1. Brahmavaivarta_Purana_Volume_1_-_Jivananda_Vidyasagara_1888

UNIVERSITY OF TORONTO 3 1761 00094571 7

70

ब्र ह्मवव्त्त पुरारम।

प्रथमोभाग:

त्र [ब्रह्मखयडम्, प्रक्ृतिखरडम्, गरपतिख इम्] योमहर्षिवेदव्यासविरचितम्।

श्रीजीवानन्द विद्यासागरभट्टाचायय संस्कतमृ प्रकायितक।

कलिकातारानधान्याम्। सरखतीयन्वे सौ्रितम्।

१ १८८८।

ब्रह्मवबत्तपुराण ब्रह्मखरहस्य सूचौपलम्।

विषय: पध्यायः पवाङ:। अनुक्रमणिकाध्यायः परव्रह्मनिरूपसम् सष्टिनिरूपणम् ३ १० सष्टिनिरूपणम् सष्टिनिरुपणम् २२ सष्टिप्रकरणम् ६ सृष्टिप्रकरणम् ३५ ,AS ब्रह्मपुत्रक्ृत सप्टिप्रकरलम् 8४ मङ्गलगह जन्मकघनम् ४६ चक न्याना मुक्ति: सचगापेन चन्द्रस्य राजयत्त्मोत्पत्ति: दचमिवसंवाढ्कथनम् ५१ दृताची विखवकमसंवाद्कथनम् १० ५ू५

"> ६१ सस्वन्धविनिषय काघनम् ६५ विष्मुवेषावत्राख्ए प्रशंसा ११ गन्र्वराजस्य तपस्या १२ रपवरहपनान्त्ना नारदजन्म कथनम् उपवईगभाव्ाया: मालावत्या विलाप कथनम् ११

(२)

विषय: अध्यायः पत्राङ्म: ।

विष्णु मालावतीसंवाद: १४ ८५

मालावतीकाल पुरुषसंवाद: १५ ६१ चिकित्साप्रणयमम् १६ विष्ुप्रशंसा कथनम् १७ १०५ महापुरुषस्त्रोत् प्ररयनम् १८ ११२ श्रीहृाष्य कवचम् ११७ स्ीशिवकवचम् " १२०

श्रीशिवस्तवराजः १२१ कलावतीगर्भें नारदरूपेश उपवर्हणगन्धव- स्योत्पत्ति: २० १२५

विष्शुमन्तः २१ १३३ विष्णुध्यानम् "' नारदभापविमो चनम् १३५

प्रचेतसी जन्म २२ १२६

दक्षस्योत्पत्ति: कर्दमीतपा्त्तिः मरीतुत् पत्तिः कत्वादीनामुत्पत्तिः ब्रह्मपुत्तायां नामव्युत्पत्ति: ब्रह्मनारदसंवाद: २२ १३६

नारदं प्रति दारपरिग्रहाथ ब्रह्मस उप देश: २४ १४ सिवनारट सम्मििलनम् २५ १४६

(२ )

विषय: अध्याय: पवाङ्: ।

२६ १५२ नराखां कर्त्तव्याकर्तव्य कघनम् २० १६० व्रह्मनिरूपएम् २८ १६५ नारायएं प्रति नारद प्रश्न: २६ १७१ श्रीनारायणक्कतः स्तवः ३० १७१

ब्रह्मवतरत्तपुराणे प्रकतिखराडस्य सूचौपत्रम्।

विषयः अध्याय: पत्राङ्ग। प्रक्ृतिचरित सूत्रम् १ १७७ देवदेव्युत्पत्ति: २ १८१ विश्वनिर्यय वर्णनम् ३

सरस्ती पूजाविधानं मन्वश्च २०७ OC

सरखती मूलमन्त्र: २०६

सरस्ती कवचम् २१०

याज्जवल्करोत्त वाग्द वीस्तोवम् ५ २१२

सरखत्युपाख्यानं स्वासां कलहः २१६

गङ्गां प्रति सरस्त्या: थाप: २१६

लक्ष्मीं प्रति सरस्त्या: गराप: २२०

मरस्वतीं प्रति गङ्गाया: शापः २२२ "

भहलनएम् २२६

कालकालेखरगुगनिरुपसम् २२७

(४)

विषय: अध्याय: पत्राङ्: ।

२३८

२४१ पृथिवी स्तोवम् "> २.४२ भूमिदानफलम् 2 २४२ दत्तभूमि हरणे पापम् २४४ परकीय तड़ागेडपि पङ्चोद्वारपूर्वकोत्सर्जन फलम्

भूखामिने पिए्डमदत्वा श्राडकरखे पापम् भूमी प्रदीप, शङ्डादिस्थापने पापम् " भूकम्पे ग्रहणे च भूमिखनन पापम् २४५ भूम्यादि पर्य्यायानाम् व्युतपत्तिः "> गङ्गोपाख्यानं १० २४६ गङ्गापूजाक्रम: " २५४ गङ्गाध्यानम् गङ्गास्तोत्रम् >> २५५ गङ्गोत्पत्ति: "> २५८ गङ्गारूपमोहितं कृषा प्रति राधाया

उपालम्भ: ११ २६२ गङ्गां प्रति कुपितया राधया गङ्गासलिल

पानम् २६ गङ्गाया विवाह: १२ २७५ तुलस्युपाख्यानम् १३. २७७

( ५ )

विषय: अध्याय: पत्राङ्म: 1

तुलस्युपाख्याने वेदवती प्रस्ताव: १४ २८३

वेदवतीं प्रति रावसस्य दौरालाम् "> >>

वेदवती देहत्याग: २८४

वेदवत्या: सीतारूपेण जन्म २८५

धम्मध्वजपत्राां माधव्यां तुलस्या जन्म १५ २८६

तुलस्य वरप्रदानम् २६०

तुलस्ये राधिकामन्वदानम् २६२

तुलस्या सह शङ्चूड़स्य मेलनं कथोपकथनञ्ञ १ ६ २६४

तुलस्या सह शङ्चूड़स्य विवाहः ३०२

गङ्चूड़द्वत्तान्त: २०६ ग्रिवेन मह शङ्डचूड़स्य युद्धाघें पुष्पदन्त- प्र रणम् १७ २११

गह्वचूड़ेन सह दूतस्य कथोपकघनम्, ३१२

३१८ शिवेन सह युदाथें शङ्डचूड़स्य कघोप- कघनम् १८ ३१८

देवानां सह गङ्वचूडस्य युद्धम् ३२७

काततिकेयेन सह शङ्चूड़स्य युद्म् " कालिकया सह ग्रङ्मचूड़स्य युद्धम् ३२०

हपवशङ्कचूड़ युद्धम् २०

गहचूड़बध: २२६ तुलसीहृच्तस्य तत्पत्राणास माहात्ंप२१

(६)

विषय: अध्यायः पवाङ्ग: ।

प्रशुचिर्भू त्ा तुलसीवृत्तस्पर्थनात् पत्रचयनात् पापम् २१ ३४१

पालग्रामचक्रनिर्देशस्तद् गुखकथनञ्,, तुलसीपूजाविधानम् २२ ३४७

तह्ीजमन्त्रः

सावित्रा पाख्यानम् २२ २५०

सावित्रीजपफलम् ३५१ " जपमाला शोधनम् ३५२

सन्वाहीनहिजनिन्दा "

३५३

शूद्रान्नादिभोजिनां निन्दनम् शवदाहजीवि-अिजीवि-मसीजीविरना निन्दनम्

सावित्रीध्यानं पूजाविधानज्ज २५४

सावित्री स्तोत्रम् ३५०

द्वितीय साविवा जन्म विवाहा-

द्य पाख्यानम् २४ ३५८

सावित्री यम संवाद: " २५६ करम्मविपाके कमपहेतुः २६०

कम्मविपाके साविव्री प्रश्न: २५ २६२ कमंविपाने कमनुरूपस्थानगमनम्२६ २६६ शमक मविपाक कथनम् २७ २१२

सावितीकत यमखोवम् २ ८५

(9)

विषय: अध्याय: पत्राङ्ग: ।

अशुभक मंविपाकजनर कवर्ण नम ३८७

पापिनां नरक निरूपणम् ३० ३८६ पापिकुएडनिणय: ३१ ४०८

कन केनैव कम्पया सर्गप्राप्तिः नरक-

निव्ृत्तिस ३२ ४१५

नर ककुराडलच एम् २२ ४१७

श्रीकृशा गुरकीर्त्तनम् ३४ ४२७

लक्ष्मुापास्यानम् ३५ ४२६ दन्ट्रं प्रति दुर्वाससः पापः २६ ४४0

मुनीन्द्रसुरेन्द्र संवाद: " ४४१

हरिगुणश्नवसादिन्द्रस् ज्ञानप्राप्ति: ४५५

मुनिभवनात् ग्टहं गत्वा खगपुरीं परत्र विद्स्तां दृष्टा गुरुग्टहे गमनम् ४५५ पथि गुरु दृष्टा वृत्तान्तवर्सनम् ४५६

" "

महालक्ष्मु प पाख्यानस् ४५७

निषाभक्तस्य शुभकथनम् ३८ ४५८

विष्णुभक्तिहीनस्य लक्ष्मीत्वामः " ४६०

लक्ष्मी चरित्रम् ४६१ शुभकार्य्याल्क्षमीस्थिति: ४६२ लचीनामात् पुनस्तत् प्राप्तये दन्द्रेए लच्ष्मना:

पूजनम् ४६५

लक्ष्मी ध्यानम् " ४६८

(٢)

विषय: अध्याय: पत्राङ: ।

लक्षमीमन्त्रः ४.६ट

लक्ष्ी स्तोत्रम् "> "

साहोपाख्यानम् ४० ४७२

स्वधीपाख्यानम् .४१ ४S८

दक्िसोपाख्यानम् ४२ ४८३

षष्ठुात्पत्तिः ४३ ४६२

षछुा पाख्यानम् ">

षष्ठीध्यानम् ४६६ षष्ठी स्तोत्रम् ">

मङ्गलच राडुापाख्यानम् ४8

मङ्गलचरडी मन्त्रः

मङ्गलचगडी स्तव: ५०१ ">

मनसादेव्युपाख्यानम् ४५ ५०२

मनसा स्तोवन् "> ५०३

मनसा ध्यानन् ४ ६ ५०५

मनसा मन्तर:

मनसीत्पत्ति: ५० ६

मनसा स्तीत्रम् " ५१६

सुरभ्युपाख्यानम् ४9 ५१८

राधिकाख्यानम् ४८ पूर१

हरगौरीसंवादे राधोपाख्यानम् ४६ ५२६ सुयनीपाख्यानम् ५० ५२२ नृपमुनिसंवाद: ५३७

(2)

विषय: रध्याय: पवाङ्ग: । सदत्तां परदत्तां भूमिं हत्वा पापम् ५२ ५४० नानाविधाकारय्यासां फलम् ५४१ " कतव्नानां कमफलम् ५४४ कम विपाक: ५४६ अतिथिपराभवे टोष: ५४८ सुयज्ञनृपतेर्बराह्मरसमागमः कथोपकथनम् ५३ ५४६ मुतपसी ब्राह्मणस्य परिचय: " ५५० कश्यपपुत्र स खद्टा पुष्करे तपयरणम्,, "१ विष्णोर्वरलाभ: विश्वगोलकवर्णनम् ५४ ५५१ वैकुगठवर्यानम् ५५४ गोलोकवरनम् ५५५ कालमानम् "> देवानां दिवादिमानम् चतुर्दभमनुकथनम् ५५७ सप्तचिरजीविकयनम् दैनन्दिन प्रलंय: "> तत्र लकानामवस्था " विप्रपादोदक पानमन्त्र: ५६५ तस्य फलम् ५६५ " सुतपसा सुयन्नाय राधामन्त्रादि दानम् "

(१० )

विषय: अध्याय: पत्राङ्ग: १

सुयन्तेन गोलोक दर्शनम् पू४

गोलोकदरशन त्तमा: ५६७

तत्र विष्णी:रूपम् "

राधापूजा पद्ति: ५५

राधाकवचम् ५६ ५७८

दुर्गोपाख्यानम् ५७ ५ू८पू

५७

सुरधोपाख्यानम् ५८

चन्द्रीपाख्यानम् ५ू८

बुधोत्पत्तिः चन्द्रस्य गुरुपत्ाा समागमः चन्द्रं प्रति ताराया उपालम्भः "१

सतीत्वध्ंसेन चन्द्र कलङ्ग: चन्द्र प्रति शुक्रस्य तिरष्कार: ५६२

चन्द्रं प्रति शुक्रस्य अभिशाप: "१ ५८४

स्वभार्य्यां विहाय परस्त्रीसेवनदोष: "

स्त्रीणं पुरुषाणाञ्ज कम्मविशेषात् नरक- विशेष गमनम ५६५

चन्द्रेण ताराहरणे वहस्पतेः थोक: सद्री रस्पति संवाद: वृहस्तेः शरिवपुर ममनम् ६० ६०६

शिवहृहस्पति कथीपकथनम्

(११)

विषय: अव्याय: पत्राङ्म: ।

ब्रह्मराः शुक्रग्टहे गमनम् ६१ ६१६

ब्रह्म शुक्र संवाद: "१ ६१८ राज्: सुरघस्य वैश्यसमाधेश्य विवरगम६२ ६२६ सुरथसमाधिमेधससंवादे प्रक्लति- वेश्यसंवाद: ६२० राज्ञा सुरधेन टुर्गापूजनम ६४ ६२४ टुर्गापूजाक्रमः ६५ ६४२

ज्ञानकघनम् ६५ ६४६ दुर्गा स्तोत्म् ६६ ६४७ दुर्गा कवचम् ६५१

श्र ह्मववर्त्त पुराशे गयपतिखरडस्य सूचौपत्रम्।

विषय: अध्याय: पत्राङ्क।

हिमालये भगवत्या जन्म १ ६५२

प्रङरगिवासमागमः १ ६५५

मोरों प्रति अत्यासक्स्य शिवस्य समीपे ब्रह्मादिदेवानां

गमनं स्तुतिश्च १ ६५६ क्रीड़ाविरतेन शिवेन देवदर्गनम् २

तत्रागतान् देयान् प्रति पार्वत्वा:

माप:

( १२ )

विषय: अध्याय: पत्राङ: । क्रुड्ां पार्वती प्रति भिवस्य प्रबोध- वाक्यम् २ ६५६ पिवं प्रति पार्वत्या: पुत्राभावदुःख कथनम् २ ६६० पावतों प्रति हरिव्रतकरणाय शिवस्यो- पदेशः ३ ६६१ हरिव्रतस्य फलम् ३ ६६२ शिवेन पार्वत्ये व्रतोपकरणकथनम् ४ ६६५ तस्य विधानम् ४ व्रत माहात्मा कथा ५ व्रतमाहात्मामभिधाय हरस्य तपसे गमनम् ६७५ पार्वत्या व्रतारभोद्योग: ६ ६७६ शिवस्य विष्णुसमीपे वरप्रार्थनम् ६ ६७८ व्रताज्ञाग्रहणम् ६८० हररादेशात् व्रतविधानम् 6 व्रतान्ते पुरोहितेन सामिदचिणा- याचनम् तदाकरख पार्वत्या मूच्छी ६८६

तां मूर्च्छितां बोधयितुं ब्रह्मादिभिर्देवेः तत्समीपे ६८६

भिवप्र षणम् पार्वतों प्रति सिवस् प्रबोधवचनम्७ ६८६

वर्मपालनाय तां प्रति विष्ोरुपदेश: 9 ६८६ ६८७

( १३ )

विषयः अध्याय: पत्राङ्म: । कीनापि कारणेन धर्मलोपेऽफलम् ६८१ तदाकएं तान् प्रति पार्वत्या कथनम्,, विषुना धसांस्य प्राधान्यकथनम् पावत्या लोकाचारधम्ैयीः य्रछत्व-

कथनम् " एतस्तमिन् समये पुष्पकेया नारायणस्या- विर्भाव: .. सर्वान् प्रति नारायणवाक्यम् ६६१ पार्वतीकृत श्ोनारायणस्तोत्रम् ६६५

स्तवप्रीतेन कशन पावत्वे निजरूप- प्रदर्शनं वरप्रदानञ्ज ६८८ गसेथोत्पत्तिः

हरी तिरोहिते पावत्या ब्राह्मणा- न्वेषगम् ७०६

इत्यवसरे आ्रकाशवागी पाईत्या शिवेन च गगेशद्येनम् " मर्वेभ्यो बहुविधदानम् १० विशु प्रभृतिभिदेवैः आ्रभीर्वाद प्रयोग :. , ७११

११ निशुदर्शनाव दवारपालं विदालान्ष प्रति

कघनम् ११ ७१५ तं प्रति द्वारपालच्योक्ति:

( १४ )

विषय: अध्याय: पत्राङ्ग: । पावित्याज्ञां लब्ध्वा प्रविष््मानतवदनं शनिं प्रति पावतीवच्तनम् शनिपार्वतीसंवाद: शनिना बालक दर्शनम् १२ ७१८ दरशनमावण मस्तकलोप: "१ "१ तदवलोक्य देवैर्गजमस्तकमानीय तत् संयोजनम् विघ्नोपखराडनम् 9१ ७२० विष्णुकृतं गरेशस्तोत्रम् १३ विनायकपूजाकवचकथनम् १३ कात्ति केव प्रवृत्तिप्राप्ति: १४ ७३२ शिवदूतेः अ्वत्तिकाभवनगमनम् १५ ७३७ कात्ति कनन्दिसंवाद: कात्ति कागमनम् १ ई ७४१ कुमाराभिषेक्र: ७४६

१८ भास्करपूजनं स्तीत्ज्न १६ ७५२ विध्रकारण कथनम् ७५२ गजमुखयोजन हेतु कथनम् २० ७५ ६ लक्ष्मीप्राप्ति: २१ ७६२ लत्त्मीस्तोत्रम् कवचज़ २२ ७६४ लक्ष्मी चरितम् २२ ७६८ वणेशस्य एकदन्तत्वे विवरएम् ७७२

(१५ )

विषय: अध्याय: पत्राङ्ग: ।

जमदग्नि कारत्तवीर्य्यार्जुन युड्धोद्योग: २४ ७३ तवोर्युडम् २५

पुनस्तयो: युद्कथनम् २६ ७८१ तयोर्युद्धे विराम: राज्: सूसैन्चस्य मुनितपीवने पुनर्गमनम् २१ ७८४ तवत्यां कपिलां हर्त्तुमभिलाष: तं कपिलाहरखपरं दृष्टा मुनेर्युडी- द्योगः ७८५ परस्परं युद्धम् कारत्तवीर्य् प्रयुक्तया शत्या मुनेर्देहत्यागः,, ७८६ मुनि मृतं दृष्टा कपिलाया रोदनम् ,, " स्ामिनसुपरतं शुत्वा तत्र रेखकाया गमन तं वच्सि निधाय शोक: पुवाद्वानञ्ञ ७८७ परशुरामेण तवागत्व सरवे जात्वा पित्रोश्चितानिर्माणम् माटसमीपे चच्तियबधाङ्गीकरश् २७ पितघातकस्य बधाकरणे दोप: " ७८८

तत्र भृगीरागमनम् "> भागवं प्रति तस्य प्रबोधवचनम् ७८८ ऋतोशतुर्घेऽहनि स्वीयां शुद्धि: २८

भृगुरेणुकासंवाद : " परशुरामस्य शिवसमीपे गमनं

२६

(. १ ६ )

विषयः अध्याय: पत्राङ: ।

शिवशिवा समीपे परशरामस्य वरप्रार्थनम् ३० ८०२

तुष्टेन श्रिवेन सकवचादि दानम् २१ ८०५

३२ 5११

परशुरामस्य तपश्चरणम् ३२ ८१८

गहं गत्वा सुखप्रदर्भनम् २२ " खशिथैः पितशिथक्च सह परामर्शः,, ८१६

परशुरामस्य युद्यात्रा " गमनकाले बहुविध शुभदर्शनम् " ८२१

परशरामेय राजसमीपे दूतप्रेषएम् ३४ रामदूतकात्त वीर्य्ययो: कथोपकथनम्,, राजो नानाशुभदर्शनम् ८२४

राज्जा सह मनोरमाया: कथीपकथनम् ८२७

राजी युडयात्रा ३५ ८३५ रणस्थले रामकात्त वीर्य्ययो: कथोपकथनम् " विष्णुना राज्जे शिवकवचकथनम् 1.

"> ८३६ कान्त वीर्यप्रेरिताननेकान् राजवरान् व्यापाद्य सुचन्द्रेय तृपतिना सह रामस्य युद्दम् २६ ८४४

काल्या रामनिचिप्तानामस्त्राणां

ग्रहणम् 32 ८४५

(१७ )

विषय: अध्याय: पत्राङ्ग: ।

निजास्त्रव्यर्थतां दृष्टा रामेय

कालीस्तोवम् ३ ६ ८४५

कालीकवचम् ३७ ८४७

सुचन्द्र पतितं दृष्टापर: राजभि: सह

युद्म् ३८ ८४६

तेषु नष्टेषु राज्जा सहस्राच्तेण सह युद्धम् ८५१

रामेणा पाशुपतास्त्रग्रहएम् " दृत्यवसरे विप्ररूपिण विष्णुना रामसमीपे गमनं

कथनञ्ज

विष्ुना रामाय लक्ष्मीकवचकथनम् ,, ८५४

दुर्गाकवचम् २६ ८५७

सपुत्रस्य सहस्राक्षस्य मरणात् कार्तवीर्य्यस्य

युद्ागमनम् ८५८

तयोम्तुमुल: संग्राम: ८६२ पाशपतास्त्र ण कार्तवीर्य्स्य बधः " ८६५

क्रनेष त्रिःसप्तकृत्वः च्तचियाणां बधः ,, ८६६ महों निचत्ियां कत्वा भागवस्य कैलास- गमनम् ४१ ८६८ केलाम वर्णनम् " ८७०

गतेखरसमीपे रामस्य शिवशिवादर्भन- प्रार्थनम् ४२ ८७२

तयो: कथोपकथनम् " ८७३

(२८)

विषय: अध्याय: पत्राङ्ग: ।

ज्ञाननिरूपणम् ८७५

गमनव्याघाते रामस्य गरोशेन सह

वाग्युङ्म् ४३ गणेशं प्रति परशुनिक्षेपणीद्योग: ४२ ८७८

कार्ततिकेयेन परशुक्षेपसीद्यतस्य रामस्य

निवारएम् ४३ गणेशं प्रति परशु क्षेपीद्यतस्य रामस्य गणेशेन योवबलेन शु रडे नाकर्षएं ब्रह्माएडमध्य भ्रामराम्

४३ ८92

गणेभदन्तभङ्ग: गणेशं ताटृशं दृष्टा रामं प्रति गौयया

उपालभ्भ: ४४

रोषाद्वन्तुमुद्यतायां गौर्य्या रामस्य विषुस्मरणम् ४४ ८८५

विष्णु स्तोत्रम् ४४

गोरों बोधयित्वा रामं प्रति गौरीप्रीतये तस्या गणेशस्य च स्तवादिकरणे विष्णो: उपदेशः ४५ दुर्गा स्तोत्रम् ४५ ८28 गणोशाय तुलसीदाननिषेध कथनम् ४६ तुलसी गरेश संवाद: ४६

सूचीपत्रम् समाप्तम्।

ब्रह्मवैवत्त पुरागम्।

ब्रह्मखराडम्।

प्रथमोऽध्यायः ।

सुराय सर्वे मनवो मुनीन्द्रा:।

नसन्ति देदा: प्रएमामि तं विभुम् । खलात् स्ूलतमां तनुं दधतं विराजं विश्वानि लोमविवरषु महान्तमाद्यग। सृथ्योममुखः सवलयापि ससर्ज सूक्ष्मां नित्यां समेत्य हृदि यस्तमजं भजामि॥ व्यायन्ते ध्वाननिषाः सुरनरमनवो योगिनो योगरूढ़ाः सन्तः सप्नेऽपि सन्तं कतिकतिजनिभियं न पश्न्ति तह्ा। ध्याये सेच्छामयं तं विगुखपरमहो निर्विकारं निरीहं

वन्दे क्ृण गुगातीतं परं ब्रह्माचुतं यतः।

२ [१ अ्र

अमृतपरमपूर्व भारतीका मवेनुं स्रुतिगणक्ृतवत्सी व्यासदेवी दुदोह।

पिबत पिबत मुग्धा दुग्धमचव्यमिष्टम्।

शं नमी भगवते वासुदेवाय।

ओं नारायणं नमस्कत्य नरव्षैव नरोत्तमम्। देवीं सरस्वतीज्जैव तती जयमुदीरयेत्। ओं भारते नैमिषारखे ऋषय: शौनकादयः। नित्यां नैमित्तिकों छत्वा क्रियामूषु: कुशासने॥ १ ॥ एतक्तिव्नन्तर सीतिमागच्छन्त यटच्छया। प्रणतं सुविनीतं तं विलोक् ददुरासनन् ॥ २ ॥ तं सम्पूज्यातिथिं भत्या शीनको मुनिपुङ्गवः । पम्रच्क कुशलं शान्त शाव्तः पौरासियं सुदा ॥ ३ ॥ वर्त्मायासविनिमुता वसन्त सुस्िरासने। सम्नितं सर्वतत्ववं पुराणनां पुरासवित् ॥४ ॥ परं कृण्णकयोपेतं दुवाएं गुतिुन्दरम्। मङ्गलं मङ्गलार्हच सर्वदा मङ्लाखयम्॥ ५ ॥ सर्वमङ्गलवीजञ् सर्वदा मङलप्रद्म्। सर्वामङ्गलविघ्नञ्च सर्वसम्यत्करं वरम् ॥ ६॥ हरिभत्िप्रदं शखत् सुखदं मोचदं भवेत्। तत्त्वज्ञानप्रदं दारपुत्तपीलनिवर्दनम् ॥।७। पप्रच्क सुविनीतज्ञ विनीतो मुनिसंसदि। यथाकाशे तारकाणां हिजराजी विराजते॥ ८ ॥

ब्रह्मसरडम्। ३

शैनक उवाच। प्रस्थानं भवतः कुत्र कुत श्रायासि ते शिवम् । किमस्माकं पुरयदिनं वत्स! ल्हशनेन च॥ ६॥ वयमेव कली भीता विशिष्टज्तानवर्जिताः । मुसुक्षवो भवे मव्नास्तदेतुर्वमिहागतः॥१०॥ भवान् साधुर्महाभागः पुराणेषु पुराणवित्। सर्वेषु च पुराणेषु निष्णातोऽतिक्वपानिधि: ॥११॥ य्रीक्ृणा नियला भक्तिर्यतो भवति शाखती। तत् कथ्यतां महाभाग! पुरां ज्ञानव्ईनम् ॥ १२॥ गरीयसो या मोत्ताच कमसूलनिक्ृन्तनी। संसारसन्निवद्ञानां निगड़च्ेदक्वन्तनी॥ १३ ॥

सुखदानन्ददा सौते! पश्च्चेतसि जीविनाम्॥ १४॥ वत्रादी सर्ववीजञ्ज परव्रह्मनिरुपणम्। तस्य सृध्योन्युखस्यापि सृष्टेरुत्कीत्तनं परम् ॥ १५॥ साकारं वा निराकारं परमात्मस्रूपकम्। किमाकारञ्ज तद्ब्रह्म तद्दानं किञ्च भावनम् ॥१६ ॥ ध्यायन्त वैष्वाः किंवा किंवा सन्तथ योगिनः । मतं प्रधानं केषां वा गूढ़ वेटे निरूपितम् ॥ १७॥ प्रक्ृतेश्व य आ्ररकारी यत्र वत्त ! निरूषितः । गुणानां लत्तरं यत्र महदादेश निर्राय: ॥१८॥ गोलोकवर्सनं यत्र वत्र वैकुगठवर्णनम्। वर्णनं शिवलोकस्य यत्रान्यत् खर्गवर्णनम् ॥१८॥ अंगानाज कलानाज़ वत्र सौते! निरूपयम्।

8 ब्रह्मवेवरत्तपुराणे [१ श्र०

के प्राऊ्ृताः का प्रक्रतिः क आ्रत्मा प्रक्ृतेः परः ॥२०॥ निगूढ़ं जन्म येवां वा देवानां देवयोषिताम्। समुत्यत्तिः समुद्रायां शैलानां सरितामपि॥ २१॥ के वांथा: प्र्वतेश्वापि कलाः का वा कलाकलाः । तासाञ्ज चरितं ध्यानं पूजास्तोवादिकं शुभम् ॥२२॥ दुर्गासरख्तीलत्त्ीसावित्रीणाच्च वर्णनम्। यत्रैव राधिकाख्यानमत्यपूर्वे सुधोपमम् ॥ २२॥ जीवकमविपाकश्च नरकाणाच वर्णनम्। कर्मपां खएडनं यत्र यत्र तैभ्यो विमोच्षगम् ॥ २४॥ येषाञ्च जीविनां यत् यत् स्थानं यत्र शुभाशुभम्। जीविनां कर्मणी यस्ात् यासु यासु च योनिषु॥ २५॥ जीविनां कर्मी यत्मात् यो यो रोगो भवेदिह। मोक्षणं कर्मणो यस्ात्तेषाञ्ज तन्निरूपय ॥ २६॥ मनसा तुलसी काली गङ्गा पृथ्वी वसुन्धरा। आसां यत् शुभाख्यानमन्यासामपि यत्र वै ॥ २७॥ पालग्रामशिलानाज् दानानाञ् निरुपरम्। अपूर्व यत्र वा सौते! धर्माधर्मनिरूपणम् ॥ २८॥ गणेश्रस्य चरितं यत्र तज्जन्म कर्म च। कवचस्तोत्रमन्त्राणं गूढ़ानां यत्र वर्णनम् ॥ २८॥ यदपूर्वमुपाख्यानमश्ुतं परमाद्ग तम्। कवत्वा मनसि तत् सवें साम्प्रतं वक्तुमर्हसि ॥ ३०॥ यत्र जन्मम्त्मो विश्वे पुखनेत्र च भारते। परिपूर्णतमस्यापि क्वषपस्य परमात्मनः ॥ ३१ ॥ जन्म कस्य ग्हे लब्ध' पुरये पुरवती भुने!।

१ त्र० ] ब्रह्म खएडम्।

सुतं प्रसूता का धन्या मान्या पुखवती सती । २२ ॥ आविर्भूय च तबेहे क्व गतः केन हेतुना। गत्वा किं कृतवांस्तत्र कथं वा पुनरागतः । ३३। भारावतरणं केन प्रार्थितो गोथकार सः। विधाय किं वा सेतुच्च गोलकं गतवान् पुनः ॥ २४॥ द्तीदमन्यदाख्यानं पुराएं ुतिदुर्लभम्। दुविन्चेयं मुनीनाव्ज मनोनिर्मलकारणम् ॥ ३५॥ खज्ञानादु यन्मया पृष्टमपृष्टं वा शुमाशुभम्। सद्यो वैराग्यजननं तन्मे व्याख्यातुमहसि॥ २६॥ शिष्यपृष्टमपृष्टं वा व्याख्यानं कुरुते च यः । स सद्गुरुः सतां शेडो योग्यायोग्ये च यः सम: ॥३७॥ सीतिरुवाच। सवें कुथलमस्ाकं तवत्पादपददर्भनात्। सिद्धन्तेत्रादागतोऽहं यामि नारायणाय्ररमम् ॥३८॥ दृद्टा विप्रसमूहज्ज नमस्कर्तुमिहागतः । द्रष्टुच्च नैमिषारखं पुरयदव्चापि भारते ॥३८ ॥ देवं विप्रं गुरु दृद्टा न नमेद् यस्तु संभ्रमात्। स कालसूत्र व्रजति यावइन्द्रदिवाकरी॥ ४० ॥ हरिव्राअमणरूपेण गखदुभमति भारते। सुकती प्रणसेत् पुरात् ब्राद्मएं हरिरुपियम्॥४१ ॥ भगवन् ! यत्त्ववा पृष्टं ज्ातं सवमभीभितम्। सारभूतं पुराणेषु ब्रह्मवेवर्त्तमुत्तमम् ॥४२॥ पुराणोपपुराणानां वेदानां भ्मभव्जनम्। इरिभतिप्रदं सर्वतत्वच्ञानविवरद्वनम् ॥ ४३ ॥

ब्रह्मवैवर्सपुराण [१ श्र.

कामिनां कामदञ्ेदं मुमुचूाञ्च मोचदम्। भत्तिप्रदं वैष्णवानां कल्पवृक्षसरूपकम् ॥ ४४ ॥ ब्रह्मखरडे सरववीजपरव्रह्मनिरूपएम्। ध्यायन्त योगिन: सन्तो वैष्णवा यत् परात्परम्॥४५॥ वैप्वा योगिन: सन्तो न च भिन्नास्च थौनक!। सन्नानपरिपावेन भवन्ति जीविनः क्रमात्॥ ४६॥ सन्तो भवन्ति सत्सङ्गाद् योगिसङ्गेन योगिनः । वष्वा भक्तसङ्गेन क्रमात् सद्योगिन: पराः ॥४७ ॥ यत्रीद्भवश्च देवानां देवीनां सर्वजीविनाम्। ततः प्रकतिखरडे च देवीनां चरितं शुभम् ॥ ४८॥ जीवकमविपाकस शालग्रामनिरूपसम्। तासाच्ज कवचस्तीत्रमन्त्रपूजानिरुपरम्॥ ४2 ॥ प्रकृतेलक्षणं तत्र कलांशानां निरुपसम्। कोर्त्तेहत्कीतनं तासां प्रभावश्व निरुपितः ॥५०॥ सुक्तीनां दुष्कृतीनां यद् यत् स्थानं शुगाशुभम्। वर्सनं नरकाणाच् रोगाणां मोचएं ततः॥ ५१॥ तती गणेशखरडे च तज्जन्म परिकीत्तितम्। अतीवापूर्वचरितं श्रुतिवेदसुदुर्लभम् ॥ ५२ ॥

निगूढ़ कवचसीत्रमन्त्रतन्व्निरूपसम् । ५३ ॥ श्रीक्राजनखणडञ्च कीर्ततितज ततः परम्। भारते पुखचेल च श्रील्सजन्म कर्म च॥ ५४ ॥ भुवो भारावतरणं क्रीड़ाकौतुकमङ्गलम्। सतां सेतुविधानच् जन्नमखएडे निरुपितम् ॥ ५ू५ ॥

१ अ० ] ब्रह्मख एडम्।

दूदं ते कथितं विप्र! पुराणप्रवरं वरम्। चतुःखएडपरिमितं सर्वधर्मनिरुपितम् ॥ ५६॥

ब्रह्मवैवर्त्तकं नाम सर्वाभीष्टफलप्रदम् ॥ ५७॥ सारभूतं पुराणेषु केवलं वेदसम्भितम्। विष्टतं ब्रह्मकात्स्त्राच्च कृशोन वत्र थौनक।॥ ५८ ॥ ब्रह्मववर्तकं तेन प्रवदन्ति पुराविदः । दूदं पुराएस्त्रञ्न पुरा दत्तज् ब्रह्मरो॥ ५९ ॥ निरामये च गोलोके कृपोन परमालना। महातीर्ये पुष्करे च दत्तं धमीय ब्रह्मणा॥ ६० ॥ धर्मेर दत्तं पुत्ताव प्रीत्या नारायणाय च। नारायणर्षिभेगवान् प्रद्दी नारदाय च॥ ६१॥ नारदो व्यासदेवाय प्रददी जाड़वीतटे। व्यासः पुराणसूत्र तत् संव्यस्य विपुलं महत् ॥ ६२॥ मह्यं दही सिदनेत्र पुखदे सुमनीहरम्। मवेदं कथितं ब्रह्मन् ! तत् समग्रं नियामय ॥६३ ॥ अष्टाद्शसहस्त्रन्तु व्यासेनेदं पुराणकम्। पुराणकात्र्सनाश्रवरी वत् फलं लभते नरः । तत् फलं लभते नूनमध्यायन्वरोन च॥ ६४॥ दूति श्रीव्रह्मवैवत्ते महापुराण सौतिशोनकसंवादे ब्रह्मखडेऽनुक्रमणिका नाम प्रधमोऽव्यायः।

द्वितौ योऽध्यायः ।

शोनक उवाच। किमपू्व युतं सौते ! परमाइ्क तमीप्तितम्। सवें कथय संव्यस्य व्रह्मखएडमनुत्तमम् ॥ १ ॥ सीतिरुवाच। वन्द गुरो: पादपझ्म व्यासस्यामिततेजसः । हरिं देवान् द्विजान् नत्वा धर्मान् वच्े सनातनान् ॥२॥ यत् सुतं व्यासवत्निए ब्रह्मखराडमनुत्तमम् । अज्ञानान्धतमोघंसि ज्ञानवर्त्मप्रदीपकम् ॥ ३ ॥ न्योतिःसमूहं प्रलये पुरासीत् केवलं द्िज!। सूर्य्यकोटिप्रभं नित्यमसंख्यविश्वकारसम्॥ ४ ॥ सेच्छामयस्य च विभोस्तज्जीतिरुज्वलं महत्। न्योतिरभ्यन्तरे लोकत्रयमेव मनोहरम् ॥ ५॥ तेषासुपरि गोलोकं नित्यमीश्वरवद् ह्विज ।। त्रिकीटियोजनायामविस्तीएं मखडलाऊृति॥ ६॥ तेज:सरूपं सुमहद्रतभूमिमयं परम्। अद्टश्यं योगिभि: खप्ने दृश्यं गम्यज्ज वैष्वैः॥॥ योगन धतमीशेन चान्तरीक्षस्थितं वरम्। आधिव्याधिजरामृत्युशीकभीतिविवर्जितम् ॥८॥ सद्रतरचितासंख्यमन्दिरैः परिभोभितम्। लये कृषायुतं सृष्टी पापगोपीभिरावृतम्।2॥ तदधी दच्िणे सव्ये पञ्चाभत्कोटियोजनात्।

२श्र० ] ब्रह्मख एडम्।

वैकुएठं शिवलोकच्ज तत्समं सुमनोहरम् ॥ १० ॥ कोटियोजनविस्तीणं वैकुएठं मएडलाकृति। लये शून्यव् सृष्टी च लक्ष्मीनारायणन्वितम् ॥ ११ ॥ चतुर्भुजे: पार्षदैश जरामृत्वगदिवजितम्। सव्ये च गिवलोकञ्च कोटियोजनविस्तृतम् ॥ १२ ॥ लये शून्यञ् सृष्टौ च सपार्षदनिवान्चितम्। गोलोकाभ्यन्तरे ज्योतिरतीवसुमनोहरम् ॥ १३॥ परमाह्वादकं शश्त् परमानन्दकारयम्। ध्यायन्त योगिनः शाखद् योगेन ज्ञानचन्तुषा ॥ १४ । तदेवानन्दजनकं निराकारं परात्परम्। तज्जगोतिरन्तर रूपमतीवसुमनोहरम् ॥ १५ ॥ नवीननीरदश्यामं रक्तपङ्गजलोचनम्।

कोटिकन्दर्पलावरं लीलाधाम मनोरमम्। द्विभुजं मुरलीहस्तं सस्मितं पीतवाससम् ॥ १७॥ सदत्नभूष विन भूषितं भक्तवत्सलम्। चन्दनोच्ितसर्वाङ्ग कस्तूरीकुङ्गनान्वितम् ॥ १८॥ श्रीवत्सवत्त:संस्राजत्कीसतुभेन विराजितम्। सद्रत्नसाररचितकिरीटमुकुटोज्वलम्॥ १८ ॥ रत्नसिंहासनस्वञ्च वनमालादिभूषितम्। तमेव परमं ब्रद्म भगवन्त सनातनम् ॥ २० ॥ स्वेच्छामयं सर्ववीजं सर्वाधारं परात्परम्। किशोरवयसं भखद्गोपवैभविधायकम् ॥ २१॥ कोटिपूर्णेन्दुभोभाव्यं भक्तानुग्रहकातरम्।

१०

निरीहं निर्विकारज् परिपूर्णतमं विभुम् ॥ २२॥ रासमरडलसध्यस् शान्त रासेश्वरं वरम्। मङ्गत्यं मङ्गलार्हज् सङ्गलं मङ्गलप्रदम् ॥ २३॥ परमानन्दवीजञ्ज सत्यमच्तरमव्ययम्। सर्वसिद्वीश्वरं सर्वसिद्िरूपच्च सिद्धिदम् ॥ २४ ।। प्रक्ृतेः परमीशानं निर्गुएं नित्यविग्रहम् । आद्यं पुरुषमव्यत पुरुहतं पुरुष्टतम् ॥ २५॥ सत्यं स्वतन्त्रमेकञ्च परमात्मखरूपकम्। ध्यायन्त वैष्णवा: शान्ता: शन्त तत् परमायगम् ॥२६॥ एवं रूपं परं विभ्रद्धगवानिक एव सः । दिग्भिश्न नभसा सादं शून्यं विश्व दद्श ह॥२७॥ दूति श्ीव्रह्मवैव्स्ते महापुराण सौतिशैनकसंवादे ब्रह्मखरडे परब्रह्मनिरपएं नाम द्वितीयोऽध्यायः ।

तृतोयोडध्यायः।

सौतिरुवाच। दृष्टा शून्यमयं विशवं गोलोकञ्ज भयङ्गरम्। निर्जन्तु निर्जलं घोरं निवातं तमसावतम् ॥ १ वृत्तशैलसमुद्राटिविहीनं विक्वताकनम्। निर्मूर्ततिकञ्च निर्धातु निःशस्यं निस्तृएं द्विज !॥ २ ॥

ब्रह्मखरडम्। ११

आलोच्य मनसा सर्वमेक एवासहायवान्। सेच्क्या स्रष्टुमरिभे सषटिं सेच्छामयः प्रभु:॥३॥ आविवंभूवुः सवीदी एंसी दक्षिसपार्खतः। भवकारसरूपाव मृत्तितन्तस््यो गुखा: ॥४ ॥ ततो महानहङ्गारः पञ्चतव्मात् एव च।

आ्विर्वभूव तत्पधात् स्यं नारायराः प्रभु: । श्यामी युदा पीतवासा वनमाली चतुर्भुजः ॥६ भङ्चक्रगदापभ्नधरः स्पेरसुसाख्ुजः । रत्नभूपणभूपाव्यः शार्ङ्गी कोन्ुभभूषयाः ॥७॥ श्ीवत्सवक्ाः श्रीवासः श्रीनिधिः श्रीविभावनः।

कामदेव प्रभायुष्टरूप ला व ख सुन्ह र: । ग्रीक्णापुरतः खिल्ा तुषाव तं पुटाज्जलि:।2g नारावण उवाच। वरं वरखं वरदं वराहं वरकारगम्। कारएं कारणानाज कर्म तत्कर्रकादराम ॥ १० तपस्तत्फलदं मखत्तपशिवनाच्च तापसम्। वन्द नवघनश्यामं खवाारामं मनोहरम् ॥११ ॥ निष्कामं कामरूपञ् कामवं कामकाररम्। सरवं सवेश्वरं सर्ववीजरूपमनुत्तमम्। १२॥ वेदरूपं वेदवीजं वेदोत्ताफलदं फलम्। वेदज्नं तदिधानच्च सर्ववेद्विदां वरम्॥ १२॥ दूत्युक्का भत्रियुक्तय स उवास तदाचया।

१२ ब्रह्मवेवर्त्तपुराणे [ २अ०

रवसिंहासने रम्ये पुरतः परमात्मन: ॥ १४॥ नारायणकतं स्तोत्र यः शृणोति समाहित: । विसन्ध्यञ् पठेन्नित्यं पार्प तख न विद्यते ॥ १५ । पुचार्थो लभते पतं मार्य्यार्थी लभते प्रियाम्। भ्ष्टराज्यो लभेद्राज्यं धनं स्षधनो लभेत् ॥ १६ ॥ कारागारी विषद्ग्रस्तः खोत्रस सुन्यते ध्रुवम्। रोगात् प्रसुच्यते रोगी वर्ष युत्वा तु संयतः ॥ १७ ॥ दूति ब्रह्मवैवर्स्ते नारायणऊवतं श्रीक्वणणस्तीत्रम्। सीतिरुवाच। श्रविर्बभूव तत्पश्चादावनी वामपार्खवतः । शुद्स्फटिकसङ्गाथः पञ्चदक्ना दिगखबरः ॥ १८॥

विशूलपट्टिशधरी जपमालाकरः पर:। सर्वसिद्ेश्वरः सिद्धो योगिनाज् गुरोगुरुः ॥ २० ॥

ज्ञानानन्दो महाज्ञानी महाच्ानप्रदः पर: ॥२१। पूर्र चन्द्रप्रभायुष्टसुखदृश्यो मनोहरः । वैष्यवानाञ् प्रवरः प्रज्वलन् ब्रह्मतेजसा ॥ २२। श्रीक्ृण्णापुरतः स्थित्वा तुष्टाव तं पुटाञ्जलिः।

महादेव उवाच। अयस्रूयं जयदं जयेशं जयकारयम्। प्रवरं जयदानाञ् वन्दे तमपराजितम्॥ २४॥

ब्रह्म खराडम् । १३'

विश्वं विश्वेश्वरेशञ् विश्वेशं विश्वकारयम्। विश्वाधारष्न विश्वस्तं विश्वकारणकारणम्। २५ । विश्वरन्ताकाररज्ज विश्वघं विश्वजं परन्। फलवीजं फलाधारं फलज् तत्फलप्रद्म्॥ २६॥ तज:स्वरूपं तजोदं सर्वतेलस्विनां वरम्। इत्वेवमुक्ता तं नव्वा रलसिंहासने वरे। नारायगाञ्ज संभाथ स स्वास तदाज्या ॥ २७॥ इूति शम्भुअ्वतं स्तीतं यो जनः संयतः पठेत्। सर्वसिद्विभवेत्तस्य विजयस पढे पढ़े ॥ २८॥ सन्ततं वदते मित्र वनमैशर्शमेव च। पत्र सैन्यं चयं याति दुःखानि दुरितानि च ॥ २८॥

दूति ब्रह्मवैवत्ते शम्यकृतं श्रीक्ृणास्तोत्रम्!

सौतिरुवाच।

आविर्बसूव तत्पच्ात् कपास नाभिपङ्ञजात्। महातपसी वड्डस कमगडलुकरो दरः॥३०॥ शुक्कवासा: शुलदन्तः शुक्ककेशरतुरमुखः। वोगीशः शि्िनामीशः सर्वेषां जनकी गुरुः ॥३१ ॥ तपसां फलढ़ाता च प्रदाता सर्वसम्पवाम्। स्रष्टा विधाता कर्त्ता च हर्त्ता च सर्वकर्सणाम् ॥ ३२॥ धाता चतूणीं वेदानां जाता देदप्रसूपतिः । शान्तः सरस्वतीकान्तः सुनीलश् छपानिधि: ॥ ३३ ॥ श्रीक्ृणापुरतः स्थित्वा तुष्टाव तं पुटाज्जलि:।

२

१४ ब्रह्मवैवर्त्तपुराणे [३ त्र ०

ब्रह्मोवाच।

कृष्णं वन्द गुणातीतं गोविन्दमेकमच्तरम्। श्रव्यक्तमव्ययं व्यत्तं गोपवेभविधायिनम्॥३५. । किशोरवयसं शान्तं गोपीकान्तं मनोहरम्। नवीननीरदश्यामं कोटिकन्दर्पसुन्दरम् ॥ २६ ॥ वृन्दावनवनाभ्यर्णों रासमएडलसंस्थितम्। रासेश्वरं रासवासं रासोज्याससमुत्सुकम् ॥३७॥ दूत्येवसुक्का तं नत्वा रतसिंहासने वरे। नारायसेशी संभाष्य स उवास तदाज्जया॥ ३८॥ इूति ब्रह्मकतं स्तोत प्रातरुत्याय यः पठेत्। पापानि तस्य नश्यन्ति दुःखप्रः सुखप्नो भवेत् ॥ ३९ ॥ भक्तिर्भवति गोविन्दे पुत्रपीत्तविवर्द्दनी। अकीर्तिः चयमाप्नोति सत्कीत्तिवर्द्वते चिरम् । ४0।। इति ब्रह्मवैवर्त्ते ब्रह्मऊ्वतं श्रीक्ृष्स्तोत्रम्।

सोतिरुवाच। आविबभूव तत्पयात् रक्षसः परमातमानः । सस्तितः पुरुष: क्चित् शुक्कवर्णो जटाधरः ॥ ४१॥ सर्वसाच्षी च सवन्तः सर्वेषां सर्वकारणम्। समः सर्वत्र सदयो हिंसाकोपविवर्ज्जित: ।। ४२ ॥। धर्मज्ञानयुती धर्मो धर्मिष्ठो धर्मदी भवेत्। स एव धर्मिणं धर्मः परमात्मकलोङ्वव: ॥ ४२ ॥ श्रीक्ृणापुरतः स्थित्वा प्रराम्य दए्डवद् भुवि। तुष्टाव परमामानं सर्वेंशं सर्वकामदम् ॥ ४४ ।।

३ अ्र० ब्रह्मखरडम्। १५

श्रीधर्म उवाच।

कण्णं विष्णुं वासुदेवं परमात्मानमीशवरम्। गोविन्द परमानन्दमैकमच्रमच्चुतम्॥ ४५॥ गोपेश्वरव्न गोपीशं गोपं गोरक्षकं विभुम्। गवामीशच् गोष्ठस्थ गोवत्पुच्कधारियम्॥ ४६ ॥ गोगोपगोपीमध्यस्थ प्रधानं पुरुषोत्तमम्। वन्द नवघनश्यामं रासवासं मनोहरम्॥४७ । दूत्युच्चाय्य समुत्तिष्ठन् रत्नसिंहासने वरे। ब्रह्म विष्ुमहैगांस्तान् सभ्भाष्य स उवास है॥ ४८॥ चतुविशति नामानि धर्मवक्रोद्गतानि च। यः पठेत् प्रातरुत्याय स सुखी सवतो जयी॥।४८ ।। मृत्युकाले हरेरनाम तस्य साध्यं भवेद् ध्रुवम्। स यात्यन्ते हरः स्थानं हरिदास्यं भवेत् ध्रुवम् ॥ ५० ॥ नित्यं धर्मस्तं घटते नाधमें तद्रतिभवेत्। चतुवर्गफलं तस्य भश्वत् करगतं भवेत् ॥५१॥ तं दृष्टा सर्वपापानि पलावन्ते भयेन च। भयानि चैव टुःखानि वैनतेयमिवोरगा: ॥ ५२॥ दूति ब्रह्मवैवर्त्ते धर्मकतं श्रीक्वणस्तीत्रम्।

सोतिरुवाच। आविबभूव कन्यैका धर्मस्य वामपार्श्वतः। मूत्तिर्मूर्त्तिमती साचात् द्वितीयकमला लया । ५ ३ ।। आविवभूव तत्पय्यात् मुखतः परमात्मनः । एका देवी शुक्वर्णा वीणापुस्तकधारिणी॥ ५४ ॥

१६

वड्विशुद्धांशुकाना रत्नभूषएभूषिता ।५५ । सस्मिता सुढ़ती श्यामा सुन्दरीसाज़ सुन्दरी। ग्ेषा सुतीनां शास्त्राणं विटुषां जननी परा ॥ ५६॥ वागविष्ठातदेवी सा कवीनामिष्टदेवता। शुद्धसत्वसरूपा च शान्तरूपा सरखती। ५७॥ गोविन्दपुरतः स्थित्वा जगी प्रघमतः सुखस्। तन्नामगुसकीचतिच्च वीसया सा ननर्त्त च। ५८। क्वतानि यानि कर्माणि जन्मे जन्मे युगे युगे। तानि स्रवीषि हरिया तुष्टाव संपुटाज्जलि:। ५६ ॥ सर स्वत्युवाच। रासमडलमध्यस्य रासील्लाससमुतुकम्। रत्रिंहासनस्थञ्न रत्नभृषगभूषितम् ॥ ६० ॥ रासेश्वरं रासकरं वब रासेखरीखरम्। रासाधिष्ठातदेवञ्च वन्द रासविनोदिनम्॥ ६१ ॥ रासायासपविश्रान्तं रासरासविहारिगम्। रासोलुकानां गोपीनां कान्तं शान्तं मनोहर्म् ॥ ६२। प्ररम्य वं तानीत्युक्क्ा प्रदृष्ट्वदना सती। उवास सा सकामा च रत्नसिंहासने वरे॥ ६३॥ दूति वासीऊतं स्तोत् प्रातरुत्थाय यः पठेत्। बुद्धिमान् धनवान् सोऽपि विद्यावान पुत्रवान् सदा ॥६४ दूति ब्रह्मवैवर्त्ते सरख्वतीक्वतं श्रीकशास्तोत्रम्। सौतिरुवाच। आ्विर्बभूव मनसः छ्वष्णस्य परमात्मनः ।

२ प्र ] ब्रह्मखरडम्।

एका देवी गौरवर्णा रत्नालङ्गारभूषिता॥ ६५ ॥ पीतवस्त्रपरीधाना सझ्निता नवयोवना। सवैखर्य्याधिदेवी सा सर्वसम्पत्फलप्रदा। स्वर्गे च स्वर्गलन्तीश्ध राजलन्ीय राजसु ॥ ६६॥ सा हरे: पुरतः स्थिता परमातननीखरम्। तुशव प्रणता साध्ी भतिनस्रालकन्धरा ॥६७॥ महालक्ष्मीरुवाच। मत्वस्व्ररूपं सत्वेशं सत्यवीजं सनातनम्। सत्याधारञ्च सत्यनतं सत्यमूलं नमाम्यहम्॥ ६८॥ दूत्युक्का यीहरिं नत्वा सा चीवास सुखासने। तप्तकाचुनवर्णाभा भासयन्ती दिशो दश ॥६ट॥ आविर्वभूव तत्पखात् बुद्ेश परमात्मनः । पर्वीविठठातदेवी सा सूतप्रक्वतिरीखरी॥७०॥ लप्तकाच्चनवर्णाभा सूर्य्यकोटिसमप्रभा। दषद्ास्यप्रसव्नास्या शरत्यङ्जलीचना। ७१॥ रक्तवस्तपरीधाना रत्नाभरएभूपिता।

भवद्वरी पतभुजा दुर्गा दुर्गतिनाशिनी॥७३॥ आत्मनः गकिरूपा सा जगतां जननी परा।

यह्मचक्रगदापद्ममच्तमालां कमराडलुम्।

नारायणसं ब्रह्मास्ं रद्रं पाछपतं तथा।

१८ ब्रह्मवेव तंपुराण [३त्र.

पार्ज्जन्यं वारुएं वाडं गान्ववं बिम्रनती सती। ·कप्सस्य पुरतः सि्रिला तुष्टाव तं मुदान्विता॥ ७६। प्रक्कतिरुवाच। अहं प्रक्ृतिरीथानी सर्वेशा सर्वरूपियी। सर्वगक्तिख्वरूपा च मया च प्त्िमज्जगत् ॥७॥ त्वया सष्टा न खतन्त्रा त्वमेव जगतां पतिः । गतिश्व पाता स्रष च संहत्ती च पुनर्विधिः॥७८॥ परमानन्दरूपं लां वन्दे चानन्दपूर्वकम्। चन्तुर्निसेषकाले च ब्रह्मणः पतनं भवेत्॥ २2॥ तस्य प्रभावमतुलं वर्षितुं कः तमी विभो !। भूभङ्गलीलामात्र ए विष्णुकोटिं सजेत्तु य: :८॥ चराचरांश्च विशवेषु देवान् ब्रह्मपुरोगमान्। मद्िधा: कति वा देवी: स्रष्टं पतथ् लीलया। ८१॥ परिपूर्णतमं सीदं वन्द चानन्दपूर्वकम्। महान् विराट् यत्कलांभी विश्वासंख्याश्यी विभो!। वन्द चानन्दपूवे तं परमात्मनमीशवरम्॥ ८रः यञ्ज स्तोतुमशक्तास् ब्रह्मविष्णुशिवादयः । वेदा अहच् वाणी च वन्दे तं प्रक्ृते: परम्। ८३। वेदाश्न विदुषां श्रेष्ठा: स्तोतुं शत्ता न लचतः । निर्लच्य क: चमः स्तोतुं तं निरीहं नमाम्यहम् ॥८४॥ दूत्येदमुक्का सा दुर्गा रत्नसिंहासने वरे। उवास नत्वा श्रीक्वष्णं तुष्टुवुस्तां सुरेशवरा: ॥ ८५॥ इति दुर्गाऊतं स्तोत् क्वष्णस्य परमात्मनः । यः पठेदर्चनाकाले स जयी सर्वतः सुखी॥ ८६॥

४त्र० ] ब्रह्मखएडम् । १६

दुर्गा तस्य ग्टहं त्यक्का नैव याति कदाचन। भवाब्धी यसा भाति यात्यन्त श्रीहरेः पुरम्॥८9॥ इति श्रीब्रह्मवेवर्त्ते महापुराण ब्रह्मखरडे सीतिशौनकसंवादे सृष्टिनिरुपणे दुर्गास्तोत्र नाम ततीयोऽध्यायः ।

चतुर्थोऽध्यायः।

सोतिरुवाच। आविर्वभूव तत्पश्चात् पास्य रसनाग्रतः । शुद्धस्फटिकसङ्गाया देवी चैका मनोहरा ॥ १ ॥ शुक्कवस्त्रपरीधाना सर्वालङ्गारभूषिता। बिम्रती जपमालाच सा सावित्री प्रकीर्ततिता॥ २ ॥ सा तुष्टाव पुरः स्थिता परं ब्रह्म सनातनम्। पुटाञ्जलिपरा साध्वी भत्िनसरातकखरा॥ २॥ सावित्रा वाच। नमामि सर्ववीजं त्वां ब्रह्मज्योतिः सनातनम्। परात्परतरं श्यामं निर्विकारं निरज्जनम् ॥४॥ दत्युक्का सस्निता देवी रत्नसिंहासने वरे। उवास श्रीहरिं नत्वा पुनरेव ुतिप्रसूः ॥ ५॥ आविर्वभूव तत्पश्चात् क्वष्णस्य परमातानः । मानसाच् पुमानेकस्तप्तकाञ्चनसन्निभः ॥ ६॥ मनो मथाति सर्वेषां पच्चवाणेन कामिनाम्। ननाम मन्मयं तेन प्रवदन्ति मनीषिय: ॥७।

२० ब्रह्मववत्तपुराण

तस्य पुंसी वानपार्श्ात् कामस्य कामिनी वरा। बभूजातीवललिता सर्वेषां मोहकारिखी॥ ८॥ रतिर्बभूव सर्वेषां तां दृद्टा सस्तितां सतीम्! रतीति तेन तन्नाम प्रवदन्ति मनीषिय: ॥2॥ हरिं सुखा तथा सार्ईं स उवास हरे: पुरः। रत्नसिंहासने रम्वे पञ्जबाणी धनुईर:॥१०॥ मारणं स्तन्भनजैव जृन्भनं शोषएन्तथा। उन्मादनं पज्चबाणान् पञ्चबाणी विभर्त्ति सः॥११॥ वाणांशिक्षेप सवीध्च कामी बायपरीचषया। सदः सर्वे साकामास बभूवुरीश्वरेच्छया॥ १२ ॥ रतिं दृद्दा ब्रज्मरथ रेतःपाती बभूव ह। तत तसी महायीगी वस्त्रेणाच्छाद्य लजजया॥ १३ । वस्तं दग्ध्वा रुमुन्तस्थी ज्वलदग्निः सुरेश्वरः । कोटितासगसायख सशिखय समुज््वलन्॥ १३॥ कवषसदर्दनं दृष्टा ससर्जाप: खलीलया। निःपासवायुना सार्षं मुखदिन्दु समुद्धिवन् ॥ १५॥ विष्वीषं प्ावयामास मुखविन्टुजलं द्विज । । तस्य विञ्विन्जलकषं वक्कि शान्त चकार ह॥ १६ ॥ ततः प्रभृति तैनाब्विस्तोयावनिर्वासतां व्रजेत्। त्रविर्भृतः पुसानिकस्ततस्तदविदेवता॥ १७॥ उत्तस्थी तञ्जलाटेकः पुमान् स वरुणः स्मृतः। जलाधिष्ठातटेवोऽसी सर्वेषां यादसाम्पतिः ॥ १८। आविर्बसूद कन्चैका तद्ड़वामपार्खतः। सा खाहा वह्निपत्रीं तां प्रवदन्ति मनीषिय: ॥१८॥

ब्रह्मखगडम्। २१

जलेशस्य वामपार्श्ात् दान्या चेका बभूव सा। वरुणानोति विख्याता वरुणस्य प्रिया सती॥ २०॥ जभूव पवनः श्रीमान् विभोनि:खासवायुना। स च प्रागाश् सर्वेषां निःखासस्तत्कलीद्ववः ॥ २१॥ तस्य वायोर्वामपार्श्ात् कन्या चैका बभूव है। वायो: पत्नी सा च देवी वायवी परिकीर्तिता ।२२ ॥ कृणास्य कामबारीज रेतःपातो वभूव ह। जले तद्रेचनं चक्रे लज्जया सुरसंसदि॥ २२॥ सहस्रवत्सरान्त तड्डिम्रूपं बभूव ह। ततो महान् विराट यज्ञे विश्वीघाधार एव सः ॥२४॥ यस्यैकलोमविवरे विश्वेकस्य व्यवस्थितिः । स्यूलात् स्थ लतमः सोऽपि महान्नान्यस्ततः पर: ॥२५॥ स एव षोड़यांशोऽपि कृप्पास्य परमात्मनः । महाविषुः स विज्ञेयः सर्वाधारः सनातनः ॥ २६॥ महागेवे सयानः स पद्मपत्र यथा जले। बभूवतुस्ता दी दैती तस्य कगजलोद्ववी॥ २७॥ तो जलाच् समुत्याय ब्रह्माएं हन्तुमुद्यती। नारायरय भगवात् जवने तो जघान ह॥ २८॥ वभूव मेदिनी कवत्स्ा कात स्नेन मेढसा तवोः। तत्रव सन्ति विश्वानि सा च देवी वसुन्धरा ॥ २८॥ इति श्रीव्रह्मवैवर्त्ते महापुराणे ब्रह्मखरडे सोतिशीनकसंवादे सष्टिनिरूपणे चतुर्थोऽध्यायः ।

२२ ब्रह्मववर्त्तपुराणे [५त्र०

शौनक उवाच। गोगोपगोप्यो गोलोके किं नित्या: किं नु कल्पिताः । मम सन्दहमेदार्थं तन्मे व्याख्यातुमर्हसि॥ १ ॥ सीतिरुवाच। सर्वादिस्ृष्टी ताः कवृप्ताः प्रलये प्रलये सिथिताः। सर्वादिस्टष्टिकथनं यन्मया कथितं हिज ।॥ २ ॥ सर्वादिसष्टीकृप्ती च नारायणमहेखरौ। प्रलये प्रलये व्यक्तौ स्थिती तौ प्रक्ृतिश्व सा॥ २॥ सर्वादी ब्रह्मकल्पस्य चरितं कधितं द्विज! । वाराहपाझकल्पी द्वौ कथयिथामि श्रोषसि॥। ४ ॥ ब्राह्मवाराहपाझ्ाथ कल्पाश्च त्िविधा मुने!। यथा युगानि चत्वारि क्रमेण कथितानि च॥ ५॥ सत्यत्र ताद्वापरञ्न कलिश्वेति चतुर्युगम्। त्रिशतैश्व षष्टाधिकर्युंगेर्दिव्यं युगं स्मृतम् । ६॥ मन्वन्तरन्तु दिव्यानां युगानामेकसप्ततिः । चतुर्दशसु मनुषु गतेषु ब्रह्मणी दिनम् ॥ ७॥ वरिशतैश्च षष्टाधिकैर्दिनैवर्षच्च ब्रह्मयः । अष्टोत्तरं वर्षशतं विधेरयुर्निरुपितम् ॥ ८। एतन्निमेषकालस्तु क्वष्स्य परमात्मनः । ब्रह्मणय्यायुषा कल्पः कालविद्विर्निरुपितः ।८।

५त्र० ] ब्रह्मखणडम्। २३

ततुद्रकल्पा बहुतरास्ते संवर्त्तादयः स्मृताः । मप्तकल्पान्तजीवी च मार्करडेयय् तन्मतः॥१० । ब्रह्मणश् दिनेनैव स कल्प: परिकीत्तितः । विधेश्च सप्तदिवसे मुनेरायुर्निरूपितम् ॥ ११ ॥ ब्राद्मवाराहपाद्ाथ् त्यः कत्ा निरुपिताः । कल्पवये यथा सृष्टिः कघयामि निशामय ॥ १२ । ब्राह्मे च मेदिनीं सृद्ा स सृष्टिं चकार सः। मधुकैटभयोसेव मेदसा चाजया प्रभी: ॥१३॥ वाराहे तां समुदृत्य लुप्तां मग्नां रसातलात्। विष्णीवैराहरूपस्य द्वारा चातिप्रयत्नतः ॥१४।। पाझे विशोनाभिपद्य स्रषा सष्टिं विनिममे। विलोकों ब्रह्मलोकान्तां नित्वलीकत्रयं विना॥ १५॥ एतत्तु कालसंख्यानमुतां सटष्टिनिरुपणे। किज्ञिव्निरुपरं सष्टः किं भूयः श्रीतुमिच्क्वसि ॥ १६ ॥ शोनक उवाच। अतःपरन्तु गोलोके गोलोकेशी महान् विभु:। एतान् सृष्टा किञ्चकार तन व्याख्यातुमहसि : १७॥ सोतिरुवाच। एतान् सृद्टा जगामासी सुरम्यं रासमरलम्। एतैः समेती भगवानतीवकमनीयकम् ॥ १८॥ रम्याणां कल्पव्ृक्ताखां मध्येतीवमनीहरम्। सुविम्तीर्ञ् सुसमं सुस्तिग्धं मरडलाऊ्ृतम् ॥ १८॥ . चन्टनागुरुकस्तूरीकुङ्गमैश्च सुसंस्कृतम्।

२४ [५त्र०

संयुत्तरम्भास्तस्भानां समूहैः परिवेषटितम् ॥ २१ । सट्रलसारनिर्माससएडपाना त्रिकोटिभिः। रख्प्रीपज्वलितै: पुष्धूपाधिवासितेः ॥ २२॥

अतीवललिताकव्यतव्वयुती: सुशोभितम् । २२। तत्र गखा च तै: सार्ई समुवास जगत्पतिः । दृष्ठा रासं विझितासते वभ्ूबुर्डुनिसत्तम ॥॥ २४ : आविर्वसूव कन्धैका कप्पस्य वामपार्शतः। धावित्वा पुष्पमानीय ददावष्यं प्रभोः पढे। २५॥ दासे संभूय गोलोके सा दधाव हरे: पुरः। तेग राधा समाख्याता पुराविद्विद्विजीत्तम । | २ ६। प्रासाधिष्ठात्री देवी सा कृप्णस्य परमात्मनः । आविर्बभूव प्रारेभ्य: प्राोभ्योऽपि गरीयसी॥ २७। देवी षोड़गवर्षीया नवयौवनसंयुता। व्निशुद्ांशुकाधाना सस्मिता सुमनोहरा॥ २८॥ सुकोमलाङ्गी ललिता सुन्दरीषु च सुन्दरी। वृहव्नितम्वभारात्ता पीनश्रीणीपयोधरा॥ २९॥

मुक्तापंत्िजिता चारुदन्तपंक्िर्सनोहरा॥ ३०॥

चारुसीमन्तिनी चारुशरत्पङ्ञजलोचना। २१॥ खगेन्द्र चञ्रुविजित चारुनासा मनोहरा। खर्सगेरडूकविजिते गएडयुग्से च बिभ्रती।३२।।

५अ्र० ब्रह्मखरडम्। २५

द्धती चारुकर्णे च रत्ाभरभूषिते।

सिन्दूर िन्दुमंयुतसुकपोला मनोहरा। सुसंस्कत केउपागं मालतोमाच्यभूषितम् ॥३४॥ सुगन्धकवराभारं सुन्टरं दधती सती। स्थलपद्मप्रभासुट पादयुग्मन्च बिभ्रती॥ ३५॥ गमवं कुवती सा च हंसखञ्जनगञ्जनम्। सद्रल्नसारनिर्माणां वनमालां मनोहराम् ॥ २६॥ हारं हीरकनिर्मागं रत्नकेयूर कङ्राम्। सद्रतसारनिर्साएं पागकं नमनोहरम् ॥ ३॥ असूत्यरत्न निर्मागं क्वगान्मञ्जीररज्ज्रितम् । नानाप्रकारचित्राव्यं सुन्दरं परिबिभ्रती॥ ३८॥ माच सम्भाध गोविन्द रत्नसिंहासने वरे। उवास सस्मिता भर्त्तुः पश्यन्ती मुखपङ्गजम् ॥३८ ॥ तस्याय लोमकूपेभ्यः सद्यी गोपाङ्गनागणः । आविर्वभूव रूपेण वैशेनेव च तत्समः ॥४० ॥ लक्षकोटिपरिमित: भखत्सुस्थिरयीवनः। संख्याविद्विक्व संख्याती गोलोके गोपिकागर:॥४१॥ कृशास्य लोमकरूपेभ्यः सद्ी गोपगणो मुने!। आविर्वभूत रूपेग वेभेनैव च तत्समः ॥४२ ॥ वि गत्कोटिपरिमित: कमनीयो मनोहरः। संख्याविद्वित्च संख्याती वल्लवानां गए खुती । ४३ । कृशास्य लोमकूपेभ्यः सद्ययाविरबभूव ह। नानावर्णो गोगएक्च शखत्सुस्थिरयोवनः । ४४।।

२६ [५ त्र०

बलीवर्दाः सुरभ्यश्च वत्सा नानाविधा: शुभाः । अतीवललिता: श्यामा बह्थ्न कामधेनवः॥ ४५ ॥ तैषमिकं बलावद कोटिसिंहसमं बले। शिवाय प्रददी कृप्णी वाहनाय मनोहरम् ॥ ४६ ॥ कष्णाड्डिनखरन्ध भ्यो हंसपंतिर्मनोहरा। आविबभूव सहसा स्त्रीयुंवत्ससमन्विता॥ ४७।। तैषमिकं राजहंसं महाबलपराक्रमम् । वाहनाय ददी कृप्णी ब्रह्मणे च तपखिने॥ ४८॥ वामकर्णस्य विवरात् कृष्पस्य परमात्नः । गएः ख ततुरङ्गानामाविर्भूतो मनोहरः ॥४८॥ तेषामेकच्ज खेताश्व धर्माय वाहनाय च। ददो गोपाङ्नेशश् संप्रीत्या सुरसंसदि॥ ५०॥ दक्षकर्णस्य विवरात् पुसश्व सुरसंसदि। आविरभूता सिंहपंतिर्महावलपराक्रमा: ५१॥ तषामेकं ददी कृष्ण: प्रक्ृत्ये परमादरम्। अमूत्यवरमात्यञ्च वरं यदभिवाव्कितम् ॥ ५२॥ कृष्णो योगेन योगीन्द्रस्नकार रथपञ्जकम्। शुद्धरत्नेन्द्रनिर्माएं मनोयायि मनोहरम् ॥ ५३॥ लच्षयोजनमूङ्ग च प्रस्वे च प्रतयोजनम्। लक्षचक्रं वायुरहं लक्षक्रीड़ाग्टहान्वितम्॥ ५४॥

रत्नप्रदीपलच्ताणं वाजिभिश् विराजितम्: ५५ ॥ नानाचित्रविचित्राव्यं सद्रतकलसी्ज्वलम्। रत्नदर्पसभूषाब्य शोभितं खेतचामरैः ॥ ५ू६॥

५त्र० ] ब्रह्मखरडम्।

आरक्तवर्णर्नेन्द्रसारनिर्माण क्कव्रिमैः। पङ्गजानामसंख्येश् सुन्दरेश्न सुशोभितम्॥५८ ॥ ददो नारायणायैकं तेषां मध्ये द्विजोत्तम !। एकं दत्वा राधिकायै ररन शेषमात्मने॥ ५८॥ आविर्बभूव कृष्णस्य गुद्यदेशात्ततः परम्। पिङ्गलय पुमानेकः पिङ्गलेश् गणेः सह। ६०॥ आविभूता यतो गुह्यान्तेन ते गुह्यकाः स्मृताः । यः पुमान् स कुवेरश्च धनेगी गुह्यकेश्वरः ॥ ६१॥ बभूब कन्यका चैका कुवेरवामपाश्तः। कुवेरपत्नी सा देवी सुन्दरीणां मनोरमा ॥ ६२ ॥ भूतप्र तपिगाचाच्च कुआरडव्र्वराच्तसाः । वेताला विक्वतास्तस्याविभूता गुह्यदेशतः ॥ ६२॥ प्रङ्चक्रगदापद्मधारिणो वनमालिनः। पीतवम्त्रपरीधाना: सर्वे श्यामचतुर्भुजा: ॥ ६४ ॥ किरीटिन: कुगडलिनो रत्नभूषसभूषिताः । आविर्भूता: पार्श्व दाय कपास्य सुखती मुने! ॥ ६५॥ चतुर्भुजान् पार्थव दांख ददौ नारायणाय च। गुह्यकान् गुह्यकेशाय भृतादीन् गङ्गराय च ॥ ६६॥ द्विभुजाः श्ामवर्गाय जपमालाकरा वराः । ध्यायन्तथरगासोजं कृषास्य सन्ततं मुदा ॥ ६७॥ दास्ये नियुक्ता दासायवार्ध्यमादाय यत्नतः। तविर्भूता वैषवाद् सर्वे अपापरायणाः ॥ ६८॥

२८ ब्रह्मवैवर्तपुराण [५ त्र .

पुलकाङ्गितसर्वाङ्गा: सायुनेताः सगद्रदाः। आविर्भता: पादपद्मात् पादपद्मकमानसा:॥६८॥ आविर्बभूवुः कृष्णस्य दक्षनेत्राज्मयङ्गराः ।

दिगम्बरा महाकाया ज्वलदग्निशिखोपमाः। त भेरवा महाभागा: शिवतुत्याश्च तेजसा ॥ ७१ ॥ रुरुसंहारकालाख्या असितक्रीधभीषणः । महाभैरवखट्टाङ्गावित्यष्टौ भैरवाः समृताः ॥७२॥ आ्विर्बभूव कवप्पस्य वामनेत्राङ्मयङ्गरः ।

दिगमबरी महाकारयास्तनेत्रस्वन्द्रशेखरः। स. दशानी महाभागो दिक्पालानामधीश्र: । 98 म डाकिन्यश्चैव योगिन्यः चेत्रपाला: सहस्त्रभः । आविर्बभूवः क्वप्णस्य नासिकाविवरोदरात्। ७५॥ सुरास्तिकोटिसंख्याता: दिव्यमूरत्तिधरा वराः। आविर्दभूवुः सहसा पुंसम पृष्ठदेशतः ॥६॥ दूति श्रीव्रह्मवैबत्तें महापुराये सौति-शैनक- संवादे सष्टिनिरूपणे ब्रह्मखएडे पञ्चमोऽभ्यायः ।

ब्रह्मखरडम्।

षषाडध्यायः ।

सीतिरवाच।

अथ कवण्णो महालच्मीं सादरत् सरखतीम्। नारावगाय प्रददी रत्नेन्द्रमालया सह॥ १ ॥ सावित्रीं व्रह्मणे प्रादावमूत्ति धर्माव सादरम्। रतिं कामाय रूपाव्यां कुवेराय मनोरमाम् ॥२॥ अन्याश् या या अन्येभ्यो याय वभ्य: समुद्वाः । तस तसी ददी छण्एस्तां तां रूपवतीं सतीम् ॥ ३॥ ततः गङ्तरंमाह्य सर्वगी योगिनां गुरुम्। उवाच प्रियमित्येवं रहाए सिंहवाहिनीम् ॥ ४ ॥ श्रीक्वणास्य वचः गुत्वा प्रहस्य नीललोहितः। उवाच भीतः प्रगातः प्रागेशं प्रभुमत्युतम् ॥ ५ ॥ श्रीम हेखर उवाच।

अधुनाहं न महामि प्रक्रति प्राऊ्तती यथा। त्वद्धत्त्य कव्यवहितां दास्यमागविरोविनीम् । ई।। त्त्वज्ञानसमाच्न्नां योगद्वारकपाटिकास्। मुत्तीच्काध्व सरपाञ् सकामां कामवडिनीम्॥9॥ तपस्या चत्नरू पाञ्च महा मोह वारिडकाम्। भवकाराय्टहे वोरे दृढ़ां निगड़रूपिगीम् ॥८॥

मखदिभोगसाराज निषयेक्धािविनीम्।। ।

ब्रह्मवैवर्त्तपुराे [६त्र

नेचामि गृहिों नाथ! वरं देहि मदीपितम्। यस्य यद्दाञ्क्वितं तत्म तददाति सदोश्वरः ॥ १० ॥ तद्भक्तिविषये दास्वे लालसा वर्दवतडनिशम्। तप्तिने जायते नामजपने पादसेवने ॥ ११ ॥ त्वन्नाम पञ्चवक्नेण गुरञ्च मङ्गलालयम्। खप्ने जागररे शण्जद्ञायन गायन् समाम्यहम् ॥ १२ ॥

भीगेक्काविषये नैव योगे तपसि मन्मन: ॥ १३॥ त्वत्सेवने पूजने च वन्दने नामकीतने। रुदीह्लसितमेषाज्ज विरती विरतिं लभेत् ॥ १४ ॥ स्रएं कीत्तेनं नामगुण्यो: यवरं जयः । त्वच्ारुरूपध्यानं तवत्पादसेवाभिवन्दनम् ॥ १५॥ समर्पसज्जात्मनय नित्यं नैवेद्यभोजनम्। वरं वरश! देहीदं नवधा भतिलक्षगाम् ॥ १६ ॥

वदन्ति षडविधा मुतिं मुक्ता सुक्िविदी विभी ! ॥१७॥ अगिमा लघिमा प्राप्तिः प्राकाम्यं महिसा तथा। ईशितवञ्च वशित्वच्च सर्वकामावसायिता॥ १८॥ सर्वनदूर श्रवणं परकायप्रवेशनम्। वाक्सिद्विः कल्पव्टत्तत्वं सष्टुं संहर्तुमीशता॥ १८॥ अमरत्व्ज सर्वाग्रंत्र सिदयोऽष्टादश स्मृताः । योगास्तपांसि सर्वाि ददानि च व्रतानि च । २० । यशः कीर्त्तिवच: सत्यं धर्मारनशनानि च। स्र्रमएं सर्वतीर्थेषु स्त्नानमन्यसुरार्चनम् ॥ २१॥

ब्रह्मखएडम्। ३१

स्नानं सर्वससुद्रेष सर्वस्वर्गप्रदर्भनम् ॥ २२॥ ब्रह्मत्वच्जेव रुद्रत्वं विष्णुतञ्च परं पदम्। अतीऽनिरवेचनीयानि वा्कनीयानि सन्ति वा ॥२३॥ सर्वाखेतानि सर्वेग! कघितानि च वानि च। तव भक्तिकलांशस्व कलां नाहन्ति षीड़गीम् ॥ २४ ॥ शवव वचनं शुत्ा क्ष्णस्तं योगिनां गुरुम्। प्रहस्यीवाच वचनं सत्यं सवसुखप्रदम् ॥ २५ ॥

श्रीभगवानुवाच।

मत्सेवां कुरु सर्वेग शर्व सर्वविदांवर। कन्पकोटिशतं यावत् पूर्री गशद्हर्निगम् ॥ २६॥ वरस्तपस्विनां तच्च सिद्वानां योगिनां तथा। ज्ञानिनां वैष्हवाजाज़ु सुरागाज्ज सुरेखर॥२७॥ अमरत्वं लभ भव! सव सृत्युञ्जयो महान्। सवसिडिच्च वैदांख् सवज्तत्वच्च मवरात् ॥ २८ ॥ असंख्यब्रह्मणं पातं लीलया बत्स! द्रत्त्यसि। अद्य प्रभृति ज्ञानन तेजसा वयता शिव ॥ २८॥ पराक्रमेण यगसा महसा मत्समी भव। प्रागानानधिकरुवञ्य न भतस्वत्परी मम ॥ २० ॥ त्वत्परी नाप्ति मे प्र यांस्वं मदीयात्मनः परः। ये लां निन्दन्ति पापिषठा ज्ञानहीना विचेतना: ॥३१॥ पच्यन्ते कालसूत्र ए वावचन्द्रदिवाकरी। कल्पकोटिशतान्त च ग्रहीप्यसि शिवां शिव ॥ ३२॥

३२ ब्रह्मवैवर्त्तपुराणे [६त्र

ममाव्यर्थच्ज वचनं पालनं कर्चुमहसि। त्न्म खान्निरगतं वाक्यं करोमि नाघुनेति च ॥ ३३ ॥ मद्ाक्यञ्ज खवाक्यच्च पालनं तत् करिष्यसि। गहीला प्रक्ृतिं शभी दिव्यं वषसहस्त्रकम् ॥ ३४॥ सुखं सुमहत् पङ्गारं करिष्यसि न संशयः । न केवलं तपस्ी लमीखरी मत्समी महान् ॥३५॥ काले ग्ही तपस्ी च योगी स्वेच्छामयी हि यः। दुःखञ्च दारसंयोगी यत्त्चया कवितं शिव ॥ २६॥ कुस्त्री ददाति दुःखञ्च खामिने न पतिव्रता। कुले महति या जाता कुलजा कुलपालिका॥ ३७॥ करोति पालनं सेहात् सत्पुलस्य समं पतिम्। पतिवन्धुर्गतिभत्ता देवतं कुलयोषितः ॥३८॥ पतितोऽपतितो वाषि हपशेखरोऽथवा। अ्सत्कुलप्रसूता या: पित्रोर्दुःशीलमिय्िताः ॥ २८॥ ध्रुवं ता: परभीग्याश्च पतिं निन्दन्ति सन्ततम्। आवयोरतिरिकज् या पश्यति पतिं सती॥ ४०॥ गोलोके ख्वामिना साई कोटिकल्यं प्रमोदते। भविता सा शिवा शेवा प्रक्ृतिर्वेष्णवी शिव ॥। ४१ ॥ मदाचया च तां साध्वीं ग्रहीष्यसि सवाय च। प्रछ्ृत्या योनिसंयुत्तं त्वल्निङ्गं तीर्थमृत्क्ृतम् ॥४२॥ तीर्थे सहस्त्रं संपूज्य भत्त्या पञ्चीपचारतः । सदच्विएं संयती यः पवित्रश् जितेन्ट्रिय: ।। ४३ ।। कोटिकल्पज् गोलोके मोदते च मया सह। लचं तीर्थे पूजयेद् यो विधिवत् साधुदचिएम् ॥। ४९॥

ब्रह्मखएडम्। २२

न चुतिस्तस्य गोलोकात् स भवेदावयीः समः। मृद्स्मगोभकृतपिराड तीर्थे वालुकयाऽपिवा॥ ४५।। कृत्वा लिङ्गं सक्कत् पूज्य वसेत् कल्पायुतं ढिवि। प्रजावान् भूमिमान् विद्वान् पुत्तवान् धनवांस्तथा ॥४ ई॥ ज्ञानवान् मुक्िमान् साधु: शिवलिङ्गाचनाद्वेत्। शिवलिङ्गाचनं स्थानमतीघें तीर्थमेव तत्। भवेत्तत्र सृतः पापी गिवलोकं स गच्छ ति॥४७॥ महादेव महादेव महादेवेति वादिनः । पयाद्यामि महाव्रम्ती नामयवगालीभतः ।।४८॥ शिवेति शब्दमुच्चाव्य प्राणंस्त्जति यो नरः । कोटिजन्माजितात् पापात् मुक्ती मुति प्रयाति सः ।82 शिवं कत्यागवचनं कव्यागं मुक्तिवाचकम। वतस्तत् प्रभवेत्तेन स शिवः परिकीर्ततितः ॥ ५०॥ विच्छेटे धनवन्धूनां निमग्न गोकसागर। भिवेति गव्दमुच्चाय्य लभेत् सवशिवं नरः ॥ ५१ ॥ पापघ्न वत्त ते शिस वस मुत्िप्रदे तथा। पापघ्ो मोच्तदी नृणां भिवस्तेन प्रकीर्तति तः । ५२॥ शिवति च शिवं नाम वस्य वाचि प्रवर्त्त ते। कीटिजन्माजितं पापं तस्य नश्यति निवितम् ॥५३॥ दृत्युक्का शूलिने कृष्णो द्त्वा कल्पतरु मनुम्। तत्त्वज्ञानं मृत्युजयमुवाच सिंहवाहिनीम्। ५४।। श्ीभगवानुवाच। अधुना तिष्ठ वत्से! त्वं गोलोके मम सन्नियौ। काले भजिघसि शिवं शिवदञ्न शिवायनम् । ५५॥

३४ ब्रह्मवैवर्त्तपुराणे

तेजःसु सवदेवानामाविर्भूय वरानने!। संहत्य दैत्यान् सवांच् भविता सर्वपूजिता॥ ५६॥ ततः कल्पविशेषे च सत्य सत्ययुगे सति। भविता दक्षकन्या त्वं सुगीला शम्भुगेहिनी॥ ५७॥ ततः शरीरं संत्यज्य यन्ञे भर्त्तुश्व निन्दया। मेनायां शैलभाय्यायां भविता पार्वतीति च ॥ ५८ ॥ दिव्य' वर्षसहस्त्रज्ज विहरिषसि शभ्भुना। पूरीं ततः सर्वकालममेदतवं लभिष्यसि॥ ५८॥ काले सर्वेषु विश्वषु महापूजा च पृजिते। भविता प्रतिवर्षे च शारदीया सुरेश्वरि।॥ ६० ॥ ग्रामेषु नगरेष्वेव पूजिता ग्रामदेवता। भवती भवितत्येवं नामभेटेन चारुणा : ६१॥

पूजाविधिं विधास्यामि कवचं स्तात्रसंयुतम् ॥ ६२॥ भविष्यन्ति महान्तव् तवैव परिचारकाः । धर्मार्थकाममोच्षागां सिद्ाब फलभागिन: ॥ ६३॥ ये त्वां मातर्भजिष्यन्ति पुरायक्षेत्रे चभारते। तेषां यशश्च कीर्ततिक्व धर्मैश्वर्य्यच्ज वर्दते॥ ६४॥ दूत्युक्का प्रक्ृतिं तस्ये मन्त्रमेकादशाक्षरम्। दत्वा सकामवीजञ्ज मन्त्रराजमनुत्तमम् ॥६५ ॥ चकार विधिना ध्यानं भत्न भक्तानुकम्पया। श्रीमाया कामवीजाव्यं ददी मन्तरं दशाचरम् ॥ ६६॥ सथ्यौपयोगिकों भक्तिं सर्वसिद्धिञ्ज कामदाम्। तद्विगिष्टोत्क्ृष्टतत्त्वज्ञानं तस्ये ददौ विभु: ॥६७।।

ब्रह्मखएडम्। ३५

वयोदयाक्षरं मन्तं द्त्त्वा तस्मै जगत्पतिः । कवचं स्तोतसहितं शङ्गराय तथा हिज। ॥ ६८॥ दत्वा धर्माय तं मन्त सिद्धिज्ञानं तदेव च। कामाय वज़चये चैव कुवेराय च वायवे ॥ ६८॥ एवं कुवेरादिभ्यस दावा मन्तादिकं प्ररम्। विधिञ्जोवाच सृध्यथें विधातुविविरव सः॥७० ॥ श्रीभगवानुवाच। मदीयञ्ज तपः कृत्वा दिव्य वषसहस्रकम्। सष्टिं कुरु महाभाग विधे नानाविधां पराम्॥७१॥ दृत्युक्का ब्रह्मणे कृप्णो ददी मालां मनोरमाम्। जगाम साई्वं गोपीभिर्गोपैर्वृन्दावनं वनम् ॥७२॥ दूति श्रीव्रह्मवेवत्त महापुराणे सीति-भौनक- संवादे ब्रह्मखरडे सष्टिनिरुपएं नाम षष्ठोऽध्यायः।

सौतिरुवाच।

तदा ब्रह्मा तपः कत्वा सिद्धि प्राप्य यथेप्सिताम्। ससजे पृथिवीमादी मधुकेटममेदसा ॥ १ ॥ ससजे पर्वतानष्टी प्रधानान् सुमनोहरान्। चुद्रानसंख्यान् किं बृमः प्रधानाख्यां निशामय॥ २ ॥

२६ ब्रह्मवैवत्तपुराण

सुमेरुस्लैव कैलासं मलयज्ज हिमालयम्। उदयञ्च तथाऽस्तञ्ज सुवेलं गन्धमादनम् ॥३॥ सनुद्रान् ससजे सप्त नदान् कतिविधा नदीः। वृत्तांश ग्रामनगरं समुद्राख्यां निशामय॥ 8॥

लक्षयोजनमनेन द्विगुशांख परात्यरान्, ५ू॥ सप्तद्वीपां्च तङ्क मिमरडले कमलाकृते। उपद्वीपांस्तथा सप्त सीमशैलांश् सप्त च। ६ । निवाध विप्र द्वीपाख्यां पुरा या विधिना कता।

मेरोरष्टसु पृङ्गेषु सहजेऽषी पुरी: प्रभु:। अष्टानां लोकपालानां विहाराय मनोहरा ॥८॥ मूलेऽनन्तस्य नगरीं निर्माय जगतां पतिः । ऊद्टे सवगांश् सप्तव तेषामाख्यां निशामय। ८॥ भूर्लोकञ्ज भुव्लोकं खर्लोकं सुमनोहरम्। जनलोकं तपोलोकं सत्यलीकञ्च शौनक ॥ १० ॥ मृङ्गमूद्ि ब्रह्मलोकं जरादिपरिवर्जितम्। तदूड्ढ ध्रुवलोकञ्च सरवतः सुमनीहरम् ॥११॥ तद्धः सप्तपातालान्निममे जगदीख्रः। ख्वगातिरिक्तभोगाव्यानधोऽधः क्रमती मुने।॥१२ ॥ अतलं वितलज्जैव सुतलच्ज तलातलम्। महातलञ़ पातालं रसातलमघरतः॥ १३॥ सप्द्वीपैः सप्तस्वर्गः सपपातालसंन्नकेः। एभिलोकेय ब्रह्माएड ब्रह्माधिकारमेव च॥ १४ ॥

ब्रह्म खराडम् । ३०

एत्रञ्जासंख्यन्रह्माएडं सर्वें क्वव्रिममेव च। महाविषणोश् लोमाञ्जविवरेष च शौनक ।॥ १५॥ प्रतिविश्वेषु दिक्पाला ब्रद्मविणा हेश्राः । सुरा नरादय: सर्वे सन्नि कृण्स्य माधया ॥ १६॥ ब्रह्मागडगगनां कर्त्तु न तमी जगतां पतिः । न शङ्गरी न धसेय न च विणुश के सुराः ॥१७॥ संख्यातुमीखरः शत्ती न संख्यातं तथापि सः । विश्वाकाशदिशापैव सवतो यद्यपि क्षमः॥१८॥ क्वत्रिमागि च विश्वानि विश्वस्थानि च यानि च। अनित्यानि च विप्रेन्द्र स्वप्नवन्नश्वरासिच॥ १८ ॥ वैकुएंठ: शिवलीकव गोलोकच्च तयो: परः। नित्यो विश्ववहिर्भूतय्याव्माकायदिशी यथा॥२०॥ दति श्रीव्रह्मवैवत्तें महापुराण सौतिशीनक- संवादे ब्रह्मखरडे स्टिनिरूपएं नाम सप्तमोऽध्यायः ।

अ्ष्टमोऽध्यायः।

सोतिरुवाच।

ब्रह्मा विश्व विनिर्माय सावित्रयं वरयोषिति। चकार वीर्य्याधानव कामुक्यां कासुकी यथा॥ १॥ ४

३८ ब्रह्मवैवर्त्तपुराणे

सा दिव्यं शतवषञ् धृत्वा गर्भ सुदुःबहम्। सुप्रसूता च सुसुवे चतुर्वेदान् मनोहरान् ॥ २ ॥ विविधान् शास्त्रसङ्ांश् तर्कव्याकरणादिकान्। षट्त्रि शत्संख्यका ढिव्या रागिगी: सुमनोहराः ॥३। षट्रागान् सुन्दरांसेव मानातालसमन्वितान्। सत्यत् ताद्वापरांक् कलिव्व कलहप्रियम् ॥ ४ ॥ वर्षं मासमृतुञ्चेव तिथिं दएडक्तणादिकम्। दिनं रात्रिच्च वारांश् स्यामुषसमेव च॥ ५ू॥ पुष्टिन्न देवसेनाञ्च मेधाञ्ज विजयां जयाम्। षट्कृत्तिकाश् योगांश्च करणांक् तपोधन।॥ ६॥ देवसेनां महाषष्ठों कार्त्तिकेयप्रियां सतीम्। मातकासु प्रधाना सा बालानामिष्टदेवता॥७॥ ब्राह्मं पाझञ् वाराहं कल्पत्यमिदं स्मृतम्। नित्यं नैमित्तिकञ्जैव द्विपराईञ्ज प्रा्लृतम् ॥८॥ चतुविधञ्ज प्रलयं कालज् मृत्युकन्यकाम्। सर्वान् व्याधिगणांस्चैव सा प्रसूय स्तनं ददौ ॥ ८ ।। अध धातु: पृष्ठदेशादधर्मः समजायत। अलक्मीस्त द्ामपार्शाह्भूव तस्य कामिनी॥ १० ॥ नाभिदेशादिशकर्मा बभूद शिल्पिनां गुरुः। महान्ती वसवोऽष्टी च महावलपराक्रमाः ॥११॥ अध धातुश्च मनस आविर्भूता: कुमारकाः । चत्वारः पज्नवर्षीया ज्वलन्ती ब्रह्मतेजसा ॥ १२ ॥ सनकश सनन्दश्न ततीयश् सनातनः । सनत्कुमारी भगवांसतुर्थो न्ञानिनां वरः ॥१३ ॥

ब्रह्मखएडम्।

आविर्वभूव मुखतः कुमारः कनकप्रभः । दिव्यरूपधरः श्रीमान् सस्त्ीक: सुन्दरी युवा ॥ १४॥ क्षत्रियाणं वोजरूपी नाम्ना सायभ्भ वो मनु: । या स्त्री: सा शतरूपा च रूपाढ्या कमलाकला ॥ १५॥ सस्त्रीकश् मनुस्तस्वी धाताज्ञापरिपालकः । स्वयं विधाता पुत्तांथ तानुवाच प्रहषितान्॥ १६॥ सृष्टिं कर्त्तु महाभागी महाभागवतान् द्विज !। जग्म् स्ते च नहीत्युक्का तप्तं कष्ण परायगा: ॥ १७॥ चुकोप हेतुना तेन विधाता जगतां पतिः । कोपासक्तस्य च विधेज्वलती ब्रह्मतेजसा ॥ १८ ॥ आविर्भूता ललाटाच् रुद्रा एकादय प्रभी। कालाग्निरुद्रः संहर्त्ता तेवामेकः प्रकीर्ततितः ॥१८॥ सर्वेषामव विश्वानां स एव तामसः स्मृतः । राजसन्न स्वयं ब्रह्मा शिवो विष्युश्च सात्विकी॥ २० ॥ गोलोकनाथः कृपाय निर्गुएः प्रक्ृतेः परः । परमाज्ञानिनी मूर्खा वदन्ति तामसं भिवम् ॥२१॥ शुद्धसत्वस्वरूपञ्च निर्मलं वैष्णवाग्रगीम्। शृगु नामानि रुद्राणं वेदोक्ानि च यानि च ॥ २२॥ महान् महात्मा मतिमान् भीषगय् भयङ्र:। ऋतुध्जयोई्गकेशः पिङ़गलान्ी रुचचि: शुचि: ॥२३ ॥ पुलस्त्यो दत्तकर्णाच्च पुलही वामकर्णतः । दक्षनेत्रात्तथाऽत्िव वामनेत्रात् क्रतु: खयम् ॥२४ अरगिर्नासिकारव्ादङ्गिराथ मुखादुचि: । भृगुश् वामपाशीच्च दन्तो दक्विषपार्खतः । २५।

४० ब्रह्मवेवत्तपुराण

क्वायाया: कर्दमी जाती नाभे: पञ्जशिखस्तथा। वक्षसञ्चव वोठुश्च करठदेशाच् नारदः ॥२६॥ मरीचि: स्कन्धदेशाच्चैवापान्तरतमा गलात्। वशिष्ी रसनादेशात् प्रचेता अधरीष्ठतः ।२७॥ हंसस वामकुक्तेस दक्षकुक्तेर्यति: स्यम्। सष्टिं विधातुं स विधिस्काराज्ां सुतान् प्रति। पितुर्वाक्य समाकर्ख तमुवाच सनारदः ॥ २८॥ नारद उवाच। पूर्वमानय मज्जा्ष्ठान् सनकादीन् पितामह। कारयित्वा दारयुक्तानस्प्ान् वद जगत्वते !॥ २६॥ पित्रा ते तपसे युक्ताः संसाराय वयं कथम्। अही हन्त! ग्रभोर्बुद्िविपरीताय कल्पते॥ ३० ॥ कसे पुच्ाय पीयूषात् परं दत्तं तपीडधुना। कस्मे ददासि विषयं विषमञ्ज विषाधिकम् ॥ ३१ ॥ अतीवनिम्ने घोरे च भवाब्धी यः पतेत् पितः। निष्कृतिस्तस्य नास्तीति कोटिकल्पे गतेऽपि च ॥ ३२ ॥ निस्तारवीजं सर्वेषां वीजञ्ज पुरुषीत्तमम्। सर्वदं भत्तिदं दास्यप्रदं सत्य क्वपामयम् ॥ ३३॥ भत्तीकशरणं भत्तवत्सलं स्वच्छमेव च। भक्तप्रियं भत्तनाथं भक्तानुग्रहकारकम् ॥३४॥ भत्ताराध्यं भक्तासाध्यं विहाय परमेश्वरम्। मनो दधाति को मूढ़ो विषये नाशकारणे॥ ३५॥ विहाय कष्सेबाञ्च पीयूषादधिकां प्रियाम्। को मूढ़ी विषमश्राति विषमं विषयाभिधम् ॥ २६॥

ब्रह्मखवडम्। ४१

सप्नवन्नश्वरं तुच्छमसत्यूं नाशकारगम्। यथा दीपशिखायञ् कीटानां सुमनोहरम् ॥ २७॥ यथा वडिशमांसञ्न मत्ापातसुखप्रद्म्। तथा विषयिणां तात विषयं मृत्युकारगम् ॥ ३८॥ इत्युक्का नारदस्तत्र विरराम विधे: पुरः। तस्थी तातं नमस्कृत्य ज्वलदग्निशिखोपमः ॥३८॥ ब्रह्मा कोपपरीतश्न शथाप तनयं हिज। उवाच कम्पिताङ्गय रक्ास्यः समुरिताधरः ॥ ४०॥

व्रह्मोवाच।

भविता ज्ञानलोपस्ते मच्छापेन च नारद। क्रीड़ामृगस्वं साध्यय योषिल्लुव्धय लम्पटः ॥ ४१॥। सिथिरयोवनयुल्तानां रूपाव्यानां मनोहर: । पञ्चाशत्कामिनीनाज्ज भर्त्ता च प्राएवल्लमः ॥ ४२ मृङ्गारशस्त्रवेत्ता च महाशङ्गारलोलुपः। नानाप्रकारृङ्गारनिपुणानां गुरोरगुरुः ॥४३॥ गन्धर्वाणाच्च प्रवरः सुसरथ सुगायनः । वीणावादनसन्दर्भनिष्ातः स्थिरयौवनः।। ४४ प्राज्तो मधुरवाक् शान्तः सुशीलः सुन्दरः सुधीः। भविष्यसि न सन्देही नामतयोपवहणः।।४५।। ताभिरदिव्यं लत्तयुगं विहृत्य निर्जने वने। पुनर्मदीयगापेन दासीपुत्तथ तत्पर: । ४६ ॥ वत्म वैषणवसंसर्गात् वैपावोकि ष्टभीजनात्। पुनः क्वषाप्रसादेन भविष्सि ममात्मजः ॥ ४७॥

ब्रह्मवैवर्त्तपुराण

ज्ञानं दास्यामि ते दिव्यं पुनरेव पुरातनम्। अधुना भव नष्टस्वं मत्ुती निपत घ्र वम् ॥ ४८ ॥ व्रह्मेत्युक्का सुतं विप्र बिरराम जगत्पतिः । ररोद नारदस्तातमुवाच संपुटाज्जलि:॥ ४८ ॥

नारद उवाच।

क्रों संहर संहर्त्तस्ताततात जगहुरी।

गपेत् परित्यजत् विद्वान् पुत्तसुत्पघगामिनम्। तपखिनं सुतं शप्त कथमहंसि परिडत ॥ ५१॥ जनिभवतु में ब्रह्मन् यासु यासु च योनिषु। न जहातु हरर्भक्िसमिवं देहि मे वरम् । ५२॥ पुत्तश्ेज्जगतां धातुरनासि्ति भक्तिहरीः पढे। शूकरादतिरिक्म सोऽधमी भारते भुवि ॥ ५३ ॥ जातिस्मरी हरर्भत्ियुत्त: शूकरयोनिषु। जनिर्लभेत् स प्रवरो गोलोकं याति कर्मशा ॥ ५४ म

पिवतां वैष्वादीनां स्पर्शपूता वसुन्धरा ॥ ५५ ॥ तीर्थानि सर्शमिच्कन्ति बैशवानां पितामह। पापानां पापिदत्त्वानां चालनायात्नामपि। ५ूई॥ मन्त्रोपदेशमात्र ए नरा सुकाश्च भारते। परैस कोटिपुरुषै: पूर्वैः साईवं हरेरही॥ ५० ॥ कोटिजन्मार्जितात् पापानन्त्ग्रहसमात्रतः। मुक्ता: शुध्यन्ति यत्वें कर्म निर्दल्यन्ति च॥ ५ू८ ॥

ब्रह्मखएडम्। ४३

पचान् दारांय शिषांथ सेवकान् बान्धवांस्तथा। यो दश्यति सन्मागं सद्तिस्तं लभेत् व्रवम्॥ ५८॥ यो दर्शयत्यसन्मागं शिथेरविश्वासितो गुरुः । कुभ्भीपाके स्थितिस्तस्य यावच्यन्द्रदिवाकरी॥ ६०॥ स किं गुरुः स किं तातः स किं स्ामी स किं सुनः यः श्रीक्ृणपदाभ्भोजे भति दातुमनीखर: ।६१ ॥ गप्तो निरपराधेन त्वयाहं चतुरानन। मया गपुं तवमुचिती घन्तं वत्त्यपि पसिडताः ॥ ६२ ॥ कवचस्तीवपूजाभि: सहितस्ते मनुर्मनोः। लुप्ती भवतु मच्चापात् प्रतिविशेषु निशितम् ॥ ६३। अपूच्यो भव विश्वेषु यावत् कल्पत्नयं पितः । गतेषु त्रिषु कल्पेषु पूज्यपूज्यो भविषसि ॥ ६४ ॥ अधुना यज्तभागस्ते व्रताहिर्ष्वाप सुव्रत। पूजनं चास्तु मामैकं वन्दो भव सुरादिभि: ॥ ६५ ॥ दूत्युक्का नारदस्तत्र विरराम पितुः पुरः। तस्थी सभायां स विधिह्न दयेन विदूयता ॥ ६६ ॥ उपवहगगन्धर्वी नारदस्तेन हेतुना। दासीपुत्तश शापेन पितुरेव च सौजक ॥ ६७॥ ततः पुनर्नारदय स बभूव महातृषिः । ज्रानं प्राप्य पितुः पश्चात् कर्धयथ्ामि चाधुना॥ ६८ दूति श्रीव्रह्मवैवत्तें महापुरागे सीति-थौनक- संवादे ब्रह्मखराडे ब्रह्म-नारदगापोपलसभनं नाम अष्टमीध्यायः ।

४४ ब्रह्मवैवर्तपुराे

नवमोऽध्यायः ।

सौतिरुवाच।

अथ ब्रह्मा खपुत्तांस्तानादिदेश च सष्टये। सृष्टिं प्रचक्रुस्ते सर्वे विप्रेन्द्र नारदं विना ॥ १ ॥ मरीचेर्मनसी जातः कश्वपच् प्रजापतिः । अवर्नेत्रमलाचन्द्रः चीरोदे च बभूव ह॥२॥ प्रचेतसोडपि मनसी गीतमख्च बनूव ह। पुलस्त्यमानसः पुत्तो मैत्रावरुण एव च ॥ ३ ॥ मनोश्च शतरूपायां तिस्रः कन्या: प्रजज्विरे। आकृतिर्देवइतिस्व प्रसूतिस्ताः पतिव्रताः॥४॥ प्रियव्रतीत्तानपादी द्वी च पुन्नी मनोहरौ। उत्तानपादतनवो ध्रुवः परमधार्मिकः ॥ ५॥ आकूति रुचये प्रादात् दन्ताय च प्रसूतिकाम्। देवहतिं कर्दमाय यत्पुत्तः कपिल: ख्यम् ॥ ई॥ प्रसूत्यां दक्षवीजेन षष्टिकन्या: प्रजज्ञिरे। अष्टौ धर्माय प्रददी रुट्रायेकादश समृताः॥७॥ शिवायैकां सतौं प्रादात् कश्यपाय तयोदश। सत्विंभतिकन्याश्च दक्ञ्न्द्राय दत्तवान्॥८। नामानि धर्मपत्नीनां मत्तो विप्र निशामय। शान्ति: पुष्टिर्धृतिसुष्टिः चमा श्रद्ा मतिः स्मृतिः ।६॥

ब्रह्मखएडम्। ४५

शान्तेः पुत्तश् सन्तोष: पुष्टः पुत्री महानभूत्। षृतधँर्य्ञ्ज तुष्टेश हर्षदपौं सुती स्मृती ।१० ॥ क्षमापुत्तः सहिषुश् श्रदापुत्रथ् धार्मिकः। मतर्जानाभिध: पुत्तः स्मृतर्जातिम्मरी महान्॥११॥

वभूवुरेते धर्मिष्ठा धर्मपुचाव शौनक ॥ १२॥ नामानि रुद्रपत्नीनां सावधानं निबोध मे। कला कलावती काष्ठा कालिका कलहप्रिया॥१२॥ कन्दली भीषणा रास्ता प्रमीचा भृषणा शुकी। ऐतासां बहवः पुच्ा बभूवुः शिवपार्शदाः॥१४ ॥ सा सती स्ामिनिन्दायां तनं तत्याज यज्ततः। पुनर्भूता शैलपुत्ती लेसे च शङ्गरं पतिस् । १५॥ कश्यपस्य प्रियाणाज नामानि शृण धार्मिक। अढितिर्देवमाता या दैत्माता दितिस्तया॥ १६॥ सपमाता तथा कदुर्विनता पत्तिमूस्तथा। सुरभिथ गवां माता महिषागाञ्च नियचितम् ॥१७॥ सारमेयादिजन्तूनां सरमा सूश्तुष्पदाम्। दनु: प्रसूर्दानवानामन्याखेत्ेवमादिकाः ॥१८॥ दृन्द्रश्न द्वाढगादित्या उपेन्ट्राय्या: सुरा मुने!। कथिताश्नादितः पुत्ता महाबलपराक्रमाः ॥ १६॥ दून्द्रपुचा जयन्तथ ब्रह्मन् गचामजायत। आदित्वस्य सवर्गायां कन्यायां विश्वकर्मराः ॥ २०॥ मनवनर्यमी पुत्री कालिन्दी कन्यका तथा। उपेन्द्रवीय्यात् पृथ्वगन्तु मङ्गलः समजायत ॥ २१॥

४ ६ ब्रह्मवैवर्त्तपुराण

शैनक उवाच। कथं सोते स चोपेन्द्रान्मङ्गल: समजायत। वसुन्धरायां बलवान् तन्म्े व्याख्यातुमर्हसि। २२॥ सीतिरुवाच। उपेन्द्ररूपमालोक् कामार्त्ता च वसुन्धरा। विधाय सुन्दरीवेशमक्षता प्रौढ़यौवना । २३॥ मलये निर्जने रम्ये चारुचन्दनपल्लवे। चन्दनोच्ितसर्वाङ्गं रत्नभूषएभूषितम् । २४॥ तं सुशीलं शयानज्ज शान्तं सस्तितमीप्सितम्। सस्मिता तस्य तल्पे च सहसा समुपस्थिता। २५॥ सुरम्यां मालतीमालां ददौ तस्मै वरानना। सुगन्धि चन्दनं चारु कस्तूरीकुङ्गमान्वितम्। २६॥ उपेन्द्रस्तन्मनो जात्वा कामि मन्मधपीड़ितम् । नानाप्रकारपृङ्गारं चकार च तया सह॥ २०॥ तद्ङ्गसङ्गसंसकता मूच्छीं प्राप सती तदा। मृतेव निद्रितेवासौ वीजाधानं कते हरौ॥ २८॥ तां विलग्नाज् सु्रोणीं सुखसभभोगमूर्चि्िताम्। वृहन्मु क्तनितम्बाच्च सस्मितां विपुलस्तनीम् ॥ २६॥ कएं वक्षसि कत्वा तां तदोष्ठज्न चुचुम्ब ह। विहाय तत्र रहसि जगाम पुरुषोत्तमः ॥ ३०॥ उरवशी पथि गच्जन्ती बोधयामास तां मुने!। साच पप्रच्छ वत्तान्तं कथयामास भूख ताम् । ३१ : वीय्यं संवरणं कर्त्तु सा चाशता च दुर्बला। प्रवालस्याकरे तस्ता वीर्य्यन्यासं चकार सा ॥ ३२॥

ब्रह्मखग्डम्। ४७

तेन प्रबालवणश्च कुमारः समपद्यत। तजमा सूव्यसदृशो नारायणसुती महान्॥३३ ॥ मङ्गलस्य प्रिया मेधा तस्य घराटेश्वरी महान्। व्रणदातति तेजसवो विशुतुत्यो बभूव ह। ३४। दितिहिरखकशिपुहिरखाची महाबली। कन्या च सिंहिका विप्र सैंहिकेयस् तत्ुतः ॥ ३५॥ निक्ट तिः सिंहिका सा च तेन राहुश नैऋतः। शूकरेण हिरखाच्तोऽप्यनपत्यी सृती युवा॥ २६॥ हिरखकश्निपोः पुत्ः प्रह्लादो वैप्वाग्रणीः । विरोचनस् तत्पुच्तस्तत्पुत्तस् बलि: खयम् ॥ ३9॥ बले: पुत्तो महायोगी ज्ञानी शङ्गरकिङ्गरः। दितिवभश्च कथितः कद्रुवंशं निबोध से ॥३८॥ अनन्तं वासुकिञ्जेव कालीयञ्च धनञ्जयम्। ककोटकं तक्षकञ्ज पझमैरावतं तथा॥ ३८॥ महापझमञ्न गडुच शङ्ं संवरणन्तथा। धृतराष्ट्रव् दुद्वेपं दुजयं दुमुखं बलम् ॥ ४० ॥ गोचं गोकामुखञ्चेव विरूपादींय यौनक। रतेषां प्रवराश्चैव यावत्यः सर्पजातयः ॥ ४१ ॥ कन्यका मनसा देवी कमलांगसमुद्वा। तपख्विनीनां प्रवरा महातेजखिनी शुभा ॥ ४२ ॥

आस्तीकस्तनवो यस्था विष्णुतुत्यस्न तेजसा । ४३॥ एतेषां नाममात्रस नास्ति नागभयं नृणाम्। कट्रुवंशो निगदिती विनतायास ूयताम् ॥ ४४।

४८ ब्रह्मवैवर्त्तपुराणे

वैनतैयारुगो पुत्ती विष्णुतुत्यपराक्रमी। तद्दभृव: क्रमेशैव यावत्य: पत्िजातयः ॥ ४५ ।। गावध महिषाशव सुरभिप्रवरा दमें। सर्वे वै सारमेयाश्च बभ्रवुः सरमासुताः ॥४६ ॥ दानवाश दनोवेशा अन्यासामन्यजातयः । उत्त: कश्यपवंशश्च चन्द्राख्यानं निबोध मे ॥ ४७ ॥ नामानि चन्द्रपत्नीनां सावधानं निशामय। अत्यपूर्वञ्च चरितं पुराणेषु पुरातनम्॥ ४८ ॥ अश्नी भरगी चैव क्वत्तिका रोहिणी तथा। मृगशीर्षा तथाद्रा च पूज्या साध्वी पुनर्वसु:॥४2॥ पुष्याश्न्रेषा मघा पूर्वफला न्युत्तरफला नी। हस्ता चित्रा तथा खाती विशाखा चानुराधिका ॥५०॥ ज्येष्ठा मूला तथा पूर्वाषाढ़ा चेवोत्तरा स्मृता। अवगा च धनिष्ठा च तथा शतभिषा शुभा ॥५१.॥ पूर्वोत्तरभाद्रपदी रेवत्यन्ता विधुप्रियाः । तासां मध्ये च शुभगा रोहिसी रसिका वरा॥ ५२॥ सन्ततं रसभावेन चकार शशिनं वशम्। रोहिखुपगतश्चन्द्रो न यात्यन्याञ्च कामिनीम्॥ ५२ ॥ सर्वा भगिन्यः पितरं कघयामासुरादृताः । सपत्नीक्ृतसन्तापं प्राणनाशकरं परम्॥ ५४ ॥ दक्ष: प्रकुपितश्चन्द्रं शशाप मन्त्रपूर्वकम्। दुतं खशरशापेन यक्त्मग्रस्ती बभूव सः ॥५५॥ दिने दिने यत्त्मया स चीयमाणच् दुःखितः। वपुषईें च्ीयमाणे शङ्गरं भरणं ययी॥ ५ू६॥

2अ्र० ] व्र ह्मखएडम् ।. . ४८

टृष्टा चन्द्रं भङ्गरश ल्लेप्नितं शरणगतम्। करुणासागरस्तस्म ऊपया चाभयं ददी ॥ ५७॥ निर्मुतां यच्मण कवा सकपीले खलं ददौ। अमरो निभयो भूला स तस्थी भितशेखरे। ५८॥ तं शिव: शेखरे ्त्वा बभूव चन्द्रबखरः । नास्ति टेवेपु लोकेषु शिवात् शरसपज्जरः ॥ ५८ ॥ दन्तकन्या: पतिं मुतां दृद्दा च रुरुटुः पुनः। ताजग्मुः शरणं तातं दव्ं तेजखिनां वरम् ॥ ६० ॥ उच्चैश्न रुरुदुर्गत्वा निहत्याङ्गं पुनः पुनः। तमूचुः कातरं दीना दीननाथं विधे: सुतम् ॥ ६१॥

दच्कन्या ऊचु: ।

स्ामिसौभाग्यलाभाय लमुक्तोऽस्ाभिरेव च। सोभाग्यमस्तु नस्तात! गतः खामी गुणान्वितः ॥ ६२॥ स्थिते चन्तुषि है तात! दृष्ट ध्वान्तमयं जगत्। विज्ञातमधुना स्त्रीणां पतिरेव हि लोचनम् ॥ ६३ ॥ पतिरव गतिः स्त्रीणां पतिः प्रासाय्च सम्पदः । धर्माथेकाममोच्चाणं हेतु: सेतुर्भवार्णवे॥ ६४ ॥ पतिर्नारायण: स्त्रीणं व्रतं धमः सनातनः । सवें कम हथा तासा खामिनां विमुखाश्न या:॥६५॥ स्नानञ्ज सर्वतीर्थेषु सर्वयत्तेषु दचिणा। सर्वदानानि पुखानि व्रतानि नियमानि च ॥ ६६ ॥ देवाचनं चानशनं सर्वाणि च तपांसि च। ख्ामिन: पाइसेवायां कलां नार्हन्ति षोड़यीम् ॥ ६७॥

५० ब्रह्मवेवत्तपुरासे

सर्वेषां बान्धवानाज्ज प्रियः पुत्तव्व योषिताम्। स एव स्वामिनी प्रस् शतपुतात् परः पतिः ॥ ६८॥ असद्वंभप्रसूता या सा देषटि स्वामिनं सदा। सस्या मनसलं दुषं सन्ततं परपुरुषे॥ ६६॥ पतितं रोगिएं दुष्ट निर्धनं गुणहीनकम्। युवानं चैव वृद्धं वा भजेत्ं न त्यजेत् सती। 90॥ सगुएं निर्गुएं वाषि या दवेष्टि संत्यजेत् पतिम्। पच्यते कालसूत्र सा यावज्ञन्द्रदिवाकरी॥७१॥ कीटैः शकुनतुत्ये्न भत्िता सा दिवानिशम्। भुङतो मृतवसामांसं पिबेन्मूतच्च टपया॥ ७२ ॥ गटध्र: कोटिसहस्त्राणि शतजन्मानि शूकरः । खापद: शतजनानि सा भवेद्न्धुहा ततः ॥ ७३ ! तती मानवजन्ानि लभेच्चेत् पूर्वकर्मयः । विधवा धनहीना च रोगयुत्ता भवेत् घ्रुवम् ॥७४ ॥ देहि नः कान्तदानाज़ कामपुरं विधे: सुत। विधाता सदृशस्वञ्च पुनः स्ष्टं चमी जगत् ॥ ७५.M कन्यानां वचनं सुत्वा दक्ष: शङ्गरसन्निधिम्। जगाम शम्भुस्तं दृष्टा समुत्यायं ननाम च ॥ ७६ म दक्षस्तस्याशिषं कत्वा समुवाच कपानिधिम। तत्याज कोपं दुर्द्दषं दृष्टा च प्रएतं शिवम् ।9॥

दच उवाच।

देहि जामातरं शभो मदीयं प्रारवल्लभम्। मत्सुतानाख प्रासानां परमेव प्रियं पतिम्॥७८।

टत्र०] ब्रह्मखराड़म्। ५१

न चेददासि जामातर्मम जामातरं विधुम्। दास्यामि दारुणं शापं तुभ्यं त्वं केन मुचसे॥ ७2 ॥ दक्षस्य वचनं युत्वा तमुवाच कपानिधि:। सुधाधिकञ्च वचनं ब्रह्मन् भरगपज्जरः ॥८० ॥ शिव उवाच। करोषि भस्मसाच्चेन्मां ददासि शापमेव च। नाहं दातुं समथय चन्द्रञ्न भरगागतम् ॥८१॥ भिवस्य वचनं सुत्वा दक्तस्तं पप्तुमुद्यतः । शिव: सस्मार गोविन्दं विपन्ोक्षणकारकम् ॥ ८२॥ एतस्मिन्नन्तर लसी व्व्राहमसरूपध्टक्। समाययी तयोर्मूलं तौ तञ्च नमतुः क्रमात् ॥८३॥ दत्त्वा शुभागिषं तौ स ब्रह्मच्योतिः सनातनः । उवाच शङ्गरं पूर्व परिपूसातमी डिज ॥ ८४ ॥ श्रीभगवानुवाच। न चामनः प्रियः क्रित् व! सर्वेषु वन्कुषु। आम्ानं रत्त दत्ताय टेहि चन्द्रं सुरेश्वर/॥ ८५॥ तर्पाम्वनां वरः शान्तस्वमेव वैसावाग्रगीः । समः सर्वेषु जीवेषु हिंसाक्रोधविवर्जितः ॥ ८६॥ दन्तः क्रोधी च दुद्दर्षस्तेजची ब्रह्मगः सुतः। दृष्टी विभेति दुदेषें न दुर्द्वषस कञ्जन ॥८॥ नारायगावचः युत्वा प्रहस्य शङ्गरः खयम्। उवाच नीतिसारञ्च नीतिवीज परात्यरम्॥ दद। गङर उवाच। तपो दास्यामि तेजव सवेसिडिञ्ज सम्पदम्।

५२ ० ब्रह्मवैवर्त्तपुराये

प्रायांश् न समर्धोऽहं प्रदातुं थरणागतम्॥८६। यो ददाति भयेनैव प्रपन्न भरणागतम। तञ्ज धर्मः परित्यज्य याति शक्वा सुदारुगम् ॥ ८० ॥ सवें त्यत्तुं समर्थोऽहं न खधमें जगत्रभो !। यः स्धमविहीनश स च सवर्वहहिष्कृतः ॥८१॥ यश् धर्मं सदा रच्ेत् धर्मस्तं परिरक्षति। धमं वेदेश्वर त्ज्न किं मां ब्रूहि खमायया ॥ ८२॥ त्वं सवपाता स्रष्टा च हन्ता व परिणामतः । त्वयि भक्तिट्ट ढ़ा यस्य तस्य कस्माङ्गयं भवेत् ॥ ८३ ॥ शृङ्गरस्य वचः सुत्वा भगवान् सर्वभाववित् । चन्द्रं चन्द्रादिनिष्कृष्य दत्ताय प्रददी हरि: ॥ ८४ ॥ प्रतस्थावद्दचन्द्रश्न निर्व्याधि: शिवशेखरे। निजग्राह परं चन्द्रं विष्ुदृत्तं प्रजापतिः ॥८५ ॥ यत्मयस्तञ्न तं दृष्टा दक्षस्तुष्टाव माधवम्। पच्ते पूरं च्षतं पत्ते तं चकार हरि: स्यम् ॥ ८६ ॥ कवशास्तेभ्यो वरं दत्त्वा जगाम खवालयं हिज। दत्तयन्द्रं गहीत्वा च कन्याभ्यः प्रददी पुनः।८७। चन्द्रस्ताष्ट परिप्राप्य विजहार दिवानिशम् समं दरदश ता: सर्वास्तत्प्रभृत्येव कम्पितः ।६८। दूत्येवं कथितं सवें किञ्ञिंत् सष्टिक्रमं मुने!। पुतञ्ज गुरुवत्न पुष्करे मुनिसंसदि ॥८॥ दति श्रीब्रह्मवैव्त्ते महापुराण सौतिशैनक- संवादे ब्रह्मखएडे नवमोऽध्यायः ।

१० अ्र० ] ब्रह्मखरडम्। ५3

दशमोऽध्यायः।

सौतिरुवाच।

भृगो: पुत्तस् चवनः शुक्रश्च ज्ञानिनां वर। क्रतोरपि क्रिया भाय्या बालिखिच्चानसूयत ॥ १॥ वयः पुचासाङ्गिरसी बभूवुर्मुनिरुत्तमाः । वृहस्पतिरुतध्यक्न सग्वरथ्ापि भौनक।॥२॥ वग्िष्ठस्य सुतः प्रक्तिः शकत्रेः पुत्रः पराधरः। परागरसुतः श्रीमान् कृृष्णदैपायनो हरिः ॥ ३॥ व्यासपुत्तः गिवायय शुकथ ज्ञानिनां वरः । विश्वय्वाः पुलस्त्यस्य वस्य पुत्रो धनेश्वरः ॥ ४॥

गोनक उवाच।

श्ही! पुराणविदुषामतीवदुर्गमं बचः। न बुद्धं वचनं किञ्चिदनथजन्पूर्वकम्॥ ५॥ अधुना कथितं जन्म धनेमस्येखरादिदम्। पुनर्भिन्नक्रमं जन्म व्रवीषि कथमेव माम् ॥ ६॥

सोतिरुवाच।

बभृवुरेते दिक्पालाः पुरा च परमेशरात्। पुनस व्रह्मथापेन स च विश्वश्नवःसुतः । ७। गुरवे दत्ियां दातुमुतध्यश् धनेश्वरम्। ययाचे कोटिस्वर्णज यत्रतथ्य प्रचेतसे।८ ।

[१०त्र,

धनेगो विरसी भूता तस् तद्दातुमुद्यतः। चकार भस्रसात् विप्र पुनर्जन्म ललाभ सः ॥८ । तन विश्वश्वःपुत्तः कुवेरश्न धनाधिपः। रावसः कुम्भकर्णच्च धार्मिकय विभोषणः ॥१०॥ पलहस्य सुतो वात्य: शारिडत्यम्न रुचे: सुतः। सावर्णिर्गातमाज्जन्े मुनिप्रवर एव स: ॥ ११ ॥ काश्यप: कश्यपाज्जातो भरद्दाजी वहस्पतेः। स्वयं वात्यय पुलहात् सावर्षिर्गातमात्तथा । १२।। पारिडत्यक्व रुचे: पुत्ता मुनिस्तेजखिनां वरः। बभूवुः पञ्चगीताश्च एतषां प्रवरा भवे ॥ १२ ॥ बभूवुर्ब्रह्मणी वक्कादन्या ब्राह्मणजातयः। • ताः स्थिता देशभेदेषु गोत्रशून्याच्च शैनक।॥ १४ ३ चन्द्रादित्यमनूनाज प्रवराः न्तत्रिया: समृताः । ब्रह्मणो बाहुदेशाच्ेवान्याः तत्रियजातयः ॥१५॥ अरुदेशाच वैखाय पादतः शूट्रजातयः ।. तासां शङ्गरजातेन बभूवुर्वर्सशङ्घरा:॥ १६। गोपनापितभिल्लास्न तथा मोदककूवरौ। ताम्बूलिखर्णकारी च तथा बिकजातयः । १७ । दत्येवमाद्या विप्रेन्द्र सत्शूद्रा: परिकीर्ततिताः। शूद्राविशोस करणोडम्बष्ठी वैश्याद्दिजन्मनोः ॥ १८ ॥ विश्वकर्मा च शूद्रायां वीर्य्याधानं चकार रः। ततो बभूवः पुचाख नवैते शिल्पकारिख:॥ १८ ॥ माला कार कर्मकारशङ्डकारकुविन्दकाः । कुम्भकार: कंसकार; षड़ेते भिल्पिनां वराः॥२०॥

१० अ० ] ब्रह्मखरड़म। ५५

सूत्रधारयित्रकार: खर्गकारस्तथेय च। पतितास्ते ब्रह्मशापादयाज्या वर्णयङ्राः ।२१ । गोनक उवाच। कथं देवो विश्वकर्मा वीर्य्याधानञ्चकार सः। भूद्रायामधमायाख्च क्घं ते पतितास्य: ॥ २२ ॥ कथं तेषु ब्रह्मशापो बभूव केन हेतुना। हे पुरापविदां ग्रेष्ठ तन्न: संभितुमर्हसि॥ २३॥ सोतिरुवाच। छृताची कामतः कामं वेश्ञ्नक्रे मनोहरम्। तां ददर्श विश्वकर्मा गच्छन्तीं पुष्कर पथि। २४ ॥ आगचनविलोकाच प्रसादीत्फुलमानसः। तां ययाचे स शृङ्गारं कामेन हतचेतनः ॥ २५॥ रत्नालङ्वारभूषाव्यां सर्वावयवकोमलाम्।

वृह्त्नितम्वभारात्तीं मुनिमानसमोहिनीम्। त्रतिवेगकटाच्षेरा लोलां कामातिपीड़िनाम् ॥ ३७॥ तत्योगीं काठिनां दृद्दा वायूनां शुकसंहताम्। अतीवोच्चैस्तनयुगं कठिनं वर्त्तुलाऊतम्॥ २८; सत्तितं चारुवतञ शरचन्द्रविनिन्दकम्। पक्कविम्वफलारत्मोषठावरं मनोहरम् ॥ २८ । सिन्दूरविन्दुसंयुतां कस्तूरीविन्दुभि: सह। कपालमु्ज्वलं पश्वत् कपोलं मगिकुरडलम् ॥ ३०॥ तमुवाच प्रियां गान्तां कामगास्त्रविभारदः । कामाग्निवर्दनोद्योगि वचनं गुतिसुन्दरम् ॥ २१॥

५ ६ ब्रह्मवैवत्तपुराण [१ अ्र०

विश्वकर्मोवाच।

अयि क्व यासि ललिते मम प्राणाधिके प्रिये। मम प्राणांसापहृत्य स्थिता भव चयां शुभे ॥ २२॥ तवैवान्वेषयं कृत्वा भ्ररमामि जगतीतलम्। सप्राणांस्ताक्तुमिष्टोऽहं तां न दृष्टा हुताथने॥ ३॥ त्वं यासीति कामलाकं सुत्वा रभामुखेडघुना। आग-कव्नहजेवाद्य चास्मिन् वर्तन्यवस्थितः ॥ ३४। अही सरखतीतीरे पुष्पोद्याने मनोहरे। सुगन्धिमन्दशीतन वायुना सुरभीक्वते॥ ३५॥ रम कान्ते मया साईं यूना कान्तेन शोभने। तरिद्ग्धाया विदृग्धेन सङ्गमी गुरावात् भवेत् । २६ । स्थिरयौवनसंयुक्ता तमेव चिरजीविनी। कामुकी कोमलाङ्गी च सुन्दरीषु च सुन्दरी॥ ३७॥ मृत्युन्जयवरेणैव वत्युकन्या जिता मया। कुवेरभवनं हत्वा धनं लव्ध कुवेरतः। ३८ । वत्नमाला च वरुणाद्दायो: स्तरीरत्नभूषयाम्। र्वड्गिशुद्ध वस्त्रयुगं वङ्चेः प्राप्तञ्च वेतनात्॥ २९॥ कामशास्त्रं कामदेवाद्योषिद्रञ्जनकारयम्। शृङ्गारश्षिल्यं यत्किज्चित् लब्ध चन्द्राच दुलभम्। ४० । रत्नमालां वस्त्रयुग्मं सर्वासि भूषणानि च। तुभ्यं दातुं दृदि कतं प्राप्तन्तत्क्षण एव च ॥ ४१ ॥ ग्हे तान्येव संस्थाप्य चागतोऽन्वेषण भवे। विरामे सुखसभ्ोगे तुभ्य दास्यामि साम्पृतम् ॥ ४२।

१० ब्र० ] ब्रम्मखरडम्।

कामुकस्य वचः शुत्वा छृताची सस्तिता मुने।। ददी प्रत्युत्तरं शीव्रं नीतियुतं मनोहरम् । ४३ । ष्टताचयुवाच। त्वया यदुता भद्रन्तत् खोकारोऽप्यधुनाऽपि च। किन्तु सामयिकं वाक्ं ब्रवीषामि सपरातुर ॥। ४४।। कामदेवालयं यामि कतं वेशञ्ज तत्क्ते। यहिने यन्कृते यामी वयं तेषाच् योषितः ।४५॥ अद्याहं कामपत्नी च गुरुपत्नी तवाधुना। त्वयोक्तमधुनैदञ्न पठितं कामदेवतः । ४६ ॥। विद्यादाता मन्तदाता गुरुलनगुण: पितुः। मातुः सहस्त्रगुगती नास्त्यव्यस्तत्मी गुरुः ॥४७॥ गुरो: शतगुरे: पूज्या गुरुपतो युती खुता। पितुः शतगुगे पृञ्या यथा माता विचत्तगा ॥४८॥ मात्रा सहितशृङ्गारे यावान दीषः खुती शुतः। ततो लक्षगुगो दःषो सुरुपत्नीलमागमे।। ४८ ।। मानरित्येवशव्देन याञ्ज मभनाषते नरः। सा माहतुल्ा सत्वेन धर्मः साक्ती सतामपि॥ ५० ॥ त्व्या महितमृङ्गारे कालसृत प्रयाति सः । तत वोर वसत्येव यावच्न्द्रदिवाकरी॥ ५१ ॥ मात्रा सहितशृ्गारे ततो दोपश्तुर्गुग:। सादवत् गुरुपत्नाा च तन्नत्तगुग एव च ॥ ५२॥ कुन्भीपाके पतत्वेव वावढ् वे ब्रह्मणो वयः। प्रायच्चित्तं पापिनस तस्य नेव खुती चुतम् ॥ ५३ ॥ चक्राकारं कुलालस्य तीच्णवारच् खङ्गवत्।

५८ [१० अ्

वसामूत्रपुरीषञ्ज परिपूर्णं सुदुस्तरम्॥ ५४ ॥ शूलवन्क्मिसंयुत तप्तमग्तिससद्रवम्। पापिनां तद्विहारज्च कुभ्भीपाक प्रकीर्ततितम् : ५५॥ यावान दोषो हि पंषाज् गुरुपत्नीसमागमे। तावांश गुरुपनााश्च तत्नव कामुकी यदि॥.५६॥ अद् यास्यामि कामस्य मन्दिरं तस्य कामिनी। वेशं कत्वा गमिष्यामि तत्क्वतेऽहं दिनान्तरे : ५७। षटताचीवचनं युता विखकर्मा रुरोष ताम्। पशाप शूटयोनिञ्च व्रजेति जगतीतले॥ ५८ ॥ छटताची तद्दच: युत्ा तं शशाप सुदारुगम। लभ जन्म भवे त्वज्ज स्वर्गस्रष्टी भवेति च ॥ ५८॥ षटताचोत्येवमुक्त च जगाम काममन्दिरम्। कामेन सुबतं कत्वा कघयामास तां कथाम्६०॥ सा भारते च कानोक्र्या गोपस्य मटनस्य च। पत्नो प्रयागे नगरे ललाभ जन्म शौनक ! ॥ ६१॥ जातिस्रा तत्प्रसूता बसव च तपस्विनी। वरं न वत्र धर्मिष्ठा तपस्यायां मनो दधी॥ ६२॥ तपडकार तपसा तप्तकाञ्जनसन्निसा। टिव्यज्ज शतवर्ष सा गङ्गातीरे मनोरमे॥ ६२॥ वीर्य्येग सुरकारोश्च नव पुत्तान् प्रसूय सा। पुनः स्वलोकं गत्वा च सा छताची बभूव ह॥ ६४॥ शौनक उवाच। कथं वीर्य्य सा दधार सुरकारोस्तपखििनी। पुत्तान्नव प्रसूता च कुत्र वा कति वा दिनात् ॥ ६५ ॥

ब्रह्म खगाड़म्।

सीतिरुवाच।

विश्वकर्मा तु तच्कापं समाकरसं रुषान्वितः । जगाम ब्रह्मणः स्थानं गोकेन हतचेतनः ॥ ६६॥ नत्वा स्ुत्वा च ब्रह्माएं कघ्यामास तां कथाम्। ललाभ जन्म ब्राह्मखां पृथिव्यामाचया विघे: ॥ ६७॥ स एव ब्राह्मको भूत्ा भुवि कारु्वभृव ह। नृपासाञ्ज गहस्थानां नानाशित्य चकार ह॥ ६८॥ शिल्पञ्ज कारयामास सवाद्च सर्वतः सदा। विचित्र विविधं शिल्पमाचर्य्य सुमनीहरम्॥ ईैट ॥ एकदातु प्रयाग च शिल्प कत्वा तृपस्य च। स्रातुं जगाम गङ्गाज्ज ददर्श तत्र कामिनीम् ॥ ७० ॥ छताचीं नवरूपाञ्च युर्वातं तां तपखिवनीम्। जातिस्मरां तां बुबुधे स च जातिस्री द्विज!॥ 9१ ॥ दृष्टा सकामः सहसा बभूव हतचेतनः । उवाच मधुरं ग्रान्तः शान्तां ताञ्न तपखिविनीम् ॥ ७२ ॥

ब्राह्मण उवाच। अहोऽधुना त्वमत्रव छ्ृताचि सुमनोहरे। मा मां स्पर्रास र्ोरु विश्वकर्माऽहमेव च: ७३ । पापमीच्तं करिष्यामि भज मां तव सुन्दरि!। तवत्छ्वतऽतिदहत्येव मनो मे स च मन्मघः ॥७४॥ द्िजस्य वचनं गुत्वा छृताची नवरूपिणी। उवाच मधुरं शान्ता नीतियुतां परं वच: ॥ २५॥

ब्रह्मवैवर्त्तपुराणे [१० श्र

गोपिकोवाच।

तहिने कामकान्ताहमधुना च'तपखिनी। कधं दास्यामि शृङ्गारं गङ्गातीरे च भारते ॥७६॥ विश्वकमन्तदं पुरयं कर्मनेत्रञ्न भारतम्। अत् यत् क्रियते कर्म भोगोऽन्यत्न शुभाशुभम् । ७0॥ धर्मो मोक्षकते जन्म संलभ्य तपसः फलात्। निबद्ः कुरुते कमे मोहिती विशुमायया॥७८॥ माया नारायणीशना परितुष्टा च यं भवेत्। तस्पे ददाति श्रीक्वष्णो भति तन्मन्तमीसितम्॥ ७2। यो मूढ़ो विषयासत्ती लव्धजन्ना च भारते। विहाय कृष्णं सर्वेशं स मुग्धी विष्णुमायया॥ ८० ॥ सवें स्परामि देवाहमही जातिसरा पुरा। षटताची सुरवेश्याहमधुना गोपकन्यका॥ ८१ ॥ तप: करोमि मोक्षार्थ गङ्गातीरे सुपुख दे। नात्र स्थलञ्ज क्रीड़ाया: स्थिरसत्व भव कामुक॥ ८२॥ अन्यत् कतपापञ्च गङ्गायाज्च विनश्यति। गङ्गातीरे कवतं पापं सद्ो लक्षगुएं भवेत् ॥ ८३ ॥ तत् तु नारायणच्तेत्र तपसा च विनश्यति। यद्येव कामतः ऊृत्वा निवृत्तथ भवेत् पुनः ॥ ८४ । दृताचीवचनं शुत्वा विश्वकर्मा निराक्ृतिः। जगाम तां ग्यहीत्वा च मलयं चन्दनालयम् ॥ ८५॥ रम्यायां मलयट्रीखां पुष्पतल्पे मनोरमे। पुष्पचन्दनवातेन सन्ततं सुरभीक्वते॥८ई ।

१० त० ] ब्रह्म खएडम्। ६१

चकार सुखसस्भोंगं तवा सह सुनिर्जने। पूरं द्वादशवर्षप् बुबुधे न दिवानिगम्॥८9॥ वभूव गर्भ: कामिन्या परिपूगा: सुदुवेहः । सा सुषाव च तत्र त पुत्रावव मनोहरान्॥ ८८॥ कृतशित्तितमयि्यांख ज्वानयुकांत शौनक!। पूवप्रातानतो युग्यान् वलयुकान् विचन्षणान्॥ ८६॥

तो च तैभ्यो वरं दत्त्वा तान् संस्थाप्य महीतले। मानवीं तनुमुत्सज्य जग्मतुर्निजमन्दिरम् ॥ ८१॥ स्वणकार: स्वणाचौर्य्यात् ब्राह्मणनां द्विजोत्तम!। बभूव पतितः सबो ब्रह्मशापैन कमणा ॥ ८२ ॥ सूत्रधारो द्विजानान्तु शापेन पतितो भुवि। शीघ्रज्न यज्ञकाष्ठानि न ददी तेन हेतुना।।८३ ॥ व्यतिक्रसेग चित्राणं सद्यस्चित्रकरस्तथा। पतितो ब्रह्मथापेन ब्राह्मगानाच्च कोपतः ।८४ । कय्वि इ्रिग्विशेषश्च संसर्गात खवर्णकारिणः। सर्णचौर्य्यादिदोषेय पतितो ब्रह्मथापतः।८५। कुलटायाञ् शूद्रायां चित्रकारस्य वीर्य्यतः । बभूवाट्टालिकाकारः पतितो जारदोषतः । ८६ ॥ तट्टालिकाकारवीजात् कुभ्भकारस्य वोषिति। बभूव कोटकः सद्यः पतिती गहकारक: । ८७।। कुभ्भकारस्य वीजेन सद्यः कोटकयोषिति। बभूव तैलकारस कुटिल: पतिती भुवि॥८८॥

६२ ब्रद्मवैबर्स्तपुराण [१० त्र.

सदः क्षत्रियवीजेन राजपुर्स्य योषिति। बभूव तीवरसेव पतिती जारदोषतः।।६६ ॥ तीवरस्य तु वीजेन तेलकारस्य योषिति। बभूव पतितो दस्युरलेंटश् परिकीनित: ॥ १०० ॥ लेटस्तीवरकन्यायां जनयामास यन्नरान्। मन्नमन्त्रं मातारञ्च भड़ं कोलं कलम्टरम् ॥ १०१ ब्राह्मां शूट्रवीर्य्येष पतितो जारदोषतः । सदो बभूव चएडाल: सर्वत्मादधमोशुचिः॥१०२॥ तीवरेण च चाएडाल्यां चर्मकारी बभूव ह। चर्मकार्ययाज्ज चगडालाप्मांसच्केदो बभूव ह॥ १०३॥ मांसच्छेद्यां तीवरेण को चश्च परिकीत्तितः । को चस्त्रियान्तु केवर्त्तात् कर्त्तारः परिकीर्ततितः ॥१०४। सदशएडालकन्यायां लेटवीर्य्येए शोनक!। बभूवतुस्ती ही पुत्ती दुष्टी हड्डिडमी तथा ॥१०५ ॥ क्रमेण हाडडकन्यायां सद्यश्नएडालवीर्य्यतः । बभूवुः पञ्चपुत्ताश दुष्टा वनचराश्च ते॥ १०ई॥ लेटात्तीवरकन्यायां गङ्गातीर च शौनक ! । बभूव सद्ो यो बाली गङ्गापुतः प्रकीर्त्तितः ॥ १०७ ॥ मङ्गापुत्नस्य कन्यायां वीर्य्येण वेशधारियः । बभूव वेशधारी च पुतो युङ्गी प्रकीर्त्तित: ॥। १०८ । वैश्यात्तीवरकन्यायां सद्य: शुरडी बभूव ह। शुरडोयोषिति वेश्वात्तु पौएडकश्च बभूव ह॥१०८॥ चत्रात् करणकन्यायां राजपुत्तो बभूव ह। राजपुत्तान्तु करणादागरीति प्रकीत्तित: ॥ ११०॥

२० त्र० ] ब्रह्मखरडम्। ६२

चतवीर्य्येण वैश्यायां केवर्त्तः परिकीर्त्तितः । कलौ तीवरसंसर्गात् धीवरः पतिती भुवि ॥ १११ ॥ तीवर्ययां धीवरात् पुत्तो बभूव रजकः स्मृतः। रजक्यां तीवराच्चेव कोयालीति बभूव ह॥ ११२॥ नापितात् गोपकन्यायां सवस्वी तस्य योषिति। चताद् वभूव व्याधश बलवान् मृर्गाहिंसक: ॥ ११३ ॥ तीवरात् शुगिडकन्यायां बभूवुः सप्तपुत्तकाः । ते कली हडिडिसंसर्गात् बभूवुदस्यवः सदा ॥ ११४ ॥ ब्राह्मरामृषिवीर्व्यए ऋती: प्रथमवासरे। कुत्सितश्चीदरे जातः कूदरस्तेन कीततित: ॥११५॥ तदशैचं विप्रतुत्यं पतितो ऋतुदोषतः । सद्यः कोटकसंसर्गादधमो जगतीतले ॥ ११६॥ च्त्रवीर्य्येण वैश्यावासृती: प्रथमवासरे। जातः पुत्तो महादस्युर्बलवांथ धनुर्डर: ॥ ११०॥ चकार वागतीतज्ज क्षत्रियेशापि वारितः । तेन जात्या: सपुत्तश् वागतीतः प्रकीत्तितः ॥११८॥ चत्रवीरय्ये ण शूद्रायामृतुदोषेण पापतः । वलवन्तो टुरन्ता वभूवुर्स्ेकजातय:॥ ११८॥ अविद्दकर्णाः क्रूरास निर्भया रणदुर्जयाः। गोचाचारविहीनाथ दुर्दर्षा धर्मवर्जिता:॥ १२०॥ स्रेचात् कुविन्दकन्यायां जोलाजातिबभूव ह। जोलात् कुविन्दकन्यायां अराकः परिकीर्तित: ॥१२१ ।। वर्णसङ्गरदोषेग बह्वव गुतजातयः । तासां नामानि संख्याय को वा वत्ुं चमी द्विज ॥१२२॥

ब्रह्मवैवत्तपुराणे oc

वैद्योऽश्विनीकुमारेण जातश्व विप्रयोषिति। वैद्यवीय्ये ण शूद्रायां बभूवुर्बहवो जना: ॥ १२३॥ त च ग्राम्यगुणज्ञाथ्च मन्त्रोषधिपरायणा: । तभ्यथ जाता: शूद्रायां ये व्यालग्राहिएी भुवि ॥१२४॥ शौनक उवाच। कथं ब्रह्मणापत्रमन्तु सूर्यपुत्ताऽखििनीसुतः । अ्रही केन विपाकेन वीर्याधानच्जकार ह ॥ १२५। सीतिरुवाच। गच्कन्तों तीर्थयातायां ब्राह्मणीं रविनन्दनः । ददर्भ कामुकः शान्त: पुष्पोद्याने च निर्जने ॥१२६ ॥ तथा निवारिती यत्नात् बलेन बलवान् सुरः। अतीवमुन्दरों दृष्टा वीर्य्याधानज्रकार सः ॥१२७॥ द्रुतं तत्याज गभे सा पुष्पोद्याने मनोहरे। सद्यो बभूव पुत्तश्च तप्तकाव्ननसन्निभः ॥१२८॥ सपुन्रा सामिनो गेहं जगाम व्रीड़िता सदा। स्वामिनं कथयामास यन्मार्गे दैवशङ्कटम् १२६॥ विप्रो रोषेण तत्याज तञ्न पुत्र स्कामिनीम्। सरिद्वभूव योगेन सा च गोदावरी स्मृता १३०॥ पुत्र चिकित्साशास्तच्न पाठयामास यतनः । नानाशिल्पञ्ज मन्त्रञ्ज सयं स रविनन्दनः ॥ १३१ ।। विप्रश् ज्योतिर्गएनाद्वेतनाच्च निरन्तरम्। वेदधमपरित्यकी बभूव गएकी भुवि ॥१३२ ॥ लोभी विप्रश्च शूद्रासामग्रे दानं ग्हीतवान्। ग्रहणे मृतदानानामग्रदानी बभूव सः ॥१३३॥

१० अ० ] ब्रह्मखरडम्। ६५

कश्चित् पुमान् ब्रह्मयज्ने यज्ञकुरडात् समुत्थितः । स चूतो धमवता च मत्पूर्वपुरुषः स्मृतः ॥ १३४॥ पुराएं पाठयामास तञ्ज ब्रह्मा छपानिवि:। पुराशवत्ता सूतय यनकुरडसमुद्धव: ॥१३५॥ वंश्यायां सूतवीर्य्येग पुमनिको बभूव ह। स भट्टी वावदूकथ सर्वेषां सुतिपाठक: ॥१३६ ॥ एतत्ते कधितं किञ्ञित् पृथिव्यां जातिनिर्यम्। वर्णसङ्गरदीषेण बह्नोऽन्याः सन्ति जातय: ॥ १३७॥ सम्बन्धो वेषु येषां यः सर्वजातिष सवेतः। तत्व व्रवोमि वेदीतं ब्रह्मणा कथितं पुरा ॥ १३८ ॥ पिता तातसु जनको जन्नदातरि वर्त्तते। अस्ा माता च जननी गर्भस्थत्यां प्रसूरिति ॥ १३८॥ पितामहः पितपिता तत्पिता प्रपितामहः । अत ऊहं ज्ातयश् सगोत्रा: परिकीत्तिताः ॥ १४० ॥ मातामहः पिता मातु: प्रमातामह एव च। मातामहस्य जनकस्तत्पिता छद्पूर्वक: : १४१ ॥ पितामही पितुसीता तत्खयू: प्रपितामही। तत्ख्वथ्रूच परिजेया सा वृद्प्रपितामही॥१४२॥ मातामहो मालमाता माततुल्या च पूजिता। प्रमातामहीति ेया प्रमातामहकामिनी॥ १४३॥ वृद्मातामही नेया तत्पितु: कामिनी तथा। पितभ्राता पितव्यय माटमाता च मातुलः ॥ १४४ ॥ पित्स्वसा पितुभग्नी मातभग्नी च मासुरी। स्रनु् तनयः पुत्री दायादय्ाममजस्तथा ॥ १३५॥

६ई [१० त्र०

धनभाग्वीय्येजश्वैव पुसि जन्ये च वर्त्तते। जन्यायां दुहिता कन्या चात्मजा परिकीर्ततिता ॥१४६। पुत्रपत्नी बधूजेया जामाता दुहितु: पतिः। पतिः प्रियश्च भर्त्ता च स्वामी कान्ते चवर्त्तते॥ १४॥ देवर: खामिनी माता ननन्दा खामिन: खसा। खवशुरः सामिनस्तातः श्वम्रूश्न सामिनः प्रस्ः॥१४८ भार्य्या जाया प्रिया कान्ता स्तीश पत्राज्ज वर्त्तते। पतीम्राता श्यालकश्च पत्नीभस्नी च श्यालिका ॥ १४८ पत्नीमाता तथा खश्तूस्तत्पिता खशुरः स्मृतः। सगर्भ: सोदरी खाता सगर्भा भगिनी स्मृता ॥१५० ॥ भगिनीपुत्ती भागिनेयी भ्रातपुत्तव् भातजः । श्यालस्तु भगिनीकान्ती भगिनीपतिरेव च ॥ १५१॥ श्यालीपतिसु भ्रराता च खशुरेकश्व हेतुना। खशुवसु पिता जेयो जन्मदातु: समी मुने ॥१५२॥ अन्नदाता भयलाता पत्नीतातस्तथैव च। विद्यादाता जनमदाता पञ्जेते पितरी नृणाम्॥ १५३॥ अन्नदातुश्च या पतनी भगिनी गुरुकामिनी। माता च तत्सपत्नी च कन्या पुत्तप्रिया तथा ॥१५४॥ मातुर्माता पितुर्माता खम्ूः पित्रो: खसा तथा। पितव्यानी मातुलानी मातरव् चतुर्दश । १५५ पौत्तसु पुत्रपुत्ते च प्रपोत्तस्तत्सुतेऽपि च । तत्पुत्नाद्याश्च ये वंशा: कुलजाश् प्रकीर्त्तिता: ॥ १५६ ॥ कन्यापुत्तश दीहित्रस्तत्पुतताद्याश बान्धवा:। भागिनेयसुताद्याश्च पुरुषा बान्धवा; स्मृता: । १५७॥

१०शर० ] ब्रह्मखरडम्।

भ्ातपुत्तस्य पुत्ताद्यास्ते पुनर्जातय: स्मृताः। गुरुपुचस्तथा स्राता पोष: परमबान्धवः ॥१५८॥ गुरुकन्या च भगिनी पोषा मातसमा मुने। पुत्तस्य च गुरुर्भ्ाता पोष्य: सुस्त्निग्धवान्धव: ॥ १५८५ पुत्तस्य खशुरी भ्ाता बन्धुर्वैवाहिकः स्मृतः । कन्याया: शवशुरे चैव तत्सम्बन्धः प्रकीर्त्तितः ॥ १६०। गुरुश्च कन्यकायाथ् भ्ताता सुस्त्निग्धवान्धवः । गुरुख्शुरभ्ातृणां गुरुतुल्यः प्रकीर्त्तित: ॥ १६१ ॥ बन्धुता येन सारडज् तन्मित्र परिकीत्तितम्। मित्र सुखप्रदं ज्ेयं दुःखदी रिपुरुच्ते ॥ १६२॥ बान्धवी दुःखदो देवात् निःसम्बन्धी सुखप्रदः । सम्बन्वास्त्रिविधा: पुंसां विप्रेन्द्र जगतीतले ॥ १६३॥ विद्याजी योनिजस्ैव प्रीतिजय प्रकीत्तितः। मित्रन्तु प्रीतिजं जेयं स सम्बन्धः सुटुर्लभः ॥ १६४ ॥ मित्रमाता मित्रभार्य्या माततुत्या न संभयः । मितरभ्ाता मित्रपिता पिटम्रातससी वृणाम् ॥१ ६५। चतुर्थं नाम सम्वन्धमित्याह कमलीद्धवः ।

उपपत्नमं नवत्ञा च प्रेयसी चित्तहारिणी। सामितुत्यश्च जारस् नवज्ञा गटहिणीसमा ॥ १६७॥ सम्वन्धो देशभेदे च सर्वदेशे विर्गाहतः । अवैदिको निन्दितस्तु विश्वामित्रण निर्मितः ॥ १६८॥ दुस्त्यजस्तु महद्विस्तु देशभेदे च सच्चरेत्। अकीर्त्तिजनकः पुंसां योषिताच्च विशेषत: ॥ १६८।

६८ ब्रह्मवैवत्तपुराण [११ ३०

तेजीयसां न दोषाय विद्यमाने युगे युगे॥ १७०॥ दूति श्रीव्रह्मवैवर्ते महापुराण सीति-शैनक- संवादे ब्रह्मखएडे जातिसम्बन्वनिररयो नाम दशमोऽध्यायः ।

एकादथोSध्यायः ।

शोनक उवाच। द्विजः सभाय्यीं संत्यज्य किञ्जकारावशेषतः । अश्विनोर्वा महाभाग किंगाम कस्य वंशजी॥ १ ॥ सोतिरुवाच। द्विजव सुतपा नाम भारहाजो महामुनि:। त पस्तकार कष्स्य लच्षवर्ष हहिमालये॥ २ ॥ महातपस्वी तेजखी प्रज्वलन् ब्रह्मतजसा। ज्योतिर्दशेनं कृष्णास्य गगने सहसा न्षगम् ॥ ३ ॥ वरं स वब्रे निर्लिपमात्मानं प्रक्वतेः वरम्। माच मोचं ययाचे तं दास्यं भक्तिज्ज निश्नलाम्॥ ४ ॥ वभूवाकाशवाणीति कुरु दारपरिग्रहम्। पश्चाद्दास्यं प्रदास्यामि भक्निं भीगक्षये दिज ॥ ५॥ पितृयं मानसीं कन्यां ददी तस् विधि: स्यम्। तस्यां कल्याणमित्रश्च बभूव सुनिपुङ्गव॥ ६॥ यस्य समरणमात्रय न भवेत् कुलिशाङ्मयम्। न द्रष्टव्य बन्धुमात्र नूनं ततस्मरणाल्लभेत् ॥७॥

२१अ० ] ब्रह्मखगडम्।

कल्याण मित्रजननीं परित्यज्य महामुनिः । एशाप सूर्य्यपुत्तञ्ज यज्भाग्वज्जितो भव ॥ ८ ॥ ससोदरख्ैवापूज्यो भवेति च सुराधम। व्याधिग्रस्ती जड़ाङ्गश्न भवतेऽकीत्तिमानिति ॥ 2। दूत्युक्ता सुतपा गेहे प्रतस्थी सूनुना सह। अश्विभ्यां सहितः सूर्य्यः प्रययी च तदन्तिकम् ॥ १० ॥ पुत्ताभ्यां व्याधियुक्ताभ्यां सूर्व्यस्त्रिजगताम्पतिः। मुनीन्द्रं च सुतपसं प्रतुष्टाव च शौनक ॥ ११ ॥

सूर्य्य उवाच।

चमस्व भगवन् विप्र विष्शुरूप युगे युगे। मम पचापराधञ् भारह्वाज मुनीश्वर॥ १२ ॥ ब्रह्मविशुमहेशाद्याः सुराः सर्वे च सन्ततम्। भुञ्जते विप्रदृत्तन्तु फलपुष्पजलाटिकम्॥ १३॥ ब्राह्मणावाहिता देवा: शखद्विश्वेषु पृजिताः । न च विषात परी देवी विप्ररूपी स्त्रयं हरि: ॥ १४ ॥ ब्राह्ममे परितुष्ट च तुष्टी नारावग: स्वयम्। नारायणे च सन्तुष्ट सन्तुष्टाः सर्वदेवताः ॥१५॥ नास्ति गङ्गासमं तीथ न च कृष्णात् पर: सुरः । न शङ्गराद्वैप्वय्य न सहिणार्धगापरा॥ १६॥ न च सत्यात् परी धर्मों न साध्वी पावती परा। न दैवात् बलवान् कशित् नच पुत्रात् पर: प्रिय: ॥१७॥ न च व्याधिसमः गत न च पूज्यो गुगेः परः। नाप्ति माटसमो बन्धुन च मित्र पितु: परम् ॥१८॥

ब्रह्मववर्त्तपुराण [११ त्र०

एकादशीव्रतपरा तपी नानशनात् परम्। परं सर्वधनं रत्नं विद्या रत्नात् परा यथा ॥ १८ ॥ सर्वाश्रमपरो विप्रो नास्ति विप्रसमी गुरुः। वेदवैदाङ्गसर्वार्थमित्याह कमलोद्वः ॥ २०॥ सूर्य्यस्य वचनं सुत्वा भारहाजी ननाम तम्। निरजी चापि तत्पुत्ती चकार तपसः फलात् ॥२१॥ पश्चाच् तव पुत्ती च यज्तभाजी भविष्तः । दृत्युक्का तञ्च सुतपा प्रसाम्य भाम्करं मुनि: ॥२२॥ जगाम गङ्गां स त्रस्तो हरिसेवनतत्परः । पुत्ताभ्यां सहितः सूय्यी जगाम निजमन्दिरम् ॥ २२ ॥ बभ्नूवतुस्ती पूज्यी च यज्तभाजी द्विजाज्या। एतत् सूर्य्यकवतं विप्रस्तोत्र यो मानवः पठेत्। विप्रपादप्रसादेन सर्वत्र विजयी भवेत् ॥ २४ ॥ ब्राह्मरोभ्यो नम इति प्रातरुत्याय यः पठेत्। स स्नातः सर्वतीर्घेष सर्वयन्जेषु दीचितः ॥ २५॥ पृथिव्यां वानि तीर्थानि तानि तीर्थानि सागरे। सागरे यानि तीर्थानि विप्रमादेषु तानि च॥ २६॥ विप्रपादोदकं पीला यावत्तिष्ठति मेदिनी। तावत् पुष्करपात्र षु पिबन्ति पितरी जलम् ॥२७॥ विप्रपाटोदकं पुरं भतियुक्तश् यः पिनेत्। स सातः सर्वतीर्थेषु सर्वयन्तेषु दीक्ितः ॥२८॥ महारोगी यदि पिबेत् विप्रपादोदकं द्विज। मुच्यते सवंरीगाच्च मासमेकन्तु भक्ितः । २८। अविद्यो वा सविद्यो वा सन्धरापूती हि यो दिजः।

११ अ ० ] ब्रह्मखराडम्। "१

स एव विषुसदृगो न हरी विमुखी यदि॥ ३०॥ घ्नन्तं विप्र गपन्त वान हन्यात्र च तं शपेत्। गोभ्यः शतगुगं पूज्यो हग्भिक्तिय ब्राह्मगः ॥ २१ ॥ पाढोदकज्ज नैवेद्यं भुङते विप्रस्य यो द्विज। नित्यं नैवेद्यभोजी यो राजसूयफलं लभेत् ॥३२ ॥ एकाढ़प्पां न रडले यो नित्यं कृष्णं समचयेत्। तस्य पाटोढकं प्राप्य स्थलं तीथें भवेत् ध्रुवम् ॥ ३३ ॥ यो भुडने भोजनोच्छिष्टं नित्यं नैवेद्यभोजनम् । कषादेवस्य पृतोऽसी जीवत्मुक्ती महीतले ॥३४॥ प्न्नं विष्ठा पयो मूत यद्िप्ीरनिवेदितम्। द्विजानां कुलजाताना मत्याह कमलोद्वः ॥३५॥ ब्रह्मा च ब्रह्मपुत्ाथ् सर्वे विष्णुपरायणाः। ब्राह्मगस्ततकुले जाती विमुखस हरी कथम् ॥ ३६॥ पित्रोर्मातामहादीनां संसर्गस्य गुरीश वा। दोषेण विमुखा: क्ृष्े विप्रा जीवन्मृताथ ते॥ ३७॥ स किं गुरुः स किं तातः स किं पुच्तः स किं सखा। स किं राजा स किं बन्धुने दद्याद यो हरी मतिम् ॥३८ स वैष्णवाद्द्विाद्विप्र चगडालो वेषावो वरः । सगयः खपची मुक्ती ब्राह्मसी नरकं व्रजेत्॥३६॥ सनध्याहीनाऽशुचिर्नित्वं कृणो वा विमुखी द्विज। स एव व्राह्मणाभाषी विषहीनी यघोरगः ॥। ४० । गुरुवक्राद्दिप्णुमन्त्री यस्य कर्मो प्रविश्यति। तं वैष्वं महापूतं जीवन्मुत्त वदेद्विषि: ॥ ४१ ।। पंसां मातामहादीनां गतैः सादं हरे: पदम्।

७२ ब्रह्मवैवर्त्तपुराणे [१२ ्०

प्रवाति वषवः पुंसामात्मनः कुलकोटिमिः ॥४२॥ ब्रह्मच तियविट्शूद्राश्चतस्त्रो जातयो यथा। स्वतन्त्रा जाािरेका च विश्वेषु वै्वाभिधा॥ ४२ ॥ ध्यायन्त वेष्ावा: शश्वद्रोविन्दपादपङ्गजम्। ध्यायते तांघ गोविन्दः शश्वत्तेषाज्ज सन्निषी॥४४ ॥ सुदशनं संनियाज्य भतानां रक्षसाय च। तथापि नाहि निक्चिन्तोऽवतिष्ठेद्धक्तसत्निधी॥ ४५॥ दूति श्रीव्रह्मववर्त्ते महापुराणे सौनिभीनक- संवादे ब्रह्मखरडे विष्ुवैष्ावब्राह्मय- प्रथंसा नामैकादशेऽध्यायः।

हादथोऽध्यायः।

शौनक उवाच।

ऋषिवंशप्रसङ्गेन बभूवुर्विविधा: कथाः । उपालस्भेन प्रस्तावात् कीतुकेन गुता मया ॥ १॥ प्रना वा ससजुः के वा ऊर्द्वरेताच् कवन। पित्रा सह विरोधेन नारदः किञ्जकार सः ॥२ ॥ पितुः शापेन पुत्तस्य किं बभूव विरोधतः । पितुर्वा पुत्शापेन सौते तत् कथ्यतां शुभम् ॥ ३ ॥

१२ ग्र ० ब्रह्मखएडम्। ७३

सोतिरुवाच।

हंसी यतिश्ारसिश्च वोढ: पञ्चणिवस्तघा। अपान्तरतमार्यव सनकाद्याय शौनक।। ४ ॥ एतैर्विना च बहरी ब्रह्मपुत्ताथ्च सन्ततम् । सांसारिकाः प्रजावन्ती गुर्वाज्ञापरिपालकाः ॥ ५ ॥ अपूज्य: पुत्तशापन स्वयं ब्रह्मा प्रजापनिः । तनेव ब्रह्मगो मन्त्रं नोपासन्ते विपश्चितः ॥६॥ नारदो गुरुशापेन गन्धर्वश् बभूव सः । कथयामि सुविस्तीएं तद्ृत्तान्तं निशामय॥७॥ गन्धर्वराजः सर्वेषा गन्धर्वायां वरो महान्। परमैश्वर्य्यसंयुत्त: पुच्तहीनी हि क्मणा ॥ ८ ॥ गुर्वाज्चया पुष्करे स परमेए समाधिना। तपच्कार पभ्भोक् कृपणो दीनमानस:।।2।। शिवस्य कवचं स्तीत्र मन्त्ञ्ज द्वादथात्तरम्। दद़ी गन्धवराजाय वग्िष्ठस्च कपानिधिः ॥१०॥ जजाप परमं मन्तं दिव्यं वर्षशतं मुने।। पुष्करे स निराहारः पुत्तदुःखेन तापितः । ११। विरामे शतवर्षस्य ददर् पुरतः शिवम्। भासयन्तं दभटिशी ज्वलन्त ब्रह्मतेजसा ॥ १२ ॥ गृश्वत्तेज:सवरूपन्न भगवन्त सनातनम् । दषद्वास्यं प्रसन्नास्यं भक्तानुग्रहकारकम् ॥ १३॥ तपोरूपं तपोवीजं तपस्याफलदं फलम् । शृरणागतभक्वाय दातारं सर्वसम्पदाम् । १४।।

७४ ब्रह्मवैवर्त्तपुराणे [१२अ०

वरिशूलपट्टिशधरं व्षभस्ं दिगम्बरम्। शुद्धस्फटिकसङ्गाशं त्रिनेत्र चन्द्रशेखरम् ॥ १५॥ तप्तस्वर्णप्रभामुष्टजटाजालधरं वरम्। नीलकरठज्न सर्वज्ञं नागयन्तीपवीतकम् ॥ १६॥ संहत्तारञ्च सर्वेषां कालं मृत्युञ्जवं परम्।

तत्त्वज्ञानप्रदं प्ान्त मुतिदं हरिभलिदम्। दृष्टा ननाम सहसा गन्वर्वो दएडवद् भुवि॥१८॥ वशिउदत्तस्तोत्र ए तुष्टाव परमेशरम्। वरं वृणुव्व ति शिवस्तमुवाच रूपानिधि: । स ययाचे हरभतिं पुत्र परमवैष्णवम् ॥ १८ ॥ गन्धर्वस्य वचः सुत्वा जहास चन्द्रशेखरः । उवाच दीनं दीनेशो दीनबन्धुः सनातनम् ॥ २० ॥ श्रीमहादेव उवाच।

गन्वर्वराज वृशुषे की वा तप्तीऽतिमङ्गले ॥२१॥ यस्य भत्तिर्हरी वत्स सुदृढ़ा सर्वमङ्गला। स समर्थ: सर्वविशवं पूतं कर्तुच्च लीलया ॥ २२ ॥ आत्मनः कुलकोटिच्च शतं मातामहस्य च। पुरुषाणां समुदृत्य गोलोकं याति निश्चितम् ॥ २३ ॥ वरिविधानि च पापानि कोटिजन्मार्जितानि च। निहत्य पुरभीगञ्च हरिदास्य लभेद् घ्रुवम् ॥ २४ ॥ तावत्पत्नी सुतस्तावत् तावदैश्वर्य्मीप्तितम्। सुखं दुःखं नृणं तावत् यावत् कृषो न मानसम् ॥२५

१२अ० ] ब्रह्मखग्डम्। ७५

लृणो मनसि सज्जाते भक्तिखड्गी दुरत्वयः । नराणां कर्मव्ृत्ताणां मूलच्छेदं करोत्वही॥ २६॥ भवद्येषां सुक्ृतिनां पुत्ताः परमवैशावाः । कुलकोटिज् तेषां ते उद्रत्त्यवलीलया॥ २७॥ चरितार्थ: पुमनिकाहरमिच्कुर्वरादहो। किं वरेग द्वितीयेन पुंसां तप्तिन मङ्गले ॥२८॥ धनं सज्चितमम्माकं वैशवानां सुटुर्लभम्। श्रीक्ृणो भक्तिदास्यञ्च न वयं दानुमुत्सुकाः ॥२॥ वरयान्यं वरं वत्स वत्ते मनसि वाव्कितम्। दन्द्रत्वममरत्वं वा ब्रह्मत्वं लभ टुर्लभम् ॥३०॥ सर्वसिद्धिं महायोगं ज्ञानं सृत्युञ्जयादिकम् । सुखेन सवें दास्यामि हरिदास्य त्यज क्षम ॥ २१ ॥ गङ्गरस्य वचः गुत्वा शुष्ककराटो४तालुकः। उवाच दीनो दीनेगं दातव्यं सर्वसम्मदाम्॥ ३२॥

गन्धर्व उवाच।

यच्चत्तुःपतननैव ब्रह्मगः पतनं भवेत्। तद् व्रह्मत्वं स्वप्नतुत्यं कषाभक्ती न चेच्छति ॥ २३ ॥ इन्द्रत्वममरत्वं वा सिद्ियोगाढिकं शिव। ज्ञानं मृत्युन्ज्नयाद्यं वा न हि भक्तस्य वाव्कितम् ॥३४।। सालोकासाष्टिसामीप्यसायुज्यं थीहरेरपि। तत्र निर्वागमोत्तज्ञ न हि वाञ्कन्ति वैपवाः ॥३५॥ गश्वत्तत्सुदृढ़ा भक्तिर्हरिदास्य सुटुर्लभम्। सप्ने जागरणे भक्ता वाव्कन्तयेवं वरं वरम् ॥ २६॥

ब्रह्मवैवर्त्तपुराण [१२ अ

तहास्य' वैष्णवसुतं देहि कल्पतरो वरम्। त्वां प्राप्य लभते तुष्टं वरमन्यं स रर्वरः॥ ३७।। न दास्यसीदं चेच्छभ्ी वरं दुष्कृतिनञ्च माम्। हत्वा हि खशिरण्केदं प्रदास्यामि हुताशने॥३८॥ गन्धर्ववचनं सुत्वा तमुवाच क्वपानिधि: । भत्ं दीनज् भत्तेशी भकानुग्रहकारक: ॥ ३८॥ श्रीणङ्गर उवाच। हरिभतिं हरर्दास्य पुत्र परमवैष्णवम्। चिरायुषञ्ज गुसिनं शश्वत्सुस्थिरयौवनम् ॥ ४० ॥ ज्ानिनं सुन्दरवरं गुरुभतं जितेन्ट्रियम्। गन्धर्वराज प्रवरं वरेमं लभ मा खिद ॥ ४१ ॥ इत्युक्का शङ्गरस्तस्माज्जगाम खालयं मुने। गन्धर्वराजः सन्तुष्ट आजगाम खमन्दिरम् । ४२॥ प्रफुल्लमानसाः सर्वे मानवा: सिद्धकर्मणः । नारद्स्तस्य भार्य्यायां लेभे जन्म च भारते ॥ ४३॥ सुषाव पुत्र सा वद्दा पर्वते गन्धमादने। गुरुवशिष्ठो भगवान् नाम चक्रे यथोचितम् ॥। ४४ ॥ वालकस्य च तस्यैव मङ्गलं मङ्गले दिने। उपशब्दोऽधिकार्थश्न पूज्य च बर्हराः पुमान्। पूज्यानामधिको बालस्तेनोपबहणाभिधः ॥ ४५ । दूति श्रीव्रह्मवैव्त्तें महापुराे सौति-शैनक- संवादे ब्रह्मखरडे नारदजन्मकथनं नाम

१३तर० ] ब्रह्मखएडम्। 95

सीतिरुवाच।

पुच्तोत्सवे च रत्नानि धनानि विविधानि च। गन्वर्वराजः प्रददी व्राह्मरभ्यो मुदान्वितः ॥ १ । उपबहगसतु कालेन हरेमेन्त्र सुटुर्लभम्। वभिउद्वारा सम्प्राप्य चकार दुष्करं तपः ॥ २ ॥ एकदा गएडकीतीरे तञ्ज सम्प्राप्तयीवनम्। गन्धर्वपतरी दद्दयर्मूर्च्ामापुत्व तत्न्तराम् ॥ ३॥ ततस्तीव् तपः कृत्वा प्राणान् संत्यज्य योगतः । पच्चागत्ता वभृवुद्य कन्यास्चित्रथस्य च॥ ४ ॥ उपवरहणगन्वर्वं ताथ् तं वविरे पतिम्। मुद़ा माला ददुस्तम्मै कामुक्ः पितुराज़या॥ ५॥ सहीता ताप गन्धर्वो युवा सुस्थिरयीवनः। . दिव्य विलच्नवर्षञ्ञ रेमे रहसि कामुकः ॥६॥ ततोऽपि सुचिरं राज्यं कत्वा ताभि: सहानियम्। जगाम ब्रह्मणः खानं हरिगायां जगी मुने॥७॥ दृद्टा स रभ्भारभ्भोरुनर्त्तने कठिनं स्तनम्। बभूव सुवलनं तस्य गन्धर्वस्य महात्मनः ॥८॥ दुतं तत्याज सङ्गीतं मूच्ची प्राप सभातले। उच्चे:प्रजहसुर्देवा व्रह्मा कोपात् पगाप तस्॥६8

७८ ब्रह्मवैवर्त्तपुराणे [१३ अ०

व्रज् ववं शूद्रयोनि्च गान्धर्वी® तनुमुत्सज। काले वैष्णवसंसर्गात् मत्युत्स्व भविष्यसि॥ १०॥ विना विपत्तेमेहिमा पुंसां नैव भवेत् सुत। सुखं दुःखञ्च सर्वेषां क्रमेण प्रभवेदिति॥११॥ दूत्येवमुका स विधिर्जगाम पुष्करात् गटहम् । उपबहएगन्धर्वस्तत्वाज ता तनुं तदा ॥ १२ ॥ मूलाधारं खाधिषानं मसिपूरमनाहतम्। विशुव्मान्ताख्यञ्जेति भित्वा षट्चक्रमेव च। १३। इड़ां सुसुखां मेधाञ पिङ्गलां प्राएहारिणीम्! सर्वज्ञानप्रदाच्जव मनःसंथमनों तथा॥ १४ ।। विशुदाज् निरुदाञ्च वायुसज्नारियीन्तथा। तेज:शुष्ककरीचैव बलपुष्टिकरीन्तथा॥ १५॥ बुद्विस च्चारिीज्चेव ज्ञानजुभ्नकारियीम्। सर्वप्रासहराजव पुनर्जीवनकारिगीम् : १६। एताः षोड़शधा नाड़ीभित्वा च हंसमेव च। मनसा सहितं ब्रह्मरनुमानीय योगतः ॥१७ : स्थिित्वा मुहर्तमालानमात्न्येव युयोज ह। जातिसारख योगीन्द्र: संग्राप ब्रह्म शौनक!॥ १८ ॥ वीणं त्रितन्ीं दुष्प्राप्यां वामस्कन्धे निधाय च। शुद्स्फटिकमालाज्ज विष्वत्य दक्षिे करे॥ १६॥ संजल्न् परमं ब्रह्म वेदसारं परात्यरम्। परं निस्तारवीजञ्ज कृष्ण इत्यक्षरह्यम् ॥२०॥ प्राचयां कवत्वा शिरःस्थानं पच्चिमे चरणद्दयम्। निधाय दर्भशयने शयानः पुरुषी यथा ॥ २१ ॥

१३अ्र० ] ब्रह्मखएडम्।

गन्धर्वराजस्त दृष्टा भय्यया सह तत्न्षगम्। योगेन ब्रह्म सम्प्राप श्रीक्वष्णं मनसा स्रन् ॥ २२॥ पत्नाश्न बान्वाः सर्वे विलप्य रुरुदुर्भृशम्। जग्म : क्रमेर मोकार्त्ता मोहिता विष्ुमायया ।२३।। पञ्चाशद्यीषितां मध्ये प्रधाना महिषी च या। साध्वी मालावती नाम्ना परमा प्रेयसी वरा ॥ २४ १ उच्चेकरोद सा तीव्र कान्तं कत्वा च वत्तसि। दृत्युवाच च शोकार्त्ता कान्तं संबोध्य एव च॥ २५॥

मालावत्युवाच।

हे नाथ रमश्ेष्ठ विगग्धरसिकेश्वर। दर्शनं देहि मां बच्ची! निमग्नां शोकसागर॥ २६ १ विश्वन्भकी सुवसने रम्ये चन्दनकानने। पुष्यभद्रानदीतीरे पुष्पोद्याने मनोहरे॥ २७॥ चन्दनाचलसानिध्ये चारुचन्दनकागन। पुष्पचन्दनतल्प च चन्दनानिलवासिते ॥ २८॥ गन्वमादनशैलैकदेश रम्वे नढ़ीतटे। पुंस्कीकिलनिनादे च मालतीजलशालिनि। २६॥ श्रीशैले यीवने दिव्य ख्ीनिवासनिषेवित। श्रीयुत्त यीपदाभ्भोजे पूर्तेऽचुतक्वत शुभे ॥३० ॥ पुरा या या कता क्रीडा वसन्ते रहसि तया। मया च दुर्हदा सादं तया च दूयते मनः ॥३१॥ सुधातुत्येन वचसा सिक्ताहञ्ज पुरा तया। दूयते सततं तेन परमात्मातिदारुएम्॥ ३२॥

ब्रह्मवैव त्तपुराण [ १३त्र

साधुना सह संसर्गो वैकुरादपि दुर्लभः । अही.ततीऽतिविच्केदी मरणादपि टुष्करः ॥ ३३॥ तस्ात्तेषाच विच्केदः साधुशीककरः पर:। ततोऽपि बन्धुविच्छेदः योक: परमदारुरः ।३४।। ततोऽपत्ववियोगी हि मरणादतिरिचते। सर्वस्मात् पतिभेदो हि तत्परं नास्ति पङ्गटम् ॥३५॥ शयने भोजने खननाने रप्ने जागरणेडयि च। स्वामिविच्छेददुःखञ्च नूतनं च दिने दिने ॥ ३६॥ सवशीकं विन्रेत् स्त्री खामिसंयोगमात्रतः । वन्धुमन्यं न पश्यामि यं दृद्टा विस्रेत् पतिम् ॥३७॥ नातो विशिष्टं पश्यामि बान्धवं स्वामिना विना। साध्वीनां कुलजातानामित्याह कमलोद्वः ॥ ३८॥ है दिगीशाख दिकपाला है धर्म है प्रजापते। गिरीश कमलाकान्त पतिदानञ्ञ देहिमे॥ ३६॥ इत्युका विरहा्ी सा कन्या चित्ररथस्य च। मूच्छी संग्राप तल्नैव दुर्गमे गहने वने ॥ ४० ॥ विचेतना तत्र तस्थी कान्तं हत्ा खवन्तसि। परिपूर्णं दिवानकं सर्वेदैवैद्य रचिता॥ ४१ ॥ प्रभत चेतनां प्राप्य विललाप भगं मुह्ठः । दवत्युवाच पुनस्तत्र हरिं संबोध्य सा सती॥४२॥

मालावत्युवाच। हे कष्ण जगतां नाध नाथ नाहं जगद्हिः। त्वमेव जगतां पाता मां न पाहि कथं प्रभी ॥ ४३॥

१३ अ्र ० ] ब्रह्मखगडम्।

अयं भर्त्तास्य भार्य्वाहं ममेति तव मायया। त्वमेव सभ्भवो भर्त्ता सर्वेषां सर्वकारणः ॥४४ ॥ गन्धर्वः कमेण कान्तः कान्ताहमस्व कर्मखा। क गतः कर्मभोगान्ते कुत्र संस्थाप्य मां प्रियाम्॥ ४५॥ को वा कस्या: पतिः पुत्रः का वा कस्य प्रिया प्रभी। संयुनक्ति विधाता च वियुनक्ति च कर्मणा ॥ ४ ई ॥ संयोगे परमानन्दी वियोगे प्रागाशङटम् । शश्वज्जगति मूर्खस्य नात्मारामस्य निशचितम् ॥ ४७॥ नश्वरो विषयः सत्यं भोगद् बान्धवो भुवि। स्वयं त्यक्त: सुखायेव दुःखाय त्याजितः परेः। ४८॥ तस्मात् सन्तः स्वयं त्यक्ता परमैश्वर्य्मीप्तितम्। ध्यायन्ते सनततं करापाढपदम निरापद्म् । ४६ ॥ सर्वत्र ज्ञानिनः सन्तः का स्त्री ज्ञानवती भुवि। ततो मह्य विमूढ़ाये दातुमर्हि वाव्कितम् ॥ ५० ॥ न मे वाञ्कामरत्वे च शतुत्वे मोक्षवर्त्तनि। दूमं कान्न वरं देहि चतुबेर्रकरं परस्। ५१ ॥ बावती कामिनी जातिजगत्यां जगदीश्वर। कस्यैचित्नाहि दृत्तक्व तेन धात्रे टृग: पतिः: ५२ ॥ तस्मे दत्ता गुणा: सर्वे रूपागि विविधानि च। सुगीलानि च सर्वागि चामरत्वं विना हरे। ५३।। रूपेग च गुणेनैव तजसा विक्रसेग च। ज्ञानन यान्त्या सन्तुष्टया हवितुत्यः प्रभुर्मम॥ ५४॥ हरिभक्ती हरिममो गाभभीर्ये सागरो यघा। दीप्तिमान् सूर्य्यतुत्यय शुद्धो व्िसमस्तया॥ ५५ ॥

ब्रह्मवैवर्त्तपुराणे . [ १३त्र०

चन्द्रतुत्य: सुदृश्यश्न कन्दर्पसमसुन्दरः। बुद्धम वृहस्पतिसमः काव्ये कविसमस्तथा ॥५६॥ वाणी च सर्वशास्त्रत्तः प्रतिभायां भृगोरिव। कुवेरतुल्यो धनवान् महान् दाता मनोरिव॥ ५9 वर्मे धर्मसमो धर्मो सत्ये सत्यव्रताधिकः । कुमारतुत्यस्तपसा स्वाचारी ब्रह्मणा समः ५ू८॥ ऐश्र्य्ये शक्रतुत्य्च सहिष्णु: पृथिवीसमः । एवस्भूतो मृतः कान्तः प्राण यान्ति न मे कथम् ॥५६॥ अरे सुरा यज्भाजो छटतं भोतुं चमा भुवि। त्तगोनायन्तभाजश्व करिषामि च लीलया ॥ ६० ॥ नारायण जगत्कान्त नाहमेव जगद्हिः । शीघ्रं जीवय मत्कान्तमन्यथा लवां शपाम्यहम् ॥ ६१॥ प्रजापते पुत्रशपात्वमपूज्यो महीतले। तवैवानधिकारित्वं करिष्याम्यधुना भवे ॥ ६२॥ हे पक्षी ज्ञानलोप ते करिषामि शपैन च। धर्मलोपञ्ज धर्सस्य करिष्याम्यवलीलया॥ ६३॥ यमाधिकारं दूरञ्च करिष्यामि न संशयः। सत्यं कालं शपिव्यामि सृत्युकन्यां सुनिष्ठुराम्॥ ६४॥ शपामि सर्वानतैव जरां व्याधिं विनाऽधुना। व्याधिना जरया मृत्युर्नह्यभूच्च पतेर्मम ॥ ६५॥ दत्युक्का कौशिकीतीरं जगाम शप्त मेव तान्। मालावती महासाध्वी शवं कृत्वा सवन्तसि॥ ६६ ॥ तां शप्त मुद्यतां दृद्टा ब्रह्मा देवपुरोगमः । जगाम शरणं विष्ुं तीरं चीरपयोनिषे: ॥७॥

१ ३ त्र ० ] ब्रह्मख एडम्। ८३

तत्र स्नात्वा च तुष्टाव परमात्मानमीखरम्। विष्णुं ब्रह्मा जगत्कान्तमित्य वाच ह भीतवत् ॥ ६८ ॥ ब्रह्मोवाच। उपबरहणपत्री सा कन्चा चित्ररथस्य च। कान्तहेतोश मां देवान् शपत्व रत्त माधव। ६ट। स्प्रन्ति साधवः सन्ती जपन्ति वोगिनी मुदा। खप्ने जागरणे चैव सर्वकार्य्येषु माधवम्॥७0॥

रक्ष रत्त हृषीकेश व्रजामः भरणं वयम्। ७॥ पूजा मे पुत्रशापेन विहता साम्प्रतं प्रभो। अधिकारहतं माञ्च करोति मालती सती। ७२ ॥ सर्वाधिकारी ब्रह्मारडे तया दत्तः पुरा प्रभो। सम्पदेतादृभी नाथ यास्यत्येवाधुना मम ॥७३॥ महादेव उवाच। त्वया दत्तं महाच्ानं गुप्त सर्वेषु दुर्लभम्। भतमन्दन्तरतप:फलेन पुष्करे पुरा॥ ७४ ॥ ऐश्वव्यं वा धनं वापि विद्या वा विक्रमोऽयवा। ज्ञानस्य परमार्थस्य कलां नार्हति षोड़भीम्॥७५॥ सर्वाज्ञातं रुवगुप्तमतीवदुलभं परम्। मम तत्वज्ञानरतं शापेन वाति योषितः ॥ श६ । अही पतिव्रतातेजः सर्वेषां तजसां परम्। तेजोऽनलेन दग्ध मां रत्त रक्ष हर हरे॥ ॥ धर्म उवाच। सर्वरत्नात् परं रत्न धर्म एव सनातनः ।

८४ ब्रह्मवैवर्त्तपुराण [१३ त्र०

यास्यत्येवंविधी धर्मस्वया दत्तः पुरा प्रभी ॥ ७८॥ सप्तमन्वन्तरतप:फलेन परमेश्वर। प्राप्ती धर्मोडधुना वाति शापेन योषितः प्रभो।७। देवा ऊचु:। यज्तभाजो द्ृतभुजी वयमेव त्वया कताः। योषित्शपेन तत् सर्वमधुना याति माधव ॥ ८0 ॥ दृत्युका संयता: सर्वे तस्युस्तत्व भयार्दिताः । एतम्मिन्नन्तरेऽकत्प्ाद्वाग् बभूवाशरीरियी॥ ८१ ॥ यूयं गच्त तन्मूलं विप्ररूपी जनार्दनः । पश्चाद्यास्यति शान्त्यर्थमिति वो रक्षसाय च ।। द२॥ गुत्वा तद्दचनं देवा: प्रहृष्टमानसोन्मुखाः। जग्मुर्मालावतीस्थानं कौशिकीतीरमीशरा: ॥८३॥ तामेव दद्टशुर्देवा देवीं मालावतीं सतीम्। रत्नसारेन्द्रभूषा भिरृज्ज्व जां कमलाकलाम्॥ ८४॥ वह्निशुद्ांशुकाधानां सिन्दूरविन्दुभूषिताम्। शरच्न्द्रप्रभां शान्तां द्योतयन्तों दिगस्विषा॥ ८५ ॥ पतिसेवामहद्मचिरसच्जिततेजसा। प्रज्वलन्तों सुप्रदीप्नशिखां वड रिवोत्तमाम् ॥ ८६।। योगासनं कुवतीञ्च शववत्तःस्थलस्थिताम्। सुरम्यां स्ामिनी वीणां बिस्नतीं दक्विणो करे॥ ८७॥

भत्या स्नेहेन कान्तस्य बिभ्नतीं योगमुद्रया ॥८८॥ चारुचम्पकवर्णाभां विम्नोष्ठीं रत्नमालिनीम्। यथा षोड़भवर्षीयां प्श्वत्सुस्थिरयीवनाम्॥ ८2॥

ब्रह्मखरडम्। ८५

वृहत्नितम्वभारात्ीं पीनयोसिपयोधराम्। पश्वन्तों शवमीशस्य शुभदृध्या पुनः पुनः॥८० ॥ एवस्भूताञ्च तां दृद्टा देवास्ते विस्मयं ययुः। स्वगिताय क्षएं तत्र धार्मिका धर्मभीरवः ॥ ८१॥ दूति श्रीव्रह्मववर्त्तें महापुरा सौतिशौनकसंवादे ब्रह्मखरडे मालावतीविलापो नाम त्रयोदभोऽध्यायः ।

चतुरदशोऽध्यायः।

सीतिरुवाच।

तत स्थित्वा च्तं देवा ब्रह्मेमनपुरोगमाः। ययुर्मालावतीमूलं परं मङ्गलढायकाः ॥ १ ॥ मालावती सुरान् दृष्टा प्रणनाम पतिव्रता। रुरोद कान्त संस्थाप्य देवाजां सन्निधी मुने ॥२ ॥ एतस्सिन्नन्तरे तत्र किद् व्राह्मणवालकः। आ्ाजगाम सुरायाञ् सभामतिमनौहर:॥३॥ दएडी छत्री शुक्वासा विस्रत्तिलकमुज््वलम्। दीर्घपुस्तकहस्तय् सुप्रभान्तव् सस्त्ितः ।४। चन्दनीचितसर्वाङ्ग: प्रज्वलन् ब्रह्मतेजसा। सुरान् संभाष तत्न व विस्मितान् विष्णुनाययां। ५॥

८६ [१४अ०

तत्रीवास सभामध्ये तारामध्ये यथा शभी। उवाच देवान् सवींच मालतीज्च विचत्तणः ॥ ६॥ ब्राह्मस उवाच। कथसत्र सुरा: सर्वे व्रह्मेशनपुरोगमाः। स्वयं विधाता जगता सष्टाऽत्र केन कर्मणा ॥॥ सर्वव्रझ्माएडसंहर्ता शस्ुरत् खयं विभु:। अही त्रिजगतां साच्षी धर्मस् सर्वकर्मणाम् ॥८॥ कथं रविः कथं चन्द्रः कथमत्र हुताशनः । कथं कालो मृत्युकन्या कथं वाउत यमादय: ॥८॥ हे मालावति तत्क्रोड़े शवः कस्तेऽतिश्कितः । जीवितायाः कघं सूले वोषितव् पुमान् शवः ॥ १०॥ दवत्युक्ा तांथ तां विप्री विरराम सभातले। मालावती तं प्रशस्य ससुवाच विचन्रम ॥ ११॥ मालावत्युवाच। आनन्दपूर्वकं वन्दे विप्ररूपं जनार्दनम्। तुष्टा देवा हरिसुष्टी यस्य पुष्यजलेन च ॥ १२ ॥ अवधानं कुरु विभी! मोकार्त्ताया निवेदने। सभा कपा सतां शश्त् योग्यायोग्ये कृपावताम् ॥ १२॥ उपबर्हसभार्य्याऽहं कन्या चित्ररथस्य च। सर्वे मालावतों छत्वा वदन्ति विप्रपुङ्गव॥ १४॥ दिव्यं लक्षयुगं रम्ये स्थाने खथाने मनोहरे। क्ता क्रीड़ा च खच्छन्दमनेन खामिना सह ॥ १५॥ प्रिये स्नेहो हि साध्वीनां यावान् विप्रेन्द्र योषिताम्। सवं शास्त्ानुसारेण जानासि तवं विचचर॥ १६॥

१४श्र० ] ब्रह्मखरडम्।

त्रकस्मात् ब्रह्मणः शापात् प्राणंस्तत्याज मत्पतिः । देवानुहिश्य विलपे यथा जीवति मत्पतिः ॥१७।। स्वकार्य्यसाधने सर्वे व्यगराय जगतीतले। भावाभावं न जानन्ति केवलं सार्थतत्पराः ॥१८॥ सुखं दुःखं भयं शोक: सन्ताप: कर्मणां नृणाम्। ऐश्र्य्य परमानन्दो जन्म मृत्युश मोक्षरम् ॥ १८॥ देवाच् सर्वजनका दातार: कर्मणं फलम्। कर्त्तार: कर्मवत्तायां मूलच्छेदञ्ज लीलया॥ २०॥ न हि देवात् परी बन्धुन हि देवात् परो वली। दयावान्न हि देवाच् न च दाता ततः पर: ॥२१॥ सर्वान् देवानहं याचे पतिदानं ममेप्सितम्। धर्माय काममोच्षाणां फलदांथ् सुरदुमान्॥ २२॥ यदि दास्यन्ति देवा मे कान्तदानं यथेप्सितम्। भद्रं तदान्यघां तभ्यी दास्यामि स्त्रीब्धं ध्रुवम् ॥ २३॥ शपिष्यामि च सवोथ दारुणं दुर्निवारकम्। दुर्निवाय्यः सतीगापस्तपसा केन वार्य्यते॥२४॥ दृत्युक्ा मालती साध्वी शोकार्त्ता सुरसंसदि। विरराम द्विजश्रेष्ठस्तामुवाच च शौनक ॥ २५॥

ब्राह्मण उवाच। कर्मणां फलदातारो देवाः सत्यच् मालति!। न सद्य: सुचिरेगीव धान्यं कपकवन्रृणाम् ॥ २६॥ गही च कषकद्वारा च्ेत्र धान्त वपेत् सति!। तद्ङुरी भवेत् काले काले वत्तः फलत्वपि॥ २॥

ब्रह्मवैवर्तपुराणे १४ग््०

काले सुपकं भवति काले प्राप्नीति तद् रही। एवं सवें समुन्नेयं चिरेण कर्मणः फलम्। २८॥ अष्ठों वपति संसार गटहस्थो विष्णुमायया। काले तददुरी वत्तः काले प्राप्नीति तत्फलम् ॥२६॥ पुखवान् पुरयभूमी च करोति सुचिरन्तपः । तेषाच्च फलदातारी देवाः सत्यं न संभयः ॥३०॥ व्राह्मणानां मुखे नेत्रे श्रेष्ठेऽनूषर एव च। यो यज्जुहोति भत्या च स तत् प्राप्नीति निच्चितम् ॥३१॥ न बलं न च सौन्दर्य् नैश्वर्य्य न धनं सुतः। नैव स्त्री न च सत्कान्तः किभ्भवेत् तपसा विना ॥२२॥ सेवते प्रक्वतिं यो हि भत्ा जन्मनि जन्मनि। स लभेत् सुन्दरीं कान्तां विनीताज्ज गुणान्विताम् ॥२२। श्रियञ्ज निश्चलां पुत्र पौत्र भूमिं धनं प्रजाम्।

शिवं शिवसरूपन् शिवदं शिवकारणम्। ज्ञानानन्द महात्मानं परं मृत्युञ्जयं परम् ।३५॥ तमीशं सेवते यो हि भत्या जन्मनि जन्मनि। पुमान् प्राप्नीति सत्कान्तां कामिनी चापि सत्पतिम् ॥२६ विद्यां ज्ञानं सुकवितां पुत्र पौत् परां ्रियम्। बलं धनं विक्रमच्च लभेद्रवरेए सः ॥२७॥ ब्रह्माएं भजते यो हि लभेत् सोऽपि प्रजां स्रियम्। विद्यामैश्वर्य्यमानन्द वरेण ब्रह्मणी नरः ॥ ३८॥ यो नरी भजते भत्या दीननाथं दिनेश्वरम्। विद्यामारोग्यमानन्द धनं पुत्र लभेद् श्रुवम् ॥ ३६ ॥

४ग्र० ] ब्रह्मखएडम्।

गणेखरं यो भजते देवदेवं सनातनम्। सर्वाग्रपूज्यं सर्वेशं भत्त्या जन्मनि जन्मनि ॥ ४० ॥ विघ्यनाशी भवत्तस्य सवप्ने जागरगेऽनिगम्। परमानन्दसैश्वर्व्य पुत्र पीत्र धनं प्रजा: ॥४१। द्रानं विद्यां सुकवितां लभते तदरेण च। भजते यी हि विष्ुञ्च लक्ष्ीकान्त सुरेश्वरम्॥ ४२॥ वरारधीं चेत् लभेत् सवें निर्वाणमन्वया ध्रुवम्। नान्त निषेञ्य पातारं सत्यं सत्यं लभेन्नरः ।४२॥ सवं तपः सवेधमें यशः कीर्त्तिमनुत्तमाम् । विष्णु निषेव्य सर्वेशं वो मूढ़ो लभते वरम् ॥ ४४॥ विड़स्विती विधाल्ाऽसी मोहिती विष्ुमायया। मावा नारायणीयाना सर्वप्रक्वतिरीखरी ॥ ४५ ॥ सा छपां कुरुते यञ्च विष्णुमन्तरं ददाति तम्। धमें यो भजते धर्मी सर्वधम लभेद ध्रुवम् ॥४६॥ दूहलीके सुखं भुक्का वाति विष्णी: परं पट्म्। यो वं देवं भजेद्धत्या स चादी लभते च तम्॥४७॥ काले पद्चात्तेन साईं परं विष्णो: पदं लभेत्। ग्रीक्टपां भजते यो हि निर्गुएं प्रक्वतेः परम् ॥ ४८॥ व्रप्माविष्युशिवादीनां सेव्यं वीजं परात्परम्। अच्तरं परमं ब्रह्म भगवन्त सनातनम् ॥४८॥ माकारज् निराकारं ज्योति: खेक्कामयं विभुम्। सवाधारज्ज सर्वेगं परमानन्ट्मीश्वरम् । ५० ॥ निलिप्त साचिरूपच् भक्तानुग्रह्टविग्रहम् । जीवभुत्त: स सत्य हिन वरं लभते सुधीः ॥५१॥

20 ब्रद्मवैवर्त्तपुराये १४स्. 1

स सवें मन्यते तुच्कं सालोक्यादि चतुष्टयम्। ब्रह्मत्वममरत्वं वा मोचं यत्तुच्वत् सति।॥५२॥ ऐश्दर्थ्य लोद्टतुत्यञ्ज नशरं चैव मन्यते। दन्द्रलञ्ज मनुत्वञ्च चिरजीवित्वमेव वा॥ ५३१ जलबुहुदवद् बुद्या चातितुच्छं न गखते। खप्ने जागरणे वापि शखत् सेवाञ्च वाव्छति॥ ५४ ॥ दारं विना न याचेत श्रीक्वणस्य पदं परम्। सत्पादाने दृढ़ां भ्ति लख्बा पूर्णो निरन्तरम्॥ ५५॥ परिपूर्यतमं ब्रह्म निषेव्य सुखिर: सदा। आतमनः कुलकोटिज्च शतं मातामहस्य न॥५६॥ खशुरस्य शतं पूर्वसुषृत्य चावलीलया। दासं दासीं प्रस्् भाय्यां पुत्रादृपि परं पतम् ॥ ५० ॥ उद्तरेत् छषाभत्तस गोलोकं याति नियचितम्। तावट् गर्भे वसेत् कामी तावती यमयातना॥ ५ू८ ॥ तावट् गही च भोगार्थी यावत् क्वप्ं न सेवते। गुरुवक्काह्दिष्णुमन्ती यस्य कर्े प्रविश्यति: ५० ॥ यमरतलिखनं टूर करोति तत्क्षणं भिया। मधुपर्काटिकं वझ्मा पुरैव तन्नियोजयेत्॥ ६० ॥ कही विलड्य मल्लोकं मार्वेणानेन यास्यति। तस्य वै निष्कृतिर्नारिति कत्पकोटिशतेरपि॥ ६१॥ दुरितानि च भीतानि कोटिजलहतानि च। सें विहाय पलायन्त वैनतेयं यथोरगा: ॥ ६२॥ पुरातनं क्वतं करम यद् यत्तस्व शुभाशुभम्। किनत्ति कष्पचक्रेए तीक्षधारिख सन्ततम् ॥६३॥

१५ त्र० ] ब्रह्मखएडम्। ६१

तं विहाय जरा सृत्युर्याति चक्रभिया सति। अन्यथा शतखएडं तां कुरुते च सुदर्भनः ॥६४॥ निःगङ्गी याति गोलोकं विहाय मानवीं तनुम्। गत्वा दिव्यां तनु धत्वा श्रीक्प्णं सेवते सदा॥६५ ॥ वावत् कृप्णो हि गोलोके तावद् भती वतेत् सदा। निमेषं मन्यते दासी नश्रं वह्मवी वयः ॥ ६६॥ इति श्रीव्रह्मवैवर्त्ते सहापुराणे ब्रह्मखरडे सौतिशीनक- संवादे विश्ुमालतीसंवादी नाम चतुर्दयोऽध्यायः।

पञ्चदशोऽ्ध्यायः।

व्राह्मक उवाच।

केन रोगेए हि मृतीऽघुना साध्ि! तव प्रिय: । सर्वरोगचिकित्साज्ज जानामि च चिकित्सक: ॥ १ ।। मृततुत्यं वृतं रोगात् सप्ताह्ाभ्यन्तरे सति ।। महाव्नत तं जीवं जीवयाम्यवलीलया २॥ जरामृत्युं यमं कालं व्याधिमानीय लत्पुरः। निवव्य दातुं भक्तोऽहं व्याधो बड्ढा पशुं यथा॥ २॥ वतो न सच्चरेद्ठ व्याधिर्देहेपु देहधारियाम्। व्याधीनां कारणं यढ यत् सवें जानामि सुन्दरि। ॥ ४ ॥

ब्रद्मवैवत्तपुराऐ [१५त्र०

यतो न सञ्जरेद् व्याधिवीजं दुष्टममङ्गलम्। तदुपायं विजानामि श्ास्त्रतत्वानुसारतः॥५॥ वो वा योगेन खेदेन देहत्यामं करोति च। तस्य तं जीवनोपायं जानामि योगधर्मतः ॥६ ॥ ब्राह्मरस्य वचः खुता स्फीता मालावती सती। ससिरता स्त्निग्धचित्ता सा तमुवाच प्रहर्षिता॥

मालावत्युवाच।

अ्ही सुतं किमाश्रय्यं वचनं वालवक्कतः । वयसाऽतिशिशुट्ट ष्ट ज्ानं योगविदां परम् ॥ ८ ॥ त्वया कता प्रतिज्ता च कान्तं जीवयितुं ममः। विपरीतं न सदवाक्य तत्क्तएं जीवितः पतिः॥ ८॥ जीवयिष्यति मत्कान्त पश्ाद्वेद्विदां वरः। यद यत् पृच्ामि सन्देहात्तद्ववान् वकुमहति ॥१०॥ सभायां जीविते कान्ते तस्य तीव्रस्य सन्निधी। त्वां हि प्रष्टुं न शक्ाहं विद्यमाने मदीखरे॥ ११ ॥ एते ब्रह्मादयी देवा विद्यमानाथ् संसदि। त्वज्न वेदविदां श्रेष्ठो न च क्चिन्मदीखरः ॥१२॥ नारों रक्षति भर्त्ता चेतृ न कोऽपि खरिडतुं न्तमः । शस्तिं करोति यदि स न कोऽपि रचिता भुवि ॥१३॥ एवं देवेषु नो शक्ति: शक्र वा ब्रह्मरुद्रयीः। स्त्रीपुन्भावश्च बोद्धव्यः सामी कर्त्ता च योषिताम् ॥१४। स्वामी कर्त्ता च हर्त्ता च शास्ता पोष्टा च रचिता। अभीष्टदेवः पूज्यथ न गुरु: खामिनः पर: ॥१५॥

१५त्र० ] ब्रह्मखएडम्। ६३

कन्या सत्कुलजाता या सा कान्तवभवर्ततिनी। या सतन्त्रा च सा दुषा सभावात् कुलटा प्रुवम् ॥१६१ दुष्टा परपुमांसञ्न सेवते या नराधमा। सा निन्दति पतिं शखदसदंशप्रसूतिका॥ १॥ उपवहसभार्य्याहं कन्या चित्ररथस्य च। बधूर्गन्धवराजस्य कान्तभत्ता सदा द्विज ॥ १८ ॥ सर्व कालयितुं भत्तस्वञ्च वेदविदां वर। कालं यमं मृत्युकन्यामद्भ्यासं समानय ॥ १८॥ मालावतीवचः गुत्वा विप्रो वेदविदां वरः । सभामध्ये समाह्य तान् प्रत्यचं चकार ह। २० ॥ ददर्श मृत्युकन्याञ्ज प्रथमं मालती सती। क्शावर्सीं घोररूपां रक्ताम्वरधरां वराम् ॥ २१ ॥ सस्सितां षड्भुजां शान्तां दयायुक्तां महासतीम्। कालस्य स्ामिनो वामे चतुःषष्टिसुतान्विताम् । २२ ॥ कालं नारावणंशञ्ज ददर्श सुरता सती। महोग्ररूपं विकटं ग्रीष्मसूर्य्यसमप्रभम् ॥ २२॥ षड्वकं पोड़शभुजं चतुविशतिलोचनम्। पट्पादं कप्णवर्णाञ्जु रक्ताम्बरधरं परम् ॥ २४ ॥ देवस्य देवं विक्वतं सर्वसंहाररूपिगम्। कालाविदेवं सर्वेयं भगवन्त सनातनम् :२५॥ द षडास्यप्रसन्नास्यमत्तमालाकरं वरम्। जपन्त परमं ब्रह्म कषामात्मानमीशवरम् । २६॥ सती द्दर्भ पुरती व्याविसंघान् सुदुर्जयान्। वयसातिमहाव्टद्दान् स्तनन्धान् मातसन्निधी॥ २॥

28 ब्र ह्मवैव त्तंपुरा [१५त्र ०

स्थूलपादं क्वषणवीं धर्मिषं रविनन्दनम् । जपन्त परमं ब्रह्म भगवन्त सनातनम् ॥२८॥ वर्माधर्मविचारजं परं धर्मखरूपिगम्। पापिनामपि शास्तारं ददर्श पुरती यमम्।२६॥ तांय दृद्टा च निःशङ्गा पप्रच्छ प्रथमं यमम्। मालावती महासाध्वी प्रहष्टवद्नेचणा॥ २०॥ मालावत्युवाच। है धर्मराज धर्मिष्ठ धर्मशास्त्रविशारद। कालव्यतिक्रमे कान्त कथं हरसि मे विभी॥ २१ ॥

यम उवाच। अप्राप्तकाली स्त्रियते न कसिष्जगतीतले। ईखराज्ां विना साध्वि नामृतं चालयाम्यहम् ॥ ३२॥ अहं कालो मृत्युकन्या व्याधयस सुदुर्जयाः। निषेकेण प्राप्तकालं कालयन्तीखराज्जया॥२३॥ मृत्युकन्या विचारज्ञा यं प्राप्नोति निषेकतः । तमहं कालयाम्येव पृच्छ तां केन हेतुना ॥ २४ ॥ मालावत्युवाच। त्वमपि स्त्री मृत्युकन्या जानासि स्ामिवेदनम् ॥ ३५॥ कथं हरसि मत्कान्तं जीवितायां मयि प्रिये॥ २६॥ मृत्युकन्योवाच। पुरा विखसजा सष्टाऽप्यहमेवात कर्मशि। न च च्मा परित्यतुं बहुना तपसा सति। २७॥ सती सतीनां मध्ये च काचित्तेजखिनी वरा। मामेव भस्मसात् कर्त्तु चमा यदि भवेद्वे। ३८॥

१५अर० ] व्र ह्माखएडम् । ६५

सर्वापच्कान्तिरेवेह तदा भवति सुन्दरि। पुत्राणं सामिनः पद्यात् भविता वद्धविष्यति ॥ २८॥ कालेन प्रेरिताऽहष्न मत्युच्ता व्याधयक वे। न मत्सुतानां दोषस न च मे ऋृगु निरितम् 0 ४०॥ पृच्क कालं महात्मानं धर्मनं धर्मसंसदि। तदा बदुचितं भद्रे तत् करिघसि निव्चितम् ॥ ४१॥ मालावत्युवाच। है काल कर्मणं साचिन कर्मरूप सनातन। नारावणंगी भगवन् नमस्तु्यं पराय च ॥ ४२ ॥ कथं हरसि मत्कान्त जीवितायां मयि प्रभी। जानासि सर्वदुःखच्च सर्वजत्त्वं छवपानिधे॥ ४३ ॥ कालपुरुष उवाच। को वाऽहं को यमः का च सृत्युकन्या च व्याधयः। वयं भ्माम: सततमीभाज्ञापरिपालकाः ॥४४॥ यस्य सृष्टा च प्रकृतिव्रह्मविष्ुशिवाद्यः। सुरा मुनीन्द्रा मनवी मानवा: सर्वजन्तवः ॥ ४५॥ व्यायन्त तत्पदानोजं योगिनय विचन्णाः। जपन्ति शखन्नामानि पुखानि परमात्मनः ॥ ४६ ॥ यद्चयाद् वाति वातोऽयं सूर्य्यस्तपति बङ्जयात्। स्रष ब्रह्माज्या यस् पाता विष्ुरयदाजया॥ ४७॥ संहत्ता शङ्तरः सर्वजगतां यस्य गासनात्। धमय कर्मणां साच्षी यस्याज्ञापरिपालकः ॥ ४८॥ राशिचक्रं ग्रहा: सर्वे स्रमन्ति यस्य शासनात्। दिमीयाखैव दिक्पाला वस्याज्ञापरिपालकाः॥४६॥

६६ ब्रह्मवैवर्त्तपुराणे [१५त्र०

यस्याज्ञया च तरवः पुष्पानि च फलानि च। विस्त्त्येव ददत्येव काले मालावतीसति ॥ ५० ॥ यस्याचया जलाधारा सर्वाधारा वसुन्धरा। चमावती च पृथिवी कस्पिता च भयेन च॥५१ ॥ सहसा मोहिता माया मायया यस् सन्ततम्। सर्वप्रसूर्या प्रक्ृतिः सा भीता बद्धयादहो॥ ५२ ॥ यस्यान्त न विदुर्वेदा वस्तूना भावगा अपि। पुराणानि च सर्वासि यस्ैव सुतिपाठका:॥ ५३ ॥ यस्य नाम विधिविष्णु: सेवते सुमहान् विराट्। षोड़शांशी भगवतः स एव तेजसी विभोः॥५४॥ सर्वेश्वरः कालकालो मत्योर्मृत्यु: परात्परः। सर्वविघ्नविनाशाय तं कप्णं परिचिन्तय।। ५५।। सर्वाभीष्टव्न भर्त्तारं प्रदास्यति कपानिधि: । दमे यत्प्रेरिता: सर्वे स दाता सर्वसम्पदाम् ॥५६B द्वत्युक्का कालपुरुषी विरराम च शौनक। कधा कधितुमारिभे पुनरेव तु ब्राह्मराः ॥ ५७ ॥ दूति सीव्र ह्ववैव्त्तें महापुराण ब्रह्मखरडे मालावतीकालपुरुष संवादे पञ्दभीऽध्यायः ।

२६त्र ब्रह्मखरडम्।

पोड़शोडध्यायः।

ब्राह्मगा उवाच

दृष्टः काली यमी मृत्युवान्या व्याधिगण अहो। कस्तेऽधुना च सन्द हस्तं पृच्छ कन्यके शुभे ॥ १॥ व्राह्मणस्य वचः ुत्वा हष्टा मालावती सती। यन्मनोनिहितं प्रस्नं चकार जगदीश्वरम् ॥ २॥

मालावत्युवाच।

त्वया यत् कथिती व्याधि: प्रासिनां प्राएहारकः । तन् कारगञ्न विविधं सर्वं वेदे निरूपितम् ॥ ३॥ यतो न सज्जरेद् व्याधिदु र्निवारोऽशुभावहः। तदुपायञ्च साकत्यं भवान् वत्तुमिहाहति॥ ४ ॥ यद् यत् पृष्टमपृष्टं वा ज्ञातमज्ञातमेव वा। सवं कथय तद्गद्रं त्वं गुरुर्दीनवत्सल: ॥ ५ ॥ मालावतीवचः खुत्वा विप्ररूपी जनार्दनः। संहितां वक्तुमारभे संहितार्थञ्च वैद्यकीम्॥६॥ ब्राह्मण उवाच। वन्दे तं सर्वतत्वजं सर्वकारणकारगम्। वेदवेदाङवीजस्य वीजं श्रीऊ्वणामीश्वरम्॥ ७॥ स ईभशतुरी वेदान् ससजे मङ्लालवान्। सर्वमङ्गलमङ्गल्ववीजरूपः सनातनः ॥८॥

ऋगजयुःसामाघर्वाख्यान् दृद्टा वेदान् प्रजापतिः । विचिन्त्य सेषाभर्थश्ेवायुर्वेदं चकार सः ॥८। कवत्वा तु पश्चमं वेदं भास्कराय ददौ विभु:। सतन्त्रसंहितां तस्माङ्ास्वरस चकार सः :१०॥ भास्करश् स्वश्निष्येभ्य आयुर्वेदं खसंहिताम्। प्रददी पाठयामास से चक्रुः संहितास्ततः ॥ ११ ॥ तषां नामानि विदुषां तन्वासि तत्क्वतानि च। व्याधिप्रणाशवीजानि साध्वि मत्ती निशामय । १२। धन्वन्तरिर्दिवोदास: काीराजोऽशिनीसुती। नकुल: सहदेवोडर्किव्वावनी जनको बुछः ॥ १३॥ जावाली जाजलि: पैलः करथोऽगस्य एव च। एते वेदाङ्गवेद्त्ाः घोड़श व्याधिनाशकाः ॥१४॥ चिकितातत्वविज्वानं नाम तन्त्रं मनोहरम्। धन्वन्तरिश् भगवान् चकार म्रथमे सति । ॥ १५॥ चिकित्सादर्पएं नाम दिवोदासबकार सः। चिकित्ाकीमुदीं दिव्यां काशीराजव्नकार सः॥१६॥ चिकित्सासारतन्तन्न भ्रमन् चाखिनीसुती। तन्त्रं वैद्यकसर्वसवं नकुलञ्ट चकार सः ॥१७॥ चकार सहदेवस् व्याधिसिन्धुविमर्दनम्। व्रानाएंवं महातन्त्रं यमराजस्नकार है। १८॥ चवनी जीवदानज् चकार भगवानृषि: । चकार जनकी योमी वैद्यसन्देहमख्नम्॥ १८ ॥ सर्वसारं चन्द्रसुती जावालस्तन्तसारकम्। वेदाङसारं सन्तव् चकार जाजलिमुनि: । २० ॥

१६*० ] ब्रह्मखएडम्।

पैलो निदानं करथस्तन्व सर्वधरं परम्। दैनिर्यायतत्वत्न चकार कुभ्भसभ्भवः ॥२१॥ चिकित् माशास्त्रवीजानि तन्वाखेतानि थोड़म। व्याधिप्रगाथवीजानि बलाधानकरायि च । २२ । सधित्वा ज्ानमन्त्र रीवायुर्वेदपयोनिधिम्। ततस्तस्मादुदाजहुनवनीतानि कोविदा: । २२ ॥ एतानि क्रमयो दृद्टा दिव्यां भास्करसंहिताम्। आयुर्वेदं सर्ववीज सवें जानासि सुन्दरि ।॥ २४॥ व्याधेस्तव परिज्ञानं वेदनायास निग्रहः। एतद्दैद्यस्य वैद्यत्वं न वैद्यः प्रभुरयुषः ॥ २५॥ आयुर्वेदस्य विच्वाता चिकित्सासु वधार्थवित। धर्मिष्ठव् दयालुश् तेन वैद्यः प्रकीर्ततितः ॥२६॥ जनकः सवरोगायां दुर्वारो दारुणी ज्वरः । शिवभक्श्च योगी च निठ्ठुरी विक्वताऊ्वतिः । २७। भीमस्विपादस्त्रिगिरा: पड्भुजी नवलीचनः । भम्म्रप्रहरगो रीद्र: कालान्तकथमोपमः ॥२८॥ मन्टारिनस्तस्य जनकी मन्दाग्न जनकास्त्रयः । पित्तश्न पसमीराश प्रागिनां दुःसदायकाः ॥ २६॥ वायुजः पित्तजसैव स्नेषमनय तघैव च। न्वरभेदाब व्रिविधासतुर्थ्व त्रिदोषजः ॥ २० ॥ पारडय कामल: कुछः गोथः पीहा च शूलकः ।

मूवकच्क्रय्न गुल्मय रक्तदोपविकारजः। विषमेहय कुलश गोदव गलगगडक: ॥ २२ ॥

ब्रह्म वैवर्तपुरासे

भरमरी सन्निपातश्व विसूची दारुणी सति। एषां भेदप्रभेदेन चतुःषष्टी रुजः स्मृताः ॥३२॥ मृत्युकन्यासुताश्चैते जरा तस्याश्न कन्यका। जरा च भ्रातभिः सादवं शाख्द् भ्मति भूतलम् ।३४।। एते चोपायवेत्तारं न गच्छन्ति च संयतम्! पलायन्त च तं दृष्टा वैनतेयमिवोरगा:॥ ३५ ॥ चत्तुर्जलञ्ज व्यायाम: पादाधस्तैलमर्दनम्। कर्णयोमूधि तैलञ् जराव्याधिविनाशनम् ॥३६॥ वसन्त भ्मसं वह़निसेवां सवप्नं करोति यः। वालाज्ज सेवते काले जरा तं नोपगच्छ ति ॥ २॥ खातशीतोदकस्नायी सेवते चन्दनद्रवम्। नोपयाति जरा तञ्ज निदावेऽनिलसेवकम् ॥ ३८॥ प्राविष णोदकस्ननायी घनतीयं न सेवते। समये च समाहारी जरा तं नोपगच्छति॥३८॥ भरद्रीद्र न गहहाति भ्रमसं तत्र वर्जयेत्। खातस्नायी समाहारी जरा तं नोपगच्छति॥ ४० ॥ खातसायी च हेमन्त काले वड़िञ्ज सेवते। भुङती नवान्नमुष्ञ्ज जरा तं नोपगच्छ ति॥ ४१॥ शिशिरे5 शुकवक्किच्च नवोष्णान्नञ्ज सेवते। यत्र वोष्णोदकसत्नायी जरा तं नोपगच्कति। ४२॥ सद्यीमांसं नवान्नव्ज वालास्त्ीन्तीरभीजनम्। ष्टतञ्ज सेवते यो हि जरा तं नोपगच्कति ॥ ४३॥ भुङता सदन्ं चुत्काले तशायां पीयते जलम्। नित्य भुङ्तो च ताम्बूलं जरा तं नीपगच्छति ।।४४।।

२६प० ] म्रह्मखाडम्। १०१

दधि हैयङ्गवीनव्न नवनीतं तथा गुड़म्। नित्यं भुङक्ते संयमी यो जरा तं नोपगच्कति ॥४ ५।। शुष्कमांस स्वियं वद्वां बालाकें तरुणं द्धि। संसेवन्त जरा याति प्रहृष्ट स्रातभि: सह ॥४६॥ रात्री ये दधि सेवन्ते पुंच्लीश रजखलाः। तानुपैति जरा हृष्टा भ्ातभिः सह सुन्दरि।॥ ४७॥ रजस्वला च कुलटा चावीरा जारदूतिका। शूद्रयाजकपत्नी या ऋतुहीना च या सति ।॥ ४८॥ वो हि तासामन्नभोजी ब्रह्महत्यां लभेत् तु सः। तेन पापन साडं सा जरा तमुपगच्कति॥ ४८॥ पापानां व्याधिभिः साईं मित्रता सन्ततं ध्र वम्। पापं व्याधिजरावीजं विघ्वीजञ्ज निवचितम् ॥५०॥ पापन जायते व्याधि: पापेन जायते जरा। पापन जायत दैन्य टुःखं गोकी भयङ्गरः ॥५१ ॥ तम्मात् पापं महावैरं दोषवीजममङ्गलम्। भारते सन्ततं सन्ती नाचरन्ति भयातुरा: ॥ ५२ ॥ म्वधर्माचारयुक्तव्व दीचितं हरिसेवकम्। गुरुदेवातिधीनाञ् भत्ं सत्त तप:सुच॥५३॥ व्रतोपवासयुक्तव सदा तीर्थनिषेवकम्। रोगा द्रवन्ति तं दृद्टा वैनतयमिवोरगा: । ५४। एतान् जरा न सेवेत व्याधिसंय टुर्जयः । सवं बोध्यमसमये काले सवें ग्रसि्यति ५५॥ न्वरब सर्वरोगाएां जनकः कथितः सति !। पित्तसनेभसमीराय ज्वरस्व जनकास्त्रय: : ५६।

१०२ [१६ अ्रर०

एते यथा सञ्जरन्ति सयं यान्ति च देहिषु। तमेव विविधोपायं साध्वि मत्ती निशामय ॥ ५० ॥ कुधि जाज्वस्यमानायामाहाराभाव एव च। आणिनांजायते पित्तं चक्रे च मसिपूरके॥ ५ू८॥ तालविल्वफलं भुङक्ता जलपानज्ज तत्क्षरम्। तदेव तु भवेत् पित्तं सदयःप्रासहरं परम्॥ ५८ ॥ तप्तोदकञ्ज शरदि भाद्र तित्त विशेषतः । दैवग्रस्न्न यो भुङ्ती पित्तं तस्य प्रजायते ॥ ६०॥ सशर्करञ धन्याकं पिष्ट शीतोदकान्वितम्। चनकं सर्वगव्यज्ज दृधि तक्रविवर्जितम् ॥ ६१॥ विल्वतालफलं पक्षं सर्वमैत्तवमेव च। आर्द्र वां सुद्यूषज्च तिलपिष्टं सथर्करम् ॥ ६२॥ पिसजयकरं सघोबलपुष्टिप्रदं परम्। पितनाशच् तद्वीजमुक्तमन्य निबोध मे ॥ ६३॥ भोजनानन्तरं सनानं जलपानं विना तषा। तिलतैजं खित्निग्धतैलं स्त्रिग्धमामलकीद्रवम् ॥। ६ ४ ॥ पर्युषितान्न तक्रञ्ज पक्क रस्ाफलं दृधि। सेधाखु शर्करातीयं सुस्तिब्धजलसेवनम् ॥ ६५॥ नारिकेलोदकं रुचसानं पर्ययुषिते जले। तरुमुख्जापक्कफलं सुपक् ककटीफलम्॥ ६ई॥ खातसानज्ञ वर्षासु मूलकं स्ेसकारकम्। द्रह्मरन् च तज्जन्स महद्वीर्य्यविनाशनम् ॥६७॥ र्वाह्नम्वेहं भ्ष्टभङ्ग पक्कतैलविशेयकम्। भूसएं शुष्कभक्षञ्ज शुष्कपक्कहरीतकी॥ ६८॥

१६ त्र० ] ब्रह्मखरडम्। १०३

वेसवारः सिन्धुवार अनाहारमपानकम् ॥ ६६॥ सषटतं रोचनाचूरी सष्टतं शुष्कथर्करम्। मरीचं पिप्पलं छुष्कमार्द्र कं जीवकं मघु॥॥ द्रव्याखेतानि गाव्वर्वि ! सद्यःस्नेमहराणि च। बलपुष्टिकरारेव वायुवीजं निशामय॥७१॥ भीजनानन्तरं सद्योगमनं धावनं तथा। क्वेदनं वड़ितापथ गखदुभ्नमणमेथुनम् ॥ ७२॥ वृद्वास्त्रीगमनज्जैव मनःसन्ताप एव च। अतिरुचमनाहारं युद्ध कलहमेव च॥७३॥ कटुवाक्ं भयं शोक: केवलं वायुकारएम्। आज्ञाख्यचक्रे तज्जन्म निशामय तदीषधम्: ७४ ॥ पक्कं रन्ाफलज्ञेव सवीजं धकरोदकम्। बारिकैलोटकञ्चैव सद्यस्तक्रं सुपिष्टकम् ॥७५॥ माहिषं दधि मिष्टज् केवलं वा सगर्करम्। सद्य:पर्व्युषिताव्नच्न सोवीरं गीतलीइकम् । ७६॥ पक्कतैलविभेषञ्ञ तिलतैलच् केवलम्।

गीतलोचोदकस्नानं सुस्िग्धचन्दनद्रवम्।

एतत्ते कथितं वत्से! सद्योवायुप्रणागनम्। वायवस्तिविधा: पुंसां क्ेशसन्तापकामजाः ॥ ७६ ॥ व्याधिसंधञ्च कवितस्तन्ताणि विविधानि च। तानि व्याधिप्रसाथाय कवतानि सद्विरेव च । ८० ।

ब्रन्मवैव्त्तपुरा [१६ प्र०

तन्न्नास्थेतानि सर्वासि व्याधिचयकराणि च। रसायनादयो येषु चोपायाथ सुदुर्लभाः। ८१॥ न प्त्त: कथितुं साध्वि ! याथार्थ् वत्सरेख च। तेषाञ्ज सर्वतन्त्राणां कवतानाञ् विचक्ष: ॥ ८२॥ केन रोगेण त्वत्कान्ती मृतः कथय शोभने !। तदुपायं करिष्यामि येन जीवेदयं सति।॥८३ ॥ सीतिरुवाच।

ब्राह्मणस्य वचः शुत्ा कन्या चित्ररधस्य च। कथां कथितुमरिभे सा गान्धर्वी प्रहर्षिता॥ ८४।

मालावत्युवाच। यगिन प्राणास्तत्याज ब्रह्मणः शापहेतुना। मभावां लज्जितः कान्ती मम विप्र निशामय ॥ ८५॥ मवें शुतमपूर्वञ्च शुभाख्यानं मनोहरम्। भवेद्धवे कुतः केषां महल्ल्यं विपद्विना॥ ८६॥ अधुना मत्राणकान्तं देहि देहि विचक्षस। नत्वा वः सामिना सार्डवं यास्यामि स्वग्टहं प्रति ॥८७॥ मालावतीवचः शुत्वा विप्ररूपी जनार्दनः । मभां जगाम देवानां शीघ्र विप्रस्तदन्तिकात्॥ दद ॥ दूति श्रीव्रह्मवैव्त्ते महापुराय सीतिशीनक- संवाटे ब्रह्मखणडे मालावतीविण्णुसंवादे चिकित्ताप्रसयने घोड़भोडव्यायः।

१७त्र०] ब्रह्मखरडम्। १०५.

