1. Brahma Sutra with Vidyanand Vrutti Adhyaya 1 with English Translation
Brahma Sutra with Vidyanand Vrutti Adhyaya 1 with English Translation (Part 1)
ॐ
· · ·
बादरायणविरचितम्
· · ·
ब्रह्मसूत्रम्
· · ·
विद्यानन्दवृत्तियुतम्
· · ·
[ Sutra 1 ]
यस्माज्जातं जगत्सर्वं, यस्मिन्नेव विलीयते।
· · ·
[ Sutra 1 ]
येन प्राणति तद्ब्रह्म, विज्ञानानन्दविग्रहम् ॥१॥
· · ·
[ Sutra 2 ]
शङ्करं शङ्कराचार्यं, केशवं बादरायणम् ।
· · ·
[ Sutra 2 ]
सूत्रभाष्यकृतौ वन्दे, भगवन्तौ पुनः पुनः ॥२॥
· · ·
[ Sutra 3 ]
ईश्वरो गुरुरात्मेति, मूर्तिभेदविभागिने।
· · ·
[ Sutra 3 ]
व्योमवदव्याप्तदेहाय, दक्षिणामूर्तये नमः ॥३॥
· · ·
[ Sutra 4 ]
यत्कपालेशमात्रेण, मलिनो निर्मलायते।
· · ·
[ Sutra 4 ]
दैशिकं तमहं वन्दे, श्रीमूर्तिसिंहगिरेश्वरम् ॥४॥
· · ·
[ Sutra 5 ]
नित्यं विज्ञाननन्दं, महेशं यत्सद्वितम् ।
· · ·
[ Sutra 5 ]
प्रणौमि शिरसा देवं, ज्ञानविज्ञानमोक्षदम् ॥५॥
· · ·
[ Sutra 6 ]
विप्रवंशे समुत्पन्नो, गीर्वाणीसंमुपासकः ।
· · ·
[ Sutra 6 ]
पदवाक्यप्रमाणज्ञो, यतिधर्मावलम्बकः ॥६॥
· · ·
[ Sutra 7 ]
शङ्करं भाष्यमाश्रित्य, ब्रह्मसूत्रावलम्बिनिम् ।
· · ·
[ Sutra 7 ]
विद्यानन्दाभिधां वृत्तिं, कुर्वेऽहं स्वात्मतुष्टये ॥७॥
· · ·
अथ प्रथमाध्याये प्रथमः पादः
· · ·
(अत्रप्रपञ्चे स्पष्टब्रह्मलिङ्गोपेतानां श्रुतिवाक्यानां विचारः)
· · ·
Chapter 1 Section 1
· · ·
(This section contemplates on those Śruti texts that have explicit reference to Brahman)
· · ·
It is well known in the world and the Vedas that Lord Bādarāyaṇa, with the aim of securing the welfare of the worlds, has contemplated on the Upaniṣads in four chapters
· · ·
[ Sutra 1.1.1 ]
इह खलु निखिलविश्वकल्याणाय चतुर्लक्षणींमूत्तरीमीमांसासमारभमाणो भगवान् बादरायणः पूर्व जिज्ञासाधिकारणेनैतच्छास्त्रस्यानुबन्धचतुष्टयं प्रक्षिप्यत्प्रवृत्यडरभूतं दर्शयति। तत्राधिकरणं नाम - विषयो विशयश्चैव पूर्वपक्षस्तथोत्तरम्। संगतिश्चेति पञ्चाड्गं शास्त्रेऽधिकरणं मतम्॥ एतच्च पञ्चाड्गं सर्वेष्वधिकरणेषु योजनीयम्॥
· · ·
अत्र शास्त्रे समन्वयो, विरोधपरिहारः, साधनं, फलं चेति चत्वारोडध्यायैर्वर्णिता। तत्रापि प्रत्येकमध्यायः पादचतुष्टयेन विभक्तः। तत्र च प्रत्येकं पादेऽनेकान्यधिकरणानि सन्तीति। सर्वेषां श्रुतिवाक्यानां साक्षात्परम्परया वा प्रतिगाताभितरेद्वितीये ब्रह्मणि तात्पर्यमिति श्रुतिभिः सहितच्छास्त्रस्य श्रुतिसंगति। संगतयश्चानेकधा भवन्ति, यथा श्रुतिसंगतिः,
· · ·
[ Sutra 1.1.1 ]
शास्त्रसंगतिरध्यायसंगति:, पादसंगतिरधिकरणसंगति: सूत्रसंगतिश्चेति। तासु श्रुतिसंगतिरुपदर्शिता। परब्रह्मपराणां वाक्यानां तात्पर्यनिर्णायककान्यसूचकत्वेन ब्रह्मविचाररूपैतच्छास्त्रस्य शास्त्रसंगतिरभिमता। श्रुतिवाक्यानां ब्रह्मणि तात्पर्यादिति 'अथातो ब्रह्मजिज्ञासा' इत्यादिसूत्राणामध्यायसमाप्तियावत्समन्वयाध्यायसंगतिरुच्यते। तत्रापि प्रथमपादे स्पष्टब्रह्मलिड्गोपेतानां श्रुतिवाक्यानां विचारविषयत्वादापादं पादसंगति:। प्राथम्याज्ञानस्याध्यज्ञानसाध्यत्वेन तदर्थं वेदान्तविचारारम्भस्य निष्फलत्वसिद्धे: सिद्धान्ते मोक्षस्य ज्ञानसाध्यत्वेन तदर्थं वेदान्तविचारारम्भस्य सफलत्वसिद्धिरितिफलभेद:। अत्र वेदान्तविचारो विषय:। से किं करव्यो न वेति विषयप्रयोजनसम्भवासम्भवाभ्यां सन्दिह्यते। तत्र यदसन्दिग्धम्
· · ·
[ Sutra 1.1.1 ]
प्रयोजनं चास्ति, न तद्विचारविषयो भवति, यथा स्फीतालोकमध्ये वर्ती घट: काकदन्तो वा। अत: सन्दिग्धे सप्रयोजने च वस्तुनि विचारविषयत्वमापद्यते। ब्रह्मास्तु स्फुटतराहंप्रत्ययालम्बनत्वेनासन्दिग्धत्वात्तज्ज्ञानान्मोक्षरूपप्रयोजनाभावाच्च विचारानर्हत्वम्। नह्यात्मन्यहं नाहं वेति सन्देह:, नाहमेवेति विपर्ययो वा। नाप्येतदृज्ज्ञानान्मोक्षरूपं प्रयोजनं सिध्यति, श्रुतब्रह्मणोऽपि यथापूर्वसंसरदर्शनात्। अत: संशयादिप्रयोजनाभावेनासम्भावितविषयादिमन् वेदान्तवाक्यविचारो न कर्तव्य: इति पूर्व: पक्ष:।
· · ·
[ Sutra 1.1.1 ]
( १ ) अथातो ब्रह्मजिज्ञासा ॥१॥
· · ·
[ Sutra 1.1.1 ]
अथ=साधनचतुष्टयसन्नंतरं; यस्मात्कारणाद्वेदे एवमिनिहोत्रादिकर्मणामनित्यफलतां,
· · ·
‘तद्यथेह कर्मचितो लोक: क्षीयते, एवमेवामुत्रपुण्यचितो लोक: क्षीयते’ ( छा॰ ८/१/६ ) इत्यादिना, ‘ब्रह्मविदाप्नोति परम्’ ( तै॰ २/१ ) तिवाक्येन ब्रह्मविज्ञानात्परं पुरुषार्थ च दर्शयति श्रुति:। अतः = तस्माद्यथोक्तसाधनसम्पत्त्यनन्तरं ब्रह्मजिज्ञासा ‘कर्तव्ये’ ति शेष:। साधनचतुष्टयं च नित्यानित्यवस्तुविवेक:, इहामुत्रार्थफलभोगविराग:, शमदमोपरतितितिक्षाश्रद्धासमाधानमिति घटत्सम्पत्, मुमुक्षुत्वं चेति। जिज्ञासाकर्मभूतं ब्रह्म ‘जन्माद्यस्य यत:’ इति वक्ष्यमाणलक्षणलक्षितम् तत् कर्मभि: षष्ठी। यद्याप्यत्र न केवलं ब्रह्मणो विचार:, किन्तु तदपेक्षितानां सर्वेषां पदार्थानां विचारोऽस्तीति; तथापि ज्ञानोनाप्तुमिष्टतमत्वात्
· · ·
[ Sutra 1.1.1 ]
प्रधानं ब्रह्मैव। तस्मिन्परिगृहीते तदपेक्षिता: पदार्था अर्थादाक्षिप्यन्ते। ननु ज्ञातुमिच्छा जिज्ञासेत्यत्र प्रकृतिप्रत्ययार्थयोर्ज्ञानेच्छयो: कर्तव्यताया अन्वयादित्यत: 'कर्तव्ये' ति पदाध्याहारस्य वैयर्थ्यमिति चेत्; ज्ञातुरूपया प्रकृत्याडजहल्लक्षणया ब्रह्मापरोक्षज्ञानस्य लक्षणत्वात्, सनप्रत्ययेन जहल्लक्षणया इच्छासाध्यस्य विचारस्य लक्षणत्वाच। अतो ब्रह्मापरोक्षज्ञानस्य मोक्षसाधनत्वं श्रुतिवाक्यानां च विचारविषयत्वमर्थाल्लभ्यते। ब्रह्मापरोक्षज्ञानमेव
· · ·
[ Sutra 1.1.1 ]
नि:शेषसंसारबीजाविद्यानर्थजालनिवर्तकं न परोक्षज्ञानम् तस्यापरोक्षश्रवणस्यानिवर्तकत्वादित्यर्थ:। तस्मात्साधनचतुष्टयसम्पन्नस्याधिकारिणो मोक्षसाधनब्रह्मापरोक्षज्ञानाय वेदान्तविचार: कर्तव्य इति सनप्रत्ययेन लक्ष्यते विचारे कर्तव्यताऽन्वयसम्भवादिति॥१॥
· · ·
[ Sutra 2 ]
(३) (२ जन्माद्यधिकरणम्। सू० २)
· · ·
ननु जिज्ञासितव्यस्य ब्रह्मणो लक्षणाभावेन स्वरूपसैवासिद्धे: कथं तस्य विचारविषयत्वमुक्तिमित्याक्षेपसंगत्येदमाह-
· · ·
[ Sutra 2 ]
जन्माद्यस्य यतः ॥२॥
· · ·
अत्र पूर्वपक्षे लक्षणाभावेन ब्रह्मस्वरूपासिद्धया मोक्षासिद्धिः, सिद्धान्ते लक्षणसत्त्वात् तत्त्वसिद्धिरिति फलभेदः। अत्र ‘यतो वा इमानी भूूतानि जायन्ते...तद्विजिज्ञासस्व। तद्ब्रह्महोति’ ( तै० ३/१ ) इत्यादि वाक्यं विषयः। तत्र किं श्रयमाणं जन्मादिकं ब्रह्मलक्षणं सम्भवति न वेति संशये; लक्षणस्य लक्ष्यवृत्तिसाधारणधर्मत्वेन जन्मादेर्ग्गनिष्ठतया ब्रह्मनिष्ठत्वाभावान्न तद्ब्रह्मणो लक्षणं सम्भवतीति पूर्वः पक्षः। सिद्धान्तस्तु - अस्य नामरूपाभ्यां व्याकृतस्य प्रत्यक्षाद्युपस्थापितस्य मनसाप्यचिन्त्यरचनारूपस्य जगतो जन्मस्थितिभङ्गं यत:
· · ·
Brahman is that cause from which originates, continues and into which dissolves this world of unimaginable diversity, manifesting as name and form, and which apparently is being directly perceived. This is an ephemeral characteristic of Brahman. The attribute that does not remain in the object permanently is called its 'ephemeral' characteristic. (taṭastha lakṣaṇa). For example - ‘the house with a crow perched on its top belongs to Devdatta’; in this instance the crow constitutes an ephemeral sign since it will not remain perched on the top of the house forever, but still it serves as a characteristic that distinguishes Devdatta's house from others'. Similarly the characteristic of origin etc. of the Universe does not remain in Brahman at the time of emancipation or in Its bonafide form, but only exists during the times of manifestation of the world. Hence it is an ephemeral characteristic of Brahman that exists in It temporarily, but nevertheless leads to Its comprehension.
· · ·
The word 'etc.' used along with 'birth' in this aphorism implies 'continuation' and 'dissolution', i.e. the birth, continuation and dissolution of the Universe. Against this the opponent argues that the word 'etc.' can also be construed to imply the remaining of the six modifications of birth, continuance, growth, transformation, decay and death, as
· · ·
[ Sutra 12 ]
सर्वज्ञातसर्वशक्ते: कारणादभवति, तदब्रह्मेति। एतच्च ब्रह्मणस्तटस्थं लक्षणं 'यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते, येन जातानि जीवन्ति, यत्प्रयन्त्यभिसंविशन्ती' (तै० ३/१) त्यादिश्रुत्यनुगमेन प्रोक्तम्, नात्र 'जायते' इत्यादि शड्डविकाराणाम् यास्कपरिपठितानां ग्रहणमुचितम्। 'सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म' (तै० २/१) त्यादिश्रुतिनिगदितं च सत्यादिकं तस्य स्वरूपलक्षणम्। न च सत्यादिपदानां लोकसिद्धभिन्नार्थकानामेकस्य ब्रह्मणो लक्षणत्व-प्रसिद्धिरिति वाच्यम्; तेषामखण्डार्थत्वेनैकब्रह्मपर्यवसायितया तल्लक्षणत्वसम्भवात्। अत: स्वरूपतटस्थोभयलक्षणलक्षितस्य ब्रह्मण: स्वरूपसिद्ध्या तज्ज्ञानान्मोक्षसिद्धिरिति जिज्ञास्यं ब्रह्मेति भाव:॥१२॥
· · ·
(३) (३ शास्त्रायोनित्वाधिकरणम्। सू० ३)
· · ·
[ Sutra 3 ]
( ३ ) शास्त्रयोनित्वात् ॥३॥
· · ·
अत्र पूर्वपक्षे ब्राह्मणः सर्वज्ञत्वनिधारगाम्, सिद्धान्ते तु निधारगामिति फलभेदः॥ 'अस्य महतो भूतस्य निःश्वसितमेतद्यदृग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदः' ( बृ० २/४/१० ) इत्यादिवाक्यमत्र विचारविषयः। एतद्वाक्यं ब्राह्मणो वेदकर्तृत्वेन सर्वज्ञत्वं साधयति न वेति
· · ·
[ Sutra 3 ]
शास्त्रयोनित्वात् (3)
· · ·
[ Sutra 1.1.3 ]
संशये; 'वाचा विरूपनित्या' इत्यादिवाक्ये वेदस्य नित्यत्वश्रवणेन तत्र सर्वज्ञत्वमसिद्धिमिति पूर्वः पक्षः। सिद्धान्तस्तु - महत् ऋग्वेदादे: शास्त्रस्यानेविद्यास्थानोपबृंहितस्य प्रदीपवत्सर्वार्थावबोधिनः सर्वज्ञकल्पस्य योनिः कारणं ब्रह्मा, तस्य भावस्तत्त्वं, तस्मात् - शास्त्रयोनित्वात् वेदकर्तृत्वात्त्र सर्वज्ञत्वसिद्धिरिति। न च 'वाचा विरूपनित्या' इत्यनेन वेदस्य नित्यत्वं श्रूयते इति वाच्यं; 'अस्य महतो भूतस्य' इत्यादिश्रुति पुरुषनि:श्वासवल्लीलया वेदोक्तप्तिश्रुत्यनुरोधेन तन्नित्यत्वश्रुतेरथवादपरत्वात्। न चैवं वेदस्य कर्तृजन्यत्वे पौरुषेयत्वापत्तिरिति वाच्यं; पूर्वसर्गसिद्धवेदानुपूर्वींकत्वेन परमेश्वररचितत्वाभ्युपगमादिते प्रथमं वर्णकम्। अथवा पूर्वसूत्रोक्तेन निखिलजगत्कारणत्वेन लक्षिते ब्रह्माणि प्रमाणान्तरगम्यत्वमाशङ्क्याह - शास्त्रयोनित्वात्। लक्षणप्रमाणाभ्यां वस्तुसिद्धिरिति तयोर्ब्रह्मनिर्णयार्थत्वादेकफलत्वं संगतिः। अतःपूर्वपक्षे केवलमनुमानस्यैव विचारविषयत्वं, सिद्धान्तेश्रुतिवाक्यानामिति फलभेदः। 'तं त्वौपनिषदं पुरुषं पृच्छामि' इत्यादि वाक्यमन्त्र
· · ·
created by somebody, then it is not correct, since the Vedas that emerge from the Supreme Lord as His out-breath are precisely the same, with respect to the alphabets, words, verses etc., as they were during the previous creation. If the Vedas contained something new-fangled, as compared to their manifestation in the previous creation, then only one could have suspected some external hand in their creation. But such is not the case. Hence, even though manifesting from the Supreme Lord, the Vedas do not carry the defect of being created by somebody. (3)
· · ·
Topic 3: Ūstrāyonitvādhikarana (Scriptures are the valid means of knowledge of Brahman)
· · ·
Explanation 2
· · ·
That Brahman, which has been declared to be the cause of the universe in the previous aphorism, would also become the object of other means of knowledge; the current aphorism commences after taking into account such presumption. The establishment of the existence of any entity requires two factors - characteristics of such entity (lakṣaṇa) and its substantiation through means of valid knowledge (pramāṇa). The previous aphorism described the characteristics of Brahman, whereas the current aphorism focuses on the means of Its validation.
· · ·
विषय:, तत्र किं ब्रह्माण: शास्त्रैकसमधिगम्यत्वं सम्प्रत्यति न वेति सन्देहे; ब्रह्माणो घटादिवत्सिद्धवस्तुत्वेन न केवलं शब्दगम्यत्वम्, अपितु मानान्तरगम्यत्वमपि। अतस्तद्वाक्यं न ब्रह्माण: शास्त्रैकसमधिगम्यत्वं सम्प्रत्यति पूर्व: पक्ष:। सिद्धान्तस्तुशास्त्रं यथोक्तमृग्वेदादिलक्षणां योनि:कारणं प्रमाणमस्य ब्रह्मणो यथावस्त्वरूपाधिगमे, तस्य भावस्तत्वम्, तस्माद्वैकप्रमाणकत्वादेकाधिगम्यत्वं सम्प्रत्यति। न चसिद्धवस्तुत्वेन ब्रह्मणो मानान्तरगम्यत्वमपीत्युक्तमिति वाच्यम्; तस्य रूपाद्यभावेन तथावासम्भवात। रूपाद्यभावश्च मानान्तरगम्यत्वमपीत्युक्तमिति वाच्यम;
· · ·
[ Sutra 3 ]
शास्त्रयोनित्वात्
· · ·
अशब्दमस्पर्शर्शिम' त्यादिश्रुतिसिद्धः। इति तृतीय वर्णकम्॥३॥
· · ·
ननु कथं ब्रह्माणः शास्त्रप्रमाणकत्वमुच्यते, यावता 'आम्नायस्य क्रियार्थत्वादानर्थक्यमतदर्थानाम' ( जै० ९/२/९ ) इति क्रियापरत्वं शास्त्रस्य दर्शितमित्याक्षिप्याह—
· · ·
[ Sutra 4 ]
( ४ ) तत्तु समन्वयात् ॥४॥
· · ·
अस्य पूर्वोक्तकरणेनाक्षेपसंगति: अत्र पूर्वपक्षे मुमुक्षोवेदान्तेषु प्रवृत्यसिद्धि:, सिद्धान्ते तत्त्वसिद्धिरिति फलभेद:। अत्र सर्वे वेदान्ता विचारविषया:। ते किं कर्तृदेवतादिप्रकाशनार्थत्वेन क्रियाविधिशेषत्वं समानप्रकरणात् स्ववाक्यगतोपासनाविधिशेषत्वं वा वेदान्तानामध्युपेयमिति पूर्व: पक्ष:। सिद्धान्तस्तु सौत्रस्तुशब्द: पूर्वपक्षव्यावृत्त्यर्थ:। तत् ब्रह्म सर्वज्ञं निखिलजगदुत्पत्तिस्थितिलयकारणं वेदान्त-
· · ·
But that Brahman is known from the Upaniṣads since they all conclude in the exposition of the same.
· · ·
The word ‘tu’ (but) in the aphorism is negating the opponent’s point of view. The omniscient Brahman, which is the cause of origin, continuance and dissolution of the entire creation, is known through the Vedântic texts alone, since It is the object of their fullest import, and hence all these texts become fully reconciled on acceptance of this truth. For instance, in the Chândogya Upaniṣads it is declared, ‘O amiable one! This entire creation manifesting as name and form, was, before origin, but Brahman alone, one without a second’ (Ch. Up. 6.2.1). Similarly the Aitareya Upaniṣad also asserts, ‘Before manifestation this entire creation of the nature of name and form was but the Self alone’ (Ai. Up. 2.1.1). The Bṛhadâranyaka also states, ‘The Self, which experiences everything, is but Brahman only’ (Br. Up. 2.5.19). Thus all aforementioned texts reconcile in the revelation of Brahman. Hence it can be indubitably acknowledged that all Vedântic texts have, for certain, Brahman as their definitive objective. Consequently, when such reconciliation has been attained, it becomes inappropriate to conclude that the Vedânta texts enjoin some kind of action or form a part of an injunction about action, for admitting such conclusion will amount to accepting ‘unheard of’ implications and rejecting the established ones.
· · ·
If asserted that Vedânta is all about the exposition of dispositions of agent, deity etc., which are essential for the execution of any action; then such proclamation is incorrect, for the Úruti text, ‘but wherein everything becomes the Self, then who will see whom and
· · ·
[ Sutra 1.1.4 ]
शास्त्रेणैवावगम्यते। कुतः? समन्वयात् - सम्यक्तात्पर्येण तत् ब्रह्मण्येवान्वयात् - सम्बन्धात्। निखिलवेदान्तवाक्यानि तात्पर्येणैतस्यैवार्थस्य प्रतिपादकत्वेन समनुगतानी। तथाहि 'सदेवसोम्येदमग्र आसीत् एकमेवाद्वितीयम्' (छा० ६/२/१) 'आत्मा वा इदमेक एवाग्र आसीत्' (ऐ० २/१/१) 'अयमात्मा ब्रह्म सर्वानुभू:' (बृ० २/५/१९)इत्यादीनि। न च वेदान्तवाक्यानां निश्चितेऽपि ब्रह्मस्वरूपविषये समन्वयेऽर्थान्तरकल्पना युक्ता; श्रुतहान्यश्रुतकल्पनापसङ्गात्। न चात्र कर्त्र्स्वरूपप्रतिपादनपरत्वमिति वाच्यम्, 'तत्केन कं पश्येत्' इत्यत्र क्रियाकारकफलनिराकरणाश्रवणात्। न च तेषां सिद्धवस्तुस्वरूपपरत्वे प्रत्यक्षादिविषयत्वमिति वाच्यम्, 'तत्त्वमसि' इत्यादि महावाक्यमन्तरेण ब्रह्मात्मतत्त्व-स्यावगन्तुमशक्यत्वात्। न च हेयोपादेयशून्यसिद्धवस्तुस्वरूपोपदेशे निष्प्रयोजनत्वमिति वाच्यम्, 'रज्जुरियं नायं सर्प:' इत्यादिवत् ब्रह्मात्मैक्यावगमेन 'तत्र को मोहः कः शोक:'
· · ·
(ईंशा ७) इत्यत्र सर्वार्थनिवृत्तिप्रयोजनस्य श्रवणात्। अतो वेदान्ता: सिद्धब्रह्मपराः, न तु कर्तादिपरा:, प्रकरणान्तरसत्वात्। एवं रूपादिहीनस्य ब्रह्मणः श्रुतिभिन्नप्रमााणान्तरागम्यत्वेन तत्प्रतिपादकश्रुतिवाक्यां सापेक्षत्वमप्यसम्भवम्। तस्मादुपक्रमादिषड्भिर्लिङ्गैर्वेदान्तानां सिद्धब्रह्मपरत्वमेवेति सिद्धम्। इति प्रथमं वर्णक्रम्।
· · ·
अस्तु वा शास्त्रप्रमााणकं ब्रह्म, तथापि यूपादिवद् विधिशेषतयैव ब्रह्म शास्त्रेण सम्पर्य्ते इत्येकदेशिमतं प्रसड्गादाक्षिप्य्याह - तत्तुसमन्वयात्। पूर्वाधिकरणेनास्य प्रसड्गसंगति:। अत्र पूर्वपक्षे ब्रह्मोपासनया मोक्ष:, सिद्धान्ते तज्ज्ञानादिति फलभेद:। तत्र वेदान्ता: प्रतिपत्तिविधिविषयत्वेन ब्रह्म प्रतिपादयन्ति, उत स्वात्मन्येणोति संशये; प्रवृत्यादिलिङ्गाभावेन सिद्धवस्तुनि शक्तिग्रहायोगात् पुरुषं कुतश्चिद्विषयविशेषे
· · ·
[ Sutra 1.1.4 ]
प्रवर्तयत्कुतश्चिन्निवर्तयच्च शास्त्रमर्थवद्भवतीति प्रवृत्त्यादिपरसथैव शास्त्रत्वेन तेषां सिद्धपरत्वाभ्युपगमे शास्त्रत्वायोगाच्च विधिविषयतयैव शास्त्रं ब्रह्मसमर्पकमिति पूर्वः पक्षः; सिद्धान्तस्तु तद् ब्रह्म स्वातन्येण वेदान्ता: समर्पयन्ति। कुतः? समन्वयात् तात्पर्यवत्त्वेन तेषां तद्ब्रह्मण्येवान्वयात्। न च प्रवृत्त्यादिलिङ्गाभावेन सिद्धे वस्तुनि न शक्तिग्रह इति वाच्यम्, प्रवृत्तेः शक्तिग्रहे लिङ्गत्वे निर्बन्धाभावात्। यतो हि पुत्रस्ते जातः इत्यादौ
· · ·
हर्षोंदिलिङ्गेन सिद्धार्थेऽपि शक्तिग्रहसम्भवात्। ननु प्रवृत्त्यादिपरस्यैव शास्त्रत्वमुक्तमिति चेत् न हितं शास्तीति शास्त्रमित्यनेन हितशासनाद्वेदान्तानामपि शास्त्रत्वोपपत्तेः। अतोऽविद्या-कल्पितसंसारित्वनिवर्तननेन नित्यमुक्तात्मस्स्थितिरूपमोक्षस्सम्पन्न च हितशासकत्वात् शास्त्रत्वं वेदान्तानामितिसिद्धं, तस्मात् वेदान्ता: सिद्धब्रह्मपर इति दृढ़ं वर्णकम्॥४॥
· · ·
इत्यं चतुर्थी: सूत्रै: साधनचतुष्टयसम्पन्नोजिज्ञासुर्भीजिज्ञास्यं ब्रह्म सर्वजगज्जन्मस्थिति-
· · ·
[ Sutra 1.1.5 ]
लयकारणं सर्वज्ञं सर्ववेदान्तप्रतिपाद्यामिति प्रतिपादितम्। तत्र सांख्या: मन्वते, यत्किल कूटस्थेन क्रियाशक्त्यभावात्र ब्रह्म जगत: कारणं, किं तर्हि? त्रिगुणात्मकत्वेन क्रियाशक्तियोगात् त्रिगुणात्मकम्चेतनं प्रधानमेव जगत: कारणमिति मतं निराकर्तुमिदमाह - ( ५ ) ईक्षतेर्नाशब्दम् ॥५॥
· · ·
पूर्वोणास्याक्षेपसंगति:। अत्र प्रधानैक्यसम्पदुपासनं पूर्वपक्षे फलं, सिद्धान्ते ब्रह्मात्मैक्यज्ञानमिति ज़ेयम्। 'सदेव सोम्येदमग्र आसीदेकमेवाद्वितीयम्' त्युपक्रम्य 'तदेक्षत बहु स्यां प्रजायेयेति तत्तेजोजुषुजत' ( छा॰ ६/२/१-३ ) इत्यत्रेदंशब्दवाच्यं नामरूपव्याकृतं जगत्प्रागुत्पत्ते: सदात्मनाडवधार्य तस्यैव प्रकृतस्य सच्चब्दद्वाच्यस्यैक्षणपूर्वकं तेज:प्रभृते: सृष्टृत्वं श्रूयते। तत्त्किं जगत्कारणं सच्चब्दवाच्यं प्रधानमुत ब्रह्मोति संशये; त्रिगुणात्मकत्वाज्जगत: सृष्टृत्वं च भवितुमर्हति; तत्र हि रजोगुणात्मकत्वेन क्रियाशक्तिमत्त्वं निरतिशय-सत्त्वोत्कर्षत्वेन सर्वज्ञत्वमपि प्रसिद्धमित्यत: प्रधानमेव निखिलजगत्कारणमिति पूर्व: पक्ष:।
· · ·
Îkúaternâúabdam (5)
· · ·
[ Sutra 5 ]
सिद्धान्तस्तु ईक्षतेर्नाशब्दम्। न खलु सांख्यशास्त्रपरिकल्पितमचेतनं प्रधानं जगत: कारणं वेदान्तेष्वाश्रितं शक्यम्। कुत:? अशब्दम्। हेतुर्गर्भविशेषणत्वेन भावप्रधानतया चाशब्दत्वादप्रामाणिकत्वात्। कथमशब्दत्वम्? ईक्षते: - जगत्कारणस्यैक्षित्रत्वश्रवणात्। नह्यचेतनस्य प्रधानस्यैक्षित्रत्वं सम्भवति, तस्य चेतनधर्मत्वात्। नतु कूटस्थेन ब्रह्मणोऽपि ज्ञानक्रियाशक्तिभावेन जगत्कारणत्वं न सम्भवतीति चेन; तत्र मायामहिम्ना सर्वस्यापि सम्भवात्। यत्कृतं सत्त्वगुणोत्कर्षेण प्रधानस्य सर्वज्ञत्वमिति, तन्नोपपद्यते; प्रधानावस्थायां गुणसाम्येऽपि सत्त्वगुणवपाश्रया ज्ञानशक्तिमाश्रित्य सर्वज्ञत्वमुच्यते, तर्हि रजस्तमोवपाश्रया ज्ञानप्रतिबन्धकशक्तिमाश्रित्य तत्र किज्ज्ञतावमपुच्यताम्। अत: सच्चिद्वद्वाच्यमीक्षितृ चेतनं ब्रह्मैव जगदुपादानमिति।।५।।
· · ·
[ Sutra 6 ]
ननु मा भवतु प्रधानेऽचेतनतया मुख्यमीक्षित्रत्वं 'तत्तेज ऐक्षत' 'ता आप ऐक्षन्त' ( छा॰ ६/२/३-४ ) इत्यचेतने गौणमीक्षित्रत्वं यथा, तथोक्त्रापि गौणमीक्षित्रत्वं कल्प्यतामित्याशङ्क्याह- ( ६ ) गौणाश्चेन्नात्मशब्दात् ।।६।।
· · ·
अप्तेजसोरिव प्रधानेऽइंक्षितृशब्दो गौण इति चेन्; आत्मशब्दात्। 'सदेव' इत्युपक्रम्य 'तदैक्षत' ( छां० ६/२/१,३ ) इति च तेजोडबनानां सृष्टिमुक्त्वा तदेव प्रकृतं सदीक्षितृ 'सेयं देवता' इति देवताशब्देन परामृश्य 'अनेन जीवे नात्नानुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणि' ( छां० ६/३/२ ) इत्यत्र सच्छब्दवाच्ये जगत्कारणेऽऽत्मशब्दश्रवणात्। तत्राचेतनं प्रधानं गुणवृत्त्येक्षितृ कल्प्यते चेत्? तदेव प्रकृतत्वात् 'सेयं देवते' ति परामृश्यते। परामृश्यते हि जीवात्मना सा देवता। जीबो नाम चेतनः प्राणधारयिता शरीराध्यक्:, तथाविधप्रसिद्धत्वानिर्वचनाच्च। स कथमचेतनस्य प्रधानस्यात्मा भवेत्। तस्माज्जगत्कारणे सच्छब्दवाच्य आत्मशब्दश्रवणाद् तत्र न गौणमीक्षितृत्वमिति।।६।।
· · ·
[ Sutra 7 ]
ननु राज्ञः सर्वार्थकारिणि भृत्ये ममात्मा भद्रसेन इति प्रयोगवद्चेतनेपि प्रधाने भवत्वात्मशब्दप्रयोगः; पुरुषभोगापवर्गसम्पादकस्य तस्य सर्वार्थकारित्वादित्याशङ्क्याह- ( ७ ) तन्निष्ठस्य मोक्षोपदेशात् ॥७॥
· · ·
पूर्वसूत्रात् नेतनुवर्त्ते, न प्रधानात्मशब्दलाङ्गलावनं भवितुमर्हति, ‘न आत्मा’ इति प्रकृतं सदणिमानमादाय ‘तत्त्वमसि’ ( छा॰ ६/८/७ ) इति चेतनस्य श्वेतकेतोमोक्षयितव्यस्य तन्निष्ठामुपदिश्य ‘आचार्यवान् पुरुषो वेद तस्य तावदेव चिरं यावन्न विमोक्ष्येडथ सम्पत्त्ये’ ( छा॰ ६/१४/२ ) इति प्रारब्धक्षयानन्तरं - मोक्षोपदेशात्। अतश्चेतनस्य मुमुक्षोस्तन्निष्ठत्वानुपपत्ते; तथाविधोपदेशकशास्त्रस्याप्रामाण्यापत्तेश्च नातमशब्दवाच्यं प्रधानं किञ्च कथञ्जितं शास्त्रप्रामाण्यमनुश्रित्यश्रद्धयाडस्थलाड्गूलन्यान्तेन तदात्मदृष्टि परित्यज्य
· · ·
Tanniṣṭhásya mokṣopadeśāt (7)
· · ·
The word Self does not refer to Pradhâna, for the attainment of liberation is spoken of for one who gets established in That.
