1. Brahmavaivarta_Purana_Volume_2_-_Jibananda_Vidyasagara_1888
Page 1
ब्र ह्म वैवतंपुरागम्।
द्वितौयो भाग:।
शौमहर्षिवेदव्यासविरचितम्।
वि, ए उपाधिधारिया
संसृतम् ।
कलिकातानगरे
मरखतीयन्त्े सारितम् ।
Page 2
सकाबक - औोखोवानक विषडामानस् वि, ख,
कलिकाण।
6४ नर घामशंऐे दौऐे कनिकाण।
Page 3
चोकषानन्ाखगडस् सूचोंपवम्।
विषय: ! पृष्ठाङ्ग:
.. १
... ११
सप्तसमुद्रोत्पत्ति: ... १६ राधाश्रीदाम्नो: शापः ... १८ ...
नारीणां रक्षकनिरूपगम् ... २४ ...
गोलोकवर्णानम् ... ...
राधाप्रासादवर्णनम् ...
ब्रह्म ऊ्वष्ण स्तोत्रम् ... ..
... ५१
... ...
वसुदेवग्टहे हरेराविर्भाव: ... ... कंसासुरभयेन गोकुले गमनम् ... ५१ श्रीदाम: थापेन राधाया जन्म ८२
जन्माष्टमीव्रतादिकथनम् नन्दोत्सव: ... ... ६५
कंससमीपे देववाषि: ... १०२
पूतनामोक्षगम् ... ... १०४
तणावृत्तबध: ... ... १०६. सहस्राचं प्रति दुर्वाससः थापः ... १०७.
थकटभञ्जनम् ... ... १०८
Page 4
( २ )
विषय: पृषार:।
कवचन्यास: ... १११ यभोदागर्गसंवाद: ११२ ..: ...
गर्गळवत छणासव: .. १३०
अष्ासप्राशनं नामकरणञ् १३२ ...
.. .. १३५
श्रीक्कणण बन्धमोक्षणम् ... १२६ श्रीक्वणा मुखे व् लोक दर्भनम् १३८ .c.
वक प्रलम्बा सुरबध: १५५
केशनिविनाथ: ... १५२ वकादीनां पूर्वजनाव्टत्तान्त: .. ... १५८ व मासिकव्रतम् १६२ ... . ..
कलावत्युपाख्यानम् ... ... १०१ हन्दावननगरवर्नम् ... १७२ विप्रपत्नीनां मोचपम् ... १२५ ...
कालीयदमनम् ... २०६
सुरसाऊत कष्णस्तव: २०८ ... तस्ये वरप्रदानम् २१० ... ... कालीयाय वरप्रदानम् ... २१२ ... दावाग्नि मोघ्रम् २१४ ... ... गोवत्सादि हरगम् ... ... २२४
ब्रह्मकत अप्ास्तोवम् ... .. २२७ म्राध्मणपूजनादी गुणा: ... २३४ ... ब:दि वर्षनम् ... ...
Page 5
( ३ )
विषय: पृष्ठार: ।
ट्रन्द्रयागभङ्ग: .. ...
घेमुकबरधः २४2 ...
दुर्वासस: शापेन बलिनन्दनस्व गदभत्वम् तिलोत्तमोपास्यानम् ... .. २६० कन्दलीदुर्वाससो: परिषय: २०२
... २००
दु्वाससा ऊमं अष्णस्तीत्रम् ... मुनिमोच्षणम् ... २९१ दादभीलङ्गने दोष: ... .. २९६ दुर्वााससः पराभवः ... ...
दादभीव्रत माहामा ...
षोड़शोपचारमन्ता: ... .. २०० जयदुर्गा व्रतम् ... ... २०४ व्रह्मकवत जयदुर्गास्तीव्म् ... .. २०५ राधाऊृत ऊण्णस्तोत्रम् .. २१२ .. राधाऊृत पार्वतीस्तोत्रम् ... ... २१२ राधाये पार्वत्या वर: ... ३२१ ... गोपिकावस्त्हरपम् ... ...
रासकीड़ाप्रस्ताव: ... २२६ ...
अ्रष्टावक्रस्य कष्णसमीपे गमनम् ... ३४२ मुनर्योगन देहत्याग: .. ... ३४५ श्रासितक्वत शिवस्तोत्रम् ... ३५० देवलरत्नमालावत्यो: परिणय: ... ३५१
Page 6
( 8 )
विषय: पृष्ठाङ्ग: ।
तयोरुपाख्यानम् ३५२ .. ...
रभादेवलयो: कथोपकथनम् .. . "
ब्रह्मग: पापकथनम् ... ३५६
सुचन्द्रोपाख्यानम् ३५७ ...
रभ्ामोहिन्योः कथोपकथनम् ३५८ ...
मोहिनीकतकामस्तींत्रम् ... .. ३६२
ब्रह्ममोहिन्यो: संवाद: .. .. २६४
ब्रह्मऊवतं हरे: स्तोत्रम् ... ३७० ...
ब्रम्मागं प्रति मोहिन्या: भराप: ... ३७४
विष्णी: प्रबोधवचनम् ... ३७५
ब्रह्मणी दर्पभङ्ग: .. ३७७
जाऊ़व्या जन्महत्तान्त: .. ३७८
... ४०२
हरदर्पभङ्ग: ... 80२ ...
दुर्गादर्पभङ्ग: ... 800 ..
हिमालयग्टहे सतीजसा ... ४०८ ...
हिमालयोपाख्यानम् .. ... ४१०
हिमालयक्वत शिवस्तोत्रम् ... ... ४१२
मेनकया पूवेभिवरूपदर्भनम् ... ४१५
पावतोसमोपे शिवस्य गमनम् ... ४१७ तस्यै भिदवरः ... ... ४१७
हरगोरीविवाहप्रस्ताव: ... ४१८
अनारए कन्य कोपाख्यानम ... ... ४५2
Page 7
( x )
विषय: पृष्ठाङ्ग:
सतीदेहत्यागकथनम् ... .. ५६०
पार्वतीपरिषय: ४६५
इन्द्रस्य दर्पभङ्ग: .. ... ४८9
तस्य गौतमरूपेपाडल्यासहवास: ४८6
तं प्रति गीतमस्याभिभाप :... अहत्याये भापप्रदानम् .. ४20
गुरुपापेन द्न्ट्रस्य ब्रह्महत्यापातकम् रविदर्पभङ्ग: ५०१
वङ्क रुपाख्यानम् ५०३
दुर्वाससो दपभङ्ग: ५०५ ...
धन्वन्तरेरुपाख्यानम् ... ... ५०७
मनसावासुक्योरुपाख्यानम् ... ५१०
मनसापूजनप्रचार: ... ५११
... ५१३
धन्वन्तरेदपभङ्गो जनसाविजयश्च ... "
राधावञ्चनम् ५१४
रासक्रीड़ावर्णनम् .. ५१६ ...
श्रीक्वण्णस्य मथुरागमनम् .. .. ५२३
श्रीक्कष्ण प्रभाववर्नम् ... ५२६
.. ५२९
लक्ष्ीस्तोत्रम् ५२५ ...
पृथिव्या दर्पभङ्ग: ... ... ५४१
नख्ुषीपाख्यानम्
Page 8
(६)
विषय: पृठाङक ।
... .. ५५४
रामेष बहत्यामीच्चपम् ...
रामचक्षणसमीपे शूर्पणखागमनम् ... ५०२
सत्यध्मप्रशंसा ५०२ ...
रामब्रह्मसंवाद: ५७४ ... ...
हनूमन्त दद्टा सीताया: कथोपकथनम् ५७६
कंसयप्र कथनम् ५८१ ...
अक्रू रागमनम् ५८२ ...
राधादीनां गोपीनां विलाप: आ्ध्याम्िकयागकथनम् गधाथोकापनोदनम् ६०० ..
मथुरागमनम् ६०३ ..
अ क्रू र क्कतक्वष्ण स्तीत्रम् .. ६१०
गोपीनां कृष्णविरह: ६१८ ..
रजकनिधनम् ६२५ v ..
कुजया सह कष्णस्य सभ्भोगः ६२६
कंसदुःखप्रकथनम् ६२८
हरधनुषी भज्ज्जनम् ६२८
मालाकारस्य मोच्षगम् ... . ६२८
सभाप्रवेशनम् ... ... ६२८
कंससभामध्यस्थस्य गजमज्जस्य वधः ...
कंसवध: .. ... ६३०
कंसमातु स्तद्दन्धूनाच्च विलाप: ६३०
Page 9
( 9 )
विषय: पृष्ठाङ्ग:
वासुदेवदेवकीमोक्चगम् ... ... ६२१ नन्दादिथोकमोचनम् ... ... ६२१
नन्दाय ज्ञानकथनम् ... ६४३ ...
क्वण्णप्रोक्त श्फ्िकाचार: ... ... ६४४
शुभाशुभदग्नम् ... ... ६५२
सुखप्रकथनम् ... .. ६६० अशुभ दर्भनम् तत् प्रतीकारख .. ६६७ चन्द्रसूर्य्ययोग्र हपाम् ६०३ ..
चन्द्रोपाख्यानम् ६७६ ..
ताराहरगाम् ६८० ..
दुःखप्नकथनम् ... ..
विप्रादीनां धर्मकथनम् .. ६८४
ग्टहीणां कत्तत्र्यता 969 ...
सतीनामसतीनाज़ लक्षगम् ..
भक्तलच्षगाम् फलज ७१० ...
कवणास्य वामभागाङ्गवत्या उत्पत्ति: ७१२
ब्र ह्माएडव र्णनम् ... ७१५ चतुर्मीं वर्णानां मत्त्याभच्य कथनम् कमविपाकस ७१६
केदारकन्याविवरणम् ... सनत्कुमारादिभि: सह अवष्णस्य समागमः ६५१
... ... ७५१ यभ्ादी दचिपदानकालनियम: .. कष्णस्य भत्िदर्भनेन नन्दस्य मोह: ...
Page 10
(=)
विषय: पृष्ठाङ्ग: शिवक्वनं भगवतीस्तोवम् ... .. ९६० दुर्गाया वरप्रदानम् .. .. ७६२ चतुर्युगानां धर्मादिकथनम् ... ७६८ नन्दप्रबोधकथनम् गोकुले उद्वस्य प्रेषणम .. 999
गोकुलं गत्वा तत् शोभादिदर्भनम् उद्दबक्वत राधास्तोत्रम् .. .. तयो: संवादे शुभावहज्ञानकथनम् कालादि निरूपगम् 602
उद्ववस्य मथुराप्रतिगमनम् भगवदुपनयनवर्णनम् ८२८
सान्दोपनिसकाथाद्विद्यादानम् ८४२
मृतपुतर प्रदानम् .. ८४३
जरासन्धस्य दमनम :. ८४६
यबनस्य निधनम् .. ८४६
द्वारकानिर्मायभ ८४६ द्वारकाप्रवेशः तव उग्रनेवाभिषेकय ८५७
रुकि गी स्यम्वरव स नम् ८६२
रुकणोह रगम् ८६८
रुक् सोविवाह युद्म् वृपाणं दमनस ... ८७२
भीष्मककतणस्तवः
क्वष्ाय ककि्णी सम्प्रदानम् ...
कवष्णामव्व्य पत्तिस्तस्य च प्रशंसा ...
Page 11
( 2)
विषय: पृष्ठाङ्क:
सवासां राजकन्यानां कामिनीनामुद्ह्नम्
मायावतीमोक्षणं शम्बरबधश ... एकानंसया सह दुर्वाससीविवाहः अकारणात पत्रीत्यागदोष: ..
कवषस्य हस्तिनापुरे गमनम् २०५
युधिष्ठिरराजसूये शिशपालबधः २०५
कुष्ठान्मुक्तिकामेन शाम्बन सर्य्पूजनम 205
दन्तवक्रस्य शात्यस्य च निधनम् कुरुपाएडवयुद्े भुवीभारावतरम् मणे: पारिजातस्य च हरणम् 209
.. 202
अनिरुद्दोषयोः खप्नदर्शनम् ..
उषाहरगम् ६१६ प्रनिरुद्जन्यकथनम् ... ९२४ श्रीरामाग्नि संवाद: ... १२८ द्रौपद्या: पञ्चपतित्वे हेतु: ... ८३० वाणयुद्ध वर्णनम् १३१ बलिक्वत कष्णस्तोत्रम् .. ६४०
वाणयुद्दे ज्वरोत्पत्ति: .. 2५०
अनिरुद्धाय वाणकन्यासमर्पगम् ... ट५२
शृगालमोच्षगम् २५५ ... तीर्थयात्रा प्रसङ्ग: ... .. १६१ गणेभ पूजनम् ... " ...
Page 12
१० )
विषय: पृष्ठाङ: । राधिकास्तीत्रम ... २६५ राधाऊ्मप्पयो: पुनर्मेलनम ... ... मोपिभि: सह तयो: कथोपकथनम् " ... तीर्थे राधाया भ्रमगम् ... ... नम्दाटिस्मीपे प्रसारसंसार वर्षनम् .. यदुवंध निधनम ... पाणडवानां मोचम् ... ... 225
छष्णगोलोक गमनम् .. ... 222
नारदस्योत्पत्ति: १००६
... १०११ अ्रनुक्रमणिका ... .. १०१५ पुराण पाठम्रवणादि माहामाम् ... १०२३
सूचीपत्र सम्पूर्म्।
Page 13
थोळष्ण जम्परखगडम्।
प्रथमोऽध्यायः ।
मारायएं ममसृत्य नरसेव नरीत्तम न ेवीं सरस्वतीज्जैव ततो जय मुदीरयेत । नारट उवाच। सुतं प्रथमती बञ्मन् व्रह्मखणडं मनोहरम । ब्रह्मगी वदनाभ्ोजात् परमाड्तमेव च । १ ॥ तत खहचनाल्तूरीं समागत्य तवान्तिकम्। अुतं प्रक्रतिखएडव्न सुधाखएडात् परं वरम् ।२। सतो गयपतः खएड मखएडनमखणडनम्। न मे हप्त मनी लोलं विभिष्ट' सोतुमिक्कतिt र। श्रीक्ठणा जनखगदस् जन्मादिखएडनं नृणाम्। प्रदोपं सर्वतत्वानां कर्मघं हरिभक्रिदम् ।४। सद्यो वैराग्यजनकं भवरागनिक्वन्तनम्। कारणं मुक्तिवीजानां मवाव्धितारणं परम् : ५ ॥ कर्मोपभोगरोगाणं खणडने च रसायनम्। श्रीकृण्णचर याओ्ोजप्राप्तिस्रोपानकारगम । ई॥ जीवने वैष्वानाज जगतां पावनं रपम्। यद विस्तरथो भन्नां भिष्य मां शरसागतम । 6 ।
Page 14
[१५०
केन वा प्रार्थितः कवषा आजगाम महीतलम्। सवांशेरेक एवेभः परिपूर्ातनः स्यम्। ८ ॥ युगे कुव कुतो हैतो: कुत वाविर्बभूवद्। वसुदेवोडस्य जनकः कोवा कावाच दैवकी। 2 ॥ वद कस्य कुले वन्म मायया सुविड़म्बनम्। किज्कार समागत्य केव रूपेक्ष वा हरि: ॥९०॥ जगाम गोकुलं कंसभयेन सूतिकाग्टहात्। कथं कंसात् कीटतुन्यात भयेशस्य भयं मुने॥११॥ हरिया गोपवेशेन मोकुले किञ्चकारह। कुती गोपाङ्गनामार्डं विज्ह्ार जगत्यति: ।१२। का का मोपाङगना: केवा गोपाला बालरूपिय:। का वा यथोदा को नन्दः किं या पुस्यन्नकारह ॥१२: कथं राधा पुखवती देवी गोलोकवासिनी। वजे वा वजकन्या सा बभूव प्रेयसी हरैः ॥१8 ॥ कथं गोप्यो टुगाराध्यं सम्पापुरीशर परम्। कथं ताश्च परित्यज्य जगाम मधुरां पुनः । :१५। मारावतारणं ऊत्वा किं विधाय जगामे सः । कथयस महाभाग पुसय्वणकीर्त्तनम् ॥ १६ ॥ सुदुख भां हरिकथां तर्राष भवतारणे। निष्ेव्य भोगनिगड़क्ेशळेदनकर्त्तनीम् ॥१9॥ पापेन्नानां दहने ज्वलदग्निशिखामिव। पंसां सुतवतां कोटिजन्मकिस्विषनाभिनीम् ॥१८॥ मुतिं कर्ंसुधारम्यां थोकसागरनाभिनीम्। मह्यं भक्राय भिष्याय जानं देदि कपाबिधे। १८ ॥
Page 15
श्रीकष्ण जमखएडम्।
तपोजंपमहादानपृथिवीतीर्थ दर्शनात्। धुतिपाठादनभनादू व्रतदेवारच्नादपि । २०॥ सीचया सवयभ्नेषु यत् फलं लभते नरः। षोड़यों ज्ानदानस्य कलां नार्हति तत् फलम् ।२१। पिव्ाहं प्रेषितो न्ग्नादानाय तव सब्निधिम्। सुधासमुद्रं संप्राम्य न कोवा पातु मिच्छति ।२२॥ नारायण उवाच। मया पातोऽसि धन्य स्वं पुएयराभि: सुमूत्तिमान्। करोषि श्रमणं लोकान् पावितु कुलपावन ।२२॥ जमानां हृदयं सद: सुव्यत्ं वचनेन वै। शिष्ये कलते कन्यायां दौहित्र बान्धवेऽपिच । २४॥ पुत्र पौवे च वचसि प्रतापे यशसि स्रियाम् । बुडी वारिगि विद्यायां जायते हृर्दय नगाम् । २५॥ जीवन् क्ोऽसि पूत रवं छद्भको गदाभृत: । पुमासि पादरजसा सर्वाधारां वसुन्धराम् ॥। २६॥ पुनासि लोकान् सवांस् सयं विग्रहदर्भनात्। समङला हरिकथा तेन तां श्रोतुमिच्कसि॥ २७॥ यतर ऊवष्णकथाः सन्ति तत्नव स्वदेवताः । ऋषयो मुनयश्चैव तीर्थानि निखिलानि च। २८॥ कथा: मुत्वा तथान्त ते यान्ति सन्तो निरापदम्। भवन्ति तानि तीर्थानि येषु कप्णकथाः शुभाः ।२९। सदः कृष्पकथावत्ता सस्य पुंसां शतं शतम्। समुद्ृत्य शुतवतां पुनाति निखिलं कुलम् ॥ २०॥ प्रष्टातु प्रश्नमात्रे या पुनाति कुलमा हिनः।
Page 16
शोता शवस माल्रे ण खकुलं खखबान्धवान् ॥३१॥ शतजवतपःपूतो जमेदं भारते लभेत्। करोति सफलं जन्म सुत्वा हरिकथासतम् । २२॥ ऋस्मं वन्दनं मन्त्रजपं सेवनमेवच। नरसं कीर्तनं अथ्वद्गुणनवगामीफ्षितम् । २२॥ निवेदमं तस्य दास्य नवधा भक्तिलचगम् । करोति वन सफलं नुत्वैतानि च भारते ॥३४ ॥ मच विघ्ो भवेत्तस्य परमायुन नश्यति। न याति तत्पुरःकालो वैनतैयमिवोरग: । २५। न जहाति समीपञ्न चणं तस्य हरि: स्वयम् : उपतिष्ठन्ति तूणं त मणिमादिकसिडयः ॥३६॥ सुदर्शन ख्मत्वेव तस्य पाखें दिवानिभम्। कृष्माप्रया व रताछें कोवा किं कर्मीखरः। २०० म यान्ति तत समीपञ्न खप्रेऽपि यमकिङ्गरा:। ज्वलदग्नि यथा दृष्टा शलभा न व्रजन्ति तम् ॥२८॥ आयाधयो विषद: शोका विघ्ास् न प्रयान्ति तम : म याति तत्ममीपञ्च सृत्युमृत्युभयान् मुने। २६ ।। ऋषयो मुनयः सिद्वाः सन्तुष्टाः सर्वदेवताः । मच सर्वत्र निःशङ्टः सखी कप्णप्रसादतः ।४•। सव कृष्णकथायाज्ज रति रात्यन्तिकी सदा । जनकस्य समावोऽहि अन्ये तिष्ठति निस्धितम् । ४? ॥ विप्रेन्द्र का प्रशंसेयं जन्म ते ब्रह्ममानसे। सम्य यत्र कुले जम्म तन्मतिस्तादथी भवेत् । 8२! पिता विधाता जगता कष्पपादाल्नसेवयया।
Page 17
श्रीऊ्प्प जन्मखएडम्।
नित्य करीति यः अशन्नवधा भतिलचरम्॥ ४२॥
मनो निमम्न तवव स भत्तः कथितो बुधेः॥४४॥ पुत्रदारादिकं सवें जानाति यी हरेरिव। पीमना मनसा वाचा स भत्तः कथितो बुधे:॥४५॥ दयास्ति सवंजीवेषु सवें कप्पमयं जगत्। यो जानाति महान्ञानी स भक्ती वेशवोत्तम: ।। ४६॥ निष्जने तीर्थसम्प्के निःसङ्गा ये सुदान्विताः । ध्यायन्त चरणाभोजं सीहरे स्तेच वैप्णवाः॥ ४७। अश्वद् ये नाम गायन्ति गुएं मन्त्ं जपन्ति च। कुर्वन्ति स्रवयं गाथा वदन्ति तेतिवेप्णवाः ।४८॥ लव्ध्वा मिष्टानि वस्तूनि प्रदातु हरये सुदा। तूखं यस्य मनो हृष्ट स भती ज्ानिनां वरः॥ ४2॥ यममनो हरिपादाले रुप्े द्वानं दिवानिशम्। पूर्वकर्मप्रोपभोगञ्न वहिमुडती स वैप्यव: ॥५० ४. गुरुवक्राद्दिष्णुमन्तरी यस्य कर्से विशत्वय। तं देपवं महापूतं प्रददन्ति मनीषिर: ॥ ५१ ॥ पूर्वान् सप्त परान् सप्त सप्त मातामहादिकान्। सोदरा सुडरेद्त्त: खप्रसूच्च प्रसुप्रसूम् ।५२ ॥ कलत्र' कन्यकां बन्धु शिप्यं दोहित्र मातनः । किङ्धरं किङ्रों पुत्र मुदरेद्दैप्व: सदा ॥५३॥ मदा वाञ्कन्ति तीर्थानि वैपवसर्शंदर्मने। मापिदत्तानि पापानि तेषां नश्यन्ति सङ्गत: । ५४ ॥ गोदोद्नचरं यावद् यत्र तिष्ठति बैरवः।
Page 18
[१ त्र EtY
तत्र सर्वापि तीर्थानि संन्ति ताववहीतले। ५५॥ सुवन्तत्र मृतः पापी मुकी याति हरे पदम् ।क यधैव ज्वानगङ्गायामन्त कवष्णम्मृती कथा। ५ू६॥ तुम्सी कानने गोष्ठे श्रीकष्णमन्दिरे पढे। वृन्दारखे हरिद्वारे तीर्थेष्वन्येषु वा यथा। ५०॥ पापानि पापिनां यान्ति तीर्थसानावयाहनात्। शेषां पापानि नश्यन्ति वैषणवस्पर्थवायुना। ५८॥ महि स्थातु शक्क वन्ति पापान्येव कवतानि च। ज्वलदग्नी यथा चिप्रं शुष्काणि हि टयानि च ॥ ५2 ॥ भत्तं वर्कनि गच्कन्त ये ये पश्यन्ति मानवाः । सप्तजन्मक्वतावानि तेषां नश्यन्ति निव्चितम् ॥६०॥ ये निन्दन्ति हृषीकेशं तङ्जतं पुसरुपियम्। प्रतजन्याज्जितं पुएं तेषां नश्यति निव्चितम्। ६१। ते पच्चन्ते महाघोरे कुभभीपाके भयानके। भच्िता: कीटसङ्गेन यावचन्द्रदिवाकरी ॥६२॥ तस्य दर्शनमावण पुरं नश्यति निव्चितम्। गङ्गां स्नात्वा रविं दृद्टा तदा विद्वान् विशुदति ॥६२। वैषावस्पर्भमातेण मुक्ती अवति पातकी। तस्य पाप निहन्त्येव सान्तःस्थो मधुसूदनः ।६४ ।। दूत्येवं कथिती विप्र विष्युवैष्णवयोर्गुयः । अधुना श्रीहरेर्ज्नम निबोध कथयामि ते । ६५॥ दूति श्रीब्रद्मवैवत्त महापुराणे नारायनारदसंवादे श्रीक्ृण जनमखराह विष्युवेषवयोर्गुण्यप्रशंसा नाम प्रथमोऽध्याय: ।
Page 19
२अ.
मारायण उवाच।
येन वा प्रार्थित: कृृष्ण आजगाम महीतलम। यं यं विधाय भूमो स जगाम खालयं विभु: ॥ १ ॥ भारावतरणोपायं दुष्टानाञ्च वघोद्यमम। सवं ते कथयिष्यामि सुविचार्य् विधानतः।२। त्रधुना गोपवेशञ्च गोकुलागमनं हरेः । राधा गोपालिका येन निबोध कथयामि ते । ३ ॥ शङ्डचूड़वधे पूर्व संच्ेपात् कथितं शुतम्। अरधुना तत् सुविस्तार्य् निबोध कथयामि ते॥ ४ ॥ श्रीदाम्त्र: कलहस्ैव बभूव राधया सह। श्रीदामा पङ्चूड़श्न शापात्तस्या बभूवह। ५ ॥ राधां शथाप श्रीदामा याहि योनिव्च मानवीम्। व्रजे व्रजाङ्गना भूला विचरख च भूतले॥ ई ॥ भीता श्रीदामभापात् सा श्रीक्वष्णं समुवाच ह। गोपीरूप भविष्यामि शीदामा मां अथापह। किमुपायं करिषामि वद मां भयभज्जन ।। त्वया विना कथमहं धरिषामि खजीवनम्। चणेन मे युगशतं कालं नाथ त्या विना॥ ८॥
Page 20
. म्रध्वेवत्तपुराणे
भरत् पावण चन्द्राभ सुधापूर्याननं तव। माध चनुशकोराभ्यां पिवाम्यह महर्निथम्॥०॥ खमाआ मे मनः प्राणा देहमात्र वदाम्यह्म्। दृष्टिभक्िस चत्ु ए्वं जीवनं परमं धनम् । ९१। सप्ने जाने तवयि मनःस्रामि तवत्पदाख्ुजम्। तष दास्यं विना नाथ न जीवामि चां विभो। १२॥ कृष्ण स्तद्दचनं सुत्वा बोधयामास सुन्दरीम्। वक्षसि प्रेयसीं ऊत्वा चकार निर्भयाच्ज ताम् ॥ १३ ४ महीतलं गमिष्यामि वाराहे च वरानने। मया साईं भूगमणं जन्म तऽपि निकपितम् ॥१४। वजं गल्वा बरजे देवि विहरिषानि कानने। मम प्राणािका तवज्ज मवं किच्ते माय स्यिते ॥ १५. ॥ ता मिलुका हरि सतब विररास जगत्पतिः। अती हेतोर्जगवाथी जगाज मन्दगोकुलम् । १६॥ किंवा तस्य भवं कप्पायान्तकारकस द। मायामय च्लनेव जगाल राधिकान्तिकम ॥ १०॥ विजकार तथा ताड गोपवय विधाय सः । मह सोपाङनासिस प्रतिच्वापालनाय च। १८। पछ्मला व्राथितः कप्पः समागत्य महीतलम्। भारावतारणं कत्वा जगाम खालयं विभु:॥१८ ॥
नारद उदाच!
श्रीदाम्नन: कलहसैव कर्थं वा राधया सह। संचेपात् कथितं पूवे संव्यस्य कथयाधुना॥ २०॥
Page 21
प्र० ट ..
नारायण उवाच। एकदा राधया साडे गोलोके शीहनि: स्यम्। विजहार महारख विजने रासमणले। रधिका सुखसश्भोगात् बुबुधे न सवकं परम् । २१। छत्वा विहारं श्रीक्ृण सामटप्तां विहाय च। गोपिकां विरजा मन्यां मृङ्गाराये जगाम ह। २२ । वृन्दारएं च विरजा सुभगा राधिकासमा। तस्या वयस्या: सुन्दर्य्यो गोपीनां शतकोटय: ।२३ । कष्णा प्राणाधिका गोपी धन्या मान्या च योषिताम । रतसिंहासनस्था सा ददर्थ हरिमन्तिके ।२४॥ ददर्श शोहरिस्ताक्ष गरचन्द्रनिभाननाम्। मनोहरां सस्प्िताज् पश्यन्तीं वक्रचनुषा । २५॥ मदा षोड़शवर्षीयां प्रोद्विव्वनवयोवनाम्। रवालङ्गारगोभाव्यां भूषितां सूक्ष्मवाससा ॥ २६॥ पलकाद्वितसर्वाङ्गों कामवाणप्रपीड़िताम् । दृषा तां ोहरिम्तणं विजहार तया मह ॥२७॥ पष्पतत्पे महारस निर्जने रत्नमगड़ले। मूर्ष्का मवाप विरजा कृणाशृङ्गारकीतुकात्। २॥ कृत्वा वचसि प्रागेशं कोटिकन्दर्पसन्निभम्। तथा सत्तं श्रीहरिञ्ज रत्नमएडप संस्थितम्। दृष्टा च राधिकासख्य: चक्रुस्तान्न निवेदनम् ॥ २६। तासाष्ट वचनं शुत्वा सृष्वाप च चुकोप च । ३० । मृयं ररोद सा देवी रक्पङ्गजलोघना । ता उवाच महादेवी मा तं दर्थययतु चमाः ॥२१ ॥
Page 22
[ प्र.
यदि सत्यं बूत यूयं मया सारई प्रगच्त। करियामि फलं गोप्या: क्वपास्य व यथोचितम् :३२॥ को रचिताद तस्या् मयि शास्ति प्रकुवति। भीघ्रमानयतान्यास तथा साडे हरिप्रिया: 0३२॥ प्रन्तवंक्रं सस्ितव्त विषकुमभं सुधामुखम्। ३४॥ मदाश्चयं समागन्तु यूयं दासं म दास्यय । समेव मणडप रम्य यात संरकतेश्रम्। ३५॥ राधिकावचनं सुत्वा काश्चित् गोप्यो भयान्विता:। ता: सर्वाः सम्पूटाञ्जत्यो भत्िनम्रास्यकन्धराः । २६॥ तामूचुः पुरतः स्थित्वा सर्वा एव प्रियां सतीम्। वयं तं दर्शयिष्यामो विरजासहितं प्रभुम 0३०॥ तासाच् वचनं सुत्वा रथ मारुह्य सुन्दरी। जगाम साईं गीपीभि स्विरिषष्टिशतकोटिभि: ।१८॥ रत्ेन्द्रसाररचितं कोटिसूर्य्यसमप्रभम् । मगीन्द्रसार रचितं कलसानां त्रिकोटिभिः । राजितं चित्र वाजिभि: वैजयन्तीविराजितम्।३८ ॥ लच्षचक समाधुत्ता मनोयायि मनोहरम । मणिसार विकारेश कोटिस्त्ैः सुशोभितम् ।8० ॥ नानाचित्रविचित्रस सहितैः सुमनोहरैः । सिन्दुराकारमगिभिमंध्यदेशे विभूषितैः ।8१॥ रत्छ्वविमसंघेस रथचक्रोई्क संस्थितैः ।8२ ॥ सतुर्लच परिमितैः चितघरटासमन्वितैः । चित्रनूपुरशोभाव्य विचित्र व्व विराजितैः ॥8३ ।
Page 23
श्ीळ्टप्णजनसण्म्। ११
मपीन्द्रसारकलसै: शेखरोज््वलितर्युतम्। भोगदूव्यसमायुन्नं वेशद्रव्यसमन्वितैः ।।४१। शोमितं रतभय्याभी रक्षपात्रपुटान्वितम्। हिरसमयीननं वैदीनां समूहेन समन्वितम्। ४।॥ कुछुमाभमशीनाव्न सोपानकोटिभिर्युतम्। स्यमन्तकेः कौस्तुभेश्व रुचकेः प्रवरैस्तथा। ४७॥ पद्म क्वत्रिमकोटीनां प्रतकैव सथोभितम्। चित्रकाननवापीभिविभिष्टाधारराजितम् । ४८। रत्नेन्द्रसारर्राचतं कलसोज्ज्वलश्रेखरम्। शतयोजनमूर्द्गज्व दशयोजनविस्तृ तम् ॥४८० पारिजातप्रसूनानां मालाकोटिविराजितम्। कुन्दानां करवीराणं यूथिकानान्तथेव च ॥। ५० ! सुचारुचम्पकानाज् नागेथानां मनोहरें:। मखिकावां मालतीनां माधवीनां सुगन्धिनाम् ।।५१। कदम्बानाप मालानां कदम्बैस विराजितम्। सहस्रदलपद्मानां मालापद्मविभूषितम् ॥ ५३॥ चित्रपुष्पोद्यानसरःकाननैस्व विभूषितम्। सर्वेषां स्वन्दनानाञ्न खेष्ठं वायुवहं परम् । ५२॥ सत्सूत्वस्तसाराणां वरैराक्क्रादितं वरम्। रतदर्पएलचायां अतकैश् समन्वितम् । ५8॥ शेतचामरकोटिभि र्वज्चमुष्टिभिरन्वितम्। चन्दमागुरुकस्तूरी कुङ्गुमद्रव्यरचाचते: ०५२॥ पारिजातप्रसूनानां कोटितत्यविराजितम्।
Page 24
१२ २अ्र०
कोटिघएटासमायुक पताकाकोटिभियुतम् । ५६॥
चम्दमाक्केसम्पकानां कुङ्ुमेस विचर्चिते:। ५०॥
भ्रट्टशयैरम्ुतेद्द व्येः सुन्दरेस विभूषितम् । ५८॥ एवभूता द्रधान्तूर्र मवरुद्य हरिप्रिया। अगाम सहसा देवी तं रत्मणडपं मुने । ५८ ॥ द्वार नियुतं ददर्भ दारपालं मनोहरम्। लचगोपपरिव्ृतं स्राननसरोकुहम् 0६० ॥ गोपं श्ीदामनामानं श्रीक्कणास्य प्रियङ्गरम्। समुवाच रुषा देवी रत्तपङ्गजलीचना। ६१॥ दूर मच्छ मच्छ दूर रतिलम्पटकिद्वर। कीटृमीं सुरूपां कान्तां द्रत्त्यामि तवत्प्रभोरहम ।६२। राधिकावचनं सुत्वा निःशङ्क पुरतः स्थितः। सामेव न ददो गन्तु वेत्पाणिमाहाबलः । ६३॥ सूषच राधिकान्यत शीदामानां सुकिङ्गरम। बलेन प्रेश्यामासु: कोपेन स्पुरिताधरा ॥ ६४ ॥ भुत्वा कोलाहलं शब्द गोलोकानां हरि: खयम्। सात्वा च कोपितां राधा मन्तर्डानं चकार ह।६५।। विरजा राधिकाशब्दा दन्तर्दानं हरेरपि। दष्टा राधाभयार्त्ता सा जही प्रासांस योगतः।।६६।। सद्यस्तत्र सरिद्रिप तच्करीरं बभूवह। व्यापन्त वर्तुलाकारं तथा गोलोकमेव च । ६७ । कोटि योजनविस्तीणं प्रस्थ 5तिमिसमेव च।
Page 25
३ त्र. 1 ११
दैघ्यें दभगुणं चार नाना रसाकरं परम् । ६८।। इति श्रीब्रम्मवैवत्तें महापुराणे नारायणनारदसंवादे श्ीक्णपाजमखरडे विरनानन्द प्रस्तावोनाम द्वितीयोऽ्यायः ।
ततौयोड़ध्यायः।
नारायण उवाच।
राधा रतिग्टहं गल्वा न ददर्भ हरिं मुने। विरजाञ्च सरिद्रिपां दृष्टा गेहं जगाम सा । १ ॥ श्रीक्ृषणो विरजां दृष्टा सरिद्रूपां प्रियां सतीम्। उच्चै रुरीद विरजातीरे नीरमनोहरे॥२॥ ममान्तिकं समागचक प्रेयसीनां परे वरे। त्वया विनाहं सुभगे कथं जीवामि सुन्दरि॥ ३ ॥ नद्यधिष्ठात्री देवी लं भव मूत्तिमती सति। ममाभिषा रूपवती सुन्दरी योषितांवरा। पूर्वरूपाच्च सौभाग्यादिदानीमधिका भव ॥ ४ ।। पुरातनं शरीरन्त सरिद्रूप मभूत् सति। जलादुत्याय चागच्क विधाय नूतनां तनुम् ॥ ५। प्राजगाम हरेरग्र' साचाद्राधैव सुन्दरी। पीतवस्त्रपरिधाना सपेराननसरोरहा॥ ६॥ पश्यन्त प्राणनावन्व पश्यन्ती वक्रचनुषा। b-2
Page 26
१४ [ ३ प.
मानिनी मानिनीनाज् गजेन्द्रमन्दगामिनी। सुन्दरी सुन्दरीगाञ् धन्या मान्या च योषिताम्॥८॥ चारुचम्पकवर्णाभा पक्कविम्बाधरा वरा। पक्कदाड़िमवीजाभा दन्तपङक्िमनोहरा । 2 । भरतपार्वसचन्द्रास्या फुले न्दीवरलोचना। कस्तूरीविन्दना सार्ई सिन्दूरविन्दुभृषिता॥ १०॥ चारुपत्रकथोभाव्या सुचारुकवरीयुता। रत्नकुग्डलगएडरथा भृषिता रस्नमालया ॥ ११ ॥ गजमोकिक्नासाग्रा मुकाहारविराजिता॥ १२ ॥
ताब रूपवतीं दृष्टा प्रेमोटकां जगत्यतिः । चकारालिङ्गनं तूगों चुचुम्ब च मुहुर्मुह्यः॥१४। नानाप्रकारपृङ्गावं विपरीतादिकं बिभु: । रहसि प्रेयसीं प्राप्य चकार च पुनःपुनः ।१५। विरजा सा रजोयुतता छत्वा वीर्यममोघकम्। सद्ो बभूव तत्र व धन्या गर्भवती सती॥ १६॥ दधार गर्भमीशस्य दिव्य वर्षशतन्न सा। ततः सुषाव तत्रव पुत्नान् सप्त मनोहरान् ॥१७॥ माता सा सप्तपुत्ायं श्रीक्वष्णस्य प्रिया सती। तस्थो तत्र सुखासीना साई पुत्र ख सप्ताभ: ५१८॥ एकदा हरिया साबें वन्दारस सुनिर्जने। विजहार पुनः साध्ी शृङ्गारासकमानसा ।१८।
Page 27
२श्र० ] १५
एतस्मिन्नन्तरे तत् मातु: क्रोड़ जगामह। कनिष्ठपुत्तस्तस्याच्च भरातभि: पीड़ितो भिया। २०॥ भीतं खतनयं दृद्दा तत्याज तां कपानिधि: । क्रोड़े चकार बालं सा क्वष्णो राधाग्टहं ययौ। २१॥ प्रबोध्य बालं सा साध्वी न ददर्भान्तिके प्रियम् । विललाप भमं तत्र मृङ्गारातटप्पमानसा। २२।। भभाप ससुतं कोपाल्लवणीदी भविष्यसि। कदापि ते जलं केचित् न खादिष्यन्ति जीविनः ।२३। पशाप सर्वान् बालांस् यान्तु मूढ़ा महीतलम्। गन्कध्वज्न महों मूढ़ा जम्बुद्दीपं मनोहरम् ॥२४ ॥ स्थितिर्नेकत् युष्माकं भविष्यति पृथक् पृथक्। द्वीपे द्वीपे स्थितिं कत्वा तिष्ठन्तु सुखिनः सुताः ॥२५॥ द्वीपस्थाभिनदीभिश्व सह क्रीड़न्तु निर्जने। कनिष्ठी मातशपाच्च लवणोदो बभूवह ॥२६॥ कनिष्ठः कथयामास माटशापञ्न बालकान्। आजग्म दुःखिताः सर्वे मातस्यानञ्ज बालकाः ॥२७॥ शुत्वा विवरएं सर्वे प्रजग्म धरणीतलम्। प्रणम्य चरणं मातुरभतिनम्रातमकन्वराः ।। २८॥ सप्रद्वीपे समुद्राख सप्त तस्थुर्विभागयः। कनिष्ठात् वृद्दपर्य्यन्त द्विगुरां द्विगुरां मुने॥२॥ लवणेत्षुमुरासर्पिर्दधि दुग्ध जलार्णवा:। एतषाञ् जलं पृथ्वरां शस्यार्थञ्ज भवष्यति॥ २०॥ व्याप्ता: समुद्राः सप्तैव सप्तदवीपां वसुन्धराम्। रुरुदुर्बालकाः सर्वे मातम्राटछचान्विताः ॥ २१॥
Page 28
९६
करोद च भृशं साध्वी पुस्नविच्छेदकातर। मूर्मवाप शोकेन पुन्नासां भर्तुरैव च ।। २२ । तां शोकसागरे मग्नां विभ्वाय राधिकापतिः । आजगाम पुनस्तस्या: स्मेराननसरोरुह: । २३॥ हष्टा हरिं सा तत्याज थोकं रोदनमेव च। आनन्दसागरे मग्ना दष्टा कान्त बभूवह॥ २४॥ चकार वीहरिं क्रोड़े विजहार सपरातुरा। ताञ् पुत्तपरित्यत्तां हरिसुष्टी बभूव ह। ३५।। वरं तस्मे ददी प्रीत्या प्रसन्नवदनेचषयः । कान्ते नित्यं तव स्थानमागमिष्यामि निश्चितम् ॥२६॥ यथा राधा तत्समा त्वं भविष्यसि प्रिया मम। पुतानुचसि नित्यं त्व' मद्रस्य प्रभावतः ॥ ३७॥ दत्युक्तवन्त श्रीक्कषं वसन्त विरजान्तिके। दृद्टा राधावयस्याच्च कथयामासुरीखरीम्। गुत्वा रुरोद सा देवी सुष्वाप क्रोधमन्दिरे॥ २८॥ एतस्मिवनरे कष्णो जगाम राधिकान्तिकम्। स तस्थी राधिकाद्ारे श्रीदास्ता सह नारदग ३८॥ रासेखरी हरिं दृष्टा रुष्टोवाचाप्रियं तदा॥ ४० ॥ मत्तो बहुतराः कान्ता गोखोके सन्ति ते हरे। याहि तासां सव्निधानं मया ते किं प्रयोजनम् ॥ ४१ ॥ विरजा प्रेयसी कान्ता सरिदरूपा वभूव ह। देहं त्यक्का मम भयात्तथापि यासि तां प्रति ॥ ४२॥ तत्तीरे मन्दिरं त्वा तिष्ठ तिष्ठ च याहि ताम्। नदी बभूव सा त्वख् नदी भवितु मईसि॥ ४३॥
Page 29
२ प्र० ]
नदस्य नद्या सारईस सङ्गमी गुणवान् भवेत्। खजातौ परमा प्रीति भयने भोजने सुखात् ॥ ४४ । देवचूड़ामरे: क्रीड़ा नद्या साईं मयेरितम्। महाजनः स्पेरमुखः ुत्वा सद्यो भवथति॥४५॥ ये त्वां वदन्ति सर्वेशं ते किं जानन्ति लव्मनः । भगवान् सवभूतात्मा नदीं संभत्तु मिच्ळ्ति ॥४६॥ इत्युल्वा राधिका देवी विरराम रुषान्विता। नोत्तस्थी भूमिशयनाद्गोपीलक्षसमन्विता । ४७ । काशविच्चामरहस्ताथ कासित् सूक्ष्मांशकाधराः। का्चित् ताम्बलहस्ता च काश्चिन्मालावराकरा: ।४5। वासितोदकरा: काश्चित् काश्वित् पद्मवराकरा: । काश्चित् सिन्दूरहस्ताथ् मात्हस्ताख कावन। ४2। रतालङ्गारहस्ताय काशित् कज्जलवाहिकाः । वेशुवीणाकरा: काश्चित् काश्चित् कङ्गतिकाकरा: ।५०। काश्चिदावीरहस्ताथ् यन्त्रहस्ताश्च काखन। सुगन्धितैलहस्ताथ्य कावन प्रमदोत्तमाः । करतालकरा: कायित् गेएडहस्ताच्च कावन॥ ५१ ॥ काश्चिन् मृदङ्गमुरजमुरलीतालकारिकाः । सङ्गीतनिपुणा: काश्चित् काविव्रर्त्तनतत्पराः ।५२। क्रीड़ावसतुकरा: काश्चिन्मघुहस्ताव्च काशन। सुधापात्रकरा: कायिदङव्रिपीठकरा: पराः ॥५१॥ वेभवस्तुकरा: काय्चित् काश्विच्चरणसेविकाः । पुटाञ्जलिकरा: कायित् काश्चित् सुतिपरा वरा: X8। एवं कतिविधा: सन्ति राधिकापुरती मुने।
Page 30
१८ ब्रह्म वैवर्त्तपुराणे
वहिद्देंभस्थिता: काखित् कोटिशः कोटिशः सदा ॥५५॥ काश्चित् द्वारनियुक्ताश् वयस्या वेत्रधारिकाः । कृवष्ण मभ्यन्तरं गन्तु न ददुः द्वारसंस्थितम् । ५६॥ पुरः स्थितस्तं प्रारेशं राधा पुनरुवाच सा। नानुरूपमत्यकथ्य मयोग्य मतिकर्कशम्॥ ५७॥ राधिकीवाच। है कृष्ण विरजाकान्त गच्क मत्पुरती हरे। कथं दूनोषि मां लोल रतिचीगतिलम्पट। ५८। शीघ्रं पद्मावतीं गण्क रत्नमालां मनोरसाम्। अथवा वनमालां वा ऋृपगाप्रतिमां व्रज ॥५2॥ है नदीकान्त देवेश देवानाज्न गुरोगुरी। मया जातोरऽसि भद्रन्ते गन्क यच्क ममाश्रमात् ॥६०।। शख्वत्ते मानुषत्येव व्यवहारथ लम्पट। लभतां मानुषीं योनिं गोलोकादु व्रज भारतम् ।६१। है सुभीले अभ्निकले है पद्मावति माधवि। निवार्य्यताज्ज धूर्त्तोऽय मस्यात् किं प्रयोजनम् ॥६२॥ राधिकावचनं सुत्वा तमूचर्गोपिका हरिम्। हितं तथ्यञ्च विनयं सारं यत् समयोचितम्। ६३॥ काशचिदूचुरिति हरे गच्क स्थानान्तरं नगम्। राधाकोपापनयने गमयिषयामि हे वयम् ॥ ६४ । काश्चिदूचुरतिप्रीत्या चरं गच्छ गहान्तरम्। तयैव वर्दिता राधा लां विना कव रक्षति। ॥५॥ काखिदूचुरिति प्रेम्णा राधिकाया हरिम मुने। न्णं वन्दावनं ग एक मानापनयनावधि। ६६॥
Page 31
३ प० ] श्रीकष्णजमम खणड़म्। १
कासिदित्यूचुरीभक्ष परिहासपरं वचः। मानापनयनं भक्न्या कामिन्या: कुरु कामुकः ॥ ६७। काश्चित्रीचुरितीशं तं याहि जायान्तरं तव। लोलुपस्य फलं नाथ करिष्यामी यथोचितम्। ६८ । काश्चित्रोचुरिति हरिं सस्तितं पुरतः स्थितम्। गत्वा समीप मुत्याय मानापनयनं कुरु। ६ट। काश्चित्रोचुरिति प्राएनाथं गोप्यो दुरक्षरम्। कः त्तमः साम्परतं द्रष्टं राधिकामुखपङ्जम्॥ ७0। काश्चनोचुरिति विभु व्रज स्थानान्तर हरे। कोपापनयने काले पुनरागमनं तव । ७१ ॥ काश्चनोचुरितीदं तं प्रगत्भा: प्रमदोत्तमा: । वयं त्वां वाचयिष्यामो नचेद् याहि स्हान्तरम् ।७२॥ काश्चित्निवारयामासुम्मांधवं प्रमदोत्तमाः । स्िमितवक्रञ्ज सर्वेंशं सच्क मक्रोधमीशरम्। ७२॥ गोपीभिवार्यमाणे च जगत्कारणकारणे। सद्यसुकोप श्रीदामा हरी गहान्तरे गते।। ७8 ॥ कोपादुवाच श्रीदामा राधिकां परमेखरीम्। रक्तपद्म च्षणां रुष्टां रक्रपङ्गज लोचन: । ७५ । श्रीदामीवाच। कथं वदसि मात स्वं कटुवाक्य मदीशरम्। विचारणं विना देवि करोषि भत् सनं हथा॥ ७६॥ व्रह्मानन्तेभ धर्मेंशं जगत्कारणकारगम्। वागीपद्मालयामायाप्रऊ्वतीपञ्त निर्गुगाम्।७७। आत्मारामं पूर्णकामं करोषि वं विड़म्बनम्।
Page 32
२० नश्मवेवर्तपुराये [३ श्र०
देवीनां प्रवरा त्वच्न निबोध यस्य सेवया ॥ ०८ । यस्य पादार्यनैनैव सर्वेषामीखरी परा। तं न जानासि कत्याणि कि महं वक्ुमीखरः। ९८ ।। भूभफलीलया अप्ब: सत्ष्टं मशस त्वद्िधा:। कोटिम: कोटिदेव्य स्वं न जानासि च निर्गगम्॥८०॥ वैकुपठ शीहरेरस्य चरणाम्बुजमार्जनम्। करोति केशेः शखत् त्रीः सेवनं भक्िपूर्वकम् ॥८१॥ सरखती च स्तवनैः कर्णपीयूषसुन्दरैः। सन्ततं स्तीति यं मत्या न जानासि तमीशरम् ।८२॥ भीताच प्रक्वतिम्राया सर्वेषां जीवरूपिसी। सन्ततं स्तौति यं भत्न्या तं म जानासि मानिनि ॥८३॥ सुवन्ति सततं वेदा महिमः षोड़भों कलाम। कदापि तं न जानन्ति ल न जानासि भामिनि ।८४। वक्नैश्चतुर्भियं ब्रम्मा वेदानां अनको विभु:। स्तोति नित्य सेवते च चरणास्ोज मीखरि॥ ८५ ॥ भङरः पप्चभिवंत्रीः स्तौति यं योगिनां गुरुः। सामुपूर्ण: सपुलकः सेवते चरमाम्बुजम् ॥ ८६॥ गरेष: सहस्रवटने: परमात्मानमीखरम्। सततं स्तौति भत्न्या च सेवंते चरणाम्बुजम्॥ ८७॥ धमपेः पाताच सर्वेषां साची च जगतां पतिः। भन्त्या च चरणाभोजं सेवते सततं मुदा ॥ द८। खेतद्वीपमिवासी यः पाता विष्णुः सयं विभु: । अस्यांभम तथाचायं ध्यायतेऽखुच्षरं परम। ८ । सुरासुरमुनीन्द्राय मनवो मानवा वधाः।
Page 33
२१
सेवन्त नहि पश्यन्ति खप्नेऽपि चरणाम्बुजम्। चिप्रं रोषं परित्यज्य भज पादाम्बुजं हरः ॥ 2० ॥ भूभङ्गलीलामात्र प सष्टिः संपृत्तुरेव च । ८१॥ निभेषमातादस्यैव ब्रभ्मणः पतनं हरैः। यस्यैव दिवसे प्यष्टाविंभतीन्द्रा: पतन्त्यपि॥ ८२ ॥ एवमष्टोत्तरशतमायुर्यस्य जगद्विधेः । त्वं' वा कान्यास वा राधे मदीखर वथेऽखिलम् ॥८३॥ श्रीदान्ो वचनं सुत्वा केवलं कटुमूखम्। सदसुकीप सा ब्रह्मनुत्थाय तमुवाच ह। ८8॥ रासेखरी र्वहहिर्गत्ा तमुवाच इ निष्ठरम्। स्फुरदोष्ठी मुक्तकेशी रक्ताओोरुहलोचना । ८५ ॥ राधिकोवाच। रेरे जाल्म महामूढ़ शृणु लम्पटकिड्र। तच्च जानासि सर्वाथे न जानामि द्ीखरम्। ६ । त्वदीखरोहि श्रीक्कष्णो नह्यत्माकं व्रजाधम। जानामि जनकं स्तौषि सदा निन्दसि मातरम्॥ 2७। यथाऽसुरास त्रिद्भान्नित्यं निन्दन्ति सन्ततम्। तथा निम्दसि मां मूढ़ तस्मात्मसुरीभव॥८८॥ गोप ब्रजासुरीं योनि गोलोकाज्च वहिभव। मयाद्य पप्तो मूढ़ ए्वं कसवां रचितुमीखर:।९८। रासेखरी तमित्युक्का सुष्वाप विरराम च। वयस्या: सेवयामासुखामरे रत्मुष्टिभि: ॥ १००॥ शुत्वा च वचनं तस्या: कोपेन स्फुरिताधर:। पथाप ताञ्च श्रीदामा व्रज योनिञ्व मानुषीम् ॥१०१।
Page 34
२२ [३ श्र८
मनुष्य दूव कोपस्ते तस्मात् ववं मानुषी भव। भविष्यसि न सन्देही मया शप्ता त्वमम्बिके॥ १०२॥ क्वायया कलया चापि परखस्ता कलङ्विनी। मूढ़रायागपत्नीं त्वां वत्यन्ति जगतीतले॥ १०२ ॥ रायाणः श्रीहरेरंभो वैश्यो वृन्दावने वने। भविष्यति महायोगी राधाशापेन गर्भेजः ॥ १०४ ॥ गोकुले प्राप्य तं कृष्ण विहृत्य वस कानने। भविता ते वर्षपतं विच्केदी हरिणा सह। पुनः प्राप्य तमीभञ्च गोलोक मागमिष्यसि। १०५॥ ता मित्युक्का च नत्वा च स जगाम हरे: पुरः ॥१०६॥ गत्वा प्रगम्य श्रीक्वष्प शापाख्यान सुवाच ह। आनुपूर्वन्तु तत् सवें रुरोद च भशं व्रज: ॥ १०७॥ उवाच तं रुदन्तञ्ज गच्छ त्वं धरणीतलम्। न जेता ते त्रिभुवने ह्यसुरेन्द्रो भविष्यसि॥ १०८॥ काले गङ्गरशूलेन देहं त्यक्का ममान्तिकम्। आगमिष्यसि पञ्चापद्युगेऽतीते मदाभिषा॥१०६। श्रीक्वमास्य वचः गुत्वा तमुवाच शुचान्वितः । त्वद्धकिर्राहतं माञ्च कदाचिन्न करिष्यसि ॥ ११० ॥ इत्युक्का स हरिं नत्वा जगाम खात्रमादृहि। पश्चाज्जगाम सा देवी कुरोद च पुनःपुनः ॥ १११॥। क्व यासि वत्सेत्युच्चार्य्य विललाप भशं सती। स एव शङ्डचूड़स् बभूव तुलसीपतिः ॥ ११२ ॥ गते श्रीदाम्नि सा देवी जगामेखरसन्निधिम्। सवें निवेदयामास हरि: प्रत्युत्तरं ददौ ॥ ११३ ॥
Page 35
४ अ्र० ] २२
भोकातुराज् तां कृष्णो बोधयामास प्रेयसीम्। पङचूड़स कालेन सम्प्राप पुनरीशरम्। ११४ ॥ राधा जगाम धरणीं वाराहे हरिया सह। वृकभानुग्टहे जन्मर लक्षाभ गोकुले मुने ॥ ११५॥ इत्येवं कथितं सवें श्ीक्ष्णाख्यान मुत्तमम्। सर्वेषां वा्कितं सारं किश्भूय: श्ोतुमिच्क्सि ॥११६॥ इूति श्रीब्रह्मवैवर्त्ते महापुराण नारायगनारदसंवादे
भापोद्जवो नाम ततीयोज्ध्यायः ।
चतुर्थोऽध्याय:।
नारद उवाच। केन वा प्रार्थितः क्ृण्ो महीच्च केन हेतुना। आजगाम जगननाथो वद वेदविदांवर: ॥१॥
नारायण उवाच। पुरा वाराहकल्पे सा भाराव्रान्ता वमुन्धरा। भृशं वभूव थोकार्त्ता ब्रह्माएं भरसं ययौ॥ २ ॥
सार्द तैस्तां दुर्गमाष्ट जगाम वेधसः सभाम्। २ ददर्शं तस्यां देवेशं ज्वलन्त ब्रह्मतेजसा। ऋषीन्द्रेष मुनीन्द्रेश्व सिद्धेन्द्रेः सेवितं मुदा। ४।
Page 36
२४ ब्रशमवेवर्सपुराणे
अप्रोगणतृत्यक्ष पश्यन्तं सस्त्ितं मुदा। गन्वर्वापाच् सङ्गीतं ऋुतवन्त मनोहरम्। ५॥ नपन्त परमं ब्रह्म कष्पा इत्यचरद्यम् ।
भत्त्या सा तिदशे: सार्य प्रणम्य चतुराननम्। सवें निवेदनस्नक्रे दैत्यभारादिकं मुने। साश्ुपूर्णा सपुलका तुष्टाव च रुरोद च ।७। तामुवाच जगदाता कथं स्तौषि च रोदिषि । ८ ॥ कथमागमनं भट्र वद भद्र भविष्यति। सुस्थिरा भव कल्यागि भयं किन्त मयि स्थिते ॥ ॥ आश्ास्य पृथिवों ब्रह्मा देवान् पप्रच्छ सादरम्। कथमागमनं देवा युषाकं मम सन्निधिम् ॥ १०॥ ब्रह्मणी वचनं सुत्वा देवा ऊचु: प्रजापतिम्। भाराक्रान्ता च वसुधा दैत्यग्रस्ता वयं प्रभो । ११।। त्वभेव जगतां स्रष्टा शीव्रं नो निष्कृतिं कुरु। गति स्वमस्या भी ब्रह्मन् निर्वृतिं कर्त्तु मर्हसि॥ १२॥ पीड़िता येन भारेग पृथिवीयं पितामह। वयं तैनैव दुःखार्त्ता स्तद्वारहरणं कुरु॥ १३॥ देवानां वचनं खुत्वा पप्रच्छ तां जगदिधि:। दूरीक्ृत्य भयं वत्स सुखं तिष्ठ ममान्तिके ॥ १४ ॥ केषां भारमपक्ता वं सोढ पद्मविलोचने। अपनेषामि तं भद्र भद्र ते भविता धुवम् ॥ १५ ॥ तस्य सा वचनं सुत्वा तमुवाच खपीड़नम्। पीड़िता येन येनैवं प्रसन्नवदनेच्षया। १६।।
Page 37
त्रीक्तप्ाज माखएडम्। २५
ऋृशु तात प्रवच्यामि सवकीयां मानसीं व्यथाम्। विना बन्धु सविश्वासं नाहं कथितु मुतहे ॥ १७॥ स्त्रीजातिरवला शख्वद्रक्षणीया सबन्ध भिः। जनकस्वामिपुत्रव्न गर्हितान्येस्व निश्चितम् ॥१८॥ त्वया सृष्टा जगत्तात न लव्जा कथितु मम। येषां भारैः पीड़िताहं श्रूयतां कथयामि ते ॥ १८ ॥ क्वसभक्तिविहीना ये ये च तङ्ककनिन्दकाः । तषां महापातकिनामशक्ता भारवाहने॥२० ॥ स्धम्माचारहोना ये मित्यक्वत्यविरषाजिताः। श्रद्ाहीनास्न वेदेषु तेषां भारेण पीड़िता । २१ # पितमातगुरुस्त्रीणं पोषणं पुत्रपोष्ययोः । ये न कुर्वन्ति तैषाख्ज न भक्ता भारवाहने ॥२२॥ ये मिथ्यावादिनस्तात दयासत्यविहीनकाः। निन्दका गुरुदेवानां तेषां भारेग पीड़िता ॥। २३।। मितद्रोही कृतघ्रश् मिथ्यासात्यप्रदायक: । विश्वासघ्नः स्ाप्यहारी तेषां भारेए पीड़िता ॥ २४।। क व्याणयु तनामानि हरेना मे कमङ्गलम् । कुर्वन्ति विक्रयं ये वै तेषां भारेण पीड़िता । २५। जीवघाती गुरुद्रोही ग्रामयाजी च लुन्धकः। भवदाही शूद्रभीजी तेषां भारेम पीड़िता ॥। २६॥ पूजायनीपवासानां व्रतानां नियमस्य थ। ये ये मूढ़ा निहन्तारस्तेषां भारेण पीड़िता।२०। सदा द्विषन्ति ये पापा गोविप्रसुरवैप्वान। हरिं हरिकथाभत्निं तेषां भारण पीड़िता , २८ू। b-२
Page 38
२६
पभ्चूड़स्य भरिण पीड़िताहं यथा विधे। तत्ोऽधिकानां दैत्यानां भारेष परिपीड़िता । २८। दूत्येवं कथितं सर्वभनाथाया निवेदनम्। त्वया यदि सनाथाहं अतीकारं कुरु प्रभो । ३० ॥ द्रत्येवमुक्का वसुधा रुरोद च सुड्ुर्मुहुः। ब्रह्मा तद्रोदनं दृद्दा तामुवाच कवपानिधि: । भारं तवापनेष्यामि दस्यूनामप्युपायतः ॥ २१॥ उपायतोऽपि काय्याणि सिध्यन््येव वसुन्धरे। कालेन भारहरणं कर्ष्यात मदीखरः ॥२२॥ यन्त्रं मङ्गलकुन्भञ्ज शिर्वालङ्गञ्न कुङ्गमम्। मधु काष्ठ चन्दनञ् कस्तूरों तीथमृत्तिकाम् ॥ ३३॥ खङ्ग' गएडकखङ्रञ्ज स्फटिकं पझ्मरागकम्। दृन्द्रनीलं सूर्य्यमणिं रुद्राच कुगमूलकम्॥ ३४॥ थालग्रामशिलां शहं तुलसीं प्रातभाजलम्। प्रह' प्रदीपमाल्ताप्न शिलामर्यान्ज घरिटिकाम् ॥३५।।
ग्रन्थियुत्त यन्नसूत्र दर्पएं खवेतचामरम्॥ २६॥ गोरोचनाव मुकाञ शुतिं मासिकामेव च। पुराणसंहितां वड्चि कर्पूर परशं तथा ॥ २७॥ रजतं काजनञ्जैव प्रबालरखमेन न। कुशद्िजं तीर्थतोयं गव्य कं सुटयोमयम्॥ २८॥ त्वयि ये स्थापयिथयन्ति मृकाथतानि सुन्दरि। तिष्ठन्ति कालसूत्र हे वर्षाशामयुत भुवम्। ३८। ब्रझ्मा पृथ्वीं समाश्स्व नासिस्त्या स।
Page 39
२७
जगाम जगतां धाता कैलासं भङरालयम् । ४०H गत्वा तमान्र्रमं रम्य ददर्श शङ्रं विधि: । वसन्तमचयवटमूले च सरितस्तटे। ४१ ॥ व्याघ्रचर मौषरीधानं दचकन्यास्थिभूषगम् । विशूलघट्टिशधरं पञ्चवक्षा तिलोचनम् ॥ ४२॥ नानासिड्वै: परिव्वतं योगीन्ट्रगयसेवितम्। परितोऽपरसां वृत्यं पश्यन्त सव्मितं मुदा ॥४२ ॥ गन्धर्वाणाज्च सङ्गीत सुतवन्त कुतूहलात्। पश्यन्तीं पार्वतीं प्रीत्या पश्यन्त वक्रचन्तुषा॥ ४४ । जपन्त पञ्चवक्रेष हरेर्नामिकमङ्गलम्। मन्दाकिनीपद्मवीजमालया पुलकादितम्। ४५।। एतस्मित्नन्तरे ब्रह्मा तस्थावग्रे स धूर्जटेः। पृथिव्या सुरसंघेश्व सार्ईं प्रगतकन्वरैः ॥ ४६॥ उत्तस्थी शङ्गरः शीघ्र भक्या दृष्टा जगद्र रुम् । ननाम मूर्धा सम्प्रोत्या लव्धवानाश्रिषं ततः । ४७। प्रणेमुर्देवता: सर्वाः शङ्गरं चन्द्रशेखरम्। प्रसनाम धरा भत्या चाभिषं युयुजे हरः॥४८॥ वत्तान्त कथयामास पार्वतीशं प्रजापतिः। सुत्वा नतमुखस्तूएं शङ्गरी भत्तावत्सल: ॥ ४2 ।। भक्तापायं समाकर्सय पार्वतीपरमेखरौ। बभूवतुस्ती दुःखार्त्तौ बोधयामास तो विधिः॥ ५० ॥ ततो ब्रह्मा महेश्स सुरसंधान् वसुन्वराम्। ग्यहं प्रस्थापयामास समाश्वास्य प्रयततः ।५१।। ततो देवेखरी तूर्षमागत्य धमममन्दिरम्।
Page 40
२८ मझवेव से पुराणे
सह तेन समालोच प्रजग्म र्भवनं हरः ॥ ५२॥ वैकुएठं परमं धाम जरामृत्युहरं परम्। वायुना धार्य्यमापस ब्रम्मारडादूरई मुत्तमम्॥ ५३। कोटियोजनमूर्षश ब्रह्मलोकात् सनातनम्। म वर्णनीयं कविभिर्विचित्र रक्ननिर्मितम्। पद्मरागैरिन्द्रनीलै राजमार्गे विभूषितम् ॥ ५४ ॥ ते मनोयाविन: सर्वे सम्प्रापुस्त मनोहरम्। हरेरन्तःपुरं गत्वा दद्छ: श्रीहरिं पुरः ॥५५॥ रत्नसिंहासनस्थय्न रतालङ्गारभूषितम्। रतकेयूरवलयरत्नूपुरशोभितम् ॥ ५ूई॥ रत्नकुएाडलयुग्मेन गगडस्थलविराजितम्। पीतवस्त्रपरीधानं वनमालाविभूषितम् ॥ ५०॥ पान्त सरखतीकान्तं लक्ष्मीष्टतपदाखुजम्। कोटिकन्दर्पलीलाभं स्तिरितवक्क चतुर्भुअम् ॥ ५८ ॥ सुनन्दनन्दकुमदैः पार्षदैरूपसेवितम्।
बरमानन्दरूपन्न भकानुग्रहकातरम्। तं प्रेशेमु: सुरेन्द्राख भत्नया ब्रह्मादयो मुने ॥६० ॥ सुष्टुवुः परया भत्या भक्तिनम्तराममकन्धराः । परमानन्दभारार्त्ताः पुलकाङ्वितविग्रहाः ॥६१। ब्रद्मोवाच। नमामि कमलाकान्तं प्रान्त सर्वेगमच्ुतम्। वयं यस्य कलाभेदा: कलांशकलया सुराः । ६२॥ मनवस मुनीन्द्राच् मानुषाख चराचरा:।
Page 41
त्रीज्पाजनवच्म्! २८
कलाकलांभकलया भूतास्वत्तो निरखन । १२ । पदर उवाच। त्वामचयमचरं वा राममव्यक्षमीखरम्। अणादिमादिमानन्दरपियं सर्वकूमियम्। ६४। अनिमादिकसिद्वीनां कारणं सर्वकारगम्। सिद्धिन्नं सिद्धिद सिद्धिरूपं क: स्तोतुमीख्रः । ६५ । धर्म उवाच। वेदेऽनिरूपितं वस्तु वर्णनीयं विचचणैः । वेटेऽनिर्वचनीयं यत्तत्निर्वतुन्च क: चमः। ६६। यस्य सभ्भावनीयं यद्ग गारूपं निरख्जनम्। तदतिरित्न् स्तवनं किमहं स्तौमि निर्गुगम्।६७। ब्रश्मादीनामिदं स्तोत्र षट्श्नोकोतां महासुने। पठित्वा मुच्यते दुर्गाद्दाष्छितञ्च लभेननरः॥ ६८। देवानां स्तवनं तुत्वा तानुवाच हरि: खयम्। गोलोकं यात यूयक्च यामि पस्मात् विया स ॥ ६८ । नरनारायणी तौ हौ खेतद्ोपनिवासिनी। एते यास्यन्ति गोलकं तथा देवी सरखती।७० ॥ अनन्तो मम माया च कार्ततिकेयो गयाधिप:। सा सावित्रो वेदमाता पश्चाद् यास्यति निव्चितम् ॥१। तव्ाहं द्विभुजः कष्णो गोपोभी राधया सह। तवाहं कमलायुतः सुनन्दादिभिराषृतः ॥ ७२। नारायगच्च कष्णोऽहं खेतडोपनिवासक्ृत्। ममैवान्यें कला: सर्वे देवा ब्रद्मादयः ममुताः।७२॥ कलाकलांभकलया सुरासुर नरांदय:।
Page 42
मसवैदर्सपुराये [४प.'
गोलोकं यात यूयच कार्व्यसिडिर्भविर्या।8।। वयं पबमान्मिष्याम: सर्वेषामिष्टसिबये। इत्युक्तव सभामध्य विराम हरि: स्यम् ॥ ७५॥ प्रथम्य देवता: सर्वा जग्म र्मोलोकमन् तभ्। विचित परमं धाम जरामृत्युहरं परम् । ०ह । अहू वेकुपठतोऽगम्य पञ्चाभत्कोटियोजनम्। वायुना धार्य्यमागञ् निर्मितं सेच्कया विभो: ।७॥ तमनिर्वचनीयन्च देवास्ते गमनोम्मुखाः । ते मनोयायिन: सर्वे सम्प्रापुर्विरजातटम् ७८॥ दृष्टा देवा: सरित्तीरं विस्मयं परमं ययुः । शुदस्फटिकसङ्गाशं सुविस्तीयं मनोहनम्।७2॥ मुक्ामाणिक्य परथमरत्रा करान्वितम्।
प्रबालाकुरमुद्ध तं कुतचित् सुमनोहरम्। परमामूल्य सट्रवाकरगजिविभूषितम् । ८१। विधेरद्वश्यमासर्य्य निधिश्रेष्ठाकरान्वितम्। पझमरागेन्द्रनीलानामाकर कुतरचिन्मुने ॥ ८२ ॥ कुवचिञ्च मरकताकरश्रेगीसमन्वितम्। स्यमन्तकाकरं कुत्र कुतचिट्ठचकारकम्। ७३। अमूच्य पीतवर्णेक मणिश्रेस्ाकरान्वितम्। राकरं कुवाचच्च कुतरचित् कौसतुभाकरम्॥ ८४॥ कुलनानिर्वचनीयानां मणीबामाकरं परम्। कुत्रचित् कुत्रचिद्र्म्यविहारस्थलमुत्तमम्॥ ८५॥ हद्दा त परमावर्य जग्मुस्तत् पारमीखराः ।
Page 43
ददश: पर्वतश्रेष्ठ भतमृक्ग मनोहरम्। ८। पारिजाततरूपास वनराजीविरानितम्। कल्पव्टत्नैः परिष्ृतं वेष्टितं वामधेदुभिः।र . कोटियोजनमूर्ष्वश् देष्यं दमगुणोत्तरम्। मैलप्रस्थ परिमितं पञ्चाशत्कोटियोजनम्। द5॥ प्राकाराकारमस्येव शिखरे रासमएलम्। दभयोजनविस्तीपं वर्त्तुलाकारमुत्तमम् ॥ ८2 । पुष्पोद्यानसहस्त्रेण पुष्पितन सुगन्विना। संकुलेन मधुम्ताणां समूहेन समन्वितम् ।।८0 ॥ सुरत्नद्रव्यसंयुत्तै राजितं रतिमन्दिरैः। रक्मएडपकोटीनां सहस्रेय समन्वितम् ।।८१ । रत्नसोपानयुतेन सट्रलकलसेन च। हरिनसीनां स्तस्भेन शोभितेन च शोभितम्॥८२। सिन्दूरवर्यामगिभि: परितः खचितेन च। इून्ट्रनीलैमंध्यभागमण्डितेन मनोहरै: । ८३ । रत्नप्राकारसंयुत्त मणिभेदैविराजितम्। द्वारैः कवाटसंयुत्तैश्चतुर्भिन्व विराजितम् ॥। ८8 ।।
परितः कदलीस्तम्भसमूहैश्व समन्वितम्। ८५।
चन्दनागुरुकस्तूरीकुष्डमद्रव चर्चचितम् ।८६। वेष्टितं गोपकन्यानां समूहैः कोटिशो सुने। रालद्वारसंयुत्ते रत्मालाविराजितै: ।2७।
Page 44
३२ (.8 र.
रत्कुख्डलयुग्मे न गणडस्थल विराजितैः ॥८८॥
रत्पाधकवृन्दैय पटाङुलिविरानितैः।22। भूषितैर त्नभूषा भि: सद्रत्नमुकुटोज्ज्वलैः ।
सिन्टूरविन्दूना साईमलङ्वारस्थलीळचलैः।
पीतवस्त्रपरीधानैविम्बाधरमनोह्रैः। भरत्पार्वगचन्द्राणां प्रभाजुष्टमुखोज्ज्वले: ॥१०२ ॥ भरत्प्रफुल्लपद्मानां भोभामोचनलोचनैः । कस्तू रीपत्रिकायुत्तरेखातकज्जलोज्वलै: ॥ १०३ ॥
मधुलुब्धमधुभ्नाणां समूहैश्नापि संकुलैः ॥ १०४ ॥ चारुणा गमनेनैव गजखञ्जनगञ्जनैः।
खगेन्द्रच छुगोभा व्यनासिकोन्रतभूषितैः॥१०६॥
दपरौः पूर्ण चन्द्रास्यसीन्दर्य्दर्भनोत्सुकैः ॥१०८॥ राधिका चरणाभ्ोजसेवासक्कम नोरथैः । सुन्दरीणां समूहैश् रच्ितं राधिकान्नया॥१०८। कीड़ासरोवरागाच् लच्चेव परिवेष्टितम्।
Page 45
श्रीद्ट यनन्खच्छम्। ३२
खेतरतलोहितैष् वेष्टितेः पदराजितैः। सुकुजन्विमपषुम्ताणां समूहसङुलैःसदा ॥ ११०॥ पुष्पोद्यानसहस्त्रेण पुष्पितेन समन्वितम्। कोटिकुष्जकुटीरैश् पुष्पथय्यासमन्वितैः ॥१११॥ भोगद्रव्यसकर्पूरताम्बूलवस्तसंयुतैः। रत्नप्रदीपैः परितः खेतचामरदपैः ॥११२ ॥ विचिनपुष्पमालाभि: शोभितैः शोभितं मुने। तद्रासमगडलं दृद्दा जग्भुस्त पर्वतादह्िः ॥११३॥ ततो विलच्णं रम्य दद्टश: सुन्दरं बनम्। वनं वृन्दावनं नाम राधामाधवयो: प्रियम् ॥११४ ॥ क्रीड़ास्थानं तयोरेव कल्पव्वच्तचयान्वितम् । विरजा तीर नीराक्रः कल्पितं मन्दवायुभि: ॥११५॥ कस्तूरीयुक्तपत्नाक्केः सवेत्र सुरभीक्वतम्। नवपन्नवसंयुतत परपुष्टकृतशुनम्॥ ११६॥ कुत केलिकदम्बानां कदम्वैः कमनीयकम्। मन्दराणां चन्दनानां चम्पकानां तथेवच ॥ ११७॥ सुगन्धिकुसुमानाज्ज गन्धेन सुरभीऊ्वतम् ॥ ११८॥ आ्स्त्राणं नागरङ्गाणं पनसानां तथैवच। तालानां नारिकेलानां वन्दैर्वृन्दावनं वनम् ॥ ११८। जम्बूनां वदरीयाल खर्ज्जराणां विभेषतः । गुवाकाम्नातकानाख् जम्वीराणाख् नारद। १२०॥ कदलीनां श्रीफलानां दाड़िम्वानां मनोहरै:। सुपक्कफलसंयुत्त: समूहैध् विराजितम् ॥ १२१ ॥ पियालानाज सालानामखत्थानां तघैव च।
Page 46
२४ [४ प०
निम्बानां शालालीनाज्ज तिन्तिड़ीनाथ थोभनैः॥१२२१ अन्येषां तरुभेदानां संकुले: संकुलै: सदा। परितः कल्पवृचायां वन्दर्वृन्द ्विराजितम् ॥ १२३॥ मक्निका मालती कुन्द केतकी माधवीलता। एतासाञ्ज समूहेश्व यूथिकाभि: समन्वितम् ॥ १२४।
ग्त्प्रदीपदीप्त स धूपेन सुरभीक्वतैः ।१२५॥ मृङ्गारद्रव्ययुत्तेश्च वासितेगन्धवायुभि: । चन्दनात्ेः पुष्पतल्पेस्मालाजालसमन्वितेः । १२६। मधुलुब्धमधुभ्ाणं कलशब्देश्व शव्दितम् । ग्तालङ्गार शोभाव्वैर्गोपीव्ृन्दैख्व वेष्टितम् ॥ १२७ ।। पञ्चागत्कोटिगोपीभी रचितं राधिकाच्जया। दावि पत् काननं तव रम्यं रम्यं मनोहरम् ॥ १२=॥ वृन्दावनाभ्यन्तरितं निर्जनस्थानमुत्तमम्। सुपक्वमधुरख्ाटुफलैव्ट न्दावनं मुने ॥ १२८॥ गोष्ठानाञ्ज गवानाज्ज समूहेश्व समन्वितम्। पुष्पोद्यानसहस्रेरा पुष्पितेन सुगन्धिना । १३०॥ मधुलुब्धमधुम्राणं समूहेन समन्वितम्। पञ्चाशत्कोटिगोपानां विलासेन्व विराजितम्। श्रोक्मषणातुत्यरूपायां सद्रतगठितैवरे: ॥ १३१। दृष्टा वन्दावनं रम्यं ययुर्गोलोकमीख्वराः। परितो वर्त्तुलाकारं कोटियोजनविस्तृतम् ॥ १३२ ॥ रत्नप्राकारसंयुत्त चतुर्द्दारान्वितं सुने। गोपानाज्ज समूहैश्व द्वारपालैः समन्वितम् । १२३ ॥।
Page 47
२५
आत्त्रमे रखचितैर्नानाभोगसभन्वितैः । गोपानां अष्मृत्यानां पञ्चाशत्कोटिभिर्युतम् ।१३४। भज्ञानां गोपवृन्दानामाश्रमे: भतकोटिभिः। ततोऽधिकसुनिभांगेः सद्रबगठितैर्युतम् ॥१३५॥ आम्मेः पाषदानाख ततोऽधिकविलच्षगैः । सुमूत्ये रत्नरचितैः संयुत्त दशकोटिभिः ॥१३६॥
आम्रमैः कोटिभिर्युत् सदरतेन विनिर्मितैः॥१२७॥ राधिकाशुइभक्तानां गोपीनामाश्र मेवरैः ।
तासाच् किङ्गरीणाज् भवनैः सुमनोहरैः। मशिरत्नादिरचितैः शोभितं दशकोटिभि: ।१३६।। प्रतजन्मतपःपूता भक्ता ये भारत भुवि। हरिभत्िपरा ये च कर्मनिर्धासकारकाः ॥१४० ॥ खप्ने ज्ञाने हरर्ध्यांनि निविष्टमानसा मुने। राधा छणोति कृषणेति प्रजपन्तोदिवानिशम् । १४१॥ तेषां श्रीक्कष्पभक्वानां निवासै: सुमनोहरैः।
पुष्प भय्यापुष्पमालाख्ेतचामरशीभितैः । रबदप प शोभाब्येर्ह विन्ाणिसमन्वितैः । १४३।
सूत्षमवस्ताभ्यन्तरितेः संयुक्त शतकोटिभि: ॥१४४।। देवास्तमहुतं दृद्दा कियद रं ययु्मुदा। तताचयवटं रम्यं दहमुजनदोखरा: ॥१४५॥
Page 48
पच्चयोजनविस्तीर्थमूद्धे तदिगुणं सुने॥ १४६॥ सहस्रस्न्धसंयुत्तं शाखासंख्यसमन्वितम्। रत्नपक्कफलाकीणे शोभितं रत्नवेदिभिः ॥१४७॥ कृप्स सरूपान् तन्मूले दद्टश: प्रबलान् शिशून्। पीतवस्तपरीधानान् क्रीड़ासत्तान् मनोहरान्। चन्दनोचित सर्वाङ्गान् रत्नभूषसभूषितान्॥ १४८।। ददृशुस्तव देवेशा: पार्षदप्रवरान् हरः। ततो विदूरे दद्दशू राजमार्ग मनोहरम् । १४८ ।। सिन्दूराकारमणिभि: परिता रचचितं मुने। दून्द्रनोले: पदमरागैरहोरके रुचकैस्तथा॥ १५०॥ निर्न्निते्वेदिभिर्युत्तं परितो रत्नमएडपम् ।
सूक्ष्म सूत्रग्रन्थियुक्त श्रीख एडपल्लवान्वितैः। रभास्तभ्समूहैय कुङ्गमात्ता विराजितम् ॥१५३॥ सद्रतमङ्गलघटैः फलथाखासमन्वितैः। सिन्दूरकुङ्गुमात सव गन्धचन्दनचर्च्चितैः ॥१५४॥ भूषितैः पुष्पमालाभिः परितो भूषितं परम्। गोपिकानां समूहेश्च क्रीड़ासत्तेष वेष्टितम् । १५५। बहुमूत्घेन रत्नेन रत्नपीपाननिम्मिंतान्। वड्गिशुद्दांशुके रम्यैः खेतचामर दर्पणैः ॥१५६॥ रक्षतत्यविचित्र व्व पुष्पमात्येविराजितान्। घोड़शद्दारसंयुक्तान् द्वारपालैख रचितान् । १५७ । परितः परिखायुतान् रत्ताप्राकारवेष्टितान्।
Page 49
8प्र.०
एतामनोरमान् दृद्टा ते देवा गमनोभुखाः ॥ १५८॥ नग्म : भ्रीघ्रं कियह र' दद्दश: सुन्दरं ततः। आश्रमं राधिकायास रासेश्वर्य्यास नारद । १५८॥ देवादिदेव्या गोपीनां वरयोख्ारुनिमितम्। प्राणाधिकाया: कवष्शस्य रम्य द्रव्य मनोहरम्॥१६०। सर्वानिर्वचनीयञ्च पण्डितैर्न निरूषितम्। सुचारुवर्त्तुलाकारं षड्गव्यूतिप्रमाणकम्। १६१। अतमन्दिरसंयुत्त ज्वलितं रवतेञसा। अमूत्य रत्नसाराणां वरेविरचितं वरम् । १६२। दुर्लद्वाभिर्गभीराभि: परिखाभि: सुथोभितम्। कल्पव्टच्चैः परिष्टतं पुष्पोद्यानथतान्तरम्। १६३॥ सुमूत्यरत्नरचितैः प्राकारैः परिवेष्टितम् ॥ १६४। सद्रतवेटिकाघुत्रं युत्नं हारेख्व सप्तभिः । संयुत्त रत्नित्रस विचित्र बडुलैर्मुने:१६५॥ प्रधानद्वारसप्तभ्य: क्रमशः क्रमशी मुने। सर्वतोऽपि ततस्तत्र षोड़भद्दारसंयुतम्। १६६ । टेवा दृष्टा च प्राकारं सहस्रधनुरुच्क्रितम्। सद्रतचुद्रकलससमूहै: सुमनोहरैः। सुदीप्त तेजसा रम्य परमं वित्त्यं ययु: ॥ १६। ततः प्रद्चिणीक्वत्य कियह रं ययुर्मुदा। पुरतो गच्छतां तेषां पश्चाङ्म तस्तदाश्रमः॥१६८। गोपानां गोपिकानाख् दद्दशुराम्मान् परान्। प्मूत्यरत्नखचितान् पतकोटिमितान्ुने श १६८। 5-४
Page 50
३८ बभवैव तंपुराणे
दभ दर्भवव परितो गोपानां सर्वमात्रमम्। गोपिकानास्नापरं वा रम्य रम्य नवं नवम्। १७० ॥ गोलोकं निखिलं दद्दा पुलकाङ्ग ययुः सुरा:। तदेव वर्सुलाकारं रम्य हन्दावनं वनम् । १9१। द्दृशः श्तमृङ्ष्व तइ्हिविरजामदीम्। विरजान्तं ययुर्देवा दद्टश: शून्यमेव च ॥ १७२ ॥ वायाधारञ्च गोलोकं सद्रत्मयमङ्ग तम् ॥ १७२॥
युत्न सहस्रेः सरसां केवलं मङ्गलालयम् ॥ १७४॥ नृत्यन्न दददशस्तव देवास्च सुमनोहरम्। सुतालं चारु सङ्गीतं राधाऊष्णगुगान्वितम्।। १०५॥ स्ुत्वव गीतपोयूष मूर्च्छामापु: सुग मुने। रणेन चेतनां प्राप्य ते देवा: क्ृष्णमानसाः । दट्टशः परमासर्य स्थाने स्थाने मनोहरम। १०६ । ददृछः गोपिका: सर्वा नानावेशविधायिकाः । कायिन्मृद्ङ्गहस्ताथ कायिद्वीणाकरा वरा: ॥१७७। कविच्चामरहस्ताथ करतालकरा: परा:। काविद् यन्त्रवाद्यहस्ता रत्ननूपुरशष्दिताः । १७८॥ सद्रत किद्विषीजालशब्देन पब्दिता: परा:। काविन्ास्तककुश्ाव मृत्यभेदमनोरथा: ।१७८॥ पुंवेशनायिका: कासवित् कायित्तासाञ्र नायिकाः। कृवष्णवेभधरा: कासिद् राधावेभधरा: पराः। १८० । काशित् संयोगविरता: काविदालिऱने रताः। क्रीड़ासक्ाय ता दृद्टा सस्मिता ऊगदीखरा: ।१८१।
Page 51
श्रीक्कष्ण जन्नपण्डम्।
प्रगच्कन्त: कियह रं दद्टशरात्रमान् बहन्। राधासखीनां गेहांख प्रधानानाल् नारद । १८२ ॥ रूपेसैव गुरोनैव वेशेन योवनेन च। सौभाग्येनैव वयसा सदभीनाष्ज तत्र वै॥ १८३॥ वय स्त्रिंभद्दयस्यास्थ राधिकायास गोपिकाः । वेशानिर्वन्तनीयाश् तासां नामानि च शृख । १८४ । सुशीला च पशिकला यमुना माधवी रतिः । १८५ ।। कदम्बमाला कुन्ती च जाफ़वी च स्वयंप्रभा। चन्द्रमुखी पद्ममुखी सावित्री च सुधामुखी। १८६॥ शभा पद्मा पारिजाता गौरी व सर्वमङ्गला। कालिका कमला दुर्गा भारती व सरखती। १८७ । गङ्गाम्बिका मधुमती चम्पापर्णा च सुन्दरी। क्वष्णप्रिया सती चैव नन्दनी नन्दनेति च ॥१८८ ॥ एतासां समरूपायां रत्नधातुविचित्रितान्। नानाप्रकारचित्र गा चित्रितान् सुमनोहरान्। १८८ । त्रमूत्यरत्नकलससमू हैः शिखरोळ््वलान्। सद्रतरचितान् शुमान् आश्तमान् दद्टशुस्तथा।१८०॥ ब्रम्माण्डार्द्दाहरुरद्धघ् नास्ति लोकस्तदुर्द्द गः। ऊड्डें शून्यमयं सवें तदन्ता सटष्टिरेव च ॥ १८१ । रसातलैभ्यः सप्तभ्यो नास्यध: सप्टिरेव च। तदधय जलं ध्वान्तमगन्तव्यमटृश्यकम्। ब्रम्माणहान्त तद्हिश् सर्वं मत्तो निशामय॥। १८२ । दूति श्रीब्रह्मवेवर्त्ते महापुराणे नारायणनारदसंवादे नीक्क पाजमखरडे गोलोकवर्णनं नाम चतुर्थोऽध्यायः।
Page 52
- ५ प ..