सोतिरुवाच।

दृष्टा द्विज देवसंवः प्रत्युत्थानं चकार च। परस्रञ्च सस्भाषा बभूव तत्र संमदि॥ १ ॥ मातं बुबुधिरे देवा: यीहरिं विप्ररुपिम्। पौर्दापर्य्य विस्मृताश् मोहिता विष्णुसायया ॥२ ॥ सुरान् सम्बोध्य विप्रश्च वाचा मधुरया द्विज। उवाच सत्य परमं प्रासिनां यत् शुभावहम् ॥ ३ ॥

ब्राह्मग उवाच।

उपवहणभार्य्येयं कन्या चित्ररथस्य च। ययाचे जीवदानञ्ज स्ासिनः शोककर्षिता॥ ४ ॥ अधुना किमनुडानमस्य कार्य्यस्य निश्चितम्। तन्मां ब्रूहि सुराः सर्वे नित्व यत् समयोचितम् ॥ ५॥ गपुकामा सुरान् सर्वान् साध्वी तजस्विनी वरा। अ्हं चेमाय युष्माकमागती वोधिता सती। ई॥ स्तुतिः क्वता च युभ्नाभिः खेतद्वीपे हररपि। युभाकमीभी विषुथ कथमेवात्र नागतः ।७॥ बभूवाकाशवागीति पश्चाद् यास्यति केशवः । विपरीतं कथस्भूतं वाणीवाक्ामचञ्जलम् । ८ ॥

१०६ [१७अ्र

ब्राह्मसस्य वचः सुत्त्वा सयं ब्रम्मा जगद्गुरुः। उवाच वचनं सत्य हितं परममङ्गलम् 2॥ ब्रह्मोवाच। मत्पुत्ती नारदः शप्तो गन्वर्वद्चीपबर्हरः। योगेन प्राणंस्तत्याज पुनः शापान्ममैव हि । १० ।। कालं लक्षयुगं व्याप्य स्थितिरस्य महीतलै। शूद्रयोनिं ततः प्राप्य भविता मत्सुतः पुनः ॥११॥ अस्य कालावशेषस्य कजिदस्ति द्विजोत्तम !। तत् तु वर्षरुहस्त्रञ्जेवायुरस्यास्ति साम्प्रतम् ॥ १२ । दास्यामि जीवदानञ् सवयं विष्णो: प्रसादतः । यथैनं न स्पृशेत् शापस्तत् करिषामि निश्चितम् ॥१३॥ नागती हरिरत्र ति त्वया यत् कथितं हिज !। हरिः सर्वत्र सर्वात्मा विग्रहः कुत आ्रत्मनः॥१४॥ सेच्छामय: परं ब्रह्म भत्तानुग्रहविग्रहः। सवें पश्यति सर्वज्ञः सर्वत्रास्ति सनातनः। १५। विः षश्च व्याप्तिवचनी खुख्न सर्वत्र वाचकः । सर्वव्यापी च सर्वात्मा तेन विष्णुः प्रकीर्त्तितः ॥१६।। अपवित्रः पवित्रो वा सर्वावस्थां गतः पुमान्। भत्न्या च यः स्मरेद्विष्णुं स वाह्याभ्यन्तरः शुचि: ॥१७॥ कर्मारभ् च मध्ये वा शेषे विष्णुञ्ज यः स्रेत्। परिपूणं तस्य कर्म वैदिकष्व भवेद द्विज ॥ १८ ॥ अहं स्रष्टा च जगता विधाता संहरो हरः। धर्मश्न कर्मणां साक्षी यस्यास्जापरिपालकः ॥ १९ ॥ काल: संहरते लोकान् यमः श्रास्ता च पापिनाम्।

१७श्र० ] ब्रह्मख राडम्। १०७

उदेति मृत्य : सवीत भिया यस्याच्तया सदा॥२०॥ सर्वेथ या सर्वाद्या प्रक्ृति: सर्वस्ः पुरा। सा भीता यस्य पुरती यस्याज्जापरिपालिका॥२१॥ महेश्वर उवाच। पुचारं ब्रह्मरास्तेषां कस्य व शोद्जवी भवान्। वेदानधीत्व भवता न्ातः क: सार एव च ॥ २२ ॥ प्रिष्यः कस्य मुनीन्द्रस्य कर्वं नाम्ना च भी हिज।। विभत्त्य र कातिरित्न शिशुरूपीऽसि साम्प्रतम् । २२॥ विड़म्वयसि देवांस विष्ुमस्माकमीश्वरम्। दृटिस्थञ् न जानासि परमातमानमोखरम् २४ ॥ यस्मिन् गते पतेह हो देहिनां परमात्मनि। प्रयान्ति सर्वे तत्पद्मात् नरदेवानुगा दूव ॥ २५॥ जीवस्तत्प्रतिविस्बस मनी ज्ञानव् चेतना। प्राणाश्चेन्द्रियवर्गास्च बुद्धिर्मेधा ष्टतिः स्मृतिः ॥२६। निद्रा दया च तन्द्रा च सुत्तृप्णा पुष्टिरेव च। श्द्दा संतुष्टिरिच्चा च चमा लज्जादिका: स्मृता: ॥२०॥ प्रवाति यत्पुर: यत्तिरीशवरे गमनोमुखे। एते सर्वे च प्रक्तिय यस्यान्नापरिपालकाः ॥२८॥ दूश्वरे च स्थिते देही च्मस सर्वकमसु। गतेऽम्पृश्यः अवस्त्वच्चः कस्तं देही न मन्यते॥२८॥ स्वयं ब्रह्मा च जगतां विधाता सर्वकारकः । पढ़ारविन्दमनिणं ध्यायते द्रष्टुमत्तमः ॥ २० ॥ सुगलचं तपम्तप्त श्रीक्वष्सस्य च वेधसा। तटा बभूव जानी च जगत् स्रष्टं चमसदा। २१॥

१०८ ब्रह्मवेव्त्तपुराणे [१७अ्०

असंख्यकालं सुचिरं तपसप्त हरेमया। तप्ति जगाम न मनस्तृप्यते केन मङ्गले ॥ ३२ ॥ अधुजा पञ्चवक्केर यन्नामगुणकीत्तनम्। गायन् सरमामि सर्वत्र निःस्पृहः सर्वकमसु ॥ ३३ ॥ मत्तो याति च सृत्युश् यन्नामगुएकी्त्तनात्। पृश्वज्नपन्त तवाम दृद्टा मृत्य : पलायते ॥३४॥ सवव्रह्माएडसंहर्त्ताऽप्यहं मृत्य ज्जवाभिधः । सुचिरं तपसा यस्य गुरनामानुकीर्त्तनात् ॥ ३५॥ काले तत्र विलीनोऽहमाविर्भूतस्ततः पुनः। न कालो मम संहत्ता न मृत्य येत्प्रसादतः ॥ ३६ । गोलोके यः स वैकुरठ खतद्वीपे स एव च। अंशांशिनोन भेदृख् ब्रह्मन् वह्िस्फुलिङ्गवत् ॥३७॥ मन्वन्तरन्तु दिव्यानां युगानामिकसप्ततिः। अष्टाविभतिमे शक्रे गते च ब्रह्मणी दिनम् ॥३८॥ एतत्संख्याविशिष्टस्य शतवर्षायुषी विधेः। पाते लोचनपातव यद्िष्णी: परमात्मनः । २८। अहं कलानाृषयः कणास्य परमातमन:। परं महिम्तः को गच्छेत्न जानामि च किञ्चन॥ ४० ॥ दृत्य का शङ्गरस्तत्र विरराम च शौनक। धर्मस् वक्तुमरिभे यः साक्षी सर्वकर्मणाम् ॥ ४१॥

धर्म उवाच।

यत्पाषिपादी सर्वत्र चक्षुश्न सर्वदर्शनम्। सर्वान्तरात्मा प्रत्यच्षोऽप्रत्यचष दुरात्नः ॥४२ ॥

ब्रह्मखएडम्। १०६

अधुनाऽपि सभां विष्णुर्नायाति इति बद्चः । त्वयोत्त तत् कया बुद्ा मुनीनाव् मतिम्रम: ॥४३॥ महत्निन्दा भवैद् वत्र नैव साधुः ऋृणोति ताम्। निन्दकः श्रोतभिः साद्वं कुभ्भीपाकं व्रजेद् युगम् ॥४४॥ गुत्वा देवान्महन्निन्दां श्रीविष्णो: समरणाद् बुधः । मुचते सर्वपापेभ्यः पुरं प्राप्नीति टुर्लभम् ॥४५॥ कामतोऽकामतो वापि विष्ुनिन्दां करीति यः। वः पृणोति हसति वा सभामध्ये नराधमः ॥ ४६॥ करुम्भीपाके पचति स यावदि ब्रह्मणो वयः । स्यलं भवेदपूतञ्च सुरापात् यथा हिज ॥ ४७ ॥ प्रागी च नरकं याति सुतन्तत्रव चेदु ब्रुवम्। विशुनिन्दा च त्रिविधा ब्रह्मणा कथिता पुरा। ४८॥ अप्रत्यक्षञ्च कुरुते किं वा तञ्ज न मन्चते। देवान्यसाम्य कुरुते ज्वानहीनो नराधमः ॥४८.॥ तस्यात्र निष्कृतिर्नास्ति यावद् वै ब्रह्मणः गतम्। गुरोनिन्दां यः करोति पितुनिन्दां नराघमः । स याति कालसूतञ्च यावच्चन्द्रदिवाकरी॥ ५० ॥ विष्ुर्गुरुश्च सर्वेषां जनको ज्ञानदायक: । पीष्ा पाता भवत्राता वरदाता जगचये। ५१ ॥ एषाच्च वचनं गुत्ा त्रयाणां विप्रपुङ्गवः । प्रहस्यीवाच तान् देवान् वाचा मधुरया पुनः ॥ ५२॥ ब्राह्मग उवाच। का छता विष्युनिन्दाऽहो हे देवा धर्मभालिनः । नागतो हरिरत्र ति व्यर्थाकामसरख्ती । ५ूर। १०

११० ब्रह्मवैवर्त्तपुराणे [१७=०

दूति वोक मया भद्रं ब्रूत धर्मार्थमीखराः। सभायां पाक्िका: सन्तो व्न्ति स्प शतपूरुषम् ॥ ५४॥ यूयञ्च भावका ब्रूत विषुः सर्वत्र सन्ततम्। दूति चेत् तत् कथं याता: खेतद्वीपं वराय च॥ ५५॥ अंश्ञांशिनोन भेदखेदातनस्ेति निच्चितम् । कलां हिला निषेवन्ते सन्तः पूणतमं कथम् ॥५ू६ ॥ कोटिजन्म दुराराव्यमसाध्यमसतामपि। आश बलवती पुंसां कृणं सेवितुमिच्छति॥५७ ॥ किं चुद्रा: किं महान्तक् वाव्कन्ति परमं पदम्। लब्धु मिऋ्तति चन्द्रञ्च वाहुभ्यां वामनी यथा ॥ ५८ ॥ यो विष्ुर्विषयी विश्वे खेतद्वीपनिवासक्वत्। यूयं ब्रह्मेशधर्माश्च दिक्पालाख दिगीखवराः ॥५ट ॥ ब्रह्मविष्णुशिवाद्यास सुरलोकाथ्राचराः। एवं कतिविधा: सन्ति प्रतिविशेषु सन्ततम् ॥ ६०॥ विश्वानाञ्ज सुराणाच्न कः संख्यां कर्तुमीखवरः। सर्वेषामीशरः कृष्णो भक्तानुग्रहविग्रहः ॥ ६१॥ ऊरद्वञ्च सर्वव्रझ्मारडात् वैकुएं सत्यमीप्सितम्। तस्मादूद्व ञ्ञ गोलोकः पञ्चाशत्कोटियोजनम् ॥ ६२ ॥ चतुर्भुजय्य वैकुरठे लक्ष्मीकान्तः सनातनः। सुनन्दनन्दकुमुदपार्षदादिभिराव्टतः ॥ ६२॥ गोलीके द्विभुजः क्ृष्ी रात्षाकान्तः सनातनः।

परिपूर्णतमं ब्रह्म स चाला सर्वदेहिनाम्। सेंकामयक्ष विहरेद्रारे तन्दावने सदा ॥६५॥

१७अर० ] ब्र ह्म खगडम्। १११

तज्जगेतिर्मएडलाकारं सूर्य्यकोटिसमप्रभम् । ध्यायन्ते योगिनः सन्तः सन्ततञ्च निरामयम्॥ ६६॥ नवीननीरदश्यामं द्विभुजं पीतवाससम्। कोटिकन्टर्पलावलीलाधाम मनोहरम् ॥ ६७॥ किशोरवयसं शश्वत् गान्तं सस्ितमीखवरम्। ध्यायन्ते वैशावाः सन्तः सेवन्ते सत्यविग्रहम् ॥ ६८॥ यूयञ्च वैशावा ब्रूहि कस्य वंशीद्धवो भवान्। शिथः कस्य मुनीन्द्रस्येत्येवं माञ्ज पुनः पुनः ॥६६॥ यस्य वंशोद्ववीऽहञ्ज यस्य शिथच् बालकः । तस्येदं वचनं ज्ञानं देवसंघा निवोधत॥ ७० ॥ शीघ्रं जीवय गन्धवं टेवेश्वर सुरेखर। व्यक्ती विचारे मूर्खः को वाग्युद्धे किं प्रयोजनम् ॥9१॥ दत्युक्का वालकस्तत्व विप्ररूपी जनार्दनः । विरराम सभामध्ये प्रजहास च शौनक ॥ ७२॥

इति श्रीव्रह्मववर्त्ते महापुरागे ब्रह्मखरडे विषु- सुरसंघसंवादे विश्ुप्रगंसाप्ररयने सप्तदगोऽध्यायः ।

११२

प्ष्टादभोऽध्यायः।

सौतिरुवाच।

देवा: सार्द्वं व्राह्मशेन मोहिता विष्ुमायया। प्रययुर्मालतीमूलं ब्रह्म शानपुरोगमाः ॥ १॥ ब्रह्मा कमएडलुजलं ददी गात्र शवस्य च। मज़जारं मनसस्तस्य चकार सुन्दरं वपुः ॥२॥ ज्ञानदानं ददी तस्ै ज्ञानानन्दः शिवः स्यम् । धर्मज्ञानं सयं धर्मो जीवदानञ्ज ब्राह्मरः ॥ ३॥ वन्चिदर्शनमात्र ए बभूव जठरानलः । कामदर्शनमात्रय सर्वकाम: सुनिश्चितम् ॥४ ॥

निःश्वासस्य च सच्जारः प्राणनाञ्ज बभूव हः ५॥ सूर्य्याधिषानमात्र ए दृष्टिशत्तिर्बभूव ह। वाक्यं वाणीदर्शनन शोभा श्रीदर्शनेन च ॥ ई॥ शवस्तथापि नोत्तस्थी यथा शेते जड़स्तथा। विशिष्ठंबीधं न प्राप चाधिष्ठानं विनातनः ।।७। ब्रद्मो वचनात् साध्वी तुष्टाव परमेश्रम्। सात्वा शीत्र सरित्तोये धत्वा धीते व वाससी॥ ८ :

मालावत्युवाच। वन्द तं परमात्मानं सर्वकारणकारगम्। विना येन शवाः सर्वे प्राषिनो जगतीतले ॥ ८ ।।

ब्रह्मखण्डम्। ११२

निर्तिप्त साच्तिरुषच् सर्वेषां सर्वकर्मसु। विद्यमानं न दृष्टव सवैः सर्वत्र सर्वदा ॥ १०॥ येन सष्टा च प्रक्लति: सर्वाधारा परात्यरा। त्रअ्मविषुभिवादीनां प्रसूर्या त्रिगुणत्मिका ॥ ११ ॥ जगत्स्त्रष्टा स्वयं ब्रझ्मा नियती यस्य सेवया। पाता विष्युस बगता संहर्त्ता यङ्रः ख्यम् ॥१२ ॥ धायन्ते यं सुरा: सर्वे सुनयो मनवस्तथा। सिद्धास योगिनः सन्तः सन्ततं प्रक्ृतेः परम्॥ १३ * साकारञ्च मिराकारं परं खेच्कामयं विभुम्। वरं वरेखं वरदं वराहं वरकारगम्॥१४॥ तप:फलं तपोवीज तपसाञ्च फलप्रर्ट्म्। स्वयं तपःस्वरूपच्च सर्वरूपञ्न सर्वतः ॥१५ ॥ सवाधारं सर्ववीजं कर्म तत्कर्मेयां फलम्। तेघाञ् फलदातारं तद्दीजं चयकारगम्॥ १६॥ सयं तेजःस्वरूपञ्च भक्तानुग्रहविग्रहम्। मेवाध्यानं न घटते भलानां विग्रहं विना। १७ म तत्तेओ मग्ड्डलाकारं सूर्य्यकोटिसमप्रभम्। घ्तीवकमनीयञ्त रूपं तत्र मनोहरम् ॥ १८ ॥ नवीननीरश्यामं गनत्पङ्गजलोचनम्।

कोटिकन्टर्पलावरं लीलाधाम मनोहरम्। चन्दनोचितस्वाङ्क रत्नभूषणभूषितम्॥ २०॥ द्िभुजं सुरलीहस्तं पीतकौगेयवाससम्। कियोरकयसं भान्त राधाकान्तमनन्तकम् ॥२१॥

११४ ब्रह्मवैवर्त्तपुराण [१८झ०

गोपाङ्गनापरिव्ृतं कुत्रचिन्निर्जने वने। कुल्राचद्रासमध्यस्थ राधया परिषेवितम् ॥ २२॥ कुल्नचिद् गोपवेशञ्ज वेष्टितं गोपबालकैः। पतमृङ्गाचलीत्हष्टे रम्े वृन्दावने वने॥ २३॥ निकरं कामधेनूनां रक्षन्तं शिशुरूपिएम्। गोलोके विरजातीरे पारिजातवने वने ॥ २४॥ वेखं कणन्तं मधुरं गोपीसम्मोह्कारएम्। निरामये च वैकुराठे कुत्रचिच्च चतुर्भुजम् ॥ २५॥ लक्ष्मीकान्त पार्षदेश सेवितज्ञ चतुर्भुजैः। कुतरचित् खांगरूपेए जगता पालनाय च॥ २६॥ खेतद्वीपे विष्ुरूपं पद्मया परिषेवितम्। कुलचित् खांशकलया ब्रह्मारडे ब्रह्मरुपियम् ॥२७॥ शिवसरूपं भिवदं खांशेन शिवरूपिएम्। स्वातमनः षोड़शांश्ेन सर्वाधारं परात्परम्॥ २८॥ सयं महह्विराट्रूएं विश्वीधं यस्य लोमसु। लीलया स्नांशकलया जगता पालनाय च ॥ २॥ नानावतारं विभ्न्त वीजं तेषां सनातनम्। वसन्त' कुलचित् सन्त' योगिनां हृदये सताम् ॥ २०॥ प्रासरूपं प्राशिनाञ् परमाममानमीखरन्। लज्ज खीतुमसक्ताहमबला निर्गुएं विभुम् ॥३१॥ निर्जच्छज् निरीहच्च सारं वाझनसी: परम्। यं स्तीतुमचमोऽनन्तः सहस्त्रवदनेन च ॥ ३२ । पञ्चवक्कयतुर्वक्री गजवक्नः पड़ाननः। यं स्तीतुं न चसा मोया मोहिता यस्य मायया ॥२२॥

१८श्र ० ] ब्रह्मखरडम्। १२५

यं स्तोतुं न चमा यीय जड़ीभूता सरखती। वेदा न गता यं स्तोतुं के वा विद्वांक वेदवित्।३४।। किं स्तीमि तमनीहञ्च शोकार्त्ता स्त्री परात्परम्। दत्युक्का सा च गान्धर्वों विरराम ररोद च॥ ३५॥ क्वपानिधिं प्रगनाम भयार्त्ता च पुनः पुनः। कृष्णव्न गत्िभिः सार्दमधिष्ठानं चकार ह॥ २६ । भर्त्तुरभ्यन्तर तस्या: परमात्मा निराकृतिः । उत्थाय गीघ्र वीगाञ् धृत्वा साला च वाससी॥३७॥ प्ररनाम देवसङ्व ब्राह्मणं पुरतः स्थितम्। नटुर्दु न्टुभयो देवा: पुष्पद्टष्टिज्व चक्रिरे॥ ३८॥ दृद्टा चोपरि दम्पत्यो: प्रददुः परमानिषम् । गन्धर्वो देवपुरती ननत्ते च जगी चगाम् ॥ ३८॥ जीवितं पुरतः प्राप देवानाञ् वरेण च। जगाम पत्नन साईच पिता माता च हर्षित: ॥४०। उपवहेगगन्धर्वो गन्धर्वनगरं पुनः । मालावनीं रत्नकोटिं धनानि विविधानि च। ४१ ॥ प्रदढ़ी ब्राह्मरोभ्यव् भीजयामास तान् सती। वेदांथ पाठयामास कारयामास मंङ्गलम् ॥४२॥ महीत्सवञ्च विविध हरनामेकमङ्गलम्। जरसर ्दवाय स्वख्ानं विप्ररूपी हरि: स्यम् ॥ ४३॥ एतत्ते कचितं स्वं स्तवराजञ्च गौनक। दूढं स्तोत् पुखरूपं पूजाकाले तु वः पठेत्॥ ४४ ॥ हरिभति हरदा्य लभते वेषवो जनः । वरार्थी वः पठेज्जत््या चास्तिक: परमास्या॥ ४५।

११६ म्रह्मवैव त्तंपुरा

वर्मार्थ काममोच्ायां नियितं लभते फलम्। विद्यार्थी लभते विद्या धनार्थी लभते धनम् ॥ ४६॥ भार्य्यार्थी लभते भार्यां पुचार्थी लभते सुतम्। पर्मार्थी लभते ध्मं यशोऽर्थी लभते यशः ॥ ४७ ॥ ष्टराज्यो लभेद्राज्यं प्रजाभ्त्रष्टः प्रजां लभेत्। रोगार्त्तो मुच्यते रोगाट् बडो सुच्येत बन्धनात् ॥ ४८ ॥ भवान्मुच्येत भीतस्तु धनं नष्टधनी लभेत्। दृस्युग्रस्ती महारखे हिंस्रजन्तुसमन्वितः । दावाग्निदग्धी सुच्येत निमग्नत जलाएवे॥ ४६ ॥ द्ूति श्रीब्रह्मवैवर्त्ते महापुराणे ब्रह्मखएडे गन्धर्वजीव- दाने महापुरुषस्तीत्रप्रणयनं नाम अष्ादमेडध्यायः।

ऊनविंशोऽध्यायः।

सौतिरुवाच। मालावती धनं दत्वा ब्राह्मर्य: प्रहर्षिता। चकार विविधं वेशं खात्मनः खामिनः क्वते॥ १ ॥ अर्न्तुश्रकार शुश्पूषां पूजाञ्च समयोचिताम्। तेन सार्डं सुरसिका रेमे सा सुचिरं मुदा ॥ २॥ अहापुरुष स्तोतच्च पूजाच्ज कवचं मनुम्। विस्मृतं बोधयामास स्वयं रहसिति सवता ॥ २ ॥

ब्रह्मखए्डम्। ११७

पुरा दत्तं वभिष्ठेन स्तोत्रपूजादिकं हरेः । गन्धर्वाय च मालत्यै मन्त्रमेकञ्ज पुष्करे ॥ ४ ॥ विस्मृतं स्तोत्रकवचं वश्निष्ठश्व क्वपानिधिः । गन्धर्ववाजं रहसि बोधयामास शूलिन: ।। ५ ॥। एवञ्जकार राज्यञ्न कुवेरभवनोपमे। आयमे परमानन्दी गन्धर्वो बान्धवैः सह ॥ ६॥ यथातथागताभिश्च स्त्रीभिरन्याभिरेव च। आगत्य ताभि: खवस्वामी संप्राप्तः परया मुदा ॥॥ शौनक उवाच। किं स्तोत्र कवचं विष्णोर्मन्त्रपूजाविधि: पुरा। दत्तो वभिष्ठैस्ताभ्याञ्ज तं भवान् वक्तुमहति॥८॥ द्वादशाक्षरमन्त्रञ्ज शूलिन: कवचादिकम्। दत्तं गन्धर्वराजाय वशिष्टेन च किं पुरा ॥ ८ ॥ तदपि ब्रूहि हे सौते श्रीतुं कौतूहलं मम। शङ्रस्तोत्रकवचं मन्त्रं दुर्गतिनाशनम्॥१० ॥ सोतिरुवाच। तुष्टाव येन स्तोत्रण मालती परमेश्वरम् । तदेव स्तीत्र दत्तच्च मन्त्रञ्न कवचं शृणु ॥ ११॥ शंनमी भगवते रासमएडलेशय स्ाहा। दूढं मन्त्र कल्पतरु प्रददी षोड़भाक्तरम् ॥ १२॥ पुरा दत्तं कुमाराय ब्रह्मण पुष्करे हरेः। पुरा दत्तञ्न क्वरोन गोलोके गङ्गराय च ॥ १३ ॥ ध्यानज् विणोर्वेदोक् गाशतं सर्वदुर्लभम्। सूलेन सवें देयज्ज नैवेद्यादिकमुत्तमम् ॥ १४ ॥

११८ ब्रह्मवेवर्तपुराणे

अतीवगुप्तकवचं पितुर्वक्रान्मया शुतम्। पित्र दत्तं पुरा विप्र गङ्गायां शूलिना ध्रुवम् ॥१५॥ शूलिने ब्रह्मर दत्तं गोलोके रासमएडले। धर्माय गोपीकान्त न कपया परमाद्नतम्॥ १६॥ ब्रह्मोवाच। राधाकान्त महाभाग कवचं यत् प्रकाशितम्। ब्रह्मारडपावनं नाम कपया कथय प्रभो ॥ १७ ॥ मां महेशज्ज धर्मज् भक्तज् भक्तवत्सल। त्वत्प्रसादेन पुत्र भ्यो दास्यामि भक्तिसंयुतः ॥१८॥ शीऊणा उवाच। शृणु वत्यामि व्रह्मेग धर्मेदं कवचं परम्। अहं दास्यासि युक्भ्यं गोपनीयं सुटुर्लभम् ॥ १९ ॥ यस्मै कस्मै न दातव्यं प्राणतुत्यं ममैव हि। यत्तेजो मम देहैडस्ति तत्तेज: कवचेऽपि च ॥ २०॥ कुरु सटष्टिमिमं धत्वा धाता त्रिजगतां भव। संहर्त्ता भव हे शस्ो! मम तुल्यो भवे भव ॥ २१॥ है धर्म ! त्वमिमं धृत्वा भव साक्षी च कर्मणाम्। तपसां फलदाता च यूयं भवत मद्रात् ॥ २२॥ व्रह्मारडपावनस्यास्य कवचस्य हरिः खयम् । ऋषिम्कन्दस गायत्री देवोऽहं जगदीखरः॥ २३॥ धर्मार्थकाममोच्तेषु विनियोग: प्रकीर्त्तितः । तरिलक्षवारपठनात् सिद्धिदं कवचं विधे॥ २४ ॥ यो भवेत् सिद्धकवची मम तुत्यी भवेत्तु सः। तेजसा सिदधियोर्गैन ज्ञानेन विक्रमेए च ॥ २५ ॥

ब्रह्मखरडम्। ११६ प्रणवो मे शिर: पातु नमी रासेखराय च। भालं पायान्नेत्वयुग्मं ननो राधेखराय च।। २६॥ कप्ण पायात् श्रीतयुग्म हे हरेघ्राणमेव च। जिद्विकां वह्निजाया तु कृप्णयेति च सर्वतः ॥ २०॥ श्रीक्ृष्णाय स्वाहेति च करठं पातु पढ़त्रः। हीं कृण्णाय नमी वक्नं क्ों पूर्वश्च भुजद्यम् ॥२८॥ नमो गोपाङ्गनेशय स्कन्धावष्टाक्तरोऽवतु। दन्तपंक्िमोषयुग्म नमो शोपीशराय च॥ २ ॥ सों नमी सगवते रासमएडलेशाय स्वाहा। स्वयं वत्तःस्थलं पातु मन्त्रीयं षोड़गाक्तरः॥३०॥ ऐ क्ृणणाय स्वाहेति च कर्णयुर्म सदाऽवतु। ओं विष्यावे स्ाहेति च कङ्कालं सर्वतीऽवतु ॥ ३१ ॥ श्ं हरये नम इति पृष्ठं पादं सदावतु। शं गोवर्द्वनधारिये स्ाहा सर्वशरीरकम् ॥ ३२ ॥ प्राचां मां पातु श्रीकृण् आग्नेय्यां पातु माधवः । दृत्तिणे पातु गोपीथो नैनर्ट त्यां नन्दनन्दन: ॥ २३ ॥ वारुखां पातु गोविन्दो वायव्यां राधिकेश्वरः । उत्तरे पातु रासेश ऐशान्यामच्युतः सयम् ॥ ३४॥ सन्ततं सर्वतः पातु परी नारायणः खयम्। दूति ते कथितं ब्रह्मन् कवचं परमाद्ट तम् ॥ ३५॥ मम जीवनतुत्यञ्ज युष्नव्यं दत्तमेव च। अश्वमेधसहस्त्राणि वाचपैययतानि च। कलां नार्हन्ति तान्येव कवचस्त्रव धारणत्॥ ३६॥ गुरुमभ्यर्च विधिवद्दस्वालक्वारदन्दनैः।

१२० ब्रह्मववर्त्तपुराणे [१८अ्रर०

स्राला तञ् नमस्कृत्य कवचं धारयेत् सुधीः॥२॥ कवचस्य प्रसादेन जीवन्मुक्ती भवेन्नरः। यदि स्यात् सिद्कवची विप्पुरेव भवेद् द्विज ॥ ३८ ॥ दूति श्रीव्रह्मवैवत्ते महापुराण ब्रह्मखरडे महापुरुष- ब्रह्माएडपावनं नाम श्रीक्ृष्णकवचं समाप्तम्। सीतिरुवाच। शिवस्य कवचं स्तोत् य्ूयतामिति शैनक। वशिष्ठेन च यहत्तं गन्धर्वाय च यो मनुः ॥३६॥ ओंनमी भगवते शिवाय स्ाहेति च मनुः । दत्ती वभ्निष्ठेन पुरा पुष्करे कवपया विभो। ४०॥ त्यं मन्त्री रावणाय प्रदत्ती ब्रह्मणा पुरा। स्वयं प्रभ्भुख्च बाणाय तथा टुर्वाससे पुरा ॥ ४१ ॥ मूलेन सवें देयज्ज नैवेद्यादिकमुत्तमम् । ध्यायेन्नित्यादिकं ध्यानं वेदोतं सर्वसम्मतम् ॥ ४२ ॥ शीं नमी महादेवाय। बाणेश्वर उवाच। महेश्वर महाभाग कवचं यत् प्रकाशितम्। संसारपावनं नाम कृपया कथय प्रभो ॥ ४३ ॥ महेश्वर उवाच। ऋृणु वत्यामि हे वत्स! कवचं परमाद् तम्। अहं तुभ्यं प्रदास्यामि गोपनीयं सुदुर्लभम्॥४8॥ पुरा दुर्वाससे दत्तं त् लोक्विजयाय च॥ ४५॥ ममैवेदज्न कवचं भह्ा यो धारयेत् सुवीः।

१८श्र० १ ब्रह्मखराडम्। १२१

जेतुं भक्नोति त लोक्ं भगवन्नवलीलया ॥ ४६॥ संसारपावनस्यास्य कवचस्य प्रजापतिः । ऋषिम्कन्दञ् गायत्री देवोऽहञ्ज महेखरः । धर्मार्थकाममोत्षेपु विनियोग: प्रकीर्ततितः ॥ ४२ । पञ्चलच्तजपनेव सिडविदं कवचं भवेत्। यो भवेत् सिद्धिकवची मम तुल्यो भवेद् भुवि। तैजसा सिडियोगिन तपसा विक्रमेण च। ४८। शम्भु में मन्तकं पातु मुखं पातु महेखरः। दन्तपंतिो नीलकगठोडप्यवरोछ हरः स्यम् ॥ ४८॥। करठ पातु चन्द्रचूड़: स्कन्धी वृषभवाहनः । वच्ःस्थलं नीलकगठ: पातु पृछं दिगम्बर: ॥५०॥ सर्वाङ्गं पातु विशवेभ: सवदित्ु च सवेदा। खप्ने जागरणे चैव स्वाणुने पातु सन्ततम् । ५१ ॥ दूति ते कघितं वाणकवचं परमाद्भुतम्। यसी कम्मे न ढातव्य गोपनीयं प्रयत्नतः ॥ ५२॥ यत् फलं सवतीर्धानां ज्तानन लभते नरः । तत् फज़ं लभने नूनं कबचस्य व धारणात्॥ ५३॥ दूढं कतचमन्तात्वा भजेआं वः सुमन्दधीः। भततच्प्रजपोऽषि न मन्तः सिद्धिदायकः।५४।। दूति यीव्रह्वववर्त्ते गङ्करकवचं समाप्तम्। सीतिरुवाच। द्ृद्ऩन कवचं प्रोक्षं स्तोवन्न गृणु शैनक!। मन्तराजः कल्पतरुवशिठो दत्तवान् पुरा ॥ ५५ ॥ ओंनमः गिवाय।

११

१२२

वासेश्वर उवाच। वन्द सुराणां सारज् सुरेशं नीललोहितम्। योगीश्वरं योगवीजं योगिनाज्ज गुरोर्गुरम् ॥ ५६ ॥. ज्ानानन्दं ज्ञानरूपं ज्ञानवीजं सनातनम्। तपसां फलदातारं दातारं सर्वसम्पदाम् ।५७॥ तपोरूपं तपोवीजं तपोधनधनं वरम्। वरं वरीख वरदमीद सिद्गरौवेरैः॥५८॥ कारएं भक्तिमुक्तीनां नरकार्णवतारयम्। आशतोषं प्रसन्नास्य करुणामयसागरम्॥ ५८॥ हिमचन्दनकुन्द न्टुकुमुदाभ्भीजसन्निभम्। ब्रह्मज्योतिःसरूपञ्च भक्ानुग्रहविग्रहम्॥ ६० ॥ विषयाणं विभेदेन बिभ्रन्तं बहुरूपकम्। जलरूपमग्निरूपमाकाशरूपमीश्वरम् ॥ ६१ ॥ वायुरूपं चन्द्ररूपं सूर्व्यरूपं महत्प्रभुम्। आत्मनः खपदं दातुं समर्थमवलीलया। ६२॥ भत्तजीवनमीशञ्च भक्तानुग्रहकातरम्। वेदा न शक्ता यं स्तोतुं किमहं स्तीमि तं प्रभुम् ।६३॥ अपरिच्छ्िन्नमीशानमही वाझनसी: परम्। व्याघ्रचर्माम्बरधरं वषभस्यं दिगम्बरम्। त्रिशूलपद्टिशधरं सस्तितं चन्द्रशेखरम् ॥ ६४ ॥व दृत्युक्ा स्तवराजेन नित्यं वायः सुसंयतः । प्रणामेत् शङ्गरं भतया दुर्वासाव् मुनीखरः ॥ ६५॥ दूदं दत्तं वशिष्ठेन गन्धर्वाय पुरा सुने। कथितज् महास्तीत्र शूलिन: परमाद्रतम्॥ ६६ ।

ब्रह्मखएडम्। १२२

ददं स्तीत्र' महापुर पठेद्त्या च यो नरः । स्नानस्य सर्वतीर्थानां फलमाप्नोति निितम् ॥ ६८ ॥ अपुत्रो लभते पुत्र वर्षमेकं ऋृणोति यः॥ ६८॥ संयतय हविथाशी प्रराम्य शङ्गरं गुरुम्। गलत्कुष्ठी महाशूली वर्षमेकं पृणोति यः । अवश्य मुच्यने रोगात् व्यासवाक्यमिति गुतम् ॥ ७॥ कारागारिऽपि बड़ो यो नैव प्राप्नोति निव तिम्। स्तोत्र गुत्वा मासमेकं मुच्यते बन्धनादु ध्र वम् ॥७१॥। भ्रष्टराज्यो लभेद्राज्य भत्त्या मासं पृणोति यः । मासं गुत्वा संयतश् लभेद् भ्रष्धनी धनम् ॥२२॥ यक्ष्मग्रस्तो वर्षमैकमास्तिको यः ऋृणीति चेत्। निश्चितं मुच्यते रोगात् यङ्गरस्य प्रसादतः ॥७३ ॥ यः मृगोति सदा भत्या स्तवराजमिमं द्विज। तस्यासाध्य विभुवने नास्ति किञ्चिच्च थौनक ! ॥9४॥ कदाचिद्न्धुविच्छेदी न भवेत्तस्य भारते। अचलं परमैश्वय्यं लभते नात्र संश्य: ॥ ७५॥ सुसंयतोऽतिभत्या च मासमेकं शृगोति यः । अभार्यो लभते भाय्यां सुविनीतां सतों वराम् ।६।। महामूखय दुर्मेधो मासमेकं पृणोति यः । वुद्धिं विद्याञ्च लभते गुरूपदेशमात्रतः ।७। कमदुःसी दरिद्रय मासं भत्या पृणीति यः । ध्रुवं वित्तं भवेत्तस्व यङ्गरस्य प्रसादतः ॥ ७८ ॥ दूह लोके मुखं भुडका कत्वा कीत्ि सुदुर्लभाम्। नानाप्रकारध्मेव्न वात्न्त गङ्गरालयम्॥ ७॥

१२४ ब्र ह्मवैवर्तपुरा ण [२०प०

पार्षदप्रवरो भूता सेवते तल्र भङ्गरम्। यः ऋृणोति त्िसन्ध्यञ्ज नित्यं स्तोत्मनुत्तमम्। ८०॥ दूति श्रीब्रह्मवेव्त्तें महापुरासे ब्रह्मखरडे सीति- शौनक-संवादे स्तवराजोऽय- मून विंगोऽध्यायः ।

विंशोऽध्यायः।

सौतिरुवाच।

मुदा मालावतीसार्द्' गन्धर्वश्चोपवर्हणः। रेमे कालावशेषज्ज ताभि्व निजने वने॥ १॥ गन्धर्वराजो मुमुदे पुत्तदारादिभि: सह। नानाविधं क्ृत्यवरं महत् पुए चकार ह॥ २ ॥ राजत्वं बुभुजे राजा कुवेरभवनोपे। रमे सुशीलया सार्दवं स्थिरयोवनयुक्तया। ३ ॥ गन्धर्वराजः काले च गङ्गातीरे मनोहरे। पत्नरा सार्ईमस् स्तका वैकुरठज् ययी मुदा॥४ ॥ शैवः शिवप्रसादेन पुत्रस्य विष्ुसेवया। बभूव दासो वैकुरठ विष्णो: श्यामचतुर्भुजः ॥५॥ कत्वा पितोश सत्कारं गन्धरवश्चोपबर्हण:। ब्राह्मरोभ्यो ददौ विप्र धनानि विविधानि च ॥ ६ ॥

२० अ. ] ब्रह्मखएडम्। १२५

काले सयं ब्रह्मशापात् प्राणांस्त्यक्वा विचक्षयः । स यज्ञ वृषलीगर्भे ब्रह्मवीजेन शौनक !॥९ ॥ मालावती वज्िकुरडे पुष्करे भारते भुवि। कत्वा तु वाञ्कितं कामं प्राणांस्तत्याज सा सती॥८॥ सज्जयस्य तु पत्रपाञ्च मनुवंगरोद्भवस्य च। जन्ते वृपस्य साध्वी सा पुरा जातिस्रा वरा ॥८॥ उपवहयगन्धर्वः पतिमे भवितति च। दूतिकामा कामुकी सा सुन्दरी सुन्दरीवरा॥ १०॥ शानक उवाच। व्रह्मवीर्य्यात् शूद्रपत्नां गन्धरवश्चीपबर्हएः। जातः केन प्रकारेण त्वान् वक्तुमहति॥११॥ सीतिरुवाच। काव्यकुअ च देगे च दुमिलो नाम राजकः । कलावती तस्य पत्नी बनध्या चापि पतिव्रता॥ १२॥ सामिदोपेय सा बन्बा काले च भर्त्तुराज्या। उपतस् वने वोरे नारदं काश्पं सुनिम् ॥ १३ ॥ ध्यायमानञ्ु योल्लप्ण ज्वलन्तं ब्रह्मतजसा। तस्यी सुवेगं कत्वा सा ध्यानान्तन्ट मुनेः पुरः॥१४॥ ग्रीष् मध्याड्कमार्तएडप्रभातुत्वेन तेजसा। तपन्त दूरताऽप्येवं समीपं गन्तुमत्तमा ।१५॥ व्यानान्त च मुनिश्रेउः परः कृपपरायरः। दढय पुरती दूरे सुन्दरीं स्थिरयौवनाम्। १६। चारुचम्प्रकवखाभां गरत्पङ्गजलोचनाम्। भरत्पावग चन्द्रास्यां रत्भूषणभूषिताम्॥ १७॥

१२६ ब्रह्मववर्त्तपुराणे [२०ऊ

वृहन्नितम्बभारात्तीं पीनश्रोसिपयोधराम्। शेभितां पीतवस्त्रेण सस्तितां रत्लोचनाम् : १८॥ मोहितां मुनिरुपेए कामबाराप्रपीड़िताम्। दरशयन्तों स्तनश्ोणों मेथुनासक्तचेतसा॥ १८॥

पदालत्वाकसीभाव्यां रूपेशेव यथोबभीम्। २०।। मुनिः पप्रच्छ दृष्टा ता का व्वं कामिनि निर्जने। कस्य पत्नी कथं वात सत्यं ब्रूहि च पुंथलि ॥ २१॥ मुनेश्च वचनं सुत्वा कम्पिता च कलावती। उवाच विनयेनैव कृत्वा च श्रीहरिं हदि॥२२ ॥ कलावत्युवाच। गोपिकाहं द्िजश्रेष्ठ द्रुमिलस्य च कामिनी। पुत्रार्थिनी चागताहं लन्मूलं भर्त्तुराज्या । २३ ॥ वीर्य्याधानं कुरु मयि स्त्री नोपेचा ह्यु पस्यिता। तेजीयसां न दोषाय वक्चेः सर्वभुजी यथा ॥ २४॥ वृषलीवचनं शुत्वा चुकीप मुनिसत्तमः । उवाच नीतं सत्यञ्ज कोपप्रस्फुरिताधर: ॥ २५: काश्यप उवाच। यः सवलच्ीच् भोगाहां पराय दातुमिच्कति। तं सा त्यजति मूढ़ञ्च वेदवाद दति ध्रुवम्॥ २६॥ न ववं द्रुमिलभोगाहीं पुनरेव भविष्यसि। विरक्रेन सवयं त्यक्ता न गहाति च ल्वां पुनः ॥२७॥ यः शूद्रपत्नीं गहाति ब्राह्मणो ज्ानदुबलः । स चरडालो भवेत् सत्य न कर्माहो द्िजातिषु ॥२८॥

२०प० ] व्रभ्मखएडम्। १२७

पितश्रादे च यज्ञे च मिलास्र्ये सुरार्चने। माधिकारख तस्वैवमित्वाह कमलीइ्धवः । २2 ॥ कुभभीपाकं स्यं याति पातवित्वा च पूरुषान्। मातामहान् खाअनष दय पूर्वान् दयापरान्। ३० ॥ तत्तर्पएं मूतरमेव पिएड सव्: पुरीषकम्। शाजग्रामस्य तत्सर्भे चोपवासः वरिरात्रकम् ॥ २१ ॥ तदिष्टदेवी गह्हाति न नेवेद्यं न तज्जलम्। सत्यासिनां ब्राह्मणानां तदन्नञ्च पुरीषवत् । ३२। कुभ्भीपाके पच्ते स शक्रान्त यावदेव हि। एकविंप्तिपुरुषेः साईं सत्यञ्न पुंथलि॥ २३॥ पत्रीच्िष्टञ्न यो भुङक्ते शूदा णं ब्राह्मगाधमः ।

शूट्रो वा यदि गहाति ब्राह्म्षें ज्ानदुर्बलः। स पच्यते कालसूत वावदिन्द्रायतुर्दयाः॥२५॥ अष्टाद्गेन्द्राबतिवं कालज कालसूलके। ब्राह्मणी पच्यते तत्र भत्तिता क्रिमिभि: ब्रुवम् ६ ३६। ततञ्नरडालवीनी च लख्या जन्म च व्राह्मणी। शूद्रव् कुष्ठी भवति न्ातिभि: परिवर्जितः । ३७। दृत्युक्का च मुनिश्ेष्ठी विरराम च शौनक। वृषली तत्पुरस्तस्थी शुष्ककगठोष्ठतालुका॥ ३८॥ एतम्मिन्नन्तर तेन पथा वाति च सेनका। तस्या उरु स्तनं दृद्षा मुनेर्वीय्यें पपात ह। ३६॥ ऋतुस्नाता च वृपली पीला तत्र चरं मुदा। मुनिं प्रषम्य प्रहृष्ट प्रययी भर्त्तुरन्तिकम् ॥ ४० ॥

१२८ ब्रह्म वेवर्त्तपुरासे

गत्वा प्रसम्य द्ुमिलं कान्ता कान्तं मनोहरम्। सवं निवेदयामास वृत्तान्त गर्भहेतुकम् ॥ ४१ ॥ कलावतीवच: गुत्वा प्रहृष्टवदनेक्षगः । उवाच कान्तां मधुरं परिणाममुखावहम् ॥ ४२ ॥ दुमिल उवाच। विप्रस्य वीय्यं तडभें वैष्वस्य महात्मनः । वैप्णवो भविता बाल: त्वच्च भग्यवती सती॥ ४३॥ यनभें वैष्ावो जाती यस्य वीर्य्येण वा सति!। तयोर्याति च वैकुएठ पुरुषाणां शतं शतम् ॥ ४४ । तो च विष्युविमानेन सद्रल्ननिर्मितेन च। याती वैकुएठनगरं जन्ममृत्युजराहरम्॥ ४५॥ कस्यचित् ब्राह्मएस्येव गेहं गच्क शुभानने। पस्चान्ममान्तिकं भठ्रे यास्यसीति हरे: पुरम् ॥ ४६ ॥ दवत्युक्का गोपराजश् सत्नात्ा कत्वा तु तर्पसम्। संपूज्याभीष्टदेवच्न ब्राह्मरोभ्यी धनं ददी ॥ ४७ ॥ अश्वानाज़ चतुर्लचं गजानां लक्षमेव च। शतं सत्तगजेन्द्रासां ब्राह्मरभ्यो ददी मुदा ॥ ४८॥ उच्चे:श्वः पञ्चलचं रथानाज्ज सहस्त्रकम्। शकटानां तरिलच्षज्ज ब्राह्मरोभ्यी ददी मुदा ।४६ ॥ गवां द्ादशलच्षञ्च महिवाणं त्रिलचकम्। तिलचं राजहंसानां ब्राह्मरोभ्यी ददी मुदा॥५०॥ पारावतानां लक्षञ्ञ शुकानाज् शतं मुने। लच्च् दासदासीनां ब्राह्मरोभ्यी ददी मुदा॥ ५१॥ प्रामासाञ्च सहसत्रञ्च नगराणां शरतं पतम्।

२०श्र० ] ब्र ह्मख एडम्। १२८

धान्यतएटलमैलज् ब्राह्मरोभ्यो ददौ मुदा ॥ ५२॥ शतकोटिं सुवर्णानां रत्नानाञ्ज सहस्त्रकम्। मुद्राणां कोटिकलसं ब्राह्मरोभ्यी ददो मुदा ॥ ५३ ददी तैजसपत्राणं भूषणनामसंख्यकम्। तां स्तिरियं रत्नभूषाव्यां ब्राह्मणोभ्यो ददी मुदा । ५४ H राज्यं दत्त्वा महाराजीऽप्यन्तर्वाह्य हरि स्परन्। जगाम वदरीं गोपी मनोगामी मुदान्वित: ॥ ५५ ॥ तत्र मासं तप: कत्वा गङ्गातीरे मनोहरे। प्राणांस्तत्याज योगैन सद्यो दृष्टो महर्षिभिः ।५६। स च विष्णुविमानेन रत्नेन्द्रनिर्मितन च। संयुक्तो विशुदूतैश्व वैकुराठञ्च जगाम ह॥५७॥ तत्र प्राप हरर्दास्य हरिदासी बभूव सः। वृत्तान्तञ् कलावत्याः शूयतामिति शैनक॥ ५८॥ गते कलावती नाथे उच्चेस प्ररुरोद ह। वक्चो प्राणांस्त्यक्त कामा ब्राह्मणोनेव रत्तिता॥ ५८॥ व्राह्मणो मातरित्युक्का तां गटहीत्वा मुदान्वितः। जगाम रत्ननूगञ्ज सगेहञ्य च्तगोन च ॥ ६० ॥ सा विप्रगेहे माध्वी च सुसाव तनयं वरम्। तप्तकाञ्जनवर्णाभं ज्वलन्त ब्रह्मतेजमा ॥ ६१॥ तत्नस्था योषितः सर्वा दद्टशर्बालकं शुभम्। ग्रीममध्याड्कमात्त एडजितं तं ब्रह्मतेजसा ॥ ६२ ॥ कामदेवाधिक रूपे चन्द्राधिकशुभाननम्।

हस्तपादादिललितं सुकपोलं मनोहरम्।

१३० २१ अ० ]

पदमचक्राङितं पाढ्पद्म वाऽतुलमुज्वलम्॥ ६४॥ वारयुग्म घाऽतुलञ् रुदन्तञ्च स्तनार्थिनम्। योषितो बालकं दृद्वा प्रययुः स्ाय्तमं मुदा ॥ ६५॥ पुत्रदारयुतो विप्र: प्रहृष्टस्न ननत ह। स बालो वह्धे तत्र शुक्कपच्चे यथा शथी॥ ६६॥ पुपोष ब्राह्मणन्ताञ्च सपुताञ्ज यथा सुताम् ॥ ६७॥ दूति श्रीव्रह्मवैवत्ते महापुराणे ब्रह्मखरडे सीति- शोनकसंवादे उपवर्हएजन्मकथनं 1-

नाम विंशोध्ायः ।

एकविंशोऽध्यायः।

सौतिरुवाच।

बभूव काले बालय क्रमेण पञ्जहायनः । जातिस्मरो ज्ञानयुत्त: पूर्वमन्त्र स्मृतः सदा ॥ १ ॥ गीयते सततं कष्णयशोनामगुणदिकम्। क्षं रोदिति वत्येन पुलकाज्जितविग्रहः ॥२॥ कृषा सम्बन्धिनों गायां शृणोति यत्र तत्र वे। तत्सम्बन्धि पुराणञ्ज तत्र तिष्ठति बालकः ॥ ३॥

धूलिषु प्रतिमां क्ृत्वा धूलिना पूजयेडरिम् ॥ ४ ॥

२१प० ब्रह्मखगडम्! १३१

पुत्रमाह्वयत माता प्रातराशाय चेन्मुने। हरिं संपूजयामीति मातरं संवदेत् पुनः ॥ ५ ॥ गोनक उ्वाच। किन्नाम वालकस्यास्य जन्मन्यत् बभूब ह। व्युत्पत्या संचया वापि तद्भवान् वत्ासर्हति ॥६॥ सीतिरुवाच। अनावृध्यवशेषे च काले बालो बभूव है। नारं दही जन्मकाले तेनायं नारदामिध: ॥७॥ ददाति नारं ज्ञानज्ञ बालकेभ्यस बालकः। जातिस्सरो महाज्ञानी तेनायं नारदाभिध: ॥ ८ ॥ वीर्य्योण नारदस्यैव बभूव वालकी सुने। मुनीन्द्रस्य वरेशैव तेनायं नारदाभिक:।।। शेनक उदाच। शिशुनाम च विज्ञातं व्यु त्पत्त्वा च यथोचितम्। मुनीन्द्रस्य कघं नाम नारदय ति मङ्गल्म् ॥ १० ॥ सोतिकुवाच। अपुचकाय विप्राय धर्मपुत्ती नरी मुनिः । ददी पुत्र कश्यपाय तेनायं नारदाभिध: ॥ ११ । शोनक उवाच। अधुना नामव्युत्पत्तिः युता सीते शिशीरपि। शूद्रयोनी ब्रह्मपुत्र कघं स नारदाभिध: ॥ १२ । सीतिरुवाच। कल्पान्तर ब्रह्मकरठात् दसूवुर्बहवो नराः। नरान् ददी नर्मएटव् तेन तत्रररद स्वृतम् ॥१३ ।

१३२ २१अ्०

ततो बभूव बालश नरदात् करठदेशतः। शतो ब्रह्मा नाम चक्रे नारदस्ेति मङ्गलम् ॥१४॥ साम्प्रतं भिशवत्तान्त सावधानं निशामय। उपालन्भरहस्येन विशिष्ट किं प्रयोजनम् ॥१५॥ वव्धे गोपिकाबाली विप्रगेहे दिने दिने। सपुचां पालितां चक्रे ब्राह्मरः खसुतां यथा ॥ १६॥ एतस्मिव्नन्तर विप्रा आययुविप्रमन्दिरम्। शिशवः पञ्चवर्षीया महातेजखिविनी यथा ॥१७ ॥ प्रच्छन्नं हृतवन्तश्च ग्रीममध्याह्कभास्करम्। मधुपर्कादिकं दत्वा तान्ननाम रही हिज ॥ १८ ॥ फलमूलादिकं काले चत्वारो मुनिपुङ्गवाः। विप्रदत्तं बुभुजिरे तत्शेषं बुभुजे शिशः ॥ १८ । चतुधको मुनिस्तस् कृष्णमन्त्रं दही मुदा। तेषां दास: स बभूव द्विजस्य मातुराषरया॥२०॥ एकदा शिशमाता च गच्छन्ती निभि वत्तनि। ममार सर्पदष्टा च तत्क्षणं सरती हरिम् ॥ २१॥ सद्ो जगाम वैकुएठ विष्ुयानेन सा सती। विष्णुपार्षदसंयुक्ता सद्त्निमितेन च ॥ २२ ॥ प्रातर्बालो द्विजैः साडवें प्रययो विप्रमन्दिरात्। तख्ज्ञानं ददुस्तस्ै ब्राह्मणाश्च छपालवः ॥ २३॥ ब्रह्मपुत्ना: शिशुं त्यक्का सस्थानं प्रययुः किल। महान्ानो शिशुस्तस्थी गङ्गातीरे मनोहरे ॥ २४ ॥ तव स्नात्ा विप्रदृत्त विष्णुमन्त जजाप सः। चुत्दिपासारोगयोकहरं वैदेषु दुर्लभम् ।२५॥

२१ त्र० ब्रह्मखरडम्। १२२

महारख च घोरे च अखत्थमूलसन्निधी। कत्वा योगासनं तस्थी सुचिरं तत्र वालकः ॥ २६॥ थोनक रजाच। कं मन्त्र' वालकः प्राप कुमारेण च धीमता। दत्तं परं श्रीहरेख् तद्ववान् वत्ता महति॥२७॥ सौतिकवाच। कवशेन दत्तो गोलोके कृपया ब्रह्मणे पुरा। द्वाविंशत्यत्तरो मन्तो वेदेषु च सुदुलभः ॥२८॥ तन्न ब्रह्मा ददी भत्या कुमाराय च धीमते। कुमारिए स दत्तक मन्त्रथ गिशवे हिज॥ २८॥ ओंथ्री नमी भगवते रासमगडलेपराय। श्रीक्ृणाय स्ाहेति च सन्तीयं कल्पपादप: ॥३०॥ महापुरुषस्तोवञ्च पूर्वीतां कवचञ्च यत्। अस्यीपयोगिकं ध्यानं सामवे होकमेव च॥ २१॥ तेजीमएडलरूपे च सूय्यकोटिसमप्रभे। योगिभिर्वाक्कितं ध्यानि योगेः सिदगसैः सुरैः ॥ ३२॥ ध्यावन्त वैशावा रूपं तदभ्यन्तरसन्निधी। अतीवकमनीया निरवचनीयं मनोहरम् ॥ ३३॥ नवीनजलदृश्यामं गरत्पज्ञजलोचनम्। भरत्-पावगाचन्द्रास्यं पक्कविम्वाधिकाधरम् ॥ ३४॥

सस्मितं मुरलीन्यस्तइस्लावलम्बनेन च । ३५ ॥ कोटिकन्दपलावखं लीलाधाम मनोहरम्। चन्द्रलन्त प्रभायुषटं पुष्थ्ीयुत्तमिम्हम् ॥ ३६॥ १२

१२४ ब्रह्मवैवत्तपुराणे [२१ ३.

तरिभङ्गभङ्गिमायुता द्विभुजं पीतवाससम्। रलनकेयूरवलयरत्ननू पुरभूषितम् ।। ३२ ॥ रत्नकुएडलयुग्म न गएडस्यल विराजितम्। मयूरपुच्छ चूड़ञ्न रत्नमालाविभूषितम् ॥ ३८ ॥ शोभितं जानुपर्य्यन्त मालतीवनमालया। चन्दनोकितसर्वाङ्ग भक्तानुग्रहकारकम् ३६॥ मसिना कौखुभेन्द्रेण वच्स्थलससुज््वलम्। वीचितं गोपिकाभिस शश्डइद्विमलोचनैः ॥ ४० ॥

भूषएोरसू विताभिस राधावतःखलस्थितम् ॥। ४१॥। ब्रच्मविष्णुशिवाद्यस्न पूजितं वन्दितं सुतम्। किशोरं राधिकाकान्त शान्तरूपं पदात्परम् ॥४३।। निर्लिप सानिरूपञ्ज निगुएं प्रक्ृतेः परम्। ध्यायेत् सर्वेश्वरं तञ्न परमामानमीश्वरम्॥ ४३॥ दूदं ते कधितं ध्यानं स्तोत्ञ्च कवचं मुने। मन्त्रीपयौगिकं सत्यं मन्वश् कल्पादप: ॥ ४४ ॥ साम्प्रतं बालकस्तखी ध्यानस्सत्र शौनक!। दिव्य वर्षसहस्त्रज्ज निराहारः छरोदरः । ४५।। शत्तिमान् परिपुष्टथ सिद्मन्त्रप्रभावतः । ददर्श बालकी ध्याने दिव्य लोकञ्च बालकम्॥ ४६ ॥ रत्नसिंहासनस्थञ्न रत्नभूषएभूषितम्। किशोरवयसं श्यामं मोपवेशञ्ज सस्मितम् ॥४॥ गोपैगोपाङनाभिस वेष्टितं पीतवाससम्। द्विभुजं मुरलीहस्तं चन्दनेन विचर्चितम्। ४८ ।।

२१ अर ० ] ब्रह्मखराडम्। १३५

ब्रह्म विष्ुशिवाद्यथ् स्तूयमानं परात्परम्। दृष्टा च सुचिरं शान्त शान्तक्व गोपिकासुतः ।४६।। विरराम च शोकार्त्ती यदा तद् द्रष्टमत्तमः । रुरोदाखत्यमूले च न दृष्टा वालकं शिशुः ॥ ५० ॥ वभूवाकागवाणीति रुदन्त बालकं प्रति। सत्यं प्रवोधयुक्तञ्व हितमेव मिताक्षरम् ॥ ५१ ॥ सकद् यद् दर्शितं रूपं तदेव नाधुना पुनः । अविपक्ककषायाणं दुर्दर्भच् कुयोगिनाम्॥ ५२॥ एतम्मिन् विग्रहेतीते संप्राप्त दिव्यविग्रहे। पुनर्द्रच्यसि गोविन्द जन्म्मृत्युजराहरम्॥ ५३॥ दूति युत्वा बालकश् विरराम मुदान्वितः । काले तत्याज तीर्थे च तनुं कप्णं हृदि स्रत्॥ ५४॥ नदुर्दुन्टुभयः स्वर्गे पुष्पव्ृष्टिबभूब ह। बभूव शापमुत्तय नारदृय महामुनि: ॥५५ ॥ तनुं त्क्का स जीवस विलीनो ब्रह्मविग्रहै। बभूव प्रात्तनान्नित्य: कालभेदे तिरोहितः ॥ ५६ ॥ आदिर्भावस्तिरीभावः सेक्कया नित्यदेहिनाम्।

दूति श्रीव्रह्मवैव्त्ते महापुरागे ब्रह्मखगडे सीति- मोनकसंवादे नारदगापविमोचनं नाम एकविंशोऽध्यायः ।

१२६ ब्रह्मवैवर्त्तपुराणे

सीतिरुवाच।

कतिकल्पान्तरेऽतीते स्ष्टु: सष्टिविधी पुनः। मरीचिमिश्रैर्मुनिभिः साईं करठात् बभूव सः ॥१ ॥ विधेर्नरदनाम्नश्न करठदेशात् बभूव सः। नारदेश्वेति विख्यातो मुनीन्द्रस्तेन हेतुना ॥ २ ॥ यः पुत्तश्वेतसो धातुर्बभृव सुनिपुङ्गवः । तेन प्रचेता दति च नाम चक्रे पितामहः ॥३॥ बभूव धातुर्यः पुत्तः सहसा दक्षपार्खतः । सर्वकमणि दक्षव तेन दक्षः प्रकीर्ततितः ॥४ ॥ वेदेषु कर्दमः शव्दम्कायायां वर्त्तते स्फ टः। बभूव कर्दमात् बाल: करदमस्तेन कीर्चितः ॥ ५ ॥ तजोभेदे मरीचिश्न वेदेषु वर्त्तते स्फ टम्। जातः सद्योऽतितेजखी मरीचिस्तेन कीर्ततितः ॥६॥ क्रतुसंघश्न बालेन क्वतो जन्मान्तरेऽघुना। ब्रह्मपुत्त ऽपि तन्नाम क्रतुरित्यभिधीयते॥ ७॥ प्रधानाङ्ग मुखं धातुस्तती जातश्व बालकः । दूरस्त जख्विवचनोऽप्यङ्गिरास्तेन कीर्ततितः॥८॥ अतितेजख्विनि भृगुवत्त ते नाम्नि शैनक ।। जातः सद्योऽतितेजस्वी भगुस्त न प्रकीर्ततितः ॥ ८ । बालोऽप्यरुणवर्णच्च जातः सद्योऽतितेजसा। प्रज्वलन्नूहटतपसा चारुसिस्तेन कीर्त्तितः ॥१०॥

२.२ त्र० ] ब्रह्म खरडम्। १२७

हंसा आत्मवशा वस्य योगेन योगिनो ध्रुवम्। वाल: परमयोगीन्ट्रस्तेन हंसी प्रकीर्तति तः ॥ ११ ।। वशीभूतव्न शिययश्च जातः सद्ी हि वालक: । अतिप्रियश धातुप पशिषस्तेन कीर्ततितः ॥ १२॥ सन्ततं वस्य यल्लत्ञ तपःसु वालकस्य द। प्रकीतति तो वतिस्तेन संयतः सर्वेकर्मसु ॥ १३ ।। पुलतपःसु वेदेषु व्त्तने हः स्फ टेपि च। स्फु ट स्त पःसमूहय पुलहस्त न बालक: । पुलस्तपःसमूहय वस्याप्ति पूर्वजन्मनाम्। तप:संघस्वरूपस पुलस्यस्तेज वालकः॥ १४ ॥ व्रिगुणायां प्रकत्यां तिविष्ावय् प्रवर्त ते। तयोर्भक्ि: समा यस्य तेन बालोऽतिरुचते ॥१५ ॥ जटावड़िशिखारूपा: पञ्च सन्ति च मस्तके। तपस्तेजोभवा यस्य सच पञ्चशिख: स्मृतः ॥१६॥ अपान्तरतमे देशे तपस्तेपेउन्यजन्मलि। अपान्तरतमा नाम सिशोस्तेन प्रकीत्तितम् ॥१७॥ स्वयं तपः समाप्नीति वाह्येत् प्रापथेत् परान्। ऊढूं ससर्थस्तपसि वोढस्तेन प्रकीर्ततितः ॥ १८ । तप्रसस्तजसा वालो दीप्तिमान् सततं मुने। तपःसु रोचते चित्त रुचिस्तेन प्रकीत्तित:। १८ । कीपकाले बभूवुर्ये स्त्रद्टर्काट्श स्मृताः। रोदनादेव रुद्राथ कोपितास्तेन हेतुना । २० ॥ गोनक उवाच। रुट्रेव्वेकतमो वालो महेश इति मे भ्रमः ।

१३८ ब्रद्मवेवर्तपुराणे [२२श्र०

भवान् पुराएतत्वन्नः सन्देहं क्वेत्तुमहति॥ २१॥ सौतिरुवाच। विशुः सत्वतुण: पाता ब्रह्मा स्नष्टा रजोगुरः। तमोगुणास्त रुद्राय दुर्निवारा भयङ्गरा: ।। २२ ।। कालाग्जिरुद्र: संहर्त्ता तेष्वेकः शङ्गरांशकः । शुडसत्वस्वरूपस्न शिवस शिवदः सताम् ॥२२॥ अन्धे अवषस्य च कलास्तावंशी विशुशङ्वरी। समौ सत्वस्वरूपी द्वी परिपूर्णतमस्य च । २४ ।। उतां रुद्रीद्ववे काले दां विस्रसि ह्विज। मायया मोहिता: सर्वें सुनीनाञ्ज मतिम्रमः ॥२५। सनकय सनन्दव ततीयय सनातनः । सनत्कुमारो भगवांयुतुर्धा ब्रह्मणः सुतः ।२६॥ ब्रझ्मा सष्टं पूर्वपुतानुवाच ते न सेहिरे। तेन प्रकोपिती धाता कद्रा: कोपोद्वा मुने॥२॥ सनकथ सनन्दय तो ह्ावानन्दवाचकी। आनन्दिती च बाली हो भतिपूर्सतमी वदा॥२८॥ सनातनश् श्रीक्वष्णी नित्य: पूरणतमः खयम्। तद्धकस्तत्समः सत्य तेन बालः सनातनः ॥ २६॥ सजन्तु नित्यवचनः कुमार: शिशुवाचकः । सजत्कुमारं तेनेमसुवाच कमलोद्गवः ॥ २० ॥ व्रह्मणी बालकानाच् व्युत्पत्तिः कथिता मुने। साम्प्रतं नारदांख्यानं सूयताच्च यथाक्रमम्॥ ३१ ॥। दूति श्रीव्रह्मवेवत्ते महापुराण ब्रह्मखरडे सौतिशैनकसंवादे ब्रह्मपुत्तव्युत्पत्तिकथनं नाम ह्वाविसतितमोऽ्थ्यायः ।

ब्रह्मखगडम्। १३

ववोविंभतितमोऽध्यायः।

सीतिरुवाच।

सश सृष्टिविधानेन नियोज्य सववालकान्। नारदं प्रेश्वामास सृष्टिं कत्तुञ्य गौनक ॥ १ ॥ हितं सत्यं वेदसारं परिणामसुखावहम्। उवाच नारदं ब्रह्मा वेदवेदाङ्गपारगन् ॥ २ ॥

ब्रह्मोवाच। एहि वत्स कुलश्रेड नारह प्रागवल्लभ।

सर्वेषामपि वन्द्ानां जनकः परमी गुरुः। विद्याढाता मन्त्रदाता ही समी च पितुः परी॥ ४ ॥ तवाहं जनकः पुत्र विद्यादाता च पालकः । ममाजया च मत्प्रीत्या कुरु दारपरिग्रहम् ॥ ५॥ स च शिथ्यः सीऽपि पुत्रो ययान्ञां पालवेद् गुरीः । न त्तेमं तस्य मूढ़स्य यो गुरीरवचस्करः ॥ ६॥ स पणिडतः स च ज्ञानी स तेमी स च पुखवान्। गुरोवेचस्करी यो हि सेमं तस्य पदे पढ़े॥ ७॥ सर्वेषामाथमाणाञ्च प्रधानः पुखवान् रही। स्त्रीपुत्त पौत्रयुक्तञ्च मन्दिरं तपसः फलम् ॥८ ॥ पितर: पूर्वकाले च तिथिकाले च देवताः। सर्वे ग्टहस्यमायान्ति निषानमिव घेनवः ॥८।।

१४- ब्रह्मवैवत्तपुराणे [२३अ०

नित्यं नैमित्तिकं काम्य कुर्वन्ति गहिए: सदा। इह एतत् सुखं पुरवं खर्गभोग: परत्र च॥ १० ॥ जीवन्मुक्ती ग्टहस्थय स्धर्सपरिपालकः। यशस्वी पुसवांसैव कीर्ततिमान् धनवान् सुखी ॥११॥ वशखो कीर्त्ति माल् यो हि वती जीवति सन्ततम्। यशःकीर्त्ति विहिनो हि जीवन्नपि सृती हि सः ॥१२॥ ब्रह्मगी वचनं युत्वा नारदी सुनिसत्तमः । उवाच विनयं भीतः शुष्ककरठोछ्ठतालुनः ॥१२॥

नारद उवाच।

एकदा वाग्विरोधेन चोभयोस्तातपुततयीः । हानिबेभूव दैवेन महती वायशस्करी॥ १४ ॥ मया प्राप्तञ्ञ लत्शापात् यान्धवं शौट्रलेव च। जन्म कर्म च मत्सापात् लमपू्ची भवे भव ॥१५॥ वभूव शापी मुक्तो के काले ते भनिता विधे। दोषाय कल्पते परुद्विरोधी न गुसाय च: १६॥ स पिता स गुरीबन्धुः स पुत्तः स मदीशरः । यः श्रीक्वष्णपाद्पझ् हढ़ा भक्तिज् कारयेत्॥ १७॥ असदत्तनि चाजानाद गचकत्ति यदि बालकाः । निव्त्तयति तानव स पिता करुणानिधि: ॥१८॥ कारयित्वा हवष्एपादे भक्तित्यागंज् यः पिता। अन्यस्तिन् विषये पुत्र स किं हन्त प्रवत्त येत्॥ १८ ॥ दारग्रही हि दुःखाय केवलं न सुखाय च। तम:स्वर्गभतिमुक्तिकर्मयां व्यवधायकः ॥२०॥

ब्रह्म खएडम्। १४१

योषितस्त्रिविधा ब्रह्मन् गहिगां मूढ़चेतसाम्। साध्वी भोग्या च कुलटास्ता: सर्वाः खाथतत्पराः ॥२१॥ परलोकभिया साध्वी तथेह यगसात्मनः । कामस्नेहाच्च कुरुत भर्त्तुः सेवाञ्च सन्ततम् ॥ २२॥ भोग्या भोगार्थिनी शश्वत् कामस्रेहेन केवलम्। कुरुते कान्तसेवाञ्च न च भीगादृत च्षणम् ॥ २३ ॥

यावत् प्राप्तीति सा भोग्या तावच्च वशगा प्रिया ॥२४॥ कुलाङ्गारसमा नारी कुलटा कुलनाशिनी। कपटात् कुरुते सेवां स्वामिनी न च भक्तितः ॥ २५॥ सदा पुंयोगमाशंसुमनसा मट्नातुरा। आहारादधिकं जारं प्राथयन्ती नवं नवम् ॥ २६॥ जारारथे सपतिं तात हन्तुमिच्छति पुंकली। तस्यां यो विशवसेन्मूढ़ी जीवनं तस्य निष्फलम् ॥२७॥ कथिता योषितः सर्वाः उत्तमाधममध्यमाः । खात्मारामा विजानन्ति मनस्तासां न परिडताः ॥२८॥ हृद्यं सुरधारामं गरत्पद्मोत्सवं मुखम्। सुधासमं सुमधुरं वचनं स्वारथसिडये॥ २८॥ प्रकोपे विषतुत्चञ्ज विश्वामे सर्वनागनम्। दुर्ज्नेयं तद्भिप्रायं निगूढ़ं कम केवलम् ॥३०॥ सदा तासामविनयः प्रबलं साहमं परम्। दोषोत्कर्षो छ्वलोत्कर्ष: गश्वन्माया टुरत्वया ॥ ३१॥ पुसशाष्टगुणः कामः गश्वत् कामी जगद्गुरो। आहारी हिगुणी नित्यं नैष्ठय्यञ्च चतुर्गु गाम् ॥ ३२॥

१४२ [२३त्र०

कोप: पुसः षड्गुरश व्यवसायय निश्चितम्। यत्र मे दीषनिवहाः कास्था तत्न पितामह ॥२२ ॥ का क्रीड़ा किं सुखं पुंसी विन्मूतपूयवेश्मनि। तजः प्रगष्टं सभ्भोगे दिवालापे यशःक्तय: ॥ २४ । धनक्षयोऽतिप्रीती चात्यासक्ती वपुःचयः। साहित्ये पीरुष नष्ट कलहे मान्यनाशनम्। सर्वनाशश् विशवासे ब्रह्मन् नारीषु किं सुखम् ॥ ३५ ॥ यावदनी च तेजसी सत्रीको योग्यतापरः। पुमाननारों वशीकर्तु समर्थस्तावदेव हि॥ ३६॥ रोगिएं निर्दनं वृद्वं योषिद् वा प्रेक्षते प्रियम्। लोकाचारभयात्तस्ै दढ़ात्याहारमल्यकम् ॥ ३७॥ दूत्येवं कथितं सवें ब्रह्मन्राभागमी यथा॥ ३८॥ सवें जानासि सवन् खात्मारामेखवरी भवान्। अनुग्रहं कुरु विभी! विदायं देहि साम्प्रतम् । कवशाभत्तिं प्रार्थयामि त्वयि कल्पतरोः परी। ३६॥ दूत्युक्का नाददस्तत्र ध्टत्वा तातपदाम्बुजम्। आज्ञां ययाचे पितरं गन्तुं तपसि मङ्गले ॥ ४ ॥ पुटाञ्चलियुती भूता भक्तिनम्ररामकन्धरः । कत्वा प्रदृत्िएं नलवा ब्रह्माएं गन्तुमुद्यतः॥। ४१॥ गच्कन्त तनयं दृद्टा विधाता जगता मुने। ररोदोच्चैर्मुत्ताकरठं महासांसारिको यथा॥ ४२ ॥ करे धृत्वा समालिङ्ग चुचुम्ब च पुनःपुनःr चिरं वक्तसि कृत्वा च वासयामास जानुनि॥४३॥ सात्मारामेखरो ब्रह्मा योगीन्द्राणां गुरोर्गुरुः।

२४ ग० ] ब्रह्म खगडम्। १४३

भेदं सोढ न गशाक विच्छेदो दुःसही ृगाम् ॥४४॥ कातरः पुवभेदेन मोहिती विष्ुमायया। गोकार्त्तो वत्तुमरिभे सुतं सम्बीध्य शौनक ॥ ४५॥ दूति यीव्र ह्ववेवर्त्ते महापुराण ब्रह्मखणडे ब्रह्मनारदसंवादे

श्रीव्रह्मीवाच।

त्वं गच्क तपमे वत्स किं मे संसारकमणि। अहं यास्यामि गोलोकं विज्ञातं कशामीखरम्॥ १॥ सनकय सनन्दय ततीयय्च सनातनः । सनत्कुमारो वैरायी चतुर्थपुत्र एव च ॥ २ ॥ यती हंसी चारुरिच वोढु: पद्चशिखस्तथा। पुत्रास्तपख्विनः सर्व किं मे संसारकमगि ॥ ३॥ वचस्करो मरीचिमे अङ्गिराय भृगुस्तथा। रुचिरत्िः कर्दमय प्रचेताथ क्तुर्मनुः ॥४॥ वगिष्टी वशगः गखवत् सर्वेषु च सुतेपु च। अन्धे विवेकिनोऽमाध्या किं मे संसारकमगि॥ ५ ॥ निवोध वत्स वध्यामि वेदोकं वचनं शुभम् । पारम्पय्यक्रमपरं चतुवगेफनप्रद्म् ॥ ई।

१४४ [२४त्र०

धर्मार्थकाममीतांच् सर्वें वाञ्कन्ति परिडताः । वेदप्रशिहितान्नेतान् सभासु च प्रशंसितान्। वेदप्रणिहितो धर्मो ह्यधर्मस्तद्विपर्य्यय: ।७। आदी विप्रो यज्तसूत्र परिधाय सुखं सुखे। समधीत्य तती वेदान् ददाति गुरुदत्िणाम् ॥ ८ ॥ ततः प्रहृष्टकुलजां सुविनीतां समुद्ृहेत्॥ ८ ॥ सा साध्वी कुलजाया च पतिसेवासु तत्परा। सद्वंशे दुर्विनीता च प्रभवेन्न कदाचन। आकर पझमरागाणं जन्म काचमणे: कुतः ॥१०॥ असद्ंशप्रसूता या पित्रोर्दोषेए नारद। दुर्विनीता च सा दुष्टा खतन्त्रा सर्वकर्मसु ॥११॥ न वत्स दुष्टाः सर्वाश्च योषितः कमलाकलाः। सवेश्यांशाश्च कुलटा असदंशसमुद्वाः ॥१२॥ निर्गुएं स्वामिनं साध्वी सेवते च प्रशंसति। न सेवते च कुलटा प्रियं निदृति सद्गुराम् ॥१३ ॥ साधु: सद्वंभजां कन्यां प्रयत्नेन परिग्रहेत्। तस्यां पुत्तान् समुत्याद्य वद्दस्तु तपसे व्रजेत् ॥ १४॥ वरं हुतुवहे वासः सर्पवत्ने च करटके। एतभ्यो दुःखदो वासः स्त्रिया दुर्मुखया सह॥ १५॥ तमधीतो मया वेदी मह्यन्न गुरुदत्तियाम्। पुत्त देहीदमेवेह कुरु दारपरिग्रहम् ॥ १६॥ वत्स! ववं कुलजाताज् पूर्वपत्नीच्च मालतीम्। विवाहं कुरु कल्याण कल्यासे च दिजकरी ॥ १७॥ मनुवंशोद्जवस्ेह सच्जयस्य गहे सदी।

२४ श० १ ब्रह्मखगडम्। १४५

त्वत्ऊ्कते जन्म लख्ध्वा च कुरुते भारते तपः ॥१८॥ ग्रहगं कुरुतां रत्नमालाञ् कमलाकलाम्। भारते न भवेद् व्यथे जनानां तपसः फलम्॥ १८ ॥ आदी भवेट गही लोको बाणप्रस्थस्ततः परम्। ततम्तपस्वी मोत्ताय क्रम एषः खुती खुतः ॥ २०॥ वैषवानां हररर्चा तपस्या च खुती युता ॥ २१॥ वैषव त्वं गटहे तिष्ठ कुरु क्वणपदार्चनम्। श्न्तवाही हरिर्यस्य तस्य किं तपसा सुत ॥ २२॥ नान्तर्वाह्य हरियस्य तस्य किं तपसा हथा। तपसा हरिगराध्यी नान्यः कश् न विद्यते।२३ ॥ यत्र तत्र कृतं कशासेवनं परमं तपः । वत्स ! मदचनेनेव ग्टहे स्थित्वा हरिं भज। २४ ॥ गह्ही भव मुनिश्रेष्ठ गहिगां सर्वदा सुख़म। कामिन्यां सुखसन्भोग: स्वर्गभीगात् सुदुर्लभः ॥२५॥ तदगनसुपस्तर्शं वाञ्कन्वेव मुमुत्तवः । सर्व स्र्णसुखात् स्वीगासुपस्पर्शसुखं परम् ॥ २६॥ ततः सुखतमं पुत्र दगनं स्पशनं मुने । सर्वेभ्यः प्रवसी कान्ता प्रिया तेन प्रकीर्तिता ॥ २७॥ पुत्त प्रयोजना कान्ता गतकान्ताप्रिय: सुतः । नास्ति पुत्तात् परी बन्धुर्नास्ति पुच्तात् पर: प्रिय:॥२८॥ सर्वेभ्यो जयमन्विच्केत् पुत्तादेकात् पराजयम्। न चात्मनि प्रियोऽर्घय तसादृपि प्रिय: सुतः॥२८॥ अतः प्रियतमे पुत्र न्यसेदातपरं धनम्। दूत्येदमुका स ब्रह्मा विरवास च गौनक ॥ ३० ॥ १३

१४६ ब्रह्मवैवत्तपुराणे [२४त्र

नारद उवाच।

उवाच वचनं तातं नारदी न्ञानिनां वरः। सयं विज्ञाय सर्वाथं खपुत वेददर्शने। प्रवर्त्तयत्यसन्मार्गे स दयालुः कथं पिता॥ ३१ ॥ जलबुद्बुदवत् सर्वं संसारमिति नश्वरम्। जलरेखा यथा मिथ्या तथा ब्रह्मन् जगत्नयम् ॥ ३२॥ विहाय हरिदास्यञ्ज विषये यन्मनश्चलम्। दुर्लभं मानवं जन्म बभूव तस्य निष्फलम्॥ २३॥ का वा कस्य प्रिया पुत्रो बन्धुः को वा भवार्णवे। कर्मोमिभिर्योजना च तदपायो वियोजना॥ ३४ ॥ सुकर्म कारयेद् यो हि तन्मित्र स पिता गुरुः। विबुदिं कारयेद् यो हि स रिपुश्च कथं पिता ॥ ३५ । द्रत्येवं कथितं तात! वेद्वीजं यथागमम्। ध्रुवं तथापि कर्त्तव्यं तवाज्जापरिपालनम्॥ २६॥ आदी यास्यामि भगवन्नरनारायणास्रसम्। नारायणकथां शुत्वा करिष्य दारसंग्रहम् ३७॥ द्वत्येवमुक्ता स मुनिर्विरराम पितु: पुरः। पुष्पव्ृष्टिस्तदुघरि तत्चरोन बभूव है॥ ३८॥ च्षमं पितु: पुरः स्थित्वा नारदी मुनिसत्तमः । उवाच च पुनर्वेदं वचनं मङ्गलप्रटम् ॥ २८॥

श्रीनारद उवाच।

देहि मे कवषमकाल यन्मनोवाञ्कितं मम। तत्सम्बन्धि च यज्ज्ञानं यत्र तद्गुखवर्णनम् # ४०H

२४प्. ब्रह्मखएडम्। १४२

ततः पश्चात् करिष्यामि त्वत्प्रीत्यादारसंग्रहम्। मानसे परिपर्णे च कार्य्यं कर्तु पुमान् सुखी॥ ४१ नारदस्य वचः गुत्वा प्रहृष्टः कमलीद्गवः । उवाच पुनरेवेदं पुत्र ज्ानविदां वरः ॥ ४२ ॥

व्रह्मोवाच।

पत्युर्मन्त्र पितुर्मन्त्रं न ग्टहहीयाद विचन्तरः । विविक्ाश्मिगाजजेव न पुत्र सुखदायकः ॥ ४३॥ निषेकालभ्यते मन्त्रो गुरु्भर्त्ता च कामिनी। विद्या सुखं भयं टुःखं पुरुषेः खेच्कया न च॥ ४४ ॥ महेखरम्तव गुरुः प्रात्नी नः पुरातनः । गच्छ वत्स शिवं ग्रान्तं शिवद ज्ानिनां गुरुम् ॥ ४५॥ तत्रव भगवन्मन्तं ज्ञानं लवध्वा पुरातनात्। नारायणकथां खुत्वा शीव्रमागच्क मट्ग्टहम् ॥ ४६॥ दत्युक्का जगतां धाता विरराम च शौनक। प्रणम्य पितरं भक्त्या शिवलोकं ययी मुनिः॥४७॥ इति यीव्रद्यवैवत्तें महापुराण ब्रह्मखरडे सीति- योनकसंवाटे चतुविशतितमोऽध्यायः ।

१४८ २५त्र

पञ्न विंशतितमोऽध्याय,।

सौतिरुवाच। कषेन विप्रप्रवरो मुदान्वितो जगाम ग्रभो: सदनं मनोहरम् । ऊद्वें ध्रुवाद् योजनलक्षमीप्सितं रत्नेन निर्माणकतञ्ज शूलिना॥ १॥ निराश्चये योगबलेन शभ्भुना ध्टतं विचित्र विविधालयान्वितम्। दृष्टं खपुरयाशयसाधकेर्वरै- रसूनीन्द्रसारैरज्वलितं दिवानिशम् । २॥ मयू खशू न्यं रविचन्द्रयोर्मुने हुताशनर्वेष्टितमेव केवलम्।

रुद्धैरसंख्यप्रमितैः शिखोज्वलै:॥३ ॥ पुरं वरं योजनलक्षविस्तृतं व्रिकोटिरत्नेन्द्रग्ट हान्वितं सदा। विराजितं हीरकसारनिर्मितै- श्वितैर्विचित्र विविधैर्मनोहरः ॥४ ॥ मायिक्य मुत्तामसिदर्परर्युतं न सप्नटृष्ट द्विज विश्वकर्मणः । आकल्पसेकैः शिवसेवितैजनै- निषेवितं सन्ततमेव शौनक॥ ५॥

२५ त्र० ] ब्रह्मखएडम्। १४८

सिडैर्नियुत्त शतकोटिलचके- स्त्रिकोटिलचैस युतं स्पार्षदैः। युततं व्रिलत्तैविकटैश् भैरवै: नेत्रे य्तुलन्तगतैव वेष्टितम्॥ ६॥ सुरद्रुमैर्वंष्टितमेव सन्ततं मन्दारव्टत्तप्रवरेः सुपुष्पितैः । विराजितं सुन्दरकामधेनुभि- यथा बलाकायतकैर्नभस्तलन् । 9 दृष्टा सुनिवित्तयमाप मानसे किमत्र चित्र बुधयोगिनां गुरी। लोकं तिलोकाच् विलच्एं परं भीमृत्युरीगात्तिजराहरं वरम् ॥ ८॥ दूरे सभामएडलमध्यगं शिवं दृदर्ग शान्तं शिवदं मनोहरम्। पद्मत्रिनेत्र विधुपञ्चवक्रकं गङ्गाधरं निमलचन्द्रशेखरम् ।।८। प्रतप्तहेमाभजटाधरं विभु दिगम्बरं शुभ्मनन्तमत्तरम्। मन्दाकिनीपुष्करवीजमालया क्वषपोति नामेव सुदा जपन्तम् ॥१०॥ सुनीलकरठं भुजगेन्द्रमरिडतं

सिद्वेशरं सिद्धविधानकारगं मृत्युञ्जयं कालवमान्तकारकम् ॥ ११॥

१५.० ब्रह्म वैवर्ततपुराऐे [२५ अ्.

प्रसन्नहास्यास्यमनीहरं परं विःवोद्गतीनां शिवदं वरप्रदम्। सदाशतोषं भवरोषवर्जितं भक्तप्रियं भक्तजनैकबन्धुम् ॥१२॥ गत्वा समीपं मुनिरेव शूलिनं ननाम मूर्ड्गा पुलकाङ्कविग्रहम्। वीणां त्रितन्त्रीं क्वणयन् पुनर्जगौ कष्णं प्रतुष्टाव कलहंसकरठ: ॥ १३ ॥ दृष्टा मुनीन्द्रप्रवरञ्च सस्तितं विधे: सुतं वेदविदां वरिष्ठम्। योगीन्द्रसिद्वेन्द्रमहषि भि: सह जवेन पीठादुदतिष्ठदीख्रः॥ १४ ॥ ददौ च तस्ै मुनये ससन्भ्रम-

पप्रच्छ भद्र गमनप्रयोजनं तपीधनं तं तपसाज़ शौनक ॥ १५ ॥ सद्रत्नसिंहासनसुन्दरे वरे चोवास शम्भुर्वरपार्षदैः सह। नोवास स्रष्टुस्तनयः पुटाज्जलि- स्तुष्टाव भत्त्या प्रणतः प्रभुं ह्विज ॥ १६ ॥ गन्धर्वराजेन क्वतैन नारदो वेदोकस्तोत्रे य शुभप्रदेन च। स्तुत्वा प्रणामं पुनरेव क्वत्वा भवाज्जयोवास भवस्य वामतः ॥१७॥

ब्रह्मखएडम् । १५१

चकार तत्नव निवेदनं श्निवे मनोडभिलाषं भवकामपूरके। गुत्वा मुनस्तद्वचनं क्वपानिधि- र्दुतं प्रतिज्ञां प्रचकार चौमिति ॥ १८ ॥ दूति श्रीव्रह्मववर्त्ते महापुराशे ब्रह्मखरडे सीति- मोनकसंवादे गिवनारदसम्मोलनं नाम

समाप्त: ।

षड्विंशतितमोऽध्यायः।

सीतिरुवाच।

हरस्तीवञ्च कवचं मन्त्र पूजाविधिं परम्। हरं वयाचे देवषिर्ध्ानञ्ज ज्ञानमेव च॥ १॥ स्तोवच्ज कवचं मन्त्र ध्यानं पूजाविधानकम्। तत् प्रात्तनीयं ज्ञानञ् ददी तस्मे महेशवरः॥२॥ सवं प्राप्य सुनिश्रेष्ठः परिपूर्रामनीरथः । उवाच प्रगती भत्या गुरु प्रणतवत्सलम् ॥ ३ ॥

नारद उवाच।

आज्किकं व्राह्मणानाच्च वद वेदविदां वर। स्वधर्मपालनं नित्यं यती भवति नित्यमः । ४ ५

१५२ [२६ग्र.

श्रीमहेश्वर उवाच। उत्थाप्य ब्राह्मा मुहर्त्ते ब्रह्मरन्सपङ्वजे। सूक्षम सहस्रपद्म च निर्मले ग्लानिवर्जिते। ५ ॥ रात्रिवासं परित्यव्य गुरु तत्रव चिन्तयेत्। व्याख्यामुद्राकरं प्रीतं सस्तितं शिधवत्सलम् ॥ ६॥ प्रसन्नवदनं शान्तं परितुष्टं निरन्तरम्। साक्षादुव्रह्मस्वरूपञ्च शिष्यागां चिन्तवेत् सदा ॥७॥ वाल्ा खद्गुरुमादाय हृदुपद् निमले सिते। सहस्त्रपत्र विस्तीर्णं देवमिष्ट विचिन्तवेत् ॥ ८ ॥ यस्य देवस्य वद्ध्यानं यद्रूपं तद्विचिन्तवेत्। ीतातदुपनाञ्कर्त्तव्य समयोचितम्॥ः आदी ध्यात्ा गुरु नत्वा संपूज्य विधिपूर्वकम्। पश्चात्तदाज्ामादाय ध्यायेहिष्ट प्रपूजयेत् ॥ १० ॥ गुरुप्रदर्मिती देवी मन्त्रपूजाविधिर्जपः। न देवेन गुरुद्ट प्टस्तस्म्ात् देवात् गुरुः पर: ॥ ११ ॥ गुरुर्ब्रझ्मा गुरुर्विशुर्गुरुर्देवो महेश्वरः । गुरुः प्रक्वतिरीशाद्या गुरुश्वन्ट्राऽनली रविः ॥ १२॥ गुरुर्वायुद्य वरुणी युरुर्माता पिता सुहृत्। गुरुरव परं ब्रह्मन्नास्ति पूज्यो गुरी: पर: ॥१२ ॥ अभीष्टदेवरुष्टे च समर्थो रक्षण गुरुः। न समर्था गुरी रुष्टे रक्षणे सर्वदेवताः ॥ १४॥ यस्य तुष्टी गुरुः अखज् जयस्तस्य पदे पढे। यस्य रुष्टो गुरुस्तस्य सर्वनाशथ् सर्वदा ॥१५॥ न संपूज्य गुरु देवं यो मूढ़: पूजयेद् समात्।

२६त्र ० ] द्रझसरडम्। १५२

ब्रह्महत्यां शतं पायं लभते नात्र संशय: ॥ १६॥ सामवेदे च भगवानित्युवाच हरिः सयम् । तस्ादभीष्टदेवाच्च गुरुः पूज्यतमः पर:॥१७॥ गुरुमिष्टं स्यं ध्यात्वा स्तुत्वा च साधको सुने।

जलं जलसमीपञ्च सरन् प्राणिसन्निधिम्। देवालयसमीपञ्च वत्तमूलज्ञ वर्त् च॥ १८॥ हलोत्कर्ष स्थलज्ञैव शस्यन्तेवज्न गोठठकम्। नदीकन्दरगभेञ् पुष्पोद्यानञ्च पड्गिलम्॥ २० 1 ग्रामाद्यभ्यन्तरज्जैव नृसां रटहसमीपकम्। यङुं सेतुं शरवनं श्मशानं व्िसन्निधिम् । २१ ॥ क्रीड़ास्थलं महारखं मच्चकाधःस्थलं तथा। वृन्तक्छायायुतं स्थानमन्तःप्राखवपसकम् ॥ २२॥ दूर्वास्यानं कुगस्थानं वल्मीकस्थानमैव च। वृत्तारीपगभूमिञ्ज कार्व्याथेञ्च परिष्कृतम् ॥२२॥ एतत् सवें परित्वज्य सूर्य्यतापविवर्जितम्। कत्वा गत्तं पुरीषञ्च मूतञ्च परिव्जयेत्॥ २४॥ पुरीषमूत्रोत्सगेज्ज दिवा कुर्व्यादुदझुखः। पत्चिमाभिमुखी रात्री सन्यायां दन्नतिणासुख: ॥२५॥ मोनी भृत्वा च निःश्वासं यथा गन्धी न सचचरेत्। त्यक्ा मृद़ा समाच्काय गौचं कुर्य्याहिचन्गः ॥ २६ ॥ कत्वा तु लाट्टथीचच्च जलगीचं ततः परम्। मृद्युततां तज्जलञ्जैव तत्प्रमाणं निगामय ॥२७॥ एकां लिङ्गे सृदं दद्यादु वामहस्ते चतुष्टयम्।

१५४ ब्रह्मवैव र्त्तपुराण

उभयोर्हस्तयोद्दें तु मूत्रशौचं प्रकीर्त्तितम् ॥२८॥ मूत्रशीचञ्ज द्विगुरं मैथुनानन्तरं यदि। मथुनानन्तर शोचं मूवशौचं चतुर्गुरम् । २६॥ एका लिङ्ग गुदे तिस्रस्तथा वामकरे दभ। उभयोः सप्त दातव्याः पादः षष्ठेन शुध्यति॥३० ॥ पुरीषशौचं विप्राणं ग्टहिणमिदसैव च। विधवानाज़ द्विगुएं शौचमेवं प्रकीत्ति तम् ॥ ३१॥ यतीनां वेशवानाज्ज ब्रह्मर्षेव्र ह्वचारिगाम्। चतुर्गुराज् गटहिणां तेषां शौचं प्रकीरतति तम् ॥ २२॥ नो यावदुपनीवेत द्विजः शूदस्तथाङ्गना। गन्धलेपक्षयकरं तेषां शौचं प्रकीर्त्ति तम् ॥३२॥ शोचं छ्त्रविशोश्चैव द्विजानां महिणां समम्। द्विगुणं वैष्णवादीनां मुनीनां परिकोर्रितम्॥ २४॥ न्यूनाधिकं न कर्त्तव्यं शौचं शुद्धिमभीप्तता। प्रायश्चित्त प्रयुज्येत विहितातिक्रमे कते॥ ३५॥ शौचं तन्नियमं मत्तः सावधानं निशामय। मृत्शीचे च शुचिविप्रोऽप्यशचिश्व व्यतिक्रमे॥ २६॥ वल्ीकमूषिकोत्खातां मृदमन्तर्जलां तथा। शोचावशिष्टां गेहाच् न दद्याल्वेपसभ्भवाम् ।। २७। अन्तःप्राखवपर्णाच्च हलीत्खातां विशेषतः । कुशमूलोत्थिताञैव दूर्वामूलोत्थितान्तथा॥ ३८॥ अशत्थमूलान्नीताच् तथेव शयनोत्थिताम्। चतुष्पथाच्च गोष्ठनां गोष्पदानां तथैव च। शस्यस्थलानां चेत्राणामुद्यानानां मदं त्यजेत् ॥२८ ।

२६प्र० ] ब्रह्मखएडम्। १५५

स्न्नातो वाप्यथवास्नाती विप्र: शोचेन शुध्यति। गोचहीनोऽशुचिर्नित्यमनर्हः सर्वकर्मसु ॥ ४०॥ कृत्वा शोचमिदं विप्रो मुखं प्रत्तालवेत् सुधीः॥ ४१॥ आदी षोड़शगएडूपै ्मुखशुदिं विधाय च। दन्तकाष्ठेन दन्तञ्ज तत्पय्यात् परिमार्जयेत् ॥ ४२ । पुनः पोडगगरडूपैर्मुखशद्िं समाचरेत्। दन्तमाजनकाष्ठानां नियमं शृणु नारद ।॥४३ ॥ निरूपितं सामवेदे हरिणा चाह़िककमे। अपामाग सिन्धुवारमास्रञ्च करवीरकम् ॥४४ । खदिरञ्ज शिरीषञ्च जातिपुन्नागशालकम्। अशोकमर्जुनञ्जव सीरीहत्तं कदम्वकम् ॥ ४५॥ जम्बूकं वकुलं चोड़' पलाशच् प्रशस्तकम्। वदरीं पारिभद्रञ्च मन्दारं शाल्मलिं तथा॥ ४६॥ हृत्त कराटकयुक्तञ्च लताटिपरिवर्जितम् ॥ ४७॥ लिप्पलज्ज पियालज्न तिन्तिड़ीकञ्च ताड़कम्। खर्जूरं नारिकेलच्च तालञ्च परिवर्जितम् ॥४८॥ दन्तशीचविहीनय सर्वशीचविहीनकः। शोचहीनोऽशुचिर्नित्यमनईः सर्वकमसु । ४८। कत्वा गोचं शुचिर्विप्रो धत्वा धीते च वाससी। प्रचाल्य पादमाचम्य प्रातः सन्यां समाचरेत् ॥ ५० । एवं विसन्ध्य सन्याञ्च कुरुते कुलजी दिजः । स स्नातः सर्वतीर्थेषु तिसनध्य यः समाचरेत् । ५१ K विसन्ध्य हीनोऽप्यंशचिरनहः मर्वकमसु। वदश्ा कुरुते कर्म न तस्य फलभाग भवेत् ॥५२ ॥

१५६ ब्रह्मवैवर्त्तपुराण [२६त्र.

नोपतिष्ठति यः पूर्वी नोपास्ते यस्ु पशचिमाम्। स शूद्रवद्दहिः कार्य्यः सर्वस्ाहिजकर्मरः ॥ ५ ३ ॥ यूवीं सन्वरां परित्वज्य मध्यमां पविमां तथा। ब्रह्महत्यामात्महत्यां प्रत्यहं लभते हिजः ॥ ५४ ॥ एकादशीविहीनी यः सनध्वाहीनस यो दिजः । कल्यं व्रजेत् कालसृत्र यथा हि व्ृषलीपति: ॥५५ ॥ विधाय प्रातः सन्वपाञ्च गुरुमिष्टं सुरं रविम् । व्रझ्माएमीशं विष्ुञ्च मायां पद्मां सदखतीम् ॥ ५६ । प्ररम्य गुरुमाव्यञ् दर्पणं मधुकाजनम्। सपृद्वा स्नानादिकं काले कुर्य्यात् साधकसत्तम: ॥५७ ॥ पुष्करिखान्तु वाप्यान्तु यदा स्नानं समाचरेत्। समुद्ृत्य पञ्चपिएडानादौ धर्मी विचत्तरः ॥ ५८ ॥ नद्यां नदे कन्दर वा तीर्थे वा स्नानमाचरेत्। कुर्य्यात् स्नात्ा तु सङ्गल्यं ततः स्नानं पुनर्मुने॥५ट ॥ श्रीक्कष्प्रीतिकामच्च वैष्णवानां महात्मनाम्। सङ्कल्पो गहिणाञ्जेत ऊतपातकनाशनम्॥ ६० ॥ विप्र: कत्वा तु सङ्गल्पं मदं गात्र प्रलेपयेत्। वेदोत्तमन्ल्रेणनेन देहशुद्धि क्वतैन च॥ ६१॥ अश्वक्रान्ते रधक्रान्ते विषुक्रान्ते वसुन्धरे। मृत्तिके हर मे पापं यन्मया टुष्कृतं कवतम्॥ ६२ म उद्टतासि वराहेण क्वणोन शतबाहुना। अरुख्य मम गालाषि सर्वं पापं प्रमोचय ॥ ६२ ॥ पुर देहि महाभागे स्नानानुज्जां कुरुष्व माम्। इत्युक्का च जले नाभिप्रमाणे मन्त्रपूर्वकम् ॥६४॥

२६श्र० ] ब्रह्मखरडम्। १५०

चनुह त्प्रमागाच्च ऊचा मएडलिकां शुभाम्। तीर्थान्यावाहयेत्तत्र इस्तं दत्त्वा तपोधन ॥ ६५॥ यानि यानि च तीर्थानि सर्वाणि कथवामि ते ॥ ६६॥ गङ्गे च यमुने चैव गोदावरि सरम्वति। न्मदे सिन्धु कावेरि जलेडस्तिन सब्रिर्धिं कुरु॥ ६॥ नलिनी नन्दिनी सीता मालिनी च महापथा। विशुपादार्ध्यसस्भूता गङ्गा त्रिपथगामिनी॥ ६८॥ पद्मावती भोगवती स्वर्णरेखा च कौशिकी। दत्ता पृथ्वी च सुभगा विख्वकाया शिवासता। ६८ ॥ विद्याधरी सुप्रसन्ना तथा लोकप्रमाधिनी। च्षेमा च वैषवी शान्ता शान्तिदा गोमती सती॥७०।। मावित्री तुलमी दुर्गा महालक्षी: सरस्वती। कवण् प्रासाधिका राधा लोपामुद्रा दिती रति:।92। अहत्या चािति: संज्ञा सधा साहाप्यरुन्वती। गतरूपा देवहतीत्येवमाद्याः स्परेत सुधीः ॥७२॥ सनात्वा स्रात्वा महापूतः कुर्य्यात्तु तिलकं बुधः। वाह्वोर्मूले ललाटे च कगठदेशे च वत्तसि॥ ७३॥ स्नानं दानं तपो होमं देवञ् पितकर्मसु। तत् सवें निष्फलं याति ललाटे तिलकं विना॥ ७४ ॥ ब्राह्मणस्तिलकं कत्वा कुर्य्यात् सन्याञ् तर्पगाम्। नमस्कृत्य सुरान् भत्ता ग्टहं गच्छेन्मुदान्वितः॥७५। प्रनात्य पादं वत्नेन छत्वा धोते च वाससी। मन्दिरं प्रविशेत प्राज्त इत्वाह हरिरेव च।७६। विना पाी च प्रत्तात्य स्नात्ा विभति मन्दिर्म्।

१४

१५८ ब्रह्मवैवर्सपुराण

तस्य स्नानादिकं नष्टं जपहोमञ्ञ पञ्ञमम् ॥७9॥ परिधाय स्निनग्धवस्त्रं गहज् प्रदिशेद् गही। रुष्टा लक्ष्मीगृहाद् याति शापं दत्त्वा सुदारुगम् ।S८N ऊर्द्वजद्गे व यो विप्र: पादी प्रचालयेद यदिं। तावद्जवति चागडाली यावद गङ्गां न पश्यति॥ ७८ ॥ उपविश्यासने ब्रह्मन्रावन्य साधक: शुचिः । पूजां कुर्य्यात्तु वेदोत्त भत्तियुक्ती हि संयतः ॥ ८० ॥ शालगामे मखी मन्ते प्रतिमायां जले खथले। गोपृष्ठे वा गुरी विग्रे प्रशतमर्चनं हरः॥ ८१॥ सर्वे प्रगस्ता पूजा च मालयाने च नारद। सुराणालेव सर्वेषां यत्राधिष्ठानसेव च। ८२ ॥ स स्नातः सवतीर्धेषु सवयन्ेषु दीक्चितः। शालगामोदकैनैव योडभिषेकं समाचवीत्। ८३। शालयामे जसं मत्त्या नित्यनश्राति यो नरः। जीवन्ुताः स च भवेद् यात्यन्ते छष्मन्दिरम् । ८४8 पाखय्रामशिलाचक यत्र तिष्ठति नारद। सचकी भगवांस्तत्व सर्वतीर्धानि निवचितम् ॥ ८५॥ तत्र यो हि मतो देही ज्ञानान्ञनन देवतः। वल्निर्मासयानेन स याति श्रीहरे: पदम्। ८६। शालग्रामं विनाव्यत क: साषठ: पूजयेदरिम्। छला तत्र हर: पूजा परिपूर्र फलं लगेत् ॥८७ । पूजाधारय कवितः श्रूयतां पूजनक्रमः । हरे: पूजां बहुमतां कथयामि यथागमम्॥ दद ॥ कव्विद् ददाति हरये चीपचारांच षोड़भ।

२६प्० ] ब्रह्मखरडम्। १५६

सुन्दराषि पवित्राणि नित्यं मत्या च वैशवः ।। ८८ ।। कविद् द्वादम द्रव्यागि पञ्च वस्तूनि कथन। वेषामेव वथा शतिभेतिर्मूलस पूजने॥८०॥ आसनं वसनं पाद्यमव्यमाचमनीयकम्। पुष्प चन्दनधूपञ्च दीपनेवैद्यमुत्तमम् ॥ ८१॥ गन्ध' माल्यच् शव्याञ्त ललितां सुविलक्षगाम्। जलमन्नञ्च ताम्व लं साधारं देयमेव च ॥। ८२ ॥ गन्धान्नतल्पताम्ब लं विना ट्रव्याणि द्वादय। पाद्याध्य जलनैवैद्यपुष्पान्येतानि पञ्च च ॥। ८३ । सर्वाखेतानि मूलेन दद्यात साधकसत्तमः । गुरूपदिष्ट मूलञ्न प्रशस्तं सवेकमसु ॥८४ ॥ आदौ कृत्वा भूतशुद्धिं प्राणायामं ततः परम्। अङ्गप्रत्यङ्गन्यासञ्च मन्तन्यासं ततः परम्॥ ८५॥ वर्णन्यासं विनिवत्व चार्व्यपात्र विनिर्दिशेत्। त्रिकोण मगडलं ऊत्वा तत् कूमें प्रपूजयेत् ॥ ८६ ॥ जलेनापूर्य्य गङञ्त तत्र संस्थापयेद् द्विजः । जलं संपूज्य विधिवत् तीर्थान्यावाहयेत्ततः । ८७ ।। पूनोपकरणं तेन जलेन चालयेत् पुनः । ततो एटहीत्वा पुष्पच् कृत्वा योगासनं शुचि: ॥९८॥ ध्यानेन गुरुदत्तेन ध्यायेत् कृषमनन्यधीः । ध्यात्वा पाद्यादिकं सवें दद्यान्मूलैन साधक: ।। ८६ । श्रङ्गप्रत्यदेवञ्न तन्त्रोक्षां पूजयेडरिम्। मूलं जम्ना यघाभक्ति देवमन्त्र विसर्जयेत् ॥ १०० ॥ दत्त्वोपहारं विविधं सुत्वा च कवचं पठेत्।

१६० २७अ ०

ततः कृत्वा परीहारं मूर्ड्गा च पससेद् भुवि॥१०१॥ कत्वा च देवपूजाञ्च यन्नं कुर्य्याद् विचत्तर: । श्रीतस्मार्त्ताग्नियुकञ्ज बलिं दद्यात् तती मुने ॥ १०२ ॥ नित्यश्राद् यथाशक्ति दानं वित्तानुरूपकम्। कवत्वा कती च विहरेत् क्रम एष शुती ुतः ॥ १०३॥ दूति ते कथितं सवें वेदोतां सूत्रमुत्तमम्। भ्राज्िकस्य च विप्राणां किं भूयः श्रीतुमिच्छसि ॥१०४॥ दूति श्रीब्रह्मवैवत्ते महापुराणे ब्रह्मखएडे शिवनारद- संवादे श्ज्निकप्रकरणकथनं नाम

नारद उवाच। भच्य किं वाप्यभत्यञ्ञ द्विजानां गहिणां प्रभो। यतीनां वैष्णवानाज्ज विधवाब्रह्मचारिणाम्॥ १ ॥ किं कर्त्तव्यमकर्त्तव्यमभोग्यं भोग्यमेव वा। सवं कथय सर्वन्त सर्वेश सर्वकारयम् ॥ २ ॥ महादेव उवाच। कश्चित्तपसवी विप्रथ् निराहारी चिरं मुनिः। कश्वित् समीरणहारी फलाहारी च कशन ॥ ३ ॥

२७अ्र० ] ब्रह्मखरडम्। १६१

अन्नाहारी वथाकाले गही च गहिगीयुतः । येषामिक्छा च या ब्रह्मन् रुचीनां विविधा गति: ।। ४ ।। हविथ्यावं ब्राह्मगानां प्रगस्त गहिगां सदा। नारवर्णोचष्ट मिष्टमनिवेद्यमभत्तकम् ॥ ५ू।। अत्नं विष्ठा जलं मूत्र यद् तिणीरनिवेदितम्। विन्मूत्र सर्वपापीतामन्रञ्ज हरिवासरे ॥ ६॥ ब्राह्मगः कामतोञ् यो भुङते हरिवासरे। त लोक्य जनितं पापं सोऽपि भुङतो न संशय:॥॥ न भोतव्य न भोतव्य न भोकव्यञ् नारद। गहिभिव्राह्मशैरत्नं संप्राप्त हरिवासरे॥८ ॥ गहो शैवश् शाक्य ब्राह्मगी ज्ानदुर्बलः । प्रयाति कालसूत्रञ् भुक्का च हरिवासरे। ८। कमिभि: शालमानैव भक्ितस्तत्र तिर्श्त। विन्सू तभीजनं कत्वा यावदिन्द्रायतुर्दश॥ १०॥ जभाष्टमीदिने रामनवमीदिवसे हरेः। शिवरात्री च यो भुङते सोडषि द्िगुणपातकी । १२ उपवासासमर्थश् फलसूलजलं पिवेत्। नष्टे शरीरे स भवेदृन्यथा चात्मवातक: ॥ १२॥ सक्द् भुडतो हविषान् विष्णोरनेवैद्यमैव च। न भवेत् प्रत्यवावी स चोपवासफलं लभेत् ॥ १२॥ एकादग्यामनाहारं यटही विप्रय्न भारते। स च तिष्ठति वैकुगठ यावढ् वे व्रझ्मगो वयः ॥ १४॥ गहिगां शैवशाक्ानामिद्सुतन् नारद। विभेषती वैशवानां यतीनां ब्रह्मचारिणाम्॥२५॥

१६२ ब्र ह्मवैवर्त्तपुराण २७त्र०

नित्यं नैवेद्यभोजी यः श्रीक्ृष्णस्य च वैष्वः । नित्यं पतोपवासानां जीवन्मुत्तः फलं लभेत्॥ १६॥ वाज्जन्ति तस्य संस्पर्श तीर्घानि सर्वदेवताः । आलापं दर्शनञ्चेव सर्वपापप्रणाशनम् ॥३७॥ द्विख्विन्नमन्न' पृथुकं शुद्धं देशविग्रेषके। नात्यन्तभस्तं विप्राणं भक्षणे च निवेदने १८॥ अभत्त्यञ् यतीनाज् विधवाब्रह्मचारियाम्। ताम्बूलज्ज यथा ब्रह्मन् तथेते वसतुनी ध्रुवम् ॥ १८ ॥ ताख्बूलं विधवास्त्रीणां यतीनां ब्रह्मचारियाम्। तपा्व्रनाज्ज विप्रेन्द्र गोमांससट्टरं ध्रुवम् ॥ २०॥ सर्वेषां ब्राह्मणानाच चाभव् पृणु नारद। बडुतं सामवदे च हरिसा चाक़िकक्रमे॥ २१॥ ताम्यपात पय: पानकुन्किष्टे छ्ृतभीजनम् । दुग्ध लवएसारईच्च सद्योगोमांसभक्षराम् ॥ २२॥ नारिकैलोदकं कांश्य ताम्त्रपात्र स्थितं मधु। ऐच• ताम्पालस् सुरातुल्य न संशय:।२३॥ उत्थाय वामहस्तेन वत्तीयं पिबति हिजः। मुरापो च स विद्व यः सर्वधर्मवह्िष्कृतः। २४।। अनिवेद हररवं सुतशेषञ्त नित्वशः । पीराशेषजलश्येव गोमांससट्ृशं मुने । २५॥ वाहिङ्िणफअझ्जेव गोमांसं कार्त्तिके स्मृतम् । माधे व सूलकञ्जव कलम्बी शयने तथा॥ २६॥ श्वेतवस्द्ध तालञ् मपूरं मत्स्यमेव च। सर्वेषां ब्राह्मशनाच् त्याज्यञ्न सवदेशतः१२७।

२७श्र० ] ब्र ह्मखगडम् । १६२

मत्यांश कामती भुक्का सीपवासस्ताहं वशेत्। प्रायश्चित्तं ततः कत्वा शुद्धिमाप्नीति ब्राह्मगः ॥ २८।। प्रतिपब्ु च कुआाएडमभच्त्यभर्थ नाशनम् । द्ितीयायाज वहतीभोजने न रमरेडरिम्॥ २॥ अभत्छञ पटोलज् शत्र वदिकर परम्। ततीयायां चतुरष्याञ्च मूलकं धननाशनम् ॥३०॥ कलङ्कारणञ्जेव पञ्चम्यां मिल्वभक्षगाम्। तिय्यग्योनिं प्रापयेत्तु षठाञ्च निम्वभत्तगम् ॥३१॥ रोगवृद्विकरञ्जैव नराणं तालभव्तराम् । सप्तम्याञ्च तथा तालं शरीरस्य च नाशकम् ॥३२॥ नारिकलफलं सत्य पष्टम्यां वुद्धिनाशनम्। तुम्बी नवस्यां गोमांसं दशम्यास् कलम्बिका॥ २२ ॥ एकाद्श्यां तथा शिस्वी द्ादश्यां पूतिका तथा। वयोदश्यां वार्ताकीभक्तं पुत्रनाशनम् ॥ ३४॥ चतुर्दश्यां माससत्त्य महापापकरं परम्। पञ्नदृश्यां तथा मांसमभच्य गहिसां मुने ॥ २५॥ गहिएां प्रोच्ितं मांसं भत्यमन्यनिनेयु च। प्रातःसाने तथा याडे पावेणे व्रतवासरे॥ २६॥ प्रगस्त सार्यपं तेलं पक्कतैलच्च नारद। कुह पू रन्टुमं क्रान्तिचतुर्दश्यष्टमीपु च॥ २७॥ रवी भाई व्रताहे च दुष्ट स्त्री तिलतैलकम्। मासच रतयाकच कांश्यपात्रे च भोजनम् ॥ ३८॥ निषिच अयने चैव कूममांमज् प्रोचितम्। निषिद सर्ववर्णानां दिवा सवस्त्रीनिषेवनम् ॥ ३८॥

१६४ ब्र ह्मवैवर्त्तपुराय [२७अ०

राव्ी च दविभत्यञ् शयनं सन्ययोर्दिने।

रज:सवलावीरान्नञ्ञ पुसत्यन्नमभक्षकम्। शूदागां याजकानञ् शूद्श्राद्ान्मेव च। ४१: अभत्यान्नञ्ज विप्रर्षे! यदन्नं वषलीपतेः । ब्रह्मन् वार्दुषिकान्नञ्न गकान्रमभत्तकम्॥ ४२ ॥ अग्रदानिदिजान्नञ्च चिकित्साकारकस्य च। हस्ताचित्राहरी तैलमग्राह्यज्जाप्यभक्षकम् ॥ ४३॥ मूले मृगे भाद्रपदे मांसं गोमांसतुल्यकम्। अमायां क्वत्तिकायाच् द्िजेः चौरं विवजितम्॥४४॥ कत्वा तु मैथुनं चीरं यो देवांस्तपयेत् पितृन्। रुधिरं तङ्गवेत्तीयं दाता च नरकं व्रजेत् ॥४५॥ यंत् कर्त्तव्यमकर्त्तव्यं यद्ञोज्य यदभोज्यकम्। सवें तुभ्यं निगदितं किं भूयः श्रीतुमिच्छसि ॥ ४६॥ दूति श्ीब्रह्मवैवर्त्ते महापुराणे ब्रह्मखरडे सौतिशैनक- संवादे शिवनारदसंवादे कर्त्तव्याकत्तेव्यकथनं नाम सप्तविंशतितमीऽध्यायः समाप्तः ।

२८पर० ] ब्रह्मसरडम्। १६५

नारद् उवाच। गुतं सवे जगन्नाथ त्वत्प्रसादाज्जगद्गुरी। भवान् ब्रह्मस्वरूपञ्च वद ब्रह्मनिरुपरम् ॥ १ ॥ प्रभी किं ब्रह्म साकारं किं निराकारमीश्वरम्। किं तद्विशेषणं किं वाप्यविगेषणमेव च । २॥ किं वा दृश्यमदृश्य वा लिप्त देहिषु किं न वा। किं वा तल्लक्षणं शुस्तं वेदे वा किं निरुपणम् ॥ ३ ॥ ब्रह्मातिरिक्ा प्रक्ृतिः किं वा ब्रह्मस्वरूपिणी। प्रक्ृतेलक्षणं किं वा सारभृतं शुती सुतम् ॥ ४॥ कस्य सृष्टी च प्राधान्य दयोमध्ये वरं परम्। विचार्य्य मनसा सवें सर्वज्ञ वद मां ब्रुवम् ॥ ५ ॥ नारदस्य वचः सुत्वा पञ्चवक्रः प्रहस्य च। भगवान् वक्तुमारिभे परं ब्रह्मनिरूपणम् ॥ ई॥ महादेव उवाच। यद् यत् पृष्ट त्वया वत्स निगूढ़ं ज्ञानमुत्तमम्। सुदुर्लभञ्ज वेदेषु पुराणेषु च नारद॥॥ शहं ब्रह्मा च विशु शेषो धर्मो महान् विराट्। सवें निरूपितं ब्रह्मन्नस्माभि: शुतिभिर्न वा। ८॥ यद्िगेषणायुत्तञ्त दृश्यं प्रत्यत्तमेव च। तब्विरूपितमस्माभिर्वेदे वेदविदां वर ॥८॥

१६६ ब्रह्मवैवर्त्तपुराणे [२त्र०

वैकुगठ च पुरा पृष्ट धर्मेण ब्रह्मगा मया। यदुवाच हरिः किञ्जिन्निबोध कथयामि ते॥ १०॥ सारभूतञ्ज त्त्त्वानामज्ञानान्धकलोचनम्।

परमात्मस्वरूपञ्ज परं ब्रह्म सनातनम्। सर्वदेहस्थितं साचिस्वरूपं देहिकर्मणाम् ॥ १२ ॥ प्रागाः पञ्ज सयं विषुमनी ब्रह्मा प्रजापतिः । सर्वज्ञानस्वरूपोऽहं शक्ति: प्रऊतिरीखरी॥ १२ ॥ आत्माधीना वयं सर्वे स्थिते तस्मिंत संस्थिताः । गते गताब परमे नारदैवमिवानुगा.॥ १४॥ जीवप्तत्प्रतिविम्बश्न स च भोगी च कमणाम्। यथार्क चन्द्रयोर्विम्बो जलपूरेघटेषु च॥१५। विम्बो घटेषु भग्नेषु प्रलोनशन्द्र तूर्यायोः । तथा सृष्टो च भग्नायां जीवो ब्रह्मषि लीयते ॥ १६ ॥ एकमेव परं ब्रह्म शेषे वत्स भवच्तये। वयं प्रलीनाम्तत्नव जगदेतच्चगचरम् । १७॥ तज्च ज्योतिःसरूपञ्ज मरडलाकारमेव च। ग्रीषमध्याकमात्तएडकोटिकोटिसमप्रभम्॥ १८॥ आकाशमिव विस्तीणं सर्वव्यापकमव्ययम्। सुखदृश्य यथा चन्द्रविम्बं योगिभिरेव च॥ १८॥ वदन्ति योगिनस्तत्तु परं ब्रह्म सनातनम्। दिवानिग्च् ध्यायन्ते सत्यं तत् सर्वमङ्गलम् ॥ २०॥ निरीहञ्ज निराकारं परमातमनमीशरम्। स्वेच्कामयं सतन्तच्ज सर्वकारसकारगम्।।२१॥

२८अ्र०] ब्रह्मखएडम्। १६०

परमानन्दरूपञ्च परमानन्दकारणम्। परं प्रधानं पुरुषं निर्गुएं प्रक्ृतेः परम्। तत्नैव लीना प्रद्यति: सर्ववीजस्वरूपिणी । २२ ॥ बधाग्नी दाहिका शक्ति: प्रभा सूर्य्ये यथा मुने। यथा दुग्धे च धावत्यं जले शैत्यं यधैव च। २३ ॥ यघा शव्दय गगने यधा गन्धः चिती सदा। तथा हि निर्गुएं ब्रह्म निर्गुणा प्रक्ृतिस्तथा ॥ २४ ॥ सृध्युन्युखे न तट् ब्रह्म चांगेन पुरुषः स्मृतः । स एव सगुणी वत्स! प्राक्लती विषयी स्मरतः ॥२५॥ साच तत्व त्रिगुण परा छायामयी सृता ॥ २६॥ यया मद़ा कुलालस वटं कर्त्तु त्तमः सदा। तथा प्रकत्वा तद् ब्रह्म सष्टि स्ष्टं तमो मुने ॥२७ ॥ स्वर्सेन कुख्डलं कर्त्तु खरांकारः ततमो यथा। तथा ब्रह्म ता साईं सृष्टि कर्त्तुमिहेश्रः॥ २८॥ कुलालसष्टा न च सृत् नित्या एव सनातनी। न स्वगाकारसट्टं तत् स्वर्णज्ज नित्यमेव च ॥ २८॥ नित्यं तत् परमं ब्रह्म नित्या च प्रक्ृतिः समृता। इयोः समच्न प्राधान्यममिति केचिददन्ति हि॥३०॥ मृदं खग समाहर्त्तु कुलालखसकारकी। न समर्ो च मृत्स्वर्ग तयोराहरणे चमम् ॥ ३१ ॥ तम्मात्तद् ब्रह्म प्रक्तेः परमेव च नारद !। दूति केचिदृदन्यैव दयोय नित्यता ध्रुवम् ॥ ३२ ॥ कचिदृदन्ति तद्ब्रह्म सयन्न प्रक्ृतिः पुमान्। ब्रह्मातिरिका प्रक्रतिर्वद्गीति च केचन । २२ ॥

१६८

तहह्य परमं धाम सर्वकारणकारगम्। तड्ुह्मलत्तएं ब्रह्मन्निदं किञ्ञित् पुतौ शुतम् ॥३४॥ ब्रह्म चाता च सर्वेषां निलिप् सातिरूपियम्। सर्वव्यापी च सर्वादिलत्तषञ्ज ुती सुतम् ॥ ३५॥ तङ्रह्मशक्तिः प्रक्ृतिः सर्ववोजस्वरूपिणी। यतस्तच्छक्तिमद् ब्रह्म चेदं प्रक्ृतिलक्षगाम् । २६॥ तेजोरूपञ्ज तद्ह्म ध्यायन्ते योगिन: सदा। वैषणावास्तन्न मन्यन्त मद्ताः सूक्तबडय: । तत्तेजः कस्य वाश्चय्यं ध्यायन्त पुरुषं विना॥ २७॥ कारगेन विना कार्य कुती वा प्रभवेद्धवे। ध्यायन्ते वैष्णावास्तस्मात्तत्र रूपं मनोहरम् ॥ ३८॥ खेचामयस्य पुंसव साकारस्यात्मनः सदा। तत्तेजो मएडलाकार सूर्य्यकोटिसमप्रभे॥ ३८॥ नित्यं स्थलञ् प्र=न्नं गोलोकाभिधमेव च। लक्षकोटियोजनज् चतुरस्त्र मनोहरम् ॥ ४० ॥ रत्नेन्द्रसार निर्माणोर्गोपीनामावतं सदा। सुदृश्य वर्त्तुलाकारं यथेव चन्ट्रमराडलम्। रत्नेन्द्रसारनिर्माएं निराधारज्च खेच्छया। ४१ ॥ ऊद्ज्ज नित्यं वैकुरठात् पञ्चाशत्कोटियोजनम्। गोगोपगोपीसंयुतां कल्पव्वत्तसमन्वितम् । ४२ ॥। कामधेनूभिराकीएं रासमएडलमरिडतम्। वृन्दावनवनाच्छन्न विरजावेष्टितं मुने॥ ४३॥ पतशृङ्गं पतशृङ्गः सुदीप्त दीप्तमीप्सितम्। लच्षकोटिपरिमितैरायमैः सुमनोहरैः॥ ४४ ॥

ब्रह्मखएडम्।

शतमन्दिरसंयुक्तमाय्रमं सुमनोहरम् ॥ ४५। प्राकारपरिखायुत्त पारिजातवनान्वितम्। कौसतुमेन्द्रेग मणिना निर्माणकलसोज््वलै: ॥ ४६॥ हीरासारविनिर्माणसोपानसंघसुन्दरैः।

नानाचिव विचिताव्यैराश्रमञ्ज सुसंस्कृतम्। षोड़गद्दारसंयुत्तं मुदीप्तं रत्नदीपकेः ॥ ४८ ॥ रत्नसिंहासने रम्ये चामूल्यरत्ननिर्मिते। नानाचित्रविचित्राव्ये वसन्तमीश्वरं वरम्॥ ४६ ॥ नवीननीरदश्यामं किशोरवयसं भिशुम् ।

सस्तितं मुरलीहस्तं सुप्रगस्त सुमङ्गलम् ॥ ५२ ॥ व्चिसंस्कारपीतांशुयुगलेन समुज्ज्वलम्। चन्दनोत्नितसर्वाङ्गं कोलुभेन विराजितम् ॥ ५३ ॥ आजानुमालतीमालावनमालाविभूषितम्। विभङ्गभङ्गिमायुततं मशिमाणिक्भूषितम्।।५४॥ मयू रपुच्क चूड़ञ् सद्रत्नमुकुटोळ्ज्च लम्। रत्न केयू रवल्यरत्न मन्नीररज्ज्रितम्॥ ५५ ॥

मुक्कापडलिविनिन्टेकद्गनं सुमनोहरम् ॥ ५६ ॥

१५

११०

वीक्षितं गोपिकाभिस् वेष्टिताभिश्व सन्ततम् ।५७। सिथिरयोवनयुक्ताभि: सत्तिताभिश्व सादरम्। भूषिताभिय सदन्वजिर्माणभूषणेन च: ५८॥ सरेन्द्रेच मुनीन्द्रेय मुनिभिर्मानवेन्द्रके: । ब्रह्माविष्युशिवानन्धर्माद्य वन्दितं मुदा॥५ूट । मतप्रियं भतनाथं अक्तानुग्रहकातरम्। रासेश्वनं सुरसिक राधावक्तःस्थलस्थितम् ॥ ६०॥ एवंरपसरपं तं ध्यायन्ते वैष्यवा सुने। सततं ध्वेयमआाकं परमाआनमीखरम्॥ ६१ म अध्रं पवसं ब्रह्व भगवन्त सनातनम्। खे छामय निकगृज़ निरीहं प्रहवतः परम्॥ ६२। सवाधारं सववोज सवेस स्वेसेव च। सवेखरं सवदूष्य सवस्तिष्विकरप्रदम्॥६३॥ स रत्र भगवानादिनीलीकी विभुजः खयम्। गोपवेशवव गोपाली पार्षक: परिवेष्टित: ॥६४ । परिपूरगतमः श्रीमान् यीकष्ी राधिकेशरः। सर्वान्तराका सवेत्र प्रतव्ः सवेगः समृतः ॥६५ ॥ हात्रिय सववचनो नकारकाल्वाचकः। सवात्ा च परं ब्रह्म तेव लरः प्रकीत्तितः ॥६६ : छषश सवववना नकारयदिवाचकः। सर्वादिपुरुषी व्यापो तेन कए: प्रकीत्तितः ॥६७। स एवांशेन अगवान् वेखुगठे च चतुर्भुजः। चतुर्भुने: पाषदेखैवाहतः कमलापतिः ॥ ६८ ॥ स एव कलया विष्यु: पाता व जगता प्रभुः ।

२६प्र० ब्रह्म खगडम्। १०१

खेतद्वीपे सिन्टुकन्यापतिरेव चतुर्भुजः ॥६८॥ एतत्ते कथितं सवें परं ब्रह्मनिरूपगम्। अम्माकं चिन्तनीयञ्ज सेव्यं वन्दितमीसितम्॥ ७० ॥ दत्युक्का शङ्गरस्तत्र विरराम च गीनक। गन्वर्वराजस्तोत्रण तुष्टाव तञ् नारद: ॥ ७१ ॥ मुनिस्तोत्र ण सन्तुष्टी भगवानादिरच्युतः । सानं सृत्युञ्ज्यस्तस्मे प्रददी वरमीस्सितम् ॥ ७२ ॥ तं प्रणम्य मुनीन्द्रय प्रहृष्टवद्नेन्नगः। तदाज्या पुररूपं ययी नारायणाश्रमम् ॥७३॥ दूति श्रीब्रह्मवेवर्त्ते महापुराणे ब्रह्मखणडे सौति- मौनकसंवादे नारदप्रस्थानं नामाट्टा- विंशतितमोऽ्ध्यायः ।

11

ऊनत्नि शत्तमोऽध्यायः ।

सीतिकवाच। ददर्याश्रममायय्यें टेवर्षिर्नारदस्तथा। ऋषिर्नाराय स्यैव वदरीवनसंयुतम्। १॥

गररभेन्द्रेः केगरीन्द्रैर्व्याघ्रौवेः परिवेषितम् ॥२॥ ऋपीन्द्रस्य प्रभावेन हिंसाभयविवरजितम्। महारखमगम्यव्च स्वर्गाधिकमनोहरम् । ३ ।

१७२

सिद्ेन्द्राणां मुनीन्द्राणामाश्रमाणां त्रिकोटिभि: । आवृतं चन्दनारएपारिजातवनाव्वितम् ॥४॥ ददर्श तमृषीन्द्रञ्ज सभामध्ये मनोहरम्। रत्नसिंहासनस्थञ्ज वसन्त योगिनां गुरुम् ॥ ५ । जपन्त परमं ब्रह्म कष्णमामानमीखरम्। प्रसनाम च तं दृष्टा ब्रह्मपुत्रव्य शौनक॥ ६॥ उत्थाय सहसालिङ्ग युयुजे परमाशिषम्। पप्रच्छ कुशलं स्नेहाच्चकारातिथिपूजनम् ॥ रत्नसिंहासने रम्ये वासयामास नारदम्। निवसवनासने रम्ये वत्मश्रमविवर्जितः ४८॥ उवाच तमृषिश्रेष्ठ भगवन्त सनातनम्। अधीतवैदान् सवींच्च पितुः स्थाने सुदुर्गमान्।६। ज्ञानं सम्प्राप्य योगीन्द्रानन्वज् शुङ्गराहिभो। मनो मे न हि तप्नोति दुर्निवारज्न चञ्चलम् ॥१० ॥ दृष्ट मया तत्पदाज मनसा प्रेरितेन च। कित्चिज्न्ञानविशेषञ्ञ लब्ध्वुमिकामि साम्प्रतम् ॥११॥ यत्र कषागुगाख्यानं जन्नममृत्युजराहरम् ॥ १२ ॥ ब्रह्मविष्णुशिवाद्याच्च सुरेन्द्रय् सुरा विभी। कं चिन्तयन्ति मुनयी मनवश्च विचक्षणा: ॥ १२॥ कस्मात् सटष्टिच्च प्रभवेत् कुत्र वा विप्रलीयते। को वा सर्वेश्वरो विष्णुः सवकारणकारकः ॥ १४ ॥ तस्येश्रस्य किं रूपं कर्म वा किं जगत्पते। विचार्य्य मनसा सवें त्वान् वत्ुमहति॥१५। नारदृस्य वच: सुत्वा प्रहस्य भगवानृषिः।

३० त. ] ब्रह्मखसड़म्। १७३

कथां कथितुमारेे पुख्ां भुवनपावनीम् ॥१६ ॥ इति श्रीव्रह्मवेव्त्तें महापुरासे ब्रह्मखरडे सौति- यौनकसंवादे नारायएं प्रति नारदप्रश्नी नाम ऊनवर भत्तमोऽध्यायः ।

-1

वि श्तमोऽध्यायः।

श्रीनारायण उवाच।

लम्बोदरो हरिरुमापतिरीशशेषा ब्रह्माट्यः मुरगणा मनवो मुनीन्द्रा: । वागी गिवा तिपथगा कमलादिका या

संसारसागरमनीवगभीरघारं दावाग्निसर्पपरिवेष्टित चेप्टिताङ्गम्। संलइ्य गन्तुमभिवाव्कृति यो हि दास्य

गोवईनोडरगकीत्तिरतीवखित्ना भूर्वारिता च दशनाग्रकरेण क्िन्ना। विश्वानि लोमविवरेषु बिभर्त्तुरादेः

१७४ ब्रह्मवेवर्त्तपुराणे [३श्र.

गोपाङ्गनावदनपङ्गजषट्पदस्य रासेशरस्य रसिकारमणस्य पुंसः। वृन्दावने विहरतो व्रजवैशविष्णो:

चत्तुर्निभेषपतितो जगतां विधाता तत्कम वत्स कथितुं भुवि कः समर्थः । त्वच्चापि नारदमुने परमादरेण सजिन्तनं कुरु हरेश्वरणारविन्दम् ॥ ५ ॥ यूयं वयं तस्य कलाकलांशा: कलाकलांशा मनवी मुनीन्द्रा:। कलाविशेषा भवपारमुख्या महान् विराड़ यस्य कलाविशेष: ॥ ६। सहस्त्रशीर्षा: शिरस: प्रदेशे बिभत्ति सिद्ार्थसमच्ज विश्म्। कूर्मे च शेषी मशको गजे यथा कूर्मश्च क्वषास्य कलाकलांशः ॥७॥ गोलोकनाथस्य विभीर्यशोऽमलं य्ुतौ पुराण न हि किञ्चन स्फुटम्। न पाझमुख्या: कथितुं समर्थाः सर्वेशरं तं भज पाद्मुख्यम् ॥८.॥ विश्वेषु सर्वेषु च विश्वधास्त्न: सन्त्य व शश्वद्विधिविधुरुद्राः । तेषाज्ज संख्या: शुतयश् देवा: परं न जानन्ति तमीशवरं भज ॥ e॥

३० म. ] ब्रह्मखगडम्। १७५

करोति सृष्टिं स विधेर्विधाता विधाय नित्यां प्रकरतिं जगत्पुस्म्। ब्रह्मादयः प्राक्ृतिकास सर्वें भक्तिप्रदां थीं प्रक्ृतिं भजन्ति ॥ १० ॥ ब्रह्मस्वरूपा प्रकुतिन भिन्ना यया च सष्टि कुरुत मनातनः । श्रियश्च सर्वा: कलया जगत्सु माय च सर्वे च तया विमोहिताः ॥ ११॥। नारायणी सा परमा सनातनी पक्िय पुंसः परमात्मनथ। आत्मेखवरद्चापि यया च शक्तिमां- स्तया विना स्रष्टुमगत्त एव ॥ १२ ॥ गत्दा विवाहं कुरु वत्स साम्प्रतं क्त्तु प्रयु्तन्न पितुर्निदेगम्। गुरोर निदेशं प्रतिपालको भवेत् सर्वत्र पूच्यो विजयी च सन्ततम् ॥ १३ ॥ खपत्नीं पूजयेद यो हि वस्तालङ्गारचन्दनैः । प्रकृतिस्तस्य सन्तुष्टा यथा कृप्णी हिजार्चचने ॥ १४ ॥ सा च योपित्स्वरूपा च प्रतिविश्वेषु मायया। योषितामपमानिन पराभूता च सा भवेत् ॥ १५। दिव्या स्त्री पूजिता वेन पतिपुचदती सती। प्रक्ृतिः पूजिता तेन सर्वमङ्गलदायिनी॥ १६॥ मूल प्रकृतिरेका सा पूर्ाब्रह्मस्वरूपियी। सृष्टी पञ्चविधा साच विष्ुमाया सनातमी ॥११।

१०६ ब्रद्मवेवत्तपुराणे

प्रायाधिष्ठाटदेवी या कष्सस्य परमावनः । सर्वासां प्रेयसी कान्ता सा राधा परिकीर्त्तिता ॥१८॥ नारायणप्रिया लक्ष्मी: सर्वसम्पत्स्रूपियी। रागाधिष्ठातदेवी या सा च पूज्या सरखती ॥ १८ । सावित्री वेदमाता च पूज्यरूपा विधे: प्रिया। भङ्वरस्य प्रिया दुर्गा यस्या: पुत्ती गलेश्वरः ।२० ॥

दूति श्रीब्रह्मवैवर्त्ते महापुराणे ब्रह्मखगडे सौति- शेनकसंवादे वि भत्तमोऽध्यायः ।

ब्रह्म खणडं समाप्रम्।

19

प्रक्ृतिखरडम्।

प्रथमोडध्यायः ।

नारायण उवाच।

गणेभजननी दुर्गा गधा लक्ष्मी: सरस्वती। सावित्री च सष्टिविधी प्रकृतिः पञ्नधा स्मृता ॥ १ * आविर्वभूव सा कैन का वा सा ज्ानिनां वरा। किं वा तन्नच्षणं वत्स! को वा वतां ततमो भवेत् ॥ २ ॥ किव्ित्तथापि वत्यामि यत् खुतं रुद्रवक्रतः ॥ ३ ॥ प्रक्ृष्टवाचकः प्रश्न क्वतिथ सष्टिवाचकः । सृष्टौ प्रक्ृष्टा या देवी प्रकृति: सा प्रकीर्ततिता॥ ४ । गुणे प्रक्ृष्टसत्वे च प्रगन्दो वत्त ते खुतौ। मध्यमे रजसि कथ् तिगव्दप्तमसि स्मृतः ॥ ५ ॥ वरिगुणामस्रूपा या सतभक्िसनन्विता। प्रधाना सृष्टिकरणे प्रक्ृतिस्तेन कथ्यते॥ ६॥ ग्रथमे वत्त ते प्रथ्च क्वतिय सष्टिवाचकः । सृष्टेराद्या च या देवी प्रकृतिः सा प्रकीर्ततिता ॥७॥ योगिनाका सटष्टिविधी द्विधारूपी वभूव सः । पुमांय दत्तिगार्डाङ्गो वामाङ्ग: प्रक्ृतिः स्मृतः ॥८॥ साच ब्रह्मस्रूपा च माया नित्यसनातनी। वथाआ च यथा मरक्तियधाग्नी दाहिका स्मृता । 2 8

ब्रह्मवेवर्त्तपुराणे

अतएव हि योगीन्द्र: स्त्रीपुंभेदं न मन्यते। सवे ब्रह्ममयं व्रश्मन् शश्त् पश्यति नारद ॥ १० ॥ सेच्छामयस्ये कया च श्रीसशास्य सिसत्तया। साविबभूव सहसा मूलप्रक्वतिरीखरी॥ ११ ॥ तदाननया पञ्चविवा सृष्टिकमषि भेदतः । अथ भकानुरीधाद् वा भक्तानुग्रहविग्रहा ॥ १२ ॥। गणेममाता टुर्गा या शिवरूपा शिबप्रिया। नारायणी विष्ुमाया पूर्सब्रह्मववरुपिणी। १३ । ब्रह्मादिदेवर्पुनिभिमनुभि: पूजिता सदा। सर्वाधिठाटेवी सा ब्रह्मरूपसनातनी ॥ १४ ॥ धर्मसत्यपु की त्तियशोमङ्गलदायिनी ।

तेज:स्वरूपा परमा तदिष्ठातदेवता। १६॥ सवशकस्वरूपा च शक्िरीशस्य सन्ततम्। सिड्ेशवरो सिद्रूपा सिद्धिदा सिद्धिदेशवरी । १७॥ बुद्धिनिद्रा चुत् पिपासा कवाया तन्द्रा दया स्मृतिः । जातिः प्तान्तिश्न शान्तिश्व कान्तिर्स्रान्तिश्व चेतना ॥१८ तृष्टिः पुष्टिस्तथा लक्ष्मीव्ट नतिर्माता तथेव च। सर्वशक्तिस्वरूपा सा कृष्स्य परमात्मन: ॥११। उक्तः गुती सुतगुरश्नातिसल्पो यथागमम्। गुगोऽस्यनन्तोडनन्ताया अपराज्ज निशामय ॥ २० ॥ शुद्धसत्त्वस्वरूपा या पझमा च परमात्मनः । सर्वसम्पत्स्वर्कपा या सा तद्धिष्ठालकेबता। २१॥

१ म्र ० प्रक्ृतिखग्डम् । १७८

कान्ता दान्तातिशान्ता च सुगीला सर्वमङ्गला। लोभमोहकामरोषाहङ्ारपरिवर्जिता। २२॥ भक्तानुरक्तपायूथ सर्वाद्या च पतिव्रता। प्रासतुल्या भगवतः प्रेमपात्री प्रियंवदा ॥ २३ ॥ सर्वधस्यात्मिका सवजोवनोपायरूपिणी। महालक्षीख वेकुराठे पतिसेवावती सदा। २४॥ सर्गे च स्रगलत्तीय राजलक्षीय राजसु। गहे च ग्हलन्ष्मीव मर्त्यानां गटहिणां तथा ॥२५॥ सर्वप्रासिधु ट्रव् प शोभारूपा मनोहरा। प्रीतिरूपा पुखवतां प्रभावपा नृपिषु च । २६। बाणिज्यरूपा वगिजां पापिनां कलहङ्गरा। दयामयी भक्तमाता भतादुग्रहकातरा। २७॥ चपले चपला भत्तसम्मदी रक्षणाय च। जगज्जीवन्मृतं सवें यया देव्या विना बुने ॥ २८॥ गक्िद्ि तीया कविता वेदीता सदसस्मता। स्वघृज्या सर्ववन्द्या चान्यां मत्ती निगामय॥२८॥

सवविद्यास्वरूपा या सा च डेवी सरस्ती॥३० ॥ सुबुद्विकवितामेधाप्रतिभारम तिदा सताम्।

व्यास्याबोधसरूपा व सवसन्देहभख्तिनी। विचादकारिणी ग्रन्थकारियी थिरुपियी । ३२ *

विषयज्ञानवागरूपा प्रतिविश्वेषु जीविनाम् ॥२३ ।

१८० [१ त्र०

व्याख्यामुदाकरा शान्ता वीणापुस्तकधारियी। शुद्धसत्त्वस्वरूपा या सुशीला श्रीहरिप्रिया ॥३४ ॥ हिमचन्दनकुन्द न्दुकुमुदास्ोजसन्निभा। नपन्ी परमात्मानं श्रीक्ण्णं रत्नमालया । ३५॥ तपःखरूपा तपसां फलदाती तपखिनी। सिद्विद्यास्वरूपा च सर्वसिदिप्रदा सदा ॥ २६ ॥ देवी ततीया गदिता श्रीयुता जगदत्विकां। वधागमं यघाकिजिदपरां संनिबोध मे ॥ ३७॥ माता चतुशीं वेदानां वेदाङ्गानाञ्ज छन्दसाम्। सन्यावन्दनमन्त्रायां तन्तागाञ् विचन्नया॥ ३८॥ द्विजातिजातिरुण च जपरूपा तपखिनी। ब्राह्मतेजोमयी प्रत्िम्तदधिष्ठातदेवता॥ ३८॥ यत्पादरजसां पूतं जगत् सवेज नारद। देवी चनुर्था कथिना पञ्चमीं वर्सयामि ते। ४० ॥ प्रेमप्रागाधिटेवी या पञ्चप्राएसरूपिसी। प्राणाधिक प्रेयतमा सर्वाद्या सुन्दरी वरा ॥ ४१॥ सर्वमोभाग्ययुक्ता व मानिनी गौरवान्विता। वामार्डाङ्गवरूपा च गुलेन तेजसा मया॥ ४२॥ परावरा सर्वत्रता परमाद्या सनातनी। परमानन्दरूप च धन्या मान्या च पूजिता । ४२। रासक्रीड़ाधिदेवी च कृप्शास्य परमातमनः । रासमएडलसंभूता रासमएडलमएिडता॥ ४४ ॥ रामेशवरी सुरसिका रासवासनिवासिनी। गोलोकवासिनी देवी गोपीवेशववधायिका॥४५॥

१ अ्र० ] १८१

परमाह्नादरूपा च सन्तोषहर्षरुपियी । निर्गुणा च निराकारा निर्लिप्तात्मस्वरुपिणी।। ४६॥ निरीहा निरहङ्गारा भक्तानुग्रहविग्रहा। वेदानुसारध्यानेन विज्ञाता सा विचन्गैः ॥४9॥ दृष्टिटृष्टा सहस्त्रेषु सुरेन्ट्रेर्सुनिपुङ्गवैः। वड्िशुद्वांशुकाधाना रत्नालङ्गारभूषिता। ४८॥ कोटिचन्द्रप्रभामुष्टश्रीयुक्तभक्तविग्रहा। श्ीकशाभक्तदास्येकदात्रिका सर्वसम्पदाम् ।। ४८ । अवतार च वाराहे वकभानुसुता च या। यत्पादपद्मसंस्पर्शपवित्रा च वसुन्धरा ॥ ५० ।। ब्रह्मादिभिरटृष्टा या सर्वद्ृष्टा च भारते। स्वीरत्नसारसंभृता कवृप्वत्त:स्लस्थिता। तथा घने नववने लोला सौदामिनी मुने॥५१॥ षष्टि वर्षसहस्त्राणि प्रतप्न ब्रह्मगा पुरा। यत्पादपझ्मनखरटृष्टये चात्मशुद्ये। नच दृष्टञ्न स्वप्नऽपि प्रत्यक्षस्यापि का कथा ॥ ५२ ॥ तेनैव तपसा दृष्टा भूरि वन्दावने वने। कथिता पञ्चमी देवी सा राधा परिकीर्ततिता॥ ५३॥ अंशरूपा कलारूपा कलांशांगससुद्गवा। प्रकृतेः प्रतिविश्वेषु देवी च सर्वयोषितः ॥ ५४॥ परिपूर्गातमा: पञ्चविधा देव्यय कीर्ततिताः। या या प्रधानांशरूपा वर्सयामि निशामय । ५५ू । प्रधानांगस्वरूपा च गङ्गा भुवनपावनी। विष्युविग्रहसंभृता द्रवरूपा सनातनी। ५६॥ १६

१८२ [१ अ०

पापिपापैन्धदाहाय ज्वलदिन्धनरूपिी।

पवित्ररूपा तीर्थानां सरिताञ्ज परावरा।

तपःसम्पादनी सद्यो भारते च तपखिनाम्।

निर्मला निरहद्वारा साध्ी नारायणप्रिया। ५ट ॥ प्रधानांशखरूपा च तुलसी विष्णुकामिनी। विष्ुभूषणरूपा च विष्णुपादस्थिता सती ॥ ६० ॥ तप:सङ्गल्पपूजादिसद्यःसम्पादनी मुने। सारभूता च पुष्पानां पवित्रा पुखदा सदा ॥ ६१॥

यत्पादपद्मसंस्पर्शात् सद्य:पूता वसुन्धरा। यत्स्पर्शदशं वाञ्कन्ति तीर्थानि चातशुडये ॥६३॥ यया विना च विश्वेषु सवें कर्मातिनिष्फलम् । मोचदा या मुमुन्तूखां कामिनां सर्वकामदा।६४ ॥ कल्यव्टक्षसवरूपा च भारते विश्वरुपिणी। वासाय भारतानाज्ज पूजानां परदेवता॥ ६५ ॥ प्रधानांशसरूपा च मनसा कश्यपात्मजा। अङ्रप्रियशिया च महाज्ञानविशारदा॥ ६६ ॥ नागेशवरस्यानन्तस्य भगिनी नागपूजिता। नागेखरी नागमाता सुन्दरी नागवाहिनी ॥ ६२ ॥

१ श्र० ] प्रकृतिखएडम्। १८२

नागेन्द्रगसयुक्ता सा नागभूषणभूषिता। नागेन्द्रवन्दिता सिद्योगिनी नागवासिनी॥ ६८॥ विष्णुभक्ता विषुरूपा विषुपूजापरायण। तपःसरूपा तपसां फलदात्री तपस्विनी॥ ६ट ॥ दिव्यं तिलन्तवर्षञ् तपस्तप्त यया हरेः । तपख्विनीषु पूज्या च तपस्विपु च भारते ॥ ७० ॥ सपमन्त्राधिटेवी च ज्वलन्ती ब्रम्मतेजसा। ब्रह्मस्रूपा परमा ब्रह्मभावनतत्परा । ७१ । जरत्कारुमुनेः पत्नी कषगभुपतिव्रता। आस्तीकस्य मुनेर्माता प्रवरस्य तपखिविनाम्॥ ७२॥ प्रधानांगसरूपा या देवसेना च नारद। मातकासु पूज्यतमा सा च षठी प्रकीत्तिता॥ ७३॥ गिशूनां प्रतिविशेषु प्रतिपालनकारियी। तपस्विरिनी विशुभत्ा कार्त्तिकेयस्य कामिनी॥ ७४ ॥ षछांभकृपा प्रछृतस्तेन पठठी प्रकीर्ततिता। पुत्रपीत्रप्रदावी च घात्री प जगतां सदा ॥७५॥ सुन्दरी युवती रम्या सततं भर्त्तुरन्तिके। स्थाने शिशूनां परमा वृद्दरूपा च योगिनी॥ ७। पूजा द्वाद्गमासेषु वस्या: षष्ठपास्तु सन्ततम्। पूजा च सूतिकागार परषष्ठदिने यिशोः॥७9॥ एकविभतिमे चैव पूजा कल्यागाहैतुकी। गश्वन्नियमिता चैषा नित्या काम्याप्यतः परा। ७८॥ मातरूपा द्यारूपा गद्रक्षणकारियी। जले खथले चान्तरीने भिशूनां खप्नगोचरा॥ ७८ ॥।

१८४ ब्रह्मवेवत्तपुराखे [१ग्र०

प्रधानांशसरूपा या देवी मङ्गलचिडका। प्रक्ृतर्मुखसंभूता सर्वमङ्गलदा सदा ॥ ८० ॥ सृष्टो मङ्गलरूपा च संहारे कोपरूपिणी। तेन मङ्गलचएडी सा पणिडतैः परिकीर्ततिता॥ ८१ प्रतिमङ्गलवारेषु प्रतिविश्वेषु पूजिता। पञ्जोपचारैर्भत्तया च योषिद्वि: परिपूजिता॥८२ ।

शोकसन्तापपापात्ति दुःखदारिद्रनाशिनी॥ ८३। परितुष्टा सर्ववाञ्काप्रदात्ी सर्वयोषिताम्। रुष्टा चरोन रुंहर्त्तु शका विश्व महेशवरी॥ ८४॥ प्रधानांशसरूपा च काली कमललोचना। दुर्गाललाटसंभूता रणे शुन्भनिशुभ्यो: । ८५ । दुर्गाद्वांशखरूपा च गुणोन तेजसा समा। कोटिसूर्य्य प्रभामुष्टपुष्टजाज्वल्यविग्रहा॥ ८६॥ प्रधाना सर्वशीनां वरा बलवती परा। सर्वसिद्धिप्रदा देवी परमा सिद्धियोगिनी। ८७ । कप्णभक्ता कष्णतुल्या तेजसा विक्रमैगुरः। कृष्ाभावनया शखत् कृष्णवर्णा सनातनी। द८ ॥ संहर्तु सर्वब्रह्माएडं भक्ता निःखासमवतः। रणं दैत्यैः समं तस्या: क्रीड़या लोकरच्षया॥ ८2॥ धर्मार्थकाममोचांस दातुं पत्ा च पूजिता। ब्रह्मादिभि: स्तूयमाना मुनिभिर्मनुभिर्नरैः॥८० ॥ प्रधानांभखरूपा च प्रक्वतेश्व वसुन्धरा। आधारभूता सर्वेषां सर्वभस्यप्रसूतिका॥ ८१॥

१ अ्र० ] १८५

रत्नाकारा रत्नगर्भा सर्वरत्नाकरात्चया। प्रजादिभि: प्रजेशैय पूजिता वन्दिता सदा ॥ ८२ ॥ सर्वोपजीव्यरूपा च सर्वसम्पद्विधायिनी। यया विना जगत् सवें निराधारं चराचरम् ॥ ८३॥ प्रक्ृतेश्च कला या यास्ता निबोध मुनीखर। यस्य यस्य च या: पत्नास्ताः सर्वा वर्षयामि ते ॥८४॥ स्वाहादेवी वड्निपत्री तरिषु लोकेषु पूजिता। यया विना हविदेत्त न ग्रहीतुं सुराः क्षमा:।८५ ॥ दत्षिणा यज्तपत्नी च दीक्षा सर्वत्र पूजिता। यया विना च विश्वषु सरवें कर्म च निष्फलम् ॥ ८६ ॥ स्धा पितृणं पत्नी च मुनिभिरमनुभिनेरैः। पूजिता पितदानञ्ज निष्फलञ्ज यया विना। ८७ । स्वस्तिदेवी वायुपत्नी प्रतिविश्वेषु पूजिता। आदानञ्च प्रदानञ्च निष्फलञ्ज यथा विना।८८॥ पुष्टिर्गगपतेः पत्नी पूजिता जगतीतले। वया बिना परिचीगा: पुमांसी योषितीऽपि च।८६ । अनन्तपत्नी तुष्िश्व पूजिता वन्दिता सदा। यया विना न सन्तुष्टाः सर्वलोकाश्च सर्वतः ॥ १०० ॥ इगानपत्नी सम्पत्ति: पूजिता च सुरैनेरैः। सर्वे लोका दरिद्राय विश्वेषु च यया विना ॥१०१॥ ष्तिः कपिलपत्नी च सर्वः सर्वत्र पूजिता। मर्वे लोका अधैर्य्याय जगत्सु च यया विना । १०२॥ यमपत्नी चमा साध्वी सुगीला सर्वपूजिता। समुन्मत्ताश् रुष्टाय सर्वे लोका यया विना॥ १०२ ॥

१८६ ब्रह्मवैव्त्तपुराये [१त्र'

क्रीड़ाधिष्ठातदेवी सा कामपली रतिः सती। केलिकौतुकहीनाय सर्वे लोका यया विना॥ १०४ ॥ सत्यपत्नी सती मुक्ति: पूजिता जगतां प्रिया। यया विना भवैभोको बन्धुतारहितः सदा ॥ १०५ ॥ मोहपत्नी दया साध्वी पूजिता च जगत्प्रिया। सर्वलोकाश्च सर्वत्र निष्ठुराश्च यया विना॥ १० ई॥ पुस्यपन्नी प्रतिष्ठा सा पुखरूपा च पूजिता। यया विना जगत् सवें जीवन्मृतसमं मुने॥१०७॥ सुकमपत्नी कीर्ततिश्च धन्या मान्या च पृजिता। यया विना जगत् सवें यशोहीनं सृतं यथा॥ १०८॥ क्रिया उद्योगपती च पूजिता सर्वसङ्गता। यया विना जगत् सर्वमुच्छन्रमिव नारद॥ १०६ ॥ अधर्मपत्नी मिंध्या सा सर्वधूर्त्तेच्व पूजिता। यया विना जगत् सर्वमुच्छन्न विधिनिमितम् ॥ ११० ॥ सत्ये अदर्शना या च त् तायां सूक्ष्मरूपिणी। उरद्ीवयवरूपा च दापरे संवता हि या॥ १११॥ कली महाप्रगल्भा च सर्वत्र व्यापिकारणात्। कपटेन समं स्राता भमत्येव गहे गहे॥ ११२॥ शान्तिलज्जा च भार्य्ये द्े सुशीलस्य च पूजिते। याभ्यां विना जगत् सर्वमुन्मत्तमिव नारद॥ ११३ ॥ जानस्य तिस्त्री भारय्याश्च बुद्धिर्मेधा स्पृतिस्तथा। याभिर्विना जगत् सवं मूढ़ मृतसमं सदा ॥ ११४ ॥ मृच्तिश्न धर्मपत्नी सा कान्तिरूपा मनोहरा। परमाता चे विशवोधा निराधारा यया विना ॥११५:

१ त्र० ] प्रक्ृतिखएडम्।

सर्वत्र शोभारूपा च लक्ष्मीर्मूत्तिमती सती। श्रीरूपा मूर्त्ति रूपा च मान्या धन्या च पूजिता ॥११ ६॥ कालारिनिरुद्रपत्नी च निद्रा सा सिद्योगिनाम्। सर्वलोका: समाच्कव्ना मायायोरीन रात्रिषु॥ ११७॥ कालस्य तिस्रो भाय्यास सन्या रात्रिदिनानि च। याभिविना विधाता च संख्यां कर्त्तु न शक्यते ॥११८॥ क्ुत्पिपासे लोभभार्य्ये धन्ये मान्ये च पूजिते। याभ्यां व्याप्त जगत् तीभयुत्तं चिन्तितमेव च ।११६। प्रभा च दाहिका चैव हे भार्य्ये तेजसस्तथा। याभ्यां विना जगत् स्रष्टं विधाता च न हीखरः ॥१२०॥ कालकन्य सृत्युजरे प्रज्वरस्य प्रिये प्रिये। याभ्यां जगत् समुच्छन्रं विधाता निर्मिते विधी ॥१२१॥ निद्राकन्या च तन्द्रा सा प्रीतिरन्या सुखप्रिये। याभ्यां व्याप्त जगत् सवें विधिपुत्रविधेर्विधी॥१२२॥ वैराग्यस्य च हे भार्य्ये यद्ा भलिश्च पूजित। याभ्यां पश्वत् जगत् सवें जीवन्मुत्तमिदं मुने ॥ १२३ ॥ अदितिर्देवमाता च सुरभिय गवां प्रस्ः। दितिश्च दैत्यजननी कट्रु विनता दनु: ॥ १२४॥ उपयुत्ता: सटष्टिविधी एताश्च प्रक्ृतः कलाः । कलाश्चान्याः सन्ति बह्वास्तासु काश्चिन्निबोध में ॥१२५॥ रोहिणी चन्द्रपत्नी च संज्ञा सूर्य्यस्य कामिनी। गतरूपा मनोर्भार्या शचीन्द्रस्य च गेहिनी ॥-१२६॥ तारा वहस्पतर्भार्य्या वभिष्ठस्याप्यरुन्ती। अहत्या गीतमस्त्री साप्यनस्यात्रिकामिनी॥ १२७ ॥

१८८ ब्रह्मवैवर्त्तपुराणे [१अ्०

देवहती कर्दमस्य प्रसूतिर्दक्तकामिनी। पितृगां मानसी कन्या सेनका साम्बिकाप्रसूः ॥१२८॥ लोपासुद्रा तथाहती कुवेरकामिनी तथा। वरुगानो यमस्त्री च बलेर्विन्धावलीति च ॥ १२८॥ कुन्ती व दमयन्ती च यशोदा दैवकी सती। गानारी ट्रौपदी सव्या सावित्री सत्यवत्प्रिया ॥१३०॥ वृकभानुप्रिया साध्ी राधामाता कलावती। मन्दोदरी च कौशल्या सुभद्रा कैटभी तथा॥ १३१॥ रेवती सत्यभामा च कालिन्दी लक्ष्मणा तथा। जाम्बवती नागजिती मित्रविन्दा तथापरा॥ १२२॥ लक्ष्मणा रुक्णी सीता स्वयं लक्ष्मी: प्रकीर्ततिता। कला योजनगन्धा च व्यासमाता महासती॥ १२३ ॥ बागपुत्री तथोषा च चित्रलेखा च तत्सखी। प्रभावती भानुमती तथा मायावती सती ॥१३४॥ रेखुका च भृगोर्माता हलिमाता च रोहिएी। एकानंशा च दुर्गा सा श्रीक्वष्णभगिनी सती॥ १३५॥ वह्वा: सत्ति कलाश्चैवं प्रक्ृतरेव भारते। या याथ् यामदेव्यस्ता: सर्वाश्च प्रक्ृतेः कला: ॥१३६॥ कलांशंशसमुद्भूता: प्रतिविश्वेषु योषितः। योषितामपमानेन प्रक्ृतेश्व पराभवः ॥ १३७॥ ब्राह्मसी पूजिता येन पतिपुत्तवती सती। प्रक्वात: पूजिता तेन वस्तालङ्गारचन्दनैः।१३८॥ कुमारा चाष्टवर्षीया वस्त्रालद्वारचन्दनैः । पूजिता येन विप्रस्य प्रक्वतिस्तेन पूजिता ॥ १३८॥

१ म० ] १८६

सर्वाः प्रक्ृतिसभ्भूता उत्तमाधममव्यमाः । सत्वांथाशोत्तमा: ज्ेया: सुशीलाश्च पतिव्रताः ॥१४०॥ मध्यमा रजसच्चांशास्ताश्च भोग्या: प्रकीर्ततिताः । मुखसभ्भोगवत्यश्न स्वकार्य्यतत्पराः सदा ॥ १४१ ॥ अधमास्तमसच्ांथा अज्ञातकुलसभ्भवाः । दुर्मुखा: कुलटा धूर्त्ताः खतन्ताः कलहप्रियाः ॥१४२॥ पृथिव्यां कुलटा याश्च खर्गे चापरसां गणा: । प्रक्तेस्तमसश्चांशाः पुथल्य: परिकीर्तिताः ॥ १४२॥ एवं निगदितं सवें प्रक्ृते: परिकीर्त्तनम्। ता: सर्वा: पूजिता: पृथ्वां पुरन्तेव च भारते ॥१४४॥ पूजिता सुरधेनादी दुर्गा दुर्गतिनाशिनी। द्वितीये रामचन्द्रेग रावगास्य बधाथिना॥ १४५ ।। तत्पश्चात् जगतां माता विषु लोकेषु पृजिता। जातादी दत्तपत्नमज्त निहन्तु दैत्यदानवान् ॥१४६॥ ततो देहं परित्यज्य यज्ञे भर्त्तुश् निन्दया। जन्त हिमवतः पत्नमं लेभे पशुपतिं पतिम् ।१४७। गणेशथ्च स्वयं कृणा: स्कन्दो विष्णुकलोद्जवः । बभूवतुस्ती तनयौ पश्चात्तस्याश्च नारद !॥ १४८ ॥ लक्ष्मीमङ्गलभूपेन प्रथमे परिपूजिता। तिषु लोकेषु तत्पथ्यात् देवतामुनिमानवै: ॥१४६॥ सावित्री चापि प्रथमे भत्त्या च परिपूजिता। तत्पथ्चात् विषु लोकेषु देवतामुनिमानवैः॥ १५० ॥ आदी सरखती देवी ब्रह्मगा परिपूजिता। तत्पश्चात् व्रिषु लोकेषु देवतामुनिमानवैः ॥१५१॥

१६० ब्रह्मवैवर्त्तपुराणे [१त्र०

प्रथमे पूजिता राधा गोलोके रासम एडले। पौर्णमास्यां कार्त्तिकस्य क्वष्णेन परमात्मना ॥ १५२॥ गोपिकामिच्व गोपैच् बालिकाभिन्व बालके:। गवां गएै: सुरगणस्तत्पश्चात् मायया हरेः ॥ १५३॥ तदा ब्रह्मादिभिर्देवैर्मुनिभिमनुभिस्तथा। पुष्पधूपादिभिर्भ त्या पूजिता वन्दिता सदा ॥१५४॥ पृथिव्यां प्रथमे देवी सयज्ेन च पूजिता। शङ्गरेणोपदिष्टेन पुरन्षेत्रे च भारते ॥१५५ ॥ तरिषु लोकेषु तत्पश्चादाज्जया परमात्मनः । पुष्प्धूपादिभिर्भत्या पूजिता मुनिभिः सुरैः ॥१५६॥ कला या या: सुसंभूता पूजितास्ताय् भारते। यूजिता ग्रामदेव्यश्च ग्रामे च नगरे मुने॥१५७ ॥ एवं ते कथितं सवें प्रक्वतश्चरितं शुभम्। यथागमं लक्षणाञ्ज किं भूय: श्रोतुमिच्छसि ॥२५८॥ इति श्रीव्रह्मवैवर्त्ते महापुराण प्रकृतिखरडे नारायण- नारदसंवादे प्रकृतिचरितसूत्र नाम प्रथमाऽध्यायः ।

प्रक्ृतिखएडम्। १६१

द्वितौचोऽध्यायः।

मारद उवाच।

समासेन गुतं सवें देवीनां चरितं विभो !। विबोधनाय बोधस्य व्यासेन वक्तुमर्हसि ॥ १॥ सष्टिराद्या सष्टिविधी कथमाविर्वभूव ह। कथं वा पञ्चधा भूता वद वेदविदां वरः ॥ २ ॥ भूता या यास कलया तथा त्रिगुणया भवे। व्यासेन तासां चरितं श्ोतुमिच्छामि साम्प्रतम् ॥२॥ तासां जन्मानुकथनं ध्यानं पूजाविधिं परम्। स्तोत कवचमेशवर्य्य शीर्य वणय मङ्गलम् ॥४॥ शीनारावए उवाच। नित्यात्मा च नभी नित्वं कालो नित्वी दिशी यथा। विश्व षां गोकुलं नित्यं नित्यो गोलोक एव च ॥ ४ H तदेकदेशो वैकुग्ठो लम्बभाग: स नित्यकः । तथैव प्रकृतिर्नित्या ब्रह्मलीना सनातनी ॥ ६॥ वथाग्नी दाहिका चन्द्र पद्म शाभा प्रभा रवी। गश्वद्युक्ता न भिन्ना सा तथा प्रकृतिराव्नि। ७॥ विना खएं स्वर्णकारः कुएडलं कर्तुमन्तमः । बिना मृदा कुलालो हि घटं कत्तु न हीख्र: । ८ ५ न हि चमस्तया ब्रह्म सृषटि स्रष्टं तया विना। सर्वभक्तिस्वरूपा सा तया च शक्िमान् सदा॥८ ॥

१९२ ब्रह्मवैवत्तपुराण [२अ०

ऐश्वर्य्यवचनः शक् च तिः पराक्रमवाचकः । तत्स्वरूपा तयोदाती या सा शक्ति; प्रकीर्तिता ॥१०। समृद्विबुद्िसम्पत्तियशसां वचनी भगः । तेन शक्तिर्भगवती भगरूपा च सा सदा ॥ ११ ॥ तया युक्त: सदात्मा च भगवांस्तेन कथ्यते। स च स्वेच्कामयः कृष्णः साकारश्च निराकृतिः ॥१२। तेजोरूपं निराकारं व्यायन्ते योगिन: सदा। वदन्ति ते परं ब्रह्म परमात्मानमीखरम्॥ १३॥ अटृष्टं स्ववषट्कारं सर्वन्ञं सर्वकारएम्। सर्व दं सरव रूपान्तमरूपं सर्वपोष कम् । १४ ॥ वैण्णवास्तं न मन्यन्त तङ्गत्ता: सूतक्षमदर्शिनः । वदन्तीति कस्य तेजस्ते च तेजखिनं विना। १५। तेजीमण्डलमध्यस्थ ब्रह्मतेजखिनं परम्। सेच्कामयं सर्व रूपं सर्वकारणकारगम् ॥ १६॥ अतीवसुन्दरं रम्य बिभ्तं सुमनोहरम्। किशोरवयसं शान्त सर्वकान्त परात्परम् ॥ १७॥ नवीननीरदाभासं रासैकश्यामसुन्दरम्।

मुक्तासारविनिन्द कदन्तपङक्िम नोहरम्। मयूरपुच्कचूड़ञ्न मालतीमाल्यमिडतम् ॥ २६॥ सुनसं सस्त्ितं शश्वङ्गक्तानुग्रहकातरम्।

द्विभुजं मुरलीहस्तं रत्नभूषाभृषितम् । सर्वाधारञ्ज सर्वेशं सर्वशक्तियुतं विभुम् ॥ २१ ॥

प्रकतिखएड़म्। २६३

सदेशवर्व्यप्रदं सवं सतन्त्र सर्वमङ्गलम्। परिएूर्णातमं सिद्धं सिद्धिदं सिद्धिकारणम् ॥ २२ ॥ ध्यायन्त वेगावाः गश्वदेवंरूपं सनातनम्। जन्नसृत्वुजरव्याधिशोकभीतिहरं परम्। २३॥ व्रह्मणी वयमा यस्य निमेष उपचर्य्यते। म चाला परमं ब्रह्म कृष् दत्यभिधीयते॥ २४॥ कृषिस्तद्धक्तिवचनी नश तह्दास्यवाचकः । भक्तिदास्यप्रदाता वः स कृशः परिकीत्तित: ।२५।। कृषिच् सववचनी नकारी वीजवाचकः । सवं दीजं परं ब्रह्म कृण्ा द्ृत्यभिधीयते ॥ २६॥ असंख्यतह्मणां पाते कालेतीतेऽपि नारद। यट्गुगानां नाप्ति नाथप्तत्समानो गुऐेन च । २9 । स कृष्ण: सरवद्ध्ादी सिसत्तुरेक एव च। सृध्योन्मुखन्तदंशेन कालेन प्रेरितः प्रभुः ॥२८॥ स्वेक्त्ामय, स्वेच्क्या च दिधारूपो बभूव ह। स्तरीरूपा वामभागांशा दृत्तिणांशः पुमान् स्मृतः ॥२८॥ तां ददर्श महाकामा कामावारः सनातनः । अतीवकमनीयाञू चारुचम्पकमन्निभाम्॥ ३०॥ चन्द्रविस्वत्रिनिन्द कनितम्वयुगलां पराम्। सुचारुकदली त्तन्मनिन्दितथीगिसुन्दरीम् ॥३१ ॥ श्रीयुत्त य्ोफलाकारस्तनयुग्सम नोरमा म् । पुथ्या युक्तां सुललिता जध्यनीयां सनीहरास् ॥ ३२॥ ततीवसुन्दर्रे गान्तां सन्स्ितां वक्रलोचनास्।

१७

१८४ ब्र ह्म वैव र्त्तपुराण

शशच्चच्ुञ्चकोराभ्यां पिबन्तीं सन्ततं मुदा। कृष्णस्य मुखचन्द्रन्न चन्ट्रकोटिविनिन्दितम् ॥ ३४। कस्तूरीविन्दुभि: सार्डमधशन्दनविन्टुना। समं सिन्टूरविन्दुञ्च भालमध्ये च बिभ्रतीम् ॥ २५॥ वङ्गिमं कवरीभारं मालतीमाल्यभूषितम्। रत्नेन्द्रसारहारज्ज दधतीं कान्तकामुकीम् ॥ ३६॥ कोटिचन्द्रप्रभा मुष्टपुष्टशीभासमन्विताम्। गमने च राजहंसगजखज्जनगज्जनीम्॥ २७॥ दृष्टिमात्र तया साई रासेशो रासमरडले। रासोल्यासेषु रहसि रासक्रीड़ां चकार ह॥ ३८॥ नानाप्रकारमृङ्गारं शृङ्गारी मूर्त्तिमानिव। चकार सुखसभ्भोगं यावद्व ब्रह्मणी वयः ॥ ३९। ततः स च परिश्ान्तस्तस्या योनी जगत्पिता। चकार वीर्य्याधानज् नित्यानन्दः शुभचरो॥ ४ ॥ मात्रतो योषितस्तस्या: सुरतान्त च सुव्रत। निःससार श्रमजलं श्रान्तायास्तेजसा हरः॥ ४१ ॥ महारमणक्रिष्टाया निःखासश्न बभूव ह। तदाधारश्रमजलं तत् सवें विखवगोलकम् ॥ ४२ ॥ स च निःशासवायुश सर्वाधारी बभूव ह। निःशासवायुः सर्वेषां जीविनाज्ज भवेषु च॥ ४३ ॥ बभूव मूर्त्तिमद्दायोर्वामाङ्गात् प्राएवल्भा। तत्पत्नी सा च तत्पुत्रा: प्राणा: पञ्च च जीविनाम् ॥४8।। प्रासोऽपानः समानञ्चवोदानी व्यान एव च। बभूवु रेव तत्पुता अधःप्राखास पञ्च च ॥४५ !

प्रक्ृतिखएडम् । १६५

घर्मतोयाधिदेवस बभूव वरुणो महान्। तद्वामाइ्गाच्च तत्पल्नी वरुणानी बभृव सा । ४६॥ अथ मा कृणशक्तिय कृष्णाद्गभें दधार है। शृतमन्वन्तरं यावञ्ज्लन्ती ब्रह्मतेजसा॥ ४७ ॥ कसाप्रागाधिदेवी सा कृप्णप्रासाधिकप्रिया। कृप्ास्य सङ्गिनी गश्वत् कृणावन्ःस्थलस्थिता ॥ ४८। गतमन्वन्तरातीतकालेऽतीतडपि सुन्दरी। सुषाव डिम्बं स्वर्गाभं विश्वाधारालयं परम् ॥ ४६ ॥ दृष्टा डिम्तञ्ज सा देवी हृदयेन विभूषिता। उत्ससर्ज च कोपेन ब्रह्माएडं गोलके जले ॥ ५० ॥ दृष्टा कृषाय तत्त्यागं हाहाकारं चकार ह। गशाप देवीं देवेगम्तत्न्तगञ्च वथोचितम्॥ ५१॥ वतोऽपत्वं त्वया त्यतां कोपशीले सुनिष्ठुरे। भव त्वमनपत्यापि चाद्यप्रभृति निञ्चितम् ॥ ५२॥ या वास्तद्शंरूपा च भविधन्ति सुरस्त्रियः । अनपत्याय ता: मर्वाम्तत्समा नित्ययीवनाः ॥ ५३॥ एतम्मिन्नन्तर देवी जिह्वाग्रात् सहसा ततः । आविवभूव कन्चैका शुक्लवर्सा मनोहरा॥ ५४॥ पीतवस्तरपरीधाना वीणापुस्तकधारिगी। रत्नभूषगाभूषाव्या सर्वभास्ताविदेवता ॥ ५५॥ अथ कालान्तरे मा च द्विधारूपा बभूव ह। वामार्डाङ्गा च कमला दक्त्षिगाडी च राधिका ॥ ५ू६॥ एतम्मित्नन्तरे कृष्णो द्विधारूपी बभूव ह। दत्तिगाईवय दिभुजो वामाईय चतुर्भुजः ॥५०॥

२८६ ब्र्मवेव्तपुरा

उवाच वाणीं श्रीकृष्णस्तमस्य कामिनी भव। अवव मानिनी राधा नैव भद्र भविष्यति॥ ५८॥ एवं लक्ष्मीच प्रददी तुष्टो नारायसाय च। स जगाम च वैकुरठ ताभ्यां साईं अगत्वतिः॥५८ ॥ अनपत्ये च ते द्े च यती राधांगसभ्भवा। भूता नारायणाङ्गाच्च पार्षदाख चतुर्भुजाः ॥ ६० ॥ तजसा वयसा रूपगुणाभ्याज़ समा हरेः। बभूुः कमलाङ्गाच्च दासीकोख्श्च तत्समाः ॥६१॥ अथ गोलोकनाथस्य लोमां विवरती मुने। भूताथ्ासंख्यगीपाय वयसा तेजसा समाः ॥ ६२॥ रूपेस च गुरोनेव वेशेन विक्रमेग च। प्राणतुत्यप्रिया: सर्वे बभ्रूवुः पार्षदा विभीः ॥६३ ॥

राधातुख्याच्च सर्वास्ता: राधातुल्या: प्रियंवद्ा: ॥ ६४॥ रत्नभूषराभूषाव्याः शखत्सुरििरयीवनाः। अनपत्याख् ताः सर्वा: पुंसः शापेन सन्ततम् ॥ ६५ ॥ एतस्त्िन्नन्तर विप्र सहसा कृण्देहतः। आविबभूव सा दुर्गा विषुमाया सनातनी ॥ ईई॥ देवी नारायगीमानी सर्वशक्िस्वरूपिसी। बुद्धिष्ठातदेवी सा कृष्मस्य परमातनः ॥ ६K देवीनां वीजरूपा च मूलप्रकृतिरीखरी। परिपूर्णतमा तेजःखरूपा त्रिगुणांत्मिका॥ ६८॥ तप्तकाज्जनवर्गाभा सूर्य्यकोटिसमप्रभा। दूषद्ास्यप्रसन्नास्या सहस्रभुजसंयुता॥ ६८॥

२ प्र० ] प्रक्ृतिखएडम् ।

नानाशास्वास्तनिकर बिभ्रनती सा तिलोचना। वड्िशुडांशुकाधाना रत्नभृषगभूषिता।। S0 ॥ यस्यायांशांभकलया बैभूवुः सर्वयोषितः । सर्वविश्स्थिता लोका मोहिता मायया यया॥१॥ सवश्र्य्यप्रदावी च कामिनां गटहवासिनाम्। कप्णभत्तिप्रदावी च वैषवानाच् वैप्वी॥ ७२ ॥ मुमुततूणां मोच्तदाती सुखिनां सुखदायिनी। स्वर्गेषु सवर्गलत्ष्मीः सा ग्टहलत्ष्मीर्गृहेप्वसौ ॥७३॥ तपसिविषु तपस्या च श्रीरूपा सा तृपेषु च। या चाग्नौ दाहिकारूपा प्रभारुपा च भास्करे॥७४॥ योभास्वरूपा चन्रे च पझ्म घु च सुशोभना। सर्वथक्तिस्वरूपा या श्रीक्ण्े परमात्मनि॥७५॥ यया च प्त्तिमानात्मा यया च शक्तिमज्जगत्। वया विना जगत् सवें जीवन्मृतमिव स्थितम् ॥ ७ई॥ या च संसारहत्तस्य वीजरूपा सनातनी। स्थितिरूपा बुड्धिरूपा फलरूपा च नारद ।।99।। त्तुत्पिपासा दया श्दा निद्रा तन्द्रा चमा प्टतिः। गान्तिर्लज्जा तुष्टिपुष्िभान्तिकान्त्यादिरुपिणी॥८॥ सा च संस्तूय सर्वेशं तत्पुरः समुवास ह। रत्नसिंहासनं तस्ये प्रददी राधिकेश्वरः। ७६।। एतम्मित्रन्तरे तत्र सस्त्रीकय् चतुर्मुखः। पद्मनाभी नाभिपद्माननिःससार पुमान् मुने॥८0 ॥ कमयडलुधरः श्रीमांस्तपसी ज्ञानिनां वरः। चतुर्मुखस्तं तुष्टाव प्रज्वल्न् ब्रह्मतेजसा ॥ ८१।

ब्रह्मवैवर्त्तपुराणे

सुन्दरी सुन्दरीश्रेष्ठा शतचन्द्रसमप्रभा। वक्िशुद्ांशुकाधाना रत्नभूषसभूषितां।८२। रत्नसिंहासने रम्ये संस्तूय सर्वकारगम्। उवास स्वामिना साईविं ्वशस्य पुरतो मुदा। ८३॥ एतस्मिन्नन्तरे कृष्णी द्विधारूपो बभूव सः। वामाडाङ्गो महादेवो दक्िी गोपिकापतिः । ८४ । शुद्स्फटिकसङ्गाशः शतकोटिरविप्रभः । त्रिशूलपट्टिशधरी व्याघ्रचमघरी हरः॥ ८५ ॥

दिगम्बरो नीलकएठः सर्पभूषएभूषितः । विभ्वददत्िराहस्तेन रत्नमालां सुसंस्कृताम्॥ ८७॥ प्रजपन् पञ्चवक्नेन ब्रह्मज्योतिः सनातनम्। सत्यस्वरूपं श्रीक्वप्णं परमातमानमीखरम्। दद ॥ कारणं कारणनाज् सर्वमङ्गलमङ्गलम्। जन्ममृत्युजराव्याधिशोकभीतिहरं परम्। ८ट ॥ संस्तूय सृत्योर्मृत्युं तं जातो सृत्युञ्जयाभिधः । रत्नसिंहासने रम्ये समुवास हरे: पुरः ॥८० ॥ दूति श्रीब्रह्मवैवत्तें महापुराने प्रक्ृतिखरडे नारायमनारदसंवादे देवदेव्युत्पत्ति- र्नाम द्वितीयोऽध्यायः ।

३ अ्र० ] प्रक्ृतिखरडम्।

तृतोयोऽध्यायः ।

श्रीनारायण उवाच।

अथ डिम्बी जले तिउन् यावद्ै ब्रह्मणी वयः। ततः स्वकाले सहसा द्विधारूपी बभूव सः ॥१ ॥ तन्मध्ये शिशुरेकश्च शतकोटिरविप्रभः । क्षणं रोरूयमाणख् स्तनान्ध: पीड़ितः चुधा ॥ २ ॥ पिटमातपरित्यकी जलसध्ये निराश्यः । ब्रझ्माएडासंख्यनाथी यो ददर्शोर्ड् मनाथवत्॥ ३॥ स्थूलात् स्थूलतमः सोऽपि नाम्ना देवी महाविराट्। परमागुर्यथा सूच्त्मात् पर: सूलात्तथाप्यसी ॥ ४ ॥ तेजसां षोड़गांगोऽयं क्रणास्य परमात्मनः । आधारोऽसंख्यविश्वानां महाविष्णुश्च प्राक्ृतः॥ ५ । प्रत्येकं रोमकूपेषु विश्वानि निखिलानि च। अद्यापि तेषां संख्याञ्च कष्ी वतुं न हि त्तमः ॥ ६॥ संख्या चेद्रजसामस्ति विश्वानां न कदाचन। ब्रह्मविष्ुभिवादीनां तथा संख्या न विद्यते॥७।। प्रतिविश्वेषु सन्तेवं ब्रह्म विष्णुभिवाद्यः । पातालाद ब्रह्मलोकान्तं ब्रह्माएड परिकीर्ततितम् ॥८॥ तत ऊर्ड्डे च वैकुरठो ब्रह्माएडाढ वहिरेव सः । स च सत्यस्वरूपय गशन्नारायगी यथा ॥ ८॥ तदर्ड्डें चैव गोलोकः पच्चाथत्कोटियोजनात्।

२०० ब्रह्मवैवर्त्तपुराणे

नित्यः सत्यस्वरूपच्च यथा कष्ास्तथाप्ययम्॥ १० ॥ सप्तद्वीपमिता पृथ्वी सप्तसागरसंयुता। ऊनपञ्चाशदुपद्वीपासंख्य सैलवनान्विता । ११ ।। ऊर्द्धं सप्र च स्वर्लोका ब्रह्मलीकसमन्विताः । पातालानि च सप्ताधश्चैवं ब्रभ्भाएडमेव च॥ १२॥ ऊद्घं धराया भूलोको भुवर्लोकस्ततः पर:। खर्लोकस्तु ततः पश्चात् महर्लोकस्तती जनः ॥ १२॥ ततः परस्तपोलीकः सत्यलोकस्ततः परः।

एवं सर्वं क्ववरिमञ्च धराभ्यन्तर एव च । तद्विनाशे विनाशश्च सर्वेषाभेव नारद ॥ १५॥ जलबुद्बुदवत् सवं विश्वसंघमनित्यकम्। नित्यौ गोलोकवैकुरठौ सत्यौ पश्वदक्कत्रिमौ ॥ १६ ॥ लोमकूपे च ब्रह्माएड प्रत्येकमस्य निश्चितम्। एषां संख्यां न जानाति कृष्णोऽन्यस्यापि का कथा ॥१ प्रत्येकं प्रतिव्रह्मारड ब्रह्मविष्णुशिवादयः । तिस्र: कोव्यः सुराणाञ्च संख्या सर्वत्र पुत्तक ॥ १८॥ दिगीशाश्चैव दिकपाला नत्तवाणि ग्रहादय: । भुवि वर्णाश्च चत्वारोऽधी नागाश्चराचराः॥ १८॥ अरथ कालेन स विराडूद्ट दृष्टा पुनः पुनः। डिम्बान्तरज् शून्यञ्च न द्वितीयं कथच्चन ॥ २०॥ चिन्तामवाप चुद्युक्ती रुरीद च पुनः पुनः। ज्ञानं प्राप्य तदा दध्यौ क्ृष्ण: परमपूरुषम् ॥ २१॥ ततो ददर्श तत्नैव ब्रह्मज्योतिः सनातनम्।

३ त्र्प्र ० ? प्रकतिखरडम्।

नवीननीरदश्यामं द्विभुजं पीतवाससम् ॥ २२॥ सम्मितं मुरलीहस्तं भकानुग्रहकारकम्। जहास वालकलुष्टी दृष्टा जनकमीशरम् ॥ २३॥ वरं तम्मै ददी तुष्टी वरशः समयोचितम्। मत्समो ज्ञानयुकय तुतपिपासाविवर्जतः ॥ २४ ॥ ब्रह्मागडासंख्यनिलयो भन वत्स लयावधि। निष्कामो निर्भयश्चेव सर्वेपां वरदो वरः ।

दूत्युक्का तहचकर्णे महामन्तरं पड़त्तरम्। विः कत्वा प्रजजापाठी वैदागमवरं परम् ॥ २ ६ ॥ प्रगवादिचतुर्थ्यन्तं कसा इत्यक्तरदयम् । वड्िज्चालान्तमिषञ् सवेविघ्नहर परम्॥ ३७। मन्त्र दत्त्वा तढाहारं कल्पयामास वै प्रभुः । यूयतां तट् ब्रह्मपुत्त निवोध कथयामि ते । २८ ॥ प्रतिविशे यन्नेवैद्यं दद़ाति वैषवो जनः । पोड़गांगं विषयिगो विषीः पज्चदशास्य वे। २८॥ निर्गुरास्यात्मनशैव परिपूर्रतमस्य च। नेवेदीन च कृशास्य न हि किञ्ञित् प्रयोजनम् ॥३०॥ बद् दढाति च नैवेदा बस्मे देवाय यो जनः। स च खादति तत्सवें लक्ष्मीदृध्या पुनसवेत् ॥ ३१ ॥ तञ्च मन्तरं वरं दख्वा तमुवाच पुनविभु: । वरमन्यं किमिष्टन्ते तथे ब्रूह्नि ददामि ते ॥ ३२ ॥ कृषास्य वचनं युत्ा तमुवाच महाविराट्। तदन्तो वालकस्तत् वचनं समयीचितम्॥३३॥

२०२ ब्र ह्मवैवर्त्तपुराणे

महाविराट् उवाच। वरं मे तत्पदाभ्भोजे भक्तिर्भवतु निश्चला। सन्ततं यावदायुनें क्षणं वा सुचिरञ्च वा॥ ३४॥ तद्धक्कियुक्ती यो लोके जीवन्मुत्तः स सन्ततम्। त्वद्धक्निहीनो मूर्खश्च जीवन्नपि मती हि सः ॥३५॥ किं तज्जपैन तपसा यज्ञेन पूजनेन च। व्रतेनैवोपवासेन पुरेन तीर्थसेवया ॥ ३६॥ कष्णाभत्तिविहीनस्य मूखस्य जीवनं हथा। येनात्मना जीवितश्च तमेव न हि मन्यते ॥ ३७॥ यावदात्मा शरीरेऽस्ति तावत् स शक्तिसंयतः । पश्चाद् यान्ति गते तस्मिन्नस्वतन्वाश्च शुतयः ॥ ३८॥ स च त्वच्च महाभाग सर्वात्मा प्रक्वतेः परः । सेच्कामयश्च सर्वाद्यो ब्रह्मज्योतिः सनातनः ॥ २८ ।। दत्युक्का बालकस्तत् विरराम च नारद। उवाच क्षः प्रत्युत्ति मधुरां शुतिसुन्दरीम् ॥४० ॥ श्रीक्ष्ण उवाच। सुचिरं सुस्थिरं तिष्ठ यघाहं तं तथा भव। ब्रह्मगोऽसंख्यपाते च पातस्तेन भविष्यति ॥४१ ॥ अंशेन प्रतिव्रह्माएडे त्ञ्ज पुत्र विराट् भव। त्वन्नाभिपद्य ब्रह्मा च विश्वस्रष्टा भविष्यति॥४२॥ ललाटे ब्रह्मणश्चैव रुद्रशैकादशैव तु। शिवांशन भविर्षा्ति सष्टिसज्जरणाय वै॥ ४३ ॥ कालारिनिरुद्रस्तेष्वेको विश्वसंहारकारकः । पाता विष्णुच् विषयी चुद्रांशेन भविछति ॥ ४४॥

३ अ्र०1 प्रक्कतिखगडम् । २०३

मद्धक्तियुक्तः सततं भविष्यसि वरेण मे। ध्यानिन कमनीयं मां नित्य द्रच्यसि निश्चितम् ॥ ४५। मातरं कमनीयाञ्च मम वच्तःस्थलस्थिताम्। थामि लोकं तिष्ठ वत्मेत्युक्का सोउन्तरवीयत ॥ ४६॥ गत्वा खर्लोकं ब्रह्माणं शङ्रं स उवाच ह। स्रष्टारं स्रष्टुमीपञ्च संहर्त्तारञ्च तत्क्षराम् ॥ ४७ ॥ श्रीक्कण्ण उवाच। सृष्टिं स्त्ष्टं गच्क वत्स नाभिपद्ीद्ववो भव। महाविराट्लोमकूपे चुद्रस्य च विधेः गृणु॥ ४८॥ गच्छ वत्स महादेवं ब्रह्मभालोद्गवी भव। अंशेन च महाभाग स्वयच्ज सुचिरं तपः ॥ ४ट ॥ इत्युक्ता जगतां नाथी विरराम विधे: सुतः । जगाम नत्वा तं ब्रह्मा शिवश शिवदायकः॥ ५०॥ महाविराट्लीमकूपे ब्रह्माएडगोलके जले। स वभूव विराट् चुद्रो विराड़ंशेन साम्प्रतम्॥ ५१ ॥ खामी युवा पीतवासा: गयानी जलतल्पके। ड्रषडास्य: प्रसन्नास्यी विश्वरूपी जनार्दनः । ५२॥ तन्नाभिकमले ब्रह्मा बभूव कमलोद्वः । संभूय पद्मट्एडञ्ज वस्रनाम युगलक्षक: ॥ ५३॥ नान्तं जगाम ट्राडस्य पझ्मनाभस्य पझमजः । नाभिजस्य च पद्मस्य चिन्तामाप पितामहः॥ ५४॥ स्वस्थानं पुनरागत्य दष्यी क्वप्पापढ़ाम्ुजम् । ततो दृदर्ग चुद्रं तं ध्यानन दिव्यचन्तुषा॥ ५५॥ मयानं जलतल्े च ब्रह्मारडगोलकावृते।

२०१ ब्रह्मवैवस्तपुराणे ४ झ०

यह्ोमकूपे ब्रह्मारडं तञ्न तत् परमीशवरम्॥ ५६।। श्रीक्ृप्ाज्जापि गोलीकं गोपगोपीससन्वितम् । तं संस्तूय वरं प्राप ततः सृष्टिं चकार सः ॥५७॥ बभूवुन्रह्मग: एुता मानसा: सनकादयः । तती रुद्रा: कपालाच्च शिवाशैकादश स्मृताः ॥ ५८॥ बभूव पाता विाय सुद्रस्य वामणार्ख्तः । चतुर्भुजश्च भगवान् खेतद्वीपनिवासकृत्॥५ट॥ नुदस्य नाभिपद्य च ब्रह्म विश्व ससर्ज सः । सवगं म्त्यञ्ज पातालं तिलोकं सचराचरम् ॥ ६० ॥ एवं सवें लोमकपे विश्व प्रत्येकसेव च। प्रतिविश्व चुद्रविराट ब्रह्मविपुशिवादयः ॥ ६१॥ दूत्येवं कथितं वत्त कृष्णसङ्कीत्तेनं शुभस्। सुखदं मीचदं सारं किं भूयः श्रोतमि क सि ॥ ६२॥ इति श्ीब्रह्मवैवत्ते महापुराश प्रकृतिखरडे नारायसनारदसंवादे विश्वनिषयवर्णनं नाम ततीयोऽध्यायः ।

चतुर्थोऽध्यायः।

नारद उधाग:। य्ुतं सवमपूवञ्च त्वत्प्रसादान हनोपमम्। अधुना प्रऊञतीनाज व्यांबबकम्॥१॥

प्रक्ृतिखएडम्। २०५

कस्या: पूजा कता केन कथं म्त्त्य प्रकायिता। केन वा पूजिता का वा केन का वा स्तुता मुने ॥२ ॥ कवचं स्तीत्रमन्त्रञ् प्रभावं चरितं शुभम्। काभिः काभ्यी वरी दत्तस्तन्मे व्याख्यातुमहसि॥ ३॥ नारायण उवाच। गरेभजननी दुर्गा राधा लक्ष्मी: सरखती। सावित्री च सृष्टिविधी प्रक्वतिः पञ्चधा समृता ॥ ४॥ आसीत् पूजा प्रसिद्वा च प्रभाव: परमाद्भुतः । सुधोपमञ् चरितं सर्वमङ्गलकारणम्॥ ५ ॥ प्रक्ृत्यंशाः कलायाय तासाच्च चरितं शुभम्। सवं वच्यामि ते ब्रह्मन् सावधानं निशामय॥६॥ वागी वसुन्रा गङ्गा पठ्ठी मङ्गलचरिडका। तुलसी मनसा निद्रा स्वाहा सधा च दक्तिया ॥७॥ तजसा मत्समास्ताय रूपेग च गुगेन च ॥ ८ ॥ संचेपमासाज्जरितं पुखदं ग्ुतिसुन्दरम्। जीवकमविपाकज्ज तच वत्यामि सुन्दरम् ॥८M टुर्गायाश्चैव राधाया विस्तीसें चरितं महत्। तञ्ज पश्चात् प्रवत्यामि संचेप क्रमतः मृणु ॥१०॥ आदी सरखतीपूजा श्रीहणा न विनिर्मिता। यत्प्रसादान्मुनिश्रेषठ मूर्खो भवति परिडतः ॥ ११॥ आविर्भूता यदा देवी वक्कतः क्वप्पवोषितः । दूयेप कणा कामेन कामुकी कामरुयिी॥ १२ ॥ म च विज्ञाय तद्वावं सवन्ः सर्वमातरम्। तासुवाच हितं सत्यं परियामसुख़ावह्म्। १३ । १८

२०६ [8 भ०

श्ीकण्ण उवाच। भज नारायसं साध्वि ! मदंशञ्ज चतुभुजम्। युयानं सुन्दरं सर्वगुणयुत्तञ्ज मत्ससम् ॥ १४॥ आमदं कामिनीनाञ्च तासाञ़ कामपूरकम्। कोटिकन्दर्पलावखं लीलान्यकृतमीखरम्॥ २५॥ कानत कान्तज् मां ऊत्वा यदि स्थातुमिहैच्छ सि। त्वत्ती बलवती राधा न ते भद्र भवष्ति॥१६ ॥ यो यस्ाद् बलवान् वाणि! ततोऽन्य रचितुं चमः। कथं परान् साधयति यदि स्वयमनीश्वरः ॥१७॥ सर्वेशः सर्वभास्ताहं राधां राधितुमक्तमः । तेजसा मत्समा सा च रूपेए च गुऐेन च ॥ १८ ॥ प्राणाधिष्ठातदेवी सा प्राणांसयकुञ्न कः चमः । प्राणतोऽपि प्रिय: कुत्र केषां वास्ति च वाशन ॥१८॥ त्वं भद्र गच्छ वैकुरठ तव भट्र भविष्यति। पतिन्तमीश्वरं क्वत्वा मोदख सुचिरं सुखम् ॥२०॥ लोभमोहकामकोपमानहिंसाविवर्जिता। तेजसा त्वत्समा लक्ष्मी रूपेस च गुरेन च ॥ २१ ॥ तथा साई भव प्रीत्या शख्त् कालं प्रयास्यति। गौरवं सहरात् तुत्यं करिथ्ति पतिई्वयो: । २२ । प्रतिविसेषु ते पूजा महतीं ते मुदान्विताः । माधस्व शह्मापज्जम्यां विद्यारभ् षु सुन्दरि!॥२२ ॥ सानवा मनपी देवा सुनीन्दाय सुसुचव: । सन्तव वोगिन: सिवा नागगन्वेकिवरा: ।२४। महरेस करिर्धान्ति वाल्य अत्य सवानिधि।

भत्ियुत्तात् द्त्वा वै चोपचारांश्च घोड़म ॥ २५॥ काखयाखोक्तविधिना ध्यानेन स्तवनेन च। जितेन्द्रिया: संयताश्च घटे च पुस्तकेऽषि च॥ २६॥ कत्वा सुवणगुटिकां गन्धचन्दनचर्चचिताम्। कवचन्त ग्रही्यन्ति कराठे वा दक्िण भुजे ॥२७॥ पठिथन्ति च विद्वांस: पूजाकाले च पूजिते। द्रत्युका पूजयामास तां देवीं सर्वपूजितः॥ २८॥ ततस्तत्पूजनं चक्रुब्र ह्मविष्णुमहेशवराः। श्रनन्तयापि धर्मश् मुनीन्द्राः सनकाद्य: ॥ २८॥ सर्वे देवाय मनवो वृपाश् मानवाद्य: । बभूव पूजिता निव्या सर्वलोकेः सरखती॥ ३०॥ नारद् उवाच। पूजाविधानं स्तवनं व्यानं कवचमीप्सितम्। पूजोपयुत्तं नेवेद्य पुष्पञ्च चन्दनाटिकम् ॥ ३१ ॥ वद वेद्विदां श्रेष्ठ योतं कीतूहलं मम। वदते साम्प्रतं शश्त् किमिदं शुतिसुन्दरम् ॥ ३२ ॥ नारायग उवाच। मृंगु नारद वत्यामि काखयाखोक्तपडतिम्। जगन्मातु: सरखत्या: पूजाविधिसमन्विताम् ॥ २२॥ मावस्य शुक्कपञ्चम्यां विद्यारभदिनेऽपपि च। पूर्वेडड़्ि संयमं कवत्वा तत्राक्कि संयतः शुचिः ॥२४॥ स्रात्वा नित्यक्रियां कत्वा घटं संस्थाप्य भ्ितः । संपूज्य देवषट्कञ्ज नैवेद्यादिभिरेव च ॥ ३५ ॥ गशेगञ्च दिनगञ्च वह्नि विष्ु शिवं भिवाम्।

ब्रह्मवैवत्तपुराण [४ग्र०

संपूज्य संयतोऽग्रे च ततोऽभीष्टं प्रपूजयेत्॥३ ६ ५ ध्यानेन वच्यमाखेन ध्याता वाह्यघटे बुधः । ध्यात्वा पुनः षोड़शोपचारेण पूजयेद् व्रती। ३७॥ पूजोपयुत्त नैवेद्य यद्यद्ेदे निरूपितम्। वत्यामि साम्प्रतं किञ्ञिद् यथाधीतं यथागमम् ॥ ३८॥ नवनीतं दधि चीरं लाजाच्च तिललड्डकम्। दूक्ुमित्तुरसं शुक्लवरें पक्कगुड़ मधु॥ ३८॥ स्वस्तिकं शर्करां शुक्कधान्यस्यात्ततमक्षतम्। अख्विव्नशुल्कधान्यस्य पृथुकं शुक्कमीदकम् ॥ ४० ॥

यवगोधूमचूर्णानां पिष्टकं छतसंस्कृतम् ॥ ४१॥ पिष्टकं सवस्तिकस्यापि पक्करभ्भाफलस्य च। परमान्नञ्ज सषटतं मिष्टान्नञ्ज सुधोपमम् ॥४२ ॥ नारिकेलं तदुदकं केशरं मूलमाद्र कम्। पक्करस्भाफलं चारु श्रीफलं वदरीफलम्। काल देशोद्गवं पक्कफलं शुल्लं सुसंस्कतम् ॥ ४३ ॥ शुगन्धि शुक्कपुष्पञ्ज सुगन्धि शुक्कचन्दनम्। नवीनशुक्कवस्त्रञ्च गङ्न्न सुमनोहरम्। मात्यज् शुक्कपुष्पाणं शुक्कहारञ् भूषगम् । ४४ । यद् दृष्टञ् खुती ध्यानं प्रशस्यं गुतिसुन्दरम्। तन्निबोध महाभाग समभज्जनकारएम् । ४५। सरखतों शुक्कवणीं सस्मितां सुमनोहराम्।

वड्िशुद्ांशुकाधानां सस्त्ितां सुमनोहराम्।

४ त्. ] प्रक्ृतिखडम्।

रत्न सारेन्ट्र निर्मा एवर भूष गाभूषिताम् ।। ४७। सुपूजितां सुरगगैव्र ह्मविष्ुभिवादिभिः । वन्द भत्या वन्दितां तां मुनीन्द्रमनुमानवैः॥ ४० ॥ एवं ध्यात्वा च सूलेन सवें दत्त्वा विचचगः। संस्तू कवचं षटत्वा प्रगामेहएडवद् भूवि॥ ४2 ॥ वेघाञेयमिष्टदेवी तेषां नित्वक्रिया मुने। पिद्यारसे च सर्वेषां वर्षान्ते पज्चमीदिने। ५०॥ मर्वीपयुक्ती सूलव वैदिकाष्टाचरः परः। येषां वेनोपदेशो वा तेपा स मूल एव च। सरस्वतीचतुर्थ्यन्ती व्िजायान्त एव च ॥ ५१॥ यीं क्ीं सरसत्य स्वाहा। लकष्म मायादिकरयव मन्चोऽयं कल्यपादप: ॥ ५२ ॥ पुरा नारावणयं में वाल्मिकाव कपानिधि: । प्रदद़ी जाड़वीतीरे पुखनेत्रे च भारते ॥ ५३॥ सगुदेदी च शुक्राय पुष्करी सूर्व्यपवेषि। चन्द्रपवेधि मारीचो ददी वाक्पतये मुदा ॥५४ ॥ वृगवे च दही तुट्टी ब्रह्मा वढ़रिकाशमे। आस्तिकाय जरत्कार्ददी चीरोदसननिधी। विभाएडको दद्ी मेरी ऋथसृङ्गाय धीमते। ५५ ॥ मिवः कणदमुनये गीतनाय ददी मुने। सूययय वाधवत्काय तथा कात्ावनाय च ॥ ५ू६। गेघ: पाशिनये चैव भरडाजाय धीमते। ढदी शाकटायनाय सुतले बलिसंसदि। ५०॥ चतुलवजपेनेंव मत्त्रसिद्विभवेनृाम्।

२१० ब्रह्मवेवर्तपुराऐ [४ ग्र.

यदि स्यात् सिद्मन्त्री हि वहस्पतिसमी भवेत्॥५ ८॥ कवचं शृणु विप्रेन्द्र यद् दत्तं विधिना पुरा। विश्वश्रेष्ठं विश्वजयं भृगवे गन्धमादने॥ ५८। भृगुरुवाच। ब्रह्मन् ब्रह्मविदां श्रेष्ठ ब्रह्मज्नानविभारद। सर्वत् स्वजनक सर्वेश सर्वपूजित ॥ ६० ॥ सरखत्याश्च कवचं ब्रूहि विश्वजयं प्रसो। अजातमायमन्त्राणं समूहसंयुतं परम् ॥ ६१ ॥ ब्रह्मोवाच। पृण वत्स प्रवत्यामि कवचं सर्वकामदम्। ्ुतिसारं त्ुतिसुखं शुत्य तां श्रुतिपूजितम् ।६२ । उत्तं कवषो न गोलोके मह्य वन्दावने वने। रासेशवरेण विभुना रासेन रासमएडले॥६३ ॥ अतीवगोपनीयञ्ज कल्पव्टक्तसमं परम्। असुताद्भुतमन्त्राणं समूहैश्च समन्वितम् ॥ ६४ M यड्ृत्वा पठनाद् ब्रह्मन् बुद्धिमांच हहस्पतिः । यड्ृत्वा भगवान् शुक्र: सर्वदेत्येषु पूजित: ॥ ६५ ॥ पठनाडारणाद् वाग्मी कवीन्ट्री बाल्मिकी सुनिः । स्ायम्भुवो मनुच् व यद् षटत्वा सर्वपूजितः ॥ ६६॥ कणादो गौतमः कखः पाणिनि: शाकटायनः । ग्रन्थञ्नकार यद् छत्वा दक्त: कात्यायनः खयम् ॥ ६७॥ ष्ृत्वा वेदविभागञ्ज पुराणान्यखिलानि च। चकार लीलामात्र ए क्वषणद्दैपायनः खयम् ॥ ६८॥ गातातप संवर्त्ती वशिष्ठच्च परायरः।

प्रर्तिखएडम्। २११

यद् धत्वा पठनाद् ग्रन्थ याज्तवल्काश्नकार सः ॥६ट॥ ऋथशृङ्गो भरह्वाजश्वास्तीको देवलस्तथा। नैगीषव्योऽय जावालियेद् धटत्वा सर्वपूजितः ।। ७० म कवचस्वास्य विप्रेन्द्र ऋपिरेष: प्रजापतिः । स्वयं वृहस्पतिच्कन्दो देवो रासेश्वरः प्रभुः ॥७१४ सर्वतत्त्वपरिज्ञानसर्वार्थसाधनेषु च। कवितामु च सर्वासु विनियोग: प्रकीततितः । ७२ ॥ श्रों हीं सरस्वत्वै स्वाहा शिरो मे पातु सवतः। श्रीं वाग्दवतायै स्वाहा भालं मे सर्वदावतु ॥ ७३ ॥ श सरस्वत्ये साहेति य्ोत पातु निरन्तरम्। ओ्ंयीं डीं भारत्ये स्वाहा नेत्रयुग्म सदावतु ॥ ७४ ॥ ऐ ड़ों वाग्वादिन्चे खाहा नासां मे सवेतोऽवतु। ड़ों विद्याधिशातटेव्ये खाहा ओछं सदावतु ॥२५॥ श्रों यीं हों ब्राह्मा सवाहति दन्तपंक्ीः सदावत्। ऐमित्येकानरी मन्त्रो मम कगठ सदावतु। ७६॥ ओं ड़ीं हीं पातु मे ग्रीवां स्कन्धं मे य्ीं सदावतु। यीं विद्याधिष्ठातदेव्य साहा वच्ः सदावतु । ०७ ५ श्र ड़ीं विद्यासरूपाये स्ाहा मे पातु नाभिकाम्। ओं ह़ीं हीं वाखे ख़्वाहेति मम पृछठं सदावतु ॥०८M ओं सर्ववर्गात्मिकायै पादयुग्मं सदावतु। श रागाधिष्ठातदेव्य सर्वाङ्ग मे सदावतु । ०८॥ शं सर्वक गठवासिन्ये स्वाहा प्राच्यां सदाजतु। ओं डीं जिह्वाग्रवासिन्ये स्वाहाग्निदिथि रच्षतु ८० । शंऐं डीं यों सरसत्वै बुधजनन्ये साहा।

२१२ ब्रह्मवैवत्तपुरासे [४ग्र०/

सततं मन्त्रराजोऽयं दक्षिणे मां सदावतु ॥ ८१ । हों डीं यों ताच्षरो मन्त्रो नैत त्यां मे सदावतु। कविजिह्वाग्रवासिन्ये स्ाहा मां वारुणेऽवतु ॥ ८२॥ श्रं सदाम्बिकाये स्वाहा वायव्य मां सदावतु। ओं गद्यपद्यवासिन्चे साहा मासुत्तरेऽवतु॥ ८३॥ ओं सवेशास्त्रवासिन्ये व्वाहैशान्यां सदावतु। ओं क्रों सर्वपूजिताये खाहा चोई्डं सदावतु ॥ ८४॥ ऐं ड्ों पुप्तकवासिन्चै खाहाऽधी मां सदावतु। ओं ग्रन्थवीजरूपाये खाह्ा सां सर्वतोऽवतु ॥ ८५ू॥ दूति ते कथितं विप्र सर्वमन्त्रीधबिग्रहम्। दूदं विश्वजयं नाम कवचं ब्रह्मरूपिएम् । ८ई॥ पुरा शुतं धमवक्कात् पवते गन्धमादने। तंव स्नेहान्मयाख्यातं प्रवत्तव्य न कस्यचित् ॥ ८9॥ गुरुमभ्यर्च विधिवद् वस्तालङ्वारचन्दनेः । प्रणम्य दएडवद् भूमी कवचं धारयेत् सुधीः ॥ दद ॥ पञ्चलक्षजपेनेव सिदन्तु कवचं भवेत्। यंदि स्यात् सिद्धकवची वहस्पतिसमो भवेत्॥ ८2 । महावास्मी कवीन्द्रय् त्रलोक्विजयी भवेत्। पक्कोति सवें जेतुं स कवचस्य प्रसादतः ॥ ८० ॥ दूदं ते काखयाखोतं कथितं कवचं मुने। स्तोत्न पूजाविधानञ्ज ध्यानज्ज वन्दनं तथा। ९१। इूति श्रीब्रह्मवैवत्तें महापुराणे प्रकृतिखडे नारायम- नारदसंवादे सरखतीकवचं नाम चतुर्धोऽध्यायः ।

५त्र० प्रकृतिखएडम्। २१२

पञ्चमाऽध्यायः।

नारायग उवाच। वाग्दवतायाः स्तवनं श्यनां सर्वकामदम्। महासुनिर्याज्ञवल्कगे वेन तुष्टाव तां पुरा॥ १ गुरुयापाच स मुनिहतविद्यी बभूव ह। तदा जगाम दुःखार्त्तो रविस्धानञ्न पुखदम् ॥२॥ संप्राप्य तपसा सूय्ये कोगार्के टृष्टिगोचरे। तुष्टाव सूय्यं मोकेन रुरोढ़ च पुनः पुनः ॥ ३ ॥ सूर्य्यस्तं पाठयामास वेदवेदाङ्गमीखरः। उवाच मुहि वाग्देवीं भत्या च स्मृतिहेवते॥४ ॥ तमित्युक्का दीननाथी अन्तर्द्ानं चकार सः । मुनिः खात्वा च तुष्टाव भकिनम्र्रात्मकन्वरः : ५।। याज्तवल्का उवाच। कृपां कुरु जगन्मातममेव हतचेतसम् । गुरुआापात् स्मृतिस्रष्ट विद्याहीनञ्च दुःखितम् ॥ ६ । द्ञानं देहि स्मृतिं देहि विद्यां विद्याधिदेवते। प्रतिष्ठां कवितां देहि गति गिथप्रवोधिकाम्॥७॥ ग्रन्थक्त्तृकगतिञ्च सत्ग्रिष्य सुप्रतिष्ठितम्। प्रतिभां मत्सभायात्त विचारत्तमतां शुभाम्॥८॥ लुप्तं सवें देववगान्नवीभूतं पुनः कुरु। यधाङ्गुरं भन्मनि च करोति देवता पुनः । ९। ब्रद्मसरूपा परमा ज्योतीरूपा सनातनी।

२१४ ब्रह्मवैवर्त्तपुराखे [५ त्र०

सर्वविद्याधिदेवी या तस्ये वाखै नमी नमः ॥१० ॥ यया विना जगत् सवें शशद्जीवन्मृतं सदा। स्ानाधिदेवी या तस्ये सरस्त्ये नमो नमः॥११ ॥ यया विना जगत् सवें मूकमुन्नमत्तवत् सदा। वायधिष्ठातदेवी या तस्यै वाखै नमो नमः ॥ १२ ॥

वर्णाधिेवी या तस्ये चात्तरायै नमो नमः ॥१२ ॥ विसर्गविन्दुमात्रासु यदधिष्ठानमेव च। तदविष्ठात्री या देवी भारत्ये ते नमी नमः ॥१४॥ यया विनाव संख्याऊृत् संख्यां कर्तु न शक्यते। कालसंख्यास्वरूपा या तस्यै देव्ये नमो नमः ॥१५॥ व्याख्यास्वरूपा या देवी व्यागयाधिश्तदेवता। भ्रमसिद्वान्तरूपा या तस्यै देव्यै नमो नमः॥१६॥

प्रतिभा कल्पनाशक्िर्या च, तस्ये नमो नमः ॥१७॥ सनत्कुमारी ब्रह्माएं ज्ञानं पप्रच्छ यत्र वे। बभूव जड़वत् सोऽपि सिद्वान्त कर्त्तुमत्तमः।१८ ६ तदा जगाम भगवानात्मा श्रीक्रष्ण ईश्वरः । उवाच सततं स्तोत्र वाीमिति प्रजापतिम् ॥ १६ ॥ स च तुष्टाव त्वां ब्रह्मा चाज्या परमातनः । चकार त्वत्प्रसादेन तदा सिद्ान्तमुत्तमम् ॥ २० ॥ वदाप्यनन्त पप्रकक ज्ञानमेकं वसुन्धरा। बभूव मूकवत् सोऽपि सिद्वान्त कर्त्तुमक्तम: ॥२१॥ तदा त्वाच स तुष्टाव संतस्त: कश्यपारया।

५ श्र०१ २१५

ततयुकार मिदान्त निर्मलं भ्रमभञ्जनम् ॥ २२॥ व्यासः पुराणस्तञ्च पप्रक बाल्मिकं यदा। मौनीभूत: स सम्मार त्वामेवं जगदस्विकाम् ॥ २३॥ तदा चकार सिद्धान्तं मदरेग मुनीशवरः । संप्राप निरमलं ज्ञानं प्रमादध्वंसकारगम् । २४। पुराणसूत्र मुत्वा स व्यास: क्रप्णकुलोद्गवः । त्वां सिपेव दृध्वी च शतवर्षच्ज पुष्करे। तद़ा लत्ती वरं प्राप्य स कवीन्द्रो वभूव ह॥ २५॥ तदा वेदविभागञ्च पुराशानि चकार ह। यदा महेन्द्र पप्रच्छ तखवज्ञानं शिवाशिवम् ॥ २६H क्षणं त्वामेव संचिन्त्य तस्वे ज्ञान दद्दी विभुः । पप्रच्क गव्दशास्त्ञ् महेन्द्रश् वृहम्पतिम् ॥२७॥ दिव्य वर्षसहस्त्रन्न स त्वां दृध्यी च पु्करी। तदा लत्तो वरं प्राप्य दिव्यं वर्षसहस्त्रकम्। उवाच शव्दशास्त्रञ् तटयेञ्च सुरेश्वरम् ॥ २८॥ अध्यापिताघ यै: शिथा वेरधीतं मुनीश्रैः ॥२९॥ ते स त्वां परिसंचित्व प्रवर्तन्ते सुरेखदि। त्वं संस्ुता पृजिता च मुजीन्द्रमनुमानवेंः। देत्वेन्द्रेय सुरैय्यापि ब्रह्मविष्युशिवादिभि ॥ २० ॥ जड़ीभून: सहस्रास्य: पञ्चवक्वव्तुमुखः। यां स्तोतुं किमहं स्तीमि तामिकास्येन सानव: # ३१ ॥ दृत्युक्का याज्तवल्काय भतिनस्द्रामकन्धरः। प्रणनाम निराहारी करोढ़ च मुहुर्सुद्ड: : ३२ ॥ तदा ज्योतिःसरूपा सा तनादृटास्युवाच तम्।

२१६ i ६श्र

सुकवोन्द्रो भवत्य का वैकुराठञ् जगाम ह॥३२॥ याजवल्काक्वतं वाणीस्तोत्र यः संयतः पहेत्। सुकवीन्द्रो महावास्मी वहस्पतिसमी भवेत् ॥३४॥ महामूर्खश्न दुर्मेधो वर्षमेकञ्च यः पठेत्। स परिडतश्व मेधावी सुकविश्च भवेद् ध्रुवम् । ३५॥ दूति श्रीब्रह्मव वर्त्ते महापुराण प्रक्ृतिखरडे नारा- यणनारदसंवादे यान्तवल्कोक्तवाणीस्तवो नाम पञ्चमीध्यायः ।

षछोडध्यायः।

नारट उवाच। सरस्वती सा वैकुराठे स्वयं नारायशान्तिके। गङ्टाशापेन कलया कलहाद्वारते सरित् ॥ १॥ पुसदा पुरजननी पुसतीर्थखरूपिसी। पुरयवद्धिनिषेव्या च स्थितिः पुखवतां मुने ॥२ ॥ तपखिवगां तपोरुपा तपस्याकाररूपिसी। छवतपापेभ्दाहाय व्वलदृग्निसरूपिसी॥ ३॥ दाने सरचतीतोये वृतं यैर्मानव भुषि। तषां स्थ्ितिय व कुराठे सुचिरं हरिसंसदि । ४॥

२१०

भारते कतपापी च स्न्नात्वा तत्नावलीलया। मुच्यते सर्वपापेभ्यो विष्णुलोके वर्सेच्चिरम् ॥ ५॥ चतुर्दश्यां पीरणमास्यामत्तयायां दिनचये। व्यतिपाते च ग्रहणोऽन्यस्मिन् पुरदिनेऽपि च॥ ६॥ आ्नुषङ्गेन यः स्नाति हेलया शडयापि वा। सारूप्य लभते जूनं वैकुराठे स हरेरपि॥७॥ सरखतीमन्त्रकञ्ज मासमेकन्तु यो जपेत्। महामूखः कवीन्द्रस् स भवेन्नात्र संभयः ॥८॥ नित्यं सरखतीतोये यः स्ाति मुएडयेन्नरः । न गर्भवासं कुरुते पुनरव स मानवः ॥८।। द्ूत्येवं कथितं किञ्रिद्वारतीगुणकीर्तनम्। सुखदं मोच्तदं सारं किं भूय: य्ोतुमिच्छसि ॥ १० ॥ नारायणवचः गुत्वा नारदो मुनिसत्तमः । पुनः पप्रच्छ सन्देहच्केदं शौनक सत्वरम् ॥ ११ ॥

नारद उवाच।

कथं सरसरी देवी गङ्गाशापन भारते। कलया कलहैनैव बभूव पुखदा सरित् ॥१२ ॥ श्रवणे चुतिसाराणां वर्दते कीतुकं मन। कथासृतानां नो तप्ति: केन य्ेयसि तप्यते ॥ १२ ॥ कथं मगाप सा गङ्गा पूजितां त सरखतीम्। शान्तसत्वस्वरूपा च पुरदा सवदा नृगाम्। १४। तजनिन्चोहयोर्वादकारणं शुिष दरम्। मुदुर्लभं पुराणेषु तन्े व्याख्यातुमर्हीसि: १५। १६

२१८ ब्रह्मवैवर्त्तपुराण

नारायण उवाच। शृखु नारद व्यत्यामि कथामेतां पुरातनीम्। यस्था: समरणमात्र ए सर्वपापात् प्रसुच्यते॥ १६॥ लक्ष्मी: सरखती गङ्गा तिस्त्रो भारयया हररपि। प्रेम्या समास्तास्तिष्ठन्ति सततं हरिसन्निधौ॥ १७॥ चकार सैकदा गङ्गा विष्णोर्मुखनिरीक्षरम्। सस्मितातिसकामा च सकटानं पुनः पुनः ॥१८॥ विभुर्जहास तद्दत्वां निरीच्य च क्षरं मुदा। च्तमाजकार तद् दृष्टा लक्ष्ीनैव सररूती। १८ । बोधयामास तां पझ्मा सत्वरूपा च सस्मिता। क्रोधाविष्टा च सा वागी न च शान्ता वभूव ह॥२०४ उवाच गङ्गां भर्त्तारं रक्तास्या रकलोचना। कम्पिता कोपवेगेन शखत्प्रकुरिताधरा। २१ । सरस्वत्युवाच। सर्वत्र समताबुद्धि: सङ्वर्तुः कामिनीः प्रति । धर्मिष्ठस्य वरिष्ठस्य विपरीता खलस्य च । २२ ॥ द्ातं सौभाव्यसधिकं रङ्गायान्त गदाधर। कमलायाज़ तत्तुत्यं न च किज्ञित्ययि प्रभो ॥ २३॥ गङ्गायाः पघ्मया सार्डं प्रीतिय्वाषि सुरभ्मता। क्षमाज्जकार तैनेदं विपरीतं हरिप्रिया ॥ २४ ॥ किं जीवनेन सेडल्व दुभगायाच सायतम्। निष्फलं जीवनं तायर या उत्यु: सेसवरिता । २५ । सां गर्देशं सलरूपं वे वदतति एनीषिय: । ले च मूर्खा न वेदय न जागनि मर्हि हा। रई।

{ त्र . ] प्रक्ृतिखएडम्। २१९.