· · ·
The word ‘na’ (not so) is carried forward from the last alporism. The word ‘Self’ cannot be construed to imply Pradhâna, for starting from the text, ‘This is the Self’ (Ch. Up. 6.7.8), and concluding with the declaration, ‘Thou art That’ (ibid.), the reposition of oneself in the Self that is subtler than the subtle is being preached to Úvetaketu – the aspirant desirous of emancipation. Moreover, to one who is firmly established in the Self, the scriptures preach of the attainment of emancipation by the texts, ‘one who has a teacher knows that Self. For such knower, liberation is but as far as the exhaustion of the ‘prârabdha karmas’ (actions responsible for the present body), after which the enlightened verily attains emancipation (Ch. Up. 6.14.2). If the word ‘Self’ is construed to imply the insentient Pradhâna, then establishing oneself in the latter will not lead to emancipation of the sentient aspirant, but on the contrary, the aspirant would rather lose his sentience too. Moreover, the scriptures too, that preach so, would lose all validity. If anyone, following others blindly (andhalângûlanyâya; logic of the blind man holding the tail of
· · ·
[ Sutra 1.1.7 ]
तदिभननमात्रानं न प्रतिपद्योत, तथा सति मोक्षासंभवोऽनर्थप्राप्तिश्च स्याताम्। तस्मादात्मशब्दश्चेतनपर इति सिद्धम्॥७॥
· · ·
[ Sutra 1.1.8 ]
ननुसूलारुन्धतीन्यायेनास्तुप्रधानोपदेशे द्वाराड्यमात्मोपदेश इत्याशङ्क्याह-(छ) हेयत्वावचनाच्च॥८॥
· · ·
[ Sutra 8 ]
Heyatvāvacanācca (8)
· · ·
[ Sutra 8 ]
नचैवमवोचत् सन्मात्रात्मावगतिनिष्ठैव षष्ठप्रपाकपरिसमाप्तिदर्शयते। अतो हेत्वभावचनात् हेत्वाकथनान्न प्रधानं सच्चब्दवाच्यम्। किच्च कारणविज्ञानात् सर्वं कार्यं विज्ञातं भवतीति प्रतिज्ञातं, तच्च विरुध्ये सत्यपि हेतुवचने प्रधानस्य। अत एवं सूत्रोक्तचकार-शब्देनैकविज्ञानेन सर्वविज्ञानोपक्रमविरोधादपि न प्रधानं सच्चब्दवाच्यमिति॥८॥
· · ·
[ Sutra 9 ]
इत्यं चतुर्थी: सूत्रे: प्रधानस्येक्षितृत्वादिनिरासेन जगत्कारणत्वं निरस्तं, सम्प्रति स्वात्महेतुभिस्तन्निरसितं सूत्रत्रयमाह— ( ९ ) स्वाप्ययात् ॥९॥
· · ·
[ Sutra 9 ]
नेत्यानुवर्तते। न प्रधानं जगत्कारणं भवितुमर्हति। कुत:? स्वाप्ययात् स्वस्मिन् प्रकृतसच्चब्दवाचे निदात्मनि अप्ययात् 'सता सोम्य तदा सम्पन्नो भवति स्वमपीतो भवति' ( छां० ६/८/१ ) इत्यत्र लयश्रवणात्। प्रकृत: सच्चब्दवाच्य: आत्मैव स्वशब्देनोच्यते।
· · ·
[ Sutra 9 ]
तमपीतोभवत्यपिगतो भवति। अपिपूर्वंस्येतरलंयार्थत्वात्। अतो यस्मिन् स्थूलसूक्ष्मोपाधिद्रव्योपरमे तदुपाधिकृतविशेषाभावात्सुप्तौ सर्वेषां प्राणिनामध्यो लयो भवति, तदेव चेतनं सच्छब्दवाच्यं जगतः कारणं, न प्रधानम्॥९॥
· · ·
[ Sutra 10 ]
( १० ) गतिसामान्यात् ॥१०॥ नेत्यानुवर्तते। नाचेतनं प्रधानं जगतः कारणम्। कुत:? गतिसामान्यात् 'आत्मन आकाशः सम्भूत:' (तै० २/१९) 'आत्मन एवं सर्वम्', 'आत्मन एष प्राणो जायते' (प्र० ३/३) इत्यादिषु सर्वेषु वेदान्तेषु गते: चेतनकारणत्वावगते: सामान्यात् समानत्वात्। अतो गतिसामान्यात् सर्वज्ञं ब्रह्मैव जगतः कारणमित्यवसेयम्॥१०॥
· · ·
[ Sutra 11 ]
( ११ ) श्रुतत्वाच्च ॥११॥ नेत्यानुवर्त्य। न सांख्यपरिकल्पितमचेतनं प्रधानं जगदुपादानं सम्भवति, कुत:?
· · ·
[ Sutra 1.1.11 ]
श्रुतत्वाच्च। श्रूयते हि श्वेताश्वतरणां मन्त्रोपनिषदि सर्वज्ञमीश्वरं प्रकृत्य 'स कारणं करणाधिपाधिपो न चास्य कश्चिज्जनिता न चाधिप:' ( श्वे० ६/९ ) इत्यत्र करणाधिपानां जीवनामधिप: सर्वज्ञ: परमेश्वर: सशब्देन जगत: कारणामित्युच्यते। तस्मात्सर्वज्ञं ब्रहौव जगत: कारणं, न प्रधानमन्यद्वेति सिद्धम्॥११॥
· · ·
(६) (६) आनन्दमयाधिकरणम्। सू० १२-१९)
· · ·
Topic 6: Ânandamayâdhikarana (The Blissful One)
· · ·
Explanation 1: The other (non-Úankar's) viewpoint
· · ·
Starting from the aphorism, 'That from which the birth etc. of this occurs' (1.1.2), and ending with, 'Because revealed in the Upanişads' (1.1.11), it has been demonstrated that all Vedânta texts - describing either the Qualified or the Unqualified Brahman - ultimately rejoice in the Unqualified Brahman only. They accomplish this either directly through the principle of knowledge or circuitously through various meditations. The Upanişads describe Brahman in Its twin forms - the Qualified and the Unqualified. The former, being associated with Mâyâ and its effects, is possessed of the limiting adjuncts and attributes that manifests as varied modifications of name and form, whereas the latter is devoid of Mâyâ and all limiting adjuncts and attributes. The Úruti texts that enlighten the Unqualified Brahman do so by the principle of direct knowledge, whereas those texts that propound the Qualified one will also ultimately conclude in the Unqualified Brahman only though indirectly through the principle of meditation.
· · ·
Now, with a view to promulgate that these twin forms of Brahman are in reality one only since the Vedânta texts sermonizes the path of 'meditation' (upâsana) for the Qualified Brahman and the path of 'knowledge' (jñâna) for the Unqualified one,
· · ·
[ Sutra 1.1.12 ]
आनन्दमयोऽभ्यासात् ।१।१।१२।
· · ·
ईक्षत्यधिकरणं ‘तत्तेज ऐक्षत’ इत्यत्र प्रयोजमुख्यमीक्षणमुक्तं, तद्यथा न
· · ·
Ânandamayoabhyâsât (12)
· · ·
[ Sutra 1.1.12 ]
जगत्कारणत्वनिश्चायकं, न तथा ‘आत्माड्ननद्मय’ इत्यत्र मयटो विकारार्थत्वे तदन्तःपातिपठिततवादनिश्चायक इति पूर्वेणास्य प्रत्युदाहरणसंगतिः। अत्र जीवस्यानन्दमयत्वेनोपास्यमिति पूर्वपक्षफलम्, निर्विशेषब्रहैक्यप्राप्तिरिति सिद्धान्तफलम्, किन्तु एकदेशिमते उभयत्रोपास्यमिति विवेकः। तैत्तिरीयके’न्नमय’ं, प्राणमयं, मनोमयं, विज्ञानमयं चानुक्रम्य ‘अन्योऽन्नस्त आत्माड्ननद्मयः’ इति श्रूयते। तत्र किं ‘सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म’ (तै० २/१) इत्येतत् प्रकृतं परं ब्रह्मानन्दमयशब्देनोच्यतेऽर्थान्तरं वेति संशये; ब्रह्मणोऽर्थान्तरमुख्य आनन्दमयपदवाच्यः। कुतः? अन्रमयादिमुख्यात्मप्रवाहपठितत्वादिति पूर्वः पक्षः। सिद्धान्तस्तु आनन्दमयोऽभ्यासात्। परमात्मैवानन्दमयो भवितुमर्हति। कुतः? परमात्मन्येवानन्दशब्दस्य बहुकुत्वोऽभ्यासात्। आनन्दमयं प्रकृतिं ‘रस’ं ह्ववायं लब्ध्वाड्नन्दी भवित्’ ‘यदेष आकाश आनन्दो न स्यात्’ ‘एष ह्ववानन्दयाति’ (तै० २/७) ‘सैषानन्दस्य मीमांसा’ ‘एतमनन्दमयमात्मानमुपसंक्रामति’ (तै० २/८) इत्येवमानन्दशब्दस्य बहुकृत्वो ब्रह्मण्यभ्यासादानन्दमय आत्मा ब्रह्मेति गम्यते। नन्वमुख्यात्मप्रवाहपठितत्वादमुख्य आनन्दमय इति चेत्; आनन्दमयस्य सर्वान्तरत्वात्। स्थूलारुण्हितोऽन्यायेन शास्त्रस्यानन्दान्तरत्वेन सर्वान्तरसस्य परमात्मनः
· · ·
[ Sutra 13 ]
तातपर्यवत्तेन प्रतिपादनपरत्वात्। तस्मादानन्दमयः परमात्मैव॥१३॥
· · ·
[ Sutra 13 ]
नन्वानन्दमयस्य विकारार्थत्वादित्याशङ्क्याह-(१३) विकारशब्दान्निति चेन्न; प्राचुर्यात्॥१३॥
· · ·
नन्वानन्दमयः परमात्मा भवितुमर्हति। कुतः? विकारशब्दात्। विकारार्थकमयट्प्रत्ययश्रवणात् ब्रह्मणश्चानन्दविकारत्वानुपपत्तेः। तस्मादनन्दमयादिशब्दवद्विकारविषय एवानन्दमयशब्द इति चेन्न; प्राचुर्यात्। 'तत्प्रकृतवचने मयट्' (पा० ५/२/२१) इत्यत्र प्रचुरतायां मयट्प्रत्ययत्वात् आनन्दमय इत्यत्रापि प्रचुरतायामेव मयटः स्मरणात्। आनन्दप्रचुरत्वं star', and then steers the observer to the real 'arundhatī star' which is much subtler. Hence the 'blissful one' is none other than the primary Supreme Self.
· · ·
The suffix 'mayat' does not denote modification, but denotes abundance.
· · ·
Opponent: The 'blissful one' being referred to here is not the primary Self due to the use of a suffix (mayat) in the word 'ānandamaya' in the 'modification' sense, whereas the Supreme Self is an entity that is beyond any modifications. Like the word 'annamaya' conveys the sense of modification with reference to the gross body (sthoula úarîra), i.e. the gross body is a modification of the food (anna), similarly the word 'ānandamaya' also refers to the innermost casing, in line with the casings of food, vital-air etc., that has as its limbs 'joy' etc. as is declared in the Úruti, 'Of Him joy is verily the head' (Tai. Up. 2.5).
· · ·
Vedântin: This is not correct since the suffix 'mayat' has also been used in the sense of 'abundance' as per the instructions of Pânini's aphorism (Pânini's grammar sutra 5.4.21). For example in the phrase 'annamayo yajñah' (this sacrifice has an abundance of food) the suffix 'mayat' has been used in the sense of 'plenty', and not in the sense of 'modification'. Similarly in the word 'ānandamaya' the suffix is used to indicate the abundance of 'bliss', which ultimately concludes in the Supreme Brahman only. In this world if a healthy, wealthy, wise and a young adult attains the rulership of the entire earth with all its seven isles, then that would be counted as the supreme pleasure for the humans. If such pleasure be multiplied hundred times, then that constitutes the supreme pleasure of 'gandharavas' (a class of divine beings), hundred times that is the pleasure for 'pitaras' (manes), and so on till one concludes in the supreme Bliss attained by the one established
· · ·
[ Sutra 13 ]
च तत्न मानुषानन्दादाभ्योत्तरतरतशतगुणानन्दाधिक्येन ब्रह्मानन्दस्य निरतिशयत्वावधारणात्। अतः प्राचुर्यार्थेऽत्रमयट्प्रत्ययः॥१३॥
· · ·
[ Sutra 14 ]
( १४ ) तद्धेतुव्यपदेशाच्च ॥१४॥ तमन्नदं प्रति 'एष ह्येवानन्दयाति' (तै० २/७) इत्यत्र ब्रह्मणो हेतुत्वव्यपदेशात् प्राचुर्यार्थेऽपि मयटः सम्भवादानन्दमयः परमात्मैव॥१४॥
· · ·
[ Sutra 15 ]
( १५ ) मान्त्रवर्णिकमेव च गीयते ॥१५॥ 'ब्रह्मविदाप्नोति परम्' इत्युपक्रम्य 'सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म' (तै० २/१) तिमत्रे
· · ·
[ Sutra 15 ]
यत्प्रकृतं ब्रह्म सत्यादिविशेषणेर्निर्धारितम् तत् मान्त्रवर्णिकमेव ब्रह्म 'अन्योडन्तर आत्मानन्दमय' इत्यत्र गीयते। मन्त्रब्राह्मण्योरेकार्थत्वं युक्तम् अन्यथा प्रकृतहानाप्रकृतप्रक्रियाप्रसङ्गः स्यात्॥१५॥
· · ·
[ Sutra 16 ]
( १६ ) नेतरोडनुपपत्ते ॥१६॥
· · ·
[ Sutra 16 ]
इतश्चानन्दमयः परमात्मैव, नेतरः - ईश्वरादन्यो जीवो नानन्दमयपदवाच्यः। कुतः? अनुपपत्तेः। आनन्दमयः प्रकृतेः 'सोऽकामयत बहु स्यां प्रजायेये' (तै० २/६) ति श्रीयमानस्य सृष्टेः पूर्व सृज्यमानानां विकाराणां सृष्टृभिन्नत्वकामयितृत्वादेरनुपपत्तेः। अतः सर्वविकारदृष्टृत्वादिकं न परमात्मोऽन्यत्रोपपद्यते॥१६॥
· · ·
[ Sutra 17 ]
( १७ ) भेदव्यपदेशाच्च ॥१७॥
· · ·
[ Sutra 17 ]
इतश्च नानन्दमयो जीवः। तत्रानन्दमयप्रकरणे 'रसो वै सः। रसं ह्येवायं लब्ध्वानन्दी भवति' इति श्रुतेः।
· · ·
[ Sutra 17 ]
ननु तर्ह्यानन्दमयशब्देन प्रधानमुख्यतामित्याशङ्क्य-लब्धैव लब्धव्यो दृष्टः। तत्रापि जीवब्रह्मणोरुपाधिकं भेदमाश्रित्य 'भेदव्यपदेशाच्च' त्युक्तम्। अतो न तत्र परमार्थिकं भिन्नत्वमाशङ्कनीयम्॥१७॥
· · ·
[ Sutra 18 ]
आनन्दमयप्रकरणे 'सोऽकामयत' (तै० २/६ ) इति कामयितृत्वश्रवणानानु-नैकगम्यस्य प्रधानस्यापेक्षाडनन्दमयत्वेन स्वीकारः। न चेदम् 'ईक्षतेर्नाशब्दम्' इत्यत्र
· · ·
Opponent: If the meaning of the word ‘the Blissful one’ cannot be taken as the ‘embodied soul’, then why not it be construed to imply the ‘Pradhâna’ - the entity acknowledged by the school of Sânkhyas, since ‘Pradhâna’ can also be termed as ‘the Blissful one’ due to the preponderance of the quality of ‘sattva’?
· · ·
[ Sutra 18 ]
नि आकृतमिति वाच्यम्; काम्यितत्वश्रवणेन पुनः तन्निराकरणप्रसङ्गस्यादोषादिति॥१८॥
· · ·
[ Sutra 19 ]
( १९ ) अस्मिन्नस्य च तद्यो गम् शास्ति ॥१९॥
· · ·
[ Sutra 19 ]
इतश्च नानन्दमयशब्दः प्रधाने जीवे वा प्रयुज्यते। यतो ह्यास्मिन्न् प्रकृते आनन्दमये आत्मनि प्राणादिस्थास्य तद्यो गम् शास्ति 'यदा ह्येवै स्मिन्न् दृश्येऽनु-त्थेऽनिलयने ऽभयं प्रतिष्ठां विन्दते' (तै० २/७) इति शास्त्रम्। तदात्मना योगः तद्यो गस्तद्भावापत्तिमुक्तिरित्यर्थः। सा च मुक्तिः परमात्मपरिग्रहे घटते, न प्रधानपरिग्रहे, जीवपरिग्रहे वा। तस्मादनन्दमयः परमात्मैवति स्थितम्॥१९॥
· · ·
इयं तावदेकदेशिमतनेतदधिकारणस्थसूत्राणां वृत्तिरभिहिता। भगवत्यादीयमते त्वेव सूत्राणां योजना बोध्या। पूर्वाधिकारणे मुख्येक्षणानिरोधेन ब्रह्मनिर्णयञ्चे शौ णप्रवाह-पाठस्यानिश्चायकत्वं यथा, नैवमिहाधारतया वावयवतयोः पुच्छशब्दलक्ष्यत्वस्यादयप्राप्त-
· · ·
'wishfulness' that is heard in context of the 'Blissful one' is possible only in a sentient entity, and not in the insentient Pradhâna inferred by the Sânkhya school. This has already been dealt in the aphorism 1.1.5 wherein Pradhâna was refuted on similar logic. (18)
· · ·
Asminnasya ca tadyogam ûsti (19)
· · ·
Moreover the scriptures declare the absolute identicalness of the two.
· · ·
The word 'Blissful one' cannot be construed to imply either the embodied soul or Pradhâna, for the scripture promulgates the union of the 'enlightened soul' with the 'Blissful one'. The Úruti (in context of the Blissful one) declares, 'When the embodied soul gets fearlessly established in this invisible, detached, ineffable, eternal Self, i.e. it does not perceive any difference between itself and the Supreme Self, then it gets liberated from the fear of this transmigratory world' (Tái. Up. 2.7). Such declaration by the Úruti can only be possible when the word 'the Blissful one' be construed to imply the Supreme Self, since its implication as the embodied soul or Pradhâna will never lead to the emancipation of the embodied soul, as is being preached by the above Úruti. (19)
· · ·
The various aphorisms of this adhikarana have been explained above on the basis of other (non-Shânker's) view-point. Now the same would be dealt in accordance with the Shânker's view-point.
· · ·
पठितस्यानिश्चायकत्वमिति पूर्वेणास्य प्रत्युदाहरणसंगति:। 'ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा' इत्यत्र किमानन्दमयावयवत्वेन ब्रह्म विवक्ष्यते, उत स्वप्रधानत्वेनैति संशये; पुच्छशब्दावयवत्वेनैति पूर्व: पक्ष:। सिद्धान्तस्तु आनन्दमयोऽभ्यसात्। आत्मानन्दमय इत्यत्र 'ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा'
· · ·
[ Sutra 12 ]
आनन्दमयोऽभ्यसात् (12)
· · ·
[ Sutra १२ ]
इति स्वप्रधानमेव ब्रह्मोपदिश्यते। कुत:? अभ्यासात्। 'असन्नेव स भवती' त्यत्र निगमनश्लोके केवलस्य ब्रह्मणोऽध्यसमानत्वात्॥
· · ·
[ Sutra १३ ]
ननु पुच्छशब्दस्यावयववपरत्वेन न ब्रह्मण: स्वप्रधानत्वमिति ब्राह्म - 'विकारशब्दानेति चेन; प्राचुर्यात्'। विकारवाचकावयववशब्दात् तत्समानाधिकरणब्रह्मशब्दो न स्वप्रधानपर इति चेन; प्राचुर्यात् - अवयवप्रवाहपठितत्वेपि पुच्छशब्दस्यावयवविवक्षिततत्वाभावात्। अत: 'ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा' इत्यत्र प्रतिष्ठाशब्दसमभिव्याहारात् पुच्छशब्दस्याधारतया स्वप्रधानत्वेन ब्रह्मोपदिष्टमित्यर्थ:॥
· · ·
इतश्च पुच्छशब्दस्य नावयवोऽर्थ: किन्त्वाधार इत्याह - तद्धेतुव्यपदेशाच्च।
· · ·
[ Sutra 14 ]
ब्रह्माण: 'इदं सर्वमसृजत' ( तै० २/६ ) इति वाक्ये स्वविकाराणां हेतुत्वेन व्यपदेशात् ।
· · ·
[ Sutra 15 ]
इतश्च पुच्छवाक्ये ब्रह्म स्वप्रधानपरं, न त्वानन्दमयावयवपरमित्याह - मान्त्रवर्णिकमेव च गीयते। 'सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म' इत्यत्र मन्त्रवाक्ये यद्ब्रह्म प्रतिपादितं, तदेव 'ब्रह्म पुच्छं' मिति ब्राह्मणवाक्ये स्वप्रधानतया गीयते; मन्त्रब्राह्मणयोरेकार्थत्वाभिधानादिति भाव: ।
· · ·
[ Sutra 16 ]
ननु पुच्छवाक्ये स्वप्रधानत्वेनानन्दमयस्यैवप्रतिपाद्यत्वं किं न स्वीक्रियते इत्याशङ्क्याह - नेतरोज्नुपपत्ते: । इतरे आनन्दमयो नात्र प्रतिपाद्य: । कुत:? 'तस्य प्रियमेव शिर:' इत्यत्र नेतरोजनुपपत्ते: ।
· · ·
प्रियादिमत्त्वस्य सृष्ट्यनुपपते:॥भ° १६॥
· · ·
इतोऽपि नानन्दमयोऽत्र प्रतिपाद्य: इत्याह - भेदव्यपदेशाच्च। 'रसँ ह्येवायँ लब्ध्वाऽऽनन्दी भवति' इत्यत्रानन्दमयस्य लब्धृत्वं ब्रह्मणो लब्धव्यत्वं चेति रूपेण भेदव्यपदेशात्॥भ° १७॥
· · ·
ननु 'आनन्दो ब्रह्मेति व्यजानात्' (तै० ३/६) इत्यत्र यथाऽऽनन्दस्य ब्रह्मत्वं तथाऽऽनन्दमयस्यापि ब्रह्मत्वमनुमीयतामित्य आह - काम्यते इति काम: आनन्दस्तस्य मयड्श्रवणात् प्रियशिरस्त्वादिश्रवणाच्च ब्रह्मत्वेऽपि नानन्दमय-काम: आनन्दस्तस्य मयड्श्रवणात् प्रियशिरस्त्वादिश्रवणाच्च ब्रह्मत्वेऽपि नानन्दमय-
· · ·
स्याद्वानुमानेन ब्रह्मत्वपेक्षितव्यम्, विकारार्थकस्य मयट्प्रत्ययस्य विधानादित्यर्थः।।भ० १८।।
· · ·
इतोडपि नानंदमयस्य ब्रह्मत्वमित्याह - 'अस्मिन्नस्य च तद्योगं शास्ति' अस्मिन्न् पुच्छवाव्याभिहिते ब्रह्माणि प्रतिबद्धस्यास्यानंदमयस्य 'यदाहवैष' (तै० २/७) इति शास्त्रं तद्योगं तदात्मकं ब्रह्मभावाप्तिं शास्ति। अतोडत्रानंदमयस्याप्रतिपाद्यत्वात् पुच्छं ब्रह्मैव निर्विशेषं स्वप्रधानं श्रेयमिति।।भ० १९।।
· · ·
।। विश्राम:९ ।।
· · ·
[ Sutra (७ अन्तरधिकरणम् । सू० २०-२१) ]
एवं पूर्वत्र निर्विशेषे ब्रह्माणि समन्वयः सिद्धस्तस्यापवादकत्वादिदमाह -
· · ·
Asminnasya ca tadyogam ûâsti (19)
· · ·
( २० ) अन्तस्तद्धर्मोपदेशात् ॥२०॥
· · ·
पूर्वत्र ब्रह्मप्तम्, आनन्दमयपदम्, आनन्दाङ्गासश्चैति बहुप्रमाणवशात् यथा निर्विशेषस्य ब्रह्मणो निर्धार्यो जातः, तथाऽत्ररूपवत्त्वादिबहुभिः प्रमाणैः कश्चित् संसारी हिरण्मयः पुरुषोऽस्त्वति पूर्वोक्तयकृत्या पूर्वपक्षोस्थात् तेनास्याधिकरणस्य दृष्टान्तसंगति। पूर्वपक्षसिद्धान्तपक्षयोऽपरपरब्रह्मोपासनमेव फलं बोधयम्। 'अथ य एषोऽन्तरादित्ये हिरण्मयः पुरुषो दृश्यते' ( छां० १/६/६ ) इत्यादिवाक्यं विचारविषयः। तत् संश्यः; किं विद्याकर्मातिशयवशात्प्राप्तौत्कर्षः सूर्यमण्डले चक्षुषि चोपास्यतेन कश्चित्संसारी श्रूयते, किंवा नित्यसिद्धः परमेश्वरः? तत्पूर्वपक्षे साक्षादितिदेशेन चोभयत्र रूपवत्त्वश्रवणात्
· · ·
Doubt: As regard the declaration by the Úruti, 'The golden Puruṣa that is visible in the sun' (Ch. Up. 1.6.6-8), doubt arises as to this 'Puruṣa', being referred to by the Úruti, is some transmigrating embodied soul who has attained excellence in knowledge and action and is hence to be meditated upon in the sun and the eye? Or it is the eternally true Supreme Lord alone who is being referred to by the Úruti?
· · ·
Opponent: It is the transmigrating embodied soul that is being referred to here as the Úruti talks about its form and abode.
· · ·
Vedântin: Such being the position, we say:
· · ·
The Being inside is Brahman, for Its attributes having been mentioned.
· · ·
The Being talked about by the Úruti, both in the Sun and the Eye, is none other than the Supreme Lord only and not a transmigrating worldly soul since the Úruti describes various characteristics of this Being that are consistent with God only. For instance the
· · ·
[ Sutra 20 ]
दाधारश्रवणाच्च कश्चित्संसारी ग्राह्यः। सिद्धान्तस्तु 'य एषोडन्तरादित्ये' 'य एषोडन्तरक्षिणि' इति च श्रीयमाणोऽन्तःपुरुषः परमेश्वरः एव, न संसारी। कुतः? तद्रूपोपदेशात्। तस्य हि परमेश्वरस्य धर्माः सर्वपाप्पराहित्यादयोऽत्रोपदिष्टाः। तदाथा 'तस्योदिति नाम' इति श्रवणानन्तरं 'स एष सर्वेभ्यः पाप्मभ्य उदितः ' इत्यत्रादित्यपुरुषस्य सर्वपाप्पराहित्यश्रवणात्। न च हिरण्यशमश्रुत्वादरूपश्रवणं परमेश्वरे नोपपद्यते इति वाच्यम्; स्वेच्छया मायामहिम्ना लोकानुग्रहार्थ तस्य रूपवत्त्वोपपत्तेः। आधारोपदेशश्चोपासनार्थः परमेश्वरस्याविरुद्धः। तस्मादक्ष्यादित्योर्नत:पुरुषः परमेश्वर इति॥२०॥
· · ·
[ Sutra 21 ]
( २९ ) भेदव्यपदेशाच्चान्यः॥२१॥ अन्तरिति शब्दोऽनुवर्तते। अक्ष्यादित्योर्न्तः श्रीयमाणः पुरुषः आदित्यादि-शरीराभिमानिभ्यो जीवेभ्योऽन्तर्यामीश्वरः। कुतः? भेदव्यपदेशात् - 'य आदित्ये तिष्ठन्नादित्यो न वेद' (बृ ३/७/९) इति श्रुत्यन्तरे वेदितृवेदित-
· · ·
Úruti declares as regard this Being, “His name is 'ut' (the elevated)” (Ch. Up. 1.6.7), as He is free from all sins. Such attributes can only fit into the Supreme Lord and not in any worldly soul. If asserted that there one hears about the golden beard, golden nails and hair which is not possible in the Unqualified Brahman, then such assertion is incorrect. That Supreme Lord, by His own will and His infinitely powerful Māyā, can attain various forms to bless the worlds. Hence attainment of form is possible in the Lord. His abode also has been specified for the convenience of meditation. He is omnipresent, but still meditation is only possible in a specified one only. As such there is no contradiction in mentioning of His abode. Hence the Being described in the Sun and the Eye is the Supreme Lord only. (20)
· · ·
Bhedavyapadeśâccânyah (21) The Being inside is different from the embodied soul owing to the mention of the difference between the two.
· · ·
The Being said to be residing in the Sun and the Eye is none other than the Supreme Lord only, since in the Bṛhdâraṇyaka Upaniṣad also the difference between the sun and the internal-ruler residing in the sun is clearly brought out. The Úruti there says, 'He who resides in the Sun, is within it, whom the sun doesn't know, whose body is the sun, and who controls the sun from within, is the internal Ruler, your own immortal Self' (Br. Up.
· · ·
[ Sutra 1.1.22 ]
व्योमभेदव्यपदेशात्। एवमन्त्रापि अन्तरशब्दश्रुत्या तत्प्रत्यभिज्ञानेन श्रुतिसामान्यात् परमेश्वर एव तयोरन्तरुपास्य इति भावः॥१२१॥
· · ·
ननु पूर्वस्मिन्नधिकरणे डव्यभिचारितसर्वपापप्रह्लत्यादिलिङ्गेनरूपवत्त्वादेरनस्थानेन यथा, न तथात्र लिङ्गादाकाशश्रुतिरन्या नेतुं शक्यते, लिङ्गगात् श्रुतेर्बलीयस्त्वादित्याशङ्क्याह-
· · ·
[ Sutra 22 ]
( २२ ) आकाशस्तल्लिङ्गात् ।।२२।।
· · ·
पूर्वोऽधिकरणेन साहस्य प्रत्युदाहरणसंगति:। पूर्वपक्षे भूताकाशदृष्ट्या, सिद्धान्ते ब्रह्मदृष्ट्या चोदगीथोपासनं फलमितिभेद:। 'अस्य लोकस्य का गतिरित्याकाश इति होवाच' ( छा॰ १/९/१ ) इत्यादिवाक्यमत्र विचारविषय:। तत्राकाशशब्देन किं परं ब्रह्मोपदिश्यते; उत भूताकाशमिति संशये; लोकप्रसिद्ध्या आकाशशब्देन भूताकाशमेव ग्राह्यं, 'यदेष आकाश आनन्दो न स्याद'
Brahma Sutra with Vidyanand Vrutti Adhyaya 1 with English Translation (Part 2)
( तै० २/७ ) त्यत्र व्यापकत्वादिसाधर्म्येणापि तच्छब्दस्य ब्रह्माणि प्रयोगोपपत्तेरेनेकार्थस्यान्यायतत्वात् वाच्यादिक्रमेणाकाशस्याखिलजगत्कारणत्वोपपत्तेरिति पूर्व: पक्ष:। सिद्धान्तस्तु - आकाशशब्देन ब्रह्मैव गृह्यते। कुत:? तल्लिङ्गात्। तस्य 'सर्वांणि हवां इमांनि भूतान्याकाशादेव समुत्पद्यन्ते आकाशं प्रत्यस्तं यन्त्याकाश एवाभ्यो ज्यायानि'
· · ·
Vedântin: Such being the case, we say:
· · ·
Space is Brahman on account of the presence of the indicatory mark of the latter.
· · ·
The word 'Space' is to be interpreted as 'Brahman' only since an indicatory mark to that implication is heard of here. The Śruti here declares, 'All elements, certainly, originate from space indeed. Hence space is certainly greater than all these elements' (Ch. Up. 1.9.1). Here the phrase 'all elements' invariably include 'material space' also for appropriate reconciliation. It is not apposite to accept the origin of self from self (space from space in this case). Also the phrase 'certainly ..... from space' can also be
· · ·
[ Sutra 1.1.22 ]
( छां २/९/१ ) ति वाक्ये दृष्टत्वात्। ननु लिङ्गाच्छ्रुतेर्बलीयस्त्वमुक्तमिति चेन्न; भूयोब्रह्मलिङ्गश्रुत्यनुरोधेनैवस्या आकाशश्रुतेर्बाधस्यादोषत्वात्। भूताकाशार्थपरिग्रहे 'आकाशादेवे' त्यवधारणानुपपत्तेः 'सर्वाणी' त्यन्त्राकाशस्यापि सर्वान्तःपातितया भूताकाशस्य स्वस्मादेवोत्पत्तियोगाच्च। सर्वोपेक्षया ज्यायस्त्वपरायणत्वादेर् ब्रह्मण्येव सम्भवात्। एवं च सति ते भूताकाशे प्रसिद्धिमात्रकमिति कृतकर्म; ब्रह्मण्यपि तस्य प्रयोगबाहुल्यदर्शनात्। अतोऽन्त्राकाशपदवाच्यं ब्रह्मैवोद्गीथे उपास्यमिति सिद्धम्॥२२॥
· · ·
[ Sutra २३ ]
( ९ )
· · ·
aptly reconciled only when 'space' is interpreted as Brahman. Hence the word 'space' should be interpreted as Brahman only since Brahman alone can be designated as the greatest of all and the abode of all. Hence when the word 'space' is concluded as above then its popularity in the sense of 'material space' is inconsequential. Moreover the word Space has been frequently used to imply Brahman also. Hence in this Udgita Śruti the word 'space' is indicative of Brahman only as an entity to be meditated upon. (22)
· · ·
Topic 9: Prânâdhikarana(Prâna is Brahman)
· · ·
As was discussed above in connection with the 'Space' Úruti, here we consider the Úruti concerning the Prâna (vital force). This adhikarana is related to the previous one by way of counter illustration. In the context of 'Udgita' meditation, the question by Chakrâyana occurs, 'Which is that Deity'? To this Uśasti replies, 'It is Prâna. It is in Prâna that all these things merge into, and from Prâna indeed they emerge' (Ch. Up. 1.11.4).
· · ·
Doubt: Here arises a doubt whether the word 'prâna' is used here to imply Brahman or it is used in the sense of more familiar 'vital force'?