पञ्चमोऽध्यायः।
नारायण उवाच।
गोलोकं निखिलं दृष्टा देवास्ते हष्टमानसाः । पुनराजग्मूरधाया: प्रधानद्वारमेव च॥ १ ॥
हरिद्राकारमसिना वबचसंमिश्रितेन च। अमूल्यरत्वरचत कपाटेन विभृषितम् । २ ।। हारे नियुत्त दद्टशर्वीरभानुमनुत्तमम् ॥ ३ ॥ रतसिंहासनम्यन्न रत्नभूषयभूषितम। पीतवस्त्रपरीधानं सद्रत्नमुकुटोज्ज्वलम् । ४ । रचन्तं द्वारं चित्रञ्न विचित्रीऊृतमद्ग तम्। सर्व निवेदयामासुर्देवा दोवारिकं मुदा ॥ ५ ॥ तानुवाच द्वारपाली निःशङ्गस्त्रिदशेखरान्। नाहं विनानया गन्तु दास्यामि साम्प्रतं सुरा: । ६॥ किङ्वरान् प्रेषयित्वासी श्रीक्वष्पस्थानमेव च। हरेरनुद्तां सम्प्राप्य ददी मन्तु सुराुने॥॥ तं सभ्भाष्य ययुर्देवा द्वितीयं द्वारमुत्तमम्। ततोऽ्धिकं विचित्रञ्च सुन्दरं सुमनोहरम्। ८।। दारी नियुत्त दद्दशश्न्द्रभानुख्न नारद। किशोरं श्यामलञ्चारुखवर्णवेत्रधरं वरम् ॥ & ॥ रमसिंहासमस्थस्न रक्षभूषराभूवित्म्।
Page 53
५्र०] श्रोछ्प जनसण्म्। ४१
गोपानाश् समूहेन पश्तलत्ेष शोभितम् । १०॥ तं सभ्भाष् ययुर्देवास्तृतीयं द्वारमुत्तमम्। ततोऽतिसुन्दरं चित्र ज्वलितं ममितेजसा। ११। द्वारे नियुतं दद्टश: सूर्य्यभानुन्न नारद। द्विभुजं मुरलीहस्त किथोरं श्यामसुन्दरम् । १२॥ मणिकुय्डलयुग्म न कपोलस्थेन सजितम् । १२ । रतकुण्ड लिनं श्रेष्ठ प्रेष्ठ राधेशयो: परम्। नवलच्षेग गोपेन वेष्टितञ्ज वृपेन्द्रवत् ॥ १४॥ तं. सम्भाष्य. ययुर्देवाश्चतुर्थ द्वारमेव च। तभ्यो विलचणं रम्यं सुदीप्त मणितेजसा ॥ १५ । अत्यद्धतविचित्र या भूषितं सुमनोहरम्। द्वारे नियुतां दद्दशुर्वसुभानु व्रजेश्वरम्॥ १६॥ किशोरं सुन्दरवरं मणिदएडकरं परम्। रत्नसिंहासनस्थन्न रम्यभूषसभूषितम्। पक्कविम्बाधरीष्ठत्न सस्मितं सुमनोहरम् ॥ १७। तं सभ्भाष्य ययुर्देवाः पञ्चमं द्वारमेव च। वञ्चभित्तिस्थितैयिवविचित्र ज्वलितं परम् ॥ १८॥ द्वारपालज्ज टद्टशुदेवभानुच्न तत् वै। चारुसिंहा सनस्थञ्न रत्नभूषगभूषितन्।। १८॥ मयूरपुक् चूड़च् रत्नमालाविभूषितम् ॥ २०॥ कदम्बपुष्पसंयुत्त सद्रत्नकुएडलोज्ज्वलम्।
नृपेन्द्रवज चञ्ज दथलचप्रजान्वितम्। तं वेतपाखिं सम्भाष ययुर्देवा मुदान्विताः । २२।
Page 54
[xप०
विलवयं द्वारषट्कं चित्रराजिविराजितम्।
दारे नियुत्तं दद्टश: शक्रभातु व्रजेखरम् । २२॥ नानालङ्गारशोभाव्यं दशलच्प्रजान्वितम्। श्रीखणड पक्मवासक्तक पोलकुएडलोळ्वलम् । २४ सम्भाष्य तं सुसस्तूणें ययुद्दारञ्च सप्तमम्।
दारे नियुतं दद्टशः रत्भानु हरे: प्रियम्। चन्दनोचितसर्वाङ्गं पुष्पमालाविभूषितम् । २६ भूषितं भूषरौ: रम्यैर्मगिरतमनोहरैः । गोपैर्दाटशलचैद राजेन्द्रमिव राजितम् । २०। रवसिंहासनस्थन्न स्ेराननसरोरुहम्। तं वेतहस्त सभ्भाष्य जग्म र्देवेखरा मुदा। २८॥ विचित्रमष्टम द्वारं सप्तभ्योऽपि विलच्गम्। दौवारिकं ते ददृशः सुपार्श सुमनोहरम्॥२2 । सस्मितं सुन्दरवरं श्रीखएडतिलकोळ्ज्वलम्।
सर्वालङ्कारशोभाव्य रतदगडधर वरम्। गोपैर्डादशलकेस किशोरेस समन्वितम्।२१॥ ततः भीघ्र' ययुर्देवा नवमद्वारमीपितम् २२। वञ्चसद्रतरचित चतुर्वेदि समन्वितम्। अ्रपूर्वचित्रयुक्तव्व मालाजालैर्विराजितम्। ३१। द्ारपालख ददशः सुबलं ललिताऊ्कतिम्। नानाभूषणुमूपाव्य भूषणाई मनोहरम्॥ ३४।
Page 55
वचचर ददभलचेस संयुत्त सुमनोहरम्। तं दण्डहस्त' सभ्भाष्य सुरा द्वाराम्तरं ययुः ॥ ३५। विभिष्टं दशमद्वारं दृष्टा ते विस्िता: सुराः।
ददृशद्वारपालस् सुदामानक्न सुन्दरम्। धनिवचनीयरूपञ्च कृष्पातुल्य मनोहरम्। गोपविंतिलच्षाणां समूहै: परिवारिनम। ३७।. तं दण्डहस्त दृष्टैव जग्म द्वारान्तरं सुरा: ।
द्वारपालज्ज तव्स्थ श्ीदामानं व्रजेखरम्। राधिकापुततुत्यक्च पीतवस्त्रेय भूषितम् । ३८। अमूत्य रत्नर राचतरम्यसिंहासनस्थितम्। भमूत्यरत्भूषा भिर्भूषितं सुमनोहरम् ॥ ४० ॥ चन्दनागुरु कस्तरोकुङ्कमेन विराजितन्।
सट्रवश्रे: रचतविचित्रमुकुटोव्ज्लम् । ४२॥ प्रफुल्लमान तोमालाजाले: सर्वाङ्गभूषितम्। कोटिगापे, परिवृतं राजेन्द्राधिकमुज्ज्वलम् । ४३। तं संभाष वयुद्दारं द्वादशाख्य सरा मुदा। अमूत्यर त्नगचतवेदिकाभि: समन्वितम्। ४४। सर्वेषां दुर्नभं चित्रमदृश्यमशुतं मुने। वञ्जभित्तिस्थितं चित्रसुन्दरं सुमनोहरम्। ४५। द्वारे नियुता दद्शुर्देवा गोपाङ्गना वराः। रूपयोवनसम्पन्ना रव्ाभरगभूषिता: । ४६।
Page 56
8४ [५ प्रः
पीतव स्तपरीधाना: कवरीभारशोभिता: । सुगन्धिमालतीमालाजालै: सर्वाङ्गभूषिताः ।80 । रत्कङण केयू ररतनूपुरभू षिताः । रस्नकुराडलयुग्मेन गएडस्यनविराजिताः॥ ४८॥ चन्दनागुरुकस्तूरीकुङ्ग मद्रवचर्चिताः। पीनश्रोगिभरा नम्रना नितम्बभारपीड़िता: । ४। गोपीनां पतकोटीनां श्रेषा श्रेष्ठ हररपि। गोपीनां कोटियो दृष्टा सुरास्त विस्तयं ययुः । ५ू। ॥ संभाष् ता मुदा युक्ता ययुर्द्दारान्तरं मुने। ततश्न क्रमो विप्र विषु द्वारेष तत्र वे । ५१ ॥ गोपाङ्गनानां श्रेष्ठास्च दद्टश: सुमनोहरा:। वराणाच्च वरा रम्या धन्या मान्यास शोभना: । ५२ ॥ मर्वाः सौभाग्ययुक्ताय राधिकायाः प्रिया: स्मृताः । भूषिता भूषणैरम्यैः प्रोद्विन्रनवयोवना: । ५३ एवं ह्ारतयं दृष्टा सुननानाद्ङ्ग तात्रयम्।
तास्ता: संभाष्य देवास्त विस्िता ययुरीखराः । राधिकाभ्यन्तरं द्वारं षोड़शास्य मनोहरम् ५५ सर्वासात्न विधानानां गोप्य गोपाङ्गनागखैः। वयस्तिंगद्यस्यानां वयस्यानिकरेमुने। ६॥ वेशानिर्वचनीयैश्व नानागुगसमन्वितैः। रूपयोवनसम्पन्न: रत्ालद्वारभूषितेः । ५० ॥ रत्न क ङन्या केयू ररतनू पुरभूषितेः।
Page 57
५त्र० ]
रत्कुण्ड लयुग्म न गण्डस्थलविराितैः।
भरत्पार्वबचन्द्राणां प्रभाजुष्टमुखेन्दुभिः। पारिजातप्रसूनानां मालावालेन वेष्टितैः। सुरम्य कवरीभारेर्भूषणोरभृषितेवरेः । ६०॥ पक्कविम्बाधरौष्ठेख सेराननसरोरहै:। पक्कदाड़िम्बवीजाभैः शोभितेदेन्तपङत्रिभिः॥ ६१।
खगेन्द्रचारुचस्ूनां शोभाजुष्टाभभिरेव च॥ ६३ । गजेन्द्रगएड कठिनस्तनभारभ रामतैः । पीनश्ोषिभरात्तैंस मुकुन्दपदमानसैः ॥६४॥ निमेषरहिता देवा द्वारस्था दद्टशुख ताः। सद्रतमापरतैय वेदिकायुग्मथोभितम्। ६५३ इरिमाणीनां स्तम्पानां समूहैः संयुतं सदा।
पारिजातप्रसूनानां मालाजालविभूषितम्। तत्सम्पर्कैर्गन्ववाहै: सर्वत्र सुरभीकवतम् ६७॥ दृद्टा तत् परमाशर्य् राधिकाभ्यन्तरं सुराः। श्री कृणा चरपाश्ोजदर्भनोत्सुकमा नसा: । ६८ ॥ ताः संभाष ययुः श्ीघ्र पुलकाद्वितविग्रहाः।
आरात्ते दद्दशर्देंवा राधिकाभ्यन्तरं वरम्। मन्दिरायाख् मध्यस्व चतुःशालं मनोहरम्॥ ७
Page 58
84 ब्रह्मवेवत्तपराये [५६
अमूत्यरल्लसाराणां सारेय रचितं परम्।
पारिखातप्रसूनानां मालाजालैविराजितम्। मुकास मूहैर्माणिक्य: खेतचामरदर्परेः॥ ७२॥ अमूत्यरत्नसारायं कलसैरभूषितं मुने।
शुक्कधान्यशक्रपुष्प प्रवालफलतएड़लै: ।
फलरतैरत्न कुमभै: सिन्दूरकुङ्ग मान्वितैः। पारिजातप्रसूनानीं मालायुक्लैविरानितम्। प्रसूनातैरगन्धवहैः सर्वव सुग्भीळ्वतम् । ६।
रतभय्या सुललिता सृक्ष्मवस्त्रपरिच्कदा। पारिजातप्रसूनानां मालाजाले: सुशोभितम्। ६८॥ कोटिशो ग्वकुन्भास रत्पात्राणि नारद। अ्रमूत्यानि च चारुयि तैस्तैरैव विभूषितम्।९८ ।। नानाप्रकारवाद्यानां कलनादनिनादितम्।
मोहितं वाद्श्दैस मृदङ्गानाज नारद । ८१। गोपानां कवषातुत्यानां समूहैः परिवारितम्। राधासखीनां गोपीनां दन्देर्वृन्देविराजितम् । ८२ ।
Page 59
४9
राधाऊणगुणोट्रे कपटसक्गातमुसुतम्। एवमभ्यन्तरं दृद्टा बभूवुर्विस्मिता: सुरा: । ८३। सुश्ुवुमधुरं गोतं दद्दशुर्व्ध त्यमुत्तमम् । तत्र तस्य : सुरा: सर्वे ध्यानेकतानमानसाः ॥ ८४ ॥ रत्नसिंहासनं रम्य दद्ृशस्त्रिदशेखराः। धमुःशतप्रमाणञ्च परितो मखडलाऊ्कतिम्। ८५ू ॥ सद्रत चुद्रकलससमूहेस समन्वितम्। चित्रपुत्तलिकापुष्पचित्रकाननभूषितम् । ८६ ॥ तत्र तेजःसमूहत्त सूर्य्यकोटिसमप्रभम्। प्रभया ज्वलितं ब्रह्मवासतरय्यें महदह् तम् ॥८७ । सप्ततालप्रमाणं तद् व्याप्तमूद्डे समन्ततः । तेजोमुष्टञ् सर्वेषां व्याप्ताश्रमविराजितम्॥C८H सवव्यापि सर्ववीजं चन्ूरोधकरं परम्। दद्टा तेजःसरपन्न ते देवा ध्यानतत्पराः। ८ट। प्रणेमु: परया भत्या भतिनम्त्रास्यकन्धराः ।
नत्वा तेजःसरूपन्न तमीथं व्रिदशेखराः। तवोत्थाय ध्यानयुक्ता प्रतस्थ स्तेजसः पुरः ॥८१॥ ध्यात्वैवं जगतां धाता बभूव सम्पुटाञ्जलि:। दक्षिये शङ्गरं ऊत्वा वासे धमरंज नारद । 2२ । भत्युद्रेकात् प्रतुष्टाव ध्यनैकतानमानसः। परात्पर गुणातीतं परमावमानमीखरम्। 2२॥
Page 60
[५श्र०
ब्रद्मोवाच। वरं वरेएं वरदं वरदानास्न कारणम्। कारणं सर्वभूतानां तेजोरूपं नमाम्यह्म् ॥८४ । मङ्गत्य मङ्गलाईस् मङ्गलं मङ्गलप्रदम । समस्तमङगलाधारं तेजोरूपं नमाम्यहम्॥ ६५ ॥ स्थितं सर्वत्र निर्लिप्तमावरूपं परात्यरम्। निरीहमवितक्य स तेजोरूपं नमाम्यहम् । ८६॥ सगुपं निर्गुगं ब्रद्मज्योतीरुपं सनातनम्। साकारज् निराकारं तेजोरूपं नमाम्यहम् । 2 । खवमनिर्वचनीयञ्च व्यक्कमव्यक्मेककम्। सेप्कामयं सर्वरूप तेजोरूपं नमाम्यहम्। ८८॥ गुथवयविभागाय रूपत्रयधरं परम्। कलया ते सुराः सवें किं नानन्ति अुतेः परम्। ८ह । सर्वाधार सवरूपं सर्ववीजमवीजकम्। सर्वान्तःकरयन्तच्च तेजोरूपं नमाम्यह्म्। १०० । लभं यह गरूपन् वर्षनीयं विचचणे:। किं वर्षयामि लच्षन्ते तेजोरुपं नमाम्यहम् । १०१॥ भ्रशरीर विग्रहवदिन्द्रियवदतीन्ट्रियम्। यद्साचि सर्वसाचि तेजोरूपं नमाम्यह्म्॥ १०२ । गमनाहैमपादं यदचक्षु: सर्वदर्शनम्। इस्तास्यहीनं यद्ोक्त तेजोरूपं नमाग्यहम् ॥ १०३॥ वेदे निरूपितं वस्तु सन्तः प्रक्ास्त वर्णितुम्। वेदेडनिरूपितं यत्तत्तेजोरूपं नमाय्यहम् । १०४। सर्वेधं वदनीमं यत सर्वादि यदनादि वत्।
Page 61
त्रीअख जव्रखण्डम् । 78
सर्वाक्मकमनातं यत्तेजोरूपं नमा्यहम्॥ १०५॥ ग्रहं विधाता जगतां वैदानां जनकः खयम्। पाता धर्मो हरी इर्त्ता स्तोतु भक्ती न कोऽपि यत्१०५ सेवया तव धर्मोडयं रचितारघ् रक्षति। तवाच्या च संहत्ता तया काले निरुपिते॥ १०॥ निषेकलिपिकर्त्ताहं तवत्पादाभोजमेवया। कर्मियां फलदाता च तङ्गक्तानाख् न प्रभु: ।१०८॥ ब्रझ्माणडे विम्बसटृया भूत्वा विषयिणी वयम्। एवं कतिविधा: सन्ति तष्वनन्तेषु सेवकाः ॥१०८॥ यथा न संख्या रेगूनां तथा तेषामगीयसाम्। सवैषां जनकश्नेशो यस्वां स्तोतुञ्न क: तमः ॥ ११० ॥ एकैकलोमविवर ब्रह्माएडमेकमेककम्। यस्यैव महती विष्णो: षोड़शंगस्तवैव सः । १११ ।। ध्ार्यान्ति योगिन: सर्वे तवेतद्रूपमीप्तितम्। न भक्ता दाखनिरता: सेवन्ते चरणाम्बुजम्: ११२॥ किशोरं सुन्दरतर यट्रूपं कमनीयकम्। मन्त्रध्यानानुरूपन्न दर्शयास्माकमीश्वर। ११२॥ नवीनजलदश्यामं पीताम्बरधर परम्। द्विभुजं मुरलीहस्त सम्मितं सुमनोहरम् ॥ ११४ ॥ मयूरपुच्क चूड़च्न मालतीजालमसिडतम्।
अमूचरत्रमारगां भृपरोय विजृवितम।
भरत्प्रफुलल रम लमपीका स चन्द्र तय। 6-५
Page 62
बभवेव संपुरा पे
पक्कविम्बसमानेन दघरौष्ठ न राजितम्। पक्कदाड़िम्बवीजामदन्तपङ क्िमनोरमम्। ११७। केलिकदम्बमूले च स्थितं रासरसोत्सुकम्। गोपीवक्काणि पश्यन्त राधावत्तःस्लस्थितम् ॥ ११८॥ एवं वाष्कास्ति रूपं ते ट्रष्ट केलिरसीत्सुकम्॥ ११८॥ दूत्येवमुक्का विशवसट प्रणनाम पुनः पुनः। एवं स्तोते ण तुष्टाव धर्मोऽपि शङ्गरः सयम् । ननाम भूयाभूयय्य साश्धुपूर्णविलोचनः । १२०। तिष्ठन्तोऽपि पुनः स्तोत्र प्रचक्रस्त्रिदशेश्वराः । व्याप्तास्तव्ामरा: सर्वे श्रीक्वणणतंजसा मुने ॥ १२१ ॥ स्तवराजमिमं नित्यं धर्मेयत्रह्मभिः क्तम्। पूजाकाले हररेव भक्तियुत्तश्व वः पठेत्। १२२। सुदुलभां दढ़ां भक्िं नियलां लभते हरेः ॥ १२३॥ सुरासुरमुनीन्द्राणां दुलभं दास्यमैव च। अणिमादिकसिदिन्व सालोक्ादिचतुथ्यम् ॥ १२४॥ दूहैव विष्णुतुत्यय् विख्यातः पूजिती ध्रुवम्। वाक्सिद्धिर्मन्त्रसिद्धिश्च भवेत्तस्य विनिचितम् ॥१२५। सवसौभाग्यमारोग्यं यशसा पूरित जगत्। पुत्रश्न विद्या कविता निशला कजला तथा १२६॥ पत्नी पतिव्रता साध्वी सुशीला सुस्पिरा: प्रजाः । कीर्ततिश्च चिरकालीनाप्यन्त कृश्ान्तिकस्थिति: ।१२श। दूति श्ीब्रह्मववत्ते महापुराणे नारायणनारदसंवादे श्ीछ्वपान मखगडे पञ्चमोऽध्यायः ।
Page 63
श्रीद्वणा जन्मखरडम्। ५१
षछ्ठोऽध्यायः ।
नारायण उवाच।
ध्यात्वा स्ृत्वा च तिष्ठन्ती देवास्त तेजसः पुरः। दद्टशस्तेजसी मध्ये शरीरं कमनीयकम्॥ १॥ सजलाओोदवर्णाभं सस्तित सुमनोहरम्। परमाह्नादकं रूपं त्र लोक्ाचित्तमोहनम् ॥ २॥ गएडस्थलकपोलाभ्यां ज्वलन्मकरकुएलम् ।
मणिरत्नेन्द्रसाराणां सेच्छाकीतुकनिमिंतम्। ४ ॥ विनोदमुरलीयुत्तविम्बाधरमनोहरम्। शुभेच्रोन पश्यन्तं भत्तानुग्रहकातरम् । ५ ॥
अत्र तेजसि चार्वङ्गों दद्दशू राधिकाभिधाम्। पश्यन्त सस्तित कान्त पश्यन्तीं वक्रचन्षुषा॥७॥ मुक्तापङ ल्िविनिन्द कदन्तपङ क्रिविराजिताम्।
रपन्मञ्जीरयुग्म न पादामुजविराजिताम्।
Page 64
५२ वर भवेव से पुराये
मणीन्द्रानां प्रभामोषिनखराजीवियाजिताम॥ १० ॥ कुकुमाभासमाच्काद्य पादाघोरागभूषिताम्
सद्रत्हार केयूर करकङ्गणभृषिताम्। रत्ने न्दररचतीत् ऊष्टक पोलोज्ज्व ल कु एड ला म् । कर्णोपरि मणीन्द्राणं कर्गभूषसभृषिताम्।। १३।
मालतीमालया वक्रां बिभ्नतों कवरों तथा॥ १४॥ भीनां कीमभेन्द्राणं बन्तःम्थलसुशोभिताम्। पारिजातमसूनानां मालाजालोज्वलां वराम्॥ १५० रत्नाङ्डुरीयनिकर: कराङ्गुलिविभूषिताम्॥ १६॥ दिव्यभङ्कविकारेस चित्ररागविभूषितैः । सूक्ष्म सूत्र कृते रम्वैभूषितां शङ्मभूषरौः ॥१७॥
प्रतप्नखर्णवर्षाभामाच्काय चारुविग्रहाम् ॥ १८॥ नितम्बश्चोगिललितां स्तनपीनीव्तां तथा। भूषितां भूषणे: सर्वेस्तत्सौन्दर्य्येप भूषितैः ॥११। विस्नितास्त्रिदयाः सर्वे दृष्टथमीखरीं वराम्। तष्टवुस्त मुराः सर्वें पूर्णसर्वमनोरथाः॥२०॥ ब्रझ्मोवाच। तव चरणसरोजे मनमनसथ्यरीको भमतु सततमीभ प्रेमभक्या सरोजे।
Page 65
(प्र. ]
भवनमरणरोगात् पाहि पान्वीषधेम सुटृढ़सुपरिपकां देहि भक्िञ्ज दास्यम् ॥ २१॥ शङर उवाप। भवजलधिनिमग्न चित्तमीनी मदीयो श्रमति सततमस्मिन् घोरसंसारकृपे। विषयमतिविनिन्दा सप्टिसंहाररप- मपनय तव भतिं देहि पादारविन्दे। २२॥ धन्म उवाच। तव निजजनसाई सङ्गमी ने सदैव भवतु विषयबन्धच्केदने तीक्षखङ्ग: । तव चरणसरोजस्थानदानैकहैतु- जंभुषि जनुषि भक्ति देहि पादारविन्द । २२ ॥ नारायय उवाच। द्त्येवं स्तवनं ऊत्वा परिपूर्णेकमानसाः । कामपूरस्व पुरतस्तस्य से राधिकापतः । २४।। भुरागां सवनं शृत्वा तानुवाच छपानिधि:। ितं तप्यख वचनं स्ेराननसरीरृढ: ॥ २५॥ श्रील्लण उवाच। खागतं खागतं तुभ्य मदीयेहि पुरेडडुना। भिवाख्यायां कुशलं प्रष्टुं युत्तमसाम्प्रतम्। २६।। निखचिन्ता भवतावेव का चिन्ता वो मय स्थिते। स्ितोऽहं सर्वजीवेषु म्रत्यचोःहं स्तवेन वे। युष्माकं यदभिप्रायं सवें वानामि निवधितम् । २७। सभाशभञ्त बत् कम काले खलु भावथति।
Page 66
५४
महत् वुद्रक्व यत् कर्मा सवें कालऊतं सुराः ॥२८। सस्काले च तरवः फलिन: पुष्पियः सदा। परिपक्ञफलाः काले कालेपक्कफलान्विता: । २८॥ सुखं दुःखं विपत् सम्पत् शोकश्चिन्ता शुभाशुभम्। स्कमंफलनिष्ठव्व सरवे काले ह्य पस्थितम्। ३०॥ न हि कस्य प्रिय: को वा विप्रियो वा जगत्तये। काले कार्य्यवशात् सर्वे भवन्तेवाप्रिया: प्रियाः ॥३१॥ राजानी मनवः पृथ्वरां टष्टा यु्माभिरत् वे। स्वकमंफलपावेन सरवं कालवशङ्गताः ॥ ३२॥ युषमाकमधुनाव व गोलोके वत्चयं गतम्। पृथिव्यां तत्च्षणेनैव सप्तमन्वन्तरं गतम् ॥३२। इन्द्रा: सप्त गतासत देवेन्ट्रसाष्टमीडसुना। कालचक्रं भ्रमत्येवं मदीयक्ष दिवानिप्रम् । २४ ॥ इन्द्रास मनवो भूपा: सर्वे कालवशङ्गताः । कीर्निः पृथ्वी पुखमघं कथामालावग्रेवितम ·३५। अधुनापि च राजानी दुष्टास् इरिनिन्दका:। बभूवुर्ब्रहकी भूमी महाबलपराक्रमाः॥३६॥ सर्वे यास्यन्ति कालेन ग्रासं कालान्तकस्य च । ३०॥ उर्पा्थितोऽपि कालोऽयं वातो वाति निरन्तरम्। वड्गिदद्ृत सूर्यश् तपत्येव ममान्नया॥२८॥ व्याधयः सन्ति देहेषु मृत्युस्रति जन्तुषु। वषन्त्येत नलधराः सर्वे देवा ममान्नया॥ ३८। ब्रद्मसनिषा विप्रास तपोमिष्ठासतपोधना:। ब्र भर्षयो ब्रञ्मनिष्ठा योगनिष्ठास्च योगिनः । ४०।
Page 67
(प. ) श्रीअ्थ्यननसक्म्। ५५
वे सर्वें मङ्याजीता: खधनांकमपतत्रा:। मनत्ासेव निःशड्डा: कमेनिर्मूलकारकाः ।४१ ॥ देवा: कालस्य कालोऽहं विधाता धातुरेव च। संहारकर्तुः संहर्त्ता पातु: पाता परात्परः । ४२। ममान्नयायं संहर्त्ता नाम्ना तेन हरः समृतः। व्वं विख्सक् सृष्टिहेतो: पाता धर्नास्य रचणात् ॥४३॥ व्रम्मादित्यपर्य्यन्त सर्वेषामहमीखरः। खकन्मेफलदाताहं कमनिर्मलकारक: । ४४॥ अ्हं यान संहरियामि कस्तेषामपि रक्िता। यानहं पालयिष्यामि तेषां हन्ता न कोऽपि च । ४ ५। ररवेषामपि संहर्त्ता स्रष्टा पाताहमेव च। नाहं प्तस भक्तानां संहारे नित्यदेहिनाम्॥ ४६। भक्ता ममानुगा नित्य मत्पादार्चनतत्पराः। अहं भक्रान्तिक प्रश्वत्तेषां रकणहेतवे । ४७। सर्वें नश्यन्ति ब्रह्मारडे प्रभवन्ति पुनः पुनः। न मे भतता: प्रणाश्यन्ति निःभङ्गास्च निरापदः ।। ४८॥ ततो विपयितः सर्वे दास्यं वाव्कन्ति नो वरम्। ये मां दास्य प्रयाचन्ते धन्यास्तेऽन्ये च वच्चिता: ॥४८॥ जन्ममृत्युजराव्याधिभयन्न यमताड़ना। अन्येषां कर्मियामस्ति न भक्ञानाव्न कर्मिय्याम् ॥१०। भक्ता न लिप्ा: पापेषु पुरयेषु सर्वकम्मखाः। अहं धुनोमि तेषाध कम्रभोगांथ निखचितम्॥ ५१॥ अहं प्रापास भकानां भक्ता: ग्राया समापिच। ध्यायन्त ये च मां नित्य तान् स्परामि दिवानिशम ५र
Page 68
५६ [६प्र.
चक्र सुदर्भनं नाम षोड़यारं सुतीक्ा कम्। यत्तेज: षोड़थांभोऽपि नास्ति सर्वेषु जीविषु॥ ५२॥ भक्कान्तिके तु तच्चक्र दत्वा रचार्थमीसितम्। तथापि न प्रतोतिमे यामि तैषाच्च सन्निधिम् ॥ ५४ ॥ . न मे स्ास्थाप वैकुगह गालाके राधिकान्तिये यत्र तिषन्ति भत्नास्ते तव तिष्ठाम्यहनिभम्॥ ५५ ॥ प्राशेभ्यः प्रेयसी राधा स्थितोरसि दिवानियम् यूशं प्राणाधिका लक्ष्मीर्न मे भक्वात् पराः समृता ॥५६१ भतःदत्तज़ वद्द्रव्य भत्याग्नामि सुररा । अभक्वदत्तं नाश्रामि ध्रुवं सुङ्ते बलि: स्यम् ॥५७॥ स्त्रीपुत्तखजनांस्यक्ा ध्यायन्त सामहर्निशम्। युषान् विहाय तानित करास्वहमहनियम् ५८ ॥ देष्टारो ये च भकाना आाजयाजां गवामपि। क्रतूनां देवतानाथ्व हिंसा कुर्वान्त नियितम् ॥५ट॥ तदाऽाचिर त नर्श्यान्त वघा बळी हमानि च। न कोडपि रचिता तेषां मवि हत्तय्युपस्थिते। ६०॥ यास्यामि पृथिवीं देवा यात यूयं सामालयम्। यूयं चेवांथरूपेस शीघ्र गच्कत भूतलम् ॥ ६१ ॥ द्रत्युका जगतां नाथो गोपानाह्टय गोपिका:। उवाच मधुरं सत्य वाक्य तस्ससयीचितम् ६२॥ गोपा गोप्बत शृग्ुत यात नन्दव्रजं परम्। वृषमानुगटह चिप्रं गच्क ववर्माय राषिके । ६२ षवानप्रिया साध्वी नाम्ना गोपी कलावती। सुवलस्य सुता सा च कमलांअसनुद्वबा। ६४ ॥
Page 69
स्रीह् सनॅव्रखम्।
पितृखां मानसी कन्या धन्या मान्या पे योषिताम्। पुरा दुर्वाससः शापाज्जन तस्या ब्रजे ग्हे॥ ६५ ॥ तस्यां लभम्व त्वं जन्म शीघ्र नन्दव्रजं व्रन। त्वामहं बालरूपेय ग्टहामि कमलानने॥ ६६॥ त्वं मे प्रायार्षिका राधे तव प्रसाधिकोऽप्यहम्। न कि्विदावयोभिन्नमेकाङ्ग: सर्वदेव हि। ६७॥ सुत्वैवं राधिका तत्र रुरोद प्रेमविह्वला। पपी चचुख्कोराभ्यां मुखचन्द्र हररमैने॥ ६८ ॥ जनुलभत गोपाश्च गोप्य् पृथिवीतले। गोपानामुत्तमानाञ्च मन्दिरे मन्दिरे शुभे ॥६ट॥ एतस्मिन्नन्तरे सर्वे दद्टशू रथमुत्तमम् । मशिरत्न न्द्रसारेण हीरकेया विभूषितम् ॥ ७0 ॥ खतचामरलच्षेष शोभितं दर्पणायुतैः । सूत्त् काषायवस्त्रेण वड्गिशुद्वेन भूषितम् । ६१ ॥ सद्गत्नकलसानाञ्ज सहस्त्रेण सुशोभितम्। पारिजातप्रसूनानां मालाजालैर्विराजितम् ॥७२॥ पाषदप्रवरर्युत्तं शतकुन्भमयं शुभम् । तेजःसरूपमतुलं भतसूर्य्यसमप्रभम्। ७३॥ तत्नस्थ पुरुष श्यामसुन्दरं कमनीयकम्। भङ्कचक्रगदापझ्मधरं पीताम्बरं परम्। ७४॥ किरीटिनं कुएडलिनं वनमालाविभूषितम्।
चतर्भुजं समेरवक्न भक्तानुग्रहकातरम्। मणिरत न्दरसाराणं सारभूषसाभूषितम् ।। ६ ।।
Page 70
५८ [ई प्रं०
देवों तद्दामती रम्यां शुक्रवर्ण मनोहराम्। वेशुवोय्याग्रन्यहस्तां भत्ानुग्रहकातराम्। विद्याधिठातदेवीव्ष ज्ानरूपां सरखतीम् ।०9।। अपरां दत्तिये रम्यां शरचन्द्रसमप्रभाम। तप्तकाव्चनवर्षाभां सस्तितां सुमनोहराम्। ७८। सद््स्कुएडलाभ्यान्न सुकपोलविराजिताम्। अमूत्रतखचितामूत्यवस्तेव भूषिताम् । ७2।
पारिजातप्रसूनानां माल्येवेत्तःस्थलीव्ज्वलाम्।
कम्तू रीविन्दुसंयुक्तसिन्दूरतिलकान्विताम्।
सहस्रदलसंयुक्तलीलाकमलसंयुताम्। नारायपञ्च पश्यन्त पश्न्तीं वक्रचत्ुषा ॥ ८४ ॥ अवरुह्य रथात्तूप सस्त्रीक: सह पार्षदेः। जगाम च सभा रम्यां गोपगोपीसमन्विताम् । ८५। देवा गोपास मोप्यसोत्तस्ु: प्राप्ललयो मुदा। सामवेदोकस्तीवेय छतेन च सुरर्षिभि: ।८६। गत्वा नारायणी देवो विलीन: क्वथविग्रहे। दृष्टा च परमाशर्य्य ते सवें विस्यं ययुः : ८ ॥ एतस्तित्रन्तरे तव शातकुभ्मयाद्रथात्। प्रवरुह्य खयं विष्णुः पाता च जगतां पतिः । ८८।।
Page 71
(प०]
आजगाम चतुर्बाङ्ुः वनमालाविभूषितः । पीताम्बरधरः श्रीमान् सस्िमितः सुमनोहरः । सर्वालङ्वारभोभाव्व: सूर्यकोटिसमप्रभः ।८८॥ उत्तसथुस्ते च तं दृष्टा तुष्टवुः प्रपता मुने। स चाषि लीनस्तवव राधिकेशरविग्रहे। 20 ॥ ते दृद्दा महदाख्चर्य्य विस्यं परमं ययुः संविलीने हररड्रे वेतद्वीपनिवासिन: । ८१ । एतस्मिवन्तरे तूर्यमाजगाम तरान्वितः। शुद्दस्फटिकसङ्गाथो नाम्ना सङ्वर्षतः स्पृतः। सहस्रभीर्षा पुरुषः अतसूर्य्यसमप्रभः ।८२। आ्रगतं तुष्ट वुः सर्वे दृद्टा तं विष्ुविग्रहम्। स चागत्य नतस्कन्ध तुष्टाव राधिकेशरम्। सहस्त्रमूदभिर्भक्रा प्रथनाम च नारद । 2२ । आवाज धर्मपुत्ी दो नरनारायणामिधौ। लीनोऽहं कृष्णपादान बभूव फालानो वरः । ८४ ।। बच्म अभेषधमाश् तस्य रेकत तत वै। ८५॥ एतष्मिन्नन्तरे देवा टद्टशू रथमुत्तमम्। सवर्षसारविकारस् नानारवपरिच्छदम् । ८६।
खेतचामरसंयुत्तं भूषितं दर्पणायुतैः॥॥ सट्रतनसारकलससमूहेन विराजितम। पारिजातप्रसूनानां मालाजाले: सुशोभितम् ॥ ०८॥ सहस्रचक्रसंयुत्तं मनोयायि मनोरमम्। ग्रीममध्याइ्मार्तरहप्रभामोषकरं परम्। ८८ ।।
Page 72
नश्मषेवत्तपुराणे
मुक्ामाणिकव्ताणां समूहेन समुव्वलम्। चित्रपुत्तलिकापुष्पसरःकाननचचिवितम्॥ १०० ३ देवानां दानवानाज् रथानां प्रवरं मुने। यम् न शङ्करप्रीत्या निर्मितं विखकम्मरणा॥१०१।
रतितत्पसमायुत्तैः शोभितं भतमन्दिरैः ॥१०२॥ तत्नस्थां दद्दशुर्देवों रतनालङ्गावभूषिताम्। प्रदग्धसर्णसाराणां प्रभामोषकरद्युतिम्। तजसरूपामतुलां मूलप्रकृतिमीश्वरीम्॥ १०३॥ महस्त्रभुजसंयुत्तां नानायुधसमन्विवाम्। ईजडास्यप्रमव्नास्यां भकानुग्रहकातराम्। १०४।। गएडस्थन्कपीलाभ्यां सद्रत्नकुग्डलोज्ज्लाम्।
सटरन्नसारकेयूरकरकङ्गराभृ:तामृ॥ १०६। मन्दारपुष्पमालाभिरुरःस्समज्यलाम्।
कज्जलोज््वलरेखाक्तप 7 जलीचनाम्॥ १०८॥ चन्दनागुरुकस्तूरीचि: ूविताम्। नवीनबन्धुवीजाभाक: : पुशोभिताम्॥ १०६॥ मुक्तापङत्रिप्रभामो जिविराजिताम। प्रफुन्लमालतीमाला वरों वगाम्॥ १२०॥ पचीन्द्रच खुनासागमेसरीकिकान्विताम्॥१११॥
Page 73
६प•
वष्टिशुजांशकानातिज्वलितेन समुज्वलाम्। सिंहपृष्ठसमारूढ़ां सुताभ्यां सहितां मुदा ॥ ११२॥ अवरुह्य रथात्तूणं श्रीक्वषण' प्रयनाम च। सुताभ्यां सह सा देवी समुवास वरासने ॥ ११२॥ गरेशः कार्त्तिकेयश नत्वा ऊष्य परात्परम्। नमाम गङ्गरं धममेमनन्त कमलोङ्जवम् ॥ ११४॥ उत्तस्थ रारात्ते देवा दृद्दा तो विदशेखरी। आभिसञ्च ददुर्देवा वासयामासु: सब्निधी। ताभ्यां सह सदालापं चक्रुर्देवा मुदान्विता: । ११५। तस्थ देवा: सभामध्ये देवी च पुरती हरै: । गोपा गोप्यस्च बहुथो बभूवुविस्याकुला:॥ ११३। उवाच कमलां कष्ण: स्पेराननसरोरूह:। त्वं गच्क भीषकग्टहं नानारत्नसमन्वितम्॥ ११७॥ वेदर्भ्या उदरे जन्म लभ देवि सनातनि। तव पािं ग्रहीष्यामि गलवाहं कुण्िनं सति । ११८॥ ता देव्य: पार्वतीं दृद्टा समुत्याप्य तरान्विताः । रत्न सिंहासने रम्ये वासयामासुरीखरीम्। ११८॥ विप्रेन्द्र पर्वती लक्ष्मीवांगधिष्ठातदेवताः । तस्थ रेकासने तत्र सभ्भाष च यर्थाचितम् ॥ १२० ॥ ताख सन्भाषयामासुः सम्प्रीत्या गोप्रकन्यकाः । ऊषुर्गोपालिका: काविम्मुदा तासाञ्च सव्निधौ ॥१२१॥ श्रीऊवष्ण: पावतीं तव समुवाच जगत्पतिः । देवि तमंभरूपेय व्रज नन्दव्रजं शभे । १२२। उदरे व यथोदाया: कत्यागि नन्दरेतसा।
Page 74
बभ्मवेवर्तपुरासे [६प्.
लभ जन्म महामाये सष्टिसंहारकारिणि॥ १२२॥ यामे ग्रामे च पूजां ते कारयिष्यामि भूतले। अत्खे महीतले भक्या नगरेषु वनेषु च।। १२४। तताधिष्ठातदेवों लां पूजयिष्यन्ति मानवा: । द्रव्यैर्नानाविधेर्दिव्यैर्बलिभिख मुदान्विता: । १२५। तव भूस्पर्थंमात य सूतिकामन्दिरे शिवे। पिता मां तत संस्थाप्य त्वामादाय गमिष्ति ॥१२६॥ कंसदर्भनमाव गागमिष्यसि भिवान्तिकम्। भारावतारणं ऊत्वा गमिष्यामि खमान्रमम् ॥ १२०। इत्युक्का श्रीहरिस्तूर्णमुवाच च षड़ाननम्। अंभरूपेण वव्स त्व गमिष्यसि महीतलम् । १२८॥ जाम्बवत्यास गर्भे च लभ जन्म सुरेख्वर। अंभेन देवता: सर्वा गच्कन्तु धरणीतलम्। भारहारं करिष्यामि वसुधायास निशचितम् ।१२६। दृत्युक्ता राधिकानाथस्तस्थी सिंहासने वरे। तस्युर्देवास् देव्यस गोपा गोप्यव नारद । १२० ॥ एतस्मिव्रन्तरे ब्रह्मा समुत्तस्थी हरे: पुरः। पुटाञ्ज्लिरजगबराथमुवाच विनयान्वितः ॥ १२१॥ ब्रध्मोवाच। अवधानं कुरु विभी किङ्वरस्य निवेदने। आम्ां कुरु महाभाग कस्य कुत स्थलं भुवि॥ १२२॥ भर्त्ता पातोद्वारकर्त्ता सेवकानां प्रभु: सदा। म भृत्य: सर्वदा भत्न ईशरान्जां करोति य: । १२२। के देवा: कैन रूपेण देव्यस कलया कथा।
Page 75
६१
कुत्र कस्याभिधेयञ् विषयय महीतले । १२४॥ ब्रह्मणो वचनं सुत्वा प्रत्युवाच जगत्पतिः । यस्य यत्रावकाशज्ज कथयामि विधानतः ।१२५ म श्ीक्वण् उवाय। कामदेवी रौकमिणेयी रती मायावती सती। अम्बरम्य गहे या च छायारूपेख संस्थिता ॥ १२६॥ व्वं तस्य पुत्नो भविता नाम्नानिरुद्ध एव च। भारती भोषितपुरे बाणपुत्ती भवथति ॥१२७॥ अ्रनन्तो दैवकीगर्भाद्रोहिपेयो जगत्पतिः । मायया गर्भसङ्गषांब्राम्ता सङ्गर्षग्ः स्मृतः ॥१३८॥ कालिन्दी सूर्य्तनया गङ्गांभेन महीतलै। अद्दांथेनैव तुलसी लक्ष्मणा राजकन्यका। १२८॥ सावित्री वेदमाता च नाम्ना नाग्नजिती सती। वसुन्धरा सत्यभामा ग्रेव्या देवी सरखती। १४०॥ रोहिणी मित्रविन्दा च भविता राजकन्यका। सूर्य्यपत्री रतमाला कलया च जगदुरो: ।१४१ ॥ खाहांशेन सुशीला च रुकिएाद्या: स्त्रियो नव। दुर्गाद्दांथा जाम्बवती महिषीणां दश सृता: ॥१४२॥ अद्दांगेन शेलपुच्ती यातु जाम्बवतो ग्टहम्। कैलासे शङ्ठराच्जा च बभूव पार्वतीं प्रति ॥ १४३।। कैलासगामिनं विष्युं खेतद्वीपनिवासिनम्। आलिङ्गनं देहि कान्ते नास्ति दोषो ममान्नया॥१४४।। ब्रम्मोवाच। कथं शिवान्ा तां देवीं बभूव राधिकापते।
Page 76
विष्णो: सभभाषणे पूर्व खेतदीपनिवासिन: ॥ १४५। श्रीक्कष्ण उवाच। पुरा गणेशं द्रष्टष्व प्रजग्मु: सर्वदेवताः । खेतद्वीपात् सयं विषुर्जगाम शङ्गरस्तवात्॥ १४६। दद्टा गणेशं मुदित: समुवास सुखासने। सुखेन ददृशः सवें त लोक्मोहनं वपुः ॥१४७॥ किरीटिनं कुएडलिनं पीताम्बरधरं वरम्। सुन्दरं श्यामरूपञ्च नवयौवनसंयुतम् ॥ १४८ ॥
रतालङ्गारथोभाव्यं स्ाराननसरोरृहम् ॥ १४2॥ रतसिंहासनस्थञ्न पार्षदैः परिवेष्टितम्। वन्दितम् सुरैः सर्वैः भ्रिवेन पूजितं सुतम्॥१५०॥ तं दृष्टा पार्वती विष्ुं प्रसन्नवदनेक्षणा। मुखमाच्छादयामास वाससा व्रीड़या सतो। १५१॥ अतीवसुन्दरं रूपं दर्श दर्श पुनः पुनः। ददर्भ मुखमाक्काद् निभेषरहिता सती॥ १५२॥ परमाङ् तवेश् सस्मिता वक्रचन्ुषा। सुखसागरसंमग्ना बभूव पुलकाच्िचिता। १५२ । चणं ददर्श पश्चास्यं शम्तवररीं त्रिलोचनम्। विशूलपरिधधरं कन्दर्पकोटिसुन्दरम्॥ १५४ । चर्षं ददर्य श्यामं तमेकास्यञ्ज द्विलोचनम्। चतुर्भुजं पीतवस्त्रं वनमालाविभूषितम् । १५५। . एकं ब्रह्ममूर्ततिभेदमभेदं वा निरुपितम्। दद्टा बभूव सा माया सकामा विष्णुमायया। १५६॥
Page 77
६त्र: । श्रीऊणा जन्नखणडम्। ६५
मदंशाच वयो देवा ब्रह्मविष्णुमहेखराः। ताभ्यामीत्कर्षपाताच्च श्रेष्ठः सत्वगुशामक: ॥१५७॥ दृष्टा तं पार्वती भत्त्या पुलकाञ्चितविग्रहा। मनसा पूजयामास परमाममानमीखरम्। १५८॥ दुर्गान्तराभिप्रायञ्च बुबुधे शङ्गर: स्वयम्। सर्वान्तरात्मा भगवानन्तर्यामी जगत्पतिः । १५८। दुर्गाज्ज निर्ज्जनीभ्य तामुवाच हरः खयम्। बोधयामास विविधं हितं तथ्यमखणिडतम् ॥१६० ॥ शङ्गर उवाच। निवेदनं मदीयञ्च निबोध शेलकन्यके। मृङ्गारं देहि भद्ट ते हरये परमात्मने ॥ १६१ ॥ अहं ब्रह्मा च विष्ुध ब्रह्म कञ्च सनातनम्। देवको भेदरहिती विषयान्ूर्ततिभेदक: ॥१६२ ॥ सर्वेषां प्रक्वतिह्येंका माता वं सर्वरुपिसी। स्वयन्भुवद्य वासी तं लक्ष्मीर्नारायणोरसि ॥ १६२॥ मम वच्सि दुर्गा तं निबोधाध्यात्मकं सति। शिवस्य वचनं श्रुत्वा तमुवाच सुरेखरी॥ १६४ । श्रीपार्वत्युवाच। दीनबन्धो कवपासिन्धो तव मामक्वपा कथम्। सुचिरं तपसा लब्धो नाथस्वं जगतां मया॥ १६५॥ माटृशीं किङ्रीं नाथ न परित्यक्ुमहसि। अयोग्यमीट्टशं वाक्य मां मावद महेश्वर । १६६। तव वाक्यं महादेव पालयिष्यामि सवथा। देहान्तरे जनम लब्ध्वा भजिषामि हरिं हर॥ १६॥
Page 78
इत्येवं वचनं तुत्वा विरयाम महेखरः। उच्चेअंहासाभयद: पार्वत्ये चाभयं ददौ।। १६८ू॥ तत्रतिभ्ापालनाय पार्वती जाम्बवद्न ह। लभिथ्ति जनुर्धातर्नाम्ना जाम्बवती सती। १६८ ॥ ब्रह्मोवाच। भूमौ कतिविधे भूपे संस्थिते पावती कथम्। ललाभ भारते जन्म निन्दिते भालुके गहे॥ १०० ॥ श्रीक्वणा उवाच। रामावतारे व तायां देवांभास ययुर्महीम्। हिमालयांभो भज्न को जाम्बवान् रार्माकिद्र: । १०१। रामस्य वरदानन चिरजीवी त्रिया युतः। कोटिसिंइवलाधार: क्रियते च महाबल: ॥१०२ । पितुरंभग्टह गत्वा जगामांशेन भूतलम्। एवं पूर्वस्य वत्तान्तं कथितं ऋृछ मनुखात् । १०३। सर्वेषास् सुराणाच्चेवांभा गच्कन्तु भूतलम्। नृपपुच्ा मत्सहाया भविष्यन्ति रणे विधे॥१६४ ॥ कमलाकलया सर्वा भवन्तु नृपकन्यकाः। मन्महिष्यो भविष्यन्ति सहस्रापाल षोड़म। १६५॥ धर्मोऽ्यमंथरूपेण पाण्पुत्ती युधिष्ठिर:। वायोरंशाद्वीमसेनो वज्यू थादर्जुन: खयम् ॥१७६॥ नकुल: सदेवस खर्वेद्यांभसमुद्बः। सूर्ययांभ: कणांवीरव बिदुरः भ्मनः सयम् ॥ १७७ ॥ दुर्य्योधन: कल्तेरंभः समुद्रांभय शान्तमु:। पस्तत्यामा भङरांभी द्रोथी वक्ा भसभवः । १७८।
Page 79
(भ) ] श्रीजपानम्सणम्।
चन्द्रांथोऽप्यभिमनुस भीषसेव स्वयं वसु: वसुदेव: कश्यपांभोऽप्यदित्यंभा च देवकी।१७८॥ वसंथी नन्दगोप यथोदा वसुकासिनी। ट्रीपदी कमलांभा च यन्कुणससुद्जवा॥ १८०॥ छुतापनांथो भगवान् दृष्टयुम्न्ी महाबलः। सुभद्रा शतरूपांभा देवकीगभसभ्भवा॥ १८१॥ देवा गच्कन्तु पृथिवीमंगेन भारहारकाः । कलया देवपताथ गच्छन्तु पृथिवीतलम् ॥ १८२ ॥ द्रत्येवमुक्का भगवान् विरराम च नारद। सवें विवरयं सुत्वा तत्रीवास प्रजापतिः ॥१८३।। ऋण्स्य वामे वाग्देवी दच्िणे कमलालया। पुरतो देवता: सर्वाः पार्वती चापि नारद ॥ १८४ ।। गोप्यो गोपाश्च पुरती राधा वचःस्थलस्थिता। एतस्तिन्नन्तरे सा च तमुवाच व्रजेखरी॥ १८५॥ राधिकीवाच। मृणु नाथ प्रवत्यामि किङ्गरीवचनं प्रभो। प्राया दहन्ति सततमान्दीलयति मे मनः ॥१८६ ॥ चत्तुर्निमीलनङ्गर्तुमशका तव दर्भने। त्वया विना कथं नाथ यास्यामि धरणीतलम् ॥१८७। कतिकालान्तरं बन्धी मेलनं मे त्या सह। प्राणेशवर ब्रूहि सत्य भविष्यत्येव गोकुले॥ १८८॥ निमेषस युगभतं भविता मे तया बिना। कं द्रश्यामि क्व यास्यामि को वा मां मालयिथ्यति॥१८८ मातरं पितरं बन्धु भातरं भगिनीं सुतम्।
Page 80
६८
त्वया विनाहं प्रागेभ चिन्तयामि न कं चगम् ॥१८०। करोषि माययाच्कन्रां माच वायेथ भूतलै। विस्म तां विभवं दत्वा सत्यं मे शपथं कुरु ॥१८१॥ अणच्षरं मम मनोमधुपो मधुसूदन। करोतु श्रमणं नित्यं समाध्वीके पदाम्ब जे ॥ १८२ ॥ यत्र तत्र च वस्यां वा योनी अन्म भवत्विदम्। त्व' सस्य स्त्ररणं दास्यं मह्य दास्यसि वाव्कितम् ॥१९२ कवष्णस्वं राधिकाहत् प्रेमसीभाग्यमावयोः । न विस्रमि भूमी च देहि मह्य परं वरम्। १८४ ॥ यथा तन्वा सह प्राणा: शरीरं क्वायया सह। तथावयोजन्म यातु देहि मह्य वरं विभो॥ १९५॥ चत्तुर्निमेषविच्छेदो भविता नावयोभेवि। तवागत्यापि कुत्रापि देहि मह्य वरं प्रभी॥१८६॥ मम प्रागेस्तव तनुः केन वा वार्य्यते हरैः। आत्मना मुरली पादी मनसा वापि निर्मिती ॥१८७। स्तिरियः कतिविधा: सन्ति पुरुषा वा पुरष्ट तः । नास्ति कुतरापि कान्ता वा कान्तासक्ता च माहशी।१८८ तव देहार्डभागेन केन वाहं विनिर्मिता। दृदमेवावयोर्भेंदो नास्यतस्वयि मे मनः ॥१८८ ॥ ममात्ममानसः प्राणांस्वयि संस्थाप्य केन वा। तवात्ममानसः प्राया मयि वा संस्थिता अपि॥२००॥ अतो निमेषविरहादात्मनी विक्रवंमनः। प्रद्ग्ध सन्ततं प्राणा दहन्ति विरहशुती ॥२०१॥ द्रत्येवमुक्का सा देवी तत्र व सुरसंसदि।
Page 81
श्रोऊ्तक जनखण्डम् ।
भूयोभूयो रुरोदोच्च ष्ट त्वा तच्चर णाम्ब जे ॥ २०२ ॥ क्रोड़े कत्वा च तां कृष्णो मुखं संमृज्य वाससा। बोधयामास विविधं सत्यं तथ्यं हितं वचः ॥ २०३॥ श्रीक्ृष्स उवाच। आध्यात्मिकं परं योगं शोकच्केदनकर्त्तनम्। शृशु देवि प्रवच्यामि योगीन्द्राणाज्ज दुर्लभम् । २०४ ।। आधाराधेययो: सवें ब्रह्माएड पश्य सुन्दरि। आधारव्यतिरेकेय नास्याधे यस्य सभ्वः ॥२०५॥ फलाधारश पुष्पञ्ज पुष्पाधारस् पल्नवम् । स्कन्धस पल्ञवाधारः स्कन्वाधारस्तरु: स्यम् ॥ २०६॥
श्रेषो वसुन्धराधारः शेषाधारो हि कच्कपः । वायुख कच्क्रपाधारो वायाधारोऽहमेव च। २०८॥ ममाधारसरूपा त्वं त्वयि तिष्ठामि शाखतम्। त्वञ्न शत्िसमूहा च मूलप्रक्तिरीखरी। २०८॥ त्वं' शरीरखरूपासि त्रिगुणाधाररूपियी। तवात्माहं निरीहस्त चेष्टावांस त्या सह ॥ २१०॥ पुरुषाद्वीर्य्यमुत्पसनं वीर्य्यात् सन्ततिरेव च। तयोराधाररूपा च कामिनी प्रक्वतेः कला ॥ २११॥ विना देहैन कुतात्मा क्व शरीरं विनातना प्राधान्यञ्न इयोर्देवि विना दाभ्यां कुती भवः ॥ २१२ ॥ न कुत्ाप्यावयोर्भेदो राधे संसारजीवयोः। यवात्मा तत्र देहस न भेदो विनयेन किम् ।२१३।
Page 82
[६प०
यथा चीरे च धावत्यं दाहिका च हुताथने। भूमौ गन्धो जले शैत्य तथा त्वयि मम स्थिति: ।२१४। धावत्यदुग्धयोरैक्य' दाहिकानलयोयंथा। भूगन्धजलभैत्यानां मास्ति भेदस्तथावयोः ॥ २१५॥ मया विना त्व' निर्जीव चाहश्योऽहं त्वया विना। त्वया विना भवं कत्तु नालं सुन्दरि निशचितम ॥२१६॥ विना मृदा घटं कत्तु यथा नालं कुलालकः। विना खगीं खसकारोडलङ्वारं कर्तुमच्चमः ॥२१७॥ सयमात्मा यथा नित्यस्तथा त' प्रक्ृतिः सयम्। सर्वभत्िसमायुक्ता सर्वाधारा सनातनी ॥ २१८॥ मम प्राएसमा लक्ष्मीर्वांणी च सर्वमङ्गला। ब्रच्म भामन्तधर्माख त्वं मे प्राणाधिका प्रिया १२१८। समीपस्था इमे सर्वे सुरा देव्यश् राधिके। एतभ्योऽप्यधिका नोचेत् कथं वचःसलस्थिता ।२२० त्यजायुमोचरं राधे सान्तिष्व निष्फलां सति। विहाय शङ्गां निःभङ्कं वृषभानुग्टहं व्रज ॥२२१॥ कलावत्यास जठरे मासानां नव सुन्दरि। वायुना पूरयित्वा च गर्भ रोधय मायया। २२२॥ दशमे समनुप्राप्त त्वमाविभव भूतले। आतमरूपं परित्यव्य शिशरुपं विधाय च ।। २२२।। वायुनि:सरणे काले कलावत्या: समीपतः । भूमौ विवसनीभूय पतित्वा रोदिषि ध्रुवम् ॥२२४। अ्रयोनिसभ्वा त्वख्न भविता गोकुले सति। पयोनिसन्वोऽइच्ट नावयोर्गर्भसंस्थिति: ।।२२५।
Page 83
श्रीळ्य जनपव्हम्।
भूमिष्ठमावा तातो मां गोकुलं प्रापयिर्थतति। तव हेतोगमिष्यामि कत्वा कंसभयं कलम् ॥ २२६ ॥ वभोदामन्दिरे माच् सानन्दं बन्दनन्टनम्। नित्यं द्रव्यसि कत्यायि समाश्नेषणपूर्वकम् ॥ २२७॥ स्ृतिस्ते भविता काले वरेण मम राधिके। खच्छन्दं विहरिष्ामि नित्यं वृन्दावने वने । २२८॥।
तयस्त्रिंभद्दयस्याभि: सुथीलाडिभिरेव च ।। २२८। संस्थाप्य संख्यारहिता गापीर्गोलोक एव च। समाश्वास्य प्रबोधेस मितया च सुधागिरा ।२२०॥ अ्रहमसंख्यान् गोपालान् संस्थाप्यात्व राधिके। वसुदेवाश्रयं पश्ताद् यास्यामि मथुरां पुरीम् । २२१ ॥ व्रजं ब्रअन्तु क्रीढ़ाथें मम सङ्के प्रियात् प्रिया:। वल्नवानां गहे नन्म लभन्तु गोपकोटय: ।। २२२ । दत्येवमुक्का श्रीक्वष्णो विरराम च नारद। अषुर्देवास देव्यस गोपा गोप्यच तत्र वे। २२२॥ ब्रह्मे मधमशेषास श्रीक्ृष्णं तं परात्परम्। भिवापद्यासरखत्यसुष्टुवुः परया मुदा॥ २२४ ॥ भक्नया गोपास गोप्यस विरहज्वरकातरा। तव संसतूय श्रीक्कषणं प्रणेमु: प्रेमविह्वला: । २२५ । प्राणाधिकं प्रियं कान्त राधा पूर्षमनोरथा। परितुष्ाव भत्या च विरहज्वरकातरा । २२६॥ साशुपूर्णातिदीनाख दृद्टा राधां भयाकुलाम्। प्रबोधवचनं सत्यमुवाच तां हरि: खयम् ॥ २२७॥
Page 84
अ्रभवेवर्सपुराये
श्ोक्कष्ण उवाप। प्राणाधिके महादेवि स्थिरा भव भयं त्यज। यथा त्वच्न तथाइच् का चिन्ता से मयि स्थिते। किन्तु ते कथयिष्ामि किश्निदेवास्यमङ्गलम् । २२८॥ वर्षाणां भतकं पूर्ं त्वदिच्छेदी मया सह। श्रीदामयापजन्येन कमेभोगेन सुन्हरि । २३८ ।। भविष्यत्येव मम च मथुरागमनं ततः । २४०॥ तत् भारावतरणं पित्रोबन्धनमोचचयम्। मालाकारतन्त्रवायकुनिकानाच् मोक्षणम् । २४१॥ घातयित्वा च यवनं सुचकुन्दस्य मोचगम्। द्वारकायाश् निर्मागं राजसूयस्य दर्भनम्॥ २४२ ॥ उद्दाहं राजकन्यानां सहस्रापाच्च षोड़य। दशाधिकशतस्यापि पत्र यां दमनन्तथा । २४२। मित्रोपकरणश्चेव वाराणश्यास् दाहनम्। हरस्य जृन्भणं तत्र बाएस्य भुजकर्त्तनम् । २४४ ।। पारिजातस्य हरणं यद् यत् कर्मान्यदेव च। गमनं तीर्थयात्रायां मुनिसङ्प्रदर्शनम्॥ २४५.। सभ्भाषपाच्च बन्धूनां यम्सम्पादनं पितु:। शुभचरे पुनस्तत् त्या सारईं प्रदर्भनम्॥ २४६॥ करिषामि च तत्ैव गोपिकानाल्न दर्शनम्। तुभ्यमाध्याब्मिकं दत्वा पुनः सत्यं तया सह॥२४७॥ दिवानिभमविक्ेदो मया सार्मतःपरम्। भविष्तत त्वया साछं पुनरागमनं ब्रजे॥२४८ ॥ कान्ते विच्केदसमये वर्षायां अतके सति।
Page 85
नित्यं संमीलनं सप्ने भविष्यति त्या सह ।२४2॥ गतस्य द्वारकां लत्ती मम नाराययांशस्य। भतवर्षान्तरे साध्यान्य तान्य व सुनिव्चितम् । २५०॥ भविष्यति पुनस्तत्र वने वासस्वया सह। पुनः पितोस गोपीनां शोकसम्मार्जनं परम् ॥२५१। कत्वा भारावतरएं पुनरानमनं मम। त्वया सहापि गोलोकं गोपेमोपीभिरेव च ।२५२। मम नारायणांभस्य वाखया च पद्मया सह। वैकुराठगमनं राधे नित्यस्य परमात्मनः॥२५२॥ श्व तद्वीपे धम्मगेहमंथानाख् भविष्यति। देवानाञ्चव देवीनामंथा यास्यन्ति चाचयम्। पुनः संस्थितिरत्रव गोलोके मे त्या सह ॥२५४॥ द्त्येवं कथितं सवें भविष्यन्न शुभाशुभम्। मया निरूपितं यत्तत् कान्ते केन निवार्य्ते ॥२५५॥ द्त्येवमुक्का श्रीक्वषः कला राधां स्ववन्सि। तस्थी तख : सुरा: सर्वे सुरपत्नाथ्च दिप्मिता: ।२५६॥ उवाच श्रीहरिर्देवान् देवीश्व समयोचितम्। देवा सुच्कत काय्बाधें खालयं विषयोचितम् ॥२५०। गच्छ पार्वति कैलासं सुताभ्यां स्वामिना सह। मया नियोजितं क्म्मे सवें काले भविष्यति ॥२५८॥ भविता कलवा जन्म सर्वेषाञ्ज व्रजेखरि। तुद्रागाञ् व महतां देवं लम्बोदरं विना। २५८ ॥ प्रम्य ्ीहरिं देवा: खालयं प्रययुमुदा। लक्ष्मीं सरखतीं भत्या प्रमाम्य पुरुषीत्तमम् ॥२६०।
Page 86
ब्रह्मवैवतेंपुराये
इरिया योजितं कम्म कर्नु व्यगा महीं ययुः। भर्वा निरूपितं स्थानं देवानामपि दुर्ख भम् ॥ २६१ ॥ उवाच राधिकां कृष्णो वृषभानुग्टहं व्रज। गोपगोपीसमूहैय् सह् पूर्वनिरूपितैः । २६२। श्रहं यास्यामि मधुरां वसुदेवालये प्रिये। पच्चात् कंसभयव्याजादु गोकुलं तव सन्निधिम् ॥२६२। राधा प्रयाम्य श्रीक्ृष्ण रत्ताषङ्ग्जलोचना। भृशं रुरोद पुरतः प्रेमविच्छेदकासरा । २६४॥ स्थायं स्थायं क्वचित् यान्ती गत्वा गत्वा पुनः पुनः । पुनः पुनः समागत्य दर्शे दर्श हरमुखम् । २६५।, पपौ चक्षुख्कोराभ्यां निमेषरहिता सती।
ततः प्रद्त्तिषीक्वत्य सप्तधा परमेखरी। प्रणाम्य सप्तधा चैव पुनस्तस्थौ हरेः पुरः ॥२६७॥ श्रअग्म र्गोपिकानान्न विःसप्तभतकोटयः। आजगाम च गोपानां समूहः कीटिसंख्यक: ॥२६८। गोपानां गोपिकानाञ्न समूहैः सहह राधिका। पुनः प्रणम्य तं कवषां तत् तस्थी च नारद ।२६८ । वयस्त्रिंभद्दयस्याभिर्गोपीभि: सह सुन्दरी। गोपानाष् समूहैस प्रणम्य प्रययी महीम्। २७०। हरिया योजितं स्थानं प्रजग्मुर्नन्दगोकुलम्। वषभानुग्टहं राधा गोप्यो गोपहं ययु: ॥२७१॥ महीं गतायां राधायां गोपीभि: सह गोपकैः। बभूव श्रीहरि: सद: पृथिवीगमनोममुख: / २०२।
Page 87
ेउयजससव्म्।
सन्नाष गोपान् गोपीख नियोज्य खीयकमांथि। मनोयायी गबाथी जगाम मथुरां हरि:॥ २७३ I पूवं यद्यदपत्यक्ष देवकीवसुदेवयोः। बभूव सदस्तत् कंस: पुच्नषट्कं जघान है। २०४। शरेषांशं सप्तमं गभें माया चाऊष्य गोकुले। निधाय रोद्टियीगभें जगाम चान्नया हरः ॥२०५॥ दूति श्रीब्रम्मवैवत्तें महापुराणे नाराययनारटसंवादे
सप्मोड़ध्यायः ।
नारद उवाच।
तस्यातिरित्ं क्वष्सस्य महत्पुस्यकरं परम्। वद जन्म्र महाभाग तव्म्रमृत्युजरापहम् । १॥ वसुदेव: कस्य पुत्तः कस्य कन्या च देवकी। को वा वसुरदेवकी वा विवाहस्न तयोरवद। २ ॥ कथं नधान कंसस्तत्पुत्तषट्कं सुदारुणः । कस्तिन् दिने हरेर्नन्म श्रोतुमिच्छामि तद्ृद॥ २ ॥ नारायय उवाच। कवपो वसुदेवस देवमाता च देवकी। पूर्वपुष्यफलेनेव प्रापतुः श्रीहरिं सुतम्। ४ ॥
Page 88
म्र भवेवर्त्तंपुरा से
देवमीढ़ाव्मारिषायां वसुदेवी महानभूत्। यस्योद्जवे देवसस्ो वादयामास दुन्दुभिम् । ५॥ श्रानकञ्व महाहृष्टो श्रीहरेर्जनकञ्च तम्। सन्तः पुरातनास्तेन वदन्यानकदुन्दुभिम्॥ ६॥ आहुकस्य सुतः श्रीमान् यदुवंशसमुद्गवः। देवको ज्ानसिन्धुध् तस्य कन्या च देवकी॥७॥ गर्गो यदुकुलाचार्य्य: सम्बन्ध वसुना सह। देवक्या: कारयामास विधिवच्च यथोचितम्।८।। महासन्भृतसस्भारो वसुदेवाय सुक्षणे। उद्दाहे देवकों तस्ै देवकः प्रददी किल॥ ८ ॥ अखानाञ् सहस्राषि खर्णपात्रागि नारद। सालदृतानां दासीनां पतानि सुन्दराषि च ॥१० । नानाविधानि द्रव्याणि रत्नानि विविधानि च। मणिश्रेष्ठनि वज्जागि रत्नपावाषि नारद॥ ११ ॥ सद्रत्नभूषितां कन्यां पतचन्द्रसमप्रभाम्। व लोक् मोहिनीं धन्यां मान्यां श्रेष्ठाव्च योषिताम् ॥१२। रूपाधारां गुणधारां सस्मितां वक्रलोचनाम्। नवसङ्गमयोग्याञ्च प्रोद्विन्वनवयौवनाम्। तां ग्टहीत्वा रथे कवत्वा प्रस्थानमकरीत्तदा ॥। १३॥ वंसो हष्टः सहचरो भगिन्युद्दाहकमसि। तस्या रथसमीपेचागकत् कंसोऽपि तत्चणात् ।१४। कंसं संबोध्य गगने वाग् बभूवाशरीरियी। कथं हृष्टोऽसि राजेन्द्र शृणु सत्यवची हितम्। देवक्या अष्टमो गर्भो मृत्युहेतुस्तवेव हि । १५।
Page 89
श्रीक्वण नम्सण्डम्।
खुत्व वं देवकों कंस: खङ्गहस्तो महाबलः। दैववाक्याङ्जयात् कोपात् पापिष्ठो हन्तुमुद्यतः ।१६। तां हन्तुमुद्यतं दृष्टा वसुदेव: सुपरिडतः । बोधयामास नीतिव्नी नीतिभास्त्रविथारद: ।१७। वसुदेव उवाच। राजनीतिं न जानासि शृणु मे वचनं हितम् । यथस्करञ्च दोषन्नं शास्त्रोक्षं समयोचितम् ॥ १८।। अस्या एवाष्टमात् गर्भात् मृत्युश्त् तव भूमिप। इमां हत्वा हि दुष्कीत्तिं करोषि नरकं च किम् ॥१८। बधे च सुद्रजन्तूनां हिंसकानाञ् पगिड़तः। कार्षापयं समुत्सन्य मृत्युकाले प्रमुच्यते ॥२०॥ अहिंसकानां चुद्राणां बधे पतगुरं ध्रुवम्। प्रायश्चित्तं सृत्य काले कथितं पद्मयोनिना। २१॥ बधे विशिष्टजन्त नां पश्वादीनाव्च कामतः। ततः शतगुणं पापं निख्चितं मनुरब्रवीत्। नरायं स्ेष्ळजातीनां बधे पतगुणं ततः । २२ ॥ सहेानाञ् शतानाञ्ज यत् पापं लभते बधे। सच्छद्र कस्य च बधे तत् पापं लभते पुमान् ।२२। सत् शृसगां शतागाज्ज यत् पापं लभते बधे। तत् पापं लभते नूनं गोबधेनैव निश्चितम् ॥२४। गवां समगुणं पापं ब्राह्मसस्य वधे भवेत्। विग्रह वासमं पापं स्त्रीबधे लभते नरः। २५॥ विश्रेषती हि भगिनी पोषा या परयागता। स्तीहतायतपापज्च भवेत् तस्या बधे नृप। २६॥
Page 90
अभवेवतंपुराचे [·प्र०
तपो जपन दानस पूजनं तीर्थदर्भनम्। विप्रायां भोवनं होमं खर्गाथे कुरते नरः । २७। जलबुद्बुद्वत् सवे सप्नवद् भयदं भवम्। पश्यन्ति सततं सन्तो धर्मम कुर्वन्ति यत्रतः ॥२८॥ भम्नों च त्यज धर्मिष्ठ स्ववंभपद्ममास्कर। बुधा: कतिविधा: सन्ति सभायां पृच्छ तान् नृप :२८। अ्रस्यासैवाष्टमे गर्भें यदपत्य भवेन्म। बन्धी तुभ्य प्रदास्यामि तेन मे किं प्रयोजनम्। १०॥ अथवा यान्यपत्यानि भवन्ति ज्ानिनां वर। तानि सर्वाणि दास्यामि लत्ती नैको वरः प्रिय: ॥२१। भगिनों त्यज राजेन्द्र कन्यातुल्यां प्रियां तव। मिष्टावपानदानेन वर्द्ितामनुजां सदा ॥ २२ ॥ वसुदेववच: सुत्ा तत्याज भगनीं नृप: । वसुदेव: प्रियां नीला जगाम निजमन्दिरम् ।२२॥ क्रमादपत्यषट्कज्च यद् यद्ध तख् नारद। ददो तस्मे वसुः सत्यात् स नान क्रमेण तान् ।२४। देवक्याः सप्तमे गभें कंसी रचा ददौ भिया। रोड्टिीजठरे माया तमाक्लष्य ररच च ।। २५ । रकका: कथयामासुर्गर्भस्त्रावी बभूव तस्माद् बभूव भगवव्राम्त्रा सङ्गर्षयाः प्रभु: ॥२६॥ तस्या एवाष्टमो गर्भो वायुपूर्ो बभूव ह। ३०। गते च नवमे मासि दशमे समुपस्थिते। दृष्टि ददी च गर्भे स भगवान् सर्वदर्शंनः । ३८॥ सयं रुपवती देवी सर्वासां योषितां वरा।
Page 91
श्रीळ् पजवसंडम्।
बभूव दर्शनात् सद: सुन्दरी सा चतुगु था ।२२। ददर्यं देवकों कंस: प्रफुश्नवदनेवयाम्। तेजसा प्रञ्वलन्तीच मायामिव दियो दय ॥ ४0 ॥ ज्योतिषां संहतिश्वैव यथा मूर्ततिमतीमिव। दष्टा तामसुरेन्द्रख्च विस्यं परमंययौ । ४१ ॥ भस्मादर्भादपत्यञ्च मृत्युवीजं ममैव च। दत्य वमुक्का कंसच चक्रे रचां प्रयत्रतः। देवकीं वसुदेवस्च सप्दारे ररच च । १२ पूर्णें च दपमे मासि गर्भ: पूर्णो बभूव ह. बभूद सा चलसन्दा नड़रूपा च नारद। ४३। गर्भे च वायुना पूर्णे निलिप्ती भगवान् खयम्। छृत्पद्मदेशे देवक्ा ह्यविष्ठानं चकार ह॥ ४४। सा विश्न्भरगर्भा च मन्दिराभ्यन्तरे सती। उवास जड़रूपा च केशयुक्ता बभूव ह। ४५॥ उवास च क्षणं देवी चरासत्थाय तिष्ठति। चगं व्रजति पादैकं चपं खपिति तत्र वै ।४ ई। दृद्टा च देवकीं भीघ्र वसुदेवो महामना: । प्रसूतिसमयं दृष्टा सस्मार हरिमीशवरम् ॥ ४। रत्प्रदीपसंयुक्तमन्दिरे सुमनोहरे। स्थापयामास खज्रन्न लौहं तोयं हुताभनम् । ४८ मन्त्रपञ्ज नरश्नव बन्धुपत्नीभेयाकुल:। विद्वांसं ब्राह्मपञ्चव तती बन्धू ख सादरम् । ४2। एत्मिवन्तरे तस्यां रावौ ड़िप्रहरे गते। व्याप्तम्त गगनं मेघैः वगदुतिसमन्वितैः । ५०॥
Page 92
वुख वायवश्ेष्टा ययुनिद्रान्ट रकषकाः । अपेष्टिताश्च यने सृता दव विचेतना:॥५१॥ एतम्मिन्रन्तरे तत्रचाजग्म स्विदशेखराः। तुष्टुवुध म्भब्रह्म था गर्भस्थ परमेखरम्॥ ५२ ॥ देवा ऊचु:।
ज्योतिःसरुपो ह्वनघः सगुणो नि्गुणो महान् ।५३। भक्कानुरोवात् साकारी निराकारी निरङुशः। स्वेक्कामयच सर्वेभः सर्वः सर्वगुणाश्रयः॥५४। मुखदो दुःखदो टुर्गो दुर्ज़नान्तक एव च। निर्व्यूहा निखिलाधारो निःशङ्डो निरुपद्रवः । ५५ू । निरुपाधिश् निर्लिप्ो निरीहो निधनान्तकः। स्ाम्माराम: पूर्णकामो निर्दोषी नित्य एव च ॥ ५६॥ सुभगो दुर्भगो वाग्मी दुराराध्यो दुरत्ययः । वेदहेतुश्न वेदाश्न वेदाङ्गो वेदविद्विभु: ॥५७॥ दूत्येवमुक्का देवा प्रणोमुख्च मुद्दर्मुह्क:। हर्षाशुलोचना: सवें ववर्षु: कुसुमानि च॥ ५८ ॥ द्विचत्वारिंशन्नामानि प्रातरुत्थाय यः पहेत्। दढ़ां भति हरर्दास्यं लभते वाब्कितं फलम्॥ ५८ ॥
नारायग उवाच। द्ूत्येवं स्तवनं कवत्वा देवास्ते खालयं ययुः। बभृव जलवृष्टिस निरेष्टा मथुरा पुरी। घोरान्कार्रनविड़ा बभूव यामिनी मुने॥ ६० ॥
Page 93
श्रीअष्णजमसव्हम्।
गते सप्तमुहत्तें तु चाष्मे समुपस्थिते। ६१ ॥ वेदातिरित्त दुन्नये सर्वोत्क्यष्टे शभेक्षणे। शुभग्रहैद्ट ष्टलग्नेऽप्यटष्ट चाशुभग्रहै: । ६२ । अर्द्दराव समुत्पन्रे रोहिखामष्टमीतिथौ। जयन्तीयोगयुत्ते च चार्ईचन्द्रोदये मुने॥ ६२॥ दृष्टा दृष्टा चरं लग्नं भोता: सूर्य्याद्यस्तथा। गमने क्रममुल्जद्वा जग्मुर्मीनं शुभाशुभा: ॥। ६४ ।। सुप्रसन्ना ग्रहा: सर्वे बभूवुस्तत् संस्थिता: । एकादशस्थास्ते प्रीत्या मुहत्तें धातुराब्चया॥ ६३॥ ववर्षुश्च जलधरा ववुर्वाता: सुशीतलाः। सुप्रसन्ना च पृथिवी प्रसन्नाश् दियी दश ॥ ६६॥ ऋषयो मनवश्चैव यचगन्वर्वकिव्वराः । देवा देव्यस्न मुदिता ननृतुख्ापरोगणा:।। ६७। जगुर्गन्धर्वपतयी विद्याधर्य्यस नारद। सुखेन सुस्रुवुर्नद्यो जज्वलुश्नाग्नयो मुदा॥ ६८॥ नेदुर्दु न्दुभय:सर्गे चानकाश् मनोरमाः ।
जगाम सूतिकागेहं नारीरूपं विधाय भूः। जयशब्दः शङ्मभब्दो हरिशब्दो बभूवह॥ ७० ॥ एतस्मिन्नन्तर तत्न पपात देवकी सती। निःससार च वायुख् दैवकीजठरात्ततः ।। ७१॥ तत्नैव भगवान् कृशो दिव्यरूपं विधाय च। हृत्पद्मकोषाट देवक्ा हरिराविर्बभूव ह॥ ७२ ॥ भतीवकमनीयन्च शरीरं सुमनोहरम्।
Page 94
ब्रभवेवतंपुराषे
द्िभुजं मुरलीहस्त स्फुरनकरकुण्डलम्। ०३॥ दूषचास्यप्रसव्नास्य भक्तानुग्रहकातरम्। मजिरब्रेन्द्रसाराणां भूषगैस विभूषितम्। ७४ ॥ नवीननीरदश्यामं शोभितं पीतवाससा। चन्टनागुरुकस्तूरोकुङ्डुमद्रवचर्चितम्। ७X॥ भरत्पार्वणचन्द्रास्य विम्बाधरमनोहरम्। मयूरपुष्चूड़स्न सट्रतमुकुटो्वलम्॥ ५ई॥ तरिभङ्गवक्रमध्यक्ष वनमालाविभूषितम्। श्रोवत्सवच्चसं चारुकोसुभेन विराजितम्। किशोरवयसं शान्तं कान्तं ब्रह्म भयोः परम्॥ ०॥ ददर्भ वसुदेवच देवकीपुरतो मुने। सुष्टाव परया भत््या विस्मयं परमं ययौ॥ ७८ ॥ पुटान्जलियुतो भूत्ा भतिनस्त्रास्यकन्धरः । अश्ुपूर्णः सपुलको देवक्ा च स्त्रिया सह ॥०॥ वसुदेव डवाच। श्रीमन्तमिन्द्रियातीतमच्षरं निर्गुणं विभुम्। ध्यानासाध्यञ्च सर्वेषां परमात्मानमीखरम्। ८० ॥ सेच्छामयं सर्वरूपं सेच्छारूपघरं परम्। निर्लिसं परमं ब्रह्म वीजरूपं सनातनम् ॥८। स्थ लात् स्थ लतरं व्याप्तमतिसूत्षमदर्शनम्। स्थितं सर्वशरीरेषु साचिरूपमटृश्यकम् ॥ ८२ । भरीरवन्तं सगुपमशरीरं गुणोत्करम्। प्रछ्वतिं प्रक्वतीभष् प्राछ्मतं प्रक्वते: परम्। ८७। सर्वेंशं सर्वरूपन्न सर्वान्तकरमव्ययम्।
Page 95
०भ्र० 1
सर्वाधारं निराधारं निर्व्यूहं स्तौमि किं विभो । ८४। अ्रनन्त: स्तवनेऽथकोऽपका देवी सरखती। यं स्तोतुमसमर्थस पञ्चवक्रः षड़ाननः। ८्५॥ चतुर्मुखो वेदकर्त्ता यं स्तोतुमचमः सदा। गरेशी न समर्थश् योगीन्द्राणां गुरोगुरुः।८६।। ऋषयो देवताख्ैव मुनीन्द्रमनुमानवा:। खप्रे तेषामटृश्यञ्च त्वामेवं किं सुर्वान्त ते।८७॥ सुतयः स्तवनेऽशत्ताः किं सुवन्ति विपश्चितः। विहायैवं शरीरज्च बाली भवितुमहसि ॥ द6 ॥ वसुदेवऊतं स्तोत्र त्रिसन्य यः पठेब्नर:। भत्िदास्यमवाप्नोति श्रीक्वष्ण चरपाम्ब जे॥ ८2 ॥ विभिष्टपुत्र लभते हरिदासं गुणान्वितम्। सङ्कटं निस्तरेत् तूणें अत्र भीत्या: प्रमुच्ते। ८० ॥ दूति श्रीब्रभ्मवैव्त्तें वसुदेवक्वतं श्रीक्वष्पस्तीत्रम्। नारायण उवाच। वसुदेववचः सुत्वा तमुवाच हरि: खयम्। प्रसन्नवदन: श्रीमान् भकानुग्रहकातर: ।2१० श्रीक्वष्ण उवाच। तपसाच्च फलेनैव पुन्नोऽहं तव साम्प्रतम्। वरं हणुख भद्रन्ते भविष्यति न संभय: । ८२ । पुरा तपखिनां श्रेष्ठः सुतपास्व प्रजापतिः। पत्नम सह तपखिविन्या तपसाराधितस्वया। 2१ । पुचो मत्सटमस्तत् दृद्दा माच्च हतो वरः। मया दत्तो वरसुभ्यं मत्समी सविता सुतः ।८४ ।
Page 96
ब्रभ्मवेवर्त्तपुराये
दत्वा तुभ्य वरं तात मनसालोच चिन्तितम्। मत्समा नास्ति भुवने पुचतोऽहं तेन हेतुना । ८ ५ । तपसाष्ज प्रभावेष त्वमेव कश्यप: खयम्। सुतपा देवमातेयमदितिश्व पतिव्रता ॥ ८६॥ अधुना कश्यपांशस्त्वं वसुदेवः पिता मम। देवकी देवमतयमदितेरंशसभभवा। ८७। तवत्तोऽदित्यां वामनोऽहं पुत्तस्तेऽभेन सभभवः । अधुना परिपूर्णोऽहं पुत्तन्त तपसः फलात् ॥८॥ मां वा व्वं पुच्तभावेन ब्रद्मभावेन वा पुनः। मां प्राप्तोडसि महाप्राज्ज जीवन्मुक्ती भविष्यसि।८८॥ यशोदाभवनं शीघ्र मां गहीत्वा व्रजं व्रज। संस्थाप्य तत्र मां तात मायामादाय स्थापय ॥ १००॥ दूत्युक्का श्रीहरिस्त्र बालरूपी बभूव ह। नग्नं भूमो शयानव्न ददर्य श्यामलं सुतम् ॥ १०१ ॥ दृद्टा स बालकं तत्र मोहिती विशुमायया। किं वा कूटच्ज तन्ट्रायामपूर्वे सूतिकाष्टहे॥ १०२। इत्युक्का वसुदेवश्च समालोच्य स्त्रिया सह। गहील्वा बालकं क्रोड़े जगाम नन्दगोकुलम् ॥ १२०॥ गत्वा नन्दव्रजं शीघ्र विवेश सूतिका्टहम्। ददर्भ थयने न्यस्तां यशोदां निद्रयान्विताम्। निद्रान्वित् नन्दज्व सवें तत्न ग्टहे स्थितम् ॥ १०४॥ ददर्श बालिकां नग्नां तप्तकाच्चमसव्निभाम्। ईषद्वास्यप्रसन्नास्यां पश्यन्तों ग्हशखरम् ॥ १०५ ॥ तां दृद्टा वसुदेव विस्मयं परमं ययी ॥ १०६ ॥
Page 97
श्रीअ्मणजनपचम्। ८५
संस्थाप्य तत्र पुचनन्न कन्यामादाय सत्वरम्। वगाम मधुर्रां वस्तः खकान्तासूतिकास्टहम् ॥१.७॥ स्थापयामास तत्रव महामायाच बालिकाम्। रोर्धमानां तामेव दृद्दा बस्ता व देवकी। १०८ । रोदनैनैव सा बाला बोधयामास रचकान्। उत्थाय रचका: भीव्रं जग्टडुबांसिकां तदा। १०८। गहीत्वा बालिकां से च प्रजग्म : कंससव्निधिम्। बगाम देवकी पखात् वसुदेवस भोकतः । ११० ॥ दृष्टा प बालिकां कंसी नातिहष्टी महासुनी। रोरुदमानां कत्याणौं तहया न बभूव इ। १११। तां ग्हीता व पाषासे हन्तुं यान्तं सुदारुणम्। ऊचतुर्वसुदेवश् देवकी परमादरम्। ११२। भी भी कंस नृपश्रेष्ठ नीतिभास्त्रविभारद। निबोध वाक्यं सत्यक्व नीतियुतं मनोहरम् । ११२ । हत्वावयो: पुत्रषट्कं दया ते नास्ति बान्व। पधुना चाट्टमे नर्भें बालिकामवलां मम ॥ ११३ । हत्वा किं ते महैशय्यें भविष्यति महीतले। श्ीमेव हन्तुमबला किं वमा रवमूईनि। ११५ ॥ इतेवमुका तं वसुदेवकी च सभातले। करोद पुरतस्तत कंसस व दुरावनः । ११६। बंसस्तयोवंचः ऋुत्वा तामुवाच सुदारुप:। शृण वाक्यं महीयश् निबोध बोधयामि तै । ११७। कंस उवाच। ससेन पर्वतं हन्तु प्रत्मो धाता व दैवतः। 5-5
Page 98
कीटेन सिंहशादू लं मथ केन गजं तथा। ११८। शिशना व महावीरं महान्तं चुट्जन्तुभि:। सूषिकेष च मार्जारं मरडूकेन भुजङ्गमम् ॥११८। एवं जन्धेन जनकं भचय पैव च भचकम्। वड्चिना च जलं मष्टं वष्चि शुष्कलणेन च॥ १२० ॥ पीता: सप समुद्राश् द्विजैनैकेन जनुना। धातुमतिविचिता च दुर्स्नेया भुवनत्रये॥१२१। दैवेन बालिका नष्टुं मां समर्था भविष्यति। बालिकाव्व बधिष्यामि नात कालविचारणा ॥ १२२॥ द्वत्येवमुक्का कंसच स्टहीत्वा बालिकां तदा। हन्तुमारब्यवान् कंसस्तमुवाच वसुस्तदा। हथा हिंसितवान् राजन् देहि बालां ऊपानिधे ।१२२ स तच्कुत्वा विचारभः कंससुष्टो महामुने। संबोधयन्ती तत्र व वाग्बभूवाभरीरियी॥ १२४ ॥ है कंस हंसि कां मूढ़ न विभ्वाय विधेर्गतिम्। कुलचित्ते निहन्तास्ति काले व्यक्नो भविष्यति ॥१२५। सुत्वैवं देववाणीज्ज तत्याज बालिकां नृप: ॥ १२६॥ वसुदेवो देवकी च तामादाय मुदान्वितः । जग्मतुः सग्टहं तो च कन्यां कत्वा सवचसि॥ १२७। मृतामिव पुनः प्राप्य ब्राह्मबेय्यी ददी धनम्। सा परा भगगिनी विप्र कप्पस्य परलाम्नः । एकानंशेन विख्याता पार्वत्यंपसकड्ग॥ १२८॥ वसुस्तां द्वारकायान्तु रुकिकिरद्रह। गि। ददी दुर्वाससे भन्न्या शङ्तरंगायउतः।१२2॥
Page 99
2प्र० ] 59
एवं निगदितं सवें कथाजभानुकीर्त्तनम्। जन्नमृत्युजराविन्नं सुखदं पुरयदं मुने । १२०॥ इति श्ीव्रह्मवैवर्त्ते महापुराणे नारायणनारदसंवादे श्रीक्वषणजन्मखणडे सप्तमोऽध्यायः ।
भष्टमोऽध्यायः।
नारद उवाच। जन्नाष्टमीव्रतं ब्रूहि व्रतानां व्रतमुत्तमम्। फलं जयन्तीयोगस्य सामान्येन च साम्प्रतम् ॥१॥ को वा दोषोऽप्यकरणे भोजने वा महासुने। उपवासफलं किंवा जयन्त्याच्च सुसममतम् । २ ॥ व्रतपूजाविधानन्न संयमस्य च साम्प्रतम्। उपवासपारणयो: सुविचार्य् वद प्रभो: ॥२॥ नारायण उवाच। ऊत्वा दविष्यं सप्तम्यां संयतः पारे तथा। अवयोदयवेल्ायां समुत्याय परेऽहनि ॥ ४ ॥ प्रातःऊवत्यं संविधाय साता सङ्गल्पमाचरेत्। ब्रतोपवासयोव्र अन् श्रीक्ृष्णप्रीतिहेतुकम् ॥। ५ । मन्वादिदिविसे प्राप्त यत् फलं स्नानपूजनैः । फलं भाद्रपदेषष्टम्यां भवेत् कोटिगुणं हिज ॥ ६ ॥ तस्यां तिथी वारिमात पितृणां यः प्रय्कति। गयाय्रादं ऊवतं तेन पताब्द नात संभय:।।७।।
Page 100
मअवेवसंपुरापे
खात्वा नित्यक्रियां छत्ा निर्माय सूतिकाण्टहम्। बौहखजं वञ्िजालैर्युत रवकसडकेः।८। तत्र ट्रव्यं बहुबिधं नाड़ीक्केटनकर्त्तनम्। धावीसरूपां नारीच्व यत्रतः स्थापयेद् बुधः ।2। पूजाद्रव्यापि चारुषि सोपचाराणि घोड़य। फलान्यष्टो च मिष्टानि,द्रव्याए व हि नारद *१०॥ जातीफलस् ककोलं दाड़िमं स्तरीफलन्तथा। नारिकेलञ् जम्बीरं कुषाएडस् मनोहरम् । ११ । शसनं वसनं पाव मधुपकैं तथैव च। अर्ध्यमाचमनीयव् स्नानोयं थयनन्तथा । १२। गन्वपुष्प्च नैवेद्य ताम्बूलमनुलेपनम्। धूपदीपो भूषयञ् चोपचाराि षोड़म ॥ १२ ॥ पादप्रचालनं ऊत्वा धत्वा धोते व वाससी। आचम्य चासने स्थित्वा खस्तिवाचनपूर्वकम्। १४॥ घटस्यारोपयं खत्वा सम्पूज्य पञ्च देवता: । घटे ह्यावाइनं छत्वा त्रीऊष्ं परमेश्वरम्। १५॥ वसुदेवं देवकीक्ष यमोदां नन्दमेव प। रोहिणीं बलदेवस् षष्ठीदेवीं वसुन्वराम् । १६। रोहिणीं ब्राद्मपील्वेव ह्यष्टमीं स्थानदेवताम्। ऋ्रखत्थामा सह बलि हनूमन्त विभीषणम् ।१०॥ ऊपं परथरामश् व्यासदेवं सृकएडकम्। सर्वस्यावाहनं ऊत्वा ध्यानं कुर्जाधरेसथा। १८॥ पुष्पकं मस्तके न्यस्य पुनर्ध्याबेडिचचयः । ध्यानस सामवेदोन गृष्ड वच्यामि नारद।
Page 101
ब्रम्मया कथितं पूवे कुमाराय महालन। १८। बालं नीलाम्बुदाममतिथयरचिर' सेरवक्राम्बुजाभं ब्रम्म थानन्तधरमेःकवतिकतिदिवसैः सूयमानं परं यत्। ध्यानासाध्यमृषीन्द्रैर्मुनिमनुजवरैः सिबसडवैरसाध्य योभीन्द्रावामचिन्त्यमतिशयमतुलं साचिरुपं भजेऽहम् ॥।२०। ध्यात्वा पुष्पक्ष दत्त्वा तु तत् सरवें मन्त्रपूर्वकम्। द्त्वा व्रती व्रतं कुर्य्यात् शृण मन्त्रं यथाक्रमम् ॥ २१॥ भासनं सर्वशोभाव्य सद्रवंमधिनिर्मिंतम्। विचिवितश् चित्रेव ग्ह्यतां शोभनं हर॥ २२ ॥ वसनं वक्रिशदत्न निर्मितं विश्वकमंषा। प्रतप्तसवर्णखचितं वसनं ग्टह्यतां हरे। २२। पादप्रचालनार्थन्न खर्षपात्रस्थितं जलम्। पवित्र निम्नलं चारु पुष्प पाद्ञ् सह्यताम् ॥ २४॥ मधु सर्पिदेधि चीरं थर्करासंयुतं परम्। खवर्षपावस्थितं देयं स्नानार्थं स्टह्यतां हर॥ २५॥ दूर्वाचतं शुक्कपुष्प सच्छतीयसमन्वितम्। चन्दनागुरुकस्तू रीसहितं ग्ह्यतां हरे। २६। सुखादु सचकतोयच वासितं गन्धवसुना। शुद्धमाचमनाईज् ग्टह्हतां परमेखर । २७॥ गन्धद्रव्यसमायुत विषुतैलं स्वासितम्। आमलक्ा द्रवच्चैव स्नानीवं ग्टह्यतां हरे। २८॥ सद्रतमय्तिसारेण रचितां सुमनोहराम्। क्वादितां सूत्ष्मवस्त्रेष पय्याध् सह्यतां हरै। २८। सचूर्णो इचभेदानां भूलानां द्रवसंयुत:।
Page 102
20 ब्रम्मवेवर्संयुराथे
कस्तू रीरससंयुत्तो गन्धोडयं ग्टह्यतां हरे । ₹०। पुष्प सुगन्धिसंयुत्तां वनस्पतिसमुङ्जवम्। सुप्रियं सर्वदेवानां ग्टह्यतां परमेशर॥ ३१। भर्कराखस्तिकातन्त मिष्टद्व्यसमन्चितम्। सुपक्वफलसंयुतं नैवेद्य गद्यतां हरे । २२ ॥ ीतलं शर्करायुत्तं चीर खादु सुपक्ककम्। लडड कं मोदकच्चैव सर्पिंः चीरं गुड़ मधु। नवोदृतं दधि तक्रं नैवेद्य ग्टद्यतां हरे। २२ । ताम्बूलं भोगसारच् कर्पूरादिसमन्वितम्। मया निवेदितं भत्या ग्टद्यतां परमेशर। ३४ ॥
आवीरचूं रुचिरं ग्टह्यतां परमेश्वर । ३५। तरुभेदरसीत्कर्षी गन्धयुक्ताग्निना सह। सुप्रियः सर्वदेवानां धूपोऽयं गह्यतां हरे। २६॥ घोरान्कारनाश्रेैकहेतुरेव शुभावहः। सुप्रदीपो दीप्तिकरो दीपोडयं ग्टह्यतां हरे। ३०॥ पवित्र निम्नेलं तोयं कर्पूरादिसुवासितम्। जीवनं सर्वजीवानां पानार्थ ग्द्यतां हरे। ३८॥ नानापुष्पसमायुत ग्रथितं सूक्षतन्तुना। भरीरभूषएवरं मात्यव्व प्रतिग्टद्यताम्। २८। दत्त्वा देयानि द्रव्याबि पूजोपयोगितानि च। व्रतस्थानस्थितं द्रव्य हरये देयमेव द ॥४० ॥ फलानि तरुवीजानि खादूनि सृन्दराषि च । वंशव द्विकरस व ग्टद्न्तां परमेश्वर।४१ ।
Page 103
आवाद्टितांय देवांख प्रत्येकं पूजयेद ब्रती। संपूज्य भत्तिभावेन दद्यात् पुष्पान्ततितयम् । ४२॥ सुनन्दनन्दकुमुदान् गोपान् गोपीस राधिकाम्। गणेशं कार्ततिकेयन ब्रझ्मायन्न भिवं शिवाम् । ४२। लक्ष्मों सरखतीच्च व दिक्पालांख ब्रहांस्तथा। शेषं सुदर्भनञ्जव पार्षदप्रवरांस्था । 8%॥ संपूज्य सवदेवांस प्रणम्य दण्हवद् भुवि। ब्राअ्मपेभ्यश नैवेद्य दत्वा दद्याज दविग्राम् १४५। कथाष्ट जन्माध्यायोतां मृखयाद्वतिभावतः। तदा कुयासने स्थित्वा कुर्य्याद जागरणं व्रती ।४६। प्रभाते चाड्िकं कत्वा संपूज्य श्रीहरिं मुदा। ब्राह्मपान् भोजयित्वा च कुर्य्यात् श्रीहरिकीर्त्त नम् ॥४9 नारद उवाच। व्रतकालव्यवस्थान्न वेदोक्कां सर्वसम्पताम्। वेदार्थक्व समालोच्य संहिताप्व पुरतनीम् ।४८। उपवासे जागरणे ब्रते वा किं फलं भवेत्। किं वा पापं तत् भुक्का वद वेदविदां वर॥ ४2॥ नारायण उवाच। अष्टमीपादमेकन्तु रात्राद्वें यदि दृश्यते। स एव मुख्यकालश्च तत्र जात: सयं हरिः ॥ ५० ॥ जयं पुखञ् कुरुते जयन्ती तेन सा स्मृता। तवोपोष व्रतं ऊत्वा कुर्य्यादु जागरणं बुधः ॥ ५१॥ .
