्य चरमसत्यताविषये घ वतते। जगतः प्रत्यक्षानुभवः एतम साधारणलौकिकज्ञानस्यासंदिग्धं सामान्यं सत्यमेतावच्छंकरस्थाप्यभि- प्रेतम्। किन्तु तदनुसारेण त्रिकालाबाधितवस्तुन एव चरमसत्यत्वमिति नित्यवर्तमानस्यैव पदार्थस्य पारमार्थिकसत्यत्वे केवलस्यात्मन एव पार- मार्थिकसत्यत्वम्। जगच्चानादि, व्यवहारकाले वर्तमानमपि व अन- न्तम्। लौकिकप्रत्यक्षेणोपलभ्यमानमपि जगत् आत्मानुभूतिपार मार्थि- कावस्थायां तदू बाध्यते इति व्यावहारिकटश्या सत्यमपि जगत् पार- माथिकटष्टया असत्यम्। तद्दृष्टथा तु एकमात्रं ब्रह्मैव परमं सत्यम्। सर्वमन्यत्तु मिथ्या। अविद्या च जीवजगतोकभयोः प्रतीतिकारणम्। तन्नाशानन्तरमात्मानुभवावस्थायां ब्रक्षजीवयोस्तादात्म्ये जगतो विलयः।

१. जगतः सत्यत्वासत्यत्वे योगवाशिष्ठे इत्यमुक्ते- यथास्पितमिदं विश्वं निजभावकमोदितम्। न तरसत्यं न च्ासत्यं रज्जुसर्पत्रमो यथा ॥। मिष्यानुभूतितः सत्यमसत्यं सत्परीकितम्। ( यो. पा. ४०-४१) २. ई० उ० १३।

जगतो व्यावहारिकसत्ता तु अद्वैतमते स्पष्टतया स्वीकता वतते। आात्मानुभूतौ जगतो बाघेऽपि ततः पूर्ष तत्सत्यत्वमवश्यमाकलनीयम् इत्यात्मानुभूते: ब्रह्मतादात्म्यावाप्तेश्व प्राक प्रत्यक्षमुपलभ्यमानस्य जगतो निराकृति: साहसमात्रम्। मुक्केरव्यवहितपूर्वकालं यावत् व्यावहारिक. दष्टिकोण एव वरीयान। तस्यैव च व्यावहारिकावस्थायाः अनुकूलत्वात्। पारमाथिंकटष्टिकोणस्तु परमार्थज्ञानावस्थायामेव सम्भवति उचितश्र वर्तते इति मोक्षपर्यन्तं व्यवहारस्य सत्यतया जगतो व्यावहारिकसत्ता अद्वैतवादे अभिमता वर्तते, आत्मानुभूतौ च परमार्थदृष्टिप्राप्तेरनन्तरमेव जगतो मिथ्यात्वज्ञानोदयः। इत्थं च शंकरमते एतब्जगन्न विज्ञानवाद्वत् मानसिक- मात्रं स्वप्नमात्रं वा, न चापि शशशृंगवदाकाशकुसुमवद्वा असत् श्ूत घा वर्तते। विज्ञानवादं खण्डयन शंकरो जगतो व्यावहारिकसत्ताया: स्वाप्नसरष्टेश्च भेदं स्पष्टीकृतवान्-अस्मिँश्च प्रसंगे स व्यवहारकोटे: पृथक एकां तृतीयां प्रातिभासिकसत्ताकोटिमपि च निरदिशत्। जामतो व्यावहारिकानुभवस्य च पदार्थानां बाहसत्ता अनुभव- सिद्धा । व्यवहारे अर्थज्ञानयोर्भेंद: स्पष्ट इति व्यावहारिकविषयो न विज्ञानमात्रम्। स्वाप्नविषयाणामिव जाग्रदुव्यावहारिकविषयाणां शशशृंगयोशकाशकुसुमस्य तु न स्वाप्नी अध्युपलब्धिरिति प्रत्यक्षव्य- बहारे समुपल्धेः कारणात् जगतः सत्ता स्वप्नात् , विज्ञानात्, असतः शुन्याद्वा सर्वथा भिन्नेति जगदसतः प्रतिभासिकसत्याच्च भिन्नमेकं व्यावहारिकं सत्यं न, किन्तु तभनितान्तं निर्बाधम् इति त्रिकालाबाधितनि- त्यसत्यार्थे न तस्य सत्यत्वम्। स्वप्नवत्सहसा तद्ाघाभावेऽपि अन्तत: परमार्थज्ञाने मोक्षावस्थायां वा तद्वाघसिद्धेः। इत्थं च व्यावहारिकटध्या प्रातिभासिकस्वप्नसत्ता मिथ्या। पारमा विंकटटूया च व्यावहारिकजाअज्जगत्सत्ता मिथ्येत्यन्ततः तर्कदष्ट्या उभयोः मिध्यात्वकोटौ किमन्तरमित्येतत् प्रति पादनस्याशक्यतया केनापि तर्काग्रहमहिलेन जीवनं जगच्चैको जामत् चिरस्थायिस्वप्नः प्रति- पादयितुं शक्यते। अतः सत्यस्यायं कोटिभेदो लोकजीवनस्य व्यावहा- रिक दष्ट्यैव मान्य इत्यधिकतया मोक्षात्पूर्वमनिवार्यरूपेणापेक्षितत्वात् व व्यवहार एव कोटिविभागस्य समुचितो मानदण्ड:।'

१. अगद्विषयकमन्यदवि विस्तृतं विवेचनं 'परतत्वं जीवो जगच्चेति' शीर्ष के मष्टव्यम।

पंचमः अध्यायः (सूक्ष्मं जगत्)

भाष्यकाराणां सूक्ष्मजगद्विचारा: पूर्वस्मिन्नध्याये सामान्येन स्थूलजगतो विषये शंकराद्याचार्याणां विभिन्ना धारणास्तत्तत्सम्प्रदायानुसारं तेषां मतभेदाश्च प्रदशिताः। सूदमजगतः अपि सृष््थन्तर्गतत्वेन तद्विवेघनमपि नितरामावश्यकमिति तदिह विधीयते। तत्र चिदषिन्मिशे अस्मिन् जगति मुमुक्षणां तन्वजिज्ञासायां स्वाभा विकी प्रवृत्तिर्जायते। तन्वं च सामान्यतो द्विविधम्-जडवस्तुनो मूल- स्वरूपम् , चेतनवस्तुनो मूलस्त्ररूप च। तस्य, जडस्य चेतनस्य वा वस्तुनो भाव: अर्थात् मूलस्वरूपं तत्त्वम् इतीह तत्त्वशब्दार्थः। तानि च तत्वानि प्रतिदर्शनं तत्तद्दर्शनकाराणां स्वस्वप्रति पततयनु- सारेण भिन्नमिन्नानि। तर्थापि श्रुतिप्रतिपादिततस्वविषये सर्वदार्श- निकानां प्रायः ऐकमत्यम्। तत्त्वान्वेषणकुशला: प्रेक्षावन्तो हि स्थूलमर्थ- मालोच्य तत्कारणीभूतं सूक्ष्मं वस्तु कीदशं स्यात्, तथा विशेषमर्थ- मालोच्य तत्कारणीभूतं सामान्यरूपं कोदशं स्यात् एवमेव च मूर्तमर्थ- मालोच्य तत्कारणीभूतममूतें वस्तु कीदशं स्यात् इति विचारणायां प्रकृत्यैव प्रवर्तन्ते। कार्यकारणभावे ज्ञापिते च इयमालोचना प्रेक्षावतां सुलभा भवेदित्यभिप्रायेण परमात्मानमारभ्य शरीरादिस्थूलार्थजात- परय्यन्तं कार्यकारणभावज्ञापनाय भ्ुत्या सृष्टिक्मो वणितः। अयं च सृष्टिकमो वस्तुत एकविध एव। केवल श्रुतिवाकयैः बहुषु स्थलेषु भिन्न- भिन्नप्रकारेण वणितः। तेषां सर्वेषां चैकवाक्यता श्रीमद्वादरायणाचार्येण द्वितीयाथ्यायस्य उत्तराद्वे प्रदशिंता। शंकरस्य- वणितसृष्टिक्रमानुसारेण च इमानि तत्त्वानि सम्भवन्ति-पृथिबी, जलं, तेजः, वायुराकाशश्चेति पंचभूतानि । तन्मात्रा: गन्घ:, रसः, रूपं, स्पर्श: शब्दश्र, एवं तदूग्राहकाणि पञ् श्रोत्रादीनि ज्ञानेन्द्रियाणि, तत्प्रेरकं मनः'तथा पक्च कर्मेन्द्रियाणि। तदघिष्ठाता प्राणः।बुद्धिर्मददान आात्मा अव्यकतं पुरुषश्चेति। एषु च तत्त्वेषु कार्यकारणभावः भ्रुत्या प्रतिपादितः।

महासूत्रप्रमुखमाध्यपथ्रकस मीक्षणम्

तस्याशयस्तु कार्य कारणदष्टया समालोचनीयमित्येवं सर्वमूलकारणभूत: परमात्मा साक्षात्कृतो भवेदिति। तथा बासे वस्तुनि ज्ञाते तदन्तस्थं वस्तु शातुं शक्यते इत्याशयेन परमात्मन: सर्वान्तरत्वं झ्ुत्या प्रतिपादितम्। एवं स्थूले वस्तुनि ज्ञाते तदपेक्षया सूक्ष्मं ज्ञातं भवति, तस्मिश् ज्ञाते तद- पेक्षया सूचमतरं ज्ञातं भर्वात। तत्रास्मिन् दश्यमाने जरगतत यथा शरीरात्मनोरुभयोः संयुक्तसमूद्दो जीवनम् , उभयोर्विमुक्तिश्च मरणम्। शरीरेण बिना आत्मा शक्तिरहित:, आत्मविरहितं घ शरीरं शवरूपं चैतन्यहीनम् (जडम्) पार्थक्येन किमपि शरीरं नापि चात्मा जीवननाम्ना वक्तुं शक्यते। इत्थमुभयो: समष्टिरेव यथा जीवनं तथैव विस्तृताया अस्या: सृष्टेरपि एवमेवैक शरीरम्, एकश्चात्मा । सृष्टथवस्थायां तदुभयं संयुक्त प्रलयावस्थायां चोभयं वियुक्तम । तत्र प्रकृति: सृष्टेः शरीरम। परम्रह्मपरमात्मा च तदात्मा। एतदेव चिदचित्तत्वद्वयं पुरुषः । प्रकृतिः, ब्रह्म, माया, आत्मा,

संसारः। इन्द्रियम्राहं जगद्ोच्यते। सृष््यवस्थायां तदुभयं स्वकीये स्थूलरूपे, प्रलयावस्थायां घ सूद्षमरूपे समुपलभ्यते। आत्मशरीरयोरुभयोः समूहरूपेण वर्तमानायां जीवनरूपसमष्टौ घुवात्मतएवं निविकारं सच्चिदानन्दस्वरूपं किन्तु शरीरावरणाच्छन्नं तत् जीवात्मरूपेण अस्माभिरुपलद्यते। अयम आत्मा, स्थूलसूंच्षमलिंग- नामकैः त्रिभि: शरीरैः अन्नमय-प्राणमय-मनोमय-विज्ञानमयानन्द्मय- नामकैः पञ्चमिश्च कोशैः समावृतः। स्थूलं शरीरमेव अस्माकमन्नमयः कोश:। स्थूलशरीरस्य निर्माणं वृद्धिश्र भुक्तपदार्थैः संजायते। अस्माकं सूदमशरीर प्राणमय-मनोमय-विज्ञानमय कोशान्तं स्थिति:। अस्मार्कं कारणशरीरे आनन्दमयः कोशः । मृत्यो: समये स्थूजशरीरमात्मना वियु्यते किन्तु सूक्ष्मशरीरं मृत्योरनन्तरं स्वर्गनरकजन्मान्तरावस्थास्वपि आत्मना सहैष तिष्वति। जीवात्मन: क्रर्मसंस्कारा: अस्मिन् सूदमशरीरे एव अड्कयन्ते। तदेव व सूदरमं शरीरं स्वर्गनरकपुनर्जन्मभवबन्घनादीनां कारणम् ; तथादि- पक्ना प्राण मनोबुद्धिदशेन्द्रियसमन्वितम्। अपश्चीकृतभूतोत्थं सूद्षमाङ्गं भोगसाघनम्'॥

१. सं. शारीरकम्।

पशम: अभ्याय: १६१

अस्मादेव सूदमशरीरान्मुक्तिर्मोक्षः । अज्ञानोपाधि, सुषुप्तावपि च वर्त- मानं, सूदमशरीरकारणीभूतं कारणशरीरमुच्यते। तत्वज्ञानेन तु तस्य मोक्षावस्थायां नाशः। न तु ततः पूर्व कथमपि तन् जीवात्मना परित्य- ज्यते अपि तु तावत्कालपर्यन्तं तेनैव सह तिष्ठति। प्रकृतेरष्टाभिरवयबैः सृष्टेः रचना गीतायामित्थं प्रतिपादिता वतते- भूमिरापोऽनलो वायुः खं मनो बुद्धिरेव च। अहंकार इतीयं मे भिन्ना प्रकृतिरष्टधा॥। तत्र आद्यस्थूलतत्त्वपंच केन स्थूलशरीरनिर्माणम्। मनोबुबचहंकारै- रेमि: सूकमतत्वैः सूद्मशरीरनिर्माणम। तदेव च सूदमशरीरं जीवात्मनः असंख्यपुनर्जन्मनाम्, योनिपरिवर्तनानां च कारणम, 'मुख्यं तु सप्तदशकं प्रथितं हि लिंगम्' इति संक्षिपशारीरकभाष्यानुसारेण तथा 'सप्रदशः प्रजापतिः' इति शतपथब्राह्मणानुसारेण इदमेव लिंगशरीरमप्युच्यते। तत्र ज्ञानेन्द्रियपंचकं बुद्धिमनसी कर्मेन्द्रियपंचक वायुपंचकं च इत्येतेषां संकलनेन सप्तदशावयवत्वम्। तेषु च श्रोत्रत्वकू चक्षुर्जिद्गाघाणाख्यानि ज्ञानेन्द्रियाणि। तानि चाकाशादीनां सान्विकांशेभ्यो व्यस्तेभ्य: परथकू पृथक क्रमेणोत्पद्यन्ते। तत्र 'अहं ब्रह्मास्मि' 'इदमित्थम्' एतन्निश्चया- त्मिकान्त:करणवृत्तिबुद्धि: । इदमित्थं न वा। अहं चेतनस्वरूपं शरीरं वा । इतिसंशयात्मिकान्तःकरणवृत्तिर्मनः । स्मरणात्मकचित्तस्य बुद्धौ, गर्वात्मकाहंकारस्य च मनस्येवान्तर्भाव इति न पार्थक्येन तल्लक्षण- स्याषश्यकत्वम्। मनोबुद्धिचित्ताहंकाराणं चतुर्णामेकं मिलितमन्तःकरणं नाम। तदुक्तं वार्तिके- मनोबुद्धिरहंकारश्चित्ं चेति चतुर्विधम्। संकल्पारयं मनोरूपं बुद्धिर्निश्यरूपिणी।। अभिमानात्मकस्तद्वत् अहंकार: प्रकीर्तितः। अनुसंधानरूपं घ चित्तमित्यभिषीयते*। तस्यैकत्वेऽपि संशयनिश्यस्मरणगर्वरूपषिभिन्नकार्यपरतया भिन्न कार्यपरतवेन पाठक-पाचक याचकवद् व्यवहारः । एतानि प सर्वाणि कयोमादिगत सास्स्विकांशेभ्यो मिलितेभ्य: समुत्पधन्ते। तत्र मनोबुद्धि-

1. गीता ७४ १. भद्वँतामोद: पृ० १३

२६२ म हासूत्रप्रमुखभाध्य पथ्चकसमीक्षणम्

चित्ताहंकारा: प्रकाशात्मकाः। एतवेवैतेषां महाभूतसातत्विकांशकार्यत्वे प्रमाणम । ज्ञानेन्द्रियैः सहिता बुद्धिविंज्ञानमयः कोशः उच्यते। तथुकं चैतन्यं कतृत्वभोक्तृत्वसुखित्वदुःखित्वाद्यभिमानित्वेन स्वर्गादिलोक- गामि भवति। व्यावहारिकदशायां चैतदेव विज्ञानमयकोशयुक्तं चैतन्यं जीवसंज्ञां लभते। सन्तगुणांशोत्पन्नत्वेन सत्त्वगुणप्रधानम्। चक्षुःश्रोत्रादिज्ञानेन्द्रिय- सहितं च मनो मनोमयकोश: कथ्यते। मनसः सत्त्वगुणांशकार्यत्वेऽपि रजोविकारेच्छ्रारूपित्वेन संकल्पविकल्पात्मकत्वात् बुद्धचपेक्षया अधिक- जडत्वाच्चास्मिन्नेष व्यवहार: । बुद्धेश् निश्चयान्त:करणवृत्तित्वेन तन्र संकल्पविकल्पाभावात्। आत्मनश्च कोशवदाच्छ्ादकत्वात् अस्मिन् कोशत्वव्यवहारः । वागादिकर्मेन्द्रियपंचकमाकाशादिरजोगुणांशेभ्यः क्रमशः पार्थक्येन उत्पद्यते । आकाशादिषु सत्त्वरजसामेषां त्रयाणामपि गुणानां वर्तमान- त्वेऽपि वागादिष्वाकाशादिरजोंशाधिक्यमिति रजोगुणप्रधानाकाशादू वागिन्द्रियम्, रजोगुणप्रधानवायो: पाणीन्द्रियम्, रजोगुणप्रधानाग्नेः पादेन्द्रियम्, तथा रजोगुणप्रधानाब्जलान्मलविसर्जनेन्द्रियम् । एवं रजोगुणप्रधानपृथिव्या: मूत्रविसजनेन्द्रियं घोत्पघ्यते। प्राणाद्यः पंच वायवः। एतेषां चोत्पत्ती रजोगुणप्रधानाकाशादि मिलितांशेभ्यो भवति। कर्मेन्द्रियसहितं तत्प्राणपंचक प्राणमयकोशः कथ्यते। एतचच क्रियात्मकमित्यस्य रजोगुणांशकार्यत्वम्। पूर्वोक्त- विज्ञानमय मनोमय-प्राणमयकोशेषु विज्ञानमयकोशो ज्ञानशक्तिसम्पन्न इति कर्त्ता कथ्यते। मनोमयः कोशः इच्छाशक्तिसम्पन्नः इति कार्य सुच्यते। ज्ञानेन्द्रियसहितो बुद्धिरूपकर्त्ता मनोज्ञानेन्द्वियरूपकारणसाहा- व्येन प्राणादिपंचकद्वारा च गमनादिकार्य कारयतीति तत्त्वम्। तत्तत्क्ष- मतानुसारेणैवैते स्वकार्ययोग्यतानुसारं कर्तृकरणकार्यनामभाजः। एतत्त्रयं मिलित्वा सूक्षमशरीरमुच्यते। इदमेव सूक्ष्मशरीरं जीवात्मकृत कर्मभि: संस्क्रियते इत्यस्मद्वर्तमान- जीवनमेवातीतानागतजीवनबीजम् । वटवृक्षलघिष्ठबीजे विस्तृतारोह परिणाहि वटवृक्षवदस्मत्सूदमशरीरे सम्पूर्णस्य स्थूलशरीरस्य विस्तारो विकासश्वान्तर्निहितस्तिष्ठतति । अनुकूलपरिस्थिती चायं विस्तारो विकसित: सन् प्रत्यक्षतामापयते।

पक्षम: भभ्याय २६२

तचचेत्थं साधारण्येन कर्म अस्माभि: स्थूलशरीरेण करियते। एतम स्वतो न सत् नापि चासत्। तत्कृतिलच््यमेव केवलं भिन्नम्। तत्रैव व कर्मण: स्वरूपं निषिंभति। कृतिकाले ज्ञानेन्द्रियाणि स्नायुजालस्य ज्ञानतन्तवश्र तत्सूचनया मन उपयन्तीति मनोजगति किश्ित् कम्पन- सुत्पद्यते तथा सूद्मशरीरे तत्कर्मसंस्कार: अंकित: संजायते। अयमेव संस्कार: अस्माकं प्रारब्घतां सम्पद्यते। मृत्योरनन्तरं स्थूलशरीरनाशेऽपि जीवेन सह वर्तमानमेतदेव सूक्षमशरीरं निजपूर्वजन्मकर्मसंस्कारं प्रवृत्ति- रूपेणानयतीति प्रवृत्तिरज्ञातरूपेणास्मव्जीवनपथप्रदर्शनं करोति। इत्थं च कृतेऽपि कर्मण्यस्मत्सूदमशरीरे तरंगोत्पत्तिर्न स्यात्, कोऽपि क्षोभो नोत्पद्ेत तदा कृतमपि कर्म न बन्धकारणं नापि च पापपुण्योत्पादकं भवेत्। एतेन कृतकर्मानुकूज्तपुण्यपापयोर्मानसिकभावनानामेव हेतु- त्वम्। यथा च श्रुति :- मनो हि द्विविधं प्रोक्तं शुद्धं चाशुद्धमेव घ। अशुद्धं कामसंकल्पं शुद्धं कामविवर्जितम्॥ मन एव मनुष्याणां कारणं बन्घमोक्षयोः। बन्धाय विषयासक्तं मुक्त्यै निविषयं स्मृतम्॥ तथा-'एतदेव मनःशब्दादिविषयासक्त्यवस्थायां बन्घकारणम्। यदा तु बाहयविषयान शब्दादीन् विमुच्यात्मरूपविषयासकं भवति तदा तदेवापवर्गकारणं भवति"। सूदमशरीरं मनोबुद्धयहंकृतितस्वत्रयनिभितमिति प्रतिपादितच- रम्। पुनर्जन्मन: सर्वोऽपि विषयः एतेषामेव (मनोबुद् चहंकाराणाम्) न्यूनाघिकमात्रासु निषिंभत्ति। अहंकृतिरायं तत्त्वम् । एतेनैष सर्वंतः पूर्व स्वार्थस्त्रत्वाहंताभावना समुत्पाद्यते। जडेऽहंताभावनाऽभावः चेतने च तत्स्थितिरयमेव भेद:। एतेनैव भोजनार्थ, विकासार्थ वृद्धचर्थ च प्रेरणा समुपलभ्यते। वृक्षयोनौ केवलमहंकृतितत्त्वस्य प्राधान्यम्। सूदमशरीराणां द्वितीयं ततत्वं मनस्तत्वम्। एतेन सुखदुःखानुभवस्य, स्मृतेः, विचारस्य कल्पनायाञ्ञ कृते प्रेरणोपलभ्यते। पशुयोनौ अहंकति- मनोरूपतत्त्वद्वयस्य प्राधान्यम्। भोजनं विकासश् यच्चाहंकृतितत्त्वस्य प्रधानं कार्य, वृक्षयोनौ पशुयोनौ च समानरूपेणोपलभ्यते, किन्तु मन- स्तत्त्वस्य यत्कार्यम्, इच्छानुभृति: स्मृतिरित्यादि तत्तु प्राधान्येन पशुषु एवोपलभ्यते न वृक्षेषु। ९. प्र० वि० उ० १-२ १. अद्वैतामोद: पृ० २८

२६४

बुद्धि: सूक्ष्मशरीराणां तृतीयं तत्व्म् । बुद्धिषिवेकस्य जननी, कर्तव्याकर्तव्ये निर्णयते। मानवयोनिसूद्मशरीरेधु च मनोबुद्रयहं- कृतीनामेतेषां त्रयाणामपि तच्वानां विकस्वितरूपमुपलभ्यते। पशवो हि कार्यप्रेरणां प्रवृत्त्या प्राप्नुवन्ति मनुष्याश्च बुद्धितत्वेन विवेकेन चेति, पशवो हि नैवमेवमवगच्छन्ति यत् सामाजिककल्याणाय जीवनमुन्नेतुं सेवायाः, स्नेहस्य, प्रेम्ण:, त्यागस्य वा कियती आवश्यकता वर्तते। मानवता एतत्सर्वमपेक्षते। पशुता तु प्रवृत्तेरेव नामान्तरम्। प्रवृत्तिमेव केवलामनुसृत्य कार्य कुर्वागोषु अस्मासु पशुताया: प्राधान्यम्। विवेक- पूर्वककर्तव्यप्रेरणया कर्म कुर्वाणोषु चास्मासु मानवतायाः प्राधान्यम् इत्ययमेव पश्ुतायां मानवताया विजय: । वृक्षयोनिमारभ्य देवयोनिं यावत् सूक्षमशरीरस्य क्षेत्रम्-मायायाः साम्राज्यं सूक्षमशरीरे बुद्धे: प्राधान्यमस्तु अहंकृतेर्वा वृक्षयोनिरस्तु देवयोनिर्वा किन्तु यावद्यमात्मा सू्मशरीरे तिष्नति तावत्कर्मसंस्कारा धीनप्रारब्घाधीनो बद्ध इति परित्यकसूदमशरीरदशायां मनोबुद्ष्यहं कतिसन्वरजस्तमोभि: पूर्णतया स्वतन्त्र एव मुक्तोऽिधीयते। गीताया निम्नाद्कितश्लोकांशयोरिद मेवाभिव्य कम्-

X x x ते तं भुक्त्वा स्वर्गलोकं विशालं क्षीणो पुण्ये मृत्युलोकं विशन्ति१। X X X सूद्मशरीरस्य विकासो हि कर्मसंस्कारै: संजायते। कृतानि च सद- सत्कर्माणि सूक्ष्मशरीरं प्रभवन्तीत्येषैवासक्िरुच्यते। अनासक्त्या निर्तिप्त्या च केवलं कर्तव्यभावनयैव कृतानि न सूदमशरीरं क्षोभ- यन्तीति न तत्कर्मसंस्कार: कथमपि प्रवृत्तेः सम्भवः। इत्थञ्चावरुत्े सूकषमशरीरविकासे प्रारब्घभोगानन्तरमेव मनोजगतो नाशे भौतिक. जगतो मुक्तिसम्भवः । इममेव भावं गीतेत्थमभधन्ते- न मां कर्माणि लिम्पन्ति न मे कर्मफले स्पृहा। X X X यस्य नाहंकृतो भावो बुद्धिर्यस्य न लिप्यते। हत्वाऽपि स इमान् लोकान् न हन्ति न निबण्यते।।" १. गीता ८।१६ १. तत्रैष ९/११ ३. तत्रैव ४११४ ४. गीता १८।१७

पच्चम: भभ्याय: २६५

अत्रापि चैषामख्विलचराचरानन्त सूक्षम शरीराणामेकत्वविवक्षायाः भेदबुद्धिविषयतया वनवज्जलाशयवद्वा समष्टिः। पार्थक्येन चानेक- जीवानां प्रत्येकं स्व-स्वसूत्तमशरीरस्य स्व.स्व-बुद्धिविषयतया वृक्षवन्नद्या दिषदू वा व्यक्टिः। एतत्सूदमशरीरसमष्ट्युपहितं चैतन्यं स्त्रक्सूत्रमिव सर्वत्रानुस्यृतत्वात् पूर्वो कज्ञानेच्छाक्रियाशक्तित दुपहितत्वाचच सूत्रात्मा हिरण्यगर्भ: प्राणश्चोच्यते । अस्य सूत्रात्मकिरण्यगर्भस्येषा समष्टिः स्थूल- प्रपंचापेक्षया सूत्मत्वात। सूच्मशरीरम, विज्ञानमयादिकोशत्रयं

एव (सूत्मत्वात् स्वप्नत्वाचच) स्थूलप्रपंचलयस्थानमुच्यते। एतत्सूदमशरीरव्यष्टथुपहितं चैतन्यं तेजोमयान्त:करणोपहितत्वात् तैजसम् उच्यते। अस्यापीयं व्यष्टिः, स्थूलशरीरापेक्षया सूच्षमत्वात सूक्ष्मशरीरम्, विज्ञानमयादिकोशत्रयम् तथा विश्वचैतन्येनानुभूत- स्थूलशरीरादिविषयकवासनामयत्वात्स्वप्नः । अत एव (सूकष्मत्वात्स्वप्न- त्वाच्च) स्थूलप्रपंचलयस्थानं चोच्यते। पती च सूत्रात्मतैजसी स्वप्नकाले सूद्माभिर्मनोवृत्तिभिर्वासनाम- यान् सूक्ष्मशब्दादिविषयान् सुषुप्तिकाले सूक्ष्माभिरज्ञानवृत्तिमिरीश्वर- प्राज्ञावानन्दरमिवानुभवतः। तथा घ श्रुतिः-'स्वप्नस्थानोऽन्त :- प्रज्ञ :..... ' इत्यादि। अत्रापि विज्ञानमयादिकोशत्रयसमष्टिव्यष्टथोः तदुपहितसूत्रात्मतैजस- चैतन्ययोश्च वनवृक्षवत्तदर्वच्छ्न्नाकाशवचचैवं जलजलाशयप्रतिपिम्बि· ताकाशवच्चैक्यम् । एवमपंचीकृतपंचमहाभूतेभ्यः सूद्षमप्रपद्चोत्पत्ति: सा चापि स्थूलप्रपंचवद्श्रह्ण एव जायते एतत् सर्व ब्रह्मसूत्रभाष्ये तथा-'अन्तरा विज्ञानमनसी क्रमेण त्ज्ञिगादिति चेन्नाविशेषात्' (२३१५) 'तथा प्राणाः' (२।४।१) 'तत्प्राकश्रुतेश्च' (२।४।३) 'तत्यू- र्वकत्वादु वाच:' ( २।४।४ ), 'सप्तगतेविशेषितत्वात्' ( =।४।४ ) 'त इन्द्रियाणि तद्व्यपदेशादन्यत्र श्रेष्ठात्' (२।४।१६) इत्यादिभिर्मन :- सहितेन्द्रियाणामुत्पत्तिर्वणिता। प्रश्नोपनिषद्यपि एष एव विषय :- 'पृथिवी च पृथिवीमात्राचापञ्रापोमात्रा च' ...... इत्यादिना प्राणाश् विधारयितव्यं च' इत्यन्तेन तथा 'स प्राणमसृजत प्राणाच्छ्रद्वाम् .. " इत्यादिना चापि प्रतिपादितः । यतो अ्त्रैतेषां सर्वेषां स्थिति: परमेश्वरे एव प्रतिपादिता-

१. प्र० उ. ४1८ १. तत्रैष ६४

२६६ महासूत्र प्रमुखभाम्य पचचक समीक्षणम् 'एवं ह वै तत्सव पर आत्मनि सम्प्रतिश्ठते'।' मुण्ड कोपनिषयपि- एतस्माज्जायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि च। खं वायुर्योतिराप: पृथिवी विश्वस्य धारणी।।2 इत्यनेन स एव विषय उक्क: । रामानुजस्य- रामानुजमते तु तद्भाष्ये ब्रह्मसूत्राणां द्वितीयाध्यायस्योत्तरार्द्े 'न वियवशुतेः' (२।३।१ ) इत्यारभ्य अग्रे आकाशादीनां तथा 'तथा प्राणाः' (२४१ ) इत्यारभ्याय्रे प्राणादीनामुत्पत्तेः अन्याचार्यवदेव निर्देशेऽपि तदीयप्रकरणग्रन्थेधु भूताघुत्पत्तिक्मविस्तार: य्त्किंचिद् अन्यथैवोप- लभ्यते। तत्र भूतानां तन्मात्राणां चोत्पत्तावनेकं दर्शनम्, तथाहि- तामसाहंकारात् पंचापि तन्मात्राणि उत्पद्यन्ते, तेभ्यश्च क्रमेण पंचभूता न्युत्पदन्ते इत्येकम्। तामसाहंकारात् शब्दतन्मात्रसुत्पद्यते। शब्दतन्मात्रादाकाशः आकाशात्स्पर्शतन्मान्रम्, स्पर्शतन्मात्राद्वायुः। वायो रूपतन्मात्रम्। रूपतन्मात्रात्तेज:, तेजसो रसतन्मात्रम्, रसतन्मा- त्राब्जलम्। जलादू गन्धतन्मात्रम्। गन्धतन्मात्रात् पृथिवीति द्विवीयम्। तामसाहंकारात् शब्दतन्मात्रसुत्पद्यते। शब्दतन्मात्रादाकाश: स्पर्श- तन्मान्रं चेति द्वयमुत्पदयते। तथा स्पर्शतन्मात्राद वायू रूपतन्मात्रं चेत्यु- त्पथते। रूपतन्मात्रात्तेजो रसतन्मात्रं चोत्पद्यते। रसतन्मात्राण्जलं गन्घ तन्मान्नं चोत्पद्यते। गन्घतन्मात्रात्पृथिवी उत्पद्यते इति तृतीयम्। आका- शादिषु पंचसु भूतेषु शब्दादीनां पंचानां गुणानामुत्तरोत्तरमेकैकाघिक्य- मस्ति। तथा चाकाशे शब्दो, वायौ शब्दस्पर्शो, तेजसि शब्दस्पर्श- रूपाणि, जले शब्दस्पर्शरूपरसाः, प्रथिव्यां शब्दस्परशरूपरसगन्धाः इति। पद्चमहाभूतानां पञ्चीकरणप्रक्रिया तु शंकरवदेवास्मिन् मतेऽपि बोष्या। किंच, एतन्मते सल्वरजहतमोरषपगुणन्यवती प्रकुतिर्महदादिचतुविशति- तश्वात्मिका मूलपकृतिरेव सर्वोत्पत्तिहेतुः । तत्र त्रिगुणायां तस्यां भगवत्सं- कल्पाधीनगुणवैषम्यात्कार्योन्मुखावस्था अव्यक्शव्देनोच्यते। तस्माद- १. तत्रैव ४।७ २. मु० द्र० २११।३ ३. यतीनद्रमतदीपिका ४. 'मदीया प्रकृतिः सत्यसंकलपेन मयाध्यक्षेणेक्षिता सनरायरं जग- रसूयते' (गीतायां रामानुजभाष्यम् 11१० )

पथम: भभ्याय: ३६७

व्यकात् महत्तत्वमुत्पद्यते-बुद्धिसामान्यस्य महत्तत्वमिति पारिभाषिकी संज्ञा। तच्च सास्विकं राजसं तामसं चेति त्रिविधम्। महत्तत्वादहंकार: उत्पद्यते, अयमेव देहात्माभिधानादिजनकः । अयमपि सातत्विकराजसता- मसभेदेन त्रिविध: । राजसाहंकारसढकृतात्' सात्विकाहंकारात ज्ञानेन्द्रियषट्क कर्मेन्द्रियपंचकं च इत्येकादश इन्द्रियाणि जायन्ते। मनःश्रोत्रचक्षुर्घाणरस- नात्वग्भेदेन ज्ञानेन्द्रियं षड्विधम्। एषु षट्सु अन्तरिन्द्रियं मनः, श्रोत्रा दीनि च पंच बाद्येन्द्रियाणि। तत्र मनः संकल्पस्मृत्यादौ कारणं भर्वत। बाहेन्द्रियाणां विषयप्रवृत्तौ सहकारि च सम्पद्यते। एतदेव मनः शब्दादि- विषयासक्त्यवस्थायां बन्घकारणम्। यदा तु बाह्यविषयान् शब्दादीन् -विमुच्य आत्मरूपविषयासकं भवति तदा तदेव अपवर्गकारणम्। निम्बार्कस्य- जीवानामदष्टस्य अनादितया प्रलयकालान्तरे परमात्मेच्छानुसारं सान्वि कादिगुणानां साम्यावस्थायां (प्रकृतौ) क्षोभः संजायते। तेनैव च तदा तच्वानामुत्पत्तिः। यथा चोक्तम्-'सृष्टिसमये परमात्मा स्वेच्छया पुरुषप्रधानयो: प्रविशति क्षोभं चोत्पादयति®। एष क्षोभः प्रकृतौ उत्प० घते तथा च श्रुतिः-'तदक्षत बहु स्यां प्रजायेय तत्तेजोऽसृजत"। 'सोऽकामत बहु स्याम् प्रजायेय"। "प्रकृतेः परिणामः व्यक्तमुच्यते तच्चानित्यम्"६। स च परिणाम: विविधप्रकार:। तत्प्रक्रिया चेत्थम्- यदा परमात्माश्रिता प्रकृति: त्रयाणां गुणानां साम्यावस्थायां क्षोभकार- णेन फलोत्पादनोन्मुखी संजायते तदा तस्मात सत्वरजस्तमोगुणप्रकृति- कनिश्चयात्मकस्य महतः उत्पत्ति: संजायते तदा तस्मात् सतत्वरजस्त- मोगुणप्रकृतिकनिश्चयात्मकस्य महतः उत्पत्तिः संजायते। ततोऽहंकार- स्योत्पत्तिः, अयमपि च गुणानां भेदात् त्रिविधः। सान्विकधर्मादुत्पन्नः अहंकार: वैकारिकः । राजसिकधर्मादुत्पन्नः तैजसः । तामसिकधर्मा कचोत्पन्नः अहंकार: भूतादिरच्यते। तत्र बैकारिकादहंकारादू इन्द्रियाद्यधिष्ठातृदेवतानां मनसश्च उत्पत्तिः । मनश्च निजक्रियाया: स्थितेश्च्ानुसारं मनोबुद्ध्यहंकारचित्तनामकं संजा.

१. य तीन्द्र मतदीपिका २. 'न सप्ैवेन्द्रियाणि अपि तु एकादश' (रा० भा० २।४।५ तथा ४।५।५) ३. वे० र० म. पृ• २२-२४ ४. छा. ६/२।३ ५. तै. २६ ६. कोस्तु मे ( ११1१ )

२६८

यते। एतेषु मननादिकारणं मनः। एतदेव च शब्दस्पर्शरूपर सगन्धादि- विषयाननुभवद् बन्घकारणम्। परित्यक्ततत्सम्बन्धं च परमात्मोन्मुखं मुक्तिकारणं संजायते। यथा धोक्तं ब्रह्मपिन्दूपनिषदि- मन एव मनुष्याणां कारणं बन्धमोक्षयोः । बन्धाय विषयासकं मुकत्यै निरविषयं समृतम्।।' शुद्धाशुद्ध भेदेनैतद् द्विविधम्। कामनादिरहितं शुद्धं कामनादियुक्तं चाशुवम्। बोधनसाधनं बुद्धिः। तत्र शरीरादिविषयकाहंबुद्धिरहंकारः। चिन्तन• साधनं च चित्तम्। चन्द्रो ब्रह्मा रुद्र: न्ेत्रज्ञश्चैतेषां क्रमशोऽघिष्ठाठ देवताः । व्यूहृदेवा: वासुदेवसंकर्षणप्रदयुम्नानिरुद्धा: तेषामघिष्ठातृदेवा इत्यन्ये। गलान्तं मनसः स्थानम्, वदनं बुद्धेः, हृदयमहंकारस्य। नाभि· हैद्यस्यर। तैजसाहंकाराचच दशानां ज्ञानकर्मेन्द्रियाणामुत्पत्तिः । शब्दस्प- शरूपरसगन्घाश्च ज्ञानेन्द्रियाणां विषया: । दिग्वायुः अर्कः, वरुण:, अशिविनौ च क्रमशः तदघिष्ठातृदेवताः। महाभूतेभ्यो वद्धनेनैष पतानि भौतिकान्य प्युच्यन्ते। वागूहस्तपादपायूपस्थाभिधानि पञ्चकर्मेन्द्रियाणि। वहीन्द्रोपेन्द्रमृत्यु- प्रजापतयश्चैतेषामधिष्ठातृदेवताः। दशानामेतेषामिन्द्रियाणां शारीरकोप- निषधेवं संग्रह :- श्रोत्रं त्वक चक्षुषी जिह्रा घ्राणं चैव तु पक्चमम्। :

पायृपस्थौ करौ पादौ वाकू चै दशमी मता*।। भौति काहंकारात पञ्चानां तन्मात्राणां ताभ्यव्र पञ्चानां महाभूताना मुत्पत्तिः। इत्थं च भूताधहंकारादुत्पन्नायाः शब्दतन्मात्रायाः आकाशो- त्पत्तिः । आकाशाच्चोत्पन्नायाः स्पर्शतन्मात्रायाः वायोकत्पत्तिः। वायो रुत्पन्नायाश्च रूपतन्मात्रायास्तेजस उत्पत्तिः । तेजसश्चोत्पन्नायाः रस- तन्मात्रायाः जलोत्पत्तिः। जलादुत्पन्नायश्च गन्धतन्मात्रायाः परथिव्यु त्पत्तिरित्युत्पत्तिक्रमेण तत्र तत्र स्वेषां स्वेषामुपादानानां स्थितिः । पृथिव्यां सर्वेषां पञ्चानाम्-शब्दस्पर्शरूपरसगन्धानाम्, जले चतु- र्णारम्-शब्दस्पशरूपरसानाम् ; तेजसि त्रयाणाम्-शब्दस्पर्शरूपाणाम ; वायौ द्यो :- शब्दस्पर्शयो, आकाशे चैकस्यैव-शब्दस्य। १. प. वि० उ० २ १. शारीरकोपनिषद् ३. शारीरकोपनिषत्

पच्चम: भभ्याय: ३६९

वायुरपि व शरीरस्थितिसाधनम्। म घ प्राणापानसमानोदाना- मिध: पञ्चपकार:। नागादीनां व शंकरववेषु पञ्चस्वेवान्तर्भाव इति निम्बार्कः । इत्थं निम्बार्कमते भौतिकजगतो निष्पादकानि चतुर्विशतितस्वाान। गोपालोपनिषदादी त्वन्योऽपि सृष्टेरत्पत्तिप्रकारोऽमिहितः । स चाना- वश्यकतया त्यड्यते। तत्र पक्च तन्मात्रा, मनः ज्ञानकर्मेन्द्रियदशकम्, प्राणश्च' इत्ये- तन्-ममदशकं सूक्षमाङ्रमुच्यते। स्थूलशरीरं द्विविधम्। नित्यमनित्यं च। तत्र नित्यं परमात्मनः । सर्वपुरुषार्थकारणम। ध्यानेच्छूनां ध्यानसाधनम, सर्वमंगलाधारभूतं च। नित्यमुक्तात्मनां विष्वकुसेन-नन्द-सुनन्द-गरुडादीनामपि च शरीरं नित्यम्। अनित्यशरीरं द्विविधं, कमनमकर्मेज च। तत्र कर्मजं जरायुज मण्डजं स्वेदजमुद्धिचेति चतुविघम्। अर्क्मेजं च परमात्मनो विराड्रपम् ! एतेषु महदारभ्य भूतपम्नकं यावत् कारणकार्यरूपेण सम्बद्धमिति नामरूपभिन्नत्वेऽपि मृद्घटवन्नान्योन्याभन्नम्। मध्तमते यत्किचिद्भेदेन महत्तनवादयन्यद्रव्यसृष्टयादिकल्पना प्रायः सांख्यसम्प्रदायानुकूलैव। वल्लभस्य वल्लभाचार्यमते सृष्टेः आदौ परमतत््वस्य परिणामात्प्रदुर्भूतानाम् अष्टाविशतिसृष्टित त्व्रानामित्थं प्रादुर्भावः तत्त्वदीपनिबन्धस्य सर्वनिर्णय प्रकरणे मुपलभ्यते- सत्वं रजस्तमश्चव पुरुषः प्रकृतिमंहान्। अहंकार: पक्चमात्राः शव्दस्पर्शाकृती रसः॥ गन्धो भूतानि पंचैव खं षायुर्ज्योतिरपः क्षितिः ।

श्रोत्रं त्वग्घाणहगजिह्ा मनः षडिति भेदतः९। x x x x

१. अद्वैतमते पश्चतन्मान्नाणीं न म्रहणमपि तु बुद्धेः। प्राणंषु च पंचानाभपि मरहणम्। निम्बार्कमते तद्मेदरहितस्यैकश्यैमेति भेद: । २. सर्वनिर्णय प्र० पृ० ९४-९४ २४ म्०

३७० म्रह्मसूत्र प्रमुक्षभाध्य पश्चकसमीक्षणम्

प्रकृति: पुरुषश्चोभौ परमात्मा अभवत्पुरा। यद्रूपं समघिप्ठाय तद्क्षरमुदीर्यते॥ आनन्दांशतिरोभावः सत्वमात्रेण तत्र हि। मुख्यजीवस्ततः प्रोक्त: सृष्टीच्छ्ावशगो हरिः ॥ इच्छामात्रात्तिरोभाव: तस्यायमुपचर्यते। ब्रह्म कूटस्थाव्यकादि-शब्दैर्वाच्यो निरन्तरम्॥ सर्वावरणयुक्तानि तस्मिन्नण्डानि कोटिशः । मूलाविच्छेदरूपेण तदाधारतया स्थितः॥ तन्त्रदीपनिबन्धे वल्लभेन एष जगत्प्रपंचः भगवत्कार्यः उक्त:९। एष हि भगवतो मायानामकशकत्या विनिमितः। संसारञ् मायाया अविद्यानामकशक्त्या जीवेन विरचितः। इत्थ वल्लभेन जगदू ईश्वरकृतं संसारश्च जीवकृत इति प्रतिपादितम्। पूर्वोक्तषु अष्टाविशतत त्व्रेषु परिणामो न विकारी। सांख्टं तु विकृत- पारणामवादमाश्रित्य सृष्ठेरुत्पात्ति प्रततिपादयात। तत्र प्रकृति्रगुणा त्मिक्ा किन्तु वन्लभेन सतत्वं रजस्तमश्चेात त्रयं पृथकू स्वतन्त्रं तत्त्वं स्वीकृतम्। एतन्मते सृष्टेः विकास: सच्चदाननदपूर्णपुरुषोत्तमस्य इच्छामात्रेणैव भवात। अक्षरम, काल:, कर्म, स्वभावश्चेत्येतत् सृ्टि- कारिणो ब्रह्मण: स्वरूपम्। एतेषां गणना वल्लभेन सृष्टेरशविशततर्वेधु न कृता। तन्मते जगतः उपादानकारणं प्रकृति: या च वस्तुतः ब्रह्मण एव आवकारिपरिणतिः । इत्थं पूर्वोक्कालोचनेनेदं ज्ञायते यत् वल्लभमतिरिच्यान्यभाव्य कार: परतर्वेन स्वरूपतो भिन्नमूल जडतत््व्रमेव स्वीकृतम्। तकचैं- तत्सशोधनेन सांख्याभमतप्रधानमेवावगतं यत्तदुंब्रह्मात्मकम्। किन्तु वल्लभेन परतस्वात स्वरूपतो भिन्नं किमपि अन्यत् जडतववं न स्वी कृतम् तदनुसावं जडततव परतत्त्वस्यवांशः । एतेषु वल्लभस्य पम्ः सूत्रानुकूलो न वर्तते। अन्यभाष्यकाराणा- मेतावान् पक्षस्तु सूत्रानुकूलो वर्तते यज्जडतत्वं परतत्वात्स्वरूपतो भिन्नं किन्तु एतस्मिन्नंशे न सूत्रानुकूलं प्रतिभाति यत्तत्सांख्याभिमतं प्रधान-

१. तत्रैव ८९-१०१ २. प्रपथो भगवर्कार्य: तदूपो माययाऽ्भपत्। तच्ककश्याऽबिद्यया त्वस्य जोवसंसार उच्यते।। (त० दी० नि० शा० प्र० २६)

पथम: भभ्याय: ३७१

मेव। यतो हि सूत्रकारेण सर्वत्रैव सूत्रे तत्खण्डनं कृतम्। स्वयं चापि महदहंकारादीनां कस्मिन्पि सूत्रे चर्षा न कृता वर्तते। सूत्र कारेण य्द्यप मूलजडतस्वस्त्रूपसम्बन्घे स्पष्टतया न कापि चर्धा कृता तथापि 'सूक्षमं तु तदर्हत्वात्' (१।४।२) अस्मिन् सूत्रे समा- यातम् 'महतः परमव्यक्तमव्यक्तात्पुरुषः 'परः" इति श्रुतिवाक्यीयमव्यकं मांख्याभिमतं प्रधानमस्वीकृत्य सूद्षममुकतम्। एतेन स्पष्टमेतद्यत् सः येन केनापि रूपेण जडतत्वमवश्यं स्वीकरोति किन्तु न तत्सांख्याभि- मतं प्रधानम। तेन 'न वियद्श्रुतेः' इत्यादिसूत्रेषु (२।३।१-१८) आकाशादिजडतत्वा- नामुत्पत्ति: स्व्रीकृता किन्तु सूत्रेषु स्पष्टमुल्लेखाभावात् सूत्रकाराभिमत. सूक्ष्मजडस्वरूपसम्बन्धे न किमपि विशेषेण वक्तुं पार्यते ! आम्, तदस्तित्वमवश्यं तन्मान्यम् ; तचच जीववत् परतत्वरेन सह अपृथकसिंद्ध- रूपेण स्थितं सत् सर्वतोभावेन तदायत्तम्। मध्वमतिरिकय अन्ये सर्वे भाष्यकारा: सुत्रानुसारम् आकाशादि- भूनानि उत्पन्नान्येव स्वीकुर्वन्ति। मध्नाचार्यश्र, किन्तु, आकाश वायुं चोत्पन्नौ मन्यमानोऽनि भागशः अनुत्पन्नावाकालयनि। तथापि मध्वस्यतन्मतं सूत्रैन समर्थ्यते। सूत्रकारेण आकारास्य वायोश्योत्पत्तौ पर्याप्तो विचारो विहितः, श्ुतिवाक्यपरस्परसमन्वयफलस्वरूपमेकस्मिन् मिद्धान्तस्वरूपे उभयोरुत्पत्तिरेव 'न वियद्भ्रतेः' (-।३।) इति सूत्र- मार्भ्य 'एतेन मातरिश्वा व्याख्यातः' (शशम) इति सूत्रं यावत् प्रतिपादिता। सूत्र कारनुसारं भूतानां सूक्ष्मांशानामेव प्रथमतः उत्पत्ति: प्रतीयते। तेन हि तेषां त्यात्मकत्वं 'त््यात्मकर्त्वात्त भूयस्त्वात्' (३।१।२ ) इत्यस्मिन सूत्रे निर्दिष्टम। तथापि सूत्रकारस्य त्रिवृत्करणमभिप्रेतं पञ्चीकरणं वेत्य· स्मिन् सम्बन्धे न कश्चिन्निश्चयः। तेन पंचीकरणस्य चर्चामविधाय त्रिघृत्करणस्य (त्यात्मकत्वस्य) एव निर्देशो विहितः, यश् छ्ान्दोग्यानु- सारेण प्रतीयते किन्तु यदा नेन तैत्तिरीयश्षुतिवाकगानुसारम् आकाशस्य वायोक्चापि उत्पत्ति: स्वीकृता तदा पश्ीकरणमापाततः समायाति। इत्थं सूत्रानुसतारं सतस्वरूपग्रह्मण: सर्वप्रथमं सूक्ष्माकाशस्यैवोत्पत्तिर्जायते!

१. कठ० उ. ११३।११ -२. दषटव्य-मन्नमाय्यम् (म्र० सू० २।३।४-८)

१७२ महसूत्रप्रमुखतमाध्यपच्र कस्तमीक्षणम्

तदनन्तरं सूदमवाय्वादिक्मेणेतरसूदमभूतेषूत्पन्नेपु तन्मिभ्रणेन जगतो भौतिकपदार्थानां शरीराणां चोपादानकारणानां महाभृतानां स्वरूपस्य निष्प्त्तिर्जायते। सामान्यतया सर्वेषां माव्यकाराणामुक्कता प्रक्रिया मान्या वर्तते या च 'न वियदभतेः' 'अन्तरा विज्ञानमनसी क्रमेण तल्लिग्गादिति चेमाविशेषात (२३८४) एवं 'तथा प्राणाः (श४।१) इत्यादिषु' ब्रह्म- सूत्रेषु तद्धाषयेषु व सविस्तरमभिव्यक्ीकता वर्तते। तदेवं स्थूलसूद्मभूतैरुत्पन्नस्य जगतो बाद्यान्तः करणसाहाय्येन तद्विषयानुभवो जीवेन क्रियते। तत्र प्रत्यक्षं दृश्यमानमेतत्सभ्नामरूपादिकं भौतिकजगतः स्वरूपम्। मनोजगतः स्वरूपं तु सन्धये सृष्टं प्रतिजीवं प्रतिस्वप्नं च भिन्न-भिन्नं विचित्रं च भवतति। अनयोरद्वयोर्जगतोर्मध्ये दश्यमानजगतः सत्यत्वमिध्यात्वयो: यथा शंकरवेष्णवाचायेषु मतभेद: तथैव स्वाप्रमनोजगद्विषयेऽपि तेषु मतभेद: इति मायामात्रं तु कात्स्न्ये- नानभिव्यकस्वरूपत्वात्' (३२३) इति सूत्रीयविभिन्नभाष्यैः प्रमाणी- क्रियते। तत्र शंकरः 'सन््ये सृष्टिराह हि' (३२।९) तथा 'निर्मातारं चैके पुत्रादयश्च्' (३।२•) इति सूत्रद्वयं पूर्वपक्षरूपेणोपक्रम्य मायामात्रमित्या· दिसूत्रे व्यावहारिकजगत इव स्वाप्नजगतोऽपि मायामात्रत्वं (मिथ्या- त्वम्) प्रदर्शितवान्। तथाहि-'मार्येत्र सन्ध्ये सृष्टिन तत्र परमार्थ- गन्धोऽ्यस्ति। कृतः १ कार्त्स्न्येनानभिव्यक्तस्वरूपत्वात् । न हि कार्त्स्न्येन परमार्थवस्तुधर्मेणाभिव्यक्तस्वरूप: स्वप्न :....... न तत्र रथा न. रथयोगा:, न पन्थानो भर्वन्ति" तस्मान्भायामात्रं स्वप्नदर्शनम्। तथा 'न च वियदादिसगस्याप्यात्यन्तिकं सत्यत्वमस्ति, प्रतिपादितं चैतत् 'तदनन्यत्वमारम्भणशब्दादिभ्यः' इत्यत्र समस्तस्य प्रपंचस्य मायामात्र- त्वम् ...... । सन्ध्याभ्रयस्तु प्रपंचः प्रिदिनं बाध्यते। अतो वैशेषिकमिदं सन्ध्यस्य मायामात्रत्वम् उक्तम् ...... । तस्मादुपपन्न स्वप्नस्य मायामात्र- त्वम्। इत्थं शंकरेण व्यावहारिकजगदिव स्वप्नसृष्टमनोजगतः अपि मायामात्रत्वम् (मिध्यात्वम्) उपपाध 'ब्रह्मैवैकं सत्यम्'इति स्थिरीकृतम्। रामानुजाचारयस्तु 'कि स्वप्नसृष्टिरीश्वरकृता जीवकता वा इत्याशंक्य आयं सूत्रद्वयं पूर्वेपक्षत्वेन स्वीकृत्य मायामात्रमित्यत्रत्यमायाशब्दस्य आश्चर्यवाचकत्वं स्वीकुर्षाण :- 'एवंविधाशर्यरूपा सृष्टिः सत्यसंकल्पस्य १. वैधर्म्याच्च न स्पप्नादियत् (२।२/२९ ) इति सूत्रं तद्भाष्यमपि च. स्वाप्नबगतो मिष्यात्वे प्रमाणम्। ३. शा० भा० (म्र. सू• ३।२।४ ) ४. तत्रेव ( ३।१।१-४ )

पथम: भण्याय: १७१

परमपुरुषस्यैव उपपद्यते, न जीवस्य' इत्यर्थ करोति। तस्य सत्यसंकल्प- त्वादियुक्तस्यापि संसारदशायां का्त्स्न्येनानभिव्यकस्वरूपत्वात् न जीवस्य तथाविधाश्र्यसृष्टिरुपपद्यते ...... इति जीवो न संकल्पमात्रेण रथादीन् स्रष्ट शक्नोति ..... अतः स्वप्ने सृष्टिः ईश्वरेणैष' कृता, तत्कृतित्वेन च तस्या: सत्यत्वम् इति हिं तस्याभिप्रायः। इत्थ रामानुज- मते स्त्रप्नसृष्टेरीश्वर कृतित्वेन चिद चिद्विशिष्टं बासजगदिष स्वाप्नजग- दपि (मनोजगद्पि) सत्यम्। निम्बार्कस्याप्येतदेव तात्पर्यम् तथाहि, स्वप्ने सत्यसंकल्पसर्वक्ञपर- मेश्वर निमितमेव रथादिकार्यजातम्, यतो आ्ाश्चर्यभृतं तत् न जीवकृतम् अतः परमात्मैव स्वप्नरथादिनिर्माता®। मध्वाचार्येणापि स्वप्नसृष्टिरीश्वरकृता मन्यते इति तन्मते तस्या: सत्यत्वम्। मनोगतसंस्काराश्च तत्र कारणम्। तथाहि, मनोगतांस्तु संस्कारान् स्वेच्छया परमेश्वरः। प्रदर्शयति जीवाय स स्वप्न इति गीयते।। तद्न्यथात्वं जाग्रन्वं सा भ्रान्तिस्तत्र तत्कृता। भवेत्॥ वल्लभोऽपि स्वप्नप्रपक्ं मायामात्रमाकलयति। तस्यायमभिप्रायः यत यथा 'ऐतदात्म्यमिदं सव तत्सत्यम्' इत्यादय: शतयः सृष्टि तत्सत्यत्वं च प्रतिपाद्यन्ति तथा स्वप्नस्य सृष्टयतिरिर्कतन कयापि श्रृत्या सत्यत्वं प्रतिपादयते। किंच, स्वप्ने जनः जीवतो मृतानुभयविधान जनाम पश्यति, मृतानां च जनानां कथमप्यस्तित्वं न सम्भवतीति स्वतंत्रसत्तायां तस्य प्रामाण्याभावान्मायामात्रमेव" सवपनः। निष्कर्षः

पूर्वो क्त पर्यालोच नया स्पष्टमेतत्संजातं यदिद व्यवहारिकजगतः सत्य- त्वमिध्यात्वमान्यताळ्वयमिव स्वप्नजगतो विषयेऽपि मान्यताव्वयं वर्तते।

१. रा० भा० ३.२।३ २. नि० भा० (त्र. सू० ३।२।३-४) २. म० भा० (३।२।३) न्० पु० वचनम्। ४. अणुभाष्यम् (म. सू० ३।२।३)

१७४ म्रहासूत्रप्रमुखभाष्य पत्रकसमीक्षणम् तत्र शंकरवल्लभानुसारं स्वप्नजगतो मायामात्रत्वम्। रामानुजनिम्बार्क- मण्वमते घ स्वाप्नजगतोऽपि ईश्वरनिरमितत्वेन सत्यत्वम्। किन्तु मृत- पुरुषादीनां कदाप्यदष्टवस्तुनगरादीनामपि च स्वप्ने दर्शनात् तत्सत्यत्व पच्े प्रत्यक्षानुभवविरोध: । स्वप्ने सर्वथाऽटष्टपदार्थानामपि च संस्कारं विनैव दश्यमानत्वात् मध्वमतमपि न युकिसंगतम्। इत्थं च शंकरमते जागति कस्वाप्नोभयप्रपश्चमात्रस्य (जगन्मात्रस्य) मिध्यात्वादू ब्रह्ममात्र- स्य च सत्यत्वेन तन्मतस्योभयत्र सामख्जस्यम्। वल्लभमते च व्यावहा- रिकजगतः सत्यत्वेऽपि स्वाप्नजगतः मायामात्रत्वमितीयान् भेदः।

षठ्ठः अध्याय:

(अध्यात्मम्) विभिन्न भाष्येष्वात्मतत्वनिरूपणम् द्वैतमद्वैतं च- पूर्वाध्याययोराचार्याणां स्थूलसूक्त्मजगतोर्विचाराः प्रदशिताः । - तेषामाध्यात्मिकविचारा इह विविच्यन्ते। द्वैतम् :- भारतीयदर्शनस्य प्रस्थानत्रयीतः समुद्गता: द्वैताद्वैतविशिष्टा द्वैतनामका: वेदान्तस्य मुख्यास्त्रय: सम्प्रदायाः । वेदान्तविचारपद्तौ अधया- पीमे प्रचलिताः । एषु प्रत्येकमतस्य बहवः अनुसारिणः, मठाश्र वर्तन्ते नथा संस्कृतसाहित्यमेतेषां ग्रन्थः पुषकलतया परिपूर्णमुपलभ्यते। कझ्ड. तामिलभाषयोरपि द्वैतविशिष्टद्वतसम्प्रदाययो: प्रचुर साहित्यम्। भारतीयदर्शनेतिहासे यर्द्यपि द्वैतसम्प्रदायः मर्वान्तिमकालिकः तद्षनुयायिनश्र अपि अद्वतविशिश्ाद्वैतानुयायिनामपेक्षया स्वल्पा एव सन्ति तथापि द्वैनमतं शंकरस्याद्वैतविचाराणां सर्वदा प्राधान्येन प्रतिदवन्द्वि अवर्तत य्द्यपि शंकराभिमताद्वैतस्य विरोधः सर्वतः पूर्व रामानुजेनेष प्रारभ्यत तथापि परम्परानुगतप्राचीनवैदिकमन्थोद्वरणः सह एकवाक्यता स्थापयद्विद्वेतमतस्य प्रामाणिकतापूर्वकपरिपूर्णन्यायसंगतिः मध्वाचार्यण तदनुयायिभि: अकाण्डविर्द्वाद्गश्च प्रदशिता। अस्मिन् विषये एकमेवो- दाहरणं पर्य्याप्तम्-सर्वतः आदौ शंकरेण 'ईश्षतेर्नाशब्दम्' (१।१।) इत्यास्मिन् सूत्रे उपनिषद्द्धिरपि स्वीकृतां सांख्याभिमतप्रकृतिं समाप्तु- मैच्छन। रामानुजेनतत्परिलक्षितमिति विश्वरचनायं परमेश्वरस्य सहा यकमतिमहत्त्वपूर्ण च मुख्यतत्त्वं प्रकृतिमवबुष्य 'नद्धीनत्वादर्थवत्' (१४३) इति सूत्रस्य स्वकीये भाष्ये, 'भूमिरापोडनलो वायुः खं मनो बुद्धिरेवर च' ... वेदान्तेषु च गोयते'। इत्यादिरूपेण सा स्वीकृता। तद- नन्तरं मध्वाचार्येण 'ईश्षतेर्नाशब्दम्' इति सूत्रस्य परम्परानुगतम्य अर्थ- स्य पू्णंविरोध: कृतः तथा विश्वरचनार्थं परमात्मने भौतिकतत्वसामग्री- प्रदायिनी परमात्माशितप्रकृतिं वेदान्ते समुचितस्थाने प्रतिष्ठापयता द्वैतमत सुदृढोकृतम्। अनया स्पष्ट्या, सरलया वितण्डावादरहितया प प्रकृतिविषयक्यथोचितव्याख्यया वेदान्तस्य 'सर्व खत्विदं ग्रझ्म' इति

३७६ ब्ह्मसूत्रप्रमुख्ष माध्यपमकसमीक्षणम्

भावनां मायावादं च पृथककृत्य शुद्ेश्वरवाद: पुष्टीकृतः । समुद्धोषितं चैतत् यदु ब्रह्म अस्य जगतः केवलं निमित्तकारणं; यथा च ऋग्वेदे, ऐतरेयब्राह्मण, श्वेताश्वतरोपनिषदि, महाभारते पुराणेषु व स्वीकृतं वतते। अत एव तत् ब्रह्म एका सर्वतन्त्रस्वतन्त्रा, सर्वसत्ताप्रतीतिप्रवृत्ति- निमित्ता च सत्ता वर्तते। द्वैतविषये किमप्युल्लिरयेत एतत्पूर्वमस्य समुचितपरिभाषणम- त्यन्तावश्यकम्। द्वैतशब्दश् द्वयोर्भावो द्विता सैव द्वैतम् इत्थं व्युत्पादितः इति प्रतिपादितचरम । अतः एतदत्यन्तावश्यकं यन्मध्वसम्मते अस्य वास्त विकार्थे स्वल्पविचारपूर्वकमेतन्निर्णीयेत यत तदीयदार्शनिकसिद्धान्ते एतल्लक्षणं कियत् समन्वेति येन परम्परानुगततदीयतात्पयंतिमिरपट· लेन तदोयार्थभास्कराव नोकनसमर्थ जिज्ञासुचक्षुर्नाच्छादेन। संस्कृतद्वैतशब्दस्थाने आक््लभाषायां Dualiam इत्येष शब्द: प्रयुक्त्ो लभ्यते। एतच्छन्दृद्वयं मथ्वसिद्धान्तार्थ कियदुपयुक्त्तमिति निम्ना द्वितेन ज्ञातुं शक्यते। पाश्चात्यदर्शने Daalism एवंभूत: सिद्धान्तः स्वीकृतो यः स्वतन्त्रं तथापि परस्परमपरिहेयं तत्वद्वय' स्त्रीकरोति, भारतीयदर्शन एवंभूतं द्वैतलक्षण सांख्याभिमतद्वैतेन सर्वथा मंवदते, किन्तु मध्वसम्मतं द्वैतं परस्परापरिदातव्यं तत्वद्वयं स्वीकुर्षदपि तयोरेक्मीश्वरमेव स्वतंत्रं स्त्री. करोति तदितरचच तत्परतन्त्रं प्रतिपाद्यति। तन्मते परमात्मवैकं स्वतन्त्रं तत्वम्। तच्चातिरिकय प्रकृतिः, पुरुषः, कालः, कर्म तथा स्वभाव: इत्यादि सवें परतन्त्रम्। स्वतन्त्रपरतन्त्रैतत्सत्ताद्वयमेव मध्वा- भिमतद्वैतसिद्धान्तस्याधारः, यथा चोक्तं तेन तत्वसंख्याने- 'स्वतन्त्रमस्वतंत्रं च द्विविधं तत्वमिष्यते' भारतीयविचार नातातुसारं द्वैत एष शब्दो दर्शनस्य तत्सिद्धान्तं द्योतयति यः एकाधिक मौलिक मेवमाध्यात्मिकमेवभूतं तत्वद्वयं स्वीकरोति यस्मा दस्य जगतो रचना संजायते रम। एतदेव शंकराचार्येण 'एतेन योग: प्रत्युक्त:' (२१३) इति सूत्रे इत्थं प्रतिपादितम्-'द्वैतिनो हि तें सांख्या योगाश्च नात्मैकत्वदशिनः'। अथ घ जीवात्मपरगात्मनो: शाश्वतो भेदो द्वैतशब्देनाभिमतः। शंकरानुसारेण द्वतवादिनस्ते कथ्यन्ते यन्मते आत्मनो बण्घमोक्षावस्था:

1. डिक्शनरी ऑॉफ फिलासफी-गॉगवर्ट डी. एनस. न्यूयार्ड १९५५,पृ० ८५

पछ्ठ: भभ्याय. ३७७

सत्या: अथवा तद्विषयकदुःखसुखानुभूतयः आत्मना सम्पदा: अवगम्यन्ते। अद्वैतवादिनां कृते आसामवस्थानां सत्यता न मान्या यथा घ गीतायां शांकरभाष्येण ज्ञायते- "आत्मनो बन्धमुक्कावस्थे परमार्थत एव वस्तुभूते मते सर्वेषां द्वैतवादिनाम्। अद्वैतवादिनां पुनः ...... अत्रस्थाभेदवत्वानुपपत्तेः"। एतेन द्वैतवादिनां विषये एतदपि ज्ञायते यत्ते जीवनस्य दुःखसुखा- नुभवान् यथार्थानाकलयन्ति। एतचच मध्वतदनुयायिमतानुसारमैक- मत्येन समानं यत् सीमितदु.खसुखानुभवार्थ बन्घमोक्षयोः साकल्या- वाप्तये जीवात्मनः प्रयत्नाः सत्या महत्वपूर्णाश् वर्तन्ते। तेषां स्वकीयं महत्त्वम्, न ते अविद्यामात्रम्- 'स दुःखी स सुखी चैव स पात्रं बन्धमोक्षयोः। द्वैतवादिन: चरमसत्यानां स्वातन्त्रयपारतन्त्रयसमस्यापेक्षया तेषां संख्यासु कल्पनासु चाघिकयेन विचारव्यापृता: प्रतीयन्ते। यथार्थवादिनो हि यथा एकस्मिन्ननेकस्मिन वा शाश्वतसत्ये विश्वसन्ति, तदेव स्वयं झयमशेयं वा समाकलयन्ति तथैव द्वैतवादिनामपि तत्स्वीकृततत्वानां सत्ताविषये तदीयपारस्परिक स्वातंत्र्यास्त्रातन्त्रयपूर्णंस्वातन्त्रयेषु अन्यस- म्बन्धेषु च विभिन्ना धारणा भवितुं शक्नुवन्ति, किन्तु मध्वाचार्येण एतद् विचार विश्लेषणद्वारा स्पष्टतया प्रदशितं यदेकविधस्येव स्वतन्त्रचरम- सत्यद्वयतत्त्वस्य स्वीकारो न तर्कसंगत :- 'सर्वस्य स्वतन्त्रत्वे नित्यसुखादि प्रसंग: । अस्वातन्त्रये न कस्यापि प्रवृत्तिः। अन्धपंगुवत्स्यादिति चेन्न, प्रत्यासत्तेरेवानुपपत्तेः । यदि सर्वमेव स्वतन्त्र स्यात् ता पारतन्त्रापरती तिविरोध: नित्यसुखादिप्रसंगश्च। यादि वा परतन्त्रमेव तत्वं भवेततदा अन. वस्थितेरसंभवाच्च न कस्यापि सत्तादिकं स्यात्। आगमविरोधाच्च"3। राधाकृष्णनेनापि स्वकीये भारतीयेतिहासे एकस्या एव चरमसत्ताया: स्वीकृति: तर्कसंगता प्रतिपादिता। अतः परमात्मा एव एकमात्रं स्वतन्त्रसत्ता तदतिरिच्य प्रकृतिः, पुरुष:, काल:, कर्म, स्वभावादि सव परतन्त्रम्। ससीमतत्वानामेतदा - ध्यात्मिकं मौलिकं च पारतन्त्यं नितरां युक्तिसंगतमुपयुक्कं च वर्तते।

१. गीताभाष्यम-१२/२ २. गौउपादकारिका ११३१ ३. जयतीर्थ :- तत्बसंखूयानटीका ४. राषाकष्णन महोद्य :- इण्डियन फिलासफी, प्रथमो भाग. पृ० ९०

३७८ म्रह्मसूत्र प्रमुखभाष्यपञ्रकसमीक्षणम्

वेदान्ते परतन्त्रसत्यतत्वानां सन्ता शाश्वती वर्तते यद्यपि नात्र संदेहस्त- थापि तेषां तथात्वं नात्मशकेः कारणेन प्रत्युत परमात्मकारणेन वर्तते- आभासञ्च विरोधश्य यतश्राध्यवसीयते। स आश्रयः परं ब्रह्म परमात्मेति शब्धते॥ X X X द्रव्यं कर्म च कालश्र स्वभावो जीव एव च। यद्नुग्रहृत: सन्ति न सन्ति यदुपेक्षया। इत्थं तत्तत्वसत्ता, तदीयं ज्ञानं तदीया: क्रियाश्चैतत्सर्वमेव परमात्म- निमित्तकम्। स्वतन्त्रपरतन्त्रेतत्सत्यद्वयस्यैवं स्पष्टस्थितेः कारणेनैष

दर्श: सुतरां निराकृतः। 'एकमेवाद्वितीयं ब्रह्म' तथा एवंभूतानामन्येषामपि श्रतिवाक्यानां तात्पयं शंकराभिमताद्वैतवन्न वर्तते, प्रत्युत तदीयं तात्पर्य मध्वाचार्यानुसारेणंतद्वर्तते यत् तदेवकं सत्यमन्यसत्यतानां केन्द्रम्, तदेव सर्वसत्येषु सत्यं सर्वनित्येषु च नित्यम्। इत्थंभूतस्य सत्यस्यावयोधे संजाते एत जीवात्मा न पुनः किमप्यन्यत् कामयते। फलस्वरूपं तत्कृते अस्मिन् सीमितजीवने न किमप्याकर्षण लक्ष्यं वा अवशिनष्टि यदर्थ स प्रयस्येत्। इत्थमौपनिषद्विचारक्रमे एतत्सीमितसत्यस्थितेः सहेतुकं महत्वम्। मध्वाचार्येण यश्चौपनिषदनवीनाध्यात्मिकादश: रूपरेखास्व रूपेणाभिव्यकीकृत: स जयतीर्थेनेत्थं विस्तरं नीत :- 'सर्वाण्यपि हि वेदान्तवाक्यानि असंरूयेयकल्याणगुणाकरं सकल. दोषगन्धविधुरं परं ब्रह्म ..... प्रतिपाद्यन्ति। तत्र कानिचित्- (1) सर्वेश्वरत्व सर्वज्ञत्व सर्वान्तर्यामित्व सौन्दयौदार्या दिगुणविशिष्टतया।

तत्वादिदोषाभाववशिष्टतया। (३) कानिचिद तिगहन ता ज्ञापनाय वाडमनसा गो चरत्व कारेण । (४) कानिचित्सर्वपरित्यागेन तस्यैवोपादानाय अद्वितीयत्वेन।

कत्वेन, इत्येवमादयनेकप्रकारै: परमपुरुषं बोधर्यान्त।

1. म० भा० (श्रीमद्धा० २।१० ७-१२ २. अनुष्यायाने न्यायसुधा पृ० १२४

षष्ठः भभ्याय: ३७%

इत्थमेतत्सिद्धं यत्तत्स्वतन्त्रसत्यं, यकच श्रुतिषु स्थाने स्थाने निर्दिष्ट- सुपलभ्यते. अद्वितीयम, प्रकृतीत्यादि सीमिततत्व च न तरः सवथा पृथगपि तु तद्धीनं तदमे सर्वथा नगण्यं च, एतदेव च मध्वाचार्यस्य निम्नाद्वितशब्दै: प्रतिष्वन्यते-'न हहि तद्धीनं पृथक् इत्येबोच्यते; तथा-'जगतो नास्तिता सैव या पराधीनतामता'। सत्यतानां मध्ये एतत्स्वतन्त्रपरतन्त्रवचारघारानुसारं द्वैतसिद्धान्तः सर्वथोपयुक्त: सम्भवश्च वर्तते। एवमभ्युपगमे हि सीमितसत्यर्माप न कथचिदू बाधते, दार्शनिकावश्यकतानुसारं श्रुतिषु स्वीकृतं सहेतुकं पर- मात्मैक्यं, सर्वश्रेश्ठत्वं, स्वातन्त्रयं चापि सर्वथोपयुक्तं सिध्यति। शंकरस्य अद्वैतेन सह द्वैतस्येत्थ सामञ्जस्यस्थापनाय मध्वाचार्यस्य स्वकीयो चरम: स्तुत्यः प्रयासः। [अद्वैतम ] शंकरस्यैतन्मतं यदेकमेव परमार्थतः सत्यम। तदतिरिक जगदादि न किर्माप पदार्थजातं सत्यं प्रत्युत स्वाप्नप्रपञच इव मिथ्या वतते। जीनो ब्रह्म चैत दुमयमे कमेव न द्वयम एष एव श्रतिसिद्धान्तः।स च- 'ब्रह्म सत्यं जगन्मिथ्या जीवो ब्रह्मैव नापरः' इति श्लोकार्द्वेन प्रतिपा दितः । अयमेव शंकरस्याद्वैतवादः । तद्विरोघिनां वैष्णवाचार्याणामेतत्कथनं यत् द्वतवाद एव प्राचीन: सिद्धान्तः । अद्वैतवादश्च शंकरोङ्गावितो नवीन। किन्तु नैतत्सत्यम ; ऋग्वेदे नासदीयसूक्ते अद्वैतवादस्य स्पष्टतः उल्लख्वो वतते। एवमेव छांन्दोग्योपनिषदि, 'सदेव सोम्येदमप्र आसीदेकमेवा'द्वितीयम्' तथा बृहदारण्यकोषनिर्षाद, 'नेह नानास्ति 'किंचन', इत्यत्र च अव्वैँतवादस्य स्पष्टतः वणनमुपलभ्यते। सूतसंहितायोगवाशिष्ठसदशा अपि च प्राची नग्रन्था अद्वैतवादेन परिपूर्णाः । शान्तरक्षितस्य तत्वसंग्रहेऽप्यद्वैतवा- दस्य उल्लेखः । एवमद्वैतवाद: अत्यन्तप्राचीनः अनेकाचार्यमतेन अना- दिश्व सिद्धान्तः । अद्वैतवादस्य विपक्षिणः कठस्य.'ऋतं पिबन्तौ सुकृतस्य लोके' तथा सुण्डकस्य, "द्वा सुपर्णा सयुजा सहाया' इति मन्त्राधारेण तद्विरोधं कुवन्ति। बाहयतः अवश्यमेव एतत्प्रतिभाति यत् जीवात्मा परमात्मा च

१. वृ० उ० ४/४।१४ २. भागवततर्वम्-१।२८।२७ ३. छा० उ. ३।२/१ ४. तृ० उ० ४1४।१९

२८० महासूत्रप्रमुसभाष्यपच्रकश् मोक्षणम्

परस्परं मिननौ। उक्तमत्रेषु हि स्पष्टतया तयोनिर्देशः किन्तु निम्नाक्कित रूपेण गम्भीरतया विचारे कृते सति जञायने यत् अनयोर्मन्त्रयोर्न द्वैतवादस्य समर्थनं नापि चाद्वैतवादस्य खण्डनं वर्तते। अद्वैनवादिनः अपि द्वैतप्रपंचं सर्वाशतः नापलपन्ति-तेऽप शासा- णि मन्यन्ते । गुरुशिष्यपरम्परया अध्यात्मविद्याया: अनुशीलनं कुर्षन्ति। सत्वशुखये कर्माणि कुर्षन्ति चित्तस्य एकाम्रतार्थमुपासनां कुबन्ति। उपास्योपासकरूपेण ब्रह्मजीवयोरौपाधिकभेदं च स्वीकुर्षन्ति। आत्म- साक्षात्कारार्थं योगमार्ग चाश्रयन्ति। केवलं द्वैत प्रपंचस्य सत्यतां पारमा थिंकतां च ते न स्वीकर्षन्ति। तेषामेतत्कथनं यत् द्वैतप्रपञ्चो व्याव- हारिको मायामयश्च बद्वत एव च पारमाथिकतया सत्यः। अतः अद्वै- तवादिनां मतेऽपि उपनिषत्सु द्वैतप्रपश्स्थोल्लेखः सम्भर्वत किन्तु द्वैत- प्रपख्चस्य मत्यत्वं न कापि उपनिषत्सूर्पादष्टम। 'इन्द्रो मायाभि: पुरुरूप ईयते' इत्यादिभि: द्वैतप्रपञ्चस्य मायामयत्वं त्ववश्यमेषोपदिष्ठं बतते। कठोपनिषद्ः 'ऋतं पिषन्तौ' इति मंत्रे औपाधिकभेदेनात्मनः जीवात्मपरमात्मरूपे भेद: प्रतिपादितः । जीवात्मा परमात्मा च वस्तुतः भिन्नाविति न प्रतिपादितम्। मंत्रे हि भेदसत्यताबोधको न कश्िदपि शब्दः, एतम मन्त्रप्रसंगेनैव पुष्टीभर्वात-नचिकतेसा जीवात्मनः विषये 'येयं प्रेते विचिकित्सा मनुष्येऽस्तीत्ये के नायमस्तीति' चैके' एवं पृष्ठस्य मृत्योरियमुक्तिः । एतेन स्पष्टमेतत् यत् मृत्युर्यदि जीवात्मनः प्रसंगं परि- त्यन्य परमात्मन: परिचयं दद्यात् तदा सर्वथा तदप्रासंगिकं भवेत्। अतः अत्र नचिकेतसो जीवात्मविषयकप्रश्नोत्तरे मृत्युना जीवात्मपरमात्म- विषये यदुक्कतं तस्यैतत्तात्पय यत् जीवात्मनो यथार्थस्वरूपं परमात्मनो यथार्थस्वरूपतो भिन्नं न वर्तते-जीवात्मपर मात्मनोरैक्यम्। औपाधिक- भेदेनैव केवलं घटाकाशमठाकाशषदुभयत्र भेदप्रतीतिः। जीवात्मनः सांसारिकता अविद्याजन्या तदभावादेव च परमात्मनि तद्भावः। मृत्युना येन प्रकारेणात्र उत्तरो दत्तस्तस्य सूद्षमविवेचनेनेदं स्पष्टं यन्मृत्योर्जीवात्मपरमात्मनो रैक्यमभीष्टन्। एतदनन्तरं नचिकेता: परमात्मनो यथार्थस्वरूपमजिज्ञासत। तदा वत््यमाणस्य उत्तरस्य आरम्भे मृत्युना उकमू- सर्े वेदा यत्पदमामनन्ति तपांसि सर्वाणि व यद्ठदन्ति।

१. कठ. १।१1२०

षष्ः मध्याय:

यदिच्छन्तो म्रह्मचर्य चरन्ति तत्ते पदं संमहेण ब्रवोभ्योमित्येतत्। 'ओम्' एतदेव ईश्ववरस्य नाम प्रतीकं चेति भावः। याज्ञवल्कयेनापि पतदेव प्रतिपादितम्- 'वाच्य: स ईश्वरः प्रोक्तो वाचकः प्रणवः स्मृतः'। पातंजलयोगसूत्रेऽपि 'तस्य वाचकः 'प्रणवः' इत्युपलभ्यते। अभ्रे मृत्युना जीवात्मपरमात्मनोरभिन्नता प्रदशिता। अतः उत्तरस्यौचित्ये न काि बाधा समापतति। अग्रे त्वस्यामेवोपनिषदि द्वैतवादस्य खण्डनमप वर्तते- 1 मनसैवेदमाप्तव्यं नेह नानास्ति किंचन। मृत्यो: स मृत्युं गच्छति य इह नानेव पश्यति*। एनेनैतत्स्पश्ट यद यदि कठोपनिषदः द्वैतवाद: अभीष्टो भवेत् तदा अत्र तं खण्डयित्वा श्रुत्योः पारस्परिकविरोधः किमर्थं मुपस्थाप्येत, अतः निश्चीयते यत्कठोपनिषदः प्रतिपाद्यविषयः अद्वैतवाद एव न द्वैतवादः । इत्थं 'द्वा सुपर्णा- एव मुण्डकोपनिषदो मंत्रोऽपि न द्वेतवादस्य प्रतिपादकः प्रत्युत अयं मंत्रो वस्तुतः अन्तःकरणस्य (सत्वस्य) जीवा- त्मनश्च प्रतिपादको वतते। पैगगरहस्यब्रा्मणे अस्य इत्थं व्यारया कृता उपलभ्यते [तयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्वत्तीति सत्वम् अनश्नअन्योडभिचाक- शीति इत्यनश्नत्रन्योऽभिपश्यति त्ेत्रज्ञः तावेतौ सत्वक्षेत्रशौ' इति। अत्र 'तयोरन्यःपिप्पलं स्वाद्वत्ति' इत्यनेन सत्वस्य अन्तःकरणस्य वा फलभोक्तृत्वं प्रतिपादितं वर्तते। अनश्नत्रन्योऽभिचाकशीति इत्यनेन घ जीवात्मनो द्रषत्वम्। अतः एष मंत्रः जीवात्मपरमात्मनो नें प्रत्युत अन्तःकरणजीवात्मनो: प्रतिपादको वर्तते । अस्मिन्नेव ब्राह्मणे अग्रे प्रतिपादितम्-'तदेतत्सत्वं येन स्वप्नं पश्यति । अथ योऽयं शरीरः उपद्रष्टा स क्ेत्रज्ञः तावेतौ सत्वन्तेत्र्ञौ इति' अचेतनस्य अन्तःकरणस्य कथं भोक्तृत्वं सम्भवति अस्य उत्तरं शंकरेण इत्थं प्रदत्तम्-'नेयं श्षुति- र्चेतनस्य सत्त्वस्य भोक्तृत्वं वद्त्यामीति प्रवृत्तः कि तहिं चेतनस्य क्षेत्रज्ञस्याभोक्तृत्व म्रह्मस्वभावतां च वद्त्यामीति। तदर्थ सुखादि- बिक्रियावति सत्वे भोक्तृत्वमध्यारोपयतति'।

१. तत्रैव १।२११५ १. पा० यो. सृ० १२७ ३. कठ. उ. २/१/११

३८२

इदमत्राकृतम्-अचेतनान्त:करणस्य भोक्तृत्वप्रतिपादनमत्र मंत्रस्य नोदूदेश्यम्। चेतनक्षेत्र जस्या मोक्तृत्वस्य म्रह्मास्वभावस्य च प्रतिपादनमेव मंत्रस्योद्देश्यम्। इदमेवाभोक्तृत्व ब्रह्मस्वभावत्वं च बोधयितुं क्षेत्रशञो- पाधिभूते सुखादिविकारयुक्ते चान्त:करणे भोक्तृत्वमारोपितम। क्षेत्र- ज्ञान्त:करणयोरविवेकेनैव क्ेत्रज्ञे कर्तृत्वं च कल्प्यते। सुखादिविकार- युक्त सत्वे (अन्तःकरणे) निपतितप्रतिबिम्बेन चितः भोक्तृत्वं प्रतीयते। फलतः तद्विद्याजन्यम् न पारमार्थिकम्। किंच, अद्वैतवादिनो द्वैतप्रपंचं गगनारविन्दवच्छशशृङ्गवद्वा अलीकं नाकलयन्ति। तेषामेतदेव केवलं कथनं यत् यथा मनुष्यस्य निद्रादोषेण स्वप्ने अवलोकितः पदार्थो मिथ्या तथवाविद्यादोषेण जाग्रद्वस्थायां दृष्टोऽपि पदार्थो मिथ्या, म्रह्मैव च केवलं सत्यम्। किन्तु पारमार्थिक- सत्ताया अभावेऽपि सांसारिकपदार्थानां व्यावहारिकसत्ता स्वप्नावलोकित- पदार्थानां प्रातिभासिकसत्ता च वर्तते। स्वाप्निकपदार्था यथा स्वप्ना- वस्थायां यथार्थाः प्रतिभान्ति तथैव जागतिकपदार्थाः व्यवहारदशायां यथार्थाः प्रतीयन्ते। ब्रह्मवादिनां कथनमप्येतत्- देहात्मप्रत्ययो यद्वत् प्रमाणत्वेन कल्पितः । लौकिक तद्वदेवेदं प्रमाणं त्वात्मनिश्चयात्।। शरीरे आत्मबुद्धिर्वस्तुतः मिथ्या तथापि यावत् देहभिन्नात्मनो ज्ञानं न जायते तावत्तत् सत्यं प्रतीयते। एवं सांसारिकसमस्तप्रपंचड्य मिथ्या- ्वेsfa यावदात्मनिश्चयो न भवात तावत्तस्य सत्यत्वं प्रतीयते । सजाते तु ब्रह्मज्ञाने सर्व द्वैतं दूरीभवांत-'ज्ञाते द्वैतं न विदयते'। तात्पर्य चेदं यदु व्यावहारिकदशायामद्वैनवादिनः अपि जोवेश्वरभेदं द्रैनप्रपंचं परमात्म जीवात्मनोरुपास्योपासकभावं च स्वीकुर्षन्ति। अत एव पंचदश्यां प्रतिपादितम- मापास्याया: कामधेनो: वत्सौ जीवेश्वरावुभौ। यथेच्छं पिबतां द्वैतं तत्वं त्वद्वैतमेव हि।। पारमार्यिक-व्यावहारिकोदाहरणांनि संसारेपि दश्यन्ते-वस्तु गत्या थो न आत्मीय: तेनापि सह विवशतया आत्मीयषद् व्यवहारो हश्यते। इयं व्यावहारिकात्मीयतैव केवलं न पारमार्थिकी । निम्नलिखितो मंत्र: एतदेव स्पष्टीकरोति- 'यत्र हि द्वैतमिष भवति तदितर इतरं पश्यति यत्र त्वस्य सर्वमात्मै- बाभून तत् केन कं पश्येत्'।

षछ्ठः सध्याय: ३८३

निष्कर्ष :- द्वैत सिद्धान्तो न चार्वाकमतवब्जडवादी नापि व भाग्यवादी अस्ति, नापि च शंकराद्वैतवादवत आदर्शवादी (ज्ञानतान्त्रिकः) एव वर्तते। अत्र पूर्वोंक्यो: ्योरपि मतयोः सामंजस्यमुपलभ्यते इदमेवास्य सर्वाधिक- वैशिष्ट्यम। ब्रह्मण: जगतश्चोभयोः सतां स्वीकृत्य एकतः अयमष्यात्म- वादमनुगच्छति द्वितीयतः व्यवहारवादं चाभिव्यनकि। तथा अद्वैतवादो व्यावहारिकहैतवादश्ैतदुद्वयमपि वेदसम्मतम्। अनेनैव कारणेन शास्त्रे परमात्मजीवात्मनोरुपास्योपासकभावनिर्देशो न वैचित््यमावहति। व्यावहारिकद्वैतावस्थास्वीकारेण उपनिषदुपलब्धद्वैत- वादिवाक्यैः अद्वैतवादस्य खण्डनं न माितुं शक्यते। फलतः अद्वैतवाद· सम्बन्धे द्वैतवादिनाम् उक्तयो निर्मूलाः । अद्वैतवाद एव श्रृतिसम्मत- पारमार्थिको यतो हि केनापि श्रुतिवाक्येन द्वैतस्य पारमाथिकसत्यता न प्रमाणीक्रियते। उपनिषदां सारसर्वस्वब्रह्मसूत्रेषु प्रतिपादिता द्वैतसत्ता त देकब्रह्माशरिताद्वैतसत्ताया एव पारमाथिकतेति शंकरस्य नात्पर्यम्!

परतत्वं जगच्च पूवत्र द्वैताद्वैतयो: विवेचनं कृतम, तयोश्र स्वसिद्धानतानुसारं पक्चा नामपि भाष्यकारणां परततोन जगता च मम्बद्धनया नयोविचार इह सानुषंगिकः प्रतिभाति । ईशावास्यमिद सर्वं यत्कच जगत्यां जगत्'। X X यस्मिन् सर्वाणि भूतानि आत्मैवाभृद्रिजानतः । तत्र को मोहः कः शोकः एकत्वमनुपश्यतःर॥ x x x ऐतदात्म्यमिदं सर्वम् ...... स आत्मा ततत्वमसि श्वेतकेतो", सर्वं सेतदुब्रह्" अयमात्मा ब्रह्म', सर्व खल्विद ब्रह्म", नेह नानास्ति किचनद, X X

१. ई० उ० १ १. तनेव ७ ३-४. छा० ६।११।३ तथा ६।१६:३ ५. मां० २ + रामोत्तर तापिन्युपनिषत् ५+ नृ० पू० ४।२ नृ० ३० १/२ ६. मां. २ हृ. पू० ४।२ ७. वि० म० ना. १।३ +'निरा० ११+ गान्वर्वोपनिषत् : ८. कठ. ४1११

१८४ म्रह्मसूत्र प्रमुखमाध्यपथंकसमीक्षनम्

मृत्यो: स मृत्युमाप्नोति य इह नानेव 'पश्यति, x x X एको देव: सर्वभूतेषु गूढः', द्वितीयाद्व भयं, भवति; इत्यादिनिर्गुण- प्रतिपादकश्नुतिषु तथा-वासुदेवः सर्वमिदं, यो मां पश्यति सर्वत्र, सकलमिदमहं घ वासुदेव:, एक: आत्मा पुरुषः पुराण:, इत्यादि सगुण- प्रतिपादकश्ृतिषु यस्य चरमतत्त्वस्य प्रतिपादनं कृतं वर्तते तदेव सर्व. वेदान्तप्रतिपादं ब्रह्म, परतत्वं वा प्रतिपाद्यते, तस्यैव निर्देशः 'यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते येन जातानि जीवन्ति यत्प्रयन्त्यमिसंविशन्ति तद्विजिज्ञासख तदुब्रह्म, तथा, तमेवभान्तमनुभाति सव तस्य भासा सर्व- मिदं विभाति। यदादित्यगतं तेजो जगद्भासयतेऽखिक्षम्'। यच्चन्द्रमसि यचचाग्नी तत्तेजो विध्धि मामकम्"।' भीषास्माद्वातः पवते । भीषोदात सूर्यः भीषास्मादग्निश्चन्द्रश्व मृत्युर्घावति "पंचमः' इत्यादिश्ुतिषु कृतो वर्तते। एनदेव यत्किविदन्तरेण मुण्डकोपनिषदो द्वितीयखण्डेऽपि उक्त्म्,

भ्रवणमननादिकं च क्रियते तक्षा सर्वत्र गेन केना रूपेण एतदेव वणितमुपलभ्यते यत्सवें वेदान्तप्रतिपाद्यं ब्रह्षैवैकमात्रं सत्यम् एवं परतत्वं वतते। एतदेव निम्नाद्कितश्लोके विशिष्टाद्वैतवादिना श्रीरामानन्देनेत्थं प्रतिपादितम्- विश्वं जातं यतोऽद्ा यदवितमाखलं लीनमप्यस्ति यस्मिन्। सूर्यो यत्तेजसेन्दुः सकलमविरतं भासयत्येतदेषः। यदुभीत्या वाति वातोऽ़्वनिरपि सुतलं याति नैवेश्वरो ज्ञः, साक्षी कूटस्थ एको बहुशुमगुणवानव्ययो विश्वभर्त्ता।। अस्यैव तत्त्वस्य मीमांसा ब्रह्मसूत्रेषु बादरायणेन कृतातथा जगता सह तस्य सम्बन्धं सम्यग विर्विच्य तत्साक्षात्कारसाधननिर्देशद्वारा सांसारिक- जीधानां कृंत्ते मोक्षस्य मार्ग: प्रशस्तीकृत:। ब्रह्मसूत्रेषु बादरायणेन तस्य परतक्वस्थ निर्देशो निम्नाद्कित सूत्रेष कृत :-

१. उन्रैव ४1१० २. श्वे० ६१११ + गो. ता० ३।१९ ३. बृ० १।४।२ ४. गी० १५/१२ ५. तै. १16

पष्ठः भभ्याय:

'आनन्दमयोऽभ्यासात्' (१।१।१२) इह तत्परतत्त्वमाननदस्वरूप. मुक्त्म, अप्रे एतच्च स्पष्टीकृतं यत् तत् आनन्दस्य विकारो न, अपि तु अन्तर्वहिः प्रचुरानन्दपूर्ण वतते। किन्तु एवं ज्ञानानन्दस्वरूपं सदपि तन्न चिन्मात्रम् अपि तु प्रकृत्या चैतन्यगुणयुक्तमेकं, चेतनं, झञातू, परमात्मतन्त्रम्। एतदेव सूत्रकारेण 'ईक्षतेर्नाशन्दम्' (१।१।४ ) तथा 'विषक्षित गुणोपपत्तेश्र' (१।२२) इत्यत्रापि प्रतिपादितम्। 'अम्तर्याम्यघिदैवादिषु तद्वमंकोपदेशात्' (१।२।१८) इत्यस्मिन् सूत्रे तत् समस्तवस्तूनामन्तर्यामि उक्कवतते। 'अदश्यादिगुणको धर्मोक्ेः' (१।२।२१) इत्यत्र 'यत्तदद्वेश्यमग्रासम्' .. इत्यादिमुण्डकश्चुत्याधारेण तस्यातिसूद्षमातिसूदमत्वं सर्वव्यापकत्वमेव सर्वभूत योनित्वं प्रतिपादितम्। 'घुभ्वाद्यायतनं स्वशब्दात्' (१।३।१) तथा 'अक्षरमम्बरान्तघृतेः' (१३१०) इत्यत्र तदेव परतत्त्वं स्वर्गपृथिव्यादेराधार: प्रतिपादित:। 'आत्मकृते: परिणामात्' (१४।२६) अत्र तदेव परतत्वं जगन्मात्रस्यो- पादानमुक्तम्। 'विपर्ययेण क्रमोऽत उपपद्यते च' (२।३।१४) इत्यत्र उत्पत्तिक्रमविपर्ययद्वारा सर्वजगतः तत्रैव लयः उक: । अविभागो वचनात् (५।२।१६) इत्यत्र मरणानम्तरं जीवात्मनस्त- स्मिश्रेव परतत्वे स्थितिरक्ा। 'अनावृत्ति: शब्दादनावृत्ति: शब्दात् (४।४।२२) एतत्सूत्रमप्येतदेव पुष्टीकरोति एतदतिरिच्य अभ्येष्वपि सूत्रेषु तत्परतस्वं श्रुतिनिर्देशानुसारेण परिमाणतः विभु अनन्तं, महत्, स्वरूपतः सत्यं नित्यं निविकारमित्यादि च प्रतिपादितम्। एतेन स्पष्टमेतद् यद बादरायणसूत्राधारेण परतदवं केनापि विशिष्टव्यक्तित्वेन सम्पन्नो देवविशेषो न स्वीकर्तु शक्यते इति वैष्णवभाष्यकाराणां तत्परतत्त्वस्य एकस्मिन विशिष्टशरीरघारिणि देव- स्वरूपे स्वीकृतिः सर्था असंगता। अत एव रामानुजनिम्बार्काभ्यां तत् तस्मिन् स्वरूपे सूत्रप्रतिपादं न सूचितं तथा मण्ववल्लभाभ्यां यत्तत्पर- तथ्वं स्वाभीष्टदेवस्वरूपे एव निर्देषुं प्रायत्यत तभ्न कथमपि सूत्रकाराभिमतं वक्तुं शक्यते। इत्थं चाद याषदुपलन्धं म्रह्मसूत्रभाष्या चार्याणां मध्ये न कस्याप्यस्मिन् विषये विप्रतिपत्तियत् जगतः मूलतत्वं ब्रह्मास्ति । किन्तु जगतः तत्का रणस्य ब्रह्मणश्चनयो: सम्बन्धे यास्तेषां घारणास्ता मिननाः।जगतो विषये सर्ववैष्णव भाष्यकाराणामत्रैकमत्यं यत्तस्य वास्तविकसत्ता सूत्रकाराभिमता २४ म्र०

३८६

वर्तते, यतो हि 'जगतो वास्तविकास्तित्वं न वतते' एतां बौद्धमान्यतां निराकुर्षता तेन 'नाभाव उपलब्बेः' (२।२२७) तथा 'वैधर्म्याच न स्वप्ना- दिवत' (२।२।२८) एतयो: सूत्रयोरेतत्प्रतिपादितं यत् जगतः अभाषो न वतते यतो हिं तदुपलभ्यते। नापि च तत्स्वप्नादिवत् वतते यतो हि जाग. रयेन स्व्राप्नज्ञानस्य बाघो दश्यते किन्तु प्रत्यक्षज्ञानस्य बाधो नोप- लभ्यते । निम्नलिखितसूत्राण्येतदेव तथ्यं समर्थयन्ति- (१) 'जन्मादयस्य यतः' (१।१।२) इत्यस्मिन् सूत्रे बादरायणेन ब्रम्म जगतः आदिकारणं प्रतिपादितम् । यदि जगतः सत्ता बादरायणस्यामि- मता न भवेत् तदा ब्रह्मण: तदुत्पन्यादिकारणोकि: सर्वथा अनुचितेव स्यात्। (२) 'प्रकृतिश्र प्रतिज्ञारष्टान्तानुपरोधात्' (१।४।२३) अस्मिन सूत्रे तेनैतत्प्रतिपादितं यत् जगतः प्रकृतिः ब्रह्म वर्तते। पतेन पतत्स्पष्टं संजातं यत् जगतः सत्तां स्व्रीकुर्षाणेनापि तेन तदू म्रह्मणो विक्ृतिरभ्युप- गम्यते। अत एव तेन 'यावद्विकारं तु विभागो लोकवत्' (२।३७) इत्य- स्मिन् सूत्रे जगतः समस्तपदार्थाः ब्रह्मविकारा: ब्रह्मणः पृथक च स्वीकृताः । (२) 'आत्मकृतेः' (१४।२६) 'परिणामात्' (१४।२७) तथा 'योनिश्च हि गीयते' (१४। ८) इमानि सूत्राणि 'असद्वा इदमत्र आसीत्। ततो वै सद- जायत। यदात्मानं स्वयम 'कुकत'एवम, यदिदं कि च तत्सृष्ट्वा, तदेवानु- प्राविशत्। तदनुप्रविश्य सच्च त्यच्चाभवत् ...... यदिदं कि च तत्सत्य• मित्या' चक्षते'। 'कर्तारमीशं पुरुषं ब्रह्मयोनिम्" 'भूतयोनिं परिपश्यन्ति धीरा" पतासां भ्ुतीनामाधारेण स्पष्टतः एतत्प्रतिपादयन्ति यदस्य जगतो निमित्तमुपादानं च कारणं ब्रह्मैवास्ति। 'यथोर्णनाभि: सृजते गृद्ने च' एषा मुण्डकश्रुतिः परतत्त्वमेव (परब्रह्मैव) जडचेत नात्मकसम स्तजगतो निमित्तोपादानोभयकारणं घोषयति। एतेन स्पष्टमेव्द् यत् निर्विकार: परमात्मा स्वरूपेणाच्युतः अविकृत: सम्नपि स्वकीयाचिन्त्य- शक्तिद्वारा जगतः स्वरूपे आत्मानमभिव्यनकीति स स्पष्टतया जगतो निमित्तमुपादानं घ कारणम्। (४) 'जन्माद्यस्य यतः' (१।१।२) तथा, 'प्रकृतिश्व प्रतिज्ञादृष्टान्ता- नुरोषात्' (१।४।२३) एताथ्यां सूत्राभ्यां स्पष्टमेतद् यत् वेदाग्ताभिमतं

१. ते- ड. २।७ १. तत्रैष २६ १. मु. ३।१।३ ४. तत्रेम १।१।६

वछ्ठा सभ्याय: ३८७

जिज्ञास्यं परतस्वं प्रश्षेष जगतो रचयितृ तदेव च 'अत्ता चराचरगहणात' (१२६) इत्यत्र सर्वेषां संहर्द, 'अन्तर्याम्यधिद्वादिषु तद्वर्मव्यपदेशात्' (१२१६) इत्यत्र तदेव परतप्वें पृथिव्यादिसर्वतस्वानामन्वर्यामि पवम् 'अक्षरमम्बरान्तधृतेः (१।३१०) तथा च 'सा च प्रशासनात्' (१।३।११) अत्र सर्वतत्वानां शासनपूर्वकं धारयितृ च बतते। 'संज्ञामृतिकलुप्तिस्तु 'त्रिवृत्कुर्षतः उपदेशात्' (२४।२०) इति सूत्रानुसारं त्रिवृत्करणपूर्षक- मस्य नामरूपात्मकं जगतः सृष्टेः कर्तृ अपि तदेव। जगतः अस्तित्वास्वीकारे सूत्रकाराभिमतानां परतत्वे प्रदशितानां -चोककार्याणां निरर्थकता स्पष्टैव संजायते। अतो निर्षिवादरूपेणैतत्सिद्ं यत् यदा सूत्रकाराभिमतमुक्तं विश्युद्धं परतत्त्वं जगत्स्वरूपे स्वकायें ध्यापृतं तदा सूत्रकारानुसारं तन्मिध्या कथं स्वीकतु शक्यते। (x) मुण्ड कोपनिषदि- अग्निमूंर्धा चक्षुषी चन्द्रसूर्यों दिशः श्रोत्रे वाकू विषृताश्च वेदाः। वायु: प्राणो हृदयं विश्वमस्य पद्भ्यां पृथिवी स्रेष सर्वभूतान्तरात्मा।। एवं प्रकारेण परत्रह्मण: यस्य लोकमयविराट्स्वरूपस्य वर्णनमस्ति तत्प्रति- पादनस्येव निर्देशकम् बादरायणस्य 'रूपोपन्यासाचच' (१।२।२३) इति सूत्रं वर्तते। 'दुभ्वाथ्यायतनं स्वशब्दात्' इति सूत्रे तदेव परतत्त्वम् आका- शादिपदार्थानामायतनमुक्तम्, एतत्सवैरिदं निर्विवेादं यब्जगतः अस्तित्वं सूत्र काराभिमतं वरतते। एवं जगदस्तित्वसिदयनन्तरमेष प्रश्नः समुत्तिष्ठते यदस्य जगतः परतश्वस्य च कः सम्बन्धः। जगदस्तित्वसाधनावस्थायां यदपि उभयो: कार्यकारणभावसम्बन्घो निर्दिष्टस्तथापि तद्विस्तृतविवेचनमिह क्रियते- परतत्वजगद्विषये मध्वाचार्य :- वैष्णवभाष्यकारमष्वाचार्यस्यैतत्कथनं यत् ब्रह्म जगतः केवलं निमितं कारणं किन्त्वन्ये सर्वे भाष्यकारा: ऐकमत्येनैतत स्वीकुर्षन्ति यत ब्रह्म जगतः अभिन्ननिमित्तोपादानकारणम्। अतो मध्वमतिरिच्य अन्येषां सर्वेषां भाष्यकाराणामेष सर्वसम्मतः सिद्धान्तो यद्वेदान्ताभिमतं परतस्वं न केनाप्यौपाषिकरूपेण प्रत्युत स्वाभाविकरूपेण जगतो निमित्तकारणम्। एतरच ब्रहासूत्राणां सर्वधातुकूलम्। सूत्रकारेण हि यस्य ब्रह्मणो जिज्वासा

१. मृ० २/११४

महासूत्रप्रमुखमाध्य पच्चकसमीक्षणम्

प्रस्तुतीकृता तदेव ब्रह्म तेन 'जन्माद्यस्य यतः' (१।१।२) इति सूत्रे जगतो जन्मादिकारणरूपेणोक्कम्। अग्रे 'ईक्षतेर्नाशब्दम्' (१।१।४) इत्यत्र एतत्प्रतिपादितं यत्तत् ईक्षणं (संकल्पं) कृत्वा सृष्टिं करोति, तथ चेतनम। सूत्रकारेण ततः 'अस्मिन्नस्य च तद्योगं शास्ति' (१।१।१६) इति सूत्रे आनन्द्मयेन सूत्रजिज्ञास्यं परतत्वं म्रह्म गृह्णानेन सूत्रकारेण एतदेव स्पष्टीकृतं यत, 'स य एवंविद् एतमानन्दमयमात्मानमुप- संक्रामत" तथा 'म्रह्मैव सन्' ब्रद्माप्येति' एतच्छरृतिवचनैरेतत्सिदं यत् जडप्रकृतिः जीवात्मा वा आनन्दमयो न वक्तुं शक्यते। चेतनस्य हि जीवात्मनो जडप्रकृतौ स्वसदशे अन्यस्मिन् कस्मिन परतन्त्रे जीवे वा लयो नोपपद्यते, अतः एकमात्रं ब्रह्मैव आनन्दमयशब्दस्य वाच्यार्थ: तदेव घ जगतः कारणम् जगतः अस्तित्वं प्रमाणीकुर्षता सूत्रकारेण परतत्त्वं प्रहैव चराचरस्य संहारकम् आघिद्विकाधिभौतिकसमस्तवस्तूनामन्त- र्यामि समस्तविश्वशासकं तश्रियन्त्रणपूर्वकं तद्धारकं तथा- तमीश्ववराणां परमं महेश्वरं तं देवतानां परमं च दैवतम्। पति पतीनां परमं परस्ताद् विदाम देवं भुवनेशमीड्यम्।। इत्यादिश्ुतीनामाघारेण, 'पत्यादिशब्देभ्यः' (१।३।४३) इति सूत्रे तदेव परतश्वमीश्वराणामपीच्वरो देवतानामपि परमदेवतोक्तम्। तद्तिरिकं 'यथा च तक्षोभयथा' (२३४०) इति सूत्रे तदेव परतत्त्वं (ब्रह्म) जीवानां कर्तृत्वस्य नियामकमेवं 'जगद्व्यापारवज प्रकरणादसत्निहितत्वाच्च' (४।४।१७) इति सूत्रे जगद्व्यापारः एकमात्रस्य परतत्त्वस्यैव कार्यमुक्तः। एवं यत्र यत्र जडचेतनात्मकसमस्तजगतः उत्पत्तेः संचालनस्य प्रलयस्य च प्रकरणं श्रुतिषु समायातं यथा-'यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते ... ' 'आत्मा वा इदमेक एवाम्र आसीत् नान्यत् किंचन मिषत्' 'स ऐक्षत लोकान्तु सृजा इत स इमान् लोकानसृजत' तथा वृहदारण्य- कोपनिषद: ३७१३ इति प्रकरणतः३७२३ यावत् एवं शतपथब्राझ्मणे १४।३।४७ इत्यतः ३१ यावत् सर्वत्र एतत्कार्य तस्यैव परब्रह्मणः प्रति- पादितम्। पतैः सर्वैः पूर्णतया एतत्स्पष्टं यत्सूत्रकार: परतत्वं (परग्रह्म ) जगतो निमित्तकारणं स्वीकरोति।

१. वै. 216 २. वृ० उ० ४१४।६ १. सवे. ठ. ६/७ ४. वे० भा० तु० प्र० पृ० २१३

षष्ठ: सष्याय:

परतच्वजगद्विषये अन्ये आचार्या :- परतस्वविषये जगद्विषये व अन्येषामाचार्याणा मेतत्कथनं यद् मध्वा- चार्यानुसारेण परतत्वस्य केवलनिमित्तकारणत्वं न संगतम् । अयं सिद्धान्तो हि न सूत्रकाराभिमतः इति निम्नाद्कितानेकसूत्रैः प्रमाणीभवति ( १) 'प्रकृतिञ्च प्रतिज्ञादष्टान्तानुपरोघात्' (१।४।२२) अस्मिन् सूत्रे ब्रद्म जगतः प्रकृतिः, अभिन्ननिमित्तोपादानकारणमुक्कम्। इदमत्र तत्तात्पय यत् श्वेत केतोरपासयाने 'उत तमादेशमप्राचयो येनाभुतं भुतं भवति" इत्थमुद्दालके पृच्छति यदा श्वेत केतुस्त त्तत्व जिज्ञासां निजपितुर कार्षी त्तदा तेन 'यथा सौम्य एकेन मृत्पिण्डेन सर्व मृण्मयं' विज्ञातं स्यात्' एतदू रष्टान्तेन यत्तत्वं निर्दिष्टं तस्योपपत्तिस्तद्व भवितुं शक्नोति यदा ब्रह्म जगतः प्रकृति: (अभिन्ननिमित्तोपादानकारणम्) तथा जगत् तद् विकृति: स्वीक्रियेत। एतदभे 'अभिष्योपदेशाचच' (१।४।२४) इति सूत्र- मारभ्य 'योनिश्व हि गीयते' (१।४।२८) इति याषत् सर्वेषु सूत्रेषु सूत्र- कारेण क्रमशः एतत्पुष्टीकृतं यत्तदेवैकं ब्रह्म स्वयं नानारूपात्मकं जगत संजायते। श्रुतिषु साक्षात् रूपेण ब्रह्म जगतो निमित्तोपादानोभयकारण- मुक्तम्। अस्मिन् प्रकरणे समायातेन 'आत्मकृति' शब्देन स्पष्टमेतद् यत् ब्रह्म स्वयमेवात्मानमुपादाय (स्वमुपादानं कृत्वा) नानानामरूपात्मक्- जगदूपे पर्यणमयत्। अतएव श्रुतिषु तद् जगतो योनिकच्यते। उक्तब्रझ्मोपादानत्वप्रतिपादकसूत्राणां यदर्थ: मध्वेन कृतः स सूत्रैः किचिन्मात्रमपि संगति न लभते। तेन तेषामर्थानां परिवर्तनाय समन्य- याध्यायस्य चतुर्थपादीयप्रथमसूत्रतः एव समन्त्रयस्य एषा पद्धतिः स्वीकृता यत्सषें शब्दाः परमात्मवाचकाः। तथाहि-'श्रुतिलिंगादि- भिरन्यत्रैव प्रसिद्धानामपि शब्दानां सामस्त्येन विशेषहेतुभिर्विष्णावेव प्रवृत्ति दर्शयत्यस्मिन् पादे इत्यादि। देन सः, 'प्रकृतिश्र प्रतिज्ञा

१-२. छा० उ० ६।१।२-३ तथा ६।१।४

(म० सू० १।४।१) ४. 'सर्वे शब्दाः परमारमन एव वाचकाः (सर्वदर्शनसंभह पृ० १०४) अयमेव भाव: तरयमक्तावल्यां बतुर्थ 'सरे ४।८२-८५ पद्येप्ु तथा नामकपश्चुति- व्याकरणसमये वेदार्थसंभटे' रामानुजेनाप्यमिव्यकीकृतः। ५. म. मा० पृ० ४६

रष्टान्तानुपरोधात' (१।४।२३), इति सूत्रे सरलतया एतत्प्रतिपा्दयिंतुं शक्तुयात् यत्प्रकृतिशब्दोऽनि परमात्मवाचक इति किन्तु एतत्करणेन एक्तसम्पूर्णपादसूत्रार्थ: पूर्णतया असम्बद्धः सूत्रप्रतिकूलश् संजातः अस्ति। तथैव सूत्रकारेण स्थापिते ब्रह्मोपादानत्वे सांख्यकृताक्षेपनिराकारं क- द्वितीयाध्यायप्रथम पादीयसूत्राणामप्यर्थो न कथमपि संगच्छते। म्हासूत्रेषु प्रझ्मोपादानत्वमतिस्पष्टतया प्रतिपादितं वर्तते। केवल- निमित्तकारणवादस्तु सूत्रकारेण 'सम्बन्धानुपपत्तेश्र' (श३) 'अधि- ष्वानानुपपत्तेश्' (२।२३६) तथा करणवच्चेन्न भोगािभ्य:' ( २।२४०) एषु सूत्रेधु स्वयमेव निराकृत इति मण्वातिरिक्कान्यसवंभाष्यकाराणां मते. महाणो जगद्भिन्ननिमित्तोपादानकारणत्वं सवंथा सूत्रानुकूलम्। ब्रह्मण: अभिन्ननिमित्तोपादानत्वोपपादनम्- ब्रद्म कि एकं चेतनं सर्वशक्तिसम्पन्नं च परतत्वम् इति जगतः कर्तृत्वे तस्य सर्वथा सामर्थ्यमित्यत्र न कस्यापि विवाद:, किन्तु तदात्मानमेवो- पादाय स्वं विविधविकारपूर्णे चेतनाचेतनात्मकजगत्स्वरूपे परिणमयती त्यत्रेत्थं सन्देह: स्वाभाविकः 'अपि किं तत्परतत्वमपि सांख्याभिमत- प्रधानवदेव स्वरूपतो विकारशीलम्' इति। किन्तु चेतनपरतत्वस्य विका रशीलत्वं यदा न सूत्रकारभाष्यकारान्यतराभिमतं तदा विकृतिरूपस्य म्रह्मणो जगतः प्रकृतित्वं कथसुपपद्मेत। सूत्रकारो हि जगतो वास्तविक- सत्तां स्वीकरोतीति प्रमाणितचरमतस्तन्मिध्यात्वं तु प्रतिपादयितुम- शक्यम्। कि च, तन्मिथ्यात्वाभ्युपगमे परतत्त्वमभिन्ननिमित्तोपादान- मेव कस्य भवेत् ? तात्पय चेदं यद् जगतो वस्तुतः अस्तित्वं ब्रह्मणश् तञ्जगतोऽ्रभिन्ननिमित्तकारणत्वं निर्विकारत्वं चैतत्त्रयं सूत्रकाराभिमतं किन्तु कथमेते सिद्रान्ता: सोपपन्नं संगच्छेरन् इत्येतदेव विभिन्नभाष्य- कारैर्विभिन्नरूपेण समाहितम्। वैष्णवभाष्यकारेषु मण्वाचार्येः केवलनिमित्तकारणवादीति तत्समक्षं नैषा समस्योपतिष्ठते किन्तु तत्पक्षो,न सूत्रकारसम्मतः। अन्यभाष्य- काराणामेत द्विषये निम्नाद्ितप्रकारद्वयसमाधानम्- (१) रामानुजनिम्बार्कावेतत्स्वीकुर्षाते यत्सूत्रकाराभिमत चेतनपर- तत्त्वस्य स्वरूपतः परिणामो न भवति अपि तु तदीयचिदचिन्मयशरीरस्य शकेरवा परिणामो भवति यच्चोक्तपरतत्वात् स्वरूपतो भिन्नं किन्तु स्वकीयस्वरूप स्थिति-प्रवृत्त्यर्थ व परतर्वाम्रितं तनियम्यं न। एवंभूत- मुकशरीरं (तथाभूतां शर्कि वा) परतत्वं यथेच्क परिणतं कृत्वा स्वयं

षष: भण्याय:

जगसस्वरूपं संजायते। इत्थं परतएवं स्वरूपतो निविकारमपि परिणामेन जगत: स्वरूपत्वात्तद्भिन्ननिमित्तोपदानकारणम्। (२) वल्लभस्यतन्मतं यत स्वरूपतः केवलपरतत्वं म्रहैवैकमात्रं तत्वम्। तचच सच्चिदानन्दस्वरूपम्। तदेवात्मानं जगभूपे परिणतं करोति, तत् स्वकीये एकस्मिन्नंशे आनन्दं तिरोधापर्यत यस्मादुक्कांशः (चिदंशः ) जीवसम्टिर्जायते। अंशान्तरे घ तत् आनन्दांशं चिदंशं चेत्युभयं तिरोधापर्यत येन तदंशः (सदंशः) जडतत्वं संजायते। इत्थमेकं परतत्वमेव स्वयं चेतनाचेतनात्मकजगदूपे परिणतं सब्जगतः अभिन्ननिमित्तोपादानकारणम् । पूर्वो कपक्षद्ये अयं भेदो यत् प्रथमस्मिन् परतत्वं निरविंकारमवतिश्वते इति न स्वरूपत: तदुपादानत्वम् । द्वितीयपच्े च परतत्वस्य स्वरूपतः उपादानत्वं सम्पद्यते किन्तु तभ्निविंकारत्वेन न हीयते। इत्थं प्रथमपक्ष: परतत्वस्य उपादानत्वसिदये एतर्त्प्रातिपाद्यति यत् तत् स्वकीया पृथकू- सिद्धशक्तिशरीरान्यतरपरिणतेः कारणेनोपादानम्। द्वितीयपक्षश्र परत- त्वस्य निर्विकारत्वसिद्धये एतत्प्रतिपाद्यति यत् तत् परतत्वं जगभूपे परिणतमध्यविकृतं तिष्ठति'। शंकर स्यैतन्मतं यत् 'सर्व खल्विदं ब्रह्म' एषा औपनिषद्घोषणा इति म्रझ्यातिरिक्क्तान्यसत्ताया अभावात् अस्य जगतः उत्पत्ति: ब्रह्मण एव संजा- यते। मायाविशिष्टं ब्रह्म ईस्वरः स एव चास्य जगतो निमित्ोपादानो- भयकारणम्। यथोर्णनाभिनिजनिमिंतजालस्य शरीर प्राधान्येन उपादान- कारणम, चेतनप्राघान्वेन व निमित्तकारणमित्थमुभयं वर्तते तथैष म्ह्म अपि मायासम्बन्वेन स्वकीयेश्वरोपाधिना जगतः उपादानं कारणं तथा निज्चैतन्यप्रधानतया चराचरजगतो निमित्तं कारणम्। ग्रह्ण: एतब्जगत्कारणतानिरूपणं शंकरेण ब्रह्मसूत्रेषु प्रफृतिश् प्रतिक्ञा 'दष्न्ता- तुपरोघात्' (१।४।२३) इत्यतः 'परिणामात्' (१।४।२७) इत्येतत्प- र्यन्तं कृतम्। तत्तूपादानत्वं शुद्धचेतन्यगत मुत्तेश्व्वरगतमिति विधार प्रसंगेन सिद्धान्त- लेशसंग्रहकारा एवं संगृद्ृन्ति तदया शुव्चैतन्यमेवोपादानम्। तस्यैव लक्ष्यस्य जिज्ञास्यतया जिज्ञासासूत्रे प्रतिज्ञानादिति संचेपशारीरकमतम्। 'अन्तस्तद्धर्मोपदेशात' (१।१।२-) 'सर्वत्र प्रसिद्धोपदेशात्' (१।२१) 'अत्ता चराचरग्रहणात्' (१२६) इत्यादिषु सगुणब्रह्मलिगत यैव जगत्का- रणत्वादीनामुल्लेखात् मायोपितमीश्वर चैतन्यमेषोपादानकारणममिति ९. पै० मा० तु० भ० पृ० २१६

मह्यसूत्रप्रमुख माध्यपच्तकसमीक्षणम्

विवरणमतम्। वियदादिप्रपंचं प्रति ईनवरः अन्तःकरणादिकं प्रति तु जीव उपादानकारणमितीतरे। तत्र जीवकारणत्वपक्षा अविद्यामायाभेद- पक्षमाभित्यैव प्रवृत्ताः। अजामेकां' लोहितशुक्लकृष्णाम् ......... इति कुत्रचन माया- प्रपंचोपादानकारणमवगम्यते कुत्रचन 'यतो वा इमानि भूतानि' इत्यादौ ब्रह्म ताहशमवगम्यते तथा कुन्नचित् 'स कारणं कारणाधिपाधिपः' इति ब्रह्मण एव कारणत्वं न मायायाः कचन तु ब्रह्म निर्गुणं वस्तुगत्या अकारणमिति गम्यते। सर्वमिदं कथमुपपद्यते इति शंकावारणारथ सिद्धान्तलेशसंभहे मायाकारणताविचार: प्रस्तुतः । तत्र मायापरिणाम्युपादानम्, ब्रह्म विवर्तोपादानम् उभयसाधारणमुपादानत्वं स्वात्मनि कार्यजनितहेतुत्वम्, स्वाभिन्नकार्यजनकत्वं वा, सन् घटः जडो घटः इति चाभेदानुभव एभयोपादानत्वमपि गमयति, 'तदनन्यत्वमारम्भणशब्दादिभ्यः' (२।१।१४) इति सूत्रे अनन्यत्वव्यतिरेकेणाभावः न खल्वनन्यत्वमित्यभेदं ब्रूमः" इति ब्रह्मणा साकं प्रपंचस्याभेदनिषेधः ब्रह्मसमसत्ताकाभेदपरः न तु प्रातिभासिकाभेदपरः इति पदार्थतत्वनिर्णयकारमतम्। ब्रह्मण एव कूटस्थस्य मायाद्वारकमुपादानत्वं न तु मायाया: इति संक्षेपशारीरिक- मतम्। जीवाश्निताऽविद्याविषयस्य ब्रह्मण: एवोपादानत्वम्, अवि- धायास्तु केवलं निभित्तत्त्वमात्रमिति भामतीमतम्। मायाशक्तिरेवोपादन- कारणं ब्रह्म तूपचारादेव तत- अस्य द्वैतेन्द्रजालस्य यद्ुपादनकारणम् । अज्ञानं, तदुपाश्रित्य ब्रह्म कारणमुच्यते।। अभिन्ननिमित्तकारणत्वे सूत्रकारमतम्- सूत्रकारेण 'जन्माद्यस्य यतः' (१।१।२) इति सूत्रे जिज्ञास्यं ब्रह्म जगतो जन्मादिकारणमुक्तम्। ततः प्रकृतिश्च प्रतिज्ञाटष्टान्तानुपरोधात् (१४।२३ ) इति सूत्रादयरे आपादान्तं स्पष्टतया एतत्प्रतिपादितं यदू अ्रझ्म जगतः प्रकृतिरस्ति, तस्य च जगद्रपे परिणामो जायते-जगदिदं ब्रह्मणो विकृतिरिति भाष: । 'यावद्विकारं तु विभागोलोकवत्' (२३७ ) इवि सूत्रे बादरायणेन संसार: ब्रह्मणो विकार एवोक :- 'मसेवेद्ममृतं पुरस्तात् ब्रह्म पद्ात् ब्रह्म दक्षिणतश्रोत्तरेण। अघश्चोष्षं च प्रसृतं म्रहैवेदं विश्वमिदम् षरिष्ठम्।।"२ 1. रे. ४५ २. सु० ड० १।२।११

पछ्ठः भष्याय.

तथा- 'स य एषोऽणिमा ऐतदात्म्यमिद सर्वं तत्सत्यं स आत्मा तत्त्वमसि श्वेत केतो'. एवं- 'सरव खल्विदं ब्रह्म तज्जलानिति शान्त उपासी'त।२ इत्यादिश्युतिवाक्यैरपीदमेव पुष्टीक्रियते। वस्तुस्थितिरियं यत् प्रकृति विकृतिशब्दौ सापेक्षाविति। कस्यचिद्पि तत्त्वस्य 'प्रकृतिः' इति प्रति- पादने स्वतःसिद्धत्वेनैतदायाति यत्तस्य विकृतिरप्यस्ति। अतः यदि सूत्रकारः ब्रह्म जगतः प्रकृति स्वीकरोति तदा स्पष्टमेतद् यत् तन्मते जगद् ब्रह्मणो विकृतिः। शंकरेण परिणामस्य भेदद्वयं स्वीकृतम् (१) विकारः (२) विवर्तश्र दधि दुग्घस्य विकार: रज्जौ सर्पभानं तद्विवर्तः । तत्र- सतत्वतोऽन्यथा प्रथा विकार इत्युदीरितः । अतत्त्वतोऽन्यथा प्रथा त्रिवर्त इत्युदीरितः ॥ कारणापेक्षया कार्य विलक्षणं भवति; नानयो: सालक्षण्यम। अत एव जगतः अनित्यत्वादिदोषा: तत्कारणे ब्रह्मणि न सम्भवन्ति। प्रकृतेहि प्रकृतित्वमेवैतद् यत् यदा सा स्वप्रकृत्यवस्थायां स्यात् तदा तस्यां विकृ तावस्थाया: दोषा न स्युः। अन्यथा सा प्रकतिर्भूत्वा विकृतिरेवोकयेत अत एव सूत्रकारेण अविक्ृते एव ब्रह्मणि न कापि तत्परिणाम उक्त:। इत्थं पूर्णतया एतत्स्पष्टं संजायते यत्सूत्रकार: निजस्वीकृतप्रकृतिब्रह्मणो जगद्रूपधिकृती परिणति स्वीकरोति। अतो वल्लभस्य अविकृतपरि- णामवाद: सूत्रकारसिद्धान्तविरुद्धः ।

एतबक्तमुचितं भवति यत् रामानुजनम्बार्का्ठयां प्रस्तुतः कारणवादः एतदतिरिच्य सूत्र काराभिमतब्रह्मकारणवादस्वरूपमवलोकयन्

आधिक्येन तत्सन्निकटति। द्वावपीमौ भाष्यकारी परतत्वस्वरूपस्य परिणामममत्वा ततः स्वरूपतो भिन्नस्य किन्तु तन्नियम्यस्य जीवजडा- त्मकांशस्य परिणामं स्वीकुर्वाते। तौ जीवजडात्मकांशं परतत्वतः अपृथकू सिद्धं तत्स्वरूपस्थिति प्रवृत्तीश्ञ पूर्णतया परतत्वायतताः मन्येते। उक दष्टयैष च परतत्वाद्भिन्नमाकलयन्ति यच्च सूत्रकाराभिमतं प्रति"भाति।

1. छा० ६।८।७ २. तत्रेष ३११४।१ ३. वे. सा० पृ० १२ ४. पे० भा० तु० प० पृ० २२५

१९४

निम्बार्को जीवजडात्मकांशं परतत्वस्य शच्तिमाकलयति। रामानुजश्य तं शकि स्वीकुर्षन्नप प्रमुखतया परतत्वस्य शरीरमभिघते किन्तु नात्र किंचिदन्तरम्। शंकरेण तत्परतत्त्वस्य जगता सह सम्बन्धं कर्तु मायाया आश्रयो गृहीतः। परतत्वं दि साक्षात् सर्वतः परा एका स्वतन्त्रसत्ता वर्तते, तद- स्तित्वे च श्रुतय एव एकमात्रं प्रमाणम् इत्ति तन्मतम्। तदेव प स्वशके र्मायायाः आश्रयसमक्ालमेवेश्वरः कथ्यते। यस्येच्छामात्रेणैवास्याः सृष्टेः रचना संजायते। अयं संसार: तस्य परतत्वस्य परिणाम: किन्तुविकारविवर्तरूपभेद्द्वयमध्ये न विकाररूपः । अपितु विवर्त- रूप इति व्यावहारिकरूपेण सत्या प्रतिभासमाना अव्यस्य सत्ता आध्यात्मिकटष्टथा मिथ्या वर्तते। शंकरस्यैषा धारणा आभ्यात्मिकस्तरे उच्चैस्तमां भवतु नाम किन्तु तत्तत्सम्बदसूत्राणां दूराकृष्टार्थकल्पनया सूत्र का राभिमत ब्रह्मका रणवादस्वरपान्नात्यन्तसन्निकृष्टा वक्तुं शक्यते।

जीव ईश्वरो ब्रह्म च जीवोत्पत्ति :- (जीव:) अतः पूर्वमेतदध्यायीये 'परतत्वं जगचच' इति शीर्षके एतदनुशी- लितं यद्ब्रह्मैवैकमद्वितीयं चरमं सत्यम्। लीलार्थ स आत्मानम् अग- णितरूपेषु व्यक्तं करोति। इमे अगणितजीवा विचित्रं चैतब्जगत्तस्या एव चरमसत्ताया आंशिकाभिर्व्यातिः। स हि परमात्मा एकाकी क्रीडितुं न वाळ्छति 'एकाकी न रमते स द्वितीयमैच्छत्" अतः स्वकीयान् कति- पयगुणान् अन्तर्निघाय आत्मानमगणितरूपेषु परिव्तयति। समानतया घ तस्य सर्वेषु गुयोषु अभिव्य क्ीभृतेधु तिष्ठत्सु एकाकी एव स तिष्ठेत् इति न स कदापि रूपान्तरे परिणमेत्। अनन्तशकौ हि न कदापि द्वित्वं समुत्पधते। अतः यदा स विभिन्नप्रकारेण विभिन्नेषु कालेषु स्थानेषु व आत्मानं परिसीमितं करोति कतिपयाँश्च गुणान् कस्मिअपि समये कस्मिन्नपि च स्थाने अभिव्यन्क्ति तदैव स एकतः अनेकधा भवति नान्यथा। परमात्मनः एषा निजसीमिता तदाविर्भावतिरोभावयोः व्यापारं करोति इति स स्वगुणान् अनेकरूपेणाविर्भावयति तिरोभावयति चेतीयमेवास्य जगतो जीवानां चोत्प्त्ति:।

का अभ्या:

ब्रह्म सविदानन्द (सत्-चित्-आनन्द) स्वरूपम् इति सन्मान्रे उद्भूते शेषयो् चिदानन्दयोस्तिरोहितयो: तदू् जगदूपेणाविर्भवति। सचितोराविर्भूतयोशनन्दे च तिरोभूते तस्य जीवरूपेणोत्पत्तिः।' इत्यं सृष्टिरचनानियमानुसारं परमाणुतः पर्वतपर्यन्तं जडेषु पिपीलिकातो विशालकायहस्तिपर्यन्तं च चेतनेषु परमात्मसृष्टिगोघरं पदार्थमात्रं ग्रद्म। एतचच तस्यांशिकं रूपम्। यस्य कस्यचिदेकस्यावलोकनेन सृष्टि- मात्रस्य ज्ञानं न अवितुं शक्नोति नापि वैतेषु एकं रूपं तस्य परि- पूर्णाभिव्याक्त:। जीवविषये भाष्यकारपंचकप्रातिस्विकमतसंक्षेप: 1

जीव: सत्यो नाभास :- असंस्यजीवात्मान: परमात्मवदेव सत्याः। ते हि तस्यैवांशा: इति सर्ववैष्णवाचार्यसिद्धान्तः । एकमेव ब्रह्म अनेवरूपाणि धारयति इति जड चेत नात्मकमेत्जगत् सौन्दर्याकर्षणपरिपूर्ण परिलच््यते। प्रत्येक- जीवात्मा सत्यः। विश्वं चाप्येतत् न नीरसं शून्यं निर्जीवं वैचित्र्यविही- नमनन्तसत्तास्वरूपं यदादिकालत एव मनुष्यागम्यं मरुस्थलमिव तथापि सात्वतं स्यात्। प्रत्युत सजीवं विचित्रमगणितजीवात्मपरिपूर्ण घ वर्तते। म्रह्मसूत्रस्य 'आभासा एव घ' (२३५०) इति सूत्रस्येदं तात्पर्य यत् जीधो ब्रह्मण आभास: एव न तु मह्म, जानंदांशस्य तत्र तिरोहितत्वात्। न तु प्रतिनिम्बवन्मिध्यात्वम्, जलचन्द्रवदित्यस्यानेकत्वे दष्टान्तः । अतो न जीवस्य मिथ्यात्वरूप आभास: अत्र विषक्षितः । इत्थं घ जीवा- त्मनामनेकत्वे सत्यत्वे च वैष्णववेदान्तस्य सर्वे आचार्याः सहमताः। ( १ ) जीवात्मा आभास: (प्रतिबिम्ब) एव- शंकरो हि प्रतिविम्बवाद्स्य पक्षपातीति सूर्यस्य चन्द्रस्य वा यथा जले अनेके प्रतिबिम्धास्तथैवैकमपि ब्रह्म मायायाः कारणेन अनेकेषां जीवात्मनां स्वरूपे परिलक्षितं वति। वस्तुगत्या यथा सूर्यमात्रं सत्यं प्रतिबिम्बश्चासत्यः तथव ब्रह्ममात्रं सत्यं जीवात्मकता चाविया जन्याण्यास :- घटं जलं तद्गतमर्कबिम्बं विहाय सर्वं विनिरीचयतेऽर्कः। तटस्थ एतस्त्रितयावभासक: स्वयं प्रकाशो विदुषा यथा तथा॥ १. त० दी० नि० १।२७-२९ १. वि• चू० ११९