सरसतीवचः गुत्वा दृद्दा तां कोपसंयुताम्। ननसा स समालोच्य प्रजगाम वहिः सभाम् ॥ २०॥ गते नारायणे गङ्गासुवाच निर्भयं रुषा। रागाधिष्ठात्देवी सा वाक्य त्रजणदुःसहम् ॥ २८॥ हे निर्लज्जे सकामे त्वं स्वामिगवैं करोषि किम्। अधिकं स्वामिसीभाग्यं विज्ञापयितुमिच्छसि ॥ २८॥ मानचूगं करिषामि तवाद्य हरिसन्निधी। किं कसथति ते कान्तो ममेव कान्तवल्लभे ॥२०॥ दूत्येवमुक्का गङ्गाया: केयं ग्रहीतुमुद्यता। वार्यामास तां पझ्ा मध्यदेशस्थिता सती॥२१॥ गशप वागी तां पदमां महाकोपवती सती। वृत्तरूपा सरिद्रूपा भविष्यसि न संभय: ॥३२ ॥ विपरीतं यतो दृष्टा शिजचिन्न वक्ुमर्हसि। सन्तिउसि सभामध्ये यथा वृत्षी यधा सरित् ॥ ३२॥ गापं युत्वा च सा देवी न पशाप चुकीप न। तत्रव दुःखिता तस्थी वागों धृत्वा करेण च॥ २४। अत्युद्वताच् ता दृष्टा कोपप्रस्फुरितानना। उवाच गङ्गा तां देवीं पद्माञ् पझ्मलोचना॥ ३५॥ गङ्गोवाच। त्वमुत्सटज महोग्राज्ज पद्म किं मे करि्यति। वाग्दुष्टा वागविष्ठात्री देवीयं कलहप्रिया॥ २६॥ यावती योग्यतास्थाय्च यावती शृक्तिरेव वा। तथा करोतु वादच् मया सारईं सुदुर्मुखा ॥३॥ स्बलं वन्मम बलं विज्ञापयितुमर्हतु।

२२० ब्रह्मवैवर्त्तपुरा

जानन्तु सर्वें ह्युभयो: प्रभावं विक्रमं सति ॥ ३८॥ दूत्येवमुक्ता सा देवी वाख शापं ददाविति। सरित्स्रूपा भवतु सा या ताख् शथाप ह॥३६॥ अधोमच्य® सा प्रयातु सन्ति यत्रव पापिनः । कलौ तेषां च पापांशं लभिष्यति न संय: ।४० ॥ दूत्य वं वचनं सुत्ा तां शशाप सरखती। त्वमेव यास्यसि महीं पाषिपापं लभिष्यसि॥ ४१॥ एतस्मिन्नन्तरे तब भगवानाजगाम ह। चतुर्भुजस्नतुर्भिन्व पार्षंदेश्व चतुर्भुजे: ॥४२॥ सरखतीं करे छत्वा वासयामास वत्तसि। बीधयामास सर्वन्ञः सर्वज्ञानं पुरातनम् ॥४३॥ गुत्वा रहस्य तासाञ् शापस्य कलहस्य च। उवाच दुःखितास्ताश्च वाक्य सामयिक विभु:॥४४ ॥ श्रीभगवानुवाच। लत््मि ववं कलया गच्क धर्मध्वजम्टहं शुभे। अयोनिसस्भवा भूमौ तस्य कन्या भविष्यसि॥ ४५ ॥ तत्रैव दैवदोषेण वृक्षत्वञ्ज लभिष्यसि। मदंशस्यासुरस्यैव शङ्मचूड़स्य कामिनी॥ ४६॥ भूत्वा पश्चाच् मत्पत्री भविष्यसि न संशयः। त् लोक्पावनी नाम्ना तुलसीति च भारते ॥४७ ॥ कलया च सरिद् भूता शीघ्रं गच्छ वरानने। भारतं भारतीशापान्नाम्ता पझ्मावती भव ॥ ४८ ॥ गङ्ग यास्यसि पश्चात् त्वमंशेन विश्वपावनी। भारतं भारतीयापात् पापदाहाय देहिनाम्॥ ४ ॥

६त्र ] प्रक्तिखएडम्। २२१

भगीरयस्य तपसा तेन नीता सुदुष्करात्। नाम्रा भागीरथी पूता भविषसि महीतले॥ ५० ॥ मदंशस्य समुद्रस्य जायाजाये ममान्तया। मत्कलांशस्य भूपस्य शान्तनीय सुरेश्वरिः॥५१ ॥ गङ्गागापेन कलया भारतं गच्छ भारति ।। कलहस्य फलं भुङ्ट सपत्नीभ्यां सहाचुते॥ ५२॥ स्वयञ्न ब्रह्मसदनं ब्रह्मगः कामिनी भव। गाङ्गा वातु शिवस्थानमत्र पझ्मव तिषठतु॥ ५३ ॥ शान्ता च क्रोधरहिता मद्त्ा मत्वरूपिगी। महासाध्वी महाभागा सुगीला धर्मचारिणी॥ ५४॥ वदंशकलया सर्वा धमिठास् पतिव्रताः। मान्तरूपा: सुशीलाश्च प्रतिविशवेषु योषितः ५५ : तिस्त्री भार्यास्त्रयः शालास्त्रयी सृत्याय्य बान्वाः। ध्रुवं वेद्विरुद्ाय न ह्वेते मङ्गलप्रदाः ॥ ५६॥ स्त्री पुंवच्च गहे वेषां गहिगां स्वीवशः पुमान्। निष्फलञ् जन्म तेषामशभञ्न पढ़े पढ़े॥ ५७ ॥ मुखदुशा योनिटुष्टा वस्य स्त्री कलहत्रिया। अरस्थं तेन गन्तव्य महारएं महादरम्॥ ५८ ॥ जलानाज सथलानाज्ज फलानां प्राप्तिरेव च। सततं सुलभा तत्र न तेषां तद् ग्हेऽपि च ॥ ५८ ॥ वरमम्नी स्थितिहिंस्त्रजन्तूनां सव्निवी सुखम्। ततोपि ठुःखं पुंसाञ टुष्टास्वीसत्निवी ध्रुवम् ॥ ६० ॥ व्याधिव्वाला विषज्वाला वरं ऐंसां तरानने। दुष्टास्तीएं सुखव्वाला मरणादृतिरिचते: ६१ ॥

२२२ ब्रह्मवैवर्त्तपुराऐ

पुंसश् स्त्रीजितस्येव जीवतं निष्फलं ध्रुवम्। यदक्का कुरुते कम न तस्य फलभाग् भवेत्। ६२॥ स निन्दितोऽत सर्वत्र परत्र नरकं व्रजेत्। यशःकीर्त्तिविहीनो यो जीवन्नपि मृती हि सः ॥६३॥ बह्वीनाज़ सपत्नीनां नैकत् श्ेयसि स्थितिः । एकभार्य्य: सुखी नैव बहुभार्य्य: कदाचन ॥ ६४ ॥ गच्छ गङ्ग शिवस्थानं ब्रह्मस्थानं सरखती। अत्र तिश्ठतु मह है सुगीला कमलालया। ६५॥ सुसाध्या यस्य पत्नी च सुशीला च पतिद्रता। दूह स्वर्गसुखं तस्य धर्ममोचे परत्र च ॥ ६६। पतित्रता यस्य पत्नी स च मुतः शुचि: सुखी। जीवन्मृतीऽश्रचिर्दुःखी दुःशीलापतिरेव यः ॥६॥ दृत्युक्का जगता नाथी विरराम च नारद। अत्युच्चरुरुदुर्देव्य: समालिङ्गा परस्परम् ॥ ६८ ॥ ताथ सर्वाः समालोच्य क्रमेणोचु: सदीख्वरम्। कम्पिता: सायुनेताथ शोकेन च भयेन च॥ ६ट॥ सरस्त्युवाच। विदायं देहि भी नाथ! दुष्टां मां जन्मशोधनम्। सत्ख्ामिना परित्यक्ता: कुत्र जीवन्ति का: स्त्रिय:॥७०॥ देहत्यागं करिष्यामि योगेन भारते ध्र वम्। अत्युच्चती निपतनं प्रास्तुमर्हति निखवितम् ॥७१ ॥ गङ्गोवाच। अ्रहं केनापराधेन त्या त्यक्ता जगत्पते। देहत्यागं करिष्यामि निर्दोषाया बर्घ लभ ॥ ७२ ॥

प्रक्वतिखरडम्। २२९ निर्दोषकामिनीत्यागं करोति यो जनी भवे। स याति नरकं कल्प किं ते सर्वेश्वरस्य वा॥ ७३ ॥

लक्ष्मीरवाच।

नाथ सत्त्वस्वरूपस्वं कोप: कथमही तव। प्रसादं कुरु भा्य्याभ्यी मदीशस्य चमा वरा॥७४॥ भारतं भारतीशापात् यास्यामि कलया यदि। कतिकालं स्थितिस्तत्र कढा द्रत्यामि ते पदम् ॥ ७५ ॥ दास्यन्ति पापिनः पापं मह्य स्रानावगाहनात्। केन तेन विमुक्ताहमागमिष्यामि ते पदम् ॥ ७६। कलया तुलसीरूपा धर्मध्वजसुता सती। भूला कदा लभिष्ामि तवत्पादामुजमच्युत । ७०॥ वृत्तरूपा भविष्यामि तद्धिष्ठातदेवता। मामुदरिषयसि कदा तन्मे ब्रूहि कपानिधे। ७८ ॥ गङ्गा सरस्तीयापाद् यदि यास्यति भारतम्। गपेन मुक्ता पापाच कदा त्वां वा लभि्ति॥ 2 % गङ्गागापेन सा वागी यदि यास्यत भारतम्। कदा यापादिनिर्मुच्य लभिष्यति पदं तव। ८० ॥ तां वागों ब्रह्मसदनं गङ्गां वा शिवमन्दिरम्। गन्तु वद्सि हे ना! तत् त्तमख च ते वच: ॥८१॥ दूत्युक्का कमलाकान्तपदं धटत्वा ननाम च। स्केगेरवेटयित्वा च रुरोद च पुनः पुनः ॥ ८२॥ ठवाच पद्मनाभस्तां पद्मां छत्वा सववच्सि। वषदास्य: प्रसननास्यी भत्तानुग्रहकारक: : ८३ ॥

२२४ ब्रह्मवेवर्त्तपुराखे [६त्र.

नारायए उवाच। त्वद्दाकामाचरिष्यामि रवाक्यञ्ज सुरेश्वरि।। समताञ्ज करिष्यामि शृणु तत्क्रममैव च ॥। ८४ । भारती यातु कलया सरिदरूपा च भारतम्। अद्वोंशा ब्रह्मसदनं स्वयं तिष्ठतु मद्ळहे॥ ८५॥ भगीरथेन नीता सा गङ्गा यास्यति भारतम्। पूतं कर्त्तु व्रिभुवनं स्वयं तिठतु मद्गटहे ॥ ८ह॥ तल्ैव चन्द्रमौलेश मीलिं प्राप्ताति दु्लभम्। ततः सभावतः पूताप्यतिपूता भवष्ति ॥८७॥ कलांशांशेन वं गच्क भारते कमलोद्वे। पझ्मावती सरिद्रूपा तुलसीवृक्तरूपिसी॥ दद ॥ कले: पज्जसहस्त्रे च गते वर्षे च मोक्तन्। युभाकं सरितां भूयो मद्ग्टहे चागमिष्यध ॥ ८ट । सम्पदां हतुभूता च विपत्ति: सर्वदेहिनाम्। विना विपत्तेमहिमा केषां पझमे भवेद्धवे॥ ८० ॥

युष्माकं मोक्षणं पापात् पापिदृत्ताच सर्शनात् ॥2१ पृधिव्यां यानि तीर्थानि सत्त्यसंख्यानि सुन्दरि!। भविधन्ति च पूतानि मद्जक्वस्वपर्शदर्शनात्॥ ८२। मन्मन्वोपासका भक्ता भ्मन्ति भारते सति !। पूतं कर्तु भारतज्ज सुपवित्रां वसुन्धराम्। ८३ । मद्नक्ता यत्र तिष्ठन्ति पादं प्रक्तालयन्ति च। तत् स्थानञ् महातीथे सुपवित्र भवेद् ध्र वम्॥ ८४॥ स्त्रीघ्ो गोघ्न: कतघ्रश्व ब्रह्मत्नो सुरुतल्यगः ।

६ त्र० ] प्रकृतिसएडम् । २२५

जीवन्ुत्तो भवेत् पूतो मद्धत्तस्परर्यदर्यनात् ।८५। एकादथीविहीनश् सनध्याहीनोऽप्यनास्तिकः । नरघाती भवेत् पूतो मद्धतपम हर्थनात् ॥ ८६ ॥ प्रतिजीवी मसिजीवी धावकः शूद्रयाजकः। दृषवाहो भवेत् पूतो मद्धत्ञ न्पणदर्शनात् ॥८७॥ विश्वासवाती मित्रघ्नी मिध्यासाच्यप्दायकः । स्थाम्यहारी भवेत् पूतो मद्धत् सर्थदर्शनात् ॥८८॥ ऋएग्रस्तो वार्डुषिकी जारजः पुंघलीपतिः। पूतश् पुंझलीपुत्रो मद्जक्ञ यरशनशनात् ॥ ६ै॥ शूद्राणां सूपकारय देवलो ग्रामयाजकः। अदीचितो भवेत् पूतो मद्जत ्यर्थदर्शनात्॥ १००

अनिवेद्यभोजी विप्रय् पूतो मद्तदसनात् ॥ १०१ ॥ मातरं पितरं भार्य्यां स्र्ातरं तनयं सुताम्। गुरो: कुलञ्ज भगिनीं वंगहीनत् बान्वम् ॥ १०२ ॥ खय्ूञ्ज खशुरञ्चेव यो न पुष्ाति नारद। स महापातकी पूती मद्धत्तस्पर्गदर्भनात्॥१०२॥ देवद्रव्यापहारी च विप्रद्रव्यापहारकः। लाच्षालौहरसानाज् विक्रेता दुहितुस्तथा॥ १०४ ॥ महापातकिनखैते शूद्रागां पवदाहकः । भवयुरेत पूताथ् मद्धक्तस्पर्गदर्भनात् ॥ १०५ ॥ लक्ष्मीरवाच। भक्तानां लत्तगं त्रूहि भक्तानुग्रहकारक। येषां सन्दर्गनस्पर्गात् सद्य: पूता नराधमा:॥ १०६॥

हरिभत्िविहीनाथ महाहङ्गारसंयुताः । सप्रशंसारता धूर्त्ता: मठाप साधुनिन्दका: ॥ १०७ ॥ पुनन्ति सरवतीर्यानि येषां सनानावगाहनात्। वेषाच्च पादरजमा पूता पादीदकानमही॥ १०८ ॥ येषां सन्दर्शनं स्पशं देवा वाष्कन्ति भारते। सर्वेषां परमी लाभी वैशावानां समागम: ॥१०६॥ न ह्यम्मयानि तीर्थानि न देवा मृच्किलामयाः । ते पुनन्त्युरुकालेन विष्युसकाः क्षणादहो॥ ११०॥ सौतिरुवाच। महालक्ष्मीवचः गुत्वा लक्षीकान्तथ्व सस्पिनितः । निगूढ़तत्त्वं कथितुसृविश्रेष्ठोपचक्रमे॥ ११२॥ श्ीनारायग उवाच। भक्ानां लक्षसं लच्मि गूढं ख्रुतिपुराएयोः । पुसयस्वरूपं पापव्नं सुखदं भक्िमुक्तिदम् ॥ ११२ ॥ सारभूतं गीपनीयं न वत्तव्यं खलेषु च। तां पवितां प्रागतुत्यां कथयामि निशामय ॥ ११२॥ गुरुवक्वाद्विष्णुमन्त्री यस्य कर्षे प्रविश्यति। वदन्ति वेदवेदाङ्गास्तं पवित्र नरोत्तमम् ॥ ११४ ।। पुरुषाणां शतं पूव पूतं तज्जन्ममात्रतः । स्वर्गस्थ नरकस्थ वा मुति प्राप्नीति तत्क्षरम् ॥ ११५॥ यै: कश्विद् यत्र वा जन्म लब्ध वेषु च जन्मसु। जीवन्मुक्तास्ते च पूता यान्ति काले हरे: पदम् ॥११ ६॥ मद्धत्तियुक्तो मत्पूजानियुत्ती मद्गुणान्वितः । मद् रास्नावनीयश् मन्रिविष्टश्न सन्ततम् ।११७॥

श्र ० प्रक्ृतिखगडम् । २२७

मद्र सश्रुतिमात्रए सानन्दः पुलकान्वितः । मगद्दः साशुनेतः खवात्विस्मृत एव च । ११८॥ न वाञ्कन्नि सुखं मुतिसालोक्यादिचतुष्टयम्। ब्रह्मत्वममरत्व वा तदाञ्का मम सेवने ॥ ११८॥ दून्द्रत्वन्न मनुत्वच देवत्वञ्न सुटुर्लभम्। स्वर्गवाह्यादिभोगज्न रूप्रे च न हि वाब्कति॥ १२०॥ ब्रह्मएडानि विनश्यन्ति देवा व्रझ्माट्यस्तथा। कल्याणभक्तियुतय मद्गत्ी न प्रयश्यति ॥१२१ ॥ भ्मन्ति भारत भत्ता लव्ध्वा जन्म सुदुर्लभम्। तेडपि यान्ति महीं पूलवा नरास्तीथें मनालयम् ॥१२२॥ दूत्य तत् कचितं सवं कुरु पद्मे वथोचितम्। तदाज्जाताय ताथक्रुहेरिस्तसी सुखासने ॥ १२२ ६ दूति य्ीव्रह्मवेवर्त्ते महापुराण प्रक्ृतिखगडे नारायग- नारदसंवाढे सरस्त्युपाख्यानं नाम घछोऽध्यायः ।

सपनोऽध्यायः ।

-- 06 --

नारायस उदाप।

सरवती पुरनेत्र आ्रजवास व सावतम्। गद्टामापिन कलवा सवं तक्षी ३रः पदम् ॥ १ ३

ब्रह्मवैवर्त्तपुराणे [७्र०

भारती भारतं गत्वा ब्राह्मी च ब्रह्मणः प्रिया। वागधिष्ठातदेवी सा तेन वासी च कीर्तिता॥ २॥ सर्वविश्व पतिव्याप्य स्रोतस्यव हि दृश्यते। हरिः सरःसु तस्थेयं तेन नाम्ना सरखती। २॥ सरस्ती नदी साच तीथरूपातिपावनी। पापिपापेभदाहाय जलदग्निस्रुपिणी॥ ४॥ पश्चाङ्गगीरथानीता महीं भागीरथी शुभा। समाजगाम कलया वासीशापेन नारद। ५ू ॥ तत्रव समये ताञ्ज दधार शिरसा शिवः। वेगं सोटुमशताया भुवः प्रार्थनया विभुः॥ ६ । पद्माजगाम कलया साच पझमावती नदी। भारतं भारतीशपात् सयं तस्थी हरे: पदम्॥७ ॥ ततोऽन्यया मा कलया ललाभ जन्म भारते। धर्मध्वजसुता लक्ष्मीविख्याता तुलसीति च ॥ द ॥

बभूव वृक्तरूपा सा कलया विशपावनी॥ट। कले: पञ्जसहस्त्रच् वर्षं सिथित्ा च भारते। जग्म स्तव सरिटूपं विहाय श्ीहरे: पदम् ॥ १० ॥ यानि सर्वागि तीर्यानि काशीवन्दावनं विना। यास्यन्ति साई्वं ताभिश् वैकुरठमाज्तया हरः ॥११॥ शालग्रामो हरेमू तिजेगन्नाधस्च भारतम्। कलेरदशप्तहसान्त यवौ त्यक्षा हरे: पदम् । १२ वैद्यदाव पुराणानि शह्ाथ्य श्राइतर्परम्। वेदोकानि च कर्माखि ययुस्त: सार्ईमेव च॥ १३॥

प्रक्लतिखगडम्।

हरियूजा हरर्नाम तत्कीत्तिगुणकीर्त्तनम्। वेदाङ्गानि च शास्ताणि ययुस्तैः सारईमेव च ॥ १४॥ सत्वच्च सत्यं धर्मच् वेदाथ ग्राम्यदेवताः। व्रतं तपस्यानशनं ययुस्तैः साईमेव च॥ १५॥ वामाचाररता: मर्वे मिथ्याकापठ्यसंयुताः। तुलसीवर्जिता पूजा भविष्यति ततः परम् ॥ १६ ॥ एकादगीविहीनाथ सर्वे धमविवर्जिताः । हरिप्रसङ्गविमुखाः भविष्यन्ति ततः परम् ॥ १७॥ एठा: क्ररा दाम्निकाश् महाहङ्गारसंयुताः । चौराय हिंसका: सर्वे भविषन्ति ततः परम् ॥ १८॥ पुंसां भेदश स्त्रीभेदी विवाही वापि निर्ययः । स्वस्वामिभेदी वस्तूनां न भवषति तत्परम् ॥ १८॥ सर्वे जना: स्त्रीवशाश् पुथल्यथ गहे गहे। तर्जनैर्भत् सनेः शखत् स्ामिनं ताह्यन्ति च। २०॥ महेशरी च गहिगी रही भृत्याधिकोऽधमः । चेटीभत्वसमी बध्धा: गथ घ श्वशुरस्तया ॥ २१ ॥ कर्त्तारो बलिनी गेहे वोनिमरन्धिवान्वाः। विद्यासम्बन्धिभि: साईं सभ्भाषोऽपि न विद्यते ।२२। यथा परिचिता लोकास्तथा पुसय बान्वाः । सर्वकर्मान्तमा: पुसी योषितामाजया विना॥ २३ ॥ स्र कगास्त पठिधन्ति सगास्वागि विहाय च। ब्रद्मत्तचविभां वंगरा: शूद्रागां सेवका: कली॥ २४॥ सूपकार भविष्यन्ति धावका वृपवाहकाः । सत्वहीना जना: सर्वे गस्वहीना च मेदिनी : २५॥ २०

२३० ब्रह्मवेवत्तपुराणे

फलहीनाख तरवोऽपत्वहीनाथ योषितः। कीरहीनास्तथा गावः चीरं सपिविवर्जितम्॥ २६॥ दम्पती प्रीतिहीनी चर्गटाह्हिग: सुखवर्जिताः । जतापहीना भूपाश्च प्रजाश करपीड़िताः ॥२७॥ जलहीना नदाः नद्यो दीर्घिका: कन्दरादयः। धर्महीना: पुसहीना वर्णासत्वार एव च॥ २८॥ लक्षेषु पुखवान् कोडपि न तिष्ठत ततः परम्। कुत्सिता विक्वताकारा नरा नार्य्यव बालका: ॥२८। कुवार्त्ताः कुत्सितशब्दा भविथन्ति ततः परम्। केचिद् ग्रामाश्च नगरा नरशून्या भयानका: ॥३०॥ केचित् स्वल्पकुटीरेए नरेग च समन्विता: । अरसयानि भविष्यन्ति ग्रामेषु नगरेषु च॥ ३१ ॥ अरवासिन: सर्वे जनाश्च करपीड़िताः । पसयानि च भविषन्ति तड़ागेषु नदीषु च॥ ३२ ॥ प्रहषनि च चेत्रागि शस्यहीनानि पत्पव्म्। हीना: प्रकृष्टा धनिनी बलदर्पसमन्विता: ॥ ३३॥ प्रह्ृष्टवंशजा हीना भविष्यन्ति कली दुगे। अलीकवादिनी धूर्त्ता: शठाश् सत्यवादिन: ॥ ३४।। पापिनः पुश्वन्तसाप्यशिष्टा: शिष्टा एव च। जितेन्ट्रिया लम्यटाव एंचल्स पतिव्रता: ॥३५ ।। तस्तिनः पातकिजी विषासता अ्कपता:। अ्हिंसका दयायुकाउग4 न मनित: : ३।

भूतारिसवानिष

७श्र० 7 प्रक्ृतिखएडम् । २३१

पूजितास्ते सविष्यन्ति वञ्चका ज्ञानदुर्बलाः। वामना व्याधियुक्ताश्च नरा नार्य्य् सर्वतः ॥ ३८॥ अल्पायुषो जरायुतता यौवनेषु कली युगे। पलिता: षोड़शे वर्षे महावृद्दासु विंभती॥ ३८॥ अष्टवर्षा च युवती रजोयुक्ता च गर्भिणी। वत्सरान्ते प्रसूता स्त्री षोड़शेन जरान्विता॥ ४० ॥ एताः कायित् सहस्त्रेषु बन्ध्यायापि कली युगे। कन्याविक्रयिण: सर्वे वर्णायत्वार एव च ॥ ४१ ॥ मातजायाबधूनाञ्न जारीपार्जनभक्षकाः । कन्यानां भगिनीनाञ्ज जारोपार्जनजीविनः।। ४२।। हरेरनामविक्रयिणी भविधन्ति कली युगे। स्वयसुत्सज्य दानज् कीत्तिवर्द्नहेतवे॥ ४३ ॥

देवव्ृत्तिं ब्रह्मव्ृत्तिं वत्ति गुरुकुलस्य च॥ ४४ ॥ सदत्तां परढ़त्तां वा सरवमुल्लङ्गयिप्यति। कन्यकागामिनः केचित् केचिच्च खश्रूगामिनः ॥४५॥ केचिट् वधूगामिनव केचिच्च सर्वगामिनः । भगिनोगामिन: केचित् सपत्नीमातगामिन:।४६॥ भाटजायागामिनञ्च भविष्यन्ति कली युगे। अगम्यागमनच्चैव करियन्ति गहे गहे॥ ४७ ॥ आत्मयोनिं परित्यज्य विहरिष्यन्ति सर्वतः । पत्नीनां निर्मयो नास्ति भर्तृ गाञ्च कलो युगे॥४८॥ प्रजानाञ्जेव ग्रामाणं वस्तूनाव् विशेषतः । अलीकवादिन: सर्वे सर्वे चौराथ लम्पटाः ॥ ४८॥

२३२ ब्र ह्मवैवर्तपुरा खे

घरस्पवं हिंसकाय सर्वे च नरवातिनः । ब्रह्मक्षत्तविशां वंशा भविष्यन्ति च पापिनः । ५०॥ लात्तालीहरसानाच् व्यापारं लवरास्य च। वषवाहा विप्रवंशाः शूद्राणां शवदाहिनः॥ ५१ ॥ शूद्रान्नभोजिन: सर्वे सर्वे च व्ृषलीरताः। पञ्चपर्वपरित्यक्ता: कुहरात्री च भोजिन: ।। ५२॥ यन्तसूवविहीनाश्च सन्याशेचविहीनका: ॥५३ ॥ पुंशली चावीरा वद्वा कुट्टनी च रजखला। विप्राणं रन्धनागारी भविष्यन्ति च पाचिका: ॥ ५४ म अबानां निर्सयो नास्ति योनीनाज् विशेषतः। आश्रमाणं जनानाव सर्वे स्रेच्छा: कलौ युगे॥ ५५॥ एवं कलौ संप्रवृत्ते सर्वे स्ाच्कमया भवे। हत्तप्रमाणे वृन्ते चाङ्गष्माने च मानवे ॥ ५ूई॥ विप्रस्य विषुयशसः पुत्रः कल्की भविष्यति। नारायणकलांशश्च भगवान् बालनां बली । ५७ ॥ दीर्घेए करवालेन दीर्घघोटकवाहन:। स्नेचशून्याञ्ज पृथिवों तरिरात् ए करिष्यति॥ ५८॥ निश्नेच्कां वसुधां कत्वा अन्तर्द्ानं करिष ति। आराजका च वसुधा दस्युग्रस्ता भविष्यति॥ ५८॥ स्थूल प्रमाएं षड़ातं वर्षाधारापुता मही। लोकशून्या वृत्तशून्या गटहशून्या भविष्यति॥ ६० ॥ ततस द्ादशादित्ा: करिष्यन्त्युदयं मुने। प्राप्नोति शुष्कतां पृथ्वी समा तेषाञ्ज तेजसा ॥ ६१ ॥ कली गते च दुर्द्र्षे संप्रव्ृत्ते क्वते युगे।

प्र्तिखएडम्। २३२

तपःसत्यसमायुक्ती धर्मपूर्ण भविष्यति ॥ ६२ । तपस्विनस धर्निष्ठा वेदाज्ा ब्राह्मगा भुवि। पतिव्रतास धमिषठा योवितथ गहे गहे॥ ६३ ॥ राजानः त्तत्रिया: सर्वे विप्रसताः स्वधमिणः । प्रतापवन्तो धभरिशाः पुरयकर्मरताः सदा ॥ ६४॥ वैश्या वागिज्यनिरता विप्रभकाख धार्मिकाः । शूदाय पुखगीलाय धमिष्ठा विप्रतेविनः ॥ ६५ ॥ विप्रनच्तवियां वंगा विशुयज्ञपरायगाः । विशुमन्तरताः सर्वे विशाभलाथ वैशावाः ॥६६॥ प्रुतिस्मृतिपुरागत्ता धमन्ना कतुगामिनः । लेगो नास्ति ह्वधर्माणां धमूर्णे क्वते युगे ॥ ६७॥ धर्मस्त्रिपाच्च त्रेतायां द्विपाच्च द्वापरे स्मृतः । कली प्रवृत्ते चैकपात् सवलुप्स्ततः परम् ॥ ६८॥ वाराः सप सथा विप्र तिथयः पोड़श स्मृताः। यथा द्वादग मासाय ऋतवश षड़ेव च। ६ट। दी पच्ी चायने हे च चतुर्भि: प्रहरे्दिनम्।

पतत्ये पध्धिक नराणञ्ज युगे गते। देवानाञ् युगो पेय: कालसंख्याविदां मतः॥७१॥ मन्चन्तरन्तु दिव्यानां युगानामेकसप्ततः । मन्वन्तरसमं नेयञ्चेन्द्रायुः परिकीर्ततितम्॥७२॥ तटाविभतिमे चन्द्रे गते ब्रह्मदिवानिगम्। अष्टोत्तरे वर्षशते गते पातथ ब्रह्मरः ।७३। प्रन्य: प्राऊती वेयस्ततादृषा वसुन्धरा।

२२४

जलप्ुतानि विश्वानि ब्रह्मविष्युशिवादय: ॥७४॥ ऋपयी जीविनः सर्वे लीना: छप्े परात्परे। तव व प्रक्ृतिर्लीना तेन प्राछ्ृतिकी लय:॥ ७५॥ लये प्राक्कतिकेऽतीते पाते च ब्रह्मणो सुने। निमेषसात्र: कालश् कण्ास्य परमालनः ॥६॥ एवं नश्यन्ति सर्वासि ब्रह्माएडान्यखिलानि। स्थिती गोलीकवैकुएठी श्रीकपाच सपार्षेद:।७७।। निसेषमात्र: प्रलयो यत विश्वं जलप्न तम्। निसेषानन्तर काले पुनः सृष्टिः क्रमेए च॥ ७८॥ एवं कतिविधा सष्टि्लय: कतिविधोऽपि वा। कतिकत्वो गतायातः संख्यां जानाति क पुमान् ।७६। सृष्टीनाज कलानाच ब्रह्मारडानाज नारद्। ब्रझमादीनाज ब्रह्माएड संख्यां जानाति का पुमान् ।८०॥ ब्रझ्मारडानाञ सर्वेषामीश्वरश्चैक एव सः। सर्वेषां परमात्मा च श्रीक्वप्ण: प्रक्वतेः पर: ॥८१॥ ब्रह्माद्यश्च तस्यांशास्तस्यांथ महाविराट्। तस्यांशय विवाट् चुद्रस्तस्यांशा प्रक्वति: स्मृता ॥८२॥ स च हसी द्विधाभूती द्विभुजश् चतुर्भुजः। चतुर्भुजश्त वैकुराठ गोलोके द्िभुजः खयम् ॥८३॥ ब्रह्मादि तसपर्य्यन्तं सवें प्राकृतिकं भवेत्। यढ यत् प्राक्ृतिकं सृष्टं सरवे नश्वरलेव च। ८४ ॥ एवं विद्ि सष्टिहेतुं सत्यं नित्यं सनातनम्। स्े च्कमयं परं ब्रह्म निर्लिप्त निर्गु एं परम्॥ द५ू ॥ निरुपाधिं निराकारं भतानुग्रहविग्रहम्।

प्रक्ृतिखएडम्। २३५

अतीवकमनीयञ्च नवीननीरदप्रभम्। ८६॥ द्विभुजं मुरलीहस्तं गोपवेशं किशोरकम्। सर्वजं सवसेव्यञ्ज परमात्मानमीखवरम्॥ ८७॥ करोति ब्रह्मा ब्रह्माएड ज्ञानात्मा कमलीद्गवः। शिवो सृत्युञ्तवस्नेव संहर्त्ता सर्वतत्त्ववित् ॥ ८८ ॥ यस्य ज्ञानाद् यत्तपसा सर्वेशस्तत्समी महान्। महाविभृतियुत्तत्त सवेज्ञः सर्वदा स्यम् ॥८६॥ सर्वव्यापो सर्वपाता प्रदाता सर्वसन्पदाम्। विषणुः सर्वेशरः श्रीमान् यस्य न्ानाज्जगत्पति: ८०। महामाया च प्रक्ृतिः सवेशक्िमतीखरी। यज्न्ञानाद् वस्य तपसा बद्धत्या वस्य सेवया॥ ८॥ सावित्री वेदमाता च वेदाधिष्ठातदेवता। सर्वग्रामाधिदेवी सा सर्वसम्पत्प्रदायिनी ॥ ६२ ॥ सर्वेश्वरी सववन्ध्या सर्वेशं प्राप या पतिम्। सर्वस्तुता च सवेज्ञा दुर्गा दुर्गतिनाशिनी॥८३॥ लणावाजांशसस्भूता कषप्रेमाधिदेवता। कृषा प्रागाधिका प्रमृणा राधिका कृषासेवया । 2४। सर्वाधिकञ्व रूपञ्च सौभाग्यपाजगीरवम्। कष्णवन्तःस्लस्थानं पत्नोत्वं पाप सेवया ॥ ८५॥ तपथकार सा पूर्व शतशृङ्क च पर्वत। दिव्यं युगसहस्त्रच् निराहारा च ल्लिश्नति॥ ८६ ॥: कयां निःखासरहितां दृष्टा चन्द्रकलोपसाम्। कृष्णो वचःखले कत्वा रुरोढ़ कपया विभु:।८७। वरं तस्ये दहो सारं सर्वेषामपि टुलभम्।

२३६

मम वत्तःसथले तिष्ठ मयि ते अत्िरस्विति ॥६८॥ सौभाग्येन च मनेन प्रमृगा च गौरवेर च। तं मे श्रष्ठा च प्रेष्ठा च ज्येष्ठा च सवयोषिताम्।६। वरिषठा च गरिष्ठा च संसुता पूजिता मया। सन्ततं तव साध्योऽहं बाध्यस प्राएवल्लभे॥ ११० ॥ दत्युक्का जगतां नाथचकार चेतनां ततः । सपत्नीरहितां ताञ्च चकार प्रासवल्भाम्॥ १०१ ॥ येषां या याथ देव्यश्न पूजितास्तस्य सेवया। तपस्या यादयी यासां तासां ताट्टक् फलं मुने ॥१०२॥ दिव्य वर्षसहसत्रच्ज तपस्तप्वा हिमालये। दुर्गा च तत्पदं ध्यात्वा सवपूज्या बभूव ह॥ १०३॥ सरसती तपस्तष्वा पर्वते गन्धमाद्ने। लक्षवर्षञ्च दिव्यज्न सर्ववन्द्या बभूव सा॥ १०४ ॥ लक्ष्मीर्युगशतं दिव्य तपस्त्वा च पुष्करे। सर्वसम्पत्रदाती च बभूव तस्य सेवया ॥१०५॥ सावित्री मलये तव्वा द्विजपूज्या बभूव सा। षष्टिवर्षसहस्त्रन्न दिव्य ध्याता च तत्पद्म् ॥ १० ६॥ अतमन्वन्तरं तत शङ्रेण पुरा विभो। शतमन्वन्तरञ्जव ब्रह्मणा तस्य भक्तितः । शतमन्वन्तरं विष्णुस्तप्त्वा पाता बभूव ह। १०७॥ मतमन्वन्तरं धर्मस्तप्त्वा पूज्यो बभूव ह। मन्वन्तरन्तपस्तेपे शेषो भत््या च नारद ॥ १०८ ॥ मन्वन्तरज्ज सूर्य्यश्न शक्रच्न्द्रस्तघैव च। १०६॥ दिव्य शतयुगञ्जेव वायुस्तप्त्वा च भक्तितः ।

८प्र० २२७

सर्वप्रागः सवपूज्यः सर्वाधारी बभूव सः ॥११० ॥ एवं कृणास्य तपसा सर्वे देवाश्च पृजिताः । मुनयो मानवा भूपा ब्राह्मपार्श्च व पृजिताः ॥ १११ ॥ एवं ते कथितं सवें पुरासक् तधागमम्। गुरुवक्राद् यथा ज्ञातं किं भूयः श्ातुमि कसि ॥११२॥ दूति श्रीब्रह्मवेवन्तें महापुराण प्रक्ृतिखगडे नारा- वएनारदसंवादे कालकालेखरगुणनिरु- पणं नाम सप्तमोऽध्यायः ।

अष्टमोध्यायः।

नारद् उवाच।

हरीनिमेषमात्र ए ब्रह्मगः पात एव च। तस्य पाते प्राक्ृतिकः प्रलयः परिकीत्ितः ॥ १ ॥ प्रलये प्राऊ्ृत चोकं तव्रादृश दसुन्वरा। जलपु तानि विश्वानि सर्वे लीना हराविति॥२॥ वसुन्रा तिरोभूता कुत्र वा तत्र तिष्ठति। सृष्टेर्विधानसमये साविर्भूता कघं पुनः ॥ ३॥ कथं बभूव सा धन्या मान्या सर्वाश्चयाजया। तस्याथ जन्मकथनं वद मङ्गलकारगम्॥ ४ ॥

२३८ ब्रद्मवैवर्तपुराऐ

श्रीनारायण उवाच। सर्वादिसृष्टी सर्वेषां जन्म क्वष्ादिति युतिः । आविर्भावक्तिरोभावः सर्वेषु प्रलवेषु च॥ ५॥ श्रूयतां वसुधाजन सर्वमङ्गलमङ्गलम्। विघ्ननिघ्नकरं पापनाशन पुखवर्दनम् ॥ ६॥ अहो केचिद्ृदन्तीति मधुकेटभमेदसा। बभूव वसुधा धन्या तद्विरुद्मतं शृणु ॥७॥ ऊचतुस्ती पुरा विष्ु तुष्टी युद्ेन तेजसा। आवां जहि न यतोर्वी पयसा संवृतति च ॥ ८ ॥ तयोर्जीवनकालेन प्रत्यक्षा च भवेत् स्फ टम्। ततो बभूव मेदख् मरणानन्तरं तयोः ॥ ८ ॥ मेदिनीति च विख्यातेत्युका यैस्तन्प्तं शृणु । जलधीता कशा पूर्व वर्डिता मैढसा यतः ॥ १०॥ कधयामि च तज्जन्म सार्थकं सर्वेसम्मतम्। पुरा शुतञ्ज मुत्युतां धमेवक्राच् पुष्करे॥ ११॥ महाविराट्शरीरस्य जलस्थस्य चिरं स्फुटम्। मलो बसूव कालेन सर्वाङ्गव्यापको ध्र बम् ॥१२॥ स च प्रविष्टः सर्वेषां तल्लोम्नां विवरेषु च। कालेन महता तस्पाद् बभूव वसुधा मुने ॥१३॥ प्रत्येकं प्रतिलोम्नाञ्ज रूपेषु सा स्थितास्थिरा । आविर्भूता तिरोभूता सचला च पुनः पुनः ॥१४॥ आतरिर्भूता सृष्टिकाले तज्जलात् पर्युपस्थिता। प्रलये च तिरोभूता जलाभ्यन्तरवस्थिता ॥ १५॥ प्रतिविशवेषु वसुधा गेलकाननसंयुता।

८म्र ० प्रक्वतिखराड़म्। २३८

सप्तमागरसंयुत्ता सप्तडीपमिता सती ॥ १६ ॥ हिमाद्रिमेरुमंयुक्ता ग्रहचन्द्राकसंयुता।

पुरतीर्थ समायुक्ता पुखभारतसंयुता। काजनीभूमिसंयुक्ता सवदुर्गसमन्विता। १८। पाताला: सप्त तद्धस्तदू ब्रह्मलोककः। ध्रुवलाकश तत्नव सर्वविश्वञ्ज तत्र वे ॥ १८॥ एवं सर्वागि विश्वानि पृथिव्यां निर्मितानि वै। ऊङ्ग गोलोकवैकुरठी नित्यी विश्वपरी च ती ॥ २०॥ नश्वरासि च विशवानि सर्वाणि क्वत्रिमायि च। प्रलये प्राऊृते ब्रह्मन् ब्रह्मगाच्च निपातने॥ २१॥ महाविराड़ादिसष्टो सष्टः कृपोन चातना। नित्ये स्थितः स प्रलये काष्ठाकाशेखवरैः सह ॥ २२॥ चित्यधिडातदेवी सा वाराहे पूजितासुरेः।

विष्णोवराहरूपस्य पत्नी सा सुतिरूसता। तत्पुत्री मङ्गली देय: सुयशा मङ्गलावमयः ॥२४।। नारद उवाच। पूजिता केन रूपेए वाराहे च सुरेसही। वराहण च वाराही सरवे: सर्वाश्रया सती ॥२५॥

मङ्गलं मङ्गलस्यापि जन्म व्याभंवद सा॥ २६॥ नारायप उवाच। वाराहे च वराहय ब्रझ्मणा सं ता गरा।

२४०

उदवार महीं हत्वा हिरखाचं रसातलात् ॥ २७॥ जले तां स्थापयामास पद्मपत्र यथाएवे। तत्नव निममे ब्रह्मा सर्वविश्व मनोहरम् ॥ २८॥ दृष्टा तद्धिदेवीच्च सकामां कामुको हरिः। वराहरूपी भगवान् कोटिसूर्य्यसमप्रभ:॥२८॥ कृत्वा रतिकरों भय्यां मूर्ततिज्च सुमनोहराम्। क्रीड़ाञ्कार रहसि दिव्यवर्षमहनिथम्॥ ३०॥ सुखसभभोगसंस्पर्शात् मूच्छी सम्प्राप सुन्दरी। विद्ग्धया विदृग्धेन सङ्कमीऽपि सुखप्रदः ॥ ३१ ॥ विशुस्तदङ्गसंश्नेषाद् बुबुधे न दिवानिशम्। वर्षान्ते चेतनां प्राप्य कामी तत्याज कामुकीम् ॥ ३२॥ पूर्वरुपञ्न वाराहं दधार चावलीलया। पूजाञ्चकार भत्नया च ध्यात्वा च धरसौं सतीम् ॥२२॥ धूपैर्दोंपैश् नैवेदी: सिन्टूरैरनुलेपनैः। वस्त्रः पुष्पश्च बलिनिः संपूज्योवाच तां हरिः ॥ ३४॥ महावराह उवाच। सर्वाधारा भव शुभे सवैंः संपूजिता शुभम्। मुनिभिमनुभिर्देवेः सिडेश्च मानवादिभिः ॥३५॥ अस्ुवाचित्या गदिने गटहारस्प्रवेशने। वापीतड़ागारत्े च गहे च छ्वषिकमषि ॥ ३६॥ तव पूजां करिष्न्ति मदरेर सुरादय: । मूढ़ा ये न करिष्न्ति यास्यन्ति नरकञ्ज ते॥ ३७॥ वसुधोवाच। वहामि मवें वाराहरुपेणाइं तवाइया।

८श्र : प्रक्रतिखगडम् । २४१

लोलामात्रेए भगवन् विश्वञ्च सचराचरम् ॥ ३८॥ मुक्तां शुत्ति हरेरचां शिवलिङ्ग शिलान्तथा। गहं प्रदीप रत्नञ्न मायिक्य हीरकं मणिम् ॥ ३८ ॥ यज्तसूत्रञ्न पुष्पन्न पुस्तकं तुलसीटलम्। जपमालां पुष्पमालां कर्पू रञ्न सुवर्णकम् ॥ ४० ॥ गोरोचनां चन्दनल गालग्रामजलन्तथा। एतान् वोढमशक्ाहं क्रिष्टा च भगवन् खृणु ॥ ४१ ॥ श्रीभगवानुवाच। द्रव्याखेतानि ये मूढ़ा अपविधन्ति सुन्दरि। ने यास्यन्ति कालसूत्र दिव्यं वर्तशतं त्वयि ॥ ४२॥ द्ूत्येवमुक्का भगवान् विरताम च नारद्। वभूव तेन मर्भेए तेजसवी भङ्गलग्रह: ॥४३ ॥ पूजासक्रु: पृथिव्यास ते सर्वे चाज्या हरः । काखयाखोक्तध्यानेन तुष्ट वुः स्तवनेन च ॥ ४४ ।। दद् मू लेन मन्त्र ए नैवैद्यादिकमेव च। संस्तुता तिषु लोकेपु पूजिता सा बभूव ह॥ ४५१ नारद् उवाच। किं ध्यानं स्तवनं किं वा तस्य मूलञ् किं वद। गूढ़ं सर्वपुराणेषु श्रोतुं कौतूहलं मम ॥ ४६ ॥ नारायण उवाच। शदी च पृथिवी देवी वराहेगा च पूजिता। तती हि ब्रह्मणा पथ्ात् ततब पृथुना पुरा ॥ ४७ ॥ ततः सवैर्मुनीन्द्रेश्न मनुभिर्नारदादिभिः । धानञ्च स्तवनं मन्तर शृणु वच्यामि नारद : ४८ ॥ २१

२४२ ब्रह्मवैवर्त्तपुराणे

ओं डीं शीं वां वसुधाये स्वाहा। दूत्यनेन मन्त्र ए पूजिता विष्ुना पुरा॥ ४८ ॥ ख तचम्पकवर्णाभां शतचन्ट्रसमप्रभाम्। चन्दनोचिप्तस्वाङ्गों सर्वभूषगाभूषिताम्॥५ू०॥ रत्नाधारां रत्नगभीं रत्नाकरसमन्विताम्। वड्िशुद्ांशुकाधानां सस्मितां वन्दितां भजे ॥ ५१॥ ध्यनिनानन सा देवी सर्वैश्च पूजिता भवेत्। स्तवनं पृखु विश्रेन्द्र काखशाखोत्तमेव च । ५२ ॥ विष्णुरुवाच। यन्तशू करजाया च जयं देहि जयावहे। जये जये जयाधारे जयगीले जयप्रदे ॥५३॥ सर्वाधारे सवेवीजे सर्वशक्तिसमन्विते। सवकामप्रदे देवि सर्वेष्ट देहि मे भवे ॥ ५३ ॥ सर्वशस्यालये सर्वशस्याव्य सर्वशस्दे। सर्वशस्यहरे काले सर्वशस्यात्मिके भवे ॥५ ५ ॥ मङले मङ्गलाधारे मङ्गत्यमङ्गलप्रदे। मङ्गलार्थें मङ्गलांशे मङ्गलं देहि मे भवे ॥ ५६॥ भूमे भूमिपसर्वस्व भूमिपालपराये। भूमिपाहङ्गाररूपे भूमिं देहि च भूमिदे। ५७॥ दूदं स्तोत्र महापुर तां संपूज्य च यः पठेत्। कोटि कोटि जन्म जन्म स भवेद् भूमिपेश्वरः ॥ ५ू८ ॥ भूमिदानकतं पुस्य लभते पठनाज्जन: । भूमिदानहरात् पापात् मुच्यते नात्र संशयः । ५ट ॥ भूमो वीर्य्त्यागपापाद भूमौ दीपादिसथापनात्।

प्रऊ्ृतिखगडम्। २४३

पापेन मुच्यते प्राज्त स्तोतस्य पठनान्म ने॥ ६०॥ अश्वमेधशतं पुर लभते नात्र संशयः ॥६१॥ दूति श्रीब्रह्मवैवत्ते महापुराणे प्रक्रतिखरडे पृथिव्य पाख्याने पृथिवीस्तोत्र नामाष्टमोऽध्यायः ।

नवमोऽध्यायः।

नारद उवाच।

भूमिदानऊृतं पुरं पापं तद्रणेन वत्। परभूमी श्राइ्रूपं कूपे कूपदजं तथा॥ १ ॥

दीपादिस्थापनात् पापं श्रोतुमिच्कामि यत्तः ॥ २ ॥ अन्यद्ा पृथिवीजन्यं पापं यत् प्रश्नतः परम्। वदस्ति तत्प्रतीकारं वढ वेद्विदां वर ॥ २ ॥ नारायण उवाच। वितस्तिमात्र भूमिञ्च यो ददाति च भारते। सन्यापूताय विप्राय स वाति विष्णुमन्दिरम् ॥४ ॥ भूमिञ्च सर्वमस्याव्यां व्राह्मणाय दहाति यः । भूमिरेणुप्रमागच्च वर्षं विष्णुपदे स्थितिः॥ ५॥ ग्रामं भूमिच्ज धान्यञ्च यो ददात्वाददाति यः । सर्व पापाद्विनिर्मुत्ति चोभी वैकुराठवासिनी। ६।

२४४ ब्रह्मवेवर्तपुरास

भूमिं दातुञ्ज यत्काले यः साधुश्ानुमीदते। स प्रयाति च वैकुएठ मित्रगोत्रसमन्वितः।७। सदत्तां परदत्तां वा ब्रह्मव्ृत्ति हरेत्तु यः। स तिष्ठति कालसूत् यावच्चन्द्रदिवाकरी॥८॥ तत्पुत्रपीत्रप्रभृतिर्भूमिहीन: य्रिया हतः । पुत्रहीनी दरिद्रश्व अन्त याति च रौरवम् ॥८ । 1

गवीमागीं विनिष्कृष्य यथ शस्यं ददाति सः। दिव्य वर्षशतं चैव कुभ्भीपाके च तिष्ठति ॥१०॥ गोछं तड़ागं निष्क प्य मागें शस्यं द्दाति यः। स च तिउठत्यसीपत्रे यावदिन्द्राश्चतुर्दश ॥ ११॥ परकीयतड़ागे च पङ्गमुद्कत्य चोत्सजेत्। रेखप्रमाएवषञ्ज ब्रह्मलोके वसेन्नरः ॥ १२ ॥ पिएडं पित्र भूमिभर्त्तुन प्रदाय च मानवः। श्राद्धं करोति यो मूढ़ो नरकं याति निश्चितम् ॥ १२॥ भूमी प्रदीपं योऽर्पयति सोऽन्वः सप्तजन्मसु। भूमी शद्ञ्व संस्थाप्य कुछ्ठ जन्मान्तरे लभेत्॥१४॥ मुक्तामासिक्य हीरज् सुवर्णञ्ज मसिन्तथा। यथ संस्थापयेद् भूमी दरिट्रः सप्तजन्मसु॥ १५ ॥ शिवलिङ्ग शिलामचां वश्चापयति भूतले। शतमन्वन्तरं यावत् क्वमिभक्ते स तिष्ठति॥ १६॥ सूहं मन्त्रं शिलातोयं पुष्पञ्ज तुलसीदलम्। यथ्यार्पयति भूमी च स तिष्ठेत्नरकं युगम् ॥ १७॥ जपमालां पुष्पमालां कर्पूरं रोचनान्तथा। यो मूढ़ख्ार्पयेद् भूमी स याति नरकं ध्र वम्॥ १८॥

प्रक्ृतिखएडम् । २४५

मुने चन्दनकाष्ठस रुद्राच कुशमूलकम्। संस्थाप्य भूमी नरके वसेन्न्वन्तरावधि॥ १८॥ पुस्तकं यज्रसूतञ्च भूमी संस्थाययेत्तु यः । न भवेद्विप्रयोनी च तस्य जन्मान्तरे जनिः ॥ २० ॥ ब्रह्महत्यासमं पापमिह वे लभते ध्र वम्। ग्रन्थियुत्ता यन्तसूत्र पूज्यञ्ञ सर्ववर्णके: ॥ २१ ॥ यज्ञ कत्वा तु यो भूमिं चीरेण न हि सिञ्जति। स याति तप्तमूमिच्च संतप्तः सर्वजन्मसु ॥ २२ ॥ भूकम्पे ग्रहण यो हि करीति खननं भुवः। जन्मान्तर महापापी सोडङ्गहीनो भवेद् ध्र वम् ॥ २३ ॥ भवनं यत्र सर्वेषां भूमिस्तेन प्रकीततिता। वमुरत्नं यो ददाति वसुधा च वसुन्धरा ॥ २४॥ हररुरी च या ज्ञाता सा चोर्वी परिकीर्तिता। धरा धरित्री धरगी सर्वेषां धरणात् तु या ॥ २५॥ दूज्या च यागधरणात् चौसी तीणालये च या। महालये च्षयं याति न्षितिस्तेन प्रकीचिता॥ २६॥ काश्यपी कश्यपस्वेयमचला स्थितिरूपतः । विश्वन्भरा तद्रणाचानन्तानन्तरूपतः ॥२७॥ पृथ्वी पृधुककन्यात्वाट् विस्तृतत्वान्महासुने॥ २८॥ दूति श्रीब्रह्मवैवर्त्ते महापुराणे प्रक्वतिखरडे नारायण- नारदसंवादे पृथिव्युपाख्यानं नाम नवमोऽधायः ।

२४६ [१० त्र

दशमोडध्यायः।

नारद उवाच।

शुतं पृथिव्युपाख्यानं अ्ररतीवसुमनोहरम्। गङ्गोपाख्यानमधुना वद वेदविदां वर ॥ १ ॥ भारतं भारतीशापादाजगाम सुरेखरी। विषुस्रूपा परमा खयं विष्णुपदी सती॥२॥ कथं कुत् युगे वीन प्रार्थिता प्रेरिता पुरा। तत्क्रमं श्रीतुमिच्छामि पापघनं पुखदं शुभम् ॥ ३॥

नारायण उवाच।

राजराजेशवरः श्रीमान् सगर: सूर्य्यवंशजः। तस्य भाय्या च वैदर्भी सैव्या च हे मनोहरे॥ ४. ॥ सत्यस्वरूप: सत्येष्टः सत्यवाक् सत्यभावनः। सत्यधमविचारन्नः परं सत्ययुगोङ्कव: ॥ ५ू॥ एककन्या चैकपुत्रो बभूव सुमनोहरः। असमञ्जा दति ख्वातः सैव्यायां कुलवर्ईन:॥ ६॥ अन्या चाराधयामास शङरं पुत्रकामुकी। वभूव गर्भस्तस्याथ शिवस्य च वरेण च। ७। गते शताव्द पूर्रो च मांसपिएड सुसाव सा। तद् दृष्टा च शिवं ध्यात्ा रुरोदोख्चेः पुनः पुनः ॥८॥ अनुर्वराह्मणरूपेस तत्समीपं जगास ह। तकार संविभज्येतत् पिएड षष्टिसहस्त्रधा॥८ ॥

१० अ ] प्रक्ृतिखगडम्। २४१

सर्वे बभूवुः पुत्राश्च महाबलपराक्रमाः । ग्रीभमध्याह्नमार्त्त एडप्रभायुष्टकलेवराः ॥१०॥ कपिलस्य कोपटृष्या वभूवुर्भस्पसाच्च ते। राजा रुरोद तच्छ्र ला जगाम मरणं शुचा ॥११ ॥ तपञ्चकारासमख्जा गङ्गानवनकारगम्। तपः कवत्वा लक्षवषें ममार कालयोगतः।१२॥ दिलीपस्तस्य तनयो गङ्गानयनकारगम्। तपः कृत्वा लक्षवर्षं यी लोकान्तरं नृपः॥१३॥ अंशुमांस्तस्य पुत्रस्न गङ्गानयनकारयम्। तपः कृत्वा लक्षवर्प ममार कालयोगतः । १४।। भगीरथस्तस्य पुत्रो महाभागवतः सुधीः । वैशवो विष्ुभहश्च गुगवानजरामरः ॥ १५॥ तपः लत्वा लक्षवर्ष गङ्गानवनकारगम्। ददर्ग क्रषं दृष्टास्यं सूर्य्यकोटिसयप्रभम् ॥ १६ ॥ द्विभुजं मुरलीहस्तं किशीरं गोपवेशकम्। परमात्मानमीशञ्ज भक्तानुग्रहविग्रहम्॥ १७ ६ स्वेकासयं परं ब्रह्म परिपूर्गतमं विभुम्। ब्रह्म विशुभिवाद्यख सुतं सुनिगररयुतम् ॥१८। निलिप्तं साचिरूपञ्च निर्गुणं प्रक्ृतः परम्। द्वषद्ास्यं प्रसन्नास्यं भक्तानुग्रहकारकम् ॥ १८॥

तुष्टाव दृद्टा वृपतिः प्रराम्य च पुनः पुनः । लीलया च वरं प्राप्य वाब्कितं वंभतारगम् ॥ २१॥ तवाजगाम गङ्गा सा स्रगात् परमात्मनः ।

२४८ [१० त्र०

तं प्रणम्य प्रतस्थौ च तत्पुरः संपुटाज्जलि: ॥ २२॥ उवाच भगवांस्तत्र तां दृष्टा सुमनोहराम्। कुर्वतों स्तवनं दिव्य पुलकाज्ितविग्रहाम् ॥ २३॥ श्रीक्वण उवाच। भारतं भारतीशापात् गच्छ शीघ्रं सुरैश्वरि।। सगरस्य सुतान् सर्वान् पूतान् कुरु ममाच्जया॥ २४ ॥ तत्स्प्रर्णवायुना पूता वास्यन्ति मम मन्दिरम्। बिभ्रती दिव्यमूर्तति न्ते दिव्यस्यन्दनगामिन: । २५ । मत्पार्षदा भविषन्ति सर्वकालं निरामयाः । समुच्किद कर्मभीगं छतं जन्मनि जन्यनि॥ २६॥ कोटिजन्ार्जितं पापं भारते वत् ऊतं वृणम्। गङ्गायाः स्पर्शवातेन तन्नश्वति युती छुतम् ॥२७॥ स्पर्शनादर्शनाहव्या: पुखं दशगुएं ततः। मोषलसनानमात्र ए सामान्यददिवसे नृणाम्। शतकोटिजन्मपापं नश्यतीति खुती खुतम्॥ २८॥ यानि कानि च पापानि ब्रह्महत्यादिकानि च। जन्मासंख्यार्जितान्येव कामतीऽपि क्वतानि च। तानि सर्वाणि नश्यन्ति मौषलस्नानती तृणान् ॥२६॥ पुखाहस्ानजं पुरं वेदा नैद वदन्ति च। केचिदृदन्ति ते देवि ! फलमेव यथागमम् ॥ ३०॥ ब्रह्मविष्णुशिवाद्याश्च सवें नैव वदन्ति च। सामान्यदिवसस्नानं सङ्गल्पं शृणु सुन्दरि!॥ २१॥ पुस्यं दशगुसज्जैव मौषलस्नानतः परम्। ततस्त्रि त्गुएं पुरं रविसंक्रमणे दिने ॥ ३२॥

१० अ० ] प्रतिसख्डम् । २४६

अमायाज्जापि तत्तुल्य द्िगुणं दच्िषायने। ततो दशगुएं पुख नराणामुत्तरायणे॥ ३२ ॥ चातुर्मास्यां पौसमास्यामनन्त पुरमेव च। अच्तयायाच्च तत्तुत्यं नैतदेदे निरुपितम् ॥३४ ॥ असंख्य पुर फल द्मेतषु स्नानदानकम्। सामान्यदिवसस्नानात् ज्ञानाच्छतगुएं फलम् ॥३५॥ मन्वन्तरायां देवेशि युगाद्यायां तथैव च। तथाप्यथीकाष्टम्याञ्ज नवम्याञ्च तथा हरेः॥ २६ ॥ ततीऽपि द्विगुएं पुरं नन्दायां तव टुर्लभे। दशहरादृयम्याच्च युगाद्यादिसमं फलम् ॥ २७॥ नन्दासमञ्च वारुखां महत्पूर्व चतुर्गु राम्। ततवतुगु एं पुर द्विमहत्पूर्वके सति ॥ ३८॥ पुएं कोटिगुएं चैव सामान्यस्नानती हि यत्। चन्ट्रोपरागसमये सूरय्ये दगगुएं ततः ॥३८ ॥ पुरयेऽप्यडोदये काले ततः गतगुएं फलम्। सर्वेषाभेव सङ्कल्पो वैषवानां विपर्य्ययः ॥ ४० ॥ फलसन्धानरहिता जीवन्मुक्ताय वैशवाः। मत्प्रीतिभक्तिकामास्ते सर्वदा सर्वकर्मसु ॥ ४१ ॥ गुरुवक्नाद्विण्णुमन्ती वस्य कर्णो प्रविश्वति। जीवन्मुतां वैषावन्तं वेदा: सर्वे वदन्ति च ॥ ४२॥ पुरुषाां गतं पूर्व पेतकञ्च परं गतम्। मातामहस्य च गतं मातरं मातमातरम् ॥ ४३॥ भगिनीं भातरञ्जव भागिनेयञ्च मातुलम्। खयृत् खशरञ्चेव गुरुपन्नीं गुरो: सुतम् ॥४४॥

२५० ब्रह्म वेवर्त्तपुराणे १० अ्.

गुरुच्न ज्ञानदातारं मित्रञ्च सहचारिम्। भृत्यं शिष्यं तथा चेटीं प्रजा: खाश्रमसन्निधी॥ ४५॥ उद्रेदात्मना सार्ईं मन्त्रग्रहणमात्रतः । मन्त्रग्रहणमात्र ए जीवन्मुक्ती भवेन्नरः ॥ ४६ H तस्य संस्पर्शनात् पूतं तीर्थञ्ज भुवि भारतम्। तस्यैव पादरजसा सद्य: पूता वसुन्धरा। पादोदकपतत्स्थानं तीर्थमेव भवेद् ध्रुवम् ॥ ४9॥ अन्नं विष्ठा जलं मूत्र यद्विष्णोरनिवेदितम्। वैषावाश् न खादन्ति नैवेद्यभोजिन: सदा। ४८ ॥ विषोनिवेदिताव्नञ्ज नित्य ये भुख्जते नराः। पूतानि सर्वतीर्थानि तेषाज्च स्पर्शनादहो॥ ४2 ॥ विष्णो: पादोदकं पुरयं नित्यं ये भुज्जते नराः। तषां सन्दर्शनमात्र ए पूतञ्च भुवनत्रयम् ॥ ५० ॥ विष्णो: सुदर्शनं चक्र शततं तांश्च रक्षति ॥५१॥ मद्गुणश्रवणाद् ये च पुलकाद्गितविग्रहाः। गङ्गदाः साशुनेतास्त नराश्व वैप्णवोत्तमाः ॥ ५२॥ पुत्रादृपि परः स्नेही मयि येषां निरन्तरम्। गट हाद्याज् मयि न्यस्तास्त नरा वैष्वोत्तमा: ॥ ५३॥ आब्रह्मस्तन्भपर्य्यन्त मत्तः सवे चराचरम्। सर्वेषामहमात्मेश इतिन्ञा वैष्णवोत्तमाः ॥५४॥ असंख्यकोटिब्रझ्माएड ब्रह्मविष्णुशिवादयः । प्रलये मयि लीयन्त चेतिज्ञा वैष्णवोत्तमा: ॥ ५५् ॥ तेज:सरूपं परमं भक्तानुग्रहविग्रहम्। स्वेच्छामयं निगुरञ्ज निरीहं प्रक्ृते: परम्। ५६॥

१० अ्र० ]. प्रक्ृतिखएडम्। २५१

सर्वे प्राक्ृतिका मत्तः आ्रविर्भूताम्तिरोहिताः । दूति जानन्ति ये देवि ! ते नरा वैष्णवोत्तमा: ६५०। दूत्येवमुक्का देवेशी विरराम तयो: पुरः। उवाच तं त्रिप्रथगा भत्िनम्रात्मकन्धरा॥ ५८1 गङ्गोवाच। यामि चद्धारतं नाथ भारतीशापतः पुरा। तवानया च राजेन्द्र तपसा चैव साम्प्रतम्। ५८॥ दास्यन्ति पापिनी मह्य पापानि यानि कानि च। तानि मे केन नश्यन्ति तदुपायं वद प्रभो ॥६० ॥ कतिकालं परिमितं स्थितिमें तत्र भारते। कदा यास्यासि सर्वेग तदिप्णो: परमं पदम् ॥ ६१॥ ममान्यद्दाव्कितं वद् यत् सवें जानासि सर्ववित्। सर्वान्तरात्मन् सर्वन्त तदुपायं वद प्रभो ॥ ६२॥ श्रीक्ृण्ण उवाच। जानामि वाष्कितं गङ्ग तव सवें सुरश्वरि ।। प्रतिस्ते रुद्ररूपोऽयं लवणोदी भवष्यति ॥ ६३ ॥ ममवांगसमुद्रय त्ज्ष लक्षमीस्वरूपिणी। विदग्धाया विदग्धेन सङ्गमो गुणवान् भुवि ॥ ६४ ॥ यावत्यः सन्ति नद्यश्न भारत्वाद्याघ् भारतं। सीभाग्य तव ता्ेव लवणोदस्य सीरत॥ ६५॥ अद्य प्रभृति देवेशि कले: पञ्नसहस्त्रकम्। वर्ष स्थितिस्ते भारत्या: गापेन भारते भुवि ॥ ६६॥ नित्वं वाणिधिना साडं करिष्यसि रही रतिम्। त्वमेव रसिका देवी रसिकेन्द्रेग संयुता ।६:

२५२ ब्रह्मवैव ्त्तपुराणे . [१०ग्र०

त्वां स्तोष्यन्ति च स्तोत्र ए भगीरथक्वतेन च। भारतस्था जना: सर्वे पूजविष्यन्ति भकितः ॥ ६८ ॥ कौथुमोतोन ध्यानेन ध्याता लां पूजयिष्यति। यः स्तीति प्रशमेन्नित्यं सोऽश्वमेधफलं लभेत्॥ ६ट ॥ गङ्गागङ्गेति यो ब्रूयात् योजनानां शतैरपि। मुच्ते सवपापेभ्यो विष्णुलीकं स गच्छति॥ ७० ॥ सहस्रपापिनां स्नानाद् यत्पापं ते भविष्यति। मद्धक्ैक दर्भनैन तदेव हि विनश्यति ॥ ७१॥ पाषिनान्तु सहस्त्रायं पवस्पर्शेन यत्तव।

यत्र वत्र भवेद् गङ्गे मन्नामगुएकीर्त्तनम्। तत्नेव लमविडानं करिथस्यवमीचनात्। ७३॥ साड्वें सरिद्विः श्रेष्ठाभिः सरख्त्यादिभिः शुभे। तत्तु तीथं भवेत् सदी यत्र मट्गुएकीर्त्तनम् ॥७४।। तद्रे शुस्पर्शमान्नय पूतो भवति पातकी। रेखुप्रमाएं वर्षज्ज स बैकुरठ वसेद ध्रुवम् ॥ ७५॥ ज्ञनन त्ववि ये भत्या मन्नामस्मृतिपूर्वकम्। समुत्सटजन्ति प्राणंश्व ते गच्छन्ति हरेः पदम् ॥७६॥ पार्षदप्रवरास्ते च भविष्यन्ति हरेख्विरम् । लयं प्रा्ृतिकं ते च द्रत्त्यन्ति चाप्यसंख्यकम् ॥ ७9॥ मृतस्य बहुपुर न तत्शव त्वयि विन्यसेत्। प्रयाति स च वैकुरं यावदस्थां स्थितिस्वयि॥७८॥ कायव्यूहं ततः कत्वा भोजवित्वा सकर्मकम्। तस्में ददामि सारूप्यं करोमि तञ्ज पार्षदस्॥ ७६ ॥

प्ररुतिखण्डम्। २५₹

ज्ञानत्ाज्लस्पर्याद यदि प्राणान् समुतसजेत्। तःेददामि सारूप्य करोमि तञ्न पार्षदम्॥ ८० ॥ अ्रन्यत् वा सजेत् प्राणांस्वत्रामस्मृतिपूर्वकम्। नम्म ददामि सारूप्यमसंख्यप्रलयं लयम्। ८१। श्रन्यत्र वा त्यजेत् प्राणान् मन्रामस्मृतिपूर्वकम्। तम ददाभि सालोक यावडै ब्रह्मणो वयः ॥ ८३५ तीर्थे ऽप्यतीर्थें मरणे विशेषी नास्ति कश्वन। मअन्तीपासकानाज़ नित्यं नेवेद्यभोजिनाम् ॥ ८३ । पूतं कर्त्तु स थत्ती हि लीलया भुवनवयम्। रत्नेन्द्रसारयानेन गोलोकं स प्रयाति च ।। ८४ मद्क्बान्धवा वे ये ते ते पुखधिय: शुभे। ते यान्ति रत्नयानेन गोलोकज्ज सुदुर्लभम्॥ ८५ू ॥ यत्र तत्र सृता ये च ज्ञानाज्ञानेन वा सति ।। नीवन्मुक्तास ते पूता मद्धक्तसन्निधानतः॥ ८६। दवत्युका श्ीहरिस्ताञ्ज तमुवाच भगीरथम्। स्ोहि गङ्गामिमां भत्त्या पूजां कुविति साम्प्रतम् ।८७॥ भगीरथस्तां तुष्टाव पूजयामास भक्तितः । कोथुमोतेन ध्यानेन स्तोत् स च पुनः पुनः ॥ ८८॥ प्रणनाम च य्ीऊण् परमालानमीखरम्। भगीरथय गङ्गा च सोऽन्तर्हानं चकार ह॥ ८2 ॥

नारद उवाच।

केन व्यानेन स्तोल ए केन पूजाक्रमेव च। पूजाच्नकार वृपतिर्वद वेदविर्दा वर॥ ८० । २२

२५४ ब्रह्मवैवर्त्त पुराऐ [२० अ

श्ीनारायण उवाच। खाला नित्यक्रियां कत्वा धत्वा धौते च वाससी। सम्यूज्य देवषट्कञ्च संयतो भत्तिपूर्वकम् ॥८१H मणेभञ़ दिनेशञ् व़्ि विष्यु शिवं शिवाम्। सम्पूज्य देवषट्कत् सीऽधिकारी च पूजने ॥८२॥ गरोशं विघ्नाशाय निष्पापाय दिवाकरम्। वड़्िं खशुडये विष्णुं मुत्तये पूजयेननर: ॥८३ । शिवं ज्ञानाय ज्ानेशं शिवाञ्च बुद्धिव्टड्ये। सम्पूज्येतअभेत् प्राज्जी विपरीतमतोन्चथा॥ ८४ । दध्यावनन तद्ध्यानं खृणु नारद त्त्वतः । ध्यानज्न कौधुमोत्च्च सर्वपापप्रणाशनम् ।८५। शेतचम्पकवर्णभां गड्गां पापप्रणागिनीम्। कृष्णा विग्रहसभ्भूतां कवष्पतुल्यां परां सतीम् । ६। वड्निशुद्ांशुकाधानां रत्नसूषभूषिताम्।

नारायसप्रियां शान्तां सत्सीभाग्यसमन्विताम्।८८। बिभ्वतीं कवरीभारं मालतीमात्यसंयुताम्। सिन्टूरविन्टुललितां सार्डं चन्दनविन्दुभिः॥८८ । कस्तूरीपत्रकं गएडे नानाचित्रसमन्वितम्।

सुचारुवक्रनयनां सकटात्तमनोरमाम्॥ १०१॥ कठिनं श्रीफलाकारं स्तनयुम्म सपत्रकम्।

प्रक्ृतिखणडम्। २५५

वृह्क्रोगीं सुकठिनां रभ्षास्तश्विनिन्दिताम् ॥१०२॥ स्थलपद्मप्रभायुष्टपाद्पद्मयुगं वरन्। रम्नपाशक संयुत्तं कुङ्गमात्त सयावकम्॥ १०३ ॥ देवेन्द्रमीलिमन्दारम करन्दक ण रुएम् । सुरसिड्मुनीन्द्रैश्व दत्ताध्यसंयुतं सदा ॥ १०४ ॥

मुक्तिप्रदं मुमुत्तूणां कामिनां सवर्गभोमदम्॥१०५॥ वरां वरशां वरदां भक्तानुग्रहकातराम्। श्रीविष्णो: पददावीज्च भजे विष्ुपदीं सतीम् ॥१०६। दूत्यनेन च ध्यानेन ध्यात्ा त्रिपथगां शुभाम्। दत्वा संपूजयेद् ब्रह्मन्नुपहारांख षोड़श ।१०७॥ आसनं पाद्यमर्व्यञ्च स्नानीयञ्ञानुलेपनम्। धूपं दीपच् नैवेद्यं ताम्ब लं शीतलं जलम् ॥१०८॥ वसनं भूषएं माल्यं गन्धमाचमनीयकम्। मनोहरं सुतल्पञ्च देयान्य तानि घोड़म ॥ १०६॥ दत्त्वा भत्या च प्रगमेत् संस्तूय संपुटाञ्जलि:। संपूज्य वं प्रकारेग सोऽखमेधफलं लभेत् ॥ ११० ॥ स्तोतञ्न कौधुमोतच संवादं विषुन्रभ्वणीः। शृणु नारद वत्यामि पापप्नञ्ज सुपुखदम् ॥ १११ ॥ श्रीव्रह्मोवाच। त्ोतुमिच्करामि देवेश लक्ष्मीकान्त जगत्प्रभो। विशो विष्ुपदीस्तोत पापघ् पुरकारगम् ॥११२॥ शीनारायण उवाच। मिव संगीतसंमुग्ध यीक्लसपाइद्रवोद्वाम्।

२५६

राधाङ्गदरवसभ्नभ तां तां गङ्गां प्रएमाम्यहम् ॥ ११२॥ यज्जन्म सृष्टरादी च गोलोके रासमएडले। सन्निधाने शङ्गरस्य तां गङ्ां प्रणमाम्यहम् । ११४॥ गोपैगोपीभिराकीर्णे शुभे राधामहोत्सवे। कात्तिकीपूर्णिमाजातां तां गङ्गां प्रयमाम्यहम् ।११५। कोटियोजनविस्तीर्णा दैघ्य लच्षमुणा ततः। समावृता या गोलोकं तां गङ्गां प्रयामाम्यहम् ॥ ११६॥ षष्टिलच्षयोजना या ततो दैध्य चतुगुया। समावता या वैकुरठ तां गङ्गां प्रषमाम्यहम् ॥११२। विंशलक्तयोजना या ततो देर्घ्यें चतुर्गु एा। आवृता ब्रह्मलोकं या तां गङ्गां प्रगमाम्यहम् ॥११८॥ वि पल्ञक्षयोजना या दैघ्यें पज्जगुणा ततः। आावृता शिवलोक या ता गङ्गां प्रणमाम्यहम् ॥ ११८॥ षड्योजनविस्तीर्या या दैर्घ्यें दयगुण ततः। मन्दाकिनी येन्ट्रलोके तां गङ्गां प्रणमाभ्यहम् ॥ ₹२० ॥ लच्षयोजनविस्तीर्णा देघ्यें सप्तगुया ततः। श्रावृता ध्रुवलोकं या तां गङ्गां प्रमामाभ्यह्म् ॥१२१॥ लक्षयोजनविस्तीर्णा देर्ध्यें च षड्गुणा ततः। श्राहता चन्द्रलोकं या तां गङ्गां प्रएमाम्यहम् ॥ १२२ ॥ षष्टिसहस्रयोजना या दैव्ये दयगुण ततः। प्राव्मतां सूर्य्यलोकं या ता गङ्गां प्रएमाम्यहम् ११२३। ल्तयोजनविस्तीर्णा देव्यें च षड्गुणा ततः। प्राहृता सत्यलोकं या तां गङ्गां प्रयामाम्यहम् ॥ १२४ ४ दथलचयोजना या दैध्ये पच्चगुणा ततः ।

१०अ०] २५१

ाछ्टता या तपोलोकं तां गङ्गां प्रयामाम्यहम्॥ १२५॥ सहस्रयोजना या च दैध्य सप्तगुण ततः। आवृता जनलोकं या तां गङ्गां प्रणमाम्यहम् ॥१२६॥ सहस्त्रयोजना या सा देर्ध्ये सप्तगुण ततः । आव्ृता या च कैलासं तां गङ्गां प्रणमाम्यहम् ॥१२७॥ पाताले या भोगवती वि्तीर्णी दगयीजना। तती दशगुणा देर्व्य ता गङ्गां प्रणमाम्यहम् ॥ १२८॥ क्रोगैकमात्रविस्तीर्णी ततः चीगा न कुतचित्। चिती चाल कनन्दा वा तां गङ्गां प्रणमाम्यहम् ॥१२८॥ सत्ये या चीरवर्या च त्रेतायामिन्दुसन्निभा। दापरे चन्दनाभा च तो गङ्गां प्रणमाम्यहम् ॥ १३०॥ नलप्रभा कली या च नान्यत पृथिवीतले। स्वर्गे च नित्यं चीराभा तां गङ्गां प्रएमाभ्यहम् ॥१३१॥ यस्या: प्रभावछातुलः पुराणे च युती सुतः । या पुरद़ा पापहर्तों तो गङ्गां प्रगमाम्यहम् ॥ १३२॥ वत्तोयकणिकास्पर्थ:ः पाषिनाञ पितामह। ब्रद्महत्यादिकं पापं कोटिजन्र्जितं दहेत् ॥ १२३। इत्येवं कथितं ब्रह्मत् गङ्गापद्य कविगतिम्। स्तोवरूपञ्च परमं पापघं पुरववीजकम् ॥ १३४ ॥ नित्वं यो हि पठेद् भत्न्या संपूज्य च सुरेश्वरीम्। श्रखमेधफलं नित्य लभते नाव संगय: ॥ १३५॥ अपुवी लभते पुत्र भारय्याहीनो लक्षेत् प्रियाम्। गेगानुच्ेत रोगी च बडी सुच्येत बन्धमात् ॥१२६ ० त्रभष्टकीर्त्ति: कृयया मूर्खी भर्वात प्डितः ।

२५८ ब्रद्मवेवत्तपुराणे [१०श्र०

यः पहेत् प्रातरुत्थाय गङ्गास्तोत्रमिदं शुभम् ॥ १२०॥ शुभं भवेत्तु दुःखप्र गङ्गास्त्नानफलं लभेत् ॥ १३८॥ इति श्रीब्रह्मवैवत्ते महापुराणे गङ्गास्तोत्र सम्पूर्णम्।

नारायण उवाच।

भगोरथोऽनया सुत्या सुत्ा गङ्गास नारद। जगाम तां गहीत्ा च यत्र नष्टाश् सागराः ॥ १३८ । वैङुष्ठं ते ययुस्तूं गङ्गाया: स्पर्थवायुना। भगीरधेन सा नीता तेन भागीरथी स्मृता ॥ १४० ॥ दूत्वं कथितं सवें गङ्गीपाख्यानमुत्तमम् । पुरदं मोचदं सारं किं भूय: श्रोतुमिच्कसि ॥ १४१ ॥

नारद उवाच। शिवसङ्गीतसंमुग्धे श्रीक्ृषणो द्रवतां गते। द्रवताञ् गतायाच राधायां किं बभूव ह॥ १४२ ॥ तत्नस्थाय जना ये ये ते च किं चक्ुरुत्तमम्। एतत् सवें सुविस्तीणं क्त्वा वतुमिहार्ईसि॥ १४३ ॥ नारायण उवाच। कार्निकीपूर्सिमायाच् राधायाः सुमहोत्सवे। लप: संयूज्य ता राधामुवास रासमएडले॥ १४४ ॥ कषो न पूजितां तान्तु संपूज्य हृष्टमानसा:। सचुर्ब्रझादय: सर्वे ऋषयः सनकादय: ॥१४५॥ एतस्मिन्नन्तरे हाष्णसंगीतज् सरखती।

१. श्र.] प्रऊ्रतिखएडम्। २४८

जगौ सुन्दरतानेन वीणया च मनोहरम् ४ १४६ A तुष्टो ब्रझ्मा ददो तन्ये रल्ने द्रसार हारकम्।

कृष्: कीमुभरत्नन्न सर्वरत्ात् परं वरम्। तमूल्यरत्ननिर्माग हारसारज्न राष्विका ॥ १४८॥ नारायगश्च भगवान् वनमालां मनोहराम्।

विष्णुमाया भगवती मूलप्रह्तिरीश्वरी। दुर्गा नागयणीमानी विष्युभतत सुदुर्लभाम् ॥ १५० व धर्मवृद्विञ्ज वमस यमश विपुलं भवे। वड्िशुद्धांशुक वन्निरवायु मणिनपुरम्॥ १५१॥ एतस्मिन्नन्तरे शभ्ुत्र झवगा प्रेरिती मुहुः। जगी श्रीकृशासङ्गीतं रासोल्लाससमन्वितम्॥ १५२॥ मूच्ीं प्रापुः सुरा: सर्व चित्रपुत्तलिका बघा। चगेन चेतनां प्राप्य दद्टशू रासमरालन् ॥ १५३॥ स्थलं सर्व जलाकीरं राधाकशविहीनकम्। अत्युच्चे रुरुदुः सर्व गोपगोप्य: सुरा हिजा: ॥ १५४ । ध्यानेन ब्रह्मा वुवुधे सर्वमेवमभी्तितम्। गतश्च राधया साईं त्ीकप्णी द्रवतामिति॥ १५५। ततो ब्रझ्मादय: सर्वे तुष्टवुः परमेखरम्। समूर्त्तिं दर्भय विभो वाञ्कितं वरमेव नः ॥१५६। एतम्मिव्न्तरे तत्र वाग् वभूवाधरीरिणी। तामेव शुन्युवु: सर्वे सुव्यक्तां मधुरान्विताम् १५७.। सर्वात्माइमियं गततिभेक्ञानुग्रह्विग्रहा।

२६० ब्रह्मवेवर्त्तपुराखे

ममाप्यस्यास् ते देवा देहेन च किमावयोः॥१५८॥ मनवो मानवा सर्वे मुनयच्चव वैप्णवा:। मन्न्वयूता मां द्रष्टमागसिष्यन्ति मत्पट्म् । १५८ ॥ मूर्तिं द्रष्टुञ्च सुव्यग्रा यूयं यदि सुरेश्वराः । करोति पभ्भुस्तत व मदीयं वाक्यपालनम् ॥ १६० ॥ स्वयं विधाता वं ब्रह्मत्नाज्ञां कुरु जगदुगुरी। कर्त्तु शास्त्रविशेषञ्ज वेदाङ्ग सुमनोहरम् ॥ १६१ ॥ अपूर्वमन्त्रनिकर: सर्वाभीष्टफलप्रदै ः । स्तोवश्च कवचैर्ध्यानैर्युतं पूजाविधिक्रमैः ॥१६२ ॥ मन्न्त्रकवचस्तोत कत्वा यत्नेन गोपय। भवन्ति विसुखा येन जनानां तत् करिष्यति : १६३ ॥ सहस्रेषु प्तव्व को मन्मन्वोपासकी भवेत्। तं ते जना मन्त्रपूताश्चागमिष्यन्ति मत्पदम् ॥१६४। अ्न्यथा च भविष्यन्ति सर्वे गोलोकवासिनः । निष्फलं भविता सवें ब्रह्माएडच्ज व ब्रह्मणः ॥ १६५ ॥ जना: पञ्चप्रकारास् युता: स्रष्टुर्भवे भवे। पृथिवीवासिन: केचित् केचित् स्र्गनिवासिन: ।१६६। अधीनिवासिन: केचित् ब्रह्मलोकनिवासिनः । केचिद्ा वैष्णवाः केचिन्म लोकनिवासिन: । १६०। दूदं कर्त्तु महादेवः करोतु देवसंसदि। प्रतिन्वां सुदृढ़ां सद्यस्ततो मूर्त्ति व द्र्त्यसि ॥१६८ ॥ दृत्येवमुकका गगने विरराम सनातनः । तद् दृष्टा च जगननाधस्तमुवाच िवं मुदा । १६८। ब्रह्मणो वचनं सुत्वा ज्ानेशो ज्ानिनां वरः।

प्रकतिसस्ड़म्। २६१

गङ्गातीयं करे धत्वा खीकारच्ज चकार सः ॥१७०॥ संयुत्त विषुमायाद्यमेन्त्राद: यास्तमुत्तमम्। वेदसारं करियामि कवष्ाज्ञापालनाय च॥ १७१॥ गङ्गातोयमुपस्पृश्य मिथ्या यदि वदेज्जनः। स याति कालसूबज्ज यावद्दै ब्रह्मणो वयः ॥१७२ ॥ इत्युततो शङ्गरे ब्रह्मन् गोलोकेखरसंसदि। आविर्जभूव श्रीकप्णो राधया सह तत्पर: । १७३॥ ते तं दृद्टा च संहट्टाः संस्तय पुरुषोत्तमम्। परमानन्दपूर्णक्व चक्रुश्च पुनरुत्सवम् ॥ १७४ ॥ कालेन य्भ्भुभंगवान् श्ास्तदीपं चकार सः। दत्येवं कथितं सवें सुगोव्यत्र सुदुलेभम् ॥१७५॥ सा एवं ट्रवरूपा या गङ्गा गोलोकसभ्भवा। राधाकृष्णाङ्गसभ्भूता भकिमुतिफलप्रदा ॥ १०६ ॥ स्थाने स्थाने स्थापिता मा कवशोन परमातमना। कष्णसरूपा परमा सवब्रह्माएडपूजिता॥१९७ ॥ इति श्रीव्रह्मवैव्त्ते महापुराणे नारायणनारद- संवादे प्रक्वतिखगडे गङ्गोपाख्यानं नाम दममोऽध्यायः ।

२६२ ब्रह्मवैवर्त्तपुराण i११श्०

एकादशाऽध्यायः ।

नारद उवाच।

कले: पञ्चसहस्रे सा समतीते सुरेश्वरी। क्व गता सा महाभागा तन्मे व्याख्यातुमहसि॥ १॥ नारायण उवाच। भारतं भारतीशापात् समागत्वेख्वरेच्कया। जगाम तञ्ज वै कुरठं शापान्ते पुनरेव सा॥। २ ॥ भारतं भारती तक्का जगाम तं हरे: पदम्। पद्मावती च शापान्त गङ्गायाश्चैव नारद॥ २॥ गङ्गा सरस्वती लक्ष्मीश्वैतास्तिस्त्रः प्रिया हरैः मुलसीसहिता ब्रह्मंच्नतस्त्रः कीर्निताः युतौ॥ ४ ॥ नारद उवाच। बभूव सा मुनिश्रेष्ठ गङ्गा नारायणप्रिया। अ्रहो केन प्रकारिण तन्े व्याख्यातुमर्हसि॥ ५॥ श्रीनारायण उवाच। दुरा बभूव गोलोके सा गङ्गा द्रवरूपिणी। राधाऊ्कण्णाङ्गसस्भूता तदंथा तत्स्वरूपिणी। ६॥ द्रवाधिष्ठातरूपा या रूपेणाप्रतिमा भुवि। नवयोवनसम्पन्ना रत्नाभरणभूषिता॥ ७॥ भरनध्याङ्गपद्मास्या सझ्निता सुमनोहरा। तप्तकाञ्चनवर्णाभा पतचन्द्रसमप्रभा ४ ८ ।

११ त्र? १ प्रक्कतिखरड़म्। २६६

मुपीनकठिनश्रोगी सुनितम्युगं वरम् 1८॥ पीनीवतं सुकठिनं स्तनयुग्म सुवर्त्तुलम्। सुचारुनेत्रयुगलं सकाटान्त सुर्वाङ्गमम्॥ १० २ वड्विमं कवरीभारं मालतीमाल्यसंयुतम्। सिन्टूरविन्टुललितं माडें चन्दनविन्दुभि: ॥ ११ ॥ कम्तूरीपत्रिकायुक्तं गणडयुग्म मनोहरम्। वन्धू क कुसुमाकार मधरीछ्ठज़ सुन्दरम् । १२॥

वाससी वक्िशद्व च नीवीयु्ते च बिभ्रती ॥ १३ ॥ सामकामा कृप्पार्श समुवास सलव्जिता। वाससा मुखमाच्ाद लोचनाभ्यां विभोरतुखम्। निमेपरहिताभ्याद् पिवन्ती सततं मुदा ॥१४॥ प्रफुन्नवदना हर्षान्नवसङ्गमलालसा। मूच्छिता प्रभुरपेग पुलकाङ्गितनिग्रहा॥ १५म एतष्मिन्नन्तरे तत्र वद्यमाना च राधिका। गोपीतरि एत्कोटियुत्ता कोटि चन्ट्रसलप्रभा H १६० कोपेन रक्तपझ्मास्या रकपऊजलोचना। खेतचम्पकवर्गाभा गजेन्द्रभन्दगानिजी॥ १० । अमूत्व रत्न निर्माग नानाभर एभूपिता। १८। अमूच्यखचितं हारममूत्यं वाड्गीचकम्। पीताभवस्त्रयुगलं नीवीयुहाज़ विस्ती॥ १८ ॥ स्वन्त पद्म प्रभायुष्टकोमलञ्न सुरच्जितम्। सष्दत्तार्ध्यसंयुत्तां विन्यस्यन्ती पढाम्तुजम् ॥ २० *

२६४ म्द्मवेवत्तपुराये

रत्नेन्द्रसार निर्माणविमानादवरुह्य च। सेव्यमाना च सखीभि: शेतचामरवायुना ॥ २१ ॥ कस्तूरीविन्दुभिर्युक्त चन्दनेन्टुसमन्वितम्। दीप्तदीपप्रभाकारं सिन्टूरविन्टुसुन्दरम् । २२ ॥ दधती भालमध्ये च सीमन्ताधस्तघोज््वले। पारिजातप्रसूनानां मणियुततं सुवद्धिमम् ॥ २२॥ सुचारुकवरीभारं क मयन्ती च कम्पिता। सुचारुनासासंयुकमोष्ठ कम्पयती रुषा॥ २४ । गत्वीवास कृष्णपार्शें रत्नसिंहासने वरे। सखीनाज्न समूहैश् परिपूर्ण विभी: सभा ॥२५॥ ताज्ज दृष्टा समुत्तस्थी कृष्ण: सादरपूर्व कम्। संभाष्य मधुराभाषैः सस्ति्ितश ससंभ्रमः॥२६॥ प्रशोमुरभिसंत्रस्ता गोपा नम्रात्मकन्धरा: । तुष्टुनुम्त च भत्या च तुष्टाव परमेख्वरः ॥ २७॥ उत्थाय गङ्गा सहसा सभ्भाषाच्च चकार सा। कुशलं परिपप्रच्क भीता तविनयेन च ॥ २८॥ नम्नभावस्थिता वस्ता शुष्ककगठीष्ठतालुका। ध्यानेन भरणपत्रा श्रीक्ृषप्णचरणम्बुजे ॥२८॥ तडृद्पद स्थितः कष्णो भीतायै चाभयं ददौ। बभूव स्थिरचित्ता सा सर्वेख्रवरेण च॥ ३०॥ ऊर्द्ध सिंहासनस्थाञ् राधां गङ्गा ददर्श सा। सुस्िग्धां सुखदृश्याज्ज ज्वलन्तीं ब्रह्मतेजसा ॥ ३१। शरसंख्यव्रह्मणामाद्यां चादिस्ष्टि सनातनीम्। यथा द्वादृशवर्षीयां कन्याज्न नवयौवनाम् ।६२॥

११ अ्र ० ] प्रकृतिखरडम्। २६५

विश्ववृन्दे निरुपमां रूपेय च गुरोन च। शान्ताकान्तामनन्तान्तामाद्यन्तरहितां सतीम् ।२३।। शुभां सुभट्रां सुभगां स्वामिसीभाग्यसंयुताम् । सौन्दय्य सुन्दरीश् डां सर्वामु सुन्दरीषु च॥ ३४॥ कृष्णार्डाङ्गां कण्समां तेजसा वयसा त्विषा। पूजिताज महालक्षीं महालक्ष्मीखरेग च॥ ३५॥ प्रच्काद नानां प्रभया सभामीशस्य सुप्रभाम् । सखीदग्ं भुक्तवतीं ताम्व लमन्यदुर्लभम् ॥ २६॥ अजन्यां सर्वजननीं धन्यां मान्याज्ज मानिनीम्। कृष्णाप्रागाधिटेवीञ्च प्रागप्रियतमां रमान् । ३७। दृष्टा राणेशवरीं तप्ति न जगाम सुरेखरी। निमेपरहिताभ्याज्ज लोचनाभ्यां पपी च ताम् ॥३८॥ एतसनिवन्तर राधा जगदीशमुवाच सा। वाचा मधुरया शान्ता विनीता सस्मिता मुने ॥३८॥ राधिकीवाच। केयं प्राणेश कत्याणी सस्तिता न्मुखाम्बुजम्। पश्यन्ती सततं पाशे सकामा रक्लोचना॥ ४० ॥ मूच्छीं प्राप्नीति रूपेग पुलकाङ्गितविग्रहा। वस्त्ेण मुखमाक्काद्य निरीचन्ती पुनः पुनः॥४१॥ त्वच्नापि मां सन्निरीच्य सकाम: सस्तितः सदा। मवि जीवति गोलोके भूता दुद त्तिरीहृथी॥ ४२ ॥ त्वमेव चैवं दुद्ट त्तं वारंवारं करोपि च । त्तमां करोमि प्रेमृणा च स्वीजाति: स्रिग्धमानसा ।४३।। संस्ध्य मां प्रियामिष्टां गोलोकाढ गच्छ लम्पट। २२

२६६ ब्रह्मवैवर्त्तपुराण [११श०

अन्यथा न हि ते भट्र भविष्यति व्रजेश्वर॥ ४४॥ दृष्टस्व विरजायुक्तो मया चन्दनकानने। त्तमा कता मया पूर्व सखीनां वचनादहो॥ ४५॥ त्वया मच्छब्दमात्र ए तिरोधानं कतं पुरा। देहं सत्त्यज्य विरजा नदीरूपा बभूव सा ॥ ४६॥ कोटियोजनविप्तीर्णा तती दैध्य चतुर्गु ण। अद्यापि विद्यमाना सा तव सत्कीर्ततिरुपिणी॥४॥ गटहं मयि गतायाज पुनर्गत्वा तदन्तिकम्। उच्च ररोसी विरजे विरजेति च संस्रन् ॥ ४८ ॥ तदा तोयात् समुत्याय सा योगात् सिडयोगिनी। सालद्वारा मूर्ततिमती ददी तुभ्यञ् दर्शनम्॥ ४८ ॥ ततस्ताञ समास्चिथ् वीर्य्याधानं कतं त्वया। ततो बभूवुस्तस्याञ्च समुद्रा: सप्त एव च ॥ ५०॥ दृष्टस्व शोभया गोप्या युक्तश्चम्पककानने। सद्ो मच्छब्दमात्र ण तिरोधानं कतं तया। ५१॥ शोभा देहं परित्यज्य जगाम चन्ट्रमएडलम्। ततस्तस्या: शरीरज्च स्त्निग्वं तेजी बभूव ह॥ ५२॥ संविभज्य तया दत्तं हृदयेन विद्यता। रत्नाय किञ्ञित् सवर्णाय किविन्मणिवराय च । ५२॥ किञ्ित् स्त्रीणं मुखाल भ्यः किज्ञिद्राज़े च किञ्चन। किञ्चित् प्रकृष्टवस्त्रेभ्यी रौप्येभ्यश्चापि किञ्जन ॥५ ४।।

किज्ित् किशलयेभ्यश्च पुष्प भ्यञ्चापि किञ्ञन । ५५ ॥ किज्ञित् फलेभ्यः शस्यभ्यः सुपक्भ्यश किजून।

११ त्र० ] प्रक्ृतिखएडम् । २६७

नृपदैवग्टहैभ्यस्न संस्कृतेभ्यस्त किञ्जन ॥ ५६॥ दृष्टस्व प्रभया गोप्या युक्ती वन्दावने वने। सद्ो मच्छब्दमात्रण तिरीधानं ऊतं त्या ॥५७ ॥ प्रभा देहं परित्वज्य जगाम सूर्य्यमएडलम्। ततस्तस्या: भरीरच्च तीक्षं तेजी बभूव ह॥ ५८ ॥ संविभज्य त्वया दत्तं प्रेमृणा च रुदता पुरा। विसन्य चन्षुषोर्दत्तं लज्जया तङ्कयेन च॥ ५ट ॥ हुताशनाय किच्चिच्च वृपेभ्यथ्ापि किञ्जन। किञ्ञित् पुरुषसंघेभ्यो देवेभ्यश्ापि किञ्चन ॥ ६० ॥ किच्चिहस्युगरेभ्यस् नागेभ्यय्ापि किञ्जुन। ब्राह्मोभ्यो मुनिभ्यश्च तपस्विभ्य् किञ्चन ॥ ६१॥ स्त्रीभ्यः सौभाग्ययुत्तभ्यी यशस्विभ्यन्च किञ्जन। तच्च दत्त्वा च सर्वेभ्यः पूर्व रोदितुमुद्यतः ॥ ६२॥ पान्या गोप्या युतस्वञ्च दृष्टो्त्र रासमएडले। वसन्त पुष्पभय्यायां मात्यवांश्वन्दनोतितः । ६३॥ रत्नप्रदीपैर्यु त्तव्न रत्ननिर्माएमन्दिरे। रत्नभूषएभूषा्यो रत्नभूषितया सह॥६४॥ त्वया दत्तञ्च ताम्बूलं भुत्तवत्यासुरस्य च। तथा दत्तच्व ताम्बूलं भुक्तवान् त्वं पुरा विभो॥ ६५ ॥ सद्यो मच्कव्दमात्रग तिरोधामं कतं तया। शान्तिर्देहं परित्वज्य भिया लीना त्वयि प्रभो॥६६। ततस्तस्या: गरीरज् गुणश्रेष्ठ बभूव ह। संविभव्य त्वया दत्तं प्रेम्णा च रुदता पुरा ॥ ६७॥ विश्वे विषयिणे किञ्वित् सत्त्वरूपाय विष्ावे।

२६८ [११ त्र०

शुद्धसत्त्वस्वरूपायै किज्जिल्क्षेा पुरा विभो॥ ६८॥ त्वन्मन्तोपासकेभ्यश्न वैष्णवेभ्यस् किज्जन। तपख्विभ्यक् धर्माय धर्मिष्ठेभ्यश्च किञ्जन ॥ ६६॥ मया पूर्वञ्च त्वं दृष्टो गोप्या च चमया सह। सुवेशयुक्तो माल्यवान् गन्धचन्दनसंयुतः ॥ ७॥ रत्नभूषितया गन्धचन्दनोचितया तया। सुखेन मूर्च्कितस्तल्प पुष्पचन्दनसंयुते॥७१॥ प्निष्टोज्भूत्निद्रया सद्यः सुखेन नवसङ्गमात्। मया प्रबोधिता सा च भवांश्च स्मरणं कुरु ॥ ७२ ॥ ग्हीतं पीतवस्त्र ते मुरली च मनोहरा। वनमाला कोसतुभञ्जाप्यमूल्यं रत्नकुएडलम् ॥७३॥ पच्चात् प्रदत्त प्रेम्णा च सखीनां वचनादही। लज्जया कृष्णवर्णोडभूदद्यापि च भवान् प्रभो ॥ ७४॥ क्षमा देहं परित्यज्य लज्जया पृथिवीं गता। ततस्तस्या: शरीरज्न गुराश्रेष्ठ बभूव ह॥ ७५ ॥ संविभज्य त्वया दत्त प्रेम्ण च रुदता पुरा। किञ्ञिहृत्तं विष्ावे च वैष्णवभ्यस्न किञ्जन ॥ ६॥ धर्मिष्ठ भ्यव धर्माय दुर्बलेभ्यच्च किञ्चन। तपस्विभ्योऽपि देवेभ्य: परिडतभ्यश्न किञ्जन ॥७७॥ एतत्ते कथितं सवें किं भूय: श्रोतुमिच्कसि। त्वद्गुरच्च बहुतरं जानामि चापरं प्रभी॥ ७८॥ द्वत्येवमुकता सा राधा रक्तपङ्गजलीचना। गङ्गां वतुं समारभे नम्रास्यां लज्जितां सतीम्॥७। गङ्गा रहस्यं विज्ञाय योगेन सिद्योगिनी।

११ प्र. ] प्रक्ृतिखएडम्। २६६

तिरोभूय सभामध्यात् खजलं प्रविवेश सा । ८० ॥ राधा योगेन विज्ञाय सर्वत्रावस्थिताञ्न ताम्। पानं कर्त्तु समारेभे गरडूषात् सिडयोगिनी॥८१॥ गङ्गा रहस्यं विज्ञाय योगेन सिड्योगिनी। श्रीक्ृण्णचरणाभ्भोजे विवेश गरणं ययी॥ ८२॥ गोलोकञ्चैव वैकुएठ ब्रह्मलोकादिकं तथा। ददश राधा सर्वत्र नैव गङ्गां ददश सा । ८३॥ सवतो जलशून्यञ्न शुष्कपङ्जगोलकम्। नलजन्तुसमूहैश् मृतदेहैः समन्वितम् ॥ ८४॥

मनवो मानवा: सर्वे देवा: सिद्धास्तपस्विनः ॥ द५ू ॥ गोलोकञ्च समाजग्मुः शुष्ककराठीटतालुकाः । सर्वे प्रशेमुर्गोविन्दं सर्वेयं प्रक्रतेः परम् ॥ ८६ ॥ वरं वरखं वरदं वरिष्ठ वरकारणम्। वरशञ्ज वराहञ्न सर्वेषां प्रवरं प्रभुम् ॥ ८७॥ निरीहञ् निराकारं निलिप्तन्ज निराशयम्। निर्गुणञ्च निरुत्साहं निर्व्यूहृञ्ज निरञ्जनम् ॥ ८८॥ सेच्कानवञ्च साकारं भक्तानुग्रहविग्रहम्। सत्यस्वरूपं सत्येशं सान्तिरूपं सनातनम् ॥८। परं परेशं परमं परमात्मानमीशवरम्। प्रणम्य तुष्टुवुः सर्वे भत्िनस्त्रात्मकन्धरा: ।2० । सगह्दा: माशुनेता: पुलका्चितविग्रहाः । सर्वे संस्तूय सर्वेगं भगवन्त परं हरिम् ॥ ८१॥ ज्योतिमयं परं ब्रह्म सर्वकारणकारगम्।

२७0 [११ त्०।

सेय्यमानञ्ज गोपालै: खेतचामरवायुना। गोपालिकावृत्यगीतं पश्यन्त सस्ितं मुदा ॥ ८३ ॥ परितो व्याहतं शश्द्रोपैश्च शतकोटिभिः। चन्दनोक्ित सर्वाङ्ग रत्नभूषरभूषितम्।। 2४। नवीननीरदश्यामं किशोरं पीतवाससम्। यथा द्वादभवर्षीयबालं गोपालरुपिरम्। ८ ५ ।

स्वतेजसा परि्तं सुसादृश्य मनोहरम्॥ ८६॥ कोटिकन्दर्पसौन्दर्य्लीलालावख्धामकम्। दृश्यमानव् गोपीभिः सस्तिताभिश्व सन्ततम् ।20।र भूषएरभूषिताभिश्च रत्नेन्ट्रसारनिर्मितैः। पिबन्तीभिलोचनाभ्यां मुखचन्द्र प्रभोमुंदा।2८॥ प्राणाधिकप्रियतमाराधावत्तःस्थलस्थितम्। तथा प्रदृत्तं ताम्बूलं भुत्तवन्तं सुवासितम्। परिपूर्णतमं रासे दद्टश: सर्वतः सुराः ॥८६ ॥ मुनयो मानवा: सिद्वास्तपसा च तपखिनः । प्रहृष्टमानसाः सर्वे जग्मुः परमविस्मयम् ॥१००॥ परस्रं समालोच्य ते समूचुश्नतुर्मुखम्। निवेदितुं जगन्नाथं खाभिप्रायमभीप्पितम् ॥ १०१॥ ब्रह्मा तद्चनं सुत्वा विष्णुं कप्णस्य दच्िये। वामतो वामदेवज्ज जगाम कष्णसन्निधिम्॥ १०२॥ परमानन्दयुकज्ज परमानन्दरूपकम्। सवं कष्णमयं धाता ददर्भ रासमएडले ॥१०३ ॥

११ ग्र० ] प्रक्कतिखएडम् । २७१

सवं समानवेशव् समानासनसंस्थितम् ॥१०४। द्विभुजं मुरलीहस्तं वनमालाविभूषितम् । मयूरपुच्छ चूड़स्न कीसतुभेन विराजितम् ।. १०५॥ अतीवकमनीयन्न सुन्दरं शान्तविग्रहम्। गुगभूषपरूपेय तेजसा वयसा त्विषा। १०६। वाससा यगसाऊत्या मूर्च्या भङ्गिमया समम्। परिपूर्ण तमं सर्वं सर्वैशवर्य्यसमन्वितम् ॥१०७॥ कं सेव्यं सेवकं कं वा दृष्टा निर्वक् मत्तमः । न्एं तेजःसरूपन्न रूपराशियुतं चगम् ॥ १०८॥ एकमेव क्षणं कृण राधया सहितं परम्। प्रत्येकासनसंस्थञ्न तथा च सहितं क्षगाम् ॥ १०८॥ राधारूपधरं क्रा कणारूपकलत्रकम्। किं स्त्रीरूपञ्च पुरूपं विधाता ध्यातुमत्तमः ॥ ११०॥ हृत्पद्मस्थन्न यी्ण धाता ध्यानेन चेतसा। चकार स्तवनं भत्त्या परिहारमनेकधा। १११॥ ततः स चन्ुरुन्मीत्य पुनश् तद्नुज्चया। ददर्भ कृणमेकञ्च राधावचःस्थलस्थितम् । ११२। स्वपार्षदेः परिव्ृतं गोपीमएडलमरिडतम्। पुनः प्रगोमुस्त दृष्टा तुष्ट वुश् पुनथ ते ॥ ११३॥ विज्ञाय तद्भिप्रायं तानुवाच सुरेश्वरः । सर्वात्मा सर्वयन्तेशः सर्वेभः सर्वभावनः॥११४ ॥ श्ीभगवानुवाच। आ्ागच्छ कुशलं ब्रह्मन्नागच्छ कमलापते। दूहागच्छ महादेव गश्वत् कुगलमस्तुवः ॥११५॥

२७२ [११प०

आगता: स्थ महाभागा गङ्गानयनकारणात्। गङ्गा मच्चरणास्भोजे भवेन भरणं गता ॥ ११ ६॥ राधेमां पातुमिच्छन्ती दृद्टा मत्सन्निधानतः। दास्यामीमां वहिषक्त्वा यूयं कुरुत निर्भयाम् ॥११७॥ श्रीक्ृण्णास्य वचः गुत्ा सत्मितः कमलोद्धवः। तुष्टाव सर्वाराध्यान्तां राधां श्रीक्वष्पूजिताम् ॥११८ वक्न सतुर्भि: संस्तूय भक्तिनम्र्रात्मकन्धरः । धाता चतुर्सीं वेदानामुवाच चतुरानन: ॥ ११८॥ ब्रह्मोवाच। गङ्का त्वद्ङ्गसभ्भ ता प्रभोश्व रासमएडले। द्रवरूपा च सा जाता मुग्धया शङ्गरखरात् ॥ १२० ॥ कृणणांा च तवदंशा च तवत्कन्यासदृभी प्रिया। तन्मन्तग्रहणं कृत्वा करीतु तव पूजनम् ॥ १२१॥ भविष्यति पतिस्तस्य वैकुराठ च चतुर्भुजः। भूगताया: कलायाच्च लवणोद्य वार्णिषि: ॥ १२२॥ गोलोकस्था च या राधा सर्वत्रस्था तथात्मिके। तदात्मिका व्वं देवेशि सर्वदा च तवात्मजा ॥ १२१ ॥ ब्रह्मणी वचनं शुत्वा खीचकार च सस्तिता। वहिर्बभूव सा कषपादाङ्गुष्ठनखाग्रतः ॥ १२४॥ तत्नव संवृता शान्ता तस्थी तेषाञ्ज मध्यतः। डवास तोयादुताय तदधिष्ठातदेवता॥ १२५॥ तत्तीयं ब्रह्मणा कित्चित् स्थापितञ्ज कमएडली। किज्िहधार भिरसि चन्द्रार्द्वे चन्द्रगेखरः ॥ १२६॥ गङ्गायै राधिकामन्त्र प्रददी कमलोद्धवः ।

११ त्र ० ] प्रक्रतिखएडम्। २७२

तत्स्तोत् कवचं पूजाविधानं ध्यानमेव च ॥ १२७ ॥। सवें तत् सामवेदोक्त पुरश्चर्य्याक्रमं तथा। गङ्गा तामेव संपूज्य वैकुरठ प्रथयी सती॥ १२८॥ लक्ष्मी: सरखती गङ्गा तुलसी विश्वपावनी। एता नारायणस्यव चतस्रो योषिती मुने॥१२८॥ अथ तं सस्तितः कृष्णी ब्रह्माणं समुवाच ह। सवं कालस्य वत्तान्तं दुर्बोध्यमविपस्चिताम्॥१३० ॥ श्रीकष्ण उवाच। गहाण गङ्गां हे ब्रह्मन् हे विष्णो हे महेश्वर। मृणु कालस्य वृत्तान्तं यदतीतं निशामय ॥ १२१ ॥ यूयच्च येऽन्यदेवाश् मुनयो मनवस्तथा। सिद्वास्तपख्विनसैव ये येऽत्रव समागता: ॥ १३२ ॥ ते ते जीवन्ति गोलोके कालचक्रविवरजिते। जलप्न तं सर्वविश्वमागतं प्राक्ृते लये ॥ १३३ ॥ व्रह्माद्या येऽन्यविश्वस्थास्त लीना अधुना मयि। वैकुगठञ्ज विना सवें सजलं पश्य पझमज । १३४॥ गत्वा सृष्टिं कुरु पुनर्व्र हलोकाटिकं भवम् सब्रह्मागडं विरचय पश्चाद्वङ्गा च यास्यति॥ १३५॥ एवमन्येषु विश्वेषु सृष्टा ब्रह्मादिकं पुनः । करोम्यहं पुनः सृष्टि गच्छ गीघ्रं सुरैः सह ॥१२६॥ मच्चक्षुषोर निभेषेग ब्रह्मणः पतनं भवेत्। गता: कतिविधास्ते च भविष्यन्ति च वेधसः ॥१३॥ दृत्युका राधिकानाथी जगामान्तःपुरं मुने। देवा गल्ा पुनः सष्टि चक्रुरेव प्रयततः ॥ १३८

२७४ ब्र ह्वैवर्त्तपुराणी ।१२त्र०

गोलोके च स्थिता गङ्गा वैकुएठ शिवलोकके। ब्रह्मलोके तथान्यत्र यत्र तत्र पुरा सिथिता॥ १२८॥ तत्र व सा गता गङ्गा चाच्नया परमात्मन: । निगता विषुपादाज्ञात् तेन विष्णुपदी स्मृता ॥१४०॥ दूत्येव कघितं सर्व गङ्गोपाख्यानमुत्तमम्। सुखदं मोत्तदं सारं किं भूयः श्रातुमिच्कसि ॥ १४१ । दूति श्रीब्रह्मवैवर्त्ते महापुराणे प्रक्ृतिखरडे नारायए- नारदसंवाटे गङ्गोपाख्याने एकादशोऽध्यायः ।

द्वादशोऽध्यायः।

नारद उवाच।

लक्ष्मी: सरखती गङ्गा तुलसी लोकपावनी। एता नारायणस्यैव चतस्त्रश्न प्रिया इति॥ १॥ गङ्गा जगाम वैकुएठमिदमेव शुतं मया। कथं सा तस्य पत्नी च बभूवेति न च सुतम् ॥२॥

नारायण उवाच।

मङ्गा जगाम वैकुएठं तत्पश्चाज्जगतां विधि:। गत्वोवाच तथा साईं प्रयम्य जगदीखरम् ॥ ३॥

प्रक्वतिखएडम्। २१५

ब्रह्मोवाच। राधाऊप्णाङ्गसभ्भूता या देवी ट्रवरूपिणी। तद्विष्ठातदेवीयं रूपेण्ाप्रतिमा भुवि ॥ ४ ॥ नवयीवनसम्पन्ना सुशीला सुन्दरीवरा। शुद्धसत्त्वस्वरूपा च क्रोधाहङ्कारवर्जिता ॥ ५ ॥ यदङ्गसभ्भवा नान्यं वणीतीयञ्ज तं विना। तत्नापि मानिनी राधा महातेजखिनी वरा॥ ई॥ समुद्यता पातुमिमां भीतयं बुद्धिपूर्वकम् । विवेश चरणाभभोजे कृप्पस्य परमात्मनः॥७1 सवं विशुष्कं गोलोक दृद्टाहमगमन्तदा। गोलोकं यव कृप्क् सवेहत्तान्तप्राप्तये ॥८H सर्वान्तरात्मा सवें नो जञात्वाभिप्रायमेव च। वहिश्वकार गङ्गाव्न पादाङ्ग छ्ठनखाग्रतः । ८। दत्त्वास्ये राधिकामन्तं पूरयत्वा च गोलकम्। संप्रशाम्य च राधेशं ग्हीत्वाल्नागमं विभी ॥ १० ॥ गान्र्वेग विवाहेन गहारोमां सुरेशरीम्। सुरेश्वरस्वं रसिक रसिकां रसभावनः ॥ ११॥ पुरत्नं पुंसु देवेषु स्तीरत्नं स्त्रीप्वियं सती। विद्ग्धाया विदग्धेन सङ्गमी गुणवान् भवेत् ।१२॥ उपस्थिताच्ज यः कन्यां न सटह्हाति मदेन च। तं विहाय महालक्षमी रुष्टा याति न संभय: ॥१२॥ यो भवेत् पगिडतः सीऽपि प्रक्ृतिं नावमन्यते। सर्वे प्राक्ृतिका: पुंसः कामिन्यः प्रक्लतेः कलाः ॥१४। त्वमेव भगवानाद्यी निरगणः प्रकृत: परः।

ब्रह्मववर्सपुराणे [१२त्र०

परदाङ्गो द्विभुजः कृप्णोडप्यर्डाङ्गन चतुर्भुज: ॥१५॥ क्वष्णवामांशसभ्भूता बभूव राधिका पुरा। दत्िणांभा सयं सा च वामांशा कमला यथा॥ १ ६॥ तेन त्ां सा वणोत्येव यतस्वदेहसभभावा । एकाङ्गश्चैव स्त्रीपुंसीर्यथा प्रक्ृतिपूरुषः ॥१७॥ दूत्येवमुक्ता धाता च तां समर्प्य जगाम सः। गान्धर्वेण विवाहेन तां जग्राह हरिः खयम् ॥ १८॥ शय्यां रतिकरों कत्वा पुष्पचन्दनचर्चिताम्। रमे रमापतिस्तत्र गङ्गया सहिती मुदा ॥१८ ॥ गां पृथ्वीच्च गता यस्मात् खस्थानं पुनरागता। निर्गता विष्णुपादाच्च गङ्गा विष्ुपदी स्मृता । २० ॥ मूचछीं सम्प्राप सा देवी नवसङ्गममात्रतः। रसिका सुखसभ्भोगाद्रसिकेशवरसंयुता॥२१॥ तद् दृष्टा दुःखिता वाणी सा पद्म र्षाविवर्जिता। नित्वमीर्थति तां वासी न च गङ्गा सरखती॥ २२ ॥ गङ्गया सहितस्यैव तिस्रो भार्य्या रमापतेः । साद्वं तुलस्या पश्चाच् चतस्रस्तां बभूविरे। २२ ॥ दूति श्रीब्रह्मवैवर्त्ते महापुराणे प्रकृतिखणडे नारायय- नारदसंवादे गङ्गोपाख्यानं नाम द्ादशोऽध्यायः ।

१३ग्र. ] प्रक्ृतिखराडम् । २६०

वयोदथोऽध्यायः।

-6. -

नारद उवाच। नारायणप्रिया साध्वी कथं सा च बभूव ह। तुलसी कुत्र सभ्भ ता का वा सा पूर्वजन्मनि ॥ १ ॥ कस्य वा सा कुले जाता कस्य कन्या तपखिविनी। केन वा तपसा सा च संप्राप प्रक्ृतेः परम् : २॥ निर्विकल्प निरीहञ्च सर्वसात्तिसवरूपकम्। नारायएं परं ब्रह्म परमात्मानमीशरम् ॥ ३ ॥ सर्वाराध्यञ्च सर्वेशं सर्वन्तं सर्वकारणम्। स्वाधारं सर्वरूपं सर्वेषां परिपालकम् ॥४ ॥ कघमेताटयी देवी वृक्ततवं समवाप ह। कघं साप्यसुरग्रस्ता संबभूव तपख्विनी॥ ५॥ सन्दिग्धं मे मनो लोलं प्ररवेन्मां मुुर्मुह्ठः। केत्तुमर्हसि सन्दहं सर्वसन्द हमज्जन ॥ ६॥ नारायग उवाच। मनुश दक्तसावर्गि: पुख्वान् वेषाव: शुचिः। यगस्वी कीत्तिमांच व विष्णोरंभरुमुद्धवः॥७॥ तत्पुत्रो धर्मसावर्णिर्धर्मिष्ठी दैषावः शुचि: । तत्पुत्रो विष्णुसावगिरवेप्वय् जिरतेन्द्रिय: । ८। सत्पुत्रो देवसावर्णि: विष्ुव्रतपरायणः । तत्पुत्रो राजसावर्षि: महाविष्यापरायस:। 2 २४

२७८ ब्रह्मवेव त्तपुराण

वृषध्वजश्न तत्पुत्री व्ृषध्वजपरायणः । यस्याश्रमे सयं शम्भुरासीह वयुगत्नयम् ॥ १०॥ पुच्ादृपि परस्नेहो टृपै तस्म्िन् शिवस्य च। न च नारायणं मेने न च लक्ष्मीं सरखतीम् । ११ ॥ पूजाञ्च सर्वदेवानां दूरीभूतां चकार सः। भाद्र मासि महालक्ष्मीपूजां मत्तो बभज्ज ह॥ १२॥ माघे सरखतीपूजां दूरीभूतां चकार सः। यन्तञ्न विष्ुपूजाञ्च निनिन्द न चकार सः ॥१२ ॥ न कोऽपि देवो भूपेन्द्र शथाप शिवकारणत्। भ्ष्टयीर्भव भूपेति भशाप तं दिवाकर: ॥१४॥ शूलं गटहीत्वा तं सूर्य्यं दधार शङ्र: ख्यम्। पितरा साडं दिनेयश प्रह्माणं शरणं ययौ ॥ २५॥ शिवस्त्रिशूलहस्तच्व ब्रह्मलोकं ययी क्रुधा। ब्रह्मा सूय्यें पुरस्कृत्व वैकुराठञ् ययी भिया॥ १६॥ शूलं ग्टहीत्ा तं सूय्यं दधार शङ्गर: ख्यम्। ब्रह्मकश्यपमात्तएडा: संत्रस्ता: शुष्कतालुका: ॥१७॥ नारायमाञ्ज सर्वेशं ते ययुः शरणं भिया। मूर्ा प्रणेमुस्ते गत्वा तुष्ट वुश्च पुनः पुनः ॥१८॥ सर्वे निवेदनत्नक्रुर्भयस्य कारणं हरेः ॥१८ ॥ नारायच्च कृपया तेभ्यी हि अभयं ददी। स्थिरा भवत हे भीता भयं किं वो मयि स्थिते ॥ २० ॥ स्परन्ति ये यत्र तत्र मां विपत्ती भयान्विताः । तास्तत्र मत्वा रच्षामि चक्रहस्तस्वरान्वितः।२१। पाताहं जमतां देवा: कर्त्ताहं सततं सदा।

१३त्०] प्रक्ृतिखएडम् ।

स्त्रष्टा च ब्रह्म रूपेण संहर्त्ता शिवरूपतः ॥ २२॥ शिवोऽहं तवमहच्जापि सूर्य्योहं त्रिगुणत्मकः । विधाय नानारूपञ्ज करोमि सष्टिपालनम् ॥ २३॥ यूयं गच्छत भद्रं वो भविषति भयं कुतः। अद्यप्रभृति वो नास्ति महरात् गङ्गराङ्यम् ॥ २४।। आशुतोषः स भगवान् शङ्गरथ सतां गति: । भक्ताधीनय भक्तेशो भक्तात्मा भक्वत्सलः ॥ २५॥ सुदर्भनं शिवश्चैव मम प्राणाधिकप्रियो। ब्रह्मारडेषु न तेजसी हे ब्रह्मन्ननयोः पर: ॥ २६॥ गत: स्त्रष्टं महादेव: सूर्य्कोटिच्च लीलया। कोटिच् ब्रह्मणामेवं किमसाव्यञ्च शूलिनः ॥२७॥ वाह्यज्ञानं तन्न किञ्विद्वायती मां दिवानिशम्। मन्नाम मद्गुणं भत्या पञ्चवक्नए गीयते॥ २८॥ अहमेवं चिन्तयामि तत्कल्वाणं दिवानिशम्। ये यथा मां प्रपद्मन्त तांम्तघैव भजाम्यहम् । २ं०। शरिवस्वरूपो भगवान् शिवाधिष्ठातदेवकः। शिवीभवति तस्पाच् भिवं तेन विदुरबुधाः॥३० ॥ एतस्मिन्नन्तरे तत्नाजगाम गङ्गरः खयम्। शूलहस्तो वषारूढ़ो रतापङ्गजलोचनः।३१। अवरुह्य व्ृषात्तूरं भक्तिनम्र्रात्मकन्धरः । ननाम भत्त्या तं गान्त लक्ष्मीकान्त परात्परम्॥३२॥

किरीटिनं कुरडलिनं चक्रिगं वनमालिनम्॥ ३३॥ नवीननीरदश्यामं सुन्दरच्न चतुर्भुजम्।

ब्रद्मवैवर्त्तपुराणे [ १३ अ

चतुर्भुजेः सेवितज्ज खेतचामरवायुना। ३४ । चन्दनोचितसर्वाङ्ग भूषितं पीतवाससा। लक्ष्मीप्रदत्तताम्ब लं भुक्तवन्तव्न नारद ॥ ३२ ॥ विद्याधरीवृत्यगीतं पश्यन्त सस्मितं मुदा। ईश्वरं परमात्मानं भक्तानुग्रहविग्रहम् ॥ ३६॥ तं ननाम महादेवो ब्रह्मासच्च ननाम सः। ननाम सूर्य्यो भत्या च संत्रस्तश्चन्द्रशेखरम् ॥ २७॥ कश्यपञ्च महाभत्तया तुष्टाव च ननाम च। शिव: संस्तूय सर्वेशं समुवास सुखासने ॥ ३८॥ मुखासने सुखासीनं विश्रान्त चन्द्रभेखरम्। ख तचामरवातन सेवितं विष्णुपार्षदेः ॥ ३८ ॥ अक्रोधं सत्त्वसंसर्गात् प्रसन्नं सस्तितं मुदा। स्तूयमानं पञ्चवक्नः परं नारायएं विभुम् ॥ ४0 ॥ तमुवाच प्रसन्नात्मा प्रसन्नं सुरसंसदि। पीयूषतुल्य मधुरं वचनं सुमनोहरम् ॥ ४१॥ श्रीभगवानुवाच। अरत्यन्तमुपहास्यञ्न शिवप्रश्नं शिवे शिवम्। लोकिकं वैदिकं प्रश्नं त्वां पृच्कामि तथापि ग्रम् ।४२ तपसां फलदातारं दातारं सर्वसम्पदाम्। सम्पत्प्रश्नं तपःप्रश्नमयोग्यं त्वाञ्च साम्प्रतम् ॥४३। ज्ानाधिदेवे सवन्त ज्ञानं पृच्छामि किं हथा। निरापदि विपत्प्रश्नमलं मृत्युञ्जये हरे॥ ४४ ॥ त्वाभेव वाग्धनं प्रश्नमलं साश्रयमागमे। प्रागतोऽसि कथं त्स्त द्त्येवं वद कारणम् ॥ ४५॥

१२ त्र० ] प्रऊ्तिखएडम् । २८१

श्रीमहादेव उवाच।

वृषध्वजञ्न मद्जतं मम प्राणाधिकप्रियम् । सूर्य्यः गगाप इति मे कारणं तासकोपयोः ॥४६॥ पुत्तनात्स्त्चशोकेन सूय्यें हन्तु समुद्यतः । स ब्रह्माएं प्रपत्नव मसूव्वय विविस्त्वयि॥ ४७॥ त्वयि ये शरणापत्ना ध्यानेन वचसापि वा। निरापदस्ते निःगङ्ञा जरामृत्युय् तैजितः। ४८॥ साचाट् य गरगापन्नास्तत्फतं किं वदामि भो: । हरिस्मृतिश्राभवदा सवेमङ्गलदा सदा ॥४८ ॥ किं मे भक्तस्य भविता तसे व्रूहि जगत्प्रभो। श्रीहतस्यास्य मृढ़स्य सूर्य्यगापेन हेतुना ॥ ५० ॥

श्रीभगवानुवाच।

काली5तियाती देवेन युगानसिकविशतिः । वैकुएठ घटिकार्देन शीव्ं वयो वृपालयम्॥ ५१॥ वृनध्वजो मृतः कालाद् दुनिवाय्यात् सुदारुगात्। हंमध्वजय तत्पुतो सृतः सोऽपि यिया हतः ॥ ५२ ॥ तत्पुत्री च महाभागी धमध्वजक्ुणध्वजीं। हतथियी सर्य्शापात्ती च परमवैषावी॥ ५३॥ राज्चभष्टी यिया भष्टी कमला तापसावुभी। तथोथ भव्यवोलन्मी: कलया च जनिषति॥ ५४ ॥ सम्पझुक्की तदा तो च वृपश्ह्ी भविष्यतः । सृतस्ते सेवकः गस्भी गत्र यूयञ्च गच्छत ॥ ५ू५ू ॥ इन्युक्का च सलक्षमीक: मभानोऽत्यन्तर गतः ।

२८२ ब्रह्मवैवर्त्तपुराणे [१४त्र०

देवा जग्म श् संहष्टाः खाश्रमं परमं मुदा ॥ ५६॥ शिवश्च तपसे शीघ्र परिपूर्णतमं ययी॥ ५७॥ इूति श्रीब्रह्मवैवत्त महापुराण नारायएनारद- संवादे प्रक्ृतिखरडे तुलस्युपाख्याने वयोदगोऽध्यायः।

चतुदशोडध्यायः।

नारायण उवाच।

लक्ष्ों तो च समाराध्य चोग्रेय तपसा मुे। वरमिष्टञ्च प्रत्येकं संप्रापतुरभीप्पितम् ॥ १॥ महालक्षमय वरेशैव तो पृथ्वीभौ बभूवतुः। धनवन्ती पुत्रवन्ती धर्मध्वजकुशध्वजौ ॥ २ ॥ कुशध्वजस्य पत्नी च देवी मालावती सती। सा सुसाव च कालेन कमलांथां सुतां सतीम्॥ २ # साच भूमिष्ठमात्रर ज्ानयुत्ता बभूव ह। कृत्वा वेदध्वनिं स्पष्टमुत्तस्थौ सूतिकाग्टहे ॥ ४ ॥ वेदध्वनिं सा चकार जातमात्रय कन्यका। तम्मात्ताज्ज वेदवतीं प्रवदन्ति मनीषिसः । ५॥ जातमात्रण सुस्नाता जगाम तपसे वनम्। सवेंनिषिडा यवन नारायणपरायणा॥ ६॥

१४ग्र० ] प्रक्ृतिखएडम्। २८३

एकमन्वन्तरज्जैव पुष्करे च तपख्विनी। अत्युग्राञ्च तपस्याव्न लीलया च चकार सा । ॥ तधापि पुष्टा न क्रिष्टा नवयोवनसंयुता। शुश्राव खे च सहमा सा वाचमशरीरिशीम्॥ ८॥ जन्मान्तरे ते भर्त्ता च भविष्यति हरिः खयम्। ब्रह्मादिभिरदु राराध्यं पतिं लपनासि मुन्दरि॥ ८ । दूति ुत्वा तु सा रुष्टा चकार च पुनस्तपः । अतीवनिर्जनस्थान पवेते गन्धमादने ॥ १०॥ तत्न व सुचिरं तव्वा विष्वास्य समुवास सा। द्दर्य पुरतस्तत् रावणं दुर्निवारएम्॥ ११ ॥ दृष्टा सातिथिभत््या च पाद्य तस्म ददी किल। सुखाटुफलमूलञ् जलञ्ञापि सुशीतलम् ॥ १२॥ तच्च भुक्का स पापिउश्चोवास तत्समीपतः। चकार प्रस्नमिति तां का त्वं कत्वाणि चेति च ॥१२। ताज् दृद्टा वरारोहां पीनोव्रतपयोधराम्। भरत्यद्योत्सवास्याञ्च सस्तितां सुदतीं सतीम् ॥ १४ । मूर्चामवाप कपणः कामबागप्रपीड़ितः । तां करेग समाऊ्कष शृङ्गारं कर्त्तुमुद्यतः ॥ १५ । सासती कोपटृध्या च स्तन्भितं तञ्जकार ह। यथाप च मदर्ये व्ं विलङ्गसि सवान्धवः ॥ १६ ॥ स्पृष्टाहच्च त्वया कामादिस्जाम्यवलोकय। स जड़ो हम्तपादेश किञ्चद्वतुं न च नमः ॥१॥ तुषाव मनसा देवीं पझ्मांयां पद्मलोचनाम्। सा तत्स्तवेन सन्तुष्टा प्रक्ृतं तच्चकार ह। १८॥

२८४ ब्रह्मवैवर्तपुराये [१४तर'

द्त्युक्का सा च योगेन देहत्यागं चकार ह। गङ्गायां तां च संन्चस्य स्वग्टहं रावणो ययौ ॥ १८॥ अही किमद्ग तं दष्ट किं कतं वा मयाधुना। इति संचित्त्य संस्मृत्य विललाप पुनः पुनः ॥ २० सा च कालान्तरे साध्वी बभूव जनकात्मजा। सीता देवीति विख्याता यदर्थें रावणी हतः ॥ २१ ॥ महातपखिनी सा च तपसा पूर्वजन्मनः । लेभे रामज् भर्त्तारं परिपूर्षतमं हरिम् ॥ २२॥ संप्राप्य तपसाराध्य खामिनञ्ज जगत्पतिम्। सा रमा सुचिरं रेमे रामेण सह सुन्दरी ॥२३॥ जातिररा च सरति तपसय् क्रमं पुरा। सुखेन तज्जही सवं दुःखज्ञापि सुखं लभेत्॥ २४॥ नानाप्रकारविभवज्जकार सुचिवं सती। सम्प्राप्य सुकुमारन्तमतीवनवयीवनम् । २५॥ गृणिनं रसिकं शान्त कान्तवेशमनुत्तमम् । स्त्रीगं मनोनं सुचिरं तथा लेभे यथेपितम्॥ २६॥ पितसत्यपातनाथें सत्यसन्धी रघूत्तमः । जगाम काननं पश्चात् कालेन च बलीयसा ॥ २9॥ तस्थी समुद्रनिकटे सीतया लक्ष्मरोन च। द्दश तत्न वछ्िञ्च विप्ररूपधरं हरिः॥ २८॥ तं रामं दुःखितं दृद्टा स च दुःखी बभूव ह। उवाच किञ्चित् सत्वेष्ट सत्यं सत्यपरावगः ॥ २९॥ वक्किरुवाच। भगवन् सूयतां वाक्यं कालेन यदुपस्थितम् ।

१४प० ] प्रकति खगड़म् । २८५

सीताइरणकालोऽयं तवैव समुपस्थितः । ३० । दैवन् दुर्निवार्य्यज्ज न च दैवात् परं बलम्। मत्प्रस् मयि संन्यस्य क्वायां रक्षान्तिकेऽघुना । ३१॥ दास्यामि सीतां तुभ्यज्न परीक्षासमये पुनः । देवै: प्रस्थापितीऽहव् न च विप्रो हुतायनः ॥ ३२। रामस्तइचनं गुत्ता न प्रकाश्य च लक्ष्मणम्। स्वीचकार च सच्छन्द हृदयेन विदूयता॥ २२ 8 वड्निर्योगेन सीताया मायासीताच्चकार ह। तत्तुल्यगुणरूपां तां ददी रामाय नारद ॥ ३४ । सीतां गटहीत्ा स ययी गोप्यं वततुं निषेध्य च। लत्ष्मणो नैव बुबुधे गोप्यमन्यस्य का कथा ॥३५॥ एतस्मिन्नन्तरे रामो ददर्श कनकं मृगम्। सीता तं प्ररयामास तदर्ये यत्नपूर्वकम् ॥ २६। संन्यस्य लक्ष्मणं रामो जानक्ा रक्षरे वने। स्वयं जगाम हन्तु तं विव्याध सायकेन च॥ २७ । लक्ष्मगेति च पव्दञ्न कतवा च मायया मृगः । प्राणांस्तत्याज सहसा पुरो दृष्टा हरिं स्रन् ॥ ३८। मृगरूपं परित्वञ्य दिव्यरूपं विधाय च। रत्ननिमागयानेन वैकुठ सजगाम ह॥३६॥ वैकुगठद्वारे ह्वार्य्यासीत् किङ्रो द्वारपालयोः । जयाविजययोसैव बलवांस जिताभिध: । ४० ॥ यापेन सनकादोनां सम्प्राप्य राचमीं तनुभ्। पुनर्जगाम तह्ारमादी स द्वारपालयो: ।४१ ॥ परथ गव्दच् सा शुत्वा लक्ष्मणेति च विक्रवम्।

२८६ [१४त्र,

सीता तं प्रेश्यामास लक्ष्मएं रामसन्निधौ ४२॥ गते च लत्ष्मणो रामं रावणो दुनिवारयः । सीतां ग्हीत्वा प्रययो लङ्गामेव खलीलया॥ ४३॥ विषसाद च रामश्च वने दृष्टा च लक्ष्मसम्। सूणज्ञ सात्रमं गत्वा सीतां नैव ददश सः॥४४॥ मूचां सम्प्राप्य सुचिरं विललाप भृशं पुनः। पुनवेभ्राम गहने तदन्व षगापूर्व कम् ॥ ४५॥ काले संप्राप्य तद्दात्तीं पचिद्वारा नदीतटे। महायं वानरं क्वा बबन्ध सागरं हरि:॥ ४६॥ लङ्गां गत्वा रघुश्नेष्ठी जघान सायकेन च। सबान्धवं रावसञ्च सीतां सम्प्राप दुःखिताम्॥ ४७ । ताञ्ज वह्िपरीक्षाञ्च कारयामास सत्वरम्। हुताशनस्तत्न काले वास्तवीं जानकीं ददी॥ ४८॥ उवाच छाया वड्चिज्ज रामज्ज विनयान्विता। करिषामीति किमहं तदुपायं वदख मे ॥४८ ॥ वड्गिरुवाच। त्वं गञ्क तपसे देवि ! पुष्करच्च सुपुखदम्। कत्वा तपस्यां तत्रव सर्गलक्ष्मीर्भविष्यति॥ ५० ॥ साचतदचनं गुत्वा प्रतप्य पुष्करे तपः। दिव्यं त्रिलक्षवर्षञ्च सर्गे लक्ष्मीबभूव ह॥ ५१ ॥ साच कालेन तपसा यज्ञकुएडसमुद्गवा। कामिनी पाएडवानाञ् ट्रौपदी द्रुपदावमजा। ५२ ॥ कते युगे वेदवती कुशध्वजसुता शुभा। तरे तायां रामपत्नी च सीतेति जनकात्मजा ।५३ ॥

१४त्र० ' प्रक्कतिखगडम्। २८७

तच्छाया द्रौपदी देवी द्वापरे दरुपदात्मजा। व्रिहायणीति सा प्रोत्ता विद्यमाना युगतये॥ ५४ ॥ नारद उवाच। प्रिया: पञ्च कथं तस्या बभूवुर्मुनिपुङ्गव। दूति मे चित्तसन्देहं भञ्ज सन्देहभञ्जन॥ ५५॥ नारायण उवाच। लङ्गायां वास्तवी सीता रामं संग्राप नारद। रूपयीवनसम्पव्ना छ्वाया च बहुचिन्तिता ॥ ५६॥ रामागन्योराज्या तवा ययाचे शङ्रं वरम्। कामातुरा पतिव्यगा प्राधवन्ती पुनः पुनः ।५७। पतिं देहि पतिं देहि पति देहि त्रिलोचन। पतिं देहि पतिं देहि पञ्चवारज्चकार सा । ५८ ॥ भिवस्तत्प्रार्थनं छुत्वा सस्मिती रससिकेश्वरः । प्रिये तव प्रिया: पञ्च भवन्तीति वरं ददी॥ ५८: तन सा पाए्डवानाज़ बभृव कामिनी प्रिया। दृत्य वं कवितं सवं प्रस्तावं वास्तवं शृणु । ६०। अथ संप्राप्य लङ्गायां सीतां रामी मनोहराम्। विभीषणाय तां लङ्गां दतत्त्वायोध्यां ययी पुनः ॥६१॥ एकाद्शसहस्त्राब्ट ऊत्वा राज्यच्न भारते। जगाम सर्वैलोकेश्व साड्ं वैकुराठमेव च॥ ६२॥ कमलांभा वेदवती कमलायां विवेश सा। कथितं पुखमाख्यानं पुखदं पापनाशनम् ॥ ६३॥ सततं मूर्त्तिमन्तव् वेदासत्वार एव च। सन्ति यस्याथ जिह्वाग्रे सा च वेद्वती स्मृता ॥६४॥

ब्रह्मवैवर्त्तपुराण [१४अ्र.

कुमध्वजसुताख्यानमुत्तं संच्ेपतस्तव। धर्मध्जसुताख्यानं निबोध कथयामि ते॥ ६५॥ इूति श्रीव्रह्मवैदर्त्ते महापुराण प्रक्ृतिखरे नारायणनारदसंवादे तुलस्युपाख्याने वेदवतीप्रस्तावे चतुर्दोऽध्यायः ।

पञ्चदशोऽध्यायः ।

नारायण उवाच।

धर्मध्वजस्य पत्नी च साधवीति च विशुता। तृपेण साईं सा रामा रेमे च गन्धमादने । १ ॥ पय्यां रतिकरीं कत्वा पुष्पचन्दनचर्चिताम्। चन्दनोचितसर्वाङ्गी पुष्पचन्दनवायुना : २ ॥ स्तरीरत्नमतिचार्वाङ्गी रत्नभूषसभूषिता। कामुकी रसिकश्रेष्ठा रसिकेशेन संयुता। २ ॥ सुरतिर्विरतिर्नास्ति तयो: सुरतविज्ञयोः । गतं वर्षशतं देवं ती न ज्ञाती दिवानिगम् ॥8 । तती रजीमतिं प्राप्य सुरताद्विरराम सः। कामुकी सुन्दरी किजित् न च तप्ति जगाम सा ॥५॥ दधार गर्भ सा सद्यी देवाब्दशतकं सती। श्रीगर्भा श्रीयुता सा च संबभूव दिने दिने ।६

१५र० ] प्रछ्ृतिखरडम्।

शुभक्षणो शुमदिने शुभयोगेन संयुते। शुभलम्ने शुभांश्े च शुभस्वामिग्टहान्ते॥७। कार्त्तिकीपूर्षिमायाज्च सितवारे च पझमजे। सुषाव सा च पद्मांयां पग्मिनीं सुमनोहराम् ।८॥ पादपद्मयुगे चैव पद्मरामविराजिताम्। राजराजेखरीलक्ष्मीं सर्वाङ्गभङ्गिमायुलाम्।ट । राजलक्षमीलक्ष्मयुक्तां राजलक्ष्माविदेवताम्। शरत्पार्वण चन्द्रास्यां शरत्यङ्गजलीचनाम्। १०॥ पक्कविम्बाधरोष्ठीच्च पश्यन्तीं सस्तितां ग्हम्। हस्तपादतलारक्ां निम्न्ननाभिं मनोरमाम् ॥ ११॥

गीते सुखोण्णसर्वाङ्गों ग्रीममे च सुखभीतलाम् ॥ १२ ॥ खामां सुकेशों रुचिरां न्ययोधपरिमएडलाम्।

मरा नार्य्यथ तां दृद्टा तुलनां दातुमत्तमा: । तेन नाम्ना च तुलसीं तां वर्दान्ति पुराविदः ॥ १४ ॥ सा च भूमिषठमात्र ए योग्यास्त्री प्रक्लतिर्यथा। सर्वैनिषिद्ा तपसे जगान वदरीवनम् ॥ १५॥ तत्र दैवाव्दलच्षच्ज चकार परमन्तप: । मम नारायगसामी भवितेति च निसचिता । १६॥ ग्रीमे पञ्चतपाः शीते तोयांवस्था च प्राव्ृषि। शमगानस्था वृष्टिधारां सहन्तीति दिबानिशम् ॥१०। विशत्सहस्त्रवर्षञ फलतोयाथना च सा। वि मत्य्तसहस्राव्द पवाहारा तपस्विनी । १८ ।. २५

२६० [१५ त्र

चत्वारिंशत्सहस्राब्द वाबाहारा कशोदरी। ततो दशसहत्त्राव्द निराहारा बभूव सा ॥१६॥ निर्लच्यां चैकपादसां दृद्टा तां कमलीङ्भवः। समाययी वरं दातुं परं बढ्रिकाश्यमम् ॥२०॥ चतुर्सुखच्च सा दृष्टा ननाम हंसवाहनम्। तामुवाच जगत्कर्ता विधाता जगतामपि॥ २१॥

ब्रह्मोवाच।

वरं वृशुष्व तुलसि यत्ते समसि वाच्छितम्। हरिभक्िज्ु मुतिं वाप्यजरासरतामपि॥ २२॥

तुलस्युवाच।

शृणु तात प्रवत्यामि यसे मनसि वाष्कितम् । सर्वचस्यापि पुरतः का लज्जा मम साम्पतम् ॥२३॥ अहच् तुलसी गोपी गोलोकेऽहं स्थिता पुरा। कशाप्रिया किङ्गरी च तदंश तकखीप्रिया । २४॥ गोविन्टन सहासक्ासलता माज मूर्च्छिताम्। रासेश्वरी समागत्य ददरश रासमर्डले । २५॥ गोविन्द भर्त्स यामाश मां शश्ाप रुषान्विता। याहि तं मानवीं योनिं इत्येवज्च पितामह ॥ २६॥ आसुवाच स गोविन्दी मदंशं तं चतुर्भुजम्। लेभिषसि तपसपा भादते बह्लसी दरात् ॥ २७॥ दत्येषमुद्वा देवेशी प्ायणार्धानं चकार सः । ेथा मिया तमुं कका बच ह दा सुवि॥ २८॥

१'५ त०! प्रछ्मतिखएडम् ।

अ्रहं नारायणं कान्त शान्त सुन्दरविग्रहम्। सान्प्रवं लव्ध मिच्छामि वरमेवंञ्ज देहि मे ॥२८॥

व्रझ्मोवाच।

सुदामा नाम मोपच्च श्रीक्ृष्णाङ्गसमुद्गवः। तदंगश्चातितजस्त्री ललाभ जन्म्न भारते ॥ २०॥ साम्प्रतं राधिकाशपाहनुवंशसमुङ्गवः । प्इ्म्चूड़ इति ख्यातस्त्रेलोक्ेन च तत्परः ॥ २१ ॥ गोलोके तवां पुरा दृ्टा कामीनघितमानसः। विलद्धितुं न पशाक राधिकाया: प्रभावतः ॥ ३२॥ स च जातिस्मरस्तवा लवां ललाभ वरेण च। जातिस्मरापि त्वमपि सवें जानासि सुन्दरि॥ २२ ॥ अधुना तस्य पत्नी च भव भाविनि शोभने। पञ्चान्नारायणं कान्त शान्तमेव लभिघसि॥ ३४॥ गापाव्नारायणस्यैव कलया दैवयोगतः। भविष्यमि वृत्तरूपा त्वं पूता विश्पावनी॥ २५॥ प्रधाना सर्वपुष्पाणां विष्युप्राणाविका भवेत्। त्वया जिना च सर्वेषां पूजा च विफला भवेत् ॥ ३६ ॥ वृन्दावने वत्तरूपा नाम्ना वन्दावनीति च। तत्पत्र र्गोपिका गोपा: पूर्जयथ्यन्ति माधवम् ॥ २॥ वृक्ताधिदेवीरूपेण सारद्व कृशोन सन्ततम्। विहरिघसि गोपेन सच्छन्द मद्रेए च॥ ३८॥ दूत्वेवं वचनं सुत्वा सस्तिता हष्टमानसा। प्रणनाम च ब्रह्माएं तञ्न किच्िदुवाच ह॥ २६॥

२९२ ब्रह्मवैवर्त्तपुराखे [१५०

तुलस्युवाच। यथा मे द्विभुखे ऊप्ी वाब्का च श्यामसुन्दर। सत्यं त्रवीमि हे तात न तथा च चतुर्भुजे ॥ ४० ॥ अटप्ताहत्त गोविन्द देवात् मृङ्गारभङ्गतः । गोविन्दस्यैव वचनात् प्रार्थयामि चतुर्भुजम् ॥४१ ॥ तत्प्रसादेन गोविन्द पुनरेव सुदुर्लभम्। ध्रुवमेवं लभिष्यामि राधाभीति प्रमोचय । ४२ ।। ब्रह्मोवाच। वटहाण राधिकामन्त्र ददामि षोड़शाच्रम्। तस्याश्च प्रासतुत्या वं मद्रेण भविष्यसि ॥ ४२ ॥ मृङ्गारं युवयोरगोप्यमान्जास्यति च राधिका। राधासमा त्वं शुभगा गोविन्दस्य भविष्यसि॥ ४४॥ द्रत्येवसुक्ता दत्वा च देव्याथ पोड़शाचरम्। मन्तरं तस्ये जगद्ाता स्तीत्रञ्च कवचं परम् ॥ ४५॥ सवं पूजाविधानञ् पुरस्वर्य्याविधिक्रमम्। परं शुभाशिवं कृत्वा सोऽन्तर्डानज़कार ह॥ ४ ६ ॥ सा च व्रह्मोपदेशेन पुखे वदरिकाश्रमे। जजाप परमं मन्त्र यदिष्ट पूर्वजन्मनः ॥ ४७॥ दिव्यं ड्वादशवर्षज्ञ पूजाजैव चकार सा। वभूव सिद्वा सा देबी तत्प्रत्यादेशमाप च॥ ४८ ॥ सिद्ध तपसि मन्त्रे च वरं प्राप्य यथेसितम्। वुभुजे च महाभागं यद्विश्व षु सुद्ु्लभन् ॥ ४८ ॥ प्रसन्नमानसा देवी तत्याज तपसः क्रमम् । सिद्े फले नराणाज् दुःखच्च सुखमुत्तमम्॥ ५०

१६ त्र० ) प्रक्लतिखएडम् । २८३

भुळा पीत्वा च सन्तुष्टा गयनञ्च चकार सा। तल्प मनोरमे तत्न पुष्पचन्दनचर्चिते॥ ५१ ॥ दूति श्ीव्रह्मवैवर्त्ते महापुराण प्रकृतिखरडे नाराव्ण- नारदसंवादे तुलस्युपाख्याने तुलसीवर- प्रदानं नाम पञ्चदशीऽध्यायः ।

पोड़थोऽध्यायः ।

नारायण उवाच।

तुलसी परितुष्टा च सुखापहष्टनामसा। नवयीवनसम्पन्ना प्रशंसन्ती वराङना ॥ १ ॥ चित्तेप पञ्नवाराज्ज पञ्नवागय तां प्रति। पुष्पायुधेन सा दब्धा पुष्पचन्दनचंर्चिता ॥ २ ॥

त्तयं सा शुष्कतां प्राप चगं मूर्क्कमिवाप ह॥ २॥ चससुद्दिम्नतां प्राप च्गं तत्वां सुखावहाम्। नगं सा दाहनं प्राप नगं प्राप प्रमत्तताम्॥ ४ ॥ त्तगं सा चेतनां प्राप तणं प्राप विषस्ताम्। उत्तिष्ठन्ती त्तगं तल्पादु गच्कन्ती निकटं नयम् । ५ । भ्मन्ती चगजुहगादिवसन्ती नगं पुनः। नथमेव समुद्देगात् सुष्वाप पुमरष सा ॥६।

२८४ ब्रह्मवेबंसपुरासे [१६अ्र०

सुष्पचन्दनतत्पञ्न तद् बभूवातिकसटकम्। विषमाहारसुखादु दिव्यरूपं फलं जलम् ॥ ॥ निलयय निराकार: सूक्षवस्त्र छुताशनः । सिन्दूरपत्रकञ्चैव व्रणातुत्यञ्च दुःखदम् ॥ ८॥ चरं ददर्भ तन्वायां सुवेशं पुरुषं सती। सुन्दरञ्च युवानञ्न सस्मितं रसिकेश्वरम् ॥ ८॥ चन्दनोच्ितसर्वाङ्ग रत्नभूषएभूषितम्। आगच्कन्त मात्यवन्तं पश्यन्त तन्मुखाम्बुजम्॥ १० ॥ कथयन्त रतिकथां चुस्बन्तमधरं मुहुः। शयानवन्त तल्पे च समान्निप्यन्तमीलितम् ॥ ११ ॥ पुनरेव तु गच्छन्तमागच्छन्त वसन्तकम्। कान्त क्व यासि प्राणेश तिष्ठ त्येवमुवाच सा । १२॥ पुनः खचेतनां प्राप्य विललाप पुनः पुनः। एवं तपोवने सा च तस्थी तत्रैव नारद ॥ १३ ॥ शङ्चूड़ी महायोगी जैगीषव्यान्मनोरमम्। कृष्मस्य मन्त्र सम्प्राप्य कवत्वा सिड्धिन्तु पुष्करे॥ १४।। कवचन गले बड्ढा सर्वमङ्गलमङ्गलम्। ब्रह्मेशाच्च वरं प्राप्य यत्तन्मनसि वाव्कितम् ॥१५॥ आजया ब्रह्मणः सोऽपि वदरीज्ज समाययी ॥ १६ ॥ भागच्कून्त शह्चूड़ं ददर्य तुलसी मुने। नवयौदनसम्पन्न कामदेवसमप्रभम् ॥ १७॥ ए्व तचम्पकवर्याभं रत्नभूषसभूषितम्। गरत्पार्वश चन्द्रास्यं भरत्पङ्गजलोचनम् ॥ १८ ॥ रत्नसारविनिर्मासविमानस्थ मनोहरम्।

१६त्र • ] प्रकृतिखएडम् । २८५

रत्नकुरडलयुम्मेन गराडस्यलविराजितम् । १८ H परिजातकुसुमानां मात्यवन्तञ्न सस्ितम्। क स्तूरीकुङ्गमयुतं सुगन्धिचन्दनान्वितम् ॥ २०॥ सा दृद्टा सन्निधाने तं मुखमाच्ाद वाससा। सस्सिता तं निरीच्षन्ती सकटानं पुनः पुनः ॥ २१ ॥ बभूवातिनस्त्रमुखी नवसङ्गमलज्जिता। कामुकी कामवारोन पीड़िता पुलकान्चिता ॥ २२॥ पिबन्ती तन्मुखाभ्भोजं लोचनाभ्याञ् सन्ततम्। ददर्श शङ्डचूड़श्च कन्यामेकां तपोवने ॥ २३॥ पुष्पचन्दनतल्पस्थां वसन्तीं वाससाहताम्। पश्यन्तों तन्मुखं मश्वत् सस्व्वितां सुमनोहराम् ॥ २४ । सुपीनकठिनश्रीणीं पीनोन्नतपयोधराम्। मुत्तापङ क्िप्रभायुष्टदन्तपङतिं सुबिभ्तीम्। २५॥ पक्कविम्वाधरीष्ठीञ्च सुनासां सुन्दरीं वराम्। तप्तकाञजनवर्याभां शरच्न्द्रसमप्रभाम् ॥२६॥ सतेजसा परिव्टतां सुखदृश्यां मनोरमाम्। कस्त रीविन्टुभिः सार्मधचन्दनविन्दुना॥ २७॥ सिन्दूरविन्टुना गश्त् सीमन्ताधःस्थलीज्ज्वलाम्। निम्न्ननाभिगभीराज् तदधस्त्रिवलीयुताम् ॥२८॥ करपझ्मतलारकां नखचन्द्रैविभूषिताम्। स्थलपद्मप्रभायुत पादपद्मञ् बिभ्रतीम् २८॥ आरक्वणं ललितमलक्तकसमप्रभम् ।

भरदिन्दुविनिन्देकनखेन्दुराजिराजिताम्।

२९६ [१६त्र०

दधतीं कवरीभारं मालतीमात्वसंयुतम्। पमूत्यरत्न निर्माएमकरा क्ृतिरुपिण ॥ २२॥ चित्रकुए्डलयुग्म न गएडस्थलविराजिताम्। रत्नेन्द्रसारहरिय खनमध्यस्लोजवलाम्। २४॥ रत्नकङ्ए केयूरश्रङ्भूपएभूविताम्।

दृष्टा तां ललितां रम्यां सुशीलां सुदृतीं सतीम्। उवास तत्समीपे च मधुरं तामुवाच सः ॥ ३६ ॥ पृङचूड़ उवाच। का त्वमत्र कस्य कन्या धन्चे मान्ये सुयोषिताम्। का व्वं मानिनि कत्याषि सर्वकत्वाएदायिनि॥ ३७॥ स्वर्गभोगादिसारिति विहारे हाररुपिषि। संसारदारसारे च सायाधारे मनोहरै॥ ३८॥

मौनीभूते किङ्रं सां सभ्भाषां कुरु सुन्दरि॥ ३८ ॥ इत्येवं वचनं खुल्ा सकामा वासलोचना। सखिमिता नमवदना सकामं तसुवाच सा ॥ ४० ॥ तुलस्युवाच। धर्मध्वजसुताहज्ज तपस्यायां तपोवने। तपख्विनीह तिष्ठामि कस्वं गच्छ यथासुखम्॥ ४१ 8 कामिनीकुलजाताज रहस्ये कामिनीं सतीम्। न पृष्कति कुले जात एवलेव शुती शुतम् ॥ ४२ ॥

. १६ष०] पध्तिखरडम्।

लम्पटोऽसत् कुले जातो धर्मशास्तार्थवरनिबः। येमागुतः गुतैरर्थः स कामीच्कति कामिनीम् ॥ ४३ ! पापातमधुरामन्ते अ्न्तकां पुरुषस्य ताम्।

हृद्षये चुरधाराभां राखन्म्रधुरभाषरिशीम् । स्वकार्य्यपरिनिष्पव्नतत्परां सततं सदा । ४५। कारय्यार्थे स्ामिवशगामन्यथैवावशं सदा। खान्तर्मलिनरूपाच्च प्रसन्नवदनेक्षणाम् ॥ ४६ । भुती पुराण यासाञ्ज चरित्रमनिरूपितम्। तासु को विश्वसेत् प्राज्जो ह्यप्राज्त इव सवदा॥ ४७ ॥ तासां को वा रिपुर्मित् प्राथयन्तीं नवं नवम्। दृष्टा सुवेशं पुरुषमिच्छन्तीं हृदये सदा॥ ४८॥ वाह्य खात्मसतीत्वच्च ज्ापयन्तीं प्रयत्नतः । शश्वत्कामाञ्च रामाख कामाधारां मनोहराम्।४६॥ वाह्य कलाकाटयन्तों खान्तर्मैथुनलालसाम्। कान्तं ग्रसन्तीं रहसि वाह्य ऽतीवसुलज्जिताम्॥ ५० ॥ मानिनों मथुनाभावे कोपिनीं कलहाङ्गुराम्। संभीतां भूरिसश्भोगात् खत्पमैथुनदुःखिताम् ॥ ५१ ॥ सुमिष्टान्नात् यीततोयादाकाङन्ती च मानसे। सुन्दरं रसिकं कान्तं युवानं गुशिनं सदा ॥ ५२॥ सुतात् परमतिस्त्रेहं कुर्वन्ती रतिकत्तरि। प्राणाधिकप्रियतमं सभ्भोगकुगलं प्रियम् ॥ ५२॥ पश्यन्तों रिपुतुत्यञ्च व्ृद्वं वा मैथुनात्तमम्। कलहं कुर्वती मशत् येन साईवं सुकोपनाम्॥ ५४॥

.

२६८ [१६ अ

चर्चया भक्षयन्तीं तं कीलाश दूव गोरजः। दुःसाहसखरूपाच् सर्वदीषाश्रयां सदा। ५५ू॥ शञ्वत्कपटरूपाञ् सर्वदोषाश्रयां सदा। ब्रह्मविष्युशिवादीनां दुस्याज्यां मोहरूपिखीम् । ५ू६। तपोमागागलां पशन्मुक्तिद्वारकवाटिकाम् । ५ू७। हरभक्रिव्यवहितां सर्वमायाकररिडकाम्। संसारकारागारे च शखन्निगड़रुपिसीम् ॥ ५८॥ इन्द्रजालसरूपाच् मिथ्यावादिखरूपिसीम्। विभ्वतीं वाह्यसीन्दय्यं मध्याङ्गमतिकुत्सितम् ॥५ ॥ जानाविन्नू तयूवानामाधारं मलसंयुतम्। दुगन्धिदोषसंयुत्तं रक्तात्तकमसंस्कृतम् ॥ ६० ॥ मायारूपं मायिनाज्ज विधिना निर्मितं पुरा। विषरूपां मुमुत्तूणामदृश्याञ्जेव सर्वदा ॥ ६१ ॥ दृत्युक्का तुलसी तञ्च विरराम च नारद। सम्मितः शङ्डचूड़ख् प्रवत्नुमुपचक्रमे ॥ ६२॥ शङ्खचूड़ उवाच। त्क्या वत् कवितं देवि न च सर्वमलीककम्। किञ्चित् सत्यमलीकञ्ज किञ्चिन्त्तो निशामय ॥ ६३ ॥ निर्मितं द्विविधं धात्रा स्त्रीरूपं सवेमोहनम्। कत्यारूपं वास्तवञ्ज प्रशंस्यन्नाप्रशंसितम्॥६४॥ लक्षीस रख्तीदुर्गासावित्रीराधिकादिकम्। सृष्टिसूतर स्वरूपच्चाप्याद्य स्रष्ा तत् तु विनिमितम् ।६५। एसासामंशरूपं यत् स्त्रीरूपं वास्तवं स्मृतम्। तत् प्रशंस्यं यथोरपं सर्वमङ्गलकारणम् । ६६॥

१६अ्र०] प्रक्रतिखणडम्। २६६

भतरूपा टचहती खधा स्ाहा च दक्िणा। छायाबती रोहिणी च वरुणानी शची तघा॥ ६७॥ क्ववैरवायुपत्नी साप्यदितिश्च दितिम्तथा। लोपामुद्रानस्या च केटभी तुलसी तथा॥ ६८॥ अहत्यारुन्वती मेना ताग मन्डोदरी परा। दमवन्ती वेदवती गङ्गा च मनसा तथा। ६ट॥ पुष्टिस्तुष्टिः सृतिर्मेधा कालिका च वसुन्धरा। षष्ठी मङ्गलचगडी च सूर्चिथ धर्मकामिनी॥७० ॥ स्वस्तिः श्रदा च कान्तिय तुष्टि: कान्तिस्तथापरा। निद्रा तन्द्रा चुत् पिपासा सन्या रातिरदिनानि च॥७१॥ सम्पत्तिवृत्तिकीत्येश क्रियाशीभाप्रभाशिकम्। यत् स्त्रीरूपञ्च सभ्भृतसुत्तमं तद् युगे युगे ॥ ७२॥ कृत्यास्वरूपं तद् यन्तु स्ववेश्याहिकमेव च्। तदप्रशंस्यं विशेष मुंथलीरूपसेव च ॥ ७३ ॥ मत्वप्रधानं बहूष तच शुद्ध खभावतः । तदुत्तमञ्च विश्वेदु साध्वीरूपं प्रपंसितम् ॥ ७४ ॥ तद् वाम्तुवञ्च विज्ञेयं प्रवदन्ति सनीषिसः । रजोरूपं तमोरूपं कावासु हिविधं स्मृतम् । ७५H स्यालाभावात् कमाभावान्मध्यहत्तेरभावतः। टेसलेशन रोगेण लक्संसमेग मुन्दरि॥ ०६ ॥ यडुगोड्ठाह्टननेव रिपुराजसवेन च।

इदं मध्यण उतय उददृक्ति गर्नाषिष:। तमारूपं दुिवथ्यिमधमं तढ विदुर्सुधाः ॥ ०८ू:।

ब्रह्मवव्त्तपुराणे [१३अ्र०

न एृच्छति कुले जातः पणिडतव परस्तिरियम् ॥७2 ॥ आगच्छामि खव्ससीपमाज्नया ब्रह्मसोडघुना। गान्वर्वेण विवाहेन तां गहीषामि शोभने। ८० ॥ पहमेव शहचूड़ी देवविद्रावकारकः। दनुवंशोद्गवो विशवे सुदामाहं हरेः पुरे ॥ ८१ ॥ अ्हमष्टसु गोपेपु मोगोपीपार्षदेषु च। प्रधुना दानवेन्द्रोऽहं राधिकायाञ शापतः ॥८२॥ जातिस्सरोऽहं जानामि क्वष्णमन्त्रप्रभावतः । जातिस्सरा वं तुलसी संसत्ा हरिया पुरा ॥ ८३॥ त्वसेव राधिकाकीपात् जातासि भारते भुवि। त्वां सभ्भोक्षमिच्छकोऽहं बालं राधाभयात्ततः।८४। द्ृत्येवसुक्का स पुमान् विरराम महामुने। सस्मिता तुलसी हष्टा प्रवक्तमुपचक्रमे॥ ८५ू ॥ तुलस्युवाद। एवंविधो बुधी विश्वे बुधेषु च प्रशंसितः । कान्तभेवंविधं कान्ता पश्तदिच्ति कामतः ॥८६॥ त्वयाहमधुना सत्यं विचारेण पराजिता। स नि्दितद्वाप्यशचिर्यः पुमांद सित्रिया जितः ।८७॥ निन्दन्ति पितरी देवा बान्धवा स्त्रीजितं जनम्। स्त्रीजितं मनसा वाचा पिता खाता च निन्दति ॥८८। शुद्धे द्ु विप्रो दशाहेन जातके मृनके तथा। भूमिपी द्वादशाहेन वैश्य: पञ्जदशाहतः ॥८2॥ शूट्रो मासेन वेदेषु मातवद्दर्णभद्करः। आशचिः स्त्रीजितः शद्देच्चिताश्टाहनकालत: ।८० ॥

६त्र ० ] प्रक्ृतिखएडम्। ३०१

न गद्दन्ती चया तस्य पितरः पिएडतर्परम्। न गहन्तीच्कया देवास्तस्य पुष्पजलादिकम् ।। ८ १ ॥ किं तस्य ज्ञानतपसा जपहोमप्रपूजनैः । किं विद्यया वा यशसा स्त्रीभियस्य मनो हतम् ।२॥ विद्याप्रभावज्ञानाथं मया तच्न परीचितः । कवत्वा परीक्षां कान्तस्य व्ृणीति कामिनी वरम् ॥८३॥ वराय गुणहीनाय हड्डायाज्ञानिने तथा। दरिद्राय च मूर्खाय रोगिण कुतृसिताय च । ८४ । अत्यन्तकीपयुक्ताय चात्यन्तदुर्मुखाय च। पङ्ग लायाङ्गहीनाय चान्धाय वधिराय च ॥ ८५ ॥ नड़ाय चैव मूकाय क्वीवतुत्याय पापिने। ब्रह्महत्यां लभेत् सोऽपि यः खकन्यां ददाति च ॥६॥ पान्ताय गुशिने चैव यूने च विदुषेऽपि च। वैशावाय सुतां दत्त्वा दशवाजिफलं लभेत् ॥ १७॥ यः कन्यापालनं कत्वा करोति विक्रयं यदि। विपदा धनलीभेन कुभभीपाकं स गच्छति ॥८८॥ कन्यामूत्रपुरीषञ्च तत्र भक्तति पातकी।

तढ़न्ते व्याधयोनी च लभते जन्म निश्चितम्। विक्रीगाति मांसभारं वहत्वैव दिवानिशम्॥ १०० ॥ दूत्येवमुक्ता तुलसी विरराम तपीवने। एतम्मिन्नन्तरे ब्रह्मा तवोरन्तिकमाययी॥ १०१ ॥ मूर्धा ननाम तुलसी ग्रङ्चूड़य नारद। उवास तत्र देवेशथ्ोवाच च तयोर्हितम्॥१०२॥ २६

३०२ ब्र हमषेवर्त्तपुराणे [१६ अ०

ब्रह्मोवाच। किं करोषि प्ङ्मचूड़ संवाद्मनया सह। गान्धर्वेण विवाहेन तमिमां ग्रहणं कुरुः १०३॥ तञ्न पुरुषरत्नञ्न स्त्रीरत्नं स्त्रीष्वियं सती। विदग्धाया विदग्धेन सङ्गमी गुणवान् भवेत् ॥ १०४ ॥ निर्विरोधसुखं राजन् को वा त्वजति दुर्लभम्। योऽविरोधसुखत्यागी स पशुर्नात्र संशय:॥ १०५ । किमुपेक्षसि तवं कान्तमीट्टशं गुसिनं सति। देवानामसुराणाञ्ज दानवानां विमर्दकम्॥१०६॥ यथा लक्ष्मीश् लक्ष्मीशे यथा कृषणो च राधिका। यथा मयि च सावित्री भवानी च भवे यथा॥ १०७॥ यथा धरा वराहे च यथा मेना हिमालये। यथात्वावनसूया च दमयन्ती नले यथा । १०८ ॥ रोहिणी च यथा चन्द्रे यघा कामे रततिः सती। यथादिति: कश्यपे च वशिष्ठेऽरुन्धती यथा । १०८ । यथाहत्या गौतमे च देवहती च कर्दमे। यथा वहस्पती तारा शतरूपा मनौ यथा॥ ११० ॥ यथा च दक्षिणा यज्ने यथा साहा हुताशने। यथा पची महेन्द्रे च यथा पुष्टिगसेश्वरे॥१११॥ देवसेना यथा स्कन्दे धर्मे मूर्ततिर्यथा सती। सौभाग्या सुप्रिया त्वच्न प्रङ्मचूड़े तथा भव ॥११२ ॥ अनेन सारद्वं सुचिरं सुन्दरेण च सुन्दरि। स्थाने स्थामे विहारस् यथेच्छ कुरु सन्ततम् ॥११३॥ पचात् प्राप्तासि गोविन्दं गोलोके पुनरीव च।

१६अ्र०] प्रक्ृतिखएडम्।

चतुर्भुजन्त वैकुरठे भ्रङ्मचूड़े मृते सति॥११४॥ दत्येवमाश्िषं कृत्वा खालयं प्रययी विधि: । गान्वर्वेष विवाहेन जग्टहे ताञ्ज दानव: ॥ ११५॥

स रेमे रमया साईं वासगेहे मनोहरी॥ ११६॥ मूच्छीं सम्प्राप तुलसी नवसङ्गमसङ्गता। निमम्ना निर्जने साध्वी सभभोगसुखसागर॥ ११॥ चतुःषष्टिकलामानं चतुःषष्टिविधं सुखम्। कामशास्त्रे यव्निरुत्त रसिकानां यथेफ्तितम् ॥ ११८॥ अङ्गप्रत्यङ्गसंन्नषपूर्वकं स्त्रीमनोहरम्। तत्सवं सुखश्ृङ्गारं चकार रसिकेखरः ॥ ११८ । अतीवरम्ये देशे च सर्वजन्तुविवर्जिते। पुष्पचन्दनतल्पे च पुष्पचन्दनवायुना ॥ १२० ॥ पुष्पोद्याने नदीतीरे पुष्पचन्दनचर्चिते। ग्टहीत्वा रसिकां रामां पुष्पचन्दनचर्चिताम्॥ १२१॥ भूषितां भूषणैः सर्वरतीवसुमनोहराम्। सुरतेविरतिर्नास्ति तयोः सुरतविज्जयोः ॥१२२॥ जहार मानसं भर्तुर्लीलया तुलसी सती। चेतनां रसिकायाच जहार रसभाववित् ॥ १२२ ॥ वत्तसश्चन्दनं बाह्नोस्तिलकं विजहार सा। स च जग्राह तस्याय सिन्टूरविन्टुपत्रकम् ॥ १२४॥ स तद्त्तसि तस्याय नखरेखां दद्ी मुदा। सा ददी तद्दामपार्ख करभूपपालक्षराम् ॥ १२५ ॥ राजा दन्दोष्ठपुटके ददी दशनदंयनम्।

३०४ ब्रह्मवैवर्त्तपुराणे [ १६ त्र०

तह्डयुगले सा च प्रददी तच्चतुर्गुराम् ॥ १२६॥ सुरतर्विरती तो च समुत्याय परस्परम्। सुवेशज्जक्रतुस्तत्व यत्तन्मनसि वाव्कितम् ॥ १२७॥ कुङ्गमाक्तचन्दनेन सा तस्मे तिलकं ददी। सर्वाङ्ग सुन्दरे रम्ये चकार चानुलेपनम् ॥ १२८॥ सुवासितज्च ताम्बूलं वह्निशुद्धे च वाससी। पारिजातस्य कुसुमं मात्यज्ज व सुशोभनम्॥ १२८।

सुन्दरञ्च मशिवरं त्रिषु लोकेषु दुर्लभम्॥ १३० ॥ दासी तवाहमित्येवं समुच्चार्य्य पुनः पुनः। ननाम परया भत्या खामिनं गुरशालिनम्॥ १३१॥ सस्मिता तन्मुखाभ्भोजं लोचनाभ्यां पपी पुनः। निमेषरहिताभ्याञ्च सकटाक्षञ्र सुन्दरम् ॥ १२२ ॥ स च ताञ् समाऊ्कष चकार वक्तसि प्रियाम्। सस्मितं वाससाच्कन्नं ददर्श मुखपङ्गजम्॥ १२३॥ चुचुम्ब कठिने गएडे विम्बोष्ठे पुनरव च। ददी तस्वै वस्त्रयुग्मं वरुणादाहृ्ृतव्व यत्। तदाहतां रत्नमालां तिषु लोकेषु विश्रुताम्॥ १३४ ॥ ददी मञ्जीरयुग्मञ्च खाहायाय् हतञ् यत्। केयूरयुग्म छ्ायाया रोहिएाश्चेव कुएडलम् ॥ १३५॥ अङ्गरीयकरत्नानि रत्यास्च वरभूषसाम् । प्रङ्ं सुरुचिरं चित्र यहत्तं विकमणा ॥ १२६॥ विचित्रपीठकश्र्ेणीं शय्याज्जापि सुंदुर्लभाम्। भूषणानि च दतत्वा च परीहारज्नकार ह॥ १२७।

१६त्र. ] प्रकृतिखएडम्। ३०५

निर्माय कवरीभारं तस्याच्च माल्यसंयुतम्। सुचित्र पत्रकं गएडे जयलेखसमं तथा॥ १३८॥ चन्ट्रलेखाव्रिभिर्युत्त चन्दनेन सुगन्धिना। परितः परितथ्चित्रः साईं कुङ्गमविन्दुभिः॥ १३१॥ ज्वलत्प्रदीपाकारञ्ज सिन्दूरतिलकं ददी। तत्पादपद्मयुगले स्थलपद्मविनिन्दिते ॥१४०॥ चितालक्नकरागञ्च नखरेघु ददी मुद्दा। स्ववत्तसि मुहुर्न्यस्तं सरागञ्चरणाम्बुजम् ॥१४१॥ है देवि! तव दासोऽहमित्युच्चार्य्य पुनः पुनः। रत्ननिर्माणयानेन ताञ्ञ कत्वा सवचसि। तपीवनं परित्यज्य राजा स्थानान्तरं वयी ॥ १४२ ॥ मलये देवनिलये शैले शैले वने वने। स्थान स्थानेऽतिरम्ये च पुष्पोद्यानेऽतिनिर्जने ॥ १४३ ॥ कन्दरे कन्दरे सिन्धुतीर च सुन्दरे वने। पुष्पभद्रानदीतीर नीरवातमनोहरे॥ १४४॥ पुलिने पुलिने दिव्ये नद्यां नद्यां नदे नढे। मधी मधुकरागाच् मधुरध्निनादिते॥१४५ ॥ विनिस्यन्दे सुपवने नन्दने गन्धमादने। देवोद्याने देववने चित्र चन्दनकानने ॥ १४६॥ चम्पकानां केतकीनां माधवीनाज्ज माधवे। कुन्दानां मालतीनाज् कुमुदाओ्ोजकानने॥ १४७ ॥ कन्प्रवन्ते कल्पवृन्ने पारिजातवने वने। निजने काषनीस्याने धन्ये काजुनपर्वते॥ १४८॥ काचीवने किञनके कच्चुके काचनाकरे।

२०६ [१६त्र०

पुष्पचन्दनतल्प च पुस्कोकिलरुते शुते ॥ १४८॥ पुष्पचन्दनसंयुत्त: पुष्पचन्दनवायुना। कामुक्या कामुकः कामात् स रेमे रामया सह ॥१५०॥ न तप्तो दानवेन्द्रय्न तप्तिर्नैव जगाम सा।: हविषा क्ृष्णावर्त्मेव वव्धे मदनस्तयोः॥ १५१॥ तथा सह समागत्य खाश्रमं दानवस्ततः । रम्यक्रीड़ालयं क्वत्वा विजहार पुनस्तत: ॥ १५२॥ एवं संबुभुजे राज्यं गङ्मचूड़: प्रतापवान्। एकमन्वन्तरं पूर्णी राजराजेखरी बली॥ १५३॥ देवाणामसुराणाञ्च दानवानाच सन्ततम्। गन्धर्वाणां किव्नराणं राक्षसानाच्च शास्तिद:॥ १५४। हताधिकारा देवाश्च चरन्ति भित्तुका यथा ॥ १५५ ॥ पूजाहोमाढिकं तेषां जहार विषयं बलात्। आश्रयं चाधिकारञ्ज शस्त्रास्त्रभूषणादिकम् ॥१५६॥ निरुद्यमा: सुरा: सर्वें चित्रपुत्तलिका यथा। ते च सर्वें विषसास्च प्रजग्मुर्ब्रह्मणः सभाम् ॥ १५७॥ वृत्तान्तं कथयामासू रुरुदुश्न भृगं मुह्ठः । तदा ब्रह्मा सुरैः साई जगाम शङ्गरालयम् ॥ १५८॥ सवं संकथयामास विधाता चन्द्रशेखरम्। ब्रह्मा शिवश्च तैः सार्डं वैकुरठज़ जगाम ह। १५८। सुदुर्लभं परं धाम जरामृत्युहरं परम्। सम्प्राप च वरं द्वारमात्रमाणां हरेरही॥ १६० ॥ दरदर्गं द्वरपालांच्च रत्नसिंहासनस्थितान्। भोभितान् पीतवस्तैव्व रत्नभूषएभूषितान् । १६१।

१६त्र. ] प्रक्वतिखएडम्। २०७

वनमालान्वितान् सर्वान् श्यामसुन्दरविग्रहान्। गङ्टचक्रगदापम्मधरांच्चैव चतुर्भुजान्। १६२॥ सस्मितान् पदमवक्रांच पद्मनेत्नान्मनोहरान्। व्रह्मा तान् कथयामास वृत्तान्तं गमनार्थकम् ॥१६२॥ तेऽनुन्नाञ्च ददुस्तस्े प्रविवेश तदाज्जया॥ १६४॥ एवञ् षोड़शद्दारान्निरीच्य कमलोङ्गवः। देवैः साई्वं तानतीत्य प्रविवेश हरः सभाम् ॥१६५॥ देवर्षिभि: परिव्तां पार्षदैश चतुर्भुजैः। नारायणस्रूपैश्न सर्वेः कौम्तुभभूषितः ॥ १६६ ॥ पूर्णेन्दुमएडलाकारां चतुरस्रां मनोहराम्। मणीन्ट्रसारनिर्माणां हीरासारसुशोभिताम्॥ १६७॥ अमूत्यरत्नखचितां रचितां स्वेच्कया हरैः। माणिक्मालाजालाव्यां मुत्तापंतिविभूषिताम् ।१६८॥ मगिड़तां मगडलाकारे रत्नदर्पणकोटिभिः ।

पद्मरागेन्द्ररचिते रचितां पद्मकत्िमैः ॥१६८॥ सोपानगतकर्युक्तां स्यमन्तकविनिरमितैः।

इन्ट्रनीलमणिस्तमैवेष्टितां मुमनोरमाम्। सद्रत्नपूर्ण कुभ्भानां समूहेश समन्विताम् ॥ १७१ ॥ पारिजातप्रसूनानां मालाजालेविराजिताम्। कस्तूरीकुङ्गमात्तैय सुगन्धिचन्दनद्रवै: । १७२ ॥ सुसंस्कृतान्तु सर्वत्र वासितां गन्धवायुना। विद्याधरीसमूहानां सङ्गीतेय मनोहारम्॥ १३॥

३०८ [१६त्र०

सहस्त्रयोजनायामां परिपूर्णाञ्ज किद्वरैः। ददर्श श्रीहरिं ब्रझ्मा भङ्रेश सुरेःसह ॥ १७४॥ वसन्तं तन्म्ध्यदेशे यथेन्टु तारकाव्ृतम्। अमू च् र त्न निर्माण चचित्र सिंहासनस्थितम् ।। १७५ ।। किरीटिनं कुरडलिनं वनमालाविभूषितम्। शङ्चक्रगदापद्मधारिएं च चतुर्भुजम् ॥१६ ॥ नवीननीरदश्यामं सुन्दरं सुमनोहरम्। अमूत्यरत्न निर्माएसर्वभूषएभूषितम्॥ २७७॥ चन्दनीचितसर्वाङ्ग बिश्रन्त केलिपङ्गजम्। पुरती वृत्यगीतञ्च पश्यन्त सस्तमितं मुदा ॥ १९८॥ शान्त सरस्वतीकान्त लक्ष्मीष्टतपदाखुजम्। भत्तप्रदत्तताम्बूलं भुत्तवन्त सुवासितम् ॥१७८॥ गङ्गया परया भत्या सेवितं खेतचामरैः। सर्वेश् स्तूयमानञ्ज भत्तिनस्त्रात्मकन्धरैः ॥ १८० ॥ एवं विशिष्टं तं दृद्दा परिपूर्णतमं विभुम्। व्रझ्मादयः सुराः सर्वे प्रण्य तुष्टवुस्तदा ॥ १८१ ॥ पुलकाङ्गितसर्वाङ्गाः सायुनेताः सगद्दाः । भन्नया परमया भक्ता भीता नम्रात्मकन्धरा: । १८२ : पुटाज्जलियुती भूत्ा विधाता जगतामपि। वृत्तान्तं कथयामास विनयेन हरे: पुरः ॥१८३॥ हरिस्तद्वचनं नृत्ा सर्वन्ञः सर्वभाववित्। प्रहस्योवाच ब्रह्माएं रहस्यञ्ज मनोहरम् ॥ १८४ ॥ श्रीभगवानुवाच। शङ्वचूड़स्य वत्तान्त सवें जानामि पझ्मज।

१६त्र० ] प्रकृतिखएडम् । ३०६

मद्धक्तस्य च गोपस्य महातजख्विनः पुरा ॥ १८५॥ सुराः शृणुत तत्सवमितिहासं पुरातनम्। गोलोकस्यैव चरितं पापवनं पुरयकाररम् ॥ १८६॥ सुदामा नाम गोपश पार्षदप्रवरो मम। स प्राप दानवीं योनिं राधाशापात् सुदारुणात् ॥१८७। तत्र कदाहमगमं खालयांट्रासम राडलम्। विहाय मानिनीं राधां मम प्राणाधिकां पराम् ।१८८। सा मां विरजया सार्द विज्ञाय किङ्वरीमुखात्। पश्चात् क्रुधा सा जगाम मां ददर्श च तत्र च ॥ १८८ ॥ विरजाञ्च नदीरूपां मां जाला च तिरोहितम्। पुनर्जगाम सा रुष्टा खालयं सखीभि: सह ॥१८० ॥ मां दृष्टा मन्दिरे देवी सुदामसहितं पुरा। भृगं मां भर्सयामास मौनीभूतञ्ज सुस्थिरम् ॥ १८१ ॥ तच्क्र त्वा च सुमहांय सुदामा तां चुकीप ह। स च तां भत्सयामास कोपैन मम सन्निधी॥ १८२॥ तच्छुला सा कोपयुक्ता रक्तपङ्गजलोचना। वहिष्कर्तुञ्चकाराज्चां संत्रस्ता मम संसदि ॥१८३ ॥ सखीलतं समुत्तस्वी दुर्वारं तेजसीज्ज्वलम्। वहिय्कार तं तूण जल्पन्तञ्न पुनः पुनः ॥ १८४ ॥ साच तद्दचनं युत्वा समारुष्टा सथाप तम्। याहि रे दानवीं योनिमित्येवं दारुएं वच: । १८५॥ तं गच्कन्तं गपन्तव्न रुदन्तं मां प्रराम्य च। वारयामास सा तुष्टा रुढन्ती क्वपया पुनः ॥ १८६ ॥ है वत्स ! तिछठ मा गच्छ क्व वासीति पुनः पुनः।

२१० ब्रह्म वैव सेपुरा खे [ १६०

समुच्चार्य्य स तत्पश्चात् जगाम सा च विस्सिता ॥१८७ गोप्यश्च सरुदुः सर्वा गोपाश्चेति सुदुःखिताः। ते सर्वे राधिका चापि तत्पश्चाद् बोधिता मया ।१६८ आयास्यति क्षगार्देन कत्वा शापस्य पालनम्। सुदामन् त्वमिहागच्केत्युवाच सा निवारिता॥१६६ ॥ गोलोकस्य च्षणारई्वेन चैकमन्वन्तरं भवेत्। पृथिव्यां जगतां धातरित्वेवं वचनं ध्रुवम् ॥ २०० ॥ स एव ग्ङ्चूड़श्न पुनस्तत्व व यास्यति। महाबलिष्ठो योगीशः सर्वमायाविभारदः ॥ २०१॥ मम शूलं ग्हीत्वा च शीघ्रं गच्कथ भारतम् । शिव: करोतु संहारं मम शूलेन दानवम्॥२०२॥ ममेव कवचं कगठ सर्वमङ्गलमङ्गलम्। विभनत्ति दानवः शखत् संसारविजयी ततः ॥ २०३॥ तत्र ब्रह्मन् स्थिते करठे न कोऽपि हिंसितुं च्मः । तद्याज्जां करिथामि विप्ररूपोऽहमैव च॥ २०४। सतीत्वभङ्गन्तत्पत्रा यत्र काले भविष्यति। तत्र व काले तन्मृत्युरिति दत्तो वरस्वया ॥२०५॥ तत्पत्नाश्चीदरे वीर्य्मर्पयिथ्यामि निश्चितम्। तत्त्तरोनैव तन्मृत्युर्भविथति न संगय: ॥२० ६। पश्चात् सा देहमुत्सज्य भविष्यति प्रिया मम। इत्युक्का जगता नाथो ददी शूलं हराय च । २०७। शूलं दत्वा ययी शीघ्र हरिरभ्यन्तरं मुदा। भारतज्न ययुर्देवा ब्रह्मरुद्रपुरोगमाः ॥२०८॥ दूति श्रीव्रह्मववर्त्ते महापुराण प्रक्ृतिखरडे षोड़शोऽध्यायः।

१७अ्र० प्रक्वतिखणडम्। ३११

नारायण उवाच।

ब्रह्मा शिवं संनियोज्य संहारे दानवस्य च। जगाम सालयं तूगीं यथास्थानं महामुने ॥ १॥ चन्द्रभागानदीतीरे वटमूले मनोहर।. तत्न तस्थी महादेवो देवनिस्तारहेतवे ॥२ ॥ दूतं कत्वा पुष्पदन्त गन्धर्वेश्वरमीप्तितम्। शीघ्र प्रस्थापयामास प्रङ्मचूड़ान्तिकं मुदा ॥ २ ॥ स चेखराज्या भरीव्र यवी तन्नगरं वरम्। महेन्ट्रनगरोत्कष्ट कुवेरभवनाधिकम् ॥ ४ ॥ पञ्चयोजनविस्तीसं दैघ्ये तद्दिगुरं मुने।

सप्तभिः परिखाभिस्न दुर्गमाभिः समन्वितम् ॥५ू॥ ज्वलदग्निनिभै: प्श्वञ्ज्वलितं रत्कोटिभिः ।

परितो बणिजां संघेर्नानावस्तुविराजितैः।

भूषितं भूपितेदिव्य राश्मे: गतकोटिभिः । गत्वा ददर्ग तन्मध्य गङचूड़ालयं वरम्। ८॥ अतीववलवाकारं यथा पूर्णेन्टुमरडलम्। ज्वलदम्निमिखाभिन्व परिखाभियतसतृरभि: ॥८।

३१२

सुदुर्गमच्च पत्र गामन्येषां सुगमं सुखम्। अत्यु च्चैर्गगन स्पश्यमग्िप्राचीरवेष्टितम् ।। १० ॥

मणीन्द्रसारनिर्माी: प्ोभितं लक्षमन्दिरैः ॥ ११ ॥ शोभितं रत्नसोपानेः रत्नस्तन्भविराजितैः। रत्नचित्रकवाटायैः सद्रतकलसान्वितैः। रत्ेन्द्रचित्रराजिभि: सुदीप्ताभिर्विराजितैः ॥१२॥ परितो रचितं शख्हानवैः शतकोटिभिः। दिव्यास्त्रधारिभिः शूरैमहाबलपराक्रमैः। सुन्दरैश् सुवेशेश नानालङ्गारभूषितैः ॥१३॥ तान् दृष्टा पुष्पदन्तीऽपि वरद्वारं ददर्श सः। द्वार नियुत्तं पुरुषं शूलहस्तञ्न सस्नितम् ॥ १४ ॥ तिष्ठन्त पिङ्गलाच्च्ज ताम्त्रवणं भयङ्गरम्। कथयामास वत्तान्त जगाम तदनुज्जया ॥ १५॥ अतिक्रम्य नवद्वारं जगामाभ्यन्तरं पुरम्। न कैय रचितं गुत्वा दूतरूपं रसस्य च ॥ १६॥ गत्वा सोऽभ्यन्तरं द्वारं द्वारपालमुवाच ह। रणस्य सर्ववत्तान्तं विज्ञापयितुमीशरम् । १७॥ सच तं कथ्यित्वा च दूतं गन्तुमुवाच ह। स गत्वा शङ्चूड़न्तं ददर्श सुमनोहरम् ॥ १८॥ सभामएडलमध्यस्थं सवर्णसिंहासनस्थितम्। मणीन्ट्रखचितं चित्र रत्नदएडसमन्वितम्। १८॥ रत्नकृत्निमपुष्प स् प्रशस्तं शोभितं सदा।

प्रक्ृतिखएडम्। २१२

भृत्येन मस्तकन्यस्तं सर्च्छत्र मनोहरम् ॥ २० ॥ सेवितं पार्षदगगैव्य जने: खेतचामरैः। सुवेशं सुन्दरं रम्य रत्नभूपगाभूपितम् ॥ २१ ॥ माल्यानुलेपनं सूत्त्मवस्तञ्च दधतं मुने। दानवेन्द्रेः परिष्तं सुवेशेक्व त्रिकोटिभिः ॥ २२॥ एतकोटिभिरन्वैस भ्र्रमद्िरस्त्रधारिभिः । एवंभूतञ्च तं दृद्टा पुष्पदन्तः सविस्मय: ॥ २३॥ उाच रगह्टत्तान्तं यदुतं शद्गरेश च ।। २४॥ पुष्पदन्त उवाच। राजेन्द्र गिवदूतोऽहं पुष्पदन्ताभिधः प्रभी। यदुतां शङ्गरेशव तद् व्रवीमि निशामय ॥ २५॥ राज्य देहिच देवानामधिकारञ्च साम्प्रतम्। देवाय भरगापत्रा देवेशे शीहरी परे॥ २६॥ दत्त्वा त्रिशूलं हरिया तव प्रस्थापितः शिवः। चन्द्रभागानढ़ीतीरे वटमूले तिलोचन: ॥ २७॥ विषयं देहि तषाच् युद्ध वा कुरु निश्चितम्। गत्वा वत्यामि किं प्रभ्भुं तद् भवान् वत्त मर्हति ॥२८ दूतस्य वचनं युत्वा शङ्खचूडः प्रहस्य च। प्रभातेऽहं गमिषामि त्वच्न गच्छेत्युवाच ह॥ २८॥ स गत्वोवाच तूगी तं वटमूलस्थमीखरम्। गङ्वचूड़स्य वचनं तदीयं यत् परिच्छदम् ॥ २०॥ एतस्मिन्नन्तरे स्कन्द आजगाम भिवान्तिकम्। वीरभट्रय नन्दी च महाकाल: हुभट्रक: ॥ ३१ ॥ विश्ालाचय बाणय पिङ्गलाच्ी विकम्पनः । २७

३१४ ब्रझ्मवैवर्त्तपुरा ये [१७अ०

विरुपी विक्वतिश्चेव मणिभद्रय वास्कलः ॥३२॥ कपिलाची दीर्घदंष्ट्रो विकटस्तास्त्नलोचमः ॥३२॥ कालङ्गटी बलीभद्र: कालजिद्व: कुटीचरः। बलोनत्ती रणन्नाघी दुजेयी दुर्गमस्तथा॥ ३४॥ प्रष्टो च सैरवा रोद्रा रुद्राखेकादश स्तृताः। वसवो वासवाद्यास आदित्या द्वादश स्मृता: ॥ २२॥ हुताशनश्न चन्द्रव विशकर्माखनी च तौ। कुवेरश्च यमख्व जयन्ती नलकूवरः ।३६॥ वायुश्च वरुणश्नव बुध्न मङ्गलस्तथा। धर्मक् शनिरीथान: कामदेवश्च वीर्य्वान्। ३७॥ उग्रदंष्टा चोग्रचएडा कोटरी केटभी तथा। स्वयं शतभुजा देवो भद्रकाली भयद्गरी ॥ ३८ ॥ रत्नेन्ट्रसारनिर्माण विमानोपरि संस्थिता। रक्नवस्त्रपरीधाना रत्तमाल्यानुलेपना॥ ३८॥ तृत्यन्ती च हसन्ती च गायन्ती सुखरं मुदा। अभयं ददती भक्तमभया सा भयं रिपुम् । ४० । बिभ्रती विकटां जि्वां सुलोलां योजनायताम्। खर्परं वर्तुलाकारं गभीरं योजनायतम्। ४१ ॥ विशूलं गगनस्पशि शकिञ्व योजनायताम्। शङ्धं चक्रं गदां पद्म शरांशापं भयङ्गरम् ॥ ४२ ॥ मुद्गरं मुषलं वजं खङ्ग' फलकमुज्ज्वलम्। वैषवास्वं वारुखास्त्रं वड्चिञ्च नागपाशकम्॥ ४३ ॥ नारायणास्तरं ब्रह्मास्त्रं गान्धवें गारुड़ तथा। पार्जन्यञ्च पाछपतं जृभ्भणास्तव्न पार्वतम्॥ ४४ ॥

१७श्र० ] प्रक्ृति खरडन्। २१५

माहेखरास्वं वायव्यं टएडं सम्मोहनन्तथा। अव्यर्थमस्त्रशतकं दिव्यास्त्रगतकं परम् ॥ ४५॥ आगत्य तत्र तस्थी सा योगिनीनां तरिकोटिभिः । साडं वे डाकिनीनाज़ विकटानां त्रिकोटिभि: ।।४ ६५ भूता: प्रेताः पिगाचाञ्च कुआ्नाएडा ब्रह्मराचसाः । वेतालायव यत्ताथ रान्तसाश्चैव किन्नराः॥ ४9: ताभिथव सह स्कन्दः प्रगम्य चन्द्रशेखरम्। पितुः पार्श्वे सभायाज्च समुवास भवाज्जया ॥४८। अथ दूते गते तत गङ्खचूड़ः प्रतापवान्। उवाच तुलसीं वात्तीं गत्वाभ्यन्तरमेव च॥ ४८॥ रगवात्ताञ्ज सा सुत्वा शुष्ककरठीष्ठतालुका। उवाच मधुरं साध्वी हृद्येन विद्यता॥ ५० ॥ तुलस्युवाच। हे प्रागनाथ हे बन्धो तिष्ठ मे वत्तसि चगम्। है प्राणाधिष्ठातदेव रक्ष मे जीवनं चगम्। ५१॥ भुङ्ध जन्मसमाधानं यद्दे मनसि वाव्कितम्। पश्यामि त्वां चतगं किञ्विक्नीचनाभ्यां पिपासिता ॥५२। आन्दोलयन्ति प्रापा मे मनोद्ग्वञ्च सन्ततम्। दुःखप्रञ्च मया दृष्टव्वाद्यव चरमे निभि॥ ५३॥ तुलसीवचनं गुत्वा भुक्का पीलवा नृपेखरः । उवाच वचनं प्राज्जो हितं सत्य यथोचितम्॥५४ । गङ्गचूड़ उवाच। कालेन योजितं सर्वं कमभोगनिबन्धने। शभं हष मुखं दुःखं भवं मोकममङ्गलम् ॥ ५५॥

३१६ ब्रह्मवैवर्त्तपुराणे

काले भवन्ति वत्ताथ्य स्कन्धवन्तञ्न कालतः । क्रमेण पुष्पवन्तश्च फलवन्तश्च कालतः ॥ ५६॥ ते सर्वे फलिन: काले काले कालं प्रयान्ति च। भवन्ति काले भूतानि काले कालं प्रयान्ति च ॥ ५७॥ काले भवन्ति विश्वानि काले नश्यन्ति सुन्दरि॥ ५८ ॥ काले सृजति स्रष्टा च पाता पाति च कालतः। संहत्ता संहरेत् काले सच्चरन्ति क्रमेण ते॥ ५८ ॥ ब्रह्मविषुशिवादीनामीख्वरः प्रक्वतेः परः। स्रष्टा पाता च संहर्त्ता स कत्स्नांशेन सवेदा ॥६०॥ काले स एव प्रक्ृतिं निर्माय खेच्क्या प्रभु: । निर्माय प्राकृतान् सर्वान् विश्वस्थांश्च चराचरान्॥७१॥ आव्रह्मस्तभ्भपर्य्यन्त सवें क्वव्रिममेव च। 1

प्रवदन्ति च कालेन नश्यत्यपि हि नशरम् ॥ ६२ ॥ भज सत्य परं ब्रह्म राधेशं व्रिगुणत् परम्। सर्वेशं सर्वरूपञ्ज सर्वात्मानन्तमीशरम् ॥६३ ॥ जलं जलेन सजति जलं पाति जलेन यः। हरेज्जलं जलेनैव तं कष्णं भज सन्ततम् ॥६४॥ यस्याज्ञया वाति वातः श्ीघ्रगामी च सन्ततस्। यस्याज्ञया च तपनस्तपत्येव यथा क्षरम् ॥ ६५॥ यथाक्षणं वर्षतीन्द्रो मृत्युव्चरति जन्तुषु। यथाक्षणं दहत्यग्निश्वन्द्री स्र्रमति भीतवत् ॥ ६६ ॥ मृत्योर्मूलं कालमूलं यमस्य च यमं परम्। विभुं स्रष्टुश्न स्रष्टारं पातुश्च पालकं भवे : ६॥ संहर्त्तारज्च सं्त्तुस्तं क्तणं शरएं व्रज।

२७ श्र० ] प्रक्वतिख एडम्। ३२१

को बन्धुख्चव केषां वा सर्वबन्धु भज प्रिये ६८ू॥ ग्रहं को वा च त्वं का वा विधिना योजितः पुरा। त्वया साइ कर्मगा च पुनस्तेन नियोजितः ॥६८॥ अज्ञानी कातरः शोके विपत्ती च न परिडतः । सुखं टुःखं स्रमत्वेव चक्रनेमिक्रमेग च॥ ७० ॥ नारायसं तं सर्वेशं कान्त प्राप्तासि निश्चितम्। तपः छतं वदर्ये च पुरा वद्रिकाश्रमे॥ ७१॥ मया त्व तपसा लव्धा ब्रह्मगय्न वरेग हि। हरिरर्यें तव तपी हरि प्राप्तासि कामिनि ॥ ७२ ॥ वृन्दावने च गोविन्द गोलके व्वं लभिषति। अहं यास्यामि तल्लोकं तनुं त्यक्ा च दानवीम्॥७३॥ तत्र दत्यसि मां त्च्न त्वां च द्र्च्यामि सन्ततम्। आममं राधिकागापात् भारतञ्च सुदुर्लभम्। ७४ । पुनर्वास्थामि तर्वव क: शोको मे शृणु प्रिये। त्वं हि देहं परित्वञ्य टिव्यरूपं विवाय च॥ ७५॥ तत्कालं प्राप्पासि हरिं मा कान्त कातरा भव। दृत्युक्का च दिनान्त च तथा साईं मनोहर॥ ७६ ॥ सुष्वांप योभने तत्ये पुष्पचन्दनचर्चिते। नानाप्रकारविभवे चचार रत्नमन्दिर। ७9।। रत्न प्रहीप संयुत्ते स्व्रीरतनं प्राप्य सुन्दरीम्। निनाय रजनीं राजा क्रीड़ाकीतुकमङ्गले:॥ ७८ ॥ कवत्वा वन्तसि कान्तां तां रुदन्ती मतिदुःखिताम्। कगोदरीं निराहारां निमग्नां शोकसागर॥ ७८ ।। पुनस्तां बोधयामाम टिव्यज्ञानेन ज्ञानवित्।

२१८ [१७श्०

पुरा क्वषोन यदत्तं भाएडीरे तत्त्वमुत्तमम् ॥ ८० ॥ स च तस्यै ददी तच्च सर्वशोकहरं परम्। ज्ञानं संप्राप्य सा देवी प्रसन्नवदनेक्षणा ॥ ८१॥ क्रीड़ाज्जकार हर्षेए सवें मत्वातिनश्वरम्। तो दम्पती च क्रीड़ार्त्ती निमग्नी सुखसागरे॥ द२॥ पुलकाद्गितसर्वाङ्गी मूर्च्किती निर्जने मुने। अङ्गप्रत्यङ्गसंयुक्ती सुप्रीती सुरतोत्सुकी ॥ ८३॥ रकाङ्गी च तथा तो ही चार्ईनारीखरौ यथा। प्राशीखरञ्ज तुलसी मेने प्राणाध्िकं परम् ॥ ८४ । प्राणाधिकाज तां मेने राजा प्राणाधिकेश्वरीम्। तो खिथिती सुखसुप्ती च तन्त्रिती सुन्दरी समी ॥८५॥ सुवेशी सुखसभ्भोगादचेष्टौ सुमनोहरौ। च्षसं सचेतनी तौ च कथयन्ती रसाय्ंयाम्। कथां मनोहरां दिव्यां हसन्ती चं चरं पुनः ॥८६।। उत्तवन्ती च तास्ब लं प्रदत्तं च परस्रम् ॥ ८७॥ परस्परं सेविती च सुप्रीत्या खेतचामरैः। त्तरं शयानी सानन्दी वसन्ती च क्षरं पुनः॥ ८द८ ॥ क्एं केलिनियुक्ती च रसभावसमन्विती। सुरतर्विरतिर्नास्ति तौ तहिषयपसिडती॥ ८ ॥ सततं जययुत्ती दी च्षरं नेव पराजितो॥ ८० ॥ दति श्रीब्रह्मवैवत्तें महापुराणे प्रक्ृतिखरडे नारायण- नारदसंवादे तुलस्युपाख्याने तुलसीशङ्वचूड़- सभ्भोगी नाम सप्तदशीऽध्यायः ।

१८भ ० ] प्रक्ृतिखणडम् ।

अष्टादथोSध्यायः।

नारायण उवाच।

श्रीक्कणा मनसा ध्यात्ा राजा कृणापरायणः । ब्राह्मे मुहत्तें उत्थाय पुष्पतल्पान्मनोहरात् ॥ १॥ रात्रिवासः परित्यज्य स्नात्वा मङ्गलवारिया। धोते च वाससी धत्वा कत्वा तिलकमुज्ज्वलम्॥ २ ॥

दध्याज्य मधु लाजञ ददर्भ वम्तु मङ्गलम् ॥३ ॥ रत्नश्रेष मिश्रेष्ठ वस्तश्रेष्ठत्र काञ्जनम्। ब्राह्मगोभ्यी ददी सत्त्या यथा नित्यञ् नारद। ४ ५ अमूत्यरत्नं यत्कित्चित् मुक्तामाशिकाहीरकम्। ददी विप्राय गुरवे यात्रामङ्गलहेतवे॥ ५॥ गजरत्नमश्रत्नं धेनुरत्नं मनोहरम्। इदी सवं दरिद्राय विप्राय मङलाय च, ६॥ भागडाराणां सहस्रच्च नगराणां विलत्तकम्। ग्रामाणां गतकोटिञ्ज व्राह्मरोभ्यी ददी मुदा।७॥ पुत्त कत्वा च राजेन्द्रं सुचन्द्र दानवेषु च। पुच ममप्य भाय्याञ् राज्यञ्ञ सवसम्पद्म् ॥ ८॥ प्रजानुचरसंघञ्च भायडार वाहनादिकम्। सवं सन्नायुक्तव धनुष्पागिबभूव । E ।

३२० ब्रह्मवैव्त्तपुराण

भृत्यद्वारा क्रमेशेव चकार सैन्यसज्यम्। अश्वानाञ् तरिलक्षेश पञ्चलक्षेण हस्तिनाम् ॥ १०॥ रथानामयुतेनैव धानुष्काणां त्रिकोटिभिः । त्रिकोटिभिस्नर्सिसाज्ञ शूलिनाज्ज त्रिकोटिभि: । ११ । कता सेनापरिमिता दानवेन्द्रेर नारद। तस्यां सेनापतिश्चेव युद्धशास्तरविशारदः ॥१२॥ महारथः सविज्ेयो रथिनां प्रवरी रणे। विलक्ानीहिसीसेनापतिं कत्ा नराधिप: ॥ १२॥ वरि शदचौहिणी वाद्यभाएडीघज्ज चकार ह। बहिबभूव शिविरान्मनसा श्रीहरिं सरन् ॥ १४॥ रत्नेन्द्रसारनिर्माण विमानमावरीह सः। गुरुवर्गान् पुरस्कृत्य प्रययी शङ्गरान्तिकम् ॥ १५॥ पुष्पभद्रानदीतीरे वत्नाक्तयवटः शुभः। सिड्ाश्रमञ्ज सिद्वानां सिद्धिक्षेत्रञ्ज नामतः ॥ १६। कविलस्य तपःस्थानं पुखत्तेवञ्ज भारते। पश्चिमोदधि पूर्वे च मलयस्य च पश्चिमे। १७ ॥ श्रीशैलीत्तरभागी च गन्धमादन दक्किये। पच्चयोजनविस्तीर्णा देष्ये पतगुण तथा। पाश्वती जलपूर्णा च पुष्पभद्रा नदी शुभा ॥ १८ ।। लवशेदप्रियाभार्य्या मश्वत्सीभाग्यसंयुता। शुद्धस्फटिकसङाश भारते च सुपुखदा ॥ १८॥ भरावती मिश्रिता च निगता सा हिमालयात्। गोमन्त वामतः क्ृत्वा प्रविष्टा पश्चिमोद्धी। २०॥ तत्र गत्वा शङ्चूड़ो दृद्श चन्द्रगेखरम्।

३२१

वटमूले समासीनं सूर्य्यकोटिसमप्रभम्। २१। कत्वा योगासनं स्थित्वा मुद्रायुत्तञ् सस्मितम्। शुद्धस्फटिकसङ्गाशं ज्वलन्त ब्रह्मतेजसा ॥ २२ ॥ विशूलपट्टिशधरं व्याघ्रचर्माम्बरं वरम्। तप्तकाव्चनवर्णाभं जटाजालञ्न विभ्रतम् ॥२३॥ व्रिनेत पञ्चवक्कव्व नागयन्तोपवीतिनम्। मृत्युञ्जरयं मृत्युमृत्युं विश्वमृत्युकरं परम् ॥ २४ ॥ भत्तमृत्युहरं शान्त गौरिकान्त मनोरमम्। तपसां फलदातारं दातारं सर्वसम्पदाम् ॥ २५ ॥ आशुतोषं प्रसन्नास्यं भक्तानुग्रहकारगम्। विश्वनाथं विश्वरूपं विश्ववीजञ्ञ विश्वजम् ॥२६॥ विश्वन्भरं विश्ववरं विश्वसंहारकारगम्। कारगं कारणनाज़ नरकार्णवतारणम्। २७॥ ज्ञानप्रदं ज्ञानवीजं ज्ञानानन्दं सनातनम्। अवरुह्य विमानाच्च तं दृद्टा दानवेख्वरः ॥ २८॥ सर्वेः साड्वं भक्तियुत्त: गिरसा प्रगनाम सः । वामतो भद्रकालीच् स्कन्दञ्ज तत् पुरःस्थितम् ॥ २८॥ आभिषञ्च दढ़ी तस्े काली स्कन्दश् शङ्रः। उत्तस्ुदीनवं दृद्टा सर्वे नन्दीश्वरादय: ॥ ३०॥ परस्परञ्च सभ्भाषां ते चक्रुस्तत्व साम्प्रतम्। राजा कत्वा च सभ्ाषामुवास शिवसन्निधी॥ ३१॥ प्रसव्नात्मा महादेवो भगवांस्तमुवाच ह॥२२॥ श्रीमहादेव उवाच। विधाता जगतां ब्रझ्मा पिता धर्मस्य धर्मवित्।

३२२ ब्रह्मवैवर्त्तपुराण

मरोचिस्तस्य पुत्रश्च वैष्ावञ्यापि धार्मिक: ॥ ३३॥ कश्यपञ्चापि तत्पुत्रो धर्मिष्ठच्च प्रजापतिः । दक्षप्रीत्या ददौ तस्म भत्त्या कन्यास्त्रयोदभ। ३४।। तास्वेका च दनु: साध्वी तत् सौभाग्येन च वदिता। चत्वारिंशहनो: पुत्राः दानवास्तेजसीज््वला:॥ २५॥ तष्वेको विप्रचित्ति्व महावलपराक्रमः । तत्पुत्रो धार्मिको दभ्भो विष्णुभक्ती जितेन्द्रिय: ॥ ३६। जजाप परमं मन्तरं पुस्करे लन्तवत्सरम्। शक्राचाय्यें गुरु कत्ा कष्णस्य परमात्मनः ॥३७॥ तदा ला तनयं प्राप परं कृष्णपरायगम्। पुरा वं पार्षदी गोपो गोपेष्वट्टसु धार्मिक: । ३८० अधुना राधिकाशापात् भारते दानवेश्वरः ! आब्रह्मस्त्भपर्य्यन्त भमं मेने च वैष्वः ॥ ३८॥ सालोक्ासार्थ्टिसारूप्यसामीप्य क्ां हरेरपि। दीयमानं न ग्टहन्ति वैष्वा: सेवनं विना॥ ४० ॥ ब्र ह्मत्वममरत्वं वा तुच्छं मेने च वैष्णवः । इन्द्रतवं वा कुवेरत्वं न मेने गएनासु च॥ ४१॥ कवष्णभक्तस्य ते किं वा देवानां विषये भमे। देहि राज्यज् देवानां मत्प्रीतिं कुरु भूमिप॥ ४२ ॥ सुखं स्राज्य त्व तिष्ठ देवास्तिष्ठन्तु सेपदे। अलं भ्ातविरोधेन सर्वे कश्यपवंभजा: ॥ ४३॥ यानि कानि च पापानि ब्रह्महत्यादिकानि च। ज्ञातिद्रोहस्य पापस्य कलां नार्हन्ति षोड़गीम् ॥४४॥ स्सम्पदाज् हानिज् यदि राजेन्द्र मन्चसे।

३२२

सर्वावस्थासु ममता केषां याति च सवेदा ॥ ४५ ॥ ब्रह्मपस तिरीभावी लये प्राक्ृतिके सति। प्राविर्भावः पुनस्तस्य प्रभवेदीखवरेच्छया॥ ४६॥ ज्ञानं बुड्िश्च तपसा स्मृतिर्लोकस्य निश्चितम। करोति सृष्टि ज्वानेन स्रश सोऽपि क्रमेया च॥ ४७॥ परिपूर्णतमो धर्मः सत्ये सत्याश्रयः सदा। वरिभाग: सोऽपि त्रतायां द्विभागी द्वापरे स्मृतः॥४८॥ णकभाग: कले: पूर्वे तड्रासक्च क्रमेए च। कलामाव कले: शेषे कुहां चन्द्रकला यथा॥४६॥ वाट्टक् तेजो रवेर्ग्रीभ न ताट्टक् भिशिरे पुनः। दिने च वादृख्वध्याल सायं प्रातर्न तत् समम् ॥ ५०॥ उदयं याति कालेन बाल्यताञ् क्रमेण च। प्रकाएडताञ्ज तत्पश्चात् कालेऽस्तं पुनरव सः॥५१॥ दिने प्रच्न्नतां वाति काले च दुर्दिने घने। राहुग्रस्ते कम्पितस पुनरेव प्रसन्नताम् ॥ ५२ ॥ परिपू्णतमसन्द्र: पूरिमायास याटः। ताहयो न भवेन्नित्वं न्तयं याति दिने दिने॥ ५३॥ पुनः स पुष्टितां याति परकु्वा दिने दिने। मम्पट्युत्त: शुक्पन्त कषो स्ानय यच्सा॥ ५४ ४ राडग्स्ते दिने सनानोदुदिन निविड़े घने। काले चन्द्रो भवेत् शुह्धी स्रष्टथी: कालभेदके ५५॥ भविधति वलिसेन्द्री सष्टय्ी: सुतलेघुना। कालेन पृथ्वी मस्याव्या सर्वाधारा वसुन्रा॥ ५ई। काले जले निमग्ना सा तिरोभूवा विपह्ता।

ब्रह्मवैव ्त्तपुराणे [१८श्०

काले नश्यन्ति विश्वानि प्रभवत्त्य व कालतः ॥५७॥ चराचराश्च कालेन नश्यन्ति प्रभवन्ति च। ईश्वरस्यैव समता कवष्णस्य परमात्मनः ॥ ५ू८ ॥ अहं सृत्यञ्जयो यस्ादसंख्य प्राऊ्मतं लयम्। अदर्भज्ञापि द्र्त्यामि वारं वारं पुनः पुनः॥ ४2 ।। स च प्रक्ृतिरूपस् स एव पुरुषः स्मृतः। सचात्मा सर्वेजीवश्च नानारूपधर: पर: ॥ ६० ॥ करोति सततं योहि तन्नाम गुणकीर्त्तनम्। कालं मृत्युं स जयति जन्म रोगं जराभयम् ॥ ६१ ॥ स्रष्टा वतो विधि स्तेन पाता विष्णु क्वतोभवे। अहं क्वतश्न संहर्त्ता वयं विषयिः यतः। कालाग्नि रुद्र संहारे नियुज्य विषये नृप ॥ ६२॥ अहङ्गरोमि सततं तन्नाम गुणकीत्तनम्। तन मृत्यञ्जरयोऽहञ्ज ज्ञानेनानेन निभय: ॥ ६३ । मृत्य मत्ती भवाद् याति वैनतयादिवोरगः । दत्य का स च सर्वेश: सर्वन्ञः सवभावनः॥ ६४॥ विरराम च सर्वश्च सभामध्य चनारद। राजा तद्वचनं युत्वा प्ररसंस पुनः पुनः ॥६५॥ उवाच मधुरं देवं परं विनय पूर्वकम् ॥ ६६॥ गृङ्चूड़ उवाच। त्वया यत् कथितं नाथ सवें सत्य च नातृतम्। तथापि किज्निद्याथार्थ्य श्ूयतां मन्निवेदनम् ॥ ६७॥ ज्ातिट्रोहे महत् पापं त्वयोक्त मधुनात्र यत्। गहीत्वा तस्य सर्वस्व कुतः प्रस्थापितो वली॥ ६८ ॥

१८श्र ० ] प्रक्ृतिखएडम्। ३२५

मया समुदृतं सर्वमेश्वर्य्य विक्रमेण च। सुतलाच् समुडर्त्तु नालं सोडपि गदाधर:॥ ६ट७ सम्राकी हिरखाच्ः कथं दैवैश् हिंसितः । शुन्भादयवासुराथ् कथं देवैर्निपातिताः॥ ७०॥ पुरा समुद्रमघने पीयूषं भन्तितं सुरैः। के भभाजी वयं तत् तैः सवफलभाजनैः ॥७१ ॥ क्रीड़ाभाएड मिदं विखं कप्णस्य परमातमनः । यस्म तत्र स ददाति तस्यैश्वर्य्य भवेत्तदा ॥ ७२ ॥ देवदानवयोर्वादः शखन्न मित्तिकः सदा। पराजयो जयस्वेषां कालेऽस्माकं क्रमेए च॥ ७३ ॥ तवावयोर्विरोधे च गमनं निष्फलं तव। समसम्बन्धिनोरबन्ोरीश्वरस्य महात्मन:।७४ H दयं ते महती लज्जा स्परद्वास्प्ाभि: सहाधुना। ततोऽधिका च समरे कीर्त्तिहानि: पराजये ॥७५ ॥ ग्रहचूड़ वच: गुत्वा प्रहस्य च त्रिलोचनः । यथोचितं सुमधुर मुवाच दानवेश्वरम्॥ ७६॥ श्री महादेव उवाच। युष्माभि: सह युद्धं मे ब्रह्मवंध समुद्धवैः। का लज्जा महती राजन्रकीर्त्तिर्वा पराजये ।७9H युद्ध मादी हरेरेव मधुना कैटमेन च। हिरखकभ्निपोशव सह तेनात्मना नृप । ७८।। हिरखाक्षस्य युद्स्ज पुनस्तम मदासता। तिपुरेः सह युदञ् मया चापि पुराछतम्।७ट।। सवेश्वय्याः सर्वमातु: प्रछत्याश क्भूव है। २८

२२६ ब्रह्मवैवत्तंपुराखे [१८ अ्र०

मह शुम्भादिभि: पूर्वं समरं परमाद्भुतम् । ८० ।। पार्षदप्रवरस्वच्य क्वष्णस्य परमाल्मनः । ये ये हताश्च ते दैस्या नहि कैऽपि त्या समाः ॥८१॥ का लज्जा महती राजन् मम युद्धे त्या सह। सुराणां शरसस्यैव प्रषितस्य हररही॥ ८२ ॥ देहि राज्यञ्ञ देवानां वागव्यये किं प्रयोजनम् । युद्धं त्वं कुरु मत् साईमिति मे निश्चितं वच: ॥ ८३॥ दत्युक्का शङ्गरस्तत्र विरराम च नारद। उत्तस्थी प्रङ्चूड़श्न खामात्येःसह सत्वरः॥ ८४॥ दूति श्रीब्रह्मवैवत्त महापुराण नारायणनारदसंवादे प्रक्ृतिखरड तुलस्युपाख्याने शिवशङ्टचूड़- संवादेऽष्ादभीऽध्यायः ।

ऊनविंशोऽध्यायः।

नारायए उवाच।

शिवं प्ररम्य शिरसा दानवेन्द्र: प्रतापवान्। समारुरोह यानञ् खामात्येः सह सत्वरः। १॥ बभृवुस्त च संनुव्धा: स्कन्दस्य शक्तिपीड़या। नेदुर्दु न्दुभय: रर्गे पुष्पदृष्टिर्बभूव ह॥ २ ॥

१८त्र० 1 ३२०

स्कन्दस्योपरि तत्रव समरे च भयङ्गरे। स्कम्दस्य समरं दृष्टा महद्द् तमुत्वगम्॥ २॥ दानवानां चयकरं यथा प्राक्ृतिकं लयम्। राजा विमान मारुह शरवर्षच्चकारह॥ ४ ॥ नृपस्य परव्ृष्टिश्व घनस्य वर्षएं यथा। महान् वोरान्धकारश वहुात्थानं बभूव ह। ५॥ देवा: प्रदुद्रुवुश्चान्ये सर्वे नन्दीखरादयः । एक एव कार्ततिकेय स्तस्थी समर मूईनि॥ ६॥ पर्वतानाञ् सर्पायां शिलानां शाखिनान्तथा। प खचकार वृष्टि्न दुर्वाह्याज्न भयङ्गरीम् ॥॥ टृपस्य शरवध्या च प्रच्कन्न्न: शिवनन्दनः । नीरदेन च सान्द्रेए संक्न्नी भास्करी यथा॥ छ॥ धनुच्विच्छेद स्कन्दस्य दुर्वहञ्ज भयङ्गरम्। बभन्न च रवं दिव्यं चिच्केद रथघोटकान् 12N मयूरं जज्जरीभूतं दिव्यास्त्रस चकार सः। पक्ति चित्षेप सूय्याभां तस्य वच्तसि घातिनीम् ।१०॥ च्षगं मूच्छीं च संप्राप्य संलभ्य चेतनां पुनः । गटहीत्वान्यडनुर्दिव्य® यहत्तं विप्ुना पुरा ॥ ११ ॥ रत्ने न्द्रसारनिर्माएं यानमारुह्य कार्ततिकः । अस्तमस्त्र ग्हीत्वा च चकार रण मुल्वगम् । १२॥ सपींथ पर्वतांयव वृत्तांय प्रस्तरां स्तथा। सवींथिच्केद कोपेन दिव्यास्त्रेग शिवात्मज: । २२। वड्चिं निर्वापयामास पार्जन्येन प्रतापवान्। रथं धनुच चिच्छेद गढ्चूड़स्य लीलया ॥ १४॥

२२८ [१2 अ्र०

सन्नाहं सारथिच्जव किरीटं मुकुटोज्ज्वलम्। चित्तेप प्क्तिमुल्काभां दानवेन्द्रस्य वच्तसि॥ १५॥ मूच्छीं संप्राप्य राजा च संलभ्य चेतनां पुनः। आर्ह्य बे यानमन्य धनुर्जग्राह सत्वरः॥ १६॥ चकार शरजालज्ज मायवा मायिनाम्बरः। गुहन्नाच्छाद समरे शरजालेन नारद । १७॥ जग्राह पक्तिमव्यर्थी पतसूर्य्यसमप्रभाम्। प्रलयाग्निशिखारूपां विष्णीश्च तेजसावृताम्॥१८ ॥ चित्षेप ताज्ज कीपेन महावेगेन कार्ततिके। पपात शकिस्तहात् वडिराशिरिवोज्ज्वला ॥ १९॥ मूच्छीं संप्राप शत्था च कार्ततिकयो महावलः । काली ग्हीला तं क्रोड़े निनाय भिवसन्निधी॥२०॥ शिवस्तव्जापि ज्ञानेन जीवयामास लीलया। ददी बलमनन्तज् सचोत्तस्थी प्रतापवान् ॥ २१ ॥ शिवः सवसैन्य देवांस प्ररयामास सत्वरः। दानवेन्द्रः ससैन्यश्च युद्धारभ्ो बभूव ह॥ २२ ॥ सयं महेन्द्री युयुधे साईज्ज व्ृषपर्वणा। भास्करी युयुधे विप्रचित्तिना सह सत्तरः ॥२२॥ दभ्भेन सह चन्द्रय्च चकार समरं परम्। कालेश्रेय कालश गोकर्णोन हुतागन: ॥ २४॥ कुवेर: कालकेयेन विख्वकर्मा मये न च। भयङ्गरेण मृत्युश् संहारेण यमस्तथा ॥ २५॥ कलविङ्गेन वरुणश्चञ्नलेन समीरणः । बुधच ष्टतपुष्टेन रत्तावेष प्रनेश्वर:॥२६-॥

प्रक्वतिखएडम्। ३२६

जवन्तो रत्नसारेय वसवोवर्चसाङ्गगेः। अख्विनी च दीप्तिमता धूम ए नलकूवरः ॥२॥ धनुर्दरेग धमश मरडूकाचेए मङ्गलः । पोभाकरेशैवेशानः पीठरेए च मन्मयः २८॥ उल्कामुखेज धूस्रेस खङ्गनापि ध्वजैन च। काञ्जीमुखेन पिरडेन धूस्ेए सह नन्दिना ॥ २८॥ विश्वेन च पलाशेन चादित्या युयुधु: परम्। एकादग महारुद्राख् कादश भवङ्वरैः॥३०॥ महामारी च युयुधे चीग्रदएडादिभिः सह। नन्दीखरादय: सर्वें दानवानां गएै: सह॥ ३१॥ युयुधुध् महद् युद्ध प्रलये च भयङ्गरे। वटसूले च शम्ुद तस्थी काल्या सुतेन च ॥ ३२॥ सवे च युयुधुः सैन्यासमूहा सततं मुने। रत्नसिंहासने रस्ये कोटिभिर्दानवैः सह॥ २३ ॥ उवास गङ्वचूड़य रत्नभूपणभूषितः । शङ्गरस्य च योधाथ युद्धे सर्वे पराजिताः ॥३५ ॥ देवाय दुट्ठुवुः सर्वें भीताथ चतवित्तताः। चकार कोपं स्कन्द्य देवभ्यश्ाभयं ददी॥२५ ॥ वलञ्ज खवगसपानां वे वई्यामास तेजसा। स्वयमेवन्तु युयुधे दानवानां गणे: सह ॥ ३६॥ अन्तीहिगीनां गतकं समरेस जघान है। खपरं पातयामास काली कमललोचना ॥ ३९॥ पपी रत्नां दानवानां क्रुद्ा सा मतखपरम्। दगलचं गजेन्द्रायां यतलच्तच् घोटकम्॥ ३८॥

२२०

समादायकहस्तेन मुखे चित्ेप लीलया। कबन्धानां सहस्रच्ज ननर्त्त समरे मुने।३८ ॥ स्कन्दस्य शरजालेन दानवाः त्ततविक्षताः । भीताश्च दुद्ठुवुः सर्वे महाबलपराक्रमाः ॥ ४० ॥ वृषपर्वा विप्रचित्तिर्दभ्भव्नापि विकङ्गनः । स्कन्दन सार्ड' युयुधुस्ते च सर्वे क्रमेण च ॥ ४१॥ काली जगाह समरं ररक्ष कार्ततिकं शिवः। वीराज्ामनुजग्मुझ् ते च नन्दीश्वरादय:॥ ४२ ॥ सर्वें देवास गन्धर्वा यक्षराच्षसकिन्नराः। राज्यभारडाश्च बहुशः शतकोटिर्बलाहकाः ॥ ४३ ॥ साचगत्वा च संग्रामं सिंहनादं चकार ह। देव्याश्च सिंहनादेन प्रापुर्मूर्च्ाञ्च दानवा:॥ ४४। अट्टाद्टह्ासमशिवं चकार च पुनः पुनः । हृष्टा पपी च माध्ीकं ननर्त्त रगमूर्ईनि॥ ४५। उग्रदंद्टा चोग्रचएडा कौटरी च पपी मधु। योगिनीनां डाकिनीनां गणा: सुरगसाद्य: ॥ ४६ ॥ दृद्टा कालों शङ्चूड़: श्रीघ्रमाजिं समाययौ। दानवास्च भयं प्रापु राजा तेभ्योऽभयं ददी ॥ ४७ ॥ काली चिक्षेप वड़िन्न प्रलयाग्निशिखोपमम्। राजा निर्वाण्यामास पार्जन्चेनावलीलया॥ ४८ ॥ चित्षेप वारुएं सा च तत्तीव्र महद्ङ् तम्। गान्धर्वेए च चिच्छेद दानवेन्द्रस्न लीलया॥ ४८ ॥ माहेशरं प्रचिक्षेप काली वड्िशिखोपमम्। राजा जघान तच्छीघ्र वैष्णवेनावलीलया। ५० ॥

१2 ब्र ० ] प्रक्तिखएडम् । ३३१

नारायणास्तरं सा देवी चित्तेप मन्त्रपूर्वकम्। राजा ननाम तं दृष्टा चावरुह्य रथादही॥५१ ॥ ऊर्द्घ' जगाम तच्छास्त्रं प्रलयाग्निशिखोपमम्। पपात ग्रङ्मचूड़य भत्या च दएडवद्ध वि। व्रद्मास्त्र साच चित्तेप यत्नती मन्त्रपूर्व कम् ॥ ५२॥ ब्रह्मास्त्रण महाराजा निर्वासञ्ज चकार ह। चित्तेपातीव दिव्यास्तर सा देवी मन्तपूर्वकम् ॥ ५२ ॥ राजा दिव्यास्त्रजालेन निर्वासच्ज चकारह। देवी चिक्षेप शक्तिञ्ज यत्नती योजनायताम्॥ ५४॥ राजा तीच्णास्त्रजालेन शतखएडं चकार ह। जग्राह मन्त्रपूर्वञ् देवी पाशुपतं रुषा । ५५ ॥ निनेपुं सा निषिड्ा च वाम्बभूवाशरीरिखी। सृत्य : पाशुपतेनाप्ति नृपस्य च महात्मनः ॥ ५६॥ य्रावद्स्त्यव करठ ऽस्य कवचञ्ज हररिति। यावत् सतीत्वमस्तीति सत्याथ् नृपयोषितः ॥ ४७। तावदस्य जरामृत्य र्नाम्तीति ब्रह्मगी वरः। दूत्याकर भद्रकाली न तच्वित्तेप सा सती॥ ५८॥ शतलक्त दानवानां जग्राह लीलया क्रुधा। ग्रस्तु जगाम वेगीन शङ्कचूड़ं भयङ्गरी॥ ५८ ॥ दिव्यास्त्र ण सुतीक्षोन वारयामास दानवः। खड्गं चित्रेप सा देवी ग्रीषसूर्य्योपमं परम् । ६॥ दिव्यास्त्र ग दानवेन्द्र: गतखरडं चकार सः। पुनर्ग्रस्तु महादेवी वेगेन च जगाम तम् ॥ ६१॥ निवारयामास च तां सर्वसिन्न खरी वरः।

३३२

वेगेन सुष्टिना काली कोपयुक्ता भयङ्ूरी ॥ ६२ । वभञ्जाथ रथं तस्य जघान सारथिं सती। साच शूलच्ज चिक्षेप प्रलयाग्निगिखोपमम् ॥ ६३॥ वामहस्तेन जग्राह पङ्डचूड़श्न लीलया। सुध्या जधान तं देवी महाकोपेन वेगतः ॥ ६४ । बभ्राम व्यथया देत्यः चरं मूर्कामवाप ह। च्षरेन चेतनां प्राप्य समुत्तस्थी प्रतापवान्॥ ६५ ॥ न चकार बाहुयुद्' देव्या सह ननाम ताम्। देव्याश्चास्त्रञ्ञ चिच्छ्ेद जग्राह च खतेजसा॥ ६६॥ नास्त्र चिच्ेप तां भत््या माटबुद्दम च वैषव: । ६s। गटहीला दानवं देवी भ्रामयित्वा पुनः पुनः । ऊड्डे च प्रेरयासास महावेगेन कोपतः । ऊर्द्धात् पपात वेगेन शङ्खचूड़: प्रतापवान् ॥ ६८ ॥ निपत्य च समुत्तस्थी प्रराम्य भट्रकालिकाम्। रत्नेन्द्रसारनिर्माएं विमानान्यं मनोहरम्। आरुरोह हर्षयुक्तो न विश्रान्ती महारखे॥ ६८ ॥ दानवानाञ्च चतजं मांसच्च विपुलं चुधा॥७० ॥ पीत्वा भुक्का भद्रकाली जगाम शङ्गरान्तिकम्। उवाच रसव्ृत्तान्त® पौर्वापव्यं यथाक्रमम् । ७१॥ गुत्वा जहास शभ्भुस दानवानां विनाशनम्। लचच्न दानवेन्द्रानामवशिष्टं रसेडवुना । ७२ ॥ उद्टत्तं भूभता सार्ड® तदन्यं भुत्तामीखर। संग्रामे दानवेन्द्रच् हन्तु पाशुपतैन वै॥ ७३ ॥ अवध्यस्वव राजेति वाग् बभूवा शरीरिएी।

२० अ० प्रऊ्लतिखणडम्। २३२

राजिन्द्रस महाभ्ानी महावलपराक्रम: ।७४।। न व चिच्चेप मय्यस्त चिच्क्ेद मम सायकम्॥ ७५॥ दूति श्रोब्रह्मवैवर्स्ते महापुराये प्रक्ृतिखरडे नारा- यणनारदसंवादे तुलस्युपाख्याने काली-

विंशतितमोऽध्यायः ।

-- 1-

नारायण उवाच।

भरिवस्तत्वं समाकर्सर्य तत्त्वज्ञानविशारदः। ययी स्वयञ्ज समरं सगणैः सह नारद ॥ १ ॥ गहचूड़: शिवं दृष्टा विमानादवरुह्य च। ननाम परया भत्न्या दएडवत् पतितो भुवि॥२ ॥ तं प्रम्य च वेगैन विमानमाररोह सः । तूरीं चकार सन्नाहं धतुर्जग्राह टुवहम् ॥३॥ शिवदानवयोर्युड पूर्णमन्द बभूव ह। न बभूवतुर्व्र झव्ननयोजयपराजयी ॥ ४ ॥ न्यस्तग्स्तरय भगवान् न्यस्तशस्तच्च दानवः । रथस्थ: ग्रङ्चूड़य व्वपस्थो व्ृषभध्वजः ॥ ५॥ दानवानाज़ गतकमुददृत्तञ् बभूव ह। रणे ये ये सृता: अस्भुर्जीवयामास तान् विभुः॥६॥

३२४

आगत्य च रणस्थानमुवाच दानवेश्वरम् ॥७ वृड्ब्राह्मप उवाच। देहि भिचाव राजेन्द्र मह्यं विप्राय साम्प्रतम्। त्वं सर्वसम्पदां दाता यन्मे मनसि वा्कितम् ॥ ८॥ निराहाराय वद्वाय तषितायातुराय च। पश्चात् तां कथयिष्यामि पुरः सत्यञ्ञ कुविति॥८॥ श्रमित्युवाच राजेन्द्र: प्रसन्नवदनेक्षणः । कवचार्थी जनश्ाहमित्युवाचेति मायया॥ १० ॥ तत् गुत्वा दानवश्रेष्ठो ददी कवचमुत्तमम्। म्हीता कवचं दिव्यं जगाम हरिरेव च ॥ ११ ॥ प्रङ्खचूड़स्य रूपेए जगाम तुलसों प्रति। गत्वा तस्यां मायया च वीर्य्याधानञ्जकार ह॥ १२॥ अथ शम्भुरहरेः शूलं जग्राह दामवं प्रति।

नारायणाधिष्ठिताय ब्रह्माधिष्ठितमध्यगम्। शिवाधिष्ठितमूलञ्च कालाविष्ठितधारकम् ॥ १४॥ किरणावलिसंयुत्तं प्रलयाग्निभ्िखोपमम्। दुर्निवार्य्यञ्ज दुर्द्वर्षमव्य्थं वैरिघातकम्॥ १५॥ तजसा चक्रतुत्यञ्ज सर्वशस्त्रविघातकम् । शिवकेशवयोरन्य दुर्वहज्च भयङ्गरम् ॥ १६॥ धनुः सहस्र दीर्घेन प्रस्थेन शतहस्तकम् । सजीवं ब्रह्मरूपज्ञ नित्यरूपमनिर्मितम् ॥ १।। संहर्त्तु सर्वब्रझ्माएडमलच्न ह्यवलीलया।

२० अ ० ] प्रक्ृतिखएडम्। ३३५

वित्तेप घूर्णनं कत्वा शह्चूड़े च नारद ॥ १८॥ राजा चापं परित्यञ्य श्रीक्वप्णचरणाम्बुजम्। ध्यानस्सकार भत्त्या च कवत्वा योगासनं धिया॥ १८ ॥ शूलञुभ्तमणं अत्वा पपात दानवोपरि। चकसर भस्सात्तव्ट सरथच्नावलीलया॥ २०॥ राजा धृत्वा दिव्यरूपं किशोरगोपवेशकम् । द्विभुजं मुरलीहस्तं रत्नभूषसभूषितम् । २१ ॥ रत्नेन्द्रसारनिर्मारं वेष्टितं गोपकोटिभिः। गीलोकादागतं यानमारुह्य तत् पुरं ययी । २२ ॥ गत्वा ननाम शिरसा राधामाधवयोर्मुने। भत््या तच्चरणम्भोजं रासे वृन्दावने वने। सुदामानं तो च दृष्टा प्रसन्नवदनेत्तणी । २३ ॥ तदा च चक्रतः क्रोड़े स्नेहेन परिसंपुती। अथ शूलञ्च वेगेन प्रययो शूलिन: करम् ॥ २४ ॥ श्ङ्गरस्तेन शूलेन शूलपाषिर्वभूव सः। स शिवस्तन शूलेन दानवस्यास्थि जालकम् ॥ २५ ॥ प्रेमृखा च प्रेरयामास लवणोदे च सागरे। अस्थिभि: ग्रङ्खचूड़स्य ग्रङ्डजातिरबभूव इ। २६॥ नानाप्रकाररूपा च शखत् पूता सुरार्वने। प्रभस्त प्ङ्गतोयञ्च देवानां प्रीतिदं परम् ॥ २७॥ तीथेतोयसवरूपन्न पवित्र भभ्भुना विना। पङशब्दो भवेद् यत्र तत्र लक्ष्मीच मुचिरा । २८।। सुस्रातः सर्वतीर्थेषु यः स्ातः गङ्ववारिया। पृह्े हरेरषिष्ठानं वत्र भहसततो हरि: ।२८।

२२६ [२१त०

तत्र व सततं लक्ष्मीदू रीभूतममङ्गलम्। स्त्रीणाष्ट शङ्मध्वनिभि: शूट्राणाज्च विशेषतः। भीता रुष्टा याति लक्ष्मी: स्थलमन्यं स्थलात्ततः ॥३०। शिवस दानवं हत्वा शिवलीकं जगाम सः ॥३१॥ प्रहृष्टो वृषमारुद्य सगसैश्च समावृतः । सुरा: खविषयं प्रापुः परमामन्दसंयुताः ॥३२॥ नेदुर्दु न्दुभव: खर्गे जगुर्गन्धर्वकिव्नराः। बभूव पुष्पवृष्टिश्च शिवस्योपरि सन्ततम् ॥ २२॥ प्रशसंसुः सुरास्तन्न मुनीन्द्रप्रवरादयः ॥ ३४ H दूति श्रीब्रह्मवैवरत्ते महापुराण प्रक्ृतिखरडे नारा- यपनारदसंवादे तुलस्युपाख्याने शङ्टचूड़ बधप्रस्तावो नाम विंशतितमोऽध्यायः ।

एक विंभतितमोऽध्यायः।

नारद उवाच।

मारायपच्च भगवन् वीर्य्याधानज्जकार ह। मुलस्यां केन रूपेए तन्मे व्याख्यातुमर्हसि॥१॥ नाराययच् भगवान् देवानां साधनेन च। गहच ड़स्य रूपेस रेमे तद्रमया सह॥ २॥

प्रक्कतिखएडम् 1 २२७

शङ्खचूड़स्य कवचं एहीत्वा विष्णुमायया। पुनर्विधाय तद्रूपं जगाम तुलसीग्हम् ॥ ३॥ टुन्टुभिं वादयामास तुलसीद्दारसन्निधी। जयशव्दरवद्दाराजोधयामास सुन्दरीम् ॥ ४ ॥ तत्युत्वा सा च साध्वी च परमानन्दसंयुता। राजमार्ग गवाच्ेग ददश परमादरात्॥ ५। ब्राह्मगोभ्यो धनं दत्वा कारयामास मङ्गलम्। वन्दिभ्यो भिन्तुकेभ्यश वाचिकेभ्यी धनं ददी॥ ६ ॥ अवरुद्य रथाहवो देव्याश भवनं ययी। प्रमूत्यरत्ननिर्माएं सुन्दरं सुमनीहरम् ॥७॥ दृष्टा च पुरतः कान्तं शान्त कान्ता मुदान्विता। तत्पादं जालयामास ननाम च रुरोद च॥ ८ ।। रत्नसिंहासने रम्ये वासयामास कामुकी। ताम्ूलन्न दद़ी तत्तै कर्परादि सुवासितम्।ट॥ म्रद मे सफलं जन्म अद्य ने सफला क्रिया। भरणागतञ् प्रारेशं पश्वन्त्याश्च पुनर्गृहे॥ १०॥ सस्मिता सकटाक्तञ सकामा पुलकाजिता। पप्रच्क रगवृत्तान्तं कान्तं मधुरया गिरा ११ ॥

तुलस्युवाच।

असंख्य विश्वसंहर्ता सादमाजी तव प्रभी। कवं वभूव विजयस्तन्मे त्रूहि क्वपानिधे ॥ १२ म तुलसीवचनं युत्वा प्रहस्य कमलापतिः। गहचूड़स्य रूपेग तामुवाचानृतं वच: ॥ ११। २६

२३८ म्रह्मवेवर्ततपुराणे [२१ ३०

स्रीहरिरुवाच। आवयीः समरं कान्त पूर्णमब्दं बभूव ह। नाशो वभूव सर्वेषां दानवानाच्च कामिनि॥१४॥ प्रीतिञ्च कारयामास ब्रह्मा च खयमावयीः । देवानामधिकारच्च प्रदृत्ती ब्रह्मणा पुरा ॥ १५॥ मया गतं खभवनं शिवलोकं शिवो गतः। दत्युक्का जगतां नाथ शयनञ्च चकार ह॥ १६ ॥ रैमे रमापतिस्तत्र रामया सह नारद। सा साध्वी सुखसश्भोगादाकर्षराव्यतिक्रमात् ॥ १७॥ सवैं वितर्कयामास कस्तवमेवेत्युवाच ह॥१८॥ द्दर्श पुरती देवी देवदेवं सनातनम्। नवीननीरदश्यामं शरत्पङ्गजलीचनम् १८ ॥ कोटिकन्दर्पलीलाभं रत्नभूषसभूषितम्। द्षद्ास्यं प्रसन्नास्यं शोभितं पीतवाससा। २० ॥ तं दृष्टा कामिनी कामान्म च्कीं संप्राप लीलया। पुनश् चेतनां प्राप्य पुनः सा तमुवाच ह ॥२१ ॥ तुलस्युवाच। है नाथ! ते दया नास्ति पाषाएसटृशस्य च। कूलेन धर्म भङ्गन मम खामी त्या हतः ॥२२ ॥ पाषाण सद्ृशस्वञ्न दयाहीनो यतः प्रभो। तस्मात् पाषासरूपस्वं भुवि देव भवाधुना ॥ २२॥ ये वदन्ति दयासिन्धु त्वान्ते भ्र्रान्ता न संशयः। भक्तो विनापराधेन परार्थे च कथं हतः॥ २४। दुष त तघ्न सर्वञ्ो न जानासि परव्यथाम्।

प्रक्रतिखगडम् ।

अतस्वमेकजनुषि स्वभेव विस्म्ररिथसि ॥। २५॥ दत्युक्का च महासाध्वी निपत्य चरणे हरैः । भृशं ररोद योकार्त्ता विललाप मुह्डर्मुह्कः ॥ २६॥ तस्याय करुणां दृष्टा करुणामयसागरः । नारायगम्तां बोधयितुमुवाच कमलापतिः॥२७॥ श्रीभगवानुवाच। तपस्वया कतं साध्वि मदर्ये भारते चिरम् । त्वदर्थे गङ्चूड़स चकार सुचिरं तपः ॥२८॥ कृत्वा त्वां कामिनीं कामी विजहार च तत् फलात्। अधुना दातु मुचितं तवैव तपसः फलम् ॥ २८ ॥ ददं शरीरं त्यक्का च दिव्यं देहं विधाय च। रासे मे रमया साईं व्वं रमासटृभी भव ॥ ३० ॥ दूयं तनुनेदीरुपा गएडकीति च विश्ुता। पूता सुपुखदा नृयां पुरा भवतु भारते ॥२१ ॥ तव केश समूहाय पुखवृत्ता भवन्तिवति। तुलसीकेग सभ्भूता तुलसीति च विशुता॥३२॥ विलोकेषु च पुष्पागां पवाणं देवपूजने। प्रधानिरूपा तुलसी भविष्ति वरानने॥ २ ॥ स्वर्गे मत्ये च पाताले वैकुरठ मम सन्निधी। भवन्तु तुलसीवृत्ता वराः पुष्पेषु सुन्दरि ॥ ३४ ॥ गोलोके विरजा तीरे रामे वन्दावने भुवि। भागडीर चम्पकवने रम्ये चन्दनकानने॥ ३५॥ माधवी केतकी कुन्दमक्निकामालतीवने। भवन्तु तरवस्तत् पुरस्थानेषु पुस्पदा: । ३६ ॥

३४० ब्रह्मवेवर्तपुराणे [२१ ऋ०

तुलसीतरुमूले च पुसदेशे सुपुखदे। अधिष्ठानन्तु तीर्थाणां सर्वेषाञ्च भविथति। ३७। तत्न व सवदेवानां समधिष्ठानमेवच। तुलसीपत्रपतनप्राप्ती यश्च वरानने॥ ३८ ॥ स स्नात्तः सर्वतीर्थेषु मर्वयन्नेषु दीच्षितः । सुलसीपत्रतोयेन योऽभिषेकं समाचरेत्॥ ३८। सुधाघटसहस्र ण सा तुष्टिन भवेद्रेः । या च तुष्टिर्भवेन्नृयां तुलसीपत्रदानतः। ४० # गवामयुतदानन यत्फलं लभते नरः । नुलसीपत्रदादेन तत् फलं लभते सति॥४१॥ तुलसी पत्र तोयच्च मृत्युकाले च यो लभेत्। स मुच्यते सर्वपापात् विष्ुलोकं स नच्छति। ४२० नित्यं यस्तुलसीतोयं भुङती भत्या च यो नरः। स एव जीवन्मुत्तश्न गङ्गास्त्नान फलं लभेत् ॥ ४३ नित्य यसतुलसौं दत्वा पूजयेन्माच्ज मानवः । लक्षाश्वमेधजं पुरं लभते नात्रसंशय: ॥४४॥ तुलसौं सवकर धटत्वा देहे धृृत्वा च मानवः। प्राणां स्त्यजति तीर्थेषु विष्णुलोकं स गच्ककति ।४५ । तुलसीकाष्ठनिर्माण मालां गहाति यो नरः। पदेपदेऽशमेधस्य लभते निश्चितं फलम् ॥ ४६ ॥ सुलसीं खकरे धृत्वा खीकारं यो न रक्षति। स याति कालसूतञ्न यावच्चन्द्रदिवाकरौ॥ ४9 ॥। करोति मिथ्याशपथं तुलस्या यो हि मानवः। स याति कुश्भीपाकञ्च यावदिन्द्राशतुर्दथ: ४८॥

२१ प० ] .३४१

तुलसीतोयकणिकां मृत्युकाले च यो लभेत्। रब्यानं समारुह्य वैकुरठ स प्रयाति च। ४८ म पूर्णिमायाम् श्रमायाञ्च दादश्यां रविसंक्रमे। तैलाभ्यङ्ग चास्त्राते च मध्याङ्क निभि सन्ययो: ।५०५ अशीचेऽशुचि काले वा राव्रिवासान्वित नराः। तुलसों ये च क्विन्नन्ति ते क्िन्नन्ति हरेः थिर:। ५१। विरात्र तुलसीपत्र शुद्धं पर्य्युषित सति। याडे व्रते वा दाने वा प्रतिठायां सुरार्चने॥५२ ॥ भूगतं तीयपतितं यहत्तं विष्ावे सति। शृद्धन्तु तुलसीपत्र चालनादन्यकर्मसि। ५३॥ वृन्ताधिछात्री देवी या गोलीके च निरामये। अशोन सार्ई रहसि नित्वक्रीड़ा करिथति॥ ५४॥ नद्यविठ्ठातदेवी या भारते च सुपुखदा। लवणीदस्य पत्नी च मदंगस्य भविष्यति। ५५। त्वच्च सयं महासाध्वी वैकुएठ मम सविधी। रमासमा च रासे च भविष्यसि न संभय: । ५६ । अहव गैलरूपी च गणड़की सीरसविधी। अधिष्ठानं करिप्यामि भारते तव मापतः ॥ ५9॥ वचकीटायक्रमया वज्दंद्राय तत वे। तच्किलाकुहरे चक्र करिष्यन्ति मदीयकम् ॥ ५८K एकदारे चतु्क्रं वनमालाविभूषितम्। नवीननीरदश्यामं लत्ष्म्रीनारायणभिधम् । ५2 ५ एकद्वार चतुश्क्रं नवीननीरदोपमम्। लन्नीननार्दनं भंयं रहितं वनमालया। ६०॥

२४२ [२१ प्र०

द्वारइये चतुश्चक्रं गोष्पदेन समन्वितम्। रघुनाथाभिधं ज्यं रहितं वनमालया॥ ६१ ॥ अतित्षुद्र द्विचक्रञ्ज नवीनजलदप्रभम्। दधिवामनाभिधं जेयं ग्टहिणाज्च सुखप्रद्म् । ६२ । अतिकुद्र दिचक्रच्न वनमालाविभूषितम्। विज्वैयं श्ीधरं देवं श्रीप्रदं व्टहियां सदा ॥६३ ॥ स्यूलञ्च वर्त्तुलाकारं रहितं वनमालया। हिचक्रं स्फुटमत्यन्तं ने यं दामोदराभिधम्॥ ६४॥ मध्यमं वर्त्तुलाकारं हिचक्र बागविचतम्। रगरामाभिधं न्ेयं शरतूएसमन्वितम् ॥ ६५ ॥ मध्यमं सप्तचक्रञ्ज क्वत्टणसमन्वितम्। राजराजेश्वरं ज्ेयं राजसम्पत्प्रदं नणाम् ॥ ६६। द्विसप्तचक्रं स्थ लच नवीनजलदप्रभम् । अनन्ताख्यञ्न विन्तयं चतुर्वर्गफलप्रदम् ॥ ६७॥ चक्राकारं डिचक्रज़ज सत्ीकं जलदप्रभम्। संगोष्पदं मध्यमञ्ञ विज्नयं मघुसूदनम् । ६८॥ सुटर्शमज्जेकचक्र गुप्तचक्र गदाधरम्। हविचक्र हयवक्ाभं हयगरीवं प्रकीरततितम् ६। अतीव विस्तृतास्यव्न द्विचक्र' विकटं सति। नरसिंहाभिधं ज्ेयं सद्यो वैराग्यदं वृणाम् ॥७0 द्विचक्र' विस्तृतास्यञ्न वनमालासमन्वितम्। लक्ष्मीनृसिंहं विज्नयं ग्हिणां सुखदं सदा ॥ ७१ ॥ डारदेशे द्िचक्रञ् सश्ीकञ्ज समं स्क टम्। शामुदेवज विज्वेयं सर्वकामफलप्रद्म्॥७२॥

२१प. ] प्रऊ्वतिखणडम्। २४२

प्रुम्न' सूत्तचक्रञ् नवीननीरट्प्रभम् । शषिरच्किट्रबडुलं ग्हिणाञ् सुखप्रदम् ॥ ७३॥ डे चक्रे चैकलग्ने च पृष्ठ यत्र तु पुष्कलम्। सङ्गर्षणान्तु विन्ञयं सुखदं ग्हिणां सदा ॥ ०४ ॥ अ्निरुदन्तु पीताभं वर्त्तुलज्जातिभोभनम्। सुखप्रदं ग्टहस्थानां प्रवदन्ति मनीषियः ॥७५॥ पालग्रामशिला यत्र तत्र सन्निहिती हरिः । तत्रव लक्ष्मीर्वसति सर्वतीर्घसमन्विता॥ ७६॥ यानि कानि च पापानि ब्रह्महत्यादिकानि च। तानि सर्वाणि नश्यन्ति मालग्रामगिलार्च्चनात् 109। छूत्राकारे भवेद्राज्य वर्त्तुले च महाश्रियः । दुःखञ्च गकटाकारे शूलाग्र सरणं ध्रुवम्। ७८॥ विक्वतास्ये च दारिद्र पिङ्गले हानिरेव च। लम्नचक्र भवद्ाधिविदीर्णें मरणं ध्रुवम् ॥ ०८ ॥ व्रतं दानं प्रतिष्ठा च श्राइस्व देवपूजनम्। यालग्रामशिलायाख वाधिष्ठानात् प्रशस्तकम् ॥ ८२॥ सः स्रातः सर्वतीर्धेषु सर्वयत्तेषु दीक्षितः । आालग्रामशिलातोयैर्योऽभिषेकं समाचरेत्॥ ८१ ॥ सवदानेषु यत् पुर प्रादृत्िरे भुवी यथा। सर्वयन्जेषु तीर्धेषु व्रतेष्वनशनेषु च॥। ८ २ । तस्य स्पर्भष् वाक्कन्ति तीर्थानि निखिलानि च। नीवनुक्तो महापूती भवेदेव न संभय: ॥८३.॥ पाठे चतुगीं वेदानां तपसां करणे सति। तत् पुरय लभते नूनं गालग्राममिलार्चनात्। ८४ ।

३४४

मालग्रामशिलातोयं नित्यं भुङत्े च यो नरः। सुरेप्सितं प्रसादच्च जन्मसृत्युजराहरम्॥ ८५.॥ तस्य स्पर्शच्ज वाव्कन्ति तीर्घानि निखिलानि न। जीवन्मुक्तो महापूतीऽप्यन्ते याति हरे: पट्म्। प६् । तत्रव हरिया साईमसंख्यं प्राऊ्मतं लयम् । पश्यत्येव हि दास्ये च निर्मुक्की दास्यकर्मणि॥ ८७ । यानि कानि च पापानि ब्रह्महत्यादिकानि च। तष्ट दृद्टा भिया यान्ति वैनतैयमिवोरगाः ॥ ८८ ॥ तत््पादपद्मरजसा सद्य: पूता वसुन्धरा। पंसां लचं तत्पितृणां निस्तारस्तस्य जन्मनः । ८ट । पालग्रामशिलातोयं मृत्युकाले च यो लभेत्। सर्वपापाद्विनिर्मुक्ती विष्ुलोकं स गच्छति ॥ ८० ॥ निर्वायमुत्ति लभते कर्मभोगाद्विमुच्यते। विश्ुपादे प्रलीनश् भविष्यति न संभय: ।८१। मालग्रामशिलां छत्वा मिथ्यावादं वदेत्तु यः। स याति कुर्मदंद्ट्व्ज यावद्दै ब्रह्मणी वयः ॥ ८२ ॥ गालग्रामशिलां स्ृष्टा सीकारं यो न पालयेत्। स प्रयात्यसिपत्रञ्ज लक्षमन्वन्तराधिकम्॥ ८३॥ सुलसीपत्रविच्छेदं पालग्रामे करोति यः। तस्य जन्मान्तरे काले स्त्रीविच्छेदो भविष्वति॥2४ ॥ तुलसीपत्रविच्छेदं शङ्ड यो हि करोति च। आर्य्याहीनो भवेत् सोऽपि रोगी च सप्तजनासु ८९५० मालग्रामञ्ज तुलसों भङ्गमेंकत एव च। यो रक्षति महामानी स भवेत् श्रीहरिप्रिय: ।८६ ।

२१ अ्र० ] प्रक्ञतिखग्डम्। ३४५

मर्देव हि यो यस्यां वीर्य्याधानं करोति च। तडिच्छेदे तस्य टुःखं भवेदेव परस्परम्। ८७ त्वं प्रिया शङ्मचूतस्य चैकमन्वन्तरावधि। पद्टेन साईं त्व्गदः केवलं दुःखदस्तव ॥ ८८ ॥ दृत्युक्का श्ीहरिस्ताञ्न विरराम च सादरम्। साच देहं परित्यज्य दिव्यरूपं दधार है। ८६ । यथा श्रीच तथा सा चाप्युवास हरिवत्तसि। प्रजगाम तथा सार्डं वैकुएठं कमलापतिः॥ १०० ॥ लत्ष्मी: सरस्वती गङ्गा तुलसी चापि नारद। हरे: प्रियाश्चतस्त्रच् बभूव रीश्वरस्य च ॥ १०१ ॥ सदस्तह हनाता च बभूव गएडकीनदी। हरेरंशेन शैलस तत्तीरे पुखदी नृगाम् ॥ १०२ ॥ कुवन्ति तत्र कीटाथ शिलां बहुविधां मुने। जले पतन्ति या याथ् जलदाभाथ् निश्चितम् ॥१०३ ॥ स्थलस्था: पिङ्गला सेवायोपतापाहरेरिति। दत्वेवं कघितं सवें किं भूय: श्रोतुमिच्कमि॥१०४ ॥ दूति श्रीव्रह्मवैवत्तें महापुराणे प्रक्ृतिखगड़े नारा- यसनारदसंवाढे तुलस्युपाख्याने

४ [२२श्र.