सर्वापवाद: कालोऽयं प्रधान: सर्वसम्पतः । इति वेदविदां वाणी चेत्युक्ता वेधसा पुरा । ५२॥
Page 104
बरम्मवेवतंपुराये
तत जागरणं छत्वा यश्चोपोष्य व्रतं चरेत्। कोटिजन्ार्जितात् पापानुष्यते नाव संशय: । ५२॥ वर्जनीया प्रयवेन सप्तमीसहिताष्टमी। सा सर्वाणि न कर्त्तव्या सप्तमी सहिताट्टमी। ५४॥ भविदायान्तु ऋचायां आतो देवकीनन्दन: । वेदवेदाङ्गगुप्ते च विभिष्टे मङगले चणे। व्यतीते रोहिणीऋसे व्रती कुर्य्याच् पारगम्। ५भ॥ तिथ्यन्ते च हरिं स्पृत्वा कवत्वा देवासुरार्चनम्। पारणं पावनं पुंसां सर्वपापप्रयाथनम्। ५६॥ उपवासाङ्गभूतन्न फलदं शुद्धिकारगम् । सर्वेष्वेवोपवासेषु दिवापारसमिष्यते॥ ५७॥ अन्यथा फलहानि: स्याद् कते धारणपारये। ५ू८॥ न रातौ पारणं कुर्य्याटते वै रोहगीव्रतात्। निशायां पारणं कुर्ययादु वर्जयिल्ा महानिगाम् A४॥ पूर्वाह्ल पारणं शस्तं क्ृत्वा विप्रसुरार्चनम्। सर्वेषां सम्मतं कुर्य्याद व्रते वे रोहिणीव्रतम् । ६•॥ बुधसीमसमायुक्ता जयन्ती यदि लभ्यते। न कु्य्यांदु गर्भवासन् तत्र कत्वा व्रतं व्रती। ६१। उदये चाष्टमी किश्चिन्नवमी सकला यदि। भवेद् बुधेन्टुसंयुत्ता प्राजापत्वर्वसंयुता । ६२। अपि वर्षशतैनापि लभ्यते वा न लभ्यते। व्रती च तद् व्रतं कवत्वा पुंसां कोटी: समुदरेत् ॥ ६२ ॥ तृपां विना व्रतेनापि भक्ानां हीनसम्पदाम्। कबेनेवोपवासेन प्रीती भर्वातत माधव: । ६४ ।।
Page 105
श्रीष्पाननपच्म्।
अतत्या मानोपचारेण रावो जागरसेन च। फलं ददाति दैत्यरिर्जवन्तीव्रतसभ्भवम्॥ ६K। वित्तशाव्यमकुर्वाणः सम्यक् फलमवापुयात्। सुर्वाप: वित्तशाव्यस्न सभते सट्भं फलम् । ६६ ।। अष्टम्यामथ रोहिएयां न कुर्य्यात् पारणं बुधः। हन्यात् पूर्वकवतं पुष्तसुपवासार्जितं फलम्। ६७। तिथिरष्टगुणं हन्ति नवतन्न चतुर्गुथम्। तम्मात् प्रयत्नतः कुर्य्यात् तिथिभान्ते च पारणम् ।६८। महानिभायां प्राप्तायां तिथिभान्त यदा भवेत्। ततीयेऽड्डि मुनिश्रेष्ठ पारमं कुरुते व्रती। ६८॥ षगम इर्त्तें व्यतीत तु रात्रावेव महानिया। लभते ब्रह्महत्याष्ट तत्र भुक्का घ नारद। ००। गोमांसविएम तसमं ताम्बूलन्न फलं जलम्। पुंसामभष्य शज्ायामोदनस्यापि का कथा। ०॥ तियामां रजनीं प्राहुस्यक्वाद्यन्तचतुष्टयम्। दण्हानां तदुभे सन्ये दिवसाद्यन्तसंज्षिते। ७२। जन्नाष्टम्यान्न शुद्ायां कत्वा जागरवं व्रतम्। शतजनाऊ्मतात् पापान्मुच्यते नाव संशय: । ७३। जन्माष्टम्याच्च शुद्धायामुपोष्य केवलं नरः । भख्मेधफबं तस्य व्रतं आागरणं विना। ७४। यद बाख्ये यञ्च कौमारे योवने यच्च वार्डके। सप्तजन्मरक्वतात् पापान्मुच्यते नाव संभय: ॥ ०५ । श्रीक्वष्णवस्मदिवसे यस भुख्त्े नराधम: । स भवेवातगामी च ब्रह्महत्याभतं समेत् । ०६।।
Page 106
मच्मवेवर्तपुराये [*प०
कोटिजन्ाजिंतं पुरवं तस्य नश्यति निवितम्। अनईंसाशचिः शखत् दैवे पैळे च कममरेसि।७। अन्त वसेत् कालसू यावच्चन्द्रदिवाकरौ। क्वमिभि: शूलतुत्यैश् तीक्षणादंष्ट्रेस भचितः। ७८। पापी ततः समुत्याय भारते जनम वेज्ञभेत्। षष्टिवर्षसहस्रायि विष्ाया्ज क्वमिरभवेत्। ७2॥। ग्टध्र: कोटिसहस्राषि पतजन्मानि शूकर। खापदं पतजन्मानि शृगातः पतजमसु। सप्तजन्मसु सर्पश्च काकस सपजनासु ॥८0॥ तसो भवेवरो मुकी गलत्कुष्ठी सदातुरः। ततो भवेत् पशघ्रश्च व्यालग्राही तती भवेत् । ८१।। तदन्त च भवेहस्युर्धमेहीनो नरघ्नकः।८२॥ ततो भवेत् स रजकस्तैलकारस्तती भवेत्। ततो भवेहेवलय ब्राह्मवस सदाशचिः ।।८३। उपवासासमर्थसेदेकं विप्रञ्च भोजयेत्। तावद्नानि वा दद्यादु यद्भुत्त द्विगुव भवेत् ॥ ८४॥ सहस्त्रसम्मितां देवीं जपेद वा प्राणसंयमम्। कुर्य्यादु ब्वादभसंख्याकान् यथारथं तद् व्रते नरः ॥८५ू।। द्ूत्येवं कथितं वत्स अुतं यहर्मवक्कतः । व्रतोपवासपूजानां विधानमक्कते च यत् ।। ८६ । इति श्रीम्रद्मवेवत्त महापुराणे नारायणनारदसंवादे
निरुपयं नामाष्टमाऽध्यायः ।
Page 107
2प० ] ex
नवमोऽ्ध्यायः ।
नारद उवाच।
संस्थाप्य गोकुखे क्था यशोदामन्दिरे वसुः। जगाम सवग्टहं नन्दः किं चकार सुतोत्सवम् ॥ १॥ किं चकार हरिस्तत्र कतिवर्षस्थितिर्विभो: । बालक्रीड़नकं तस्य वर्णय क्रमशः प्रभो॥२॥ पुरा कता या प्रतिभ्जा गोलोके राधया सह। तत् कवतं वीन विधिना प्रतिन्नापालनं वने। २॥ कीटक् वृन्दावनं रासमएडलं किंबिधं बद। रासक्रीड़ां जलक्रीड़ां संव्यस्य वर्षय प्रभो॥ ४ ॥ नन्दस्तप: किं चकार यशोदा चाथ रोहिषी। हरे: पूर्वश्व हलिन: कुतर जन्म बभूव ह॥ ५॥ पीयूषखएडमाख्यानमपूर्वे श्रीहरे: स्मृतम्। विशेषतः कविमुखे काव्य नूब पदे पढे।६॥ खरासमएडलक्रीड़ां वर्षयख त्वमेव च। परोक्षवर्णनं काव्य प्रशस्तं दृश्यवर्णानम्॥ ७॥ श्रीक्ृष्णो भगवान् साचाद् योगीन्द्रासां गुरोगुरुः। वो यस्यांभः स तु जनस्तसवैव सुखतः सुखी॥८ ॥ त्वयेव वर्णितो पादी विलीनी तु युवां हरैः। साचाद् गोलोकनाथांशस्वमेव तत्समो महान्। 2
Page 108
मभ्ववर्ततपुराषे
नारायप उवाच। ब्रम्म पशेषविध्रेशाः कूर्मो धर्मोऽयमेव थ। नरस कार्त्तिकेयय श्रीक्कष्णांथा वयं नव। १०। ्रही गोलीवनाथस्य महिमा केन वर्खते। यं सयं नो विजानीमी न वैदा: किं विपस्चित: ॥११। शूकरी वामन: कल्की बोष: कपिलमीनको। एते चांभा: कलायान्धे सत्ेव कतिधा मुने ॥ १२। पूर्गों वृसिंहो रामय खेतद्वीपविराट् विभु:। परिपूर्णतमः कृषो वैकुगठ गोकुले खयम् ॥ १३ ॥ वैकुगढे कमलाकान्तो रूपभेदाच्चतुर्भुजः। गोलोके गोकुले राधाकान्तोडयं द्विमुजः खयम् ।१४॥ अस्यैव तेजो नित्य् चित्ते कुर्वन्ति योगिनः । भत्ता: पांदाम्बुनं तेजः कुतस्तेजखिन विना ॥१५H ऋृशु विप्र वर्षयामि यथोदानन्दयोस्तप: । रोहिखाच यतो हेतोर्दंटशस्ते हरमुखम् । १६ ॥ वसूनां प्रवरी नन्दो नाम्ा द्रोबस्पोधन: । तस्य पत्नी धरा साध्वी यशोदा सा तपखिनी ।१०। रोहिषी सपमाता च कटुख स्पकारिणी। एतेषां जन्नचरितं निबोध कथयामि ते॥ १८। एकदा च धराद्रोगी पर्वते गन्धमादने। पथ्यदे भारते वर्षें गौलमान्रमसब्रिधौ। १८। चक्रतुख तपस्तत् वर्षायामयुतं मुने। कवणस्य दर्शनार्थत्व निर्जने सुप्रभातटे। न ददर्भ हरिं ट्रोगो धरा चैव तपस्विनी॥ २०॥
Page 109
त्रीळ्पवनवणम्।
सलाग्निकुएडं वैराग्यात् प्रवेषं समुपस्थितो। २१॥ तो मर्त्तुकामौ दृष्टा च वाग् बभूवाशरीरियी। द्रकथ: श्रीइरिं पृथ्वां गोकुले पुत्नरूपियम् । २२॥ जन्मान्तरे वसुश्रेष्ठ दुर्दशैं योगिनां विभुम। ध्यानासाध्यञ्च विदुषां ब्रझ्मादीनान्ज वन्दितम् ॥२२। सुत्वैवं तद्राद्रोणी जग्मतुः सालयं सुखात्। लव्धा तु भारते जन्म दष्ट ताभ्यां हरिर्मुखम् ॥ २४ ॥ यथोदानन्दयोरव कथितं चरितं तव। सुगोप्य देवतानाप् रोहिणीचरितं ऋृण ॥२५। एकदा देवतामाता पुष्पोत्सवदिने सती। विज्ञापनञ्जरद्वारा चकार कश्यपं मुने ॥ २६॥ सुसाता सुन्दरी देवी रतालङ्गारभूषिता। चकार वेश विविधं ददर्श दपसे मुखम ॥२७॥ कस्तूरीविन्दुना सार्डवं सिन्दूरविन्दुसंसुतम्। रलकुगइलथोभाव्य पत्राभरसभूषितम्॥ २८॥ गनमौक्तिकसंयुत्त नासायं सुमनोह्रम्। भरत् पावणाचन्द्रास्यं भरत्पङ्गजलीचनम्।
पक्कदाड़िम्बवीजाभदन्तराजिविराजितम्। पक्कविम्बाधरीष्ठव्न सस्ितं सुन्दरं सदा ।२० ॥ शतीव कमनीयञ्न मुनीन्द्रचित्तमोहनम् ।। ३१ ॥ एवन्भूतं मुखं दृष्टा सुन्दरी खग्हे खिथिता। पश्यन्ती पतिमार्गञ कामबाषप्रपीड़िता। ३२। शञ्ाव वार्षामदिति: कश्वपं कट्ठसंयुतम्। 5-2
Page 110
बह्मवैवर्तपुराखे
रसभावसमारभा तस्या वचस्थले स्थितम् ॥ २३॥ गुत्वा चुकोप साध्वी सा हताशा रतिकातरा। न शथाप पतिं प्रेम्खा अथाप सर्पमातरम्॥ ३४ ॥ न देवालययोग्या सा धम्मिंष्ठा धर्मनाशिनी। दूरं गच्कतु खर्खोकादु यातु योनिष्व मानवीम् । २५। सुत्वैवं सा चरद्वारा भशाप देवमातरम्। सा चैवं मानवीं योनिं यातु मत्यें जवायुताम् ॥ ३६॥ कश्यपो बोधयामास कद्ुच् सपेमातरम्। काले यास्यसि मर्त्यञ्ज मगा सह शचिस्मिते। त्यज भीतिं लभ मुदं द्रन्यसि श्रीहरेमुंखम् ॥ २७॥ एवमुक्का कश्यपश्च प्रजगामादितेर्गृह्म्। वाष्कां पूर्णाञ्च तस्याश्च चकार भगवान् विभु: ॥३८॥ ऋती तव महेन्द्रश्च बनूव ह सुरर्षभः ॥३८। प्रदितिदेवकी चैव सर्पमाता च रोहिणी। कश्यपो वसुदेवश्च श्रीक्वष्णजनको महान् ॥४0 0 रहस्यं गोपनीयच्ज सवे निगदितं सुने। अधुना बलदेवस्य जन्नमाख्यानं भुने मृख। अनन्तस्याप्रमेयस्य सहस्रशिरस: प्रभो: । ४१ । रोहिसी वसुदेवस्य भार्य्वारत्नज्ज प्रयस्ती॥। ४२॥ जगाम गोकुलं साध्वी वसुदेवानया मुने। सङ्गर्षरास्य रचार्थं कंसभीता पलायिता । ४३। देवक्या: सप्तमं गवें माया कृप्णाच्नया तदा। रोहिखा जठरे तव स्थापयामास गोकुले। संस्थाप्य च तदा गभे कैलासं सा जगाम ह।। ४४।
Page 111
श्रीअ्षजनखव्हम्। 22
दिनान्तरे कतिपये रोहिणी नन्दमन्दिरे॥ ४५॥ सुसाव पुत्न क्ृषणांथं तप्तरीप्याभमीशरम्। ईषद्ास्यं प्रसन्नास्यं ज्वलन्त ब्रह्मतेजसा ॥ ४६॥ तस्यैव जन्ममातण देवा: प्रसुदिरे तदा। सगें दुन्दुभयो नेदुरानका मुरनादयः। नयशब्द प्रङ्मशब्द चक्रुर्देवा मुदान्विता: ।४७॥ नन्दो हृष्टो ब्राह्मरोभ्यो धनं बहुविधं ददौ। चिच्छेद नाड़ीं धात्ी च स्नापयामास बालकम् ॥४॥ अयशब्दं जगुर्गोप्यः सर्वाभरषभूषिताः। परपुत्तोत्सवं नन्दश्नकार परमादरात् ॥ ४2 ॥ ददौ यशोदा गोपीभ्यो ब्राह्मणीभ्यो धनं मुदा। नानाविधानि द्रव्यासि सिन्दूरं तैलमेव च ॥ ५० ॥ दूत्येवं कथितं वत्स यशोदानन्दयोस्तपः । जन्नाख्यानञ्ज हलिनो रोहिणीचरितं तथा॥ ५१ ॥ अधुना वाव्कनीयन्त नन्दपुत्तीत्सवं शृख। सुखदं मोचदं सारं जन्ममृत्युजरापहम्। ५२। मङ्गलं कवषचरितं वेष्वानाञ्ज जीवनम्। सर्वाशुभविनापच्च भत्तिदास्यप्रदं हरेः॥ ५३ ॥ वसुदेवश् श्रीक्ृष्ण' संस्थाप्य नन्दमन्दिरे। गहीला बालिकां दृष्टो जगाम निजमन्दिरम् ॥ ५४ ॥ कथितं चरितं तस्या: शुतं यत् सुखदं मुने। अधुना गोकुले कवषचरितं शृण मङ्गलम् ॥ ५५॥ वसुदेवे ग्ठहे याते यथोदा नन्द एव च। मङ्गले सूतिकागारे जयागारे जयान्विते। ५६ ।।
Page 112
१:० [2 w.
दृदभ पुत्त भूमिष्ठ नवीननीरदप्रभम् । अतीव सुन्दरं नग्नं पशन्त स्टहगेसरम्। ५७ भरतृपार्व चन्द्रास्यं नीलेन्दीवरलोचनम्। रुदन्तञ्त हसन्तञ् रेशुसंयुत्तविग्रहम्। हस्तद्वयं भुविन्यस्त प्रेमवन्तं पदाम्ब अम्॥ ५८ ॥ दृष्टा नन्दः स्त्रिया साडे हरिं हष्टो बभूव ह। ५८॥ धात्री तं स्नापयामास शीततोयेन बालकम्। चिच्छेद नाड़ों बालस्य हर्षाद् गोप्यो जयं जगु: ।६०। आजग्म र्गोपिका: सर्वा वृहत्श्रोरयश्चलत्कुचाः । बालिकास ववःस्थास विप्रपत्ास सूतिकाम् ॥६१॥ आशिषं युयुजुः सर्वा दद्टशुर्बालकं मुदा। कोड़े चक्रुः प्रशंसन्त्य ऊषुस्तत् च काशन ॥ ६२॥ नन्दः सचेल: सात्वा च धृत्वा धौते च वाससी। पारम्पर्य्विधिं तव चकार हष्टमामस: । ६२॥ ब्राह्मणान् भोजयामास कारयामास मङ्गलम्। वाद्यानि वादयामास वन्दिभ्यअ्च ददुर्धनम् ॥ ६४ ॥ ततो नन्दस सानन्द ब्राह्मरभ्यो धनं ददौ। सद्रतानि प्रनालानि हीरकासि च सादरम्॥ ६ ५ ॥ तिलानां पर्वतान् सप्त सुवर्सशतकं मुने। रोप्यं धान्याचलं वस्त्रं गोसहसत्रं मनोरमम् ।। ६६ ।। दधि दुग्धं थर्कराज्ज नवनीतं छृतं मघु। मिष्टाव लड्डकीवस् खादूनि मोदकानि च। ६७ । भूमिञ्च सर्वशस्याव्यं वायुवेगांसतुरङ्गमान्। ताम्बूलानि च तेखानि दख्ा हष्टो बभूब इ । ६८ ।
Page 113
2प्र० ] श्रीक्मष्पजनाखणम् । १०१
रच्चितु सूतिकामारं योजयामास ब्राम्मणान्। तत्र मन्त्रन्नमनुजान् स्थविरान् गोपिकागणान् ।६ट।। वेदांख् पाठयामास हरेर्नामैकमङ्गलम्। भक्र्या च ब्राह्मगद्दारा पूजयामास देवताः ॥ ७0 ॥ सस्मिता विप्रपत्नाच्च वयस्था: स्विरा वराः। बालिकाबालकयुता आजरम् नेन्दमन्दिरम्। तैभ्योऽपि प्रददी रत्न धनानि विविधानि च । ७१ ॥ गोपालिकाच वड्याश् रवालङ्गारभूषिता: । सस्पिरिता: शीव्रगामिन्यः आरजग्म, र्नन्दमन्दिरम्। वववस्त्रागि रोप्यासि गोसहस्राणि सादरम् । ७२ ॥ नानाविधाय गणका ज्योतिःशास्त्रविशारदा:। वाकसिद्ाः पुस्तककरा आ्जग्म नन्दमन्दिरम् ॥ ७३ ॥ नन्दस्तेभ्यो नमस्कत्व चकार विनयं मुदा। आशिषं युयुजुः सर्वे दद्टशुर्बालकं परम् । ७४ ॥ एवं संभृतसभ्भारी बभूव व्रजपुङ्गवः । गणकेः कारयामास यद्भविष्यं शुभाशुभम्। ०५।। एवं ववद बालय शुक्कपच्े यथा पथी। नन्दालये हली चैव भुङती मातु: पयोधरम्। ७६॥ तदा च रोहिसी हष्टा तत्न पुत्त्रीव्सवे मुदा। तेलसिन्दूरताम्बूलं धनं ताभ्यो ददी मुने।७ ॥ दत्त्ाभिषश्च शिरसि ताथ्च ते खालयं ययुः। यशोदारोहिणीनन्दास्तस्थुर्गेहे मुदान्विताः॥७८। दूति बोब्रह्मववत्ते महापुराण नारायमनारदसंवादे श्रीकृणाजभखगडे नन्दपुत्तोक्षवो नाम नवमोऽध्यायः।
Page 114
१०२ [१०त्र०
दशमोऽध्यायः।
नारायम उवाच।
अथ कंस: सभामध्य खर्सिंहासनस्थितः । शुश्धाव वाचं गगने सुनृतामशरीरिणीम् ॥ १॥ किं करोषि महामूढ़ चिन्तां खम्नयस: कुरु। जातः कालो धरएां ते तिष्ठोपाये नराधिप॥ २। नन्दाय तनयं दत्वा वसुदेवस्तवान्तकम्। कन्यामादाय तुभ्यञ्च दत्त्वा संमायया स्थित: ॥२ ७ मायांभा कन्यकेयञ् वासुदेवः सयं हरिः । तव हन्ता गोकुले च वर्दते नन्दमन्दिरे। देवकीसप्तमी गर्भो वर्दते नन्दमन्दिरे। ४॥ देवकीसप्रमो गर्भो न सुस्राव मृतं सुतम्। स्थापयामास माया तं रोहिसीजठरे किल। तत्र जातञ्व शेषांशो बलदेवी महाबल: । ५ । गोकुले तो च वर्द्ेते काली ते नन्दमन्दिरे। ६।। सुत्वा तद्दचनं राजा बभूव नतकन्धरः । चिन्तामवाप सहसा तत्याजाहारमुन्मना:।॥ पृतनाञ्ज समानीय प्राणेभ्यः प्रयसीं सतीम्। उवाच भगिनीं राजा सभामध्य चनीतिवित् ।CI कंस उवाच। पूतने गोकुलं गच्क कार्याथ नन्दमन्दिरे। विषाकस स्तनं ऊत्वा शिथवे देहि सत्वरम् । 2 ।
Page 115
१०भ्र.] श्रीक्कषण जन्मखण्म्। १०२
व्वं मनोयायिनी वत्से मायाभास्त्रविभारदा। मायामानुषरूपञ्व विधाय व्रज योगिनी ॥ १० ॥ दुवाससी महामन्त्रं प्राप्य सर्वत्रगामिनी। सर्वरूपं विधातु त्वं प्क्रासि सुप्रतिष्ठिते । ११ ॥ द्वत्युक्का तां महाराजस्तस्थौ संसदि नारद। जगाम पूतना कंसं प्रगाम्य कामचारिणी ॥ १२ ॥ तप्तकावनवर्णभा नानालङ्गारभूषिता। बिभ्ती कवरीभारं मालतीमात्वसंयुतम्। १२६ कस्त रीविन्दुना युक्त सिन्दूरं बिभ्रवती मुदा। मञ्जीररशनाभ्याज्ज कलशब्दं प्रकुर्वती॥ १४ ॥ संप्राप्य गोछ्ठ ददर्श नन्दालयं मनोहरम। परिखाभिर्गभीराभिटु र्लड्वाभिस वेष्टितम्॥ १५॥ रचितं प्रस्तरर्दिव्यैनिर्मितं विश्वकमंणा। टन्ट्रनीलैमरकतैः पझमरागैश् भूषितम् ॥१६॥ सुवर्णकलसैदिव्येितितैः श्ेखरोज्वलैः ।
युक्त' लोहकवाटैश्च द्वारपालसमन्वितैः । वेष्टितं सुन्दरं रम्यं सुन्दरीगपवेष्टितम् ॥ १८॥ मुक्ामाषिक्परशैः पूणं रत्ादिभिर्धनैः । खवर्पंपात्घटाकीणीं गवां कोटिभिरन्वितम् । १८। भरणीयैः किङ्धरेश्व गोपलच्चैः समन्वितम्। दासीनाञ् सहस्रैप क्म्प्रव्यग्रे: समन्वितम्॥ २०॥ प्रविवेभाश्नमं साध्वी सस्तिता सुमनोहरा। दृष्टा तां प्रविभन्तीं च गोप्यस्ता बड्ड मेनिरे। २१।
Page 116
१०४
किंवा पद्मालया दुर्गा कृप्णं दरष्टुं समागता। प्रसोमुर्गोपिका गोपा: पप्रच्कुः कुशलञ्न ताम्। ददौ सिंहासनं पावं वासयामास तत्न वै। २२॥ पप्रक्क कुशलं सा च गोपानां बालकस्य च। उवास सस्निता साध्वी पावं जग्राह सादरम् २२। तामूचुर्गोपिका: सर्वाः का त्वमीश्वरि साम्प्रतम्। वासस्ते कुत्र किनाम किं वात क्म्े तद्दद॥ २४ ॥ तासाञ्ज वचनं सुत्वा साप्युवाच मनोहरम्। मथुरावासिनी गोपी साम्प्रतं विप्रकामिनी ॥ २५ ॥ गुतं वाचिकवक्रीण तत्त्व मङ्गलसूचकम्। बभूव स्थविरे काले नन्दपुत्ता महानिति॥ २६। सुत्वागताहं तं द्रष्टुमाशिषं कर्त्तुमीप्तितम्। पुत्रमानय तं दृष्टा यामि ऊत्वा तदाभिषम् ।२७॥ ब्राह्मणीव चनं सुत्वा यशोदा हष्टमानसा। प्रणमय्य सुतं क्रोड़े ददो ब्राह्मपयोषिते॥ २८॥ कत्वा क्रोड़े शिश साध्वी चुचुम्ब च पुनः पुनः। स्तनं ददी सुखासीना हरिं पुखवती सती। २८॥ अहोजडुतोडयं बालस्त सुन्दरी गोपसुन्दरि। गुरेर्नारायएसमो बालोऽयमित्य वाच ह। ३०। कृष्णे विषस्तनं पीत्वा जह्ास वच्तसि स्थित: । तस्या: प्रायैः सह पपी विषचीरं सुधामिव । ३१। तत्याज बालकं साध्वी प्राणांस्यक्का पपात ह। विक्वताकारवदना चोत्तानवदना मुने ॥ २२ ॥ स्थ लदेहं परित्यव्य सूक्षदेहं विवेभ सा।
Page 117
१०श्र० ] श्रीक्णा जन्नखणडम्। १०५
आयुरोह रथं शीघ्रं रत्सारविनिन्रिंतम्॥ २२॥ पाषदप्रवरेदिव्यैवेष्टितं सुमनोहरै: । खे तचामरलक्षेय बेष्टितं लचदर्परैः ॥ ३४ वन्रिभोचेन वस्त्रेय सूक्षेण शोभितं वरम्। नानाचित्रविचित्रश्च सद्रत्कलसैर्युतम् ॥ ३५ ॥ सुन्दरं शतचक्रच्ज ज्वलितं रत्नतैजसा। पार्षदास्तां रथे कत्वा अग्म र्गोलोकमुत्तमम् ॥ २६॥ दृष्टा तमड तं गोपा गोपिकाश्चापि विस्निताः । कंस: गुत्वा च तत् सवें विस्ितस बभूव ह। २७। यथीदा बालकं नीला क्रोड़े क्ल्वा स्नं ददौ। मङ्गलं कारयामास विप्रद्वारा मिशोमुंने॥ ३८॥ ददाह देहं तस्याच नन्दः सानन्दपूर्वकम्। चन्दनागुरुकस्तूरोसमं संप्राप्य सौरभम् । २८॥ नारह उवाच। सा वा का राज्षसीरूपा कथं पुस्वती सती। केन पुरेन तं दृद्टा जगाम कष्णमन्दिरम् ॥ ४० । नारायग उवाच। बलियज्ने वामनस्य दृष्टा रूपं मनोहरम्। बलिकन्या रतमाला पुत्तस्नेहं चकार तम् । ४१ ॥ मनसा मानसं चक्रे पुत्तस्य सट्ृभी मम। भवेदु यदि स्तनं दतत्त्वा करोमि तञ्व वचसि। ४२॥ हरिस्तम्ानसं झाला पपी जन्मान्तरे स्तनम्। ददी माळगतिं तस्ये कामपूर: कपानिधि: ।४३। दख्वा विषस्तनं क्वष्णं पूतना राचसी सुने।
Page 118
ब्रश्मवेवर्सपुराये [११ अ्र.
भत््या मातगतिं प्राप कं भजामि विना हरिम् ॥४४। दूत्येवं कथितं विप्र श्रीक्वषागुयवर्यानम्। पदे पढे सुमधुरं प्रवरं कथयामि ते। ४५। इति श्रीब्रह्मवैवर्त्ते महापुरासे नारायएनारद- संवादे श्रीक्वणाजम्खरडे पूतनामोच्षयं नाम दशमोऽध्यायः ।
एकादशोऽध्यायः।
श्रीनारायग उवाच।
एकदा गोकुले साध्वी यथोदा नन्दगहिनी। गहक मपणि संसका कत्वा बालं सवच्सि॥ १ ॥ वात्यारूपं तणावर्त्तमागच्कन्तज् गोकुले। श्रीहरिस्नसा जाला भारयुक्तो बभूव ह। २ ॥ भाराकान्ता यमोदा च तत्याज बालकं तदा। भयनं कारयित्वा च जगाम यमुनां मुने । ३॥ एतस्िन्नन्तरे तत्न वात्यारूपधरोऽसुर:। आदाय तं भ्रामयित्वा गत्वा च शतयोजनम्॥ ४ वभज्ज वृक्षशाखास्च हयन्धीभूतञ्च गोकुलम्। चकार सद्ो मायावी पुनस्तत् पपात ह । ५॥ असुरोडपि हरिस्पर्शाज्जगाम हरिमन्दिरम्। सुन्दरं रथमारुह्य कत्वा कमच्चयं स्वकम् ॥ ६॥
Page 119
श्रीकणजनमखणडम्। १०७
पाणडादेश्ेद्ववो राजा शापादु दूर्बाससोऽसुर:। श्रीद्वष्ण चरणस्र्थाद् गोकुलं स जगाम ह । । वात्यारूपे गते गोपा गोप्य भयविह्वला:। न दृष्टा बालकं तत्र भयानं भयने मुने ॥ ८॥ सर्वे निजन्नु: खं वचःस्थलं थोकाकुला भयात्। केचिन्मू र्क्कमवापुच रुरुदुशापि केचन ॥ ८॥ अन्वेषणं प्रकुर्वन्तो दद्टशर्बालकं व्रजे। धू लिधू षरसर्वाङ्गं पुष्पोद्यानान्तरस्थिितम् ॥ १०॥ वाह्यकदेशे सरसस्तीरे नीरसमन्विते। पश्यन्तं गगनं शश्द् वदन्तं भयकातरम् ॥ ११ ॥ गहीता बालकं नन्दः कत्वा वचसि सत्वरम्। दशं दभ मुखं तस्य रुरोद च शचान्वित: । १२। यथोदा रोहिणी शीघ्र दृद्टा बालं रुरोद च। कवत्वा वर्चास तद्दक्न चुचुम्ब च मुड्डुर्मुङ्डः। १३। मङ्गलं कारयामास स्नापयामास बालकम्। स्तनं ददौ यशोदा च प्रसन्नवदनेच्षसा॥ १४॥ नारद उवाच। कषं प्थाप दुर्वासा: पाएदेशोङ्जवं नृपम्। सुविचार्य्य वद ब्रह्मन्नितिहासं पुरातनम् ॥ १५॥ नारायण उवाच। पाएडादेभोङ्ववो राजा सहस्राक्ः प्रतापवान्। स्त्रीसहस्रं समादाय कामबाराप्रपीड़ित: । १६। मनोहरे निर्जने च पर्वते गन्धमादने। विजहार नदीतीरे पुष्पोद्याने मनोरमे । १७॥
Page 120
१०८ [११प०
नानाप्रकारन्ङ्गारं विपरीतादिकं नृप: । नखदन्तचताङ्गस्व कामिनीनां चकार सः ।१८॥ लत्वा मूर्ततिसहस्त्रष्ठ योगीन्ट्रो वृपतीखरः। क्वा स्थले विहार् जलक्रीड़ां चकार सः ॥१८ ॥ नार्य्यो विवसना: सर्वा नग्नाथ् नृपयोषितः । विजङ्ूथ पुष्पभद्रानदीतीरे मनोरमे॥२० ॥ एतस्तमिन्रन्तरे तत्र समायातो महासुनिः । भिष्यलचेः परिवतः मच्छन् वे शङ्गरं प्रति ॥ २१ ॥ दृष्टा मुनिं महामत्तो नोत्तसथी न ननाम च। वाचा हस्तेन राजा तु सभ्भाषां न चकार ह।। २२। दृष्टा चुकोप नृपति पगाप स्फुरिताधरः। असुरी भव पापिष् योगाद् स्रष्टो भुवं व्रज । २२। भारते लक्षवर्षज्ज स्थातव्यं ते नराधम। ततो हरिपदस्पर्शाद् गोलोकं यास्यसि ध्रुवम् । २४। सथाने स्थाने हे महिष्यो जनिं लभत भारते। राजेन्द्रगीहे राजेन्द्रात् भविष्यथ मनोहरा: ।। २५ । द्ृत्यु का तु मुनीन्द्रस्न जगाम शङ्गरालयम्। हाहाशब्दं विचक्रुय शिष्यसङ्गा: कपालव:।२६॥ गते मुनीन्द्रे राजेन्ट्रो रुरोद च सरिसतटे। रुरुदू रमसीयाच रमख्यो विरहातुराः। २७। है नाथ रमणश्रेष्ठेत्युच्चार्य् च पुनः पुनः। त्वां विना वा क यास्यामी वयं त्वं वा क यास्यसि । २य वयं न विहरिषामस्वया सारई सुनि्जने। न करिष्यसि राज्य तवं न यास्यामीग्टहं वयम् ।२८'
Page 121
१०
भरच्न्द्रप्रभामुष्ट न द्रश्यामो मुखं तव। प्रसारिताभ्यां बाहुभ्यां नानयिष्याम द्व्यतः ।२०॥ दत्युका रुरुदुः सर्वाः पुरस्कृत्य नराधिपम्। मूर्च्छामवापुसरणं त्वा राज: सरित्तटे । २१। राजाग्निकुएडं निर्माय नारीभि: सह नारद। स्मृत्वा इरिपदाभभोजं ज्वलदृग्नि' विवेश ह ॥ २२ ॥ हाहाकार सुरा: सर्वें प्रचकरुर्मगनस्थिताः । इत्यूचुर्मुनयश्चैव दैवञ् बलवत्तरम्। ३२ ॥ स च राजा ढावर्त्तो जगाम हरिमन्दिरम्। महिय्यो भारते वर्षे लेभिरे जन्म वाव्कितम्। २४। दूत्येवं कथितं सरव हररमाहाकामुत्तमम् । मोच्षयं नृपतेसैव मुनीन्द्रगापहेतुकम् । ३५ ॥ दूति श्रीब्रअ्मवैव्त्ते महापुराणे नारायणनारद- संवादे श्रीक्वणजन्मखगडे तणावर्तबधी
द्वादशोऽध्यायः ।
नारायल उवाच। एकदा मन्दिरे नन्दपत्नी सानन्दपूर्वकम्। कवत्वा वचसि गोविन्दं सुधितञ्ज सनं ददो ॥ १ ॥ एतस्मिवन्तरे गोप्य आजगमुर्बन्दमन्दिरम्।
Page 122
११०
स्वविराय सयस्वास बालिकाबालकान्विता: ॥ २॥ अ्रतसं बालकं भीत्रं संत्यस्य भयने सती। प्रणनाम समुत्याय कर्मररायौत्धानिके मुद्दा ॥ २॥ तेलसिन्हूरताम्बूलं ददो ताभ्यो मुदान्विता। मिष्टवस्तूनि वस्त्राषि भूषशानि च गोपिका ॥ ४ ॥ एतस्मिन्नन्तर कृष्णो रुरोद नुधितस्तदा। प्रेरयित्वा तु चरसं मायेथो मायया विभु:॥ ५ ॥ पपात चरणं तस्य प्रवीणे शकटे मुने। विख्वभ्भरपदाधातात्तच्व चूर्ण बभूव ह। ६। बभस्ज शकटं पेतुर्भग्नकाष्ठानि तत्न वै। पपात दधि दुग्वज्ज नवनीतं दृतं मधु ॥७॥ दृष्टाश्वय्यें गोपिकाश्च दुद्रुवुर्बालकं भयात्। c
भम्मभाण्डसमूहत् पतितं बहुगोरसम्। प्रेरयित्वा तु काष्ठानि जग्राह बालकं भिया । 2 । मायारचितसर्वाङ्क रुदितं सुधितं तुधा। स्वनं ददौ यथोदा तं करोद च भृशं शुचा । १०। पम्रच्कुर्वालकान् गोपा बभन्न भकटं कथम्। किच्िद्वेतु' न पश्यामि सहसेति किमद् सम् । ११। दृत्यूचुर्बालका: सर्वे गोपा: शृत तद्दचः । साऊ्कषणस्य पदावाताद्दभन्ज शकटं ध्रुवम् ॥१२ ॥ गुत्वा तहचनं गोपा गोप्यच् जहसुमुदा। न ह जग्मु: प्रतीतिन्व मिष्ेत्यूचुर्व्रजे प्रजा:। पपिभो: सस्थयनं तूर्णं चक्रुर्बाह्मसपुङ्गवाः ॥१२।
Page 123
१११
हस्त' दखा शिोरगांव पपाठ कवचं डिज:। वदामि तत्ते विप्रेन्द्र कवचं सर्वलचगम् ॥ १४ ॥ यहत्तं मायया पूर्व ब्रह्मणे नाभिपङ्गजे। १५॥ निद्रिते जगतीनाथे जले च जलशायिनि। भीताय सुतिकत च मधुकैटभयोर्भयात्। १६। योगनिद्रोवाच। दूरीभूतं कुरु भयं भयं किन्ते हरौ स्थिते। स्थितायां मयि च ब्रह्मन् सुखं तिष्ठ जगत्पतै ।१9॥ श्रीहरि: पातु ते वक्न मस्तकं मधुसृदनः । श्रीक्वणश्चक्षुषी पातु नासिकां राधिकापति: ॥१८। कर्णयुग्मन्न करठञ्च कपालं पातु माधबः। कपोलं पातु मोविन्दः केशांस् केशवः स्वयम् ॥ १८ ॥ अधरीष्ठ दृषीकेथो दन्तपंत्िं मदाग्रज: । रासेशरख रसनां तालुकं वामनो विभु: ॥२० ॥ वचः पातु मुकुन्दस्ते जठरं पातु दैत्यहा। जनाई नः पातु नाभिं पातु विषाुस ते हनुम् ॥ २१॥ नितम्बयुग्मं गुह्यक्व पातु ते पुरुषोत्तमः । जानुयुग्म जानकीथः पातु ते सर्वदा विभु: ॥२२। हस्तयुग्म नृसिंहृश्व पातु सर्वत्र सङ्टे। पादयुग्म वराहस् पातु ते कमलोद्ववः ॥ २२॥ ऊर्द्घ नारायण: पातु ह्यधस्तात् कमलापतिः। पूवस्यां पातु गोपालः पातु वड्चौ दथासहा॥ २४॥ वनमाली पातु याम्यां वैकुरठ: पातु नैक्तो। वारुखां वासुदेवस सतोरचाकर: खयम्। २५॥
Page 124
११२ {१२प०
पातु ते सन्ततमओ वायव्यां विष्टरमवा: । उत्तरे च सदा पातु तेजसा जलजासन: ॥२६॥ ऐशान्यामीशरः पातु सर्वत्र पातु भत्र जित्। जले स्थले चान्तरीचे निद्रायां पातु राघवः ।२७। द्वत्येवं कथितं ब्रह्मन् कवचं परमान्जतम्। कशोन कपया दत्तं स्पृतैनैव पुरा मया ॥ २८॥ शुभ्भेन सह संग्रामे निर्लच्य घोरदारुगे। गगनेस्थितया सदः प्राप्तिमावेण सोजित:।२८। कवचस्य प्रभावेण धररां पतिती मृतः । पूवे वर्षशतं खे च ऊवत्वा युद्धं भयावहम्॥ २८ ॥ मृते शुभे च गोविन्दः ऊपालुर्गगनस्थिितः । मात्यच कवनं दत्त्वा गोलोकं स अगामह । : १ ॥ कल्पान्तरस्य वत्तान्तं ऊपया कथितं मुने। अभ्यन्तरभयं नास्ति कवचस्य प्रभावतः । २२। कोटिश: कोटिभो नष्टा मया दष्टाय वेघसूः। अ्रहज्य हरिणा साईं कल्पे कलपे स्थिरा सदा। २२ ॥ इत्युक्का कवचं द्त्वा सान्तर्धानं चकारह। निःपष्डो नाभिकमले तस्थो स कमलोङ्व: । ३४। सुवर्णगुटिकावान्तु ऊत्वे दं कवचं पस्म्। कराठे वा दचिसे बाही बध्रीयाद यः सुधी: सदा ॥३५ विषाग्निसर्पशत्र भ्यो भयं तस्य न विद्यते। जले स्थले चान्तरिचे निद्रायां रचतीखरः॥२६॥ संपमे वचचपाते च विपत्तो प्राणस्टे। कवचसारणादेव सबो निःभ्ङ्टतां व्रजेत्। २५।
Page 125
शौऊ्प्णजमखएडम्। ११२
बङ्टे दं कवचं कराठ शङ्गरस्त्रिपुरं पुरा। जघान लीलामाव्रेस दुरन्तंमसुरैखरम्॥ ३८॥ बङ्ध दं कवचं काली रक्वीजं चखाद सा। सहस्रगीर्षा धृत्वेदं विखवं धत्ते तिलं यथा॥२९ ॥ आवां सनत्कुमारश्च धमसाक्षी च कमाणाम्। कवचस्य प्रसादेन सवेत्र जयिनो वयम् । ४० । तस्य नन्दग्िशो: करठ चकार कवचं हिजः । आत्मनः कवचं कराठे दधार च स्वयं हरिः ॥४१॥ प्रभाव: कथितः सर्वः कवचस्य हरेस्तथा। अ्नन्तस्वाच्युतस्य व प्रभावमतुलं मुने॥४२॥ इूति श्रीब्रह्मवैवर्त्ते महापुरासे नारायणनारटसंवादे श्रीक पजन्मखगडे शकटभञ्जन कवचन्यासो नाम द्वादथीऽध्यायः ।
बयोदशो डध्यायः।
नारायण उवाच।
अपरं कष्पमाहात्मा शृण किच्विम्महामुने। बिघ्ननिघ्न पापहरं महापुसकरं परम्। १ ॥ एवदा नन्दपनी सा कत्वा कष्पं खवचसि। सवर्खसिंहासनस्था प सुधितं तं सनं ददौ । २।
Page 126
११४ व्रभवैवततपुराणे
एतष्मिवन्तरे तत्र विप्रेन्द्रकैः समागतः। वृतः भिथ्यसमूहैश् प्रज्वलन् ब्रद्मतेअसा ॥ २ ॥ प्रजपन् परमं ब्रह्म शुद्धस्फटिकमालया। दग्डी छत्री शक्रवासा दन्तपङकिविराजितः। न्ोतिग्र न्थो मूर्त्तिमांस वेदवेदाङ्गपारमः॥४॥
भरत्पार्वणचन्द्रास्यो गौराङ्ग: पझमसोचनः ।५।। योगीन्ट्रो धूर्जटे: शिप्टः शुद्धभक्तो गदाभृतः । व्याख्यामुट्राकर: श्रीमान् शिप्यानध्यापयन् मुदा ।६। वेदव्यास्यां कतिविधां प्रकुवन्न:लीलया। एकीभूय चतुर्वेदतेवसा मूर्त्तिमानिव॥ ७ । साच्षात् सरखतीकरठ: सिद्धान्तैकविभारदः। ध्यानैकनिष्ठः श्रीळृषपादाभ्रोजे दिवानिभम् ॥८॥ जीवमें को हि सिद्देशः सर्वन्जः सर्वदर्भनः । तं दृद्टा सा समुत्तस्थौ यशोदा प्रसनाम च । ८ । पाद गां मधुपकंच खवर्णसिंहासनं ददी। बालकं वन्दयामास मुनीन्द्र सस्मितं मुदा ॥१०। मुनिश्च मनसा चक्र प्रसामशतकं हरिम्। आशिषं प्रददौ प्रीत्या वेदमन्त्रोपयोगिकम्॥ ११ ॥ प्रगनाम प शिथांस ते तां युयुजुराशिषम्। शिष्यान् पाद्यादिकं भत्या प्रददौ च पृथक् पृथक् M१२। सशिथोडड्री च प्रतास्य समुवास सुखासने। समुद्यता मतिं प्रष्टुं पुटाञ्जलियुता सती। ११॥ सक्रोड़े बालकं ऊत्वा भतिनमास्यकन्वरा।
Page 127
१३प्० ] ११५
स्वाआारामं मङ्गलक्न प्रष्टुं यद्यपि न चमा , ११ । तथापि भवतो नाम शिवं पृत्कामि साम्प्रतम्। तरबला बुद्धिहीना या दोषं चन्तु सदाहसि १५। मूढ़स्य सततं दोषचमां कुर्वन्ति साधव: ॥ १६ ॥ अद्गिरा वाथवातरिवा मरीचिर्गोतमोऽथवा। क्रतु: किं वा प्रचेता वा पुलस्यः पुलहोऽथवा ॥१७। दुर्वांसाः कर्दमस्व वा वशिष्ठी गर्ग एव वा। जैगीषव्यो देवलो वा कपिलो वा सयं विभुः॥१८। सनत्कुमार: सनकः सनन्दो वा सनातनः । वोढ: पञ्चशिखो वा तमासुरिः सौभरिः किमु ॥१६॥ विश्वामितोऽथ वाल्मीको वामदेवोऽथ कश्यपः । संवर्त्तः किमुतथ्यो वा किं कचो वा वृहस्परतिः।२०॥ भृगु: शुक्रश्च चवनी नरनारायणोऽथवा। थकृथि: पराधरी व्यासः शुकदेवोऽथ जैमिनि: ॥२१।। मार्कडेयो लोमभय कख: कात्यायनस्तथा। आस्तीको वा जरत्कार ऋ य्यशृङ्गो विभाएडक: ।२२॥ पौलस्यस््वमगस्यो वा शरद्वान् गिरिरेव च। •एमीकोडरिष्टनैमिश्च माएडव्य: पैल एव. च ॥ २२ । पाणिनिर्वा कणादी वा प्राकल्य: प्राकटायनः । अ्रष्टावक्रो भागुरिवा सुमन्तुर्वत्स एव वा ॥ २४ । जाबालिर्यासवल्कान्न वैशम्पायन एव वा। यतिहंसी पिप्पलादो मैत्रे यः करुषस्तथा । २५॥
भरद्वाजो वेदमिरा; शङ्ुः कर्बोडय शौनकः।२६
Page 128
११
एतेषां पु्यश्नोकानां को भवाम् वद मे प्रभो। प्रत्युत्तरार्हा नाहं चेत्तयापि वल्लुमर्हसि । २०॥ किङ्गर: किङ्गरी वापि समर्था प्रष्ट मीश्वरम्। यो यस्य सेवानिरतः स कं पृच्कति तं विना ।२८॥ धन्याहं कतऊत्याहं सफलं जीवनं मम। त्वत्पादाजरजःस्पर्थाज्जन्मकोठ्य हसां क्षयः ॥ २८। त्वत्पादोदकसंस्पर्शात् सद्य: पूता वसुन्धरा। तवागमनमावग तीर्थीभूतो ममा्तमः ॥२०॥ ये ये युताः खुतौ ब्रह्मन् शुतिसारा महाजना:। तैषामेको मया दृष्टः पूर्वपुखफलोदयात् ॥ ३१ ॥ भिष्या वेदा मूत्तिमन्ता ग्रीषमध्याड्भास्कराः। गोकुलं मत्कुलं सद्यः पुनन्ति पादरेखुना ॥ ३२ ॥ आभिषं कर्तुमर्हन्ति प्रसन्नमनसा शिशम्। पूणें स्वस्त्ययनं सद्यो विप्राशीवचनं ध्र वम् ॥:३३॥ दत्येवमुक्का नन्दस्त्री भकन्या तस्थौ मुनेः पुरः। चरं प्रस्थापयामास नन्दमानयितुं सती । ३४ ॥ यथोदावचनं सुत्वा जहास मुनिपुङ्गवः । जहसुः शिष्यसंघाच् भासयन्ती दिशो दश ॥ ३५। हितं तथ्य नीतियुत्तं महत्प्रीतिकरं परम्। तामुवाच मुदा युत्त: शुद्बुद्धिमहामुनिः। २६।। श्रीमर्ग उवाच।
सुंधामयं ते वचनं लौकिकं समयोचितम्। यस्य यत्र कुले अन्म स एव तादृशो भवेत् । ३७ । सर्वेषां गोपपद्मानां गिरिभानुख भास्करः।
Page 129
११७
पवी पच्मासमा तस्य माख्ता पझ्मावती सती ॥ ३८॥ तस्या: कन्या यशोदा वं यथोवर्धनकारियी ।३६। नन्दो वस्वक् या भट्रे बालोडयं येन वागतः । जानामि निर्जने सवें वच्यामि नन्दसविधिम्। ४॥ नर्गाडहं यदुवंभानां चिरकालं पुरोहित: । प्रस्थापितोऽई वसुना नान्यसाध्ये च कमैवि॥ ४१॥ एतस्तिवन्तरे नन्दः शुतमात्र जयाम ह। मनाम दण्डवद् भूमौ मुरधा तं मुनिपुङ्गवम्। शिषाव्रनाम मूर्धा च ते त ययुजुराभिषम्। ४२ । समुत्यायासनात् तूरं यशोदां नन्दमेव च। ग्टहीत्ाभ्यन्तरं रम्यं जगाम विटुषां वरः ।४३ । गर्गो नन्दो यशोदा च सपुचा समुदान्विता। गर्म उवाच तो वाक् निगूढ़ निर्जने मुने ॥ ४४ । श्रीगर्ग उवाच। अथि नन्द प्रवच्वामि वचनं ते शुभावहम्। प्रस्थापितोऽडं वसुना येन तच्छूयतामिति । ४५। वसुना सूतिकागार शिशः प्रत्यपंथीक्वतः । पुच्नोऽयं वसुदेवस्य ज्येष्ठस तस्य च ध्रुवम्। कन्या ते तेन नीता च मथुरां कंसभीरुणा॥ ४ ६ ॥ पस्यान्नप्रामनायाहं नामानुकरणाय च। गूढ़ेन प्रेषितस्तेन तस्योद्योगं कुरु ब्रजे ॥8७॥ पूर्णब्रह्मसरूपोडयं भिशस्ते मायया महीम्। भागत्य भारहरणं कर्त्ता धात्रा च सेवित: । ४८ । मोलोकनाधी भगवान् श्रीक्वष्णो राधिकापति:।
Page 130
११८ व्रभवेवसपुरापे
नारायथी यो वैक्ुपठ कमलाकान्त एव स । ४८ ॥ खेतडोपनिवासी यः पाता विष्ुस सोऽप्यजः ।. कपिलोऽन्ये तदंभास नरनारायपादषी। ५ू० ॥ सर्वेषां तेजसां राशिर्मुर्त्तिमानागतः किसु। सर वसु दर्शयित्वा च शिशुरूपो बभूव ह॥ ५१॥ साम्प्रतं सूतिकागारादाजगाम तवालयम् ।
वायुपूर्षं मातगभें कृत्वा च मायया हरि:। आविर्भूय वसु मूर्त्ति दर्शयित्वा जगाम ह॥ ५३ ॥ युग युगे वर्णभेदो नामभेदोऽस्य बज्ञव। शुक्को रक्स्तथा पीत इदानीं कृष्णतां गतः । ५४॥ शुक्रवर्णः सत्ययुगे सुतीव्रस्तेजसावृतः । त तायां रत्तावर्णोडयं पीतोऽयं डापरे विभु: ॥५५ ।। कृष्णवर्णाः कलौ श्रोमान् तेनसां रागिरेव च। परिपूर्षतमं ब्रह्म तेन कृष्ण इति स्मृतः ५६। ब्रह्मणो वाचक: कोऽ्यमकारोऽनन्तवाचकः । शिवस्य वाचकः षश्च सकारी धर्मवाचक: । ५७। पकारी विष्णोवचनः खेतद्वीपनिवासिन: । नरनारायवार्थस्य विसर्गो वाचक: स्मृतः ॥५८॥ सर्वेषां तजसां राशि: सर्वभूत्तिखवरुपकः। सर्वाधारः सर्ववीजस्तेन कृष्ण इति स्मृतः।५ट ॥ कवषिनिर्वाणवचनी पकारो मोच्ष एव च। अकारो दाळवचनस्तेन ऊृष्ण इति स्मृतः॥ ६॥ कषिर्निक्ेष्टवचनो पकारी भतिवांचक:।
Page 131
श्रीक्म पजनखच्डभ्। ११८
प्रकारी दातवचनस्तेन कष्ण इति समृतः ॥६१॥ कममनिर्मूलवचन: क्वषिर्यो दास्यवाचक: । प्रकारी प्राप्तिवचनस्तेन कषण्ण दवति स्पृतः ॥ ६२॥ नाम्ना भगवतो नन्द कोटीनां सरणे च यत्। तत् फलं लभते नूनं कृषोति समरफे नरः ॥ ६१॥ यद्विधं समरणे पुएय वचनाच्करवयात्तथा। कोटिजम्ांहसी नाथी भवेद् यत्स्ारणादिकात् ।६४। विष्णोर्नाम्ताञ्ज सर्वेषां सर्वात्तारं परात्परम्। कवष्णेति मङ्गलं नाम सुन्दरं भकिदायकम् ॥६५ ॥ ककारोचारणाङ्गकः केवल्य जय्ममृत्युहम्। ऋकाराद् दास्यमतुलं षकाराइकिमीसिताम् । ६६। गकारात् सहवासच्च तत्मं कालमेव च। तत्सारूप्य विसर्गाच्च लभते नात्र संभय: । ६६। ककारीच्चारणादेव वेपन्ते यमकिङ्कराः । ऋकारोक्ेन तिष्ठन्ति षकारात्यातकानि च ॥ ६८॥ याकारोच्चारणाद्रोगा पकारान्मृत्युरेव च। ध्र वं सर्वे पलायन्ते नामोच्चारएमीरव: । ६८ ॥ स्मृत्युत्तिश्रवसोद्योगात् कृष्पनास्त्रो व्रजेखर। रथं ग्टहीता धावन्ति गोलकात् कप्पकिङ्वरा: ॥०।। पृथिव्या रजसः संख्यां कर्त्तु भक्ता विपश्चितः । नान: प्रभावसंख्यानं सन्तो वत्रं न च चमाः ॥॥ पुरा शङ्रवक्तरा नाम्नोऽस्य महिमा त्रुतः। गुपमामप्रभावस् कि्रिज्जानाति मह्रुः ।०२ । बरम्नानन्तस धम्परेश्व सुरषिर्मनुमानवा:।
Page 132
१२० [१११०
वेदा: सन्तो न जानन्ति महिमः षोड़यों कलाम् ॥०२। दूत्येवं कथिती नन्द महिमा ते सुतस्य च। यथामति यथाच्जानं गुरुवक्कान्ंया सुतम् ।०४ ॥ क्वष्ण: पीताम्बरः कंसध्वंसी च विष्टरत्रवाः । देवकीनन्दन: श्रीथो यथोदानन्दनी हरिः ॥ ०५॥ सनातनोऽच्युतो विष्ुः सर्वेश: सर्वरूपष्टक्। सर्वाधारः सर्वगतिः सर्वकार एकारगाम् ।।७६। राधाबन्धूराधिकावा राधिकाजीवनः खयम्। राधिकासहचारी च राधामानसपूरक: ।।७9।। राधाधनी राधिकाङ्गो राधिकासक्तमानस: । राधाप्राणी राधिकेशी राधिकारमणः सयम् ॥। ७८॥ राधिकाचित्तचीरस राधाप्राषाधिक: प्रभु: । परिपूर्णतमं ब्रह्म गोविन्दो गरुड़ध्वजः ॥ ७८। नामान्येतानि क्व षस्य शुतानि साम्प्रतं व्रज। जन्ममृत्युह्टराएय व रच नन्द शुभचये ॥ ८. ॥ कृतं निरूपितं नाखां कनिष्ठस्य यथा सुतम्। ज्येषस्य हलिनो नाम्नः सङ्गेतं शृणु मे सुखात्। ८१। गर्भसङ्गर्षणादेव नाम्ना सङ्गर्षः स्मृतः। ८२॥ मास्यन्तोऽस्यैव वेदेषु तेनानन्त इति स्मृतः । बलदेवो बलोट्र काडली च हलधारणात् । ८३॥ शितिबासा नीलवासान्मुषली मुषलायुधात्। रेवत्या सह सभभोगाद्रवतीरमणः खयम्। रोहिगीमर्भवासाच्च रौद्दियेयो महामति: । ८४ । इत्येवं ज्येउपुत्तस्य युतं नाम निवेदितम्।
Page 133
१२१
यास्याम्यहं ग्टहं नन्द सुखं तिड्ठ खमन्दिरे॥ न५॥ ब्राहमयस्य वचः मुतवा नन्दः सतब्धो बभूव ह। निश्रेष्टा नन्दपत्री पं जहास् बालक: खयम् । ४६॥। -
प्रणम्योवाच नन्दस्तं वाक्य विनयपूर्वकम्। पुटाञ्जलियुतो भूत्वा भतिनसालकन्धरः ।८9।
नन्द उवाच। गतशेत्व तदा कम करिष्यत्येव को महान्। सयं शुभेचषष कत्वा कुरु नामान्रप्राशनम् ॥ दद ॥ यब्रामौघध कथिती राधाप्रायादिकी दथ। तस्यापि का वा राधेति कन्यका कस्य च ध्रुवम् ॥८2॥ नन्दस्य वचनं सुत्ा जहास मुनिपुङ्गवः । निगूढ़ं परमं तत्त्वं रहस्यं कथयामि ते। ८० ॥
श्ररीगर्ग उवाच। मृखु नन्द प्रवत्यामि इतिहासं पुरातनम्। पुरा गोलोकष्टत्तान्तं सुतं शङ्गरवक्कतः ।। ८१। श्रीदास्त्नो राधया साडें बभूव कलही महान्। श्रीदामथापाद दैवेन गोपो राधा च गोकुले ॥ ८२ ॥ हषभानुस्नता सा च माता तस्या: कलावती। कष्णस्याईाङ्गसन्भूता नाथस्य सदृभी सती । ८३ ॥ गोलोकवासिनी सेयमत्र कष्पजयाधुना। शयोनिस्नवा देवी मूलप्रक्वतिरीखरी। ८४ ।। मातुर्गभें वायुपूरं ऊ्त्वा च मायया सती। वायुनि:सरणे काले धत्वा च भिशविग्रहम् । ८५॥ 5-११
Page 134
१२२
आविर्बंभूव मायेयं पृथुव्यां अष्णोपदेशतः । वर्धते सा ब्रजे राधा शुक्े चन्द्रकला यथा। ८६॥ श्रीक्वणतेजसोडर्डेन सा च मूर्ततिमती सती। एका मूर्तिद्विंधाभूता भेदो वेदे निरुपितः ॥ ८७। इयं स्त्री सा पुमान् किं वा सा वा कान्ता पुमानयम्। इ रूपी तैजसा तुल्ये रूपेस च गुरोन च। पराक्रमेष बुद्दा वा ज्वानेन सम्पदापि च॥ 2८ ॥ पुरतो गमननैव किन्तु सा वयसाधिका। ध्यायते तामयं दिमं सा सरति प्रियम् 22: रचिता सास्य प्राशैश्व तत्प्राशेर्मूर्त्तिमानयम् । अस्य राधानुसारेण गोकुलागमनं परम् ॥ १०० ॥ स्वीकारं सार्थकं कर्त्तु गोलोक यत् कतं पुरा। कंसभीतिच्कलैनैव गोकुलागमनं हरः॥ १०१॥ प्रतिज्वापालनार्धाय भयेशस्य भयं कुतः । राधाशब्दस्य व्युत्पत्ति: सामवेटे निरुपिता ॥१०२॥ नारायणास्तासुवाच ब्रह्मारं नाभिपङ्गजे। ब्रह्मा तां कथयामास ब्रह्मलीके च शङ्गरम् ॥ १०२ ॥ पुरा कैलासशनिखरे मागुवाच महेखरः। देवानां टुलभां नन्द निशामय वदामि ते॥ १०४॥ सुरासुग्सुनीन्द्राणं वाव्कितां मुक्तिदां पराम्। रफी हि कोटिजन्माघं कर्मभोगं शुभाशभम् ॥ १०५॥ आकारा गमवासच्च मृत्युञ्च रोगमुत्सजेत्। धकार आयुषो हानिमाकारी भवबन्धनम् ॥१०६॥ श्रवणसरगोत्िभ्यः प्रराश्यति न संभय: ।
Page 135
१२३
रेंफी हि निवलां भति दाख अभ्यपदास् जे ॥१०७। सर्वेप्पितं सदानन्द सर्वसिद्यौघमीखरम्। धकारः सहवासख्ट तत्तुव्यकालमेव च। १०८॥ ददाति साष्टि सारूप्य तत्त्वभ्नामं हरेः समम्। आ्कारस जसां राशिं दानभत्ति हरौ यथा ॥ १०८॥ योगभत्नि योगमतिं सवेकालं हरिस्मृतिम्।
रोगभोकमृत्युयमा वेपन्ते नाव संभयः। राधामाधवयोः किञ्चिद् व्याख्यानञ्च यतः सुतम् ॥१११। तदुकञ्च यथाज्जानं साकत्यं वत् मचम: । आरादु दन्दावने नन्द विवाही भवितानयो: ॥११२॥ पुरोहितो जगदाता अत्वाम्निं साचियं मुदा। कुवेरपुतमोचञ्ज गव्यस्याहृत्य भनगम् ॥ ११२॥ हिंसनं धेतुकस्यैव कानने तालभोजनम्। वककेशिप्रलम्बानां हिंसनज्ाथ लौलया।। ११४॥ मो्पं द्विजपत्ीनां मिष्टान्रपानभोजनम्। भख्जनं भक्रयागस्य प्रक्राड्ोकुलरक्षणम् । ११५॥ गोपीनां वस्त्हरणं व्रतसम्पादनन्तथा। ताभ्यः पुनर्वस्त्रदानं वरदामं यथेपिसितम् ॥ ११६॥ चेतसां हरणं तासामयं वश्या: करिष्यति। रासोत्मवं महारम्य सर्वेषां हर्षवईनम् ॥ ११७॥ पूर्ण चन्द्रोदये नतां वसन्ते रासमएले। गगोपीनां नवसभ्भोगात् कत्वा पूरों मनोरथम्।११८। ताभि: सह जलक्रीड़ां करिष्ति कुतूहलात्।
Page 136
१२४ मश्वेवर्सयुराये
विच्छेदोऽस्य वर्षअतं त्रीदामथापहेतुकम् ॥ ११८॥ गोपालैर्गोपिकाभिस भविता राधया सह। मथुरागमनं तत् गोपीनां थोकवईनम्। १२०॥ पुनः प्रबोधनं तासां दानमाध्यात्िकस्य च। स्यन्दनाक्रूरयो रचां सद्यस्ताभ्यां करिष्यति॥१२१। रथस्यारोहणं ऊत्वा मधुरागमनं पुनः। पिटस्राव्रलैः सार्ड विलस्न वमुनां ब्रजे ॥ १२२॥ अक्र राय ज्ानदानं दर्शयित्वा सकं जले। कोतुवेन च सायाळ्े नगरावर्बदर्भनम्x १२३। मालाकारतन्तुवायकुआ्ानां बन्धमोच्षगम्। धनुर्भक्क' पङ्गरस्य यागस्थानप्रदर्भनम्॥ १२४। हिंसनं गजमज्ञानां दर्शनं वृपतेः पुरः। कंसस्य हिंसनं सद: पित्रोर्निगड़मीच्षगम्॥ १२४॥
तस्य तस्य बधूनाश्ष ज्ानाक्कीकापनोदनमृ । १ २ ६ । भातु: खस्योपनयनं विद्यादानं गुरोर्मुखात्। गुरुपुत्नप्रदानश्च पुनरागमनं सहे। १२७ ॥ कलनं वृपसैन्यानां यवनस्य दुरालनः । निर्माएं द्वारकायास मुचुकुन्दस्य मोखगम् ॥१२८॥ दारकागमनञ्चव यादवैः सह कीतुकात्। स्त्रीसंघानां विहरणं ताभि: साईश् क्रीड़नम् ॥१२८। सौभाग्यवर्धनन्तासां पुत्रपौत्रादिकस्व च। मणिसम्बन्विनो मिथ्याकलङ्स्य च मोखगम् १११०॥ साहाय्य पाएडवानाज्ज भारावतरवादिकम्।
Page 137
२श्र० श्रीक्ृष्णजमखएडंम्। १२५
निष्पन्र राजसूयस्य धर्मपुत्रस्य लीलया ॥ १२१ ॥ पारिजातस्य हरयं शक्राहङ्गारमर्दनम्। व्रतपूर्णञ्च सत्याया बाषस्य भुजक्रन्तनम्। १३२॥ मर्दनं शिवसैन्यानां हरस्य जृन्भएं परम्। हरणं वाणपुतायवानिरुशस्य मोनतगम्। १२३ । वाराणस्याश् दहनं विप्रदारिद्राभञ्जनम्। विप्रपुत्रप्रदानञ्च दुष्टानां दमनाटिकम् ॥ १२४० तीर्थयाताप्रसङ्गन युभ्ाभि: सह दर्शनम्। कत्वा च रावया साध व्रजमागमिता पुनः ॥१३५॥ प्रस्थापयित्वा द्वाराञ्ज परं नारायणंशकम् । सवें निष्पादनं कत्वा गोलोकं राधया सह ॥ १२६॥ गमिष्यत्वेव गोलोकं नाथोऽयं जगताम्पतिः । नारायपख वैकुएठ गमिता स त्या सह ॥ १२७॥ धमगहमृषी हौ च विष्ुः तीरोट्मेव च। दत्य वं कथितं नन्द भविष्य वेदनिर्णायम् ॥ १३८॥ श्रूयतां साम्प्रत कर्म यदथं गमनं मम। माघशुक्कचतुदश्यां कुरु कमं शुभे चसे ॥ १३८॥ गुरुवारे च रेवत्यां विशुद्धे चन्द्रतारके। चन्द्रसे मोनलग्ने च लग्नेभपूर्णंदर्भने ॥ १४० ॥ बषिजे करणोक्कृष्ट शुभयोगे मनोहरे। सुदुर्लभे दिने तव सर्वोन्कृष्टोपयोगिके ॥ १४१ । आलोच्य मणिडतेः साडं कुरु कर्म मुदान्वितः। इत्युका बहिरागत्य समुवास मुनीश्रः ॥१४२॥ हृष्टो नन्दो यशेदा च कर्मीद्योगं चकार है।
Page 138
१२६ [ १३प०
एतस्तिव्रन्तरे द्रष्टं गर्ग गोपास गोपिका: ॥१४२ । बालका बालिकासैव आजग्म र्नन्दमन्दिरम्। दद्टशस्ते मुनिश्रेष्ठं ग्रीषमध्याङ्गभास्करम्॥ १४४॥ भिष्यसङ्कः परिव्ृतं ज्वलन्त ब्रह्मतेजसा। गूढ़योगं प्रवोचन्त सिडाय पृच्कते मुदा ॥ १४५ । पश्यन्त सस्ितं नन्दभवनानां परिच्छदम्। सवर्गस्निंहासनस्थन्न योगमुद्राधरं वरम् ॥ १४६॥ भूतं भव्यं भविष्यञ्च पश्यन्त ज्ञानचक्षुषा। हृदीखरं प्रपश्यन्तं सिद्धं मन्त्रप्रभावतः । १४७ । बह्िर्यशोदा क्रोड़स्वं ताट्यं सस्त्ितं शिशम्। महेशदत्तध्यनिन यद्रूपञ्च निरुपितम्॥ १४८ ॥ तं दृद्टा परमप्रीत्या पूर्णभूत्तमनोरथम्। साुनेत्र पुलकितं निमग्न भक्तिसागरे॥ १४2॥ हृदि पूजां प्रशामच्च कुर्वन्त योगचर्य्यया। मूर्धा प्रशेमुस्ते तञ्च स च तानाशिषं ददौ ॥ १५०॥ आसमस्थो मुनिस्तस्थी ते जग्म: सालयं मुदा। नन्दः सानन्दयुक्तस्च बन्धून् मङ्गलपत्रिका: ॥१५१ ॥ प्रस्थापयामास श्रीघ्रमाराद् दूरस्थितान् मुद्दा। दधिकुल्चां दुग्धकुल्यां षटतकुल्यां प्रपूरिताम् ॥ १५२॥ मुड़कुल्यां तैलकुल्यां मधुकुत्याञ्च विस्तृताम्। नवनीतकुल्यां पूर्षाञ्च तक्रकुल्यां यटच्कया॥ १५३॥
तण्डुलानाञ् शालीनामुच्चेश्व शतपर्वतान्॥ १५४ ॥ पथुकानां शैलशतं लवणानाघ सप्त च।
Page 139
१२त्र० । श्रीक्वप्पजनाखएडम्।
सप्त शैलान् शर्करासां लड्ड कानाख सप्त च।। १५५ । परिपक्कफलानाप्न तत षोड़श पर्वतान्। यवगोधूमचूर्णानां पक्कलडड कपिरडकान् ॥ १५६॥ मोदकानाज श्रैलज खस्तिकानान् पर्वतान्। कपर्दकानामत्युच्चेः थैलन् सप्त च नारद ॥१५७ ॥ कर्पूरादिक युक्तानां ताम्बूलानाञ्ज मन्दिरम्। विस्तृतं द्वारहीनञ्न वासितोदकसंयुतम् ॥१५८ ॥ चन्दनागुरुकस्त रीकुङ्गमेन समन्चवितम् नानाविधानि रतानि खर्णानि विविधानि च. W१५८। मुक्ताफलानि रम्याि प्रबालानि मुदान्वितः । नानाविधानि चारुषि वासांसि भूषणानि च ॥१६० ॥ युतान्रप्राशने नन्दः कारयामास कौतुकात्। संस्कारयुक्तं रुचिरं चन्दनद्रवचर्रर्चितम् ॥१६१॥ प्राङ्गणं कदलीस्तम्भे रसालनवपक्नवैः। ग्रथितैः सूक्षमवस्त्रेण बेष्ट्यामास कौतुकात्॥ १६२॥
चन्दनागुरुकस्तूरीपुष्पमालाविराजितैः । १६२।। माल्यानां वरवस्त्ायां राशिभिख् विराजितम्। गवाज् मधुपर्काणामासनानाञ् नारद॥ १६४॥। फलानां जलकुम्भानां समूहैश्व समन्वितम्। नानाप्रकारैर्वाद्यिख्व टुर्खभैः सुमनोहरेः ॥१६५ ॥ ढक्कानां दुन्टुभीनाज्ज पटहानां तथेव च। मृद्ङ्गमुरजादीनामानकानां समूहके: ॥१६६॥ वंभीसव्रह्नीकांस्यसरयन्तैव र शव्दितम्।
Page 140
१२८ १३ श.
विद्याधरोयां नृयेन भक्गिमास्तमणेन च॥ १६७। गन्धवनायकानाज्ज सङ्गीतैर्मू च्कनायुतैः। स्वर्णसिंहासनानाज्न रथानां निःखनैर्यतम्॥ १६८। एतष्मिन्रन्तरे नन्दमुवाच वाचको मुदा। श्राजग्मुवेल्लवेन्द्राथ बान्धवा वल्लवास्तथा॥ १६६॥ अश्वस्थाय गजस्थाथ रथस्थाय्ति सत्वरम्। पाजग्मू राजपुताथ रत्ालङ्घारभृषिताः ॥ १७० ॥ आगतो गिरिभानुय् सस्त्रीकथ सकिङ्गर:। रथानाज़ चतुर्लचं गजानाञ्च तथैव च। १७१ ।। तुरङ्गमायां कोटिश्च शिविकानां तथैव च। ऋषीन्द्रागां मुनीन्द्रागां विप्राणाज्ज विपश्विताम् ॥१७२। वन्दिनां भित्तुकाणज्ज समूहैश्व समीपतः। गोपानां गोपिकानाज्च संख्यां कत्तुञ्ज क: त्मः ॥१७३।। पश्यागत्य बहिर्भूयेत्युवाच प्राङ्गण खिथितः । सुत्वैवं तानुपव्रज्य समानीय व्रजेश्वरः॥ १७४॥ प्राङ्गणे वासयामास पूजयामास सत्वरम्। ऋष्यादिकसमूहञ्च प्रराम्य शिरसा भुवि। पाद्यादिकञ्न तभ्यश् प्रददी सुसमाहितः ।।१०५। वस्तुभिरबन्धुभि: पूर्णं बभूव नन्दगोकुलम्। न कोऽपि कस्य शब्द च श्रोतं श्त्तश्त तत्न वे १७६॥ त्रिमुहत्तं कुवेरश श्रीक्वण्णप्रीतये मुदा। चकार खर्णावथ्या च परिपूर्णज्च गोकुलम् ।१७७।
मानसत्रकन्धरा: सर्वे दृद्टा नन्दस्य सम्पदम् ॥ १७८।
Page 141
(प. ] १२८
नन्दः छतान्रिक: पूतो धत्वा धोते च वाससी। चन्दनागुरुकस्तूरीकुङ्लुमेन व भूषितः। १७८।। उवास पादी प्रचास्थ खर्णपीठे मनोहरे। गर्गस्य च सुनीन्द्राणं ग्टहीत्ान्नां व्रजेखरः॥१८०। संस्मृत्य विषुमाचान्तः खस्तिवाचनपूर्वकम्। कवत्वा कर्म च वेदोक्ष भोजयामास बालकम् ॥१८१॥ गर्गवाक्यानुसारिण वालकस्य मुदान्वितः । क्वणणो ति मङगलं नाम ररच च शुभे चये॥ १८२॥ स छृटतं भीजयित्वा च कत्वा नाम जगत्पतः । वाद्यानि वादयामास कारयामास मङ्गलम् ॥१८३: नानाविधानि खर्यनि धनानि विविधानि च। भच्यद्रव्यागि वासांसि ब्राह्मषेभ्यी ददी मुदा ।१८४। वन्दिभ्यो भिक्षुकैभ्यस सुवरणीं विपुलं ददौ। भाराक्रान्तास्त ते सर्वे न भता गन्तुमेव च ॥१८५॥ ब्राम्मणान् बन्धुवर्गास भिदुकांस विशेषतः । मिष्टावं भीजयामास परिपूर्ण मनोहरम्॥ १८६। दीयतां दीयताञ्जव खाद्यतां खाद्यतामिति। बभूव प्रब्दोऽत्युच्चस सततं नन्दगोकुले॥ १८७ ॥ रत्नानि परिपूर्णानि वासांसि भूषणानि च। प्रवालानि सुवर्णानि मखिसाराषि यानि च ॥१८८। चारकाग खर्गपाताषि क्वतानि विखकर्मणा। गत्वा गर्गाय विनयं चकार वजपुङ्वः ॥१८८॥ शिथेभ्यः खर्णभारांख प्रददी विनयान्वितः । द्विजेभ्योऽप्यवशिष्टेभ्यः परिपूर्णानि नारद॥ १८० ।
Page 142
व्रअवेव्सयुराणी
श्रीनारायण उवाच। गहीता वीहरिं गर्गो जगाम निभृतं मुदा। तुष्टाव परया भक््या प्रणाम्य च तमीखरम्॥१८१॥ साशुनेत: सपुलकी भक्िनसालकन्वरः । पुटाज्जलियुती भूत्वीवाच छष्पपदाखुजे। १९२ ॥ गर्ग उवाच। हे कषण जगतां नाथ भक्तानां भयभख्जन। प्रसन्नो भव मामीश देहि दास्यं पदाम्बुजे ॥ १८२ ॥ त्वत्पिता मे धनं दत्तं तेन मे किं प्रयोजनम्। टेहि मे निश्चलां भति भक्तानामभयप्रद्॥ १८४ ॥ अणिमादिक सिद्विषु योगेषु मुक्रिषु प्रभो। न्ानतल्वेऽमरते वा किष्विन्रास्ति सहा मम ॥१८५॥ दून्द्रत्वे वा मनुत्वे वा खर्गलोकफले चिरम्। नास्ति मे मनसी वाव्ळा त्वत्पादसेवन विना॥१९६॥ सालीक् सार्ष्टिसारूप्य सामीप्य कत्वमीप्सितम्। नाहं गहामि ते ब्रह्मन् तत्पादसेवन बिना।१८७। गोलोके वापि पाताले वासे नास्ति मनोरय: । किन्तु त चरणाभ्ोजे सन्ततं स्मृतिरसु मे ॥१८८॥ त्वन्गन्तं शङ्गरात् प्राप्य कतिजन्मफलोदयात्। सर्वज्ञोऽहं सर्वदर्थी सवत्र गतिरसु मे ।१९८॥ क्वपां कुरु छपासिन्धो दीनबन्धी पढामुजे। रच माम भयं दत्त्वा मृत्युर्मे किं करिष्यति॥ २०० ॥ सर्वेषामीखरः थर्वस्वत्मादाभ्रोजसेवया। मृत्युन्न्रयोऽन्तकारख बभृव योगिनां गुरु:॥२०१॥
Page 143
११ ०] यीकणा जयसचम्। १११
ब्रम्मा विधाता जगता त्वत्पादाभीजसेवया। यस्य कदिवसे ब्रम्मन् पतन्तीन्द्रायतुर्दश।२०२। त्वत्पादसेवया धर्मः साच्ची च सर्वकर्मणाम्। याता व फलदाता च जित्वा कालं सुदुर्जयम् ॥२०३॥ सहस्त्रवदन: श्ेषी यत्पादाम्ुजसेवया। धत्ते सिद्धाथवद्विश्वं शिवः कराठे विषं यथा॥ २०४॥ सर्वसम्पद्विधात्री या देवीनाव्ज परात्परा। करीति सततं लक्ष्मी: केभैस्वत्पादमाजनम् ॥२०५॥ प्रक्वतिर्वीजरूपा सा सर्वेषां शक्रिरुषिणी । स्मारं स्ारं त्वत्पदान बभूव तत्परा वरा॥ २०६॥ पा्वती सर्वरूपा सा सर्वेषां बुद्धिरुपिणी। त्वत्पादसेवया कान्त ललाभ शिवमीखरम्॥२०७॥ विद्याधिष्ठात्री देवी या ज्ानमाता सरखती। पूज्या बभूव सर्वेषां संपूज्य त्वत्पदाम्बुजम् ॥२०८॥ सावित्री वेदजननी पुनाति भुवनत्रयम्। ब्रद्मगो ब्राह्मणानाञ्च मतिस्वत्पादसेवया॥२०६। चमा जगद्विभर्तुच्च रत्नगर्भा वसुन्धरा। प्रसूति: सर्वथस्यानां त्वत्पादपद्मसेवया ॥२१०॥ राधा ममांशसभ्भूता तव तुल्या च तेजसा। स्थित्वा वचसि ते पादं सेवतेऽन्यस्य का कथा ॥२११॥ यथा शर्वादयो देवा देव्य: पध्मादयी यथा। सनाथं कुरु मामीश ईखरस् समा कपा ॥२१२॥ न वास्यामि ग्टहं नाथ न रहामि धन तव। कत्वा मां रच पादाजसेवाजां सेवकं रतम् । २१३॥
Page 144
१२२ [११प:
इति सुत्वा साशुनेत: पपात चरणे हरः। रुरोद व भमं भत्या पुलकाश्ितविग्रहः।२१४। गर्गस्य वचन सुत्वा जद्दास भक्वत्सलः । उवाच तं स्यं कवष्णी मयि ते भत्निरस्विति ॥२१५॥ इदं गर्गकतं स्तोव' त्रिसन्य यः पठेबरः। दढ़ां भत्ि हरर्दास्यं स्प तिश्व लभते ध्रवम् ॥ २१६॥
तीर्णो भवति श्री्णदाससेवनतत्पर: ।२१७। । कृण्णस्य सह कालच् क्वष्णसाइस्च मोदते। कदाचित्र भवेत् तस्य विच्ेदी हरिणा सह ॥२१८॥ श्रीनारायण डवाच। हरिं मुनि: स्तवं कत्वा ददी नन्दाय तं मुदा। उवाच तं गहं यामि कुर्वाभ्रामिति वल्भ ॥२१८। भ्रही विचित संसारो मोहजालेन वेष्टित: । सम्मीलनञ्च विरही नराणां सिन्धुफेनवत् ।२२०। गर्गस्य वचन तुत्वा करोद नन्द एव च। सदिच्केदो हि साधूनां मरणादतिरचयते॥ २२१॥ सवशिष: परिष्वतं मुनीन्द्र गन्तुसुद्यतम्। सर्वें नन्दादयो गोपा रुदन्तो गोपिकास्तदा।२२२। प्रगेमु: परमप्रीत्या चक्र स्तं विनयं मुने। दत्त्वाशिषं मुनिश्रेष्ठो नगाम मथुरां मुदा ।२२१। ऋषयो मुनयख व बन्धुवर्माच्च वक्षवाः। सर्वे जग्म धन: पूर्ण: खालयं दृष्टमानसा: ॥२२४। प्रजग्म वन्दिनः सर्वे परिपूर्षमनोरथाः।
Page 145
११२
भाकछठपूर्णा भुत्या व भिन्रुका गन्तुमच्तमा: । खर्मवस्तभरोट्ट कपरिश्रान्ता भुदान्विता: ।२२६। सुमन्दगामिन: केचित् केचिद्र मोध भेरते। केचिद्त् नि तिष्ठन्तखोत्तिष्ठन्तव केचन॥ २२७। केचिदूषुः प्रमुदिता हसन्तस्तत्र केषन। कपर्दकानां वस्त मां श्रेषांचीवरितान् बहन्॥ २२८॥ केचित्तानाददु: स्थित्वा दर्शयन्तस केचन। केचिन्दत्वं प्रकुर्वन्तो गायन्तस्तत्र केचन ॥ २२८॥ केचिडहुविधा गाथा: कशयन्तः पुरातना। मरुतख तसगरमान्वातृणाञ्ज भूभताम् ॥ २२०॥
श्रीरामस्याश्मेधस्य रन्तिदेवस्य कर्मणाम् ॥२२१ ॥ येषां येषां ृपाणाच सुत्वा दृड्मुखात् कथा:। कथयन्तस् ता: कैचित् श्रुतवन्तश्च केचन ॥२२२॥ स्थायं स्थायं गता: केचित् सापं खापन् केचन। एवं सर्वे प्रमुदिता: प्रजग्मुः खालयं मुद्दा । २२२ ॥ दृष्टो नन्दो यथोदा च बालकृत्वा च वक्सि। तस्थौ खमिन्दरे रम्ये कुवेरभुवनोपमे। २३४ ॥ एवं प्रवद्वतौ बाली शुक्क चन्द्रकलोपमौ। गवां पुच्छन् भित्तिक्व धृत्वा चोत्तस्तर्मुदा ।२३५॥ भब्दाईं वा तदर्द वा चमो वकुं डिने दिने। पित्रोर्हर्षक् वर्द्न्ती गच्ळन्तौ प्राङ्गणं मुने ॥२२६॥ बालो हिपादं पाढं वा गन्तु परकी बभूव ह। b-१२
Page 146
१२४ [१२०
गन्तु अको हि.जानुभ्यां प्राङ्ग्णे वा-गहे हरि: ॥२२०॥ वर्षाधिको हि वयसा कष्मावहर्षयः खयम्। ततो मुदं वर्ईयन्तौ वहि तो च दिने दिने ॥२२८ व्रजन्ती गोकुले बाली प्रकाषगमने वमौ। उत्तवन्तो स्प टं वाक्ं मायाबालकविग्रहो ॥२३८॥ गर्गो जगाम मथुरां वसुदेवाख्मं मुने। स तं नश्कम पप्रच्छ पुत्रयो: कुथलं तयो: ॥२४०॥ मुनिस्त कथयामास कुशलं सुमहोत्वम्। आनन्दाशुनिमग्नस् सुतमावाद् बभूव ह॥२४१। देबकी परमप्रीत्या पप्रच्क च पुनः पुमः । आनन्दाशुनिमग्ना सा रुरोद व सुडुर्मुङ्ड: ।२४२। गर्गस्तावाभिषं दख्वा जगाम खालयं मुदा। सग्टहे तस्थतुस्तौ च कुवेरभवनोपमे॥। २४३॥ यव कल्पे कथा चेयं तत्र त्मुपवर्हयः। पञ्चाभत्कामिनीनान्न पतिर्गन्वरवपुङ्वः ।२४। तासां प्राणाधिकस्वन्न मृङ्गारनिपुणी युवा। ततोडभूब हाय: शापाद् दासीपुत्रो द्विजस्य च ।२४५। ततोऽसुना ब्रह्मपुवो वैषावोच्किष्टभोजनात्ः। सर्वदर्भो प सर्वभ्रः स्मारको हरिसैवया ॥२४६॥ कथितं अषणचरितं नामाव्प्राशनादिकम्॥ जन्नमृत्य जरानिघ्रमपरं कथयामि ते ॥२४७।। इति सीब्रह्मवेवस्ते महापुरासे नारायपनारदसंवादे श्रीऊ्वणाजनाखएड अभ्वावपाशनं नामकरस- प्रस्तावो नाम तयोदशोऽध्यायः ।
Page 147
१४५. ] श्रीऊ्कण जनखण्डम्। ११५
शीनारायण उवाच।
एकदा ब्रन्दपली च स्नानाथं यमुनां ययौ। गव्यपूरीं ग्टहं दृद्टा जहास मघुसूदन: । १ ॥ दधिदुग्धाज्यतक्रञ्ज नवनीतं मनोरमम्। ग्टहस्थितज्च यत्किश्चिचसाद मघुसूदन: । २ । मधु हैयङ्गवीनं यत् खस्तिकं प्रकटस्थितम्। भुक्का पीत्वांशुकेर्वक्वसंस्कारं कर्तुमुद्यतम्॥ २॥ ददशं बालकं गोपी स्नात्वागत्य खमन्दिरम्। गव्यशून्यं भग्नभागडं मध्वादिरित्भाजनम्। 8 ॥ दृष्टा पप्रच्छ बालांय श्रही कर्मेंदमद्भुतम्। यूयं वदत सत्यक्व ऊतं केन सुदारुगम् । ५॥ यशोदावचनं सुत्वा सर्वमूचुच्च बालकाः । चखाद सत्यं बालस्ते नास्मभ्यं दत्तमैव च । ६ । बालानां वचनं शुत्वा चुकोप नन्दगहिनी। वेत' ग्टहीता दुद्राव रक्पइ्गजलोचना। ७ ॥ पलायमानं गोविन्दं स्टहीतुं न शथाक ह। ध्यानासाध्यं भिवादीनां दुरापमपि योगिनाम् ।८। यशोदा भमणं ऊवत्वा विश्रान्ता धर्मसंयुता। तस्थो कोपपरीतात्मा शुष्ककरठोष्ठ तालुका ॥ 2 । वित्रान्तां मातरं दृद्टा अपालुः पुरुषोत्तम: ।
Page 148
१२६ बभ्मवेवर्तपुराये
सन्तस्थी पुरतो मातु: सम्िती जगदीघरः। १० ३ करे छृत्वा प तं देवी समानीय खमालयम्। बध्वा वस्तेस वृन्ते च तताड़ मधुसूदनम्। ११ ॥ बध्वा कषं यथोदा सा जगाम खालयं प्रति। हरिस्तस्थौ वृत्तमूले जगतां पतिरीखरः।१२ । श्रीक्वण स्परशमात्ण सहसा तव नारद। पपात हत्त: शेलाभः शब्द कत्वा भयानकम् । १२॥ सुवेशः पुरुषो दिव्यी व्च्ादाविर्बभूव ह। दिव्यस्वन्दनमारुह्य जगाम खालयं पुर: ॥ १४। प्रम्य जगतीनाथं पातकुवपरिच्छट्म्। किशोर: सत्तिती गोरो रवालङ्गारभूषित: । १५। सा वत्तपतनं दृष्टा िया तस्ता व्रजेखरी। क्रोड़े चकार बालं तं रुदन्तं श्यामसुन्दरम्॥ १६॥ आजग्म र्गोकुलस्थाव् गोपा गोप्यस तद्स्टहम्। यशोदां भर्व्सयामासुः शान्तिं चक्रु: शिभोरमुंदा। १७। अ्त्यन्तस्थविरे काले तनयोऽयं बभूव ह। धनं धान्यञ् रत्ं वा तत्सवें पुत्रहेतुकम् ॥१८॥ सुमतिर्नास्ति ते सत्यं भ्ातं नन्दब्रजेखरि। न भचितं यत् पुत्र सा तत् सवें निष्फलं भुवि । १८ ॥ पुत्र' बड्ढा गव्यहेतोर्वृत्तमूले च निष्ठुरे। गहकमसि व्यग्रायां देवादु वत्त: पपात ह। २०। वृच्तस्य पतनादोपीभाग्याद् बालोऽपि जीवितः। प्रनष्टे बालके मूढ़े वस्तूनां किं प्रयोजनम् ॥ २१ ॥ भाभिषं युयुजुरविप्रा वन्दिनस इभावहाम्।
Page 149
श्री चननसकम्। १३७
डिजेन कारयामासुर्नामसड्कीरसनं हर: ॥ २२॥ एवं ऊत्वा जना: सर्वें प्रययुर्निजमन्दिरम्। उवाच पतनीं नन्दश रतपङ्जलीचन: । २२ नन्द उवाच। यास्यामि तीर्थमधव करठे ऊत्वा तु बालकम्। भथवा ववं ग्हाहष्क त्या मे किं प्रयोजनम् ॥ २४॥ मतकूपाधिका वापी अतवापीसमं सरः। सर:मताधिको यत्ः पुत्नी यप्पताधिक: ।२५। तपोदानोङ्जवं पुख जन्मान्तरसुखप्रद्म्। सुखप्रदोऽपि सत्पुत्र इहैव च परत्र च। पुवादपि परो बन्धुर्न भूतो न भविष्यति । २६॥ एवमुक्का खमार्म्ाच्च तस्थौ नन्दः खमन्दिरे। यशेदा रोहिणी चैव नियुते ग्टहकर्मणि। २७॥ नारद उवाच। सुवेशः पुरुष: को वा वृत्तरूपी च गोकुले। भगवन् हेतुना केन वत्ततवं समवाप ह॥ २८॥ नारायण उवाच। कुवेरतनयः श्रीमाब्राम्ता यो नलकूवरः। नगाम नन्दनवनं क्रीड़ाथें सह रभया ॥ २९॥ •नि्जने सरसस्तीरे पुष्पोद्याने मनोहरे। वटछटचसमीपे च सौरभे पुष्पवायुना ॥ २०॥ विधाय पुष्पथयनं रतदीपैय दीपितम्। चन्दनागुरुकस्तू रीकुङ्ुमद्रवसंयुतम् ।। २१ ॥ परितः पुष्पमाष्येस चौमवस्तैव वेष्टितम्।
Page 150
११८. बरशवैवर्सपुराय
तत्र रभां समानीय विजहार यवे च्कया । २२ । शृङ्गाराष्ट्रप्रकारक्व विपरीताटिकं सुखन्। चुम्बनं षट्प्रकारत् यथास्थानं निरूपितम् । २२॥
नखदन्तकरक्रीड़ां चकार रसिकेश्वरः ।। ३४। जलात् स्थले स्थलात्तोये कामभास्त्रविभारदः। रतिभोगं प्रकुर्वन्त ददर् देवली मुनि: ॥ ३५॥ नग्नां रभां मुक्तकेशों पीनश्रोसिपयोधराम्!