· · ·
Opponent: It is appropriate only to accept the more familiar implication of the word 'Prâna', i.e. its usage in the sense of vital-force (modification of air). In the Vedas it is declared, 'When a person goes into deep sleep then speech and all other senses enter into Prâna and on his waking up they emerge from it' (Ú. B. 10.3.3.6). Based on this scriptural text only it has been concluded that elements merge into and emerge from the
· · ·
[ Sutra 23 ]
( २३ ) अत एव प्राणः ॥२३॥
· · ·
अतिदेशत्वादापि पूर्वोक्ता संगतिर्ज़्ञेया। यद्वा पूर्वमव्यभिचरितलिङ्गात्समस्तभूतादिसृष्ट्यादिरूपाद्याड्काश्रुतेर्बाधः, न तथात्र प्राणश्रुतेर्बाधो युक्तः; संवेशनादिलिङ्गस्य प्राणेऽपि सम्भवेन बह्माणि व्यभिचरितत्वादिति प्रत्यादरणासंगतिः पूर्वपक्षे प्राणदृष्ट्या सिद्धान्ते ब्रह्मदृष्ट्या च प्रस्तावोपसं फलम्। 'प्रस्तोतॄया देवता' ( छा० १/१०/९ ) इति प्रसृत्य 'कतमे सा देवत इति होवाच' ( छा० १/११/८ ) इत्यादिवाक्यमत्र विषयः। तत् किं प्राणशब्देन ब्रह्मोपदिश्यते, उत वायुविकार इति संशये; 'यदा वै पुरुषः स्वपिति प्राणं तर्हि वाग्यपयति' ( श० ब्रा० १०/३/३/६ ) इत्यादिश्रुत्या भूतसारभूतैन्द्रियप्रविलयस्य प्रत्यक्षसिद्धस्यानुवादेन प्राणे सर्वभूतविलयनाभिधानात, उत्तरत्रादित्यादीनामब्रह्मणामुद्गीथादिदेवतात्वाभिधानेन तत्साहचॄयाच्च प्राणो वायुविकार एव ग्राह्य इति पूर्वपक्षः। सिद्धान्तस्तु - प्राणशब्दो ब्रह्मपरः। कुतः? पूर्वसूत्राभिहितलिङ्गदेवः। केवलमिन्द्रियाणां प्राणे प्रविलयस्य श्रुति प्रत्यक्षेण च सिद्धत्वेऽपि
· · ·
Vedântin: This being the case, we say:
· · ·
Ata eva prânaḥ (23)
· · ·
The word ‘Prâna’ is indicatory of Brahman only due to the occurrence of the indicatory sign of the latter, as was in the previous adhikarana. Though the mergence of various senses in the Prâna is acknowledged as it is a matter of direct perception and is also endorsed by the Úrutis, but still the basis of the mergence of all things is Brahman alone. Hence in presence of this exceptional indicatory sign it is apposite only to infer the implication of Prâna as Brahman. Moreover even in the Úruti that declares, ‘When a sleeping man does not see any dream whatsoever, then at that moment he becomes one with the Prâna’ (Kau. Up. 3.3), the word ‘Prâna’ is suggestive of Brahman only, as it is the Brahman indeed which is the abode of dissolution of all. As for the assertion that Prâna is not Brahman because of its occurrence in proximity to Sun etc., then such assertion
· · ·
सर्वभूतविलयस्याव्यभिचरितादब्रह्मलिड्गगात्प्राणशब्देन ब्रह्मैवाभिधीयते। 'यदा सुप्तः न कञ्चन स्वप्नं पश्यति' इत्यास्मिन् प्राणे एवैकधाभवति' ( कौ० ३/३ ) इत्यादिश्रुत्यापि ब्रह्मैव तल्लिड्गादवगम्यते। सानिध्यस्य वाक्याद् दुर्बलत्वात् लोकप्रसिद्धेरकिञ्चित्करत्वाच्चेति प्राणशब्दितं ब्रह्मैव। 'प्राणस्य प्राणमि' ( बृ० ४/४/१८ ) इत्यादिश्रुत्यापि वायुपरस्ततोऽन्यस्य ब्रह्मपरत्वेऽपि संश्याभावात् प्राणशब्दो ब्रह्मपर इति सिद्धम्॥१२३॥
· · ·
[ Sutra (९०) (९०) ज्योतिर्॑चरणाधिकारणम्। सू० २४-२७) ]
इथं ब्रह्मलिड्गसद्भावेन प्राणशब्दस्य ब्रह्मपरत्वमिवात्र तदभावान्न ब्रह्मपरत्वमिति प्रत्युदाहरणसंगत्येदमाह—
· · ·
[ Sutra 24 ]
( २४ ) ज्योतिश्चरणाभिधानात् ॥२४॥
· · ·
अत्र पूर्वपक्षे अनज्योऽतिथि कौक्षेये आदित्यादिदृष्ट्योपासनं, सिद्धान्ते ब्रह्मदृष्ट्यैति फलभेदः। 'अथ यदतः परो दिवो ज्योतिदींप्यते, विश्वतः पृष्ठेषु' ( छां० ३/१३/७ ) इत्यादिवाक्यमत्रविचारणीयं। तत्र ज्योतिः शब्दः आदित्यतेजोवाचकः, उत ब्रह्मपर इति संशये: 'दीप्यते' इति प्रसिद्धश्रुते: 'अतः परो दिव:' इति मर्यादाश्रवणात् 'विश्वतः पृष्ठेषु' इत्यधिकरणानिदेशोपपत्तेश्चेत कौक्षेये ज्योतिषि समनधर्मत्वोपासनार्थत्वमादित्यतेजोवाचको ज्योतिःशब्द इति पूर्वः पक्षः। सिद्धान्तस्तु - 'दिवोज्योतिरि' त्यत्र ज्योतिः शब्दो ब्रह्मपरः। कुतः? चरणाभिधानात् - 'तावानस्य महिमेति' 'त्रिपादस्यामृतं दिवि' ( छां० ३/१२/६ ) इत्यत्र पूर्वस्मिन्वाक्ये चतुष्पात्वाभिधानात्। अवभासकत्वादिग्रहणं ज्योतिःशब्दस्य प्रयोगदर्शनेन ब्रह्मणि तत्प्रयोगोऽविरुद्धः। औपाधिकप्रदेशविशेषोपि ब्रह्मणि सुलभः। अधिकरणानिदेशश्चोपासनार्थत्वेनोपयुज्यते। कौक्षेयप्रतीकत्वमपि नामादिप्रतीकत्ववदविरुद्धम्।
· · ·
signs of the latter, but since the current adhikarana exhibits no such indicatory signs, then it is not possible to interpret the word 'Jyotiḥ' (Light) as 'Brahman'.
· · ·
Vedântin: To this we say,
· · ·
Jyotiścaranâbhidhânât (24)
· · ·
Light is Brahman on account of the mention of feet.
· · ·
The word 'Light' in the Úruti text refers to Brahman since the Úruti, in the previous text, also declares, 'This whole creation, announcing His glory, is situated just within one foot of that Supreme Puruṣa, but His other three feet that are immortal and untainted are in heaven' (Ch. Up. 3.12.6). These very three feet are being spoken of in the text (3.13.7) in association of heaven. Thus the word 'Light' has to be interpreted in the context of Brahman only otherwise it would amount to discarding something under discussion and taking up something unconnected. Hence the word Light means Brahman here. As for the objection about the limit being set for all pervasive Brahman, then we say that such limit may well be spoken of taking into consideration the adjuncts of the Qualified Brahman. The same Brahman, which in its Unqualified form is all-pervasive and without any attributes, becomes associated with specific place and form on association with limiting adjunct in its Qualified form. Moreover the word 'Light' is also used in the sense for whatever reveals others, and not merely in the sense of physical light necessary for seeing
· · ·
[ Sutra 24 ]
अतो ब्रह्मैव ज्योति:शब्दितम्॥२४॥
· · ·
[ Sutra 25 ]
दर्शनम् ॥२५॥
· · ·
ननु पूर्वस्मिन्न् वाक्ये 'गायत्री वा इदं सर्व्वम्' ( छा॰ ३/१२/१ ) त्यादिना छन्द एव निर्दिष्टं, न ब्रह्मेत्याशङ्क्याह-( २५ ) छन्दोऽभिधानान्नेतिचेन; तथा चेतोऽर्पणनिगदात्तथाहि दर्शनम्॥२५॥
· · ·
छन्दोऽभिधधानात् - गायत्रीनामछन्दस: पूर्वस्मिन्न् वाक्येऽभिधानात् न ब्रह्मण: प्रकृतत्वमिति चेन; कृत:? अक्षरसंनिवेशविशेषरूपाया गायत्र्या: सर्वात्मकत्वासम्भवेन तथा - छन्दोद्दारेण तद्गते ब्रह्मणि चेतोऽर्पणस्य - चित्तसमाधानस्य निगदादभिधानात्। तथाहि दर्शनात् - दृष्टान्तात्। अन्यत्रापि विकारद्वारेण 'एतद् ह्येव बहुधा महत् यक्ष मीमांसन्ते' ( ऐ॰आ॰ ३/२/३/१२ ) इति पूर्वस्मिन्न् वाक्ये ब्रह्मैवोपास्यत्वेन निर्दिष्टं, न छन्द इति सिद्धम्॥२५॥
· · ·
[ Sutra 26 ]
( २६ ) भूतादिपादव्यपदेशोपपत्तेश्चैवम् ॥२६॥
· · ·
[ Sutra 26 ]
इतश्च गायत्रीवाक्ये ब्रह्मैव प्रकृतमिति। 'सैषा चतुष्पदा गायत्री' इति श्रुत्या भूतपृथिवीशरीरहृदयैव्यपदेशस्य ब्रह्मण्येवोपपत्तेः अक्षरसंनिवेशरूपाया गायत्र्या भूतादिपादव्यपदेशानुपपत्तेश्च। अतो गायत्रीवाक्ये ब्रह्मैव प्रतिपादितं तदेव ब्रह्म ज्योतिर्वाक्ये घुसम्भन्धात्प्रत्यभिज्ञायमानं परामृश्यते इति स्थितमं। तस्माद भूतादीनां पादत्वनिर्देशः, 'तावानस्य महिमे' त्यादिश्रुत्या:, 'विष्टभ्याहमिदं' ( गी० १०/४२ ) इति स्मृति:, 'यदिदं तद्ब्रह्म' ( छां० ३/१२/७ ) इति मुख्यनिर्देशश्च ज्योति:शब्देन ब्रह्मोपादाने संघटने इति भाव:॥२६॥
· · ·
[ Sutra 27 ]
( २७ ) उपदेशभेदान्नेतिचेनोभयस्मिन्नप्यविरोधात् ॥२७॥
· · ·
[ Sutra 1.1.27 ]
ननु पूर्वः 'दिवः परमि' ति पञ्चम्या द्वौरवधित्वेन, 'त्रिपादस्यामृतं दिवि' ति सप्तम्या द्वौराधारत्वेनोपदिष्टा। तस्माद्विभक्ति भेदेनोपदेशभेदान्न तस्येह प्रत्यभिज्ञानं सम्भवतीति चेन्न; उभयस्मिन्नप्यविरोधात्। उभयस्मिन्नपि सप्तम्यन्ते पञ्चम्यन्ते चोपदेशे प्रधानप्रातिपदिकार्थेन प्रत्यभिज्ञाया अविरोधात्। यथा लोके वृक्षाग्रसम्बद्धोऽपि श्येनो वृक्षाग्रे श्येनो, वृक्षाग्रपरतः श्येन इत्युभयथोपदिश्यमानेऽविरोधः। एवं च दिवः परमपि सद्ब्रह्म दिवीत्युपदेशे न विरोधः। अतः पूर्व निर्दिष्टस्यैव ब्रह्मणोऽत्र प्रत्यभिज्ञानाञ्ज्योतिःशब्दितं परं ब्रह्मोति सिद्धम्॥२७॥
· · ·
[ Sutra (१९) (१९ प्रतर्दनाधिकरणम् । सू० २८-३१) ]
नन्वेवं पूर्वस्मिन्नधिकरणे प्रकृतस्य त्रिपादो ब्रह्मणः परामर्शकृत यच्छब्देन-
· · ·
[ Sutra 1.28 ]
सामानाधिकरण्याज्ज्योति:शब्दस्य ब्रह्मपरत्वेऽपि 'प्राणोडस्मी' त्यत्रासाधारणब्रह्मलिङ्गाभावान्न प्राणशब्दस्य ब्रह्मपरत्वमिति प्रत्युदाहरणसंगतयेदमाह-
· · ·
[ Sutra 1.28 ]
(२८) प्राणस्तथानुगमात्॥२८॥
· · ·
[ Sutra 1.28 ]
अत्र पूर्वस्मिन् प्राणशब्देन न ब्रह्म विवक्षितं, किन्तु प्रसिद्धो जीवो लक्ष्यते। यथा 'स होवाच प्राणोऽस्मि प्रज्ञात्मा तं मामायुरमृतमुपास्व' (कौ० ३/२) इतीदं वाक्यमत्र विचारविषयः।
· · ·
[ Sutra 1.28 ]
Prāṇastathānugamāt (28)
· · ·
[ Sutra 1.1.28 ]
ननु 'मामेव विजानीहि' इत्युपक्रम्य 'प्राणोऽस्मि प्रज्ञात्मा' इत्यहंकारवादेलिड्गनेन्द्रदेवताभिधानमेवास्तीत्याशङ्क्याह-
· · ·
[ Sutra 28 ]
वायुमात्रमुख्यते, इन्द्रदेवता, जीवा:, परं ब्रह्म वेति संशय:। 'अत एव प्राण:' इत्यत्र प्राणशब्दस्य ब्रह्मपरत्वनिर्णायकलिङ्गमिव 'आनन्दोऽजरोरोमृत:' इत्यादिब्रह्मलिङ्गसत्वेऽपि 'मामेव विजानीहि' इदं शरीरं परिगृह्योस्थापयति' 'वक्तारं विद्यात्' (कौ० ३/१,२,८) इत्याद्यनेकलिङ्गदर्शनेन संशय:। तत्र 'अथ खलु प्राण एव' इत्यादिलिङ्गादवायुमात्रमिति पूर्व: पक्ष:। सिद्धान्तस्तु प्राण: = प्राणशब्दितं ब्रह्मैव विज्ञेयम्। कुत:? तथानुगमात्। तथा ब्रह्मपरत्वे पौर्वापर्येण पर्यालोच्यमाने वाक्ये पदार्थसमन्वयस्य ब्रह्मप्रतिपादनपरत्वात्। तथाहि 'त्वमेव मे वरं वृणीष्व, यं त्वं मनुष्याय हिततमं मन्यसे' इति प्रार्थितं हिततमं ब्रह्मविज्ञानमन्तरेण न सम्भवति। अतो ब्रह्मैव प्राणशब्दम्। 'यो मां वेद न ह वै तस्य केनचन कर्मणा अजरोमृत:' इति श्रुति: 'स न साधुना कर्मणा भूयान् भवति' त्यादिश्रुतयश्च ब्रह्मपरिग्रहे सङ्घटन्ते। अतोडत्र प्राणशब्दितं ब्रह्मैवेत्यर्थ:॥२८॥
· · ·
[ Sutra 1.1.29 ]
( २९ ) न, वक्तुरात्मोपदेशादिति चेदध्यात्मसम्बन्धभूमा ह्यस्मिन् ॥२९॥
· · ·
[ Sutra 29 ]
Na, vaktturātmopadeśāditi cedadhyātmasambandhabhūmā hyasmin (29)
· · ·
[ Sutra 30 ]
न परं ब्रह्म प्राणशब्दं, कुत:? वक्तुरात्मोपदेशात्। वक्तुरिन्द्रस्य देवताविशेषस्य 'मामेव विजानीहि' इति श्रुत्यात्मवेनोपदिश्यमानत्वात्, 'अवागमन' ( बृ० ३/८/८ ) इत्यादि श्रुति ब्रह्मणो वक्तृत्वयोगाच्च। 'प्राणो वै बलम्' इति श्रुते: प्राणस्य बलरूपतया बलदेवतेन्द्रस्य प्राणशब्देनैविधाने विरोधात्। प्रज्ञातमत्वमप्यप्रतिहतज्ञानात्त्र सम्पत्त्वयेति चेत? अध्यात्मसम्बन्धभूमा ह्यस्मिन् - यस्मादस्मिन्ध्याये 'यावद्ध्यस्मिन् शरीरे प्राणो वसति तावदायु:' स एष प्राण एव प्रज्ञात्माडनडोज्जरौमृत:' इत्यध्यात्मसम्बन्धस्य प्रत्यगात्मसम्बन्धस्य भूमा बाहुल्यमुपलभ्यते। तस्मादध्यात्मसम्बन्धबाहुल्यात्प्राणात्मकब्रह्मोपदेश एवार्थं, नेन्द्रदेवतात्मोपदेश इति॥२९॥
· · ·
[ Sutra 30 ]
कथं तर्हि वक्तुरात्मोपदेश इति तत्राह— ( ३० ) शास्त्रदृष्ट्या तूपदेशो वामदेववत् ॥३०॥
· · ·
Opponent: The word 'Prâna' is not indicative of Brahman as has been declared above. The Śruti text commencing with, 'Know me alone' (Kau. Up. 3.1) and concluding with, 'I am Prâna identified with Consciousness' (Kau. Up. 3.2), refers to the dialogue spoken egoistically by the divine being Indra to Pratardana. How can the aforementioned 'Prâna' be accepted as Brahman, for Brahman cannot be a speaker since the Śrutis themselves deny such by declaring It to be, 'without speech and mind' (Br. Up. 3.8.8). Moreover, the Śruti text, 'The Prâna is strength' (Br. Up. 5.14.4), describes 'Prâna' to be of the nature of 'strength', and since Indra is the presiding deity of strength there is no contradiction in accepting the fact that the word 'Prâna' refers to Indra and not Brahman. The knowledge of Indra is unobstructed and hence his oneness with Consciousness too becomes possible because of his unhindered knowledge.
· · ·
Vedântin: This is not correct since this chapter (of Kau. Up.) contains abundance of references to the innermost Self. The texts, 'As long as the Prâna remains in this body that life exists' (Kau. Up. 3.2), 'This Prâna is the innermost Self and is Bliss, ageless and immortal' (Kau. Up. 3.8), repeatedly refers the relation of the word 'Prâna' to the innermost Self. Hence the word 'Prâna' refers to Brahman, and not to the divine being Indra. (29)
· · ·
Úâstradṛṣṭyâ tûpdeśo vâmadevavat (30)
· · ·
वक्तुरिन्द्रस्य 'मामेव विजानीही' 'त्यात्मनेनोपदेस्तु 'अहमेव परं ब्रह्मोति शास्त्रदृष्ट्या ब्रह्मात्मानं पश्यन्नेवोक्तम्। यथा 'अहं मनुरभवं सूर्यश्च' ( बृ० १/४/१० ) इति शास्त्रदृष्ट्या सर्वात्मानं पश्यन्नृषिर्वामदेवोऽवचत्, तद्वदित्यर्थः। तस्माद्ब्रह्मापरमेति द्वाक्यमिति सिद्धम्।३०।
· · ·
नन्वध्यात्मसम्बन्धदर्शनात्पराचीनदेवतातमोपदेशाभावेऽपि नैतद्वाक्यं ब्रह्मपरमित्या-शङ्क्याह -
· · ·
[ Sutra 31 ]
जीवमुख्यप्राणलिङ्गान्नेतिचेनोपासात्रैविध्यादाश्रितत्वादिह तद्यौगात् ॥३१॥
· · ·
'वक्तारं विद्यात्' इत्यादिजीवलिङ्गात् 'इदं शरीरं परिगृहीतोस्थापयति' इति मुख्यप्राणलिङ्गाच्चेहोभयोरनयतरो वोभौ वा ग्राह्यौ, न ब्रह्मोति चेत; कुत:? उपासात्रैविध्यात्। एवं सति त्रिविधमुपासनं प्रसज्येत - जीवोपासनं, मुख्यप्राणोपासनं, ब्रह्मोपासनं चेति। न
· · ·
[ Sutra 1.1.31 ]
चैतदिष्टं; 'मामेव विजानीहि' इत्युपक्रम्य 'प्राणोस्मि' इत्युक्त्वाडनते 'स एष प्राण एव प्रज्ञात्माडडनन्दोऽजरोरोमूर्त:' इत्यादिश्रुत्योपक्रमोपसंहाराभ्यामेकवाक्यत्वं ब्रह्मार्थपरिग्रहे संघटते। किं चान्यत्र ब्रह्मलिड्गानुरोधात् प्राणशब्दस्य यथा ब्रह्मणि वृत्तेराश्रितत्वं, तथेहापि तद्योगात् हिततमत्वादिप्रसाधरणाव्यभिचारितब्रह्मलिङ्गयोगादब्रह्मवात्रोपदिष्टमिति सर्ववेदान्तम्॥३१॥
· · ·
इति ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यावलम्बिन्यां यतीन्द्रकुलतिलककैलासपीठाधीश्वरस्वामिविद्यानन्दगिरिविरचितायां विद्यारानन्दवृत्तौ प्रथमाध्यायस्य प्रथमः पादः॥१९-९॥
· · ·
[ Sutra 9 ]
इत्यं प्रथमेपादेऽथान्तरप्रसिद्धां केषाञ्चिच्छब्दानां ब्रह्मविषयत्वहेतुप्रतिपादनेन कानिचिद्वाक्यानि स्पष्टब्रह्मलिङ्गानि सन्दिह्यमानानि ब्रह्मपरत्वेन निर्णयितानि। अधुनाऽस्पष्टब्रह्मलिङ्गानां समन्वयः साधयितुं द्वितीयतृतीयपादारभ्यते। तत्र समस्त-
· · ·
[ Sutra 32 ]
जगत्कारणस्य ब्रह्मणो व्यापकत्वादिकं प्रसिद्धम्। तदुपजीव्योत्तरपादद्वयस्योत्थानाद्हेतुहेतुमदभावः संगतिरस्य पूर्वेण बोध्य। पूर्वस्मिन्नधिकारणे जीवादिलिङ्गानां बाधितत्वेन ब्रह्मपरत्वमुक्तं यथा, न तथात्र मनोमयादिवाक्येऽव्यभिचारितं ब्रह्मलिङ्गमस्तीति प्रत्युदाहरणसंगत्येदमाह -
· · ·
( ३२ ) सर्वत्र प्रसिद्धोपदेशात् ।।१।।
· · ·
पूर्वपक्षे जीवस्य, सिद्धान्ते - ब्रह्मणश्चोपासनं फलमिति। छान्दोग्योपनिषदि शाण्डिल्यविद्यायामिदमाम्नायते - ‘सर्वं खल्विदं ब्रह्म.....म क्रतुं कुर्वीत’ ‘मनोमयः प्राणशरीरो भारूप:' (छा॰ ३/१४/१-२) इत्यादि। तत्र किं मनोमयत्वादिधर्मैः:शारीर आत्मोपास्यत्वेनोपदिश्यते ? किंवा परं ब्रह्मोति संशये; शारीर इति पूर्वपक्षः। सिद्धान्तस्तु परमेव ब्रह्म मनोमयत्वादिधर्मैरुपास्यम्। कुत:? सर्वत्र प्रसिद्धोपदेशात्। सर्वेषु वेदान्तेषु प्रसिद्धस्य ब्रह्मशब्दितस्य जगत्कारणस्येह ‘सर्वं खल्विदं ब्रह्म’ इति वाक्योपक्रमे श्रुतस्य मनोमयत्वादिधर्मैरुपदिश्यमानत्वात्। एवं च प्रकृतहानौ प्रकृतप्रक्रियाप्रसक्तिर्ने स्यात्। वाक्योपक्रमे शमविधिविवक्षया निर्दिष्टस्यापि ब्रह्मणः सन्निहितत्वादुपास्यत्वं लभ्यते।
· · ·
Vedāntin: To this we say,
· · ·
Sarvatra prasiddhopadeśāt (1)
· · ·
The Brahman Itself, consisting of mind etc., is to be meditated upon, for that Brahman which is well known everywhere as the cause of the Universe is being taught here.
· · ·
तद्विपरीतत्वेन जीवो न सन्निहितो, नापि स्वशब्देनोपात्त इति॥१॥
· · ·
[ Sutra ( ३३ ) ]
विवक्षितगुणोपपत्तेश्च॥२॥
· · ·
इतश्च ब्रह्मैवोपदिश्यते। ये विवक्षितता गुणा ‘भाः रूपः सत्यसंकल्पः’ इत्यादिनोपासनायाणुपोद्यन्ते॥; तेषां सत्संकल्पत्वादीनां श्रुत्यादिप्रतिपादितकत्वात्परमात्रन्येवोपपत्तेः। न च ‘मनोमयः प्राणशरीरः’ इत्यादिजीवलिङ्गं ब्रह्मणि नोपपद्यते इति वाच्यम्; जीवाधारण्यस्यापि मनोमयत्वादेः; सत्यसंकल्पत्वादिब्रह्मलिङ्गानिरोधात्सर्वात्मकत्वाच्च ‘त्वं स्त्री त्वं पुमानसि’ ( श्वे॰ ४/३ ) इति श्रुतौ ‘सर्वतः पाणिपादम्’ (गी॰ १३/१३) तिसृतौ च प्रसिद्धम्। अतस्तद्गुणकं ब्रह्मैवोपास्यमिति सिद्धम्॥२॥
· · ·
Vivakṣitaguṇopapattéuca (2)
· · ·
[ Sutra 34 ]
ननु विपरीतं किं न स्यादिति चेनेत्याह-( ३४ ) अनुपपत्तेस्तु न शारीरः ॥३॥
· · ·
सौत्रस्तु शब्दोऽवधारणार्थः। ब्रह्मैवोक्ततन्यायेन मनोमयत्वादिगुणकं, न तु शारीरो जीवः। कुतः? 'सत्यसंकल्पः', 'आकाशवत्', 'अवाकी', 'अनन्तरः', 'अनपरः' इत्यादि श्रुतिभिः। इत्थं जातीयकानां गुणानां जीवे सामञ्जस्येनानुपपत्तेः॥३॥
· · ·
[ Sutra 35 ]
( ३५ ) कर्मकर्तृव्यपदेशाच्च ॥४॥
· · ·
इतश्च न शारीरो मनोमयादिगुणः, 'एतमिः प्रेत्याभिसम्भवितास्मि' (छा० ३/१४/४) इत्येन एतस्मिन् प्रकृतस्य मनोमयत्वादिगुणकस्य ब्रह्मणः कर्मत्वेन प्राप्यत्वेन,
· · ·
[ Sutra 36 ]
इत्यनेन शारीरस्य कर्तृत्वेन प्रापकत्वेन व्यापदिश्यमानत्वात्॥४॥
· · ·
[ Sutra 36 ]
शब्दविशेषात्॥५॥
· · ·
इतश्च शरीरादन्यो मनोमयत्वादिगुणः। समानप्रकरणे श्रुत्यन्तरे 'अन्तरातमन्युपुषो हिरण्यमयः' इति शरीरस्यैवो वाक्यकरणसमन्वितविषयत्वाभिप्रायेण शब्दोऽपि। प्रधानमात्रः पुरुषशब्दो मनोमयत्वादिविशिष्टातमवाचकः। तस्माद्व्योमेन्द्रियादन्यः शारीरादुपास्य इत्यर्थः॥५॥
· · ·
[ Sutra 37 ]
स्मृतेश्च॥६॥
· · ·
किं च 'ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशेऽर्जुन तिष्ठति' (गी॰ १८/६१) त्यादौ
· · ·
जीवपरमात्मनोर्भेदस्मरणान्न ब्रह्मणोडन्यो जीव उपास्य: इति सिद्धम्। अनयो: काल्पनिकं भेदमादायैव शारीरस्योपास्यत्वं प्रतिषिद्धं भवति, नभसोपरिच्छिन्नत्वेऽपि घटाद्युपाधिभेदेनाकाशे भेदव्यवहारवद्रूपाधिभेदाभ्युपगमादिति भाव:॥१७॥
· · ·
[ Sutra ( ३८ ) ]
अर्भकौकस्त्वात्तद्वयपदेशाच्च नैति चेन; निचाय्यत्वादेवं व्योमवच्च॥७॥
· · ·
नन्वर्भकमल्पम् ओको नीडं स्थानं यस्य सोऽर्भकौकस्तस्य भावस्तत्त्वं तस्मात् ‘एष मे आत्माऽन्तर्हृदये’ (छा० ३/१४/३ ) इति परिच्छिन्नयत्नात्, ‘अणीयान्ब्रह्मेर्वा
· · ·
Arbhakaukastvâttadvyapadeśâcca neti caenna nicâyyatvâdevam vyomavacca (7)
· · ·
[ Sutra 7 ]
यवाद्दा' इत्यादौ स्वशब्देनैव तस्याणीयस्वव्यपदेशाच्चाराग्रमात्रो जीव इहोपास्यत्वेनोपदिश्यते, न सर्वगतः। परमात्मेति चेन्; कुत:? सर्वगतस्यापि परमात्मनोऽर्भकौकस्वाणीयस्वादिगुणविशिष्टरूपेणेह निचाय्यत्वादेवम् - दृष्टव्यत्वादेवमिति ब्रूम:।एवमणीयस्वादिगुणोपेत: परमेश्वर: तत् हृदयपुण्डरीके निचाय्यो दृष्टव्यो व्यपदिश्यते, यथा शालग्रामे हरि:। सर्वगतोऽपि स तुजोपास्यमान: प्रसीदति। अतः सर्वगतस्य परमात्मनोऽर्भकौकस्त्वादिगुण उपासनापेक्षयाविरुद्ध:। न चैतावता तस्य सर्वगतत्वहानि:? व्योमवच्चेति तत्सम्भवात्। यथा सर्वगतमपि व्योम सूच्योषाशादपेक्षयाऽऽद्र्भकोऽणीयश्च, एवं निचाय्यत्वापेक्षया ब्रह्मणोऽर्भकौकस्त्वमणीयस्त्वं च, न परमार्थिकमित्यविरोध:॥७॥ ननु ब्रह्मण: सर्वगतत्वाभ्युपगमे सर्वप्राणिहृदयसम्बन्धात् तद्गतसुखादेरपि ब्रह्मणि प्रसङ्ग: स्यादित्याशङ्क्य परिहरति-
· · ·
[ Sutra 8 ]
( ३९ ) सम्भोगप्राप्तिरिति चेन; वैशेष्यात्॥८॥
· · ·
ननु व्योमवद् ब्रह्मणः सर्वगतत्वे सर्वजीवहृदयसम्बन्धाच्चेतनत्वाविशेषाच्च जीववदब्रह्मण्यपि सुखदुःखादिसम्भोगोऽविशिष्टः प्रासज्येतेऽति चेत्; वैशेष्यात्। जीव-ब्रह्मणोर्भोक्तृत्वादिविशेषणं जीवभोगेन ब्रह्मणि भोगप्रसक्तिः। न च 'नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टा' (बृ० ३/७/२३) 'तत्त्वमसि' इत्यादिश्रुतिभ्यस्तयोरेकत्वमवगम्यते इति, अतस्तत्प्रसङ्ग इति वाच्यम्; मिथ्याज्ञानकल्पितसुखादेः सम्यग्ज्ञानविषये ब्रह्मणि सम्बन्धायोगात्। नहि बालैस्तलमलिनतादिर्भविकल्प्यमाने व्योम्नि परमार्थतो व्योम तैः सम्बध्यते। तस्मान्मिथ्या-ज्ञानकल्पितोपभोगगन्धोऽपि नेश्वरे कल्पयितुं शक्यः। अतो मनोमयत्वादिगुणकः परमेश्वर एवोपास्यो, न जीव इति सिद्धम्।८।।
· · ·
[ Sutra ( १३ ) ( २ अत्तधिकारणम् । सू० ९-१० ) ]
यथा परमात्मनो भोक्तृत्वाभावः पूर्वमुक्तः, तथेह कर्तृत्वभावोऽपि ब्रह्मणोऽस्तीति
· · ·
Topic 2: Attadhikarana (Brahman is the eater)
· · ·
[ Sutra 40 ]
अत्ता चराचरग्रहणात् ।९।
· · ·
पूर्वपक्षेऽनेजीविषस्य वोपासनं, सिद्धान्ते निर्विशेषब्रह्मणो ज्ञानमिति तयोः फलभेदः। 'यस्तं ब्रह्म च क्षत्रं च उभे भवति ओदनः ।' मृत्युरस्योपसेवनं क इत्यादि श्रुतिः सः। ( कं १/२/२४ ) इत्यत्रात्ताऽऽश्रूयते। स एवं विचारविष्यः। अत्र कश्चिदोदनोपसेवनसूचितोडत्ता प्रतीयते। स किमग्निः, जीवः, परमात्मा वेतिं संशये; अग्निरक्ता - 'अग्निरन्नादः' ( बृ०
· · ·
Doubt: The Úruti says, 'How can one know of Him, to whom the knowledge-enriched Brâhmanas and the activity-enriched Kṣatriyas are but rice (food) and death is the curry' (Kath. Up. 1.2.25)? Here arises a doubt as regards the identity of the 'eater' referred to by the Úruti. Is it the 'Fire' or the 'embodied soul' or is it the Supreme Brahman?
· · ·
Opponent: The eater is Fire since the Úruti declares so by the text, 'Fire is the eater of all food' (Br. Up. 1.4.6). Moreover it is a matter of common experience that fire consumes everything.
· · ·
Or the eater is the individual soul for the Úruti supports this by the text, 'One of them tastes the sweet fruit' (Mu. Up. 3.1.1).
· · ·
Vedântin: To this we say,
· · ·
Attâ carâcaragrahaṇât (9)
· · ·
The eater is Brahman, for it is in Him alone that all movable and immovable things get absorbed.
· · ·
The eater here is none other but the supreme Lord, since it is in Him alone that the entire universe, comprising all movable and immovable things, gets withdrawn at the time of dissolution. The annihilation of this entire creation, characterized by Brâhmanas and Kṣatriyas, cannot possibly be accomplished by any other but the Supreme Lord only.