महासूत्र प्रमुख माध्य पच्चकसमीक्षनम्

(२) जीवात्मा विसु :- शंकरस्येतत्कथनं यद् 'तत्त्वमसि' सुतिः ब्रह्मजीवयोरेकत्वं प्रतिपाद- यतीति जीवात्मा विभु: व्यावहारिकरूपेणौपाधिक्रमणुत्वं तत्र परिलद्यते। बुद्धिगतदोषा: आत्मनः प्रतीयन्ते किन्त्वैतत्सवंमत्रिद्याजन्यम् वस्तुगत्या जीवात्मा अनन्तो विभुश्र। ब्रह्मजीवयोरहि एकत्वमिति ब्रह्मणो विभुत्वमिव जीवस्यापि विभुत्वम्-'स वा एघ महानज आत्मा योऽयं विज्ञानमयः' प्राणेषु' किं च- घटे नष्टे यथा व्योम व्योमैव भवति स्फुटम्। तथैवोपाघिविलये ब्रझ्मैव ब्रह्मवित्स्वयम्*॥ यद्यप्यत्रायं सन्देहो यत् 'श्वेताश्वतरोपनिषदि 'तद्गुणसारत्वान्त तद्- व्यपदेश: प्राज्ञवत्' (२।३।२६) इत्यत्र शांकरभाष्ये चापि- बालाभ्रशतभागस्य शतघा कल्पितस्य तु। भागो जीवः स विज्ञेय: स चानन्त्याय कल्पते॥ इत्यादिरीत्या जीवात्मानं वालामशतभागस्य रूपेण अणुं प्रतिपाद्य अन्ते तस्य आनन्त्यगुणसम्पन्नत्वप्रतिपादनमनुचितं तथाप्यस्य साम- अस्यं शंकरेणेत्थं प्रदशितम्-'यद्यीपचारिकमणुत्वं जीवस्य भवेत् पार- मार्थिकं चानन्त्यं नश्युभयं मुख्यमवक्तल्पेत .. .... बुद्धेगुणेनात्मगुणेन चैव

शास्ति न स्वेनैवात्मना' इति। 'एषोऽणुरात्मा चेतसा "वेदितव्यः' इत्यत्रापि न जीवस्याणुपरिमाणत्वं शिष्यते। परस्यैवात्मनश्रक्षुराध्यनवत्राह्यत्वेन ज्ञानप्रसाद्गम्यत्वेन च प्रकृतत्वात्। जीवस्यापि च मुख्याणुपरिमाणत्वानुपपत्तेः । तकष्माद दुर्जा- नत्वाभिप्रायमिद्मणुत्ववचनमुपाध्यभिप्रायं वा द्रष्टव्यम्। (३) जीवात्मा ज्ञानस्वरूप :- शंकरस्यैतन्मतं यन्नित्यचैतन्यः अंयमात्मा, अत एव यस्मादेव नोत्प- यते; परमेव ब्रह्म अविकृतमुपाधिसम्पर्का्जीवभावेन अवतिष्ठते। परस्य हि म्रह्मणश्चैतन्यस्वरूपत्वमाम्नातम्-'विज्ञानमानन्दं 'बह्म', 'सत्यं 1. इृ· उ० (४।४।१२) १. वि० चू० ५६४ १. से. उ. ५/९ ४. तत्रैष X16

षछठः अभ्याय: १९७ श्ञानमनन्तं ब्रह्म",तदेव चेत् परं ब्रह्म जीवः तस्माब्जीवस्यापि नित्य- वैतन्यस्वरूप एवात्मेति निश्चिनुम:"। (४) जीवात्मन: कर्तृत्वभोक्तृत्वाभाव :- जीवात्मन: कर्तृत्वभोक्तृत्वविषये शंकरस्यैतत्कथनं यद् वस्तुगत्या जीवात्मा न कर्ता नापि च भोका। स तु शाश्वतं कूटस्थं शुद्धं निश्चलं ब्रह्म। समस्तमेतदू विश्वं व्यावहारिकटश्यम्। जडचेतनसमस्तवस्तूनि आकाशमेघवन्नैरन्तर्येण आयान्ति यान्ति घ। समस्तं नामरूपात्मकं जगत् तदीयं कर्मजातं च मायाजन्यम, औपाधिकं च। जीवः आत्मानं बौद्धिकोपाघिना कर्त्तारं भोककारं चावगच्छति"। जीवात्मनः क्रियात्म- कता अध्यासमात्रम्। स्वभावत आत्मा निष्कलो निष्किरियो निर्विकार :- आकाशवन्निर्मलनिविकल्पं निःसीम निःस्पन्द्ननिविंकारम्। अन्तर्वहिः शून्यमनन्यमद्वयं स्वयं परं म्रक्ष किमस्ति बोध्यम्"॥ आत्मन: कर्तृत्वहीनता एतेनापि सिध्यति यद् यदि तस्य कर्तृत्वगुण: अभौ दाहकताशकिरिव स्वाभाविकस्तदा न स जीव: कदापि क्रियाभ्यो मोक्षं प्राप्नुयात् इति न कस्मिभरपि समये तस्य मुक्तिर्भवेत्। वल्लभमते जीवे भ्रशत्वतिरोधानम्

जीवात्मनि म्रह्त्वं तिरोहितं तिष्वतीति वल्लभः । तन्मते जीवो ब्रक्म अस्ति किन्तु तस्य सर्वाः विचित्रदिव्यशक्तयः तिरोहिता: तिष्ठन्ति। अनन्तम्रह्मण: स्वल्पातिस्वन्पाभिव्यक्तिः जीवात्मद्वारा भवति । सूक्ष्मातिसूक्ष्मविशेषगुणा: ब्रह्मणो महाशक्तयश्र जीवात्मनि तिरोहिता इति जीवात्मा एतावान् लघुर्दासस्वरूपश्च। 'ब्रह्मैन्चर्यस्य तिरोहितत्वात् स दुःखस्य भागी भवति। यशस्तिरोभावात् सर्वहीनत्वं श्रीतिरोभाषा

१. तै. २1१।१ २. शां० भा० (ब्र. सू० २१३।१८ ) ३. उपाधिरायाति स एव गच्छति स एव कर्माणि करोति मुडके। स एव जीयन म्रियते सदाहं फुलाद्रिवन्निश्चल एव संस्यितः ॥ [वि० चू० ] ४. जोवो सविधावेशवशाद् देहाय्यात्मभावमिय गत्वा तत्कृतेन दुः्खेन दुःखी अहं इत्यविथया कृर्त दुःखोपभोगमभिमन्यते। मिथ्याभिमानभ्रमनिमित एव दु:्खा- नुभव: [शां० भा० २३४६ ] ५. वि० चू० ३९३

३९८ ज्जन्मादिसर्वापद्विषयत्वं, ज्ञानतिरोभावाद देहादिष्वहंबुद्धि:, बैराग्यतिरो- भावाद्विषयासकि:'।' शंकरवल्लभ योर्जीवविषय कसिद्धान्तसमालोचनम्

खण्डनं कृतम्- शंकरस्य प्रतिबिम्बत्वखण्डनम् (१) शंकरानुसारं ब्रह्म माययाSऽचछनमिति न तस्य प्रतिबिम्बः सम्भवति-'मायाजवनिकाच्छन्नं नान्यथा प्रतिबिम्बते"। (२ ) यस्मिन् स्थाने यद्वस्तु भवति ततः पृथक तत् प्रतिबिम्बते। तद्षिकृतस्थले च तत्प्रतिबिम्बस्य सर्वथा असम्भव:। ब्रह्म सर्वव्यापक- मिति न किमपि स्थलं तद्रहितं यत्र तत्प्रतिबिम्बते। यदि चेत्थं प्रत्युच्येत यद् यथा आकाशस्य सर्वव्यापकत्वेऽपि स जले प्रतिबिम्बते तथैव ब्रह्म- णोर्ऽपि प्रतिबिम्बसम्भवस्तदैतस्यैतदुत्तरं यब्जले दश्यमान: प्रतिबिम्धो नाकाशस्यापि तु प्रकाशवृत्तस्य वर्तते।* (३) 'द्वा सुपर्णा' इति श्ुतिः स्पष्टतया ब्रह्मजीवयोः पार्थक्यम- भिव्यनक्ीति जीवो न ब्रह्मण: प्रतिबिम्धो भवितुमहति। (४) यदू वस्तु प्रतिबिम्बते तत् साकारं दृष्टिगोचरं च भवति किन्तु ब्रह्म निशाकारम् इनि न नस्य प्रतिबिम्बः" सम्भवति। किंच, क तत्प्रति- निम्मते अन्तःकरणे अविद्यायां वा ? निर्मलमेव च वस्तु बिम्बम्रहे समथ भवति इति अनुभवप्रत्यक्षम्-स्वच्छदर्पणादावेव मुखादि परि- लद्यते न मलिने मृदां चयादौ वेत्यविद्यान्त:करणयोरभयोर्मलिनत्वेन नान्यतरत्रापि तत्प्रतिबिम्बसम्भवः । तदीयजीवस्य विभुत्वखण्डनम् श्रुतिवाक्यानि जीवात्मन: उत्क्रमणपूर्वकं स्वर्गारोहणं ततः तस्य पुनरागमनं च प्रतिपाद्यन्ति तथ जीवस्याणुत्वे एव सम्भवति"। सर्व

१. सनुभाष्यम् (३।२।५) २. त० दी० नि० १।५८ ३. तत्रेय वरकभकृतप्रकाशटीकायाम् ४. तत्रेष १।५७ इत्यत्र वश्कमकतावरनमंगटीका ५. त• दी० नि० १।५९ इत्यत्र प्रकाशटीका

पछ्ठः भष्याय: ३९९

उ्यापकस्य आत्मन: कृते एतदसम्भवम्-'मुत्युकानामुत्कान्तिगत्यागतीनां भ्वणात् यथायोग्यं तस्य परिमाणमङ्गीकर्तव्यम्'।' 'एषोऽणुरात्मा चेतसा वेदितव्यः, आराममात्रो अपरोऽपि दृष्टः इत्याद्यनेकभ्ुतयस्त स्याणुत्वं प्रतिपाद्यन्ति। अत्र यर्द्याि एवं सन्देहः स्यात् यज्जीवस्याणुत्वे समस्तशरीरे सुखा- धनुभवो विरण्यते किं त्वस्य एतदुत्तरं यत् अत्यन्ताणुरप स तथैव सर्वशरीरव्यापको यथा शरीरे एकदेशस्थितर्माप चन्दनं सर्वशरीर व्यापकम्-'जीवस्त्वाराम्रमात्रोऽषि गन्घवद् व्यातरेकवांन्।' इत्थं सामा- न्यरूपेण जीवात्मा अणु: किन्तु तस्य सब 'दोषावगमे स विभुः संजा- यते। जीवस्य स्थितिहृंदि वरतते 'हृदि जीवस्य स्थितिः' किन्तु स तथेष सर्वशरीरव्यापको यथा एकस्थाने स्थापितोऽपि दीप: सर्वत्र प्रकाशं प्रसारयति अतो न कश्रिद्विरोघः । अत्र यर्द्याप एवं विरोध: कर्तुं शक्यते यत् प्रसिद्धा श्रुतिः, 'तत्व- मसि' जीवात्मपरमान्मनोरेकत्वं प्रतिपाद्यति। यदा च जीवः परमा त्मैव तदा सः कथमणुर्भवितुं शक्नोति। किन्तु तस्येदं समाधानं यत् सतीष्वपि जीवे परमात्मविशेषतासु यत्किचिदंशेन जीवो हीनः। अत पव च स जीवात्मा ब्रह्माण सच्चिदानन्दाखयोऽप्युद्भूता:, जीवे तु केवलं सच्चिदेतदद्वयमेवोद्भूतम् आनन्दांशश्च तत्र तिरोहितः । येषु चांशेषु स (जीव:) ब्रह्म तेष्वंशेषु ब्रह्मणा समान :- 'तस्य ब्रह्मणो गुणा: प्रज्ञादष्टत्वादयस्त एवात्र जीवे सारा इति जडवैलक्षण्यकारिण इत्यमात्ये राजपद्प्रयोग वज्जीवे भगवद्व्यपदेशः"। अर्थात् यथा वृहदारण्यके सुधुप्तिसाक्षी प्राज्ञः ब्रह्मण: असाधारण- धर्मैः अपहृतपाप्मत्वादिभियुंक्तो वणितः तथव जीवात्मन्यपि विभुत्वेन ब्रह्मत्वं प्रतिपादितम्। अयमेव पक्षः इतः पूर्वव्तना 'नाणुस्तच्छुतेरिति- नेतराषिकारात्' (२.३।२३) इति सूत्रेणापि समध्यंते। यद्यष्येतत्सत्यं यत्सांसारिकदशायां जीवात्मा यत्कचि दंशेनानन्द- हीन: किन्तु नैतस्यैतत्तात्परयं यत् स तेन सर्वथा रहितः। आानन्दस्वत्र वर्तते किन्त्वनुद्भूतावस्थायामेव" यर्थकस्य पुरुषस्य शैशवावस्थायां

१. अणु भाष्यम् २।३/१९ २. मु० उ० २११/९ ३. श्वे० उ० ५।६ ४. भणु माध्यम् (२।३।२९) ५. तत्रैव ( २।१।३० )

४००

पौरुषमनुद्भूतं तिष्ठद्पि यौवने उद्धवति तथैब जीवात्मन्यपि'। एत- त्कथनमनुचितं यदू जीवात्मा ब्रह्म चैतद्द्वयमेकमेव। दयोरेकत्वे संसारस्य सत्तैव न स्यात्। अतः आनन्दहीनं ब्रह्म जीव:। पतन्न्यून- तापगमे एव स ब्रह्मावस्थामवाप्य विभु: सम्पद्यते। एतां स्थिति सूच- यितुमेव श्रतिर्जीव श्रह्मणोरेकत्वं प्रतिपाद्यति। शंकराचार्येण 'तद्गुणसारत्वात्तु तद्व्यपदेश: प्राज्ञवत्' (२३२६) इत्यस्मिन् सूत्रे जीवात्मनोविभुत्वप्रतिपादकं कारणत्रयं निरविंष्टम्-नैत- दस्त्यणुरात्मेति (१) उत्पस्त्यश्रवणात् (२) परस्यैव तु ब्रह्मण: प्रवेश- भ्रवणात् (३) तादात्म्योपदेशाच्च परमेव ब्रह्म जीव इत्युक्तम , परमेव ब्रह्म चेज्जीव: तस्माद् यावत्परं ब्रह्म तावानेव जीवो भवितुमहति, परस्य च ब्रह्मणो विभुत्वमाम्नातं तम्मादु विभुर्जीयः । तथा प, 'सवा एष महानज आात्मा योऽयं विज्ञातमय: प्राणेषु इत्येवंजातीयकाः जीव- विषया: विभुत्ववादा: औरता:स्मार्ताश्च समर्थिता भवन्ति। न चाणोर्जीवस्य सकलशरीरगता वेदनोपपद्यते ...... इत्यादि। किन्तु वल्लभेन तेषामेवं क्रमशः आलोचना कृता- (१) 'जीवात्मा नोत्पथते, स व शाश्वतः इति स विभुः' शंकरस्यार्य तर्क: सर्वथा निर्बलः । अजन्मत्वं हि आत्मनो विषये केवलमेतदेव सूषयति यत् स शाश्वतः । शाश्वतं च वस्तु विभु अपि भवेत् नैतदाव- श्यकम्। शाश्वतमपि किमपि वस्तु न विभु भवेत्। 'तत्सृध्वा तदेवानुप्राविशत्' इत्यादिश्रुतयः एतत्प्रतिपाद्यन्ति यम् परम्रह्मेव जगत् रचयित्वा तन्र प्रविशति अतः शंकरस्यैतत्कथनं यत् जीवात्मनोऽपि ब्रह्मत्वेन विभुत्वं किम्तु वल्लभस्यैतत्कथनं यदयं तर्क: अत्यन्तभ्रमपूर्णः । एतत्स्वीकारे हि संसारस्य प्रत्येकं वस्तु-जडं चेतनं च, विभु अवगम्येत, 'सरव खल्विदं ब्रह्म' इति त्ुत्या दश्यमानविश्वमात्र- स्थापि ब्रह्मत्वात्। किन्तु नैवम्, जीवात्मा हि ब्रह्मण: अंश: आंशि- कत्वेन च स ब्रह्मण: सीमितामिव्यक्ति: । कि च, भत्युक्ानाम् उत्कान्ति- गत्यागतीनां श्रवणात् यथायोग्यं तस्य परिमाणमंगीकर्तव्यम्। विसुत्वे च तभ सम्भवेत्।

१. तत्रैब (२।३।३१) २. तत्नैब ( २।३।१२) ३. तत्रैव (२।३३० तथा त० दी० नि० १।५३) ४. वृ० उ० ४१४।२१

षष्ठः भष्याय: ४०१

इत्थं प जीव: अणुः। तस्य तेजश् प्रकाशवद् गन्घवद्वा शरीरमात्रे प्रसृतम्। जीवा असंख्याः नित्याः सनातनाश्-'जीवस्य हि चैतन्यं गुण: सर्वशरीशव्यापी"। आंशिकत्वेन जीवः स्वल्पसामर्थ्यवान् अल्पज्न- श्र्ति सर्वज्ञस्य स्वांशिन: परमात्मनो वशीभूतः । अवस्थाविशेषे च अंशांशिनोरे कीकरणमपि जायते। मुक्ोऽपि जीवो न स्वरूपतो विभुः, अपि तु परमात्मैव विभुः। जीवो यदि स्वरूपतो विभु: सर्वशक्तिमांश्च भवेत्तदा तस्य बद्धावस्थैव सर्वथा असम्भवा स्यात्-यश् स्वभावतो विभु: तं न किमष्याच्छादयितुं -शक्नोति सर्वव्यापी कदापि सीमाबद्धो न भवति। फलतः जीवस्य प्रकृत्या विभुत्वे तस्य बद्धावस्था न सम्भवेत् इति स्वरूपतस्तस्य

तिष्ठति। विभुत्वाभावेन -मुक्तावस्थायामपि तथात्वालाभे स ब्रह्मणोंऽश एव

विद्ुत्वाणत्वविषये शंकरवल्लभयोर्जीवभेदनिष्कर्ष :- शंकरमते जीवस्यानेकता तथ। तत्सत्ता अविद्यया प्रतिभासते, वस्तुतो न जीवो नापि च जगत् ! सर्वजीवभ्रमापगमे एक ब्रह्मैवावतिश्वते। शंकर- मते च जीवो बुद्धिसम्बन्घेनाणुरूपो भासते परं वस्तुतः स विभुः। वल्लभमते च जीवानामनेकता तेषामांशिकरूपेण स्थितिश्च सत्या। अवस्थाविशेषे च ब्रह्मजीवयोः पृथकता, अवस्थोन्तरे चैकतापि वर्तते। किन्त्वतरस्थाद्वयी अपि सत्या। स चाणुन विभुः । बादरायणस्यापि अस्मिन् विषये इयमेव मान्यता। जीवसम्बन्धिनी सम्पूर्ण मीमांसा हि द्वितीयाध्यायस्य तृत्ीयपादे 'चराचरव्यपाश्रयस्तु ..... ' (२३१६) एतत्सूत्रतः अभ्रे 'प्रवेशादिति चेन्नान्तर्भावात्' (२।३५३) इति सूत्रं यावत् पादपर्यन्तं कृत। वर्तते। तत्र 'चराचरव्यपाश्रयस्तु .. 'इत्य- स्मिन् सूत्रे एतत्प्रतिपादितं यत् जन्ममरणादि जीवात्मनः शरीरं निर्दि- शति। 'नात्मा म्ुतेः' ...... (२/२६७) एतास्मन् सूत्रे एतत्प्रतिपादितं यद जीवात्मनः उत्पत्तिरन जायते-वैदिकवाक्यानि हि जीवात्मनः उत्पत्ति निषिध्य तस्य नित्यत्वं समर्थयन्ति। 'झञोऽत एव' (शश१द) अत्र एतत्प्रतिपादितं यत जीव: प्रकृत्या चेतनोऽपि श्रुतिवाक्याधारेण ज्ञाता वतते। अतः शंकरस्येयं मान्यता यद जीवः केवलं चेतनस्वरूपो न ज्ञाता, एतत्सूत्रार्थस्य स्पष्टतया विरुद्धम्। 'उत्कान्तिगत्यागतीनाम्' (२।३।१।)

१. अणुभाष्यम (न. सृ० २।३।१५) २६ अ्र.

४०२

इत्यतः अगरे 'पृथगुपदेशात्' (२३।२८) इति सूत्रं यावब्जीवात्मनः अणुत्वं प्रतिपादितं यतो हि श्रुतिषु तस्य उत्क्रान्तिगत्यागतयः समुपलभ्यन्ते इति येधु वाकयेषु तस्य अनशु प्रमाणत्वमुपलभ्यते तानि तं ब्रह्मस्वरूपं मत्वा तथा प्रतिपाद्यन्ति, वस्तुतो जीव: अगुरेव । ब्रह्मभावावस्थायां स विभुत्वाद्यनुभवतीतिं। जीवात्मनो ज्ञानस्वरूपत्वखण्डनम्- जीवात्मनो ज्ञानस्वरूपत्वे वल्लभस्यैतत्कथनं यब्जीवस्य शंकरानु· सारिज्ञानस्वरूपत्वं ब्रह्मसूत्राक्षरर्नाभिव्यज्यते 'झोऽत एव' (२।३।१८) इति सूत्रे 'झः' एष शब्द: 'इगुपघज्ञाप्रीकिर: कः' इति पाणिनिसूत्रानुसारं कर्तृ-क-प्रत्ययान्त: इति जानातीति ज्ञः, इत्थं निष्पन्रो शशब्द: ज्ञातु. बोधको न तु ज्ञानस्य। सूत्रकारस्य च तथात्वाभिमतत्वे 'शोऽत एव' इत्यस्य स्थाने तेन 'ज्ञानमत एव' इत्थं सूत्येत। न तु तथा कृतमिति जीवात्मा ज्ञानाश्रय एव न तु ज्ञानस्वरूप: । ज्ञानाश्रयित्व रूपगुण सम्पन्न - त्वेन च स जडजगतो भिन्नः। रामानुजनिम्बार्कावपि जीवात्मन: विषये एतदेव प्रतिपाद्यतः-'अयमात्मा ज्ञातृस्वरूप एव न 'ज्ञानमात्रम्' तथा 'अहमर्थभूत आत्मा ज्ञाता भवति'। शंकरस्य कर्तृत्वभोक्तृत्वमतखण्डनम्- जीवात्मनः कर्तृत्वभोक्तृत्वविषये वल्लभस्येदं कथनं यञजीव एत्र प्रत्येककर्मकर्त्ता अतः तत्फलभोक्तापि स पवास्ति, एतच्च निम्नलिखित- युक्तिभि: प्रमाणीक्रियते- 'यजत', 'जुहुयात्' 'विज्ञानं यजञं तनुे3 इत्यादौ जीवात्मनो यज्ञादिकरणं श्रयते ब्रह्मणो यज्ञकरणस्य न काप्यावश्यकतेति जीवात्मनः कर्तृत्वम । विज्ञानशब्द: यद्यपि बुद्धेरपि वाचक: तथापि तस्या जडत्वेन 'विज्ञानं यज्ञं तनुते' इत्यत्र विज्ञानशव्देन न तद्ग्रहणं, यत्र हि तद्ग्रहणं सर्वत्रव स शब्द: तृतीयान्त: यथा 'तदेषां प्राणानां विज्ञानेन 'विज्ञानमा- दाय' इत्यादि। अत्र च कर्तृसामानाधिकरण्यनिर्देशात् बुद्धिव्यतिरिकस्यै वात्मनः कर्तृत्वं सूच्यते इति तस्यैव कर्तृत्वम्-'जीवमवाधिकृत्य वेदे अभ्युद्यनिःश्रेयसफलार्थ सर्वाणि कर्माणि विहितानि। ब्रह्मणोडनुपयो- गात्। जडस्याशक्यत्वात"। १. रा० भा० (२।३।१९) ३. तै० उ. २१५/१ २. नि० भा० (ब० सू० २।३।१८)

५. प. भा० २१३३३ ४. वृ० उ० १११११७

पहः सव्याय: ४०३

'स ईयते अमृतो' यत्र कामम्' तथा 'स्वे शरीरे यथाकाम परि- वतते' इत्यादिश्रुतय एवं प्रतिपाद्यन्ति यत् स यत्र कुत्रेच्छति तत्र गच्छति यथेच्छं शरीरं परिवर्तयति, एतकच सव जीवात्मन्येव सम्भवति। तस्याकर्तृत्वस्वी कारे शाब्तोकं व्यर्थमेव स्यात्-'तस्यैव गान्घर्वादिलोकेषु यद्यत् कामयते तत्तद्भवतीति विहार उपदिष्टः ..... जीव एव कर्ता'। इतश्चाध्यस्य कर्तृत्वं यत् जीवप्रसंगे एव 'तदेषां प्राणानां विज्ञानेन विज्ञानमादाय"' तथा 'प्राणान् गृहीत्वा" इत्यादो करणानामुपादानं संकीतितम् 'तस्मात् इन्द्रियादीनां करणत्वमेव । स्वातन्त्रयाम जीवस्यैव कर्तृत्वम्"। यद्यपीहायं सन्देहो भवितुं शक्नोति यत् मीवात्मनः स्वतन्त्रकर्तृत्वे तेन साधून्येव कर्माणि कर्तव्यानि येन तस्य जगतश्च कल्याणं भुयात्, किन्तु तेन साध्वसाधूभयविधानि कार्याणि क्रियमाणानि दश्यन्ते इति स कदाचिद्दुग्खमपि स्वयमनुभवति। एतस्यैतत्समाधानं यत् चक्षुरा. दीन्द्रियाणि यथा सद्सदुभयविधानि वस्तूनि पश्यन्ति तथैव जीवात्मा अपि सदसदुभयविधानि कार्याणि करोति इति सत्कर्माण्येव जीवात्मा कुर्यादित्यत्र न कश्चिभ्नियमः-'यथा चक्षुषेष्टमनिष्टं चोपलभते एवमिन्द्रियैः कर्म कुर्वन् इष्टमनिष्टं वा प्राप्नोति"। जीवो नेश्वर इति न एतावान् स्वतन्त्रो यत्स सत्कर्माण्येव कुर्यात् असत्कर्माणि च परिजद्यात्। नापि च स एवं शक्तिशालीति कदाचित् स एवंभूतानि कर्माणि करोति यानि तदर्थमहितकराणि भवन्ति-'तथा सामर्थ्याभावात् स दैवादहितमपि करोति" ।' केषांचिदेतदपि मतं यत् जीव: केवलं कर्ता न भोक्तेति किन्तु एष विचार: भ्रमपूर्णः । कर्त्ता भोक्ता च हि पृथक पृथक स्यातामिति नावश्यकम्, कश्चित्पाचकः स्वार्थमपि पचति कश्चिदन्यार्थमपि; कश्िद्रथकार: स्वार्थें रथं निर्माय तत्र स्वयमारूढ: आनन्दमनुभवति कश्रिचान्यार्थमपि निर्मिमीते। इत्थं च जीवस्य कर्तृत्वं भोक्तृत्वमुभयं संघटते-'यथा तक्षा रथं निर्माय तत्रारूढो विहरति, अन्यार्थमपि करोति

१. वृ० उ० ४१३।१२ २. तत्रैव २११।१८ ३. प्र० भा० २।३।३४ ४. वृ० ठ० २११/१७ ५. तत्रैव २।१।१८ ६. प. मा० २१३।३५ ५. प० मा० (२३३७) ८. तत्रैव (२१३।२८)

४०४

तथा प्रकृतेऽपि। सर्वहितार्थं प्रयतमानत्वात् स्वार्थपरार्थकर्तृत्वं कारयि तृत्वं च सिद्धम्"। जीवात्मा कर्तृत्वभोक्तृत्वे त्रह्मणः प्राम्नोति- जीवात्मा न सर्वथा स्वतन्त्रः प्रत्युत स परमात्माधीन इति स तस्मादेव कतृत्वं सर्वशक्तीश् समवाप्नोनि। परमात्मा एव हि सर्वकर्त्ता सर्वभोक्ता सर्वनियन्ता चेति तत्प्रेरणानुसारमेव जीवात्मा सदसत्कर्माणि करोति। यमेव हि स उन्निनीषति तेन साधु कर्म कारयति यं घ अधो- निनीर्षात तमसाधुकार्याणि कारयति, तथा च क्ुतिः-'एष घेवैनं साधुकर्म कारयति तं यमेभ्यो लोकेभ्यः उन्निनीषते एष उ एवैनमसाधु कर्म कारयति तं यमघो निनीषते। एष लोकपाल: एष लोकाधिपतिः एष' सर्वेशः' तथा 'कर्तृत्वं ब्रह्मगतमेव, तत्सम्बन्धादेव जीवे कर्तृत्वं

अयमत्र सन्देहः समुत्पद्यते यद् यदि परमात्मा केनचित् जीवेन साधु कर्माणि कारयति केनचिच्चासाधूनि तदा स महान् पक्षपाती ऋ्ररश्र वर्तते। सहि तथा करणेन कांश्रिज्जीवान् तत्सत्कर्मानुसारेण उन्नयत इतरांत्र तदसत्कर्मानुसारेण अधो नर्यांत, इत्थं स्वरचितायामेव सृष्टी स वैषम्यनैर्घृण्यरूपद्वैविध्यं संस्थापयति। तेन च कश्वित्सुखी, अन्यो दुःखी इतरः सुन्दरः अपरः कुरूपो दश्यते। रामानुजसयात्र एतत्कथनं यद्वेत्त्सर्वं सृष्वषम्यं जीवानां कर्मानु सारेण वतते। तथाहि 'सृज्यमानदेवादिक्षेत्रज्ञकर्मसापेक्षत्वाद विषम- सृष्टेः"' तथा, 'क्षेत्रज्ञकर्मानुगुण्येन विचित्रसृष्टियोगात्" वह्लभस्य- तद्विषये इदमुत्तरं 'यदेष सर्वो भ्रमः। वस्तुगत्या सुखदुःखयोने काचिद्विशेषावस्था वर्तते, तद्रूपे चापितस्य परमात्मन एवाभिव्यक्ति:, सांसारिकसृ्टिह्येषा परमात्मन एव नाटकम। परमात्मैव स्वयमस्य विषयः, स एव पात्रम, स एव द्रषा, स एव घ दश्यम। एवं स एव चास्य सूत्रधारः । स्वेच्छानुसारमेव हि सः स्वं लघीयसो महीयसो वा सुखिनो दुःखिनो वा धनिनो निर्धनस्य वा सुन्दरस्य कुरूपस्य वा रूपे परिवतयति- १. तत्रैव (ब्र. सू० २।३।४० ) २. को० उ० ३1८ ३. प० भा० (ब्र० सू० २।३।४१) ४. रा० भा० (म्र० सू० २५३४) ५ तत्रैव (म्र. सू०-२१।३५)

४०५

रमणार्थमिद विश्वम् उचनीचादिभावतः । आत्मरूपं चकारातो हरिर्यस्मान्र दूषणम्।।' इत्थं च जगति यदा न ब्रह्मातिरिकं किमपि वस्त्वन्तरं वर्तते तदा कं प्रति वैषम्यनैर्धृण्ययोर्भवनां प्रकटीकुर्यात। किंवा सुखं दुःखं वा किमिति पार्थक्येनानुभवेत्' भुतिरप्येतदेव प्रतिपादयति-'यत्र दि द्वैतमिव भवति तदितर इतरं पश्यति, यत्र त्वस्य सर्वमात्मैषाभूत्तत्केन कं पश्येत्' (बृ- २।४।१४) एकस्मिश्रेव शरीरे मुखमपि तावदेव प्रियं यावच पदम् इति स्वशरीरे एव क: एकमवयवं प्रियमन्यं च घुणितमाक- लयेत् ? एकदा एवं जागतिकसमस्यातिगाम्भीर्येमनुभवत्स्वस्मासु सुन्द- रातिसुन्दरं घृणितातिघृणितमेतदुभयमपि वस्तु समानमेव प्रतीयते इति वैषम्यनैर्धृण्य योर्भावनापि विनश्यात- 'आत्मसृष्टेरेन वैषम्यं नैर्धृण्यं चापि विद्यते'।' यच्चापि शंकरेणेत्थं प्रतिपादितं यत् यद्यात्मनः कर्तृत्वगुणः अग्नौ दाहकताशक्तिरिव स्वाभाविकस्तदा न स जीवः कदापि क्रियाभ्यो मुक्तो भवेदिति। तस्य खण्डनं वक्ञभेनेत्थं कृतं यदयं विचारः सर्वथा भ्रमः एतत्तु तदैव सम्भवेद् यदा जीवस्य कर्तृत्वं स्वाभाविकं न भवेत्प्रत्युत कस्मिश्चिदन्यस्मिन् निर्भरेत्-यथा च कर्तृत्वस्याध्यस्तत्वम् इत्यादि। कर्तुर्मोक्षो न भवतीति सांख्यसिद्धान्तिनामभिप्रायः इत्यविचारसह: शुकदेवसनत्कुमारादयो मुक्तात्मानः अपि * परोपदेशमात्मकर्तव्यम- मन्यन्त । किंच, न सर्वाण्यपि कर्माणि दुःखप्रदान्येव भवन्ति- दुग्धपानमिष्टान्नभोजनादि तु वस्तुतः अत्यन्तानन्दप्रदम्। जीशत्मा यद्पि दुःखमनुभवति तन्न स्वकीयकर्तृत्वकारणेन, अपितु स्वकीयाहं कृतिकारणेनेति तदपगमे सर्वाण्येव कर्माणि जीवन्मुक्तदशायामिव आनन्दप्रदानि 'जायन्ते। निष्कर्ष :- शंकरवल्लभयोर्मान्यतासु कतरा श्रेष्ठा इति विचारस्यायं निष्कर्षः यदू आध्यात्मिकदृष्टया युक्तीनामाधारेण वा शंकरसिद्धान्तवि- १. वे० र० म० प्र० प्रकोष्ठ : पृ० १६ २. शु० मा० ४७-४८ ३. त• दी० नि० १७६ तथा शु० मा० ४६ ४. भणुभाष्यम् (न्र. सू० २।१४. )

४०६

बये वयं यर्तिकचिदपि अवगच्छेम परमेतावन्निविवादं यत् स एकं स्वकीयं नवीनं मतं प्रावर्तयत् तथा अर्यदष्ट्या म्हासूत्राक्षराणि अक्षरशः नान्वसरत्। बादरायणानुसारं जीव: कर्ता अस्ति किन्तु शंकरः एकमपि सूत्रमेषंभूतं न निर्देष्ट्मशकत् यत्तस्य कर्तृत्व- निवारकं भवेत्, तत्कर्तृत्वमविद्याजन्यं वा प्रमाणीकुर्यात्। 'यथा च तक्षोभयथा (२।३४०) इति सूत्रमेवैकमान्रं तस्याधार:। तद्व्याख्या- नार्थं त्रयस्त्रिशत्तमसूत्रतः एकोनचत्वारिंशत्तमसूत्रं यावत् पूर्षेपक्षं स्वीकृत्य जीवात्मनः कर्तृत्वं स्थापितम् । 'यथा च तक्षोभयथा' (-।३४० ) एतत्सूत्रं सिद्धान्तपक्षं सूचयति यद वस्तुगत्या जीवो न कर्ता अपि तु अध्यासकारणेन केवलं कर्तृवत्प्रतिभाति यथा चैको रथकारो रथरचनया भ्रन्तः संजायते' किन्तु तद्रचनानन्तरमानन्दितो भवति तथैव रीत्या बुद्ष्यादिसंयोगेनात्मा दुःखमनुभवति। स जागरित- स्वप्नावस्थयो: क्रियाशीलस्तिष्ठति, सुषुप्तावस्थायां घ निष्किरियो भूत्वा आनन्दमनुभवति। शंकरस्यायमर्थो न सूत्रार्थसंगतः । 'यथा च तक्षोभयथा' पतत्सूत्रं रामानुजानुसारेण एतदर्थ सूचयति यत् जीवो यद्यपि कर्त्ता तथापि स कदाचित् कार्य करोति कदाचिचच न करोति यथा च रथकार: यथेच्छं कदाचित्कार्यं करोति कदाचिचच विश्राम्यति। वल्लभस्यैत- त्कथनं यज्जीव: कर्त्ता भोक्कता चैतदुभयमस्ति यथा च रथकारो रथं रचयति तदारोहणस्य आनन्दमप्यनुभवति एतदर्थद्वयं शंकराभिमेता- र्यापेक्षया अधिकं स्वाभाविकम्। 'परात्त तचछुतेः' (२३४१) इति सूत्रार्थावलोकनेन शंकराभि- मतोऽर्थः ततोऽप्यघिकं दूराकृष्टः प्रतिभाति यत्र तेनोकं यद जीवात्मा म्हातः कर्तृत्वप्रेरणां प्राप्नोति। यद्येतननिश्चितघरं यब्जीवात्मा न कस्या- मपि दशायां कर्त्ता प्रत्युत कर्तृत्वं तत्र अध्यस्तं तदा अयं प्रश्न एव नोपतिश्ठते-यदयं जीव: स्वतन्त्र: कर्ता वर्तते परतन्त्रो वा। अतश् सामान्यतया अस्माकमयमेव निष्कर्षः यत् .यदपि जीवात्मा परमात्मा- धीनः, तथापि सूत्रकारानुसारं स स्वभावतः कर्ता शंकरानुसारं च तस्याकर्तृत्वसाधनमस्वाभाविकमसन्तोषजनकं च । अतः एवसुप- संह्तु न्यायसंगतं प्रतीयते यत् अस्मिन् विषये शंकरस्यार्थापेक्षया वल्लभस्यार्थ: अधिकं संगत: झुत्यनुसारी च वतते।

१. पाटे-दि वेदान्त (प्र० १००-१०१)

बहटः भभ्याव: ४०७

जीवविषये आचार्यपंचकप्रकीर्णकविचारा: [स्वरूपविचार: ] अन्त:करणावच्छ्िन्नं चेतनं जीव:। तेन शरीरेन्द्रियशासिता कर्मफलभोक्ता आत्मा जीव उच्यते। 'न जीवो त्रियते' भागो जीवः" स विज्ञेयः' इत्यादिश्रुतयस्तत्र प्रमाणम्। ब्रह्मसूत्रेषु जीवस्य स्वरूपं प्रतिपादयता व्यासेनोक्म्-'घराघर- व्यपाश्रयस्तु स्यात्तद्व्यपदेशो भाक्तस्तद्भावभावितत्वात्' (ब्र० सू०. २।३।१६) अत्र-

शंकर :- भाक्तस्त्वेष जन्ममरणव्यपदेश :... स्थावरजंगमवषयौ ... जन्ममरण- शब्दौ जीवात्मन्युपचर्येते ... । शरीरप्रादुर्भावतिरोभावयोर्हि सतोर्जन्म- मरणशब्दौ भवतो नासतोः न हि शरीरसम्बन्घादन्यत्र जीवो जातो वा केनचिदुपलच्यते.। निम्बार्क :- ·देवदत्तो जातो मृतः' इति व्यपदेशो गौणः अस्ति। यतो हि जीवात्मनो जन्ममृत्युव्यपदेशः स्थावरजंगमशरीरविषयः इति तन्गावे (शरीरभावे) जन्ममरणयोर्भावत्वम्। इत्थमुभाभ्यामेतत्प्रतिपादितं यत जन्म मरणं चैतद्द्वयं न जीवस्य प्रत्युत शरीरसम्बन्घेनैव तदुभयं जीवे व्यवह्रियते। ततः अभे-"नात्माभ्ुतेनित्यत्वाच्च ताभ्यः" (२३१७) इत्यत्र- शंकर :- अन्यान्याक्षेपाणां खण्डनानन्तरं जीवविषये एतत्प्रतिपाद्यति 'नात्मा जीव उत्पदते इति । कस्मात् ? अभुतेः ...... नित्यत्वाचच ताभ्यः पशन्दाद्जत्वादिभ्यश्च । नित्यत्वं सस्य भुतिभ्योऽषगम्यते। तथा अजत्वमविकारित्वम् अविकृतस्यैव ब्रह्मणो जीवात्मनावस्थानं ब्रह्मात्मता चेति।'

१. छा. ६/११।३

४०८

रामानुज :- अस्य मते सूत्रस्य 'नात्माभुतेनित्यत्वात्ताभ्यः' इति रूपम्। तस्य चेदं भाष्यम्-नात्मा उत्पद्यते। कृतः ? श्रुतेः। 'न जायते '्रयते, 'शाझौ द्वावजावनीशौ" इत्यादिक्षुतिभि र्जीवस्योत्पत्तिप्रतिषेधो हि श्रयते आत्मनो नित्यन्वं च ताभ्य: श्ुतिभ्य एवावगम्यते-'नित्यो नित्या- नाम्श, 'अजो 'नित्यः' अतश्व नात्मोत्पद्यते। निम्बार्क :- अस्यापि एतत्कथनं यत् जीवात्मा नोत्पद्यते. स्वरूपतस्तदुत्पत्ति- वचनाभावात् 'न जायते त्रियते वा विपश्चित्', 'नित्यो नित्यानाम्', 'अजो ह्रोको जुषमाणोऽनुशेते' इत्यादिश्रुतिभ्यो जीवस्य नित्यत्वाबग माच्च, चित् ज्ञानस्वरूपम्। स चाहंताविशिष्टः। अयं भावस्तस्य मुक्ते: पश्चादपि न निवतते। स कर्त्ता। यानि च श्रतिवाक्यानि तस्याकर्तृत्वं प्रतिपादयन्ति तेष्रामेतत्तात्पर्य यत् स न सर्वथा स्वतंत्रः, प्रत्युत परमा- त्माधीन: नियम्यत्वमस्य गुणः । जीवोऽयमणु: किन्तु तस्य गुणो ज्ञानं विुरिति स शरीरस्य सर्वस्मिन् भागे सुखदुःखयोरनुभवं करोति। जीवा अनन्ता: प्रतिशरीरं भिन्नाश्च, अज्ञानवशवर्तिनो जीवस्य कर्मवश गत्वेन वास्तविकं रूपमन्तनिधीयते। तस्याज्ञानविनाशश्च परमांत्मनः कृपया संजायते। अत्र इदमवलोक्यते यद्रामानुजनिम्बार्कयोरेकं मतं किन्त्वेतदपि द्रष्टव्यमस्ति यदेकान्ताद्वैतवादिना शंकरेणाव्यत्र एतत्स्वीकृतं यत् अवि- कारित्वे सत्यपि ब्रह्मणः ब्रह्मजीवयोकभयोरूपेणावस्थितिः श्रुतिभिः प्रतिपादिता वर्तते। किन्तु एतदू द्विरूपत्वं विद्याऽविद्यामूल कमिति वक्तुं न शक्यते। जीवस्य हि अविद्यामूलकत्वस्वीकारे अयं जीवो विनश्वरपदार्थो भवेत्। जीवत्वोत्पादिका अविद्या हि न नित्यं वस्तु; ज्ञानोत्पत्तौ (विद्यो- त्पत्तौ हि) सा विनश्यति इति तत्कल्पितजीवोऽपि विनश्येत। किन्तु बहुविधश्रुतीनामाधारेण एतत्सिष्यति यत् जीव: नित्यः। फलस्वरूपं ब्रह्मजीवयोरेतदू द्विरूपत्वं स्वरूपगतं नित्यं च वतते। अत्रैतदवश्यमवधारणीयं वर्तते यच्छंकरेणेह सूत्रकारमतानुकूलमेव भाष्यं कृतं न तु स्वकीयं स्वतन्त्रं मतं सन्निवेशितम्। निश्चितरूपेणैत- १. कठ० (२।१८) १. श्वे० उ० (१।९) १. तत्रेण ६।३ ४. कठ १११८

षष्ठः अभ्याप: ४०९

यदि स्वीक्रियेत यत् बादरायणस्यापि एतन्मतं तदा शंकरस्यानुमानिक: अर्थः स्वीकतुं न समुचित:। ततः अष्टादशसूत्रम्, 'झोऽत एव' (-।३।१८)।

अत्र शंकर :- 'जः नित्यचैतन्यः अयमात्मा, परस्य हि ब्रह्मणश्चैतन्यस्वरूपत्व- माम्नातम् श्रुतिषु। तदेव चेत् परं ब्रह्म जीवस्तस्माब्जीवस्यापि नित्य- चैतन्यस्वरूपत्वम् अग्न्यौष्ण्यप्रकाशवदिति गम्यते'। रामानुज :- अस्येत्थमर्थ कृतवान्-'ज्ञः एव अयमात्मा ज्ञातृस्वरूप" एव नज्ञान- मात्रम् , नापि "जडस्वरूप, कृतः ? अत एव श्रतेरेवेत्यर्थः। 'नात्मा भ्रुतेः' इति प्रकृता श्रतिः अत इत्यनेन परामृश्यते'। निम्बार्क :- अस्य मते अयमस्यार्थ :- अहमर्थभूत आत्मा ज्ञाता भवति (श्रुति- भिरित्थ प्रतिपाद्यते यत् अस्मत्पदार्थभूतो जीवात्मा नित्यो ज्ञः चैतव्य- स्वरूप इत्यथ: )। पूर्वोक्तसूत्रभाष्यपर्यालोचनया इत्थं ज्ञायते यत् एतेषां त्रयाणामा- चार्याणां सूत्रकारेण सह न विशेषवैमत्यम्। एतद्द्वारा एव जीवस्य नित्यत्वं आञातृत्वं च भगवता सूत्रकारेण श्रुत्याधारेण स्थिरीकृतम्। अणुत्वविुत्वविचार :- ततः परम् एकोनविशसूत्रतः अग्रे भगवता बादरायणेन जीवस्य स्वरूपतः अणुत्वं साधितं किन्तु तत्सूत्रव्याख्यासम्बन्धे आचार्योणां परस्परं मतभेदः। शंकरस्यतत्कथनं यज्जीवः स्वरूपतो विभुस्वभावः, परमात्मनश्च सर्वथा अभिन्नः पूर्णब्रह्मस्वरूपश्च। अन्यभाष्यकाराणां, किन्तु, एतन्मतं यज्जीव: स्वरूपतो न विभुस्वभावः किन्त्णुस्वभावः परमात्मनः अंशमात्रं च । एषु कतिपयसूत्राणि एवंभूतान्यपि सन्ति येषां व्याख्यायां न किमपि वैमत्यम्। 'अंशो नानाव्यपदेशादन्यथा चापि दाशकितवादित्वमधीयत एके' ( २३४३ )। १. द्रष्ट्यम्, रा० भा० 'अस्य ज्ञानस्वकपस्येव ज्ञानाश्रयत्वमविरद्धम्'। २. तत्रैव-'एवमात्मा चिटूप एव पैतन्यगुणकः'।

४१. महासू त्रप मुखमाध्यपत्र कलमीक्षणम्

अत्र शंकर :- 'जीव ईश्वरस्यांशो भवितुमहृति ... यथाग्नेर्विस्फुलिंग :... अतो भेदा- भेदावगमाभ्यामंशत्वावगमः। रामानुज :- अस्य भाष्ये अपि प्रायः अयमेवार्थः प्रदत्तो वर्तते-'उभयथा हि भेदो दृश्यते। नानात्वव्यपदेशस्तावत् सृष्टत्वसृव्यत्वनियन्तृत्वनिय- ज्यत्व ... पतित्वशेषत्वादिभिर्दश्यते। अन्यथा चाभेदेन व्यपदेशः अपि 'तस्त्रमसि' 'अयमात्मा ब्रह्म' इत्यादिभिर्दश्यते ...... । एवमुभयव्यपदेश- मुखयत्वसिद्धये जीव: अयं ब्रह्मण: अंशः इत्यभ्युपगन्तव्यः । निम्बार्क :- एतत्सूत्रीयं निम्बार्कभाष्यमपि प्रायः एतद्नुकूलमेव-'अंशांशिमा- वाब्जीवपरमात्मनोर्भेदाभेदौ दर्शयति-परमात्मनः जीव: अंशः ज्ञाही

मध्वाचार्य :- अयमपि जीवात्मानं ब्रह्मण: अंशमेव प्रतिपाद्यति-'अंश एव हीमे जीवाश् अंशी हि परमेश्वरः। 'स्वयमंशैरिदं सवं कारयत्यचलो हरिः' इति गौपवनश्रुतौ अंशत्वं जीवस्योपलभ्यते'। वल्लभ :- 'जीवस्य ब्रह्मसम्बन्धिरूपमुच्यते । जीवो नाम ब्रह्मण: अंशः । कुतः १ नानाव्यपदेशात्। सर्व एवात्मानो व्युच्चरन्ति-कपूयचरणा: रमणीय- चरणा इति च'। एवं वल्लभः अपि जीवं ब्रह्मांशमेव प्रतिपाद्यति, एवं 'मंत्रवर्णात्' (२।३।४३) 'अपि च स्मर्यंते (२।३४४) 'प्रकाशादिवस नैवं पर:' (२।३।४४) पतत्सूत्रभाष्येष्वपि भाष्यकारपंचकं जीवस्य ब्रह्मांश- तायां सहमतम्। एतत्सर्वसूत्रैः भगवान् सूत्रकार: जीवं स्पष्टरूपेण ब्रह्मणो नित्यां- शमात्रमुकत्वा सुत्याधारेण निजसिद्धान्तं सूचितवान् पतत्सवभाष्यकार- सम्मतम्। अत्रापि न कस्यापि वैमत्यं यज्जीवरूपी अंशः कर्मफलभोक्कता सभ्पि तदतीतस्वकीयब्रह्मस्वरूपे स सदैव निर्मलो निर्लिप्रश्च वर्तते। अयमेव भाषो इत्थमभिव्यक :- तत्र यः परमात्मासौ स नित्यो निर्गुण: स्मृतः। न लिप्यते फलैआपि पद्मपत्रमिवाम्भसा॥

कर्मात्मा त्वपरो योऽसौ मोक्षमन्घैः स युण्यते'। स सप्रदशकेनापि राशिना युज्यते पुनः।। 'अधिकं तु भेदनिर्देशात्' (२।१।२१ ) इत्यत्र अर्थं विषयः स्पष्टीकृत :- अत्र शंकर :- अस्य भाष्यस्यायं फलित: अर्थः 'आात्मा वा अरे द्रष्टव्य :... इत्येवंजातीयक: कर्तृकर्मादिभेदनिर्देशो जीवादधिकं ब्रह्म दर्शयति। नन्वभेदनिर्देशः अपि दशितः 'तत्त्वमसि' इत्येवंजातीयकः, कथं भेदा भेदौ सम्भवेताम् ? नैष दोष: महाकाशघटाकाशन्यायेनोभयसम्भ- वस्य तत्र तत्र प्रतिष्ठापितत्वात'। रामानुज :- अस्य भाष्ये अपि 'आध्यात्मिकादिदुःखभोगार्हात्प्रत्यगात्मन: अधि- कमर्थान्तरभूतं ब्रह्म' इत्यादिद्वारा एतदेव मर्मोद्धाटितं वर्तते। निम्बार्क :- अयमपि सुखदुःखभोक्तुः शारीरादधिकमुत्कषं ब्रह्म जगत्कर्तृ नुमः। 'आत्मानमन्तरो यमयतीति भेदृव्यपदेशान्न तयोरत्यन्ताभेदः अस्ति यतो हिताकरणादिदोषप्रस्ति: स्यात्' इत्यादिना जीवापेक्षया ब्रह्मण: आधिक्यमुक्तवान्। मध्वाचार्य :- अयमपि स्वभाष्ये 'न च ब्रह्मण: अ्रमचिन्तादिदोषप्राप्तिः अधिक- शक्तिमस्वात् श्रोता, मन्ता ...... मृत्युमत्येतीति निर्देशात्' इत्यादिना जीवात्मापेक्षया ब्रह्मण: अधिकशकिशालित्वं प्रकटीकृतवान। वल्लभ :- अनेनापि 'तत्पुनर्जीवाब्जगतव्ाषिकम्' एतत्प्रतिपाद्य जीवापेक्षया ग्रह्मण आधिक्यं स्पष्टीकृतम्। इत्थं जीवस्य ब्रह्मण: अंशमात्रप्रतिपादनेन तस्य विभुत्वं निषिद्धं तत्सावयवत्वस्य चापि प्रतिषेध: कृतः । तस्याणुत्वविषये वल्लभस्यः शंकरेण सह तुलनात्मकविचारः पूर्व कृतः । तस्याणुत्वविभुत्वयोबिंषये शेषाचार्यत्रितयस्य शंकरेण सह तुल नात्मकविचार: सविस्तरमिह क्रियते।

१. शा० मा० उद्घृतम् (म्र. सू० २३।४७)

शंकर :- 'वत्क्रान्तिगत्यागतीनाम्' (शश१०) अत्र शंकरस्येदं कथनम् यत् उत्क्रान्तिगत्यादीनां भरवणात् परिचछ्न्नस्तावज्जीव: इति प्राप्नोति नहि विभो्लनमवकल्पते इति। सति च परिच्छेदे शारीरपरिमाणत्व- स्यार्हृतपरीक्षायां निरस्तत्वादणुरात्मेति गम्यते'। रामानुज :- अस्याप्यस्मिन विषये एतदेव मतम्-'नायं सर्वगतः अपि त्वणुरेव अयमात्मा। कुतः? उत्क्रान्तिगत्यादीनां श्रवणात्। उत्क्रान्तिस्तावच्भ्रयते- 'स यदा अस्माचछरीरादुत्कामति स हैवैतैः सवरुत्कामति' 'तेन प्रद्योतेनैष आत्मा निष्क्रामति वक्षुषो मूर्ध्नो वा अन्येभ्यो वा शरीर- देशेभ्य:२" । गतिरपि, "ये वै के चास्माल्लोकात् प्रयन्ति चन्द्रमस- मेव ते सर्वे गच्छन्ति इति। आगतिरपि तस्माओ्वोकात् पुनरेत्यसम लोकाय कर्मणे इति"। विभुत्वे होता उत्करान्त्यादयो नोपपदयेरन्। किन्त्वेवमस्याणुत्वेऽपि मणि-घुमणि प्रकाशस्य विस्तृतदेशव्यापिवत् स्व- गुपेन ज्ञानेन सकलदेहवस्थितिरिति देहपीडादीनां सर्वशरीरे अनुभवो न विरुध्यते। तथाहि श्रीभाष्ये-यथा मणि-घयुमणिप्रभृतीनामेकदेशवर्ति- नामालोको नैकदेशत्यापी दश्यते नथा आत्मा स्वगुेन ज्ञानेन सकलदेहं व्याप्यावस्थितः"। निम्बार्क :- अपि एतत्तात्पर्यकः । तथाहि-किंच, उत्क्रमणदिश्रवणात् जीवः अणुपरिमाणः । जीव: अणुः "तेन प्रद्योतेन एष आत्मा निष्क्रामति चक्षुषो वा मूर्ष्नो वा अन्येभ्यो वा शरीरदेशेभ्यः । ये वै केचनास्मा- ल्लोकात् प्रयन्ति चन्द्रमसमेव ते सर्वे गच्छन्ति तस्माल्लोकात पुनरे- त्यस्म लोकाय कर्मणे" इति। मध्वाचार्य :- अनेनापि 'अविरोघश्रन्दनवत्' (,२३२३) इति सूत्रे-'अणोरपि जीवस्य सर्वशरीरव्याप्तिर्युज्यते। यथा एकदेशपतिताया अपि हरिचन्दन- विभ्रुष: सर्वशरीरव्याप्तिः। इत्थं भाष्येण तथा- 'अणुमात्रोऽप्ययं जीवः स्वदेहं व्याप्य तिश्वति। यथा व्याप्य शरीराणि हरिचन्द्नविश्ुषः।।' १. कौ. ३१४ २. तत्रैष १।२ ३. बृ० उ० ४/४।६ ४. रा० मा० (म्र० सृ० २।१/२६ )

षछ्ठः भभ्याय: ४१२

एवम् उद्धृतेन म्रझाण्डपुराणवधनेन च अणोरपि जीवस्य सर्वशरीर· व्यापकत्वं प्रमाणितम् । किन्तु 'तद्गुणसारत्वात्त तद्व्यपदेश: प्राज्ञवत्' (२।३/२८) एतत्सूत्रं व्याचक्षाणस्य शंकरस्य एतन्मतं यत 'उत्क्रान्तिगत्यागतीनाम' (२३१६) इत्यतः 'पृथगुपदेशात्' (२३२द) इति सूत्रं यावत् सूत्रकारेण प्रतिपक्ष- मतमात्रं ज्ञापितम्। यतो हि 'पृथगुपदेशात्' इति सूत्रं व्यारयाय स कथ- यति, 'एवं प्राप्ते ब्रमः तथा 'तदू गुण सारत्वात्त ... ' इति सूत्रस्य व्याडया प्रारम्भे प्रतिपादयति 'तु' शब्दः प्रतिपक्षं व्यावर्तयति इति एतेन स्पष्ट मेतद् यत् 'पृथगुपदेशात्' इति सूत्रं यावत् स पूर्वपक्षं स्वीकरोति, अत. एवामे कथयति-'नैतदस्त्यणुरात्मेति ...... परमेवं चेद्ब्रह्म जीवस्तहि यावत्परं ब्रह्म तावानेव जीवो भवितुमहृति। परस्य च ब्रह्मणो विभुत्व- माम्नातं तस्मादू विभुर्जीव :...... । तस्माद् तद्गुणसारत्वात बुद्धि- परिमाणेन अस्य परिमाणव्यपदेशः । एवमुपाधिगुणसारत्वाज्जीवस्याणु त्वादिव्यपदेश: प्राज्ञवत्'। इत्यादि। शंकरस्यात्रैतत्तात्पयं यत यथा 'बृहन्तो गुणा अस्मिन्निति ब्रह्म' एतद्व्युत्पत्तितः महतः अपि महीयस: ब्रह्मण:, 'अणीयान्, ब्रीहेर्वा यवाद्वा' इत्यादिवाक्यैः क्षुद्रत्वादि प्रतिपादितं तथैव विभुस्वभावस्यापि जीवस्य अणुस्वभावत्वं प्रतिपादितम्। निम्बाकंस्यात्र एतत्कथनं यत् 'नित्यं विभुम् ... प्रभृतिश्रुतिषु जीवात्मनो विभुत्वं प्रतिपादितम' तदेवाधृत्य 'उत्कान्तिगत्यागतीनाम' इति सूत्रतः 'पृथगुपदेशात्' इति सूत्रं यावत्पूर्वपक्षः । नस्य चोत्तरं 'तु' शब्दद्वारा ज्ञापितम्। शंकरस्य चैतत्कथनं यत् पूर्वोक्तसूत्रेण यज्जीवात्मनः अणुत्वं प्रतिपादित तत्सवं पूर्वपक्षवचनं न सूत्रकारस्य सिद्धान्तः । ग्रन्थकारेण चास्य पूर्वपक्षस्य उत्तरं 'तद्गुणसारत्वात् ... 'इत्यादिना प्रदत्तम् । एतत्पक्षव्यावर्तनज्ञापनार्थमेव तुशब्दो व्यवहृतः' इत्थं च यथा 'बृहन्तो गुणा अस्मिन्रिति व्युत्पत्या बृहृत्वगुणसम्पन्नत्वेन ब्रह्म ब्रह्मोच्यते तथैव जीवस्यापि गुणस्थानीयस्य ज्ञानस्य विभुत्वप्रतिपा- दनमेव 'नित्यं विभुम् ... 'इत्यादिश्रुतेरभिप्नायः न तु जीवात्मनः स्वरूपस्य विभुत्वप्रतिपादनं तदर्थः। तस्य गुणस्य ज्ञानस्य विभुत्वे अप जीवस्तु स्वरूपतः अणुरेव। कर्तृत्वभोक्तृत्वविचार: अस्मिन् प्रकरणे 'यथा च तक्षोभयथा' (२।३४०) इत्येतत्सूत्र- मत्यन्तमहत्त्वपूर्णम्। अस्य सूत्रस्य अर्थविषये आचार्याणां प्रातिस्वि-

४१४ म्रहासूत्रप्रमुख्भाष्यपच्चकस मीक्षणम् कमतभेद:। तत्र शंकरस्येदं मतं यत् इतः पूर्वस्मिन् कर्तृत्वाधिकरणे 'कर्ता शाखार्थवस्वात्' (२।३३३) इत्यादिसूत्रेषु बादरायणेन स्थापितं जीवस्य कर्तृत्वं न स्वाभाविकम् प्रत्युत तदौपाधिकम्; न स्वाभाविकं कर्तृत्वं सम्भवति आत्मनः अनिर्मोक्षप्रसंगात् ।' कर्तृस्वभावत्वे सात्मनो न कर्तृत्वान्निर्मोक्षः सम्भवति, अग्नेरिवौष्ण्यात्। तस्मादुपाघिघर्मा व्यासेनैवात्मनः 'कर्तृत्वम्। जीवात्मनि हि कर्तृत्वमविद्याजन्यमिति तस्याकतृत्वम्। रामानुजस्यैतत्कथनं यत् 'एतत्सूत्रं पूर्वप्रतिपादितविषयस्यैव पूरकं तथा अस्य आन्तेपस्य समाधानं करोति यत् 'यदि जीव: पूर्वप्रतिपाद- नानुसारं स्वाभाषिकः कर्त्ता मन्येत तदा कर्मणो विरत्यभावान्न तस्य कदापि मुक्तिर्भवेत्' इति, अत्र रामानुजस्यैतत्समाधानं यदेतन्न स्थात् यतो हि वागादीन्द्रियसम्पन्नः अपि जीवः यदा इच्छति तदैव कायें करोति यदा च नेच्छति तदा विश्रामं करोति; यथा च तक्षा वास्यादि- करणसम्पन्नः अपि इच्छानुसारमेव कार्य करोति, इत्थं चानिर्मोक्षस्य न कश्वित्प्रसंगः 'वागादिकरणसम्पत्नः अपि आत्मा यदे्वति तदा करोति यदा तु नेच्छति तदा न करोति'। वज्ञभस्यैतत्कथनं यदेतत्सूत्रं पूर्वप्रति पादित जीवात्मकर्तृत्वसिद्धान्त- स्यैव पूरकम्। रामानुजन्रल्मभयोर्यस्य कस्यचिदपि मतस्य स्वीकारे अपि 'जीवस्य कर्तृत्वमविद्यानिमित्तकमौपाधिकं वेति न पारमार्थिकमतः परमार्थतः स न कर्न्तेति' शंकरसिद्धान्तः न कथमपि सिध्यति। 'न अन्यः अतः कर्त्ता न अन्यः अतो द्रष्ा' एतत् श्रुतिवाक्यं न जीवस्य कर्तृत्वाभाव- मभिध्यनक्ति प्रत्युत एतत्सूचयति यत तस्य कर्तृत्वं ब्रह्महेतुकम् बादरा- यणेनैतदेव 'परात्त तच्छ्रतेः' इत्यस्मिन सूत्रे स्पष्टीकृतम्। तेन च न क्कापि शंकरस्य मतं प्रकाशितमपि तु जवात्मन: कर्तृत्वमेव विज्ञापि- तमिति जीवात्मनः कर्तृत्वं स्वाभाविकं नौपाधिकम्। 'परातु तच्छृतेः' (२३४१) तथा 'कृतप्रयत्नापेक्षस्तु विहितप्र- तिषिद्धावैयर्थ्यादिभ्य:' (।३।४२) इति सूत्रद्वयमे तत्प्रतिपाद्यति यद् जीवात्मा यद्यपि कर्त्ता अस्ति तथापि स तत्कर्तृत्वं ग्रह्मण: समवाप्रोति-

1. शो० भा० (२३४० ) १. रा० मा० (पृ० १८१)

पष: भण्याय: ४१५

"अन्तः प्रविष्टः शास्ता जनानाम्" तथा 'एष एव साधु कर्म कारयति" एवं 'य आत्मनि तिष्ठन् आत्मनोऽन्तरोयमात्मा न वेद यस्य आत्मा शरीरं यमात्मानमन्तरो यमयति स न आत्मा अन्तर्याम्यमृत:' इत्यादि- भ्रुतयः अपि एतदेव प्रतिपादयन्ति। अतो जीवात्मनः कर्तृत्वं परमात्मा धीनम। ततः परं 'कृतप्रयत्नापेक्षस्तु विहितप्रतिषिद्धावैयर्थ्यादिभ्यः' (२३४२) एतत्सूत्रं 'वैषम्यनैर्धृण्ये न सापेक्षत्वात्तथा हि दर्शयति' (२।१३४ ) इत्यस्योत्तरे बादरायणेन निर्मितं प्रतीयते यस्यैतत्तात्पर्य यत् यदि परमात्मा एव जीवात्मना सरव कर्म कारयति तदा सर्वजीवेषु सुखित्वदुःखित्वादिरूपं तत्कर्मफलवैषम्यं कथमुपलभ्यते, येन कस्य- चिदुपरि तस्य परमात्मन: अतिद्यालुत्वं कस्यनच्चोपरि अतिक्रर- त्वममिध्य्यते। शंकराभिमतब्रह्यणि यदि कर्तृक्रियाहीनत्वरूपगूढार्थ- सिद्धान्तमस्वीकृत्य तस्य कर्तृत्वप्रेरकत्वान्यतरमात्रं स्वीक्रियेत तदा तत्तात्पर्यसामख्जस्यं 'वैषम्यनैघृण्ये-' इति सूत्रेण संजायते! यतो हि सर्वें आचार्याः 'कृतप्रयत्नापेक्षः' इत्यस्य जीवकृतप्रयत्नापेक्ष इत्यर्थ मत्वा अनादिसंसारे जीवकृतकर्मप्रवाह्मपि अनादिकालतः प्रवर्तमानं स्वीकु. र्वन्ति। अतः जीवानां पूवकर्मानुसार फलं प्रदातरि परमात्मनि वैषम्य- नैर्धृण्यदोषाभावः । 'फलमुपपत्तेः' (३२३८) एतत्सूत्रमपि एतत्परति- पादयति यत् जीवानां कर्मफलं परब्रह्मणैव प्रदीयते. यतो हि 'य एष सुप्तेषु जागति कामं कामं पुरुषो निमिमाणः।' तदेव शुक तद् ब्रह्म तदेवामृतमश्तुते।" तथा 'नित्यो नित्यानां चेतनश्चेतनानाम् एको बहूनां यो विदधाति कामान्" इत्यादिश्नुतिषु परमात्मैव मर्नोत्मनां कर्मफलदाता प्रतिपादितः । अत एव 'धर्म जैमिनिरत एवं (३।२४०) अस्मिन सूत्रे जैमिनिना प्रतिपादितं कर्मणां स्वयं फलदातृत्वं (कृष्यादि कर्मणामन्रोत्पत्तिरूपफलवत्) 'पूर्व तु बादरायणो हेतुव्यपदेशान' (३।२ ५१ ) इत्याग्रम एव सूत्रे सूत्रकारेण खण्डितम। इत्थं च यदा परमात्मैव सर्वथा कर्त्ता तदा जीवात्मनां सुखदुःखादिपूर्णोत्तरदायित्व- मपि तत्रैवेति न कथमपि जीवात्मनां तत्फलभोक्तृत्वेन भवितव्यम्: यतो हि ते न तत्करणदोषिणः। जीवात्मा यदि किमपि कार्य कतु नाव्यभिकांचेत तदाप तेन विवशतया तत्करणीयं भवति। गीता अप्ये- तदेव समर्थयति-