पश्यन्तों प्रायनाथन्न पश्यन्तं सस्मितं मुदा। वक्भूभङ्गयुक्ताच्च कामुकीत् ददर्भ ताम् । ३७। रत्न कु रडलयुग्म न गएडस्थल विराजिताम्। विचित्ररत्नमात्यैश्व पुष्पमात्यै्व भूषिताम् ॥ ३८॥ किद्विणीजालसंयुत्तां सिन्दूरविन्दुसंयुताम्। तया युत्तां पुलकितं नोत्तिष्ठन्त स्रान्वितम्॥३८॥ वृच्चतं याहि पापिष्ठेत्युवाच मुनिपुङ्गवः। पथाप रभ्ां कामात्ती मानुषी वं भवेति च । ४0। जन्मेजयस्य सुभोग्या भविता कामिनीति च। त्वमेव गोकुलं गच्छ वत्तरूपी भवेति च। ४१। श्रीक्ृषणस्पर्शमाव स पुनरायास्यसि गटहम्। रसे त्मिन्ट्रसंयोगात् पुनरायास्यसि ध्रवम् ॥ ४२ ॥ इत्येवमुक्रा स मुनिर्जगाम निजमन्दिरम्। कुवेरतनयः श्ररीमान् स जगाम निजालयम् ॥ ४२॥ इत्येवं कथितं विप्र रवाख्यानं वदामि ते।
Page 151
सुचन्द्रस्य ग्टहे रभ्ा ललाम जन्म भारते । 88 । कन्या लक्ष्मोखरूपा च बभूव सुन्दरी वरा। ताथ सालकृतां ऊत्वा सुचन्द्रो टृपतीखर:॥ ४५। नानाकौतुकसंयुक्तां ददी जन्नेजयाय च। जग्ेजयस्य सुभगा बभूव महिषी वरा ॥ ४६॥ सथाने सथाने निर्जने च राजा रेमे तया सह। एकदा नृपतिश्रेष्ठ ऋखमेधेन दीचितः ।४७। अखवसङ्गोपनं छत्वा तस्थौ शकरय मन्दिरे। यज्नाशं रुचिरं मत्वा कौतुकेन च सुन्दरी। ४= । द्रष्टं जगाम सा साध्वी चाशमेकाकिनी मुद्दा। अक्रोऽशनिकटे भूता धर्षयामास तां सतीम् ।।४2।। तया निवार्ययापच्च रेमे तत्र तया सह। मूर्चकामवाप प्क्रश् बुबुधे न दिवानिशम्। ५०॥ सा च सभभोगमात् ण देहं तत्याज योगतः । नृपस्य लज्जया भीत्या शक्रः खर्गे जगाम ह। ५१ ॥ राजा गुत्वा मृतां दृद्टा विललाप भृशं मुहठः। यनं समाप्य विप्रभ्यो ददौ पूर्णाव्च दत्विणाम् ।५२। रभ्ा च मानवं देहं त्यक्का सगं जगाम है। इत्येवं कथितं सवें वृतार्जुनविभन्न्नम्। नलकूवरमोचज रभायाच् महासुने॥१२॥ पुश्दं कवप्चरितं जनमृत्युजरापह्म्। द्त्य वं कथितं सर्वमपरं कथयामि ते। ५४। इति श्रीव्रह्मवैवर्ते महापुराणे मारायणनारदसंवादे श्रीछ्वण- जनखर वृचार्जुनभन्ननं नाम चतुर्दभोऽध्यायः।
Page 152
अअवेवतेपुरा णे
पच्चद्भोऽध्यायः।
श्रीनारायण उवाच।
एकदा अष्सहितो नन्दो वन्दावनं ययौ। तत्रोपवनभाएडीरे चारयामास गोधनम् । १ । सरःसुखादुतोयन्व पाययामास तत् पपौ। उवास हच्तमूले च बालं ऊत्वा खवचसि।२॥ एतस्त्रिवन्तरे कणणो मायामानुषविग्रहः। चकार मायया कस्मान्ा घाच्ळनं नभी मुने । २॥ मेवावृतं नभी दृष्टा श्यामलं काननान्तरम्। भषभयवातं महाशब्द वज्शब्दन्न दारुणम् । ४॥ दृष्टिधारामतिस्थ लां कम्पमानांस पादपान्। हृष्टर वं पतितस्कन्धाव्नन्दो भयमवाप ह। ५ । कथं यास्यामि गोववान् विहाय खान्त्मं वत। गहं यदि न यास्यामि भविता बालकस्य किम् ॥ ६॥ एवं नन्द प्रवदति ररोद श्रीहरिस्तदा। पयोभिया हरिष्चेव पितु: करठ दधार सः ॥७॥ एतस्म्रिवन्तरे राधा जगाम छष्पासन्निधिम्। गमनं कुर्वती राजहंसखन्ननगञ्जनम् ।८॥ भरत्पार्वया चन्द्राभामुष्टवक्ञा मनोहरा। भरनाध्याकपद्यानां शोभामोचनलोचना ।2 ।
Page 153
१५५.] शीछमाजनसव्म्। १४१
परितस्तारकापकम विचित् कव्जलोळवला। खगेन्द्र व ञ् चारुत्रीथं सानाथ्क नासििका ॥ १०॥ तन्मध्यस्थलशोभार्हस्थ लमुकाफलोळ््वला। कवरीवेशसंयुक्ता मालतीमाल्थवेष्टिता । ११।
पक्कविम्बफलानास् श्रोमष्टाधरयुग्मका । १२ ॥ मुक्तापङ तिप्रभान्त कदन्तपङतिसमुज््ला। ईषत्प्रफुलकुन्दानां सुप्रभानाशकस्तिता। १२ ॥ कस्तू रीविन्दुसंयुक्तसिन्टूरविन्टुभूषिता। कपालं मज्निकायुतं बिश्नती श्रीयुतं सती॥१४ । सुचारुवर्तुल्ाकारकपोलपुल कान्विता। मणिरत्रेन्द्रसाराणं हारोर:स्थलभूषिता। १५। सुचारुश्ीफलयुग कठिनस्तनसङ्गता। पत्रावलोश्रिया युक्ता दीप्ा सद्रततेजसा ॥ १६ सुचारुवर्तुलाकारमुदरं सुमनोहरम्। विचित्रतिवलोयुतां निम्ननाभिव्व बिभ्वती॥ १। सद्रत्नसाररचितमेखलाजालभूषिता। कामास्सारभ्ूभङ्गयोगीन्द्रचित्तमोहिनी॥ २८॥ कठिनश्रोगियुगलं धरणीघरनिन्दितम्। स्थलपद्मप्रभामुष्टचरणं दधती मुदा॥ १८॥ रत्भूषससंयुत्त यावकद्रवसंयुतम्। मणीन्द्रयोभासंमुष्टसालतकपुनर्भवम् । २० ॥
Page 154
१४२ [१५त०
रत्नाडुलीयनिकर वक्रिशदांशकोळवना। चारुचम्पकपुष्पाणां प्रभामुष्टकलेवरा ।। २२।
श्रोमुखश्रीदर्शनार्थ विश्वती रव्नदर्पगम् ॥ २३॥ दृष्टा तां निजने नन्दो विस्मयं परमं ययौ। चन्ट्रकोटिप्रभामुष्टां भासयन्तीं दियो दश ॥ २४॥ ननाम तां साशुनेती भत्िनमामकन्वरः । जानामि त्वां गर्गमुखात् पद्माधिकप्रियां हरे: ।।२५।। जानामीमं महाविष्णो: परं निर्गु रामच्युतम्। तथापि मोहितोऽहञ्ज मानवो विष्ुमायया॥ २६॥ ग्हाणा प्रासनाथन्न गक्क भद्रे यथासुखम्। पश्चाद्दास्यसि मत्पुत्र क्वत्वा पूर्णमनोरथम् ॥ २७॥ इत्युक्ा प्रददौ तस्यै रुदन्तं बालकं भिया। जग्राह बालकं राधा जहास मधुरं सुखात् ॥ २८॥ उवाच नन्द सा यताब प्रकाशयं रहस्यकम्। 4 अहं दृष्टा त्या नन्द कतिजन्फलोदयात् । २2॥ प्राज्नस्वं गर्गवचनाव्षवें जानासि कारणम्। अकथ्यमावयोर्गोप्य चरित्र गोकुले व्रज ॥ २० ॥ वरं ह व्रजेश लं यत्ते मनसि वाच्कितम्। ददामि लीलया तुभ्यं देवानामपि दुर्लभम्। २१ ॥ राधिकावचनं तुत्वा तामुवाच व्रजेशरः। युवयोक्रणे भत्निं देहि नान्यत्र मे स्पहा॥ २२॥ युवयो: सत्निधी वासं दास्यसि त्वं सुदुर्लभम्। आावा्यां देहि जगतामब्विके परमेखरि ॥ २२ ।
Page 155
१५%्र] श्रीज्पाजमखव्म्। १४२
ुत्वा नन्दस्य वचनमुवाच परमेशरी। दास्यामि दास्यमतुलमिदानीं भक्िरसु ते॥ २४ ॥ आवयोसरणाभोजे युवयोख दिवानिश्रम्। प्रफुल्हृदये शशत् स्मृतिरसु सुदुर्लभा॥२५॥ म।यायुवाञ्च प्रच्कनी न करिष्यति मदरात्। गोलोके यास्यथान्त व विहाय मानवीं तनुम् ॥ २६। एवमुक्ता तु सानन्द ऊत्वा कवष्ं सवच्सि। दूरं निनाय श्रीक्णं बाहुभ्यान्च यथेपितम् ।३७। कत्वा वचसि तं कामात् श्र्रषं श्र्रेरषं चुचुम्ब च। पुलकाङ्वितसर्वाङ्गी सस्मार रासमएडलम् ॥ ३८॥ एतस्मन्रन्तरे राधा मायासद्रत्नमएडपम्। ददर्भ रतकलभपतेन च समन्वितम्॥३८ ॥ नानाविचित्रचित्राव्य चित्रकाननशोभितम्। सिन्टूराकारमणिभि: सतन्भसंघैर्विराजितम् 1४० । चन्टनागुरुकस्त रीकुङ्डुमद्रवयुत्तया। संयुत्त मालतीमालासमूहपुष्पशय्यया।। ४१॥ नानाभोगसमायुतां दिव्यदर्पएसंयुतम्। मणीन्द्रमुक्तामाणिक् मालाजालैर्विभूषितम् ॥४२॥ मणीन्द्रसाररचितकपाटेन समन्वितम्। भूषितं भूषितैर्वस्त्रेः पताकानिकरैवरैः।
युत्तं षट्पट्संयुत्तेः पुष्पोद्यानञ्ज पुष्पितैः। सा देवी मणडपं दृष्टा जगामाभ्यन्तरं मुदा।। ४४ । दृदर्भ तत्र ताम्बूलं कर्पू रादिसमन्वितम्।
Page 156
१8४ [१४प.
जलञ् रत्नकुश्म खच्छं शीतं मनोहरम् ॥ ४५॥ सुधामधुभ्यां पूर्णानि रवकुभ्भानि नारद। पुरुषं कमनीयन्न किशोरश्यामसुन्दरम् । ४६ । कोटिकन्दपलीलाभं चन्दनेन विभूषितम्। धयानं पुष्पभय्यायां सस्तितं सुमनोहरम् । ४७ । पीतवस्त्रपरीधानं प्रसन्नवदनेत्षगम्।
सद्रतसारनिर्माणकेयूरवलयान्वितम्।
कोम्तुभेन मणीन्द्रेण वस्ःस्थलसमुञ्वलम्। भरत्पारवषचन्द्रास्य प्रभामुष्टमुखोज्जलम्॥ ५ू०॥
तरिवङ्गचूड़ां बिश्रनन्तं पश्यन्त रत्नमन्दिरम्। क्रोड़ बालकशून्यन्न दृद्टा तं नवयौवनम् । ५२ ॥ सर्वस्मृतिम्वरूपा सा तथापि विस्मयं ययौ। रूपं रासेश्वरी दृद्टा मुमोह सुमनोहरम् । ५३॥ कामाच्चन्ुयकोराभ्यां मुखचन्द्र पपौ मुदा। निभेषरहिता राधा नवसङ्गमलालसा ।। ५४॥ पुखकाद्गितसर्वाङ्गी सस्तिता मदनातुरा। तामुवाच हरिस्तत्र स्पाराननसतेरुहाम् । ५५् । नवसङ्गमयोग्याञ्च पश्न्तीं वक्रचक्ुषा। श्रीक्ष उाच। राधे सपमरसि गोलोकटत्तान्तं सुरसंसदि। ५६।
Page 157
१५र्र ] श्रीषष् ननसवम्। १४५
भद पूर्णे करिषामि खीक्वतं यत् पुरा प्रिये। त्वं मे प्रायापिका राधे प्रयसी व बरानने॥ ५०। यथा त्वक्ष तथाहस्त भेदो हि नावयोघ्र वम्। यथा चीरे च धावत्य वथाम्नी दाहिका सति ॥१८॥ यथा पृथिव्यां गन्वव तथाहं तयि सन्ततम्। विना मृदा घटं कर्तु विना खर्णेन कुरलम् ।५ट॥ कुलाल: खर्कारस न हि शत्: कदाचन। तथा तया विना सष्टिमहद्गर्तु न च चमः । ६० ॥ सष्टेराधारभूता वं वीजरूपोऽहमच्य तः। आगक्क शयने साध्वि कुरु वत्तःस्थले हि माम् ॥६१। त्व' मे शोभासरूपासि देहस्य भूषयं यथा। क्वष्णं वदन्ति मां लोकास्वयैव रहितं यदा । ६२ । श्रीक्ृष्णञ्च तदा तैडपि त्वैव सहितं परम्। तवच्न श्रीस्वञ्न सम्पत्तिस्वमाधारखरूपियी। ६३। सवभक्रिसवरूपासि सरवरूपोडहमचर: । यदा तेजःखरूपोऽहं तेजोरूपासि त तदा ।६४। न शरीरी यदाहल्ज तदा लमभरीरिणी। सर्ववीजसरूपोऽहं सदा योगेन सुन्दरि । ६५। तवन्न गत्िस्वरूपा च सर्वस्त्रीरपधारिणी। ममाङ्गांभस्तरूपा त्वं मूलप्रक्ततिरीखरी । ६६। शत्रया बुद्ा च ब्ानेन मया तुल्या वरानने। आवयोर्भेंदबुडिख्व यः करोति नरांधमः। ६७।। तस्य वास: कालसूव यावच्चन्द्रदिवाकरौ। पूर्वान् सप्त परान् सप् पुरुषान् पातयत्यध: ।६८ू। 5-१२
Page 158
१४६ (१५६०
कोटिअन्ार्जितं पुएय तस्य नश्यति निव्धितम्। प्रम्ञानादावयोरनिन्दां ये कुर्वन्ति मराधमा: ।६८। पचन्ते नरके घोरे यावच्न्द्रदिवाकरी। रा शब्दं कुर्वतस्त्रस्तो ददामि भक्तिमुत्तमाम् ।७0।। था भब्द कुर्वतः पश्चाद्यामि ववसलीभतः । ये सेवन्त च दत्त्वा मामुपचारांख् षोड़भ। यावन्मीवनपर्य्यन्त या प्रीतिर्जायत मम ॥ ७१॥ सा प्रीतिर्मम जायेत राधाभन्दात्ततीधिका। प्रिया न मे तथा राधे राधावक्ता तताऽधिक: ।७२। ब्रम्मानन्त: गिवो धर्मो नरनारायवाद्ृषी। कपिलख गणेभख कार्त्तिकेयश् मत्प्रिय: ।७३।। लक्ष्मी: सरखती दुर्गा सावित्ी प्रक्वतिस्तधा। मम प्रियास देवास तास्तथापि न तक्समा: । ४ ॥ ते सर्वे प्रायतुष्या मे त् मे प्रापाधिका सति। भिन्नस्थानस्थितास्ते च त्क्ष वचःसथले स्थिता ।५। या मे चतुर्भुआा मूर्तिबिभान्त वचास म्रियाम्। सोऽहं कष्णसवरूपस्त्वां विवहामि सयं सदा।७६। इत्येवमुक्का श्रीक्ण्णस्तस्थो तल्पे मनोरमे। उवास राधिका नाथं भत्िनसात्मकन्धरा। ७७ ।
राधिकीयाच। सारामि सषें जामामि विस्मरामि कश्रं विभी। बर वदास सर्वाहं त्वत्पादाअातादृतः। S८॥ ईशनस्ाप्रिया: केचित् प्रियाव कुत्र केचन। वे यश मां म सरन्ति तथा तेष तवाऊपा। S८ ।
Page 159
१५ प्र• ! १४७
तगञ्च पर्वतं कर्तु समर्थः पर्वतं तपम्। तथापि योग्यायोग्य च सम्पत्तो प समा ऊपा।र० तिष्ठत्यहं शयानस्त्वं कथाभिर्यत्च्तयं गतम्। तत्स्षपाघ् युगसमं नाहं गरवितुं चमा ॥ ८१॥ वचःसले च शिरसि देह्टि ते चरणाम्बुजम्। दुनोति मननः सद्यस्वदीयविरद्दानखात् ।। ८२। पुरः पपात मे दृष्टिस्वदीयचरणाम्बुजे। नीता मया न हि क्रेशादु द्रष्टुमन्यत् कलेवरम्। ८३। प्रत्येकमङ्ग' दृष्ट्व दत्ता प्रान्त मुखाम्बुजे। दृष्टा मुखारविन्दश् नान्यङ्गन्सुं न सा चमा ॥ ८8 । राधिकावचनं सुत्वा जहास पुरुषोत्तमः । तामुवाच हितं तथ्य शुतिस्मृतिनिरुपितम् ॥ ८५॥ श्रीक्वष्ण उवाप। न खण्डनीयं तत्तत् मया पूवे निरूपितम्। तिष्ठ भद्रे चसं भट्र करिष्यामि तव प्रिये ॥ ८ह॥ त्वन्मनोरथपूर्णस्य खयद्वालः समागतः । यस्य यश्षिखितं पूवे यत्र काले निरूपितम्॥ ८ तदेव खितुं राधे चमी नाहन्न को विधि: । विधातुश्न विधाताई येषां यज्ञ खनं कतम्॥ दद ॥ ब्रद्मादीनान्न सुद्रायां न तत् खरा कदाचन। एतस्म्रिवन्तरे ब्रझ्मा जगाम पुरतो हरैः ॥ ८2 ॥ मालाकमण्डलुकर ईशत्स्रेरचतुर्मुखः। गत्वा ननाम तं कष्ण प्रतुष्टाव यथागमम् ।८.॥ सायुनेत: पुलकितो भतिनस्रातकन्वरः।
Page 160
१४८ [१५त्र०
सुखा नत्वा जगदाता जगाम हरिसब्रिधिम् ॥ ८१॥ पुनर्नत्वा प्रभुं भत्न्या जगाम राधिकान्तिकम्। मूर्धा ननाम भत्या च मातुस्तच्रणाम्बुजे ॥८२॥ चकार सभ्भुलेरीव जटाजालेन वेष्टितम्। कमएडलुजलेनैव भीव्रं प्रचालितं मुदा । ८३ । यथागमं प्रतुष्टाव पुटाञ्ज्लियुतः पुनः । ब्रह्मोवाच। हे मातस्वत्पदाभभोजं दृष्टं कवष्णप्रसादत: ॥८४ । सुदुर्लभञ्ज सर्वेषां भारते च विशेषतः । पष्टिवर्षसहस्राणि तपस्तपं पुरा मया ॥ ८५ । भास्करे पुष्करे तीर्थे छवष्णस्य परमात्मनः। आाजगाम वरं दातुं वरदाता हरि: खयम् ॥ ८६॥ वरं वृष्ीष्वेत्युत्ते च साभीष्टञ्न वतं मुदा। राधिकाचरणाभ्ोजं सर्वेषामि दुर्लभम्॥ ८७॥ है गुणातीत मे श्रीघ्रमधुनेव प्रदर्भय। मयेत्युक्तो हरिरयमुवाच मां तपखिनम् ॥ 2८ ॥ दर्यिष्यामि काले च वत्सेदानीं क्षमेति च। न हीशराज्ता विफला तेन दष्ट पदाम्बुजम्॥22॥ सर्वेषां वाब्क्ितं मातर्गोलोके भारतेडसुना। सर्वा देव्य: प्रक्वत्य था जन्या: प्राक्कतिका ध्रुवम् ॥१००॥ व्वं कष्णाङ्गार्ध सभ्भूता तुल्या ऊशोन सर्वतः। श्रीक्कण्ण स्वमयं राधा त्वं राधा वा हरि: स्यम् ॥१०१। न हि वेदेषु मे दृष्ट इति केन निरूपितम्। ब्रह्माएडाइहिरुर्ध्वन्व गोलोकोडस्ति यथाम्बिके ॥१०२॥
Page 161
१५त्र.1 श्रीक्मणणजंसखणडम्। १४८
वैकुरच्याप्यजन्यस तमजन्या तथाम्बिके। यथा समस्तब्रझ्माएडे श्रीक्ष्णंभ्ांभजीविनः। १०३। तथा भक्तिस्वरूपा त्वं तेषु सर्वेषु संस्थिता। पुरुषाश्च हरेरंथार््वदंशा निखिला: स्त्रिय: ॥१०४ ॥ आत्मना देहरूपा तमस्याधारस्वमेव हि। अस्यानु प्राशेसत्वं मातस्त्वत्प्राशैरयमीश्वर:।।१० ५ ॥। किमहो निर्मितः केन हेतुना भिल्पकारिया। नित्योऽयञ्च तथा कृष्णस्वञ् मित्या तथाम्बिके॥१०६॥ अस्यांभा त्वं त्वदंभो वाप्ययं केन निरूपित: । अहं विधाता जगतां वेदानां जनक: स्यम्॥ १०७॥ तं पठित्वा गुरुमुखाद्वन्त्येव बुधा जना: । गुणानां वा स्तवानां ते पतांथं वक्तुमक्षमः ॥१०८ ॥ वेदो वा पणडतो वान्य: को वा लवां स्तोतुमीखरः। स्वानां जनकं ज्ञानं बुद्धिर्ज्तानाम्बिका सदा ॥ १०८॥ त्वं बुद्ेजननी मातः को वा तां स्तोतुमीख्रः। यद्दस्तु दृष्टं सर्वेषां तद्ि वक्ं बुध: चम: ॥११०॥ यददृष्टाशुतं वस्तु तन्निवत्ुञ्न क: च्मः। अ्रहंमहेशोऽनन्ख स्तोतु ्वांकोर्डपि न चम: ॥१ ९ ९॥ सरखती च वेदास चमः क: स्तोतुमीखरि। सथागमं यथोत्तञ्ज न मां निन्दितुमर्हसि॥ ११२ ॥ दशवराणामीखरस्य योग्यायोग्य समा ऊ्वपा। जनस्य प्रतिपात्यस्य चषणे दोष: सषषे गुण: । ११३ ७ जननी जनको यो वा सवें समति स्रेहतः । दूत्युक्का जगतां धाता तस्थो व पुरतस्तयो; । ११४।
Page 162
१५० [१५ भ०
प्रराम्य चरणाभ्भोजं सवेषां वन्दमीप्रितम्। ब्रह्मणा च ऊवतं स्तोत्र विसन्ध्यं यः पठेन्वरः । राधामाधवयोः पादे भक्तिदास्यं लभेद् ध्रुवम् : १०५ द कममनिर्सलनं कत्वा मृत्यं जित्वा सुदुजयम्। विलङ् सर्वलोकांश्च याति गोलोकमुत्तमम् ॥ ११६॥ श्रीनारायर उवाच। व्रह्मगा: स्तवनं शुत्वा तमुवाच ह राधिका: ११७॥ वरं हण विधातस्वं यत्ते मनस्ि वर्त्तते। गाधिकावचनं सुत्वा तामवाच जगविधि: : ११८।। वरच युवयोः पादपद्मभक्िज्ज देहिने। इत् ती विधिना राधा तूगनोमित्युवाच ह॥ ११८॥ एनर्ननाम तां भत्या विधाता जगतां पतिः। तदा ब्रह्मा तयोमैध्ये प्रज्वात्च च हुताशनम् ॥१*०॥ हरिं संस्मृत्य हवनं चकार विधिना विधि:। उत्थाय शयनात् कृष्ण उवास वन्चिसत्निधौ॥ १२१॥ ब्रह्मगोत्ेन विधिना चकार हवनं स्यम्। प्रणमय्य पुनः कवपां राधां तां जनक: स्वयस् ॥१२२। कोतुकं कारयामास सप्तधा च प्रदत्निगम्। पुनः प्रदचिगं राधां कारयिखा हुताशनम्॥१२३ ॥ प्रगामय्य ततः क्ृष्णं वासयामास तं विधि:। तस्या हस्तज् श्ीऊष्णं ग्राहयामास तं विधि: ।२२१। वेदोक्सप्तमन्त्रांख् पाठयामास माधवम् । संस्थाप्य राधिकाहस्तं हर्ववत्तसि वेदवित् ॥ १२५ ॥ श्रीऊ्णाहस्तं राधायाः पृष्ठदेशे प्रज्ञापतिः ।
Page 163
१५त्र० ] श्रीऊ्वष्ण नम्मखएडम्। १५१
स्थापयामास मन्त्रांस्त्रीन् पाठयामास राधिकाम्। १२६।। पारिजात प्रसूनानां मालां जानुविलम्बिताम्। 'श्रीक्वषास्य गले ब्रच्मा राधाद्वारा ददी मुदा ॥१२७। प्रणमय्य पुनः क्वणा राषाच्ज कमलोङ्गवः । राधागले हरिद्वारा ददी मालां मनोहराम्। पुनश् वासयामास श्रीऊ्वप्ण कमलोङ्गव: ॥१२८॥ तद्ामपार्श्वे राधाञ्ज सस्मितां कण्णचेतसम्। पुटाञ्जलिं कारयित्वा माधवं राधिकां विधि:।१२८।। पाठयामास वेदोक्तान् पञ्चमन्वांख् नारद। प्रगामय्य पुनः क्ृष्णा समप्य राधिकां विधि: ॥२३०।। कन्यकाच यथा ताती भक्त्ा तम्थी हर: पुरः। एतस्तिन्नन्तरे देवा सानन्दपुलकोद्रमाः ॥१३१ दुन्दभिं वादयामासुयानकं मुरजादिकम्। पारिजातप्रसूनानां पुप्पहष्टिबंभूव ह॥१३२॥ जगुगन्ववप्रवर ननृतुश्चापरोगखाः। तुष्ाव सोहरिं ब्रह्मा तमुवाच ह सत्ित: ॥१३२। युवयोद्यरणाभ्भोजे भति मे देहि दक्तिणाम्। ब्रङमगी वचनं गुत्वा तमुवाच हरिः खयम् ॥१३४॥ मदीयचरगाभोजे सुदृढ़ा भकिरस्ु ते। न्स्यानं गक भद्रन्ते भविता नात्र संगव: ॥ १३५। मया नियोजितं कम कुरु वत्स ममाज्चया। श्रीक्कणस्य वचः गुत्वा विधाता जगता मुने ॥१३६॥ प्रसम्य राधां कवप्पज्ज जगाम खालयं मुदा। गते ब्रह्मषि सा देवी सस्िता वक्रचत्तुषा। २१०।
Page 164
१५२ १५प०
सा ददर्श हरर्वक्र चच्छाद व्रीड़या मुखम्। पुलकादवितसर्वाङ्गी कामबासप्रपीड़िता।। १३८॥ प्रराम्य श्रीहरिं भत्या जगाम शयनं हरः।
ललाटे तिलकं कत्वा ददी कृणस्य वचसि। सुधापूरों रत्नपात्र मधुपू्सें मनोहरम् ॥ १४० ॥ प्रददी हरये भत्या बुभुने जगतोपतिः। नाम्ब लञ्ज वरं रम्यं कपू रादिमुवासितम ॥१४११ ददी कृण्णाय सा राधा सादरं बुभुजे हागिः। चखाद सस्मिता राधा हरिदृत्तं सुधारसम् ॥१४२॥ ताम्बूलं तेन दत्तञ्न बुभुजे पुरतो हरः। कवणएश्चवितताम्ब लं राधिकायै मुदा ददी ॥१४३ ॥ चखाद परया भत्या पपी तन्मुखपङ्जम्। राधाचर्वितताम्ब लं ययाचे मधुसूदन: ॥१४४॥ जहास न ददौ राधा चमेत्य तां तया मुदा। चन्दनागुरुकस्तूरीकङ्गमद्रवमुत्तमम्। राधिकायाच् सर्वाङ्क प्रददी माधवः खयम् ।१४५ यः कामो ध्यायते नित्य यस्येकचरणाम्ब जम्। बभूब तस्य सवगो राधासन्तीषकारणत् ।१४६। यद्भृत्यभृत्य र्मंदनी जितः सर्वक्षणं मुने। स्वेचछामया हि भगवान् जितस्त न कुतूहलात ।१४०। कर छत्वा च तां कृष्: स्थापयामास वच्तसि। चकार शिधिलं वस्तं चुम्बनल्त चतुविधम् ॥१४८। बभूव रतियुद्द न विचिन्ना नुदूघगिटका।
Page 165
१५ त्र ] १५२
चुम्बनेनौष्ठरागस द्यान्षेया च पत्रकम् । १४८। मृङ्गारेशैव कवरी सिन्दूरतिलकं मुने। जमामानक्रकाङ्व्व विपरीतादिकेन च ॥ १५० ॥ पुलकाङ्वितसर्वाङ्गी बभूव नवसङ्गमात्। मूर्कामवाप सा राधा बुबुधे न दिवानिशम् ।१५१। प्रत्यङ्गनव प्रत्यङ्ग मङ्गनाङ्ग समाश्निषत्। शृङ्गाराष्टविधं कृष्णच्कार कामशास्त्रवित् ७१५२॥ पुनस्ताञ्ज समा्निष्य सस्तितां वक्रलोचनाम्। चतविचतसर्वाङ्गों नखदन्ते ्कार ह। १५३॥ कङ्णानां किङ्गिणीनां मन्जीराणां मनोहर:। बभूव शब्दस्तत्नव शृङ्गारसमरोद्वः ॥ १५४॥ पुनस्ताच्च समाकृष्य शय्यायाञ्ज निवेश्य च। चकार रहितां राधां कवरीबन्धवाससा॥ २५५॥ निर्जने कौतुकात् कृष्ण: कामशास्तरविशारदः। चूड़ावेश्यांशुकेर्हीनज्रकार तञ्न राधिका। १५६॥ न कस्य कस्माड्ानिश्व तौ हौ कार्य्विशारदी। जग्राह राधा इस्तात्तु माधवो रत्नदर्पथम् ॥१५७। मुरलों माधवकराज्जग्राह राधिका बलात्। चित्तापहारं राधायाश्चकार माधवी बलात् ॥१५८॥ जहार राधिका रासान्मधवस्यापि मानसम्। निव्टत्ते कामयुद्दे च सस्निता वक्रलोचना॥ १५८॥ प्रददी मुरलौं प्रीत्या श्रीकृशाय महावने। प्रददौ दर्पयं कृष्ण: क्रीड़ाकमलमुज्ज्वलम् ॥१६०। चकार कवरीं रम्यां सिन्दूरतिलकं ददी।
Page 166
१५४ बरभवेवसंपुराणे ।२५प०
विचित्रपत्रकं वेशअकारेवं विधं हरि: ॥१६१॥ विशवकर्मा न जानाति सखीनामपि का कथा। वेशं विधातु अष्णस्य यदा राधा समुदता ॥ १६२॥ बभूव शिशुरुपश्च केशोरं च विहाय च। ददर्भ बालरूपं तं रुदन्त पीड़ितं सुधा ।१६३।। याट्टशं प्रददी नन्दो भीतं तादृयमच्य तम्। विनिश्वस्य च सा राधा हृदयेन विदूयता ॥१६४। इतस्ततस्तं पश्यन्ती थोकार्ता विरहातुरा। उवाच क्वष्मुहिश्य काकूक्रिमिति कातरा॥ १६५॥ मायां करोषि मायेश किङ्वरीं कथमीदथीम्। द्रत्येवमुक्का सा राधा पपात च रुरोद च । १६६।। करोद कृण्णस्तवव वाग् बभूवाथरीरिखी। कथं रोदिषि राधे व्वं सर कृष्णपदाम्बुजम् ॥ १६७॥ श्र रासमएडलं यावब्रक्मत्नागमिष्यात। करिष्यसि रतिं नित्यं हरिया साईमीप्मिताम् ॥१६८॥ कवायां विधाय स्वग्टहे सयमागत्य मा रुद।' कव्वा क्रोड़े च प्रापपेशं मायेशं बालरूपिसम् । १६६। त्यज शोकं ग्हं गच्क सुन्दरीतथं प्रबोधिता। स्रुत्वैवं वचनं रांधा कत्वा क्रोड़े च बालकम् ॥ १७० ॥ ददर्श पुष्पोद्यानञ्ज वनं सद्रत्मएपम्। तूसें वृन्दावनाद्राधा जगाम नन्दमन्दिरम्। १७१ ६ सा मनोयायिनी देवी निमिषार्घेन नारद। संसितस्त्रिग्वमधुररसना रतलोचना। १७२। यशोदाये भ्रिश् दातुसुद्यता सेत्युवाच है।
Page 167
१६घ्र• ] श्रीअ्णावननखचडम्। १५५
ग्हीत्वैवं शिश् स्थूलं रुदन्तथ्व सुधातुरम् ॥ १७३॥ गोष्ठे तवत्सामिना दत्तं प्राप्नीति यातनां पथि। संसितं वसनं वत्से मैघाच्कब्रेऽतिदुर्दिने। १७४। पिच्किले कर्दमोट्रेके यथोदा. वोढमच्षमा। गहाण बालकं भट्र स्तनं दत्त्त्वा प्रबोधय । १०५। ग्हं चिरं परित्यक्तं यामि तिष्ठ सुखं सति। द्रत्युक्का बालकं दत्त्वा जगाम सग्टहं प्रति ॥ १६॥ यशोदा बालकं नील्वा चुचुम्बच स्तनं ददौ। वहिर्निविष्टा सा राधा खग्टहे ग्हकर्मणि॥ १७० ॥ तित्यं नता रति तत्र चकार हरिया सह। द्ृत्येवं कथितं वत्स श्रीऊ्ृषण्णचरितं शुभम्। सुखदं मोचदं पुखमपरं कथयामि ते। १७८ । इति श्रीव्रम्मवेवत्ते महापुराणे नारायपनारदसंवादे श्रीक्वण जननखण्डे राधाऊषणविवाहनवसङ्कम प्रस्तावना नाम पश्दभोऽध्याय: ।
षोड़थोडध्यायः।
श्रीनारायण उवाच। माधवो बालके: सार्डमेकदा हलिना सह। भुक्का पीत्वा च क्रीड़ाथें जगाम श्रीवमं मुने॥ १ तत नानाविधा क्रीड़ां चकार मधुसूदनः ।
Page 168
१५६ ब्रह्मवैवर्त्तपुराणे [१६प०
कत्वा तां भिष्भि: साईं चालयामास गोधनम् । २॥ ययौ मधुवनं तम्माछ्छरी कृष्णो गोधनैः सह। तव खादु जलं पीला वने च स महाबल: ॥३॥ तत्र कदैत्यो बलवान् खेतवर्णो भयङ्गरः। विकृताकारवदनो वकाकारख शैलवत् ॥ ४ । दृष्टा च गोकुलं गोष्ठ शिशुभिर्बलकैशवी। यथा ह्यगस्यो वातापिं सवें जग्रास लीलया । ५॥ वकग्रस्तं हरिं द्ृष्टा सर्वे देवा भयान्विताः । चक्रुर्हाहेति सन्वस्ता धावन्तः शस्त्रपारयः। ई। शक्रश्विक्षेप बञ्तन्ज मुनेरस्थिविनिरमिंतम्। न ममार वकस्तस्ात्पच्षमेकं ददाह च । ७ ॥ नीहारास्त शशधरः शीतार्तस्तेन दानव:। यमदबडं सूर्य्यपुत्रस्तन कुरठो बभूव ह॥ ८ ॥ वायव्यास्तञ्च वायुख तेन स्थानान्तरं ययौ। वरुषस शिलावृष्टि चकार तेन पीड़ितः । ट ।। हुताशनश् वाङ्कन पचांशेव ददाह सः। कुवेरस्यार्धचन्द्रेण क्विव्रपादो बभूव ह॥ १०॥ ईशानस्य च शूलेन बभूव मूर्च्कितोऽसुरः। ऋषयो मुनयस व कृष्पन्नकुर्भियाशिषम्॥ ११॥ एतस्तमिन्नन्तरे कृष्यः प्रज्वलन् ब्रह्मतेजसा। ददाह देत्यसर्वाङ्ग बाह्याभ्यन्तरमीखरः ॥१२॥ तत्सवें बमन कृत्वा प्राणांदत्याज दानवः। वकं निहत्य बलवान् भिशभिर्गोधनैः सह ॥१३ ॥ ययो के लिकदम्बानां काननं सुमनोहरम्।.
Page 169
१६ अ्र० ] श्रीअ्वथ्त जम्मखरड़म्। १५७
एतस्तिवन्तरे तत् वृषरूपधरो सुरः ।१४॥ नाम्ना प्रलम्बी बलवान् महाघूर्त्तव मैलवत्। शृङ्गाभ्याञ्च हरिं धत्वा सामयामास तत्र वे । १५ ॥ दुद्रुवुर्बालका: सर्वे रुरुदुष भयातुरा: । बलो जहास बलवान् बाला भातरमीखरम्॥ १६॥ बालकान् बोधयामास भयं किमित्युवाच ह। तद्विषाएं ग्टहीत्वा च सयं त्रीमघुसूदनः॥ १७॥ भ्रामयित्वा गगने पतयामास भूतले। प्राथांस्तत्याज दैत्येन्द्री निपत्य च महीतलम् ॥ १८॥ जहसुर्बालकाः सर्वे नवतुख् जगुर्मुदा। हत्वा प्रलम्बं श्रीक्वष्णो बलेन सह सत्वरम् ॥ १८ । गोधनं चारयामास ययी भष्डरीरमीशरः। गच्कन्त माधवं दृष्टा केथी दैत्येश्वरो बली । २० ॥ वेषयामास तं भीव्र खुरेग विलिखन्हीम्। मूर्धि छत्वा हरिं तुष्टो गगनं शतयोजनम्॥ २१॥ उत्पात्य मामयामास पपात च महीतचै। जग्राह स हरिं पापी चर्वयामास कोपत: । २२ । स भग्नदन्ती देत्यय वबाङ़गचर्वसादही। श्रीळ्वष्पतेजसा दग्धः प्राणास्तत्याज भूतले।२२॥ सर्गे दुन्दुभयो नेदुः पुष्पद्टष्टिर्बभूव ह। एतस्मिवन्तरे तत्र पार्षदा दिव्यरूपिय: । २४ ॥ तत्राजग्मुः स्यन्दनस्था द्विभुजा: पीतदाससः। किरीटिन: कुगइलिनी वनमालाविभूषिता: । २५॥ विनोदमुरलीहस्ता: कगनज्ीररख्ज्रिताः।
Page 170
१५८.'
चन्दनोज्नितसर्वाङ्गा गोपवेभधरा बराः ॥२६॥ ईषडास्यप्रसन्नस्या, भक्तातुग्रहकातरा: । प्रदीप् रथमास्थाय रत्नसाबविनिर्मितम् ।२७। भाएडोरवनमाजग्म येव सब्निहिती हरिः। दिव्यवस्त्रपरीवाना रतनालङ्गारभूषिताः । २८॥ प्रणाम्य च हरिं सुत्वा जग्म र्गोलोकमुत्तमम्। मुक्का देहं परित्वज्य वैष्वाः पुरुषास्त्रयः ॥ २८॥ सम्प्राप्य दानवीं योनिं बभूव: छषपाषंदाः । नारद उवाच। के ते च टिव्यपुरुषा वैषावा देत्यरूपिय:॥ २०॥ कथयख महाभाग खुतं किं परमाड्म तम्। नारायण उवाच। शृणु ब्रह्मन् प्रवच्य ऽहमितिहासं पुरातनम् ॥ ३१॥ सुतं महेशवदनात् सूर्य्यपर्वसि पुष्करे। हरेगुणप्ररुङ्गेन कथयामास शङरः ॥३२ ॥ संपृष्टो मुनिसद्वेश्व मया धर्मेण द्रह्नमा। ब्रह्मपुत्र महासाग कथास्भुवनपावनीम् । २२ । कथयासास विस्ताय सावधानं निशामय। गन्धर्वेशो गन्धवाहः पर्वते गन्धमादने ॥ २४॥ महांस्तपस्ी प्रवरी हरिसेवनतत्वरः । बभूवुरतुदः पुत्रा गन्धवप्रवरा सुने॥ ३५ ॥ सत्मरुः ऊणपादालं खप्ने ज्ञाने दिवानिश्म्। ते च दुर्शाससः मिष्याः श्रीक्णार्चनतत्परा: । नित्यं दत्वा च कमलं सम्पूज्य तं पपुर्जलम्।
Page 171
१६अ्र०] १५2
वसुदेव: सुहोतश्च सुदर्भनसुपार्खकौ॥ ३७। चत्ारो वैष्णवश्रेष्ठास्तेपुस्ते पुष्करे तपः। चिरकालं तपस्तव्वा बभूवुः सिद्मन्विरः॥ ३८ ॥ ज्येष्ठो दुर्वाससो योगं सम्प्राप्य योगिनां वरः। सिद्ख्ाक्कतदारय प्रज्वलन् ब्रह्मतेजसा ॥ ३८॥ सद्ी देहं परित्यज्य बभूव कृष्णपार्षदः। एकदा भ्रातरस्ते च जग्म च्वित्रसरोवरम् । ४० ॥ पद्मानि कृष्णपूजार्थमाहर्तुमुदये रवेः। पद्मानाचयनं ऊतवा गच्कतो वैष्यवासुने।४१ ॥ दृष्टा निबध्य संजग्म : सर्वे शङ्गरकिङ्गराः । बलिष्ठा दुर्बलान् धृत्वा जग्म : शङ्गरसन्निधिम् । ४२॥ ते सर्वें शङ्गरं दृष्टा प्रणेमु: शिरसा भुवि। तानुवाच शिवः शीघ्र प्रयुज्याशिषमुत्तमाम् ॥४३॥ दषद्ास्यप्रसन्नास्यो भक्तानुग्रहकातर:। शिव उवाच। के यूयं पद्महर्त्तार: पार्वत्याश्च सरीवरे॥ ४४ । लच्षयचै रक्णीयं पार्वतीव्रतहेतवे। नित्यं सहस्त्रकमलं ददाति हरये सती।४५॥ व्रते त मासिके भक्त्या पतिसोभाग्यवर्डने। शिवस्य वचनं सुत्वा तमूचुर्वैष्वा भिया॥४६ ॥ पुटान्जलियुता: सर्वे भक्तिनम्ररात्मकन्वराः । गन्धवा ऊचु:। वयं गन्वर्वप्रवरा गन्धवाहसुता विभो।.४8। हरये कमलं दत्वा पिबामो जलमीख्ंर। 1
Page 172
१६० ब्रभ्मवैवर्तपुराणे १ ६त्रे.
वयं न विद्यो हे नाम पर्वत्या रचितं सरः ।४८। गहार कमलं सवें युषाकश् फलहुरू। न दास्यामोऽय कमलं पास्यामोऽय्य जलं हर ॥४८। किंवा कथं न पास्यामसुम्य दत्तानि तानिच। नित्यं ध्याता यत्पदाअ पद्मन पूजयामहे। ५०॥ साचात् तस्मे प्रदत्त्वा च पद्म पूता वयं प्रभी। एकं ब्रह्म हवद्वितीयं का देह: क न रूपवान् ।। ५१।। भक्कानुग्रहतो देही रूपभेदव मायया। किन्तु ग्टहास पद्मानि त्वमेव मत्प्रभु: प्रभो ॥ ५२॥ यतो नो मानसम्पूण तद्रूपं दर्भयाचुत। द्विभुजं कमनीयञ्ज किशोरं श्यामसुन्दरम् । ५२ ॥ विनोदमुरलीहस्त पीताम्बरधरं परम्। एकवक्क® द्विनयनं चन्दनागुरुचर्चचितम् ॥ ५४ ।
कौसुभेन मणीन्द्रेण वचःस्थलससुव््लम्॥ ५२॥ मयूरपिच्छचूड़ञ्व मालतीमात्यभूषितम्। पारिजातप्रसूनानां मालाराजिविभूषितम् ॥ ५६। कोटिकन्दर्पलावएयलीलाधाम मनोहरम्। गोपीसछ्वैट्ट शयमानं सस्मितैवक्रलोचनैः ॥५७। नवयौवनसम्पन्न राधावचःस्थलस्थितम्। ब्रह्मरदिभि: स्तूयमानं वन्दान्य यमभीम्मितम्॥ ५८। खाव्मारामं पूर्व कामं भक्तामुग्रहकातरम्। इत्युक्क्ा पुरतः पभ्ोस्तसुर्गन्वर्वपुङ्गवाः॥५2 ॥ श्रीक्तण रूपश्रवणात् पुलकादितविदयइ:।
Page 173
१६अ्र० ] श्री क्वष्णजन्मखएडम्। १६१
गन्धर्वाणां वच: सुत्वा शिवस्तानित्युवाच ह॥ ६०॥
मयैव यूयं विज्वाता वैष्यवप्रवरा महोम् । ६१ ॥ पूतां कर्तुख समथ चरणाभोजरेशना। श्रहं वाळ्शं करोम्यव श्रीक्वषभक्तदर्भनम्। ६२॥ समागमो हि साधूनां विषु लोकेषु टुर्लभ:। पार्वत्याव सुराणाञ्ज सदा यूयं मम प्रिया: ॥ ६३ ॥ आत्मनव्याव्मभत्ेभ्यो वेष्णवास प्रियास नः। किन्तु मोघन न भवेवया यत् सीक्ृतं पुरा॥ ६४ । तच्क् यतां महाभागा: पार्वतीव्रतकर्मणि। सरसश्चव पद्मानि यैह तानि व्रतान्तर॥ ६५ ॥ त तूषमासुरीं योनिं गमिष्यन्ति न संशयः। न हि श्रीक्वष्पभक्तानामशुभं विद्यते क्वचित् ॥६६ । सम्प्राप्य मानवीं योनिं गोलोकं यास्यथ ध्रुवम्। यूयं श्रीक्वषणरूपन्न प्रत्यच्ं द्रष्ट्मुत्सुकाः॥६॥ ध्रुवं द्रत्त्यथ भी वत्सा वृन्दारख चभारते। दृष्टा कवण्णं ततो मृत्युं सम्प्राप्य वैष्णवोत्तमाः ॥६८ ॥ दिव्यं स्यन्दनमारुह्य गमिष्यय् हरेग्टहम्। अधुना वाक्कनीयञ रूप द्रष्टुमिहोत्सुका: ॥६ट॥ तत्सवें पश्यथेत्युक्का दर्भयामास तच्क्रिव:। रूपं दृद्दा साशुनेता: प्रपम्य सर्वरूपियम् ॥ ७0 ॥ शजग्मुर्दानवीं योनिमिति ते दानवेखराः। वसुदेव: पुरा मुत्तः सुहोतस वकासुरः॥७॥ सृदर्भनः प्रलम्बोऽयं सयं केभी सुपार्खंकः ।
Page 174
१६२ [१६अ्र०
हरस्य वरदानेन दृष्टा रूपमनुत्तमम् ॥७२॥ मृत्युं सम्प्राप्य श्र्रीकृष्णाज्जग्मुस्त लगमन्दिरम्। दूत्यैवं कथितं विप्र हरेश्चरितमद्ग तम् । ७३॥ वककेशिप्रलम्बाना मोक्षणं मीन्षकारकम्। नारद उवाच। शुतं सवें महाभाग त्वत्प्रसादाद्यद्ड्कतम्॥ ७४॥ अधुना शोतुमिच्कामि पार्वत्या किं कतं व्रतम्। को वाराध्यो व्रतस्यास्य वि. फलं नियमश्न क: ॥ ०५ ॥ कानि द्रव्यागि भगवन् व्रतोपयौगिकानि च। कतिकालं व्रतं किं वा प्रतिष्ठायां निरूपगम् ॥६। सुविचार्य्य वढ विभो योतं कौतूहलं मम। श्ोनारायण उवाच। व्रतं वै मासिकं नाम पतिसीभाग्यवईनम्॥७॥ आराध्यो भगवान् कृष्णो राधिकासहिती मुने। विषुवे च समारभ्ः समाप्तिर्दचिखायने। ६८॥ संयम्य पूवदिवसे कृत्वावश्यं हविष्यकम्। सनाल्वा वैशाखसंक्रान्यां सङ्गल्पा जाङ़गवीतटे।९। घटे मणो शालग्रामे जले वा पूजयेद् व्रती। ध्यायेद्गत्या च राधेशं सम्पूज्य पञ्च देवताः । ८० । ध्यानञ्ट सामवेदोतं निबोध कथयामि ते। नवीननीरदश्यामं पीतओशेयवाससम् ।८१॥
सानसं गोपिकानाज् मोहयन्त सप्ुर्मुङ्गः।
Page 175
१.६ प्र ० 1 श्रीक्कषण जन्मखरडम् । १६२
राधया दश्यमानञ्ज राधावचःस्थलस्थ्रितम् । ८३।। ब्रद्मानन्तेशधमादि: सतूयमानमहं भजे। ध्यात्वा कषाञ्न ध्यानेन तमावाह्य व्रती मुदा ॥ ८४॥ ध्यायेत् तदा राधिकाञ्ज ध्यानं मध्यन्दिने रतम्। राधां रासेखरीं रम्यां रासील्वासरसोत्सुकाम्॥ ८५॥ रासमरडलमध्यस्थां राधाधिष्ठातदेवताम्। रासेखरोरःस्थलस्थां रसिकां रसिकप्रियाम् ॥ ८५ ॥ रसिक प्रवरां रम्यां रमाञ् रमणोत्सुकाम्। भरद्राजीवराजीनां प्रभामोचनलोचनाम्॥८॥ वक्रभूभङ्गसंयुत्तां मज्जीरेशेव रव्ज्रिताम्।
चारुचम्पकवर्णभां चन्दनेन विभूषिताम्। कस्तूरीविन्दुना सारई सिन्टूरविन्दुना युताम्॥ ८ट म
सद्रतनकुएडलाभ्याव्च सुकपोलस्थलोव्ज्वलाम् ट० । रत्नेन्द्रसारहारेण वचःस्थलविराजिताम्। रतकङ्कएकेयूर किद्गिणीरत्वरज्न्रिताम् ॥ ८१ ॥
ब्रझ्मादिभिश्व सेव्येन श्रीक्वष्सेनेव सेविताम् ।८२ । सर्वेशेन स्तूयमानां सर्ववीजाभ्भजाम्यहम्। दूति व्याता च क्शेन सहितां ताञ्ज पूजयेत्। ८३ ॥ भत्त्या दत्त्वा प्रतिदिनमुपचारांख घोड़श। प्रत्येकञ्ज पृथक् ऊत्वा सवें दद्यादुव्रती मुदा ॥८४। सहस्त्रकमलं दिव्य पतमष्टोत्तरं मुनै।
Page 176
१६४ [१६.अ.
होमं कुर्य्यादु व्रती नित्यमष्टोत्तरथताहुतीः।८५। द्द्यादु भत्वा च कष्णाय खाहेत्युच्चार्य यत्तः। रसालस्य कदत्यास द्यामं वा पक्कमेव थ। ८६॥ नित्यमष्टोत्तरशतं दद्याद्वत्या चतैः फलम्। नित्यञ्न भोजयेद्क्ा ब्रास्मणानां अतं मुने ॥८७। होमं कुर्य्याद व्रती नित्यमष्टोत्तरथताहुतीः। दद्याङ्वत्या च कवष्णाय राधिकासहिताय च । ८८ । तिलेन हवनं कुर्यादाज्यमिश्रेण नारद। वाद्यञ्ज वाद्येब्रित्यं कारयेडरिकीर्ततनम् ॥22॥ एवं मासत्रयं कवत्वा प्रतिष्ठां तदनन्तरम्। प्रतिष्ठादिवसे तत्र विधानं शृखु नारद ॥ १० ॥ कमलानाव्न नवतिसहस्राखचतानि च। व्राह्मणानां सहस्राषि नव विप्रेन्द्र यत्तः । १०१॥ भोजयेत्परमाननानि खादूनि मिष्टकानि च। फलं विंभाधिकं सप्तशतं नवसहस्त्रकम् ॥ १०२ ॥ दद्याब्नानाविधं द्रव्य नैवेद्य सुमनोहरम्। संस्कृताग्निज्च संस्थाप्य होमं कुर्याद्िचचयः ।१०२॥ नवतिञ्ज सहस्रागि हुत्वाज्येन तिलेन च। सवस्तञ्न सभोज्यन्न यज्जसूत्रफलान्वितम् ॥ १०४॥ गन्धपुष्पार्चितान् भत््या दद्याववतिलड्ड कान्। दद्यान्नवतिकुभ्भांश् भीततोयप्रपूरितान्॥ १०५ ॥ एवंविधं व्रतं कृत्वा दद्याद्विप्राय दचियाम्। दच्िसायाः परिमितं वेदेषु यविरूपितम् ॥१०४। वषेन्द्राणां सहस्रत्न खर्णशृङ्गसमन्वितम् ।
Page 177
त्री अप्ंजमखण्डम् । १६५.
• दृत्य वं कथितं विप्र छातं वे मासिकव्रतम् । १०७। विभिष्टसन्ततिकरं पतिसौभाग्यवर्ईनम्। व्रत्मस्वास्य प्रभावेष सौभाग्यं पतजननि॥ १०८॥ सत्य वजननी सा च भवेष्मवाशतं ध्रवम्। कदापि न भवेत्तस्या भेदव पतिपुत्रयोः॥१०८॥ दामतुत्यो भवेत्पुतो भर्त्ता च सवचस्करः। अनुचयं भवेद्राधाऊ्कण्भत्ियुता सती॥ ११० ॥ भवेद् व्रतप्रभावेष प्राप्तञ्वानहरिस्मृतिः । व्रतश्न सामवेदोशं ऊतं पूर्वमथावयो: ॥१११ ॥ सर्वेषाध वतानाष् त्रेष्ठं मृणु वदामि ते। स्ान्र वस्य च मनो: प्तरूपाभिधा सती ॥ ११२ म तथा छतं प्रथमतः कृत्वागस्य पुरोहितम्। .तदाऊतं देवहत्या चाकृत्या च ऊतं तदा। ११३ ।। पुरोहितं पुलस्यन्न ऊत्वा सुत्युक्तया मुने। चकार रोहिषी तत्तु वतुं ऊत्वा पुरोहितम् ॥ ११४॥ रतिसकार तज्जक्या गौतमस्तत्परोहित: । प्रकारि तद् व्रतं भत्या तारया गुरुकान्तया । ११५। महासंभृतसभभारी वभ्िष्ठस्तत्पुरोहितः। तद् दद्टा गुरुपतशाय शक्रभच्या ऊतं व्रतम् ।११२। महासंभृतसभ्भारस्तत्पुरोधा हहस्पतिः । व्रतं चकार साहा च सर्वतोऽपि विलचगम् ॥ ११७॥ प्रतिसंभृतसभभारो मरीचिस्तत्पुरोहितः । तद् दृष्टा पार्वती ब्रह्मनुवाच शङ्गरं मुद्ा। ११८। पुटान्जरलियुता देवी भत्िनमालकन्धरा।
Page 178
२६६ ब्रह्मवैवत्तपुराये [१६%्र
पार्वत्युवाच। आज्ञां कुरु जगन्नाथ करोमि व्रतमुत्तमम् । ११2॥ आवयोरिष्टदेवस्य व्रतानाञ्ज परं व्रतम्। हरेराराधनं नाथ सवेमङ्गलकारगम् ॥ १२०॥ दूष्ट दत्त शुतेः पाठं तीथें पृथव्या: प्रदत्ियाम् । हरेराराधनस्यापि कलां नार्हन्ति षोड़शीम् ॥ १२१॥ वहिरभ्यन्तर यस्य हरिस्म तिरनुक्षगम्। जोवन्म्ुक्स्य तस्येव मुक्तिर्भवति दर्नात् ॥ १२२ ।। तस्य पादानरजसा सद्य: पूता वसुन्धरा। तस्य दर्शनमात्र स पुनाति भुवनत्रयम् ॥१२३॥ ब्रह्मा विषुच्च धमश् शेषस्वच्न गणेशरः। व्यायं ध्यायं यत्पदाज तेजसा तत्समो महान् ॥१२४। यश्च यं सन्ततं ध्यायेत् स तमाप्नीति निश्चितम् ।. गुगेन तेजसा बुद्य ज्ञानेन तत्समा भवेत् । १२५॥ कष्णस्य स्परणाद् ध्यानात्तपसा नस्य सेवया। मया प्राप्ती हि भगवान खामी वा पुत्र एव च ।१२६।। प्रलब्ध लीलया सवें पूर्गी मन्मानसं तदा। सामी मे ल्वाटृमः पुत्री कार्तिकेयगणेशरौ॥ १२७॥ पिता हिमाद्रि: क्ृण्णांथो मम किं दुलभं प्रभी। . पार्वतीवचनं सुत्वा सुप्रीतः श्ङ्गर: स्यम् ॥ १२८॥ प्रहस्यावाच मधुरं पुलकाङ्गितविग्रहः। श्रीमहाटेव उवाच। महालक्षमीसरूपासि किमसाध्यं तवेश्वरि॥१२८॥ सवेसम्पत्खरूपा त्मनन्तथकिरुपिणी।
Page 179
१६त्र ० श्री क्वष्णजन्मखएडम् । १६७
त्वञ्च यस्य ग्हे देवि सर्वेश्र्यस्य भाननम् ॥ १३०॥ न लक्ष्मीर्यद्ग्टहे तस्य जीवनान्मरणं वरम्। अहं ब्रह्मा व विशुख तयि भक्न्या शुभप्रदे॥ १२१ ॥ संहारसष्टिकाले च त्वत्प्रसादाद्वयं चमाः। को वा हिमालयः कोऽहं को कार्तिकगणेखरौ ॥१३२॥ त्वद्विहीना ह्यमकाय त्वया च वयमीश्वराः। युक्ता पतिव्रतायाख् या पुराज्जा सुती ुता ॥ १२२ गटहीत्वाज्जामीखरस्य व्रतं कुरु पतिव्रते। व्रतमेतत् छवतं याभिस्ताभ्य! कुरु विलत्तगाम् ॥ १३४।। मनत्कुमारो भगवान् व्रते तेऽम्त पुरोहितः । कमलानां ब्राह्मणानां ट्रव्याणं दावकोऽप्यहम् ।१३५। कुवेरं ट्रव्यकाशे च रक्षकं कुरु सुन्ददि। व्रते च दानाध्यचोऽहं धनदाती च गी: स्यम् ॥१३६।। पाठको वष्िदेवश्च वरुणो जलदारज: । वस्तूनां वाहका यच्तास्तदव्यक्ष: षड़ाननः । १३७। स्थानसंस्कारकर्ता च व्रतेऽन पवनः स्वयग्। परिवेष्ट स्यं शक्रश्न्द्रोऽिशठपकी द्रते ॥ १३८॥ सूर्य्यश्न दाननिवत्ञा योग्याधोग्य ववोचितम्। व्रतोपयुता यद्द्रव्यं दत्त्वा नियगतं प्रिये ॥ १२६० ततोऽधिकं फलं पुष्प हग्ये सैहि सुम्दरि। व्रते नियमितान् विप्रान् भोजयल्ा ततोऽधिकान् २४० असंख्यब्राह्मणाताञ्च भत्या कुरु निमन्त्रगम्। ममाप्तिदिवसे खसें रत्नं मुतां प्रवालकम् ॥ १४१॥ व्रतोकां दच्िणां दत्त्त्वा सवें लेहि द्विजातये।
Page 180
१६८ [१६प०
पत्युका शङ्गरसताव्व कारयामास तद् व्रतम्। १४२। व्रतन्नकार सा दुर्गा सर्वाभ्यस विशनयम्। दृत्य वं कथितं विप्र पार्वत्या यद व्रतं ऊतम् ११४२। ग्व वोटुमथकाय ब्राह्मणा: पार्वतीव्रते। इूतिहास: अुतः सर्वः प्राऊ्मतं मृश्ठु नारद। १४४ । श्रीक्वषबालचरितं मूवं नूव पदे पदे। इला तान् दानवेन्द्रांख शिशभि: सह गोकुले ।१४५। जगाम खग्टहं छष्प: कुवेरभवनोपमम्। सर्वेभ्यो वनवार्ता व प्रोक्षा च शिथभिर्मुदा ॥१४।। अत्वैवं विस्मिता: सर्वे नन्दी भयमवाप ६। धानीय हृद्चान् मोपांस गोपिका: स्वविरास्तथा ॥१४७। युत्निस्रकार तैः सार्ईमालोच समयोचिताम्। ऊत्वा युक्िश्च गोपेशस्तत् स्थानं त्यक्षुमुद्यतः ॥ १४८ । गन्तु' वृन्दावनं सर्वानुवाप नत्कणे मुने। मन्दान्नाध समाकयय ते सर्वे गन्तुमुद्यता: । १४८ । गोपास जोपिकास व बालका बालिकास्तया। छणोन इलिना साहें प्रययुर्बालका मुदा । १५० ॥ सक्कीतन् प्रगायन्तो नानावेशसमन्विताः । बेजुप्रवादका: केचित् केचिच्छृङ्गप्रवादकाः ॥ १५१ ॥ करतालकरा: केचिद्ीणाहस्तास केचन। अशयन्त्रकरा: केचिच्कृङ्गहस्तास केचन ॥ १५२।
केचिम्मुकुखकर्शास पुष्पकर्गाय केचन।। २५२॥ नवमात्यकरा: केचित् केचिदाजानुमालिन:।
Page 181
सीछप्ाजमखण्ड़म्। १६८
केचित् पज्ञवचूड़ाख पुष्पचू ड़ाय केधन। १५% ! गोपालबालका: सर्वें विप्रेन्द्रनवकोटय:। जग्मुर्गोप्यो वयस्यास कोटिम: कोटिथी मुदा। १५५॥ ृदब कोटिभस्तत उहक्ोखसलत्कुचाः। राधिकासहचारिखो बाला गोपालिका मुने ॥१५६। ता: सुथीलादयो भव्या नानालङ्गारभूषिता:। दिव्यवस्तपरीधाना: सम्म्मितास्ता ययुर्मुदा ॥ १५०। काविदारद्य मिविकां रथमारत्य कावन। राधा स्वन्दनमारुद्य भातकुव्परिच्दम्॥ १५८॥ नाभिर्युक्ता ययौ देवी रवालङ्वारभूषिता। यथोदा रोहियी चैव रलालङ्वारभूषिता ॥ १५८। ययो स्यन्दनमारुख् पातकुश्परिच्कदम्। नन्दः सुनन्दः श्ीदामा गिरिभातुर्विभाकरः॥१६०॥ वीरभानुयन्द्रभानुर्गजस्था: प्रययुर्मुदा। श्रीक्मष्णबलदेवी तौ रवालङ्ारभूषिती। १६१॥ खवर्षस्यन्दनमास्थाय जग्मतुः परया मुददा। कोटिशः कोटिभो गोपा उद्यास यौवनान्विता: ।१६२। अश्वत्याध गजस्थास रथस्थासंव केचन। गोपा ययुर्मुदायुक्तासोद्दता नन्दकिङ्डरा: ।१६२। हषस्था मर्दभस्ाव्न सङ्गीततानतत्परा:। अपरा राधिकादास्यस्त्र्िसंत थतकोटय: ।१६४। मुदान्विता: सस्तितास खर्यालङ्ारभूषिताः । कावित् सिन्दूरहस्ताथ कायित् कव्जलवास्टिका:९६५। कायित् कन्दुकहस्ताव कावित् पुत्तलिकाकरा: ।
Page 182
मद्मवेव्संपुराये [१६१्र०
भोगद्रव्यकरा: वाश्चित् कीड़ाद्रव्यकरा वराः ॥१६६॥। वेभद्रव्यकरा: काखित् कासिन् मालाकरा वराः। कायिदाद्यकहस्ताख प्रययुर्गोपिका मुदा॥१६७॥ वड्टिदांशुकानाज् वाहिकासेव कावन। चन्दनागुरुकस्तू रीकुङ्डमद्रववाहिका: ॥१६८॥ कायित् सङ्गीतनिरना: कायिचचित्रकवारताः । कोटिश: कोटिभो रम्या: प्रययुः भितिकान्विता: ।१६६। कोटिग: कोटिशशाशा: कोटिश: कोटिभो रथाः। कोटिश: कोटिशश्रेव शकटा ट्रव्यपूरिताः ॥१७० ॥ कोटिभ: कोटिशसैव व्ृषेन्द्रा ट्रव्यवाहकाः। कोटिथः कोटिशश्वेव दगलवाषि हस्तिनाम् ॥ १०१।। हस्तिपाङ्गशयुत्तानि ययुर्वृन्दावनं वनम्। सर्वे वन्दावनं गत्वा दृद्टा शून्यं यहं सुने॥ १७२। वृक्चमूले यथास्थानं सस्थ: सर्वें यरथोचितम्। डवाच गोपान् शीशो गहांखष्टतमान् व्रजा: ।१७३। अ्द्य सन्तिष्ठतेत्येवं सुत्वा शीक्कषभाषितम्। कुत्र सन्ति गटहा: कवषोत्यवमूचुस्तु गोपका: ॥ १७४ ॥ इति तेषां वच: ुत्वा श्रीकष्णो वाक्यमब्रवीत्। श्रीक्लण्ण उवाच। अत्र स्थाने ग्टहा: सन्ति प्रसन्ना देवनिमिता: ॥१७५। देवप्रीतिं बिना पत्ा न हि द्रष्टच् केचन। अ्द्य शिष्ठत गोपाला: संपूज्य वनदेवता: ।१७६। प्रातर्यूयं गहान रम्यान् द्रव्यथाद्य ध्रुवं मुद्दा। धूपदीपादिनैवेद्य बैलिभि: पुष्प चन्दनैः ॥१६७ ॥
Page 183
१७ब. ] १७१
देवीच वटमूलस्थां पूजा कुरुत चणडिकाम्। अणास्य वचनं सुत्वा गोपा: संपूज्य देवताम्। भुक्ता भोगान् दिने रात्री तवैव सुषुपुर्मुदा ॥१७॥ इति श्रीब्रम्मवेवत्तें महापुराणे नारायणनारदसंवादे श्ीकणजनखरडे बल प्रलम्बकेशीवन्दावन- गमनं नाम षोड़भोऽध्याय: ।
सतदभोऽध्यायः।
चीनारायण उवाच।
सुप्त षु ब्रजनन्दे षु नतं वृन्दावने वने। सुनिद्रिते च निद्रेशे मातवच.स्थलस्थिते ॥ ? ॥ निद्रितासु च गोपीषु रम्यतत्यस्थितासु च। यूनांस सुखसंयोगानुषतमानसासु च। २॥ कासुचिच्छिशयुत्तासु सखीयुत्तास कासुचित्। कासुचिच्छ कटस्थासु स्यन्दनस्थासु कासुचित्। २॥ पूर्णेन्दुकौमुदीयुत्ती खर्गादपि मनोहरे। नानाप्रकारकुसुमवायुना सुरभीक्कते। ४ । सवप्राणिनि निश्नष्टे मुह्त्तें पञ्चमे गते। तवाजगाम भगवान् भिल्पिनाञ गुरोगुरुः ॥५॥ विस्हिव्यांशकं सूत्ष रत्मात्य मनोहरम्।
Page 184
१७२ [१७म
रतालङ्वारमतुलं श्रीमन्मकरकुणडलम् ।। ई । ब्वानेन वयसा हद्दो दर्शनीय: किशोरवत्। 5तीव सुन्दरः श्रीमान् कामदेवसमप्रभः।७। विभ्िष्टशित्पनिपुषैः साई शिल्पित्रिकोटिभिः ।
श्राजग्म येच्षनिकरा: कुवेरवनकिङ्गराः । स्फाटिका रत्नवेशाख दीर्घस्कन्वास् केचन ॥। पदमरागकरा: केचिदिन्द्रनीलकरा वराः ।
सूर्य कान्तकराखान्ये प्रभाकरकरा वराः । केचित्परशहस्ता् लोहसारकरा वराः॥ ११॥ केचिच्च गन्धसारामां मगीन्द्रामाध वाहका:। केचिच्चामरहस्ता्न केचिहर्यगवाहकाः ॥१२॥ सर्सपात्घटादीनां वाहकाखैव केचन। विखकर्मा व सामग्रों दृद्टा तु सुमनोहराम् । १२। नगरं कर्तुमारिभे ध्यात्ा ऊष्ं शुभेतसम्। पश्चयोजनविस्तीरं भारते श्रेष्ठमुत्तमम् ॥ १४ ।। पुएयचेत्र तीर्थसारमतिप्रियतमं हरेः । तत्नस्थानां मुमुचूणां परं निर्वासकारगम् ।। १५ ॥ गोलोकस्य च सोपानं सर्वेषां वाब्छितप्रद्म्। चतुष्कोटि चतःशालं तत्न वातिमनोहरम्। १६। क पाटस्तभ्भसोपानसहितं प्रस्तरेवरैः।
मैलवाश्म विनिर्माणवेदिप्राङ्गणसंयुतम्।
Page 185
नीषण जनसण्हम्।
शिलाप्राकारसंयुत प्रचकाराव लीलया । १८। यथोचितृ्ृहृत् सुद्दार इयसमन्वितम्। स्फाटिकाकारमगिभिमुंदायुक्की विनि्ममे। १८ । सोपानैगन्वसाराणां स्तभ्भः प्रड्विनिमिंतैः। कपाटेलोइसाराणं राजतैः कलशोळ्वलेः। २०। वज्चसारविनिर्माणप्राकारे: परिभोभितम्। ऊत्वाश्रमं वज्वानां यथास्थानं यथाचितम्। हृषभानोग्ट हं रम्य' कर्तुमारव्यवान् पुनः ।२१॥ प्राकारपरिखायुत् चतुर्द्दारान्वितं परम्। चारुविंशञ्जतुःशावं महामणिविनिर्मितम् ॥२२। रत्नसारविकारैख तूलिकानिकरेवरीः ।
सोहसारकपाटेस शोभितं चित्रकविमैः। मन्दिरे मन्दिरे रम्ये सुवर्साकलथोज्ज्लम्।। २४॥ दाश्नमैकदेशे च निर्जनेऽतिमनोहरे।
सभभोगाथ कलावत्या: खामिना सह कीतुकात्। विशिष्टेन मशीन्द्रेण चकाराटटालिकालयम् ॥ २६ ॥
स पाकपाटनिकरैग वसार विकारजैः । प्रत्युच्छ्रितं मनोरम्य सर्वतोऽपि विलचयम्। २॥ नारद ३वाच। कलावती का भगवन् कस्य पत्नी मनोहरा। यत्नतो यद्ग्टहं रम्य निर्ममे सुरकारया । २८॥
Page 186
१७४
नारायण उवाय। पितृखां मानसी कन्या कमलांभा कंलावती। सुन्दरी व्ृषभानोख पतिव्रतपरायया। यस्याय तनया राधा कृष्णप्राणाधिका प्रिया ॥२८॥ श्रीक्ृष्णड्वायसभ्भूता तेन तुल्या च तेज्सा। यस्यास् चरणाभोजरजःएता वसुन्धरा। यस्याच्न सुदृढ़ां भक्ति सन्तो वाष्कन्ति सन्ततम् ॥ ३०॥ नारद उवाच। पितृखां मानसीं कन्यां ब्रजे तिठ्ठन् कथं सुने। मानवः केन पुख न कथमाप सदुर्लभाम्।२१॥ वृषभानुव्र जपतिः पुरासीत् को महानही। कस्य वा कैन तपसा राधा कन्या नभूव ह। ३२। सूत उवाच। नारदस्य वच: सुत्वा महषिर्ज्ञानिवां वर:। प्रहस्योवाच प्रीत्ा तमितिहास पुरातनम् ॥ २२ ॥ नारायण उवाच। बभूव: कन्यकारितिस्त्रः पितृयां मानसात्य रा ।३४।
रत्नमाला च जनकं वरयामास कामुकी॥ २५॥ शैलाधिपं हरेरंशं मेनका साहिमालयम्। दुहिता रत्मालाया अयोनिसन्भवा सती॥ २६॥ श्ीरामपत्नी श्रीः साचातसीता सत्यपरायया। कन्यका मेनकायाख पार्वती सा पुरा सती। ३७॥ अयोनिसभवा सा च हरर्माया सनातनी।
Page 187
सा लेभे तपसा देवं हरं नारायणात कम् । ३८॥ कलावती सुचन्द्रन्व मनुवंशसमुद्गवम्। स च राजा हरेरंशस्ां संप्राप्य कलावतीम्। ३८। मन्ये गुणवतां श्रेष्ठमात्मानमतिसुन्दरम्। प्रही रूपमही वेशमहो अस्या नवं वयः ॥ ४० ॥ सुकोमलाङ्ग ललितं शरच्न्द्राधिकाननम्। गमनं दुर्लभमहो गजखञ्जनगन्जनम्॥ ४१॥ कटाचेर्मोहितं प्ता मुनीन्द्राणाच्च मानसम्। श्रोप्ीयुग्मं सुललितं रक्षास्तभ्भविनिर्मितम् ॥४२। स्तनद्दयं सुकठिनमतिपीनोव्नतं मुने। नितम्बयुगलं चारु रथचक्रविनिमिंतम् ॥ ४३॥ हस्ती पादी च रकी प पक्कविम्बफलाधरम्। पक्कदाड़िमवीजाभं दन्तप्ङतिमनीहरम् ॥ ४४ ॥ 4 भरन्मध्याडपद्मानां प्रभामीचनलीचनम्। भूषसभूषितं रूपं कवतं सद्रतभूषसम् ॥ ४५॥ द्तीव मत्वा दृष्टा च कामबायाप्रपीड़ितः । दिव्यं स्वन्दनमारुह्य कामुक्या सह कामुकः ॥४६॥ क्रीड़ाज्नकार रहसि सथाने स्थाने मनोहरे। रम्यायां मलयट्रीखां पन्दनागुरुदायुना। ४७॥ चारुचम्पकतुप्पाणं तल्पे रातसुखावहे।
पुष्पभद्रानदीतीरे निर्जने कंतकीवने। पश्चिमान्धितटान्तस्प्रकानने जन्तुवर्जिते॥ ४2 नन्दने मन्दरद्रोएां कावेरीतीरजे वने।
Page 188
बभवैवर्संपुराये १०प.
येले मेले सुरम्ये च नद्यां नद्यां नटे बढे। ५• । दीपे ीपे तु रइसि स रेमे वामया सह। नवसङ्गमसंयोगाद् मुबुधे न दिवानिम्। ५१। एवं वर्षसक्स' तद् गतमेव मुहर्त्तवत्। छत्ा विहारं सुचिरं स विरक्नी बभूव है।। ५२। जगाम तपसे बिनध्यशेलं तीथ तथा सह।
तपस्तेपे नृपस्तव दिव्यवर्षसहस्त्रकम्। मोचाकाङी निस्पृहस निराहार: ऊथोदर: । ५४। मूर्च्छामाप मुनिश्रेष्ठे ध्याता कपापदाम्ुजम्। तद्रात्रव्याप्तवल्मीकं साध्वी दूरख्चकार सा ।। ५२। निषेष्टितं पतिं दृष्टा त्यत्ष प्राशेख पञ्चभिः । मांस गोणितरिक्कन्तम स्थिसंसत विग्रहम ॥ ५६॥ उच् रुरोद शोकार्ता निजेने तु कलावती। है नाथ नाथेत्युच्चार्य कत्वा वचसि मूर्च्कितम् ॥७। विललाप महादीना पंतिव्रतपरायणा। दृष्टा नृपं निराहारं ऊशं धमनिसंयुतम् ॥५८॥ ुत्वा च रोदनं तस्या: कपया च ऊपानिधि:। आविर्बभूव जगतां विधाता कमलोङ्गवः । ५८। क्रोड़े कत्वा च तन्तूणं बरोद भगवान् विभुं:। ब्रम्मा कमरलुअलेनासिच्य नृपविग्रहम्॥ ई• ॥ जीवं सच्ारयामास ब्रह्मन्नानेन ब्रह्मवित्। वृपेन्द्रश्न तनां प्राम्य पुरो दृद्दा प्रजापतिम् ॥ ६१॥ प्रवनाम च तं दृद्टा तथ्न कामसमप्रभम्।
Page 189
श्रीसचनामपूलम्। १७9
तमुवाचेति सन्तुष्टो वरं हृश् वथेितम् । १२। स विधेवंचनं सुत्वा वव्र निर्वागमीपिपितम्। दयानिधे त्वं दयया वरं दातु समुद्यतः । १३ ॥ प्रसननवदन: श्रीमान् स्पेराननसरोरहः। क्वत्वानुमानं मनसि शुष्ककराठोष्ठतालुका। ६४ ॥ तमुवाच सती तस्ता वरं दातु समुद्तम्। कलावत्युवाच। यदि मुति वपेन्द्राय ददासि कमलोद्वव : ६५। अतोऽवलाया हे ब्रह्मन् का गतिर्भषिता बद। विना कान्तज् कान्तानां का शोभा चतुरानन ।६६। व्रमं पतिव्रतायाश् पतिरेव अ्तौ ुतम्। गुरुथ्ाभीष्टदेवस तपोधम्रैंमयः पतिः । ६७।। सर्वेषाञ्च प्रियतरो न बन्धु: खामिनः पर:। सर्वधर्मात् परा ब्रह्मन् पतिसेवा सुदुर्लभा ॥६८ ॥ सामिसेवाविहीनायाः सवें तब्रिष्फलं भवेत्। व्रतं दानं तप: पूजा जपहोमादिकञ्च यस् ॥६८॥ स्रानञ्ज सर्वतीर्थेपु पृथिव्यास् प्रदतिगम्। दीच्षा च सर्वयन्ने षु महादानानि यानि च॥७ ॥ पठनं सर्ववेदानां सर्वाषि च तपासि च। वेदनानां ब्राममयानां भोजन देवसेवनम् ॥७१॥ एतानि खामिसेवाया: कलां नाइन्ति बोड़भीम्। स्वामिसेवाविहीना या वदन्ति खामिने कटुम् । ७२॥ पतन्ति कालसूत च यावच्न्द्रदिवाकरौ। सर्पप्रमाणा: कमयो दंशन्ति च दिवानिगम् । ७३॥
Page 190
१७८ म्रश्वेवर्ततयुरापे
सम्ततं विपरीतन् कुर्वन्ति शब्दमुख्वरम्। मूतरश्नेअपुरीषाणं कुरवन्ति भच्णं मुदा। ७४। मुखे तासां ददत्य वमुल्कां च यमकिडरा:। भुक्का भोगञ्व नरके क्वमियोनिं प्रयान्ति ताः ॥७५॥ भच्न्ति जन्नभतकं रत्तमांसपुरीषकम्। ुत्वाहं विदुषां वक्काद्वेदवाक्येष निवितम् । ६ ॥ जानामि किच्विदबला तवं वेदजनको विभु:। गुरोर्गुरुख् विदुषां योमिनां ज्ञानिनां तथा ॥ ७७ ॥ सर्वच्जमेवंभूतं लवां बोधयामि किमचुत। प्राणाधिकोऽय कान्तों मे यदि मुक्ती बभूव ह॥ ७८। मम को रचिता वरश्मन् धर्मस्य यौवनस्य स। कौमारे रचिता तातो दत्वा पात्राय सत्ऊती।७2।। सर्वदा रचिता कान्तस्तदभावे च तत्सुतः । विष्ववस्थासु नारीसां तातारय तयः समृताः ।८० ॥ या: खतन्ताच् ता नष्टाः सर्वध्मवहिष्क ताः। असत्कुल प्रसूतास्ता: कुलटा दुष्टमानसा: ॥ ८१॥ पतजन्मरऊवतं पुख तासां नश्यति पद्मज। पुत्रस्नने हो यथा बाल्ये तथा न यूनि वार्षके ॥८२॥ प्रतिव्रतानां कान्ते च सर्वकाले समा सहा। सुते स्तनन्धये सेहो मातृगां चातिशोभिते।। ८३ । पतिस्नेहस्य साध्वीनां कलां नाहति षोड़भोम्। स्तनान्धे स्तनदानान्तं मिष्टानी भोजनावधि॥ ८४ कान्ते चित्त सतीनाथ्ट खप्ने जाने च सन्ततम्। दुःखान्तो बन्धुविच्छेदः पुत्राणास ततोऽधिकः ।-५।
Page 191
१७म. ] श्रीक्वणजनरसणडम्।
सुदारुष: खामिनस दुःखं नातः परं स्त्रियः। पविदग्धा यथा दग्धा जलदग्नी विषादने। ८६ ॥ तथा विदग्धा दग्धा स्वादिदग्धविरहानले। नाबे ष्णा जले टप्ा साध्वीनां खामिनं विना ।८७। विरहाग्नी मनो दग्वं वक्री शुष्कतणं यथा। नहि कान्तात् परी बन्धुर्नहि कान्तात् पर: प्रियः ।८८॥ नहि कान्तात् परो देवो नहि कान्तात् परो गुरुः। नहि कान्तात् परो धर्मो नहि कान्तात् परं धनम् ।८2 नहि कान्तात् परा: प्राणा न कः कान्तात् पर: स्त्रियः। निमग्नं कृष्णपादाज वैष्वाणां यथा मनः ॥८० ॥ यथकपुत्र मातुय यथा स्त्रीषु च कामिनाम्। घेमुषु कपणानाञ्ज चिरकालाजि्तिषु च ।। ८१ ॥ यथा भवेषु भीतानां शास्त्रेषु विदुषां यथा। खनादाने मिशूनाज् शिल्पेषु भिल्पिनां यथा। ८२ ॥ यथा जारे पुंथली नां साध्वोनाच्च तथा नरिये। तं विना जीवितं ब्रह्मन् चणमेकं न च चमम् ॥ ८२ ॥ मरयं जीवनं तासाज्रीवनं मरणाधिकम्। सद्वर्तृरहितानाञ् शोकेन हतचेतसाम्। अन्यथोकनिमग्नानां कालेन पानभोजनात् । 2४ । विपरीत: कान्तथोको वर्षते भक्षणादहो। क्मचछाया सतीनाच् सङ्गिनीनां सती वरा। ८५। दूतरे भोगदेद्दान्ते साध्वी जन्मनि जन्मनि। करोषि चेज्जगदातरिमं मुतता मया बिना॥ ८६। स्वां शव्ाहं तववि विभो पश्य दास्यामि स्त्रीबधम्।
Page 192
१८० व भवेव्त्तपुराणे [१७म
खुत्वा कलावतीवाकामुवाच विस्तिती विधि: ।20। हितं पीयूषसटटयं भयसंविग्नमानसः । ब्रद्मोवाच। वत्से सुत्ति न दास्यामि खामिने च त्वया विना ॥2८। मुत्नां कर्तु त्वया साई साम्प्रतं नाहमीखरः। मातर्मुकिर्विना भोगादु दुर्लभा सर्वसभ्नता ४2८। निर्वापतां समाप्रोति भोगी भोर्गानिक्वन्तने। कतिवर्ष स्गभोग कुरुष्व स्वामिना सह ॥ १० ॥ ततस्तु युववोर्जन् भविता भारते सति। यदा भविष्यसि सती कन्या ते राधिका खयम् ॥१०१॥ जीवभ्ुत्ती तया सादे गोलोकञ्च गमिषयय। कतिकालं नृपश्रेष्ठ भुङच्व भोग खिया सह ॥१०२॥ साध्वी वे सत्वयुक्ता च मा मां शप्तुं त्मर्हसि। जीवन्ुत्ता: समा: सन्तः कृष्णपादाजमानसा: ॥१.२ वा्कन्ति हरिदास्यन्न दुर्खभं न च निर्वतिम्। द्ृत्युक्का तो वरौ दत्त्वा सन्तस्थौ पुरतस्तयोः ॥१०४॥ ययतुस्ती तं प्रशम्य जगाम सालयं विधि: । आजग्मतुती कालेन भुक्का भोगल्च भारतम् ।१०५॥ परं पुखप्रदं दिव्यं ब्रह्मादोनाव्च वाञ्कितम्। सुचन्द्री वृषभानुश् ललाभ जन्म गोकुले ॥ १०६ ॥ पद्मावत्याश्न जठरे सूरभानोत्च रेतसा। जातिस्री हरेरंभः शक्रपचे यथा थभी। १०७। ववर्धनुदिनं तत्न बजगेहे व्रजाधिप: । सर्वपथ महायोगी हरिपादाजमानसः॥१०८।
Page 193
श्रीऊन्ननसण्म्।
नन्दबन्युवदान्यय रूपवान् गुगवान् सुधी: । कजावतो कान्यकुले बभूवायोनिसशवा।१०2। जातिसमरा महासाध्वी सुन्दरी कमलाकला। कान्यकुले नृपश्रेधे भनन्दन उरुक्रमः ॥११०॥ स तां संप्राप्य योगान्ते यज्ञकुरसमुथ्थिताम् । नग्नां हसन्तीं रुपाव्यां स्तनान्धामिव बाजिकाम् ॥१११ तजसा प्रज्वतन्तीञ्च प्रतप्तकनकप्रभाम् । कत्वा वच्तसि राजेन्द्र: खकान्ताये ददी मुदा । ११२। मालावती सतनं दत्त्वा तां पुपोष प्रहर्षिता। तदन्रप्रांथनदिने सतां मध्ये शुभे चरे ॥ ११२॥ नामरक्षणकाले च वागबभूवाशरीरिगी। कलावतीति कन्याया नाम रच वपेति च ।। ११४ । दृत्येवं वचनं शुत्वा तच्चकार महीपतिः । विप्रेभ्यो भिक्षुकैभ्यस वन्दिभ्यव धनं ददी ॥ ११५॥ सर्वेभ्यो भोजवामास चकार सुमहोत्सवम्। कालेन सा रूपवती यौवनस्था बभूव ह॥ ११६॥ अतोवसुन्दरश्ामा मुनिमानसमोहिनी। चारुचम्पकवर्णाभा प्रचन्द्रनिभानना। १११। दष्रड्वास्यप्रसन्नास्या प्रफुनपझमलीचना। नितम्बश्रीषिभारारज्ता रतनभारनता सती। ११८। गच्कन्ती राजमार्गेग गजेन्द्रमन्दयामिनी। द्दरश नन्दः पाथ तां गच्छन्तीक्ष मुहान्वितः । ११2 जितन्ट्रियस ज्ानी च मूर्च्छमाप तथापि च। तस्तो लोकान् पधि गतान् तूर्ष पप्रच्क सादरम्।१२०! 5-१६
Page 194
१८२ [१७प
मच्कन्ती कस्य कन्येयमिति छोवाच तं जनः । भनन्दनस्य मृपतेः कन्या मामता कलावती ॥ १२१। कमलाकलया धन्या सभ्भूता तृपमन्दिरे। कौतुकेन च गच्कन्ती क्रीड़ाथें सखिमन्दिरम् । १२२। ब्रजं व्रज ब्रजश्रेष्ठेत्युक्का लोकी जगाम ह। प्रदृष्टमानसी नन्दो जगाम राजमन्दिरम् । १२२ । अववह रथात्तूरणें विवेश नृपतेः सभाम् । उत्थाय राजा सम्भाष खवर्मसिंहासनं ददौ॥१२४॥ इष्टालापं बहुतरन्नकार च परस्रम्। विनयावनती नन्दः सम्बन्धोतिं चकार ह॥ १२५.॥ नन्द उवाघ। ऋृणु राजेन्द्र वच्यामि विशेषवचनं शुभम्। सम्बन्ध कुरु कन्याया विशिष्टेन च साम्प्रतम् ॥१२६० सुरभानुसुतः श्रीमान् वृषभानुव्र आधिप: । नारायवांथी गुरवान् सुन्दरख सुपख्हित: । १२७। सिरयोवनयुक्तन् योगी जातिस्री युवा। कथ्चा तेऽयोनिसम्भूता यन्तकुय्हसमुन्गवा ॥१२८॥ व लोकमोहिनी पाना कमलांभा कलावती। स च योग्यस्वद्दुह्नितुस्तद्योग्या ते च कन्यका ।१२१। विदग्धाया विदग्धन सम्बन्धो गुरवाबृप। इत्येवमुक्का नन्दसु विरयाम च संसदि ॥ १२०॥ उवाच तं वृपत्र छ्ठो विनयावनती मुने। भनन्दन उवाच। सम्बन्धो हि विधिवशी न मे साध्यी व्रज्ञाचिप ।१२१।
Page 195
न्रीअणनसरम्। १८३
प्रजापतिर्योगकर्ता जन्मदाताइमेव च। का कस्य पत्नी कन्या वा वरः को वा खसाधन: ॥१२२ कर्मानुरूपफलद: सर्वेषां कारणं विधि:। भवितव्यं ऊतं कर्म तद्मोघं ुतौ सुतम् ॥ १२३ ॥ अ्रन्यथा निष्फलं सर्वमनीभस्ोद्यमो यथा। वृषभानुप्रिया धाता लिखिता चेत् सुता मम ॥१२४। पुरा भूतैव को वाहं केनान्येन निवार्यते। दत्य वमुक्का राजेन्द्रो विनयानतकन्घर: ॥ १३५। मिष्टाव भोजयामास सादरेय च नारद। वृपानुन्नामुपादाय वजराजी व्रजं गतः ॥१२६॥ गत्वा स कथयामास सुरभानीस संसदि। सुरभानुख यत्ेन नन्देन च समादरम् ॥ १२७ । सम्बन्ध योजयामास गर्मद्वारा च सत्वरम्। विवाहकाले राजेन्द्री विपुलं यौतुकं ददी। १३८। गजरत्नमश्वरत्न रतानि मविभूषगम् । वृषभानुर्मुदायुत्त: प्राप्य ताञ्च कलावतीम् । १३८। रेमे सुनिर्जने रम्ये बुबुधे न दिवानिथम्। चच्तुर्निभेषविरहाद् व्याकुला सामिना बिना ॥१४०। व्याकुलो वषभानुख क्षणेन व तया विना। जातिसमरा च सा कन्या मायामानुषरूपिणी ॥१४२॥ जातिस्मरी हरेरंशो वषभानुमु दान्वितः। ववर्द् च तयो: प्रेम नित्य नित्य नवं नवम्॥ १४२॥ सदा सकामा सा प्रौढ़ा स प कामसमी युवा। तयो: कन्या च कालेन राधिका सा बभूद ह।
Page 196
१८४. बरदवैवर्तपुरायं [१७.
दैवालमुदामंग्ापेन श्ीकण्पस्याच्चया पुरा। १४३ अयोनिसभवासा, कष्णप्राणाधिका सती। यस्या दर्शनमाते तौ विमुक्री बभूवमु: ॥१४४ । इूतिह्ासय क तः प्रक्तं शृण साम्प्रतम्। पपेन्धनानां दाहे च ज्वलदग्निशिखोपम: W१४५। वृषभान्वाश्तमं गत्वा शिल्पिनां प्रवरो मुदा। स्थानान्तरं विश्वकर्मा जगाम खगरी: सह ॥ १४६ ॥ क्रोगमात्र स्थलं चारु मनसालाच तत्ववित्। आश्चमं कर्तुमारिभे नन्दस्य सुमहावन: ॥१४७। कत्वानुमानं बुद्म च सर्वतोऽपि विलचयम्। परिखाभिग भीराभिश्वतुभि: संयुतं वरम् ॥ १४८। दुर्लड्वपाभिवैंरिभिस्व खचिताभिस प्रस्तरैः । पुष्पोद्याने: पुष्पिताभि: पारावरिषु पुष्पितेः ।१४८॥ चारुचम्पकव्टत्तैश्न पुष्पितैः सुमनोहरैः । परितो वासिताभिख सुगन्धिवायुना मुने ॥१५०॥ आमेर्गु वाके पनसेः खर्जूरैर्नारिकेलकेः। दाडिमेः ग्रीफलैर्भ क्रेजम्बीरेनागरङ्गके: । १५१॥ तुङ्गैराम्तातकेर्जम्ु समूहैस्व फलान्वितैः। कदलीनां केतकीनां कदम्बानां कटम्बके: ॥१५२॥ सर्वतः शोभिताभिख फलैस्तैः पुष्पितैरही।
परिखानां रहःसथाने चकार मार्ग मुत्तमम्। दुर्ग मं परवर्गायां खानाञ्ज सुगमं सदा । १५४। सङ्गेतन मपिस्तकम्छादितैः खल्पपाथसा।
Page 197
१७श्र० ] श्रीळण जमखएडम्। १८५.