· · ·
[ Sutra 9 ]
इति श्रुतिप्रसिद्धविद्याम्, जीबो वाडत्ता, ‘तयोरन्य: पिप्पलं स्वाद्वत्ति’, इति दर्श्नादिति पूर्व: पक्ष:। सिद्धान्तस्तु अत्ता डत्र परमात्मैव। कुत:? चराचरग्रहणात् चराचरयो: स्थावरजङ्गमयोराद्यत्वेन ग्रहणात् श्रवणात्। नहि सर्वसंहार्तां परमात्मानमन्तरेरणास्य कस्यचिच्चराचररातृत्वं सम्भवति। मृत्यु:उपसेचनत्वेन सर्वस्य प्राणिसमुदायस्यादात्वेन प्रतीमातत्वात् ब्रह्मक्षत्रयोश्च प्राधान्यात्प्रदर्शनेडविरोधात्। ननु ‘अनशननन्योऽभिचाकशीती’ ( मु० ३/१/९ ) ति श्रुत्या परमात्मनो नातृत्वमिति चेन्; तस्या: कर्मफलभोगस्य प्रतिषेधकत्वेन विकारसंहारप्रतिषेधकत्वाभावात्। अत: परमात्मैवात्रत्ता भवितुमर्हतीति॥९॥
· · ·
[ Sutra 10 ]
इतश्च परमात्मैवात्ता, नान्य:। ‘न जायते प्रियते वा विपश्चित्, (कं० १/२/१८) ति परमात्मन: प्रकृतत्वात् चकारेरण ‘क इत्य वेद यत्र स:’ इति तस्य दुविझ्ञेयत्वरूपासाधारणलिङ्गाच्चेति भाव:॥१०॥
· · ·
Prakaranâcca (10)
· · ·
Moreover, it is the Supreme Self alone that is implied by the Śruti here as the ‘eater’ since the context relates to the That only. The Śruti says, ‘That Self is neither born nor does It die’ (Kath. Up. 1.2.18); here the Supreme Lord alone constitutes the subject under contemplation. Also the declaration, ‘How can anyone know Him thus’ (Kath. Up.
· · ·
[ Sutra 11-12 ]
पूर्वं यथा ब्रह्मक्षत्रपदयोर्मृत्युपदसन्निहितत्वेनानित्यवस्तुपरत्वम्, एवमिहापि पिबच्छब्दस्य सन्निहितगुहाप्रवेशादिना बुद्धिजीवपरत्वमस्त्वति दृष्टान्तसंगत्येदमाह-(११)
· · ·
[ Sutra 12 ]
गुहां प्रविष्टावात्मानौ हि तद्दर्शनात् (१२)
· · ·
अत्र बुद्धिभिन्नजीवज्ञानम् जीवविलक्षणपरमात्मज्ञानमिति पूर्वपक्षसिद्धान्तौ:
· · ·
फलभेद:। 'ऋतं पिबन्तौ सुकृतस्य लोके गुहां प्रविष्टौ परमे पाराधे। छायातपौ ब्रह्मविदो वदन्ति' ( कं० १/३/९ ) इत्यादि वाक्यमंत्र विचारविषये। तत्र किमिह बुद्धिजीवौ निर्दिष्टौ, उत जीवपरमात्मानाविति संशये; बुद्धिजीवौ। कुत:? 'गुहां प्रविष्टाविति विशेषणादिति पूर्वः पक्ष:। सिद्धान्तस्तु जीवात्मपरमात्मानेवात्र ग्राह्यौ। कुत:? आत्मानौ हि - यस्मादात्मानौ चेतनौ 'ऋतं पिबन्तौ' इति फलभोगश्रवणेनैकस्यात्मत्वे द्वितीयस्याप्यत्मत्त्वं न्यायमू। संख्याश्रवणेऽपि संख्यावतः समनास्वभावस्यैव लोके दर्शनेत। अस्य गोद्वितीयोडन्वेष्टव्य इत्युते द्वितीयस्य गोरन्वेषणवदिहापि ऋतपानेन लिङ्गेन निश्चिते विज्ञानात्मनि द्वितीयान्वेषणायां समनास्वभावश्चेतन: परमात्मैव प्रतीयते। 'गुहाहितं गह्वरेष्ठं पुराणम्' ( कं० १/२/१२ ) 'यो वेद निहितं गुहायां परमे व्योमन्' ( तै० २/९ ) इत्यादिश्रुतिषु
· · ·
परमात्मनो गुहाहितत्वदर्शनेऽनात्रापि परमात्मनि गुहाहितत्वमविरुद्धम् । सर्वगतस्यापि ब्रह्मण उपलब्ध्यर्थों देशविशेषेपदेशो न विरुद्धः । तस्माद्विज्ञानात्मपरमात्मनैव गुहां प्रविष्ठौ गृह्येते । १९ ।
· · ·
( ४३ ) विशेषणाच्च ॥ १२ ॥
· · ·
इतरच्च जीवपरमात्मनौवेद गुहां प्रविष्ठौ गृह्येते । कृतः ? 'आत्मानं रथिनं विद्धि, शरीरं रथमेव तु' ( कं १/३/३ ) 'सोड्ध्वनः पारमाप्नोति तद्विष्णोः परमं पदम्' ( कं १/३/९ ) 'अध्यात्मयोगाधिगमेन देवं मत्वा धीरो हर्षशोकौ जहाति' ( कं १/२/१२ ) इत्यादिषु जीवपरमात्मनोरेव गन्तृगन्तव्यत्वेन मन्त्रमन्तव्यत्वेन च विशेषणाच्चकारेण परमात्मप्रकरणादित्यर्थः । तस्माज्जीवपरमात्मनावेवात्र ग्राह्याविति भावः । १२ ।
· · ·
[ Sutra १३ ]
( १५ ) ( ४ अन्तराधिकरणम् । सू० १३-१७ ) पूर्वस्मिन्नधिकरणे यथा प्रथममपिबन्ताविति द्वित्वश्रवणेन चेतनत्वेन सादृश्यं जीवपरयोरनुसृत्य चरमश्रुतीनां गुहाप्रवेशादीनां जीवपरमात्मनोः परत्वं नीतं, तथेह 'दृश्यते' इति प्रथमप्रत्यक्षवचनेऽ चक्षुषि प्रतिबिम्बभावगमानिरोधाच्चरमश्रुतीनांमतत्वादीनां स्तावकत्वेन कर्थचित्तपरत्वं नैयमितिदृष्टान्तसंगत्येदमाह-( ४४ ) अन्तर उपपत्तेः॥१३॥
· · ·
पूर्वपक्षे प्रतिबिम्बोपासनं, सिद्धान्ते ब्रह्मोपासनमिति फलभेदः। उपकोशलविद्यायां
· · ·
अन्तर उपपत्तेः॥१३॥
· · ·
[ Sutra 13 ]
अतोडक्ष्यन्तरः पुरुषः परमात्मैव॥१३॥
· · ·
[ Sutra 14 ]
( ४५ ) स्थानादिव्यपदेशाच्च ॥१४॥
· · ·
कथमाकाशवत्सर्वगतस्य ब्रह्मणोऽल्पमक्षिस्थानमुपपद्यते इत्यते आह - 'यः पृथिव्यां
· · ·
Opponent: Brahman, being all-pervading like Space, cannot be confined to a small place like the eye.
· · ·
Hence the One in the eye is other than Brahman.
· · ·
Vedântin: To this we say,
· · ·
Sthānādivyapadeśācca (14)
· · ·
And because the abode etc. are attributed to It for the sake of meditation.
· · ·
[ Sutra 15 ]
सुखविशिष्टाभिधानादेव च ॥१५॥
· · ·
तिष्ठन्' ( बृ० ३/७/३ ) इत्यादिना चक्षुरपि स्थानं निर्दिष्टं, न तु केवलं चक्षुरेव स्थानम्। तथा 'तस्योदिति नाम', हिरण्यशमश्रु:' ( छां० १/६/७-६ ) इत्यादौ नाम रूपं चापि निर्दिष्टम्। अतोडन्यत्र स्थाननामरूपाणामुपासनार्थत्वेन निर्देशवदिहापि सर्वगतस्य परमात्मनोऽक्षिस्थानादिव्यपदेशादुपलभ्यद्यर्थं शालग्राम इव विष्णोरिति युक्तमेवेतिभाव:॥१९४॥
· · ·
इतश्चापि परमात्मैवेहोपदिष्ट:। 'प्राणो ब्रह्म कं ब्रह्म खं ब्रह्मो' तिवाक्योपक्रमे यत्प्रकान्तं सुखविशिष्टं ब्रह्म, तस्यैवेहाभिधानात् प्रकृतस्यैव ब्रह्मणोऽक्षिस्थानतां संयद्ध्वामत्वादिगुणतां चाभिधायाचिरादिकां तद्विद्दोगतिं वक्ष्यामीत्युपक्रमते 'ये चेहोऽक्षिण्णि
· · ·
[ Sutra 15 ]
पुरुषो दृश्यते' इत्यादिनेत्यर्थ:॥१५॥
· · ·
[ Sutra 16 ]
(४७) श्रुतोपनिषत्कगत्यभिधानाच्च॥१६॥ लिङ्गादपि तस्य ब्रह्मत्वमाह - यस्माच्छ्रुतोपनिषत्कस्य श्रुता उपनिषद् रहस्यं ब्रह्मविद्यानं तस्य, तस्यैवस्थ ब्रह्मविदो या गतिर्देवयानाख्या 'अथोत्रेगाम् नाप्नुयादिति:' (गी. ८/२४) इति स्मृतौ च ब्रह्मचर्येणे' (प्र. १/१०) ति श्रुतौ 'अग्निर्जोंतिरह:' (छां. ४/१५/५) प्रसिद्धा, तस्या गतेःवैप' आदित्याच्चन्द्रद्रमसं चन्द्रमसो विद्युतिम' (छां. ४/१५/५) त्याद्वाभिधानादक्षिस्थस्य ब्रह्मत्वं निश्चित्यते॥१६॥
· · ·
[ Sutra 17 ]
(४८) अनवस्थितेरसम्भवाच्च नेतर:॥१७॥
· · ·
Úrutopanisatkagatyabhidhânâcca (16) And on the account of the declaration of the path followed by those who have known the Truth of the scriptures.
· · ·
[ Sutra 17 ]
ननु छायात्मा, विज्ञानात्मा, देवतातमा वा स्वादक्षिस्थान इति चेन्; उपासकस्य सर्वत्राक्षिणि प्रतिबिम्बसम्पादकबिम्बभूतपुरुषान्तरस्यावस्थानाभावात्, तत्र छायात्मनि अमृतत्वादिगुणानामसम्भवाच्चाक्षिस्थपुरुषस्य छायातत्त्वं वक्तुमशक्यत्वात्। नापि विज्ञानात्माऽक्षिस्थ: पुरुष:; तत्राऽऽप्यमृतत्वादिगुणानामसम्भवात्। नापि स देवतातमा स्वीकार्य:;, तस्य पराग्रूपत्वादमूर्तत्वादिसम्भवात् उत्पत्तिलयश्रवणाच्च। अमरत्वं च देवानां चिरकालावस्थानापेक्षम्, ऐश्वर्यमपि परेश्वरायत्तं, न स्वाभाविकम्। तस्मात्परमेश्वर एवायमक्षिस्थान: प्रत्येतव्यो, नान्य:॥१७॥
· · ·
( १६ ) ( ५ अन्तर्याम्याधिकरणम् । सू० १८-२० )
· · ·
पूर्वत्र 'यः पृथिव्यां तिष्ठन्' इत्यादीन्तर्यामिमब्राह्मणस्थं 'यश्चक्षुषि तिष्ठन्' इत्यादि
· · ·
वाक्यमुदाहृत्य 'स्थानादिव्यपदेशाच्चे' ति सूत्रेऽन्तर्यामिमिणो ब्रह्मत्वं निश्चितम् । इदानोंन्तदेवाक्षिप्य
· · ·
समाधत्त इत्याक्षेपसंगतिरेदमाह—
· · ·
[ Sutra 18 ]
( ७९ ) अन्तर्याम्यधिदैवादिषु तद्धर्मव्यपदेशात् ॥१८॥
· · ·
[ Sutra 18 ]
अतः परमात्मैवान्तर्याामी।१८॥
· · ·
[ Sutra 19 ]
( ५० ) न स्मार्तमतद्र्माभिलापात् ।।१९॥
· · ·
[ Sutra 19 ]
वाक्यशेषे डभिलापादिभिधानादित्यर्थ:॥१९॥
· · ·
[ Sutra 19 ]
नवेवं चेतनत्वाद्द्रष्टा, श्रोता, प्रत्यक्त्वादात्मा, धर्माधर्मफलभोक्तृत्वादमृतः शारीरो जीवो योगी स्यादनतथ्यमीयत आह—
· · ·
[ Sutra 20 ]
( ५९ ) शारीरश्चोभयोरेपि हि भेदेनैनमध्ययाते ॥२०॥
· · ·
[ Sutra 20 ]
नेति पूर्वस्मादन्तरते। शारीरो नान्तर्यामि भविषुमर्हन्ति। कुत:? उभयेऽपि ‘यो विझाने तिष्ठन्’ इति काण्वशाखिन:। ‘य आत्मनि तिष्ठन्’ इति माध्यन्दिनशाखिन: अनन्तर्यामिणो भेदेनैनं शारीरं पृथिव्यादिवद्वादारत्नेन नियम्यतेन चाधीयते आमान्ति। न चैकस्मिन्न् देहे द्वौ द्रष्टारौ कथमुपपद्यते इति वाच्यम्; अविद्याप्रत्युपस्थापितकार्य-कारणौपाधिकभेदाभ्युपगमेन पारमार्थिकभेदव्यपदेशाभावात्। एको हि प्रत्यगात्मा, न द्वौ,
· · ·
[ Sutra 20 ]
Úârîraúcobhayeapi hi bhedenainamadhyîyate (20)
· · ·
[ Sutra 1.2.20 ]
तस्यैव घटाकाशो मठाकाश इत्योपाधिकभेदवद् भेदव्यवहारः। तथा च 'यत्र हि द्वैतमिव भवति' 'यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत्' इत्यादिश्रुतिषु भेदाभेदव्यवहारो दृश्यते। तस्माद्धि-दैवादिशु परमात्मैवान्तर्यामीति सिद्धम्॥२०॥
· · ·
( १७ ) ( ६ अदृश्यत्वाधिकरणम् । सू० २१-२३ )
· · ·
पूर्व यथा प्रधानविरोधिदृष्टत्वादिधर्मानुरोधेन न प्रधानान्तर्यामित्वं, न तथात्र
· · ·
[ Sutra 121 ]
( २१ ) अदृश्यत्वादिगुणको धर्मोक्ते: ।२२१॥
· · ·
अत्र पूर्वपक्षे प्रधानस्य शारीरस्य वा ध्यानं, सिद्धान्ते निश्चितविशेषब्रह्मणोऽज्ञाननिवृत्तितयो: फलभेद:। 'यत्तदद्रेश्यमग्र्यामग्रयामगोत्रमवर्णमचक्षु:श्रोत्रं तदपाणिपादं नित्यं विभुं सर्वगतं सुसूक्ष्मं तदव्ययं यदभूतयोनिं परिपश्यन्ति धीराः:' ( मु० १/१/६ ) इति वाक्यं विचारविषय:।
· · ·
तत्रादृश्यत्वादिगुणको भूतयोनि: प्रधानं, शारीर:, परमात्मा वेति सन्देह: - अचेतनानां कार्याणामुपादानत्वेनाचेतनं प्रधानं भूतयोनि:, योनिशब्दस्य निमित्तवाचित्वेन शारीरो वा
· · ·
be comprehensively realized by the men of fortitude only' (Mu. Up. 1.1.6).
· · ·
Vedântî: To this we say,
· · ·
Adrûyatvâdigunako dharmokteḥ (21)
· · ·
The one endowed with the attributes of invisibility etc. is Brahman, for the attributes mentioned apply to It alone.
· · ·
The entity referred to in the aforementioned Úruti must be 'Brahman' alone, for the characteristics mentioned there can be possible in It only. The Úruti further declares as regards that entity, 'He who knows all in general, and distinctively too' (Mu. Up. 1.1.9). Such universal and distinctive omniscience is possible in Brahman alone, and not in the insentient Pradhâna or the embodied soul, which is confined in its knowledge by the limiting adjuncts.
· · ·
[ Sutra 21 ]
भूतयोनि: स्यादिति पूर्व:पक्ष:। सिद्धान्तस्तु 'यत्तदद्रेश्यमि'म् त्यादौ श्रुता अदृश्यत्ववादयो गुणा यस्य सोऽदृश्यत्वादिगुणको भूतयोनि: परमात्मैव स्यान्नान्य:। कुत:? धर्मोक्ते:। 'य: सर्वज्ञ: सर्वविद्' इत्यादिश्रुतस्य सर्वज्ञत्वादे: परमात्मधर्मस्य सर्वभूतयोनाविहोच्यमानत्वात्। नहि प्रधानस्याचेतनस्य शरीरस्य वोपाधिपरिच्छिन्नदृष्टे: सर्वज्ञत्वं सर्ववित्त्वं वा सम्भवति, येन तयोरन्यतरस्य भूतयोनिता स्यात्। न च 'यथोर्णनाभि:' सृजते गृह्णते च यथा पृथिव्यामोषधय: सम्भवन्ति। यथा सत: पुरुषात्केशलोमनि तथा क्षरात्सम्भवतीह विश्वस्मी। ( मु० १/१/७ ) त्यत्रागेतनपृथिव्यादीनां दृष्टान्तत्वेनोपादानात्तथाविधेन दार्ष्टान्तिकेनाचेतनन भूतयोनिना भवितव्यमिति वाच्यम्; दृष्टान्तदार्ष्टान्तिकयोर्गत्यान्तरास्प्पे नियमाभावात्। अन्यथा दृष्टान्ते स्थूलपृथिव्यादीनामुपादानाद् दार्ष्टान्तिकेऽपि भूतयोनौ स्थूलता स्यात्। तस्माद्दृश्यत्वादिगुणको भूतयोनि: परमात्मैवेत्यर्थ:॥२१॥
· · ·
[ Sutra 22 ]
( ५३ ) विशेषणभेदव्यपदेशाभ्यां च नेतरौ॥२२॥
· · ·
[ Sutra 23 ]
तावत् ‘दिव्यो ह्यामूर्तः पुरुषः’ (मु० २/१/२) इत्यादिना शरीरादिलक्षणत्वेन प्रकृतं भूतयोनिंं विशिनष्टि। तथा ‘अक्षरात्परतः पर’ इत्यादौ प्रधानादपि प्रकृतं भूतयोनिंं भेदन व्यपदिशति। तस्माच्छरीरादिलक्षणत्वेनाव्याकृतान्नामरूपबीजादक्षरात्परमात्मनो भेदेन च व्यपदेशात्परमात्मैव भूतयोनिनिनेतरौ प्रधानशारीराविति॥२२॥
· · ·
[ Sutra 23 ]
( ५४ ) रूपोपन्यासाच्च ॥२३॥
· · ·
[ Sutra 23 ]
इतोऽपि परमेश्वरस्यैव भूतयोनिता, नेतरयोः। कुतः? ‘एतस्माज्जायते प्राणः’ इत्यादिना प्राणादिपृथिव्यन्तविसृष्टिमुखत्वा ‘अग्निर्मूर्धा चक्षुषी चन्द्रसूर्यौ’, (मु० २/१/४) इत्यत्र भूतयोनौ सर्वाविकारात्मकरूपोपन्यासात्सतरमात्मैव भूतयोनिरिति वृत्तिकारमतम्। भगवत्यादीयमते तु नायं भूतयोनेः रूपोपन्यासः, इहाग्रेऽपि च विकारजातस्य जायमानत्वेनोपन्यासात्। अतः ‘पुरुष एवेदं विश्वं कर्म’ (मु० २/१/१०) इत्यादिना
· · ·
सर्वात्मकरूपोपन्यासादेव परमात्मा भूतयोनिरिति॥२३॥
· · ·
पूर्वत्र रूपोपन्यासप्रसङ्गात् अदृश्यत्वादिगुणको भूतयोनिर्निर्विचारितः, तद्दत्प्रसङ्गसङ्गतया च वैश्वानरो वैलोक्यवेद्यौ चैश्वानसो विज्ञायते। यथा पूर्वस्मिन्प्रकरणपादनाध्यात्मप्रसङ्ग-साधारणधर्माणां वाव्यशेषस्थसर्वज्ञत्वादिलिङ्गेन यथा ब्रह्मापरवमुक्तम् तथाडत्राप्युपक्रमस्थसाधारणवैश्वानरशब्दस्य वाक्यशेषस्थहोमाधिकरणतिलिङ्गेन जाठराग्निनपरत्वं
· · ·
But according to Shankarâchârya the above text does not refer to the Supreme Lord that is the 'yoni' of all, because the ensuing text also speaks of creation of modifications. Hence the concluding text, 'This entire world is but Purusha only' (Mu. Up. 2.1.10), in fact refers to the Supreme Lord who is the source of all. The earlier text (Mu. Up. 2.1.3/4) refers to Hiranyagarbha.
· · ·
(Vaiúvânara is Brahman)
· · ·
In the last adhikarana the general characters like 'invisibility' etc. were construed to imply Brahman due to the occurrence of specific indicatory marks like 'omniscience' etc., similarly the word 'Vaiúvânara' occurring in the current adhikarana should be interpreted here as 'the regular fire' due to the occurrence of specific indicatory marks like 'the support of sacrifice' etc. Hence this adhikarana is related to the previous one by the way of illustration. The entity called 'Vaiúvânara' is the subject of deliberation here.
· · ·
Doubt: Five Brahmins by the name Prâcînashâla, Satyayagya, Indradhyumna, Jana and Budila contemplated among themselves as to what is Brahman? Which is our Self? (Ch. Up. 5.11.1) Unable to reach a firm conclusion they, along with Uddâlaka, went to king Aúvapati and asked the king to reveal to them the entity called 'Vaiúvânara' on which he meditates. The king, after denouncing the separate meditations on heaven, sun, air, space, water, earth as resorted to by the learned Brâhmanas, pronounced that these constitute the head, eye, vital-force, abdomen, bladder and feet respectively of that 'Vaiúvânara'. Therein the Chândogya Úruti declares, 'But he who meditates on this Vaiúvânara Self knowing It to be extending from heaven to earth and knowing It as one's own Self, eats food through all beings, through all selves; of that Vaiúvânara Self heaven is the head, sun is the eye' etc. (Ch. Up. 5.18.1-2). Here arises a doubt whether the entity
· · ·
[ Sutra 24 ]
( ५४ ) वैश्वानर: साधारणशब्दविशेषात् ॥२४॥
· · ·
पूर्वपक्षे जाठरादेरुपासनं, सिद्धान्ते परमात्मन इति तयो: फलभेद:। वैश्वानरविद्यायां 'को न आत्मा किं ब्रह्मेति' 'आत्मानमेवैषां वैश्वानरं सम्प्रादिशति तमेव वृणोति' (छां० ५/११/१-६ ) इति चोपक्रम्य द्युसूर्य्यवाव्याकाशवारिपृथिवीषु सुते्जस्त्वादिगुणयोगमेकैकोपासननिन्दया च वैश्वानरं प्रत्येषां मूर्धादिधभावमुपदिश्याम्नायते 'यस्मैवं प्रादेशमात्रमभिविमानं वैश्वानरमुपासते' ( छां० ५/१८/२ ) इत्यादिवाक्यमत्र विचारविषय:। तत्र किं वैश्वानरो जाठराग्नि:, भूताग्नि:, आदित्यादिदेवता, शरीर:, परमात्मा वेति संशये; जाठरादिरिति पूर्व:पक्ष:। सिद्धान्तस्तु वैश्वानर: परमात्मैव भवितुमर्हति।
· · ·
कुत:? साधारणशब्दविशेषात्। साधारणशब्दयोर्विशेषात्। जाठराग्निभूताम्न्यादित्यादिदेवतासु साधारणो वैश्वानरशब्द:, जीवपरमात्मनो: साधारण: आत्मशब्द:। एवं च तत्र तत्र साधारण-
· · ·
योरुभयोर्वैश्वानरातमशब्दयो: सत्त्वेऽपि परमात्मपरत्वे विशेषे दृश्यते। 'तस्य ह वा एतस्यात्मनो वैश्वानरस्य मूर्धैव सुतेजा:' इत्यादौ पूर्वोक्तघटुमूर्धादिवादिविशेष: सर्वान्तमकपरमात्मपरत्वे एवावगम्यते। 'को न आत्मा किं ब्रह्म' ( छां० ५/११/११ ) त्यपमे आत्मब्रह्मशब्दाभ्यामपि
· · ·
‘Vaiúvânara’ refers to the fire of the stomach, or the fire as an element, or the presiding deity of fire, or the embodied soul or the Supreme Self?
· · ·
Opponent: Vaiúvânara may refer to any other except the Supreme Lord.
· · ·
Vedântin: To this we say,
· · ·
Vaiúvânaraḥ sâdhâraṇâúbdaviúesât (24)
· · ·
Vaiúvânara is Brahman, for the two words ‘Vaiúvânara’ and ‘Self’, though symbolize many things, have been used here in a very specifically sense.
· · ·
Vaiúvânara is none other but the Supreme Lord because the two words ‘Vaiúvânara’ and ‘Self’, though symbolizing many things, have been used here very specifically. The word ‘Vaiúvânara’ is generally used to imply the element called ‘Fire’, or it is used to imply the deity of fire, or is used to indicate the fire in the stomach. Similarly the word ‘Self’ is used to imply both the ‘embodied self’ and the ‘supreme Self’. But here, in the
· · ·
[ Sutra 24 ]
पूर्वोक्तानि लिङ्गानि परमेश्वरावगमकानि। अतः परमात्मैव वैश्वानर इति॥२४॥
· · ·
[ Sutra 25 ]
( ५६ ) स्मर्यमाणमनुमानं स्यादिति॥२५॥ इतश्च परमात्मैव वैश्वानरः। यस्मात् 'यस्याग्निरस्यं चोर्मूर्धा खं नाभिश्चरणौ ध्रुवौ। सूर्यश्चक्षुर्धृतिः श्रोत्रं तस्मै लोकात्मने नमः'॥ इत्येतत्स्मृतिमाणं त्रैलोकात्मकं रूपं तन्मूलभूतां श्रुतिमनुपद्यते वैश्वानरशब्दस्य परमेश्वरपरत्वेनुमानमनुमापकं स्यादित्यर्थः। सूत्रस्थः इति शब्दो हेत्वर्थः। यस्मादिदं गमकं, तस्मादपि वैश्वानरः परमात्मैवेति भावः॥२५॥
· · ·
[ Sutra 26 ]
( ५७ ) शब्दादिभ्योऽन्तःप्रतिष्ठानाच्च नेति चेन्न; तथादृष्ट्युपदेशात्सम्भवात्युपुरुषमपि चैनमधीते॥२६॥
· · ·
[ Sutra 26 ]
Úabdâdibhyoantahpratiṣṭhânâcca neti caenna, tathâ drṣṭyupadeúâdasambhavâtpuruṣamapi cainamadhyîyate (26)
· · ·
Opponent: It is not possible to conclude that the word ‘Vaiúvânara’ refers to the Supreme Lord since it is conventionally used in a different sense. Also the word ‘fire’, as used in the text, ‘This fire is Vaiúvânara’ (Sh. Br. 10.6.1.12), does not refer to the Supreme Lord. The word ‘âdi’ (other factors) in the aphorism refers to the three fires described in the Chândogya Upanishad wherein it is said, ‘The heart is the Gârhapatya fire’ etc. (Ch. Up. 5.18.2). There it is also declared, ‘The first morsel of the served food should be offered as an ablation to Prâna’ (Ch. Up. 5.19.1). From all these texts the meaning of word ‘Vaiúvânara’is construed to be ‘gastric fire’. Similarly the text, ‘He who knows this Vaiúvânara as dwelling within the Purusha’ (Sh. Br. 10.6.1.11), wherein one hears of the Vaiúvânara as residing inside, can only hold true if the word Vaiúvânara is construed to imply the fire in stomach and not the Supreme Lord.
· · ·
Vedântin: This is not correct since the aforementioned Úruti texts only preach meditation on the gastric fire as Brahman akin to that in the text, ‘Meditate
Brahma Sutra with Vidyanand Vrutti Adhyaya 1 with English Translation (Part 3)
on the mind as Brahman’ (Ch. Up. 3.18.1); or Brahman is preached here to be meditated upon as qualified by the attributes of Vaiúvânara fire in the stomach, akin to that in the text, ‘That which is identified with the mind, which has Prâna as its body, has effulgence as its form’ (Ch. Up. 3.14.2). Moreover the contention that the word ‘Vaiúvânara’ is primarily used in
· · ·
[ Sutra 27 ]
दृष्टेःउपास्तेःउपदेशात्। न च जाठरः एव वैश्वानरशब्दो मुख्यः स्यादिति वाच्यम्; असम्भवात्। 'मूर्धैव सुतेजा' इत्यादिरविशेषस्य जाठरेऽसम्भवात्। किं च पुरुषपि चैनं वैश्वानरमधीते वाजसनेयिनः 'स एषग्निवैश्वानरो यत्पुरुषः स यो ह वैतमेवमिनं वैश्वानरं पुरुषं पुरुषेऽन्तःप्रतिष्ठितं वेद' ( शः ब्रा० १०/६/१/११ ) इति। अतः परमेश्वरस्य सर्वान्तम्त्वात्पुरुषत्वं पुरुषेऽन्तःप्रतिष्ठितत्वं चोभयोपपत्तेःवैश्वानरः परमात्मैवति सिद्धम्॥२६॥
· · ·
[ Sutra 27 ]
( ५८ ) अत एव न देवता भूतं च ॥२७॥
· · ·
अत एवोक्तेभ्यो हेतुभ्यो न देवता वैश्वानरः, तथा भूताग्निरपि न वैश्वानरः। नहि भूताग्नेरौष्णयप्रकाशमात्रात्मकस्य धूममूर्धत्वादिकल्पनोपपद्यते, विकारस्य विकारान्तरात्मक-
· · ·
[ Sutra 27 ]
त्वासम्भवात्। न चैश्वर्ययोगाद्देवतायां तथात्वं स्यादिति वाच्यम्; तस्या अकारणत्वात्परमेश-वराधीनेश्वर्यवत्वाच्च। अतो वैश्वानरः सर्वात्मकः परमात्मैवेत्यर्थः॥२७॥
· · ·
[ Sutra 28 ]
(५९) साक्षादप्यविरोधं जैमिनिः॥२८॥
· · ·
पूर्व जाठराग्निप्रतीको जाठराग्न्युपाधिको वा परमात्मोपास्य इत्युक्तमन्तःप्रतिष्ठितत्वा-ध्यानुरोधेन। इदानों तु विनैव प्रतीकोपाधिकलपनाभ्यां साक्षादपि परमात्मोपासनापरिग्रहे विरोधाभावं जैमिनिराचार्यो मन्यते इत्याह—
· · ·
पूर्वोपरपर्यालोचनेन वैश्वानरस्य परमात्मपरिग्रहे सुनिश्र्चिते तद्विषये वैश्वानरशब्दो विश्वश्चासौ नरश्चेति, विश्वेषां वायं नरः, विश्वे वा नरा अस्येति वैश्वानरः परमात्मा, सर्वात्मकत्वात्। स एव वैश्वानरः स्वार्थे राक्षसवायसादिवत् तद्धितः:, पूर्वपदस्य ‘नरे’
· · ·
unrestrained, but is under the control of the Supreme Lord. Hence Vaiśvānara implies the Supreme Lord only. (27)
· · ·
Sâkṣâdapyavirodham jaiminîḥ (28)
· · ·
Jaimini feels that there is no contradiction even if Vaiśvānara is directly conceived as Brahman.