INTS

नारद उवाच।

तुलसी च जगत्पूज्या पूता नारायसप्रिया। तस्या: पूजाविधानञ स्तीव किं न खुतं मया। १ ॥ केन पूज्या स्तता केन पुरा प्रथमती मुने।" तव पूज्या सा बभूव केन वा वद मामही ॥ २ ॥ सूत उवाच। नारद्स्य वचः गुत्वा प्रहस्य गरुड़ध्वजः । कथां कधितुमरिभे पुरायरूपां पुरातनीम् ॥ ३ ॥ नारायण उवाच। हरि: संप्राप्य तुलसों रेमे च रमया सह। रमासमान्तां सौभाग्यां चकार गौरवेर च। ४ ॥ मेहे लन्मीय गङ्गा च तस्यास नवसङ्गमम् । मौभाग्यं गौरवं कोपान्र सेहे च सरखती॥ ५ ॥ सातां जघान कलहे मानिनी हरिसन्निधौ। व्रीड़या स्वापमानाच्च सान्तर्डानं चकार ह॥ ६॥ सर्वसिद्खवरी देवी ज्ञानिनी सिडयोगिनी। बभूवादर्शनं कोपात् सर्वत्र च हरेरहो॥७॥ हरिन दृष्टा तुलसौं बोधयित्वा सरसतीम्। तदनुज्ञां गहीला च जगाम तुलसीवनम्॥ ८॥ तत्र गत्वा च स्नात्वा च तुलस्या तुलसीं सतीम् ॥ट॥

२२म. 1 प्रक्कतिखएडम्। ३४७

पूञयामास व्यात्ा तां स्तोत भत्त्या चकार ह। लन्ष्मीर्मायाकामवागीवीजपूर्व दगाक्षरम् ॥ १० ॥ यीं ड़ीं क्ीं ऐ वन्दावन्चे खाहा। वृन्दावनीति डेन्तव्व वह्गिजावान्तमेव च। अनेन कल्पतरुणा मन्वराजेन नारद ॥ ११॥ पूजयेच् विधानेन सर्वसिद्धिं लभेन्नरः । वृतदीपेन धूपेन सिन्टूरचन्टनेन च: १२। नेवेदेन च पुष्प ए चीपहारेय नारद। इरिस्तोतय तुष्टा सा चाविर्भूय महीरुहात् । १३ । प्रपव्ना चरगाभोजे जगाम शरणं शुभम्। वरं तस्ये ददी विष्णुजगत्णूज्या भर्वेति च॥ १४ ॥ अरहं त्वाच्च धरियामि खमूध्ि वत्तसीति च। मर्वे लां धारविथन्ति स्यं मूर्ध्ि सुराद्य: ॥ १५ ॥ द्रत्युक्का तां ग्टहीत्वा च प्रयवी स्ालयं विभु: ॥१६॥ नारद उवाच। किं ध्यानं स्तवनं किं वा किं वा पूजाविधिक्रमम् । तुलस्यास महाभाग तन्मे व्याख्यातुम्हमि । १७॥ नारायग उवाच। अन्तहितायां तस्याल्च गत्वा च्त सुलसीवनम्। हरिः संपूज्य तुष्टाव तुलसीं विरहातुरः ॥ १८॥ श्रीभगवानुवाच। वृन्दारूपाय वत्ताय यदेकत्र भवन्ति च। विदुर्वुधास्तन हन्दा मत्प्रियां तां भजाम्वहम् ११८।

{२२त्र.

पुरा बभूव या देवी ह्यादी वन्दावने वने। तेन वृन्दावनी ख्याता तां सौभाग्यां भजाम्यहम्॥२०॥ असंख्य षु च विश्वेषु पूजिता या निरन्तरम्। तेन विश्वपूजिताख्यां जगत्पूज्यां भजाम्यहम् ।२१। असंख्यानि च विश्वानि पवित्राषि यया सदा। तां विश्वपावनीं देवीं विरहेण सपराम्यहम् ॥ २२॥ देवा न तुष्टा: पुष्पाणं समूहेन यया विना। तां पुष्पसारां शुद्ाच् द्रष्ट मिच्छामि शोकतः ।२३ । विश्व यत्प्राप्तिमात्र ए भत्यानन्दी भवेदुध्र वम्। नन्दिनी तैन विख्याता सा ग्रीता भविता हि मे ॥२४॥ यस्या देव्या: तुला नास्ति विश्वेषु निखिलेषु च। तुलसी तेन विख्याता तां यामि शरणं प्रिये ॥२५॥ कष्णजीवनरूपा या भखत्प्रियतमा सती। तेन कृष्णजीवनीति मम रक्षतु जीवनम् ॥ २६ ॥ दूत्य वं स्तवनं क्वत्वा तत्र तस्थी रमापतिः । ददर्श तुलसीं साच्तात् पादपझ्य नतां सतीम् : २७॥ रुदन्तीमभिमानन मानिनीं मानपूजिताम्। प्रियां दृष्टा प्रियः शीघ्र वासयामास वत्तसि ॥ २८॥ भारत्याज्ञां ग्हीत्ा च स्ालयञ्ज ययौ हरिः। भारत्या सह तत्प्रीतिं कारयामास सत्वरम् ४२८। वरं विष्ुर्ददी तस्ये विशवपूज्या भवेति च। शिरोधाय्या च सर्वेषां वन्या मान्या ममेति च ॥३०॥ विष्णोर्वरेण सा देवी परितुष्टा बभूव ह। सरखती तामान्निष्य वासयामास सन्निधी॥ २१ ॥

२२ अ ० J ३४६

लत्ष्मीगंङ्गा सस्मिता तां समा्निष्य च नारद। ग्टहं प्रवेभयामास विनयेन सतीं तदा ॥ ३२॥ वृन्दां वृन्दावनीं विश्वपावनीं विश्वपूजिताम्। पुष्पसारां नन्दिनीं च तुलसीं क्ृप्जीवनीम् । २३ ॥१ एताब्रामाष्टकञ्चतत् स्तोत नामार्थसंयुतम्। यः पठेत्ताच्च संपूज्य सोऽशमेधफलं लभेत् ॥२४ ॥ कात्तिकीपूर्णिमायाञ् तुलस्या जन्ममङ्गलम्। ततर तस्याय् पूजा च विहिता हरिया पुरा॥ २५॥ तस्यां यः पूजयेत्ताञ्च भत्या च विश्वपावनीम्। सवपापाद्विनिर्मुक्ती विष्पुलोकं स गच्कति॥ २६॥ कात्तिके तुलसीपत्र विष्णवे यो ददाति च। गवामयुतदानस्य फलमाप्नीति निश्चितम् ॥३७॥ अपुत्ो लभते पुत्र प्रियाहीनो लभेत् प्रियाम्। बन्धुहीनो लभेत् बन्धु स्तोत्रस्मरणमात्रतः ॥ २=॥ रोगी प्रमुचत रोगात् बडो सुचेत बन्धनात्। भयान्मुच्ेत भीतस्तु पापान्म चेत पातकी॥ ३८॥ दूत्येवं कथितं स्तोत्र ध्वानं पूजाविधिं शृणु। त्वमेव वेद जानासि कारभाखीक्तमैव च।। ४० यद्दत्य पूजवेत्ताच्न भत्या चावाहनं विना। ध्यात्वा पोड़गोपचारै: ध्यानं पातकनाथनम्। ४१। तुलसीं पुष्पसाराज् सतीं पूज्यां मनोहराम्।

पुष्प पु तुलनाप्यस्या नासीह वीसु वा मुने। पविवरूपा सर्वासु तुलसी सा च कीर्तिता। उ३। ३०

२५० म्र ह्मवेवर्त्तपुराखे २३ श्र.

शिरोधाय्याज सर्वेषामीप्सितां विशपावनीम्। जीवन्म क्ां मुक्तिदाञ्च भजे तां हरिभक्िदाम् । ४४ । दूति ध्याता च संपूज्य सुत्वा च प्रणमेढ बुधः। उतां तुलस्युपाख्यानं किं भूय: योतुमिच्क सि ॥ ४५॥ दूति श्ीब्रभ्मवेव्त्ते महापुराण प्रकतिखरडे नारा- ययनारदसंवादे तुलस्युपाख्यानं नाम डाविंशतितमीऽध्यायः ।

नारद उवाच। तुलस्यु पाख्यानमिदं शुतमीश सुधीपमम्। यत्तु साविता पाख्यानं तन्म व्याख्यातुमहसि॥१॥ पुरा येन समुंद् ता सा युता च शुतिप्रस्ः। केन वा पूजिता देवी प्रथमे कैश वा परे। २ ॥ नारायग उवाच। ब्रह्मणा वेदजननी पूजिता प्रथमे सुने। द्वितीये च देवगणप्तत्पश्चाह्िदुवां गये: ॥३॥ तथा चाखपतिः पूबें पूजयामास भारते। तत्प्सात् पूजयामासुर्वर्साश्चलवार एव च : ४ ॥ नारद उवाच। की वा सोडखरपतिव्र अन् केन वा तेन पृजिता।

२२भ्र• ] प्रक्ृतिखण्डम्। २५१

सर्वपूज्या च सावित्री तन्भे व्याख्यातुमईसि । ४ ॥

नारायण उवाच।

मद्रदेशे महाराजा बभूवाखपतिर्मुने। वैरियां बलहर्त्ता च मित्राणं दुःखनाशनः H ई । आसीत्तस्य महाराज्जी महिषी धमेचारिणी। मालतीति च साख्याता यथा लक्ष्ीर्गदामृतः।७।। साच राज्ी महासाध्वी वशिषस्योपदेशतः। सकाराराधनं भत्या सावित्रासव नारद । ८॥ प्रत्यादेशं न सा प्राप महिषी न ददर्भ ताम्। गृहं जगाम सा दुःखादृदयेन विद्यता । टम राजा तां दुःखितां दृद्टा बोधयित्वा नयेन वै। सावित्रपास्तपसे भत्त्या जगाम पुष्करं तदा॥ १० ॥ तपशचार तत्र व संयतः प्तवत्सरम्। न ददर्भ च सावित्रीं प्रत्यादेशो बभूव है॥ ११ ॥

मायत्री दशलच्षन्न जपं कुर्विति नारद ॥ १२ ॥ एतस्निन्नन्तरे तत्र प्रनगाम पराभरः । प्रगानाम वृपस्तञ्ज मुनिर्तृ पमुवाच ह॥ १३॥

पराशर टवाव।

सकज्जपय गायत्रराः पापं दिन कतं हरेत्। दृघधा प्रजपात्तृणां दिवारात्राघमेव च ॥ १४ । शतवा च जपाच्चैवं पापं मासार्जितं परम्। सहस्रधा जपाच्च वं कत्मपं वत्सरार्जितम्॥ १५ ।

३१२ ब्रह्मवेवर्त्तपुराये

लच्षजन्मऊ्वतं पापं दशलच त्रिजन्मनः । सवजन्म कर्त पापं शतलच्षी विनश्यति ॥१६ ॥ करीति मुति विप्राणं जपी दशगुणस्ततः । करं सर्पफणाकारं कवत्वा तु ्द्टमुद्रितम् ॥१७ ॥ आनम्त्र मूर्द् मचलं प्रजपेत् प्राज्म खो द्विजः । अनामिकामव्यदेशादधी वामक्रमेण च।१८।। तर्अनीमूलपर्य्यन्त जपस्यषः क्रमः करे। खेतपङ्कजवीजानां स्फाटिकानाञ्च संस्कृताम्॥ १८॥ कत्वा वा मालिकां राजन् जपेत्तीर्थे सुरालये। संस्थाप्य मालामश्वत्थपवसप्तसु संयतः ॥२०॥ ऊत्वा गोरोचनाकाज गायतरा स्नापयेत सुधीः। गायत्रीशतकं तस्यां जपेच्च विधिपूर्वकम् ॥ २१॥ अथवा पञ्चगव्येन स्नाता माला च संस्कता। अथ गङ्गोढ़केनैव स्नाता वातिसुसंमकता॥ २२॥ एवं क्रमेम राजषें दशलकं जपं कुरु। सान्ताद् द्रत्यसि सावित्रीं तिजन्मपातकच्यात् ।२३। नित्यं नित्यं विसन्ध्यन्न करिघसि दिने दिने। मध्याड़ चापि सायाक़ प्रातरेव शुचि: सदा ॥२४।। सनध्याहीनोऽशुचिर्नित्यमनहैः सर्वकर्मसु। यद्क्का कुरुते कम न तस्य फलभाग् भवेत् ॥ २५॥ नोपतिष्ठति यः पूर्वी नोपास्ते यश्च पश्चिमाम्। स शूद्र वद्दहिःकार्य्यः सर्वस्मात् द्विजकर्मराः ॥ २६॥ यावज्जीवनपर्य्यन्तं यस्त्रिसन््यां करोति च। स च सूर्य्यसमो विप्रस्त जसा तपसा सदा। २७॥

२३त्र० ] २५२

तत्पादपद्म रजसा सद्य: पूता वसुन्धरा। जीवन्मुत्त: स तेजसी सन्यापूती हि यो हिजः ॥२८। तीर्थाणि च पविताषि तस्य स्र्भनमात्रतः । ततः पापानि यान्यव वैनतैयादिवोरगा: ।२८॥ न गहन्ति सुरा: पूजां पितरः पियडतर्पणम्। खेच्छया च हिजातेश्च त्रिसन््यरहितस्य च ॥ २०॥ विष्ुमन्त्रविहीनय् त्रिसन्ध्यरहिती द्विजः । एकादशीविहीनश् विषहीनी यथोरगः ॥ ३१ ॥ नित्वं नेवेद्यभीजी च धावको वृषवाहकः । शूद्रान्नभोजी विप्रय् विषहीनी यथोरगः ॥ २२ ॥ शवदाही च शूद्राएं यो विप्रो वृषलीपतिः। शूद्राणं सूपकार् विषहीनी बथोरगः ॥ ३२॥ शूद्रारास्च प्रतिगाही शूद्रयाजी च यो ह्विजः । असिजोवी मसिनीवी विषहीनी बथोरगः ॥ ३४ ॥ बो विग्रोऽवीरात्नभोजी ऋतुसानान्नभोजकः। भगजीवी वार्डुषिको विषहीनी वथोरगः ॥ २५॥ यः कन्याविक्रयी विप्रो यो हरीरनामविक्रयी। यो विद्याविक्रयी भूप विपहीनी यथोरगः ॥ ३६॥ सूर्ययोद्ये च हिर्भाजी मत्स्यभीजी च यो ह्िजः । जिलापूजादिरहिती विपहीनी बयोरगः ॥ ३७॥ दृत्युद्ा च मुनिश्रेष: सवं पूजाविधि क्रमम्। तमुवाच च सावित्रम व्यानाटिकमभीसितम्॥ ३८॥ दत्वा स्वं वृपेन्द्राय प्रययी खालवं मुनिः। राना सम्पूज्य सावित्रीं दृदय वरमाप च॥३८॥

३५४ [२२त्र.

नारद उवाच। किं वा ध्यानञ्ज सावित्रमः किं वा पूजाविधानकम्। स्तोत्र मन्त्रञ्ञ किं दत्त्वा प्रययौ स पराशर:॥ ४० ॥ नृप: केन विधानेन संपूज्य शुतिमातरम्। वरज्ज किं वा संप्राप वद सीऽशपतिर्नृप: ॥४१॥ नारायण उवाच। ज्येष्ठ कष्णत्योदश्यां शुद्ध काले च संयतः । व्रतमेव चतुर्दश्यां व्रती भत्त्या समाचरेत् ॥ ४२॥ व्रतं चतुर्दशाव्दन्न द्विसप्तफलसंयुतम्। दत्त्वा ्विसप्नैवैद्यं पुष्पधूपाटिकं तथा । ४३ ॥ वस्तं यज्तोपवीतज्ज भोज्यञ्ज विधिपूर्वकम्। संस्थाप्य मङ्गलघटं फलशाखासमन्वितम्॥४४ ॥ गणेगज् दिनेशज् वह़्िं विष्ुं शिवं शिवाम्। संपूज्य पूजयेदिष्टं घटे आवाहिते मुने॥ ४५ ॥ मृखु ध्यानञ् सावित्रशासीता माध्यन्दिने च यत्। स्तोत पूजाविधानज् मन्तज्न सर्वकामदम् ॥ ४ ६॥ तह्काजनवर्णाभां ज्वलन्तीं ब्रह्मतेजसा।

वह्िशुद्ांशुकाधानां भत्तानुग्रहकातराम्। ४८ ॥ सुखदां मुल्िदां शान्तां कान्ताज् जगतां विधे:। सर्वसम्पत् सवरूपाज् प्रदावीं सर्वसम्पदाम् ॥४८॥ वेदाधिडातदेवीञ्च वेदशास्तस्रूपिशीम्। वेदवीजसवरूपाच्च भजे लांवेदमातरम् । ५० ॥

२३ प्र० ] प्रक्ृतिखराइन्। २५५

ध्यात्वा ध्यानन चानन दत्त्वा पुष्प समूद्दनि । पुनरध्यात्वा घटे भत्त्या देवीमावहयेद् व्रती॥ ५१॥ दत्वा षोड़भोपचारं वेदोत्ामन्त्रपूर्वकम्। सम्पूज्य सुत्वा प्रगामेदेवं देवीं विधानतः।५२ ॥

धूपं दोपज् नैवेद्यं ताम्बूलं शीतलं जलम् ॥ ५३॥ वसनं भूषएं माल्य गन्धमाचमनीयकम्। मनोहरं सुतल्यच्च देयान्येतानि षोड़श:ा ५४॥ दारुसारविकारज् हेमादिनिर्मितज्ञ वा। देवाधारं पुरदञ्च मया नित्य निवेदितम् ॥ ५५॥ तीर्थोदकज्ज पाद्यज्न पुदं प्रीतिदं महत्। पूजाङ्गभूतं शुद्दज्ञ मया भत्या निवेदितम् ॥५६॥ पवितरूपमर्व्यञ्च दूर्वापुष्पात्ततान्वितम्। पुयदं शङ्वतोयातां मया तुभ्यं निवेदितम् ॥५७ ॥

मया निवेदितं भत्त्या स्नानीयं प्रति ग्टह्यताम् ॥ ५८ ॥ मलयाचलसभ्भूतं देहयोभाविवईनम्। सुगन्धियुत्त सुखदं मया तुभ्यं निवेदितम् ॥५८॥ यन्धद्रव्योङ्गवः पुखः प्रीतिदो दिव्यगन्वदः । मया निवेदितो भत्त्या धूपीडयं प्रतिग्टह्यतास् ॥ ६० ॥ जगतां दर्गनीयञ दर्शनं दीप्िकारणम्। अन्धकार्ध्वंसवीजं मया तुभ्यं दिवेदितम् ॥ ६१॥ तुष्टिदं पुष्टिदक्चेव प्रीतिदं चुद्दिनागनम्। पुस्वदं खवादुरूपच्च नैवेद्यं प्रति ग्टह्यताम् ॥ ६२ ॥

३५६ [२३ अ

ताम्बलञ्ज वरं रम्यं कर्पूरादिसुवासितम्। तुष्टिदं पुष्टिदञ्नव मया भत्या निवेदितम् ॥ ६३॥ सुशीतलं वासितञ्च पिपासानाशकारखम्। जगतां जीवरूपच्च जीवनं प्रतिग्टह्यताम् ॥ ६४ ॥ देहशोभाखरूपञ्च सभाशोभाविवर्ईनम्। कार्पासजञ्ज क्वमिजं वसनं प्रतिग्टह्यताम् ॥ ६५ ॥ काञ्जनादिविनिर्माणं श्रीयुत श्ीकरं सदा। सुखदं पुखदं चैव भूषएं प्रतिग्टह्यताम् ॥ ६६॥ नानापुष्पविनिर्माएं बहुभाससमन्वितम्। प्रीतिदं पुसयदञ्ज व माल्यञ्ञ प्रति्टद्यताम् ॥ ६७॥ सवेमङ्गलकपच्च सर्वमङ्गलदी वरः । युस्प्रदश् गन्धाव्यो गन्धश् प्रतित्टह्यताम्॥ ६८ ॥ शुद्ध शुद्धिप्रदञ्नव शुद्धानां प्रीतिदं महत्। रम्यमाचमनीयञ्च मया दत्तं प्रस्टह्यताम् ॥ ६ट । रब्सारदिनिर्माएं पुष्पचन्दनसंयुतम्। सुखदं पुस्दञ्त व सुतल्वं प्रतिष्टह्यताम् । ७० ॥ नानाषटम्षससुङ्ध तं नानारूपसमव्वितम्। फलस्रूपं फलदं फलज् प्रतिष्टद्यताम् ॥ ७१॥ सिन्दूरञ्च वरं रम्यं भालगोभाविवर्द्दनम्। पूरएं भूषसानाव सिन्दूरं प्रतिग्टद्यताम् ॥७२॥ विशुद्धि ग्रन्थिसंयुता पुस्यसूत्रविनिर्मितम्। पवित्र वेदमन्त्रेग यज्तसूत्रञ्ज ग्ह्यताम् ॥ ७३ ॥ ट्रव्याखवेतानि मूलेन द्त्त्वा स्तोत्र पठेत् सुधीः। ततः प्रसम्य विप्राय त्रती दद्याच् दव्िशाम् । ७४ म

सावित्रीति चतुर्थ्यन्तं वह्निजायान्तमेव स। लक्ष्मीमायाकामपूर्व मन्त्मष्टाचरं विदुः॥ ०५॥ मध्यन्दिनोत स्तोतञ् सर्ववाव्काफलप्रद्म्। विप्रजीवनरूपच्च निबोध कथयामि ते॥ ७६॥ कश न दत्ता सावित्री गोलोके ब्रह्मणे पुरा। न याति सा तेन सार्द ब्रह्मलोकज़ नारद । 99 ॥ ब्रह्मा कवष्णाज्ञया भत्या तुष्टाव वेदमातरम्। तदा सा परितुष्टा च ब्रह्माणच्चकमे सती॥ ७८ ॥ व्रह्मावाच। मारायणस्रूपे च नारायणि सनातनि। नारायपात् समुद्ध ते प्रसव्ना भव सुन्दरि॥७2 ॥ै तेज:स्वरूपे परमे परमानन्दरुपिषि। दिजातीनां जातिरूपे प्रसन्ना भव सुन्दरि॥ ८० ॥ नित्वे नित्यप्रिये देवि नित्यानन्दसवरूपिषि। सवमङ्गन्तरूपेग प्रसन्ना भव सुन्दरि॥ ८१॥ सवस्वरूपे विप्रागां मन्वसारे परात्परे। मुखदे मोत्तदे देवि प्रसन्ना भव सुन्दरि॥ ८२ ॥ विप्र पापेन् दाहाय ज्वलदग्निशिखोपमे। व्रद्मतेजःप्रदे देवि प्रसन्ना भव सुन्दरि ॥ ८३॥ कायेन मनसा वाचा यत्पापं कुरुते द्विजः । तत् ते स्मरगमात्र ए भस्त्रीभूतं भविर्धति ॥ ८४। दूत्युक्का जगता वाता तत्र तस्थी च संसदि। सावित्री ब्रह्मणा सारद व्रह्मलोकं जगाम सा ।८५।। अनेन स्तवराजन संसूयाखपतिर्नृपः ।

३५८ ब्रह्मवेव त्तपुराये [ २४ञ०

ए्दर्भ ताञ्ज सावित्रों वरं प्राप मनोगतम् । ८६॥ स्सवराजमिदं पुएं त्रिसंन्ध्यायाच्ज यः पठेत्। पाठे चतूरणीं वेदानां यत्फलं तल्लभेद् घ्रुवम् ॥८७॥ दूति श्रीब्रह्मवैव्त्ते महापुराणे प्रक्ृतिखरडे नारायण- नारदसंवादे साविवापाख्याने सावित्री स्तोत्- प्रकरगं नाम त्योविंभतितमोऽध्यायः ।

चतुविशोडध्यायः।

नारायम उवाच।

स्तुत्वानेन सोऽश्पतिः संपूज्य विधिपूर्वकम्। ददर्भ तत्र तां देवीं सहस्रार्कसमप्रभाम् ॥ १। उवाच सा तं राजानं प्रसवना सस्मिता सती। यथा माता खपुचञ् द्योतयन्ती दिशस्विषा॥ २ ॥ सावित्रा वाच। जानामि ते महाराज यत्ते मनसि वर्त्तते। वाष्कितं तव पत्ररश् सवें दास्यामि निव्चितम्। साध्वी कन्याभिलाषज्च करोति तव कामिनी। त्वं प्राथयसि पुच्नव्व भविष्यति क्रमेण ते । ४ ।। द्रत्युक्का सा महादेवी ब्रह्मलोकं जगाम ह। राजा जगाम खग्टहं तत्कन्यादी बभूव ह॥ ५॥

२४ ग्र ० ] प्रऊ्लतिसखहम्। ३४८

आराधनाच् सावित बभूव कमला कला। सावित्रीति च तब्राम चकाराख्पतितृ पः ॥ ६ ॥ कालेन सा वर्दमाना बभूव च दिने दिने। रूपयीवनसम्पन्ना शुक्क चन्द्रकला यथा॥७॥ सा वरं वरवामास द्युमत्सेनावजं तदा। सावित्री च सत्यवन्तं नानागुएसमन्वितम् : ८ ॥ राजा तस्मे ददी ताव्न रत्नभूषएभूषिताम्। स च साहं योतुकेन तां ग्टहीत्वा ग्टहं बयी ॥ 2 । म च संवत्सरेऽतीत सत्यवान् सत्यविक्रमः । जगाम फलकाठ्ठायें प्रहर्ष पितुराज्जया॥१०॥ जगाम तत्र सावित्री तत्पच्चाह वयोगतः। निपत्य वत्ताह वेन प्राणं स्तत्याज सत्यवान् ॥ ११ । यमस्तज्जीवपुरुषं वद्दाङ्ग ए समं मुने। गटहीत्वा गमनज्जके तत्पश्चात् प्रययी सती॥ १२ ॥ पश्चात्तां सुन्दरों दृद्टा यमः सयमनीपतिः । उवाच मधुरं साध्वीं साधूनां प्रवरी महान् ॥ १२ ॥ यम उवाच। अही क्व वासि साविति गटहीत्ा मानुषीं तनुम्। यदि यास्यसि कान्तन साह देहं तदा त्यज ॥ १४ । गन्तु मर्त्चों न भक्रांति ग्टहीला पाञ्चभोतिकम्। देहच् यमलोकच् नश्वरं नश्वरः सदा॥ १॥॥ भर्तुस्त काल:पूर्षच बभूव भारते सति। सकर्मफलभोगाथें सत्यवान् वाति मट्ग्टहम् ॥१६६ : कमणानायते जन्तुः कर्मणैव प्रलीयतें।

व्रझववत्तपुराषे [२४ त्र०

सुखं दुःखं भयं थोकं कर्मगीव प्रपद्यते। १७। कर्मरोन्ट्रो भवेज्जीवो ब्रह्मपुत्रः सवकमया। स्वकमणा हरेदासी जन्मादि रहिती भवेत्॥ १८ । स्कर्मण सर्वसिद्धि ममरत्वं लभेदु ध्रुवम्। लभेत् सकमणा विष्णो: सालोक्यादिचतुष्ट्यम् ।१८५ कर्मणा ब्राह्मरात्वज् मुक्तित्वज्न खकर्मणा। सुरत्वच्च मनुत्वज्ज राजेन्द्रत्वं लभेन्नरः। २० ॥ कर्मणा च मुनीन्द्रतवं तपस्वित्वज्ज कर्मणा। करमणा न्त्ियत्वज्ज वैश्यत्वज्च खकर्मणा॥२१॥ कमेणा चैव शूद्रत मत्त्यजत्व खकमेसा॥ २२ ॥ सकमणा च स्च्छत्ं लभते नात्र रूंशयः । स्कर्मणा जङ्गमत्व स्थावरत्वं सकर्मणा ॥२३॥ सकर्मणा च शैलत् वृत्तत्वच् सकर्मणा। स्वकमणा पशत्वञ्ज पतित्वञ् सकमगा॥ २४॥ सकर्मणा चुद्रजन्तुः क्मित्वच्न सकमणा। स्वकर्मण च सपेत्वं गन्धर्वत्व स्वकर्मणा ॥ २५॥ स्कमेणा राचसत्व किन्नरत्वं सकर्मणा। स्वकमंणा च यचत्व कुष्मारडत्व स्वकमणा॥ २६ स्कर्मणा च प्रेतत्वं वैतालत्वं स्वकर्मणा। भूतत्वञ्ज पिभाचत्व डाकिनीत्व सवकमेया॥ २७ ॥ हैत्यत्वं दानवत्वञ्ज असुरत्व स्वकर्मणा। कर्मा पुखवान् जोवो महापापी स्वकर्मणा ॥ २८॥ कमणा सुन्दरोऽरोगी महारोगी च कर्मा। कर्मणाचान्:काणच् कुत्सितश्च सकमणा॥ २९॥

२४भ्र ० ] प्रऊ्तिसव्हम्। २६१

कमण्ा नरकं यान्ति जीवा: स्वग स्वकमया। कर्मणा शक्रलोकन्ज सूर्य्यलोकं स्वकमंणा॥३०॥ कर्मणा चन्द्रलीकच्न वड्निलोकं स्वकर्सथा। कर्मणा वायुलोकञ्च कर्मणा वरुणालयम् ॥३१॥ सथावे कुवेरलोकच्च नरी याति स्कर्मणा। कर्मणा ध्र वलोकज् शिवलोकं स्कमणा ॥ ३२॥ याति मच्चवलोकन्न सत्यलोकं स्वकर्मणा। अनलोकं तपोलोकं महर्लोकं स्वकर्मया । ३३॥ स्कर्मणा च पातालं व्रद्मलीकं स्कमखा। कमणा भारतं पुरय सर्वेप्सितवरं परम् ॥३४॥ कर्मणा याति वैकुएं गोलोकल् निरामयम्। कमणा चिरजीवी च क्षणायुश् स्वकर्मणा॥ ३५॥ कर्मणा कोटिकल्पायुः नीशायु् स्वकर्मणा। जीवसच्नारमात्नायुर्गरभें मृत्यु: खकर्मण । २६॥ दूत्येवं कथितं सवें मया तत्त्वच्न मुन्दरि। कमणा ते सृती भर्त्ता गच्छ वत्से यथा सुखम् ॥३॥ दति शीव्रह्मववत्तें महापुराणे प्रक्वतिखरडे मारायण- नारदसंवादे कर्मविपाके कर्मग: सर्वहेतुप्रदर्शनं नाम चतुविभतितमोऽध्यायः ।

२१

२६२

पन्च विंशोऽध्यायः।

श्रीनारायस उवाच।

यमस्य वचनं सुत्वा सावित्री च पतिव्रता। तुष्टाव परया भत्त्या तमुवाच मनखिनी॥ १ ॥ सावित्ा वाच। किं कर्म्म वा शुभं धम्मराज किंवाऽशुभं नृगाम्। कम्मं निर्मूलयन्त्ेव केन वा साधवो जनाः ॥ २ ॥ कमणां वीजरूप: कः कोवा कर्म्भफलप्रदः। किं कम्मे उद्धवेत् केन की वा तद्ेतुरेवच : ३ ॥ कोवा कम्मफलं भुड्ते कोवा निलिप्त एवच। कोवा देही कश् देहः कोवाव कर्म्भकारंकः।४॥ किं विज्ञानं मनोवुद्ि: केवा प्राणा: शरीरियाम्। कानीन्दिरियाणि किं तेषां लक्षणं देवताख्च का:॥५॥ भोकता भोजविता कोवा को भोग: काच निष्क तिः। को जीवः परमात्मा कः तन्मे व्याख्यातु महसि॥ ई॥ यम उवाच। वेदप्रविहितं कम्म तन्मम्ये मङ्खं परम्। अवैदिकन्तु यत् कमम तदेवाशुभनेवच ।। अहैतुकी विष्युमेवा सङत्परहिता सताम्। क म्मनिभूलरूपा द सर एव हदिभशिदा॥ ८॥

२५ त्र०] प्रक्ृतिखएडम् । २६२

हरिभक्को नरी यश् सच मुत्तः ग्रुती शुतम्।

मुक्तिश्च द्विविधा साध्वि! गुत्युक्ता सर्वसम्मता। निर्वासपददात्ी च हरिभक्िप्रदा वृगाम् ॥ १० ॥ हरिभक्तिस्वरूपाच्च मुक्तिं वाञ्कन्ति वैष्णवाः। अन्ये निर्वायारूपाञ्न मुक्तिमिच्कन्ति साधवः ॥११॥ कम्परणोवीजरूपथ सन्ततं तत् फलप्रदः। कम्मरूपव्न भगवान् ग्रक्लणण: प्रक्ृतेः परः ॥ १२ ॥ सोऽपि तड्ेतुरूपश्न कम तन भवेत्सति। जीव: कम्पफलं भुङते आत्मा निर्लिप् एवच ॥ १॥ आत्मनः प्रतिविम्बस देही जीव स एवच। पाच्भीतिक रूपश्च देही नश्वर एवच ॥ १४ ॥ पृथिवीवायुराकाशी जलं तेजस्तथैवच। एतानि सूतरूपाधि सष्टिः सष्टिविधी हरः ॥ १५ ॥ कर्त्ता भोका च देहो च खात्मा भीजविता सदा। भोगो विभवभेदृश्न निषकृतिमुक्तिरेव च । १६। सदसङ्ग दवीजञ्ज ज्ञानं नानाविध भवेत्। विपयाणां विभागानां भेद वीजज् कीर्तिदम् ॥ १७॥ दुड्विविवेचनारूपा सा ज्ञानदीपनी युती। वायुभेदाय प्रासाथ वलरूपाय देहिनाम्॥१८॥ दन्द्रियायाञ्च प्रवरम् दश्वराणं समूहकम्। प्रेरकं कर्मणाजैव दुर्निवार्य्यच्च देहिनाम् ॥ १८॥ अ्निरुप्यमदृश्यञ्न ज्ञानभेदं मनः स्पृतम् ॥ २०॥ लोचनं ग्वयं व्राएं त्वग्जिद्वादिकमिन्ट्रियम् ।

२६४ ब्रह्मववर्त्तपुराये [२५श्र ०

अङ्रिमामङ्गरूपन्न प्रेरकं सर्वकर्मणाम् ॥ २१॥ रिपुरुपं मित्ररूपं सुखदं दुःखदं सदा। सूर्य्यो वायुश् पृथिवी वाखाद्या देवता स्मृता: ॥२२॥ प्राए देहादिभृत् यो हि स जीवः परिकीर्त्तितः । परमाका परंब्रह्म निरगुयः प्रऊ्वतेः परः ॥ २३॥ कारणं कारणनाज्ज श्रीक्ृष्ो भगवान् खयम्। दूत्येवं कथितं सवें मया पृष्ट यथागमम् ॥२४॥ भानिनां सानरूपञ्च गच्छ वत्से यथा सुखम् ॥२५॥ साविता वाच। त्यक्का क यामि कान्तं वा लां वा ज्ञानार्णवं बुधम्। यद् यत् करोमि प्रश्रष्ठ तङ्गवान् वक्रुमर्हसि ॥ २६॥ कां कां योनिं याति जीवः कर्मणा केन वा यम। केन वा कर्मया सगं केन वा नरकं पितः ॥ २७॥ केन वा कर्मषा मुक्ति: केन भत्तिभवेद्रेः । केन वा कर्म रोगी चारोगी केन क्मखा॥ २८॥ केन वा दीर्घजीवी च केनाल्पायुख कमया। केन वा कम्परणा दुःखी केन वा कमाखा सुखी ।२६1 अङ्गहीनञ्च काणय वधिर: केन कमेखा। अन्धो वा क्वपणो वापि प्रमत्तः केन कमांथा। ३०॥ चिप्तोऽतिलुव्धकशव केन वा मरघातकः । केन सिद्िभवाप्रोति सालोक्यादिचतुष्टयम् ॥ ३१ ॥ केन वा ब्राम्मपत्ञ्न तपस्वित्वन्न केन वा। स्वर्गभोगादिकं केम वैकुएठ केन कमापा॥ ३२॥ गोलोकं केन वा ब्रह्मन् सर्वोत्क्वष्ट निरामयम्।

२६ अ्र०! प्रक्रतिखएडम् । ३६५

नरकं वा कतिविधं किं संख्य नाम किञ्ज वा ॥३३॥ को वा कं नरकं याति कियन्तं तेषु तिष्ठति। पापिनां कन्मेमा केन की वा व्याधि: प्रजायते ॥३४॥ वट्यदम्ति मया पृष्ट तन्मे व्याख्यातुमर्हसि॥३५॥ दूति श्रीव्रह्मववर्त्ते महापुरागे नारायणनारदसंवाढे प्रक्ृतिखएडे सावित्रा पाख्याने यमसावित्रीसंवादे कम्पविपाके सावित्रीप्रश्नी नाम

षडविंशोऽध्यायः।

-i

नारायण उवाच।

सावित्ीजचनं युता जगास विस्यं यसः प्रहस्व वक्त मारेभे कम्पाकज्ज जीविनाम्॥ १॥

यम उवाच।

कन्या द्वादशवर्षीया वत्से त्व वयसाधुना। ज्ञानन्त पूर्वविदूषां योगिनां ज्ानिजां परम् । २ ॥ सावित्रीवरदानेन ल सावित्रीकला सती। प्राप्ता गुरा भूता च तपसा तत्ससा शुभे ॥३॥ वघा यी: वीपतेः क्रोड़े भवानी व सवीरसि। वघा राधा च श्ीष्ापी सावित्री ब्रह्मवदसि॥ 8 ॥

३६६ [२६त्र०

धर्मोरसि यथा मूर्तिः शतरूपा मनी यधा। कर्दमे देवहती च वश्िष्ठऽरुन्धती यथा॥ ५॥ अदितीकश्यपे चापि यथाहस्या च गौतमे। यथा धची महेन्द्रे च यथा चन्द्रे च रोहिणी॥ ई। यथा रतिः कामदेवे यथा खाहा हुताशने। यथा खधा च पितयु यथा संज्ञा दिवाकरे॥ ७॥ वरुणानी च वरुसे यञ च दचिया यथा। यथा धरा वराहे च देवसेना च कार्तितिके॥ ८॥ सौभान्या सुधिया तवच्च भव सत्यवति प्रिये। दति तुभ्य वर दत्तसपरच्च यदीसिसितम्॥ ८॥ षटश देवि महाभागे सरवं दारयामि निश्चितम्। सावित्रा वाच। सत्यवदीरसेनेव पुस्ताणं शतकं म। भविषति महाभाग वरमेतद् मदीप्ितम्।१०॥ मत्पितु: पुत्तशतकं खशुरस्य च चक्षुषी। राज्यलाभी भवत्वेव वरमेवं मदीप्सितम् । ११॥ अन्त सत्यवता साईं यास्यामि हरिमन्दिरम्। समतीते लक्षवर्षे देहीमं मे अगत्प्रभी ॥ १२ ॥ जीवकम्नरेविपाकञ्च यीतु कौतूहलञ् मे। विश्वविस्तारवीजञ्ज तन्न्ने व्याख्यातुमहसि ॥१२॥ यम उवाच। भविष्यति महासाध्ति सवें सानसिकं तव। जीवकम्पविपावाच कधयामि निशामय। १४॥

२६७० २६७

शुमानाभशुभानास्व कर्ममपां जन्म भारते। पुस्वस्ेत्र उत्र सवत्र नान्यव भुप्न्नते जना: । १५। सुरा दैत्या दानवाश गन्धर्वा रात्सादयः। गरस करमपरजनको न सर्वे सम जीविन: ४ १६। विभिष्जीविनः कम्े भुख्जते सर्वयोनिषु। विशेषती मानवाच समन्ति सवयोनिषु : १७॥ शुभाशुभं भुख्तते च कर्म पूर्वाजितं परम्। शुभेन कस्पणा यान्ति ते खर्गादिकमेव च । १८॥ कम्मेणा चाशुसेनैव स्मन्ति नरकेपु च। कम्प निमू लने मुक्ति: सा चीळा द्विविधा मता :१८॥ निर्वासरूपा सेवा च कप्पस्य परमावानः । रोगी अकस्रेण जीवयारोगी शुभकमेणा॥२०॥ दीघजीवी च चीणायुः सुखी दुःखी च निश्चितम्। त्रन्ादययाङ्गहीना: कुत्सितेन प कर्मखा ॥२१॥ सिद्ाढिकमवाप्नोति सर्वोत्कष्ट न कमथा। सामान्य कथितं सवें विशेषं ृणु सुन्दरि ॥२२॥ सुदुलभं सुभोग्वच्च पुराणे च य्ुतिष्वपि॥ २२॥ दुर्लभा मानवीजाति: सर्वजातिपु भारते। सर्वाभ्यो व्राह्मगः श्रेषः प्रशस्तः सर्वकन्प्रसु ॥ २४॥ विष्णुभक्ो दिजसव गरीयान् भारते ततः। निष्कामय सकामव वैण्ावी द्विविधः सति ॥२५॥ सक्ामय प्रधानच निष्कामी भक्त एव च। कमभोगी सकामय निष्कासी निरुपद्रवः ॥ २६॥ स वाति देहं लक्षा च पदं विप्णोर्निरामयम्।

३६८ ब्रह्मवेवर्त्तपुराणे [२६अ्र०

पुनरागमनं नास्ति तेषां निष्कामिनां सति॥२७॥ ये. सेवन्ते च द्विभुजं छणमात्मानमीख्वरम्। गोलोकं वान्ति ते भत्ता दिव्यरूपविधारिसः॥२८॥ ये च नारायरं भत्ता: सेवन्ते च चतुर्भुजम्। वैकुरह यान्ति ते सर्वे दिव्यरूपविधारिखः ॥ २८॥ सकामिनी वेष्णवाञ्च गत्वा वैकुएठमेव च। भारतं पुनरायान्ति तेषां जन्म द्विजातिषु॥ २०॥ कालेन ने च निष्कामा भविथन्ति क्रमेण च। भक्िञ्च निम्भलां बुद्धिं त्यो दास्यति निश्चितम् ॥२१॥। ब्राह्मणाद्दैपावादन्य सकामाः सर्वजन्मसु। न तषां निर्म्मला बुद्धिविप्णुसत्िविवर्जिताः ॥३२॥ तीर्घाशिता हिजा ये च तपस्यानिरताः सति। ते यान्ति ब्रह्मलोकञ्च पुनरायान्ति भारतम् ॥२३ ॥ स्वधर्न्भ निरता विप्रा: सूर्य्यभकाश् भारते। व्रजन्ति सूर्य्यलोकं ते पुनरायान्ति भारतम् ॥ ३४॥ स्धम्पनिरता विप्रा: शेवा: शाकाच्च गायपा: । ते यात्ति शिवलीकञ्च पुनरायान्ति भारतम् ॥ २५ । ये विप्रा अन्यदेवेष्टाः खधन्मनिरताः सति। ते गत्वा शक्रलीकच्च पुनरायान्ति भारतम् ॥ २६ ॥ हरिभकास निष्कामा: खधम्रहिता हिजाः। तैऽपि यान्ति हरेलोकं क्रमाइ्वल्तिबलादही ॥ ३७॥ स्वधमरहिता विप्रा देवाव्यसेविनः सदा। भ्ष्टाश्ाराख वालास ते यान्ति नरकं ध्रवम् ॥ ३८॥ स्धमानिरताशैवं वर्णाघ्यत्वार एव च।

२६प्र०] प्रक्कतिखस्डम्। २६८

भवन्य व शुभस्येव कमाछः फलभागिनः ॥ ३८। स्वधम्पररहितास्ते च नरकं यान्ति हि ध्रुवम्। भारते च भवन्त्य व कन्प्रयः फलभागिन: । ४० । स्वधमपरनिरता विप्रा: स्वधमनिरताय च। कन्धां ददाति विप्राय चन्द्रलोकं व्रजन्ति ते ॥४१॥ वसन्ति तत्र ते साध्वि यावदिन्द्रास्नतुर्दभ। सालद्ृताया दानिन द्विगुगं फलमुच्यते ॥ ४२ ॥ सकामा यान्ति तल्लोकं न निष्कामाथ्च वेष्यवाः । ते प्रयान्ति विष्णुलोकं फलसन्धानवर्जिताः ।४२॥ गव्यञ्च रजतं भार्य्यां वस्त्र अस्य फलं जलम्। ये ददत्येव विप्रेभ्य स्तल्टोकं हि व्रजन्ति च । ४४। वसन्ति ते च तन्नोकं यावन्मत्वन्तरं सति। कालञ् सुचिरं वासं कुर्वन्ति तव ते जना:। ४५॥ यो ददाति सुवर्षच् गाव्न ताम्त्रादिकं सति। ते यान्ति सूध्यलोकत्व शुचवे ब्राह्मथाय च ।४६।। वसन्ति तत् ते लोके वर्षायामयुतं सति। विपुले च चिरं वासं कुर्वन्ति च निरामयाः ।४०॥ ददाति भूमिं विप्रभ्यो धान्यानि विपुलानि च। स याति विषुलोकव्न खतद्वीपमनोहरम्। ४८। तव व नियसत्वेव यावज्ञन्द्रढिवाकरौ। विपुलं विपुले वासं करोति पुस्ववान् सति॥ ४८ ॥ म्हं दढ़ाति विप्राय ये वना भक्तिपूर्वक्रम्। ते यान्ति मुरलोकच्च चिरं तव भवन्ति ते । ५० ॥ एहरेखुप्रमाणाव्द दानं पुएवदिने यदि।

३७० [२६ त्र०

विपुलं विपुले वासं कुर्वन्ति मानवाः सति । ५ १ ॥ यस्म यस्मे च देवाय यो ददाति ग्टहं नरः। स याति तस्य लोकच्च रेखुमानाव्दमेव च। ५२ ॥ सौधे चतुर्गुखं पुएय पूर्त्ते पतगुएं फलम्। प्रक्ष्टेऽष्टगुएं तत्मादित्याहट कमलोद्गवः ॥५३ ॥ यो ददाति तड़ागञ्न सर्वभूताय भारते। स याति जनलोकञ्ज वर्षाणामयुतं सति । ५४ ॥ वाप्यां फलं पतगुएं प्राप्नोति मानवस्ततः । तथा सेतुप्रदानेन तड़ागस्य फलं लभेत् ॥ ५ ५ ॥ धनुश्चतुःसहस्त्रेण दैव्यें मानेन निश्चितम्। न्यूना वा तावती प्रस्थे सा वापी परिकीर्तिता॥५६। दशवापीसमा कन्या यदि पात्र प्रदीयते। फलं ददाति द्विगुणं यदि सालङृता भवेत् ॥ ५७ ॥ तत्फलञ्ज तड़ागे च पङ्गोद्वारेख तत् फलम्। वाप्याश् पङ्गोह्वारेख वापीतुल्यफलं लभेत्॥ ५८॥ अशवत्यव्ृक्षमारोप्य प्रतिष्ठाञ् करोति यः। स याति तपसी लोकं वर्षाखामयुतं परम् ५८॥ पुष्पोद्यानं यो ददाति सरावित्नि सर्वभूतये। स वसेद् ध्रुवलोके च वर्षाणामयुतं ध्रुवम् ॥ ६०॥ यो ददाति विमानञ्ञ विष्यवे भारते सति। विष्ुलोके वसेत् सीऽपि यावन्नन्वन्तरं परम्॥ ६१॥ चित्रयुत्ते च विपुले फलं तस्य चतुर्गुषम्। रथाईं शिविकादाने फलमेव लभेद् ध्रुवम् ॥६२॥ यो ददाति भत्तियुक्तो हरये दोलमन्दिरम्।

प्रक्ृतिखगड़म्। ३७१

विष्ुलोके वसेत् सोऽपि वावस्व्वन्तरं परम्। ६३॥ राजमा्ग सोधयुक्कं यः करोति पतिब्रत। वर्षाशामयुतं सोऽपि प्क्रलोके महीयते । द४॥ व्राह्मपेभ्योऽषि देवैभ्यो दाने समफलं लभेत्। यच्च दत्त हि तद्जोकुन दत्त नोपतिषठते ॥ ६५ । भुङ्क्ा खर्गादिकं सौख्यं पुरा वान्ति च भारते। लभेहिप्रकुलव्व व क्रनेखेवोत्तमादिषु॥ ६६॥ भारते पुख्ववान् विप्री भुंक्का खर्गादिकं परम्। पुनः सापि भवेदिप्रः न पुनः चत्रियाद्यः ॥ ६७॥ चत्रियो वापि वैश्यी वा कल्पकीटिशतेन च। तपसा ब्राह्मरत्वव्न न प्राप्नोति सुती शुतम् ।६८ । स्वधर्मरहिता विप्रा नानायोनिं व्रजन्ति च। भुक्ना च कर्मभीगप् विप्रयोनिं लभेत् पुनः ॥ ६८ ॥ मामुतं चीयत कम्में कल्पकोटिशतैरपि। अवश्यमेव भोतव्यं कल्पकोटिशतेरपि॥ ७॥ अवश्यमेव भोत्तव्यं कतं कन्ने शुभाशुभम्। देवतीघें सहायेन कायव्यूहेन शुध्यति। ॥१॥ एतत्त कघितं सबें किं भूय: योतुमिच्छसि। ०२॥ दूति शीव्रभ्मवैवर्से महापुराणे नारावरमारदसंवादे प्रछतिखरडे साविता पाख्याने कषविपाक कर्मानुरूपस्थानगमनं नाम पड्विभति- तमोऽध्यायः ।

२०२ [२० ञ्र०

सप्विंधोऽध्यायः।

सावित्रर वाच।

प्रयान्ति खममन्यन्त येन येनैव कमाणा। मानवा: पुएयवन्तस् तन् व्याख्यातुमहैसि। १॥

यम उवाच। प्रवदानज्ज विप्राय यः करोति च भारते। अवप्रमाणवर्षञ शक्रलोके महीयते॥ २ ॥ अवदानात् परं दानं न भूतं न भवथ्यति। मात्र पात्रपरीक्षा स्याब्र कालनियम: क्चित्॥२॥ देवेभ्यो ब्राह्मेभ्यी वा ददाति चासनं यदि। महीयते वड्निलोके वर्षायामयुतं घ्र वम्॥8 ॥ यो ददाति च विभ्राय दिव्यां धेनु पयखिनीम्। तल्लीममानवर्षज् वैकुरठ च महीयते॥५ ॥ चतुर्गुएं पुरयदिने तीरथें भतगुरं फलभ्। दानं नारायसचेत्र फलं कोटिगुणं भवेत् । ६॥. गां यो ददाति विप्राय भारते भत्तिपूर्वकम्। वर्षायामयुतल्जैव चन्द्रलोके महीयते।॥ यश्च पयम्तिनीदानं करोति ब्राह्मणाय च। तओ्ोममानवर्षज्ज वैकुरठे च महीयते॥८ ॥ यो ददाति ब्राझ्मषाय शालग्रामं सवस्तकम्। महीयते स वैकुठे यावच्न्द्रदिवाकरी।ट।

२७ग्र.] प्रक्ृतिरुएडम् । २७३

यो दढाति व्राझ्मणाय कवञ् सुमनीहरम्। वर्षाणामयुतं सोऽपि मोदते वरुणालये॥ १० ॥ विप्राय पादुकायुग्म यो दढ़ाति च भारते। महीयते वायुलोके वर्षाणामयुतं सति ॥११॥ यो ददाति ब्राह्मणाय गय्यां दिव्यां मनोहराम्। महीयते चन्द्रलोके यावच्चन्द्रदिवाकरी॥१२॥ वो दढाति प्रदीपच्ज देवाय ब्राह्मगाय च। यावन्नपन्वन्तरं सोऽपि ब्रह्मलोके महीयते ॥१३ ॥ सम्प्राप्य मानवीं बोनिं चन्ुमांथ भवेद् ध्रुवम्। न याति यमलीकश्व तेन पुखे न मुन्दरि ॥ १४ ॥ करोति गजदानच्व यो हि विप्राय भारते। यावदिन्द्रादिदेवस्व लोके चार्धासने वमेत् । १५॥ भारत योगशदानव् करीति व्राह्मणाय च। मोढते वारणे लोके यावदिन्द्रायतुर्दमः ॥ १६॥ प्रकष्टां गिविकां यो हि ददाति ब्राह्मसाय च। महीयते विष्णुलीके यावत्मन्वन्तरं सति ॥ १७॥ यो दढाति च विप्राय व्यजनं खेतचामरम्। महीयते वायुलीके वर्षागामयुतं ध्र वम्। १८॥ धान्याचलं यो ददाति ब्राद्मगाय च भारते। म च धान्यप्रमागाव्दं विषुलोके महीयते॥ १८ ॥ ततः स्वयोनिं संप्राप्य चिरजीवी भवेत् सुखी। दाता गटहीता ती ही च ध्र वं वैकुगडगामिनी॥ २०॥ सततं श्ीहरेर्नाम भारते यो जपेन्नरः। स एव चिरजीवी च तती सत्ु: पलावते॥ २१ ॥ २२

२७४ ब्रह्मवैव ्स्तपुराये ।२७ श्०

यो नरी भारते वर्षे दोलनं कारयेदरे:। पूर्िमारजनीशेषे जीवन्म क्री भवेन्नरः ॥ २२ ॥ दूहलीके सुखं भुक्का यात्यन्ते विष्णुमन्दिरम। निश्चितं निवसेत्तत्र शतमन्वन्तरावधि ॥ २३॥ फलमुत्तरफलुन्यां ततोऽपि द्विगुएं भवेत्। कल्पान्तजीवी स भवेदित्याह कमलोद्वः । २४ । तिलदानं ब्राह्मणाय यः करोति च भारते। तिलप्रमाणवर्षञ् मोदते विशुमन्दिरे ॥ २५ ॥ ततः खयोनिं संप्राप्य चिरजीवी भवेत् सुखी। ताम्त्रपात्रस्थदानेन द्विगुणाञ्च फलं लभेत्॥ २६॥ सालङ्कुताञ् भोग्याज्ज सवस्त्रां सुन्दरी प्रियाम्। यो ददाति व्राह्मणाय भारते च पतिव्रताम् ॥ २७॥ महीयते चन्द्रलोके यावदिन्द्राश्चतुर्दशः। तत्र स्वर्वेश्यया साई मोदते च दिवानिशम्॥ २८॥ ततो गन्धर्वलोके च वर्षायामयुतं सति। दिवानिशं कौतुकैन चोर्वश्या सह मीदते। २८॥ ततो जन्मसहस्त्न्न प्राप्नीति सुन्दरीं प्रियाम्। सतीं सौभाग्ययुक्ञाञ्ज कोमलां प्रियवादिनीम् ॥ ३०॥ ददाति सफलं वच्ं ब्राह्मगाय च यो नरः। फलप्रमाणवर्षञ़ शक्रलोके महीयते ॥ ३१ ॥ पुजः खयोनिं संप्राप्य लभते सुतमुत्तमम्। सफलानाञ् वत्ताणां सहस्रच् प्रशंसितम् । ३२॥ केदलं फलदानड व्राह्मणाय ददाति यः। सुचिरं सर्गासच्च कल्ा याति च भारतम् ॥ ३२॥

२७श्र० ३७५

नानाद्रव्यसमायुतं नानाशस्यसमन्वितम्। द्दाति यथ विप्राय भारते विपुलं ग्टहम् ॥ ३४॥ कुवेरलोके वसति स च मन्वन्तरावधि। ततः स्वयोनिं संप्राप्य महांत धनवान् भवेत् ॥ ३५ ॥ यो जनः गस्यसंयुत्तां भूमिञ्च रुचिरां सति। ददाति भत्या विप्राय पुरन्तेत्रे च वा सति ॥ २६॥ महोयते स वैककुयठ मन्वन्तरगतं ध्रुवम्। पुनः स्वयोनिं संप्राप्य महां भूमिवान् भवेत् ॥ २७॥ तं न त्यज्जति भूमिश् जन्मनां पतकं परम्। श्रीमांख धनवांसेव पुत्तवांस प्रजेशरः ॥ ३८॥ सप्रजन्न प्रक्रष्टष्ट ग्रामं दद्याहिजातये। लक्तमन्वन्तरं चैव वैकुगठ स महीयते॥३८ ॥ पुनः स्वयोनिं संप्राप्य ग्रामलक्षं लभेत् ध्र वम्। न जहाति च तं पृथ्वी जन्मनां लक्षमेव च ॥ ४० ॥ मप्रजं सुप्रक्टस पच्भस्य समन्वितम्। नाना पुष्करिणीव्टस्षं फलभीगसमन्वितम् ॥ ४१॥ नगरं यक् विप्राय ददाति भारते भुवि। महीयते स वैकुग्ठे दगलनेन्द्रकालकम्। ४२॥ पुनः स्वयोनिं संप्राप्य राजेन्द्रो भारते भवेत्। नगराणाज् नियुतं लभते नात्र संभय: ॥ ४३। वरा तं न जहात्येव जन्मनां नियुतं ध्र वम्। परमैश्वर्व्यसंयुक्तो भवेदेव महीतलै॥ ४४ ॥ नगराणाच गतकं देशं यो हि द्विजातये। सुप्रक्लटप्रजायुत्तं ददाति भक्तिपूर्वकम् ॥ ४५॥

२०६ [१७ श्र०

वापीतड़ागसंयुता नानावृक्षसमन्वितम्। महीयते स वैकुरठ कोटिमन्वन्तरावधि॥ ४६॥ पुनः खयोनिं संप्राप्य जम्ब द्वीपपतिभवेत्। परमैश्वर्य्यसंयुत्तो यथाशक्रस्तथा भुवि ॥४॥ मही तं न जहात्येव जन्मनां कोटिमेव च। कल्पान्तजीवी स भवेद्राजराजेश्वरी महान् ॥ ४८ ॥ स्वाधिकारं समग्रञ्च यो ददाति हिजातये। चतुगु एं फलं चाती भवेत्तस्य न संभय: ॥ ४६ ॥ जम्बुद्दीपं यो ददाति ब्राह्मणाय पतिव्रते। फलं शतगुसच्चाती भवेत्तस्य न संशयः ॥ ५० ॥ सप्तद्वीपमहीदातुः सर्वतीर्थानुसेविनः । सर्वेषां तपसां कर्त्तुः सर्वोपवासकारिय: ॥ ५१॥ सर्वदान प्रढातुश्न सर्वसिद्धश्वरस्य च। अस्त्य व पुनरावृत्ति नभक्वस्य हरेरहो॥ ५२ ॥ अ्र संख्यब्रह्मणां पातं पश्यन्ति वैष्यवाः सति। निवसन्ति हि गोलोके बैकुरठ वा हरेः पढे ॥ ५२॥ विष्णुमन्त्रोपासकश् विहाय मानवीं तनुम्। विभरत्ति दिव्यरूपञ्च जन्न्मृत्युजरापहम् ॥ ५४।। लब्ध्वा विष्णोश्च सारूप्य विष्ुसेवां करोति च। स च पश्यति गोलोके ह्यसंख्य प्राऊृतं लयम्॥५५॥ नश्यन्ति देवा: सिद्ाञ्च विशानि निखिजानि च। कृषभत्ता न नश्यन्ति जन्ममृत्युजराहरा: ॥५६॥ कार्त्तिके तुलसीदानं करोति हरये च यः। युगं पत्रप्रमाएच्च मोदते हरिमन्दिरे॥ ५७ ॥

प्रक्ृतिखएडम् ।

पुनः स्वयोनिं संप्राप्य हरिभति लभेत् व्रवम्। सुखी च चिरजीवी च स भवेद्वारते भुवि॥ ५८ ॥ छतप्रदीपं हरये कार्त्तिके यो ददाति च। पलप्रमाएवर्षच मोदते हरिमन्दिरे॥ ५८ ॥ पुनः स्वयोनिं संप्राप्य विष्ुभति लभेत् ध्र वम्। महाधनाव्य: स भवेश्चसुप्यांखेव दीप्रिवान् ॥ ६० ॥ मावे वः स्राति गङ्गायामरुणोदयकालतः । युगषष्टिसहस्त्ाषि मोदते हरिमन्दिरे॥ ६१ । पुनः खयोनिं संप्राप्य विष्ुभति लभेद् ध्रवम्। जितेन्ट्रियाणं प्रवरः सभवेद्धारते भुवि ॥ ६२ ॥ माघे यः साति बङ्गायां प्रयाग चारुणोदये। वैकुरठ़ मोदते सोऽपि लक्षमन्वन्तरावधि॥ ६३॥ पुनः खयोनिं संप्राप्य विष्ुमन्त्र लभेत् ब्रुवम्। त्यक्ता च मानुषं देहं पुनर्याति हरे: पद्म् ॥ ६४॥ नार्ति तत् पुनरावत्तिर्वकुरठाच् महीतले। कराति हरिदास्यव्न लव्ध्वा सारूप्यमेव च॥ ६५॥ नित्यस्त्नायी च गङ्गावां स पूतः सूर्य्यवद् भूवि। पढ़े पढेऽशवमेधस्य लभते निश्चितं फलम् ॥६६॥ तस्यैव पादरजसा सद्य:पूता वसुन्धरा। मोढते स च वैकुरठ वावचन्द्रदिवाकरी।६७॥ पुनः स्योनिं संग्राप्य तपसी प्रवरी भवेत्। स्वधर्मनिरतः शुद्धोनिद्ांय सुजितेन्द्रिय: । ६८ ॥ मोनकर्कटयोमेव्य गाढ़ तपति भास्कर। भारते यो ददात्येव जलमेव सुवासितम्॥ ६ट ।

२७८

मोदते स च वैकुरठ यावदिन्द्राखतुरदशः। पुनः स्वयोनिं संप्राप्य सुखी निष्कपटो भवेत्७.।। वैशाखे हरये भत्न्या यो ददाति च चन्दनम्। युगषष्टिसहस्त्रापि मोदते विष्ुमन्दिरे पुनः खयोनिं संप्राप्य रूपवांख् सुखी भवेत् । ७१ ॥ वैशाखे शत्तुदानञ्ज यः करोति दिजातये। प्रकुरेशप्रमाणाब्द मोदते विष्णुमन्दिरे॥ ७२॥ करोति भारते यो हि कृष्जन्माष्टमीव्रतम्। प्रतजन्म्रक्वतात् पापान्ुच्यते नात्र संशय:।७३ ॥ वैकुएठ मोदते सोऽपि यावदिन्द्रायतुर्दशं। पुनः खयोनिं संप्राप्य क्वष्णभत्ति लभेत् ध्रवम् ॥४॥ दूहैव भारते वर्षे शिवरात्रि करोति यः । मोदते भिवलोके च सप्तमन्वन्तरावधि॥७५॥ शिवाय शिवरात्री च विल्वपत्र ददाति यः। पत्रप्रमाज्च युगं मोदते शिवमन्दिरे। ७६।। पुनः खयोनिं संप्राप्य भिवभतिं लभेदुध्र वम्। विद्यावान् पुत्तवान् श्ररीमान् प्रजावान् भूमिमान् भवेत् ७9 चैत्रमासेऽथवा माघे शङ्गरं योडचयेद् व्रती। करोति नर्त्तनं भत्या वेत्पायिर्दिवानिश्म् । ०८। मासं व्याप्यार्द्वमासं वा दशसप्तदिनानि वा। दिनमानं युगं सोऽपि शिवलोके महीयते। ७2 । श्रीरामनवमों यो हि करोति भारते नरः । सप्तमन्वन्तरं यावनोदते विष्णुमन्दिरे॥ ८0 ॥ पुजः खयोनिं संप्राप्य रामभति लभेद् ध्रवम्।

२७भ० ] प्रक्वतिखणडम् ।

जितेन्द्रियाणां प्रवरी महांत् धार्मिकी भवेत् ॥ ८१॥ भारदीयां महापूजां प्रक्वतर्य: करीति च। महिषैम्कागलैर्मेंषैरित्तुकुष्माएड कैस्तथा॥ ८२॥

भिवलोके वसेत् सोऽपि सप्तमन्वन्तरावधि। पुनः खयोनिं संप्राप्य बुद्धिन्च निमलां लभेत् ॥ ८४ ॥

महाप्रभावयुत्तस गजवाजिसमन्वितः । राजराजखरः सोपि भवैदेव न संभय: ॥ ८५ । भाद्रशुक्ाष्टमीं प्राप्य महालक्ष्मीञ् योऽचयेत् ।।८।। नित्यं भत्त्या पक्तमेकं पुखच्वेत्रे च भारत दत्वा तस्ये प्रक्ृष्टानि चोपचाराषि षोडशः। ८० । बेकुरे मोदते सोऽपि यावच्न्द्रदिवाकरी। पुनः स्योनिं संप्राप्य राजराजेशरी भवेत्। ८८। कार्त्तिकीपूर्णिमायाज क्त्वा तु रासमगडलम् गोपानां पतकं कत्वा गोपीनां भतकं तथा॥८८॥ शिलायां प्रतिमायां वा श्ीकृष्ं राधया सह। भारते पूजवेद् दत्त्वा चोपचाराणि षोड़य:। 2० । गोलोके च वसेत् सोऽपि यावट् वे ब्रह्मगो वयः । भारतं पुनरागत्य हरिभति लभेद् घ्रुवम् ॥ ८१ क्रमेय सुदृढ़ां भत्ति लवध्वा मन्त हरेरपि। देहं त्यक्का च गोलोकं पुनरेव प्रयाति सः ॥८२ ॥ तत्र छप्पस्य सारूप्यं संप्राम्य पार्षदी भवेत्।

३८० ्रह्मवेवत्तपुराये

पुनस्तत्पतनं नास्ति जरामृत्युहरी महान् ॥ ८३ ॥ शुकां व्याप्यथवा कवष्सं करोत्येकादशीच् यः । वैकुरठ़ मोदते सोऽपि यावट् वे ब्रह्मणी वय: ॥ ८४ । भारतं पुनरागत्य हरिभति लभेदु ध्रुवम्। पुनर्याति च वैकुरठ न तस्य पतनं भवेत् ॥६५ ॥ भाद्र शुक्के च द्वादश्यां यः शक्रं पूजयेन्नरः । वष्टिवर्षसहस्त्रापि शक्रलोके महीयते॥ ६६॥ रविवारिऽकसंकान्त्यां सप्तम्यां शुक्कपच्चतः । सम्पूज्याकं हविषान्नं यः करोति च भारते ॥८७॥ महीयते सोडकलोके यावच्चन्द्रदिवाकरी। भारतं पुनरागत्य चारीगी श्रीयुती भवेत् ॥ ८८ ॥ ज्येष्ठशक्कचतुदश्यां सावित्रीं यो हि पूजवेत्। महीयते ब्रह्मलोके सप्तमन्वन्तरावधि॥ ८८ ॥ पुनर्महीं समागत्य श्रीमानतुलविक्रमः। चिरजीवी भवेत् सीऽपि ज्वानवान् सम्पदायुतः ॥१००। माघस्य शुक्कपन्नम्यां पूजयेद् यः सरख्तीम्। संयतो भक्तिदो दत्वा चोपचारायि षोड़म: ॥ १०१ ॥ महीयते स वैकुगह यावद् ब्रह्म दिवानिशम्। संप्राप्य च पुनर्जन्म स भवेत् कविपरिडतः ॥१०२ ॥ गां सुवर्शादिकं यो हि ब्राह्मणाय ददाति च। नित्यं जीवनपर्य्यन्तं भक्तियुत्तस भारते॥ १०२॥ गवां लोमप्रमाशब्दं द्विगुएं विष्ुमन्दिरे। मोदते हरिया साईं क्रीड़ाकीतुकमङ्गलै:॥१०४॥ ततः पुनरिहागत्य विषुभक्ि लभेद् ध्र वम्।

२७अ० ] प्रक्रतिखएड़म्। २८१

ततः पुनरिहागत्य राजराजेखरी भवेत्। गोमांच पुत्रवान् विद्वान्न्ञानवान् सर्वतः सुखी ॥१०५। भोजयेट् यो हि मिष्टान् ब्राह्मगेभ्यय भारते। विप्रलोमप्रमाणाव्द मोदते विषुमन्दिरे ॥१० ६। ततः पुनरिहागत्य स सुखी धनवान् भवेत्। विद्ञान् सुचिरजीवी च श्रीमानतुलविक्रमः । १०७। वो वक्ति वा दढ़ात्येव हरर्नामानि भारते। युगनामप्रमाणज्च विपुलोके महीयते ।१०८। ततः पुनरिहागत्य विष्णुभति लभेदु ध्रुवम्। वदि नाराययबेत् फलं कोटिगुएं लभेत्। १०६ ॥। नाम्रां कोटिं हरयो हि चेत्रे नारायगे जपेस्। सर्वपापविनिर्मुक्ती जीवम्ुक्ती भवेद् ध्र वम् ॥ ११० ॥ लभते न पुनर्जन्म वैकुरठे स महीयते। लभेद्विष्णोद्य सारूप्यं न तस्य पतनं भवेत् ॥१११ ॥ यः िवं पृजयेन्नित्वं कत्वा लिङ्गव्व पाथिवम्। वावञ्जीवनपर्य्यन्त स याति शिवमन्दिरम् ॥११२ ॥ मृदां रेगुप्रमाशाव्द शिवलीके महीयते। ततः पुनरिहागत्व राजेन्द्रो भारते भवेत् ॥ ११३ ॥ मिसाव् वोऽचयेननित्वं शिलातीयच्च भक्षतत। महीयते स वैकुगठ वावट् वै ब्रह्मगाः गतम् ॥११४॥ ततो लबध्ा पुनर्जन्र हरिभति सुटुर्लभम्। महीयते विषुल्ोके न तस्य पतनं भवेत् ॥११५ ॥ तपांमि चेय सर्वागि व्रतानि निखिलानि च। कत्वा तिरष्ठात वैकुरठ यावदिन्द्रायतुर्दगः॥ ११६॥

३८२ ।२७अ्र.

ततो लब्ध्वा पुनर्जन राजेन्द्री भारते भवेत्। ततो मुक्ती भवेत् पद्चात् पुनर्जन् न विद्यते ॥ ११७॥ यः स्नाति सर्वतीर्थेषु भुवि क्वत्वा प्रदच्वियम्। सच निर्वाणतां याति न तज्जन्म भवेद् भुवि। ११८ । पुस्यचेत्र भारते च योऽखमेधं करोति च। अखलोमप्रमाणाव्द शक्रस्यार्धासने वसेत् ॥ ११९। चतुर्गुयं राजसूये फलमाप्नीति मानवः। नरमेधेऽशमेधारईं गोमेधे च तदेव च । १२० ॥ पुत्रेष्टी च तद्द्वञ्ज सुपुच्ञ्च लभेद् ध्र वम्। लभते साङ्गलेष्टौ च गोमेधसद्टयं फलम् ॥ १२१॥ तत्समानच्ज विप्रेष्टौ वृद्ियागे च तत्फलम्। पझ्मयच्चे तदर्द्वज्ज फलमाप्नोति मानव: । १२२ ॥ विशोके व विशोकञ्ज पझ्माई ख्गमश्रुते। विजये विजयी राजा सग पद्मसमं लभेत् ॥१२३॥ प्राजापत्य प्रजालाभो भूवृद्ि भूभृतां भवेत्। दृह राजत्रियं लब्ध्वा पझमाड्वें खर्गमश्रुते। ऋद्ियागी महैश्वय्यं स्वगं पझ्मसमं भवेत् : १२४ । विष्ुयन्नःप्रधानस सर्वयज्जेषु सुन्दरि। ब्रह्मणा च कतः पूर्वे महासभ्भारसंयुतः ॥१२५॥ बभूव कलही यत्र दक्तभङ्गरवीः सति। शेपुस नन्दिनं विप्रा: नन्दी विप्रांस कोपतः । १२६।। यतो हेतोर्दचयचं बभव्ज चन्द्रभेखरः । चकार विष्णुयस्ञ्च पुरा दक्षप्रजापतिः ॥१२७। वर्मश् कश्यपसव श्रेषसापिच कर्दमः।

२०म्र० प्रक्वतिखवडम् । २८३

सायभ्भुवो मनुखैव तत्पुवब प्रियबतः॥१२८ । शिव: समत्कुमारय कपिलय ध्र वस्तधा। राजसूयसहस्त्रायां समृद्धा च कतुर्भवेत्॥ १२८॥ राजसूयसहस्त्रायां फलमाप्रोति निव्चितम्। विष्णुयच्नात् परी यत्ची नास्ति वेदे फलप्रदः ॥ १३०॥ बहुकत्पान्तजीवी च जीवन्मुत्ती भवेद् ध्र वम्। द्नन तेजसा चैव विष्णुतुख्यी भवेदिह ॥ १२१॥ देवानाथ् यधा विष्यु वैष्णवानां यथा शिवः। शास्त्राणाञ्च वथा वेदा आायमाय्ाछ ब्राह्मया: ॥१३२। तीर्यानाष यथा गक्गा पवित्राणाप वैप्वाः। एकादशी व्रतानास् पुष्पायां सुलसी यथा। १३३॥ मचत्ायां यथा चन्द्र: पचियां गरड़ी यथा। घथा स्त्रीगास प्रक्ृति: आधारायां वसुन्धरा। १३४।। गीव्रगानासेन्द्रियायां चस्सलानां यथा मनः । प्रजापतीनां ब्रझ्मा च प्रजेशानां प्रजापति: ॥ १२५ । वृन्दावनं वनानाच्च वर्षायां भारतं वथा। श्रीमताष्च यथा श्ीय विटुषास्व सरखती । १३६ । पतिव्रतानां दुर्गा च सौभाग्यानाख राधिका। विशुयन्नस्तथा वत्े यक्चेषु च महानिति ॥१३॥ पश्वमेधनतेनेव गक्लं लभते ध्र वम्। सहस्त्रेय विणुपदं संप्राप पृथुरेव च । १३८ ॥ खानच सर्वतीर्धेषु सर्वयत्तेषु दीक्षयम्। सवेषाव् व्रतानाच तपसा फलमेव च॥ १३८। पाठयतू्षीं वेदानां प्राद्षिखं भुवस्तथा।

३८४ ब्रह्मवैवर्तपुराशे

फलं वीजमिदं सवें मुक्तिदं छ्वप्पासेवनम् १४० ॥ पुराणेषु च वेदेषु चेतिहासेषु सर्वतः । निरूपितं सारभूतं क्वषापादाम्ब जार्चनम् ॥ १४१ ॥ तद्दर्णनञ्ज तद्यानं तन्नामगुयकीर्त्तनम्। तत्स्तीत्र' स्मरणष्जैव वन्दनं जप एव च ॥ १४२ ॥ तत्पादोदकनैवैद्यभक्षयं नित्यसेव च। सर्वसन्मतमित्येवं सर्वेप्िसितमिदं सति ॥ १४३ # भज कृष्ण परं ब्रह्म निगुयं प्रक्वतेः परम्। म्हाण स्वामिनं वत्से सुखं गष्य खमन्दिरम् ॥१४४।। एतत्ते कथितं सर्वं विपाक कर्मा नृणाम्। सर्वेष्मितं सर्वमतं परं तत्त्वप्रदं वृणाम् ॥ १४५। दति श्रीव्रह्मवैवत्तें महापुराय नारायएनारदसंवादे प्रछ्यतिखएड सावित्री यमसंवादे सावित्ा पा- ख्याने शुभकमविपाकप्रकथनं नाम सप्त- विंशतितमीऽध्यायः ।

--

श्रीनारायण उवाच।

हरेरुत्कीर्त्तनं सुत्वा सावित्री यमवक्कतः । साशुनेत्ा सपुलका यमं एुनरुवांच सा ॥ १ ॥

प्रक्वतिखएडम्। २८५

सावित्ा वाच। हरेरुत्कीत्तन धर्म: खकुलोडारकाररम्। श्ीतृयाष्टेव वत्नृणां जन्मसृत्य नराहरम् ॥ २ ॥ दानानाल व्रतानाव्न सिखीनां तपसां परम्। योगानाज्षेव वेदानां सेवनं कीर्त्तनं हरेः ॥ २ ॥ मुक्तित्वममरत्व वा सर्वसिद्धित्वमेव वा। श्रीऊ्वश सेवनस्येव कलां नार्हन्ति घोड़गीम् ॥ ४ ॥ भजामि केन विधिना श्रीक्वण प्रक्ृते: परम्। मू्ढ़ा मामवलां तात वद वेदविदांवर॥ ५॥ शुभकम्ंविपाकञ् स्ुतं नृणं मनो हरम्। करम्पाशभविपाकच् तन्मे व्याख्यातुमहसि॥ ६॥ दृत्यु क्रा सा सती ब्रह्मन् भतिनस्र्रातमकन्धरा। तुष्टाव धममराजन्ट वेदोक्रन स्तवेन च॥ ७ ॥ साविवर वाच। तपसा वम्प्रमाराध्य पुष्करे भास्करः पुरा। धमींगं वं सुतं प्राप धर्मराजं नमाम्यहम् ॥८। समता सर्वभूतेषु यस्य सर्वस्व साच्तियः । भतो यन्नाम शमनमिति तं प्रथमाम्यहम् । ८।। येनान्तय कवतो विशवे सर्वेषां जीविनां परम्। कर्मानुरूपकालेन तं क्वतान्तं नमाम्यहम् ॥१० ॥ विभत्ति दए्डं दखाय पापिनां शुद्धिहेतवे। ममामि तं दण्डधरं यः शास्ता सर्वकर्म्भणाम् ११॥ विश्वे च कलयत्वेव वः सर्वायुय्यापि सन्ततम्। प्रतीव दुर्निवार्य्न्न तं कालं प्रयमाम्यहम् ॥१२॥

३८६ ब्रह्म वैवर्तपुराणे [२९श्र०

तपस्वी वैष्णवो वर्म्मो संयमी विजितेन्द्रिय: । जीविनां कम्मफलदं तं यमं प्रयमाम्यहम् ॥१३॥ खात्मारामश्च सवत्तो मित्र पुसकतां भवेत्। पापिनां क्रेश्दी यश्व पुर मित्र नमाम्यहम् ॥ १४॥ यज्जन ब्रहमणी वंशे ज्वलन्त ब्रह्मतेजसा। यो ध्यायति परं ब्रह्म ब्रह्मवंशं नमाम्यहम् ॥ १५ ॥ दृत्युक्का सा च सावित्री प्रथनाम यमं मुने। यमस्तां विषुभजनं कम्पैपाकमुवाच ह। १६॥ दूदं यमाष्टकं नित्यं प्रातरुतयाय यः पठेत्। यमाच्तस्य भयं नास्ति सर्वपापात् प्रसुच्यते ॥ १७॥ महापापी यदि पठेत् नित्य भत्त्या च नारद। यमः करोति तं शुद्धं कायव्यूहेन निश्चितम् ॥ १८ ॥ पूति श्ीव्रह्मवैवत्त महापुराणे प्रक्वतिखएडे नारायश- नारदसंवादे सावित्रीक्ृतयमस्तीत्र नामा- षाविंशोऽध्यायः ।

ऊनविशोऽध्यायः।

श्रीनारायय उवाच। बमस्तस्यै विष्णुमन्त्रं दत्त्वा व विधिपूर्वकम्। कम्गाशभविपाकव तामुवाच रवेः सतः ॥१।

२९श्र ० प्रक्वतिखएडम्। ३८७

यम उवाच। शुभकम्मविपाकन् युतं नानाविधं सति। कस्माशभविपाकञ्च कथयामि निशामय॥२॥ नानाप्रकारं सर्गञ्ज याति जीव: सवकममेणा। कुकम्मंणा च नरकं याति नानाविधं नरः॥ २ ॥ नरकापाछ् कुएडानि सन्ति नानाविधानि च। नानापुरायभेदेन नामभेदानि तानि च॥ ४ ॥ विस्तृतानि गभीराणि क्रे गदानि च जीविनाम्। भयङ्गराषि घोरागि हे वत्से कुव्सितानि च ॥ ५ ॥ षड़शीति च क्ुण्डानि संयमन्याञ् सन्ति च। निबोध तेषां नामानि प्रसिद्वानि खुती सति ॥ ६। वन्गिकुएडं तप्तकुएडं न्तारकुराडं भयानकम्। विट्कुराडं मूत्रकुरडच्च स्नेष्कुरडञ्न दुःसहम॥७॥ गरकुरडं दूषिकाकुरड वसाकुएड तथैव च। शुक्र कु एडमसट क् कुएडमश्रुकु एडव् कुव्सितम् ॥ ८ ॥ कुरड़ गात्रमलानाच कर्णविट्कुएडमेव च। मव्नाकुरड' मांसकुरडं नखकुरडञ् दुस्तरम्॥ ॥ लोम्नां कुएड' केप्रकुरडं अ्स्थिकुएडच्व दुःखदम्। ताम्त्रकुएडं लौहकुरड प्रतप्न क्ेयदं महत् ॥१०॥ तीच्प कएटककुराडञ्न विषकुराडव् विघ्रदम्। वम्मकुगड' तप्तसुराकुग' चापि प्रकीर्त्ति तम् ॥ ११ ॥ प्रसप्ततैलकुगडत् दन्तकुण्डञ्च दुर्वहम्। क्व्मिकुएडं पूयकुरड सर्पकुगड टुरन्तरम्॥ १२ ॥ मप्रकुरड टंगकुराड भीमं गरलकुएडकम्।

३८८ ब्रह्मवैवत्तंपुराऐ

कुरञ् वज्दंद्टराणं वच्विकानाञ्ज सुत्रते॥ १३॥ शरकुरड शूलकुरड सङ्ग्क्कगडन्न भीषषम्। गोलक्कुएडं नक्रकुएड काककुएड शुचास्टम्॥ १४॥ सज्चालकुरडं वाजकुरडं बन्धकुएड सुदुस्तरम्। तप्तपाषासकुरडञ्च तीक्षपाषाणंकुएडकम् ॥ १५॥ लालाकुएडमसिकुरड चूर्णकुराड सुदारएम्। चक्रकुएड वञ्तरकुरड कूम्ंकुएड महील्वएम्॥ १६॥ ज्वालाकुरडं भस्मकुएड' पूतिकुरडज्च सुन्दरि। तप्तभत्यप्यसीपत्र सुरधारं सूचीमुखम् ॥ १७॥ गोधामुखं नक्रमुखं गजदंशच्च गोसुखम्। कुभ्भीपाकं कालसूत्रम् अवटोदमरुन्तुदम् ॥ १८॥ मांशुभोजं पाशवेष्टं शूलप्रोतं प्रकम्पनम्। उल्कासुखम् अन्धकूपं वेधनं टरडताड़नम्॥ १८ ॥ जालबन्ध देहचूरों दलनं योषणङ्गरम्। सर्थज्वालामुखं जिन्भ धूमान्ध नागवेष्टनम् ॥ २०॥ कुरडान्येतानि साविति पापिनां क्रेशदानि च। नियुतौः किङ्गरगएै रच्षितानि च सन्ततम् । २१। दडहस्तैः शूलहस्तैः पापहस्त भैयङ्गरैः। भक्तिहस्त गदाहस्त ्मदमत्तैक्व दारुयै: ॥ २२॥ तमीयुत्त दयाहीनेर्दु मिवार्य्यन्न सर्वतः। तेजख्िविभिथ निःशङ्डेस्ताम्त्रपिङ्कललोचनैः ॥२२॥ योगयुक्त : सिद्योगैर्नानारूपधरैवरैः । आसन्नमृत्युभिर्ट्टष्टैः पापिभि: सर्वजीविभिः ॥२४। खकन्मनिरतैः भैवैः थातः सौरैश गायपैः।

३० अ०] प्रक्ृतिखएडम्। ३८६

अटृष्टः पुरक्वद्धिय सिद्धियोगिभिरेव च ॥ २५॥ स्वधन्मरनिरतैर्वापि विरतैवा खवतन्त्रकैः । बलवद्धिस् निःपङ्गे: खप्नटृष्टैख वैष्वैः ॥२६॥ एतत्ते कथितं साध्वि कुएडसंख्यानिरूपयम्। येषां निवासी यत् कुएड निबोध कथयामि ते॥२०॥ द्ूति श्रीव्रह्मवैवत्तें महापुराण नारायसनारदसंवादे प्रक्वतिखरड सावित्रा पाख्याने यमसावित्री- संवादे नरककुएडसंख्यानं नामोनत्ि- थोडध्यायः ।

तरि शोऽध्यायः ।

यम उवाच।

हरिसेवारतंः शुद्धो योगी सिड्ो वरती सति। तपस्त्री व्रभ्मचारी च न याति नरकं यति: ॥१॥ कटुवाचा बान्यवांस खलत्वेन चयी नरः। दृग्धान् करोति बलवान् वड्िकुएड प्रयाति सः॥ २ ॥ गादतोमप्रमाणाव्द तत्र खिथिला इुताशने।

ब्राद्मयं वषितं तुव् प्रतप्त एहमागतम्। न भोजयति यो सूढ़स्तप्तकुड़ प्रयाति सः ॥४॥

[३० श०

तत्र लोमप्रमाषाब्द स्थित्वा तत्र च दुःखितः। तप्तस्थले वक्निकुरड पची च सप्तनन्मसु ॥५॥ रविवारार्कसंक्रान््याममायां श्राड्वासरे। वस्त्राणं चारसंयोत करोति यो हि मानवः॥३॥ स याति चारकुरडन्न सूत्रमानाब्दमेव च। स व्रजेद्रजकों योनिं सपजन्मसु भारते॥॥ स्वदत्तां परढत्तां वा ब्रद्मव्ृत्तिं हरेत्तु यः। षष्टिवर्षसहस्ाि विट्कुरडज् प्रयाति सः ॥८ ॥ घष्टिवर्षसहस्त्राषि विड्भीजी तत्र तिष्ठति। षष्टिवर्षसहस्त्राषि विट्क्वमिश् पुनर्भुवि ॥2॥ परकीयतड़ागे च तड़ागं यः करोति च। उत्सजेह वदोपेय मूत्रकुरड प्रयाति सः ॥१०॥ तट्रेखुमानवर्षज्ज तज्जोजी तत्र तिष्ठति। भारते गोधिका चैव स भवेत् सप्तजनासु ॥११। एकाकी मिष्टमश्नाति स््पासकुएडं प्रयाति सः। पूर्ण मव्दशतञ्जैव तद्वोजी तत्र तिषठति ॥१२॥ पूर्ण मब्दशतञ्च व सः प्रेती भारते भवेत्। श्नेभ्नमूवगरञ्जव पूयं भुङ्की ततः शुचि: ॥१३ ॥ पितरं मातरजव गुरु भार्य्यां सुतं सुताम्। यो न पुष्णात्यनाथञ्च गरकुरड प्रयाति सः॥१४॥ पूर्य मन्दस हस्त्रच् तद्कोजी तत्र तिष्ठति। जतो व्रजेद्ध तयोनिं शतवर्ष ततः शुचिः ॥१५॥ दृद्टातिथिं वक्रचन्ुः करोति यो हि मानवः। पितदेवास्तस्य जलं न ग्हन्ति च पापिन: ॥ १६।

२० प० ] प्रऊ्ञतिखण्डम्। ३८१

यानि कानि च पापानि ब्रह्महत्यादिकानि च। दूहैव लभते चान्त दूषिकाकुगडमाव्रजेत् ॥ १७॥ पूर्ण मन्दश्तत्लैव तद्भोजी तत्र तिष्ठति। ततो नरो भवेद् भूमौ दरिद्रः सप्तजन्मेसु ॥१८॥ दृ्त्वा द्रव्यस् विप्राय चान्यस्े दीयते वदि। स तिष्ठति वसाकुरड् तद्गीजी शतवत्तरम् ॥ १८॥ ततो भवेत् स चणड़ालस्तिजन्मनि ततः शुचिः । क्वकलासी भवेत् सोऽपि भारते सप्तजन्मसु । ततो भवेस्ानवश टरिट्रोडल्पायुरेव च ॥२० ॥ पुमांसं कामिनी वापि कामिनीं वा पुमानथ। यः शुक्रं पायवत्येव शुक्रकुण्ड प्रयाति सः । २१ ॥ पूर्ण मन्दयतञ्जैव तद्गीजी तत्र तिष्ठति। योनिक्वमिः पताव्दृष्च सवेद् भुवि ततः शुचिः ॥२२ । सन्ताद्य च गुरु विप्रं रक्तपातञ् कारयेत्। स च तिष्ठत्वसक्कुण्डे तद्ीजी पतवत्सरम् ॥ २३॥ ततो भवेद् व्याधजन्म सप्तनन्मसु भारते। ततः शुद्विमवाप्नोति मानवश्य क्रमेय च॥ २४ ।। अशुस्रवन्त गायन्तं भत्तं दृष्टा च गह्द्म् । श्रीकण्णगुणसंगीते हसत्येव हि यो नरः ॥ २५॥ म वसेद्युकुगडे च तद्गीजी मतवत्सरम्। ततो भवेत् स चएडालो व्रिजन्मननि ततः शुचिः ॥२ह॥ करोति खलतां गज्वद्शुदहृदयी नरः। कुरड़' गावमलानाञ्न स च याति दभाब्दकम् । २०॥ ततः स गर्दभीं योनिमवाप्नोति विजन्मनि।

३६२ ब्रह्मवैवर ्त्तपुराऐ [३० अ्र०

तरिजन्मनि च शर्गालों ततः शुद्धी भवेद् ध्रवम् ॥२८॥ वधिरं यो हसत्येव निन्दत्येव हि मानवः । स वसेत् कर्एांविट्कुरड तज्वोजी शतवत्सरम्॥ २८॥ ततो भवत् स बधिरो दरिद्रः सप्जन्मासु। सप्तजन्मखङ्गहीनस्ततः छद्धिं लभेद् ध्रुवम् ॥३०॥ लोभात् खपालनार्थाय जीविनं हन्ति यो नरः। मज्जाकुरडे वसेत् सोऽपि तज्जोजी लच्षवर्षकम् ॥ ३१ तती भवेत् स शशको मीनस सप्तजन्मसु। एसादयश् कर्म्भभ्यस्ततः छुद्ि लभेत् ब्रुवम् ॥ ३२ ॥ स्वकन्यापालनं कत्वा विक्रीणाति हि यो नरः। अथलोभाव्हामूढ़ो मांसकुए प्रयाति सः ॥३२॥ कन्यालोमप्रमाणब्दं तज्गीजी तत्र ति्ठति। तञ्ज कुएड प्रहारच्च करीति यमकिङ्वरः ॥ २४॥ मांसभारं सूडि छत्ा रत्धारां लिहेत् चुधा। ततो हि भारते पापी कन्याविट्सु ह्वमिभवेत् ।३५ । षष्टिवर्षसहस्त्रासि व्यावय सप्जन्मसु। त्रिजन्ममि वराहश कुक रः सप्तजंन्सासु। ३६॥ सप्तजन्मसु मएड को जलीका सप्तजन्मसु। सप्तजन्मसु काकश्च ततः शुद्धि लक्षेत् ध्रुवम् ॥ ३०॥ व्रतानामुपवासानां श्रदादीनाज संयमे। न करोति चौरकर्म सीऽछचिः सर्वकर्मसु ॥ ३८॥ स च तिष्ठति कुरडेषु नखादीनाज़ सुन्दरि। तदेव दिनमानाव्टं तङ्जोजी दखडताड़ित: । ३८। सकेमं पार्थिव लिङ्ग यो वार्चयति भारते।

३० प्र० ] प्रक्वतिखएडम्। ३८२

स तिष्ठति केशकुरडे मृट्रेशमानवर्षकम् ॥ ४० ॥ तहन्त यावनीं योनिं प्रयाति हरकोपतः । मताष्दात् शद्िमाप्रोति स्वकुलं लभते ध्रुवम् ॥ ४१ ॥ पितृयां यो विष्ुपटे पिएड नैव ददाति थ। स तिषठत्यस्थिकुरड च खलोमाव्दं महोखणे॥ ४२ ॥ ततः स्वयोनिं संप्राप्य खच्चः सप्तसु जन्मसु। भवेन्हादरिद्रय ततः शुद्धी हि दरडबः ॥ ४३ ॥ यः सेवते महामूढ़ो गुर्विपीच्च खकामिनीम्। प्रतप्ततास्त्रकुरडे च यतवर्षं स तिष्ठति॥ ४४ ॥ अवीरान्नञ्च यो भुङती ऋतुस्नातान्नमेव च। लौहकुरड प्रताव्दञ्न स च तिष्ठति तप्तके ॥। ४५ । स व्रजेद्रानकीं वोनिं कर्मकारीं च सप्तसु। महाव्रणी दरिद्रश्न ततः शुद्धी भवेन्नरः ॥ ४६॥ यो हि घर्मात्तहस्तेन देवद्रव्यसुपस्पशेत्। भतवर्षप्रमाणच घर्मकुगडे स तिष्ठति ॥ ४9।। यः शूद्रेषाभ्यनुन्ाती भुङक् शूद्रान्नमेव च। स च तप्तसुराकुरडे प्ताब्द तिष्ठति द्विजः ॥ ४८ ॥ ततो भवेच्छृद्रयाजी ब्राद्मरः सप्तजन्मसु। शूद्रयाद्यान्नभोजी च ततः शुद्धी भवेत् ध्र यम्॥ ४८ ॥ वाग्दुष्टा कटुवाचा या ताड़येत् ख्वामिनं सदा। तीच्पाकएटककुरड़ सा तद्ोजी तत्र तिष्ठति । ५० ॥ ताड़िता यमदूतैन टगइन च चतुर्युगम्। तत उच्च:ग्रवाः सप्तजव्मस्वेव ततः शुचिः ॥ ४१॥ विषेय जीवनं हन्ति निर्दयो यो हि पामरः।

३८४ ब्रद्मवैवर्तपुराय [३०३्०

विषकुरड च तङ्गोजी सहस्राब्द् तिष्ठति ॥५२। ततो भवेबृघाती च व्रशी च सप्तननमसु। सप्तनन्मसु कुष्ठी च ततः शब्ी भवेत् ध्र वम् ॥५३ ॥ दएड न ताड़्येद् यो हि व्षच् वषवाहक: । भत्यद्वारा खतन्त्रो वा पुरायक्षेत्र च भारते॥ ५४ ॥ प्रतप्नतैलकुरड च स तिष्ठति चतुर्युगम्। गवां लोमप्रमायाब्द वृषी भवति तत्परम् ॥ ५५ ॥ दरडेन हन्ति जीवं यो लौहेन वड़िषेश वा। दन्तकुणडे वसेत् सोऽपि वर्षाणामयुतं सति।५६॥ ततः खयोनिं संप्राप्य चोदरव्याधिसंयुतः। जन्मनैकेन क्गेन ततः शुद्धो भवेन्नरः ॥५७॥ यो भुडती च हथामांसं मत्सयभीजी च ब्राह्मपः । हरेनैवेद्यभोजी च ह्मिकुएड प्रयाति सः ॥ ५८ ॥ खलोममानवर्षच् तङ्गोजी तत्र तिष्ठति। ततो भवेत् म्रेच्कजातिस्त्िजन्मनि तती द्िज:॥ ५ट । ब्राह्मरः शूद्रयाजी यः शूद्रश्नाद्दाव्नभोजकः । शूद्राणं शवदाही च पूयकुड व्रजेद् ध्र वम् ॥ ६०॥ यावल्लोमप्रमाशाब्द यजमानस्य सुत्रते। ताड़ितो यमदूतेन तद्भोजी तत्र तिष्ठति॥६१॥ ततो भारतमागत्य स शूद्र: सप्तजनमसु। महाशूली दरिद्र् ततः शुद्धः पुनद्िजः ॥ ६२॥ कृष्णपादमस्तकस्थ सपे हन्ति च यो नरः। खात्मलोमप्रमाणाष्ट सर्पकुयड प्रयाति सः॥६२॥ सपेय भचितः सोऽपि यमद्दृतन ताड़ितः ।

प्रक्वतिएड़म्। ३९५

वसेच्व सर्पविड्मोजी ततः सर्पो भवेद् त्र वम् ॥६४॥ ततो भवेत् मानवस वाल्पायुर्दद्रुसंयुतः। महाऊ् ग्रेन तन्मृत्यु: सर्पेखष भचितो ध्र वम् ॥६५ । विधिं प्रदत्वा जीवांच सुद्रनन्तूंय हन्ति यः । स दंभमथयो: कुरडे जन्ममानाब्दकं वसेत् ॥ ६६ ।। दिवानिशं भच्ितस्तैरनाहारस प्व्दऊ्वत्। हस्तपादादिवद्दय यमदूतैन ताड़ितः ॥६॥ ततो भवत् चुद्रजन्तुर्नातिस् यावती समृता। सतो भवेन्मानवय सीडङ्गहीनस्ततः शुचिः ॥ ६८। यो मूढ़ो मधु गहाति हत्वा च मधुमच्िकाः। स एव गरले कुरडे जीविमानाव्दकं वसेतू॥ ईट ॥ मचितो गरलैदग्वी यमदूतेन ताड़ितः । तती हि मच्चिकाजातिस्ततः शुद्ी भवेन्नरः ॥७० ॥ टड करोत्यदपडा' च विप्रट्यड करोति च। स कुपड वष्नदंद्राणां कौटानाच प्रयाति च॥ ७१॥ तज्ञोममानवर्षच् तत्र तिष्ठत्यहनिभम्। गब्दक्वत् भचितस्तेष ततः शुद्दो भवेन्रः । ७२ । अर्थलोभेन यो भूप: प्रजादएड करोति च। वृसिकानाख़ कुगडे षु तज्ञीमाव्दं वमेत् ध्र वम् । ३॥ ततो वृश्विकजातिय सप्तनव्सु भारते। ततो नरयाङ्गहीनो व्याधियुत्ती भवेद् ध्रुवम् । ७8 M ब्राभ्मयः मस्तधारी यो ह्यन्येषां थावको भवेत्। सख्याहीनय मृढ़य हरिभक्तिविहीनकः ।०५॥ स तिष्ठति खलोमाब्द कएडाटिपु परादिषु।

३९६ ब्रह्मवेवत्तपुराणे [२०अ०

विद्ः परादिभि: शखत् ततः शुद्धी भवेनरः ।०६॥ कागगारे सान्वकारे निबभनाति प्रजाब यः । प्रमततः खल्पदोषेय गोलकुएड प्रयाति सः ।७9 ॥ तत्कुरड पक्कतीयात सान्वकारं भयङ्गरम्। तीक्ादंद्टेय् कीटेच संयुक्त गोलकराडकम् ॥७८॥ कीटैविदो वसेत्तत्र प्रजालोमाव्दमेव च। ततो भवेत् प्रजाभृत्यस्ततः शुद्ो नरी भुवि॥॥ सरोवरादुत्यितांथ नक्रादीन् हन्ति यः सति। नक्रकरटकमानाव्द नक्रकुष् प्रयाति सः ॥८०॥ ततो नक्रादिजातिस भवेत्द्यादिषु ध्रवम्। ततः सदोडपि शुद्धी हि दग्डेनैव नरः पुनः ॥८१ ॥ वचःश्रोखीस्तलास्यज्ज यः पश्यति परस्त्रियाः । कामेन कामुकी यो हि पुख्च्ेत्र च भारते । ८२ । स वसेत् काककुरड च काकेय चुसलोचनः । ततः खलोममानाब्दं ततथान्धस्त्रिजम्मनि॥ ८३॥ सप्तजनदरिद्रश्न महात्ूरय पातकी। भारते खवर्यकारश स च स्वर्यवय्िक् ततः ॥ ८४। यो भारते तान्न्रचीरी लौहचीरख् सुन्दरि। स च लीमप्रमाशाब्द बाजकुगड प्रयाति सः ॥८५॥ तत्रव वाजविड्भोजी वाजेव तुसलोचनः। ताड़ितो यमदूवैन ततः शुषी भवेनरः॥ ८६॥ भारते देवचीर देवद्रव्याहिहारकः । मुटुप्करे वन्तकुरड़ खलोमान्दं वसेदु घ्ुवम्॥ इ० देहदग्धो हि तह्ज्ैरनाहारस शब्दळत् ।

प्रछतिखव्डभ् । ३८७

ताड़ितो यमदूतेन ततः शबो भवेवरः ॥ रद॥ रोप्यमव्यांशुकानास ययौर: सुरविप्रयोः । तप्तपाषायकुष्ह घ खलोमाष्दं वसेद् ध्रवम् ॥ ८2 ॥ तरिणननि वकः सोऽपि शेतहंसस्तिजमानि। नश्पैक श्रङ्चितथ ततोऽन्ये श्वेतपचियः॥ ८०॥ तसो रक्तविकारी च शूली व मानवो भवेत्। सपतजकासु चाल्पायुस्ततः शुव्ी भवेन्नरः॥८१॥ वेत्यकांस्यादिपात्रस्व यो हरत् सुरविप्रयोः । तीक्ष्पपाषामकुगडे च खलीमाष्ट वसेद् ध्रुवम्। ८२। स भवेदृखजातिय भारते सतजन्मसु। ततोऽधिकाङ्गयुक्वव्न पादरोगी ततः शुचि: ॥८१ ॥ पुवत्वन्ञ्न यो भुछत्त पुसलीजीव्यजीवनः। खलीममानवर्षज्ज लालाकुरड वसेट् ध्र वम् ।2४। ताहितो यमदूतैन तद्गोजी तत्र तिष्ठति ततश्नन्तुःशूलरोगी ततः शुद्धः क्रमेय सः ॥८५ । क्लककसेवी मसीजीवी यो विप्रो भारते भुवि। सच तप्तमसीकुगड खलीमाब्ट वसेद् ध्रवम्॥८६॥ ताड़िती यमदूरतन तद्ोजी तत्र तिउति। ततस्तिजअ्रनि भवेत् क्वषावर्गाः पशुः सति ॥८॥॥ वरिजननि भवेष्छाग: क्वशासपस्तिजमनि। ततष् तालव्टत्तस ततः शुद्ी भवेननरः ॥८८। वान्यादिगस्यं ताम्बूलं यो हरेत् सुरविप्रयोः । भासनच तथा तल्प चूगाकुरड प्रयाति सः ।८८ म भताव्द तबव निवसेत् यमदूतेन ताड़ितः । २४

३१८ अवैव तंपुराशे

सलो भवेन् षजाति: कुक्ुटच विजन्नि: १०० ॥ सतो भवेद मानवस काथव्याधियुती भुवि। वंगृहीनो दरिद्रशे वाल्पायुख ततः शुचि:॥१०१॥ चक्रं करीति विप्राया हत्वा द्रव्यध बो नरः। म वसेखन्रकुण्डे चशताब्द दृष्ताड़ित: ॥ १०२ # ततो सवेन्याजवयय तेलकारस्त्रिजव्नि। व्याधियुक्ती भवेट्रोगी बंशहीमस्ततः ुषिः ॥ १०३॥ बान्धवेषु च विप्रषु करोति वक्षतां नरः। प्रयाति वज्कुरडद्य वसेप्तत्र युगं सति ॥ १०४ # ततो भवेत् स वक्राङ्की हीनाङ: सपजव्छ। दरिद्रो वंगहीनव भार्य्ाहीनस्तः शुचि :: १०५। शयने कूरम्मांसय्य ब्राह्मयी यो हि अकति। कू म्मंकु एडे वसेत् सोडपि शताष्दं कू् ्हैभच्ित: ॥१०६॥ ततो भवेत् कूर्याजन्म त्रिजव्नि च शूकरः। त्रिजअ्नि विड़ालयष मयूरब विजशनि ॥ १०० ॥ षृततैलादिकज्जव यो हरेत् सुरविप्रयोः। स याति ज्वालाकुरडव़ भस्तकुरस पातकी। १०८॥ तत्र खिित्ा शताव्दक् स सवेत्तैलपायिका। सप्तनंश् मतृय्यरक्षी सूषिकख ततः शुचि:॥१०८॥ सुगन्धि तेलं धातीच्च गन्धट्रव्य तघैव वा। भारते पुसयवर्षें च यो हरेत् सुरविप्रयो: ६११०॥ वसेत् दुर्गन्धकुराड च दुर्गन्धज्न लभेत् सदा। खलोममानवर्षञ् ततो दुर्गन्धिका भवेत् । १११ । दुर्गन्धिका सहवन् सगनाभिस्तिनवानि।

सप्न्जन् सुगन्धिय ततो हि मानवी भवेत ॥ ११२ ॥ बश्ेनेंब वतत्वेन हिंसारूपेय वा सति।. वन्ी च यो हरद्र मिं भारत परपैटकीम । ११३॥ स वसेत्तप्तभक्षी व भवत्तप्ती दिवानिगम। तप्ततेसे बथा जीवो दग्धी स्रमति सन्ततम ॥११४॥ भस्मवास भवत्येव भोगदेही न नश्यति। सप्तमन्वन्तरं पापी सन्तप्तस्तत्व तिर्ष्ठत ॥ ११५॥ पब्द करोत्यनाहारो यमदूरतन ताड़ितः । वष्टिवर्षसूहस्त्राषि बिट्क्कमिर्भारत ततः । ११६॥ ततो भवेन्न मिहीमी दरिद्रय ततः शुचिः । ततः सजोनिं संप्राप्य शुभकस्मा भवेत् पुनः ॥ ११७॥ श्िनत्ति जविनः खब्नदयाहीनः सुद़ारुगः। नरघाती इस्ति नरमर्थलोभेन भारते ॥ ११८॥ असिपन्न सवसेश यावदिन्द्रायतुद्दशः। नव चेद् ब्राअ्मशान् हन्ति शृतमन्वन्तरं तदा ॥ ११८ ॥ किव्नाङ्गय भवेत् पापी खद्गधारिय सन्ततम्। अ्नाहारः गब्दक्वय यमदूतन ताड़ितः ॥ १२० ४ मव्चातः पतजन्ानि भारत शूकरी भवेत्। सुक रः गतजम्मानि शृगालः सप्तन्ग्सु ॥ १२१॥ व्यात्रय सप्तजन्मानि वक्ककैव विजन्ननि। जनसस गगड़कय महहिषञ्च तरिजन्नि॥ १२२॥ ग्रामं वा नगरं वापि दाहनं यः करोति च। चुरधारे वसेत् स्रोपि क्विन्नाङ्गस्तियुगं सति ॥१२३॥ ततः प्रेतो भवेत् सद्ो वष्चिवक्री भमेभहीम्।

४०० (३०श०

सप्तनन्म मेध्यभोजी खद्योतः सप्तजवसु ॥ १२४ ॥ ततो भवेन्हाशूली मानवः सप्तजन्मसु। सप्तजन्म गलत्कुष्ठी ततः शुद्धी भवेन्रः ॥ ११५॥ परकर्मे मुखं द्त्वा परनिन्दां करोति यः। परदोषे महाश्नाषी देवब्राह्मणनिन्दक: ॥ १२ ६॥ सूचीमुखे स च वसेत् सूचीविद्वी युगत्यम्। ततो भवेद ृथिकश्च सर्पश् सप्तजन्मसु ॥ १२७॥ वच्चकीट: सप्तजन्म भस्मकीटस्ततः परम्। ततो भवेन्मानवस महाव्याधिस्ततः शुष्ि: ।११८॥ गहियाछ ग्हं भित्वा वस्तुस्तेयं करोति यः। गाध छागांस मेषांस याति गोधामुखृख् स: ५१२८॥ ततो भवेत् सप्तजष्म गोजातिर्व्याधिसंयुतः । तरिजन्म मेषजातिश्व छ्ागजातिस्त्रिजन्नि ॥ ११०॥ ततो भवेव्ानवय नित्यरोगी दरिद्रकः । आर्य्याहीनो बन्धुहीन: सन्तापी च ततः शुचि: ॥११।। सामान्यद्रव्यचौरख याति नक्रसुखं युगम्। ततो भवेष्मानवञ्च महारोगी ततः शुचिः ॥१३२ ॥ हन्ति गाव गजासेव तुरगांध नरांस्तधा। स याति गजदंशष् महापापी युगल्यम् ॥ १२३ ताड़ितो यमदूतेन गजदन्तेन सन्ततम्। स भवेह्जजातिख तुरगस त्रिजन्नि। गोजाति स्लैच्ळजातिक ततः शुड्ी भवेब्र: ॥११४। जलं पिवन्तों तषितां गां वारयति यो नरः। तत्शय्रषाविहीनस्व गोमुखं याति मानवः । १३५।

प्रञ्वतिसख्म्। ४०१

नरकं गोसुखाकारं लमितप्तीदकान्वितम्। तव तिष्ठतति मन्तप्ती यावख्स्तरावधि । ९३६। तती नरोऽपि गोहीनो महारोगी दरिद्रकः । सप्तणव्नान्त्यजातिख ततः शुड्धो भवेसर: ॥ १३७ ॥ गोहत्यां ब्रह्महत्याञ्च यः करोत्यातिदेशिकौम्। यो हि गच्छेदगम्याञ सन््याहीनोऽप्यदीचितः ॥१३८॥ प्रतिगही च तीघेपु ग्रामयाजी च देवलः । शूट्रायां सूपकारख प्रसत्ती वपलीपति: ।१३ । मोहत्यां ब्रह्महत्याच्च स्त्रीहत्याच्च करोति यः । मित्रहत्यां भूयाहत्यां महापापी च भारत ॥ १४० ॥ कुभ्भीपाके स च वसेत् यावदिन्द्राश्नतुर्दयः। ताड़िती यमदूतेन चूर्यमानस सन्ततम् ॥ १४१ । लएं पतति वक्की च त्तयं पतति करटके। च्षणञ्ञ तप्ततैलेपु तप्ततोयेषु च चगाम् ॥ १४२ ॥ त्यञ् तप्तपाषागे तप्तलौहे क्एं ततः। टट त्र को टिस इस्राणि शतज्ञन्ानि शूकर: ॥ १४३॥ काकय सपजमानि सर्पस सप्तजभ्मसु ! षष्टिवर्षसहस्त्रागि ततस विट्कमिभवेत्। १४४ । ततो भवेत् सहपगी गलतकुष्ठी दरिद्रिकः । यक्षमाग्रस्तो वंगहीनी भार्व्याहीनस्ततः शुचि: ॥१४५। साविद्ा वाच। व्रहमप्त्या च गोहत्वा किं विधा वातिदेशिकी। का वा तृणामगम्या वा को वा सख्याविहीनक: ॥१४ ६। शदीचितः पुमान् को वा कोवा तीर्थे प्रतिग्रही।

[३श्र०

द्विज: को वा ग्रामयाजी को वा विप्रय् देवल: ॥१४०॥ शूद्राणां सूपकार: कः प्रमत्ती वृषलीपतिः । एतंषां लचयं सवें वद वेदविदांवरः ॥ १४८ ॥

यम उवाच।

श्रीक्वरषा च तदर्चायां सरामय्यां प्रक्रती तथा। शिवे च शिवलिक़ वा सूर्य्ये सूर्य्यमणी तथा ॥१४१। गरोशे वा तदर्च्चायामेवं सर्वत्र सुन्दरि। यः करीति भेदबुद्धि ब्रह्महत्यां लभ्ेन्ु सः ।१५० ॥ खगुरी खेष्टदेवे वा जन्मदातरि मातरि। करोति भेदबुद्धिं यी ब्रह्महत्यां लभेन्तु सः ॥१५१॥

करोति समतां यो हि ब्रह्महत्यां लभेन्तु सः ॥१५२ यो मूढ़ो विष्ुनेवैद्ये चान्यनैवेद्यके तथा। हरि: पादोदकैष्वन्यदेवपादोदके तथा। करोति खमतां यो हि ब्रह्महत्यां लभेनु सः ॥१५३॥ सर्वेश्वरेश्वरे क्वणो सर्वकारणकारखे। स्वाद्ये सर्वटेवानां सेव्ये सर्वान्तरात्मनि। १५४॥ माययाऽनेकरूपे वाप्येक एव हि निर्गुऐें। करोत्यन्धेन समतां ब्रह्महत्यां लभेन्तु सः ॥१५५ ॥ पितदेवारचनां पौर्वापरां वेदविनिमिताम्। यः करीति निषेधञ् ब्रह्महत्यां लभेत्तु सः ॥१५६॥ ये निन्दन्ति हषीकेश तन्मन्तोपासकन्तथा। पवितायां पवित्रष ब्रह्महत्यां लभन्ति ते ॥ १५० ।

प्रक्कतिसरडम्। ४.३

शिवं शिवस्वरूपञ् कृप्पप्रायाधिकं प्रियम् । पवित्रायां पवित्रम् ज्ानानन्द सनातनम् ॥१५८। प्रधानं वैष्यवानाप देवानां सेव्यमीखरम्। ये नार्चयन्ति निन्दन्ति ब्रह्महत्यां लभन्ति ते ॥ १५८ ॥ ये निन्दन्ति विष्युमायां विष्ुभतिप्रदां सतीम्। सवंशतिसरूपाक्ष प्रक्ृतिं सर्वमातरम् ॥१६०॥ सरवदेवीस्वरूपाञ् सर्वाद्यां सर्वयन्दिताम्। सवंकारणरूपाष् ब्रह्महत्यां खभन्ति ते॥ १६१॥ कषपननट्मीं रामनव्मीं पुथदां पराम्। पिवरावि तथाचैकादथीं वारं रवेसतथा ॥ १६२ ॥ पञ्चपर्वागि पुरानि ये न कुर्वन्ति मानवाः । खभन्ते व्रह्महत्यां ते चारडालाषिकपापिनः ॥ १६३॥ अख्बुवाचां भूखननं जले घौचादिकक् ये। कुर्वन्ति भारते वत्से ब्रह्महत्वां बर्भा्ति ते ॥१६४॥ गुरुच् मातरं तातं साध्वों भाय्यां सुतं सृताम्। अनाधान् यो न पुष्णाति ब्रह्महत्यां लभेतु रः ॥१६५१ बिवाही वस्व न भवेत् न पश्यति सुत् यः । हरिभक्तिविहीनो यो ब्रह्महत्यां लभेत्तु सः ४१६६ ॥ गामाहारच् कुर्वन्तं पिबन्त यो निवारयेत। याति गो विप्रयोस्ंध्ये गोहत्याख लभेनु सः ॥१६० । दरडेर्गास्ताड़येन्मूढ़ो यो विप्रो वषवाहकः। दिने दिने गवां हत्यां लभते नात्र संभय: १६८। पादं ददाति बड़ी च गाव पादेन ताड़येत्। गहं विशेदधीताङ्टि: स्नात्ा गोवर्धमासमेत् ॥ १६८ ।

४०४

शो भुखत्त सरिग्बपादेन ेते सिग्धाद्विरैव व। खूय्येदिये व दिर्भोजी स गोप्हत्यां सभेद् भ्रुवम ॥१७। अवौराअख् यो भुख्त्ा योनिजीवी ब्राह्मपः। यस्व्रिसन्याविहीनस स गोहत्यां लभेदु घ्रबम् ।१०१। पित ख पर्वकाले च तिथिकाले प देवताम्। न सेवते तिथिं यो हि गोहत्यां स लभेद् घ्र षम् ॥१७२ सभप्त रि च हृणी च भेदबुद्धि करोति या। कटू तथा ताड़येत् कान्तंसा गोहत्यां लभेट् घ्रुवम्॥१३ गोमारगखननं छता वपते शस्यमेव च। तड़ारी वा तदूड्ें वा स गोहत्यां लभेद ध्रवम ॥१७४॥ प्रायश्चित्त गोबधस्य यः करीति व्यतिक्रमम्। अर्धखोभादथाञ्चानात् स मोहत्यां लभेद् व्र बम् ॥१७! राजके दैवके यताह्वोखामी गां न पालयेत्। दुःखं ददाति यो मूढ़ी गोहत्यां स लभेद् ध्र वम् ।११। प्राशिन लक्षवेद यो हि देवाचीयां रतं जलम्। मेवधं पुष्पमअव् स गोहत्यां लभेद् ध्रु वम् ॥ १० ॥ गश्वन्रास्तीति वादी यो मिध्यावादी प्रतारक: । देवश्ेषी गुरुद पी स गोषृत्यां लसेद् ध्र वम् ॥ १७८। देवताप्रतिमां दृष्टा गुरु वा ब्राह्मयं सति। सभ्भमान्न नमेदु यो हि स गोहत्यां लभेद् ध्रुवम् ॥१०८ न ददात्याभ्िषं कोपात् प्रणताय च यो द्विजः । विद्यार्थिने च विद्याप स गोहत्यां लभेद् श्रवम् ।१८ मोहत्या ब्रह्महत्या च कयिता पातिदेशिकी। यधा ऋुतं सूर्य्वक्कात् किं भूयः श्रोतुमिष्कसि ।१८१

साविवा बाय। बासवे चातिदेशे घ सम्बन्ध भापपुएययोः । व्युनाचिके च को भेदस्तन्मां व्याख्यातुमइंमि ।१८२।

यम उवाच। कुव्रापि वास्तवः श्रेष्ठी न्यूनातिदेशिकः सति। कुबासिटेशिक: श्रेष्ठी वास्तवी न्यून एव च। १८३॥ कुतर वा समता साध्वि तयावेदप्रमापतः । करोति तब्र नास्थां यो गुरुह्ृत्यां लभेत्तु सः ॥१८४ । पुरापरिचिते विप्र विद्यामन्त्प्रदातरि। युरी पितत्वमारोपो वास्तवाल् श्रेष्ठ उचयते। १८५ । पितुः पतगुणे माता मातुः शतगुगे तथा। विद्यामन्तप्रदाता च गुरुः पूज्य सुरतमंतः ॥१८६। गुरुती सुरुपत्नी च गौग्वेस गरीयसी। यघेष्ट देवपत्नी व पज्या चाभीष्टठेषता॥ १८० ॥ बिप्रः शिवसमी यय विष्यातुष्यपराक्रमः। राजातिटेगिकात् स्ेष्ठो गास्तवी गुगलचतः ॥१८८। सबं गङ्गासमं तोयं सर्वे व्याससमा दिजाः। प्रहणे सूरय्यभभिनोचयात्रव समशा तयोः॥ १८८॥ प्रातिदेशिकहत्याया वास्तवय चतुगुयः। सम्पतः सर्वटेवानामित्वाह कमचीड्वः ॥ १८० M प्रातिदेभिकहत्याया भेटस कथितः सति। या या गम्या तृषामेव निबोध कथयामि ते॥१८१॥ स्वस्तीगम्या व सर्वेषामिति वेदे निरूपिता। गामम्या व तदन्या या इति वेदविदो विदुः ॥१८२॥

४०६ [२० श्र०

सामान्य कथितं सर्व विश्रेषं शृणु सुन्दरि। अत्यगम्याच् या याय निबोध कथयामि वे॥१८३॥ शूट्रायां विप्रपत्नी च विप्राणां शूद्रकामिनी। अत्यगम्मा च निन्दा थ लोके वेदे पतिव्रते॥ १८४॥ शूद्में ट् ब्राध्मषों मथ्केदु ब्रझहत्याशतं सभेत्। तक्षमं ब्राश्मणी चापि कुश्ीपाक ब्जेद् भ्र हस् ।१९५। यदि शूद्रां व्रजेद्विप्रो वृषलौपतिरेव सः । स भष्टो विप्रआतेख चयडालात् सोथमः रमृतः ॥१८६ विष्ठासमय तत् पिरहो सूततुत्यन् तर्पबम्। तत् पितृयां सुरायाज् पूजने तव्समं सति ॥१८७ ॥ कटिजन्ाजित पुथ्यं सनध्यार्चातपसाजितम। द्विजस्य वृषखौभीगावश्यत्जेब न संभय: ॥१२८॥ ब्राहहरात्ञ सुरापीति विड्भीजी वृषजीपतिः । हरियासरभोणी च कुश्षीपाकं ब्रनेद् श्रुवम् ॥ १८८ । सुकपज्ञीं राजपत्नीं सपत्रीमातरं प्रसूम्। खुतां पुन्नवधुं खश्रू सगभीं भगिनं सति ॥२००॥ मोदरभाटजायाच मातुलानीं पितुप्रसूम्। मातु: प्रख्ू तत् खसारं भगिनों भातकन्वकाम् ।२० शियाच शिषपत्ञीस् भागिनेयस्य कामिनीम्। आातु: पुश्तप्रियाख्चेवात्यगम्यामाह पझमजः ॥ २०२॥ एताखेकामनेकां वा यो व्रजीन्मानवीउधमः । स्वसातगामी वेदेषु ब्रघ्महत्या शतं लभेत् ॥२०३: घकम्मर्होऽपि सोडस्पश्यो लोके वेदेऽतिनिन्दितः। स याति कुभ्भीपाकन्च महापापी सुदुस्तरम् ॥२०४॥

करोत्यशुद्धा सनध्याञ सन्यां वा न करोति यः । वरिसन्यां वर्जयेधो या सन्याहीनय स हिज: ६२०५। बैवषछ् तथा शेवं पाप्तं सौरध गायपम्। याउइङाराव् गह्नाति मन्त सोउदीचितः सृत: ।२०६। प्रबाहमवधि लत्ा यावडसत्वतुष्टयम्। तत्र नारयय: कामी गङ्गागभोन्तरे बरे। २०७ तम नारावणचेत्र कुबकषेत्र इरे: पढ़े। बारारसां वदय्याण् गफासागरसङ्मे ॥२०८। पुक्करे भाष्करनेव प्रभासे रासमण्ले। करिदारे प केदारे सोसे वहरपाबने।।२०८॥ वारस्वती नदीतीरे पुथ्व हन्दावने वने। गोदावर्य्यास् कौशिय्यां वरिवेध्याध हिमालये ॥२१०। एब्न्यल यो दानं प्रतिग्टक्जाति कामतः । य च तीर्थ प्रतिग्राही कुभ्भीपाकं क्रयाति च ॥२११। शूद्रातिरिक्तयाजी वो ग्रामयानीव कीन्तितः । तथा देवोपनीवी च टेवल: परिकीर्सतित: : २१२॥ गूद्रपाकोपजीयी वः सूपकार इति समृतः। सख्यापूचाविहीमय प्रमत्तः पतितः स्मृतः ॥२१३। एक्र पूर्व प्रकरणे सचषं हघकीपतेः। एते महापातकिन: कुभभीपाकं प्रयान्ति ते ।२१४# कुव्ान्यन्यानि ते यान्ति निवोध कथयामि ते ॥२१५॥ ते श्रीब्रह्मवेवत्ते महापुराणे नारायषनारदसंवादेप्रक्वति- खग्डे सावित्रा पाख्याने यमसावित्रीसंवादे पापी नरकनिरुपयं नास विभत्तसो0भ्ायः।

ब्रभमवेवसपुराये

एकवि शोऽध्यायः।

यम उवाच।

हरिसेवां विना साध्वि न लकषेत् कमा लृवहनम्। शुभकम्ां स्वर्गजीनं नरकष्न कुकन्परंगाम् ॥ १ ॥ पु'खस्यनन्य यो भुडत्ा वेश्याव्रष्न पतिव्रते। तां बजेत्तु द्विजो यो हि कालसूत्र प्रयाति सः ॥२। मतवर्ष काकषसूतर खिथित्ा शूट्रो भवेत् भ्ुवम्। तत् जव्नि रोगी च ततः शुद्धी भवेत् दिजः । ३॥ पतिव्रताचैकपत्नी द्वितीये कुलटा समृता। सतीये वर्षिणी घया चतुर्थे पुखली स्मृता ॥ ४॥ विश्या च पञ्चमे षष्ठ युग्मी च सप्मेऽट्टसे। प्रत ऊङ्गे महावेश्या सास्पृश्या सर्वजातिष ॥ ५ ॥ वो दिजः कुलटां गच्केदषियीं पुंखलीमपि। युग्मों वेश्यां महावेश्यामवटोदं प्रयाति सः ॥६॥ पताब्द कुलटा गामी छृष्टागामी चतुर्मु यम्। षड्गुमं पुखलीगामी वेश्यागामी गुपाष्टकम् न H युग्मीगामी दशगुखं वसेत्तत्र न संभयः । महावेश्यागामुकश्च ततः अतमुयं वसेत् ॥८॥ तदा हि सर्वगामीचेत्येवमाह पितामहः। तत्नेव यातनां भुखती यमदूतेन ताड़ित: ।८। तिचिर: कुलटागामी छष्टागामी घ वायसः ।

प्रछ्वतिसण्डम्। 802

कोकिल: पुसलीगामी वेश्यागामी उकस्तथा ॥ १०॥ युग्मीगामी शूकरस सप्तजमासु भारते। महावेश्यागामुकय शमप्राने थाल्तलिस्तरुः॥९१॥ यो भुङ्ते ज्ानहीनय ग्रहषे चन्द्रसूर्य्ययोः। प्ररुन्तुदं स यात्येव चन्द्रमानाव्दमेव च ॥ १२ ॥ ततो भवेन्मानवञ उदरिव्याधिसंयुतः । गुल्मयुत्तव कागच् दन्तहीनस्ततः शचि:॥ १२ ॥ वाकप्रदत्तां हि कन्याच्व यथान्यस् द्दाति घ। स वसेत् पांशभोजे च तङ्वोजी च शताब्दकम् ॥१४॥ इत्तापहारी यः साध्वि पागवेष्ट मताव्दकम्। निवसेत् परमय्यायां यमदूतेन ताड़ितः ॥ १५॥ न पूजेद्यी हि भत्या भिवलिङ्ञ् पार्थिवम्। स याति शूलिनः कोपात् शूलप्रोतं सुद्दारुबम् ६१६।। स्थित्वा प्ताव्दं तवव द्वापदः सप्तजन्मसु। ततो भवेत् देवसश् सप्तजन्म ततः शुचि: ॥१०म करोति टएड वो विप्र यङ्गयात् कम्पते दिजः । प्रकम्पने वस्तेत् सोऽपि विप्रलोमाव्दमेव द। १८॥ प्रकोपवहना कोपात् स्वामिनं या च पश्वति। कटूकि तञ्च वदति याति चोत्कामुखयय सा ॥१॥ उल्कां ददाति वक्र च सन्ततं रामकिद्वरः । दण्डेन ताड़वेन् मृद्िं तल्ञोमाष्टप्रसाणकम् ॥२०। तती भवेन्नानवी च विधवा समनवसु। भुक्का दुःखच्च वेधव्य व्याधियुक्तश. शुचि: ॥२१॥ या व्राह्मषी शूद्रभोग्या सानवा रशीमच।

४१० [११७०

तप्तशौचोदके ध्वान्त तदाहारा दिवामिशम् ।२२६ निवसेदतिसन्तप्ता यमदूतैम ताड़िता।

काकीअनम सहस्राषि प्तनवानि शुकरौ। कुकुरी प्रतवनानि शृगाली सप्तजग्पसु ॥ २४॥ पारावती सप्तनन्म वानरी सतनव्मसु। ततो भवेत् सा चणड़ाली सवंभीग्या च भारते ॥२५। सतो भवेश रजकी यष्मब्रस्ता व पुससी। ततः कुष्ठयुता तैलकारी शुद्धा सवेन्ततः। १६। वेश्या वसेद् धने च युग्मी च टखडताड़ने। जालबन्ध महावेश्या कुखटा देहचूर्षके । २७। खेरिषी दलने चैव दृष्टा व शोषणे तथा। मिवसैद्यातनायुक्ता यमदतेन ताड़िता । २८। विरमू त्रभकरं तव वावस्पन्वन्तरं सति। ततो भवेत् विट्क्ृमिब वर्षलच ततः शुषि: ॥२८। बराह्मयी व्राह्मयों गच्छेत् चवरियामयि चविय:। वैश्यो वैश्याच शूद्रास शूट्रो वापि ब्रजेददि। १०। स्वर्णं परदारी थ कषं याति तया सह! सुक्ा कषायततीदं निवसेत् द्वादयान्दरकम् । १। ततो विप्रो भवेष्छुदयेवस् चत्रियादयः। योषितसापि शुध्यन्तीत्वेवसाह पितामइ: १२२। चवियो ब्राध्ममों गच्ेत् वैश्ो वाषि पतिव्रतै। माटगामी भवेत् सोडप सूर्पक्च मरकं नजत् ॥ २२। सूर्पाकारेय कमिभिब्रांध्मखया सह भक्षितः।

३१ ग्र. ] प्रछ्तिषण्डम्। ४११

प्रतप्तमूवभोजी च यमदूतेन ताड़ितः ॥ २४ ॥ तम य यातनां भुंत् यावदिन्द्रायतुदंनाः। अन्मसप्त वराहस क्ञागलय ततः शुचि: ॥ ३५ ॥ करे छृत्वा च तुहसीं प्रतिभ्जां यो न पालयेत्। मिष्या या भपथं कुय्यात् स च ज्वालासुखं व्रजेत् ॥२६॥ गङ्जातोयं करे छत्वा प्रतिश्ञां यो न पालयेत्। शिलां वा देवप्रतिमां स च ज्वालामुखं व्रजेत् ।२७। दत्वा च दक्ियं इस्तं प्रतिज्वां यो न पालयेत्। स्थित्वा देवग्टहे वापि सच व्वालामुखं व्रनेत्॥ २८॥ स्पृद्दा व व्राध्मणं गाध वह्ि विण्णुसमं सति। न पालयेत् प्रतिज्वाप्त स च ज्वालामुखं व्रजेत् ॥२८। मिवद्रोही कवतघ्स यो हि विश्वासघातकः । मिथ्यासान्यप्रदशेव सच ज्वालामुखं व्रजेत् ॥ ४०॥ वते तत्र बसन्तव व यावदिन्द्रायतुदशाः। यवाक्कारप्रदग्वाय यमदृतैय ताड़ितः । ४१ । च पडासस्तुलसीस्पर्शी सप्तनन्म ततः शुचिः । स्ेको गङ्गाजबस्र्थी पञ्चजन्म ततः शुचि:॥४२॥ गिलास्पर्ी विट्क्मिय सप्तजन्यमु मुन्दरि। परच्चास्पर्थो व्रयक्कमिजन्मसप्र ततः शुषि: ॥ ४३॥ उत्तहस्तप्रदाता च सर्पय सप्तजन्सु। ततो भवेहस्तहीनी मानवय ततः शुचिः ॥४४। मिष्ावाही देवग्हे देवलः सतजनासु। विप्राटि्यंकारी च सोग्रदानी भवेद् ध्रुवम् ॥४ ५।। ततो भवन्ति सूकास्त वधिराय वरिजन्नि।

४१२ ब्रम्म वेवर्सपुराष [३१प०

भार्याहीमा बंगहीना बुद्धिहीनास्तः शुचि:॥४६। मिवद्रोही च नकुलः अतव्ञ्चापि गख्डक:। विश्वासघाती व्याघ्रय सप्तजभ्भसु भारते ॥ ४७। मिष्यासाच्यप्रदख्ैव भलूकः सपजन्मसु। पूवांन् सप्त परान् सप्त पुरुषान् हन्ति चासन: ।४८। नित्वक्रियामिहीनस जड़लेन युतो ह्िजः । मस्वानासथा वेदषाव् मन्द हसति सन्ततम्॥४६॥ व्रतोपवासहीनस सहाक्यपरनिन्दबः। जिन्न जिह्यो वसेत् सोऽपि शताव्दप्ठ डिमीदये ॥४०॥ असनन्तुर्भवेत् सोऽपि पतमन्य क्रमेय च। ततो नानाप्रकारव् मतृस्यजातिस्ततः शचि: ॥४१। यः वरोत्यपहारज् देदब्राभ्मषपोर्धनम्। पातयित्वा खपुकषान् दश्यपूर्वान् दशापरान् ५५२॥ स्वयं याति च धूमान्ध धूमध्ान्तसमन्वितम्। भूमक्िष्टी वूमभोजी वसेत्तत्र चतुर्युगम् । ५३ ॥ ततो मूषिकजातिस्व पतजन्मानि भारते। ततो नानाविधा: पचिजातयः क्रमिजातयः । ५४ । ततो नानाविधा वचनातयश् ततो गरः। भार्य्याहोनो वंशहीनो शबरो व्याधिसंयुतः।५५। ततो भवेत् खर्यकार: स्ुवर्णस्य बणिक् तथा। तती यवनसेवी व ब्राछमणी गयबस्ततः । ५६। विप्रो देवभ्ोपजीवी वैद्यजीदी चिकित्सकः। साचालोहादिव्यापारी रसादिबिक्रयी च व: ॥५७। स याति नागवेष्टक्ष नागेवेंष्टित एव च।

३ १ उ • ] प्रक्कतिखयइम्। ४११

वसेत् खलोममानाब्द तत्रव नागदंभित: ॥ ५८। तती भवेत् स गणको बैद्यय सप्तजन्मसु। गोपश कमेकारय शक्षकारस्ततः शुषि: । ५ट। प्रसिद्ानि व कुएडानि कघितानि पतिय्रते। अन्यानि चाप्रसिष्वानि चुद्राषि तत्र सन्ति वे ।६०॥ सन्ति पातकिमस्तेषु खकम्मरंफरभीगिनः । स्त्रमन्ति तावत् संसारे न च ते स्वर्गभागिन: ॥६१॥ वान्धयात्ति च सवर्गञ्च मत्यञ्ञन हि निवट ताः। निवृति न हि लिसान्ति क्वरासेवां विना नराः । सधमनिरतायापि स्वधस्ैविरतास्तथा ॥६२॥ गऋकन्ती मत्यलोकध दुद्देरपा यमकिङ्कराः। भीता: कषपोपासकाच्च वैनतैबादिवीरगा: । ६२। ख्नदूतं पाशहस्तष्य गच्छन्त तं वदाग्यहम्। वास्वसीति च सर्वत्र हरिभक्ताखमं विना ॥ ६४॥ हथमन्त्रीपासकाना नामानि च निक्कन्तनस्। करोति नखराज्न्रत्या चित्रगुप्तञ्च भीतवत् ॥ ६५ ॥ मधुपकाटिकं ब्रझ्मा तेषाव् कुरूते पुनः ॥ ६६॥ विलडन ब्रह्मलोकल्ठ गोलोकं मच्छतां सताम्। दूरितानि द नश्यन्ति तेषां संस्पयमाव्रतः । वथा सुप्रज्वचनहड़ी काठानि च तखानि च : ६७.॥ प्राप्तति मोहः संमोहं तांय दृद्टा च भीतवत्। कामय कामिनं याति लोभक्रोधी ततः गंति। मृत्युः पच्ायते रोगो नरा भोको भयस्तथा। ६८॥ काल: शुभाशुभ कन हर्षो भोगस्तधैव थ। ७2॥

४१४

ये से म यान्ति यामीव कघितास्त मया सति। शृणु टेष्विवरणं कथयासि यशागसम्॥०॥ पृथिवीवाबुराकारशं तेजस्तीर्यामतिक् टम्। देह्िनां देहवीजज् स्रष्टु: पष्टिविषी परम् ॥ ७१॥ पृथिव्यादि पञ्चभूतैर्यों देहो निर्मिती भवेत्। सः क्वत्रिमी नश्रस भग्जसाच् भवेदिह॥ ७२ ॥ पृद्धाङ्गष्ठप्रमागेन यो जीवः पुरुषाऊृतिः। विभर्त्ति सूत्तदेहज् तदूपं भोगहेतदै॥ ७२॥ स देही न भवेद्वस व्वलदग्नौ समालये। जले न नष्टो देही वा प्रहारे सुचिरै क्ते॥ ७४ ॥ न शस्ते घ न चास्त्रे च सुतीचर करटके तथा। तप्द्रवे तप्तलौहे तप्तपाषाथ एव च। ७५ ॥ प्रतप्नप्रतिमास्त षेडप्यत्यूद्ट पतनेऽपि च। कथितं देवि वत्तान्त कारपज्न यथागसम्॥ ॥ कुएडानां लचयं सवें निबोध कथयासि ते। अधुना देवि कत्याषि किं भूय: श्रीतुमिष्कृषधि । ७। इूति शीत्रह्मवैवत्त महापुराये नारायपनारदसंवादे प्रक्वतिखरडे सावित्रा पाख्याने पापिकुर- निययी नाम एकवि भत्तमोऽध्यायः ।

३२ प० ] प्रक्कतिसयडम् । ४१५

हाबि थोऽध्यायः।

-6-

सावित्रा वाच।

धर्मराम महाभाग वेटवेढ़ाङ्पारग।

स्वेंषु सारभूतं यव सर्वेष्टं सवसम्नतम्। कमच्केद वीमरूपं प्रथंस्यं सुखदं व्ृयाम् ॥ २॥ यथ: प्रदं धर्मदच् सर्वमङ्गल मङ्त्तम्। येम वामों न ते यान्ति वातनां भवदुःखदाम्। ३ । कएडानि च न पश्चन्ति तत्र नैव पतन्ति च। म भवेद्य न जवादि तत् कर्म वद सुत्रत ॥४ ॥ किमाकाराणि कुग्डानि कति तेषां मितानि च। केन रूपेग तत्रव तिष्ठन्ति पापिनः सदा॥ ५ ॥ ख्वदेहे भव्साद्क ते यान्ति लोकान्तरं नराः। बेन देहेन वा भोगं भुप्जते वा शुभाशुभम्॥ ६॥ सुचिरं क्वेयभोगेन कथं देही न नश्यति। देही वा किं विधो ब्रह्मन् तन्पे व्याख्यातुमर्हसि॥॥ सावित्रोवचनं सृत्वा धर्मराजी हररि सरन्। कथां कथितुमारिभे गुरु नत्वा च नारद ॥८॥ यम उवाच। वत्से चतुर्षु वेठेषु धर्मषु संहितासु च।

४१६ [३३ ञ्

अन्येषु सवशास्त्रेषु बेढाइ़ षु व बुम्रते।

सर्वमक्लरूपञ् परमामन्कारणम्: ११॥ कारवं सवसिष्ीमां नरकार्यवतारयम्।

गोलोकमार्गसोपानमविनाशि पदप्रदम्।

कुरानि यमदूत्य यमन् यमकिह्हरान्। न हि पश्न्ति खप्नेन यीज्षाकिङ्वरा: सति ॥ १४॥ हरिव्रत ये कुर्वन्ति ग्टहिब: कर्मभोगिनः । ये स्रान्ति हरितीषे य नाश्न्ति इरिवासरी । १५। प्रथमन्ति इरि नित्य पर्व्यचीं पूजयन्ति च। न यान्ति ते च वीराच मम संयमनीं पुरीम् । १६॥ त्रिसन््यपूता विप्रास शुद्धाचारसमन्चिताः। खधसंनिरता: शान्ता न यान्ति यममन्दिरम् ॥ १0: इसि श्रीम्रह्ववेबन महापुराये प्रक्मतिखण्डे नारायव- नारदसंवादे यमसावित्रीसंबादे दवाति भप्तमोऽध्यायः।

३२ श्र० ]

वयस्तिंथाऽध्यायः ।

11 --

यम छवाच।

पूर्णेन्टु मणड लाकारं सवङ्कण्डञ् वर्त्तुलम्। अतीवनिम्त्रं पाषायसेदैश्व खचितं सति ॥९।।

केभदं पातकिनाच्ज नानारूपं तटाखयम् । २॥

परितः क्रोभमानज्जु वा कुगड प्रकीर्तितम्॥२॥ महच्कव्दं प्रकुर्वद्धि: पापिभि: परिपूरितम् । रच्चितं मम दृतेश् ताड़ितैश्वापि सन्तनम् ॥ ४॥ प्रतप्तीदकपूर्णच हिंस्त्रनन्तुससन्वितम्। महाघीरान्धकारज्ज पापिसङ्वेन मङ्गलम् ॥५॥ प्रकुवता काकुगव्दं प्रहरर्धूर्णितिन च। क्रोभाईमानं मद्दूतैस्ताड़ितन च रचितम् ॥ ६ तप्तचारोटके: पूर्ग नक्रैख्व परिवेष्टितम्। सङ्ठलं पापिभिश्वैव क्रोधमानं भयानकम् : ७॥ त्राहीति शव्द कुर्वद्विर्ममदूतेय ताड़ितैः। प्रचलद्विरनाहारै: शुष्ककराठीछ्ठ ता लुकेः॥ ८॥ विरम त रेव पूर्णज् क्रोगमानञ्ज कुव्सितम्। अ्रतिदुगन्धिसंयुत्त व्यापं पापिभिरेद च ॥ ८ ।

४१८ ब्रह्मवेष तंपुराये [३३प्र०

रकेति भब्द कुर्वज्विस्तव्कीटैरेव भचितम् ॥ १०॥ तप्तमूतद्वेः पूर्ष मूतकौटेच संकुलम्। युता महापापिभिख तत्कीटै्दैपितं मदा ॥ ११ ॥ मव्यूतिमानं ध्वान्तात प्ब्दकद्विय सन्ततम्।

श्रेअपू्यं क्रोभमितं वेष्टितं चेष्टितैः सदा। तड्ोनिभि: पापिभिस्व तत्कीटैभंचितेः सदा ॥२१ ॥ क्रोशाडवं गरपूर्यज्च गरभोजिभिरन्वितम्। गरकीटेभंचितेख पापिभि: पूर्वमेव घ ० ९४ । ताड़िते्मम दूतैश्च शब्दक्वद्विश्च कम्पितैः। सर्यांकारैवज्दंष्ेः शुष्ककगठः सुदारुणेः ।१५॥ मेत्रयोमलपूयंज क्रोभाई कीटसंयुतम्। पापिभि: संकुलं प्रशत् रवद्धि: कीटभसितेः ।१६॥ वसारसेन पूयंच क्रोथतुय्यं सुदुःसहम्। तंद्ोनिभि: पातकिभिर्व्याप्तं दूतैश ताड़ितैः ॥१६ । शुक्रपूर्षं क्रोशतुय्यें शक्रकीटैस भचितैः । कन्दद्धि: पापिभि: पखत्संकुलं व्याकुलैर्भिया । १८ । दुर्गन्विरत्नपूर्ण्च बापौमानं गभीरकम्। तङ्गोजिभि: पापिभिश्च संकुलं कीटभचितैः ॥ १८। पूर्य नेत्राशुभिन यां वाप्यदं पाषिभिर्युतम्। ताड़ितैममदूतेन तद्वच्यः कीटभचितैः ॥२०॥ नृयां गात्रमलै: पूर्पीं तद्धच्ेः पापिभिर्युतम्। ताड़ितैर्ममदूतैख व्यग्रैस कौटभचितैः। २१॥ कर्षंविट्परिपूर्णश्च तद्वष्य : पापिभिर्युतम्।

प्रज्तिषष्डम्।

बापौतुर्व्यम्रमाबस् वदृद्धि: कीटभचिते: ।२२ ॥ मन्जापूर्व नरायास् महादुर्गन्धिमंयुतम्।

परिपूर्ष सवििग्धमांसैमंम दूतैय ताह़ितैः। भापिभि: सबुलक्षेव बापीमानं भयानकम् । २8।। कन्याविक्राायभिसेव तङ्रच्य: कीटभचतैः। वाहीति पब्दं कुर्वद्विस्त्रासितेख भयानके: #२१॥

पाभिभि: संकुलं गशव्पामदूतैय ताड़ितेः ६२६॥ प्रतप्ततास्त्रकुण्डव्व तास्त्रपय्युन्मखान्वितम्। तास्त्रायां प्रतिमालच: प्रत्प्तराहतं सहा ।२०४ प्रत्येकं प्रतिमास्निष्टेः रदद्विः पापिभिर्युतम्। मव्यूतिमानं विस्तीयं मम दूतैख ताड़िरे: १२८। प्रतप्तबोष्वारज् व्वलद्ङ्गारसंयुतम्। बोहानां प्रतिमालत: प्रतप्नराहतं सढ़ा । २९ ॥ प्रत्य कें सर्वाश्निष्टेस यश्त् विचशितेरभिया। र सरचेतिमव्दत् कुर्बद्विदूंत ताह्िते: ॥९ ॥ महापार्ताकभिर्युकं द्िगय्य ति प्रमाषकम्। भवानकं ध्वान्तयुत्त लीहकुर प्रकीत्तितम् : ₹१ ॥ वर्मकुएडं तप्तसुराकुग बाप्यई्वमेव च। सङ्कांजिभि: पापिभि व्यास मद् दूतताड़िते: ।३२। भथः गातलिष्टव्स्व तीच्छाकगूटक कुच्हनाम्। सदपीरषमानख् कोममागल दुःखदम् । ११ । पयुर्माने: कण्दैय मृतीचछे: परिषेष्टितम्।२४।

प्रत्थ कं करटकेविहं महापातकिभिर्युतम्।

जलं देहीति भष्दव कुवद्वि: शुष्कतालुकैः। महाभयांतिवाग्रैश्व दएड न भग्नमस्तकैः । प्रपलद्धिर्यक्षा तप्ततैले जीविभिरेव च ॥ २६॥ विषोघैस्तचकादीनां पूर्षञ्च क्रोधमानक्रम्। तङ्चच्य: पापिभिर्युत्ता मम दूतेच ताड़ितेः ॥२७॥ प्रतप्नतैव्पूर्षच्च कीटादि परिवर्णितम्। तद्त्य: पापिभिर्युत्त स्त्निग्धगात्रेस्न वेष्टितैः॥ ३८। काकुशव्द प्रकुवद्विश्चलद्विर्दू तताड़ितैः । महापातकिभिर्युता द्विगव्य ति प्रमायकम् ॥ ३८ ॥ पस्तकुराड ध्वान्तयुता क्रोशमानं भयानकम्। शूलाकारे: सूतीक्षणा्रे लौहशख्स्व वेष्टितम्॥ ४० ॥

पातकिभिवेष्टितञ्न कुन्तविद्वस्व वेष्टितम्॥ ॥१॥ ताड़ितैर्मम दूतैश्व शुष्ककरहौष्ठतालुकैः।

तीक्षादन्त य्व विद्वतैर्व्यांप्ं ध्वान्तयुतं सति। महापातकिभिर्युत् भीतेश कीटभचितैः। रदद्नि: क्रोधमानज्च ममदूतन ताड़ितेः ॥ ४२ ॥ अतिदुर्गन्धि संयुत्तां क्रोशाई पूयसंयुतम्। तङ्त्य : पापिभिर्युत्त मम दूरतन ताड़ितैः ॥॥४ ॥ हिगव्य ति प्रमायच्च हिमतीय प्रपूरितम्। तालवृक्ष प्रमाशेस सर्पकोटिभिराह्टतम् । ४५।

३३ ग्०! प्रक्ृतिखएडम् । ४२१

सपवेष्टितगात् य्य पापिभिः सर्पभचितैः । मङ्गलं श्रव्दअद्विश्व मम दूतैस ताड़ितैः ॥ ४६ ॥ कुएडत्यं मशादीनां पूर्णच्च मगकादिभिः । सवं क्रोशाद्विमानच महापातकिभिर्युतम्॥ ४७॥ हस्तपादाटिभिबडै: चतैः चतजलीहितैः। हाहेति गष्ट कुवड्िः प्रचलद्विच्च सन्ततम् ॥४८॥ वन्नवृथनिकयोः कुगडं ताभ्याञ्च परिपूरितम् । वाप्यडं पापिभियुत्त बज्तव्ृत्चिकदंशितैः॥४८॥ कुरडत्रयं थरादीनां तैरैव परिपूरितम्। तैर्विद्: पापिभियुता वाप्यई रत्नालोहितैः ॥ ५० ॥ तप्तपङ्गोदकैः पू्रीं सध्वान्त गोलकुरकम्। कोटे: सङ्कलसानैय भचितेः पापिभिर्युतम् ५१ ० वाप्यईं परिपूर्गच्च जलसैः नक्रकोटिभिः। दाकसेविकताकारभतितेः यापिभिर्युतम् ॥ ५२॥ विरामू तन्न सभच्य य मंयुत शतकोटिभिः ॥५३॥ काकेथ विक्वताकारेधनुलत्तत् पापिभि: ।५४। सञ्चालवाजयी: कुगडं तात् परिपृरितम्। भन्नितेः पापिभिर्युत्ता श्दक्वद्विय सन्ततम्॥ ५५॥ धनुःगतं वज्तयुत पापिभि: सङ्गलं सदा।

वापीद्िगुषमानञ्च तप्तप्रस्तरनिर्मितम्। ज्वलद्ङ्गारसटटगं चवद्वि: पापिभिर्युतम् : ५७।। तुरवारोपमेखीज्षा: पापारेरनिर्मितं परम्। महापातकिभिर्युत चतं जतजलोहितैः॥५ू८॥ २६

४२२ ब्रह्मवैवत्तपुरार (२३ त्र०

दुरगन्धि लालपूर्णच्च तङ्म्च्ये: पापिभिर्युतम्। क्रोधमानं गभीरज्च मम दूतैश्व ताड़ितेः ॥५८॥ तप्ततीयाञ्जनाकारैः परिपूणँ धनुःशतम्। चलद्धिः पापिभिर्युत्त सम दूतन ताड़ितैः ॥६०॥ पूरीं चूरीद्रवैः क्रोशमानं पापिभिरन्वितम्। तङ्गोजिभि: प्रदग्वै्व मम दूतैश ताड़ितैः। कुएड कुलालचक्राभं घूरए माएच् सन्ततम् ॥६१॥ सुतीक्षषोड़यारज्ज घूर्णिते: पापिभिर्युतम्। अतीव वक्र निम्नञ्च द्विगव्यूतिप्रमाशकम् ॥ ६२॥ कन्दराकारनिर्माएं तप्तोदकसमन्वितम्। महापातकिभिर्युतां भचितैर्जलजन्तुभिः ॥६३ # प्रचलद्धि: शब्दक्वद्विर्ध्वान्तयुत्ना भयानकम्। कोटिभिर्विक्वताकारे: कच्छपैश्व सुदारुर: ॥ ६४ ॥ जलस्य: संयुतं तैश्व भचितैः पापिभिर्युतम्। ज्वालाकलापैस्तेजोभिर्निर्माएं क्रोशमानकम् ॥६५। शव्दकद्विः पापिभिस् चलद्धि: संयुतं सदा। क्रोशमानं गभीरज् तप्तभस्ननभिरन्वितम् ॥ ६६॥ पश्वच्चलद्गि: संतुत्न पापिभिर्भस्भचितैः ॥ ६७॥ तप्तपाषाणलोद्टाणं समूहैः परिपूरितम्।

क्रोशमानं धान्नयं गभीरमतिदारुैः। ताड़ितैमेम तूतैय दग्वकुण प्रकीर्चितम्॥ ६ट ५

२३ त्र० 1 प्रक्रातिखण्डम्। ४२३

द्विगव्यूतिप्रमाणञ्च गभीरं ध्वान्तसंयुतम्। तइ्च्ये: पापिभिर्युतां दंगितैर्जलजन्तुभिः ॥ ७१ ॥ चलद्धि: क्रन्दमानेख न पश्द्धि: परस्परम्। उत्तप्तशूर्मिकुणडञ्च कीत्तितञ्च भवानकम् ॥ ७२॥ असीवधारपत्रस्याप्युच्च स्तालतरीरधः। क्रोथार्ईमानकुरडञ्ज पतत्पत्रसमन्वितम् ॥ ३॥ पापिनां रत्तापूर्णञ् वत्ताग्रात् पततां परम्। परित्राहीति श्ब्दञ्ज कुवतामसतामपि॥ ७४॥ गभीरं ध्वान्तसंयुता रक्तकीटसमन्वितम्। तट्सीपत्रकुण्डञ् कीर्ततितव्न भयानकम् ॥ ७५॥ धनुःगतप्रमाणञ्च तुराकारास्तसङ्क लम्। पापिनां रक्तपूर्णञ्च त्तुरधारं भवानकम् ॥ ०६॥ सूचीवास्यास्त्रसंयुत्त पापिरत्तीघपूरितम्। पञ्चागडनुरायामं ल्लेशदञ्न सूचीमुखम् ॥०॥ कस्यचिञ्जन्तुभेदस्य गोधेत्वस्य मुखाऊ्ृतम्। कूपरूपगभीरञ्च धनुविगत्प्रमाणकम् ॥७८॥ महापातकिनाच्जैव महाल्ञेयकरं परम्। तत्कीटभत्तितानाञ्च नम्रास्यानाञ्ज सन्ततम् ॥ थट ॥ कुगडं नखमुखाकारं धनुः पोड़ममानकम्। गभीरं कूपरूपस्च पापिषः संकुल सदा ॥ ८० ॥ गजेन्द्राणं समूहेन व्याप्तं कुगड़ाऊृतं स्वलम्। गजदन्तहतानाञ् पापिनां रक्तपूरितम् ॥८१ ॥ तत्कीटभच्वितानाच काकुशब्दक्वतां सदा। धनुःमतप्रमाणञ्च कीत्तितं गजदंगनम् ॥ ८२॥

४२४ ब्रह्मवैवत्तपुराखे [३३ त्र ०.

धनुस्ति शत्प्रमारज्ज कुरडञ् गीमुखाक्ृति। पापिनां दुःखदञ्व गोसुखं परिकीर्ततितम्॥ ८३॥ भ्मितं कालचक्रेगा सन्ततञ्च भयानकम्। कुभ्भाकारं ध्वान्तयुतां द्विगव्यूतिप्रमाणकम् ॥ ८ ४ ॥ लक्षपीरुषमानव् गभीरसतिविस्तृतम्।

कुत्रचित्तप्तलीह्हादि ताम्त्रादि कुरडमेव च ।

पापिनाञ् प्रधानेख् महापातकिभिर्युतम् ॥ ८६॥ परम्प न पश्यद्धि: शब्दऊज्विय् सन्ततम्। ताड़ितैर्मम दृतैय दगड य मुषलेस्तथा॥ ८8॥ घूरर्थमानं पतड्वि्न मूर््ितेश्व सुहुर्मुहकः । पातितैर्मम दूतैस् चात्य द्वात् पतितेः नराम् ॥ दह ॥ यावन्तः पापिनः सन्ति सर्वकुरड षु सुन्दरि। तत्र चतुर्गु माः सन्ति कुभ्भीपाके च दुस्तरे॥ ८६ ॥ सुचिरं पतिताश्चव भोगदेहविवर्जिताः । सवकुण्डप्रधानज कुभ्भीपाकं प्रकीर्ततितम् ।८० । कालनिर्मितसूत्रण निबडा यत पापिन:। उत्थापिताप्त मद्दूतःपमेव निमज्जिता:।६६ स निखवासवडा: सुचिरं कुखानामन्तरे तथा। प्रतीवत्रेशयुक्ताय भोगदेहा न नखरा: ॥८२॥ दगड न सुषलेनैव मम दूतैय ताड़िता:। प्रतप्ततीययुक्तञ्ज कालसूत्र प्रकीत्तितम्॥८३॥ अ्रवटः कूपभेदच्च यत्नोदञ्च तदाकृतिः ।

३ ३ अ० ] प्रक्कतिखएडम् । ४२५

प्रतप्ततोयपृर्णन्न धनुरविभतप्रमाणकम् ॥८४॥ व्याप्तं महापापिभिश्न दग्धगात्रव्च सन्ततम् । मट्दूतैम्ताड़ितेः पखद्वटीदं प्रकीर्ततितम्॥ ८५॥ यत्तीय स्पर्भमात्र गा सर्वव्याधित्य पापिनाम् । भवेदकस्मात् पततां यत्र कुएडे धनुःशते ॥८ई ॥ सर्वेरुद्वाः पापिनश्च तुदन्ति यत्र सन्ततम् । हाहेति गब्द कुर्वन्तस्तदेवारुन्तुदं विदुः ॥८७॥ तप्तपांशुभिराकीणँ ज्वलद्धिस्तु सद्ग्धकेः। तङ्च्य : पापिभिर्युत्त पांशुभीजं धनुःगतम् ॥2८। पततां पापिनां यत्र भवेदेव प्रकम्पनम्। पतन्मात् च पापी च पाशेन वेष्टिती भवेत्। क्रोमानेच कुगडे च तत्पाशवेष्टनं विदु:।६६। धनुविंगत्प्रमाणञ्ज शूलप्रोतं प्रकीर्ततितम्। पतन्मात्रग पापी च शूलेन ग्रथिती भवेत् ॥१००॥ पततां पापिनां यत्र भवेदेव प्रकम्पवग्॥ १०१॥ ततीव हिमतोवे च क्रीनाईज् प्रकस्पनम्। दृढत्व हि मढ्दूता यत्रीक्का: पापिनां मुखे॥१०२॥ धनुविंशत्प्रसाबञ्च तटुल्काभि सङ्ग ल्लग्। लच्तपोरपमानञ्ञ सभीरज्ज धनुःशतम् ॥ १०३॥। नानाप्रकारऊमिभि: संयुक्तञ्ष भयानकै: । अत्यन्धकारव्याप्तं यत् कृपाकारज् वर्त्तुलम्॥१०४॥ तद्चच्य : पापिभिर्युत्त न पश्यद्धिः परस्रम्। तमतोयप्रदप्पेय चलद्धि: कौटभचितेः । ध्वानन पकप चान्ध रन्धकूपं प्रकीर्श्तितम् ॥१०५॥

४२६ [२२ ग्र०

नामाप्रकारशस्त्रोघैरयंत्र विडाख पापिनः। धनुर्विशत्प्रमाचञ्च वेधनं तत् प्रकीर्ततितम् ।१० ६। दगडे न ताड़िता यत्र मम दूतैश्च पायिनः। धनु:षोड़शमानञ्ज तत्् कुरड ट्एडताड़नम् १०७॥ निषडाथ महाजालैर्यथा मीनास पापिनः। धनुस्त्रि शत्प्रमापञ्न जालबद्' प्रकीर्ततितम् ॥ १०८॥ पततां पापिनां कुरडे देहाशूर्पीभवन्ति च।

गभीरं ध्वान्तयुक्तज्त धनुविशत्प्रमाणकम्। सूर्च्छितानां जड़ानाज् देहचूएँ प्रकीर्ततितम् ॥११०। दनिता: पापिनो यत मद्दूतैर्मुषलैः सदा। धनुःषोड़यमानज्च तत् कुरडं दलनं स्मृतम् ॥१११ । पतन्मात् यत्र पापी शुष्ककरठीष्ठतालुकः । वालुकासु च तप्तासु धनुस्त्रिंशत्प्रमासकम् ॥११२॥ शतपौरषमानञ् गभीरं ध्वान्तसंयुतम्। जलाहारविरहितं शोषयं तत् प्रकीत्तिंतम् ॥११३। जानाचर्मकषायोदं परिपूरी धनुःगतम्। दुर्गन्धियुह्नां तद्धच्ये : पापिभिः सङ्कलं कषम् ॥११४॥ सूर्पाकारमुखं कुरड धनुर्द्ाद्यमानकम्। तप्तबौहवालुकाभि: पूएँ पातकिभिर्युतम् ॥११५। अन्तराग्निशिखानाञ् ज्वालाव्याप्तमुखं सदा। धनुविशत्प्रमायच्च यस्य कुरडस्य सुन्दरि ॥११ ६॥

तन हत्े परदं प्रशत् कुएड ज्वालामुखं स्मृतम् ॥११७॥

३४ श. ] प्रक्ृतिखएडम् । ४२७

पतन्माताद्यव् पापी मूर्च्छितो व्यथिती भवेत्। तप्तेष्टकाभ्यन्तरितं वाप्यई जिह्वकुरहकम् ॥११८॥ धूमान्धकारयुत्तन्न धूमान्धेः पापिभिर्युतम्। धनुःप्रतं खासबद् धमान्ध परिकीर्त्ति तम् ॥११८॥ पतन्मावाद्यत् पापी नागेश्व वेष्टितो भवेत्। धनुःभतं नागपूर्गं तन्नागवेष्टकुएडकम् ।१२०॥ षड़गीति च कुण्डानि मयोतानि निभामय। लच्षपज्जापि तेषाञ्च किं भूयः श्रोतुमिच्कसि ।१२१। दूति श्ीव्रह्मवेवस महापुराये नाराययनारदसंवादे प्रऊ्वतिखरड यमसरावित्रीसंवाढ़े कुगड़लक्षप- प्रकथनं नाम तवस्ति भोऽध्यायः ।

चतुर्त्रि शोऽध्यायः।

सावित्रा वाच।

हरिभत्िं देहि मह्य मारभृतां सुदुर्लभाम्। त्वन्तः सवें शुतं देव नावगिष्टोऽघुना मम ॥१॥ किच्चित् कथय मे धमं श्रीक्ृणागुबकीर्सनम्। पुंसां लच्ोबारवीनं नरकार्णवतारगम् ॥ २ ॥ कारणं मुक्तिसाराणां सर्वाश्भनिवारगम्। पावनं कमहचतार्यां कवतपापीघहारयम्॥ ३॥

४२८ [३४ त्र

मुक्तयः कतिधा सन्ति किं वा तासाञ लक्षगाम्। हरिभत्तीरमूर्ततिभेदं निषेकस्यापि लक्षरम् ॥ ४ ॥ तत्त्वज्ञानविहीना च स्त्रीजातिविधिनिमिता। किं तज्ज्ञानं सारभूतं वद वेदविदां वर ॥ ५॥ सवदानमनशनं तीर्घसत्नानं व्रतं तपः । अज्ञानज्ञानदानस्य कलां नार्न्ति षोड़भीम् ॥ ६॥ पितुः प्रतगुणा माता गौरवेयातिनिसिता। मातुः प्रतगुरै: पूज्यो ज्ञानदाता गुरुः प्रभो॥७॥ यम उवाच। पूवें सर्ववरी दत्ती यत्ते मनसि वा्कितः । अधुना हरिभतिस्त वत्स भवतु मद्दरात् ॥ ८ । श्रोतुमिच्छसि कल्याषि श्रीक्वणणागुयकीततंनम् । वहएं प्रश्नकतृसं स्र्रीतृएं कुलतारएम्॥ ८H शेषो वक्नसहस्त्रेर न हि यद्दतुसीश्वरः। मृत्युञ्नयो न चमस वतुं पञ्चमुखेन च॥ १० ॥ वाता चतुर्सीं वेदानां विधाता जगतामि। व्रह्मा चतुर्सुखेनैव नालं विष्ुस सववित् ॥ ११ ॥ कानतिकेय: षराम् खेन नापि वत्ुमलं भ्रुवम्। न गरेश: समथेश योगीन्द्राणां गुरोबुरु: ॥१२ । सारभूताथ् श्ास्त्रार्यां वेदासयत्वार एव चं। कलामात यद्गुणानां न विदृन्ति बुधाश्च ये॥ १३ सरस्वती न यलेन नालं यट्गुखवर्राने। सनत्कुमारो धर्मस सनकश सनातनः॥१४। सनन्दः कपिल: सूर्य्यो येडन्ये च ब्रह्मएः सुताः ।

३४ त्० प्रक्ृतिखरडम्। ४२६

विचचशा न यहतुं के वान्ये जड़बुद्य: ॥१५॥ न यहत्त चमा: सिद्वा मुनीन्द्रा योगिनस्तथा। के वान्च च वयं के वा भगवट्गुणवर्णने॥ १६॥ ध्यायन्ते यत्पदाभ्भोजं व्रह्मविष्ुगिवादयः । अतिसाध्य स्वभतानां तदन्य पां सुटुर्लभम् ॥१७॥ कश्वित् कित्चिद्विजानाति तद्गुशोत्कीत्तनं महत्। अतिरित्त विजानाति व्रह्मा ब्रह्मसुतादयः ॥ १८ ॥ ततोऽतिरित जानाति गणेशो न्ञानिनां गुरुः। सर्वातिरित्त जानाति सर्वज्ञः मस्भुरेव च ॥ १८ १ तस्मे दत्त पुरा ज्ञानं कवपोन परमातमना। अतीवनिर्जने रम्ये गोलोके रासमगडले ॥ २० ॥ तत्र व कथितं किञ्ञित् यद्गुणीत्कीर्त्तनं पुनः । धर्माय कथयामास शिवलोके शिवः स्वयम् ॥ २१॥ धर्मस्तत् कथयामास पुष्करे भास्कराय च। यमाराध्य मम पिता मां प्राप तपसा सति ॥ २२ ॥ पूर्व स्वविषयच्चाहं न ग्ह्हामि प्रयत्नतः । वैराग्ययुत्तस्तपसे गन्तुमिच्छामि सुव्रते॥ २३॥ तदा मां कथवामास पिता तद्गुगाकीत्त नम्। वथागमं तद्वदामि निवोधातीव दुर्गमम् ॥ २४॥ तद्गुगं सन जानाति तदन्यस्य च का कथा। वथाकाशो न जानाति स्वान्तमेव वरानने ॥२५४ सर्वान्तगात्मा भगवान् सवकारणकारगम् । सर्वश्वरत्न सर्वाद्यः सर्ववित् सर्वरूपष्टक ॥ २६॥ नित्यरूपी नित्यरेही नित्वानन्दी निराक्कतिः।

४३० ब्रह्मवेवर्त्तपुराखे [२४३०

निरङ शस निःथङ्की निर्गुपश निराश्यः । २०॥ निर्लिप्तः सर्वसाची च सर्वाधारः परात्यरः। तद्विकारा च प्रक्ृतिस्तद्विकाराश् प्राऊ्मताः ॥२६। स्यं पुमांच्च प्रक्वतिः खयञ्ज प्रक्वतेः परः । रूपं विधन्त Sरूपस भक्तानुग्रहहेतवे॥ २८॥ भ्रतीव कमनीयज्ज सुन्दरं सुमनोहरम्। नवीननौरदश्यामं किथोरं मोपवेभकम् ॥ २०॥ कन्दर्पकोटिलावखलीलाधाम मनोहरम्। प्ररन्मध्याह्कपद्मानां शोभासोचनलोचनम्॥ २१॥

अमूत्यरत्न निर्माणरत्नाभरणभूषितम्॥ ३२॥ सस्तितं शोभितं प्खद्मूत्पीतवाससा। परं ब्रह्मखरूपच्न ज्वलन्त ब्रह्मतेजसा ॥ ३२॥ सुखटटशयञ्च प्रान्तञ्न राधाकान्तमनन्तकम्। गोपीभिर्वीक्यमाणच़ सस्मिताभि: समन्ततः । ३४।। रासमएडलमध्यस्थ रत्नसिंहासनस्थितम्। वंशों क्वणन्तं द्िभुजं वनमालाविभूषितम् ॥ ३५ ॥ कौस्तुभेन मणीन्द्रेण अश्वद्त्त:स्थलोज्ज्वलम्।

एवस्भूतञ्ज ध्यायन्ते भक्ता भक्तिपरिप्ुताः । यद्याञ्जगतां धाता विधत्त सष्टिमेव घ ॥ ३८॥ कर्मानुरूपलिखनं करोति सर्वकर्मयाम्।

३४ अ्० ] प्रक्ृतिखएडम् । ४३१

तपसां फलदाता च कर्मगाच्ज यदाज्नया॥ २८॥ विष्णुः पाता च सर्वेषां यद्जयात् पाति सन्ततम्। कालाग्निरुट्रः संहर्त्ता सर्वविशवेषु यद्यात्॥ ४० ॥ थिवो सृत्युन्ज्रयश्ेव ज्ञानिनाव्ष गुरोर्गुरुः । यद्ज्ञानदानात् सिद्ेशी योगीपः सववित् स्वयम्॥४१॥ परमानन्दयुत्तच्च भक्तिवैराग्यसंयुतः। यत्प्रसादाद्वाति वातः प्रवरः श्रीव्रगामिनाम् ॥४२॥ सपनथ् प्रतपति यद्जयात् सन्ततं सति। यदाज्या वर्षतीन्ट्रो नृत्युथ्रतति जन्तुषु ॥ ४२ ॥ घदाज्या दहेद्ड़िजलमेव सुगीतलम्। दियो रच्षन्ति दिक्पाला महाभीता यदान्नया ।४४H भ्रमन्ति राभिचक्राषि प्रहास् यङ्ञयेन च। भयात् फजान्ति व्चास पुषात्यपि च यद्धयात् ॥४५॥ भयात् फलानि पक्कानि निष्फलास्तरवो भयात्। यदाज्तया स्थलस्थाश्थ न जीवन्ति जलेषु च॥४६॥ तथा स्थले नलस्थाय न जीर्वान्ति यदाज्नया। अ्हं नियमकर्शा च धर्माभर्मे च यङ्जयात् । ४०। काबय कजवेत् सवें स्त्रमत्वेव बढाज्नया। पकाले न हरेत् काली सृत्ुय यद्जयेन च: ४८॥ व्वलदग्नौ पतन्तव् गभीरे न जनार्एवे। वत्ताग्रात् तीक्षाखन्भ च सर्पाहीनां मुखेषु च ॥ ४८ ॥ नामायखास्तरविचच्च रयेतु विषभेषु च। पुषपचन्दनतत्पे द वञ्धुवर्गेय रक्ितम्। प्यानं तन्त्रमन्तेश् काले कानी हरव्वयात् ॥ ५०॥

४३२ ब्रह्मवैवर्तपुराख [३४ त्र०

धत्ते वायुस्तीयराशिं तोयं कूमं यदाज्ञया॥५१ a कूर्मोऽनन्तं स च चीगीं समुद्रान् सप्तपर्वतान्। सवांशव चमारूपा नानारूपं विभत्ति सः ।। ५२ ॥ यतः सर्वाणि भूतानि लीयन्तेऽन्ते च तत्र च। दून्द्रायुञ्चव दिव्यानां युगानाजेकसप्ततिः॥५३ ॥ अष्टाविंशच्कूक्रपाते ब्रह्मराथ त्यहनियम्। अष्टाधिके पञ्चशते सहस्रे पञ्चविभती॥ ५४॥ युगे नरायां पक्रायुरेवं संख्याविदी विदुः। एवं त्रि पहिनिमांसी द्वाभ्यान्ताभ्यासृतु: सत: ॥५ ५ू॥ ऋतुभि: षड्भिरेवाव्द शताब्दं ब्रह्मणो वयः । ब्रह्मसच्च निपाति च चत्षुरुम्मीलनं हरेः ॥ ५६॥ चन्तुनिमीलन तस्य लयं प्राक्मतिकं विदुः । प्रलय प्राछ्मता: सर्वे देवाद्याथ चराचरा: ॥ ५७॥ लीना धातरि धाता च श्रीछप्पनाभिपङ्गजे। विषुः चीरोदगायी च बैकुगठ़े यश्चतुर्भुजः। ५८॥ विलीना वामपार्श्व च कष्पस्य परमाक्नः । रुद्राद्या भैरवाद्याख्च यावन्तव्च शिवानुगा:॥ ५ट। शिवाधारे शिवे लीना ज्ानानन्द समातने। ज्ञानाधिदेव: ह्वष्पस्य महादेवस्य चालनः ॥ ६० ॥ तस्य ज्ञानविलीनश्च बभूत प क्षरं हरः । दुर्गायां विष्ुमायायां विलीना: सर्वभत्तायः ॥ ६१॥ साच कवप्णस्य बुद्धी च बुद्ाविष्ठातदेवता। नारायणांश: स्कन्दख् लीनो वच्तसि तस्य च॥ ६२॥ श्रीक्षणांभि्य तद्वाही देवाधीशो गणेशवरः।

४त्र. ] प्रकृतिखएडम् । ४३२

पद्मांथाचापि पद्मायां सा राधायाञ सुव्रते॥ ६२॥ गाप्यसापि च तस्यां च सर्वास् देवयोषितः । कृष्ण प्रायाधिदेवी सा तस्य प्राणेषु सा सिथिता ॥६४। सावित्री च सरखत्यां वेदभास्त्रायि यानि च। स्थिता वागी च जिहायां तस्यैव परमात्मनः ॥६५। गोलोकस्व च गोपाश्च विलीनास्तन्य लोमसु। तत्प्राशेषु च सर्वेषां प्राया वाता हुताशन: ॥ ६६॥ जठराग्नी विज्ीनस जलं तट्रसनाग्रतः । वैरावाश्चरयास्ोजे परमानन्दसंयुता: ॥६७॥ सारात्सारतरा भक्तिरसपीयूपाविनः । विराट् जुद्य महति लीनः ल्ृशो महान् विराट्॥६८॥ यस्पैव लोसकृपेषु विश्वानि निखिलानि च। यस्य चतुनिभपेय महांत प्रलयो सवेत्॥६: चन्तुरुनीलने सटष्टियस्येव पुनरेव च। यावत् काली निमेषेख तावदुन्मीलने व्यय:। ७०॥ ब्रह्मगाव्व पताव्दन सृष्टिस्तत्र लयः पुनः। ब्रह्मसृष्टिलयानाच संख्या नास्त्येव सुत्रते। यथा भूरजसाच्वा संख्यानाच् निशामय ॥ ७१ ॥ चचुर्निमेषे प्रलय वस्य सर्वान्तरात्मनः । उन्मीलते पुनः सष्टिभंवेटेवेश्वरेच्या॥७२॥ तट्गुणेक्कीत्त नं वत्त ब्रह्मागडेपु च कः चमः ॥७३ ॥ वथा युतं तातदक्कात् तथोक्व्व यथागमम्। मुक्तयक् चतुदेदेर्नियक्ताय चतुर्विधाः॥ ७४॥ तत्प्रधाजा हरर्भततिर्मुक्क रपि गरीवसी। ३७

४३४ ब्रह्मवैव त्तपुराखे [२४ ऋ

सालोकदा हरैरेका चान्या सारूम्यदा परा ॥ ७५॥ सामीप्यदा च निर्वाणदात्नी चैवमिति समृतिः। भक्तास्ता न हि वाष्कन्ति विना तत्सेवनाटिकम् ॥७६ सिडित्वममरत्वच्च ब्रह्मत्वच्चावहेलया।

दिव्यरूपधारज्ज निर्वाणं मोच्षदं विदु:। मुक्रिश्च सेवारहिता भत्िः सेवाविवदिनी॥ ७८॥ भत्तिमुत्त्योरयं भेदी निषेकलक्षएं शृणु। विदुर्बुधा निषेकञ्ज भोगञ्च छ्वतकर्मणाम्॥७६म तत् खरडनञ्ज शुभदं श्रीक्मपसेवनं परम्। सत्त्न्ञानमिदं साध्वि सारञ्ज लोकवैदयोः।८० ॥ विघ्नव्नं शुभदं चोत गच्क वत्से यघा सुखम्। दत्युक्का सूर्य्यपुतश्च नीवयित्वा च तत्पतिम् ॥ ८ १ ॥ तस्ये शुभाश्निषं दत्त्वा गमनं कर्त्तुसुद्यतः। दृष्टा यमच् गच्छन्त सावित्री तं प्रसम्य च ।। ८ २।। रुरोद चरणे छत्वा सद्विच्छेदोऽतिदुःखदः। सावित्रीरोदनं दृष्टा यम एव कपानिधि: ।८३।। तामित्युवाच सन्तुष्टी कुरीद चादि नारद । ८४ । यम उवाच। लक्षवरष सुखं भुक्का पुरयचेत्रे च भारते। अन्त यास्यसि गोलोके श्रीह्धप्पसवनं शुभे॥८५॥ गत्वा च सग्टहं भद्र सावित्ाथ व्रतं कुरु। द्विसप्तवर्षपर्य्थन्त नारीणं मोनकारसम् ॥८६॥ उय् डे कृष्सचतुदश्यां सादितयाध वतं शुभम्।

1४ ग्र० ] प्रक्ृतिखएडम्। ४३५

शक्काष्टम्यां भाद्रपदे महालक्ष्मत व्रतं शुभम् ॥ ८७॥ दाष्टवर्षव्रतं चेदं प्रत्यव्द पच्तमेव च। करोति परया भत्या सा याति च हरेः पद्म् ।८८॥ प्रतिमङ्गलवारे च देवीं मङ्गलचरिडकाम्। प्रतिमासं शुक्कषध्यां षडीं मङ्गलदायिकाम् ॥ ८॥ तथा चाषाढ़संक्रान्त्यां मनसां सर्वसिद्धिदाम्। राधां रासे च कार्त्ति क्ां कृप्णप्रागाधिकां प्रियाम् ॥2० उपोघ शुक्काष्टम्याञ्ज प्रतिमासे वरप्रदाम्। विशुमायां भगवतीं दुरगां दुर्गतिनाथिनीम् ॥८१। प्रक्ृतिं जगदम्बां च पतिपुत्रवतीं सतीम्। पतिव्रतासु शुद्धासु यन्त्रेषु प्रतिमासु च ॥ ८२ ॥। या नारी पूजवेद् भत्या धनसन्तानहेतवे। दूहलोके सुख भुक्ा यात्यन्त श्रीहरे: पदम् ॥ ८३ ॥ दूत्युक्ता तां धमराजी जगाम निजमन्दिरम्। ग्टहीता स्ामिनं साच सावित्री च निजालयम् ॥2४॥ सावित्री सत्यवन्तञ्ज वृत्तान्तञ् यघाक्रमम्। अन्यांथ कथयामास बान्धवांच्चव नारद॥। ८५॥ सावित्रीजनकः पुच्तान् संप्राप वै क्रमेण च। खशुरञ्चनुषी राज्य साच पुत्तान् वरेग च ॥ ८६॥ लन्षवपं सुखं भुक्का पुरन्तेत्रे च भारते। जगाम स्वामिना साईविं गोलोकं सा पतिव्रता ।८७॥ सवितुयाविदेवी या मन्ताधिठ्ठातटेवता। सावित्री चापि वेदानां सावित्री तेन कीर्ततिता ।९८॥ दूत्येवं कथितं वत्स साविव्राख्यानमुत्तमम्।

४२६ ब्रह्मबैव्सपुरासे

जीवकमविपाकच्ज किं पुनः श्रोतुमिचकसि ।2७ दूति श्ीब्रह्मवैवर्त्ते महापुराण नारायणनारद- संवादे प्रक्ृतिखराड सावित्रा पाख्यानं नाम चतुस्त्रि शत्तमोऽध्यायः ।

पन्नतनि शोऽध्यायः।

नारद उवाच।

श्री क्ृष्ण स्यात्मनश्नैव निर्गु रस्य निराकृतेः । सावित्री यमसंवादे खुतं सुनिर्मलं यशः ॥ १ ॥ तद्गुणीत्कीर्त्तनं सत्यं मङ्गलानाञ् मङ्गलम्। अधुना श्रीतुमिच्छामि लक्ष्मुापाख्यानमीखर॥२॥ केनादी पूजिता सापि किभ्भ ता केन वा पुरा। तद्गुणेत्कीत्तनं सत्य वद वेदविदांवर ॥ ३ ॥

नारायए उवाच।

सृष्टरादी पुरा ब्रह्मन् छष्स्य परमालनः । देवी वामांशसंभूता बभूव रासमएडले॥ ४ ॥ अतीव सुन्दरी श्यामा न्यग्रोधपरिमएडला। यथा द्वादशवर्षीया शशत्सुस्थिरयौवना॥ ५॥ ख तचम्पकवर्णाभा सुखटृश्या मनोहरा।

प्रक्कतिखणडम् । ४३७

भरन्मध्याक्कपद्मानां ोभामोचनलोचना। सा च देवी द्विधाभूता सहसैवेश्वरेच्छया॥७॥ समा रूपेय वर्णेन तेजसा वयसा तिविषा। यशसा वाससा मूर्च्या भूषरोन गुऐेन च ॥ ८ ॥ स्म्ितेन वीच्तणनैव वचसा गमनैन च। मधुरेण स्वरेणैव नयेनानुनयेन च॥ ८ ॥ तद्दामांभा महालक्ष्मीदचियांथा च राधिका। राधादी वरयामास द्विभुजस् परात्परम् ॥ १० ॥ महालत्तीश् तत्पश्चात् चकाम कमनीयकम्। कशा स्तद्वोरवेशैव द्विधारूपी बभूवह ॥ ११। दत्िगांशस दिभुजो वामांगश् चतुर्भुजः। चतुर्भुजाय द्विभुजो महालत्ष्मीं ददी पुरा ॥ १२ ॥ लक्ष्यते दृशते विश्व स्तिग्धटृथ्या यया निशम्। देवीषु या च महती महालत्ष्मीय सा स्मृता ॥१३॥ द्िभुजी राधिकाकान्ती लक्ष्मीकान्तश्नतुर्भुजः। गोलोके द्विभुजस्तख्थी गोपैर्गोपीभिराव्टतः ।। १४। चतुर्भुजस वैकुरठ प्रययी पद्मया सह। सरवोभेन समी तो दी कृस नारायगी परी ॥ १५॥ महालत्षमीय योगेन नानारूपा बभूव सा। वेकुएठ च महालत्ष्मीः परिपूर्णतमा परा। १६॥ शुद्धसत्वस्वरूपा च सर्वसीभाग्यसंयुता। प्रेमृया साच प्रधाना च सर्वासु रमसीवु च॥१७। स्वर्गे च स्वर्गलन्मीय भक्रसम्पत्खरूपिसी। पातालेघु च मर्त्य पु राजलक्ष्मीय राजसु ॥ १८ ॥

४३८ ब्रह्मवेवर्त्तपुराणे [३५त्र०

गहलक्ष्मीग्ट हेव्व व गटहिणी च कलांभया। सम्पत् स्वरूपा गहिणं सर्वमङ्गलमङ्गला॥ १९० गवां प्रसुः सा सुरभी दच्षिया यज्ञकामिनी।. क्षीरोदसिन्धुकन्या सा श्रीरूपा पद्मिनीषु च। २०॥ शोभारूपा च चन्द्र च सूर्य्यमएडलमिडता। विभूषरोघु रत्नेषु फलेषु च जलेषु च ॥ २१॥। वृपेषु वृपपत्नीषु दिव्यस्तरीषु ग्टहेषु च। सर्वशस्य षु वस्त्र षु स्थानेषु संस्कृतेषु च ॥ २२ ॥ प्रतिमासु च देवानां मङ्गलेषु घटेषु च। माणिका षु च मुत्तासु माल्े पु च मनोहरा ॥ २३॥ मसीन्ट्रेषुच हरिषु न्ीरेषु चन्दनेषु च। वृत्षशाखासु रम्यासु नवमेवेषु वस्तुषु ॥२४ ॥ वेकुरठ पूजिता सादी देवो नारायणेन च। द्वितीये ब्रह्मणा भत्या ढतीये शङ्गरेश च । २५॥ विष्णुना पूजिता सा च चीरोदे भारत मुने। खायन्भ वेन मनुना मानवेन्द्रश्व सर्वतः ॥२६॥ ऋषीन्द्रय् मुनीन्द्रय्च सद्विश्च गहिभिर्भवेत्। गन्वर्वाद्यै्य नागादैः पातालेषु च पूजिता ॥२७॥ शुक्काष्टम्यां भाद्रपदे क्वता पूजाच ब्रह्मणा। अत्तया च पक्षपर्य्न्तं त्रिषु लोकेषु नारद ॥ २८ ॥ चैत्रे पीषे च भाद्रे च पुखे मङ्गलवासर। विषणुना निर्मिता पूजा त्रिषु लोकेषु भक्तितः ॥२६। वर्षान्त पीषसंक्रान्यां मेध्यामावाह्य प्राङ्गण। मनुस्तां पूजयामास साभूता भुवनत्रये॥ ३० ॥

३ ६ त० ] प्रक्रतिखएडम्। ४३६

राजेन्द्र य पूजिता सा मङ्गलेमेव मङ्गला। केदरिगेव नीलेन नलेन सुबलेन च॥ ३१ ॥ ध्रुवेणीत्तानपादेन शक्रेण बलिना तथा। कश्यपेन च दक्षेण मनुना च विवस्वता । २२॥ प्रियव्रतेन चन्ट्रए कुवेरेशेव वायुना। यमेन वड़िना चैव वरुणेनैव पूजिता ॥ ३२ ॥ एवं सर्वत्र सर्वेश्च वन्दिता पूजिता सदा। सवैश्वव्याधिदेवी सा सर्वसम्पत्स्वरूपिणी॥ ३४ ॥ दूति यीव्रह्मवैवत्त महापुराणे नारायरानारद- संवादे प्रकृतिखरडे लक्ष्मापाख्याने पञ्चत्नि शोऽध्यायः ।

षटतरि शोऽध्यायः ।

नारद उवाच। नारायएप्रिया सा च वरा वैकुगठवासिनी। वैकुगहाधिछात्री देवी महालच्ष्मी: सनातनी॥ १॥ कथं बभूव सा देवी पृथिव्यां सिन्धुकन्यका। किं तद्ध्यानं च कवचं सवं पूजाविधिक्रमम् १२॥ पुरा केन सुतादी सा तन्े व्याख्यातुमर्ईसि॥३॥ नारावय उवाच। पुरा टुर्वारुस; यापात् स्ष्टथीकः पुरन्दरः।

४४० ब्रह्मवेव त्तंपुराये

बभूव देवसंघश्न मर्त्त्यलोकश्च नारद ॥ ४ ॥ लक्ष्मी: खर्गादिकं त्यक्का रुष्टा परमदुःखिता। गत्वा लीना च वैकुरठे महालक्ष्ममाञ् नारद॥ ५ू ॥ तदा शोकाद्यबुर्द्देवा दुःखिता ब्रह्मराः सभाम् । ब्रह्माणस पुरस्कृत्य ययुवैकुराठमेव च ॥ ६॥ वैकुरठे भरसापत्रा देवा नारायणे परे।

तदा लक्ष्मीश् कलया पुरा नारायसाजया। बभूव सिन्धुकन्या सा शक्रसम्पत्स्रूपिसी ॥। द ॥ तदा मथित्वा चीरोदं देवा देत्यगणै: सह। संप्रापुश्च वरं लत्ष्मता दद्ृशु स्ाञ्ज तत्र हि। 2। • सुरादिभ्यो वरं दत्त्त्वा वरमालात्र विष्णवे। ददी प्रसन्नवदना तुष्टा चौरोदभायिने॥ १०॥ देवाश्चाप्यसुरग्रस्त राज्य प्रापुथ् तद्दरात्। तां संपूज्य च सस्तूय सर्वत्र च निरापंद: ॥ ११ ॥

नारद उवाच। कयं शशाप दुर्वासा सुनिश्रष्ठः पुरन्दरम्। केन दोषेए वा ब्रह्मन् ब्रह्मिष्' ब्रह्मवित् पुरा॥ १२॥ ममन्ये केन रूपेए जलिस्तः सुरादिभिः। केन स्तोत्रण सा देवी शक्रसाचाद बभूव ह॥ १३॥ को वा तयोक् संवादो बभूव तद्दद प्रभो॥ १४ ॥ नारायण उवाच। मधुपानप्रमत्तश्न त्रलोक्याधिपतिः पुरा। क्रीड़ां पकार रहसि रब्या सह कामुकः ॥१५॥

२६ अ . ] प्रक्कतिखएडम्। ४४१

ऊत्वा क्रीड़ां तया साई' कामुक्ाहतचेतनः । तस्थी तत्र महारख कामीन्न्थितचेतनः ॥ १६॥ कैलासश्रिखरं यान्त वैकुएठादृषिपुङ्गवम्। दुर्वाससं ददर्भेन्ट्रो ज्वलन्त व्रह्मतजसा ॥ १७ ॥ ग्रीभमध्याड़मार्त्त एइसहस्त्रप्रभमीखवरम्। प्रतप्नकाञजनाकारं जटाभारं महीञ्वलम् । १८॥ शुक्कयन्ञोपवीतञ्च चीरं दगडं कमएडलुम्। महोज्वलञ्ज तिलकं विभ्वतं चन्द्रसन्निभम् ॥१८॥ समन्वितं गिथ्यवर्गर्वेद्वेदाङ्गपारगैः । दृष्टा ननाम शिरसा सम्भमात्त पुरन्दर:।२० । भिष्वर्गच भत्त्या च तुष्टाव च मुदान्वितः । मुनिना च सथिथेय तस्म दत्त शुभाभिषम् ॥ २१॥ विशुढत्त पारिजातपुष्पञ्च सुमनीहरम्। जरामृत्युरोगगोकहरं मोत्तकरं परम् । २२॥ शक्रः पुष्प ग्हीत्ा च प्रमत्ती राजसम्पदा। भ्मेणा स्थापयामास तदव हस्तिमम्तके ॥ २३॥ हस्ती तत्स्परयमात् या रूपेग च गुणेन च। तजसा वयसा कान्त्या विष्णुतुत्यो वभूव सः । २४ ॥ त्यक्ता गक गलेन्द्रस तगाम वोरकाननम्। न मथाक महेन्द्रस्त रचितुं तेजमा मुने॥ २५॥ तत् पुष्पं त्यक्तवन्तत् दृष्टरा गक्र मुनीश्वरः। तमुवाच महारुष्टः गगाप स रुषान्वितः ॥ २६॥ मुनिरुवाच। अरे त्रिया प्रमत्तस्वं कथं मामवमन्यसे।

8४२ ब्रह्मवैव संपुराख (२६त्र

महत्तपुष्प दत्तज्ञ गर्वेण हस्तिमस्तके ॥२७॥ विष्णोर्निवेदितं पुष्प नैवेद्य वा फलं नलम्। प्राप्तिमात्र ण भोकव्य त्यागेन ब्रह्महा जनः ॥२८॥ भष्टयीर्भष्टवुदित्च स्ष्टज्ञानी भवेन्नरः । यस्त्यजेद्विष्ुनैवेद्य भाग्येनीपस्थितं शुभम् ॥ २८॥ प्राप्तिमात्र ए यो भुङत्ते भत्या विष्ुनिवेदितम्। पुंसां शतं समुदृत्य जीवन्मुत्तः स्यं भवेत् ॥ ३०॥ विष्ुनैवेद्यभोजी यो नित्यन्तु प्रणमेदरिम् । पूजयैत् स्तौति वा भत्या स विष्णुसदृयी भवेत् ॥३१॥ तत्स्पथवायुना सद्य: तीर्थौघश्च विशुध्यति। तत्पादरजसा मूढ़ सद्य: पूता वसुन्धरा॥ ३२॥ पुसल्यन्नमवीरान्न शूद्रश्नाद्वान्नमेव च। यद्रेरनिवेद्यन्न वृथामांसमभच्तकम् ॥ ३३॥ शिवलिङ्गप्रदत्तान्न यदन्नं शूद्रयाजिनाम्। चिकित्सकद्विजानाञ् देवलान् तथैव च॥ ३४ ॥ कन्याविक्रयिणामन्र यदन्न योनिजीविनाम्। अनुष्ात्र प्युषितं सर्वभच्यावश्रेषितम् ॥ ३५॥ शूद्रापति द्विजान्ञ्ज वृषवाहद्दिजान्नकम् । अदोक्ितद्विनानञ्ज यदन्न शवदाहिनाम्॥ ३६॥ अगम्यागामिनाज्जव द्विजानामन्नमेव च। मित्रद्रुहां कतव्नानामन्न विश्वासघातिनाम्॥ ३७॥ मिध्यासाच्िप्रदानाज्ज ब्राह्मणानां तथेव च। एतत्सवें विशुद्धेत विष्ुनैवद्यभत्तणात्॥ ३८॥ विष्णुसेवी च खपची वंशानां कोटिमुद्दरेत्।

४४३

हरेरभक्ती विप्रश्च स्वञ्ज रत्तितुमक्षमः ॥ ३८ ॥ अज्ञानाद् वदि ग्टह्हाति विशोनिर्माल्यमेव च। सप्तजन्मार्जितात् पापात् मुच्चते नात्र संभय: ।। ४० ४ जात्वा भक्या च गहाति विष्णोर्नैवेद्यमेव च। कोटिजनार्जितात् पापा्त् मुच्यते नात्र संशय: ।४१। यस्मात् संस्थापितं पुष्प गर्वेए हस्तिमस्तके। तम्माद् युष्मान् परित्य्य यातु लक्ष्मीहरे: पदम् ॥४२० नारायणस्य भक्तोऽहं न विभेमीश्वरं विधिम् । कालं मृत्यु' जराच्चैव कानन्यान् गएयामि च॥ ४३॥ किं करिष्यति ते तातः कश्यपस् प्रजापतिः। वृहस्पति्युरुख्व निःश्ङ्गस्व च.मे हरे॥ ४४ ॥ दूदं पुष्प यस्य मूत्नि तस्येव पूजनं पुरः । मूर्धि चित्र शिवमिशोष्कितवेदं योजविष्यति॥४५॥ दूति गुत्ा महेन्द्रश्न धृत्वा तच्चरषद्यम्। उच्च रुरोद गोकार्त्त: तमुवाच भयाकुल: ॥ ४६॥ दृन्दरू उवाच। दत्तः ससुचितः भापी मह्य मत्ताय है प्रभो। हता तया चेत् सम्पत्तिः कियत् ज्वानज् देहि मे ॥४9॥ ऐश्र्य्य विपदां दीजं प्रच्छन्नज्ञानकारगम्। युक्तिमार्गागलं दार्व्चं हरिभत्तिव्यवायकम् ॥ ४८॥

सभ्पत्तितिमिरान्वय् सुक्तिमाग न पश्वति॥४८॥ : राम्पन्प्रतः सुनूढच सरासत्तः सनेतनः। बान्वर्वेषठितः सीडषि बन्धुष्वेषकरो सने ॥ ५ू० ॥

४४४ ब्रह्मवेवर्त्तपुरास

सम्पन्मदे प्रमत्तश्न विषयान्वस्च विह्वलः । महाकामी राजसिक: सत्त्वमार्ग न पश्यति॥ ५१ ॥ ह्िविधो विषयान्वश्च राजसस्तामसः स्मृतः । अशास्तज्ञस्तामसश्न शास्त्रनी राजसः स्मृतः ॥५ू२ ॥ शास्त्रे च द्विविधं मार्ग निर्दिष्टं सुनिपुङ्ग्व। प्रवृत्ति वीजमैकञ्च निवृत्तेः कारएं परम्० ५३॥ चरन्ति जीविनश्ादी प्रवृत्ती दुःखवर्त्मनि। स्वच्छन्द च प्रसन्ने च निर्विरीधे च सन्ततम् ॥ ५४ ॥ आपातमधुर लोभात् ललेशे च सुखमानिनः । परिणामनाशवीजे जन्मसत्युजराकरे॥ ५ू५ू ॥ अनिकजन्मपर्य्यन्त कृत्वा च भ्रमएं मुदा। स्वकर्मविहितायाज् नानायोन्यां क्रमेय न । ५ू६ । ततः कृष्णानुग्रहाच्च सत्सङ्ग लभते जनः । सहस्र षु शतेष्व को भवाब्धि पारकारएम् । ५७ । साधु: सत्त्वप्रदीपेन मुक्तिमागं प्रदर्शयेत्। तदा करोति यत्नन्न जीवी बन्धनखएडने॥ ५८ ॥ अनिकजन्मयोगेन तपसानशनेन च। तदा लभेन्म क्िमार्ग निर्विन्नं सुखदं परम्। ५८॥ दूदं गुतं गुरीर्वक्कात् प्रसङ्गावसरेण च। न हि पृष्ट मतोऽन्यच्च भवजञ्जालवेष्टित: । ६० ॥ अधुना विधिना दत्ती विपत्ती ज्ञानसागरः। सम्पद्रूपा विपदियं मम निस्तारकारिणी॥ ६१ म ज्ञानसिन्धो दीनबन्धो मह्य दीनाय साम्यतम्। देहि किज्ञित् ज्ञानसारं भवपारं दयानिधे। ६२॥

प्रक्ृतिखगडम्। ४४५

दून्द्रस्य वचनं गुला प्रहस्य प्ञानिनां गुरुः । ज्ञानं कथितु मारिभे द्वतितुष्टः सनातनः ॥६३। मुनिरुवाच। अही महेन्द्र माङ्गल्व मार्गेष्टं द्रष्टुमिच्कसि। आपातटुःखवीजञ्ज परिणाम मुखावह्म् ॥ ६४॥ स्वगर्भयातनानाथरपीड़ाखएड नकार एम् ।