१. तै. झा० ३१११ २. की०। ३८ ३. वृ. ठ० ३।७। ४. कठ. २।२1८ ५. श्वे. ६

४१६

ईश्वरः सर्वभूवानां हृद्देशेऽर्जुन तिष्ठति। भ्रामयन् सर्वभूतानि यन्त्रारूढानि मायया।' न हि कश्चित क्षणमपि जातु तिष्ठत्यकर्मकृत्। कार्यते हवशः कर्म सर्वः प्रकृतिजैगुणैः ॥' स्वभावजेन कौन्तेय निबद्: स्वेन कर्मणा। कर्तुं नेच्छसि यन्मोहात करिष्यस्यवशोऽपि तत्।।* इत्थं नैतन्निश्चेतुं शक्यते यब्जीवात्मा स्वयमेव कर्मणां कर्त्ता भोक्ता चास्ति अथवा परमात्मप्रेरित एव जीवात्मनि तथात्वम्। एषा समस्या प्रकारद्वयेन समाधातुं शक्या-(१ ) परमात्मा अचिन्त्यैश्व्वर्यसम्पन्नो मन्येत। श्रुतिप्रमाणमेव चाम्मिन् विषये निर्णायकत्वेन गृष्लेत। श्रुतिः परमात्मानमेव सर्वफलदातारं प्रतिपादयति अपि नाम तत्कर्मानुसारं भवेत् तत्स्वतन्त्रं वेति निर्महत्त्वम्। ईस्ववरो हि फलदानसमये न कर्म- परवशः । स्वेच्छानुसारमेव फलदातृत्वेऽपि न तत्र वैषम्यनैरधृण्ययोः दोषारोपणं क्तु शक्यते। यतो हि तस्य फलदातृत्वं श्रुतिः प्रतिपाद्यति तत्र च विषये न कश्चिदपि विरोध: कतुं शक्यते। (२ ) 'कृत प्रयत्नापेक्षस्तु ... इत्यस्यार्थ :- यथा च सर्वें आधार्याः स्वीकुर्वन्ति जीवकृतप्रयत्नापेक्ष इत्यस्वीकृत्य परब्रह्मकृतप्रयत्नापेक्ष इत्यभ्युपगम्यते। एवं सूत्रार्थस्वीकारे 'जीवः' अयं शब्द: प्रकरणार्थेन न ग्रहीतव्यो भ्वत प्रत्युत स पूर्वसूत्रादेव सम्बध्यते। इत्थं च समस्त- सृष्टिरेव ब्रह्मकृतप्रयत्नापेक्षा संजायते। 'आत्मकृतेः परिणामात्' (४४।२६) इयं सृष्टिरत्मकृतिश्च प्रति- पाढिता। 'लोकवत्त लीलाकेवल्यम्' (२ ।३३ ) इत्यत्र सैवात्मसृष्टिः परमात्मनो लीलामात्रमुक्ता। 'अंशो नाना व्यपदेशात्' .. ( =।३।४३) इत्यत्र जीवात्मा परमात्मनः अंश उक्तः । 'पराभिध्यानात्' (३२४) इत्यत्र परमात्मेच्छया जीवात्मनि परमात्मत्वं तिरोहितिमिति प्रतिपा- दितं तद्वन्धमोक्षयोश्च ब्रह्मणः कारणत्वमुक्तम। पतेनैतत्प्रीयते यन् ब्रह्म केवलं स्वलीलार्थ, स्वेच्छयैवात्मानं जडचेतनरूपेण परिणमयतत तथापि ततः परं तिश्वत, एतच निश्चिनोति यत् अमुकजीवात्मा एतत्कार्य करिष्यति तद्र्थमेतत्फलं चावा्स्यति। अतः फलदानेच्छरानुसारं परमात्मा स्वकीयांशानां जीवात्मनामधिपतिः। अंशो भवन् जीव: ब्रह्मा-

१. गीता-१८।६१ २. गीता. ३५ ३. तत्रेण १८।६०

¥10

नन्यः, किन्तु म्रद्म स्वलीलाथं जीवात्मना कर्म कारयति अन्यथा वेद- विहितानाम् 'स्वर्गकामो यजेत' तथा तत्प्रतिषिद्धानां 'ब्राह्मणो न हन्तव्य: इत्यादीनां कर्मणां निरर्थकत्वमेव स्यात्, म्रहणा जीवात्मने प्रदुसं कार्य चापि सन्देहास्पदं संजायेत। अनेन प्रकारेण एतब्जड जीवा- त्मकनामरूपात्मकसृष्टेः आत्मपरिणामस्य आत्मकृतेश्र कारणत्वात् पर- मात्मा वैषम्यनैधृण्ययोर्न दोषभागू वक्तुं शक्यते। इत्थमपि जीवात्मनः कर्तृत्वाभिमानस्य निराकतु शक्यतया एतद्वक्तुं पार्यते यत् स प्रतिकार्ये ब्रह्ेच्छावशवर्तीति सवथा तद्धीनो वर्तते। अंशाशिभावविचार :- 'अंशो नाना व्यपदेशादन्यथा चापि दाशकितवादित्वमधीयत एके' (२३४३) एतत्सूत्रमिदं प्रतिपादयति यत् जीवो ब्रह्मण: अंशः । अग्ने: स्फुलिंगानामिव जीवानां जगतश्च्ोत्पत्ति :- 'विस्फुलिंगा इवाग्नेहि जडजीवा विनिर्गता:"। प्रत्येकं वस्तु ब्रह्मण: समुत्पद्यते-'सर्व एवात्मनो व्युच्चरन्ति"। म्रह्मातिरिकं हि न कुन्नापि तदितरत् किमपि वस्तु वर्तते। अतः कारणात् यद्यपि जीव: ब्रह्मण: जघीयानंशः तथापि स ब्रह्मण एव अंशः अभि- घीयते। शंकरेणात्र अंश इत्यस्य अंश इष इत्यर्थ: स्वीकृत :- 'निष्कलं निरवयवं हि ब्रह्मेति न तस्यांशः सम्भवति। अतो न जीवो ब्रह्मण: अंशः । ब्रह्मण: पृथक प्रतीयमानत्वात् जीवात्मा ब्रह्मण: अंशः प्रति- भाति। तत्पार्थक्यं केवलं व्यावहारिकम्। आध्यात्मिकटट्या च सत्ताद्वयमपि नितरामेकमेव । दाशकितवेत्यादिना ब्रह्मण: प्रतिपादन- मेततप्रदर्शयति यत् तुच्छातितुच्छा अपि जीवा वस्तुगत्या म्रझैव। इत्थं शंकरेण पारस्परिकविरुळध्ुतीनां विरोधो निराृत:। तन्मते ब्रह्मजीवयोः पार्थक्यं मिध्या व्यावहारिकं घ। समस्तद्वैतभावना भ्रमा- तिमका। किं बहुना, विचित्र मेतज्जगत् जीवश्र पतत्सर्वमसत्यम्। किन्तु ब्रह्मजीवयो: एवं भूतमैक्यं न ब्रह्मसूत्रसम्मतमिति सर्वया काल्पनिकम्। सूत्रकारो यदि शंकरस्यार्थमभिप्रेयात् तदा स जीवं ग्रह्मण: अंशमुकत्वा इव शब्दाण्याहारं पाठकेभ्यो नावशेषयेत्। पतदेवास्य प्रकरणस्य अन्यसूत्ररप्यबगम्यते।

१. प० मा० (प्र० सू• २।३।४ ३) २. तत्रैष ३. शो० भा० (म. सू. २।२।४१) २० म०

म्रहासूत्रप्रमुखमाध्यपत्मकस मीक्षणम्

रामानुज: स्पष्टमेतत्प्रतिपादयति यद् जीवोऽयं ब्रह्मण: अंशः चिद्- विज्जगचच ब्रह्मण: शरोरम्' किन्तु अंशस्य वास्तविक: कः अर्थ:, स्य व अद्वितीयत्वस्य जीवात्मस्वरूपा: कथमेते अंशा अत्र तेनोकं यदंशशन्दस्यार्थः 'विशिष्टवस्त्वेकदेशः' अस्ति । अर्थात् ब्रह्म. जीवयो: विशेष्यविशेषणभावसम्बन्ध :- एकवस्त्वेकदेशत्वं हि अंशत्वम् विशिष्टस्य पकस्थ वस्तुनः विशेषणमंश एव। इत्थं च सर्वे जीवात्मान: स्वकीय शुद्धरूपे परमात्मवदेव मंगल. गुणयुक्ताः । केवलं विश्वरचनां तन्नियन्त्रणं च ते न कर्तुं शकुत्रन्ति इत्यत्र विषयद्वये ते परमात्मनो भिन्नाः । ते असंखया प्रतिशरीरं भिन्नाश्च। अज्ञानवशेन ते भृतादिभि: सम्बद्धा: इति सुखदुःखभागिनः । ब्रह्म- स्वरूपस्य सत्यज्ञानेन जीवात्मनो हृदये भक्तिरुत्पद्यते । भक्त्या" च स मुक्तिं प्राप्नोति । तदानीं स स्वकीयवास्तविकशुद्धतामानन्दं च प्राप्नोति। तथापि तद्वैयक्तिकता न नश्यति। 'तन्त्रमसि' इत्येतस्य इद तात्पर्य यज्जीवात्मा ब्रह्मसमानस्वभावो ब्रह्मण एवांशः । स चायमात्मा ज्ञानाश्यो ज्ञानस्वरूपश्च"। किन्तु इयं धारणाऽत्यन्तस्पष्टा न वर्तते। ब्रह्मजीवयो: त्रय एव संबन्धा: तर्केसंमता: (१) अभेद: (२) भेद: (३) भेदाभेदश्र। रामानुजेन पषु त्रिष्वपि 'अथातो ब्रह्मजिज्ञासा' (१।१।१) तथा 'तज्त समन्वयात्' (१।१।४) इति सूत्रयोरन्तेप: कृतः स्वमतं घ स नैक- स्मिन्नपि वर्गे युक्तिपूर्कं स्थापयितुमशकत्।6 निम्बार्क: ब्रह्म जीवयोर मेदाभेदसम्बन्घं स्वीकरोति। जीवात्मा ब्रह्मणो भिन्न: अप्यभिन्नः। अंशस्य च नेदं तात्परय यत् जीवो ब्रह्मण: एक: खण्डः ब्रह्मणञ्च पृथकत्वं नीतः । अस्यां परिस्थितौ 'ततत्वमसि' इत्यादि- धुतीनां विरोधो भवेत् । अतः अंशस्य तात्पर्य शक्तिः। जडचेतन- सर्व-पदर्थाः ब्रह्मण: विभिन्नशकयः । इत्थं च जीवब्रह्मणो: शक्तिशक्ति मत्सम्पन्ध: । 1. रा० भा० (मर. सू० २।३।४२). १. कत्स्नस्य चिद्चिद्वस्तुन: सर्वावश्थावस्थितस्य पारमायिकस्येव परस्य म्ह्मण: शरीरतया स्पत्वम् (रा० भा० पृ० ७९) ३. रा० भा० (मर० सू० २।३४२) पृ० १८४ ४. द्र० रामानुज भाध्यम् (त्र. सू० ३।२।२४) ५. सिद्धान्तसिद्धाअनम् पृ० ५६ ६. रा० भा• पृ० ११७ ७. वे० को० (प. सृ० २।३।४१)

पछ्ठ: भभ्याय: ४१९

वल्लभाचार्यस्य जीवब्रह्मणोरंशांशिभावविषये एतन्मतं यमि- म्यार्कानुसारं तयोः शक्तिशक्तिमत्सम्बन्ध: अनुचितः । शकिहिं न शक्तिमत: पृथगवगन्तुं शक्यते-यथा प्रकाशाश्रयाः सूर्यादयः प्रकाशात् न भिन्ना, पृथक स्थित्यभावात् समवेतत्वाच्च मूलाविचछेदरूपेण तदाधारतया स्थितत्वाच्च ......... तादशमेव तद् वस्तूत्पत्तिसिद्धमिति मन्तव्यम्'। इत्थं च शक्तिशन्दस्य अयं वास्तविक: अर्थः यदु ब्रह्मणि सा शक्तिविंतते यया तद् आत्मानं जीवजगद्रविणि स्वकीयांशे परिणतं कत्तु समर्थम्। जीवो जगद्वा ब्रह्मणा सह स्थायिनी न काषिद्नन्त- सत्ता। अनन्तचरमसत्ता तु ब्रह्मैव। तस्मिन्नेवंभूता शक्िवतते यद् यथाकामं तदेकं तिष्ठेत्, स्वेच्छानुसारं चासंसयजडचेतनरूपेपु आत्मानं परिणतं कृत्वा विश्वमेतद्वा प्रसारयेत्। मध्वाचार्यो द्वैतवादस्य समर्थकः । एतन्मते म्रह्मजीवजगतामेषां त्रयाणामपि पृथक पृथक सत्ता वतते। तन्मते अंशस्य तात्पर्य 'तद्विन्न- त्वे सति तच्छेषत्वम्' अस्ति। जीवः ब्रह्मणः पृथक सत्ता। अनेक- श्रुतिवाक्यानि ब्रह्मजीवयोः पार्थक्यं सूचयन्ति। अभेदसूचकश्रुतीनां च तात्पयें 'ततो न्यूनत्वे सति किचित् सटशत्वम्' अस्तीति जीवो ब्रह्म- सदशो भवन्रपि ततो यटिकचिन्न्यूनः । अधिकारिनिरुपणे शुद्धाद्वैतमार्तण्डस्य- तृतीये, भगवान् मिन्नो जगतः कर्तृता स्फुटः । इति द्वैतप्रतीतिस्तु भ्ुतिबाधान्न गृद्यते ।। एष श्लोको मध्जस्येमं सिद्धान्तं श्रुतिविरुद्धं प्रमाणयति। अयमत्र प्रश्नः समुत्तिष्ठते यद् ब्रह्मणो निशवयवत्वेन कथं जीवा: ब्रह्मण: अंशा: १ वल्लभेनास्येत्थं समाघानं कृतम्-एतन्राद्यात्रधि लोके कचित् निर्णीतं यद् श्रह्म निरषयवं वर्तते सावयवं वा, किंच तस्य रूपाणि लौकिकरूपाणीव न वर्तन्ते अतः यल्लौकिकव्यक्िभ्यः असम्भवं तत् ब्रह्मकृते सम्भवम् । तर्केण केवलं न किंचिदपि मह्मविषये ज्ञातुं शक्यते। यत्किचिदपि ज्ञातुं तद्विषये शाख्तमेवाभ्रयणीयं भवति। श्रुतयः स्मृतयश्र स्पष्टतया जीवं म्रह्मण: अंशं प्रतिपाद्यन्ति- 'पादोऽस्य विश्वा भूतानि' इत्यत्र भूतानां जीवानां पादत्वं पादेषु

१. अणुभाध्यम् (म० सू० ३।२।१८) २. शु० मा० ३१ ३. छा. उ. ३।२।६

४२०

स्थितत्वेन वा अंशत्वम्। तथा, 'ममैवाशो जीवलोके जीवभूतः सनातनः" एतत्सर्व जीवात्मनो ब्रझांशत्वे पर्याप्ं प्रमाणम्। एको विरोध: अत्र अयमपि उपतिष्ठते यत् सर्वजीवानां ब्रह्मांशत्वे जीवेषु परस्परं न व्यक्तिगतभेदेन भवितव्यम् इति स्वामिसेवकयोः समानैव स्थिति: स्यात्। अस्य इदमुत्तरं यत् यद्यपि सर्वे जीवात्मान: समानास्तथापि तेषां सम्बन्धो भिन्न-भिन्न शरीरैः वर्तते, तेषां कार्याणि अपि व मिन्न-मिनानि अतः जीवेषु न किंचिदपि भ्रमात्मकं सम्भवति। जीवात्मनां ब्रह्मांशत्वे अपरः अयमपि विरोधो यदू यस्मिन् कस्मिन् जीवे कष्टमनुभवति हस्तपादाघ्यवयवे पीडायां यथा तदुर्व्याक्तः कष्टमनुभवति तथैव ब्रह्म अपि कष्टमनुभवेत्। किन्तु अयं विरोधो नोचितः, अग्निरन्यं दृदति किन्तु स्वयमग्नी तद्दाहकताशक्तेः

तेषां न कश्चित्प्रभाव:। किंच, यथा प्रकाश: यानि वस्तूनि प्रकाशयति न कश्चिदपि प्रभाव: प्रकाशे संजायते तथव जीवात्मदोषैः परमास्मापि न कथमपि सदोषो भवति। ब्रह्म हि न किमपि कर्म करोतीति न स दुःखाद्यनुभवति। 'नहि शरीरान्तर्वतित्वमेव सुखदु :- खोपभोगे हेतुरपि तु पुण्यपापरूपकर्मपरवशत्वमेव'२। एतदतिरिच्य जीवात्मानो ब्रह्मण: अंशा न पूर्णतया ब्रह्मैवेति तेषु आनन्दांशस्ति- रोहितस्तिष्ठतीति द्वित्वस्य मिथ्या भावनया ते दुःख्यन्ति ! इमानि दुःखानि परमात्मानं स्प्रष्टुमपि न शक्नुवन्ति 'जीवस्यांशत्वे हस्तादि- वत्तद्दुःखेन परस्यापि दुःखित्वं स्यादिति चेत् न' एवं परो न भवति। नाग्नेर्हि तापो नापि च हिमस्य (जडिमा) स्वयमग्नौ हिमे वा प्रभवति । अतो द्वैतबुद्ष्या अंशस्यैव दुःखित्वं न परस्य। अथवा प्रकाशः प्रकाश्यदोषेण यथा न दुष्टः, पापस्यापि तदंशत्वादिति"। श्ुतयः स्मृतयश्चाप्येतदेव प्रमाणीकुर्वन्ति। तथाहि-'पकस्तथा सर्वंभू- तान्तरात्मा न लिप्यते लोकदुःखेन बाह्यः" तथा-'तयोरन्यः पिप्पलं स्वादृत्ति अनश्नमन्य: अभिचाकशीति" एवं- तत्र यः परमात्मा दि स नित्यो निर्गुण: स्मृतः। न लिप्यते फलैशपि पद्मपत्रमिवाम्भसा ।।

१. गीता १५/७ १. रा० भा० प्. सू० १/२।८ १. प० भा० (त. सू० २।२१४६ ४. क. स. ५/११ ४. श्वे. ४/६

षछ्ठ: भव्याय: ४११

कर्मात्मा त्वपरो योऽसौ मोक्षषन्घेः स युग्यते'। स सप्त दशकेनापि राशिना युष्यते पुनः ॥ 'अधिकं तु भेदनिर्देशात्' (२।१।२२) इत्यत्रापि वल्लभेन स्वभाष्ये 'तत्पुनर्जीवाबजगतश्च्ाधिकम्' इत्यादिवाक्यैर्जीवात्मनो ब्रह्म अधिकमिति प्रतिपादितम्' अतएव ब्रह्म जीवात्मदोषः प्रभावितं न भषति।

उपसंहारः इत्थमे तेषां सर्वा चार्याणामंशांशिविषय कविचार पर्यालोचनयेत्थं ज्ञायते यत् वल्लभस्यार्थः अन्याचार्यचतुष्टयापेक्षया अधिकमुचितः । स हि एकमपि सूत्राक्षरमपरिवत्यैव श्रुतिविषयकभेदाभेदविरोधे स्पष्टतया सामंजस्यमुपस्थापयति । जीवो ब्रह्मैव नापरः किन्तु सन पूर्णतया म्रह्म। तस्य कतिचित्स्वकीया दोषाः, तस्यागणितशक्कयस्तिरोहिताः इति जीवात्मा ब्रह्मण: अंश एव। ब्रह्मणा सहैक्यपार्थक्यविचार: सूत्रकारो जीवात्मनो विषये एतदभ्युपगच्छृति यत् यद्यपि स न सर्वथा स्वतन्त्रस्तथापि कर्ता अवश्यमस्ति-'कर्त्ता शाखार्थवस्वात्' (२३३३ ) इदं सूत्रं जीवात्मनः कर्तृत्वं घ्योतयति तथा-'परातु तच्छतेः (२३४१) एवं 'यो विज्ञाने तिष्ठन् विज्ञानादन्तरो यं विज्ञानं न वेद', इत्यादिश्रुतिभिरेतत् सिष्यति यत् जीवात्मा स्वात- न्येण न किमपि कतुं शक्नोति। तत्कर्तृत्वमस्य परात्परमात्मन एव हेतोर्भवति" यत्किंविर्दाप स करोति तत् सवं परमात्मप्रदश- शक्त्या तत्सहयोगेन चैव करोति। पुरुषेण कृतं प्रयत्नमुद्योगमपेद्त्यान्त- र्यामी परमात्मा तदनुमतिदानेन प्रवर्तयति। परमात्मानुमतिमन्तरेणास्य प्रवृत्तिर्नो पपद्यते"। विष्णुपुराणे प्रहादेन स्वपितोक :- न केवलं मद्धृदयं स विष्णुराक्रम्य लोकान् अखिलानवस्थितः'। स मां त्वदादीश्च पितः समस्तान् समस्तचेष्वतु युनक्ि सर्वगः।

1. म. स्• २।३४७ इत्यस्य अणुभाष्ये उद्धृतम्। १. प. भा० (मर० सू० २।१।१२) ३. वृ० उ० (३।७।१२) ४. रा० भा० ( २३४० ) ५. तत्रेव (२३।४१) ६. वि० पु० (११७।२६)

४२२ महासूत्रप्रमुखभाध्यपच्चकस मीक्षनम्

ईशोपनिषद् :- 'तदन्तरस्य सवस्य तदु सर्वस्यास्य बाह्यतः"। तथा गीताया :- ईश्वरः सर्वभूतानां हद्देशेऽर्जुन तिष्ठति। भ्रामयन् सर्वभूतानि यन्त्रारूढानि मायया®॥ एतत्सर्वप्रमाणैः निश्चीयते यत् सर्वे जीवात्मान: परमात्माघीनाः। परमात्मा च सर्वेषां हृदये तिष्टति तथापि स जीववत् सुखदुःखाभिभूतो न भवति। पतच्च- 'सम्भोगप्राप्तिरिति चेन्न वैशेष्यात' (१।२८) 'कृत प्रयत्नापेक्षस्तु विहितप्रति षिद्धाषैयर्थ्यादिभ्यः' (२।३४२) 'वैषम्यनैर्धृण्ये न सापेक्षत्वात्तथा हि दर्शयति' (२।१।३४ ) पषु सूत्रेषु सपष्टीकृतं वर्तते यत् जीवात्मापेक्षया परमात्मनि अत्यन्त- बैशिष्टयं वर्तते एवं जीवात्मनः सुखदुःखानुभवस्तत्कमसापेक्षः । अत एव परमात्मा न तु जीवात्मेव सुखदुःखाद्यभिभूतो भवति नापि च तस्मिन् वैषम्यनैर्धृण्ययो: दोषारोपसम्भवः। जीवात्मन्यपि परमात्मसमाना गुणा वर्तन्ते किन्तु ते तिरोहिता: परमात्मनिरन्तरण्यानेन चाविर्भवन्ति । तदैष जीव: सांसारिकजालान्मुक्तक: परमात्मोन्मुखः सन् मुक्ि विन्दते। एत्सूत्र कारमतं यत्तन- 'परामिष्यानात्तु तिरोहितं ततो सस्य बन्धविपर्ययौ' (३२४) इत्यत्राभिव्य कम्। प्रथमाध्यायस्य प्रथमपादे जिज्ञास्यब्रह्मण: आनन्दमयत्वम्, आका- शत्वम्, श्योतिष्ट्वम्, प्राणत्वम् इत्याद्युपवर्ण्य द्वितीयपादे जीवात्मनः जिज्ञास्यत्वं प्रथमेधु अध्टसु सूत्रेषु सूत्रकारेण निराकृतम्। तथा- विवक्षित गुणोपपत्तेश्र (१।२२) कर्मकर्तृव्यपदेशाच्च ( १।२।४) सुखविशिष्टाभिधानादेव घ (१।२१४ ) अदश्यादिगुणको धर्मोके: (१।२२१) आत्मनि चैवं विचिन्राम् हि (२१२) सर्वधर्मोपपत्तेश्र (२१३७ ) एषु सूत्रेषु महजीवयोर्गुणानां सर्वथा भेद: प्रदशितः । अंशो नानाव्यपदेशात् ... (२।३४३) इति सूत्रे सूत्रकारेण जीवात्मा परमात्मन: अंशः स्वीकृत:, न घ तयोस्तादात्म्यम्। जीवात्मानो हनेके

1. ई. उ७ ५. २. गीता १८।६१

पछ: भष्याय: ४९२

महवशवर्तिनश्र । शंकरेणाप्येतदित्थं स्वीकृतम् 'जीव ईश्वरस्यांशो भवि- तुमहति। कस्मात पुनः स एव न भवति ? नानाव्यपदेशात्। 'य आत्मनि तिष्ठन्'-इत्यादिभेदनिर्देशो 'नासति भेदे' यु्यते'। सूत्रकार: इदमपि स्वीकरोति यत् परमधाम प्राष्य अयं जीव: स्वकी वास्तविक स्वरूपं सम्पद्यते। एतच्च तेन 'सम्पद्याविर्भावः स्वेन शब्दात्' (४।४।१) इत्यत्र प्रतिपादितम्। स्र एवं नानुमोदते यन्मुक्तावस्थायां जीवात्मनो ब्रह्मणा सह तादात्म्यं संजायते। एतेनैतन्निश्चीयते यत्सूत्रेषु परापरज्ञान-

नैंक्यम्। योन भेदो नापि च शंकरानुसारं जगन्मिध्या तथा जीवात्मपरमात्मनो-

ब्रह्मसूत्राणामन्ते मुक्ेर्यत्स्वरूपमुपलभ्यते तेनैतत्प्रमाणितं भवति यहादरायणस्य द्वैतसिद्धान्त एव अभिप्रेतः । मुक्क्कात्मा यद्यपि मुक्िदशायां नैसगिकपरमानन्दमनुभवति, ब्रह्मलोकस्य दिव्यभोगानुपभोक्तुंस स्वे- चछया अनेकशरीराणि धारयितुं समर्थ:, किन्तु जगतः रचनाव्यापारादि वजयित्वैष एतदन्यत्सवें स कक्त शक्ोति। यतो हि 'यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते' 'सदेव सोम्य इदमम्र आसीत' 'आत्मा वा इदमेक पवाम्र आसीत्' 'नान्यत् किचन मिषत्' अत्र सर्वत्र एतत्स्वं कार्य परब्रह्मपर- मात्मन एव उक्कम्। एतेनैतत्सिथ्यति यत् जडचेतनात्मकसमस्तजगतो रचनायां तत्संघालने प्रलयादौ च मुक्तात्मनां न किमपि सामर्थ्यम्। ते केवलं तत्रत्यदिव्यभोगानुपभोक्तुमेव समर्थाः । ब्रह्मसूत्रेषु ब्रह्मजीवयोरैक्यद्योतकं न किमपि प्रमाणम्- नेतरोऽनुपपत्ते: (११।१६) भेदुव्यपदेशाच्चान्य: (१।१।२१) अनुपपत्तेस्तु न शारीरः (१२।३) अनवस्थितेरसंभवाच्च नेतरः (१२१७) शारीरश्रोभयेऽपि हि भेदेनैनमधीयते (१२।२०) पृथगुपदेशात् (२।३।२८) एतेषां सूत्राणां व्याड्या स्वयं शंकरेणापि द्वैतपरत्वेनैव कृता। तद- नु्यायिभिश्चापि मुककण्ठेनैतत्स्वीकृतं यत्सूत्राणं भाषया सत्तात्पर्येण च द्ववमेवाभिव्यन्यते। इत्थं च कतिपयान्येष एवंभूतानि सूत्राणि येभ्य: बद्वैतभावना प्रकटीभवति। यथा- 'शाखटृष्टथा तूपदेशो वामदेववत' (१।१।३०) 'आत्मेति तूपगच्छन्ति श्राह्यन्ति घ' (४।१।३)

:. शां० भा० (न० सू० २।३४३) १. सेक्रेड मुक्स चाफ दि ईस्ट (चतुमिंशसमो भाग:)

अत्र आत्मा जीवार्थे अपि प्रयोक्तुं शक्यते किन्तु सूत्रेषु अयं शब्दः पायः परमार्थे एव प्रयुक्त:। 'शंकरेणापि अन्तर उपपत्तेः' (१२१३) इति सूत्रस्य माष्ये उक्तम्-'आत्मत्वं तावन्मुखूयया वृत्त्या परमेश्वर उपपद्यते। 'स आत्मा ततत्वमसीति' झुतेः'। 'शुभ्वाद्यायवनं स्वशब्दात्' (१।३।१) एतत्सूत्रभाष्येऽपि 'आत्मशब्दन् परमात्मपरिभ्हदे सम्यगवकल्पते नार्था- न्तरपरिभहे'। निम्नाद्टितसूत्रेषु अस्मिन्नेवार्थे आत्मशब्दप्रयोग: कृतो वर्तते- गौणश्चेभनात्मशब्दात (१।१।६) दुम्वाद्यायतनं स्वशब्दात् (१।१।१) आत्मकृते: परिणामात् (१।४।२६) आत्मनि चैवं विचित्राश्च हि (२१२६) आत्मशब्दाच्च (३।३१५) आत्मा प्रकरणात् (४।४।३) अतः एतद्विचारार्थ न कश्िदृपि आधार: अवशिनष्टि यत्सूत्रकार: शंकराभिमतब्रद्म जीवैक्यपक्षपाती वर्तते। इत्थं चायं निष्कर्षः समायाति यत्सूत्रकारस्य नैतन्मतं यत ब्रह्मैव अविद्याभ्रान्तो जीव: नापि चैतन्मतं यब्जीवात्मा शंकरानुसारं ब्रह्मण: आमास: प्रतिबिम्बो वा अस्ति। सूत्रकारस्यैतम्मतं यत् जीवात्मा अग्नि- स्फुलिंगवत् ब्रह्मण: अनन्यांशः। अंशो हि अंशिन्येव तिष्ठति अतः प्रकृत्या ब्रह्म जीवात्मन: अधिकम। जीवात्मा कर्ता अस्ति किन्तु एतत्क- वृत्वं स ब्रह्मण: प्राप्नोति। स नित्यः, अणुः किन्तु ब्रह्मभावावस्थायां स तथैव विभुत्वादीननुभवति यथा युवराज एव राजा सम्पद्यते। एतेनै- तद्वगम्यते यत्सूत्रकार: भेदसहिष्णुमभेदं स्वीकरोति न तु शंकरस्य भेदासहिष्णुमभेदमिति जीवात्मनो ब्रह्मण: सर्वथा पा्थेक्यम्।

ईश्वर :- वैष्णवाचार्ये: शंकराभिमतनिविशेषश्रह्मण एव सविशेषत्वेन ईश्वर इति नाम प्रदत्तम्। तेषां मते ईश्ववरः भगवान्, हरिः इत्यादिविभिन्न- नामभि: तदेव परतस्वमुच्यते। शंकराचार्येण, किन्तु ईश्वरत स्वमेव ब्रह्मण: पृथक् स्वीकृतम्। तन्मते निविंशेषं ब्रह्म एव यदा स्वलीलाथ मायावच्छिननं सदेतज्जगत् सिसृक्षात तदा ईश्वर: कथ्यते। इत्थं प-

१. शो० भा० (ब्र. सू० १/२।१३) पृ० ४५१ १. तत्रैव (१३।१) प० ५४१

षछ: अच्याय: ४२५ यदा निर्विशेषं अ्रझ्मोपासनार्थ सविशेषेश्वररूपं घारयति तदा प्रदेश- हीनमपि तत् उपाधिविशेषेण सम्बद्धं सत् तदेव म्ह्म मिन्र-मिन्नप्रदेशेषु स्वीक्रियते। अत एव 'सूर्ये नेत्रे हृदये च ब्रह्मोपासना उक्ता वर्तते। इत्थं च 'कारणोपाघिरीश्वरः इत्यादिकुतिवाक्यैरपि एवदेव स्पष्टीक्रियते यन्मायावच्छिन्नं विश्वकारणं ब्रह्ैव ईशवरनाम्ना अभिश्ञायते। यद्यपीहायं सन्देहो भवितुं शक्नोति यत् यदि ब्रह्मैव स्वशक्त्या मायया विश्वं रचयति तदा ब्रह्मणा सह तच्छकेरवि सत्ताया: वर्तमान- त्वात् अ्रह्ममाययोः सत्ताद्वयत्वेन 'एकमेवाद्वितीयम्' अस्या अद्वैतताया बाध: संजायते। अस्योत्तरमद्वैतवेदान्तिनां मते एतदस्ति यत् यद्यपि सृष्टिनिर्माणे मायायाः सहकारिता वर्तते तथापि ब्रह्मणः प्राघान्यम् इति न तदतिरिकंमायाया अस्तित्वं मन्यते। किंच, मायाया जडत्वेन श्रक्षणः साहाय्यं विना न सा किमपि कत्त शक्नोति। तात्पर्यमेतत् यत् कस्य चिदपि पदार्थस्य शक्केरस्तित्वं तत्पदार्थाद्धिन्नं न भवति-अग्नौ सत्यामपि दाहकशक्त्यां न सा अग्नेः पृथक् तिष्ठति। एवमेव मायापि ब्रह्मण: इच्छाशक्तिरित्येषैका मानसिकक्रियेति यथा स्वप्नेऽस्माकं मानसिकसृष्टिरुत्पद्यते तथैवेदं विविधं विश्वमपि ईश्वरमानसिकशक्त्या मायया समुत्पद्यते। अनेन प्रकारेण मायायुक्त ब्रह्म विश्वस्य कारणम् ईघ्वर: उच्यते। तदेव च विश्वस्य निमित्तोपादातोभयकारणम्-'तदैक्षत बहु स्याम् प्रजायेय', 'यथोर्णनाभिः सृजते गृदते घ' इत्यादिश्रुयः एतदेव प्रतिपाद्यन्ति।

सच ईशवरः सर्वद्रष्टा, सर्वशक्तिमान्, सर्वान्तर्यामी तथा सर्वेषां जन्मदाता अस्ति, 'एष सर्वेश्वर एष सर्वज एषोऽन्तर्याम्येष योनि: सर्वस्य' इत्यादिश्ुतिवाक्येषु इदमेव प्रतिपादितं वर्तते। एवमचिन्त्यस्य विचित्रस्य विश्वस्य, तदीयानन्तपदार्थानां च कर्त्राप्यवश्यमेवे्त्थभूतेनैव सर्वशक्तिमता भवितव्यम्। यश्च सर्वशक्तिसम्पन्नो न स परावलम्बनम- पेक्षते अतः अवश्यमेव स स्वतन्त्र: स्वावलम्भी थ वतते। शरीरी जीवस्तस्येवेश्व्वरस्यांशः 'जीवभूतः सनातनः' 'कार्योपबिरयं जीव:' तथा 'ममैवांशो जीवलोके'इत्यादिश्रुतिस्मृतयः एतस्यैव प्रतिपादि काः। स चायं जीव उपाध्यनुरोधी। प्रकृतिसमष्टथर्वच्छ्त्स्त्वीस्वरः। अयं च नोपाध्यनुरोधी प्रत्युतोपाधिरेवैनमनुषर्तते अत एव अयमुपाघेस्तद्व शानां जीवानां च नियमनादीश्वर इत्युच्यते। तदुकम्-'कषरात्माना

४१६

वोशते देव एक:"। 'ईश्वरः सर्वभृतानाम्, 'तमीसवराणां परमं महे- शवरम' 'नियन्तेश्वरः' इत्यादयो भूयस्यः श्रुतयः तद्विषये प्रमाणम्। मायासंयुक्तं ब्रह्म ईन्वरः कथ्यते अतो यदि ईश्वरो ब्रह्म कथ्येतः तदा न काप्यापत्तिः । सर्वव्यापित्वात् स प्रत्येकप्राणिनः अन्तःकरणे अस्ति। 'अहंता' तत्प्रतिबिम्बः, स एव जीवः। यथा सूर्यस्य प्रकाशे स्थापितेषु स्फटिकादिरत्नेषु पतितस्य सूर्यज्योतिषः करणेन स्फटिकादया धिक्येन प्रकाशितं प्रतीयते; तदन्तर्वति तब्ज्योतिरेव च सूर्यप्रकाशस्य प्रतिबिम्बं तथैवान्तःकरणे पतितः परमात्मनः प्रकाश एव जीवः । यञ्च 'अहम्' इति चेतनारूपेणाभिव्यज्यते। अस्मिन्रर्थे जीव ईश्वरस्य प्रति- बिम्बः। शात्त्रेषु प्रतिपादितस्य जीवव्रह्मणोरंशांशिभावस्य तात्पर्यमयमेव विम्बप्रतिबिम्बभावः । अन्यथा कालस्थानादिप्रतिबद्धपदार्थस्यैव अंशां- शित्वसम्भवात् अनन्तारूपब्रह्मणः अंशस्य कदाचित्कल्पनापि न सम्भवेत्। एवमेव जीव ईश्वरस्य प्रतिबिम्बः। तत्रैवाज्ञानम्। तस्यैव च बन्घमोक्षी ब्रह्मणा सह अनयोः न कश्ित् सम्बन्ध: । आचार्यपश्चकसिद्धान्तेषु विभिन्नमीश्वरस्वरूपम् शंकरानुसारमीश्वरस्तु सगुणं ब्रह्म ईश्वरस्य सत्ता केवलं व्यावहारि- करूपेण भवति न तु पारमार्थिकटष्टथा। ईश्वरो ब्रह्मसूत्रानुसारं जगतः कर्ता स चेश्वरो व्यकिगतात्मनां समाहारः। रामानुजमते ब्रह्म ईश्वरश्च एकमेव। 'ईन्परश्िदचिचचेति पदार्थ- त्रितयं हरिः'। ईश्वरश्िदिति प्रोक्तो जीवो दश्यमचित्पुनः" इति हि तत्सिद्धान्तः। तस्यंतत्कथनं यत् ईश्वरो ब्रह्म न निर्गुणः स चासंख्यो- त्तमगुणसम्पत्न: सर्ववि्वाघार: सर्वथा दोषरहितो जगतः स्रषा रक्षक:, संहारकश्च।स एव घ सर्वप्रशासकः कर्मफलदाता कर्माध्यक्षश्ेति जगतो नमित्तोपादानोभयकारणम्। स एव घ सर्वजीवान् जगब व्याप्नोति। सर्वजीवानां जागतिकपदार्थानां चान्तर्यामी स एव। स न्यायकर्त्ता कृपालुरद- यालुश्च वतते, स एव सर्वजीवानां मोक्षप्रदायकः । सच प्रकारी, अचित्' (जगत्) चित् (जीवन् ) तत्प्रकार: । प्रकारिरपे ईश्वरः परि-

१. श्वे. ११० ३. सर्षदर्शनसंप्रझ्द पृ० ९२ ३. दपृयिष्यादीनामायतनं परं ब्रह्म; चराचरस्य कृत्स्नस्य कर्तृत्वं हि तस्येष. सम्भवति [रा० भा० १।३।१। तथा १।२।९ ]

षष्ठः सभ्याय: ४१७

वर्तनरहित: किन्तु तत्प्रकारा: परिवर्तनशीलाः । ईश्वरो विशेष्यम् जगज्जीवश्चैतद्ळठयं तद्विशेषणम्। विशेषणविशेष्ययोरपृथकूत्वम्। ईन्वरः शरीरी, जगज्जीवश्चैतदुद्वयमपिर तच्छरीरम्। ईश्वरो नियामकस्तचच द्वयं तन्नियम्यम्। एवमीश्वरः शेषी (स्वामी ) जगब्जीवश्च तच्छेष: (सेवकः) जीवजगतो र्ज्ञातृनियामकरूपेण स ततः परमपि वर्तते अत एव भूमा* कथ्यते। स एव पूर्णः पुरुषोत्तमोनारायण: स चास्माकं बौद्धि- कनैतिकसौन्दर्यात्मकधार्मिकभावना: सन्तोषयति। सर्वदर्शनसंभहे एष एव माव इत्थं प्रतिपादित :- 'जगतः कर्ता उपादानं चेश्वरपदार्थः पुरुषो- तमो वासुदेवादिपद्वेदनीय: । तदप्युक्म्- 'वासुदेवः परं ब्रह्म कल्याणगुणसंयुतः । भुवनानामुपादानं कर्ता जीवनियामकः*॥' वेदार्थसंग्रहे अयमेव परमात्मा ।।' परब्रह्म नारायण उक्: । निम्बार्काचार्य: कस्यापि भाष्यकारस्य सिद्धान्तमखण्डयित्वैव द्वैतम- द्वैतं चैतदुभयं समुचितमभ्युपगच्छति। स ब्रह्मणो मायातीतं (शुव्रम्) मायाषिशिष्टं चैतदुभयमपि दृष्टिभेदेनोचितं मनुते। मध्वाचार्यस्येश्वरः हरि र्नारायण: सच्चिदानन्दः सर्वव्यापिस्वरूपो विष्णुश्चोच्यते । विष्णुतत्वनिर्णयप्रारम्भे तद्द्वारा प्रदृत्तेनाघोलिखित. श्लोकेनास्य कथनस्य पुष्टिः संजायते- सदागमैकविज्ञेयं समतीतं क्षराक्षरम्। : नारायणं सदा वन्दे निर्दोषाशेषसद्गुणम्।। अस्मात् श्लोकादू पतदपि ज्ञायते यन्मध्वस्य नारायण: केवल- वेदद्वारा एव वेद्: क्षराक्षरोभयातीतः, निर्दोषः, सम्पूर्णसद्गुण- सम्पन्नश्च वर्तते। अयमेव नारायणो यदा कदा मध्वाचार्येण हरिनाम्ना पि स्मृतः । मध्वाचार्यानुसारेण हरिरेव परब्रह्मा । न तदतिरिक: अपर: कश्चित् ततो महान् वर्तते। स च स्वतन्त्र एक एवाद्वितीयश्च। स चैकोऽपि अग्नीन्द्रवरुणादिति प्रभृत्यनेकनामभि: प्रसिद्ध:। वेदानुसारं स एकोऽपि मनीषिभिरनेकघोच्यते- १. अतः प्रकृतिप्रका रसंस्थिते परमात्मनि प्रकारभूतप्रकत्यंशे विकार: प्रकायशे चाविकारास्पदम्' (वेदार्थ संग्रह्ः पृ० ११५) २. परस्य म्हाण: सर्वान्तरत्वं सर्वतच्छरीरत्वम् [रा० भा० ११।३१ ] १. 'भूमा परं ग्हम' रा० भा० (१।३।७ ) ४. सर्वदशन सं० पृ० ११४

४१८

'एकं सद्विप्रा बहुघा वदन्ति अग्निं यमं मातरिश्वानमाहुः"। स एक एव अनेकदेवानां नाम धारयति-'यो देवानां नामधा एक एव।' मध्वाचार्येण हरिः नारायणो वा एष शब्द: कस्यचिद् देवता- विशेषस्य कते न प्रयुक्तः, प्रत्युत सर्वव्यापकस्य सर्वशक्तिसम्पन्नस्यैव कृते प्रयुक्त:। अतः अद्वैतवादिनां यदु ब्रह्म तदेव मध्बाचार्यस्य हरिः। तथाहि- परं ज्योतिः परं ब्रह्म परमात्मादिका गिरः । सर्वत्र हरिमेबैकं ब्रूयुर्नान्यं कर्थचन।। एतदनुसारं हरिः सच्चिदानन्दस्वरूपो वर्तते। शाश्वतिकपदार्थेषु शाश्वतः स एव-'नित्यो नित्यानां चेतनश्चेतनानमेको बहूनां यो विद्धाति कामान्" स अन्येभ्य: स्वानुकम्पया नित्यतां प्रदत्ते। अतः स सत् अस्ति। स जगतः सर्वपदार्थान जानातीति चित्-चेतना- सम्पन्नः। स आननदराशि: अ्येभ्योप्यानन्दं प्रददातीत्यानन्दस्वरूपो दिक्ालाद्यनवच्छिन्नः अनन्त गुणराशिसम्पन्नः। स केवलमंशत एव ज्ञातुं शक्यते। सम्पूर्णतया तु नाव्येन केनापि तु स्वयमात्मनैव तेन झञातुं शक्यते इति दष्टया सः अज्ञेय:। शंकरेण ब्रह्मणो निर्गुणसगुणरूपद्वयं स्वीकृतम्। तत्र निर्गुणं ब्रह्म विभु मत्वा पूर्वो क्गुणसम्पन्नमभ्युपगतं परं वैष्णताचार्यैः सगुणमेव ब्रह्म सर्वशक्तिमत् मत्वा पूर्वोक्तवैशिष्ट्यविशिष्टं स्वीकृतम्। वल्लभस्येश्वरो वासुदेवो नारायणो वा कथ्यते। स लद््म्या सह वंकुण्ठमधित्रसति। तत्रैव स स्वभक्कैः सह अनन्तलीलायां संलग्नश्र तिष्ठति। इत्थं समस्तभाष्यकारैरवेदान्तमाश्नित्य ब्रह्मविषयक: स्वस्वानुभवः प्रदर्शितः । सत्यं त्वेतद् यत् परिच्छिवन्नव्यष्टिचेतनजीवत्मन कृते न केवलं दुष्करमेतद् यत्स: अपरिच्छ्िमसमषटिचेतनम्रह्मणः स्वरूपं याथार्थ्येनावगच्छेत् प्रत्युत असम्भवमेव-शब्दैस्तद्वास्तविक्वर्णनं तु सर्वथा पृथगेव। महर्षिव्यासप्रणीतेषु ब्रह्मसूत्रेषु भाष्यकर्तृभि: उक्कसर्वा- चायः ब्रह्मणो यत्स्वरूपं षणितं तद्यदपि परस्परं भिन्नं तथापि प्रत्येकेन श्रुतिप्रामाण्यमात्रित्यैव स्वसिद्धान्तः प्रतिपादितः। श्रुतिषु च यद्ज्ञानं

1. ऋ. वे. १।१६४।४६ १. 'भात्मा प्रकरणात्' (त्र. सू० ४।४।३) इत्यत्र मध्यभाष्ये उद्धृतो म्रह्म- पुराण श्लोक:। ३. श्वे. ६/१२

षष्ठ: स्याय: ४२९.

सत्िहितं वतते तत्प्राचीनतस्ववेतृमहषिसाक्षादनुभवफलमिति एकत- मस्यापि भाष्यकारस्य निर्णये सन्देह्टट्टनित्षेप: भुतिषु एव सन्देहनिच्चे- पः, स चास्तिकविदुषां कृते पाप एवेति निम्नलिखितभुतिष्वबधानेन सर्वमत भेदनिरास :- 'अचिन्त्यमव्य क्मनन्तरूपं शिवं प्रशान्तममृतं ब्रह्मयोनिम्। तमादिमध्यान्त 'विहीनमेकं विभुं चिदानन्दमरूपमद्भुतम्।।' प्रत्येकभाष्यकारेण स्वानुभूतानुकूलमेव ब्रह्मस्वरूपं षणिंतमिति आंशिकरूपेण प्रत्येकस्य अपूर्णतया निष्पक्षत्वेन नैतद्वकुं शक्यते यद- सुकभाष्यकारनिरूपितं ब्रह्मस्वरूपं समुचितं तदपेक्षया अन्यनिरूपितमनु- चितम्। ब्रह्मविषयकस्य हि आन्तरिकानुभवस्य आध्यात्मिकजगति ता- वानेवादर: यावान् वैज्ञानिकजगति क्रियात्मकतया सिद्धीकृतानां प्रयो- गाणाम्। अन्तरं केवलमेतावदेव यत् महर्षीणामनुभवे कस्याश्िदृपि भ्रान्ते: सम्भावना न वर्तते। अतः पूर्वोक्विवेधनेषु एतत्स्वीकर्त्तव्यं भवति यदुब्रह्मणो वास्तविकस्वरूपे समस्तभाष्यकारः प्रातिस्विकरूपेण निरूपितानां स्वरूपाणां समन्त्यः संजायते तथापि यरिंकचिदवशिष्यते तद्चिन्त्यमतर्क्र्यमव्यक्तमिति तत्र न कस्यापि गतिः। ब्रह्म- जीवेश्वरयोः स्वरूपलक्षणाभ्यां परिचयः प्रदत्तः। तयोः सम्ब- न्वश्ञापि प्रतिपादितः । आध्यात्मिकतत्वेषु परमस्य तत्त्वस्य ब्रह्मणो लक्षणमद्याप्यवशिनष्टीति तम्निरूपणमिहावश्यकतया फुर्वता एतद्विषये अन्यभाष्यकाराणां मान्यता: कियद्वधि परस्परं तथा कियदवधि सूत्र- कारेण सह सामंजस्यमुपगच्छन्तीत्यालोचनापूर्वकं सूत्रकारस्य ब्रह्मविष- यकविचार: समुपस्थापयिष्यते। समस्तस्य अस्य संसारस्य सूक्ष्मातिसूदमं गतिविधिमवलोक्य पकस्य दार्शनिकस्य हृदये प्रकृत्या अयं विचार: समुद्गच्छति यह्ञीयोऽ तिलघीय: कीटाणुतः मत्तमातंगपर्यन्ते चेतनजगति अणीयोऽत्यणी यो रेणुतः महीयोऽतिमहीयो महीघरपर्यम्ते जडजगति च कतमा विशिष् सत्यसत्ता कार्य करोति। अस्यानाय्यनन्तविश्वस्य को रचयिता। कि च तत्तत्वं येनेमे सर्वपदार्थाः निर्मिता: इत्येतत्सर्व नामरूपात्मकजगभपे परिणतं संजातम्। किंच तत्तत्वं यस्मिन् परिज्ञाते सर्वबस्तूनां परिज्ञान- सुपजायते इति। एतेषां सर्वेषां प्रश्नानामेकमेवोत्तरम्-'तत्परतस्वं ग्रझय बस्ति' 'यतो वा इमानि भूवानि जायन्ते येन जावानि जीवन्ति

४३०

यत्प्रयन्त्यभिसंविशन्ति तद्विजिक्ासस्व तद्श्रह्' इति 'तैतिरीयोपनिर्षाद तथैव श्रह्मणो लक्षणमुक्तम्'। अत एव ब्रह्मसूत्राणामादिमसूत्रम् 'अथातो ब्रह्मजिज्ञासा' इति बादरायणेनोक्तम्। किन्तु एतत् सूत्रं व्याचिरया सद्िः शंकारादिभि: स्वस्वानुभवानुसारं विभिन्नतः अस्य लक्षणं स्वरूपं चोक्तम्। तत्र- शंकर :- 'अस्य जगतो नामरूपाम्यां व्याकृतस्य अनेककर्तभोक्तृसंयुक्तस्य प्रतिनियतदेशकालनिमित्तक्रियाफलाश्यस्य मनसा अप्यचिन्त्यरचनारू पस्य जन्म स्थिति भंगं यतः सर्वद्ञात् सर्वशकेः कारणादू भवति तद् ब्रह्म'१। एतेन स्पष्टमेतद् यत् शंकराभिप्रेतं ब्रह्म सूत्रकाराभिप्रेतं ब्रह्म इव सर्वझं सर्वशक्तिमन वर्तते इति तदेवास्य समस्तस्य विश्वस्य कर्तृ पालयितृ संहर्तृ चास्ति । एत्रमपि तेन ब्रह्मण: परात्परात्मकं भेद्द्वयं निर्दिशता तयोर्भेद: स्पष्टीकृतः। परं ब्रह्म हि निर्विशेषं निर्गुणं निरुपाधिकं घ तदेव चरमं सत्यम्। किन्त्वपरं ब्रह्म सगुणं सोपाधिकं च वर्तते शंकरस्यैषा मान्यता निम्नाङ्कित प्रमाणाधार।- (१) 'जन्मायस्य यतः' एतत्सूत्रं निर्गुणत्रक्मणो सूचकं न तु विश्वस्य सर्गस्थितिसंहार कारणस्वरूपसगुणब्रह्मगः । एतच ब्रह्मण: तट- स्थलक्षणम्, श्रह्म पतावत्सूदमं दुरूहं चास्ति यत् साधारणतया तस्य स्वरूपलक्षणेन परिज्ञानं सर्वथा असम्भवम् इति शाखारुन्वतीन्यायेन स्थूलपदार्थसाधनद्वारा यत्किंचित परिज्ञानं सम्भवति। अतः तटस्थल क्षणद्वारा तदूषोधयितुं प्रयत्नो विहित:। ब्रह्म जगतः कारणमिति कार्यरूपजगतो भिन्न न्। तथ्चेतनमानन्द- स्वरूपमिति प्रकृति-परमाणुप्रभृतिसम्भाव्यकारणेभ्यो भिन्नं म्रह्ैबैक चरमसत्ताकमद्वितीयं निर्विशेषं निरुपधिकन्। (३) यत्र अ्रह्मण: सर्वज्ञत्वम्, सर्वशक्तिमत्त्वम्, जगज्जन्मस्थिति-

१. तै• उ. ३।१ २. शा० भा० (न्र० सृ० १।१।१ ) ३. "कि दै ब्रह्मणी परमपरं चेति । वाढं हे, एतद्े सत्यकाम पर चापरं भ मह' (शो. मा. म्र. सू० ४।९११४)

पछ: भभ्याय: ४११

लयकारणत्वं चोकं तत्र अपरब्रह्मणो निर्देशः। तब ब्रह्मणस्तटस्थ लक्षणं स्वरूपलक्षणं तु तस्य 'सत्यं ज्ञानमन्तं ब्रह्म' इत्यस्ति।

(४) एकमेव ब्रह्म मायाकारणेन नामरूपात्मकजगद्ूपे अनेकं भासते। जगदेतदुब्रह्मणो विवर्तः, रज्जुर्यथा सर्पस्य विवर्तः । वेदेषु ब्रह्मण: सगुणनिर्गुणोभयरूपात्मकवाक्यानि समुपलभ्यन्ते- 'मनोमयः प्राणशरीरो भारूपः सत्यसंकल्प आकाशात्मा सर्बकर्ता सर्व- काम:".'स होवाच एतद्वै तद्क्षरं गार्गि ब्राह्मणा अभिषद्न्त्यस्थूल- मनणु ... । किन्तु एकस्मिन्नेव व्रहणि नोभयं सम्भवति-निरुपा- घिकं ब्रह्म सोपाधिकं न भवितुं शक्नोति। न हि स्फटिके प्रतिबिम्बितं जपापुष्पं स्फटिकं भवितुमहति। अत एतदवश्यं स्वीकर्त्तवयं स्यात् यदू ब्रह्मण: सत्यस्त्ररूपं निर्गुणं निविशेषं निरुपाधिकं च वर्तते । श्रुतयः एतदेव प्रमाणयन्ति-'अशब्दमस्पर्शमरूपमव्ययम्" ... इत्यादि' ब्रह्मणः सगुणरूपवर्णनं केवलमुपासनार्थ न वास्तविकम्-'भेदस्योपसनार्थ- त्बात् अभेदे "तात्पर्यात्'। ब्रह्म एकं, सांसारिकानेकता चासत्या-'मृत्यो: स मृत्युमाप्नोति य इह नानेव पश्यति', एतदेव शंकरेण स्वभाष्ये ब्रह्मसूत्रेषु ३।२१३ इत्यतः ३२९० इत्येतद्यावत्स्पष्टीकृतम्। . रामानुज :- एतन्मते ब्रह्मशव्देन स्त्रभावतो निरस्तनिखिलदोषोऽनवघिका तिशयासंखयेयकल्याणगुणगणः पुरुषोत्तमोऽभिधीयते। 'परं ब्रह्म स्वभावत एव निरस्तनिखिलदोषगन्धं समस्तकल्याणगुणात्मकं जगदु. त्पत्तिस्थितिसंहारान्तःप्रवेशनियमनादिलीलं फृत्स्नस्य चिदचिद्वस्तुनः सर्वावस्थावस्थितस्य पारमार्थिकस्यैत्र परस्य ब्रह्मण: शरीरतया रूपत्वं

१. छा० ३।१४।२ २. वृ. उ० ३।८।८ २. न तावत् स्वत एव परस्य ब्रह्मण: उभयर्किंगत्वमुपपयते नशोकं वस्त स्वत एव रूपादिविशेषोपेतं तद्विपरौतं चेश्यवधारयितुं शक्र्यं विरोघाद्। [शो. भा० ३।२।११ ] ४. कठ. १।३।१५ ५. शो० मा० ३।१११२ ६. कट. 1४1११ .७. रा० भा० (न० हु० १19।१:)

४३२

तष्विभूतिभूतं जगदपि पारमाथिंकमेवेति 'जञायते'। इत्थं च तन्मते यद्यपि म्रहौव परमसत्यं तथापि जगतो जीवस्यापि न असत्यत्वम्। एतद्- द्वयं ब्रह्मण: शरीरम्। ब्रह्म परमात्मा चैकमेव। झ्ुतिवाक्येषु यत्ततिर्गुण- मुच्यते तस्यैतत्तात्पर्य यत् तत् लौकिकगुणदोषरहितम्। सृष्टेः पूर्व म्रह्मणि चिदचिदेतद्द्वयं सूतमरूपेण वतते। एतत्तस्य अव्यकं स्वरूपं यब कारणं ब्रक्म उच्यते। यदा तज्जगद्रचयति तदा व्यकं सद् आत्मनः धारयति। एतत्तस्य व्यकतं स्वरूपं यब कार्य ब्रह्म उच्यते, यत: सर्वत्र भ्रुतिस्मृतिषु परं ब्रह्म उभयलिगमुभयलक्षणमभिधीयते'२ अतः एत- ज्जगद् न मायामात्रम्। वस्तुतः परमात्मा जगद्रषयति, पालयति अन्ते च तत् संहरति। सृष्टिः अव्यकावस्थातः व्यक्कावस्थायां परिणतिरित्थं रामानुज: परिणामवादे विश्वस्य शंकरीयविवर्तवादं खण्डयति। निम्बार्क :-

एतन्मते "यो रमाकान्तः पुरुषोत्तमः स एव ब्रह्मशब्दाभिधेयः'। अस्यापि सिद्धान्तो रामानुजसमान एवेत्येतन्मते अपि ब्रह्ैव चरमं सत्यं कृष्ण इति तस्य वास्तविकं नाम। स चानन्तगुणसम्पन्नो दोषरहितश् । वासुदेवसंकर्षणादयस्तस्य चत्वारो व्यूहा:, अनन्ताश्चावताराः। स जगतो निमित्तोपादानोमयकारणम्। सूद्मरूपेण वर्तमानास्तत्प्राकृतिकशकय: एव चिदचित्स्थूलरूपाणि धृत्वा व्यक्ता भवन्ति इति तदुपादानम्। प्रत्येकवस्तुनियंतृत्वेन च तन्निमित्तम्। मध्वाचार्य :-

अस्य मते विष्णुरेष ब्रह्म । अत एव 'अथातो ब्रह्जिज्ञासा' इत्यस्य भाष्यं कुर्वता तेनोक्तम्-'ब्रह्मशब्दश्च विष्णावेव; 'यमन्तः समुद्रे कवयो वपन्ति तवक्षरे परमे प्रजाः। यतः प्रसूता जगतः प्रसूती प्रसूतो येन सर्वान् विससर्ज भूम्याम्' इति चोका-'तदेव ओों तदू सत्यमाहुस्तदेव ब्ह्म परमं कबीनाम्' इति भ्रुतिः। तभो विष्णुरिति वचनाद्विष्णुरेष हि तत्रोच्यते, न चेतरस्य शब्दात्प्राप्तिः"। लक्ष्मी: च तचिरसंगिनी। तस्या यद्यपि न भौतिकं शरीरं तथापि सा अनेकरूपाणि धारयितुं समर्था।

१. तत्रैव १. तत्रेव (w० सू० ३१।११) १. म. भा० (प्र० सू० १1१।१ पृ० ४ ) ४. मण्यमाष्ये उद्पृतं स्कन्दपुरानवचनम् (न० सू. १/१।९ )

पष्ठः सष्याय:

'जन्मादस्य यतः' ( १।१।२ ) इत्यत्र आदिशब्देन तेन स्थितिसंहा- रातिरिका: नियमनज्ञानाज्ञाननन्घमोक्षा अपि प्रह्मणो गुणा गृहीताः। तथाहि- 'उत्पत्तिस्थितिसंहारा नियतिज्ञानमावृतिः। बन्घमोक्षी च पुरुषाद् यस्मात्स हरिरेकराटू'।।' परमात्मन: एते गुणाः यत्र तत्र प्रस्थानत्रय्यां समुपलभ्यन्ते। तथाहि-'यः सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन सर्वेभ्यो भूतेभ्योऽन्तरो यं सर्वाणि भूवानि न विदुर्यस्य सर्वाणि भूतानि शरीरं यः सर्वाणि भूतान्यन्तरो यमयत्येष त आात्मा अन्तर्यामी 'अमृतः' इत्यादिना उपनिषत्सु नियमनं 'सर्वस्थ चाहं हृदि सभ्िविष्टो मत्तः स्मृतिर्जञानमपोहनं घ ।' इत्थं गीतायां ज्ञानाज्ञानं, एवं च- "स विश्वकृद्विश्वविदात्मयोनिर्जः कालकारो गुणी सर्वविद् यः। प्रधानक्षेत्रज्ञपतिर्गुणेश: संसारमोक्षस्थितिबन्धहेतुः" ॥ इत्यादिना उपनिषत्सु तथा 'मुक्तोपसृप्यव्यपदेशात् (१।३।२) अन्त- र्याम्यधिदैवादिषु .... (१।२।१८)' इत्यत्र ब्रह्मसूत्रे घ बन्घमोक्षहेत्वन्तर्या- मिताया: स्पष्टो निर्देशः। अतः पूर्वोक्तसूत्रस्य आदिशब्दे पतेषां सभिवे- शेनैव अर्थस्य परिपूर्तिः। 'यत्प्रयन्त्यभिसंविशन्ति' इत्यत्र तैत्तिरीयोप- निषदि .. संसारबन्घस्थितिमोक्षहेतुः' इत्यत्र श्वेताश्वतरोपनिषदि च एवं 'पराभिष्यानाचु तिरोहितं ततो सस्य बन्षविपर्ययौ' (३।२४) इत्यत्र म्रह्मसूत्रेषु च बन्घमोक्षयो: पार्थक्येन ब्रस्माधीनता उका । मोक्षम म्रह्ट- जिज्ञासाया: मुखयं लक्ष्यम्, तस्य च न लये अन्तभृंतिरिति मष्वानुसारेण म्रहाणि मोक्षहेतुत्वनिर्देशः अत्यावश्यकः। अत एव 'तस्याभिष्यानापू- योजनात्तत्वभावात् भूयश्ान्ते विश्वमायानिवृत्तिः" । तथा, 'झात्वा देवं सर्वपाशापहानिः, क्षीणैः क्लेशैः जन्ममृत्युप्रहाणिः इत्यादि भतयः संगच्छन्ते। इत्थं च ब्रह्मापरनामकस्वकीयेश्वरे (विष्णौ) नियमन-मोक्षदेवु- त्वादिविशेषगुणनिर्देशेन अन्याचार्यापेक्षया मध्वस्य दार्शनिकटष्टिव- शिष्टयम्।

1. डृ• उ. (३।७१५) २. गीता १५/१४ ३. शवे. उ. ६।१६ ४-५. तत्रेष १/१०-११

४३४ महासूत्रप्रमुखमाष्यपच्र कपमीक्षणम्

वल्लभ :- अव्य ग्म्म, वेदैकमोघितः सर्वभावसमर्थो भगवान् हरिः, वासुदेवो नारायण: स एव जगतः उत्पत्तिस्थितिनाशानां कर्ता। तथा हि- उत्पत्तिस्थितिनाशानां जगतः कर्तृँ वै वृहृत्। न हि श्रतिविरोधोऽस्ति कल्प्योऽपि न विरुष्यते। वेदेन बोधितं ताद्धि नान्यथा भवितुं क्षमम्। बृद्त्॥ सच सजातीयविजातीयस्वगतद्वैतवर्जितः अद्वितीय: तथापि स स्वेच्छानुसारमगणितरूपधारणसमर्थः। सर्वाणि हि तानि रूपाणि भगवतो बासुदेवस्य नाराणस्यैवेति तत्र न द्वैतसम्भावना वर्तते। फलतः वह्नभा नुसारं, ब्रह्मणो मायायाश्च निर्देशेन, शंकरस्याद्वतनिर्देशो न अद्वैतनिर्देश: प्रत्युत अद्वैतविव्रेचनेऽपि प्रकारान्तरेण द्वैतनिर्देश एव। अत एव माया- राहित्येन वल्लभ: स्वकीयमद्वैतं शुद्धाद्वैतं कथयति- मायासम्बन्घरहितं शुद्धमित्युच्यते बुधेः । कार्यकारणरूपं हि शुद्धं ब्रह्म न मायिकम्॥ स्पष्टतया बोधयितुं वल्लभो ब्रह्म रूपन्रयेण निर्दिशति (१) कारण· रूपेण (२) कार्यरूपेण (३) स्वरूपेण च। तत्र सृष्टेः पूर्व ब्रह्मण: स्थिति: कारणरूपब्रह्मणः स्थितिः । सृष्टिरूपे विविधनामरूपात्मकजग- त्स्वरूपब्रह्मण: स्थितिः कार्यस्वरूपब्रह्मण: स्थितिः । ब्रह्मणो वास्तविक- स्वरूपेण सच्चिदानन्दस्वरूपेण स्थिति: स्व्रूपेण स्थितिः । प्रस्थानरत्नाकरे ब्रह्मण: स्वरूपं पुनरपि रूपत्रये वर्णितसुपलभ्यते (१) क्रियारूपे (२) ज्ञानरूपे (३) क्रियाज्ञानरूपे च-'जञानक्रिया विशिष्ट एव तदर्थरूप इति त्रिविघ: अपि प्रमाणानुरोघिप्रमेयात्मा- स्वरूपकोटिः"। स चासंख्यदिव्यगुणसम्पन्नः 'एकं क्योतिर्षहुधा विभाति"। 'परास्य शक्तिर्षिविधेव श्रूयते स्वाभाषिकी ज्ञानवलक्रिया च"॥

१. अणुभाष्यम् (न. सू. १।१२-३) २. त० दो० नि० १।६६ ) १. शु० मा० १८ ४. प्रहपानरत्नाकरस्य १६४ पृष्ठे ५. पयर्पवेद: ३।२/१७ ६. श्वे. उ. ६।८