· · ·
In the earlier aphorism (26) it was concluded that the fire in the stomach may be taken as a symbol of Brahman and can be meditated upon as such, or Brahman is to be meditated upon as conditioned by the gastric fire, and thereby it was concluded that the word Vaiśvānara implies Brahman only. Âchârya Jaimini proposes that the word ‘Vaiśvānara’ may be directly accepted to mean the Supreme Lord (in His cosmic form) for meditation, rather then imagining ‘fire’ as a symbol (gastric fire) or limiting adjunct. According to Jaimini this inference regarding the implication of the word ‘Vaiśvānara’ may also be arrived at by directly analyzing the word itself in the following manner without any contradictions. Vaiśvānara means He who is the ‘vishva’ (universe) as well as the ‘nara’ (person); or He who is the ‘nara’ (ordainer) of the ‘vishva’ (universe); or He to whom belong all (viúva) beings (nara); thereby implying the Supreme Lord for He is the Self of all. The words ‘Vaiśvānara’ and ‘Viśvānara’ are same akin to the words ‘râkṣasa’ and ‘rakṣas’ (both mean demon) or the words ‘vâyasa’ and ‘vayas’ (both mean crow), the suffix signifying the original word itself. Moreover the word ‘agni’ may also be construed to mean the Supreme Lord, as ‘agni’ is the one that leads from the front or the one that leads to the attainment of fruit of actions, both of which appositely conclude in the Supreme
· · ·
[ Sutra 28 ]
सञ्ज्ञायामित्यनेन' दीर्घत्वमिति योगेन ब्रह्मपरतया नेयः। एवमग्रणीत्वादियोगेनाग्निशब्दः, सर्वात्मत्वात् गार्हपत्यादिकल्पनं प्राणाहुत्यधिकरणत्वं च परमश्वरेऽप्युपपद्यते इति तत्पर्यार्थः॥२८॥
· · ·
अथ परमात्मपरिग्रहे प्रदेशमात्रश्रुतिं व्याख्यातुमारभते—
· · ·
[ Sutra 29 ]
( ६० ) अभिव्यक्तेरित्याशमरध्यः ॥२९॥
· · ·
सर्वंगतस्यापि परमात्मनः प्रदेशमात्रत्वमुपपद्यते। कुतः? अभिव्यक्तेः। अभिव्यज्यते खलु प्रदेशमात्रपरिमाणो हृदयादिषूपलब्धिस्थानेपु परमात्मोपासकानमनुग्रहायेत्याशमरध्य आचार्यों मन्यते इत्यर्थः॥२९॥
· · ·
अनुस्मृतिनिमित्ता परमात्मनि प्रदेशमात्रश्रुतिरिति मतान्तरमाह
· · ·
[ Sutra 30 ]
( ६९ ) अनुस्मृतर्बादरिः ॥३०॥
· · ·
[ Sutra 30 ]
प्रदेशमात्रवहदयप्रतिष्ठितेन मनसाडनुस्मृतेर्ध्यानादप्रदेशमात्रोऽपि प्रदेशमात्र इत्युपचर्यंते इति बादरिराचार्यों मन्यते। यथा प्रस्थमिता यवा: प्रस्था इति तद्वत् प्रदेशमात्रत्वश्रुतितात्पर्यसिद्धचर्थमिति॥३०॥
· · ·
[ Sutra 31 ]
सम्पत्तिनिमित्ता प्रदेशमात्रश्रुतिरिति जैमिनिमतमाह-(६२) सम्पत्तेरिति जैमिनिस्तथा हि दर्शयति ॥३१॥ मूर्धादिच्छुबुकान्तेषु देहावयवेषु प्रदेशमात्रेषु वैश्वानरस्योपास्यत्वप्रतिपादनात् परमेश्वरस्य प्रदेशमात्रसम्पत्तेः प्रदेशमात्रश्रुतिरुपपद्यते इति जैमिनिराचार्यों मन्यते। तत्र श्रुत्यन्तरं दर्शयति “प्रदेशमात्रमिव ह वै देवाः सुविदिता अभिसम्पन्नाः:” इत्यादिवाजसनेयिब्राह्मणं समानप्रकरणं ह्युपपृथिव्यन्तनवयन् मूर्धादिच्छुबुकान्तेषु त्रैलोक्यात्मनो वैश्वानरस्य सम्पादयत्परमेश्वरस्य प्रदेशमात्रसम्पत्तं दर्शयतीति भावः॥३१॥
· · ·
[ Sutra 63 ]
( ६३ ) आमनन्ति चैनमस्मिन् ।।३२।।
· · ·
अस्मिन्प्रादेशमात्रपरिमाणे मूर्धचुबुकान्तराले चैनं परमेश्वरमामनन्ति जाबाला: - ‘य एषोडनन्तोऽव्यक्त आत्मा सोडविभुक्ते प्रतिष्ठित:...। वरणायां नास्यां च मध्ये प्रतिष्ठित:' ( जाबा. १ ) इत्यादि। तस्मात्परमेश्वरे प्रदेशमात्रश्रुतिरुपपन्ना। अतः सर्वात्मकः परमात्मैव वैश्वानर इति सिद्धम्।।३२।।
· · ·
इति ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यावलम्बिन्यां विद्यानन्दवृतौ प्रश्नाध्यायस्य प्रथमाध्यायस्य द्वितीय: पाद:।।१—३२।।
· · ·
ॐ
· · ·
(अत्रासृष्टब्रह्मलिङ्गानां प्रायो झेयब्रह्मविषयाणां विचारः)
· · ·
इत्यथमस्पष्टब्रह्मलिङ्गयुक्तवेदान्तवाक्यानामुपास्यब्रह्मविषयाणां प्रायश उपास्यत्वेन ब्रह्मणि समन्वयः प्रतिपादितः। सम्प्रति तादृशानां वाक्यानां प्रायशो झेयत्वेन ब्रह्मणि समन्वयं प्रतिपादयितुं पादोऽयमारभ्यते।
· · ·
पूर्वं त्रैलोक्यात्मा वैश्वानरः परमात्मैवेत्युक्तम्, तर्हिं त्रैलोक्यायतनमनव्यतस्यादित्याक्षिप्य समाधानात्पूर्वेणास्याक्षेपसंगत्या, यथोपक्रमस्थस्य वैश्वानरसाधारणशब्दस्य वाक्यशेषस्थ-घुमूर्धत्वादिलिङ्गेन ब्रह्मपरत्वमुक्तम्, तथाडत्रापि उपक्रमस्थस्य साधारणायतनत्वस्य 'अमृतस्यैष सेतुः' इति वाक्यशेषस्थसेतुत्वलिङ्गेन परिच्छिन्नप्रधानादिपरत्वं स्यादिति
· · ·
Chapter 1 Section 3
· · ·
The second section of the current chapter deliberated upon those Úruti texts wherein one does not come across definitive indicatory marks of Brahman. Such texts were ultimately shown to harmoniously conclude in the exposition of the 'Qualified Brahman' (the entity to be meditated upon). Now, with a view to demonstrate the harmonious conclusion of other similar texts in the elucidation of 'Unqualified Brahman' (the entity to be known) commences the current section of this chapter.
· · ·
Topic-1: Dyubhvâdyadhikarana (The abode of Heaven, Earth etc.)
· · ·
In the preceding adhikarana it was concluded that 'Vaiúvânara', whose body is constituted by the three worlds, is none other but the Supreme Lord. Hence it can be construed that the entity, which is the repository of all the three worlds, should be different from the Supreme Lord; the current adhikarana commences in response to such protestation. Hence the current adhikarana is related to the previous one by the way of protestation (âkṣhepa).
· · ·
[ Sutra 64 ]
द्युभ्वाद्यायतनं स्वशब्दात् ।१२।
· · ·
अत्र पूर्वपक्षे प्रधानाद्युपासनं, सिद्धान्ते ब्रह्मप्रमेयं तयोः फलभेदः। 'यस्मिन्न्दौः पृथिवी चान्तरिक्षमोतं, मनः सह प्राणैश्च सर्वैः। तमेवैँकं जानथ आत्मानमन्यो वाचो विमुञ्चथामृतस्यैष सेतुः' (मु. २/२/५) त्यादिवाक्येषु विचारविषयः।
· · ·
Opponent: The repository must be something other than Brahman. It may be the 'Pradhâna'; for it being the material cause of heaven etc., the Pradhâna can well be their repository also. Or it may be the 'embodied soul'; for by virtue of it being the agent of experience of this diverse world of enjoyment, it can logically be its repository also.
· · ·
Vedântin: To this we say,
· · ·
The repository of Earth etc. is Brahman, for the word Self is used there.
· · ·
The repository of all such worlds, of which the heaven and the earth are foremost, can be Brahman only, since in the aforementioned Mundaka Úruti the word 'Self' is used, which is apposite only if Brahman is being referred to and not Pradhâna or the embodied soul. The Úruti declares, 'Know that Self alone which is one without a second' (Mu. Up. 2.2.5); wherein the word 'Self' is appropriate only if used to designate Brahman and
· · ·
[ Sutra 65 ]
यदेतदद्युपभृतीनामोतचेन किज्जिदायतनमवगम्यते, तत्किं प्रधानं, जीव:, परं ब्रह्म वेतिसंशये; स्मृतिप्रसिद्धं प्रधानं परिग्रहीतव्यं, तस्य कारणत्वादायतनत्वोपपत्ते:। जीवो वा ग्राह्य:, तस्यापि भोक्तृत्वाद भोग्यं प्रपञ्चं प्रत्यायतनत्वोपपत्तेरिति पूर्व: पक्ष:। सिद्धान्तस्तु भुभ्वाद्यायतनं भोश्च भूषच ऋुभुवो, ऋुभुवावादी यस्मिन् जगत्सदृगुभुवादि, तस्यायतनं परं ब्रह्मैव भवितुमर्हति। कुत:? स्वशब्दात् - स्वस्य परब्रह्मणो वाचकादात्मशब्दादित्यर्थ:। "तमेवैकं जानथ आत्मानमि" त्यत्रात्मशब्द: परमात्मविषये संघटते, नान्यत्र। न चोपाधिविशिष्टे$पि जीवात्मनि आत्मशब्द: प्रसिद्ध इति वाच्यम्; तमेवैकं जानथ आत्मानमित्यत्र सावधारणात्मशब्दस्य परिग्रहण कार्यविशिष्टचैतन्यस्याविज्ञेयतया निरुपाधित्वात्। यस्मिन्नास्ते देवदत्तस्तदायतनयेत्युच्यत आासनमेवानयति न देवदत्तं, तथैवायतनभूतस्यैवैकर्सस्यात्मनो विज्ञेयत्वमुपदिश्यते। अत: उपक्रमस्थसाधारणायनत्वस्य गौणतैवतुल्यबलिद्वैगत्यथात्मश्रुती च परब्रह्मपरत्वमेव, न प्रधानादिपरत्वमिति भाव:॥१॥
· · ·
[ Sutra 2 ]
मुक्तोपसृप्यव्यपदेशात् ।।२।।
· · ·
[ Sutra 66 ]
( ६६ ) नानुमानमतच्छब्दात् ॥३॥
· · ·
अनुमीयते इत्यनुमानं सांख्यपरिकल्पितं प्रधानमिह न दृश्बुब्धादायतनेन प्रतिपत्तव्यम्।
· · ·
refers to that entity which is attained by those liberated souls who have successfully freed themselves from the clutches of ignorance. The superimposition of the idea of Self on the non-Self results in attachment to the body etc. with consequent affection for those who adore the body and repugnance for those who disregard it. This superimposition is the work of Nescience that binds the souls to the eternal cycles of transmigration. On the contrary as regards those liberated ones, whose ignorance has been completely annihilated by the knowledge of Self and who consequently are free from the defects of affection and repugnance, it is declared that they attain this entity that has been described as the repository of earth and heaven. The same has been declared in the Úruti also wherein it is said, 'The knower of the Self frees himself from the web of name and form and attains the Supreme effulgent Puruṣa'(Mu. Up. 3.2.8). One doesn't come across any scriptural declaration wherein the attainment of 'Pradhâna' etc. has been preached for the liberated one, since attainment of such an insentient non-Self entity will be ruinous and serve no purpose whatsoever. Therefore the repository of earth and heaven that is attained by the liberated ones is Brahman only and none other. (2)
· · ·
Furthermore 'Pradhâna', an insentient entity inferred by the school of Sânkhyas, cannot be the repository of earth and heaven since there is no word that establishes the insentient Pradhâna in such a way. On the contrary one comes across various Úruti texts that declare the sentient Brahman as the intelligent entity fit to be referred to as the repository of earth and all. The Shruti's declaration, 'He who is omniscient in general
· · ·
[ Sutra 67 ]
प्राणभृच्च ॥४॥
· · ·
कुत:? अतच्छब्दात् - तस्याचेतनस्य प्रधानस्य प्रतिपादक: शब्दस्तच्छब्द:, न तच्छब्दोऽतच्छब्द:, तस्मात्। अतोड्चेतनप्रधानप्रतिपादकशब्दस्येह श्रवणाभावात् तद्विपरीतस्य चेतनस्य प्रतिपादकशब्दस्यात्र श्रवणाच्च न प्रधानं दृश्याद्यायतनमिति भाव:॥१३॥
· · ·
[ Sutra 68 ]
भेदव्यपदेशात् ॥५॥
· · ·
चकारेण दृश्याद्यायतनम्, अतच्छब्दाच्चेत्यनुवर्तते। योगविभाग उत्तरार्थ:। प्राणभृतो विज्ञानात्मन: सत्यपि आत्मत्वे चेतनत्वे चोपाधि-परिच्छिन्नतया सर्वज्ञत्वाद्यसम्भवान्न तत्रापि दृश्याद्यायतनत्वम्। तस्मात्तत्साधारण आत्मशब्दोऽततच्छब्द एवेत्यर्थ: ॥१४॥ अथ शारीरे दृश्याद्यायतनत्वनिरासे त्रिभि: सूत्रै: हेतून्तरमाह-
· · ·
[ Sutra 69 ]
घुभ्वाद्यायतनं, प्राणभृच्च्योभयमुत्तरेपु त्रीषु सूत्रेषु अनुवर्तते। “तमेवैकं जानथ आत्मानम्” त्यत्र मुमुक्षोः प्राणभृतो ज्ञातृत्वेनात्मपदवाच्यस्य ब्रह्मणो ज्ञेयत्वेन च भेदव्यपदेशान्न घुभ्वाद्यायतनं शारीर इत्यर्थः॥५॥
· · ·
[ Sutra 70 ]
( ६९ ) प्रकरणात् ॥६॥ 'कस्मिन्नु भगवो विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातं भवति' (मु० १/१/३) त्येकविज्ञानेन सर्वविज्ञानात् ब्रह्मप्रकरणादपि न घुभ्वाद्यायतनं शारीरः॥६॥
· · ·
[ Sutra 71 ]
( ७० ) स्थित्यदनाभ्यां च ॥७॥ 'द्वा सुपर्णा' (मु० ३/१/१) इति मन्त्रे 'तयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्वत्ति' इति कर्मफलाशनम्, 'अनश्नन्नन्योऽभिचाकशीति' इत्यौदासीन्यं च तत्रिदर्श्यते। ताभ्यां
· · ·
The Úruti declares, 'Know that Self alone' (Mu. Up. 2.2.5), wherein an aspirant (a living being, a knower) is being advised to comprehend a knowable object i.e. the Self (Brahman), thereby clearly distinguishing the embodied soul from Brahman. Hence the embodied soul cannot be the repository of earth, heaven etc. (5)
· · ·
On account of the context too.
· · ·
Moreover this is a context of the Supreme Self alone as is explicitly clear from the Úruti text, 'O Lord, knowing what does this entire world come to be known' (Mu. Up. 1.1.3), wherein the Úruti talks of an entity knowing which one comes to know all. Such omniscience is possible from the knowledge of Brahman alone as It is the basis of the entire creation. Hence the context concerns Brahman and not the embodied soul; and therefore the latter cannot be the repository of earth, heaven etc. (6)
· · ·
Sthityadanâbhyâṃ ca (7)
· · ·
Also on account of the mention of remaining witness and eating.
· · ·
Moreover the Úruti says, 'Two birds of similar nature reside on a single tree, of them one tastes the fruits of actions and the other merely remains a witness' (Mu. Up. 3.1.1), wherein the tree refers to the body, the one experiencing the fruit of action is the
· · ·
स्थित्यदनाभ्यां न शारीरोऽध्युभवाद्यायतनं, किन्तु परं ब्रह्मैवेतिसिद्धम्॥७॥
· · ·
( २० ) ( २ भूमाधिकरणम्। सू० ८-९ )
· · ·
पूर्वं यदुक्तमातमशब्दाद् दृश्युभवाद्यायतनं परं ब्रह्मोति। तदसंमतम्; 'तरतिशोकमात्मवित्' ( छां० ७/१/३ ) इत्यत्र प्रकरणे प्राणप्रतिष्ठानपरत्वात्स्वशब्दात्। प्राणातरम् अधिष्ठानं प्राणेऽपि
· · ·
[ Sutra 79 ]
भूमा सम्प्रसादादध्युपदेशात् ।८॥
· · ·
[ Sutra 79 ]
अत्र पूर्वपक्षे प्राणोपासनं, सिद्धान्ते तु ब्रह्मज्ञानमिति फलभेदः। 'भूमा त्वेव विजिज्ञासितव्य इति' 'यत्र नान्यत्पश्यति नान्यच्छृणोति नान्यद्विजानाति स भूमा' (छा॰ ७/२३,२४) इत्यादिवाक्यमत्र विचारविषयः। तत् किं प्राणो भूमा स्यात्, परमात्मा वेति संशये? प्राणो भूमा। कुतः? नामादिभ्य आशान्तेभ्यः 'अस्ति भगवो नाम्नो भूयः' इति 'वाग्वाव नाम्नो भूयसी', प्राणो वा आशाया भूयान्' इत्यादिना भूयांसं सपप्रच्यमुक्त्वा भूः प्रष्टोत्तरपरम्पराड्दर्शनात्, प्राणदर्शनश्चातिवा-दित्वकथनादिति पूर्वःपक्षः। सिद्धान्तस्तु भूमा परमात्मैवात्र भवितुमर्हति। कुतः? सम्प्रसादादध्युपदेशात्। सम्प्रकृष्टप्रसीदत्यस्मिन् जीव इति सम्प्रसादः सुप्तिः, तस्यां सम्प्रसादावस्थायां प्राणो जागर्ति ति सम्प्रसादशब्देन प्राणोऽभिधीयते; तस्मात् प्राणादधि = उर्ध्वं भूम उपदिश्यमानत्वादित्यर्थः। न च प्राणोपदेशात्प्रश्नप्रतिवचनाड्दर्शनेन प्राणस्यैव
· · ·
[ Sutra 79 ]
the one whose statement surpasss all previous statements. Hence the word 'Bhûmâ' in the text refers to 'Prâna' only.
· · ·
[ Sutra 8 ]
Bhûmâ samprasâdâdâdhyupadeshât (8)
· · ·
Bhûmâ is Brahman, for it is taught after the state of deep-sleep.
· · ·
The word 'Bhûmâ' in the Ūruti text refers to Brahman and not to Prâna because of the declaration of its superiority to 'samprasâda'. The state wherein one becomes completely tranquil is termed as the state of 'samprasâda', and one experiences such tranquility in the state of deep sleep (suṣupti). Hence 'samprasâda' refers to 'deep sleep' in the derivative sense. And since the 'Prâna' alone remains awake in that state of complete tranquility, hence in the current sutra 'Prâna' alone has been implied by the word 'samprasâda'. 'Bhûmâ' is then taught after 'Prâna' and then the discussion ends. Hence it is inappropriate to accept 'Prâna' as the implication of the word 'Bhûmâ', since Sanatkumâra spoke of 'Bhûmâ' separately only after apprehending the discontentment of Nârada even after hearing the discourse on 'Prâna'. Hence 'Bhûmâ' is something clearly superior to 'Prâna' and not the 'Prâna' itself.
· · ·
भूमत्वमभ्युपेयमिति वाच्यम्; प्राणान्तमुपदेशं श्रुत्वा तृष्णीभूतं नारदं प्रति स्वयमेव सनत्कुमारेण प्राणाभिननस्य भूम्न उपदिश्यमानत्वात्। नापि प्राणविषयकमेवातिवादित्वमिति वाच्यम्; 'एष तु वा अतिवदति यः सत्येनातिवदति' ( छां० ७/१६ ) इत्यत्र 'तु' शब्देन प्राणस्यातिवादित्वं व्यावर्त्य सत्यपदवाच्यपरमात्मवादस्यातिवादित्वकथनेन प्राणाभिननस्यैवभूमत्वोपदेशात्। एवं च 'तरति शोकमात्मवित्' इति प्रश्नवाक्ये आत्मज्ञाने शोकपदवाच्याविद्या-तत्कार्यसंसारसंतरणसाधनत्वकथनेन वैपुल्यात्मिका भूमरूपता परमात्मन्येव सूपपद्यते इति॥८॥
· · ·
[ Sutra १९ ]
भूमेत्यनुवर्तते। भूमा परमात्मैव। कुत:? 'यत्र नान्यत्पश्यति' इत्यादिनोक्तानां दर्शानादिसर्वव्यवहाराभावानां 'यो वै भूमा तत्सुखं', 'यो वै भूमा तदमृतम्' इत्यादिनोक्तानां सुखरूपत्वादीनां धर्माणां च परमात्मन्येवोपपत्तेरिति॥९॥
· · ·
[ Sutra 10 ]
पूर्व यथा सत्यशब्दस्य ब्रह्माणि रूढत्वात् भूमा ब्रह्मेति, तथाडत्राप्यक्षरशब्दस्य वर्णे रूढत्वाद वर्ण एवाक्षरं स्यादिति दृष्टान्तसंगत्येदमाह-
· · ·
( १० ) अक्षरसमाम्नायाधे: ४१९॥
· · ·
अत्र पूर्वपक्षे ओंकाररूपाक्षरोपासनं, सिद्धान्ते ब्रह्मज्ञानमिति फलभेद:। 'कस्मिन्नु खल्वाकाश ओतश्च प्रोतश्चेति। स होवाचैतद्द्रै तदक्षरं गार्गि! ब्राह्मणा अभिवदन्त्यस्थूलम्'
· · ·
( बृं ३/८/७-८ ) त्यादिवाक्यमन्त विचारविषय:। तत्र किमक्षरशब्देन वर्ण उच्यते,
· · ·
[ Sutra 10 ]
Akṣaramambarântadhṛteḥ
· · ·
[ Sutra 10 ]
ननु कार्यस्य कारणाधीनतयाडम्बरान्तधृतिः प्रधानेऽप्युपपद्यते इत्यत आह- सा च प्रशासनात्॥१९॥
· · ·
[ Sutra 11 ]
सा चाम्बरान्तधृतिः: परमेश्वरस्यैव कर्म। कुत:? प्रशासनात्। 'एतस्य वा अक्षरस्स प्रशासने गार्ग्याकाश ओतश्च प्रोतोश्'च (बृ० ३/८/११) इति श्रुति: पृथिव्यादेराकाशान्तस्य विकारजातस्य धारणात्। न च ब्रह्मणोऽन्यत्र तत्सम्भवति। 'ओंकार एवेदं सर्वम्' इत्यादौ ब्रह्मप्रतिपत्तिसाधनत्वेन स्तावकत्वमिति॥१०॥
· · ·
[ Sutra 11 ]
Sâ ca praûâsanât (11)
· · ·
[ Sutra ११.९१ ]
प्रशासने गार्गि! सूर्याचन्द्रमसौ विधृतौ तिष्ठत:’ ( बृ० ३/८/९ ) इत्यादिना पारमेश्वर-करप्रशासनस्य श्रवणात्। नह्य्चेतने प्रधानेऽ जगद्विषयकं प्रशासनं सम्भवति, मृदादिषु घटादिविषयकप्रशासनादर्शनादिति भाव:॥९१॥
· · ·
[ Sutra ११.९२ ]
( ७५ ) अन्यभावव्यावृत्तेश्च ॥११.९२॥ अन्यास्य प्रधानादेः भावो धर्मस्तस्य व्यावृत्तेश्च ‘तद् वा एतदक्षरं गार्ग्यदृष्टं दृष्ट्रा’ ( बृ० ३/८/९१ ) इत्येतदृष्ट्वादृष्टत्वादेर्धर्मस्याचेतनप्रधानेऽस्भवादित्यर्थ:। तस्मात्परमेव ब्रह्माक्षरमिति सिद्धम्॥१ २॥
· · ·
[ Sutra ११.९३ ]
( २२ ) ( ४ ) ईक्षतिकर्मव्यपदेशाधिकरणम्। सू० १३ ) पूर्वं वर्णं रूढश्श्राक्षरशब्दस्याम्बरान्तर्जगदृदितरूष्पलिङ्गेन त्वक्षरत्यश्नुते वेऽति
· · ·
Anyabhâvâvyâvṛtteúca (12)
· · ·
Topic 4: Îkṣatikarmavyapadeśâdhikarana (The Superior Brahman)
· · ·
[ Sutra 76 ]
ईक्षतिकर्मव्यपदेशात् ३१
· · ·
अत्र पूर्वपक्षे कार्यब्रह्मोपासनं, सिद्धत्वात् परब्रह्मोपासनति फलभेदः। 'यः पातेयं त्रिमात्रेणोमित्येनैवाक्षरेण परं पुरुषमभिध्यायीत' ( प्र ५/५ ) इति वाक्यमत्र विचारविषयः।
· · ·
the universe’, ‘all-pervasiveness’ and ‘eternality’, the word has been used etymologically to imply the Supreme Self. Similarly the word ‘Para’ in the ensuing texts should be taken to imply ‘Hiranyagarbha’ (the highest Person, Inferior Brahman), as one specifically hears of the attainment of Brahmaloka as the result of mediation. The current adhikarana thus commences with such comparative illustration.
· · ·
Doubt: The Úruti declares, “Anyone who worships the highest Person with the help of the syllable ‘Om’ as possessed of the three letters ‘A’ (akâra), ‘U’ (ukâra) and ‘M’ (makâra), is elevated to Brahmaloka by the hymns of Sâma” (Pr. Up. 5.5). Here arises a doubt whether the Úruti advises meditation on the ‘Superior Brahman’ (Unqualified Brahman) or on the ‘Inferior Brahman’ (Qualified Brahman)?
· · ·
Opponent: The meditation on the ‘Inferior Brahman’ has been advocated, since the Úruti declares the attainment of Brahmloka (a spatially limited world) by such an aspirant.
· · ·
Vedântin: To this we say,
· · ·
Supreme Brahman alone is meant, for there is the mention of It being the object of the act of seeing.
· · ·
The meditation on the ‘Superior Brahman’ has been advocated there, since the Úrutis propound that entity as the ‘object’ (karma) of the ‘act (kriyâ) of seeing (îkṣana)’.
· · ·
[ Sutra 13 ]
किमत्र परं ब्रह्माभिधेयमुत, अपरं वा ब्रह्मोति विशये; अपरं ब्रह्मोति। कुत:? 'स सामभिरुननीयते ब्रह्मलोकेभि:' (प्र० ५/५) त्यत्र देशपरिच्छिन्नस्य फलस्योच्यमानत्वादिति पूर्वः पक्षः। सिद्धान्ते स: ध्यातव्यतयोपदिश्यमानः परमेव ब्रह्म। कुत:? ईक्षतिकर्मव्यपदेशात्। 'स एतस्माज्जीवघनात्परात् परं पुरिशयं पुरुषमीक्षते' (प्र० ५/५) इति वाक्यशेषे ईक्षतिकर्मत्वेनास्याभिधेयस्य पुरुषस्य व्यपदेशात्। तत्र ध्यानस्य कर्मातथाभूतमपि वस्तु भवति, ईक्षतेऽतु कर्म तथा भूतमेव वस्तु। अतः परमेव ब्रह्म सम्यग्दर्शनविषय-भूतमीक्षतिकर्मत्वेन व्यपदिष्टमिति गम्यते। तच्चेह परपुरुषशब्दाभ्यामभिध्यातव्यं प्रत्यभिज्ञायते। न च देशपरिच्छिन्नफलश्रुत्या कथमत्र परं ब्रह्माभिधेयं युज्यतेति? त्रिमात्रोडङ्कारालम्बनेन परं ब्रह्माभिध्यात: ब्रह्मलोकप्राप्त्यनन्तरं सम्यग्दर्शनोत्पत्त्युपपत्ते:। अतः क्रममुक्त्यभिप्रायमेतदविरुद्धमिति।१३॥
· · ·
|| विश्राम:३ ||
· · ·
Topic 5: Daharâdhikarana (The Small Space is Brahman)
· · ·
यथा पूर्व परपुरशब्दस्य रूढ्या ब्रह्मपरत्वेन ब्रह्मैवोपास्यमभिहितं, तद्वदिहाप्याकाशशब्दस्य भूताकाशे रूढत्वात्तस्यैवोपास्यत्वं कथम् नाभ्युपेयते इति आक्षेपसंगत्येदमाह-
· · ·
अत्र पूर्वपक्षे भूताकाशाद्युपासनं, सिद्धान्ते ब्रह्मोपासनमिति फलभेदः।
· · ·
[ Sutra 14 ]
दहर उत्तरेभ्यः १४।
· · ·
यदिदमस्मिन्ब्रह्मपुरे दहरं पुण्डरीकं वेश्म दहरोऽस्मिन्नन्तराकाशस्तस्मिन्यदन्तस्तद्वेष्टव्यम्' ( छा⁀ ८/१/१ ) तिवाक्यमत्र विचारविषयः। तत्र दहरपुण्डरीके श्रूयमाणो दहराकाशः किं भूताकाशो, जीवः, परमात्मा वेतिं संशये; भूताकाशे रूढत्वाद् भूताकाश एव दहरशब्दः। जीवो वा मन-उपाधिकश्च। तस्य हृदयेडनतरवस्थानेऽन दहरत्वं ब्रह्माभेदविवक्ष्या च आकाशोपमितत्वाच्च पूर्वः पक्षः। सिद्धान्तस्तु दहराकाशः परमात्मैव। कुतः? उत्तरेभ्यो वाक्यशेषगतेभ्यो हेतुभ्यः। तथाहि 'यावान्वा अयमाकाशस्तावानेवास्मिन्नन्तर्हृदये आकाश उभे अस्मिन्द्यावापृथिवी अन्तरेव समाहिते' 'एष आत्मापहतपाप्मा विजरो विमृत्युविशोक:' ( छा⁀ ८/१/३-४ ) इत्यादावाकाशोपमानत्वाद्यावापृथिव्यविधिष्ठानत्वात्स्वात्स्वापहतपाप्मत्वादिद्ब्रह्मधर्माणां व्यपदेशान् भूताकाशो न वा जीवोऽत्र दहरपदवाच्यः। न च रूढ्या भूताकाशः? एकस्मिन्नुपमानोपमेयत्वानुपपत्तेः। न च बाह्याद्भ्यन्तरकल्पितभेदेनोपमानोपमेयभाव इति वाच्यम्; अगत्या काल्पनिकभेदाश्रयणात्। नन्वेवं तर्हिं जीवे आत्मशब्दप्रयोगसम्भवेन ब्रह्माभेदविवक्ष्यां सर्वगतत्वादिसम्भवेन च दहरशब्दो जीवपर इति चेत्; पूर्वोक्तहेतुभ्यो ब्रह्माणि तत्रोक्तसर्वधर्मोपपत्तेः कथम्ज्जीवपरत्व-स्वीकारानुपपत्तेरिति परमात्मैव दहराकाशः (इति सिद्धम्)। १४॥
· · ·
उत्तरेभ्यो हेतुभ्यो दहराकाशस्य निर्णयते ब्रह्मपरत्वे हेत्वन्तरमाह-(७८) गतिशब्दाभ्यां तथाहि दृष्टं लिङ्गं च ॥१५॥
· · ·
इतश्च दहराकाश: परमात्मैव। कुत:? गतिशब्दाभ्याम्। ‘इमा: सर्वा: प्रजा अहरहङ्गच्छन्त्यं तं ब्रह्मलोकं न विन्दन्ति’ ( छान्. ८/३/२ ) इत्यत्र दहराकाशविषये पाक्तं दहरं ब्रह्मशब्देनोक्त्वा तद्रूष्या गति: प्रजाशब्दवाच्यानां जीविनां प्रत्यहमुच्यमाना दहरस्य ब्रह्मत्वं गमयति। तस्मादुक्ता गतिब्रह्मशब्दश्चेत्याभ्यां दहरस्य ब्रह्मत्वमिति। तथा हि ‘सता सोम्य! तदा सम्पन्नो भवति’ ( छान् ६/८/१ ) तिथृश्रुत्यन्तरेsपि प्रत्यहं ब्रह्मविषयं गमनं दृष्टम्। एवं चैतदेव दृष्टं ब्रह्मैव लोक: ब्रह्मलोक इति सामानाधिकरण्यपरिग्रहे दहराकाशस्य
· · ·
Further reasons are being given in favour of establishing the meaning of ‘dahara Âkâúa’ as Brahman, in the next aphorisms,
· · ·
Gatíúabdâbhyâṃ tathâhi drụţaim lingaṃ ca (15)
· · ·
The small space is Brahman, for there is the mention of ‘going into’ and of the word ‘Brahma-loka’; so also is declared in another Upaniṣada, and an indicatory sign is also present.
· · ·
Complimentary to the Úruti text regarding the ‘small space’ (dahara Âkâúa), occurs the following text, ‘This entire populace goes to Brahma-loka (the world that is Brahman) daily’ (Ch. Up. 8.3.2), wherein that ‘small space’ is being designated by the word ‘Brahman’, and the movement of populace towards ‘Brahman’ is being promulgated thereby establishing the Brahmanhood of the ‘small space’. Hence due to the mention of the movement as well as the usage of the word ‘Brahman’, it has been established that the ‘small space’ is nothing but Brahman only. Moreover the same has been declared in the sixth chapter of the same Upaniṣad also, wherein it is said, ‘O amiable one, the individual soul becomes identical with Brahman in deep-sleep’ (Ch. Up. 6.8.1).
· · ·
If asserted that the word ‘Brahmaloka’ may also be construed to imply the world of Brahmâ (Prajâpati); then we say that the word may indeed be construed to imply the ‘world of Brahmâ’ if the word ‘Brahmaloka’ is accepted as ‘tatpurûṣa’ compound with sixth case-ending. But if the word ‘Brahmaloka’ is explained in the sense of apposition as ‘karmadhâraya’ compound, then the inference would be - the world that is Brahman. The declaration of the Úruti as regards the daily repatriation of the populace to ‘Brahmaloka’
· · ·
[ Sutra 116 ]
ब्रह्मात्वे लिङ्गं न हि प्रत्यं सुषुप्तावस्थायां जीवानां हिरण्यगर्भंलोकगमनं सम्भवति। निषादस्थपतिन्यायाच्च षष्ठीसमासाद्वारंकर्मधारयसमास: इति।१५।
· · ·
[ Sutra 116 ]
( ७९ ) धृतेश्च महिम्नोऽस्यास्मिन्नुपलब्धे: ॥१६॥
· · ·
'अथ व आतो:' इति प्रकृतं दहराकाशं निर्दिश्य 'सा सेतुर्विधृतिस्तेषां लोकानामसम्भेदाय' (छा° ८/४/१) इत्यत्र श्रुतिायां धृतेरपि हेतोरब्रह्मदहराकाश। अस्य सर्ववर्णाश्रमविधारण-लक्षणमहिम्नोऽस्मिन् परमात्मनि 'एष परमेश्वर एष भूताधिपतिरेष भूतपाल एष सेतुर्विधरण एषां लोकानामसम्भेदाय' इत्यादिश्रुत्यन्तरे ड्युपलब्धेरित्यर्थ:॥ ९॥
· · ·
[ Sutra 80 ]
प्रसिद्धेश्च ॥१७॥
· · ·
लोकरूढ्यपेक्षया 'आकाशो वै नाम नामरूपयोर्निर्वहिता' ( छां० ८/१४/१ ) 'सर्वाणि ह वा इमानि भूतान्याकाशदेव समुत्पद्यन्ते' ( छा० १/९/१ ) इत्यादौ श्रौतरूढेरबलौयस्त्वेन दहराकाशस्यापि परमात्मयैव प्रसिद्धे: परमात्मैव दहराकाशो, न भूताकाश इति सिद्धम्॥१७॥
· · ·
[ Sutra 81 ]
इतरपरामर्शात् इति चेत् नानासम्भवात् ॥१८॥
· · ·
यथा वाक्यशेषबलेन दहर: परमात्मेत्युच्यताम्, तद्वद्वाक्यशेषेण 'अथ य एष सम्प्रसादोऽस्माच्छरीरात् समुत्थाय' ( छा० ८/३/४ ) त्यादिना सम्प्रसादशब्देनैतरस्य जीवस्यापि परामर्शात् स जीवा दहराकाश: शङ्क्यते'डभ्युपगन्तुमिति चेत्; असम्भवात् जीवे
· · ·
their sustainer, and It alone is the dam that prevents different worlds from getting mixed up' (Br. Up. 4.4.22). (16)
· · ·
Prasiddheíca (17)
· · ·
And because of the familiar use of the word Âkâúa in the sense of Brahman.
· · ·
Even though the word 'Space' is universally famous in the sense of 'material space', still on the strength of the Śrutiṣ like, 'Indeed the Space is the revealer of all name and form' (Ch. Up,8.14.1), 'All these creatures are born from Space only' (Ch. Up. 1.9.1) etc., it is clear that the word 'dahara Âkâśa' refers to supreme Brahman only. (17)
· · ·
Itaraparamarūát sa iti chennásambhavát (18)
· · ·
If asserted that the other (embodied soul) is implied by the small-space on account of it being alluded to in the complementary text; we say, not so, for that is impossible.