कमवृत्ताङ्गुरच्रेट्कारणं सर्वतारणम्। सन्तोषसन्ततिकरं प्रवरं सर्ववर्ल्नाम् ॥६६॥ दानेन तपसा वापि व्रतेनानशनादिना। कमणा खर्गभोगादिसुखं भवति जीविनाम् ॥ ६७ पूर्व काम्यकर ममाज् मूलं संक्विद्य यत्तः। प्रधुनेदं मोच्षवीज संकव्याभाव एव च॥ ६८M यत्कर्म सात्विकं कुर्य्यादसंकस्पितमेव च। सवें क्ृष्णापएं कत्वा परे ब्रह्मगि लीयते। ६८॥ संसारिकाणामेतत्तु निर्वाणमोक्षणं विदुः। नच्कन्ति वैषवास्तत्तु सेवा विरहकातरा: । ७० H सेवां कुर्वन्ति ते नित्य विधाय देहमुत्तमम्। गोलोके वापि बैकुगठ तस्येव परमात्मन: । ७१। हरिसेवादिरूपाज्ज मुत्तिमिच्कन्ति षैशजाः। जीवन्म काय ते गक्र स्वकुल्ोद्वारकारिण: ।७२ M स्मरगं कीत्तनं विष्णोररचनं पादसेवनम्। वन्दनं स्तवनं नित्वं मत्न्या नैवेद्यभक्षयम् ॥ ०३ । चरसीदकपानल्च तवन्तनपनं परम्। ३८

४४ई ब्रह्मवैव्स्तपुराणे {२६त्र०

दूदं निस्तारवीजञ्ज सर्वेषामीष्ितं भवेत्॥98 ॥ इदं मृत्युन्नयं ज्ञानं दत्तं मृत्युञ्जरयेन मे। तच्किष्योऽहञ्य निःश्ङ्ग तत् प्रसादाच्च सर्वतः ॥७५। स जन्मदाता स गुरुः स,च बन्धुः सतां परः। यो ददाति हरभतिं त् लोक्े च सुदुर्लभाम् ।६। दर्भयेदन्यमार्गञ् श्रीक्कण्सेवनं विना। स च तं नाशयत्येव ध्रुवं तद्दधभाग् भवेत् ॥७। सन्ततं अगतां कप्सनाम भंङ्गलकारसास्। मङ्गलं वर्द्ते नित्यं न भवेदायुषो व्ययः । ७८॥ तेभ्योऽप्यपैति कालच् मृत्युश्न रोग एव च। सन्तापश्चव शोकश वैनतैयादिवोरोगा: ।। ७ । क्वषणामन्त्रोपासकश्च ब्रास्मगः खपचोि वा। ब्रह्मलोकं समुनक्ा याति गोलोकमुत्तमम्। ८० ॥ ब्रह्मण पूजितः सोऽपि मधुपर्कादिना च वै। सुतः सुरैञ्च सिद्वेश्च परमानन्दभावनः ।८१ । ज्ञानसारं तपःसारं बझ्मसारं परं शिवम्। शिवेनोकं योगसारं शऊषापादसेवनम् ।८२॥ ब्रश्मादितणपर्य्वन्तं सरव सिध्य व रप्नवत्। भज सत्यं परं ब्रह्म गधेशं प्रद्वतेः परम्॥ ८३॥ अतीव सुखदं सारं अतिदं सुल्निदं परम्। सिद्धियोगप्रद्न्नव दातारं सर्वसस्पदाम् ॥ ८४ । योगिनामपि सिद्धानां यतीवाच तपखिनाम्। सर्वेता कर्णभागाडस्ति न नारायणरीविभाम्।८५

२६ त्र . प्रक्लतिखरडम् । ४४०

ज्वलदग्नी पातितव् यथा शुष्क न्धनं तथा ॥८६। ततो रोगा हि वेपन्त पापानि च भयानि च। दूरतश्च पलायन्त यमदूता यतो भयात् ॥८॥ तावन्निबडः संसारे कारागारे विधेजनः । न यावत् कृप्णमन्वञ्ज प्राप्तोति गुरुवक्कतः ॥८८॥ कतकर्मभोगरूप निगड़च्केदकारणम् । मायाजालीच्केदकरं मायापाश निक्वन्तनम् ६८2॥ गोलोकमार्गसोपानं निस्तारवीजकारखम्। भत्यङ्गरस्वरूपञ्ज नित्य व्ृह्दमनखरम् ॥ ८० ॥ सारख् सर्वतपसां योगानाव्ष तथैव च। सिद्ीनां वेदपाठानां व्रतादीनाव् निवचितम् ।८१। दानानां तीर्थसत्नानानां यज्ञादीनां पुरन्दर। पूजानामुपवासाना मित्याह कमलोइवः।८२।। पु'सां लक्षपितृखाञ्च मतं मातामहस्य च। पृर्व परञ्न तत् संख्य पितरं मातरं गुरुम् ॥८३ ॥ सहोदरं कलवञ्च बन्धुं गिप्यज्च किङ्गरम्। समुदरेच्च खशुरं खत्रू कन्या तत् सुतम्॥2४॥ स्वात्मानञ्ज सतीघक् गुरुपत्नीं गुरो: सुतम्। एड्वरेद् वलवान् भक्ती मन्तग्रहणमावतः ।६५। मन्त्रग्रहगामात्रय जीवन्मुक्ती भवेन्रः । तत्स्पर्थपूतस्तीर्थोवः सद:पूता वसुनरा॥८६॥ अनेकजन्मपर्य्यन्तं दीच्ताहीनी भवेवरः । तदन्यदेवमन्वच्च लभते पुरलेमत: ।८9। सप्तजनमोपदेवानां क्वया सेवां स्वकर्मतः ।

४४८ ब्रह्मवैवर्त्तपुरा

लभते च रवेम्मन्त्र साच्िणः सर्वकम्मणाम् ।2८। जन्मत्रयं भास्करज् निसेव्य मानवः शुचि: । लभे्रसेशमन्तव्न सवविव्नहरं परम्। ८६ । जन्मत्नयं तं निसेव्य निर्विघ्नश्च भवेबरः । विघ्नेशस्य प्रसादेन दिव्यज्ञानं लभेन्नरः ॥ १०० ॥ तदा ज्ञानप्रदीपेन समालोच्य महामतिः । अज्ञानान्वतमश्छित्वा महामायां भजेन्नर:॥ १०१॥ विशुमायाच्च प्रक्वतिं दुगीं दुर्गतिनाशिनीम्। सिद्धिदां सिद्धिरूपाच्च परमां सिद्धियोगिनीम् ॥१०२। वाणीरूपाज् पझ्माच़भद्रां कृष्णप्रियात्मिकाम्। नानारूपां तां निसेव्य जन्मनां शतकं नर: ॥१०२॥ तत्प्रसादाद्जभेत् ज्ानी ज्ञानानन्द तदा भजेत्। कृषाज्ञानाधिदेवज्न महादेवं सनातनम्। १०४। शिवं शिवस्वरूपच्न शिवदं शिवकारयम। परमानन्दरूपञ्च परमानन्ददायिनम्॥ १०५ । सुखदं मोचदं चैव दातारं सर्वसम्पदाम्। अमरत्वप्रदश्नैव दीर्घमायुष्टदं परम् ॥ १०६॥ दन्द्रत्वन्न मनुत्वच्च दातुं ग्रतच्न लीलया। राजेन्द्रतवप्रदश्जैव ज्ञानदं हरिभक्रिद्म् ॥१०७॥ जन्मत्रयं तमाराध्य चाशुतोषप्रसादतः । सर्वदस्य प्रसादेन शङ्गरस्य महात्मन: ॥ १०८।। वरदस्य वरेशैव हरिभतिं लभेदु ध्रुवम्। तदा तद्जकसंसगात् कृष्णमन्त्र लभेद् ध्रवम् ॥१०८॥ निमनलव्वानदीपेन प्रदीप्तन च तत्त्ववित्।

३६श्र० प्रक्रतिखगडम् । ४४६

व्रह्मादितसपर्य्यन्तं सवें मिथ्यैव पश्यति ॥ ११० ॥ द्यानिधे: प्रसादेन निमलज्ञानमालभेत्। वरदस्य वरेशैव हरिभत्िं लभेद् ध्रुवम् ॥१११ ॥ तदा निवृत्ति माप्नोति सारात्सारां परात्यपराम्। यत्र देहे लभेअन्त तह हावधि भारते ॥११२॥ तत्पाञ्जभौतिकं त्यक्का विभर्त्ति दिव्यरूपकम् । करोति टास्यं गोलोके वैकुराठे वा हरः पदे ॥११३॥ परमानन्दसंयुक्ती मोहादिषु विवर्जितः । न विद्यते पुनर्जन पुनरागमनं हरे॥ ११४ ॥ पुनश् न पिवेत् चौरं धत्वा मातस्तनं परम्। विष्णुमन्त्रोपासकानां गङ्गादितीर्थ सेविनाम् ॥११५॥ स्वधर्मिणाज्ज भित्तूखां पुनर्जन् न विद्यते। तीर्थे परित्यजत् पापं क्रियां कत्वा हरिं भजेत् ॥११६॥ अयं निरूपितो धावा स्वधर्मस्तीर्थसेविनाम्। तन्नाममन्त्रं प्रजपेत् तत्सेवाटिषु तत्परः ॥ ११७॥ तद्व्रतोपवासरत इृत्युक्त्ो विष्ुसेविनाम्। सदन्ने वा कढने वा लोट्टे वा काज्जने तथा॥ ११८॥ समबुद्धिर्यस्य शख्त् स सत्यासीति कीत्तितः । ट्गडं कमगडलु रक्तवस्त्रमातञ्च धारयेत् ॥ ११८॥ नित्य प्रवासी नैकव स सत्यासीति कीर्त्तितः । शुद्धाचारद्विजान्न्न भुङत्े लोभादिवर्जितः ॥१२० ॥ किन्तु किञ्चिन्न याचित स सत्वासीति कीर्त्तितः। न व्यापारी नाश्रमी च सर्वकर्मविवर्जितः ॥१२१॥ ध्यायेव्नारायगं गश्त् स सत्नासीति कीर्तितः।

४५० ब्रह्मवेवर्त्तपुराणे [२६अ्र०

शखन्मोनी ब्रह्मचारी संभाषापरिवर्जितः ॥ १२२॥ सवें ब्रह्ममयं पश्येत् स सत्यासीति कीर्ततितः। सर्वत्र समबुद्धिश्न हिंसासायादिवर्जित: ॥ १२३ ॥ क्रोधाहङ्गाररहितः स सव्यासीति कीर्ततितः। अयाचितोपस्थितञ्ज मिष्टामिष्टञ्च भुक्तवान्॥ १२४। न याचते भक्षणार्थी स सव्यासीति कीर्त्तितः । न च पश्येन्मुखं स्त्रीणां न तिष्ठ त्तत्समीपत: ॥ १२५ । दारवीमपि योषाज् न स्पृशेत् यः स भिक्षुक: । अयं सव्यासिनां धम दत्याह कमलोद्धव: ॥१२६॥ विपर्य्यये विनाशस् जन्म याम्यं भयं भवेत्। जन्मदुःखं याम्य दुःख जीविनामतिदारुणम्॥ १२७॥ सुरशूकरयोनी वा गर्भे दुःखं समं सुर। योनौ वा चुद्रजन्तूनां पखादीनां तघैव च॥ १२८ ॥ गर्भे स्मरन्ति सर्वे ते क भं जन्मगतोद्गवम् । विस्मरेन्निर्गतो जीवा गर्भाच्च विश्ुमायया। स्वदेहं पाति यत्नेन सुरी वा कीट एव वा॥ १२८ ॥ योनेरभ्यन्तर शुक्रे पतिते पुरुषस्य च। शुक्र: शोषितयुल्श्व सहसा तत्क्षषं भवेत् ॥१२० ॥ रक्ताधिके मातसमखतरे पितुराऊ्वतिः। युग्माहे च भवेत् पुत्र: कन्यका तद्िपर्य्यये ॥ १३१ ॥ रविभौमगुरुणाञ्च वारे चेत्तद्रवेत् सुतः । अयुग्माहे तदितरे वारे च कन्चका अवेत् ॥ १२२ ॥ प्रथमप्रहरे जन्म यस्य सोडलायुरेव च। द्वितीये मध्यमच्चैव ढतीये तत्परी भवेत् ॥ १२२ ॥।

३६ त्र० प्रक्मतिखएडम् । ४५१

चतुर्घे चिरजीवी च त्तणानुरूपकी भवेत्। दुःखी वाघ सुखी वापि पूर्वकर्मानुरूपतः ॥ १३४। याटृशे च क्षणे जन्म प्रसवस्ताट्टये भवेत्। प्रसूतिक्षणचर्चाञ्ज कुर्वन्त्येव विचक्षणा: ॥१३५॥ कलनन्वेकरात्र ए वर्द्येच्च दिने दिने। सप्तमे वदराकारी मासे गरडुसमी भंवेत् ॥ १२६॥ मासत्रये मांसपिएडो हस्तपादादिवर्जितः । सर्वावयवसम्पन्नी देही मासे च पञ्जुमे ॥ १३७॥ भवेत्तु जीवसज्ञारः परमासे सर्वतत्ववित्। दुःखी सल्पस्थलस्थायी शकुन्त दव पिज्जरे। १३८॥ मातजग्धाव्नपानञ्च भुङतो मेव्यस्थले स्थितः । हाहति शव्द त्वा च चिन्तयेदीश्वरं परम्॥ १३६॥ एवञ्ज चतुरी मासान् भुक्का परमयातनाम्। प्रेरिती वायुना काले गर्भाच निगती भवेत् ॥१४० ॥ दिग्द यकालाव्युत्पत्नी विस्मृतो विष्ुमायया। भ खद्धिराम तसंयुत्त: श्रिशुश्च शैशवावधि॥ १४१॥

कीटा दिभुत्ती दुःखी च रीति तत्र पुनः पुनः ॥१४२॥ स्तनान्ोऽप्यसमर्वख वाचूआं कर्तमभीप्सिताम्। न वाशी निःसरत्तस्य पीराएडावधि प्रन्फु टा ॥१४३॥ पीगरडे यातनां भुक्का प्राप्नीति यौवनं पुनः । न स्परेन्मायया देही गर्भादियातनां पुनः ॥१४४ । आहारसैथुनात्तय नानामोहादिवेष्ितः। पुत्र कलत्मनुग यजेन परिपालयेत् ॥ १४५ ॥

४५२ [२६त्र०

एवं यावत् समर्थथ तावदेव हि पूजितः । असमर्थच् मन्यन्त वान्धवा गोजरं यथा । १४६॥ यदातीव जरायुक्ती जड़ोऽतिबधिरी भवेत्। काशश्वासादियुतश्व परायत्तीऽतिमूढ़वत्। १४७॥ तदन्तरेऽनुतापञ्च करोति सन्ततं पुनः । न सेवितो हरस्तीथं सत्सङ्गस्वापि कामतः ॥ १४८॥ पुनञ् मानवीं योनिं लभामि भारते यदि। तदा तीर्थ ममिष्यामि भजामि कष्णमित्यही॥१४८॥ दूत्येवमादि मनसि कुर्वन्त' तं जड़ सुर। गहाति यमदूतश् काले प्राप्तेऽतिदारुण: ॥ १५० ॥ स पश्य द्यमदृतञ्च पाशहस्तञ्व दृव्डिनम्। अतीवकोपरत्ताचं विक्वताकारमूल्वगम्॥ १५१॥ दुर्निवार्य्यमुपायैश्च बलिष्ठञ्च भयङ्गरम्। दुर्द्टष्ट सर्वसिद्धिन्तं सर्वाद्ृष्ट पुरः स्थितम् ॥ १५२ ॥ दृष्टिमात्राम्महाभीतो विरम तञ्न समुत्सजेत्। तदा प्राणंस्त्यजैत् सद्यो देहञ् पाञ्चभौतिकम् ॥१५२॥ अङ्गष्ठमात्र पुरुषं हीत्वा यमकिङ्गरः । विन्यस्य भीगदेहै च खस्थानं प्रापयेत् द्रुतम्॥ १५४॥ जीवो गत्वा यमं पश्यत् सर्वधर्मज्मेव च। रत्नसिंहासनस्थञ्ज सस्ितं सुस्थिरं परम् ॥ १५५॥ धर्माधर्मविचारज्ं सर्वत्त सर्वतोमुखम्। विश्व व्वेकाधिकारज्न विधाता निर्मितं पुरा॥ १५६॥

वेष्टितं पार्षदगेदू तैश्वापि त्रिकोटिभिः ॥ १५७ ॥

प्ररूतिखएडम् । ४५२

जपन्त श्रीक्सनाम शुद्धस्फाटिकमालया। ध्यायमानं तत् पदान पुलकाद्वितविग्रहम् ॥१५८॥ सगद्रदं सायुनेत्र सर्वव्र समदर्शिनम्। अतीव कमनीयञ्ज शश्वत्सुस्थिरयीवनम्॥ १५८॥ स्वतेजसा प्रज्वलन्त सुखदृश्य विचन्णम्। भरत्पार्वणचन्द्राभं चित्रगुप्त पुरःस्थितम् ॥ १६० । पुरात्मनां प्ान्तरूपं पापिनाञ्च भयङ्गरम्। तं दृष्टा प्रसमेहही महाभीतव तिष्ठति ॥१६१॥ चित्रगुप्तविचारैय वेषां यदुचितं फलम् । शुभाशुभञ्ज कुरुते तदेव रविनन्दनः ॥ १६२ ॥ एवं तेषां गतायाते निवृत्तिर्नास्ति जीविनाम् । निवृत्तिहेतुरूपञ्च श्रीकृणपादसेवनम् । १६३ । दूत्वेवं कथितं सवें वरं प्रार्थय वाव्कितम्। सवें दास्यामि ते वत्स न मेडसाध्यञ्न किञ्चन । १६४ ४

महेन्द्र उवाच।

दून्द्रत्वञ्ज गतं भट्र किमेश्वर्य् प्रयोजनम्। कल्पव्ृक्त मुनिश्रष्ठ देहि मे परमं पदम् ॥ १६५.॥ महेन्द्रस्य वचः खुत्वा प्रहस्य मुनिपुङ्गवः । तमुवाच वचः सत्यं वेदात सारमेव च॥ १६६ ॥

मुनिरुवाच।

परं पदं विषयिणां महेन्द्रातिसुदुर्लभम्। मुक्तिर्युभद्विधानाव्न न लये प्राक्ृतैऽपि च ॥ १६७। आविर्भाव: सष्टिविधी तिरीभावो लयेऽपि च।

४५४ ब्रह्मवैवर्त्तपुराफे [२६अ्र०

यथा जागरएं सुप्तिर्भवत्येव क्रमेए च ॥ १६८ ॥ वथा स्रमति कालख् तथा विषयिणो ध्रुवम्। चक्रनेमिक्रमेणैव नित्वमेवेश्वरेच्कया॥ १६८॥ पलमेकं भवेदेव यथा विपलषष्टिभिः । षष्टिभिद्च पलैहसडो मुहर्त्तो द्विगुपात्ततः॥१७० ॥ त्रि पद्विश्च मुहर्त्तेश्व भवेदेव दिवानिशम् । दशपञ्जदिवारात्रिः पच्चमेकं विदुर्बुधाः ॥ १७१ ॥ पचाभ्यां शुक्कऊणाभ्यां मास एव विधीयते। ऋतुर्द्ाभ्याज्ज मासाभ्यां संख्याविद्धि: प्रकीसतित: ॥१७२ ऋतुत्वयेणायनञ्ज ताभ्यां हाभ्याञ्च वत्सरः। विंभसहस्त्ाधिकेव तरिचत्वारिंभलक्षकेः॥ १७३ ॥ वत्सरर्नरमानैच् युगाश्चतवार एव च। षध्चधिके पञ्चशते सहस्त्रे पञ्जविंशती। युगे नराणां पक्रायुर्मनोरायुः प्रकीर्तति तम्॥ १७४॥

निपातो ब्रह्मसस्तत्र भवेत् प्राक्ृतिको लयः । लये प्राक्ृतिके वत्स कवष्णस्य परमात्मनः ॥१७६॥ चक्षुनिमेष: स्टिश्व पुनरुन्मीलने तथा। ब्रह्ममष्टिलयानाञ्च संख्या नास्ति गुती शुतम् ॥१०७। यथा पृथिव्या रेणूनामित्याह चन्द्रशेखरः। एतेषां मोच्षयं नास्ति कथितानि च यानि च ॥१७८॥ सृष्टिसूत्रस्वरूपं हि चान्यत् वृणु वरं सुर। मुनीन्द्रस्य वचः शुत्या देवेन्ट्रो विस्मितो मुने॥१७८ ॥ आत्मनः पूर्वमैश्वयं वरयामास तत वै।

३७ अ० ] प्रक्ृतिखएडम् । ४५५

तत् प्राप्तास्य चिरेणवेत्ुक्ा स प्रयवी स्टहम् ॥ १८० ॥ दूति श्ोव्रह्मवैवत्त महापुराण प्रक्ृतिखयडे मुनीन्द्र- सुरेन्द्रसंवाटे लक्ष्मुापाख्याने षट्वि गोऽध्यायः । --

सप्तति शोऽध्यायः।

नारह् उवाच।

हरेगुएं समाकस ज्ञानं प्राप्य पुरन्टरः । किज्जकार गहं गत्वा तनी व्याख्यातुमहसि॥१॥

नारायए उवाब।

यीछ्व प्णस्त गुएं युत्वा वीतरागो बभूव सः। वैराग्य वईयामासत तदा ब्रह्मन् दिने दिने ॥ २ ॥ मुनिस्थानाद् ग्टहं गला स ददर्शामरावतीम्। दैत्वैरसुरसङ्वेव् समाकीरसीं भवाकुलाम्। २॥ विषस्बान्धवां कुत्र वन्धुहीनाञ् कुत्रचित्। पितमाटकललादि विहीनामतिचञ्चलाम् । ४॥. यव ग्रखाञ तां दृष्टा जगाम वाक्षपतिं प्रति। थक्रो मन्दाकिनीतीरे ददरय गुरुमीखरम्॥ ५ ॥ ध्यायमानं परं ब्रह्म गङ्गातोये सिथितं परम्। सय्याभिसंभुख पूर्वलुखञ्न विश्वतीमुखम्॥ ६॥

४५६ ब्रह्मवेवर्त्तपुरागे

सायुनेत्र पुलकितं परमानन्दसंयुतम्। वरिष्ठञ्च गरिष्ठञ् धर्मि४्ठमिष्टसेविनम्॥७॥ श्रेष्ठञ्च बन्धुवर्गाणमतिश्रेष्ठत्ञ ज्ानिनाम्। ज्य छञ्न बन्धुवर्गासां नेष्टव्व सुरवेरिणाम् । ८ ॥ दृद्टा गुरु जगन्तञ्ज तत्र तस्थी सुरेश्वरः । प्रहरान्त गुरु दृद्टा चीत्थितं प्रसमाम सः ।८। प्रणम्य चरणाओ्ोजे सरोदोच्चैर्मुह्ुर्मुहः। वृत्तान्त कथयायास ब्रह्मशापादिकं तथा॥ १० ॥ पुनर्वरी मया लब्धो ज्ञानप्राप्तिं सुटुर्सभाम्। वैरग्रस्ताज् खपुरों क्रमेशौव सुरेशवरः ॥। ११ ॥ शिष्यस्य वचनं शुत्वा सतां बुद्धिमतां वरः । वहस्पतिरुवाचेदं कोपरक्ाकलोचनः । १२॥

गुरुरुवाच।

शुतं सवें सुरश्रेष्ठ मारोदीवचनं शरृणु । न कातरो हि नीतिज्जो विपत्ती च कदाचन ॥१३। सम्पत्तिर्वा विपत्तिर्वा नशवरा खप्नरुपिणी। पूर्व सकर्मायत्ता च सयं कर्त्ता तयोरपि ॥ १४ ॥ सर्वेषाच्च भ्मत्य व भश्ज्जन्मनि जन्मनि। चञ्रनेमि क्रमेशैव तत्र का परिदेवना॥ १५। भुङता हि खक्कतं कर्म सवत्र चापि भारते। शुभाशुभञ्ज यत् कि्चित् खकर्मफलभुक् पुमान् ॥ १६॥ माभुता चीयते कर्म कल्वकोटिशतैरपि। अवश्यमेव भोताव्य अतं करस एुमाशभम् । १० A

प्रकतिखएडम्।

इत्येवमुत्त वेदेच क्ृणोन परमाममना। साक्तनि कौथुमयाखायां संबोध्य सकुलोद्धवम् ॥ १८॥ नन्मभोगावशेषे च सर्वेषां कवतकर्मणम् । अनुरूपञ्च तषाज्न भारते्यव् चैव हि। १८ । कर्मणा ब्रह्मगापञ् कर्मण च शभाभिषम्। कर्मणा च महालक्ष्मीं लभेत् दैन्यज्ज कर्मणा ॥ २०॥ कोटिजन्मार्जितं कर्म जीविनामनुगच्कति। न हि त्यजेद्विना भीगात् तं क्वायेव पुरन्दर ॥ २१॥ कालभेटे देशभेठे पात्रभेदे च कर्मणाम्। न्यूनताधिकता वापि भवेदेव हि कर्मणाम् । २२॥ वस्तुदाने च वस्तूनां समं पुर समे दिने। दिनभेड़े कोटिगुगमसंख्य वाधिकं ततः॥ २२॥ समे देशे च वस्तूनां दाने पुरं समं सुर। टेशभेटे कोटिगुएमसंख्य वाधिकं ततः॥ २४ । समे पात्र समं पुर वस्तूनां कर्त्तुरेव च। पात्रभेदे गतगुणमसंख्य वा ततोऽधिकम् ॥ २५ ॥ यथा फलन्ति स्यानि न्यूनानि वाधिकानि च। रूषकायां नेत्रभेटे पात्रभेे फलं तथा ॥२६। सामान्यदिवसे विप्र दानं समफलं भवेत्। प्रमायां रविसंक्रान्त्यां फलं यतगुगं भवेत्। चातुरमास्यां पोर्षमास्यासनन्तफलमैव च।। २२। ग्रहगे गगिनः कोटिगुयज् फलमेव च। सूर्य्यस्य ग्रहणे चापि ततो दृभगुग फल्म् । २८। अच्तयायामचवच वासंख्य फलमुचते।

(२७३्०

एवमन्यत पुसयाहे फलाधिक्य भवेदिह २८॥ यथा दाने तथा स्नाने जपेऽन्य पुएकमसु। एवं सर्वत्र बोद्धव्यं मराणां कर्मणां फलम् ॥ ३० सामान्यदेशे दानञ् विप्र समफलं भवेत्। तीर्थे देवग्टहे चैव फलं शतगुएं स्मृतम् ॥ २१ ॥ गङ्गायाज् कोटिगुएं चेत्र नारायणेडव्यम्। कुरुक्तेत्र वदयाज् काश्यां कोटिगुयं तथा ॥ ३२॥ यथा चैव कोटिगुयं तथा च विष्शुमन्दिरे। केदारे च लच्षगुएं हरिद्वारे तथा फलम् ॥ २३॥ पुष्करे भास्करच्ेत्र दशलच्तगुणं फलम्। एवं सर्वत्र बोद्धव्य फलाधिक्या क्रमेए च ॥ ३४ : सामान्यव्राह्मणे दानं सममेव फलं लभेत्। लक्ष त्रिसन्यपूते च परिडते च जितन्द्रिये ॥ ३५। विष्युमन्त्रोपासके च बुधे कोटिगुं फलम्। एवं सर्वत्र बोध्यव्य फलाधिक्ा सुयाधिके॥ २६॥ यधा दगडेन सूत्र णा परावेश जलेन च। कुन्भ निर्माति चक्रेण कुभ्भकारी मृदाभुषि॥ २७॥ तथेव कर्मसूत रा फलं धाता ददाति च। यस्याचया सृष्टिविधौ तथ नारायणं भज। ३८॥ स विधाता विधातुय पातुः पाता जगत्त्रये। सष्टः सष्टा च संहत्तुः संहर्त्ता कालकालक: ॥ ३८। महाविपत्ती संसारे यः सरेन्वधुसूदनम्। विपत्ती तस् सव्त्तिर्भवेदित्याह मव्रः ॥४०॥ दूत्येव मुक्ा जीवध रुमालिक्ष सुरद रम्।

३८ श्र ० ] प्रक्तिखण्डम्। ४५८

दत्वा शुभामिष चेष्ट बोधयामास नारद। ४१। दूति शीत्रह्मववर्त्ते महापुराये प्रक्ृतिखण्डे नारायण- नारदीये वहस्पतिमहेन्द्रसंवादे महालत्षुर- पाख्यान सप्तत्रि पत्तमोऽध्यायः ।

अधान्न थोऽध्यायः।

नारायण उवाच।

हरिं ध्याता हरित्र हन् जगाम ब्रह्मणः सभाम्। वृहम्पतिं पुरस्कृत्य सर्वेः सुरगैः सह् ॥१॥ योघ्रं गत्वा व्रह्मलोकं दृष्टा च कमलोद्गवम्। प्रणेमुर्देवताः सर्वाः गुरुणा सह नारद ॥ २ ॥ वृत्तान्त कथयामास सुराचार्य्ी विधिं विभुम्। प्रहस्योवाच तत् युत्वा महेन्द्रं कमलोइ्वकः ॥ २ ॥

व्रझ्मोवाच। वत्स मदंथजातोऽसि प्रपीत्रो मे विचचयः। वृहम्प्रतेश्व शिष्यस्त्व सुरागामधिपः खयम् ॥ ४॥ मातामहस्ते दक्तथ विष्ुभत्त: प्रतापवान्। कुलवयं यच्इञ्य कघं सोऽहृद्गृतो भवेत् ॥ ५॥ माता पतिव्रता यस्य पिता शुद्धी नितेन्द्रिय: । मातामहो मातुलय कथं सोऽहृद्ृतो भवेत् ॥६॥

४६० ब्रह्मवैव त्तंपुराग

ननः पैतकदोपेय दोषान्मातामहस्य च। गुरोर्दोषान्नीतिदोषैहरिद षी भवेद् ध्र वम् ॥७॥ सर्वान्तरात्मा भगवान् सर्वदेहेष्ववस्थितः । यस्य देहात् स प्रयाति स शवस्तत्च्षषं भवेत् ॥८ ॥ मनोऽहमिन्ट्रियेशथ्च ज्ञानरूपी हि शङ्गरः। विष्ुः प्राणाश्च प्रक्ृतिर्बुदिभगवती सती॥ ८ । निद्रादयः अत्तयश्न ताः सर्वाः प्रक्वतेः कला। प्रत्मनः प्रतिविम्बश्च जीवो भोगी शरीरभृत् ॥ १० ॥ प्रात्मनीशे गते देहात् सर्वें यान्ति ससंभ्मात्। यथा वत्म नि गच्छन्तं नरदेवमिवानुगाः॥११॥ अहं शिवश्च शेषश्च विशुधर्मो महान् विराट्। वयं यदंशा भत्ताश्च तत्पुष्प न्यकक्वतं तवया॥ १२ ॥ शिवेन पूजितं पादपझ्म पुष्प सा येन च। तच्च टुर्वाससा दत्तं देवेन न्यक्क्वतं सुर ॥३१॥ तत पुष्प नस्तके यम्य कण्णापादानप्रच्य तम्। मर्वेषाञ्च सुराणाञ्ज तत् पूजा पुरती भवेत् ॥ १४ ॥ दैवेन वज्चितस्त्वञ्च दैवञ्ञ बलवत्तरम्। भाग्यहीनं जनं मूढ़ं कोवा रनितुमीखरः ॥१५॥ कवशा' न मन्यते यो हि श्रीनाथं सववन्दितम्। प्रयाति रुष्टा तह्दासी महालक्ष्मीविहाय ताम् ॥ १६ ॥ भतयन्तन या लव्ा दीक्ितेन तया पुरा। सा श्रीर्गताधुना कोपात् कशनिर्मात्यवर्जनात् ।।१9॥ अधुना गच्क वैकुरठ मया च गुरुणा सह। निषेव्य तत्र श्रीनाथं त्रियं प्रापतासि तद्दरात् ।१८।

प्रक्ृतिखएडम्। ४ ६१

दूत्येवमुक्का स व्रच्मा सर्वे: सुरगणः सह। शीघ्र जगाम वेकुएठ यत्र श्रीशस्तया सह ॥ १८॥ तत्र गत्वा परं ब्रह्म भगवन्त सनातनम् । दृष्टा तेजस्वरूपञ्च प्रज्वलन्तं स्वतेजसा ॥ २० ॥ ग्रीभमध्याइ्मार्तगड शतकोटिसमप्रभम्। पान्तञ्ञानादिमध्यान्त लक्ष्मीकान्तमनन्तकम् ॥२१॥ चतुर्भुजे: पार्षदैश सरखत्या सुतं नतम्। भतया चतुभिवे दैश गङ्गया परिसेवितन् ॥ २२ ॥ तं प्रगेमु: सुराः सर्वे मूर्ड्गा ब्रह्मपुरोगमाः । भक्तिनस्त्रा सायुनेत्ासुष्ट वुः पुरुपीत्तमम् ॥ २३ ॥ वृत्तान्तं कथयामास सयं ब्रह्मा कताञ्जलिः। रुरुदुर्देवताः सर्वाः स्ाधिकार्युनाथ ताः ॥ २४। स ददर्श सुरगरं विपद्य्रस्त भयाकुलम। व स्त्रभूषगाशून्यञ्च वाहनादिविवजितम् ॥ २ ५ । गोभाशून्य हतश्रीकमतिनिष्य तिभ परम्। उवाच कातरं टदा विपन्नभयभज्जनः ॥२६॥ नारायग उवाच। माभेब्रेअवत् हे सुराख भय कि वो नय सििते। दास्यामि तन्नीनवज्ा परमेशथ्वा ईनीम् २७॥ किज् मठचन किव्चित् भूवतां समयोचितम्। हितं रु नामनूर् परिगामसुसावहम : २८॥ जनाथसहस मद्वीमउ एलतम्।

वोथोषीि नवती मतपरहि निरङ्गनः।

8६२: ब्रह्मवेवसंपुराण [३८प्०

तट् ग्टहेऽहं न तिष्ठामि पद्मया सह निखचितम् ॥३०॥ दुर्वासा शङ्गरांश्रञ्च वैष्यवो मत्पराययः। तत् प्ापादागतोऽहञ्ज सश्रीको वो ग्हादृपि। २१ ॥ यत्र शङ्गध्वनिर्नास्ति तुलसी च शिलार्चनम्। न भोजनञ्ज विप्रायां न पद्मा तत्र तिष्ठति। ३२ ॥ मद्गक्ानाञ मत्निन्दा यत्र यत्र भवेत् सुराः। महारुष्टा महालक्ष्मीस्तती याति पराभवात् : २२ ॥ मद्तिहीनो यो मूढ़ो यो भुङते हरिवासरी। मम जन्मदिने चापि याति श्रीः तद्य्टहादृपि ॥३४॥ मन्नामविक्रयी यश् विक्रीणाति खकन्यकाम्। यत्रातिथिर्न भुंत्ो च मत्प्रिया याति तद्ग्टहात् ॥३५॥ पापिनां यो वहं याति शूद्रय्ाद्कानभोजिनाम्। महारुष्टा तती याति मन्दिरात् कमलालया ॥ ३६॥ शूद्रायां शवदाही च भाग्यहीनय्य ब्राह्मयः । याति रुष्टा तद्ष्टहाच देवी कमलवासिनी ॥ ३७॥ शूद्राणां सूपकारी यो ब्राह्मणी वषवाहकः । तत्तोयपानभीता च कमला याति तद्टहात् ॥३८।। विप्रो यवनसेवी च देवलः शूद्रयाजकः। तत्तोयपानसीता न वेश्यवी याति तद्ष्डात्॥ ३९ ॥ विश्वासघाती मितघी नरघाती क्वतघ्नकः । योऽगम्यागासुकी विप्रो मज्भाय्या याति तद्स्टहात् ।४०। अद्धद्धह्ृटयः क्रूरो हिंसको निन्दको द्िजः । ब्राह्मखां शूद्रजातश्च याति देवी च तद्ग्टहात् ॥ ४१ । यो विप्र: पुखलीपुत्रो महापापी च तत्पतिः ।

प्रकवतिखएडम्। ४ ६२

अवौराब्रत् यो भुङत् तस्ाद्याति जगत्प्रसू: ॥४२।। तयं छ्विनत्ति नखरैस्तैर्वा यो हि किखेन्नहीम्। जिझ्मो वा मलवासाय सा प्रयाति च तद्ग्टद्टात् ।४३। सूर्योदये च दिर्भोजी दिवाभ्ायी च ब्राह्मयः। दिवामेयुनकारी च तस्माद् याति हरिप्रिया। ४४ k प्राचारहीनो यो विप्र: यस शूद्रप्रतिग्रही। त्रदीचिती हि यो मूढ़स्तस्ात् लोला प्रयाति च॥ ४५॥ स्तिग्धपाद्य नग्नो वा वः शेते ज्ानदुर्बलः। गशदर्मातिवाचाली यात्येव तदृस्टहात् सती॥४६॥ शिरः स्रातथ्य तैलेन बोऽन्चदङ्गसुपस्पृथेत्। खाङ्ग च वाद्येदादं रना याति च तड्सहात् । ४० ॥ व्रतोपवासहीनी यः सन्याहीनोऽशचिदिजः। विष्णुभत्तिविहीनी भस्तस्माद्याति हरिप्रिया । ४८॥ ब्राध्मयं निन्दयेद यो हि तांथ देषि च सन्ततम्। तीवहिंसी द्याहीनो याति सर्वप्रसूस्ततः ।। ४८॥ यत्र तत्र हरेरचा हरकतीत्तनं शुभम्। तत तिरषत सा देवी कमला सर्वमङ्गला ॥ ५० ॥ यत्र प्रगंसा कशपस्य तङ्जकस्य पितामह। साच कशप्रिया देवी तत्र तिष्ठति सन्ततम् ॥५१ ॥ यत्र गङ्ध्वनिः गङ्ः शिला च तुलसौटलम्। तत्मेवा वन्दनं ध्यानं तत्र सा परितिष्ठति॥ ५२ । शिवलिङ्गार्चनं यत तस्य वोक्कीत्तनं शभन्। दुर्गारचनं तट्गुगपाय तव पदमनिवासिनी ॥ ५३ ॥ विप्रायां सेवनं यत तेषाज भीजनं शुभम्।

४ ६४ ब्रह्मवेवर्त्तपुरासे

· अर्चनं सवदेवानां तत्र पद्ममुखी सती। ५४॥ दत्युक्का च सुरान् सर्वान् रमामाह रमापतिः । चीरोदसागरे जन्म कलया च लभेति च ५ू५॥ दृत्युक्का तान् जगननाथी ब्रह्माएं पुनराह च। मथित्वा सागरं लक्ष्ीं देवेभ्यो इेहि पझज ॥ ५६॥ द्वत्युक्का कमलाकान्ती जगामाभ्यन्तरं मुने। देवासिरेस कालेन ययु: चीरोदसागरम् ।५७॥ मन्यानं मन्दरं कवत्वा कूमें कवत्वा च भाजनम्। कृत्वा शेषं मन्यपाशं सुरायक्रुश्न घर्षगम्॥ ५८ ॥ धन्वन्तरिज्ज पीयूषसुच्च प्रवसमीप्सितम्। नानारत्न हरितिरत्रं प्रापुलक्ाथ्त दर्शनम् । ५ट वनमालां ददौ सा च चीरोदशायिने मुने। सर्वेशराय रम्याय विप्ावे वेष्वी सती॥ ६० ॥ देवैसुता पूजिता च ब्रह्मषा शह्रेय च। ददी दृष्टि सुरष्हे ब्रह्मशापविमोदने ॥ ६१॥ प्रापुर्देवाः सवविषय देत्ेग्रेस्तं भयद्वरेः । महासक्षीप्रसादेन वरदानेन नारद । ६२॥ द्ूत्येवं कधितं सवें लक्ष्मुत्रपाख्यानसुत्तमम्। सुखदं सारभूतञ्च किं भूय: गीतुमिच्छसि ॥ ६३ ॥ दूति श्रोव्रह्मववत्त महापुराऐ प्रक्लतिखरडे

३८भ०] प्रक्कतिखगडम्। ४६५

10 --

नारद उवाच।

हरिरुत्कौत्तनं भद्र गुतं तल्च्चानमुत्तमम् । ईषितं कत्मुापाख्यानं ध्यानं स्तोतादिकं वद॥ १ ॥ हरिणा पूजिता पूर्व ततो ब्रह्माटिभिस्तथा। शक्रेय भ्ष्टराज्य न सादं सुरगणेन च॥२ ॥ पूजिता केन ध्यानेन विधिना केन वा पुरा। सुता वा केन स्तोत्र ग तन्मे व्याख्यातुमर्हसि॥३॥ श्रीनारायय उवाच। सात्वा तीर्थे पुरा गक्रो ृत्वा धौते च वाससी। घटं संस्थाप्य च्तीरोटे टेवषट्कञ् पृजितः :४। गयेभञ्ज दिनेगञ् वड़िं विणुं शिवं शिवास्। श्तान् भत्त्या समभ्यच्य पुष्पगन्धादिभिस्तथा। ५ ॥ तत्रावाह्य महालत्भी परमेश्वर्य्यरूपिगीम्। पूजाञ्चकार देवेशो ब्रह्मया च पुरोधसा॥ ६॥ पुरःस्थिरितेषु मुनिपु ब्राह्मगेष गुरौ तथा। टेवादिषु च देवेगे ज्ञानानन्दे शिवे सुने॥ ७॥ पारिजातस्य पुष्पञ्च गहीत्वा चन्दनोनितम्। ध्यात्वा देवीं महालत्मीं पूजयामास नारद्॥ ८ ॥ ध्यानव् सामवेदीत यटुक ब्रह्मगे पुरा। हरिया तेन ध्यानेन तन्निबोध वदामि ते॥ & ॥

४६ ई ब्रम्मवैवसपुराणे

सहस्रदलपद्मस्य कर्णिकावासिनीं पराम्। भरत्यार्वसकोटीन्दुपभाजुष्टकरां वराम्॥ १० ॥ सतेजसा प्रज्वलन्तों सुखदृश्यां मनोहराम्। प्रतप्नकाञ्जननिभां शोभां मूर्त्ति मतों सतीम् ॥ ११ ॥ रत्नभूषसभूषाव्यां शोभितां पीतवाससा।

सवसम्पत्प्रदातीच्ज महालक्ष्मीं भजे शुभाम्। ध्यानिनानिन तां ध्याला नानोपहारसंयुतः ॥१३॥ सम्पूज्य ब्रह्मवाकेन चोपहाराषि षोड़भः। ददौ भत्या विधानेन प्रत्येकं मन्त्रपूर्वकम् ॥ १४ ॥ प्रशंस्थानि प्रहृष्टानि दुर्लभानि वराषि च। अमूत्यरत्नसारज् निर्मितं विश्वकमया। आसनञ्न विचितञ्च महालत्त्मि प्रस्ह्यताम् ॥ १५। शुद्धं गङ्गोदकमिदं सर्ववन्दितमीप्सितम्। पापेष्वड़िरूपज्ज गह्यतां कमलालये॥ १६॥ पुष्पचन्दनदूर्वादिसंयुतं जाड़गबीजलम्। शङ्गगभस्थितं शुद्ध गह्यतां पद्मवासिनि ॥ १७॥ सुगन्धि विष्युतैलव् सुगन्धामलकीजलम्। टेह सौन्दर्य् वीजञ्ु ग्ह्यतां श्रीहरिप्रिये॥ १८॥ वृच्चनिर्यासरूपञ्च गन्धद्रव्यादिसंयुतम्। क्वष्सकान्ते पवित्रञ्च धूपञ्ञ प्रतिष्टह्यताम्॥ १८॥ मलया चलसंभूतं वत्तसारं मनोहरम्। सुगन्धियुत्ता सुखदं चन्दनं देवि ग्टह्यताम् ॥ २० ॥ जगचन्न: सवरूपन्न ध्वान्तप्रध्व सकारणम्।

४६७

प्रदीप शुह्धरूपञ्च ग्टह्यतां परमेखि। २१। नानोपहाररूपक्च नानारससमन्वितम्। नानासाटुकरञ्जेव नैवेद्य प्रतिष्टह्यताम् ॥ २२ ॥

तुष्टिदं पुष्टिदव्षेव मन्रज्ज प्रतिग्टह्यताम् ॥ २२॥ मात्वच्षत सुपक्वञ्ज पर्करागव्यसंयुतम्। सुस्वादुयुतत पद्मे च परमात्रं प्रग्टह्यताम् ॥ २४ ॥ घकरा गव्यपक्कञ्च सुम्वादु सुमनोहरम्। मया निर्वदितं लात्म सस्तिकं प्रतिम्ह्यताम् ॥ २५॥ नानाविधानि रम्यासि पक्कानि च फलानि च। सादु युक्तानि कमले ग्टह्यतां फलदानि च । २६ । सुरभोस्तनसन्भ तं सुस्ादु सुमनोहरम्। मर्त्यामृतञ्ज गव्यच् ग्ख्यतामचु तप्रिये।२७।

अम्निपक्कमपक वा गुड़स देवि व्टह्यताम्॥ २८॥

सुपक्ञ गुड़गव्याते मिटाचं देवि सटह्यताम्। २९। मस्यचूर्रोद्धवं पद्य रुस्तिकादि समन्वितम्। मया निवेदितं देवि पिष्टकं प्रतिदहताम् ॥ ३०॥ पार्थिव हद्तभेदप्त विविधं द्रूव्यकारखम्। सुस्ादु:सत्तंयुक्त मिछच प्रतिग्टख्वताम। ३१ । यीतवायु प्रदव व दाह च सुखरद परम्। कसले छहाताथ दं व्यजनं खेतचामरम् । २२ । सान्तूवान वरं रस्यं कपू रादि सुवाबितम्।

४६८ ब्रह्मवेव संपुराणे

जिह्वाजाद्यच्केदकरम् ताम्ब लं देवि गटह्यताम् ॥३३। सुवासितं शीतलन्न पिपासानाशकारणम्। जगज्जीवनरूपञ्च जीवनं देवि ग्टह्यताम् ॥ २४ ॥ देहसीन्दर्य् वीजञ् सदा सीभाविवर्द्नम्। कार्पासजञ्ज क्वमिजं वसनं देवि गह्यताम् ॥ ३४ ॥ रत्न स्वर्गं विकारञ्ज देहभूषाविवर्दनम्। प्रोभाधानं श्रीकरज्च भूषएं प्रतिग्ह्यताम् ॥ २६॥ नानाकुसुमनिर्माणं बहुशोभाप्रदं परम्। सुरभूपप्रियं शुद्ध माल्य देवि प्रग्टह्यताम् ॥ २७॥ पुरतीर्धोदकञ्जव विशुद्धं शुदधिदं सदा। म्टह्यतां अृष्कान्त च रस्यमाचमनीयकम् ॥ ३८॥ रत्नसारादिनिर्मायं पुष्पचन्दनसंयुतम्। रत्नभूषणभूषाढ्यं सुतत्य प्रतिग्टह्यताम्॥ ३८॥ यथ्यद् द्रव्बमपूर्वञ्च पृथिव्यामतिटुलभम्। देवसृपाहभीग्यञ्च तद् ट्रव्यं देवि गह्यताम् ॥ ४० द्रव्याखेतानि दत्वा च मूखेन देवपुङ्गव। मूलं जजाप भक््या च दशलच विधानतः। ४१। जपेन दगलच्षेन मन्त्रसिद्विर्बभूव ह। मन्त्रश्न व्रग्मणा दत्त: कत्व्क्षय सर्वद: ० ४२ । लक्ष्मीरसाया कामवाी ततः कसलवासिनी। स्वाहान्तो वैदिकोमन्त राजोऽवं द्वादपाचर: । ४३॥ कुवेरोऽनेन मन्जेन सर्वेश्वर्थ्यमवाप्वान्। राजराजिखवरी दव: सावर्णिर्मदुरव च ॥ ४४ । मङ्लोडनैन मन्वव सतीपवतीपतिः ।

२८अ्र० 1 प्रक्ृतिखएडम् । ४६८

प्रियव्रतोत्तानपादी केदारी नृप एव च । ४ ५ । एस च सिड्ा राजेन्द्रा मन्नेयानेन नारद। सिछ मन्ते महालभ्ी: शक्राय दर्शनं ददी॥ ४६ ॥ रत्र न्ट्रसारनिर्माय विमानस्था वरप्रदा। सप्तहीपवतीं पृध्वों छादयक्ती तिषा च सा। ४७। खे तचम्पकवर्ण्भा रमभूषयभूषिता।

विभ्वती रत्नमालाव कोटिचन्ट्रसमप्रभा। दृष्टा जगत्प्रस् भान्तां तुष्टाव तां पुरन्दर:॥ ४2 ॥ पुलत्काङ्गितसर्वाङ्ग: सातुनेतः कृताख्जलिः। ब्रद्मसा च प्रदचेन स्तोतरानेन संयतः । सर्वाभोष्टप्रदेनैव वैदिकनेव तत च : ५० ॥

दून्द्र उवाच।

ओं नमो महालक्।

श् नमः कमलवासिन्य नारायव नमी नमः। कपणप्रियाये साराये पद्माये स नमी नमः ॥५१॥ पद्मपत्र चणाये च पद्मास्याये नमी नमः। पद्मासनाये पद्मिन्य वैष्व्य च बमी नमः ॥ ५२॥ सर्वसम्पत्खरूपाये सर्वक्षत्रो नसी नमः । सुखदाये मोचदायै सिदिदाये ममी नमः ॥ ५३॥ हरिमक्िप्रदाव व हर्पदातो नमो नमः । सणणवत्ःस्थिताये च छ्ष्ेघाषे नमो नमः । ५४॥ कण्ए मोमासरूपाये रवचर्ध्ध व शोमने। .R

सम्पत्यधिष्ठातदेव्य महादेव्यै नमो नमः ॥५५॥ शस्याधिष्ठातदेव्यै च शस्याये च नमो नमः । नमो बुद्िखरूपाये बुद्धिदाये नमो नमः ॥ ५६॥ वैकुरठे या महालक्ष्मी: लस्नीः चीरोदसागरे। स्वर्यलक्ष्मीरिन्द्रगैहे राजलक्ष्ीन पालये। ५७ । ग्टहलस्मीख ग्हिणां गेहे च गहदेवता। सुरभी सा गवां माता दच्िया यन्कामिनी॥ ५८॥ अदितिर्देवमाता त्वं कमला कमलालये। स्वाहा त्वच्च हविर्दानि कव्यदाने खधा स्मृता॥ ५2 ॥ तवंहि विष्णुसरूपा च सर्वाधारा वसुन्धरा। शुद्धसत्वस्रूपा व नारायएपरायणा॥ ६० ॥ क्रोधहिंसावर्जिता च वरदा च शुभानना। परमार्थप्रदा तच्न हरिदास्यप्रदा परा ॥ ६१ ॥ यया विबा जगत् सवें भस्ीभूतमसारकम्। जीवन्म तञ्च विश्वस् शवतुत्व यया विना॥ ६२ ॥ सर्वेषाञ्च परा त्व हि सर्वबान्धवरूपियी । यया विना न संभाष्ो बान्धवैर्बान्धवः सदा ॥६२॥ त्वया हीमो बन्धुहीन: तया युक्त: सबान्धवः। धर्मार्थकाममोच्ासं तच्न कारएरुपिणी। ६४ ॥ यथा मातास्तनान्ानां शिशूनां शैशवे यथा। तथा त्वं सवदा माता सर्वेषां सर्वविश्वतः॥ ६५ । मातहीनस्तनत्यत्त: स चेज्जीवति दैवतः । त्वया होनो जनः कोऽपि न जीवत्येव निशचितम ॥६६। सुप्रसन्नस्वरूपा त्वं मां प्रसन्ना भवास्बिके।

प्रक्कतिखगडम्। ४७१

वेरिग्रस्तज्ज विषयं देहि मह्य सनातनि ॥ ६७॥ वयं यावत् त्वया हीना बन्धुहीनाथ् भिक्षुकाः । सर्वसम्पद्दिहीनाथ तावदेव हरिप्रिये॥ ६८॥ राज्यं देहि ियं टेहि बलं देहि सुरेश्वरि। कीनि देहि धनं देहि यथो मह्य च देहि वे ॥६ट॥ कामं देहि मति देहि भोगान् देहि हरिप्रिये। ज्ञानं देहि च धर्मच् सर्वसीभाग्यमीप्ितम्।७०॥ प्रभावञ्च प्रतापञ्न सर्वाधिकारमेव च। जयं पराक्रमं युद्ध परमैश्वर्य्यमेव च ।। ७१॥ दृत्य का च महेन्द्रस सर्वेः सुरगणै: सह। प्रशनाम सायुनेतो मूर्ड्ा चैव पुनः पुनः॥७२॥ ब्रह्मा च शङ्गरच्व ग्रेषो धर्मक् केशवः। सर्वे चक्रुः परिहारं सुरार्थे च पुनः पुनः ॥ ७३ देवेभ्यथ् वरं दत्त्वा पुष्पमालां मनोहराम्। केशवाय दढी लक्ष्मीं सन्तुषा सुरसंसदि॥ ७४॥ ययुर्देवाथय सन्तुष्टा सं ख स्थानञ्ज नारद॥७५॥ देवी ययी हरेः क्रोड़ दृष्टा च्तीरोदयायिनः । ययतुश्नव स्वग्टहं ब्रह्मथानी च नारद। दत्त्वा शुभाभिषं तो च देवेभ्यः प्रीतिपूर्वकम् ॥७६॥ दूढं स्तोत्र महापूर त्रिसन्ध्य यः पठेन्रः। कुवेरतुत्यः सः भवेत् राजराजेखवरी महान् ॥७७॥ सिद्धस्तोत् यदि पठेत् सोऽपि कल्पतरु्नरः। पवलत्तजपैनैव स्तोत्रमिड्विर्भवेव्न गाम् ॥ ७८ ॥ सिद्विस्तीत् यदि पठेत् मासमेकञ्च संयतः।

४०२ ब्र ह्मवैवत्तपुराये

महादुःखी च राजेन्द्रो भविष्यति न संभय: ॥७६॥। इूति श्रीब्रह्मवैवत्त महापुराण नारायणनारद- संवादे प्रकृतिखरड महालक्ष्मी- स्तोत्र समाप्तम् । नारढ़ उवाच। पुष्प दुर्वाससा दत्त मस्यव यस्य मस्तके। तस्य सर्वपुर: पूजेत्य ता पूर्व त्वया प्रभो ॥ ८० ॥ तदेव स्थापितं पुष्प गजेन्द्रस्य व मस्तके। कुतो जन्म गरोभस्य स च मत्तो वनं गतः ॥ ८१॥ मूर्ड्ि किन्न गरापतेः शनेर्ट ध्या पुरा मुने। तत् स्कन्धे योजयामास हस्तिमस्त हरि: खयम् ॥८२॥ अधुनोतां देवषट्कं संपूज्य च पुरन्दरः । पूजयामास लक्ष्मीअ़ चीरोदे च सुरैः सह ॥ ८३ ॥ शही पुराएवत्तृणं दुर्बोधं वचनं नृगाम्। सुव्यत मस्य सिद्दान्तं वद वेदविदांवर॥ ८४ ॥ श्ीनारायण उवाच। यदा प्रथाप प्क्रञ्ज दुर्वासा मुनिपुङ्गवः । तदा नास्य व तज्जन्म पूजाकाले बभूव सः ॥८५॥ सुचिरं दुःखिता देवा बस्मु्ब्र हशापतः। पच्चात् प्रापुख तां लक्ष्मों वरेग च हरेमु ने ॥८६॥ दूति श्रीब्रह्मवैवत्तें महापुराण नारायणनारद- संवादे प्रक्ृतिखणडे लक्ष्मुापाख्यानं नाम

प्रक्ृतिखगडम् । ४७३

चत्वारिंशत्तमोऽध्यायः।

नारद उवाच। नारावग महाभाग नारवणममः प्रभी। रूपेग च गुणेनेव वगमा तेजमा खििषा॥ १॥ त्वमेव ज्ञानिनां श्रेष्ठः सिद्वानां योगिनां तथा। तपस्विनां मुनीनाज्न परी वेदविदां तथा। महालच्त्मप उपाख्यानं विज्ञातं महदद्क तम् ॥२॥ अन्यत् किज्ञिदुपाख्यानं निगूढ़ वढ़ साम्प्रतम्। अतीव गोपनीयं यदुपयुक्तञ्ज सर्वतः। अप्रकाश्यं पुराणेष वेदोत्रा धर्मसंयुतम् ॥ २॥ श्री नारायण उवाच। नानाप्रकारमाख्यानमप्रकाश्यं पुराणतः। शुती कतिविधं गूढ़मास्त ब्रह्मन् सुदुलभस् ॥४॥ तेषु यत् मारभूतज्ञ थ्ोतं किं वा त्वमिच्छसि । तन्म ब्रूहि महाभाग पयाइत्यामि तत् पुनः ॥ ५ ॥ नारढ उवाच। स्वाहा देवहविदानि प्रशस्ता सवेकर्मसु। पितदाने स्वधा गस्ता दत्तिगा सर्वती वरा॥ ६॥ एतासां चरितं जन्न फलं प्राधान्यमेव च । योतुमिच्छामि तवव्क्कात् वढ वेदविदांवर॥ ७ । मोतिकवाच।

नारन्म्य वचः गुत्वा प्रहस्य मुनिषुङ्गवः ।

L ·।४७४ ब्रह्मवैवर्त्तपुराणे

कथां कथितुमरिभे पुराणोकतां पुरातनीम्॥८॥ नारायण उवाच। सृष्टः प्रथमती देवाश्चाहाराथ ययुः पुरा ब्रह्मलोके ब्रह्मसभामगम्यां सुमनोहराम् । 2 ॥ गत्वा निवेदनज्ञक्रुराहारहेतुकं मुने। ब्रझ्मा युत्वा प्रतिज्ञाय सिषेवे श्रीहरे: पदम् ॥ १० ॥ यन्नोरूपी हि भगवान् कलया च बभूव सः । बन्ते यव्यद्विर्द्दानं दत्तं तेभ्यव्व ब्रह्मणा॥११ ॥ हविर्ददति विप्रास भक्या च क्षत्रियादयः । सुरा नैव प्राप्तुवन्ति तदानं मुनिपुङ्गव ॥ १२ ॥ देवाः विषस्ास्त सवें तत्सभाज् पुनर्ययुः । गत्वा निवेदनच् क्र राहाराभाव हेतुकम् ॥ १३ ॥ ब्रह्मा खुखा तु ध्यानेन श्ीकषं शरणं ययौ। पूजयामास प्रक्ृतिं ध्यानेनैव तदान्या॥ १४ ॥ प्रक्ृतिः कलया चैव सर्वभक्तिस्वरूपिसी। बभूव दाहिकाशक्तिरग्नेः खाहासरूपिणी॥ १५॥

अतीव सुन्दरी रामा रमणीया मनोहरा ॥ १६ । ईषद्ञास्यप्रसन्नास्या भत्तानुग्रहकातरा। उवाचेति विधेरग्र पद्मयोने वरं हणु ॥ १७॥ विधिस्तइचनं गुत्वा सत्मात् ससुवाच ताम् ॥ १८॥ ब्रह्मावाच। त्वमग्नेर्दाहिका प्तिर्भदपत्नी प सुन्दरी। दग्धु न प्रत्तरतवकती छुतामश लया विना ॥ १८ ॥ 1

प्रक्ृतिखगडम्। ४७५

त्वन्नामोच्चार्य्य मन्त्रान्ते यढ दास्यति हविनरः। सुरेभ्यस्तत् प्राप्रुवन्ति सुराः सानन्दपूर्वकम् ॥ २०॥ अग्न : सम्पत् सवरूपा च श्रीरूपा च गहेखवर। देवानां पूजिता पश्न्नरादीनां भवास्बिके। २१। ब्रह्मणाच्च वचः गुत्वा सा विषसा बभूवह। तमुवाच स्यं देवी साभिप्रायं स्यस्भुवम् ॥ २२॥

स्ाहोवाच।

ग्रहं कणां भजिषामि तपसा सुचिरिय च। ब्रह्मन् तदव्यत् वत्किञ्चित् सप्नवत् भ्ममेव च ॥२३॥ विधाता जगतां त्वञ्च गभ्भुरम लुप्न्नयः प्रभुः । विभत्त्ति शेषो विश्वञ् धर्मः साची च देहिनाम् ॥२४॥ सर्वाद्यपूज्यो देवानां गणेषु च गणेशवरः । प्रक्ृतिः सर्वसूः सर्वपूजिता वत्प्रसादतः ॥ २५॥ ऋषयोमुनयशेव पृजिता वं निषेव्य च। तत्पादपद्म पद्मकं भावन चिन्तयाम्यहम्। २६॥ पद्मास्या पाझमित्युका पद्मलाभानुसारतः। जगाम तपमा पादे वझ्माटीमस्य पझमजा।२७॥ तपस्तेपे लत्तवर्षमेकपादेन पाझजा। तद़ा ददग त्रीक्षं निगुसं प्रक्ृतेः परम्॥ २८॥ अतीव कमनीयञ्ज रूप दृष्टा च मुन्दनी। मूचां सम्पाप कामेल कामेशस्य च कामुकी। २८॥ विज्वाय तदभिप्रावं सर्वज्ञन्तायुवाघ भा। समुत्याच्या च खकाड़ तौराङ़ीं तपसा चिरम्॥ ३० ॥

४०६ ब्रह्मवैवसपुराणे

श्रीक्वणण उवाच। वराहे च त्वमंग्रेन मम पत्नी भविष्यति। नाम्ना नाग्नजिती कन्या कान्ते नग्नजितस्य च॥३१॥ अधुनाग्नेर्दाहिका त्वं भवपत्नी च भाविनि। मन्त्राङ्गरूपा पूता च मत्प्रसादात् भविष्यति ॥ ३२ ॥ वन्निस्वां भक्तिभावेन सम्पूज्य च ग्हेश्वरीम्। रमिष्यते त्वया सार्ई' रामया रमणौयया। ३३॥ दृत्युक्वान्तर्दधे देवो देवीमाश्वास्य नारद। तत्नाजगाम सन्वस्ती वड़िब्रअ्मनिदेशतः॥ ३४ ॥ ध्यानैश् सामवेदोक्तर्ध्यात्ा तां जगदश्विकाम्। सम्पूज्य परितृष्टाव पाषिं जग्राह मन्त्रतः ॥ ३५। तदा दिव्य वर्षशतं स रेमे रामया सह। अतीव निर्जने रम्ये सभ्भोगसुखदे सदा । २६॥ बभूव गभ तस्याय् हुतामस्य च तेजसा। तहधार च सा देवी दिव्यं द्वादशवत्रम् ॥ २७॥ ततः सुषाव पुत्रांथ्च रमसीयान्मवोहरा्। दच्षियागिनिगार्वपत्य हवजीयान् क्रसेए च॥ ३८॥ ऋषयोमुनयसचव ब्राह्मणाः वत्रियादयः। स्ाह्ान्त मन्तमुच्चार्य्य हविर्ददति नित्यशः ॥२८॥ स्ाहायुताच् मन्त्रञ् यो गह्ाति प्रथस्तकन। सर्वसिद्िर्भवित्तस्व ब्रह्मन् ग्रहसमातवतः ॥ ४० ॥ विवहीनी यथा सर्पो वेदहीनी यथा दिजः। पतिसेवाविहीना स्त्री विद्याहीनी यथा नरः॥ ४१॥ फलशाखाविहीनय्य यघा वच्ती हि निव्दितः।

४० भ्र० ] प्रक्रतिखएडम्। ४७७

साहाहीन स्तथा मन्तो न द्रुतं फलदायक: ॥ ४२ ॥ परितुष्टा द्विजा: सर्वे देवा: संप्रापुराहुतिम्। साहान्त नैव मन्त्रे ण सफलं सर्वकर्म च॥ ४३ ॥ दूत्य वं वर्णितं सवें स्ाहीपाख्यानमुत्तमम्। सुखदं मोचदं सारं किं भूय: श्रोतुमिच्ळसि॥ ४४ ॥ नारद् उवाच। साहापूजाविधानस्ज ध्यानं स्तोत्र मुनीखर। संपूज्य वड्निसतुष्टाव येन तां वद मे प्रभो ॥४५॥ नारायण उवाच। ध्यानञ्न सामवेदीत्त स्तीत्र पूजाविधानकम्। वदामि श्रूयतां ब्रह्मन् सावधानं निशामय ॥ ४६ । सर्वयन्ञारभ्भकाले गालग्रामे घटेथवा। स्वाहां संपूज्य यत्ेन यज्ञ कुर्य्यात् फलाप्ये॥ ४७ ॥ खाहां मन्त्राङ्गपूताच्च मन्त्रसिद्दिस्वरुपिणीम् । सिद्ाव्न सिद्दिदां नृगां कर्मणं फलदां भजे॥४८॥ दूति ध्यात्वा च सूलेन दत्वा पाद्यादिकं नरः। सवसिद्िं लभेत् सुत्वा मूलं स्तोत्र मुने शृण ॥४६॥ ओंहीं यीं वड्चिजायायै देवे साहेत्यनेनन च। यः पूजयेच्च तां देवों सर्वेष्ट लभते ध्रुवम् ॥ ५० ॥

साहादा प्रऊ्तेरंथा मन्त्रतन्वाङ्गरूपियी। मन्तरागां फलदावी च धात्ी च जगतां सती ।५१। सिद्िस्वरूपा सिदा च सिद्धिदा सर्वदा नृगाम्।

ब्र हम वैवर्स पुरा णे [४१ त्र ०

संसारसाररूपा च वोरसंसारतारियी। देवजीवनरूपा च देवपोषणकारिखी॥ ५३॥ षोड़शैतानि नामानि य पठेत् भक्तिसंयुतः । सर्वसिद्धिर्भवेत्तस्य चेहबीके परत्र च। ५४॥ नाङहीनो भवेत्तस्य सर्वकमसु शोभनम् । अपुत्तो लभते पुत्तमभार्य्यो लभते प्रियाम् ॥ ५५॥ दूति श्रीव्रह्मवैव्त्ते महापुराशे नाराययनारद- संवादे प्रक्ृतिखएडे स्ाहीपाख्यानं नाम चत्वारिंशत्तमोऽध्यायः।

एकचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः ।

नारायए उवाच। शृणु नारद वत्यामि खधीपाख्यानमुत्तमम्। पितृणाच तप्तिकरं श्राद्ञानां फलवईनम् ॥ १॥ सृष्टरादी पितगणान् ससज जगतां विधि:। चतुरश् मूर्ततिमत स्त्रों तेजसवरुपिय: ॥२॥ दृद्टा सप्तपितगसान् सिद्धिरूपान्मनोहरान् । आहारं ससजे तेषां श्रादतर्पएपूर्वकम् ॥ ३॥ स्नानं तपणपर्य्यन्त श्द्ान्त देवपूजनम्। आड़िकञ्ज तरिसनध्यान्त विप्रायाज्च खुती ुतम् ॥४॥ नित्यं न कुर्य्यादु यो विप्रस्त्रसन्ध्यं श्राइतपरम्। बलिं वेदध्वनिं सोऽपि विषहीनी यथोऱगः ॥५॥

हरिसेवा विहीनस श्ीहरेरनिवेद्यभुक्। भस्नान्त सूतकं तस्य न कर्माहः स नारद ॥ ६ ॥ ब्रह्मा य्रादादिकं सृद्वा जगाम पितहेतवे। न प्राप्ुवन्ति पितरो ददति ब्राह्मणादय: । । सर्वे प्रजग्म : त्तुधिता विषसा ब्रह्मणः सभाम्। सवें निवेदनञ्जक्रुस्तमेव जगता विधिम् ॥ ८॥ व्रद्मा च मानसीं कन्यां ससटजे तां मनोहराम्। रूपयीवनसम्पन्नां परच्न्द्रसमप्रभाम् । ८। विद्यावतीं मुखवतीमतिरूपवतीं सतीम्। ख तचम्पकवर्णाभां रत्नभूषसभूर्षिताम्॥ १०॥ विशधां प्रक्ृतेरंशां सस्तितां वरदां शुभाम्। सधाभिधानां सुदतों लक्ष्मीलच्संयुताम्। ११॥ भतपद्मपदन्यस्तपादपद्मञ्च बिश्न्तीम्। पत्नों पितृयां पद्मास्यां पद्मजां पद्मलोचनाम्॥ १२ ॥ पितभ्यस्तां ददौ कन्यां तुष्टेभ्य सुष्टिरूपिणीम्। व्राध्मणांचोपदेशव्ल चकार गोपनीयकम् ॥१२॥ स्धान्तं मन्त्रमुच्चार्य् पित्यो देहि चैति च। क्रमे तेम विप्रास पित्र दानं ददुः पुरा॥ १४॥ खाहा पस्ता देवहाने पितदाने खधा वर। सवत्र दचिणा मस्ता हतयसस्वदशिय: ॥१॥॥ पितरी देवता विप्रा सुनयी सामवास्तथा । पूजाञ्चक्रु: खधां गाब्तां सुष्टाव परमाहरम्। १६ । सेवाट्यय सन्तुष्टा परिपूर्णसमोरका। विप्राध्यथ पितर: स्धादेवीवरेब वः १ x

. ४८० ब्रह्मवैवर्त्तपुराखे [ ४१अ०

द्ूत्येवं कथितं सर्वे सधोपाख्यानमुत्तमम्। सर्वेषाज् तुष्टिकरं किं भूय: श्रोतुमिच्ळसि ।१य। नारद उवाच। सधापूजा विधानस ध्यान स्ाव महामुने। शीतुमिक्कामि यत्नन वद वेदविदां वर॥ १८ । नारायम उवाच। बद्दमानं स्तवनं ब्रह्मन् वेदोक्तं सर्वसभ्पत्वम्। सवे जानासि च कथं जातुमिच्छसि वृद्धये ॥२०॥ भरत्क्ृष्णवयोदश्यां मघायां श्ादवासरे। खवां संपूज्य यत्नेन ततः श्रादं समाचरेत्॥ २१॥ स्वधां नाम्यर्च्र यो विप्र: श्रादं कुर्य्यादहं मतिः। म भवेत् फलभाक् सत्यं श्ादस्य तर्पयस्य च ॥ २२ ॥ ब्रह्मयो मानसीं कन्यां शशवत् सुस्यिरयौवनाम्। पूज्यां पितृसां देवानां श्रदानां फलदां भजे ॥ २३॥ इूति ध्यात्ा पालग्रामेऽप्ययवा शोभने घटे। दद्यात् पाद्यादिकं तस्ये मूलेनेति शुती सुतम् ।२४H ओं झें श्रीं कों खधादेष्ये खाहेति च महामनुम्। समुच्चार्य्य च संपूज्य सुत्वा तां प्रयामेत् हिअ: ॥२५। स्तोत्र मृणु मुनिश्रेष्ठ ब्रझ्मपुत्र विशारद। सर्ववाच्छाप्रदं नृणां ब्रह्मखा यत्ऊ्वतं पुरा । २६॥ ब्रह्मोवाच सवधीच्चारण मातेय तीर्थखायी भवेबरः। मुच्यते सर्वपापेभ्यो वाजपैय फलं लभेत् ॥ २७॥ स्वधा खधा खधेत्येवं यदि वारत्रयं स्मरेत्।

प्रळतिसण्डम्।

शादस्य फलमाप्रोति कालस्य तर्पमस्य च। २८॥ श्रडकाले खधास्तोत्र यः ऋृणीति समाहितः । लभेत् श्रद्थतानाष पुरमेव न संभय: ॥२८॥ स्धा स्वधा स्धेत्येवं त्रिसन्ध्य यः पठेन्नरः । प्रियां विनीतां स लभेत् साध्वीं पुत्र गुणान्वितम् ॥३० पितृयां प्रायातुत्या त्वं द्िजमीवनरूपियी। श्रबाधिषातदेवी च शाडादीनां फलप्रदा ॥२१॥ वहिर्गच्क मन्मनसः पितृसां तुष्टिहेतवे। संप्रीतये हिजातीनां ग्टहिणां वड्विहेतवे ॥ ३२॥ नित्या व्वं नित्यरूपासि गुणरूपासि सुव्रते। आ्विर्भावस्तिरीभाव सृष्टी च प्रलये तव ॥ २३ ॥ शं स्स्ति च नमः स्ाहा सधा त्वं दसिया तथा। निरूपितायतुर्वेदे षट् प्रशस्ताथ् कर्मिणाम् ॥ ३४ ॥ पुरासीत् त्वं खधा गोपी गोलोके राधिकासखी। धतोरसि स्वधाव्मानं कवतं तेन सवधा स्मृता ॥ ३५॥ ध्वस्ता राधिकाथापात् गोलोकाद्विश्व्वमायता। कप्णास्निष्टा तया दृद्टा पुरा वृन्दावने वने ॥ २६॥ कृपालिङ्गनपुर्ेन भूता मे मानमी सुता। अतप्ता सुरती तेन चतूणीं स्वामिनां प्रिया॥ ३७॥ स्ाहा सा सुन्दरी गोपी पुरासीद्राधिकासखरी। सयं ऊष्माह रती तेन स्वाहा प्रकीत्तिता । ३८॥ कृशेन साईं सुचिरं वमन्ते रासमगडले। प्रमत्ता सुरते सरिष्टा टष्टा सा राधया पुरा॥ २८ ॥ तस्वा: गापेन प्रध्वस्ता गोलोकाद्िश्वमागता। ४१

क्ृष्णालिङ्गनपुरय न बभूव वड़िकामिनी। ४०॥ पवित्ररूपा परमा देवानां वन्दिता वणाम्। यत्नामीच्ारणेनैव नरो सुच्ेत पातकात्॥ ४१ ॥ या सुभीलाभिधा गोपी पुरासीत् राधिकासखी। उवास दच्िणे क्रोड़े क्वषस्य राधिकाग्रतः ॥ ४२॥ प्रध्वस्ता सा च तच्कापात् गोलोकाद्विश्वमागता। कृष्णालिङ्गन पुरन सा बभूव च दचिया ॥ ४३॥ सुप्र यसी रती दचा प्रशस्ता सर्वकर्मसु। उवास दक्षिये भर्त्तुर्दतिया तेन कीर्ततिता॥ 88 । बभूवुस्तिस्त्री गोप्यच खधा साहा च दक्षिया। कर्मियां कर्मपूर्णायें पुराचैवेश्वरेच्कया । ४५॥ द्वत्येवमुक्का स ब्रह्मा ब्रह्मलोके च संसदि। तस्थौ च सहसा सद्यः सधा साविबभूव ह॥ ४६॥ तदा पितम्यः प्रददी तामेव कमलाननाम्। तां संप्राप्य ययुस्ते च पितरश्च प्रहषिता: ॥ ४७।। सधास्तीत्मिदं पए यः पृणोति समाहितः । सस्नातः सर्वतीर्थेषु वेदपाठफलं लभेत् ॥ ४८ ॥ दूति श्रीब्रह्मवैवत्तें महापुराण नारायणनारद- संवादे प्रक्तिखरड स्धोपाख्यानं नाम एकचत्वारिंशोऽध्यायः।

४२अ०। प्रक्तिखब्डम्। ४८३

-1-

नारायण उवाच।

उक्त स्वाहा स्वधास्यानं प्रशस्तं मधुरं परम्। वत्त्यामि दत्िाख्यानं सावधानं निशामय ॥१॥ गोपी शुगीला गोलोके पुरासीत् प्रयसी हरेः। राधाप्रधाना सध्रीची धन्या मान्या मनोहरा। अतीवसुन्दरी रामा सुभगा सुदृती सती ॥ २ ॥ विद्यावती गुणवती सती रूपवती तथा। कलावती कोमलाङ्गी कान्ता कमललीचना॥ २॥ सुश्रोषी सुस्तनी श्यामा न्ययोधपरिमएडला। ईूष डास्यप्रसन्नास्या रवालङ्वारभूषिता। ४ ॥ ए तचम्पकवर्गाभा विम्वीष्ठी मृगलोचना। कामगास्तरसुनिष्णाता कामिनी हंसगामिनी॥ ५॥ भावानुरक्ता भावज्ा कृष्स्य प्रियभाविनी। रसज्ञा रसिका रासे रसेगस्य रसोत्सुका ॥ ६॥ उवास दच्विणे क्रोड़े राधाया: पुरतः पुरा। संबभूवानस्त्रमुखी भवेन मधुसूदन: ॥०। दृद्टा राधाञ्ज पुरती गोपीनां प्रवरां वराम्। मानिनीं रक्वढनां रक्तपङ्गजलीचनाम् ॥८॥ कपेन कम्पिताङ्गीस कोपनां कोपदर्शंनाम्। कपन निट्टरं वक्तुमुद्यता स्क रिताधराम्।2॥

8८8 ब्रह्मबेवततंपुराऐ [४२ अ.

आगच्कन्तीच वेगेन विज्ञाय तदनन्सरम्। विरोधभीतो भगवानन्तर्दानं चकार सः॥ १० ॥ पलायन्तव तं शान्त' सत्वाधारं सुविग्रहम्। विलोक्य कम्पिता गोपी सुशीलान्तर्दधी भिया॥११॥ विलोक्य सङ्गटं तत्र गोपीनां लक्षकोटय: । पुटाञ्जलियुता भीता भक्िनम्रात्मकन्धराः ।१२। रच रत्तेत्युक्तवत्यो हे देवीति पुनः पुनः । ययुभयेन भरणं तस्याश्चरणपङ्गजे ॥ १३॥ वरिलक्षकोटयो गोपा: सुदामादय एव च। ययुभयेन शरएं तत् पादाजे च नारद । १४ ॥ पलायन्तज् कान्तज विज्ञाय परमेखरी। पलायन्तीं सहचरों सुशीलाज्ज प्शाप सा॥ १५॥ अद्य प्रभृति गोलोकं सा चैदायाति गोपिका। सदी गमनमात्रे स भस्साच् भविष्यति ॥ १६।। दत्य वमुका तत्र व देवदेवीखरी रुषा। रासेखरी रासमध्य रासेशमाजुहावह॥१७। नालोका पुरतः क्ृष्ण राधा विरहकातरा। युगकोटिसमं मेने च्षणभेदेन सुव्रता॥ १८ हे कषा हे प्राणनाथागच्क प्राखाधिकप्रिय। प्राणधिष्ठातदेवेह् प्राया यान्ति तया विना।१८। श्रीगर्वः पतिसौगाग्याद्वर्द्ते च दिने दिने। सुस्त्री चेद्दिभवो यस्मात् तं भजेदर्मंतः सदा ॥ २०॥ पतिर्बन्धुः कुलस्त्रीणामधिदेवः सदागतिः। परं सम्पत्सवरूपश्च सुखरुपश्च मूर्त्तिमान् । २१ ॥

४२अ० ] प्रक्ृतिखण्डम्। ४८५

धर्मदः सुखदः पखत् प्रीतिदः शान्तिदः सदा। सस्मानदी मानदश् मान्यव मानखणडन: । २२॥ सारात् सारतमः ख्ामी बन्धूनां बन्धुवर्द्दनः । न च भर्त्तुः समो बन्धुः सर्वबन्धुषु दृश्यते ॥ २२॥ भरणादेव भत्तीवं पालनात् पतिरुच्ते। परीरेशाच् सः स्ामी कामदात् कान्त एव च ॥२४॥ वन्धुश्न सुखवन्धाच् प्रीतिदानात् प्रिय: परः। ऐखर्य्यदानादीयव प्रारोमात् प्रागनाथकः ॥२५॥ रतिदानाच रमयः प्रियो नास्ति प्रियात् पर:। पुत्रम्तु स्वानिनः शुक्राज्जायते तेन स प्रिय: ।२६॥ शतपुत्नात् पर: ख्ामी कुलजानां प्रिय: सदा। असत्कुत्तप्रस्तता या कान्त विज्ञातुमचसा ॥ २०॥ स्रानञ्ञ सर्वतीर्वेषु सवयज्तेषु दीचरम्। प्रादत्विख पृत्िव्याय सर्वाषि च तपासि च ॥ २८॥ सर्वाख व व्रतादीनि महादानानि वानि च। उपोषशानि पुसानि वाव्यन्यानि च विश्वतः ॥२८। गुरुसेवा विप्रमेवा देवसेवाढिकञ्च वत्। स्ामिन: पाद्सेवाया: कला लाहन्ति पोड़सीम् ॥३०। गुरुविप्रष्ठदेवेषु सवेस्यव् पतिर्गुकः। विद्यादाता बथा पुसां कुलजानां तघा प्रिय:॥ १॥ गोपी विजनकोटीनां गोपनाज् तथेव च। ब्रझ्मागडानाममंख्यानां तलस्थानां तथेव च ॥३२ रमादि गोलकान्तानामीशरी वत् प्तादतः । अ्रहं नजाने तं कान्तं जीस्भावी दूरतयः ॥ २३।

४८६ ब्रह्मवैवत्तंपुराशे [४२ऋ०

दृत्य का राधिका कृष्णं तत्र दध्यौ सुभक्तितः । आरात् संग्राप तं तेन विजहार च तत्र वै॥३४ ॥ अथ सादचिषा देवी ध्वस्ता गोलोकती मुने। सुचिरञ् तपस्तप्वा विवेश कमलातनी॥ ३५ ॥ अथ देवादय: सर्वे यज्ञ कृत्वा सुदुष्करम्। न लभन्त फलं तेषां विषसा: प्रययुविधिम्॥ २६॥ विधिर्निवेदनं युत्वा देवादीनां जगत्पतिः । दृध्यी सुचिन्तिती भत्न्या तत् प्रत्यादेशमाप सः ॥२७॥ नादायणय भगवान् महालक्ष्ाथ्च देहतः । विनिष कृष्य मत्य लक्ष्मीं ब्रह्मरो दचियां ददी॥ २८॥ ब्रह्मा ददौ तां यज्ञाय पूर्णाथें कर्मणां सताम्। यन्त: संपूज्य विधिवत्तां तुष्टाव रमां सुदा॥३८ ॥ तप्तकाज्जनवर्णाभां चन्द्रकोटिसमप्रभाम्। अतीवकमनीयाजन सुन्दरीं मुमनोहराम् ४ ४०॥ कमलास्यां कोमलाङ्गों कमलायतलीचनाम्। कमलासनयूज्याञ् कमलाङ्गसमुद्गवाम् ॥ ४१॥ वड्निशुद्ांशुकाधानां विम्बीष्ठों सुदतीं सतीम्। वि्वतीं कवरीभारं मालतीमात्यभूषितम् ॥ ४२॥

सुवेशाव्याच्च सुस्ातां मुनिमानसमोहिनीम्॥ ४३॥ कस्तूरीविन्टुभिः सार्ईं सुगन्धिचन्दनादिभिः । सिन्दूरविन्दुनात्यन्तमलकाधः स्थलोज्जलाम्॥ ४४॥

कामदेवाधाररूपां कामबाखप्रपीड़िताम्॥ ४५॥

४ २ अ० ] प्रक्ृतिसण्डम् । ४८9

तां दृद्टा रमखीवाज़ यन्नो मूर्च्छामवाप ह। पत्नों तामेव जग्राह विषिवोधितपूर्वकम् ॥४६॥ दिव्यं वर्षशतस्षैव तां ग्हीत्वा सुनिजेने। यज्ञो रेमे मुदायुक्तो रामया रमया सह॥ ४७ ॥ गभ द्धार सा देवी दित्यं द्वादशवत्सरम्। ततः सुपाव पुत्रन्न फजञ्न सर्वकर्मणाम् ॥४८० कर्मां फलदाता च दचिया कर्मिएां सताम्। परिपूर्णें कर्मणि च तत्पुवः फलदायकः ॥ ४६ ॥ यन्ती दच्वियया सारईं पुव्रेण च फलेन च। कमणां फलदाता चेत्येवं वेदविदी विटु: ५०॥ यज्न्न दत्तियां प्राप्य पुत्रज्ज फलढायकम्। फलं ददो च सर्वेभ्यः कर्मेभ्य इति नारद ॥ ५१ ॥ तदा देवाद्यस्तुष्टाः परिपूणमनोरथाः । स्वस्थानं प्रययुः सर्वे धमवक्रादिदं युतम् ॥ ५२॥ कवत्वा कम च कर्त्ता च तूषें दद्याच दत्तियाम्। तत्चसं फलमाप्नोति वेदैरुक्तमिदं मुने॥ ५३॥ कर्मी कमगि पूर्रों च तत्त्तणात् यदि दच्चियाम्। न दद्यात् ब्राह्मरोभ्वस् देवेनाज्ञानतोऽयवा। ५४।। मुहत्ते समतीते च द्िगुणा सा भवेत् ध्रुवम्॥५५ ॥ एकरात्र व्यतीते तु भवेत् रसगुणा च सा। त्रिरात च द्भगुम सप्ताहे द्विगुया ततः । ५६॥ मामे लक्षगुया प्रोक्ता ब्राह्मगानाच् बरईते। संवत्सरे व्यतीते तु सा त्रिकोटिगुषा भवेत् । ५७। कसे तद् यजमानानां सर्वच् निष्पलं भवेत्।

४८८ ब्रह्मवैव तपुराये

स च ब्रह्मखापहारी न कर्मोर्हौऽशुचिर्नर:॥ ५८॥ दरिद्रो व्याधियुक्त् तेन पापेन पातकी। तद्ग्टहाद् याति लक्ष्मीच्च शापं दत्वा सुदारुणम् ।५६।। पितरो नैव ग्हन्ति तहत्त श्राद्मतपयम्। एवं सुराश् तत्पूजां तदत्तामग्निराष्ुतिम् ॥ ६० ॥ दाता न दीयते दानं गहीता तन्न याचते। उभी तो नरकं यातम्किन्नरज्ज यंथा घटः ॥ ६१ ॥ मार्पयेटु यजनानश्द् याचितारच्न दचियाम्। भवेद् ब्रह्मस्वापहारी कुश्भीपाकं ब्रजेदु ध्रुवम् ।६२७ वर्षलचं वसेत्तव यमदूतेन ताड़ितः । ततो भवेत् स चरालो व्याधियुत्ती दरिद्रक: ४६३। पातवेत् पुरुषान् सम पूर्वांच्च पूर्वजव्हानः । दूत्येबं कथितं विप्र किं भूयः श्रोतुमिच्छमि ॥६४॥ नारद उवाच। यत्कम दक्षिमाहीनं को भूङते तत्फलं मुने। पूजाविधिं दचिसाया: पुरा यज्चकतं वद॥ ६५ ॥ नारायस उवाच। कर्सगोऽदक्षिसखवैव कुत एव फलं मुने। सदृक्षिये कमेसि च फलमैव प्रवर्त्तते ॥ ६६। या या कर्मि सामग्री वलिर्भुङतो च तां सुने। वलये तत् प्रद्तच्च वामनेन पुरा मुने॥ ६७॥ अखेत्रियं याददव्यमश्ादं दानमेव च। वृषलीपतिनिप्रायां पूजाद्रव्यादिकल्व यत् ॥ ६८ ॥ ऋत्विजा न छतं यज्ञमशुचे: पूजनञ् यत्।

२ श्र ० ! प्रछ्यतिसण्डम्।

गुरावभतास्य कर्म बलिर्भुङत्ते न संशयः ॥६८ ॥ दच्िसायाच्च यद्दानं स्तीत् पूजाविधिक्रमम्। तत्सवं काखभासोत्त प्रवत्यामि निशामय॥ ७० ॥ पुरा संप्राप्य तां यज्ञः कमदत्तान्त दचिसाम्। मुमोह तस्मा रूपेय तुष्टाव कामकातरः॥ ७१ H यज्ञ उवाच। पुरा गोलोवगोपी त्व गोपीनां प्रवरापरा। राधासमा तत् सखी च श्रीक्वष्णप्रेयसी प्रिये॥ ७२ ॥ कार्त्तिकीपूर्णिमायान्तु रासे राधामहोत्सवे। आ्विर्भूता दत्तियांभात् कृपास्य तेन दत्तिया ॥७३॥ पुरा तच्च सुशीलाख्या शीलेन थोभनेन च। कष्ा दचांपवासाच्च राधाथापाच दच्िया । ७४ H गोलोकात् व्वं परिध्वस्ता मम भाग्यादुपस्थिता। कपां कुरु त्वमेवाद्य स्ामिनं कुरु मां प्रिये। ७५॥ कमिगां कर्मसां देवी त्वमेव फलदा सदा। त्वया विना च सर्वेषां सवें कर्म च निष्फलम् ॥७६॥ फलशाखाविहीनय वथा हत्ती महीतले। त्वया विना तथा कसे कर्मिगाञ न गोभते॥॥ व्रह्मविष्ुमहेगाय दिक्पालादय एव च। कमगय फलं ढातु न गत्ताख त्वया विना॥ ७८॥ कमरूपी स्वयं ब्रह्मा फलरूपी महेखरः। यज्तरूपी विष्ुरहं लमेषां साररूपिगी। ७ ।। फलढ़ाता परं ब्रह्म निर्गुग: प्रक्लतेः परः। स्वयं क्वप्य भगवान् न च पकस्वया विना॥ ८० ॥

ब्रह्मवैवत्तपुराये [४२ अ०

त्वमेव शक्ति: कान्ते मे शश्ज्जननि जन्मनि। सर्वकमषि शक्तोऽहं त्या सह वरानने ॥८१॥ द्ृत्युक्ा तत्पुरस्तस्थी यज्ञाधिष्ठातदेवकः। सुष्टा बभूव सा देवी भेजे तं कमलाकला॥ ८२॥ दूदन्न दब्िणास्तीत यन्तकाले च यः पठेत्। फलच सर्वमज्ञानां लभते नात्र संशय: ।८३। राजसूये वाजपेये गोमेधे नरलेधके। अश्मेधे लाङ्गले च विष्ुयस्े यशस्करे॥ ८४॥ धनदे भूमिदे फल्गी पुत्रे ष्टौ गजमेधके। लौहयज्चे खर्सयन्ते पटळे व्याधिखएडने॥ ८५॥ शिवयन्ते रुद्रयजे शत्रु यज्े च बन्धके। दूष्टी वरुसयागे च कन्टुके वेरिमर्दने।८६॥ शचियागे धर्मयागे रेचने पापमोचने। वन्धने कर्मयागे च मणियागे सुभद्रके॥८०। एतेषाञ समारसे ददं स्तीत्ज्न यः पठेत्। निर्विघ्नन च तत् कर्म साङ्ग भवति निश्चितम् ॥ दद दूति श्रीव्रह्मवैवत्ते महापुराणे नारायसनारद- संवाद प्रक्ृतिखरड दक्षिणास्तीत्र समाप्तम्।

दूदं स्तोत्न्न कथितं ध्यानं पृजाविधानकम्। शालग्रामे घटेवापि दत्तियां पूजयेत् सुधीः ॥८८॥ लत्मीदचांशसभ्भ तां दच्िणां कमलाकलाम्। सवकर्मसु दत्ताज्न फलदां सर्वकर्मणम्। ८०॥

४२ख० ] ४८१

विष्णी: प्त्िस्वरूपाच्च सुशीलां शुभदां भजे। ध्यात्वाऽननैव वरदां मूलेन पूजयेत् सुधी: । ८१ ॥ म्त्वा पाद्याटिकं देव्ये वेदोतेन च नारद। ओ्रं डीं कों हों दच्िणाये साहेति च विचचय: ।८२७ . पूजयेद्विधिबद्धत्या दत्तिगां सर्वपूजिताम्। दूत्येवं कथितं सवं दक्क्षिणाख्यानमुत्तमम्। 2२॥ सुखदं प्रीतिदं चैव फलदं सर्वकर्मणाम्। दूदव्न दच्िणाख्यानं यः पृगीति समाहित: ।। ८४ अङ्गहीनस् तत् कम न भवेद्वारते भुवि। अपुचो लभते पुत्त निसचितप्न गुणान्वितम्॥ ८५॥ भार्य्याहीनो लभेद्ाव्यां सुगीलां सुन्दरी पराम्। वरारोहां पुत्रवतीं विनीतां प्रियवादिनीम् । ६ई॥ पतिव्रतां सुत्रतात् शुडाक कुलजां वराम्। विद्याहीनी लभेद्दिद्ां धनहीनी धनं लसेत्। ८७॥ भूमिहीनो लभेद् मिं प्रजाहीनी लभेत् प्रनाम्। सङ्गटे बन्धुदिच्छेदे विपत्ती बन्धने तथा॥ ८८॥ मासणैकमिदं सुत्वा सुच्ते नात्र संशय:।८६ । दूति श्रीव्रह्मवैवस्ते महापुराणे नारायणनारद- संवाडे प्रक्ृतिखरडे दत्तिगोयाख्यानं

अम्मवैव संपुराशे [४३अ०

-8- -

मारद छवाच।

अनेकासाच् देवीनां शुतमाख्यानमुत्तमम्। अन्यासां चरितं ब्रहमन् वद वेदविदांवर॥ १।। नारायण उवाच। सर्वासां चरितं विप्र वेदेष्वस्ति पृथक् पृथक्। पूर्वोक्तानाच्न देवीनां त्वं कासां श्रोतुमिच्कसि॥ २ ॥ नारद उवाच। षष्ठी मङ्गलचएडी च मनसा प्रक्ृतेः कला। व्य त्पत्तिमासां चरितं श्रीतुमिच्छामि तत्वतः ॥३॥ नारायए उवाच। षछांभा प्रक्वतर्या च सा च षष्ठी प्रकीर्ततिता। बालकाविष्ठाट देवी विष्युमाया च बालदा॥ ४ ॥ माटकासु च विख्याता देवसेनाभिधा च सा। प्राणाधिकप्रिया साध्वी स्क्न्दभार्यया च सुवता ॥ ५। आयु: प्रदा च बालानां धात्ी रच्षसकारियी। सन्ततं शिशपार्श्वस्था योगेन सिद्धियोगिनी॥ ६॥ तस्या: यूजाविधी ब्रह्मनितिहासविधिं शृणु। यत् गुतं धर्मवक्रस सुखदं पुत्तदं परम् ॥ ॥ राजा प्रियव्रतश्चासीत् खायन्भ वमनी: सुतः। योगीन्ट्रो नोदहैद्वार्य्यां तपस्यासु रतः सदा ॥ ८ ॥

४८२

ब्रह्माजया च यन्न कृतदारो बभूव सः। सुचिरं कृतदारय न लभेत्तनयं मुने॥८॥ पुतष्टि यज्ञ तञ्जापि कारयामास कश्यपः । मालिन्ये तस्य कान्तायै मुनिर्यज्जचरु ददी ॥ १० १ भुक्का चरुच् तस्याश्च सद्यो गर्भो बभूव ह। दधार तञ्न सा देवी दैवं द्वादशवत्सरम॥ ११ ॥ ततः सुषाव सा ब्रह्मन् कुमारं कनकप्रभम्। सर्वावयवसम्पन्नं सृतमुत्तारलीचनम् 8 १२॥ तं दृद्टा रुरुदुः सर्वा नार्य्यश् बान्धवस्त्रियः । मूर्चामवाप तल्ाता पुचमोकेन सुत्रता ॥१२॥ शमयानञ्ज यवी राजा गहीा वालकं मुने। रुरोद तत्र कान्तारे पुत्र कत्वा खवक्तसि॥ १४ ॥ नोत्सज्य बालकं राजा प्राणं स्त्यतुं समुद्यतः । शनयोगं विसस्मार पुत्रशीकात् सुदारुणात् ॥ १५ ॥ एतस्मिन्नन्तरे तत्र विमानव द्दर्य ह। शुद्धस्फटिकसङ्गाणं मसिराजविराजितम् ॥१६॥ तजसा ज्वलितं गखत् गोभितं चीमवाससा। नानाचिवविचित्वाव्य पुष्पमालाविराजितम् ॥१७॥ ददर्भ तत देवीच् कमनीयां मनोहराम्।

दूषद्ास्य्प्रसव्नास्यां रत्नभूषगभूषिताम्। ऊपामयीं योगसिद्वां भक्तानुग्रहकातराम् । १८ २ दृद्टा तां पुरती राना तुटटाव परमादरम्। चकार पूजनं तस्या विहाय बालकं भुवि॥ २०॥ ४२

[४३ त्र०

पप्रच्क राजा तां दृष्टा ग्रीभसूर्य्यसमप्रभाम्। तेजसा ज्वलितां शान्तां कान्तां स्कन्दस्य नारद ॥२१॥ प्रियव्रत उवाच। कथं सुशोभने कान्ते कस्य कान्तासि सुव्रते। क्रस्य कन्या बरारोहे धन्या मान्या च योषिताम् ।२२॥ ृपेन्द्रस्य वचः गुत्वा जगनमङ्गलदायिनी। उवाच देवसेना सा देवरक्षणकारियी॥ २२॥ देवानां दैत्यग्रस्तानां पुरा सेना बभूव सा। जयं ददी च तैभ्यश्न देवसेना द तेन सा । २४॥ देवसेनीवाच। ब्रह्मणो मानसी कन्या देवसेनाहसीखवरी। सद्टा मां मनस्री धाता ददी रन्दाय भूमिप॥ २५ ॥ माळकासु च विख्याता रकन्दसेना च सुव्रता। विखवे षष्ठीति विख्याता षषांथा प्रकृतेर्यतः ।२६। अपुत्ताय पुत्तदाऽहं प्रियदाता प्रियाय च। धनदा च दरिद्रभ्यो कर्मिणे शुभकर्मदा।२७। सुखं दुःखं भयं शोकं हर्ष मङ़लमेव च। सम्पत्तिक्व विपत्तिक्न सवें भवति कर्मया ॥ २८॥ कमणा बहुमुदी च वंशहीनस कमखा। कमणा रूपवांञ्चव रोगी शक्त् स्कमखा ॥ २८॥ करनणा मृतपुत्रय कर्सणा चित्जीदिनः! कमणा युवदन्तव् कर्मशाचाङ्गहीनक: ॥२०॥ तथात कर्मपरं राजन सर्वेध्यय शुद्धी सतम्। कमंरूपी व भगवान् तद्वारा फलडी ररिः ।२१।

४३अ०] प्रक्ृतिखगडम्। ४९५

दूत्य वमुक्का सा देवी गहौत्वा बालकं मुने। महाज्ञनन सहसा जीववाम्हस लीलया। ३२। राजा द्दर्श तं बालं सम्मितं कनकप्रभम् । देवसेना च पश्यन्त नृपमम्बरमेव च॥ ३३॥ ग्हीतवा बालक देवी गगनं गन्तुमुद्यता। पुनस्तुष्टाव तां राजा शुष्ककरठीतालुक: ॥ ३४॥ नृपस्सोतग सा देवी परितुष्टा बभूव ह। उवाच तं वृपं ब्रह्मन् वेदोत्ां कर्मनिमितम्॥ ३५॥ देवसेनोवाच। त्रिषु लोकेषु राजा त्वं स्वायन्भ व मनोः सुतः। मम पूजाञ् सर्वत्र कारयित्वा सयं कुरु २६॥ तदा दास्यामि पुचन्ते कुलपद्म मनोहरम्। सुव्रतं नामविख्यातं गुगवन्त सुपबिडतम्॥ ३७॥ जातिरस्मञ्ज योगीन्द्रं नारायणपरायगम्। शतक्रतुकरं श्रेठ च्षत्रियागााञ्च वन्दितम् ॥ ३८॥ मत्तमातङ्ग लच्तागां धृतवन्त बलं शुभम्। धन्विनं गुगिनं शुद्धं विदुषां प्रियमेव च॥ ३८ ॥ योगिनं ज्ञानिनञ्जेव सिदरूपं तपस्विनम्। यशब्चिनञ् लोकेषु दातारं सर्वसम्पदाम् ॥ ४० ॥ दूत्वेवमुकता सा देवी तस्मे तद्दालकं ददो। राजा चकार स्वीकारं तत्पूनार्धञ्ज सुब्रतः॥४१॥ जगाम देवी स्वगव द्त्वा तम्मे शुभं वरम्। त्राजगाम महाराजा स्वग्टहं हष्टमानसः । त्ागत्य कंघयामाम वृत्तान्तं पुत्रहेतुकम् ॥ ४२ ॥

४८६ ब्रह्मवैवर्त्तपुराण [४३३०

तुष्टा बभू वुः सन्तुष्टा नरनार्य्यश्च नारद। मङ्गलं कारयामास सर्वत्र पुत्रहेतुकम्। देवीज्च पूजयामास ब्राह्मरोभ्यी धनं ददी ॥ ४३ ॥ राजा च प्रतिमासेषु शुक्कषष्ठाां महीत्सवम्। षछादेव्याश्च यत्नेन कारयामास सर्वतः ॥।४४ ॥ बालानां सूतिकागारे षठ्ठाहे यत्नपूर्वकम्। तत्पूजां कारयामास चैकविशतिवासरे । ४५॥ बालानां शुभकार्य्ये च शुभान्नप्राशने तथा। सर्वत्र बईयामास स्यमेव चकारह ॥ ४६ ॥ ध्यानं पूजाविधानच्ज स्तीत मत्तो निभामय। यत्शुतं धर्मवक्रेण कौधुमीकञ्ज सुब्रत ॥ ४॥ पालग्रामे घटेवाथ वटमूलेऽथवा मुने। भित्यां पुत्तलिकां क्वत्वा पूजयेद् वा विचक्षरः ॥४८॥ षष्ठांयां प्रक्मतेः शुद्धां सुप्रतिष्ठां च सुव्रताम्। सुपुत्रदाञ्च शुभदां द्यारूपां जगत्प्रसुम् । ४2 । श्वेतचम्पकवर्णाभां रत्नभूषणभूषिताम्। पवित्ररूपां परमां देवसेनां परां भजे ॥ ५० ॥ दूति ध्याला खभिरसि पुष्प दत्वा विचक्सः । पुनर्ध्यात्वा च मूलेन पूजयेत् सुब्रतां सतीम् ॥ ५१॥ पाद्यार्व्याचमनीयेख गन्धधूपप्रदीपकेः। नैवेद्यैविविधेश्नापि फलेन श्ोभनेन च॥ ५२ ॥। मूलं शं हीं षष्ठीदेव्ये साहेति विधिपूर्वकम्। अष्टाक्षरं महामन्त्र यथाभत्ति जपेन्नरः॥५३ ॥ तत्र सुखा च प्रणमेत् भक्तियुत्त: समाहितः ।

४३ अ० ]

स्तोतञ्च सामवेदोतं धनपुत्रफलप्रद्म् । ५४। अष्टाच्षरं महामन्त्र लक्षधा यो जपेन्मुने। स पुत्र लभते नूनमित्याह कमलोद्धव: ॥ ५५ म स्तोत मृगु मुनिश्रेष्ठ मर्वेषाञ् शुभावहम्। वाष्कप्रदृस्स सर्वेपां गूढ़ वेदे चनारद ॥ ५६॥ प्रिय्रत उवाच। नमो देव्य महादेव्य सिद्वैा गान्त्े नमी नमः। शुभाये देवसेनायै षछीदेव नमी नमः ॥५७॥ वरढायै पुत्रदायै धनदायै नमी नमः। सुखदायै मोचढाये षछीदेव्य नमी नमः ॥५८॥ पत्त: पष्ठांगरूपाये सिद्ायै च नमी नमः। मायाये सिद्धयोगिन्य पछठीदेव नमो नमः ॥५८॥ पारायै पारदायै च षषठीदेव ननो गमः । सारायै सारदायै च पाराये सर्वेकरमणाम् ॥ ६० ॥ वालाविष्ठालदेचे च पठीडेव नमो नमः। कव्याढायै कल्यास्थै फलदायै च कर्मणाम् ॥ ६१॥ प्रत्यनायै च भक्कानां पठीदेव्य नमो नमः । पूच्याये स्क्न्दकान्तायै सर्वेपां सर्वकर्मसु ॥ ६२॥ देवरजणकारिखै पडीडेव नमी नमः। शुद्धसत्वरतरूपायै वन्दिताये वृगां सदा ॥ ६३ ॥ हिंसा जोधतर्जितावे पशीदेव्य नमो नमः। धनं देहवि प्रियां देहि पृत्र देहि सुरेश्वरि ॥ ६४ ॥ धमें ढेहिवया दहिपउोदेवे नमो नसः। भूमिं देहि प्रजा देहि देहि विद्यां सुपूनिते॥ ६५ ॥

ब्रम्मवैव्तपुराण [ ४४पe

कल्याणज् जयं देहि षष्ठीदेव नमी नमः। दति देवीच्च संस्तूय लेसे पुत्र प्रियव्रतः ॥६६। यगस्विनञ्ज राजेन्द्रं षष्ठीदेवीप्रसादतः । षष्ठीस्तोत्रमिदं ब्रह्मत् यः मृद्ोति च वत्तरम् । ६७॥ अपुत्नी लभते पुत्र वरं सुचिरजीविनम्। वर्षमेकञ्ज या मत्या संयतेदं शृदोति च ॥ ६८ ॥ सर्वपापाद्विनिर्मुक्तो सहावन्या प्रसूयते। वीरपुत्रञ्ज गुशिनं विद्यावन्त यशखिनम्॥६ट। सुचिरायुसन्तमेव षष्ठीमातप्रसादतः। काकवन्या च या नारी मृतापत्या च या सवेत्/७। वर्ष युत्वा लभेत् पुत्र षष्टीदेवीप्रसादतः । रोगयुत्ती च बाळे च पिता माता मृणोति च॥१॥ मासज़ सुचते बाल: षष्ठीदेवीप्रसादतः ॥ ७२॥ इति श्रीब्रह्मवैवत्तें महापुराणे नारायए नारद संवादे प्रक्ृतिखएडे षठ्ठापाख्याने षष्ठीस्तोत बिचत्वारिंभत्तमोध्यायः।

नारायस उवाच।

कथितं षडापास्ानं ब्रहापुत्र यथागमम्। देवी मङ लचपड़ी च तदाख्यानं निशामय॥ १ ॥

प्रर्रतिखएडम्। ४६६

तस्या: पूजाटिकं सवें धर्मवक्काच वत्शुतम्। ग्रुतिसभ्भतमेवेष्ट सर्वेषां विदुषामपि ॥ २ ॥ दक्षायां वर्त्तते चएडी कल्याणेषु च मङ्गलम्। मङ्गलेषु च या दत्ता सा च मङ्गलचखडिका ॥३॥ दुर्गावां विद्यते चरडी मङ्गलोऽपि महीसुते। मङ्गलाभीट्टदेवी या सा वा मङ्गलचिडका॥ ४ ॥ मङ्गलो मनुवंशख सप्तदीपावनीपतिः। तस्य पूज्याभीष्टदेवी तेन मङ्गलचयिडका ॥ ५॥ मूर्त्तिभेदेन सा दुर्गा मूलप्रक्लतिरीखरी। छपारूपातिप्रत्यक्षा योषितामिष्टदेवता ॥ ६॥ प्रथमे पूजिता सा च शङ्गरेण पुरा परा। त्रिपुरस्य बधे घोरे विष्शुना प्रेरितेन च ॥ ७ ॥ व्रह्मन् ब्रह्मोपदेशे च दुर्गप्रस्वे च सङ्गटे। आकाशाव पतिते याने दैत्येन पातिते रुषा ॥ ८ ॥ ब्रह्मविशा पटिटय दुगों तुष्टाव शङ्गरः। सा च मङ्गलचरडी च बभूव रूपभेदतः ॥ ८ । उवाच पुरतः अभ्भोभवं नास्तीति ते प्रभो। भगवान् वृपरूपय् सर्वेशय बसूव ह॥ १० ॥ युद्धभक्तिखरूपाहं भविष्ामि तदान्नया। मयात्मना च हरिसा महायेन वपध्वज ॥ ११ ॥ नहि दैव्य् देवेग सुरागां पदवातकम्। इृत्युक्कान्तर्हिता देवी गभ्ो: गतिर्वतुव सा ॥ १२॥ विशुदत्तन गम्बण जघन तमुमापतिः । मुनीन्द्र पतिते देत्वे सवे देवा महर्षय: । १२ ।

५०० [४४ञ्०

तुष्ट वुः शङ्गरं देवा भक्तिनस्त्रात्मकन्धराः । सदः शिरसि शभोश्च पुष्पव्ृष्टिर्बभूव ह॥१४॥ ब्रह्मा विष्णुस् सन्तुष्टो ददौ तस्म शुभाभ्निषम्। ब्रह्माविष्णूपटिष्टय्य सुस्नातः शङ्गर: शुचि: । १५ ।। पूजयामास तां शति देवीं मङ्गलचरिडकाम्। पाद्यार्घ्याचमनीयैथ् बलिभिर्विविधेरपि ॥ १६ । पुष्पचन्दननैवेद्य भंतत्ा नानाविधेमुने। क्ागैर्मेषेश महिषैमंणडेसा्यातिभिवरैः ॥ १७ ॥ वस्तालद्वारमात्येख्न पायसैः पिष्टकैरपि। मधुभिख् सुधाभिश्व पक्कर्नानाविधै: फलैः ॥२८॥ सङ्गीतैनत्त नैवादी रुत्सवैः कृष्पकीस नैः। ध्यात्वा माध्यन्दिनोकी न ध्यानेन भक्तिपूर्वकम् ॥ १८॥ ददी द्रव्याशि मूलेन मन्तरेव च नारद। ओंड़ों यं क्ों सर्वपूज्य देवि मङ्गलचगिडके। ऐ क्रू फट् साहेत्येवं चाप्येकविंशाचरी मनु: ॥२०॥ पूज्य: कल्पतरुच्चव भक्तानां सर्वकामदः । दशलक्षजपेनैव मन्त्रसिद्धिर्भवेन्नृणाम् ॥ २१॥ मन्त्रसिद्विर्भवैद्यस्य स विष्णुः सर्वकामदः । ध्यानन् स्रूयतां ब्रह्मन् वेदोतां सर्वसम्पतम् ॥ २२॥ देवीं षोड़शवर्षीयां पखत्सुस्थिरयौवनाम्। सर्वरूपगुणाव्याज्न कोमलाङ्गों मनोहराम् । २३। श तचम्पकवर्णाभां चन्द्रकोटिसमप्रभाम् ।

विस्तों कवरीभारं मलिकामात्यभूषितम्।

प्रक्कतिखएडम्। ५०१

विम्बोष्ठीं सुदृतीं शुद्ां रत्पद्मनिभाननाम् ॥ २५॥ ईषद्वास्यप्रसन्नास्यां सुनीलोत्पललीचनाम्। जगद्ात्रीच्च दावीञ्च सर्वेभ्यः सवसम्पदाम् ॥२६॥ संसारसागर घोरे पोतरूपां वरां भजे ॥ २७॥ देव्याश्च ध्यानमित्वेवं स्तवनं य्ूथतां मुने। प्रयतः सङ्गटग्रस्तो येन तुष्टाव शङ्करः॥२८॥। पङ्र उवाच। र रक्ष जगनमातर्देवि मङ्गलचरिडके। हारिके विपद़ा राशि हर्षमङलकारिके। २८० हरषमङलद्न्ते च हर्षमङ्गलचगिडके। शुभे मङ्गलदन च शुभमङ्गलचरिडके ॥२०॥ मङ्गले मङ्गलाहे च सर्वमङ्गलमड्ले। सतां मङ्गलढे देवि सर्वेषां मङ्गलालये। ३१ ॥ पूज्या मङ्गलवारे च मङ्गलाभीटटदैवते। पूज्य मङ्गलभूपस्य मनुवंशस्य सन्ततम् ॥३२॥ मक्लाधिठातदेवी मङ्गलानाञ मङ्गले। संसारमङ्गलाधारे मोत्तमङ्गलढ़ाबिनि॥ २३॥ सारे च मङलाधारे पारे च सर्वकर्मणाम्। प्रति मङ्गलवारे च पूच्ये च मङ्गलप्रदे ॥३४ ॥ स्तोव गानन गभ्भ य सुत्वा मङ्गलचिडकाम्। प्रति मङ्गलवारे च पूजां क्वत्वा गतः शिव: ॥३५।। देव्याय मङ्गल्स्तोत्र यः शृणोति समाहितः । तमपङ्गलं भवेच्कश्वत्रभवेत्तदमङ्गलम् । २६॥ प्रघमे पूजिता देवी भिवेन सर्वमङ्गला।

५०२ ब्रद्मवैवत्तपुराणे [४५ त्र.

द्वितीये पूजिता देवी मङ्गलेन ग्रहेण च ॥ २७॥ ततीये पूजिता भद्रा मङ्गलेन नृपेस च। चतुर्थे मङ्गलेबारे सुन्दरीभिश्च पूजिता। पचमे मङ्गलाकाङ्ग नरैर्मङ्लचष्डिका ॥ ३८॥ पूजिता प्रतिविशेषु विशेशपूजिता सदा। ततः सर्वत्र संपूज्या सा बभूव सुरेखवरी। ३८॥

देव्याश्च मङ्गलस्तोत्र यः शृणीति समाहित: ॥ ४० ॥ तन्मङ्गलं भवेच्छखन्रभवेत्तद्मङ्गलम्। वद्न्त तत् पुत्रपीत्रा मङ्गलञ्ज टिने दिने ॥ ४१ ॥ दूति श्रीब्रह्मवैवत्त महापुराणे नारायसनारदसंवादे प्रकृतिखण्े मङ्गलोपाख्यानं तत् स्तोत्रकधनं

नारायग उवाच।

उत्त इयोक्याख्यानं ब्रह्मपुत्र यथागसम्। म् यतां मनसाख्यानं यत् शुतं धर्मवक्रतः ॥ १॥ कन्या सा च भगवती कश्यपस्य च मानसौ। तैनेयं मनसा देवी मनसा या च दीव्यति॥२॥ मनसा ध्यायते या वा परमात्मानमीखरम्।

४५त्र०] प्रक्ृतिखस्डम्। ५०२

तेन सामनसादेवी योगेन तन दीश्बति। २॥ आवारामा च सा देवी वैष्वी सिडयोगिनी। वियुगख्व तपस्तव्वा कष्षास्य परमालन: ।४॥ नरत्कारु शरीरस् दृष्टा वां चीएमीखरः। गोपीपतिर्नामचक्र जरत्कारु रिति प्रभु: । ५ । वाष्कितव ददौ तस्ये कपया च ऊपानिधिः। पूजाञ्च कारयामास चकार च पुनः स्वयम्। ६॥ खर्गे च नागलोके च पृथिव्यां ब्रह्मलोकतः । भृगं जगत्सु गीरी सा सुन्दरी च मनोहरा । ७॥ जगदगोरीतिविख्याता तेन सा पूजिता सती। शिवागिथा च सा देवी तन शैवीति क्रीर्तिता । ८॥ विष्ुभक्वातीव शखई् पावी तेन नारद। नागानां प्रासरचित्री यज्ञ जन्मेजयस्य च ॥ 2। नागेख्वरीतिविख्याता सा नागभगिनी तथा। विषं संहर्तुमीया सा तेन विषहरीति सा ॥ १०॥ सिद्ध योगं हरात् प्राप तेनातिसिद्योगिमी। महाज्ञानञ गोप्यञ् मृतसन्ज्ीविनीं पराम् ॥ ११॥ महाच्जानयुतां ताञ्ज प्रवदन्ति मनीपिगः । आस्तिकस्य मुनीन्द्रस्य माता सा च तपन्विन: ॥१२। आस्तीकमाता विख्याता जमत्सु सुप्रतिछिता। प्रियाभुनेजंरत्कारोमुनीन्द्रस्य महात्मन: । १२। योगिनो विश्ववूज्यस्य जरत्कारी: प्रिया ततः । १४॥ ओं मसी मनसाये। जरत्कारुर्जयहोरी मनसा सिद्योगिनी।

५०४ ब्रह्म वैवरसपुराणे [४५त्र०

वैष्वी न्यभगिनी प्रैवी नागेशवरी तथा ॥ १५॥ जरत्कारु प्रियास्तीक माता विषहरीति च। महाज्ञानयुता चैव सा देवी विश्वपूजिता॥ १६॥ द्दादशै तानि नामानि पूजाकाले च यः पठेत्। तस्य नागभयं नास्ति तस्य वंशोद्ववस्य च । १७॥ नागभौते च शयने नागगस्ते च मन्दिरे। नागचते महादुर्गे नागवेष्टितविग्रहे॥ १८॥ दूदं स्तोत् पठित्वा तु सुच्यते नात्रसंभयः । नित्यं पठेत् यस्त दृष्टा नागवर्ग: पलायते ॥ १८ ॥ दशलक्षजपेनैव स्तोत्नसिद्विभवेन्नृणाम्। स्तोत्रसिद्ो लवेद् यस्य स विषं भोक्तुमीखवरः ॥२०॥ नागौघं भूषणं कला स भवेन्नागवाहनः । नागासनो नागतल्पो महासिड्ी भवेन्नर: ॥। २१॥। दूति श्रीब्रह्मवैवत्ते महापुराणे नारायए नारद सम्बादे प्रक्ृतिखगडे मनसीपाख्यानं मनसास्तीत्र' नाम पञ्चचत्वा- रिंशत्तमोध्यायः।

४६अ०! प्रक्ृतिखरडम्। ५०५

घट्चत्वारिंशत्तमोऽध्यायः।

नारायण उवाच। पूजाविधानं स्तोवञ्न श्रूयतां मुनिपुङ्रव। ध्यानव सामवेदोक टेवीपूजाविधानकम्॥ १॥ खेतचम्पकवर्णाभां रक्नभूषराभूविताम्।

महाज्जानयुताञ्जैव प्रवरां ज्ञानिनां सताम्। सिडाधिष्ठातदेवीच्च सिदां सिद्धिप्रदाभले। ३॥ दूति ध्वाता च तां देवीं मूलेनैव प्रपूजयेत्। नेवेदीविविधेटीपैः पुष्पैर्धूपानुलेपनैः ॥४ ॥ मूलमन्त्रव वेदोक्तो भकानां वाव्कितप्रदः। मूलकल्पत नर्जाम सुसिदो द्वादमाच्रः ॥ ५। श्ं हीं यीं क्रों ऐ मनसादेव्ये साहति कीर्तितः।

मन्त्रसिड्िभवेद् यस्य स सिद्ो अगतीतले। सुधासमं विषं तस्य् धन्वन्तरिसमी भवेत् ॥७। ब्रह्मन्नाषाढ़ संक्रात्ां गुड़ायाखासु यततः । आवाह्य देवीं मासान्त पृजवेद यो हि भतितः ।८ू। पच्चम्यां मनसाख्यायां टेव्ये दय्याच वो वलिम्। धनवान् पुत्रवांसव कीर्त्तिमान् स भवेत् ध्ुवम् ॥ ८ ॥ पूजानिधानं कथितं तदाख्यानं निशासय। कथयामि महासार वत् युतं धम्ेयक्रतः ॥१० ॥ ४२

प्ू०६ ब्रह्मवेवत्तपुराण [४६अ्र०

पुरा नागभयाक्रान्ता बभूवुम्ानवा भुवि। यान् यान् खादन्ति नागास न ते जीवन्ति नारद ॥।१॥ मन्तांच ससजे भीत: कश्यपी ब्रह्मपार्थितः। वेदवीजानुसारेण चोपदेशेन ब्रह्मणः ॥ १२ ॥ मन्ताधिष्ठात्देवों तां मनसां ससजे ततः । तपसा मनसा तेन बभूव मनसा च सा । १३॥। कुमारी सा च संभूय जगाम शङ्गरालयम्। भक्नया सम्पूज्य कैलासे तुष्टाव चन्द्रशेखरम्। १४ ॥ दिव्यं वर्षसहस्त्रष्न तं सिषेवे मुनेः सुता। आशुतोषी महेशश ताञ्च तुष्टो बभूवह॥१५॥ महाज्ञानं ददौ तस्ये पाठयामास साम च। क्वषामन्त्रं कल्पतरु ददावष्टाक्षरं मुने ॥ १६॥ त्ीर्मायाकामवीजं डेन्तं क्वष्णपदं तथा। व लोक्मङ्गलं नाम कवचं पूजनक्रमम्॥ १७॥ सर्वपूज्यच्च स्तवनं ध्यानं भुवनपावनम्। पुरथर्ष्ाक्रमन्चापि वेदोत्तां सर्वम्मतम् ॥ १८ ॥ प्राप्य मृत्युन्ज्रयात् ज्ानं परं मृत्युन्जयं सती। जगाम तपसे साध्वी पुष्करं शङ्गराज्या । १८। त्रियुगच्च तपस्तप्वा कणास्य परमाम्मनः । सिद्ा बभूव सा देवी ददर्श पुरतः प्रभुम् ॥२०॥ दृष्टा कशाङ़ीं बालाच् कपया व कपानिधि:। पूजाञ्जकारयामास चकार च हरि: खयम् ॥ २१ ॥ वरच्ज प्रददी तस्यै पूजिता तवं भवे भव। वरं दत्त्वा च कल्याखे सद्यश्ान्तर्दधे विभु:॥२२॥

४६तर. ! प्रक्ृतिखएडम् ।

प्रथमे पूजिता सा च कशेन परमात्मना। द्वितीये गङ्गरेशेव कश्यपैन सुरेश च। २२ ।:ए मनुना मुनिना चेव नागेन मानवादिना। वभूव पूजिता सा च विषु लोकेषु सुव्रता ॥ २४। जरत्कारु मुनीन्द्राय कश्यप स्तां ददो पुरा। अयाचिती मुनिश्र छ्ठो जग्राह ब्रह्मसाजया। २५॥ कत्वोद्ाहं महायोगी विश्वान्तस्तपसा चिरम्। सुष्वाप देव्या जघने वटमूले व पुष्करे ॥२ई॥ निद्रां जगाम स मुनिः सपृत्वा निद्र शमीश्रम्। जगामास्तं दिनकर: सायंकाल उपस्थितः । २०। संचिन्त्य मनसा तत्र मनसा च पतिव्रता। धम्मलोपमयेनेव चकारालोचनं सती। २८॥ भम्त्वा पशिमां सन्यां नित्यालेव द्विजन्मनाम्। व्रद्महत्यादिकं पायं लभिष्यति पतिर्मम ॥ २८॥ नोपतिष्ठति यः पूर्वा नीपास्ते यसु पचचिमाम्। स च एवाशुचिर्नित्यं ब्रह्महत्वादिक लभेत् । ३० ॥ वंदोक्तमिति संचिन्त्य बोधयामास तं मुनिम्। स च बुध्वा सुनिय षय्ुकीप ता सृगं मुनि: । ३१। मरत्कारुरुवाच । कथं मे सुब्रते साध्वि निद्राभङ्ग: कृतर्वया। व्यथं व्रतादिकं तस्वा या भर्त्तुर्यापकारिखी। ३२ ॥ तपचानगनच्चैव व्रतं दानाटिकल्ष यत्ं। भर्त्तुरप्रियकारिखा: सर्व भवति निष्फलम्। ३२॥। चया पतिः पूजितथ यीलणाः पूजितस्तया। :

पतिव्रता व्रतार्थञ्ज पतिरूपी हरि: स्यम् ॥३४॥ सर्वदानं सर्वयन्त: सर्वतीर्थनिषेवगम्। सवं तपी व्रतं सर्वमुपवासादिकञ् यत्। ३५॥ सर्वधर्मश्च सत्यञ्ज सर्वदेव प्रपूजनम्। तत् सरवें खामिसेवाया: कला नाहन्ति षोड़षीम्॥३६ सुपुस्य भारते वर्षे पतिसेवां करोति या। वैकुएठं स्वामिना सारदं सा वाति ब्रह्मणः भतम् ।३७। विप्रियं कुरुते भर्त्तुर्विप्रियं वदति प्रियम्। असत्कुल प्रजाता या तत्फलं त्र यतां सति । ३८। कुश्भीपाकं व्रजेत् सा च यावच्चन्द्रदिवाकरी। तती भवति चारडाली पतियुत्तविवर्जिता॥ ३८॥ दृत्युक्का च मुनिश्रेष्ठी बभूव स्फ रिताधर :! चकम्प मनसा साध्वी भयेनीवाच तं पतिम् ॥ ४० ॥ मनसोवाच। सनध्यालोपभयेनेव निद्राभङ्ग कवतस्तव। कुरु शान्ति महाभाग दुष्टाया मम सुव्रत ॥ ४१ ॥ शृङ्गाराहारनिद्राणां यश भङ्ग करोति च। स व्रजेत् कालसूतञ्च खामिनश्च विशेषतः॥४२॥ दृत्युक्वा मनसादेवी खामिनश्चरणम्ब जे। पपात भत्तया भीता च करोद च पुनः पुन: ।४२॥ कुपितञ्ज मुनिं दृद्टा श्रीसूरय्यं शप्त मुद्यतम्। तत्नाजगाम भगवान् सन्यया सह नारद ॥ ४४ ॥ तत्रागत्य मुनिश्रेष्ठ मुवाच भास्कर: ख्यम्। विनयेन च भीतश तया सह यथोचितम् ॥ ४५।

४६ अ० 1 प्रक्ृतिखरड़म्। ५०६

श्रीसूर्य् उवाच।

सूर्य्याप्तसमयं दृष्टा धर्मलोपभेयेन च। बोधयामास त्वां विप्र नाहमस्तं गतस्तदा॥ ४६॥ न्तमस्व भगवन् व्रह्मन् मां शप्तुं नोचितं मुने। व्राह्मणानाञ्ज हृर्दयं नवनीतसमं सदा ४६। तपां चगाईं क्रोधच तती भस्स भवेज्जगत्। पुनः स्रष्टं द्िजः गक्ी न तेजस््री दिजात् पर: ॥४-॥ ब्रह्मणो वंशसस्भूत. प्रज्जलन् ब्रह्मतेजसा। श्रीङ्वएं भावयेत्नित्यं ब्रह्मज्योतिः सनातनम् ॥४६। सूर्व्यस्य वचनं युत्वा दिजसुष्टी बभूव ह। सूर्य्यो जगाम सवस्थानं ग्टहीत्ा ब्राह्मगाशियम्॥५ू० ॥ तत्वाज मनसां विप्र: प्रतिज्ञापालनाय च। रुढ़न्तों शोकयुक्ताच् हृदयेन विदूयता॥ ५१ ॥ सा सम्मार गुरु गभ्ुमिष्टदेवं हरिं विधिम् । कश्यपं जन्मदातारं विपक्ती सयकर्षिता॥ ५२ ॥ तत्नाजगाम भगवान् गोपीशः शव् रव प। वरिधिय कश्यपर्यव मनसा परिचिन्तित: । ५२ ॥ स च टष्ट्राभीष्टटेवं निगु एं प्रक्ृत: परस्। तुष्टाव परया भत्या प्रगनाम मुहुमु हुः॥ ५४॥ नमयकार गृन्ुच ब्रह्माणं कश्वपं तथा। कथमागमनन्तत् इति प्रग्रं चकार सः ॥५५ ॥ ब्रह्मा तद्चनं गुत्वा महसा समयोचितम्। तमुवाय नमस्कृत्य हृषीकणपदारुजस्। ५६॥

५१० ब्रह्म वैवर्त्तपुराणे [४६अ०

ब्र ह्मोवाच। यदि त्यक्ता धर्मपत्नी धर्मिष्ठा मनसा सती। कुरुष्वास्यां सुतोत्प्रत्ति सधर्मपालनाय वै॥ ५७॥ यति वा ब्रह्मचारी वा भित्तुर्वनचरोऽपि वा। जायायाज सुतोत्पत्ति कवत्वा पस्माद् भवेन्म निः ।५८ अछत्वा तु सुतोत्पत्तिं वैरागी यस्यजेत् प्रियाम्। स्रवेत्तपस्तत् पुरञ्न चालव्याञ्च यथा जलम्॥ ५८ ॥ ब्रह्मणो वचनं सुत्वा जरत्कारुमु नीशर:। चकार तवाभिस्पर्शें योगेए मन्त्रपूर्वकम् ॥ ६०॥ तस्मे शुभाभ्रिषं द्त्वा ययुर्देवामुदान्विताः । मुदान्विता च मनसा जरत्कारुमु दान्वितः ॥ ६१॥ मुनेः करस्पर्थमात्ात् सद्यो गर्भो बभूव ह। मनसाया मुनिश्रेष सुनिश्रेष्ठ उवाच ताम् ॥ ६२॥ जरत्कारुरवाच । गर्भेणानेन मनसे तव पुत्तो भविष्यति। जितेन्ट्रियाणां प्रवरी धर्षिष्ठी वैप्णवाग्रसी ॥ ६३ ॥ तेजसी च तपखी च यशखी च गुणान्वितः। वरो वैदविदाज़ैव योगिनां ज्ानिनां तथा॥ ६४॥ सच पुत्तो विषुभती धार्मिक: कुलमुद्रेत्। तृत्यन्ति पितरः सर्वे यज्जसमात्रतो सुदा ॥ ६५॥ पतिव्रता सुशीला या का प्रिया प्रियवादिनी। धर्मिष्ठापुत्तमाता च कुलजा कुलपालिका ॥ ६६॥ हरिभतिप्रदो बन्धम्नदिष्टं वत् सुखप्रदम। यो वन्ध क्वित् स च पिता हररवत प्रदशक: । ६७।

४६ङ्र . ] प्रक्ृतिखएडम्। ५११

सा गर्भधारिणी या च गर्भवासविमोचनी। विष्युमन्त्र प्रदाता च स गुरुर्विशुभक्तिद: ।६८। गुरुय ज्ानदाता व तज्न्ानं क्वसभावनम्। आव्रद्मस्तम्बपर्य्यन्तं यतो विश्व चराचरम्॥ ६ट॥ प्राविर्भूतं तिरोभृतं किं वा ज्ञानं तदन्यतः । वेटजं योगजं यद् यत्तत्सारं हरिसेवनम्॥0 ॥ तच्वानां सारभूतञ्ज इ्रेरन्यद्विड़म्बनम्। दत्त ञ्ञानं मया तुभ्यं स खामी ज्ञानदोहि य:॥9१॥ ज्ानात् प्रसुच्यते बन्धात् स रिपुर्यो हि बन्धदः । विष्णुभत्तियुतं ज्ञानं नो ददाति हि यो गुरुः। स रिपुः शिष्यघाती च वतो बन्धान्न मोचयेत्। ७२ । जननीगर्भजात् क्ेभात् यमताड़ननात्तथा। न मोचयेत् यः स कथं गुरुस्तातोहि बान्व: ॥ ०३॥ परमानन्दरूपच्न कवप्णमार्गमनशवरम्। न दर्णवेट् यः स कथं कीटृयो बान्धवो नृणाम्। भज साध्वि परं व्रद्माच्युतं कषच्च निगुगम् ॥ ७४॥ निर्मूलच्ज पुराक्म भवेद् वत् सेवया ध्रुवम्। मया क्वलैन ख त्क्ता त्तम दोषं मम प्रिये॥ ७५ ॥ त्तमायुतानां साध्वीना सत्वात् क्रोधी न विद्यते। पुष्करे तपसे यामि गच्छ देवि यथा सुखम् ॥ ७६ । यीकणाचरगास्भोजे ध्यान विच्छेद कातरः। धनादिषु स्त्रियां प्रीतिः प्रवृत्तिवत्मगच्कताम्।2॥ श्रीक्ृपचर णाभ्ोजे निष्प हारगा मनोरथा: ।9८। जरत्कारु वच: गुत्वा मनसा योककातरा।

५१२ [४६ अ्र०

सा साशुनेता विनयादुवाच प्रासवल्लभम् ॥ ७६ ॥ मनसीवाच। दोषेखाहं त्वया त्यका निद्राभङ्गन ते प्रभी। यव स्परामि त्वां बन्धी तंत्र मामांगमिष्यसि ॥ ८० ॥ बन्धुभेद: कशतमः पुच्तभेद स्ततः परः। प्रारेभेदः प्राणनां विच्केदात् सर्वतः पर: ॥८१। पतिः पतिव्रतानाञ् शतपुत्नाधिंक: प्रिय:। सर्वस्माच्च प्रिय:स्त्रीणं प्रियस्त नोच्यते बुधेः॥ ८२॥ पुत्र यथैकपुत्राणां वैशवानों यथा हरौ। नेत्र यधेकनेत्ासां तषितानां यथा जले ॥ ८३॥ चुंधितानां ययान्ने च कासुकानां वथा स्त्रियाम्। यथा परसे चीराणं यथा जारे कुयोषिताम्॥ ८४॥ विटुषाच्च यथा शास्त्रे वाणिज्ये वणिजां यथा। तथा शखन्मनः कान्ते साध्वीनां योषितां प्रभो ।८५॥ इत्युक्का मनसादेवी पपात खामिनः पदे। क्षणञ्कार कीड़े तां छपया च छपानिषि: ॥८। नत्ोदकेन मनसां सापयामास तां मुनिः। सागुण च मुनेः क्रीड़ सिषेच भेदकातरा॥ ८७॥ तदा ज्नन तो द्वोच विशोकीच बभूवतुः । स्ारं स्मारं पदाभ्ीअं छवप्स्य परमात्मनः ॥ ८द ॥ जगाम तपसे विप्रः स कान्तां सुप्रवीध्य च। जगाम मनसा पभ्षो: कैलासं मन्दिर गुरी:। ८॥ पार्वती बोधयामास सनसां शोककर्षिताम्। शिवशातीव ज्ञनन शवेन च शिवालये। ८० ॥

४६अ प्रक्ृतिखरम्। ५१.३

सुप्रगस्त दिने साध्वी सुषाव मङ्गले चये। नारायणांगं पुत्तव ज्ञानिनां योगिनां गुरुम् ८९। गर्भस्थिती महाज्ञानं युत्वा शङ्गरवक्कतः। स बभूव च योगीन्ट्रो योगिनां ज्ानिनां गुरु:॥८२ ॥ जातकं कारयामास वाचयासास मङ्गलम्। वेदांख पाठ्यामास शिवाय च शिव: थिशो: ।८३। रत्नव्िकोटिलचस ब्राह्मरोभ्यी ददी शिव:। पार्वती च गवां लक्ष रतानि विविधानि च ॥ ८४ । पभ्भुस चतुरो वेदान् वेदाङ्गानितरां स्तथा। बालकं पाठयामास ज्ञानं मृत्युव्जयं परम्॥ ८५ A भक्तिरास्त खकान्ते चाभीष्टे देवे हरी गुरी। वस्यास्तेन च तत्पुत्री बभूवास्तीक एव च । ८६ ॥ जगाम तपसे विष्णो: पुष्करं शङ्गराज्जया। संप्राप्य च महामन्त्रं तपस परमात्मन: ।८७।। दिव्य वर्षतिलत्तच तपस्तष्ा तपीधनः । आजगाम महायोगी नमस्कर्त्तु मिवं प्रभुम्। ८८। गङ्गरव्त नमस्कृत्य क्वत्वा च बालकं पुरः । सा चाजगाम मनसा कश्यपस्याश्चमं पितु: ।६८।। तां सपुचां सुतां दृद्टा मुदं प्राप प्रजापतिः । गतलच्तञ् रत्नानां ब्राह्मरोभ्यी ददी मुने॥ १००॥ व्राह्मणान् भोजयामास असंख्यान् ययसे भिथोः। अदितिश दितिखान्या मुदं प्रापुः परं तथा॥१०१॥ सा सपुचा च सुचिरं तस्थी तातालये तदा। तदीयं पुनराख्यानं वत्यामि तन्निगामय : १०२॥

५१४ ब्रह्मवैव त्तपुराणे

अथाभिमन्युतनये ब्रह्ममाप: परीचिते। बभूव सहसा व्रह्मन् दैवदोषेय कर्मरा ॥ १०३ ॥ सप्ताहे समतीते तु तक्तकस्वाञ्च भोच्त्यति। पथाप शृङ्गीचेतीदं कोभनिक्यास जलैन च॥ १०४ ॥ राजा सुत्वा तत्प्रव्ृत्ति गङ्गाद्वारं जगाम सः । तत्र तस्थी च सप्ताहं शुश्राव धर्मसंहिताम ॥ १०५॥ सप्ताहे समतीते तु गच्कन्त तच्कं पथि। धन्वन्तरितृ पं भोतुं ददर्श गामकोनृपम् ॥ १०६। तयोर्वभूव संवाद: सुप्रीतिस्व परस्परम्। धन्नन्तरिर्मसिं प्राप तक्क: सच्कया ददी ॥१०७॥ स ययो तं ग्टहीत्वा तु तुष्टः प्रहृष्टमानसः। तक्षको भक्षयामास नृपज् मञ्जकस्थितम्॥ १०८॥ राजा जगाम वैकुरठं स्मारं समारं हरि गुरुम्। सत्कारं कारयामास पितुर्जन्ेजय: शुचा॥ १०८॥ राजा चकार यज्ञञ्ज सर्पसत्र ततो मुने। प्राणं स्तत्याज सर्पाणां समूही ब्रह्मतेजसा ॥ ११०॥ स तक्षवाश्च भीतव महेन्द्र शरणं ययो। सेन्द्रज्ज तच्कं हन्तु विप्रवर्ग: समुद्यतः ॥ १११॥

तां तुष्टाव महेन्द्र्च भयकातरविह्वलः ॥ ११₹। तत आस्तीक आगत्य यस्तञ्न मातुराजजया। महेन्द्र तक्षक प्राणान् ययाचे भूमिपं वरम्। ११३॥ ददी वरं नृपश्रेष्ठः कपया ब्राह्मणाजया। यज्तं समाप्य विप्रभ्यो दत्िणाज्ज ददी मुदा ॥११४॥

४६प्० ] प्रक्तिखगडम्। ५१५

विप्राश् मुनयी देवा गत्वा च मनसान्तिकम्। मनसां पूजयामासु स्तुष्टुवुस् पृथक् पृथक्। ११५। भक्रः संभृतसंभारी भक्तियुक्त: सदा शुचिः । मनसां पूजयामास तुष्टाव परमादरम् ॥ ११६॥ दत्त्वा षोड़योपचारैर्यलिच्व तत् प्रिय तदा। प्रददो परितुष्टय ब्रह्मविष्णु सुराज्नया॥ ११७॥ संपूज्य मनसाटेवों प्रययु: स्वालयल्व ते। इत्येवं कथितं सवें किं भूयः श्रीतुमिच्छसि ॥११८॥

नारद उवाच।

वेन स्तोवंग तुष्टाव महेन्द्रो मनसां सतीम्। पूजाविधिकमं तस्या: श्रोतुमिच्क्ामि तत्वतः ॥११६।

नारायए उवाच।

सुस्न्नातः शुचिराचान्ती धत्वा धौते च वाससी। रतसिंहासने देवीं वासयामास भक्तित: । १२० । खर्गगङ्गाजलैनेव रत्नकुम्भस्थितेन च। स्रापयामाम मनसां महेन्ट्री वेटमन्ततः॥१२१॥ वाससी वासयामास वल्निशुद्धे मनोरमे। सर्वाङ्रे चन्दनं दत्वा पाद्याव्य® भक्तिसंयुत: ।१२२M गणेयच्च दिनेशव्न वड्नि विषु शिवं शिवाम्। संपूच्य देवषट्कल्च पूजयामास तां सतीम् ॥ १२३॥ भ्री हीं यीं मनसादेव्य स्वाहेत वत्च मन्तः। दमाचरेख मन्त्रे व दद्ौ सरवें यथीचित्तम्॥१२४ ।

५१६ ब्रह्मवेवसतपुराणे [४६प्र०

दत्त्वा षोड़शोपचारं भक्िती दुर्लभं हरि:। पूजयामास भत्या च ब्रह्मणा प्रेरिती मुदा ॥ १२५ ॥ वाद्य नानाप्रकारज्ज वादयामास तत्र वै। बभूव पुष्पवृष्टिस्च नभसी मनसोपरि। १२६ ॥ देवो विप्रानया तत्र ब्रह्मविशुशिवाज्जया। तुष्टाव साशुनेत्च पुलकाञ्ञितविग्रहः ॥ १२७ ॥

महेन्द्र उवाच।

देवि त्वां स्तोतुमिच्छामि साध्वीनां प्रवरां वराम्। परापराष्ट्र परमां न हि खीतु चमोऽधुना॥ १२८ ॥ स्तोवाणां लच्यं वेदे खभावाख्यानतःपरम्। न चमः प्रक्वतिं वतुं गुखनां तव सुव्रते। १२८॥ शुद्धसत्वस्वरूपा त्वं कोपहिंसाविवर्जिता। म च शप्तो मुनिस्तेन त्यक्तया च त्वया यतः। त्व' मया पूजिता साध्वि जननी च यथादिति: ॥१३०॥ दयारूपा च भगिनी चमारूपा यथा प्रस्ः। त्वया मे रचिता: प्राणाः पुत्तदारां: सुरेश्वरि ।१२१। अहं करोमि लवां पूज्यां प्रीतिश् वर्द्ते मम। नित्य यद्यपि त्व पूज्या भवेऽत्र जगदम्बिके ॥ १३२ ॥ तथापि तवपूजाञ्ज वर्द्वयामि च सर्वतः । ये त्वामाषाढ़संक्रान्त्यां पूजयिथ्यन्ति भक्तित: ।१२३। पञ्चम्यां मनसाख्यायामिषान्त वा दिने दिने। पुत्रपोत्रादयस्तेषां वर्दन्ते च धनानि थ ॥ १३४ ॥ यशख्न: कीर्ततिमन्ती विद्यावन्तो गुणान्विताः।

४६त्र० ] प्रक्वतिखएडम्। ५१७

ये त्वां न पूजयिथ्यन्ति निन्दन्तयञ्वानती जना: ॥१३५। लक्ष्ीहीना भविषन्ति तेषां नागभयं सदा। त्व' स्वर्गलत्त्मीः खर्मे च वैकुरठे कमलाकला ॥ १२६ ॥ नारायणांशो भगवान् जरत्कारुमु नीश्वरः । तपसा नेजसा त्वाज्ज मनसा मसजे पिता॥ १३॥ अस्माकं रक्षणायेव तेन त्व मनसाभिधा। मनसा देवितु गक्ता आत्मना सिदयोमिमी॥१३८॥ तन त्व मनसादेवी पूजिता वन्दिता भवे। यां भत्या मनसा देवा: पूजयन्यनियं भृशम् ॥१३२॥ तेन तां मनसादेवीं प्रवदन्ति पुराविदः । सत्वरूपा च देवी त्व शशत् सत्वनिषेवया ॥ १४० ॥ यो हि बद्धावयेत्नित्य शतं प्राप्तोति तत्ससम् । इन्ट्रस्ट मनसां स्ुत्वा सटहीत्वा भगिनौञ्ज ताम् ॥१४१। प्रजगाम स्व्भवनं भूषा वास परिच्दाम्। पुत्र ग सादं सा देवी चिरं तस्थी पितुर्ग्ट है॥ १४२३ भ्ातभि: पृजिता मखन्मान्या वन्द्या च सर्वतः । गोलोकात् सुरभी व्रह्मन् ततागत्य सुपूजिताम् ११४३॥ तां सापघित्वा न्तीरेख पूनयामास सारदम्। ज्ञानञ् कथयामास सुगोप्यं सर्वदुर्लभम्। तद़ा टेवैः पूजिता सा खगलोकं पुनर्यबौ ॥१४४॥ इदं स्तोत्र पुस्ववीजं तां संपृञ्य च यः पठेत्। तम्य नागसयं नास्ति तस्य वंगोङ्वस्य च॥ १४५। विषं भवेत् सुधातुन्य सिडस्तीत वड़ा पठेत्। पब्चलक्षवपेनेव मिहस्तोत्ो भवेबर: ॥१४६ ॥ ४४

५१८ ब्रह्मवेवर्त्तपुराणे [४9श्

सर्पथायी भवेत् सोऽपि निश्चितं सर्पवाहन: ॥१४७। दूति श्रीब्रह्मवैवर्त्तें महापुराणे नारायनारद संवादे प्रक्ृतिखएडे मनसोपाख्याने स्तोव कथनं नाम षट्चत्वा- रिंभत्तमोऽध्यायः ।

नारत् उवाच।

का वा सा सुरभीदेवी गोलीकादागता च या। तज्जन्म चरितं ब्रह्मन् श्रोतुमिच्चामि तत्वतः॥१॥

नारायए उवाच।

गवामधिष्ठातदेवी गवामाद्या गवा प्रसूः। गवां प्रधाना सुरभी गोलोके च समुद्वा ॥२ ॥ सर्वादिरृष्टः कथनं कथयामि मिशामय। बभूव तेन तज्जन् पुरा वन्दावने वने ॥३॥ एकदा राधिकानाथी राधया सहह कौतुकात्। गोपाङ्गनापरिव्ृतः पुस् वन्दावनं ययौ॥ ४ ॥ सहसा तत्र रहसि विजहार च कौतुकात्। बभूव चीरपानेच्का तदा सेच्छामयस्य च ॥ ५। ससजे सुरभीं देवो लीलया वामपार्श्वतः । वत्सयुकतां दुग्धवतीं वत्सानाच्न मनोरमाम् ॥ ई ।

प्रक्ृतिखग्डम्। ५१८

दृष्टा सवतसां सुदामा रत्नभाएड दुदोह च। त्तीरं सुधातिरित्ज्ज जन्ममृत्युहरं परम्॥॥ तटुगाज़ पय: खादु पपी गोपीपतिः ख्यम्। सरो बभूब पयसा भागड विस्त्रंसनेन च ॥ ८ ॥ दीर्वे च विस्तृत चैव परितः शतयोजनम्। गोलोकेपु प्रसिस्न स च त्तीरसरीवर : । ट । गोपिकानाव्न राधाया: क्रीड़ा वापी वभूव सा। रत्नेन रचिता तूर्एं भृता वापीश्रेच्ळया॥ १० ॥ बभूव कामधेनूनां सहसा लन्तकोटयः । तावन्तो हि च वत्साश् सुरभी लोमकूप़तः ॥११॥ तासां पुच्ताव पौत्राथ्च संवभूवुरसंख्यकाः । कथिता च गवां सृ्टस्तया च पूरितं जगत् ॥ १२ ॥ पूजाचुकार भगवान् सुरभ्याय् पुरा मुने। ततो बभूव तत्पूजा त्रिपु लोकेषु टुर्लभा॥१२ ॥ दीपान्वितापरदिने यीक्वपस्यास्तया भवे। बभूव सुरभी पूजा धम्मवक्कादिति शुतम् ॥१४ ॥ ध्यानं स्तोत मूलमन्त्रं बद यत् पूजा विधिक्रमम्। वेदोक्रव महाभाग निवोध कघयामि ते। १५॥ शं सुरभ्यैनम दति मन्त्रस्य च पड़त्तरः। सिडो लक्षजपेनेव भक्तानां कल्पपादप: ॥१६॥ ध्यानञ यजुर्वेदोतं पृजन सर्वसम्मतम्। ऋद्विदां वृद्धिदाच्चैव मुक्रिदां सर्वकामदाम् ॥१७॥ लच्मीस्रूपां परमां राधामहचरी पराम्। गवामधिष्ठातदेवीं गवामाद्यां गवां प्रसूम्॥ १८॥

५२० ब्रह्मवैवसतपुराणे [४७ श्०

पवित्ररूपां पूज्याज्च भक्तानां सर्वकामदाम्। यया पृतं सर्वविश्व तां देवीं सुरभीं भजे ॥ १८ ॥ घटे वा धेनुभनिरसि बद्स्तसभे गवाच्च वा। शालग्रामे जलेऽग्नीवा सुरभों पूजयेद्दिज: ॥ २०॥ दीपान्वितापरदिने पूर्वाह्ह भक्तिसंयुतः । यः पूजयेच्च सुरभों स च पूज्यो भवेद् भुवि ॥ २१॥ एकदा विपु लोकेषु वाराहे विष्ुर्मायया। त्तीरं जहार सहसा चिन्तिताश् सुरादय: ॥२२॥ ते गत्वा ब्रह्मलोकज्च ब्रह्माएं तुष्टुवुस्तदां। तहाज्या च सुरभीं तुष्टाव पाकशासनः ॥ २२॥ महेन्द्र उवाच। नमी देव्ये महादेव्य सुरभ्ये च नमो नमः । गवां वीजस्वरूपाये नमस्ते जगदम्बिके॥ २४ ॥ नमो राधाप्रियायै च पद्मांथाये नमो नमः। नमः कवष्णप्रियाये च गवां मात्र नमो नमः। कल्पवटक्षस्वरूपायै सर्वेषां सन्ततं परम् ॥ २५॥ श्रीदायै धनदाये च वद्विदाये नमो नमः। शुभदायै प्रसन्नायै गोप्रदायै नमो नमः ॥२६॥ यशोदायै कीर्ततिदाये धर्ममचाये नमो नमः। स्तोत्तश्वसमात्रे या तुष्टा दृष्टा जगत्प्रसूः॥ २७। आविर्वभूव तत्रव ब्रह्मलोके सनातनी। महेन्द्राय वरं दत्वा वाञ्कितज्जापि दुर्लभम्॥ २८। जगाम सा च गोलोकं ययुर्देवादयी गटहम। बभूव विशवं सहसा दुग्धपर्षञ्ज नारद॥२८॥

४८अ० ] प्रक्ृति खगडम्। ५२१

दुग्धात् वृतं तता वन्नस्ततः प्रीतिः सुरस्य च। दूदं स्तोत्र महापुर अतियुत्तय यः पठेत्॥३० ॥ स गोमान् धनवांचैव कीत्तिमान् पुखवान् भवेत्। स स्नातः सवतोर्थेष सवेयज्जेषु लीचितः ॥३१॥ दूह लोके सुखं भुक्का यात्न्त लणमन्दिरम्! सुचिरं निवसेत्तत्र करोति लशा सेवजम् ॥३२॥ न पुनर्भवनं तस्य ब्रह्मपुत्त भवे भवेत् ॥३२॥ दूति योत्रख्वववर्त्ते महापुराण नावावण नारद संवादे प्रक्तिखरडे सुरभ्य पाख्यानं

जारद उताच।

नारायण सहाभाग नारावगपरामए। नारायशांग भगवन् वृति नारावर्यीं कथाम् ।१॥ युतं सुरभ्य पाख्यानम् अतीव सुमनोहरम्। गोप्यं सर्व पुराणेपु पुराविद्वि: प्रशंसितस् ॥ २ ॥ अधुना योतुमिच्कामि राधिकास्यानमुत्तमम्। तदुत्पत्तिव्व तदध्यानं स्तोत कवचमुत्तसम्॥ ३ ॥ शीतावग उवाच। पुर्ा केलापशिखर्र अगवन्त सतातनम।

५२२ ब्रह्मवैवर्तपुराे [४८श्र०

सिद्ध शं सिद्धिदं सर्व स्वरूपं शङ्गरं परम् ॥ ४ ॥ प्रफुन्नवदनं प्रीतं सस्तितं सुनिभि:सुतम्। कुमाराय प्ररोचन्त कष्ास्य परमात्मनः । रसोसवरसाख्यानं रासमएडलवर्णनम्! ५॥ तदाख्यानावसाने च प्रस्तावावसरे सती॥ ६॥ पप्रच्क पार्वती स्फीता सस्मिता प्रासबल्लभम्। स्तवनं कुर्वती भीता प्राणेशेन प्रसादिता ॥७ ॥ प्रोवाच तं महादेवं महादेवी सुरेशवरी। अपूर्व राधिकाख्यानं पुराशेषु मुदुर्लभम् । ८. श्रीपार्वत्युवाच। आगमं निखिलं नाथ खुतं सर्वमनुत्तमम्। पज्चरात्नादिकं नीतिशास्त्रं योगच्च योगिनाम् ।2म सिद्वानां सिद्धिशास्त्रञ्च नानातन्त्र मनोहरम्। भक्तानां भक्तिशास्त्रच्च छष्णास्य परमात्मनः ॥१० ॥ देवीनासपि सवासां चरितं तवन्मुखाम्ब जात्। अधुना श्ोतुमिच्कामि राधिकाख्यानसुत्तमम्॥ ११॥ शुती शुतं प्रशंसा च राधायाच्च समासतः। त्वन्मुखात् काखशखायां व्यासेन तां वदाधुना ३१२५ आगमाख्यान काले च भवता सीकृतं पुरा। नहीश्वर व्याहतिश्च मिथ्या भवितुमहंति॥१३॥ तदुत्पत्तिञ्च तद्ध्यानं नाम्ी माहात्मासुत्तमम्। पूजाविधानं चरितं स्तोत्र कवचमुत्तमम् ॥ १४ ॥ आराधन विधानञ्न पूजापद्दति मीस्ितम् । सम्प्रतं ब्रूह्ि भगवन् मां भक्तां भक्तवत्सल ॥ १५॥

प्रक्कतिखएडम्। ५२३

कथं न कथितं पूर्वमागमाख्यान कालतः । पार्वतीवचनं गुत्वा नम्ररवक्नो वभूव सः ॥१६ ॥ पञ्चवक्नश्न भगवान् शुष्ककरठीए तालुकः । स्वसत्यभङ्गभीतथ मौनी भूती हि चिन्तितः ॥ १७ । सस्मार छप्णं व्यानिनाभीष्टदेवं कपानिधिम्। तदनुच्नाच्च रंप्राप्य खाड्वाङ्गां तामुवाच सः ।१८॥ निषिदोऽहं भगवता कपेन परमात्मना। आगमारम समये राधाख्यान प्रसङ्गतः ॥२६॥ मदड्वाङ्गस्वरूपा त्वं न मद्धिन्रा स्वरूपतः । अनोऽनुज्ञां दद्ी कष्ः मह्यं वत्ु सहेख्वरि॥ २०॥ मदीष्ट देवकान्ताया राधायास्चरितं सति। अतीव गोपनीयञ्च सुखदं कवप्एभक्तिद्म् ॥ २१॥ जानामि तदहं दुर्गे सर्वं पूर्वापरं वरम्। वज्जानामि रहस्वञ्य न तत् ब्रह्मा फणीशरः। २२॥ न तत् सनत्कुमारय न च धर्मः सनातनः । न देवेन्द्रो मुनिन्द्राथ सिद्ेन्द्राः सिदपुङ्गवाः ॥२३॥ मत्ती बलवती तच्च प्रागां स्त्वतु समुद्यता। अतख्वां गोपनीयञ्च कथयामि सुरेखरि॥ २४ ॥ शरृणु दुर्ग प्रवच्यामि रहस्य परमाद्गतम्। चरितं राधिकायाथ दुर्लभत्ट सुपुरद्म् ॥ २५॥ पुरा वन्दावने रम्ये गोलके रासमयड़ले। गतशृङ्गकदेमे च मालतीमल्लिकावने ॥ २६॥ रत्नसिंहामने रम्वे तस्थी तत्र जगत्पतिः। स्वेचछामयय भगवान् बभूव रमणोत्सुक: ।२७५

५२४

रमयं कर्त्तुमिच्छा च तद्दसूव सुरेखरी। इूष्कया च भवेत् सवें तस्य सेच्छामयस्य च॥ २८॥ एतस्मिन्नन्तरे दुर्गे द्विधारूपी बभृव सः। दत्ियाङ्गव श्रीऊवष्ण: वामार्डाङ्गच्व राधिका ॥ २६॥ बभूव रमशी रम्या रासेशा रमणोत्स का। अमूत्यरत्नाभरण रतसिंहासनस्थिता। ३०॥ वड़िशुद्ांमुकाधाना कोटिपूर्यअशिप्रभा। तप्नकाज्जनवर्णाभा राजिता व खतेजसा॥ २१॥ सस्निता सुदती शुद्ा प्रत्पदनिभानना। विस्वती कवरीं रस्यां मालतीमाल्मख्ताम्। २२॥ रत्तमालाज दधती ग्रीष सूर्य्समप्रभाम्। सुक्ाहरिय शुभ्त र गाङधारानिभेन च ॥। २३। संयुत्तं वर्त्तुलोन्तुङ्ग सुमेरुगिरिसन्निसम्। कठिनं सुन्दरं दृश्य कसत री पत्र चिहितम् ॥ ३४॥ माङ्गत्य मङ्गलाहत सनयुग्सन्न विभ्वती। नितस्ब श्रोषिभारारत्ता नवयीवनसंयुला॥ ३५॥ कामातुरां सस्तितां ता ददश रसिकैखरः । दृष्टा कान्तां जगत्ान्ती वसूव रमणोलुक: ॥ ३६। दृष्ट्राचैवं सुकान्तञ्च सा दधार हरे: पुरः। तेन राधा समाख्याता पुराविद्धिर्म हैखवरि ॥ ३ ॥ राधा भजति श्रीक्ृण्एं स च ताञ्च परसरम्। उभयो: सर्वसाम्यच सदा सन्तोवदन्ति च ॥ ३८॥ भवमं धावनं राये सनरत्यालिङ्गनं जपेत्। तेम जव्मतिभङ्गेतां भस्यां राधां मदीखर: । २८॥

प्रक्ृतिखसडम्। ५२५

रागष्दोच्ञारणाइ्को याति मुक्ति सुटुर्लभाम्। धागव्यीच्चारणात् दुर्गे धावत्येव हरे; पटम् ॥ ४० H कृणवामांश सभ्भूता राधा रासेखवरी पुरा। तस्याखांभांश कलया बभूवुर्देवयोपितः ।४१।। रा इत्यादानवचनी धाच निर्वाखवाचकः । ततोऽवाप्नीति मुक्तिञ्ज साच राधा प्रकीसिता ॥४२। बभूव गोपोसंघद राधाया लोमकूपतः। त्रीकपालोमकूपेभ्य: वभृवुः सववल्मवाः ॥४२ ॥ राधावामांगभागेन महालत्त्मीर्बभूव सा। मस्याधिषठात्टदेवी सा ग्टहलत्त्मीर्बभूव सा। ४४ ॥ वतुर्भुजस्य सा पत्नी देवी वैकुरठवासिनी। तदंगा राजलत्ीश् राजसम्पत् प्रदायिनी॥ ४५॥ तदंगा म्त्य लक्ष्मीथ गहिगाज़ गहे गहे। शस्याधिठठातदेवी च सा एव गहदैवती॥ ४६ ॥ स्वयं राधा कसापत्री कशावत्तःस्थलस्थिता। प्रागाधिष्ठातदेवी च तस्यव परमात्मनः।४७।। आव्रह्मस्तस्वपर्व्यन्त सवें मिथ्यव पार्वति। भज सत्यं परं ब्रह्म राधेगं त्रिगुणात् परम् ॥४८॥ परं प्रधानं परमं परमात्मानमीख्वरम्। सर्वाद्यं सवपूज्यत्ञ निरीहं प्रक्ृते: परम्॥४६ ॥ स्वेकामयं नित्वरूपं भकानुग्रह विग्रहम्। तद्चित्रानाच्न देवानां प्राऊ्ृतं रूपमेव च । ५० ॥ तम्य प्रागाधिका राधा बढ़ सीभाग्यमंयुता। महद्विष्णो: प्रसूः सा च सूल प्रकृतिरीखरी। ५१॥

५२ ई ब्र ह्मवैवर्त्तपुरा ण

मानिनीं राधिकां सन्तः सदा सेवन्ति नित्यशः । सुलभं यत्पदाभ्भोजं ब्रह्मादीनां सुदुर्लभम्॥ ५२॥ खप्ने राधा पदाभ्भोजं न हि पश्यन्ति वन्नवाः । स्वयं देवी हरेः क्रोड़े क्वायारूपेए कामिनी॥ ५३॥ स च दादश गोपानां रायाएः प्रवरः प्रिये। श्रीकृण्णंशश्व भगवान् विष्ुतुत्यपराक्रमः । ५४। सुदाम मापात् सा देवी गोलोकादागता महीम्। वृकभानुग्टहे जाता तन्माता च कलावती॥ ५५॥

दूति खोब्रह्मवैवत्त महापुराखे नारायणनारद- संवादे प्रक्ृतिखएड हरगौरी संवादे राधोपाख्यानं नाम अ्रष्टचत्वा- रिंभत्तमोऽध्यायः ।

पावत्युवाच।

कथं सुदामगापञ् साच देवी ललाभ ह। कथं पशाप भृसो हि स्वाभीष्टदेवकामिनीम् ॥ १॥

श्रीभगवानुवाच।

शृगा टेवि प्रवत्यामि रहस्य परमाद्ग तम्। गोप्य सर्वपुराणेषु शुभदं भत्तिमुक्तिदम् । २ ॥

प्रक्रतिखडम्। ५२७

एकदा राधिकेशच्च गोलीके रासमएडले प्रतशृङ्क पर्वतैकदेशे वृन्दावने वने ॥ ३ ॥ ग्टहीत्वा विरजां गोपों सौभाग्यां राधिकासमाम्। क्रीड़ाञ्कार भगवान् रत्नभूषयभूपितः ॥ ४ । रत्न प्रदी पसंयुत्ती रत्न निर्माएम एडले । । अमूलर्ननिर्माण तल्प चम्ण्कचर्चिते॥ ५। कस्तूरी कुङ्डमासत्ते सुगन्धिचन्दनाचिते। सुमन्धिमालतीमाला समूहपरिशोभिते॥६। सुरतेर्विरतिर्नास्ति दम्पती रतिपिडती। तो ही परष्परासकी सुखसभ्भोग तन्तििती॥।। मल्व न्तराणां लच्तव्न काल: परिमितो गतः । गोलोकस्य खवल्पकाले जन्नादिरहितस्य च ॥ ८ ।। दूत्ययतस्त्री जात्वा च कथयामासुः राधिकाम्। गुत्वा परमरुष्टा सा तत्याअ हारमीखरी॥ ट ॥ प्रबोधिता च सखिभि: कोपरक्तास्वलोचना। विहाय रत्नालंङ्कारं वड़िशुद्वांशुके शुभे ॥१०॥ क्रीड़ापदयञ्च सद्रता मूल्यदपगमुज्ज्वलस्। चकार लोपं वस्त्रेस सिन्टूरं चित्रपत्रकम् ॥ ११ ॥

विस्रस्तकवरीभारा मुक्तकेथी प्रकम्पिता॥ १२॥ शुक्कवस्त्रपरीधाना रुच्षा वेगाटिवर्जिता। ययी यानान्तिकं तूणं प्रियालीभिनिवारिता । १३ ॥ आजुहाव सखीसंघं रोपदिम्पुरिताधरा। भखवतृ कम्पान्विताङ्गी सा गोपीभि: परिवारिक्ष ।१४।

५२८ ब्रह्मवैवर्त्तपुराणे [४६अ०

बाभिर्भत्या युताभिश्व कातराभिश्व संसुता। आवरोह रथं दिव्यममूत्यरत्ननिमितम्। दशयोजनविस्तौणं दैर्व्ये च योजनं अतम् ॥१५। सहस्र चक्रयुक्तं च नानाचित्र समन्वितम्। नाना विचित्र वसनैः सूक्ष्मैःत्ौमैर्विराजितम्॥१६॥ अमूत्यरत्ननिर्माम दर्परै: परिश्ोभितम्। मसीन्द्रजालमालालि पुष्पमालाविराजितम्। १७। सद्रतकलसैर्युतां रम्य मन्दिर कोटिभिः। विलच्कोटिभिः सार्ई्व गोपीभिख्व प्रियालिभि: ॥ १८॥ यथौ रथेन तनैव सुमनोमालिना प्रिये। सुत्वा कोलाहलं गोप: सुदामा कृशापार्षदः॥ १६॥। कवृष्ं कत्वा सावधानं गोपैः सार्दं पलायितः । भयेन कृष्ण: सन्त्रस्ती विहाय विरजां सतीम् ॥२०। सप्र मभग्नो क्वष्णोऽपि तिरोधानं चकार सः। सासती समयं जात्ा विचार्य्य खहृदि क्रुधा॥२१॥ राधाप्रकोपभीता च प्राणं स्तत्याज तत्चराम्। विरजालिगणास्तत्र भयविहवलकातराः ॥ २२॥ प्रययुः गरणं साध्वीं विरजां तत्क्षषं मिया। गोलोके सा सरिद्रूपा बभूव थैलकन्यके ॥ २३॥ कोटियोजनविस्तीर्ण दीर्घे शतगुणा तथा। गोलोकं वेष्टयामास परिखेव मनोहरा ॥ २४।। बभृवुः छुद्रनद्यस तदान्या गोप्य एव च। सर्वा नद्यस्तदंशाश्त प्रतिविश्वेषु सुन्दरि ॥२५॥ इमे सप्तसमुद्राश्ट विरजानन्दना भुवि।

४८प० ] प्रक्कतिखएडम् 1 ५२८

सधागत्य भगवती राधा रासेखरी परा । २६॥ न दृष्टा विरजां कपं स्वग्टहञ्ज पुनर्ययौ। जगाम क्वपणस्तां राधां मोपालेरष्टभि: सह ॥ २७॥ गोपीभिर्द्वारियुक्ताभिवारितस पुनः पुनः। दृष्टा छशाञ् सा देवी भत् सनञ्न चकार तम्॥ २८॥ सदामा भर्त् सयामास तामेव कृप्सब्िधी। क्रुदा य्थाप सा देवी सुदामानं सुरेखरी॥ २८॥ मच्क त्वमासुरीं योनि गच्छ दूरमती द्रुतम्। पथाप तां सुदामा च त्वमिती गच्क भारतम् ।०॥ भव गोपी गोपकन्या गोपीभि: स्वाभिरेव च। तत ते कृष्णविच्ेदो भविष्यति गतं समा:॥ २१ ॥ तत्र भारावतरणं भगवांच्च करिथति। द्ूत्येवमुक्रा सुदामा प्रसम्य मातरं हरिम्। सायुनेत्रो मोहयुत्तास्ततस गन्तुमुद्यतः ।३१ । राधा जगाम तत्पश्चात् सायुनेत्रातिविहसा। वत्स क्व यासीत्युच्चार्य्य पुत्रविच्छेदकातरा । २३॥ कृशास्तां बोधयामास विद्यया च कपामयीम्। शीव्र संप्राप्तासि सुतं मा रुदेत्येवसैय च। २४। स चासुरः गङ्वचूड़ः वभूव तुन्सीपतिः। मच्छूलभिन्नकायेन गोलीकज्ज जगाम सः ॥३५। राधा जगाम वाराहे गोकुलं भारतं सती। वृषभानोश वैश्यस्य सा च कन्या बभूव है॥ ३६ ॥ अयोनिसभ्भवा देवी वायुगर्भा कलावती। सुध्रुवे मायया वायुं सा तवाविवभूव ह॥ ३२॥

५२०

अतीते द्वादशाब्द तुदृद्टा तां नवयोवनाम् ॥३८॥ सार्द्व रायाणवेश्यन तत् सम्बन्ध चकार सः । क्वायां संस्थाप्य तद्े है सान्तद्वानं चकार ह। ३८॥ बभूव तस्य वैश्यस्य विवाहम्कायया सह। गते चतुर्दशाब्द तु कंसभीतम्क्कलेन च॥ ४० ॥ जगाम गोकुलं ऊण: शिशुरूपी जगत्पतिः । कष्णामाता यशोदा या रायाणस्तत् सहोदरः । मोलोके गोपकृप्णांशः सम्बन्धात् छण्णमातुल: :४१। क्वषोन सह राधाया: पुरे वन्दावने वने। विवाहं कारयामास विधिना जगतां विधि: ॥ ४२8 खप्ने राधापदाभोजं न हि पश्यन्ति वल्लवाः । सयं राधा हरीः क्रोड़े काया रायाएमन्दिरे॥ ४३! षष्टिं वर्षसहस्राणि तपस्तेपे पुरा विधिः। राधिकाचरणा भ्षोजदर्मनार्थी च पुकरे॥ ४४ ॥ भारावतरसे भूमर्भारते नन्दगोकुले। ददर्श तत् पदाभ्भोजं तपसस्तत् फलेन च॥ ४५॥ किजित्कालज् श्रीक्ृष्: पुरय वन्दावने वने। रेमे गोलोकनाथस् राधया सह भारते ॥ ४६॥ ततः सुदामशापेन विच्छेदय बभूव ह। तत्र भारावतरणं भूमे: कशाश्चकार सः॥४७॥ पताब्दे समातीते तु तीर्थयात्राप्रसङ्गतः। ददश कणा सा राधा स च ताञ्ञ परसरम् ॥ ४८॥ ततो जगाम गोलोकं राधया सह तत्त्ववित्। कलावती यशोदा च जगाम राधया सह ॥४८॥

४८ अ्र० प्रक्ृतिखगडम् । ५३१

वृषभानुष नन्दक्ष ययी गोलोकमुत्तमम् । सवे गोपाच गोप्यश्च ययुस्ता या: समागता: ॥५० ॥ छ्ायागोपाश गोप्यव प्रापुमुतिव्व सन्निधी॥ ५१॥ रेमु रेताख तत्रव साई कवषोंन पावति। षट्तरि मज्त्तकोव्यच् गोप्यो गोपाथ् तत्समाः । गोलोकं प्रययुर्मुक्ता: सार्ड कषोन राधया ॥ ५२ ॥ द्रोसः प्रजापतिर्नेन्दी यमोदा तत्प्रिया धरा। संप्राप पूर्वतपसा परमात्मानमीखरम्॥ ५३॥ वसुदेवः कश्यपश्च देवकीचादितिः सती। देवमाता देवपिता प्रतिकल्प स्वभावतः :५४ । पितृणं मानसीकन्या राधामाता कलावती। वसुदामापि गोलोकात् वृषभानु: समाययौ॥ ५५॥ दूत्येवं कथितं दुर्गे राधिकाख्यानमुत्तमम्। सम्पत्करं पापहरं पुत्रपीत्र विवर्दनम्॥५ई॥ त्रीकसाथ् द्विधारूपो द्विभुजश चतुभुजः। चतुर्भुजश् वैकुगठे गोलोके द्विभुजः स्वयम् ॥ ५७ ॥ चतुभुजस्य पत्नी च महालत्मी: सरखती। गङ्गा च तुलसीचैव देव्यो नारायगप्रियाः ॥५८॥ श्ोकणपत्री सा राधा तदरडाङ्गसमुद्वा। तजसा ववसा साध्वी रुपेण च गुसेन च ॥ ५८ ॥ आदीराधां समुचार्य्य पश्चात् क्णं वटेटबुध:। व्यतिक्रमे ब्रह्महत्यां लभते नाव संभय: ॥ ६० ॥ कात्तिकीपूर्षिमायाज्च गोलोके रासमएडले। चकार पूजा राधाया तत्सम्बन्धिमहीत्सवम् ॥६१॥

५३२ ब्रह्मवैवर्तपुरासे

सद्रत्नगुटिकायाच् कत्वा तत् कवचं हरिः । दधार करठे वाही च दत्तिसे सह गोपके: ॥६२॥ छ्वत्वा ध्यानस् भत्त्ा च स्तोत्रमेव चकार सः। राधाचर्वितताम्ब लं चखाद मघुसूदन: ॥ ६३ ॥ राधा पूज्या च कषास्य तत्पूज्यो भगवान् प्रभु: । परस्पराभीष्टदेवो भेदक्वन्नरकं व्रजेत् ॥६४ ॥ द्वितीये पूजिता सा च धर्मेए ब्रह्मणा मया। श्रनन्तन वासुकिना रविणा भाशिना पुरा ॥ ६५॥ महेन्द्रस च रुद्रैख मनुना मानवेन च। सुरेन्द्रय्न मुनीन्द्रय सर्वविश्वेश्न पूजिता ॥ ६६॥ त्टतीये पूजिता सा च सप्तदीपेश्वरेय च। भारते च सुयन्नेन पातमिंत्र मुदान्वितैः । ६७। ब्राश्मरेनाभिश्नप्त न दैवदोषेए भूभता। व्याधिग्रस्तेन हस्तन दुःखिना च विदूयता । ६८॥ संप्राप राज्यं भ्ष्टश्ीः सच राधावरेय च। ब्रहमदत्त न स्तोतेस सुत्ा च परमेखवरीम्।। ६ट। अभेद्य कवचं तस्या: करठवाही दधार सः । ध्यात्वा चकार पूजाञ्ज पुष्करे शतवत्सरम्॥ ७ ॥ भ्रन्त जगाम गोलोकं रत्नयानेन भूमिप: । दूति ते कथितं सवें किश्ूयः श्रोतुमिच्कसि॥ ७१ ॥ इूति श्रीब्रह्मवैवत्ते महापुराण नारायस नारद संवादे प्रक्ृतिखएडे हरगौरीसंवादे राधोपाख्थानं माम एकोन मच्चाभत्तमोऽध्यायः ।

५० न. ] प्रक्ृतिखण्डम्। ५२२

पार्वत्युवाच। को वा सुन्तोत्पतिः कुत्र वंग्रे ससुद्वः । कयं विप्राभिशप्तश्न कथं संप्राप राधिकाम् ॥१॥ सर्वात्मनथ कपास्य पत्नीं श्रीक्ष्पूजिताम्। कथं विरामत्रधारी च सिषेवे परमेखरीम् ॥२॥ षष्टि व्षसहस्राषि तपस्तेपे पुरा विधि:। यत्पादाभ्भोजरेणूनां लव्नये पुष्करे विभुः ॥ ३ ॥ कयं दृदग तां देवीं महालत्मों पुरा सतीम्। दुदश्यामपि युभ्नाकं दृश्या सा वा कथं ृगाम् ॥४॥ कथं विजगतां वाता तन्म तत्कवचं ददी। ध्यानं पूजाविधिं स्तोत्र तस्या व्याख्यातुमर्हसि। ५॥ योमहादेव उवाच। स्वायस्भुवो मनुर्देवि मनूनामादिरेव च। व्रह्मात्मजस्तपस्वी च शतरूपापतिः प्रभुः ॥६। उत्तानपाढम्तत्पुत्तस्तत्पुत्ती ध्रुव एव च। ध्रुवस्य कीत्तिविख्याता त् लोक्े गैलकन्यके॥9॥ उत्कलस्तस्य पुत्तरथ नारायगपराययः । महस्त्र राजसूयाना पुष्करे स चकारह।८॥ सर्वाषि रत्नपात्रागि व्राह्मगोभ्यो दद़ौ मुदा। अमूत्यरत्रागीनां सहस्त्र तेजसावृतम् ॥८# ब्राद्मणेभ्यी ददी राजा यन्नान्ते सुमहीवके।

५३४ ब्रह्मवैवर्स्तपुराणे (५० म्र०

दृष्टा तच्छोभनं यज्ञ विधाता जगतां प्रिये॥ १० ॥ सुयन् नाम नृपतेश्चकार सुरसंसदि। स च राजा सुयन्नश्न मनुवंश समुद्धव: a ११ ॥ अन्नदाता रत्नदाता दाता च सर्वसम्पदाम्। दशलक्ष गवाञेव रत्नशृङ्गपरिच्कदम् ॥ १२॥ नित्य ददी स विप्र भ्यो मुदायुत्त: सदत्तिरम्। गवां द्ादशलच्षाणां ददी नित्यं मुदान्वितः ॥ १३ ।। सुपक्कानि च मांसानि ब्राह्मरोभ्यश्च पार्वति। षटकोटिं ब्राह्मणानाज् भोजयामास नित्यशः । १४ ।। चुष्य चर्व्य लेह्य पैये रतितप्त दिने दिने। विप्रलच् सूपकारं भोजयामास तत्परम् ॥ १५॥ पूयमन्नञ्च सूपान्त सगव्यं मांसवर्जितम्। विप्रा भीजनकाले च मनुवंशसमुङ्गवम्। न तुष्ट वुः सुयन्नञ्न तुष्ट वुस्तत्पितंस्न ते॥१६॥ दिनेषु यज्ञ यज्ञान्त षट्त्ि शव्जत्तकोटय: । १७। चक्र : सुभीजनं विप्राश्चातित्प्ताश् सुन्दरि। गहीतानि च रतानि खग्टहं वोढमत्तमा: ॥ १८॥ वृषलेभ्यो ददी किञ्ञित् किजञित् पथि च तत्यजुः । विप्राणं भोजनान्त च विप्रान्यभ्यी ददी नृप: ।१६

कत्वा यञ्ज महावाहुः समुवास खसंसदि॥ २०॥ रत्ेन्द्र सार निर्माण छवत्कोटि समन्विते। रत्नसिंहासने रस्ये चावते च सुसंस्कृते। २१॥ चन्दनादिसुसंसृष्टे रम्य चन्दनपल्वैः।

५०प्० ] प्रक्कतिखएडम्। ५३५

शाखायुत पूर्ण कुभ्भ रभाव्टत्तैष्व शोभिते॥ २२४ चन्दनागुरु कस्तूरीफल सिन्दूर संयुते। वसु वासवचन्द्रेन्द्र रुद्रादित्य समन्विते ॥२३॥ मुनि नारदमन्वादि ब्रह्मविष्णु शिवान्विते। एतम्मिन्नन्तरे तत् विप्र एक: समाययौ॥ २४ ॥ रूत्ती मलिनवासाय् शुष्ककराठीष्ठ तालुकः । रत्न सिंहासनस्थञ्ज माल्यचन्दनचचचतम्॥ २५॥ राजानमाशिषञ्जक्र सस्मितः सम्पुटाञ्जलिः । प्रणनाम वृपस्तञ्न नोत्तस्थी किज्रिदेव हि। २६। सभासदस नोत्तस्युर्जहसु: स्वत्पनेव च। मुनिभ्योऽपि च देवभ्यी नमस्कृत्य द्विजोत्तम: ।२७॥ प्रथाप तृपतिं क्रीधात् तव्ातिष्ठत्निरङ्गगः। गच्छ दूरमतो राज्यादुभष्टश्रीर्भव पामर । २८ । भवाचिरं गलत्कुष्ठी बुद्धिहीनीऽप्युपद्रुतः । दृत्युक्का कम्पितः क्रोधात् सभास्थान् मपुसुदतः ।२८॥ ये तत् जहसुः सर्वे समुत्तस्थ : सभासदः । सर्वे चक्रुः परीहारं क्रोधं तत्वाज ब्राह्मराः ॥ ३०॥ राजागत्य तं प्रणस्य रुरोद भयकातरः । निःससार सभामध्यात् हृदयेन विदूयता॥ ३१॥ ब्राह्मणी गूढ़रूपी च प्रज्वलन् ब्रह्मतजसा। तत्पथ्ान्म नवः सर्वे प्रययुर्भयकातरा: ।३२ । हे विप्र तिष्ठ तिष्ठेति समुच्चाय्य पुनः पुनः । पुलहय पुलस्त्यक् प्रचेता भगुरङ्गिरा। २२॥ मरीची कश्यपश्चव वग्िष्ठः क्रतुरेव च।

५३६ ब्रह्मवेव त्तपुराणे [५१अ०

शुक्रो वहस्पतिच्चव दुर्वासा लोमग्रस्तथा॥ २४॥ गोनमश्च कणादश्च कर: कात्यायन: कठः । पाणिनिर्जाललिश्वैव ऋथ्यशृङ्गो विभाएडक: ॥ ३५॥ आपिशलिस्तेत्तिलिश्व मार्कएडेयो महातपा:। सनकश्व सनन्दश्न वोढ: पेलः सनातनः ॥३६॥ सनत्कुमारो भगवान् नरमारायणावृन्ी। पराशरो जरत्कारुः संवर्त्तः करथप्तथा ॥ ३७॥ औवैश् च्यवनस्चव भरद्वाजय वाल्मीकि:। अगन्त्योऽत्विरुतथ्यव सङ्गर्त्तोऽस्तीक आ्रसुरिः ॥ ३८।। भनिलालिर्लाङ्गलिचव शाकल्य: शाकटायनः । गर्गो वत्सः पञ्चशिखो जमदग्निश्व देवनः॥३८ ॥ जैगीषव्यो वामदेवी बालिखित्याद्यस्धा। शल्रिर्दक्षः कर्दमश्च प्रस्कन्नः कपिलस्तथा॥४०॥ विश्वामित्रश्च कौत्सश्न ऋचीकोऽप्यघमर्षणः । एते चान्ये च मुनयः पितरोडंग्निर्हरिप्रिया ॥ ४१ ॥ टिकपाला देवताः सर्वे विप्रपश्चात् समाययुः । ब्राह्मय बोधयामासुर्वासयामासुरीखरि। ४२॥ समूचुस्तं क्रमेणैव नीतिं नीतिविभारदा: ॥ ४३ ॥ दूति श्रीब्रह्मवैवर्त्ते महापुराणे नारायए नारद संवादे प्रक्ृतिखणडे हरगौरी संवादे राधोपाख्याने सुयन्नोपाख्यानं नाम पञ्चाश- त्तमोऽध्यायः ।

५१म्र० १ प्रक्वति एडम् । ५३०

एक पच्चा शत्त मोऽध्यायः।

श्रीपार्वत्युवाच।

किमूचुर्ब्राह्मणं ब्रद्मन् ब्राह्मणा ब्रह्मणाः सुताः। नीतिच्ा नीतिवचनं तन्मां व्याख्यातुमहसि ॥ १ ॥

श्रीमहादेव उवाच।

तुष्ट ऊत्वा ब्राह्मराज्ज स्तवेन विनवेन च! क्रमेर वत्ुमारभे मुनिसङ्गी वरानने। २॥

सनत्कुमार उवाच। त्वत्पशादागता लक्ष्मी: कीर्तिः सत्व यथस्तथा। मुगीलज्न महैश्वय्ें पितरोडग्निः सुरास्तथा ॥ २॥ आगता नृपरीहैभ्य: कत्व सर्ष्टाम्त्रयं तृपम्। भव तुष्टो दिजश्रेष्ठ श्राशुतीषय व्राङ्मसः॥४॥ ब्राह्मणानान्तु हृदयं कोमलं नवनीतवत्। शुद्धं सुनिमलच्चव मार्जितं तपसा मुने ॥ ५॥ च्षमस्वागन्क विप्रेन्द्र शुद्धं कुरु वृपालयम् ॥ ६ । अतिथिर्यस्य भग्नाथी गहात् प्रतिनिवत्त ते। पितरस्तस्य देवाच् वड़ियव तथैव च॥ ७ ॥ निराया: प्रतिगचन्ति चातिथेरप्रतिग्रहात्। त्मस्वागक्तक विप्रेन्द्र शुद्ध कुरुवपालयम् ॥८ ॥ • स्त्रीघ्न गोघ्न : क्वतघ्रय ब्रह्मघ्नेगु रुतल्पगैः । तुम्बदोषो भवत्येतैयस्यातिथिरनर्चितः ॥ 2।

५३८ ब्रह्मवैवर्त्तपुराणे (५१ त्र०

पुलस््य उवाच। ये पश्यन्ति वक्रटृध्या चातिथिं गहमागतम्। दत्त्वा खपापं तस्ै तत् पुरमादाय गच्छति॥ १०॥ क्षमख वृपदोषञ्च गच्छ वत्स यथासुखम्। राजा स्वकर्मदोषेए नोत्तस्थी तत् चमां कुरु॥११॥ पुलह उवाच। राजश्रिया विद्यया वा ब्राह्मएं योऽवमन्यते। त्रिसन्ध्याहीनो विप्रश्च श्रीहीनः च्षत्रियो भवेत् ॥१२॥ एकादशीविहीनञ् विषुनैवेद्यवज्चितः । त्तमस्वागच्क विप्रेन्द्र शुद्ध कुरु वृपालयम् ॥ १३॥ क्रतुरुवाच। व्राह्मसः चत्रियो वापि वैश्यी वा शूद्र एव च। दीच्षाहीनो भवेत् सोऽपि व्राह्मसं योऽवमन्यते ॥१४॥ धनहीन: पुत्तहीनो भार्य्याहीनी भवेत् ध्रुवम्। चमखागच्छ भगवन् शुद्धं कुरु वृपालयम् ॥१५। अङ्गिरा उवाच। ज्ञानवान् ब्राह्मणी भूत्वा ब्राह्मणं योऽवमन्यते। वृषवाहो भवेत् सीऽपि भारते सप्तजन्मसु ॥ १६ ॥ मरीचिरुवाच। पुएयनेत्र भारते च देवज्ज व्राह्मणं गुरुम्। विष्णुभक्तिविहीनश्न स भवेत् योऽवमन्यते॥ १७॥

कश्यप उवाच। वैशवं ब्राह्मरं दृष्टा योऽसत्यमवमन्यते। विशुमन्त्रविहीनश्न तत् पूजाविरती भवेत् ॥ १८॥

प्रक्वतिखराडम् । ५३

प्रचेता उवाच। अतिथिं ब्राह्मणं दृष्टा नाभ्युत्यानं करोति यः । पितमातभक्तिहीन: स भवेद्धारते भुवि ॥ १८ ॥ प्राप्नोति कौञ्जरीम् योनिं स मूढ़: सप्तजन्मसु। गीघ गच्छ द्विजन्े ष्ठ राजानमाशिषं कुरु॥ २० ॥ टुर्वासा उवाच। गुरु वा व्राक्मगा वापि देवताप्रतिमामपि। दृष्टा गीव्रं न नमेद् यो स भवेच्छूकरी भुवि ॥ २१॥ मिथ्यासान्ती च भवति तथा विशवासवातकः । क्तमख्व सवमत्माकम् आतिध्यग्रहगां कुरु ॥२२ राजोवाच। क्वलेन कथितो धर्मो युष्राभिर्मुनिपुङ्गवेः। सव कत्वा च विस्पष्ट माञ् मूढ़ प्रवोधय ।२३॥ स्त्रीघ्न गोघ्नकतव्नानां गुरुस्तीगामिनान्तया। ब्रह्मघ्नानाञ्न को दोपी मां व्रूत कोविदांवरा:॥ २४ । वशिष उवाच। कामती गोवधे राजन् वर्ष तीथें भ्मेन्नरः । यवयावकभीजी च करेण च जलं पिवेत् ॥ २५ ॥ तदा धेनुगतं टिव्यं ब्राह्मगेभ्यः सदृत्तिगम् । द्त्वा मुञ्जति पापाच्च भीजवित्वा द्विलं यतम् ॥ २६॥ प्रायथचित्ते च कीणे च सर्वपापात्र मुच्ति। पापावगेषाङ्मवति टुःखी चागडाल एव च ॥ २७॥ आतिदेशिकहत्वायां तदईं फलमत्रुते। प्रायचचित्तानुकल्पन सर्वपापात्र मुद्जति॥२८॥

५४० [५१६०

शुक्र उवाच । मोहत्या दविगुणा: पाप: स्त्रीहत्यायां भवेत् भ्रुवम्। घष्टिं वर्ष सहस्त्राणि कालसूत्र वसेत् ध्र वम॥२८॥ तती भवेम्हापापी शूकरः सप्तजन्मसु। तती भवति सर्पश्च जन्मसप्त ततः शुचिः॥ २० ॥ वहस्तिरुवाच। स्त्रीहत्यांद्विगुयः पापो ब्रह्महत्वाक्वतो भवेत्। सचवर्ष महाघोरे कु्भीपाके वसेत् ध्र वम्। तती भवेन्महापापी विष्ठाकीट: शताब्दकम्। ततो भवति सर्पश्च सप्तजन्म ततः शुचि: ॥३२॥ गोतम उवाच। दोष: कवतघ्ने राजेन्द्र ब्रह्महत्याचतुर्गुपः । निष्क तिर्नास्ति वेदे व अतव्ानाज्ज निखितम् । २३। राजोवाच। लक्षषञ्च क्वतघानां वद वेदविदांवर। कवतघ्रः कतिविध: प्रोत्तः केषु की दोष एव च ॥ ३४। ऋष्यशृङ्ग उवाच। कतघनाः षोड़शविधा: सामवेदे निरूपिताः। सर्व: प्रत्येकदोषेय प्रत्येकं फलमश्रुते ॥ ३५॥' कवते सत्ये च पुराय च खधर्में तपसि खििते। प्रतिन्वायाञ्च दाने च खगोष्ठीपरिपालने ॥२६॥ गुरुऊ्तत्ये देवअ्त्ये काम्यक्वत्ये द्िजारचने। नित्यळ्वत्ये च विश्वासे परधर्मप्रदानयोः॥२७॥ एतान् यो हन्ति पापिष्ठः स्र क्वतन्न इति ष्मृतः।

३! श्र . ! प्रक्कतिखगडम्। २४१

एतषा सन्ति लोकाव तज्जन भिन्नयोनिषु ॥ २८ यान् यांथ नरकां स्तेच वान्ति राजेन्द्र पापिनः । वेतेच नरकाः सन्ति यमलीके च निस्चितम्॥३८॥ सुबज्त उवाच। के किं कवा क्वनघ्नाय कान् कान् गम्न्ति रीरवान्। प्रत्येकं योतुनि कामि वक्रुमहसि मे प्रभो । ४० ४ कात्यायन उवाच। कत्वा शपदरुपज्ञ सत्यं हन्ति न पालयेत्। म कतघ्: कालसूव वसेरेव चतुर्युगम् ॥ ४१॥ मप्तजन्ममु काकय मप्तजन्मसु पेचकः। ततः शूद्रो महाव्याधिः सप्तजन्न ततः शुचिः॥४३॥ श्रीसनन्द उवाच। पुखं कत्वा वदत्वेव कोत्तिवर्डनहसुना। स कतघ्नप्तप्तनूम्यो वसत्यव युगल्यम् । ४३ । पञ्चजझमु म ाडूक म्विषु जन्मसु कर्फटः। तड़ा मूकी महाव्याधी दरिद्रय ततः शुचि: ।४४ ॥ मनातन उवाच। स्वधमें हन्ति वो विप्रः मन्याववविवर्जितः । अतर्परज् वत् स्नानं विष्ुनैवद्यर्वाञ्चतः । ४५। विष्णुरूजा विहोनय विण्युमन्त्र दिहीनकः । एकाद्गी विहीनश कष्पस्य जअ्नवासरे। ४६॥ गिवरातरी च यो भुङक शीरामनंवमी दने। पितक्ृत्यादिहीनो यः स कतप्र इूति स्मृतः ॥४। कुभ्भी पाके वसत्वेवं वावढ़िन्द्रायतुर्दभः। ४६

५४२ ब्रह्मवैव्त्तपुराणे [५१ त्र०

ततश्चाएडालतां याति सप्तजन्मसु निश्चितम् ॥. ४८॥ शतजन्मनि ग्टध्रश्न शतजन्मनि शूकरः । ततो भवेत् ब्राह्मरश्च शूद्राणं सूपकारक: ॥ ४८ ॥ ततो भवेज्जन्मसप्त व्राह्मगो वृषवाहकः । शूद्राणां शवदाही च भवेत् सप्तसु जन्मसु ॥ ५०॥ द्विजो भूता जन सप्त भारते वषलीपतिः। भुक्का खभोगलेगज्ज भ्रमित्वा याति रौरवम्। ५१। पुनः पुनः पापयोनिं नरकज्ज पुनः पुनः । तती भवेद्वर्दभश्न मार्जारः पञ्जजन्मसु ॥ ५२॥ पञ्चजन्मसु मरडूको भवे्मुद्ध स्ततः क्रमात् ॥ ५३॥ सुयज् उवाच। शूद्राणं पाककरणे शूद्राणं गवदाहने। शूद्रान्नभीजने वापि शूद्रस्त्रीगमनेऽपि च॥ ५४ ॥ ब्राम्मयानाज्न को दोषी ्षाणं वाहने तथा। एतान् सर्वान् समालोच्य ब्रूहि मां निश्चयं मुने॥ ५५ ॥ पराशर उवाच। शूद्राणां सूपकारस यो विप्रो ज्ञानदुर्बलः । असीपत्र वसत्येव युगानामेकसप्ततिः ॥ ५६। ततो भवेद्र्दभश्न सूषिक: सप्तजन्मसु। तैलकीटो जन्म सप्त ततः शुद्धो भवेन्नरः ॥५७॥ जरत्कारुरुवाच । नृल द्वारा सयं वापि यो विप्री वृषवाहक: । रः तघ्न दूति ख्यातः प्रतिद्वो भारते तृप ।५८॥ ब्रह्महत्यासमं पापं तव्रित्वं वृषताड़ने।

५१त्र ० प्रक्ृतिखराडभ् । ५४३

वृषपृष्ठे भारदानात्पापं तद्द्विगुएं भवेत् ॥ ५८॥ सूर्य्यातपे वाहयेद् यः चुभितं तषितं वृषम् । ब्रह्महत्याशतं पापं लभते नात्र संशयः ॥ ६० ॥ अन्न विष्ठा जलं मूत्र विप्रागां वपवाहिनाम्। नाधिकारी भवेत्तषां पितढेवार्चने वृप । ६१॥ लालाकुगड़े वसत्वेव यावचन्द्रदिवाकरी। विषाभत्य मूत्रजलं तत्र तस्य भवत् ध्रुवम् । ६२॥ विसन्यां ताड़येत्तज्ज शूलेन यमकिङ्वरः । ऊल्कां ददाति सुखतः सूचा कवन्तन्ति सन्ततम् ॥६ २। षष्टि वर्षसहस्त्राणि विछायाच क्वामिस्ततः । ततः काको जन्म पञ्च जन्म पञ्च वकस्तथा॥ ६४॥ जन्म पच् गध्रकश सृगाल: सप्तजन्मसु। ततो दरिद्रः शूद्रख्च महाव्याधिः ततः शुचि:॥६५ ॥

भरहाज उवाच। शूद्राणां गवदाही वः सः कतन्न इति स्सृतः । शवप्रमाणा राजेन्द्र ब्रह्महायां लभेत ध्रुवम् ॥ ६६॥ तत्तुत्य वोनिभ्रमणात् तत्तुत्च तरकाच्कुचिः । यो दोषो व्राह्मगानाज्ज शृड्गगं गवदाहने॥ ६७॥ तावदेव भवेदोष: शूटयाड्ान्नभीजने॥ ह८॥ विभागडक उवाच। पितयाड् च शूदागां भुडती यो ब्राह्मणोऽधमः । सुरापीति ब्रह्मपाती पितवेवाचनाइहि:॥ ६८॥ मार्कराड़ेय उवाच। वो दोपी व्राह्मगानाल शूद्रस्तोगमने तृप।

५४४ ब्रह्मवेवत्तपुराणे i ५२ ञ्र.