स्तन्नसीमाऊृतमही न सङ्ठीगों न विस्तृतम् ॥१५५। परिखोपरिभागे च प्राकारं सुमनीहरम्। धनुःशतप्रमापञ् चकारातिसमुच्क्रितम्॥ १५६। प्रस्तरस्य प्रमाणत् पञ्चविंभतिहस्तकम्।
वाह्ये दाभ्याञ् संयुक्तमन्तरे सप्तभिस्तथा।
हरिन्णीनां कलशैख्वित्रयुत्तविराजितम्। मणिसारविकारैश्व कपाटेश् सुशोभितम् ॥१५६॥
नन्दालयं विनिर्माध वभ्राज नगरं पुनः ॥१६०। राजमागीय विविधान् स च चारूसकार ह। रक्कभानुविकावैश्व वेदीभिय सुपत्तनेः ॥ १६१ ॥ पारावार च परितो निबदांख मनोहरान्। वाषिज्यार्हैश बणिजां परितो मणिमएडपै: ॥१६२॥ सर्वती दक्िणे वामे ज्वलद्विय विराजितान्। तता वृन्दावनं गता निर्ससे गाससगडलम् ॥१६३॥ सुन्दरं मगडलाकारं मणिप्राकारसंयुतम्। परिता योजनावामं मगिवेदिभिरन्वितम् ॥ १६४। मणिसारविकारैश्व मएडपैर्नवकोटिभि: । पृङ्गाराहैव चित्राव्य : रतितत्पसमन्वितैः ॥ १६५॥ नानाजातिप्रसूनानां वायुना सुरभीक्वतैः। रत्नप्रदीपसंयुत्तिः सुवर्सकलसोज््वलै: । १६६। पुष्पोयाने: पुष्यितैस्व सरोनिय सुशोभितम्।
Page 198
१८६ अंस वेव संपुराये
रासस्थलं विनिर्माय जगामान्यत् खलमपुर:।१६७। दृष्टा वन्दावनं रम्य परितुष्टी बभूव ह। वन्दावनाभ्यन्तरे च सथाने सथाने सुनिर्जने । १६८। कत्वा परिमितं बुद्ा मनसा लोच् यत्तः। विलक्णानि रम्याणि तत्र त्रिशडनानि च। १६2। राधामाधवयोरेव क्रीड़ार्थक्ष विनिममे। ततो मधुवनाभ्यासे निर्जनेऽतिमनोहरे। १७०॥ वटमूलसमीपे च सरसः पश्चिमे तटे। चम्पकोद्यानपूर्वायां केतकीवनमध्यतः । १७१। पुनस्तयोच्च क्रीड़ार्थत्नकार रत्नमएडलम्। चतुभिर्वेदिकाभिख परीतमतिसुन्दरम्॥ १७२ । सद्रतसाररचितै राजितं तूलिकाशतैः। शरमूत्यरत्रचितैर्नानाचित्र ण चित्रितेः॥१७३। कपाटेनवभिर्युत्त नवहारैमनोहरैः। रत्नेन्द्रचित्रकलगैः क्वत्रिमैव त्रिकोटिभिः । १७४। परितः परितो ियवा मूर्ध व परिशोभितम्।
सद्रतसार रचित कलशोज््वलश्ेखरम्। पताकातोरपेर्युत शोभितं खेतचामरैः ॥१०६॥ सर्वतः पुरतो दीप्षममून्यरत्द्पगैः।
भतहस्तप्रमापञ्च प्रस्तारं वर्तुलाऊ्वतम्। शोभितं रत्तत्पेस् तदभ्यन्तरमुत्तमम्। १७८॥
Page 199
श्रीळ्णाजनसष्म्। १८०
पारिजातप्रसूनानां माल्योपधानसंयुतैः॥१७८।। चन्दनागुरुकस्तूरीकुङ्गमेः सुरभीक्वतम्।. नवशृङ्गारयोग्यैश्व कामवर्दनकारिभि: ।१८० ॥ मालतीचम्पकानाव्न पुष्पराजिभिरन्वितम्। सकर्पूरैख ताम्बूलै: सद्रत्पावसंस्थितैः ॥१८१ ॥ वज्चसारेय खचितैमताजालविलम्बभिः। रतसारघटाकायें रत्नपीठैः सुसंयुतम् ॥१८२ ॥ रतसिंहासनैर्युत रवचित्र या चित्रितैः । चरितैश्वन्द्रकान्तेख्व सुसित जलविन्दुभिः ॥१८३॥ सीतवासिततोयेन संयुत्त भोग्यवस्तुभि: । हवत्वा रतिग्टहं रम्यं नगरञ्च पुनर्ययौ॥ १८४॥ यानि येषां मन्दिराषि तव्रामानि लिलेख सः । मुदायुक्तो विश्वकर्मा मिप्य येतगरेः सह॥१८५ । निद्र शं निड्रितं नत्वा भवयी स्वाख्यं मुने। सवत्रवं सुक्वतिनां समस्तं भगजत्क्वपा। १८६। नेहाश्चरयञ्त नगरं नभूतेशेकय भवि। द्वत्येवं कथितं सवें हरेस्ववरितमङ्गलम्॥ १८० ॥ सुखदं पातकहरं किभ्भूय: शोतुमिच्छसि। नारद् उवाच। कथं वन्दावनं नाम कानलस्यास्य भारते ॥ १८८। व्युत्पत्तिरस्य संचा वा तत्त्व वद सुतश्ववित्। सूत उवाच। नारदस्य वच: युत्वा ऋषिनारयणो मुदा । १८८ । प्रहस्योवाच निखिलं तत्त्मेव पुरातनम्।
Page 200
१८८
नारायण उवाच। पुरा केदारनृपतिः सप्द्वीपपतिः खयम् ॥ १८०॥ आसीत्सत्ययुगे ब्रह्मन् सत्यधमरतः सदा। स रेसे सह नारीभि: पुत्रपौत्रगैः सह ॥ १८१ ॥ पुत्रानिव प्रजा: सर्वाः पालयामास धार्मिकः। कत्वा क्रतुशतं राजा लैभे नेन्द्रतमीमितम्॥ १८२ ॥ कत्वा नानाविधं पुख फलाकाङ्वीन च खयम्। नित्व नैमित्तिकं सवं श्रीक्वष्णप्रीतिपूर्वकम् ॥ १८३ ॥ कंदारतृत्यो राजेन्द्रो न भृतो भविता पुनः। पुत्रे षु रज्च संन्यस्य प्रियां त्र लोक्यमाहिनीम् ॥१८४।। जैगीषव्योपदेशेन जगाम तपसे वनम्। हरैरैकान्तिको भक्री ध्यायते सन्ततं हरिम् ॥ १६५। शखत् सुदर्भनञ्जक्रमस्ति यत्सन्निधी मुने। चिरं तवा मुनिश्रेष्ठी गोलोकञ्च जगाम सः ॥१८६। कद़ारं नाम तीर्थच् तन्नाम्ा च बभूव ह। तत्राद्यापि सृतः प्राणी सद्ो मुक्ती भवेत् ध्रुव्रम् ॥१८७ कमलांभा तस्य कन्या नाम्ना वन्दा तपाखनी। न वत्र सा वरं कियोगशास्त्रविशारदा। १८ दत्तो दुर्वामसा तस्यै हर्मन्त्र: सुदुर्लुभः। .
सा विरक्ा ग्हं त्यक्वा जगाम तपसे वनम् ॥ १९८, । षष्टिवर्षसहस्राषि तपस्तेपे सुनिर्जने । आविर्वभृव श्ीकणास्तत्पुरो भक्तवत्सलः ॥ २००॥ प्रसनवदन: श्रीमान्वरं हरित्युवाच सः । दद्टा सा राधिकाकान्त शान्तं सुन्दरविग्रहम् ।२०१।
Page 201
मूक्कीं सम्प्राप सा सदय: कामबाणमपीड़िता। साच शीघ्र वरं वत्र पतिस्वं मे भवेति च ॥२०२॥ श्रोमित्युक्का च रहसि चिरं रेमे तया सह। सा जगाम घ मोलोकं कणोन सह कौतुकात् ॥२०३॥ राधासमा सा सौभाग्याह्ोपीश्रेष्ठा वभूव ह। वन्दा यत्र तपस्ते पे तत्तु वन्दावनं स्मृतन्॥ २०४॥ वन्दयात कता क्रीड़ा तन वा सुनिपुङ्गव। अथान्यञ्जेतिहासक्ज शृणुष्व वत्स पुस्दम् ॥ २०५। येन वृन्दावनं नाम निबोध कथयामि ते। कुशध्वजस्य कन्ये दे धमशास्त्रविथारदे। २०६॥ तुलसीवेदवत्यौ च विरत् भवकर्मणि। तपस्तव्वा वेदवती प्राप नारायणं परम् ॥ २०७॥ सीता जनककन्या सा सर्वत परिकीर्तिता। तलसी च तपस्तव्वा वाष्कां छत्वा हरिं पतिम् ॥ २०८ दैवाद् दुर्याससः भापात् प्राप्य प्रङ्मासुरं प्रति। पश्चात्म्पाप कमलाकान्त कान्त मनोहरम् ।२०६। सा चैव हरिशापेन व्च्रूपा सुरेखरी। तस्वा: शापेन च हरि: शालग्रामी बभूव ह॥२१०। तथा तस्थी च सततं िलावरचास सुन्दरी। विस्तीणीं कथितं सवें तुलसीचरितघत। तथापि च प्रसङ्गेन कि्चिदुत्त मुने पुनः ॥२११॥ तस्याव तपसः स्थानं तदिदव्व तपोधन। तन वृन्दावनं नाम प्रवदन्ति मनीषिय: ॥२१२॥ अथवा ते प्रवच्यामि परं हेतन्तरं शृख।
Page 202
येम वृन्दायमं नाम पुष्पेत्रे च भारते ।२११। राधा वोड़गनालाख उन्दानाम सृतौ सुतम्। तस्या: क्रीड़ावनं रम्य तेन हन्दावनं स्मृतम् ।२१४। गोलोके प्रीतये तस्या: कशोन निर्मितं पुरा। क्रीडाथं भुवि तब्राम्त्रा वनं दन्दावनं स्मृतम् । २१५।
नारद सवाच।
कानि घोड़य नामानि राधिकाया जगह रो। तानि मे वद शिष्याय त्रोतं कौतूहलं मम॥ २१॥ श्रुतं नामनां सहस्त्रष्ट सामवेदे निरूषितम्। तथापि श्रोतुमिच्छामि लत्तो नामानि षोड़म ।२१०। अभ्यन्तराणि तषां वा तदन्यान्येव मे विभो। शरहो पुशसवरूपाणि भकानां वाव्छितानि च ॥२१८॥ नामानि तेषां व्युत्पत्तिं सर्वेषां दुर्लभानि च। पावनानि जगभातुर्जगतामादिकारगम्: २१८।
श्रीनारायण उवाच। राधा रासेखरी रासवासिनी रसिकेखरी। कवष्णप्राणाधिका कृषाप्रिया अष्णासरपिणी ॥२२०॥ कषण वामाङ्गसभ्भ ता परमानन्दरूपियी। कप्णा वृन्दावकरी वन्दा वन्दावनविनोदिनी ॥२२१॥ चन्द्रावती चन्द्रकान्ता पतचन्द्रनिभानना। मामान्ये तानि सारापि तेषामभ्यन्तरागि च ।२२२ राधेत्येवञ्न संसिदवा राकारी दानवाचक: । सयं निर्वाणदावी या सा राधा परिकीतिता ॥२२३।
Page 203
१८१
रासेशरस्य पत्नीयं तेन राशेखरी स्मृता। रासे च वासो यस्यास तेन सा रासवासिनी ।२२४। सर्वासां रसिकानाच् देवीनामीखरी परा। प्रवदन्ति पुरा सन्तस्त न तां रसिकेश्वरीम् ।२२५। प्राणाधिका प्रेयसी सा कवष्णस्य परमात्मनः । ऊणाप्रामाधिका सा च क्वप्णेन परिकीर्तिता ॥२२३। कषास्यातिप्रिया कान्ता कष्णी वास्या: प्रिय: सदा। सवैरदेवग्रणेरुक्ता तेन अ्वष्णप्रिया स्माता । २२७। कृष्णरूपं सव्रिधातं या भत्ा चावलीलया। सवांशे: क्वष्णसदथी तेन कृष्णसवरूपिथी ।२२८, वामाङ्गाहेन अप्पस्य या सभ् ता परा सती। कश वामाङ्गसभ् ता तेन कणोन कीर्सिता।२२८। परमानन्दराश्िस सयं मूर्तिमती सती। श्रुतिभि: कीर्तिता तेन परमानन्दरूपिणी। २३०।
आकारी दातवचनस्तन ऊष्ण प्रकीर्तति ता । २३१। भ्रस्ति वृन्दावनं यस्यास्तन हन्दावनी स्म ता। वृन्दावनस्याधिदेवी तन वाथ प्रकीर्तिता। २३२। सभ्: सखीनां वृन्दस्यादकारोऽप्यस्तिवाचकः । सखिदृन्दीऽस्ति यस्यास सा हन्दा परिकीतिता ।२२२। वन्दावने विनोदय सोडस्या वस्ति च तव वे। वैदा वदन्ति तां तेन वृन्दावनविनोदिनीम् ।२२४॥ नखचन्द्रावलीवक्र चन्द्रोडस्ति यत्र सन्ततम्। तेन चन्द्रावली सा प अणेन परिकीत्तिता ।२१४।
Page 204
१९२ [११प्र०
कान्तिरस्ति चन्द्रतुख्या सदा यस्था दिवानियम्। सा चन्द्रकान्ता हर्पेण हरिया परिकीर्तिता ।२३६। शरच्चन्द्रप्रभा यस्याव्ाननेऽस्ति दिवानिशम्। मुनिना कीर्तिता तेन शरचन्द्रप्रभानना ।२३७।
नारायणेन यहत्तं ब्रह्मणे नाभिपङ्गजे। ब्रह्मणा च पुरा दत्त धर्माय जनकाय मे ॥ २३८॥ धर्मेण कपया दत्तं मह्यमादित्वपर्वषि। A पुष्करे च महातीर्थें पुरयाहे देवसंसदि। राधाप्रभावप्रस्तावे सुप्रसन्नेन चेतसा । २३८॥ दूदं स्तोत्र महापुख तुभ्यं दत्तं मया मुने। निन्दकायादैष्वाय न दातव्य महासुने ॥२४० यावज्जीवमिदं स्तोत् विसन्ध्य यः पठेनरः। राधामाधवयोः पादपद्म भक्रिभवेदिह। २ ६१॥ अन्त लभेत्तयोर्दास्यं प्रखत्सहचरी भवेत्। अषिमादिकसिद्विच्च संप्राम्य नित्यविग्रहम् ॥२४२। व्रतदानोपवासैय सवैंनियमपूर्वकैः। चतुणेच्ेव वेदानां पाठैः सर्वाथसंयुतैः ॥२४३ ॥ सर्वेषां यन्रतीर्थानां करणैर्विधिबोधितैः । प्रदृत्िगेन भूमेथ क्वत्स्त्नाया एव सप्धा ॥ २४४॥ परणगतरचायामन्नानां ज्ञानदानतः । देवानां वेप्सवानाञ्च दर्भनेनापि यत् फलम् ॥२४५॥ तरेव खोत्रपाठस्य कलां नाइति षोड़थीम्। सोवस्यास्य प्रभावेष जीव न्मक्कोभवेव्नरः ।।२४६।।
Page 205
१७अं ] नीऊणाजनखगड़म्। १८२
नारद उवाच। सम्प्रापं परमाथय स्तोत्र सर्वसुदुर्लभम्। कवचचापि देव्यास संसारविजयं प्रभो। २४६॥ कतं सोव सुयभ्ेन प्राप्त तदपि दुर्लभम्। मुत्वा कवष्णकधां चित्रां त्वत्पादाप्रसादत: ।२४८। अधुना श्रीतुमिक्कामि यद्रहस्यक्व तद्दद। प्रातश्च नगरं दृष्टा किमूचुर्वक्वभा मुने ॥ २४९ ॥ श्रीनारायण उवाच। गतायां तत यामिन्यां गते च विश्वकमेसि। अरुणोदयवैलायां जनाः सर्वे जजागरुः । २५०॥ उत्थाय दृष्टा नगरं सर्वेभ्योऽपि विलक्षयम्। किमाखयें किमाच्चर्यमित्यू चुव्र जवासिन: । २५१ । कांश्विद्रोपान् केचिदूचुः कुत एतदभूदिदम्। न जाने कैन रूपेण को भूमी प्रभवेदिति ॥ २५२। बुबुधे मनसा नन्दो गर्ग वाक्यमनुस्रन्। श्रीहरीरिच्कया सवे जगदेतच्चराचरम् । २५२॥ ब्रह्मादिटसपर्यन्त यस्य भूभङ्गलीलया। आविर्भूतं तिरोभूतं तस्यासाध्यञ्च किं कुतः ॥२५॥॥ विवरष्वेव यल्लोस्नां ब्राह्माएडान्यखिलानि च। ईशंस्य तव्महाविष्णी: किमसाध्य हरेरही ॥ २५५: ब्रद्मानन्तेशधर्माच्च ध्यायन्त यत्पदाम्बुजम्। किमसाध्य तदीशस् मायामानुषरूपिय: ॥२५६। भ्रामं भरामं तन्नगरं दर्श दर्श ग्टहं ग्टहम्। पाठं पाठव् नामानि सर्वेभ्यो निलयं ददौ ।२५२ 5-१0
Page 206
ब्र भवेवसतरंपुराये
कत्वा शुभचषं नन्दो वषभानुख कौतुकी। चकार सगरे: सादं मुदाश्मनिवेशनम् ॥२५८।। सर्वे वन्दावनस्थास प्रसन्नवदनेघया: ।
सव्रे मुमुदिरे गोपा: से से सथाने मनोहरे। बालका बालिकाञ्व चिक्रीडुस म्रहर्षिता:।२६०। ग्रीऊकशो बलदेवस शिशभि: सह कौतुकाव्। क्रीढ़ाख्जकार तत्र व स्थाने स्थाने मजोहरे॥ २६१ ॥ दूलरवं कथितं सवें निर्माएं नगरस् च। भ्रबलानां वने रासमगडलस्य च नारद।। २६२ ॥ इूति श्रीब्रह्मवेवत्ते महापुराणे नारायसनारदसंवादे श्रीक्णणजनमखएडे श्रीव्टन्दावननगरवर्नं नाम सप्तदभोऽध्यायः ।
भ्रषादोऽध्यायः।
शौनक उवाच। ग्रही किमह् तं सूत रहस्यं सुमनोहरम्। य्ुतं अष्णस्य चरितं सुखदं मोच्षदं परम्॥ १ सूत उवाच। सुत्वा नगरनिर्माणें नारदी मुनिसत्तम: । मम्चक अष्ाचरितमपरं सुमनोहरम् । २ ॥
Page 207
त्रीक्कषांजमसव्म्।
'नारद उवाच।
ज्वानसिन्धो निगद मां शिष्यव्च अरणागतम् ॥ ३॥ नारदस्य वच: स्ुता मुदा नारायम: खयम्। उवाच परमीशस्य चरितं परमाइ्तम्॥ ४॥ श्रीनारायम उवाच। एकदा बालके: साडें बलेन सह माधवः। जगाम श्रीमधुवनं यमुनातीरनीरजम् ॥ ५॥ विचेरुगोसहस्त्र प्व् चिक्रीडुर्बालकास्तदा। विश्रान्तास्तृट्परीताथ् सुधा च परिपीड़िताः ॥६॥ तमूचुर्गोपशिभवः श्रीक्वष्णं परया मुदा। सुदंसान् बाधते क्वष्ण कि कुर्मो ब्रृहि किङ्रान्॥9। शिशूनां वचनं सुत्वा तानुवाच दयानिधि:। हितं तथ्यञ्ज वचनं प्रसन्नवद्नेक्षणः ।८। श्रीक्मए उवाच। बाला गच्कत विप्राणां यन्नस्थान सुखावरम्। अन्रं याचत तान् शीव्रं ब्राह्मणांख क्रतून्मुखान् ।। 2 । विप्रा आङ्गिरसा: सर्वे स्वाश्रमे श्रीवनान्तिके। यज्ं कुर्वन्ति विप्रास श्रुतिस्मृतिविशारदा:॥१०॥ निष्प हा वैष्णवा: सर्वे मां यजन्ति मुमुच्षबः । मायया मां न जान्ति मायामानुषरुपियम् । ११ । न चेददति युष्मभ्यमन्र विप्रा: क्रतून्म खाः। तत्कान्ता याचत चिप्र दयायुत्ता: भिशून् प्रति॥१२॥ श्रीक्ृष्णवचनं खुत्वा ययुर्बालकपुङ्गवाः।
Page 208
१८६ [१८र ०
पुरतो ब्राह्मणानाचच तस्थु रानसकन्धरा: ।१२। दत्यू पुर्बालका: शीघ्रमननं दत्त द्विजोत्तमाः। न श्ुवुद्धि जा: केचित् केचिच्छुत्वा स्थिता: स्थिताः ॥१४ ने ययू रननागारं बाह्मस्यो यत्र पाचिका:। गत्वा बाला विप्रभार्या: प्रशेभुनंतकन्धरा: ॥१५॥ नत्वोचुर्बालका: सर्वे विप्रभार्याः पतिव्रताः । प्रब्रं दत्त मातरोऽस्मरान् तुधार्तान् बालकार्नप ॥१६॥। बालानां वचनं सुत्वा दृद्टा तांख मनोहरान्। यप्रच्कः साटरं साध्वाः स्ाराननसरोरहाः ॥१७॥
विप्रपता अचु: ।
के यूथं प्रषिता: केन कानि नामानि कोविदाः । दास्यामोऽवं बद्डुविधं व्यञ्जनैः सहित वरम ॥ १८॥ ब्राह्मजीनां वचः सुत्वा ता चुस्त मुदान्विताः। स्तिग्धा हसन्त: स्फीताश्च सर्वे गोपालबालका: ।१८।
बाला अचु:। प्रषिता रामतप्साभ्यां वयं कषुत्यीड़िता भृगम्। ढ़त्ताव मातरोऽसभ्य चिप्र यामस्तदन्तिकम् ॥२०॥ इतोऽविदूरे भाएडीरे वनाभ्यन्तरमेव च। वटमूले मधुवने वसन्ती रामकेशवौ । २१ ॥ विश्ान्ती सुधित तौ च याचेतेऽब्रञ्च मातरः । किमु देयमदेयं वा शीघ्र वदत नोधुना । २२ ॥ मोपानाज् वचः सुत्ा दृष्टानन्दाशुलोचना:।
Page 209
१८श्र० ] श्रीऊ्कष्णजन्मखएडस्+ १2७
नानाव्यञ्जनसंयुत्त आ्ात्यन्र सुमनोहरम्। पायसं पिष्टकं खादु दधि चीरं दटतं मधु ॥ २४॥ रोप्य कांस्ये राजते च पात्रे कत्वा मुदान्विता: । ता: सर्वा विप्रपत्नाश्च प्रययुः क्वष्णसन्निधिम् ॥ २५। नाना मनोरथं कलवा मनसा गमनोलुकाः। पतिव्रतास्ता धन्यास् श्रीक्वष्णदर्भनोलुकाः ।२६॥ श्रीक्वणां दद्टशुर्गता रामञ्ज सहबालकम्। वटमूले वसन्तन्तमुडुमध्य यथोहुपम्। २७॥ श्यामं किशोरं वयमा पीतकौशेयवाससम्। सुन्द रं सस्मितं भान्सं राधाकान्त मनोहरम्॥ २८॥
रत्नकुएडलयुग्माभ्यां गएडस्थलविराजितम्॥ २८ ॥ रत्नकेयूरवलयरत्ननूपुरभूषितम्। आजानुलम्बितां शुभ्ां विभ्रतं रत्नमालिकाम्॥३०॥ मालतीमालया करठवत्तःस्थलविराजितम्। चन्दनागुरुकस्त रीकुङ्ग मार्चितविग्रहम् ॥ २१ ॥ सुनखं सुकपोलच्ज पक्कविम्बाधरं वरम्। पक्कदाड़िमवीजाभं बिभ्रनतं दन्तमुत्तमम् ॥ ३२॥ भिखिपिच्छसमायुततं बडचूड़ं चरात्परम्। क टम्बपुष्पयुग्माभ्यां कर्रामूले विराजितम् । ३२ । ध्यानासाध्य योगिनाञ्ज भक्तानुग्रहकातरम्। ब्रह्म भधमशेषेन्द्र: स्त यमानं मुनीखरैः ॥ ३४ ॥ दृष्ट्र वमीखरं भत्त्या प्रशोमुद्विंजयोषितः । खानां मानातुरुपञ्ज तुष्टुवुर्मधुसूदनम्। २५॥
Page 210
ब्रद्मवैवर्ततपुराये [१८प्र०
विभ्रपत्ना अचु: । त्वं ब्रह्म परमं धाम निरीही निरहद्दृतिः। निर्गु सश्च निराकार: साकार: सगुणः स्यम् ॥३६्॥ .साच्िरूपश्च निर्लिप्ः परमात्मा निराक्ृतिः। प्रक्ृतिः पुरुषस्त्वञ्च कारणच्च तयोः परम् ॥ ३९॥ मृष्टिस्थित्यन्तविषये ये च देवास्त्रयः स्मृताः । ते त्वदंशाः सर्ववीजा ब्रह्मविष्णुमहेखराः॥ ३८॥ वस्य लोम्नाज़ विवरे चाखिलं विखमीश्वर। महाविराट् महाविष्णुस्वं तस्य जनको विभो। ३८ तेजर्वञ्जापि तेजखी ज्ञानं ज्ानी च तत्पर: । वेटेऽनिर्वचनीयस्व कस्वां स्तोतुमिहेखवरः॥४८॥ महदादि सष्टिसृत' पञ् तन्मात्रमेव च। वीजं व्वं सर्वशक्तीनां सर्वभक्रिस्वरूपकः ॥। ४१ ॥ सवभक्तीश्वरः सर्वः सर्वभत्ाश्तयः सदा। त्वमनीहः सयं ज्योतिः सर्वानन्दः सनातनः ।४२। श्रहोऽप्याकारहीनस्वं सवविग्रहवानप। सर्वेन्द्रियाणां विषयं जानासि नेन्द्रियीभवान् ।। ४२ ॥ सरखती जड़ीभूता यत्रोव यत्निरूपरे। जड़ीभूती महेशस् शेषो धर्मो विधि: स्यम् ॥ ४४ ॥ पार्वती कमला राधा सावित्री वेदसूरपि। वेदश् जड़तां याति के वा पत्ता विपच्चित: ।४५। वयं किं स्तवनं कुर्मः स्त्रियः प्राणेश्वरेखर। प्रसब्नो भव नो देव दीनबन्धो कपां कुरु॥४६॥ ति पैतुच् ताविप्रपत्रास्तच्चरणम्बुजे।
Page 211
१८ब. ] श्रीक्मण जन्मखणडम् ।
अभय प्रददी ताभ्यः प्रसन्नवदनेकषणः ॥४७। विप्रपत्नीऊतं स्तोव पूजाकाले च वः पठेत्। स गतिं विप्रपत्नीनां लभते नात्र संभय: । ४८। नारायण उवाच। ताः पदाभ्भोजपतिता दृष्टा श्रीमधुसूदनः। वरं वृशुत कल्ाएं भविता चेतुवाच है। ४2 ॥ श्रीक्वष्णस्य वचः सुत्वा विप्रपत्वो मुदान्विताः। तमूचुवचनं भत्त्यां भत्िनस्त्रात्मकन्धराः । ५०॥ दिजपत्ना ऊचु: । वरं कष न गह्हीमो नः सपहा तत्पदाखुजे। देहि स दास्यमस्भ्यं दढ़ां भति सुदुर्लभाम् ॥५१॥ पश्यामोऽनुचगं वक्रसरीजं तव केशव। अनुग्रहं कुरु विभो न यास्यामी ग्टहं पुनः # ५२। द्विजपत्नीवचः युत्वा श्रीक्वष्णः करुणानिधि: । शमित्युक्षा त्िलोकेशस्तस्यी बालकसंसदि॥ ५३॥ प्रदत्तं विप्रपत्नीभिर्मिष्टमन्न सुधोपमम्। बालकान् भोजयित्वा तु सयञ्च बुभुजे विभु: ॥५8।। एतस्त्िन्नन्तरे तत्र पातकुभ्ध रथं परम्। दद्ृशर्विप्रपत्ाश्च पतन्तं गगनादहो । ५५ू। रत्नदर्पएासंयुत रत्नसारपरिच्कदम्।
ख तचामरसंयुत्त वक्रिशुद्ांशुकान्वितम्। पारिजातप्रसूनानां मालाजालेविराजितम् ।५७ भतचक्रसमायुतता मनोयायि मनोहरम्।
Page 212
२०० ब्रम्मवेवर्सपुराणे [१८त्र)
वैष्टितं पार्षदैर्दिव्यैर्वनमालाविभूषितैः ।५८। पीतवस्तपरीधाने रवालङ्कारभूषितैः । नवयौबनसम्पन्न: श्यामलैः सुमनोहरैः । ५८। द्विभुजैर्मुरलीह स्तै र्गोप वेभध रैर्व रैः ।
अवरुह्य रथात्तूणं ते प्रणाम्य हरः पदम्। रथस्यारोहणं कर्तुमूचुर्ब्राह्मकामिनीः ॥ ६१• विप्रभार्या हरि नत्वा जग्म र्गोलोकमीपिसितम्। बभूवुर्गोपिका: सदस्यका मानुषविग्रहान् ॥ ६२॥ इरिम्कायां विनिर्माय तासाच्ट विष्ुमायया। प्रस्थापयामास ग्टहान् ब्राह्मगानां खयं विभु:॥६३॥ विप्रास मार्या उहिश्य परमोद्दिग्नमानसाः । अन्व षएां प्रकुर्वन्तो दद्टशः पथि कामिनी: । ६४।। दृद्टोचुर्ब्राह्मखाः सर्वे तास्त च विनयान्विताः। पुलकाङ्वितसर्वाङ्गाः प्रसन्नवदनेक्षणाः ॥६५॥ ब्राह्मणा ऊचु:। अ्होडतिषन्या यूयञ्च दृष्टो युषाभिरीखरः। अ्स्माकं जीवनं व्यथे वेदपाठोऽप्यनर्थकः ॥६६॥ वेदे पुराणे सर्वत्र विद्वद्धिः परिकीर्तिताः । दरेविभूतयः सर्वाः सर्वेषां जनको हरिः ॥६७॥ तपो जयी व्रतं ज्ञानं वेदाध्ययनमर्चनम्। तीथस्नानमनशनं सर्वेषां फलदी हरिः ॥ ६८॥ त्रोक्कष्ण: सेवितो येन किं तस्य तपसां फलैः । प्राप्त: कल्पतरुयेन किं तस्यान्येन भाखिना । ६८।।
Page 213
श्रीक्वणाजनरखणडम्। २०१
य्ोक्ृषो हृदये यस्य तस्य किं कर्मभि: कतैः। किं पीतंसागरस्यव पौरुषं कूपलङ््ने ॥ ७॥ दूत्य वमुक्ञा विप्राय ग्टहीत्वा कामिनी वराः। आ्रजग्म: खग्टहं दृष्टास्ताभि: सार्धख् रेमिरे।9। तासों ततोऽधिकं प्रेम क्रीड़ासु सर्वकर्मसु। दाचिसय मायया शत्या ब्राद्मणानामतकि तम्।७२॥ अथ नारायण: सोऽयं बलेन शिशभि: सह। जगाम सालयं तूणं पूर्यब्रह्मसनातनः । ७३ ॥ दूत्य वं कथितं सवं हरेर्माहातामुत्तमम्। पुरा युतं धर्मवक्ञात् कि भूयः श्रोतुमिच्ळसि ॥8॥ नारद उवाच। ऋषीन्द्र केन पुस्थेन बभूव विप्रयोषिताम्। मुनीन्द्रयोगसिदानां दुर्लभा गतिरीदृशी॥ ०५॥ इमा: का वा पुख्तत्यः पुरा तस्थ महीतलम। आअग्म: वीन दोषेण वद सन्देहभख्नम् ।७६॥ श्रीनारायण उवाच। सप्तर्षीणां रमस्यश्व रूपैषाप्रतिमा: पराः । गुरवत्यः सुभीलास धमिष्ठास पतिव्रताः॥७9॥ नवीनयौवना: सर्वाः पीनश्रोणिपयोधराः। दिव्यवस्तपरीधाना रवालङ्वारभूषिताः ॥७८।
मुनीनां मोहितं भत्ता मानसं वक्रचसुषा ॥ ७८ ॥ दृद्टा ताखां स्तनश्रोणिमुखानि मुन्दरागि थ। अनलसकमे ताख मदनानलपीड़ितः ॥ ८० ।
Page 214
२४२ ब्रमवैवसपुरण
अग्निस्थानस्थितानान्न शिखया सुरतोभ्म खः। स्पृष्ा चाङ्गानि तासाप्ट बभूव हतचेतनः ॥ ८१ ।। पतिव्रता न जानन्ति पतिपादाजमानसाः । अग्निरङ्गानि तासाप् दर्श दर्भ मुमोह च । द२ । वक्चेस मानसं चाला भगवानङ्गिरा मुनिः। पथाप तं चेत्युवाच सर्वभक्ती बभूव ह॥ ८३॥ वष्नि: सचेतनो भूला तुष्टाव मुनिपुङ्रवम्। व्रीड़या नम्त्रवदनच्चकम्पे ब्रह्मतजसा ॥ ८४ ॥ क्रुद्ो मुनिः परस्पृष्टाः कामिनीश्व पथाप ह। यात यूयं पापयुक्ता मामुषीं योनिमेव च ॥ ८५ू ॥ भारते ब्राह्मणानाच्न गहे लभत नन्म वै. करिष्यन्ति विवाहञ्न युष्मकं कुलजा हिजाः ॥ ८६॥ सुत्वा वाक्य मुनेस्ताश्न रुरुदु: प्रेमविह्वलाः। पुटाञ्नलियुता: सर्वा ऊचुस्त विदुषां वरम्॥ ८७ ॥ मुनिपत्न्य सचुः। न त्यजास्मान्मनिश्रेष्ठ निष्यापाश्च पतिव्रताः। अजानन्त्य: परस्पृष्ट न च नस््यतुमहसि॥ ८८॥ भक्ानां किङ्गरीणाज्ज न दएड कर्तुमर्हसि। युष्माकं चरणाभ्ोजं कदा द्रव्यामहे वयम् ॥ ८ट ॥ खद्गच्े दाइज् पातावर्व प्रहरपासुने। दारुण: कान्तविच्केद: साध्वीनां दुःसहः सदा ॥८० । ब्रह्मिष्ठानां गुरावतां परान् कान्ताम्महासुनीन्। एवभूतान् कथं त्यक्का यास्यामः पृथिवीतलम् । ८१ यास्यामो यदि विप्रेश कदावागमनं वद।
Page 215
१८ब्र ] २०३
अज्ञानस्र्शदोषस न स्यान्ो विधिबोधित: ।८२ । महत्यया पुनः प्राप्तः स्ामीन्द्रस्य प्रधषयात्। सा सश्भोमात् पुनः शद्धा सर्नादू वर्जिता वयम् H८ ३M विचारं कुरु धर्मिष्ठ वेदवेदाङ्गपारग। विश्वकर्तुश्च पुत्रस्व सर्ववेदविदां वर ॥८४। अन्ये षाच् भयात्कान्ता व्रजन्ति शरशम्पतिम्। सकान्तभयसंविग्नाः शरणं कं व्रजन्ति ताः ॥८५ ॥ अरभयं देहि धर्मिष्ठ भययुक्तकाम्य एव च। युव शिथे कलते च को दएड कर्तुमचमः ।८६। दुर्बलः सबलो वापि स्ववस्तूनामपीखरः। खद्रव्यविक्रयं कर्तु न चान्यो रचितं चमः ॥2७। कामिनीनां वचः गुत्ा दयालुर्मुनिपुङ्गवः। प्रेमृखा ररोद तासाज़ निरीध्य मुखपङ्गजम् ॥ ८८॥ वेदवेदाङ्गपारज्नो न्ानिनां योगिनां वरः। पत्रीविच्कदविषये मूच्छीं प्राप तथापि सः॥८ट म सर्वे बभूबुः थोकार्ता विरहोदिग्नमानसाः । निरीक्ष तासां वकाणि तखु: पुत्तलिका यथा ॥१८०। छवत्वा विलापं सुचिरं सर्ववेदविदां वरः । मातभिख सहालोच ता उवाच शुचातुरः ॥१०१॥ बङ्गिया उवाथ। यूयं ृशत वच्न्मामि वचनं सत्यमेव च। स्वकर्मभोगिनाओोममाकर्माच्च बुती सुतम् ।१०२। गतो भोगस युषाकमस्ाभि: सह निव्धितम्। गते भोगे पुनर्भोगो न हि बेदे निरुपित: ॥१०३।
Page 216
२०४
शुभाशुभज्व यत्कमां भारते क्वतिभि: सह। नाभुतं चीयते कर्ना जन्नकोटिभतैरपि। १०४ ॥ परभुक्ताञ्च कान्ताच् यो भुङत्े स नराधमः । स पच्यते कालसूत यावच्चन्द्रदिवाकरो। १०५। न सा दैवे न सा पैत्य पाकार्हा पापसंयुता। तस्या आलिङ्गने भर्ता भ्ष्टन्ीस्तेजसा हतः ॥१०६॥ देवताः पितरस्तस्य व्यदाने च तर्पणे। सुखिनो न भवन्त्य वमित्याह कमलोइ्वः । १०७॥ तम्माद्यत्नेन भार्याया रक्षणां कुरुते सुधीः। अन्यथा पापभाग्मर्ता निश्चितं नरकं व्रजेत् ॥१०८॥ पढ़े पदे सावधान: कान्तां रकति परिडतः । न व्रती न स्थली योषा दोवासाज्ज करसिडका ॥१०६॥ कलत पाकपात्म्च सदा रचतुमईति। परस्पर्शाद्शद्ात् शुद्धां सस्पर्शने सदा ॥ ११० ॥ सवकान्तञ् परित्यज्य परं गच्कति याधमा। कुभ्भीपाक सा प्रयाति यावच्चन्द्रदिवाकरी॥ १११॥ तामेव यमदूताख्च संस्थाप्य नरकान्तरे। उत्तिष्ठति विदूराच्चेत् कर्वन्ति दएडताड़नम् ॥ ११२॥ सर्पप्रमाणा: कीटास तीस्पदंद्टा: सुदारुणाः। दपन्ति पुंखलीं तव सततञ्र दिवानिशम् ॥ ११३।
न ममार प्रहारेण सूक्ष्मदेह्विधारिणी॥ ११४। मुहर्ताईं सुखं भुक्का लोकेडत यथसा हता। पतिता परलोके च गतिमेतादृयों लभेत् ॥ ११५॥
Page 217
१८म० ] २०५
परसश्ट या नारी या सहां कुते परम्। सापि दुष्टा परित्याण्या. चेताइ कमलीजव: । ११६। नस्माबारो परैर्यत्ादद्ृष्टा क्वतिभि: छता। असूर्य्यम्पश्या या दारा: शुद्ास्ताव पतिव्रताः ॥११७। सच्कन्दगामिनी या च खतन्ता सूकरीसमा। अन्तर्दुषा सदा सैव निखचितं परगामिनी। ११८॥ स्ामिसाध्या व या नारी कुलधर्ममिया स्थिता। कान्तेन साईं सा कान्ता बैकुरठ याति निश्चितम् १११८ यात यूयञ्च पृथिवीं मानुर्षी यीनिमीप्सिताम्। कृष्ण दर्भनमात्र ण गोलोकं यास्यथ ध्र वम् ॥ १२०॥ हरिया निर्मिताम्छया युष्ाकं योगमायया। ता विप्रमन्दिरे स्थित्वा चागमिष्यन्ति मो ध्रवम् ॥१२१॥ पुनरंशेन नो पलो भविष्यथ न संभयः। युष्ाकं मम शापस बभूव च वराधिक: ॥ १२२ । दूत्येवमुक्ता स मुनिविरराम शचान्वितः । ता आगत्य महों शापाद् बभूवुर्विप्रयोषित: ।१२३। दत्त्ाब्र हरये भत्वा प्रजग्म हरिमन्दिरम्। बभूव निश्चितं तासां भापच सम्पदोऽचिक: ।१२४। निन्या नीचाच्च सम्पत्तिरविपत्तिर्महती वरा। अही सद: सतां कोपशीपकाराय कल्पते ।१२५।: विना विपत्तेमहिमा कुतः कस्य भवेड्क वि। भूता: कान्तपरित्यागान्म ता ब्राह्मएयोषित: ११२६। द्ूत्येवं कथितं सवें हरेश्वरितमुत्तमम्। शही पुसयवतीनाक्ष मोघास्थानं मनोहरम् ।९२७॥ 5-१5
Page 218
२०६ बरभवेव सपुराये
शीकषाख्थानं विप्रेन्द्र नूब नूतं पढे पदे। व हि टप्तिः शुतवतां केन श्े यसि तप्यतं ॥१२८। यावद्रम्य तत् कथितं यच्छुतं गुरुवक्कतः । वद मां वाच्छितं यत्ते किं भूय: श्रीतुमिच्छसि ॥१२८॥ नारद उवाच। यद्यष्कर तं त्वया पूवे गुरुवक्रात् कपानिधे। मङ्गलं कष्णचरितं तन्म ब्रूहि जगह् रो। १२०॥ सूत उवाच। गुत्वा देवर्षिवचनमृषिर्नारायण: सयम्। तरपरं कष्पमाहात्मा प्रवत सुपचक्रमे॥ १२१॥ इ्ति श्रीब्रह्मवैवत्ते महापुराणे नारायएमारदसंवाठे श्रीक्वण जनमखएडे विप्रपत्नीमो च्षणप्रस्तावो
ऊनविंशोऽध्यायः ।
श्रीनारायण उवाच। एकदा बालकेः साधें बलदेवं बिना हरिः। सगाम यमुनानीरं यत्र कालीयमन्दिरम् । १ ॥ परिपक्ञफलं भुक्का यमुनातीरजे वने। खेच्छामयस्त ट्परीतः पपी च निर्मलं जलमू । २ ॥
Page 219
२०७
गोकुलं चारयामास शिशभि: सह कानने। विजहार प तैः सार्ई स्वापयामास गोकुलम्॥ २॥ क्रीड़ानिमम्नचित्तोऽयं बालकास मुदान्विताः । भुक्रा नवतएं गावो विषतोयं पपुमुने॥४ । विषाक्ञ्ज जलं पीला दारुणान्तकचेष्टया। ज्वालाभि: कालकूटानां सद: प्राणांस तत्यजु: ।५। दृष्टा मृतं गोसमूहं गोपासिन्ताकुला भिया। विषसवटना: सर्वे तमूचुर्मधुसूदनम् ॥ ६॥ साल्वा सवें नगवाथी जीवयामास गोकुलम्। उत्तस्थ स्तत्च्तं गावो ददश: श्रीहरेमुखम् ।। ।। कृष्ः कदम्बमाबह्य यमुनातीरनीरनम्। पपात सर्पभवने नागमध्य नराक्ृतिः।८। पतहस्तप्रमाणन्च जलोत्यानं बभूव ह। बाला हषें विषादन्ज मेनिरे तत नारद ॥ 2 । सर्पो नराक्वतिं दृष्टा कालिय: क्रोधविह्वलः । जग्राह स्रीहरिं तूगं तप्तलोहं यथा नरः ॥ १० । दग्धकरठोदरी मागसोहिम्नी ब्रद्मतेजसा। प्राणा यान्तयेवमुक्का च चकारोड्मनं पुनः । ११ । भग्नदन्ती रकमुखः अवष्पव्ाङ्गचवगात्। रक्तवक्वस्य भमवानुत्तस्थौ मस्तकोपरि॥ १२। नागो विखभ्राक्रान्तः स प्राणांस्त्यत्त मुद्तः। चकार रक्ोइमनं पपात मूर्च्किती मुने ॥ १३ ॥ दृष्टा तं मूर्च्कितं नाया करुदु: प्रेमविद्वलाः। केचित्पलायिता भीता: केचित् प्रविविभवर्विल्म् ॥१४।
Page 220
बभनेवर्तपुरापे
मरणाभिमुखं कान्तं दद्दा सा सुरसा सती। जागिनीभि: सह प्रेमृथा करोद पुरतो हरः । १५। पुटान्नलियुता तूणं प्रथम्य श्रीहरिं भिया। धत्वा पादारविन्दे च तमुवाच भियाकुला॥ १६॥ सुरसीवाच। हे जगत्कान्त कान्तं मे देहि मानच मानद। पतिः प्राणाधिक: स्तीणां नास्ति बन्धुच्य तत्परः ॥१७। अयि सुरवरनाथ प्रायनाथं मदीयं न कुरु बधमनन्तप्र मासन्वी सुबन्धी। अ्रखिलभुवनबन्धो राधिकाप्रेमसिन्धो पतिमिह कुरु दानं मे विधातुर्विधातः ।१८। वरिनयनविधिशेषा: षरम खयास्यसङ्ैः स्तवनविषयजाद्या: स्तोतुमीशा न वागी। न खलु निखिलवेदा: स्तोतमन्येऽपि देवा: स्तवनविषयशक्ञाः सन्ति सन्तस्तवैव । १८॥ कुमतिरहमविद्या योषितां क्ाधमा वा क्व भुवनगतिरीभसन्ुषी गोचरोऽपि। विधिहरिहरशेषे: सूयमानस यसत्व- मतनुमनुजमीथं स्तोतुमिच्छामि तं लाम्। २०॥ स्तजन विषयभीता पा्वती वस्य पद्मा श्रुतिगरजनयित्री स्तोतुमीथा न यं लाम्। कैलिकलुषनिमग्ना वेदवेदाङ्गभास्त्र- अवयविषयमूढ़ा सोतुमिष्ामि कि ल्वाम् ।२१ । भयानो रहपर्थ्यस्े रत्भूषयभूषितः।
Page 221
श्रीअष्यननसच्म्।
रवभूषएभूषाङ्गीराधावचसि संस्थितः ।। २२।
प्रोद्यत्प्र मरसाश्भोधी निमग्न: सततं सुखात् ॥२२। मक्निकामालतीमालाजालै: थोमितशेखरः। पारिजातप्रसूनानां गन्धामोदितमानस: ।।२४। !
कुसुमेषुविकारेण पुलकाद्वितविग्रहः।२५॥ प्रियाप्रदत्तताम्ब लं भुक्तवान् यः सदा मुदा। वेदा अ्रभक्ा यं स्तोतुं जड़ीभूता विचचया: ।२६। तमनिर्वचनीयञ्च किं स्तौमि नागवस्जभा। वन्द ऽहं तव्पदाभोजं ब्रह्म पशेषसेवितम् । २७॥ लक्ष्मीस रखतीदुर्गाजाङ्टवीवेदमातभिः। सेवितं सिइसङ्कश्व मुनीन्द्र ्मतुभि: सदा। २८॥ निष्कारणायाखिलकारणाय सर्वेश्रायापि परात्यराय। स्वयं प्रकाशाय परावराय परावराणामधिपाय ते नमः 1२८ हे कृष्ण हे कृष्ण सुरासुरेश ब्रम्मश शेषेश प्रजापतीय। मुनीभ मन्वीश चराचरेश सिडीश सिद्े गुपेश पाहि।३0 धर्मेश धर्मोश शुभाशुभेभ वेदेश वेदेष्वनिरूपितव। सर्वेश सर्वाक्षक सर्वबन्धी जीवीश जीवेश्वर पाहि मत्प्रभुम्२१ ६त्येवं स्तवनं कवत्वा भक्तिनस्राममकनधरा। विष्वत्य चरणाश्भोजं तस्थी नागेशवल्लभा ।। ३२ ॥ नागपत्ोऊ्ततं स्तोत्र विसनध्य य: पठेबर: । सर्वपापात् प्रमुत्तासु यात्यम्ते श्रीहरे: पदम् । २२ ॥ दह लोके हरर्भकिमन्ते दास्यं लभेत् ध्रुवम्।
Page 222
२१०
लभते पार्षदो भूत्ा सालीक्ादिचतुष्टयम्। २४॥ नारद उवाच। नागपत्रीवचः युत्वा भगवान् सर्वनन्दनः । प्रहृष्टोत्फुल्नयन: किमुवाच हरि: सयम् ॥ ३५ ॥ कथयख महाभाग रहस्य परमाद्नतम्॥ २६॥ सूत उवाच। नारदस्य वचः ुत्वा भगवान् सर्वदर्भनः । उवाच परमाख्यानं मधुवृन्द पदे पदे॥ २७॥ नारायण उवाच। नागपत्नीवच: सुत्वा श्रीकण्णस्तासुवाच ह। पुटान्जलियुतां पादे पतितां भवविह्वलाम्॥ ३८॥ श्रीकपा उवाव। उत्तिष्ठोऽत्तिष्ठ नागेशि वरं वसु भयं त्यज। ग्टहास कान्त हे मातर्मद्रादजरामरम्। कालिन्दीजद्मुत्सज्य सकीयं भवनं ब्रज । ३८ ॥ भर्ता खगोठ्ठया साईञ् गच्छ वत्से तमीपिितम्। अद्य प्रभृति नागेशि भूता कन्या च तवं मम । ४०॥ त्वत् प्राणाधिक एवायं जामाता च न संभयः । मत्पादपद्मचिङ्केन गरुड़स्वत्पतिं शुभे । ४१ ॥ कवत्वा च स्तवनं भत्त्या प्रणममिप्यति मत्पदम्। त्वज त्वं गरुड़ाद्वीतिं गीव्र रमणक ब्रज। ददाव्रिर्गच्क वक्षे ल वरं हृणु यथेपितम् । ४२ ॥ श्रीक्वणस्य वचः गुत्वा प्रसन्नवदनेचषय। उवाच साशुनेता सा भकिनम्र्रामकव्वरा। ४२॥
Page 223
श्रीऊ्ष जनपच्म्। २११
सुरसीवाच। वरं दास्यसि चेत् मह्य वरदेशर है पितः । त्वत्पादान दढ़ां भत्िं निसलां दातुमहंसि ॥४४ ।। मननस्वत्पदाभोजे समतु खमरी यथा। तब स्मृतविस्मृतिमें कदापि न भविष्यति ॥४५ ॥ स्वकान्त मम सौभाग्य कान्तोऽयं ज्ञानिनां वरः। दत्य वं प्रार्थनीयज्न परिपूण कुरु प्रभो ।४ ६ू। द्ूत्येवमुक्का सर्पस्त्री प्रतस्थी पुरती हरः। भरत्पावेषचन्द्रास्यं ददर्श श्रीहरेमुखम् ।। ४9।। लोचनाभ्यां पपी वक्क निमेषरहितं सती। सर्वाङ्गपुलकोद्विन्रा सानन्दायुपरिप्न ता। ४८॥ सुन्दरं बालक दृष्टा पुत्रस्नेहं प्रकुर्वती। उवाच पुनरेवेदं भत्व द्रे कपरिप्रुता ॥४८ ॥ न यास्यामि रमसक तत्र जास्ति प्रयोजनम्। सर्प: करोतु संसारं कुरु मां निर्जाकङ्गरीम् ।५०। न वाष्का मम हे कृा मालीक्ाटिचतुष्टये। त्वत्पदाभोजसेवायाः कलां नार्हति षोड़भीम् ॥५१॥ विना त्वत्नादसेवास् यो वाञ्कति वरान्तरम्। भारते दुर्लभं जन्म लबध्वासौ वञ्चितः खयम्॥ ५२॥ नागपत्नीवचः पुला सग रसरेरुह:।
Page 224
११२
भतचक्रो वायुवेगी मनोयायी मनोहर: # ५५। परवषध रथात्तूणं शयामला: शामकिहराः। प्रपम्य क्रषा" तां नीला जग्म र्गोलोकमुत्तमम् ।५६॥ इरिम्शायां विनिर्माय ददी सर्पाय तैजसा। स च किष्निन्न बुबुधे मोहितो विशुमायया । ५० ॥ अवरुध्य सपमूत्: श्रीक्ृषण: करुणानिधि: । ददौ हस्तव कपया शीघ्र कालीयमस्तके॥ ५८ ॥ सम्प्राप्य चेतनां सद्यो ददर्भ पुरतो हरिम्। पुटाब्जलियुतां सा्ुपूर्णाच्च सुरसां सतीम् । ५८ ॥ प्रशनाम हरिं सद्ो ररोद प्रेमविद्वलः। भत्य द्रेकाव्ाश्ुनेतां पुलकाद्गितविग्रहाम् ॥ ६०॥ तूष्णीभभूताख्च तां दृष्टा समुवाच ऊपानिधिम्। मदीशरस्य सततं योग्यायोग्य समा ऊपा॥ ६१ ॥ श्रीक्वष् उवाच। वरं हृख त्व कालीय यस्त मनसि वतते। त्वं मे प्राणाधिको वत्स सुखं तिष्ठ भयं त्यज ।६२। तस्याहमनुग्टह्वामि योऽतिभक्ती ममांभजः । किच्चित्वह्मनं कत्वा प्रसादं हि करोम्यहम् ॥ ६२॥ वदंभजातान् सपांश्च इन्ति यो मानवाधम: । ब्रद्महत्यासमं पापं भविता तस्य निववितम् ॥ ६४। मत्पादपभ्रचिक्क यः करोति दएडताड़नम्। द्विगुएं ब्रद्महत्याया भविता तस्य किलवषम्॥। ६५॥ लक्ष्मीर्यास्यति तह हाच्कापं द्त्वा सुदारुपम्। वंभायुर्यंभ्सां हानिर्भविता तस्य निितम्।
Page 225
श्रीज्णाजभसच्म्। २११
ध्रवं वर्षशतं कालसूत यास्पति मदिरा ॥ २६॥ त्वत्प्रमाणा: कीटसङ्गा दंभिषयन्ति च सन्तंतम्। भोगान्ते जन्म लब्ध्वा च तम्मृत्युवें हि दंघनात् ॥६७॥ तस्य वंशोज्जवानाव्ज लवंभाङ्जविता भयम्। ये च लई्वंशजान् दृद्टा सुपदाङ मदीयकम् ॥६८॥ प्रपमिष्यन्ति भक्या ते सुच्यते सर्वपातकात्। गच्छ शीघ्रं रमणकं त्यज भीतिं खगाधिपात्॥६ट ॥ मत्पदाङं मूष्ि दृद्टा लां भत््या प्रणमिष्यति। तव त्वडंभजानाञ्च गरुड़ान्र भयं क्वचित्॥ ७0 । सर्वेषां नातिसर्पाणां वरोजद्य भव मदरात्। वरं किं परमं वत्स वा्कितं वरयाधुना।७१॥ भयं व्यक्का कथय मां त्वदीयं दुःखभन्ज्ननम्। श्रीक्वणावचनं सुत्वा कालीय: कम्पिती भिया॥ ७२॥ पुटान्लियुती भूत्वा तमुवाच भुजङ्गम: ।
कालीय उवाच।
वरेऽन्यस्तिन् मम विभी वाव्का नासिति वरप्रद ॥ ७२॥ भत्िं स्मृतिं त्वत्पदाने देहि जन्मनि जन्नि। जन्म ब्रह्मकुले वापि तिर्य्यगयोनिषु वा समम् ॥ ७४॥ तङ्धवेत् सफलं यत्र स्पृतिस्वच्चरणाम्बुजे। तब्रिष्फलः खर्गवासो नास्ति चेतृ त्वत्पदस्मृति:।9५। त्वत्पादध्यानयुक्तस्व यत्तत् स्थानञ्व तत्परम्। चणं वा कोटिकल्पं वा पुरुषायुःचयोऽसु वा।०६। यदि तवत्सेवया याति सफलो निष्फलोऽथवा।
Page 226
२१४ मैंश्र वेव संपुरा ये
तेषास्ायुरव्ययो नास्ति ये त्वत्पादाजसेवकाः।।99। न सन्ति जन्ममरपरोगशोकारसिभीतयः। इन्द्रत्वे वामरत्वे वा ब्रम्मतवे चातिदुर्लभ । ७८।। वाञ् नास्थेव भक्ानां त्वत्पादसेवनं बिना। सुजीर्गपटखएडस्य समं नूतनमेव च । ७2 ।। पश्यन्ति भक्ता: किश्वान्यत् सालोक्यादिचतुष्टयम्। संप्राप्तस्वन्नुर्ब्रह्मवनन्ताढु यावदेव हि।। ८० । तावत् तङ्वावनेनेव लद्र्णोऽइमनुग्रहात्। मां च भक्तमपकं वा विज्वाय गरुड़: खयम्। ८१॥ देशाद् दूरश न्यकारं चकार दृढ़भत्िमान्। भवता च दढ़ा भत्निरदत्ता मे वरदेखर॥ ८२॥ स च भत्तव भक्ोऽहं न मां त्यक्ुं चमोडधुना। त्वत्पादपद्मचिक्कात दृद्टा श्र्रोमस्तकं मम ॥ ८३॥ सदोषं गुणयुत्कं मां सोडधुना त्यक्कुमहति। ममाराध्यास नागेन्द्रा न तद्बध्योऽहमीशर। ८४॥ भयं न कभ्य: सर्वतर तमनन्त गुरु बिना। यं देवेन्द्राथ् देवास मुनवी मनवी नराः ॥ ८५ू ॥ खप्ने ध्यानेन पश्यन्ति चक्षुषोर्गोचरः स मे। भक्नानुरोधात् साकार: कुतस्ते विग्रही विभी॥ ८६॥ सगुणस्वञ्न साकारी निराकारस निर्गुपः। सेच्कामयः सर्वधाम सववीजं सनातनम्॥८७ सर्वेषामीखरः साची सर्वात्ा सर्वरूपष्टक। ब्रह्मेअशेषधर्मेन्द्रा वेदवेदाङ्गपारगाः ॥८८॥ स्तोतु यमीशं तेजाय्या: सर्पस्तोष्यति तं विभुम्।
Page 227
श्रीहनननसचत्।
है नाथ कल्थासिन्वी दीनबन्धी वमाधमम् ॥ ८ट।। खलखभावादन्नानात् कणा त्वप्षवितो मया। नास्तलच्चो यथाकाशी न दृश्यान्ती न लख्यक: ॥2०। न सृश्यो हि न चावर्य्यस्तथा तेजस्वमेव च। द्रत्येवमुक्का नागेन्द्र: पपात चरणाम्बुजे । ८१ । ओमित्युक्का हरिखुष्टः सवें तस् वरं ददी। नागराजकतं स्ोव प्रातरुत्याय य: पठेत् । ८२ । तह्वंश्यानाञ्ज तस्वैव नागिभ्यो न भयं भवेत्। स नागभय्यां अृत्वैव खपुं पत्तः सदा भुवि । ८३ । विषपीयूषयोर्भेदो नास्येव तस्य भक्षणे। नागग्रस्ते नागघाते प्राणान्ते विषभोजनात् ।८४ । स्तोतन्नवसमात्र य सुस्थी भवति मानवः। भूर्जे कृत्वा स्तोत्रमिदं कराठे वा दच्विणे करे। ८५ ॥ विभर्त्ति यो भतियुक्तो नागेभ्योऽपि न तङ्यम्। यत्र गेहे स्तोतममिदं नागस्तत्न न तिष्ठति ॥६ । विषाग्निवज्तभीतिय न भवेत्तत्र निश्चितम्। दह लोके हरिभंतिं स्मृतिश्व सततं लभेत्। ८७। अ्रन्ते च सकुलं पूत्वा दास्यख लभते ध्रुवम्। श्ीनारायण उवाच। नागेन्द्राय वरं दत्त्त्वा पुनस्तं जगदीखरः ।2८। उवाच मधुरं वाकां परिणामसुखावहम्। श्रीक्वष उवाच। गच्क त्वक्ष रमएकं यथेन्ट्रनगरं परम् । 2६ । सार्ईं खगोधया नागेन्द्र यमुनाजल वर्काना।
Page 228
२१६ अअवेवर्सपुरा णे [१८प्र०
मुत्वा नामो हरेराज दरोद प्रेमविशस:॥१००। कदा दरश्वामि त्वत्पादपत्र नाधेत्युवापह। प्रगाम्य शतळ्वत्वय स्त्रिया गोध्ठया सहेशरम् ॥१०१ ॥ जगाम जलमार्गेष नागेन्ट्री विरहातुर:। यमुनाफदृतोयञ्च बभूवामृतकल्पकम् ॥ १०२॥ प्रसन्ना जन्तवः सर्वे बभूवुस्तेन मारद। गत्वा ददर्भ भवनं यथेन्ट्रनगरं परम् । १०३। आचया च ऊवपासिन्धोरनिर्मितं विशवकरमणा। तत्र तस्थी व नायेन्द्र: स्त्रिया पुत्रगण: सह ॥ १०४। निःशङ्गो हर्षयुक्तव हरिभावनतत्परः। दूत्येवं कथितं सवें हरेसवरितमद्न तम्। १०५॥ सुखदं मोचदं सारं परं किं श्रीतुमिच्छसि। सूत उवाच। महर्षेवचनं सुत्वा नारदो हर्षविद्वहः। ऋषिं पप्रष्क सन्दहं सर्वसन्द हमन्जनम्॥ १०६ नारद उवाच। कथं विहाय कालीय: खपूर्वभवनं परम्। नगाम यमुनातीरं तथ ब्रूहि जगद् रो ॥ १०७॥ श्ीनारायण उवाच। शृशु नारद वच्चे ऽहृमितिहासं पुरातनम् ॥१०८। यच्छ्र तं धर्मवक्ञानम मलये सूर्य्पर्दपि। कवष्णाख्यानप्रसङ्गेन सुप्रभापसिमे तटे ॥१०८। पम्रच्क धमें पुलहः कथितं मुनिसंसदि। ददमाख्यानमायर्य्यसुवाच तं ऊपातिषि: ।। ११०।
Page 229
त्रीक्कणजनसण्म्। २१७
तब खुतं मया विप्र निबोध कथवामि ते। शेषात्चया नागगखा: प्रतिसंवत्सरं भिया॥ १११ । कार्त्ति कीपूर्णिमावान्तु कुर्वन्ति गरुड़ार्चनम्। पुष्प धूपैद् दीपैख नैवेद बैलिभिमुदा ॥ ११२॥ पुष्करे च महातीर्यें सुखातो भक्तिसंयुतः । सस्य पूजाथ् कालीयो न चकारात्यहङ्क तः ॥ ११३ ॥ नागपूजोपकरणं बलाइचितुमुद्यतः। चक्रुर्निवारणं नागा नीतिमूचुर्मदोद्वतम् ॥ ११४ । न शक्ञा वारणे ते चेत्याविर्भूतः खगेश्वरः। दृष्टा खगेशरं नागा कालीयप्रासरचया॥ ११५ ६ प्रापभत्र्या च युयुधुर्यावत्सूर्य्योदयं मुने। पचीन्द्रतेजसा सर्वे समुद्दिग्नाः पलायिता: ॥ ११ ६ ॥ अनन्त भरसं जग्म : सर्वेषामभयप्रदम् । पलायनपरान् दृष्टा नागांस करुणानिधि: ।११०। तत्र तस्थौ च निःशङ्ग: कालीयस्तं ददर्थ ह। स्मृत्वा हरिपदाभ्ोजं कालीयो युयुधे मुने। ११८ ॥ मुहर्तञ्ज तयोर्युद्दं बभूवातीवदारुरम्। पराजितव नागेन्ट्रस्त जसा गरुड़स्य च ॥। ११८ ॥ भिया पलायनं ऊत्वा जगाम यमुनाफट्म्। न तं सौभरिभापेन खगेन्ट्री गन्तुमीखरः। तत्न तसथौ मिया नागो जग्म : पच्चाच्च तद्रणा: ॥१२०॥ नारद उवाच। कथं तु सौभरेः शापो बभूव गरुड़ाय वै। कथं न भको गन्तु तं इदमीखरवाहन: ॥१२१॥
Page 230
- २१८ व्र भवेवसतंपुराये
स्रीनारायय उवाप। दिव्यं वर्ष सहस्रष्य वर्षाणां तव् सौभरिः। तपस्तवा महासिदो दध्यो अप्ापदाम्बुजम् ॥ १२२॥ समीपे ध्यायमानश्य कूले च बमुनाजले। मरेन सार्द निःशक्कः करोति स्मनं मुदा ।। १२२। पुच्छ मुत्फास्य बटुधा परितः परमेक्कया। मुनिं प्रदत्िशीक्वत्य वात्यायाति मुदान्वितः । १२४ । शकुलं सुमहात्मानं दर्य द्श खगाधिप:। जग्राह चञ्न ना तूरणं मुनीन्द्रस्व समीपतः।१२५। गच्कन्त तं मीनमुखं ददर्य कोपचुसुषा। प्रकोपतो मुनेरट द्ा मीनस्तोये पपात ह। १२६। नमुवाच मुनीन्द्रय पुवरादातुमुद्यतम्। मीनस गरुड़वासात्तस्थौ मुनिसमीपत: । १२०॥ सोभरिरुवाच। गच्क दूरं गच्छ दूरं खगेन्द्र मत्मीपतः। का योग्यता मत्पुरस्त ग्रहीतु जीवमुख्गम् ११२८॥ श्रीक्वष्णवाहनं चाता चालानं बह्ु मन्यसे। त्वद्विधान् कोटिश: ऊष्: स्त्रष्टुं पतस वाहकान् ।१२६८ करोमि भस्मसात्तूणं त्वान्न भूभङ्गलीलया। वाहनज् त्वमीशस्य न वयं तव किङरा: ॥ १२० ॥ अद्यप्रभृति पचीन्द्र बद्यागध्कसि मे उदम्। मदीयथापासूर्यञ्न भस्मरसाङ्वविता भवम्।१२१। मुनीन्द्रस्य वच: सुत्वा प्रचचाल खगेश्रः। मारं स्ारं अष्पपादं तं प्रणम्य जगाम ६ ।१३२ ॥
Page 231
श्री ऊप् जनखएडम् ।
श्रद्यप्रभृति विप्रेन्द्र पतगेन्द्रस्व संन्ततम् । कदृस्व स्रुतिमात्रे व कम्पी भंवति निवचितम् ॥१३३॥ इतिहासख कविती यः चुती धर्मवञ्ञतः । सरहस्वं सुतिसुखं प्रऊ्तं ऋृणु मङ्गलम् ॥ १२४।। विव्वाय सचिरं बाला नोत्तेंस्थी तव्जलाइरि:। चक्रुर्विषादं मीहाच्च ररुदुर्यमुनातटे ।१२२। स्वंवचोघातनत्क्र: केचिडाला: भचाकुलाः। केविब्िपत्य भूमो च मूची प्रापुर्हरिं बिना ॥१२६। *दं प्रवेषुं केचिच्च विरहेण समुद्यताः। केचिदोपालवालाय चक्रुख तबरिवारसम्। १३७। ऊत्वा विलायं केचिच्च प्रायास्यत्ुं समुद्यताः। तेवां वेचिज प्ानवन्ती रसाश्क्रु : प्रयतत: १३८। केचिंदूयुय हाहेति कप्प कप्पेति केचन। कैचिदतुं प्रष्त्तिक्व प्रयुयुरनन्दसव्रिधिम् ॥ १२८ । कैचित सीलितास्तत थोकमोहमयातुरा:। दत्यूपुः किं करिष्याम: कुतीऽस्म्राकं गती हरि: ॥१४०॥ है नन्दसूनी है कृष्ण प्रापेभ्योऽम्यधिकप्रिय। है बन्ची दर्भनं देहीत्यूचुः प्राय्ा: प्रयान्ति हि ॥१४१। एतष्मिवन्तरे केचिढ बालका नन्दसनिधिम्। संप्रापुरतिलोलाख कदन्त: थोकविह्वलाः ॥।१४२ । प्रष्टत्तिमूपुस्तं भीघ्रं यथोदां मूलती बलम्। गोपान् गोपालिकासव रक्नपङ्जलीचना: ।१४३॥ गुत्वा वार्त्ताच्च ते सर्वे भीघ्र जग्मुः शचान्विताः। कलिन्दनन्दिनीतीरं रुरुदुर्बालकेर्युताः।। १४४।
Page 232
२२०
गत्वा सम्मीलिता: सर्वे ररदु: थोकमू्च्किंताः। डदं विशन्तीमम्बां तां केचिच्चक्र र्निवारगम् ॥१४५॥ गोपा गोपालिकाशव जन्नुरङ्गानि शोकतः। केचिद्विललपुस्तत मूच्छीं प्रापुख केचन ॥ १४६॥ हदं विथन्तीं तां राधां वारयामास कावन। मूच्छीञ्व प्राप सा थोकान्मृतेव च सरित्तटे ।१४७।। विलप्यातिभृशं नन्दो मूच्कीं प्राप पुनः पुनः। भूयोऽपि रोदनं क्वत्वा भूयो मूर्च्कामवाप ह॥१४८॥ विलपन्त भृशं नन्द यमोदां शोककर्भिताम्। गोपांस गोपिकाशव राधिकामतिमूर््किताम् ॥१४६.। रुदती बालकान् सर्वान् बालिकास छचान्विता:। स्वांञ्च बोधयामास बलश् ज्ञानिनां वर: ।१५०॥ श्रीबलदेव उवाच। गोपा गोपालिका बाला: सर्वे शृखुत मदचः। है नन्द ज्ञानिनां श्रेष्ठ गर्गवाक्यस्मृतिं कुरु॥ १५१॥ जर्गाद्विभर्तुः शेषस्य संहर्तु: शङ्मरस्य च। विधातु: संविधातुश्न भुवि कम्मात्पराजय: ॥ १५२ ॥ परमाणः परी व्यहः स्थ लात् स्थलः परात्यरः। विद्यमानोऽप्यविद्ृश्यः संयोगी योगिनामपि ।१५३॥ दियां नास्ति समाहार: स्पृश्यो नाकाथ एव च। अपि सर्वेखवरो बाध्य इत्यूचुः शुतय: स्फुटम् ।१५४॥ नामा दृश्यो नास्तलस्यो न बध्यो न हि दृश्यकः। नाग्निग्रस्तो न हिंस्यश्नापीद्माध्यालििका विदु: ॥१५५। विग्रहीऽस्वैव कवण्णस्य भत्तध्यानार्थभेव च।
Page 233
१८अ० J श्री क्वण जन्नखणडम्। २२१
ज्योतिःसवरूपस्यं विभोर्नाद्यन्तमध्यमाल्न:।।१५६।। जलप्न ते च ब्रझ्माण्डे जलभायी जनार्दनः । यब्नाभिपद्यजो ब्रम्मा तस्येभस्य इदे विपत् ॥ १५७। मशकसेत् चमो ग्रस्तु ब्रझ्माएडमखिलं पितः। न तथापि तदीशं तं ग्रस्त सर्पः चमो भवेत् ॥ १५८॥ द्वत्येवं कथितं सर्वमाध्यात्िकमनुत्तमम्। निगूढ़ योगिनां सारं संभयच्छेदकारगम् । १५६॥ बलदेववचः गुत्ा गर्गवाक्यमनुस्रन्। तत्याज शोकं नन्दश व्रजाश् व्रजयोषितः ॥१६०॥ प्रबोधं मेनिरे सर्वे न यशोदा न राधिका। बन्धुविच्केदविषये प्रबोधेन स्थितं मनः॥ १६१। एतस्मिन्नन्तरे कवष्णमुत्पतन्त जलाभुने। दद्टशुस्त सुप्रसव्ना व्रजाश्च व्रजयोषितः । १६२।। शरत्पावणाचन्द्रास्यं सस्त्ितं सुमनोहरम्।
सर्वाभरयसंयुत्त ज्वलन्तं ब्रह्मतेजसा। मयूरपिच्कचूड़ञ्न वंशीवदनमच्युतम्॥ १६४। वशोदा बालकं दृष्टा कलवा वर्तास सस्निता। चुचुम्ब वदनाभ्भोजं प्रसन्नवदनेचणा ॥१६५।। क्रोड़े चकार नन्दस बलस रोहिणी मुदा। निमेषरहहिता: सर्वे दद्ृशः श्रीमुखं हरेः ॥ १६६॥ प्रमान्व बालका: सर्वे चक्रुरालिङ्गनं हरः। पपुश्नतुस्नकोरेश् मुखचन्द्रञ्च गोपिका: ।। १६७॥ एतस्मिन्रन्तरे तत् सहसा काननान्तरम्।
Page 234
२२२
दावाम्निर्वेष्ट्यामास तैः सर्वेः सह गोकुलम् ॥ १६८।। दृष्टा शैलप्रमायाग्निं परितः काननान्तरे। प्रणाशं मेनिरे सर्वे भयमापुस सबटे ॥ १2। श्रीक्वण्णं तुष्टुवुः सर्वें सम्पुटाञ्जलयो ब्रजाः । बाला गोप्यस सन्वस्ता भक्िनस्रालकन्धराः ॥ १७०॥ बाला ऊपु:। यथा संरचितं ब्रह्मन् सर्वापत्ख व नः कुलम्। तथा रचां कुरु पुनर्दावान्न मंधुसूदन ॥ १७१ ॥ त्वमिष्टदेवतास्माकं लमेव कुलदेवता। स्रष्टा पाता च संहर्त्ता जगताज् जगत्पते ॥१७२॥ वड्चिरवा वरुणो वापि चन्द्री वा सूर्य्य एव वा। यम: कुवेरः पवन ईशानाद्यास देवताः ॥१७३॥ ब्रम्मेपभेषवर्मेन्द्रा मुनीन्द्रा मनवः स्मृताः। मानवास् तथा दैत्या यचराचसकित्रराः ॥१०४। ये ये चराचराश्तैव सर्वें तव विभूतयः । आविर्भावस्तिरोभावः सर्वेषास् तवेच्छया॥ १७५॥ श्भयं देहि गोविन्द र वा्िसंहरणं कुरु। वयं त्वां भरणं यामो रक्ष नः शरगागतान् । १०६। द्त्येवमुक्का ते सर्वे तस्थुर्ध्यात्वा पदाम्बुजम्। दूरीभूतसु दावाग्निः श्रीक्वष्णामृतदृष्टितः ।। १७७ ।। दूरीभूत च दावाग्नी नवृतुस्ते मुदान्विताः । सर्वापदः प्रणाश्यन्ति हरिस्रणमात्रतः । १०८ I इदं सोत महापुषं प्रातरुत्थाय यः पहेत्। वड्नितो न भवेत्तस्य भयं जन्मनि जन्मनि। १७८ ॥
Page 235
१८प० ] श्रीक्णजनखणम्। २२२
मत्र ग्रस्ते व दावाम्नो विपत्तौ प्राणसङ्टे। स्तोत्रमेतत् पठित्ा तु मुचते नाव संभय: । १८०॥ भरतर सैन्यं चयं याति सवत्र विजयी भवेत्। दह लोके हरेर्भक्िमन्ते दास्यं लभेत् ध्रुवम् ॥ १८१ ॥ श्रीनारायण उवाच। दावाग्निमोचयं ऊत्वा तैः साहं शृखु नारद। जगाम श्रीहरिर्गेहं कुवेरभवनोपमम् ॥। १८२॥ ब्राश्मरोभ्यो धनं नन्दः परिपूणं ददी मुदा। भोजनं कारयामास भातिवमांस बान्वान् । १८३ । नानाविधं मङ्गलव्न हरनामानुकीर्त्तनम्। वे दांख पाठयामास विप्रद्वारा मुदान्वितः । १८४ । एवं मुमुदिरे सर्वें वृन्दारए गहे गहे।
दृत्येवं कथितं सवें हरेश्वरितमङ्गलम्। कलिकित्विषकाष्ठानां दहने दहनोपमम् ॥ २८६॥ दूति श्रीब्रद्मवैवत्ते महापुराणे नारायणनारदसंवाढे श्रीक्ृष्ण जन्म खरडे कालीयदमनदावाग्नि- मोक्षएं नामैकोनविंभोऽध्यायः ।
Page 236
२२४
.विंधोऽध्यायः।
श्रीनारायण उवाच।
एकदा बालकैः साधं बलेन सह माधवः । भुक्का पीत्वानुलिप्रस्न वृन्दारख जगामह॥१॥ क्रीड़ाच्जकार भगवान् कौतुकेन च तैः सह। क्रीड़ानिमग्नचित्तानां दूरं तद्गोकुलं ययी॥ २॥ तस्य प्रभावं विज्ातु विधाता जगताम्पतिः । जहार गाश् सर्वाच्य वत्सांख् बालकानपि। ३॥ विज्ञाय तदभिप्रायं सवन्ः सर्वकारकः । पुनश्नकार तव्सवें योगीन्द्री योगमायया। ४ । जगाम श्रीहरिर्गेहं चारयित्वा च गोकुलम्। बलेन बालकेः साधें क्रीड़ाकौतुकमानसः ॥५॥ एवं चकार भगवान् वर्ष मेकस् सत्यहम्। यमुनागमनं गोभिर्बलेन सह वालकेः ॥६॥ ब्रह्मा प्रभावं विज्ञाय लज्जानम्रामकन्धरः । आजगाम हरेः स्थानं भागडीरवटमूलके॥श। ददर्भ कृप्ं तत्नव गोपालगणवेष्टितम्। यथा पावेषचन्द्र् विभान्तं भगैः सह ॥८ ॥ रतसिंहासनस्थञ्न हसन्तं सस्त्ितं मुदा। पीतवस्त्रपरीधानं ज्वलन्त ब्रह्मतजसा॥ 2 ॥ रत्नकेयू रवलयरत्न मन्जीरर्ितम्। रत्नकुरड लयुग्माभ्यां खकपीलस्थलीज््लम् । १०
Page 237
श्रीज्ष्ाजम्सणडम्।
कोटिकन्दर्पलावखं लीलाधाम मनोहरम्।
पारिजातप्रसूनानां मालाजालैविभूषितम्। नवीननीरदश्यामं प्रोद्विव्रनवयौवनम् ।। १२॥
साङ्गसौन्दर्यदीस्ा च ऊवतभूषयाभूषितम्॥ १२॥ भरत्पार्वसाचन्द्रस्य प्रभामुष्टास्यसुन्दरम्।
भरन्माध्यान्कपद्मानां प्रभामोचनलोचनम्। मुक्तापङ किविनिन्य कदन्तपड त्रिमनोहरम् । १५॥ कौसुभेन मगीन्द्रेण वचःस्थलससुज्ज्वलम्। शान्तञ्न राधिकाकान्त परिपूर्णतमं परम्॥ १६॥ एवंभूतं प्रभुं दृद्टा प्रणनामातिविस्तितः । दर्श दर्शमीखरं तं प्रणनाम पुनः पुनः ॥१७। यद दृष्ट हृदयाभोजे तद्रूपं वहिरेव च। या मूर्ततिः पुरतो दृष्टा सा पस्ात्वरितस्ततः॥१८॥ तत्र वृन्दावने सवें दृष्टा कृष्णसमं मुने। ध्यायं ध्यायञ् तद्रूपं तत तस्थी जगद्ग रुः॥१८॥ गावो वत्साख बालास लता गुल्माश्च वीरुष:। सवें वन्दावनं ब्रझ्मा श्यामरूपं ददर्भ ह॥ २० । दृष्ट वं परमाश्चर्य्य पुनर्ध्यानन्नकार ह। ददर्भ विजगद् ब्रह्मा नान्यत् कषां विना मुने॥२१॥ क्व च हच: क वा गेल: क मही क्व च सागराः। क्व देवा: क च गन्वर्वा मुनीन्द्राः क च मानवा: ।२२।
Page 238
२२६
क चाला क जगदीनं क खमा: गाव एव प। सवक् खटया बझ्मा ददर्भ मायंया, इरः ॥२२ ॥ क्व कष्णो जगतां नाथः क वा मायाविभूतयः। सवें कवष्णमयं दृष्टा कि्ञिन्रिर्वक्ञमचमः ।२४। किं सतीमि किं करोमीति मनसैवं प्रग्टद् च। तत् स्थित्वा जगदाता जपं कर्तु समुदतः। २५॥ सुखं योगासनं ऊत्वा बभूव सम्पुटान्जलि:।
ईडां सुषुमनां मध्याज् पिड़गलां नलिनीखुराम्। नाड़ीषट्कश् योगेन निबध्य च प्रयततः ॥२७॥ मूलाधारं साधिष्ठानं मणिपूरमनाहतम्। विशुद्धं परमान्नास्य षट्चक्रश्व निबध्य च। २८॥ नङ्टनं कारयित्वा च तं षट्चक्र क्रमादिधि: । ब्रह्मरन्ध' समानीय वायुपूर्णच्चकार ह। २८॥ निबध्य वायुं मध्यान्तामानीय पृदयाम्बुजम्। तं वायुं स्मयित्वा च योजयामास मध्यया॥३०॥ एवं कवत्वा तु निष्पन्दो यो दत्तो हरिणा पुरा। जजाप परमं मन्त्रं तस्येव च दथाच्रम्, २१। मुहर्त्तस् जप छत्वा ध्यायं ध्यायं पटाम्बुवम्। ददर्शं वृदयाभीजे सर्वतजोमयं मुने ॥२२ ॥ तत्तेजसोडन्तरे रूपमतीव सुमनोहरम्। द्विभुजं मुरलीहस्त भूषितं पीतवाससा। २२॥ श्रुतिमूलस्थलन्य स्तज्चलन्म करकुएडलम् । ईषछास्यप्रसन्ास्य भकानुग्रहकातरम। २४।
Page 239
यद् हष्ट ब्रह्मरन् च ददि तद्ृत्विरेव च। हुृष्टा च परमासय्य तुष्टाव परमेख्रम्। ३५॥ य्रत् स्तोवक् पुरा दन्नं हरिणैकार्णंवे मुने। तमीथं तेन विधिना भक्िनसरामकन्धर:।३६। ब्रह्मोवाच। सवस्रूपं सवेंमं सर्वकारणकारगम्। सर्वानिर्वंचनीयं तं नमामि भिवरूपिराम् ।३७॥ नवोनजलदाकारं श्यामसुन्दरविग्रहम्। स्थितं जन्तुषु सर्वेषु निर्लिप् साचिरुपिणम्॥३८ स्ातरामं पूर्षकामं जगद्यापि जगत्परम् । मर्नस्वरूपं सर्वेषां वोजरूपं सनातनम् ॥३८ । सर्वाधारं सर्ववरं सर्वभत्िसमन्वितम्। सर्वाराध्यं सवगुरु सर्वमङ्गलकारणम् ॥ ४0॥ सर्वमन्त्रस्वरूपञ्च सर्वसम्पत्करं वरम्। यक्तियुत्तमयुत्तञ्ज स्तौमिसवे च्कामयं विभुम् ॥ ४१ । पक्लीथं पत्िवीनन्व र भाक्तिरूपधरं वरम्। संसारसागर घोरे शक्िनीकासमन्वितम्। ४२। क्वपालु कर्णधारञ्न नमामि भक्तवत्सलम्। आममखरूपमेकान्त लिपं निर्लिपमेव च । ४२ ; सगुप निरगुमं ब्रह्म स्तौमि सेच्काखरूपियम्। सर्वेन्द्रियाधिदेव तमिन्द्रियालयमैव च । ४४। । सर्वेन्द्रिय सरुपन्न विराड्रूप नमाम्यहम्। वेदं च वेदजनकं सर्ववेदाङ्गरूपियाम् ॥ ४४ ॥ सर्वमन्त्रस्वरूपच्च नमामि परमेखरम्।
Page 240
२२5 ब्रभ्मवैवर्ततपुराये [२० प्
सारात्मारतरं ट्रव्यमपूर्वमनिरुपियम्। ४६। स्तन्त्रमखतन्त्रन्ज यथोदानन्दनं भजै। पान्त सर्वभरीरेषु तमदृष्टमनूहकम् ॥ ४७॥ ध्यानासाध्यं विद्यमानं योगीन्द्राणां गुरु भजे। रासमएडलमध्यस्य रासोज्ञाससमुुकम्। ४८॥ गोपीभि: सेव्यमानन्न तं राधेशं नमाम्यहम्। मतां सदैव सन्तन्तमसन्तमसतामपि। ४2।। योगीशं योगसाध्यञ्च नमामि शिवसेवितम्। सन्त्रवीजं मन्त्रराजं मन्त्दं फलदं फलम् । ५० ॥ मन्त्रसिद्धिस्वरूपं तं नमामि च परात्परम्। मुखं दुःखन्न सुखदं दुःखदं पुरयमेव च: ५१॥ पुरप्रदश्व शुभदं शुभवीजं नमाम्यहम्। द्वत्येवं स्तवनं कत्वा दत्त्वा गाच सवालकान् ॥५२॥ निपत्य दएडवद् भूमी रुरीद प्रणनाम च। ददर्भ चन्षुरुम्ील्य विधाता जगता मुने। ५३॥ ब्रह्मणा च ऊतं स्तोत नित्य भत्न्या च यः पठेत्। दह लोके सुखं भुक्का यात्यन्त श्रीहरे: पदम् ।५४। लभते दास्यमतुलं स्थानमीखरसन्निधौ। लब्ध्वा च कृष्पसान्निध्यं पार्षदप्रवरी भवेत् : ५५ ॥ श्रीनारायण उवाच। गते जगत्कारणे च ब्रह्मलोके च ब्रह्मषि। श्रीक्वषो बालकेः साधं जगाम खालयं विभु: ॥५६। गावो वत्साख बालास जग्म् वर्षान्तरे ग्टह्म्। श्रीक्वषणमायया सर्वें मेनिरे ते दिनान्तरम्॥ ५७ ॥
Page 241
२१5्र ] श्रीक्कण जन्मखएडम्।
गोपा गोपालिका: किञ्चित् त्कितुं न चमासदा। योगिन: क्वत्िमं सबें किं नूतं वा पुरातनम्॥५ू८॥ द्ूत्येवं कथितं सवें श्ीक्वषणचरितं शुभम्। सुखदं मोचदं पुए सर्वकालसुखावहम्॥ ५ट ॥ दूति श्रीव्रह्मवैवर्त्ते महापुराणे नारायणनारदसंवादे श्रीकष्ण जन्मखएडे गोवत्सबालकहरएप्रस्तावी नाम विंशोऽध्यायः।
एकविंथोऽध्यायः।
श्रीनारायण उवाच।
एकदानन्दयुकतश्य नन्दगोपी व्रजे मुने। दुन्दुभिं वादयामास श्क्रयागकतोद्यमः ॥१। दधि चीरं छतं तक्रं नवमीतं गुड़ं मधु। एतान्यादाय शक्रस्य पूजां कुर्वन्त्वति त्ुवन्। २। ये ये सन्त्यत नगरे गोपा गोप्यस बालकाः। बालिकाश् दिआ भूयो वैश्या: शूद्राख्च भकितः ॥३ ॥ दूत्येवं त्रावयित्वा च खयमव मुदान्वितः । यष्टिमारोपयामास रम्यस्थाने सुविस्तृते॥ ४ । ददी तत चौमवस्तं मालाजालं मनोहरम्। चन्दनागुरुकस्तूरीकुष्डुमद्रवमेव च। ५ ॥ -२0
Page 242
२३० [२१ श्र.
स््रातः क्वतान्रिको मक्या छत्वा धीते च वाससी। उवास खर्णपीठे च प्रतालितपदाम्बुजः ॥ ६। नानाप्रकारपाठस ब्राम्मणेश् पुरोहितैः। गोपालैर्गोपिकाभिख बालाभि: सह बालके: ॥। एतस्म्रिवन्तरे तवाजग्मुनगरवासिन:। महासशृतसभ्भारा नानोपायनसंयुता: ॥ ८ H आजग्म मुनयः सर्वे त्वलन्ती ब्रद्मतजसा। पान्ता: शिथगसैः सार्ई वेदवैदाङ्गपारगः॥८॥ गर्गक् गालवस्चैव शाकल्य: शाकटायनः । गोतमः करुषः करवी वात्य: कात्यायनस्था।१०॥ सोभरिर्वामदेवश् याप्जवल्कास पागिनि: । थशृङ्गो गौरमुखो भरहाजद वामनः ॥। ११ । कषणड्देपायनः शृङ्गी सुमन्तुर्जेंमिनि: कचः। पराशरस मैते यो वैशम्पायन एव च ॥ १२ ॥ ब्राम्मास कतिविधा भिक्षुका वन्दिनस्तथा। भूपा वैश्यास शूद्रास समाजग्म महोत्वे ॥ १२ ॥ दृष्टा मुनीन्द्रान् नन्दस ब्राह्मगान् भूमिपांस्तथा। सर्णपीठात् समुत्तस्थी व्रजाश्ीत्तस्थ रेव च । १४ । प्रम्य वासयामास सुनीन्द्रान् विप्रभूमिपान्। नेषामनुमतिं प्राप्य तवोवास पुनर्मुदा ॥ १५। पाकश यप्टिनिकटे कर्त्तुमान्नाञ्जकार ह। पाकप्राजं ब्राह्मणानां अतमानीय सादरम् । १६। तत रतप्रदीपा् जत्वलु: परितस्तथा। प्न्धीभृतप् धपेन स्थानं तत् सुरभीकवतम् ॥ १७॥
Page 243
२१ अ्र०] श्रीळ्ण नन्खणडम्। २२१
नानाविधानि पुष्पाणि मात्यानि विविधानि च। नेवेदज्ञ बहुविधमपूर्व सुमनोहरम्॥ १८ू। तिललड्ड कपूर्सक्च मणडकानां सहस्रकम्। स्वस्तिके: परिपूर्षत् यष्टिस्थानन्न नारद।१८। कलथानां सहस्रत्त पूर्ष शर्करया मुने। यवगोधूमचूर्षानां लड्ड कैर्मयुरैबरै: ।२०॥ छृत पक्कैर्विप्रकते: पूर्णानि कलशानि च। वृच्चपक्वानि रम्याणि चारुरभ्ाफलानि च ।। २ १ । कलानि परिपक्कानि कालदेशोद्ववानि च। वीराणं कुश्भलचाणि दधां तावन्ति नारद । २२ ॥ मधूनां कुश्रशतकं सपिः कुन्भसहस्त्रकम्। कलथानां तिलचाि तक्रपूर्णानि निखचितम् । २२। घटानां पञ्चलच्ागि गुड़पूर्वानि निवचितम्। विष्युतैलेन पूर्ञ्च कलशानां सहस्त्रकम् ॥ २४॥ वृषेन्द्राख बड्ुविधा भोगार्हद्रव्यवाहकाः। नानाविधानि पात्राषि सौवर्णराजतानि च । २ ५ ॥ स्वर्ण पीठानि च ब्रह्मव्ाजग्मुर्यष्टिसविधिम् । वस्ताणि वरणार्हाषि चारुणि भूषणानि च । २६॥ नानाविधानि वाद्यानि चारुषि मधुराणि च। वादका: खरयन्त्ाषि वादयामासुरुव्सवे॥ २७॥ हागलानां सहस्राषि महिषायां शतानि च। मेषकाणाज् लव्ाषि ह्यानयामास तत्र वै। २८॥ भतान्य व गएडकानामाजग्म यष्टिसन्निधिम् । प्रोचितानि च सर्वापि रचितानिच रचके: ॥२८।।
Page 244
२३२ [१२ प्र.