षछठः भभ्याय: ४१४

वल्लभेन अषिकांशस्थानेषु ब्रह्म सर्वकम-सर्वकाम-सर्वगन्धादिगुण- सम्पन्नं निर्दिष्टम् । अन्यगुणापेक्षया ऐश्वर्यम्, वीर्यम्, यशः, श्रीः, ज्ञानम् , वैराग्यं च विशेषतया वर्णनीयम्। तस्य चागणितगुणेषु परि गणितगुणो जीवः कतिपयानेव गुणान् झञातुं शक्नोति, न सर्वान्। ब्रह्म साकारं न निराकारम्। तच्य दिव्यरूपगुणसम्पन्नम्, आका- शवदू व्यापकम्। अज्ञानवशेन तत् सीमितं प्रतीयते। तद हस्तपा दादियुक्तं तथापि तदीयं शिरोमुखादि सर्वतो बतते तथाहि- आकाशवद् व्यापकं हि श्रह्म मायांशवेष्टितम्। सर्वतः पाणिपादान्तं सवंतोऽक्षिशिरोमुखम्॥। - सर्वतः ्ुतिमल्लोके सर्वमाधृत्य तिष्ठति। अनन्तमूर्ति तद् ब्रक्ष सविभकं विभक्तिमत्'॥ म्रह्म सर्वविरुद्धपर्माश्रयम-विचित्रशक्िसम्पन्नमिति भावः। तथ सर्व भवितुं क्षमर्थम् इति 'आत्मनि चैवं विचित्राश् हि' (२।१।२६ ) इति सूत्रे अणुभाष्ये निर्दिष्टम् 'विचित्रशक्तियुक्तत्वात सवंभवनसमर्थ- स्वारुच'। तश्ामंख्यानन्त्यमूति, तर्कबोधागम्यं चास्ति। तथाहि- अनन्तमूति तद् ब्रह्म कूटस्थं चलमेव च। विरुद्धस्वेधर्माणामाश्रयं युक्त्यगोघरम्। तस्य चेयं विरुद्धधर्माश्रयता, 'अपाणिपादो जवनी' महीता', 'अणो. रणीयान् महतो महीयान्'," तथा, 'आसीनोदूरं ब्रजति शयानो याति "सर्वतः' इत्यादिश्ुतिषु प्रतिपादिता । पतेन सर्वेण एतदेवायाति यद वहविषये न किमपि असम्भवं वतते। इत्थं च श्रुतिषु यत् सविशेष- ब्रह्मण:, तस्य सर्वधर्माश्रयतायाः, निर्षिशेषतायाश्च वर्णनमुपलभ्यते तेन नैतदायाति यत् श्रुतिवाक्यं दोषपूर्णम् अपितु एतदेव तत्तात्पय यदू ब्रह्म स्वयं प्रत्येकधमसम्पन्म्। पतदेव च 'सर्तोपेता च तदर्शनात्' (२१३०) तथा 'सर्वधर्मोपपत्तेश्र' (२१३७ ) इत्यादिसूत्रेषु वर्गित• सुपलभ्यते। रामानुजाचार्यण 'कत्स्नप्रसक्ि :. ' (२।१।२६) इत्यादिसूत्रतः 'आत्मनि चैवं विचित्राश्र हि' (२।१२८) इति सूत्रनये ब्रह्मणो विचित्र-

१. त० दी० नि० १/१५-२६ २. त० दी० नि० १/७१ ३. शवे. उ. ३1१९ ४. तत्रैव ३।१० ४. कठ. १/१०

४१६

शक्िसम्पश्रत्वं प्रतिपादितमिति प्रत्येकमसंभवमपि वस्तु तत्कृते सम्भवम्। म्रहाण: सर्वविरुद्धधर्माभ्रयत्वं ध वल्ळमस्य स्वकोया मौलिक- विचारभारा। गहा हि सचिचिदानन्दस्वरूपम्। जडपदार्थेषु सद्ूपेण तद्तंते। चेतनपदार्थेषु सकिचिदूपेण। स्चिदानन्दस्वरूपं तु ब्रह्ौष-पूर्णा- नण्दैश्वर्यादय: प्रधानस्य धर्मिंणो ब्रह्मण एव 'धर्माः। एतत् श्रुतिवाक्या- न्यनुपदं प्रतिपाद्यन्ति तथाहि- 'आनन्दं ब्रहणो विद्वान् न बिभेति फुतश्'न'। 'सत्यं ज्ञानमानन्दं 'ब्रह्म', विज्ञानमानन्दं "ब्रह्म ॥। वल्लभानुसारं ब्रह्मणो मुख्यं रूपत्रयम्-(१) अन्तर्यामि (२) अक्षरम् (३) कृष्णञ्र- अन्तर्याम्यक्षरं कृष्णो ब्रझ्मभेदाँस्तथा" परे। पषु कृष्णो महत्तमः । परमात्मा पुरुषोत्तमञ्च्ेत्याद्यस्य नामान्वरम्। आदिमस्वरूपं तु कृष्ण एव-'आदिमूर्तिः कृष्ण 'एव' स एव च सर्वभेष्ठ :- 'पको देवो देवकीधुत्र" एव'। शंकरस्य म्रह्मविषयकमान्यतायाः वल्लभीयालोचना- ब्रह्मसूत्राणां 'जन्मादस्य यतः' (१।१।२) इति सूत्रानुसारं शह्म एव अस्य जगतः सृष्टिस्थितिलयकारणम्। एतच्च ब्रह्मण: तटस्थलक्षणम् (कार्यलक्षणं) दोतयति न स्वरूप लक्षणम् । तत्त 'सत्यं ज्ञान- मनन्तं महं' इत्यस्ति। कारणं चैतस्यैतद्वतते यद्वादरायण: सांखया- भिमतप्रकृतिकारणनामत्र निराकतुमिच्छति। पतद्भिप्रेत्य एव तेन तल्लक्षणं प्रदत्तम्' निर्गुणस्य निर्धर्मकस्य घ ब्रह्मणो जिज्ञासैव न सम्भवति।6 जन्माग्रघिकरणे (१।१।२) सद्रूपं ब्रह्म, ईक्षत्यधिकरणे(१।१।४- १०) च चेतनं ब्रह्म तथा आनन्दमयाधिंकरणे (१।१।११-१८) आनन्द-

1. प० मा० (प्र० सू० ३।३।११) २. तै० २।४।१ १. तत्रेण २।१।१ ४. वृ. उ. ३।९/२८ ५. त• दी० नि० २।१२१ ६. तत्रेण १।१३ ७. तत्रेम १।४ ८. अणुभाष्यम् १॥२

४२५

स्वरूपं म्रह्म जगतः कारणमुक्तम् इति सच्बिदानन्दस्वरूप मरह्म अस्य जगतो निमित्तोपादानोभयकारणम् (न जडप्रकृतिर्नापि चेवनो जीव इति तत्तात्पर्यम्) इति जगतः तत्परिणामलक्षणत्वान्न तद्भिन्नत्वं सम्भवति।' शंकरस्योक्त्यनुसारमेव बादरायणस्याद्यानि दश सूत्राणि एतत्सूप- यन्ति यत् म्रह्म सर्वशं विभु च वर्तते। तदेव समस्तं विश्वं सृध्वा तस्य स्थितिं संकृति च करोति। तदग्रे स सूचयत यदेतल्लक्षणम· परश्रह्मण: अस्ति। किन्त्वेवंभूतस्य परस्य अपरस्य वा ब्रह्मणो निर्देशं न. किमपि बादरायणस्य सूत्रं नापि च किमप्यौपनिषदं वाक्यं करोती- त्येषा शंकरस्य स्वकीया कल्पना । सर्वो जागतिकगुणक्रियादिर्मायामयरवेन म्रह्मणो विवर्त इत्य- सत्यः इति वक्तुं नोचितम। 'इदं सर्वं यदयमात्मा', 'सदेव सोम्य' इदमत्र आसीत' 'तदात्मानं" स्वयमफरुत' इत्याथौपनिषद्वाक्यानि एतद् घोषयन्ति यत् समस्तस्य नामरूपात्मकजगतः क्रियादीनां चो- पादानं कारणं ब्रक्षैव। नायमत्र निर्देशो यदिमानि वाक्यानि अपरम्रह्ण: सूषकानि। शंकर: स्वयमेवैतत्स्वीकरोति यत् भ्ुतिवाकयेषु सगुणनिगुणो- भयविधम्रक्मणो निर्देशः। किन्तु सगुणनाक्यानि स एवमुकत्वा निराकरोति यदिमानि अपरम्रह्मण: सूधकानि अविदाक्षेत्रोपासना- मात्रोपयोगीनि च । शंकरस्यैतत्कथनं न कथमपि युकिसंगतम्। यतो हि स वारं बारमेतत्स्वीकरोति यत् मझज्ञानं सुतिवाक्येभ्य एव सम्भ- वति तर्कव्ात्र न सहायकः । अतो न कतमदपि श्ुतिवाक्यं निरर्थकं वक्तुं शक्यते। वस्तुतो न केषु अपि श्रुतिवाक्येषु पारस्परिकविरोध:, उभयविधान्यपि भुविवाक्यानि प्रामाणिकानि सत्यानि थ । अचि- न्त्यस्वमावयुक्तं दि मरझ्। अन्यार्थमसंभवं सर्वें तत्र सम्मवति। अत एव भगवता रामानुजेनापि 'परे म्रहणि तत्र तन्र अटषाः सहसशः शकयः सन्तीति न किविदनुपपन्नम् इति प्रतिपादितम्। 'तस्मात् सकलविरुद्धधर्मा भगवत्येव वर्तन्ते इति न कापि भुतिरपचरिता-

१. 'तस्माद् महापरिणामलक्षणं कार्यम्'। भ० भा० (१४।२६) १. दु० उ० २१४।६ २. डा. ६।२1१ ४. तै. २1७ ५. रा० भा० (प्र० सू० १।१।२६)

४३८

येति सिद्धम्' ।° औपनिषद्वाक्यान्यपि चैतत्प्रतिपाद्यन्ति यत्परमा- त्मनि सकलविरुद्धघर्माणां सम्भवः, 'वेदोक्ता धर्माः सर्वे ब्रहणि उप- पद्यन्ते" इत्थं च तस्य परमात्मनः 'विचित्रशक्तियु कत्वात्सर्वभवन. समर्थत्वाचच निर्गुणसगुणोभयविधन्रह्मप्रतिपादकत्वे अपि श्ुतिवाकयेषु न विरोध:।३ शंकरस्य मुख्या समस्या एषा वर्तते यत् समस्तस्य विश्वस्य तदी यपारिवर्तनस्य च सत्यत्वस्वीकारे ब्रह्मण्यपि तथात्वापत्तिरिति तद्पि बिनश्वरं सिद्धयेत्। एनां समस्यां समाधातुं स समस्तमपि जगत् मिध्या प्रतिपादयति। वल्लभमते च न किमपीह असामंजस्यम्। तस्येदं कथनं यदवि कृतमेव ब्रह्म जगतो रूपं घारयति-'अविक्रियमाणः आत्मानं करोतीति इति विरुद्धसवंधर्माश्रयत्वं तु ब्रह्मणे भूषणाय'। स्वर्णेन अगणितेष्व- लंकारेषु निमिंतेष्वपि न स्वर्णे किमध्यन्तरमायाति। इत्यमेव ब्रह्मापि आत्मानमविकृतं स्थापयदपि जगद्रपे परिणमयति। तब्जगतः अन्तर्यामि परात्परं च कारणम्। अपि च 'संराधने प्रत्यक्षानुमानाभ्याम् (३।२२४ ) इत्यत्र संराधने स्पशटतया म्रह्मसाक्षात्कार उकः । ब्रह्मणो निर्विशेषत्वे ध्यानावस्थायां कस्य साक्षात्कारो भवेत् १ संराधनकाले साक्षात्कृतमविद्याजन्यमिति तु वकुमतुचितं, स्वयं शंकरेणापि हि स 'ज्ञानप्रसाद' पच्यते।अतस्त- स्य प्रामाणिकत्वे न सन्देह:। वस्तुस्थितिस्तु इयं यदू ज्ञानप्रसादं भकि वा बिना ब्रह्म सर्वथा अव्यक्तम्। तयोरन्यतरोत्पत्तिसमकालमेव तद्व्यकं संजायते। भक्ताः परमात्मनं साक्षात्कुर्वन्ति इत्यत्र बहीनां भ्रुति-समृतीनां प्रामाण्यम्-'तं पश्यते निष्कलं व्यायमानः'। भक्त्या त्वनन्यया शक्य अहमेवंविधोऽ्जुन। झातुं द्रष्डुं घ तरवेन प्रवेष्टुं च परं तप।।" परापरब्रह्मभेदं निराकसु 'दर्शनाकंच' (३२२१) तथा तदभिम सूत्रेषु 'नान्योतोऽस्ति द्रष्ा 'अथात आदेशो नेति नेति" 'तदेतद्-

१. अणुभाध्यम (म्र. सू० २।१।२७) १. तत्रेब (१।१।३७) १. तत्रेव (२।१।२८ ) ४. सु. २११1८ ५. गोता ११।५४ ६. १ृ० उ० ३।७।२३ ७. तत्रैम २३६

पष्ठ: अभ्याय:

गहम अपूर्वमनपरमन्तरमवाह्ाम्" इत्यादि भ्रुविवाक्यानि समुपस्था पितानि। इत्थं वल्लभीयपूर्वो क्कालोचनाया अयं निष्कर्षो यद्वादरायणसूत्रेपु ब्रह्मनिर्देशकसूत्राणां शंकराभिमतः अर्थः नितरां काल्पनिकः । समुचि- तार्थसंचेपस्त्वयम्- ब्रह्मणि सर्वधर्माणां संगतिः । तथ सर्वशक्ि सम्पन्नम्। जीवा- त्मदोषैस्तत् सर्वथा मुक्म्"। भुतिषु च तत्निखिक्षविराड्रपस्य वर्णन- सुपलभ्यते। तच्च सर्वेभ्यो महत्, अंगुष्ठमात्र" प। प्राकृतिक गुयोभ्यस्तत्परम्। नामरूपात्मकस्य समस्तस्य जगतः उत्पादक तदेव। संक्ेपेणैतद् यदू दश्यमानमदश्यमानं चैतत्सवें खलु ब्रहांव। शुव्ाद्वैत मार्तण्डे इत्थं संचेपेण ब्रह्मण: स्वरूपं प्रतिपादितम्- साकारं सर्वशक्त्येकं सर्वशञं सर्वकर्त च। सचिदानन्दरूपं हि मझ तस्मादिदं जगत्।।" वादरायणस्य 'आत्मकृतेः परिणामात्' (१।४।२६) 'कम्पनात' (१३३६) 'भ्रुतेस्तु' - शब्दमूलत्वात् (२१२७) इत्यादिसूत्राणामणु- भाष्यमपि पूर्वोक्तस्यैव समर्थकम्। इत्थं म्रह्मण: निर्गुणतायाः खण्डनं सगुणताया मण्डनं च कृत्वा वक्ञभ: पूर्वोक्तसूत्रेषु निजमतमभिव्य कीकुर्बन् शंकर मतमालोचितवान्। मायावादजालाज्जनानां मुकतिर्भवेदित्येव हि तदेतत्कर्तव्यस्य लक्ष्यमासीत्।

सिव्ान्तविवेचनानन्तरमिहान्याचार्यचतुष्टयेन सह तत्तुलनात्मकसमीक्षा अपेद्यते- शंकरवश्लमी-शंकराभिप्रेतं व्ह्म निर्गुणं निर्विशेषं च। अस्य विष- वस्य वल्लभेन तीव्रविरोधो विदित: तथा शंकरेण सह स्वकीयसिद्धान्तस्य सुलनात्मकांशं लेशमात्रमध्यनवद्धानेन तेन शंकर: प्रत्येकप्रज्ञावसाद. स्योद्रम उकः । कि बहुना, येषु सूत्रेषु शंकरेण सह वल्लमस्य अन्याघा-

१. तत्रैव १।५/१९ २. सर्षधर्मोपपरंश (२।१३७ ) ३. सर्षोपेता प ( २।१।३• ) ४. अदश्यत्वादिगुणको (१।२।२१ ) ४. रूपोपन्यास्ारचं (११।२३) ६. भूमाधम्प्रसादाद् (१।३1८ ) ७. शब्दादेव प्रमित: (१३।२४) ८. प्रकुतैतापत्पं हि ( ३।१।९१ ) ९. संज्ञामूतिक्ळृतिस्त• (२/४।२०) १ु. शु. मा० ८

४४०

र्योपेक्षया ऐकमत्यमपि वतते तदर्थमपि तेन शंकरस्य आधमाण्य नाभि- व्यकीकृतम्। तुलनात्मकस्तरे इमौ द्वावप्याचार्यों अद्वैतवादिनी। उभयार्थमप्येकं ब्रह्म, वासाभ्यन्तरद्वैतरहितं घ। उभावप्येतत् स्वीकरतः यत्सांसारिक- परिवर्तनशीलता न कथमपि शुद्धे न्रह्णि प्रभवति। शंकरस्य एतत्क- थनं यत् सकलमेव परिवर्तनं विवर्तस्वरूपमिति न सत्यम्। वल्लभश्न सकल परिवर्तनानामविकृतपरिणामत्वं स्वीकरोति येषां च ब्रह्मणो वास्त- विकस्वभावे न कश्ित्प्रभाव: । द्वयोरपि विचारयोमहती समानता वर्तते, तथापि वल्लभस्य विचारा अपेक्षाकृताधिकपरिवर्धिता: परिमा- र्जिताश्र प्रतीयन्ते। व्यूहवाद: अस्य विषयस्योदाहरणम्-शंकराचार्येण पांचरात्रद्वारा उपस्थापितो व्यूहवाद:, तत्र भागवता मन्यन्ते-'भगवा- नेको वासुदेवो निरखनज्ञानस्वरूप: । परमार्थतत्वम्, स चतुर्घा आत्मार्नं प्रविभव्य प्रतिष्ठितो वासुदेवव्यूहरूपेण, संकर्षणव्यूहरूपेण, प्रधुम्न- व्यूहरूपेण, अनिरदव्यूद्दरूपेण' चेत्याद्यारभ्यामे 'मगवानेवेको वासुदेव: परमार्थतत्वम्"इत्यादिना खण्डितः । किन्त्वेषोऽत्याश्चर्यजनको विषयो यत् सत्यपि भागवते बल्लभेनात्र शंकर: अनुसृतः। रामानुजव त्ेनाप्यत्र पांचरात्रपक्ष एव पुष्टीकरणीय आसीत्, किन्तु तद्वैषम्येण तेनेत्थं व्यूहवाद: खण्डितः। स चेत्थम्-'उत्पत्यसंमवात्' (२।४।४२) इति सूत्रे 'भागव- तमते कश्ििवंशं निराकरोति। ते चतुर्व्यूहोत्पत्ति बदन्ति। वासुदेवात्सं- कर्षणः" इत्यादि प्रतिपाथ अभरे ...... तल्लोके न सिद्म् ... 'अनेके- शरत्वं प न युकम्' इत्यादि प्रतिपादितम्, तथा चात्र तेन शंकरमनु- सृत्य रपष्टतया भागवतसिठान्तो निरसित: । व्यहसिद्ान्तो निम्बार्केणाप्यभ्युपगत: किन्तूक्तसूत्राणं नितरां नवीनयैष पद्धत्या व्याकयां कुर्वता तेन तत्र शकिसिदान्तो निराकृत: अभ्युपेत:। पतत्सिद्धान्तानुसारं चेतन साहाय्यमन्तरेणैव शक्ति: स्वात- नयेण जगदेतद्रचयति। मथ्वस्यापि निम्बार्कानुसारिणी एव व्यासया वर्तते। शंकरवल्लभयोविचारघारायां महान् भेदोऽत्यन्तमहस्तपूर्ण: । शंकरो म्हाद्वयमाकलयति परमपरं थ। वल्लम पतम्र स्वीकरोति, तन्मते 1. शो० मा० (न. सू० २।२।४१) २. तत्रैष ( २/२।४४) १. स. म० (म. सू० १२।४१) ४. पूर्वोचे ( २१४३) ५. पू्वजे ( २१४४). . .

पष्ठः भष्याय: ४४१

वस्तुगत्या एकमेव बह। शंकरानुसारं ब्रहाण्तूरूपम्-(१) परतस्म (२) ईसवरः (३) हिरण्यगर्म: (४) वैश्वानरश्च। तत्र सर्वप्रथमं परम्रह्म, शेषं व त्रयं तस्य प्रतिरूपकम्। वल्लभेन एतत्सर्व खण्डयित्योकं यद् ग्रह्म अगणितरूपाणि घारयितुं समर्थम्, सर्वाणि घ तस्य रूपाणि वास्त- विकानि। तथापि सुख्यरूपेण तत् रूपत्रयं घारयति (१) कृष्ण: (२) अन्तर्यामी (३) अक्षरश्। नैतेष्वेकतममपि प्रतिरूपकमपि तु सर्वाण्येव रूपाणि वास्तविकानि। भेदस्य च महत्त्वपूर्ण एष विषयो यत् शंकरा- नुसारं परम्रह्म निराकारं निर्गुणं निर्विशेषं चास्ते, किन्तु वल्लभानुसारं तत्साकारं सगुणं सविशेषं घ। फलतः शंकरस्य ब्रह्म केवलं ज्ञानस्व- रूपम् , अनन्तं निर्गुणं तथा शून्यं चास्ते तथा वल्लभस्य ब्रह्म आनन्देन चैतन्येन घ पूर्ण, लीलामयक्रियादिसम्पन्नम्, नित्यनूतनं चास्ति। तस्य प्राप्तिश्च लघीयस्तः महीयसापि कतु शक्यते। शंकरानुसारेण ज्ञानमेव मोक्षस्य साधनम्। भक्केस्तत्राप्राधान्यम्। मोच्ते जीवात्मा परमात्मन्येकीभूय तादात्म्यमनुभवति इति तद्वैयक्िकतापार्थक्यं विनश्यति। वज्मभस्य मते मोक्षस्य प्रधानं साधनं भक्ति: । मोक्षावस्थायामपि जीवानां वैयचिकतापार्थंकयं न विनश्यति। तदानीं ते कृष्णस्यानन्त. लीलायां भागं गृदन्ति, तेन चापरिमितानन्द्मनुभवन्ति। शंकरस्य ग्रह्म, अतः कारणात्, दुर्भनामस्माकं करुणचीत्कार- माकण्यं अस्मत्साहाय्याथ तदानीमेवानुषावितुमयोग्यम्। स चोदा- सीन:, दयालुताश्यः। किन्तु वल्लमस्य म्रह्म दुःखपूण हृदयमान्ास- यति, जीवने प्रगतिमुत्तेजनां चोत्पादयति। रामानुजवल्लमौ-एतसु प्रायः सर्ववेदा्ति जनविदितं यदनयोर्वेष्ण- वाचार्ययोरत्यन्तसमानता स्पष्टतया वर्तते। उभावपि भर्तिमार्गपोषकौ, ज्ञानकर्मविरोषिनी ध वैष्णवौ। सभाभ्यामपि शंकरस्य मायावाद: खण्डितः । जडं चेतनं च जगदुभयोमते सत्यम्। उभावप्येतदाकलयतो यब्जीवात्मा यद्यपि परमात्मवदेवास्ति तथापि तेन परमात्मा पूजनीयः। उभयोरपि मते मुक्तावस्थायामपि जीवात्मनो वैयक्िकता न विनश्यति। स परमात्मनः समीपे स्थित: अनिर्वचनीयानन्दमनुभवति। रामानुजेन सह स्वकीया इमा: समानता: स्वीकृत्य वल्लभो न कथमपि 'रामानुज- मालोचर्यात, प्रत्युव तं प्रति स्वकीयं मौनसम्मानममिव्यनकि। तथाप्यन योषदपु अंश्ेपु महस्वपूर्णो भेद: । तथादि- रामानुजानुखारं न्रम्म पंचसु रूपेधु प्रकटीमबति (१) परत्रझ्म, यदू

४४२

वासुदेवो नारायणो वोच्यते। सच लक्म्या सह बैकुण्ठे निषसति। (२ ) वासुदेवेत्यादयञ्च्वत्वारो व्यूदा: (३) विभव: (४) अन्तर्यामी (x) अर्चाोवतारञ्'। वल्लभानुसारं घ ग्रह्म मुख्यतः रूपत्रयेणाविर्भवति-(१) कृष्णः. अयं पुरुषोत्तम: अपि उच्यते, स च व्यापिवैकण्ठे निवसति, सध साधारणवैकुण्ठादुपरि वर्तते। तत्र परमात्मा दिव्यवृन्दावने निजभकक: सह स्वकीयानन्तलीलायां संलग्नस्तिष्ठति। (२) अन्तर्यामी (३) अक्षरः। अनयोः ब्रह्मण: वर्गीकरणे अयं मुख्यभेदो यत् रामानुजस्य परश्रह्म नारायण: सचाधिकशान्त: गौरवपूर्णश्र। वल्लभस्य च परव्रह्म कृष्ण: सच लीलामयः, यो निजभकःसह विहरति, क्रीडति, अत्यन्तकोमल- हृदयः। स स्त्रकीयमहत्त्वमेतदर्थ गोपायति यत्संसारिणो जीवा: तदलौ किकतेजसा अभिभूता न भवेयुः। अनयो: ब्रह्म जीवजगतां भेद: अग्रे स्पष्टीकरिष्यते। निम्बादवल्लभी-निम्बार्कवल्लभयोराषिक्येन साम्यम्। उभावपि ज्ञानमार्ग-कर्ममार्गविरोधिनौ, भकिमार्गोपदेशकौ, मायावादखण्डक वैष्णवौ, जीवात्मानं ब्रह्मण: पृथक जगतः सत्यत्वं च प्रतिपाद्यतः । मुक्तावस्थायामपि जीवात्मनो वैयक्िकता पृथगेव तिष्ठति, कृष्णेन सह अलौकिकानन्दं चानुभवति। शुखाद्वैतमार्तण्डावलोकनेनेत्थं झञायते यन्निम्बार्कसिद्धान्त: अधि- कांशतो वल्लभसिद्धान्तेन साम्यमुपैति। पतच्च वल्लभपुरुषोत्तमाभ्या- मित्थं स्वीकृतम्- भेदाभेदप्रतीतिस्तु मध्यमानां प्रकीर्तिता। अतो हि मध्यम: पक्षः शुद्ाद्वैतानुरोषतः॥

१. मम प्रकाश: पंचेति प्राहुवेदान्तपारगा:। परो व्यूह्थ विभवो नियन्ता सर्वदेहिनाम्।। अर्यावतारख्ञ तथा दयालु: पुरुषाकृति:। हत्येवं पंचमा प्राहुर्मा रहस्यविदो जना: ।। यतीन्द्रमतदीपिकाया: प्रकाशटीकार्या ८३ पृष्ठे विष्बक्सेनसंहिताव चनम्। तथा-एवं प्रकार ईश्वर: पर-ब्यूट-विभवान्तर्याम्यर्चावताररपेण पंच प्रकार।। (यतीन्द्रमतदीपिका पृ० ८३)

षछ्ठः भभ्याय: ४४३

बोघाय बहुसन्दर्मे गोस्वामिपुरुषोत्तमैः । श्रीमदा चार्यपरणैयंत्र कुत्रापि दशितः॥ भगवत्यूजाप्रकारे उमयोरिदमन्तरं यन्निम्बार्कः अतिभावुकः स कृष्णेन सह राघाया: तत्सखीनां चापि पूजाक्रीडादिकमभिकांक्षति। वल्लभस्य च पूजाप्रकार: अतिसरल: साधारणश्र तत्र कर्मकाण्डस्या- विक्यम्। अनयोरपि ब्रह्मजीव जगतां भेद: अभ्रे प्रदरशयिष्यते। मध्यवश्लभी-मध्वाचार्येण द्वैतवादस्य प्रतिपादनं कृतमिति न तस्य कथमपि वल्लभेन तुलना कतु युज्यते। किन्तु एतदिहावश्यमवधारणीयं यम्मष्वो वैष्णव आसीत् इति तेन रामकृष्णयोरुभयोरपि पूजा अमिहिता। तेन शुद्धकृष्णरूपस्यैव पूजोक्केति राधातत्सखीक्रीडादीनां न तेन सह कश्िनिर्देशः । वल्लभो मध्वस्यानया घारणया अतिप्रभात्रित: प्रतीयते। ब्रह्मविषयकः प्रतीयमानसूत्रानुसारि- (बादरायण) सिद्धान्त :- परस्परतुलनान्मकः आचार्यपंचकम्रह्मविषयकप्रातिस्विकसिद्धान्तः प्रदर्शितपूर्षः। इदानी यथास्थलं रामानुजादिभाष्याणं यत्किचिन्रिर्देश- पूर्वकं विशेषेण. ब्रह्मनिर्देशकसूत्रशांकरभाव्यमनुशीलयता बादरायणसि- द्वान्त उपसंहियते- ब्रद्मेव उपनिषदां ब्रह्मसूत्राणां च दार्शनिकताया एकमात्राघार:। बादरायणेन प्रथमसूत्रे 'अथातो म्रहजिज्ञासा' (१।१।१) एवं ब्रह्मणो जिज्ञासा प्रर्काटता द्वितीये 'जन्माद्यस्य यतः' (१।१।२ ) च तल्लक्षणमुक्तम्। एतदिह द्रष्टव्यं वर्तते यद्धादरायणेनेह म्रह्ण: 'सत्यं ज्ञानमानन्दं ब्रह्म' इति स्वरूपलक्षणमदत्वा तस्य कार्यलक्षणं (तटस्थलक्षणं) ददता एतद् घोतितं यत्तस्य जिज्ञास्यं ब्रह्म अस्य जगतः उत्पादकादि वर्तते। 'शाख्त- योनित्वात्' (१।१३ ) इत्यत्र पुनस्तेनोंकं यदेतद्मस्मलक्षणं सर्वथा श्ुत्या- धारम्। तेन ब्रह्म सवेथा शास्त्रेकसमधिगम्यमित्यायातम्। 'जन्माद्यस्य यतः' एतत् जिज्ञास्यम्ह्मणो लक्षणमिति शंकरेणापि उक्तम् पादरायणस्यंतत्कार्यलक्षणप्रदानेनैतत्तात्पय यत् स परम्परान-

1. शुद्धाद्वेत्मार्तण्ठ: १४-२६

४४४

गतौपनिभद्सविदानन्दस्वरूपप्रतिपाद्कवाक्यानां भावार्थमात्रमेव स्व- मन्थे दातुं नैच्छत्, प्रत्युत मह्सूत्ररचनया तस्यत्तत्तात्पर्यमासीदू यत वैदिकवाक्यानां समुचितमथ दत्वा तद्विरोधं दूरीकुर्षन् तम्महत्त्वं स्पष्टी- कुर्यात्। सांख्यसिद्धान्तो हि बादरायणसमक्षमतिमहत्त्वपूर्णः आसीत् । एतचचैतेनैव ज्ञातुं शक्यते यत तेनास्य मतस्य खण्डनमतितीत्रया गत्या फृतं वर्तते। पदे पदे सांख्यसिद्धान्तमाक्षिप्य तेन स्वसिद्धान्तः संस्था- पितः। सांस्यसिद्धान्तवादी हि ब्रह्मस्थानीयं पुरुषं कर्तारममत्वा जड- प्रकृतिमेव कर्त्री मनुते पुरुषं घ चेतनं कथयन्नपि निष्कियम्। बहवो वेद्वेत्तार: अप्यस्यामेव सांख्यविचारधारायां प्रवहन्त आसभिति एतस्यां परिस्थित्यां सूत्रकार: ब्रह्मणि जगतः कर्तृत्वमुक्तवा सांख्यस्योकविचार- धारां निराकतु समुचितममन्यत । एवमेव 'शास्त्रयोनित्वात्' (१। १।३) पतत्सूत्रं रचयित्वा तेनैतवोषितं यत् ब्रह्मण: एतज्जगत्कर्तृत्त्वं सर्वथा श्रुत्याधारम् इति म्रह्मैव जगतः कर्तृ न कथमपि प्रकृतिः । इत्थमेके- नॅष सूत्रेण मनीषिणः सूत्रकारस्य लक्षणदयं सिद्धम्-एकतः तेन श्रुतिवाक्यसंदेहो दूरीकत: द्वितीयतः एष सिद्धन्तः समुपस्थापितो यत् उपनिषत्प्रतिपाद्यपरमार्थसत्ता ज्ञानस्वरूपं च म्रहौव; तदेव च जगतः कर्ट, इत्यं 'जन्माधस्य यतः' (१।१।२) अस्मिन् सूत्रे सबूपस्य ब्रह्मण: कारणता प्रदशिता। 'ईक्षतेर्नाशब्दम्' (१।१।४) इत्यत्र चेतनस्वरूपस्य ग्रह्मणः कारण- तायास्तथा 'आानन्दमयोऽभ्यासात्' (१।१।१२) इत्यत्र चानन्दस्वर- पस्य म्रह्मणो जगत्कारणताथा: अभिव्यकिः। ईक्षण कामयोश्च्चेतनगुण. रवेन प्रकृत्यादीनामन्येषां तत्वानां जगत्कारणताया: प्रश्नः स्वयमेषा- पाहन्यते। एवमेव 'नेतरोनुपपत्तेः' (१।१।१६) एतत्सूत्रमपि चेतनत्वेऽपि जीवस्य कर्तृत्वं वारयति। इत्थं भ विदुषा सूत्रकारेण जगतः कर्तृत्वका- रणत्वविषयकसन्देहमपाकृत्य सचिदानन्द( सच्चित् आनन्द)स्वरूप- स्यैकस्यैव म्हाण: कर्तृत्व कारणत्वं घ स्थापितम् , पतेन स्पष्टमेवद् यद्स्य जगतः निमित्तमुपादानं चोभयं कारणं सच्चिदानन्दस्वरूपं

संदेपेणेत्यं मरहाविषयिणी स्वकीयां धारणामभिव्यव्य सूत्रकारेणामे

षष्ठ: भण्यायं:

शब्दा अपि म्रहाणो वाचकाः। 'गुडां प्रविष्टी' इत्यत्र द्विवचनं म्रछ्जीव- योरुंभयोरनिर्देशं करोति। सम्प्रसादशन्द: म्रह्यवाचक:। अत्रेतदुद्ृष्ट- व्यमस्ति यत्सूत्रकारस्य तात्पर्यमिह शब्दद्वारा केवलं म्रहणो नाममात्रस्य निर्देशे नास्ति, अपि तु तदीयकतिपयगुणानामपि निर्देशे वतते। इत्यमे- तत्पद्धतिमनुसरता सूत्रकारेण 'अथातो ब्रहजिज्ञासा' इत्यत्र प्रतिपादि- तजिज्ञास्यम्रह्मविषयिणी निजधारणा परिपोषिता। शंकरेण 'जन्माथस्य यतः' इति सूत्रे प्रतिपादितम्-'यतः' इति का- रणनिर्देशः' अस्य जगतो नामरूपाभ्यां व्याकृतस्य अनेककर्तृभोक्तृसं युकस्य प्रतिनियतदेश कालनिमित्त क्रियाफलाभ्यस्य मनसाप्यचिन्त्यरच- नारूपस्य जन्मस्थितिभङ्गंयतः सर्वज्ञात् सर्वशक्े: कारणादू भवति तदू ब्रह्म"। एतेन स्पष्टमेतद् यत् शंकरस्याप्येतदभिप्रेतं यत् सूत्रकारस्य जिज्ञास्यं व्रह्म सर्वशं सर्वशक्तिमकचास्ते। अत एव च तत्कर्तृत्वम् अपि न व्याहन्यते। किन्तु शंकर।नुसारं जिज्ञासासमन्वयौ द्वावपि निर्विशेष- ग्रह्मणो धोतकौ। 'तत्तुसमन्घयात्' (१।१।४) इत्यस्मिन् सूत्रे शंकरःकथयति-इदं तु पर- मार्थिंकं, कूटर्स्थ, नित्यं, व्योमवत् सर्वव्यापि, सर्वविक्रियारहितं, नित्यव्षमं निरवयवं स्वयंश्योतिःस्वभावम् + + + अतस्तद् ब्रह्म यस्य जिन्नासा प्रस्तुता®। 'तदनन्यत्वमारम्भणशब्दादिभ्यः' (२११४) इत्यत्र शंकरेणैत- स्प्रद्शयितुं प्रायत्यत यद् ब्रह्मणोऽत्यन्तनिविंशेषस्वीकारेण 'जन्मादयस्य यतः' इत्यत्र प्रदशिता सूत्रकारस्य प्रतिज्ञा न भज्यते। किन्तु परवर्ति- सूत्रेधु प्रदशितया म्रह्ममीमांसया न कथप्येतत्सूच्यते यत्सूत्रकारस्य ता त्पर्य शंकराभिमतजिज्ञासया तदभिमतशाबसमन्त्रयेन वा वर्तते। निम्बार्कस्याप्येतदेव तात्पर्यम्-'परमते तु जिज्ञास्यो दुरुपपादः + + + परमते तु विषयस्य दुनिरूपत्वेन शाख्रारम्भो व्यर्थ एव + बिकल्पासहत्वात्' इत्यादि। वल्लभेनापि प्रतिपादितम्-'न घ येन रूपेण रामन्वयो मतान्तर- स्यैः विचारितः तथा अग्रेपु सूत्रेषु निर्णयोऽस्ति।"

१. शा० मा० (ब. सू० १।१।१) १. शां० मा० ( म्र० सू० ११।४) ३. म्र. सू० पुत्ति: १२, २३ नि० भाष्यम्। ४. तत्रेव अणुभाध्यम् पृ० ११५ (चौ० सं. )

४४६ म्रहास् त्रपमुख भाष्यपचचकसमोक्षणम्

इत्थं सूत्रकारस्य शंकरस्य घ ब्रह्मजिज्ञासा भिन्नभिन्ना वर्तते। शंकरस्य म्रह्मजिज्ञासा न कथमपि सूत्रकारस्य ब्रह्मजिज्ञासां निदि- शति। एतदनुपपत्तिमुपपादयितुमेव शंकरेण सूत्रकारस्य ब्रह्म विषयक- धारणां हविंषा विभकुं प्रायस्यत। म्ानन्वमयाधिकरणस्यारम्भ: शंकरस्येतद्- द्विविधधारणाया: स्पष्टतया परिचायक:। शंकरस्य स्वशब्दानुसारमेव बाद- रायणस्यादिमानि दश सूत्राणि सर्वजञं, सर्वशक्तिमत्-एवं जगतः जन्म स्थितिलयकारणमेव ब्रह्म निदिशन्ति। तरच चेतनं न जडप्रकृतिकम्। एवं ब्रह्मसूत्रेषु निम्नांकितरीत्या तेन द्विविधव्रक्रणो निर्देशः कृत :- "हिरूपं हि बहा अनगम्यते, नामरूपविकार भेदोपाधिविशिष्टं तद्विपरीतं घ सर्वोपाधिविवर्जितम् X X एवमे कमपि ब्रह्म अपेक्षितोपाधिसम्ब- वं निरस्तोपाधिसम्बद्धं चोपास्यत्वेन ज्ञेयत्वेन वेदान्तेषूपदिश्यते इति प्रदर्शयितुं परो अ्रन्थ आरभ्यते।" एतदमे पुनः स 'अन्तस्तद्वर्मो- पदेशात्' (१।१।२०) इत्यत्र कथयति-'अपि च यत्र तु निरस्तसर्वविशेषं पारमेश्वरं रूपमुपदिश्यते भवति तत्र शाखम् 'अशब्दमस्पशंमरूपम- व्ययम्' इत्यादि। सर्वकारणत्वात्त विकारधमैरपि कैश्रिद्विशिष्टः । परमे- शवरः उपास्यत्वेन निदिश्यते, 'सर्बकर्मा, सर्वकामः, सर्वगन्धः, सर्वरस' इत्यादिना। इत्थं घ शंकरेण सगुणनिर्गुंणोभयम्रह्मभेद: स्पष्टीकृत:। किन्तु यात्रत्तस्य निर्विशेषत्रह्मण: प्रश्नः तावत् सूत्रकारद्वारा 'जन्मा- द्स्य यतः इत्यत्र प्रतिपादितश्रक्मणो लक्षणं न तेन सह कमपि सम्प- न्धं स्थापयति। आरम्भणाधिकरणे शंकरस्यैतत्कथनं यत् 'जन्मादयस्य यतः' इत्या- दिसूत्रकारेण सांख्यादिमतनिराकरणायोपन्यस्तम् किन्तु तल्लक्षणं केवलं सगुणमेव ब्रह्मं निर्दिशति। वश्येश्वरत्वं, सर्वझत्वं, सर्वशकिमस्वं चेत्यादय: परमार्थतो ब्रह्मघर्माः वक्तुं शक्यन्ते। अविद्यापरिच्छिनमेव हि ब्रह्म ईश्वर-सर्वज्ञ सर्वंशक्तिमदादिशव्दैरचचारयितुं शक्यते-'तदे- वमविद्यात्मकोपाधिपरिच्छेदापेक्षमे वेश्वरस्येश्वरत्वम् सर्वश्ञत्वम्' 'सर्वश क्तिमत्वं व परमार्थतो विधययापास्तसर्वोपाषिस्वरूपं आत्मनि ईशित्री शितव्यसर्वज्ञत्वादिव्यवहार उपपद्ते ।' शंकरस्यैतत्कथनानुसारं सूत्र- कारनिर्दिष्टं ब्रह्म ययोतयति तथा अन्विमसूत्रम् 'अनावृत्ति: शब्दात्' (४४।२२) तर्कसंगत्या अपरमेष सगुणमेव ब्रह्म सूचयति। किन्तु एतस्य निर्देशं न किमपि सूत्रमेव करोति नापि च कस्यचिद्पि सूत्रस्य

१. शां० मा० (२।१।१४)

पछ्ठ: भभ्याय: ४४७

आष्येण शंकर एव इमं भावं परिपोषयति। अतो नैष सूत्रकाराभिमत- सिद्धान्त: स्वीकतु शक्यते। सम्पूर्णब्रह्मसूत्रपर्यवेक्षणेन न स्पष्टतया इयं प्रतीतिर्जायते यत् सूत्रकारेण प्रथमाध्यायस्य 'अथातो धर्म जिज्ञासा' इति सूत्रे ब्रह्मणो जि- झ्ञासा कृता। 'जन्माद्यस्य यतः' इत्यत्र जगत्कारणत्वं तस्यासाधारणं लक्षणमुक्तम्। 'ईक्षतेर्नाशन्दम्'। 'कामाचचनानुमानापेक्षा' (१।.।१८) इत्यादिषु च जगतः प्रकृतिकारणतां निराकर्षता 'नेतरोऽनुपपततेः (१११६ ) इत्यादिषुजीवस्य जगत्कारणता निराकृता। द्वितीयस्मिभ्रण्याये सूत्रकारेण एतत्स्पष्टीकृतं यद ब्रह्मजीवयोरन- न्यत्वेऽपि जीवापेक्षया ग्रह्म अधिकम्। एतस्यैतत्कारणं यज्जीव: करिमिँ- चिित्समये आत्मनः अहितं स्वयमेव करोति। तस्य ब्रक्मांशत्वं ब्रह्मण: सम्बन्धेन न स्वातन्त्रयेण। स कर्ता अस्ति तथापि ब्रह्माधोनः । तृतीयस्मिन्नध्याये सूत्रकारेणैतत्प्रदशितं य्निष्कामव्यक्ति: ब्रह्मज्ञाना- ज्ञानावाप्तियोग्यं शरीरं कथं प्राप्नोति। तथा चतुर्थाष्याये एतदुक्कं यत् ससाधनब्रह्मज्ञानसाहाययेन अयं जीवात्मा अर्चिरादिमार्गद्वारा ब्रम्माषि- गच्छति। ततञ्च स न पुनरावर्ततते। एतसुनिर्दिष्टचरं यद् यावद् ब्रह्मसूत्राणामनुशीलनस्य प्रश्नस्तावत् शंकरानुसारं निर्विशेषस्य निर्गुणस्य निरुपाधेः, एवं सविशेषस्य सगुणस्य, सोपाधिकस्य च ब्रह्मणः अन्तरं बादरायणस्त्रेषु प्रत्यम्षतया न कुत्राध्युपलभ्यते। अस्य विषयस्य सर्वमहत्वपूर्ण- सूत्राणि तृतीयाध्यायस्य द्वितीयपादे उपलभ्यन्ते। एतद्धिकरणं 'न स्थानतोऽपि परस्योभयलिंगं सर्वत्र हि' इत्यत आरभ्य दर्शनाम' (श२। ११-२१ ) इत्यत्र समाप्नोति। अत्र म्रह्मण: सविशेषत्वं निर्विशेषत्व- सुभयात्मकत्वं वेत्यस्य विवेधनम्। अपिमाधिकरणं, 'प्रकृतैतावरवं हि प्रतिषेषति ततो त्रवीति च भूयः' इत्यतः प्रारभ्य 'प्रतिषेधाचच'। (३२। २३-३०) इत्यत्र समाप्नोति, यत्र सविशेषनिर्विशेषोभयात्मकतान्यतम. रूपत्वनिषेधपूर्वकमेतननिर्धारितं वर्तते यदू ब्रम्म नैतावदेव अपि तुपताष- तोऽव्यघिकं वरतते। इत्थं चास्मिअधिकरयो रहस्यपूर्णस्य ग्रह्मणो शविवे- घनम्'। सर्वप्रथममिहैतद्वैचित्यं यदेतानि पूर्वोक्तसूत्राणि स्वविषयानुरूप- नामके 'साधनाष्याये' सूत्रकारेण स्थापितानि। किन्त्वेतेषामत्रोपस्थि विवास्तविकताविषयसूचनाय न केनापि माष्यकारेण लेखनी व्यापारि- तेति अस्माभिरपि तत्स्थित्यनुसारमेव त्ानि विवेधयिष्यन्ते। इमानि

४४८

सूत्राणि अत्यन्तास्पष्टार्थानि प्रतीयन्ते। वर्तमानोपलब्धभाष्येपु चैतेषां स्वमत्यनुसारं तद्रचनाकारैविभिन्ना अर्था: कृताः । अधिकरणेषु चयत्र फुत्र संगन्थनमप्येतेषां विभि्नरूमुपलभ्यते।

शंकरेण प्रथमाधिकरणे (३२११-२१ ) इत्यत्र ब्रह्मणो निर्विशेषत्वं विवेचितम्। तत्र तस्यैतत्कयनं यत् यस्मिन् समये जीवात्मा समस्तो. पाषिविमुक्त: संजायते तदानी स ग्रह्मणा सहैक्यमवाप्नोति। तस्य स्वरूपविवेचनमस्मिश्रधिकरणे क्ुतिवाक्यसाहाययेन कृतं वतते। शंकर- स्यतत्कथनं यत् उभयविधं झुतिवाक्यमुपलभ्यते-'सन्त्युभयलिंगाः झुतयो ब्रह्मविषयाः, सर्वकर्मा, सर्वकामः,' इत्येवमाथाः सविशेषलिंगा: (सविशेषत्रह्मधोतिकाः) 'अस्थूलमनणुः इत्येवमाद्याश्च निर्विशेष- लिंगाश् (निर्विशेषम्रह्मबोधिका:) एवमुभयविघम्रझ्मविषयकस्ुतिवाक्येषु सत्सु किमासु श्ुतिषु उभयलिंगं ब्रह्म प्रतिपत्तव्यमुतान्यतरलिंगम् । यदयपि अन्यतरलिंगं तदापि किं सविशेषमुत निर्विशेषम्' इत्येषमाशंक्य शंकरः स्वयमभिषत्ते-न होकं वस्तु स्वत एव रूपादिविशेषोपेतं तद्वि- परीतं चेत्यवधारायतुं शक्यते। यदि चेत्थं कथ्येत यन्निर्विशेषमपि ब्रह्म उपाधिकारणेन सविशेषं संजायते तदप्ययुक्तम् ; पकमेव वस्तूपाधि संयुक्तमिति हेतोः न कदापि परिवर्तितस्वभावं वस्त्वन्तरं भवितु मर्हति। न हि स्वच्छः सन् स्फटिको जपापुषपालककायपाघियोगाद- स्वच्छो भवति प्रत्युत स तथैव पूर्वावस्थो वर्तते; अस्वच्छताभिनिवेशस्य भ्रममात्रत्वात्, उपाधीनां चाविद्याप्रत्युपस्थापितत्वात्। अवञ्चान्यतर- लिंगपरिभ्हेऽपि समस्तविशेषरहितं निर्विकल्पकमेव ब्रह्म प्रतिपत्तव्यम्, न तद्विपरीतम्। सवंत्र हि ब्रह्मप्रतिपादनपरेषु वाक्येषु 'अशन्दमस्पर्शम- रूपमव्ययम्' इत्यादी अपास्तसमस्तविशेषमेव ग्रह्म उपदिश्यते। एवं ब्रह्मणो निविशेषत्वं निर्दिश्य अमर 'न भेदादिति चेम्नप्रत्येक- मतदूचनात्' (३।२।१२) इति सूत्रे शंकरेण तदेव प्रतिपादितम्। तथा ततः अग्र विस्तृतां व्यासयां कुर्षाणः तस्य निविशेषत्वमेवोद्घुष्य साकारबोधकवाक्यशंका इत्थं समाहिता :- 'अथापि स्यात्, यदुक निर्षिकल्पकमेव ब्रह्म नास्य स्वतः स्थानतो वा भयलिंगत्वमिति सन्नोपपयते कस्मात् ? भेदात्; भिन्ना हि प्रतिषिद्यं ब्रह्मण: आकारा: उपदिश्यन्ते 'चतुष्पादू गझ्म, बोडशकलं ब्झ, त्ैलोक्यशरीरवैश्बानर-

1. ड. ( ३१४i९) १. १ृ. (2616)

षष्ठ: मभ्याय:

शब्दोदितं अ्रह्म' इत्येषंजातीयकाः । तस्मात्सविशेषत्वमपि म्रहाण: अभ्युपगन्तव्यम् + + + अन्यथा हि निर्विशेषमेव भेदशाखं प्रसण्येत'। एतच्चेत्थं समाहितम्-'प्रत्युपाषिभेदं सभेदमेव म्रहाणः भावयति शाख्म्'। इत्थं ब्रह्मणो निर्विशेषत्वं द्रढयता शंकरेणास्य सूत्रस्य व्याख्यान्ते एतत्प्रतिपादितम्, 'अतश्च न भिन्नाकारयोगो ब्रह्मण: शास्त्रीय इति शक्यते वक्तुम्। भे दस्योपास नार्थत्वाद्भेदे तात्पर्यात्'। ततः अत्रे 'अपि वैवमेके' (३।२१३) एतत्सूत्रम् अभेदबोधनार्थ ततः पूर्वोत्थापितभेदशंकानिन्दार्थ च विरितं वर्तते-'अपि चैषं भेददर्शन निन्दा पूर्व कम भेददर्शनमेबैके शाखिनः समामनन्ति- मनसैवेदमाप्तव्यं नेह नानास्ति किंचन। मृत्योः स मृत्युमाप्नोति य इह नानेष पश्यति'। दिव्यो समूर्तः पुरुषः, इत्येवमादीनि वाक्यानि निष्प्रपंचत्रझ्मात्म- तत्वप्रधानानि। तस्मादेवंजातीयकेषु वाक्येषु यथाध्रुतं निराकारमेव ब्रह्म अवधारयितव्यम्'। का तदा आकारवद्विषयाणां झुतीनां गति: १ इत्यस्य समाहिति: 'प्रकाशवचचावैयर्थ्यात्' (३२१४) इत्यत्रेत्थं कृता वर्तते-यथा सौर: चान्द्रमसो वा प्रकाशो वियद्व्याव्यावतिश्नमानः अंगुल्यादृपाघिसम्ब- न्धात्तेषु ऋजुवक्रादिभावं प्रतिपद्यमानेषु तद्भावमिव प्रतिपयते तदाल- म्बनो ब्रह्मण आकारविशेषोपदेश उपासनार्थो न विरुष्यते, एवमवै- यर्थ्यमाकारवदुब्रह्विषयाणामपि वाक्यानां भविष्यति। न हि वेदवा- क्यानां कस्यचिदर्थव्वं कस्यचिद्नर्थवस्वममिति वक्तुं युक्कं प्रमाण- त्वाविशेषात्'। भगवता आदिशेषेण परमार्थसारे अप्येतदेवेत्थं प्रति- पादितम्- यदुद्वरिनकर एको विभाति, सलिलाशयेधु सर्वेषु। तद्वत्सकलोपाधिव्यवस्थितो भाति परमात्मा2।। जन्मविनाशनगमनागमममलसम्बन्घवर्जितो नित्यम्। आकाश इव घटादिषु सर्वात्मा सर्वदोपेतः*।। एतदपरे 'बाह व तन्मात्रम्' (३।२।१६) एतद्पि म्रह्मणो निर्विंशे- षत्वं प्रतिपाद्यति 'दर्शयति चाथो स्मर्यंते च' (३२१७) एतद्पि भ्रुतिस्मृतिप्रामाण्यपुरस्सरं ब्रह्मणो निर्विशेषत्वमेव द्रठयति, तथैष 'अत

1. क. (३।१x ) २. मुं० (१।१।२) ३. प० सा० २३ ४. तत्रेष x१ २६ म०

मह्मसूत्रप्रमुखभाव्यपच्चकस मोक्षणम्

एव चोपमा सूर्यकादिवत' तथा 'अम्बुषदभ्रहणातत न तथात्वम्' (श२) १८-१६) इमे अपि सूत्रे तेनैष वलेन व्यासयाय शंकरः 'बृद्धिङ्कास- भाक्त्वम्' ... (३।२२०) इति सूत्रे प्रतिपाद्यति जलगतं दि सूर्यप्रति- चिम्मं, जलपृव्यौ वर्धते जलह्वासे च हसति, तच्चलने चलति तद्जेंदेप मिदते इत्येवं जलघर्मानुयायि भवति न तु परमार्थतः सूर्यस्य तथा- त्वमस्ति पवं परमार्थतोऽविकृतमेकरूपमपि सद् ब्क्म देहाघुपाण्यन्त- र्भावात् भजते इव उपाधिघर्मान् वृवधिहासादीन एवमुभयोटंधन्तदा- र्टान्तिकयो: सामंजस्याद्विरोधः । अन्ततः 'दर्शनाच्च' (३।२२१) इति सूत्रे 'पुरश्के द्विपदः पुरश्के चतुष्पद्ः। पुरः स पक्षी भूत्वा पुरः पुरुष आविशत्" । 'अनेन जीवेनात्मना अनुप्रविश्य" इत्यादिभुति- वाक्य प्रामाण्येन तमेव पक्षं दढीकृत्य अन्ते 'तस्माभ्निविकल्पकैकलिंग- मेव ब्रह्म न उभयलिंगं न विपरीतलिगं चेति सिद्म्' इत्युपसंहरम् म्रहणो निविंकल्पकत्वमेव स्थिरीकृतवान्। आलोचना- पतेषां सूत्राणां शंकराभिमता व्याख्या नोपयुक्कता प्रतीयते, एतत्सूत्रा- र्यानां सामंजस्यं हि सूत्रकारद्वारा प्रतिपादितचरसूत्रारथैरन भवति। एत- स्मिमसामंजस्ये उपेक्षिते अपि नैतदस्वीकतुं शक्यते यदेतदीयार्थाः, तत्सम्बद्ाः औपनिषदोक्तयश् अत्यन्तसुदूराकृष्टतात्पर्याः । तथा हि 'न स्थानतोऽपि परस्योभयलिंगं सर्वत्र हि' (३२११) अम्य सूत्रस्य 'सर्वत्र हि' इतिशब्दयोः व्यादया शंकरेगोत्यं कृता, 'ब्रह्मस्वरूपप्रति- पावनपरेषु, 'अशन्दमस्पर्शम् ... इत्यादिषु निवनिशेषस्यैवोपदेशात'। किन्तु सूत्राक्षरानुपूर्वर्या न कथमध्ययमर्थः अभिव्यव्यते न चापि 'सर्वत्र' दि इत्यस्यायमर्थ: अस्मिन्नथ्याये अन्यत्र कुत्रापि या सकलोत्तरमीमांसा- शास्त्रे समुपलभ्यते। 'सर्वत्र प्रसिद्धोपदेशात्' (१।२१ ) इत्यत्र सर्वतः प्रथममुपलभ्यमान: अपि सर्वत्र-शब्दो नेदमर्थको येन च शंकरपक्ष: पुष्टीक्रियेत। इत्थं च तस्य शब्दस्य निर्विशेषब्रह्मप्रतिपादनार्थ तथा भूतमर्थ शंकरामिनिवेश एव निगमर्यात। किं च ब्रह्मणो निर्षिशेषत्व- प्रामाण्येन उद्धृतस्य 'अशन्दमस्पशम् ... 'इत्यादिभुतिवाक्यस्योत्तरार्जम्' 'अनाधनन्तं महतः परं ध्रुवम्' इत्यादि शंकरपक्षबैपरीत्येन ग्रह्ण: सविशेषत्वमेव प्रतिपाद्यति। एतनातिरिच्य पकदा ब्रह्मणो निर्विशेषत्वे

१. १० २१५1१८ १. छा. ६।३।२

पष्ठ: भभ्याय: ४५१

संस्थापिते तदभिमसूत्रस्य 'अरूपवदेव हि तत्प्रधानत्वात्' (३।२।१४) इत्यस्य वैयर्थ्यापति: पूर्व सिद्धान्तित एव पक्ष: अत्रापि पुष्टीक्रियते इति पुनरुक्त्या वैयर्थ्यम' किं च, अस्थूलमनणु ... इत्यादिप्रामाण्येन निविशेष- स्यैव म्रह्मण: सर्वथा स्वीकृत्या तदनन्तरमेव तत्रैव बृह्दारण्यके तेनैष ऋषिणा याज्ञवल्कयेन प्रतिपादितस्य तस्यैव ब्रह्मण: प्रशासितृत्व-सूर्या-

हेलनमिति एकतरपक्षस्वीकार: सर्वथा दोषपूर्णः । अतः 'अस्थूलमनणु ... इत्यादिप्रमाणेन शंकरस्य केवलनिर्विशेषामहो न प्रामाणिक:। ब्रह्मणो निर्विशेषत्वप्रमाणे शंकरेणोद्धृता, 'आाकाशो वै नामरूपयो- र्षिहिता ते यदन्तरा तद् 'ब्रह्म' एषा भ्ुतिरत्यन्तं स्पष्टा । अस्या पत- तात्पर्य यम्मामरूपनिर्वाहकत्वं ब्रह्मणो धर्मः येन ब्रह्मण: सविशेषत्वं नितरां रुप्ष संजायते। किन्त्वेतत्किचिद् विचित्रमिव प्रतिभाति यत् शंकरः इमां भुति स्वपक्षस्य (निर्विशेषत्वस्य) पुष्टौ दत्तवान्। सुण्डकोप- निषदः उद्धृता, 'दिव्यो समूर्तः पुरुषः स बाध्याभ्यन्तरो 'हाजः' एषा, भुतिरपि ब्रह्मण: सर्वथा निर्विशेषत्वं न प्रमाणयति। 'अमूर्तपुरुषस्य' न कथमप्येतत्तात्पयं यत्तस्य कापि मूतिन वर्तते किन्तु एतदेव तात्पर्यं यत् तस्य कापीयत्तापूर्ण मूर्तिर्न वर्तते। स हि दिव्यो वाल्याभ्यन्तररूप- श्ास्ति। इत्थं चैतद्वाक्यमपि निर्षिशेषत्वं सर्वथा विरुणद्धि। अन्तिमं वाक्यं बृहदारण्यकोपनिषदः अस्ति, 'तदेतद् ब्रह्म अपूर्षम् अनपरम् अनन्तरमवाह्यमयमात्मा ग्रह्म सर्वानुभू:" अत्रत्यः 'सर्वानुभूः' एष शब्द: अपि शंकराभिमत सर्वथा निर्विशेषप्रह्मविरुद्ः, यः सर्वानुभविता, यत्र ध सर्वानुभवितृत्वघर्मो वर्तते कथं स सर्वथा निर्विशेषो वक्तुं शक्यते ? एतदतिरिच्य अस्मिम्नेव प्रसंगे ब्रह्म 'सर्वेषां भूतानामधिपतिः, अयं हरयः अयं वै दश च सह सहस्राणि च बहूनि अनन्तानि' 'इन्द्रो मायाभि: पुरुरूप ईयते' 'रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव' एतदुक्म्' पतेन स्पष्टमेतघत् शंकराभिमतं ब्रह्मणो निर्षिशेषत्वं सर्वथा अनुपयुक्तम्। 'प्रकाशवच्चावैयर्थ्यम्' इत्यस्मिन् सूत्रे शंकरेण स्वयं प्रतिपादितं यत् 'न हि वेद्वाक्यानां कस्यविदर्थवत्वं कस्यचिद्नर्थवत्वमिति युकं प्रतिपत्तम् प्रमाणत्वाविशेषात्' । किन्त्वत्र केवलनिविंशेषत्वे तदाभष्: तडुकि न समर्थयति।

9. 57. 61981१

४५२ प्रह्यसूत्रप्रमुख्माध्यपत्र कस्मीक्षणम्

इत्थं पैतत्स्पष्टं यत् याव त्सूत्राणां क्ुतिवाक्यानां घ सम्बन्ध: वावत् अस्मिम विकरयो शंकरस्य निर्विशेषत्वप्रतिपादनं न न्यायसंगतम्। द्वितीयाधिकरणस्य (श१२२-२०) 'प्रकृतैतावत्वं हि प्रति षेघति ततो न्रवीति घ भूयः' एतत्सूत्रव्याकयाया उपसंहारः अपि तेन प्रायः पतद्भाषार्थकभाष्येणेव कृतः, तस्माद ब्रझ्मावसानोऽयं प्रतिषेध: न जभावावसान इति अध्यवस्यामः । तात्पर्य चेदं यत् बृह्दारण्यकोप- निषदि, 'दे वाब ब्रह्मणो रूपे मू्त चामूतें च मत्य 'चामत्यं च .. । एत- दुपक्रम्य पंचमहाभृतानि द्विया विभव्य तदनन्तरम पुनः, 'अथात आदेशो नेति नेति' इत्युक्तम्। अमरे शंकरेण 'तत्र कोऽस्य प्रतिषेघस्य विषय इति जिज्ञासामहे' एनदुकत्वा अन्ते तस्मादू ब्रह्मावसानोऽयं प्रतिषेध: इत्यादि प्रातिपाध शंकरण उक्तोभयरूपं निषिध्य एतत्सूत्रसाहाय्येन केवल. वैतन्यब्र्ण आघारेण स्वकीयाद्वैतवादस्थापनस्य चेष्टा कृता। पवं श्ुतिवाक्यानुशीलनेन स्पष्टमेतद् यत् रपनषत्सु द्विविधं वाक्य- सुपलभ्यते-सविशेषम्रह्मप्रतिपादकं निविशेषब्रह्मप्रतिपादकं च । किन्तु शंकरः सविशेषब्रह्मप्रतिपादकश्रुतिवाक्यानि उपासनामात्रोपयोगीनि कथयति। सा चोपासना अविद्याजन्या। किन्तु शंकरेण केन आधारेण एष सिद्धान्त: स्थापित. अस्य न किमपि प्रमाणम्। अस्य भेदस्य प्रति• पादकं हि न वादगयणस्य किमपि सुत्रम्। किंच, पतद्भेदप्रतिपादनेन शंकर: स्वकीयैनदुक्करप वदिभूंतः संजातः या तेन 'प्रकाशवच्चावै- यर्ध्यात्' इत्यत्रेत्थ निर्दिष्टा-'न हि वेदवाक्यानां कस्यचिदर्थवसवं कस्यचिदनर्थंवत्त्वमिति युककं प्रतिपत्तम्, प्रमाणत्वाविशेषात्। अतञ यदि केर्षांषचभुतिवाकयानां महस्वहीनत्वमभ्युपगम्येत तदा स्वयं शंकरद्वारा स्थापितनियमानुसारं विरोषात्मकभ्ुतिवाक्यानामविदूरीभूते विरोधे तेषु पारम्परिकसामश्जस्यं नोपतिष्ठेत। एतदेव काठिन्यं बाद- राययोन 'कृत्स्नप्रसकक्तनिशवयवत्वशब्दकोपो वा' (२।१।२६) इति सन्देह- मुत्थाव्य 'मुत्ेम्तु शब्दमूलत्वात्' (२।१।२७ ) इति सूत्रेण समादधता एतत्स्पशटीकृतं,-'स विश्वकृद्विम्मविदात्मयोनिर्ई: कालकारो गुणी सर्व- विद्यः" तथा 'निष्कलं निष्कियं शान्तं निरवय्यं निरंजनम्" येन घ तस्य निष्कियत्वे निष्कलत्वे अवयवरहितत्वे अपि च जगतोऽमिन्ननिमि- तोपादानकारणत्वं सिध्यति। तस्य सर्वशक्तिमतः परमेश्वरस्य कुते न

1. इृ• उ० २ ३।१ १. शवे० ६/१६ ३. तत्रैम सदेष

पछ्ठ: भम्पाय: ४१२

किमप्यसम्मवम्। तस्य सिद्धि: केवलेन तर्केण केवलया वा युक्त्या न भवितुमद्ृति इति तत्कृते वेद एव निर्भान्तं प्रमाणम्। शंकरेण यद्यपि मुतेस्तु शब्दमूलत्वादित्यत्र पतत्स्वीकृतं यत् शब्द- मूलं च ब्रह्म शब्दप्रमाणकं नेन्द्रियप्रमाणकं, तथथाशव्द्मभयुपगन्तव्यम्, शब्दश्च उभयमपि श्रह्मण: प्रतिपाद्यति, 'अकृत्स्नप्रस्कि निरवय- वत्वं च'। अचिन्त्या: खलु ये भावा: न तास्तर्केण योजयेत्। प्रकृतिभ्यः परं यचच तद्चिन्त्यस्य लक्षणम्।। तस्मात् शब्दमूल एव अतीन्द्रियार्थयाथात्म्याधिगमः । इत्यं ब्रह्मस्व- रूपे अचिन्त्यस्वभावयुक्के स्वीकते सूत्रकारानुसारं न कश्चिदपि कार्यकारण- विरोध: अवशिष्यते। एनमेव प्रतीयमानविरोधं स (३२११-२० ) एपु सूत्रेषु निराकृतवान्। 'तदव्यक्तमाह हि' (२।२२३) एतत्सूत्रं म्हाण: अव्यकतत्वं घोषयति। किन्तु न तस्यैषा अयोधगम्यता निर्विशेषत्वहेतु केत्यग्रेण सूत्रेण, 'अपि च संराधने प्रत्यक्षानुमानाभ्याम्' (३।१।२४) इत्यनेनैवेत्थं स्पष्टीकृता बतते यत्संराधनकाने ब्रह्मण: साक्षात्कारो जायते । ब्रह्मण: सर्वथा निर्षि- शेषत्वे मंराधनकाले कि साक्षात् क्रियेत। किंध, एनत्कथनं सर्वथा असंगतं यत् संराधनकाले साक्षारिकियमाणमविद्याजन्यन्, शंकरेण हि स्व्यमेवायं ज्ञानप्रसाद उक्क: इति तस्य प्रामाणिकत्वमनिर्याधम्। इत्थं चैतत्स्पष्टं यत्सूत्रकार एतत्स्वोकराति यद् ज्ञानप्रसाहेन भक्त्या वा विना ब्रह्म अव्यकम्। ज्ञानप्रसादेन भक्त्या च तद्व्यकं संजायते इति संराध नकालिकदर्शनं प्रामाणिकम्। शंकरानुसारं ब्रह्मणो निर्विशेषता न कथमपि सूत्रकारसम्मवा। 'सर्वोपेता च तदर्शनात्' (२१।३०) तथा 'सर्वधर्मोपपत्तेश्' [ ] अनयो: सूत्रयोः करमशः तस्य सर्वंशक्त्युपेतृत्व-सर्वधर्मोपपत्तिस्वयोः प्रदर्शन मेवैतद्विषयकं प्रमाणम्। 'आत्मनि चैवं विचित्राश् हि' (२।१।२=) पतत्सूत्रमपि म्रह्मणो विचित्रशकिसम्पन्नत्यमुद्घोषयतति। 'उभयव् यपदेशादहिकुण्ड नवत्' ( शरा २) पतत्सूत्रमप्येतदेव प्रमाणीकुर्षत् प्रतीयते। निम्बार्यवल्कमयोरप्येतदेव मतम्। 'न स्थानतोऽपि परस्योभयलिगं सर्वत्र दि' (३।२।११ ) इत्यत्र एनद्षोषितमस्वि यद म्रहाण: डमयलिंगत्वं नौपाधिकम्। श्ुतिस्मृति प्रभृति सर्वशाख्ेपु दि सवंत्र