· · ·
Opponent: If on the strength of the Śruti the meaning of the word 'dahara Âkâśa' has been taken as the Supreme Self, then on the basis of the complementary text, 'This is the Self, the serene one (samprasāda), that raises itself from the body and attains its own real nature' (Ch. Up. 8.3.4), wherein the embodied soul is the subject of deliberation, it
· · ·
[ Sutra 19 ]
आकाशोपमेयत्वापत्तवादीनां परमात्मधर्माणामसभ्भवादिति भाव:॥१८॥ अथोक्तस्यासम्भवस्य हेतोरसिद्धिरित्याशंक्य परिहरति - ( ८९ ) उत्तराच्चेदाविर्भूतस्वरूपस्तु ॥१९॥
· · ·
उत्तरात् ‘ये आत्माडपहतपाप्मा’ इति प्रतिज्ञीय ‘ये एषोडक्षिणि पुरुषो दृश्यते एष आत्मा (छां० ८/७/४) इतिप्रजापतिवाक्याद् जाग्रदाद्यवस्थापनेऽ जीवेऽपहतपत्वादिगुणसम्भवाज्जीव एव दहराकाशपदवाच्ये इति चेत? अतोच्यते, आविर्भूतस्वरूपस्तु। तुशब्दोऽत्र जीवशंकाव्यावृत्त्यर्थ:। यतो हि तत्राप्याविर्भूतं परमार्थिकं परमात्मलक्षणं स्वरूपमस्येत्याविर्भूतस्वरूपो जीवो विवक्षित:, न तु जीवत्वेन रूपेण जीवो विवक्षित:; ‘परं ज्योति:रूपसम्पद्या स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते (छां० ८/१२/३) इत्युपसंहारदर्शनात्।
· · ·
[ Sutra 19 ]
अतोविवेकविज्ञानाभावादनाविर्भूतस्वरूपतया विवेकविज्ञानादिर्विभूतस्वरूपस्य जीवस्य ब्रह्मत्वेनापहतपाप्मत्वादिसम्भवेऽपि जीवत्वेन तदसम्भवान्न पूर्वसूत्रसहेतुरसिद्ध इति॥१९॥
· · ·
[ Sutra 20 ]
( ८३ ) अन्यार्थंशच परामर्श: ॥२०॥ जीवपरामर्श: 'स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते' इत्यादावुपसंपत्तव्य: परमात्मैवापहतपाप्मत्वादिगुणक उपास्य इत्येवमर्थोऽयं परमात्मवादिनोऽध्युपपद्यते। अतो न जीवप्रतिपादनपर:
· · ·
पूर्वोक्तपरामर्श इति भावः
· · ·
[ Sutra 84 ]
अल्पश्रुतेरिति चेत्तदुक्तम्
· · ·
ननु 'दहरोऽस्मिन्नन्तराकाश:' इत्यत्राकाशस्याल्पत्वं श्रूयमाणं परमेश्वरे नोपपद्यते, जीवस्य त्वाल्पग्रामोपहितस्याल्पत्वं सम्भवति। अनोल्पत्वश्रुतेर्दहराकाशो जीवा, न परमेश्वर इति चेत्? तत् 'अर्भकौकस्त्वात्तद्ध्रपदेशाच्चे' (बृ० १/२/७) ति सूत्रे समाधानमुक्तम्। अतो दहराकाश: परमातैवोपास्य इति सिद्धस्म।
· · ·
eternality, freedom from sin, old age, death etc., that the concept of jīva has been forwarded by the Śruti. The Śruti does not intend to propound the actual existence of the embodied soul. (20)
· · ·
Opponent: The Śruti declares, 'The small space that is there within the heart' (Ch. Up. 8.1.1), wherein the smallness that one hears regarding the space cannot apply appositely to the Supreme Lord, but fits perfectly for the embodied soul that has indeed been declared to be akin to the tip of the goading stick (Úp. Up. 5.8). Hence the Śruti concerning the small space can apply to the embodied soul only, and not to supreme Brahman.
· · ·
To this the Vedântin replies,
· · ·
Alpaśruteriti caettaduktam (21)
· · ·
If asserted that the small-space is mentioned as limited in dimension, and hence it cannot imply Brahman; then that this has already been explained earlier.
· · ·
This objection has already been answered in the earlier aphorism (1.2.7), wherein it has been clarified that such spatial limitation for the supreme Brahman has been talked about from a relative stand-point only for the purpose of meditation. The statement concerning the spatial limitation is not in the realistic sense of propounding the Lord's form. (21)
· · ·
Topic 6: Anukŗtyadhikarana (The Light is Brahman)
· · ·
पूर्वं 'परं ज्योतिरुपसंपद्य' इति वाक्यशेषेण दहराकाशस्य ब्रह्मत्वं निर्धारितम्। ज्योतिःप्रसंगादिदानिं 'न तत्र सूर्यो भाति' इत्यादिवाक्यं विचार्यते इति प्रसंगसंगत्येदमाह-
· · ·
[ Sutra (८५) ]
अनुकृतेस्तस्य च ॥२२॥
· · ·
अत्र पूर्वपक्षे वैकृतकृतेजसा यत्प्रसिद्धाने निर्विशेषब्रह्मणो ज्ञानगम्ये फलभेदः॥ 'न तत्र सूर्यो भाति न चन्द्रतारकं नेमा विद्युतो भान्ति कुतोऽयमग्निः' ( मु० २/२/१० ) त्यादिवाक्यमत्र विचारविषयः। तत्र सूर्यादिनिखिलजगद्भासकत्वेन प्रतीयमानं तेजः कश्चिद्द्ब्रह्मातुविशेषः, परमात्मा वेतिं संशयः; प्रबलेन तेजसा दुर्बलस्याभिभवदर्शनात्
· · ·
Opponent: The illuminator of all including the sun etc. is some material light only. It is well known that in front of a brighter light the less intense lights become subdued, as the light of a lamp gets subdued in front of the sun's light. Vedântin: To this we say,
· · ·
The Light is Brahman, for the mention of 'shining in accordance', and because of the use of word 'His'.
· · ·
[ Sutra ८६ ]
अपि च स्मर्यते॥२३॥
· · ·
तेजोधातुविशेष एव कश्चिदिति पूर्वःपक्षः। सिद्धान्तस्तु तत् सूर्यादिजगद्भासकत्वेनावगम्यमानं ब्राह्मैव। कुतः? अनुक्रते: ‘तमेव भान्तमनुभाति सर्वम्’ ( मु० २/२/१० ) इत्यत्रानुकरणादनुभानादित्यर्थः। तथाहि ‘भासरूप: सत्यसंकल्प:' ( छा० ३/१४/२ ) इतिश्रुत्यन्तरेऽपि प्राज्ञात्मनो भारूपत्वमभिहितम्। तमेव प्राज्ञमात्मानं सूर्यादयोऽनुभान्ति, न तेजोधातुं कश्चिदिति प्रतिषिद्धम्। नहि प्रदीप: प्रदीपान्तरमनुभाति इति दृष्टचरम्। अस्तु तर्हि सूर्यादीनां स्वतोभानमिति? तां मतिं व्यावर्तयति ‘तस्य चे’ त्यादिना। ‘तस्य भासा सर्वमिदं विभाति’ इति चतुर्थपादेन ब्रह्मभासा तेषां भाष्यत्वावगमात्। तेजोऽन्तरेण धातुविशेषण विभाति’ इति चतुर्थपादेन ब्रह्मभासा तेषां भाष्यत्वावगमात्। तेजोऽन्तरेण धातुविशेषण मन्त्रोक्ततत्रेतिपदेन युभ्वाद्यायतनलवेन निरीक्ष्य प्रकृतं ब्राह्मैव परामृश्यते, तस्यैव सत्यया स्पृत्या च ‘सर्वमिदं’ नामरूपक्रियाकारकफलजातमभिव्यज्यते। अतः स्वयंज्योति: सूर्यादिनिखिलजगदभासकं ब्राह्मैव, न तु लौकिकं तेज: इति सिद्धम्॥२३॥
· · ·
[ Sutra 23 ]
अपि च ‘न तद्भासयते सूर्यो न शशाङ्को न पावकः’ (गी॰ ९५/६ ) इति, ‘यदादित्यगतं तेजो जगद्भासयते ऽखिलम्’ (गी॰ १५/१२ ) ति चात्र प्राज्ञस्यैवात्मनः सूर्यादिभिरनवभास्यत्वे सति तद्भासकत्वं स्मर्यते इत्यर्थः॥२३॥
· · ·
[ Sutra 24-25 ]
पूर्व सूर्यादनुभानादिना लिङ्गेन ‘तत्र’ ति विषयसप्तमी मत्वा न भातीयादौ यथा णिजध्याहारे ण तद्धासयतीत्यर्थो निर्णीतः। तथेहापि ‘अङ्गुष्ठमात्रः’ इति परिमाणलिङ्गेन
· · ·
Doubt: The Úruti declares, ‘The Being (Puruṣa) of the size of thumb sits inside the heart’ (Kath. Up. 2.1.12), ‘That Being is akin to a smokeless light. He is the ruler of the past, present and the future. He exists today and He will exist tomorrow also. This is That’ (Kath. Up. 2.1.13). Here arises a doubt whether the thumb sized being is the embodied soul or the Supreme Brahman?
· · ·
[ Sutra 24 ]
जीवमादाय तत्श्रानोऽस्मीति भावयेदिति विध्यध्याहारेणोपासनापरत्वमड्गुष्ठवाक्य-स्थाभ्युपेयमिति दृष्टान्तसंगत्येदमाह—
· · ·
[ Sutra 24 ]
(८७) शब्दादेव प्रमितः ॥२४॥
· · ·
[ Sutra 24 ]
अत्र पूर्वपक्षे जीवोपासनं फलं, सिद्धान्ते परमात्माधी: फलमिति तयोर्भेद:। 'अङ्गुष्ठमात्र: पुरुषो मध्ये आत्तमनि तिष्ठति' 'अङ्गुष्ठमात्र: पुरषो ज्योतिरिवाधूमक:। ईशानो भूतभव्यस्य स एवाद्य स उ श्व:'।। (कं० २/४/१२-१३ ) इत्यादिवाक्यमत्र विचारविषय:। तत्राड्गुष्ठमात्र: पुरुषो जीव:, परमात्मा वेति सन्देह:; सोपाधि-
· · ·
[ Sutra 24 ]
कत्वाज्जीव इति पूर्व: पक्ष:। सिद्धान्तस्तु - प्रमीतोडङ्गुष्ठमात्रप्रमीतोडयं पुरुष: परमात्मैव भवितुमर्हति। कुत:? शब्दात्। 'ईशानो भूतभव्यस्ये' त्यादौ निर्दड्कुशेश्वर्यश्रवणात्। न चाड्गुष्ठमात्रत्वं जीवत्वलिङ्गमस्तीति वाच्यं; लिङ्गश्रुति: श्रुतेरवलीयस्त्वात्। एवं च अड्गुष्ठमात्रजीवमनुध्य ब्रह्माभेदबोधनाय परमात्मनोऽड्गुष्ठमात्रत्वमुपपद्यते। किं च 'अन्यत्र धर्माद-
· · ·
[ Sutra 24 ]
न्यत्रास्मात्कृताकृतात्' (कं० १/२/१४) इति प्रकारस्यैव पृष्टस्य ब्रह्मण: 'एतद्-वै तत्' इत्यत्रानुसन्धानादपि परमात्मैव प्रमित इति॥२४॥
· · ·
[ Sutra 24 ]
Opponent: The embodied soul in its form limited by adjuncts, is the one referred to here by the Úruti texts.
· · ·
[ Sutra 24 ]
Vedântin: To this we say,
· · ·
[ Sutra 24 ]
The thumb-sized being is Brahman, for the word 'ruler' is used to designate It.
· · ·
[ Sutra 24 ]
The thumb sized being can be the Supreme Brahman alone, since the Úruti declares it to be the ruler of the past, present and the future, thereby endowing it with unrestrained grandeur. If asserted that the phrase 'thumb-size' mentioned in the Úruti is an indicatory sign of the embodied soul and not of supreme Brahman; we say that such assertion is incorrect, for the Úruti is accepted to be stronger than the indicatory sign. The text, 'This is That' (Kath. Up. 2.1.13), refers to the entity enquired about in the beginning by Naciketâ by the question, 'Tell me of that entity that is different from virtue and vice, different from cause and effect and different from past and future' (Kath. Up. 1.2.14). In response to this query the description of that entity has been given in the Úruti texts (ibid. 2.1.12-13) under contemplation. Hence the thumb-sized Being is none other but Brahman only.
· · ·
( ८० ) हृद्यपेक्षया तु मनुष्याधिकारात् ।१।२५।।
· · ·
ननु जीवस्य परमार्थतः सर्वंगतब्रह्मस्वरूपत्वेन कथंड्गुष्ठमात्रत्वमिति शङ्क्राव्यावृत्यार्थं सौत्रस्तुशब्दः। सर्वंगतस्यापि परमात्मनो हृदयेऽवस्थानमपेक्ष्याकाशस्य वंशपरंपरापेक्ष्य-
· · ·
मरलिमात्रत्वमिवाड्गुष्ठमात्रत्वमपद्यते। मनुष्याधिकारात्। शास्त्रे मनुष्याणामधिकाराज्ज्ञद-
· · ·
हृदयस्याड्गुष्ठमात्रत्वादपेक्ष्याड्गुष्ठमात्रत्वं ब्रह्मणोऽ विरुद्धम्। अतोड्गुष्ठमात्र-
· · ·
वाक्यप्रतिपाद्यः परमात्मैवति सिद्धम्।१।२५।।
· · ·
( २६ ) ( ८ देवताधिकारणम् । सू० २६-३३ )
· · ·
[ Sutra 89 ]
तदुपर्यपि बादरायणः सम्भवात् ॥२६॥
· · ·
सामर्थ्येऽपि तेषामस्त्येव, मन्त्रार्थवादेतिहासपुराणलोकेभ्यो विग्रहवत्त्वाद्यावगमात्। स्वयं प्रतिभातवेदत्वाद, विद्याग्रहणार्थं' एकशतं ह वै वर्षाणि मघवान्प्रजापतौ ब्रह्मचर्यमुवास' ( छा० ८/११/३ ) इत्यदौ ब्रह्मचर्यवासदर्शनाच्च नोपनयनाभावो विद्याधिकारनिवर्तकः। तस्मादेवादीनामपि विद्यास्वधिकरोऽङ्गुष्ठमात्रश्रुति: स्वाड्गुष्ठापेक्षया न विरुध्यते॥२६॥
· · ·
( ९० ) विरोध: कर्माणीति चेन्नानेप्रतिपत्तेर्दर्शनात् ॥२७॥
· · ·
ननु देवादीनां विग्रहवत्त्वाद्यभ्युपगमेन विद्यास्वधिकरो वर्णितः। एवं च विग्रहवत्त्वादित्यादिन्द्रादीनामपि स्वरूपसनिधानेन कर्माङ्गत्वमध्युपेयम्। तदा च कर्माणि विरोध: स्यात्; तेषां स्वरूपसनिधानेन यागादिगतिदर्शनात्, बहुषु यागेषु युगपदेक- स्वेनद्रस्य स्वरूपसनिधानादसम्भवाच्चेति चेन्न, अनेकप्रतिपत्तेर्दर्शनात्।
· · ·
[ Sutra 28 ]
देवस्यानेकेपां शरीराणां युगपत्प्राप्तेर्दर्शनात् । तथाहि 'कति देवाः' इत्युपक्रम्य 'त्रयश्च त्री च सहस्रा' इति निरुच्य 'कतमे ते' इति प्रश्ने महिमान एवैषामते, त्रस्त्रंशत्वेव देवा:' ( बृ० ३/९/९-२ ) इत्यादिश्रुतिरेकस्यैव देवस्यानेकरूपतां, तत्रापि क्रमेणान्तर्भाव्य प्राणैकरूपतां देवानां च दर्शयति । एवं चानेकरूपप्रतिपत्तिसम्भवादेकैका देवता बहुरूपैरात्मानं विभज्य बहुषु यागेषु युगपदङ्गभावं यातेऽती । परैश्च न दृश्यतेऽन्तर्धानादिक्रियायोगादिति भावः । यदाडनेक्त्र कर्मणि एकस्य प्रतिपत्तेरङ्गभावस्य लोकेऽ दर्शनात् । यथा बहूभिर्नामस्कुर्वाणैरयुगपदेको ब्राह्मणो नमस्क्रियते । तथेहोदेशपर- त्यागात्मकत्वाद्यागस्य विग्रहवतिमप्येकां देवतामुदिश्य बहुः स्वं स्वं द्रव्यं युगपत् परित्यकक्षन्नीतिं विग्रहवत्पि देवानां न कर्मणि किज्चिद्रुद्रुध्यते॥२७॥
· · ·
[ Sutra 29 ]
( ९९ ) शब्दे इति चेन्नतः प्रभावात्प्रत्यक्षानुमानाभ्याम्॥१२८॥
· · ·
[ Sutra 3.28 ]
ननु मास्तु देवादीनां विग्रहवत्त्वे कर्मणि कश्चिद्विरोधः, शब्दे तु विरोधः प्रसज्येत? तथाहि देवादीनामस्मादिवदनित्यत्वविग्रहवत्ता नित्यवेदार्थत्वाभ्युपगमे नित्यवेदात्मकशब्द- स्यानित्यविग्रहवत्ता देवेन सह नित्यसम्बन्धाभावान्नित्यानित्योः सम्बन्धे विरोधः। 'नित्येशब्दार्थसम्बन्धे' इत्यादिना नित्यः शब्दोऽर्थस्तत्सम्बन्धश्चेत्यभ्युपेत्य वैदिके शब्दे प्रामाण्यं स्थितं, तत् विरोधः स्यात् इति चेन्न, अतः प्रभवात्। अत एव वैदिकाच्छब्दात् देवादिजगत् प्रभवदुत्पन्नः। ननु 'जन्मादस्य यतः' इत्यत्र ब्रह्मप्रभवत्वे जगतोऽवधारिते कथं पुनः शब्दप्रभवत्वमुच्यते। किं चोच्यमानेऽपि शब्दप्रभवत्वे वस्वादिदेवाना-
· · ·
Úbda iti caennâtah prabhâvtpratyâkṣânumânâbhyâm (28)
· · ·
मृत्पत्तिमत्त्वेनाऽनित्यत्ववत्तद्वाचकवस्वादिशब्दानामनित्यत्वप्रसङ्गाच्छब्दे विरोधस्तदवस्थ एवेति चेन्; आकृतितिभः सह शब्दानां सम्बन्धाभ्युपगमात्, व्यक्तीनामाननित्यात्मसम्बन्धग्रहणानुपपत्तेश्च। गवादिव्यक्तीनामुत्पत्तिमत्त्वेपि तदाकृतितीनामुत्पत्तिभावातः सह तद्वाचकानां नित्यशब्दानां नित्यसम्बन्धाभ्युपगमे शब्दे तदुक्तविरोधाभावात्। शब्दप्रभवत्वं च जगतो ब्रह्मप्रभवत्ववचनोपादानकारणाभिप्रायेणाभिमतं, किं तर्हि; सिथते वाचकात्ना नित्ये शब्दे नित्यार्थसम्बन्धे शब्दव्यवहारयोग्यार्थव्यक्तिनिष्पत्तिः। ननु शब्दप्रभवत्वं देवादिजगतः कथं अवगम्यते? प्रत्यक्षानुमानाभ्याम्। प्रत्यक्षं श्रुतिः, स्वप्रामाण्यं प्रत्यनपेक्षत्वात्। अनुमानं स्मृतिः, स्वप्रामाण्यं प्रति सापेक्षत्वात्। ‘एते इति वै प्रजापतिरेवानुसृजत’ इत्याश्रुतिः ‘अनादिनिधना नित्या वागुत्सृष्टा स्वयम्भुवा। आदौ वेदमयी नित्या यतः सर्वाः प्रवृत्तयः’।। उत्सर्गतं चात्र सम्प्रदायप्रवर्तनात्मकत्वं द्रष्टव्यम्। एवं ‘वेदशब्देभ्य एवादौ निमिमें स
· · ·
[ Sutra 28 ]
महेश्वर: ( मनु ९/२९ ) इत्यादिस्मृति:। अतः शब्दप्रभवत्वस्य देवादिव्यक्तीनां सम्भवात् तदाकृत्या सह सम्बन्धस्य नित्यत्वाच्च विग्रहवत्त्वेऽपि देवादीनां न शब्दे कश्चिद्विरोध: इति सिद्धम्।
· · ·
[ Sutra 29 ]
अत एव च नित्यत्वम् ।
· · ·
[ Sutra 29 ]
ननु महान्त्रलोये त्रैलोक्यस्य प्रलीनतयाडकृतेरपि प्रलीनत्वाच्छब्दार्थसम्बन्धस्य नित्यत्वविरोधस्तदवस्थ एवैत्याशङ्क्याह - प्रत्येतव्यमिति।
· · ·
[ Sutra 30 ]
( ९३ ) समाननामरूपत्वाच्यावृत्तावप्यविरोधो दर्शानात्स्मृतेश्च ॥३०॥
· · ·
[ Sutra 30 ]
महाप्रलयाभ्युपगमेऽपि स्वापप्रबोधयोरिवानादिसंसारे प्रलयप्रभवयोरेवावृत्तावपि प्रलये प्रपञ्चस्य संस्कारात्मना
Brahma Sutra with Vidyanand Vrutti Adhyaya 1 with English Translation (Part 4)
स्वोपादानविद्यायां सत्त्वेन पूर्वस्मिन् कल्पे यथा प्रपञ्चस्य नामरूपे, तददत्तरकल्पप्रपञ्चस्य नामरूपत्वादेकत्वेन न शब्दार्थसम्बन्धस्यानित्यत्वविरोधः शङ्कनीयः।
· · ·
[ Sutra 30 ]
तथा च समाननामरूपत्वं श्रुतिस्मृतिभ्यां सिद्धमित्याह - दर्शानात्स्मृतेश्चेति। 'पूर्वाच्चिद्रमसौ धाता यथा पूर्वमकल्पयद्' ( ऋ.सं. १०/१९०/३ ) तिश्रुते: 'यर्थतुष्णृतुलिङ्गगानि नामरूपाणि पर्यये। दृश्यन्ते तानि तान्येव तथा भावायुगादिषु॥' इत्यादिस्मृतेश्चेति भाव:॥३०॥
· · ·
ननु देवादीनामपि ब्रह्मविद्यायामस्त्याधिकार इति यत्प्रतिज्ञातं, तत् ग्राह
· · ·
[ Sutra 30 ]
Samânanâmrûpatvâccâvrttâvapyavirodho darúanaât smrteúca (30)
· · ·
Like a person going into deep-sleep (suṣupti), where all name and form vanishes, finds no discontinuity in existence on waking up, similarly at the time of dissolution of the universe, the entire creation continues to exists in a potential state (as a seed) in Nescienec (ignorance), and manifests again 'as before' at the time of the next cycle of creation. Hence there is no break with respect to the varied names and forms that existed in the previous cycle inasmuch as the same names and forms manifest again. The Vedas declare, 'The designer of the Universe created the sun, moon etc. just like what they were in the previous cycle' (Rg. Veda. 10.190.3). The Smṛiti too declares, 'Just as signs of various seasons like spring etc. are seen to revolve serially, similarly all names and things emerge at the beginning of the cycle, exactly conforming to what they were in the previous cycle' (Mbh. Śānti. 231.58, 210.17). Hence no defect vis-a-vis the eternality of Vedas arises. (30)
· · ·
[ Sutra ३१ ]
मध्यादिष्वसम्भवादनधिकारं जैमिनि:
· · ·
[ Sutra ३२ ]
ज्योतिषि भावाच्च
· · ·
[ Sutra 32 ]
अनधिकारमित्युच्यते। कुतश्च देवादीनामनधिकारं मन्यते? ज्योतिषि ह्युस्थानम् होरात्राभ्यां बंभ्रमज्जगद्वाचकं ज्योतिर्मण्डलं लोके प्रसिद्धम्। तैवैदित्यादयो देवतावाचका: शब्दा: प्रयुज्यन्ते; लोकप्रसिद्धेर्वाक्यशेषप्रसिद्धेश्च। तस्मान्मृदिवद्चेतनत्वावगमेन विग्रहादिमतो ज्योतिर्मण्डलस्य प्रत्यक्षाद्यगोचरत्वात् न तत्प्रतिपादकमन्त्रार्थवादेतिहासपुराणलोकानामन्यपरत्वेन स्वार्थे तात्पर्याभावान्न देवादीनां ब्रह्मविद्यायामधिकार:॥३२॥
· · ·
[ Sutra 33 ]
( ९६ ) भावं तु बादरायणोऽस्ति हि ॥३३॥ सौत्रस्तु शब्द: सूत्रद्वयोक्तपूर्वपक्षव्यावर्तक:। बादरायणस्त्वाचार्यो मद्विद्या-दिष्वधिकाराभावेऽपि देवादीनां विग्रहवत्वेन ब्रह्मविद्यायामधिकारस्य भावं मन्यते। कुत:?
· · ·
[ Sutra 1.3.33 ]
तेष्वप्यर्थित्वसामर्थ्याधिकारणामस्त्येव। नहि क्वचिदधिकारोऽसम्भव इत्येतावता सम्भवाधिकारोऽप्यपोद्येत? ब्राह्मणस्य राजसूयेऽधिकारेऽपि बृहस्पतिसवेऽधिकारदर्शनात्। न च तेषां विग्रहवत्त्वभाव इति वाच्यम्; तत्प्रतिपादकमन्त्रादीनां मानान्तरिरोधाभावेन प्रमाणत्वादिति। तस्मान्मन्त्रादिभ्यो विग्रहवत्त्ववगमादर्थित्वादिसम्भवाच्च देवादीनामपि ब्रह्मविद्यायामुपपन्नोऽधिकार:॥३३॥
· · ·
[ Sutra ( २७ ) ( ९ अपांूद्राधिकारणम्। सू॒ ३४-३८ ) ]
पूर्व यथा ‘तधो यो देवानाम्...' इति देवादिशब्दश्रुत्या मनुष्याधिकारनियममपोत्य
· · ·
[ Sutra 34 ]
शुगस्य तदनादरश्रवणात्तदाद्रवणात्सूच्यते हि ॥३४॥
· · ·
[ Sutra 97 ]
अत्र पूर्वपक्षे जातिश्रुतिस्थापि ब्रह्मविद्याधिकारः; सिद्धान्ते न अधिकारः इति तयोः फलभेदः। संवर्गविद्यायाम् - 'अहहारे त्वा शूद्र! तवैव सह गोधिरस्तु' (छां ४/२/३) इत्यादिवाक्यं विचारविषयः। तत्रोक्तशूद्रस्य ब्रह्मविद्यायामधिकारोऽस्ति न वेतिं संशये; अधिकरणार्थित्वसामर्थ्योः सम्भवात् 'तस्माच्छूद्रो यज्ञेऽनवक्लृप्तः: (तै० सं० ७/१/१/६) इतिवत् 'शूद्रे विद्यायामस्मर्थ:' इति निषेधश्रवणाच्च शूद्रस्यापि
· · ·
Vedântin: To this we say,
· · ·
Shugasya tadanâdarashrvanâttadâdravanât sûchyatae hi (34)
· · ·
Grief engulfed him (Jānaśruti) on hearing the contemptuous words of the Swans, as is clear from his (Jānaśruti's) approaching him (Raikava); for this is indicated by the use of the word Údra by Raikava.
· · ·
The Úûdra has no right to the knowledge of Brahman, for though he may have the desire and bodily competence but has no scriptural sanction. A Úûdra cannot study the Vedas, as such study requires one to be invested with the 'sacred thread' beforehand. Such investiture with the 'sacred thread' is only sanctioned for the three castes, and not for the Úûdras. Moreover the Úruti declaring Úûdra as ineligible for performing sacrifices
· · ·
[ Sutra 1.3.35 ]
क्षत्रियत्वगतेश्चोत्तरत्र चैत्ररथेन लिङ्गात् ।।३५।।
· · ·
[ Sutra 36 ]
इतश्च न जानश्रुतिज्जातिशूद्र:। उत्तरत्र संवर्गविद्याविशेषे चैत्ररथेन प्रसिद्धक्षत्रियेणाभिप्रतारिणा सह समानायां विद्यां संकீर्तनलिङ्गात् जानश्रुतेरपि क्षत्रियत्वावगतेरित्यर्थ:। समानजातीयानामेव प्रयेण सहचारदर्शनेन जानश्रुतेः क्षत्रियत्वावगतिः। अतो न जातिशूद्रस्य ब्रह्मविद्यायामाधिकार इति भाव:॥३५॥
· · ·
[ Sutra 36 ]
( ९९ ) संस्कारपरामर्शात्तदभावाभिलापाच्च ॥३६॥ इतश्च न विद्यां जातिशूद्रस्याधिकारः, यद्विद्याप्रदेशे तु 'तं होपनिन्ये' ( शब्रा० ११/५/३/९३ ) 'आधीहि भगव इति होपससाद' ( छा० ७/१/१/९ ) 'ते ह समित्पाणयो भगवान्तं पिप्पलादमुपसन्ना:' ( प्र० १/१ ) इत्यादिषूपनयनादिसंस्काराणां परामर्शात्। नन्वेतर्हि शूद्रस्योपनयनं कल्पनीयमिति चेन्न; तद्भवाभिलापाच्च। 'न शूद्रे पातकं किचिन्न च संस्कारमहर्हति' ( म० १०/१२६/६ ) इत्यादिना तस्य शूद्रस्योपनयनादिसंस्काराभावकथनादित्यर्थ:॥३६॥
· · ·
[ Sutra १३७ ]
( १०० ) तदभावनिर्धारणे च प्रवृत्ते: ॥१३७॥
· · ·
इतो न जातिशूद्रस्याधिकार:। यत्किल तस्य जाबालस्य 'साहमेतन्नवेद यद्गोत्रस्त्वमसि, जबाला तु नामाहमस्मि सत्यकामो नाम त्वमसि, स सत्यकाम एव जाबालो बभूवीथा इति' (छां० ४/४/२) इतिश्रुत्या सत्यवचनेन श्रुत्वाभावे निश्चिते गोतमस्य जाबालमुपनेतुमनुशासितं च प्रवृत्तेरितिभाव:॥१३७॥
· · ·
[ Sutra १३८ ]
( १०१ ) श्रवणाध्ययनार्थप्रतिषेधात्स्मृतेश्च ॥१३८॥
· · ·
इतश्च न जातिशूद्रस्य विद्यायामधिकार:। यत्किलु स्मृतौ: 'अथ वेदमुप-श्रृण्वतस्रपुजतुभ्यां श्रोत्रं परिपूरणम्' 'तस्माच्छूद्रेऽसमीपे नाधीयेतव्यम्' 'न शूद्राय मतिं दद्यात्'
· · ·
[ Sutra 38 ]
दद्यात् । 'द्विजातीनामध्ययनमिज्यादानमि' त्यादिस्मृतितो वेदश्रवणस्य तदध्ययनस्य तदर्थज्ञानानुष्ठानयोगश्चप्रतिषेधात् । पूर्वकृतसंस्कारवशाद्दुर्धर्माधादीनां ज्ञानोत्पत्त्या न शक्यते फलप्राप्तिः प्रतिषेध्दुम् । 'श्रावयेच्चतुरो वर्णान्' इति पुराणेतिहासाधिगमे चातुर्वर्ण्याधिकारश्रवणाच्च वेदपूर्वको नास्त्याधिकारः शूद्राणामिति तात्पर्यम् । ॥ ३८ ॥
· · ·
( २८ ) ( १० कंपनाधिकारणम् । सू० ३९ ) अवसितः प्रासङ्गिकोऽधिकारविचारः । प्रकृतमेवाधुना वाक्यार्थविचारं प्रवर्त्तयिष्यामः ।
· · ·
Topic 10: Kampanādhikarana (Vibration)
· · ·
[ Sutra 39 ]
प्रासङ्गिकत्वान्नास्याव्यवहितेन संगत्यपेक्षा। 'शब्दादेव प्रमित:' इत्यत्राधिकरणे ब्रह्मवाक्ये यथा ब्रह्मज्ञानाय जीववादोऽभिहितः। न तथात्र 'यदिेदम्' इति वाक्ये प्राणानुवादो युक्तः, तस्य कल्पितत्वेन स्वरूपतो ब्रह्मैक्ययोगादिति प्रत्युदाहरणसंगत्येदमाह -
· · ·
[ Sutra 39 ]
( १०३ ) कम्पनात् ॥३९॥
· · ·
[ Sutra 39 ]
अत्र पूर्वपक्षे प्राणोपासनं फलं, सिद्धान्ते निर्विशेषब्रह्मज्ञानं फलमिति तयोर्भेदः। 'यदिेदं किज्च जगत्सर्वे प्राण एजति निःसृतम्। महद्भयं वज्रमुद्यतम् य एतद्विद्दुरमृतास्ते भवन्ती' ( क० २/३/२ ) ति वाक्यमन्त्रविचारविषयः। ततत्रास्मिन्वाक्ये 'एजृ कम्पने' इति धातोः कम्पनार्थकतया सर्वजगत्कम्पनभयकारणस्य वज्रशब्दितस्य विज्ञानामृतत्वप्राप्तिः श्रूयते, स किं वायुविकारः, परमात्मा वेति संशये; पञ्चवृत्तौ वायुविकारे प्राणे सर्व जगत्प्रतिष्ठायैजति, वायुर्निमित्तमेव महद्भयानकं वज्रमुद्यते, 'वायुरेव व्यष्टिवायुः समष्टिरपुनर्मृत्युं जयति य एवं वेद' इति श्रुत्यन्तरे वायुविज्ञानादेवामृतत्वमिति हेतोरेव
· · ·
प्रतिपत्तव्यमिति पूर्वः पक्षः। सिद्धान्तस्तु वाक्येऽस्मिन् प्राणशब्देन ब्रह्मोवोच्यते; न वायुविकारः। कृतः? सर्वायुकस्य सर्वप्रपञ्चस्य ब्रह्माज्ञया कम्पनात्। तथाहि - 'तदेव शुक्रं तद्ब्रह्म तदेवामृतमुच्यते। तस्मिँल्लोका: श्रिता: सर्वे तदु नात्येति कश्चन' (क० २/३/९) 'न प्राणेन नापानेन मर्त्यो जीवति कश्चन। इतरेण तु जीवन्ति यस्मिन्नेतावुपाश्रितो॥' (क० २/२/५) इत्यादिग्रन्थैर्लोचनैर्न परमात्मन्येव सवैंज्यितृत्वमुपपद्यते, न वायुविकारः। 'भयादग्निस्तपति' (क० २/३/३) तत्र परमात्मनो भयहेतुत्वमोक्तस्तस्यैव 'महद्भयं वज्रमुद्यतम्' इत्यत्रापि संनिधानातया भयहेतुत्वप्रत्यभिज्ञानात्, 'तमेव विदित्वातिमृत्युमेति' इत्यादौ ब्रह्माविज्ञानाल्मतत्त्वश्रवणाच्च क्वचिद्द्रव्युविज्ञानादमृतत्वश्रवणंमापेक्षिकामृतत्व-विषयकमिति बोधयम्॥३९॥
· · ·
[ Sutra ( २९ ) ( ११ ज्योतिरधिकरणम्। सू० ४० )d.in ]
पूर्वं सर्वशब्दश्रुतिसङ्कोचानुपपत्त्या प्रकरणवशात्प्राणशब्दस्य ब्रह्मपरत्वमभिहितं
· · ·
Topic 11: Jyotiradhikarana (The Light is Brahman)
· · ·
In the last adhikarana the word 'Prana' was construed to mean Brahman in accordance with the context there, but the word 'Light' in the current adhikarana cannot be interpreted as Brahman since no such context corroborates that implication. This adhikarana commences in response to such counter-illustration.