बालकानां बालिकानां वच्ायां व्त्तयोषिताम्। युवानां युवनीनाञ्च संख्यां कर्त्तुञ्च क: चमः ॥२०॥ गायकानाज़ सङ्गीतं नर्त्तकानाज् नर्त्तनम्। ुत्वा दृष्टा जना: सर्वे मुमङ्ठ: सुमहोत्सवे ॥ रभोवशी मेनका च छताची मोहिनी रती। प्रभावती भानुमती विप्रचित्तिस्तिलोत्तमा । ३२ । चन्द्रप्रभा सुप्रभा च रत्नमाला मदालसा। रेखुका रमसी ब्रह्मन्नेता आजग्मुरुत्सवे। ३२॥ तासां नृत्येन गीतेन स्तनास्यश्रोसिदर्भनात्। रूपेए वक्रटथ्या च मूच्छीं प्रापुस् मानवाः। ३४॥ एतस्तिन्नन्तरे शीघ्रमाजगाम हरि: सयम्। गोपालबालकेः साध बलैन बलशालिना॥ २५: दृष्टा तञ्ज जना: सर्वे सम्भरान्ता हर्षविह्वलाः। उत्तस्थरारद्गीताश्च पुलकाङ्वितविग्रहाः ॥२६॥ क्रीड़ास्थानात् समायान्तं शान्त सुन्दरविग्रहम्।
मद्रतनसारभूषा भिर्भूषितं कौम्तुभेन च। चन्दनागुरुपङ्गेन चर्चितं श्यामविग्रहम् ॥ ३८ ४ भरन्मध्याङ्नपद्मास्यं पश्यन्त रत्नदपसे। चारुचन्दनचन्द्रेर कस्तूरीविन्दुना सह॥ ३८॥ भशाङ्रेन यथाकारशं भालमध्यविराजितम्। मालतीमालया श्यामकराठवन्तःस्थलीज्वलम् ॥ ४० ॥ वकपङत्तरा यथाकारशं शारदीयं सुनिर्मलम्। चारुणा पीतवस्त्रेण शोभितं श्यामविग्रहम्। ४१॥
Page 245
२१ अ्र० । श्रीक्क एाजन्मखणडम्। २३२
विभान्त विद्युता शशन्वीनं नीरदं यथा।
यथेन्द्रधनुषा भाति विभान्त भगसैर्नभः । रत्नकुएडलदीस्या च स्तितवक्र सुशोभितम्। अरत्प्रफुलजपद्मञ्ज दुमरो: किरसर्यथा॥४२॥ विप्रन्नत्रियवेश्याश्च मुनयो वल्लवा मुने। प्रणाम्य वासयामासू रत्नसिंहासने शुभे ॥४५ ॥ उवास रत्नपीठे स तेषां मव्य जगत्पतिः । यथा बभौ परच्न्द्री ज्योतिषामन्तरे च खे। युत्वा तमुचूम्ते सर्वे जगतामीश्वरं परम् ॥ ४५ ॥ स्वेच्कामयं गुणातीतं ज्योतीरूपं सनातनम् । दृष्टा महीत्सवं शीघ्रमुवाच पितरं हरिः। सर्वेषां दुर्ल्भां नीतिं नीतिशास्त्रविशारद्ः॥ ४६॥ श्रीक्कणा उवाच। भी भी वल्लवराजेन्द्र किं करोषीह सुव्रत। आराध्य: कश्च का पूजा किं फलं पूजने भवेत् ॥ ४७ ॥ फलेन साधनं किं वा क: साध्यः साधनेन च। टेवे रुष्टे भवेत् किं वा पूजाया: प्रतिबन्धके ॥४८॥ तृष्टो देवः किं द्दाति फलमत्र परव किम्। काचिहस्िल फलं परत्रे नेह काचन। ४2॥ काचिच्च नोभयतापि चौभयतापि काचन। अवेदविहिता पूजा सर्वहानिकरणिडका॥ ५०॥ यूजेयमधुना वा ते किमु वा पुरुषक्रमात्। दृष्टो देवख्वया कअिन् पूजेयं चानुसारिणी॥५१॥
Page 246
२३४ [२१प्र०
साचात् खादति देवस्ते वा साचात् किं न खादति। साचाद् भुङत च यो देव: सुप्रशस्तं तदर्चनम् ॥५२ ॥ साचात् खादति नैवेद्यं विप्ररूपी जनादन: । ब्राह्मणे परितुष्टे च सन्तुष्टाः सर्वदेवताः ॥ ५३॥ किं तस्य देवपूजायां यो नियुक्की द्विजार्चने। पूजिता ब्राह्मण येन पूजिता: सर्वदेवताः ॥५४॥ देवाय दत्त्वा नैवैद्यं द्विजाय न प्रयच्कति। भस्मीभूतञ्ज नैवैद्यं पूजनं निष्फलं भवेत् ॥ ५५ ॥ विप्राय देवनेवैद्य दानात् ध्रुवमनन्तकम् । तुष्टो देवो वरं दश्ा प्रयाति च रमन्दिरम् ॥ ५ू६ । दश्वा देवाय नैवद्य मूढ़ी भुडत्ती स्यं यदि। दत्तापहारी देवखं भुक्का च नरकं व्रजेत् ॥ ५७ ॥ देवदत्तं न भोतव्यं नेवद्यञ् बिना हरः। प्रशस्तं सवदेवषु विष्ुनवेद्यभीजनम् ॥ ५ृ८ ॥ ऋन्नं विष्ठा जलं मूत्र यादण्णारनिवेदितम्। सवेषाच्ज क्रममिदं ब्राह्मगानां विशेषतः । ५ू८। न दत्वा वस्तु देवाय दत्तं विप्राय चेत् सुधीः। भुक्का विप्रमुखे देवासुष्टाः सगें प्रयान्ति च ६० ॥ तस्मत् सर्वप्रयल्नेन विप्राणामर्चनं कुरु। प्रभस्तफलदातृणामिह लोके परत्र च ॥ ६: ॥ जपस्तपश्च पूजा वा वन्नदानं महातवम्। मवेषां कर्मणां सारं विप्रतुष्टिन्व दचिणा ॥ ६२॥ ब्राह्मणानां शरीरेषु तिष्ठन्ति सर्वदेवताः । सादेषु सर्वतीर्थानि पुसानि पाद्धूलिषु॥ ६३॥
Page 247
२१श्र० ] २३५
पादोदके च विप्रायां तीर्थतोयानि सन्ति च। तत्स्प्र्ात् सर्वतीर्थेषु स्नानजन्यफलं लभेत्॥ ६४॥ नश्यन्ति भच्षाद्रोगा भक्िभावेन वन्व। सप्तजन्म्रक्वतात् पापान्सुच्यते नाव संशय: ॥ ६५ ।। पापं पञ्जविधं कवत्वा यो विप्रं प्रगामेद् द्विज: । म स्नातः सर्वतीर्थेषु सर्वपापात् प्रसुच्यते॥ ६६॥ ब्राह्मगस्पर्भमात्रण मुकतो भवति पातकी। दर्भनान्मुच्यते पापादिति वेदे निरूपितम् ॥६७॥ अप्राज्ञी वाथ प्राज्जी वा ब्राह्मरी विशुविग्रहः। प्रिया: प्राणाधिका विषाये विप्रा, हरिसेविन: ॥६८। द्िजानां हरिभक्वानां प्रभावो टुलभः ख्रुती। येषां पादाञ्रजसा सद्य: पूता वसुन्वरा॥ ईट॥। तहाल पादचिह्नं बत्तोथ तत् परिकीर्तितम्। तंषा : स्र्यमात्रग तीथेपापं प्रयश्यति॥७॥ आलिङ्गनात् सदालापात् तेषामुच्छिष्टभोजनात्। दर्भनात् सर्शनारेव सर्वण्पात् प्रमुच्यते॥२ ॥ भमसे सर्वतीर्थानां यत् पुखं स्नानता भवेत्। इरिदासस्य विप्रस्य तत् पु द्शनाक्षभेत्॥ ७२॥ ये चिप्रा हरये दत्त्वा नित्वमन्नञ्ज भुज्जते। उच्छिष्टभोजनात्तेषां हरैर्दास्यं लभेननरः । ७३। न दख्वा हरये भत्या भुख्ते चेद समारदप। पुरीषसद्टशं वम्तु जलं मूतसमं भवेत् ॥ ७४ ॥ भूद्रश्नेद्रिभकश्न, नैवेद्यभोजनोत्सुकः। आमान्नं हरये दत्त्वा पाकं कत्वा च खादति । ०५।
Page 248
२३६ ब्र झा केवर्तपुराणे [२१त्र
विप्रचवियवैश्यानां थालग्रामश्निलार्चने। अधिकारो न शूद्रायां हरेरप्यर्चने तथा । ७६। द्रव्यारयेतानि गोपेन्द्र विप्रेभ्यश्ेन्न दास्यति। भस्म्ीभूतानि सर्वाणि भविष्यन्ति न संभय: ॥७७। अ्न्रञ्न सर्वजीवेभ्यः पुाथें दातुमहति। दत्त्वा विशिष्टजीवेभ्यी विश्रिष्टं फलमाप्ुयात्। ७८॥ अतो दत्त्वा मानुषेभ्यो लभतेऽष्टगुएं फलम् । शूद्राणां द्विगुणं पुए वैश्येभ्योऽन्नं प्रदाय च ।। ७६ ॥ दत्त्वानं क्तियेभ्योऽपि वैश्यानां द्विगुएं भवेत्। चत्रियाणां पतगुगं विप्रेभ्योऽन्नं प्रदाय च ॥। ८० । विप्रासाष्ठ पतगुख शास्त्रजे ब्राह्मसे फलम्। शास्त्रज्ञानां शतगुणं भत्त विप्रे लभेद् व्रबम् ॥ ८१ ॥ स चानं हरये दत्त्वा भुखतो मतया च सादरम। विष्णावे विप्रभक्ताय द्त्त्वा दातुख् यत् फलम् । ८२। तत् फलं लभते नूनं भक्तब्राह्मगभीजने। भत्र तुष्टे हरिम्ुष्टो हरी तुष्ट च देवता: ॥८३॥ भवन्ति सिद्ाः शाखाश्च यघा मूलनिषेचनात्। द्रव्याखेतानि देवाय यद्येकस्े प्रयच्कति ॥ ८४॥ सर्वे देवाथ्य रुष्टाश्ेहवैकः किं करिष्ति। अथवाईञ्ज वस्तूनां देहि गोवर्धनाय च॥ ८५ू ॥ गा वर्धयति नित्यं यस्तेन गोवर्धनः स्मृतः । गोंवर्धनसमस्तात पुरयवान् महीतले॥ ८६॥ नित्य' ददाति गोभ्यो वो नवीनानि तणानि च। तीथस्ानेषु यत् पु यत् पुख विप्रभोजने॥८॥
Page 249
२१ प्र० ] श्रीक्कण्णजनसएडम्। २३७
सर्वव्रतोपवासेषु सर्वेष्वेव तपःसुच। यत् पुखञ्च महादाने यत् पुख' हरिसेवने॥ ८द ॥ भुवः पर्यटने यत्तु सर्ववाक् षु यद्धवेत्। यत् पुए सर्वयन्जेष दीचायाञ्च लभेन्नरः । तत् पुख लभते प्राज्जो गोभ्यी दत्वा तणानि च।८ट। भुत्तवन्तीं तं यश्च गां वारयति कामतः । ब्रह्महत्या भवेत्तस्य प्रायव्वित्ताद्विशध्यति । 2० । सर्वे देवा गवामङ्ग तीर्थानि तत्पदेषु च। तह् ह्ये षु खयं लक्ष्मीस्तिष्ठत्येव सदा पितः ॥८१ । गोष्पदाक्मृदा यो हि तिलकं कुरुते नगः। तीर्थस्नातो भवेतद्यी जयस्तस्य पढ़े पढ़े । ८२॥ गावस्तिष्ठन्ति यतैव तत्तीथे परिकीर्ततितम्। प्राणांस्यक्वा नरस्तत्र सद्ो मुक्ती भवेत् ध्रवम् ४८३। ब्राह्मणानां गवामङ्गं यो हन्ति मानवाधमः । ब्रह्महत्यासमं पापं भवेत्तस्य न संभय: ।९४।। नारायणांभान् विप्रांश्च गाश् ये घन्ति मानवा: । कालसूतञ्ज ते यान्ति यात्रच्चन्द्रदिवाकरौ ।2५।। दूत्य वमुक्रा श्रीक्वष्णो विराम च नारद। आनन्दयुक्तो नन्दस तमुवाच स्म्ितानन: ।६६ : नन्द उवाच। पोर्वापरीयं पूजेति महेन्द्रस्य महात्मनः । सुदृष्टिसाधनीसाध्यं सवभस्यमनोहरम् ॥। ८७। प्स्यानि प्राषिनां प्राणा: पस्याज्जीर्वन्ति जीविनः । पूजयन्ति व्रजस्थाच् महेन्द्र पुरुषक्रमात्। ८८॥
Page 250
२३८ [११प्र०
महोत्सवो वव्सरान्त निविघ्ाय शिवाय थ। द्ूत्य वं वचनं खुत्वा बलैन सह माधवः। उच्च जहास स पुनरुवाच पितरं मुदा।22 श्रीक्कष उवाच। अ्रहो शुतं विचित्र' ते वचन परमाद्न तम्। उपहास्यं लोकथास्त्रं वेदेष्वव विगर्हितम्॥१०० ॥ निरूपणं नास्ति कुत्र प्क्रादु हष्टिः प्रजायते। अ्रपूवे नीतिवचनं शुतमद्य मुखात्तव ।। १०१ । शृणु नीतिं अुतिमतां है तात नानयं वढे। वचनं सामवेदोक सन्तो जानन्ति सर्वतः ॥१०२॥ प्रश्नं कुरुष्व मन्त्रांच्च विविधानपि संसदि। ब्रुवन्तु परमाथञ्व किमिन्द्राद् हष्टिरेव च ॥ १०३ ॥ सूर्य्यादि जायते तोयं तोयात् पस्यानि शाखिनः । तंभ्योऽन्नानि फलान्य व तैभ्यो जीवन्ति जीविन: ।१०४।।
सूर्य्यो मेघादयः सर्वे विधाता ते निरूपिता: ॥१० ५। यत्राब्द यो जलधरी गजच् सागरो मतः। पस्याधिपो वृपो मन्त्री विधावा ते निरूपिता: ॥१०६" जलाढ़कानां शस्यानां तणानाप्व निरुपितम्। ग्र्ब्द डब्द स्त्येव तत् सवे कल्प कल्प युग युगे ॥१०७ हस्ती समुद्रादादाय करेण जलमीपिपितम्। दद्याद् घनाय तद् दद्याद्वातेन प्रेरितो घनः ॥१०८। स्थाने स्थाने पृथिव्याञ्ज काले काले यथोचितम्। रेशे च्याविर्भूतज्ज न भवेत् प्रतिबन्धकम् ॥१०८॥
Page 251
भूतं भव्यं भविष्यच् महत् चुदश् मध्यमम्। धाबा निरूपितं कर्म केन तात निवार्यते ॥११०॥ जगस्राचरं सवें ऊ्वरते तेनेखराप्रया। आदो विनिर्मितं भच्य पस्चाज्जीव इति स्मृत: ॥१११। ब्रभ्यासात् स सभावो हि स्वभावात्कर्म एव च। जायते कर्मगाओोगो जीविनां सुखदुःखयोः ॥११२॥
समुत्पत्तिविपद्विद्ा कविता वा यथोऽयश: ॥११३।। पुशन्न सर्गवासच्न पापं नरकसंस्थिति: । भुकिर्मुतिरहरे्दास्य कमणा घटते नृणाम् ॥११४॥ सर्वेषां जनकी हीशश्ाभ्यासः थीलकर्मगाम्। भातुख्च फलदाता च सवें तस्येच्कया भवेत् ।११५। विनिरमितो विराटेन तच्वानि प्रक्लतिर्जगत्। कूमश्व शेषो धरणी चाब्रह्मस्तन् एव च ॥ ११६॥ वस्यानया मरुत् कूमं धत्त श्ेषं बिभर्सिस: । शेषो वसुन्धरां मूर्धी सा चसर्वज्राचरम् ॥११७॥ यस्याप्नया सदा वाति जगत्प्राणी जगत्बरये। तपति भमसं कतवा भृगोलं सुप्रभाकर: ।११८॥ दहत्यग्निः सञ्चरते मृत्य स सर्वजन्तुषु। विभत्ति शाखिनः काले पुष्पाणि च फलानि च :१११। से स्वे स्थाने समुद्रास तूगीं मज्जन्त्धोडसुना। तमोशं भज भत्न्या च शक्रः किं कर्तुमीखर: ॥१२०॥ ब्रझ्माएडस्ु कतिविधमाविर्भूतं तिरोहितम्। विधयस कतिविधा यस्य भूभङ्गलीलया । १२१ ॥
Page 252
२४० बभ्मवैव तंपुरा ये ।२१ प्र०
मृत्यीर्मृत्यु: कालकालो विधातुर्विधिरेव सः। भन तं भरणं तात स ते रकां करिष्यति । १२२॥ शहोऽष्टाविंधदिन्द्रायां पतने यदहर्निभम्। विधातुरेव जगतामष्टोत्तरप्रताधिक: ॥ १२३॥ निमेषाद्यस्य पतनं निर्गु सस्यामनः प्रभो: । एवंभूते तिष्ठसीशे शक्रपूजा विड़म्बनम्॥ १२४॥ द्रत्येवमुक्का श्रीक्वष्णो विरराम च नारद। प्रभशंसुश् मुनयो भगवन्त सभासद: ॥१२५।। नन्दः सपुलकी हृष्टः सभायां साथुलोचनः । आनन्दयुत्ता मनुजा यदि पुत्रः पराजिता: ।१२६। श्रीक्ृष्णन्तां समान्ताय चकार खस्तिवाचनम्। क्रमेण वरणं तत्न सर्वेषाज चकार ह॥। १२७॥ पर्वतस्य मुनीन्द्राणां चकार पूजनं मुदा। बुधानां ब्राह्मणानाच्च गवां वह्ेश्च सादरम् ।१२८N तव पूजासमाप्ती च क्रती च सुमहोसवे। नानाप्रकारवाद्यानां बभूव शब्द उल्वष: ४१२८। जयशब्द: भङ्मभब्दो हरिशब्दो बभृव ह। वेदमङ्गलकाएडन्न पपाठ मुनिपुङ्रव: ॥ १२०॥ वन्दिनां प्रवरो डिणडी कंसस्य सचिवः प्रियः। उच्च: पपाठ पुरतो मङ्गलं मङ्गलाष्टकम् ॥१३१ ॥ कषणः शैलान्तिकं गत्वा भिवां मूर्ति विधाय च। वस्तु खादामि शैलोऽस्मि वरं हाखित्युवाच ह॥ १३२॥ उवाच नन्द श्रीक्वष्ण: पश्य गैलं पितः पुरः। वरं प्रार्थय भद्रं ते भविता चेत्युवाच ह ॥१२२॥
Page 253
२४१
हरेर्दास्यं हरभतिं वरं वव्रे स वल्लवः । द्रव्यं भुक्का वरं दत्वा सोऽन्तर्धानज्जकार है।। १३४।। मुनीन्द्रान् ब्राह्मणांख्वेव भोजयित्वा च गोपप: । वन्दिभ्यो ब्राह्मरेभ्यश्न मुनिभ्यम् धनं ददी ॥ १३५॥ मुनिभ्यो ब्राह्मगोभ्योऽपि दत्त्वा नन्दी मुदान्वितः । रामकृष्णी पुरस्कृत्य सगयः सालयं ययी । १३६ । रोप्य वस्त्रं सुवर्णञ्ज वरमखं मणिं तथा। भतत्यद्रव्यं वहुविधं वन्दिने डिगिडने ददी। मुत्या नत्वा रामकष्णी मुनयो ब्रह्मणा ययु: ॥१३७। यथुरमरसः सर्वा गन्धर्वाः किव्नरास्तथा। राजानो वल्लवाः सर्वे चागता ये महोत्वै। सर्वे प्रणम्य श्रीक्वष्णं ययुः सादरपूर्वकम् ॥१३८॥ एतस्तिन्नन्तर शक्रः कोपप्रस्फुरिताधरः। मखभङ्गे बहुविधां निन्दां सुत्वा सुरेश्वरः। मरुद्िर्वारिदैः साडे रथमारुह्य सत्रम्। १३८ ॥ जगाम नन्दनगरं वृन्दारखं मनोहरम्। सर्वे देवा वयुः पश्चाद् युद्धशास्त्रविशारदा: ॥ १४० । शस्वास्त्रपाणयः कोपाद्रथमारुह्य नारद। वायुभन्दर्मेंघगब्देः सैन्यशब्दैर्भयानके: ॥१४१॥ चकम्पे नगरं सवें नन्दो भयमवाप है। भार्य्यां सम्बोध्य खगणामुवाच शोककातरः। रहःसथलं समानीय नीतिशास्त्रविशारद्:॥ १४२। नन्द उवाच। ह यशोदे समागक्क वचनं मृशु रोहिषि। b-२१
Page 254
२४२
रामकृृष्णी समादाय व्रज दूर ब्रजात् प्रिये ॥ १४३ ॥ बालका बालिका नार्यो यान्तु दूरं भयाकुला: । बलवन्तच गोपालास्तिष्ठन्तु मत्समीपतः । १४४। पश्चाच् निर्गमिष्यामी वयश् प्राससङ्गटात्। इन्युक्का वल्नवश्रेष्ठः सस्मार मोहरिं भिया॥ १४५। पटाञ्तलियुती भूत्वा भतिनम्र्रात्मकन्धरः। कागभाखोक्तस्तोलेय तुष्टाव श्री शचीपतिम ४१०६७ नन्द उवाच। दन्द्र: सुरपतिः भक्रो दितिजः पवनाग्रजः । सहस्राची भगाङ्गश्व कश्यपात्मज एव च । १४७॥ विड़ौजाव शुनासीरो मरुत्ान् पाकशासनः। जयन्तजनकः श्रीमान् शचीभो देत्यसूदन: ॥ १४८॥ वज्चहस्त: कामसखी गीतमीव्रतनाशनः। ववहा वासवश्चैव दधीचिटेहमितुक:॥१४८ ॥ जिष्ुय वामनम्राता पुरुहत: पुरन्दर:। दिवस्पतिः शतमखः सुतरामा गोतभिद्विभुः ॥१५०॥ लेखषंभी बलारातिर्जभभेदी सुराश्रयः । संक्रन्दनी दुखावनम्तुराषामघवाहन: । १५१। आखरडलो हरिहयो नमुचिप्राणनाशनः। वृड्न्नवा वृषसैव दैव्यदप निषूदन: ॥१५२॥ षटचत्वारिंशनामानि पापभानि विनिखितम् ॥१५२। स्ोतमेतत् कौधुमोत्ां नित्यं यदि पठेब्रः। महात्रिपत्ती भकस्तं वज्तहस्तव रकति ॥ १५४।
Page 255
२१५्र० । श्रीळ्कणाजम खण्डम्। २४२
कदाचिन्र भयं तख रचिता वासवः खयम् ॥ १४४॥ यत्र गेहे सोवमिदं यथ जानाति पुख्यवान्। न तत वच्चपतनं मिलाप्टष्टिस नारद। १५६। श्ीनारायण उवाच। सांतर नन्दमुखास्कृत्वा चुकोप मघुसूदन: । उवाच पितरं नीति प्रज्वलन् ब्रह्मतेजसा ॥ ११७॥ कं स्तौषि भीरो को वेन्द्रस्यज भीति ममान्तिके। चयार्डे मतमसात् कर्सु चमोडइमवलीलया। १५८। गास वत्सांथ बालां योषिती या भयातुरा:। गोवर्धनस्य कुहरे संस्थाप्य तिष्ठ निर्भयम् । १५६ । बालस् वचनं खुत्वा तच्चकार मुदान्वितः। हरिर्दधार शैलन्त वामहसैन दग्डवत् । १६० । एतम्मिव्रन्तरे तत दीप्ोऽपि रव्तेजसा। अन्धीभूतञ्च सहसा बभूव रजसाहृतम् । १११ । सवातो मेधनिकरयच्काटगगनं मुने। वृन्दावने बभूवातिष्टष्टिरेव निरन्तरम् । १६२। शिलाव्टष्टिर्वच्च वृष्टिरुरकापातः सुदाबयः। समस्तं पर्वतख्प्रर्थात् पतितं दूरतस्तत: ॥१६२। विफलस्तत्समारश्ो यथानीशोद्यमो मुने। दृष्टा मोघस् तत्षषैं सद: अक्रशुकोप । १६४। जग्राहामोघकुलिशं दधीच्यस्थिविनिर्मितम्। दृष्टा तं वज्तहस्तस्न जहास मघुसूदनः ॥१६५॥ सहस्तं स्तन्यामास वच्चमेवातिदारगम्। सहामरगणैभेघत्रकार स्भनं विभु: ।१६६।
Page 256
288
सर्वे तस्थुनिसलास्ते मित्तो पुत्तलिका यथा। हरिया जृश्वितः भक्रः सवस्तन्द्रामवाप ह। १६७॥ ददर्थ सवें तन्द्रायां तत्र कष्णमयं जगत्। द्विभुजं मुरलीहस्तं रतालङ्वारभूषितम् । १६८। पीतवस्तरपरीधानं रक्नसिंहासनस्थितम्। द्रषड्ास्यप्रसन्नास्यं भक्नानुग्रहकातरम्। १६६। चन्दनोचितसर्वाङ्गमेतत् सवें चराचरम्। दृद्टाद्भुततमं तत् सद्ो मूर्च्छामवाप ह॥ १७० ॥ जजाप मन्त्रं तत्नव प्रदत्त गुरुणा पुरा। सहस्त्रदलपद्मस्थ ददर्भ ज्योतिरुल्वसम्। १७१ ॥ तत्नान्तर दिव्यरूपमतीवसुमनोहरम् । नवीनजलदोत्कर्षश्यामसुन्दरविग्रहम्॥ १७२॥ सद्त्नसारनिर्मोणं ज्वलन्मकरकुएडलम्।
ज्वलता कौस्तुभेन्द्रेण क गठवचःस्थलोज्ज्लम्।
प्रन्तर्बहिः समं दृष्टा तुष्टाव परमेखरम्॥१७५॥ दन्द्र उवाच। अन्तरं परमं ब्रह्म ज्योतीरूपं सनातनम् । गुणातीतं निराकारं खेच्कामयमनन्तकम्॥ १७६॥ भकध्यानाय सेवाये नानारूपधरं वरम्। शुक्करतपीतश्यामं युगानुक्रमेणा च ॥ १९७। शुक्क तंजः सवरपञ्च सत्ये सत्यस्वरकपियम्। त्र तायां कुङ्कमाकारं ज्वलन्तं ब्रह्मतेजसा ॥ १७८ ॥
Page 257
२१ अ्० श्रोऊ् एाज न्र खएडम् । २४५
डापरे पीतवर्णंञ्ज योभितं पीतवाससा। कवशाबमों कली क्वषां परिपूर्णतमं प्रभुम् ॥ १७2 ॥ नवधाराधरीत् ऊष्टश्यामसुन्दरविग्रहम्। नन्देकनन्दनं वन्दे ययोदानन्दनं प्रभुम् ॥१८० ॥ गोपिकचितनहरं राधाप्राणाधिकं परम्। विनाटमुरलीगन्द कुवन्तं कोतुकेन च॥ १८१ ॥ क.पंणाप्रतिमनेव रत्नभूषगाभूषितम्। कन्दपकोटिमोन्दयय विभ्न्तं भान्तमीश्वरम् ॥ १८२॥ क्राड़न्तं राधया साधं वन्दारख च कुत्रचित्। कु वचित्निजनारख राधावच्तःस्थलस्थितम् ॥१८३ ॥ जलक्रोड़ां प्रकुवन्तं राधया सह कुत्चित्। गत्रिकाकवरीभारं कुर्वन्त कुतचिइने॥ १८४॥ क वचचद्राधिकापाढे दत्तवन्तमलक्कम्। राधाचवितताम्बूलं सहन्त कुत्रचन्ुद्दा। १८५॥ पञ्यन्त कुतचिद्राशां पश्यन्तीं वक्रचचुषा। दत्तवन्तल् राधाये कत्वा मालाञ्च कुतचित्॥ १८६ ॥ कुवचद्राधया साध गकन्त रासमरडलम्। गत्रादत्तां गले माला वृतवन्तज् कुतचित्॥ १८७ । साध गोपालिकाभिश्न विहरन्तञ्ज कुतचित्। गक्ीं एड़ोला गच्कन्त विहाय ताञ् कुतचित् ॥१८८॥ विप्रपत्नादत्तमन्न भक्वन्तव्ज कुवचित्। भुक्तवन्त तालफनं बालकेः सह कुताचत्॥ १८६॥ वप्त गोपालिकानाञ् हरन्त कुत्रचिम्मुद्दा। गवाङ्गवं व्याहरन्त कुवचिद् बालके सह॥ १८० ॥
Page 258
२४६ [२१प्र.
कालीयमूर्ध्िपादालं दत्तवन्तञ्ज कुत्रचित्। विनोदमुरलीशब्द कुर्न्त कुतचिन्ुदा। १८१ ॥ गायन्त रम्यसङ्गीतं कुत्रचिद् बालकेः सह। मृत्वा शक्रस्तवेन्द्रेण प्रणनाम हरिं भिया। १६२ । पुरा दत्तेन गुरुखा रगे हत्नासुरेम च। क्वसेन दत्तं ऊपया ब्रह्मणे च तपस्यत , १८३ ।। एकादभाचरी मन्वः कवचं सवलच्तगम्। दत्तमेतत् कुमाराय पुष्करे ब्रह्मणा पुरा ॥ १८४॥ कुमारोडङ्ङिरमे दत्ती गुरवेडङ्गिरसा मुने। दूद्मिन्द्रऊतं स्तोत्र नित्यं भत्या च यः पठेत् ॥१८५।। दूह प्राप्य दढ़ां भक्तिमन्त दास्यं लभेद् ध्रुवम्। जन्नमरमृत्यजराव्याधिशोकभ्या सच्यत नरः। न हि पश्यति खप्नेजप यमदूतं यमालयम् ॥ १८६ । नारायण उवाच। इन्ट्रस्य वचनं सुत्वा प्रसन्नः श्रीनिकेतनः । प्रीत्या तस्े वरं दत्त्वा स्थापयामास पर्वतम्। प्रणाम्य च हरि शक्रः प्रययी खगसै: सह॥१८७। गह्वरस्था जना: सर्वें प्रजग्मुर्गह्वराद् गहम्। नें सर्वें मेनिरे कृषं परिपूर्णतमं विभुम्। पुरस्कृत्य व्रजस्थांस प्रययी खालयं हरि: ॥ १८८॥ तष्टाव नन्दः पुत्र तं पूर्णव्रह्म सनातनम्,
नन्द उवाच। नमां ब्रह्मसयदेवाय गोब्राह्मपहिताय च।
Page 259
२१ख.। २४७
जगद्विताय कष्साय गोविन्दाय नमो नमः। नमो ब्रह्मस्देवाय ब्रड्मणे परमावने । २००॥ अनन्तकोटितझाणडवामधाख नमोडस ते। न मो मत्स्यादिरूपायां जीवरूपाय सचिये। निर्लिप्ताय निगुगाय निराकाराय ते नमः ॥२०१॥ अतिसूत्षसरूपाय स्य लात् स्थ लतमाय च। सर्वेश्वराय सर्वाय तेजोरुपाय ते नमः । २०२॥ अतिसूक्षसरूपाय ध्यानासाध्याय योगिनाम। ब्रह्मविष्ुमहेशानां वन्दाय नित्यरुपिणे। २०३। धाम्र चतुर्णीं वर्णानां युगेष्व व चतुर्षु च। शुक्क रक्वपीतश्यामाभिधानगुपभालिने। २०४। यागिने वोगरूपाय गुरवे योगिनामपि। सिद्ध शवराय सिडाय सिद्वानां गुरवे नमः ॥२०५॥ यं स्तातुमक्षमो ब्रध्मा विष्ुये स्तोतुमच्कमः । यं स्तातुमचमी रुद्र: श्रेषो यं स्तीतुमचम: ॥२० ६। यं स्तोसतुमचमी धर्मो यं स्तोतुमचमी रविः । यं स्तोतुमच्तमो लम्बोदरश्नापि षड़ाननः ।२०७। यं स्तातुमत्तमा: सर्वे मुनयः सनकादयः । कपिलों न तमः स्तोतु सिद्देन्द्राणां गुरोर्गुरुः ॥२०८ न प्रकौ स्तवनं कर्ततु नरनारायणाहृषी। अन्य जड़धिय: के वा स्तातु थक्ाः परात्परम् ॥२०६॥ वेदा न थक्ा नो वाणी न च लक्ष्मी: सरखती। न राधा सतवने भत्ता किं सुवन्ति विपसित: ॥२१०। चमख निखिनं ब्रह्मनपरावं चणे चणे।
Page 260
२४८ [२१ प्र
उत् मां करुणासिश्वी दीनबन्धी भवार्णवे ॥ २११॥ पुरा तीर्थे तपस्तक्ा पुत्रः प्राप्तः सनातनः । स्वकीयचरणभ्रोजे भत्िं दास्यञ्ञ देहि मे ॥२१२॥ ब्रह्मतममरत्वं वा सालोक्ादिकमेव वा। त्वत्पदाभ्ाजदास्यस्य कलां नार्हन्ति षोड़भोम ॥२१३६ दृन्द्रत्वं वा सुरत्वं वा संप्राप्ति भिद्धिम्वर्गयोः। गजत्वं चिरजीवित्वं सुधियी गणवन्ति किम् । २१४ ण्तद्यत् कथितं सवें ब्रह्मत्वाटिकमीख्वर। भक्नसङ्गक्षणाईस्य नोपमा ते किमर्हति॥ २१५ । त्वद्धकी यख्वत्मट्ृ: कसवां तकितुमीशरः। नसारईालापमात स पारं कत्तु स चेजर: ६२१६। भक्नसङ्गाङ्गवत्येव भांत्रं कर्त्तुमनकथा। त्द्वकजलदालापजलसेकेन वर्द्ते ॥२१७॥ अभक्ालापतापात्त, शुष्कतां याति तत्चगाम्। तह, गाम्मृतिसेकाज्च वर्द्ते तत्चसे स्फ, टम् ॥ १८॥ तद्धत्यङ्करमुद्ध तं म्फीतं मानसजं परम्। न नश्य वर्द्नीयञ्ज नित्यं नित्यं नगे सगे ॥२१६॥ ततः सम्प्राप्य ब्रह्मत्वं भत्तस्य जोवनाय च। ढढ़ात्येव फलं तक हरिदास्यमनुत्तमम् : २२० ॥ मंप्राप्य दुलभं टास्यं बदि दासी बभूव ह। मुनिश्चयेन तनैव जितं सवें भवादिकम ॥ २२१ ॥ उत्येवमुक्का भत्नया च नन्दम्तकी हर: पुरः। प्रमन्नवदन: कृष्णो ददो तस्े तदीपितम् ॥ १२२।। एवं नन्टकतं स्तीत् नित्य' भत्त्या च वः पठेत्।
Page 261
श्रीअ्ष्णजंन्नसण्म्। २४2
सुटृढ़ां भक्िमाप्रोति सद्ो दास्यं लभेदरेः ॥२२२॥। तपस्तव्वा यदा द्रोणस्तीर्थे च धरया सह। स्तोतर तत पुरा दत्त ब्रह्मणा तत् सुदुर्लभम् ।२२४। हरे: षड़चरी मन्त्र: कबचं सवरक्षगम्। दह सौभरिया दत्तं तस् तुष्टेन पुष्कर ॥ २२५॥ तदेव कवचं स्तोतर स व मन्त्र: सुदुलभः । ब्रह्मणोडग्रेन मुनिना नन्दाय च तपस्यतं । २२६। मन्त्रः स्तोत्रञ्ज कवचमिष्टदेवी गुरुस्तथा। या यस्य विद्या प्राचीना न तां त्यजति निश्चितम् ॥२२ इत्येवं कथितं स्तोत्र श्रीक्ृष्णाख्यानमद्कतम्। सुखदं मोचदं सारं भवबन्धविमोचनम्॥ २२८॥ दूति श्रोब्रह्मवेवत्तें महाएुराण नारायणनारदसंवाटे श्रीक्वषाजन्मखगडे दन्द्रयागभञ्जनं नामैक- विंभतितमोऽध्यायः ।
श्रीनारायण उवाच। एकदा राधिकानाथो बलैन सह बालकेः। जगाम तत्तालवनं परिपक्कफलान्वितम् ॥ १॥ प्ृच्ताणां रचिता दैत्य: खररूपी च धेनुकः । कोटिसिंहसमबलो देवानां दर्पनाथनः ।२।
Page 262
२५० बम्मवैवर्त्तपुरा णें
शरीरं परवतसमं कूपतुत्ये च लोचने। ईषापङ क्िसमा दन्तासुष्ड पवतगह्वरम्॥ २॥ पतहस्तपरिमिता जिद्वा लोला भयानका। कासारसटृया नाभि: प्रब्दस्तस्य भयानकः । ४॥ दृद्टा तालवनं बाला हषमापुरनिन्दिता: कोतुकात् ऊशामूचुस्ते स्मेराननसरोरहाः॥ ५ू ॥
बाला ऊचु: ।
हे कवष्ण करुणासिन्धी दीनबन्धी जगत्पत। महावलबलम्नातः समस्तबलिनां वर ॥ ६॥ अवधानं कुरु विभो कषाई नो निवेदने। सुधितानां शिशूनात्त भक्तानां भक्तवत्सल।। ७। स्वादूनि सुन्दराखेव पश्य तालफलानि च। भङ्कुं चालयितु ह्च्ान् पातितुञ्ज फलानि च ॥ ८ । नानावर्णानि पुष्पागि पक्कानि दुर्लभानि च। आम्ां करोषि चेत् कृष चेष्टां कर्तु वयं चमाः ॥८॥ किन्वत दैत्यो बलवान् खररूपी व वेनुकः। अ्जितस्त्रिदशैः सर्वेम हाबलपराक्रमः । १० । दुर्निवार्यश सर्वेषां कंसस्य सचिवी महान्। हिसकः सर्वजन्सूनां वनानामस्ति रचिता ।११। सुविचार्य्य जगत्कान्त वद नो वदतां वर। युत्ां कार्य्यमयुक्तं वा कत्त व्यमथवा न वा। १२॥ बालकस्य वच: मुत्वा भगवान् मधुसूदनः । उवाच मधुरं बालान् वचनं तत् सुखावहम् ॥१३॥
Page 263
श्रीअ्ष्णजननखणडम्। २५१
श्रीक्वष्ण उवाच। किं वो दैत्याव्यं बाला यूयं मत्सहचारिय: । उस्तान् भक्का चालवित्वा फलानि खादता भयम् ॥१४। श्रीकृष्णाचां समाढाय बालका बलथालिन: । उत्पेतुह्ट चशिखरं सुधिताश् फलाथिन: ॥१५। नानाप्रकारवर्शानि खादूनि सुन्दरायि च। फलानि पातयामासु: परिपक्ञानि नारद । १६। के चिद् बभख व चांख चालयामासुरेव च। केचित् कोलाहलच्क्रुनंवृतुस्तल केचन। १७॥ प्रतरुह् तरुम्यध बालका बलयालिन:। फलान्यादाय गच्छन्तो दद्दशर्देत्यपुङ्गवम् ॥ १८॥ महाबलं महाकायं घोरं गर्दभरूपियाम्। श्रागकन्त महावेगात् कुर्वन्त शब्दमुख्गाम्॥१८॥ तं दृश् रुरूदु: सर्वे फलानि तत्यजुर्भिय्ा। कसा कप्पोति शब्दन् प्रचकरुर्बदुधा भगम् ॥ २०॥ अस्मान् रख समागच्क हें कृष्ण करुणानिध़े। ह सङ्गषण नो रख प्राया नो यान्ति दानबात् ।२१॥ है कण है कष्ण हरे मुरारे गोविन्द दामोदर दीनबन्धी। गोपीथ गोपेश भवार्णवेऽस्माननन्त नारायण रच रच् ।।२२। भयेडसये वाथ शुभेऽशभे वा सुखेषु दुःखेषु च दीननाघ। त्वया विनान्य भरणं भवाणवे म नोडस्ति हे माधव रख रच । २२ । जय जय गुणसिन्धी कष्मलैकबन्धी
Page 264
२५२ ब्रभ्मवेवर पुरासे
बहुतरभययुक्तान् बालकान् रक रच।
सुरकुलबलदपें वर्धयेमं निहत्य। २४ । बालानां विक्वं दृद्टा बलेन सह माधवः । आजगाम शिशुस्थानं भयहा भकवत्सल: । २५। भयं नाम्ति भयं नाम्तीत्युक्का दुद्राव सत्वरम्। ईषद्वास्यप्रसन्नास्यो निभयं दत्तवान् शिशून् ।२६। दृष्टा कणां बलं बाला ननृतुर्विजहुर्भयम्। हरिस्म तिश्वाभवदा सवेमङ्गलदायिका : २७॥ श्रोक्कणो दानवं दृद्टा ग्रसन्त पुरतः शिशून्। बलं मम्बोध्य बलिनमुवाच मधुसूदनः ॥ २८॥ श्रीक्मण उवास। दानवो बलिपुतोऽयं नाम्ना साहसिको बली। गर्दभी ब्रह्मशापेन पप्तो टुर्वाससा पुरा ॥२८॥ पापिष्ठो मम बध्यीयं महाबलपराक्रमः । अहमेनं बधिषानि त्वं रच बालकान् बल। ३०॥ पदाय बालकान् सर्वान् दूरं भच्केत्युवाच ह। तान् ग्टहीता बलः श्ीघ्र जगाम त्वरयाज्तया। ३१॥ दृष्टा कषां दानवेन्द्रो महाबलपराक्रमः । जग्रास लीलया कोपाज्वलदग्निशिखोपमम् ॥२२॥ बभूवातिदाहयुक्ती मर्तुकामोऽतितेजसा। उज्जग्रास पुनर्दत्यो विभुं तेजखिविनं भिया॥ २२॥ उज्फितं सन्ततमीशञ्ज दृद्टा देत्यो मुमोच है। प्रतीव सुन्दरं श्राम्तं ज्वलन्त ब्रद्मतेजसा। २४॥
Page 265
२२ ब्र . ! श्रीक्ृण्णजस्खणडम्। २५२
क्व,रा दर्यंनमाते य बभूवास्य पुरा स्मृतिः। आत्मानं बुबुधे ऊष्ं जगता कारयं परम् ॥ ३५॥ तंज:सरूपमोशन्त दृष्टा तुष्टाव दानवः। यथागमं यथा जन्म गुगातीतं खुतेः पदम ॥ ३६ ॥ दानव उवाच। वामनोऽमि त्वमंथ्ेन मत्पितुयसभित्तुकः। राज्यहर्ता च श्रीहता सुतलस्थलदायक: ।३७॥ बलिभकिवशो वीर: सर्वेभो भक्तवत्सलः। शीघ्रं त्वं हिंस मां पापं शापाद्गर्दभरूपिगम् । ३। मुजदु र्वाससः थापादीद्ृशं जन्म कुत्सितम्। मृत्युरुत्तश्व मुनिना तत्ती मम जगत्पती । ३८ । षोड़भारेय चक्रेग सुतीक्षोनातितेजसा। जहि मां जगतां नाथ सङ्जक्िं कुरु मोचद ॥ ४० ॥ व्वमंशेन वगहत् ममुदत्तु वसन्धराम। वेदानां रचिता नाथ हिररयाचनिषूदन: । ४१ ८ त्वं वसिंह: खयं पूर्षो हिरसकभिपोबंधे। प्रस्वादानुग्रहार्थाय देवानां रत्नगाय च॥ ० : तवच्च वेदोद्वारकर्त्ता मीनांशेन दयानिधे। नृपस्य ज्ञानदानाय रनाये सुरविप्रयो: ॥8: 1: संषाधारथ कूर्मस्वमंशेन सृष्टिहेतवे। विखवाधारस शेषसत्बमंग्रेनापि सहस्रट्टक ॥ ४४ : गमी दाभरथिसयञ्ज जानक्ुडारहतवे । दशकवनिहन्ता प सिन्धीं मेतुविधायकः ।। ४५।। कलया पशु रामश् जमदग्निसुती महान्। 5-२२
Page 266
२५४ ब्रम्मवेव संपुरा से [२२ प०
विःसप्तऊत्वो भूपानां निहन्ता जगतीपते॥४६॥ अंगेन कपिलस्वच्च सिद्ानाख्च गुरोर्गुरुः। माटन्नामप्रदाता व योगशास्त्रविधायक:।४७॥ अ्रंशेन सानिनां श्रेष्ठो नरनारायणा्ृषी। त्वन्न धर्मसुतो भूता लोकविस्तारकारक: । ४८॥ प्रधुना कृणारूपस्वं परिपूर्सतमः खयम्। मर्वेषामवतारागां जीवरूपः सनातन: ।। ४८ । यशोदाजोवनी नित्यो नन्देकानन्दवर्धनः । प्रापाविदेवो गोपीनां राधाप्राणाधिक: प्रिय: । ५० । वसुदेवसुतः ग्ान्तो देवकीदुःखभख्जनः। अवोनिसभ्वः श्रीमान् पृथथिवीभारहारकः।। ५१ म पूतनायै मातगतिं प्रदाता स कपानिधि: । बलकेशनिप्रलम्बानां ममापि मोक्षकारक: । ५० सेककामय गुणातीत भक्नानां भयभञ्जन। प्रसोद राधिकानाथ प्रसीद कुरु मोत्तगम् । ५३ ।। है नाथ गादभीयोने: समुद्र भवारसीवात्। मूखस्वद्वक्कपुवोऽहं मामुदर्त्तु त्वमहसि। ५४ । वैदा ब्रह्मादयां यञ्च मुनीन्द्रास्तीतुमक्तमाः। किं स्तीमि तं गुगातोतं पुरा देत्योऽघुना खरः॥ ५५ । एवं कुरु ृपासिन्धी येन मे न भवेज्जनु: । दृद्टा पाढारविन्दं ते कः पुनर्भवनं व्रजेत्॥ ५६ ॥ ब्रच्मा स्तोता खरः सोता नोपहासितुमर्हसि। सदीश्रस्य विज्वस्य याकयोग्ये समा ऊपा ॥ ५७॥ इत्येवमुका दैत्येन्द्रस्तस्णी य पुग्ती हरै:।
Page 267
श्रीक्ष्ण जन्खएडम् । २५५
मसन्नवदन: श्रीमानतितुष्टो बभूब ह। ५८ ॥ इदं देत्यऊतं स्तोवं नित्यं भत्नया च क पठेत्। मालोक्यसाष्टिसामीय्यं लीलया लभते हरेः ।५८६ इह लोके इरभकिमन्ते दास्यं सुदुर्लभम। विर्द्या वियं सुकवितां पुत्रपीवान् यगो लभेत्। ६० । श्रीमारायण सवाच। प्ुत्वानुमेने देत्येन्द्रस्तवनं करुणानिधि: । कथं करोमि संहारमोटृमं भत्तमित्यही॥ ६१ ॥ पनुमन्य स्मृतिं तस्य संजहार हरि: खयम्। न हि युक्को बघस्तोतुदुर्वतुर्विधिरीखरात्। ६२। दानवो मायया विशोवि सप्मार पुनः खकम्। टुरुत्िं करठदेशे तद्धिष्ठानं चकार ह। ६२। उजाथ शीहरिं दैत्य: कोपात् प्रस्फुरिताधरः । मन सदो मर्सुकामो दैवग्रप्तो विचेतन: ॥६४। देत्य उवाच। घवं व्ं मर्सुकामोडसि दुर्बुरे मानवार्भक। अद्य प्रस्थापयिथामि त्वामहं यममन्दिरम । ६५॥ पयासि जीवनाकाङ्गी मम लालवनं थिथो। न यास्यसि पुनर्गेहं बान्धवं न हि दरत्यसि । ६६। न कंसो न जरासन्ो नरको न समो मम। देवा: कम्पन्ति मे नित्यं के चान्ये मत्समा भुवि ॥६७ न हि संहारकर्त्ता च मां संहर्तु चमः शिव:। न च ब्रम्मा न विषुख न मृत्यु: काल एव च ॥ ६८ । मम तालतरून् भङ्का पातयित्वा फलानि च।
Page 268
२५६. [२२ ब्र.
ब्रहङ्गारोऽति सहसा किमही कस्य तेजसा ॥ ईट ॥ कस्वं वद वटो सत्य कमनीयोऽतिसुन्दरः। दुर्लभं जीवनं दातु मह्य कथमिहागतः ॥७. ॥ दृत्युक्का मस्तके ऊत्वा प्रेरयित्वा तु तं.बली.। .. दूरतः पातयामास श्रीक्ृणं मरणामुख:। ७१॥ पातयित्वा च तं भूमौ विषाणाम्यां जघान सः । कृष्णाङ्गस्र्थमात्रेय तद्दिषाणी वभव्जंतु: ।७२। दैत्यो भग्मविषासख तमीशं कोपती मुने। नग्रास चर्वरां कर्त्तु भग्वदन्तो बभूव ह। ७३॥ तेजसा दग्धवक्नय तमुज्जग्राह ततचणे। जज्वाल व्यथितः कोपाहदार खुरती महीम् ॥ ४ ॥ धर्गयित्वा सु लाङ्गूलं प्रन्द छवत्वा भयानकम्। म जगाम शिशस्थानं दुद्रुबुर्बालका भिया॥ ७५॥ बलच् प्रेरयामास मस्तकेन महाबलो। बलो मुट्टिं ददो ततै मूर्चीमाप ततोऽसुरः॥७६॥ सेन चेतनां प्राप्य जगाम हरिसनिधिम्। वच्चमुध्या च व्यथितः पुनर्मूच्कीमवाप सः॥७9॥ पुनश चेतनां प्राप्य समुत्तस्थौ व्यथाकुलः । उत्ससर्ज वृहझेडं मूत्रञ्ज भयमाप ह। ७८॥ चणात् सन्धितणं प्राप्य महाबलपराक्रमः । कत्वा शिरसि गोविन्दं घूर्षयामास दानव. ।। ७। पातयामास भूमो तं घूर्ायित्वा पुनः पुनः। उत्पाव्य तालवस्तं तं ताड़यामास माधवः ॥ ८ ॥ यथा केथापहारेण मानव्रस्य भवेद् व्यथा।
Page 269
ग्रीळ् पणनचचम्
तथा बभूव दैत्वस्व तालवचस् ताड़नात्। ८१॥ गोवर्धनं समुत्पाव्य घातयामास तं विभु:। पपात वेगाच्छेलेन्द्रस्तस्योपरि महामुने ॥ ८२। पर्वतस्य प्रहारेण मूर्च्छामाप महाबलः। बभूव पलिताङ्गस्स रुधिरव्च समुद्वहन् ॥ ८३। चणेन चेतनां प्राम्य समुत्तस्थी रुषासुरः। गहीत्वा पवतश्रेष्ठ प्रेरयामास माधवम् ॥ ८४ । दृष्टा गेन्तमुत्यतन्तं वेगेन मधुसूदनः । जग्राह दक्षिणकरे यथे सुदएडवत्रभुः ॥ ८५ू। पूर्वस्थाने पर्वतं तं स्थापयामास कीतुकात्। महीता देव्यकर्णाग्र पातयामास दूरतः ॥ ८६॥ उत्पत्य च महावेगाच्चकार वेष्टनं हरः। वृथिवों घर्षयामास तीक्पाग्रेग खुरेगा घ। ८9॥ प्रष्टह्य श्ीहरि वेगात् ऊत्वा मूध्रि महासुरः। उत्पपात मनोयायी लोलवा लच्षयोजनम् ॥ ८८॥ प्रहरञ्ज तयोर्युद्धं निलचे च बभूव है। ततो ग्टहीत्वा श्ौकषं पपात वरगीतले। ८2। पुनमुहत्तं युद्ञ्च बभूव भूतले तयो:। मुदा हरिः प्रशशंस प्रहस्य दानवेखरम्॥ ८०। मङ्त्स्य बले: पुत्र धन्यं तजजीवनं परम्। स्वस्तमु त दानवेन्द्र वत्स निर्वाएतां व्रज ॥ट१॥ महगेन सस्तिवोजं परं निवागकारण।। सवीधिकं सर्वेपर्र समर पी जनी हरम् । ८ २ । र दूसेवमुक्ा श्ीजग: सभार चनशुसमम्।
Page 270
२५5 मझरेक्तंसुर
सूर्य्यकोटिसमं दीस्या जगाह तत् सुदर्भनम् : ८३ । चिचेष स्रामयित्वा च षोड़थारमनुत्तमम् । चिच्केद लीलया बध्य ब्रह्मविष्युमहैखरेः ॥2४॥ पपात मस्तकं भूमौ दानवस्य महातनः । तज:समूह उत्तस्थी अतसूर्यसमप्रभ: ॥८५। विलोक हरिलोकं संत्निष्टं कष्णपदाखुजे। सम्प्राप्य परमं मोच्षमहो दानवपुङ्गब: ॥८६॥ गगनस्था: सुरा: सर्वे मनुयस भृशं मुदा। पारिजातप्रसूनानास्नक्रुस्ते पुष्पवर्षगम् ।८७॥ नदुर्दु न्दुभय: स्वर्गे ननृतुखाप्परोगयः। जगुगन्धर्वनिक रासुष्टुवुर्मुनयी मुदा । ८८ ।। स्ुत्वा जग्मुः सुराः सर्वें मुनयो ह्षविव्वलाः । धेनुकस्य बधं दृष्टा तवाजग्म् स बालकाः ।८८। बलख बलिनां श्ेष्ठसष्टाव पुरुषोत्तसम्। तुष्टवुर्बालका: सरवें नवृतुर मुदान्विता।१००। दत्त्वा कृष्णबलाभ्यात्न प्रपक्कानि फलानि च। सर्वाणि भव्यामासुर्बाला: प्रद्ट्टमानसा: ८१०१। भुका पीता हरि: श्रीघ्र बलेन बालके: सह। नगाम खालयं ब्रह्मन्निहत्य दानवेखरम् ॥ १०२। दूति श्रीब्रह्मवेवर्त्ते महापुराखे नारयणनारदसंबाढे श्रीक्वष्णजम्मखएडे धेमुकबधी नाम दाविंभोऽध्यायः ।
Page 271
२५८
नारद उवाच।
केम पापेन बलिजो गद्मत्वमवाप ह। दुर्शासा: वेन दोषेय शगाप दानवेश्वरम्॥ 9॥ केम पुखते न वा नाथ वलिन: श्रीहरे: पदम्। स हसैकत्वमुत्तिष्ठ संप्राप दानवाधिप: । २ ।। सुने सवें सुविस्ताय्यं वद सन्द हमखन। श्रहो कविमुखे काव्यं नूख नूस पदे पढ़े । ३ सीनारायम उवाच। वृखु वक्ष् प्रवस्य 5इमितिहासं पुरातनम्। पुरा युतं धर्मवक्कात् पर्वते गनमादने। ४ ॥ पाझकस्पे च उत्तान्त विचित्र सुमनोहरम्। नारायणकथोपेतं कर्यपीयृषमुत्तमम् । ५ । यत कल्ये कथा चैयं तव त्वसुपबहयः। आकल्पजीवी सशीक: सुन्दर: स्थिरयौवनः । ६ । पञ्चाशत्कामिनीनान्न पतिः शृङ्गारतत्परः । वरेग ब्रझ्मपस्वञ्य सुकरठी गायनेखरः ।। अनुक्षवं पपुस्तास्ते सुन्दरं सुखपङ्गजम्। निमेषरहिता: सर्वाः कामबाएप्रपीड़िताः ॥८॥ तासां प्राणैश घटितो दिविना त्वमिव सुतम्। दिवानियं सहभरा न जीवन्ति त्वया विना।८ ।
Page 272
२६०:
पुष्पोद्याने व रहसि खथाने स्थाने मनोरमे। गह्वरेषु च गेलानां कन्दरेषु मदीषु च॥ १० । काननेषु च रम्येषु रमशाने जन्तुवर्जिते। वथामनीरथं तास क्रीड़ाव्चक्रुस्वया सह ॥ ११ ॥ तदा दैवादिधे: थापाद् भूता दासीसुती भवान्। अधुना ब्रह्मणः पुतो वैषवोच्छिष्टभोजनात्। १२॥ अ्रसंख्यकल्पजीवो च वैषवप्रवरी महान्। म्रानदृथ्या सर्वदर्शी प्रियमिष्यस धूर्जटे: ॥ १२० तस्य कल्पस्य वत्तान्त मुने मत्तो निभामय। विस्तार्य्य दैत्यव्ृत्तान्त कथयामि सुधोपमम् ॥ १४ ॥ एकदैव बले: पुव्रो नाम्ना साहसिको बली। स्वतंजसा सुरान जित्वा प्रतस्थी गन्वमादनम् ॥१५४ चन्दनोचितसर्वाङ्गी रत्भूषगभृषितः । रत्नसिंहासनस्थस्न बहुसैन्यरूमन्वितः ॥१६म एतस्मिव्रन्तरे तन पथा याति तिलीत्तमा। रूपेणापरसां त्रेष्ठा नानावेशविधायिनी॥ १॥ चारुचम्पकवर्णभा रत्नाभर एभूषिता। नवयौवनसम्पन्ना कामबाएप्रपौड़िता॥ १८॥ दूषद्ास्यप्रसन्नास्या दिव्यवस्त्र सुबिस्ती। वक्रभ्ूभङ्गयुत्ता सा गजेन्द्ररन्दगामिमी॥ १2 । स्तनमूष मुखेन्दुत् दृद्वा साहसिको युवा । वायुना मुक्तवस्तायास्तस्या जूच्छमवाप ह॥ २०A सा ददर्थ बले: पुत्रमतोवहुमनोहरम्। प्रफुख्नमालतीमालां विभ्वतं नवयौवनम्। २१ ॥
Page 273
२३ प. ! श्रीअ्म पाजमख पडस। २६१
भरत्पावगाचन्द्रास्य सस्मितं सुमनोहरम्। दृष्टा तं विस्िता कामात् कटाचस् चकार सा ।२२। क्रीड़ायै चन्ट्रलोकश् गच्छन्ती चन्द्रकामुको। तस्थी केन क्वलेनेव मत्ता गृङ्गारलालसा। २३॥ दर्शं दर्शच्ज तस्यास्य प्रहस्य वक्रचक्षुषा। मखस्याच्छादनं चक्रे वाससा सा पुनः पुनः॥ २४॥ पलकाद्गितसर्वाङ़ं धर्मकमसमन्वितम्। बभूव काममत्ताया योनी कणडूयनं जलम्। २५॥ विसस्मार शथधर बलिपुत्रमनोरथा। अरहा को वेद भुवने दुर्ननय पुखलीमन: ॥२६॥ पंच्ल्यां यो हि विश्वस्ती विधिना स विर्ड़ाम्बतः । र्वाहिष्कृतश यथसा धर्मेगा खकुलेन च ।। २७॥ वाष्कितं नूतनं प्राप्य विनश्यति पुरातनम्। मदा खकर्मसाध्या सा की वा तस्या: प्रियोप्रिय: ।२८ टेव कमषि पैतर च पुत्र बन्धो न भर्ततरि। ढारुगं पंचलीचित्त सदा नृङ्गारक्षर्मणि ॥र८ प्रागाधिकं रतिन्त सामृतहथ्या च पुंदली। रत्पदं रतनविस् विषदृय्या ह पर्शात ॥ ३० ॥ सर्वेषां स्थलमस्य व पुंगलीनां न कुर्ताचत्। दारुण पुंश्लीजातिर्नरघातिभ्य एव च ॥ २१ ॥ निष्कृतिः सवभोगान्ते सर्वेषामस्ति निव्चितम्। न पुंयलीनां विप्रेन्द्र यावच्चन्द्रदिवाकरौ॥ २२ । अन्यासां कामिनीनाल्न कीटं हन्तुञ्च या दया। सा नास्ति पुंथलीनान्तु कान्त इन्ति पुरातनम् । २३।
Page 274
२६२ अभवेवस्तपुराये
कान दृष्टरा हिनस्य व सोपायेनावलीलया। रतिभ्' मूतनं प्राप्य विषतुत्यं पुरातनम् ॥ ३४। पृथिव्यां यानि पापानि पुंसलीव्ये व भारते। निर्ष्ठान्त ताभ्यी न पर: पापिष्ठा: सन्ति वेवन ॥३५। पख्चलीपरिपक्ञान सर्वपातक निव्चितम्। टेवे कर्मषि पैतरो च म देयस् तथा जलम् । २६॥ त्त विष्ठा जलं भूत्र पुंसलीनाष्ट निव्चितम। दत्वा पितथ्यी देवैभ्यो भुक्का च मरकं व्रजेत् ३७। अतवर्ष कालसूत पचत्थव सुदारुये। वोरान्कारे कमयस्तं दर्शन्त दिवानियम्॥ ३८। पुंशस्यब्रञ्न यो भुखत्े दैवाद्यदि नराधमः । सप्तजन्मऊतं पुएं तस्य मश्यति निवचितम् । ३2 । आयुःत्री यमसां हानिरिह लोके परत्र प। तम्माद्यताद्रवषणीयं पाकपात्र कलतकम् ॥ ४० ॥ पुंश्लीदर्भने पुख यात्रासिद्दिर्भवेद् ध्रवम्। सर्शने प महापापं तीर्थसानाद्िशध्यति। ४१। सरानं दानं व्रतन्नेव अपय देवपूजनम्। निष्फलं पुंसल्षीनाख् भारते जोवनं हथा॥ ४२ : करथितं कुलटाख्यानं दुर्भेयक्च यथागमम्। संवादस् तयोस्तत्र प्रज्वतं शृण्ड नारद । ४३ । स पुनशेतनां प्राप्य तां दृष्टव बले: सुतः कामातुरः प्रमत्तव जगाम कुलटान्तिकम् ॥ ४४ । उवाच कुटिसापाफीं पीनश्रोषिपघोधराम्। श्रीड़या वाससा वञामाच्छनं कुवतीं मुदा॥ ४५॥
Page 275
२६१
साइसिक उवाच। कासिलं कस्य कन्यासि कस्य कान्तासि कामिनि। स्वयं क् यासि कं सुभ् पुरयवन्तं मनोहरम्॥ ४६। कस्पान्ते तपसा पूतं भोतं ल्वामेव सुन्दरि। यं तं यासि याहि सा त्व भृत्य मां कर्तुमरहसि ॥४9। क्रोगीहि रतिपुश न मां भृत्य रतिलोलुपम्। शृङ्गारलोलुपा त्वव्ष शृङ्गारं देहि कामुकि ॥ ४८ ॥ त्वया सह ममाननेषो विधिना च विनिमित: । विरूपितं यत्तेनैव वायेते केन तत् प्रिये॥४८ ॥ वाक्यं पीयूषसटयं सम्मितं वद सुन्दरि। पोघ् भुजलतापाशेबन्धनं कुरु निजने ॥ ५० ॥ भरासनं देहि कत्यागि सोरु कनकसन्रिभम्। स्तनमणडलकुश्भव्व यात्ायोग्य प्रदर्शय । ५१॥ - तीच्णास्रेण कटाचेण जर्जरं कुरु भामिनि। कामसपचतं पादस्र्थेन नीबजं कुरु॥ ५२॥ अधरोष्ठामृतं खादु देहि मे सुधिताय च। पक्कदा़िमवीजाभं दन्त दर्भय सुन्दरम् ॥ ५३ ॥ ग्भीरनाभिं तिवलीं ट्रष्ट,मिच्छामि सुन्दरि। नीवीप्रमोक्षणं कत्तुमिच्का मे वत्त ते सदा॥५४। श्रीमिं पश्यामि ललितां मुनिमानसम्रोहिनीम्। भरन्मध्याङ्नपद्मानां प्रभामोचनलोचनाम् । ५५ म भरत्पारवणाचन्द्रास्य प्रसबन्न प्रदर्शय। सा च तहचनं सुत्वा तमुवाच सरातुरा। हद्दातें कामबागेन सानसं यचकामिनी। ५६।
Page 276
२६४ [२३ प०
तिलोत्तमीवाच। . पतिक्त्वसटयी नाथ कामिनीनां मनीषितः । बल्निपत्रोऽसि धर्मिषी रूपवान् गुरवात् युवा । ५०॥ नृङ्गारनिपुण: कान्तः कामशास्त्रविभारद्ः। सद़ा मनान्त: स्त्रीणां त्वं सुवेभश् खभावतः ॥ ५८॥ सुवशं सुन्दरं श्ान्तं कान्तं दान्तमरोगिरम्। श्रृङ्गारज्त गुगज्ञ त्वां युवानं रसिकं शुचिम् । ५८॥ स्तोमनोन् दयालुञ्ज वलिष्ठं सन्तमीश्वरम्। दातारमनुरक्तञ्व कान्तमिच्छति कामिना। ६० ॥ पत सर्वे गुणः कान्त सन्ति कान्ते त्वयय ध्र वम्। तवां न वाव्कन्ति या: कान्तास्ता अविज्ञास् वव्चिता: ६१ मन्तोषं ते करिष्यामि समागम्य विघोग्ट हात्। वेशं कत्वा तु चन्द्राथं याताद्य तस्य कामिनी॥ ६२ ॥ अन्याश्रेषणमात्रग भविता वर्मलङ्गना। या् धमान् रक्षन्ति तासाञ् जीवनं हथा। ६२॥ चन्द्राक्न षं न जानन्ति वास्ता मूढ़ा: प्रकीति ताः ता एव मातगर्भस्था न प्राज्ञा: पोरुषेरसैः ॥ ६४ ॥ वैद्यो मदनस्न्द्री मरुत्ान्नलकुघरः। एभिर्नालिङ्गिता यास्ता वञ्चिता रतिकमभि: । ६५ । दिवानियं मानसं मे तेषां क्रीड़ाज्न चिन्तयेत। विशेषतः कामदेवो निपुणो रतिकर्मयि : ई६।
अद्ध तस्य रतिदिरन तन तं चिन्तवेअन: । ६७। तिलोत्तमावच: गुत्वा जहास बलिनन्दनः।
Page 277
२१ पर० ] श्रीअ्पाजनाखण्डम्। २६५
सकामय सपुलकस्तासुवाच रहःसथले। ६८। साहसिक उवाच। ब्रह्मणा निर्मिता त्वच्न कौतुकेन तिलोत्तमे। अती वरा चापरसां विदग्धरसिकेखरी। ६८ । सुन्दोपसुन्दयोर्नाभनिमित्तेन प्रयततः । सर्वरूपगुणाधारा विधिना च कता पुरा ॥ ७0॥ सवं जानासि सवज्े विज्जे सुरतकमणि। हर्षेंग श्रोतुमिच्छामि वद वो मानसं वच: ।७। अतिप्रियच को वा च कः खभावी वरानने। अवश्यं गोपनीयच्न श्ोतुमिच्कामि सुन्दरि ।७२॥। गन्धर्वायां सुराणाच्च राज्जां पुखवतामपि। सर्वेषां प्राणतुल्या त्वमेषु ते क: पर: प्रिय: ॥ ०३॥ असुरस्य वच: सुत्वा प्रहस्य सा तिलोत्तमा। मुखमाच्कादयामास विलीक्य वक्रचन्तुषा। ७४ ॥ सत्यं सारमन्तरस्थमव्यक्रमतिगोपनम्। उवाच मानसं वाक्यमच्नातं विदुषामपि।७५॥
तिलोत्तमोवाच। कथनीयं साहसिक पुंखलीनां मनोवचः। स्त्रीनातीनाथ्ज सर्वासामुपहासकरं परम्। ६्॥ सर्वेषामपि दुर्ननेयं चरितं योषितामपि। विशेषतोऽपि दु्ज्नेयं मुंखलीनां मनोवचः। ७७।। वेदवैदाङ्शास्तान्तं सवें जानाति पणिडतः । कान्त नान्त विजानाति दियामाकाशयोषिताम्॥७८॥ b-२२
Page 278
२६६ ब्रअ्वैवत्तपुराणे
विषादप्यप्रियो हड्डो रत्ादपि च योषिताम्। युवा सर्वखहर्त्ता चेवाणेभ्योऽपि पर: प्रिय: ॥ ७ट ।। युवानं सुन्दरं दृष्टा ह्यार्त्ता भवति पुंचली। विशेषतः सुवेभञ्ज दृष्टव हतचेतना। निभेषरहिता तस्य लोचनाभ्यां पपी मुखम् ॥ ८० ॥ योनौ जलं चरेत्तस्या: सदः कण्डूयनं भवेत्। मनोडतिलोलमस्थ र्य् सर्वाङ्गानि चर्काम्परे। जड़ीभूतं शरीरज्ज प्रदग्धं मदनानलात् ॥ ८१ ॥ संप्राप्य तं चेद्रहसि सालापं कुरुते स्फुटम्। सकटाचं स्मेरवकं दर्थयिला पुनः पुनः ।८२। तथा यदि वशं कर्त्तु न प्रशाक जिर्तान्द्रयम्। समङ्ग दर्भयित्वा तमन्तर्वाक्यं स्ुटंवदेत् ॥ ८३॥ दुःसाध्ये नायके दुःखं भवेदाजन्म जन्मनि। तत्तुत्यं तत्परं प्राप्य तं विस्मरति पुंथली ॥ ८४॥ पुंथलीनामप्रिय: कः कः प्रियो वा महीतले। योऽतिशृङ्गारनिपुणः स च प्राणधिक: प्रिय: ।८५ । पूर्वजारं पतिं पुत्र भातरं पितरं प्रसूम्। विभिष्टं नृतनं प्राप्य सवें त्वजात लीलया॥ ८६॥ न दनिन न मानन सत्येन स्तवनन दा। नोपकारिण प्रीत्या दा सा साध्या सुरबन विना॥८७। शयन भोजने चापि रप्ने ज्ाने दिवानिशम्। नित्यं सत्पुरुषाश्नेष ररन्ति कुलटा: स्त्रियः ॥८८॥ श्रृङ्गारनिपुणानाष ध्यानसाध्या चिर परम्। दारुण पुंथली जाति: प्राथयन्ती नवं नवम्॥ ८ ॥
Page 279
२३प. 1 श्रीक्कष्ण जन्मखणडम्। २६७
सर्वासां कुलटानाज् चरित्र कथितं मया। अकय्यं गोपनीयञ्च मम हडचनं मृणु ॥2 ॥ मम सन्ति प्रियतरा गन्धर्वेषू रगेषु च। युवानो रतिशूराश्च कामशास्त्रविशारदाः॥८१। विशेषतः भभधरे स्नेहो मे विद्यते परः । ततोऽतिरिक्: सर्वस्ादपि कामः प्रियो मम॥ ८२ ॥ प्रियो मे कामसटृभी न भृती न भविषति। स्मरस्य स्मरगात् तूर्गीं सुस्त्िग्वं मानसं मम ॥ ८३ ॥ इूत्येवं कधितं सवमात्मनी योषितामपि। आज्जां कुरु महाराज वास्यामि चन्द्रसन्निधिम् । ८४ ।। चन्द्रस्थानात्तव स्थानं समागत्य सुनिय्चितम्। सन्तोषं तव दैत्येन्द्र करिष्यामि न संभय: । ८५॥ गुत्वैवं बलिपुवश्च जहासोच्चैः पुनः पुनः। सा वक्रचन्ुषालोक्य तं जहास समरातुरा॥ ९६ ॥ क्वलेन दर्भयामास कठिनं स्तनयोर्युगम्। चारुचम्पकवर्णाभं वर्तुलं पीनमुच्क्ितम्॥८७॥ श्रणों सुकठिनां रम्यां रभ्ास्तव्विनिन्दिताम्। सकटाचं स्पेरमुखं कपोलं पुलकाञ्ञितम् ॥८८॥ रहःस्थानं समासाद्य कामेन हतचेतसा। पुलकाञ्चितसर्वाङ्गी लोचनाभ्यां पपी मुखम्।21 तस्य रूपञ्च वेशञ्ज द्शे दर्भ पुनः पुनः। मुखस्याच्कादनं भावात् कुर्वन्ती सूत्मवाससा ॥१००। अतिकामातुरां दृष्टा सुप्राज्जी बलिनन्दनः । पप्र च्क कामिनीं कामी भावं विद्ातुमुत्ुकः ॥ १०१।
Page 280
२६८
साहसिक उवाच। किं करिष्यसि मां सत्यं वद पङ्गजलीचने। कार्य्यान्तरं करिष्यामि सुचिरं स्थातुमच्तमः ॥१०२ ॥ कामिनीषु बलाकारी न धर्मो धर्मिषां प्रिये। विशेषतोऽतिविटुषां नास्माकं खकुलोचिनः ।। १०३ । शृङ्गारं देहि वागच्क रतिं कर्त्तु सुरान्तिके। कः चमो वा वशीकर्तु पुंसलीं बहुगामिनीम ।१०४# दानवस्य वचः सृत्वा शुष्ककरठौष्ठतालुका। आवानमधमंमन्या भिद्यमाना सरास्ततः।१०५ म तिलोत्तमोवाच। कथमैवं ब्रूहि त्वं मे कान्ल प्राणाधिक: प्रिय:। कथं वा कोपयुक्तोऽसि कुरु कार्य्यें मनीषितम् ॥१० ६॥ त्वामेवं विमुखं क्वत्वा यामि चन्द्रान्तिकं यदि। तवाभिशपात्तव व सदो विघ्नो भविष्यति ॥१०७॥ विहारं कुरु भद्रं ते करिष्यति हरिः खयम्। पदे पदे शुभं तस्य यः स्त्रीमानञ्ज रचषति॥१०८॥ अवमन्य स्त्रियं मूढ़ो यो याति पुरुषाधमः । पदे पदे तदशभं करोति पार्वती सती॥१०८॥ तिलोत्तमावचः सुत्वा जहास बलिनन्दनः । कामशास्त्रेषु निष्णातस्तद्वावं बुबुधे सुधी: ॥११०॥ भावं विहाय भावप्ः कामशास्त्रविभारद:। करे धत्वा समास्तिष्य चुचुम्ब मुखपङ्गजम् ॥ १११ ॥ जगाम क तथा साई गन्धमादनगह्वरम्। दृदर्भं तत् गत्वा च स्थानं जन्तुविवर्जितन्॥ ११२ ।
Page 281
श्री ऊण्णजनखरडम्। २६९
संस्थाप्य रत्नदीपांस धूपन्न सुमनोहरम्। भय्यां रतिकरों कवत्वा सुष्वाप व तया सह ।११२॥ नानाप्रकारश्ङ्गारच्नकार काममोहित: । तिलोत्तमा तं बुबुधे सुरादषि विचन्गम् ॥ ११४ ॥ विपरीतरतो तुष्टा बभूव रसिकेश्वरी। दिवानियें न वबधे नवसङ्गममूर््किता।११५॥ तिलोत्तमा कामभावाद् बलिपुत्रसुवान्त ह। क्वत्वा वचसि प्राशेशं स्तनयोरन्तरे मुद़ा ॥ ११६॥ तिलोत्त मोवाच । कदा द्रच्याम्यहं कान्त मुखचन्द्रं मनोहरस्। एवंभूतं शुभदिनं कदा मे भविता पुनः॥ ११७॥ अथि किं रूपमाश्चर्य्य गुणो वा तव दानव। प्रुवं शृङ्गारनिपुसस्तवत्परी नास्ति कशन ॥ ११८। मां विस्रसि कालेन पुरुष: षटपदी यथा। स्त्रीणां सत्पुरुषाश्नेष श्ाजीवं मनसि स्थित: ॥११८। सत्सङ्गमः शभदिने पुखात् पुखवतां भवेत्। सदिच्केदी दुःखहेतुमरणादतिरियते॥ १२०॥ पीयूषभोजनात् खर्गवासादपि च टुर्लभः । सत्सङ्गम: सुखमयोऽप्यसत्सङ्गो विषाधिक: ॥१२१ ॥ चणं तिष्ठ महाराज पुनरालिङ्गनं कुरु। त्वया साधें मम प्राणा यास्यन्ति चेतसा सह ॥ १२२ ॥ द्वत्येवमुक्का कुलटा ऊत्वा वक्चसि सादरम्। पुमङ्गसङ्गोत्पुलका मू्च्छीमाप सुखेन च।। १२२ । कुलटालिङ्गनालापात् सोडतिकामी बभूव ह।
Page 282
[२३ .
यथा दीप्तः कृष्णवर्त्मा वर्धते हविषाधिकम् ॥ १२४॥ पुनश्नकार शृङ्गारमसुरोऽष्टविधं मुने।. चुम्बनञ्ज नवविधं यथास्थाने यथोचितम् ॥ १२५॥ न खदन्तकरे: क्रीड़ां चकार विविधां पुनः किद्विणीनां कङ्गणानां वभूव श्रब्द उल्वण: ॥१२६॥ मुनर्दुर्वाससस्तेन ध्यानभड्गो बभूव ह। अटृष्टस्य तयोस्तत्र वल्मोकाच्कादितस्य च । १२9 ॥ योगासनं कुर्वतथ गन्धमादनगद्वरे। ध्यायतच्रणाभ्भोजं कृष्ास्य परमामनः ॥ १२८। न पपात तयोट ष्टिः समीपस्थे महामुनौ। कामात्मनोन हिज्ञानं कामेन हतचेतसोः ॥ १२८॥ सहसा चेतनां प्राप्य प्रज्वलन् ब्रह्मतेजसा। . ददर्श पुरतस्ती तु मुनिरुन्मीत्य लोचने। टिवानिश न जानन्ती संयुत्ती काममोहिती ॥१३०। दृष्टा चुकोप तेजसी रुद्रांथो भगवान् विभुः। उवाच तौ विहारान्ते रक्तपङ्गजलोचनः ।
दुर्वासा उवाच। उत्तिष्ठ गर्दभाकार निर्लज्ज पुरुषाधम। भत्नप्रधानस्व बले: पुत्रः पशुसमप्रभः ।१२२॥ देवो वा मानवी वाषि दैत्यगन्धर्वराचसाः । लज्जां कुर्वन्ति सततं खजातौ च पशून् विना ॥१२२। ज्ञानलज्जाविहीना च खरजातिरविशेषतः । तम्मात्वं दानवश्रेष्ठ खरवोनिं व्रजाधुना॥ १२४।
Page 283
२३ब्र०] श्रीक्वपाजमसणडम्। २७१
तिलोत्तमे तवमुत्तिष्ठ लज्जाहीना च पुंखली। एताटृी स्पृहा देत्ये व्रज योनिष्ज दानवीम् ॥ १३५॥ दूत्येवमुक्का स मुनिस्तस्थी तत्र रुषा ज्वलन्। तो च तुष्टुवतुर्भीतावुत्याय व्रीड़ितौ मुनिम् ॥ १३६॥ साहसिक उवाच।
त्वं ब्रह्मा त्च्न विशुध त्वच्न साचान्महेखर:। हुताशनस्वं सूर्य्यक्च सट्र्टिस्थित्यन्तकारक: ॥ १३७ ॥ क्षमापराधं भगवन् कपां कुरु ऊपानिधे। मूढ़ापराधं सततं यः चनेत् स सदीखरः। १३८॥ दूत्येवमुक्का दैत्वेन्ट्रो ररीदोच्चैः पुरो मुनेः। क्वत्वा णानि दथने पपात चरणाम्बुजे ॥२३६॥ तिलोत्तमोवाच। है नाथ करुणासिन्धो दीनबन्धी कपां कुरु। विधिसृष्टी च सर्वेषां मूढ़ा स्त्रीजातिरेव च ॥ १४० ॥ ततोऽतिमत्ता कुलटा सदा कामातुरा परा। लज्जाभीतिचेतनाव्व न सन्ति कामुके विभो॥ १४१ ॥ दत्युक्का रोदनं ऊल्वा जगाम शरणं मुने। विना विपत्ती केषात्विज्ज्ञानं भर्वात भूतले॥ १४२ ॥ तवोदद्टा च वैकल्यं बभूव करुणा मुनेः। उवाच ताभ्यामभयं दतत्त्वा मुनिवरी मुने॥ १४३ । दुर्वासा उवाच। अतिशापः प्रसादी वा भवेहैवेन दानव। सल्कीर्ततिरपकीर्ततिवां प्रातनप्रभवा ध्रुवम् ॥ १४४॥
Page 284
२७२ [२३प०
विषुभतबले: पुत्रः सद्दंभग्रभवो जनः । जनकाद्विषणुभक्ञोऽसि जानामि लां सुनि्धितम् ॥१४ ५। जनकस्य खभावो हि जन्ये तिष्ठति निव्चितम्। वथा श्रीक्ृषपादाङ्ग: कालीयवंशमस्तके। १४६। संप्राप्य गार्दभीं योनिं वक्ष निर्वाणतां व्रज। पूर्वक्मष्णार्चनफलं न हि लुप्तं सतां चिरात्॥ १४०। वृन्दारएं तालवनं व्रज श्रीव्रं व्रजान्तिकम्। प्राणंस्त्यक्ा हरेश्क्रान्मुत्निं प्राप्पासि नि्वितम् ॥१४८॥ तिलोत्तमे भारते तवं बायपुत्री भविषसि। श्रीक्ृष्णपौत्राश्नेषेय पुनः पूता भविथस॥ १४८॥ द्वत्येवमुक्का स मुनिर्विरराम महामुने। तौ जग्मतुर्यथास्थानं प्रणम्य मुनिपुङ्वम् । १५० ॥ दत्युत्त सर्वृत्तान्त देत्यस्य खरजननः । तिलोत्तमा बाणपुत्री ह्यूषानिरुद्कामिनी । १५१ ॥ दुति श्रीब्रद्मवैवत्तें महापुराणे नारायणनारदसंवादे श्रीक्वणाजनखएडे तिलोत्तमाबलिपुत्र योर्बहा, पापप्रस्तावो नाम तयोविंभोऽध्यायः।
Page 285
२४प. ) त्रीषपाजमसरम्। २०३
चतु विधोऽध्यायः।
श्रीनारायण उवाच। निगूढं मृणु वत्तान्त मुनेर्दु र्वाससी मुने। श्रहोऽस्य दारसंयोग: कथं तदूर्ध्वरेतसः M १। दृष्टा तयोक मृङ्गारं मुनिः कामी बभूव है। जितेन्द्रियोऽसत् संसर्गाद्दोषः सांसर्गिको भवेत् ।। २ ॥ सहसा तस्य हृदये बभूव सुरते स्पृह्दा। तपस्तव्वा तत् दध्यी कामिनीं मदनातुरः ॥ २॥ एतम्मिन्न्तरे तेन पथा याति मुनीखरः। प्रार्थयन्या पतिं सन्तमौर्वस्न सुतया सह ॥ ४॥ सरुद्ववो ब्रह्मणस पुराकल्पे तपस्यतः । सर्ध्वरेतास् योगीन्द्र और्वस्तेन इति स्मृतः ॥ ५॥ तस्य जानूद्ववा कन्या कदली नाम विश्ुता। दुर्वाससं प्रार्थयन्ती नान्यं मनसि रोचते । ६ैं।। ससुतो हि मुनिश्रेष्ठी मुनेर्दुर्वाससः पुरः। तस्थी महाप्रसन्नस ज्वलदग्निशिखोपमः ।। मुनीन्ट्रोऽमि मुनीन्द्रं लं पुरी दृष्टा ससन्भुमः। प्रजवेन समुत्तस्थी ननाम च मुदान्वितः ।८ । श्ीर्वो दुर्वाससं तत्न समास्निष्य मुदान्वितः। उवाच मुनये सवे कन्यकाया मनोरथम् ॥ 2 ॥ श्व उवाच । विख्याता कदली नाम मम कन्या मनोहरा।
Page 286
२०४ ब्रह्मवैवर्त्तपुराणे [२४त्र०
प्रौढ़ा त्ामेव ध्यायन्ती सुत्ा वाचिकवक्नतः॥१०॥ अयोनिसभभवा कन्या त् लोकं मोहितु चमा। सर्वरूपगुणाधारा दोषेगैकेन संयुता॥ ११ ॥ अतीवकलहाविष्टा कोपेन कट्भाषिी। नानागुणयुतं ट्रव्यं न त्वजेदेकदोषतः ॥ १२॥ शर्वस्य वचनं खुल्वा हर्षशोकान्वितो मुनिः । ददर् कन्यां पुरतो गुसरूपसमन्विताम्॥१३॥
नवयोवनसंयुक्तां पश्यन्तीं वक्रचन्तुपा।
मुनिर्मुमोह तां दृष्टा कामबागप्रपीड़ितः । उवाच तं मुनिश्रेष्ठं हृदयेन विदूयता॥ १६ ॥ दुर्वासा उवाच। नारीरूपं विभुवने मुक्रिमार्गनिरोधनम् । व्यवधानं तपस्यायाः सततं मोहकारएम् ॥ १७॥ कारागारे च संसारे दुर्वहं निगड़ं परम्। श्रच्के यं प्रानखड्गेश्व महद्विः शङ्तरादिभिः॥१८। सङ्गिञ्वयातिरित्न्न कर्मभोगात् परात्यरम्।
आदेहं सद्रिनी छवाया भोगान्तं भोग एव च। देह्ेन्द्रियाषि जीवान्त विद्या चैवावशीलनम् ॥ २०॥ मतिश्चैवावभीलान्ता सुस्त्री जव्मनि जन्मनि। यावज्जीवी व सुस्तीको न तावज्जनाखणड नम् । २१ ॥
Page 287
२४भ. ] २०५
यावच् जीविनो जन्म तावद्ोग: सुखावहः। परं मुनीन्द्र सर्वस्माद्नरिपादाज्ञसेवनम् । २२॥ ध्यायतः कषापादान मम विघ्नो बभूव ह। न नाने कर्मदोषेस केन वा पूवजन्मनः । २३। पुंशल्या सह शृङ्गारं दृद्टा देत्यस्य मननः । बभूव कामसंयुत्तं दत्तं धाता च तत्फलम् ॥ २४ ॥ किन्हं तव कन्याया: कटूिशतक मुने। ध्रुवं चमां करिष्ामि दास्यामि च ततः फलम् ॥२५॥ सर्वतोऽपि परा निन्दा स्त्रीकटूतिमहिषुता। प्रतीवनिन्दितः सत्मु स्तीजिती भुवनत्रये ॥ २६॥ तवाज्ां मस्तकं ऊला ग्रहीपामि सुतां तव। उपेतां कामिनीं त्यक्का कालसृत व्रजेन्नरः ॥२७॥ रहस्युपस्थितां कामात् पुंखली चेज्जितेन्द्रियः। परित्यजेइमभयादध्मानरकं द्रजेत् ॥ २८॥ द्रत्वेवमुक्का टुर्वामा विररम हरेः पुरः। मुनिर्वेदोक्विधिना ददी तस्में सुतां मुने । २८ ॥ स्स्तीत्युवाच दुर्वासा सुनिय कौतुकं ददी। कन्यासमर्पएं क्वत्वा मोहाच्षैव ररोद ह। ३० ॥ मूर्क्कीमवाप स मुनिः खवकन्याविरहातुरः। अपत्यभेदशोकोघः खात्मादामं न मुञ्जति ॥२१ । चगेन चेतनां प्राप्य बोधयामास कन्यकाम्। मूर्च्छितां तातविच्छेदादरुदन्तीं शोकसंयुताम् ॥३२॥ श्वं उवाच। भृखु वक्षे प्रवच्यामि नीतिसारं सुटुर्लभम्।
Page 288
२७६ ।२४त्र.
हितं सत्यक्य वेदोश्षं परियामसुखावहम्। २१॥ स्वकान्तस परी बन्धुरिह लोके परत्र च। न हि कान्तात् पर: प्रेवान् कुलस्त्ीयां परी गुरुः।३४॥ देवपूजाव्रतं दानं तपचानयनं जप: । स्नानञ्न सर्वतीर्थेषु दीक्षा सर्वमखेषु च ।। २५ । प्रादच्िए पृथिव्यास् ब्राह्मणातिथिसेवनम्। सर्वाणि पतिसेवायाः कलां नार्न्ति षोड़भीम् ॥२६॥ किमेतैः पतिभक्ाया अभक्वायास भारते। यदा दुःखी सुखारसे साकाङ्ः प्रथमी भवेत् ॥ ३७। पतिसेवा परो धर्मः सवभास्त्रेषु पठ्यते। खप्रन्नानेन सततं कान्तं नारायणधिकम्। दृद्टा तच्चरणाओ्ोजं सेवां नित्यं करिथति। ३८॥ परिहासेन कोपेन श्र्रमेणावज्जया मुने। कटूति खामिन: साचात् परोचाव्र करिष्यसि ॥३८॥ म्वियो वाग्योनिदुष्टायाः कामतो भारते भुवि। प्रायश्वित्तं शुती नास्ति नरकं व्रक्मणः अतम् ॥ ४ ॥ सर्वधर्मपरीता या कटूतिं कुरुत पतिम्। भतजन्मरक्वतं पुए तस्या नश्यति निखधितम् ॥ ४१ ॥ दत्त्वा कन्यां बोधयित्वा जगाम पुनिपुङ्गवः । म्वाममरामं खाश्रमे च तस्थी स्त्रीसहिती मुदा ।४२।। सभ्भोगेच्कावृते चित्ते कामी संप्राप कामिनीम्। अही सुकतिनां कामो वाव्कमात्रेग सिर्ध्यात ।४३। थय्यां रतिकरीं कृत्वा मुनिश्रेष्ठी महामुने। शुभे चरो ता ग्टहीत्वा सुष्वाप निर्जने प्रियाम्॥ ४४ ॥
Page 289
२४ भ्र० ]
नारीरसानभिन्नः स्वादाजस् मुनिपुङ्रवं:। तथापि सुरती वित्ः कामभास्त्रविभारदः।२५। नानाप्रकारमृङ्गारक्तकार विधिपूर्वकम् । नवसङ्गममात्रप मूच्कीं संग्राप कन्दली।। ४६। मूच्छीं प्राप मुनिश्रेशो बुबुधे न दिवानियम्। एवं प्रतिदिनं तत चकार सुरतिं मुने॥ ४०। विदग्धाया विद्ग्धेन बभूव सङ्गमः समः। मंतभूव स्टहासत्तस्तपस्तयक्का मुनीशरः ॥ ४८॥ करोति कलहं नित्यं कन्दली खामिना सह। मुनोन्द्री बोधयामास नीतिवाक्ेन कामिनीम् । ४2 । सा तन्न बुबुधे किञ्चित् करोति कलहे सह्ाम्। तातप्रदृत्तज्ञानेन सा न शान्ता बभूव ह ॥ ५० ॥ न जहाति प्रबाधेन स्वभावी दन्तिक्रमः । नित्यं कटतिं कान्तं सा करीति हैतुना विना ।५१। जगत् प्रकम्पित येन तया कोपत् स कम्पितः । तया कतां कटूप चमसंस्था चकार ह। ५२। बोधयामास तां बित्यं सब्ी मोहाहणनिधि:। कट्ू क्थतकं पूर्णे तन्कालेन बमूय ह॥ ५२॥ समां चकार कपया कटृक्िस शनाधिकाम्। पत्नी कटूश्या नियतं प्रदग्ध मासं ने:॥५8॥ तथ्या: कटूक्रिकारिख्या: कर्म पूर्व बभृद ह। स्वाल्ारामी दयालुख कीयं त्यक्के न सक्षम: ।५५ू। प्रथाप कामिनीं मोहाव्वम्पराधिर्भवेति च। सुनेरिद्वितमालण भव्मसाल् सा बभूव हः ५६॥ b-२8
Page 290
२७८ [२४प.