४५४

म्रहाण: सभयलिंगत्वम्-नित्यग्व्गुणातीतमुळ्तस्वभावत्वम्, सर्वकर्तृत्वं सर्वगुणात्मकत्वं घ-इत्थं द्विविधरूपत्वं प्रतिपादितसुपलभ्यते। अत एव निम्बार्केणापि स्वभाष्ये 'सर्वत्र ब्रक्म निर्दोषत्वस्वाभाविकगुणात्मकत्वाभ्यां युक्तमाम्नातम्' । 'उभयव्यपदेशादहिइण्डलवत्' इति सूत्रे अस्यैव पूर्वों कसूत्रस्य सोदाहरणप्रामाणिकता परिलक्षिता कृता प्रतीयते अर्थात् यथा कश्ित्सर्पः ऋजु कुण्डलाकारं चोभयं रूपं स्वाभाविकतया घारयति तथैव रीत्या ब्रद्मापि स्वेच्छानुसारं विविधानि रूपाणि घार्यति। न चैष विचार: अद्वितीयः । वल्लभेनाप्येतदेवेत्थं प्रतिपादितं-यथा सर्पः छजुरनेकाकार: कुण्डलश्र भवति तथा ब्रह्म स्वरूपं सर्वप्रकारं भक्केच्छया स्फुरति। तस्मात्सकलविरुद्धधर्माः भगवत्येव वर्तन्ते इति न कापि प्रुतिरुपचरितार्थेति सिद्रम्।' उपननिषत्सु एष एव विषय:, 'अपाणि- पादो जवनो महीता', 'अणोरणीयान्" महतो महीयान्', 'तदेजति- तन्नेजति', 'आसीनो दूरं 'व्रजति,' इत्यादिभि: प्रतीयमानविरोधात्म- कश्ुतिवाक्यैरपि स्पष्टीकृतो वतते। एवमभ्युपगमे सर्वकुतिविरोध: निराक्कियते तथा तत्तच्छ्रुतिवाक्य- प्रामाणिकतया अिन्त्यै्वर्ययुक्तं ब्रह्म तद् ब्रह्म प्रति भक्कानां हृदयेषु अपारभक्त्यंकुरः उत्पद्यते। रामानुजनिम्मार्कावपि एतेनैव सहमतौ। शंकरस्य निर्विशेषापहस्य बादरायणसूत्रै: न कश्विदपि सम्बन्धः प्रतीयते। एतस्यैतदेव प्रमाणं यन्न केनापि वेदान्तवेत अयं शंकरस्य निविशेषसिद्धान्तः सूत्रकारस्य सिद्धान्त: प्रतिपादित:। इत्थं च स्पष्टमेतद् यद् बादरायणानुसारं तदेव निर्विशेषं ब्रह्म सर्व- वर्मयुक्तम्। उपनिषत्सु हि तत् एव एकं ब्रह्म अगणितविरुद्धधर्मयुक्कं प्रति- पादितम् अस्ति। अतो व्यासस्य सत्यवेदानुयायित्वेन, वेदान् प्रत्यत्यम्त- भ्रद्ालुतया च न तथाभूतादास्तिकादेतदाशास्यते यदेकवर्गीयं झुति- वाक्यं प्रामाणिकं मत्वा स्र वर्गान्तरीणक्ुतिवाक्यानामप्रामाणिकत्वं स्वीकुर्यात्। आम्, यदा तत्समक्षं किंमपि विरोधास्पदं वाक्यमुपगच्छति तदा स भुतिवाक्यान्येवाश्र्यत। एतच्च तेन 'भुतेस्तु शब्दमूलत्वादि- त्यत्र स्पष्टीकृतम्।

१. नि० मा० (३।१।११ ) २. प. मा० (३।२।१७) २. रे. ३१९ ४. सत्रेव ३।२० ५. ईश• ४ ६. कठ . १/२०

पछ्ठ: भभ्याय:

इत्थं च पादरायणेनैतत्प्रतिष्ठापितं यत्तस्य जिज्ञासितं गझ विचित्र- शक्िसम्पन्नं सत्स्वकीयलीलामात्रायैव पतन्जगद् रचयति इति तत्तस्य कर्तृ। शंकरस्य एतन्मतं यदेवण्जगन्न मह्यकर्तृकमपितु अविद्याजन्यम्। यतो हि जगदेतद् वैषम्यनैर्धृण्येन परिपूर्ण वतते। अन्रापि शंकरः सूत्र- कारपत्ततेर्वदिर्भृतोद्ृश्यते। एतस्य विवेचनं 'सूत्रकारेण' 'वैषम्यनैरधृण्ये न सापेक्षत्वात्' ... इत्यस्मिन् सूत्रे कृत्वा अन्ते जगत्प्रवाहस्य अनादितां प्रमाणीकुरषता जीवकर्मानुसारमेव म्रह्मणा तत्फलं दीयते इति स्पष्टीकृतम्। अत्र अयं प्रश्नः समुपतिष्ठते यदू 'यदि जगत्प्रवाहः अनादिस्तदा श्रसम रचनामेव कस्य करोति यस्य प्रतिपादनं 'जन्माद्यस्य यतः' इत्यत्र कतं बर्वते' इवि। तस्य समाधानं बादरायणेन संकक्षिप्त्या 'उपपथते चाप्युप- लभ्यते च' (२।१।३६ ) इति सूत्रेण 'बजो नित्यः शानतोऽयं 'पुराणः' इत्यादिश्रुतिवाक्यैश्न् कुर्षता 'सर्षधर्मोपपत्तेश्र' (२।१।३) इति सूत्रद्वारा म्रह्मण: सर्वधर्मोपपजता स्पष्टीकृता । इत्थ प्रत्येकासामंजस्योपस्थितौ सूत्रकार: श्रतिवाक्याश्रित्या तत्निरास्थत्। शंकरस्तु एवंभूतस्थले अविद्यामाभ्रयति तन्मते तु वैषम्यनैर्धृण्ययोः कश्वित्प्रश्न एव न समुप- तिष्ठते। यतो हि ब्रह्मकर्तृत्वमाविद्यकमिति तत्फलदातृत्वमप्याबिद्यकम्; जीवात्मा अपि च अविद्याजन्यः इति ब्रह्मप्रदत्तसुखदुःखादिफलभोक्तृत्व- मध्यधिकांशतः अविद्याजन्यम् । किन्तु ब्रह्म कथमविद्यया सम्मथ्यते अस्योत्तरं सूत्रेषु न कुत्रापि समुपलब्धं भवति शंकरेणापि नास्य कश्िद् हेतु:प्रदशितः । निष्कर्ष :- एतत्सर्वविवेच नेनैतत्समायातं यद्धादरायणेन यस्य ब्रह्मण: जिज्ञासा कृता यस्य च भुतिवाक्यैः समन्वयः प्रदर्शितः तत् सर्वधर्मो- पपश्रम, सर्वशा्क्त्िसम्पन्नम्, तच्च संसारस्य स्वतंत्र" कर्ट, "संहष घ। तच्च जीवात्मदाषमुक्तम्, अदृश्यत्वादिगुणयुकत" घ । 'तभूप- वत्, "अन्तर्यामि, प्रकृतिमायाऽविद्याभिः, तद्गुणेः, तत्सम्बन्घैश्च १. कठ. १११/१८ २. सर्षधर्मोपपततंय (२।१३७) २. सर्वोंपिया च तहर्शनाव (२१।३७ ) ४. जन्माद्यस्य यत: (१।१।२) ५. अता चराचरभ्रहणाद (१।२।९) ६. संभोगप्राप्तिरिति चेज पैशोष्यात (१।२।८) ७. मदृश्यत्वादिगुणको धर्मोके (१।२।२१) ८. रपोपन्यास्राटथ (१।२।२३ ) ९. अन्तर्याम्यविदेवादिपु .... (१/२1१८)

४५६ म्हासूत्रप्रमुखमाध्यपच्कसमीक्षणम् रदितिमिति निर्गुणम् ! बानन्दमर्य च तत् । निषेषात्मकमुति- वाक्यानि तस्मिन् लौकिकगुणानां निषेधं कुर्षन्ति न तु दिव्यगुणानाम्। स्वकीयलीलामात्रायैव* तद् आत्मानं जडजीवात्मकजगद्रूपे परिवर्तयति" तथापिनिरवयवं तिष्ठत। जीवात्मभ्यस्तत्तत्कर्मानुसारं तन् फलं प्रयच्छति किन्तु न तद्धीनम्। ईश्वरावस्थायां तन्न वैषम्यनैर्धृण्यादि- दोषे: संयुष्यते। तच्च केवलं शब्दमूलकम्। भतयः तत सर्वव्यापकं प्रतिपादयन्ति। अस्य प्राप्ती जीवात्मनः पुनरावृत्ति® ने जायते। तच्चै- कमनादनन्तं घ। दश्यमानमदश्यमानं च सर्वमेव तत्, वाचो मनसो वा तद्गोघरम्। शंकरस्य ब्रह्मविषयकः नेति नेतीति निषेधात्मकसिद्धान्त: बादरायणस्य न केनापि सूत्रेण समध्यंते। तस्य सिद्धान्त: नेति नेतीति अभूत्वा 'ब्रह्ैवेदं "सर्वम्' 'आर्त्मैवेदं सर्वम्' इति प्रतीयते।

१ .. प्रकृतैतावत्वं हि प्रतिषेघति ततो न्रवीति च भूय: ( ३।२/२२ ) २. आनन्दभयोऽ्भ्यासात् [१।१।११] ३. लोकवत लीकाववल्यम् [ २.१।३३] ४. आात्मकृतेः परिणामात [१।४।२६-२७ ] ५. झुतेस्त्र शब्दमूळत्वात् [२।१/२७ ] ६. अनावुत्ति' शब्दात् मनावुत्ति: शब्दात [४।४।२२ ] ७. मुं० २/२/१२ ८. छा. ७|२५/२

सक्म: अध्याय: (बन्धो मोक्षथ्र) परिचय :- ब्रह्मसूत्र प्रमुखभाष्यपंचकानुसारं ब्रह्मजीवजगदादिविषयो गताध्यायेषु निरूपितः । तत्तद्विषये बादरायणस्यापि प्रतीयमानं मतं सयुक्िश्रुति- प्रामाण्येन प्रदर्शितम्, किन्तु न केशलं ब्रह्मसूत्रालोचनात्मकविषये अस्मिन् निबन्धे एव अपि तु सर्वस्मिन्नेव दर्शनशास्त्रे बन्घमोक्षस्वरूपकारण- विवेचनमम्तरेण तत्सर्वमेव पूर्वोक्तमपूर्णमेव स्यादिति प्रमुखभाव्यकारा- भिमत बन्घमोक्षविवेचनपूर्वकं बादरायणो कमरझसूत्राभिमतमोक्ष: अंस्मिम्र- थ्याये निरूपयिष्यते। मायाचिद्चिदादिविवेचनं तत्तद्वाष्यकाराभिमतं पूर्ष कृतम्। तत्र मायया परिणामेन च सह जायमान: चितः सम्बन्ध: स एव बन्घ: संसारबन्ध इति भावः । स य अहमज्ञः, अहं देही, इत्येषमनुभृयते। तन्मूलक एत्र च अयं सखदुःखानुभषः । तथा च क्ुतिः-'न ह वै सशरीरस्य सतः 'प्रियाप्रिययोरपहतिरस्ति'। तत्र पदार्था एव प्रत्येकं सुखदुःखमोहस्वरूपा: इति सांख्या: पातंजलाय्। एतत्तेषां तात्पर्य यदू भोक: शुभकर्मोदये पूर्वसंस्कारवशात पदार्थगतः सुखरूपो गुणो दुःख- मोहावभिभूय प्रादुर्भवति। अशुभकर्मोदये च दुःखरूपो गुणः इतराव- भिभूय प्रादुर्भवति द्वयोरपि कर्मणोरतुदये मोहः प्रादुर्भवति। वेदान्तिनां नये तु नैने पदार्थाः सुखदुःखमोहस्त्रूपाः किन्तु तत्प्रयोजकाः । सुखा दयस्तु मनसो वृत्तिविशेषा:। ते व पूर्वसंस्कारवशात्ततत्पदार्थज्ञानात् तथा तथा आविर्भषन्ति तिरोभवन्ति च। सुखदुःखयोरसंस्पर्श एव च मोक्षः । तत्स्वरूपस्य तु विभिभ्नमता नुसारं भिन्नत्वेऽषि सर्वेषां सिद्धान्तः प्रायः अत्रैव पर्यवस्यति। इत्थं च मूलाज्ञाननिवृत्तौ स्वस्वरूपाधिगमो मोक्ष इत्यद्वैतवादिनाम, सर्वकरृ- व्यतिरिकानां सर्वक्ञत्वादीनां परमात्मगुणानां प्राप्तिर्याथात्म्येन भगव- तस्वरूपानुभवश्च मोक्ष इति रामानुजीयानाम्, जगत्कर्तृत्वलद्षमीपतित्व-

9. डा. 6191१

श्रीवत्सप्राप्तिरहिवं दुःखामिश्रं पूर्ण सुखं मोक्ष इति माण्यानाम, पतदद्वैत- द्वैतादिमतमेतत्तात्पर्यकमेव। हेतुविवेचनम्- तत्र बन्घमोक्षदेतुदुःखसुखस्पर्शस्य आहारनिद्वादिभि: सह प्राणिमात्र- सामान्ये अपि देदेन्द्रियविशिष्टो मनुष्य एव। एवंभूतो विशिष्टः प्राणी यस्मिन्नेका नैसगिकविशिष्टता वतते यया स प्राण्यन्तरापेक्षया गण्यते, मनुष्यस्य साविशेषता कठोपनिषदा इत्थ निर्दिश्यते। 'म्रेया प्रेयम मनुष्यमेतस्तौ सम्परीत्य विविनकि घीर:' भेयप्रेयसोरविवेक एव मनुष्यस्य वैशिष्ट्यमिति भाष: । अनेनैष कारयेन अन्याभ्यप्राण्य- पेक्षया मनुष्यो भेष्ठः अववुष्यते । अनयोः प्रेयःभरेयसोः परिभाषा भगवता शंकरेण 'गीताभाष्ये इत्थं प्रतिपादिता वरतते 'विद्याविषयं श्रेय: प्रेयस्तु अविद्याकार्यम'। इत्थं स्ीपुत्रघनादिप्रियपदार्थानां नाम प्रेयः, मानवमात्रवास्तविककल्याणस्वरूपमोक्षस्यच नाम श्रेयः। अगणितवाराम् मानवात्मनो ध्वनि: तदसत्प्रवृत्ती: विरुणद्धि, मान- वीयवैषयिकप्रवृत्तिस्तं प्रेयः प्रति समाकर्षति। आभ्यात्मिकप्रवृत्तिश्व तं श्रेयः अनुसंकेतयते। तथापि सर्वदैष सः प्रेयसः अपेक्षया श्रेयः एव न गृह्ाति। अज्ञानी तु सर्वदैव प्रेय एव वृणीते तस्मादेव च सुखमवाप्तु. माशास्ते। किन्तु ज्ञानी जनः श्रेय एव आधिक्येनावगत्य सदेव वृणीते भेयस: स्थानं प्रेयसे दत्वा न कथमपि कस्यापि सुखसंभषः । प्रेयो हि बन्षदेतु: शरेयश्र मोक्षहेतुः। भेयञ्र मनुष्यस्य जीवनाचारयो: परमः पुरुषार्थः । मनुष्यश्ञ यावत्क तंव्याकर्तव्यविवेकं कतुं समर्थ: तावदेव मनुष्यः । विनष्टे च तत् कतध्याकर्त्तव्यविवेके सः आप तत्क्षणमेव मनुष्यपद्वीतो विभ्रश्यति इति तदानी स न पुरुषार्थयोग्यो नापि व तदधिकारी आकलय्यते 'तात्रदेव पुरुषो यावदन्त:करणं तदीयं कार्याकार्य विचेकयोग्यं तद्यो- ग्यत्वे नष्ट एव पुरुषो भवति, पुरुषार्थायोग्यो 'भवति'। श्रेयः प्रेयसः सर्बधा मिन्नम्। तद्विवेक एव च मानववैशिष्ठ्यम्

1. गीता शांकर भाष्यम् १३/२ १. तत्रेव १२।६२ (अत्र पुरवार्वशब्दो नेदान्तविदान्तमुकावश्यां प्रकाशा नन्देनेष परमपुरषामें प्रयुकत:)

सतम: भभ्याय:

यश्ध लौकिकाम्युद्याकांक्षी स प्रेय: प्रत्येव प्रवतते। अमृतत्वाभिलाषी तु भेय: प्रति प्रव्तते- अन्यच्छ्रेयोऽन्यदुतैष प्रेथः ते नानाथें पुरुष सिनीतः। तयो: श्रेय आददानस्य साधुर्भवति हीयतेऽर्यात् य छ प्रेयो १वृणीते॥। तथा, 'श्रेयः प्रेयसोऽसम्युदयामृततत्वार्थी पुरुषः प्रवतते। तत्र श्रेय: सत्यम्, प्रेय् अविदयाजन्यत्वान्मिष्येति य: प्रेय:परि- त्यागपूर्वकं शेयः अनुप्रवर्तते स कल्याणमवाप्नोति वदितरम् ततो वञ्चयते- - 'तयोहित्या अविद्यारूपं प्रेय:, श्रेय एव केवलमाददानस्योपादानं कुर्षतः साधु शोभनं शिवं भवति। यस्त्वदूरदर्शी विभूठोऽसौ नित्यात् पारमाथिकात् पुरुषार्थात् 'प्रच्यवते'। प्रेयःपदार्थ: क्षणिकः इति तभ्निमित्तकं सर्वसुखमपि क्षणिकम्। सुखं तु महत्तममपि क्षीणं संजायते इति स्वर्गसुखमपि अस्थायि, किं ततः विषयोपभोगसुखम; 'क्षीणे पुण्ये मृत्युलोकं विशन्ति' एतदस्यैव घोतकम्। भौतिकपदाथरश्वयेश्ञ मनुष्यो, न कदापि सन्तुष्धः संजायते। तानि हि सर्वाणि परिमितानि कल्यवर्तानि, स्वल्पातिस्वल्पानि चेत्यल्पादघिकाय तृष्णा उत्पद्यते। सैष च तृष्णा सर्वानर्थमुलम्, अल्पस्याधिकतृष्णादेवु- त्वात् तृष्णा च दुःखबीजम्"'अधिकाधिकसमपत्तितीपुत्रादिपराप्तिः मनुष्याय न शाश्वतं सुखं प्रयक्वति 'न वित्तेन तर्पणीयो मंनुष्य:" अतः अनम्ता- त्मानुभव एव शाश्वतसुखोपलब्धये एकमात्रं साधनम् 'यो में भूमा तदेव 'सुखम्'। आत्मक्ञानादतिरिके नान्यत्र कुत्रापि निरतिशयश्रेय: समवापि: सम्भवति। अतः शाश्वतानन्देच्छुना साधकेन, विगतविषयमृगतृष्णेन भृत्वा अनन्तात्मानन्दानुभवावाप्तये सततं चेष्टितव्यम् 'नान्यदात्मज्ञाना- न्निरतिशयश्रेय: साधनम्, तस्माद् वाहयविषयप्रीते: क्षणिकाया: इन्द्रि- याणि निवर्तयेत् आत्मनि अक्षय "सुलार्थी।

9. कठ. १/२1१ १. तत्रव शो० भा० २. शो० मा० (ड. ड. १।२।१) ४. शो. मा० (छा० उ. ७।१३।१) ५. कठ. 8. १।१११७ ६. छा. ७१२३1१ ७. श्रा. मा० (बी. २/२१)

४६०

अन्यान्यप्राणिन: प्रेय एव अनुवर्तन्ते जीवनधारणाय इन्द्रियाणां वृप्तये च ये यदावश्यकमवगचऋन्ति तदेव विना विभारमनुघाषन्ति, इत्थं व प्रेयसः प्राप्तये अप्रेयसः परित्यागायैव च तेषां कर्मप्रेरणा भवतीति तद्विपरीतम् अप्रेयसः संयोग: प्रेयसश्व वियोग एव तेषां कृते दुःखम्' तेषां सर्वे रागद्वेषाद्य: प्रेय एव निमित्तीकृत्य प्रकटीभवन्ति अयःस्वरूपम् पतस्मात्सर्वथा मिन्रम्। प्राणिसाधारणचेतञ्च न तदतु विकसितं संजायते। मानवमानसं यतो यतो विकसति तावदेवोत्तरोत्तरं तत्र श्रेयःप्रेयसो भेदज्ञानं स्पष्टं संजायते। तस्य बुद्धिविकासस्य निम्नस्तरेषु मानवोचित- भरेयोलिप्सापेक्षया अन्यप्राणिनामिव प्रेयोलिप्सव आधिकयेन प्रवर्धते। एतदेव कारणं मन्मनुष्यः प्रायः श्रेयः परित्यन्य प्रेयः अनुधावति किन्तु तदानीमपि स अेयःप्रेयसोम्ये भेदमवश्यमेवावबुष्यते। किच, एको मनुष्यो यच्छ्रेयः अवलुष्यते अन्यस्तदेव अश्रेय: आकलयति'। किं बहुना, स एवैको मनुष्यो यद्वस्तु एकदा श्रेयः आकलयति तदेवान्यदा अन्यावस्थायां वा अश्नेया अवबुष्य परित्यक्तुं शक्नोति तथापि तयो- भेंद: तद्घृदये सदा तरंगायते। भेयःप्रेयसोश्च द्वन्द्वोपस्थितौ एव मान- वान्त:करणे एको नैतिक आध्यात्मिकश् संघर्षः समुत्पदते। एतद्दृन्द्व- कारणेनैव मनुष्यजीवने अनेकसमस्या: सदा समुद्गवन्ति। अनेनैव कारणेन तब्जीवनं साधनामयं भवति। अन्यप्राणिषु श्रेय: प्रेयसोर्न इन्दव इति न ते साधनाषिकारिणः । मानवप्रकृतौ च साधारण प्राणि प्रवृत्तिमानवोचित प्रेरणयोरुभयोर्वतं- मानत्वेन मनुष्यो न प्रेयो बन्घनं परित्यक्तुं समर्थः नापि च श्रेयस आदर्शमस्वीकर्तु पारगः इत्थं प्रेयः श्रेयसोः सामंजस्यं स्थापयितुमशक्तु वतस्तस्य हृदये वर्तमान: प्राकृतिकसंघर्षः न चिरं प्रशाम्यति। मानवबुद्धि: श्रेयसः आदर्श निरूपयन्ती आदौ प्रेयस्येव श्ेयःअनुस न्धत्ते; एवमेतत्सिद्ञान्तआयाति यत्सुखमेव वास्तविकं श्रेय: किन्तु खुख मेव दुःखमिभनितमस्थायि च भ्वत तावदेव तदभरेय: इति स्थायि, गम्भीरम् अभिश्रितं च सुखमेव श्रेयः । नान्यत् किषित्। प्रेयसव्च भेयस: स्थाने स्थापनेन न कदापि शान्ति प्रीति-साम्यप्रतिष्ठा अवि तु वैषम्य- प्रतिद्वन्द्वितादीना मेवाभिरवृद्धि: । किन्त्वस्य भ्रेयसः प्राप्तिः कुतो भवितुं सम्भवतीति प्रश्ने इदमेव महर्षिस्ामान्यकथनं यत् मनुष्याणां प्राणेषु प्रेयोरहितिस्य भरेयसः अनु.

सस्म: भण्याय: ४६१

संधित्सा उत्पादिता तत एव मनुष्य: श्रेय: सन्धानमपि प्राप्तुं शक्नोति। तदेव च परमं चरमं च सत्यम्। तस्य ज्ञानेन प न किमप्यन्यदू ज्ञात- व्यमवशिनष्टि तस्य प्राप्तौ च नान्यत्किमपि प्ाप्तव्यमवशिना्टि। तडज्िज्ञासैव च वास्तविकी वेदान्तविषयिणी म्रहजिज्ञासा तामेव घ बाद्रायण: 'अथातो ब्रह्मजिज्ञासा' इत्यत्र प्रारभ्य 'अनावृत्तिः शब्दात् अनावृत्ति: शब्दात्' इत्यत्र पर्य्यवसाययन तत्परमचरमतत्त्वाधिगतौ एव ज्ञानस्य परमसार्थकता, कर्मणश्चैकान्तिकपर्य्यवसानम्, भोगस्य चात्यन्तिककृतार्थता। एवं सर्वेषां भावानामेकस्मिन् महाभावे नित्यप्रति- . छ्वया प्रेयःश्रेयसोः सामंजस्यं च वर्तते। चतुर्धा विभक्के इमे एव प्रेयाभेयसी अर्थ-धर्म-काम-मोक्षस्वरूपे मानवजीवनस्य मुख्यलनयपुरतुषार्थत्वेन भारतोयशास्त्रेषूपदिश्येते। मोक्षव्ञात्र अन्तिमो मनुष्यजीवनस्य सर्वश्रेष्ठव् पुरुषार्थो बु्यते। अत एवायं परमपुरुषार्थ उक्तः । बादरायणेन तु 'पुरुषार्थोऽतः शब्दादिति बादरायण: (३४।१ ) इत्यत्र पुरुषार्थशब्दःपरमपुरुषार्ये प्रयुक्त: किन्तु शाधान्नरेषु पुरुषार्थपरमपुरुषार्थयो: पूर्वोक्तविभागो दश्यते। जीवनस्य स्थिति: कतिपयसाधनेषु निषिभर्ति। तत्र मानवजीवन- साधनेषु भोजनवत्त्गृहादि मुख्यम्। सामूद्िकरूपेण तदेव धर्न सम्पत्ति- र्वोच्यते। सम्पत्तिर्लव्धापि विनश्यतीति प्रकृत्या एषापि मनुष्यस्येच्छा भवति यत् सामाजिकव्यवस्था एवंभूता भत्रेत् यब्जीवनसम्पत्यो: सुचा रुतया रक्षायां न कापि बाघा भवेत् आवश्यकतानुसारं सम्पत्तिश्चाञ्येत, किंध, मानवमात्रस्य इयं प्रबलतमेच्छा भवति यदहं स्वास्थ्यसम्पशयोर- घिकाधिकोपयोगं कुर्याम्। एतदर्थ सम्पत्तेरुपार्जने तद्रक्षणव्यवस्थादिषु घ परिवर्तनं भवति किन्तु इच्छाया मूलरूपं तथैव शाश्वतं तिष्ठतीत्ये- तब्जीवस्य प्रथमलद्त्यापरनामा अर्थरूपः पुरुषार्थ: सच्यते। प्राणिमात्रेषु प्रायः एवंभूतैवान्याप्येका प्रबलेच्छा भवति या कामे- चछोकयते एतत्संलग्नैव सन्तानेच्छा भवति यत्र पितरौ आत्मन: रूपा- न्तरं दिदक्ेते। यथा आत्मन: स्वास्थ्यसम्पत्यर्विकासस्य प्रबतेच्छ्ा भवति तथैव सन्तानस्यापि क्रियते। एष पुरुषार्थः कामः कथवते। परिस्थितिविशेषेषु मनुष्यः समाजाद् बहिस्तिष्ठतु नाम कंचित् कालम्। किन्तु सामाजिकत्वेन स समाजे एव स्थातुमिच्छ्ति, स एव च तस्म रोचते। किच, मनुष्यस्वभावस्य सन्ति कतिपयप्रवृत्तयो या। समाजे एव सफला: सम्माव्यन्ते। तटविकासावसराप्राप्ती तु मनुष्य

४६२ महासूत्रप्रमुख माध्यपथ्मकसमीक्षणम् चरित्रमपूर्णमेव स्यात्। दयोदारतासहानुभति सहिष्णुतादिगुणा एवंभूता गुणा येषां विकासो न समाजादन्यत्र कुत्रापि सम्भवति। यतो हि सर्वें एव स्वस्वार्थकामसिद्धि वांछनतीति अधिकाराणां कर्तव्यानां च शृंखला: संजायन्ते। तत्र यदन्यैरस्माभि: सह कर्तव्यं, यच्चास्मामिरन्येभ्यो लभ्यं तद्स्माकमधिकारः। यचचास्माभिरन्यैः सह कर्तव्यं यचचान्यैरस्मक्लभ्यं त दस्माकं कर्त्तव्यं किन्तु कर्तव्यमेव अधिकारं रक्षति। अतः सब्जनेनावश्यं स्वकर्तव्याधिकारौ विचारयितव्यौ। मानवद्दये निजकर्तव्यावयोघनस्य परिपालनस्य च हढभावना- सुस्थितौ आत्मार्थकामयोः स्थानमप्रधानं कर्तव्यपालनस्य च तत् श्रेष्ठं संजायते। तत् कुवंश्च यो निजार्थकामी यावन्मात्रायामेव विस्मत्त शक्तु- यात् तावन्मात्रायामेव कर्तव्यपालने स सफलो भवेत्। इत्थं घ कर्तव्या बगतिस्तत्पालनं च एतद्द्वयेन जीवनस्य प्रधानेन लद्षयेण भवितव्यम्। अयं पुरुषार्थो धर्मः । जिज्ञासा अस्माकं चित्तस्य स्वाभाविको धर्मः। अहं क: १ किमिदं कुतश्रोत्पन्नमेतब्जगत् ? क मया सर्वेः पदार्थेश्र्ान्ते गन्तव्यम् १ एतत्सर्वा. तिरिक्मपि किमपि चेतनं वर्तते न वा ? एवंभूता विचारा: प्रकृत्या मर्नासि उत्पध्यन्ते तेषां समाधानस्य प्रमलेच्छा च जायते। एवत्सर्वविधा- ज्ञानस्य ज्ञानेनापसृतिः । जगतः, स्वस्य व रूपस्य परिचितिरेतन्मनु- व्यस्य भरे छतमं लक्ष्यमित्ययं मोक्ष: परमपुरुषार्थो वा कथ्यते :इयमात्मनः सा परिस्थितिर्यत्र स त्रैलोक्यं तद्वंभवं तदन्तनिंविषं ब्रह्म च सम. वाप्नोति किन्तु न सारल्येन अपि तुआत्मानं विनाश्येव। पुरुषार्थचतुष्टयस्येयं संक्षिप्तातिसंक्षिप्ता रूपरेखा। तत्राय्यत्रयस्य प्रेयोषर्गें चतुर्थस्य च भेयोषर्गे स्थितिः। दार्शनिकषष्ट्था विभिन्नैर्दोर्श निकैधममोक्षयोः स्व-स्वसिद्धानतानुसारं विभिन्नानि लक्षणप्रयोजना- न्युकानि। तथापीहास्माकं बरह्मसूत्रभाष्यकारपंचकेनैव कार्य तेषां च सुख्यतो मोक्षेणैव सम्बन्धः । स च ब्रह्मसूत्रस्य चतुर्थाध्याये विवेचितः इति तन्मतानुसारं मोक्षसिद्धान्तम् पार्थक्येन विवेचर्याद्धर्वादरायणमतेन तदुपसंहार: क्रियते। शंकर :- तत्र प्रथमपादे जीवन्मुक्केरवर्णनम्। महज्ञाने संजाते फलभोग- रूपकार्यप्रारम्भात्पूर्वमेव' पूर्षकृतपुण्यपापयोर्नोशो भवति। मह- 1. न. सू० ४।१११३-१५

सत्म: भभ्याय: ४६२

श्ानानम्तरं वत्कर्म क्रियते न तदु प्रहाविदं स्पृशति। म्रहाब्ानिन: प्रारब्धकर्मणां यावन्र विनाश: तावत् स शरीरं घारयति। कर्मभोगा- नन्तरं च 'शरीरषिनाशे परमपदं सम्पगते । अग्निहोत्रादीनि च नित्यकर्माणि ब्रह्मविदेतदर्य करोति यत्तानि ब्रह्मज्ञानावासौ उपयोगीनि। साधारण्येन सूत्रकारस्य अयमेव सिद्धान्त: किन्त्वयं सिद्धान्तः शंकर- मतेन सर्वथा विरुद्ः। तस्येद कथनं यत् कर्म शरीरादि च प्रत्येक- मविद्याजन्यम्। म्रह्मज्ञानेन अविद्या विनश्यति अतः अविद्याया विनाशे

-नामपि चावश्यं विनाशेन भवितव्यम् ; न हि कारणाभावे कथमपि कार्यस्य स्थिति: सम्भवति । किन्त्वेवं स्वीकारे जीवन्मुक्केरसंभावना स्पष्टा संजायते । विद्योदये हि अविधारूपं कारणं निजकार्यशरीरादिनैष विनश्यति, ब्रह्मविचच तल्लक्षणब्रह्मपद्वीमवाप्नोति। यद्रेषा परिस्थिति- न सर्वथा अस्मदनुभवविरुद्धा स्वीक्रियेत तदा विकल्पद्वयं समक्षमुप- तिष्ठते पूर्णरूपेण ब्रह्मज्ञानावाप्तेरभावः येन न कथमपि जीवन्मुक्ि: सम्मवति; अथ च यदि ब्रह्मज्ञानावाप्तिः संजाता तदा शरीरादि, यचचा- विद्याविनाशानन्तरमपि स्थितं वर्तते, न अविद्याकार्यम्। पतेनैतत्प्रति- भाति यत शरीरादिस्थितिर्भ्रह्यज्ञानानन्तरमपि भवति। अन्तरं तु केवल- मेतदेव यत् ब्रह्मज्ञानानन्तरं ब्रह्मविद् कर्ममिस्तठेतुकशरीरादिभिश् निर्लिप्तः तिष्ठति। नूनं स कर्म करोति किन्तु तानि कर्माणि तस्याभूत्वा म्रह्मण एव भवन्ति। अत्र एवद्बधातव्यं वर्तते यत्सूत्रकारेण 'तद्षिगम उत्तरपूर्वाध्ययोर- श्लेषविनाशौ तद््यपदेशात्' (४।१।१३) एतस्मिन् सूत्रे अश्लेषशन्द: प्रयुक्तः। एतेनैतत्तस्य तात्पय यत् ब्रह्मविदि न कथमपि कर्म प्रभवति। स सर्वथा असंगः संजायते। इत्यं वद्यपि ब्रह्मविद् जीवति, प्रत्येकं कार्यमपि करोति किन्तु सत्कर्माणि असत्कर्माणि वा न तं श्लिष्यन्ति। स प्रारब्धकर्माणि भोक्तुमेव प्राणिति। जीवन्मुक्कविषये सूत्रकारस्य इय. मेव धारणा प्रतीयते। शंकरेण स्वयमेतन्निर्दिष्टं यत् एष सगुणबिद्याया: प्रसंग: । निर्गुणविद्यायां चैतत्कथनस्यावश्यकतैव न वर्तते-'सगुणासु तावद्वियासु विदयते एव विधानम् ......... निर्गुणायां तु विद्यायां यद्यपि विधानं नास्ति तथाप्यकर्त्त्रात्मणोघात् कर्मप्रदाहसिद्धि:। १. भोगेन त्वितरे कषपमित्ना सम्पवते (म्र. सू. ४।१।१९) १. अग्निहोत्रादि तु तत्कार्यायेव तदर्शनाव (म. सू. ४।१।१६ ) ३. शो. मा० (न. सू० ४।२।१३)

Y६४ म्रहासूत्र प्रमुखभाष्य पञ्रकसमीक्षनम्

छान्दोग्योपनिषद्येतत्प्रतिपादितं वठते, 'यथा पुष्करपलाश आपो न शि्लिष्यते एवमेवंविदि कर्म न 'लिप्यते', 'तथथेषी कातूलमग्नौ प्रोतं प्रदूयेतवं हास्य सर्वे पाप्मानः प्रदूयन्ते। य एतदेवं विद्वान् अग्निहोत्रें जुहोति *; तथा, 'क्षीयन्ते सर्वकर्माणि तस्मिन् दष्टे 'परावरे'। एवं 'ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि भस्मसात्कुरुतेऽर्जुन'।। इत्यादिश्रुतिस्मृतिष्वपि ज्ञानोत्तरकालकृतपापकर्ममिर्ज्ञानिनो निलिं- प्रता स्पष्टतया प्रतिपादिता वरतते। अतः भ्ुतिस्मृतिषु ब्रह्मज्ञानानन्तरं लोकसंग्रहाथ क्रियमाणव्यावहारिकचेष्टायां संजायमानानुषंगिकपापानां तेन (ज्ञानिना) सह सर्वथा असम्बं्घस्य पूर्वकृतपापानां सर्वथा बिना शस्य च कथनात् एतदेव निश्चायते यत् परब्रह्मपरमात्मनः प्राप्त्यमन्तरं तस्य सिद्धपुरुषस्य पूर्वकृतपापानां सर्वथा नाशो भवति। उत्तरैश्च सह तस्य न कथमपि सम्बन्धो जायते, पापकर्मभिरिवैव पूर्वोत्तरपुण्य कर्मभि- रपि जीवन्मुक्तावस्थायां तस्य ज्ञानिनो न कश्विदृपि सम्बन्घस्तिष्ठति। सः अतीतो भवतत। इदानीमत्र अवश्यमेवायं सन्देहः समुपतिष्ठते यत् ब्रह्मविदः पूर्षोत्त- रसर्वपुण्यपापविनाशे तदसंबद्धतया कथं शरीरमवतिष्ठते। शरीरस्थि- तिहि कर्मफलभोगायैव। ज्ञानानन्तरं शरीरविनाशे तु ज्ञानोपदेशकाभा- वात्सम्प्रदायपरम्परा विनश्येत्। अस्य समाधानम्, 'अनारब्घकाये एव तु पूर्वे तदषधे:' (४।१।१५) इत्यत्रेत्थं कृतं वतते यत् अनारन्धफलभोग- रूपकार्याणामेव पापपुण्यानां विनाशो ब्रह्मज्ञाने सति संजायते। भ्ुतिषु द्ि तेषामेव पूर्वकृतपापपुण्यादीनां विनाशो निदिष्टो ये स्वफलदानाय अनुन्मुखाः सन्तः संचितावस्थायामेवासन्। येषां प्रारब्धकर्मणां फल- भोगार्थ तेन विदुषा शरीरमुपलब्धं न तेषां विनाशोनिदिष्टः। 'तस्थ ताबदेव चिरं यावन्र विमोदये अथ "सम्पत्स्ये' अर्थात् तस्य तावदेव- विलम्बः यावत् प्रारब्धस्य नाशो भूत्वा देहपातो न जायते। इत्थं भुतौ प्रारब्घक्षयपर्यन्तं ज्ञानिनः शरीरस्य स्थिति: प्रतिपादिता बतते। प्रार्घकर्मविनाशानन्तरं च ब्रह्मविदः शरीरं नश्यति।

1. छा० ५/१४1६ १. तत्रेव ५/२४।३ ३. मु० २।१1८ ४. गोता (४३७) ५. गा० ६/१४।२

सक्षम: मण्याम:

इत्थं विदुष: पूर्वकृतसंचितकर्माणि तु ज्ञानाग्निना भस्मसादू भवन्ति, क्रियमाणकर्मभिश्न न तस्य कश्ित्सम्बन्: इत्यवशिष्टग्युभाशुभप्रारब्घ- कर्माणि भोगेन विनाश्य ज्ञानी पुरुष: परमपद्मवाप्नोति एतदेव 'भोगेन त्वितरे क्षपयित्वा सम्पद्यते' (४।१।१६) एतस्मिन् सूते स्पष्टीकृतं वतते। द्वितीयपादस्य प्राथमिकेषु षट्सु सूत्रेषु शारीरकतस्वानां क्रमिक- विनाशस्य प्रक्रियां प्रतिपाद् सप्रमसूत्रे एतत्सिवं फतं यत् मृत्युकाले प्राणमनइन्द्रियेः सहितो जीवात्मा स्थूलशरीराभिर्गच्छन् सूदमपंच भूतानां समुदायस्वरूपे सूद्षमशरीरे तिष्ठति। पतावत्पर्यन्तं स्ाधारण मनुष्यस्येवैव विदुषः अपि गतिः। तदनन्तरमन्टमे सूत्रे एतननिर्णीतं यत् साधारणजनास्तु सर्वकारणस्वरूपपरमेश्वरे प्रलयकाल इव स्थित्वा परमात्मनो विधानानुपारं फलभोगार्थ शरीरान्तराणि घारयन्ति, किन्तु ब्रह्मविज्जनो ब्रह्मलोकं गच्छति। नवमतः एकावरासूत्रं यावत् सूद्षम- शरीरस्य सिद्धि: कृता एवं द्वादशतः बोडशसूत्रं यावत् पतत्प्रतिपादितं वतते यत् ये महापुरुषा: जीवनकाले एव ब्रह्म साक्षात्कुर्षन्ति, ते ग्रह्म- नोकमगत्वा अत्रव ब्रह्मणि लीयन्ते। 'तदोकोऽमश्वलनम्०' एतस्मिन् सपदशे श्लोके ब्रह्मलोकं गच्छतः विदुभः पुरुषस्य विषये पुनः विचारं प्रारभ्यैतत्प्रतिपादितं यत् विद्वान म्रह्मविद्याप्रभावेण हृद्यस्थपरमेन्घवर- कृपया चानुगृद्दीतः सुषुम्नाद्वारा ऊव्व गच्छन् अमृतत्वं प्राप्नोति। छान्दोग्यभुतिरेतदेव प्रतिपाद्यति 'शतं चैका च हृद्यस्य 'नाख्यः ... इत्यादि। चतुर्थाध्यायस्य तृतीयपादे ब्रह्मविदात्मा देवयानमार्गद्वारा यैये: स्थानैः गच्छति तद्वर्णनानन्तरं बादराययेनोकं यदन्ते स ब्रह्म अवाप्नोति ततश्च 'न स पुनरावतते' तत्रहि सवास्तविकस्वरूपेण सम्पत्न:, समस्त- बन्धनरहित: सर्वथा घुद्धो दिव्यो विभु :- विकारहितो विज्ञानमयब् जायते। तल्लोकावासौ क्थ स तत्रत्यान् भोगान् भुंके एतदपि, 'संक- ल्पादेव तच्छुतेः (४।४।८) अत्र मादरायणेन प्रतिपादितं यन्मनोरूप- दिव्यनेत्र: स ब्रह्मलोकस्य समस्तकामान् पश्यन् रमते-'मनः अस्य दैवं चक्षुः स वा एष दैवेनैतेन चक्षुषा मनसा पतान् कामान् पशयन्" रमते' एषा छ्ान्दोग्यश्ुतिरप्येतदेव प्रतिपाद्यवि। पतेन स्पष्टमेतद यद-

१. छा० ८।६/६ १. सम्पधानिर्माव: स्वेन शब्दाबू . मुक: प्रतिञ्ञानाव ३० प०

४६६

पासकात्मा तल्लोकस्य सकलभोगान संकल्पेनैष भुंके इति शरीरस्यापि आवश्यकता तत्र वतते। तदनुभवार्थन वेत्यस्मिन विषये बादरायणेन बादरिजैमिनिमतानुसारं शरीरस्य भावाभावात्मकोमयसम्भावनामान्य- ताया एवमौचित्यं प्रदर्शितं यत् यथा स्वप्नावस्थायां विनापि स्थूलशरीरं मनसैव समस्तभोगानां क्रियमाण: उपभोग: दृश्यते तथैव बादरिमते म्रह्मलो के शरीरं विनापि समस्तदिव्यभोगोपभोग: सम्भवति। जैमिनि- मतानुसारं च मुकात्मा शरीरेण तथैव तान् भोगान् भुंके यथा जामद- वस्थायां साधारणो जनो विषयाननुभवति, यथा वा एक एव अग्निरने केषु परिष्या्य तान सर्वान प्रकाशयति तथैवैंक एव मुकात्मा स्वसंकल्पानुसारं रचितेषु समस्तशरीरेषु प्रविश्य दिव्यभोगानुप'भोकुं समर्थः। छ्ान्दोग्य- श्रुतिरष्येतदेव प्रतिपाद्यति-'स एकघा भवति, त्रिषा भवति, पंषधा, सप्तधा नवषा चैव पुनश्चैकादशः 'स्मृतः ।' किन्तु तत्रत्यभोगानुप- भोक्तुं स तावतां शरीराणां धारणे तद्भोगांध् भोक्तुं समर्थ: अपि न परमात्मवद् जगद्रधनादिकार्ये समर्थः । 'यतो षा इमानि भूतानि' जायन्ते' 'तस्मादसतः सज्जायत" 'स ऐक्षत लोकान्नु सृजा' इति। 'स इमान् लोकानसृजत' इत्यादिविभिन्नस्थलेषु सर्वत्रापि भुतिषु एतज्ड- चेतनात्मकसमस्तजगतः उत्पत्तिसंचालनप्रलयादिप्रकरये एतत्कार्य वस्यैष ब्रह्मण उक्कम्। ब्रझ्मलोकं प्राप्तवतां मुक्कात्मनां सृष्टिरचनादि- कार्येण न कुत्रापि सम्बन्ध: समुपलम्यते। तेषां केवलं तत्रत्यभोगानां

यदप्येषं भूतावस्थायामयं सन्वेहः सम्भवति बद् यदि तत्तल्लोक- विकारमय-भोगोपभोगार्थमेव शरीर शक्त्याधिकारादि स प्राप्नोति तदा देवलोकं प्राप्तवतां कर्मफलाधिकारिणां सहशमेव ब्रह्मविद्याया: अपि फलं संजावमिति न तत्र किमपि वैशिष्ट्यम्। एतस्य निवारणं बादरा- येन 'विकारावर्ति च तथाहि स्थितिमाह' (४४।१६) इति सूत्रे इत्थं कृतम् यत् झुती ब्रह्मविद्याया: सुखयं फलं जराजन्मादिरहित-ब्रह्माषाप्ति- रेवोका-'स म्रयान्नास्य जरया एतश्जीर्थति न बधेनास्य हन्यते। एव- तसत्यम् X X X X एष आत्मा अपहतपाप्मा विजरो विमृत्युर्षि- शोक: पतेनैतदेव सिष्यति यत्तत्प्राप्तफलं कर्मफलवद्विकारि न बतते।

१. प्रदोपबदावेशस्तवाहि दर्शयति (४।४१५) २. डा. ७/१६/१ १. तै. १।१ ४. न. ६११११-३ x. ऐ० ड. १।१ ६. ड. <1९IX i.

सतम: अभ्याय: ४६७

ब्रह्मलोकफलमानुषंगिकं फलम्। ब्रह्मविद्याया: सार्थक्यं परत्रह्म प्रापणे एवा- स्ति। भ्रुतौ मुकतात्मन: इयमेव स्थितिकका दश्यते-'यदा सेवैष पतस्मिन्न- दश्ये अनात्म्ये अतिरुक्ते अनिलयने अभयं प्रतिष्ठां विन्दुते अथ सः अभयं गतो भवति'।' तथा, अथ य एष सम्प्रसादोऽस्मात्। शरीरात् समु- त्थाय परं श्योतिरुपसंपथ स्वेन रूपेणाभिनिष्पयते एष आत्मेति हो- वाघ। तद्मृतमभयमेतद्ब्रह्म'। ब्रह्मलोक: नान्यलोकवदू विकारी। अतयः तं नित्यं सर्वपापरहितं रजोगुणकपटादिदोवहीनं विश्युवं प्रति- पाद्यन्ति-'अपहतपाप्मा एष महालोक:' ।. 'तेषामसौ विरजो म्रह- लोको न येषु जिकमनृतं न माया'।" एवं भृतेषु लोकेषु मुक्तात्मा शाश्वतमानन्दमनुभवति, किन्तु तस्य शक्ि: सीमिता एव भवति इति स परमात्मव्जगद्रचनादि क्तु सर्वथा असमर्थः तथापि तदुपभोगसमयो निःसीमेति कर्मफलाबिकारि- बदुपभोगसमये परिपूर्णे इमं लोकम् आगत्य पुनर्जन्म न घारयति- 'अनावृत्ति: शब्दात् बनावृत्ति: शब्दात्' (४४।२२) एतदेव सुषयति। शंकराचार्येण पूर्वोक्सूत्रस्य व्याक्यायाभित्थं प्रतिपादितं यत् 'सम्य- गदर्शनविध्वस्तत मसां तुनित्य सिद्ध निर्वाणपरायणानां सिद्धैवानावृसिः तदा अयणेनैव हि सगुणशरणानामध्यनावृत्तिसिद्धिः। एतस्य व्याडयां कुर्षतः रत्न प्रभाकारस्य एतन्मतं "यत्सगुणविदामावृत्तिप्राप्तौ सम्यग्दर्शनाभ्रयणे- नैष अनावृत्ति: साधिता। अतः स्वत एव सम्येदर्शिनामावृत्तिशंका नेति किमुत वाच्यम्"। अर्थात् एतेन सगुणा ब्रझ्मोपासकानामनावृत्तिकक्ता। एवं सरगुणत्रह्मोपासकानामनावृत्ती सिद्धायां निर्वाणपरायणानासम्यकू- तथा निर्गुण म्रह्मदर्शिनामनावृत्तिस्तु अनायासेनेषायाता। किन्तु मानव- मात्रस्य गतेमुक्तावस्थायान् सामान्यरूपेण वर्णने प्रवृत्तस्य बादरायणस्य निर्गुणसगुण म्रह्मोपासकयोर्गतौ मुक्तौ च सति पार्थक्ये तदप्रदर्शनं दोषावहमेष स्यात् इतीयं मान्यता न ह्दयं स्पृशति। रामानुजाचार्य :- मुक्के: स्वरूपं कौषीतक्युपनिषदि 'सायुन्य" संस्थानम्' पतत्प्रति- पादितम्। बृहदारण्यके घ तत् 'एतस्ये देवताये सायुष्यं सलोकतां" १. तै० उ० २७ २. छा. उ० ८/३१४ ३. गा. 61४1१ ४. प्र० १1१६ 2. घी .- १t

४६८ जयति इत्यं प्रतिपादितम्। श्रीमद्भागवतानुसारं मुक्ि: पंचप्रकारा- 'सालोक्यसाष्टिंसामीप्यसरूप्यैकत्वमप्युत" भगवल्लोकावाप्ति:, भगवत्तु-

स्तपर्थ: । ल्यैश्वर्यावाप्तिः, भगवत्स्वरूपावाप्तिः, भगवदेकत्वावाप्तिश्चेति क्रमश-

रामानुजाचार्येण मुक्क्के: किमपि विस्तृतं विवरणं न प्रदत्तम्। पतदेव केवलं तेन प्रतिपादितं यन्मुक्तात्मनो भगवल्लोकावाप्तिर्भवति तदन- न्तरं सः तत्सान्निथ्यावाप्ते: कारणात् आनन्दविमुग्धो जायते। इत्थं विशिष्टाद्वैतमतेन सायु्यस्य वास्तविकः अर्थः भगवत्प्राप्तिरस्ति, सायुज्य- शब्दो हि सयुजो: भाव इत्यर्थे भावष्यवन्तः यञ् ऋग्वेदस्य 'द्वा सुपर्णा सयुजा' सखाया'-इति मन्त्रे प्रयुक्कतो वर्तते। अस्य शब्दस्य वैदिकद्वित्व- प्रयोग: स्पष्टतया ब्रह्मजीवभावात्मकपक्षिद्ये द्वित्वसम्बन्घस्य संकेतं करोति। ्याि घ द्वित्वरसंर्या विशिष्टयोः द्वयोः सख्योः परस्परं सायुष्यं सम्भवति तदा स एव सम्बन्ध: भक्तकतदिष्ट्देवयोरपि सर्वथा सम्भवत्येव। शंकराचार्येणापि 'जगदुव्यापारवज प्रकरणाद्सन्निहितत्वाचच' (४४।१७) अस्मिन् सूत्रे सख्यार्थकसायु्य-शब्दस्य प्रयोग: कृतः- 'ये सगुणम्रह्मोपासनात् सहैव मनसा ईश्वरसायुवयं व्रजन्ति जगदुत्प- श्यादिव्यापारं वर्जयित्वा अन्यद्णिमा्यात्म कमैव्च्य मुक्ानां भवितुमहति'। किन्तु अनेन प्रकारेण शंकराभिमतः समयार्थ: मकस्य ईन्वरेण सहैक्य न भवितुमहति। अस्यार्थ: केवलं जीवात्मनः परमसारूप्याषा- पिरस्ति। संख्यारूपेण तु तद्धिम्ता तिष्ठत्येव। शंकरानुसारं मानव- जीवनस्य चरमोत्कर्षो जीवात्मनो निर्गुणम्रह्मणि लयो बतते, किन्तु सायुष्यस्यार्थ: साधारणतया परमात्मसारप्यावाप्तिरेव वतते, सयुक्- शब्दो हि न एकस्य वाचकः। सर्वार्थसिद्धिकारेणैतदित्यं प्रकटीकृतम्- 'न हि सयुक्-शब्दः एकपर्यायस्तथा कचिदृपि प्रयोगाभावात्' ... । यदि कश्चिभघण्टुक ऐक्यं सायुश्यमिति पठेत तत्तस्य रवपक्षामिनिवेशेन शब्दशक्तिमहणापरिबुद्धतया वा प्रयुक्तमित्युपेक्षणीयम्', शंकरेण सायु- व्यशन्दो नैक्यार्थे प्रयुकक, अपि तु सर्यसारूप्यान्यतरायें पवेति तस्ये- परसायुष्यसिद्धान्तो रामानुजस्य मोक्षसिद्धान्तेन समान: ।

१. श्रीमभागवतम् ३/२९/१२ ३. शो० मा० (न० सू० ४।४।१७) ४. सर्वार्थसिद्धि: २६७

सतम: भभ्याय: ४६९

तथापि मोक्षविषये शंकररामानुजयोरेको मौलिको मेद:। शंकरमतेन जीवात्मन: परम्रह्मणा सह पूर्णतस्तादात्मीभावो (कैवल्यावस्था) मोक्ष: किन्तु रामानुजमते सायुज्यावस्था मोक्षः । शंकरस्यैतन्मतं यदू जीवात्मनः सगुणब्रह्मणा सह सायुष्यावाप्ति- स्तस्य निर्गुणब्रह्मणि लयावाप्ेः प्रथमं सोपानम्, किन्तु रामानुजो यश् सगुणनिर्गुणयोन भेदं स्वीकरोति, शंकराभिमतं मोक्षं न मनुते। ब्रद्म एकमेव, तब प्राकृतिकगुणरहितमिति निर्गुणम्। सर्वज्ञत्वादिविव्य- गुणैश्र युक्तमित्यस्मिञ्च्ार्थे सगुणम्। इत्थं च ग्रह्मणः सगुणनिर्गुणो- भयात्मकत्वे रामानुजमतानुसारं मुकात्मनो ब्रह्मणि विलीनत्वस्य प्रश्न एव नोत्तिष्ठते। अतः रामानुजाभिमतमोक्षस्य निष्कर्षो जीवात्मनः परमात्मना सह शान्तसायु्यं, न तु लयः।

मुक्तात्मशक्तय :- रामानुजस्यैतन्मतं यन्मुक्तात्मनि अपहृतपाप्मत्वसर्वज्ञत्वादिस्वाभा- विकगुणास्तिरोहितास्तिष्ठन्ति। मोक्षावस्थायां केवलं तेषां तथैव विकासो वति यथा आकरोत्पन्नमणेर्मलप्रक्षालनान्तरमधिकं चाकचव्यं संजायते-'अतः प्रत्यगात्मनः अपहृतपाष्मत्वाद्यः स्वाभाविका गुणाः परं ज्योतिरुपसम्पन्नस्याविर्भवन्ति, नोत्पयन्ते; यथा चोकं भगवता शौन केनापि- 'यथा न क्रियते ज्योत्स्ना मलप्रक्षालनान्मणेः। दोषप्रहाणाभ्नज्ञानमात्मनः क्रियते तथा'।।' मुकात्मनां सकलकामना: पूर्णाः संजायन्ते तेषां सर्वें संकल्पाश् सत्या, तथापि तेषामेता: शकयः सीमिता:, निःसीमशकिशाली सर्वश किर्मांश्र परमात्मेव। अत एव रामानुजस्यायं सिद्धान्तो यद्णिमादि- गुणरूपधारणकरयो समर्थः अपि मुककात्मा जगतः सृष्टिप्रलयादिकरणे सर्वथा असमर्थ :- 'जगद्व्यापारो निजचिलचेवनाचेत नस्वरूपस्थितिप्र- वृत्तिभेदनियमनं तद्वज निरस्तनिखिलतिरोषानस्य निर्व्याजब्रझ्मानु भवरूपं मुक्ैन्नर्यम्'। तथापि तस्यामवस्थायां स स्वप्रकाशस्वरूप: अनन्याधिपतिश्च भवति, 'अतः सत्यसंकल्पत्वश्ुत्यैवानन्याधिपतित्वं सिद्धम्'।

1. रा० भा० (म्र० सू० ४।४।३ ) १. रा० भा० (त्र. सू० ४।४।१७) ३. तन्नैन (YI४IS) :

४७०

मोक्षावस्थायां जीवात्मा सर्वेभ्यो बन्बनेभ्यो मुक्तः संजायते। किं बहुना, तदानी तस्य शरीरमपि न भौतिकं भवति। छान्दोग्योपनिषधुकं यन्मुक्तात्मा परमश्योतिषा (परमात्मना) संयुज्य स्वकीयं वास्तविक रूपमवाप्नोति, 'एष सम्प्रसाद: (मुक्ात्मा) अस्माच्छरीरात्समुत्याय परं ज्योतिरुपसम्पद्य स्वेन रूपेण अभिनिष्पद्यते' ।' रामानुजस्यत- त्कथनं यद् यदि सुकात्मनः किमपि रूपान्तरं स्यान्तदा 'स्वेन रूपेण' एतद्विशेषणं निरथकमेव भवेत्-'आागन्तुकदेहपरिय्रे हि स्वेन रूपेणेति विशेषणमनर्थकं स्यात्'। निम्बार्क :- भगवतो निम्बार्काचार्यस्य एतत्कथनं यत्तत्वज्ञानानन्तरं मोक्षो भवति। जीवात्मनस्तस्वज्ञाने संजाते तत्प्रारन्धकर्मणि नष्टे तच्छवरीर बिनाशानन्तरं मुक्तिः। किन्तु प्रारब्वकर्मणां सर्वथा अविनाशे अर्वशि- ध्पार्धकर्मणां भोगाथ जीवः शरीरान्तरं जन्मान्तरं वा धारयति इति तद्गोगानन्तरं तच्छरीरविनाशे मोक्षो भवति। छान्दोग्यश्रुतिरेत- देव प्रतिपाद्यति-'एवमेवेह आचार्यवान् पुरुषो वेद तस्य तावदेव चिरं याषन्र विमोद्येऽथ सम्पत्स्ये' इति। परमात्मसाक्षात्कारस्तर्वज्ञानेन भवति। तत्प्राप्तये शाश्वतसाधना- वलम्बनमत्यावश्यकम् ।" 'श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिण्यासितव्यः' पषा श्रुति: तथा 'अभ्यासयोगेन' ततो मामिच्छ्ाप्तुं धनंजय' एवं गीतापि एतदेव प्रतिपाद्यति। इत्थं मुमुक्षोरिदं कर्तव्यं यत्स परमपुरुषपरमात्मन एव स्वकीयात्मस्वरूपेण ध्यानं कुर्यात आत्मानं परमात्मनः अभिन्नं चिन्तयेत्। भेदसम्बन्घज्ञानं हि बद्धजीवे स्वाभाविकम्। एतदेव च तद्षन्घस्य हेतुः। अभेदसम्बन्घज्ञानं तुपुनः पुनरभेदचिन्तनद्वारैव सिध्यति। - तनिन्तनं मुमुक्ुणा उपविष्टेन कर्तव्यम्। उपविष्टे सत्येव हि

१. डा० उ० (८।१२।३) २. रा० मा० (मर० सू० ४।४1१) ३. ग. ६।१४।२ ४. आवुतिर सकृषुपदेशाद (त्र. सू० ४।१।१ ) ५. दृ० ब० ( ४।५।६) ६. गीता (१२1९ ) ७. 'भात्मेति दूपगचन्ति माह्यन्ति म (४i१।३) 6. नावीना सममवाद (४।१।७)

सतमर प्च्यान:

उपासना सम्यक सिध्यति शयानस्य चालस्यनिद्रयो: सम्भावना, गमना- वस्थायां घ शरीरघारणादिविषयकप्रयत्नस्थितेः विच्ेपसम्भावनेति चिन्तनार्थ बाद्रायणेन 'यत्रैकाम्रता तत्राविशेषात्' (४।१।११ ) इति सूत्रद्वारा एतत्स्पष्टीकृतं यद् यस्मिन् स्थाने चित्रस्य एकाप्रता भवेत् तस्मिन्नेव स्थाने उपासना कर्तव्या। एवं शमदभ्यासेन म्रहमज्ञाने संजाते हि न तत्र क्रियमाणानि कर्माणि प्रभवन्ति-'यथा. पुष्करपलाश आपो न शि्लिष्यन्ते एवमेवंविदि पापं कर्म न श्लिष्यते'।' ज्ञानोत्पत्तेरूर्ध्व क्रियमाणं कर्म यत् सद्पि नाम। न शि्लिष्यति कर्त्तारं पुष्करपत्रं यथा बारि।। तस्य संचितकर्मणं विनाश: अग्निप्रक्षिप्तेषीकातूलवत् संजायते- 'तथथा इषीकातूलमग्नौ प्रोतं प्रदूयेतैषं हास्य सर्वेपाप्मानः प्रदूयन्ते'। यद्वदिषीका तूलं पवनोद्धूतं दि दशदिशो याति। ब्रहणण तत्वज्ञानात् तथेष कर्मणि तत्वविद:।।" तस्य सर्वकर्माणि नश्यन्ति- 'मिन्नेऽ्रज्ञानमन्थौ छिन्ने संशयगणे शुभे क्षीणे। दुग्धे च जन्मबीजे परमात्मानं हरिं याति"।।' पुण्यपापे न कथमपि तं सुखिनं दुःखिनं वा कतुं शक्तुतः-'एत- सुहैवेते न नरतः इत्यतः पापमकरवमित्यतः कल्याणमकरवमित्युभे उहै- वैष एते तरति नैनं कृताकृते तपतः'। एवं पूर्वपश्चात्कृतकर्मविनाशा श्लेषौ भृत्वा देहपाते ब्रह्मविदः पापपुण्योभयकमविलुप्तिरिति सम्यग् रूपेण स मुक्तिपदवीं प्राप्नोति। 'पुण्यस्य काम्यकर्मणः अपि अघव- नमुक्तिविरोधित्वादुत्तरस्याश्लेष:, पूर्वस्य विनाश एव उत्तरपूर्वयो: श्जेष विनाशानन्तरं देहपाते सति मुक्तिरेव। भगवता आदिशेषेण स्वकीये परमार्थसारे इदमेवेत्थं प्रतिपर्तदेवम्- कर्मफलबीजनाशाण्जन्मविनाशो न चात्र संदेकः। बुद्ष्वेवमपगततमा: सवितेवाभाति भारुप:।।

1. छा० उ० ४।१४।३ ३. छा. ५/१४।३ ४. प० सा० ४३ ५. तत्रेम ७१ ६. इ० उ० ४।४।२२ ७. इतरस्याप्येषमसंश्लेष: पाते त ( म. सू० ४1१।१४) ८. नि० मा० प० ५३० 5. प० सा. ४२

४७२

'अनारब्घकार्ये एवं तु पूर्वे तदवघे:' (४।१।१४) इत्यन्र 'विद्याप्राप्ी पूर्वे पापपुण्ये अप्रवृत्तफले एव' क्षीयेते' इति निम्धार्कभाष्यात्स्पष्टमेनत् यत् पूर्वो कमुक्तिप्रसंगे अनारव्घफलकर्मणामेव निर्देशः। ज्ञानावापौ च तेषामेव नाशो न तु प्रवृत्तफलकर्मणां विनाश: भोगेनैष हि तद्विनाश- सम्भवात्। स च भोग: तस्मिन् शरीरे अपि समाप्नोति, असमाप्तौ च शरीरान्तरधारणस्यावश्यकता भर्वत। एतदेव, 'भोगेन त्वितरे क्षप- यित्वाऽथ सम्पद्यते' (४।१।१६) इत्यस्मिन् सूत्रे 'विद्वान् आरब्धकार्ये तु सुकतदुष्कते भोगेन क्षपयित्वा ब्रह्म सम्पद्यते' इति प्रतिपादितम्। अत एव ब्रह्मज्ञानोदये अग्निहोत्रदानतपःप्रभृति आश्रमविहितं कर्म न त्या्यं वतते। पतैः कर्मभिर्हि विद्याया: पोषणं भवति इति तानि कर्माणि सर्वदा अनुष्टेयानि काम्यकर्माणि च परित्याण्यानि। मुक्तावस्थायां जीवात्मा परमण्योतिःस्वरूपात्मस्वरूपं प्राप्नोति- 'अथ य एष सम्प्रसादोऽस्मात् शरीरात् समुत्थाय परं ज्योतिरुपसम्पय स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते एष आत्मा' इति छान्दोग्यश्रुतिः 'य आत्मा अपहृतपाप्मा विजरो विमृत्युर्षिशोक:' ...... इत्यादि च तत्रैव श्रुतिः तथा मादरायणस्य 'सम्पद्याविर्भावः स्वेन शब्दात्' (४।४।१) 'मुक्तः प्रति- ज्ञानात्' (४।४।२) एवम्, 'आत्मा प्रकरणात्' (४।४।३) इत्यादि- सूत्राणि अस्यैव भावस्य घोतकानि। समस्तमन्धनेभ्यो मुक्तो जीव: आत्मानं परमात्मतः पृथक् नानु. भवति। तस्यां दि दशायां स वं परमात्मानं साक्षात्करोति यः सर्वेषामा- त्मास्ति । बद्ावस्थायामविद्याकारणेन तस्य भेदवुद्धि: किन्तु भ्ुति- वाक्याभ्यासेन, ब्रह्मण: सततचिन्तनेन व परमात्मनः वास्तविकस्वरूपे साक्षात्कृते तस्य सम्पूर्णकर्माणि विनश्यन्ति, सर्वें संशयाश्म दूरीभवन्ति। सात्पर्य चैतदु यदु तस्यां दशायां जीवात्मपरमात्मनोः सत्यपि भेदे गुण- गुणिनोरिव तयोभिन्नता तिष्वति । निम्बार्काचार्यस्य स्वरूपाविभागो नाभीष्टः अन्यथा 'सदेव सोम्य इदमत्र आसीदेकमेवाद्वितीयम्" 'सर्व खल्विदं 'ब्रह्म' इत्यादिभुत्याघारेण विश्वस्य सर्वेषु जड-चेतनेषु स्वरूपा विभाग: स्वीकर्तव्य: स्यात्, स चानभीष्टः। अनेकश्रुतयो हि जीवात्म- परमान्मनो: भेदाभेदसमर्यिकाः इति जीवो मुकदशायां परमात्मना

१. नि० भा० पृ० ४३१ ·१. नि० मा० (त० सू. ४।१।१९) १. छा. उ. ६।१।१ : ४. तत्रैव ३११४।१