तहत्चामि वेदोत्ा सावंधानं निगामय॥ ९० ॥ कवतघ्नानां प्रधानस्न यो विप्रो वृघलीपतिः । कृमिदंष्ट्र वसेत् सोपि यावदिन्द्रायतुर्दयः॥७१। क्मिभच्यो भवेद्विप्रो विह्वलो यमकिङ्गरः । प्रतिमायां तप्तलोहामाश्नेषयत नित्यश: । ७२। ततन्न पुखलीवोनी क्रमि्भ्वि निश्चितम्। एवं वर्षसहस्त्रञ्ज ततः शूट्रक्तः शुचिः ॥७३॥

सुयज उवाच। प्रन्य षाञ् कतघनानां वद कर्मफलं मुने। स्नाध्यो मे ब्रह्मशापश्च वस्य सम्पाद्पद्दिना ॥ ०४ ॥ धन्योऽहं कृतक्वत्वोऽहं रुफलं जीवनं मम। भागतासतु यती मुक्ता महेहे मुनय: सुरा: ॥७५॥ इति श्ीब्रह्मवैवर्त्ते महापुरासे नारायम नारद संवादे प्रछतिखरडे नृपमुनिसंताडे एकपच्चाश- त्तमोऽध्यायः।

श्रीपावत्युवाच। अन्य पाज् पतव्वानां यद्यत् कर्मफलं प्रभो। तेषां किमूचुर्सुनयो वैदवैदाङ्गपारगाः । १।

५२ त्र०३ प्रऊ्कतिखएडम्। ५४%

श्रीम हेश्वर उवाच। प्रग्नं कुर्वति राजेन्द्र सर्वेषु मुनिषु प्रिये। तत प्रवत्तमारिभे ऋषिर्नारायसी महान् ॥ २। ना रयए उवाच। सदत्तां परढ़त्तां दा ब्रह्मवृत्तिं हरेत्तु यः । स ल्ृतघ्न दति ऐेय: फलञ्न शृणु भुमिप ॥ २ ॥ यावन्तो रेगवः सि.ता विप्राणं नेत्रविन्दुभिः। सावदर्षसहस्त्रज्च शूलप्रीते स तिष्ठति॥४ ।। तप्ताङ्गारत्त तङ्जव्य पानञ् तप्तमूतकम्। तप्ताद्वार च शवनं ताह़ितो बमकिङ्गरैः ॥५ ॥ तदन्त च महापापी विषायां जायने क्रमिः । षष्टिं वर्षसहस्त्राि देवमानेन भारते ॥ ई॥ ततो भवेद्सूमिहोनः प्रजाहीनस् मानवः। ढरिद्रिः कपणो रोगी शूहोनिन्दस्ततः शुचिः॥॥ नारढ उवाच। हन्ति यः परकीशिच्व स्वकोर्ततिं वा नराधमः । सलतघ्न इति ख्यातस्ततफलच् निशामय ॥८ ॥ अन्धकूपे वसेत् सोऽपि यावदिन्द्राय्तुर्दशः। कीटैगकुलमानैच भनतः सन्ततं तृप ॥८॥ तप्रचारोढकं पापी नित्वं पिवति खादृति। ततः सर्पो जन्म मप्त काक: पच्च ततः शुचि: ॥१०॥ टेवल उवाच। ब्रह्मस्व वा गुरुख वा टेवस्त वाषि यो हरेत्। क कतघ्र इतिद्वेयो महापापी च भावते ॥ ११ ॥

५४६ व्र ह्मवेवर्त्तपुराणे [५२ श०

अवटोदे वसेत्सोऽपि यावदिन्द्राश्नतुर्दश। तती भवेत् सुरापीति ततः शूद्रस्ततः शुचि: ॥१२॥ जैगीषव्य उवाच। पिट माट गुरु खापि भतिहीनी न पालयेत्। वाचा च ताड़येत् तांथ स क्वतघ्न इति स्मृतः । वाचा च ताड़येन्नित्यं ख्ामिनं कुलटा च या॥ १३ ॥ सा कृतघीति विख्याता भारते पापिनी वरा। वन्निकुगडं महाघीरं स च साच प्रयाति च॥१४ ॥ तत्र वह़ी वसत्येव यावद्दन्द्रदिवाकरी। ततो भवेज्जलीकाथ जन्नसप्त ततः शुचिः ॥१५ ॥

बाल्मीकिरवाच।

यथा तरुषु वत्तत्वं सवत्र न जहाति च। तथा ऊतघ्नता राजन् सर्वपापेषु वर्त्तते॥ १६॥ मिथ्यासाच्य यो ददाति कामात् क्रोधात्तथा भयात्। सभायां पात्िकं वलिस कवतघ्न इति स्मृतः ॥१॥ पुरमात्र चापि राजन् यो हन्ति स कतघ्नकः । सर्वत्रापि च सर्वेषां पुखह्ानी कृतव्नता ॥१८॥ मिथ्यासात्य' पात्िकं वा भारते वकि यो तृप। यावदिन्द्र सहस्त्रच्न सर्पकुराड वसेत् ध्रुवम् ॥ १८॥ सन्ततं वेष्टितः स्पेर्भीतश्च भचितस्तथा। भुङते च सर्पविरम वं यमदूतेन ताड़ितः ॥ २० ॥ कवकलासी भवेत्तत्र भारते सप्तजन्मासु। सप्तजन्मसु मराडूकः पितभिः सप्तभिः सह। २१॥

प्रक्ृतिखएडम् । ५४७

ततो भवेच्च वृक्षव महारएं च थाल्मलिः । ततो भवेवनरी मूकस्ततः शूद्रस्ततः शुचिः । २२॥

आस्तीक उवाच।

गुवङ्गनानां गमने मातगामी भवेनरः । नरासां माटगमने प्रायच्चित्तं न विद्यते॥ २३ ॥ भारते च वृपश्रेष् वो दोषो मातगामिनाम्। ब्राह्मगीगमनेचैव शूट्राणां तावदेद हि। २४॥ तावदेव हि ब्राह्मखा दोष: शूद्रस्य मैथुने। कन्यानां पुत्तरपत्नीनां खयणां गमने तघा। २५॥ सगभ भातपत्नीनां भगिनीनां तधेव च। दोषं वत्यामि राजेन्द्र यदाह कमलोद्धवः ४ २६॥ वः करोति महापापी एताभि: सह मैथुनम्। जीवन्मृती भवेत् सीऽपि चारडालोऽस्पृश्य एव च ॥२७॥ नाधिकारी भवेत्तस्य सूर्य्यमएडल दर्शने। शालग्रामं तज्जलञ्ज तुलस्याच्य दलं जलम् ॥ २८॥ स्ववेतीथजलञ्ञव विप्रपादीदकं तथा। स्प टटच नैव गक्ीति विट्तुत्यः पातकी नरः । २८॥ देवं गुरु ब्राह्मगञ्च नमस्कर्तु न चाहति। विषाधिकं तदन्नञ्ज जलं सृतराधिकन्तथा ।३०॥ देवताः पितरी विप्रा नेव गहनन्ति भारते। भवेत्तदङ्ग वारतन तीथमङ्गारवाहनम् ॥३१॥ सप्तरात्रमुपवमेद् देवस्पर्गात् तथा द्विजः । भाराक्रान्ता च पृथिवी तद्वारं वोढुमच्तमा । ३२ ॥

५४८ ब्रह्मवेव सेपुराणे

तत्पापात् पतितो देश: कन्याविक्रयिशी यथा। तत्स्पर्शाच्च तहालापात् शयनाययभोजनात्। ३३। नृणाञ्च तक्षमो पापो भवत्येव न संशय: । करुभ्भीपाके वसेोऽपि यावहं ब्रह्मणः शतम् ॥ ३४ । दिवानिशं स्त्रमेत्तत्र चक्रावरत्त निरन्तरम्। दग्धोवाग्निशिखाभिश्च यमदूतेस ताड़ितः ।३५ । एवं नित्यं महापापी भुङते निरययातनाम्। आहारच्चापि सर्वत्र कुभ्भीपाके विवर्जित: ॥३६। गते प्राक्ृतिके घरि महति प्रलये तथा। पुनः सृष्टः समारको तद् विषावा भवेत् पुनः।३७॥ षष्टिवर्षमहस्त्राणि विठठायाञ्ज कृमिरभवेत्। ततो भवति चाएडालो आार्ययाहीनी नएुंसक: : ३८ । सपजन्मसु शूट्रय गलत्कुष्टी नपुंसकः । सतो भवेड्राह्यपश्चाप्यच्ः कुष्ठी नपुंसक: ॥३६ ॥ एवं लबुध्वा जन्म सप्त महापापी भवेत् शुचिः ।४० ॥

सुनय ऊछुः

इूत्य वं कधितं सवें झ्स्ाभिर्वो वथागम्रम्। एभिस्तुख्यो भवेहोषोऽप्यतिथीनां पराभवे ॥ ४१॥ प्रग्णामं कुरु विप्रेन्द्र टहं प्रापय निव्धितम् । संपृत्य ब्राह्मएं यत्नात् स्टहीत्ा ब्राह्मणाशिषम् ॥ ४२। वनं गच्छ महाराज तपस्यां कुरु सत्वरम्। ब्रह्मथापैविनिर्मुत्त: पुनरेवागमिष्यसि॥ ४३ ॥ दत्य का सुनयः सर्वे ययुस्तगीं खमन्दिरम्।

प्रक्लतिखरडम् ।

मुरायापि च राजानो बन्धुवर्गाथ्च पार्वति॥४४ ॥ दूति श्ीव्रअ्मववर्त्त महापुराणे नारायम नारट संवादे प्रकति खगे हरगोरी संवादे कर्मविपाकी नाम

श्ीपावत्ुवाच। गतेषु मुनिसंधेषु युत्वा कर्मफलं नृषाम्। किच्जुकार तृपश्रेष्ठी ब्रह्मशापेन विद्ल: ॥ १ । अ्रतिबिर्वराह्मणोवापि जिच्नकार तदा प्रभो। जगाम वृपगेहं वा न वा तहक्तमर्हसि : २॥ महैश्वर उवाच। गतषु मुनिरुंधेयु निन्दाग्रस्ती नराधिप: । प्र रितव वभिठेन धमिष्ठन पुरोधमा ॥ ३ ॥ पपात टस्डवद्भूमी पाठ्योरत्राह्मरस्य च। त्वक्वा मन्धु हिजश्ेठी दढी तस्न शुभाभिषम् ॥ ४॥ सम्ितं व्राद्मएं दृष्टा त्यतमन्यु कपामयम। उवाच वृपतिश्ेष्ठः साशुनेतः पुटाञ्तनि:। ५ राजीवान। कुत् वंगे भवान् जातः किंनाम भवतः प्रभो। किंनाम वापि तद्ब्रूहि क वास: कथमागतः ॥ ई॥

५५० ब्रह्मवेवर्तपुराे [५२ ञ०

विप्ररूषी सयं विष्णुर्गूढ़: कपट मानुष: । मान्तात् स मूर्ततिमानग्निः प्रज्वलन् ब्रह्मतेजसा ॥७॥ को वा गुरुस्त भगवन्निष्टदेवश्व भारते। तव वेशः कथमयं ज्ञानपूर्णस्य साम्प्रतम् ॥८॥ गहास राज्यं निखिलमैश्वर्य्यं कोषमेवच। स्भ्ृत्य कुरु से पुत्र माञ्ज दासों स्त्रियं मुने ॥ ॥ सप्तसागरसंयुतां सप्तद्वीपां वसुन्धराम्। नवद्दयोपद्दीपात्तां सथैलवनगोभिताम् ॥१० ॥ मया सल्येन त्वं जाधि राजेन्द्री भव भारते। वत्नन्ट्रसारनिर्माणे तिष्ठ सिंहासने वरे॥ ११॥ टृपस्य वचनं सुत्वा जहास मुनिपुङ्गवः । उवाच परमं तत्व मदत्तं सवटुलेभम् ॥१२ ॥ अ्तिधिरुवाच। मरीचिव्र हरा: पुत्तस्तत्पुत्रः कश्यपः स्यम्। कश्यपस्य सुताः सर्वे प्राप्ता देवत्मीसिसितम् ॥१३॥ तेषु त्वष्टा महाज्ानी चकार परमं तपः। टिव्यं वर्षसहस्त्रञ्ज पुष्करे दुष्करं तपः ॥१४॥ सिषिवे ब्राह्मगार्थञ्त देवदेवं हरिं परम्। नारायणादरं प्राप विप्र तजख्नं सुतम् ॥ १५॥ ततो बभूव तेजम्वी विश्वरूपस्तपोधनः । पुरोधसं चकरिन्द्रो वाकपती तं क्रुधा गते ॥१६ ॥ मातामहेभ्यो दैत भ्यो दत्तवन्तं छ्ृताहुतिम्। चिच्केट तं सुनाशीरो व्राह्मएं मातुराजया॥ १७॥ विश्वरूपस्य तनयो विरूपो मत्पिता तृप।

प्रक्ृतिखएडम्। ५५१

अहज्य सूतपा नाम वैरागी काश्यपी द्विज: ॥ १८। महादेवो मम गुरुविद्याज्ञानमनुप्रदः। अभीष्टदेवः सर्वाका यीकष्णः प्रक्ृतेः पर: ॥१८ ॥ चिन्तयामि तत्पदान न मे वाष्स्ति सम्पदि। सालोक्य सारष्टि सारूप्य सामीप्यं राधिकापतेः ॥२० ॥ तेन दत्त न गहामि विनातत् सेवनं शुभम्। ब्रह्मत्व ममरत्वं वा मन्येऽहं जलविम्बवत् २१॥ भक्ति व्यवहितं मिथ्याभ्ममेव तु नखरम्। दन्द्रत्वं वा मनुत्वं वा सीरत्वं वा नराधिप । २२ । न मन्ये जलरेखेति तृपत्वं केन गखते। गुत्वा सुयन्त यज्ञे तु मुनीनां गमनं नृप ॥ २३ ॥ लालसा विशुभतिमे प्राप्तिहेतुमिहागतः। केवलानुग्टहीत र्व न हिगप्तो मयाषुना ॥ २४॥ समुदृतश्न पतिती घोरे निम्न्न भवार्णवे। नह्न्परयानि तीर्थानि न देवा मृच्छ्िलामया: २५। ते पुनन्तुरुकालेन कपाभक्ताय दर्शनात्। राजन्निर्गस्यतां गेहाहहि राज्यं सुताय च ॥ २६॥ पुत्र न्यस्य प्रियां साध्वीं गच्क वत्स वनं तरा। ब्रह्मादि स्तम्वपर्य्यन्त सवें मिध्येव भूमिप ॥ २०॥ श्रीक्णं भन राधेशं परमात्मानमीखवरम्। ध्यानासाध्यं दुराराध्य ब्रह्मविषुभिवादिभि: ।२८॥ विर्भूतैस्तिरोभृतैः प्राक्मतेः प्रक्ृतः परम्। ब्रद्मा स्रहा हरिः पाता हरः संहारकारक: ॥ २८ ॥ टिक्पालाय दिगीगाय सर्मान्त वस्य मांयया।

५५१ [५३श्र०

यदाज्जया वाति वायुः सूर्य्यो दिनपतिः सदा। २०॥ निशापतिः भमी गखवत् मस्य सुस्त्रिग्धकारकः। कालेन मृत्य : सर्वेवां सववरिशेषु भीतवत् ॥ ३१ ॥ काले वर्षत सक्रव्न दहत्यग्निसव कालतः । भीतवत् विश्वशास्ता च प्रजासंयमनी यमः ॥ ३२ ॥ काल: संहरत काले काले सृजति पाति च। सदेये च समुद्रत् स्देशे च वसुन्धरा ॥ ३३ ॥ स्वदेशे पर्वताप्ेव सवपाताल्ताः खवदेशतः। स्वर्लोका: सततराजेन्द्र ससजीपा वसुन्धरा॥३४ । सेलसागरसंयुक्ता: पाताजा: सप्त एव च। एभिर्लोकेश ब्रह्माराड डिम्बाकारं जलप्ुतम् ॥ ३५ : सन्त्येव प्रतिब्रझ्मासडे ब्रह्म विष्ु शिवादयः । सुरा नराश नागाव गन्धर्जा राचसादय: ॥३६॥ आपातालाड्ह्मलोंक पर्ष्यन्तं डिम्बरूपकम्। दूदमेवतु ब्रह्मागड ब्रह्मपः क्वत्रिमं नृप ॥ ३७॥ नाभिपद्म विराड्विप्णा: तुद्रस्य जलशायिनः । स्थितं यथा पञ्मवीज कणिकारज्ज पङ्गजे । ३८॥ एवं सोडपप शवानश् जलतल्पे सुविस्तृत। ध्यायते समहायोगो प्राह्ृतः प्रह्वतः परम् । ३९। कालभौतथ कालेसं कष्णमामानमीशरम्। महाविष्णीर्लीमकूपे साधारः सीडस्ति विस्त ते। लोम्ां कूपेष प्रत्येकनेवं विश्वानि रुन्ति वै ॥ ४० ॥ महाविद्ीर्गातलीसां ब्रह्माएडानाज भूमिप। संख्यां कर्त्तु न पक्कांति कृष्णोडप्यन्यस्य का कथा :8१॥

५४ग्र. ] प्रछतिसएडम्। ५५२

महाविष्ु: प्राऊ्ृतिकः सोऽपि डिम्बोद्वः सदा। भवेत् अष्णोच्कया डिम्बः प्रक्वतेगर्भसभ्भवः । ४२ ॥ सर्वाधारो महान् विष्णुः कालभीतः स भङ्वितः । कालेयं ध्यायते शखत् कप्णमातमानमीखरम् ॥ ४२॥ एवच सर्वविश्वस्था ब्रह्मविष्ुभनिवादयः । महान् विराट् चुद्रविराट् सर्वे प्राक्ततिका: सदा ॥४४॥ सा सर्ववीजरूपा च मूलप्रछ्वतिरीखरी। काले लीना च कालेशे कषो तं ध्यायते सदा ॥ ४५। एवं सर्वे कालभीता: प्रक्वतिः प्राळ्ृतास्तथा। आविर्भूतास्तिरोभूता: कालेन परमात्मनि॥ ४६। दूत्येवं कथितं सवें महाज्ञानं सुदुर्लभम्। शिवेन गुरुणा दत्तं किं भूय: श्रीतुमिक्कसि॥ ४७ ॥ दूति श्ीव्रह्मवैवत्ते महापुराणे मारायशनारद- संवादे प्रकृतिखगडे हरगीरीसंवादे

चतु: पञ्चाशत्तमोऽध्यायः।

राजोवाच। कुत्राधारो महाविष्णी: सर्वाधारस्य तस्य च। कालभीतस्य कति च कालमाया मुजीशवर ॥ १॥ 89

५५४ [५४३०

चुद्रस्य कतिचित् कालं ब्रह्मराः प्रक्ृतेस्तथा। मनोरिन्द्रस्य चन्द्रस्य सूर्य्यस्यायुस्तथेव च। २॥ अन्येषाञ् जनानाञ प्राछ्मतानां परं वयः । वेदोतं सुविचार्य्यञ्ज वद वेदविदां वर॥ ३॥ विशवानामुर्ड्डभागे च कश्च वा लोक एव सः। कथयस् महाभाग सन्देहच्केदनं कुरु। ४ ॥ मुनिरुवाच। विश्वानां गोलोकं राजन् विस्तृतञ्व नभःसमम्। शश्वन्नित्यं डिम्बरूपं श्रीक्वषोच्ाससुद्धवम् ॥ ५० जलेन परिपूर्णच्च कृष्णस्य मुखविन्टुना।. सृथ्य न्युखस्यादिसगें परिश्रान्तस्य क्रीड़तः ॥ ६॥ प्रहृत्या सह युक्तस्य कलया निजया वृप। तत्राधारो महाविष्णीविश्वाधारस्य विस्तृतः ॥७।3 प्रक्ृतेर्गभ संयुक्तडिम्बोद्क तस्य भूमिप। सुविस्तते जलाधारे शयानश् महाविराट्। ८॥ राधेश्वरस्य कृप्णस्य षोड़शांशः प्रकीरततितः। दूर्वादलश्यामरूप: सस्तितश्च चतुर्भुजः ॥८ । वनमालाधरः श्रीमान् शोमितः पीतवाससा। अध्व नभसि सदिष्णोर्नित्यवैकुराहमेव च ॥। १० ॥ आ्त्काशसमं नित्य विस्तृतं चन्द्रविम्बवत्। ईश्वरेच्छासमुद्ध त निर्लचञ्च निराश्रयम् ॥ ११॥

तत्र नारायग: श्ीमान् वनमाली चतुर्भुज: ॥१२

५४ अ० प्रक्ृतिखग्डम् । ५५५

सुनन्दनन्दकुमुदपार्षदादिभिरावृतः ॥ १२॥ सर्वेथः सर्वसिद्वथो भक्तानुग्रहविग्रहः। ग्रीक्वराय्य द्विधाभूती द्विभुजश् चतुरभुज: ॥१४ ॥ चतुर्भुजश्च वेकुराठ गोलोके द्विभुजः खयम्। अर्ध्व वैकगठटेश्राच्च पञ्चाशत्कोटियोजनात् । १५ ॥ गोलोकं वर्ततुलाकारं वरिष्ठ सर्वलोकतः । अभूत्यरत्ननिर्माशैमन्दिरेश्न विभूषितम् ॥ १६ ।

मीन्द्रदपंयासता : कवाटकलसोज्वलै: ॥ १७॥ नानाचित्रविचित्रस् शिविरैश्च विराजितम्। कोटियोजनविस्तीणं देध्यें प्रतगुएं तथा। विरजासरिदाकीर्यगतशृङ्गन वेष्टितम् ॥१८॥ सरिदर्द्वप्रमाणेन देध्येण विस्त तन च। गैलाईपरिमाशेन युक्त वन्दावनेन च ॥ १८ ॥

सरिच्छैलवनादीनां मध्ये गोलोकमेव च॥ २०॥ यथा पङ्चजमव्य च कर्गिकारो मनोहरः । तत्र गोगोपगोपीभिर्गोपीय्ी रासमरडले ॥। २१ ॥ रामेश्वर्य्या राधिकया संयुत्त: सन्ततं नृप। द्विभुजो मुरलीहस्तः गिशुगोपालरूपष्टक् । २२॥ वड़िशद्ांशुकाधानो रत्नभूषएभूषितः । चन्दनोत्तितसर्वाङ्गो रत्नमालाबिराजितः । २३ । रत्नमिंहासनस्थय रत्नच्तवम कव्रितः । मखत् म प्रियगोपालेः सेवितः खेतचामरैः ॥२४ ॥

५५ू६ ब्रद्मवैवर्त्तपुराणे [५४ त्र०

गोपीभि: सेविताभिश्च मालाचन्दनचर्चितम्। सस्तितः सकटान्ताभि: सुवेभाभिश्व वीचितः।२५। कथितो लोकनिर्माणी यथाशक्ति यथागमम्। यथा श्ुत शभभुवक्कात् कालमानं निशामय॥ २६॥ पात्र षट्पलनिर्माणं गभीरं चतुरङ्क लम् ॥ २७॥ स्वर्माषे: क्वतच्किट्र दरडेस चतुराङ्ू ले:। यावञ्जलपुतं पात्र तत्कालं दएडमेव च। २८। दएड़द्दयं मुहर्त्तज्ज यामस्तस्य चतुर्गुर:। वासरश्चाष्टभिर्यामेः पच्चः पञ्चदशः समृतः।२९॥ मासी हाभ्याज पक्षाभ्यां वर्षो दादथमासकै:। मासेन च नरासाच पितृयां तट्हर्नियम्। २०। कवषापच्चे दिनं प्रोत्त क्के रात्रि: प्रकीत्तिता। वत्सरेश नराणाञ्ज देवानाज्न दिवानिशम्॥ ३१॥ उत्तरायणे दिनं प्रोत्त रात्रिय दक्वियायने। युगकर्मानुरूपञ्च नरादीनां वयो वृप । २२॥ प्रक्वतः प्राऊ्मतानाञ्न ब्रझ्मादीनां निशामय। कवतं वेता हापरश्च कलिश्वति चतुर्युगम्। २२॥ देव्यर्द्दादशसाइस्तरः सावधानं निशामय। चत्वारि तीषि दे चैकं छतादिपु यथायुगम् ॥ ३४॥ तेषाञ्ज सनध्या सन्ध्यांशी दे सहस्र प्रकीनिते।

चतुर्युगं परिमितं मरमाणक्रमेण च।

नृमानेन कवतयुगं संख्याविद्गिः प्रकौर्ततितम्।

५४ ग्र ० 1 ५५७

द्िषडलत्तपरिमितं षसवतिसहस्त्रकम्।२७॥ त्र तायुगं परिमितं कालविद्धि: प्रकीर्त्ति तम् । अष्टलक्षपरिमितं चतुःष्टिसहस्त्रकम्॥ ३८॥ परिमितं द्वापरष्ट प्रोत्तं संख्याविपच्चिता। चतुलच्तपरिमितं दावि पच्च सहस्त्रकम् । तृमानाव्दं कलियुगं विदुः कालविपसितः । ३९ । यथा सप्त च वाराय तिथयः षोड़याः स्मृताः। दिवारात्रिसन पत्ती ही मासी वर्ष् निर्मितम्॥ ४० ॥ यथा भ्मति सततमेवमेव चतुर्युगम्। यथा युगानि राजेन्द्र तथा मन्वन्तराणि च॥ ४१ ॥ मन्वन्तरन्तु दिव्यानां युगानामेकसप्ततिः । एवं क्रमाद् भ्रमव्तेव मनवय चतुर्दथाः ॥ ४२॥ षछाधिक पञ्चगतं पञ्नविंगत महस्त्रकम्। नरमाणयुगञ्जव परं मन्वन्तरं स्मर तम् ॥ ४३॥ आख्यानव् मनूनाल धमिष्ठानां नराधिप। यन्कुतं शिववक्रगा तत् वं मत्ती निगामय॥ ४४ ।। आद्यी मनुत्र अपुतः गतरूपा पतिव्रता। धर्मिष्ठानां वरिष्ठश् गरिष्रो मनुषु प्रभु: ॥४५॥ स्वायस्भुवः गभ्भ शिष्ो विष्णुत्रतपरायगः। जीवन्म को महाज्ञानी भवतः प्रपितामहः ॥ ४६। राजसूयमहस्त्रव चकार नमदातटे। वितक्तमश्वमेधन्न विलन्त नरमेधकम्। ४७॥ गोमेधञ्ज चतुलंत्त विधिवन्हदद्न तम्। ब्राह्मणानां त्रिकोटिष्व भोनयामास नित्यभः।।४८।

५५८ [५४ स०

पच्चलक्षगवां मांसे: सपकेष्ट तसंस्कृतैः ।

अमूत्यरत्लचञ्न दपकोटिसुवर्यकम्। स्वर्यशृङ्गयुतं दिव्यं मवां लक्ष सुपूजितम् ॥ ५० ॥ र्वा्षिशुद्ञ्ट वस्त्रष् मुषीन्द्राबाच लचकम्। भूमित्च सवभस्याव्यां गजेन्द्ररत्नलच्तकम्।

सहस्र रथरत्नव शिविकालक्षमैव च। त्रिकोटिसर्णपात्रञ्ज सान्र सजलमीप्ितम्। त्रिकोटिसर्यपात्रञ्च कर्पूरादिसुवासितम् ५२॥ ताम्व लं सुविचित्रञ्च त्रिकोटिसर्सतल्पकम्। रत्ने न्द्रसारखचितं रचितं विश्वकमप्ा ॥ ५३॥ वड्निशुद्ांशुकैश्चित्र राजितं माल्यजालकैः। नित्यं ददी ब्राह्मपेभ्यी विष्ुप्रीत्या शिवाच्चया ॥५४।। संप्राप्य शङ्गराज्न्ञानं कवष्णमन्तरं सुदुर्लभम्। संप्राप्य कष्णादास्यव्न गोलोकञ्च जगाम सः ।५ू५॥ दृष्टा मुत्ता खपुत्रञ्ज प्रहृष्टश्न प्रजापतिः। तुष्टाव शङ्गरं तुष्टः ससजे मनुमन्यकम् ॥ ५६॥ स च स्यम्भुपुतख्न स च स्ायभ्भ वो मनुः । सारोचिषो मनुचव द्वितीयो वड्चिनन्दन: । ५०। राजा वदान्यो धर्मिष्ठः खायभ्भ वसमी महान्। प्रियव्रतसुतावन्धी दी मनू धर्मियां वरी॥ ५८॥ तो ढतीयौ चतुर्थो च वैष्णवी तापसोत्तमी। तो च प्रङ्गरमिष्यी च कशाभत्िपराययौ।। ५ट ।

५४ त्र० ] प्रकतिखरम्। ५५६ धर्मिष्ठानां वरिठय रेवतः पञ्नमो मनुः । षषस चान्ुषो न यो विष्ुभत्तिपराययः । ६०। श्राददेव: सूर्य्यसुती वैष्ावः सप्तमी मनुः । सावर्षि: सूर्य्यतनयो वैष्वो मनुरष्टमः ॥६१॥ नवमो दक्षसावर्णिर्विष्ुव्रतपराययः।

ततय धर्मसावर्यिर्मतुरेकादः स्मृतः । धर्मिष्ठय् वरिष्ठय वैष्ावानां सदा व्रती ॥ ६३ । ज्वानी च रुद्रसावर्रिमनुश्च द्वादृयः स्मृतः। धर्मात्मा देवसावािरमनुरेव तयोदशः। ६४ । चतुर्दयो महाज्ञानी चन्द्रसावर्शिरेव च। यावदायुमनूनाञ् वेन्द्रायां तावदेव हि। ६५ । चतुर्दग्रेन्ट्रावच्िव ब्रह्मगो दिनसुच्यते। तावती व्रह्मयो रातरिः सा च ब्राह्मी निया वृप ६६ । कालरातिस मा न्या वेदेषु परिकीर्ततिता। व्रद्मणो वासरे राजन् चुद्रकल्पः प्रकीर्त्तितः । ६९॥ एवं सप्तकल्पजीवी मार्कयडेयो महातपाः । ब्रझ्मलोकादधः सर्वें लोका दग्धास तत्र वै। ६८। उत्थितनैव सहसा गङ्गषयसुखाग्नना। चन्द्रार्कब्रह्मपुताय ब्रह्मलोकं गता ध्रुवम्। ६८। ब्राद्यीरावरिव्यतीते तु पुनथ ससजे विधि:। तस्यां ब्रह्मनिभायाच्च तुद्रप्रलय उच्यते । 6० । देवा मनवयव तत्र दन्धा नरादय: । एवं वि घहिवाराव ब्रं दयो मास एव च । ०१॥

५ू६० [५४ भ०

वर्ष द्वादशमासैख् ब्रह्मसम्बन्धि चैव हि। एवं पप्चदशाब्दे तुगते च ब्रह्मखो हृप। दैनंदिनन्तु प्रतयो वेदेषु परिकीत्ति तः ॥७२ । मोहराविश्च सा प्रोक्ता वैदविद्वि: पुरातनैः । तत सवें प्रयष्टास्न चन्द्रार्कादिदिगीखरा:॥ ७१॥ आदित्या वसवो रुद्रा मन्विन्द्रा मानवादयः। ऋषयो मुनयशैव गन्धर्वा राज्सादय:। ०४ ।। मार्कण्डेयो लोमशथ पेचकचिरजीविनः।

नाड़ीजङ्गी वकश्चव सर्वे नष्टास् तत्र वै। ब्रह्मलोकादधः सर्वे लोका नागालयास्तथा । ०॥ ब्रद्वलोकं ययुः सर्वे ब्रह्मपुत्राद्यस्तथा। गते दैवे दिने ब्रझ्मा लोकांख ससजे पुनः ।७ एवं पताब्दपर्य्यन्त परमायुश्च ब्रह्मसः । ब्रह्मसश्च निपातेन महावाल्यी भवेतृप ॥ ७८ । प्रकीसिता महारात्रि: सा एव च पुरातनैः । ब्रह्मयञ् निपाते च ब्रझ्माएडौघी जलपुतः । ०८। वेदमाता च सावित्री वेदा धन्नादयस्तथा। सर्वे प्रषष्टा मृत्युक्ष प्रक्लतिव्व शिवं विना। ८०॥ नारायणे प्रलीनाथ विश्वस्था वैष्णवास्तथा। कालाग्निरुद्रः संहर्ता सर्वरुद्रगणै: सह । ८१। मृत्युञ्तये महादेवे प्रतीन: स तमोगुबः । ब्रह्मयाश्च निपातेन निमेषः प्रक्वतर्भवेत् ॥ ८२ । नारायसस्य प्रभ्भोश्व महद्विष्णीस्य निश्चितम्।

प्रक्वतिखए्डम्। ५६१ निमेषान्त पुनः सृष्टिर्भवेत् ऊवष्ेच्कया नृप ॥ ८३॥ अशो निमेषरहितो निर्गुण: प्रक्वतेः परः। सगुणानां निमेषच कालसंख्यावयोमित: ।८४। निर्गुणस्य च नित्यस्य चाद्यन्तरहितस्य च। निमेषायां सहस्र स प्रक्कतेर्दराड उच्यते । ८५। षषिदएडात्मिका तस्या: वासरस प्रकीर्तितः। मासस्वि गहिवारात व्षे द्वादगमासकैः ।८६॥ एवं गते पताव्दे च श्रीक्वण्णो प्रक्वतेर्लयः । प्रक्त्याव्च प्रलीनायां श्रीक्वणो प्राऊ्मती लयः । ८७ । सर्वान् संहृत्य सा चैका महाविष्णो: प्रसूद्च या। क्वशावत्तसि लीना च मूलप्रकतिरोखरी॥ ८्द ॥ सन्तो वदन्ति तां दुगा विष्युमायां सनातनीम्। संवंभकिस्वरूपाव्न परां नारायणीं सतीम् । ८2।। वुद्मिठ्ठातदेवीच्च कवषास्य निर्गुणात्िकाम्।

वैशवास्तां महालक्ष्मीं परां राधां वदन्ति ते। अर्दाङ्गिाच्च महालक्ष्ीः प्रिया नारायसस्य च। ८१ । प्रायाधिठ्ठातदेवीञ्च प्रेमृणा प्राणाधिकां वराम्। गश्वत् प्रेममयों मक्तिं निर्गुसां निर्गुगस्य च ॥ ८२॥ नारायणय गम्भु संहृत्व खगणान् बहन्। शुद्धसत्वस्वरूपी च कवरष्ा लीनय निर्गुणे ॥ ८३ म गोपा गोप्यव गावय सुरभ्यय नराधिप। सर्वे लीना: प्रक्ृत्याच्च प्रक्वतिः प्रक्ृतीखवरे॥८४ ।। महाविषी विलीनाथ ते सर्वे तुद्रविषाव:।

ब्रह्मवेवर्सपुरा ऐे [५४ प्र०

महाविण्णु: प्रक्ृत्याञ्ज सा चैवं परमात्मनि ॥ ८५ ॥ प्रक्ृतिर्योगनिद्रा च श्रीक्वणानेत्पद्मयोः । अधिष्ठानञ्जकारैवं मायया चेखवरेच्कया। ८६ । प्रऊ्ृतेर्वासरो यावन्मितः काल: प्रकीर्ततितः । तावद्वृन्दावने निद्रा ऊष्णस्य परमामन:।८७। अमूत्यरत्नतल्प च वड्िशुद्दांशुकार्चिते। गन्धचन्दनमाल्यानां वायुना सुरभीक्वते। 2८।। पुनः प्रनागरे तस्य सवसष्टिर्भवेत् पुनः। एवं सर्वे प्राक्ृतान्न श्रीक्वण निगुएं विना। ८६। तद्वन्दनं तत्स्मरं तस्य ध्यानं तदर्चनम्। की्त नं तद्गुसनाञ्ज महापातकनाभनम्॥ १००॥ एतत्त कथितं सवें यद्यन्मृत्युञ्नयाक्क तम्। यथाममं महाराज किं भूय: श्रीतुमिच्सि ॥ १०१॥ सुयन उबाप। कालागिनिरुद्रो विख्वानां संहर्त्ता च तमोगुरः। ब्रह्मगोऽन्ते विलीनश सत्वो मृत्युप्जये शिवे॥ १०२॥ प्रिवो लीनो निरगुसे चेत् श्रीकृरष प्राक्कते लये। कथं तव गुरोर्नाम मृत्युष्जय इति खुतौ ॥ १०३॥ कथं वा मूलप्रकतिर्महाविप्णी: प्रसूरियम्। असंख्यानि च विश्वानि वसन्ति यस्य लोमसु॥ १०६ सुतपा उवाच। ब्रद्मसोडन्त मृत्युकन्या प्रापष्टा जलविम्बवत्। संहर्ती सर्वलोकानां ब्रह्मादीनां नराधिप ॥१०५। कतिधा मृत्य कन्यानां ब्रह्मणं कोटिशो लये।

५४ श्र० ] प्रक्ृतिखएडम् । ५६२

कालेन लीन: श्रभ्भय सत्वरूपे च निर्गुरे ॥१०६॥ मृत्य कन्या जिता खच्छिवेन गुरुणा मम। व सृत्य ना जितः ग्रभ्भ : कष्पे कल्पे गुती श्ुतम् ॥१०० अम्भुनाराययास्येव प्रक्ृतेख्व नराधिप। नित्यानां लीनता नित्े तन्माया न तु वास्तवी ॥१०८॥ स्वयं पुमान् निर्गुगश् कालेन सगुष: स्यम्। स्यं नारायणाः अस्भुर्मायया प्रक्ृतिः स्वयम् ॥ १०८॥ तदंगम्तत्समः ग्रखत् बथा वह्: स्फुलिङ्गवत्। वे ये च ब्रह्मपा सष्टा रुद्रादित्वाद्यस्तथा ॥ ११० ॥ कषष्प कल्प जितास्त ते नखरा मृत्युकन्यया। न शिवो ब्रह्मणा सष्टः सत्वी नित्यः सनातनः ।१११।। कतिधा ब्रद्मयां पाती यत्निमेषेए भूमिप। अथादिसर्गे श्रीऊष: प्रक्ृत्याञ्ज जगट्गुरु: ॥११२॥ चकार वीर्याधानस पुस्े वन्दावने वने। तहामांगसमुद्ध ता रासे रासेशवरी परा ॥ ११३ ॥ गभे द्धार सा राधा यावह ब्रह्मशो वयः। ततः सुषाव सा डिम्बं गोलोके राममएडले । ११४ ॥ चुकोप डिम्व सा दृद्टा हृदयेन विदूयता। तडिडिम्वं प्रर्यामास तदवो विखवगोलके । ११५ म त्यक्वापत्वं महादेवी रुरोद च मुहुर्मुद्ुः। कवशास्तां बोधयामास महावोगेन योगवित् ॥ ११६।। बभूव तस्माडिडिस्वाच्च सर्वाधारी महाविराट् ।११७ सुयज्त उवाच। म्रद्य मे सफलं जन्म जीवनं सारथकं मम।

५६४ ब्रह्मवेव्सपुराखे [५४ त्०

प्रापी मे वररूपस मभूव भक्तिकारणम् ॥ १२८॥ सुटुर्लभा हररभकि: सर्वमङ्लमङला। न तस्याश् समं विप्र वेषेषु भक्तिषञ्जकम् ॥११2॥ वथा भत्िमम भवेत् श्रीक्ृष्ण परमात्मनि। सुदुर्लभा च सर्बेषां तत् कुरुष्व महामुने ॥ १२०॥ न ह्यम्मयानि तीर्थानि न देवा मृच्छ्िलामयाः। ते पुनन्त्यु रुकालेन कवपपाभक्ताश् दर्शनात् : १२१ ॥ सर्वेषामाश्रमायाञ्ज द्िजातिजातिरुत्तमा। स्वध्मनिरतासैव तेषु श्रेष्ठास भारते॥१२२॥ कष्णमन्त्रीपासकञ्च कप्भक्िपरायरः । नित्य नैवेद्यभीजी च ततः श्रेष्ठो महान् शुचि: ।१२३। त्वां वैषवं द्विजश्रेष्ठ महाज्ञानासंवं परम्। संप्राप्य शिवशिषयञ्ज कं यामि भरणं मुने । १२४॥ अधुनाहं गलत्कुष्ठी तव शापान्महामुने। कथं तपस्यामशचिरनाधिकारी करोमि च । १२५।। सुतपा उवाच। हरिभत्तिप्रदाती सा विष्णुमाया सनातनी। सा च याननुग्टहाति तेभ्यो भत्िं ददाति च ॥१२६॥ यांखव माया मोहयति तेभ्यस्तां न ददाति च। करोति वञ्चनां तेषां नख्वरेय धनेन च ॥ १२७। क्वष्णप्र ममयों पत्ि प्राणाधिष्ठातदेवताम्। भज राधां निर्गुणं तां प्रदातीं सर्वसम्पदाम् ।१२८H शीघ्रं यास्यसि गोलोकं तदनुग्रहसेवया। सा सेविता श्रीक्वप्णेन सर्वाराध्यन पूजिता॥ १२८॥

५४ त्र. 1 प्रछ्वतिखरम्। ५६५

ध्यानासाध्य दुराराध्य भत्ता: संसेव्य निर्गुगम्। सुचिरेय च गोलीकं प्रयान्ति तहुजमतः।१३० ॥ कवपामयीच्च संसेव्य भत्ता यान्त्यचिरेस च। सा प्रसूच महाविषो: सर्वसम्पत्स्वरूपिणी। १ ३१ ॥ विप्रपादोदकं भुङ्ध सहस्त्रवर्षसंयतः । कामदेवखरूपथ रोगहीनो भविधसि॥११२ ॥ विप्रपादोदकक्लित्ा यावत्तिष्ठतति मेदिनी। तावत् पुष्करपव्रेष पिवन्ति पितरो जलम् ॥ १२३ ॥ पृथिव्यां यानि तीर्थानि तानि तीर्थानि सागरे। सागरे यानि तीर्थानि विप्रपादेषु तानि च ॥ १३४ । विप्रपादोदकञ्जैव पापव्याधिविनाशनम्। सवतीर्थोदकसमं भुत्तिसुतिप्रदं शुभम् ॥ १३५॥ विप्रो मानवरूपी च देवदेवी जनार्दनः । विप्रे ग दत्तं द्रव्यव्न भुख्ज्ते सर्वदेवताः ॥१२६॥ द्ूत्येवमुक्ता विप्रय् गटहीला तस्य पूजनम्। जगाम गहमित्युक्का चायास्ये वत्सरान्तरे॥ १३७ । भत्या च बुभने राजा विप्रपादीदकं शिवे। विप्रांश्च पूजयामास भोजयामास वत्सरम्: १३८॥ संवत्सरव्यतीते तु निर्मुक्तो व्याधिती तृपः । आजगाम सुनिश्रष्ठः सूतपा: कश्यपाग्रणी । १३८ ॥ राधापूजाविधानच् स्तोतच्ज कवचं मनुम्। व्यानव सामवेदोत दढ़ी तस् वृपाय च॥ १४० ॥ राजननिर्गस्वतां गीव्र मिन्युक्का तपसे मुनिः। जगाम स्वालयं दुर्गे निर्जगाम तरान्वितः । १४१।

५ू६६ ब्रह्म वैव सपुराशे [५४श्र०

रुरुदुर्बान्धवाः सर्वे तरिरात थोकमूर्च्छिताः । भार्य्याश्च तत्यजुः प्राखान् पुत्रो राजा बभूव है॥१४२। सुयन्नः पुष्करं गत्वा चकार दुष्करं तपः। दिव्यं वर्षें भतं राजा जजाप परमं मनुम् ॥ १४३। तदा ददर्श गगने रथस्थां परमेश्वरीम्। स तहर्शंनमात्र ए निष्पापश्च वभूव ह। १४४। तत्याज मानुषं देहं दिव्यां मूर्तति दधार ह। सा देवी तेन यानेन रत्नेन्द्रनिमितेन च॥ १४५ । वृप नीत्वाच गोलोकं तत्र चैव ययी तदा। राजा ददभ गोलोकं नद्या विरजयाव्टतम्॥ १४६ । वेष्टितं पर्वतनैव प्रतमृङ्गिन चारुणा। श्रीवृन्दावन संयुत्त रासमए्डलमरिडतम्।१8७। गो गोपी गोपनिकरै: शोभितं परिसेवितैः । रतेन्ट्रसारनिर्माणमन्दिरे: सुमनोहरैः ॥ १४८॥ नानाचित्रविचित्र श्व रानितं परिशोभितम्। सप्ततनि पदुपवनैः कल्पव्वक्षसमन्वितैः । १४८॥ पारिजात द्रुमाकीर्ये: वेष्टितं कामधेनुभिः। आकाशवत् सुविस्तीं वर्त्तुलं चन्द्रविम्बवत् ॥ १५०॥ अत्यूर् मपि वैकरठात् पञ्चाभत्कीटि योजनम्। शून्यस्थितं निराधारं ध्रुवमेवेशवरेकया ॥ १५१ ॥ आत्माकाशसमं नित्यमत्माकञ्ज सुदुर्लभम्। अहं नारायसोडनन्ती ब्रझ्माविशुर्महान् विराट् ॥१५२। धर्म: सुद्रविराट् सड्ी गङ्गा लव्ष्म्ी: सरखती। व्वं विष्युसाया साविली तलसी च मरेशर: ॥१५२ ॥

५४ त्र० प्रक्लतिखग्डम्। ५६७

सनस्कुमार: स्कन्दय नरनारायणावृषी। कपिलो दचिया यज्ञो ब्रह्मपुवाय योगिन: ॥ १५४ ।। पवनो वरुणशन्द्र: सूर्य्यो रुद्रो हुताशनः । छणा मन्वोपासकाख भारतस्थाय वेप्यवा: ॥१५५॥ एभिट्ट एटथ गोलोकी नान्येर्ट ष्टः कढाचन। निरामये च तत्रव रत्नसिंहासने स्थितम् ॥१५६। रतमाला किरीटैस भूषितं रव्भूषएैः। सुनिर्मले: पीतवस्त : वड्गिशुद्देर्विराजितम् ॥१५७॥ चम्दनोचितसर्वाङ् किशोरं गोपरूपियम्। नवीननीरदश्यामं ख तपङ्गवलीचनम् ॥ १५८५ भरत्पावय चन्द्रास्यमोषड्ास्यं मनोहरम्। द्विभुजं मुरलीहस्त भत्तानुग्रहविग्रहम् ॥ १५८० स्वेच्ामयं परं ब्रह्म निर्गुएं प्रक्वते: परम्। ध्यानासाध्य दुराराध्यम् अस्माकञ्च सुदुर्लभम् ॥१६०॥ प्रियैर्द्वाद्भगोपाले: सेवितं ए्वतचामरैः। वीचितं गोपिकावन्दैः सस्मितेः सुमनोहरैः ॥१६१ ॥ पीड़ितैः कामवाैय शश्वत् सुस्थिरयोवनैः। वड्निशुद्दांशकावानेः रत्नभूषणभूषितैः ॥ १६२.H रासमएडलमध्यस्थ ग्रीकपाञ् परात्परम्। ददर्ग राजा तवव राधया दर्भितन्तदा। १६३॥ स्तुतं चतुभिवदेय मूर्त्तिमद्विमनोहरैः । रागिगीनाष्ष रागागाम् अतीव सुमनोहरम् ॥ १६४ गुतवन्तन्न सङ्गीतं यन्त्रवक्रोत्वितं शिवे। नित्यया च सनातन्या प्रकत्या च सह त्वया। १६५ ।

[५४१०

पश्वत् पूजितपादाज मरिडतं तुलसीदलैः। कस्तूरीकुङ्गमातेश्च गन्धचन्दनचरचितेः ॥१६६॥ दूर्वाभिरच्ताभिश्च पारिजातप्रसूनकेः। निमलैविरजातीयैर्दत्ताध्यै रतिशोभितम्। १६७। सुप्रसन्नं स्वतन्त्रञ्ज सर्वकारणकारएम्। सर्वेषाज्ञान्तरात्मानं सर्वेशं सर्वजीवनम् ॥ १६८॥ सर्वाधारं परं पूज्य ब्रह्मज्योतिः सनातनम्। सर्वसम्पत् स्वरूपञ्च दातारं सवेसम्पदाम् ॥ १६८॥ सर्वमङ्लरूपज् सर्वमङ्लकारएम्। सर्वमङ्गलदं सर्वमङ्गलानाज्ञ मङ्गलम् ॥ १७० ॥ तं दृष्टा वृपतिस्त्रस्तोह्यवरुह्य रथात् लरा। साुनेत्र: पुलकिती मूड् च प्रएनाम च॥ १७१ । परमात्मा ददी तस्ी खदास्यञ्न शुभाशिषम्। सभति निश्चलां सत्यामस्माकञ्ज सुदुर्लभाम् ॥१७२ ॥ राधावरुह्य खरथादुवास कृष्वचतसि। गोपीभि: सुप्रियाभिश्च सेविता खेतचामरैः ॥ १७३ ॥ सभ्भाषिता श्रीक्ृषोन सस्तितेन च पूच्िता। समुत्थितेन सहसा भत्या च सम्टमेर च॥ १७8॥ आदी राधां समुच्चार्य्य पश्ात् कष्ाच् माधवम्। प्रवदन्ति च वेदेषु वेदविद्धि: पुरातनेः १ १७५॥ विपर्य्ययं ये वदन्ति ये निन्दन्ति जगत्प्रसूम्। कष्णप्रायाधिकां प्रेममयों पतिष्व राधिकाम ॥१०६॥ ते पच्यन्त कालसूत यावच्चन्द्रदिवाकरी। भवन्ति स्त्रीपुत्रहीना रोगिय: शतजन्सु । १७७॥

५५ श्०] प्रकृति खगडम्।

दूत्येवं कथितं दुर्गे राधिकाख्यानमुत्तमम् । सात्वं सती भगवती वैष्णवी च सनातनी॥ १७८ ॥ नारायणी विष्शुमाया मूलप्रक्ृतिरीखरी। मायया मां पृक्कसि त्वं सर्वज्ा सर्वरूपिखी॥ १७८। स्त्रीजातिस्वधिटेवी च परा जातिम्मरा वरा। कथितं राधिकाख्यानं किंभूयः श्रीतुमिच्कसि ॥१८०॥ दूति श्रीव्रह्मववर्त्ते महापुगणे नारावण नारद संवाढे प्रकृतिखणडे हरगौरी संवादे सुतप:सुयज्ञ संवाढे चतुःपञ्जा- गत्तमो5व्यायः ।

पञ्ज पच्चाशत्तमाऽध्यायः।

श्रीपावत्युवाच। श्रीक्वपास्य स्थिते मन्ते युभ्ाकमीश्वरस्य च। कथं जग्राह राधाया सन्वज्ज वैषावो हृपः ॥ १ ॥ किं विधानञ्ज किं ध्यानं किं स्तोत कवचज्न किम्। कं मन्त्रव ददी राजे तां पजापद्तिं वढ॥ २ ॥ श्रीमहेश्वर उवाच। हे चिप्र कं भजामी त प्रथ्नं करवति राजनि। गीसं प्राप्ोमि गोलोक कव्यागधनया मुने ॥ ३ ॥

५७० ब्र ह्मवेवत्तपुरासे [५५ त०

दत्युक्तवन्स राजेन्द्रमुवाच ब्राह्मीत्तमः । तत्सेवया च तल्लीकं प्राप्तासे बहुजन्मतः॥४॥ तत्प्राणाधिष्ठातदेवीं भज राधां परात्पराम्। क्वपामयोप्रसादेन शीघ्र प्राप्तोति तत्पदम् ॥ ५ू.॥ दृत्युक्का राधिकामन्त्रं ददी तस्मे षड़चरम्। ओंराधेति चतुर्थ्यन्तं वह्निजायान्तमेव च॥ ६। प्राणायामं भूतशुद्धिं मन्तन्यासं तथैव च। कराड़ न्यासमेवज्च ध्यानं सर्वसुदुर्लभम्॥श सोतच् कवचन्तञ् शित्तयामास भक्तितः । राजा तेन क्रमेशैव जजाप परमं मनुम् ॥ ८॥ ध्यानज् सामवेदीक मङ्गलानाज मङ्गलम्। कण्णस्तां पूजयामास पुरा ध्यानेन येन च॥ट। श्व तचम्पकवर्णाभां कोटिचन्ट्रसमप्रभाम्।

सुश्रोणीं सुनितम्बाघ् पक्कविस्वाधरां वराम्॥ १०॥ मुक्तापङ क्रिविनिन्यैक दन्तपङक्रिमनोहराम्। ई ष च्ास्यप्रसन्नास्यां भतानुग्रहकातराम्। दक्िशुजांशकाधानां रत्नमालाविभूषिताम् ॥११। रत्नकेयू रवलयां रत्नमन्जीररव्ज्विताम्। रत्नकेयूरयुग्मन विचित्र ए विराजिताम्। सूर्य्य प्रभाच्कादितेन गएडस्थलविराजिताम्॥ १२॥ अमूत्यरत्ननिम्ाण ग्रवैयकविभूषिताम्। सद्त्नसारनिम्भाग किरीटमुकुटोज्वलाम्। रताङ्ग रीयसंयुत्तां रत्नपाशकगोभिताम् ॥१३।

५५श्र०] प्रक्वतिखएडम् । ५०१

विभ्रनतीं कवरीभारं मालतीमाल्यगोभितम्। रूपाधिष्ठातदेवीञ्च गजेन्द्रमन्दगामिनीम्। गोपीभि: सु प्रियाभिस सेवितां खेतचामरैः ॥१४॥ कस्त रीविन्टुभिः सारद्वमधख्चन्दनविन्टुना। सिन्टूरविन्टुना चारु सीमन्ताधःस्थलीज्वलाम्। नित्वं सुपुजितां भत्त्या कषोन परमात्मना ॥ १५ ॥ कशा सीभाग्यसंयुक्तां कवण्पप्राणाधिकां वराम्। कृप्णा प्राणाधिदेवीञ्ज निगु शाव्ज परात्पराम्। १६।। महाविष्ुविधातीत दातीज् सर्वसम्पदाम्। कपभक्तिप्रदा पान्तां मूलप्रकतिमीखरीम् ॥ १७॥ वैप्ावीं विशुमायाष कृपाप्रेममवीं शुभाम्। रासमएडल्मध्यस्थां रत्नसिंहासनस्थिताम् ॥१८॥ रासे रासेश्वरयुतां राधां रामेखरीं भजे॥ १८ ॥ ध्यात्वा पुष्प मृद्ि दृत्वा पुनर्ध्यायेव्जगत्प्रसुम्। दृद्यात् पुष्प पुनध्यात्वा चोपहाराषि घोड़ग ।२०॥ आमनं वसनं पाद्यमव्य गन्धानुलेपनम्। धूपं दीगं सुपुष्पञ्च स्नानीयं रत्नभूषगाम् ॥ २१ ॥ नानाप्रकारनैवैद्य ताम्बूलं वासितं जलम्। मधुपकें रत्नतल्पसुपचारागि पोड़म। २२॥ प्रत्येकं वेद्मन्त्रेग दत्तं भत्नया च भूभृता। मन्तांय य यतां दुर्गे वेढोक्तान् सर्वसम्म्रतान् ॥२३॥ ! रत्नसारविकारव्न निर्मितं विश्वकसेणा। वरं सिंहासनं रम्यं राधे पूनासु ग्टह्यताम् ॥ २४ ॥ असृन्यरत्रखचितममृच्यं सूत्त्ममेव च।

५७२ ब्रह्मवेवत्तपुराणे [५५भ०

वड्गिशुद्ध निम्नलज्न वसनं देवि ग्ह्यताम् । २५ ॥ सद्रतसारपात्रस्थ सर्वतीर्थोदकं शुभम्। पादप्रचालनार्थच् राधे पाद्यज गह्यताम्॥ २६ ॥ दक्षियावर्त्तशङ्गस्थं सदूर्वापुष्पचन्दनम्। पूतं युक्त तीर्थतोयैः राधेऽघ्यं प्रतिग्टह्यताम् ॥ २७॥ पार्थिवद्रव्यसंभूतमतीवसुरभीक्वतम्। मङ्गलाहैं पविवञ राधे गन्ध सहाण से॥२८॥ श्रीखगड चूरीं सुस्त्िग्व कस्त रीकुड्गमान्वितम्। सुगन्धयुक्त देवेशि ग्टह्यतामनुलेपनम् ।२८ । वृक्षनिर्याससंयुततं पारथिवद्रव्यसंयुतम्। ज्वलदृ ग्निशिखाभूतं वूपं देवि सहाए मे । ३०॥ अन्धकारभयहर ममूत्यरत्नमुज्ज्लम्! रत्नप्रदीप शोभाच्यं रहारा परमेखरि। २१ ॥ पारिजातप्रसूनञ्ज गन्धचन्दनवर्चितम्। अतीव शोभनं रम्य ग्ह्यतां परमेखरि। ३२॥ सुगन्धामलकीचूरीं सुस्त्िग्व सुमनोहरम्। विषुतैलसमायुत स्नानीयं देवि स्टह्यताम् ॥३२॥ अमूत्यरत्ननिर्माएं केयूरवलयादिकम्। पङ्ख सुशीभनं राधे सह्यतां भूषएं मम ॥ २४ ॥ कालदेशोद्गवं पक्कफलञ्ज लड्डुकादिकम्। परमान्नन्न मिष्टान्न नैवेद्य देवि ग्टह्यताम् ॥२५। ताम्ब लञ्च वरं रम्यं कर्पूरादि्सुवासितम्। सर्वभोगाधिकं खादु ताम्ब लं देवि स्टह्यताम् ।२६॥ अशनं व्तपात्रस्य सुखादु सुमनोहरम्।

५५अ० 7 प्रक्ृतिएडम्। ५९२

मयानिवेदितं भत्या ग्टह्यतां परमेखरि। ३७॥

पुष्पचन्दनचर्चाव्य पर्य्यङ्ग देवि सटह्यताम् ॥३८॥ एवं संपूज्य देवों तां दद्यात् पुष्पान्तलितयम्। वत्नेन पूजवेहवीं नाविकाष्टी व्रंत व्रतीः ३८॥ प्रागाटिक्रमयोगेन दन्निणवत्त तः प्रिये। भत्या पञ्चोपचारेग सुप्रिया: परिचारिकाः॥४० ॥ मालावतीं पूर्वकोसे वड्निकोण च माधवीम्। दच्तिये रत्नमालाज़ सुथीलां नैक् ते सति. ४१४ पच्चिमे च पशिकलां पारिजाताज्ज मारुते। पद्मावतीमुत्तरे च ऐशान्यां सुन्दरीं तथा: ४२ ॥ यूथिकामालतीपझ्ममालां दद्यात् व्रते व्रती। परिहारख करुते सामवेदोक्तमेव च.४३॥ त्व देवी जगतां माता विष्ुमाया सनातनी। कृश्प्रागाधिदेवी च क्ृष्ाप्रासाधिका शुभा ॥ ४४ । क्वणाप्रेमसयी भक्ति: कृष्मसीभाग्वरुपिणी। छवपमभत्िप्रदे राधे नमस्त मङलप्रदे॥ ४५॥ ग्रद्य मे सफलं जन्म जीवनं सार्थकं मम । पूजितासि मया सा च या यीक्णोन पूजिता 1४ई॥ छप्णवक्षसि या राधा सर्वसीभाग्यसंयुता। रामे रामेखरीरुपा वन्दा वन्दावने वने ॥४9 ॥ क्वणाप्रिया च गोलोके तुलसी कानने तु या। चम्पावती छृपासङ्ग क्रीड़ा चम्पककानने। ४८॥ चन्द्रावली चन्द्रवने गतशृङ्क सती सति।

५७४ [५५च

विरजा दपहन्ती च विरजातटकानने। ४2 । पद्मावती पदमवने छष्णा कृष्णसरोवरे। भट्रा कुञ्जकुटीरे च काम्या च काम्यके वने । ५० ॥ वैकुठे च महालक्ष्मीरवाणी नारायशोरसि। चीरोदसिन्धुकन्या च मर्त्ये लक्ष्मीहंरिप्रिया ॥ ५१ ॥ सव खर्गे खगलत्तमीरदेवदुःखविनाभिनी। सनातनी विष्णुमाया दुर्गा शङ्गरवचसि॥ १२ ॥ सावित्री वेदमाता च कलया ब्रह्मवचसि। कलया धममरपत्नी तं नरनाराययप्रसू: ।५२॥ कलया तुलसी त्वच्न गङ्गा भुवनपावनी। लोमकूपोद्ववा गोप्य: कलांशा रोहिणी रतिः ।५४।। कला कलांभरूपा च शतरूपा पची दिति: । बदितिर्देवमाता च त्वत्कलांथा हरिप्रिया॥ ५५॥ दिव्यस् मुनिपत्नाच्च तत्कला कलया शुभे। क्वषणाभत्ति क्ृष्णदास्यं देहि मे कृष्णपूजिते । ५६ । एवं कवत्वा परीहारं सुत्ा च कवचं पठेत् : ५७॥ पुराऊृतं स्तोत्रमेतत् भक्तिदास्यप्रदं शुभम्। एवं नित्य पूजयेत् यो विष्शुतुत्यः स भारते ॥। ५८व जीवन्म तथ्व पूतश गोलोकं याति निखचितम् । ५८॥ कार्त्तिकी पूर्णिमायाज्ज राधां यः पूजयेच्क्रिवे। एवं क्रमेण प्रत्यब्दं राजसूयफलं लभेत् । ६०॥ परमैश्वर्य्ययुक्तश् दहलोके स पुस्यवान्। सर्वपापाद्विनिर्मुत्ती यात्यन्त विष्ुमन्दिरम् ॥ ६१॥ आदावेवं क्रमेशैव रासे वन्दावने वने।

(त्र ] प्रक्वतिसस्डम्। ५०५

खना सा पूजिता राधा श्रीकण्ेन पुरा सति ॥ ६२॥ संपूजिता द्वितीये च धावा एवं क्रमेण च। त्वद्दरेय च संप्राम्य विधाता वेदमातरम् ॥ ६२॥ नारायशी महालक्षीं प्राप संपूज्य भारतीम्। मङ्गाञ्त तुलसीच्चेव परां भुवन पावनीम् । ६४॥ विष्णुः सीरोदभायी च प्राप सिन्धुसुतां तथा। मृतायां रचकन्यायां मया कप्णाज्या पुरा॥ ६५॥ त्वमेव दुर्गा सम्प्राप्ता पूजिता पुष्करे च सा। ्रढितिं कश्यप: प्राप चन्द्र: संप्राप रोहिसीम् ।६६। कामो रतिश्व संप्राप धर्भोमृत्ति पतिव्रताम् । ६ ; देवास् मुनयश्चैव यां संपूज्य पतिव्रताम्। संप्रापुर्यद्वरेणैव धर्म कामार्थ मोचकम्। एवं पूजाविधानस् कवित स्तवं शृण ॥ ६८॥ श्ीमहेख्वर उवाच। एकदा मानिनी राषा बभूवादरगंना प्रभो: । संसत्तस्य तुलस्याञ्च गोप्याञ्च तुलसीवने। सा संहृत्व खमूर्त्तीय कला: सर्वाद्य लीलया॥ ६८ ॥ सर्वे वभूवुर्देवाव् ब्रह्मविष्ुभिवादय: ।७० ॥ भट्टखर्य्याय नियीका भार्य्याहीनाह्य पट्रुताः। ते च सर्वे समालोच्य श्रीक्वष्प भरपां ययु: ॥ ७१A तेषां स्तीवण सन्तुष्टः स्ात्वा संपूज्य तां शुचि:। तुष्टाव परमाला स सर्वेषां राविकां सतीम् । ७२ ॥ श्रीकण् उवाच। रवमेव प्रियोऽइन्त प्रमोद्मेंव ते मयि।

५७६ ब्रह्मवैवर्तपुराखे [. ५५श्र०

सुव्यता मद्य कापक् वचनन्त वरानने ॥ ९३ ॥ हे करा त्वं मम प्राणा जीवात्म ति च सन्ततम्। यद्ब्रूह्हि नित्य प्रेमृणा च साम्प्रतन्तद् गतं दरुतम्।।। सस्मात् सवमजोकन्त वचनं जगदम्बिके। सुरधारत्न हृदयं स्तीजातीनाच् सर्वतः॥७५॥ अस्माकं वचनं सत्यं यदुत्रवीमीति तद्श्रुवम्। पञ्चप्राणाधिदेवी वं राधा प्रायाधिकेति मे ।०६५ शही न रचितु त्वाञ्न यान्ति प्राशास्वया बिना। विनाधिष्ठाटदेवीञ्च को वा कुल च जीवति॥७॥ महाविष्योख माता लं मूलप्र्तिरीखरी। सगुसा त्वच्च कलया निगुगा खयमेव तु॥ ७८॥ ज्योतीरूपा निराकारा मतानुग्रहविग्रहा। भक्ानां रुचिवैचित्रता नानामूर्तोय्य विभ्वती॥२। महालक्ष्मीश् वैकुगठ भारती च सतां प्रसूः। पुश्न्षेत्र भारते च सत्ती च पार्वती तथा। ८०॥ तुलसी पुररूपा च गङ्गा भुवनपावनी। ब्रह्मलोके च सावित्री कलया वसुन्धरा ॥ ८१ । गोलोके राधिका त्च्न सर्वगोपालकेखवरी। त्वया विनाहं निर्जोवी हशकः सर्वकर्ममसु ॥८ २॥ शिवः शतस्वया पत्या शवाकारस्वया विना। वेदकर्त्ता सयं ब्रह्मा वेहमात्रा तया सह ॥८३॥ नारायणस्त्वया लक्ष्मा जगत्पाता जगत्पतिः । फलं ददाति यज्ञस त्या दचिसया सह। ८४। विभर्तति सष्टि शेषश् लां छता मस्तके भुवम्।

५५श० प्रकृतिखगडम्।

विभर्त्ति गङ्गारूपां तवां मू्ड़ि गङ्गाधर: शिव: ।८५। शक्रिमच्न जगत् सवं शवरूपं त्या विना। वक्ता सर्वस्वया वारया सूती मूकस्त्वयाविना। ८६। यथा नदा वटं कर्त्तु कुलालः शक्तिमान् सदा। ृष्टि स्रष्टं तथाहञ्ज प्रछ्त्या च त्या सह। ८७॥ त्वया विना जड़याहं सर्वत्र च न थक्तिमान्। सर्वयक्रिसरूपा त्वं लमामच्क समान्तिकम् । ८८॥ वक्ी वं दाहिका गक्तिर्नागिनिशकतत्वया विना। योभास्वरूपा चन्द्र वं लवां विना न स सुम्दर: ।८६H प्रभारूपा हि सूर्य्ये त्वं ल्वां विना न स भानुमान्। न काम: कामिनीबन्धुखुया रत्वा विना प्रिये॥८०॥ द्ृत्येवं स्तवनं क्वत्वा तां संप्राप जगत् प्रभु: । देवा वभूवुः सत्रीका: सभार्र्याः शक्तिसंयुताः ।८१॥ सस्तरीकच्च जगत् सवें बभूव शैककन्यके। गोपीपूर्सय गोलोकी वभूव तत्प्रसादत: ॥ ८२ ॥ राजा जगाम गोलोक मिति सुत्वा हरिप्रियाम्। शील्लणोन हतं स्तीत्र राघाया यः पठेबर: । ८३ ।। कृष्भक्तिव्व तह्ास्यं स प्राप्तीति न संभयः । स्त्रीविच्छेदे यः पृणोति मासमेकमिदं शुचिः॥८४ । अचिराल्लभते भाय्यों सुभीलां सुन्दरीं सतोम्। भार्य्याहीनो भाग्यहीनो वर्षमैकं मृषोति य॥९५॥ अचिराज्ञभत भाय्यां सुशीलां सुन्दरी सरीम। पुरा मया च व्वं प्राप्ता लोहे णानेन पार्यति । ६ । मृतावां दच्नकन्यावामाचया परमाममः।

५०८ [५६प०

स्तोन् खानेन संप्राप्ता सावित्री ब्रह्मणा पुरा ।20 पुरा दुर्वाससः श्ापान्निश्रीके देवतागरे। स्तोत शानेन देवैस्तेः संप्राप्ता श्रीः सुटुर्लभा॥८८॥ प्रृणोति वर्षसेकञ्च पुवार्थी लभते सुतम्।

कार्ततिकीपूर्णिमायान्तु तां संपूज्य पठेत्तु यः। अचलां त्रियमाप्रोति राजसूयफलं लभेत्॥ १०० H नारी शृणोति चेत् स्त्रोत्र खामिसौभाग्यतां लगेत्। भत्ता शृसोति यः स्तोत्रं बन्धनान्मुच्यते श्रुवम् ॥१०१॥ नित्यं पठति यो भत्या रावां संपूज्य भक्ितः । स प्रयाति च गोलोकं निर्मुक्ो भवबन्वनात् ॥१०२॥ दूति श्रीब्रह्मवेवत्त महापुराण नारायणनारदसंवादे प्रक्ृतिखणडे हरगौरीसंवादे श्रीराधिकोपाख्याने राधापूजास्तीत् नाम पञ्चपञ्चा- शत्तमोडध्यायः ।

श्रीपार्बत्युवाच। पूजाविधानं स्तोतञ् शुतमस्द्भुतं मया। अधुना कवचं ब्रूहि श्रोषामि खन्प्रसादृतः॥१॥

५६प्र०। प्रक्कतिखुग्डम्।

ग्रीमहेखर उवाच। शृगु वत्त्यामि हे दुर्गे कवचं परमाद्भुतम्। पुरा मह्यं निगदितं गोलोके परमालमा । २ ॥ अ्तिगुद्यं परं तत्वं सर्वमन्वीघ विग्रहम्। यडत्वा पठनादु ब्रह्मा संप्राप वेदमातरम्॥ २ । यद्कत्वाहं तव स्ामी सर्वमातु: सुरेश्वरि। नारायणय्च यहृत्वा महालन्ष्ी मवाप सः ॥४। यद त्वा परमात्मा च निगुणः प्रक्ृतेः परः। वभूव पत्िमान् कृष: सृष्टि स्रष्ट पुरा विभु:॥५॥ विशुःपाता च यडत्वा संप्राप सिन्धुकन्यकाम्। शेषोविभर्त्ति ब्रझ्माए्डं मूर्द्ि सर्षपवद् यतः ॥ ६ ॥ लोमकूपेषु प्रत्येकं ब्रह्मागडानि महान् विराट्। विभर्त्ति धारणाट् यस्य सर्वाधारो बभूव सः ॥७। वदारणाच्च पठनाइवम्ः सानती च सवेतः । यद्ारणात् कुवेरश् धनाध्यक्षश्च भारते ॥ ८। दून्द्रः सुरागामीशव पठनाडारगाढ यतः। टृपासां मनुरीशख पठनाद् धारगाढ यतः ।ट। श्रीमांधन्द्रय यद्त्वा राजसूयं चकार सः। स्वयं सूर्य्यस्त्रिलोकेश पठनाद्वारगाद् यतः । १०॥ यद् त्वा पठनादग्निर्जगत्पूतं करीति च। यद् ्वा वाति वातोऽयं पुनाति भुवनत्रयम् ॥ ११ ॥ यद त्वा च सतन्त्रो हि सृत्ुय्रति जन्तुपु। वरिःसप्त कत्वा निःनवां चकार च वसुन्धराम् ॥१२।। जामदग्न्यय रामय पठनाद्वारणाढु गतः।

५८० [५६अ०

पपी समुद्रं यद त्वा पठनात् कुम्भसस्भवः ॥ १३ ॥ सनत्कुमारी भगवान् यदत्वा ज्ानिनां गुरुः। जीवन्म तो च सिडी च नरनारायणावृषी । १४ ॥ यडृत्वा पठनात् सिद्ी वशिष्ठो ब्रह्मपुत्तकः । सिद्वेशः कपिली यस्ात् यस्पाइचः प्रजापतिः ॥१५। यस्माट्भृगुख्न मां ईष्टि कून्मः शेषं विभत्ति च। सर्वाधारी यती वायुर्वरुण: पवनी यतः १ १६ । ईशानो दिक्पतिश्वैव यमः शास्ता यतः शिवे। काल: कालाग्निः रुद्रश्न संहर्त्ता जगतां यतः ॥१७॥ यद्ृत्वा गौतमः सिद्ः कश्यपश्न प्रजापतिः। वसुदेवसुतां प्राप चैकंशिनतु तत्कलाम्। पुरा खजायाविच्छेदे दुर्वासामुनिपुङ्गव: ।१८। संप्राप रामः सीताञ्ज रावणेन हृतां पुरा॥ १८ ॥ पुरा नलश्न संप्राप दमयन्तीं यतः सतीम् । शङचूड़ो महावीरो दैत्यानामीखरी यतः ॥२०॥ वृषो वहति मां दुर्गे यती हि गरुड़ो हरिम्। एवं संप्राप संसिद्धिं सिद्ाञ्च मुनयः पुरा ॥ २१॥ यड्ृत्वा च महालक्ष्मीः प्रदाती सर्वसम्पदाम्। सरसती सतां श्रेष्ठा यतः क्रीड़ावती रतिः ।२२। साविवी वेदमाता च यतः सिद्धिमवाप्रुयात्। सिन्धुकन्या मर्त्यलक्ष्मीर्यतो विष्णुमवाप सा । २३ ॥ यड्डृत्वा तुलसी पूता गङ्गा भुवनपावनी। यद्कृत्वा सर्वशस्याव्या सर्वाधारा वसुन्धरा॥ २४॥ यडृत्वा मनसादेवी सिद्ा च विशपूजिता।

यड त्वा देवमाता च विष्णु पुत्र मवाप सा ॥ २ ५ ॥ पतिव्रता च यडृत्वा लोपामुद्राप्यरुन्धती। लेभे च कषिलं पुत्र देवहुती यतः सती॥२६॥ प्रियव्रतोत्तानपादी सुती प्राप च तत् प्रसूः। त्वन्माता चापि संप्राप लां देवीं गिरिजां यतः ॥२०।। एवं सवें सिद्गणः सर्वैंशर्य् मवापुयुः । श्रीजगनङ्गलस्यास्य कवचस्य प्रजापतिः ॥२८॥ कषिम्कन्टोडस्य गायत्री देवी रासेखरी खयम्। श्रीक्ृष्ण भक्तिसंप्राप्ती विनियोग: प्रकीर्ततितः । २६ । शिघाय कप्भकाय व्राह्मगाय प्रकाशवेत्। सठाय परगिधाव दला वृत्यु मवापुवात्॥ ३० ॥ राज्यं देयं शिरीदेवं न देयं कवचं मिये। कगठे धतमिदं भत्या लरीन परसात्मना॥ २१॥ मया दृषच गोलोवी तख्नया विशुना पुरा। शं राधेति चतुरष्वन्त वड़िजावान्तनेव च॥ ३२ ॥ कप्ोनोपासितो सन्तः कत्पहत्त: शिरोज्वतु। ओं ड़ीं वीं राधिकाङन्त वक्ियालमेन च॥३२ कपालं नेत्रयुरसच् योत्रयुर्स सदाववत। श्ंरां डीं श्रीं राधिकति केन्त वकिजायान्तलेव च २४ मस्तकं केशसंवांथ मन्वराजः सदावतु। श्रं रां राधेति चतुर्ष्यन्त वहिजायान्तमेव च॥ २५ सर्वसिद्धिप्रढः पातु कपीलं नासिकां मुखम्। क्ों यों कृषप्रियाङेन्त करठ पातु नमोऽन्तकम् ॥२६॥ ओं रां रामेशवरीङ्वेस्त स्कन्धं पातु न मोऽन्तकम्।

५८२

ओं रां रासविलासिन्य पृष्ठ पातु सदावतु । ३७॥ हन्दावन विलासिन्य साहावचः सदावतु। तुलसीवनवासिन्ये साहा पातु नितम्बकम् ॥ ३८॥ कृप्णप्राणाधिकाडेन्त साहान्त प्रसवादिकम्। पाट्युग्मञ्ज सर्वाङ्गं सन्ततं पातु सर्वतः ॥६८॥ राधा रक्षतु प्राचाच वड़की क्वप्पप्रियावतु। दक्ते रासेखरी पातु गोपीया नैक्ट तेऽवतु 1 ४० ॥ पश्चिसे निगुखा पातु वायव्य छष्ापूजिता। उत्तरे सन्ततं पातु मूलप्रक्ृतिरीखरी । ४१॥ सर्वेश्वरी सदैश्यानां पातु मां सर्वपूजिता। जले सथले चान्तरीत्षे खप्ने जागरणे तथा: ४२ ॥ महाविष्ोक्य जननी सर्वतः पातु सन्ततम्। कवचं कथितं दुर्गे श्रीजगन्सङ्गलं परस् ॥ ४३ ॥ यम्म कस्म न दातव्यं गूढ़ाट् गूढ़तरं परम्। तव स्नेहानाया ख्यातं प्रवत्तव्य न कस्यचित्॥ ४४ ।। गुरुमभ्यच्य विधिवद्दस्त्रालद्वार चन्दनेः । करठे वा दचिये वाही धृत्वा विषुसमी भवेतृ॥ ४५ गतलक्षजपैनैव सिद्ञ्ञ कवचं भवेत्। यदि स्यात् सिद्कवची न दग्वी वह्निना भवेत्॥ ४६॥ एतसमात् कवचात् दुर्गे राजा दुर्ययोधनः पुरा। विशारदी जलस्तस्भे वह्निस्तसे च निखचितम्। ४७।। मया सनत्कुमाराय पुरा दत्तञ्न पुष्करे। सूर्य्यपर्वगि मेरी च स सान्दीपनये ददी ॥ ४८॥ वलाय तेन दत्तज् ददी दुर्य्योधनाय सः।

५ू६प०] प्रक्कतिखण्म् । ५८२

कवचस्य प्रसादेन जीवन्मुत्ती भवेन्र: । ४८ ॥ नित्वं पठति भत्नयेदं तन्मन्त्ोपासकश्च यः। विष्णुतुत्यो भवेत्नित्व राजसूयफलं भेत् ॥५० सरामन सर्वतीर्थानां सर्वदानन यत् फलम्। सर्वव्रतोपवासे च पृथिव्याश्च प्रदत्िये। ५१ ॥ स्वयन्नेषु दीच्षायां नित्यञ्ज सत्यरच्षसे। नित्यं श्रीक्वप्ससेवायां कृपानेवैद्य भक्षर ॥ ५२। पाठे चतुरश वेदानां यत्फलञ्ज लभेस्नरः। तत्फलं लभते नूनं पठनात् कवचस्य च । ५३। राजद्वार श्मशने च सिंहव्याघ्रान्वित वने। दावाग्नो संकटेचैव दस्युचीरान्वित भये । ५४ ॥ कारागारे विपट ग्रस्ते घोरे च दृढ़बन्धने। व्यावियुत्ती भवेन्म की धारणत् कवचस्य च , ५५॥ द्वत्येतत्कथितं दुर्गे तवैवेदं महश्रि। त्वमेव सवरूपा मां माया पृच्छसि मायया। ५६। श्रीनारायण उवाच। दृत्युका राधिकाख्यानं मारं स्पारञ्न माधवम् । पुलकाङ्वित सर्वाङ्गः सायुनेतो वभूव स: :५७॥ न कवरासदृयो देवो न गङ्गा सदभी सरित्। न पुष्करात् समं तीथें नायमो ब्राह्मणात् परः ॥ ५८ ॥ परमाणु परं सूक्ष्म महाविष्णोः परी महान्। नभःपरच्च विस्तीणं वथा नासत्येव नारद । ५८ ॥ सधा न वैष्णवात् ज्वानी बोगीन्द्र: शङ्गरात् परः। कामक्रोधलोभमोह्ा जितास्तेनेव नारद : ६० ॥

८४ ब्रह्मवेवर्त्तपुराये

खप्रे जागरणे पश्वत् क्वष्णाध्यान रतः शिवः। यथा छष्ण स्तथा शभ् ने भेदो माधवैभयो: ॥ ६१॥ यथा शम् वैष्वेषु यथा देवेषु माधवः । सथेदं कवचं वत्स कवचेषु प्रशस्तकम् ॥ ६२ ॥ शिरिति मङ्गलार्थच्न वकारोदाळवाचक:। मङ्गलानां प्रदस्ता यः स शिवः परिकीत्तितः । ६२। मराणां सन्ततं विश्वे शं कत्याएं करोति यः। कब्याएं मोक्षवचनं स एव शङ्कर: स्मृतः ॥ ६४॥ व्रह्मादीनां सुराखाष्ट सुनीनां वेदवादिनाम्। तैषाञ्च सहतां देवी महादेव: प्रकीततितः ।६५ ॥ महती पृजिता विशे जूलप्रछ्वतिरीखरी। तस्या: देव पृजितय्य महादेवः स च स्मृतः ॥६६॥ विश्वस्थानाच् सर्वेषां सहतामीखरः खयम्। महेखरज् तनेमं प्रवदन्ति मनीविस: ॥६७॥ हे ब्रह्मपुत्त धन्योऽसि यद्गुरुच महेखवरः। श्रीकृण्णा भव्िदाता यी सवान् पृच्छति माचच किम् : ६5

इति श्रीब्रह्मवैवत्त महापुराये नारायणनारद संवादे प्रकृतिखरड़ राधिकोपाख्यानं नाम

५७ म० । प्रछ्ृतिखरडम्। ५८प

नारद उवाच।

सर्वाख्यानं युतं ब्रह्मन्नतीव परसाद्ग तम्। अधुना योतुमिक्कामि दुर्गोपाख्यानमुत्तमम् ॥१॥ दुर्गा नारायणीशाना विश्ुसाया शिवा सती। नित्या सत्या भगवती सर्वाणी सर्वमङ्गला॥ २॥ अस्विका वैषवी गौरी पार्वती च सनातनी। नामानि कीथ मोक्तानि सर्वेषां शुभदानि स । ३॥ अथं पोड़शनाम्ां च सर्वेषामीप्तितं वरम्। ब्रूहि वेदविदां श्रेष्ठ वेदोक्त सर्वसम्मतम् ॥ ४ ॥ केन वा पूजिता सादी द्वितीये केन वा पुरा। सटतीये वा चतुरथें वा केन सर्वत्र पूजिता॥ ५ ॥ नारायग उवाच। अंथें षोड़गनाम्नाच्च विपार्वेदे चकार सः। पुनः पृच्कसि ज्ञात्वा त्वं कथयामि यथागमम् ॥ ६॥ टुर्गोदेत्ये महाविघ्न भवबन्धे च कम्मेखि। शोके दुःखे च नरके यमदगडे च जन्मनि ॥॥ महाभवेडति रोगेचाप्या व्दोहन्तृवाचकः। एतान् हन्त्ेव या देवी सा टुर्गा परिकीर्त्तिता RCB यथसा तजसा रूपैर्नारायणसमा गुणैः। शक्तिनारयमस्यं तेन नारायणी स्ृता : 2 ॥ द्रेभान: सर्वसिद्वार्थें चाशव्दो दातवाचकः ।

सर्वसिद्ि प्रदावी या सापीथाना प्रकीर्ततिता ।१०१ सष्टा माया पुरा सष्टी विष्णुना परमावना। मोहितं मायया विश्वं विष्सुमाया प्रकीर्ततिता ॥११। शिवे कल्यासरूपा च शिवदा च शिवप्रिया। प्रिये दातरि चा शब्दो शिवा तेन प्रकीर्तिता॥१२। सद्बुद्दधिष्ठातदेवी विद्यमाना युगे युगे। पतिव्रता सुगीला च सा सती परिकीर्तिता। १३ । यथा नित्वोहि भगवाम् नित्या भगवती तथा। ख मायया तिरोभूता तत्र मे प्राक्ृते लये ॥ १४।। आब्रह्मस्तम्बपर्य्यन्तं सवें मिथ्यव क्वत्रिमम्। दुर्गा सत्यसवरूपा सा प्रद्वतिर्भंगवान् यथा ॥ १५॥ सिद्ध खर्य्यादिकं सवें यस्यामस्ति युगे युगे। सिदादिके भगोक्षय स्तेन भगवती स्मृता ॥१६॥ सर्वान् मोच्ष प्रापयति जन्म मृत्यु नरादिकम्। चरारचरांख् विशवस्थान् सर्वाणी तेन कीत्तिता । १९॥ मङ्गलं मोच्षवचनं चा शब्दो दाळवाचक: । सर्वान् मोक्षान् या दहाति सा एव सर्थमङ्गला ।१८ हर्षे सम्पदि कल्यारो मङ्गलं परिकीर्त्ति तम्। तान् ददाति या देवी सा एव सर्वमङ्ला। १६। अस्बेति मातवचनी वन्दने पूजने सदा। पूजिता वन्दिता माता जगतां तेन साम्बिका ॥२०॥ विष्ुभक्वा विष्णुरूपा विष्णो: शक्तिस्वरूपिणी। सृष्टो च विषुना सृष्टा वैषावी तेन कीर्तिता॥ २१ गौरः पीते च निर्लिप्त परे व्रह्मणि निमले।

५० प०] प्रछ्वतिखष्डम्। ५८७

तस्याव्मनः भकिरियं गोरी तेन प्रकीर्त्ति ता : २२॥ गुरुः बन्भुय सर्वेषां तस्य पक्ति: प्रिया सती। गुरु: ऊवषय तन्माया गौरी तन प्रकीर्तति ता । २३।। तिथिभेदे सर्वभेदे कल्पभेदे प्रभेदतः । ख्याती तेषु च विख्याता पार्वती तेन कीत्ति ता । २४0 महोत्सवविशेषे च पर्वव्िति प्रकीतति ता। तस्याधिदेवी यासाच पार्वती परिकीर्त्ति ता ।२५ । पर्वतस्य सुता देवी साविभूता च पर्वते। पर्वताधिषातदेवि पार्वती तेन कीर्नतिता । २६। सर्वकाले सना प्रोत्ता विद्यमाने तनीति च। सर्वत्र सवेकाले च विद्यमाना सनातनी॥ २०॥ अर्थः षोड़यनाम्राच्च कीर्तितथ महासुने। वधागमच्च वेदोकोपाख्यानव् निशामय:२८। प्रथमे पूजिता सा च क्वणेन परमामना। हन्दावने च सध्यादी गोलोके रासमयडले । २६॥ मधुकेटभभीते च ब्रह्मणा सा द्वितीयतः । त्रिपुर प्ररितेनैव ढतोये विपुरारिया। २० ॥ सषटत्निया महेन्द्रेय थापाद दुर्वाससः पुरा। चतुर्घें बूजिता देवी भत्त्या भगवती सती। २१॥ बदा मुनीन्द्रैः सिद न्दैदैवैस मुनिपुङ्गवेः। पूत्निता सर्वविश्वेषु बभूव सर्वतः सदा। ३२॥ तेजःमु सवदेबानां साविर्भूता पुरा मुने। सर्वेदेवा ददुस्तस्यै ग्रस्वाि भूषणानि च। ३१ । दुर्गाद्यय दैत्वाय निहता दुर्गया तया।

ब्रह्मवैव ्त्तेपुराखे ६५७.प्र०

दत्तं खराज्य देवैभ्यो वरञ्ज यदभीपितम् ॥ ३४॥ कल्पान्तरे पूजिता सा सुरथेन महात्मना। राज्ञा मेधस शिप्े ए मएमय्याव्ज सरित्तटे २५॥ मेषादिभिन्न महिषैः कष्पसारैश्व मरडकैः। कागेरिकुक कुसारहे: पत्िभिर्वलिभिर्मुने। २६॥ वेदोक्ानि व दत्वैवसुपचारासि घोड़श। ध्यात्वा च कवचं धत्वा संपूज्य च विधानतः । २०A राजा कत्वा परीहारं वरं प्राप यथेप्सितम्। मुत्ति संप्राप वैश्यश्न संपूज्य च सरित्तटे॥ ३८ तुष्टात्र राजा वैश्यव् सान्युनेतपुटाञ्तलि:। विससर्ज मृरमयों तां गभीरे निर्मले जले ॥३८.॥ मृरमयों ताटशों दृद्टा जलधीतां नराधिप:। करोद च तदा वैश्य स्ततः स्थानान्तरं ययौ ॥ ४० त्यक्का देहज् वैश्यश् पुष्करे दुष्करं तपः ॥ ४१॥ छत्ा जगाम गोलोकं दुर्गादेवीवरेए सः। राजा ययी खराज्यञ्च पूज्यी निष्कराटकं बली॥४२। भोगच् बुभुजे भूप: षष्टि वर्षसहस्त्रकम्। भार्य्यां खराज्यं संन्यस्य पुत्न च कालयोगतः ।४३। मनुर्बभृव सावर्षिस्तव्वा च पुष्करे तपः । द्ूत्येवं कथितं वक् समासेन यथागमम् । ४8॥ दुर्गाख्यानं मुनिश्रेष्ठ किं भूय: श्रीतुमिच्छसि ॥४५० इूति श्रीव्रह्मवेवर्ते महापुराण नारायएनारद संवाटे प्रक्ृतिखएड दुर्योपाख्यानं नाम

५८८

नारद उवाच।

कस्य वंशोद्ववी राजा सुरधी धम्म्रियां वरः । कथं संप्राप ज्ञानव मेधसाद ज्ञानिनां वरात् ॥ १ । कस्य वंशोद्ववो ब्रह्मन् मेधसी मुनिसत्तमः । बभूत कुत संवाढ़ी वृपस्य मुनिना सह॥ २॥ वभूव कुत्र मान्ताडा भगवन् वृपवैश्ययोः । व्यासेन ग्रोतुमिच्छामि वद वेदजिदांवर ॥२ ॥

नारायण उवाच।

अत्रिय व्रह्मगाः पुत्रस्तस्य पुत्रो निभाकरः । स च छत्वा राजसूयं दिनराजो बभूव ह। ४ ॥ गुरुपत्नााञ्च तारायां तस्याभूख बुध: सूतः। दुधपुत्रस्तु चैत्रश्च तत् पुत्रः सुरयः स्मृतः॥ ५॥

नारह उवाच। गुरुपत्नञ्च तारायां बभूव तत् मूतः कथम्। अ्रहो व्यतिक्रमं ब्रूहि वेदस्य च महामुने॥ ई॥

नारायम उवाच। सम्पवत्ती महाकामी ददर्ग जाड्गवीतटे। तारां सुरगुरो: पत्नीं धन्पिठठाञ् पतिव्रताम् ॥७॥ सुस्रातां सुन्दरी रम्यां पीनोव्नतपयोधराम्। सुशोर्षी सुनितस्वास मध्वचीएां मनोहराम् ॥ र H

ब्रह्मवेवत्तपुराण [५८भ०

सुदतीं कोमलाङ्गीच्ज नवयौवनसंयुताम्। सूक्ष्मवस्त्रपरीधानां रत्नभूषएाभूषिताम्।८।। कस्तूरीविन्टुना सार्ईमधश्चन्दनविन्टुना। सिन्दूरविन्दुना चारुभालमध्यस्थलीञ्ज्वलाम् ॥१०॥ वायुनाधीवस्त्हीनां सकामां रक्तलोचनाम्। भरत्पार्वणाचन्द्रास्यां पक्कविम्बाधरां वराम् ॥ ११।। सस्तितां नस्त्रवक्राञ्ज लज्जया चन्द्रदर्शनात्। गच्कन्तीं स्वग्टहं हर्षात् गजेन्द्रमन्दगामिनीम् ॥१२॥ तां दृष्ट्रा मन्मथाक्रान्तं चन्द्रो लज्जां जही मुने। पुलकाङ्गितसर्वाङ्गः सकामस्ताम् उवाच स ॥१३॥ चन्द्र उवाच। योषिच्कष्ठ च्षणं तिष्ठ वरिष्ठ रसिकासु च। सुविदग्ध विदग्धानां मनोहरसि सन्ततम् ॥१४। निषेव्य प्रक्ृतिं जन्मसहस्त्र कामसागरी। तपः फलेन लां प्राप वृहत्श्रीणिं वृह्सतिः ॥१५। अही तपसि्िना साईमविद्ग्धेन वैधसा। योजिता त्व रसबती शश्वत् कामातुरा वरा॥ १६॥ किंवा सुखन्न विज्ञातमविन्त षु समागमे। विदग्धाया विदग्धेन सङ्गमः सुखसागर: ॥१७॥ कामेन कामिनी त्ञ्ज दग्धासि व्यर्थमीखरि। करमोरात्मदोषाद्दा को जानाति मनस्तिया: ६. १८। दिने दिने हथा याति दुर्लभं नवयौवनम्। नवीनयौवनस्थाया वृद्दन स्वामिना तव ॥े १८॥

५८ग्र ० प्रक्ृतिखरडम्।

खप्रे जागरसे वापि ध्यायते च वहस्पतिः ॥ २०॥ सवकामरस्ज्जा त्वं निष्कामं काममीफ्मितम्। कामुकी ध्यायते गश्वद्यूना शृङ्गारमात्मनि॥२१॥ अन्यय तवन्मनः कामोभिन्नं लङ्गर्त्तुरीप्तितम्। का प्रीतिः सङ्गमे कान्त दयोविषयभिन्नयोः ॥२२ ॥ वासन्तीपुष्पतल्पे च गन्धचन्दनचर्चिते। वसन्त मां उहीत्वा च मोदख माधवीवने ॥२२॥ निर्जने चन्दनवने सुगन्धिपुष्पचर्चिते। भवती युवती भाग्यवती तत्र व मोदताम् ॥२४॥ चन्दने चम्पकवने गीतचम्मकवायुना। रम्ये चन्मकतल्य च क्रीड़ां कुरु मया सह ॥ २५॥ दूव्यका मटनोनत्तो मदनाधिकसुन्दरः । पपात चरणे देव्या मन्दो मन्दाकिनीतटे॥ २६॥. निरुमार्गा चन्द्रे स शुष्ककरठीउतालुका। अभीतोवाच कोपेन रल्पङ्गजलोचना॥ २७॥ तारा उवाच। धिक् त्वां चन्द्र त्पं मन्ये परस्तीलम्पटं गठम्। अरत्र रभाग्यात् वं पुत्रो व्यर्थन्त जन्म जीवनम् ॥ २८॥ अरे कत्वा राजसूयमात्मानं मन्यसे वली। बभूव पुर्वं ते व्यघं विप्रस्त्रीषु च यन्मनः ॥२८॥ यस्य चित्त परस्त्रीषु सोऽशचि: सर्वकर्मसु। न करमफलभाक् पापी निन्यो विखेषु सर्वतः ॥२०॥ इंसि चेन्मे सतीत्वच्न यत्तमग्रस्तो भविष्यसि। अत्युच्छ्रितोनिपतनं प्राप्ीतीति युती शुतम् । २१ ।

ब्रह्मवैवर्सपुराणे

दुष्टानां दर्पहा कृप्णो दर्पन्त निहनिष्यति। त्यज मां मातरं वत्स यदि ते शं भविष्यति॥२२॥ दृत्युक्वा तारका साध्वी रुरोढ च मुहुमु हुः। चकार साच्षिएं धमें सूर्य्य वायु हुताशनम् ॥ ३२॥ ब्रद्माएं परमातमानम् आ्काशं पवनं धराम्। दिनं रात्रिञ्ज सन्ध्याञ्ज सवें सुरगणं मुने ॥२४ ॥ तारकावचनं शुत्वा न भीतः स चुकोपह। करे छत्वा रथे तूणं स्थापयामास सुन्दरीम् । २५। रथज्ज चालयामास मनोयायी मनोहरम्। मनोहरां रटहीत्ा तां स च रेमे मनोहरम् ॥ २६॥ विस्वन्दके सुरवने चन्दने पुष्पभट्रके। पुष्करे च नदीतीरे पुष्पिते पुष्पकानने॥ ३७॥ सुगन्धिपुष्पतल्प च पुष्पचन्दनवायुना । निर्जने मलयद्रोखां स्तिग्धचन्दनचर्चिते॥ ३८॥' शैले शेले नदे नद्यां मृङ्गारं कुवतस्तयोः । गतं वर्षशतं हर्षान्मुह्हर्त्तमिव नारद॥ २९ ॥ बभूव शरणापत्री भीतो दैत्य षु चन्द्रमा: । तेजख्विनि तथा शुक्रे तेषाज़ बलिनां गुरी ॥ ४० ॥ अभय्न ददी तस् कपया भृगुनन्दनः । गुरु जहास देवानां सुविपत वहस्पतिम् । ४१ ॥ सभायां जहसुह्ष्टा वलिनी दितिनन्दना: । अभयव् ददुस्तस्मै भीताय च कलद्विने॥ ४२॥ सती सतीत्व ध्वंसेन पापेन चन्द्रमएडले। बभूव शशरूपञ्न कलङं निर्मले मलम्॥ ४२॥

प्रकृतिखगडम्। ५८२

उवाच तं महाभीतं शुक्री वेदचिदांवरः। हिते तथ्य वेदयुत्त परिणामसुखावह्म् ॥४४ ॥ शुक्र उवाच। त्वमही ब्रह्माः पीत्ोऽप्यवेर्भगवतः सुतः । दुर्नीतं कम ते पुत्र नीचवन्न वगस्करम् ॥ ४५॥ राजसूय पुखफले निमले कीर्तति मएडले। सुधाराशी सुराविन्टुरूपमङ्गमुपार्जितम्॥ ४६॥ त्यज देव गुरीः पत्नीं प्रसूमिव महासतीम्। वर्मिष्ठस्य वरिष्ठस्य व्राह्मयानां वृहस्पतेः ॥४७॥ पभ्ो: सुराणामीशस्य गुरुपुत्स्य ब्रह्मरः । पोत्रस्याङ्गिरसः पश्वञ्यलती ब्रह्मतेजमा॥ ४८ ॥ गत्रोरपि गुखा वाच्ा दोषा वाच्या गुरीरपि। इति मदंधजातानां स्वभावय सतामपि॥ ४८ ॥ स शत्र में सुरगुरुः परी विश्वे निभाकर। तघापि सहजाख्यानं वर्णितं धमेसंसदि। यत्र लाकाय धभिष्ठा स्तत्र धर्मः सनातनः ॥ ५० ॥ यतोधमस्ततः कृष्मो वतः कवपस्तती जयः। गौरेकं पञ्च व व्याव्री सिंही सप्त प्रसूयते॥ ५१ ॥ हिंसका: प्रलयं यान्ति धर्मी रक्तति धार्मिकम्। देवास शुरुवी विप्रा: मत्ता वद्यपि रचितुम् ॥ ५२ ॥ तथापि न हि रत्तन्ति धर्मघं पापिनं जनम्। कुलटा विप्रपलीनां गमने सुरवित्रयो: ॥५३॥ व्रम्माहत्या वोड़गांथ पातवाञ्च भवेद् ध्रुवम्। तासा मुपस्चितानाच गमने तच्चतुर्घकम् । ५४॥

५८४ ब्र ह्मवैवर्त्तपुराणे [५८श०

विप्रपत्नी सतीनाज्ज गमनेन बलेन चेत्। ब्रह्महत्याशतं पापं भवेदेव खुतो शुतम् । ५ ५ ॥ धम्मजुर महाभाग ब्राह्मणीं त्यज साम्प्रतम्। कृत्वानुतापं पापाच्च निवृात्तसु महाफला : ५ू६॥ उपायेन च ते पापं दूरीभूतं करोम्यहम्। भरणागतस्य भीतस्य मवि देवस्य धर्मतः ॥ पूस्तहीनञ्व भीतष्व दीनज्ज गरणार्थिनम्। यो न रक्षत्यधमि8ः कुभ्भीपाके वसेद् श्रवम्॥ ५८ ॥ राजसूयशतानाच रचिता लभते फलम्। परमैश्वर्य्य युक्तश्च धर्मेण स भवेदिह ॥५ट ॥ दवत्युका च दैत्यगुरु: खर्गे मन्दाकिनी तटे। स्नात्वा तं सनापयामास विष्णुपूजाञ्जकार सः॥६०॥ विष्युपादोदकं पुरं तव्रैवेद्य शुभप्रदम्। गङ्गोदकञ्च पुखञ्च भोजयामास चन्द्रकम् ॥ ६१॥ क्रोड़े कृत्वा तु तं भीतं लज्जितं पापकम्ेणा। कुशहस्त द्ृत्युवाच स्मारं सारं हरिं मुने॥ ६२ ॥ शुक्र उवाच। यद्यम्ति मे तपः सत्यं सत्य पूजाफलं हरैः । सत्य व्रतफलञ्जव सत्य सत्य वच: फलम् ॥ ६३॥ तीर्थख्नानफलं सत्य सत्यं दानफलं यदि। उपवासफलं सत्यं पापान्मुक्तो भवान् भवेत् ॥ ६४ । विसन्याहीनं विप्रज्ज विष्ुपूजाविहीनकम्। तं गच्कतु महावोरं चन्द्रपापं सुदारुरम्॥ ६५् ॥ स्वभार्य्यां वञ्जनं कत्वा यः प्रयाति परस्त्रियम्।

५८श्र०] प्रक्तिएडम् । ५ट५

स यातु नरकं घोरं चन्द्रपापेन पातकी । ६६॥ वाचा वा ताड़येत् कान्त दुःपीला दुर्मुखा च या। सा युगं चन्द्रपापेन यातु लालामुखं ध्र वम् ॥६७॥ अनेवेद' वथान्नव्न यथ भुडत्ा हरेदिजः । स यातु कालसूतरम् चन्द्रपापाचतुर्युगम्॥ ६८॥ अमुवाच्ां भू खननं करोति यो नराधमः । चन्द्रपापात् युगशतं कालसूत्र स गच्कतु॥ ६८॥ स्वकान्त वञ्चनं कत्वा या याति परपूरुषम्। सा यातु वक्निकुरडन्न चन्द्रपापाचतुर्युगम् ॥ ७० ॥ कीनि करोति रनसा परकीति विलुप्य च। स युगं चन्द्रपापेन कुश्भीपाकञ्ज गच्छतु ।७१॥ पितरं मातरं भार्य्यां योन पुष्णाति पातकी। स्वगुरु चन्द्रपापेन वातु चारडालतां ब्रुवम् ॥७२॥ कुलटान्नमवोरात ऋतुस्नातान्नमेव च। योऽआाति चन्द्रपापञ्च तं वातु पापिनं ध्र वम् ॥७२॥ स यातु तेन पापेन कुभ्भीपाकं चतुर्युगम्। तस्मादुत्तीय चारडालीं योनिमाप्तोति पातकी ।७8। दिवसे यो ग्राम्यवमें महापापी करोति च। यो गच्केत् कामतः कामी गुविषों वा रजखलाम् ।०५॥ तं यातु चन्द्रपापञ्च महावोरञ्च पापिनम्। स यातु तेन पापेन कालसूव चतुर्युगम्॥ ७६॥ सुखं योगीं स्तनज्जापि वो पश्ति परस्विरिया: । कामतः कामद्ग्धय तं यातु चन्द्रकल्मवम्।99॥ स वातु लालाभत्क्ष चन्द्रपापाचतुर्युगम्।

तम्मादुत्तीर्य् भवतु चारडालान्धो नपुं सकः। ७८। कुह्हपूर्रोन्टु संक्राान्त्यां चतुर्दश्याष्टमीषु च। मासं मसूरं लकुचं यश् भुखत् रवेर्दिने॥० ॥ कुरुते ग्राम्यधन्मैंन्न तं यातु चन्द्रकिल्विषम्। चतुर्युगं कालसूत तेन पापेन गच्छतु, ८०॥ तस्मादुत्तीर्य चाएडालों योनिमाप्नोति पातकीं। सप्तजन्म महारोगी दरिद्रः कुअ एव च ॥ ८१। एकादश्वाञ्च यो भुखत्त कप्णजन्ाष्टमीदिने। शिवरात्री महापापी तं यातु चन्द्रपातकम् ॥ ८२ । स यातु कुभ्भीपाकज् यावदिन्द्राक्षतुर्दय। तेन पापन प्राप्नोतु चागडालीं योनिमेव च ॥ ८३॥। ताम्रस्थ दुग्धमाध्वीकमुच्किष्टे ष्टृतमेव च। नारिकेलोदकं कांस्ये दुग्ध सलवरं तथा :८४॥ पीतशेषजलज्जैव भक्षावशेषमोदनम्। ओदनमसऊद् भुङते सूर्य्य नास्त गते द्विज: ।८५ू॥ तं यातु चन्द्रपापञ्च दुर्निवारञ्च दारुयम्। रु यातु तेन पापिन चाव्वकूपं चतुर्युगम् । ८६। सकन्याविक्रयी विप्रो देवलो वृहवाहक: । भूद्राणं भवदाही च तेषाच् सूपकारक: ।८४। अश्वत्यतरुघाती च विष्युवैष्वनिन्दकः। तं यातु चन्द्रपापज्च दारूएं पापितं भृगम्॥ ८८ ॥ स यातु तस्मात् पापाच् तप्तशूर्मीच्च पातकी। ऋश्हग्धो भवतु स यावदिन्द्राश्चतुर्दश ॥८ट । नस्मादुत्तीर्य चारडालीं वोनि प्राप्नोति पातकी।

५८शर०1 प्रक्ृतिखर्डम् ।

सप्तजन्म स चागडालो वृषथ जन्मपञ्ज च ।८०॥ गदभो जन्मशतकं शूकरी जन्मसप्त च। तीर्थध्वाङ्वी जन्मसप्त विट्क्ृमिर्जन्रपस्न च। जलौकाजननतकं शुचिर्भवत् तत्परम्।८१ । वया मांसं यो भुङ्त साथेपाकात्रमेव च। सददत्तं महाषापी प्राप्नीतु चन्द्रपातकम्॥ ८२ । स यातु चन्द्रपापेन चासीपत्र चतुर्युगम्। ततो भवतु सर्घ्श् पशुश्न सप्तजन्म च । ८३ । विप्रो वाई षिकी यो हि योनिजीवी चिकित्सकः । हरेर्नान्ाज् विक्रता वथ वा खाङ्गविक्रयी॥ ८४ ॥ स्वधम्भंकथकस व यद स्ात्मप्रशंसक: । मसीजीवी धावकश् कुलटापोथ एव च ॥ ८५॥ तं यातु चन्द्रपापञ् चन्द्री भवतु विज्वरः। स यातु तेन पापेन शूलप्रोतं मुदारुपम् ॥८६ ॥ तत विद्ो भवतु स यावदिन्द्राश्नतुर्दय। ततो दरिद्रो रोगी च दीच्षाहीनो नरः पशु: ।2७॥ लाच्षामांसरसानाञ्ज तिलानां लवणास्य च। अश्वानाञ्जव लौहानां विक्रता नरघातक: ।eC। चौरस विप्रो घट्टीगस्त यातु चन्द्रपातकम्। स यातु तेन पापेन सुरधारं सुदुःसहम्।८८ ।। तत्र क्विन्नो भवतु स यावदिन्द्रसहस्त्रकम्। तम्मादुत्तीर्य्य भवतु शृगालः सप्तजन्मरमु । १००.। सप्तजन्म च मार्जारो महिषो जन्मपन्नकम्। सप्तजन्म च भल्न कः कुक्क रो सप्तजन्नम च। १०१।

ब्रह्मवेवत्तपुराण

मत्यय जन्मशतकं कर्कटी जन्मपञ्जकम्। गोधिका जम्मशतकं गर्दभः सप्तजन्मसु ॥ १०२ ॥ सप्तजन्म च मएडूकस्ततश्व मानवोऽधमः । चम्मकारत् र्नकस्त लकारस वार्डकी। १०३॥ नाविक: शवजीवी च व्याधच खर्सकारकः। कुम्भकारो लीहकारस्ततः चत्रस्ततो दिन: ॥ १०४ । दूति चन्द्र शुचिं कवत्वा समुवाच तु तारकाम्। त्यक्का चन्द्रं महासाध्वि गच्छ कान्तम् दति हिनः॥१' प्रायच्चित्तं बिना पूता त्वमेव शुडमानसा। अकामा या बलिष्ठेन न स्त्री जारेण दुष्यति॥१०६॥ दन्येवमुक्ता शुक्रश्च चन्द्रन्न तारकां सतीम् । सस्तितां सस्मितञ्जव चकार च शुभाभिषस् ॥ १०७॥

कृति श्रीब्रह्मवैवत्ते महापुराण नारायणनारद संवादे प्रक्ृतिखगड दुर्गोपाख्यानं

नारद उवाच।

हहस्पतिः किञ्जकार तारकाहरणन्तर। कथं संप्रापतां साध्वीं तन्म व्याख्यातु मर्हसि। १

प्रक्वतिखएडम्।

श्रीनारावण उवाच। दृष्टा विलम्वं ताराया स्रान्त्याक्चापि गुरुः स्यम्। प्रस्थापयामास मिथमन्व षार्घच् खर्णदीम् । २ ॥ शिषो गत्वा खर्बदीच्ज संप्राप्य लोकवक्रतः । रुदन्रुवाच खवगुरु तारकाहरणं मुने॥ ३॥ गुत्वा सुरगुरुर्वाता मशिना च प्रियां हृताम्। मुहत्तें प्राप मूर्चछाज्च ततः संप्राप चेतनाम्। ४॥ हरोटोच्: सशिषय हृदवेन विद्यता। शोकेन लज्जया विप्रो विललाप मुहमुहुः॥ ५ उवाच गिष्यान् सम्ोध्य नीतिज्ज त्रुतिसम्मतास्। सायुनेत्रः सायुनेतान् योकार्तः शोककर्षितान्। ६॥ वृह्हस्पतिरुवाच। है वत्सा केन बप्तीऽहं न जाने कारएं परम्। दुःखं धममविरुद्टो यः संप्राप्तीति न संभव: HOH यस्य नास्ति सतीभाय्वा गहेषु प्रियवाढिनी। अरख तेन गन्तव् वघारखं तथागटहम् : ८॥ भावानुरक्ता वनिता हता यस्य च भत्ु गा। अरख्व तेन गन्तव्य यथारख तथा गहम् ॥ ट॥ मुशीला सुन्दरी भायया गता यस्य ग्हादही। अख्व तेन गन्लव्य यथारखं तथा गहम् ॥ १०॥ देवेनापहता यख पतिसाध्या पतित्रता। परखव तेन गन्तव्यं यधारख तवा गहम् ॥११8 स््र माता गठहे नाप्ति गहिषी वा सुभासिता। रखं तेन गन्तव्य वथारख तथा एहम् ॥ १२॥

६०० ब्रह्मवेवत्तपुराणे प्रियाहीनं ग्हहं यस्य पूणीं द्रविसबन्धुभिः । अरख तेन गन्तव्व यथारए तथा ग्हम् । १३॥ भार्य्याशून्या वनसमा: सभार्य्यास्च गहा गहाः । गहिसी च ग्हं प्रोत्त न गहं गहसुचते॥ १४ ॥ अशुचि: स्त्रीविहीनस दैवे पैत्रा च कर्मसि। यदक्ञा कुरुते कर्म न तस्य फलभाग् भवेत् ॥ १५॥ दाहिकाशकिहीनस यथा मन्दो इुताशनः। प्रभाह्हीनी यथा सूर्य: शोभाहीनो यथा शथी॥ १६॥ शत्रिहीनो यथा जीवो यथा चात्मा तनु विना। विनाधारं यथा धेयो यथेशः प्रक्वतिं विना। १9॥ न च शक्री यथा यज्: फलदां दक्षियां बिना। कर्मसाज् फलं दातु सामग्री सूलमेव च॥ १८॥ विना खसं खंकारी यवाशक्रः खकर्मगि। यथाशतः कुलालश् सृत्तिकाञ्ज विना हिजाः॥१८॥ तथा ग्ही न शतश्च सन्ततं सवकमेषि। भार्य्यामूला: क्रिया: सर्वा: भार्य्यामूला रटहास्तथा।२०। भार्य्यामूलं सुखं सवं ग्टहस्थानां गहे सदा। भार्य्यामूल: सदाहर्षो भार्य्यामूलञ्ञ मङ्गलम् ॥ २१॥ भार्व्यामूलञ्ज संसारो भार्य्यामूलञ्ज सौरभम्। यथा रथञ्न रथिनां गहियाञ्च तथा वहम् ॥ २२॥ सारधिसु यथा तेषां गहियाज्ज तथा प्रिया। सर्वरत्न प्रधाना च स्त्रीरतं दुष्क लादपि। २३॥ गहीता सा व्हस्थेने वेत्याह कमलोड्वः। यथा जलं विना पदम पदम शोभा विना यथा॥२४॥

प्रक्ृतिखणडम्। ६०१

तथैव च गटहसुखं ग्टहियां गटहिणीं विना। द्ूत्येव मुक्का स गुरु: प्रविवेश ग्टहं मुङ्ग: ।२५॥ ग्ट हाट् वहिनिःससार भूयोभूय: शुचान्वितः । मुह्डुमंहुश् मूक्ाञ् चेतनां समवाप सः ॥२६॥ भूयोभूयी रुरोटीच: समारं स्मारं प्रियागुखान्। प्रथान्तरं महाज्ञानी ज्ञानिभिच्व प्रबोधितः ॥२७। सच्किथेर्मुनिभिख्ान्यैः पुरन्दरग्टहं वयौ। स गुरुः पूजितस्तेन चातिय्येन मरुत्वता॥ २८॥ तमुवाच सव्टत्तान्त दृदि ल्वमिवाप्रियम्। वृह्स्पतिवचःत्ुत्वा रत्तपङ्गजलीचनः । २८ । तमुवाच महेन्द्र कोपप्रस्फुरिताधर: ॥३० ॥ महेन्द्र उवाच। दूतानाञ्च सहस्रत् गच्कत चारकर्मणि। अतीव निपुसं दृक्ष तत्वप्राप्तिनिमित्तकम् ॥३१॥ चत्नास्ति पातकी चन्द्री मन्नमाता तारया सह। गच्कामि तत्र सन्नदः सर्वैर्देवगणे: सह ॥ ३२॥ त्यज चिन्तां महाभाग सवें भद्र भवथति। भद्रवीजं दुर्गमिदं कस्य सम्पद्धिपद्विना ॥ ३३॥ दृत्युक्का च सुनाशीरो दूतानाञ्च सहसकम्। तूगों प्रस्थापयासास तत्कर्मनिपुणं मुने॥ ३४ ॥ ते दूताथ वषशतं ययुर्निर्जनसेव ह। सुदुलद्वनञ्च विश्वेषु स्रमित्वा शक्तमाययुः ॥३५॥ चन्द्रञ्ज शुक्रभवने ततप्रपन्नस तितहरस्। दृद्दा सतारकं भीतं ककयामाय रम्। २६। ५१

६०२

दति युत्वा सुनाशीरो नतवक्रो वृहस्पतिम् । उवाच शोकसन्तप्री हृदयेन विदूयता ॥ ३७॥ महेन्द्र उवाच। शृणु नाथ प्रवच्यामि परिणामसुखावहम्। भयं त्यज महाभाग सरवेंभद्र भविष्यति॥२८॥ त्वया न हि जितः शुक्रोन मया दितिनन्दन:। एतदालोचय चन्द्रश्न जगाम परणं कविम् ॥ ३९॥ गच्छ शीघ्रं ब्रह्मलोकमस्पमाभि: साईमेव च। ब्रह्मणा सह यास्यामः केलासे शङ्रं वयम् ॥४० ॥ दृत्युक्का तु महेन्द्रश्च सन्तप्ती गुरुणा सह। जगाम ब्रह्मलीकञ्च सुखदृश्य निरासयम् ॥ ४१ ॥ तत्र दृष्टा च ब्रह्माएं ननाम गुरुगा सह। प्रोवाच सर्ववृत्तान्तं देवानामीश्वरं परम् ॥ ४२॥ महेन्द्रवचनं सुत्ा जहास कमलोद्गवः । हितं तथ्य नीतिसारम् उवाच विनयान्विरितः ॥ ४३॥ ब्रह्मोवाच। यो ददाति परस्मे च दुःखनेव च सर्वतः। तस्मे ददाति दुःखब्न शास्ता कृष्प: सनातन: ॥ ४४ । भहं सष्ा च सष्टस्न पाता विण्णु: सनातनः । तथा रुद्रश् संहर्त्ता ददाति च शिवं शिव: । ४५।। निरन्तरं सर्वसाची धमरश्व सर्वकारणः । सर्वे देवा विषयिस: क्वष्णाज्तापरिपालकाः ॥४६ ॥ वृहसतिरुतथ्यख संवर्त्तश्व जितेन्द्रियः । त्ययाङ्गिरसः पुत्ना वेदवैदाङ्गपारगा: । ४७॥

प्रकृतिखएडम्। ६०२ संवर्त्ताय कनिष्ठाय न च किञ्ञिददी गुरुः। स वभूव तपस्वी च ध्यायते कृपामीश्वरम्॥ ४८॥ उतथ्यस्य मध्यमस्य भाय्याष्च गुर्विणों सतीम्। जहार कामनस्ताच भाटजायामकामुकीम्॥ ४९॥ यो हरदु भ्रातजायाञ् कामी कामादकामुकीम्। ब्रह्महत्यासहस्त्रञ्च लभते नात्र संभयः ॥ ५० ॥ स याति कुभ्भीपाकज्ज यावच्चन्द्रदिवाकरी। भातनायापहारी च मातगामी भवेननर: । ५१। तस्मादुत्तीर्य पापी च विषायां जायते कृमिः। वर्ष कोटिस हस्त्राणि तत्र स्थित्वा च पातकी । ५२॥ ततो भवेन्महापापी वर्षकोटिसहस्त्रकम। पुच्चलीयोनिगर्त्ते च क्रमिस व पुरन्दर ॥ ५३॥ गुध्रकोटिसहस्त्राणि गतनन्नि कुक्क रः। भाटजायापहरणाच्कतजवनि शूकरः॥ ५४॥ यो न ददाति दायज् वलिष्ठी टुबलाय च। स याति कुभ्भीपाकञ्न यावञ्चन्द्रदिवाकरी। ५५॥ माभुङत् ततीयते कम् कल्पकोटिशतैरपि। अवश्यमेव भोक्तव्यं कतं कर्म शुभाशुभम् ॥ ५६॥ जगट्गुरे: शिवस्यापि गुरुपुत्ी हहस्पतिः । ज्ञातं करोतु वृत्तान्तमीश्वरं बलिनां वरम्॥ ५७॥ सर्वे समूहा: देवानां सन्नदाय सवाहना:। मध्यस्था मुनयर्थ व तिष्ठन्तु नस्मेदातटे॥ ५८॥ पश्चादहस् यास्यामि पुखञ्न नमादातटम्। गुरुस्तत् गुरुपुत्तोऽपि गीव यातु िवालयम् ।५८।

६०४ ब्रद्मवैव त्तपुराे ५८प०

महेन्द्र उवाच। कथं वा वेदकर्त्तुक्व सिद्ानां योगिनां गुरोः । मृत्युञ्ज्रयस्य गभ्भोस् गुरुपुत्तो वहस्पतिः ॥ ६०॥ अङ्रिरास्तवपुत्तच तत् पुत्तश् वहस्पतिः । खत्तोज्ञानी महादैव: कथं शिथो गुरो: पितुः॥ ६१॥ ब्रह्मोवाच। कथेयमतिगुप्ता च पुराणेषु पुरन्दर। दूमां पुरा प्रवृत्तित्न कथयामि निशामय ॥ ६२१ मृतवत्सा कमदोषाङ्वार्ययाचाङ्गिरसः पुरा। वतं चकार सा चैवं कप्णस्य परमात्मन:। ६२॥ व्रतं पुसवनं नाम वर्षमेकं चकार सा। सनत्कुकारी भगवाम् कारयामास तां व्रतम् ।६४। तदागत्य च गोलोकात् परमात्मा कवपामय:। से च्छामयं परं ब्रड्म भत्तानुग्रहविग्रहः॥ ६५ ॥ सुत्रताच्च सलत्मीकां तामुवाच छपानिधि: । प्रणतां साशुनत्ाज् विनीतावन तया सुतः ॥६६॥ श्रीक्ृष उवाच,। ग्हारोदं व्रतफलं मम तेजःसमन्वितम् । भुङ्ग मद्वरतः पुत्रो भविष्यति मदंशतः॥६७० पतिगु रुख देवानां वहतां ज्ञानिनां वरः। पुत्तस्ते भविता साध्वि मदरेश वृहस्पतिः। ६८ ॥ महरेण भवेद्योहि स च मदरपुत्तकः । तवद्गर्भें मम पुत्नोऽयं चिरजीवी भव्थत॥ ६८: वरजी वीर्यजसव चेत्जः पालकस्तथा।

प्रक्कतिखगडम्। ६०५

विद्यामन्त सुती चैव ग्टहीतः सप्तमः सुतः । ७०॥ इत्युक्का राधिकानाथः खलोकञ्ज जगाम सः । श्रीक्ृणवरपुत्तोऽयं ज्ञानीखरगुरुः स्यम्। मृत्युञ्जरयं महाज्ञानं शिवाय प्रददी पुरा ॥ ७१ ॥ दिव्य वर्षतिलक्षञ् तपथक्र हिमालये। सयोगं ज्ञानमखिलं तेजः खात्मममं परम्। स्गहि विशुनायाञ्च सांगञ्ज वाहनं व्ृषम् ॥७२॥ खशूलञ् व्वकवचं खमन्त्र द्वादृगान्तरम्। कपामयः स्तुतस्तन श्रीक्ृपाय् परात्परः । शिवलोवे गिवा साच विष्णुमाया गिवग्रिया॥३॥ भत्तिरनारायणस्येयं साविभूता मनातनी । तजःसु सर्वदेवानां साविर्भूता सनातनी॥ ७४ ॥ जवान दैव्यनिकरं देवेभ्यः प्रददी पद्म्। कव्पान्ते दक्षकन्या च सा मूलप्रक्वतिः सती ॥ ७५ ॥ पितयन्े तमुं त्यक्का योगेन मिदयोगिनी। वभृव गैलकन्या मा साध्वी च भर्त्तृनिन्दया ॥ ७ई॥ कालेन हाष्तपसा शङ्गरं प्राप सुन्दरी। श्रील्ृषोहि गुरुः अश्ो: परमात्मा परात्परः ॥७॥ कृषान्य वरपुत्तोऽयं स्यमेव वहस्पतिः । अतोहेतो सुरगुरुशु रुपुतः भिवस्य च ॥७८ ॥ द्ृत्य वं कवितं सर्वं अरतिगुह्यं पुरातनम्। दूति पधानरूस्बन्ध: युतञ्व कवितो मया॥ ७६ ॥ पारमादिक रान्यल कथयामि निभासय। दुर्वासा गर्वृथ व गङ्गरांश प्रतापवान्॥ ८०।

: ६६ :६०अ्र०

. शिथयीचाङ्गिरसस्ती द्वी गुरुपुत्तीऽथवा ततः। प्रासाधिकायां सत्याञ्ज मृतायां दक्षशापतः ।रू। स्वज्ञानं खञ्च भगवान् विसस्मार खमोहतः । स्मरणं कारयामास कृषेन प्ररितोऽद्वियाः ॥८२॥ अतो हेतो गुरुश्चव शिवस्य मत् सुतश् सः । शीघ्रं गच्कतु कैलासं सयमेव वहस्पतिः ॥८३॥ त्वं गच्छ तत्र सन्नद्ः सदेवो नमंदातटम्। द्वत्युक्का जगतां धाता विरराम च नारद । ८४॥ गुरुर्ययी च कैलासं महेन्द्रो नम्दातटम् ॥ ८५॥ इूति श्रीब्रह्मवैव्त्ते महापुराण नारायणनारद संवादे प्रक्ृतिखरडे दुर्गोपाख्याने

षष्टितमोऽध्यायः।

-0-

नारद उवाच।

नारायण महाभाग वेदवैदाङ्गपारग। निपीतञ्च सुधाख्यानं तन्मुखेन्टुविनि:सतम्॥ १॥ अधुना श्रीतुमिच्छामि किमुवाच वहस्पतिः । गिवञ़ गत्वा वौलासं दातारं सर्वसम्पदाम् ॥ २ ॥ जगत्कर्त्ता विधाता च किं वा तं प्रत्युवाच सः । एतत् रुव रुमालीच वद वेदविर्दा वर॥ ३॥

६० ग्र० प्रक्ृतिखगडम् ।

नारायग डवाच। पीघ्र गत्वा च कैलासं भष्टश्ीः शङ्गरं गुरुः। प्रगाम्य तस्थी पुरतो लज्जा मलिनविग्रहः ॥४ ।। दृद्दा गुरुसुतं गभ्भुरुदृतिष्ठत् कुणासनात्। आलिङ्गनं ददी तम्मे शोघ्र मङ्गलमागिषम्॥ ५॥ स्ासने वासयित्वा च प्रपच्छ कुगलं वचः । सवाच मधुरं वाक्य भीतं तं लज्जितं शिव: ॥ ६ । ग्रीगङ्गर उवाच। कथमेवं विधस्वत्न दुःखी मलिनविग्रहः । सायुनंत्री लज्जितय् भ्रातस्तत् कारएं वद ॥॥ किं वा तपस्या हीना ते सन्याहीनाऽयवा सुने। किं वा थीक्वपासेवा च विहीना दैवदोषतः ॥८ ॥ किंवा गुरी भक्रिहीनोभीष्टदेवैऽ्यवा गुरी। किवा न रत्तितु शत्तः प्रपन्न गरणागतम्। 2।। किं वाऽतिथिस्त विमुखः किंवा पीषाः बुभुत्तिताः। किंवा खतन्त्ा स्त्री वा ते किंवा पुत्रोऽवचस्करः ॥१०॥ सुशामितो न गिथो वा किं सत्वाय्ोत्तरप्रदाः। किंवा ते विमुखा लत्मीः किंवा रुष्टो गुरुस्तव । ११ ॥ गरिषय वरिष्ठव् भश्वत् सन्तुष्टमानसः । गुरुस्तव वशिषय् प्रेष्ठ: श्रेष्ठः सतामही॥१२ ॥ किंवा रुष्टोऽभीटदेव: किंवा रुषाय ब्राह्मणाः। किंवा रुष्टा वैशवाय किंवा ते प्रवलो रिपु: ॥१३॥ किंवा ते बन्धुविच्क्ेदी विग्रही वलिना मह। किंता पदं परग्रम्तं किंवा बन्धुधनल वा॥२४॥

६०८ ब्रह्मवेवत्तपुराे [ ६० अ

केन ते वा कता निन्दा खलेन पापिना मुने। केन वा ्वं परित्यतः प्रिधेन बान्धवेन वा॥१५॥ बन्धुस्त्यतत सत्वया किंवा वैराग्येण क्रुाघवा। किंवा तीर्थे न हि स्नातं न दत्तं पुरवासरे। १६॥ गुरुनिन्दा बन्धुनिन्दा खलवक्कात् सुताथवा। गुरुनिन्दा हि साधूनां मरणादृतिरिचयते॥ १७॥ असदंशप्रजातानां खलानां निन्दनं तथा। दुःशीलमेवमसतां गृश्वन्नारकिसामिह ॥ १८॥ परप्रशंसका: सन्तः पुखवन्ती हि भारते। पश्वन्मङ्गलयुलाश्त राजन्त मनसा सदा ॥ १८ ॥ पुत्र यशसि तोये च समद्ग च पराक्रमे। ऐश्वर्य्य वा प्रतापे च प्रजाभूमि धनेषु च ॥ २० ॥ वचनेषु च बुद्धौ च खभावे च चरित्रतः । आचार व्यवहारे च जायते हृदयं ऋृणाम् । २१॥ याट्टग् वेषाज्च हृदयं ताट्टक् तेषाज़्न मङ्गलम्। याटृग् वेषां पूर्वपुरय ताट्टक् तेषाव् मानसम् ॥ २२ ॥ दत्युक्का च महादेवो विरराम खसंभदि। तमुवाच महावक्ता खयसेव वहसतिः ॥२३॥ वहस्पतिरुवाच। अकध्यमेव वत्तान्त कथयामि किमीशर। लोका: कर्मवशीभूतास्तत्कमे वत्तं पुरा॥ २४॥ स्वकमेणां फलं भुडले जन्तुर्जन्मनि जन्मनि। न हि नष्टञ् तत्कर्म विना भीगाच् भारते, २५॥ सुखं दुःखं भयं शोकं नरायां भारते पभी।

प्रक्तिखगडम्।

केचद्द़न्तीहि भवे स्वक्ृतेन च कमगा ॥ २६॥ केचचिदृदन्ति दैवेन स्वभावेनेति केचन। वरिविधास मता वेदे वेदवेदाङ्गपारग॥ २७। स्वयञ् कर्मजनकस्तत्कर्म दैवकारणम्। स्वभावी जायती वृणाम् स्वात्मनः पूर्वकर्मषः ॥२८॥ स्वकर्मणाञ्ज सर्वेषां जन्त नां प्रतिजन्मनि। सुखं दुःखं भयं शोकम् खात्मनश्व प्रजायते ॥ २६॥ स्वकर्मफलभोक्का च जीवो हि सगुणः सदा। आात्मा भोजयिता साच्षी निर्गुग: प्रक्वते पर: ॥०॥ स एवात्मा सर्वसेव्य: सर्वेषात्च फलप्रदः। स च सृजति दैवञ्ज स्वभावं कर्म एव च ॥ ३१ ॥ कर्मणा च नृणां लज्जा प्रशंसा च प्रफुलनता। लज्जावीजञ्ज व्ृत्तान्त तथापि कथयामि ते । ३२॥ दृत्युक्ता सर्वव्ृत्तान्तम् उवाच तं वहस्पतिः । सृत्वा वभूव नम्र्रास्यी गौरीशी लज्जया तदा । ३२॥ जपमाला कराट् भ्रष्टा कोपाविष्टस्य शूलिन: । वभूव सद्य: कम्पश्न रक्तपङ्गजलीचने ॥ ३४॥ संहर्तुरीयो रुद्रस्य विष्ो: पातुः सखा शिवः । स्त्रष्टुस्तुत्यञ्च मान्यय स्वात्मनः परमात्मनः ॥ ३५॥ निर्गुणस्य च कवशास्य प्रक्वतीशस्य नारद। कोपात् प्रवक्त मारिभे शुष्ककराठीछ्ठतालुक: ॥ ३६॥ शिव उवाच। शिवमस्तु च साधूनां वैषावानां सतामिह। अवेशावानामसतामगिवञ्च पढ़े पढ़े। २७।।

६१० [६०अ्र.

ददाति वैष्वेभ्यश् यो दुःखं सुस्थिती जनः । श्रीक्वष्णस्तस्य संहर्त्ता विघ्रस्तस्य पढे पढे॥ ३८॥ अवैषवानां द्ृदयं न हि शुद्ध सदामलम्। श्रीक्ृश्ामन्त्र स्मरसं मनोनैर्मत्य कारगम् ॥ ३८ । भिद्यते हृदयग्रन्यिम्क्विद्यते सर्वसंशयः । विष्णुमन्त्रोपासनया चीयते कर्म तत् नृगाम् ॥ ४० ॥ प्रही श्ीकण्णदासानां क: खभावः सुनिर्मलः। हृतभार्य्य मू्च्कि तज्ञ न प्रथाप रिपु गुरुः ॥४१॥ गुरुर्यस्य वशिष्ठच्च क्रोधहीनस धामिक:। हन्तारञ्च पुव्रथतं न थाप रिपु मुनिः । ४२। निश्ासेन सुरगुरोर्भ्ांतुमम वहम्पनेः । भस्ीभूतो मिमेषेण पतचन्द्री भवेद् ब्रुवम् ॥४३॥ तथापि तंन पथाप धम्ैभङ्गभयेन च। तपस्या हीयते पप्त : कोपाविष्टस्य नित्यमः ॥ ४४।। अहो ह्यन रसत्पुत्रः परस्त्रीलुब्धकः शठः। तपस्विनो वेष्ावस्य ब्रह्मपुत्रस्य धर्मिरः ॥४५॥ धमिष्ठा ब्रह्मगः पुत्रा वैष्णवा ब्राह्मणास्तथा। केचिहेवा दिजा दैत्या: पौत्राश्च विविधा मता: ।४ । ये सात्विका ब्राह्मणास्ते देवा राजसिकास्तथा। दैत्यास्तामसिका रौद्रा वलिषठाः चोडता: सदा ॥४9, स्वधमननिरता विप्रा नारायणपरायणा: । शेवा: याताश् ते देवा दैव्या: पूजाविवर्जिताः ।४८॥ मुमुचदी विष्ुभक्ता ब्राह्मणा दास्यलिपवः । ऐश्वर्य्यलिप्वो देवाश्चासुरास्तामसास्तथा।। ४८.।

६०श्र०) प्रक्वतिखएडम्। ६:१

ब्राद्मगानां सधस्ंय कृप्ास्याञ्चन मीप्सितम्। निष्कामानां निर्गुणस्य परस्य प्रक्ृतेरपि। ५० ॥ ये ब्राद्मणा वैषवास खतन्ता: परम पद्म्। यात्त्यन्योपासकाश्थान्य: साईञ्ज प्राऊ्ृते लये॥ ५१॥ वर्णानां ब्राझ्मणाः श्रेषठाः साघवो वैप्वा यदि। विषुमन्त्रविहीनैभ्यो द्विजेभ्यः खपची वरः ॥५२। परिपक्का विपक्का वा वैषवाः साधवद्य ते। सन्ततं पाति तांतैव विष्ुचक्र सुदर्भनम् ॥५३॥ यथा वड़गी शुष्कतएं भस्मीभूतं भवेत् सदा। तथा पापं वैष्वेषु काष्ठानीव हुताथने॥ ५४ ॥ गुरुवक्रात् विष्णुमन्वो यस्य कर्णो प्रवेच्यति। तं वैष्वं महापूतं प्रवदन्ति मनीषिणा: ॥५५ ॥ पुसां पतं पितणाञ् भतं मातामहस्व च। खसोदराज् जननीमुद्दरन्त्येव वैष्णवा: ॥ ५६॥ गवायां पिरडदानेन पिगडदा: पिएडभीजिनम्। समुदरन्ति पुसाञ्ज वैष्वास थतं गतम् ॥ ५७॥ मन्त्रग्रहषमात्रए जीवन्मुत्ती भवेनरः । वमस्तव्मान्म्हाभीतो वैनतैयादिवोरगः ॥ ५ूरू॥ निष्य नन्त्यव तीर्थानि गङ्गादीनि च भारते। कवशामन्त्रोपासकाश सर्गमात्रेण वाक्पते।५ट । पापानि पापिनां तीर्थे वावन्ति प्रभर्वान्त च। नश्यन्ति तानि सर्वाणि वैष्वस्पर्यमात्नतः । ६०॥ कवषणमन्तरोपासकानां रजसा पादयझ्मवोः। सदो मुक्ता पातकेभ्यः ऊत्सरा पूतावसुख्रा ॥ ६१।

६१२ ब्र ह्म वेवरत्तपुराष

वायुश्च पवनो व्निः सूर्य्यः सवें पुनाति च। एते पूता वैषवानां स्पर्शमात्रए लीलया । ६२॥ अहं ब्रह्मा च शेषश् धर्मः साक्षी च कम्णाम्। एते हृष्टाथ्ट वाञ्कन्ति वैष्णवानां समागमम् ॥ ६३॥ फलं कर्मानुरूपेए सर्वेषां भारते भवेत्। न भवेत्तद्वैष्वे च सिद्धान्य यथाङ्करम् । ६४॥ हन्ति तेषां कन्मं पूर्व भक्तानां भत्तवत्सलः । कपया सपदं तभ्यो ददात्येव क्वपानिधि: ।६५ । तेजखििनाज् प्रवरं वैष्वं भृगुनन्दनम्। स चन्द्रो दुर्बलो भीतः शुक्रञ्ज शरएं ययौ॥ ६६॥ सुदर्शनाद् वलिष्ठज्च शुक्र जेतुं न शक्तिमान्। तथापि चोद्रिष्यामि तारां मन्तणया गुरी॥ ६७॥ भजसत्यं परं ब्रह्म लणमात्मानमीखरम्। सुप्रसन्ने भगवति पत्नीं प्रापतासि लीलया॥ ६८ ॥ मन्त्रं तस्य प्रदास्यामि स्र्रातः कल्पतरु परम्। कोटिजन्ाघ निघ्नञ्न सर्वमङ्गलकारणम्॥ ६८॥ ब्रह्मादिस्तम्बपर्य्यन्त नख्रं जलविम्बवत्। शरसं याहि गीविन्द परमात्मानमीशरम्। तावङ्गवेच्छा भोगेच्वा स्वीसुखेच्का नृगामिह॥ ७॥ यावद्गुरुमुखाभ्भीजान्न प्राप्तीति मनु हरेः। संप्राप्य दुर्लभं मन्तं वितृष्ो हि भवेन्रः ॥ ७१ । इन्ट्रलममरत्वज् न हि वाञ्कन्ति वैष्णवाः। ज हि वाष्छन्ति मोच्षच् दास्य भति बिना हरः ॥७२॥ भत्तिनिर्मच्कनं भक्ती न करोति च मीचएम्।

द्वानं मृत्युन्न्रयत्वञ्ज सर्वसिद्धित्वमीप्सितम् ।०३। वाक्सिडित्वज् ब्रह्मत्व भक्तानां न हि वाब्कितम्। भति विहाय कवष्णस्य विषयं यो हि वाष्कति। र४ ॥ विषमत्ति सुधां रक्का वषिती विष्शुमायया । ०५॥ ग्रहं ब्रद्मा च विष्णुष धर्मोऽनन्तच्च कश्यप: । कपिलख्च कुमारश्च नरनारायणाहृषी। स्ायस्भुवो मनुख् व प्रह्मादश पराशरः॥७६॥ भृगुः शुक्रश्न दुर्वासा वश्िष्ठःक्रतुरङ्गिराः। वलिस वालिखित्यास वरुएय हुताशन: ।89॥ वायुः सूर्य्यस गरुड़ो दक्तो गयपतिः खयम्। एते परा भक्तवरा: कशास्य परमाममन: । ०८। ये च तस्य कलाः श्रेष्ठास्त तङ्क्तिपराययाः। दृत्युक्ता श्रद्वरस्तस्मे ददी कल्पतरु मनुम् ॥ ०2 ॥ लक्षीमायाकामवीजं डेन्त कपापदं मुने। परं पूजाविधानच स्तोतन्न कवचं मुने। ८०॥ तत्पुरश्चररं ध्यानं सिद् मन्दाकिनीतटे। गुरुः संप्राप्य तं मन्त्रं प्रद्राच्च जगद्गुरो: ॥८९ । वितप्ी हि भवाव्ची च बभूव तमुवाच ह। ८२ ।

वृहस्पतिरुवाच।

पच्वां कुरु जगननाथ यामि तप्तं हरेस्तपः । तारा तिष्ठतु तवव न तया मे प्रयोजनम् ॥ ८३॥ पश्यामि विषतुत्यन्न सवे नश्वरमीश्वर। श्रीछ्वणं भरंसं यामि सत्यं नित्वञ्च निर्गुपम् ।८४। ५२

६१४ [६० प.

श्रीमहादेव उवाच। परग्रस्तां लिरियं त्यक्का न प्रगंस्य तपो मुने। स्रावितस्य दुश्ा मरसादतिरिचते : ८५ । पुरो गच्छ महाभाग तमेव नमदातटम्। यत्र ब्रह्मादयो देवास्तल्नाहं यामि सत्वरम्। ८६। भिवस्य वचनं युत्ा वयी सुरगुरु: खयम्। आययी च महाभाग: शङरी नर्मदातटस्। -७P समं मङ्गरं दृष्टा प्रसन्नवदनेच्राम्। प्रणोसुर्देवताः सर्वा मनवो मुन्यस्तथा ॥ ८८॥ ननाम शभ्भ : गिरसा विषुञ्य कमलोङ्जवम्। ददी विष्ुमहेशाय प्रम्शालिङ्गनमाशिषम् ॥.८ट। एतस्मिन्नन्तरे तत चागमज्त हहसति:। प्रयनाम सादेवं विष्ुल कमलोइवम् । 20 H सूय्यं धर्ममनत्तच्च नर माच्न मुनीखरान्। सगुरु पितरं भश्या चीवास तत्र संसदि ।८१। सतरित्त्य मनसा युत्तिसुवाच तत संसदि। सयं विष्शुख भगवान् ब्रह्माएं चन्द्रशेखरम् । ८२ । विशुनवाचन युवाञ्च मुनयवेव समुद्रपुलिनं खरा। शुक्रं किच्न मध्यर प्रस्वापयितुमहसि॥ ८३॥ विग्रहेशैव विषमं भविषति न संशयः । नदाशिया सुरगुरुस्तारां प्रापताति निस्चितम् H 2४ । सरैमतथ सन्तुषः शुक्राचार्थो भविष्यति। पुरेः पकीक शिकस जर चक्रे स रचित: ॥८५ ।

प्रछ्तिखख्डम्। ६१५

युवाभ्यां प्रार्ष्यमानोऽहं युवयो: स्तबनेन च। खेतद्दीपादागतोऽस्ति परितुष्टस्तवेन च। शुक्राश्ममसीपर्ण सर्वा गच्कन्तु देवता: ॥ ८६ । रिपुवलिए: स्तीत्रय वभीभृत इति श्रुतिः । दृत्युक्का जगतां नाथ स्तर्व वान्तरधीयत। ८७ । स्तुतो व्रद्मादिभिदेवैः प्रणतैः परिपूजितः । गते च जगतां नाथे एव तह्ीपच्च नारद् ।. ८८। चिन्तिताथ सुरा: सर्वे विषसमानसास्तथा। मुनीन् देवांस संबोध्य व्रह्मा च तत्र संसदि ॥८६५ उवाच नीतिसारज्च सम्पतः शङ्गरेण स । १०० ॥ व्रझ्मोवाच। मम प्रभ्ोश्ष विशोय धसंस्य सर्वसाचियः । अस्राकञ्च समः स्रहो दैल् देवे च पुत्रका: ।१०१। दैत्यानाञ गुरौ शुक्र प्रपत्न निंगाकर: । न जितस सुरैः शुक्रः पूजिती दितिनन्दनैः ॥१०२॥ तारा हेतीरहं यानि शुक्रस्य भवनं सुराः । सवे ससुद्रपुलिनं यान्तु विषोर्निदेशतः ॥ १०३। दन्युक्का जगता धाता जगाम शुक्रसननिधिम्। प्रययुर्देवता विप्रा: समुद्रपुलिनं मुने॥ १०४ ॥ दूति श्रीव्रह्मवैवत्त महापुरागे प्रक्नतिखगडे नारायण- नारदसंवादे तारोद्वारगप्रस्तावे षष्टितमोऽध्यायः ।

६१६ ब्रह्मवेवर्त्तपुरासे

एकषष्टितमोऽध्यायः।

नारद उवाच।

ततः परं किं रहस्यं बभूवासुरदेवयोः । योतुमिच्कामि भगवन् परं कौनूहलं मम ॥ १ ॥

नारायण उवाच।

ब्रह्मा जगाम निलयं शुक्रस्य च महात्मनः । नानादैत्यमणाकीयीं रत्नमन्दिरभूषितम् ॥ २ ॥ पच्चाशत्कोटिभि: शिथ: परीतं ब्रह्मवादिभिः। सप्तभि: परिखाभिश्व वेष्टितं दुर्गमेव च। ३॥ रचितं रच्तकगसौर्दैत्येश्व पतकोटिभिः ॥४ । पद्मरागविरचितैः प्राचीरैः परिशोभितम्। ददर्भ जगतां धाता सभायां भगुनन्दनम् ॥ ५॥ स्तुतं मुनिगैर्दैत्ये रत्नसिंहासनस्थितम्। जपन्त परमं ब्रह्म कप्पमामानमीश्वरम् ॥ ६॥ भतसूर्य्यप्रभं प्रश्वज्जलन्त ब्रद्मतेजसा। दृद्टा पीत्र प्रभायुत्त विधाता हृष्टमानस: ॥ आत्मानं क्वतिनं मेने पुत्र पीत्रच्च नारद। दृद्टा पितामहं शुक्री धातारं जगतां प्रभुम् ॥८॥ उत्थाय सहसा भीतः प्रसनाम पुटाज्जलिः। प्रदाय पूजयामास चोपचाराषि बोड़थ । 2 । तुष्टाव परया भत्या सम्भमेय यथागमम्।

प्रछ्ृतिस्स्डम्। ६१० विद्यामन्तप्रदातारं दातारं सर्वसम्पदाम्॥१०॥ खकमंखास फलदं सर्वेषां विश्वतो वरम्। शुक्रस्य स्तवनेनैव सन्तुष्टी नगतां पतिः । ११ ।। अवरुह्य रथात् तूर्गमुवास तब संसदि। एक्र य शिरसा दत्ते रबसिंहासने वरे॥ १२॥ तेजसा म्वलिते रम्य निम्नंत विश्वकम्मखा। शुक्र: प्रथम्य ब्रश्माएं कुमारं श्रकुनं क्रतुम् ॥ १३॥ वश्िष्ठञ्व मरीचन्न सनन्दञ्न सनातनम्। कपिलन्न पञ्चश्िखं वोढ़ मङ्गिरसं मुने॥ १४ ॥ धमें माख् नरं भत्या प्रशनाम पुटाख्जलिः। प्रत्य कं पूजयामास सादरव्च यथोचितम् । १५। सिंहासनेषु रत्ने षु वासयामास धार्मिकः । प्रदृष्टवदना: सर्वे प्रगोमुर्दितिनन्दना: ॥ १६ ॥ ऋषिसंघास ब्रद्माएं तुष्ट वुद् यघा गमम्। सर्वान् संस्तूय स कविरुवाच सम्प टाच्जरलि:। १७। सायुनेतः सपुलकः प्रयती विनयान्वितः ।१८। शुक्र छवाच। अद् मे सफलं जन्म जीवितप् सुजीवितम्। स्वयं विधाता भगवान् सान्ताद् दृष्टः खमन्दिरर ॥१८। साचाद द्ृष्टाथ तत् पुत्रा भगवन्तः सनातनाः । तुष्टः कषोऽद्य नामेवं परमात्मा परात्परः ॥ २०॥ कताथं कत्तुमीभानां युप्ाभि: सागतं भिशस्। स्वाम्मारामेष कुशलं प्रग्नमेव विड़म्वनम् ।२१॥ बवित्र कर्त्तुमीयानां हेतुरागमने तव।

६१८ [६१ अ्र.

अपरं ब्रूहि किं वापि शाधि नः करवाम किम् ॥२२ ब्रह्मोवाच। उद्विग्नासिरविक्क दात् तवां पौत्र द्ृष्ट मागतः । विच्केदः पुत्रपीताणां मरणादतिरिचयते ॥२३॥ कुशलं ते मुनिश्रेष्ठ पुत्तयोक्ापि योषितः । कुशलं ते स्वधर्मायां काम्यानां तपसामपि। २४॥ दिने दिने परिच्छिनं श्रीक्वण्णाचेनमीप्तितम्। खगुरो: सेवनं नित्यमविच्छिन्न भवेत्तव ॥ २५॥ गुर्विष्ट्यो: पूजनज्ज सर्वमङ्गलकारपम्। पापाधिरोगयोकघ्न पुखहषप्रदं शुभम् ॥ २६। अ्भीष्ृदेव: सब्तुष्टो गुरी तुष्ट तृणामिह। दृष्टदेवे च सन्तुष्ट सन्तुष्टाः सर्वदेवता: ॥२॥ गुरुर्विप्र: सुरोरुष्टो येषां पातकिनामिह। तेषाञ् कुशलं नास्ति विघ्नस्तस्य पढ़े पढे॥ २८॥ तुष्टश्न सन्ततं वत्स श्रीक्वष्णः प्रछ्वतेः पर: । सर्वान्तराव्मा भगवां स्तव भत्या च निगुयः॥ २८ ॥ तव तुष्टो गुरुरहं विधाता जगतामषि। मयि तुष्ट हरिसुष्टो हरी तुष्ट तु देवताः ।२०॥ साम्प्रतं शृण मे हेतुं गमनस्य मुनीश्वर। प्रषितस्य सुराणाज् विखवसंहर्त्तुरेव च ।। २१॥ शिवस्य गुरुपुत्नस्य साध्वीं तारां वहस्पतेः । अपहत्य निशानाथस्तवैव शरणागतः । ३२। पसुर्ध संस सूर्व्यश्च शक्रोऽनन्त् पुसतक। आदित्या वसवो रुद्रा दिकपालाख दिगीखरा: ।३३।

६१ ग ६१६

युड्ायायान्ति सव्दास्तिस्त्रः को्यक्च देवताः । नागा: किम्प रुषायेव यत्तराचसगुह्यकाः ।३४। भूता: प्रताः पिशाचास कुष्ारडा ब्रह्मराचसाः । किराताश्चैव गन्धर्वा समुद्रपुलिनेऽसुना । ३५॥ तारकामय संग्रामे मध्यस्थीहं सुतैः सह। देहि तारां रणं किं वा त्यन चन्द्रञ्न कामिनम् ॥ रे६। शुक्र उवाच। आगच्कन्तु सुराः सर्वे सन्नदा रणदुर्मदाः। योत्से विना महेपञ्ज सर्वेषाच्च गुरु परम्: ३५ ॥ दैत्या ऊचु:। उभवेषां मुरुः शभ्भ मान्यो वन्दय सर्वदा। धर्मय् साच्तो सर्वेषां त्वमेव च पितामह॥३८॥ अन्यांथ तगतुत्यांथ न हि मन्यामहे वयम्। आगच्कन्तु च योत्स्यामो व्रज़ ब्रूहि जगट्गुरो ॥३८॥ कवपया गुरुपुत्तव्य वद्यायाति महेश्वरः । अग्रे नास्त्र विधास्यानः पय्चाद्यीत्स्यामहे प्रभो ॥४०॥ ब्र ह्मोवाच। कालाग्निरुद्र: संहर्त्ता विश्वस्य बलिनां वरः। है वत्सास्तेन साईच को वा युद्धं करिषति॥४१॥ भद्रकाली जगन्माता खङ्गखर्परधारिणी। तथा दुरदषया सार्द को वा युद्ध करपयति॥४२ ॥ मा सहस्रभुजा देवी मुल्डमालाविभूषगा। योजनायतवक्का च द्शयोजनविस्तृता । ४३ ॥ सप्ततालप्रमाणाय्य वस्या दन्ता भयानकाः।

६२० [६१ अ०

क्रोश प्रमाणजिह्वा च महालोला भयडरी । ४४ ॥ प्रतीव रौद्रा: सन्नद्ा भीमा: शङ्गरकिद्ठराः। अतिभीमा भैरवास नन्दी च रखकर्कशः ॥४५॥ भिवस्य पार्षदाः सर्वे महाबलपराक्रमाः। वीरभद्रादय: भूरा शतसूर्य्समप्रभा: । ४६॥ सहस्रमूघ : शेषस्य फरोकदेश कोएतः । विश्व सर्षपतुत्यञ्च को वा योद्ा च तकमः । कालाग्निरुद्र: संहर्त्ता यस्य प्रभभोश्च किङ्र:। ४७ ॥ शूलिनस्त्रिपुरव्नस्य ज्वलती ब्रह्मतेजसा। यस्य पाशुपतास्त्रण दुर्निवार्य्यग पुत्रका: । ४८ ॥ भस्मीभूतं भवेद्विश्व देव्यानाञ्जैव का कथा। यस्य शूलेन भिन्नश्न गङ्गचूड़: प्रतापवान्। ४८॥ सुदामा पार्षदवर: क्वप्णस्य परमात्नः । व्रिकोटिसूर्य्सद्ृभस्तेजस्वी परमाद्भृतः ॥५० । राधाकवचकगठस्न सवदेत्यजनेश्वरः। मधुकेटभयोईन्ता हिरसकशिपीस य: । ५१ ॥ स्र च विष्णुः समायाति खेतड्ीपात् स्यं प्रभुः । इत्युक्का जगतां धाता विरराम व संसदि । ५२ ॥ प्रहस्योवाच प्रव्वादो दानवानामधीखरः । ५२॥ प्रह्वाद उवाच। नमस्तुभ्य जगदातः सर्वेषां प्रात्तनेख्वर। सर्वपूज्य सर्वनाथ किं वध्ामि तवाग्रत: । ५४।

स कत्ता यस्य कृप्यस्व परिपूर्णतमस्य च ॥ ५५॥

६१ अ्र० ] प्रक्रतिखण्डम् । ६२१

सर्वान्तराम्मानन्तस्य चक्र नाम सुदर्भनम् । प्रम्माक लोकमस्मांख्च गश्वद्रच्तति दुःसहम्॥ ५६ ॥ ततो न वलवान् प्रभ्भ र्न च पाशपतं विधे। न स काली न प्रेषस न च रुद्राट्य: सुरा: H५७॥ यस्य लोमसु विश्ानि निखिलानि जगत्पते। सवोधारस्य च विभो: सूलात् स्थूलतरस्य च, ५८॥ षोड़पांभी भगवतः स एव च महान् विराट्। प्रनन्तो नहि तत्स्थ लोन काली वहती ततः ।५८A आगच्कन्तु सुराः सर्वे युद्ध कुर्वन्तु साम्प्रतम्। न विभेमि परभ्यव्न न च पाशपताद्वरात् ६० ॥ नमम्तस्मे भगवते शिवाय शिवरूपिणे। नमोऽनन्ताय साधुभ्यो वैषवैभ्यः प्रजापते। ६१॥ श्रीक्ृशास्य प्रसादेन निर्भयोऽहं निरामयः । न मे खात्मबलं ब्रह्म स्तद् बलं यत् प्रभोर्बलम् #६२॥ सवपापेन मृतस्तातो पुरावे विष्युनिन्दया। निर्बन्धाक्कन्चूड़य दर्पाच्च मधुकेटमी. ६३॥ विपुरः किङ्गरोऽम्माक वीरलवेन न गखते। तथापि प्ररितस्तेन स रथस्थी महेश्वरः ॥ ६४ । दत्युक्का दानवश्र ठी विरराम च संसदि। उवाच खगतां धाता पुनरेव च नारद ॥ ६५ ॥ ब्रह्मीवाच। विनाशकारगं युदमुभवोर्देत्यदेवयोः । सुप्रीताचरणं वत्स सर्वमङ्गलकारयम्। ६६॥ तारां भित्तां देहि मह भिन्नुकाय च ब्रह्मगो।

६२२ ब्रह्मवैवर्त्तपुराे [६१७०

विमुखे भिक्षुके राजन् गहस्थः सर्वपापभाक्। ६७॥ सनत्कुमार उवाच। स्वकीत्ति रक्ष राजेन्द्र सिंहस्व सुरदेत्ययोः। यस्य भिक्षुजगद्ाता तस्य कौत्तिश्च का कथा ॥६८॥ सनातन उवाच। न जितस्व सुरेन्द्र स ब्रह्म भानपुरोगमैः । रच्ितः क्वष्णचक्र य वैष्वः पुस्यवान् शुचिः ॥६८। सनन्द उवाच। यस्थेष्टदेव: सर्वात्मा श्रीक्ृष्ण: प्रक्ृतेः परः। गुरुश् वैष्णवः शुक्रः सच केन जिती महान् ॥७॥ सनक उवाच। पुरुवान् न जितः केन नितः पापी खपातकैः। पुरदीपो न निर्वाति पाषरडेनैव वायुना ॥ ०१ । ऋषय अचुः । देहि तारां महाभाग चन्द्र प्राणाधिकं गुरोः । स्वकीत्ति रक्ष सुचिरं प्रार्थयामः पुनः पुनः ।०२। प्रस्नाद उवाच। स्थिते मदीखरे साचान्हि सत्वी विराजते। कर्त्तारं ब्रूह्ि मननाथं गुरु शक्रं सतां वरम् ॥ ३ ॥ शिष्याणामाधिपत्ये च साधूनां गुरुरीखरः। गुरी समर्पितं पूर्व सर्वेश्वय्यं मुनीशवरे॥७8 ॥ वयं सृत्याश्च पोषाध् खगुरोः परिचारकाः। ते च शिष्या: कुशलिमो गुर्वाव्ां पालयन्ति ये। ७५। प्रह्नादस्य वचः सुत्वा चकार प्रार्थनां कविम्।

[१ त्र० ] प्रछ्ठतिएड़म् । ६२२ ददी शुक्रय तारां तां चन्द्रस् मलिनं मुने ॥ ०६ ॥ दत्त्वा तारां विधु शुक्रः प्रषनाम विधे: पढ़े। नमस्कृत्व सुनिभ्य् प्रयतः स्वपुरं ययौ। प्रचादः खगयो भत्या नमस्कृत्य विधे: पदे॥६०। प्रत्येकन्न मुमिगणान् प्रयतः खग्टहं ययी। ब्रझ्मा ददर्य ताराज प्रयता खपदे स्रतीम्। मज्जया नम्तवक्रान रुदतीं गुर्विस्हीं मुने॥ ०८॥ चन्द्रञ्न प्रथतं धाता क्रोड़े संखथाप्य मायया। उवाच सलिनां तारां कातराज छपामय: ।2। वारे त्वज भवं मातर्भयं किं ते मवि स्थितें। सोभाव्ययुक्ता सपती भविष्सि वरेय से ४ ८० ॥ टुवला बलिना ग्रप्ता निष्कामा न चुता भवेत्। प्रायश्वित्तेन शुद्वा सा न स्ी जरिय दुर्ष्पात । ८१॥ सकामा कामती जारं सजते स्वसुखेन च। प्रायसित्तान शुद्धा सा सामिना परिवर्जिता । ८२ । कुन्भीपाके पच्यते सा वावचन्द्रदिवाक्री। अन्न विष्ठा जलं मूत सपर्गन सर्वपापटम् : ८३ ॥ पापीयस्थाच्च तस्थाय्य साधुभि: करिवर्जितम्। कस्य गभे वद शभे गच्छ वत्से गुरोर्गृहम् । ८४॥ त्यज लज्जा महाभागे सर्वच् प्रात्मनाङ्रवेत्। ब्रह्मणो वचनं खुत्ा समुबाच सती तटा ८५। चन्द्रस्व गभे है तात विभर्सि दैययोगतः। सर्वे मे साचियः सन्ति टुषलाया: प्रजाते॥ ८६॥ वदा जग्राह चन्द्रो मां दवादीनव दुर्मतिः।

६२४ ब्र ह्मवैवर्त्तपुराये [६१ त्र.

दरत्युक्का तारका देवी सुषाव कनकप्रभम्। ८७। कुमारं सुन्दरं तत्न ज्वलन्त ब्रह्मतेजसा। महीत्वा तनयं चन्द्रो नत्त्वा ब्रझ्माएमीखरम्। जगाम स खभवनं ब्रह्मा सिन्धुतटं ययी। द८। साध्वों ताराज गुरवे देवेभ्योऽप्यभयं ददौ । ८2 ॥ आाभिषं प्भ्भ धर्माभ्यां ब्रह्मलोकं ययी विधिः । देवा ययुः खभवनं स्वग्टहञ्ज वहस्पतिः ॥८० ॥ भावानुरक्त वनितां संप्राप्य हृष्टमानसः । तारकागर्भसंभूत: स एव च वुधः स्यम् ॥८१॥ तेनसी सद्ग्रहो ब्रह्मं सन्द्रस्य तनयो महान। स एव नन्दनवने चित्रां संप्राप्य निर्जने । ८२ ॥ छताया गर्भसंभूतां क्रुवेरस्य च रेतसा। दृष्टा च निजेने रम्यां कन्यां कमललोचनाम्॥ ८३ । अतीव यौवनस्थाञ्च बालां द्वादमवार्षिकीम्। गान्वर्वेन विवाहेन तां नग्राह विधो: सुतः ।८४ । तस्यामतीव रहसि बीय्याधानं चकार सः । बभूव राजा चित्रायां चेत्रश् मएंडलेशरः।८५। सप्तद्वीपवतीं पृथ्दीं प्रशास्ति धार्मिकी वली। पतनद्यो पृतानाज दव्नी नद्यः शतानिच। ह। पतानि नद्यी दुग्धानां मधुनद्यव षोड़श। दश नदव तेलानां पर्करा लचराशय: ।८०। मिष्टायानां खस्तिकानां लक्षरायित्च नित्यशः। पचचकोटि गवां मांसं सपूपं स््ान्नमेव च। ८८। एतेषास नदीराभीभुप्जते ब्राम्मणा मुने।

६१ अ्र . ] प्रक्ृतिखणडम्। ६२५

गवां लच्षञ् रत्नानां मणीनां लक्षमेव च । 2८ । शतलन्त सुवर्शानां लक्षञ्य सूत्षवाससाम । रत्नानां भूपएं पात्रमतीव सुमनोहरम् ॥ १०० ॥ ददी द्विजातये राजा नित्यञ्च जीवनाववि। · तस्य चत्रस्य पुत्तव् राजाषिरघ एव च॥ १०१॥ तस्य पुत्रश् सुरधञ्नक्रवर्त्ती वहत्त्रवाः । महाज्ञानज्ज संप्राप्य मेधसात् मुनिसत्तमात् । १०२ । भेजे पुरा विष्ुमायां पुयनेव च भारते। रत्काले महापूजाञ्जकार स सरित्तटे ॥१०२ ॥ वैश्यन साईं स महान् ज्ञानिना मुनिसत्तम। राजा कलिङ्ग देगस्य विराधच विद्यां वरः ॥१०४॥ तस्य पुत्रो महायोगी द्रुमिणी ज्ञानिनां वरः। ट्रुमिणो वेषवः प्राज्तः पुष्करे दुष्करं तपः ॥ १०५॥ कृत्वा समाधिं संप्राप ज्ञानिनं वैषावाग्रगीम् । पुत्रदारेर्निरस्त धनलीभात् दुरात्मभिः॥ १०६ ॥ स च कोटि सुवर्णच्च नित्य दतत्वा जलं पपी। मुक्ति संप्राप संसेव्य विष्युमायां सनातनीम् ॥१०७॥ राजा लेभे मनुत्वच् राज्यं निष्करटवां मुने। उवाच मधुरं वाका धाता विजगतां पतिः ॥१०८ ॥ दूति श्रीव्रह्मवेव्त्ते महापुराशे नारयग नारद संवाढ़े प्रक्ृतिखगडे दुर्गोपारचाने

५२

६२६ ६२त्र०

नारद उवाच।

कथं राजा महाज्ञानं संप्राप मुनिसत्तमात्। वैश्यो मुक्ति मेधसाच्च तन्मे व्याख्यातुमहेसि, १॥ श्रीनारायण उवाच। ध्रुवस्य पौत्रो वलवान् नन्दिरुत्कलनन्दन: । स्ायन्भुवमनोवंशः सत्यवादी जितेन्द्रिय: ॥ २ ॥ अन्तीहिणीनां शतकं रहीत्ा सैन्यनेव च। कोलाज् वेष्यामास सुरधस्य महासतेः ।३॥ युद्ध बभूव नियतं पूर्णमव्दञ् नारद। चिरजीवी वैष्णवञ्च जिगाय सुरथं टृप: ॥ ४ ॥ एकाकी सुरथो भीती नन्दिना च वहिष्कृतः। निशायां हयमार्य्य जगान गहनं वनम् ॥ ५० दृदशे तत्र वैश्यञ्न पुष्पभट्रानढीतटे। तयोबभूव संप्रीतिः छतवाव्यवयोर्मुने ।६॥। वेख्य न सार्द वृपतिर्जगाम मेधसाश्रमम्। पुष्करं दुष्करं पुखक्तेतज्ञ भारते सताम्॥9 ददर्ग तत् वृपतिमुनि तं तीव्रतजसम्। शियेश्यख् प्रवीचन्त ब्रह्मतत्वं सुटुर्लभम् ॥८॥' राजा ननाम वैश्यथ शिरसा मुनिपुङ्गवम्। सुनिस्ती पूजया मास दद्ही ताभ्यां शुभाश्िषम् ।टN

६२अ० ) प्रक्ृतिखगडम् । ६२७

प्रश्न चकार कुशलं जाति नाम पृथक पृथक्। ददी प्रत्युत्तरं राजा क्रमेण मुनिपुङ्गवम् ॥ १०॥ सुरध उवाच। राजाऽहं सुरथी ब्रह्म सतवंध समुद्वः । वहिर्भूतः खराज्याच्च नन्दिना बलिनाधुना ॥११ । किमुपायं करिष्यामि कथं राज्य भवेन्मम। तन्मां ब्रूहि महाभाग त्वय्य व भ्रणागतम् ॥ १२ ॥ अयं वैश्यः समाधिथ् स्वग्टहाज् वहिष्कृतः । पुत्र: कलव र्टैवेन धनलोभेन धार्मिक: ॥ १२ ॥ ब्राद्मजाय ददो नित्यं रत्नकोटिं दिने दिने। निषिद्मान: पुत्रस्न कलतर्वान्धवैरयम् ॥ १४॥ कोपाविराकृतस्तैस पुनरन्व षितः शुचा। अयं ग्टहज्ज न ययी विरकी ज्ञानवान् शुचि: । १५। पुत्राश्च पितशोकेन एहं त्यक्का ययुर्वनम् । दत्त्वा धनानि विप्रभ्यी विरक्ताः सर्वकर्मसु ॥ १६॥ सुदुलभं हरर्हास्य वैश्यस्यास्य च वाञ्कितम्। कथं प्राप्नोति निष्कामस्तन्म व्याख्यातु मर्हसि ॥१७। शीमेधस उवाच। करोति माययाचन् विशुमाया दुरत्यया। निर्गुशास्य च कृष्णस्य त्रिगुणा विश्माज्या॥ १८ ॥ कपां करोति वेषां सा धर्मिणाज्ज कपामयी। तभ्यो ददाति कृपया कृषभत्ति सुदुर्ल्भाम् ॥२८॥ वेषां मायाविनां माया न करोति कपां हृप। मायया तान्निवध्राति मोहजालेन दुर्गतान्॥ २० ॥

६२F ब्रह्मवैवर्त्तपुराणे [६२त०

नश्वरे नित्यसंसारे भ््रमेए वर्वराः सदा। कुर्वन्ति नित्यबुद्धिञ्ज विहाय परमेश्वरम् ॥ २१॥ देवमन्य निषेवन्त तन्मन्तञ्ज जपन्ति च। मिथ्याकिच्चिब्निमित्वज्ज कत्वा मनसि लोभतः । २२। हर: कला: देवताश्च निषेव्य जन्म सप्त च। तदा प्रक्ृत्या: कवपया सेवन्त प्रकृतिं तदा ॥ २३॥ निषेव्य विषुमायाञ्ज सप्तजन्म ऊपामयीम्। शिवे भति लभन्ते ते ज्ञानानन्दे सनातने ॥ २४ ॥ ज्ञानाधिष्ठात्टदेवञ्च निषेव्य शङ्गवं हरः। अचिरादविष्ुभक्तिञ्ज प्रापुवन्ति महेश्वरात् ॥ २५॥ सेवन्ते सगुएं सत्त्व विष्ु विषयिएं तदा। सत्वज्ञानाच् पश्यन्ति ज्ञानज्ञ निम्नलं नराः ॥ २६॥ निषेव्य सगुणं विष्णु सात्त्विका वैषवा नराः। लभन्त निर्गुणे भक्ि श्रीक्ष्णे प्रक्रतेः परे॥ २७॥ कुर्वन्ति ग्रहएं सन्ती मन्त्रं तस्य निरामयम्। निषेव्य निर्गुसं देवं ते भवन्ति च निर्गुणाः ॥२८॥ असंख्यव्रह्मरः पातं त च पश्यन्ति वैष्वाः । दास्यं कुर्वन्ति सततं गोलोके च निरामये॥ २८॥ कृष्णभक्तात् कृष्णमन्तं यो गहाति नरोत्तमः । पुरुषाणं सहस्रञ्य खपितृयां समुद्रेत् ॥ ३० ॥ मातामहानां पुरुषं सहसत्रं मातरं तथा। दासादिकं समुदृत्य गोलोकं स प्रयाति च । ३१ ॥ भवार्यवे महाघीरे कर्धारखरूपिी। पारं करोति दुर्गा तान् कष्पभत्या च नौकया। ३२॥

६२प्र०। प्रक्कतिखगडम्। :६२६ स्वक स्ेबन्धनं केत्तुं वैणावानाज वैषावी। तीक्षागस्तस्वरूपा मा कशास्य परमात्मन: ॥ ३३॥ विवेचनाचावरणी शतत: प्क्तिह्विंधा तृप। पूवं ददाति भक्ताय चेतराय पवां परा ॥३४ ॥ सत्यस्वरूपः श्रीक्वप्णस्तस्मात् सवेञ्च नश्वरम्। बुद्धिर्विवेचनत्वेवं वष्वानां सनातनी ॥ ३५॥ नित्वरूपा ममेयं यीरिति चावरगी च धीः। त्ररवैषावानामसतां कस्भोगभुजामहो ॥ ३६॥ अहं प्रचेत्तसः पुत्रः पीत्रस ब्रह्मणो हप। भजामि कृषमात्मानं ज्ञानं संप्राप्य मङ्गरात् ॥ ३७॥ गच्छ राजन् नदीतीरं भज दुगां सनातनीम्। बुद्विमावरणीं तुभ्य देवी दास्यति कामिने॥ ३८॥ निष्कामाय च वैश्याय वैषवाय च वैषावी। बुद्धिं विवेचनां शुद्धां दास्यत्वेव छवपामयी॥ ३६॥ दृत्युक्का च मुनिश्रेषठी दंढ़ी ताभ्यां क्वपानिधि:। पूजाविधानं दुर्गायाः स्तोतज्ज कवचं मनुम्॥ ४० ॥ वैश्यो मुक्तिञ्ज मंप्राप तां निषेव्य कपामयीम्। राजा राज्यं मनुत्वञ्च परमैशर्य्यमीपितम् ॥ ४१॥ द्त्येवं कथितं सवें दुर्गोपाख्यानसुत्तमम्। सुख़दं मोन्तदं सारं किं भूयः श्रोतुमिच्सि॥ ४२॥ दूति श्रीव्रह्मवेवत्ते महापुराणे नारायणनारदसंवादे प्रजवतिखग्डे दुर्गोपाख्याने सुरथमेधससंवाढ़े

[६२ प०

नारद उवाच।

जारायण महाभाग वद वेदविदांवर। राजा केन प्रकारिण सिषिवे प्रक्वतिं पराम् ॥ १ ॥ समाधिर्नाम वैश्यो वा निष्कामं निर्गुएं विभुम्। भेजे केन प्रकारेश प्रकृतेरुपदेभतः । २ ॥ किं वा पूजाविधानस् ध्यानं वा मनुमेव च। किं सोत कवचं किंवा ददी राजे महामुनिः।२॥ लस्े वैश्याय प्रक्काि: किंवा ज्ञानं ददी परम्। साचाद् बभूव सहसा केन वा प्रक्ृतिस्तयोः।४ । जान संप्राप्य वैश्यश किं पदं प्राप दुर्लभम्। अतिर्वभूव राक्स् का वा ताज्ज ऋृणोभ्यहम् ॥ ५॥ शीनारायण उवाच। राजा मन्तञ्ज संग्राप्य वैश्यय मेधसान् मुने। स्तोवञ्च कवचं देव्या ध्यानजेव पुरस्किरियाम्। अजाप परमं मन्तं राजा वैश्यस पुष्करे॥ ई॥ खाला विकालं वर्षच ततः ुडी बभूव सः। साचादु बभूव तत्रे व मूलप्रकृतिरीखरी ॥ ॥ राचे ददी राज्यवर मनुतं वाष्कितं सुखम्। ज्ञानं निगूढ़ वैशयाय ददी पाति मुदुर्लमम्॥८॥ यहततं शूलिने पूर्वे कप्णेन परमाल्मना।

प्रक्रतिखएडम् । ६३१

निराहामतिक्िष्ट दृष्टा वैश्य ऊपामवी म रुरोद ऊल्वा क्रोड़े तमचेष्ट श्वासवर्जितम्। चेतनां कुरु भो वत्सेत्युच्तार्य्य च पुनः पुनः ॥१०॥ चेतनाव् ददी तम्मे स्वयं चैतन्यरूपिमी। संप्राप्य चेतनां वैश्वो रुरोद प्रक्वतेः पुरः ॥११ ॥ तमुवाच प्रसन्ना सा क्वपयाऽतिक्वपामवी॥ १२॥

वरं वृगुम्व है वत्म वत्ते मनसि वर्त्तते। व्रह्मत्वममरत्व वा तती वाति सुटुर्लभम् ॥१३ ॥ दन्द्रत्व वा मनुत्व वा सर्वसिद्धित्वमेव च। तुच्छं तुभ्य न दास्यामि नश्वरं वालवञ्चनम् ॥ १४॥ वैश्य उवाच। ब्रह्मत्वममरत्वं वा मातर्में न हि वाञ्कितम्। ततोऽतिटुज्भं किंवा न जाने तदभीप्पितम् ॥१५। त्वय्येव गरगापत्री देहि यद्दाक्कितं तव। अनश्वरं सर्वसारं वरं मे दातुमर्हसि॥१६॥ प्र्ृतिरुवाच। अदेयं नाम्ति मे तुभ्य दास्यामि मम वाव्कितम्। यतो यास्पसि गोलोकं पदमेव सुटुलभम् । १७॥ सवसारच्च वजज्ञानं सुरर्षीगां मुदुलभम्। तद्ग्टद्यतां महाभाग गच्छ वत्स हरः पढम्॥ १८ ३ म्मरएं वन्दनं ध्यानमचनं गुगकीत्तंनम्। पवमं भावनं सेवा सव कषो निवेदनम् ॥ १८॥ एतदेउ वेखवानां नवधा भलिलक्षसम्।

६३२ ब्रह्मवैव त्तपुरागो ८६३ प्०

जन्ममृत्युजराव्याधि यमताड़न खगडनम् ॥ २० ॥ आयुर्हरति लोकानां रविरेव हि सन्ततम्। नवधा भव्निहीनानामसतां पापिनामपि॥ २१॥

जीवन्मुत्ताश्त निष्पापा जन्मादिपरिवर्जिता: ॥ २२॥ शिवः शेषश धर्मश्च ब्रह्मा विष्ुर्महान् विराट्। : सनत्कुमारः कपिलः सनकश्च सनन्दनः ॥ २३॥ वोट: पञ्चशिखो दत्तो नारदव् सनातनः । भृगुमरीचिदु र्वासा: कश्यपः पुलहोऽङ्गिराः ॥ २४॥ मेधसी लोमशः शुक्रो वभिष्ठः क्रतुरैव च। वृहस्पतिः करदमश्च शक्रिरत्रिः परागरः ॥२५॥ मार्कगडेयो बलिश्वैव प्रल्वादवन गणेखरः । यम: सूर्य्यश्च वरुणी वायुयन्द्री छुताप्रनः ॥२६॥ अकूपार उलूकथ नाड़ोजङ्रश्च वायुजः। नरनारायणी कूमें दृन्द्रद्युम्नो विभीषयः ॥२७॥ नवधा भक्तियुताश्च कप्स्य परमात्मनः । एते महान्तो धर्मिष्ठा भत्ानां प्रवरास्तथा॥२८॥ ये तङ्जक्ास्ते तदंगा जीवन्मुक्ताश सन्ततम्। पापापहारास्तीर्थानां पृथिव्यास विश्यास्मते२९॥ ऊद्ग® च सप्त सर्गाश्च सप्तद्वीपा वसुन्धरा। अधःसप्त च पाताला एतद्ब्रह्माएडमैव च २०॥ एवंविधानां विश्वानां संख्या नास्त्येव पुद्तक। एवज् प्रतिविश्वेषु ब्रह्मविष्णुशिवाद्य: ॥ ३१॥ देवा देवर्षयथ्ैब मनवी मानवाद्यः ।

६२ अ्र० । प्रक्ृतिखरम् । ६२२

सर्वाग्रमाय सवंत्र सन्ति वड्राश्च मायया । ३२। महद्विप्णोर्लोमकूपे सन्ति विश्वानि यस्य च। स षोड़शांगः कृणास्य चात्मनश्च महान् विराट्॥ ३३ ॥ भज सत्यं परं ब्रह्म नित्यं निर्गुरमच्ुतम्। प्रक्ृतः परमीथानं कृष्पमात्मानमीप्मितम् । ३४॥ निरीक्ज निराकारं निर्विकारं निरञ्जनम्। निष्कामं निर्विरोधञ्ज नित्यानन्दं सनातनम् ॥३५॥ सेकामयं सर्वरूणं भत्तानुग्रहविग्रहम्। तेज:सवरूपं परमं दातारं सर्वसम्पदाम् । २६॥ ध्यानासाध्यं दुराराध्ं शिवादीनाञ्ज योगिनाम्। सर्वेश्वरं सर्वपूज्यं सवस्य सर्वकामदम् ॥ ३७। सर्वाधारञ्ज सर्वज्तं सर्वानन्दकरं परम्। सर्वधर्मप्रदं सवं सवेज्ञं प्राणरूपियम्। ३८॥ सर्वधमस्वरूपञ्ज सर्वकारणकारसम्। सुखदं मोच्तदं सारं पररुपञ्ु भक्तिद्म् ॥३८॥ दास्यदं धर्मदच्चैव सर्वसिड्िप्रदं सताम् । सवं तदतिरिक्ञ्ज नश्वरं कत्रिमं सदा ॥ ४० ॥ परात्परतरं शुद्धं परिपूर्णतमं शिवम्। यवामुखं गच्क वत्स भगवन्तमधीच्तजम् ॥ ३१ ॥ कवशेति इन्षरं मन्त्र सहास कपादास्यद्म्। पुष्करं दुष्करं गत्वा दशलत्तमिमं जप ॥४२॥ दगलत्तजपेनेव मन्त्रसिद्धिर्भवेत्तव। इत्युक्का सा भगवती तत्र वान्तरवीयत ॥ ४३। वेख्वो नख्वा च तां भत्त्या जगाम पुष्करं मुने।

६३४ ब्रह्मवेवत्तपुराणे [६४ अ्रर ०

पुष्करे दुस्तरं तव्वा संप्राप कृष्णमीश्वरम्। भगवत्या: प्रसादेन कृष्णदासी बभूव सः।४४ ॥ द्ूति श्ीव्रह्मवैवर्त्ते महापुराणे नारायणनारदसंवादे प्रक्ृतिखमड टुर्गोपाख्याने सुरथसमाधिमैधस- संवादे प्रक्ृतिवैश्यसंवादकथनं नाम व्रिषष्टितमीऽध्यायः ।

चतुःषष्टितमोऽध्यायः।

नारायण उवाच।

राजा येन क्रमेशैव भेले तां प्रक्ृतिं पराम्। तत् श्यतां महाभाग वेदोतं क्रममैव च॥ १ ॥ स्न्रात्वाचम्य महाराजः क्वत्वान्यासत्रयं तदा। खकराङ्गाङ्ग मन्त्राणां भूतशुद्धिं चकार सः ॥२॥ प्राणायामं ततः कत्वा कत्वा च प्रङ्डशोधनम्। ध्यात्वा देवीज्च मृरामय्यां चकारावाहनं तदा ॥३॥ पुनर्ध्यात्वा च भत्या च पूजयामास भक्तितः । देव्याश्च दत्षिणे भागे संस्थाप्य कमलालयाम् । ४॥ संपूज्य भत्तिभावेन भत्या परमधार्मिक: । देवषट्कं समावाह्य देव्याश्च पुरतो घटे॥ ५॥ भत्या च पूजयामास विधिपूर्वञ्च नारद।

६४ अ० । प्रक्ृतिखएडम् । ६३५

गणेशञ् दिनेशञ्ञ वह्िं विष्णुं भिवं शिवाम्॥ ६॥ देवपट्कञ् संपूज्य नमस्कृत्य विचत्तगः। तदा ध्यायेन्महादेवीं ध्यानिनानेन भक्ितः ।७। ध्यानञ् सामवेदीत परं कल्पतरु मुने। ध्यायेत्नित्यं महादेवों मूलप्रक्ृतिरीखरीम् ॥८॥ ब्रद्मविष्णुशिवादीनां पूज्यां वन्यां सनातनीम्। नारायणीं विशुमायां वेषवीं विशुभक्रिदाम्॥ ८॥ सवस्वरूपां सर्वेषां सवाधारां परात्पराम्। सवविद्या सर्वमन्त्र सवभक्ि स्वरूपिगोम्। १०॥ सगुयां निगणां सत्वां वरां स्वेककामयीं सतीम्। महाविष्ी जननीं कवपस्वाड्वाङ्गसम्भवाम् । ११॥ कशप्रियां कराभक्ति कृपाबुद्धाधिदेवताम्। क्णास्तुतां कप्ापूज्यां क्ष्वन्द्यां क्वपामयोम्, १२।। तप्तकावनवर्गाभां कोटिसर्य्यनमप्रभाम्।

दुगा गतभुजां देवीं महत्दुर्गतिनाथिनीम्। वरिलोचनप्रियां साध्वीं तरिगुणाच दिलोचनाम् ॥१४।।

विस्न्रतों कवरीभारं मालतीमाच्चयमहितम् ॥ १५॥ वर्चुलं वामवक्कन् थन्भोर्मानममोहिनीम्। रत्नकुव्डलयुरम न गएडस्न् विराजिताम्॥ १ई ॥ नासा दत्तिराभागेन विस्त्रती गजमीकिकम्। अमून्यरत्न वहलं बिभ्वर्ती यवणोपरि॥१७॥ मुक्तापंकति विनिन्दक दन्तपंतिसुशोभिताम्।

६२६ [६४ अ्र०

पक्कविम्बाधरोष्ठीज्ज सुप्रसव्नां सुमङ्गलाम् ॥ १८॥ चित्रपत्राबलीरम्यकपीलयुगलोज्ज्वलाम्। रत्नकेयूर बलय रत्नमञ्जीर रज्ज्रिताम् ॥१८॥ रत्नकङ्गए भूषाद्यां रत्नपाशकशोभिताम्। रत्नाङ्गरीय निकरै: कराङ्गलिचयोज्ज्लाम् ॥ २०॥ पादाङ्गुलि नखासकतालक्तरेखासुशीभनाम्। वड्गिशुद्ांशुकाधानां गन्वचन्दनचर्ज्चिताम् ॥ २१॥ विभ्रतों स्तनयुग्मञ्ज कस्तूरीविन्दुशोभिताम्। सर्वरूपगुरावतीं गजेन्द्र मन्दगामिनीम् ॥ २२॥ अतीव कान्तां शान्ताज्ज नीतान्तां योगसिद्धिषु। विधातुथ विधातीच् सवधात्रीच्च शङ्गरीम् ॥ २३॥ भरत्पार्वणचन्द्रास्यामतीव सुमनोहराम्। कस्तू रीविन्दुभि: सार्डमधश्चन्दनविन्दुना॥ २४॥ सिन्दूर विन्टुना भखट् भादमध्यस्लोज्ज्लाम्। शरन् मध्याक् कमलप्रभासोचन लोचनाम् । २५॥ चारुकज्जलरेखाभ्यां सर्वतश्च समुज्ज्लाम्। कोटिकन्दर्प लावख लोलानिन्दितविग्रहाम्॥ २६ ॥ रत्न सिंहासनस्थाञ्च सद्रतसुकुटोव््वलाम्। सष्टी स््ष्ट: शिल्परूपां दयां पातुच् पालने ।२७॥ संहारकाले संहर्तु: परां संहाररूपिणीम्। निशुश् शुभ्मधिनीं महिपासुरमर्दिनीम्। २८। पुरा त्रिपुरयुद्दे च संसुतां त्रिपुरारिया।

सर्वदैत्य निदन्ीघ् रत्तवीजविनाभिनीम्।

४श्र ० ] प्रक्ृतिखएडम्। ६२७

नृसिंहशत्तिरूपाञ्ज हिर्यकशनिपोर्वधे॥ ३० ॥ वराहपक्ति वाराहे हिरखाच्षबधे तथा। परब्रह्मसरूपाज्न सर्वभति सदा भजे ॥ २१ ॥ दूति ध्यात्वा खभिरसि पुष्प दतत्त्वा विचत्तणः । पुनर्ध्यात्वा चैव भत्त्या कुर्य्यादावाहनन्ततः । २२। प्रक्ृतः प्रतिमां छृत्वा मन्त्रमेवं पठेन्नरः । जीवन्यासं ततः कुर्य्यात् मनुनानेन यत्नतः ॥३३ ॥ एह्येहि भगवत्यस्व शनिवलोकात् सनातनि। गहाग मम पृजाञ गारदीयां सुरेश्वरि॥ ३४ ॥ दूहागच्क जगत्पूज्य तिष्ठ तिष्ठ महेश्वरि। हे मातरस्यामर्चायां सन्निरुद्ा भवाम्बिके ॥ ३५॥ दूहागच्कन्तु तवत् प्राणाश्ाधप्राणेः सहाच्युते। दृहागच्कन्तु त्वरितं तवैव सर्वशक्तयः ॥ ३६ ॥ ओं हीं यों कों च दुर्गाये वह़िजायान्तमेव च। समुच्चार्व्योरमि प्राखाः सन्तिष्ठन्तु सदा शिवे ॥ ३७॥ सर्वेन्द्रियाधिदेवास्ते दवहागच्कन्तु चरिडके। दहागचन्तु ते शत्य दृहागच्कन्तु ईश्वरा: ॥ ३८ ॥ स दूहागच्छेत्ावाद्य परिहारं करोति च। मन्त्रेगानेन विप्रेन्द्र तत् शृगुष्व समाहित: । ३८। स्ागतं भगवत्यम्व शिवलोकाच्किवप्रिये। प्रमादं कुरु मां भद्रे भद्रकालि नमीडसु ते॥४० ॥ धन्योहं कतक्वत्वोऽहं सफलं जीवनं मम। आगतासि यतो दुर्गे माहेश्वरि मढालयम्। ४१॥ अद्य मे सफलं जन्म सारथकं जीवनं मम। ५४

६२८ ब्रह्मवैवर्त्तपुरागे ६४त्र०

पूजयामि यतो दुर्गा पुरचेत्रे चभारते ॥ ४२॥ भारते भवतों पूज्यां दुगां यः पूजयेद धः। सोडन्त याति च गोलोकं परमैशवर्य्वानिह। ४३॥ कत्वा व वैष्वीपूजां विशुलोकं व्रजेत् सुधीः। माहेशवरीज् संपूज्य गिवलोकज्च गच्छति॥ ४४ ॥ सात्त्विकी राजसी चैव विधा पूना च तामसी। भगवत्याच्च वेदोक्ता चोत्तमा मध्यमाधमा॥ ४५।। सात्विकी वेषवानाचशातादीनाच राजसी। अदीचितानामसता मन्यानां तामसी स्मृता॥ ४६॥ जीवहत्याविहीना या वरापूजा च वैष्णवी। वैष्णवा यान्ति गोलोकं वेशवीवरदानतः ॥ ४७३ माहेखरी राजसी च बलिदानसमन्विता। शाक्ाद्यो राजसाथ कैलासं यान्ति ते तया॥ ४5 ॥ किराता नरकं यान्ति तामस्या पूजया तया। त्वमेव जगता मातश्चतुर्वभेफलप्रदा ।४८ म सर्वभतिस्वरूपा च कवप्णस्य परमात्मनः । जन्मवत्यु जरा व्याधिहरा तच्च परात्परा॥ ५० ॥ सुखदा मोच्तदा भद्रा कृपाभक्तिप्रदा सद़ा। नारायखि महामाये दुर्गे दुर्गतिनाभिनि ॥ ५१ ॥ दुर्गेति स्मृतिमात्र एं याति दुर्गं नृणामिह। दूति छत्वा परिहारं देव्या वामे च साधक: ॥ ५२ ॥ विपदया उपरिष्टात्तु कुय्याच श्रङ्रक्षपम्। तत्र दल्वा जलं पूर्णीं दूवा पुष्पञ्च चन्दनम् । ५३॥ धृत्वा दक्षिणहस्तेन मन्त्रमेवं पठेन्नरः।

६४ त्र० ] प्रक्ृतिखगडम् ।

पुसयसत्व गङ्य पुसानां मङ्गलानाञ मङ्गलम्। प्रभव: प्रङ्कचूड़ात्व पुराकल्य पवित्रकः ॥ ५४ ॥ ततोऽर्घ्यपात्र संस्थाप्य विधिनानेन पसिडतः । दत्त्वा संपूजयेहवीं उपचारागि वोड़थ । ५५ । त्रिकोणमएडलं क्ृत्वा सजलेन कुशेन च। कूमं शेषं धरिवीञ्च संपूज्य तत्र धामिक:। ५६॥ तरिपदिं स्थापवेत्तत्र विपद्यां गङ्डमेव च। भङ्े त्रिभागतीवञ्न दतत्त्वा संपृजयेत्ततः । ५७।। गङ्ग च यमुने चैव गोढावरि सरखति। नन्मैदे सिन्धु कावेरि चन्द्रभागे च कौभिकि। ५८। स्वर्णरेखे कनखले पारिभट्र च गगडकि। खेतगङ्ग चन्द्ररेखे पम्पे चम्पे च गोमति ॥ ५८॥ पद्मावति तरिपर्याथे विपाथे विरजे प्रभे। गतडटे चेलमङ्ग जलेऽस्मिन् सन्निधिं कुरु ॥६०॥ वड्चि सूर्य्यञ्न चन्द्रञ्न विष्ुञ्ज वरुगं भिवम्। पूजयेत्तत्र तोये च तुलस्या चन्दनेन च। नैवैद्यानि च सर्वाि प्रोत्तयेत्तज्जलेन च ॥ ६ १ ॥। ततो द्द्याच प्रत्येकमुपचाराणि वोड़ण। आसनं वसनं पादं स्नानीयमनुलेपनम्॥६२॥ मधुपकें गन्धमव्य पुष्प नैवेद्यमीफ्तितम्। पुनराचमनीयञ्न तामूलं रत्नभूषणम् ॥ ७३॥ धूपं प्रदीपं तत्पञ्चे त्युपचारागि पोड़ग ॥ ६४ ॥ अ मूल्य रत्ननिर्मायं नानाचित्रविराजितम्। वरं सिंहामनत्रठठ गह्यतां शङ्गरप्रिये॥६५॥

६४० ब्रह्मववर्त्तपुराणं [६४ अ०

अनन्तसूत्र प्रभवमीश्वरेच्छा विनिरमितम्। ज्वलदग्नि विशुद्ञ्च वसनं ग्ह्यतां शिवे ॥ ६ई॥ अमूत्यरत्नपात्रस्थ® निर्मलं जाड़वीजलम। पादप्रचालनार्थाय दुर्गे पादं प्रग्टह्यताम् ॥ ६७। सुगन्धामलकी स्त्निग्धद्रवमेव सुदुर्लभम्। सुपक्व विष्ुतैलञ्न ग्टह्यतां परमेखरि॥ ६८॥ कस्तूरी कुङ्गमातज्च सुगन्धि चन्दनद्रवम्। सुवासितं जगन्मात ग्टह्यतामनुलेपनम् । ६९ ॥ माध्वीक रत्नपात्रस्थ सुपवित्र सुमङ्गलम्। मधुपकें महादेवि ग्टह्यतां प्रीतिपूर्वकम् ॥७० ॥ वृत्तभेद मूलचूरीं गन्धद्रव्य समन्वितम्। सुपवित्र मङलाहं देवि गन्धं सहाण में ॥ ७१ ॥ पवित्र शङ्मपात्रस्थ दूर्वापुष्पाक्ततान्वितम्। स्र्ग मन्दाकिनी तोयमध्य® चरिड रटहाण मे।७२॥ सुगन्धिपुष्पश्र छ्ठञ्च पारिजात तरुद्ववम्। मालत्यादि पुष्पमात्य ग्टह्यतां जगदस्बिके॥ ७३॥ दिव्यं सिद्ान्नमामान्र पिष्टकं पायसादिकम्। मिष्टाननं लड्ड कफलं नैवेद् ग्ह्यतां शिवे॥ ७४ ॥ सुवासितं शीततोयं कर्पूरादिसुसंस्क्तम्। मया निवेदितं भत्त्या ग्टह्यतां शैलकन्यके ॥ ०५॥ गुवाक पर्णाचूर्राञ्च कर्पूरादि सुवासितम्। सर्वभोगवरं वम्यं ताम्हूलं देवि ग्टह्यताम् ॥ ६॥

सर्वाङ्गशोभनकरं भूषएं देवि ग्टह्यताम् ॥७0॥

६४ अ० ] प्रक्ृतिखएडम् । ६४१

तरुनिय्यास चूर्णाञ्ज गन्धवस्तुसमन्वितम्। हुताशन शिखा शुद्धं धूपञ्च देवि गटह्यताम्॥ ७८॥ दिव्यरत्न विशेषञ्ज स्ान्द्रध्वान्त निराकृतम्। सुपवित्र प्रदीपन्न ग्टह्यतां परमेखरि॥७2॥ रत्नसार विनिर्माएं दिव्य पर्य्यङ्कमुत्तमम्। सूत्त्मवस्त् समाकीणं देवि तल्पं प्रस्टद्यताम् ॥ ८० ॥ एवं संपूज्य तां दुर्गा दद्यात् पुष्पाञ्जलिं मुने। ततोऽटनायिका देव्या यत्नतः परिपूजयेत् ॥८१॥ उग्रचगडां प्रचगडां च चरडोग्रां चएडनायिकाम्। अतिचय्ाव्न चामुबड़ां चगड़ां चराडवतीं तथा ॥ ८२ ॥ पझे चाटदले चैता: प्रागादिक्रमतस्तथा। पञ्जोपचारैः संपूज्य भैरवान्मध्यदेशतः ।८३।। आदो महाभैरवज्ज संहारभैरवं तथा। असिताङ्गभैरवज्ज रुरु भैरवमेव थ ॥ ८४ । ततः कालभैरवच्च क्रोधभैरवमेव च। तास्त्रचड़ चन्द्रचूड़मन्ते च भैरवद्दयम् । ८५॥ एतान् संपूज्य मध्ये च नवगकीय पूजयेत्। तत पद् चाटहले मध्य च भक्तिपूर्वकम् ॥ ८६॥ वैषावीज्चेव ब्रद्माजीं रौद्रां माहेखरों तथा। नारसिंहीच वाराहीमिन्द्राणीं कार्ततिकीं तथा। ८॥ सवगत्तिस्वरूपाव्न प्रधानां सर्वमङ्गलाम्। नवभ्क्तीय संपून्य घटे देवांथ्च पूजवेत् ॥ ८८। गङ्रं कात्तिकयज्च सूर्ध्य सोमं हुतागनम्। वायुञ्ज वरुपञ्जेव देव्यासेटीं वटुन्ता॥ ८2 ॥

६४२ ब्र ह्मवेवर्स्तपुराणे [६४ ग्र०

चतुःषष्टि योगिनीश्च संपूज्य विधिपूर्वकम्। यथाशक्ति बलिं दत्त्वा करोति स्तवनं बुध:। ८० ॥ कवचञ्च गले बड़ा पठित्वा भक्िपूव कम्। ततः कृत्वा परीहारं नमस्क ्य्याद्विचचः॥८१ ॥ बलिदानविधानञ्च श्ूयतां सुनिसत्तम। मायातिं महिषं कवाग दद्यात्मेषादिकं शुभम् ॥ ८२॥ सहस्त्रवर्ष सुप्रीता दुर्गा मायातिदानतः। महिषेए वर्षशतं दशवर्षच् छागलात् । ८३ । वर्ष मेषेष कुआाएडे: पचिभिह्हरिसैस्तथा। दययर्प कषासारैः सहस्राव्दञ्न गएडकैः। 2४ ॥ क्वव्रिसेः पिष्टनिर्मारः षसमासं पशभिसुथा। मासं सुपक्वादिफलै रक्षतैरिति नारह ॥८५॥ युवकं व्याधिहीनञ्ज समङ्ग लक्षणान्वितम्। विशुद्मविकाराङ़ग सुवरें पुष्टमेव च ॥ ६६॥ शिशुना पलिना दातुहन्ति पुत्रज्न चरिडका। ववेजेव गुरुजनं क्वगेण बान्धवस्तथा ॥2७ः धनज्जवाविकाङ्गन हीनाङ्रेन प्रजान्तथा। कामिनीं बृङ्गभङ्गन काणेन स्रातरन्तथा ॥८८॥ घुटिकेन भवेम्मृत्युविघ्नस चित्रमस्केः। हतं मित्र ताम्त्रपृष्ठम शृश्री: पु्हीनतः।६८॥ मायातीनाज़ निर्शीतं श्रूयतां मुनिसत्तम। वच्चाग्यंसर्ववेदोतं फलहानिव्यतिक्रमे॥ १०० ॥ पिट मातविहीनझ युवकं व्याधिवर्जितम्। विवाहितं दीनितज् परदारविहीनकम् । १०१ ४

६५ त्र० ] प्रक्ृतिखरडम्। ६४३

अजारजं विशुद्ञ्ज सच्छूद्र मूलकं वरम्। तद्न्धुभ्यो धनं दत्वा क्रीतं मूच्यातिरेकतः ॥ १०२ ॥ स्नापयित्वा च तं धर्मी संपूज्य वस्तचन्दनैः। मात्यर्धूपैश सिन्द रैदधिगोरचनाटिभि: ॥१०३॥ तञ्ज वर्ष भ्रामयित्वा चरदारेए यत्नतः । वर्षान्त च समुत्सज्य दुर्गायै तं निवेद्येत् ॥ १०४ ॥ अष्टमीनवमीसन्ी दद्यानावातिमेव च। दूत्वेवं कथितं सवें बलिदानं प्रसङ्गतः ॥१०५॥ वलिं दत्वा च स्तुता च धटत्वा च कवचं वुधः । प्रयाम्य द्गडबद्ध मी दद्याद्विप्राय दत्िगाम् ॥ १०६ ॥ दूति शीव्रह्मवैवर्त्ते महापुराण नारायए नारद संवादे प्रक्ृतिखगडे दुर्गोपाख्याने चतुः षष्टितमीऽध्यायः ।

नारह् उवाच। युतं सर्व महाभाग सुवावसपरं वदम । स्तावच्ज कबचं पूजाफलं कानं बढ प्रभी॥१॥ नारायण उघाच। आद्रायां बोधवेहेवीं मूलेनेव प्रवेगवेत्। उत्तरेनाचचेनं कता व्बणायां विसर्जचेत्। २ ॥ै

६४४ ब्रह्मवैवत्तपुराणे [६५त्र०

आर्द्रायुक्तनवम्यान्तु क्त्वा देव्याश्च बोधनम्। पूजाया: शतवार्षिक्या: फलमाप्नीति मानवः । २ ॥ मूलायान्तु प्रवेशे च नरमेधफलं लभेत्। उत्तरे पूजनं कवत्वा वाजपेयफलं लभेत्॥ ४ H कवत्वा विसर्जनं देव्या: व्वणायाच्च मानवः। लत्मीञ्च पुत्रपौत्राणं लभते नात्र संभय:॥ ५॥ भुवः प्रदत्िएं पुएं पूजायां लभते नरः । नक्षत्रहीने वर्षेचेत् पार्वत्याश्चैव नारद ·६। नवम्यां बोधनं कवत्वा पत्त संपूज्य मानवः । अश्वमेधफलं लब्ध्वा दशम्याज्ज विसर्जयेत्॥७ ॥ सप्तम्यां पूजनं कवत्वा बलिं दद्याद्िचक्षरः। अष्टम्यां पूजनं शस्तं बलिदानविवर्जितम्॥ ८॥ अष्टम्यां बलिदानेन विपत्तिर्जायते नृणाम। दद्याद्विचक्षणी भत््या नवम्यां बिधिवद्दलिम् ॥ 2॥। बलिदनिन विप्रेन्द्र दुर्गाप्रीतिर्भवेन्नृणाम्। हिंसाजव्यञ्च पापञ्च लभते नात्र संभयः ॥ १०॥ उत्सर्गकर्त्ता दाता च छेत्ता पोष्टा च रकक:। अग्रपश्चान्निवद्ा च सप्तैते बधभागिनः ॥ ११ ।। यो यं हन्ति स तं हन्ति चेति वेदोत्ामेव च। कुर्वन्ति वैषणवीं पूजां वैष्वास्त न हेतुना ॥ १२ ॥ एवं संपूज्य सुरथ: पूएं वर्षञ्ञ भक्तितः । कवचञ्च गले बड्ा तुष्टाव परमेखरीम्॥ १३ ॥ स्तोत् ण परितुष्टा सा तस्य साच्षाइभूवह। स ददर्श पुरी देवीं ग्रीअसूर्य्समप्रभाम्॥ १४॥

६५ श्र० ६४५

तेज:स्वरूपां परमां सगुणां निर्गुणं वराम्। दृष्टा तां कमनीयाज़ तेजीमएडलमध्यतः ॥१५॥ सवेच्छामयीं कपारूपां भक्तानुग्रहकातराम। पुनस्तुष्टाव राजेन्द्री भतिनम्र्रात्मकन्वरः ॥१६॥ स्तवेन परितुष्टा सा सस्मिता भक्तिपूर्वकम्। उवाच सत्य राजेन्द्र क्वपया जगदस्विका ॥ १७॥ प्रक्ृतिरुवाच। सात्तात् संप्राप्य मां राजन् वृणोषि विभवं वरम्। ददामि तुभ्य विभवं सम्प्रतं वाव्कितं तव ॥ १८ ॥। निरजित्य सर्वान् शत्र स लभ राज्यमकराटकम्। भविष्यसि महाराज सावर्रिरष्टमी मनुः ॥१६॥ दास्यामि तुभ्य ज्ञानञ्ज परिणामे नराधिप। भत्िं दास्यञ्न परमे श्रीकरषं परमात्नि॥ २० ॥ ष्ृणोति विभवं यो हि साक्षान् मां प्राप्य मन्दधीः । मायया वा्चितः सोऽपि विषमत्त्यमृतं त्यजेत् ॥२१॥ व्रह्माहिस्तम्बपर्य्यन्त सर्वे नश्वरमेव च। नित्यं सत्य परं ब्रह्म कप्ं निगु गमेव च ॥ २२ ॥ व्रह्मविष्ण शिवादीना महमाद्या परात्परा। सगुणा निगुणा चापि वस सेक्कामयी सदा ॥२३॥ नित्यानित्या सर्वरूपा सवेकारणकारगा। वीजरूपा च सर्वेषां मूलप्रक्लतिरीखरी ॥ २४ ।। पुरे वन्दावने रम्ये गोलोके रासमगडले। राधा प्रगाधिकाहञ् कशास्य परमात्मनः ॥२५॥ अ्रहं दुर्गा विशुमाया बुद्यधिश्वातदेवता।

६४६ ब्र ह्मवैवर्त्तपुरासे [६५ श्र०

अहं लत्ष्ीख वैकुरठ स्यं देवी सरखती॥ २६॥ सावित्री वेदमाताहं ब्रझ्माी ब्रह्मलोकतः। अ्रहं गङ्गा च तुलसी सर्वाधारा वसुन्धरा ॥२७॥ नानाविधाहं कलया मायया सर्वयोषितः । साहं क्ृशेन सृष्टा च भूभङ्गलीलया नृप॥ २८॥ भूभङ्गलोलया सष्टो येन पुंसा महान् विराट्। यस्य लोम्नाच्त कूपेपु विश्वानि सन्ति नित्यभः ॥ ३९॥ असंख्यानि च तान्येव क्वत्रिमाणि च मायमा। अनित्येषु नित्यबुद्धिं सर्वें कुर्वन्ति सन्ततम् ॥ २०॥ सप्तसागरसंयुत्ता सप्तद्ीपा वसुन्धरा। तद्धः सप्तपाताला: खर्लोकाच्चव सप्त च ॥ २१॥ एवं विश्वञ्ज निर्मां ब्रह्माएडं ब्रह्मणा कृतम्। प्रत्य कं सर्वब्रह्माएड ब्रह्मविषुशिवादय: ॥३२॥ सर्वषामीखरः कण्ण इति ज्ञानं परात्परम्। वेदानाञ् व्रतानाच्ज तीर्थानां तपसां तथा॥ २३॥ देवानाञ्जव पुखानां सारः क्वष्ण दति स्मृतः । तद्गक्तिहीनो यो मूढ़: स च जीवन्मृती ध्रुवम् ॥२४॥ पवित्राषि च तीर्थानि तद्धक्तस्पर्थवायुना। तन्मन्तोपासकस्ैव जीवन्म क दूतति स्मृतः ॥२५॥ मन्त्रग्रहरामात्रय नरी नारायणी भवेत्। विना जपैन तपसा विना तीर्थेन पूजया ॥ २६ ॥ मातामहानां पतकं पितृणाञ्च सहस्त्रकम्। पुसामेवं समुदृत्य गोलोकं स च गच्कति ॥ २७॥ दूदं ज्ञानं सारभूतं कथितं ते नराधिप।

६६ अ . ] प्रक्वतिखएडम्। ६४७ मन्वन्तरान्ते भोगान्त भक्ति दास्यामि ते हरौ ॥३८॥ माभुत्ं चीयते कमं कल्पकोटिशतैरपि। प्रवश्यमेव भोत्तव्य कतं कम शुभाशुभम् ॥३९ ॥ अहं य मनुग्टह्ामि तस्म दास्यामि निमलाम्। निखलां सुदृढ़ां भत्तिं श्रीकश परमात्मनि॥ ४० ॥ करोमि वच्चनां यं यं तेभ्यी दास्यामि सम्पदम्। प्रातः खप्न स्रूपन्न मिथ्येति भ्रमरुपिणीम् ॥४१।। दूति ते कथितं ज्ञानं गच् वत्स यथा सुखम्। द्रत्य का च महादेवी तत्र वान्तरधीयत ॥ ४२ ॥ राजा संप्राप्य राज्यञ्च नत्वा तां प्रययी ग्टहम्। इति ते कथितं वत्स दुर्गोपाख्यानमुत्तमम् ॥४३॥ द्वति व्रह्मवैवत्ते महापुराणे प्रक्ृतिखरडे नारायण- नारदसंवाट़े दुर्गोपाख्याने प्रक्वतिसरथ- संवादे ज्ञान कथनं नाम पञ्च- पष्टितमोऽध्यायः ।

षट्षष्टितमोऽध्यामः ।

नारद उवाच। ग्ुतं सबें नावगिष्ट किञ्निदेव हि निच्चितम् । प्रछ्वतेः कवचं स्तोत् ब्रूढि मे मुनिसत्तम ।१।

६४८ [६६अ्र.

नारायण उवाच। पुरा सुता सा गोलोके क्वपेन परमात्मना। संपूज्य मधुमासे च प्रीतेन रासमएडले। मधुकेटमयोर्युद्दे द्वितीये विष्णु ना पुरा॥ २॥ तवैव काले सा दुर्गा ब्रह्मण प्राणसङ्टे। चतुर्थे संसुता देवी भत्या च त्रिपुरारिणा॥ ३॥ पुरा त्रिपुरयुद्धन महावीरतर सुने। पञ्चमे संखुता देवी वत्नासुरबधे तथा॥ ४॥ शक्रेण सर्वदेवैश्च घोरे च प्राससङ्गटे। तदा मुनीन्द्रैर्मनुभिर्मानवैः सुरथादिभि: ॥ ५॥ संस्तुता पूजिता सा च कल्प कल्प परात्मरा। स्तोतञ्च श्रूयतां व्रह्मन् सवविघ्नविनाशनम्ः। सुखदं मोचदं सारं भवाब्विपारकारएम् ॥ ६॥ श्रीक्ृष उवाच।

त्वसेव स्वजननी मूलप्रछ्वतिरीखरी। त्वमेवाद्या सष्टिविधी सेच्कया तरियुखात्मिका ॥७॥ कार्य्यार्थे सगुण त्च्च वस्ुती निगुण खयम्। परव्रह्मखरूपा तं सत्या नित्या सनातनी ॥८ ॥ तेज:सरूपा परमा भक्तानुग्रहविग्रहा। सर्वस्वरूपा सर्वेशा सर्वाधारा परात्परा ॥ ८ ॥ सर्ववीजस्वरूपा च सर्वपूज्या निराश्रया। सर्वज्ञा सर्वतोभद्रा सर्वमङ्गलमङ्गल्ा॥ १०॥ सर्वबुद्धिस्वरूपा च सर्वशत्तिस्वरुप्रिसी । सर्वज्ञानप्रदा देवी सर्वज्ञा सर्वभाविनी ॥ ११ ॥

६६य्र० । ६४८

त्वं साहा देवदाने च पितदाने खधा स्यम्। दचिष सर्वदाने च सर्वभक्िस्वरुपिएी ।। १२।। निद्रा तवव दया तच्न तप्ा तज्नात्मनश् मे। नुत्चान्ति: शान्तिरीशा च कान्ति: सपटिश्व भाखती११ शद्ा पुष्िस तन्ता च लज्जा गोभा दया सदा। सतां सम्पत् स्रूपा त्रीविपत्तिरसतामिह॥ १४ । प्रीतिरूपा पुख्वतां पापिनां कलहाड्गुरा। शखत्कममयी शत्ति: सर्वदा सर्वजीविनाम्॥ १५॥ देवेभ्यी खपदं दात्ी धातुर्धात्री क्पामयी। हिताय सर्वटेवानां सर्वासुरविनाशिनी ॥१६॥ योगनिद्रा वोगरूपा योगदात्ी च योगिनाम्। सिद्धिस्वरूपा सिद्ानां सिद्धिदा सिडियोगिनी॥ १७ ॥ माहेखवरी च व्रझ्मासी विप्युमाया च वैप्वी। भद्रदा भद्रकाली च सर्वलोक भयङ्गरी ॥१८ ॥ ग्रामे ग्रामे ग्रामदेवी गहदेवी गहे गहे। सतां कीततिः प्रतिठ च निन्दा तवमसतां सदा ।१८॥ महायुद्दे महामारी दुष्टसंहाररूपिणी। रन्तास्वरूपा शिश्नां मातेव हितकारिखी। २०॥ वन्धा पूञ्या स्ुता त्वच्च त्रह्मादीनाज्ज सवदा। ब्राह्मखरूपा विप्रासं तपस्या च तपस्विनाम् ॥२१। विद्या विद्यावनां त्वच्न वुदधिर्वुदधिसतां सताम्। मेघासु तिस्रूपा च प्रतिभा प्रतिभावतास् :२२ । राजां प्रतापरूपा च विद्या वाचिज्यरूपियी। सृष्टो सट्टिस्वरूपा त्ं रचारुपाच पालने ॥ २३॥ ५ ५

६५०

तथान्त संमहामारी विश्वस्य विशवपूजिते। कालराविमाहारात्रिर्मोहराविसव मोहिनी ॥ २४ ॥ दुरत्यया मे माया त्वं यया संमोहितं जगत्। यया मुग्धो हि विद्वांस मोचमा्गे न पश्यति ।२ ५। इत्यात्मना कतं स्तोत दुर्गाया दुर्गनाशनम्। पूजाकाले पठेद्योहि सिद्धिभवति वाब्किते ।२६७ बन्या च काकबनध्या च मृतवत्सा च दुर्भगा। गुत्वा स्तोत्र वर्षमेकं सुपुत्त लभते ध्रबम् ॥ २७ ॥ कारागारे महाघोरे यो बडो दृढ़बन्घने। गुत्वा स्तोत्र मासमेकं बन्धनान्मुच्यते ध्र वम् (१८: यत्तमाग्रस्ती गलत्कुष्ठी महाशूली महाज्वरी। शुत्वा स्तोव वर्षमेकं सद्यो रोगात् प्रमुच्यते॥ २८॥ पुत्रभेदे प्रजाभेदे पत्नीभेदे च दुर्गतः। गुत्वा स्तोत्रं मासमेकं लभते नात्र संशय: ॥ २० ॥ राजदारे श्मशाने च महारखे रणखथले। हिंस्रजन्तुससीपे च युत्वा सोत प्रमुचते॥३१॥ गृहदाहे च दावाम्नी दस्युसैन्यसमन्विते। स्तोवयवसुनाल्े य लमते नात संग्रय: ॥२२॥ महाद्रिट्रो मूर्खश् वर्ष सोत पठेत्ु यः। विद्यावान् धनवांश्चव रा भवेवात संभय: ॥ ३२ ॥ दूति यीतह्मववत्ते महापुरास नारायसनावदसंवादे प्रप्तिस से दुर्गीपाप्यानि दुर्गारोत नाम पट्यटितमोडघयायः।

प्रक्ृतिखस्म् । ६५१

सप्नषष्टितमोऽध्यायः।

नारद उवाच।

भगवन् सर्वधम्न्न सवज्ञानविशारद। ब्रंद्माएडमोहनं नाम प्रकृतै: कवचं वद ॥ १॥

नारायए उवाच।

शृणु वत्यामि ह वत्स कवचञ्न मुदुर्लभम्। श्रीक्ृणोनैव कथितं कपया ब्रह्मणे पुरा ॥ २ ॥ व्रम्मणा कथितं सरवें धर्माय जाड़वीतटे। धर्मेंण दत्तं मह्यव्न कपया पुष्करे प्रभु: ॥३॥ विपुरारि यडत्वा जघान त्रिपुरं पुरा। मुमोच ब्रद्मा यद् धृत्वा मधुकेटभयोर्भयम्। संजहार रक्तवीजं यदृत्वा भद्रकालिका॥ ४ H यहृत्वा तु महेन्द्रय संप्राप कमलालयाम्। यहृत्वा च महाकालखिरजीवी च धार्मिक: ॥ ५ ॥ यद्ृत्वा च महाचानी नन्दी सानन्दपूर्व कम्। यडृत्वा चे महायोडा रामः श्रत्र भयङ्गरः॥६॥ यदृत्वा शिवतुस्चय् दुर्वासा ज्ञानिनां वरः। शं दुर्गेति चतुर्थ्यन्त साहान्तो मे गिरोऽवतु ।9। मन्तः षड़चरोऽयक्ष भक्तानां कल्पपादपः । विचारी नास्ति वेदेषु ग्रहणे च मनोर्मुने।८॥

६५२ ६७१्र०

मन्त्रग्रहसमात्रष विष्ुतुल्यो भवेन्नरः । मम वक्न सदापातुओं दुर्गाये नमोऽन्ततः ॥८ ॥ ओं दुर्गे रक्ष दूति च करठ पातु सदा मम। शं हीं सीं इति मन्त्रीऽयं स्कन्ध' पातु निरन्तरम् ॥१०॥ शं हीं यीं क्वों इति पृष्ठञ्न पातु मे सर्वतः सदा। हों मे वच्स्थलं पातु हस्तं श्रीमितिसन्ततम् ॥११॥ शंयीं ड़ों यों पातु सर्वाङ़ग खप्न जागरणे तथा। प्राचां मां पातु प्रक्रतिः पातु वड़ची च चरिडका ॥१२॥ दचिणे भद्रकाली च नैऋ ते च महेखरी। वारुणे पातु वाराही वायव्यां सर्वमङ्गला॥ १२ ॥ उत्तरे वैष्णवी पातु तथैशान्यां शिवप्रिया। जले स्थले चान्तरीके पातु मां जगदम्बिका ॥ १४॥ दूति ते कथिथं वत्स कवचञ्न सुदुर्लभम्। यस्म कस्म न दातव्यं प्रवत्तव्यं न कस्यचित् ॥ १५॥ गुरुमभ्यच्यं विधिवद्स्तालङ्गारचन्दनैः । कवचं धारयेद्यसु सोऽपि विष्णुन संशयः ॥ १६ । भ्रमणे सर्वतीर्थानां पृथिव्याच्च प्रदत्िण। यत् फलं लभते लोकस्तदेतद्ारणे मुने ॥ १७। पञ्चलक्षनपेनैव सिद्मेतङ्जवेत् ध्रुवम्। लोकज्ज सिद्कवचं नास्तं विध्यति सङ्टे॥ १८॥ न बस्य मृत्युर्भवति जले वड़ी विशेत् ध्रुवम्। जीवन्मुत्तो भवेत् सोऽप सर्वसिद्ेश्वरः स्यम् ॥ १८ ॥ यदि स्यात् सिडकवची विषातुत्यो भवेत् ध्र वम्। कथितं प्रक्वतेः खएडं सुधाखएडात् परं मुने॥ २० ॥

६७त्र०] प्रक्ृतिखण्डम्। ६५२

या एव मूलप्रक्वतिर्यस्या: पुत्रो गणेश्वरः। छवत्वा कृष्णव्रतं सा च लेभे गणपतिं सुतम् ।२१॥ स्वांशेन कृृष्णो भगवान् बभूव च गरेश्वर: । २२॥ गुत्वा च प्रक्ृतेः खएडं सुत्रवष् सुधोपमम्। भाजयित्वा च दध्यनं तस्े दद्याच काञ्नम्। सवत्सां सुरभीं रम्यां दद्याच् भक्तिपूर्वकम् ॥ २१। वासोलङ्गाररतयन तोषयेह्ाचकं मुने।

पुस्तकं पूजयेदेवं भत्तिश्रद्यासमन्वितः । एवं कृत्वा यः शृणोति तस्य विष्णुः प्रसीदति ॥२५ वर्द्वते पुत्तपीत्रादियेभखी तत्प्रसादतः । लक्ष्मीर्वसति तद्गेहे दयन्ते गोलोकमाप्रुयात्। लभेत् कशस्य दास्य स भति कणे सुनिचलाम् ॥२ ६॥

इत यीव्रह्मवैव्त्ते महापुराणे नाराययनारद- संवाद प्रकृतिखगडे टुर्गोपाख्याने प्रक्रति कवचं नाम सप्तषष्टित-

मोऽध्यायः ।

रुमाप्तय्यायं प्रकतिखणह: ।

गणपतिखराडम्।

प्रथमोऽध्यायः ।

नारायखं नमस्कृत्य नरञ्जैव नरोत्तमम्। देवों सरखतीज्जैव ततो जयमदीरयेत्॥ १॥

नारद उवाच।

शुतं प्रक्ृतिखएडं तदमतार्यवमुत्तमम्। सर्वोत्लष्ट मीफ्तितज् मूढ़ानां ज्ानवर्ईनम् ॥ २ ॥ अधुना श्रोतुसिच्ामि गणेशखएडमीश्वर। तज्जन्प्रचरितं नृखां सर्वसङ्गलमङ्गलम्॥ २ ॥ कथं जन्ने सुरश्रेषः पार्वत्या उदरे शुभे। देवी कैन प्रकारय ललाभ ताट्टशं सृतम् ॥४ ॥ सचांथः कस्य देवस्य कथं जन्म ललाभ सः। अयोनिसभ्भवः किं वाऽसी योनिससभवः। ५ । किं वा तट् ब्रह्मतेलो वा किं तस्य च पराक्रमः । का तपस्या च किं ज्वानं किं दा तन्निर्सालं यथ: ॥६। कथं तस्य पुरः पूजा विश्वेषु निखिलेषु च। स्थिते नारायसे शभ्ी जगदीशे च ब्रह्मणि।७। पुरागेषु निगूढ़त्ज तञ्जन्म परिकीत्तितम्। कयं वा गजवक्षाज्य मेकदन्ती महोदरः ॥८॥

गएपतिखरडम्। ६५५

एतत् सवें समाचच्व य्ोतं कौतूहलं मम। सुविस्तीऐं महाभाग तदतीव मनोहरम् ॥ 2 ॥ यीनारायण उवाच। मृणु नारद वच्ामि रहस्यं परमाद्भूतम्। पापसन्तापहरणं सर्वविघ्नविनाथनम् ॥ १०॥ सर्वमङ्गलदं सारं सर्वश्रुतिमनोहरम्। सुखदं मोक्षवीजञ्ज पापमूलनिक्ृन्तनम्। ११॥ देत्यार्दितानां देवानां तेजोराशिसमुद्गवा। देवी संहृत्य दैत्यीघान् दचकन्या बभूव ह। १२ ॥ साच नाम्ा सती देवी स्वामिनो निन्डया पुरा। देहं संत्यज्य योगेन जाता ग्ैलप्रियोदरे ॥ १३ ॥ शङ्राय ददी ताञ् पार्वतीं पर्वती मुदा। तां ग्हीत्वा महादेवी जगाम निर्जनं वनम् ॥ १४ ॥ भय्यां रतिकरीं कृत्वा पुष्पचन्दनचर्चिताम्। स रेसे नम्पदातीरे पुष्पोद्याने तया सह । १५॥ सहस्रवर्ष पर्य्यन्त दैवमानेन नारह। तयोवभूव शृद्गारं विपरीतादिकं परम् । १६॥ दुर्गाङ्गस्पर्थमात्रया कामेन मूच्छितः शिवः। मूर्चकिता सा शिवस्पर्शाद् बुबधे न दिवानिशरम् 1१0॥ हंसकारएडवाकीर्णे एस्कोकिलरुतशुते। नानापुष्यविकसिते समरध्वनितंयुते॥१८॥ मुगन्धिकुमुमाती न वायुना सुरभीकृते। प्तीव सुखदे तत्न सर्वन्तुविवर्जित॥ १८ 8 दृद्दा तयोस्तच्छद्गारं चिन्तां प्रापुः सुराः पराम्।

६५६ [१ श्र०

ब्रह्माशाञ्न पुरस्कृत्य ययुर्नारायणान्तिकम् ॥ २०॥ तं नत्वा कथयामास ब्रझ्मा छत्तान्तमीप्सितम्। संतस्थ देवता: सर्वाश्चित्तपुत्तलिका यथा । २१॥ ब्रद्मोवाच। सहस्रवर्षपर्य्यन्त देवमानेन शङ्गरः। रती रतन्न निश्ेष्टो न योगी विरयाम ह॥ २२। मैथुनस्य विरामे च दम्पत्वो जंगदीखर। किश्भ तं भवितापत्यं तथ्य कथितु मर्हसि ॥ ३३॥ श्रीभगवानुवाच। चिन्ता नास्ति जगद्वातः सवे भद्र भविष्यति। मयि ये भरसापन्नास्तेषां दुःखं कुती विधे: २४॥। येनोपायेन तद्वीय्ं भूमी पतति निश्चितम्। तत् कुरुष्व प्रयत्न न सादं देवगसेन च ॥ २५॥ यदा च प्रभ्भोवीर्य्यन्तत् पार्वत्या उदरे पतेत्। ततोऽपत्यज्ज भविता सुरासुरविमर्दकम् ॥ २६॥ ततः प्रक्रादयः सर्वे सुरा नारायसाज्जया। प्रययुर्नश्दादीरं ययी ब्रह्मा निजालयम् ॥२७॥ तत्नव पर्वतद्रोणीवहिर्देशे सुराः परा: । विषसवदना: सर्वे बभूवुभयकातराः ॥ २८॥ शक्रोराजा कुवेरश् कुवेरी वरुशन्तथा। समीरणं च वरुणो यमं समीरणस्तथा॥ २८॥ हुताशनं यमश्चैव भाष्करव्न हुताशनः । चन्द्रं तथा भास्तरच् ईशानं चन्द्र एव च ॥ ३०॥ एवं देवा: प्रश्यन्ति देवांक्च रतिभञ्जने।

१ त्र० ] गगपतिखरडम्। ६५७

हरशृङ्गारभङ्गज्न कुर्वीत्युक्का परस्परम् ॥ ३१ ॥ द्वारस्थितो वक्रशिरा: शक्रः प्राह महेखवरम्। २२। दन्ट्र उवाच। किङ्गरोषि महादेव योगीशर नमोऽस्तु ते। जगदीश जगद्दीज भक्तानां भयभञ्ज्न॥ २२ ॥ हरिजगामेन्युक्ते वमाजगाम च भास्करः । उवाच भीती द्वारस्थो भयार्त्तो वक्रचक्ुषा। ३४। श्रीसूर्य् उवाच। किङ्वरोषि महादेव जगता परिपालक। सुरश्रेष्ठ महाभाग पार्वतीग नमीऽस्तु ते। ३५॥ दत्येव मुक्का ग्रीसूर्य्य: प्रजगाम भयात्ततः । आजगाम तथा चन्द्र उवाच वक्रकन्धर: ॥ २६॥

चन्द्र उवाच। किङ्गरोषि वरिलोकेश तरिलोचन नमीऽसतु ते। आत्माराम पूर्णकाम पुरययवगाकीर्त्तन। ३७।। दूत्येव मुक्का भीतश् विरराम नियापतिः । संवीच्चोवाच द्वारस्व: सयमेव समीरयः ॥३८।

पवन उवाच। किङ्वरोषि जगन्नाथ जगद्बन्धी नमोऽस्तु ते। धर्मार्थ काम मोच्ायां वीजरूप सनातन । ३८॥ द्ूत्वेवं स्तवनं चुत्वा योगन्ञानविभारदः । त्यक्कुकामी न तत्वाज शृङ्गारं पार्वतीभयात् ॥ ४० ॥ दृष्टा सुरान् भवात्तांय पुनः स्तोतुं समुद्यतान्। विजही सुखसश्भोगं करठलग्नाच्न पार्वतीम् । ४१ ।

६४= ब्रद्मवैवर्त्तपुराऐ [ २ ञ्०.

उत्तिष्ठती महेशस्य तस्तस्य लज्जितस्य च। भूमी पपात तद्वीर्य्य ततःस्न्दी बभूव ह॥ ४२॥ पश्चात्तां कथयिष्यामि कथामतिमनोहराम्। स्कन्दजन्म प्रसङ्ग च साम्प्रतं वाव्छितं शृणु। ४३ ॥ दूति श्रीब्रह्मवैव्त्तें महापुराणे नारयष नारद संवादे गएपतिखरड प्रथमोऽध्यायः।

11

द्वितौवोऽध्यायः।

नारायग उवाचं।

त्यक्का रतिं महादेवो ददर्थ पुरतः सुरान्। पलायध्वमित्युवाच क्वपया पार्वतीभयात्॥ १॥ देवा: पलायिता भीता: पार्वतीशापहेतुना। ब्रह्माएडसर्वसंहर्त्ता चकम्प पार्वतीभयात्॥ २॥ तल्पादुत्याय सा दुर्गा न च दृद्टा पुरःसुरान्। समुत्ितं कोपवह्निं स्तस्भयामास देहतः । ३। अद् प्रभृति ते देवा व्यर्थ वीर्या भबन्तिवति। प्रशाप देवी तान्दवानतिरुष्टा बभूव ह। ४॥ ततः शिवः शिवां दृद्टा क्रोधसंरततलोचनाम्। रुदन्तों नम्र्रवदनां खिखन्तीं धरणीतलम् ॥ ५॥ प्रिव स्तां दुःखितां दृष्टा क्रोधसंरत्तलीचनाम्। हस्ते ग्टहीत्ा देवेशो वासयामास वच्सि। ई।

गरापतिखरडम्।

अतीव भीतःसंतस्त उवाच मधुरं वचः ॥॥ गङर उवाच। कथं रुष्टा गिरिश्रेठकन्धे धन्ये मनोहरे। मम सीभाग्यरूपे च प्रापाधिष्ठातदेवते। किन्त डभोष्ट करिषामि वदमां जगदम्बिके॥ ८॥ ब्रह्मार्डसङ्गनिखिले किमसाध्यमिहावयोः । अही निरपराधं मां प्रसन्ा भव सुन्दरि॥ । देवादज्ञातदोषस्य गान्ति मे कर्तुमर्हसि। त्या युत्त: मिवोऽहञ्ज सर्वेषां भिवदायकः ॥ १० । त्वया विना हीश्रख् भवतुल्योऽशिवः सदा। प्रक्ृतिर्वञ्न वुद्िस्वं गकित्वच्च चमा दया॥ ११॥ तुष्टिस्वच्च तथा पुष्टिः मान्तिस्व च्ान्तिरेव च। तुस्व छाया तथा निद्रा तन्द्रा श्रदा सुरेश्वरि॥ १२॥ सर्वाधार सरूपा त्ं सर्ववीजस्वरूपिगी। स्ितपूर्व वढ वचः सान्प्रतं सरसं थिवे ॥ १३॥ त्वत्कोपविषसंदृन्धं तेन जीवय नां मृतम् ॥ १४।। शङ्गरस्य वचः धुत्वा कोदयुत्ता व पार्वती। उवाच मधुरं देवी हृद्येन विदूयता॥ १५ ॥ पार्वत्युयाच। किसाहं कवयिय्यामि सर्वज्ं सवेरूपियम्। आलागमं पूगकायं सर्वदेहेप्ववर्यतम् ॥ १६। कामिनी मानसं कामसप्रसं सामिनं वदेत्। सवेयां पटयत्तय दरोष्ट कवयामि किम् । १७॥ सुनोय्यं सबनारीणं पतावयकारगम्।

६६० ब्रद्मवेवत्तपुराये २ प्र .

अ्कथ्यमपि सर्वासां तथापि कथयामि ते । १८॥ सुखेषु मध्य स्त्रीणाच विभवेषु सुरेश्वर। सत्पुंसा सह सभ्भोगो निर्जनेषु परं सुखम्॥ १८॥ तद्कङ्ग न च यद् दुःखं तत्समं नास्ति च स्त्रियाः। कान्तानां कान्तविच्केदः शोक: परमदारुणः ॥२०॥ कष्णपने यथा चन्द्रः चीयमाणो दिने दिने। तथा कान्तं विना कान्ता चोया कान्त नणे चछे॥२१॥ चिन्ताज्वरश्न सर्वेषासुपतापश्च वाससाम्। साध्वीनां कान्तविच्केद सुरगानाञ्च मैथुनम् : २२॥ रतिभङ्गो दुःखमेकं द्वितीयं वीर्य्पातनम्। दुःखातिरेक दुःखञ्न ततीयमनपत्यता॥ २३॥ व लोक्यकान्तं कान्त तवां लब्ध्वापि न च मे सुतः। या स्त्री पुत्तविहीना च जीवनं तन्निरर्थकम् ॥ २४॥ जन्मान्तर सुखं पुख तपोदानसमुङ्गवम् ! सद्द शजात पुत्तस परत्रह सुखप्रदः। सपुचः सामिनोऽप्श्च खामितुत्यसुखप्रदः । कुपुत्रश् कुलाङ्गारो मनस्तापाय केवलम् २६। खामी स्नांशन सस्त्रीणं गर्भे जन्म लभेदु ध्रुवम्। साध्ी स्त्री माततुत्या च सततं हितकारिएी॥ २॥ प्रसाध्वी वैरितुत्या च शक्त् सन्तापदायिनी। मुखदुष्टा योनिदुष्टा चेवा साध्वीति हि समृता ॥२८॥ किसुपायं करिष्यामि वद योगीशरेश्वर। उपायसिन्धो तपसां सर्वेषाञ्च फलप्रद॥ २८॥ दवत्युक्वा पावतीदेवी नम्त्रवक्ञा बभूव ह। २०॥

३ प्० मणपतिखएडम्। ६६१

प्रहस्व यङ्गरोदेवो बोधयामास पार्वतीम् । सत्पुत्रतीजं सुखदं सन्तापनाथकारएम्। मितं स्तिग्ध सुरुचिरं प्रवक्तुमुपचक्रमे॥ २१॥ इति श्रीव्रअ्मवैवर्त्ते महापुरा नारायण नारद संवादे गयपतिखण्डे द्वितीयोऽध्यायः ।

ततोयोऽध्यायः।

श्रीमहादेव उवाच। . वृखु पार्वति वच्यामि तव भद्र भविष्यति। उपायतः कार्य्यसिद्िर्भवेदेव जगत् तये ॥ १ ॥ सर्ववाब्कितसिङ्व सतु वीजरूयं सुमङ्गलम्। मनसः प्रीतिजननमुपायं कथयामि ते। २ ॥ हरेराराधनं कत्वा व्रतं कुरु वरानने। व्रतञ्ज पुरकं नाम वर्षमेकं करिष्यसि ४ ३॥ महाकठोरवीजञ्ज वाळ्काकल्पतव परम्। सुखदं पुरदं सारं पुत्रदं सर्वसम्पदम् ॥ ४ ॥ नदीनाव यथा गङ्गा देवानाज्ज हरिरयथा। वैषवानां वथाहञ् देवीमां त्वं यथा प्रिये ॥ ६। आथ्मायां वथा विप्रस्तीर्थानां पुष्करो यघा। पुष्पायां पारिजातञ्च पत्राणां तुलसी यथा॥७॥ वघा पुरप्रदानाच् तिथिरेकादभी स्मृता। प्रई

६६२ ब्रह्मववत्तपुरासे

रविवारश्च वाराणां यथा पुरायप्रदः शिवे। मासानां मार्गशीरषश् ऋतूनां माधवी यथा। संवत्सरी वत्सराणं युगानाञ्च छतं यथा॥८॥ विद्याप्रदश पूज्यानां गुरूणं जननी यथा। साध्वीपत्नी यथाप्तानां विश्वस्तानां मनी यथा॥2॥ यथा धनानां रत्नन्न प्रियाणाञ्च यथा पति:। यथा पुत्रश्न बन्धूनां वत्ताणां कल्यपादप: ॥१० ॥ चूतफलं फलानाज़ वर्षाणां भारत यथा। हृन्दावनं वनानाञ् शतरूपा च योषिताम्॥ ११॥ यथा काशो पुरीणाञ्ज सूर्य्यस्तेजखिनां यथा। यथेन्दुः सुखदानाञ्च सुन्दराणाञ्च मनयः ॥१२॥ शास्त्राणाञ्च यथा वेदा: सिद्वानां कपिली थथा। हनूमान् वानरागाज् नेत्राणं ब्राह्मणाननम्॥ १२ ॥। यशोदानां यथा विद्या कविता च मनोहरा। आकाशी व्यापकानाच हाड्गानां लोचनं यथा । १४ । विभवानां हरिकथा सुखानां हरिचिन्तनम्। स्पशानां पुत्रसंस्पर्थो हिंस्रानाञ् यथा खल: । १५॥। पापानाञ् यथा मिथ्या पापिनां पुथली यथा। पुख्ानाञ्च यथा सत्यं तपसां हरिसेवनम् ॥ १६ ॥ यथा छतञ्न गव्यानां यथा ज्रह्या तपसिविनाम्। अक्तं भव्यवस्तूनां पय्यानां धान्यमं यथा॥ १७॥ पुखढानां यथा तीयं शुद्धानास् हुताशनः। सुवसीं तैजसानाच मिष्टानां विवभाषसम्॥ १८॥ गरुड़: पच्चिगाज्व हस्तिनामिन्द्रवाहन: ।

२ त्र० १ गयापतिखएडम्। ६६२

योगिनाञ्न कुमारय टेवर्पीगाञ् नारद: ॥ १६ । गन्वर्वाणां चितरथी जीवो बुद्धिमतां यथा। सुकवीनां यथा शुक्र: काव्यानाञ् पुराणकम्। २०॥ स्रोतःखतां समुद्रश्न यथा पृथ्वी त्तमावताम् । लाभानाज यथा मुक्तिहरिभकिश्व सम्पदाम् ॥ २१॥ पवित्राणां वैशावाश्च वर्णानां प्रएवो यथा। विष्णुमत्वय मन्त्राणां वीजानां प्रक्ृतिर्यथा॥ २२ ॥ विदुषाज वथा वाणी गायत्री कन्दसां यथा। यथा कुवेरी वच्चागां सर्पाणां वासुकिर्यथा॥२३॥ यथा पिता ते शैलानां गवाच्च सुरभिर्यथा। वेदानां सामवेदय तगानाज़ यथा कुशः॥ २४॥ सुखदानां यथा लक्ष्मीर्मनश्च शीघ्रगामिनाम्। अ्तराणामकारश् हितेषियां पिता यथा॥ २५॥ पालग्रामख बन्त्रासां पशूनां विशुपञ्रः । चतुष्पढ्नां पञ्चास्यो मानवी जीविनां बथा ॥ २६ ॥ यथा स्वान्तमिन्द्रियाणां मन्दारिनिश रुनां यथा। वलिनाव यथा क्ति रहं गतिमतां यथा॥२७॥ महान् विराट् च स्घूलानां सूच्माणं परमाशुकः । वथेन्द्र आदिर्तियानां दैत्यानाज्च वलिर्वधा: २८। प्रह्वादयैव साधूनां दाहगां दधीचिरयथा। व्रह्मास्तञ्च वथास्तागां चक्राणाञ्ज सुदर्गनम् ॥ २८॥ टगां रापरामचन्द्रो धन्विनां लक्ष्गो यथा। सर्वाधारः सर्वमेव्यः सववीजज्ञ सर्वेदः । सर्वसारो यथा लष्ो व्रतानां पुसकं यथा॥ ३० ॥

६६४ ब्रह्मवेवर्त्तपुराये

व्रतं कुरु महाभागे त्रिषु लोकेषु दुर्लभम्। सर्वसारश्च पुत्रस्ते व्रतादेव भविष्यति । ३१ । व्रताराध्यय श्रीक्ृष्ण: सर्वेषां वाब्कितप्रदः । जनी यत्सेवनान्मुत्त: पितभि: कोटिभि: सह ।३२। हरिमन्त्र' सटहीत्ा च हरिसेवां करोति वः। भारत जन्मसफलं स्ात्मनः स करोति च॥ ३२ ॥ उद्दत्य कोटि पुरुषान् वेकुरठ याति निश्चितम्। यीह्ृषापार्षदी भूला सुखं तत्रैव मोदते॥ २४॥ सहोदरान् खभृत्यांक खबन्धून् सहचारिम्। स्वस्त्रियञ्च समुडृत्य भक्ती याति हरे: परम् । २५ ॥ तस्म्ाद् ग्हाणा गिरिजे हरिम्न्त्रं सुदुर्लभम्। जपमन्तरं व्रते तत्र पितृखां मुक्तिकारवम्॥ २६। दृत्युक्का शङ्गरोदेवो गत्वा गिरिजया सह। भीघ्रञ्ज जाड्नवीतीरं हरेसान्त्रं मनोहरम् । २०॥ तंस्यै ददी च संप्रीत्या कवचं स्तोत्रसंयुतम्। पूजा विधान नियमं कथयामास तां मुने॥ ३८॥ दूति श्रीव्रह्मवैवत्तें महापुराणे नारायख नारद संवादे गएपतिखण्डे ततीयोऽध्यायः 1

गएपतिखएडम्। ६६५

चतु र्धोडध्याचः ।

मारायण उवाच। शुत्वा व्रत विधानज्न दुर्गा प्रहृष्टमानसा। पवें व्रतविधानञ् संप्रष्टुमुपचक्रमे॥ १॥ पावेत्युबाच। सवें व्रतविधानं मां वढ वेदविदां वर। है नाथ करुणासिन्धो दीनबन्धी परात्पर६२। कानि व्रतीपयुक्तानि द्रव्यासि च फलानि च। समयं नियमं भत्त् विधानं तत्फलं प्रभो॥२॥ देहि मह्य विनीताये नियुत सत्पुरोहितम्। पुष्पोपहारान् विप्रांथ द्रव्याहरणकिद्गरात् ॥ ४ ॥ अन्यानि चोपयुत्तानि मयाज्ञातानि यानिच। सननियोजय तत् सर्व स्त्रीणां खाली च सर्वद: ॥ ५् ॥ पिता कौमारकाले च सर्वपालनकारकः । भर्त्ता मध्बे सुतः शेषे विधावस्या च योषिताम् ॥६। तातोऽशीकः प्राशतुत्वां दख्वा सत्खामिने सुताम्। सासी निवृति सापोति संसाख ससुते प्रियाम् ॥01 बन्घवययुता या रून्री सा व साय्यवती परा। कितरिहविहाना सध्या च सवहीनाडवसा भुवि ॥ ८॥ एतघाञ् समीपस्या प्रसंख्ा सा जगसव। निन्दितान वु संन्स्ता सर्वनतत् पुत्ती खुसम्ा e।

६६६ ब्रद्मकेव त्तपुराणे

सर्वात्मा भमवां स्त्वन्न सर्व साच्षी च सर्ववित्। देहि मह्य पुच्नवरं खात्मनिवृतिहेतुकम् ॥१० ॥ स्वात्मबोधानुमानेन महाव्मनि निवेदितम्। सर्वान्तराभिप्रायन्नं बोधन्त बोधयामि किम्॥ ११ ॥ दत्युक्का पार्वती प्रीत्या पपात सामिनः पदे। कवपासिन्धुख्च भगवान् प्रवत्त सुपचक्रमे ।१२ ॥ श्रीमहादेव उवाच। शृणु देवि प्रवच्यामि विधानं नियमं फलम्। फलानि चैव द्रव्याशि व्रतोपयौगिकानि च : १३॥ विप्राणं शतकं शुद्धं फलपुष्पोपहारकम्। किङ्वराणाञ्ज पतकं ट्रव्याहरसकारकम्॥ १४ ॥ दासीनां शतकं लक्ष नियुतञ्ज पुरोहितम्। सर्वव्रतविधानन् वेदवेदान्तपारगम् ॥ १५॥ प्रवरं हरिभक्तानां सर्वज्ञ ज्ञानिनां वरम्। सनत्कुमारं मत्तुल्यं ग्हाण व्रतहेतवे ॥ १६ ॥ देवि शुद्ध च काले च परं नियमपूर्वकम्। माघशुक्मतयोदशां व्रतारभः शुभः प्रिये ॥ १७॥ गात्र' सुनिभ्भसं लल्ा शिर: संस्कारपूर्वकम्। 4 उपोष्य पूर्वदिवसे वस्त्र प्रचाल्य यत्नतः । १८॥ अरुसोदयवेलायां तल्पादुत्थाय सुत्रती। मुखप्रचालनं कत्वा छाला च निर्मैले जले ॥१६ ॥ आचम्य यत्न पूतो हि हरिस्रस पूर्वकम्। दत्त्वाघ्यं हरये भत्या ग्टहमागत्य सत्वरम् ॥ २०॥ धोते च वाससी धला उपविश्यासने पुची।

गस पतिखगडम् । ६६७

चम्य तिलकं कृत्वा निर्वाप्यस्वाज्षिकं पुनः ॥२१। घटमारोपणं कत्वा सस्तिवाचनपूर्वकम्। पुरोहितस्य वरणं पुरः क्वत्वा प्रयत्नतः । सङ्गल्प वेदविहितं व्रतमेतत् समाचरेत् ॥ २२ ॥ व्रते द्रव्याि नित्यानि चोपचारासि षोड़भ। देयानि नित्यं देवेशि क्ृष्पाय परमात्मने॥ २२॥ आसनं स्वागतं पाद्यमव्य माचमनीयकम् ॥ २४ ॥ मधुपर्कश स्रानीयं वस्तागि भूषगानि च। सुगन्धि पुष्पधूपञ्च दीपनैवेद्य चन्दनम् ॥ २५॥ यन्तसूरतञ्च ताम्ब लं कर्पूरादि सुत्रासितम्। द्रव्याखेतानि पूजायाथ्याङ्गरूपाणि सुन्दरि ॥ २६॥ देवि किज्जिद्विहीनेनेवाङ्गहानि: प्रजायते। अङ्गहीनञ् यत् कम्म चाङ़हीनो वथा नरः। अङ्गहीने च कार्य्ये च फलहानिः प्रजायते। २॥ अष्टोत्तरथते पुष्प पारिजातस्य विण्ावे। देयं प्रतिटिनं दुर्गे स्ात्मनो रूपहेतवे ॥ २८॥ एव तचम्पकपुष्पाणं लक्षमचतमीप्सितम् । प्रदेयं हरये भह्या वर्मीन्दर्व्यहेतवे॥ २८॥ सहस्रपत्र पझमानामन्नतं पुष्पलक्षकम्। भत्या देयच हरये मुखसीन्दय्हेतवे॥ ३०॥ अमूत्य रत्नरचितं दर्पणानां महस्रकम्। देयं नारायगायैव नेवयोदीप्रिहेतवे॥ ३१॥ नीलोत्पलानां लक्तञ्न देवं कृषपाय भक्तितः । व्रताङ्गभूतं देवेशि चक्तुषो रूपहेतवे ॥ ३२ ॥

ब्रह्मवेव त्तपुराणे 15 ४ प्र.

हिमालयीङ्गवं लक्ष रुचिरं खवतचामरम्। प्रदेयं केमवायेव केमसोन्दर्य्यहेतवे। ३३॥ अमूल्यरत्नरचितं पुढकानां सहस्त्रकम्। प्रदेयं गोपिकेशय नासिकारूपहेतवे॥ ३४ ॥ बन्धूकपुष्प लक्षञ्ञ देयं राधेखराय च।

मुक्ताफलानां लक्षञ्ज दन्तसौन्दर्य्हेतवे। दियं गोलोकनाथाय शैलले भतिपूर्वकम् ॥ ३६ ॥ रत्नग राडकल क्षञ्ज गएड सौन्दर्य्य हतवे। मदीशराय दातव्ं व्रते शैलेन्द्रकन्यके॥ ३७ ॥ रत्नपाशक लक्षज्ञ देवं व्रह्मखराय च। शछ्ठाध.स्थलरूपाय प्रारोशि भक्निती वती॥ ३८॥

देयं सर्वेश्वरायैव कर्षसीन्दर्य्हेतवे ॥ ३६। माध्ीककलसानाज़ लक्ष रत्नविनिम्मिरिंतम् । दियं विश्व खवरायैव सरसोन्दर्य्हेतवे ॥ ४० ॥ सुधापूर्सञ्च कुन्धानां सहस्त्रं रत्ननिमििंतम्। देयं छसाव देवेगि वाक्यसीन्दर्व्यहेतवे। ४१॥ रतप्रदीपलच्षज गोपवेशविधायिने। देयं किशोरवेश्ाय दृष्टिसीन्दर्य्यहेतवे । ४२ ॥ श्ुस्तूरकुसुमाकारं रत्नपात्रसहस्तरकम्। टैयं गोरयकायेव मलसीन्दर्य्यहेतवे ॥ ४२ ॥ सुट्रलसारयातं पझ्मनालसहसकम्,। देवं चा्इकपालाय बाहुसौन्दर्वहेतवे॥ ४४ ॥

गण पतिखएडम्। ६६८

लच्षव रत्तपद्मानां करसौन्दर्यहेतवे। देयं गोपाङ्गनेशाय नारायणि हरिव्रते ॥ ४५ ॥। अङ्गरीयकलचष् रत्नसारविनिरनिंतम्। अङ्ध लीनाञ्च रूपायं देयं देवेखवगय च । ४६॥ मसीन्द्रसारलक्षन्न खेतवरणीं मनोहरम्। देयं मुनीन्द्रनाथाय नखसौन्दर्यहेतवे। ४७ ॥ सद्त्नसारहाराणां लक्षञ्ातिमनीहरम्। देयं मदनमोहाय वत्तःसौन्दर्यहेतवे॥ ४८॥ सुपक्श्ीफलानाच लच्तज़ सुमनोहरम्। देयं सिद्धेन्द्रनाघाय स्तनसीन्दर्व्हैतवे ।। ४८ ॥ सद्त्नवर्त्तुलाकारं पात्र लक्ष मनोहरम्। देयं पद्माल्येगाय देहस्य रूपहेतवे ॥ ५० ॥ सद्रत्नसाररचितं नाभीनाञ् सहस्रकम्। प्रदेय पद्मनाभाय नाभिसीन्द्र्य्हेतवे। ५१॥ सद्त्नसाररचितं नखचन्द्रसहस्रकम्। नितस्वसौन्द्य्याथज्ष प्रदेयं चक्रपाएये॥ ५२। सुवगारभ्भा्तभ्भानां लक्षज्ज सुमनोहरम् : प्रदेयं यीनिवासाय योषिसौन्दर्यहैतवे।।५३॥ तपत्रस्थलालानां लन्नमस्तानमत्ततम्। प्रदेयं पद्मनताय पा्सीन्दर्य्हेतवे। ५४ ॥ सुवर्गारचितानाव्न खञ्जनानां सहस्त्रकम्। गतिसौन्दय्यहेतवयं देवं लक्ष्मीख्राय च। ५५ ॥ राजहंमसहस्रन्न गजेन्द्रागां सहस्रकम्। सुवर्गरचितं देय हरये गतिहेतवे। ५६॥

६७० ब्रह्मवैवर्त्तपुरासे ४ ञ्र०

सुवर्कूतलक्षञ्ज देय नारायगाय च। विचित रत्नसारेए मूर्डसौन्दर्य्यहेतवे ॥५७॥ मालतोनाज़ कुसुममच्षतं लक्षमीखरि। देयं वन्दावनेशाय हास्यसौन्दर्यहेतवे॥ ५८॥ अमूच्रत्नलचज्ज देयं नारायणाय वै। सुव्रत व्रतपूर्णाथे शीलसौन्दर्य हेतवे। ५९ ॥ .