· · ·
[ Sutra 40 ]
ज्योतिदर्शनात् ॥४०॥
· · ·
यथा, न तथेह सम्प्रसादवाक्ये प्रकरणानुगृहीतं किज्जिदस्ति प्रमाणं, येन ब्रह्म ज्योति:शब्दवाच्यं स्यादिति प्रत्युदाहरणसंगत्येदमाह-
· · ·
अत्र पूर्वपक्षे आदित्यादिसंगत्या प्रमाणस्मृतिः, सिद्धान्ते ब्रह्मज्ञानात्तथा मुक्तिरतिफलभेदः। 'एष सम्प्रसादोऽस्माच्छरीरात्समुत्थाय परं ज्योतिरुपसम्पद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते' ( छां० ८/१२/३ ) इत्यादिवाक्यमत्र विचारणीयम्। तत्र किं ज्योति:शब्दवाच्यमादित्यादितेजः, किंवा परं ब्रह्मोति सन्देहे; रूढत्वाज्ज्योति:शब्दवाच्यमादित्यादितेजः इति पूर्वः पक्षः। सिद्धान्तस्तु परमेव ब्रह्मात्र ज्योति:शब्दितम्। कुतः? दर्शनेनात्। 'य आत्माऽडपहतपाप्मा' ( छां० ८/७/१ )
· · ·
त्यपहतपाप्मत्वादिगुणाकस्यात्मनोडत्र प्रकरणादावन्वेष्टव्यवत्प्रेन विज्ञासितव्यत्प्रेन च
· · ·
[ Sutra 40 ]
प्रतिज्ञाततयाडनुवृत्तिदर्शनात्। ‘एतं त्वेव ते भूयोडनुव्याख्यास्यामि’ (छां. ८/९/६) इत्यनुसन्धानात् ‘परा ज्योति:’ ‘स उत्तमः पुरुष:’ (छां. ८/१२/३) इति विशेषणाच्च ज्योति: परब्रह्मैव, नादित्यादितेज: इति भाव:॥४०॥
· · ·
[ Sutra 41 ]
( ३० ) ( १२ अर्थान्तरत्वादिव्यपदेशाधिकरणम् । सु० ४१ ) पूर्व यथोपक्रमादिवशादर्थान्तरे प्रसिद्धस्यापि ज्योति:शब्दस्य परब्रह्मपरत्वं, तथाकाशोपक्रमादिवशादब्रह्मादिशब्दोऽपि स्वार्थादन्यपर: स्यात्। इति दृष्टान्तसंगत्येदमाह—
· · ·
Topic 12: Arthântaratvâdivyapadeúâdhikarana (The space is Brahman)
· · ·
As in the last adhikarana the word 'Light', though famous in other sense, was construed to imply Brahman on the strength of context beginning with It, similarly the word 'Brahman' should also be interpreted otherwise, on the strength of commencement of the context with 'Space'; this adhikarana thus commences in response to such viewpoint of the opponent.
· · ·
Here in the opponent's view one attains serial emancipation by meditating on Brahman of the form of material Space, whereas the Vedântin asserts the attainment of direct emancipation from the knowledge of Brahman.
· · ·
Doubt: The Úruti declares, 'Indeed Space (âkâúa) is the revealer of all name and form. That in which they are contained is Brahman; that is immortal and is the Self' (Ch. Up. 8.14.1). Here arises a doubt whether the word 'Space' refers to the material space or Brahman?
· · ·
Opponent: The word 'Space' refers to material space, for that is the conventional meaning of the word. Moreover the material space is the sustainer of all name and form inasmuch as it provides room to the entire creation. Also no indicatory sign of Brahman, like 'creatorship' etc. is found in the Úruti.
· · ·
Vedântin: To this we say,
· · ·
[ Sutra 41 ]
आकाशोऽर्थान्तरत्वादिव्यपदेशात् ॥४१॥
· · ·
अत्र पूर्वपक्षे भूताकाशात्मकब्रह्मोपासनया क्रममुक्तिः, सिद्धान्ते ब्रह्मज्ञानेन सद्योमुक्तिरिति फलभेदः। 'आकाशो वै नाम नामरूपयोर् निर्वहितः, ते यदन्तरा तद्ब्रह्म तदमृतं स आत्मा' (छां० ८/१४/१) इति वाक्यं विचारविषयः। किमत्राकाशशब्दो भूताकाशः, परं ब्रह्म वेति संशयः; रूढत्वात् 'नामरूपनिवर्हणस्याकाशदानेन तत् सामर्थ्यात् सृष्टत्वादेश्च स्पष्टब्रह्मलिङ्गस्याश्रवणाच्चाकाशशब्दो भूताकाशपर इति पूर्वः पक्षः। सिद्धान्तस्तु परमै ब्रह्माकाशशब्दं भवितुमर्हति। कुतः? अर्थान्तरत्वादिव्यपदेशात् । 'ते यदन्तरा तद्ब्रह्मो' त्याकाशस्य नामरूपाभ्यामन्तरतयैव व्यपदेशात्, आदिना 'तद्ब्रह्म तदमृतं' 'स आत्मा' (छां० ८/१४) इति ब्रह्मलिङ्गदर्शनाच्च परमैवाकाशशब्दः। एवं च भूताकाशे तस्य रूढत्वमित्यच्युत्करं, नामरूपयोनिर्निवर्हणं निरकुशं, ब्रह्मणोऽन्यत्रासंभवं, सृष्टत्वादिब्रह्मलिङ्गमभिहितं चेति तस्य ब्रह्मपरत्वाभ्युपगमे कारणामिति भावः॥४१॥
· · ·
[ Sutra 42-43 ]
( ३१ ) ( १३ सुषुप्त्युक्त्रान्त्यधिकरणम्)।सू० ४२-४३ ) पूर्वं नामरूपाभ्यां भिन्नत्वकथनादाकाशशब्दो न भूताकाशपरः, किन्तु ब्रह्मपरः
· · ·
इत्युक्तं, तन्न; प्राज्ञेनात्मना सम्परिष्वक्तः, इत्यत्राभिनेॆपि जीवे भेदोपचारादित्याक्षिप्य समाधानाादाक्षेपसंगत्येदमाह–
· · ·
[ Sutra १०५ ]
( १०५ ) सुषुप्त्युत्क्रान्त्योर्भेदेन ११४२॥
· · ·
अत्र पूर्वपक्षे जीवात्मनुद्दिश्य कर्मशेषकृत्स्नुतः: फलं, सुषुप्तौ ब्रह्माद्वैतसिद्ध्यर्थं फलमिति भेदः। 'योऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु हृद्यन्तरोतिःपुरुषः' (बृं ४/३/७)
· · ·
identical in reality, yet are figuratively spoken of as being different. The current adhikarana thus commences in response to such objection.
· · ·
Here in the opponent's view the adhikarana concludes in explaining the nature of the embodied soul, whereas the vedântin asserts that it concludes in the knowledge of Brahman.
· · ·
Doubt: The Ʋruti questions, 'Which is that Self?' (Br. Up. 4.3.7). Then the text says, 'The Puruṣa who is identified with the intellect, and is in the midst of the organs, the self-effulgent light within the heart' (Br. Up. 4.3.7). Here arises a doubt whether the text is concerned with elucidating the nature of embodied soul, or it is concerned with the Supreme Brahman?
· · ·
Opponent: The Ʋruti refers to the embodied soul, for indicatory signs of the embodied soul like intellect, organs etc. are mentioned throughout, from beginning to the end. Starting with, 'The Puruṣa who is identified with the intellect, and is in the midst of the organs, the self-effulgent light within the heart' (Br. Up. 4.3.7), and ending with, 'That alone is this great birth-less Self' (Br. Up. 4.4.22), it is certain that the transmigrating embodied soul is indicated.
· · ·
Vedântin: To this we say,
· · ·
Suṣuptyutkrântyorbhedena (42)
· · ·
Because of the declaration of being different (from the embodied soul) in the states of deep-sleep and death, the Supreme Self is intended to be taught here.
· · ·
The text speaks about the supreme Brahman; for in the state of deep sleep and at the time of death, the individual soul is spoken of as different from the supreme Self.
· · ·
[ Sutra 42 ]
तस्मात्परमेवेदं वाक्यमिति॥४२॥
· · ·
[ Sutra 43 ]
( १०६ ) पत्यादिशब्देभ्यः ॥४३॥
· · ·
[ Sutra 1.3.43 ]
इतश्च ब्रह्माभेदप्रतिपादकमिदं वाक्यमित्यवगन्तव्यम्। 'सर्वस्य वशी सर्वस्येशानः सर्वस्याधिपति:' इति पत्यादिशब्दा असंसारित्वप्रतिपादका। 'स न साधुना कर्मणा भूयान्नो एवासाधुना कनीयान्' इत्येवंरूपा: संसारित्वनिषेधका। तेभ्योऽसंसारिब्रह्मात्मप्रतिपादकमिदं वाक्यमिति सुंसंगतम्॥४३॥
· · ·
॥ विश्राम:४ ॥
· · ·
इति ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यावलम्बिन्यां विद्यार्नदगिरिविरचितायां विद्यार्नदवृतौ प्रथमाध्यायस्य तृतीय: पाद:॥१-३॥
· · ·
[ Sutra 32 ]
पूर्वमीमांसत्याधिकारणे गतिसामान्यं शब्दत्वं च प्रतिज्ञातम्। तत्र वेदान्तानां ब्रह्माणि गतिसामान्यं पादत्रयेण प्रतिपादितम्। सम्प्रति प्रधानस्याशब्दत्वमाक्षिक्य समाधातुमारभ्यमाणेन चतुर्थपादेन सह पूर्वस्याक्षेपसंगति:
· · ·
( ३२ ) ( ९ आनुमानिकाधिकरणम्। सू० ९-७ )
· · ·
पूर्वस्मिन्नधिकरणे प्रसिद्धजीवोक्तिभङ्गेनाप्रसिद्धब्रह्माधिकतवदप्रसिद्धप्रधानपरमेव 'महत: परमव्यक्तम्' त्यादिकाठकवाक्यं स्यादिति दृष्टान्तसंगत्येदमारभ्यते–
· · ·
This section deliberates upon the inference of various terms like 'Avyaktat', 'Ajâ' etc. occurring in the Upaniṣads, as these terms are also used for 'Pradhâna' (Primordial Nature). Thus being doubtful as regard their implications, a comprehensive deliberation on these terms is necessary.
· · ·
The first section of the present chapter established that all Úruti texts propound the sentient Brahman to be the cause of the Universe, and not the insentient Pradhâna that has been emphasized by the followers of the 'Sânkhya' school of philosophy. The first three sections of this chapter also established as to how the various Úrutis attain their eventual fulfillment by revealing that Absolute Brahman to be their unambiguous inference. The opponent protests the assertion that Pradhâna is not mentioned in the Upaniṣads, to clarify which is begun in the present section. Hence the preceding section is related to the current one by the way of protestation.
· · ·
Topic 1: Ânumânikâdhikarana (The surmised entity)
· · ·
In the foregoing adhikarana it was declared that those Úruti texts that seem to promulgate the well-known 'embodied soul' (jîva) should be inferred as being referring to the lesser-known 'Brahman'; similarly should be understood as regards the Kaṭhopaniṣad texts like - 'the Unmanifest (Avyakta) is higher than the Mahat, Puruṣa is higher than
· · ·
[ Sutra ११९ ]
आनुमानिकमप्येकेषामिति चेन्न; शरीररूपकविन्यस्तगृहीतेर्दर्शयति च ॥११९॥
· · ·
अत्र पूर्वपक्षे ब्रह्माण्येव वेदान्तानां समन्वये नियमाभावः, सिद्धान्ते तादृङ्नियमः इति फलभेदः। 'महत्: परमल्यक्तमलक्तावपुषः परः' (कठ. १/३/११) इत्यादि-
· · ·
Aanumânikamapyekêṣâmíti cêna; úarîrarûpakavinyastagrhîtêrdarúayati ca (1)
· · ·
[ Sutra 1.4.1 ]
वाक्यमत्रविषय:। तत् किमव्यक्तशब्देन प्रधानमभिधीयते, शरीरं वेतिं संशये; सांख्यस्मृतौ यन्नामानो यत्कर्माश्च महदव्यक्तपुरुष: प्रसिद्धास्ते एवात्र प्रत्यभिज्ञायन्ते। अत: स्मृतिप्रसिद्धत्वात्, शब्दादिहीनत्वात्, न व्यक्तमव्यक्तिमिति व्युत्पत्तिसम्भवाच्च आनुमानिकमनुमानगम्यं सांख्यस्मृतिप्रसिद्धं प्रधानमप्येकेषां शान्तिनां प्रत्यक्षमव्यक्तशब्देन पठ्यते इति तस्याशब्दत्वमसिद्धमिति चेन; प्रधानं नाव्यक्तपदवाच्यम्। कुत:? शरीररूपकविन्यासतगृहीते:। शरीरं ह्यत्र रथरूपकविन्यासतमव्यक्तशब्देन गृह्यते, प्रकरणात्परिशेषाच्च। तथा हि तत् प्रकरणे आत्मशरीरादीनां रथिरथादिरूपककल्पनां दर्शयति 'आत्मानं रथिनं विद्धि शरीरं रथमेव तु' (कं० १/३/३) इत्यादौ। तस्यसंयतैरिन्द्रियै: संयतैरिन्द्रियैश्च संसाराधिगमं विष्णुपदप्राप्तिं च दर्शयति। तत: 'इन्द्रियेभ्य: परा ह्यर्था:' .... पुरुषान्न परं किज्चित् सा काष्ठा सा परा गतिः (कं० १/३/१०-११ ) इत्यादौ पूर्वोक्तानां रथादिरूपेण कल्प्यमानानामिन्द्रियादीनामुपादानसमानेतवेऽपि केवलं परिशेषादव्यक्तपदवाच्यं शरीरमेव ग्राह्यम्। अत: पूर्वोपरालोचनयै परकल्पितस्य प्रधानस्य नास्त्यत्र ग्रहणावकाश:।।१।।
· · ·
[ Sutra 908 ]
ननु स्थूलशरीरस्य व्यक्तशब्दार्थस्य कथमव्यक्तपदवाच्यात्वमित्यतआह - सूक्ष्मं तु तदर्हत्वात् ॥२॥
· · ·
सौत्रस्तुशब्दः शङ्ङानिरासार्थः। सूक्ष्मं त्विह कारणात्मना शरीरं विवक्ष्यते। शरीरस्यारमकं भूतसूक्ष्मैः प्रकृतिविकारैरभिन्नत्वेन प्रकृति-शब्दस्य विकारः 'गोभिः श्रीणीत मतरम्' ( ऋग्सं ९/४६/४ ) (गोविकारैः सोमं मिश्रीतं कुर्वीतादिति तदर्थः ) इत्यादौ प्रयुज्यमानत्वात्। तद्धद्र्रापि प्रकृतिवाचकस्याव्यक्तशब्दस्य तद्विकारेऽपि प्रयोगो विरुद्धः इति भावः॥२॥
· · ·
नन्वेवं तर्हि शरीरकारणस्य भूतसूक्ष्मस्याव्यक्तपदवाच्यात्वाड्गीकारे तस्य प्रधानत्वे सांख्यैः स्वीकृतस्य तव मतेऽप्युपगतिप्रसङ्गः: इत्यत आह -
· · ·
[ Sutra 109 ]
( १०९ ) तदधीतवादर्थवत् ॥३॥
· · ·
न वयं स्वतन्त्रप्रधानकारणवादमड्गीकरुमः। कुतः? तदधीनत्वात्। परमेश्वराधीन-त्वादव्यक्तस्य, स्वतन्त्रेण हि तस्य जगत्कारणत्वानभ्युपगमात्। न चेश्वरस्य जगत्कारणत्वस्वीकारे प्रधानस्य वैर्य्यमिति वाच्यम्। 'मायां तु प्रकृतिं विद्धि मायिनं तु महेश्वरम्' (श्वे० ४/१०) इति मन्त्रवर्णे मायाडपरनाम्नोऽव्यक्तस्य परमेश्वरसहकारित्वेनार्थवत्त्वाभ्युपगमादित्यर्थः॥३॥
· · ·
[ Sutra 110 ]
( ११० ) ज्ञेयत्वावचनाच्च ॥४॥
· · ·
अव्यक्तस्याप्रधानत्वे हेत्वन्तरमाह। प्रधानपुरुषयोर् द्विवेकज्ञानात्कैवल्यं वददिभिः सांख्यैरेवैतत् प्रधानं स्मर्यते। किन्तु वेद प्रधनस्य स्वज्ञेयत्वेनानुपदिष्टत्वान्न सांख्यपरिकल्पितं प्रधानमव्यक्तशब्दार्थमभ्युपेयम्। रथरूपकशरीराद्यनुसरणेन विष्णोरेव परमं पदं दर्शयितु-
· · ·
मुपन्यास इत्यनवद्यम्।१४॥
· · ·
[ Sutra ( ११९ ) ]
वदतीति चेन्; प्राज्ञो हि प्रकरणात् ॥५॥
· · ·
ननु ज्जेयत्वावचनादिति हेतुसिद्धः। कथम्? ‘अशब्दम्......अनाद्यनन्तं महत: परं ध्रुवं निचाय्य तं मृत्युकुमुखप्रहृत्यै’ ( क. १ । ३ । १५ ) इत्यग्रे महत: परमव्यक्तशब्दवाच्यं प्रधानं शब्दादीहिनं ज्जेयत्वेन वदतीति चेन्; हि - यस्मात् प्रकरणात्प्राप्तः परमात्मा निचाय्यत venopadiṣṭaḥ:, न प्रधानम्। कुत:? ‘पुरुषान्न परं किज्चिदि’ त्यादौ प्राज्ञस्य परमात्मनः प्रकरणस्य विद्या-मानत्वात्। किं च प्रधानमात्रज्ञानामृत्युमुखप्रक्षालनफलं सांख्यैर्नेष्यते, किन्तु चेतनात्मविज्ञानात्। अतो न प्रधानस्यात्र ज्जेयत्वमव्यक्तशब्दनिर्दिष्टत्वं वाभ्युपेयमिति॥५॥
· · ·
[ Sutra ( ११२ ) ]
त्रयानामेव चैवमुपन्यास: प्रश्नश्च ॥६॥
· · ·
the body as a chariot etc., the Śruti essentially intends to reveal the state of 'Viṣṇu' (the supreme state). (4)
· · ·
Opponent: The assertion that the Śruti does not promulgate 'avyakta' as an entity to be known is erroneous, for the Śruti declares, "Knowing that 'avyakta', which is beyond the physical traits as sound, touch, form, taste and smell etc., which is without beginning and without an end and which is beyond 'mahattva' one is freed from the jaws of death" (Kaṭh. Up. 1.3.5). Here the 'Pradhāna', designated by the word avyakta, is being described by the Śruti as an entity to be known.
· · ·
Vedāntin: This is not correct, for from the authority of the context it is clear that the sentient Self is being pointed by the Śruti, and not the insentient Pradhāna. The Śruti further declares, 'There is nothing beyond the Puruṣa. He is the highest goal' (Kaṭh. Up. 1.3.11), thereby establishing that the context relates to the sentient Self. Moreover according to the Sāṃkhya School one cannot escape from the jaws of death by the knowledge of Pradhāna alone, the liberation being attained by the knowledge of the sentient soul (Puruṣa). Hence neither the word 'avyakta', occurring in the Śruti text under consideration, refers to Pradhâna, nor has Pradhâna been described as an entity to be known. (5)
· · ·
इतश्च न प्रधानस्याव्यक्तशब्दवाच्यत्वं ज्ञेयत्वं वा। यसमातयाणामेवाग्निजीवपरमात्मनां ग्रन्थेऽस्मिन् वरप्रदानसामर्थ्याद्वक्तव्यतयोपन्यास:, तद्विषये प्रश्नोऽपि दृश्यते। नातोऽन्यस्य प्रश्न:, उपन्यासो वार्त्त। तथाहि - ‘स त्वमग्निं स्वर्ग्यम्’ ( कं २/१/१३ ) इत्यग्निप्रश्न:। ‘येयं प्रेते विचिकित्सा मनुष्ये’ (कं १/१/२० ) इति जीवप्रश्न:। ‘अन्यत्रधर्मादन्यत्राधर्मादि’ ( कं १/२/१४ ) इति परमात्मविषय: प्रश्न:। प्रतिवचनमपि ‘लोकादिमग्निमि’ ( कं १/१/१५ ) त्यग्निविषयम्, ‘योनिमन्ये प्रपद्यन्ते’ ( कं २/५/७ ) इति जीवविषयम्, ‘न जायते म्रियते वा विपश्चित्’ ( कं १/२/१८ ) इत्यादिबहु:प्रपञ्चं परमात्मविषयं च श्रूयते। प्रधानविषये नास्ति प्रश्न:।
· · ·
प्रधानमिति।६।
· · ·
[ Sutra (११३) ]
महद्वच्च्य ॥७॥
· · ·
श्रुत्युक्तोऽव्यक्तशब्दो न सांख्याभिमतप्रथमजसत्तामात्रवाचको, वैदिकशब्दत्वात् महच्छब्दप्रयोगः सम्भवति। तथाहि यथा सांख्ये: सत्तामात्रे प्रथमजे प्रधुन्यमाने महच्छब्दो न वैदिकः प्रयुज्यते, 'बुद्धिरात्मा महान्:' (क० १/३/१०) महान्तं विभुमात्मानं (क० ९/२/२२) इत्यादावात्मशब्दप्रयोगात् । तथाव्यक्तशब्दोऽपि न वैदिके प्रयोगे प्रधानमभिधातुमर्हति। तस्मान्नास्त्यानुमानिकस्य प्रधानस्य शब्दवत्त्वमिति सिद्धम्॥७॥
· · ·
[ Sutra (३३) ]
(२ चमसाधिकरणम्। सू० ४-१०)
· · ·
dies, neither does It ever take birth nor is anything born of It; that is eternal and ageless, and does not die with the death of the body' (Kath. Up. 1.2.18).
· · ·
Hence no question regarding the Pradhâna has been asked or answered in this Upaniṣad. Hence the word 'avyakta' does not imply Pradhâna. (6)
· · ·
Mahadvacca (7)
· · ·
And like Mahat, the word Avyakta too does not refer to any Sânkhya category.
· · ·
The Sânkhya School construes the meaning of the word 'Mahat' to be the first evolved effect of Pradhâna (Primordial Nature). This first effect is supposed to be endowed with the preponderance of the quality of 'sattva', with minimal presence of 'raja' and 'tama' in defusing proportions. But such implication of the word 'Mahat' has no Vedic sanction, for the Ṛrutī declares, 'The Mahân-âtmâ (the great Self) is superior to intellect' (Kath. Up. 1.3.10), 'The wise do not grieve, having known that great (mahân) pervasive Self (âtmâ), wherein the word 'Self' (âtmâ) is seen to be associated with 'mahat'. Hence, as the word 'Mahat', though occurring in the Vedas, cannot be construed to imply the first evolved effect of Pradhâna, similarly the word 'Avyakta' too cannot be construed to imply Pradhâna. Hence one does not come across any Vedic text that propounds 'Pradhâna', an entity established by inference only (as per the Sânkhya's theory). (7)
· · ·
Topic 2: Camasâdhikarana (The Ajâ and the Bowl)
· · ·
[ Sutra 1.4.8 ]
( १९४ ) चमसवदविशेषात् ॥८॥
· · ·
[ Sutra 1.4.8 ]
अत्र पूर्वस्मिन् ब्रह्माणि समत्वासङ्कः, सिध्यतेऽने तात्सिद्धिरिति फलभेदः। 'अजामेकां लोहितशुक्लकृष्णामिम' ( श्वे० ४/५ ) त्यादिवाक्यमत्र विचारविषयः। तत्किमजाशब्दः प्रधानवाचकः, तेजोऽबन्नात्मकावान्तरप्रकृतिवाचको वेति संशयः; न जायते इत्यजेतिच
· · ·
Doubt: In the Úvaetâshvatara Upaniṣad the following text occurs, 'There exists an Ajâ (feminine of Aja) that has red, black and white hues. She produces a large populace akin to herself. One Aja remains tied to her indefinitely, while the other discards her after enjoyment' (Úv. Up. 4.5). Here arises a doubt whether the word 'Ajâ' refers to 'Pradhâna', or does it refer to the elements water, fire and earth?
· · ·
Opponent: The word 'Ajâ' literally refers to one that is birthless; and as per the Sânkhyas, the Primordial Nature (Pradhâna) is not the 'effect' of anything, and hence birthless. Hence the word 'Ajâ' refers to the Pradhâna which is of the nature of the three traits (sattva, raja and tama) in equilibrium.
· · ·
Vedântin: To this we say,
· · ·
[ Sutra 1.4.8 ]
Camasavadaviśeṣāt (8)
· · ·
The word 'Ajâ' does not refer to Pradhâna, for no special attributes have been stated, as in the case of the bowl.
· · ·
It is not possible to establish the Sâṅkhya theory on the basis of the arguments put forward by the opponent in respect of the word 'Ajâ' occurring in the Úruti under
· · ·
व्युत्पत्त्या 'मूलप्रकृतिविकृतिरिति' सांख्याभ्युपगत्या च त्रिगुणसाम्यावस्थाप्रकृतेर्वअजाशब्दवाच्येति पूर्वः पक्षः। सिद्धान्तस्तु नैतेन मन्त्रेण सांख्यवादस्य श्रुतिमत्त्वमाश्रयितुं शक्यं, सर्वत्रापि यया कयाचित्कल्पनयाड्जात्वादिसम्पादनोपपत्तेः। तथाहि न जायते इत्यजाशब्दस्यान्यत्रापि साधारणयादत्र निर्धारणाभावे दृष्टान्तः, चमसवत्। यथा - 'अर्वाङ्गिलश्चमस ऊर्ध्वबुध्नः:' (बृ. २/२/३) इति मन्त्रे स्वातन्र्येण चमस इत्यवधारयितुमशक्यम्। यथा कतश्चिदर्वाङ्गिलत्वादः सर्वत्रापि सम्भवात्। एवमिहाप्यविशेषात् ननु तत्र 'इदं तच्छ्रः' एष ह्यर्वाङ्गिलश्चमस ऊर्ध्वबुध्नः' इति वाक्यविशेषाच्चमसविशेषबोधो भवति। इह केयमजा प्रतिपत्तव्येत्याह -
· · ·
[ Sutra ( ९१५ ) ]
ज्योतिरुपक्रमात् तु तथा ह्यधीत एकः।१९।।
· · ·
तुशब्दोऽवधारणार्थकः। ब्रह्मणो ज्योतिस्तेज उपक्रमे यस्मात् तेजोऽबनलक्षणायाः सैव ज्योतिरुपकमा निर्धारणीया, न प्रधानम्। कुतः? तथाहि होके शाखिनस्तेजोऽबनानां
· · ·
परमेश्वरादुत्पत्तिमाम्नाय तेषामेव रोहितादिरूपतां 'यदग्ने रोहितं रूपं तेजसस्तदरूपमि' त्यमनन्ति। तान्येवेह रोहितादिशब्दसामान्यात्तेजोऽबन्नानि प्रति भज्यायन्ते। रोहितादिशब्दानां च रूपविशेषेषु मुख्यत्वाद्भाक्तत्वाच्च गुणविशयत्वस्यासंदिग्धेन सन्दिग्धस्य निगमनं न्याय्यमिति॥९॥
· · ·
ननु तेजोऽबन्नातमना त्रैरूप्येण त्रिरूपाजा प्रतिपत्तुमशक्या, तेष्वजड्कृतित्वविरहात्, जातिश्रवणाच्चेत्यत आह–
· · ·
( १९६ ) कल्पनोपदेशाच्च मध्यादिवदविरोधः ॥९०॥
· · ·
च शब्द:शब्दानिरासार्थ: नायमजड्कृतिनिमित्तोऽजाशब्द:, नापि यौगिक:, किन्तु
· · ·
कल्पनोपदेशाच्च मध्यादिवदविरोध: (10)
· · ·
कल्पनोपदेशात्तेजोऽबनात्मप्रकृतौ नाजात्वानुपपत्ति:। यथा हि लोके यदृच्छया काचिदजा लोहितादिवर्णा सरूपबहुश्रावकजनयित्री भवति। तां कश्चिदजो जुष्माणोऽनुवर्तते, कश्चिच्चैनां भुक्तभोगां त्यजति। एवमिहापि तेजोऽबननरूपा भूतप्रकृतिस्त्रिवर्णा सरूपबहुविकारजनयित्री क्षेत्रज्ञेनाविदुषोपभुज्यते, विदुषा च परित्यज्यते। न चैवं क्षेत्रज्ञभेदस्य पारमार्थिकत्वमाशङ्कनीयम्। प्रसिद्धभेदमनूद्यौपाधिकभेदं चादाय शास्त्रस्य बन्धमोक्षव्यवस्थाप्रतिपादनपरत्वात्। यथा मध्युभिनादित्यस्य 'असौ वाडदित्यो देवमधु' इति मद्युत्वोपदेश:।' यथा वा वाचश्चाधीनोर्धेनुत्वोपदेश:। एवमनजाया अजात्वोपदेशे न कश्चिद्द्विरोध:। तस्मान्नास्ति प्रधानग्रहणावकाशोऽत्रेत्यशब्दत्वं प्रधानस्यैति॥१०॥
· · ·
[ Sutra (३४) ]
(३ संख्योपसंग्रहाधिकारणम्। सू० ११-१३)
· · ·
Topic 3: Sankhyopasangrahâdhikarana (The Mention of Numbers)
· · ·
[ Sutra 117 ]
न संख्योपसंग्रहादपि नानाभावादतिरेकाच्च ॥१११॥
· · ·
अत्र पूर्वपक्षे ब्रह्माणि समन्वयासिद्धिः, सिद्धान्ते तत्त्वसिद्धिरिति फलभेदः। 'यस्मिन्
· · ·
तथा 'यस्मिन् पञ्चजना:' इति मन्त्रे पञ्चजनशब्देन मनुष्यादिग्रहणायोगात्संख्याभिमतपञ्चविंशतितत्त्वग्रहणं स्यादिति दृष्टान्तसंगत्येदमाह–
· · ·
न संख्योपसंग्रहादपि नानाभावादतिरेकाच्च (11)
· · ·
[ Sutra 4.11 ]
पञ्चपञ्चजना आकारश्वच प्रतिष्ठितः। तमेव मन्ये आत्मानं विद्वान्ब्रह्मामृतोऽमृतम्' ( बृ० ४/४/१७ ) इत्यादिवाक्यमत्र विचारविषयः। तत्र पञ्चपञ्चजनशब्देन सांख्यनये प्रसिद्धानि मूलप्रकृत्यादीनि पञ्चविंशतितत्त्वान्युच्यन्ते, उत वाक्यशेषगतप्राणादय इति संशये; पञ्चशब्दद्वयदर्शनेन 'मूलप्रकृतिविकृतिमहदाद्या: प्रकृतिविकृतय: सप्त। घोडशकश्व विकारो न प्रकृतिं विकृति: पुरुष:॥' इति सांख्यस्मृतिप्रसिद्धानि पञ्चविंशतितत्त्वानि श्रुतिमत्त्वेन संग्रह्हाणीतिपूर्व: पक्ष:। सिद्धान्तस्तु नास्मिम्न: पञ्चशब्दद्वयश्रवणेन सङ्ख्योपसंग्रहादपि सांख्यस्मृतिप्रसिद्धानां पञ्चविंशतितत्त्वानां श्रुतिमत्त्वं प्रत्याशा कर्तव्या। नानाभावात्, नानाहेतुत्वनि पञ्चविंशते: तत्त्वानि। नैषां पञ्चश: पञ्चश: साधारणधर्मोऽस्ति, तत्कथं सांख्यस्मृतिप्रसिद्धे पञ्चविंशतेतरताले पञ्चपञ्चसंख्या निवेशेरन्? किं चात्र पर: पञ्चशब्दो जनशब्देन समस्त: पञ्चजना: इति पारिभाषिकेण स्वरोनेकपदत्वनिश्चयात् समस्तत्वाच्च न वीप्सा 'पञ्च पञ्च' इति। तस्मात्पञ्च पञ्चजनाना इति न पञ्चविंशतितत्त्व-भिप्रायम्। अतिरेकाच्च न पञ्चविंशतितत्त्वाभिप्रायम् मन्त्रेऽस्मिन् पञ्चविंशति-तत्त्वातिरिक्ततत्त्वेनात्माकाशयो: श्रवणेन सप्तविंशतितत्त्वप्राप्तावपत्तिः। तस्मान्नात्र सांख्यनयप्रसिद्धपञ्चविंशतितत्त्वग्रहणमुचितम्॥११॥
· · ·
ननु के पुनस्ते पञ्चजना नामेत्यत आह-
· · ·
[ Sutra ( ११८ ) ]
प्राणादयो वाक्यशेषात् ।११२॥
· · ·
प्राण एवादियेषां प्राणचक्षुःश्रोत्रादनसं ते प्राणादयः पञ्चजनशब्देन ग्राह्या:। कुत:? वाक्यशेषात्। उत्तरत्र वाक्यशेषे 'प्राणस्य प्राणमुत चक्षुषश्चक्षुरुतश्रोत्रस्य श्रोत्रमनस्यातं मनसो ये मनो विद:' ( बृ. ४/४/१८ ) इत्यत्र सत्रिहिते तेषां विद्यमानत्वात्। ननु कथं प्राणादिषु जनशब्दप्रयोग: इति चेत्; तत्रैषु जनशब्दस्य प्रयोगेऽपि प्रसिद्धयतिक्रमणे समाने वाक्यशेषेण तथावधारणाज्जनसम्बन्धाच्च। देवपितृगन्धर्वासुररक्षसां, सनिषादानां चतुर्वर्णानां वा पञ्चजनशब्देन ग्रहणेऽपि न विरोध:, किन्तु पञ्चाविंशतितत्वानां नात्र
· · ·
परिग्रह इत्याचार्याणां तात्पर्य्यमिति भावः॥११२॥
· · ·
[ Sutra ( ११९ ) ]
ज्योतिषैकेषामसत्यन्ने ॥१३॥
· · ·
ननु माध्यन्दीनां प्राणादिष्वन्नस्य पाठादस्तु पञ्चसंख्या पूरणम्, काणवानां तु तत्राऽन्नशब्दापाठाद्भावात् कथम् पञ्चत्वम् ? अपि च काण्वानाम् - सत्यन्नशब्दपाठे पूर्वमन्नोक्तत्वेन ज्योतिषा पञ्चसंख्या पूरणेऽविरोधात् । अस्ति हि तत् पूर्वस्मिन्नत्रे 'तद्ैवा ज्योतिषां ज्योतिरि' ति ज्योतिः शब्दस्य पाठः। समानेपि मन्त्रे ज्योतिषोडपेक्षा - भेदादेकत्रग्रहणमन्यत्रग्रहणमित्यन्यविरोधः। अतः प्रधानशब्दादिति सिद्धम्॥१३॥
· · ·
[ Sutra (३५) ]
पूर्वंमधिकारणत्रयेण प्रधनस्याशब्दत्वसाधनेन वेदान्तानां ब्रह्मणि समन्वयमभिधाय सम्पत्ति तेषां मिथो विरुद्धार्थप्रतिपादकत्वेन निर्णयतुमशक्यत्वादनुमानिकप्रधानपर: पूर्वोक्त: समन्वयोऽभ्युपेय इत्यक्षेपसंगति:। अव्यवहिते च पूर्वत्र विरोधपरिहारेऽपि कते विरोधे सति वाक्यानामप्रामाण्यमिति प्रत्युदाहरणरूपावान्तरसंगतिश्चास्तीयत आह—
· · ·
[ Sutra (१२०) ]
कारणत्वेन चाकाशादिषु यथाव्यपदिष्टोक्ते: ॥१४॥
· · ·
अत्र पूर्वपक्षे समन्वयासिद्धि:, सिद्धान्ते तत्सिद्धिरिति फलभेद:। अत्र
· · ·
Topic 4: Kâraṇatvâdhikarana (The cause of Creation)
· · ·
In the last three adhikaranas it was shown that ‘Pradhâna’ of the Sânkhya School has no scriptural sanction inasmuch as no Śruti text concludes in this entity. It was also demonstrated that all Śruti texts conclude harmoniously in Brahman alone. Here the opponent objects that due to mutual contradictions in the vedântic texts, the aforementioned harmonious conclusion of these texts in Brahman is inadmissible, and hence these texts should be accepted as concluding in delineation of Pradhâna. The current adhikarana commences in response to such protestation.