सतम: भभ्याय: ४७३

सह भेदे अभेदमनुभवति-मुळः परस्मादात्मानं भागाविरोघिना अविभागेनानुभवति'।' मुक्को जीवो ब्रह्मात्मकः सन् सत्यसंकल्पत्वादिगुणविशिष्टतया सर्वथा स्वाधीन: संजायते-'स स्वराड् भवनि', पषा छ्ान्दोग्यभ्ुतिरपि एतत्प्रतिपाद्यति। 'परब्रह्मात्मको मुक्क आविर्भूतसत्यसंकल्पत्वादेवा- नन्याधिपति रभवति' एतद्भाष्यमप्येतदर्थकम्। मुकात्मनः शरीरं भवति न वेत्यत्र बादरेराचार्यस्यतन्मतं यत् तस्य शरीरं न भवति-'अशरीरं वाव सम्तं न प्रियाप्रिये 'स्पृशतः' एषा श्रुतिस्तत्र प्रमाणम्। जैमिनेराचार्यस्येतन्मतं, यन्मुक्कात्मनामपि शरीरे- न्द्रियादि भवति 'स एकषा भवति, त्रिधा "भवति .. 'इत्यादिश्ुतयः तेषां विविघरूपधारणं कथयन्ति। बादरायणस्य चास्मिन् विषये एतन्मतं यन्मुक्कात्मान: स्वसंकल्पा- नुसारं यदा कदा सशरीरिण:, यदा कदा अशरीरिणञ्च भवन्तीति तेषामुभयरूपता सिद्धा, अर्थात् यथा सम्पत्तीच्छया कृतो द्वादशाहयक्ः 'सत्रम्' सन्तानेच्छया घ कृतः स एव 'अहीन:' इत्येक एव द्वादशाहयक्षः सत्राहीनोभयनामभ्यां व्यवह्ियते तथव, 'मनोऽस्य दैवं चक्षुः सवा एष एतेन दैवेन चक्षुषा मनसैतान् कामान् पश्यन् रमते' एषा श्रुतिरेत- त्प्रदर्शयति यन्मुक्तो जीवात्मा सशरीरो न भवत किन्तु स एकषा भवति, त्रिया भ्वति, एषा भुतिर्मुकजीवात्मनः सशरीरत्वमपि प्रातपाद्यति अतः उभयमविरुदम्। भावरायणस्यैतन्तात्पयें यन्मुक्कावस्थायां जीवात्मनो विज्ञानमात्र- स्वरूपत्वं श्रुवयः प्रतिपाद्यन्ति तथापि तस्य अपहृतपाष्मत्वादिगुण- वर्णनस्य न कुत्रापि विरोध: कृतो लभ्यते। पतेन स्पष्टमेतद् यत् चिन्मात्रमपि ब्रह्म सत्यसंकल्पाद्यैन्र्यविशिष्ट तच्च तस्य जगद्तीतं स्वरूपम् 'विज्ञानमात्रस्वरूपत्वप्रतिपादने सत्यपि अपहृतपाप्मत्वादि- मदिज्ञानस्वरूपाविर्भावादविरोधं भगवान् बादरायणो मन्यते। कुतः १ मुकजीवसम्बन्घितया अपहतपाप्मत्वाद्युपन्यासात्'। शंकराचार्येणापि यद्यप्यस्मिन् स्थले मुकात्मन: एषैषावस्था वर्णिता तथापि तेन एतद्परमपि प्रतिपादितं यद् व्यवदारापेक्षयेवेमे समस्तगुणा:

१. वे. कौ० (म. सू० ४।४।४ ) २. छा० ४० ७/२५/२ ३. नि० भा० (ब्र. सू. ४।४।९) ४. छा. 61921१ ५. तत्रेण ७२६।२ ६. नि० भा० (म्र. सू० ४।४।७ )

Y७४

स्वीक्रियन्ते-'एवमपि पारमार्थिंकचैतन्यमात्रस्वरूपाभ्युपगमेऽपि व्यव- हारापेक्षया पूर्वस्याध्युपन्यासादिभ्योऽवगतस्य ब्राह्मस्यैचर्यरूपस्याप्रत्या र्यानाद्विरोधं बादरायण आचार्यो 'मन्यते', अत्र पारमार्थिक-व्यव- हारापेक्षया चैतच्छव्ददयं शंकराचार्यकल्पितम् । सूत्राक्षरेम्यो हि न तदर्थाषगतिः। अतः शंकरस्य मतं सर्वथा मादरायणमतविरुद्धम्। वस्तुस्थितिस्त्वेषा यन्मुक्कात्मनः सत्यसंकल्पत्वसत्यक्रामत्वावाप्तौ यथा स्वसृष्टशरीरायभावेऽपि स्वप्नकाले बद्जीवस्य भोगो जायते तथैव भगवत्सृष्टशरीरादिसमन्वितो भूत्वा मुकात्मनां भोग उपपथते, अतः नैष कश्विभ्ियमो यन्मुक्तः पुरुषो दिव्यभोगार्थ स्वेच्छया शरीरादिसृष्टि- भवश्यं कुर्यात्। तथापि नैतदस्वीकर्तु शक्यते यद्धगवदतुकम्पया मुकात्मा सर्वदिव्यभोगाननुभवतीति। जगत्सृष्ट्यादिव्या पारातिरि कसर्वविधै स्वर्यसम्पभ्ा: भवन्ति। श्रतिप्रमाणैः जगतः सर्गस्थितिप्रत्यवहारदेतुत्वं तु केवलं ब्रह्मण मुकात्मानो

एव जगत्सृष्टयादिव्यापारेतरन्मुक्कैप्र्यम्। फुतः १ 'यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते' इत्यादौ परम्रह्मप्रकरणात् मुक्स्य तत्रासनिहित- त्वाच्च"९। 'स स्वराडू भर्वात, अनन्याधिपतिर्भवति, जगदुव्यापारा- सामर्थ्येडप मुक्कत्मानो जन्मादिविकाररहिता भवन्ति'-जन्मादिविकार- शू्यं स्वाभाविकाचिन्त्यानन्तगुणसागरं सविभूतिकं म्रह्ैत्र मुक्तो भर्वति'। एवं सर्वझञेन ब्रह्मणा सह ते सर्ववधानन्दाननुभवन्ति- 'सोश्नुते सर्वान् कामान् सह ब्रह्मणा 'विपश्चिता', एवमवाप्तब्रह्मत्वस्य मुक्तात्मनः पुनरावृत्तिन जायते-'परंज्योतिरुपसम्पन्नस्य संसारा द्विभुक्तस्य प्रत्यगात्मनः "पुनरावृत्तिन भवति। 'पतेन प्रतिपथ्यमाना: मानवमावत नावर्तन्ते नावर्तन्ते, 'मामुपेत्य तु कौन्तेय पुनर्जन्म न विद्यते' इत्यादिश्तुतिस्मृतयः इममेव भावं प्रतिपाद्यन्ति। 'तयोर्ष्वमायन्न- मृतत्वमेति" 'तेषां न 'पुनरावृत्तिः' मह्मलोकममिसम्पद्यते न च 'पुनरावतते। निम्बार्कस्य एतन्मतं यन्मन:प्राणसूर्यादिप्रतीकावलम्बनद्वारा ये'

1. श० भा० (प्र. सू० ४।४।७) १. नि० भा०1४।४1१७ ३. तत्रेव ४1४/१९ ४. तत्रैम ने- कौ० ५. नि० भा० ४।४।११

मझोपासनां कुर्वन्ति तेषां तदुपासनाप्रभावेण साक्षात्सम्पन्धे परम्सा- वाप्तिन जायते। ये हिरण्यगर्भमुपासते ते तदुपासनया हिरण्यगर्भलोकं प्राप्तुर्वान्त ब्रह्मणो (चतुमुखस्य) जीवनकालपर्यन्तं तत्र निषासं कृत्षा- पश्चात् ब्रह्मणा सहैव परब्रह्मणि लीयन्ते किन्तु ये हिरण्यगर्भस्यापि सृष्ट परं ग्रह्म उपासते तेषां हिरण्यगर्भलोकगमनानन्तरं परब्रह्मणैव सहैकता संजायते-तेषां ब्रह्मसम्पत्तिप्राप्ती न विलम्बः। तेषां विषये एव गीतायां भगवतः कृष्णस्योक्कि :- 'सर्गेऽपि नोपजायन्ते प्रलये न व्यथन्ति च'। एवंभूताया भगवत्साक्षात्कारस्वरूपाया मुक्के र्नाम सायुष्यमुक्तिरस्ति। किन्त्वस्य सायु्यस्य अर्थो न स्वरूपैक्यम्। अस्यां दशायामपि हि मुक्तजीवात्मपरमात्मनोर्भेदस्तिष्ठत्येव। द्वितीयमुक्केर्नाम सालोक्य- मुक्तिरस्ति। एतदर्थमस्या एतन्नाम यदस्यां जीवो भगवल्लोकमवा- प्नोति यत्र च भगवतो निवासः। सारू्यमुक्तिश् सा मुक्ति: यस्यां जीवो भगवत्स्वरूपमवाप्नोति। एवं सामीप्यं घ मुककेस्तदशाया नाम यस्यां मुक्ात्मा भगवतः अतिशयसान्निष्यमवाप्नोतीति। निम्बार्कों जीवन्मुकि न मनुते। तस्यैतत्कथनं यद्यं शब्द एव निर- र्थकः। प्रारण्घकर्मणमावशे मोक्षानुभूतिप्रतिपादनमशिक्षितवचनम्। अतः सधो मोक्ष एव केवलं जायते न तु क्रममोक्षो यथा च शंकरा भिमतम्।' मध्वाचार्य :- एतन्मते स्वानुभूतिरेव मुक्तिः। यावन्न स्वानुभूतिर्न तावन्मुकि:। यद्यपि शंकरमतेऽपि स्वानुभूतिर्मोक्षावस्था तथापि एतदुभयस्वानुभूति- रूपमोक्षविषयकधारणायामत्यधिकमन्तरम्। शंकरस्यैतत्कथनं यज्जीव आत्मानं व्रह्म अवबोधयन् निरगुणं निराकारमनिर्वचनीयं चाकल- यति, श्रहणा सह तत्तादात्यं जायते। किन्तु मध्बानुसारं मुका- त्मा ब्रहाणा सह अभिन्नतां न प्राप्नोति प्रत्युत स्वकीयामभिन्नतां पृथकृत्वं घ स्पष्टतररूपेणानुभवति। इत्थं शंकरानुसारं विमुकात्मा ग्रझ्म- णा सह स्वकीया मभिन्नतामनुभवति मध्वानुसारं च विभिन्नता मनु- भवति तस्यैतन्मतं यत्समानयोरपि द्वयोर्बस्तुनो: सत्यपि समानत्वे तयोरैक्यप्रतिपावनं भ्रमः । द्योर्गुणेषु सन्तरम् । एवमेव जीवम्रम्म.

१. निम्नाकफिलासफी १ृ० ७६

४७६

णोरष्यनेकधा समानतायां सत्यामपि ऐक्यस्थापनं व्यर्थमेव। जीवेष्व- पि परस्परं भेदो भवत्येव स घ न केवलमाध्यात्मिकक्षेत्रे एव, अपि तु मोक्षावस्थायामपि तिष्ठति। शंकरानुसारं मुक्के: साधनं ज्ञानम् 'ऋते ज्ञानाम मु्िः'; किन्तु मण्वमते ज्ञानेन सह भककेरत्य्तावश्यकत्वम्। भकि बिना हि मुक्के प्राप्तिरसम्भवा। इत्थं मध्वस्य मुक्तिविषयकघारणा व्यापिका गंभीरा- वास्ते। अस्य मोक्षस्यैकमात्रं साधनम्, 'आत्मेति तूपगच्छन्ति भ्राह्यन्ति च' (४।४।१) इत्यत्र भक्तिपूर्वकभगवदुपासनोका- आत्मेत्युपासनं कार्यं सर्वथैव मुमुक्षुभिः। नानाक्लेशसमायुक्तोऽप्येतावन्नैव विस्मरेत्'॥ X x x x तथा-आत्मा विष्णुरितिध्यानं प्रकर्तव्यं विशेषतः । सर्वेषां च मुुक्षूणामुपदेशश्र्® वादशः।। मध्वाचार्येणेत्थं स्वभाष्ये प्रतिपादयता भगवतो विष्णोरेव 'ब्रह्मटष्टि- रत्कर्षात्' (४।१५) इत्यत्र ब्रह्मबुद्ण्या सर्वथोपासनामुक्त्वा 'ब्रम्म- रष्ट्या सदोपास्यो विष्णु: सर्वैरपि ध्रुवम्', इति म्रह्मतर्कवाक्येन तदेव दढीकृतम्। ब्रह्मदर्शनानन्तरं जीवात्मनः पुण्यपापे बिधूयेते। पतचच तेनेत्थं प्रमाणितम्- यथा श्लेषो विनाशश्य मुक्तस्य तु विकर्मणः। एवं सुकर्मणश्चापि पतवस्तमपि ध्रुवम्।।2 तथा-अनभीष्टमनारव्धं पुण्यमस्य विनश्यति। किमु पापं परम्क्म ज्ञानिनो नास्ति संशयः।।" मुक्तत्मा प्रह्मनिष्ठो भृत्वा तेनैष रूपेण सर्वाणि "वस्तून्यनुभवति- मक्ताः प्राप्य परं विष्णुं तद्भोगाल्लेशतः कचित्। पहिष्ान् भुंजते नित्यं नानन्दादीन् कथंचन।।" X X X

१. मध्यभाष्योक्तं भविष्यत्पर्ववचनम्। २. म० भा० (४I४l१) ३. मध्यभा्ये भग्नेयपुराणवचनम् ४. तत्रेव पद्मपुराणवचनम् ५. अविभागेनैष दष्टत्ाव (४।४।४) ६. म • मा० भविष्यस्ुराणवचनम्

ससम: सभ्याय: ४७७

आदसे हरिहस्तेन हरिटष्ट्रयैव पश्यति। गच्छेच्च हरिपादेन मुक्क्स्यैषा भवेत् स्थिति:।।' एवं भूतामनस्थामवाध्य मुक्तकात्मनः पुनरावृत्तिर्न जायसे- विकारावर्तिव्यापारो मुक्तानां न व विद्यते। इमं मानवमावत नाव्तन्ते इति श्रुतिः ।।' मुक्ेरपरं वैशिष्ट्यमेतदू वतते यद् मुक्ात्मा कस्यापि कष्टस्य कस्या खिद् दुर्भावनाया वा अनुभवं न करोति। मध्वस्यैतन्मतं यत् स्वर्ग एकं प्रकृतिनिर्लिप्तमाध्यात्मिकं जगत् । तत्र विमुककात्मा स्वकीयैरा्यात्मि- कांगैः समस्तकार्याणि निष्पाद्यति। स भौतिकशररेणैतानि कार्याणि न करोति, यथा चोकं न्यायविवरणे-'विभुक्स्य चिन्मात्र एव देहो भवति चिन्मात्राणि करणानि'। तथा, स वा एष एतस्मान्मर्त्याद्व- मुक्तश्चिन्मात्रो भवति। अथ तेनैव रूपेणाभिपश्यति अभिश्ृणोति अभिमनुते अभिजानाति 'तामाहुमुंक्तिम्- मर्त्यदेहं परित्यन्य चितिमात्रात्मदेहिनः । चितिमात्रेष्द्रियाचचैष प्रविष्ठा विष्णुमव्ययम्। तदंगानुगृद्दीतैश्च स्वांगैरेव प्रवर्तनम्। कुर्वन्ति भुंजते भोगान तदनु बहिरेष वा। यथेष्टं परिवर्तन्ते तस्यैवानुभ्रहेरिताः ॥।' वल्लभाचार्य :-: वक्लभाषार्यानुसारम् आत्मसाक्षात्कारस्य त्रयो मार्गा: (१) कर्म- मार्ग: (२) ज्ञानमार्ग: (३) मचिमार्गश्न । तत्र व्यावहारिकसत्कर्मणां घ नैरन्तर्येण समुचितं निष्पादनम् आत्मसाक्षात्कारस्य प्रथमो मार्गः। कर्मणां सम्यक् सम्पादनेनैष हि भकिरुदेति सैव च मोक्षदेतुः। ज्ञानेन आत्मसाक्षात्कारो ज्ञानमार्ग उच्यते। एतत् तस्या: चरम- सत्तायाः साक्षात्कारस्य प्रयासः यस्मिन् ज्ञाते अन्यत् प्रत्येकं वस्तु परिज्ञातं संजायते। एषा सा पद्धति: या सांसारिकावरणापसारणपूर्वकं तं परात्परं परमात्मानं साक्षात्कारयति येन इदं सर्व जगत् रचितं यत्र चैतरिस्थतं यहं्मिश्च्ान्ते विलयं याति।

1. तत्र व पुदृत्तन्त्रम २. तत्रैव पाराहपुराणवचनम् ३. म० भा० (म्र० सृ० ४।४।७) सौपर्णपुतिवचनम् ४. तत्रैष नारायणाम्यात्मवचनम्

४७८ म्हासूत्र प्रमुखमाध्यपचकश्षमीक्षणम्

परमात्मानं सर्वत्र सर्ववस्तुषु च वर्तमानमवबुष्य प्रत्येकेन वस्तुना क्रियया च प्रेम भक्तिमार्गः। स्वकीयोत्कटप्रेमभावनया घार्मिकोपासनया वा र्ईश्ववरेण सह सम्बन्धस्थापनस्य यावन्त: प्रकारा: तेषां सर्वेषां मूलं भचिभावनैव वर्तते। साघनायाः पवित्रमार्गे भक्केरद्वितीयं स्थानम्। अयं च भक्तिमार्गों द्विविध :- (१) मर्यादामार्ग: (२) पुष्टिमार्गश्। तत्र वेदविदित कर्मनिष्पादनद्वारा भगवत्प्राप्तिसमीहा मर्यादामार्गः। भगवचरणेषु सर्वथा स्वसमर्पणपूर्वकं तदनुभह्देणैव तद्वाप्तुमिच्दा *पुष्टिमार्गः । श्रीहरिरायवाड्मुकतावल्यां पुष्टिमार्गस्येत्थं निर्देश :- सर्वसाघनराहित्यं फलासौ यत्र साधनम्। फलं वा साधनं यत्र, पुष्टिमार्गः स कथ्यते।। अनुभ्रहेणैव सिद्धिलोंकिकी यत्र वैदिकी। न यत्नादन्यथा विष्न: पुष्टिमार्ग: स कथ्यते॥ समस्तविषयत्यागः सर्वभावेन यत्र हि। समर्पणं च देहादेः पुष्टिमार्ग: स उच्यते॥ तत्र पुष्टिमार्गे मक्तकेः प्रकारानुसारं गवदिच्छ्ानुसारं च भक्तो जीवो मुक्ेरानन्दमनुभवति। मर्यादामार्गे अपि वेदोक्तसाघनद्वारा भगवतः सालोक्यसामीप्यसायुज्यमुक्तिष्वन्यतमा मुक्िरपलभ्यते। तंत्र ज्ञान- साधनैः यः धुद्धाद्वैतज्ञानी सत्यज्ञानमवाप्नोति स म्रक्ण: अक्षरस्वरूपे लीन: सायु्यमुक्तिं लभते किन्तु यः पूर्णपुरुषोत्तमस्य श्रीकृष्णस्य स्नेह- पूर्णा भकिकरोति स पूर्णपुरुषोत्तमस्योत्तमप्रभोः कपाद्वारा तज्जीलाया: नित्यानन्दं लभते। श्रीवज्ञमाचार्येण तस्वदीपनिबन्घस्य शासत्रार्थप्रकरणे उक्तम्- विद्यया अविदा नाश्यते तदा जीवो मुक्को भवति। तदानी देहेन्द्रियान्त :- करणायण्यासो विनश्यति- विधया अविद्यानाशे तु, जीवो मुक्को भविष्यति। देहेन्द्रियासव: सर्वे, निश्ध्यस्ता भवन्ति हि।।

१. पुष्टिमार्ग: अनुभहैकसाध्य: (भ्र० भा० ४।४।१); 'कृष्णानुभहरूपाति- पुष्टि (तस्वदीप नियन्म-भगवतार्थप्रकरण); अनुभह्ः पुषिमानें नियामक इति स्विति: (वि० मु० भट्ढ रमानाय) १. औहरिराय वाज्मुकावळी, प्रबमो भाग: (पृ० ११९)

सप्तम: भष्याय: .. ४७९

तथापि न प्लीयन्ते, जीवन्मुळगता: स्फुटम्। आसन् यस्य हरेर्षापि सेषया देवभावतः'॥ अयं च लयो तावद् मवति यावत्तस्य प्रारब्घकर्माणि न समा पनुवन्ति अथवा यावत् प्रभुकृपा न तमुत्थापयति। पुष्टिमार्गीयभक्तस्य प्रारव्ानि संचितानि चैतत्सर्वाणि ईश्वरकृपा शमयति भक्तश्र सधो मुक्तः संजायते पतद्णुभाष्ये उक्तम्- 'अथ पुष्टिमार्गीयस्य विनै भोगं प्रारब्धं नश्यति न वेति विचा- येते ... एकेषां पुष्टिमार्गीयाणां भज्जनामुभयोः प्रारन्घाप्रारण्घयो: भोगं -विनैष नाशो 'भवत'! अविद्याया नाशे भक्त्या ज्ञानसाधनेन वा जीवन्मुक्तो जीव: स्वकीय- मोक्षकामना: समवाप्नोति। पुष्टिमार्गीयं फलं चैतत् यत् मनुष्य: स्थूल• लिंगशरीरं परित्य्य भगवल्लीलोपयोगिशरीरावाप्त्यनन्तरं म्रह्मणा सह तदानन्दरसमनुभवेत्-अमे प्राप्यालौकिकदेहात् मि्ने स्थूल- लिंगशरीरे क्षपयित्वा दूरीकृत्य अथ भगवल्लीलोपयोगिदेहप्राप्त्यनन्तरं भोगेन सम्पद्यते-'सः अश्नुते सर्वान् कामान् सह ब्रह्मणा विपश्चिता'। भकि-ज्ञान-योगद्वारा सांसारिकदुःखनिवारणं वज्ञभः स्वीकरोति किन्तु ज्ञानयोगयो: साघनं कलिप्रताडितजीवैः असाण्यमिति वह्ञभा- नुसारं भुक्ते: सरल उपायः भक्तिः । तन्रापिमर्यादाभक्तौ वेदविहित- कर्मणां करणे नाना प्रत्यवायसम्भवात् भगवदात्मसमर्पणरूपपुष्टिभक्तिरेष सर्वथा गरीयसी। इत्थं च अनेनापि दुःखाभावपूर्वकनित्यानन्दप्राप्तिरेव मोक्ष: कथितः। तस्येदं कथनं यत्पुष्टिमार्गीयभक्तस्य मुक्तिर्विभिन्नलोकेषु गमनं विनैष तथा प्रारब्घकर्मभोगमन्तरेणैव जायते-'पुष्टिमार्गीयाणं भक्कानामुभयो प्रारब्घाप्रारब्घयोनाशो भोगं विनव भवति'। भगवान् तत्कर्मणां नार्श स्वकृपयैव करोति। स चैवं करुणाशीलो यत् स्ववियोगदुःखविहलं भक्तं दुःखान्मोर्घायतुं जीवन्मुक्तावस्थायां प्रारब्घकर्मभोगार्थ संसारे न निवा सरयति प्रत्युत तमानन्दविभ्रह्ं प्रदाय स्वकीयनित्यर सात्मकलीलायां

१. त• दी० नि० (पृ• १०६) १. प० मा० (ब्र. सू० ४1१।१८) १. म. मा० (ब्र. सू० ४।१।१७)

४८० प्रवेशयदि'। इयमेव सथो मुक्तिरका। क्रममुचिम ज्ञानमागिणां भवति । अग्निहोत्रादिकर्मोपासनायां ज्ञानसाधनक्रमे भाग्निवायुवक- णेन्द्रायने कलोकानतिक्रम्य ज्ञानी ग्योतिमयं ब्रह्म समवाप्नोति-'अग्नि- होत्रादिकर्ममि: चित्तशद्धावुपासनाभि: ज्ञानोदये कममुक्त्यधिकारी दवि तल्लोकं गत्वा मुक्त्वा अन्ते म्रह्म 'प्राप्नोति' एषा मोक्षावस्था क्रममुक्ति रच्यते । मर्यादामार्गीयभक्तावपि साधनक्रमेण मोचनेच्छा सवति भक्तक्वापि वेदमर्यादाशासितस्तिष्ठति। तस्य लयः पंचभूतेषु भवति। सालोक्य-सामीप्य-सारूप्य-सायुग्यैतन्मुक्तिचतुष्टयं च प्राप्नोति, लीला- रसस्तु न तेनावाप्यते। चतुर्थाण्यायस्य तृतीयपादसमाप्तौ अक्षरम्रह्मप्राप्तिरूपफले पुरुषोत्तम- अ्रह्मपराप्तिरूपफले चान्तरं प्रतिपाद्यता वल्लमाचार्येण ब्रह्मप्राप्तेः बैशिष्टयं प्रतिपादितम्। ततः चतुर्थपादे पुरुषोत्तमस्य स्वरूपं तत्प्राप्तिरूपं फलं च कथं जीव: अनुभवतीत्येतदुभयं स्पष्टीकृतम्। तेन तैत्तिरीयोपनिषद: 'ब्रह्मविदाप्नोति 'परम्' इमां क्ुतिसुपक्रम्य 'सोऽशनुते सर्वान् कामान् सह ग्रहणा विपश्िता' इत्येतामप्याददानेन 'ब्रह्मविद् महाव भवति' इति प्रतिपादितम्। एतस्यैतन्तात्पयं यदू म्रह्यविदि सर्वे गुणा आयान्ति किन्तु तस्य म्रह्मण: अधीनत्वात् कर्तृत्वभाव: केवलं तस्मिन्रायाति। म्हाषिद: कर्मणामभावः, स दग्धकर्मेति तस्यापुनरावृत्ति 'भुतिः प्रतिपाद्यति। अतो मुक्तो जीवः केन शरीरेण ब्रह्मणा सह् स्वकीयान् कामान् अश्नुते एतत्प्रश्नमुत्यापयता वल्लभाषार्येण चतुर्थाध्यायस्य चतुर्थपादे उक्तं यद्म्रह्मविदः पुनरावृत्तिरस्मिन् प्रपंचात्मकसंसारे न भवति। तस्याविर्भावो भगवद्नुभ्रह्वशेन प्रपंचातीततन्नित्यलीलायां भवति, परब्रह्म, ब्ह्मालोक:, ब्रझलीला त्रह्मविद्षिभह्श्चैते सर्वे अलौकिका: अप्राकृतान्न। मरह्मषिदो मुक्तजीवस्य विभहो ब्रह्मवदेव सत्यज्ञानानन्दा- तमको भवति-'पूर्वेण मुक्तो जीवो भगवद्नुभहातिशयेच्छ्ातो चहिरा- विर्भूतो गुणातीतेन पुरुषोत्तमेनैव सह सर्वान् कामान् अश्तुतेx x x x म्रह्मणा भगवतव स्वभोगातुरूपतयां सम्पादितेन सत्यज्ञानानन्दात्मकेन शरीरेण पूर्वोक्तानश्तुते"। १. तत्रैव (बर. सृ० ४११।१९) तथा (४।२।१) १. तत्रैष (ब• सू० ४।३।२) ३. तै० उ० २।१ ४. ते्षा न पुनरावत्ति: (वृ० ६/२।१५) न च पुनरावर्तते (क्ा. ८।१५।१) ५. भणु भाध्यम् (म्र० सू० ४।४।५)

सत्रम: भभ्याय: ४6१

भगधद्नुमहानुसारमेव जीव: अलौकिकशरीरं प्रविश्य मुक्तो भगवल्लीला नन्दमनुभवति-'ब्रहमसम्बन्घयोग्यानि शरीराणि नित्यानि सन्त्येव। यथानुग्रहो यस्मिन् शरीरे स वाहशं तदू आविश्य भगवदा- नन्दमश्नुते इति सर्वमवदातम्'।' इत्थं चरममोक्षलाभे भगवत्कृपैव प्रधानं कारणम्। सैव च भक्त- स्य साध्या, 'मुक्तोऽपि जीव: पुष्टिमार्गे अंगीकृतो भगवरसं विभ्हं प्राप्य भजनानव्इं प्राप्नोतीति सिद्धम्'। वल्लभानुसारं ज्ञानमार्गीयो ज्ञानी विगहायभावे अक्षरमम्मणि लीयते इति प्रतिपादितचरम्। पुष्टिमार्गीयो भक्तश्य परब्रक्म प्राप्नोति यत्र मुक्तो जीवो भगवत्संकल्पनिमितं विभहं लभते-'ज्ञानमार्गीयस्य मह- ज्ञानेनाक्षरब्रह्मप्राप्ति:, पुष्टिमार्गीयभक्तस्य तु सोऽशनुते इत्यनेनोक्तपर- प्राप्तिरिति'।3 पुरुषार्थपूर्णसाधनमुक्तो जीव: अक्षरम्रह्मणि लीयते । भगवत्कृपया च स परग्रह्म पुरुषोत्तमं वृणोते। परब्रह्मप्राप्तिमार्गे अपि म्रह्मणा सह भक्तस्य प्राणादितल्लीनता भवति, किन्तु सा तल्लीनता आनन्दविभह- प्राप्ते: पूर्वावस्था वतते। मक्तो यदा चरमतरिरहे आत्मानं विस्मरति तदा भक्तभगवतोरेकीभावः संजायते। अत एव श्रीमद्भागवते- 'वेहेन्द्रियासुददीनानां वैङ्ण्ठं पुरवासिनाम्' इत्युच्यते। इत्थमाचार्यपंच कमोक्षविषयकधारणानुशीलनेन जञायते यत् शंकरमते मोक्षावस्थायां जीवात्मनः परब्रह्मणा सह पूर्णतस्तादात्म्यं जायते तथा वैष्णवाचार्याणामेषा धारणा प्रतीयते यत् मुक्तात्मनां परमपदं दिव्यलोकवाचकविष्णुपदं वा प्राप्तवतां ततः परावर्तनस्य न भयं भवति। ते भगवद्धिकारे एवात्मानमवसु्य तमेव सर्वमाकलयन्ति। सदातरिक्तं ते न किमपि वस्तु कामयन्ते। सांसारिकसुखानि परित्यन्य मुक्िमाग महीतरि जीवे भगवानपि निरतिशयं प्रेम करोि। न स कदापि स्वकीयं तं प्रेष्ठं स्वशरणतः पृथक करोति। छ्ान्दोग्यक्षुतिरेव- तपतिपादयति यन्मुक्तिमार्गेण गन्तारः जीवा: इमं मानवलोकं नावतन्ते- 'एष देवपथो ब्रह्मपथ एतेन प्रतिपथ्यमाना: इमं मानवमावत नावर्तन्ते नावर्तन्ते"। बृह्दारण्यके अप्येतदेव प्रतिपादितम् -- 'तेपु महालोकेपु

1. तत्रैव (४I४।७) २. तत्रैव ( ४1४1१० ) ३. तन्नेष (४1४1११) ४. तत्रेव ( ४१४।११) ५. ग. (४1१५1१)

४८२

परा: परावतो वसन्ति तेषां न 'पुनरावृत्तिः'। गीतायां भगवता शीकृष्णेन स्वयमेष विषय: प्रतिपादित- मामुपेत्य पुनर्जन्म दुम्लालयमशाश्वतम्। नाप्नुषन्ति महात्मान: संसिद्धिं परमां गता:।। एतासामेब भुतिस्मृतीनां समन्वयात्मकोपसंहारो बादरायेन 'अना- वृत्ति: शब्दात् अनावृत्ति: शब्दात्' (४।४।२२) इत्यत्र कृतो वतते। सा चानावृत्तिरद्वेतमते ज्ञानेन वैष्णवाचार्यमते घ भक्त्येति निष्कर्षः। समीक्षा- बह्मलोकमवाव्य ब्रह्मविद् यथा आनन्दमनुभवति तस्य इयमेष साधा- रणी अनुशीलनी ब्रह्मलोक: शाश्वतः, अ्स्मिन् विषये रामानुज-निम्बार्कवल्क भानामैकमत्यम्। बादरायणस्य सूत्राणि एतस्यैव, भावस्य द्योतकानि। अत एव शंकरेण-"तत्त समन्वयात्' इति सूत्रस्य भाष्ये 'इदं तु पारमार्थिकं कूटस्थनित्यं व्योमवत्सर्वव्यापि सर्वविक्रियारहितं नित्यतृप्तं निरवयवं स्वयं श्योतिःस्वभावं यत्र धर्माधर्मों सह कार्येण कालत्रयं च नोपावर्तेते तदेतदशरीरत्वं मोक्षाख्यम्' 'अप्राणो हमना शुभ्रः' 'असंगो हायं पुरुषः' अत एव अनुष्ठेयफलविलक्षणं मोक्षारूयमशरीरत्वं नित्यम् इत्यादि-झ्ुति- प्रमाणैः शरीरादिरहितायां स्थितिरेवर मोक्ष:, तदेव च ब्रह्म यस्यात्र जिज्ञासा प्रारण्घेति भाव:"-एवमुक्त्वा यो मोक्षो निर्दिष्टःस भावः एतैः सूत्रैर्नामि- व्यन्यते। पूर्षोक्तोद्धरणेनैतत् सिध्यति यन्मोक्षस्थिति: ब्रद्म चैतद्द्वयमपि एकमेव। 'अहं ब्रह्मास्मि' इति भावनया जीवात्मनो ब्रह्मणा सहैक्यानुभव- एव हि मोक्ष इति मोक्षप्राप्तिन कापि नवीनस्थिति: प्रत्युत शश्वत्काल्ात् वर्तमानाया: स्थिते: परिज्ञानमात्रमेवेति मोक्षप्राप्तिः केनचित् कर्मणा नैतिकषिकासेन न अपितु ज्ञानहवारैव भर्वतत। एतमितरां स्पष्ट यत् मोक्षविषयिणी एषा धारणा बादरायणस्य न कसमादपि सूत्रात्प्रकटीभवति। शंकरस्य मोक्षविरषयिणी धारणा सांख्यस्य मोक्षविषयकवारणया समता- मेति। यथा प्रफृतेः पुरुषस्य मुक्तिरेव सांस्यस्य अन्तिमं लत्ष्यं तथेव शंकरानुसारमविद्यातो जीवस्य मुक्तिरेव मोक्षः । अविधयाया विनाशा नन्तरमेव। जीवात्मा स्वकीयं वास्तविकस्वरूपमवाप्नोति। मोक्षप्रति- पावकसूत्राणामवलोकनेन एतत्स्पष्टीभवति यदू बादरायणस्य न कस्मि-

१. बृ (६।२।१५ ) २. गीता ८।१५

सप्म: सभ्याय: ४८२

अपि सूत्रे पषा धारणोपलभ्यते। बादरायणानुसारमात्यन्तिकदुःखनिपृत्ति- मात्रमेव न मोक्षः प्रत्युत शाश्वतानन्दावाप्त्यवस्थानामेव मोक्षः। उपसंहार :- मोक्षस्य एष विषयः ब्रह्मसूत्राणां चतुर्थाष्यायस्य प्रथमपादत एव प्रारब्घः। स च जीवात्मनां गतेरागतेश्र सम्बद्धः। तत्र बादरायणस्य एतत्तात्पय यत् प्रारब्घकर्माणि भोगद्वारा परिसमाप्य जीवो ब्रह्म'सम्प- घते। तेषां कर्मणां परिसमाप्ौ दि सर्वेन्द्रियाणि' मनसति मनश् प्राणे लीयन्ते । प्राणः अध्यक्षे" आत्मनि तिष्ठति। इन्द्रियमनःप्राणोपेत -आत्मा च पंचभूतेषु" तिष्ठति। आत्मनः सूत्ष्मशरीरेण सह सम्पर्क: अपीति (मुक्ति) पर्यन्तं तिष्ठति; स्थूलशरीरविनाशे व सूदमशरीरं न विनश्यति। झुतावेकन्न इत्थं प्रतिपादितं वर्तते यत् मुक्कात्मनां प्राणा न उत्का मन्ति। अत्र वादरायणस्य एतत्कथनं यदुकवचनेन नेत्थमवगन्तव्यं यत् शरीरात्प्राणा: न वियुव्यन्ते अपि तु तस्येदं तात्पय यत् शरीरात् अर्थात् जीवात् प्राणानां वियोगो न भवति। माथ्यन्दिनीयशाखाध्या- यिनस्तु1 स्पष्टत पवेत्थं प्रतिपाद्यन्ति यत् आत्मनः प्राणानामुत्क्ान्ति- न भषति।"स्मृत्याव्येतदेव सिध्यति। बन्धनमुक्तशुकदेवादीना मादित्याभिमुखं गमनं पुराणेतिहासादिधूप- लभ्यते। तच्च सूक्ष्मशरीरमन्तरेण सर्वथा असम्भवि। जीवाघिष्ठितसूदमभूतानि परश्रह्म" गच्छन्ति, तत्रापि चात्मन: सूदमशरीरादू विभागो" न भवति। १. भोगेन त्वितरे क्षपयित्वाथ सम्पद्यते (४1१।१९) २. अत एव च सर्वाण्यनु (४।२।१) ३. तन्मन: प्राण उत्तरात् (४।२।३) ४. सोऽध्यक्षे तदुपगमादिभ्य: (४।२।४) ५. भूतेष्वतः श्रुतेः (४।२।५ ) ६. तदापीतेः संसारव्यपदेशात (४।२।८) ७. नोपमर्देनातः (४।२/१०) ११०. न तस्य प्राणा सत्कामन्ति ८. प्रतिषेषतीति चेन्न शारीरात (४।२११२) ९. स्पष्टो सेकेषाम् (४।२११३) ११३. स्मर्यते प (४।२।१४) १०. तानि परे तथा बाह ( ४।२।१५) ११. अविभागो बचनात् (४।१।१६)

४८४

अर्चिरादिमानवदेवगणो' मुककात्मानं विद्युल्लोकं प्रापयति। ततः' अप्रे अमानवा: पुरुषास्तं ब्रह्मलोकं नयन्ति। मुक्तौ जीवः सत्यकामसत्यसंकल्पादिब्राह्म गुणैविंभूषितः संजायते इति जैमिनिः। मुकात्मा शुद्धश्चेतनस्वरूप हत्यौडुलोमिः। मुक्तो जीवः चेतनः अपि सत्यसंकल्पादिगुणालंकृतः इति नानयोर्धादयो: कश्चिद् विरोध इति बादरायण: ।" मुळात्मान: संकल्पमान्नेणैव" समस्तसुखानि प्राप्नुवन्ति। सर्वेु लोकेषु मुकात्मा स्वेच्छानुसारमप्रतिहृतगत्या गन्तुमागन्तुं च समर्थ:। स सर्वेश्वरः 'सर्वाधिपतिश्नजाे्की ैरय चैैवनेरी राणि® धारयितुं समर्थः सशरीए अशरीरञ्र भवति। मुकात्मा ब्रह्मणा सह परमं साध्यमुपैति इत्युपनिषद्ः प्रतिपाद- यन्ति। बादरायणस्यात्र एतत्कथनं यच्छतीनामेतत्प्रतिपादनस्यैतत्तातपयं न वर्तते यत् जीवो त्रह्मैव सम्पद्यते अपितु केवलमात्मानन्दोपभोगे, जीव- स्य ब्रह्मणा सह तासां साम्योपदेशः। बादरायणस्य 'भोगमात्रसाम्य लिगाचच' एतस्य सूत्रस्य अवश्यमेष प्वनिर्यद् म्रह्शक्त्यपेक्षया जीवस्य शकिस्तदानीमल्पा भ्वति। ब्रह्मप्राप्त्यनन्तरं मुक्तात्मा न पुनर्मानवलोकमावतते।6 इत्थ म्रह्मसूत्राष्यायनां स्पष्टमेतद् यन्मुक्तौ जीव: सांसारिकंबन्धना न्मुचिमवाप्नोति। तदानी स पूर्णतया स्वतन्त्र: संजायते। सथूलशरीरं स घारयतु मावा सूक्षमशरीरं तु तस्य सर्वदैव तिष्ठत। स्वेच्छानुसारं स सर्वत्रगामी, सत्यकामा, सत्यसंकल्पश्रापि ब्रह्माघीनो मूत्वा जगदू- व्यापाशार्यतिरककर्माणमाद्यैश्वर्यं भुङ्गे। पंतरभूतेषु चापि स विजयी संजायते।

१. अर्निरादिना तत्प्रथितेः (४।३१) १. म्राहेण जैमिनिरुपन्यासादिभ्य: (४४lx) ३. चितितन्मात्रेण तदात्मकत्वादित्यौडुलोमि: (४।४।६) ४. एवमध्युपन्यासात्पूर्वमावादविरोधं बादरायण: (४।४।७) ५. संकश्पादेव पु तच्छ्ुतेः (४।४।८ ) ६. अत एव चानन्याधिपति: (४।४।९) ७. प्रदीपबद्ावेशस्तथाहि दर्शयति (४l४१५) ८. अनावुत्ति: शब्दादनापृत्ति: शब्दादू (४।४:२१)

अष्टमः अध्यायः (अध्ययनोपसंहार:) पूर्वोक्का्यायसप्त के यथास्थानं भाष्यकाराणां प्रातिस्विकविचार- प्रदर्शनपूर्वकं म्रह्मसूत्रप्रतिपाधविषयाधारभृतश्रुतिनिर्देशे प्रत्यधिकरणभा- उयपञ्चकसमीक्षणादिना एतत्स्पष्टीकतु चेश्ा कृता संजाता यत् पूर्षो- कभाव्यकारपश्चकव्याहयासु कतमा आधिकयात्याषिकयेन ब्रह्मसूत्रानु- कूला। इदानीमेतदावश्यकं यत्तननिष्कर्ष विविच्य तदुपयुक्तानुपयुकयोः विचार: क्रियेतेति कालकरमानुसारेण पूर्ववत् शंकर आदौ गृद्यते- शंकरस्य व्यार्या रामानुजनिम्बार्कवल्लभानां व्याख्यापेक्षया नितरां भिन्ना। यद्यपि चतुर्भिर्याचाये: स्वस्व्रविधया एकत्वमहुत्वयो: समन्वयं सथापयितुं स्तुत्यः प्रयत्नो विहितः, तथापि एतस्यां दिशि शंकरस्य विधा नितान्तं पृथक। तस्यायं विचार: यत् एकत्वं बहुत्वं व एतदुभयम् एक- दैव नैकं भवितुमहृति। अनयोद्वयोरेकमेव सत्यम्। तच्चकत्वम् इत्यने- कत्वभावना मिध्या, ध्रमो, मायाजन्या वा वतते। मायया दश्यमानस्य एतस्य जगतः परस्य (निर्गुणस्य) अपरस्य (सगुणस्य) व ब्रह्मण: परस्य अपरस्य घ ज्ञानस्य परस्य अपरस्य च विदुषः म्रहाणो जोवस्य च नितरामेकत्वे परस्परं भेदप्रतीति: संजायते। शंकरानुसारेण विवर्त एव कार्यकारणसम्बन्धः, न परिणामः। जीब: प्रकृत्या ब्रह्मैव तद्वदेव व विभुः। अविद्याविनाशे हि मुकावस्थायां ब्रम्म- सारुष्यमवाप्नोति। इदानीमेतद्विचारणीयं वर्तते यत् एतद्विषये सूत्रेषु किमुपलभ्यते। सर्वतः पूर्व तत्र ब्रह्मजीवयो: भेदे दष्टिर्निक्षिप्यते। ब्रह्मसूत्रेषु बहूनि पवंभूतानि सूत्राणि सन्ति यानि उभयो: भेदं सूच- यन्ति। तथथा-नेतराऽनुपपत्तेः (१११६) भेद व्यपदेशाचच (१११७) अस्मिश्रस्य च तद्योगं शास्ति (१।१।१६) भेदृव्यपदेशा कचान्य: (१।१।२१) कर्मकर्तृव्यपदेशाकष (१।२।४ ) संभोगप्राप्ति- रिवि चेन वैशेष्यात् (१।२८) गुहां प्रविश्वात्मानौ हि तद्दर्शनात् (१२११) शारीरओ्ोभयेऽपि दि भेदेनैनमधीयते (१२२०) विशेषण

इत्यादि। भेदृव्यपदेशाभ्यां च नेतरौ (१।२।२२ ) मुक्कोपसृप्यव्यपदेशात् (१।२।२)

शंकरेण स्वसिद्धान्तानुकूलार्थानुपलन्धौ स्वकीयव्यासयायां बहुत्र प्रसनंगानुकूलं परिवर्धनं कृतम् । यथा, भेषव्यपदेशाचच (१।१।१७) शारीर्ोभयेऽपि हि भेदेनैनमधीयते (१।२।२०) उत्तराचचेदाविर्भूत- स्वरूपस्तु (१।३१६) एषु ब्रह्मजीवभेदप्रतिपादकसूत्रेषु तेन पतत्प्रति- पादिवं यदेष भेदो मायाहेतुको व्यावहारिको न पारमार्थिक:। विशेष- णाचच (१।२।१२) इवि सूत्रे शंकरेण स्वतः एतत्स्वीकृतं यदनयोर्द्वयो- र्जीवो गन्ता ब्रह्म च गन्तव्यम्। किन्तु अस्मिन् विषये सन्देहे जिज्ञा- सुभिः 'अधिकं तु भेदनिर्देशात्' (२।१।२२) तथा 'अंशो नानाव्यपदेशात' (२३४३ ) एतत्सूत्रद्वयं व्रष्टव्यम्। अनयोः प्रथमं सूत्रमेतत् निदिशति यत् जीवापेक्षया ब्रह्म अधिकम्। द्वितीयं च एतन्निदिशति यत् जीवो म्हाण: अंशः। एवमेव तृतीयाध्यायद्वितीयपादस्य सप्तविशतः त्रिशत्तम- सूत्रेषु यद्यपि म्रह्मजीवसम्बन्धसूचकानि अनेकोदाहरणानि प्रदत्तानि- यद्यपि न तानि प्राचुर्येण निश्चयात्मकानि-तथापि तानि न केनापि प्रकारेण द्वैतसिद्धान्तस्थापने प्रमाणस्वरूपाणि वक्तुं शक्यन्ते। म्रह्मजीवयो: सम्पन्घविवेधनानन्तरं जीवस्य स्वरूपधर्मयो: विचार: करियते। अयं विषयो विशेषेण द्वितीयाष्यायतृतीयपादे पकोनविंशसूत्रतः त्रिपंचाशत्तमसूत्रं यावत् विवेचित:। अधिकरणविश्लेषणे एतत्प्रतिपादितचरं यत् एकोनविशसूत्रतः दा विशसूत्रं यावत् जीव: अणुरिति सिद्धान्तपक्षः स्थापित:। अष्टादशसूत्रे व जीवो ३ः प्रतिपादितः। त्रयसििंशत्तमसूत्रतः चत्वारिंशत्तमसूत्रं यावत् जीव: कर्त्ता अपि प्रतिपादितः। शंकरेण पतेषां सर्वथा विपरीत एव अर्थः प्रतिपादित: इति तन्रानेकप्रकारविरोधः सर्वथा स्पष्टः। 'तद्गुणसार त्वात्तु तद्व्यपदेश: प्राज्ञवत्' (२३२६ ) तथा 'यथा च तक्षोभयथा' (२।३४०) इत्यत्र विशेषेणैतदवलोक्यते। इत्थं शंकरस्य सिद्धान्तार्थं सूत्रेभ्यो निम्नांकितविषयट्टये न किमपि साहाथ्यमुपलभ्यते (१) ब्ह्मजीवयोः सम्पन्ध: (२) जीवस्य स्वरूपम् घ। तत्र शंकरमते ब्रह्जीवयोरनितरामेकत्वम्। स्वरूपविषये व जीवो विभु:, ज्ञानस्वरूप: (न झञातृस्वरूपः ) कर्तृत्वविद्दीनश्र। जीवात्मनो विषये शंकरस्य विचार: सूत्रकारात् पृथक वतते। सूत्रकारस्यैतन्मतं यत् जीवात्मा म्रह्मण: अग्निस्फुलिंग: अग्नेरिोद्- गतः । स प षणु:, म्रह्मण: अंशः। एवमुभयोरंशांशिभावत्वे ब्रह्मजीव- वोरना्यत्वम्। जीव: कर्त्ता भोका थ किन्तु ब्रस्याषीन:। म्हभावापन्न.

पशम: भण्याय: ४८७

दशायां सः अणुत्वेन सह विभुत्वमनुभवति। स म्रहणो नाभासो नापि घ प्रतिबिम्बः, नापि चाविद्याजन्यः। स च न असत्। अपि तु सत्। परापरम्रह्मभेदविचारे अपि वयमेतदेव अवगच्छामो यत यत्र कुत्रापि शंकरेण अयं भेद: प्रदर्शितः तत्र कतमत् अपि सुत्रमेवंभूतं न बतते यत् शंकरस्य एतन्मतं प्रमार्णायतुं शक्नुयात्। उदाहरणार्थम्- गतेरर्थवस्वमुभयथा-(३३२६) इति सूत्रे शंकरेण उमयथा इति शब्दस्य यः अर्थः कृतः स नितरामस्वाभाविक:। 'अनियम: सर्वषाम्' (३।३३१ ) तथा कामादीतरत्र ...... (१३३६) ऐहिकमप्यप्रस्तुत प्रतिबन्धे तद्दर्शनात् (३।४।४१) तथा 'एवं मुकिफलानियमः'- इत्यादिषु एवं चतुर्थाष्यायस्य अन्तिमतृवीयपादेषु परब्रह्मण: निर्देश- कत्वम् शेषेषु चापरम्रह्मणः। एवमेव आनन्दमयाधिकरणे परापरम्रह्मणो- विवेचनं कृतम्। किन्तु तन्र तत्र सूत्रेषु न किमपीत्थंभूतमुपलभ्यते येन प्रधानतया अयं भेद: स्थापयितुं शक्येत। नापि व अन्यभाष्यकारै: एवंभूतम्रह्मविषयकपरापरभेदतात्पर्येण सूत्राणि व्याद्यातानि इति न तेषामर्थाः शंकरस्येवास्वाभाविकाः । सूत्रकारानुसारेण परापरम्रह्मणोः भेदाभावात् तत्सिद्धान्ते शंकराभिमतमायायाः कृते म्रह्सूत्रेषु न किमपि स्थानम्। ये च इत्थं स्वीकुर्वन्ति यत् शंकरस्य सिद्धान्त एव-यस्मिश् मायायाः प्राधान्यम्-सूत्रकाराभिमतः तैनैतस्योत्तरे किमपि वकव्यं स्यात् यत् सूत्रकारेण सम्पूर्णमन्थे एकत्रैव केवलं, 'मायामात्रं तु कात्स्यें- नानभिव्यकस्वरूपत्वात्' (३।२३ ) इत्यस्मिन्नेव सूत्रे मायाशब्द: प्रयुक: स चापि स्वप्नावस्थावर्णनप्रसंगे न जामदवस्थावर्णनप्रसंगे। शंकरेण मायाशब्दस्य या अर्थः स्वोकृतः स सर्वथा अप्रासंगिक: । एतदर्थ च विरोषास्पदं यत् अस्मिश्रधिकरणे शंकरोपस्थापितनिम्नांकित- प्रश्नद्वयमध्ये युक्िसंगत सम्बन्धस्य सवथा अभाव :- (१) किं प्रबोध इष स्वप्ने अपि पारमार्षिकी सृष्टिराहोस्वित् मायामयोति (शां० भा० पृ० १७०७ ) (२) कस्मात्पुनर्जीय: परमात्मांश एव संस्तिरस्कृतज्ञानैश्वर्यो भवति ? (शां० मा० प्रृ० १७२४) रामानुजाचार्येण माया परमात्मन: आञ्चर्यजनकविचित्रा शक्ति: अभ्युपगता। तदर्यानुसारमस्याधिकरणस्य सम्पूर्णसूताणि शंकरापेक्षया अधिकसन्तोषजनकरूपेण सुसम्बद्धुं शक्यन्ते न तत्र लेशमात्रमपि

४6८

विरोध: सम्भवति। अत्र न कश्ित्सन्वेह: यत् रामानुजानुसारं माया परमात्मन: शकिरिति स्वीकारे संसारस्यतद् दश्यमान स्वरूपं ज्ञानस्य साधारणसाधनेरनिर्वचनीयं किन्तु शंकररामानुजधारणाद्वयमध्ये महदन्तरं वर्तते-शंकरानुसारमेतद्दृश्यमानं जगत् मिध्या, रब्जौ सर्पोद्भावन- भिवाविद्याध्यस्तम्: रामानुजानुसारं व संसार: अनिर्वचनीय: अपि ब्रह्मवदेव सत्य: । मायावादस्य अभिव्यंजकं 'त द्नन्यत्वमारम्भणशब्दादिभ्यः' (२११४ ) इत्येकम् अन्यत्सूत्रम्। अत्र शंकरानुसारम् 'आरम्भणम्' इत्येष शब्द: 'वाचारम्भणं विकारो नामधेयम्' इति क्ुतिवाक्यस्य तात्पर्येण निर्दिष्टः सन् जगद् ब्रह्मणो विवते सूचयति-'अभ्युपगम्य चेमं व्यावहारिकं ...... ब्रह्मव्यतिरेकेणाभाव इति द्रष्टव्यम्। अस्मिन् भाष्ये शंकरस्य विवर्तवाद: स्पष्टः, किन्तु अरे 'पटवच्च' (२।१।१६) तथा 'यथा च प्राणादि:' (२१।२०) अनयोः सूत्रयोः भाष्योदाहरणैः न विवर्तस्य अपि तु परिणामवादस्य पुष्टिर्जायते इति एतद् वकुं न असंगतं यत् आरंभशव्दस्य रामानुजोयंभाष्यं शंकरभाष्यापेक्षया अधिकं युक्तिसंगतम् । वल्लभेनाप्यत्र शंकरस्य तीत्रालोचना कृता। अस्यैव भावस्याभिव्यंजकं तृतीयं सूत्रम् 'आभास एव च' (२३५०) एतदू वतते। अत्र आभासशन्दस्य शंकरेण यः अर्थः कृतस्तदपेक्षया वल्लभस्यार्थ: अधिकं समुचितः। रामानुजनिम्बार्कप्रतिपादनपद्धतिरपि

कार्यकारणसम्बन्धे विशेषेण दृष्टिपाते एवदाविक्येन प्रमाणितं संजायते यत् सूत्रकारस्य परिणामवाद एत अभीष्टोन विवर्तवादः। एतस्य पकतः पतत्कारणं यत् 'आत्मकृतेः परिणामात्' (१।४।२६) पतस्मिन् सूत्रे परिणामशब्दस्य विशेषेणोल्लेखः। द्वितीयतः, 'न विल- क्षणत्वादस्य तथात्वं घ शब्दात्' (२।१४) एतस्मिन् सूत्रे यत्र कार्यकारण- वैषम्येणोत्पन्नस्य अस्य प्रश्नस्य समाधानं यदू अचेतनप्रकृतिकजगतः कारणं कथं चेतनप्रकृतिकं ब्रह्म सम्भवति तत्र न सूत्रकारेणैतत्प्रति- पादित नापि चैतल्लेशमात्रमपि संकेतितं यदेतत्कार्यकारणाध्यासवशेन सर्वथा सम्भवति। उदाहरणार्थम्, यथा शुक्कौ रजतस्य भ्रमः तथैव ब्रह्मणि जगतो भ्रममात्रम्। किंच, स इत्थंन कदापि निदिशति यत् उत्पत्ते: प्राकू कारणे कार्यस्य सत्ता न वर्तते। एतचष, 'असदिति चेभ

·१. शो. मा० १००३-४

भष्टम: अभ्याय: ४६९

प्रतिषेषमात्रत्वात' (२।१) इति सूत्रतः स्पष्टम्। विवर्तषादसिद्धान्त- स्वीकारे तु उत्पत्ते: प्राकू कारणे कार्यस्य सत्ता न कथमपि स्वीकतुं- शक्यते। एतदतिरिच्य 'दश्यते तु' (२।१।६) इति सूत्रस्य व्याख्यायां शंकरसहितैरन्यैः सर्वाचार्यैः यानि विषमकारणकार्योदाहरणानि- 'यथा सतः पुरुषात् केशलोमानि तथाक्षरात् सम्भवतीह विश्वम् (मु० १।१७) इत्यादीनि प्रदत्तानि तानि सर्वाणणि परिणामवादस्यैव समर्थकानि। इत्थं शांकरभाष्यसमीक्षणेन एतन्निर्णेतुं नितरां न्यायसंगतं यद् दार्शनिकपखतौ, उपनषदां सिद्धान्तस्थापने च शंकरस्य यत्किमपि मूल्यं भवेत् किन्तु सूत्रकारेण सह यावदस्य सम्बन्घस्तावत् सुत्रकारेण सह तत्सम्बन्धटृष्ट्या तत्सिद्धान्तः सूत्रकारसिद्धान्तात्सवथा भिन्नः। वस्तुस्थितिस्तु एरा यत् कस्यचिद् व्यायानस्य साहाय्यमन्तरेण ब्रह्मसूत्राणामर्थावगतिः सर्वथा असम्भवेति यावत् शंकरव्यास्यातिरिका व्याख्या न उपलब्धा तावत् अधिकांशतः शांकरभाष्यस्यैव प्रचार: अभवदिति पूर्वोक्तप्रकारेण निर्णयं कन्तु सर्वथा अयुक्कमाकलय्यते स्म, किन्तु कालान्तरे शंकरतुल्यप्रकांडविदुषां स्थानान्तरेषु विभिन्नार्थक- व्याख्यानामुपलब्धौ परम्परागतघारणानां तथैव स्वीकारात्पूर्वम् अनु- शोलनपराः विद्वांसो मुहुर्मुहुः विचारयितुं प्रारेमिरे इतीदानी शंकर- रामानुजयोयंत्र द्वयोषैमत्यं वतते तेषां सर्वेषां स्थलानां संभह्दे निश्चयेन वयमेतन्निष्कर्षमुपगमिष्यामो यत बहुषु स्थलेषु एतनिणेतुं न शक्यते यदू क्रयो: कतरस्यार्थः अधिकं स्वाभाविको दूराकृष्टो वा बतते। बहूनि स्थलानि एबंभूतानि सन्ति यत्र शंकरस्यार्थ: रामानुजार्थापेक्षया अधिकं स्वीकायः। बहूनि चैवंभूतान्यपि सन्ति यत्र शंकरापेक्षया रामानुजार्थः अधिकं स्वीकार्यः । उदाहरणार्थम्, ३४।४१-४२, ४।।१६, तथा ४|RS-१६ एतत्सूत्रव्यारयासु एतत्निणेतुं दुःशकं यदनयोः कतरस्य व्यारगा उत्कृष्टा वतते। एवम् १२६-१०; १३१३; २/१।२, २३।१४। १४१-४; ३५।५६ एपां सूत्राणां शंकरस्य व्याखया रामानुजस्य व्यारया- पेक्षया सत्कृष्टा किन्तु निस्सन्देहमेतद् वक्तुं शक्यते यत् १।१।१८; १३/२१-२३, इत्यादिसूत्रेषु शंकरस्यार्थापेक्षया रामानुजस्यार्थः अति- स्वाभाषिकः समुत्कृष्टश्चावगम्यते। शंकरस्य व्याखयाविषये डा० थीवो महोदयस्य स्वकीयवेदान्तसूत्र- भूमिकाया: शततमे पृष्ठे एतत् कथनं यत् स्व्रेषु शंकरमतानुसारिश्द्म-

४९० म्रहसूत्र प्रमुख माष्यपच्चकसमीक्षणम्

विषयकं परापरज्ञानं अ्रहेश्वरविषयको भेदो वा कुत्रापि न उपलभ्यते। सूत्रकारानुसारं ब्रह्म सर्वाद्भुत-गुणनिधानं सर्वशक्िशालि च वर्तते। तस्मिन् प्रकृत्या सर्वविरोधिगुणानां सम्भवः। नेति नेतीत्यादिनिषेधा- त्मकश्रुतिवाक्यानि तत्र लौकिकगुणानां निषेधं कुर्षन्ति। 'सर्वकामः' इत्यादिश्रुतयः तत्र सर्वदिव्यगुणानां सम्भवं प्रतिपाद्यन्ति। इत्थं ग्रह्म डभयलिंगम्। वल्लभनिर्म्बाकयोरप्येतन्मतं यत् उपनिषत्सु प्रतिपादितं नेति नेति अथवा सर्वकाममेकं स्वतंत्रं कर्तृ सच्चिदानन्दस्वरूपम्। तब स्वली लामात्रार्थमेवात्मानं जगद्रूपे परिणमयति, किन्तु ताद्रूव्यमवाध्य न समाप्नोति अपि तु तद् रचयित्वा तत्रैव प्रविशति । सर्वविश्वव्याप- कत्वेन तदन्तर्यामि । वहिस्तिष्ठदगम्यमपि तत् यथाकामं समाधिना भक्त्या वा गम्यं भवति। क्रियामात्रस्य, ज्ञानमात्रस्य, आनन्दमात्रस्य च तद् उद्गमस्थानम्। नामरूपात्मकंतत्, अव्याकृतं च व्याकृतं करोति। तस्मादेव च विभिन्ननामरूपात्मकम् एतद् जगदुत्पद्यते। केवलं ज्ञानद्वारा प्राप्तिकरणदशायां तदव्यकतं किन्तु चिन्तनेन भक्त्या वा प्राप्तिकरणद्शायां तद् व्यककं संजायते। तज्जीवात्मनः अपि अन्त- निंवसति ( आत्मेति तूपगच्छन्ति ब्राह्यन्ति च ब्र. सू. ४।१।३ )

सर्वस्मिन् जगति अनुस्यृतम्। एतेन स्पष्टं यत् सूत्रकारस्य सर्वेश्वरवाद पद्धतिः शंकरस्य सर्वेश्वरवादपद्वतेः सर्वथा िभा। सूत्रकारः ब्रह्मण: प्रत्येकं वस्तु न अस्वीकरोति प्रत्युत तदीयप्रत्येकवस्तुस्वीकृति द्रळयति शंकरश्चेत्थं न स्वीकरोतीत्युभयोर्भेदः। जीवात्मनो विषयेऽपि शंकरसूत्रकारयोमंते विभिन्नता। सूत्रकार- स्यैतन्मतं यज्जीवात्मा ब्रह्मण: अग्नेः स्फुलिंगवदुद् भर्वति। स बाणुः। ब्रह्मण: अंशः । उभयोरंशांशिभाष इति स ब्रह्मण: अनन्य:। स कर्तता भोका व तथापि ब्रझ्माधीनः । ब्रझ्यभावापन्नदशायां सः अणुत्वेन सह विभुत्वमनुभवति। स न ब्रह्मण आभास: नापि च तत्प्रतिबिम्बः। नापि वा अविद्याजन्यः। स न असत् प्रत्युत सद् वरतते। जगतो विषये अपि शंकरसूत्रकारयोर्मान्यता विभिन्ना। तत्र सूत्रकारस्यैतन्मतं यत् केवलं ब्रह्म एव जगतो निमित्तोपादानोभय- णम्। उपादानकारणे सत्यपि जगदूपे आत्मानं परिणमयितृणि म्रह्यणि न किमपि परिवर्तनं संजायते । सत्यपि निमित्तकारयो न तस्मिम

भ्ष्टम: भ्ष्याय: ४९१

वैषम्यादिदोषदुश्वत्वम्। कार्यकारणयोरनन्यतयैव ब्रह्मजगतोरनन्यत्वम्। उत्पत्तिस्थितिनाशावस्थासु यथा सवंदा कार्यस्य कारणे स्थिति: सथैवेदं विश्वं तिसृष्वपि अवस्थासु ब्रह्मणि वर्तमानं तदनन्यत् तिष्ठति। शंकरवत् सूत्रकारो नैतञ्जगत् स्वप्नमात्रम्, अविद्याहेतुकं माया- मात्रं वा मनुते। तदनुसारं जगतः कारणं ब्रह्म अस्ति । तथापि कार्येरूपं जगत् अनन्तविभिन्नतायुक्तम्, तस्य रचना च ब्रह्मणो लीलामात्रं न। चतुर्थाध्याये प्रदर्शितायाः ब्रह्मप्राप्तेः ब्रझ्मलोकीयैश्वर्यभोगपद्धतेश् विवेचनेनैतत् स्पष्टं यत् मोक्षविषयकमान्यता अपि शंकरसूत्रकारयो- भिननाः। सूत्रकारानुसारं सा व एका एवंभूता दशा यस्या उपलन्धि: आध्यात्मिकक्रमिकविकासेन भवत किन्तु शंकरानुंसारं सा एका एवंभुता दशा यस्या: सत्ता सार्वकालिकी सती अपि अविद्याया: कारणेन तिरोघत्ते तभाशे चाविर्भर्षत। वेदान्तसारस्य भूमिकायां शांकरभाष्योद्वरणैरबहुत्र विरोधं प्रदर्श- यन् पाश्चात्यमनीषी कर्नलजकबमहोदय इत्थं स्वविचारान् प्रकटीकरोतति 'अतः इत्थं प्रतिभाति यत् शंकरसमये विशिष्टाद्वैतवादिनः पवंभूतस्य कस्यचिदन्यस्य सिद्धान्तस्य वा प्रामल्यमासीत् येन स्वयं शंकर इत्थं प्रभावित आसीत् यत् तद्विरोघिनं स्त्रसिद्धान्तं संस्थापयभनपि न तत्सिद्वान्तं स्वमस्तिष्काभ्निष्कासयितुं प्राभवत्'। कर्नलजैकबमहोद्यस्य एतत्कथनं मौलिकं सत्यं च प्रतिभाति। यतो हि यदि शांकरभाष्यमादाय ततः शंकरस्य स्वसन्निवेशिता: अविधा- विषयकांशाः निष्क्ियेरन तदा तस्य भाष्यस्य य: अंशः अर्वाशनष्टि स एव बाद्रायणस्य वास्तविक: सिद्धान्तः । वल्लभाचार्यस्य अणु. भाष्येण अपि पूर्वोक्कमेव तथ्यं प्रमाणीकरियते अर्थात् म्रह्मसूत्रेषु बाद- रायणेन इदमेव प्रदशितं यत् पुरुषोत्तमः सर्वजगदात्मकः सभ्नप ततः परः। अस्य इदमेव तात्पर्य यत् शंकरबादरायणयो: सिद्धान्ता: यदि नाम विरोधिन: सन्तुन वा तथापि विभिन्ना अवश्यं सन्ति। स्वकीयां भाष्यभूमिकां समाप्नुवता शंकरेण प्रतिपादितम-'यथा चायमर्थः सर्वेषां वेदा्तानां तथा वयमस्यां शारीरकमीमांसायां प्रदर्शयिष्यामः। एतेन स्पष्टमेतद् यत् शंकरस्य इदमेव लक्ष्यमासीत् यत् स ब्रह्मसूत्राणां यथासम्भवम् उपनिषत्सम्मतमेवार्थ प्रदर्शयेत्। अर्थात् स सूत्राणां तमेषार्थं गृहीयात् यथा च तेन उपनिषदामर्थः अयगतः। पतेन सर्वेण