एवमत्युख्रिंतानास् न कल्याएं जगनये। भरीरे भस्मसाद्भूते प्रतिविम्बः स चावनः । ५७। जोवस्ततान्तरिचस्ो हुवाच विनयात् प्रभुम् ॥५८॥
जीव उवाघ।
हे नाथ सर्वदर्भी वं सततं प्ानचकषा। सवें जानासि सर्वक् किमहं बौधयामि ते।५८ ॥ सदुक्िवा कटूकिर्वा कोपः सन्ताप एव च। लोभो मोहस् कामश सुतपिपासादिकल यत् ।६। स्थौत्यं काश्यंघ नाथ्रव दृश्यादृश्यं समुद्धवम्। सवं शरीरधमेख् न जीवस्य न चामनः ॥ ६१॥ सत्वं रजस्तम दति शरीर विगुषावकम्। तच्च नानाप्रकारष् निबोध कथयामि ते। ६२॥ किश्चित्सत्वातिरिक्श् किशिदेव रजोधिकम्। तमोऽतिरित् किश्चिस्न न समं कुतचिन्ुने। ६२॥ सत्वोदयाच मुकीच्छा कर्मेच्ळा च रनोगुणात्। तमोगुणाज्जीरवाहिंसा कोपोडहद्गार एव च ॥ ६४॥ कोपात्कटूतिनियतं कटूश्या पत्ता भवेत्। तया चाप्रियता सद: पत्र: कः कस्य भूतले॥६५। को वा प्रियोप्रिय: कः किं मित्र को रिपुर्भवेत्। द्रांन्द्रयाणि च वीजानि सर्वत्र पत्र मित्रयो: ।६६।। प्राणाधिक: प्रियः खत्रीयां भत्तुः प्रायाधिका प्रिया। बभृव पत्र ता सदो दुरुत्या च चपादु इयोः ॥३७॥ यहतं तद्रतं सवें कामदोषेय वे प्रभो ।
Page 291
२४५. ] श्रीअ्ण जनवक्म्। २९६
क्षमापराध निखिलं किं कर्तव्य वदाधुना । ६८॥ किं करोमि क्व यामीति भविता कुत् जन्म मे। तब नान्यस्य जायाहं भविष्यामि जगन्नये। ६ट # दूत्येवमुक्का जीवस मौनीभतो बभूव है। मूर्कामवाप स मुनिः शोकेन इतचेतन: । ७०॥ खाम्मरामी महाप्ञानी जहार चेतनामहो। स्त्रीविच्केदो विदग्धानां सवज्ीकात्परात्वरः।१। नगेन चेतनां प्राप् प्रागांस्यतुं समुद्यतः। तब योगासनं ऊत्वा चकार वायुधारणम्। ७२। प्तम्मिवन्तरी तव जगाम ब्राड्मयोडर्भकः । दण्डी चक्री वत्तवासा विश्वत्तिलकमुत्तमम । ०२ ॥ सम्नित: श्यामवर्सस प्रज्वलन् ब्रह्मतेजसा। वयसातिशिशः शान्तो ज्ानी वेटविदां वरः ।9४। दृष्टा तं सभ्भमेशेव दुर्वासाः प्रणनाम है। वासयामास तत्नव पूजयामास भक्तितः । ०X। उवाच ब्राह्मणवटुदेत्वा तस्मै सदाभिषम्। तहर्मनादाशिषा च सबें दुःखं गतं सुने। ०६। शिशुरुपं च्गां खिथित्वा तमुवाप विषवय:। पीसूषतुत्यं नित्योडयं नीतिशास्त्रविभारद्: ।०9।
भिशरुवाच।
सवं जानासि सवंत् गुरोमन्त्रप्रसादत: । किं तत्त्व त्वामहं विप्र पृष्कामि शोककातरम् ॥८॥ बराम्मणानां तपो धर्मसतपःसाध्य जगचयम्।
Page 292
२८० [२४प०
स्धरस वे परित्वव्य किमिदानीं करोषि भो ॥9ट। का कस्य पत्नी क: कान्त: कस्या वा भुवनतये। मूखागां वञ्चनां कर्सु करोति मायया हरि:॥ ८॥ मिथ्या पत्नी तवेयन् चपासेन गताछुना। न ह्ि सत्यमद्श्यञ्त मिथ्या यवाचिरस्थिति: । ८१। एकानंथा प भगिनी वसुटेवसुता हरे:। पार्वत्यंभसमुद्ध ता सुभीला चिरजविनी। ८२। कल्पे कनपे सुन्दरी सा तव पत्नी भविष्त। मनो देहि तपस्यायां मुद़ा कतिपयं दिनम् ॥८३॥ कन्दली कन्दलीजानिरभेविष्यति महीनलै। शुभदा फलदा कान्ता सकत्ूता सुदुर्लभा॥८४ ॥ कल्पान्तरे शान्तकपा तव पत्नी भविष्यति। शत्य च्क्रितस्य दमनसचितम् सुतौ सुतम् ।८५। द्रत्य वमुक्का शीव्रस्य विप्ररपी जनार्दन: । द्त्वा ज्ानज विप्राय सोडन्तर्धीनज्कार प। ८६॥ मुनिः सवें समं त्यक्का तपस्यायां मनो दवे। कन्दली कन्दलीजातिवभूव धरणीतलै। ८७॥ दैत्यप्तालवन गत्वा बभूव गर्दभाऊ्वति:। तिलोस्तमा बागपत्री बभूव समये मुने। द८॥ देत्ये न्द्रो विष्ुचक्र पा प्राणांस्यक्ता सुवाव्कितम्। संग्राप चरणाश्रीज मुनेरपि सुदुर्लभम्॥ ८2 ॥ काले तिलोत्तमा भूखा जगाम खालयं पुनः।
हत्येवं कयितं सृत्वा श्रीक्ष्णस्यानमुत्तमम्।
Page 293
श्रीक्वणाजमाखपम् । २८१
पढ़े पढे सुन्दरज्ज किं भूय: श्रोतुमिष्कसि । ८१॥ दूति श्रीब्रह्मवैवर्त्ते महापुराणे श्रीक्तपाजमखरडे तालभच्तणाप्रसक्के बलिपुत्रमोच्षगं नाम चतु विंशतितमोऽध्यायः।
पच्चविंशाऽध्यायः ।
नारढ उवाच
गुतं किमद्क तं ब्रह्मन् हरेश्रितमङ्गलम्। विभेषतस्तव मुखे ह्यतीव सुमनोहरम् ॥ १॥ मृतायां मुनिकन्यायां आपाद् दुर्वाससी मुनेः। समागत्य किं चकार तथा ब्रूहि तपोधन॥ २॥
श्रीनारायस उवाच।
सरखतीनदीतीरे तपस्यां कुर्वतो मुनेः। पपात धौतमूर्ध्वाज्च धार्यमागच्च वायुना ॥३॥ पृथिव्यां पतित वस्त्र तपस्यक्का मुनीखरः। ध्यानेन बुबुधे सवें कन्यासम्बन्धिश्रङटम् ॥ ४॥ जगाम शोकाविष्टोऽपि तूगं जामातुरात्मम् सिषेच पृथिवीरेणून् शखन्नयर्नावन्दुना। ५॥ गत्वालयसमीपञ्च विप्र: कातरमानर: । है वत्से कन्दलीत्य वमुवाच च पुनः पुनः ॥६॥
Page 294
२६२ [२५प०
खशुरस्य सरं चात्वा दुर्बासा भयवव्वलः। वहिबभूत्र शोवच्च पपात चर्साम्बुजे॥७। प्रगाम्य शशुरं शोकाडिललाय भभं पुनः। संप्राम्य चेतना शोघ्रमुवाच तं पुरस्थितम् ॥ ८॥ आमातरं शोकयुत्त भीतं प्रगतकन्धरम्। महाशोकादशुपूगर त्रापङ्गजली च मः । कोपात् क म्पतवान् भग्वत् संत्स्तः स्कुरिताधरः ॥24 ओव उनाच। ऋरत्र ब्रह्मन्न तिवंश्य पोशरव जगतीपतेः। स्वन्पदोषे बहुमरः कता दगडस्वया कथम॥१०॥ वज्जन शङ्गरंश्रेन भिष्यस्तरय नगद्गुरो: । वेदवेदाङ्गविपय सवन्नो गुणवान् स्वयम ॥ ११॥ अनुस्या महामाध्वो कमलांभा तव प्रमूः। न जाने केन दापेय तव वेताटृभी मति: ॥ १२। गुगावान् जनको यस्य माता गुगवती सती। तयो: पुत्तो दयाहोनो गतिः सूक्षा युतेरही १२। मम प्राणाधिका कन्या मुदा त्वयि समर्पिता। महागुगान्विता सवन्पदोषेय परिमिव्चिता । १४ । वाग्दुष्टाया दगड़ो हि परित्याग: तुती तुतः। त्वया यदि परत्यकता पिवा यत्नन पालिता ॥५। मदपत्य सत्पदोषे यतो भस्नीकतं त्या। पराभवस्तव महान् भविष्यति न संभय: ॥१६। महतां चुद्रजन्तूनां सर्वेषां जोविनां सदा। स्रष्ा पाता च शास्ता च भगवान् करुणानिधि:॥।9।
Page 295
२५भ० ] २८३
दूत्य क्ा च मुनिश्रेष्ठी विल्य च पुनः पुनः । है वत्से वत्स दूत्व क्ा जगाम स्वालयं रुषा ॥१८॥ गते मुनीन्द्र दुर्वामा विललाप सृगं पुनः। भ्रानेन विस्मृतः थोकी बभूव द्िगुगा: पुनः॥१८॥ शोकानली हि कालेन संच्छत्री ज्ानभसमना। बन्धुदर्भनशुष्केन्धढानन वर्द्तां पुनः।२०॥ सारं नारं प्रियां तव विलप्य च पुनः पुनः। बोधयित्वा भमं मवें तपस्यायां मनो दढ़ी १२१। दूत्य वं कथितं सर्वं मुनः थापस् कारगम। बभूव तस्य कालेन दुःसहश्च परानव: । २२ । नारद उवाच। दुर्वासा: श्रङ्गरस्यांगः शिवतुर्त्र तेजमा। तंजस्वी की महानैव चकार तन्पगाभवम । २३॥ नार वग उवाच। प्रम्बरीगोि राजेन्द्र सख्वमसमुद्धवः । श्राल्मषचरसाममाजे तन्मनः सन्ततं मुने । २४। न रात्य षु न भारय्यासु न पुत्रर पु प्रजासु च। न संसत्सु कक् चित्तं पूर्वकर्माजतासु घ । २ ५ । ध्यायतऽहांनवं धर्मो खप्न जाने हरिं मुदा। महान् जिर्तेन्ट्रिय: श्ान्ती विष्णुव्तपरायणः ।२६। एकादयोव्रतरतः क्वष्णपूजासु तत्परः। सर्वकमसु लिपथ कर्त्ता कृष्णारपितेषु च ॥ २०॥ मुतीच्षं घोड़भारं तच्बक्र नाम सुदर्भनम्। नेजसा इरितुत्यञ्ज सूर्य्यकोटिसमप्रभम् । २८ ॥
Page 296
२८४ ब्रच्मवेवर्सपुराणे
ब्रद्मादिभि: सतूयमानं पूजितञ्ज सुरासुरैः। प्रभुणा रचितं भख्द्रत्ताये नृपसाब्रिधी॥ ०८ । एकादभीव्रतं कल्वा दादशीढवमे सति। सात्वा विधाय पूजाञ् कालेन विधिपूर्वकम्। ब्राहमयान् भोजयित्वा तु भोजनार्थमुवास ह। २। एतम्मिन्नन्तर विप्रस्तपस्वी सुधिती मुने। दरडो छवी शुक्रवासा बिस्वत्तिलकमुज्लम् ॥३१॥ जटिलातिक्शस्त्रस्त. शुष्ककरठीष्ठतालुकः। तत्नाजगाम भगवान् दुर्वासा वृपतेः पुरः ॥३२॥ स च दृष्टा मुनोन्द्रन्ज तमुत्थाय प्रगाम्य च। दत्त्वा पाद्ञ्च संप्रीत्या खवपांसिंहासन ददौ ॥३२॥ तस्में द्त्त्वाश्िष विभ्रः समुवास सुखासने। पप्रच्छ राजा तं भोतः काच्जा ते वद मामिति॥३४॥ नृपस्य वचनं सुत्वा प्रावाच भुनिपुङ्गवः ! मां भोजय नृषश्रेष्ठ तुधात्ताऽहमुपागतः । २५॥ किन्त्ववमषयामन्तन्तु जश्ा याम्याचरय हि। चयं प्रतीव्तां राजाव्रत्य वाच गती मुनि: ॥२६। गत विप्रे तु राजाषश्चिन्ता प्राप दुरात्ययाम्। विलोक् विगतप्रायां द्वादयं भयसंयुतः। २७॥ एतस्तिन्रन्तर तन्न समायान गुरु' मुदा। नत्वा निवद सवन्तु नृपांतः समुवाष ६॥ २८। नायाति मुनिधादूलः प्रयाति द्वादभीतिथि: । सङ्टेडासमन् विधेयत्त विविच विधधिपूर्वकम्। शोघ्रं वद मुनिश्रष्ठ भद्राभद्रख्न मार्मिति। ३21
Page 297
श्रीज्ञ गजेभपण्म्। २६५
मुत्ा टृपोति त्वरितमुवाच मुनिपुङ्रवः । द्ितं तथ्यन्न वेदीक परिणामसुखावहम्॥ ४0॥ वशिष्ठ उवाच। दादश्यां समतीतायां त्योदश्यान्तु पारणम्। उपवासफलं हत्वा व्रतिनं हन्ति निवधितम् ॥ ४१॥ बग्महत्यासमं पापं भवेप्तस्य खुती सुतम्। भष्द्रव्यं सुरातुन्यमित्याह्ट कमलोङ्गव: ।। ४२ । न भोजयित्वा मूढ़स दतिधिं समुपस्थितम्। स त्रन्तः सुधिती भुङते कुश्ीपाके व्रजेत् श्र वम् ॥४२॥ पतवर्ष तत तिष्ठबरखाण्डालतां व्रजेत्। व्याधियुक्तो दरिद्रव्व भवेष्जन्नि जन्ननि । ४४ ॥ अतार्जातसूत्षम किं ब्रूमोडघुना परमसंकटे। रचां कुरु इयोरधमें समालोक् वढ़ामि ते। ४५ । उपवासफलं रच ऊपास्य चरणोदकम्। भुक्का यीघ्रमपो राजन्तद्रक्षणमभच्तयम् ।। ४६॥ दूत्य का ब्रह्मग: पुत्री विरराम महामुने। बुभुजे तञ्जलं किश्चित् कवष्णपादामुजं सरन् ॥४9। एतस्मिरिवन्तरे म्रम्मनानगाम मुनीखरः। चिच्क्ेद कोपात्वंत्रः खजटां नृपतेः पुरः॥४८॥ ततः समुत्थितः शीघ्र' पुरुषोऽग्निशिखोपम:। खुद़हस्तो महाभीमी राजेन्द्रं हन्तुमुद्यतः । ४६।। हरेसक्राम्त तं दृष्टा सूर्ययकोटिसमप्रभम् । चिच्छेद छत्यापुरुषं ब्राम्मणं केतुसुद्यतम् । ५० ॥ दृष्टा सुदर्भमं विप्रो दुद्राव भयविङ्वलः।
Page 298
२८६ ऋभवेवर्तपुराषे [२५%०
द्िजः पयात्त ददर्श व्वलदग्निशिखोपमेम् ।५१। ब्रह्मागडक्रमरं क्वत्वा निर्विस्जोऽतिभयाकुलः। तञ्व मत्वा जगनाथं ब्रंम्माणं भरणं ययी । ५० ॥ वाहि वाहीत्येवमुक्का विव्ेश ब्रह्मणः सभाम्। उत्थाय ब्रम्मा विग्रेन्द्र पप्रष्क कुशल मुने। ५३॥ सवंस कथयामास वृत्तान्तं मूलतोऽधिकम् । सुत्वा ब्रद्मा निशखास तमुवाच भयाकुलः। ५४ । ब्रह्मीवाच। हरिदासं वत्स पप्ं गतोसि कस्य तेजसा। रसिता यस्य भगवान् तत्को हन्ता जगननये। ५३ ॥ तुद्राणां महताश्चैव भक्तानां रक्षणाय च। ररक सन्ततथ्वक्रं त्रीहरिर्भत्रवत्सलः । ५६। यो मूढ़ो वैषवं देष्टि विशुप्ाणसमं हिज। तस्य संह्ारकर्तारं संहर्तुमीखरो हरिः ॥५0॥ शीघ्र स्थानान्तरं गच्छ वत्ष त्ायं म वाधुना। अन्यथा तां मया साधे हनिष्यति सदभनम् । ५८। किं ब्रह्मलोकं ब्रह्मारहं दग्ुं भत्ां वगेन यत्। तजसा विष्णुतुत्य यत् केनान्यन निवार्यते॥ ५ट । ब्रह्मणो वचनं खुत्वा तती दुद्राव ब्राह्मपः। वस्तो जगाम कैलासं शङ्रं भरणं भिया । ६०॥ कवपानिधान मां रचेत्य वाच शड्रं भिया। न हि पम्रष्क कुशलं सवेज्ो ब्राह्मणं भिवः॥ ६१ । उवाच दीनदीनेशः संहर्ता जगतां चणात्। स्थिरो भव द्िजश्र्रेष्ठ मदीय वचनं ऋृण ॥ ६२ ।
Page 299
२८०
शङ्र उवाच। पोवस्व जगतां धातुरत् व तनयो मुने। वेदन्ातासि सवेज् मूर्खतुत्यन्तु कर्म तं १ ६२ । वदेषु च पुरागेषु चेतिहासेषु सवेतः । निरुपिती व: सरवेगस्त न जानासि मूढ़वत् ।६ै४। अहं ब्रह्मा च रुद्रम्न आदित्वा वसवस्तथा। धर्मेन्द्रो च सुरा: सर्वे मुनीद्रा मनवस्तथा। ६५ ॥ पविभू ताप्तिरोभूता यस्य भूभङ्गलीलया। तम्य प्राणाधिक भक्तं हंसि त्वं कस्य तेजसा। ६६ ॥ अ्रहं ब्रह्मा च कमला दुर्गा वाणी च राधिका। न हि भक्ात्परा: प्रेमृगण भत्ताश्च सर्वतः प्रिया: ।६७॥ सुद्रांस महती भक्तान् प्रख्द्रचति वत्रतः । सर्वान्तरात्मा भगवान् चक्रण दुःसहेन च॥। ६८।। नियुज्य चक्र दुर्वाय्यं सात्मतुत्यक्न तेजसा। तथापि न प्रतीतिक् स्वयं गच्कति रचितुम्। ई० । सकीयगुमनास्त्राच्च य्वगादृतिसंभ्रमः । भक्नसङ्के स्मत्य व क्ायेव सन्ततं हरिः ॥ ७। कान्ता प्राणाधिका शखन्रहि कोऽपि ततोधिक :! भक्ान् द्वेष्टि सयं सा चेत्तूर्गं त्यज्यति तां प्रभु: ।१। सर्वेषाञ्त प्रिया विप्रा: खयरीरादृपि द्विज। ब्राह्मरोभ्यः प्रिया भत्ता: प्रागोभ्यश् हरेरपि ॥७२॥ द्वश्वरस्य प्रिय: को वाप्रिय: को वा जगचये। यः श्िष्टस्तं भजेच्कखद् ध्यायते सततं सदा ॥ ७३॥ सहति प्रलये व्रअ्मम् ब्रम्माएौघे जलपुते।.
Page 300
२८८ मभवेवर्स्ंपुरा ये
न तत्र नाथो भक्तानांसर्वेषाच्ज भवषति।98। भज ब्राह्मग गोविन्द स्र तस्य पढाम्ंजम। सवोंपदो विनश्यन्ति श्रीहरेः स्परणादपि। ५॥ व्रज शीव्रक्ज वैकुएठ वेकुगः भरणंतव। दास्यत्व वाभयं तुभ्य' करुणासागरो बिभु: ।। ७६ पतम्िवरन्रे व्याप कैलासं चक्रतैनसा। यथा च सूर्य्यकिरगोः सुप्रदीप्त महीतलम्॥७9॥ दग्वा व्वालाकरालैश सर्वे कैलामवासिन:। वाहि वाहीते वमुका ग्रडनं सरणं ययु:॥ ७८॥ टृद्टा चर्क्र दुर्विषहं अङ्रः करुणानिधि: । पार्वत्वा सह संप्रीत्या ब्राह्मणायाभिषं ददो |७2 । तेजः सत्य' तपः सत्य यदि चेचिर सच्वितम्। कतापराधो भीतव डिजी भवतु विज्वरः ॥ ८० । पार्वत्युवाच। यत् प्रभोमम पुश्येषु ब्राह्मथः मरणागतः। ममाशिषा महाभीत्या: शीघ्र भवतु विज्वरः ।८।। दूत्य वमुक्ता ऊपया विरराम शिवा दिव:। मुनिः प्राम्य देवेशं वैकएड वरणं यदो ॥ ८२। गत्वा बैकुगठभवनं मनोयायी सुनौण्डरः। दष्टा सुदर्भनं पसादिबेशान्तःपुरंह्:।८ः॥ ददर्य वीहरिं विप्रो रसिंहासनस्वितम। प्रहचकगदापद्रधरं पीताम्बरं परम् ८ श्यामं चतुर्भुजं गान्तं लक्मीकान्त मनोहः। रवासद्वारथोभाव्य रमालाविभूवितम : ८४ ।
Page 301
२५म. 1. शीत पनमपचम्।
ईषदास्य प्रसनास्यं भत्ानुग्रह्कातरम्। सद्रतसाररचितं किरीटोव्ज्वलशेखरम् । ८६ I पार्षदप्रवरेन्द्रसव सेवितं खेतचामरै:। पद्मासेवितपादाज' सरखत्या सुतं पुरः॥८॥
गुणानुवादं गायन्तं तन्वैः पश्यन्तमीितम् ।८८। एवभ्भूतं प्रभुं दृष्टा दराडवत्रणनाम च । तष्टाव सामवेदोकस्तोत्र प परमेशरम् ॥ ८2।
दुर्वासा उवाच।
त्राहि मां कमलाकान्त त्राहि मां करुणानिधे। दीनबन्धोऽतिदीनेश करुणासागर प्रभो॥ ८० ॥ वेदवेदाङ्ग संस्रष्टुर्विधातुस्त सयं विधे। मृत्योमृं त्यु: कालकाल वाहि मां सङ्गटार्यवं । ८१ । संहारकर्तु: संहारः सर्वेभः सर्वकारण। महाविष्णुतरोर्वीज रच मां भवसागरे ।८२ ।
भगवन्नव कां भीतं नारायप नमोसतु ते । ८३ । वेटेष्वाद्यञ्ज यद्दस्तु वेदा: खोतुं न च चमा :! सरखती जड़ीभूता किं सुर्वान्ति विपाितः । 2४ । श्ेष: सहस्रवक्र या यं स्तोतं जड़तां ब्रजेत्। पञ्चवक्को जड़ीभूतो जड़ीभूतस्चतुर्मुख: ॥ ८ ५ । ्रुतयः स्मृतिकर्तारी वाणी चेत् स्तोतुमचमा। कोऽहं विप्रस् वेदभ्नः प्रिथ: किं खौमि मानद 12 ६। b-२५
Page 302
वंद्यवेवतपुराणें २प०
ममूनास्व महेन्द्रापामष्टावधतिमे गते। दिवानियं यस्य विधेरष्टोत्तसपतायुष:।2७। तस्य पाती भवेदास्य चक्षुरुम्मीलनेन च। तमनिर्वचनीयत् किं स्तौमि पाह्टि मां प्रभो॥ ८८॥ द्ृत्य वं स्तवनं क्वत्वा पपात चरणामबुजे। नयनाम्बजनीरेण मिषेच भवविह्वलः।८८ ॥ दुर्वाससा कतं स्ताब हंग्य परमालनः। पुस्यदं सामवेदोत जगमाङ्गलनामकम॥ १००॥ यः पठेत् संकटग्रस्ती भक्रियुक्तय संयुतः । नारायणस्तं कपया श्रीघमागत्व रक्षति॥ १०१। राजदवारे शमयाने च कारागारे भयाकुले। प्रव ग्रस्ते दस्युभीते हिंस्त्रजन्तुममन्विते॥ १०२ " वेष्टिते राजसैन्येन मग्नपोते महार्गवे। स्तोतसमरणमातण मुच्यते नात संभय:। १०३ । इति शीब्रह्मवैवत्तें महापुराणे श्ीक्कषाजन्मखबडे दुर्वामसा अतं श्रीत्ृष्पस्तीत्र समाप्रम्। नारायण उवाच। मुनेश् स्तवनं सुत्वा भगवान् भत्तवतल:। प्रहस्योवाच मधुरं पीयूषहष्टिवम्मुद्ा॥ १०४॥ श्रीभगवानुवाच। पत्तिष्ठोतिष्ठ भद्रन्ते भवष्यति वरेग मे। किन्तु मे वचनं नित्य मृशु सत्य सुखावहम ॥१०५॥ अ्न्येषास् भवेज्धानं गुत्वा शास्त्र सतां सुखात्। स्मूर्ततिमन्ति मास्तषि भवैत् सन्तवरन्ति ईि ॥१०६।
Page 303
शीअ्यणाजनसचडम्। २८१
कर्मवेदविरडस सर्वेषामतिगाितम्। करोति विद्यांगेत् पात्वा स च जीवस्ृताधिक: 1१००। पुराणेषु च वेदेषु चेतिह्हासेषु ब्राह्मय। वैषवानाष् महिमा ुतः सर्वैंख् सर्वतः॥ १०८। अ्रहं प्राणा वैषवानां मम प्राणाव वैष्वाः । तानव द्ेष्टि यो मूढ़ो ममासूनास् हिंसकः॥ १०८।। पुवात् पोवान् कलतांख राज्य लक्ष्ों विहाय च। ध्यायन्त सततं वे मां को मे तैभ्य: पर: प्रिय: ॥११०॥ परा भक्ता न मे प्राणा न च लक्षीन पङर:। न भारती न च ब्रह्मा न दुर्गा न गणेशरः । १११ ॥ न ब्राह्मणी न वेदाख न वेदजननी परा। न गोपी न प. गोपाला न राधा प्रायतः प्रिया ॥११२। दूत्येवं कथितं सवें सत्य सारञ् वास्तवम्। न प्रथंसापरं तेषां ते च प्रागाधिकाः प्रिया: ॥११३। मां द्विषन्ति च ये मूढ़ा पानहीनास वचिताः। आआनं ये न जानन्ति ते यान्ति निरयस्चिरम् ॥११४। ये द्विषन्ति च मद्क्कान् प्रापानामधिकं प्रियान्। तषां थास्ता लहं तूएं परत्र निरया्चिरम्॥ ११५॥ प्रभावऽहञ्य सर्वेषामीश्वरः परिपालकः। न च व्यापी खतन्त्रोऽहं भत्ताधीनो दिवानिशम् ॥११६। गोलोके वाथ वैकुरठ द्विभुजन् चतुर्भुजम। रूपमात्रमिदं भशत् प्राया मे भक्तसव्निधी । ११। यदुतं भक्तदत्तव्न भक्तणीयस्न तन्नम। अभस्य द्रव्यमन्येन दत्तक्षेदमतोपमम्। ११८॥
Page 304
२८२ अ्र शवेवर्सतपुराये [२५प.
प्रम्वरीषं नृपश्रेष्ठ निरीहं तमहिंसकम्। कथं इंसि दयाशीलं सर्वप्रागिह्िते रतम् । ११८। दयां कुर्वन्ति ये सन्तः सततं सर्वजन्तुषु। तान् द्विषन्ति च ये मूढ़ास्तेषां इन्ताहमेव च ॥१२०॥ भत्तानां हिंसकं पत्र महं रच्चितुमच्तमः। प्रम्रीषालयं गच्क स त्वां रचितुमीखर: २ १२१॥
नारायण उवाच।
इूढं वाक्यच तच्कुत्वा ब्राह्मी भयविह्वलः। विषस्मानसस्तस्थी सरन् ऊृणपदाम्बुजम् ॥ १२२॥ एतस्तिनन्तरे ब्रध्मा भवान्या सह शङ्रः। धर्मश्ेन्द्रादयां देवा आजग्मुर्मुनिपुङ्गवा: ।१२३॥ प्रगाम्य तष्टुवुः सर्वें परमात्मानमीखरम्। पुलकाश्चितसरवंङ्गा भक्िनस्रालकन्धराः ॥ १२४॥
ब्रह्मोवाच।
म्वाम्मस्वरूप निर्लित्त भक्तानुग्रहकातर। भक्तापराधजनकं रच्ष ब्राह्मणपुङ्गवम् ॥ १२५॥
महादेव उवाच।
दीनबन्धी जगब्ाथ नायं विप्री जगदहि:ः। कवतापराधं दीनज् पाहीमं भरणागतम् । १२६। पुर्वत्युवाच। भत्न एवाम्वरीषस्ते न हिजा न सुरा वयम्। सटेषामीश्रसत्वच्य रच विप्र छतागसम्। १२७ ।
Page 305
२५म० ]
धर्म उवाप। सर्वेषां जनकस्वस पाता दप्डलदीखर:। भिशहेतो: भिशुं हन्ति पितेत्येवं कुतः प्रभो: ११८॥ दन्द्र उवाच। कवपया समता भखत्सर्वेषु जोवितु म्रभो । अपरावफलं भूतमधुना पातुमईसि। १२८ ॥ रुद्र उवाच। प्ान्ति कर्तु समुचितमुचितं साम्प्रतं कुरु। कवतकुराठस्य मूलस्य पालनं कर्तुमर्हसि॥१३० ॥ दिकपाल उवाच। क्वतापरावं विप्रञ्च क्वेत्तुमर्हसि न त्रुतौ। अपराधगमं कवत्वा सदा पाति सदीखरः॥१११॥ ग्रहा ऊर:। वो देष्टि वैषवं जूढ़स्त रुष्टाः सवदेवताः । पीड़ां कुर्मो वयं प्रजत्ययात्ं पातुमर्हसि ॥ १३२ ॥ मुनय ऊचु: । नाथ विप्र पराभूते सवें लीवन्मृता वयम्। द एडं विधातुमेकस्य भवेब्ज्ा स्जातिषु॥ १२२ ॥ अविरुवाच। त्वयेव दत्त: पुवरो मे क्रोधी त्वत्सेनकः सदा। न कं विभेति त लोक्ये तेजखी तजसा तव ॥ १३४॥ सक्षीरुवाच। चमापराधं भगवन् ब्राख्मणं भरणागतम् । सुवन्ति देवा विप्ास् न विप्र इन्तुमर्हसि। १२५।
Page 306
२८४ बछ्मवेवर्तपुराये [२५प०
सरखत्युवाच। बोधयिथ्यामि देवानां जनकं कामहं स्रुतिम्। भगवान् सामी सर्वेषां सवींख पातुमईसि॥ १२॥॥ पार्षदा ऊपु:। भवतः सपृतिमात्र य सर्वेषां सर्वमङ्गलम्। भवत्सर्वापदी यान्ति पाह्ीमं भरणागतम् ।। १२७। नर्ततका अपु:। दारिट्रा भख्जन वयं मिक्षुकास्तव सन्ततम्। भिसां नो साम्प्रतं देहि परित्ाणं डिजस्य च ॥१३८॥ एतेषां स्तवनं सुत्वा प्रभु: शरसवस्लः । प्रहस्योवाच वचनं सर्वसन्तोषकारपम्।। १३८। श्ीभगवानुवाच। सर्वे शृुत मद्ाका नीतियुत् सुखावहम्। विप्ररचां करिषामि युषमाकमान्नया ध्रुवम् ॥ १४०। किं त्वयं यातु वैकुरठादम्बरीषालयं पुनः। करोतु पारणं तत्र राघ्ः सुप्रीतये मुनिः । १४१ । विप्रस्तस्यातिथिभूत्वा निर्दोषं प्रपुसुद्यतः। सुदर्भनन्तु तं रच्य ब्राह्मणं हन्तुमुद्यतम् । १४२ ॥ पूर्ण वर्षमयं भीतो भ््रमत्वेव भुवं मुदा। उपवासी स राजेन्द्र: सस्त्रीक शचान्वित: ।१४३। तत्मेऽहमुपवासी च भक्तीपवासकारणात् । स्तनान्धं बालकं दृष्टा न भुङत्े जननी यथा । १४४। ममाभिषा मुनिश्रेष्ठः सदो भवतु विन्वरः । पथि तवास्य हिंसाख्व मचक्र न करिष्यति। १४॥।
Page 307
त्रीतपानमसकम्। २२५
अहमेवाद्य निवचिन्त: सुखं भोखामि निवधितम्। भक्तदत्तञ्ज यद्स्तु प्रीत्या ऊत्वा सुधोपमम्॥ १४६। लक्ष्मीदस्तन्न यद् ट्रव्यं न चाहं भोकुमीखरः। विना भक्कप्रदानेन न तप्ति दातुमीखरः। १४७ ॥ हे मुनीन्द्र महाप्राम् गच्छ वत्स वृपालयम्। सर्वे देवास देव्यस् गच्न्तु मुनयो सटहम् । १४८॥ इत्युक्का श्रोहरिस्तूणें यो खान्तःपुरं मुदा। ययुः सर्वें मुदा युत्ता: प्रराम्य जगदीशरम् । १४८। ब्राह्मगश मनोवायी जगाम हरिमन्दिरम्। सुदर्शनञ्ज तच्चक्र सूर्य्कीटिसमप्रभम् ॥१५० ॥ उपोष वत्सरं राजा शुष्ककरठोष्ठ तालुकः । सिंहासनस्थो ददर्भ पुरती मुनिपुङ्गवम् । १५१ । उत्थाय सभ्भुमात् सद्य: प्रयाम्य सादरं मुदा। भोजयित्वा तु मिष्टावं ब्राह्मपं बुभुजे खयम् । १५२॥ भुक्का तुष्टो द्विजश्रेष्ठो युयुजे परमाशिषम्। जमाम सालयं तूगों प्रथशंस पुनः पुनः । १५३। उवाच पथि विप्रेन्द्री मनसा विस्तयाकुल: ॥१५२॥ माहातंा दुर्लभमहो वैषावानामिति द्िज: ॥ १५४ ॥ दूति श्रीब्रह्मवैवत्तें महापुराणे नारायणनारदसंवादे श्रीअष्णनमखरडे मुनिमोक्षराप्रस्तावो नाम पञ्चविंथोऽध्यायः ॥२५॥
Page 308
२९६ मं अावेवर्सपुरापे
षडविंधोऽध्यायः।
नारद उवाच।
द्ादथीलब्ने दोष: श्ुतस्त्वन्मुखतो मुने। पराभवो मुनेशैव नृप त्रागं हरेरहो । १ ॥ अधुना श्रोतुमिच्कामि सर्वेषामीप्ितक्ष मे। एकादभीव्रतस्यास्य विधानं वद निश्चितम । २ ॥ अ्रही खुती खुतं कि्निन्मतभेदा् निवितम् । श्ुतीनां कारणमुखाच्छ्रोतं कौतूहलं मम । ३ ।
नारायण उवाच।
एकादथीव्रतमिदं देवानामपि दुर्लभम्। श्रीक्वणणाप्रीतिजनकं तपः श्रेष्ठ तपखिवमाम् ॥ ४॥ देवानाष्ज यथा कृृष्णो देवीनां प्रक्वतियथा। आश्रमाणं यथा विप्रो वैष्वानां यथा शिवः ॥५। यथा गणेशः पूज्यानां यथा वाणी विपसिताम्। शास्त्रापाज् यथा वेदास्तीर्थानां जाफ्कवी यथा। ६॥ तैजसानां यथा खसं प्रापिनां वैष्णवो यथा। धनानाञ्च यथा विद्या रुद्तिना्ट यथा प्रिया।र। प्रमथानां यथा रुद्र: श्रेयसाख्ठ यथा मतिः । श्रक्षा यथेन्द्रियाणाज् चञ्चलानां यथा मनः।८। गुरुस्त्रीपां यथा माता बन्धूनाच् यथा पतिः। बलिष्ठानां यथा दैवं काल: कलयता यथा ।८।
Page 309
२६प० ] श्रीकण्जनसफम्।
सुशीलज्जेव मितराणं प्रत यां रग्यथा मुने। यथा कोर्तिः कीर्तिमतां ग्ाडिणाज् यथा गहम् ॥१०॥ यथा खलो हिंसकानां दुष्टानाज्ेव पुंखली। तजखिनां ग्रहेशस् सहिष्णूनां यथा चितिः ॥११। यथामृतं भच्णानां दाहकानां यथानल: । यथा श्ीघनदातृपां सतीनाथ्न यथा सती। १२॥ प्रजेशानां यथा ब्रह्मा सरितां सागरी यथा। यथा साम शुतीनाञ्ज गायत्री कन्दसां यथा । १२। हन्तापाज्ज यथाश्त्थः पुष्पाणां तुलसी यथा। यथा मार्गो हि मासानामृतूनाञ् ग्था मघु: ॥१४॥ आदित्यानां यथा सूर्य्यो रुद्रायां शङ्गरो यथा। यथा भीषो वसूनाल्ज वर्षायां भारतं यथा। १५॥ टेवर्षीणां यथा त्वञ्ज ब्रह्मर्षीणां यथा भृगु: । नृपायाच् यथा राम: सिद्ानां कपिली यथा ॥१६। यथा सनत्कुमारख योगिनां प्ानिनां वरः। ऐरावती गजेन्द्रायं पशूनां शरभी यथा। १७॥ यथा हिमाद्रि: शैलानां मणीनां कौसुभो यथा। सरखती नदीनाज् यथा पुस्सरूपिणी॥ १८॥ गन्धर्वाणां चित्ररथो यथा श्रेष्ठव नारट। यथा कुवेरी यच्षागां सुमाली रक्षसां यथा । १८॥ यथा शेष्ठा च नारीणां पतरूपा वरापरा। मनूनाष्व यथा श्रेष्ठः सयं स्ायभ् वो मनुः ॥२॥ मुन्दरीणां यथा रभ्षा यथा माया घ माविनाम्। एकादभीव्रतमिदं व्रतानाथ् वरं यथा । २१ ।
Page 310
मरश्मवेवर्तपुराषे
कत्त व्यञ्च चतुर्षाप्ज वर्गानां नित्यमेव थ। यतीनां वैष्यवानाज् ब्राद्मणानां विभेषतः । २२। सत्य सर्वापि पापानि ब्रह्महत्यादिकानिच। मत्य वोदनमाश्रित्य श्रीक्वष्णव्रतवासरे । २३ ॥ भूक्न तानि च पापानि यो भुङते तत मन्दधी: । दृहातिपातकी सोऽपि यात्यन्ती नरकं ध्रुवम् ॥२४। एकादशीप्रमाणानि युगसंख्याऊ्ततानिच। कशीपाके महाघारे स्थित्वा चाएडालतां व्रजेत् ।२५। गन्नितव्याधियुतव् ततः सप्रसु जन्ममु। पश्चाम्मुक्तो भवेत्यापादित्याह कमलोड्व: । २६॥ दून्य वं कथितं ब्रह्मन् यो दोषस्तव भोजने। डादभीलङने दोषो मयोकस शुतः पुरा ॥२७। दशमीलइने टोषं निबोध कथयामि ते। पुरा गुता धमतक्काडेद्सारीदृष्टतोऽपि च । २८। टयमीं यः कलामाबां मूढ़ो प्ानेन लङ्डयेत्। याति श्रीस्तद्ष्टहात्तूमें शापं दत्त्त्वा तु दारुणम् ॥२६। दह तदवंशहानिश्व यशोहानिभवेद् ध्रवम्। अन्ते मन्वन्तरशतमन्धकूपे वसेद् डिज ॥ ३०॥ टशम्येकादभी वाषि हादभी यत वासरे। ततर भुक्का परदिने उपोष्य व्रतमाचरेत् ॥ २१॥ द्वादश्याज् व्रतं कत्वा तयोदश्याञ् पारणम्। दादशीलङ्वने दोषो व्रतिनां तन्न विद्यत ।३२। सम्पूर्णेकादभी यव प्रभात किव्विदेव सा। तत्ोपीषा द्वितीया च परा बेद्यदि बर्धते । ३२ ॥
Page 311
श्रीलणाजंमसणडम्।
षष्टिदएडाल्मिका गव प्रभाते च तिथिवयम। कुवन्ति ग्टड्िया: पूर्वञ्षेव यत्यादयस्तथा ।३४। परतानयनं कत्वा नित्यअ्वत्यं समाचरेत्। व्रतें जागरगां सवें पू्वत्रे वाचरेद् बुध: ॥ २५। मनपृर्वदयसे नित्यं व्रतं ऊत्वा परेहनि। एकादश्यां व्यतीतायां पारणन्तु समाचरेत्। ३६। वेषवानां यतोनाञ्ज विधवानां तथैव । मर्वाः समा उपोषास्ता भिन्नगां ब्रह्मचारिणाम ॥३७॥ शुक्कामेव तु कुरषन्ति ग्टाहणो वैगावेतगाः । म छणणालइने दोषस्तेषां वेटेष नारद । ३८॥ . पयनी बोधिनी मध्ये या कषा कादी भवेत। सेवांपोंथा गहस्थ न नान्या कृष्णा कढाचन H३८।। दृत्येवं कथितो ब्रह्मब्निर्षयो यः ख्ुती खुतः। व्रतस्यास्य विधानस् निबोध कथयामि ते । ४० ६ कत्वा हविष्यं पूर्वाह्ने म च भुङते पुनर्जलम्। एकाकी कुशयय्यायां नत्ं शयनमाचरेत् ।। ४१ ॥ ब्राम्मे मुझत्ते चोत्थाय प्रातःऊत्यं विधाय च। नित्यज्वन्यं विधायाथ ततः खनानं समाचरेत् ।४२॥ व्रतोपवासं सङुल्या श्रीक्कणणप्रीतिपूर्वकम। ऊत्वा सनध्यातर्पंपच्च विधायान्टिकमाचरेत् ।४३। नित्यपूजादिने छत्वा व्रतद्रव्य समाहरेत्। कत्वा षोड़घोपचारं प्रष्ष्टं विधिबोधित: । ४४ ।। भ्ासन वसनं पाद्म्ये पुष्पानुलेपनम्। धूपं दीपस नैवेद यम्सूतस् भूषगम् ॥ ४५।
Page 312
गन्धस्नरानीयताम्बूलं मधुपकें पुनर्वलम्। एतान्याहृत्य दिवसे व्रतं नतां समाचरेत्। ४६ ॥ उप विश्यासने पूतो छत्वा धौतेयवाससी। प्ाचम्य श्ीहरिं नत्वा स्वस्तिवाचनमाचरेत्। ४७।। आरोप्य मंङ्गलघटं धान्याधारे शुभे सणे। फलभाखाचन्दनातं वेदोतं मुनिभिर्मुदा। ४८॥ वेदषट्कं समावाह्य पृथक धान्येः समाचरेत्। पूजां पञ्चोपचारैख प्रळ्ष्टेस विचचयः ॥४८ ॥ गणेखरं दिनकरं बष्धि विष्ु शरिवं शिवाम। सम्पूज्यतान् प्रसाम्याथ व्रतं कुर्य्याद्वरिं स्मरन् ॥ ५० ॥ नाराध्य वेदषट्कञ्च यदि कर्म समाचरेत्। नित्य नैमित्तिकञ्जापि तत्वें निष्फलं भवेत् ॥५१॥ दूत्यवं कथितं सबें व्रताङ्गभूतमेव च। कखभाखोक्तमिष्टष्ठ व्रतं ृख महामुने । ५२॥ सामवेदोक्ध्यानेन ध्यात्वा कष्ं परात्यरम्। पुष्पक्ष शिरसि न्यस्य पुनर्ध्यानं समाचरेत्। ५३। ध्यानं मृशु निगूढ़न् सर्वेषामपि वाष्कितम्। न प्रकाश्यमभक्ताय भव्नप्राणाधिकं परम् ॥ ५४० नवीननीरदो यद्दत् श्यामसुन्दरविग्रहम्।
गोपीलोचनकोसेख प्रसवनैरतिसुचकेः। प्रसवनिरीच्यमायं तत्ग्राणेदिव विनिमिंतम् । ४० ।
Page 313
शीजवननमवम्। ३०१.
रासमण्डलमध्यस्व रासीश्ञाससमुत्ुकम्।
कोमुभेन मणीन्द्रेण वचःस्थलसमुच््लम्। पारिजातप्रसूनानां मालाजालैविराजितम् ॥ ५ट। सट्रससारनिर्माणं कीरीटोव्ज्वलग्रेखरम्। विनोदमुरलीहस्तन्यस्त पूज्य सुरासुरैः॥६०॥ ध्यानासाध्यं दुराराध्यं ब्रद्मादीनाक्ष बन्दितम्। कारयं कारणानां यं तमीखरमहं भजे ॥ ६१॥ ध्यालानेन तमावाह्य चोपहारापि षोड़य। दत्त्वा संपूजयेद्वतया मन्त्ररेभिख नारद। ६२। आसनं खवर्णनिर्माणं रस्नसारपरिच्कटम्। नानाचित्र विचित्राव्य गह्यतां परमेखर ॥ ६३॥ वड्चिप्रचालितं वस्त्र निर्मितं विशकर्मया। मूत्यानिर्वचनीयज्ज ग्ह्यतां राधिकापते। ६४।। पादप्रचालनाईन् सुवर्सपात्रसंस्थितम्। सुवासितं भीतलञ्ज गह्यतां करुणानिधे॥ ६५। पदमध्यें पवितश्च भङ्कतोयसमन्वितम्। पुष्प दूर्वाचन्दनाता ग्टह्यतां भक्तवत्सल॥ ६६। सुवासितं शक्रपुष्प चन्दनागुरुसंयुतम्। सदस्ते प्रीतिजनकं स्टह्यतां सर्वकारण । ६७ चन्दनागु रुकस्तूरीकुद्धु मोगीरमुत्तमम्। सर्वेपततामदं कृष्ण ग्टत्यतामनुलेपनम्॥ ६र। रसी वरुविशेषस्य नानाद्रव्यसमन्चितः । सुगन्धियुक्त सुखदो धूपोडयं प्रतिम्द्यताम्॥ ६८ । 5-२8
Page 314
२ ब्रअवैव तंपुराये
दिवानियं सुप्रदीप्तो रव्सारविनिर्मित: । पुनर्ध्वान्तनाथवीजं दीपोऽयं प्रतिस्टद्यताम्। ००। मानाविधानि ट्रव्याणि खादूनि सुरभीदि च। चोष्यादीनि पविवामि खान्ागाम प्रसह्दताम् ॥०१। सावित्रीग्रन्यिसंयुत्त सवर्थतन्तुविनिर्मिंतम्। उ्द्रतां देवदैवेश रचितं चारुकारुणा । ७२ । म्रमूत्यरत्वरचितँ सर्वावयवभूषगम् । तिषा जान्वत्यमानस्न गटह्यतां मन्दनन्दन। ०२ । प्रधानो वर्णनीयस सवमङ्गसकर्मयि। प्रग्टद्यतां दीनबन्धो गन्धोऽयं मंङ्गलप्रद:॥ ७४ ॥ धावीश्रीफलपत्ोत्यं विष्ुतैलं मनोहरम्। वाष्छितं सर्वलोकानां भगवन् प्रतिग्टह्यताम् ॥ey । वाब्ळनीयन् सर्वेषां कर्परादिसवासितम्। मया निवेदितं नाथ लाम्बूलं प्रतिग्टद्यताम् । ७६ ॥ सर्वेषां प्रीतिजनकं सुमिष्टं मधुरं मधु। सट्रवसारपालस् गोपीकान्त प्रस्टह्यताम् । ७। निर्मलं जाफ्वीतोयं सुपवित्र सुवासितम्। पुनराचमनीयक् स्टह्यतां मधुसूदन॥ ७८॥ दूति घोड़भोपचारान् दत्त्वा भक्नी मुदान्वितः । मन्न्रेणनेन पुष्पाषि मात्यं दस्वा प्रयत्नतः । ७2।। नानाप्रकारपुष्पय ग्रथितं शुक्कतन्तुना। प्रवरं भूषणानाज् माल्यव्व ग्टह्यतां प्रभो । ८० ॥ इति पुष्पाच्तलिं दद्याभ्ूलमम्त्रेण च वती। अर्य्यात्तत्स्तवम भत्वा पुटाप्तलियुत: सुधी: ।८१॥
Page 315
योश राजनास कहम्।
भत उवाच। हे जथा राधिकानाथ करुणासागर प्रभो । संसारसागरे चोरे मामुडर भयानके : ८२। अतजनछ्यतायासादुदिम्नस्य मम प्रभो। सकमंपाथनिगड़ैबडस्य मोचयं कुर। ८२। प्रपतं पादपद्म ते पश्य माँ भरणामतम्। भवपाशभयाज्ीतं पाहि त्वं भरणामतम्। ८४। भक्रिदीनं क्रियाहीनं विधिीनस्न वेदतः। वस्तु मन्चविहीन यत्तत् सम्पूर्ण कुद प्रभो । ८५ू ॥ वेदोक्विद्िताज्प्ानात् खाङ्गहीने व कर्मपि। त्वनामोश्चरणेनैव सवें पूमें भवेहरे। ८६्। इति खुता तं प्रपम्य दख्वा विप्राय दवियाम्। महोक्षवं विधायाथ कुर्य्याव्जागरणं वती। ८; ऊला वृतोपवासच्न यदि निद्गां निषेवते। पुनरेव जलं भुङक व्रतार्धफसभाम्भवेत्। यतो न घ इविषानं सज्देव समाचरेत्। मन्त्र खानेन विप्रेन्द्र श्रीक्वणाचरसं सारम् । ८2 । पत्र हि प्रापिनां प्राणा ब्रद्मणा निर्मितं पुरा। टेहि मे विषुरूपं त्व व्रतोपवासयो: फलम् ।८० ॥ एवं यः कुरुते भत्या भारते व्रतमुत्तमम्। पूर्वान् सप्त परान् सप्त खाममानसुदरेद् भुवम।८९। मातरं स्वातरघेव खय्तूध् खरं सुताम्। जामातरं तथा भृत्यमुहरेनरिखितं नरः ॥2२। दूत्येवं कथितं विप्र श्रीअप्यपरितव्रतम्।
Page 316
अशवेवर्संपुराने २७१.
सुखद मोचदं सारमपरं कथयामि ते । ८३: दति तीम्रह्मवेवस्तें महापुराणे नारायपनारदसवाढे एकाद्मीव्रतनिरूपणं नाम
श्रीनारायण उवाच।
मृशु मारट वष्यामि श्रीक्वष्णचरितं पुनः। गोपीमां वस्त्रहरणं वरदानं मनीषितम ९। केमन्त प्रथमे मासि गोपिका: काममोहिताः । कत्वा हविष्य' भक्त्या च यावव्ासं सुसंयुता: ।। २ ॥ जात्वा सूर्यमुतातीरे पावतों वालुकामयीम्। कत्वावाह्य व मन्तेष पूजां कुर्वन्ति नित्यभः ॥३॥ चन्दनागुरुकस्तूरीकुङ्ुमेख मनोहरैः। नानाप्रकारयुष्पेस मात्यैबहुविधेरपि॥ ४ । धूपेर्दीपेय नैवे देरवखतैर्ना माफलैम मे ।
वं देवि जगतां मातः स्टिस्थित्वन्तकारिि। नन्दगोपसुतं कान्तमस्भ्यं देहि सुब्रते । ६ । मन्सेपनिम देवेभीपरिदवारं विधाय च। ततः छत्वा तु संकस्प पूजयन्मूलमन्त्रतः ॥।
Page 317
वीअ्णाननसचम्।
मन्तसु सामवेदोकोयातयाम: सवीनकः। शीं श्रीदुर्गाये सवेविभ्रविनाशिन्ये नम इति ।८ । पुष्म मात्यक नैवेद भूय दीप तर्थांशुकम्। मन्लेपानेन तो भत्वा दटुः सर्वा मुदान्विता: ।2॥ प्रवालमालया भत्या चेमं मन्त सहस्रधा। नयं छत्वा व सुता च प्रयेमु: मिरसा भुवि॥ १० । सवेमफलमङ्त्वे सर्वकामप्रदे शिवै। देह्ि मे वाष्छित देवि नजसे भङ्रप्रिये ॥ ११ ॥ इत्युका व नमस्कार ऊत्वा दृ्ख्वा व दचिषाम्। मवेद्यानि व सर्वाणि ब्राह्मशैभ्यो बमुर्गुहम्। १२। श्ीनारायण उवाच। स्तवराजं शृणु मुने तुष्टुवर्येन पार्वतीम्। भत्या गोपाङ्ना: सर्वा: सर्वाभीष्टफलप्रदाम्॥ १२म जगत्येकार्णवे घीरे चन्द्रसर्थविवर्जिते। पच्जनाकरितोयेन संमुते च पराचर। १४। इत्त पुरा ब्रम्मेणे क बरिगा जलभायिना। तसे दत्वा सर्वमिट निटा भेजे जगत्पति: ।९६ । माभिपद्च जगत्सषा मतुमा केटमेन र। पीड़ितः परितृष्टाव भूलप्रजतिमीखरीम् । १६ । भो वमी अयदु्गाये। ब्रभीसच। दुर्गें थिवेडमये माये नारयणि समातैनि। नये मे मङलं देषि नमरते स्वमफसे ॥१७ ॥ वैत्यनाथार्थवचनी दकार: परिकीर्तितः ।
Page 318
२०६
उकारो विघ्रनाथार्थवाचको वेदसभ्तः ॥ १८। रेफो रोगघ्रवचनी गय्य पापघ्रवाचक:। भयशव प्रवचनसाकार: परिकीर्तितः ।१८। समृत्युक्तिस्मरणाद्यस्या एते नश्यन्सि निव्चितम्। अता दुर्गा हरे: अक्रिर्हरिया परिकीर्तिता।२०॥ विपत्तिवाचको दुर्गवाकारो नाथवाचक:। दगं नश्यति या नित्य सा दुर्गा परिकीर्तिता । २१। दुर्गी देत्येन्ट्रवचमोऽप्याकारी नाथवाचक:। तं ननाश पुरा तेन बुधेदुर्गा प्रकीर्तिता । २२। यश्च कल्याणवचन इकारोत्क्वष्टवाचक: । समूहवाचकसैव वाकारो दाळवाचक: । २२। श्रेय:रंघीत्कष्टदावी शिवा तेन प्रकीर्तिता। शिवराभ्िर्मूर्ततिमती बिवा तेन प्रकःतिता॥ २४। थिवो कि मोच्षवचनसाकारो दाळनचकः। खयं निर्वागदाी या सा भिवा परिकीतिता ।२५॥ अ्रभयो भयनायोक्तसाकारी दाळवाचक:। प्रददात्यभयं सदः साभया परिकीर्तिता ॥२६॥ राजश्रीवचनी माच यास प्रापमवाचक:। तां प्रापयति या सदय: सा माया परिकीर्तिता ॥२०। माथ्च मोचार्थवचनो यास प्रापगवाचक:। तं प्रापयति या नित्य सा माया परिकीर्तिता ॥२८॥ नारायणार्धाङ्गभूता तेन तुख्ा व तेजसा। तदा तस्व शरीरस्या तेन नारावण्ी सम्र ता । २ 2 । निर्गुषस्य च नितमस वाचकय सनातनः ।
Page 319
२०म. 1 श्रील यननवरम्।
सदा मित्या निर्गषा या कीर्सिता सा सनातनी ॥३०: जय: कत्याणवचनी याकारी दाळवाचकः । जयं ददाति या मित्य सा जया परिकीर्तिता ॥३११ सर्वमङ्गलशब्दस् संपूर्णेशर्य्यवाचक:। प्रकारो दाळवचनस्तहात्री सवेमङ्गला । ३२ ॥ नामाष्टकमिदं सारं नामार्थसहसंयुतम्। नारायणेन यदसतं ब्रश्मणे नाभिपङ्जे । ३२॥ तस्म द्त्वा निद्रितव बभूव जगतां पतिः। मधुकेटभी दुर्गान्ती ब्रद्माएं हन्तुमुद्यतौ॥ ३४ । स्तोत पानेन स ब्रक्मा सुतिं नत्वा चकार ह। साचात् सुता तदा दुर्गा ब्रह्मणे कवचं ददौ ॥ ३५ ॥ श्रीम्कण कवचं दिव्यं स्वरक्षणनामकम् । दख्वा तस्म महामाया सान्तर्धानं चकार ह।३६। स्तोव कुर्वन्ति निद्रास् संरच् कवचेन वे। निद्रानुग्रहतः सदः स्तोवस्यव प्रभावतः ॥३७॥ तवाजगाम भगवान् सृषरूपी जनार्दनः । मत्या च दुर्गया साधें भङ्करस्य जयाय च॥। ३८॥ सरथं शङुरं मूधि ऊत्वा च निर्भयं ददी। अ्रत्यूध्व प्रापयामास जया तत्म जयं ददी ।३ ॥ स्तोवस्य व प्रभावेन संग्राप्य कवचं विधि: । वरज् कवचं प्राप्य निर्भयं प्राप निश्ितम् । ४०। ब्रद्मा ददी महेशाय स्तोतन्च चवचं वरम्। विपुरस्य व संगामे सरये पतिते हरी । ४१ ॥ ब्रम्मास्न्न ग्टहीला स सनिद्रं श्रीहरिं सारन्।
Page 320
३०८ [२७प्र
स्तोवन्न कवचं प्राप्य जवान ब्रिपुरं हर: ।४२ : स्तोत पानेन ता दुर्गा कल्वा गोपालिका: सुतिम्। लैभिरे ब्ीहरिं कान्स स्तोतस्यास्य प्रभावतः ॥ ४२ । गोपकन्यार्ञतं सतोत्र® सर्वमङ्गलनामकम्। वाष्कितार्थप्रदं सद: सवविन्नविाशनम्।। ४४ H विसन्ध्य यः पठेव्नित्य भत्तियुत्तस मानवः। पेवो वा वैष्वी वाषि भातो दुर्गात् प्रमुच्यते।४५। राजद्वारे शमशाने च दावाम्नी प्रागासङ्कटे। हिंस्रजन्तुभयग्रस्तो मग्न: पोते महार्णवे । ४६। अत्र ग्रस्ते च संग्रामे कारागारे विषद्गत। .
गुरुथापे ब्रह्मथापे बन्धुभेदे च दुस्तरे॥ ४७ ॥ स्थानभ्ष्ट धनसष्ट जातिभ्ष्ट शुचान्विते। पतिभेदे पुत्रभेदे खलसर्पविषान्विते ।४८। स्तोत्रसमरणमात्रय सद्यो सुच्येत निर्भय:। वाव्कितं लभते सद्य: सर्वेशर्य्मनुत्तमम्॥ ४८। दूहलोके हरेभति दढ़ाञ् सततं स्पा तिम्। प्रन्त दास्यक् लभते पार्वत्याय् प्रसादतः । ५०॥ दूति श्रीब्रह्मवैवसें महापुराण श्रीक्वष्णजनाखसडे गोपकन्याऊकतं सर्वमद्लस्तोत्र समाप्रम्।
श्रनेम स्तवराजेन सुष्टबुनित्यमीखरीम्। प्रशेभु: परया भत्या यावभासं व्रजाङ्गना: ।५१॥ एवं पूर्णें च मासे व समाप्तिदिवसे तथा। खामुं प्रजग्म र्गोप्यध् वस्त्राखाधाय तस्तटे । ५२ २
Page 321
३०८
नानाविधानि द्रव्याषि रत्मूख्यानि नारद। पीतलोहितशक्कानि चारुषि मि्तितानि च ।५ ३। तीरावृतान्यसंख्यानि तेश्व तीरं सुथोभनम्। चन्टनागुरुकस्तूरीवायुना सुरभीक्वतम् ॥५४॥ नेवेदै् बद्दुविधे: कालदेशोद्गवेः फलैः। धूपैः प्रटीपैः सिन्टूरै: कुद्ुमेश्च विराजितम । ५५॥ अले क्रीड़ोन् खा गोप्यो बभूव: कौतुकेन च। नग्ना: क्रीड़ाभिरासत्ता: त्ोकष्ार्पितमानसा: ।५६। दृष्टा अवष्पय वस्तागि द्रय्यागि विविधानि य। वासांस्याढाय वस्तूनि चखाद शिशुभिः सद। ५०। गत्वा द्ररव गोपालास्तस्थ: सर्वे मुदान्विताः । वस्त्राणि पुन्नीक्वत्यादी ऊचु: स्कन्ध 5तिलीलुपा: ।५८॥ श्रीदामा च सुदामा च वसुदामा तथेव च। सुबलच सुपाश त् शुभाङ्ग: सुन्टरस्तथा ॥ ५८ सन्द्रभामो वीरभान: सूर्य्यभानस्तथेव च। वसुभानी रब्भानो गोपाला द्वादथ समृताः ॥ ६०॥ स्वश्चष्णो बलदेवस प्रधामास चतुर्दश। गोपा हरिवयस्यास्थ कोटिथ: कोटिथो मुने। ६?॥ वस्ताख्ादाय ते सर्वे तस्थ रेकत दूरतः। शतथः पुन्िकास्तत्न स्थापयामासुरुन्म खा: । ६२। किश्चिदस्त्रं समादाय कत्वा च पुन्त्िकां सुदा। समार्ह्य कदम्बाग्रमुवाच गोपिकां हरिः ॥ ६२॥ श्रीक्वष्ण उवाच। भीं भी मोपालिका: सर्वा विनष्ट व्रतकमपि।
Page 322
२१० अमवेव तंपुरा दे
ऊत्वा विधानं महाका मुत्वा कीड़त मनधात् ।६४। सङस्थिते वरताहें प मासे मङ्गलकर्मपि। यूयं नम्माः कथं ताये व्रताङ्गहानिकारिका: ।६५। परिधेयानि वासांसि पुष्पमात्यानि यानि च। व्रतार्दाषि च वस्तूनि केन नीतानि वोडधुना ।६६। व्रतें तु नम्ना यासत्राति तां रुष्टी वरुण: खयम्। वरुणानुचरा वाससक्रवसुविनिद्तिम॥ ६७। कधं याम्यथ नग्नास व्रतस्य किं भविषति। व्रतारा्या कथं सा च वस्तूननि किं न रघात ॥{5। चिन्तां कुरुत तां पूज्यां तुष्टाव बलिरीखरीम्। युषाकमीटृभी देवी न शक्का वस्तुरक्षणे। ६ट।। कथं व्रतफलं सा वो दातुं शक्ता सुरेखरी। फलं प्रदातं या पता सा शक्ा सवकमयि ॥.। श्राऊ्मष्सस्य वच: शुत्वा चिन्तामापुव जस्त्रियः । दट्टृशर्यमुनातीरं वस्त्रवसतुविदीनकम्॥ ७१॥ चक्रविषादं तोये प नम्नास्ता रुकदुर्भ थ्रम। क गतानि घ वस्ताणि वस्तूनीत्यूपुरत् न: । ७२। कत्वा विषादं तव व तमूचुर्गोपकन्यकाः। पुटान्तरलियुता: सर्वा भत्या विनयपूर्वकम् ॥ ७३ ॥ गोपालिका अचुः। परिधेयानि वस्ताणि क्रिंकरीणां सदीखर। निबोधयाम्ानमेव सभे कर्त त्वमईसि ॥७४ । व्रतार्हाषि च वस्तूनि देवखानि व सामपतम्। पट्सानि नोचितानि महीतं वेटवविहद । ०४ ।
Page 323
श्रीळणाजभसक्म् ३११ .-- 7
टेहि धौतानि छत्वा व करिषयामी व्रतं वयम्। वस्तुनान्य न गोविन्द वस्तूनां भच्तरं कुरु। ७६। एतस्मिखन्तरे तत्र श्ीदामा वस्त्रपुन्निकाम्। दर्भयित्वा च ता: सर्वा दूरं दुद्राव तत्पुरः ॥६७॥ दष्टा सवस्तं गोपालं सर्वासामीखरी परा। सर्वा वयस्वासोवाच कोपयुत्ता जलप्न ता॥०८॥ श्रीराधिकीवाच। हे सुशीले पथिकले है चन्द्रमुखि माधवि। कदम्बमाले हे कुन्ति यमुने सर्वमङ्गले। ६८ । हे पद्रमुखि साविति पारिजात व जाऊ्कवि। सुषामुखि शभे पद्मे हे गौरि हे स्वयंप्रभे । ८० ॥ कालिके कमले दुर्गे है सरखति भारतत। अपूर्णे रति हे गड्गे चाम्बिके सति सुन्दरि। ८१। कप्सप्रिये मधुमति चम्पे चन्दननन्दिनि। यूयं सर्वाः समुत्याय बध्वानयत वछभम् । ८२॥ सर्वा राधाच्रया तूणें समुत्याय जलात् क्रधा। प्रजग्म र्गोपिका नग्ना योनिमाच्छाद पायिना ॥८३। एतासां सहचारिखो गोप्यस्त सें सहस्रथः। प्रजग्मुस्त न रूपेय कोपादारतलोचना: ॥ ८४॥ वेगेन दुद्ठवुः सर्वाः श्रीदामानस्य बालिका:। वेगेन च प्रधावन्तं विभ्नन्तं वस्त्रपुन्त्निकाम् ॥ ८५। नगाम यीघ्र वीदामा यत गोपा: सहांशुका:।
वस्तचोरांय गोपांस वेष्ठयामासुराळ ताः।
Page 324
व्रडकवत्त पुराये [२७प्र
भिया प्रदुद्गुवर्बाला यत्र कणण: सहांशुक: ।८। श्रोक्कष्ण सहितान् बालान् वरयामासुराश घ। गोपिकानां भिया गोपा दर्दुरवस्त्राणि माधवम् ।८८। माधवः स्थापयामास स्कन्धे स्कन्धे तरोस्तथा। कटम्बवत्तः शुशुभे वस्तैर्नानाविधेरपि॥ ८2॥ वस्ताणां पुच्तिका: सर्वा: स्कन्धेषु विनिधाय च। उवाच गोपिका: कृष्ण: परिहासपरं वचः ॥ ८० । श्रीक्वणण सवाच। भी भो गोपालिका नग्ना दूदानों किं करिष्यथ। वस्त्रयाचूचां प्रकतुख्च कुरुताश पुटाष्तलिम् ।1 गत्वा वदत युष्माकमीखरीमथ राधिकाम्। करोतु गौघ्रं वस्त्ाणि याषचां ऊवत्वा पुटास्त्रलिम् ।२ श्रन्ययाहं न दास्यामि युषभ्यमंशकानि च। युष्ाकमीखरी राधा किं करिष्यति मेऽघुना । ८३॥ व्रताराध्या च या देवी सा वा मे किं कस्ष्यत। दूत्य वं कथितं सवें स्रूत ययञ्च राधिकाम् । ८४ । श्रीक्वष्णवचनं सुव्ा ता: मर्वा गोपकन्यकाः। वीष्य ोचनकीणोन प्रजग्म राधिकान्तिकम् । ट:५ ॥ चक्रुर्निवेदनं गत्वा यदुवाच हरि: खयम् । मुत्वा जहास सा राधा बभूव कामपीड़िता। ८६ ॥ सुत्वा तासाच्च वचनं पुलकाच्चितविग्रहा। न नगाम हरे: स्थानं व्रीड़या सम्तिता सती # 20॥ जले योगासनं ऊत्वा दध्यी कणापदामजम्। व्रच्मेमानन्तु धर्मायां वन्दामीपितदं परम्।। 2८॥
Page 325
२७ऋ्र० ] ३१३
सारं सारं पदाभ्रोजं साशुसम्पूर्णलोचना। भावातिरेकावारेशन्तुष्टाव निर्गुण परम्।। 2 ।।
राधिकीवाच।
गोलोकनाथ गोपीय मदीथ प्रायावल्ञभ। है दीनबन्धो दीनेश सर्वेश्वर नमोऽस् ते॥ १००१ गोपेश गोसमूहेश यथोदानन्दवर्धन। नन्दाव्षज सदानन्द नित्यानन्द नमोडसतु ते ॥१०१ ॥ शतमन्योर्मन्युभग्न ब्रह्मदर्पविनाथक। कालीयदमन प्रासनाथ कृष्ण नमोऽसु ते॥ १०२ शिवानन्तं श ब्रह्मश ब्राह्मणेभ परात्पर। ब्रह्मसरूप ब्रह्मन्न ब्रह्मवीज नमोडसु ते ॥१०३॥ चराचरतरोर्वीज गुणातीत गुगात्क। गुणवीज गुणाधार गुणीश्वर नमोडस ते॥ १०४ ५ अणिमाटिकसिदीथ सिद्धेसिडिस्वरूपक। तपस्तपस्विन्तपसां वीजरूप नमोडम ते ॥ १०५। यदनिर्वचनीयक्च वस्तुनिर्वचनीयकम्। तत्स्वरूप तयार्वीज सर्ववीज नमोसु ते । १०६। श्रहं सरखती लक्ष्मीदुगा गङ्गा स्ुतिप्रस्ः। वस्य पादार्चनान्रित्यं पूज्या तस्मै नमो नमः ॥१०० स्र्शन यस्य भत्यानां ध्यानेन च दिवानिभम। पवित्ाषि च तीर्थानि तस्म भगवते नमः॥ १०८: दूत्य वमुक्का मा देवी जले संन्यस्य विग्रहम्। सन: प्रायांस श्रीऊ्षे तथ्थी स्थाएसमा सती ।१०८: 5-२9
Page 326
२१४ [२७प०
राधामतं हरे: स्तोत् विसनध्य यः पठेवरः। रिभकित्ज दास्यक्य लभेद्राधागतिं ध्रुवम् ॥ ११० ॥ विपत्ती यः पठेद्धत्या सदयः सम्प्त्तिमाप्रुयात्। चिरकालगतं द्रव्य हृतं नष्टच्व लभ्यते । १११॥ बन्धुष्टद्धिर्भवित्तस्य प्रसम्नं मानसं परम्। चिन्ताग्रस्तः पठेद्वत्या परां निव्न तिमाप् यात् ॥१२२: पतिभेदे पुत्रभेदे मित्रमेटे च सङ्ठटे। मासं भत्न्या वदि पठेतद्यः स दर्भनं लभेत् ॥११२। भत्त्या कुमारी स्तोवज् मृणुयाद्वत्सरं यदि। श्रीक्वण्णसट्टगं कान्तं गुरवन्त लभेद् ध्रवम् ॥११४॥ इूति श्रीब्रह्मवैवत्ते महापुरामे श्रीक्कणाजनखरडे राधाऊृतं श्रीक्सस्तीत्र समाप्रम्।
जलस्था राधिका ध्याला श्रीक्वणणचरणास् जम्। स्ुत्वैवञ्जत्तुरुन्मीत्य दृष्टा कृप्पसवं जगत् ॥ ११५॥ ददर्भ यमुनातीरं वस्तद्रव्यमयं मुने। दृष्टा तन्द्राथवा खप्नमति मेने च राधिका॥ ११६॥ यत्र सथाने वदाधारे यट् ट्रव्यं संस्थितं पुरा। वस्तेव्न सहहितं सवें ततरापुर्गोपकन्यक्काः ॥ ११७॥ जलादुत्थाय ता: सर्वा व्रतं क्वत्वा मनीषितम्। संप्राप्य च वरं देव्यस्ताः सर्वा: खालयं ययुः ॥११८॥
नारद उवाच। प्रतस्य किं विधानज्ज किं नाम किं फलं प्रभो। कानि द्रव्याषि देयानि का देया तव दचिषा ॥११८।
Page 327
३१४ : -
व्रतान्त किं रहस्यष्न बभूव सुमनोहरम्। व्यासं ऊत्वा महाभाग वद नारायणों कथाम् ॥१२०॥
सूत उवाच।
नारदस्य वचः ुत्वा प्रहस्य मुनिपुङ्गवः। कथां कथितुमरिभे कवीन्द्राणां गुरोगुंरु: । १२१॥ नारायय पवाच। सवें व्रतविधानञ्न मत्ती वत् निभामय। ख्यातं गौरीव्रतं नाम मार्गे मासि ऊतं स्त्रिया ।१२२ पंसाञ् धर्मकामाथमीत्तदं कप्पभत्िदम्। दैशभेटे प्रसिदञ्ज व्रतं पौर्वापरं स्मृतम् ॥ १२२॥ कामदं कासुकानाज् फलं कान्तनिमित्तकम्। उपोष् पूर्वदिवसे वस्त्रं प्रचाव्य संयता । १२४॥ प्रातश्न मार्गसंक्रान्त्यां भत्या गत्वा सरित्तटम्। छत्वा धोते च खात्वा च नानाद्रव्येप कन्यका ॥१२५॥ टेवषट्कच्च सम्पूज्य कत्वा चावाहनं घटे। गणेभञ्ज दिनेभक्ष वष्टि नारायणं शिवम् ॥ १२६॥ दुगीं पज्नोपचारैख् सम्पूज्य व्रतमारभेत्। घटाध: पिण्डिकां कवत्वा चतुरखां सुविस्तृताम्। चन्दनागुरुकस्तूरीकुङ्गुमैख्व सुसंस्कृताम्। १२७॥ निर्माय वालुकानान्न दुर्गीं दशभुजां पराम्। षटत्वा कपाले सिन्दूरं तदधशन्दनेन्दुकम्॥ १२८॥ तां ध्यात्वावाहयेद्दे वीं ततो भूत्वा पुटान्तलिः। दमं मन्त्रं पठिलादौ ततः पूजां समारभेत्॥ १२६ ॥
Page 328
२१६ [२७प
है गोरि शङ्रार्धाद्गि यथा त्व शङ्गरप्रिया। तथा मां कुरु कस्यायि कान्तकान्तां सुदुर्लभाम् ॥१२०॥ इमं मन्त' पठित्ा तु ध्यायेहवों जगन्सूम्। ध्यानं तक्ामवेदोक् निगूढ़ सर्वकामदम्॥१३१॥ ऋृशु नारद वच्यामि मुनीन्द्रााज्च टुर्लभम्। ध्यायन्त्यनेन सिद्धाख् दुगां दुर्गतिनाभिनीम्॥ १३२॥ पिवां शिवप्रियां शेवां मिववचःस्वलास्थताम्। द्वेपडास्यप्रसवास्यां सुप्रतिष्ठां सुलोचनाम्। १३२॥ नवयौवनसम्पवा रस्नाभर ाभूषिताम्। रत्नकङगण् केयूररतनू पुरभृ षिताम् ॥ १३४॥ रत्नकुणडलयुग्मेन गएडस्थलविराजिताम्। मालतीमात्यसंसक्तकवरीं भ्मरन्विताम् ।१२५॥ सिन्दूरतिलकं चारु कस्तूरीबिन्दुना सह। वा्टिशुद्धांशुकां रत्नकिरीटां सुमनोहराम्॥ १२६॥
पारिजातप्रसूनानां मालाजालातुल्बिताम् ॥१३७। सुपीनकठिनयीणों विभ्वतीज सनानताम्। नवयोवनभारोघादीषन्रम्रां मनोहराम् ॥ १३८ ॥ व्रद्मादिभिस्तूयमानां सूर्य्यकोटिसमप्रभाम् ।
मुक्तापङ किविनिन्य कदन्तराजिविराजिताम्। मुक्तिकामप्रदा देवीं शरञ्चन्द्रमुखौं भजे ॥ १४० ॥ ध्यात्वैवं मस्तके पुष्प विन्यस्य च व्रती मुदा। पुष्प गटहीला भत्या च पुनर्ध्यात्वा च पूजयेत् ॥१४१ ॥
Page 329
१७त्र० ] श्रीक्मष्ण जन्मखणडम्।
दच्वा षोड़शोपचारान् प्रहृष्ट तत्र नित्यभः। पूर्वोत्तोनंव मन्त्रेग मुदा भक्त्ा व्रते व्ती । १४२॥ पूर्वोक्त नेव स्तोत्र या सतुत्वा च प्रणमेत्तदा। कत्वा प्रणामं भत्या व संयतः शृखुयात्कधाम् ॥१४२।
नारद उवाच। व्रतं व्रतविधानत् फलञ्न सतोवमद्ग तम्। अधुना श्रोतुमिच्छामि गोरीव्रतकथां शुभाम् :१४४। व्रतं केन कवतं पूर्वे भूमी केन प्रकाशितम् । एत्वें सुविस्तार्थ्य व्रतसन्देहमञ्जन ॥१४५ ॥ श्ीनारायण उवाच। कशध्वजस्य हि सुता नाम्ना वेदवती सती। तया कतं व्रतमिदं महातीर्थे च पुष्करे॥ १४६॥ समाप्तिदिवसे साक्षाज्वभूव जगदम्बिका। वोगिनोलच्षसंयुत्ता सूव्यकाटिसमप्रभा॥१४७॥ भातकुम्भविनिर्मापरथस्बा परमेखरी। ईंषहास्यप्रसन्नास्या तामुवाच सुसंयताम्॥ १४८ ॥ पार्वत्युवाच। हं वे दवति भट्टन्ते वरं हर यथेभितम्। तव व्रतन तुष्टाहन्तुभ्य दाद्यामि वाष्कितम्॥ १४2 । पार्वतीवचनं शुवा हद्टा ता हष्टमानसाम्। भठाव्तातयुता साध्वो प्रयाम्यीवाच नारद ॥ १५० ॥ वेदवत्युवाच। देवि नारायणं कान्त महं देहि मनीषितम् । अरंजन्य्त्िन् सह्ा नासिति दढ़ां भक्तित्व ततपदे ॥१५।।
Page 330
३१८ [२७श
गुत्वा वेदवतीवाक्य प्रहस्य जगदम्बिका। अवरुह्य रथान्तूमं तामुवाच हरिप्रियाम्: १५२॥ पार्वत्युवाच। ज्ञातं सवें जगन्मातस्त्वच्च लक्ष्मीः म्वयं सती। भारतं पादरजसा पूतं कर्तु समागता । १५२। ववत्पादरजसा साध्वी सद्यः पूता वसुन्धरा। निखिलानि च तीर्यानि पूतानि परमेखरि ॥ १५४ । व्रतन्त लोकशिचार्थ तपसर तपखिवनि। नारायगम्य कान्ता लं मिया जन्मनि नव्मनि ॥१५५।। भारावतरणे विष्ुर्वसुधामागमिर्ष्यात। रमो दाशरथि: पूणः कर्तु दस्यविनिग्रहम्॥ १५६ । ब्रह्मथापाच्च च्तयोर्मोत्तसाय च भक्तवोः । अयाध्ायाव त्रेतायामाविर्भावी हरवप॥ १५७॥ त्वभव सिथिलां गच्क विधाय शिशुविग्रहम। त्वामिगां प्राप्य जनकोऽप्ययोनिसस्भवां सुताम् ।१५८॥ पालविप्यति यत्नेन सीता त््न भविषास। गत्वा रामोऽपि मिधिलां लां विदाहं कषति ॥१५८ नावायगस्य कान्ता त्वं कल्पे कब्े भविष्यसि। दन्य का तां ममालिद्व पावती सवालवं ययी ॥१६०! गल्वा सा मिथिलां साध्ी शिशुरूपं विधाय थ। लाङ़गलस्य च रेखायां सुखात्तत्ी च मायया ।१६१। विलोक जनकस्ताक्ष नग्नां सुद्रितलांचलाम्। तथतकाययनवणच् कदत्तीं तेजमाविविताम् । १६२ । दृष्टा ताच एहीला च कला बर्पास नारद।
Page 331
२७भ्र० ] श्रीक्कष्ण अननखणडम्। २१८
गच्कन्त प्रति तत्रव वाग् बभूवाशरीरियी। १६३। अयोनिसभभवां कन्यां कमलाग्रहणं कुरु। नारायमास्ते जामाता भवितेत्व वमेव च ॥१६४। सुत्वा तदा देववाणीं ग्टहीत्वा कन्यकामृषिः । गत्वा ददी खकान्ताये पालनाय मुदान्वित: ।१६५। सा लव्धयोवना प्राप रामं दाथरथिं सती। व्रतस्यास्य प्रभावन कान्त त्रिजगतां पतिम् ॥१६६। प्रकाशितं वश्िष्ठन पृथिव्यां भक्तिभावतः । राधा कत्वा व्रतममिदं श्रीऊ्णप्राणवल्लभम् ॥१६६।। गोपाङ्गनास तं प्रापुत्र तस्यास्य प्रभावतः । दूत्येवं कथिता विप्र कथा गौरीव्रतस्य च ॥१६८। भारते च व्रतमिदं या करीति कुमारिका। स्ामिनं ऊवष्णतुत्वयञ्ज सा प्राप्तीति न संभय: । १६८। दूति गोरीव्रतकथा समाप्ता। श्रीनारायग उवाच। एवं व्रतच्व चक्रुस्ता वावन्मासञ्च गापिका: । पूर्वस्तोत्या तां देवीं तुष्टवुश्च दिने दिने॥ १७० ॥ समाप्तिदिवसे गोप्यो व्रतं कलवा मुदान्विताः । करवश्ाखींतस्तोव य तुष्टवुः परमेखरीम्॥ १७१॥ येन स्तोतण तां सुख्ा सीता सत्यपरापगा। सद: संप्राप कान्तज्ज रामं राजीवलोचनम् ॥१७२। जानक्युवाच। पत्िस्वरुपे सर्वेंपां सर्वाधारे गुणाव्ये। सदा पङ्गरयुते च पतिं देहि नमीसतु ते ६१श१ ।
Page 332
२२० म भवेवतंपुराणे [२७स.