· · ·
Doubt: All Śruti texts that deal with the creation etc. of the Universe are considered in this adhikarana. Here arises a doubt whether the Śrutis that propound Brahman as the cause of the Universe are valid or not?
· · ·
Opponent: These Śruti texts are not admissible as proof for the causality of Brahman due to their observable mutual contradictions.
· · ·
Vedântin: To this we say,
· · ·
[ Sutra (14) ]
Kâraṇatvena câkâśâdiṣu yathâvyapadiṣṭokteḥ (14)
· · ·
Brahman is the cause of space and the rest, for such is declared by all Upaniṣads just as It is declared by any one of them.
· · ·
जगज्जन्मादिकारणत्वादिवाक्यानि ब्रह्माणि प्रमाणं, न वेति विशये; तेषां मिथोविरोधदर्शनान्न तत् मानमिति पूर्वः पक्षः। सिद्धान्तस्तु चकारः पूर्वशब्दौव्यावृत्त्यर्थः। सत्यपि प्रतिवेदान्तं सृज्यमानेष्वाकाशादिषु क्रमादिविरोधे न कारणे सृष्टिरि कश्चन विरोधोऽस्ति। कुतः? यथाव्यपदिष्टोक्तेः। यथाहोक्तस्मिन् वेदान्ते यथाभूतः सर्वज्ञः सर्वेश्वरः सर्वात्मकऽऽद्यृतितीयो जगत्कारणत्वेन व्यपदिष्टस्थाभूतसैवेश्वरस्य वेदान्तरेष्वपि जगत्कारणत्वेन व्यपदिष्टोक्तेः। तथाहि - ‘इदं सर्वमसृजत। यदिदं किञ्च’ ( तै० २/६ ) ‘सदेव सोम्येदमग्र आसीदेकमेवाद्वितीयम्’ ( छा० ६/२/१ ) ‘आत्मा वा इदमेक एवाग्र आसीत्’ ( ऐ० ४/१/१ ) इत्येवंजातीयकानां वाक्यानामविरुद्धार्थकत्वात्। ‘न वियदश्रूतेरि’ त्यत्र कार्यविषयं विरोधं समाधास्यति सूत्रकारः। अस्तु वा कार्यविषये विरोधः, तस्याप्रतिपाद्यत्वान्न दोषः। तथा च सम्प्रदायविदः ‘मूल्लोहोविष्फुलिङ्गादिः सृष्टियौ चोदितान्यथा। उपायः सोऽवताराय नास्ति भेदः कथञ्चन’ ( मा० का० ३/१५ ) इति वदन्ति। अतः श्रुतिप्रतिपाद्येऽद्वितीये ब्रह्माणि विरोधाभाव इत्यभिप्रायः॥१४॥
· · ·
( १२१ ) समाकर्षांत् ॥१५॥
· · ·
ननु 'असद्वा इदमग्र आसीत्' (तै० २/७/१) 'असदेवेदमग्र आसीत्' (छां० ३/१९/१) इत्यादौ क्वचिदसतः, ' सदेव सोम्येदमग्र आसीत्' ( छां ६/२/१ ) इत्यत्र क्वचि-
· · ·
त्सतश्चोत्यत्तिश्रवणात्कारणाविषये विगानं श्रयते। इति चेत्; तत्र तत्राभिव्यक्त-
· · ·
नामरूपवाचकेनासच्छब्देन सतः कारणस्यैव समाकर्षांत्। नामरूपव्याकृतवस्तुविषये प्रायेण
· · ·
सच्छब्दः प्रयुज्यते। प्रागुत्पत्तेस्तदभावात् सदेव ब्रह्मासदिवासीदित्युपचर्यंते इति नासच्छब्देन
· · ·
कारणस्यात्यन्ताभावोद्भुपगंतव्यः। अतो जगत्कारणत्ववादिनो वेदान्तवाक्यानां ब्रह्मणि
· · ·
समन्वयाभ्युपगमे न विरोध इति सिद्धम् ॥१५॥
· · ·
( ३६ ) ( ५ बालाक्यधिकरणम् । सू० १६-१८ )
· · ·
Opponent: The Úruti declares, 'This world, of the nature of name and form, was but non-existence in the beginning' (Tai. Up. 2.7.1, Ch. Up.3,19.1). On the other hand the Chândogya Úruti declares, 'This world before creation was but existence only' (Ch. Up. 6.2.1); whereby one hears of creation from 'existence' at some places and 'non-existence' at others. Hence an obvious contradiction persists.
· · ·
Vedântin: To this we say,
· · ·
Samâkarṣât (15)
· · ·
Non-existence does not imply absolute non-existence, for there is an allusion to the text referring to Brahman.
· · ·
The word 'non-existence' refers to the unmanifested state of the name and form, i.e. the state when the world had not yet differentiated into name and form. It does not, in any way whatsoever, preclude the existence of Brahman in that state of unmanifested name and form. The word 'existence' is commonly used to refer to any entity that has explicit name and form. But since no such entity existed prior to creation, when Brahman alone was present, and hence Brahman alone has been figuratively designated by the word 'non-existence' in that state of non-manifestation of name and form. Hence, by the word 'non-existence', none should presume the absolute absence of the cause in that state. Hence there is no contradiction amongst Úrutis inasmuch as the first cause (Brahman) is concerned. (15)
· · ·
[ Sutra ११६ ]
पूर्वं समानवाक्यस्थत्वेनासच्छब्दोऽपि सच्छब्दार्थ पर इत्युक्तम। अत्र तु कौषीतकि-ब्राह्मणे वाक्यभेदात् 'ब्रह्म ते ब्रवाणीति बालाकिवाक्यस्थब्रह्मशब्देन न प्राणादिशब्दो नेतुं शक्यः इति प्रत्युदाहरणसङ्गत्येदमाह—
· · ·
[ Sutra ११६ ]
( ११३ ) जगद्वाचित्वात ॥११६॥
· · ·
Topic 5: Bâlâkyadhikarana (Bâlâki’s dialogue)
· · ·
The word ‘non-existence’ in the last adhikarana was shown to imply ‘existence’ due to its occurrence in similar texts, but here in the Kauṣītaki Brāhmaṇa, the text, ‘I will speak to you of Brahman’ (Kau. Up. 4.1), the occurrence of word ‘Brahman’ in this declaration by Bālâki cannot be considered as a basis for interpreting the word ‘Prâṇa’ etc. as implying Brahman; the current adhikaraṇa thus commences in response to such counter-illustration by the opponent.
· · ·
Here in the opponent’s view, on admitting the Kauṣītaki Úruti text as propounding meditation on Prâṇa etc., one cannot assert the harmonious conclusion of all Vedântic texts into Brahman, whereas the Vedântin endorses such harmonious conclusion in Brahman.
· · ·
Doubt: The Úruti declares, "O Bâlâki, one should indeed know Him who is the creator of these 'purusas' (beings) and whose work this is" (Kau. Up. 4.19). Here arises a doubt whether the entity to be known is Prâṇa (chief vital-force), or is it Brahman?
· · ·
Opponent: The entity to be known is Prâṇa indeed, for the text, ‘whose work this is’, surely implies that only, for Prâṇa alone is the basis of all actions (movements). Moreover Prâṇa is also mentioned in the complementary passage that declares, ‘Then it becomes one with the Prâṇa alone’ (Kau. Up. 4.20)
· · ·
Or the entity referred to by the Úruti under consideration may be the individual soul, for elsewhere it is declared, ‘and so feeds the conscious soul on these souls’ (Kau. Up. 4.20), wherein the indicatory sign of the individual soul is present.
· · ·
Vedântin: To this we say,
· · ·
अत्र पूर्वपक्षेऽस्य वाक्यस्य प्राणाद्युपासनापरत्वादब्रह्माणि समन्वयासिद्धिः, सिद्धान्ते तत्सिद्धिरिति फलभेदः। 'यो वै बालाक! एतेषां पुरुषाणां कर्ता यस वैतत्कर्म स वै वेदितव्यः' ( कौ० ब्रा० ४/१८ ) इत्यादिवाक्यमन्त्र विचारविषयः। तत्र वेदितव्यः कर्ता किं प्राणो, जीवो, ब्रह्म वेत संशये; 'यस्य वैतत्कर्म' इति चलनात्मककर्मणः प्राणाश्रयत्वात् मुख्यः प्राणो ग्राह्यः। 'एवमेवैष प्रज्ञातैरात्मभिरभिजुष्टः' ( कौ० ब्रा० ४/२० ) इति जीवलिङ्गात् जीवो वा ग्राह्यः। अतो जीवमुख्यप्राणयोरन्यतर एवात्र ग्राह्यो, न परमात्मेति पूर्वः पक्षः। सिद्धान्तस्तु एषां पुरुषाणां कर्ता परमात्मैव स्यात्। कुतः? 'ब्रह्म ते ब्रवाणी' ( कौ० ४/१९ ) इति परमात्मन एवोपक्रमात्। अन्यस्य ग्रहे उपक्रमो बाध्यते। 'न च यस वैतत्कर्म' त्यत्र कर्मपदेन परिस्पन्दनरूपस्य धर्माधर्मलक्षणस्य वा कर्मणः परमात्मनि असम्भवितत्वमिति वाच्यम् तयोरन्यतरस्याप्रकृतत्वादसंशब्दितत्वाच्च। 'एतत्कर्म क्रियते' इति कर्म सर्वनामैतच्छब्देन प्रत्यक्षसत्रिहितं जगदेव ग्राह्यामिति एतत्कर्मशब्दस्य प्रत्यक्षाद्युपस्था-
· · ·
Jagadvàcitvāt (16)
· · ·
[ Sutra १६ ]
पितजगद्वाचित्त्वात् परमात्मैवात्र कर्तुपदेनोपादेयः। न च जगदतःपातित्त्वेन पुरुषाणामपि परमात्मकर्तृकत्वं सिद्धमेव, किमर्थमेतत्पृथग्विशेषणमिति वाच्यम्; बालाकिनो ब्रह्मत्वेनोकपुरुषाणामब्रह्मत्वख्यापनाय ब्राह्मणपरित्राजकन्यायेन सामान्यविशेषाभ्यां जगकर्तृपरमेश्वरस्य वेदितव्यतयेनोपदेशार्थत्वादिति भावः॥१६॥
· · ·
[ Sutra १७ ]
( १२३ ) जीवमुख्यप्राणलिङ्गान्नेति चेतत्तद्याख्यातम् ॥१७॥ ननु 'यदा सुप्तः स्वप्नं न कञ्चन पश्यत्यथास्मिन्प्राणे एवैकधा भवति' ( कौ० ब्रा० ४/१९ ) इति वाक्यशेषे मुख्यप्राणे प्रसिद्धस्य प्राणशब्दस्य दर्शनेन 'यद्याथा श्रेष्ठी स्वैर्भूङ्क्ते....एवमेवैष प्रज्ञात्मैरात्मभिरिडङ्क्ते' (कौ० ब्रा० ४/२० ) इत्यत्र जीववाचक-
· · ·
प्रज्ञातमशब्दस्य च दशभिेन वाक्यशेषगताज्जीवलिड्गाच्च तयोरन्यतरस्यैवेह ग्रहणं न्याय्यं, न परमेश्वरस्येति चेतद्राख्यातम् प्रतर्दनाधिकारणे 'नोपासौविध्याद्विध्यादश्रितत्वादिह तद्योगादिति ( ब्र० १/१/३१ ) सूत्रे। तथाविधाभ्युपगमेऽत्र जीवोपासनं, मुखप्राणोपासनं, ब्रह्मोपासनं चेति त्रिविधमुपासनं प्रज्येत। तच्चैतद्वाक्यस्योपक्रमोपसंहाराभ्यां ब्रह्माविषयत्वंसमभ्येड्न्याच्च॥
· · ·
‘ब्रह्म ते ब्रवाणि’ ( कौ० ब्रा० ४/१ ) इत्युपक्रम्य ‘सर्वान्याप्नोड्पहत्य सर्वेषां भूतानां श्रेष्ठं स्वाराज्यमाधिपत्यं पर्येंति य एवं वेदे’ ( कौ० ब्रा० ४/२० ) त्युपसंहारात। न च तेनैवतस्य गतार्थत्वमिति वाच्यं; तत्र ‘यस्य वैतत्कर्म’ इत्यस्य ब्रह्मविषयत्वेनानिर्धारणादिति भाव: ॥१७॥
· · ·
[ Sutra 1.4.18 ]
( १२४ ) अन्यार्थ तु जैमिनि: प्रश्नव्याख्यानाभ्यामपि चैवमेके ॥१८॥
· · ·
Opponent: If it be so, then the conclusion had already been reached in the earlier aphorism (1.1.31); why the repetition here?
· · ·
Vedāntin: There in
Brahma Sutra with Vidyanand Vrutti Adhyaya 1 with English Translation (Part 5)
the earlier aphorism (1.1.31) no conclusion as regards the text, ‘whose work is this’ (Kau. Up. 4.19) was reached, but this has been the main subject of deliberation here. Hence the necessity of this adhikarana. (17)
· · ·
Anyârtham tu jaiminîḥ praûnavyâkhyânâbhyâmapi caivameke (18)
· · ·
But Jaimini thinks that the reference here to the embodied soul is for a different purpose, for such is known from the question and answer. Moreover some recension mention it explicitly.
· · ·
The consideration of the individual soul in this context is not aimed at describing its nature, but is intended to enable the comprehension of Brahman; so feels the teacher
· · ·
[ Sutra ११८ ]
ब्रह्मप्रधानमेवेदं वाक्यं, न जीवप्रधानम्। कुत:? प्रश्नव्याख्यानाभ्याम्। सुप्तपुरुषप्रतिबोधनेन प्राणादिभिःत्रं प्रतिबोध्य जीवव्यतिरिक्तविषय: प्रश्न: 'क्वैष एतदालोके' (कौ० ४/१९) त्यत्र दृश्यते। तथा 'यदा सुप्त: स्वप्नं न कञ्चन पश्यत्यथास्मिन्प्राण एवैकधा भवति' (कौ० ४/१९) इति प्रतिवचनमपि तत्र दृश्यते। अस्तस्ताभ्यां सुप्तिकाले परमात्मैव जीवस्य स्वाप:; ततश्चैवागमनं भवतीति स एवात्र वेदितव्यतया श्रावित:। अपि चैके वाजसनेयिनो बालाक्यजातशत्रुसंवादे 'य एष विज्ञानमय: पुरुष: क्वैष तदाभूत्कृत एतदागात्' (बृ० २/१/१६) इति प्रश्ने 'य एषोडन्तर्हृदय आकाशास्तस्मिन्छेते' (बृ० २/१/१७) इत्यात्राकाशशब्दिते परमात्मैव जीवस्य स्वापं 'सर्व एते आस्तनो व्युच्चरन्ति' (बृ० २/१/२०) इति। तत्ो व्युच्चरणं चामनन्त: तमेव कारणत्वेनावगमयन्ति। तस्मात्कौषीतकिवाक्यमपि परमात्मानमेव जगत्कार-णमवगमयत्तत्रैव समन्वितमिति।११८॥
· · ·
[ Sutra ( ३७ ) ( ६ वाक्यान्वयाधिकरणम् ) सू० १९-२२ ]
Topic: Vâkyânvayâdhikarana (Correlation of Úruti texts)
· · ·
[ Sutra 19 ]
वाक्यान्वयात् ॥१९॥
· · ·
अत्र पूर्वपक्षेsस्य वाक्यस्य विज्ञानात्मपरत्वाद् ब्रह्मणि समन्वयासिद्धेः, सिद्धान्ते तत्सिद्धिरिति फलभेदः। बृहदारण्यकेऽ 'न वा अरे पत्युः कामाय' इत्युपक्रम्य 'आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः' इत्यादि
· · ·
Vâkyânvayât (19)
· · ·
[ Sutra 19 ]
अरे द्रष्टव्य: श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्य:' इत्यादि श्रूयते। तत्र किं द्रष्टव्यत्वादिना जीवोऽत्रोपदिश्यते, परमात्मा वेति संशये; पतिजायादिकं भोग्यभूतं सर्वं जगज्जीवार्थतया प्रियं भवतीति प्रियसूचितेनात्मना भोक्त्रोपक्रमसामर्थ्याज्जीवान्तोपदेश: प्रतिबिम्बितीति पूर्वपक्ष:। सिद्धान्तस्तु परमात्मैवात्र द्रष्टव्यत्वादिनोपदिष्टो ग्राह्य:। कुत:? उपक्रमादिपर्यालोचनयाडस्य वाक्यस्य परमात्मन्येवान्वयात्। तथाहि 'येनाहं नामृता स्यां किंमहं तेन कुर्यां यदेव भगवान् वेद तदेव मे ब्रूहीति, (बृ० २/४/३) इति अमृतत्ववाशासनया मैत्रच्या प्रार्थितो याज्ञवल्क्य: 'नान्य: पन्था:' 'न कर्मणा' इत्यादिश्रुत्यन्तरे 'ज्ञानादेव तु कैवल्यम्' इति स्मृत्यन्तरे च प्रसिद्धामृतत्वसाधनात्मविज्ञानमुपदिशति। आत्मविज्ञानेन सर्वविज्ञानं प्रतिज्ञाय 'ब्रह्म तं परादाद्योडन्यत्रात्मनो ब्रह्म वेद' ( बृ० २/४/६) इत्थेन तदेवोपपादयति। 'दुन्दुभीहेन्यमानस्य' (बृ० २/४/७) इति दुन्दुभ्यादिदृष्टान्तैस्तत्मेवाडवड्यतिरेकं दृढयति। ऋग्वेदादिकारणत्वोपदेशेन तस्यैव नामरूपकर्मप्रपञ्चकारणतां प्रतिपादयन् एकायनप्रक्रियां चैनं परमात्मानमेव गमयति। अतः परमात्मैवात्र द्रष्टव्यत्वादिनोपदिष्ट: इति गम्यते॥१९॥
· · ·
( १२६ ) प्रतिज्ञासिद्धेरिङ्गमाश्रमरध्यः ॥२०॥
· · ·
नन्वे॑ सति प्रियासंसूचितोपक्रमाद्विज्ञानात्मनो द्रष्टव्यत्वादिनोपदेशः कथमुपपद्येतेऽत्र बूमः - 'आत्मनि विज्ञाते सर्वं विज्ञातं भवति' ( बृ० २/४/६ ) इति श्रुत्युक्ताया:
· · ·
प्रतिज्ञायाः सिद्घेरिङ्गमाश्रमः, यत्प्रतिपक्षिसूच्यते विज्ञानात्मनो द्रष्टव्यत्वादिसकलान्-
· · ·
मित्याश्रमध्य आचार्यो मन्यते। जीवब्रह्मणोरतद्न्तभिन्नत्वे परमात्मविज्ञाने जीवात्मनो
· · ·
विज्ञातत्वाभावेनैकविज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञा हीयेत। अतः प्रतिज्ञासिद्घ्यर्थं जीव-
· · ·
ब्रह्मणोरभेदांशमादायोपक्रमणमिति भावः॥२०॥
· · ·
[ Sutra ( १२९ ) ]
उत्क्रमिष्यत एवंभवादित्यौडुलोमी: ॥२१॥
· · ·
अज्ञानदशायां देहादिसंघातोपहितस्य जीवस्य ब्रह्मणो भेदोऽस्ति “एष सम्प्रसादोऽस्माच्छरीरात्समुत्थाय परं ज्योतिरुपसंपद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते” ( छा० ८/१२/३ ) इति श्रुतिप्रतिपादितस्य देहादिकार्यकरणसंघातादुक्तं मिश्यत् एवंभवादित्यौडुलोमिराचार्यो मन्यते॥२१॥
· · ·
ननु पूर्वमाश्रमध्ये जीवस्य परमात्मनोऽभिन्नत्वं कार्यकारण भावाभिप्रायकम्, औडुलोमिपक्षे तु संसारदशायां भेदो मुक्तिदशायां चाभेद इत्युक्तम्। तत्र क्वचिदपि तयो:
· · ·
पारमार्थिकभेदाभ्युपगमेऽवस्थान्तरेsडभेदायोगादिति चरमं समाधानमाह–
· · ·
[ Sutra १२२ ]
अवस्थितेरिति काशकृत्स्नः ।१२२॥
· · ·
विशुद्धस्यैव ब्रह्मणोsङविद्याकल्पितेन जीवभावेनावस्थानादुपपत्त्रमिदमभेदेनोप-क्रमा णपि न श्रुतितात्पर्य्यः काशकृत्स्नः आज्ञायां मन्त्र्यते । तत्र शिष्टो परब्रह्मणि मैत्रेयीब्राह्मणवाक्यं समन्वितमिति सिद्धम् ।१२२॥
· · ·
पूर्व 'जन्मादस्य यतः' इति सूत्रे जगत्कारणत्वादिना लक्षितं ब्रह्म । तत् किं
· · ·
[ Sutra १२३ ]
घटादीनां मृदादिवदुपादानं, कुलालादिवन्निमित्तकारणमुभयकारणं वेति विशेषविचारं प्रति सामान्यज्ञानस्य हेतुत्वेन हेतुहेतुमदभावसंगत्येदमाह - ( १२९ ) प्रकृतिश्च प्रतिज्ञादृष्टान्तानुपरोधात् ॥१२३॥
· · ·
अत्र पूर्वपक्षे एकैकस्मिन्नेकैकज्ञानान्तरंविनाशप्रतिज्ञाया गौणत्वं, सिद्धान्ते तु मुख्यत्वात्प्राप्ति फलभेदः। ब्रह्मणो जगत्कारणत्वमत्र विचारविषयः। तत्तिं ब्रह्मणः केवलं निमित्तकारणत्वमेव, उपादानकारणत्वमपीति संशये; ‘स ईक्षांचक्रे’ ( प्र० ६/३ ) ‘स प्राणमसृजत’ ( प्र० ६/४ ) इत्यादिश्रुत्या ईक्षापूर्वकं जगत्कर्तृत्वश्रवणेन केवलं तत् निमित्तकारणत्वमेव प्रतिभाति, निमित्तकारणेपु कुलालादिषु तथादर्शनादिति पूर्वः पक्षः।
· · ·
[ Sutra 23 ]
चकारात्रिमित्तकारणं च ब्रह्माभ्युपगम्यत्वम्। कुत:? प्रतिज्ञादृष्टान्तानुपरोधात्। एवंचाभ्युपगमे श्रौतौ प्रतिज्ञादृष्टान्तौ नोपरुध्येते। 'येनाश्रुतं श्रुतं भवत्यमतमविज्ञातं विज्ञातम्' ( छां० ६/१/३ ) 'कस्मिन्ु भगवो विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातं भवति' ( मु० १/१/३ ) 'आत्मनि खल्वरे दृष्टे श्रुते मते विज्ञाते इदं सर्वं विदितम्' ( बृ० ४/५/६ ) इत्यादिश्रुतिष्वेकविज्ञानन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञा प्रतिज्ञायते। दृष्टान्तेऽपि 'यथा सोम्यैकेन मृत्पिण्डेन सर्वं मृण्मयं विज्ञातं स्याद्वाचारम्भणं ( छां० ६/१/४ ) 'यथा पृथिव्यामोषधय: सम्भवन्ति' ( मु० १/१/७ ) 'स यथा दुन्दुभेर्हन्यमानस्य न बाह्याञ्छब्दान् शक्नुयाद्ग्रहणाय' ( बृ० ४/५/८ ) इत्यादिश्रुतिषु दृश्यते। एतौ प्रतिज्ञादृष्टान्तौ ब्रह्मणो जगत्क्रतृत्वसाधको यथासंभवं प्रतिवेदानं प्रत्येतव्यौ। न ह्युपादानकारणेsविज्ञाते सर्वविज्ञानसम्भवः, किन्तु तद्विपरीतम्, उपादानाभिन्नत्वात्कार्यस्य। अत: प्रतिज्ञादृष्टान्तानुपरोधादुभयकारणत्वं ब्रह्मणि सिद्ध्यति भाव:॥२३॥
· · ·
[ Sutra 24 ]
(१३०) अभिध्योपदेशाच्च ॥२४॥
· · ·
किं च 'सोऽकामयत' 'तदैक्षत' इत्यादिना अभिध्योपदेशाच्चोभयकारणत्वमवगम्यते। तत्रापि कामनाश्रवणेन कर्तृत्वं 'बहुस्यामिति' प्रत्यगात्मकवियकबहु भवनाभिध्यानेन
· · ·
प्रकृतित्वंमिति विवेचनीयमिति॥२४॥
· · ·
[ Sutra 25 ]
( १३९ ) साक्षाच्चोभयाम्नानात् ॥२५॥
· · ·
इतेश्च जगदुपादानं ब्रह्म। कुत:? साक्षाद्ब्रह्मैव कारणमध्युपेत्याभिधीयते-प्रभवोऽभ्य-
· · ·
ययोराम्नानात् ‘सर्वाणी ह वा इमानि’ भूतान्याकाशादेव समुत्पद्यन्ते आकाशं प्रत्यस्तं
· · ·
यन्ति” ( छां० १/९/१ ) इत्यादि|श्रुतिषु। यतः प्रभवति, यत्र च लीयते तत्सत्योपादानं
· · ·
प्रसिद्धम्। यथा यवालीनां पृथिवीत्यर्थ:॥२५॥
· · ·
[ Sutra 26 ]
( १३२ ) आत्मकृते: परिणामात् ॥२६॥
· · ·
इतोऽपि ब्रह्म जगदुपादानम्। कुत:? "तदात्मानं स्वयमकुरुत" ( तै० २/७ )
· · ·
इत्यात्मानमिति द्वितीयया तत्र कर्मत्वं स्वयमकुरुत इत्यनेनैव कर्तृत्वं चाम्नायते। तथा
· · ·
Brahman being the ‘efficient cause’, and the consequence of such deliberation expressed as ‘I shall be many, I shall be born’ points to It being the ‘material cause’ also. (24)
· · ·
And since the Úruti declares It to be the direct cause.
· · ·
Brahman is the material cause of the Universe, for the Úruti declares, ‘All beings originate from Space (Brahman), and in Space do they all merge’ (Ch. Up. 1.9.1), whereby the origin and the dissolution of the Universe is declared directly in Brahman only; and it is too well known that the origin and dissolution of any entity can be in its material cause only. For instance the earth is the material cause of paddy, barley etc., as they originate as well as dissolve in earth only. Hence the Brahman is the material cause of Universe. (25)
· · ·
Âtmakṛteḥ parinâmât
· · ·
For It created Itself by undergoing modification.
· · ·
Brahman is the material cause of the Universe for the Úruti declares, ‘That created Itself by Itself’ (Tai. Up. 2.7); wherein it is clear that Brahman is acknowledged as both the ‘subject’ as well as the ‘object’. The phrase ‘created Itself’ presents the object (karma), whereas the text ‘created by Itself’ presents the subject (kartâ). If asserted that it is not
· · ·
चैकरस्मिन्न् ब्रह्मणि कर्मत्वं कर्तृत्वं चाविरुद्धम्। ननु पूर्व सिद्धस्य कर्तृत्वेन व्यवस्थितस्य क्रियमाणत्वात्कं दुःसम्पाद्यमिति चेत्; परिणामात्। परिणामोद्रु विवर्तः तथा च सिद्धस्यापि शुक्रतरजातिदवद् विवर्तात्ना साध्यत्वात्कर्मत्वं संगच्छते इत्यर्थः।
· · ·
[ Sutra २७ ]
योनिश्च हि गीयते
· · ·
इतश्च ब्रह्म जगदुपादानम्, यत्किल - ‘यद्भूतयोनिं परिपश्यन्ति धीरा:’ ( मु० १/१/६ ) ‘कर्तारमीशं पुरुषं ब्रह्म योनिम्’ ( मु० ३/१/३ ) त्यादिश्रुतिषु प्रकृतिवाचकेन योनिशब्देनात्मा हि गीयते। पृथिव्यादिषु निरोषधिवनस्पतौनाऽमिति लोकोक्त्या योनिशब्द: प्रकृतिवाचक: समधिगम्यते। अतो ब्रह्मण: प्रकृतित्वं कर्तृत्वं च सिद्धमिति।
· · ·
[ Sutra 28 ]
एतेन सर्वे व्याख्यातास्त्रव्याख्याताः।१२८।
· · ·
अत्रापि पूर्वपक्षे ब्रह्माणि वेदान्तानां समन्वयासिद्धिः, सिद्धान्ते तत्तद्विद्रिरिति फलभेदः। अत्र सामान्यतया सर्वे वेदान्ता: विचारविषया:। तत् ब्रह्माण इव परमाणुशून्यादीनामपि क्वचित्कारणत्वं श्रूयते, न वेति संशये; 'तं होवाच यं वै सोम्येतेमणिमानं न निभालयसे एतस्य वै सोम्यैषोऽणिमैव महान्यग्रोधस्तिष्ठति' (छा० ६/१२/२) 'असदेवेदमग्र
· · ·
[ Sutra 28 ]
एतेन सर्वे व्याख्यातास्त्रव्याख्याताः।१२८।
· · ·
[ Sutra 4.28 ]
आसीत्’ ( छा० ६/२/१ ) इत्यत्राण्वादीनामपि कारणत्वश्रवणात्तत्रापि कारणत्वमध्युपेयमिति पूर्वः पक्षः। सिद्धान्तस्तु एतेन प्रधानकारणवादनिरासेन तत्कोटिकानामशब्दत्वाच्चेतनत्वैक-विज्ञानप्रतिज्ञानुपपत्तीनां हेतूनामण्वादिकारणवादेऽपि साम्यात्सर्वे परमाणुवादिकारणवादा निराकृतत्वेन वेदितव्या:। न चात्राण्वादिशब्दविरोध इति वाच्यम्; सूक्ष्मत्वाभिप्राये-णातम्न्यणुबद्प्रयोगादनभिव्यक्तनामरूपाभिप्रायेण तत्रासच्छब्दप्रयोगाच्च। व्याख्याता इति पदाभ्यासोऽध्यायपरिसमाप्यर्थः। अतो जगत्कारणो सर्वज्ञे जिज्ञास्ये परमात्मन्येव श्रुतीनां समन्वयो, नान्यत्रेति सिद्धम्।२८।।
· · ·
।। विश्राम:५।।
· · ·
इति श्रीब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यावलम्बिन्यां विद्यानन्दवृतौ प्रथमाध्यायस्य चतुर्थ: पादः ।।१।।४।।
· · ·
।। इति प्रथमाध्याय: ।।