स्वक म्फटिकसङ्गाशं मणीन्द्रसार लक्षकम्। देयं मुनीन्द्रनाथाय मनःसौन्दर्य्हेतवे ॥ ६० ॥ प्रबालसारसङ्गाशं मणिमारसहस्त्रकम्। देयं कषाय भत्या च प्रियानुरागवड्डये॥ ६१ ॥ मासिक्सार लक्षञ्ञ देयं कप्णाय यत्नतः । जन्मनः कोटिपर्य्यन्तं स्वामिसीभाग्यहेतवे।। ६२।। कुप्ागड नारिकेलञ् जम्बीरं श्रीफलन्तथा। फलान्येतानि देयानि हरये पुवरहेतवे ॥ ६२॥ रत्नेन्द्रसार लक्तञु देवं कृप्णाय यत्रत। असंख्यजन्मपर्य्य न्त स्वामिनी धनवृद्ये ॥ ६४॥ वाद्यं नानाप्रकारज्ज कांस्यतालादिकं परम्। व्रते सम्पत्तिव्वद्दारथं शीहरिं श्रवयेद व्रती॥ ६५॥ पायसं पिष्टकं सर्पि शर्करात मनोहरम्। प्रदेयं हरये भह्या स्ामिनो भोगवड्ये ॥६६॥ सुगन्धिपुष्पमालानां लक्ष मत्ततमीप्सितम्। प्रदेवं हरये अत्त्या हरिभतिविवृद्ये। ६७॥। नैवेद्यानि च देयानि खादूनि मधुरांसि च। श्री ऊ्वष्ण प्रीतिप्रास्यथ दुर्गे नानाविधानि च॥ ६८ ॥

गणपतिखएडम्। ६७१

नानाविधानि पुष्पासि तुलसीसंयुतानि च। श्रीकश प्रीतये भत्त्या व्रते देयानि सुन्नते॥ ६८ ॥ व्राह्मपानां सहस्रत् प्रत्यहं भोजयेद् व्रती। स्वात्मनः शस्यवृद्धाथ व्रते जन्मनि जन्मनि। ७० ॥ ष्पाञ्जलिशतं देयं नित्य पूर्णञ्च पूजने। प्रणामशतकं देवि कर्त्तव्यं भक्तिव्वदये॥१॥ पगामासांश हविष्यान्न मासान् पञ्ज फलाटिकम्। हविः पन्त जलं पक्ष व्रते भनेच सुव्रते ॥ ७२ ॥ रत्नप्रदीपगतकं वह्निं दद्यादु दिवानिभम्। रात्री कुगामनं कत्वा नित्य जागरणं व्रते ॥ ७३ ॥ स्मरणं कीर्त्तनं केलि: यवसं गुदभाषरम्।

स्वप्न मैथुनकं त्याज्यं व्रती क्रीड़ा च छुद्ये। सम्पूर्ण च व्रते देवि प्रतिष्ठा तट्नन्तरम् ॥ २५॥ त्रिगतञ्न पश्चधिकं डन्नकं वसतसंयुतम्। सभाज्य सोपवीतञ्च सोपहारं मनोहरम् ॥०६ ॥ विशतञ्ज वञ्धिक सहस्त विप्रभोजनम्। वरिभतञ्ज षध्यधिकं सहस्त्रं तिलहीमकम् ॥ ७७॥ वरिगतञ् प्चधिकं सहस््स्वमेव च। देया व्रतससाती च दच्तिया विधिवीविता। ७८॥ अत्यां समाहि दिवसे कवयामि दृत्तिषाम्। एतद्वतफलं देवि दढ़ा भलिहसी भवतु ॥ ७2। हरितुल्यां भवेत् पुत्रो विख्व्याती भुवनत्रये। सोन्दर्व सामिसीभाग्यमेखव्य विएुलं धनम् ॥८0 ॥

६०२ ब्रह्मवैवर्तपुराखे

सवै वाब्कित सिदीनां वीज जन्मनि जन्मनि। द्रत्येवं कथितं देवि व्रतं कुरु महेखवरि॥ ८१॥ पुत्रस्ते भविता साध्वीत्युक्का स विरराम ह। ८२। दूति श्रीब्रद्मवैवत्त महापुराणे नारायणनारद- संवादे गयपतिखरडे व्रतविधानं नाम चतुर्घोऽध्यायः ।

पन्चमोSध्यायः।

नारायण उवाच। ुत्वा व्रतविधानञ्ज टुर्गा प्रषृष्टमानसा। पुनः पप्रच्छ कान्त सा दिव्यां व्रतकथां शुभाम्। १ ॥ श्ोपार्वत्युवाच। किमद् तं व्रतं नाथ विधानं फलमस्य च। अधिकान्तत् वाथां ब्रूहि व्रतं केन प्रकाशितम् ॥२॥ अथ व्रत कथा। श्रीमहादेव उवाच। शतरूपा मनोः पत्नी पुत्रदुःखेन दुःखिता। ब्रह्मयः स्थानमागत्य सा ब्रह्माएसुवाच ह॥३॥ शतरूपीवाच । ब्रह्मन् केन प्रकारिय बन्ध्याया्च सुतो भवेत्। तन्मे ब्रूहि जगद्ातः रुष्टिकारणकारण॥ ४॥ तज्जन्म निष्फलं ब्रह्मन्नैश्वर्य्य धनमेव च।

गयपतिर्हम्। ६७२

किच्ित्न शोभते गेहे विना पुत्रेय पुतिणाम् ॥ ५ ॥

सुखदो मोच्दः प्रीति दाता पुत्रस पुतिणाम् ॥६। पुवरी पुव्रमुखं दृष्टा गताश्मेधिनां फलम्। पुत्रामनरकव्ाणकारएं लभते ध्रुवम् ॥७॥ पुत्रोपायं यदि विधे वद मां तापसंतुताम्। तदा भद्रं नचेद्वर्त्रा सह यास्यामि काननम्। ८॥ ग्हाय राज्यमैश्वर्य्य धनं पृथ्वीं प्रजायहाम्। किमतेनावयोस्तात विना पुत्र रपुतियो:।।। अपुत्रियो मुखं द्रष्टं विद्वान्नोत्सहतेऽश्िवम्। मुखं दर्भयितुं लज्जां समवाप्रीत्यपुत्रकः ॥ १०॥ अथवा गरतं भुक्का प्रवेत्यामि हुताशनम्। अपुत्रपुत्रमश्निवं स्ठहाष स्त्रीविहौनकम् । ११ ॥ दूत्येवमुक्का सा साचाद् ब्रद्मषय ररोद ह। क्वपानिधिश्न तां दृष्टा प्रवक्त मुपचक्रमे ॥ १२ ॥ व्रझ्मोवाच। ऋृशु वत्से प्रवत्यामि पुत्रोपायं सुखावहल्। सवेश्वर्य्यादिवीजञ्व सर्वेवाच्छाप्रदं शुभम् । १२। माघशक्तयोदश्यां व्रतमेतत् सुपुरयकम्। कर्त्तव्य शुद्धकाले च कषमाराध्य सर्वदम् ॥ १४॥ संवत्सरञ्च कर्त्तव्य सर्वविघ्विनाणनम। वेदोक्तानि च द्रव्यागिि व्रते देवानि सुबते ॥ १५॥

कत्वा पुत्र लभ शुभे विष्णुतुत्यपराक्रमम् । १६॥ .... ५७

६७४ ब्रह्मवेवत्तपुरासे

ब्रह्मण् वचः गुत्वा सा क्वत्वा व्रतमुत्तमम्। प्रियव्रतोत्तानपादी लेभे पुत्री मनोहरी ॥ १७ ३ व्रतं कत्वा देवहती लेभे सिदेशवरं सुतम्। नारायणांशं कपिलं पुष्कं पुश्दं फुभम् ।१८। प्ररुन्धतीदं ऊ्त्वा तु लेभे पक्तिशुतं शुभा। शक्किकान्ता व्रतं कत्वा सुतं लेभे पराभरम्॥१८ । अदितिश्च व्रतं कवत्वा लेभे वामनकं सुतम्। प्रची जयन्त पुत्रञ्न लेभे कत्वेदमीखरी॥ २०॥ उत्तानपादपत्नीदं कत्वा लेभे ध्र वं सुतम्। कुवेरजाया कत्वेदं लेभे च नलकूवरम्॥ २१ ॥ सूर्य्यपत्नी मनुं लेभे क्वत्व दं व्रतमुत्तमम् । अत्रिपत्री सुतं चन्द्रं लेभे कत्वे दमुत्तमम् ॥ २२ । लेभे चाङ्िरसः पत्नो क्वले दें व्रतभुत्तमम्। छृहस्पतिं सुरगुरु पुत्रमस्य प्रभादतः ॥ २२॥ भृगोर्भार्य्या व्रतं कत्वा लेभे दैत्यगुरु सृतम्। शुक्रं मारायणांभष सर्वतेजखिनां परम् ४ २४ ॥ द्ूत्येवं कथितं देवि व्तानां व्रतमुत्तमन्। त्वमेव कुरु कत्याणि हिमालयसुते शभे ॥ २५॥ साध्यं राजेन्द्रपत्नीनां देवीनाच सुखादह्म्। व्रतमेतग्महासाध्वि साध्ीनां प्रायतः प्रियम्॥२६॥ व्रतस्यास्य प्रभावेय स्यं गोपाङ्गनेश्वरः। ईश्वरः सर्वदेवानां तव एुत्री भविष्यति ।२७॥ दूत्य क्वा शङ्गरसतत्र विरशम च नारद। व्रतन्नकार सा देवी प्रछुष्ट शाराप्र॥२८॥

६प्र. गएपतिखरड़म् । ६७५

दूत्व वं कथितं सवें किन्भूयः त्रीतुमि सि। सुखदं मोचदं सारं मणेशजन्मकारबम् ॥ २८॥ इति त्ीब्रद्मवैवर्त्ते महापुराशे नारायबनारद- संवादे गएपतिखर्डे व्रतकथाप्रकरयं नाम पन्नमीऽध्यायः ।

षछोऽध्यायः।

थौनक उवाच। नारायणवचः सुत्वा नारदो इष्टमानसः । किं पम्रच्क पुनः साधी तनी ब्रूहि तपोधन ॥ १। सूत उवाच। नारायणवचः सुत्ा नारढो हष्टमानसः । व्रतारभ्विधानव्व संप्रष्ट मुपचक्रमे। २॥ नारद उवाच। छवतं केन प्रकारेय व्रतमेतत् शुभावहम्। तन्म ब्रूह्ि मुनित्रेष्ठ पार्वत्या भर्त्तुराच्या॥ २॥ बलाभ जन्म गोपीथ: कते सुव्रतया व्रवे। व्रध्मन् वेन प्रकारेम तन्र: शंसितुमहसि॥ ४ ॥ नारायय उवाच। कथयत्वा कथां दिव्यां विधानस्व व्रतस्य च। सयं विधाता तपसां नगाम तपसे भिव:॥ ५ ॥

६७६

हरेराराधनव्यग्रो मूर्ततिभेदघरी हरिः। हरिभावनशीलश् हरिध्यानपरायणः॥ ६॥ परमानन्दपूर्सश्व ज्ञानानन्दः सनातनः । दिवानिशं न जानाति हरिमन्त्र वहिः सरन् ॥७ ॥ प्रहृष्टमनसा देवी पार्वती भर्त्तुराजया। किङ्गरान् प्रेरयामास विप्रांश्च व्रतहेतवे॥८॥ आनीय सर्वद्रव्यासि व्रतोपयौगिकानि च । व्रतं कर्त्तु समारिमे समदा सा शुभकषे ॥८। सनत्कुमारी भगवानाजगाम विधे: सुतः । मूर्ततिमांस्तेजसां राशि: प्रज्वखन् ब्रह्मतेजसा । १० ब्रह्माजगाम हष्टस ब्रह्मलीकात् सार्य्यकः। अतित्रस्तो हि भगवानाजगाम महेश्वरः ॥११ ॥ विष्णुः चीरोदभायी च सलत्ीकश्नतुर्भुजः। भगवाञ्जगतां पाता शास्ता भर्त्ता सपार्षद: ।.१२।। वनमालाधरः श्यामो भूषिती रत्नभूषखेः । महासभ्भ तसव्भारो रत्नयानेन नारट । १२ : सनकश्च सनन्दश् कपिलस सनातनः । आसुरिश् क्रतुहैसी वोढ: पञ्चभिखोडरृषि:।। १४। यतिक सुमतिच्चव वशिष्ठस् सहानुगः । पुलह् पुलस्यश्न अविश् भृगुरड्रिरा: । १५॥ अमस्त्यश् प्रचेताच्च दुर्वासाय्यावनस्तधा। मरीचि: कश्यपः कखो जरत्कारुख गौतमः ॥ १६॥ वहस्पतिरुतथ्यञ्च संवत्तः सौरभिस्तथा। जावालिर्जमदग्निव जैगीवव्यस टेवल: । १७॥

६ त्र० ] गगपतिखगडम्।

गोकामुखो वक्ररथः पारिभद्: पराशरः । विश्वामित्रो वामदेव ऋथशृङ्गो विभागडकः ॥१८॥ माकरडेयो मृकएड य पुष्करो लोमशस्तथा। कोको वत्सय दृत्तय वालाग्निरघमर्षगः॥ १८॥ काव्यावनः करादश् पाचिनि: भाकटायनः। गङ्ुरापिशलिश्व शाकत्यः गह् एव च ॥ २० ॥ एते चान्चे च बहवः सगिषा सुनयो मुने। आवाञ्ज धन्ैतुती च नरनारायणी समी॥ २१॥ दिकपालास तथा देवा यत्तगन्धवकिङ्गराः। आजरम: पर्वताः सर्वे सगणा: पार्वतीव्रते॥२२॥ हिमालयः गेलराजः सापत्वय सभाव्यकः । मगगः सानुगर्श व रत्नभूषगभृषितः ॥२३।। महासस्भ तसभ्ारी नानादव्यसमन्वितः । मणिमाणिकारतानि व्रतोपयोगिकानि च ॥ २४ ॥ नानाप्रकारवस्तूनि जगता दुर्लभानि च। लक्षञ्च गजरत्नानामखरतं विलचकम् ॥ २५॥ द्गलन गवां रत्न गतलन्त सुवर्षकम्। रुचकानां हीरका्णां स्पर्यानाव् तथैव च॥ २६।। मुक्ानात चतुर्लन कीनतुभानां सहस्रकम्। सुस्त्रादुप्तिटद्रव्यापां लजभारागि कौतुकी। अगन्तरज्प्रभव आरजगाम सुताव्रते। २७॥ ब्राह्मसा मनवः सिद्वा नागा विद्याधरास्तथा। सन्नानिनो मिक्षुकाश् वन्दिनः पवतीवत। २८। विद्याधरी नर्त्तकीच नस्तकाएरमां गया:।

६७८ ब्रह्मवेवत्तपुराख

नानाविधा वाद्यभाएडा आजग्म : शिवमन्टिरम् ॥२८। कैलासराजमार्गज़ चन्दनेन सुसंस्कृतम् ।

निर्मितं पद्मरागेण दद्टशुस्ते गणा मुदा ॥३१॥ उच्च:सिंहासनेष्व ते पूजिता: शङ्वरेस थ। कैलासवासिन: सर्वे परमानन्दसंयुता: ॥ ३२॥ दानाध्यचः सुनाथीर: कुवेरः कोषरच्तकः। आदेष्टा च सवयं सूर्य्य: परिवेष्टा जलाधिप: ॥ ३३ । दधां नद्यः सहस्राणि दुग्धानास्न तथेव च। सहस्रारि छतानाज् गुड़ानाज्च मतानि च। ३४। माध्वीकानां सहस्रायि तैलानाव पतानि च। लचाषि चैव तक्राणं बभूवुः पार्वतीव्रते। ३५। पीयूषाणाच्च कुभ्भानि प्तलचाशि नारद। मिष्टान्नानां शकेराणं बमूवुर्लक्षराशयः । यवगोधूमचूर्णानां छटताक्ानाच नारद ॥ २६ । खस्तिकानाज्ज पूपानां बभूभुर्लचराशयः। गुड़संस्कृतलाजानां वभूवु: कोटिराशयः। २७॥ शालीनां पृथुकानाच्न राशीनां दशकोटयः । तएड लानाज़ राशीनां मुने संख्या न विद्यते॥ ३८॥ खर्यरोप्यप्रवालानां मसीनाज महामुने। बभूवः पर्वतास्तत्र केलासे पार्वतीव्रते॥ २८॥ पायसं पिष्टकज्ञेव ात्यन्न सुमनोहरम्। चकार लक्ष्मी: पाकच व्यज्जनं छटतसंस्कृतम् ॥ ४० ॥

गणपतिसण्हम्।

बुभुजे टेवरषिगपै: साईे नारायय: स्यम्। बभुवर्ल चवप्रास परिवेयनकारकाः ॥ ४१ ॥ ताम्डूलच्च ददौ तभ्यः कर्पूरादिसवासितम्। रब्नसिंहासनस्थ भ्यो विप्रलचाः सुदच्काः ॥४२॥ रवसिंहासनस्थन्न विष्णुं चीरोदभायिनम्। सेव्यमानं पार्षदैय सस्त्मितैः खेतचामरः ॥४२॥ ऋ षिभिस्तूयमानन्न सिद्दैर्देवगगैस्तथा। विद्याधरीयां तृत्यानि पश्यन्त सस्तितं मुदा। गन्धर्वाशाज् सङ्गीतं शुतवन्तं मनोहरम् ॥ ४४ ॥ पप्रच्छ यङ्गरो ब्रह्मन् ब्रह्मेथं भत्तिपूवकम् । ब्रह्मया प्रेरितो युत्त व्रतं कत्तव्यमीफिसितम् । ४५॥ देवरषिगगपूर्णायां सभायां स पुटान्जलि:। ४६। श्रीमहादेव उवाच। मदीयं प्रार्थनं नाथ श्ीनिवास शृणु प्रभी। तपःस्रूप तपसां कर्मखाव फलप्रद। ४७। व्रतानां जपवज्ञानां पूजानां सर्वपूजित। सर्वेषां वीजरूपेण वाव्ळाकत्पतरी हरे॥ ४८ ॥ सुपुरकत्रतं कर्त्तु ब्रह्मत्निच्तति पार्वरती। पुत्रार्थिनी सा शोकार्त्ता हृदयेन विद्यता ॥ ४८ । रतिभङ्ग क्वते देवैर्वोध्यव्यर्थशचार्दिता। प्रबोधिता मया साध्वी विविधेवचनामृतैः । ५० ॥ सत्पुत्र स्ामिसीभाग्वं सुत्रता याचते व्रते। ताभ्यां विगा न सन्तुषा स्वन्नायांस्त्यत्त मिच्ति ॥५१॥ पुरा लक्का सटेहत् पिटयन्े च मानिनी।

६५०

मत्निन्दया शैखगेहे पुनर्जन ललाभ सा ॥ फू२॥ सवें जानासि वत्तान्त सर्वत्ञ लवां वदामि किम्। कासा तां वद तत्त्वन्न परिणामशुभप्रदाम्। ५३॥ दुर्निवार्य्यश्च सर्वेश स्त्रीस्वभावश्च चापलः । दुस्त्यज्च योगिभिः सिद्वेरस्ाभिन्व तपख्विभि:॥ ५४ ॥ जितेन्ट्रिये जितक्रोधे: स्त्रीरूपं मोहकारगम्। सवमायाकरयड़ञ्ज कामवर्द्वनकारणम् ५५॥ ब्रह्मास्तरं कामदेवस दुर्भेद्यं जयकारसम्। अनिमितव विधिजा सर्वाद्य विधिपूवजन् ॥ ५६॥

संमारबन्धन स्तग्भरज्ज रूपमश्न्तनम् ॥५०॥ वैराग्यनाशवीजञ् गश्तद्रागविवर्द्वनम्। मत्तनं साहसानाच दोषायामालयं सदा॥ ५८ ॥ अप्रत्ययानां जेत्रञ्ज सयं कपटसूत्ति मत्। अहङ्गाराश्तरयं गखद्विषकुम्भ सुधामुखम्॥ ५ूट॥ सवैंरसाध्यमानच दुराराध्यञ्च सर्वदा। स्वकाय्य साध्यञ्चाराध्य कलहाङ्घुरकारयम्॥ ६०॥ सवं निवेदितं नाथ कर्तव्यं वक्त महेसि। कार्य्य' सवें परामण परिणामसुखावहम्॥ ६१॥ श्रीनारायण उवाच। इत्येवमुक्क्ा भगवान्निरीच्य ब्रह्मणी मुखम्। विरवाम सभासये सुल्ा च कमलापतिम्। ६२ ॥ पङ्गरस् पवः खुल्ा प्रहस्व जगदीखरः । हितं नीतिज्ज वचनं प्रवत्तुसुपचक्रमे॥ ६३॥

(अ्र. ] गलपतिखण्डम्। ६८१

श्रीविशुरुवाघ। सुपुर्य कव्रतं सारं सती सन्तानहेतवे। स्वामिसौभाग्यवीजल् पत्नी ते कर्त्तुमिच्कति॥६४॥ सर्वासाध्य दुराराध्यं सर्वकामफलप्रट्म् । सुखदं सुखसारंच्च मोचदं पार्वतीश्वर ६५॥ आत्मा साच्िस्वरूपश् ज्योतीरूपः सनातनः । निराश्यश बिर्लिप्तो निरुपाधिर्निरामयः ॥ ६६। भक्तप्राराश्च भक्न शो भक्तानुग्रहकारकः । दुराराव्यी हि योऽन्येषां भत्नानामतिसाधकः ।६। भत्तयावीनो हि भगवान् सर्वसिद्ो हि निष्फलः । ते यस्य च कला: पुंसी ब्रह्मविष्ामडेश्वराः ॥ ६८॥ महान् विराट् यदंगरथ् निर्लिप्तः प्रक्ृतेः परः। अव्ययो निग्रहथोग्री भक्तानुग्रहविग्रहः । ६८॥ उग्रग्रहोग्रहापाज्ज ग्रहनिग्रहकारकः । त्रिकोटिजन्ममध्य चन साध्यो भवता विना। ७० ॥ लबध्वा हि भारते जन्म हरिभक्ि लभेन्नरः । सेवनं चुद्रदेवानां छत्वा सप्तसु जन्मसु ॥०१॥ सूर्य्यमन्त्रमवाप्रीति केवलं स तदाभिषा। सूर्य्यमन्त्र समाराध्य तरिपु जन्मसु भारते। ७२॥ प्राप्नोति शैवं मन्वञ्न सर्वदं मानवो मुदा। संमेव्य परया भक््या त्वामेव सप्तजन्मसु । ७३॥ प्राप्नोति मायामन्तच्च तवत्पदाअ्नप्रसादतः । शृतं अन्म समाराध्य मायां नारायमीं पराम् ॥ ७४॥ नारायगकलां सेव्यां समवाप्रोति मानव:।

ब्रह्मवैवसपुराये [इत्र.

कलां निषेव्य वर्षेऽत्र पुस्नेवे सुटुर्ले। ७५॥ छणाभक्िमवाप्नोति भत्तसंसर्गहेतुकीम्। संप्राय्य भति निष्पक्ां भ्रामं भामच्च भारते।७६। प्राप्नोति परिपक्काज्ज भति भक्तनिषेवया। तदा भत्तप्रसादेन देवानामाशिषा शिव। श्रीक्वषामन्त्र प्राप्नोति निर्वाणफलदं परम् । ७0। क्वषाव्रतं क्वशामन्त्र सर्वकामफलप्रद्म्। कवषातुल्यो भवेद्धक्श्विरं प्पनिषेवया॥ ७८। महति प्रलये पातः सर्वेषां सर्वनिश्चितम्। न पातः कृष्णभक्तानां साधूनामविनाशिनाम् 1921 प्रविनाशिनि गोलोके मोदन्त कष्णकिङ्गराः। हसन्ति ते सुनिसिन्ता देवान् ब्रह्मादिकान् शरिव ।८० व्वं संहर्त्ता च सर्वेषां न भक्तानां महेशवर। माया मोहयते सर्वान् भक्तान् कपया मम ॥ ८१॥ माया नारायणी माता सर्वेषां कवष्भक्तिदा। न कशाभत्रिं प्राप्नोति विना मायानिषेवगम् ।८२। साचनारायणी माया मूलप्रक्ृतिरीखरी। कवष्णप्रिया कृष्णभत्ता कृष्ातुत्याविनाथिनी॥ ८३ । साचतेजःस्रूपा च खेच्काविग्रहधारियी। आविर्भूता च देवानां तेजसा सुरनिग्रहे। ८४ । निदृत्य दैत्यसद्गांथ दक्षपत्गाज्ज भारते। ललाभ दच्स्तपसा जन्म चानेकजन्मनः । ८५। त्यका देहं पितुर्यज्ने सा सती तव निन्दया। नगाम देवी गोलोकं कृष्णभक्ति: सनातनी ॥ ८६ ।

मपपतिखग्हम्। ६८३

ग्टहीत्वा विग्रहं तस्या गुणरूपान्त्यं परम्। खामं भ्वामं भारते सं विषसीऽभू: पुरा हर। ८०। प्रबोधितो मया त्वक्ष श्रीगैलेषु सरित्तटे। ललाभ जन्म सा गैलकान्तायामचिरेण थ ॥ दद। करोतु पुश्यकं साध्वी सुब्रता सुव्रतं शिवा। राजसूयसहस्त्राणां पुएय शङ्कर पुरयके॥ ८ट ॥ राजसूयसहस्त्रायां व्रते यत्र धनव्यः। म साध्य सर्वसाध्वीनां वतमेतत् विलोचन ।८0 ॥ स्वयं गोलोकनाथञ्च पुरयकस्य प्रभावतः । पार्वतीगभेजातथ्च तव पुत्रो भविष्यति ८१॥ स्यं देवगणानाज् यस्पादीभः कपानिधिः। गगेभ दति विख्याती भविष्यति जगत्तये॥ ८२ । यस्य स्मरणमात्र य विघ्निवं भवेद् ध्र वम्। जगतां हेतुना तेन विघ्ननिघ्नाभिधो विभु: १८२ ॥ नानाविधानि द्रव्याणि यस्ाहयानि पुखके। भुक्का लम्वोदरत्वच्न तेन लम्वीदर: स्मृतः ॥८४ ॥ पनिटृध्या भिरम्केदाद्जवक्रेण योजितः। गजाननः गिशुस्तेन नियय: केन वाय्यते॥८५म पर्शुना पर्शुरामस्य यदेकदन्तखणडनन्। भविधति निशयेन चैकदन्ताभिधः मिछ:। ८६। पूज्यच सवदेवानामस्माक जगता विभु:। सर्वाय्े पूजनन्तस्य भविता मदीय दे १८७। पूजायु सवेदेवानामग्रे संपूच्च तं जनः। पूजाफलमवाप्रीति निर्विध्नन हयान्या । ८८।

गणेभस्य दिनैगन्न विष्ु पभ्ुंहुताप्ननम्। दुर्गामेतान् सन्निषेव्य पूजयेह वत्ान्तरम् । ८८ गएेशपूजन विघ्ननिर्विन्न जगतां भवेत्। निर्व्ाधि: सूर्य्यपूनायां शुचि: श्रीविष्णुपूजने ॥१०।। मोचस पापनाशय यशसेखय्य वर्ईनम्। तत्वज्ञानसुतप्तानां वीजं शङ्गरपूजनम् १०१॥ सवुद्धिश्द्विजननं कीर्नितं वड्निपूजनम्। विधिसंस्कृतवङ्क सु न्ञानमृत्युं लभेननरः ॥१०२॥ दाता भोता च भवति शङ्ठराग्निनिषेवणात्। हरिभत्िप्रदन्नव परं दुर्गाच्चनं शिवम् ॥ १०३॥ विपरीतं विजगतामेतेषां षूजनं विना। एवं कमो महादेव कल्पे कल्प डस्ति निच्चितम् ॥१० ४। एते खद्दिद्माना नित्या: सष्टिपराययाः। आविर्भावतिरोभावी चैतेषामीखरेच्क्या। १०५। दृत्युक्का श्रीहरिस्तत्र विररम सभातले। प्रहृष्टा देवता विप्रा: पार्वत्या सह पङ्गरः ॥१०६॥ दूति श्रीव्रअ्मववर्त्ते महापुराये नाराबयनारद- संवादे गएपतिखएड व्रतान्जाग्रहएं नाम ष्ष्ठाऽध्यायः ।

त्र०1 गगपतिखण्डम्। ६८५

सप्तमोऽध्यायः ।

नारायण उवाच।

हरेराज्ञां समादाय हरः प्रहृष्टमानसः । उवाच पावतों प्रीत्या हरिसंलापमङ्गलम् ॥ १॥ मिवानाञ्ज समादाय शिवा प्रहष्टमानसा। वाद्यन वादयामास मङ्गलं मङ्गलव्रत ॥ २ ॥ सुन्नाता सुद्तो शुद्धा विभ्रती धीतवाससी। संस्थाप्य रत्नकलसं शुक्कधाच्ीपरिख्ितम् ॥ २ ॥

चन्दनागुरुकम्त रीकुङ्गुमेन विभूषितम्॥ ४ A रत्नामनस्था रत्नाव्या रत्नोद्गवसुता सती। रत्न सिंहामनस्थांच संपूज्य मुनिपुङ्गवान् ॥ ५॥ रत्न सिंहासनस्वन्न संदूज्य च पुरोहितम्। चन्दनागुरुकस्तूरी र्नभूषगाभूपितम् ॥ ६॥ संस्थाप्य पुरतो भत्त्या ढिकपालान् रत्नभूपितान्। देवान्ररां नागांथ समचा विधिवोधितम्॥७। समच्चत् परथा मत्या ब्रह्मविशामहैखरान्। चन्टनागुहकस्तुरीलुङ्क मेन विराजितान् ॥८॥

पूजाहैद्रव्य विविधे: पृवितान् पुएके मुने। समरभवरतं देवी सवस्तिवाचनपूर्वकम् 12

६८६ ब्रह्मवेवत्तपुराणे

आवाह्याभीष्टदेवं त श्रीक्ृष्ं मङ्गले घटे। भत्ता ददी क्रमेसौव चोपचाराषि षोड़श॥ १० ॥ यानि व्रते विधेयानि देयानि विविधानि च। प्रददी तानि सर्वाषि प्रत्येकं फलदानि च ॥ ११ ॥ व्रतोक्तमुपहारञ्च दुर्लभं भुवनत्रये। तच्व सवें ददो भत्न्या सुव्रते सुव्रता सती॥१२॥ दत्वा सर्वासि द्रव्यायि वेदमन्त्रेष सा सती। होमज़जकारयामास त्रिलच तिलसर्पिषा। व्राह्मणान् भोजयामास देवानतिथिपूजितान्॥ १३ कत्तव्यमेव कर्त्तव्य सुव्रते सुव्रता सती। प्रत्यहं सावधानञ्च चकार पूर्गावत्सरम्: १४॥ समाप्तिदिवसे विप्रस्तामुवाच पुरोहितः। सुव्रते सुत्रते मद्य देहीति पतिदतियाम्॥ १५॥ सुत्वा पुरीहितीत सा विलप्य सुरसंसदि। मूखा प्राप महासाया मायामोहितचेतसा॥ १६॥ तां ते च सूच्छितां दृष्टा प्रहस्य तुनिपुङ्गवाः। भङ्रं प्रेषयामास ब्रह्मा विषुश् नारद॥ १७॥ संप्ररितः सभासद्गिः शिवा बोधयितुं तदा। शिव: समुद्यमञ्चक्र प्रवत वढता बरः ॥१८॥

श्रीमहादेव उवाच।

उत्तिष्ठ भट्र भट्र ते भविष्ति न संघयः। साम्प्रतं चेतनं छत्वा मदीयं वचनं भण ॥ १८ ॥ शिवः शिवां तामित्युक्का शुककरठीछतालुकाम्। वक्षसि स्थापयामास कारयामास चेतनाम् । २०॥

c५०1 गणपतिखूगडम् । ६८

हितं सत्य मितं सवें परिणामसुखावहम्। यशस्करञ्ज फलदं प्रवक्तुमुपचक्रमे॥ २१॥ शृखु देवि प्रवच्यामि यद्वेदे न निरूपितम् । सर्वसभ्प्रतमिष्टञ्च धर्माथें ध्म्मसंसदि॥२२॥ सर्वेषां कम्मणां देवि सारभूता च दचिया। यशीदा फलदा नित्यं धर्ाििष्ठे धर्ममेकसैि ॥२३॥ दैवं वा पैतकं वापि नित्य नैमित्तिकं प्रिये। यत् कन दत्तिणाहीनं तत् सवें निष्फलं भवेत्। दाता च कम्प्रेखा तेन कालसूत्र व्रजेद् ध्र वम् ॥२४॥ अथान्त दैन्यमाप्नोति यत्र सा परिपीड़ितः । दच्षिणा विप्रसुहिश्य तत् कालन्तुन दीयते ॥ २५॥ तन्मुहत्ते व्यतीत तु दच्िसा द्विगुणा भवेत्। चतुगुखा दिनातीत पच्ते मतगुणा भवेत् ॥ २६॥ मासे पञ्चगतगुगा षसमासे तज्जतुगुख्ा। संवत्सर व्यतीते तु तत्कस्पे निष्फलं भवेत् ॥ २७॥ दाता च नरकं याति यावद्वर्षसहस्त्रकम्।

धर्मो नष्टो भवेत्तस्य धम्मेहीने च कम्मैगि ॥ २८॥ श्रीविषुरुवाच रक्ष सवधमें धर्मिष्ठे धर्मने धर्मकर्मि। सर्वेषाञ्च भवेद्रत्ता स्वधर्मपरिपालने॥ २६॥ ब्रह्मावाच। वश केन निमेत्तेन न धमें परिरत्तति। धर्मे नष्टे च धर्मने तस्य धर्मो विनश्यति॥३०॥

ब्रह्मवैवर्त्तपुराये [0 अ्र०

धर्मा उबाच। मां रक्ष यत्नतः साध्वि प्रदाय पतिदाचतणाम्। मयि स्थिते महासाध्वि सवेंभद्र भविष्यति॥३१ ॥ देवा ऊचुः। धमं रत्त महासाध्वि कुरु पूरं व्रतं सति। वयं तव व्रते पूर्रो कुर्मस्त पूर्रमानसम् ॥३२ ॥ मुनय ऊचुः । हत्वा साध्वि पूर्ण होमं देहि विप्राय दक्िाम्। स्थितेष्वस्प्रासु धर्मन्ने किमभद्रं भविष्यति॥२२॥ सनत्कुमार उवाच। शिवे शिवं देहि मह्य न चेड् तफलं न्यज। सुचिरं सचितस्यापि स्वात्मनस्तपसः फलम् ॥ ३४ ॥ कर्मएदच्तिसे साध्वि यागस्वाहन्तु तत्फलम्। प्राप्साामि यजमानस्य संपूर्सकर्मएः फलम् ॥ ३५॥ पावत्युवाच। किं कमपणा मे देवेशा किं मे दच्ियया सुने। किं पुत्र ए च धर्मेए यत्र भर्त्ता च दच्िया । २६ ॥ वृक्षार्चने फलं किं वै यदि भूमिर्न चायते। गते च कारणे कार्य्य कुतः पस्यं कुतः फलम् ॥३७॥ प्राणा स्त्यक्ता: सेच्कया चेह हेन किं प्रयोजनम्। दृष्टिशक्तिविहीनेन चन्तुषा किं प्रयोजनम्॥ ३८॥ शतपुत्रसमः खामी साध्वीनाञ्ज सुरेशवराः । यदि भर्त्ता वते देय: किं व्रतैन सुतेन वा ॥ ३८॥ भर्ततुवेंशस् तनयः केवलं भर्त्तृमूलवाः ।

७श्र० 1 गणपतिखण्डम्।

यत्र मूलं भवेद् भ्र्ष्ट तद्वासिज्यञ्च निष्फलम्॥ ४० ॥ श्रीविष्णुरुवाच। पुच्तादपि परः स्ामी धर्मेय खामिनः परः। नष्ट धमें च धर्मिषे सामिना किं सुतेन वा ॥ ४१॥ व्रह्मोवाच। ' सामिनश परो धर्मो वर्मात् सत्यन्न सुव्रते। सत्य सङ्गष्ितं कर्म न तु भ्ष्ट कुरु व्रतम् ॥४२॥ पावत्युवाच। निरूपितश् वैदेशु खशन्दो धनवाचकः । तद् यस्यास्तीति स खामी वेदन् मृशु सहच: ॥ ४३ ॥ तस्य दाता सदा खानी न व खं खामिनी भवेत्। अ्रहो व्यवरथा भवरता वेदपानामबीधता: ४४।

धम्म उवाच। पत्नो विनाव्यं स साध्वि खामिनं दातुमचमा। दस्पती ब्रुवलकाक्की ्योरद्ाताच ही समी॥ ४५॥ पार्वत्तुयाच। पिता ददाति जामात् स च महाति तत्सुताम्। न युतं विपरोतज्च शुती शुतिपरायगाः ॥४६ ॥

देवा ऊबु:। बुद्धित्वरूपा त्वं दुर्गे बुद्धिमत्ती वर्च लया। वेदन्न दवादेषु के वा तां जेतुमीखगा: ॥ ४७॥ निरुपिता पुखकेतु वते स्ासी च हजिया। शुती ुती वः स वर्सो विप्रहोतो झवर्जकः : ४८

ब्रम्मवैवरसपुराये

पार्वत्य वाच। केवलं वेदनाशितिरित्य कः करोति विनिर्खयम्। बखवान् लीकिको वेदाज्ञोकाचारञ् कस्त्यजेत्। ४९ ॥ वेटे प्रक्वतिपु सोश्च गरीयान् पुरुषो ध्रुवम्। निबोधत सुराः शक्जा बालाहं कथयामि किम्, ५ू०॥ वृहस्पतिरुवाच। न पुमांसं विना सष्टिरन साध्वि प्रक्वतिं बिना। श्रीक्वप्णश्च द्योः स्रष्टा समी प्रछ्तिपुरुषी ॥ ५१ ॥ पावत्युवाच। यः कृपणः स्ष्टा सर्वेषां सोऽशेन सगुखः सुमान्। पुमान् गरीयान् प्रक्वतेस्तथापि न ततथ् सा । ५२ : एतसिन्नन्तरे देवा मुनयस्तत्र संसदि।

पार्षदेश परिव्तं सर्वेः श्वामैश्चतुर्भुजेः। वनमालापरिव्टते रत्भूषयभूषितैः । अवरुद्य मुदा यानादाजगाम सभातलम् ॥ ५४ ॥ तुष्टवुस्त सुरेन्द्रास्त टेवं वेकुराठवासिनम्।

लक्षीसरस्वतीकान्तं शान्तं तं सुमनीहरम्। सुखदृश्यमभक्नानामटृश्य कोटिजन्मभि:।५६॥ कोटिकन्दर्पनीलाभ कोटिचन्ट्रसमप्रभम्। अमूत्यरत्नरचितं चारुभूषएभूषितम् । ५ू०॥ सेव्यं ब्रम्मादिदेवैश्य सेवकैः सन्ततं सुतम्। तज्ञासया च प्रचनैर्वेहितन्त सुरर्मिभि: ॥४८॥

ड शर0। गएपतिखग्डम्। ६६१

वासयागास तं ते च रत्नसिंहासने वरे। तं प्रणेमुय गिरसा व्रह्मविष्पुशिवाद्य: ।५८४ सम्पुटाञ्जलयः सर्वे पुलकाङ्गाशुलोचना: ॥ ६० ॥ सस्तितस्तांख पप्रच्क सवं मधुरवा गिरा। प्रवोधितः सुवोधज्जः प्रवत्त मुपचक्रमे ॥ ६१॥ श्रीमारायर उवाच सह बुद्ना बुद्धिमन्तो न वकुमुचितं सुराः । सर्वे शत्तया यया विश्वे शत्तिमन्ती हि जीबिनः ।६२। झ्ादिटणपर्य्यन्त सवें प्राक्ृतिकं जगत्। सत्यं सत्य विगा माच मया शक्ि: प्रकाशिताम ६२ 1 श्राविर्भूता च सा मत्तः सृष्टी देवी मिच्छया। तिरोहिता च सा शेषे सष्टिसंहरणे मवि॥ ६४ ॥ सृष्टिकती च प्रक्ृतिः सर्वेषां जननी परा। मम तुल्या च मन्माया तेन नारायसी स्मृता॥ ६५ ॥ सुचिरं तपसा तप्त गम्भुना ध्यायता च साम्। तेन तस्मे मया दत्ता तपसां फलरूपिी॥ ६६॥ व्रतञ्ज लोकशिचार्थमस्वा न खार्थमेव स। सत्नयं व्रतानां तपसां फलदात्ी जगत्तये। ६ ॥ मायया मोहिता: सवें किमस्या वा स्तवं व्रतम्। साध्यमस्या व्रतफलं कत्पे कल्म पुनः पुनः ॥६८॥ सुरेश्रा मदंग्राय ब्रह्मविण्णुमहेश्राः । कला: कलांभरूपाथ जीविनय सुरादय: ॥ ६८ ॥ मदा विना घटं कत्तु कुलालय वधाचमः । बिना खरीं सर्राकार: कुगइलं कर्तमनमः।

६ट२ ब्रह्मवेवर्त्तपुरासे [७श्र०

विना शत्या तथाहत् खसष्टि कर्त्तुमक्षमः॥७०॥ शूत्िप्रधाना सष्टिच्व सर्वदर्शनसस्मता। अ्हमात्माहि निर्िप्तोऽटश्यः साक्षी च देहिनाम् ॥S१। देहा: प्राक्ृतिका: सर्वे नखराः पाञ्चभौतिकाः। अहं नित्यः शरीरी च भानुविग्रहविग्रहः ॥ ०२॥ सर्वाधारा च प्रक्ृति: सर्वात्ाइं जगत्सु च ॥ ७३ । अहमाता मनो ब्रह्मा जानरूपो महेखरः। पञ्च प्राण: सयं विष्ु बुद्धि: प्रह्यतिरीखरी ॥ ७8। मेधा निद्रादयसैता: सर्वाच्च प्रक्ृतकलाः । साच शैलेन्ट्रकन्यैषा दति वेदे निरुमितम् ॥७५। श्रहं गोलोकनाघच वेकुरठेशः सनातनः। गोपीगोपै: परिव्टतस्तत्नव द्विभुजः स्त्रयम्। चतुर्भुजोडन देवेथो लक्ष्ीयः पार्षदेवृतः ॥७६॥ कबें परश वेकुरठात् पज्चाशत्कोटियोजने। ममान्यश्च गोलीके यत्राहं गोपिकापतिः॥७। व्रताराध्यी हि द्विभुजः सच तत्फलदायकः। यद्रूपं चिन्तयेद् यो हि तच्च तत्फलदायकम् ॥ २८॥ वरतं पूसीं कर शिवे शिवं दत्वा च दचिणाम्। पुमः ससुचितं मूत्यं दर्ता नाघं ग्रहीष्यसि॥ ९८। विष्ुदेहा यथा गावी विष्णुदेहस्तथा शिवः। हिजाय दल्वा मोमूत्य सहाणा सामिन शुसे॥८० ॥ यज्चपत्नों यथा दातु चमः खामी सदेवतु। तथा सा खामिनं दातुजीखरीति श्ुतर्मतम् ॥ ८ ॥ द्रत्युदा स सभामध्ये तत्र वान्तरधीयत।

cशर० गणपतिखएडम्। ६६२

हृष्टाम्ते सा च संहष्टा दत्तियां दातुमुद्यताः ॥ ८२॥ कृत्वा शिवा पूर्णहोमं सा शिवं दचिणां ददी। स्वस्तीन्युक्वा च जग्राह कुमारी देवसंसदि ॥ ८३॥ उवाच दुर्गा संत्रस्ता शुष्ककराठीछ्ठतालुका। पुटाञ्जलियुता विप्र हृदयेन विदूयता ॥ ८४ ॥ पावत्युवाच। गोमूत्यं मत्पतिसममिति वेदे निरूपितम्। गवां लक्षं प्रवच्छामि देहि मत्स्ामिनं हिज ॥ ८५ ॥ तदा दास्यामि विप्रेभ्यो दानानि विविधानि च। आतमहीनो हि देहस किं कन्मे कर्त्तुमीश्वरः ॥ ८६० सनत्कुमार उवाच। गवां लक्षेग से देवि विपस्य किं प्रयोजनम्। दत्तव्या मू्त्यरत्नस्य गवां प्रत्यर्पणीन च । ८७। स्वस्य स्वस्य म्वयं कर्त्ता लोक: सर्वो जगत्तये। कत्तुरवभ्मितं कर्म भवेत् कि वा परेच्छ्या ॥ ८द॥ दिगम्बरं पुरः कत्वा स्मिष्ामि जगत्तवम्। बालकानां बालिकानां समूहस्मितकारणम् ॥८॥ दूत्युक्का ब्रह्मणः पुत्री गटहीत्ा शङ्गरं मुने। सन्निवो वासयामासतेजस्वी देवसंसदि। ८०॥ दृद्टा गिवं ग्टह्यमाएं कुमारण च पार्वती। समुद्ता तनु त्यक्तुं शुष्ककराठोठतालुका॥ ८१॥ विचित्त्व मनसा साध्वीत्येव मेव दुरत्ययम्। न दृष्टोऽभीषदेवय् न च प्राप्तं फलं वत ॥ ८२॥ एतस्मिन्नन्तर देवा: पार्वतीसहितास्तदा।

६६४ ब्रझ्मवैवसपुराये

सदी दद्टशुराकाशे तेजसां निकर परम्॥ ८३॥ कोटिसूर्य्यप्रभो्ड ज्ज प्रज्वलञ्न दिशोदभ। कैलासशैलं पुरतः सर्वदेवादिभिर्युतम् ।८४॥ सर्वान् कुर्दन्त प्रचन्नं विस्तीर्णमरडलाक्कतिम्। दद्टा तच्च भगवतसतुष्टुवुस्ते क्रमेख च ॥ ८५ ॥ विषुरुवाच। ब्रम्माएडानि च सर्वाशि यल्लोमविवरेषु च। सोडयं ते षोड़शंशश्च के वयं यो महाविराट्। ६६ ॥ ब्रह्मोवाच।

वेदोपयुत्त दृश्य यत्रत्यच' द्रष्टमीशवर। स्तोतु तदर्णितुमहं शत्तः किं स्तीमि तत्पर: ।८७। श्रीमहादेव उवाच। ज्ञानाविष्ठातदेवोऽहं स्तीमि ज्ञानपरञ्च किम् ! सर्वानिवचनीयं यं तं लां स्ेच्छामयं विभुम् ॥ ८८ ॥ धर्म उवाच। अदृश्यमवतारेषु यद्दृटश्यं सर्वजन्तुभिः ।

देवा ऊसु: । के वयं त्वत्कलांशाश्च किवा लां स्तीतुमीखराः। स्तोतु न शक्ता वेदा यंन च शका सरखती॥ १००॥ मुनय ऊचु: । बैदान् पठिल्वा विद्वांसी वयं किं वेदकारसम्। स्तोतुमीथा न वासी व ताज्ज वाझनसी: परम् ।: १०१

गण पतिख एडम्। ६८५

सरसत्युवाच। वागधिष्ठातदेवीं मां वदन्ति वेदवादिनः । किश्चित्र शक्ता त्वां स्तोतु महो वाजनसी: परम्॥१०२॥ सावित्री उवाच। वेदप्रसूरहं नाथ सृष्टा तत्कलया पुरा। किं स्तीमि स्त्रीस्वभावेन सर्वकारणकारएम्॥ १०२॥ लक्ष्ीरुवाच।

किं स्वीमि लस्कलासष्टा जगरता वीजकारगम् ।१ ०४। हिमान्य उवाच। हसन्ति सन्तो मां नाथ कमणा स्वावरं परम्। स्तोतु समुद्यतं चुद्र: किं सौमि स्तोतुमचन: ॥१०५॥ क्रनेण सर्वें तं सत्वा देवा विररनुर्मुने। देव्यय मुनयः सर्वे पार्वती सतोतुनुद्यता । १० ६ । धीतवस्तजटाभारं विसती सुत्रता व्रते। प्रेरिता परमाव्ानं द्रताराध्य शिवेन च॥ १०७। ज्व लद ग्निमिखारूपा तेजीमूर्त्तिमती सती। तपसां फलदा माता जगता सर्वकर्मसाम॥ २०८ ॥ पावत्ुवाच। झस जानासि मां भद नाहं तां जातुसीक्षरी। केवा जानन्ति वेदला वेढ़ा वा वेहजारजाः॥१०९॥ त्वदंगालां न जानन्ति करयं पायनि तत्कलाः । त्वच्चापि तत्त्वं जानानि किसन्चे सातुमीखरा: ॥११०॥ सूक्षात् सूक्षतमोऽव्यत्तः खूलात् सूलतमो महान्।

६ट६ ब्रह्मवैवर्तपुराये

विश्वसत्व विश्वरूपश्न विश्ववीजं सनातनः ॥ १११ काय्यं त्वें कारणं त्वञ्न कारणनाञर कारयम्। तेनःस्रूपो भगवान् निराकारो निराश्रय: ॥ ११२।। निर्लिप्ती निर्गुएः साची खात्मारामः परात्परः। प्रकृतीशे विराड़ वीनं विराएरूपस्वमेव च। सगुणसत्वं प्राछ्ृतिक: कलया सष्टिहेतवे ॥ ११३ ॥ प्रकृति र्व पुमांस्तवञ्च वेदान्यो न क्वचिद्धवेत्। जीव स्वं साक्षिणी भोगी ख्वाल्मनः प्रतिविस्बक: ॥११४ कम व्वं कर्मवीज त्वं करमणां फलदायकः । ध्यावन्ति योगिनस्तेज स्वदीय मशरीरियम्। केचिच्चतुर्भुजं शान्त लक्ष्मीकान्त मनोहरम् ॥ ११५॥ वैषवाश्ैव साकारं कमनीयं मनीहरम्। शङ्चक्रगदापद्मधरं पीताम्बरं परम् ॥ ११३॥ द्विभुजं कमनीयञ्च किशोरं श्वामसुन्दरम्। शान्त गोपाङ्गनाकान्त रत्नभूषएाभूपितम्॥११०। एवं तेजस्नं भत्ता: सेवन्ते सन्ततं मुदा। ध्यायन्ति योगिनो यत्तत् कुतसेजखिनं विना॥११८। तत्तेजी विभ्वतां देव देवाजां तेजसा पुरा। आविर्भूता सुरासाज्ज वधाय बह्ष: सुता ॥ ११८॥ नित्या तेजःसरूपाहं विष्वृत्य विग्रहं विभो। स्त्रीरूयं कमनीयञ्च विधाव समुपस्िता ॥ १२० ॥ मायया तव सायाइं मोहयित्वा सुरान् पुरा। निहत्य सर्वान् शैलेन्द्र मगसं तं हिमालयम् ॥ १२१॥ ततोजहं संस्तता देवै स्तारकाक्षिण पीड़ितेः। अभवं दवजायायां शिवस्त्री भवजन्मनि ॥ १२२ ॥

गणपतिखख्डम्। ६६७

त्यक्ना देहं दनयन्ने शिवाहं शिवनिन्दया। अभवं शेलजायायां शैलाधोभस्य कमैया ॥ १२३॥ अनेकतपसा प्राप्तः शिवशातापि जम्मनि। पाषिं जग्राह मे योगी प्रार्थिती ब्रह्मण विभु: ॥ १२४। शृङ्गारजन्न तत्तेजी नालभम् देवमायया। स्तीमि लवामेव तैनेश पुत्दुःखेन दुःखिता॥ १२५॥ व्रते भवद्विधं पुत्र लव्व मिच्छामि साम्प्रतम्। देवेन विडिता वेटे साङ्के सवस्ामिदत्िसा॥ १२६॥ ुत्वा सवें छपासिन्धी छपा मां कर्त्तुमहंसि। दत्युक्का पार्वती तत्र विरराम च नारद ॥ १२७ ॥ भारते पावतीस्तोत्र यः पृणोति सुसंयतः । सत्पुत्र लभते नूनं विष्णुतुत्यपराक्रमम् ॥ १२८॥ संवत्सरं हविष्ायो हरिमभर्च्ा् भक्तितः । सुपुएकव्रतफलं लभतें नात्र संभय: ॥ १२८ ॥ विष्णुस्तोतमिदं ब्रह्मन् सवसम्पत्तिवर्दनम्। सुखदं मोचदं सारं स्ामिसीभाग्यवईवनम्॥ १३० ॥ सवसौन्दर्य्यवीजव यशोराभिविवर्द्नम्। हरिभत्तिप्रदं तत्वन्नानबुद्िविवद्वनम् । १२१ ॥ दति श्ीव्रह्मवेवत्त महापुराणे नारायणनारदसंत्रादे मय- पतिखएडे पुस्कव्रते पार्वतीक्वतं योकष स्तोत- कथनं नाम सप्तमोऽध्यायः ।

ब्र ह्मवेवर्त्तपुराण

अ्ष्टमोSध्यायः।

नारायण उवाच।

पार्वतीस्तवनं सुत्वा श्रीक्ृष्ण: करुणानिधि: । स्वरूयं दर्शयामास सर्वाट्टश्य सुटुर्लभम् ॥१ ॥ स्तुत्वा देवो ध्यानलग्ना कशोकतानमानसा। ददर्श तेजसां मध्य स्वरूपं सारमोहनम्॥ २॥ सट्रलसारनिर्माण हीरकेस परिष्क ते। सुत्त मत्रणिक्ामालाभी रत्नपूर्णे मनोरथे ॥ ३ ॥ वड्िसंशुद्धपीतांशुधरं वंशीकरं परम्। वनमालागलं श्यामं रत्नभूषसभृषितम् । ४ ॥ किशोरवयसं वेशविचित्र चन्दनाद्वितम्। चारुस्रितास्माव्यं तत् श्रारन्देन्टुविनिन्दकम् ॥ ५॥ मालतीमाल्य संयुततमयूरपुत्कचूड़कम्। गोपाङ्गनापरिवृतं राधावचःस्लोज्वलम् । ६। कोटिकन्दर्पलावखखीलाधाम मनोहरम्। अतीव हष्ट सर्वेष्टं भक्तानुग्रहकारकम ॥ दृद्टा रूप रूपवती पुत्र सदनुरूपकम्। ममसा वरयामास वरं संप्राप्य तत्चयम् ॥ ८ ॥ वरं दत्त्वा वरेशस्तु यट्यन्मनसि वाञ्कितम्। दत्वाभीष्ट सुरभ्यश्च तत्तेजीऽन्तरधीयत।८। कुमारं बोधयित्ा तु देवा देव्य दिगम्बरम्।

८ ्र ० । गगपतिखण्डम्।

ददु निरूपमं तत्र प्रहृष्टायै कवपान्विता: ॥१०॥ ब्राध्मरेभ्यो ददी दुर्गा रत्नानि विविधानि च। सुवर्सानि घ भिन्षुभ्यो वम्दिभ्यो विश्वनन्दिता। ११॥ ब्राह्मसान् भोजयामास देवांय पर्वतां स्तथा। यङ्तरं पूनयामास चोपहारैरनुत्तमैः ॥१२॥ दुन्दुभिं वादयामास कारयामास मङ्गलम्। सङ्गीतं मावयामास हरिसम्बन्धि सुन्दरम् ॥ १२ । व्रतं समाप्य सा दुर्गा दत्त्वा दामानि सस्तिता। सवांध भोजयित्वा तु बुभुसे स्वामिना सह ॥१४॥ ताम्व लन्न वरं रम्य कर्पूरादिसुवासितम्। क्रमात् प्रदाय सर्वेभ्यो बुभुजे तेन कौतुकात् । १५॥ पयः फेननिभां पय्यां रम्यां सट्रत्निरमिताम्। पुष्प चन्दन संयुत्तां कस्तूरीकुड्डुमान्विताम्। रहसि ख्ामिना साईं सुष्बाप परमेशवरी॥ १६ ॥ कैलासस्येकदेश च रम्बे चन्दनकामने। सुगन्धिकुसुमाप्नेन वायुना सुरभीक्वते ॥ १०॥ भ्रमरध्वनिसंयुक्त पुंस्कोकितरुतय्ुते। विजहार सुरसिका तत्र तेन सहाग्विका ॥ १८॥ रेतः पतनकाले च स विषुविध्युमायया। विधाय विप्ररूपन्तु आ्रजगाम रतेर्गृहम् ॥ १८ ॥ रत्ष्मवन्त विना तैलं कुचेलं भिन्नकं मुने। अतीव शुकदमर्न उपाया परिफीडितम् ॥ २०॥

वहुक्ाकुस्रं दीनं दैन्यात् कृत्मितमू्त्तिमत्। २१॥

ब्रह्मवैवर्त्तपुरासे

आजुहाव महादेवमतिव्द्दीऽन्नयाचकः। दसडावलम्बनं ऊत्वा रतिद्वारेडतिदुर्वल: ॥२२ । ब्राह्मरा उवाच। किद्वरोषि महादेव रच मां शरसामतम्। सप्तरात्रिव्रतेऽनीते पारणाकाङ्िएं सुधा ॥२२॥ किङ्गसनेषि महादेव हे तात करुणानिधे। पश्य वृद्धं जराग्रस्तं तश्या परिपीड़ितम् २४। मातरुसिष्ठ मामन्न प्रयच्छ वासितं जलम्। अनन्तरत्नोङ्गवजे रक्ष मां शरणागतम् : २५॥ मातर्मातजगन्मातरहि नाहं जगहहिः। सीदामि तष्पया कस्मात् स्थितायामात्ममातरि॥२६॥ द्रति काकुसवरं शृत्वा शिवस्यीत्तिष्ठती मुने। पपात वीय्यं भय्यायां न योनी प्रछ्ृतेस्तदा। २७।। उत्तस्थौ पार्वती तस्ता सूक्ष्वस्तं विधाय च। आजगाम रतिद्वारं पार्वत्या सह पङरः॥२८॥ ददर्थ ब्राह्मषं दीनं जरया परिपीड़ितम्। वृद्व लुलितगातञ्च विभ्वतं दएडमानतम् ॥ २८॥ तपस्विनमशान्तञ्ञ शुष्कक राठौष्ठतालुकम्। कुर्वन्सं परया भन्न्या प्रणामं स्तवनं तयोः॥२०॥ गुत्वा तद्दचनं तत्न नीलकरठ: सुधोत्तमम्। उवाच परया प्रीत्या प्रसन्नस्तं प्रहस्य च । ३१ ।। शङ्गर उवाच। गहन्त कुत विप्ररषें वद वेदविदांघर। किव्नाम भवतः चिप्रं सातुमिच्छामि साम्प्रतम् ।२२।

9 श्र०] गयपतिखएडम्।

पार्वत्युवाच। आगतोऽसि कुतो विप्र मम भाग्याटुपस्थितः । अद्य मे सफलं जन्म ब्राह्मणो मद्र हेडतिथि: ॥३३ ॥ अ्तिथि: पूजिती येन त्रिअगत्त न पूजितम्। तववाधिष्िता देवा ब्राह्मया गुरवी हिज ॥ ३४॥ तीर्थान्यतिथिपादेषु शशच्चिष्ठन्ति निितम्। तत्पादधीततोवेन मित्रितानि लभेद् रटही॥ ३५॥ स स्नातः सर्वतीर्धेषु सर्वयत्नेषु दीचितः । अतिथि: पूजितो येन खाममशत्या यथोचितम् ।३६। महादाआनि सर्वाणि क्वतानि तेन भूतले। अतिथि: पूजितो वेम भारते भक्तिपूर्वकम् ॥ २७॥ नानाप्रकारपुस्ानि वेदोक्वानि च यानि च। अन्ये वातिविसेवाया: कलां नार्हन्ति षोड़शीम् ।३ अपूनितोडतिधिर्यस्य भवनाद्िनिवर्सते। पिटदेवाग्नयः पश्चाहुरवी वान्य पूजिताः ॥३९ ॥ वानि कानि च पापानि व्रद्महत्यादिकानि च। तानि सर्वाचि लभते नाभ्यव्वर्तिधि मीपितम्॥४० ब्राघ्मण उवाच। नानामि वेदान् वेदस् वेदीक कुु पूजनम् चुत्त डभ्वां पोड़ितोमातर्वचनव् ग्ुती शुत्तम् । ४१ । व्याधियुती निराहारी बदा वाऽनथनवरती। मयोरयेनोपहारं भोह मिच्छति मामव: ॥ ४९। पवत्युवाच। भोल सिच्द मि। विए ते लोके चेत् सुदुर्लसम्।

७0२ ब्रह्मवैवर्त्तपुराणे [८ अ०

दास्यामि भीतुं त्वामद्य मज्जनम सफलं कुरु ॥ ४३ ॥ ब्राह्मर उवाच। व्रते सुव्रतया सर्वमुपहारं समाहृतम्। नानाविधं मिष्ट मिष्ट भीता शुत्वा समागतः ॥४४॥ सुव्रते तव पुत्नोऽहमग्र मां पूजयिष्यसि। दृत्त्वा मिष्टानि वस्तूनि तैलोक्ये दुर्लभानि च॥ ४५ ॥ ताता: पञ्नविधा: प्रोक्ता मातरी विविधा: समृताः । पुत्र: पञ्चविधः साध्वि कथिती वेदवादिभि: ॥ ४ ई ॥ विद्यादाताव्नदाता च भयत्ाता च जन्मदः। कन्यादाता च वेदोक्ता नरायां पितर: सृताः। ४७ ॥ गुरुपत्नी गर्भधाती सनदात्ती पितु: खसा:। स्वसा मातु: सपस्नी च पुवभारय्यान्नदायिका । ४८॥ मृत्य: शिष्यक्च पोष्यश् वीर्यजः परसामतः। धमपुताश्च चत्वारी वीर्य्जो धनभागिति॥४८ । तुसृडभ्यां पीड़ितो मातर्वृबोऽहं रणागतः । साम्प्रतं तव बन्ध्याया अनाथ: पुत्र एव च । ५० ॥ पिष्टकं परमान्नज सुपक्कानि फलानि च। नानाविधानि पिष्टानि कालदेशीद्ववानि च॥ ५१॥ पक्कानं खस्तिकं तीर मित्तु मिजुविकारनम्। धृतं दषि च शात्यन्नं ष्टतपकञ्ज व्यज्जनम् ॥ ५२ ॥ लडडुकानि तिलानाच़ मष्टाव्ेः सगुड़ानि च। ममाज्जातानि वस्तूनि सुधया तुल्यकानि च । ५३ ॥ ताम्बूलञ्च वरं रम्य कर्णरादि सुवासत्रितम्। जलं सुनिर्मलं खादु द्रव्याखं तानि वासितम् । ५४

गएपतिखएडम्।

ह.2 द्रव्याषि यानि भुक्का मे चारु लम्बोदरं भवेत्। अनन्तरत्नोद्गवजे तानि मह्य प्रदास्यसि॥५५॥ स्वामी ते विजगत्कर्त्ता प्रदाता सवसम्पदाम्। महालक्मीखवरूपा त्वं सर्वैश्वर्य्यप्रदायिनी॥ ५६॥ रत्नसिंहासनं रम्य ममूत्यं रत्नभूषगाम्। वड्चिशुद्धांशुकं चारु प्रदास्यसि सुटुर्लभम्॥ ५० ॥ सुटुलभं हरेमन्त्रं हरी भति दृढ़ां सति। हरिप्रिया हरेः शति स्वमेव सवेदा सदा : ५८॥ ज्ञानं मृत्युखयं नाम दाटमतिं सुखप्रदाम्। सर्वसिडिञ्च किं मातरदैवं खवसुताय च ॥ ५८ ॥ मनः सुनिर्मलं कवत्वा धर्मे तपसि सन्ततम्। ग्रेछे सवें करिष्यामि न कामे जन्महेतुके॥ ६० ॥ स्कामात् कुरुते कर्म कर्मगोभीग एव च। भोगी शुभाशुभी जे यौ तो हेतू सुखदुःखयोः ॥ ६१॥ टुःखं न कस्माद्धवति सुख वा जगदस्विके। सवें स्वकमणी भीगस्तेन तद्विरती बुध: ॥ ६२ ॥ कर्म निर्मुलयन्येव सन्तो हि सततं मुदा। हरिभावनबुद्या तत्तपसा भत्तसङ्गतः ॥६२॥ दृन्द्रियद्रव्यसंयोगसुख विध्वंसनावधि। हरिसंलापरूपञ्च सुखं तन्र्वकालिकम्॥ ६॥ हरिअ्रगगीलानां नायुर्वाति सतां सति। न वैषामीखरः कालो न च सृत्युञ्जयो श्रुवम्। ६५ ॥ चिरं नीवन्ति त भका भारते चिरजीविनः। सर्वसिद्धित्न विभाव सच्छन्दर सर्वगामिनः । ३६ ।

७०४

जातिसमरा हरभक्ा जानन्ति कोटिजन्मनः। कथयन्ति कधां जम्म लभन्ते सेकछया मुदा ॥ ६७॥ परं पुनन्ति ले पूतास्तीर्धानि खावलीलया। पुरायच्षेव्र उत्र सेवायै परार्थच्न भ्रमन्ति ते ॥ ६८॥ वेषहावानां पदस्पर्शात् सद्य: पूता वसुन्धरा। कालं गोदोहनमात तीर्थे यत्र वसन्सि ते॥ ६ट ॥ मुरोरास्यादिष्मन्त्ः सुंतौ यस्य प्रविश्यति। सं वैषवं तीर्थपूतं प्रवदन्ति पुराविद्दः। ७० ॥ पुरुषाणां पतं पूर्व मुद्दरन्ति शतं परम्। लीलया भारते अंक्या सोदरान्तरं तथा । ७१ ॥ मातामहानां पुरुषान् दशपूर्वान् दशापरान्। मातुः प्रसूमुदरन्ति दारुणात् यमताड़नात्॥ ७२॥ सतादर्शनभाव्नषं मानवाः प्राप्तुवन्ति ये। ते याता: सवतीर्थेषु सर्वयज्ञ वु दीचषिता: ॥ ७३ ॥ न लिप्ता: पातके भक्ताः सन्ततं हरिमानसाः । वधाम्नयः सर्वभच्ञा यधा ट्रव्ये षु वायवः ॥७४॥ ब्रिकोटिमन्नी जन्तुः प्राप्नोति जन्म मानवम् । प्राप्नोति भक्नसङ्गं स मानुषे कोटिजन्मन: । ७५। भक्नसङ्गात् भवेत् भतेरङ् रो जीविनः सति। अभक्वदर्णवादेव स च प्राप्तोति शुष्कताम्। ७६।। पुनः प्रफुलता याति वैष्णवालापमात्रतः। अङ्क रशाविनाशी व वर्दते प्रतिजम्मनि॥७॥ तत्तरो वदसानस्व हरिदास्य फलं सति। पदियााति अाकिपाके पार्वदस भवेदरः॥७८॥

गएपतिखएडम्।

महति प्रलये नायो न भवेत्तस्य निव्चितम्। सर्वसृष्टेख संहारे व्रह्मलीकस्य ब्रह्मस: ७६H तस्माव्नारायणे भक्ति देहि मामम्बिके सदा। न भवेद्विष्णुभक्तिश्च विष्युमाये त्वया विना॥ ८० ॥ तद्वन्तं लोकभित्ार्थं सवतपस्तवपूजनम्। सर्वेषां फलदाती वं नित्यरूपा सनातनी॥ ८१ ॥ मरेशरूप: श्रीक्ृण: कल्प कल्प तवात्मजः । त्वत्क्रोड़मागतः च्विप्र मित्य क्ान्तरधीयत । ८२। क्वत्वान्तर्डानमीशश्च वालरूपं विधाय सः । जगाम पार्वतीतन्य मन्दिराभ्यन्तरस्यितम् । ८३ ॥ तत्पस्थे शिववीर्य्े च मिश्रितः स बभूवह। दृदर् गेहशिखरं प्रसूतो बालको बघा। ८४॥ शुद्धचम्पकवर्णाभः कोटिचन्द्रससप्रभः । सुखदृश्यः सर्वजनेअत्तूरश्मिविवर्द्दकः ॥ ८५ू॥ अतीव सुन्दरतनु: कामदेवविमोहनः। मुख निरूपमं विभ्रच्कारदेन्टुविनिन्दकम् ॥८६॥ मुन्दरे लोचने विभ्न्रच्ारुपद्मविनिन्दके। शछ्ठाधरपुटं विश्व्त् पक्कविम्वविनिन्दकम् ॥८॥ कपालञ्च कपोलच् परमं सुमनोहरम्। मासाग्र रुचिरं विभ्वत् खगेन्द्रचञ्जुनिन्दकम् ।८८॥ त लोक्ेषु निरुपमं सर्वाङ्ग विभ्रदुत्तमम्। थयानः अयने रम्ये प्रेरयन् हस्तपादकम्॥ ८८ ॥ दूति श्ीब्रह्मवेवत्ते महापुराखे नारायणनारदसंवाढ़े गस- पतिखणडे गसेगोत्पत्ति र्नाम भ्रष्टमोऽध्यायः ।

ब्रह्मववर्त्तपुराम धश्र०

नव मोऽध्यायः।

नारायय उवाच।

हरो तिरीहिति भूते दुर्गा च शङ्गरस्तदा। ब्राद्मषान्व षयं छत्वा बलाम परितो मुने॥ १ ॥ पार्वत्युवाघ। अयै विप्रन्द्रातिवद्द क गतोऽसि चुधातुरः। है तात दर्शनं देहि प्रांश् रक्ष मे विभो॥ २ ॥ शिव शीव्रं समुत्तिष ब्राह्मणान्वेषएं कुरु। चसमुननसी रेष: प्रत्यच्मावयोर्गतः ॥ ३। अग्हीतवा महात् पूजा गहिसोऽतिथिरीखर। खदि याति चुधान्तश्व तस्य किं जीवनं हथा। पितरस्तन्न गह्हन्ति पिरडदानव् तर्पसम्। तस्याहुतिं न स्टह्हन्ति वड्निः पुष्प जलं सुराः ॥ ५॥ हव्यं पुष्प जसं ट्रव्य मशुचेक सुरासमम्। अ मेध्यसटृभ: पिएाडः स्पर्शनं पुरुमाशनम् ॥ ६॥ एत्तस्तिन्नन्तरे तत् बाग्बभूवा शरीरिखी। कैवल्ययुत्ता सा दुर्गा तां शुश्ाव शुचातुर ।७ शुनन्ता भव जगन्मातः खसुत पश्य मन्दिर। कृष्णां गोलोकमाथं तं परिपूर्णतमं परम् ॥ व् ॥ सुपुस्यकव्रततरी: फलरूपं सनातनम्। यत्तेजो योगिनः भखत् ध्यायन्ते सन्ततं मुन्दा H 2 ।

मसपत्िखएडम् ।

ध्वायन्ते वेख्खवा देवा व्रह्मतिषुभिवादयः । वस् पूज्यस्य सवाग्रे कल्पे कल्पे च पूजनम् ॥१० ॥ यस्य स्रएमात्र स सर्वविघ्नो विनश्यति। पुरराशिसवरूपन्न खसुतं पश् मन्दिरे । ११॥ कल्प कल्पे ध्यायमे यं ज्योतीरपं सनातनम्। पश्त्र त्व' मुक्तिदं पुत्र भक्तानुग्रहविग्रहम् ॥१२ ॥ तव वाल्कापूर्णवीजं तपः कल्पतरो: फलम्। सुन्दरं खसुतं पश्व कोटिकन्दर्पनिन्टकम् ॥ १२ ॥ नायं विप्र: सुधात्तश्व विप्ररूपी जनार्दनः । किं वा विलपसे दुर्गे क वा वड्ः क्वचातिथिः। सरखतीत्येव मुक्ता विरराम च नारद 8 १४ ॥ वस्ता ुत्वा काशवाणीं अगाम खालयं सती। ददश बालं पर्य्यड्डे प्रयामं सस्तितं सुदा ॥ १५॥ पश्यन्त गेहशिखरं शतचन्द्रसमप्रभम्। स्वप्रभापटलैनैव द्योसयन्त महीतलम् ॥ १६ * कुवन्त भ््रमणं तल्पे पश्न्त सेच्कया मुदा। उमेति शब्दं कुवन्त रुदन्त तं ख्नार्थिमम् । १ ॥ दृष्टा तमद्ब तरूपं तस्ता भक्कर सन्निधिम्। मत्वेत्युवाच प्रायेर्थ मङ्गलं सवमङ्गला । १८ ॥ पार्वत्युवाच। गटहमागच्छ प्रायेभ तपसां फलदायकम्। कल्प कल्पे ध्यायसे यं तं पश्यागत्य मन्दिरम् ॥ १८ । शीघ्रं पुर्तमुखं पश्य पुरतवीनं महोत्सवम्। पुन्नामनरकत्रायं कारयं भवतारणम् । २० ॥

स्रानञ्च सर्वतीर्थेषु सर्वयज्ञेषु दीक्षसम्। पुच्सुदर्शनस्यास्य कलां नाहति घोड़शीम् ॥ २१॥ सर्वदानेन यत्युखं यत् पृथिव्या: प्रदृत्ियात्। पुत्तदर्शनपुसस्य कलां नाहति षोड़भीम् ॥२२॥ सर्वेस्तपोभिरयत् पुरयं यदेवानशनैर्व्रतैः । मत् पुत्तोद्वव पुशयस्य कलां नाहति षोड़शीम् ॥ २३॥ यद्विप्रभोजनेः पुए' यदेव सुरसेवनैः। सत्पुत्र प्राप्तिपुएयस्य कला नाहति घोड़भौम् १२४। पार्वतीवचनं सुत्वा शिवः प्रहृष्टमानंसः । आजगाम स्वभवनं चिप्र स कान्तया सह। ददर्श तब्प सवसुतं तप्तकाच्चनसन्निभम्। हृदयस्थश्न यद्रूपं तदेवातिमनीहरम् । २ ५ ॥ दुर्गा तल्पात् समादाय ऊत्वा वत्तसि तं सुतम्। चुचुम्बानन्दजलधी निमग्ना सेत्युवाचह॥ २६॥ संप्राप्यामूत्यरत्न तवां पूर्णमेव सनातनम्। यथा मनो दरिद्रस्य सहसा प्राप्य सदनम् ॥ २०॥ कान्ते सुचिरमायाते प्रोषिते योषितो यथा। मानसं परिपूर्याच्च बभूव च तथा मनः ॥२८॥ सुचिरं गतमायान्त मेकपुचा यथा सुतम्। दृष्टा तुषा यथा वत्स तथाहमपि साम्प्रतम्॥ २८॥ सद्रत सुचिरं भष्ट प्राप्य दृष्टी यथा जनः। अमावृष्टी सुष्ृष्टिच्च संप्राप्याहं तथा सुतम् ॥ ३ ॥ यथा सुचिर मन्धानां स्थितानाज् निराशवे। चन्षुः सुनिग्रलं प्राप्य मनः पूर्ण तथेव मे ॥ २१॥

१० शर०! गय पतिसएडम्।

दुस्तरे सागरे घोरे पतितस्य च शङ्टे। अ्नौकस्य प्राम्य नौकां भनः पूणे तथा नम ॥ ३२॥ त खया शुष्ककरठानां सुचिराज्च सुशीतलम्। सुवासितं जलं प्राप्य मनः पूरी तथा मम ॥ २२ ॥ दावान्निपतितानाञ् खिथितानाच् निराथये। निरन्निमाश्तयं प्राप्य मनः पूणँ तथा मम ॥ ३४ ॥ चिरं बुभुच्वितानाच्ज व्रतीपवासकारियाम्। सदन्न पुरतो दृष्टा मनः पूर्र तथा मम। इृत्युक्का पार्दती तत्र क्रोड़े कृत्वा खवालकम् ॥ ३५॥ प्रीत्या स्तमं ददी तस्मै परमानन्दमानसा। क्रोड़े चकार भगवान वालकं हष्टमानस: ॥ ३६॥ दूति श्रीद्रह्मवैव्त्ते महापुराये नारावणनारदसंवादे गरपतिखएड गरेप्रदर्शनं नाम नवमोऽध्यायः ।

दशमोऽध्यायः ।

नारावष उवाच। तो दम्पती वहिर्गत्ा पुवमङ्गलहेतवे। विविधानि च रज्वाति क्राह्मगोभ्यी ददी मुदा। १ ॥ वन्दिभ्यो भिन्नुकेत्यव दानानि विविधानि च। नानाविधानि पायानि वादवामारा भङ्गरः ॥ २ ॥ ६०

१० [१० त्र.

हिमालयश्च रत्नानां ददी लच द्विजातये। सहस्रव गजेन्द्राणामखानाञ्ज तिलचकम्॥ ३॥ दशलच्ष गवाञ्जव पञ्चलक्ष सुवर्सकम्। मुक्तामायि क्ारत्नानि मणिश्रेष्ठानि यानि च॥ ४ ॥ अ्न्यान्यपि च दानानि वस्तासि भूषणानि च। सर्वा एमूत्यरत्नानि चीरोदस श्ववानि च ॥ ५ ॥ ब्राह्मोभ्यो ददी विष्णु: कौस्तुभं कीतुकान्वितः । ब्रह्मा वििष्टदानानि विप्राणं वाव्कितानि च। सुदुर्लभानि सृष्टी च ब्राह्मशेभ्यो ददी मुदा॥ ६ ॥ धर्म: सूर्य्यश्च शक्रश्च देवाच्च मुनयस्तधा। गन्धर्वाः पर्वता देव्यो ददुर्दानं क्रमेष च॥ ७ ॥ माणिक्ानां सहस्राणि रतानाख भतानि च। प्तानि कौखुभानाञ् हीरकार्या शंतानि चकष८॥ हरिदर्णमणीन्द्राणं सहस्राषि सुदान्वितः ।2। गवां रद्ानि लक्षायि गजरत्नं सहस्त्रकम्। अमूत्यान्यन्यरत्नानि खतवर्णनि कौतुकात्॥ १० ॥ शतलच्ष सुवर्णानां वह्रिशुद्दांछकानि च। ब्राह्मरोभ्यो ददी ब्रह्मन् तत्र चीरोदकार्यव: ।११।। हारव्ामूत्यरत्नानां त्रिषु लोकेषु दुर्लभम्। अतीवनिर्मलं सारं सूर्यभानुविनिन्दकम् ॥ १२ ॥ परिष्कृतज्ज मासिका होरकेस विराजितम्। रम्य कौसुभमध्यख ददो देवी सरखती ॥१३॥ व लोदवशारहारच संतवसार निर्यितम्। भूषसानि व सर्वा, ३ छनिनिी ददी मुदा ॥ १४॥

१० अ० ] गएपतिखण्डम्। ०११

लच सुवर्सलोद्टागां धनानि विविधानि च। भतान्यमूत्यरत्नानां कुवेरय ददौ मुदा ॥ १५ ॥ दानानि दत्त्वा विप्र भ्यस्ते सर्वे दद्ृश: भिशम्। परमानन्दसंयुक्ता शिवपुत्रोत्सवे मुने ॥१६॥ भारं वोटुमशकाश ब्राह्मया वन्दिनस्तथा। स्थायं स्थायन्न गच्छन्ती धनानां पथि कातरा: ।।१७। कथयन्ति कथाः सर्वे विश्रान्ताः पूर्वदायिनाम्। वृद्वा: शृखन्ति मुदिता युवानी भिन्ुका मुने॥ १८ ॥ विष्ुः प्रमुदितस्तत्र वाद्यामास दुन्दुभिम्। सङ्गीतं गाययामास कारयाभास नर्त्तनम्। वेदांख पाठयामास पुराणानि च नारद॥ १८ ॥ मुनीन्द्रानानयामास पूजयामास तान् मुदा। आश्िषं दापयामास कारयामास मङ्गलम्। सारदं देवैश देवीभिर्ददी तस्ै शुभाभिषम्। २०॥ विषुरुवाच। शिवेन तुत्यं ज्ानन्त परमायुश् वालक। पराक्रमे मया तुल्यः सर्वसिद्वीखवरो भव ॥ २१ ॥

ब्रह्मोवा। बगसा ते जगत् पूणें सर्वपूज्यो भवाचिरम्। सर्वेपां पुरतः पूजा भवत्वतिसुदुर्लभा ॥ २२ ॥ धम उवाच। मया तुत्यः सुधर्मिठ्ठो भवान् भव सुदुर्लभः। सवपश्च दयायुक्तो हरिभको हरे: समः ॥२३॥

७१२

महादैव उवाच। दाता भब मया तुल्यो हरिभत्श्च बुदिमा विद्यावान् पुखवान् पान्ती दान्तच्व प्रासवज्ञभ ।२४। लक्ष्मीरुवाच। मम स्थितिश्न गेहे ते देहे भवतु शाखती। पतिव्रता मया तुल्या शान्ता कान्ता मनोहरा । २५॥ सरस्त्युवाच। मया तुल्या सुकविता धारणाशक्िरेव च। स्मृति विवेचनाभक्ति भंवत्वतिथया सुत । २६ ॥ सावित्र रवाच। वत्साहं वेदजननी वेदज्ञानी भवाचिरम्। मन्नन्वजपशीलच प्रवरी वेदवादिनाम् । २७ हिमालय उवास। श्रीक्ृणोति मतिः शखत् भत्तिर्भवतु भाखती। श्रीकृष्णतुत्यो गुरवान् भव कृष्परायणः ॥ २८॥ मेनकोवाच। ममुद्रतुत्यो गाभभी्य्ये कामतुत्य्न रूपवान्। श्रीयुक्तः श्रीपतिसमो धर्में धर्मसमी भव ॥ २९॥ वसुन्धरोवाच। च्षमाशीलो मया तुल्यः परखः सर्वरत्नवान्। निर्विघ्नी विघ्ननिघश्न भव वत्स शुभाश्रय:।२०। पावत्युवाच। ताततुत्यमहायोगी सिद्ध: सिद्धिप्रदः शुभः । मृत्युन्त्रयश् भगवान् भवत्वतिविभारद: । ३१ ॥

१० त्र] गएपतिखगडम्। ७१२

ऋषयो मुनयः सिद्वाः सर्वे युयुयु राभियम्। ब्राह्मजा वन्दिनश् व युयुजुः सर्वमङ्गलम् । २२ ॥ सवं ते कथितं वव्स सवमङ्गलमङ्गलम्। गयेशजन्नमकथनं सवेविघ्नविनाशनम ॥३३॥ इमं सुमङ्गलाध्यायं यः पृणोति सुसंयतः । सवमङ्गलसंयुत्तः स भवेन्मङ्गलालयः ।३४। अपुत्री लभते पुत्रमधनी लभते धनम् । लवपणी लभते सत्व शश्वत् सम्पत्प्रदावि च॥ २५॥ भायार्थी लभते भार्य्या प्रजार्थी लभते प्रजाम्। आरोग्य लभत रोगी सौभाग्य दुभया लभेत्॥२६॥ भषपुत्र नष्टधनं प्रोषितञ्च प्रियं लसेत्। गोकाविष्टः सदानन्दं लभते नात् संशयः ॥ ३७॥ गयेमाख्यानयवणे वत् पुर लभते नरः। तत् फलं लभते नूनमध्यायश्वशे मुने॥ ३८॥ अयञ्च मङ्गलाध्यायो वस्य गेहे च तिउति। सढ़ा मङ्गलसंयुत: स भवेन्नात् संभव: ॥ २८ । यात्राकाले च पुखाहे यः ऋृणोति समाहितः । सर्वाभीष्ट स लभते श्ीगणेमप्रसादृतः ॥ ४० ॥ इूति श्रीव्रह्मवैवत्त महावुराणे नारायएनारद- संवादे गसपतिखगड़ गणेशोङ्गवमङ्गलं नाम दभमोऽध्याय:।

[११त्र

एकादथोऽध्यायः।

नारायण उवाच।

हरिस्तमाभिषं कत्वा रत्नसिंहासुने वरे। दैवैस् मुनिभि: सार्ईसुवास तत्र संसदि॥ १॥ दच्षिणे शङ्गरस्तस्य वामे व्रह्मा पजापतिः। पुरतो जगतां साच्षी धर्भो धर्मवतां वरः ॥२॥ आवां धर्मसमीपे च सूर्य्य: शक्रः कलानिधिः। देवास मुनयो ब्रह्मन्न षुः गैला: सुखासने॥२॥ ननत्त नत्तकश्रेसी जगुर्गन्ध्वकिव्वराः। ्रुतिसारं श्रुतिसुखं तुष्ट वुः श्रुतयो हरिम्। ४ ॥ एतस्तिन्रन्तरे तत् दष्टं पङ्गरनन्दनम्। आजगाम महायोगी सूर्य्यपुतः शनैश्वरः ॥५॥ अत्यन्तनभ्ररवदन ईषन्म ट्रितलोचनः । अन्तर्वह्िः सरन् ऊवषं क्ृष्णेकगतमानसः॥ ६। तप:फलाभी तेजसी ज्वलदग्निशिखोपमः। अतीवसुन्दर: श्याम पीताम्बरधरी वरः ॥७॥ प्रयाम्य विष्णुं ब्रद्माएं शिवं धमें रविं सुरान्। मुनीन्द्रान् बालकं दरूटटं जगाम तद्नुन्नया॥८॥ प्रधानह्वारमासाय मिवतुल्यपराक्रमम्। द्वारिएं शूलहस्तष् विशालाचमुवाच ह।2।

११श्र० 1 गणापतिख एडम् । ७१५

शनैसर उवाच। शिवाज्या सिशु ट्रष्ट यामि शङ्गरकिङ्गर। विष्ुप्रमुखदेवानां मुनीनामनुरोधतः । १० ॥ आप्रज्ञां देहि च मां गन्तु पार्वतीसन्निधिं वुध। पुनर्यामि भिशु दृद्दा विषयासत्तमानसः॥११॥ विभालान उवाच। आ्राज्ञावही न देवानां नाहं भङ्गरकिङ्गरः । द्वारं दातु न भक्तोऽहं विनातमातुराज़्या । १२॥ दृत्युक्काभ्यन्तरभ्य त्य प्रेरितः स शिवाचचया। ददी द्वार ग्रहेशाय विशालात्तो मुदा ततः । १२ । शनिरभ्यन्तरं गत्वा ननाम नम्त्रकन्धरः । रत्नसिंहासनस्थाञ्च पारवतीं सस्म्मितां मुढ़ा ॥१४ । सखिभिः पञ्चभिः पशत् सेवितां खवेतचामरः। सखिदत्तञ्च तास्व लं भुक्तवन्तों सुवासितम् । १५।

पश्यन्तों नर्त्तकीनृत्व पुत्र छत्वा च वत्तसि॥१६॥ नतं सूर्य्यसुतं दृष्टा दुर्गा संभाष सत्वरम्। शुभाभिषं ददी तस्े पृद्वा तन्मङ्गलं शुभम् ॥ १७॥ पार्वत्य वाच। कथमानस्त्रवक्नसत्वं श्रोतुमिच्छामि साम्प्रतम्। किं न पश्यस्ति मां साधो बालकं वा ग्रहेश्र॥ १८। शनिरुवाच। सर्वे सकरमणा साध्वि भुख्जते तपस: फलम्। शुभाशुभञ् वत्कम कोटिकत्पे ने लुप्पते ॥१९॥

७१ ६ ब्रह्मवैवर्तपुराणे [११ अ्०

कर्मणा जायने जन्तुज्र ह्वेन्द्रसूर्य्यमन्दिरे। कमणा नरगेहेषु पश्वादिषु च कमेणा ॥ २०॥ कमणा नरकं याति वैकुएठ याति कर्मणा। स्वकम्पणा च राजेन्द्री भृत्ववापि सवकर्मख ॥ २१॥ कमणा सुन्दर: शखत् व्याधियुत्त: सकमेण। कमेणा विषयी मातर्निर्लिप्नश्न स्वकर्मणा ॥ २२ ॥ कर्मणा धनवान् लोको दैन्वयुत्तः स्वकर्मखा। कर्मणा सत्कुटुस्बी च कर्मा वन्धुकराटक: ॥ २३ ॥ सुभार्य्यश सुपुत्रश्च सुखी शश्वत् सकमेणा। अपुत्नकश्व कुस्त्रीवान्निस्त्रीकश स्वकर्मणा। २४॥ इूतिहासज्ातिगोप्यं शृणु शद्गरवलभे।

आवालात् कष्णभक्तोऽहं कष्णध्यानेकमानसः । तपस्यासु रतः शश्वत् विषये विरतः सदा ॥ २६ ॥ पिता ददी विवाहे तु कन्याज्जित्ररथस्य च। अतितेजखिनी शश्त् तपस्यासु रता सती। २७॥ एकदा सा ऋतुस्नाता सुवेशं सं विधाय च। रस्नालङ्गारसंयुत्ता मुनिमानसमोहिनी ॥ २८॥ हरे: पादं ध्यायमानं सा मां पश्यत्युवाचह। मत्समीपं समागत्य सस्त्रिता लोललीचना॥ २८ ॥ प्रभाप मामपश्यन्त ऋतुनष्टा खकोपतः। वाह्यज्जानविद्दीनञ् ध्यानैकतानमानसम् ॥ २०॥ न दृष्टाहं त्या येन नक्कत मृतुरजयम्। त्वया दृष्टथ् यद्दस्तु मूढ़ सवें विनश्यति । ३१ ॥

१२अ्र०। गनापतिखगडम्।

पहस्ठ विरते ध्यानेऽतोषयं तां तदा सतीम्। यापं मोतुं न पका सा पश्चात्तापं चकारह । ३२॥ तेन मात ने पश्यामि कि्ञिद्दस्तु सचन्ुषा। ततः प्रक्ृतिनम्त्रास्यः प्रागिहिंसाभयादहम् ।३२॥ गनेस्रवच: गुत्वा जहास पार्वत्री मुने। ऊच्चैः प्रजहसुः सर्वा नर्त्तकी किव्रीगणाः ।३४ ॥ दूति श्रीव्रह्मवैवत्ते महापुराणे नारायण नारद संवाढे गलपतिखगडे शनि पार्वती संवादी नामैकादशोऽध्यायः।

नारायण उवाच। दुर्गा तहचनं गुत्वा सस्मार हरिमीखरम्। दशरेच्छावभीभूतं अगदेवेत्युवाचह॥ १ ॥ स्राच देवी वगीभूता मनिं प्रोवाच कीतुकात्। पश्य मां मच्किशुमिति निषेक: केन वार्ययते ॥ २ । पार्वतीवचनं युत्वा गनिमेंने हृदा सयम। पश्यामि किं न पश्यामि पार्वती सुत मित्वहो। यदि बा मो मया दृष्ट स्तस्य विभ्रो भवेट् ध्रवम् ॥ २॥ दृत्येव मुक्का धर्मिष्ठो धमें कवत्वा तु सात्तियम्। बालं द्रष्टं मनयंक्रे न वालमातरं गनिः। ४ ।

ब्रह्मवैवर्त्तपुराषे [१२ ्र.

विषसमानस: पूर्व शुष्ककराहौ४्ठतालुकः । सव्यलोचनकोणन ददर्शंच शिथोमुंखम् ।५H पनेश्च दृष्टिमात्र ण चिच्छेदे मस्तकं मुने। चत्तुर्निवारयामास तस्थी नम्नाननः भनिः ॥ ई । तस्थी च पार्वतीक्रोड़ तत्सर्वाङ्ग: सलोहितः । विवेश मस्तकं कृशो गत्वा गोलोकमीप्सितम्॥७। मूर्ष्का संप्राप सा देवी विलप्यच भृशं मुह्ठः। मत्ता दव पृथिव्यान्तु कत्वा वत्तसि बालकम् ॥८॥ विस्ितास्ते सुरा: सर्वें चित्रपुत्तलिका यथा। देव्यश्न शैला गन्ववाः शरिवः कैलासवासिनः ॥८। तान् सर्वान् मूर्च्कितान् दृष्ट वारुह्य गरुड़ हरि: । जगाम पुष्पभद्रां स उत्तरस्यां दिथि स्थिताम्॥१० म पुष्पभद्रानदीतीरे ददर्यं कानने स्थितः। गजेन्द्र निद्रितं तत्र शयानं हस्तिनीयुतम् ॥ ११ ॥ दिश्युत्तरस्यां ग्रिरसं मूर्च्कितं सुरतश्रमात्। परितः पावकान् कवत्वा परमानन्दमानसम्॥ १२ ॥ शीघ्र सुदर्शननैव चिच्छेद तच्किरी मुद्ा। स्थापयामास गरुड़े रुधिरात मनोहरम् ॥ १३। गजक्विन्नाङ्गवित्षेपात् प्रबोध प्राप्य हस्तिनी। भावकान् बोधयामास चाशुभं वदती तदा। ररोद शावकैः साई्ं सा विलप्य शुचातुरा॥ १४॥ सुष्टाव कमलाकान्त शान्त सस्मितमीशरम्। प्रहचक्रगदापद्मधरं पीताम्बरं परम्। गरूड़स्य जगत्कान्त स्रामयन सुदर्भनम्१५

१२.। गयपतिखडम्।

निषेकं खख्डितं पत निषेकजवकं विभुम्। निषेकभोगदातारं भोगनिस्तारक्षारणम् ॥ १६॥ प्रभुस्तत् स्तवनात्तुष्ट स्तस्पे विप्र वरं ददौ। मुरड़ान्मुरह विनिष्कृत्व युथुजे न्यगजस्व च ॥ १० । जीवयामास तं तत्र अह्यज्ञानेन ब्रह्मवित्। सर्वाङ्ग योजयामास गजस्य दरणामुजम् ॥१८॥ त्वं नीवाकत्यपर्यन्तं परिवारेः समं गजः । दृत्युका च मनोयावी केलाससाजगाम सः ॥ १८ ॥ आगत्य पार्वतीस्थानं वालं कत्वा सववचसि। रुचिरं तच्क्िर: छला योजवामास वालके॥ २०॥ ब्रद्मस्रूपो भगवान् ब्रह्मज्ञानेन लीलया। जीवनं कारयामास डुद्वारोच्याररेन च ।। २१ ॥ पार्वतीं बोधयित्वा तु छला क्रोड़े च तं भिशम्। बोधयामास तां लाप् आ्ध्याकिकविबोधनैः ॥२२॥ विनशुरुवाच। व्रम्मादिकीटपर्धन्त जगद् भुंके सकर्मणा। जगट्बुद्विस्वरुणासि त्वं न जानासि किं शिवे ॥ २३ । कल्पकीटियतं भोगो लीविनां तत् खकमेया। उपस्वितो भवे त्रित्य प्रतियोनी शुभाशुभे: ॥ २४ ॥ इन्द्र: खकमंया कीटयोनो जब्म लभेतु सति। कीटसापि भवेदिन्द्र: पूर्वकर्मफलैन वै॥ २५ ॥ सिंहोऽषि सच्रिकां हन्तुनकमः म्राक्नं विना। मथको हस्िनं एक कठः हम्रातजेन च। २६॥ चुखं दुखं भयं छोड यानद कर्मयः फत्तम्।

ब्रह्मवेवर्त्तपुराण [१२ त्०

मुकमरः सुखं हर्ष मितरे पापकर्मरः॥ २७॥ इहैव कर्मयो भीग: परत्र च शुभाशुभैः । कर्मोपार्जनयोग्यञ् पुएयच्ेत्रञ्च भारतम् । २८। कर्मणः फलदाता च विधाता च विधेरपि। मृत्योर्मृत्यु: कालकालो निषेकस्य निषेकक्त्॥२८॥ संहर्त्तु रपि संहर्त्ता पातु: पाता परात्परः । गोलोकनाथः श्रीक्वष्णः परिपूर्यतमः सयम् ॥ ३०॥ वयं यस्य कला: पुंसी ब्रह्मविष्णुमहेश्राः । महाविराड़ यदंशश्च यज्लीमविवरे जगत् ॥ २१ ॥ कलांथा: केऽपि तद्र्में कलांथांभास केचन। चराघर जगत् सवें तत्र तस्थी विनायक: ।३२॥ श्रीविष्णीवचनं युत्वा परितुष्टा च पार्वती। स्तनं ददी च भिशवे तं प्रयम्य गदाधरम् ॥ ३३ । तुष्टाव पार्वती तुष्टा प्रेरिता शङ्गरेष च। पुटाञ्जलियुता भत्या विष्णुं तं कमलापतिम्। ३४॥ आशिषं युयुजे विष्णु: भिशुञ्ज भिशमातरम्। ददी गले बालकस्य कौस्तुभञ्ज खवभूषगम्॥ ३५ ॥ ब्रच्मा ददी खमुकुटं धर्मश् रत्नभूषसम्। क्रमेण देव्यी रत्नानि ददुः सर्वे वथोचितम् ॥ ६३॥ सुष्टाव तं महादेवष्ातीवहृष्टमानसः । देवाच मुनयः शैला गन्वर्वाः सर्वयोषितः॥३७॥ दृष्टा शिव: भिवाचैव बालकं मृतजीवितम्। ब्राह्मरेभ्यो ददी तव कोटिरवानि नारद। ३८॥ अखानाज् गजानाज् सहस्रायि शतानि च।

१२त गणपतिखएडम्

वन्दिभ्यः प्रददी तत्र बालके मृतजीविते ॥ ३॥ हिमालयश्च संहष्टो हष्टा देवाय नववै। ददु र्दानानि विप्रेभ्यो वन्दिभ्यः सर्वयोषितः ॥ ४० । व्राह्मयान् भोजयामास कारयामास मंङ्गलम्। वेदांश्च पाठ्यामास पुराणानि रमापतिः॥४१॥ शनिं सलज्जितं टृष्टा पार्वती कोपशलिनी। पथाप च सभामध्य ऽप्यङ्गहीनी भवेति च ॥ ४२३ दृष्टा शप्त शनिं सूर्य्य: कश्यपय यमसाघा। तेडतिरुष्टाः समत्तस्व र्यामुका: गह्करालयात्। ४३ । रत्ताचास्ते रक्तमुखा: कोपप्रस्फुटिताधराः । तां धमे सात्तिएं छत्ा विषुञ्ज पप्त नुद्यताः ॥४३ ६ ब्रह्मा तान् बोधयामास विष्णुना प्ररितैः सुदैः। रक्तास्यां पार्वतीञ्चव कोपप्रत्कुरिताधराम्॥ ४५। ब्रह्माखसूचुस्ते तत्र क्रमेण सभयोचितम्। भीरवो देवताः सर्वे मुनयः पर्वतास्तया॥ ४६।

कश्यप उवाच।

दुर्द पोडयं मातनन पत्नीयापेन सर्वदा। बालं ददर्म वलेन तस्यैव मातुराज्या। ४ ॥

श्रीमूर्य उवाच। तं धमें साचतिएं कत्वा पुतरस्य मातुराजया।

वथा निरपराधन मत्एव सा बशापह। .. तत् पुत्रस्याङ्गभङ्गन्न भविषति न संगव: ॥४६६

६१

२२२ ब्रह्मवैवर्तपुराणे [१२ अ्र०

यम उवाच।

प्रदाय खयमान्ताच्च नगाप स खयं कथस्। वयं शपामः कोडधर्मो जिघांसीय किहंसने। ५०॥

ब्रह्मोवाच।

पभाप पार्वती रुष्टा स्त्रीखभावाज् चापलात्। सर्वेषां वचनेनेव चन्तुमर्हन्तु साधवः ॥५१ ॥ दुर्गे दत्त्वा त्वमानां च पुत्रदर्भनहेतवे। कथं भपसि निर्दोषमतिथिं लट् ग्टहागतम् ॥ ५२॥ इत्युक्का निमादाय बोधयित्वा तु पार्वतीम् । तां तं समर्पसं चक्रे शापमोचनहेतवे। ५३॥ बभूव पार्वती तुष्टा ब्रह्मणी वचनान्ुने। भान्ता बभूवुस्त तत्र दिनेशयमकश्यपा: ॥ ५४ ॥ उवाच पार्वती तत्र सन्तुष्टा तं भनैस्वरम्। प्रसादिता भिवेनैव ब्रह्मणा परिसेविता : ५५॥

पावत्युवाच। प्रहरानी भव भने मदरेण हरिप्रियः । चिरजीवी च योगीन्ट्री हरिभकस्य का विपत् ॥५६। मद्य प्रभृति निर्विध्ना हरौ भक्तिट्ट ढ़ासु ते। मच्छापामोघतो वव्स किश्वित् खच्जी भविथ्यसि ।५०। इत्युक्का पार्वती तुष्टा बालं लत्वा च वचसि। डवास योषितां मध्ये तस्मे दत्वा शुभाभिषम्: ५८॥ भनिर्समाम देवानां समीपं दृष्टमानसः।

१३प. ] गणपतिख पड़म्। ७२२

प्रशम्य भत्या तां ब्रह्मब्रम्बिकां जगदम्बिकाम्॥५८॥ इूति श्रीव्रभ्मववर्त्ते महापुराणे नारायणनारदसंवादे गयापतिखएड विघ्नोपखएडनं नाम द्ादशोऽध्यायः ।

--

चयोदशोऽध्यायः ।

नारायण उवाच।

अ्रथ विष्णुः शुभे काले देवेश मुनिभि: सह। पूजयामास तं बालमुपहारैरनुप्तमैः ॥१॥ सर्वाग्र तव पूजाच मया दत्ता सुरोत्तम। सर्वपूज्यस योगीन्ट्रो भव वत्सेत्युवाच तम् ॥ २ वनमालां ददौ तस्मर ब्रह्मज्ञानव्न मुक्रिदम्। सर्वसिद्धिं प्रदायैव चकाराव्मसमं हरिः ॥३॥ ददी द्रव्यागि चारुणि चोपचारागि घोड़ंय। तब्रामकरणं चक्रे मुनिभिथ समं सुरैः ॥४ ॥ विघ्ेभय गणोभव हेरम्वच्च गजाननः। लम्बोदरयैकदन्तः शूर्पकर्गो विनायक: ॥ ५ । एतान्यष्टी च नामानि तस्य चक्र सनातनः । आग्रिषं दापयामास चानयासास तान्मुनीत् ॥ ई। सिद्ासनं दढ़ो वर्मस्तस् व्रह्मा कमएडलुम्। शङ्वरो वोगपट्ृञ्व तत्त्वच्वानं सुदुर्लभम् ॥9॥

२४ ब्रह्मवैवर्त्तपुराऐ [१३ऋ्र०

रत्नसिंहासनं शक्र: सूर्य्य् मणिकुराडले। मायिक् मालां चन्ट्रय कुवेरश् किरीटकम्॥८॥ वड्चिशुद्ञ्ज वसनं ददी तम हुताशनः । रत्नक्वत्रञ्ज वरुगी वायुः रत्नाङ्गरीयकम्॥ ६॥ कीरोदीद्ववसद्रतरचितं वलयं वरम्। मञ्जीरआ्ापि केयूरं ददी पद्मालया मुने॥१०॥ करठसूषाञ्च सावित्री भारती हारमुज्वलम्। क्रमेण सर्वदेवाश्च देव्यश्च यीतुकं ददुः ॥ ११ ॥ मुनयः पर्वताश्चैव रत्नाि विविधानि च। वसुन्रा ददी तस्मै वाहनाय च मूषिकम् ॥१२॥ क्रमेय देवा देव्यस् मुनयः पर्वतादयः । गन्धर्वाः किव्नरा यक्षा मनवी मानवास्तया ॥ १३। नानाविधानि द्रव्यासि खादूणि मधुरागि द। पूजाञ्क्रुद्न ते सर्वे क्रमेए भक्तिपूर्वकम् ॥१४ ॥ पार्वती जगतां माता सेराननसरोरहा। रत्नसिंहासने पुतर वासयामास नारद ॥ १५॥ सर्वतीर्घोदकानाज कलसानां शतेन च। सनापयामास वेदोक्रमन्त्रेए मुनिभिस्तदा। अग्निशीचे च वसने ददी तस्ै सती मुदा ॥१६ ॥ गोदावर्ययुदकं पाद्यमर्ध्य गङ्गोदकैन च। दूर्वाभि रक्षतेः पुष्प शन्दनेन समन्वितम् ॥१७॥ पुष्करोदकमानीय पुनराचमनीयकम्। मधुपकें रत्नपात्र रासवं शर्करान्वितम्॥ १८॥ स्रानीयं विष्ुतैलव्ज सर्वैदयेन विनिर्मितम्।

१३ त्र० ] गणपतिखएडम्। ७२५

तमून्यरत्नरचितचारुषि भूषणानि च ॥ १८॥ पारिजातप्रसूनावां माल्यानां शतकानि च। मालतीचम्पकादीनां पुष्पाणि विविधानि च। पूजाहाषि च थत्राति तुलसीवर्जितानि च : २२॥ चन्टनागुरुकस्तूरीकुङ्गमानि च सादरम्। रत्नप्रदीपनिकरं धूपञ्च परितो ददी ॥२१॥ नेवेद्य' तत्प्रियञ्नव तिललडड कपर्वतम्। यव गोधू मचूर्यानां पिष्टकानाथ् पर्वतम् ॥ २२ ॥ पक्ान्नानां पर्वतव सुस्ाटु सुमनोहरम्। पर्वतं खस्तिकानाव्न सुस्ादु गकेरान्वितम् ॥ २३ ॥ गुड़ातानाज़ लाजानां पृथुकानाच् पर्वतम्। यात्यन्नानां पिष्टकानां पर्वतं व्यञ्जनैः सह। कलसानाञ् पयसां लक्षाि प्रददी मुदा ॥ २४॥ लन्नाणि कलसानाञ दव्नां नारद पूनने। मधूनां कलसानाञ्च तिलचाणि च सुन्दरी ॥ २५॥ सपियां कलसानाञ् पञ्चलच्ाणि सादरम्। दाड़िख्वानां श्रीफलानामसंख्यानि फलानि च ।२६। खर्जुरायां करन्जानां जम्ब नां विविधानि च। आस्त्राणां पनसानाव कदलीनाथ़ नारद। फलानि नारिकेलानामसंख्यानि ददी मुदा ॥२७॥ अन्यानि परिपक्कानि कालदेशोद्गवानि च। ददौ तानि महामाया सवादूनि मधुराषि च ॥ २८॥ सच्कं सुनिर्मलञ्चेव कर्पूरादिसुवासितम्। पङ्गाजलख् पानाथें पुनराचमनीयकम्॥ २८॥

७२६ ब्रह्मववर्त्तपुराये [१३श्र०

ताम्बूलञ्ज वरं रम्य कर्पूरादिसुवासितम्। सुवर्सपात्रतकं परिपूर्ञ्च नारद॥ २०॥ गैलेश्वरी शैलराजः शैलजः शैलराजजः। शेल राजप्रियामात्या: पुपूजुः शैलजात्मजम् ॥२१॥ ओं यीं ड्ीं क्ों गणेखराय ब्रह्मरूपाय चारवे। सर्वसिद्धिप्रदेशाय विघ्ेषाय नमी नमः 0२२॥। द्ूत्यनेनैव मन्त्रेण दत्त्वा द्रव्याणि भत्ितः । सर्वे प्रमुदितास्तत्र ब्रह्मविष्णुशिवादय: ।२३॥ दावि शदचरो माजामन्त्रोडयं सर्वकामदः। धर्मार्थकाममोचायं फलदः सर्वसिद्िदः॥३४॥ पज्ञलच्षजपेनैव मन्तसिद्विसतु मन्त्रिरः। मन्त्रसिद्विर्भवेदु यस्य सच विषुश्च भारते।३५॥ विवानि च पलायन्त तन्नामर्रणेन द। महावाव्मी महासिद्वः सर्वसिद्धिसमन्वितः ॥२६। वाक्पतिर्जगतां याति तस्य साक्षात् सुनिस्चितम्। महाकवीन्द्री गुणवान् विटुषाज गुरोगुरुः : २७॥ संयूच्चानेन मन्त्र स देवा आ्रनन्दसंपुताः। नानाविधानि वाद्यानि वादयामासुरुत्सवे॥ २८॥ ब्राह्मयान् भोजयामासु: कारयामासु रृत्सवम्। ददुर्दानानि तव्यस वन्दिभ्यथ विशेषतः। ३८।

नारायण उवाच।

परथ विष्णुः सभामध्य संपूज्य तं गणेशरम्। सुद्टाव परया मत्त्या सर्वविघ्विनायकम्॥ ४० ॥

१२ त्र० ] गएपतिखएडम् । ७२७

श्रीविष्ुरुवाच। ईश त्वां स्तोतुमिच्कामि व्रद्मज्योतिः सनातनम्। निरूपितुमयक्तोऽह मनुरूपमनीहकम् ॥ ४१ ॥ प्रवरं सर्वदेवानां सिद्वानां योगिनां गुरुम्। ·सर्वस्वरूपं सर्वेशं ज्ञानराशिस्वरूपिणम् ॥ ४२ ॥ अव्यक्तमत्तरं नित्यं सत्यमात्मस्वरूपियम्। वायुतुत्यातिनिर्लिप्ं चाचतं सर्वसातिषम् ॥ ४२ ॥ संसारागवपारि च मायापोते सुटुर्लभे। कर्णधारखरूपञ्ञ भक्तानुग्रहकारकम् ॥ ४४। वरं वरेख वरदं वरदानामपीखरम्। सिद् सिद्धिस्रूपज्न सिदिदं सिद्धिसाधनम् ॥ ४५॥ ध्यानातिरिकं ध्येयज्ञ ध्यानासाध्यच् धार्मिकम्। धर्मस्वरूपं ध्मज् धर्माधर्मफलप्रद्म्॥ ४ई० वौजं संसारवत्ताणामङ्गरत्न तदाय्रयम्। स्त्रीपु नपुंसकानाञ्न रूपमेतदतीन्ट्रियम् ॥89। सर्वाद्यमग्रपूज्यच्य सर्वपूज्यं गुणर्णवम्। सेचछ्या सगुरं ब्रह्म निगुगज्ञापि सेचया॥ ४८॥ स्वयं प्रक्ृतिरूपस्च प्राकृृतं प्रक्ृतेः परम्। वां स्तोतुमत्तमीऽनन्तः सहस्त्रवदनैन च । 8६ ॥ न न्नमः पञ्चवल्नश् न त्तमखतुराननः । सरस्वती न थका च न शक्तोऽहं तव खुतौ। न मताय चतुर्वेदा: के वा ते वेदवादिन: ॥५० ॥ दूत्येवं स्तवनं कत्वा सुरेशं सुरसंसदि। सुरेशय सुरैः साईवं विरराम रमापतिः॥५१॥

७२८ ब्रह्मवैवर्त्तपुराणे [१३ प्र'

ददं विष्णुअतं स्ोत्र गरेशस्य च यः पठेत्। सायं प्रातश्च मध्याक्क भक्तियुक्त: समाहित: । ५२ ॥ सद्विघ्ननिव्नं कुरुते विघ्नेशः सततं सुने। दर्द्धते सर्वकल्यासं कल्यासजनकः सदा॥ ५३॥ यात्राकाले पठित्वा तु यो याति भक्तिपूवकम्। सस्य सर्वाभीष्टसिद्धिर्भंवत्वेव न संशय: । ५४ ॥ तेन दृष्टञ्न दुःखप्नं सुरप सुपजायते। कदापि न भवेत्तस्य ग्रहपीड़ा च दारुगा । ५५॥ भवेद्विनाशः शत्रूणां बन्धूनाञ् विवडनम्। शसद्विन्नविनाशस्न शश्वत् सम्पद्िवईनम्॥ ५६॥ स्थिरा भवेद्र हे लक्ष्सी: पुत्रपौत्चविवईनी। सवैश्वर्य्यमिह प्राप्य अन्ते विशुपदं लभेत् ॥ ५० फलञ्जापि च तीर्थानां यज्ञानां यद्धवेत् ध्रवम्। महतां सर्वदानानां श्रीगणेशप्रसादतः ॥५८ ॥

दूति श्रीव्रह्मवैवर्त्ते महापुराणे विषुक्वतं गणेशस्तोत्र समाप्तम्।

नारद उवाच। युतं स्तोत्र गणेशस्य पूजनज्न मनोहरम्। कवचं श्रीतुमिच्छामि साम्प्रतं भवतारणम् ॥ १ ।

नारायण उवाच। पूजायां सुनिवृत्तायां सभामध्ये शनैश्चरः। उबाच विष्युं सर्बेषां तारकं जगता गुरुम् ॥ २ ॥

१२ अ० ] गणपतिखएडम्। ७२६

शनेघ्वर उवाच। सर्वदुःखविनाभाय दुःखप्रथमनाय च। कवचं विघ्निघ्नस्य वद वेदविदां वर ॥३॥ बभूव नो विवादश्न शत्तया च मायया सह। तड्विग्नप्रशमार्धन्न कवचं धारयाम्यहम् ॥ ४ ॥ श्रीविष्ुरुवाच। विनायकस्य कवचं त्रिषु लोकेषु टुर्लभम्। सुगोप्यञ्ञ पुराशेष टुलभञ्जागमेषु च ॥ ५० उत्त कोथुमशाखायां सामवेदे मनोहरम्। कवचं विघ्रनाथस्य सर्वविघ्नहरं परम् ॥ ६॥ राज्यं देयं शिरी देयं प्राण देयाथ्च सूर्य्यज। एवम्भू तञ्न कवचं न देयं प्राणसङ्टे॥ 5। आविर्भाव स्तिरोभावः सेच्क्यास्य च मायया। नित्यीऽयमेकदन्तञ्च कवचं चास्य वत्सक॥८ ॥ पूजास्य नित्या स्तोतल्च कल्पे कल्पेडस्ति सन्ततम्। अस्यास्य जन्मनः पू्व मुनयश् सिपेविरे॥ ८॥ यया मद्वतारेषु जन्मविग्रहधाररम्। तथा गणेशवरस्वापि जन्म शैलसुतोदरे, १०॥ बडृत्वा मुनयः सर्वे जीवन्मुक्तास भारते। निःशङ्ाय सुराः सवें शत्र पत्तविमर्दकाः ॥ ११॥ कवचं विभ्रवतां सृत्युर्न याति सस्निधिं भिया। नायुव्ययो नाशुभञ्च ब्रझ्माडे न पराजय: ॥१२ ॥ दमलत्तजपनेव सिदच्ज कवचं भवेत्। यो भवेत् सिद्धकवची मृत्युं जेतुं स च च्म: ॥१२ ॥

७३० ब्रह्मवैवर्त्तपुराण

सुसिडकवचो वाग्मी चिरजीवी महीतले। सवंत्र विजयी पूज्यो भवेङ्रहएमात्रतः ॥१४॥ मालामन्त्रमिमं पुएय कवचञ्चेदमेव च। विस्वतां सर्वपापानि प्रथश्यन्ति सुनिखचितम् ॥१५। भूतप्रेतपिशाचाच्च कुषमाएडा ब्रह्मराच्षसाः । डाकिन्धो योगिन्यस्ैव वेतालादय एव च १६॥ बालग्रहा ग्रहाश्चेव चेत्रपालादय स्तथा। तैषाच गब्दमात्र एा पलायन्त च भीरव: । १ ॥ आधयो व्याधयस्ैव शोकास्चैव भयावहाः । न यान्ति सन्निधिं तेषां गरुड़स्य यथोरगा: । १८ ॥ ऋजवे गुरुभक्ाय खभिष्ाय प्रकाशयेत्। खलाय परशिष्याय दत्त्वा मृन्युमवापुयात् । १८॥ संसारमोहकस्वास्य कवचस्य प्रजापतिः । ऋषिम्क्म्दश्न वहती देवी लम्बीदर: खयम्। धमार्थकाममोच्तेषु विनियोग: प्रकीर्त्तित: । २० ॥ सर्वेषां कवचानाज्ज सारभूतमिदं मुने। श्रों ग हुं श्रीगसेशाय खाहा मे पातु मस्तकम्। दाव्रि पदत्रोमन्त्री ललाटं मे सदावतु ॥ २१॥ यों ड्ीं क्ों शी गमिति च सन्ततं पातु लोचनम्। तालुकं पातु विव्रिशः सन्ततं धरणीतले ॥२२॥ ओी हों यं की मिति च सन्ततं पातु नासिकाम्। शी गौं गं शूर्पकर्णाय साहा पात्ववरं मम। दन्तानि तालुकां जिद्वां पातु मे षोड़थाचर: ।२३। ओ लं श्रीं लम्बोदरायेति खाहा गर सदावतु।

गणपतिखएडम्। ७३१ शरीं कों ड़ीं विघ्ननाशाय साहा करीं सदावतु च ॥२४॥ ओों शीं गं गजाननायेति खाहा स्ान्धं सदावतु। भों हों विनायकायेति साहा पृष्ठ सदावमु: २५॥ ओ क्ों की मिति कङ्काल पातु वचःखलञ्न गम्। करो पादी सदा पातु सर्वाङ्क विघ्निघ्नक्ृत् ॥ २६॥ प्रायां लम्बीदर: पातु आ्म्नेय्यां विघ्ननायक: । दक्िये पातु विघ्रेशो नैक् त्यान्तु यजाननः ।२७॥ पच्चिमे पार्वतीपुच्तो वायव्यां भङ्गरावजः। कव णा स्यांगसोत्तरे च परिपूर्षतमस्य च। २८ । ऐथान्यामेकदम्सस हेरम्वः पांतु चोर्द्धतः। भधी गणधिपः पातु सर्वपूज्य् सर्वतः। खप्रे जागरखेचैव पातु मां योगिना गुरु: ।२८॥ द्रति ते कथितं वत्स सवमन्त्रीघविग्रहम्। संसारमोहनं नाम कवचं परमाड् सम्॥ २०॥ श्रीक्वणोन पुरा दत्तं गोलोके रासमएडले। वृम्दावने विनीताय मह्य दिनकरावज । ३१॥ मया दत्तञ् तुभ्यच् यस्मर कस्मे न दास्यसि। परं वरं सवपूज्य सर्वसङ्कटतारणम् ॥३२। गुरुमभ्यर्थ विधिवत् कवचं धारयेत्तु यः। करठे वा दचिऐे बाही सोऽपि विष्युम संभ्रव:॥३२॥ प्रख्मेघसहस्राषि वाजपेयभतामि प। ग्रहेन्द्र कवचस्यास्य कलपं नार्हस्सि पोड़गीम् । २२॥ ददं कवचमन्नातवा यो मनेक्कइरामनम्। तलक्प्रजप्तोऽपि म मन्त: सिद्दधिदायक: ।२४ ।

३२ [१४त्र०

दूति श्रीव्रह्मवैवत्ते संसारमोहनं नाम कवचम्। दत्त्वेदं सूर्य्यपुत्ताय विरराम सुरैखवरः। परमानन्दसंयुत्ता देवा ऊचुः समीपतः ॥२६॥ दूति श्ीव्रह्मवैवत्ते महापुराण नाराययनावदसंवादे गणपतिखरडे गणेशपूजास्तवकवचकघनं नाम व्योदशीऽध्यायः।

चतुर्द भोऽध्यायः ।

नारायय उवाच।

देवा विष्णुसभायां ते सर्बे प्रहृष्टमानसाः । गन्धर्वा मुनयः शैला: पश्यन्तः सुमहीत्सवम् ॥ १॥ एतस्मिन्नन्तर दुर्गा सेराननसरीरुहा। उवाच विष्युं प्ररता टेवेशं देवसंसदि ॥ २॥ पार्वत्युवाच। त्वं' पाता सर्वजगतां नाथ नाहं जगद्हिः। कथं मत्खाभिनी वीर्य नामोघं रचितं प्रभो ॥३। रतिभङ्गे कते टेवैद्रह्मया प्ररितैस्वया। भूमी निपतितं वी्य्य केन देवेन वे हतम् ॥ 8॥ सर्वे देवास्वत्पुरतस्तदन्वेषएमहति। अराजकं कथं युत्त तिष्ठति तवयि राजनि। ५्॥

१४ प .] गयपतिखण्डम्। ७३२

पावतीवचनं सुत्वा प्रहस्य जगदीखवरः । उवाच देववर्गे च मुनिवर्गे व तिष्ठति ॥ ६। श्रोविष्णुरुवाच। देवा: शृणुत मद्दाक्य पार्वतीवचनं सुतम्। शिवस्यामोघवीय्यें यत्तत् पुरा केन निर्ृ तम्॥॥ सभामानय तत् चिप्र न चेत् स दएडमर्हति। स को राजा न शास्ता यः प्रजावाध्यय् पाचिक: ॥८ विष्णोस्तदचनं युत्वा समालोच्य परसपरम्। ऊचुः सर्वे क्रमेणैव वासिता: पुरती हरः ॥॥ व्रद्मोवाच। तद्दीय्यें निह्ट तं येन पुसभूमी च भारते। स वञचितो भवत्वत्र पुशाहे पुरायकर्मषि॥ १०॥ शीमहादेव उवाच। स्ववीय्े निह्न तं येन पुएयभूमी च भारते। स वञ्चिती भवत्वव सेवने पूजन तव ॥ ११ ॥ यम उवाच। स वच्चितो भजलत् गरयगतरच्षणे। एकादभीव्रते चैव तद्दीय्ें वेन निर्द्टतम्॥ १२॥ दून्द्र उवाच। तद्दीय्यें निर्द्चतं येन पापिनां पापमोचने। भवत्वत यथोलुप्तन्तत् पुस्यकर्म सन्हतम् ॥ १३॥ वरुण उवाच। भवत्वत कली जन्म वर्षेडस्य भारते हरे। शूद्रयानकपत्रपाच गर्भे तद् वेन निर्द्ृ तम् ॥१४॥ ६२

७३४ ब्र ह्मवैवर्त्तपुराये [१४३०

कुवेर डवाच। सथाप्यहारी स भवतु विश्वासघ्नय्य मित्रहा। सत्यव्नश्न कवतघश्न तद्ीय्य येन निर्द्टतम्॥ १५॥ ईशान उवाच। परद्रव्यापहारी च स भवत्वत्र भारते। नरघाती गुरुद्रोही तह्ीर्यय येन निर्हतम्॥ १६॥ रुद्रा ऊचु: । ते मिथ्यावादिनः सन्तु भारते पारदारिकाः । गुरुनिन्दारता: शखत्द्वीर्य® येन निर्हतम्॥१७॥ कामदेव उदाच। कृत्वा प्रतिज्ञां यो सूढ़ो न सम्पालयते म्मात्। भाजनं तस्य पापस क्ष भवेद् येन निर्हतम् ॥ १८॥ स्ववैंद्यावूचतुः। मातुः पितुर्गुरोस्वैव स्त्रीपुत्तायाज् पोषरे। भवेतां वज्चितौ तो च याभ्यां वोर्य्यज्ञ निर्हतम् ।१८। स्वे देवा जचुः । मिध्यासाच्यप्रदातारी भवन्त्र च भारते। अपुत्तिो दरिद्राश् यैथ वीर्य्यज्ञ निर्हतम्॥२०॥ देवपत्ना ऊचु: । ता निन्दन्तु खभत्तॉरं गच्छन्तु परपूरुषम्। सन्तु बुद्धिदिहीनाथ्च याभिवीर्य्यच्च निर्टंतम् ॥ २१॥ देवानां वचनं शुत्ा देवीनाज़ हरिः खयम्। कर्मसां साक्षियं धम सूर्य् चन्द्रं हुताशनम् ॥ २२॥ मवनं पृधिवों तोयं सन्य रात्रि दिनं मुने।

१४ अ० गणपतिखरडम्। ७३५

उवाच जगतां कर्त्ता पाता शोस्ता जगच्तये॥ २३॥ श्रीविष्ुरुवाच । देषैने निर्हतं वीय्य तदेतत् कन निंरहतम्। तद्मोघं भगवतो महेगस्य जगहुरोः ॥२४॥ यूयञ्न साच्तिणो विखे सन्ततं सर्वकर्मणाम्। सुभाभिनिह तं किं वा किस्भूतं वक्ुमहैथ। २५॥ दखरस्य वचः गुत्वा सभायां कम्पिताथ ते। परस्परं समालोच क्रमेणीचुः पुरी हरः ॥ २६॥

श्रीधम उवाच। : रतरुत्तिष्ठती वीर्य्य पपात वसुधातले। मया ज्ञातममोघं तत् गङ्गरस्य प्रकोपतः ॥२७॥ तितिरुवाच। वीष्य वोदुमभक्ाहं तद्दड़ी व्त्तिपं पुरा। अतीव दुर्वहं ब्रह्मन्नवलां त्तन्तुमहसि॥२८॥

अ ग्निरवाच । वीर्य्य वोटमयक्तोऽहं न्यत्तियं गरकानने। दुर्बलस्य जगन्नाथ किं यगः किञ्ञ पौरुपम् ॥ २८ ॥

वायुरुवाच। गरेषु पतितं वीय्य सद्ो वालो बभूव ह। अतीवसुन्दरो विष्ो खर्गरेखानदीतटे। ३०॥

श्ीमूर्य्य उवाच। रुदन्त बालकं दृद्टागममस्ताचलं प्रति।

७२६ [१४म्र०

प्रेरितः कालचक्रेण निभि संस्थातुमचम: ।३१॥

चन्द्र उवाच। रुदन्त बालकं प्राप्य गटहीता छा्तिकागबः। जगाम खालयं विष्णी गच्छन् वदरिकाश्रमात्। ३२॥

जलमुवाच। अ्रमुं रुदन्तमानीय स्तनं दत्त्वा स्तनार्थिने। वर्ईयामासुरीशस्य सुतं सुर्य्याधिकप्रभम् ॥ २२ ॥

सनध्य ऊचतु: । अधुना कवत्तिकानाज़ षसां तत् पोषपुत्तक: । तन्नाम चक्रुस्ता: प्रेम्णा कार्त्तिकश्ेति कौतुकात्॥३8॥ रावरिरुवाच। न चक्रुर्बालकं ताख् लोचनानामगोचरम्। प्ररोभ्योऽपि प्रेमपात्र यः पोष्टा तस्य पुत्तक: । २५॥ दिन उवाच। यानि यानि च वस्तूनि वैलोक्े दुर्लभानि च। प्रशंसितानि खादूनि भोजयामासुरेव तम् ॥ २६॥ तेषां तद्चनं सुत्वा सन्तुष्टी मधुसूदनः । ते सर्वें हरिमित्यूचुः सभायां दृष्टमानसा: ॥ ३७॥ पुत्तस्य वात्तां सम्प्राप्य पार्वती हृष्टमानसा। कीटिरतानि विप्रभ्यो ददी बहुधनानि च। ददौ सर्वाणि विप्रेभ्यी वासांसि विविधानि च ।३८॥ लक्ष्मीः सरखती मेना सावित्री सर्वयोषितः ।

१४ ग्र० ] गण पतिखगडम् । ७३७

विशुध सर्वदेवाथ्य ब्राह्मगेभ्यो दटुर्धनम्॥ ३८ ॥ दूति श्रीत्रह्मवेवर्त्ते महापुरागे नारायसनारद- संवाढे गणपतिखगडे कार्त्तिकप्रव्ृत्ति- प्राप्तिनाम चतुर्दगोऽध्यायः ।

नारायण उवाच। पुत्तस्य बात्ती सम्प्राप्य पावित्या मह शह्गरः । प्रेरिती विषुना दैवैमुनिभि: पर्वतेर्मुने ॥१1 दूतान् प्रस्थापयामास महावलपराक्रमान्। वीरभद्रं विगालाचं गङ्गुकरों कवन्वकम् ॥ ?॥ नन्ीश्वरं महाकालं वज्दन्त भगन्दरम्। गोधामुखं दृविनुखं ज्वलद्ग्निशिखोपनम्। ३॥ लन्नन्न नेत्रपालानां भूतानाज विलनकम्। वेतालानां चतुलन बत्तागां पचचललकम् ॥ 8 ॥ कुभागडानासतुलन तिलच ब्रह्मरत्तसाम्। डाकिनीनाजतुलेच' योगिनीनां तिलचकम् ॥ ५ू॥ रुद्रांय भैरवांश्ेव गिवतुस्यपराक्रमान्। अन्यांथ विक्वताकारानसंख्यानपि नारद॥ ६। ते सवे भिवटूताय मानामस्तास्त्रपासयः। कत्तिकानाञ्च भवनं वेद्वासाम: सत्वरम ॥ ७॥

७३८ [१५त्र.

दृष्टा तान् क्वत्तिका: सर्वा भयविह्वलमानसाः । कार्त्तिकं कथयामासुज्वलन्त ब्रह्मतेजसा॥८॥ कृत्तिका ऊचुः । वत् सैन्यान्यसंख्यानि वेष्यामासुरालयम्। न जानीमो वयं कस्य करालानि च कार्ततिक ।। ट ।। कार्त्तिकेय छवाच। भयं त्यजत कल्याखो भयं किं वो मयि स्थिते। दुर्निवार्य्यो निषेकञ्च मातरः केन वार्य्यते॥१० ॥ एतस्पिरिन्नजतर तत्र सैन्येन्द्री नन्दिकेश्वरः । पुरतः कार्ततिकस्यापि तिष्ठस्तासासुवाच ह॥११॥ नन्टिकेश्वर उवाच।

म्ातः प्रवृत्ति® पृण मे मातरय्च शुभावह्म्। प्रेषितस्य सुरेन्द्रस्य संहर्त्तु: शङ्गरस्य च । १२ । कैलासे सर्वदेवाक् ब्रह्मविष्णुभिवाद्यः । सभायां ते वसत्तक्च गणेशोत्सवमङ्गलम् ॥ १३ ॥ गैलेन्द्रकन्या तं विष्ु जगता परिपालकम्। संबोध्य कथयामास तवान्वेषणहेतुकम् ॥ १४॥ पप्रच्छ देवान् विष्युस्तान् क्रमेणवाप्तिहेतवे। प्रत्युत्तरं ददुस्ते तु ग्रत्येकञ्च यथीचितम् ॥ १५॥ त्वमत्र कवत्तिकास्थाने कथयामासुरीखरम्। सर्वें धर्मादयो देवा धर्माधर्मस्य साक्षियः। या बभूव रहाक्रीड़ा मार्वतीशिवयोः पुरा॥ १हु॥ दृष्टस्य च सुरैः शभभीर्षीर्य भूभी पपात ह।

१५ त्र० ] गएपतिखस्डम् । ७३६

भूमिस्तदत्िपद् वक्री वड़िस्च भरकानने। ततो लव्धः क्वत्तिकाभिरमूभिर्गच्छ साम्प्रतम् ॥१७॥ तवाभिषेकं विष्ुच्च करिथ्ति सुरेः सह। हनिष्यसि तारकाख्य' सर्वभस्त लभिष्यसि। पुत्तसत्वं विश्वसंहर्त्तुस्वां गोप्तं न चमा इमा: ॥१८॥ नाग्निं गोप्तं यथा प्तः शुष्कव्ृक्षः खकोटरे। दीप्तिमांस्वञ्ज विशवेषु तासां गेहेषु शोभसे। यथा पतन्म्हाकूपे द्विजराजी म राजते ॥ १८ । करोषि जगदालोकं नाच्न्नीऽस्याङ्गतेजसा। यथा सूर्य्यः कराच्कत्नी न भवेन्मानवस्य च ॥ २०॥ विष्ुस्वञ्च जगद्व्यापी नासां व्याप्योडसि शाभ्भव। यथा न केषां व्याप्यञ्ञ तत्सवें व्यापकं नभः । २१ ॥ योगीन्ट्रो नानुलिप्तसत्वं भीगी च परिपोषये। नेव लिप्तो यथात्मा च कम्प्रेभीगेषु जीविनाम् ॥ २२॥ विश्वाधारस्वमीशश्च नानृते सभ्भवेत् स्थितिः । सागरस्य यथा नद्यां सरितामाथयस्य च।२२। न हि सर्वेश्रावासः सभ्भवेत् क्वत्तिकालये। गरुड़स्य यथा वास: सुद्र च चटकोदरे ॥ २४ ॥ त्ाज्ञ देवा न जानन्ति भक्तानुग्रहविग्रहम्। गुणानां तेजसां राशिं यया ज्ञानमयोगिन: । २५॥ त्वामनिर्वचनीवञ्च कथं जानन्ति कत्तिकाः। यथा परां हरर्भतिमभता सूढ़घेतसः ॥२६॥ भ्रातर्यें यं न जानन्ति ते तं कुर्वत्त्नादरम्। नाद्रियन्त यथा भेकाम्वेकवासांथ पङ्मजान् ॥२७॥

७४० ब्रह्मववर्त्तपुराये [१५ त्र०

कार्चिक उवाच। भ्रातः सर्व विजानामि ज्ञानं तैकालिकञ् यत्। जानी ववं का प्रशंसा ते यती मृत्युञ्ज्याश्रितः॥२८॥ कमखा जन्म येषां वा यासु यासु च योनिषु। तासु ते निव तिं भ्ातः प्राप्ुवन्ति च सन्ततम् ॥२८॥ ये यत्र सन्ति सन्ती वा मूढ़ा वा कमभोगतः। तैऽपि तं बहु मन्यन्त मोहिता विष्णुमायया ॥ ३० ॥ साम्प्रतं जगतां माता विष्णु माया सनातमी। सर्वाद्या विष्युसाया च सर्वदा विष्ुसङ्गला। शेलेन्द्रपत्नीगभें सा ललाभ जन्म भारते। दारुरज्ज तपस्तष्वा सम्पाप यङ्गरं पतिम्॥ २१ ॥ व्रह्मादि कसपर्य्यन्त सवें मिथ्यव क्वत्रिसम्। सर्वे कष्णोद्गवाः काले विलीनास्तत्व केवलम् ॥ २२॥ कन्य कल्ये जगनमाता माता मे प्रतिजव्यनि। यञ्जन्ममायया बद्ी नित्य: सष्टिविधावहम् ॥ ३२। प्रक्ृतरुज्जवाः सर्वा जगत्सु सर्वयोषितः । काश्िदंशा: कला: काश्चित् कलांशांशेन काचन ॥३४।। कवत्तिका ज्ञानवत्यव् योगिन्यः ग्रद्वतेः कलाः । स्तनेनाभिवर्दितोऽहमुपहरिस सन्ततम् ॥३५॥ तासामहं पोथपुत्नो मदम्बाः पीषणदिमाः । तस्याश्च प्रऊ्तेः पुत्नो यतस्तवत्खामिवीर्य्तः ॥ ३६॥ न गर्भजोऽई शैलेन्द्रकन्याया नन्दिकेश्वर। साच से धर्मती माता तथेमा: सर्वसम्मताः ॥०॥ स्नदात्ी गर्भधात्री भच्यदांती गुरुप्रिया।

१५ त्र० ] गयपतिखण्डम् 1 ७४१ अभीष्टदेवपत्री च पितुः पत्नी च कन्यकाः । सगभकन्या भगिनी पुत्रपत्री प्रियाप्रस्ः । मातुर्माता पितुर्माता सोदरस्य प्रिया तथा। मातु: पितुच्च भगिनी मातलानी तथैव च। जनानां वेदविहिता मातरः षोड़शः स्मृताः । ३८४ दूमाव सर्वसिद्िज्ञा: परमेशर्य्यसंयुताः । न चुद्रा व्रद्मणः कन्यास्तििषु लोकेषु पूजिता: ॥३८॥ विशा ना प्रेरितस्वञ्न प्भ्ो: पुचसमी महान्। गच यामि त्वया सार्ई द्रत्यामि देवताकुलम्॥ ४० ॥ दूति श्रीव्रह्मवेवर्त्ते महापुराणे नारायणनारदसंवादे गएपतिखण्डे नन्दिकार्ततिकसंवादे

पोड़योऽध्यायः।

नारायण उवाच। दत्येवमुका तं शीघ्रं संबोध्य क्वत्तिकामणम् । उवाच नीतियुत्तञ्ज वचनं भङ्गरातमज: ।१६ कार्तिक उवाच। यास्यामि यङ्गरस्थानं द्रत्यामि देवताकुलम्। मातरं बन्धुवगाय विदायं दत्त मातरः ।२। दैवाधीनं जगत्सवें जन्म कर्म शुभावह्म्।

ब्रह्मवैवर्त्तपुराखे

संयोगश्च वियोगस न च दैवात् परं बलम् ॥ २ ॥ कृष्णायत्तञ्ज तह्वं स च दैवात् परस्ततः। भजन्ति सततं सन्तः परमात्मानमीखरम्॥ ४॥ दैवं वर्द्यितु शत्तः चयं कर्त्तु खलीलया। न देवबडस्तङ्कश्वाविनाशी च निर्णयः ॥ ५ ॥ तस्माद्गजत गोविन्दं मोहं त्यजत दुःखदम्। सुखदं मोचदं सारं जन्नममृत्युभयापहम् ॥ ६॥ परमानन्दजननं मोहजालनिक्ठन्तनम्। शश्वद्धजन्ति यत् सर्वे ब्रह्मविष्ण शिवादय:॥ कोऽइं भवाब्धी युष्माकं का वा यूयं ममात्मिकाः । तत्कम स्रोतसां सवें पुञ्त्ीभूतञ्ज फेनवत् ॥८॥ संस्नेषं विपरीतं वा तत्सवमीखरेच्कया। ब्रह्माएडमीशवराधीनं न खतन्त्रं विदुर्बुधाः॥८। जलवुद्ुदवत् सर्वमनित्यञ्च जगत्तयम्। मायामनित्य कुरवन्ति मायया मूढ़चेतसः ॥ १०॥ सन्तस्तत्र न लिप्यन्ति वायुवत् क्वष्णचेतसः । तस्मान्मोहं परित्यज्य विदायं दत्त मातर: । ११ ।। द्ृत्येवमुक्ता ता नत्वा सार्ई शङ्गरपार्षदैः। यात्राज्चकार भगवान्मनसा श्रीहरिं सरन् । १२॥ एतस्मिन्नन्तरे तत्र ददर्श रथमुत्तमम्। विश्वकर्मनिर्मितज्ज हीरकेए विराजितम् ॥१३॥ सद्रत्साररचितं माणिकोन विराजितम्। पारिजातप्रसूनानां मालाजालैश् शोभितम्॥ १४। मणीन्द्रदर्पैः खेतचामरैरतिदीपितम्।

१६अर०। गगपतिखएडम्। ७४३ क्रोड़ाहमन्दिरे रम्यस्वित्रितैश्चित्रितं वरम् ॥१५॥ पतचक्रं सुविस्तीं मनोयायि मनोहरम्। प्रस्थापितञ्ज पार्वत्या वेष्टितं पार्षदैवरैः। तमारुहन्तं यानं ता हृद्येन विदूयता॥१६ ॥ सहसा चेतनां प्राप्य मुत्तकेश्यः सुचातुराः ॥१७॥ दृष्टा च खपुरः स्कन्द स्तन्भिता अतिशोकतः। उन्मत्ता दूव तत्र व वक्ुमारेभिरे भिया॥ १८॥ छ्वत्तिका कचुः । किं कुर्म: क्व च यास्यामी वयं वत्स तदाय्याः। विहायास्मान् क यासि त्व नायं धर्समस्तवाधुना ॥१८। क्रहैन वचि तोऽस्माभि: पुत्तोऽस्ाकं स्धर्मतः। नावं धर्मो मातवर्गानुपयुत्त: सुतस्यजेत् ॥ २०॥ दृत्य का क्ृत्तिका: सर्वाः ऊत्वा वचसि कार्ततिकम्।

कुमारी बोधयित्वा ता अध्यात्मवचनेन वै। ताभिच्व पार्षंदेः सावमारुरोह रथं मुने ॥ २२॥ पू्णकुन्भ द्विजं वेश्यां शुक्कधान्यज्न दर्परम्। दध्याज्य मधुलाजब् पुष्प द्ुर्वान्ततं सितम्। वृषं गजेन्द्र तुरगं ज्वलदृग्नि सुवर्सकम्। पूर्गाञ्च परिपक्कानि फलानि विविधानि च। पतिपुत्तवतीं नारीं प्रदीपं मिमुत्तमम्। मुत्तां प्रसूनमालाज् सद्यो मांसच्न चन्टनम्। ददर्भैतानि वस्तूनि मङ़लानि पुरो सुने॥२३॥ शृगालं नकुलं कुभ्भ गवं वामे शुभावहम्।

ब्रम्म वेवर्त्तपुराशे [१६प०

राजहंसं मयूरज्च खन्जनञ् शुकं पिकम्। पारावतं पङ्चिन्न चक्रवाकच मङ्गलम्। कृष्णसारञ् सुरभीं चामरों खेरचामरम्। सेनुञ्च वत्ससंयुत्तां पताकां दत्तिणे शुभाम्। मानाप्रकारवाद्यक् शुस्ाव मङ्गलध्वनिम्। हरिशब्दस्य सङ्गीतं घराटाषङ्मध्वनिन्तथा। २४। टृष्टा सुत्वा मङ्गलं स जगाम तातमन्दिरम्। क्षणेनानन्दयुकश्व मनोयायिरथेन घ । २५। कुमारः प्राप्य कैलासं न्यग्रोधाचयमूलके। क्षरां तस्थौ कत्तिकाभि: पाषदप्रवरेः सह ॥ २६॥ पार्वती मङ्गलं कृत्वा राजमाग मनोहरम्। पझमरागैरिन्द्रनीलै: संस्कृतं परितः पुरम् । २ ॥

श्रीखएडपन्नवैर्युता पूर्णकुश्भ: सुशोभितम्॥ २८॥ पूर्ण कुन्भजलैर्व्यांप्त सित्नं चन्दनवारिभिः। रत्नप्रदीपासंख्येश्व मणिराजैविराजितम् ।२८॥ मटन्तकवैश्यानामुत्सवैः संकुलं सदा। वन्दिभिर्विम्वर्गेय दूर्वापुष्पकरैर्युतम्। पतिपुत्तवतीभिश्व साध्वोभिश्न समन्चिताम् । २० ॥ लक्ष्मों सरखतीं दुर्गा सावित्रीं तुलसीं रतिम्। अरुन्धतीमहत्याञ्च दितिं तारां मनोरमाम्। सदितिं शतरूपाच् पचीं सनध्याच् रोहिसीम् 0 ३१ अनस्याव्न स्ाहान्न संचां वरुणकामिनीम्। आाकूतिञ्व प्रसूतिच्च देवहतीश्च मेनकाम् ॥ ३२॥

१६प्र० ] गएपतिखएडम्। ७४५

तामेकपाटलामेकपर्णीं मैनाककामिनीम्। वसुन्धराच्च मनसां पुरस्कृत्य समाययी ॥ ३२ ॥ रभा विलोस्तमा मेना छताची मोहिनी शुभा। उवशी रत्नमाला च सुभीला ललिता कला ॥३४ ॥ कटम्बमाला सुरसा वनमाला च सुन्दरी।

सङ्कीतनर्त्तनपरा: सस्मिता वेशसंयुताः । करतालकराः सर्वा जग्मुरानन्दपूर्वकम्॥ २६॥ देवाच् मुनयः मैला गन्वर्वाः किवरात्था। सर्वे ययुः प्रमुदिता: कुमारस्यानुमज्जने॥ २७॥ नानाप्रकारवादौस्व रुद्रव्व पार्षदैः सद। भैरवे: चेतरपालैश ययो सारडं महेश्वरः ॥३८॥ अथ पक्िधरी दृष्टो दृद्टारात् पार्वतीन्तदा। अवरुद्य रथात्तूयं मिरसा प्रएनाम ह। ३८ । तं पद्माप्रमुखं देवीगपञ्च मुनिकामिनीम्। शिवञ्ज परवा सत्त्या सर्वान् संभाष यत्नतः । पार्वती कार्न्ति कं दृष्टा क्रोड़े क्वत्वा चुचुस्व च ॥ ४० म मङरव सुराः सेला देव्यस शैलयोषितः । पार्वतीप्रभुखा देव्यो देवाश्च शङ्गरस्तथा। सेलाय सुनयः मर्वे ददुस्तस्म शुभामिषम् । ४१ ॥ कुमार: सगयेः सारवमागत् च सिवालयम्। ददग तं सभामध्य विष्ुं चीरोद्याविनाम्।

धमत्रह्य न्दचन्ट्रार्कव्ञिवायादिभिर्युतम्।

७४६ ब्रह्मवैवर्त्तपुराणे [१७श्०

ईषद्वास्यं प्रसन्नास्यं भत्तानुग्रहकातरम् । स्तुतं मुनीन्द्रैदेवेन्द्रै: सेवितं खेतचामरैः ॥ ४३॥ तं दृद्टा जगतां नाथ भक्तिनम्र्रात्मकन्वरः । पुलकान्वितसवांङ्गः शिरसा प्रसनाम ह। ४४ । विधिं धर्मच् देवांश् मुनीन्द्रांस् मुदान्वितान् । प्रणनाम च प्रत्येक प्राप तेषां शुभाशिषम् ॥ ४५॥ सर्वान् संभाष्य प्रत्येकभुवास कनकासने। ददौ धनानि विप्रेभ्य: पार्वत्या सह शङ्रः ॥ ४६॥ दूति श्रीब्रद्मवैवर्त्ते महापुराण नाराययनारद- संवादे गएपतिखरड कार्ततिकागमनं नाम षोड़थोडथ्यायः ।

नारायण उवाच।

अथ विष्णुर्जगत्कान्ती हष्टः छत्वा शुभचराम्। रत्नसिंहासने रस्वे वासयामास कार्ततिकम् ॥ १॥ नानाविधानि वाद्यानि कांस्यतालाटिकानि च। नानाविधानि यन्त्राि वादयामास कौतुकात् । २ ॥ वेदमम्वाभिषितेश्च सर्वतीर्थोदपूर्णकैः। सद्रत्कुश्भम तकेः स्ापयामास तं मुद्दा । ३॥

१७त्र] गएपतिखएडम्।

सद्रत्नसाररचितकिरीटमङ्गलाङ्गदम्।

वड्निशुद्ांशुके दिव्ये चौरोदार्णवसन्भवम्। कौमुभं वनमालाज् तस्म चक्र ददी मुदा ॥ ४ ॥ ब्रह्मा ददी यन्नसत्र वेदाश वेदमातरम्। सन्यामन्त्र® कृष्णमन्त्रं स्तोत्रञ्च कवचं हरैः ॥ ५॥ कमएडलुञ्ज ब्रह्मास्तं विद्याञ्ज वैरिमर्दिनीम्। धर्मो धर्ममतिं दिव्यां सर्वजीवे दयां ददी ॥ ६॥ परं मृत्युञ्ज्रयं ज्ञानं सर्वभास्त्रावबोधनम्। भशत् सुखप्रदं तत्त्वज्ञानञ्ञ सुमनोहरम् ॥७॥ योगतत्त्व सिद्धितत्त्व ब्रह्मज्ञानं सुटुर्लभम्। शूलं पिनाकं परशु शत्ति पाशपतं धनुः। संहारास्त्रविनित्तेषं तत्संहारं ददी शिवः ॥८। खतचत्र रत्नमालां ददी तस्म जलेशरः। गजेन्द्रस्न महेन्द्रश् सुधाकुष्भं सुधानिधि:॥।। मनोयाविरथं सूर्य: सत्नाहज्ज मनोरमम्। यमदएडं यमशव महागति हुताथनः। नानागस्ताखुपायानि सर्वे देवा ददुमुदा॥ १० ॥ कामशास्वं कामदेवो ददी तस्मै मुदान्वितः। त्तीरोदोऽमूत्यरत्नानि विगिट्ट रत्ननूपुरम् ॥ ११॥ पावती सस्तिता हष्टा परमानन्द्मानसा। महाविद्यां सुगीलाञ् विद्यां मेधां दयां स्प् तिम्। बुद्धिं मुनिमलां गान्तिं तुष्टिं पुष्टि त्तमां ष्टतिम्। सदृढ़ाच्ष हरी भत्ति हरिदास्यं ददी मुदा ॥१२॥

१४८ -

प्रजापतिर्देवसेनां रत्नभूषएभूषिताम्। सुविनीतां सुशीलाज्च सुन्दरी सुननोहराम्। ददौ तम्म विवाहेन वेदमन्त्रेय नारद। यां वदन्ति महाषष्ठों परिडता: श्िशुपालिकाम ॥१३॥ अरभिषिच्य कुमारज्च सर्वे देवा ययुर्गृहम्। मुनयञ्च व गन्धर्वाः प्रणम्य नगदीशरान् ॥ १४.। नारायएव ब्रद्माणं धमें तुष्टाव शङ्गरः। प्रषनाम हरिं तातं धर्ममालिङ्गा नारद ॥ १॥॥ प्रीत्या ययौ च शैलेन्द्र: सगय: भङ्गराच्चिंतः। ये ये तवागता: सर्वे ययुरानन्दपूर्वकम् ॥ १६ ॥ परमानन्दसंयुक्तो देव्या सह महेशवरः। कालान्तरे च तान् सर्वान् पुनरानीय शङ्गनः। पुष्टि ददौ विवाहेन गणेशाय महालने॥ १७॥ सुताभ्यां सगशैः सार्द पार्वती दष्टमानसा। सिषेवे सामिनः पादपद्म सा सर्वकामदम्॥ १८॥ दूत्य वं कथरितं सवें कुमारस्याभिषेचनम्। विवाहः पूजनं तस्य गरोभस्य विवाहकम् ॥ १८ ॥ पार्वतीपुवलाभश् देवानाञ्न समागम: । का ते मनसि वाव्कास्ति किं भूय: श्रीतुमिच्छस्ति ॥ २ ०॥ द्ति श्रीब्रह्मवैवत्तें महापुराणे नारायरानारदसंवादे गण पतिखएडे कुमाराभिषेकी नाम सपद्भोऽध्यायः ।

गए पतिखरडम्।

-...

नारट् उवाच।

नारायए महाभाग वेदवेदाङ्गपारग। पृच्छामि ल्वामहं कित्चिदतिसन्देहमीखर॥ १॥ सुतस्य विदभेशस्य पङ्गरस्य महात्मनः । विघ्रनिघ्नस्य यद्विघ्रमीश्वरस्य कथं प्रभो॥२॥ परिपूर्णतमः श्रीमान् परमात्मा परात्परः । गोलोकनाथः खांशेन पार्वतीतनयः स्वयम् ॥ ३ ॥ अहो भगवतस्तस्य मस्तकच्केदनं विभी। ग्रहद्टध्या ग्रहेशस्य तन्मे वं वक्ुमर्हसि॥ ४॥ नारायर उवाच। सावधानं शृशु ब्रह्मत्नितिहासं पुरातनम्। विघ्ेभस्य विघ्रमिदं बभूव येन नारद ॥ ५५ एकदा शङ्कर: सूव्य जघान परमक्रुधा। मालिमुमालिहन्तारं शूलेन भक्तवत्मलः॥ ६M श्री सूर्य्योऽव्यर्घशूलेन भिततुल्येन तेजसा। नहार चेतनां सद्ो रथाच निपपात है। २ ॥ दृदग कश्यप: पुत्त सृतमुत्तानलोचनम्। कृत्वा वत्तसि तं भोकात् विललाय भृगं मुहुः ॥८॥ हाहाकारं सुरास्तस्ाथकुर्वितलपुर्भृगम्। अन्ीमूत जगत् सव बसू तमसाहतम्॥॥

७५० ब्रह्मवेव त्तपुराणे (१८अ्र०

निष्पभं तनयं दृष्टा भभाप कश्यप: शिवम्। तपसवी ब्रह्मणः पौचः प्रज्वलन् ब्रह्मतेजसा ।१०॥ मत्पुत्तस्य यथा वचम्कित्ं शूलेन तेऽय च। त्वत्पुत्तस्य शिरम्छित्मेवभ्भूतन्नविथयति।। ११। शिव्च गलितक्रोध: चरेनैवाशतोषकः। ब्रह्मज्ञानेन तत्सूर्य जीवयामास तत्घयात् ॥ १२॥ व्रह्मविष्युमहेशानामंशच्च त्रिगुणावकः। सूर्य्यय्न चेतनां प्रप्य समुत्तस्य: पितु: पुरः। १२॥ ननाम पितरं भत्या शङ्गरं भक्तवत्सल: । विज्ञाय इसी: आापज् कश्यपञ्च चुकोप ह॥ १४॥ विषयं नैव जयाह कोपेनैवमुवाच ह। विषयञ्च परित्यज्य भजामि कशामीखरम् ॥ १५। सवें तुच्छ मनित्यञ् नशरं चेखरं विना। विहाय मङ्गलं सत्यं विद्यानेचेदमङ्गलम् ॥ १६॥ देवेश् प्रेरितो ब्रह्मा समागत्य ससभ्यम: । बोधयित्वा रविं तत्र युयोज विषये प्रभु: ॥१७॥ शिवस्तसायियं ऊला ब्रह्मा च खालयं मुदा। जगाम कश्यपश्चैव खराशिं रविरेव च। १८ । अथ माली सुमाली च व्याधिग्रस्ती बभूवतुः। शिली गलितसर्वाङ्गौ शक्िहीनी इतप्रभी ॥ १८॥ तावुवाच सयं ब्रह्मा युवाज्च भजतां रविम्। सूर्य्यकोपेन गलिती युवामेव हतप्रभी ॥ २०॥ सूर्ययस्य कवचं स्तोत्र सवें पूजाविधिं विधि:। जगाम कथयित्वा तौ ब्रह्मलोकं सनातनः ।२१॥

१९ प्र० ] गएपतिखएडम्। ७५१

सतस्ती पुष्कर गत्वा सिपेवाते रविं मुने। स्राखवा विकालं भत्या च जपन्ती मन्त्रमुत्तमम् ॥२२॥ ततः सूर्य्याहरं प्रप्य मिजरूपी बभूवतुः। दूत्येवं कथितं सवें किम्भूयः श्ोतुमिच्कसि ॥ २२॥ इति ग्रीवद्मववर्त्ते महापुराषे नारायणनारदसंवाडे गएपतिखरडे विश्रेशविघ्रकथनं नाम अ्ष्टादशऽध्यायः ।

एकोनविंशीऽध्यायः।

नारढ् उवाच।

किं स्तोत्र' कवचं ब्रह्मन् ब्रह्मणा व दही मुने। दानवाभ्यां पुरा दत्तं सूर्य्यस्य परमालन: । १॥ किं वा पूजाविधानं वा किं मन्तं व्याधिनाशनम्। सवं चास्य महाभाग तन्मे लं वतुमर्हसि॥२॥ सूत उवाच। नारदस्य वचः गुत्वा भगवान् करुगानिधि: । स्तोतञ् कवचं मन्तमुवाच पूजनक्रमम्॥३॥

नारायण उवाच। पृणु नारह दत्यामि श्रीसूर्य्यपूजनक्रमम्। स्तोतव् कवचं सवं पापव्याधिविमोचनम् ॥ ४॥

२५२ ब्रह्मवेवर्त्तपुरासें

मालिसुमालिनी दैत्यी व्याधिग्रस्तौ बभूवतुः। विधिं सस्रतु: स्तोतुं भिवमन्त्रप्रदायकम्। ५। व्रम्मा गत्वा च वैकुएठं पप्रष्क कमलापतिम्। थिवं तबव गच्छन्तं वसन्त हरिसविधी। ६। ब्रझ्मोवाच। मालिसुमालिनी दैत्वो व्याधिग्रस्तो बभूवतुः। कमुपायं वद व्रह्मंस्तयोर्व्याधिविनाथने॥e॥ विषुरुवाच। कल्ा सूर्य्यस्य सेवाच्च पुष्करे पूर्रावत्सरम्। व्याधिहन्तुरमदंभस्य तो च मुकतौ भविषतः ॥८। शङर उवाच। सूर्य्यस्य स्तोत्र कवचं मन्त्रं कल्पतरु परम्। देहि ताभ्यां जगत्कान्त व्याधिहन्तुमहातन: । 2 । आरात् सम्पत् प्रदातारी सवदाता हरि: खयम्। व्याधिहन्ता दिनकरी यस्य यो विषयो विधे॥ १० ॥ तयोरनुमतिं प्राप्य वयौ दैत्यग्टहं विधिः । प्रराम्य तो तं पृष्दा च तस्पर ददतुरासनम्॥११॥ तावुवाच स्वयं ब्रह्मा गलिती च दयानिधि: । स्तव्धावाहाररहिती पूयटुर्यन्धसंयुती ॥१२॥ ब्र ह्मोवाच। ग्हीत्वा कवचं स्तोत मन्तं पूजाविधिक्रमम्। गत्वा हि पुष्करं वत्सी भजथः प्रती रविम् ॥ १३ ॥ तावूचतु: । भजावः केज विधिना केन मन्त्रेग वा विधे।

१८श्र०] भखपतिखएडम्। ७५३

कि स्तोत्र कवचं किं वा तढ़ावाभ्यां प्रदेहि च ॥१४। व्रझ्मोवाच। कवत्वा त्रिकालं स्रानस् मन्ेखानेन भास्करम्। संसेव्य भास्करं भत्न्या नीरजी च भविषय: । १५। श्रं ड़ों नमो भगवते सूय्याय परमामने स्ाहा। इत्वनेन व मन्त्रेण सावधानं दिवाकरम्। संपूज्य भत्या दत्वा चेवोपहाराषि षोड़य। एवं संवत्सरं यावत् भ्रुवं मुत्ती भविष्ययः ॥ १६ । भ्रपूर्व कवचं तस्य युवाभ्यां प्रददाम्यहम्। ग्हतं गुरुशा पूर्वमिन्द्राय प्रीतिपूर्वकम् ॥ १ ॥ तत् सहस्त्रभगाङ्गाय गापेन गौतमस्य च। प्रहत्याहरणनैव पापयुक्ताय सङुटे॥ १८॥ हृहस्पतिरुवाच। दून्द्रं भृशु प्रवच्यामि कवचं परमाड् तम्। यहृत्वा मुनय: पूता जीवन्युक्तास भारते॥ १८ ।। कवचं विभ्वती व्हाधिन याति सव्निधिं भिया। सथा हृद्टा वेनतैयं पलायन्ते भुजङ्गमा: । २०॥ सद्ाय गुरुभक्ाय सभिष्याय प्रकाशयेत्। सलाय परगिषाय दत्वा मृतुमवाप्ुयात् । २१ ॥ जगद्वितक्षणस्यास्य कबचस्य प्रजापतिः । प षिम्कन्दस गायत्री देवो दिनकर: ख्यम्। व्याधिप्रखाशे सौन्दय्य विनियोग: पकीत्तित: । २२ । सद्ः पूतकर सारं सर्वपापप्रगाभनम्। भरीं क्ों हों शों शीसूरयाय साहा मे पातु मस्तकम्॥२२

५४ ब्रझवैवर्त्तपुराणे ।१८ त्र्र

अष्टादयाकरो मन्त्रः कपालं मे सदावतु। शों हों हों श्ों श्रीसूय्याय खाहा मे पातु नासिकाम्२ चन्षुमें पातु सूर्यच्च तारकाञ्ज विकर्त्तन:। भास्करी मेडधरं पातु दन्त दिनकर: सदा ॥ २५॥ प्रचएड: पातु गएडं मे मार्न्तएड: कर्णमेव च। मिहिरय संदा स्कन्धं पातु जढ्ड व पूषयः ॥२६॥ वक्षः पातु रविः शखन्नाभिं सूर्य्: सयं सदा। कङ्कालं मे सदा पातु सर्वदेवनमस्कृतः। २०॥ करौ पातु सदा ब्रभ्ः पातु पादी प्रभाकरः । विभाकरो में सर्वाङ्गे पातु सन्ततमीखरः ॥२८॥ दूति ते कथितं वत्स कवचं सुमनोहरम्। जगदविलक्षणं नाम त्रिजगत्सु सुदुर्लभम् ॥ २८ ॥ पुरा दत्तञ्ज मनवे पुलस्य: पुष्करे मुदा। मया दत्तज् तुभ्यच् यस्म कस्ै न दास्यसि। ३०॥ व्याधिती मुच्यसे त्व' च कवचस्य प्रसादतः । भवानरोगी श्रीमांख भविष्यति न संभय: ।३१॥ लक्षवर्षहविधेय यत् फलं लभते नरः। तत् फलं लभते नूनं कवचस्यास्य धारणात् ॥ २२ ॥ दूदं कवचमजाला यो मूढ़ो भास्करं भजेत्। दशलक्षप्रजप्तोऽपि मन्त्रसिद्धिन जायते । ३२ ॥ दूति श्ीब्रह्मवैवत्त महापुराणे सूर्य्यकवचं समाप्तम्।

ब्रह्मोवाच। ष्ट्त्वेदं कवचं वत्सी क्वत्वा च स्तवनं रवेः।

मणपतिखरहम्। ७५५

युवां व्याधिविमुत्ती च निश्चितन्तु भविष्यय: । ३४ । स्तवनं सामवेदोक्तं सूर्य्यस्य व्याधिमोचनम्। सर्वपापहरं सारं शीरारोग्यकरं परम् ॥ ३ ५ ॥ ब्रह्मोवाच। तं ब्रह्म परमं धाम ज्योतीरूपं सनातनम्। सामहं स्तोतुमिच्छामि भक्तानुग्रहकारकम् ॥ ३६॥ त्र लोक् लोचनं लोकनाघं पापप्रमीचनम्। तपसां फलदातारं टुःखदं पापिनां सदा ॥३७॥ कर्मानुरूपफलदं कर्मवीनं दयानिधिम्। कर्मरूपं क्रियारूपमरूपं कर्मवीजकम् ॥ ३८॥

व्याधिदं व्याधिहन्तारं शोकमोहभयापहम्। सुखदं मोचदं सारं भक्िदं सर्वकामदम् ॥ २९ । सर्वेश्वरं सर्वरूपं साच्तिं सर्वकर्मणाम्। प्रत्यक्ष सर्वलोकानामप्रत्यक्ष मनोहरम्॥ ४० ॥ पशद्रसहरं पश्चाद्रसदं सर्वसिद्िदम्। सिद्धिस्वरूपं सिद्धेशं सिद्वानां परमं गुरुम् ॥ 8१ । स्तवराजमिदं प्रोत्त गुह्यान्र ह्यतरं परम्। तिसन्य उ: पडेन्नित्वं सर्वव्याधि: प्रमुच्यते ।४२॥ अन्य वुष्ड हारिद्रा रोगं भोकं भयं कलि:। तस्य नश्ाति विश्वेश श्ीसूर्व्यक्वपया ध्र वम् ॥ ४॥ महाकुठठी च गलितो चत्तुर्हीनो महाव्रणी। यच्मर सी महाशूली नानाव्याधियुतीऽपि वा। मासं ऊला सविधान्ं खुत्वा स मुच्यते ध्र वम्।

०५६ ब्रद्मव्ैव त्तंपुराये

सानञ्ु सर्वतीर्थानां लभते नात्र संभय: । ४४ । पुष्करं मच्क तं शीघ्र भास्करं भनतं सुती। दूत्येवमुक्ता म विधिर्जगाम खालयं मुदा। ४१। तो निवेध्य दिनेशं तं नीरुजी तौ बभूवतुः। दूत्वेवं कथितं वत्स किन्भ यः श्रीतुमिच्कसि। ४६॥ सवविघ्हरं सारं विघ्रेशविघ्नकारणम्। स्तोत्रे पानेन तं सुत्वा मुख्यते नाव संगय: ।४9। दति श्ीव्रह्मवैवत्तें महापुराे नारायणनारदसंवादे गसपतिखणडे विघ्नकारयकथनं नामोन- विंभ्तितमोऽध्यायः ।

विंशोऽध्यायः।

-6

नारद उवाच। हरेरंशसमुत्पत्री हरितुत्यी भवान् घिया। तेजसा विक्रमेशैव मत्प्रश्न' योतुमर्हसि॥१॥ विघनिघ्नस्य यडिघ्नं शुतं तत्परभाड्ग तम्। तद्िघ्रकारियच्जैव विश्वकारणवक्कतः । २।। अधुवा योतुमिच्चामि सात्तसन्देहभव्वनम् । ते लोख नाथतनये गजास्ययोजना कथम् ॥३॥ स्थितेष्वन्येषु सर्वेषां जन्तूनां जन्तुसभ्भव। विभिट्ठानां सुरुपेषु नानारूपेषु रूपिसाम् ॥ ४॥

२०श्. गणपतिखएडम् ७५७

श्रीनारायण उवाच। गजास्ययोजनायाच कारएं शृणु नारद। गोप्यं सर्वपुराणेषु वेदेषु च सुदुर्लभम् ॥ ५॥ तवारणं सर्वदुःखानां कारणं सर्वसम्पदाम्। हारसं विपदाञैव रहस्यं पापमोचनम् ॥ ६। महालत्ताध चरितं सर्वमङ्गलमङ्गलम्। सुखदं मोत्तदसेव चतुरवर्गफलप्रद्म् ॥७॥ शृणु तात प्रवच्च ऽहमितिहासं पुरातनम्। रहस्य पाझकल्पस्य पुरा तातमुखा ्क्तम्॥८॥ एकदैव महेन्द्रश् पुष्पभद्रां नद्ीं ययो। महासम्पन्मदीनत्तः कामी राजयियानितः ।८।। तत्तोरेतिरहःसथाने पुष्पोद्याने मनोहरे। अतीवटुगेमेSरएये सवेजन्तुविवर्जिते॥१०॥

सुगन्धिपुष्प संस्निष्टवायुना सुरभीकृते ॥ ११ ॥ ददर्भ रभां तत्रव चन्ट्रलोकात् समागताम्। सुरतश्रमविशामकामुकीं कामकामुकीम् ॥१२॥ दूच्कन्तीमीपितां क्रीड़ां गच्छन्तीं मदनाथ्मम्। एकाकिनीमुन्मनस्कां मन्मघोहतमानसाम्।१३॥ सुत्रोणीं सुदृतीं श्यामां विस्वाधरसरोरुह्दाम्। वृहन्नितम्वभारात्तीं गजेन्द्रमन्दगामिनीम् ॥१४ ॥ सस्मितास्यगरच्चन्द्रां सकटाच्तख् विस्तीम्। विभ्वतीं कवरों रम्यां सालतीमात्यगोभिताम्। १५॥

६४

७५८ ब्रह्मवैवर्त्तपुराणे

कस्त रीविन्टुना साद सिन्द रविन्दुमरिडताम् ॥१६॥ नीलोत्पल विनिन्दैक कज्जलोज्ज्वललोचनाम्। मणिकुएाडलयुग्मेन गएडस्वलविराजिताम्। १७॥ अत्युव्नतं सुकठिनं पत्रराजिविराजितम्। सुखदं रसिकानाज्च स्तनयुग्मच्च बिभ्रतीम् ॥ १८। सवे श्ीभाव्यवेशाव्यां सुभगां सुरतोत्सुकाम्। प्राणाधिकाञ् देवानां सवच्छां सवच्छन्दगामिनीम् ॥१८। वरामपरसां रम्यामतीवस्थिरयौवनाम्। गुणरूपवतीं शान्तां मुनिमानसमोहिनीम्॥२९॥ दृष्टा तामतिवेशाढ्यां तत्कटाक्षेए पीड़ितः। द्वन्ट्रोऽतीन्ट्रिय चापल्यात् प्रवत्तुमुपचक्रमे॥ २१ ॥ दन्द्र उवाच। क्व गच्कसि वरारोहे क्वागतासि मनोहरे। मया दृष्टानि सुचिरं मत्प्रियाि तवाषुना। २२ ॥ तवान्चेषणकर्त्ताहं युत्ा वाचिकवक्कतः। शशत्तवानुरक्श्च कामन्यां गसयामि च । २३। सुवासितजलार्थी यः किमिच्छेत् पङ़्िलं जलम्। यक्क नेच्केच्चन्दनार्घो पङ्गजार्थी न चोत्पलम् । २४ A सुधार्थों न सुरामिच्छेद् दुग्धार्थी न जलाविलम्। सुगन्विपुष्पथायी यो न चास्त्रतत्यमिच्छति ॥ २५॥ यः खर्गी नरवां नेच्केत् सुभोगी मन्दभोजनम्। परिडतैः सह संवासी नैच्छेत् कामिनीसव्रिधिम्। विहाय रत्नाभरणं कोऽपीच्छेख्लीहभूषएम्। २६॥ त्वामान्निष्य महाविद्वां को मूढ़ो गन्तुमिच्छति।

२० भ्र० ] गए पतिखगडम् । ७५2

विहाय गङ्गां को विज्ञो नदीमन्याच् वाळ्छति ॥२७॥ नेन्ट्रियेश्वेन्ट्रियरतिं वईमानाज् सेवनैः। वरं प्रारथयितारत् जीविनश्च सुखार्थिनः ॥ २८ ॥ दत्येवमुक्ता भगवानवरुह्य गजेखरात्। कामयुत्तथ पुरतस्तस्थी तस्याय नारद॥२८॥ सुत्वा तद्दचनं रभा महामङ्गारलोलुपा। जहासानस्रवदना पुलकाज़ितविग्रहा॥ २०॥ स्मेराननकटाचेश स्तनोरुदर्शनेन च। कामाग््याहुतिवाक्येन जहार तस्य चेतनम् । २१॥ मितं सारं सुमधुरं सुस्त्रिग्वं कोमलं प्रियम्। पुरुषायत्तवीजञ्ज प्रवक्तुमुपचक्रमे ॥ ३२॥ रभोवाच। यास्यामि वाष्कितं यत्र प्रश्नेन तव किं फलम् । नाहं सन्तोषजननी धूर्त्तानां दुष्टमित्रता। ३२॥ यथा मधुकरी लोभात् सर्वपुष्पासवं लभेत्। खादु यत्रातिरित्ं स तव तिष्ठति सन्ततम् ॥३४ ॥ तथैव लम्पटपुमान् भ्रमेद् भमरवत् सदा। न विवडी कि काख व वायुवट्रसमाहरेत् ॥ ३५॥ सुपुमानङ्गवत् स्त्रीणां यथा शाखास माखिषु। लम्पटः काकवल्लोलः फलं भुक्का प्रयाति च॥३६॥ स्वकार्व्यसुद्रेद्ठ् यावत्तावद्दासप्रयोजनम्। स्थितिः कार्य्यानुरोधेन यथा कार्छे हुतायनः ॥३७॥ यावत्तड़ागे तोयानि तावद् यादांसि तेषु च। शुक्कारस्े च तोयानां वान्ति स्थानान्तरं पुनः ॥२८॥

ब्रह्मवेवर्त्तपुराणे [२०अ

व्वं देवानामीखरोऽसि कामिनीनाज् वाष्छितः। पुमांसं रसिकं शखद् वाञ्कन्ति रसिका: सुखात् ॥३८॥ युवानं रसिकं शान्तं सुवेशं सुन्दरं प्रियम्। गुसिनं धनिनं स्वच्छं कान्तमिच्छति कामिनी॥ ४०॥ दुःशीलं रोगिसं वृद्वं रतिशत्िविहीनकम्। अदातारमवितव्व नैव वाष्कन्ति योषित: । ४१॥ का मूढ़ा न च वाष्कन्ति त्ामेवं गुएसागरम्। तवाज्ञाकारिीं दासीं गहायात्र यथासुखम् ॥४२। दरत्युक्का सस्मिता सा च तं पपी वक्रचन्तुषा। कामाग्निदग्धा विगलल्लज्जा तस्थी समीपतः ॥ ४३ ॥ ज्ात्वा भावं सरार्ताया: सरशास्त्रविशारदः । गहीत्वा तां पुष्पतल्पे विजहार तया सह ॥ ४४॥ सहसा रहसि प्रीढ़ां नग्नाज्ज सुभगां वराम्। पक्कविम्वाधरोड्ठीं च चुचुम्ब चुस्वितस्तया ॥४५॥ नानाप्रकारमृङ्गारं विपरीतादिकं मुने। चकार कामी तत्रव शृङ्गारी मूर्ततिमानिव॥ ४ ६ ॥ तो कामाहितचित्ती मा बुबुधाते दिवानिशम्। पखत्तद्रतचित्ती च कामार्त्तौ ज्ञानवर्जिती॥४७।। स च कत्वा स्थले क्रीड़ां तया सह सुरेखरः । यथौ जलविहाराथं पुष्पभद्रानदीजलम् ॥ ४८॥ रु चकार जलक्रीड़ां तथा सह चएं मुदा। जलात् स्थले स्थलात्तीये विजहार पुनः पुनः ॥४६॥ एतस्तिन्नन्तरे तेन तत्म ना मुनिपुङ्गवः । सशिष्यो याति टुर्वासा वैकुण्ठाच्छङ्वरालये॥ ५०॥

२० अ० ] गणपतिखएडम्। ७६१

तञ्च दृष्टा मुनीन्द्रन्न देवेन्द्र: स्तभ्भमानसः । ननामामत्य सहसा ददौ तस्ै स चाभिष:।५१॥ पारिजातप्रसूनं यहत्तं नारायणेन वै। तच्च दत्त महेन्द्राय मुनीन्द्रेण महात्मना॥ ५१ ॥ दत्वा पुष्प महाभागस्तमुवाच लपानिधि: । माहात्मंा्र तस्य यत् किञ्रिदपूर्व सुनिसत्तमः ॥ ५३ ॥ दुर्वासा उवाच। सर्वविघ्रहरं पुष्प नारायएनिवेदितम्। मूर्ड़ीदं वस्य देवेन्द्र जयस्तस्यैव सर्वतः ॥ ५४॥ पुरः पूजा च सर्वेषां देवानामग्रसीभवेत्। तच्कायेव महालत्षमीन जहाति कदापि तम् ॥ ५५ ॥ ज्ञानेन तेजसा बुद्ा विक्रमेस वलेन च। सर्वदेवाधिक: श्रीमान् हरितुल्यपराक्रम: ॥५६॥ भत्या मूर्षि न सहाति योगहङ्गारेण पामरः। नैवेद्यव् हररेव स स्ष्टयी: खजातिभिः । दूत्युक्का पढ्रांशव् जगाम गङ्रालयम् ॥ ५७ ॥ भक्री रभभान्तिके पुष्प संस्थाप्य गजसस्तके। घक्र वषटयियं दृद्दा सा जगाम सुरालयम। पुंचली वोग्यमिच्न्ती नापरं चञ्जलाधमा ॥ ५ू८॥ देवराजं परित्यज्य नजराजी महावली। प्रविवेश महारख तं निच्निप्य खतेजसा । ५2॥ तत्र व करिणीं प्राप्य मत्तः संबुभुजे वलात्। सा तद् वभूव वशगा वोपिन्नजातिः सुसार्थिनी। दथोरवभृवापताजां निवहस्तल्र कानले॥ ६० ॥

७६२ [ २१अ०

हरिखतन्मस्तकं कवित्वा युयोज तेन बालके। द्ूत्येवं कथितं वत्स किं भूयः श्रीतुमिच्सि। गजास्ययोजनायाख् कारणं पापनाशनम्॥ ६१।। इति श्रीब्रह्मवेवत्तें महापुरासे नारायणनारदसंवारे गसपतिखरडे गजास्ययोजनहेतुकथनं नाम विंतितमीडध्यायः ।

एकविंधोऽध्यायः।

नारद उवाच। ते देवा ब्रह्मशापेन निय्ीका: केन वा प्रभी । वभूवुस्तङ्रहृस्यव्य तोपनीयं सुदुर्लभम्॥१॥ कथं वा प्रापुरेते तां कमलां जनता प्रसूम्। किञ्जकार महेन्ट्रस तद्जवान् वक्तुमर्हसि॥ २॥ नारायण उवाच। अजेन्द्रेय मराभूती रभ्या च सुमन्दधीः। अंष्टव्ीर्दव्ययुप्ाय स जगामामरावतीम् । २। सां ददश निरानन्दी निरानन्दां पुरों मुने। दैन्यग्रस्तां वनुहीनां वैरिवगे: समाकुलाम् ।। ४ । सवें शुत्वा दूतमुखात् जगाम मन्दिरं गुरोः। तेन टेवगसै: साई जगाम ब्रह्मयः सभाम्॥ ५॥ गख्वा तनास तं भक्ा सुरैः सार्ष तथा गुरुः।

२१ त्र० ] गएपतिखएइम्। ७६२

सुष्टाव वेदविधिना स्तोत्र ए भक्तिसंयुतः । प्रष्ृत्ति कथयामास वाक्पतिस्तं प्रजापतिम्। युत्वा व्रझ्मा नम्र्रवक्क: प्रवक्नुसुपचक्रमे। ६॥ व्रह्मोवाच। मत्प्रपीत्तोडसि देवेन्द्र पखद्राजन् श्रिया ज्वलन्। लक्ष्मीसमशचीभर्त्ता परस्तीलोलुपः सदा।०॥ गौतमस्याभिशापेन भगाङ्ग: सुरसंसदि। पुनर्लज्जाविहीनस्वं परस्त्रीरतिलोलुपः । र॥ यः परस्तीषु निरतस्तस्य शीर्वा कुती यशः। स च निन्यः पापयुत्त: शश्वत् सर्वसभासु च ॥ ६४ नैवेद्य श्रीहररेव दत्तं दुर्वाससा च ते। गजमूर्द्ि त्वया न्यस्त रभ्या हतचेतसा । १०॥ क्व सा रभा सर्वभोग्या कवाधुना त' ग्रिया हतः। पझ्मा त्यक्ता यन्निसित्ताहता लत्त: चरोन सा : ११ ५ वेश्या सथीकमिक्कन्ती निःशीकं न च चजला। नवं नवं प्रार्थवन्ती परिनिन्द पुरातनस् ॥१२ ॥ यहतं तहतं वत् निष्पवं न निवन्तते। भज नारायएं मत्त्या पझ्माया: ग्राप्तिहेतवे। १२॥ दृत्युक्का तं जगत्स्रष्टः स्ोत्स् कवचं ददौ। नारावएस्य मन्तघ नारावयपरायय:॥१४ ॥ स तैः सारधज गुरुणा ननाप मन्तनीसितम्। रटहील्वा कवचं तेन तुष्टाव पुष्करे हरिम् ॥ १५ ॥ वर्षमेवं निराहारो भारते पुखदे हभे। सिषेव कमलाकानतं कमलाप्राप्रिहेतवे । १६॥

ब्रह्मवैवर्तपुराणे [२२त्र०

आविर्भूय हरिस्तस्मर वाव्कितज्ज वरं ददौ। लक्ष्मीस्तोतज्ज कवचं मन्त्रमैश्वर्य् वर्ईनम् ॥१७॥ दत्त्वा जगाम वैकुरमिन्द्र: चीरोटमेव च। ग्हीत्वा कवचं सुत्वा प्राप पद्मालयां मुने॥ १८॥ सुरेशरोडरिं जित्वा स ललाभामरावतीम्। प्रत्वेकज्ज सुरा: सर्दे खालयं प्रापुरीषितम्॥ १९ ॥ दूति श्रीब्रह्मवैव्त्ते महापुराण नारायएनारदसवादे गए पतिखरडे शक्र लक्ष्ीप्राप्तिर्नामेक- विंशतितमोऽध्यायः ।

इ्वाविंशोऽध्यायः।

नारद उवाच। आविर्भूय हरिस्तस्ी किं स्तोत कवचं ददी। महाववपाथ् लक्ष्मीशस्तव्मे ब्रूह्हि तपोधन ॥ १॥ नारायस उवाच। पुष्करे च तपस्तवा विरराम सुरेश्वरः । आविरवभूव तत्नव क्रिष् दृष्टा हरि: स््रयम् ॥ २ ॥ ममुवाच दषीकेशो वर वृखु यथेफितम्। स च वब्रे वरं लचीमीशस्तख ददी मुदा: २॥ वरं दत्वा हृषीकेश: प्रवशुसुपचक्रले। हितं सत्यञ्ज सारख परिणानसुखावहमृ ॥8॥

२२ त्र ०] गणपतिखएडम्। ७६५

श्रीमधुसूदन उवाच। ग्टहारा कवचं शक्र सर्वदुःखविनाशनम्। परमेशवर्य्जनकं सर्वभव विमर्दनम्। ५॥ व्रह्मणे च पुरा दत्तं संसारे च जलपुते। 1

यडृत्वा जगतां श्रेष्ठः सर्वेश्वर्य्ययुती विधि:॥६॥ बभूवुर्मनवः सर्वे सर्वैश्वर्य्ययुता यतः सर्वेश्वर्य्यप्रदस्यास्य कवचस्य ऋषिर्विधि: ॥७॥ पङ्त्िव्कन्दख सा देवी सयं पझ्मालया सुर। सिद्देश्वर्य्यजपेष्वेव विनियोगः प्रकीर्त्तितः । यद्ृत्वा कवचं लोकः सर्वत्र विजयी भवेत् ॥८ ॥ मस्तकं पातु मे पझमा करठं पातु हरिप्रिया। नासिकां पातु मे लक्ष्मी: कमला पातु लोचनम् ॥८॥ केशन् केशवकान्ता च कपालं कमलालया। जगत् प्रसूर्गएडयुग्म स्कन्धं सम्पत्प्रदा सदा ॥ १० ॥ शरं श्रीं कमलवासिन्य साहा पृष्ठ सदावतु। ओी श्ीं पद्मालयायै स्वाहा वचः सदावतु। पातु श्रीर्मम कङ्कालं बाहुयुग्मञ्च श्रीं नमः ॥ ११ ॥ श ह़ों यीं लक्ष्मत नमः पादी पातु मे सन्ततञ्चिरम्। श हीं यों नमः पद्मायै साहा पातु नितम्बकम् ॥१२॥ ओ यीं महालत्ता साहा सर्वाङ़ं पातु मे सदा। श ड़ीं यीं क्ो महालत्षेा स्नाहा मां पातु सर्वतः १३ दूति ते कधितं वत्स सर्वसम्पत्करं परम्। सर्वेश्वर्य्यप्रदं नाम कवचं परमाद्ग तम्॥ १४॥ गुरुमभ्यर् विधिवत् कवचं धारयेत्तु यः ।

७६६ ब्रह्मवैवर्तपुरण [२२अ्र.

करठे वा दक्षिणे बाही स सर्वविजयी भवेत् ॥ १५॥ महातवक्ष्मीगृहं तस्य न जहाति कदाचन। तस्य छ्वायेव सततं सा च जन्मनि जन्मनि॥ १६॥ दूढं कवचमजात्वा भजेश्जत्मों सुमन्दधीः। भतलन्नप्रजप्नोऽपि न मन्त्रः सिद्धिदायकः ॥ १७॥ दूति श्रीव्रह्मवव्त्ते महापुराणे लक्षीकवचं समाप्तम् । नारायण उवाच। दत्त्वा तस्मै च कवचं मन्त्रज् षोड़शक्तरम्। सन्तुष्टश्न जगन्नाथी जगता हितकारएम् ॥ १८ ॥ श ह्ों खीं क्वों नमो महालक्ष्मा हरिप्रियाये खाहा ददो तस्मै च कपया दन्द्राय च महामुने॥ १६॥ ध्यानञ्ज सामवेदोक्त गोपनीयं सुटुर्लभम्। सिद्वैर्मुनीन्द्रर्दुष्पाप्य' ध्रुवं सिद्धिप्रदं शुभम् । २ ० ॥ खेतचम्पकवर्ाभां पतचन्द्रसमप्रभाम्। वह्रिशद्ांशुकाधानां रत्नभूषएभूषिताम् ॥ २१। दषद्वास्यप्रसन्नास्यां भक्तानुग्रहकारकाम्। सहस्रदलपझ्मस्थां खस्थाच्न सुमनोहराम् । २२॥ शान्ताष् म्रीहरेः कान्तां तां भजेव्जगतां प्रसूम् ॥ २२। ध्यानेनानेन देवेन्द्र ध्यात्वा लक्ष्मों मनोहराम्। भत्तया दास्यसि तस्ये च चोपचारागि षोड़म॥ २४ ॥ सुतानन स्तवेनैव वच्यमान वासव। नत्वा वरं ग्टहीता च लभिष्यसि च निर्वृतिम् ॥२५ स्तवनं मृणु देवेन्द्र महालक्ष्मण: सुखप्रद्म्। कथयामि सुगोप्यन्न त्रिषु लोकेषु दुर्लभम् ॥ २६॥

२२प० ] गएपतिखएडम् ।

नारायए उवाच। देवि त्वां स्तोतुमिच्छामि न चमा: स्तोतुमीक्षराः। बुडेरगोचरां सूक्षमां तेजोरूपां सनातनीम्। अत्यनिर्वचनीयाख् को वा निर्वक्कुमीशर: ।२०॥ सेच्कामयों निराकारां भक्तानुग्रह्दविग्रहाम्। स्तौमि वाझनसो: पारां किं वाऽहं जगदम्बिके।२८॥ परां चतुरखीं वेदानां पारवीज भवार्णवे। सवभस्याधिदेवीक्च सर्वासामपि सम्पदाम्२६॥ योगिनाज्ञैव योसामां जानानां ज्ञानिनान्तया। वेदानाख् वेदविदां जननीं वर्गयामि किम्। २०॥ यया विना जगत्वसवस्तु निष्फलं ध्रुवम्। यथा स्तनान्वबालानां मात्रा वस्तु त्वया सह ॥ ३१ ॥ प्रसीह जगतां माता रचासमनतिकातरान्। वयं त्वच्चरणाओीजे प्रपब्नाः भरणं गता: ।३२॥ नमः पत्िस्वरूपाये जगभभाव नमो नमः । ज्ञानदाये बुदिदायै सर्वदायै नमी नमः॥३२॥ हरिभत्िप्रदाविन्य मुत्िदावे नमो नमः । सर्वज्ञाये सर्वदावे महात्ेा नमो नमः ॥ ९४ ॥ कुपुताः कुत्रचित् सन्ति न कुत्रचित् कुमातरः। कुत्र माता पुवदोषे तं विहाय च गच्कति ।३५॥ हे मातर्दर्भनं देहि स्तनान्धान् बालकानिव। क्वपां कुर ऊपासिन्धुप्रियेऽस्ान् भक्तवत्सले ॥२६॥ दून्येवं कथितं वत्स पद्माया शुभावहम्। सुखदं मोचदं सारं शुभदं सम्पद: प्रट्म् । ३०।

ब्रह्मवैव्त्तपुराण [२३अ्र०

इदं सतोत' महापुख पूजाकाले च यः पठेत्। महालक्ष्मीगृंहं तस्य न जहाति कदाचन॥ २८ ॥ इत्युक्ष श्रीहरिस्तव्व तव वान्तरधीयत। देवो जगाम त्तीरोदं सुरैः साई तदान्या॥ ३८॥ द्रति श्रीब्रह्मवैवर्त्ते महापुराण नारायणनारदसंवादे गएपतिखसडे लक्ष्ीस्तवकवचपूजाकथनं नाम द्ाविशतितमोऽध्यायः।

न्योविंधोऽध्यायः।

11

नारायए उवाच।

दून्द्रश्न गुरुणा सारई सुरेध हृष्टमानसः । जगाम शीघ्रं पद्मायै तीरं चीरपयोनिधेः। कवचच्च गले बडा सद्रत्नगुटिकान्वितम्। मनसा स्तवनं दिव्य स्मारं स्ारं पुनः पुनः ॥१॥ से सर्वे भक्तिचताश्त तुष्टुवुः कमलालयाम्। सायुनेत्रातिदीनास भक्तिनस्रात्मकन्वरा: ॥२॥ सा तेषां स्तवनं ुत्वा सदः साच्ाद् बभूव ह। सहस्रदलपझ्मस्था शतचन्ट्रसमप्रभा ॥ ३ ॥ जगद्व्याप्त सुप्रभया जगन्मात्ा यया मुने। तानुवाच जगदात्री हितं सारं यथोचितम्॥। ४॥

गयपतिखण्डम्।

श्रीम हाल क्षीरवाच । वक्ष्ा ने ककामि-वो गेहान् गन्तु नैवं चमाधुना। मष्टनां ब्रह्मगापेय विभेमि व्रह्मथापतः ।.५। प्राणा मे ब्राह्मणाः सर्वे शखत् प्ुत्राधिकप्रियाः। विप्रदत्तव्न यत्कितरिदुयजीव्यं सदेव च। ६। विप्रा त्रुवन्तु मां तुष्टा यास्यामिच तदाज्नया। न मे पूजां ध्र वं कर्त्तु चमास्ते च तपखिनः ।। गुरुभि ब्राद्मरी देवेर्भित्तुभि वैष्णवैस्तया। बद्यभाग्यं भवेद् देवात्ते पप्ताः सन्ति सन्ततम् ॥८४ नारायगय भगवान् विभेति ब्रह्ममापतः। सर्ववीजञ्ञ भगवान् सर्वेभध् मनातनः ॥८। एतस्मिन्नन्तरे ब्रह्मन् ब्राह्मया हष्मानसाः। त्जग्म : सस्तिता: सर्वे ज्वलन्ती ब्रह्मतेजसा ॥१०॥ अङ्गिराख प्रचेताश् क्रतश्च भृगुरेव प। पुलहश्न पुलस्यश्न मरीचि रविरेव च। सनकव सनन्दय ततीयस्न सनातनः । सनत्कुमारो भगवान् सानाव्रारावगात्मक: । कपिलशासुरिचेद वोट: पञ्चभिष् स्तथा। दुर्वासा: कश्यपोऽगस्था नौतमः अरव एव च। और्वः कात्यायनसैव कणादः पासिनिस्तथा।। मार्कणडेवो लोमग्रय वमिठो भगवान् खयम् ॥ ११। व्राच्मणा विविधेद्रव्येः पूजवामासुरीशवरीम्। देवाथारखनैवेद्यैः परिहारेस भकित: ।१२। सुता मुनोन्द्रास्तां भक्या चक्ररारावनं मुदा। ६५

ब्रह्मवैवरत्तपुराणे

आगच्छ देवभवनं मर्त्यस्स जगदम्बिके ॥१२ ६ तेषां तद्चनं युत्वा तानुवाच जगत्प्रसूः । परितृष्टा गामुकीच निर्भया ब्राह्मणाज्जया। १४ । श्रीम हालक्ष्मीरुवाच। गठहान् यास्यामि देवानां युषमाकमाज्नया हिजा: । येषां गेहं न गच्छामि शृणुध्व भारतेषु च ॥ १५॥ स्थिरा पुखवतां गेहे सुनीतिवेदिनामहम्। गहस्थानां वृपागां वा पुत्त्रवत् पालयामि तान् ॥१ ६॥ यं यं रुष्टो गुरुदेवी माता तातव बान्घवा: । अतिथि: पितलीकश्च म यामि तस्य मन्दिरम्॥ १७॥ मिथ्यावादी च यः शखन्नास्तीति वाचकः सदा। सत्वहीमच्च दुःशीलो न गैहं तस्य याम्यहम्॥१८॥ सत्यहीन: स्थाप्यहारी मिथ्यासात्यप्रदायकः । विश्वासन्नः कृतघ्नो यो न यामि तस्य मन्दिरम् ॥ १८ ॥ चिन्ताग्रस्ती भयग्रस्तः शव्र ग्रस्तोऽतिपातकी। ऋपग्रस्तोऽतिक्वपणी न गेहं यामि पापिनाम् ॥२०॥ दीचाहीनश्च शोकार्त्तो मन्दधी: स्त्रीजित: सदा। न यामि च कदा गेहं पुंछल्या: बतिपुत्रयो: ।२१॥ यो दुर्वाक् कालहाविष्टः कलि: शखद् यदालये। स्त्री प्रधाना गहे यस्य न यामि तस्य मन्दिरम् ।२२॥ यत्र नास्ति हर: पूजा तदीयगुणकीर्त्तनम्। नोत्सुक स्तत् प्रशंसायां न यामि तस्य मन्दिरम् ॥२२॥ कन्यान्नवेदविक्रेता नरघाती च हिंसक: । नरकागारसट्टशं न यामि तस्य मन्दिरमृ । २४॥

२३म. ] मयपतिखएडम्।

मातरं पितरं भार्ययां गुरुपत्नीं गुरु सुतम्। अनाथां भगिनीं कव्या मनन्याश्ाश्य बान्वान् ॥२५॥ कार्पस्याद् यो न पुष्णाति सञयं कुरुते सदा। तह् हावरकागारात् यामि तामुनीखराः । २६॥ दशनं वसनं यस्य समलं रूक्षममस्तकम् । विक्वती ग्रासहासी च न यामि तस्य मन्दिरम् । २७॥ मूतर पुरीष मुत्सज्य यस्तत्पश्यति मन्दधीः । यः शेते स्तिग्धपादेन न वामि तस्य मन्दिरम् ॥ २८॥ अधौतपादमायी यो नग्नः प्रेतेऽतिनिद्रितः । सन्याथायी दिवाशायी न वामि तस्य मन्दिरम् ।२६॥ मूड्ि तैलं पुरो दत्त्वा योऽन्यदङ्ग मुपस्पृशेत्। ददाति पश्चाद्वात वा न यामि तस्य मन्दिरम् ॥३०॥ दत्त्वा तैलं मूड़ि गात्र विएम वं यः समुत्सजेत्। प्रसमेदाहरेत् पुष्प न यामि तस्य मन्दिरम् । ३१॥ तं क्विनत्ति नखरेनखरे विलिखेन्महीम्। गाव पादे मलं यस्य न यामि तस्य मन्दिरम् ॥ ३२ ॥ खदत्तां परदत्तां वा ब्रह्मवत्तिं सुरस्य च। यो हरेज् ज्ञानशीलच् न यामि तस्य मन्दिरम् ॥ २२॥ यत्कम दक्िषाहीनं कुरुते मूढ़धी: गठः। स पापी पुखहीनव् न यामि तस्य मन्दिरम् ॥ ३४ ॥ मन्त्र विद्योपजीवी च ग्रामवाजी चिकित्सकः । सूपक्वहवलसैव न यामि तस्य मन्दिरम् ॥ ३५॥ विवाहं धर्मकार्य्य वा यो निहन्ति च कोपतः। दिवा मैथुनकारी यो न यामि तस्य मन्दिरम्॥ ३६॥

ब्रह्म वे वर्त्तपुराये २8३्०

दत्युका च महालक्ष्मी रतर्डानं चकारह। ददो दृष्टिष देवानां गटहे मत्यें च नारद ॥३७॥ तां प्रणम्य सुराः सर्वे मुनयश मुदान्विताः। प्रजम्म : खालयं शीघ्र प्रत्र त्यत्तं सुहृद्यु तम् ॥ ३८॥ नेदुर्दु न्दुभय: खर्गे बभूवु: पुष्पद्ृष्ट्यः। पपुर्ेवाः खराज्यत निश्नलां कमलां मुने।२८॥ दृत्येवं कथितं वत्स लक्ष्मीचरित मुत्तमम्। सुखदं मोचदं सारं किं पुनः श्रोतुमिच्छसि॥ ४०। इति शीब्रह्मवेवत्तें महापुराणे नारायसनारदसंवाद अणपतिखण्डे लन्न्ीचरित नाम तयो- विंभतितमोऽध्यायः ।

चतुर्विं शोडध्यायः।

नारद उवाच।

मारायब महाभाग हरेरंश समुद्व।। समें अुतं तत्प्रसादाद्षेप्रचरितं शुभम् । १। दन्तद्ययुतं वक्क गजराजस्य बालके।। विश्ुना योजितं ब्रह्मबेकदन्तः कथं शिरः॥ २। कुतो गतोऽस्य दन्तोऽन्यस्तद्गवान् वक्रुमर्हति। सर्वेश्वरस्व सर्वज्ञः कवपावान् भक्तवत्सलः ॥२॥

२४ श्र० ] गयपतिखएडम् । ७७३

सूत उवाच। नारदस्य वचः गुत्वा स्पेरारुणसरोरुहः। एकदन्तस्य कथनं प्रवक्त्ुमुपचक्रमे ॥४॥ नारायण उवाच। ृणु नारद वच्य ऽह मितिहासं पुरातनम्। एकदन्तस्य चरितं सर्वमङ्गलमङ्गलम् ॥ ५ू ॥ एकदा कात्तवीर्य्यस जगाम मृगयां मुने। मृगान्निहत्य बहुलान् परिश्रान्ती बभूव सः ॥६॥ निशामुखे दिनेतीते तत्र तस्थी वने नृपः । जमदग्न्याय्माभ्यासे उपोध सैन्यसंयुत: ॥॥ प्रातः सरोवरे राजा स्नातः शुचिरलङ्गतः । दत्तात येन दत्तञ्ञ जजाप भक्तिती मनुम् ॥८॥ मुनिर्ददर्य राजानं शुष्ककरठोउतालुकम्। प्रीत्या सभ्भाषयामास पप्रक् कुगसं मुनिः ॥ ८॥ ननाम सभ्भमाद्राजा मुनिं सूर्व्यसमप्रभम् । स च तन्म ददी प्रीत्या प्रपाताय शुभाभिषम् ॥ १०॥ वृस्तान्त कथयामास राजा चानगनादिकम्। संभ्मेगैव मुनिना त्स्त राज्जा निमन्त्रित: । ११ ॥। विज्ञाप्य तं मुनिश्रेठः प्रययौ खालयं मुद्दा। लक्ष्ीसमां कामधेनु कथयामास मातरम् ॥१२ ॥ उवाच सा मुनि भीतं भयं किं ते मयि स्थित। जगट् भोजयितुं मत्तस्वं मया को नृपी मुने ॥ १३॥ राजभोजन योग्याहं यद यढ द्रव्यं प्रयाचसे। सवें तुस्यं प्रदास्यामि त्रिपु लोकेषु टुर्लभम् ॥ १४ ॥

ब्र ह्मवैव र्त्तपुराशे [२४ प.

सौवर्णानि राजतानि पात्राषि विविधानि च। भोजनार्हांखय संख्यानि पाकपाताणि यानि च । १ ५ । पालाषि खादुपूर्णानि प्रददी मुनये च सा। नानाविधानि खादूनि परिपक्कफलानि च । १६॥ पनसासत्रनारिकेलश्रोफलानि च नारद। राशीभूतान्यसंख्यानि खादूनि लड्ड कानि च । १०। यवगोधूमचूर्णानां पिष्टकानां बहनि च। पक्कान्नानां पर्वतञ्व परमान्नस्य कन्दरम् ॥ १८॥ दुग्धानाज् ष्टतानाज नदीं दधा ददौ मुदा। पर्करायां तथा राशिं मोदकानाज् पर्वतम्। पथुकानां सुथालीनां पर्वतं प्रददौ मुदा ॥ १८ । ताम्दूलं प्रददो पूर्गीं कर्पूरा दसुवासितम्। नृपयोग्य कौतुकञ्न सुन्दरं वस्त्रभूषगम् ॥ २०॥ मुनिः सभु मभारो दत्त्वा ट्रव्यं मनोहरम्। भोजगामास राजानं ससैन्यमवलीलया॥ २१॥ यद् यत सुदुर्सभ वस्तु परिपूरीं वृपेश्वरः । जगाज विरमयं राजा दष्टा पात्रमुवाच ह । २२॥ राजीवाच। द्रव्याखेतानि सचिव दुलैभान्यश्ुतानि च। ममासाध्यानि सहसा का गतान्यवलीकय । २२ । तृपाज्या च सचिवः सर्वे द्ृष्टा मुनेगेहै। राजानं कथयामास वत्तान्त महद्ङ् तम् ॥ २४॥ सचिव उवाच। टृष्ट सर्वे महाराज निबोध मुनिमन्दिरे।

२४भ ० ] गथपतिच्हम्।

वड्िकुएड यम्रकाष्ठ कुशपुष्पफलान्वितम् । २ ५। कृण चर्म सुव सुग्भि: मिथ्यसंकय सहुलम्। तैजसाधारयस्वादि सर्वसम्पद्धिवर्जितम् । २६। वृच्तचर्मपरिधाना टष्टा: सर्वे जटाधरा: ।२७॥ गहैकदेशे हश सा कपिलैका मनोइरा। चार्वङ्री चन्द्रपर्णाभा रक्तपङ्जलीचना। २८। ्वलन्ती तेजमा तव पूवचन्द्रसमप्रभा । सर्वसम्पद्गुगाधारा साच्ादिव हरिप्रिया ४२८: सवथाराधितो राजा दुर्युद्वि: सचिवाच्चया। मुनिं ययाचे तां धेनु निबइः कालपाभतः। ३०। किं वा पुस्यञ्च का बुहधिर्नियेकः सवती बसी। पुस्यवान् बुद्धिमान् देवाद्रावेन्द्री याचते दिजम् ।२१। पुस्ात् प्रजायते कमे पुस्यरूपस् भारते । पापात् प्रजायते कमे पापरूपं भयावहम् । २२ । पुस्वात् कत्वा खगभोगं जन्म पुसयस्वले नृणाम्। पापात् भुक्का च नरकं कुप्सितं जन्म जीविनाम् ।२२। नीविनां निः्कृतिर्नास्ति स्थिते कमप्ि नारद। तन कुर्वन्ति सन्त् सन्तत कर्मयः चयम् ३४॥ सा विद्या तत्तपी ज्ानं स गुरुः स च बान्व:। सा माता स पिता पुत्रस्तत् चयं कारयेत्तु यः । ३५। नीविनां दारगो रोग: कर्मभोगः शुभाशुभः ।. भत्तवैद्यस्तं निहन्ति क्वशभत्िरसायनात्। ३६॥ माया ददाति तां भक्तिं प्रतिजमनि सेविता। परितुष्टा जगडाती भक्ताय बुडिदायिनी। २०॥

ब्रद्मवैवत्तपुराये [२४श् .-

परा परमभक्ताय माया यस्मै ददाति च। मायां द्त्वा मोहयितु न विवेकं कदाचन ॥ ३८॥ मायाविमोहिती राजा मुनिमानीय यत्तः। उवाच विनयं भत्या पुटाञ्जलियुती मुद्रा ॥ २९॥ राजीवाच। भिक्षां देहि कल्पतरो कामधेनुञ् कामदाम्। मह्यं भक्ताय भत्तेश भत्तानुग्रहकातर॥ ४० ॥ युझ्द्विधानां दातृणामदेवं नास्ति भारते। दधीचिर्देवताभ्यश्च ददी खास्थि पुरा श्रुतम् ॥ ४१॥ भुभङ्गलीलामात्रए तपोराशे तपीधन। समूहं कामधेनूनां स्रष्टुं गत्तोऽसि भारते ॥ ४२ ॥ मुनिरुवाच। अ्रहो व्यतिक्रमं राजन् व्रवीषि शठ वच्चक। दानं दास्यामि विप्रोऽहं नत्रियाय वृपाध्म ॥ ४३॥ कृणोन दत्ता गोलोके ब्रह्मणे परमाकना। कामधेनुरियं यज्ञेन देया प्रापतः प्रिया ॥ ४४ ॥ ब्रह्मणा भृगवे दत्त्वा प्रियपुत्ाय भूसिप। मह्य दत्ता च भृगुणा कपिला पेलकी मम ॥ ४५॥ गोलकजा कामधेनुर्दु लभा भुवनत्रये। लीलामालात् कथमहं कपिलां सष्टुमीखरः॥४६॥ नाहं रे हालिको मूढ़ त्वया नोत्यापिती बुधः । च्षणेन भस्मसात् कर्त्तु चमोऽहमतिथिं विना॥ ४७॥ वटहं गच्छ गृहं गच्छ मतोपं नैव वर्दय। पुत्रदारादिकं पश्य दैववाधित पामर ॥ ४८॥

२४प०] मणपतिखण्डम्।

मुनेस्तद् वनं सृत्वा चुकोप स नराधिप: । नत्वा मुनिं सैन्यमध्य प्रययी विधिबाधित: । ४2 ॥ गत्वा सैन्यसकारशं स कोपप्रम्रिताधरः । किङ्गरान् प्रेषयामास धेनुमानयितु वलात्॥ ५ू० ॥ कंपिलासन्निधिं गत्वा ररोद मुनिपुङ्गवः। कथयामास वत्तान्त थोकेन हतचेतनः । ५१। रदन्त व्राह्मणं दृद्टा सुरभिस्तमुवाच ह। साचाल्जक्षमी: खरूपा सा भक्तानुग्रहकातरा । ५२ सुरभिरुवाच। इन्द्रो वा हालिको वापि खवस्तु दातुमीखरः । प्ास्ता पालयिता दाता सतस्तूनाच सन्ततम् ३५३। सेच्कया पेवृपेन्द्राय मां ददासि तपोधन। तेन सार्च गमिष्यामि संच्कया च तवाज्या॥ ५४॥ प्रथवा न ददासि तंन गमिष्यामि ते व्टहात्।। मत्तोदत्तेन सैन्धेन दूरीभूतं टृपं कुरु । ५५ मे कथं रोदिषि सर्वज्ञ मायामोहितचेतनः । संयोगध् वियोगश कालसाध्यो नचालन: । ५६। खं वा को मे तवाहं का सम्बन्धः कालयोजितः । यावदेव हि सम्बन्धो मम त्वं' तावदेव हि। ५७ । मनो जानाति यद् द्रव्यमात्मनस्चापि केवलम्। दुःखच तस्य विच्क्ेदाद् यावत् सत्वन्न तत्ववै। ५८॥ दृत्यु क्रा कामधेनुय सुषाव विविधानि च। पस्वास्थम्ताणि सैन्यानि सूर्य्यतृत्यप्रभागि च । ५८।

[२४ त्र.

विनिःसता नासिकाया: शूलिनः पञ्जकोटय: । ६०॥ विनिःसता लोचनाभ्यां प्रतकोटि धनुरईराः। कपालान्निःसता वीरास्त्रिकोटि दएडधारिस: ॥ ६१ ॥

भतकोटि गदाहस्ता: पृष्ठदेशात् विनिर्गता: ॥ ६२।। विनिःसता: पादतलादादभाएडा: सहस्रभः । जद्वादेशान्निःसताश्न त्रिकोटि राजपुत्रकः । ६३ । विनिर्गता गुह्यदेशात्रिकोटि स्ेच्कजातयः । दच्वा सैन्यानि कपिला मुनये निर्भयं ददौ। युद्द कुर्वन्तु सैन्यानि तवं न यासीत्यवाच ह॥ ६४॥ मुनिः सभ्भृतसभ्भारैह्र्षयुक्तो बभूव ह। नृपेए प्रेरितो भत्वो नपं सर्वमुवाच ह॥ ६५ ॥ कपिला सैन्य वत्तान्तमात्मवर्गपराजयम्। तत् गुत्वा ृपशार्दू लस्स्तः कातरमानसः । दूतद्वारा च सैन्यानि चाजहार खदेशतः ॥६६॥ दूति श्ीब्रह्मवैवर्त्ते महापुराणे नारायएनारदसंवादे गणपतिखरडे एकदन्त प्रश्नप्रसक्के जमदग्नि कार्त्तं- वीर्य्ययुद्दे चतुविभ्यतितमोऽध्यायः ।

गणपतिसष्डम्।

पञ्चविंशोऽध्यायः।

नारायण उवाच।

हरि सरन् कार्त्तवीर्यो हृद्येन विद्यता। दूतं प्रस्थापयामास कूपितो मुनिसव्रिधिम् ॥ १ ॥ युद्ध' देहि मुनिश्रेष्ठ किं वा धेनुच्न वाष्कितम् । मह्नं भृत्यायातिथये सुविचार्य्य यथोचितम्।२॥ दूतस्थ वचनं गुत्वा जहास मुनिपुङ्गवंः। हितं सत्य नीतिसारं सवें दूतमुवाच ह॥ ३॥ मुनिरुवाच। दृष्टो तृपी निराहारः समानीतो मया गहम्। विविधन्न यथा प्त्या भीजितञ्ज यथीचितम् ॥ ४॥ कपिलां याचते राजा मम प्रायाधिकां बलात्। तां दातुमचमी दूत युद्धं दास्यामि निधितम् ॥ ५ । मुनेस्तद्चनं गुत्वा दरतः सर्वमुवाच ह। नृपेन्द्रव्न सभामध्य सन्नाहसंयुतं भिया॥ ६। मुनिश कपिला माह साम्प्रतं किङ्गरोम्यहम्। कर्सधारं विना नौका तथा सैन्यं मया विना।॥ कपिला च ददी तस्प प्रस्ाणि विविधानि च।

जयं भवतु ते विप्र युद्ध जेथ्यसि निसितम्। तव सृत्युन भविता चाव्यर्ास्त्र विना ध्रुवम्॥८॥

७८.० [२५३०

नृपेण साई' ते युद्ध मयुत्त ब्राह्मणस्य च। दत्ताव यस्य शिष्येैवाव्यर्थभक्तिधारिया। दत्युक्ा कपिला ब्रह्मन् विरराम मनखिनी॥ १०॥ मुनिर्मन स्वी सैन्यस् सज्जीभूतप्नकार ह। ग्टहीत्वा सर्वसेन्यञ्न प्रजगाम रस्यलम् ॥ ११॥ राजा जगाम युद्ाय ननाम मुनिपुङ्गवम्। उभयो: सैन्ययोर्युद् बभूव बड्डु टुष्करम् । १२॥ राजसैन्यं जितं सवें कपिलासेनया बलात्। विचित्नञ्च रधं राज्जो बभज्ज लीलया रणे॥ १३॥ धनुषिच्छेद सब्राहं सा सेना कापिदी मुद्दा। वुपेन्द्र: कापिलैयानि सैन्यानि जेतु मचम: ॥ १४॥ सैन्यानि तं शस्त्रवध्या न्यस्तशस्तच्नकार ह। भरवथ्या प्रस्तवृथ्या राजा मूच्छी सवापह ॥ १५। किधित् सैन्यं मृतं राज्त: किञ्िदेव पलायितम्। मुनीन्ट्रो मूर्च्कितं दृष्टा वृपेन्द्र मतिघिं मुने। १॥॥ कवपानिधि्न कपया तत्सैन्यं सञ्जहार च। गत्वा सैन्यं विलीनञ्ज कपिलायाच्च कत्रिमम् ॥ १०॥ नृपाय मुनिना शीघ्रं दत्त्वा चरएरेशवः। श्रमीर्वादं प्रदत्तव्व जयोऽस्विति छपालुना। कनएडलुजलं दत्वा कारयामास चेतनाम्। १८॥ स राजा चेतनां प्राप्य समुखाय रपाजिरे।। मूर्धा नजाम भत्या च मुनिश्रेठं पुटाञ्जलि:।१९। मुनिः शुभाभ्रिषं दच्वा राजानवालिलिङ्ग च। पुनस्तं स्नापयित्वा च भोजयामास यवतः ॥२०।

मयपतिखएडम्।

नावनीतप्त प्दयं ब्राद्मषानाच्न सन्ततम् । अन्येयां खुरधाराभमसाध्य दारुणं सदा ॥२१॥ उवाच तं मुनिश्रेष्ठी गहं गच्छ तृपाधिप। राजीवाप। रशं देहि महावाही धेनु किंवा मयेसिताम्। २२॥ दूति श्रीव्रम्मवैवस्ते महापुराषे नारायपनारदसंवादे गणपतिखण्डे तृपमुनियुद्धकथनं नाम

नारावण उवाच। हरि सरन् मुनिश्रेष्ठो वाक्य गुत्वा च भूसतः । हितं सत्यं नीतिसारं प्रवक्तुसुपचक्रमे ॥१॥ मुनिरुवाच। गहं गच्क महाभाम रन्त धमें सनातनम्। सर्वसम्पत् ख्थिरा पश्त् स्थिते धर्मे सुनिखितम् ।२॥ लास दृद्टा निराहारं समानीय ग्टहं नृप। तव पूजामकरवं यघामत््या विधानतः॥३॥ साम्प्रतं मूच्कितं दृद्टा पाटरेखं शुभाभियम्। अदृदं चेतनां कत्वा वक्त मेवीचितं न ब् ॥ ४ ॥ नृपस्तदचनं गुत्वा प्रगम्व मुनिपुङ्गवम्। ६६

७८२ ब्रह्मवेवर्स्तपुराणे [२६्०

रथमन्यमारुरोह युद्धं देहीत्युवाच हृ॥ ५। मुनिः कृत्वा च सन्नाहं तं योडुमुपचक्रमे। राजा तं युयुधे तत कोपेनाहतचेतनः ॥ ६॥ कपिलादत्तभस्त्रेय न्यस्तपरस्त चकारतम्। कपिलादचया शत्त्ा पुनर्मूक्कां चकार च ।। पुनश् चेतनां प्राप्य राजा राजीवलोचनः। मुनिना युयुधे तत्र कोपेन पुनरीव च ॥ ८ ॥ वक्िञ्ज योजयामास समरे पुनिपुङ्गवः । मुनिर्निर्वापयामास वारुणेनावलीलया । 2 म नृपेन्द्रो वारुणास्त्रज्ज चित्तेप समरे मुनौ। वायव्यास्त्रेण स मुनिः भमयामास लीलया ॥ १० ॥ वायव्यास्त्र नृपश्रेष्ठस्विक्षेप समरे तदा। गान्धर्वेण मुनिश्रेष्ठः शमयामास तत्चरम् ॥ ११॥ नागास्त्ज्न वृपश्रेष्ठविक्चेप रसमूईनि। मारुड़ेन सुनिश्रेष्ठी जघान तत्चएं मुदा । १२ ॥ माहेश्वरं महास्त्रच् भतसूर्य्यसमप्रभम्। चिक्षेप वृपतिश्ष्ठी द्यीतयन्तं दिशीदम। १२॥ वैषवास्तरेष दिव्येन त्रिलोकव्यापवेन च। मुनि र निर्वापयामास बहुयत्नेन नारद । १४ ॥ मुनिर्नारायणास्त्रत्न चित्षेप मन्त्रपूर्वकम् । शुस्त्र दृष्टा महाराजी ननाम भरणं ययी। १५॥ अष्टष्व भत्रमणं ऊत्ा चषं दीघा दिमोदश। प्रतयाग्नि समन्तत्र खयमन्तरधीयत ॥ १६ ॥ गृन्भसास्तव्न स मुनिसिक्षेप रखमूईनि।

२६ग्र०। गणपतिखएडम् ।

निद्रां प्राप तेन राजा सुष्वाप चसृती यथा॥ १७॥ दृष्टा तृपं निद्रितव्ज अद्वचन्द्रेण तत्चगम्। चिच्छेद सारथिं यानं धनुर्वायं मुनिस्तदा। १८॥ मुकुटञ्ञ तुरप्रेण क्वत्र सन्नाहमेव च। अस्त्र' तूएं वाजिगएं विविधेन च भूमृतः ॥१८॥ भुनिस्तत्सचिवान् सर्वान् नागास्त्र णावलीलया। निवध्य स्थापयामास प्रहस्य समरस्थले। २०॥ मुनिस्त बोधयामास सुमन्त्रेणावलीलया। निबद्ञान् सचिवान् सर्वान् दर्भयामास भूमिपम् ॥२१॥ दर्भयित्वा वृपं तांथ मोच्तयामास तत्क्षगम्। नृपेन्द्रमाभ्रिषं कत्वा ग्टहं गच्छेत्युवाच ह । २२॥ राजा कोपात् समुत्याय शूलमुद्यस्य यत्रतः । चित्षेप तं मुनिश्र ष्ं मुनिः शत्या जधान तम् ॥ २३॥ एतस्मिन्नन्तरे ब्रह्मा समागत्य रगस्थलम्। सुप्रीतिं कारयामास सुनीत्या च परसरम् ॥ २४ ॥ मुनिर्ननाम ब्रह्माणं सन्तुष्टस्न रणस्थले। राजा नत्वा विधिं विप्र स्वालयं प्रथयी तदा ॥ २५॥ मुनिर्ययी च स्वग्टहं स्वग्टहं कमलोद्गवः । दूत्य वं कथितं किञ्चिद्परं कथयामि ते ॥ २६॥ इति श्रीवह्मवैवरत्ते महापुराणे नारायमनारदसंवादे गरपतिखर पडबिंशतितमोऽध्यायः।

ब्रह्मवैवर्त्तपुराखे

नारायण उवाच।

हरिं समृत्वा ग्टहं गत्वा राजा विस्नितमानस:। पुनर्जगामारणव्च जमदग्न्यान्मं तदा ॥ १॥ रथानाञ्न चतुर्लच रथीनां दमलचकम्। पश्वन्द्राणं गजेन्द्रागां पदातीनामसंख्यकम् ।२॥ राजेन्द्राणां सहस्रव महाबलपराक्रमम्। महासमृडियुत्तश्त वलोका जेतुमीश्वर: ॥२॥ समृद्ा वेष्टयामास जमदगन्यान्तमं मुदा। रथस्थो वर्मयुत्तश्न कात्तवीर्य्ार्जुन: स्यम् ॥ ४॥ सैन्य शब्दैर्वाद्यशब्देमहाकोला हलैमुने।

पुरों प्रविश्य बलवान् ग्टहीत्ा कपिलां शुभाम्। महं गन्तु मनश्नक्रे दुर्वुदि रसदाश्तयः ॥६॥ समुत्तस्थौ मुनित्रष्ठो गहीत्वा सथर धनुः। एक्राकी मुकगावय धेनुं नत्वा हरिं सरन्॥। आ्रमस्थाम् जनान् सर्वान् समाश्वास्य च यहातः। भाजगाम रसस्थानं निःशड्डो टृपतेः पुरः ।८॥ चकार परजालञ्न स मुनिमन्त्रपूर्वकम्। चच्छाद खात्रमं तैच मानवं वर्मया यधा । ८ ॥ अपरं भरजालज्न चकार मुनिपुङ्वः।

२७ प्र० ! गणपतिखस्डम्। ७८५

तैरेव वाग्यामास सर्वसैन्यं वथाक्रमम् ॥ १०॥ मुनिना शरजालेन सवसैन्यं समावृतम् : तानि सर्वाणि गुप्तानि पत्राणि पञ्जरे यथा ॥ ११ ॥ राजा दृष्टा मुनिश्र छ्ठमवरुह्य रथात् पुरः। सार्डं वृपेन्द्रैर्भ क्या च प्रशानाम पुटाज्जलि:। १२॥ नत्वा रुरोह यानं स मुनेः प्राप्य शुभाभिषम्। आरुरोह वृपेन्द्रस खयानं हृष्टमानस: ॥ १३॥ नृपैः साद नृपश्रष्ठव्यित्षेप मुनिपुङ्गवम्। अस्त्र श्स्त्र गदां भत्ति जघान लीलया मुनिः । मुनिशिक्षेप दिव्यास्त्र चिच्छेद लीलया नृप: ॥ १४॥ शूलज्निक्षेप नृपातर्नघान तत्तदा मुनिः । अरपरं गरजालज चिन्तेप मुनिपुङ्गव: । १५॥ पस्त्रोघेदु निवा्य्ये खगड खरडं नृपा ययुः । निबदा गरजालेन न च गत्ता: पलावितुम् ॥ १६ ॥ जृन्भ्रणास्त्रे मुनिना ते च सर्वे विजृश्भिताः । हृस्त्यश्वरथपादातसहितं सर्वसैन्यकम् ॥ १७॥ राजानं निद्रितं दृष्टा न जघान मुनीशवरः । गहीत्वा कपिलां घृष्टी रुदन्तीं बोकमूर््किताम्। बोधवित्वा पुरः कृत्वा सग्ट गन्तुमुद्यतः । १८। एतस्मिन्नन्तरे राजा चेतनां प्राप्य नारद। निवारयामास मुनिं गहीत्वा सगर धनु: ॥ ११ । जगाम कपिला तस्था खस्थानञ् रगस्थलात्। मुनिय तस्थी निःगङ्डी य्टहीला सथरं वनुः ॥ २०॥ ब्रह्मास्ञ्च तृपश्रेष्ठः प्रिचेप मुनौ तदा।

७८६ ब्र डावेवसपुराणे [२७ श०

ब्रह्मास्तरेर मुनीन्द्रस्य सद्यो निर्वाणतां गतम् । २१। दिव्यास्तेरा मुनिश्रेष्ठी नृपस्य सथरं धनुः। रथन्न सारथिजैव चिच्क द वर्म दुर्वहम् ॥ २२ ॥ अरथ राजा महाक्रुडी ददर्य खसमीपतः। दत्तेन दत्तां शत्ि तामेकपुरुषघातिनीम् ॥२३॥ जग्राह नत्वा दत्तं तं प्रणम्य शक्तिमुल्वणाम्। घूर्यायामास तत्रव प्तसूर्य्यसमप्रभाम् ॥ २४। यत्तेज: सर्वदेवानां तेजी नारायवस्य च। पम्भोक ब्रह्मराश्चेव मायायासचेव नारद : २५॥ तत्रवावाहयामास स योगी मन्त्रपूर्वकम्। तेजसा द्योतयामास गगनव्न दिशोदश । २६। दृष्टा चिपन्तों ता देवा हाहाकारं चकार है। आकाशस्थान समरं पश्यन्ती दुःखिता ददा।। २७ चिक्षेप तां घूषयित्वा कार्त्तवीर्य्यार्नुनः खयम्। सद्ः पपात सा पतिर्ज्वलन्ती मुनिवचसि। २८ू। विदार्य्योरो मुनेः पकति जंगाम हरिसननिधिम्। दत्ताय हरिया दत्ता दत्तेनैव वृपाय सा ० २८॥ मूचीं सम्प्राप्य स मुनिःप्रायं स्तत्याज तत्चयाम्। तेजोऽमरे भमिता च ब्रहलीकं जगाम ह। २०॥ युध्धे सुनिं मृतं दृद्टा रुरोद कपिला मुह्ठः। है तात तातेत्युच्चार्य्य गोलकं सा जगाम ह।्। २१॥ सवें सा कथयामास गोलोके कृप्एमीश्रम्। रत्नसिंहासनस्थं तं गोपैर्गोपीभिराष्टतम् । २२ । छणोन ब्रद्रो दत्ता व्रद्मया भृगवे पुरा।

9%] गणपतिखएडम्।

सा मीत्या पुष्करे ब्रह्मन् भृगुणा जमद्ग्नये॥ ३२ ॥ नत्वा प कामधेनूनां समूहं सा जगाम ह। तदय्ुविन्दुना मत्ये रतस्ो बभूवह। १४ ॥ अथ राजा तं निहत्य बोधयित्वा खसैन्यकम्। प्रायच्चित्तं विनिर्वत्य नगाम सालयं मुदा ।३५। प्रायनाथं मृतं सुत्ा जगाम रेखुका सती। मुनिं वतस संस्थाप्य चणं मूर्च्छा मवाप सा। २६। तदा स चेतनां प्राप्य, न रुरोद पतिव्रता। एहि वत्स भृगोराम राम रामेत्युवाच ह।२७। आजगाम भृगुस्तूरं क्षणेन पुष्करादहो। ननाम मातरं भत्या मनोयायी च योगवित्॥ ३८॥ दृष्टा रामो मृतं तातं शोकात्तीं जननीं सतीम्। आकरं रसवत्तान्तं प्रयान्तीं कपिलां शुचा ।३९। विललाप भगं तत्र हे तात जननीति च। चिताचकार योगीन्द्रवन्दनैराज्यसंयुताम् । ४० । रेखुका राम मादाय तूयें कत्वा खवचसि। चुचुम्ब गणडे शरिरसि रुरोदीच्चेभैशं मुह्ठः ॥ ४१ ॥ राम राम महावाहो क्व यामि त्वां विहाय च। वक्स वत्सेति कत्वैवं विललाप भृभं मुह्गः ॥ ०२॥ मत्प्रागाधिक हे वत्स मदीयं वचनं मृणु। पिचो: शेषक्रियां कत्वा पुत्र युद्धे न यास्यसि। ४३॥ ग्हे तिष्ठ सुखं वत्स तपस्यां कुरु प्ाश्वतीम्। समरं नैव सुखदं दारुषे: चवियेः सह॥ ४४ ॥ मातुर्वचनमश्ुत्वा प्रतिज्ञां तां चकार ह।

७८6 ब्रह्मवेव र्तपुराणे २७त्र०

त्रिःसप्तक्वत्वोनिर्भूपां करिययामि ध्रुवं महीम् ।४५। कार्तवीय्यें हनिषामि लीलया क्षत्रियाधमम्। पितृश् तर्पयिष्यामि न्षत्रियच्ततजैन च॥ ४६ । दत्यु दीर्य्य पुरो मातु विललाप मुद्दर्मुह्कः। हितं तथ्यं नीतिसारं बोधयामास मातरम् ॥ ४0 ।

राम उवाच।

पितुः शासन हन्तारं पितुवधविधायकम्। यो न हन्ति महामूढ़ो रौरवं स व्रजेद् ध्र वम् ॥ ४८॥ अम्निदो गरदस्ैव शस्त्रपाषि धनापहः। चेत्रदारापहारी च पिटबन्धुविहिंसक: । ४2 ।। सततं मन्दकारी च निन्दकः कटुवाचकः। एकादशैते पापिष्ठा वधार्हा वेदसम्मताः ॥ ५०॥ द्विजानां द्रविशादानं स्थानान्निर्वासनं सति। वपनं ताड़नज्जव वधमाहुन्नीषिय: ॥ ५१॥ एतस्मिन्नन्तरे तत्र आजमाम भृगु: खयम्। अतित्स्तो मनसी च हृदयेन विदूयता ॥ ५ू२॥ दृद्टा तं रेगुका रामी विनयञ्ज चकार ह। सतावुवाच वेदीत परलोक हिताय च । ५३॥

भृगुरुवाच़। मदंश जातो ज्ञानी लं कथं विलपसे सुत। जलबुद्धुद्वत् सवें संसारे च चराचरम्। ५४॥ सत्यसारं सत्यवीजं कप्ण चिन्तय पुत्तक। यहतं तद्तं वव्स गतं मा पुनरागतम् । ५५॥

२७ऋ० ] मणपतिखणडम्।

यङ्धवेत्तङ्गवत्येव भविता यङ्विष्यति। सत्य नैषेकिकं कर्म निषेक: केन वार्य्यते॥ ५६। भूतं भव्य भविष्यन्स यत् केन निरूपितम्। निरूपितं यत् तत् कर्म कैन वत्स निवार्य्ते ॥ ५७ ॥ मायावीजं मायिनाज्ज शरीरं पाप्चभौतिकम। सङ्गेतपूर्वकं नाम प्रातःखप्नसमं सुत। ५८ ॥ चुधा निद्रा दया शान्ति चमा कान्त्याद्य स्तथा। यान्ति प्राणा मनो ज्ञानं प्रयाते परमात्मनि । ५ट 8 वुद्धि प्रत्तय: सर्वा राजेन्द्र मिव किङ्गराः । सर्वे त मनु मच्कन्ति तं क्वष्ण भज यत्नतः ॥ ६० । केवा केषास पितरः केवा केषां सुता: सुत। कर्मोमिप्रेरिता: सर्वे भवाब्धौ दुस्तरे परम् । ६१। ज्ानिनो मा रुदन्येव मा रोदी: पुत्र साम्प्रतम्। रोदनायुप्रपतनान्मृतानां नरकं ध्र वम्॥ ६२। सङ्गेताभिधमुच्चारय्य यत् रुदन्ति च बान्धवाः । यतवर्ष रदित्वा तं न प्राप्रुवन्ति निश्चितम् । प्रार्थिवांगञ्ज पृथिवी गह्नाति च त्वचाटिकम् ।६३॥ तोयांपज्ष तथा तोयं शून्यांगं गगनं तथा। वायुं गञ्च तथा वायुस्तेज स्तेजांशकं तथा. ६४। सर्वे विलीना: सर्वेषु को वाऽडयास्यति रोदनात्। नामयुतियमःकर्मकथामावा वभेयिताः । ६५। वेदोत्तश्चेव यत् कर्म कुरु तत् पारलीकिकम्। सच मन्धु: स पुच परलोकहिताय यः। ६६ ॥ भृगोस्तदचनं युत्वा थोकं तत्वाज तत्नयम्।

रेखुकाच महासाध्वी तं वक्ुमुपचक्रमे॥ ६७॥ इूति श्ीब्रह्मवेवत्ते महापुराणे नारायएनारदसंवादे गण पविखएडे सप्तविंशतितमोऽध्यायः ।

रेखुकोवाच। ब्रह्मन्नमुगमिष्यामि प्राणनाथस्य साम्प्रतम्। ऋतोख्चतुर्थदिविसे सृतोऽय मद्य मानदः॥ १॥ कर्त्तव्या का व्यवस्थात् वद वेदविदां वर। त्वमागतो में सहसा पुरेन कति जन्मनाम् । २ ॥ भृगुरुवाच। अहो पुसयवतो भर्त्तुरनुगच्क महासति। चतुर्थदिवसं शुद्ध सामिनः सर्वकर्मसु ॥ ३ ॥ शुद्धा भर्त्तुश्तुर्थेडड़ि न शुद्धा दैवपैत्रयोः। दैवे कमेणि पैत्रे च पज्जमेऽड़्ि विशुद्ति॥४॥ व्यालग्राही यथा व्यालं विलादुदरते वलात्। तद्वत् स्ामिन मादाय साध्वी सरगे प्रयाति च । ५॥ मोदते खामिना तत्र यावदिन्द्राश्तुर्दभ। अ्रत ऊरड® कर्मभोगं भुङ्ग साध्वि शुभाशुभम् ॥ ६॥ स पुत्रो भक्तिदाता यः सा च स्त्री यानुगच्छति। स बन्धर्दानदाता यः स शिथ्यो गुरु मर्चयेत् ॥ ७।

२=प्र०| गएपतिखएडम्।

सोडभीष्ट देवो यो रक्षेत् स राजा पालवेत् प्रजाः। स च सामी प्रियाधमें मतिं दातुमिहेखरः ॥८। स गुरुधमदाता यो हरिभत्ि प्रदायकः । एते प्रशंस्या वेदेषु पुराणेपु च निश्धितम् ॥ 2। रेगुकीवाच। मन्तु खवस्वामिना सार्द का पका भारते मुने। का वाप्यभक्ता नार्य्यश तन्े ब्रूहि तपोधन ॥ १० ॥ भृगुरुवाघ। बालापत्यास् गर्भिखो ह्यदष्टऋतव स्तधा। रजस्वला च कुलंटा गलितव्यांधिसंयुता॥११॥ पतिसेवाविहीना या अभक्ा कटुवाचकाः । एता गच्कन्ति चेद्देवात्न कान्तं प्राप्तुवन्ति ता: ।१२। संस्कृताग्नि पुरी दत्त्वा चितासु आायिनं पतिम् । कान्तास्त मनुगच्कन्ति कान्ता सेत् प्राप्ुवन्ति ता: ॥१३॥ अनुगच्क न्ति या: कान्तं तमेव प्राप्रुवन्ति ताः । साड कत्वा पुशयभोगं प्रति जन्म्मनि जन्मनि । १४ ॥ दयन्त कथिता साध्वि व्यवस्था सटहिसां ध्र वम्। तीथें ज्ञानमृतानाव वेप्णवानाव्न य्ययताम् ।१५। या साध्वी वैष्वं कान्त यत्र यत्रानुगच्छति। प्रयाति खामिना साड़ वैकुगठ हरिसन्निधिम् ॥१६॥ विशेषी नास्ति भक्ानां तीर्थे वान्यत् नारद। मरणे च समफलं मुक्तानां कराभाविनाम् । १७ ॥ तथो: पातोनास्ति तस्मामहति प्रलये सति। नारायणं तं भजेत पुमां स्त्रो कमलालयाम् ॥ १८॥

ब्रद्मवैवर्त्तपुराणे (२८श्र०.