१. वेदान्तसारभूमिका पृ० ९

४९२

प द्टंयद् यावद बादरायणसत्राणां सम्बन्स्तावत् तद्वास्तविक- व्यास्यातृस्वरूपे शंकरस्य पक्षो नातिप्रबल: । रामानुजनिम्बार्कयो: सिद्धान्तौ विशिष्टाद्वैतद्वैताद्वैतनाम्ना प्रसिद्धौ परस्परमधिकांशतः संवदतः । अनयोद्वयोः सम्प्रदाययो: अयं मुरूयो भेद: यत् रामानुजमते बहुत्वमेकत्वस्य गुणः । शव्द्रान्तरैरित्थं वा प्रतिपादं यत् चेतनमचेतनं च जगत् ब्रह्मणो विशेषणम्। निम्बार्कों नेमं विशिष्टतासिद्धानतं स्वीकरीति। तस्येदं कथनं यत् एवंभूतं किमपि वस्तु न वर्तते यदू ब्रह्मण: पृथक् कतुं शक्येत। द्वैतमद्वैतमेतदुभयं सत्यम्। उभयोरेक: स्तरः। उभयोः काचिदपि एवं भूता सहयोगभावना न वर्तते यथा रामानुजेन स्वीक्रियते। एतदतिरिच्य आध्यात्मिकांशे उभयोनं कश्िदु भेद: । निम्बार्कभाष्यं सूत्राणामक्षरशः व्यारया। सा चात्यन्तसरला तथापि सामान्येन रामानुजमनुसरन्ती विशेषेण च स्वाभोष्टं पृथक सिद्धानतं स्पश्टरूपेण प्रतिपाद्यति। इत्थं निम्बार्कभाष्यमनेकस्थलेषु निजमौलिकतां प्रदर्शयत् परस्परश्रुति- वाकयेषु सामंजस्यस्थापनस्य स्तुत्यां पद्धति प्रदर्शयति। अनेकस्थलेषु तस्य रामानुजेन मतभेदः । सच स्वाभाविक:। तथाप्यधिकांशतया तेन रामानुज एव अनुसृत:। प्रतिपाद्यविषयादिना सह सूत्रार्थो दार्शनिक- सिद्धान्तश्च रामानुजानुसारी एव। इत्थमेनत्कथनं न अत्युक्तिपरं यत् रामानुजभाष्ये स्त्रपूर्ववर्तिभाष्यसिद्धान्तानां निराकरणं सूत्राणां सोप- पत्तिकं सविस्तरं घ व्यावयानं किन्तु निम्बार्कभाष्ये कस्यचिद्पि मतस्य निराकरणं विस्तरणं वा अनपेदयैव सूशाणां व्याख्यानमिती- यान् भेद:। अनेकस्थलेषु तेन शंकरः अि अनुसृतः । किन्तु पतस्मादपि महत्त्वपूर्णमेतद् वर्तते यत् कुत्रचित्तेन न शंकरी नापि च रामानुजः समनु- सृतः, अपि तु स्वतंत्रैव स्वकीया व्याडया प्रदर्शिता, या च प्रसंगानुकूलम- त्यन्तसन्तोषप्रदा प्रतीयते। उदाहरणार्थम् एतद् द्वितीयाध्यायस्य द्विताय- पादीयान्तिमाधिकरणविषये वक्तुं शक्यते-अत्र द्विचत्वारिंशत्तमसृत्रतः पंचचत्वारिंशत्त मसूत्रं यावत् निम्बार्केण तस्य सिद्धान्तस्य खण्डनं स्वाकृतं यस्यानुसारं केवलं पुरुष: शकिसाहाय्यमन्तरेणैव संसारं रचयितुं शक्नोति। एत्रमेव (३।२२७-२८) अनयोः सूत्रयोः अपि निम्बार्क- व्याद्याया: उदाहरणदवयं प्राप्नोति (१) सर्पस्तत्कुंडलं च (२) प्रका- शस्तदामयश्च। हमयमप्येतदुदाहरणं शंकररामानुजसिद्धान्तात् नितरां

भष्टम: सभ्याय: ४९₹

भिन्नम्, निम्बार्कसिद्धान्तभेदाभेदस्य च सर्वयोपयुक्तं स्वाभाबिर्क च। 'पूर्षवद्धा' इति सूत्रस्योत्तरं न कथमपि विरोद्धुं शक्यते। एतद्धि एतस्य विरोधस्योत्तरं यत् निरवयवमपि श्रह्म कथं स्वकीयमांशिकपरिवर्तनं कतु समर्थम्। अद्वितीयं चैतद् व्यारयानम्। इदमिह्देदानी निर्णेतव्यं वर्तते यद् रामानुजनिम्बार्कयोः कतरस्य सिद्धान्त: सूत्रकारसम्मतः । सविश्लेषण प्रत्यधिकरणभाव्यपकसमीक्षणे सूत्र कारसिद्धान्तस्य इत्थं रुपरेखा उपलभ्यते- - (१) ब्रह्मजीवयो: ब्रह्म विभु जीवश्चाणुः एतत् १।२७; २/३१६ -: २ तथा ४।४।१४-१६ इत्यत्र प्रमाणितम्। (२) ब्रह्म जीवयोन नितरामेकत्वं प्रत्युृत तयो: व्यक्तिगतं स्वाभा विकमन्तरम् इत्यत्र निम्नांकित सूत्राणि प्रमाणत्वेनोवर्त्तव्यानि- 'नेतरोऽनुपपत्ते: (१।१।१६) अभेदव्यपदेशाच्च (१।१।१७) भेद- व्यपदेशाबान्य: (१।१।२७) अनुपपत्तेस्तु न शारीर: (१।२।३) कर्मकर्तृ- व्यपदेशाचच (१।२।४) गुहां प्रविष्ठावात्मानौ हि तदर्शनात् (१।२।११) भेदव्यपदेशात्' (१।३४) इत्यादि। (३ ) (क) जीवो ब्रह्मण: अंशः अंशो नानाव्यपदेशात्' (२।३४३) (ख) जीवश्चेतनस्वरूपो ज्ञाता च, ज्ञानं तस्य गुण: (झोडत एव ) (ग) जीवः कर्ता किन्तु तस्य कर्तृत्वं ब्रह्माधीनम् (२।१।३३-४०) (घ) चेतनं ब्रह्म जडचेत नोभयजगतः कारणम् (२।१।४-११) (र) ब्रह्म समाधिना ज्ञानोत्पत्तिः, तथा प मुक्ि:। (च) ब्रह्म एकमेवाद्वितीयं न च परापरात्मकम्। (छ) ब्रह्मज्ञानस्य एकमात्रं साधनं श्रुतिः । रामानुजनिम्बार्कयो: सिद्धान्ते पूर्वोकतं सर्वमुपलभ्यते किन्तु शंकर- मतिरच्य न्यूनाधिकमाश्रायाम् अस्मदूविवेच्यसवेसम्प्रदायेधु अप्येत. तसन्निहितं वर्तते। आध्यात्मकविचारपद्धते भिन्नत्वेनैव चतुर्ष्वपि वैष्णव- सम्प्रदायेषु पारस्परिकभेद :- रामानुजमते वासुदेवो ब्रह्म, निम्बार्क- वल्लभयो: मते कष्णः, म्वमते विष्णुः। किन्तु सूत्रेषु न कुत्रापि एष भेदो विशेषेणोपलभ्यते। तत्र तु स एव औपनिषदाध्यात्मिकसिद्धान्त: सन्निहित: यस्य विकास: परकालिकाष्यात्मिकमनीषिभि: साम्प्रदायिक- विद्वद्धिस्व व्यक्किगतविचाराणामुपोट्ठलनेन कतो वतते। मन्ववल्लभयो-

४९४ म्रहासू त्रप्रमुखभाष्यपच्रकस मीक्षणम्

र्विचारपद्वति सूत्रकारपद्धत्या अधिकं सामज्स्यपूर्णा चेत्तदा एतदपि वक्तुं नात्युक्िपरं यत् शश४्२-५४ सूत्रेषु रामानुजेन प्रदर्शितो भागवत- सम्प्रदाय: अपि सूत्रकारसिद्धान्तो न कस्मिन्नप्यंशे ततो न्यूनः। सूत्रेषु हि न फुत्रापि एवं संकेत: यत् वानि सूत्राणि भागषतसम्प्रदायस्य किमपि मतविशेषं पोषयन्ति; वासुदेव:, व्यूह्ः इत्याधन्यतमशब्दा: अपि तत्र नोपलभ्यन्ते। किंच, चत्वारः अपि इमे वैष्णवसम्प्रदाया: स्वस्वाध्यात्मिकतन्व्र- विवेषनदष्टया परसुपरं भिन्ना: । इत्थं च रामानुजमते विश्वरचना ब्रह्मण: संजायते। वित् अचिचच सूक््मरूपेण वर्तमाने आस्ताम् ते एव पञ्चात् स्थूलरूपे परिणते संजाते। नामरूपात्मकमचेतनं जगत् जीवात्मादि चैतन्न प्रातिभासिकम् प्रत्युत ब्रह्मणो मुख्यावश्यकांश स्वरूपम्। तन्मते एनत्सर्व ब्रह्मण: शरीरम्। सू्मदशायां ब्रह्म निर्गुणम् एतत्सत्यं किन्तु नामरूपात्मकस्य जगतो जीवस्य च द्वैतता अपि न मिथ्या। निम्बार्केंणापि स्व्रसिद्धान्ते बहुत्वभावनैव अभिव्यकीकृता। तन्मते विद्षिदीश्वरतत्ततत्वत्रयसत्ता परस्पराम्रिता व्तते। जोवस्तत्र ज्ञान- स्वरूप :- सूर्यस्तत्प्रकाश इब स ज्ञातृज्ञानैतदुभयमपि एकः । कर्त्ता भोका अपि च स ईश्वरकृपाधीन: इत्यस्मिन्नर्थे स नियम्यत्वगुण- सम्प्न:। एतम्मते भगवान् कृष्ण एव ब्रझ्म। स च सरवदोषरहितः, अनन्त- मंगलमयगुणसम्पन्न:, आवश्यकतानुसारमनेकावतारघारी च वर्तते। एतदेव च ब्रह्म जगतो निमित्तोपादानोभयकारणम्। तद्धि सूदमरूपे वर्तमाना: स्वकीया: स्वाभाविकचिदचिच्ध्क्ती: स्थूलरूपाभिव्यक्ियोग्याः करोतीति उपादानम्, सर्वजीवात्मनञ् तदीयविभिन्नकर्मफलभोग्य- साधनैः संयोजयतीति निमितं कारणम्। तन्मते ब्रह्मण: (कृष्णस्य) भेदाभेदसम्बन्घ: चित् अचिकच एतदर्थ ब्रह्णो भिन्नम् यत् एवमस्वीकारे ब्रह्म अपि गुणैः सीमितं सदोषं च संजायेतेति एकस्या: शाश्वतसत्ताया: स्थितौं बाघा जायेत। तथ्चैतस्मिभर्ये अभिन्नं यन्तदुभयं सर्वथा तदधीनम् (तवाभितम्) इति न तद् व्यतिरिकं स्थातुं शक्कोति। मध्याचार्यस्य महासूत्रविषयकः अर्थः निवरां भिन्न: स्वतंत्रश्य बसते। स स्पष्टतया बहुत्ववाद्प्रतिपादकः। स्र एवं न स्वीकरोति यद्

अष्टम: भभ्याय:

ब्रह्म जगतः उपादानकारणम्-यथा चान्ये भाष्यकारा: स्वीकुंषन्ति प्रत्युत तन्मते जीवजगतोकमयोरपि ब्रह्मण: पार्थक्यम्। सविशेषस्य हि तन्मते सर्वगुणोपेतं निर्िशेषस्य च प्रकृतिरूपरहितं तात्पर्यमतो भौतिकं जगत् न कथमपि ब्रह्मणो रूपम्। विचारात्मकरूपेण स उपनिषद: प्रमाणीकरोति, क्रियात्मकरूपेण तु स्वसिद्धान्तान् प्रमाणयितुं स्मृती: संहिता: पुराणानि घोद्धरति। निम्बार्कवन्मण्न: अपि एतत्स्वीकरोति यदू जीवो म्रहाण: एतावत् पथक वतते यन्मुक्तावस्थायामपि तद्द्वयं पार्थक्येन तिष्ठति। अचेतन जगदपि तयैव ब्रह्मण: परथग वतते। ब्रह्मसूत्रेषु सूचिता अनयोरभिन्नता केवलमेतत्सूचयति यत् जगत् ब्रह्माघोनम्। निम्बार्कस्याद्वैतसिद्धान्त- स्वीकृतिः नाममात्रम्। वस्तुतः यावत बहुत्ववादीत्यस्मिन्नर्थे तस्य सिद्धान्त: रामानुजवल्लभयो: सिद्वान्तस्य सर्वथा विरोधी । तौ हि सर्वथा अद्वैतवादिनौ विश्वात्मैकत्वभावनां च निर्दिशतः। एतन्मते वेदान्तशब्दस्यार्थः वेदविनिरणयो वैदिकसंहिताविनिरणयो वा वतंते नोपनिषद्विनिर्णयः । तदनुसारं घ वैदिकसंहितानां निर्णय: अपि तावानेव महत्त्वपूर्णः यावान् उपनिषदाम् , तथापि विद्वत्साधारण- मते मध्वस्य वेदान्तसूत्रसम्बन्धिनी, व्याख्या नात्यन्तं सन्तोषजनिका- पतत्प्रसंगे 'ईक्षतेर्नाशब्दम्' (१।१।४) 'हेयत्वावचनाचप' (१।३८) 'त दनन्यत्व मारम्भणशब्दादिभ्य:' (२।११४) ,इतरस्याप्येवमसंश्लेष: पाते तु' (४।१।१४) इत्यादिसूत्राणां व्याडया विशेषतो निर्देशाही। एवमपि अनेकस्थलानि एवंभृतान्यपि सन्ति येषां व्याडया शंकररामा- नुजतो नितरां भिन्ना अपि पूर्णतः असंगता अस्वाभाविकी वा वक्तुं न शक्यते। उदाहरणाथ प्रथमाध्यायस्य सम्पूर्णचतुर्थपादे अव्यक्त प्रकृंतीत्यादिशब्दानां वस्तुतो विष्ण्वर्थस्वीकृतिः। द्वितोयाध्यायस्य द्वितोयपादे विचत्वारिंशत्तमसूत्रत. पंचचत्वारिंश त्तमसूत्रं यावत् तेन निम्नार्कमनुसृत्य अधिकरणे शक्तिसम्प्रदायस्य निर्देशो विहितः, किन्तु अधिकरणस्य तत्खण्डनमभीष्टम्। द्वितोयस्मिन्नव्याये तृतीयपादे एकोनविंशसूत्रतः एकत्रिशत्तमसूत्रं यावत् सिद्धान्तरूपेण तेन जीवस्य अणुत्वं स्वीकतम्। एतदन्तर्गतस्य 'तद्गुणसारत्वात्त तद्व्यपदेश: प्राङ्ञवत्' इति सूत्रस्य अयमर्थः कृतः-यद् ब्रह्मजीवयोः एतदर्थमैक्यं यद् जीवे अपि ब्रह्मगुणा: ज्ञानानन्दाद्यः स्वाभाविकतया उपलभ्यन्ते। इयं प एका एवंभूता पद्तति: या न कथ- मपि अस्बीकतु शक्यते।

४९६ म्रहमासूत्रप्रमुख माण्य पथ्चकस्मीक्षणम्

द्वितीयाध्यायचतुर्थपादे अष्टमसूत्रतः त्रयोदश सुत्रं यावत् मण्घस्य व्यासया अन्यभाष्यकारव्यायापेक्षया अधिकोपयुक्का। चतुरधिकरणेष्वत्र तस्य सूत्रविभाजनम् अन्याचार्याणाम् अनियतरूपेण सूत्रविभाजना- पेक्षया अधिकमुपयुक्तं स्वाभाविकं च बतते। तृतीयाध्यायस्य द्वितीयपादे सप्तविंशसूत्रतः त्रिंशत्तमसूत्रं यावत् यत्र च ब्रह्मणो गुणगुणित्वम्, आनन्दानन्दिवित्वमुभयं विवेचितं-प्रक- रणमपि नापवादरूपेण ग्रह्माम। वृतीयाष्यायीयचतुर्थपादस्यकपक्चा शद्द्विपंचाशत्तमसूत्रयोः विद्याया: तत्फलोत्पत्तेः (मुक्केः) विवेचनं मध्व निम्बार्कोभ्यामेव कृतं तच्चातीशोत्तमं स्वाभाविकं च बरतते। एतत्सर्वावलोकनेन वयमेतां विचारोत्पत्ति संवरीतुं न शक्तुम: यत् सामधायिकरूपेण सर्वसूत्राणां व्याखयासु दृष्टिपातेनैतन्निश्चीयते यत् सूत्रकारस्यापि द्वेतसिद्धान्त एव अभिप्रेत इति सुत्राणां तदनुसारिणी व्याख्या सवंथा अनुकूला वर्तते। वल्लभस्य सिद्धान्त: शंकरापेक्षया रामानुजसिद्धान्तमधिकं सन्नि- कटति। तन्मते विश्वस्य रचना परमात्मनः ऐश्वर्येण सम्भवति। अय- मेव विचारश्ाधार: सगुणनिर्गुणश्रुतिसामअ्जस्यस्थापनस्य। एतन्मते सगुणप्रतिपादकश्रुतय एतर्त्प्रातिपादर्यान्त यद ब्रक्म सर्वमंगलमयगुणो- पेतम्। निर्गुणवाचकश्ुतयश्च तत् (ब्रक्म ) सर्वदोषरहितं प्रतिपाद- यन्ति। तस्य सिद्धान्तस्य इयं मुख्यता यत् स जीवो, जगत्, भौतिकं शरीरं चैतत्सर्व ब्रह्माण: वास्तविकमंशं स्वीकरोति। इण्डलाकार: सर्पः तस्य अत्यन्तं प्रियमुदाहरणं यत् स जगतः कारणस्वरूपेण ब्रह्मणा तुलयति। एतेन स्पष्टमेतद् यत् स जगतः सत्यतामपि ब्रह्मण: सत्यतामिव एव आकलयति। अतः एतद् दश्यमानं जगत् न मिध्या प्रत्युत ब्रह्मण: वास्तविकांश इति सत्यम्। प्रसृत· सर्परूपेण च दृष्टिगोचरीभवति। यदि चैवं, तदा रामानुजस्येव वल्लभस्यापि सिद्धान्तस्य ब्रह्मणी बहुत्वरूपविशिष्टाद्वैतस्वीकृतावेष तात्पर्यम्। तस्य स्वकीयं दार्शनिकबैशिष्टयं भवतु नाम किन्तु एत. त्सन्वेहास्पदं यत् तेन उपनिषदां सिद्धान्त: स्वीकृतः । यतो हि उप- निषत्सु ्रह्मणो निर्गुणतायाः जगतो निमित्तोपादानकारणतायान् सूप· कान्युभयविधानि वाक्यान्युपलभ्यन्ते। तानि प एतदेव सूचयन्ति यद् हश्यमानं जगत् प्रातिभासिकं तब न म्रहाणो वास्तविकं स्वरूपम्। प्राती- विकरपेण बल्लभेनैषंभूताया: विचारधाराया: स्पष्टतया विरोध: कृतः।

मष्टम: भभ्याय: ४९७

सूत्रेषु स्वतन्त्रसाम्प्रदायिकविषयारोपस्य, स्वतन्त्रक्रुतिअन्थग्रह्णस्थ, शंकरसिद्धान्तनिराकरणस्य च परम्परायां वल्लभेन मन्य: अनुसृत: इति तेनेयं प्रेरणा मध्वात्प्राप्तेत्यवगम्यते। तथापि मन्यमते वेष्णय- मतस्य प्रतिष्ठा वल्लभमते च पुरुषोत्तमकृष्णस्येत्यत्रोभयोः स्वाभभमत. सिद्धान्तपार्थक्यम्। सूत्र कारेण चैतस्मिन् सर्वस्मिन् विषये रपछतया किमपि न निर्विष्ठ- मिति निश्चितरूपेण एतद् वक्तुं दुःशकं यत्कस्य सिद्धान्त: तदभि- मतसिद्धान्त इति। एतदेव 'वाक्यान्वयात्' पतस्मिन सूत्रे उपस्थापित- स्य प्रश्नस्य सम्बन्धे अपि वर्तते यश्च शंकरेण बृहदारण्यके मैत्रेयी- म्ाहाणे अधीयते-'न वा अरे पत्युः कामाय ... इत्युपक्रम्य 'न वा अरे सर्वस्थ कामाय सव प्रियं भवत्यात्मनस्तु कामाय स्वे प्रियं भवति ... विज्ञानेनेदं सव विदितम्" इत्यादिरूपेणोपक्रान्तः तथा अत्र विचि- कित्सित जीवम्रहसिद्ान्तपक्षः 'अवस्थितेरिति काशकृत्स्नः' इत्यस्मिन सूत्रे 'अस्यैव परमात्मनः अनेनापि विज्ञानात्मभावेन अवस्थानात् उपप- अमिदमभेदेनोपक्रमणम्' इत्यादिरूपेण प्रतिपादितः । किनत्वत्र अवः स्थितिशब्द: नातिस्पष्टः इति प्रत्येकाचार्यः स्वसिद्धान्तानुकूलमस्यार्थ कर्तु शक्नोति। एवमेव 'तद्नन्यत्वमारम्भणशब्दादिम्य: (=।१।१४ ) इत्यत्र कार्यकारणयो: सम्बन्धं सूचयितुं प्रयुक्त: अनन्यत्वशब्दरूपतः निषेधवाचक इति टीफासु अस्यार्थ: नितरामस्पष्टः। 'अंशो नानाव्यप. देशात्' इत्यस्मिन् सूत्रे प्रयुकक: अंश-शब्द: यदयपि शंकरसिद्धान्तस्य प्रश्नमेव नोपस्थापयति तथापि स न पतावत्स्पष्टः यत् अर्वशिष्टेतु चत्तु वर्वप्याचायेषु एकतमस्यापि सिद्धान्तं निष्पक्षरूपेण निर्णेतुं शक्तुयात्। 'मायामात्रं तु ..... इत्यत्र प्रयुक्कः मायाशब्द: अप्येवमेव अस्पक्ट: बतते। यतो हि अयं शब्द: भ्रमः मिध्या, अद्भुतशक्ति, स्वेच्छा, इत्यादिषु यस्य कस्याप्यर्थस्य सूचको भवितुं शक्नोति। 'पूर्ववद्धा' इत्यस्मिन् सूत्रे ब्रह्जीवयोः म्रहजडजगतोः वा सम्बन्ध: समाहितो वतते स च नितरामस्पष्टः इति पृथक पृथगाधायें: कवा प्रातिस्विका: विभिन्नार्थाः समानरूपेणोचिताः अनुचिता वा वक्तुं शक्यन्ते। एतद्तिरिच्य 'डभयव्यपदेशास्व्रद्िकुण्डलवत्' (३२२७) तथा 'प्रकाशाश्रयवद् या तेजस्खवात्'(३२।२८) अनयो: सूत्रयो: शब्दविन्यास:

1. बु. 8. ४I५1६ ३२ म०

४९८ महासूत्र प्रमुखमाध्यपच्चकसमीक्षनम्

एवंभृतो वतते यदिह सत्रकारस्य स्वकीयं मतं न स्पष्टीभवति। एत- देव 'अविभागो वचनात्' (४।२।१६) तथा 'अविभागेन दष्टत्वात्' (४।४।४) एघु सूत्रेषु प्रयुक्तयोरविभागशब्दयो: प्रयोगविषये अपि वर्तते। इदमेव तथ्यं 'एवमप्युपन्यासात् ...... '(४।४।७) तथा 'द्वादशाहंब- दुभयविधम्' (४।४।१२) अनयो: सूत्रयोः अविरोधोभयविधशब्दावपि निर्दिशतः। यत्र मुक्तात्मस्वरूपविषयकविरोघात्मकमतेषु सामंजस्यं स्थार्पायतुं बादरायणेन इत्थं प्रयत्न: कृतो वर्तते-'अपि स विशुद्धचेत. नस्वरूपो भवत परमात्मसहशदिव्यगुणसम्पओ्नो वा भवति? अत्र अ. विरोधोभयविधशब्दयो: प्रयोग: विशिष्टः। उभयविधशन्दः अन्यसूत्रेष्वपि प्रयुक्त: वर्तते । विशेषरूपेण पतदर्थमिमानि सूत्राणि द्रष्व्यानि-'यथा घ तक्षोभयथा' (२।३४०) 'न स्थानतोऽपि परस्योभयलिंगं सर्वत्र हि' ( ३। २। ११ ) 'उभयव्यपदेशात्' (२।२२०) 'छन्दत उभयथा विरोघात्' (३३।२८) 'गतेरर्थवस्वमुभयथा अन्यथा हि विरोध: (३।३।२६)।' सूत्रकार प्रयुक्करित्थमनिर्दिष्टविशिष्टव्यार्यैः शब्दैः स्पष्टमेवं निर्णेतुं शक्यते यत् सूत्रर पनाया: सवप्रथममुद्देश्यमनुपदमुपलब्धतिरोधौपनि षद्वाक्येषु सामंजस्यस्थापनं सदपि एतस्यापि द्योतकं यद् श्रह्मसुत्राणां रचना यस्मिन् समये अभवत् तस्मिन् समये यदा विद्वांस: क्रमरहितौप. निषदसिद्धान्तस्वातन्त्रयम् परित्यथ्य कमबव्त्यास्या: स्वोकुर्वन्त आसन् तदा औपनिषद्सिद्धान्त: परिसीमितार्थ: तत्कालीनान्यसांखयन्यायादयन्या- स्तिकसिद्धान्तेभ्यो भिन्नः आसीत्। बौद्धजनादिनास्तिकसिद्धान्ता अप्यासन् किन्तु वेदान्तेषूपलभ्यमानानां परकालिकविशेषमतमतान्त- राणासुत्पत्तिस्तदानी नाभवत्। विवेच्येषु एतेषु पंचसु मध्ये, किन्तु, यदि कश्चिभ कश्चित् सिद्ान्त: अवश्यमेव सूत्रेषु अन्विष्येत तदा निम्बार्कस्य भेदाभेड. सिद्धान्तः तत्र आधिक्येनोपलभ्यमानो वछुं शक्यते, तदनुसानं भेद: अभेदश् उभयं सत्यम्। एतत्सम्बन्घे 'उभयव्यपदेशान्त्रहिकुण्ड लवत्' (३२२) 'प्रकाशवद्वा तेजस्त्वात्' (३२२८) 'पूववद्वा' (३।२/२६) इमानि सूत्राणि विशेषेण द्रष्टव्यानि यानि अन्यसिद्धान्तापेक्षया निम्बार्क- मतस्याधिकयेन पोषकाणि। एतस्यैव यर्तिकाचदाभास: अस्माभि: 'एव. मध्युपन्यासात्'-इत्यादिसूत्रे 'हवादशाहवदुभयविधम्' इत्यादि सूत्रे चोपलभ्यते। द्वैताद्वेतयो: बहुत्वैकत्वयोर्वा प्रतिपादकानाम् औपनिषद्- वाक्यानां सामंजस्ये आषारिवस्य सिद्धान्तविशेषस्य टट्ट्या मद्येतरि्सद्वान्त

भष्टम: अभ्याय: Y९९

पंश्कं र्गीक्रियेत परकालिकसान्प्रदायिकाध्यात्मचिन्तनविचारञ् यदि ततः पृथकक्रियेत तदा निम्बार्कस्य सिद्धान्त: तत्र प्राथम्येनोपलभ्यते। द्वितीयस्मिन् बर्गे रामानुजस्य विशिष्टाद्वैतसम्प्रदाय: अद्वतस्य मह्तवं प्रकटयन्नपि द्वैतमपि स्वीकरोति। विरोधपरिहारप्रगतेः वृतीयस्मिन् वर्गे एकतः मण्नाचार्यस्य द्वैतसम्प्रदाय: यत्र अद्वैतपरकस्तम्पूर्णमुतीनां द्वैतपरकः अर्थः कृतो वतते। द्वितीयतञ्च शंकरवल्लभयो: क्रमशः अद्वैतशुदाद्वैत- सम्प्रदायौ; यत्र शंकरेण सम्पूर्णद्वैतपरकस्षुतीनां व्यारया मायासम्बन्घेन, वल्लभेन च परमात्मन: अगणिताद्वितीयपरमैश्वर्यबलेन कृता वर्तन्ते। - तथापीहैतत्कथनमनावश्यकं यत् यः कश्िदपि सिद्धान्तः ।भ्ुतिषिरोध- परिहरणे मात्रायां यावान् क्रमबद्धतया अप्रसरः तावानेव स सूत्र- सिद्धान्ततो विप्रकृष्ठः । निष्कर्षश्च सर्वथा अयमेष आयाति यत्परकाला भिमतविभिन्नवैदान्तिकसम्प्रदायेषु विशेषरूपेण नैक: अपि सम्प्रदाय: सूत्रेषूपलभ्यते। भाष्येषु च एतेषु ब्रह्मजीव जगन्मोक्षतस्वानां विवेचनं सर्वसामान्यम्। शंकरमते मायातत्वस्य वैष्णवानामपि व प्रातिस्विकरूपेण केषांचित् तस्वानां विशेषेण स्वीकारः। शांकरभाष्यं मौलिकम्। भाषा विवेचनपद्धतिञ्चास्य सर्वानन्यान् भाष्यकारानतिशयाते: एतयोरेव बलेन शंकरः न केवलं स्वानुयायिनः अपि तु तत्सिद्वान्तजिज्ञासूनन्यानपि वेदान्तसारादेवमुत्ताश्यति यत्तेषां बुद्धितरणिः न तदन्तर्निहितव्याससूत्रशिलोक्चयेषु स्थले स्थले संघट्य विघटिता संजायते। रामानुजभाष्यं समाश्निततत्पूर्ववर्तिबोघायनवृत्तिकम्। भाषा, वरिवेच- नपद्वुतिश्चास्य सारल्ये विषयविशदीकरणे च शंकरमनतिक्रामन्त्यी अपि प्रतिवादिमतखण्डनपूर्वकं स्वमतस्थापने रामानुजस्य बैदुषी- गाम्भीर्यमभिव्यक्क:। निम्बार्कभाष्यमतिसरलमतिसंक्षिप्रं चाधिकांशतो रामानुजानुसारि। नैसर्गिकविद्वत्स्वभावो निम्बार्क: स्वभाष्ये कस्यापि स्वपूर्ववर्तिभाष्य- कारस्य मतमखण्डयित्वैव स्वयोघावगतं सूत्रार्थ विशदीपकार। मध्वभाष्यमतिसंश्षिप्तम् इति न तद् भाष्यलक्षणातुरूपम्। अनु. व्यासयानसाहाथ्यमन्तरेण च तद् दुरवबोधम्। भाषा अस्य सरला तथापि विषयविवेचने आवश्य कताधिकसंक्षिप्ति: व्याससूत्रगूढार्थरत्ानि स्वस्या- मेवान्तर्निदघाना संकुषितवारत्नोतोवहा इव न त्जिज्ञासुजनसन्तोषा- वहा।

५०० प्रहासूत्रप मुखमाध्यपत्रकप्रमोक्षणम्

विषयविवेचनपद्वतेरनतिगह्नत्वे अपि वल्लभभाव्यभाषा यत्र कुत्र अतिकिलिष्टा'बाणवाणीमनुसरति अन्यत्रःच नैयायिकाननुषा वति। सथले स्थले प तत्र शंकर: कटूकिमि: परिभाषित: इत्येतदुन्मत्तचेतोविद्वत्स्वभा- वबिठदं तदीयं दुरवेशद्षितमनीषितम्। एतेषां माध्यकाराणां कस्य भाष्यं सर्वोत्कृष्टमिति कथनं तु सबंधा विवादास्पदम्। कस्यचिदपि वस्तुनो विषयस्य वा उत्कृष्टता तत्तदभि- रुचिमुला। लोके अपि कस्मैचिद् वृन्ताक: अभिरोचते कसमैचिकच पटोल: किन्तु स्वकीयगुणस्थाने उभयोरौत्कृष्टथम्। एवमद्यावचि ज्रक्ष सुत्र वे दान्त दार्शनिकविचारधारा शंकररामानुजादिभाव्यमेव उत्कृष्टमाकल- यन्ती मध्वभाव्यमवह्देलयति तर्थापि निष्पक्षपातं सूदमदष्टया अवलोक- नेन म्हासूत्रेषु मण्वाचार्यभाष्यमपि वेदान्तेतिहासे अनेकटष्टया अद्वितीयं वक्तुं शक्यते। एकतः, तद् बाग्जालरहितात्यन्त सरलपद्धत्या लिखितम्। द्वितीयतः, तत्र न किमपि निर्रर्थकतया पल्लवितम्। एतद्भाष्यं मतान्त- रसमीक्षारहितम्। विचारक्षेत्रीयेतिहासे प्रायः एतत्संजातं यत् कस्यचिद्मन्थस्य टीका परम्परया पकरूपेणैव अध्ययनाध्यापनयो: चिर प्रचलिता प्रावर्तत। न च कश्िदप्यालोचकः तस्यै समुचितं स्थानं प्रदातुम असाहसयत। शंकर- रामानुजादिभिरपि मादरायणसूत्राणामियमेव दशा कृता। एतेषां टीका यत् किचिद्भेदेन अधिकांशतया समानाः। मथ्वाचार्येण एषं प्राचीन- भाष्यकारविचारशृंखला भग्ना। बादरायणसूत्राणां प निजस्त्रतंत्ररीत्या व्याखयानकरणो नवीना पद्धतिश्चानुसृता । मध्वस्य दि एषा इच्छा आासीत् यत् जिज्ञासुजना: सूत्राणां मामिकान् विस्तृतांन् अर्थान् हृदयंग- मीकृत्य तदनुसारं स्वयमपि तेर्षा करमस्य प्रयोजनस्य शब्दानां च समुचितां संगति क्तुं पारयेयु: ।

१. क्वचित् कोदण्डमण्डितभुजदण्डखण्डितप्रचण्डदशमुण्डमतिविचित्रचरित्रा- भिरामं रामस्वरूपं, क्चिदतिकराळवदनवित्रासित कमलाकमलासन वृषभासनादिकं नृकेसरिरूपं निरूप्यते (अरणुभाष्ये पृ० ९७५ ( चौ० सं०) २. यथैकस्यैवान्योन्याभावस्यानन्तभावप्रतियोगिकतद्ृपत्वं तावत्प्रतियोगिका- त्यन्ताभावरूपत्वं चाभावप्रतियोगिकान्योन्याभावात्यन्ताभावरूपत्वं चाभावाभावरू- पत्वे अपि अभावरुपत्वमेवांगीकियते तथेहाप्यस्त [ अ्रणुभाष्ये पृ० १८९] (चौ० सं०)

भष्टम: भभ्याम: ४०१

मथ्वाचार्येण स्वम्रन्येषु वेदान्तविषयकस्वसिद्धान्ता: पूर्णतया समु चितरूपेण च अभिव्यका:, किन्तु ये ब्रह्मसूत्रेषु मध्नभाष्यमतिरिचय अन्यमन्थान् विशेषेण अनुव्यासयानं न जानन्ति न वा यैस्ते समधिगता: ते मण्वा चार्यस्य भाष्यविषये तदीयकतिचित्प्रकरणविषये घ एवं भूतान् निजविचारान् प्रकटीकुर्षन्ति ये न कथमपि तद्रहस्यविदुषां मान्यता- पद्षीमारोहन्ति। डा० भाण्डारकर:, डा० घाटे महोद्य: डा० रामकृष्णापार्यक् इमे मण्वाचार्यस्य भाव्यकाररूपे नितरां निम्नकोटिकं स्थानं मन्यन्ते। कि बहुना, तेषां मते तुन स कथमपि भाष्यकारपद्मर्हति। भी पन० एम० शाखितिमहोद्यस्य एतत्कथनं यन्मध्वाचार्यस्य 'ब्रह्मसूत्रविर्षायणी व्यासण अत्यन्तदूरारूढकल्पनाप्रयुक्ता' वर्तते। किन्तु एतस्य एतत्कारणं यत् तैः तस्य आलोचनात्मकोत्कृष्टम्रन्थे अनुव्याजयाने स्वल्पः अपि रष्टिपातो न विहित:। तत्र दि मध्घभाव्यस्य सम्यग् विवेधनमालोषना- त्मकं परीक्षणं व वर्तते। तस्य चावलोकनमन्तरेण मण्वभाष्यस्य न कश्रिदपि विपश्चिद् समुचितं मूल्यांकनं कर्तुं शक्नोति। मण्वाचार्येण स्वकीये अनुव्याद्याने स्वयमेवोक्तम्- म्रन्थोऽयमपि बह्थो भाष्यं चात्यर्थविस्तरम्। बहुज्ञा एव जानन्ति विशेषेणार्थमेतयोः॥ शंकररामानुजादीनां भाष्यम् अपेक्षाफृतमत्यन्तं विस्तृतम्। मध्या- चार्येण चैवंभूता पद्धतिरवलंचिता यत्तेन तावदेवोंक्तं यावत्तेन सूत्रसम्बदध- तया अभीष्टमाकलितम्। एतत्सवं निजपूर्वा चार्यभाष्यालोचनात्मकपरीक्षणं कुर्वता तेन मिश्नभिन्नेषु चतुर्षु मन्येषु उक्तम्ं। शंकरादिवदेकस्मिन्नेष मन्थे सर्वसन्निवेशापेक्षया तेन किमर्थ चतुर्षु भ्रन्थेषु उक्तम्, किमर्थष तेन तेषु प्रन्थेषु स्वसिद्धान्ता: सन्निवेशिता: ? एतस्य पतदेव सुखयं कारण यत् शंकररामानुजादीनां ग्रन्था: पूर्वत एव अतिदुरूहा ब्ृहदाकाराश्ासन्। मध्वक्ष तद्पेक्षया मिन्नतामपेक्षमाणो मुक्ककण्ठं तदालोचनां कसु वांछ्ति स्म इत्येकस्मिन्नेव ग्रन्थे तस्मिन् सर्वस्मिन् स्वसिद्वान्ते सभि- वेशिते एवंभूतो महान् अ्रन्थ: विरचयेत यत्तदध्ययने पाठकानां मह्देव असोषिष्यं संजायेत। अतः तस्य तात्पर्यमेतदासीत् यत् स म्रह्मासूत्रेषु कृतां शंकररामानुजसहशप्रकांडविदुषां टीकां खण्डयित्वा अतिशय- कशलतापूर्षकं निजषिरचितेषु अन्येषु सूत्रार्थानमिव्यण्य स्वसिद्धान्तो-

1. ए स्टडी भाफू शंकर पृ० ९०

५०२ महासूत्रप मुख माध्यपच्च कप्मीक्षणम्

पादेयताया: विश्वासं सर्वान् कारयितुं प्रभवेत्। न्यायपूर्वकं मध्वमालोच. यितुं प्रत्येकेनालोचकेन तस्य सर्वेषु प्रन्थेषु दृष्टिपातो विधेय: येन सः अपूर्णसामप्रया जनसमक्ष भ्रमपूर्ण निष्कर्ष नोपस्थापयेत्। अनया रष्टया पूर्वों कानां त्रयाणामपि महोदयानां मध्वविषयकविचारा: अत्यन्तनि- म्नकोटिकाः। यदि ते मण्वभाष्यानुव्यास्यानयो: समुचिताध्ययनस्य प्रयास- मकरिष्यन तदा तेषामनल्पा भ्रमपूर्णधारणा: स्वत एव निराकृता अभ- विष्यन्। सूत्रव्यास्यातृरूपे च ते तस्य अन्यथैव मूल्यमाङ्कयिष्यन्। माध्वभाष्यं प्रायः सत्पूर्षका लिकैक विंशति भाष्याणामवलोकना- नन्तरमलिख्यत इति तदपेक्षया तत्र भिन्नतोपलब्धि: स्वाभाविकी। मण्वापार्यस्य प्रमाणाघारस्वरूपाणि संहितारण्यकखिलपुराणानि। किन्तु एतस्य नैतत्तात्पयं यत् एतान्याधृत्य लिखितं मध्वमाष्यं नितरां विशेष- तारहितं सत् अनुपादेयं यथा च घाटेमहोदयस्य विचार:। स्थले स्थले हि मध्वभाष्यस्य विशिष्टता, प्रसंगानुकूलता सूत्रकारसिद्धान्ता भिव्यरिश् नितरामुत्तमेति नाविदितं वेदान्तविदाम्। अतः मण्वमति- निम्नस्तरे स्थापयित्वा शंकरायैवोत्कृष्टस्थानप्रदानं सर्वथा साम्प्रदायि- कतापक्षपातित्वम्। निश्चप्रथतया स्वीकरणीयमेतद् यत् शंकरस्य व्यासया अनुत्तमा तंथापि कासांचिदपि कृतीनां कृत्यन्तरतुलनावसरे तत्तत्कृति प्रातिस्विकविशेषतासु पक्षपातपूर्वकमन्यत्र धूलिप्रक्षेप: सर्वथा अनुचितः । प्रत्येकभाष्यकारेण हि निजनिजपव्त्या 'श्रुनिसमन्वयं विधातुं चेष्ा कृता। मण्वाचार्य: अपि तेषु अन्यतमः । आम् , तेन कस्यचिदृपि भाध्यकारविशेषस्य पद्धतिमननुसृत्य 'स्वकीया स्वतंत्र- पद्धतिरेवावलंवितेति अ्ुतिवांक्यसमन्वयस्य परमतनिराकरणस्य सूत्रव्या- खयानस्य च तस्य प्रकार: सर्वथा स्वतंत्रः । सूत्राणां घ वास्तविकपूर्व- पक्षिणः सांख्यमतस्य स्थाने शैवमतं स्वीकुर्षता तेन स्वाभीष्टवैष्णवमत. स्थापनस्य सर्वथा प्रयासो विितः। इत्थं च माष्वं भाष्यं साम्प्रदायिक- स्वरूपस्वकीयवैशिष्टये पूर्णतया स्वतंत्रम्। मण्वाचार्येण निजमाष्ये भ्ुवीनां संहितानां पुराणानां च प्रमाणानि आभितानि। तेन च ये पन्था: प्रमाणत्वेनोद्घृताः ते प्रामाणिकाः, न कपोलकल्पिताः । स्वसिद्धान्तस्य प्रत्येक: अंशः तेन वैदिक-परवै दिकसाहित्योद्रणै: सप्रमाणं सविस्तरं च व्णितः । यकम तेन स्वभा ज्यसंक्षिप्त्या प्रतिपादितं तस्य स्पष्टीकरणं तस्य अनुव्यापयानेन संजायते इति ये: तस्य भाध्यम् अनुष्यादयानं चैतव्द्वयमबलोकितं स्यात् तैः कदापि

अष्टम: भभ्याय: ५०३

न तङ्गाध्यमसफलभाध्यमुर्क्त भवेत। तनिदिंष्टमन्थेषु यदयपि केषांचिद- द्यानुपलन्धिरिति तदुद्धृतवाक्यप्रामाण्यं संदिद्यते, तदाधारितवेदान्न- सिद्धान्तं च नवीनमेकं सिद्धान्तमाकलव्य बहवो जना: तष्विन्वसनीयता सुपादेयतां च मरहीतुं नोत्सहन्ते किन्तु निष्पक्षपातपूर्वकं तद्भाष्यालोचने- मध्वाचार्यविषये अवश्यमेवैतद्वक्त्तव्यं भर्वात यत् ये भ्न्थास्तेन प्रमाण- त्वेन उद्धृता. तेषां पुराणसंहितादीनामपि मदत्वं तद्ट्ष्या न न्यूनम्। अद्यापि वेदपुराणयोरध्ययनं कुर्बद्धिर्वेदपुराणयोरेकता स्पष्टतया अव. गम्यते इति तदीयं गम्भीरं दार्शनिक चिन्तनं, तदीया विश्लेषणात्मक- पद्धतिरेव तद्ग्रन्थस्य स्वतंत्रप्रामाणिकतां साधयितुमलम्। अन्यभाष्यकाराणां तदीयदार्शनिकर्विचारेषु यद्यपि मतभेद: तथापि एतेन आत्मज्ञानस्य चरमलदये न किमप्यन्तरमायाति पतेनैव तट्विचा- रपद्चते महत्वं तत्पद्वते: वास्तविकसत्यता च प्रमाणीक्रियते। अप्पथ्यदीक्षितसहशैः परकालिकालोचकैः मध्वाचार्यविषये एतत्प्र- तिपादितं यत् मध्वेन स्वकीयम्रन्थेषु यानि वाक्यानि प्रमाणत्वेनोद्- धृतानि तानि कुत्रापि नोपलभ्यन्ते। डा० रामकृष्णमहोद्येन स्वकीये वैष्णवभाध्याण्ययने पतत्प्रतिपादितं यन्मष्वेन स्वभाष्ये एवंभुता: श्ुति- अन्था: निर्दिश्टाः येषां सूत्रः सह न कश्वित्सम्बन्धः नापि च ते भ्रन्था अधावधि कुत्रापि समुपलब्धाः । किंच, आश्चर्यमेतद् यत् कथं ते क्रुति- अ्न्था: तेनैव केवलमवलोकिता: येषां नामोन्यपि अन्ये आचार्या न जानन्ति'। एवमुक्त्वा स माण्तरोद्वरणानि कपोलकल्पितानि प्रमाणयि- तुमचेष्टत। किन्त्वेष नितरां भ्रमः । मध्वाचार्येण ये प्रन्था उल्वि- खिताः, यद्यपि बह्वस्तेषु अद्यानुपलभ्याः तथापि रामायणमहाभारत- सूत संहितापांच रात्रागमाधयोपनब्ध म्रन्थेषु यथासमयमनेकपरिव्धेने संजाते अपि मण्वविचारधाराभावास्तेषामुद्धरणेषु अद्याप्युपलभ्यन्ते। तस्योदरणेषु विचाराणं नैसगिककरमबद्धता, पद्धतेश्र विषयानुकूलान्नरि कविभिन्नता, वाक्यांशानां प्रचुरता यथास्थलमुद्धृता: पञ्चषाः श्लोका:, इुत्रचिचच वाक्यांशमात्रम अन्यत्र श्लोकांशमात्रमेतत्सव तदुद्धृत- वाक्यानां प्रामाणिकत्वेन महस्वं प्रस्थानत्रय्या: परम्परानुगतत्वं च सूचयति। नैतदप्यल्पत्वेन महस्वपूर्ण यत् मध्वाचार्यस्य जीवनकाले न कश्विद्पि विप्ित् तत्प्रमाणानां वास्तविकतायामन्गुल्या निर्देशमपि कर्तुम-

९. वै० भा० प० पृ० ३२५

५०४

शकत्। मध्वविजयावलोकनेन इत्थमवगम्यते यल् तत्फालोनाद्वितषा- दिभि: मण्वसिद्धान्तानां घोरो विरोधो विहितः, किन्तु प्राचीनाद्वैतवा- दिभि: स्वकीयग्रन्थेषु म्वनिर्दिष्टपामाणिकमन्थानां तत्सिठान्तानां बा न कुशपि विरोध: प्रदशितः। मध्वशिष्येण जयतीर्बेनापि न कुत्राव्येत· दुश्निखितं यत्तद्गुरोरमुकविषयेधु अमुकाक्षेपा: कृताः। माघवाषार्येण स्वकीये सर्वदर्शनसंघहे भारतीयदाशनिकविचारायं मण्याधार्य एकस्मिन् प्रतिष्वितपदे समुपस्थापित:। तस्मिन् समये मण्वापार्यस्य सिद्धान्ते, तद्भन्थवास्तविकतायां लेशमात्रमपि वा कुत्रापि सन्वेहे माधवो न कदापि वं तथाभूतं स्थानमदास्यत्। जयतीर्थस्य व्यासरा यस्य वा म्रन्थेग्य: अपि एतत् न अवगम्यते यत् मध्वा चार्यषिद्धाम्तस्य तवूभ्रम्थानां वा कुत्रापि विरोध: क्रियमाण आसीत। एतद्परमपि अत्य न्तमहत्त्वपूर्ण यत् मध्वभाष्ये तदन्यकृतिषु चान्यैः कृतानामान्ेपाणां जयतीर्थेन सावधानतया समाधानं कृतम् । यदि मण्घोललिखितप्रमाण- मन्थेषु तत्समये केनचिदपि विरोषिना लेशमात्रं संदेह: उदस्थाप- यिष्यत तदा तत्समाधानस्योपेक्षा न कदापि जयतीर्थेनाकरिष्यत। एतद्तिरिच्य एतम्र कथमपि विश्वासपद्वीमारोहति यत् मध्वाचार्यस्य

महारथिनौ-यौ च मध्वेन सह शास्त्ार्थमफुरुताम्-निजपक्षपुष्ी प्रस्तुतानां (कपोलकल्पित) ग्रन्थानां प्रमाणैः सन्तुष्य मध्सिद्धान्तं स्वीकार्यमवगच्छन्तौ तन्मतानुयायिनौ अभवताम्। मष्वाचार्यस्य प्रन्थानां प्रामाणिकतायाम् अविश्वास: नितरां परकालिक: यस्योद्गमः सर्वतः पूर्वम् अप्पय्यदीक्षितसमये सप्तदशशतान्यां संजात:, भट्टोजि- दीक्षितेनापि च स स्वीकृतः। पतत्सर्वालोचनहेतु: साम्प्रदायिकपक्षपातः संस्कृतस्य विभिन्नमौलिकप्रन्यानां महाराशे: देवालयैः पुस्तकालयैश् सह म्लेच्छः मस्मसात्करणं वरतते। वस्तु, यावत् परिपूर्णतया अनु- सन्धानं न क्रियेत तावत् तदीयम्रन्थानां विषये पतत्कथनं यत 'तान् स एव जानाति स्म' साहसमात्रम्। मथ्वाचार्येणोद्धृता बहषो भन्थाः तत्पूर्वापरवतिविद्वत्समाजे विश्युता आसन् इत्येतेषां विस्तृत। एका सूची ड० बी० एन्० के० महोदयेन निजचतु: सूत्रीभाष्यभूमिकायां प्रदत्ता। स्वकीये महाभारततात्पयनिर्णये मण्वाचार्येण स्पष्टतया एतल्लिखितं थत् स पाण्डुकिपीनामेक: उत्तम: संग्राहक आसीत् इति महता परि- भमेण भारतं परिश्रम्य पाण्डुलिपीनामेकमुत्तमं संग्रहालयं प्रस्तुती बकार।

पष्टम: भभ्याव:

एतेनास्माभिरेतद्वशयं स्वीकाय यत् येभ्यो अ्रन्येभ्यो मध्वेन ्रमाणानि उद्धृतानि न ते अप्रामाणिका: कपोलकल्पिता वा भन्थाः। तेषां विनाशस्य अनेकहेतुषु मध्वात्पूर्वमद्वैतभावनायाः उत्कर्षः अपि अन्यतमः इति मण्वसम्प्रदायभ्रन्थानां प्रयोगो मध्वेन, स्वयं परिगणितैः तदनुयायिभिश्व कत इति प्रचारपाहुल्याभावात् सर्वसाधारणापरिचिता: उपेक्षिताश्र ते तिश्वन्त: तत्सिद्धान्तवरोधिभिरन्तर्निघापिताः। मष्या- चार्येण महाभारततात्पर्यनिर्णये स्वयमुक्तं यत्तस्मिन् समये पारस्परिकवि- रोधिभि: प्रन्थपरम्परा विविघरूपेण दूष्यमाणा, प्रक्षिप्यमाणा, अन्वथा क्रियमाणा चासीत्- कषिद् अ्रन्थान् प्रक्षिपन्ति कचिदन्तरितानपि। कुर्यु: कचिचच व्यत्यासं प्रमादात् कचिदन्यथा।।' इत्थं च मण्वः अपि शंकररामानुजवत् एव सर्वथा एको विशिष्टो भाध्यकार: इति तद्विषये कवचिदृपि शंका न समुचिता। मध्वेन हि स्वकीयग्रण्थेषु सरलातिसर लवागाडम्बररद्वितैव पद्वति: प्रयुक। तदीय- प्रकरणमन्यपव्वतिरपि पतावती क्लिष्टा यत् टीकासाहाय्यमन्तरेण तद्भावो नितरां दुरवबोध्यः। एतदेव तदीयदार्शनिकमन्यविषये अपि वक्तुं शक्यते इति तेषां भाषान्तरे अनुवादो न सुकर बासीत्। अतो न पाश्मात्यास्तत्र ध्यानं दत्तवन्तः । चतुर्दशशताव्द्यां यदि जयतीरथेन तदीय- पन्थेधु टीका: न अकरिष्यत् तदा मध्ववेदान्तसिद्धान्तस्येकस्मिन् सुख्यां- गरूपे पतावानधिक: प्रचार: तथात्वेन च तस्य तथा महत्त्वपूर्णस्था- नावाप्ति: च सर्वथा असम्भवा आसीत्। निष्कर्ष :- द्वैताद्वैतवादिषु न कश्िदप्येषंभूतो जातो यः पराक्षेपापसारणपूर्वकं स्वमतस्थापनात् बिरतो जायेत्तेति न कथमप्येतद्बक्तुं शक्यते यदेवं भूतेभ्यः कश्चदृपि निष्कर्षः कदापि संजातः स्यात्। यथा हि- (१) शंकराचार्यनिरूपिताद्वैतसिद्धान्ते च ल्देव ब्रह्म मायातीतम्।

व्यापि स्वरूपम्। (३) निम्बा्काचार्यमते व द्वैवाद्वैतमुभयं समोचीनम्।

1. म. भा० ता० नि० २।३।७

५०६

(४) मध्नाचार्येण द्वैतमाशित्य ब्रह्म सृष्टिकर्त स्वीकृत्य पतद् दश्य- मानं जगत् तस्य कार्यमुकम्। (x) वल्लभमतते व तत् शुद्धं मायारहितिम्। वेदान्तसूत्राणि हि एतावज्जटिलानि संस्कृतसागरो हि एतावद् गम्भीरः शब्दशाखत्रं चैतावत्पूण यदेकस्मिश्रेव शब्दे भ्ुति-शब्द-तर्क- प्रतिभाशालिनां युगानि शास्त्रार्थः प्रचलेत्। एकोनविशतिशतान्यामपि शाखार्थाः प्राचलन् किन्तु यथा यथा समयो व्यत्यगात् तथा तथा सामू- हिकरूपेण सर्वसम्प्रदायैः सर्वसाधारण्येन स्वीकतेषु विषयेधु वाद. विवादा: परित्यक्ताः, सर्वसाधारणानभिमतेषु च विषयेषु प्रकारान्तरेण प्रश्नानुत्थाप्योत्तरोत्तरं वादिप्रतिवादिनां शाखतरार्थास्तथैव अनिर्णीयमाना: प्राचलानिति तत्तन्मतावल्बिग्रन्थानां राशिकत्तरोत्तरं प्रावर्द्धत। तथापि सर्वेषां भाष्याणां पार्थक्येन स्वकीयं महस््वपूर्ण स्थानम्। सर्वे आचार्याः परम्परागत विभिन्नदार्शनिकविचारधारणासु यत्कंचिन्नूतनत्वसरमावेशे- नानेकमौलिकदार्शनिकविचारान् प्रस्तुत्य जनसाधारणं भारतीय- साहित्यं घ प्राषीभवन्निति सर्वेषां जातीयधार्मिकजीवनेषु प्रातिस्विकं बिशिष्ट स्थानं नैकेन बिना पर: स्थातुं शक्नुयात्। एवं भूतायां परिस्थित्यामेतत्निर्णेतुं निष्पक्षपातित्वेनाहठवादित्वेन प सर्वथा दुष्करं यदेतेषु कतमस्य सिद्धान्तश्चरमसत्यतासूचकः। तदनन्तरं च भारतीयदारशनिकविचारेषु न काचिदपि नवोनता सन्निवेशितेतीवं समीक्षण मिहैव शीनिवासाचार्यवाक्येन समाप्यते- निर्दोषैकत्ववाच्यत्वं क वा लोकस्य दृश्यते। सापवादा यतः केचिन्मोक्षस्वर्गावपि प्रति॥ क गुभन्धुरीति क

अस्मिन् समीक्षणे मुख्यत्वेन सहायकग्रन्था: संहिता: २२ त्रिपुरामहानारायण्युपनिषत् १ ऋग्वेद संहिता २३ गान्घर्वोपनिषत् २ यजुर्वेद संहिता २४ सर्वोपनिषत्सार: ३ तैत्तिरीय संहिता भाष्याणि ४ अथर्ववेद संहिता १ शंकरभाव्यम् (भामती-रत्न- * शतपथत्राहणम् प्रभान्यार्यानणयसहितम्) ! ६ तैत्तिरीयारण्यकम् २ संक्षिप्तशांकरभाष्यम् (सर्व. उपनिषद: शञात्ममुनिकृतम् ) १ श्वेताश्वतरोपनिषत् ३ पंचपादिकाविवरणम् (प्रका- २ सुण्ड कोपनिषत शात्मर्यातकृतम्) ३ बृहदारण्यकोपनिषत् ४ रामानुजभाष्यम् ( भ्रुतप्रका- ४ कठोपनिषद् शिकासहितम् ) ४ ईशोपनिषत् ५ निम्बार्कभाष्यम् (वेदान्तकौस्तु- ६ तैत्तिरीयोपनिषत् मसहिवम्) •मुक्तिकोपनिषत् ६ मण्वभाष्यम्, मध्वाचार्यकतम् 5 छ्ान्दोग्योपनिषत् • अनुग्यासयानम् ६ केनोपनिषत् 5 वज्ममस्य अणुभाष्यम् (प्रकाश- १० मैत्रायण्युपनिषत् सहितम्) ११ त्रिपुरातापिन्युपनिषत् & ब्रह्यसूत्र वैदिकभाव्यम् (श्रीभग- १२ माण्डूक्योपनिषत् वदाचार्यंकृतम्) १३ शाटया यन्युपनिषत् १० म्रह्मसूत्रवैदिकधृत्ति: (श्रीहरि- १४ ऐतरेयोपनिषत् प्रसादमुनिकृतम् ) १४ प्रश्नोपनिषत् ११ सिद्धान्तजाइबी ( श्रीदेवा चार्य- १६ कोषीतक्युपनिषत् फता ) १• सुबालोपनिषत् १२ सिद्धान्तसेतुकम् (श्रीसुन्दर- भटटकतम् ) १६ नृसिंहो त्तरतापनी योपनिषत् १३ पातंजलमहाभाष्यम् २० शरीर कोपनिषत् २१ रामोत्तरतापिस्युपनियत्- पुराणेविहासा: १ महाभारतम् (३६ भागा:)

( X0 )

२ श्रीमद्भागवतम् १२ तर्कसंग्रहः (अन्नंभह्स्य) ३ कूर्मपुराणम् १३ तर्कभाषा (केशवमिश्रस्य) ४ वायुपुराणम् १४ यतीन्द्रमतदीपिका (श्रीनिवा- ५ पदूमपुराणम् साचार्यस्य) ६ मत्स्यपुराणम् १५ वेदान्तदीप: (रामानुजा-

७ गरुडपुराणम चार्यस्य) = देवीभागवतम् १६ तरत्रदीपनिषन्ध: (षह्भस्य) ६ विष्णुपुराणम् १• प्रमेयरत्नार्णव: (वालकृष्ण-

१० भविष्यत्पुराणम् भट्टस्य) ११ अग्निपुराणम् १८ विद्वन्मण्डनम् (बिट्ठलनाथस्य)

१२ म्रझाण्डपुराणम् & नैष्कर्म्यसिरि: (सुरेश्वरा- १३ वाराहपुराणम् चार्यस्य)

१४ स्कन्दपुराणम् २० विवेकचूडामणि: (शंकरस्य)

अन्यसंस्कृत ग्रम्था: २१ शतभूषणी (अनन्तकृष्णशा-

१ वेदान्तसिद्धान्तमुख्तावली (शी- त्रिण:)

प्रकाशानन्द:) २२ वेदान्तसिद्धान्तादर्श:

२ निरुकम् (यास्कप्रणीतम्) २३ हग्हश्यविवेक:

३ श्लोकवातिकम् (श्रीनिवासा २४ आवरणभंग: (पुरुषोत्तमस्य)

चार्यः) २४ तत्वदीपविबन्धप्रकाश: (षक्म- ४ शुद्धाद्वैतमार्तण्डः (गोस्वामि भस्य)

गिरिधर:) २६ प्रस्थानरत्नाकर: (पुरुषोत्त- ५ वेदान्तरत्नमंजूषा (श्रापुरुषो- मस्य)

तमाचार्य:) २० अद्वैतामोद: (वासुदेवस्य) ६ चैतन्यचरितामृतम् (श्रीकृष्ण- २६ भागवततद्षम् दास:) २६ वेदान्तसार: (सदानन्दकृतः ) सर्वदर्शनसंगहः (अभ्यंकर· २० षट्संदर्भ: (जीवगोस्वामी) व्यास्यासहित: ) ३१ मनुस्मृति: = षह्दर्शनसमुषयः (हरिभद्र- ३२ सिद्धान्तसिय्ांजनम् सूरि: ) ३३ परमार्थसार: (आदिशेषस्य) ६ गुरुबोध: (िनोषा) ३४ सर्वार्थसिद्धि: २० चित्सुखी (चित्सुखाचार्यस्य) ३४ बाडूमुक्तावली (भीहरिरायस्य) २१ वेदान्तपरिभाषा (धर्मराजा- २६ नारायणतंत्रम् थवरीम्ूस्य) ३• तंत्रसिद्धान्तमुकावली

( xo )

३८ सांखयकारिका ३ धर्म और दर्शन (बलदेव छपा- ३६ गीता (मघुसूदनी टीका) ष्याय) ४० अषटाण्यायी (पाणिने:) ४ भागवतसम्प्रदाय , ४१ वालमनोरमा (वासुदेवस्य) ५ ज्ञानरहस्य (स्वामी विवेका- ४२ पातंजलयोगसूत्रम् नन्द) ४२ न्यायसूत्रं वात्स्यायनभाष्य- ६ भारतीय दर्शन का परिचय सहितम् (डा० रामानन्द तिवारी) ४४ न्यायकोश: (मलकीकरस्य) • रामानुजभकिदर्शन ४x अमरकोश: 5 भारतीय संस्कृति औौर उसका ४६ हेमचन्द्र: (हेमचन्द्रस्य शब्द- इतिहास (सत्यकेतु विद्या- कोश: ) लंकार) ४७ शब्दरत्नावली & भारतीय दर्शन का इतिहास ४= त्रिकाण्डशेष: (देवराज तथा तिवारी) हिन्दी म्रन्था: कल्याण विशेषांका: १ ब्रह्मसूत्रों के वैष्णवभाष्यों का १ गीतातत्त्वांक:, १६३६ तुलनात्मक अण्ययन (राम- २ वेदान्तांक:, १६२६ कृष्ण आचार्य) ३ ईश्वरांक:, १६३२ २ भारतीयदशंन (बलदेव उपा- ४ डपनिषदंक:, १६४। ध्याय) ५ हिन्दू संस्कृति अंक, १६५०

ENGLISH BOOKS

1. Philosophy of Ramanuja : Dr. Krishna Datta Bharadwaj, Delhi. 2. The Vedant : V. S. Ghate. Bhandarkar Oriental Researoh Institute, Poona. 3. A History of Dwaita school of Vedant & its literature : B. N. K. Sharma 4. The Philosophy of Vishistadwaita : P. N. Shriniwasacharya. 5. History of Indian Literature, Vol. I : M. Winternitz. 6, Six systems of Indian Philosophy : F. Maxmueller. 7. History of Indian Philosophy : S. Dasgupta. 8. Comparitive Philosophy : Masson Oursel. 9. History of Indian Philosophy : S. Radhakrishnan. 10. Outlines of Indian Philosophy : Hirianna. 11. The Essentials of Indien Philosophy : Hirianna. 12. Vedant Sutras with the commentary of Shankar : Thebaut. 13. The comparitive studies of Vedantism : M. N. Sirkar. 14. Bhandarkar commemoration Volume O. B. A. Poona. : 15. Dictionary of Philosophy : D. D. Ruince. 16. Monism and Plaralism : 17. Stadies in Vedant : J. Kirtikar. 18. History of Indian Philosophy : Belwalkar. 19. History of Indian Philosopby : J. N. Sinha. 20. Nimbark school of Vedant : Umesh Mishra. Allahabad Uni-

versity. 21. Comparison of the Bhashyas : R. D. Karmarkar. 22. System of Vedant : Poul Deussen. 23. Methodology of the major Bbashyas of Vedant Sutra.

यथापृष्ठ शुद्धाशुद्धनिर्देश:

अशुदम शुदम्

१० १२ उपनिषतु उपनिवदित

१५ विषयकानि विषयकाणि

१७ १९ विच्छन्नता विष्डिग्नता २५ विधा विचया शैषषि शेवधि

२० १७ वेदस्येका वेदस्यैका

२१ २२ पार्सां यस्य २३ बाग्याम्यन्यर बाधाम्यन्तर कण्ठो कठो 5 २४ २६ पुतेदब पुतदेब

२७ २ तस्याव् तस्पाव्

२२ २५ स्त्रोतश् स्रोतश्

६४ २१ मंधु मेधु

६६ शरी शरीरे .६९ १६ अप अपि

७२ २० सब सरपं

२८ स्व

९९ २५ मध्या मध्वा

१०५ ३ दाविष्टके दार्षिट्टक

" २१ कतृत्व कर्तृर्व

99 मेता मैका

१२० 3 S छण्घि १२१ १९ ्यवि ण्यपि १२३ १९ स्मात स्याव्

१२२ २० युद्प युस्प

१२४ २२ समुरप समुप साववले सविश्ठे

१४५ पृष्ठत: १७५ पुष्ठ यावव तृतीय: अध्याय: द्वितीय: अध्याय:

१४५ बीदशन वीदशंन अन्तनिहिता: अन्तनिंहिता: " २१ १५७ 6 तच्छुति तष्छूति परि " २३ पार १५९ ५ नितम्तु नियम्तु २२ जायवे नायस

( ५१२ )

पूष्ठे अशुदम युदम २९ इये इयं 1७ अर्सू २११ १६ सिद्धान्तो सिद्धान्तं २१५ २३ भनेन अयम्

२२६. 18 नैनेष स पुव २ महरवर्ण महत्वपूर्ण २६ निररितुं निरसितुं २७५ ६ आधारभ् आधारभूत

२४९ २९ सवेश्वर्या सवश्वय वेश्यकर्तां वशयकतां v ३१३ ३४२ २८ तदी तदीय ३४५ तास्वयं ताप्पय ३५१ १९ किमन्तस्य किमनन्तस्य ३५८ रूट शूल्यम् विवेकस्य र्विवेकस् ३६९ प्राणश प्राणाश

१७ न्याभन्नम् न्यभिन्नम् १७० 18 यात यति ३७२ ष्यव भ्याद ३९१ २१ प्राधान्धेन प्राधास्येन ४१२ २० विप्रष: विप्रष: ४१३ १० तहि सर्हि ४२२ 8 स्वकी स्वकीयम् ४१५ शुय: भुतय: ४३८ १३ इस्यमेव इत्यमेव

888 २ तस्यतचा २३ सस्यचचा तरय तस्य

" सवक्षत्व सर्वेजत्व रसुप रपसुप

४५५ २४ दाप दोष २७ पेया पेता

६ पयंवसाययन् पयवासाययप् रिकन्यते रिकष्यन्ते चित्स्य चितस्प

४७५ १७ णमावशे णामवशेषे

18 सरीराव सारीराव्.