तीर्थे ज्ञानमृतश्चापि वैकुरठ याति निश्चितम्। सभार्य्यो मोदते तत् यावद्दै ब्रह्मषः पतम् ॥१८॥ दृत्युक्वा रेखुकां तत्र पर्भुराम सुवाच है। वेदीक्वचनं सरवें स भृगु: समयोचितम् ॥ २०॥ एहि वत्स महाभाग त्यज शोक ममङ्गलम्। उत्तानं कुरु तातज् दच्िणाभिरसं भृगो ॥ २१ ॥ वस्तं यज्ञोपवीतञ्ज नूतनं परिधापय। वनशुनयनी भूता सन्तिष्ठ दत्िषामुखः ॥२२॥ अरणीसंभवाग्निञ्च ग्हाए भकिपूर्वकम् । पृथिव्यां यानि तीर्थानि सर्वाणि स्रणं कुरु ॥ २३॥ गयादीनि च तीर्थानि ये च पुखया: शिलोच्चयाः। कुरुन तञ्न गङ्गाच्च यमुनाच्च सरिद्राम् ॥ २४॥ कौआकों चन्द्रभागाज सर्वपापप्रणाभिनीम्। गणडकीलवकाशीज्ज पनसां सरयुं तथा ॥ २४॥ पुष्पभद्राच् भद्राच न्म्नरदाघ सरखतीम्। गोदावरीज़ज कावेरों खर्णरेखाज्च पुष्करम् ॥ २६॥ रैवतन् वराहज्ज श्रीशैलं गन्धमादनम्। हिमालयञ्ज कैलासं सुमेरु रत्नपर्वतम् ॥ २७॥ वाराएसों प्रयागञ्च पुरं वन्दावनं वनम्। हरिद्वारञ्ज वदरौं सारं सारं पुनः पुनः ॥२८॥ चन्दनागुरुकस्त रों सुगन्धिकुसुमं तथा। प्रदाय वासमाच्काद स्थापयेनं चिंतोपरि॥ २८। कर्णाचि नासिकास्येषु मलाकास हिरयमयीम् कत्वा निर्भ्व्कनं तात देहि विप्राय सादरम् ॥३०॥

२८श्र० ] गएपतिखएंडम्।

सतिलं ताम्त्रपावज्ज धेनुच्ज रजतन्तथा। सदत्िएं सुवर्णच्च दत्त्वाग्नि टेह्यकातरम्। २१॥ शं क्त्वा तु दु्कृतं क भं जानतावाप्यजानता। मृत्युकालवशं प्राप्य नरं पञ्चत्वमागतम् ॥ २२॥ धर्माधर्मसमायुता लोभमोहसमावृतम्। दहेयं सर्वगाताणि दिव्यान् लोकान् स वच्छतु ।२२॥। इमं मन्तरं पठित्वा तु तातं कत्वा प्रदृत्ियम्। मन्त्ेगानेन देह्य्नि जनकाय हरिं सरन्। २४॥ श्ं अस्मत्कुले त्वं जातीऽसि तदीयं जायतां पुनः । परसी लोकाय स्वर्गाय साहेति वद सम्प्रतम् ॥२५॥ अग्निं देहि भिरः स्थाने हे भृगो स्रातभि: सह। तच्चकार भृगु: सवें सगोव राज्जया भृगो: ॥ २६॥ अथ पुत्र रेखका सा छत्वा तत्र खवनसि। उवाच किञ्जिदचनं परिणामसुखावहम्। ३७॥ अ्विगेधी भवाव्वी च सर्वमङ्गलमङ्गलम्। विरोधी नाशवीजन्ज सर्वोषद्रवकारएम् ॥ ३८॥ अकर्त्तव्यो विरोधो वै दारुरैः च्त्रियैः सह। प्रतिज्वा चैव कर्त्तव्या मढ़ीये वचने युते ॥ ३८॥ आलोच्य ब्रह्मणा साई्व भृगुणा दिव्यमन्त्रिणा। यथोचितन्न कर्त्तव्य रुद्विरालोन्तनं शुभम् ॥४०॥ दूत्युक्का तं परित्वन्य कान्तं कत्वा स्वन्तसि। सा सुष्वाप चितायाच् पश्वन्ती तं हरि सरन् ॥ ४१॥ वड्चि ददी चितायाज्न स रामी स्राहभिः सह। माटभि: पिटगिथेश साईं स विललाप च।। ४२ ।

७६४ ब्रह्मवैवत्तपुराणे

राम रमति रामेति वाक्यमुच्चार्य्य सासती। पुरस्तात् पर्शुरामस्य भस्सीभूता बभूव सा ॥ ४३ ॥ भत्तुर्नाम समाकखं तवाजग्म हरेश्वराः । रथस्था: श्यामवर्साय्य सर्वे चारुचतुर्भुजा: ॥४४॥ गङ्वचक्रगदापद्मधारिणो वनमालिनः । किरीटिन: कुएडलिनः पीतकौषेयवासस:॥४५॥ रथे कत्वा रेखकां तां गत्वा ते ब्रह्मलोककम्। जमदग्नि समादाय प्रजग्म हरिसन्निधिम् ॥ ४६ ॥ तौ दम्पती च वैकुठे तस्थतुर्हरिसन्निधौ। कृत्वा दास्य हर: श्श्वत् सर्वमङ्गलमङ्गलम् ॥ ४७॥ अथ रामी ब्राह्मणीय् भृगुणा सह नारद। पित्तो: शेषक्रियां कत्वा ब्राह्मरोभ्यो धनं ददौ। ४८॥ गोभूहिरएवासांसि दिव्यशय्ां मनोरमाम्। सुवर्णाधारसहितां जलमननच्च चन्दनम्॥ ४2 ॥ रत्नदीपं रोप्यशेलं सुवर्णासन सुत्तमम् । सुवर्णाधार सहितं ताम्बूलज्ज सुवासितम्। ५० ॥ कतञ्ज पाटुकाञैव फलं माल्यं मनीहरम्। फल मूलं जलज्ज व मिष्टान्नञ्ज मनोहरम्। ब्राह्मरेभ्यो धनं दत्वा ब्रह्मलोकं जगाम सः ॥ ५१० ददर्श ब्रह्मलोकं स भातकुन्भविनिर्मितम्। स्वर्णप्राकारसंयुत्त खर्णस्तन्भ विभूषितम्॥ ५२ ॥ ददर्श तत्र ब्रह्माणं ज्वलन्त ब्रह्मतेजसा। रत्नसिंहासनसन्न रत्नभूषएाभूषितम् ॥ ५० ॥ सिद्ेन्द्रेख्व मुनीन्द्रैश ऋषीन्ट्रे: परिवेष्टितम् ।

गगपतिखगडम्। ०६५

विद्याधरीां तृत्यञ्न पश्यन्त सम्मितं मुदा॥ ५४ ॥ सङ्गीतं गुतवन्तञ्न गीयमानच् गायनेः। चन्टनागुरुकस्तूरींकुङ्गमेन विराजितम्॥ ५५॥ तपसां फलदातारं दातारं सर्वसम्पदाम्। धातारं सर्वजगतां कर्त्तारमीखवरं परम् ॥ ५६॥ परिपूर्णतम ब्रह्म जपन्त ऊपमीशरम्। गुह्ययोगं प्रगदन्त पृष्कन्त शिथ्यमएडलम् ॥ ५७॥ दृष्टा तमव्ययं भत्तया प्रणनाम भृगु: पुरः । उच्चेस रोदनं कत्वा स्व्ृत्तान्त मुवाच ह॥ ५ू८ ॥ मृगुरुवाच। ब्रह्मं र्वदंगजातोऽहं जमदग्निसुती विधे। पितामह स्वमस्माकं त्वां विना कथयामि किम् ॥५८॥ मृगया मागतं भूप सुपोषन्त पिता मम। पारयां कारयामास कपिलादत्तवसुना : ६० ॥ स राजा कपिलालोभात् कार्त्तवीर्यार्जुनः खयम्। घातयामास मन्तात मिन्युकीच्चेयरोद सः ॥६१ ॥ निरुध्य वाष्प स पुन रुवाच करुणानिधिम्। माता मैडनुगता साध्वी मां विहाय जगद्गुरी॥ ६२॥ अधुनाहमनाथय त्वं मे माता पिता गुरुः । कर्त्ता पालयिता दाता पाहि मां अरणाशतम्॥ ६३॥ आगतोऽहं तव सभां प्रमातु मातुराज्जया। उपायेन जगन्नाथ मद्ेरिसूदनं कुरु ॥ ६४ ॥ स राजा सच धर्न्पिष्ठः स दयालुयभस्करः। स पूज्य: स सिथिरतीय यो दीनं परिपालबेत्। ६५॥

६६ ब्रह्मवैवर्त्तपुराणे

उच्चैर्नोच सम दृष्टा यः प्रजां नच पालयेत्। तहे हादु याति रुष्टा श्रीः स भवेद् भ्रष्टलक्ष्मीक: ॥६ ६।। गुत्वा विप्रवटोर्वाक्ं करुणासागरी विधि: । दच्वा शुभाश्रिषं तस्मै वासयामास वत्तसि॥ ६७॥ सुत्वा भृगो: प्रतिज्ञान्ज विस्ितश्चतुराननः । अतीव दुष्करां वोरां बहुजीविविघातिनीम् ॥ ६८ ॥ निषेकेण भवेत् सवेमिति क्ृत्वा तु मानसे। उवाच पर्भुरामं तं परिणामसुखावहम् ॥ ६८ । ब्रह्मोवाच। प्रतिज्ञा दुख भा वत्स बहुजीविविघातिनी। सृष्टि रेषा भगवतः सभ्भवे दीश्वरेच्कया। ७0 ॥ सष्टिः सष्टा मया पुत्र के शेनेवेखराजया। सटष्टिलुप्ता प्रतिज्ञा ते दारुणा करुणा परा। ११। त्रिःसघत्वो निर्भूपां कर्त्तुमिच्कसि मेदिनीम्। एकक्षत्रियदोषेण तज्जातिं हन्तु मिच्छसि॥ ७२॥

आविर्भूता तिरोभूता हरैरेव पुनः पुनः ॥३॥

1 अन्यथा त्वत्प्रतिज्ञा च भविता प्रातनेन च। बड्ायासेन ते कार्य्यसिद्िर्भवि तु मर्हति॥७४॥ शिवलोकं गच्छ वत्स शङ्रं भरणं व्रज। पृथिव्यां बहवो भूपा: सन्ति शङ्गरकिङ्गराः ॥ ७५॥ विनाज्नया मया महेशस्य को वा तान् हन्तु मीख्रः। विभ्रवतः कवचं दिव्यं शतेष्य शङ्गरस्य च ॥७६ ॥ उपायं कुरु यत्ने न जयवीजं शुभावहम्।

२८श्र०] गए पतिखएडम्।

उपायतः समारव्वा: सर्वे सिद्न्तुपक्रमाः ॥७॥ क्वसास्य मन्त्रं कवषं ग्रहणं कुरु शङ्गरात्। दुर्ज्न भं वेष्वं तेजः शेवं भात्त विजेथति॥ ७८॥ गुरुस्ते जगतां नाथ: शिवो जन्मनि जन्मनि। मन्त्रो मत्तो न युक्त स्ते यो युत्तः स भवेदिषि:॥७६।। निषेकाज्जभ्यते मन्त्रः कान्तः कान्ता गुरुः सुरः । स्वयमेवोपतिउन्त ये येषां तेषु ते श्रुवम् ॥८०॥ व लोक् विजय नाम ग्टहीता कवचं वरम्। विः सप कन्वो निर्भपां करिथमि महीं भृगो। ८१ ॥ दिव्यं पाशपतं तुभ्य दाता दास्यति शङ्गरः । तन टेयेन मन्त्रेग च्तत्रसङ्ग विजेष्सि॥ ८२॥ दूति श्रीव्रह्मवैवर्त्ते महापुराण नारायणनारदसंवादे गएपतिखएड अष्टाविशतितमोऽध्यायः ।

ऊनति भत्तमोऽध्यावः।

नारायस उवाच।

ब्रद्मणो वचनं शुत्वा प्रणम्य च जगद्र रुम्। स्फीत स्तसमावरं प्राप्य गिवलोकं जगाम सः ॥१४ १ लच्नयोजन मूद्ज् ब्रअ्मलोकाहिलच्तसम्। अत्वनिवचनीयच दायाधारं मनोहरम् । २॥

ब्रह्मवैवर्तपुराण

वैकुएं दक्षिणे यस्य गौरीलोकश् वामतः। यदधो ध्र वलोकश्च सर्वलोकात् पर: स्मृतः ॥३॥ तेषा मूईज्ज गोलोक: पञ्चाशत्कोटियोजनम्। गत ऊद्ट' न लोकश्च सर्वोपरि च स स्मृतः ॥ ४ ॥ मनोयायी स योगीन्द्र: शिवलोकं ददर्श ह। उपमानोपमेयाभ्यां रहित महदङ्ग तम् ॥ ५ ॥ योगीन्द्रानाज प्रवरैः सिद्विद्याविशारदैः। कोटिकल्पतपःपूतैः पुएयवद्विर्निषेवितम् ॥ ६।। वेष्टितं कल्पव्ृक्षायां समूहैर्वाष्कितप्रदेः । समूहै: कामधेनूनामसंख्यानां विराजितम्॥ 9॥ पारिजाततरूसाज् वनराजिविराजितम्। पुष्पोद्यानायुतैर्युत्तं सदा चातिसुशोभितम् ॥८ ॥ मणीन्द्रसार रचितैः शोभितैमणिवेदिभिः ।

तन्मध्यदेशे रम्ये च ददर्श शङ्गरालयम्। मणीन्द्रसारनिर्माणप्राकारं सुमनोहरम्॥ ११ ॥ अत्यूर्द् मम्बर स्पर्शि चषीरनीरनिभ परम्। षोड़गद्वारसंयुत्त शोभित प्रतमन्दिरैः ॥ १२ ॥ अमूत्यरत्नरचितै रत्नसोपानभूषितैः। रतस्तन्भकपाटेश्च हीरकेय परिष्क तेः ॥१२ ॥ माणिक्जालमालाभि: सद्रत्नकलसीज््वलैः। मानाचित्र विचित्र ए चित्रितैः सुमनीहरैः ॥ १४॥

२८ ग्र० 1 गएपतिखण्डम् ।

आलयस्य पुरस्तत् सिंहद्वारं ददर्भ सः। रत्ेन्द्रसारनिर्माणकपाटैय विराजितैः ॥१५॥ शोभितं वैदिकाभिश्न वाह्याभ्यन्तरतः सदा। रचिताभिः पद्मरागैर्महामरकतैरगृहम् ॥ १६ ० नानाप्रकारचित्र ग चित्रितं सुमनोहरम्। द्वरि नियुक्तौ ददर्श द्वारपाली भयङ्गरी ॥ १७ ॥ महाकरालदन्तास्यी विक्वती रकलोचनी। दव्वसेलप्रतोकाथी महावलपराक्रमी॥ १८॥ विभूतिभूषिताङ्गी च व्याघ्रचर्माम्वरी वरौ। पिङ्गलाच्तौ विशालाक्षो जटिला च विलावनी॥१६॥ वरिशूल पट्टिशधरी ज्वलन्ती ब्रह्मतेजसा॥ तो दृद्टा मनसा भीतस्त्रत्रः किज्ञिदुवावह। २०॥ विनवेन विनीतव दुर्विनीती महाबली। आत्मनः सवेह्त्तान्तं कथयामास तत्पुरः ॥२१॥ विप्रस्य वचनं युत्वा कपायुक्ती बभूवतुः । ग्ट हीत्ाज्जाञ्चरद्वारा शङ्गरस्य महात्मन: । २२ । प्रवेष्ट माच्ां दढतरीश्ववानुच्तरी वरौ। भृगुस्तदाज्जामादाय प्रविवे हरि सरन् ॥ २३ ॥ प्रत्येकं षोड़गद्यारान्ददण सुमनाहरान्।

दृद्टा तान्महदाचर्य्य ददग शूलिनः सभाम्। नानासिद्गणाकीयीं महर्षिगणसेविताम्। २५। पारिजातप्रसूनात्तवायुना सुरभीक्वताम्। ददश तत्र देवेगं भङ्गरं चन्द्रगेखरम् ॥ २६॥

ब्रह्मवैवत्तपुराण

व्रिशूलपट्टिशधरं व्याघ्रचर्माम्बरं परम्। विभूतिभूषिताङ्ग तं नागयज्ञोपवीतिनम्। रत्नसिंहासनस्थञ्ज रत्नभूषएभूषितम् ।२७॥ महाशिवं शिवकरं शिववीजं शिवाश्रयम्। आत्मारामं पूर्ण कामं सूर्य्यकोटिसमप्रभम् ॥२८॥ ईषद्रास्य प्रसन्नास्य भक्तानुग्रहकातरम् ॥ २६॥ शखज्जपोतिःसवरूपञ्च लोकानुग्रहविग्रहम्। धटतवन्त जटाजालं दक्तकन्यास्थिभूषितम् ॥ ०॥ तपसां फलदातारं दातारं सर्वसम्पदाम्। शुद्धस्फटिकसङ्गाथं पञ्चवत्नां विलोचनम्॥ ३१ ॥ मुद्यं ब्रह्म प्रवोचन्त शिष स्यस्तत्त्वमुद्रया। स्तूयमानञ्ज योगीन्ट्र: सिद्ेन्द्रेः परिसेवितम्। पार्षदप्रवरः शश्त् सेवितं खवेतचामरेः ॥३२ ॥ ध्यायमानं परं ब्रह्म परिपूर्गतमं परम्। सेच्कमयं गुणतीतं जरामृत्युहरं परम्। २२॥ ज्योतीरूपञ्च सर्वाद्य श्रीक्ृप्ण प्रक्रतः परम्। व्यायन्त परमानन्दं पुलकाञ्चितविग्रहम्। सुसरं साशुनेतञ्च उद्रायन्त गुखाणवम्॥३४॥ भवेन्द्रेश् रुद्रगए: नेत्रपालैश्व वेष्टितम्। मूर्द्गा ननाम तं दृद्टा पर्शुरामोडति सादरम् ॥ ३५ ॥ तद्वामे कार्न्तिकेयञ्च द्क्षिरे च गणेश्वरम्। नन्दीश्वरं महाकालं वीरभद्रञ्च ततपुरः। क्रोड़े ददर्भ कान्तां ता गोरों प्ैलेन्द्रकन्यकाम् ॥२ ६। ननाम सर्वान्मड्रा च भत्या च परया मुटा।

२६अर० गण पतिख एडम् । ८०१

दृष्टा हरं परं सारं तं स्तीतुमुपचक्रमे ॥३७॥ सगद्रदपद दीनं सायुनेतोऽतिकातरः। पुटाञ्जलियुतः ग्रान्तः शोकार्त्तः थोकनाथनम् ॥३८॥ परशुराम उवाच। ईय ल्वां स्तोतुमिच्कामि सवथा स्तोतुमक्षमः । अचरात्तयवीजञ्न किं वा स्तौमि निरीहकम् ॥३९॥ न योजनां कर्त्तुमीयो देवेशं स्तीमि मूढ़धीः। वेदा न यक्ा यं स्तोतु कर्वां स्तोतुमिहेश्रः॥४० ॥ बुड्वेवाञ्जनसी: पारं सारात्सारं परात्परम्। ज्ानवुड्ेरसाध्यञ्व सिद्ध सिद्वेर्निषेवितम् ॥ ४१ ॥

विश्वतन्त्रमतन्त्रञ्ज सतन्त्र तन्त्रवीजकम् ॥४२॥ ध्यानासाव्य दुराराध्यमतिसाध्यं कृपानिधिम्। वाहि मां करुणासिन्धो दीनबन्धीऽतिदीनकम् ।४३। अद्य मे सफलं जन्म जीवितञ्न सुजीवितम्। खप्नाट्ृटस् भक्तानां पश्यामि चन्तुषाधुना ॥ ४४ ॥ शक्राद्य: सुरगगा: कलया यस्य सभ्भवाः । चराचरा: कलांग्रेन तं नमामि महेश्वरम् ॥ ४५॥ यं भास्करसवरूपञ्च मगिरूपं हुताथनम्। जलरूपं वायुरूपं तं नमामि महेश्वरम्। ४६॥ अनन्तविश्वसृष्टीनां संहर्त्तारं भयङ्गरम्। त्तरेन लीलामात्रग तं नमामि महेश्वरम् ॥ ४9 ॥ यः काल: कालकालय कालवीजब़ कालजः। अ्जः प्रजश् यः सर्वस्त नमामि महेश्वरम् । ४८॥

८०२ ब्रह्मवैवर्त्तपराणे [३ त्र०

दूत्येव मुक्का स भृगु: पपात चरणामबुजे। अशिषञ्ज ददौ तस्म सुप्रसन्नी बभूव सः॥४2॥ जामदग्न्यऊ्वतं स्तोत्र यः पठेद्गक्तिसंयुतः । सर्वपापविनिर्मुत्त: शिवलोकं स गच्छति॥ ५० ॥ दूति श्रीब्रह्मवैवत्ते महापुराणे नारायसनारदसंवादे गणापतिखरडे ऊनत्रि शत्तमोऽध्यायः ।

चिंशन्तमोऽध्यायः।

शङ्र उवाच। क र्वं वटो कस्य पुत्रः क्व वासः स्तवनं कथम्। किं वा तेऽहं करिष्यामि वाव्कितं वद साम्प्रतम्॥ १ पार्वत्युवाच। भोकाकुलं त्वां पश्यामि विमनस्क सुविस्तितम्। वयसातिभिश थान्त गुेन गुसिनां वरम् । २॥ •भृगुरुवाच।

माता मे रेखुका साध्वी पर्शुरामश्च नामतः। २। क्रीसीहि मां दयासिन्धी विद्यापत्न ए किङ्गरम्। मदीशभरणापन्रं रच्ष मां दीनवत्सल ॥ ४ ॥ सगयामागतं भूपमुपोषन्त पिता मम। चकारातिथ्यमानीय कपिलादत्तवसुना। ५॥

३० अ० गण पतिखएडम् ८०३

राजा तं कपिलालीभाद् वातवामास मन्दधीः । कपिला तं सृतं दृद्टा गोलोकञ्च जगाम सा॥६॥ मातानुगमनं चक्र अनाधोऽहज्ज साम्प्रतम्। त्वं मे पिता शिवा माता रक्ष मां पुत्तरवत् प्रभी॥७॥ मया छता प्रतिन्ञा च गोकेनैवातिदुष्करा। विःसप्तक्वत्वो निर्भूपां करिथामि महीमिति । ८। कार्त्तवीय्य हनिष्ामि समरे तातघातकम् । द्ूत्येवं परिपूर्ण मे भगवान् कर्त्तुमहति ।ट॥ व्राह्मगास्य वचः गुत्वा दृष्टा दुर्गामुखं हरः। वभूवानस्रवक्रय सा च शुष्कीछ्ठतालुका॥१०॥ पावत्य वाच।

तपस्वित् विप्रपुत्स्त्वं निर्भूपां कर्त्तुमिच्कसि। विःसप्तऊत्वः कोपेन साहसस्ते महान् वटो ॥११॥ हन्तुमिच्कूसि निःशस्ः सहस्रार्जुनमीखरम्। भ भङ्गलीलया वस्य रावयस्य पराजय: ॥१२॥ तस्मे प्रदत्त दत्तन श्रीहरे: कवचं बटो। अत्िरव्यर्थरूपाच यया ते हिंसितः पिता॥ १२॥ हरेस्मेन्तच् स्तवनं ध्यायते स् दिवानिगम्। को वा शक्रीति तं हन्तु न पश्यामीह भूतले ॥२४॥ अरे विप्र ग्हं गच्छ किङ्गरिष्यति शङ्गरः। अन्य भूपाथ मद्भत्वा: का भीस्तेषां मवि स्थिते ॥१५। भद्र काल्युवाच। अरे विप्रवटो जाल्म निर्भूपान् कर्तुमिच्कसि। यथा हि वामनशन्द्र करेणाहर्त्तुमिच्ृति। १६॥

८०४ ब्रह्मवैवर्तपुराणे

नानायन्जऊतः पुसयान् महाबलपराक्रमान्। टिगम्बरसहायेन मद् भृत्यान् हन्तुमिच्छसि ॥ १७॥ स तयोवचनं युत्वा रुरोदोस्ेच्व शोकतः। सहसा पुरतस्तेषां प्राणं स्त्यत्तं समुद्यतः ॥ १८। विप्रस्य रोदनं युत्वा शङ्गरः करुणानिधि:। पश्न् दुर्गात्च कालीज्ज क्वत्वातिविनयं विभु: ॥१८॥ तयोरनुमतिं प्राप्य सर्वेषां भत्तवत्सलः । जमदग्निसुतं सद्य: प्रवक्तु सुपचक्रमे॥२०॥

शङ्गर उवाच।

अद्य प्रभृति हे वत्स त्वं मे पुत्तसमो महान् । दास्यामि मन्त् गुह्य ते त्रिषु लोकेषु दुजन भम् ॥ २१॥ एवं भूतञ्ज कवचं दास्यामि परमाद्ग तम्। लीलया मत्प्रसादेन कार्सवीयें हनिष्यसि ॥ २२॥ त्रिःसप्तळवत्वो निर्भूपां करिष्यसि महीं द्विज। जगत्त यगसा पूणं भविष्यति न संभय: ।। २२ । दत्युका पङ्गर स्तस्म ददी मन्त्र सुदुर्लभम्। व लोक्य विजयं नाम कवचं परमाद्गतम्॥ २४॥ स्तवं पूजाविधानञ्ज पुरश्चरणपूर्वकम्। मन्त्रसिद्वेरनुषानं यथा वन्नियमक्रमम् । २५॥ सिद्धिस्थानं कालसंख्य कथयामास नारद। वेदवेदाङ्गनिखिलं पाठयामास तत्चयाम् । २६॥ नागपाथ पाशपतं ब्रम्मास्तञ्न सुटुर्स भम्। वह्चि नारायणास्तच्च वायव्यं वारुणन्तथा।२७। गान्धवें गारुड़त्जव जम्रणास्त्रं तथैव च।

२१ अ० 1 गणपतिखराडम्। ८०५

गढ़ां यति तथा पर्शु शूल सव्यर्थ मुत्तम् ॥ २८॥ नानाप्रकारशस्वास्तमन्त्ञ्ञ विधि पूर्वकम्। भस्तास्ताणात्र संहारं विक्नेप मचवं धनुः ॥ ३८॥ प्रात्मरक्तगसन्धानं संग्रामविजयक्रमम्। मायायुडज् विविधं हङ्गारं मन्त्पूर्वकम् ॥ ३०॥ रजगञ्ज व्वसैन्यानां परसैन्चविमर्दनम्। जानाप्रकार मतुल सुपावं रणसङटे। संहारमोहिनीं विद्यां जन्ममृत्युहरां हरः ॥ ३१॥ स्थित्वा चिरं गुरोर्वासे सर्वविद्यां विवोध्य सः। तीर्थे कत्वा मन्त्रसिद्धिं तांथ नत्वा जगाम सः ॥३२ ॥ इूति योव्रह्मवैवत्ते महापुराणे नारायणनारदसंवादे गणपतिखण्डे वि शत्तमोऽध्यायः ।

एकति भत्तमोऽध्यायः।

-0.

नारढ उवाच। भगवन् योतु मिच्छामि किं मत्तं भगवान् हरः । कृपया पर्शु रामाय किं स्तोल काचं ददी ॥ १॥ को वास्य मन्त्व्याराध्यः किं फनं कवचस्य च। स्तवनस्व फलं किं वा तङ्गवान् वक्तुमहति ॥ २॥ नारायण उवाच। मन्वाराध्योहि भगवान् परिपूर्णतमः खयम्। ६८

ब्रह्मावेवर्तपुराण [२१३०

मोलोकनाथः श्रोक्कप्ो सोपगोपीखरः प्रभुः। ३॥ व लोक् विजयं नाम कवचं परमान्ज्तम्। स्तववाजं महापुख विभूतियोगसभ्भवम्॥ ४॥ मन्त्रकल्पतरु नाम सर्वकामफलप्रदम्। प्रददी पर्शुरासाय रवपर्वतसत्निधी॥ ५॥ स्ववं प्रभानहीतीरे पारिजातवनान्तरी। प्राश्रमे लोकदेवस्य माधवस्व च सव्निधौ । ६॥ महादेव उवाच। वम्मागच्छ महाभाग भृगुवंशससुद्धव। पुत्नाधिकोऽसि प्रमृखा मे कवचग्रहणं कुरु॥७॥ शृखु राम प्रवच्चानि ब्रह्माएडे परमाद्ग तम्। व लोक् विजयं नाम श्रीक्वष्स्य जपावहम् ॥८॥ शीहासेन पुरा दत्त गीलोके राधिकाश्मे। नासमरडलमध्ये च मह्य वृन्दावने वने॥ट ॥ अति गुह्यतरं तत्व सर्वमन्त्रीघविग्रहम् । पुस्यात् पुरतरश्ैव परं स्नेहाद्ृदामि ते॥१० ॥ यड्ृत्वा पठनाह वी मूलप्रक्ृतिरीखरी। शुभ निधनभ महिष रह्वीज जघानह ॥ ११ ॥ यद्ृत्वाहञ्च जगतां सहर्ता सर्वतत्त्ववित्। अवध्यं त्रिपुर पूर्व दुरन्त मवलीलया ॥ १२॥ यहत्वा पठनाद् ब्रह्मा सखवे सृष्टि मुत्तमाम्। गका भगनाब शेषो विवत्त विश्वमेव च॥ १२॥ भt हपान शेवं धत्तेऽवलीलया। कुहर कसवात् वायुविश्वाप्ारो विभुः खयम् ॥१४ ।

गएपतिग्डम्।

यडुत्वा वरुग: सिद्धः कुवेरश्च धनेश्वरः । यदुत्वा पठनादिन्द्रो देवानामधिप: स्वयम् ॥ १५॥ वडृत्वा भाति भुवने तेजोराि: स्वयं रविः। यहृत्वा पठनाच्न्द्रो महावलपराक्रमः ॥ १६॥ अगस्तः सागरान् सप्त यड त्वा पठनात् पपी। चकार तेजसा जीगें देत् वातापिसंन्नकम् ॥ १७॥ बडृत्वा पठनाहवी सर्वाधारा वसुन्रा। यडृत्वा पठनात् पृता गङ्गा भुवनपावनी ॥ १८ ॥ यद त्वा जगनां सानी धर्मो धमेभृतां वरः। सर्वविद्याधिदेवी सा बच्च धत्वा सरसवती॥१६॥ यद त्वा जगतां लन्ष्मीरन्नदात्री परात्परा। वह् त्वा पठनाद्ेदान् सावित्री प्रसुषाव च ॥२०॥ वेदाथ धम्मेवतारी यडृत्वा पठनाद भृगो। यद त्वा पठनाच्करुडस्तेजस्वी हव्यवाहनः। सनत्कुमारी भगवान् बड़ता ज्ञानिनां वरः ॥ २१ ॥ दातव्य क्वसाभक्ताय साधवे च महात्मने। गठाय परशिष्ाय दृत्वा सृत्युमवापुयात्॥ २२ ॥ व लोक्ा विजया स्यास्य कवचस्व प्रजापतिः । न पिम्कन्दय गायव्री देवो रामेश्वरः खयम् । २२। व् लोका विजयप्रात्ती विनियोग: प्रकीत्तितः । परात्परञ्च कवचं त्रिपु लोकेषु दुर्लभम् ॥ २४॥ प्रगवो मे गिर: पातु श्ीकृषाय नमः सढ़ा। सढ़ा पायात् कपालं कृषाय स्वाहेति पञ्चान्तर: ।२५॥ क्वषोति पातु नेत्रे च कषय साहति तारकम्।

८८ म्र ह्मवेव्त्तपुरास

हराय नम इत्येवं भ््र लता पातु मे सदा ॥ २६॥ तं गोविन्दाय स्वाहेति नासिकां पातु सन्ततम्। गोपालाय नमी गएडौ पातु मे सर्वतः सदा ॥ २७॥ ओं नमो गोपाङनेशय कर्णों पातु सदा मम। ओं कसाय नमः शशवत् पातु मेऽधरयुग्मकम् ॥२८॥ ओं गोविन्दाय स्ाहेति दन्ताबलिं मे सदावतु। ओं कृण्णाय दन्तरन्ध दन्तोरड़ क्ीं सदावतु ॥ २८॥ तं श्रीक्वण्ाय साहेति जिह्विकां पातु सदा। रामेश्वराय स्ाहेति तालुकं पातु मे सदा ॥ २० ॥ राधिकेशाय साहेति करठ पातु सदा मम। नमी गोपाङ्गनेशाय वच्ः पातु सदा मम ॥ २१ ॥ ओं गोपेशय स्ाहेति स्कन्धं पातु सदा मम। नमः किशोरवेशाय स्वाहा पृष्ठ सदावतु ॥३२॥ उदरं पातु मे नित्यं मुकुन्दाय नमः सदा। शं ड़ीं क्वों कृष्णाय साहेति करी पादी सदा मम ॥३॥ ओं विष्णवे नमी बाहुयुग्म पातु सदा मम। शं हों भगवते साहा नखरं पातु मे सदा॥ ३४॥ ओं नमी नारायणयेति नखरन्ध सदा वतु। ओं ड़ों ड़ीं पद्मनाभाय नाभिं पातु सदा मम ॥ ३५॥ ओं सर्वेशाय स्ाहेति कङ्वालं पातु मे सदा। ओं गोपीरमणय स्ाहा नितम्बं पातु मे सदा ॥२६॥ ओं गोपीरमसनाथाय पादी पातु सदा मम। ओं हीं यीं रसिकेशाय खाहा सवैं सदावतु ॥ ३७॥ श्रं केशवाय साहेति मम केशान् सदावतु।

३१ अ. गणपतिखगइम्।

नमः लसाय स्वाहेति ब्रह्मर्वु मढावतु ॥ ३८ ॥ हो नाधवाय स्वाहत लोमानि मे सदावतु। शक्र पीं रमिकेगाय व्वाहा सवें सदावतु। २८॥ परियूर्गतमः कप्प: प्राच्या मां सवदावतु। स्वयं गोलोकलाघी मामास्नेव्यां दिशि रक्षतु : ४०॥ पूर्रात्रह्मस्वरूपय दत्तिऐे मां सदावतु। नेऋ त्यां पातु मां रूसः पशचिमे पातु मां हरि: ॥४१॥ गोविन्दः पातु मां गखद्वायव्यां दिशि नित्यशः। उत्तरे मां सदा पातु रसिकानां शिरोमखि: ॥ ४२॥ ऐमान्यां मां सदा पातु वन्दावनविहारऊत्। वृन्दावतीप्राशनाघः पातु मामूई देगतः ॥ ४३ ॥ सदैव माधवः पातु बलिहारी महावलः। जले स्वले चान्तरीने वृस्िंह: पातु मां सदा॥४४ स्वप्ने जागरणे मखत् पातुमां माधवः सदा। सर्वान्तरात्मा निलिप्तो रत्त मां सर्वती विभु: ॥ ४५॥। द्ूति ते कथितं वव् सर्वमन्त्रीघविग्रहम्। त् लोक्य विजयं नाम कवचं परसाद् तम्॥ ४६॥ मया शुतं ह्णावक्कात् प्रवताव्यं न कस्य चित्। गुरुमभ्यच् I् विधिवत् कवचं वारयेत्तु यः ॥ ४७ ॥ कगठ़े वा दत्तिये वाही सोऽपि विभुन संगयः । स च भक्तो वसेद यत्र लन्मी वागी वसे्ततः ॥४८॥ यहि स्यात् मिदकवची जीवन्ुक्तो सवेत्तु सः। निचितं कोटिवर्षयां पूजाया: फलमापुवात्॥ ४९॥

८१० ३१ त्.

अश्वमेधायुतान्येव नरमेधायुतानि च॥ ५० ॥ महादानानि यान्येव प्रादचिए भुवस्तथा। तलोक्य विजयस्यास्य कलां नार्हन्ति षोड़भीम् ॥५१॥ व्रतोपवासनियमं स््राध्यायाध्ययनं तपः। स्नानज्ञ सर्वतीर्थेषु नास्यारहन्ति कलामपि ॥ ५२ ॥ सिद्धित्वममरत्ज् दास्तं श्रीहरेरपि। यदि स्यात् सिद्धकवचः सवें प्राप्नोति निश्चितम् ।५३। स भवेत् मिद्कवची दशलच्त जपेत्तु यः। यो भवेत् सिद्कवचः सवत्तः स भवेत् ध्रुवम् ।५४॥ दूदं कवचमजाल्वा भजेत् कषं सुमन्दधीः। कोटिकल्यप्रजप्तोऽपि न मन्त्र: सिद्धिदायक: ॥ ५५ । ग्टहीता कवचं वत्स महों निःचत्रियां कुरु। त्रिःसप्त ऊत्ी निःशङ्ः सदानन्दोऽवलीलया। ५६। राज्य' देय शिरो देयं प्राणादेयाच मुचतक। एवं भूतञ्ञ कवचं न देवं प्राणासङटे।५७ ॥ इूति श्रीवह्मवेवत्तें महापुरासे नारायएनारदसंवादे गयपतिखराडे कवचप्रदानं नामैक- वि शत्तमोऽध्यायः ।

२२ प्र ० गणपतिखएडम्। ८११

डावरि शत्तमोSध्यायः ।

भृगुरुवाच।

सम्प्राप्त कवचं नाथ गश्वत् सर्वाङ्गरत्तगम्। सुखदं मोन्तदं मारं भत्र संहारकारएम्॥ १ ॥ . अधुना भगवत्मन्व स्तोव पूजाविधिं प्रभो। देहि मह्यमनाधाय शरणगतपालक । २ ॥

महादेव उवाच। शं य्ीं नमः श्रीकृप्ाय परिपूर्णतमाय च। मन्तरेषु सन्त्रराजोडयं महान् सप्तदगात्तरः। सिद्ोऽयं पञ्चलत्तेर जपैन मुनिपुङ्गव। तदयांगच् हवनं तद्मांभाभिपेचनम्। तर्पएं तदमांभव तदगांगच् मार्जनम्। सुवर्गानाञ्ज मतकं पुरथरणददिया॥ ४॥ मन्त्रसिद्स्य पुंसय विखवं करतल मुने। यत्त: पातु समुद्रांय विं संहतुमीखरः । पाज्चभीतिकटेहैन वैकुराठ गन्तुमीशरः॥५॥ तस्य संस्र्थमात्रय पदपङ्गजरेणुना। पूतानि सवतीर्धानि सद्य: पूता वसुन्धरा॥६॥ ध्यानञ्ज सामवेदोतं मृणु मन्मुखती मुने। सर्वेश्वरस्य क्वगास्य सक्तिमु ्त्तिप्रदायिच। । नवीनजलदश्याम नीले शोपरलोचनम्।

८१२ [३२प.

शरत्पार्वशाचन्द्रास्य मीषद्ात्यं मनोहरम् ॥८॥ कोटीकन्दर्पलावएलीलाधाम मनोहरम्। रत्नसिंहासनस्थ तं रन्नभूभसभूषितम् ।८8 चन्दनोच्षितसर्वाङ़ग पीताब्बरधरं वरम्। वीच्यमाणञ्ज गोपीभिः सस्तिताभिश्व सन्ततम्॥१०॥ प्रफुल्लमालतीमालावनमालाविभृषितम्।

प्रभां चिपन्तीं नभसख्न्द्रतादान्वितस्य च। रत्नभूषणसर्वाड् राधावत्तःस्थलस्थिरितम् ॥ १२॥। सिद्धेन्द्रेव मुनीन्ट्रय्न टेवेन्ट्र: परिसेवितम्। ब्रह्मविषुमहेशैश्व शुतिभिश्व सुत भजै॥ १३ ॥ ध्यानैनानिन तं व्याला चोपचारासि षोड़श। दत्वा भत्या च संपूज्य सर्वज्तत्वं लभेत् पुमान्॥१४॥ आद्यं पाद्यमासनञ्च वसनं भूषएं तथा। गामध्यं मधुपर्वच्च वन्तसूत्र मनुत्तमम् ॥१५॥ धूपदीपी च जैवेदं पुनराचमनीयकम्। नानाप्रकार पुष्पञ्च ताम्बूलञ् सुवासितम् ॥ १६॥ चन्दनागुरुकस्तूरीदिव्यतल्प मनोहरम्। भत्नया भगवते देयं मात्यं पुप्पाज्जलित्रयम् ॥ १७॥ ततः वड़ङ' सम्पूज्य प्ात् सम्पूजयेद्रगम्। श्रीदामानं सुदामानं वसुदामानमेव च ॥ १८। हरिभानु चन्द्रभानु सूर्य्वभानु सुभानुकम्। पार्षदप्रवरान् सस पूजयेद्तिभावतः॥१८० गोपीखरीं राधिकाच् भूलप्रक्ृतिमीशीम्।

३२ अ० गगापतिखगडम्। ८१३

ह्वपमयतति कृशापूज्यां पूजयेद्धकिपूर्वकम् ॥२०॥ गोपगोपीगणं शान्त मां ब्रह्माणञ्च पावतीम्। लक्ष्मीं सरस्तीं पृथ्वीं सवेदेवं सविग्रहम् ॥२१॥ देवघट्कं समभ्यच्य पुनः पञ्चोपचारतः। पञ्चाटेवं क्रमेगव श्रीक्वणं पूजयेत् सुधीः ॥२२॥ गरेप्रन्न दिनेशञ्ज वह्िं विशुं शिवं भिवाम्।: समभ्यच्य देवषट्कमिष्टदेवञ् पूजयेत्। २३॥ गऐेमं विघ्नायाय व्याधिनायाय भास्करम्। आत्मनः शुद्ये वह़िं श्ीविशुं मुक्तिहेतवे॥ २४॥ न्ञानाय पङ्गरं दुरगां परमैश््य्हेतवे। सम्पूजने फलमिदं विपतीत मपूजने ॥ २५॥ ततः कत्वा परीहार मिष्टदेवञ्ज भक्तितः । स्तोवञ्ज सामवेदोत पठेद्त्या व तत्शृणु॥२६॥ महादेव उवाच। परं ब्रह्म परं धाम परं ज्योतिः सनातनम्। निर्लिप् परमात्मानं नमामि सर्वकारगम् ॥२७॥ स्थ लात् स्थ लतमं देव सूत्मात् सून्मतमं परम्। सर्वटृश्य मटश्यञ्च सेच्चारं नमास्यहम् ॥ २८॥ साकारज्ज निराकारं सगुएं निगुं प्रभुम्। सर्वाधारच्च सर्वञ्ज स्वेच्छारूपं नमाम्यहम् ॥ २९॥ अतीवकमनीवञ्च रूपं निरूपमं विभुम्। करालरूपमत्यन्त विभ्न्रतं प्रगमाम्यहम् ॥ ३० ॥ कम्मगाः कम्मरूपं तं सात्तिएं मर्वकर्मगः। फलचू फलदातारं सर्वरूपं नमाम्यहम् ॥ ३१ ॥

८१४ [२२ त्र०

सः पाता च संहर्त्ता कलया सूर्ततिभेदतः । नानामूत्ति: कलांशेन वः पुमां स्त नमाम्यहम् ॥३२६ स्वयं प्रक्ृतिरूपस् मायया च स्वयं पुमान्। तयो: परं स्वयं शशत् तं नमामि परात्पंरम् ॥३३॥ स्त्री पं नपुंसकं रूपं यो विभत्ति खमायया। स्वयं माया स्वयं सायी यो देव स्तं नमाम्यहम् ॥ ३४॥ तारं सवेदुःखानां सर्वकारणकारगम्। धारणं सवविश्वानां सवेवीज नमास्यहम् ३५॥ तजस्िनां रविर्योहि सर्वजातिषु ब्राह्मणः । नक्षत्रागाज् वयन्द्र स्तं नमामि जगत्प्रभुम् ।३६॥ रुद्रायं वैष्वानाञ ज्ञानिनां योहि शङ्गरः। नागानां वोहि शेषय तं नमामि जगत्पतिम् ॥ ३७॥ प्रजापतीनां यो ब्रह्मा सिद्वानां कपिलः खयम् । सनत्कुमारो मुनिषु तं नमामि जगत्गुरुम्॥ ३८ ॥ देवानां वो हि विषुश देवीनां प्रक्लति: स्यम् । सायभ्भुवो मनूनां यो मानवेषु च वैष्वः । नारीयां पतरपाच बहुरूपं ननाज्यहम्॥ २८ ॥ चटतूनां यो वसन्तव मासानां मार्गशीर्ष कः। एकादशी तिथीनाज्न नमामि सर्वरूपियम्॥ ४० ॥ सागरः सरितां यश्च पर्वतानां हिमालयः । वसुन्धरा सहिप्ूनां तं सवें प्रषमाम्यहम् ॥ ४१ ॥ पत्राणं तुलसीपत्र दारुरूपेषु चन्दनम् । वृन्नागां कल्पव्ृक्षी य स्तं नमामि जगत्पतिम् । ४२ ॥ पुष्याणं पारिजातव् शस्यानां धान्यमेव च।

६२अ० 7 गसपतिखए्डम् । ८१५

अमृतं भत्त्यंवस्तूणं नानारूपं नमाम्यहम् । ४३॥ ऐरावती गजेन्द्राणं वेनतयस पचियाम्। कामधनूय धेनूनां सर्वरूपं नमाम्यहम् ॥४४॥ तजसानां सुवणञ्ज धान्यानां यवमेव च। यः केशरी पशूनाञ्ज वररूपं नमाम्यहम् । ४५॥ यन्ताणाच्चर कुवेरी यो ग्रहासाञ्ज वृहस्पतिः । ढिक्पालानां महेन्द्रय तं नमामि परं वरम् ॥ ४६ ॥ वेदसङ्श्न यास्ताणं परिडतानां सरखती। अचरागामकारी य स्तं प्रधानं नमाग्यहम्॥ ४७ ॥ मन्त्राणां दिष्ुसन्वव तीर्घानां जाड़वी सयम्। इन्ट्रियाणां मनो यो हि सवेथ्ेठं नमाम्हम्॥ ४८॥ सुदर्गनञ् शस्त्ाणां व्याधिनां वेष्वो ज्वर:। तजसां ब्रह्मतजय वररून्न लमाव्यहम्॥ ४६॥ निपेकश् वलवरता सनव याप्यारिनाम्। काल: वलवर्ता यो हित नमामि विलयएन॥५० ॥ ज्ञानदाता गुरुणाज माटरूपयं वन्धुपु। मित्र षु जन्मदाता यस्त सारं प्रसमास्यम्॥ ५ू१ ॥ भिल्पिनां विश्वकस्मा वः कामदेवय रूपिशाम्। पतिव्रता यः पजीनां नमस्यं तं नमाम्यहम् ॥ ५२ । प्रियेषु पुत्ररूपो वो टृपरूपी नरेषु च। पालग्ामश् यन्त्राणां तं विशिष्ट नमास्यहम् । ५३॥ धम्म: कल्यागवीजानां वेदानां सामवेदकः धन्मायां सत्वरूरी वो विभिट्ट तं नमाम्यहम् । ५४ । गले शैत्यस्वरूपो यो अन्रप भूनिपु।

८१६

शूब्दरूपश गगने तं प्रसम्य नमाम्यहम् ॥ ५५ ॥ क्रतूनां राजतूयी यो गायत्री छवन्दसाञ् यः । गन्धर्वासां चित्रस्थस्तं गरिष्ठ नमाम्य: म्॥ ५ू६॥ नीरसरूपो गव्यानां पविव्रासाज्ज पावकः । पुखदानाञ् यः सीत्र तं नमामि शुभप्रदम् ॥ ५०॥ तगानां कुशरूपो वी व्याधिरूपश्च वैरिणाम्। गुणानां शान्तरूपी यववित्वरूपं नमाज्यहम् ॥ ५ू८ ॥ तेजी रूपी ज्ञानरूप: सर्वरूपश्च यो महान्। सर्वानिवचनीयञ्च तं नमामि स्वयं बिभुम्। ५८॥ सर्वाधारेषु यो वायुयथाता नित्वरूपिणाम्। आकाशो व्यापकानां यो व्यापकं तं नमाम्यहम् ॥६० वेदानिर्वचनीयं यत्न स्तोतु पबिडतः क्षमः । यदनिर्वचनीयज्च को वा तत् स्तीतुमीखरः ॥ ६१ ॥ वेदा न शत्ता यं स्तोतुं जड़ीभूता सरखती। तञ्च वाजनसी: पारं को विद्वान् स्तीतुमीखरः ॥६२॥ शुद्ध तजः सरूपञ्न भक्तानुग्रइविग्रहम्। अतीवकमनीयञ्ञ श्यामरूपं नमाम्यहम्।.६२। द्विभुजं मुरलीवक्र किशोरं सत्मितं मुदा। शश्द्रोपाङ्गनाभिख वीच्यमाणं नमाम्यहम् ६४॥ राधया दत्तताम्बूलं भुह्तवन्त मनोहरम्। रत्सिंहासनस्थव तमीशं प्रसमाम्यहम् ॥ ६५ ॥ रत्नभूषएभूषाव्यं सेवितं खेतन्ासरैः । पार्षदप्रवरगोपकुमारेख्ं नमाव्यहम् । ६६ । वृन्दावनान्तरे रम्ये रासरील्ासससुत्छुकम्।

३२प० । गण पतिखएडम्।

रासमरडलमध्यस्थ नमामि रसिकेश्वरम्॥ ६॥ प्रतमृङ्गे महाशैले गोलोके रत्नपर्वते। विरजापुलिने रम्ये प्रसमामि विहारिणम् ॥ ६८॥ परिपूर्णतमं शान्त राधाकान्त मनोहरम् । सत्य ब्रह्मसरूपन्न नित्यं कृप्ण नमा्यहम्॥ ६ट ॥ श्रीक्ृपपस्य स्तोतमिदं विसन्य यः पठेबरः । धर्मार्थकाममोच्चाणां स दाता भारती भवेत्॥७0 ।। हरिदास्यं हरी भत्ति लभ्षेत् स्तीत्रप्रसादतः'। दूह लोके जगत्पूज्यो विष्णुतुत्यो भवेत् ध्रुवम्।१॥ सर्वसिद्वेखवरः शान्तीडप्यन्ते याति हरेः पदम्। तेजसा यशसा भाति यथा सूर्यो महीतले ॥ ७२॥ जीवन्मुत्त: छप्भत्त: सभवेब्ात संशयः । अरोगी गुरवान् विद्वान् पुत्तवान् धनवान् सदा ॥७३।। वड़भिज्नो दमवली मनोयायी भवेद् ध्रवम्। सर्वन्तः सर्वदचेव स्दाता सर्वसम्पदाम्। कल्पव्टच्तसम: भ्रशद्ववेत् ऊप्णप्रसादतः ॥७४॥ दूत्येवं कथितं स्तोत् ववं वत्स गच्छ पुष्करम्। तत्र ऊला मन्तसिदि पश्चात् प्राप्तासि वाब्कितम् H७५ त्रिःसप्तकवत्वो निर्भूपां कुरु पृध्वीं यथा सुखम्। ममाशिषा मुर्निश्रेष्ठ श्रीह्वशास्य प्रसादत: ॥ ६॥ इति त्रीब्रह्मवैवर्त्ते महापुराणें नारायएनारद- संवादे गरापतिखणडे स्ववप्रदानं नाम हाव्रि भत्तमोऽ्ध्यायः।

८१८ ब्र अवैवर्सपुराणे [३१ प०

वय स्लिंशत्तमोऽध्यायः।

नारायण उवाप।

शिवं प्रगाम्य स भृगु दुगीं कालीं मुदान्वितः । गत्वा पुष्करतीर्थक्ष मन्त्रसिद्डिच्चकार ह। १ ॥॥ स बभूव निसाहारो मासं भक्तिसमन्वितः । ध्यायन् कृष्णपदाभ्भोजं वायुरोधप्जकार सः ॥२ । ददर्श चनुरुन्मरील्य गगनं तेजसावटतम्। दिशो दम दीतयन्त समाच्कत्रदिवाकरम्।२॥ तेजो मएडलमध्यस्थ रत्नयानं ददर्श ह। दृदर्श तत्र पुरुषमतीवसुन्दरं वरम् ॥ ४॥

मूर्द्गा प्रशम्य टएडवदरं वव्रे तमीखरम् ॥५॥ तरिःसप्त ऊृत्वी निर्भूपां करिष्यामि महीमिति। पदारविन्दे सुदृढ़ां तां भक्ति मनपायिनीम् ॥६॥ दास्यं सुदुरख भं भखत् ववं पादाल च देहि मे। अष्यस्तस्म वरं दत्वा तत वान्तरघीयत॥७॥ सृगुः प्रसम्य भवनं जगाम तत् परात्परम्। पस्न्द टिचिणाङ्गव्व परं मङ्गलसूचकम् ।८॥ वाच्शप्रती तिजननं सुखप्रत्ठ ददर्भ ह। मनः प्रसवं स्फीतज्ज तट बभूव दिवानिग्म। संभाष खजनं सवे ग्हे तस्थी मुदान्वित: ॥ 2।

२३६०] गणपतिखण्डम्।

स्वग्रिययान् पितथिष्यांय सातवगांव बान्धवान्। आनीयानीय विविधान् मन्तांय स चकारह॥१० ॥ पोर्वापर्यय खष्टत्तान्तं तानेवोक्का शुभचये। तैरेव सार्डं बलवान् बभूव गमनोग्ुख:॥११॥ ददरय मङ्गलं राम: सुताव जयसूचकम्। वुबुधे मनसा सवें खजयं वेरिसंचयम्॥ १२ ॥ यात्राकाले द पुरतः सुनाव सहसा मुनिः । इरिभब्दं सिंहभव्दं घएटादुन्दुभिवादनम् ॥ १२ । आकाशवागीं सङ्गीतं जयस्ते भवितेति च। मवेद्गितञ्ज कत्याएं मेघभव्ट जयावहम् ॥१४॥ चकार यावां भगवान् नुत्वैवं विविधं शभम्। ददर्भ पुरती विप्रवन्दिदैवप्रभित्ुकान्॥ १५॥ व्वलत्प्रदीपं बिभ्नन्तीं पतिपुत्रवतों सतीम्। पुरो ददर्श सेरास्यां नानाभूषगाभूषिताम्॥ १६ । यवं शरिवां पूर्णकुभ्भ चासव्च नकुलन्तथा। गचकन्ददर्भ रामय यात्रामङ्गलसूचकम् ॥ १७॥ कशसारं गजं सिंहं तुरंगं गणड़कं द्विपम्। चमरों राजहंसल्न चक्रवाक शुकं पिकम् ॥ १८॥ मयूरं खञ्जनं चैव गङ्चिन्न चकोरकम्। पारावतं बलाकाच कारणं चातकं चटम् ॥ १८ । सोदामिनों यक्रचापं सूर्य्य सूर्यथोभां शुभाम्। सद्ो मांसं सजीवञ्च मत््य भहं सुवर्गकम् ॥ २०॥ मागिका रजतं मुक्तां मणीन्दर्ट प्रवालकम्। दधि लाजं शुक्धान्य शुक्कपुष्प् कुङ्डुमम्। २१॥

८२० ब्रह्मवेवर्तपुरासे .२२ म०

परीं पताकां कतज दर्पएं खतचामरम्। धेनु वत्सप्रयुत्ताञ्त रथस्थ भूमिपं तथा ॥२२॥ दुग्धमाज्यं तथा पूगम् अमृतं पायसन्तथा। शालग्रामं पक्कफलं खस्तिकं शर्करां मधु ॥२३ मार्जजारज् वषेन्द्रव्न मेव पर्वतमूषिकम्। मेघा चन्नस्य च स्वेरुदयं चन्द्रमएड लम्॥:२४। कस्तूरीव्यजनं तोयं हरिद्रां तीर्थमृच्रिकाम्। सिदाथें सर्पपं दूवीं विप्रवालज्ञ वालिकाम ॥२५॥ मृगं वेश्याच समर कर्पूरं पीतवाससम्। गोमूत गोपुरीषज्ञ गोधूलिं गोपदाङ्ितम् ॥ २६॥ गोष्ठ गवां वस रम्या गोपालां गोगतिं शुभाम्। भूषएं देवप्रतिमां ज्वलदरिनि महीतवम्॥२०॥ ताम्रज्ञ सटिक वैदं सिन्दूरं मात्यचन्दनम्। गध्धञ् हीरकं रत ददर्श दक्षिरो शुभम् २5॥ सुगन्धिवायीरावाएं प्राप विप्राशिवं शुभस्॥। २८॥। दरत्येवं मङ्गलं जाला प्रययो स मुदान्तः। अस्त गते दिनकरे नमंदातीरसविधी।३॥ तवाच्तयवटं दिवय ददश सुमनीहरम्। अत्यूद् विस्तृतसति पुरास्तम पड़ं परम् ॥ २१॥ पौलस्त्यतपस: स्ानं सगलिवायुताव्तम्। कार्नवीर्यारजनास्यासे तल तखी गणे सड्॥ २२ ॥ सुष्वाप पुष्पपव्यायां क्रिड्नःपतिसेवितः निद्रां ययी परिया्: परमानन्दसंयुत:॥ २२॥ निभातीते च समगु वारु सपं बदर्म ह।

३२ त्र० ! गणपतिखगडम् । ८२१

न चिन्तितं यन्मनसा वायुपित्तकफं विना॥३४॥। गजाशशैलप्रासाद गोवटत्तफलितेषु च। आरुह्यमाणमात्मानं रुदन्त रुमिभत्तितम् ॥ २५ ॥ आरुह्यमाएमाव्मानं नोकार्यां चन्दनीतितम्। छृतवन्त पुष्पमालां शोभितं पीतवाससा ॥ २६॥ विराम त्रोचित सर्वाड्गं वशापूयसमन्वितम्। वीखां वरां वादयन्तमात्मानज़ ददर्ग है।३७॥ विम्तीर्ण पद्मपत्र्य सवं ददर्श सरित्तटे। टध्याज्यमधुसंयुत्त भुक्तवन्तञ्र पायसम् ॥ ३८॥ भुक्तवन्तञ्ज ताम्व लं लभन्त व्राह्मणाशिषम्। फलपुष्पप्रदीपञ्ञ पशवन्त संदद्ग ह॥ ३९॥, परिपक्कफलं चीरमुष्न् भर्करान्वितम्। स्वस्तिकं भुक्तवन्त खं ददभ च पुनः पुनः ॥४० ॥ जलोकसा वथचिकेन मीनेन भुजगीन च। भचितं भीतमात्मानं पलायन्त द्दर्भ सः ॥४१॥ तती ददर्ग चातानं मएडलं चन्द्रसूरय्ययीः । पतिपुत्तवतीं नारीं पश्यन्त सस्मितं दिजम् ॥ ४२ ॥ सुवेभया कन्यकया सस्मितेन दविजेन च। ददर्ग स्निष्टमावमानं तुष्टेन परितुष्या॥ ४३॥ फलितं पुष्पितं वत्त देवताप्रतिमां नृपम्। गजस्वञ्न रथस्थञ्च पश्यन्त स ददर्श ह॥ ४४॥ पीतवस्तपरिधानां रत्नालङ्वारभूषिताम्। विभन्तीं ब्राह्मणों गेहं पश्यन्त सददर्गह ॥ ४५॥ गङ्न्ज स्फटिकं खेतमालां मुताञ चन्दनम्।

ब्रह्मवैवत्तपुराण

सुवसें रजसं रत्ं पश्यन्त सं ददशह॥ ४६॥ गजं वृषज्न सर्पञ्ञ शेतञ् खतचामरम्। नीलोत्पलं दर्पणज्च भार्गवः सं ददर्भ ह। ४७ । रथस्थ नवरत्नस्थ मालतीमाल्यभूषितम्। रत्नसिंहासनस्थ सवं भृगुः खप्ने ददर्श ह॥४८ ॥ पद्मश्रेणीं पूर्णा कुभं दषि लाजं छतं मधु। पराछत्र कवत्रिएघ् भुशुः खप्ने ददर्श ह ॥४८ ॥ वकपङतिो हंस्रपङ्तिं कन्यापङति व्रतान्चिताम्। पूजयन्तों घट शुभं ृशु: रप्ने ददर्भ ह॥ ५०॥ मएडपस्थ द्िजगएं पूजयन्त हरं हरिम्। जयोऽस्वित्युत्वन्त तं भृशु: खप्ने ददश ह॥ ५१ ॥ सुधावृष्टि पर्राव्ृष्टि फलवृष्टि् शाखतीम्। पुष्पचन्दनष्टष्टिज्न वृगु: खप्ने ददर्श ह॥ ५२ ॥ सद्ो मांसं जीवमत्य मयूब शेतखञ्जनम्। सरोवरच्च तीर्धानि भृगु: स्े ददर्श ह।५३ ॥ पारावतं शुकं चासं शङ्चिल्च्च चातकम्। व्याघ्र सिंहत्न सुरभीं भगुः खप्ने ददर्श ह।। ५४। गोरोचनां हरिद्राच शुक्कधान्याचलं वरम्। ज्वलदग्निं तथा दूरवा भृगु खप्ने ददर्श ह॥ ५५॥ देवालयसनूहच्च शिवलिङ्गञ्न पूजितम्। अर्चितां सृरमयों शैवां भृगु: खप्ने ददर्श ह।। ५६॥ यवगोधूमचूर्णानां पिषानि लड्डुकानि च। भृगुर्ददर् खप्रे च दुभुजे च पुनः पुनः ॥५७॥ दिव्यवस्तपरीधाना रत्नभूषएभूषिताः।

३४ श्र० ] गएपतिखएडम्। ८२३

अगभ्यागमनं खप्न चकार भृगुनन्दनः ।५८ ॥ ददर्श नर्त्तकों वेश्यां रुधिरञ् सुरां पपी। रुधिरोचितसर्वाङ्ग: खप्न च भृगुनन्दनः ॥५६। पच्चियां पीतवर्णानां मानुषाणाञ्च नारद। मांसानि वुभुजे रामी हृष्टः खप्र ऽरुसीदये ॥६० ॥ अकस्मान्निगडैरवडं चतं पस्वेग ख भृगुम्। दृश्टा च बुबुधे प्रातः समुत्तस्थी हरिं स्रन् ॥६१॥ अतीव हृष्टः खप्नेन प्रातःशत्यञ्जकार सः। मनसा बुबुधे सदें विजेधामि रिपुं ध्रु वम् ॥६२॥ दूति श्रीव्रह्मवैवर्त्ते महापुराणे नारायणनारदसंवादे

चतुस्ति थत्तमोऽध्यायः।

नारायग उवाच। स प्रात राड्िकं कत्वा समालोच्य च तैः सह। दूतं प्रस्थापयामास कातवीर्य्यायमं भृगु: ॥ १ ॥ स दूतः भीघ्रमागत्य वसन्तं राजसंसदि। वेष्टितं सचिवैः सार्द सुवाच वृपतीखरन् ॥ २॥ रामदूत उवाच। नम्मदातीरसानिध्य न्ययोधाक्षयसूलके। स भृगुर्भाटभि: सार्ई त्वं तत्न गन्तु मर्हसि॥२॥

८२४ ब्रह्मवेव त्तपुराण (३४ ्र.

युद्ध कुरु महाराज जातिभिर्ज्ञातिभि: सह। विः सप्त कृत्वो निर्भूपां करिष्यति महीमिति॥४॥ इत्युक्का रामदूतख्च जगाम रामसन्निधिम्। राजा विधाय सन्नाहं समरं गन्तु मुद्यतः॥५॥ गच्छन्त समर दृद्टा प्राणेश सा मनोरमा। तमेव वारयामास वासयामास सन्निधी॥ ६॥ राजा मनोरमां दृष्टा प्रसन्नवदनेक्षरः। तामुवाच सभामध्य वाक्ं मानसिक मुने॥७॥ कार्तवीय्यार्जुन उवाच। मामेवाह्वयते कान्त जमदग्निसुती महान्। स तिष्ठन्नम्दातीरे रणाय भ्रराभिः सह ॥८ ॥ सम्प्राप्य शङ्गराच्कस्त्र मन्त्रञ्च कवचं हरैः। तरिः सप्त कवत्वो निर्भूपां क्त्तुमिच्कति मेदिनीम् ॥ ८॥ आन्दीलयति मे प्राणान् मनः संचुभितं मुह्ः । शशवत् स्फुरति वामाङ्ग दृष्ट खप्न शृणु प्रिये ॥ १०॥ तैलाभ्यङ्गित मात्मान मद्शं गर्दभोपरि। विस्न्त सोड़पुष्पस्य मा्त्यञ्च रक्चन्दनम् ॥ ११॥ रक्तवस्त्रपरीधानं लौहालङ्गारभूषितम्। हसन्तज्जैव क्रीड़न्त निर्वाणाङ्गारराशिना॥ १२॥ अस्म्ाच्न्नाञ्च पृथिवों जवापुष्पान्वितां सति। रहितं चन्द्रसूर्याभ्यां रकत सन््यान्वितं नभः ॥१२॥ मुक्तकेशाज् नृत्यन्तीं विधवां क्विन्ननासिकाम्। रक्तवस्त्रपरीधाना मदर्श मटहासिनीम् ॥ १४॥ सययरामग्निरहितां चितां भरतसमन्विताम्।

२४गर०। गएपतिखएडम् । ८२५

भस्मवृष्टि मसगवष्टि मङ्गारहष्टि मीखरि। पक्कतालफलाकीणीं पृथिवो मस्थिसंयुताम्।

पर्वतं लवयानाज राशीभूतं कपर्दकम्। चूर्णानाशेव तैलाना मदर्श कन्दर निथि ॥१०॥ मदशं पुष्पिसं वृक्व मशोककरवीरयोः। तालवसस्स फलितं तव एव पतत् फलम् ॥ १८॥ खकरात् पूर्णकलस: पपात च वभञ्ज च। दत्यदर्ञ् गगनात् सम्पतच्न्ट्रमण्डलम् ॥ १८॥ अदर्भ मम्वरात् सूर्य्य मरडलं सम्पतद्क वि। उल्सापातं धूमकेतु ग्रहएाजन्द्रसूर्य्योः ॥२०॥ विछ्वताकारपुरुषं विकटास्यं दिगम्बरम्।

वाला ड्रादमवर्षीया वस्तभूघराभूपिता। संकुष्टा याति मन हाहित्य दर्भ महं निभि॥ २२ ॥ विदायं देहि राजेन्द्र लड्ने हादु यामि काननम्। वदसि ववं मामिति च निश्य दर्ममहं बुचा ॥ २३॥ रुष्टो विप्रो मां गपते सन्यासी च तथा गुरुः। भित्ती पुत्तलिकाचित्रा नृत्यन्तीत्दगं परम् ॥२४॥ चज्नलानाज एध्रायं काकानां निकर: सदा। पीड़ितं अहिषायीज स मदर्य महं निथि॥ २॥॥ तैलं पीड़ितयन्वस् तैलकारेव आमितम्। दिगम्वरान् याग्हस्तानदर्ग मह मीख्ववि ॥ २६॥ तृत्यन्ति गायना: सवे गानं गायत्ति मे गहे।

विवाहं परमानन्द मित्य दर्श महं निभि: २७॥ रमरां कुर्वतो लोकान् केश्ाकेशीति कुवतः। प्रदरशं समरं रात्री काकानाज्ज शूनामिति।२८॥ मोटकानि च पिएडानि श्मथानं शवसंयुतम्। रत्नावस्त्र शुक्कवस्त्र मदयें निधि कामिनि ॥२८॥ कवष्णस्बरा कशावर्णा नम्ना च मुककेशिनी। विधवा सनिथति च मा मदर्शें निभि थोभने॥३० ॥ नापितो मुसडतो मुरडं श्मयुश्नेणीं मम प्रिये। वस्ःस्थलच्न नखर मित्यदर्गंमहं नियि। २१॥ पाटुकाचर्मरज्जूना मदर्शं राभि सुख्रम्। वक्र भ्मन्त भूमी च कुलालस्येति सुन्दरि॥ ३२॥ वात्यया घूर्षमानञ् शष्क वृच तमुत्यितम्। घूर्षमानं कबन्धञ्ज वादशें निभि सुद्रते ॥२२ ॥ ्रधितां मुएडमालाज् चूर्षमानाज्ज वात्यया। प्रतीव घोर दशना मित्यदर्शमहं वरे। ३४ ॥ भृतप्रेता मुत्तकेशा वमन्तव हुतायनम्। मां भीषयन्ति सतत मित्यदर्भमहं निभि ॥ २५० दन्धजोवं दग्वव्ृच्त व्याधिग्रस्त नरं परम्। अङ्गह्ीनञ्व व्ृघल मित्यदर्भमहं निभि॥२॥॥ गेहपवतव्ृचायां सहसा पतनं परम्। मुद्डर्मुद्ठुर्वज्चपात मित्यदर्भमहं निथि ॥ ३७॥ कुककुराणां शृगालानां रोदनज् मुद्दुर्मुड्ुः। गहे ग्टहे च नियत मित्यदर्भमहं निभि॥ ३८॥ अधोमस्त मूई पादं मुत्तकेथ दिगम्बरम्।

गणपतिखएडम ।

भूमो भ्रमन्तं गच्छन्त मित्यदर्मसहं नरम्। २८ । विभ्वताकार प्रब्दन्न ग्रामाधिदेवरीदनम्। प्रातः शुत्व वावबोधन्न कमुपायं वदाधुना ।४०॥ वृपतवचनं सुत्वा ह्ट्येन विदूयता। रुदती तं सगदद मुवाच सा नृपेश्वरम् ।४१॥ मनोरमा उवाच। हे नाय रमणश्रेष्ठ श्रेष्ठः सर्वमहीभताम्। प्रायातिरेक प्राणेभ शृण वाक्यं शभावहम् । ४२॥ नारायणंथी भगवान् जामदमन्यो महाबली। सृष्टिसंहर्त्तुरीभस्य मिथ्योऽयं जगतः प्रभो:॥४३॥ विःसप्त कत्वो निर्भूपां करिषामि महीमिति। प्रतिज्ञा यस्य रामस्य तेन साह रणं त्यज । ४४ ॥। पाापनं रावयं जिल्ा शूरं खमपि मन्यसे। रु तया न जितो नाथ खपापेन पराजित: ।४ % H. यो न रक्षति धममाश्व तस्य को रचिता भुवि। स नश्यति सयं मूढ़ो जोववपि मृतोहि स: ॥४६॥ शभाशुभस्य सततं साक्षी धम्मरैस्य कमैयः। आत्माराम: सिथितः खान्तः मूढ़स्व नहि पश्ति॥४9॥ पुत्तदारादिकं यृट्यत् सर्वेश्वर्य्य सुधम्मियाम्। नलवुद्ुद्वत् सर्व मनित्यं नखरं नृप। ४८ ॥ संसारं खप्नसदय मत्वा सन्तोडत भारतै। ध्यायन्ते सततं धमा तप: कुर्वन्ति भक्तितः ॥ ४८ । दत्तेन दत्त यज्न्ानं तत् सव विस्मृतं त्वया। पस्ति सेत् विप्रहिंसायां कुबुसे त्ववान: कथम् ।५० ॥

[२४ ग०

सुखार्थे ग्टगयां गत्वा तत्नोपोथ हिजायमे। भुका मिष्ट मपूर्वंज हतो विप्रो निवर्थकम्॥ ५१ युरुविप्रसुशणाच य: करोति पराभवम्ः। अभोष्टदेव स्तं रुष्ो विपत्ति स्स्य सिश्री ॥I॥ स्मरणं कुरु राजेन्द्र दत्ताव यपदाखुजम्। गुरौ भक्रिच सर्वेषां सर्वविन्नविनाशिमी॥ ५३:॥ गुरुदेव समभ्य्त्य तं भृगु शरणं व्रज। विप्रे देवे प्रसन्ने च चत्रियाणां न हिं चतिः॥५8॥ विप्रस्य किङ्गरो भूपो वैश्यो भूपस्य भूमिप । सर्वेषां किङ्रा: शूद्रा ब्राह्मरास्य विशेषतः॥५५॥ अयशः भरसं शशवत् चत्रियस्य च चतरिये। महद् यशस्तच्करणं गुरुदेवद्विजेषु च॥ ५६॥ ब्राह्मएं भज राजेन्द्र गरीयांसंसुरादपि। ब्राख्मरे परितुष्ट च सन्तुष्टाः सर्वदेवता: । ५७॥ द्रत्येव मुक्का राजेन्द्र क्रोड़े ऊल्वा महासती। मुहुमुडुर्मुखं दृद्टा विललाप ररोद च। ५८॥ च्षएं तिष्ठ महाराज पुनरेवसुवाच सा। स्नानं कुर महाराज भोजविष्यार्मि वाञ्कितम्॥ ५2 ॥ चन्दनागुरुकस्तूरी कुङ्गमावीरमुत्तमम्। अनुलेपं करियामि सर्वाङ्के तव मुन्दरे॥ ६०॥ चणं सिंहासने शिष्ठ चरं वचसि मे प्रभो। सभायां रचिते तल्पे पश्यामि अन्मशोधनम् ॥ ६१॥ अतपुचाधिक: प्रेमृणा सतीनाज् पतिर्मृप। निरुपितो भगवता वेदेषु हरिणा खयम्॥ ६२॥

३४ प्र० गणपतिखएडम् ।

मनोरमा वचः उुता राजा परमपणिडतः । बोधयामास तां राज्ीं दद्ो प्रत्युत्तरं पुनः । ९२। कात्तवीय्यार्ुन उवाच। मृखु कान्त प्रवत्यामि अुतं सवं त्वयेरितम्। भोकार्त्तानान्न वचनं नासंस्यं समासु च ॥ ६४: सखं दुखं भयं थोक: कलहः प्रीतिरेव च। कर्मभोगाहकालैन सवें भवत सुन्दरि ॥६५॥ कालो दढाति राजत काली मृत्युं पुनर्भवम्। कालः मृजति संसारं काल: संहरत पुनः ॥६६॥ करोति पालनं काल: कालरूपी जनार्दनः।. कालस्य काल: यौअखो विधातुर्विधिरवच॥६। संहर्तु्वीपि संहर्त्ता पातुः पाता निषेकक्वत्। स निषेकी निषेकेय ददाति तपसां फलम्। कः वीन हन्यते जन्तुनिषेकैष विना सति ॥६८॥ स्रष्टा सृजति सष्टिच्च संहर्त्ता संहरेत् पुनः। पाता पाति च भूतानि वस्याज्तां परिपालयेत् ।६८। यस्याच्चया वाति वातः सन्ततं भयद्धल: ।. भखत् सच्चरते उलः सूर्य्यस्तपति सन्तनम् ॥ ७0 ॥ वर्षतीन्द्रो दहत्यग्निः काली समति भीतवत्। तिषन्ति स्थावराः सर्वे चरा्ति सन्ततं चराः ॥७१॥ वन्ताय पुष्पिता: काले फलिता पन्नवान्विताः । शुषन्ति कालतः काले वर्वन्ते च तदाप्षया ॥७२॥ पाविर्सूता तिरोभूता सृप्टिरेव तदाइ्या। तसाधया भवेत् सवेंन वित्वित् से कया तृणाम्।७३

ब्रह्मवेवत्तपुराये [२४प्र०

नाराययांभो भगवान् पर्शुरामी महाबलः। विःसप्न कत्वो निर्भूपां करिष्यति महीमिति॥०४॥ प्रतिन्ना विफला तस्य न भवेत्त कदाचन। निश्चितं तस्य बध्योऽहमिति जानामि सुव्रते॥ ७५ ॥ नात्वा सवं भविष्यन्न भरसं यामि तत्कथम्। प्रतिष्ठितानां चा कीर्त्तिमरणादतिरिचयते॥ ॥ द्वत्येव मुक्का राजेन्द्र: समरं गन्तुसुद्यतः । वाद्यन्न वादयामास कारयामास मङ्गलम् ॥७॥ पतकोटिर्नृपाणाच्च राजेन्द्राणं तिलचकम्। अचीहिणीनां शतकं महावलपराक्रमम्॥ ६८। प्रशाना्च गजानाज्ज पदातीनां तथैव च। असंख्यकं रथानाञ् गहीता गन्तुसुद्यत:।12 A बभूव स्तम्भिता साध्वी दृष्टा तं गमनोन्मुखम्। छृतवन्तञ्न सव्ाहमचयं सथरं धनुः॥८०॥ क्रीड़ागारे चरं तस्थी ऊला कान्त सवचसि। पश्यन्ती तन्म खाभ्भोजं चुचुम्ब च मुड्ुर्मुह्गः॥८१॥ इति श्रीब्रह्मवैवत्ते महापुराणे नारायसनारद- संवादे गणपतिखरडे चतुस्तिंश- त्तमोध्यायः ।

३५५्र० १ गएपतिखराडम् । ८३१

पञ्जत्नि भत्तमोऽध्यायः।

नारायण उवाच। मनोरमा प्राणनाथं त्तरं कृत्वा सवत्तसि। भविषं मनसा चक्रे यद् यत् खामिमुखात् शुतम् ॥१॥ पुत्रांघ पुरतः ल्लला बान्यवांस सवकिङ्गरान्। सासम्मार हरिपदं मेने सत्य भवे मुने ॥ २॥ योगेन मित्वा षट्चक्रं वायु संस्थाप्य मूर्ईनि। ब्रह्मरनुस्थकमले सहस्त्रदलसंयुते॥३॥ स्वान्तमाऊ्ृष्य विषयाज्जलवुद्द,दसन्निभात्। संस्थाप्य वड्ढा ज्ञानेन लोलं ब्रह्मणि निष्कले ॥४॥ द्विविधं कम संन्यस्य निर्मूलमपुनर्भवम्। तत्र प्राणांय तत्याज न च प्राशाधिकं प्रियम् ॥ ५॥ स राजा ता मृतां दृद्दा विललाप रुरोद च। सव्नाहं संपरित्यन्य कवत्वा वत्तस्युवाच ताम्॥ ६॥ राजीवाच। मनोरमे समुत्तिष्ठ न यास्यामि रणाजिरे। पश्य मां चेतनां प्राप्य विलपन्त मुहुमुद्।७ मनोरमे समुत्तिष्ठ मया सार्ड ग्टहं व्रज। न करिय्यामि समरं भृगुगा सह भाविनि। ८॥ मनोरमे समुत्तिष्ठ ग्ीगेलं व्रज सुन्दरि। तत्र क्रीड़ां करिषामि तया साईं यथा पुरा॥ ८॥

८३२ [३५१०

मनोरमे समुत्तिष्ठ ब्रज मोदावरों प्रिये। जलक्रीड़ां करिष्ामि त्वया साडें यथा पुरा॥ १० ॥ मनोरमे समुत्तिष्ठ नन्दनं व्रज सुन्दरि। पुष्पभद्रानदीदीरे विहरिषामि निर्जने॥ ११॥ मनोरमे समुत्तिष्ठ मलयं व्रज सुन्दरि। त्वया साडे रमिथामि तंत्र चन्दनकानने ॥ १२ ३ गीतेन गन्धयुतेन वायुना सुरभीक्वते। म्मरध्व निसंयुतती पुंस्कोकिलन्त्श्रने। १३॥ चन्दनागुरुकस्तूरीं ममाङ्क लेपनं कुरु। चन्दनोतितसर्वाङ्ग" पख माँ सस्िते सति॥१४॥ सुधातुल्यं सुमधुरं वचनंरचय प्रिये। कुटिलभ्ूविकारञ कर्थं नु कुरुपेऽधुना ॥ १५। छृपस्य रोदनं गुत्वा वाग् बभूवाशरोरिणी। स्थिरो भव महाराज करोषि रोदनं कथम् ॥ १६॥ खं महाज्ञानिनां सेष्ठो दत्ताव यपसादतः । जलवुद्ददवत् सवें संसारं पश्य शोभनम्॥ १७॥ कमलांगा च सा साध्वी जगाम कमलालयम्। त्वसेव गच्क वैकुगठ रगं कंत्वा रणाजिरे। १८॥ द्त्येवं वचनं युत्वा जही थोकं नराधिप: । तत्न्दनकाष्ठेन चितां दिव्याच्चकार है।। १२। संस्काराकि कारयित्वा पुत्तवारा ददोह ताम्। मानाविधानि रखानि ब्राह्मणेभ्यो दड़ौ मुदा । २०। मानाविधा न दानानि वस्ताि विविधानि च। मनोरमाया: पुएेन ब्राह्मरोभ्यो ददी मुदा ॥ २१॥

३५त्र. गएपतिखरडम्।

भुज्यतां भुज्यतां शम्हीयतां दीयतामिति। प्रज्दो वभूव सर्वत्र कार्त्तवीर्य्ाश्रमे मुने ॥ २२॥ कोषेषु स्ाधिकारेषु स्थितं यद् यद्नं तदा। मनोरमाया: पुरेन ब्राह्मरोम्यी ददी मुदा ॥२२। राजा जगाम समरं हृद्येन विद्यता। सार्डं सैन्यसमूहैश वाद्यभाएडेरसंख्यकेः॥२४॥ ददर्यामङ्गलं राजा पुरो व्त्म नि वत्मनि। ययी तथापि समरं नाजगाम गहं पुनः॥ २५॥ मुक्तकेयों क्विन्ननाशं रुदतीज्ज दिगम्बराम्। कषावस्तपरिधानामपरां विधवामपि॥२६॥ मुखदुष्टां योनिदुष्टां व्याधियुत्ताज्ज कुट्टनीम्। पतिपुत्तविहीनाञ्न डाकिनीं पुंशलीं तथा॥ २७॥ कुम्भकारं तैलकारं व्याधं सर्पोपजीविनम्। कुचेलमतिरुचाङ नग्न काषायवासिनम् ॥ २८॥

चितादग्घ शवं भस्म निर्वासाङ्गारमेव व॥ २८॥ सर्पच्चतनरं सर्प गोधाज् भथकं विपम्। श्राइ्पाकञ्ज पिएडव्न मोटकञ्ज तिलां सथा। २०॥ देवलं वृषवाहज्न शूद्रयाद्दान्भोजिनम्। शूद्रान्नपाचकं शूद्रयाजकं ग्रामयाजकम् ॥ २१॥ कुगपुत्तलिकाञ्जव गवदाहनकारियम्। शून्यकुभ्भ' भग्नकुभ्भं तेलं लवयमस्थि च ॥ २२ ॥ कार्पासं कच्छपं चूगी कुक् रं शव्टकारियम्। दक्िणे च शृगालज्न कुर्वन्त भैरवंरवम् ॥ २२॥

८३४ ब्र ह्मवेवर्त्तपुरास [३५ त्र०

कपर्दकञ्च चौरज् क्विन्नकेश नखं मलम्। कलहज्ज विलापञ् विलापकारिएं जनम् ॥३४॥ अमङ्गलं रुदन्तञ्न रुदन्त शोककारिएम् ॥ २५॥ मिथ्यासाच्यप्रदातारं चौरच्च नरवातिनम्। पुंथलीपतिपुत्री च पुंचत्योदनभोजिनम् । ३६॥ देवतागुरुविप्राण वस्तु वित्तापहारिणम्। दत्तापहारियं दस्यु हिंसकं सूचकं खलम् । ३॥ पिटमाटविरतज़् ह्िजाखत्थविघातिनम्। सत्यघञ्नु कवतप्नञ्च स्थाप्यापहारियं जनम् ॥३८ ॥ विप्रद्रोहं मित्रद्रोहं चतं विश्वासघातकम् ॥ ३८॥ गुरुदेवहिजानाञ् निन्दकं खाङ्गघातकम्। जीवाना घातकजेव खाङगहीनञ्ज निर्दयम् : ४० ॥ व्रतोपवासहीनञ्च दीचाहीनं नपुंसकम्। गलितव्याधिगात्ज्ज काणं बधिरमेव च ॥ ४१। पुक्सं छ्विन्नलिङ्गन्न सुरामत्त' सुरां तथा। चिप् वमन्त' रुविरं महिषं गर्दभं तथा। मूत्र पुरीषं स्न्ेम्ाएं रूच्षिएं टृकपालकम् ॥ ४२॥ भाष्कावातं रक्तवष्टि वाद्यञ्न वक्षपातनम्। वकज्ज शूकर ग्टध् श्येन कङ्वन्न भलुकम् ॥ ४३॥ पामञ्च शुष्ककाष्ठच् वायसं गन्धक तथा। ४४॥ अग्रदानिब्राह्मञ्च तन्त्रमन्तरीपजीविनम्। वैद्यञ्ञ रत्नपुष्पञ्ज शषधं तुषमेव च॥ ४५॥ कुवात्ता मृतवार्त्ताञ्च विप्रशापज्ज दारुगम्। दुर्गन्धिवात दुःशब्द राजा सम्पाप वर्त नि॥ ४६॥

३५ त. ] गएपतिखएडम्। ८३५

मनश् कुतृसित प्राणाः चुभिताश्च निरन्तरम्। वामाङ्गन्पन्दन देहजाद् राज्ी बभूव है॥ ४७॥ तथापि राजा निःशड्गो ददर्य युदमङ्गलम्। सर्वसैन्यसमायुत्तः प्रविवेश रणाजिरम् ॥ ४८॥ अवरुह्य रघात्तूण टृष्टा च पुरतो भृगुम्। ननाम टगडवद् भूमी राजेन्द्रेः सह भक्तितः ।। ४८ ।। आशिप युबुजे रामः खर्ग वाहीति वाव्कितम्। तेषां सह्य तद्दभूव दुर्लइवधा व्राह्मणाशिष: १५०। भृगु प्रराम्य राजेन्द्रो राजेन्द्रे: सह तत्च्णात्। प्ररुरोह रथ तूयें नानासज्जसमन्वितम् ॥ ५१ ॥ नानाप्रकारवाद्यव्ज दुन्दुभि मुरजादिकम्। वादयामास सहसा ब्राह्मरोभ्यो ददी धनम् ॥ ५२ ॥। उवाच रामी राजेन्द्र राजेन्द्राणाञ्ज संसदि। हित सत्य नीतिसार वाक्य वेद्विदां वरः ॥५३॥ परणुराम उवाच। अये राजेन्द्र धम्मिठ चन्द्रवंगससुद्धव। विष्णोरंथस्य मिथस्व दत्तात यस् धीमतः ॥५४ ॥ स्वयं विह्वांस वेदांथ चुत्वा वेद्विदो मुखात्। कयं दुर्बुदि रधुना सज्जनानां विड़म्बना ॥ ५५ ॥ पूर्वमहनस्वं लोभान्निरीहं ब्राद्मणं कथम्। ब्राह्मणी योकसन्तप्ता भर्वा साडंगता सती॥ ५६॥ किं भविधति ते भूप परत्रवानयोर्वधात्। सवैं मिध्यैव संसारं पद्मपत्रे यथा जलम्॥५ू७॥ सत् की ततिथाथ टुष्कीर्त्तिः कथा मात्रावभेषिता।

८२६ ब्रह्म वैवर्त्तपुराणे [३५ त्र०

विड़म्बना वा कि मतो टुष्कीत्तेंस सतामही। ५८॥ क गता कपिला त्वं क क्व विवादी मुनिः कुतः। यत् क्वतं विदुषा राज्जा न ऊतं हालिकेन तत्। ५८ ।। त्वामुपोषन्तमीश हि दृद्दा तातो हि धार्मियक: । पारणं कारयामास दत्त तस्य फलं त्या। ६० ॥ अधीतं विधिवहृत्तं ब्राध्मणोभ्यो दिने दिने। जगत् ते यशसा पूर्ण मयशी वार्ईके कथम्। ६१॥ दाता वरिषो धन्मिष्ठो यथःखान् पुखवान् सुधीः। कार्तवीर्य्यार्जुनसमी न भूतो न भवष्यति ॥ ६२॥ पुरातना वदन्तीति वन्दिनो धरसीतले। यो विख्यातः पुराणेपु तस्य दुष्कीत्तिरीहभी॥ ६२॥ दुर्वाक्यं दुःसहं राजन् तीक्ष्णास्ादृपि जीविनाम्। सङ्गटेऽपि सर्ता वक्रादु दिरुक्िर्न विनिर्गता॥ ६४ ॥ न ददामि द्विरुत्ति न्ते प्रक्ृतं कथयाम्यहम्। उत्तरं देहि राजेन्द्र मह्य राजेन्द्रसंसदि ॥ ६५ ॥ सूर्य्य चन्द्रमनूनाञ्च वंशा: सन्त्यत्र संसदि। सत्य वद सभायात्ट मृखन्तु पितर: सुरा: ॥६६॥ मृखन्तु सर्वे राजेन्द्रा: सदसदतु मीखराः। पश्यन्तो हि समं सन्तः पाच्िकं न वदन्ति च॥ ६७॥ द्ृत्युका पर्शुरामध विरराम रणखले। राना वहस्पतिसम: प्रवत्ु सुपचक्रमे ॥ ६८॥ कार्त्तवीर्य्यार्जुन उवाच। अये राम हरीरंभो इरिभक्ी जितेन्द्रियः । सुतो धर्मो सुखात् येषां त्वच्न तेषां गरीगुरु:। ६ट॥

गयपतिखणडन्। ८२७

कनया ब्राह्मगो जातः करोति ब्रह्म भावनम्। स्वधन्मेनिरतः शुद्ध स्तस्माड्राह्यग उच्यने ॥ ७3 ॥ भ्रन्तर्वहहिय मननात् करोति कर्म्म जन्ननि। मीनी पखद्वटेत् काले योहि म मुनि रच्यते । ०। । सर्ये लोट्ट ग्टहेSरस्ये पङ्के सुख्तिग्ध चन्दने। समता भावना यस्य सयोगी परिकीसतितः ॥ ७२ ॥ सव जीवेषु वो विशु भावयेत् समताधिया। परी करोति भतिञ्च हरिभत्त: स च स्मृतः ॥ ७३ ॥ तपो धनं ब्राह्मगानां तपः कच्पतरुयथा। तपस्या कामधेनुख सन्ततं तपसि स्पृहा ॥७४ R ऐशर्य्ये चत्रियागाज्च वागिज्येच तथा विाम्। चव्रियायाज्ज तपसि स्पहातीवाऽप्रशंसिता । ९५। ब्राह्मगानां विवादे व म्यृहानीवतिनिन्दिता । ७६ ॥ रागी राजसिकं काय्यें कुरुत कमरागतः । रागान्स राजसिक स्तेन राजा प्रकीर्ततित: ।७। रागतः कामधेनुय मवा भिचा कता मुने। को दोष एव मे जातः चतरिवत्यानुरागियः॥७८। कुतः कस्य मुने रस्ति कामधेनु र्वया विना। स्पृहा रगे वा भोगे वा युष्माकञ् व्यतिक्रम: ।०८। वरि पदच्तोहियीं सेनां राजेन्द्राणं विकोटिकाम्। निहृत्यावान्त मेक मांनहन्तु सहनं मुने॥८॥ भाकानं इन्तु मायान्त मपि वेदाङ्गपारगम्। म दोषी हनने तस्य न तेन ब्रह्महा भवेत्। ८१। प्रायखित्तं हिंसकानां न वेदेषु निरूापतम् ।

८३८ [३५ त०

बधः समुचितप्तेषामित्याह कमलोङ्वः ॥ ८२॥ पिता ते निहता भूपा महाबलपराक्रमाः। दूदानों राजपुताश शिथवोऽत्र समागता: ।८३। व्रिःसप्त कववो निर्भूपां क्वत्स्त्रां कर्त्तु महीमिति। त्वया कवता प्रतिज्ञा या तस्वाश्च पालनं कुरु। ८४॥ चत्रियायां रणो धर्मो रणे मृत्युन गर्हितः। रसे स्पृहा व्राह्मयानां लोके वेदे विड़म्बना॥ ८५ ॥ तपोधनानां विप्राणं वाग्वलानां युगे युगे। शान्तिः सस्त्ययनं कम्म विप्रवर्मो न सङ्गर: । ८६ ॥ च्षत्रियाणां बलं युद्धं व्यापारच्च बलं विग्राम्। भिच्ना बलं भित्तुकाणं शूद्राएां विप्रसेवनम् ८७। हरो भत्िरहरेर्दास्य वैषवानां बलं हरि: । हिंसा बलं खलानाञ् तपस्या च तपखिनाम् ॥ ८८॥ बलं वेशश्च वेश्यानां योषितां यौवनं बलम्। बलं प्रतापी भूपानां बालानां रोदनं बलम् ॥८॥ सतां सत्यं बलं मिथ्या बल मेवासतां सदा। अनुगानामनुगमः खल्पखानात सजुय: ॥८०॥ विद्या बलं पणिडतानां गाभभीर्यं साहसीबलम् ।१8 धनं बलज्ज धनिनां शुचीनाज़ विशेषतः। बलं विवेक: शान्तानां गुणिनां बल मेकता। ८२ ॥ गुणी बलञ्ज गुशिनां चौराणं चौर्य्य मेवच। प्रियवाक्ञ् कापय्य मधमांः पुंसलीबलम्। ८३॥ हिंसा च हिंस्रजन्तूणां सतीनां पतिसेवनम्। वरथापी सुराणाव शिष्याणं गुरुसेवनम्।। ८४ !

गएपतिखएडम्। ८३८ बलं धर्मो गटहस्थानां भृत्यानां राजमेवनम्। बलं स्तवः स्तावकानां व्रम्म व ब्रह्मचारिणाम् । ८५ । यतीनान्न सदाचारी न्यास: सन्यासीनां बलम्। पापं वल पातकीनामशकानां हरिवलम्। ८६ ॥ पुस बलं पुखवतां प्रजानां नृपतिर्वलम्। लंबनवत्तएंजलीकना जलं बलम्॥८व जलं वलब्न शस्यानां मत्स्यानाञ्ज जलं बलम्। शन्तिवलज्ज भूपानां विप्रागाज्ज विशरेषतः ॥८८ । विप्र: शान्तो रगोदयोगी नैव दृष्टो नच खुतः । स्थिते नारायणे देवे बभूवान्यविपर्य्यय: ।६९ । दृत्वेव मुक्का राजेन्द्रो विरराम रणाजिरे। तस्य तद्चनं ुत्वा सर्वस्तूपीं बभूवह। १०० रामस्य भ्रातरः सर्वे सुतीक्षा शस्त्रपारयः। आरिमिरे रणं कर्त्तु महावीरास्तदाज्जया॥१०१॥ रणोन्मुखींय तान्दृद्टा मत्राजी महाबलः। समारभे रपं कर्त्तु मङ्गलो मङ्गलालयः ॥ १०२॥ रजालेन राजेन्द्री वारयामास तानपि। चिच्छिदुः शरजालव्न जमदृग्निसुतास्तदा। १०३॥ राजा चित्ेप दिव्यास्तं पतसूर्य्यप्रभं मुने। माहेश्वरेय मुनय सिच्छिदुश्ावलीलया॥ १०४ ॥ दिव्यास्त्रेशैव मुनय शिच्छ्िदुः सथर धनुः। रथच्न सारविश्जेव राज्ज: सव्नाहमेवच ।१०५। न्यस्तगस्त वृपं दृद्टा मुनयी हर्ष विङ्वलाः । दधार शूलिन: शूलं मत्यराजजिघासया॥ १०६॥

३५७०

शूल निःचेप समये वाग्वभूवा शरीरिणी। शूलं त्यजत विप्रेन्द्रा: भिवस्याव्यर्थ मेवच।१०७॥ शिवस्य कवचं दिव्य' दत्तं दुर्वाससा पुरा। मत्य राजगलेऽस्तीति सर्वावयवरक्षसम् ॥१०८॥ प्रागानाष्त प्रदातारं कवचं याचतं नृपम्। तदा नितिय्य शूलज्ञ जवान वृपतीखरम् ॥ १०८। तच्कूलं तं नृपं प्राप्य भतखगड़ गतं मुने। अुत्वेवाकापवाणीञ्ज गृङ्गो सत्यासवेशऊत् ॥ ११० ॥ गयाचे कवचं भूपं जमदग्निसुनी महान्। राजा ददी च कवचं बझ्माएडे विजयं परम् ॥ १११ * गहीला कवचं तच्व शूलेनेव जघान ह। पपात मत्स्वराजय्य पतचन्द्रसमाननः । महावलिषठी गुगवान् चन्ट्रर शसमुद्गवः ॥ ११२॥ नारद उवाच। शिवस्य कवचं ब्रूहि मतस्य राजेन बडृतम्। नारायण महाभाग त्ोतु कोतुहलं मम ॥ ११२ ॥ नारायण उवाच। कवचं शृश विप्रेन्द्र शङ्गरत्य महात्मनः । ब्रम्माए विजयं नाम सर्वावयवरच्गम्॥ ११४। पुरा दुर्वाससा दस्त' मत्स्यराजाय धीमते। दत्वा पड़चरं मन्वं सर्वपापप्रसाशनम् । ११५॥ स्थिते व कवचे देहे नाप्ति नृत्युव नीविनाम्। पस्त्रे गस्े जले वडी सिवधियेव्ाम्ति संगय: । ११६। बध्टूला पठनाद्ाण: शिवलं प्राप लीलया।

३५ त्र० ! गएपतिखगडम्। ८४१

बभूव शिवतुत्वश्च यडृत्वा नन्दिकेश्वर: ॥ ११७॥ वीरशेष्ठो वीरभट्री बभूव धारणाद् यतः। व लोक् विजयी राजा हिरखकश्रिपु: ख्यम् ॥ ११८॥ हिरखाचच् विजयी बभूव धारणाद् यतः। यदृत्वा पठनात्सिड्ी दुर्वासा विश्वपूजितः ॥११८॥ ैगीषव्यो महायोगी पठनात् धारपाद् यतः। यदृत्वा वामदेवस्त देवलय्यावनः स्वयम्। अगसत्यव पुलसत्यश्च बभूव विश्वपूजितः ॥ १२० ॥ शं नमः शिवायेति च मस्तकं मे सदावत्। शं नमः शिवायेति च स्ाहा भालं सदावतु ॥ १२१॥ श्ं डीं त्ीं क्ों शिवायेति खाहा नेव सदावतु। श्रीं हीं क्ों हं शिवायेति नमो मे पातु नासिकाम ॥१२२ ओं नमः शिवाय शान्ताय साहा करठ सदावतु। श्ं हीं यीं हं संहारकत खाहा कर्णी सदावतु ॥१२३॥ श्रं हीं यों पच्चवक्वाय खाहा दन्त सदावतु। शों ड़ों महशाय स्ाहा चाधरं पातु मे सदा॥ १२४॥ शं हीं यीं कों त्रिनेताय खाहा केथान् सदावतु। ओं ड़ीं ऐ महादेवाय खाहा वचः सदावतु ॥ १२५॥ शं ड़ीं यों कों ऐ' रुद्राय स्ाहा नाभिं सदावतु। श्रं डीं ऐ यीं ईश्राय साहा पृष्ठ सदावतु ॥ १२६॥ श्ों हों क्ों मृत्युन्नयाय खाहा भ य सदावतु। श्ों हीं यों कों ईभानाय साहा पाश सदावतु ॥१२॥ श्ं हों दश्वराय स्ाहा उदरं पातु मे सदा। शों श्ीं क्वीं मृत्युन्जवाय साहा बाह सदावतु ॥ १२८॥ ७१

८४२ [३५ त्र०

शं कों श्ीं कों इशराय खाहा पातु करौ मम। श्रों महेश्वराय रुद्राय नितम्ब पातु मे सदा। १२८ ॥ श्रं ड्ों य्ीं भूतनाथाय साहा पादी सदावतु। श्ं सर्वेश्वराय सर्वाय स्वाहा सवैं सदावतु ॥ १२०॥ प्रा्यां मां पातु भूतेश आग्नेय्यां पातु शङ्गरः । दक्षिणे पातु मां रुद्रो नैतर्ट त्यां स्थारुरेव च । १२१॥ पश्चिमे खएडपरशुर्वायव्यां चन्द्रशेखरः । उत्तरे गिरिथ: पातु ऐशान्यामीशरः स्यम् १३२॥ ऊड़े मड़: सदा पातु अधी मृत्युञ्जयः खयम्। वले स्थले चान्तरीक्षे खप्ने जागरणे सदा ॥ १२३॥ पिनाकी पातु मां प्रीत्या भत्तन्न भत्तवत्सल: । १३४॥ दूति ते कथितं वत्स कवचं परमाड्ग तम्। दशलक्षजपेनैव सिदधिर्भवति निव्चितम् ॥१३५ ॥ यदि स्यात् सिद्कवची रुद्रतुत्वी भवेत् ध्रुवम्। तव स्नेहान्मया ख्यातं प्रवत्तव्य न कस्यचित्॥ १३६॥ कवचं काखाखोक्तमतिगोप्यं सुदुर्लभम्। अश्वमेधसहस्राणि राजसूयथतानि च । १३०। सर्वाणि कवचस्यास्य कलां नाहन्ति षोड़भीम्। कवचस्य प्रसादेन जीवनुक्ती भवेनर: । १३८॥ सर्वन्जः सवसिद्वीभी मनोयायी भवेत् ध्र वम्। इदं कवचमन्नात्वा भजेद् यः शङ्गरं प्रभुम्। भतलच्प्रजप्तोऽपि न मन्त्रः सिद्धिदायक: ॥ १२८॥ दूति श्रीब्रह्मवैव्त्तें महापुराणे नारायणनारदसंवादे गणपति खरडे अङ्गरकवचप्रकथन नाम पञ्चवि भोऽध्यायः ।

३६ श्र ० ] गणपतिखएडम्। ८४३

षटति भत्तमोऽध्यायः।

नारायण उवाच। मत्य राजे निपतिते राजा युद्विभारदः । राजेन्द्रान् प्रेषयामास युद्भास्त्रविभ्ारदान्॥। १ । वृहद्वलं सोमदत्त विदभं मिथिलेखरम्। निषधाधिपतिच्चैव मगधाधिपतिन्तथा॥ २ ॥ आययुः समरे योडु पर्शुरामं महारथाः। व्रिभिरचीहिणीभिस् सेनाभि: सह नारद॥३॥ रामस्य भ्ातरः सर्वे वीरास्तीक्षास्तपासय: । वारयामाबुरस्तैस तानेव रगमूईनि॥४ ॥ ते वीरा: गरजालेन दिव्यास्त्रेण प्रयत्तः । वारयामासुरेकैकं भ्ातवर्गान् भृगोस्तथा ॥ ५ ॥ आययो समरे शीव्र दृद्दा तांच पराजितान्। पिनाकहस्तः सभगुर्व्चलदग्निभरिखोपमः ॥६॥ चित्ेप नागपाग्् पर्शुरामो महावलः । चिच्छेद तं गारुड़ेन सीमढत्तो महाबलः ।। भृगु: शङ्गरशूलेन सोमदत्त जधान है। वृहृद्वलञ् गदया विदमें सुष्टिभिस्तथा।८ू ॥ मैथिलं मुदरेगेव मत्त्था च नैषधं तथा। मागधं चरणोह्वातेरस्त्रजालेन सैनिकान् ।2 निहत्य निखिलान् भूपान् संहाराग्निसमो रगे।

८४४ ब्र ह्मवैवर्तपुराणे

दुद्राव कात्तवीर्य्यज्ज पर्शुरामी महावल: ॥ १० ॥ दृष्टा तं योडुमायान्त राजानश्च महारथाः। आययुः समरं कर्त्तु कार्त्तवीर्य निवार्य् च॥ ११॥ कान्यकुआश्च प्रतथः सौराट्ट्रा: पतशस्तथा। राढीया प्रतथसैव वारेन्द्रा: पतशस्तथा । १२॥ सोम्या वाङ्राच्च शतथो महाराष्ट्रास्तथा दश। कतिधा गुर्जजातीया: कालिङ्गा: पतथस्तथा ॥१२॥ कत्वा तु भरजालन्न भृगुम्िच्केद तत्क्षरम्। तं क्वित्वा्युत्यितो रामो नीहारमिव भास्करः॥१४। तरिरात्र युयुधे रामस्तैः साई्व समराजिरे। दादशाचौहिणीं सेनां ततशचिच्केद पर्शुना । १५॥ रभास्तवसमूहञ्ज यथा खङ्गेन लीलया। क्वित्वा सेनां भूपवगं जघान शिवशूलतः॥ १६। सवांस्तान्निहतान् दृद्टा सूर्य्यवंशसमुद्धवः। आजगाम सुचन्द्रश्न लक्षराजेन्द्रसंयुतः॥१७॥ दादमाच्तौहिणीभिश्व सेनाभि: सह संयुगे। कोपेन युयुधे रामं सिंहं सिंहो यथा रणे । १८॥ भृगु: शङ्गरशूलेन वृपलच्ष निहत्य च। द्ादशान्तौहियीं सेनां जघान पर्थुना बली॥ १८ ॥ निहत्य सर्वाः सेनास्त सुचन्द्रं युयुधे बली। नागास्त प्रेरयामास निर्द्धतंतं भृगु: सयम् ।२०॥ नागपाभच चिच्केद गारुड़ेन नृपेखरः। जहास च भृगु राजा समरे च पुनः पुनः। २१॥ भृगुर्नारायणास्त्रप्न चित्रेप रणमूर्डनि।

गएपतिखगडम्। ८४५

अस्त ययी तं निहन्तु अतसूर्व्यसमप्रभम्॥२२॥ दद्वार्त वृपयाद् लखावब्ह्य रात् चषात्। न्यस्तशस्तः प्रगानाम स्तृत्वा नारायणं शिवम् ॥२२॥ तमेव प्रगातं त्वक्वा ययी नारायान्तिकम्। अस्तराजी भगवती रामः संग्राप विस्त्रयम्। २४॥ भृगु: गक्िञ्च सुघलं तोमरं पट्टियं तथा। गढां पर्शुच्च कोपेन चित्षेप वृपहिंसया ॥ २५॥ जग्राह काली तान सवान् सुचन्द्रस्यन्दनस्थिता। चित्तेप शिवशूलं स वृपमाल्य बभृव तत्॥२६॥ ददग पुरती रामी भद्रकालीं जगत्प्रसूम्। वहन्तीं मुएडमालाञ्ज विकटास्यां भयङ्गरीम् ॥ २७॥। विहाय गस्तमस्वञ्च पिनाकन्च भृगुस्तदा। तुष्टाव तां महामायां भतिनम्रात्मकन्वरः ॥ २८। परशुराम उवाच। नमः शङ्गरकान्ताये साराये ते नमी नमः। नमो दुर्गतिनागिनै मायायै ते नमो नमः ॥२८॥ नमो नमो जगदातर जगत्कतर नमो नमः। नमोऽस्तु ते जगन्मात कारणाये नमो नमः ॥२० ॥ प्रसोद जगतां मातः सटप्टिसंहारकारिणि। त्वत्पादे शरणं यामि प्रतिन्नां सार्थकं कुरु॥ २१ ॥ त्वयि मे विमुखायाञ्च को मां रननितुमीखवरः। व्वं प्रसन्ना भव शुभे मां भतां भक्वत्सले ६२॥ युष्ाभि: शिवलोके च मह् दत्तो वरः पुरा। तं वरं सफलं कर्चु त्वमईसि बदानने॥ ३३॥

८४६ ब्रह्मवैव्त्तपुराये

पर्भुरामस्तवं ुत्वा प्रसन्नाभवदम्बिका। माभेरित्येवमुक्ता तु तत्र वान्तरघीयत॥ ३४॥ एतद् भृगुकतं स्तोत भक्तियुक्तश्व यः पठेत्। महाभयात्समुत्तीर्ण: स भवेदवलीलया॥ ३५॥ स पूजितथ व लोको त् लोक विजयी भवेत्। ज्ञानिश्रेष्ठी भवेच्चैव वैरिपक्षविमर्दकः। २६। दूति श्रीब्रह्मवैवस्ते महापुरासे भृगुकृतं कालीस्तोत्रम्। एतस्तिन्नन्तर ब्रह्मा भृगु धमभृतां वरम्। आगत्य कधयामास रहस्यं राममेव च। ३७॥ ब्रह्मोवाच। शृणु राम महाभाग रहस्यं पूर्वमेव च। सुचन्द्रजयहेतुञ्न प्रतिज्ञासार्धकाय च ॥ ३८ ॥ दभाच्री महाविद्या दत्ता दुर्वाससा पुरा। सुचन्द्रायैव कवचं भद्रकाल्या: सुदुर्लभम् ॥ ३८ ॥ कबचं भद्रकाल्याथ देवानाज्ज सुदुर्लभम्। कवचं तद्ले यस्य सर्वशत्र विमर्दकम् ॥ ४० ॥ अतीव पूज्य शस्तज् त लोकजयकारएम्। तस्तिन् स्थिते च कवचे कस्तवं जेतुमलं भुवि ॥ ४१ ॥ भृगो गच्कतु भित्षार्थ करोतु प्रार्थनां तृप। सूर्य्यवंशोज्जवो राजा दाता परमधार्मिक: ।। ४२। प्राणांश् कवचं मन्त्रं सवें दास्यति निश्चितम् ॥ ४३॥ भृगु: सत्यासिवेशेन गत्वा राजान्तिकं मुने। भिच्षाज़जकार मन्त्रञ्ज कवचं परमाड्क तम् ॥ ४४॥ राजा ददी च मन्तव्न कवचं परमादरात्।

२०१्र.] मयपतिखएडम्। ८४9

ततः शङ्गरशूलेन नधान तं नृपं भृगु:। ४५। इति यीव्रह्मववरत्ते महापुराणे नारायणनारदसंवादे गयपतिखच्छे वट्वि पत्तमोऽध्यायः ।

भारद उवाच। कवचं श्रोतुमिच्कामि ताञ् विद्यां दभात्तरीम्। नाथ त्वत्तो हि सवत् भद्रकाल्यास साम्प्रतम् ॥ १॥

नारायण उवाच। शृशु नारद वत्यामि महाविद्यां दशात्तरीम्। गोपनीयञ्ज कवचं त्रिपु लोकेषु दुर्लभम् ॥ २ ॥ श्रीं हीं यीं कों कालिकाये स्ाहेति च महामन्त्रम्। दुर्वासा हि ददी राज्े पुष्करे सूर्य्यपर्वणि॥ २ ॥ दमलच्षजपेनेव मन्त्रसिद्ि: कवता पुरा। पञ्चलच्षजपैनैव राज्जा कवचमुत्तमम् ॥ ४ । वभूव सिद्दकवचीऽप्ययोध्यामाजगाम सः । कत्सां हि पृथिवों जिग्ये कवचस्य प्रसादतः ॥५।

नारद उवाच।

गुता दयात्तरी विद्या विषु लोकेषु दुर्लभा। प्रधुना शोतुमिच्द्ाम्ि कवचं व्रूह्ि मे प्रभो ॥ ॥॥

८४८ ब्रह्मववत्तपुरासे

नारायण उवाच। शृणु वत्त्यामि विप्रेन्द्र कवचं परमाड् तम्। नारायणेन यहत्तं कपया शूलिने पुरा॥॥ त्रिपुरस्य बधे घोरे शिवस्य विजयाय च। तदेव शूलिना दत्त पुरा दुर्वाससे मुने॥८॥ दुवाससा च यहत्तं सुचन्द्राय महात्मने। अतिगुह्यतरं तत्त्व सरवमन्त्ीवविग्रहम्॥ ४ ओं ड़ों सीं क्ों कालिकाये साहा मे पातु मस्तकम्। कों कपालं सदा पातु हीं हों हीं इति लोचने॥ १० ॥ ओं हीं त्रिलोचने खाहा नासिकां मे सदावतु। क्रों कालिके रक्ष रच स्ाहा दन्त सदावतु॥ ११॥ ड़ीं भद्रकालिके खाहा पातु मेधरयुग्मकम्। ओं ड़ीं ड़ों क्ों कालिकाये स्ाहा करठ सदावतु ॥१: ओं ड़ीं कालिकायै खाहा कसयुग्म सदावतु। ओं क्रों क्रीं काल्ये साहा स्कन्धं पातु सदावतु ॥१३ ॥ ओं क्रों भद्रकाल्ये खाहा मम वचः सदावतु। ओंक्रों कालिकायै खाहा मम नाभिं सदावतु ।१४॥ शं ड़ीं कालिकाये खाहा मम पृष्ठ सदावतु। रक्कवीजविनाशिन्ये खाहा हस्ती सदावतु ॥१५॥ श्रीं ड़ीं क्वों सुएडमालिन्यै खाहा पादी सदावतु। श्ं ड्रों चामुएडायै खाहा सर्वाङ्ग मे सदावतु ॥ १६ ॥ प्राच्यां पातु महाकाली आग्न य्यां रत्तदन्तिका। दच्षिणे पातु चामुएडा नैक्ट त्यां पातु कालिका॥१७॥ श्यामा च वापणे पातु वाबव्यां पातु चिडका।

गणपतिखगड़म्।

उत्तरे विकटास्या च ऐशान्यां साद्ृहासिनी॥ १८।। ऊई् पातु लोलजिद्वा मायाद्ा पात्वधः सदा। जले स्थले चान्तरीचे पातु विश्वप्रसूः सदा॥ १2॥ दूति ते कथितं वत्स सवमन्त्रीघविग्रहम्। सर्वेषां कवचानाष्ट सारभूतं परात्परम् । २०॥ सप्तद्वीपेश्वरी राजा सुचन्ट्रोऽस्य प्रसादतः । कवचस्य प्रसादेन मान्याता पृथिवीपतिः ॥ २१। प्रचेता लोमशशैव यतः सिद्धो बभूव ह। यतो हि योगिनां श्रेष्ठः सौभरि पिप्पलायन:॥२२। यदि स्यात् सिद्धकवचः सर्वसिद्वीखरी भवेत्। महादानानि सर्वाणि तपांसि च व्रतानि च। निश्चितं कवचस्यास्य कलां नार्हन्ति षोड़भीम् । २३ ॥ दूढ़ं कवचमच्चात्वा भजेत् कालों जगत्प्रसूम्। यतलच्तप्रजप्तोऽपि न मन्वः सिडिदायकः ॥ २४ ॥ दूति य्ोव्रह्मववर्त्ते महापुराणे नारायणनारदसंवादे गयपतिखबडे सप्तवि भत्तमोऽध्यायः।

पषवि शत्तमोऽध्यायः।

नारायण उवाच। सुचन्द्रे पतिते ब्रह्मन् राजेन्द्राणां मिरोमगी। प्राजगाम पुष्करातः सेनाव्ान्तीहिगीयुतः ।१।

८५० ब्रह्मवेव संपुरामे

सूर्य्यवंशोद्गवो राजा सुचन्द्रतनयो महान्ं। महालक्षी सेवकश्च लक्ष्मीमान् सूर्य्यसन्निभ: ॥२॥ महालक्षमाश्च कवचं गले यस्य मनोहरम्। परमैश्वर्य्संयुक्तस्तैलोक्यविजयी ततः ॥ ३॥ तं दृष्टा भातरः सर्वे पर्थुरामस्य धीमतः। आययुः समरं कर्त्तु नानाशस्त्ास्त्रपाणय: ॥४॥ राजेन्द्र: भरजालेन क्वेदयामास लीलया। चिच्छिदुः भरजालज्ज ते वीराख्चावलीलया: ५। चिच्छ्िदु: स्यन्दनं राज्जस्ते वीरा: पन्नबायतः । सारथिं पञ्चवाणीन रथाशं दशवायातः। ६॥ तडनुः सप्तबाणेन तूसच्च पञ्चबाएतः। चिच्छिटुस्तद्भ्रातवर्गान् विप्रा: शङ्गरशूलतः॥७। ते च ताचौहिणों सेनां निजन्ुशावलीलया। हन्तु नृपेन्द्रं ते वीरा: शिवशूलं निवित्िपुः। गले बभूव तत् शूलं राज्: पुष्करमालिका । ८॥ पक्तित्च परिघञ्जैव भुषुरडीं सुद्गरन्तथा। मदाच चित्िपुर्वि्रा: कोपेन ज्वलद्ग्नय: । 2 । तानि प्रख्ाणि चूर्णानि नृपेन्द्रदेह्टयोगतः। विस्निता भातरः सर्वे भृगोरेव महामुने॥१०॥ रथं धनुश्च प्रस्ताणि चास्त्रासि विविधानि च। सेनां प्रस्थापयामास कार्तवीर्य्यार्जुन: खयम् ॥ ११ । राजा स्यन्दनमारह्य पुष्कराची महाबलः। चकार शरजालज्ज महाघोरतरं मुने ॥ १२॥ चिच्छिदुः भरजालव्ज ते वीरा: प्रस्तपापयः ।

गएपतिखगड़म्। ८५१

राजा प्रस्वापनेनैव निद्रितांस्तांचकार ह। १३ ४ म्ातृथ निद्रितान्दृद्टा पर्भुरामो महाबलः । त्ततवित्तसर्वाङ्गान् बोधयामास तच्वतः ॥ १४ । बोधवित्वा तान्निवार्य्य जगाम रगमूरईनि। चिनेप पर्शु कोपेन शीघं राजजिवांसया॥२५॥ क्वित्वा राज्: किरीटच् पर्शुर्भूमी पपात ह। जग्राह परशुं गीघ्र पर्शुरामो महाबल: ॥१६॥ तद़ा शद्रशूलज्ज चिन्नेप मन्तपूर्वकम्। नृपस्य कुरइलं क्वित्त्वा जगाम शिवसन्निधिम्॥ १०। राजा निहन्तु तं रासं भरजालन्नकार ह। चिचेट परजालज्ज पर्मुरामख लीलया॥ १८ । क्रमेण राजा नानास्तं चिन्तेप मन्त्रपूर्वकम्। तच्िच्केद क्रमेरैव भृगु: श्स्त्रसृतां वरः ॥१९॥ भृगुखिनेप नानास्तं महासन्धानपूवकम्। तच्किच्केद महाराजः सन्धानेनावलोलया। २०॥ रामसिक्षेप ब्रद्मास्तं सन्धानमन्त्रपूर्वकम्। राजा निर्वापणज्जक्रे सन्वानेनावलीलया। २१ ॥ सर्वास्स्ताणि प्रस्तागि राम: पाशुपत विना। चिक्षेप कोपविभ्नान्ती भूपचिच्केद तानि च । २२ । राम: सतुत्वा शिवं नत्वा ददे पाशपतं मुने। नारायणय भगवानुवाच विप्ररूपष्टक्। २२॥ ब्राह्म उवाच। किङ्वरोषि भृगो वत्स त्वमेव ज्वानिनां वरः । नरं हन्तु पाशपतं कोपात् किं चिपसि समात् ।२४।

८५ू२ ब्रह्मवैवस्तपुराय

विश्व पाशुपतनेव भवेद्धस्म च सत्वरम्। सवघ्रञ्न गस्तमिदं विना श्रीक्वणमीखवरम् : २५॥ शही पाशपतं जेतुमलमेव सुदर्भनम्। हरे: सुदृशनञ्जैव सर्वास्त्रपरिमर्दकम् ॥ २६। पाशुपतं पशुपतेहरेरेव सुदर्शनम्। एते प्रधाने सर्वेषामस्ताणज् जगत्नये ॥ २७॥ त्यज पाशुपतं ब्रह्मन् मदीयं वचनं शृणु। यथा जैष्यसि राजानं पुष्करा महाबलम्। २८॥ कार्त्तवीर्य्मजेतारं यथा जैष्यति साम्प्रतम्। स्रूयतां सावधानेन तत् सवें कथयामि ते ॥ २८॥ महालक्ष्मास् कवचं त्रिषु लोकेषु दुल भम्। भत्त्या च पुष्कराच्षेष छतं करठे विधानतः ॥ ३०॥ परं दुर्गतिनाशिन्या: कवचं परमाद्ज तम्। षृतञ्न दक्षिण बाही पुष्कराच्तसुतेन च ॥ ३१ ॥। कवचस्य प्रसादेन विश्व जेतु चमी च ती। को जेता च त्रिभुवने देहे च कवचे स्थिते ॥ ३२ ॥ अहं यास्यामि भिच्ायें सविधाने तयोर्मुंने। करिषामि च तद्धिचां प्रतिच्नासफलाय ते ॥ ३३ ।। ब्राह्मणास्य वचः सुत्वा रामः संत्रस्तमानसः । उवाच ब्राह्मणं वृद्द हृदयेन विद्यता ॥ ३४॥ परशुराम उवाच। न जानामि महाप्राज्ज करव ब्राह्मरूपष्टक्। प्रीघ्रञ्न ब्रूहि मां मूढं तदा गच्छ वृपान्तिकम् ॥३१।। पर्शु रामवचः सुत्वा प्रहस्य ब्राह्मयः खयम्।

गयपतिखरडम्। ८५३

अहं विष्युरेव मुक्क्ा ययी भिच्ितु मीशवरः ॥२६॥ गत्वा तयो: सविधानं ययाचे कवचज्न तौ। ददतु स्तौ च कवचे विष्णवे विष्ुमायया। स् हीत्वा कवचे विशुर्वकुरठ प्रजगाम सः ॥३०॥ नारद उवाच। महालक्षाश्च कवचं केन दत्तं महामुने ! पुष्कराचाय भूपाय श्रोतु कौतूहलं मम ॥ ३८॥ कवचञ्जापि दुर्गाया: पुष्कराचसुताय च। दुक्न भें केन वा दत्त तङ्ञवान् वक्ुमर्हसि॥ ३८॥ कवचञ्चापि किस्भूतं तयोश् तस्य किं फलम् । मन्वी व किं प्रकारी तने ब्रूहि जगद्र रो॥ ४० ॥ नारायण उवाच। दत्त सनत्कुमारेय पुष्करानाय धीमते। महालक्षमपाथ्च कवचं मन्त्रवापि दयाच्षर: । ४१। स्तवनञ्ञापि गोप्यञ्न वोक्त तच्चरितञ् यत्। ध्यानज्न सामवेदोत्त पूजाविधिमनोहरम्॥ ४२॥ दुर्गावाश्चापि कवचं दत्त दुर्वाससा पुरा। स्तवनञ्जापि गोप्वच्च मन्त्रच्चापि दपाच्तर: ॥ ४२ । पश्चात् त्रोष्सि तत् सवें देव्याश् परमाद्तम्। महायुइसमारन् दत्त प्रार्थनया च यत् ॥ ४४ ॥ महालत्षमपाय मन्त्रव शृणु तं कथयामि ते। शं य्ीं कमलवासिन्ये स्ाहेति परमाड तम्। ४५॥ ध्यानव् सामवेदोतत शृगु पूजाविधि मुने। दत्त तस्मे कुमारेण पुष्कराचाय धीमते। ४६ ॥

5५४ ३८म०

सहस्त्रदलपदमस्थां पद्मनाभप्रियां सतीम्। पद्मालयां पद्मवक्नां पअमपत्नाभलोचनाम् ॥ ४७॥ पद्मपुष्पप्रियां पझ्मपुष्पतत्पविभायिनीम्। पद्मिनों पद्महस्ताच्च पद्ममालाविभृषिताम् । ४८॥ पद्मभूष एभूषाव्यां पद्मशोभाविवईनीम्। पद्मकाननं पश्यन्तीं सस्तितां तां भजे मुदा ॥४८ ॥ चन्दनाष्टदले पद्म पद्मपुष्प य पूजयेत्। गएं सम्पूज्य दत्वाचेवोपचारायि षोड़य ।। ५० ॥ सतस्तुत्वा च प्रमेत् साधको भक्तिपूर्वकम् । कवचं सूयतां ब्रह्मन् सर्वसारं वदामि ते॥ ५१ ॥ नारायण उवाच। मृणु विप्रेन्द्र पद्माया: कवचं परमं शुभम्। पंद्मनाभेन यहत्तं नाभिपद्मे च ब्रह्मणे ॥ ५२ ॥ सम्प्राप्य कवचं ब्रह्मा तत् पझ्म ससजे जगत्। पद्मालयाप्रसादेन सलक्ष्मीको बभूव स: ॥५३॥ पझालयावरं प्राप्य पाझश् जगतां प्रभु: । पाद्न पद्मकत्पे च कवचं परमाङ्ग तम् ५४ ॥ दत्त सनत्कुमाराय प्रियपुत्ताय धीमते। कुनारेग च यहत्तं पुष्कराय च नारद ॥ ५५ ॥ यडत्वा पठनाड्रह्मा सर्वसिदेख्वरो महान्। परमेखर्यसंयुत्त: सर्वसम्पत्षमन्वितः । ५६। यहृत्वा च धनाध्यचः कुवेरस धनाधिप: । -ायभ्भ वो मनुः श्रीमान् पठनाद्वारसाद् यतः ॥५७। पपरियव्रतीत्तानपादी तक्षीवन्ती वतो मुने।

गय पतिख एडम् ।

पृथुः पृथीपतिः सख्ो बभूव धारगाद् यतः॥ ५ू८। कवचस्य प्रसादेन सयं दचः प्रजापतिः। धम्मरंस कमणां सात्ती पाता वस्य प्रसादत: ॥ ५2। यडृत्वा दक्षिणे वाही विशुः चीरोदभायिकः। भत्या विधत्ते करठे च श्रेषो नारायणांभक: ॥ ६०॥ यदृत्वा वामनं लेभे कश्यपश्च प्रजापतिः । सर्वदेवाधिप: श्रीमान्महेन्द्रो धारणाद् यतः॥ ६१॥ राजा मरुत्तो भगवान् बभूव धारणाद् यतः । व लोक्ाधिपतिः श्रीमाव्नहुषो यस्य धारणात् ॥ ६२॥ विश्व विजिग्ये खट्टाङ्ग: पठनाद्ारणाद् यतः । मुचुकुन्दो यतः श्रीमान्मन्वाटतनयो महान् ॥ ६३॥ सर्वसम्पत्प्रदस्यास्य कवचस्व प्रजापतिः । ऋ षिम्छन्दय वहती देवी पद्मालया स्यम् ॥ ६४। धर्मार्थ काममोत्वेषु विनियोग: प्रकीत्तितः । पुस्ववीजञ्च महतां कवचं परमाद्न तम् ॥ ६५॥ ओं ड़ीं कमलवासिन्चे खाहा मे पातु मस्तकम्। य्ीं मे पातु कपालज लोचने शीं यिये नमः॥६६॥ शं यीं श्रियै साहेति च कर्णयुग्म सदावतु। श्रं यीं ड़ों क्वों महालत्षमर खाहा मे पातु नामिकाम्६७ ओों यों पद्मालयाये च साहा दन्तं सदावतु। श्रं य्ीं क्वशप प्रियाये च दन्तरन्ु सदावतु ॥ ६८ ॥ ओं यीं नारावणेभाये मम कगठ सदावतु। शं यीं केथवकान्ताये मम स्क्न्ध सदावतु ॥६ट ॥ शं यीं पद्मनिवासिन्चे स्ाहा नाभि सदावतु।

८५६ ब्रह्म वेवर्त्तपुराखे ३८अ०

ओं डीं खीं संसारमात मम वच्ः सदावतु॥ ७। ओंश्रीं श्रीं कृषणकान्ताये स्ाहा पृष्ठ सदावतु। ओं ड़ीं यीं मनिये खाहा मम हस्ती सदावतु ॥ ७१ ॥ ओं शीं निवासकान्ताये मम पादी सदावतु। ओं ह़ों यों क्ों श्रिये साहा सर्वाड्गं मे सदावतु ॥७२॥ प्राच्यां पातु महालत्मी राग्नेय्यां कमलालया। परद्मा मां दक्िणे पातु नैरकर्ट त्यां श्रीहरिप्रिया॥ ७३ ॥ पद्मालया पशिमे मां वायव्यां पातु श्रीः ख्यम्। उत्तरे कमला पातु ऐशान्यां सिन्धुकन्यका ॥ ७४ ॥ नारायणेशी पातूर्द्ड मधो विष्ुप्रियाऽवतु। सन्ततं सर्वतः पातु विष्णुप्राणाधिका मम ॥ ७५ ॥ दूति ते कथितं वत्स सर्वमन्तीघविग्रहम्। सर्वेश्वर्य्प्रदं नाम कवचं परमाङ्नतम् ॥ ९६॥ सुवर्पर्वतं दत्त्वा मेरुतुल्य द्विजातये। यत् फलं लभते धर्मो कवचेन ततोऽधिकम् ॥ 99 गुरुमभ्यर् विधिवत् कवचं धारयेत्तुयः । करठ वा द्क्षिऐ वाही स श्रीमान् प्रतिजन्मनि ।७८। अस्ति लक्ष्मीगृहे तस्य निश्नला शतपूरुषम्। देवेन्द्रेश्वा सुरेन्द्रेश्च सोऽवध्यो निखचितं भवेत् ॥७2॥ स सर्वपुरयवान्धीमान् सवयन्तेषु दीचितः । सस्त्नातः सर्वतीर्थेषु यस्येदं कवचं गले॥८०॥ यस्म कस्मे न दातव्य लोभमोह भयैरपि। गुरु भक्ताय शिष्याय शरणाय प्रकाशयेत् । ८१ ॥ ददं कवच मन्नाता जपेन्त्ीं जगत्प्रसूम्।

गएपतिखएडम्।

कोटि संख्य प्रजप्तीऽपि न मन्त्रः सिद्धिदायकः N ८२ । दूति श्रीब्रह्मववर्त्ते महापुराणे नारायएनारदसंवादे गएपतिखएडे अष्टात्रि गत्तमोऽध्यायः ।

-11

नारह उवाप। कवचं कथितं ब्रह्मन् पद्मायास मनोहरम्। परं टुर्गतिनागिन्या: कवचं कथय प्रभो॥ १॥ पद्माच्तप्रारतुत्यञ्न जीवनं बलकारगम्। कवचानाञ्च यत् सारं दुर्गासेवनकारगाम्॥ २ ॥ नारायग उवाच। मृण नारद वच्यामि दुर्गाया: कवचं शुभम्। श्रीक्णोनैव यहत्त गोलोके ब्रह्मणे पुरा॥ ३॥ ब्रह्मा विपुरसंग्रामे शङ्गराय ददी पुरा। जवान त्रिपुरं रुद्रो यहृत्वा भक्तिपूर्वकम् ॥ 8॥ हरो ददी गोतमाव पद्माचाय च गोतमः। वतो बभूव पद्मानः सप्तहवीपेखरो जयी॥ ५॥ वदृतवा पठनाद व्रझ्मा ज्ञानवान् यक्तिमान् भुवि। गिवो वसूव सवच्ी योगीनाञ् गुरुयतः । भिवतुच्या गोतमय वभूव सुनिसत्तमः ॥६।

८५८ ब्रभ्मवैवर्सपुराये

ब्रच्माएडविजयस्यास्य कवचस्य प्रजापतिः । ऋषिञ्कन्दय्न गायत्री देवो दुर्गतिनाभिनी॥॥ ब्रच्माणविजये चैव विनियोग: प्रकीर्ततितः। पुएयतोर्थञ् महतां कवचं परमाद्ड तम् ॥ ८॥ शड़ीं दुर्गतिनाभिन्ये खाहा मे पातु मस्तकम्। ओं ड़ों मे पातु कपालन्न ओं हीं सीमिति लोचने ४ पातु मे कर्णयुग्मच्च ओ्रं दुर्गायै नमः सदा। ओं ड़ीं श्रीमिति नासां मे सदा पातु च सर्वतः ॥१०॥ डीं श्रीं डूमिति दन्तानि पातु क्वीमोष्ठयुग्मकम्। क्रों क्रों क्रों पातु क राठच़ दुर्गे रचतु गएडकम्॥ ११ ॥ स्कन्धं दुर्गविनाभिन्ये खाहा पातु निरन्तरम्। वच्ो विपद्विनाभिन्चै खाहा मे पातु सर्वतः॥ १२॥ दुर्गे दुर्गे रक्षगीति स्ाहा नाभिं सदावतु। दुर्गें दुगें रच रच पृष्ठ मे पातु सर्वतः ॥ १३ ॥ ओह़ीं दुर्गाये खाहा च हस्ती पादी सदावतु। शं ह्ीं दुर्गाये खाहा च सर्वाङ़ग मे सदावतु॥ १४॥ प्राच्यां पातु महामाया आग्नय्यां पातु कालिका। दच्िणे दक्कन्या च नैक् त्यां शिवसुन्दरी॥ १५॥ पसिमे पावती पातु वाराही वारुणे सदा। कुवरमाता कौवेर्य्यां ऐगान्यामीखरी सदा॥ १६॥ ऊद्डे नारायणी पातु अस्बिकाध: सदावतु। जाने ज्ञानप्रदा पातु खप्ने निद्रा सदावतु॥ १० । दूति ते कथितं वत्स सर्वमन्त्रीघविग्रहम्। ्रभ्माय्डविनयं नाम कवचं परमाह्तम्।१८॥

४०प्र.1 यपतिखएडम्।

सुस्त्रातः सर्वतीर्थेषु सवयत्जेषु यत् फलम्। सर्वत्रतोपवासे च तत् फलं लभवे नरः ॥१८। गुरु मभ्यर्च विधिवद्स्तालद्वारचन्दनैः । करठे वा दत्तिरे वाही कवचं धारयेत्तु यः । २०॥ स च व लोक विजयी सर्वभव प्रमर्दकः। दूदं कवच मच्ात्वा भजेह गंतिनाथिनीम् । २१॥ शत लक्ष प्रजप्तीऽपि न मन्त: सिद्िदायक: । २२ ५ कवचं काखगाखोता मुक्त नारद सुन्दरम्। यस्मे कस्मै न दातव्य गोपनीयं मुदुझभम् ॥ २७ ॥ दूति श्रीत्रह्मवैव्त्तें महापुराणे नाराययनारद- संवादे गयपतिखण्डे एकोनचत्वा- रिंभत्तमोऽध्यायः ।

चत्वारि शत्तमोऽध्यायः।

नारायय उवाच। ते ग्टहीत्वा तदा विषी वैकुएठत् गते सति। सपुच्व सहस्रावं जघान भृगुनन्दनः ॥ १ ॥ कत्वा युद्धन्तु सप्ताहं ब्रह्मास्वेए प्रयत्नतः । राजा कवचहीनोऽपि सपुचय पपातह ॥ २ ॥ पतिते तु सहस्त्राने कार्त्तवीर्य्यार्ज्जुनः स्यम्। आजगाम महावीरो ह्विलनाचीहिपीयुतः।२॥

८६० ब्रह्मवैवर्सतपुराण [४० ग्र.

सुवर्णरथमार्ह्य रत्नसारपरिच्छदम्। नानास्त परितः छल्वा तस्थौ समरमूईनि॥ ४ ॥ परशरामश्च समरे तं राजेन्द्र ददर्श ह। रत्नालङ्गारभूषाव्यै राजेन्द्रकोटिभि: सह ॥ ५ ॥ रत्नातपत्रभूषाव्य रत्नालङ्कारभूषितम्। चन्दनोच्ितसर्वाङ्ग सस्तितं सुमनोहरम्॥ ६॥ राजा दृद्टा मुनीन्द्रं तमवरुह्य रथादही। प्रणाम्य रथमारुद्य तस्थी नृपगण: सह ।७॥ ददी शुभाभ्िषं तस्नै रामश समयोचितम्। प्रोवाच च गतार्थज् खर्ग गच्छेति सानुगः ॥८॥ उभयो: सेनयोयुदं वभूव तत्र नारद। पलायिता रामशिष्या भ्रातरत् महाबला: ।

टपस्य परजालेन रामः शस्त्रभृतां वरः । न दृदर्शं खसैन्यञ् राजसैन्यं खमेव च॥ १० ॥ चित्ेप वह़नि रामश् बभूवाग्निमयं रणे। निर्वापयामास राजा वारुखेनावलीलया। ११ ॥ चिन्षेय रामी गान्ववे शैलसर्पसमन्वितम्। वायव्येन महाराजः प्रेरयामास लीलया॥ १२। चिच्ेप रामी नागास्तरं दुर्निवार्य्य भयङ्गरम्। गारुड़ेन महाराज: प्रेरयामास लीलया। १२॥ माहेश्वरञ् भगवांयिचेप भृगुनन्दनः । निर्वापयामास राजा वैषावास्त्रेण लीलया। १४। भृगुरिक्चेप जव्ास्त नृपनाशय नारद।

४० प्र. । गग पतिखएडम्।

ब्रश्मास्त्ेण च भूपस्य प्राप निर्वापणं रसे ॥१५॥ दत्तदत्तक्न यच्तूलमव्यथें मन्त्रपूर्वकम्। जग्राह राजा समरे पर्णुरामबधाय च॥ १६ ॥ शूलं ददर्श रामस भतसूर्य्यसमप्रभम्। प्रलयाग्निश्रिखोट्रित दुर्निवाय्यं सुरैरपि ॥ १७॥ पपात शूलं समरे रामस्योपरि नारद। मूच्ीमवाप स भृगु: पपात च हरिं सरन् ॥ १८॥ पतिते पर्मुरामे च सर्वे देवा भयाकुला: । श्राजग्मुः समरं तत्र ब्रह्मविशुमहेखराः ॥१८॥ शङ्गरय महाज्ञानी महान्ञानन लीलया। व्राद्मसं जीवयामास तूर्रं नारायणाज्जया ॥२०॥ भृगुथ् चेतनां प्राप्य दृदर्य पुरतः सुरान्। प्रणनाम परं भत्त्या लज्जा नम्रात्मकन्वरः ।२१॥ राजा दृष्टा सुरेशांथ भकिनसरात्मकन्धरः । प्रयाम्य शिरसा मूर्धा तुष्टाव परमेखरान्। २२॥ तत्राजगाम भगवान् दत्ताव यो रपस्थलम्। भिथरच्ानिमित्तेन कपालुभक्ववत्सल: ।२२॥ सृगु: पाशुपतास्तच्न जग्राह कोपसंयुतः । दत्तदत्तेन दृष्टेन वभूव स्तम्भिती रणे ॥ २४ ॥ द्दर्ग स्तभ्भिती रामो राजानं रणमूरद्दनि। नानापार्षट्युक्तेन क्वशोन रचितं रे । २५॥ सुदर्गनं प्रज्वलन्तं भ्मगं कुर्वता सदा। सम्म्रितेन सुतैनेव ब्रह्मविशु महेखरेः॥२६॥ गोपालगतयुक्तेन गोपवेशविधारिया।

८६२ [४० शर०

नवीनजलदाभेन वंशीहस्तेन वादयन् ॥ २ ॥ एतस्तिन्नन्तरे तत्र वाग्वभूवाशरीरिसी। द्तेन दत्त कवचं कष्स्य परमात्मनः ॥ २८॥ राज्जोऽस्ति दर्चिऐे वाहो सद्रतगुटिकान्वितम्। ग्ृहीतकवचे शभ्भी भिक्षया योगिनां गुरौ ॥ २८॥ तदाहन्तु नृपं शक्तो भृगुस्ेति च नारद। अुत्वाऽथरीरियीं बाणों शङ्गरी हिजरूपष्टक् ॥ २०॥ भिच्ां छत्वा तु कवचमानीय च नृपस्य च। पभ्भुना भृगवे दृत्त क्वष्णस्य कवचञ्च यत् ॥ ३१ । एतस्तिन्नन्तरे देवा जग्मु: खस्थानमुत्तमम्। उवाच पर्शुरामख्च राजानं समरं प्रति ॥ २२ ॥ परशुराम उवाच। राजेन्द्रोत्तिष्ठ समरं कुरु साहसपूर्वकम्। कालभेदे जयो नृणां कालभेदे पराजय: ॥ २३॥ अधीतं विधिवद्दत्तं क्वत्स्त्रा पृथी सुशासिरिता। यथः क्वतज्न संग्रामो त्वयाहं मूर्च्छितोऽधुना॥ ३४। जिता: सर्वे च राजेन्द्रा लीलया रावणोजितः । जितोऽह दत्तशूलेन ग्रभ्भुना जीवितः पुनः ।३५। रामस्य वचनं सुत्वा राजा परमधाम्मिक: । मूर्ड्गा प्रसाम्य तं भत्या यथार्थोति सुवाच ह॥ ३६॥ राजोवाच। किमधीतं किं वा दत्त कावा पृथ्री सुशासिता। गता: कतिविधा भूपा माटृया धरणीतले॥ ३७॥ बुडिस्तेजो विक्रमश् विविधा रणमन्त्रया।

४.त्र. गणपतिखएडम्। ८६१

श्रीरेशर्य्य तथा ज्ञानं दान शतिथ्व लौकिकम् ॥ ३८॥ भ्राचारी विनयो विद्या प्रतिष्ठा परमं तपः । सर्वं मनोरमासङ्के गतमेव मम प्रभो ॥३८॥ साचस्त्री प्राणतुल्या मे साध्वी पद्मांभसभ्भवा। यभ्ेषु पत्नी मातेव स्रहे क्रीड़ति सङ्गिनी॥ ४०॥ तबाल्यात् सङ्गिनी भखत् भयने भोजने रखे। तां विना प्रागहीनोऽहं विषहीनी बथोरगः। ४१ म त्वया न टृष्ट युद्ध मे पुरयं शोचना स्थिता। द्वितीयशोचना विप्र हतोऽहं ब्राह्मगेन च॥ ४२। काले सिहः मृगालञ्ज शृगालः सिंह मेवच। काले व्याघं हन्ति सृगो गजेन्द्र हरिण खथा। महिषं मच्िका काले गरुड़च् तथोरगः। किङ्वरः स्तौति राजेन्द्र काले राजा च किङ्गरम् ॥४४। दून्द्रन्न मानवः काले काले ब्रह्मा मरिष्यति। तिरोभूत्ा च प्रक्तिः काले श्रीक्वशाविग्रहे। ४५॥ मरिथन्ति सुराः सर्वे तरिलोकस्थाव्चराचराः। सर्वे काले लयं वान्ति कालोहि दुरतिक्रमः ॥४६ ॥ कालस्य काल: श्रीकश: स्ष्टः स्रश वथेच्छ्या। संहरत्ताचेव संहर्त्त: पातु: पाता परात्परः॥ 89॥ महान् स्वलतमः सूत्तात्सून्त्मतमः लशः। परमाणुपर: कालः कालय कालभेढकः । ४८ ॥ यस्य लोमानि विखानि स पुमांथ महाविराट्। तेजसा षोड़गांभव कष्पस्य परमाम्मनः । ४८ । ततः चुद्र विराड् जातः सर्वेषां कारएं परम्।

८६४ ब्र ह्मवेवर्तपुरासे [80 प्र०

यः स्रष्टा च सयं ब्रह्मा यन्नाभिकमलोद्गव: ।५०॥ नाभे: कमलट्एडस्य योऽन्त न प्राप यत्नतः । भ्मणाल्वक्षवर्षत ततः खस्थानसंस्थिति: ।५१। तपसक्रे तत स्तत्न लक्षवर्षञ्ज वायुभुक्। तती दृदर्भ गोलकं श्रीक्ृपाज् सपार्षदम् ॥२५॥ योपगोपीपरिव्टतं द्विभुज मुरलीकरम्। रत्न सिंहासनस्थञ्ञ राधावत्तःस्थलस्थितम् । ५२। दृष्टानुन्नां ग्हीता च प्रसम्य च पुनः पुनः । ईशरेच्छाञ् विज्ञाय स्त्षटं सष्टि मनो दृधे ॥ ५४ ॥ यः शिवः सृष्टिसंहर्ता स च स्रष्ट र्ललाटजः। विष्णुः पाता चुद्रविराट् ख्ेतद्वीपनिवासऊत्॥ २५ ॥ सष्टिकारण भूताश् ब्रह्मविष्णुमहेख्राः। सन्ति विश्वेषु सर्वेषु श्रोक्मणास्य कलोद्धवा: ॥५ू६॥ तैऽपि देवा: प्राक्ृतिका: प्राकृतव्न महाविराट्। सर्वप्रसूतिः प्रक्ृतिः श्रीक्वष्ण: प्रक्वतेः पर: ॥५७ ॥ न प्त्त: परमेशोऽपि तां भक्िं प्रक्ृतिं विना। सष्टि विधातु मायेशो न सष्टिम्भायया विना ५८॥ साच कृष्णे तिरोभूत्वा सष्टिसंहारपालके। साविर्भूता सृष्टिकाले साच नित्या महेखरी । ५८। कुलालश घटं कर्त्तु यथा पती मृदं बिना। खसीं विना खर्णकार: कुएडलं कत्त मच्मः ॥६०॥ साच शक्ति: सष्टिकाले पञ्नधा चेखवरेच्चया। राधापझ्या च सावित्री दुर्गा देवी सरखती ॥ ६१ । प्रणाधिष्ठाती या देवी कष्स्य परमात्मनः।

४०म्र. ] गण पतिखएडम् । ८६५

प्राणाधिकप्रियतमा सा राधा परिकीर्ततिता । ६२। ऐश्र्य्याधिष्ठात्रीदेवी सर्वमङ्गलकारिणी। परमानन्दरूपा च सा लक्ष्मीः परिकीर्ततिता ।६३। विद्याधिष्ठात्ीदेवी या परमेशस्य दुर्लभा। वेदभास्त्र योगमाता सा सावित्री प्रकीर्त्ति ता ।६४ ॥ बुद्ाधिष्ठात्री या देवी सर्वभक्तिस्वरुपियीं। सवज्ञानात्मिका सर्वा सा टुर्गा दुर्गनाथिनी॥ ६५ ॥ वागधिष्ठात्री या देवी शास्त्रज्ञानप्रदा सदा। ऊ्वशाकरठोद्गवा सा च या च देवी सरखती ॥ ६६। पच्चधादी सयं देवी मूलप्रक्कतिरीखरी। ततः सृष्टिक्रमेणव बहुधा कलया च सा ॥६M योषितः प्रक्ृतेरंथाः पुमांसः पुरुषस्य च। मावया सष्टिकाले च तदिना न भवेद्धवः ॥ ६८ ॥ सष्टिश् प्रतिविश् षु ब्रह्मन् ब्रह्मोद्ववा सदा। पाता विषुश संहर्त्ता शिवः शखत् शिवप्रद: ।६८। दत्तदत्तं ज्ञानमिदं राम मह्यञ्न पुष्करे। दीच्चाकाले च माव्याज्ज मुनिप्रवरसन्निधी। ७०॥ दत्युक्का कार्तवीय्य् रामं नत्वा च सस्मितः । आरुरोह रथं गीघ्र गटहीत्वा सथरं धनुः॥७१ ॥ रामस्ततो राजसैन्ं ब्रह्मास्त्र ग जवान ह! नृपं पाशपतेनैव लीलया श्रीहरिं स्मरन् ॥ ७२॥ एवं तरि:सप्तक्वत्वय क्रमेय च वसुन्धराम्। रामशकार निर्भूपां लीलया च िवं स्परन् ॥ ७३॥ गर्भस्य माटक्रोड़स्व िश वद्दन्न मध्यमम्। ७३

८६६ ब्रह्मवैवर्त्तपुराण

जधान चत्रियं राम: प्रतिज्नापालनाय वे ॥ 98 । कार्त्तवीर्यश्च गोलोकं जगाम कुप्णसन्निधिम्। जगाम परशरामश्च सालयं श्रीहरिं सपरन् । ७५ ॥: विःसप्त ऊवत्वो निर्भूपां महों दृष्टा महेखरः। पर्थुना रमवं दृद्टा पर्थुरामञ्जकार तम् ॥ ७६॥ देवाच् मुन्यो देव्य: सिद्धगन्धर्वकिन्नराः । सर्वे चक्रुः पुष्पष्टष्टि राममूड्ि च मारद्॥ ७ । सगें दुन्दुभयो बेदुर्हरिशब्दो बभूव ह। परशरामस्य यशसा शुस्त्रेण पूरितं जगत्॥ ७८ ॥ व्रह्मा भृगुस शुक्रश्च चवनी बाल्मीकिस्तथा। जमदग्निव्र हलोकादाजगाम प्रहर्षित:।।७2 ॥ पुलकाञ्चितसर्वाङ्गा: सानन्दाशुसमन्विताः । दूर्वापुष्पकरा: सर्वे कुर्वन्तो मङ्गलाभिषम् ॥ ८० ॥ प्रशनाम व तान् रामी दरडवत् पतितो भुवि। क्रोड़े चकार ब्रद्मादौ क्रमात्तातेति संवदन् ॥ ८१॥ नमुवाच खयं ब्रह्मा पर्थुरामं लगद्गुरुः। हित नीतिं वेदसारं परिणामसुखावहम्। ८२ ॥ ब्रह्मोवाच। शृखु राम प्रवत्यामि सर्वसम्पत्कर परम्। काखशाखोक्तवचनं सत्यञ्व सर्वसम्परतम् । ८३॥ पूच्यानामेव सर्वेषामिष्टः पूज्यतनः परः। जमको जन्मदानत्वात् पालनाच पिता स्मृतः। ८४॥ गरीयान् अन्मदातुख्च सोऽवदाता पिता मुने। विनावं नखरी देहो नित्यन्न पितुरुद्धवः ।८।

४. म' गंणपतिखएडम्। ८६१

तयीः शतगुणे माता पूज्या मान्या च वन्दिता। गर्भधारणपोषाभ्यां सा च ताभ्यां गरीयसी।८६॥ तभ्यः शतगुणे पूज्योऽभीष्टदेवः ख्रुती शुतः। ज्ञानविद्या मन्त्रदाताऽभीष्टदेवात् परो गुरुः ॥८७॥ गुरुवद् गुरुपुत्तस गुरुपत्नी तताऽ्धिका। देवे रुष्टे गुरु रक्षेद् गुरी रुष्टे न कथन ॥८द॥ गुरुव्र ह्यागुरुर्विष्ुर्गुनर्देवो महेश्वरः । गुरुरेव परं ब्रह्म ब्राह्मरेभ्य: प्रिय: पर:। ८2॥ गुरुर्ज्नानं ददात्येव ज्ञानञ्ज हरिभक्तिद्म् । इरिभत्िप्रढ़ाता यः को वा बन्धुस्ततः पर: ।९० ॥ श्रज्ञानतिमिगच्छन्ो ज्ञानदीपं वती लभेत्। लब्ध्वा च निमल मश्येत् को वा वन्धुस्ततः परम्॥११॥ गुरुदत्तञ्न मन्त्रञ्न जव्वा ज्ञानं तती लभेत्। सयन्नत्वव्न सिद्धिञ्ज को वा बन्धुस्ततीऽधिकः । ८२ । सुख जयतिसवत्र विद्यया गुरुदत्तया। यया पूज्योपि जगति को वा बन्धुस्ततोऽषिक:।८२। विद्यानो वा धनाखो वा यो मूढ़ो न भजेद् गुरुम्। ब्रह्महत्याधिकं पापं लभते नात्र संभय: ।९४। दरिद्रं पतितं चृद्र नरवुद्दा चरेत् गुरुम्। सोऽशुचिस्तीर्थस्त्रातोऽपि नाधिकारी च कर्मसु । ८५। अभीष्टदेवः श्ीकणो गुरुस्ते शङ्गरः खयम्। शरणं गच्क हे पुत्र देवात् पूज्यतमं गुरुम् ॥८६॥ विःसप्त कृत्वो निर्भूपा त्वया पृथ्वी कवता यतः। प्राप्ता त्वया हरभलिस्तं गिवं भरगं व्रज ॥ ८७॥

व्र ह्मववर्त्तपुराण [४१३०

शिवञ्ज शिवरूपच्च शिवदं शिवकारयम्। शिवाराध्यं शिवं शान्त गुरुं त्वं शरणं व्रज ॥ ८८॥ गोलोकनाथो भगवानंशेन शिवरूपष्टक्। य दूष्टदेव: स गुरुस्तमेव शरणं व्रज ॥ ८2 । आम्ाऊ्ृष: शिवो ज्ञानं मनोऽहं सर्वजीविषु। प्राणा विष्णीश्च प्रक्ृतिः सर्वशत्तियुता सुत॥१००॥ चानदं ज्ञानरूपञ्न ज्ञानवीजं सनातनम्। मृत्युञ्ज्रयं कालकालं तं गुरु भररणं व्रज ॥ १०१॥ ब्रह्मज्योतिः स्वरूपं तं भक्तानुग्रहविग्रहम्। भरपं व्रज सर्वज्ञं भगवन्तं सनातनम्। १०२ ॥ प्रक्ृतिलक्षवर्षञ्ज तपस्तव्वा यमीखरम्। कान्तं प्रियपतिं लेभे तं गुरु भरणं व्रज ॥ १०३॥ दत्युक्का मुनिभि: साईं जगाम कमलोङ्वः। रामश्च गन्तु कैलासं मनश्क्रे च नारद् ॥ १०४ ॥ दूति स्रीब्रह्मवैवत्तें महापुराण नारायय नारदसंवादे गणपतिखणडे चत्वारिंभत्तमोऽध्यायः ।

एकचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः।

नारायय उवाच। हरश्च कवचं धत्वा कृत्वा निःत्तत्रियां महीम्। रामो जगाम कैलासं नमस्कर्त्तु भिवं गुरुम ॥ १॥

४१ अ्र० ] गणपतिख एडम् ।

गुरु पत्रीं शिवामवां दष्टं गुरुसुतौ च तौ। गुणेरनाराय समी कार्त्तिकेय ग सेखवरी ॥ २ ॥ मनोयायी महात्मा च श्रीघ्र संप्राप्य तत्चयम्। ददर्श नगरं रम्यमतीव सुमनोहरम् ॥ २ ॥ शुद्धस्फटिकसङ्गामेमणिभि: सुमनोहरैः। सुवर्ण भूमिसटगैः राजमार्गेर्विराजितम् ॥४॥ सिन्दुराकारवसैंश्च वेष्टितं मणिवेदिभिः । मंयुत्त मुत्तानिकरे: पूरितं मणिम एडपैः॥ ५॥ यच्तागामालवैर्दिव्यै, संयुत्तं गतकोटिभिः । कपाटस्तभ्भसोपानेः गोभितैमगिनिर्मितैः ६६। सुवर्गकलसैर्दिव्यः राजितैः खेतचामदैः।

रत्नभूषगाभूषाव्येर्दीपितैः सुन्दरीगैः । बालिकाभिर्बालकैश चित्रपुत्तलिकाकरैः ॥८॥ क्रीड़द्विः सस्प्रितैः गखत् स्वच्छन्दञ्न विराजितैः। पारिजात ट्रुमगरी: ख्वर्सदीतीर नीरजै: ॥८॥ आकीरं पुष्पजालैश् पुष्पितैय सुगन्धिभिः। कल्पव्ृत्ताथ्ितैः सिद्दैः कामधेनुपुरस्ततैः ॥१०॥ सिद्दविद्यातिनिपुरं: पुखवद्धिर्निषेवितम् । वटवत्ते रत्तवेध तिलन्नयोजनोफ्क्रितैः ॥२१॥

असं रघ य्राखा निकरैवसंख्यफलसंतुतै: ॥ १२॥ नानापत्निगणाकीर्गे: सुमनोहरणव्दितेः। कम्पितेः गीतवातेन सग्हितञ् उुगन्धिना ॥ १३।

ब्रह्मवैवर्त्तपुराये [४१ अ०

पुष्पोद्यानसहस्त्रेण सरसाष्व शतेन च। सिद्ेन्द्रालयलच्तैस् मगिरत्विकारजैः॥१४॥ रामश्च दृद्टा नगरमतीव हृष्टमानसः । ददर्श पुरती रम्यं श्रीयुतां शङ्गराश्रमम् ॥१५। सुवर्समूल्यशतकैमशिभि: खवर्यवर्णकैः। खचितं रत्सारेग रचितं विश्वकमखा॥ १६॥ चतुर्योजनविस्तीरं विपञ्चयोजनस्थितम्। चतुरस्रं चतुष्कों प्राकारं सुमनोहरम् ॥ १७॥ द्वारं रत्नकपाटेन नानाचित्रान्वितेन च।

तदचिणे वृषेन्द्रज्ज वामे सिंहज् नारद। नन्दीशवरं महाकालं पिङ्गलाच अयङ्गरम् ॥ १८ ॥ विशालाचञ बाएत विक्पाचं महावलम्। विकटाच' भासकरात् रक्ान्त विकटीटरम्ः २०॥ संहारभैरवं कालभैरवञ्च भयङ्गरम्। रुरुभैरवमीश्ाभं महाभैरवसेवच ॥२१॥

कपालभैरवज्जैव रुद्रभैरवमेव च । २२ । सिद्देन्द्रांश्च रुद्रगणन् विद्याधरांश्च गुह्यकान्। भूतान् प्रेतान् पिशाचांच कुष्माएडान् ब्रह्मराचसान्॥२ ३ वेतालान्दानवांसैव योगीन्द्रांख् जटाधरान्। यचान् किम्पुरुषांसेव किन्नरांख ददश ह । २४॥ तान्दृद्ा नन्दीकेशाज्ां गहीता भृगुनन्दन: । तां सभ्भाष्याभ्यन्तरख्च जगामानन्दमानस: । २५॥

४१ अ० ] गएपतिखएडम्। ८७१

रव्रे न्दरसार निम्ाणं द्दर्भ पतमन्दिरम्। अ्र मूल्यरत्न कल सैळ््च लड्विच्च विराजितम् ॥ २६॥ अ्रमूत्यर त्वरच्ित र्मु्ता निम्ारें ल ्पर: हरीसारविकारैश् कपाटैश् विराजितम् ॥२७॥

मणिसार विकारैश्व सोपानैः परिसेवितम् ॥ २८॥ ददर्याभ्यम्तरं द्वार नानाचित्र य चित्रितम्।

दृदर्म कार्ततिकं वामे दत्िसे च गणेशरम्। वीरभद्रं महाकायं शिवतुत्यपराक्रमम्॥३०॥ प्रधानपार्षदगणान् त्तेत्रपालांथ नारद। रत्नसिंहासनस्थांस् रत्नभूषएभूषितान्॥ २१॥ तान् सम्भाष भगु: शीव्नं महावलपराक्रमः । पर्शुहृस्तः पर्युरामो गमनङ्गर्त्तुसुद्यतः । ३२ । गध्कन्त तं गणेगथ त्षगं तिष्ठेत्युवाच ह। निद्रितो निद्रया युक्ती महादेवोऽधुनेति च॥ ३३। ईखराज्ां गटहील्वाह मतागत्य नणान्तरे। त्वया साई्वं गमिष्यामि भ्रातस्तिष्ठेति साम्प्रतम् । ३४। श्ुत्वा गणेशवचनं पर्शुरामी महावलः । वृहस्पति समो वक्ता प्रवत्तुसुपचक्रमे॥ ३५॥ दूति श्ीव्रद्मवैवत्तें महापुराणे नारायणनारद- संवादे गएपतिखगडे वैलासवर्रनं नामेक-

[४२ त्र०

हिचत्वारिंभत्तमोऽध्यायः।

परशुराम उवाच।

यास्याम्यन्तःपुरं भ्रातः प्रणामं कर्त्तुमीशरम्। प्रशाम्य मातरं भत्या वास्यामि त्वरितं ग्हम् ॥ २ ॥ व्रिःसप्त कवत्वो निर्भूपां कवता पृथ्वी च लीलया। कार्त्तवीर्ययः सुचन्द्रस्च हतो वस्य प्रसादतः ॥ २॥ नानाविद्या यती लव्ा नाना शाखतरं सुटुर्ल भम्। तं गुरु जगता बाघं द्रष्टमिच्कासि सान्प्रतम् । ३। सगुयं निर्गुएज्जेव भक्तानुग्रहविग्रहम्। सत्य सत्यस्वरूपञ्ज ब्रह्मज्योतिः सनातनम्: ४॥ सेच्छमयं दयासिन्धुं दीनबन्धुं सुनीश्वरम्। आत्माराम पूर्णकामं व्यत्ताव्यतां परात्परम् ॥ ५॥ परापराणां स्रष्टारं पुरुषुतं पुरर्कतम्। पुराएं परमात्मान मीशान मादिनव्ययम् ॥ ६॥ सर्वमङ्गलमङ्गत्व सर्वमङ्गलकारगम्। सर्वमङ्गलदं शान्त सर्वेश्वर्य्यप्रदं वरम् ॥७॥ आशुतोषं प्रसन्नास्यं परणागतवत्सलम्। भक्वाभयप्रदं भत्तवत्सलं समदर्शनम्ः ८॥ द्ृत्युका पर्शुरामख तस्थी गयपतेः पुरः । वाचा मधुरया तत्र तमुवाच गणेशरः ॥८॥

४२ त० गयपतिखएडम्। ८७३

स्रीगणेखर उवाच। चयं तिष चयं तिष्ठ शृणु भ्रातरिदं वचः । रहःस्थलनियुत्ती न दृष्टव्यः स्त्रीयुतः पुमान् ॥ १०॥ स्त्रीसंयुत्तं पुरुषं यः पश्यति नराधमः । करोति रसभङ्ग वा कालसूत्र व्रजेत् ध्रुवम् ॥११ ॥ तत्र तिष्ठति पापीयान् यावच्चन्द्रदिवाकरी। विशेषतश्च पितरं गुरु भूतपतिं हिज ॥ १२ ॥ रहः सुरतसंसत्त न हि पश्य द्िचक्षणः । कामतः कोपतो वाषि यः पश्चेत् सुरतोन्मुखम् ॥१३॥ स्त्रीविच्छेदो भवेत्तस्य ध्रुवं सप्तसु जन्मसु। श्ोणीवच्तःस्थलं वक्नं यः पश्यति परस्त्रियाः । कामतोऽपि विमूढ़श् सोऽन्धो भवति निश्चितम् ॥१४। गणेगस्य वचः गुत्वा प्रहस्य भृगुनन्दनः । तमुवाच महाकोपान्निष्ठरं वचनं मुने १५॥ परशुराम उवाच। प्रही शुतं किं वचन मपूर्वनीति मुत्तमम् । दूट्मेवमधी नैवं खुतमीश्वरवक्कत: ॥ १६॥ गुतं शुती वाक्यमिदं कामिनाज् विकारिगाम्। निविकारस्य च घियो ने दोषः कशिदेवहि। वास्याम्यन्तःपुरं भ्ातस्तव किं तिष वालक ॥ १७ ॥ यथा दृष्टिं करिषामि कारय्यञ्ज समवोचितम्। तवैव तातो माता च एवं नैव निरूपितम् ॥१८॥ जगतां पितरी ती च पार्दतीपरमेखरी। पावती स्त्री पुमान् गरभ्भुरितिकेर्न निरुपितः ।१८॥

ब्रद्मवैवर्तपुराणे

सर्वरूप: शङ्गरख सर्वारूपा च पार्वती। युणातीतस् का क्रीड़ा तड्ङ्गो वा कुती बिभी॥ २० क्रीड़ा लज्जा भीतिभङ्गो ग्राम्यस्य नेश्वरस्य च। स्तनान्वं बालकं दृष्टा पित्रोलज्जा कुती भवेत् ॥ २१ ॥। लज्जायाश्च कुतो लज्जा लज्जेशस्य च तत्कुतः। लज्जा लज्जामवाप्नीति तापं किंवा हुताथन: ।२२॥ थीतं शीतमहो भातर्निदाघी दाहमेव च। भीतिर्भोति मवाप्नोति मृत्योरमृत्युविभेति किम् ॥२३॥ कुतो ज्वरो ज्वरं हन्ति व्याधिं व्याधिश्च जीर्यति। सहर्त्तानाञ्ज संहर्त्ता काल: कालाद्विभेति च ॥ २४। स्रष्टा सजति स्रष्टारं पाता खंपाति लन्मते। क्षुत् चुधं समवाप्नीति तष्ा तष्ां प्रयाति किम् ॥२' निद्रा निद्राज्च श्रीः शोभां प्रान्ति: शान्तिञ्ज तसमते। पुष्टिः पुष्टि मवाप्नोति तुष्टिस्ुष्टि चमा चमाम्। आत्मनः परमाव्मास्ति पत्ति: शत्या बिभेति किम् लोभमोहकामक्रोधा: खात्मना नहि बाधिता:। दया न वचा दयया नेच्छा बडेच्कया प्रभो ।२७॥ च्ानबुद्दो: को विकारो जरामाबाधते जरा। चिन्ता न चिन्तया ग्रस्ता चनुः खज्ज न पशति।२८ हर्षो मुदं किं प्राप्नीति शोकं थोको न बाधते। का विपत्तिर्विपत्तेश सम्पत्तिः सम्पदः कुतः॥२८॥ मेघाया धारणा शत्ति: स्मृतर्वा स्रएं कुतः। न दग्ध: खप्रतापेन विवस्ानिव सम्पतः ।३०। विपरीत मतो म्र्रातस्वयैवाचरितोऽघुना।

२त्र० ] गणपतिखएडम्। ८०५

न शुतोऽ्यं गुरुमुखान्न दृष्टो न शुतौ शुतः २१। दत्युक्का परशुरामय प्रहस्य च पुनः पुनः । पीघ्र गन्तु मनश्नक्रे गुरोरभ्यन्तरं मुदा ॥ ३२ ॥ परशुरामवचः शुत्वा जितक्रोधी गणेशरः । शुद्दसत्वस्वरूपस्च प्रहस्य तमुवाच ह॥ ३२ । गणपतिरुवाच। प्ज्ञानतिमिरा च्कत्री ज्ञानं प्राप्नोति प्वानिनः । पितुर्भ्ातुर्मुखाज् ज्ञानं दुर्लभं भाग्यवान् लभेत् ।३४॥ गुतं ज्ञानं विभिष्टज्न ज्ञानिना मपि दुर्ल भम्। किञ्चितम मन्दबुद्े: शृगु स्ातनिवेदनम्॥ ३५ । यो निर्गुगः सो निर्लिप्तः पक्तिभ्यो न हि संयुतः। सिसृत्तुराश्रिती पती निर्युएः सगुसो भवेत्॥ २६। यावन्ति च भरीरासि भोगार्हृाणि महामुने। प्राऊ्कतानि च सर्वाणि श्ीक्वणाविग्रहं विना॥ ३०॥ ध्यायन्ते योगिन स्तच्न शुद्ध ज्योतिःस्वरूपिरम्। हस्तपादादिरहितं निर्गुएं प्रक्रतेः परम्॥ ३८॥ वैष्ावास्तं नमस्यन्त भक्तानुग्हकारकम्। कुतो बभूव तद्ज्योतिरहो तेजखिनां विना। ३८॥ न्योतिरभ्यन्तर नित्यं शरीरं श्यामसुन्दरम्। द्विभुजं मुरलीहस्तं सस्मितं पीतवाससम् ॥ ४० ॥ अतीवामूल्यसद्रवभूपरेन विभूषितम्। ज्योतिरभ्यन्तरे मूर्त्ति पश्यन्ति कवपया बिभी॥ ४१ ॥ तदा दास्ये नियुत्तास्ते भवन्त्य वेखवरेच्कया। योग स्तपोवा दास्यस्य कलां नार्हन्ति पोड़भीम् 18२1

८७६ ब्रम्मवैव्त्तपुराण [ ४२ञ्०

यदा सृथ्युन्मुखः क्ृष्ण: ससजे प्रक्वतिं मुदा। तद्योनौ ह्यर्पितं वीर्य्य वीर्य्याडिडम्वो बभूव ह॥ ४३। दिव्येन लक्षवर्षेंण गर्भाडि्डिम्बो विनिर्गतः । तदा चकार निश्वासं ततो वायुर्बभूव ह: ४४॥ निश्वासेन समं भ्रातर्मुखविन्दुविनिर्गतः। ततो बभूव सहसा जलराग्िरहरे: पुरः ॥ ४५ ॥ सज्जले च स्थितो डिम्बो दिव्यवर्षच्च लक्षकम्। सतो बभूव सहसा विश्वाधारी महाविराट्। ४६॥ यारवन्ति गात्रलोमानि तस्य सन्ति महात्नः । ब्रझ्माएडानि च तावन्ति विद्यमानानि निश्चितम्॥४७K तत्र व प्रति ब्रझ्माएडे ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः। देवाच्च मुनयश्चैव विद्यमानास्नराचरा।४८॥ महाविराड़ाश्रयश्न सर्वस्य च जनस्य च। निश्वासवायुर्भगवान् बभूव श्ीहरेमुने॥ ४ ॥ महान् विष्णुः कलया ततः चुद्रविराडभूत्। तम्नाभि कमले ब्रह्मा शद्र स्तल्ललाटजः ॥ ५० ॥ विष्णुस्तदंभः पाता यः खेतद्वीपनिवासकृत्। एवन्त प्रति ब्रह्माएडे ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः ॥ ५१॥ खयञ्ज खांभकलया नाना मूर्ततिधरी हरिः। तदाभवच्च सगुयः सर्वभत्तियुतस्तदा॥ ५२॥ कथं लज्जादिरहितः स च सेच्छामयी महान्। सर्वदा सर्वभोगार्हः सर्वशक्तिसमन्वितः ॥ ५३।। लज्जा नास्त्यव लज्जाया मतोऽयं सर्वसम्मतः । या च लज्जावती देवी तस्य लज्जा कुतो गता॥ ।५४।

४२ प्र ० । गणपतिखगडम्। 500

सर्वश्क्तिमती दुर्गा प्रक्रत्या साच शैलजा। तस्या लज्जादय: सन्ति सर्वदा सर्व सभ्ता॥१५। पच्चधा याच प्रक्ृति: श्रीक्वप्णस्य बभूवह। राधा पद्मा च सावितरी दुर्गा देवी सरखती। ५६। प्रायाषिष्ठावी या देवी कप्णस्य परमात्मनः। प्राखाधिका प्रिया साघ राधास्ति तस्य वचसि।१०। विद्याविष्ठात्री या देवी सावित्री ब्रद्मथः प्रिया। लक्ष्मीर्नारायणस्येव सवसम्पत्स्वरूपिणी । ५८ सरस्वती द्विधा भूत्वा छपस्य मुखनिगता। सावित्री ब्रह्मणाः कान्ता सयं नारायणस्य च। १८। बुद्याधिष्ठात्री या देवी ज्ानसूः पत्ञिसंयुता। सा दुर्गा शूलिन: कान्ता तस्या लव्ा कुती गता ।०। प्रक्रतिः पञ्चधा भातर्गोलोके च बभुवह। दमा: प्रधाना: कलया वभूवानेकधापि सा॥ ६१। विप्रेन्द्र नित्व वैकुगठ व्रझ्माएडात्परसुचते। अविनाथी स्थलं प्रखत् लये प्राऊ्ृतिके भ्रवम् १ १२। तब नारायणो देव: क्ृप्ादांथसतुर्भुजः। वनमाली पोतवासा: पत्या च पद्मया सह॥ १२ ॥ स्वयं कवणाच गोलोके डिमुजः श्यामसृन्दरः । सस्निती मुरलीहस्तो राधाबनःस्थलस्थितः ॥६४। गोगोपगोपीभि: गशवत् संयुक्तो गोपरूपष्टक्। परिपूर्णतमः श्रीमान् निर्गुपः प्रक्वतेःपर: ॥६५। स्वेच्ामय: स्तन्तस्तु परमानन्द रूपसटक्। सुरा: कन्नोद्वा यस्य घोड़भांभो महाविराट्। १॥।

यतो भ्वन्ति विश्वानि स्थूलसूक्ष्मादिकानि च। पुनस्तत्र प्रलीयन्त एवमेव मुहुर्मुह्: ॥६७॥ गोलोक मूद® वेकुरठात् पञ्चापत्कोटियोजनम्। मास्ति लोकस्तदूड्ड च नास्ति कृण्णात्पर: प्रभु: ॥६८। इदं य्ुतं पभ्भुवक्कान्मया ते कथितं द्विज। वसं तिष्ठाधुना सात रीखर: सुरतोनुख: ॥६८। इति शीव्रह्मवैवत्तें महापुराणे नारायणनारदसंवादे जयपतिखएडे पर्शु राम संवादे ज्ाननिरूपर्य

11

1o.

नारायण उवाच। गणेशवचनं खुता स तदा रागतः सुधीः। पर्शु हस्तः पर्शुरामी निर्भयो गन्तु मुद्तः ॥ १॥ गणेश्वर स्तदा दृद्टा शीघ्र सुत्याय यत्नतः । वारयामास संपीत्या चकार विनवं पुनः ।२। राम रतं प्रेषयामास व कत्वा तु पुनः पुनः। बभूव च ततस्तत्र वाग्युद्ध हस्तकर्ष राम् ॥ ॥ वर्शुनित्ेपयं कर्त्तु मनचक्र भृगुस्तदा। पाहा कता वार्तितकेयो बोधयामास संसदि॥४॥ प्व्यर्ष मखं हि मातर्गुरुए स कघं चिप ।

गयपतिखएडम्।

गुरुवद् गुरुपुत्तञ्ज मा भवान् हन्तु महति । ५ ॥ पर्थु च्षिपन्त कुपितं रत्तपन्नदलेच्तयम्। गणेशो रोधयामास निवत्तखेत्युवाच तम् ॥ ६॥ पुनर्गणोयं रामय प्रेरयामास कोपतः । पपात पूरती वेगाच्छित्नमानो गजाननः।७। गजाननः समुत्याय धमें क्वत्वा गु साचिगम्। पुनस्तं बोधयामास जितक्रोध: भिवातजः ।८। निवर्त्त ख निवर्त्तख त्युच्चार्य्य च पुनः पुनः। प्रवेशन ते का पक्तिरीखराज्तां विना प्रभी॥ मम माता त्मतिथिविद्यासम्बन्धती ध्र वम्। ईश्वरप्रियशिषस सहामि तेन हेतुना ॥ १०॥ नह्हं कार्त्तवीर्य्यच्च भूपास्ते तुद्रजन्तवः । प्रतो विप्र न जानासि माञ्ज विश्वेखरात्मजन् ॥ ११ । चणं तिष्ठ निवत्तखव समरे ब्राह्मणातिथे। चगान्तरे त्वा साईं यास्यामीश्वरसन्निधिम् ॥१२॥ नारायग उवाच। हेरम्बवचनं युत्ा प्रजहास पुनः पुनः । पर्शु तेत्तु' मनश्चक्र प्रगाम्य शङ्गरं हरिम् ॥ १३॥ पर्यु चिपन्त कोपेन पर्थुरामं गजाननः । दृष्टा मुमूर्षु® देवेयो धमें कत्वा तु साचियम् ॥ १४ ॥ चकार हस्त्र वोगेन स तदा कोटियोजनम्। योगीन्द्र स्तत सन्तिष्ठन् भ्र्रामयित्वा पुनः पुनः ॥१५म गतधा वेष्टवित्वा तु भ्रामयित्वा तु तत्रवै। ऊर्द्व मुत्तोल्य वेगेन तुद्राहिं गरुड़ो यथा॥ १६॥

ब्रह्मववत्तपुराण

सप्तहीपांच् शैलांख काचमीं सप्त सागरान्। चणेन दर्शवामास रामं योगेन स्तम्नितम् ॥१७॥ हस्तपादाद्यनाथं तं जड़ सर्वाङ्गकम्पितम्। पुनस्तं भ्ामयामास दर्पितं दर्पनाथनः ॥ १८। भूर्लोकञ्च भवो लोकं खर्लोकञ्ज सुरेश्वरः। जनलोकं तपोलोकं ध्र वलोकच्च तत्परम् ॥ १८ ॥ मोरीलोकं प्रन् लोकं दर्शयामास नारद। दर्भयित्वा तु ब्रह्माएडं स पपी सप्त सागरान् :२०॥ पुनरद्रीरयं चक्र सनक्रसागरोटकम्। तत तमर्पयामास गभीरे सागरोदके।।२१॥ मुमूर्षु तं सन्तरन्त पुनर्ळ्ाग्राह लीलया। पुनस्तत सामयित्वा ब्रझ्मारडादूर्द् मुत्तमम् ॥ २२ ॥ वैकुपठ दर्शयामास सलक्ष्मीक चतुर्भुजम्। नयं तत् सामयित्वा योगीन्ट्रो योगमायया॥ २२॥ पुनः करज् योगेन वदयामास लीलया। भोखोक दर्थयामास विरजाज्ज नदीखरीम् : २४ । वन्दावनं गतमृङ्ग गैलेन्ट्र रासमएडलम्। गोपीगोपादिभि: साई वीकष्ं श्यामसुन्दरम् । २५ ३ द्िभुजं मुरलीहस्त सस्तितं सुमनोहरम्। रखसिंहांसनस्थञ्ज रत्भूषगभूषितम् । २६। तेजसा कोटिसूर्य्याभं राधावचःस्थलस्थितम्। एवं कवण्ण दर्शयित्वा प्रथमय्य पुनः पुनः ॥२७॥ सपेन लम्बमानस्य स्रामयित्वा पुनः पुनः। दृष्टा कृप्ण मिष्टदेवं सर्वपाप प्रणाशनम्।

४३६० गणपतिखएडम्।

भ्रूणा हत्यादिकं पापं भृगोरदूरं चकारह॥ २८। न भवेद् यातना नष्टा विना भोगेन पापजा। सल्पाञ्च बुभुजे रामो गतान्या कष्पदर्यनात्। २८। चषषेन चेतनां प्राप्य पपात वेगती भुवि। बभूव दूरीभूतञ्ज गणेशस्तन्भनं भृगो: ॥ ३० ॥ सस्मार कवचं स्तोत्र गुरुदत्तं सुटुर्लभम। अ्रभीष्टदेवं श्रीकुण्णं गुरु ग्रभ्भ जगहुरुम् ॥ २१ ॥ चित्तेप पर्थुमव्यथें शिवतुल्यञ्ज तेजसा।

पितुरव्यर्थमस्तञ्न दृद्टा गएपतिः खयम्। जग्राह वामदन्तेन नास्त्र व्यथञ्जकारह॥ ३२ ॥ निपत्य पर्थुर्वेगेन कित्वा दन्त समूलकम्। जगाम रामहस्तञ्च महादेवबलेन च। ३४॥ हाहति शव्दमाकाये देवाश्चक्रुमहाभिया। वीरभट्र: कार्तिकेय: नेतपालाश् पार्षदाः ॥ २५। घपात भूमी दत्तर सरकः भव्दमुच्चरन्। पपात गैरिकयुक्तथ महान्फाटिकपर्वतः ॥१६॥ पव्देन महता विप्र चकस्मे पृद्िवी मिया। केलासस्या जनाः सर्वें सूर्च्छामापुः चषं भिया ॥३७॥ निद्रा वभवा निश्या निद्रेशख जगत्प्रभो:। भाजगाम वदि: ग्रभ्: पावता सह सभ्ृनात्। ३८॥ पुरो दतर्ण हेवात्रं लोहितासं चतं नतम्। भरददत जितक्रो्ष सस्सितं लज्िजितं मुने॥ ३८॥ पप्रका पवती धीव स्न्द किमिति पुरुक।

ब्रह्मवेवर्तपुराये [४४ श्

स च तां कथयामास वार्त्ता पौवापरीं भिया। ४० । चुकीप दुर्गा कपया ररोदच मुह्गमुहः। उवाच प्भ्ो: पुरतः पुत्र कत्वा खवचसि ॥ ४१ ॥ सम्बाध्य प्रभ् शोकेन भिया विनयपूर्वकम्। उवाच प्रणता साध्वी प्रसतात्तिहरं पतिम् । ४२ ॥ इति श्रीव्रह्मवैवत्तें महापुराणे नारायएनारदसंवादे गयपतिखणडे गणेशदन्तभङ्गो नाम त्रिचत्वा- रिंशत्तमोऽध्यायः ।

पार्वत्युवाच। सर्वें जानन्ति जगति दुर्गा शङ्गरकिङ्गरीम्। अपेवारहिता दासी तस्याच्च जीवनं हथा ॥१॥ ईश्रस्य समा: सर्वास्तृपर्वतजातयः । दासीपुत्तस्य शिष्यस्य कस्य दोष दूति प्रभो ॥ २॥ विचारं कर्त्तुमुचितं त्ज्न धर्मविदांवरः। वीरभद्र: कार्त्तिकेय: पार्षदाः सन्ति साचिः । २। साच्य मिध्यां को वदेद्ा द्ावेषां भातरी समौ। साच्य समे शत्र मित्र सतां धमेनिरुपये॥ ४ ॥ साच्ी सभायां यत् साच्य जनवप्यन्यथा वदेत्। क्रामतः क्रोधती वापि लोभेन च भयेन प ह५ ।

४४ ० गएपतिखएडम्। ८८३

स याति कुभ्भीपाकञ्ठ निपात्य शतपुरुषम्। तेख सार्डं वसेत्तत्र यावच्न्द्रदिवाकरी॥ ई॥ अ्रहं विबोधितु भत्ता निर्सेती च इयोरपि। तथापि तव साच्षात्तु ममाज्जा निन्दिता सुतौ।७। किद्वराणां प्रभा कुत वृपे वसति संसदि। उदिते भास्करे पृथ्वनां खद्योतीहि यथा प्रभो॥८। सुचिरं तपसा प्राप्तं त्वदीयं चरणाख्ुजम्। परित्यागभयैनैव सन्ततं भीतवा मया॥८॥ यत्किञ्चित् कोपशोकाभ्या मुतां मोहन तत्परम्। तत् चमख जगननाथ पुत्तस्नेहाच् दारुणात्॥ १ ॥ त्वया यदि परत्वत्ा तदा पुत्रए तेन किम्। साध्वना: सदंभजायाच्च मतपुच्ताधिक: पतिः ॥ ११। असदंशप्रसूता या दुःशीला ज्ानवर्जिता। स्ामिनं मन्यते नासी पित्रोर्दोषेय कुत्सिता ॥ १२ ॥ कुत्सितं पतितं मूढ़ दरिद्र रोगिएं जड़म्। कुसजा विष्णुतुत्यञ्च कान्त पश्वति सन्ततम् ॥ १३ । हुताशनो वा सूर्यो वा सर्वतजस्विनां परः । पतिव्रततजसय कलां नार्हन्ति घोड़गीम्॥१8॥ महादानानि पुखानि व्रतान्यनथनानि च। तपांसि पतिषेवायाः कलां नार्हन्ति पोड़थीम् ॥१५॥ पुच्ती वापि पिता वापि दान्धवोऽय सहोदरः। वोषितां कुल्जातानां न कथित् ख्ामिनः सम: १६॥ इत्युक्का स्ामिनं टुर्गा ददर्थ पुरती भृगुम्। पश्भो: पदाज सेवन्त निर्भयं तमुवाच ह।१॥

558 ब्रह्मवैव त्तपुराणे oc

पावत्युवाच। अ्रये राम महाभाग ब्रह्मवंगोऽसि पणिडतः । पुत्रोऽसि जमदम्नेश् शिथ्योऽस्य योगिनां गुरीः ॥१८। माता ते रेखका साध्वी पद्मांथा सत्कुलोद्वा। मातामहो वैष्वश्च मातुलश्च ततीऽधिकः ॥ १८ । त्वञ्च रेखुक भूपस्य मनुवंशीद्धवस्य व। दौहित्रो मातुलः साधुः शूरो विष्णुयशा नृपः ॥ २०॥ कस्य दोषेएा टुर्दर्ष स्व न जानेऽथाशुद्वतः। वेषां दोषैर्जनो दुष्ट स्तव ते शुद्मानसाः ॥ २१॥ अमोघं प्राप्य पर्शुज्ज गुरुव्न करुणानिधिम्। परीचां क्षत्रिये क्वत्वा बभूवास्य सुते पुनः ॥ २२ । गुववे दच्िणां दातु सुचितज्ज ुती शुतम्। भग्नोदन्त स्तत्सुतस्य छेदयख च मस्तकम् ॥२३॥ गणेश्वरं रसे जिल्ा स्थितश्ेदावयोः पुरः। मात्वंलब्ध्वा शिषो भृत्वा पूजितोऽभूर्जगत्तये।।२४। पर्शुनाSमोघवीर्य्येख शङ्गरस्य वरेश च। हन्तु शत्तः शृगालव्न सिंहं शादू लमाखुभुक् : २५॥ त्वद्दिधं लचनकोटिज्न हन्तु भतो गणेखरः। जितेन्द्रियारं प्रवरो नहि हन्ति च मत्िकाम् ॥२६। तेजसा कष्णतुल्योऽयं कप्यांभव्न गयेजरः। देवाञ्चान्ये क्सकला: पूजास्य पुरतसतः ॥२७॥ व्रतप्रभावतः प्राप्तः शङ्तरस्य वरेय च। भोवीनातिकठोरेय नहि सव्भद्दिपदिना॥ २८॥ दत्युक्ा पवती रोषातं रामं हन्तुसुद्यता।

४४ अ० गणपतिखणडम् । ८८५

राम: सस्मार तं कष्ं प्रणम्य मनसा गुरुम् । २८ । एतन्मिव्नन्तरे दुर्गा ददर्भ पुरती हिजम्। अ्रतीव वामनं बालं सूर्य्यकोटिसमप्रभम् ॥ १० ॥

शह्रदन्त शुक्कवस्त्रं शुक्कयज्ञोपवीतिनम्। दषिडिनं क्वत्रिगञ्चेव द्धतं तिलकोळ्ज्लम् । २१ दधतं तुलसीमालां सस्ितं सुमनोहरम्। रत्नकेयूरवलयं रत्नमालाविभूषितम् । १२ । रत्ननूपुर पाटञ्ज सद्रत्नमुकुटोव्ज्वलम्। रत्नकुगडलयुग्म न गएडस्थल विराजितम् । २२। स्थिरमुद्रां दर्शयन्त भत्त वामकरय च। दच्षिगेऽ्भय मुद्राज्ज भत्तेप्रं भत्नवत्सलम्॥ २४ वालिकाबालकगरैर्नागरैः सस्म्ितेर्युतम्। केलासवासिभिः सर्वैराव्ृद्वैरीत्ितं मुदा। २४। तं दृष्टा सभ्भमात् गम्ु: सभृत्यः सहपुत्रकः । मूड्गां भत्या प्रगनाम दुर्गा च दप्डवडुवि । २६। आभिषं प्रददी बाल: सर्वेभ्यो वाष्कितप्रदम्। तं दृद्टा बालका: सर्वे महासर्य्य ययुभिया॥२०॥ दत्वा तस्मे थिवो भत््या चोपचारायि षोड़य। पृजाञ्नकार सुत्युक्तां परिपूर्णतमस्य च ॥ ३८। तुटटाव का खश्ाखोक्तसीवय नतकन्धरः। पुलकाङ्वितसर्वाङ्गो भगवन्त सनातनम् : ३८॥ रत्न सिंहासनस्थच्न प्रोवाच गङर: ख्यम्। प्रतीवतेजसा सवें प्च्कव्ीक्वतमेव च। ४०।

८८६ ब्रह्मवैवर्त्तपुराये [४४ त्र.

प्रङर उवाच। आतारामेषु कुशलप्रश्रोऽतीवविड़म्बनम्। से भश्वत् कुशलाधारा: कुशलाकुशलप्रदा: । ४१। श्रद्य मे सफलं जन्म जीवितव् सुजीवितम्। प्राप्त स्व मतिथिव्र हान् ऊृशासेवाफलोदयात् । ४२। परिपूर्णंतमः कणो लोकनिस्तारहेतवे। कलया पुस्य चेत हि भारते च कपा निधि: ॥४३। अतिथि: पूजितो येन पूजिता: सर्वदेवताः। अ्रतिथिर्यस्य सन्तुष्टस्तस्य तुष्टो हरि: सयम् ॥ ४४ ॥ स्नानेन सर्वतीर्थानां सर्वदानेन यत् फलम्। सर्वव्रतोपवासाभ्यां सवयत्तेषु दीचया॥ ४५॥ सर्वैस्तपोभिविविधैर्निन्ये नैंमित्तिकादिभि: । तदेवातिथिसेवाया: कलां नार्हन्ति षोड़गोम् : ४६ । अति थिर्यस्य भग्नाशो याति रुष्टव मन्दिरात्। कोटिजमार्जितं पुएयं तस्य नश्यन्ति निच्चितम्॥ ४० % स्तीगोघ्स कृतवस्न ब्रह्मत्नो गुरुतल्गः। पितमाटगुरूणाज् निन्दको नरवातक: ।४८॥ सनध्याहीनो खवाती च सत्यघ्नो हरिनिन्दकः। ब्रह्मस्वस्थाप्यहारी च मिथ्यासाच्चप्रदायक: । ४८ । मित्द्रीही कृतघश वषवाहस सूपळ्वत्। पवदाही ग्रामयाजी ब्राअमणी वषलीपतिः । ५० ॥ शू द्रश्ना्ान्नभोजी प शूद्रश्ाह्ेषु भीजकः। कन्या विक्रयकारी च श्ीहरेर्नाम विक्रयी॥ ५१॥ लाचा मांस लोह रस तिलानां लवयस्य च।

४४म. 1 मणपतिखणडम्। ८८०

विक्रेता ब्राद्मणशैव तुरगायां गवां तथा॥ ५२॥ एकादश्रीक्ृणण सेवाहीनो विप्रस् भारते। एते महापातकिन स्त्रिषुलोकेषु निन्दिता: ॥५३। कालसूत च नरके पतन्ति ब्रद्माः भतम्।

नारायय उवाच। पङ्गरस्य वचः गुत्वा सन्तुष्टः श्रीहरिः खयम्। मेघगश्ीरया वाचा तमुवाच जगत्पति:॥ ५५ । विष्ुरुवाच। खेतद्वीपादागतोऽहं वाला कोलाहलञ्ज वः। मर्थुरामस्य रचाय कृप्णभत्तस्य साम्प्रतम्। ५६० नेतेषां कप्णभक्तानामशभं विद्यते क्वचित्। रचामि तां चक्रहस्ती गुरु मन्युं बिना शिव । ५७ । माहं पातां गुरी रुष्टे बलवद् गुरुहेलनम्। तत्परः पातकी नास्ति सेवाहीनी गुरोक्ष यः॥५८ ॥ मान्य: पूज्यश्न सर्वेभ्यः सर्वेपां जनको भवेत्। प्ही यस्य प्रसादेन सर्वान् पश्यति मानव: ॥५८ । जनको जन्मदानाच रच्षणाज पिता तृगाम्। सतो विस्तीण करणात् कल्या स प्रजापति: ॥६०॥ पितु: पतगुरैमाता पोषणाद्गर्भवारणात्। वन्दा पूज्या च मान्या च प्रसूरूपा वसुचरा ॥ ६१ ॥ मातु: अतगुगेवन्द्यः पूज्यो मान्योवढ़ायकः। यहिना नसरो देहो विशुय कलयाव्ढः।६२। पत्रदातु: मतगुगोडभीष्टदेवः परः खृतः।

222 |४४म्र०

गुरुस्तम्माऋ्कृतगुणो विद्यामन्त्रप्रदायक: ॥ ६३। प्रम्ान तिमिराच्कन ज्ञानदीपेन चन्ुपा। यः सर्वाधें दर्भयति तत्परः कोऽपि बान्घवः ॥ ६४। गुरुदत्तेन मन्त्रेग तपसेष्टसुखं लभेत्। सर्वचवत्वं सर्वसिद्धिं तत्परः कोऽपि बान्धव: : ६५। सव जयति सर्वत्र विद्यया गुरुदत्तया। सम्मात् पूज्योहि जगति कोवा बन्धुम्ततोऽधिक: :६ ६। विद्यान्ो वा धनान्धो वा यो मूढ़ो न भजेद रुम्। ब्रद्महत्यादिभि: पापेः स लिप्ी नाव संभय: । ६७। दरिद्र पतितं चुद्र नरबुडाचरेत् गुरुम्। सोडशचि स्तीर्थस्रातोऽपि नाधिकारी च कर्मसु ।६८N पितरं मातरं भार्य्यां गुरुपत्नीं गुरु परम्। यी न पुष्णाति कापव्यात् स महापातकी शिव ।६टी गुरुव्र द्ा गुरुविषुर्गु रुर्देवो महेश्वरः। गुरुरव परं ब्रह्म गुरुर्भास्कररूपकः॥७. ॥ गुरुचन्द्र स्तथेन्द्रश्न वायुश् वरुणोऽनलः । सर्वरूपोहि भगवान् परमात्मा खयं गुरु: ॥७१॥ नास्ति वेदात् परं शास्त्रं नहि छवप्ात् पर: सुरः। नास्ति गङ्गासमं तीथें न पुष्प तुलसीपरम् । ७२॥ नास्ति चमावती भूमे: पुत्ताव्रास्यपरः प्रियः । न च देवात् परा शक्िव्रतं नैकादयीं विना । ७३ ॥ शालगामात् परो यन्ती न त्ेत्र भारतात्परम्। परं पुत्यस्यलानाज पुरं वन्दावजं यथा ।७४। मोचदानां यथा कामी वैष्णवानां यथा शिवः।

गयपतिखण्डम्। न पार्वतीपरा सांध्वी न गणेभात् परी वगी। ०। न च विद्यासमोबन्ुनास्ति कसिह रो: पर:। विद्यादात: पुवदारी तक्षमौ नाव संभयः । ०है। गुरुस्तियास् पुत्र च बभूव रामहेलनम्। परं सम्माव्जनां कर्त्तु मागतोऽहं तवालयम्।७0। नारायण उवाच। इत्येव मुक्का प्रभ्ुत्न दुर्गा सम्बोध्य नारद। उवांच भगवान् तत सत्यसारं परं वचः ॥०८। विष्णुरुवाच। मृणु देवि प्रवस्यामि मदीयं वचनं शुभम् । नीतियुत्त वेदसारं परिणामसुखावहम् ॥ ०2 । यथा ते गजवक्कन्न कार्ततिकेयक पार्वति। तथा परशरामख्च भार्गवो नाव संभय: ४८० ॥ नास्य षु सनेहभेद् तव वा भङ्गरस्य च। विचार्य् सवें सर्वच्ने कुरु मातर्वथीचितम् ।८१ ॥ पुत्र ए साईं पुत्स्य विवादी दैवदीषतः। दैवं हन्तु कोहि थक्तो दैवञ् बलवत् परम्॥ ८२॥ पुत्ताभिधानं वेदेषु पश्य वत्से वरानने। एकदन्त इति ख्यातं सर्वदेवनमस्कृतम् । ८३॥ पुच्तनामाष्टकं स्तोत सामवेदोक्त मीखरि। ऋृषणुष्वावहितं मातः सवविघ्नहरं परम्॥ ८४ ॥ विषुरुवाच। गणेभ मेकदन्तच्च हेरम्व विघ्ननायकम्। लम्बोदर शूर्पकरें गजवत्ञ गुह्याग्रजम् । दषू। ०५

ब्रह्मवैवर्त्तपुराखे [४४प्र*

नामाष्टार्थज्ज पुत्तस्य शृश मातर्हरप्रिये। स्तोवाणं सारभूतञ्ज सर्वविधह्रं परम् । ८६। भानार्थवाचकी यश्च साख्य निर्वाणवाचक:। तयोरीशं परं ब्रह्म गरोशं प्रपमाम्यहम् । ८० । एकशब्दः प्रधानार्थो दन्तस् बलवाचक: । वलं प्रधानं सर्वस्मादेकदन्तं नमाम्यहम् ॥ द८ ॥ दीनार्थवाचकी हेस रम्ब: पालकवाचक:। दीनानां परिपालक हेरम्वं प्रसमाम्यहम्॥ ८्ट । विपत्तिवाचको विघ्नो नायकः खएडनार्थकः। विपत्खरडनकारकं नमामि विघ्नायकम् ॥20 वि विष्णुदर्तैश्व नैवेद्यैयस्य लम्बोदर पुरा। पितरा दत्तेक् विविधेवन्दे लखोदरञ् तम्॥८१॥ शूर्पाकारी च यत्कर्णं विघ्रवारसकारण। सम्पदी ज्ञानरूपो च शूर्पकर्ण नमाम्यहम् । ८२ । विष्णुप्रसादपुष्पञ्न यन्मूद्ि मुनिदृत्तकम्। तद्गजेन्द्रवक्नयुततं गजवत्न नमाम्यहम्। ८२ः गुहस्याग्रे च जातोऽय माविर्भूती हरालये। वन्दे गुहागजं देवं सर्वदेवाग्रपूजितम् ॥ ८४ ॥ एतन्नामाष्टक्रं दुर्गे नामभि: संयुतं परम्। पुत्तस्य पश्य वेदे च तदा कोपं यथा कुरु ॥५॥ पतनामाष्टकं खतोत् नानार्थसंयुतं शुभम्। वरिसन्ध्य यः पठेन्नित्यं स सुखी सर्वतो जयी । ८६ । ततो विघ्या पलायन्ते वैनतैयाद् यथोरगा:। गणेखरप्रसादेन महाधानी भवेत् श्र वम् ।८७।

गण पतिखण्डम् ।

पुच्ार्थी लभते पुत्र भार्ययार्थी विपुलां स्वियम्। महाजड़: कवीन्द्रय् विद्यायास भवेद् ध्र वम् ॥८८४ दूति श्रीव्रह्मवैवर्त्ते महापुराणे नारायणनारद संवादे गए पतिखण्डे गणेभ स्तोत्रकथनं नाम चतु- सत्वारिंभत्तमोऽध्यायः ।

नारायण उवाच। पावतों बोधयित्वा तु विष्णू राम मुवाचह। हितं सारं नीतिसारं परिणामसुखावहम्॥ १॥ विष्णुरुवाच। राम त्व मधुना सत्य मपराधी त्रुतेम्म्रेते। कोपात् कत्वा दन्तभग्न गरेभस्य स्थितीऽभिवे॥२॥ मयोक्ेनैव स्तोतए स्तृत्वा गयपतिं परम्। काखशाखोत स्तोत्रेण स्तीहि दुर्गा जगत्प्रसूम् ॥३॥ श्रीक्वशास्य परा पक्ति बुद्धिरूपा जगत्प्रभी: । अस्याञ्ज तव रुष्टायां हता बुद्धिर्भविष्यति। ४ । मर्वयक्िस्वरूपेय मनया पक्तिमन्नगत्। अनया गत्तिमान् कष्णो निर्गुशः प्रक्ृतेः परः ॥ ५॥ सष्टि कत्तु न यत्तथ ब्रह्मा मत्याऽनया बिना। वयमस्यां प्रसूताथ् ्रह्मविण्णुमहेखराः ॥ ६।

४५प्.

सुरसट्केडसुरग्रस्ते काले घोरतर दविज। तेज:सु सर्वदेवानामाविर्भृता पुरा सती।७ कष्णाप्ञयाSसुरान हत्वा दत्त्वा तैभ्य: पदन्ततः। दचपत्ाां जनिं लेभे दक्तस्य तपसा पुरा ॥८। भार्य्या भूता शङ्गरस्य पुनः पत्युख निन्दया। देहं त्यका गैलपतनां जनि लेभे पुरा सती ॥ ८ । प्ङर स्तपसा लब्धो योगीन्द्राणं गुरोगुरुः। लब्धो गणपतिः पुत्रः छष्णांभः क्वषासेवया॥ १०॥ य मेव ध्यायसे नित्य तं न जानासि वालक। स एव भगवान् कृष्णश्ांग्ेन पार्वतीसुतः ।११। पुटाञ्जलिनतो भूत्वा स्तौहि दुर्गां शिवप्रियाम्। पिवां शिवप्रदां भेवां शिववीजां श्रिवेशरीम्॥। १२ ॥ शिवाया: स्तोत्राजेन क्वतेन शूलिना पुरा। त्रिपुरस्य बधे घोरे ब्रह्मणा प्रेरितेन च ॥ १२ ॥ इत्युक्षा श्रीपदं प्रीव्र जगाम श्रीनिकेतनम्। गते हरी हरिं स्मृत्वा रामस्तां स्तोतुमुद्यत: : १४ । विष्णुदस्तेन स्तत्रए सर्ववित्नहरेय च। धर्न्मार्थकाममोच्षायं कारखेन च नारद ॥१५। पुटान्जलियुतो भूत्वा स्नात्वा गङ्गोदके शुभे। गुरु प्रखम्य भ्तेशं धत्वा धौते च वाससी॥ १६॥ आाचम्य नत्वा मूर्द्गा तां भक्तिनम्तरात्मकन्धरः ।

परशुराम उवाच। श्रीज्ञणस्य च गोलोके परिपूर्यतमस्य थ।

४५ त्र गणपतिखएडम्।

आविर्भूता विग्रहतः पुरासष्टान्ुखस्य च।१८॥ सूर्य्य कोटिप्रभायुता वस्तालङ्गारभूषिता। वकिशुद्ांशुकाधाना सुस्िता सुमनोहरा । १८॥ नवयौवनसम्पन्ना सिन्दूरविन्दुयोभिता। ललित कवरीभारं मालतीमात्यमरिडतम्॥ २०॥ अ्होऽनिर्वचनीया त्वं चार्वी मूर्त्तिज्च विभ्वती। मोच्षप्रदा मुमूक्षागां महद्विण्ोविधि: स्यम् ॥ २१॥ मुमोह च्तरामात्रण दृष्टा त्वां सर्वमोहिनीम् । बाले संभूय सहसा सस्तिता धाविता पुरा ॥ २२॥ सद्धिः ख्याता तेन राधा मूलप्रक्तिरीखरी। कवश रवां सहसाह्वाय वीर्य्याधानञ्जुकारह॥ २३॥ ततो डिम्बं महद् जन्ने ततो भूतो महाविराट्। वस्येव लोमकूपेषु ब्रह्मागडान्यखिलानि च॥ २४ ॥ तत् शृङ्गारक्रमेगैव त्वत्निःखासो बभूवह। स निःशासी महावायुः स विराड़् विशवधारक: ।२५।। तव घ्स्मरेजलेनेव घ्रुप्नाव विश्व गोलीकम्।

तत स्वं पञ्चधाभूय पज्ञमृततिय् विभ्रती। प्रागाधिष्ठात्री वा मूर्ततिः क्वष्णस्य परमाममनः। कशाप्राणाधिकां राधां तां वदन्ति पुराविद: ।२७H वेदाधिठावी या सूतति र्वेदृभास्तप्रसूरपि। . तां सावित्रीं शुद्रूपां प्रवदन्ति मनीषिग: ॥२८॥ ऐश्र्ययाधिष्ठात्री सूत्ति: गान्तिय गान्तरुपिगी। लक्ष्मों वदन्ति सन्त सा शुदं सलखरूपिणीम।रह।।

[४५ त्र .

रागाधिष्ठात्ी या देवी शुक्कमूत्तिः सतां प्रसूः। सरखतीं तां शास्त्रन्ां शास्त्रच्ता: प्रवदन्तयहो॥३०॥

सर्वमङ्गलमङ्गत्या सर्वमङ्गलरूपिी। २१ ॥ सर्वमङ्गलवीजस्य भिवस्य मन्दिरेऽधुना ॥ ३२ ॥ शिवे शिवस्वरूपा वं लक्षीनीरायणान्तिके। सरखती च सावित्री वेंदस् ब्रह्मण: प्रिया। ३२॥ राधा रासेश्रस्यैव परिपूर्णतमस्य च। परमानन्दरूपस्य परमानन्दरूपिणी॥ ३४ । त्वत्कलांभांशकलया देवानामपि योषितः ।३५। ववद्विद्यायोषितः सर्वा रव सर्ववीजरूपिणी। क्वाया सूर्य्यस्य चन्द्रस्य रोहिएी सर्वमोहिनी॥ २६॥ प्रची शक्रस्य कामस्य कामिनी रतिरीखरी। वरुणानी जलेशस्य वायीः स्त्री प्रायवल्तभा। ३७। वड़: प्रिया हि खाहा च कुवेरस्य च सुन्दरी। यमस्य तु सुशीला च नैक् तस्य च कैटभी॥ ३८॥ ईधानस्य भशिकला शतरूपा मनो:प्रिया। देवहती कर्दमस्य वशिष्ठस्याप्यरुन्धती॥ ३९॥ अदिति देवमाता या मुद्रागस्यमुनेः प्रिया। अहत्या गौतमस्यापि सर्वाधारा वसुन्धरा ॥४० ॥ गङ्गा च तुलसी चापि पृथिव्यां या सरिदरा। पता: सर्वाश्च या हन्या: सर्वास्वत्कलयाब्बिके ॥४१॥ म्हलन्त्मी गृहे नृणां राजलक्ष्मीस राजसु। तपखिनां तपस्या तवं गायत्री ब्राह्मपस्य च ॥ ४२ ।

४५पर० ) गयपतिखगडम्। ८६५

सतां सत्वखरूपा त्वमसतां कलहादुरा। ज्योतीरूपा निर्गुणस्य पत्ति र्वं सगुणस् च ॥ ४३ । सुय्ये प्रभासरूपा तवं दाहिका प हुताशने। जले प्रेतसरूपा च शोभारूपा निभाकरे॥ ४४ ॥ व्वं भूमो गन्वरूपा च आकाशे शब्दरूपिणी। चुतृपिपासादय स्वञ्ज जीविनां सवशक्तय: ।४५ । सववीजम्वरूपा त्वं संसारे साररूपिणी। नुतिर्मेधा च बुद्धिरवा ज्ञानप्तिर्बिपसिताम्॥ ४६॥ क्वशेन विद्या या दत्ता सर्वज्ञानप्रसः शुभा। शूलिने क्वपया सा त्वं यतो मृत्युञ्जरयः गिव: ॥ ४७॥ सृष्टिपालनसंहारथताय स्विविधाय या:। ब्रह्म विष्णुमहैमानां सा लमेव नमीऽसु ते । ४८॥ मधुकैटभभीत्या च तस्ती धाता प्रकम्पितः । स्तुत्वा मुमोच यां देवीं तां मूड्गी प्रसनाम्यहम् ॥ ४2॥ मधुकैटभवोर्युडे तातासी विषुरीश्वरीम् । बभूव यत्तिमान् खुन्या तां दुगां प्ररमाम्यहम् ।५० ॥ विपुरस्य महायुद्दे सरथे पतिते शिवे। यां तुष्टुवुः सुराः सर्वें तां दुगीं प्रणमाम्यहम् ।५१ ॥ विष्णुना वृपरूपेए स्यं गरभ्भु: समुत्यितः । नवान त्रिपुरं सुत्ा तां दुर्गा प्ररामाम्यहम्॥ ५२॥ म्रदाजया वाति वातः सूर्य्यस्तपति सन्ततम्। वर्ष तीन्द्रो दहत्यग्नि स्तां दुगीं प्रगमास्यहम् ॥ ५३॥ यदाचया हि कालय गख्द् भ्मति वेगतः। सृत्युश्चरति जन्तीवे तां दुगों प्रगमास्यहम् ॥ ५४॥

[४२ अ्र०

स्रष्टा सजति सष्टिच्न पाता पाति यदाज्या। संहर्त्ता संहरेत् काले तां दुगीं प्रगमाम्यहम् : ५५॥ ज्योतिः सरूपो भगवान् श्रीक्वष्णो निर्गुणः खयम्। यया विना न प्तश्य सृष्टि कर्त्तु नमामि ताम् ४५६॥ रच रच जगन्मात रपराधं क्षमख मे। शिशूनामपराधेन कुती माता हि कुप्यति॥५७॥ दृत्युका पर्थुरामश्च प्रराम्य तां सरोदह। तुष्टा दुर्गा सभ्भमेरा चाभयञ्च वरं ददी। ५८। अमरो भव हे पुत्र वत्स सुस्थिरतां व्रज। सर्वप्रसादात् सर्वत्र जयोऽस्तु तव सन्ततम्। ५९॥ सर्वान्तरात्मा भगवां सुष्टोऽस्तु सन्ततं हरिः। भत्तिर्भवतु ते कणो शिवढ़े च शनिवे गुरी॥ ६०॥ दूष्टदेवे गुरी यस्य भक्तिर्भवति शाखती। तं हन्तु नहि शक्ता्त रुष्टाथ् सवदेवताः ॥ ६१॥ श्रीक्णास्य च भत रवं शिष्योहि शङ्गरस्य च। गुरुपत्ीं स्तौसि यस्मात् करुगं हन्तु मिहेश्वरः ॥६२ अ्रही न कवष्पभतानामशुभं विद्यते क्वचित्। अन्यदेवेषु ये भत्ा न भक्ा वा निरङुशा: ॥६३॥ चन्द्रमा बलवां सुष्टो येषा भाग्यवतां भृगो। तेषां तारागणा रुष्टा: किं कुर्वन्ति प दुर्वलाः ॥६४॥ यस्य तुष्टः सभायाञेनरदेवी महान् सुखी। तस्य किं वा करिष्यन्ति रुष्टा भृत्याश्ट दुर्वला: ॥ ६५॥ इत्युका पर्वती तुष्टा दच्वा रामं शुभाशिषम्। जगामान्त:पुरं तूएं हा्श्दो बभूवह॥ ६६॥

४५प . ] गणपतिखण्डम्।

काखभाखोलस्ोवन पूजाकाले व यः पठेत्। यात्रा काले च प्रातर्वा वाच्किताथं लभेत् ध्रुवम् ।६७। पुचार्थी लभते पुत्र कन्यार्थी कन्यकां लभेत्। विद्यार्थी लभते विद्यां प्रजार्थी चाप्ुयात् प्रजाम्। मष्टराज्यो लभेद्राव्यं धननष्टी धनं लमेत्। ३८। यस्य रुष्टो गुरुर्देवो राजा वा बान्धवोऽयवा। तस्य तुष्टव वरद: स्तोवरानप्रसादत: ॥ ६८ । दस्युग्रस्तोऽहिग्रस्तय पत ग्रस्ती भयानकः । व्याधिग्रस्तो भवेन्मुत्त: स्तोवस्मरणमात्रतः।७० । राजद्वारे शमयाने च कारागारे च बन्धने। जलरायौ निमग्नश्च मुक्तो भवति स्तोवतः। ७१। खामिभेटे पुतमेदे मित्रभेदे च दारुखे। स्तोवसमरएमात्रप वाक्कि, वे लभेत् ध्रुवम् । ०२। कत्वा हविष्य' वर्षन् स्तोवराजं ऋृणोति या। भत्या दुर्गाञ् सम्पूळ्य महाबन्या प्रसूयते। ७३ । लभते सा दिव्यणस ज्ञानिनं चिरजीविनम्। प्रसीभाग्या च सीभाग्य षयमासशवणाल्ञभेत् । ७४ । नवमासं काकबन्या मृतवत्ा च भक्नितः । स्तोतराजं या मृगोति सा पुत्र लभते ध्र वम् ।७५। कन्यामाता पुत्रहीना पञ्चमासं सृगोति या। घटे सम्मून्य दुर्गाख् सा पुत्र लभते ध्र वम् ॥७६॥ इति श्रीव्रह्मववर्त्ते महापुरागे नारायणनारदसंवादे गयपतिखणडे दुर्गास्तोव नाम पञ्चचत्वा- रिंभत्तमोऽव्यायः ।

षटचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः।

मारायण उवाच।

स्तुत्वा दुरगीं पर्शुरामो हर्षविद्वलमानसः । हरिणोतेन स्तोव या प्रतुष्टाव गणेश्वरम् । १ । पूजास्नकार भक्न्या च नैवेद्यैविविधैरपि। धूपैर्दोपैस गन्धेक्च पुष्पस तुलसों विना ॥ २॥ सम्पूज्य भ्रातरं भत्त्या स राम: शङराज्जया। गुरुपत्नीं गुरु नत्वा गमनं कत्तुमुद्यतः ।३। द उवाच। पूर्जां भगवतसक्रे रामा गएपतेर्यदा। नैवेद्यैविविधे: पुष्पे सुलरीख विना कथम् ॥४ म तुलसी सर्वपुष्पायां मान्या धंजा मनोइरा। कथं पूजां सारभूतां न गहाति गणेशरः ॥५॥ नारायण उवाच। शृगु नारद वच्च ह मितिहासं पुरातेनम्। ब्रह्मकल्पस्य वत्तान्त® निगूढ़ञ्न मनोहरम्॥ ई। एकदा तुलसी देवी प्रोद्विन्ननवयौवना। तीथे भ्मन्ती तपसा नारायणपरायणा।७॥ ददर्भ गङ्गातीरे सा गणेशं यौवनान्वितम्। अतीव सुन्दरं शुद्ध सस्मितं पीतवाससम् ॥ ८॥

गणपतिखएड़म्।

चन्दनोच्ित सर्वाङ्ग रवभूषणभूषितम्। ध्यायन्तं ऊृष्ापादान जन्मसृत्युजरापहम्।2। नितेन्द्रियायां प्रवरं योगोन्द्रायां गुरोर्गुरुम्। परूपहार्य निष्कामं सकामा तमुवाच ह॥१०॥ तुलस्यु वाच। अये किं ध्यायसे देव भान्तरूप गजानंन। कथं लम्बोदरो देही गजवक्न कथं तव । ११ । एकदन्तः कथं वक्रे वदामृथ च कारगम्। त्यज ध्यानं महाभाग सायङ्वाल उपस्थित: ४ १२। द्रत्युक्वा तुलसी देवी प्रजहास पुनः पुनः। पर चेतसि दृग्धा सा कामवारीः सुदारुणैः ॥१३ १ गणेश्रस्य प्रधानाङ्गे दत्त्वा किबिञ्जलं भुने। जघान तर्जन्यग्रेय निष्पन्दं वमानसम् ॥ १४। बभूव ध्यानभङ्गय तस्य परद चेतनम्। दुःखन्च ध्यानभेदेन साइच्केदोहि थोकदः॥१५। ध्यानं त्यक्का हा. समृत्वा ददर्ष कामिनी पुरः। मवयीवनसम व्रां रुस्ितां कामपीड़िताम् । १६ । लम्वोदरय तां दृष्टा परं विनयपूर्दकल्। उवाच सस्ितः गान्त: शान्तां कामातुरां वभी ।१७।। गगेशवर उवाच। का त्वं वत्से कस्य कन्चे मातमों ब्रूहि किं शुभे। पापदोऽशभद्ः शखदानभङ्ग रपख्विनाम्॥ १८॥ कृप्: करोतु कव्याएं हन्तु वित्नं हपानिषि: । मद्ध्यानभङ्गजो दोषो नाशु भवतु ते शुभे । १८ । :

2 .. ब्रद्मवेवर्त्तपुराे

गणेभचनं खुत्वा तमुवाच सपरातुरा। सष्मितं सकटाचच् देवं मधुरया गिराह २। तुलस्युवाच। धर्माकजस्य कन्याह मप्रोढ़ा च तपखिनी। तपस्या मे खामिनोऽर्थें त्वं खामी भव मे प्रभी ।२१ सुलसीवचनं मुत्वा गणेभः श्रीहरिं स्परन्। तामुवाच महाप्राज्तः प्राच्चीं मधुरया गिरा । २२. गेभ उवाघ।

है मातर्नास्ति मे वाव्का घोरे दारपरिग्रहे। दारग्रहोहि दुःखाय न सुखाय कदाचन । २२॥ हरिभक्ेर्व्यडयस तपस्यानाशहेतुकः। मोचह्ारकपाटच् अवबन्धनपाशक: । २४ । गर्भवासकर: भश्वत् तत्वेनिह,त्तनः। संभयानां समारभ्ी यस्याज्य। मैरपि। २५ । गेहोडयं करणनाज् सर्वमाया कररपदः। साहसानां समूहय दोषागाव् विभेकन: ॥२६॥ निवरत्तख महाभागे पश्यान्यं कामुकं परिम्। कामुकेनैव कामुक्या सङ्गमो गुणवान् भवेत १२०। दत्येवं वचनं खुत्वा कोपात्तु सा शथापह। दारग्रह स्ते भविता सा साध्वीति गणेशरम् । २८॥ इत्याकरय सुरश्रे४्ठस्तां पथाप शिवातजः। देवि त्वमसुरग्रस्ता भविष्यति न संभय: ।२८। तत्पश्चानइतां पापादुवटचववं सवितेति च। महातपस्तीत्युक्वैव विरयासर नारद। १०।

गणा पतिरु गडम्। ६०१ यापं गुत्वा तु तुलसो प्ररुरोद पुनः पुनः । तुषटाव च सुरय्ष्ठं स प्रसन्न उवाच ताम् ॥ ३१ ॥ गणेखर उवाच। पुष्पाणं सारभूता त्वं भविष्सि मनोरमे। कलांगेन महाभागे स्यं नारायणप्रिया॥ ३२॥ प्रिया व्वं सर्वदेवानां योक्कप्स्य विघेषतः। पूजाविमुक्तिदा हणां मम त्याज्या च सवदा। ३३। दूत्युक्का तां सुरयष्ठी जगाम तपसे पुनः। हरराराधनव्यग्री वदरीसन्निधिं ययी। ३४॥ जगाम तुलसीदेवी हृदयेन विद्यता। निराहारा तपथक्र पुष्करन ३५ ॥ पसान्म नीन्द्र शा घ च नादद। साप्रिया श चिरं मुने॥ ३६॥ ततः गङ्र: ममारामु रखवरः । सा कलां वव्वं चयी नारायसप्रिया॥३ ॥ कथितः सस्ते शुती धर्मसुखात् पुरह। मोच्तप्र सारय पुराश न प्रकीर्ततित: ॥ ३८। पशु मा महाभागो जगाम तपमे वनम्। प्रग् अङ्गरं टुगीं संपूज्य च गणोशवरम्॥ ३८० पूजितो वन्दितः सर्वः सुरेन्द्रमुनिपुङ्गवैः। पार्वती शिवमान्निध्ये तव तस्थी मखेखरः ।४० ॥ दूढ गगपतेः खरडं वः शृगोति समाहितः। म राजसूययज्तस्य फलमाप्नोति निश्चितम् ॥ ४१॥ डपुत्ती लभते पुत्र यीगणेगप्रसादतः । ०६

६०२ ब्रह्मवेवर्त्तपुराखे

धीरं वीरज् धनिनं गुसिनं चिरजीविनम्॥ ४२॥ य गख्विनं पुतिएञ्च विद्वांसं सुकवीश्वरम्। जितेन्द्रियाणं प्रवरं दातारं सर्वसम्पदाम् ।४३। सुपवित्र सदाचारं प्रशंस्यं वैष्वं लभेत्। तहिंसकं दयालुञ्ज तत्वन्नानविशारदम् ॥ ४४॥ भत्या गणेशं संपूज्य वस्तालङ्गारचन्दनः। गुत्वा गसपतेः खएड महाबन्या प्रसूयते॥४५॥ मृतवत्सा काकबन्ध्या व्रह्मन् पुत्र लभेद् ध्रुवम्। अदूषितं दूषितापि शुद्वा चैव लभेत् सुतम् ॥४ ई॥ संपूर्ण ब्रह्मवैवर्त्त शुत्वा यल्लभते फलम । तत् फलं लभषते मर्त्य: श्रुत्वेदं खएडमुत्तमम् ॥ ४७॥ वाव्कङ्ृत्वा तु मनाबन्धनपनि परमास्थितः । तस्े ददाति सर्वेतत्वे : निह, तेन्वरः ॥ ४८॥ युत्वा गरपतेः खस्यर विघय षिभैरांततः। ससयनतोपवोतन्न खेतकत्ाशर:।्॥ ४८॥ क २ प्रदीयते वाचकाय खस्तिकं तिलेर्केनः ।म्। परिपक्ञफलान्यव देशकालोद्भवानितिम्॥ दूति श्रीव्रह्मवैवत्त महापुराण नारायरना इसंवादे गण पतिख एडे षट्च त्वारिंशत्त मोडथ्या ।

इति गगपतिखएडं सनाप्तम ।

BINDING SECT. SEP 1 5 1975

PLEASE DO NOT REMOVE

CARDS OR SLIPS FROM THIS POCKET

UNIVERSITY OF TORONTO LIBRARY

BL Puranas. Brahmavaivartapurana 1135 Brahmavaivartapuranam P725A12 1888 v. 1