सष्टिस्थित्यन्तवीजानां वीजरूपे नमोऽसु ते । १७४ । है गौरि पतिममन्रे पतिव्रतपरायणे। पतिव्रते पतिरते पतिं देहि नमोडसु ते ॥ १७५ ॥ सवमङ्गलमङ्गल्य सवमङ्गलसंयुते। सवमङ्गलवीजे च नमस्ते सवमङ्गले। १७६। सवेप्रिये सर्ववीजे सर्वाशुभविनाभिनि। सर्वेशे सवेजनके नमस्ते शङगरपप्रिये। १॥ परमात्मस्वरूपे च नित्यरूपे सनातनि। साकारे च निराकारे सवरूपे नमोऽसु ते ॥ १७८॥ तुत्तृषा क्का दया श्रद्ा निद्रा तन्द्रा स्मृतिः चमा। एतास्तवकला: सर्वा नारायणि नमोऽसु ते॥१७८॥
एतास्तव कला: सर्वाः सवरूपे नमोऽसु ते ॥ १८०॥ दष्टाटृष्टखरूपे च तयोर्वीजफलप्रढे। सर्वानिर्वचनीये च महामाये नमोऽसु ते। १८१। शिवे शङ्गरसौभाग्ययुत् सौभाग्यदायिनि। हरिं कान्तक्व सौभाग्यं देहि देवि नमोऽसु ते ।१८२। सोव पानेन या: सुता समाप्तिदिवसे भिवाम्। नमन्ति परया भत्त्या ता लभन्ति इरि पतिम् ॥१८३M दह कान्तसुखं भुक्का पतिं प्राप्य परात्परम्। दिव्यं स्यन्दनमारुह्य यात्यन्ते ऊप्सन्निधधिम् ॥१८४। इूति श्रीब्रह्मवैवत्तें महापुराणे श्ीक्षानमखय राधाऊवतं पावतीसतोत' समाप्रम्।
Page 333
२७ त्र० ] श्रीक्वणाजमखसडम्। ३२१
समाप्तिदिवसे राधा गोपीभि: सह संयुता। देवों प्रथम्य सुवा च त्रतं पूगेच्चकार ह। १८५् । गोसहस्र ब्राल्मगाय सुवर्णशतकं मुदा। विप्राय दच्िणां दत्त्वा खग्टहं गन्तुसुद्यता: ॥ १८६॥ ब्राह्मणानां सहस्त्रव्न भोजयामास सादरम्। वाद्यानि वादयामास भित्ुकाय धनं ददी ॥१८७॥ एतस्मिवन्तरे तत् दुर्गा दुर्गतिनाथिनी। आविर्बभूव गगनाळवलन्ती ब्रह्मतेजता॥ १८८॥ ईषद्वास्यप्रसवास्या योगिनीभतसंयुता। सिंहस्या च दशभुजा रतालङ्गारभूषिता। १८८।
अवरुह्य रथा्तूर्णमालिद्योरसि राधिकाम् ॥ १८० ॥ दृष्टा गोपाङ्गना देवीं प्रणोमुख्न मुदान्विता:। आभिषं युयुजे दुर्गा वाळ्कासिद्विर्भविर्थ्यति॥ १८१ गोपिकाभ्यो वरं दच्वा ता: सभ्भाष्य च सादरम्। उवाच राधिकां दुर्गा स्पेराननसरोरहा॥ १८२ ॥ पार्वत्युवाच। राधे सर्वेश्वरव्राणाद्धिके नगदम्बिके। व्रतन्त लोकशिचारथे मायामानुषरुपिणी। १८३।। गोलोकनार्थ गोलोकं श्रीथेलं गिरिजातटम्। श्ररीरासमएडलं दिव्य' हन्दावनमनोहरम् । १८४ ।। चरितं रतिचीरस्य स्त्रीयां मानसहारकम्। विदुष: कामश्रास्त्रागां किश्षित् सरसि सुन्दरि।१८५॥ श्रीक्ष्णार्धांङ्गसन्भ ता अषातुख्या च तेजसा।
Page 334
३२२ मममवैवर्सपुराणे
नवांभकलया देव्य: कथं त्वं मानुषी सती ॥१९६॥ भवती च हरे: प्राणा भवत्यात् इरिः खयम्। वेटे नाप्ति इ्योर्भेद: कथं त्वं मानुषी सती॥ १८६ ॥ षष्टिवर्षसहस्त्राणि ब्रझ्मा तव्वा तप: पुरा । न ते ददर्शं पाढाअं कथं तं मामुषी सती। १८८॥ कवष्णान्नया च त्वं देवी गोपीरूपं विधाय च। आगतासि महीं शान्ते कथ त्वं मानुषी सती M१2८। सुयक्ी हि नृपश्रेष्ठी मनुवंभसमुद्गवः। तवत्तो जगाम गोलोकं कथ तं मानुषी सती ॥२००। विःसप्तक्वत्वो निर्भूपां चकार पृथिवीं भगु:। तव मन्त्रेग कवचात्कथं सं मानुषी सती॥ २०१॥ शङ्गरात्याप्य त्वन्नन्त्र सिद्धं क्वत्वा च पुष्करे। नधान कार्तवीर्य्यञ्ज कथं त्वं मानुषी सती॥२०२॥ बभष्न दर्पाहन्तस् गणेभस्य महात्मनः । तवस्तो नाम भघं चक्र कथं त्ं मानुषी सती। २०३॥ मय्युद्वतायां कोपेन भस्मसात्कतुमीख्रः। रर्चागत्य मत्पीत्या कथं व्वं मानुषी सती॥ २०४ ॥ कल्प कल्प तव पतिः ृष्णो जन्मनि जन्मनि। व्रतं लोकहितार्थाय जगन्नातसत्वया ऊतम् ॥२०५॥ अ्ही श्रीदामशापेन भारावतरणेन च। भूमो तवाधिष्ठानञ्ज कथं त्वं मानुषी सती॥ २०६॥ पयोनिसभ्भवा त्वक्ष जन्मसृत्यजरापहा। कलावतीसुता पुस्ा कथं त्ं मानुषी सती॥ २०७॥ विषु मासेष्वतीतेष मधुमासे मनोहरे।
Page 335
१७श्र. ] श्रीळप्पजनपएडम्। ३२२
नि्जने निर्मले रात्रो सुयोग्य रासमण्डले । २०८॥ सर्वाभिर्गोिकाभिन्न सारधे वन्दावने वमे। हर्षेष हरिया साधं क्रोड़ा ते भविता सति॥ २०८॥ विधावा लिखिता क्रीड़ा कल्पे कल्पे महीतले। तब चोहरिया साबें केन राधे निवार्यते॥ २१०॥ यथा सौभाव्ययुक्ताहं दरस्य बोह्ाँर्बाप्रये। तथा सौभाग्ययुक्ता त्व भव कष्णस्य सुन्दरि ॥२११॥ यथा सीरेषु धावत्यं यथा वड्री च दाह्िका। भुवि गन्धो जले शैत्यं तथा कष्णे स्थितिस्तव ॥ २१२॥ देवी वा मानुषी वापि गान्वर्वी राचसी तथा। त्वत्तः परा च सौभाग्या न भूता न भवि्ष्यत ६२१३। परात्मरी गुणातीती ब्रझ्मादीनाथ्ट वन्दितः । स्वयं क्वणणस्तवाधीनी महरेय भविषांत ॥ २१४॥ ब्रम्मानन्तशिवाराध्यो भविता लह्मः सति। व्यानासाध्यी दुराराध्यः सर्वेषामपि योगिनाम् ॥२१५। त्वञ्न भाग्यवती राधे स्त्रीजातिषु न ते परा। करशोनं साडे मथात् तं गोलीकच्च गमिष्यासि॥ २१६॥ द्ृत्युक्वा पावती सद्यस्तत्र वान्तर्द्धे मुने। साध गोपालिकाभिन्व रधिका गन्तुरुद्यता ।२१७। एतस्त्िनन्तर कवष्णो जगाम राधिकापुरः। राधा ददर् श्रीक्ृषणां किशोरं श्यामसुन्दरम्। २१८। पीतवस्त्रपरीधानं नानालङ्गारभूषितन्।
Page 336
३२४ ब शवेवर्तंपुराये [२०प्र०
चन्दनीचितसवाङ्ग शरत्यङ्गजलोचनम् । २२०॥ भरत्पार्वणचन्द्रास्यं सट्रतमुकुटोळ्ज्लम्। पक्कदाड़िमवीजाभ दथनं सुमनोहरम। २२१॥। विनोदमुरलीहस्तन्यस्तलीला स रोरुहम् । कोटिकन्दर्पलावखलीलाधाम मनोहरम् । २२₹॥ गुणातीतं सतूयमानं ब्रह्मानन्तशिवादिभि:। ब्रह्मस्रूपं ब्राह्मएं श्रुतिभिस्न निरूपितम् ॥२२२ अव्यक्तमच्षरं व्यत्ं ज्योतीरुपं सनातनम्। मङ्गत्यं मङ्गल्ताधारं मङ्गलं मङ्गलप्रद्म् ॥२२४॥ दष्टा तद्द्ग तं रूपं संभ्मात् प्रपनाम तभ्। तं दृष्टा मूर्च्छिता राधा कामबागाम्रपीड़िता।२२५। दथे दर्भ मुखाभ्ोजं सस्मिता वक्रलोचना। मुखमाच्छाटयामास व्रीड़या च पुनः पुनः ।२२६। दृष्टा हरिस्तामुवाच प्रसन्नवदनेत्षसः। गोपालिकासमूहानां सर्वेषां पुरतः स्थित: ।२२७। श्रीक्वष्ण उवाच। प्राणाधिके राधिके त्वं वरं वृष मनीषितम्। भो भी गोपालिका: सर्वा वरं वणुत वाब्कितम् ।२२८॥ कवषणस्य वचनं अुत्वा वरं वव्रे च राधिका। गोपालिकास प्रृष्टा: सर्वभः कल्यपादपम् ॥२२८। राध्रिकोवाच। त्वत्पादाज मन्मनोऽलि: सततं भ्रमतु प्रभो। पातु भकिरसं पद्मे मधुपच यथा मधु ॥ २३०॥ मदीयप्राणनाथस्व भव जन्मनि जननि।
Page 337
२०म. ] न्रीअयननवचम्। ३२५
लदीयचरपाभ्ीणे देडि भत्ति बुदुर्सभाम् ॥२२१। तब स्मृतौ गुखे चित्त' खप्न नाने दिवामियम्। भवेनिमम्न' सततमेतच्रम मनीषितम् । २२२। गोपासिका सपु:। यथा राधा तथा नय मायबन्धी दिवानियम। भविर्षास प्रायनाथी रचसि प्रतिवन्नि। २२२। प्ासाष् वचनं मुल्वा तथास्येवसुवाघ४। प्रसनवद्न: श्रीमान् वयोदानन्दवर्घन: । २२४ । क्रीड़ापन्र राषिकाये सहस्रदससंयुतम्। सलितां माखतीमाखां ददो प्रीत्या जगत्पति: ।२३५। मालासमूहं पुष्पाषि गोपीभ्यो गोपिकापति:। प्रहस्य परमप्रीत्या प्रददावित्युवाच ४। २२६। श्रीज्ञष उवाच। विष मासेष्वतीतेषु यूयं क्रीड़ां मया सह। रासमएडलरम्ये व वन्दारख करिष्यथ॥ २२७। यथाहत्त तथा यूर्य न हि भेद: स्ुतौ सुतः। प्राया प्रहस् धुष्ाकं यूयं प्राया मम प्रभो । २३८। व्रतं वो लोकरथाथे न हि खाघमिदं प्रिया: । सहागताय गोलोकाइमनस्च मया सह। २२८॥ गच्छत खालयं भोघ्र वोऽहं जयमनि लम्षनि। प्राथेभ्योऽपि गरीयस्यो यूयं मे नात्र संभय: ॥२४०। इत्युक्ता श्रीहरिस्तत्र तस्थो सूर्यमुतातटे। तखथ गोपालिका: सर्वा वीध्य अप्प पुमः पुनः ।२४१। सर्वाः प्रदृष्टवदना: सस्मिता वक्रकाचना:। b-२6
Page 338
१२६
प्रीत्या चसुखकोराभ्यां मुखचन्द्र पपुईरे:। २४२ । ताः शीघ्र प्रययुर्गेहं जयं दत्त्त्वा पुनः पुनः। हरिय भिशुभि: सारधं प्रसन्न: खालवं ययी ॥२४३। दृत्य वं कथितं सवें हरेस्वरितमङ्गलम् । गोपीनां वस्त्रहरणं सर्वलोकसुखावह्म् । २४४। द्ति त्ीब्रह्मवैवत्तें महापुराणे नारायपनारदसंवाढे श्रीक्कणा जन्म खराडे गोपिकावस्तहरयं नाम
नारद उवाच।
विषु मासेष्वतीतेषु तासाच्न हरिया सह। वद केन प्रकारेय बभूव तनुसङ्गम: । १ ॥ वृन्दावनं किंप्रकारं किंविधं रासमएडलम्। इरिरेकस्ताय बह्ढा: केन क्रीड़ा बभूव ह॥ २ ॥ कृतूहलं भवति में इदं श्रोतुं नवं नवम्। कथयख महाभाग पुसयम्पवमकीर्त्तन। ३। कथा पुराणसारायां रासयात्रा हरेरहो। हरिलीला: पृथिव्यान्तु सर्वाः सुतिमनोहराः ॥ ४ । सूत उवाच। नारदस्य वचः सुत्वा ऋषिर्नारावयः सयम्
Page 339
२भ०। शीज पाजमसकम्।
प्रहस्य सुप्रसवास्यः प्रवत्तुसुपचक्रमे।॥ श्रीनारायण उवाच। एकदा श्रोहरिरनत् वनं वृन्दावनं ययौ। शुभे शुत्ततयोदश्यां पूर्णे चन्द्रोदये मुने। ६ ॥ यू थि कामालती कुन्द माधवीपुष्पवायुना। वासितं कलनादेन मधुम्ावां मनोहरम् । ७ । नवपक्चवसंयुत्त पुंस्कोकितरुतसुतम्। नवलचरासवाससंयुत्त सुमनोहरम् ।८। चन्दनागुरुकस्तूरीकुङ्डुमेन सुवासितम्।
प्रसूनेश्वम्पकानान्न कस्तूरीचन्दनान्वितैः । रतियोग्यैविरचितैर्नानात्य: सुशोभितम् ॥१०॥ दीप्तं रत्प्रदीपैश्ष धूपेन सुरभीक्वतम्। नानापुष्प स रचितं मालाजालैर्विराजितम् ।११।। परितो वर्सुलाकारं तत्रेव रासमण्डलम्। चन्दनागुरुकस्तूरीकुङ्ुमेन सुसंसृतम् ॥ १२ ॥ पुष्पोद्याने: पुष्पितेख युत्त करीड़ासरोवरैः। हंसकारण्वाकीर्पेर्जलकुक्कट कूजितै: ॥१३॥ क्रीड़नीयैः सुन्दरेश सुरतत्रमहारिभिः। शुद्फ्फटिक संकाशतोयपूर्णे: सुनिर्मलैः ॥१४॥ दधिपूर्ण शुक्रधान्य जलैर्निमेव्वनीक्कतम्। रभास्तवसमूहेन सुन्दरेय सुशोभितम् १५॥ पासत्रपल्जवयुत न सूत्रबन्धेन चारुया। भूषितं मङलघटैः सिन्दूरचन्द्मान्वितीः। १६।
Page 340
३२८
स रासमचलं दट्टा जहास मसुसूदन: ॥ १६ ।
गोपीनां कामुबीनाज कामवर्धनवारपम्। १८। तचछुता राचिका सखो मुमोह मदनातुरा। बभूव स्वाणवहे हा ध्यानैकतानमानसा। १२। चषेन चेतनां प्राम्य पुनः शाव सा ध्निम्। उवास सा समुत्तस्ी समुदिग्ना पुनः पुनः ।२०॥ त्वक्ञा चावश्यकं वर्म निःससाराह तं स्टहात्। ययो तढ्नुसारेय प्रसमीच् चतुर्दिगम्। २१॥ ध्यायन्ती चरषायोजं तीछप्चस् महावनः। तेजसा च खोतवन्ती सद्रबसारभूवयैः ॥ २२ । वह्टिबभूव स्ताख्स्ता वरेष दतचेतना:। कुलधमे परत्व्य निःशड्ता: काममोडिता: ।२॥ तयसिंयडयख्ात ता: सथोसाद्य: सृताः। राधिकाया: प्रियतमा मोपीनां प्रवरा वयु: ।२४।। सासां पयासदुर्गोप्यस्तासां संख्यां निबोध मे। समावेशेन वयसा रूपेय व गुपेन च । २५। वयुः सुथीस्ासफ न सहस्रापि व बीड़भ। सयुखन्द्रमुखीप यातहसत्रापि क बोड़य। २६॥ पकादभसहसत्राधि माधव्यात्थस निर्यदु:। अम्मुः कदम्बमालात्य: सपस्ाधि बनोदय । २७। बयुः कुन्तीवयस्वाय सहस्रापि दम सृता:। पतुर्दम सपसाधि डुदुस्ता बसुनाशुगा: ।२=।
Page 341
गीऊ पानवसकम्।
जाऊवीसहचारिख: सहस्राणि यदुर्मन। यचुर्नव सहस्रापि पञ्रमुख्यात एव च । २८॥ सावित्रयास्य: पसदम सहसायि वयुत्र जात्। पीरिजातावयस्वाय सहस्राणि ययुर्द्श। ३ ॥ सयं प्रभानुगा: सप्त सहस्राणि ययुव्र जात्। यधु: सुधामुखीगोप्यः सहस्रापि पतुर्दथ । ११। शुभानुगा ययुर्गोप्यः सहस्त्रापि चतुर्दश। पझ्मामुगा ययुर्गोष्य: सहस्रापि चतुरदश ॥ २२॥ गोरी पग्मा वयुर्गोप्यः सहस्राणि चसुरद्य। य्युः सर्वमङ्गलात्य: महस्त्रागि च षोड़ग॥ २२॥ कालिकास्या ययुर्गोष्य: सहस्रापि च वोड़य। निययु: कमलात्यंक सहस्राणि त्रयोदय।। २४ । दुर्गानुगा ययुर्गोष्य: सहस्रामि च षोड़म। ययुः सरखतीपयातरस्तरायि तयोदभ। २५।
अपणीसहचारिएं: सहसाणि वतुर्द्य ॥ ३६॥ पतिपाडयस्थाय सहस्राणि ययुदश। गङ्गेावयस्या: पययुः सहस्रापि चतुदय ॥ ३७॥ प्रजग्मरग्निका पश्ात्यहस्रापि च षाड़म। सतीपच्चाव्ययुर्गोप्वः सहस्रापि बवोदश। ३*। नन्दिनीसहचारिख: सडस्ामि वयुदश। प्रययुः सुन्दरीपञ्चातत्तस्त्ाणि तंवोदय । ३८। यसुः कष्णप्रियामवातहस्नापि व षोड्थ। वयमेंघरुमती पच्चातहस्रापि व षोड़म। v० ॥
Page 342
३२० अभवेवर्सतपुराये
ययुधम्यानुगा गोप्य: सहस्राणि तयोदभ। चन्दनात्यी ययुः पचात्हस्त्राणि च घोड़थ। ४१॥ सर्वा बभूवुरेकत् तव तस्थ : पलं मुदा। तवाययुर्गोपिकास मालाहस्तास् कावन। ४२ । चारुचन्दनहस्तास् कासित्तताययुर्व्रजात्। शेतचामरहस्ताम कायित्तवाययुर्मुदा। ४२॥ तवाययुर्गोपकन्या: कासित्स्तूरिकाकराः। तवाययुर्गोपकन्या: काश्वित् कुङ्ग मवाहिकाः ॥ ४8 ।
यावत्ाज्जनवस्त्राणां वाहिका गोपकन्यकाः ॥४५ ॥ कावित्तवाययुः शीघ्र यव चन्द्रावली मुदा। सर्वास्तेकव संभूय सस्निताश्च मुदान्विता: । ४६ । विधाय राधिकावेशं स्थानाञ्त प्रययुर्मुदा। चक्रु: पुनःपुनस्ताव हरिश्द जयं पथि ॥४७॥ प्रापुर्वृन्दावमं रम्यं दद्दशू रासमएडलम् । खवर्गेभ्यः सुन्दरं दश राकापतिकरान्वितम्॥ ४८ ॥ सुनिर्जनं कुसमितं वासितं पुष्पवायुना। मारीयां कामजननं सुनिमोहनकारगाम्।। ४2 म शुशुवुस्तत् ता: सर्वा: पुंस्कोकिलकलध्वनिम्। प्रतिसूक्ष कलव्जापि भ्रमराणं मनोहरम् । ५० । प्रसूनमधुमत्तानां समरीसङ्गसङ्गिनाम्। शुभे चषणे प्रविवेश राधिका रासमएडलम् । ५१॥ सर्वाभिरालिभि: सार्धे ध्यात्वा कृष्ापदारुजम्। राधामारात्तु संवीच्य कष्णस्तत् सुदान्वित: ।। ५२।
Page 343
श्रीक्णननसणडम्। २३१
जगामानु ब्रजं प्रीत्या सम्ितो मदनातुरः। मध्यस्वां सखिसङ्ानां रतालङ्वारभूषिताम् ॥५२॥ दिव्यवस्तपरीधानां सस्तितां वक्रलोचनाम्। गजेन्द्रगामिनीं रम्यां मुनिमानसमोहिनीम् । ५४ । नवीनवेधवयसा रुपेणातिमनोहराम् । तलनोषिनितम्बानां भारभेषान्वितां पराम् । ५५।
विशन्तों कवरीभारं मालतीमात्यसंयुताम्न ५६। राधा ददश श्रीक्णं किशोरं श्यामसुन्दरम्। नवयोवनसम्पन्न रनाभरयाभूषितम्॥५७॥ कन्दर्पकोटिलावस्यलीलाधाममनीहरम्। प्राणाधिकां तां पश्यन्त पश्यन्तीं वक्रचनुषा॥ ५८॥ परमाड्गुतरूपज्ज सर्ववानुप्मं परम्। विचित्रवेशं चूड़ान्न विश्रन्तं सस्त्रितं मुदा ॥५८॥ वक्रलोचनकोगोन दर्श दर्श पुनः पुनः। मुखमाच्कादयामास व्रीड़या सस्तिता सती। ६०॥ मूच्छीमवाप सा सद्: कामबाणप्रपीड़िता। पुल्काश्षितसवीङ्गी बभूव इतचेतना ॥ ६१॥ कटाचकामबागेश्न विद्ः क्रीड़ारसोमुखः। मूच्कीं प्राप्य न पपात तख्थौ स्थाएसमी हरि: ॥६२॥ पपात मुरली तस्य क्रीड़ाकमलमुळ्वलम्। द्वितीयं पीतवस्तन्न शिखिपिच्छं शरीरतः । ६२॥ रषेन चेतनां प्राप्य ययी राधान्तिकं मुदा। अत्वा वघसि तां प्रीत्या समाश्रिप्य चुचुम्ब सः ॥६४॥
Page 344
२१२ प्रभवेव्तपुरय
श्रीक्वष्णस्र्थमात्र ग संप्राप्य पेतनी सेती। प्राणाधिकं प्रायमाथं समात्िष्य मुतुम्य ह॥६५। मनो जहार राधाया कर्ण्णास्तस्य ये सा भुने। अगाम राधया सार्ध रमिको रतिमन्दिरम् ।। ६६। रक्षप्रदोपसंयुत्त रत्नदर्पपासयुतम्। चारुचम्यकशय्याभिवन्दनाताभी राजितम्। ६5। कपू रान्वितताम्बूलैर्भोगद्रव्य: सम्वितम्। उवास सधया सार्धें कष्णसत सुदान्वित: । ६द। राधाप्रछत्तताम्बूल चखाद मधुसूदनः। रासेखरो अष्णदस ताम्बूल बुभुजे मुदा ।६८॥ दस्त चर्वितताम्ब ले राधाये प्रभुया मुदा। चखाद भत््या सा तूर्ण प्रहृख मट्मातुरा।०॥ दाघाचवि तताम्बूल सेवाचे मार्थवो मुर्दा। न ददी पाधिका भीता पपात चरणाम्ब से । ७१ । एतस्तमिन्नन्तरे तंत्र सकाम: सुरतोमुखः। सुष्वाप राधया सारधे रतितल्व मनोहरे॥ ०२ । सृङ्गा राष्टरप्रकारत् विपरीताटिकं विभु: । जखट्न्तअराणाय प्रह्ारवव वथोचितम् । ७३ । कामशास्तरेषु यद्राप्य चुम्बनाटविध परम्। कामिनीनां ममोद्हारि पकीर रसिकेशवरः ॥9४। शङ्गेरङ्रानि प्रत्यङ्ग प्रत्यप्नानि अमरातुरः। पकारास् षयं तब कामुकीमां सुखावहम् ॥७५॥ शुक्ारकुथली तो तु कामशरास्तमुएसिडतों। रतिघुद्धविरमय ने जभूव इयोरषि। ०ह ।
Page 345
२रूच० j २३
एवं ग्हे गहे रम्ये नानामूर्ति विधाय न। रेमे गोपाङ्गनाभिस सुरम्ये रासमयले।। ०9। गोपीनां नवलवाषि गोपानाथ तथैव च। लचास्ष्टादय मुने युत्ानि रासमणडले।॥ मककेशानि सम्नानि विच्किब्भूषगानि च। वेशोकि््रिव्नानि मसानि मूर््कितानि स्मरेय च ॥92।। कड्यानां किष्विपीनां वलयानास नारद। सट्रननूपराणास शब्दयुत्तानि सन्ततम् ॥ ८० । एवं ऊत्वा स्थलक्रीड़ां ययुस्तानि जलं मुदा। कत्वा तब जलक्रीड़ा परिश्ान्तानि साम्प्रतम् ।८१। सूयं जलावमुत्याय वासांसि परिधाय च। ददशर्मुखपद्नानि सट्वदर्पपेषु च ॥ ८२ ॥ पन्दनागुरुकस्तू रीद्रव्याग्ि पुष्पमालिकाः । मदा परिदषुखानि सम्पापुसेतजानि च । ८३। सकपूंरख ताम्ब लं भुक्ता सर्वाप्ति कोतुकात्। ददशर्मुखपध्ानि सट्ळे दर्पपेऽमले॥ ८४ ॥ काषिक्ामातुरा अणां बलादाक्तष्य कोतुकात्। हखाइशों निजग्राह वसनस चकर्ष । ८ ५। काचित्कामप्रमत्ता प नग्न छत्वा तु माधवम्। निजग्राइ पीतवस्त्र परिहास्य पुनर्ददो॥ ८६॥ यत्िं मृखित्य वमुक्ा काचिक्ंस्ट्य सामिनम्। चुयुम्ब गफे बिम्बोष्ठे समास्तिष्य पुनः पुनः ।८७। सम्मितं सकटाचस् मुखचन्द्र सनोब्रतम्। काषिष्द्रोषिं सुलवितां दर्भवामास कामतः ।८८।
Page 346
२२४ अशमेवर्सपुरायें
काचित्वान्त करे ऊत्वा संस्थाप्य योषिदेशतः। चकार चूड़ानिर्मागं मालतीमात्थसंयुतम् ।८2। काचिच्चूड़ां समाऊ्तष्य मयूरपिच्छकं ददौ। गुञ्नां माल्यक्व चूड़ायां वेष्टयामास काचन । 2• ॥ प्रददो स्वामिने कामात् प्रेमवर्धनहेतवे। काचित्काच्चित्समाऊष्य नग्नां ऊल्वा तु कामत: ॥१। प्रेषयामास कण्पस्य क्रोड़े चन्दनचर्चिते। नवृतुख्न जगु: काशित् कान्तं कवत्वा तु कामतः ॥९२। नर्तनं कारयामास तञ्ज काचिबलैन च। कशास वस्त कस्याश्न विचकर्ष कुतूहलात् ॥९३॥ काश्षित् कत्वा तु नम्नाज् कस्येचिदंशकं ददौ। कथो राधां समाऊ्कष्य वासयामास वर्सास।2४। तस्याय कवरीं रम्यां सुनिर्माणचकार ह। सिन्दूरख्ज ददो भाले कम्तूरीविन्दुभि: सह: ॥९५। प्रतिसूक्ष' चन्दनेन्दु कौतुकात्तदवी ददौ। पत्रावलीं सुलसितां सुकपोले चकार ह॥ ८६ ॥ वन्टिशुद्ांशकं चारु परिधार्य्यप्रयत्ततः । ददो सद्रतमख्जीर ग्होत्वा चरषाम्ब जे ॥८७॥ नखनिर्मार्जनं छत्वा सुन्दरं यावकं ददी। भूषपेर्भूषितां कत्वा सम्प्रलिप्यानुलेपने:।2८ ॥ द्त्वा च मालतीमालां चुसुम्ब च पुनः पुनः।
प्रददी नासिकामध्ये दुर्लभं गजमौक्िकम्। वोषिदेशे य सनयोनेखष्छिद्ं चकार ह। १।
Page 347
श्रीछपानमसलम्। ३३५
चकार दन्तटलनं पक्कविम्बार्धरे वरे। सरसय तटे रव्ये पुस्ोद्याने सुनिर्जने॥१०१॥ रवहिषन्द्रोदये रम्ये पुष्पचन्दनचर्चचित। अगुरुचन्दनाह्लेन वायुना सुरभीक्वत । १०२ । भरमरध्वनिसंयुत्त पुंस्कोकिलरुतत्रुते। बहुमूर्त्ती: संविधाय योगिनां परमी गुरुः ॥१०३। पुनसकार भृङ्गारं गोपीनां चित्तहारक:। किङ्विणीनां कङ्गणानां नूपुरावाष् नारद। १०४। भृङ्गारोट्र कतस्तत्व बभूव सुन्दरो वरः। भूच्ामवापुस्ता: सर्वा नवसङ्गममात्नतः ।१०५॥ बभूवुरचलास्पन्दा: पुलकात्तितावग्रडाः। भृङ्गारविरते भूते संप्रापुश्वेतनां पुनः॥१०६। नखदन्तप्रहारख्च प्रचकार परस्रम्। कप्: कररुहाघातं ददी तासां कुचीपरि ॥ १०७॥ त्रीणीदेशे सुकािने नखचित चकार ह। नीवीविस्रंसिता तासां कवरी सुद्रघगिटका :१०८॥ दूरीभूतं सुवसनं सुवेशं सुममोहरम्। आलिङ्गनं नवविधं चुम्बनार्ष्टविधं मुदा॥। १०८। भृङ्गारं षोड़भविधं धकार रिकेशर: । अ्रङ्गेरङ्गानि प्रत्यङ्गेः प्रत्यङ्गानि च योषिताम्। ११०॥ चकारालिङ्गनं प्रीत्या कामुकीनाख्त कामुक:। नारीणां षोड़य कला: मृङ्गारस्तत्युमाणक: ।१११। कलाभेदेन तब दं कामथास्त्रविदो विदुः। प्रकवतं डादभवित्नं प्रकार रसिकेश्वर: ११२।
Page 348
२३६ अश्यवेवर्तपुराये
निरुपितं कामभाला चकारेभस्ततोऽचिकन्। क्रीढ़ारे प मध्ये च विरती कर्म योषिताम् ।११२। प्रीत्यर्थ मपि कर्सतव्यं चवारशस्ततोधिकम्। गोपीवङ्यरेखाभ: मादालतकापिण्डित: ॥११४। शुश भे कवष्ण देहस यथाट्रिर्गेरिकेय च। एवम्भूत पूर्णराससंभूत रासमण्ले । ११५॥ ममाजग्मु: सुराः सर्वे सवलत्ाय सानुगा:। सुवर्संस्यन्दनस्थाय कौतुकात् स्वगणाहता: । ११६॥
ऋषयो मुनयसेव सिहास पितरस्था। १११। विख्बधराय गन्धर्वा यचराचसकिबराः। सख्ीकास समाजम्मुर्ददशुब मुदान्विताः ॥ ११८।।
मुशोभित मयिना रवसारपरिकदम्॥ ११८।। चऋशवांसकेनैब वेष्टितं सुमनोहरम्।
पतचक्रं चित्रयुत्ष मनोयायि मनोहंरम्। सट्रतसार निर्माणकलथोळ््व सग्रेखरम् । १ २ १ । समाजगाम भगवान् पार्वत्या सह भहर:। वामपार्खे महाकाली दविषे नन्टिकेश्वर: । १२२। पुरतः कार्तिकैयस खयं देवी गणेशरः। पिङ्गलाच्ादयः सवें पार्षदाः परितसतवी: ।१२२ । केत्रपालादवः सर्वे तथाष्टी भैरवेखराः। वचःस्थलस्थिता दुर्गा सस्मिता वक्रलोचना। १२४।
Page 349
२८अ० ] ३२७
भारत्या सह ब्रद्मा च मातकुश्रघस्थितः । वामे सप्तषयस्तस्य दन्िये सनकादय: । १२५। सुवर्षस्वन्दनस्था्त धर्मः साची च कर्मगाम्। बक्षःस्थलस्थिता तस्य मूर्तिः समेरनना सती ॥ १२६। पश्यन्ती पूर्रासन्न सकामा वक्रलोचना। परत: पार्षदाः सन ज्ववत्ती ब्रह्मतेजसा ॥ १२७॥ मच्या सह महेन्द्रय रोहहिया च कलानिधि:। स्वाहासारधं स्वयं वन्ि सूव्यय संजया सह ॥ १२८॥ समाजगाम कामख रति कता च वचसि। सर्वे ग्रहाश् दिकपाला श्राजग्म : सकलत्रका: ॥१२८॥ आकाशस्थाथ् दटशः सरासं रासमएडलम्। केचिच्च मुमुहुस्तत्र सूर्च्कामापुस केचन ॥ १३० ॥ मुहन्ंच् सुरा: सर्वे सस्िताश्च मुदान्विताः । चन्दनद्रवह्टष्टित्व पुष्पव्ष्टिच्न चितिपु: । १२१ ॥ कस्तू रीयुक्तमाल्यानां वृष्टिचक्रर्मुनीश्वराः। रासं दृष्टा देवपत्नाः कामबाएप्रपीडिता: । १३२॥ स्थले रतिरसं कत्वा जगाम यमुनाजलम्। राधया सह कष्णस पूर्णब्रह्मसनातनः । १२३। गोपीभि: सह जग्म व मायाः श्रीक्ृण्णरूपिकाः । प्रपीड़िता: कामबामेः क्रीड़ाञ्जक्रुर्जले मुदा ॥१३४॥ जलं ददी राधिकाये सकामी माधयः स्यम्। ददी सा च माधवाय कामार्तायाञ्ज्रलितयम् ।१३५ ४ वस्त्रं जग्राह तस्यास सा च नग्ना बभूव ह। मालात्विच्केद कबरीं चकार शिथिलां हरि: ॥१३६। 5-22
Page 350
२३८ व्र भवेवतंपुरा ये
सिन्दूरपत्रकं लुप्तं वेशक्ष जलताड़नैः। भ्रूविचित्रजोष्ठरागं लुप्त कज्जललोचनम् । १३७॥ ताञ् नग्नां समास्रिष्य निममज्ज जले हरि:। प्रक्वत्याभ्यन्तरे क्रीड़ां सुतस्थी च तथा सह॥१२८॥ ताञ् नग्नां दर्शयित्वा गोपिकां व्रीड़या नताम्। सस्मितां प्रेरयामास दरतो यमुनाजले । १३६ । मा वेगेन समुत्ाय बलाज्जग्राह माधवम्। गहीला मुरलों कीपात् प्रश्यामास दूरतः ॥ १४० # ग्हीत्वा पीतवसनचकार तं दिगम्बरम्। वनमालाख्ट चिच्छद दढी तोयं पुनः पुनः॥१४१ ॥ हरिं पुनः समाक्वष प्रेषयामास पार्थास। गभीरे स्रीतसि मुने निममज्ज जगत्पति: । १४२ । उत्थाय माधवः भीज्र तां स्टहीत्वा प्रहस्य च। कत्वा वचसि नग्नाञ्च चुचुम्ब च पुनः पुनः ॥ १४३ ॥ एवन्ता मूर्त्तय: सर्वा गोपीभिः रुह कोतुकात्। क्रीड़ां विचक्रुर्यमुनातीरनीरे मनोहरे १४४ ।। तीरं गत्वा तथा साधं हरिनग्नय सग्नया। सातं ययाचे वसनं स च तां स्म्ितां सतीम् ॥१४५। राधिकाये ददी वस्त्रं रम्यां मालाच्च माधव: । प्रददी हरये वस्त्रं वंशों रासेश्वरी तथा ॥ १४६॥ चन्दनागुरुकस्तरों सर्वाङ्के कुइमान्विताम्। कवषणस्य परया भत्या ददो श्र्णिस्थितस्य च। १४ । निर्माय चूड़ां ललितां कामिनोचित्तमोहिनीम्। मोभनैर्मालतीर्माल्यैखकार वेष्टनं पुनः ॥१४८ ॥
Page 351
त्रीक्ृष्णो राधिकायास कवरों सुमनोहराम्। कवत्वा कुन्तलसंस्कारं निर्ममे पत्रकावलीम् ।१४८। ददौ ललाटे सिन्दूरं कस्तूरीविन्दुभि: सह। तदधवन्दनेन्दुव्व सुसूत्ष्म सुमनोहरम्॥ १५०॥ नखाङ्गं स्तनयोरर्वोरुरस्येव घनं मुदा। दत्वा तां वासयामास वड्िशुद्ांशुकेन बै। १५१। चन्दनागुरुकस्तूरीकुङ्कुमानां द्रवेश सः। कवत्वा वचसि संलिप्य चुचुम्ब च मुड्ुर्मुड्गः । १५२। पुनराश्नेषणं ऊलवा ददी मालां गले पुनः। भूषगैर्भूषितां ऊत्वा मन्नीरज्जरणे ददी ॥ १५२॥ अ्लतयकश्वरपयोनखेषु च ददौ पुनः । एवं गोपस गोपीनां विदधी च पृथक् पृथक् । १५४। पुनः प्रजग्म स्ता मत्ता: सुन्दरं रासमगडलम्। पूर्णेन्दुचन्द्रिकायुक्त रतियोग्य सुनिर्जनम् ॥१५५॥ माधवीकेत की कुन्दमालतीनां मनोहरैः। चम्पयूथीमक्लिकानां पुष्प श सुरभीक्वतम् । १५६। दृष्टा च म्फुटितं पुष्पस्चयनं कर्तुमीखरी। गोपीर्नियोजयामास कौसुवेन च राधिका । १५७। काश्चिब्रियोजयामास मालानिर्माणकर्मपि। कावित् ताम्बूलसव्जेषु काविच्चन्दनघर्षणे॥ १५८॥ मालाचन्दनताम्बूलं गोपीदत्तख्न सुन्दरी। ददी कवण्णाय संप्रीत्या सस्तिता वक्रलोचना। १५८ ।
मृदङ्सुरनादीनां वादनेषु च कावन । १६० ।
Page 352
३४० मम्मवेवरसतपुराणं
एवं रासे रतिं कत्वा लीलया हरिया सह। विजहार व सर्वत्र निर्जनेषु मनोहरम्॥ १६१ । पुष्पाद्यानेषु रग्येषु सरसाध् तटेपु च। .
कन्दरे कन्दरे रम्ये नटेष च नदीषु च । १६२ । श्रतीव निर्जनस्थाने श्मयान गिरिगह्वरे। वाव्कितेष च नारीणं तर्यास्त्रशद्दनषु च। १६३। भाएडीरे सीवने रम्ये कद़म्बकानने तथा। तुलसीकानने कुन्दवने चम्पककानने॥ १६४॥ निम्बारखे मधुवने जम्बीरकानने तथा। नारिकेलवने पूगवने च कदलीवने। १६५ ॥ बदरीकानन विल्ववने नारिङ्कानने। भ्रश्वत्थकानने वंशवने दाड़िमकानने । १६६ । मन्दारकानने तालवने चूतवने तथा। कंतकी का ननेथोकवने खर्जूरकानने ॥ २६७॥ आरम्त्रातकवने जम्ब गहने शालकानने। कटकीकानने पदमयन जातिवने मुने । १६८ू॥ न्यगोधगहने घोरे सीखएडकानने तथा। प्रदृष्टकेसरवने सर्वतोऽपि बिलचणे ॥ १६८ । एवं रेमे कौतुकेन कामा्तिभ्हिवानिशम्। तथापि मानसम्पूण न च किज्रिद्दभूव ह॥ १७० ॥ न कामिनीनां कामस मृङ्गारेण निव्त्तत। ्रंधिकं वर्दते शखद्यथाग्निर्घतवारया॥ १२१। जग्म देवा: खगेहस्न देव्यश्न मुनयस्तधा। ते सर्वें प्रथशंसुख् विस्तयन्न ययुमुद्दा।१२२।
Page 353
२८ ग्र० ] श्रीळ्वण्ाजमाखरम्। ३४१
गेहे गेहे नृपेन्द्रायां लेभिरे जम्म भारते। दग्धा: कामाम्निर्नागेन देव्य: नफारलालसा: ॥१०३। इति श्रीब्रभ्मवैवत्तें महापुराणे नारायणनारदसंवादे श्रीक्वण जनमखरडे रासक्रीड़ाप्रस्तावी नाम अ्रष्टाविंशोऽध्यायः ।
ऊनवि शोऽध्यायः।
श्ीनारायण उवाच।
अथ गोपाङ्गनाः सर्वाः काममत्ततय मुने। अतिप्रौढ़ास मानिन्यो नेखरं मेनिरे पतिम् । १॥ काखिदूचुरहो कृषं सस्मिता वक्रलोचना। मालतीपुष्पमुत्तोत्य देहि मे मालिकामिति ।२॥ काखिदूचुरये कृष्ण स्वक्रोड़ेऽस्ांश्क्विति। ग्हीत्वा श्ीहरे: स्कन्मानरोह च काचन ॥ ३ ॥ उवाच काचिदर्पेय प्रमत्ता प्राणवल्ञभम्। स्वकीयपीतवसनं परिधारय मामिति ॥ ४ । उवाच काचिदीभन्तं सिन्दूरं देहि सामिति। उवाच काचित् प्राणेशं श्रीघ्रमागत्य साम्प्रतम् ।५ । कला कुन्तलसंस्कारं कुर मे कवरीमिति। काश्वित्संप्रे रयामासु: श्रीखएड़ वज्जवाय च ॥ द् ॥
Page 354
३४२ बभ्मवेवर्सपुराये २६ प्र०
स्वाङ्गवेशविधायिन्यो भूषायं ुतिमूलतीः । उवाच काचित् कामेन परं सब्नेतपूर्वकम् ॥७। पश्यन्ती तथ खाभ्भोजं सस्त्िता मैथुनाय च। काचिज्जग्राह मुरलीं बलादाऊष्य माधवम् । ८। जहार पीतवसनं क्वत्वा नम्मस्न कामिनी। कामिन्यः काशिदित्यूपुर्मानिन्यो मधुसूदनम् ॥2। अलक्वकद्रवं टेहि पाइयोनखरषु च। उवाच काचित् प्रेमृणा तं गणडबो: सनयोमम ॥१०। नानाचित्रविचिताव्य कुरु पत्रावलीमिति। कवत्वानुमानं मनसा दष्टा तासां प्रमत्तताम् । ११ । माधवो राधया सार्ब मन्तर्धानं चकार है। अतीवनिर्जने स्थाने मुदा खेध्मयो विभु: ॥१२ ॥ कलामानप्रकारज् मङ्गारस्त चकार ह। पर्वते पर्वते रम्ये ह्ीपे द्ीपे सुनिर्जने। ११ ॥ तटे तटे नदीनान सर्वसन्तुविवजिते। श्रीगोष्ठे रत्नपैले च वेंलागफ्रातटेऽपि च।। १४॥ कालिन्दे च पुलिन्दे च मान्दरे गन्धमादने। मनोहरे कुन्दवने कावेरीतीरनीरजे ॥ १५॥ पुष्पभद्रापुलिनजे पुष्पोद्याने सुपुष्पिते। सर्वत्र रमयं कत्वा राधावेशं विधाय च। १६। जगाम मलयद्रोपीं रम्याजन्दनवायुना। प्रय्यां पुष्पमयों ऊत्वा तब रेमे तया सइ । १७। अ्तीवसुखसभ्भोगाम् ीं संग्राप्य राधिका। कत्वा वचस्मि गोविन्दं पुलका्ितविग्रहा॥ १८।
Page 355
श्रीह्पाजरवचम्। ३४३
दृष्टा तां मूर्च्कितां कष्पो वनय्रोषिपयोधराम्। विलुप्रवेथां कामातीं नग्नां शिथिलकुन्तलाम् ॥१८४ चेतनां कारयामास ऊत्वा मकसि तन्द्रिताम् । वासयामास वसनं राधाया मेखलाम्बरम् ॥२०॥ कवरों रचयामास किव्िद्दामेन वद्धिमाम्। मालतीमात्यसंयुत्तां कुन्दपुष्पस वेष्टिताम्। २१। तस्या: कपाले सिन्दूरतिलकं सुन्दरं ददी। गण्डयोः सनयोखित्रां चकार पत्रिकां मुदा ॥ २२ ।। सालककांख् नखरान् चित्रितान् पदपद्मयोः । नखेः क्वविमपद्मानि निर्ममे श्रषिवच्सीः ॥२३॥ उत्थायाथ तथा सादं लगाम ह सरोवरम्। नानाप्रकारपझ्मानां राजिभिश्व विराजितम् ॥२४। निर्मलस्फटिकाकारजलपूर्री मनोहरम्। हंसकारएडवाकीर्यें जलकुक्क टकूजितम्॥ २५॥ मधुलुब्धमधुम्नाणां पद्मस्थानं सुपझ्यजम्। चारगा कलशब्दन शव्दितं गशदेव हि। २६ । तत् सात्वा जलक्रीड़ाच्जकार ह तया सह। जलं ददी राधिकाये मुदा सा माधवाय च ॥ २७।। सहस्रदलपद्म च ग्टहीत्वा माधवः खयम्। एकं ददी राधिकायै ररच खार्थमेककम् ॥ २८॥
स्वाङ्गं दत्त्त्वा राधिकायै लिलय राधिकेशरः।२८। ततो गच्कन्तया साईं ददर्भ पुतो वटम्।
Page 356
३४४ अशवेव्सपुराणे [२९पर०
मूले योजनपर्य्यन्तं कायया परिवेष्टितम्। उवास तत गोविन्दः केतकीवनसव्निधी। ३१॥ पुष्पाक्रेन सुशीतन वायुभा सुरभीक्कते। चित्र रहस्य सुचिरं पुराणञ्च पुरातनम्। ३२। प्रहर्षितश्व श्रोक्कष्ण: कथयामास राधिकाम्। एतस्मिवन्तरे तत ददर्भ मुनिपुङ्गवम् ॥ २३ । आगक्कन्तव्व तं दृष्टा प्रसन्नवदनेतषगम्। न दृष्टा हृदये रूपमीशस्य परमानः ॥ ३४ । ध्यानादिरतमग्रे च पश्यन्तं वहिरेव तत्। सर्वावयववक्रव्ज कवष्ं ख्वं दिगम्बरम् ॥ ३५ ॥ नाम्नाष्टवक्रं जटिलं ज्वलन्न ब्रद्मतेजसा। सुखतोडम्निमुदिरन्त तपोराभिमिवीत्थितम् ॥२६्॥ त्रहो किं वा ब्रह्मतेजो मूर्त्तिमन्तमिव ख्यम्। नखश्मशुसुदीर्घक्व भान्त तेजखिनं परम् ॥ ३७॥ पुटाञ्जलियुतं भत्न्या भीतं प्रपातकन्धरम्। दृष्टा इसनीं राधां तां वारयामास माधवः॥ ३८ ४ प्रभावं कथयामास मुनीन्द्रस्य महावनः । अथ प्रणाम्य गोविन्द तुष्टाव मुनिपुङ्रवः । गत् स्तोत्व्न पुरा दस्तं श्रङ्गरेण महालना ॥ २८ ।
अटावक्र उवाच।
गुणातीत गुणाधार गुएवीज गुणात्मक। गुणीथ गुगिनां वीज गुणायन नमोडसु ते। ४० ॥ सिद्धिस्वरूप सिद्धगथ सिद्धिवीज परास्पर।
Page 357
२८अ्र० ] ३४१
सिडिसिदगुणाधीथ सिद्ानां गुरवे नमः॥४१॥ है वेदवीज वैदश्न बेदिन् वेदविदां वर। वेदाननातोडस रपेश वेदक्षेश नमोऽसु तें ॥ ४२ ॥ व्रद्मानन्तेय ग्रेषेन्द्र धर्मादीनामधीखर। मव सर्वेग सर्वेश वीजरूप नमोऽम्ु तें । ४ ३ ॥ प्रक्वते प्राक्ृत प्रात्न प्रक्ृतीय परात्पर। संसारवच्त तद्वीज फलरूप नमोऽसु ते॥ ४४ ॥
महाविराट् तरोर्वीज राधिकेथ नमोऽसु ते॥४५॥ भ्रही यस्य त्यः स्कन्धा ब्रह्मविष्णुमहेखराः । भाखा प्रशाखा वेदाद्यास्तपांसि कुसुमानि च॥ ४६ ॥ संसार विफला एव प्रक्वत्यङ्गरमेव च। तदाधार निराधार सर्वाधार नमीऽस्त तं। ४७। तेजोरूप निराकार प्रत्यक्षानहमैव च। सर्वाकारातिप्रत्यक्ष सेक्ामय नमोऽस तं ॥ ४८ ॥ दृत्युक्वा स मुनिश्रेष्ठी निपत्य चरणाम्ब जे। प्राणांस्तत्याअ योगेन तथो: प्रत्यक्ष एव च ॥ ४८ ॥ पपात तत्र तह ह: पादपझमसमीपतः। तत्तेजश् समुत्तस्वी व्वलदग्निशिखोपमम्॥ ५०॥ सप्ततालप्रमाणन्तु चोत्थाय च पपात ह। भ्रामं स्रामज्ज परितो लीनं कवत्वा पदाम्ब जे ॥ ५१ अ्रष्टावक्रक्मतं स्तोव प्रातरुत्थाय यः पठेत्। परं निर्वाणमोचन्न समाप्नोति न संभय: । ५२ ॥ प्राणाधिकी मुमुचूषं स्तोंत्रराजस नारद।
Page 358
३४६
हरयाहा पुरा दत्ती वेकुएठ अङ्गराय च । ५३ ॥ दूति श्रीब्रह्मववर्त्त महापराणे नारायणनारदसंवादे श्रीक्ृषजन्मखगडे मुनिमोष्षपं नाम ऊनवि शोऽवयायः ।
वि धोडध्यायः।
नारद उवाच।
महामुने रहस्यञ्च गुतं ब्रह्मन किमद्जतम्। मृते मुनी किञ्चकार श्रीक्मणो भक्तवत्सलः ॥ १॥ श्रीनारायग उवाच। दृद्टा मृतं मुनिं कृष्ण: संस्कारं कर्तुमुद्यतः। रत्वा वचसि तह् हं रुरोदोच्चेर्यथा नर: ।२॥ बाहुभ्याञ्ज समान्निष्य पिपेषोद्रिक्कमोहतः। निर्गतं भम्मनिकरं प्रवाइज्वाङ्गघर्षणात् । २ । रक्रमांसास्थिहीनं तक्करीरत् महालनः। षष्टिवर्षसहस्रागि निराहारः ऊतो मुने॥ ४ ॥ दग्धं लोहितमांसास्थि ज्वलता जठराग्निना।
चितां चन्दनकाष्ठेन निर्माय मधुसूदनः। कवत्वाम्निकाय्यें तत्रव स्थापयामास शोकतः । ६॥
Page 359
श्रीअष् जनमखणडम्। ३४७
ददौ चितायामन्निख्ट काठठ दत्त्त्वा थवोपरि। ज्वलतायां चिंतायाज मूर्ष्कामाप स्पां विभु:॥७ तह है भस्मसाङ् तं नेदुर्दन्दुभयो दिवि। बभूव पुष्पर्ृा्टिस् तत्क्षणाद्गनादही।८॥ एतस्मिवत्तर तत्न रत्नमारविनिमितम। स्यन्दनव्ट मनोयायि वस्त्रमात्यपरिच्कदम ॥2 । पाषटप्रववरयुत्तं श्रोऊ्मपणास दृशैवनैः । श्रविर्बभूव गोलोकातुन्दरं पुरतो हरे: ।१०॥ अवरु्य रथान्तगों पार्षदप्रवरा हरैः। सर्वे समांनरूपास्ते प्रयाम्य रधिकेश्वरी॥ ११॥ ष्टतवन्त सूत्तदेहं प्रसमय्य मुनीखरम। रथे ऊवत्वा तु तं देहं जग्म र्गोलोकमुत्तमम् १२ ॥ गते मुनीन्द्रे गोलोकं वन्दावनविनोदिनी: बभूव विन्िता माध्वी पप्रच्क जगदीशवरम्।॥ १३ ॥ श्रीराधिका उवाच। को5य नाथ मुनिश्रेष्ठः सर्वावयववङ्गिमः।
कथं वा निगतं भस्म टेहादस्य किमङ्ग तम्। माच्ताद्विलीनं यत्तेजस्वत्पादाले ऽनलोपमम्॥ १५॥ रथस्थ: पुखवान् सद्यो गोलोकच्च जगाम ह। स्वात्मारामस्य यद्देतो रोनं ते बभूव ह॥ १६। त्वया कवतञ्ज सत्कारमश्यपूर्णेन चक्षुषा। सवें विवरणं तृखें संव्यस्य कथय प्रभो॥ १७ ॥ राधिकावचनं सुत्वा प्रहस्य मधुसूदन: ।
Page 360
३४८ ब्रम्मवेवसंपुराणे [३० प्र०
कथां कथितुमारिभे युगान्तरगतामपि। १८। श्रोक्मण उवाच। वह्स्यमष्टवक्रोयं विख्यातं सवतः प्रिये। पश्वाष्क्रापसि कालेन प्रसड्के विदुर्षा मुखात॥ १८ ॥ अष्टवक्रो मुनीन्द्रोऽपि विख्याती भुवनत्रये। पतिपिृर्गा वद्यभसा जन्मना तज्जगच्नयम् ॥ २०॥ कषााम्य वचनं सुत्वा विमनक्का हरिप्रिया। उवाच मधुरं यत्राच्कुष्ककरठौष्ठतालुका। २१॥ रधिकावाच। यत्तृषाल्तामनः पूर्ण न बभूव सुराम्ुधी। म वितप्ती भर्वात किं गोष्पढोटकपनतः । २२ । वेदानां वेदवत्तृणां विधातुरजनकस्य च। महाविष्णारीख्वरस्व कोऽन्यो वक्तास्ति लवत्परः ॥२३। राधिकावचनं शुख्ा तुष्टः क्ृष्णी बभूव ह। उवाध गोपनीयञ्च रहस्य परमाह्नतम्॥ २४॥ श्रीक्वष्ण उवाच। शृणु कान्ते प्रवच्च Sह्तमितिहासं पुरातनम्। प्रवणात् कथनाद्यस्य सवें पापं प्रथर्श्ात । २५॥ महाविष्णोर्नाभिपद्याद्वभूव जगतां विधि:। ममांशस्य मत्कलया जलाकीर्णे जगन्नये ॥२६॥ युल्ना वभवुस्नत्वारी ब्रह्मणी मानसात्य रा। नारायणपरा: सर्वे ज्वलन्ती ब्रह्मतेजसा । २७॥ भिशवः पत्नवर्षीया नग्ना प्ज्ञानिनी यथा। वास्ध्ानविहीनास ब्रह्मतत्वविभारदा:। २८।
Page 361
३० भ्र० ] श्रीजपाजनसण्म्।
समकय सनन्दय ततीयस सनातन:। सनत्कुमारो भगवानिते चत्वार एव च ॥ २ 2 । तानुवाच जगदाता सष्टिं कुरुत पुतका:। तन तस्थ: पितुर्वाको प्रययुस्तपसे मम ॥ ३०॥ विधाता विमनस्कय तनयेष गतेष च। पितुर्दुःखाय प्रभवेत् पुवशदवचस्करः ॥ २१॥ प्रानेन निर्ममे पुवान् खाङ्रेषु च तपांधनान्। वेदवैदाङ्गविप्नांस ज्वलतो ब्रह्मतेजसा ।२२॥ पतिः पुलस्त्य: पुलही मरीचियं गुराङ्गराः । क्रतुर्वशिष्ठो वोढ़स कपिलसासुरि: कवि: । ३३। पङ्ड: प्रङ्ः पञ्चशिखः प्रचेतास्ते तपोधनाः। बहुकालं तपस्तव्वा चक्रु सष्टि तदाप्नया। २४॥ कलत्रवन्तस्त सर्वें संसारं कर्तुमुभ् खाः। बभूवः पुत्रपौवास् सर्वेषाञ्च तपाखनाम् । ३५॥ तदन्ु च कथा बहनी मुनिवंधानुकीर्त्तनी। चार्वी पुखस्वरूपा च प्रऊ्वतं शृश मुन्दरि॥ २६॥ प्रचेतसः सुतः श्रीमानसितो मुनिपुङ्गवः। सकलतस्तपस्त पे दिव्यं वर्षसहस्रकम् ॥ २७॥ न बभूव सुतस्तस्व प्राणांस्यत्ुं समुद्यतः। तं सम्बोहुं बभूवाथ सत्या वागशरीरियी॥ ३८ : कथं त्यजसि प्राणांस्व गच्छ शङ्गरसन्निधिम्। सिद्धं कुरु ग्टहीत्वा च मन्त्र शङ्गरवकतः ॥३८॥ मन्त्राविष्ठातदेवी ते सदयः साचाङ्जविष्यति। वरणाभीष्टडेव्यास् पुत्रस्ते भविता घ्र वम् ॥ ४० ॥
Page 362
बभ्वैवर्सपुराणे। ३० प.
स्रुत्वेतश्चरितं विप्रो जगाम शिवसब्रिधिम्। योगिनामय्यगम्यक्च शिवलोकं निरामयम् । 8१ सकसवी यका योगी सुष्टाव योगिनां गुरुम। पुटाञ्लियुतो भूत्वा भकिनस्रामकन्वरः ॥ ४२ ॥ भरसित उवाच। जगद रो नमसुम्य शिवाय शिवदाय च। योगीन्द्रापाप्ठ योगीन्द्र गुरुणं गुरवे नमः ॥४२ ॥ मृत्योम स्युस्वरूपेण मृत्युसंसारखगडन। मृत्योरीश मृत्युवीज मृत्युष्ज्रय नमोऽस्तु ते ॥ ४४ ।। कालरूपं कलयतां कालकालेशकारण। कालादतोत कालस्थ कालकाल नमोऽस ते॥४५ ॥ गुणातीत गुणाधार गुणवीज गुसात्मक। गुणीश गुणिनां वीज गुणिनां गुरवे नमः ॥ ४६ ॥ बख्नस्वरूप ब्रह्मन्न ब्रह्मभावनतत्पर। ब्रध्मवीजस्वरूपेय ब्रह्मवीज नमोडसु ते॥ ४७ ॥ इति सुत्वा शिवं नत्वा पुरस्तस्थो मुनीश्वरः। दीनवत्ायुनेतश्च पुलकाश्वितविग्रहः ।४८। अ्रसितेन कतं स्तोत भाकतयुक्तव यः पठेत्। वर्षमेकं हविषयाभी शङ्रस्य महाम्मनः ।४८। स लभेदेषवं पुव न्ानिन चिरजीविनम्। भवेद्नाव्यो दुःखी च मूकी भवात पणिडतः ॥५०। अभार्य्यो लभत भार्ययां सुभीलाश्व पतिव्रताम्। ६इलोके सुखं भुक्ता यात्यन्त शिवस्रिधिम् । ५१। ददं सोत्र' पुरा दत्त ब्रह्मणा च प्रचेतसे।
Page 363
३७. ग्र. ] त्रीअ्पननपचम्।
प्रचेतसा खपुत्रायासिताय दत्तमुस्तमम् । ५२। दूति तीब्रह्मबैवत्त महापुराणे भिवस्तीत्र समाप्रम्।
श्रीक्वष्ण उवाच। समाकस्य मुनेः सोवं भगवान् गंदुर: खयम् । उवाध ब्रह्मण: पुव खभन मतवत्सलः ।५२॥ भङ्गर उवाच। सििरो भव मुनिश्रेष्ठ जनामि तव वाष्कितम्। पुत्रस्ते भविता सत्य मदंगेन च मयमः ॥५४॥ दास्यामि मन्त्रमतुलं सर्वेषाच्च सुटुर्लभम्। दूत्य का प ददौ मन्त्र तवैव षोड़थाक्षरम् । ५५॥ सतोत पूजाविधानन्न कवचं परमाह्तम। संसारविजय नाम पुरखरणपूर्वकम् । ५६॥ वरं दानुमिष्टदेवी प्रत्यक्षा भवितेति च। दृत्य का विरतो रुद्र: स तं नत्वा जगाम इ। ५७। जनाप परमं मन्त्र सोऽसित: भतवक्रम्। साचाद ला वरस्तस्मे तया दत्तः पुरा सति। १८। पुत्रस्ते भविता सत्य महान्ञानी सुतेति थ। वरं दत्वा लमगमी गोलोकं मम सव्रिधिम्। ५ूट॥। कालेन च सुतस्तस्य शिवांशेन बभूवह। बश्िष्ठो देवलो नाख्ना कन्दर्पसमसुन्दर:।६०। सुंयननृपते: कन्यां रतमालावतीं मुदा। तां सुन्दरों विवाहेन जगाइ सवमोहिनीम्। ६१॥
Page 364
२४२ [२० प
सथाने सथाने च रहसि शतवबे तथा सह। स रेमे निपुणाश् 8: स्त्रीयां रमसकमय्रि। ६२॥ कालान्तरे स विरती बभूव मुनिषुङ्गवः । सुखं सवें परित्यव्य धर्मिष्ठः श्रीहरिं सरत् । ६६१। उत्थाय रात्री भयनादिरत्वस्त तपोधनः । स ययी तपसे कान्त गन्धमादनपर्वंत । ६४। निद्रां त्यक्का च तत्कान्ता न दृष्टा स्ामिनं सती। विललाप भृगं थोकात् प्रदग्धा विरहाग्निना॥ ६५ । उत्तिष्ठन्ती निर्विशन्ती ररोदोच्चेर्मुहुमुद्ुः। तप्तपात्रे यथा धान्यं बभूव तन्मनस्तदा। ६६॥ शाहारष्ट परित्यञ्य प्राणांस्तत्याज सुन्दरी। चकार तत्सुतस्तस्या: कर्मनिर्हनणादिकम्। ६ः तपस्कार स मुनिगन्धमादनगह्वरे। दिव्यं वर्षसहस्रच्न मम भक्तो जितेन्द्रियः । ६८ ॥ तं ददर्शं ह देवेन रभ्षा नृङ्गारलोलुपा। पतीव सुन्दरं शान्तं कन्दर्पमिव सुन्दरम्॥ ६८ ।। साचतं कथयामास निरजने समुपस्थिता। विधाय वेशं यत्ेन तेलोकाचित्तमोहिनी॥ S0॥
रथोवाच।
निबोध साधी महाक्य कामिनीनां मनोहरम्। त्यक्का कठोरं रहसि भज मां सुखदायिकाम् ॥ ७१ । व्वं वरेषु वरः पृथ्वरां वरारोहा खयं वरा। विदग्धाया विदग्धस्य टुर्लभो नवसङ्म: । ०२ i
Page 365
३० श्र० ] शीहणा जमखर मे। १५२
यन् कुर्वन्ति भूपाला भारते सवर्गहेतुकम्। सर्गभोगनिमित्तञ् भोगसारा वयं मुने।७३॥ सनयोर्युग्ममूर्यो में सुन्दरं मुखपङ्गजम्। हास्यभूभङ्गसहितं दृद्टा को न भवेत्सुखी। ६४ ॥ स्तोरस: सुखसारश् मुनीनामभिवाव्छित:। रसिकासुखसभोगी निर्जने चातिदुर्लभ: ॥०५ । देवो वा दानवो वापि गन्धर्वो वाथ राचसः। स्त्रोसुखेष्वय्यविन्नेयो रभाया रतिवच्चितः ।६ । रहस्युपस्थितां कान्तां न भजेदी जितेन्द्रियः । गावलोमप्रमाणाब्द कुभ्भीपाके वसेत् ध्रुवम् । ७0॥ सत्यं तस्याच्च बधभाक् तच्क्रापेन प्रपाश्यति। विधाता मोहिनीथापादपूज्यो भुवनतये॥ ७८ ॥ येन त्यक्नीपस्थिता तं यथा पश्यति पुंखली। स्वामियुवस्बन्धूनां न तथा घातकं रुषा।। ७2 । परं प्रियञ्ज सर्वेषां जारं जानाति पुंसली। यदि तेन परित्यता तं हन्तु सा तु दचिया ॥ ८0॥ पुंचली हिंस्रजन्तुभ्यी नरवातिभ्य एव च। दुष्टा शश्ह्याहीना दुरन्ता प्रतिजमनि ॥ ८१ । त्वज ध्यानं सुनिश्रेष्ठ भुच् दं तपसः फलम्। रहस्युपस्थितां माञ्ज गटहोता सुचिरं सुखम् । ८२। स रभ्षावचनं सुत्ा तासुवाच भयाकुल: । हितं तथ्यं नीतिसारं चरिगामसूखावहम्: ८३। देवल उवाच। शृख रस्े प्रवध्यामि वेदसारपवं वचः ।
Page 366
ब्रझ्मवैवर्सपुराणे [ ३० श्र०
कुलधर्मोचितं सत्यं ब्राह्ममानां तपस्विनाम्। ८४॥ धर्मोडयं युक्तकाले च स्वयोषिति रतो हिजः। सर्वंत्र पूजित: भखदिहलोके परत्र च । ८५ । ब्राम्मगः चत्रियो वैश्यो यो रतः परयोषिति। याति तस्यापूजितस्य रुष्टा लक्ष्मीग् हादपि। ८।। दहातिनिन्दः सवेत नाधिकारी खकर्मसु। परत्र वान्धकूपे च यावव्वर्षशतं वसेत्।। ८७। ग्राह्या चोपस्थिता स्त्री चमटहिगा न तपखिना। त्यागे दोप: कामिनीनां आपभाक् नापभाग्म ही।८८॥ ब्रम्मा जगविधातापि न विरतः कलत्वान्। त्यागे दोषस्तत्कदाचिव्रास्म्राकं त्यक्योषिताम्। ८2॥ स्वमार्याञ्च परित्यज्य यो महाति परस्त्रियम्। यशोधनायुषां हानिभवेज्जीवन्नृतस्र च ॥ ८० ॥ भुवि नास्ति यथो वय्य जीवनं तस्य निष्फलम्। सुसम्पदा कि राज्यन सुखेन च तपखिन: ।।८१। निष्कामेन च वृद्देन मवा किन्ते प्रयोजनम्। सुवेशं सुन्दरं मातर्युवानं पश्य सुन्दरि ।2२ ॥ दत्येवं वचनं सुत्वा चुकोपापरसां वरा। उवाच भूयो वाक्य तं वस्ता प्रक् रिताधरा ॥८३ ।। रभोवाच। चारुचम्पकवर्याभ: कन्दर्पसमसुन्दरः। तपःप्रभावातश्रीकः सुवेभः सम्पतः स्त्रियाः । 2४ । तया iविनान्य कं याममि को वास्ति तत्परः पुमान्। पुंचली लां परित्यज्य का नीवति अरातुरा। ८५ ।
Page 367
३० प. ] श्रीऊ्कष्णजन्खएडम् । ३५५
योघ्र मां भज विप्रेन्द्र दग्धां कामाग्निना सदा। कामो नश्यति मां लत्तो यथा रभषां मतङ्गजः ॥८६॥ न चेच्कापं प्रदास्यामि वद वेदविदां वर। मां वा दारुण यापं वा सत्वरं स्वीकुरु प्रभो। 29॥ दग्धा: प्राणा मनो दग्धं खात्मा वा इति सन्ततम्। नवशृङ्गारपीयूषपानननिर्वासतां व्रजेत । 2८ ॥ सान्तदुःखेन दुःखारतो योऽयं अपति निश्चितम्। तं पापं खणिडितुं पतो न विधाता जगत्पति: ।2C H दिजो रभावचः शुत्ा बभूव व्यानतत्वर:। नोवाच किज्चितौनस्थःसा तं कोपाक्शाप ह॥१० है वक्रचित्त ते विप्र सर्वावयववक्रिगम् । शरीरमञ्जनाकारं रुपयोवनवजितम्॥ १०१॥ अतीवविकवताकारं तिषु लोकेषु गर्हितम्। पुरातनं तपी नष्ट सदो भवतु निश्चितम् ॥ १०२ ॥ द्ृत्युक्का पुंथली कामात्कामलोकं जगाम सा। अचिरेण मुनीन्द्रय न दृदर्य हरे: पदम् ॥ १०३।
स्वाङ्गञ्न दृष्टा विक्वतं पूर्वपुखविवर्जितम् ॥ १०४ कवत्वाग्निकुडं श्रोकेन प्राणांस्त्यकं समुद्यतः। मया दृष्टो वरो दत्तो दिव्यन्वानेन बोधित:।। १०५।। आशासय क्वतः प्रीत्या ततः शान्तो बभूव है। चङ्गान्यष्टौ च वक्राणि दृद्टातूर्णं महासुनेः । भ्ष्टावक्रेति तव्राम कौतुकेन मया क्वतम् ॥ १०॥॥ मद्ाक्यात् मलयद्रोप्रीमिमामागम्य सत्वरः।
Page 368
३५६. ब्रह्मवैवर्त्तपुराणे [२१ प्र०
वष्ठिवषसहस्रागि चकार परमन्तप:॥१०७। तपी वसाने मद्क्ो मया युक्त: क्वतः प्रिये। सर्वस्तित् प्रलवे नष्टे न मङ्त्तः प्रपाश्यति॥ १०८॥ सुचिरेगैव तपसा ज्वलता जठराग्निना। लक्काहारस्याम्तरख्व भस्मपूर्ण तपो मुनेः ॥१॥ आगतं मलयद्रोगिं मुनिहेतोमम प्रिये। अ्रष्टावक्राच्च मद्को न भूतो न भविष्यति। ११०॥ पवम्र तस्तपोनिषः प्रपौतो ब्रह्मणी मुनिः। निष्कलः पुंसलीमापाद् ब्रझ्ा पूज्यो यथा पुरा ॥१११। दूत्येवं कथितं सबें रहस्यस्न महात्मनः। मुखदं पुरयदं गूढ़ं किं भूयः श्रोतुमर्हसि । ११२॥
इति श्ीब्रह्मवैवत्ते महापुराणे नारायएनारद संवादे श्रीम्वणजन्मखणडे राधाप्रश्र वि भत्तमोऽ्ध्यायः ।
एकोवि शोऽध्यायः ।
श्रीराधिकोवाच।
किमासय्यं तुतं नाथ चरितं सुमनोहरम्। पधुना श्ोतुमिच्छामि ब्रह्मणः शापकारगम् ॥ १ ॥ यो विधाता त्रिजगतां तपसां फलदायक: । स कथं कुलटाथापाट्पूज्यस बभूव ह । २॥ ..
Page 369
३१ त्र० ] श्री कण जमखणम्। २५७
श्रीक्वण उवाप। मन्वन्तरे रैवतश्व सुचन्द्रो तृपपुंगवः । तपस्ी वैष्णवश्रेष्ठी ज्ञानी परमधार्मिकः।३॥ स च पूवें तपः कुवत्राजगाम मम प्रिये। इमाख् मलयद्रोगीं भारतंषु मनोहराम् । ४ ॥ तपस्तकार राजेन्द्री वर्षाणाञ्न सहस्त्रकम्। जीगीं तस्य शरीरज् कठोरेण तपखिन: । ५ ॥ वल्मीकाच्कादितं देहं दृद्टा धाता कपानिधि:। आजगाम वरं दातुं तपःस्थानं सुनिर्जनम्।। ६। कमएडलुजलैनैव मम देहोद्ववेन च। सिषेच तञ्न मन्त्ेय मया दत्तेन योगवित् ॥ ७। कमराडलुजलस्पर्यादुत्थाय नृपतिः खयम्। ननाम भत्या जगतां स्रषारष्ट पुरः स्थितम् ॥८॥ स तं नमन्तं राजानमुवाच कमलोङ्गवः। वरं हखिति राजेन्द्र यत्ते मनसि वाव्कितम् ।2। तस्य तद्चनं शुत्वा वरं वव्र परात्यरम्। ममैव चरणे अत्ि मदीयं दास्यमेव च॥ १०॥ छपया च वरं ब्रह्मा दत्तवानभिवाव्कितम्। स च तत्पुरतस्तस्थी कामटेवसमप्रभ: । ११। एरता्मरव्रन्तरे राजा ददर्श रथमुत्तमम्। आकाशान्निपतन्त वे अतसूर्य्समप्रभम् । १२। तेजसाच्कादितं सवें सुप्रदीप दियो दभ।
Page 370
३५८ ब्र हम वेवर्तपुराणे [१ प्र.
मुक्तामाणिक हीराणं मालाजालैख राजितम् ॥१४। सद्रतदपणोर्दीप रतीव सुमनोहरम। भूषितं दिव्यवस्त्र य्व खेतचामरकोटिभि: । १५ ॥ पारिजातप्रसूनानां मालाजालै: सुशोभितम्। मनीयाय महाश्चर्य्य नानाचित्रया चित्रितम् ।१६। वेष्टितं पार्षहैदिव्ये रत्रभूषणभूषितेः। चतुर्भुजे: श्यामलैश्व ज्वलंङ्गिः स्थिरवीवनैः।१॥
दृष्टा रथस्थान् देवांक्च ननाम तृपतिर्मुदा॥१८॥ महसा तस्य शिरसि पुष्पद्टष्टिबंभूव ह। नेटुर्दु न्दुभय: खर्गे चानकास मनोहरम् ॥ १८॥ ऋषयो मुनयः सिद्धा: प्रकुर्वन्ती मुदाभिषम्। प्रथथंसुः सुराः सर्वे राजानं हर्षनिर्भराः॥२०॥ राजा च पार्षदान्यालवा तद्रूपस बभूव ह। पार्षदास्तं रथे छवत्वा नोल्वा जग्मुर्ममालयम् । २१ ॥ मदीयं पार्पदो भूत्वा स च तस्थौ ममान्तिके। ततः खमन्दिरं यान्त ददर्श मोहिनी विधिम् ॥२२॥ पुष्पोद्याने च रम्ये च पुष्पचन्दनवायुना। सद्ो मुमोह तं दृद्दा प्रदग्धा सदनानलैः। २३॥ विलोक् वक्रनयना जुगोप सस्मितं मुखम्। सिन्दूरजिन्दु' दधतो कस्तूरीविन्टुना सह । २४ । चारुचम्पकवर्णाभा सततं स्थिरयीवना। वृद्टव्रितम्बयुगला पीनश्रोणिपयोधरा । २५।
Page 371
३१ प्र० ] श्रीऊष्णजनखएडम्। २५८
सूत्मवस्त्रपरीधाना रवालङ्वारभूषिता ।। २६। व लोकं मोहितुं भक्ता कटासेरेव लीलया। अतीव कामिनी शश्द्वजेन्द्रमन्दगामिनी । २७। पलकाज्जितसर्वाङ्गी मूच्की संप्राप वर्कनि। मननिरीव्य प तां ब्रझ्मा जगाम सीहरिं सरन् ॥२८॥ सविकारं न ि प्राप व्वातारामो जितेन्द्रियः । ब्रह्मलोकञ्च संप्राप ब्रक्षा च जगतां पति: ॥२८॥ सकामा सा च कुलटा बभूव हतचेतना। दिवानिर्भाज्जन्तयन्ती खप्न जाने चतुर्मुखम् ॥२०॥ सवें जारं विसस्मार तत्याजाहारमीखरी। उत्तिष्ठन्ती निवसती शयनं कुर्वती चगम् ॥ ३१ ॥ तप्तपात्रे यथा भस्य भ्रमत्येव यथा पथि। एतम्मिन्नन्तरे रभा विदग्धापरसां वरा ॥ ३२॥ गच्छन्ती कामलोंकं सा सकामा तेन वतना। दृष्टा सहचरीं तत् शुष्ककगठोष्ठतालुकाम्। अभिप्रायेग बुबुधे पप्रच्क सस्मिता तदा ॥ ३२॥ रभोवाच। क्रथमेवंविधा तं हि त लोक् चित्तमोहिनी। वद शीघ्र महाभागे रम्राहं चेतनं कुरु॥ ३४ ॥ समुदिश्य सकामा त्वं गच्छ तवं कान्तमीपिपितम्। कुलदा सर्वसौभाग्या न वयं कुलपालिका:॥२५॥ सर्वे व्यग्रा इन्द्रियाणां सुखाय भुवनतये। यान्ति प्राणा यतः काले का लज्जा तत जीविनाम २६A न चालन: पुरः छश्रित् प्रियोस्ति भुवनतये।
Page 372
L .. ३६२ मझवेवरसंपुसचे
विधाता नगतां तस्ा: सुत्वा सक्गीतमीश्रितम्। पुल का्वित सवीङ्ो मुमोह सामुखोचन:। ६० । टष्टा सुग्ध चतुवेक् मोहिनी हष्टमानसा। कलाप्रमाएं भावस चकार तत्न लीखया ॥ ६१ : खाङ्ग सन्दर्थयामास सोरभूभङ्गपूर्वकम्। का लच्जा तस्य संसारे थः कामहतचेतन: । ६२। विचाय बक्मा तङ्ञायं नतवक्री बभूव ह। प्रदाय तस्य दामस चिरतः थ्ीहरिं सरन् ।६२। विभाय ब्रह्मणो भावं शुष्ककरठोउ्तालुका। हतोयमा सर तुष्टाय कामं कामप्रदं वरम्॥ ६४ । मोहिन्युवाच। सवन्द्रियाणां प्रवरं विष्णारंपत् मानसम्। सदेव कर्मयां वीजं तदुद्वव नमोऽस्त ते। ६५॥ खयमाल हि भगवान् न्ानरूपी महेखरः। नमो ब्रअ्मन् जगत्स्त्रष्टम्तदुद्गव नमोडसु ते ॥ ६६॥ सष्टिः सर्वभरीरेष दा्टिस योगिनासपि। जगत्साध्य दुगराध्य दुर्निवार नमोडसु ते ॥६७।। सर्वाजित जगज्जेता जोवजीव मनोहर। रतिवीज रतिम्वामिन् रतिप्रिय नमोडसु ते ।६८। पखवद्योषिद्धिष्ठान योषिवासाषिक मरिय। योषिद्ाहन योषास्त्र योषिदन्धी नमोडसु ते ॥ ६८ ॥ पतिसाध्यकराशेषरुपाधार गुणाश्य। सुगन्धिवातसचिव मधुमित्र नमोऽखु ते ।७० । पकसोनिक्वताधार स्त्री सन्दर्भनवर्धन।
Page 373
३१प• ] श्रीज पनसेसकम्।
विदन्धानां विरडियां प्रापान्तक नमोऽसु ते । ७१ । पक्प येषुं ते नाथे तेषां ज्रानविनाथनम्। अनूहरूपभत्ञेषु ऊपासिन्धो नमोडसु ते।। ९२ । तपस्विनाथ्न तपसां विघ्रवीजावलीलया। मनः सकामं मुकानां करतु भत नमोडसु ते। ७३। तप: साध्यावराव्यास सदैवं पाष्भौतिका: । पञ्ेन्ट्रियळ्वताधार पस्चबाण नमोडसु ते ॥| ०४ । मोहिनीत्येवमुक्का तु मनसा सा विधे: पुरः। विरयाम नस्रवक्रा बभूव ध्यानतत्वरा । ७५। उत्ं माध्यन्दिने कान्ते स्तोत्मेतन्नोहरम्। पुरा दुर्वाससा दत्त मोहिन्ये गन्वमादने। ७। सतोवमेतन्मरहापुएं कामी भत्या यदा पठेत्। अभीष्ट लभते नूनं निष्कलङ्गे भवेत् धुवम्। ७0।। चेष्टां न कुरूते काम: कदाविदपि तं प्रियम्। भवेदरोगो श्ीयुत्तः कामदेवसमप्रभः । वनितां लभत साध्वीं पत्नीं वै लोक्मोहिनीम्। 6८। दूति श्ोब्रह्मबैवस महापुराणे नारायपनारदसवादे श्रीक्ृष् जन्मखरडे राधाप्रश्र मोहिनीक्वतसतोव- मसङ्गो नामैकवरि भोऽध्यायः ।
Page 374
२१४ बशवैवसतंपुराये
इावि थत्तमोऽध्यायः।
श्ीकष्ण उवाच।
मोहिनीस्तवनैनैव कामसष्टो बभूव ह। चकार भरसन्धानमन्तरिचे स्थितः खयम् ॥ १॥ मन्त्रपूतं महास्त्रप्न चित्तेप पितनं मुदा। बभूव चख्चली ब्रम्मा कामास्त्रेण च कामुकः।२। च्रं निरीक्षणं पक्रे मोहिन्यास्य पुनः पुनः। प्ानं प्राप्य तदा धाता विरराम हरि सरन् । ३॥ बुबुधे मनसा सवें चरितं मनघस्य च। पभाप तं सुतमपि विधाता क्रोधविह्वलः । ४। है काम यौवनीवत्त मूढ खय्योंण गर्वितः। भविता दर्पभक्गस्ते गुरोमें हेलनादिति। ५॥ हतोयमो-जगामाछ मनथो मधुना सह। ब्रह्मगः शापभीतम शुष्ककरठोउ्ठसातुक:॥द॥ इत्य वाच जगदाता मोहिमीं मदनातुराम्। चतुर्वकञ् पश्यन्तीं सस्मितं वक्रचनुषा।9। ब्रद्मोबाच। मातर्मोडिनि गच्छ सं निष्फलं कर्म चात्र ते। भ्ातस्तवाभिप्रायक नाह योग्योऽस्य कमेयः ।८॥ वेदे जुगुष्ितं कर्म तटेव कर्तुमचमः। वेदकर्त्ता खयमहं व्यवस्थाकारक्री भवे।2 ॥
Page 375
शीळ्पाजन्सखम्। ३१५
परकीत्तिरवेंदवकुस निव्दन्न किमतः परम्। उपस्थिता च या योषिदत्याज्या रागिषामपि ॥१०। य्रुती युतमिति त्या्या सर्वदेवतपखिनाम् । अ्रहो सर्वेः परित्याज्या पंचली च विशेषतः । ११। धनायुःप्रापयथसां नाभिनी दुःखदायिनी। स्वकार्य्यतत्परा शखत्वरकार्य्विनाथिनी ॥ १२॥ निष्ठुरा नववातिभ्य: सर्वापद्वीजरूपिणी। विद्युद्दीप्िजले रेखा लोभान्म्र तो यथा भवेत् ॥ १२। परद्रोहाद्यथा सम्पत् कुलटाप्रेम तत्समम्। सर्वेभ्यो हिस्त्रजन्तुग्यो विपद्दीजा सदैव हि ।१४। वो विखसेत्तां संसूढ़ो विपत्तस्य पदे पढे। तच्न रूपवती धन्या वञ्चिता कामुके: सदा ॥१५। यूनां सम्पत्स्रूपा च विषतुत्या तर्पा्वनाम्। त्वमेवापरसां श्रष्ठा सर्वदा स्थिरयीवना॥ १६॥ तवैव कमवोग्यज्ज युवानं पश्य सुन्दरि। व्वं विद्ग्वा च योषितसु विदग्धान्व षयं कुरु॥१७॥ विदग्धाया विद्ग्धेन सङ्गमी गुणवान् भवेत्। जरातुरोऽहं वद्दस्व तपस्ी वैष्णवो हिजः ॥ १८। अखतन्त्र: पराधीनः का रतिः पुंशलीष मे। अये वत्से गच्छ भीघ्र विहाय पितरख माम् ॥१८। नाम्ाऽहत्त जगत्सत्रष्टा तस्मात्तव पिता सदा। मननथञ्चन्द्रमित्रञ्ज जयन्त नलकूवरम्॥ २०॥ सवैद्यो चन्द्रतनयं दितिपुत्रांख् सुन्दरान्। कामशास्त्रषु निष्णातान् रतिकर्मविभारदान् ।२१।
Page 376
/३१प०
या मां यासि हि तांस्यक्षा सा विदन्धा व कामुकी। सदा सभभोगविषये स्त्रियं प्रार्थयते पुमान्। २२ । स्त्री चेत् प्रयाति पुरुषं विपरीतं विड़म्बनम्। सर्वेषासेव रत्नानां स्त्रीरत्न' टुर्लभं परम्॥ २२॥ सवयं प्रार्थयत सामी न तु सामिनमेव च। योषिष्जातिषु धिक् ताख सयं या: ससुपस्थिता: ।२४॥ भवेद् दूरं खल्पमूत्य रत्र खयमुपस्थितम्। नित्यं पुमान् स्त्रियं याति स्त्रो वा याति च न प्रियम् २५ लोकाचारेषु वेदेषु न स्त्री याति परप्रियम। खवस्तु भुङत्त यः काले प्ास्त्रोक्तविधिपूर्ट कम् ॥२६॥ स पूज्यो न भवत् पूज्यो यद्रतिः परवसुषु। कः कस्य पत्र रबले निशामय जगन्नये ॥२०॥ खेन्द्रिया: भत्रवः सर्वे पत्ता यन्निमित्ततः । वेदोकाचरणे सवें मितञ्ज जगतां जगत् ॥ २८॥ कवते वेदविरुद्धे च मित्र परवुर्भवेद ध्रुवम्। वेदोक ्वतवन्तज्त हरिसुष्टी दिवानिश्रम् ॥ २८॥ हरी तुष्ट जग्तुष्ट तस्तिन् रुष्ट भवो रिपु:। . कुवास्ति कुलटाजाति: साध्वीजातिस कुत् वा ।१०। सकोयाचरणात्वें भवे भवति कमेपः । सीजातिः प्रद्यतरंथा नारायणविनिर्मिता॥ २१ । दुःभीला मुंखली निन्दा सुशोला च पतिव्रता। पतिव्रताम्तु विविया: पुंखलीषु चयोषितः। २२। तासामेवंविधा नास्ति सयं याति परप्रियम्। ख़ोज़ातीनाज मध्े च कास्येवं कुलकव्जला ।२२।
Page 377
भवे रत्ये स्वयं दृष्टा वेभ कवत्वा प्रयाति तम्। चोभिता यदि पश्यन्ती भत्यदव्यमसाध्यकम् ॥२४॥ वैकुत्याबाधि तत्साध्यं सामान्यमेव केवलम्। दत्य वमुक्का जगतां विधाता विरयाम च। वक्ुं समुदता सा च कोपप्रस्क रिताधरा । ३५॥ मोहिन्युवाच। भ्नातं सवें जगडातस्तरितं तव साम्प्तम्। त्वया निबोधिता नीतिमनो मे न स्थिरं भवेत् ।२६। भूतं लयि विशिष्टस्न यावद् दृष्टः चणो भवान्। त्वइ्दक्रटटाषमात्रण सर्वे जाराश् विस्मृताः ।३७॥ देहं कामाग्निना दग्वं यदा त्यतुं समुद्यता। निसिषेच च मां रभ्ा प्रददी मन्तमीट्थम् ॥३८॥ तदा कामसहायेन त्वत्समीपं समागता। स मधुस्तव ग्रापेन स जगाम हतीयमः ।३८। अही गन्तुमशक्ाहं त्वया यद्यपि भत् सिता। सवाङ्गव्वव मे जाद्य बभूव साम्प्रतं विभो॥४0॥ कपां कुरु कवपासिन्धी न मां हन्तु तवमर्हसि। तवाश्न षणमात्रेप विज्वराहं सुनिश्चितम्। ४१। त्वमेव जगतां धाता कुलटाऽहख कमया। सन्तो गर्वे न कुर्वन्ति कर्मसाध्यास जीवनः॥ ४२॥ कच्चित् प्रयाति यानेन वर्हान्ति तक्व केचन। करं गद्वाति वृपतिः कमेया दर्दात प्रजा: ॥४३। कव्वित् सिंहासनस्थय नृपपात्रस कथन। कमणा वाहका: केचित् केचिदाहनपालकाः ॥४8
Page 378
[३२ञ
शूकरीजठरं कखित् संप्रयाति खकमंणा। कस्विष्कच्यास जठरं तव पुत्रास् केचन। ४५॥ कचित् कत्वा हरभतिं कमणा तस्य पार्षदाः। केचिद्भवन्ति कवमयो विष्ठायां दैवदोषतः ।४६। स्वमें प्रयान्ति राजेन्द्रा: केचिच्च खखकमेया। केचित् पयान्ति नरकं विराम त तव पच्ते ॥४9॥ कमणा कश्चिदिन्द्रेन्द्र: सुराणां प्रवरः सयम्। कंचित् सुरा नराः केचित् केचिच् तुदरजन्तवः ।४८। कंचचिच् कमेगा विप्रा वर्षेशेश महोतले। कविद्ध पा वैश्यशूद्रा: केचिच्च स्ेक्कजातय:॥ ४८॥ कचित् व्वकमया प्राज्ञा न्वानेन सर्वदर्शिनः। कचिन्मूवा: कचिदव्ाः खाङगहीनाय केचन ॥५०॥ कचिच्छासं बोधयन्ति शिष्यवर्गान सकमया। कंचित् पठन्ति सर्वाथं जानन्ति सुरुवकतः ॥ ५१ ॥ भर्वान्त कमेणा केचिह हे स्थावरजङ्गमे। तपस्वी नववाती च त्वच्न ब्रह्मा च कनेणा ॥ ५२॥ काचित् खकनणा साध्वी पूज्येह च परत्र च। काचिदेश्या तदाहानं भृंतो ऊत्वाङ्गविक्रयम्॥५३॥ स्ववेश्याहं सुबपुर सुरभोग्या सुपूजिता। येषामालिङ्गनंनव कर्मयां खएडनं भवेत्॥ ५४ ।। मनः खभाववीजञ्ज सवभावः कमवीजकः । तत्कम फलवीजज् सर्वेषां जनको हरि: ॥५५॥ फलं ददाति नियत कर्मद्वारा विभु: सयम्। स्वेभ्यो बलवान्नित्य कमरूपी जनार्दनः ॥५६॥
Page 379
श्रीष्वणजनसव्हम्।
कुतो हेतोनिन्दिताहं त्वयेव भव्िता कथम्। जगत्स्रष्टुरीखरस्य पादाज द्रष्टमागता: ५७॥ खप्ने यस्य पदद्न्द' न हि पश्यन्ति योगिनः । तमीखरं पतिं कर्त्तुमिच्क्या खयमागता: ५८॥ गत्वा हि कस्यचित् स्थानमस्पश्येह परत्र च। कस्यचित् पादरजसा यथसा भान्ति योषित: ।।५2।। द्रत्युक्ा मोहिनी मीव्र गल्वोवास हरे: पुरः। सयं विधाता जगताञ्जकम्पे कुलटा भयात् ॥ ६० ॥ सस्मिता वक्रनयना कामभावं चकार ह। खाङ्गन्ट दर्भयामास कामबायप्रपीड़िता॥ ६१॥ एतस्मिव्नम्तरे कामः सवञ्जः सर्वयोगवित्। आविर्भूय पञ्मबाणाव्रिचिन्ेप च ब्रह्मयि। ६२। संमोहनं समुदेगं वीजस्तश्भितकारगम्। उन्मत्तवीजं ज्वलदं शश्वच्चेतनहारकम ॥ ६३॥ एतान् प्रक्षिम्य मदनोऽप्यन्तरित्तस्थितः स्यम्। किङ्गरन् प्रषयामास संमोहाय पितुर्मुदा । ६४ । वसन्त काकिलालीय गन्धवातं मनोहरम्। मियुज्याभ्यन्तवं गत्वा तहटिकारं चकार ह॥ ६५॥ पुंस्कोकिल: कलं रावमुवाच तत्मीपतः। षट्पद: सुन्दरं सूक्षं जुगुप्न पुरतः स्थितः ॥ ६६॥ भश्वद्ववी गन्धवही मन्दोडिशीतल: प्रिये। सन्ततं सुदितस्तत्न बभ्राम च मधु: खयम् ॥ ६७॥ पुलकाष्वितसर्वाङ्गो बभूव जगतां विधि:। ददर्यं मोदिनीभावं प्रहस्य च पुनः पुनः। ६८।।
Page 380
वभवेवर्तपुराणे
पतीववक्रनयना कामास्तहतचेतना। विधाता वुबुधे सवें सरव बन्धनिबश्धनम् ॥ ६ै८ । नियन्तु न मनः शतः सम्मार स्रीहरिं भिया। तुष्टाव मनसा कष्ण प्ान्त हत्पङ्गजस्थितम्॥७०॥ द्विभुअं मुबलोमप्त' हरिं पीताम्बरं परम्। प्रतीवकमनीयञ् किशोरं स्थिरयीवनम्। रतालङ्गारभूषाव्य सस्त्ितं श्यामसुन्दरम् । ७१ ॥ ब्रह्मोषाच। रत्त रच हरे माच्त निमग्न कामसागरे। दुष्कीर्तिजलपूर्णो च दुष्पारे बहुसङ्टे॥ ७२ ॥
रतिस्रीतःसमायुत गभभोर घार एत च । ७४ । प्रथमामृतरुपे व परिणामविषालये। यमालयप्रदेशाय मुत्िद्वारातिविस्मृते॥७५॥ बुद्धम तरसा वि्वानेरुद्रासनतः खयम्। स्वयञ् त्वं कर्णधारः प्रसीद मघुसूदन ॥ ७६। मद्विधा: कतिचिबाथ नियोष्या भवकमायि। सन्ति विशवेश विधयो है विश्वेशवर साधव॥७ ।। न कर्मचेतमेवेदं ब्रह्मलोकोऽयमीफितः। तथापि नः स्पृप्टा कामे तङ्गकिव्यवधायके॥७८॥ है नाथ करुणासिन्धो दीनबन्धो कपा कुरु। :
वं महेश महाञ्ाता दुःखप्र मां न दर्भय ॥ ०८।
Page 381
श्रीक्वण ननाखपडम्। ३७१
दत्युक्ा जगतां धाता विराम सनातनः । ध्यायं ध्यायं मत्पदाअ भखवस्र मामिति। ८०॥ ब्रह्मणा च ऊतं, सांत भक्तियुत्तय वः पठेत्। म चेवाकर्षावषये न मिमको भवत् भुवम् ॥ ८१। मम मा्यां विनिरजित्य स प्ानं लभत ध्रुवम्। दूह लोके भतियुत्ती मङ्जतप्रवरी भवेत् : ८२।
इति श्रीब्रह्मवेवर्त्तें महापुराणे नारायणनारदसंवादे श्रीक्ृण्ण जन्म खणडे ब्रह्ममोहिनीसंवादी नाम हात्रि शोजध्यायः ।
बर्यास थाऽध्यायः।
शोकण्ण उवाच।
ऊत्वा ब्रम्मा हरे: स्तोत तस्थी तस्या: समीपतः। मनोमत्तगजेन्द्रव्ज कामासत्ं निवारयन् । १॥ दिव्यब्वानाहुशनैव मया दत्तेम राधिके। उवाच मोहिनी तख् परिहासपरं वच: । २॥ मोहिन्युवाच। दूक्ितेनैव नारीयां सदो मत्त भवेवानः । करोत्याछ्वथ्य सभ्ोगं यः स एवोत्तमी बिभो ॥ ३ ॥ पात्वा एक टमभिप्रायं नार्य्या संप्रेषिती क्ियः। पसात् करोति भुक्कारं पुरुष: स च मध्यम: ॥४।
Page 382
[२१प०.
पुनः पुनः प्रषितस सििया कामान्त या च यः । तथा न लिमो रहसि स कीवो न पुमानहो ।५। ग्ही तपसी कामी वा त्यजेत खित्रियमुपस्थिताम्। त्रजेत् परत् नरकमपृ्यय भवेदि् ॥ ६॥ नष्टश्नीर्म एटरूपस भ्ष्टवुद्धिभवेद्ध्र वम्। स सदः क्लीवतां याति ब्रह्ममापेन योषित:॥e। उत्तिष्ठ नगतीनाथ पारं कुरु स्पराणवे। निमग्नां दुस्तरे घोरे कर्णधारभयानके।८॥ अतीवनिर्जनस्थाने सवजन्तुविवर्जिते। सुगन्धिवायुना रम्ये पुंस्कोकिलरुतसुते । ८ ।। सततं तननस्कामां दासीं जन्मनि जन्ननि। क्रीपीहि रतिपुस्ेनामूत्यरत न सलरम् । १० दूत्य का मोहिनी सदो जगत्स्रष्टुय ब्रह्मरः। विचकर्ष वरं वस्त्र सस्तिता कामविह्वला॥ ११॥ विच्ाय समयं धाता तामुवाच भयातुर:। पियूषतुत्यं वचनं वरं विनयपूर्वकम्॥ १२ ॥ ब्रध्मोवाच।
ऋृणु मोहिनि मदाक्य सत्य सारं हितं स्कुटम्। न कुरु त्च् व लोको स्त्रीजातीनामपत्रपाम् ।१२। त्यज मामम्बिके पुत्र हद्द निष्काममेव च। त्वत्कमयोग्यरसिकं युवानं पश्य सुस्तिते । १४ । निषेकाश्भते पत्नी गुरुभर्त्तु: सुभाशभम्। मन्तशित्यमपत्यक्ष सर्वमेतत्र यत्रतः । १४। तया सह मम रते निबन्धो नास्ति सुब्रते।
Page 383
श्रीछणानमखणडम्। ३०२
सुद्रं महद्ा यत् कर्म सवें दैवनिबन्धकम्॥ १६॥ दूत्य त्वन्त ब्रह्माणं स्रन्त मत्यदाम्ब जम्। विचकर्ष पुनवेश्या कामेन हतचेतना ॥। १७। एतस्तिन्नन्तरे शोघ्र स्थानं तत् सुमनोहरम्। आजरम र्मुनयः सर्वे ज्वलन्तो ब्रह्मतेजसा॥ १८॥ अति: पुलस्त्य: पुलही वश्रिष्ठः क्रतुरङ्गिराः । भृगुर्मरीचि: कपिलो वोढ: पञ्चग्िखो रुचि: ।१८। आसुरिस प्रचेतास्न सयं शुक्रो वह्स्पतिः । उतथ्यः करकः कखः कश्यपी गौतमस्तथा ॥२०॥ सनकश सनन्द्व कर्दमश्च सनातनः । सनत्कुमारो भगवान् योगिनां परमी गुरु: ॥२१। भ्ातातपः पिप्पलश भड्ड: शङ्गः पराशरः। मार्कएड यो लोमश्रस मकराडुश्चावनस्तथा। २२॥ दुर्वासास् जरत्कारुरास्तीकश्च विभाएडकः । ऋष्यशृङ्गो भरद्वाजी वामदेवश्च कौथिक: २३॥ दृष्ट् तांख् तपोनिष्ठानागतांख मुनीश्रान्। तत्याज मोहिनी शीघ्र व्रीड़या कमलोद्गवम् ।२४।। तत्रीवास जगडाता तद्दामपार्शतस सा। प्रगोमुर्मुनयस्तच्व भक्िनम्रराम्मकन्धराः ।।२५। आशिषं युयुजे ब्रझ्मा वासयामास तान् विभु:। तेषु मध्ये प्रजज्वाल यथा तारासु चन्द्रमा: ॥ २६॥ पप्रच्कुर्मुनयी देवं कथमेषा तवान्तिके। ख वेश्यानाप्न प्रवर मोहिनीत्येवमेव च। २। शुत्वा मुनीनां वचनसुवाघ तान् प्रजापतिः।
Page 384
स्त्रीजातीनाज् वचनं लज्जाच्छादनमैव च॥२८॥ ब्रह्मोवाच। भपूर्व वृत्यगीतञ्च चिरं क्वत्वा शुभावहा। डवामेयं परिश्ान्ता यथा कम्या पितु: पुरः ।२८॥ इत्युक्का जगतां धाता जहास मुनिसंसदि। जहसुर्मुनय: सर्वे सर्वभ्ास्तत राधिके ॥ २० ॥ सवें रहस्य विजवाय जगत् स्रष्टु् मानसम्। सदशुकोप कुलटा हास्यव्याजेन संसदि ॥ २१ ॥ सर्वाङ्गकम्पमाना मा कुलटा कुटिलानना। रक्नपङ्गजनेत्रा च कोपप्रस्फुरिताधरा॥ ३२॥ उत्थाय च सभामध्ये तेषाञ्ज पुरतः खिथिता। संबोध्योवाच ब्रह्माणं सृत्युकन्या यथा रुषा ॥ २३॥ मोहिन्युवाच। अये ब्रह्मन् जगबाथ वेदकर्ता त्वमेव च। किं वा वेदप्रगिष्ितं कम किं तद्विपर्य्यम् ॥ २४ ॥ विचारं मनसा खेन कुर वेदविदां गुरो। ख्वकन्यायां यत्स्पृहा स कथं इससि नर्तकीम ॥३५॥ निर्मिताहमीखरीण सवर्वेश्या सर्वगामिनी। मतां कर्मविरुद्' यत्तदत्यन्तविड़म्बनम् ॥ २६॥ दासीतुत्यां विनीताज्ज दैवेन भरणागताम्। यतो हससि गर्वेद ततोऽपूज्यो भवाचिरम् । ३७। अच्रिराहर्पभङ्ग ते करष्यति हरि: खयम् । निबोध वचनं ब्रह्मन् वेश्यायाश्च तु साम्प्रतम्॥ ३८॥ तवैव वचनं स्तोत्र गक्जाति यो नरः सदा।
Page 385
३०५
भविता तस्य विव्रस् स यास्थत्युपहास्यताम्।। २य । भविता वार्षिकी पूजा देवतानां युगे युगे। तव माध्याष् संक्रान्त्यां न भविष्यति सा पुनः ॥ ४०। कल्पान्तरेडब कल्पे वा देहे देहान्तरेडत्र वा। पुनः पूजा न भविता या गता सा गतैव च। ४१ ॥ दृत्युक्ा मोहिनी थीघ्र जगाम मदनालयम्। तेन साई रतिं छल्ा बभूव विज्वरा पुनः ॥४२॥ पसात् सा चेतनां प्राप्य विललाप भृशं पुनः । श्रयं कथं मया शप्तो जगद्विधिरतिप्रिय: ।। ४३। स्वर्वेश्यायां गतायाञ्च मुनयो दुःखिता भृगम्। सयं विधाता जगताब्नकम्पे मतकन्धर:।४४ । उपायं मुनयस्तस्मै ददुः कल्याणकारियः। भरणं व्रज वैकुरठमित्युक्का ते ग्हान् ययुः ॥४% ॥ ब्रच्मा जगाम भरणं मम मूर्त्यन्तरं परम्। प्ान्तं तं कमलाकान्तं श्यामं नारायणाभिधम्।। ४६॥ गत्वा विषसवदन: प्रसम्य च चतुर्भुजम्। तवोवास जगत्कर्ता नातिदूरे समीपतः ।।४७ ॥ रहस्यं कथयामास शुष्ककरठाष्ठतालुकः। दीनबन्धु द्यासिन्धु' विपन्तारणकारगम् ॥ ४८ ॥ गुत्वा रहस्य तक्षबें प्रहस्योवाच तं विभु:। सत्य सारं हितं वाक्य जगतास् सुखावहम् ॥ ४2 । श्रीनारायण उवाच। सयं त्वं वेदविदसि विदुषाञ गुरोर्गुरुः। या कतन्व यत् कम इह केन न तत् कतम्॥५०।
Page 386
ब्रशवैवसंपुराणे
स्त्रीनाति: प्रक्यतेरंथा जगतां वीजरूपिणी। स्त्रीणं विड़म्बनेनैव प्रक्वतेख विड़म्बनम्। ५१॥ न तव्वारतवर्षस पुस्च्चेत्रमनुत्तमम्। क्रीड़ाच्ेत्र ब्रह्मलोके कस्तवेन्द्रियनिग्रहः ॥ ५२॥ यदि तद्वारते दैवात्कामिनी समुपस्थिता। स्वयं रहसि कामार्ता न सा त्याज्या जितेन्द्रिये: ॥५३। त्यकका परत्र नरकं व्रजेदिति विड़स्वितः। भवदेव हि दुःखार्ता थापं दद्याच तं ध्रुवम्। ५४ ॥ विहाय सकलतञ्ज यो गकाति परस्त्रियम् । लोभात् कामसुखाद्वापि सोडधमी नात संभय: ।५५। पातयित्वा स चपतेदश पूर्वान् दशापरान्। त्यक्का सस्ामिनं या च परं गच्छति कामतः ।५६॥ न पुमान्न च वेश्या च कुलस्त्री तत्र दुष्यति। उपायेन च या साध्यं करोति परपुरुषम् ॥५७॥ सा तिष्ठत्येवान्धकूपे यावच्चन्द्रदिवाकरौ। स्र्वेश्या च दिवं याति सततं कुलधर्मतः ।५८॥ ध्रवं भवेत् सोऽपराधी तस्या श्रप्यवमानतः । तमुपायं करिथामि शप्ती यत्र विशुध्यात।५ट॥ क्षरं तिष्ठ जगन्नाथ पापिनस्सभवायवे। एतस्िवन्तरे कश्विदाजगाम हरे: पुरः। द्वारपाल: श्रीघ्रगामीत्युवाच नतकन्वरः।६•। दारपाल उवाच। अन्यब्रश्माएडाधिपतिर्ब्रह्मा दभमुख: खयम्। द्वारे तिष्ठम हाभक्रस्वां दरष्टं खयमागतः ।६१॥
Page 387
चीत पाजन खरडम्।
द्वारपालवच: गुखा से चेवानुमतिं ददी। द्वारपालाप्नया ब्रम्मा तुष्टावागत्य भक्नितः । ६२।। स्तोत् रतिविचित्र स चतुर्वक्षायुतैरही । स्तुत्वोवासान्नया विशो: ऊल्वा पसाच्चतुर्मुखम्।।६२। नारायणे द्वारपालानित्युवाच चतुर्भुजान्। श्रागन्तुकं जनमषि प्रवेशयत सादरम् ॥ ६४। एतस्तिवन्तरे तत्न वृन्दावनविमोदिनि। आजगामातिप्रपती ब्रह्मा पतमुखः ख्यम् ॥ ६५॥ दिव्यः स्तोतेस तुष्टाव निगूढ़मतिसुन्दरैः। स्त्वोवास वरैः स्तांतः सर्वेषामय्ुतैरही॥ ६६॥ तदनन्तरयोरय्रे भत्त्या पतमुखः स्वयम् । जगद्विधी सभायाज्ज तत्र तिष्ठति तत्क्षणे। ६७। आजगामातिब्रझ्माएडाधिपी ब्रह्मा हरः पुरः। सहस्रवदन: श्रीमान् भक्ता नम्रामकन्वर: ।६८। सतुत्वोवास वरैः स्तोत्रः सर्वेषामश्ुतैरह्ही। तज्ज पप्रक्क सर्वेषां ब्रझ्मागडानाञ्न ब्रह्मगाम्। वातां विषविणाज्जैव सुराणाज्ज क्रमेय च॥ ६८। चतुमुखस्य तान् दृष्टा दर्पभङ्गा बभूव ह। आावानं विष्शुसटशं मन्यमानस्य दर्पतः ॥०० ॥ अन्यान् स दर्शवामास ब्रझ्माएडस्थान् विधीन् हरिः। दृष्टा च ऊपया तत मृततुत्य चतुर्मुखम्। श। यावन्ति यात्रलोमानि सन्ति नारायपास्य मे। तत्प्रमाणाय ब्रझ्माएा ब्रह्मए, सन्ति सन्ततम् ।9२। नारायणं प्रगाम्याछ जम्मुस्ते साल्यं.प्रति।
Page 388
३७८ [ ३४भर.
स मेने विधिरात्मानमत्यत्य विषयाधिपम्॥९३ ॥ पप्रच्क प्रगातं विश्ुलज्जानसरचतुर्मुखम्। वद तत् किमिदं दृष्ट खप्रवद्धवताधुना॥ ७४ । नारायएवच: सुत्वा विधिरित्य तवांस्तदा। भूतं भव्य भविषन्न तव सायासमुद्गवम् ॥ ७५॥ दूत्य वमुक्का स विधिस्तस्थी संसदि लज्जया। सर्वान्तर्य्यामी भगवान् तस्योपायं विनिर्ममे ।S६। दूति श्रीब्रह्मवैवत्ते महापुराणे नारायणनारदसंवादे श्र हृणा जन्मखसडे मोहिनीशापब्रह्मदर्पभङ्गो नाम वर्यास्त्रंशोऽध्यायः ।
श्रीक्कण्ण उवाच।
एतस्मिन्नन्तरे तत् शङ्गर: समुपस्थितः । ससिसितो वृषभेन्द्रस्वो विभूतिभूषणः खयम् ॥ १॥ व्याघ्रचर्माम्वरधरी नागयन्षीपवीतकः।
वरिशूलपट्टिशकरी विकृत् खद्वाङ्गमुत्तमम् । सद्रत्साररचितम्वरयन्त्रकरी मुदा । ३॥ वाहनादवरुह्याश भक्रिनमरामकन्धरः। प्रयाम्य कमलाकान्तं वामे चोवास भक्ितः॥। ४ ॥
Page 389
२४ ्र० | श्रीकवष्णजनखगडम्।
आजग्म् मुनयः सर्वे सुरा: थक्रादयस्तथा। आदित्या वसवो रुद्रा मनवः सिद्चारणाः ॥५॥ पुलकाञ्चितसर्वाङ्कास्तुष्ट वुः पुरुषोत्तमम। प्रयाम्य तं श्रिवं सर्वे सुराश्च नम्रकन्धराः ॥ ६॥ एतस्मिन्नन्तरे तत्र सङ्गीतं शङ्गरो जगौ। कवत्वातीव सुतालञ्ज सश्यन्त्रसरमान्वतः।७। आवयोश् गुणाख्यानं राससम्बन्धि सुन्दरम्। समयोचितरागेय मनोमोहनकारिया ॥८ ॥ यत्र कराठेकतानेन चंकमानेन चारुया। पदमेदविरामेग गुरुणा लघुना क्रमात्॥ 2॥ गमकनातिदीर्घेग मदेन मधुरेण च। भवेति दुर्लभं सृष्ट प्रीत्या खेन विनिर्मितम्॥१०॥ पुलकाञ्चितसर्वाङ्ग: सातुनेतः पुनः पुनः। तदेव श्ुतिमात्र ए मूच्छीं प्राप्य विचेतना: ॥ ११॥ बभवु रुद्ररूपास् मुनयः पुरतः प्रिये। रुद्ररूपा: सुराः सर्वे विधाळहरिपार्षदाः ॥१२॥ नारायणय लत्ष्मीश्च गायकथ् शिवः स्वयम्। जलपूयांञ् वकुरठ दृष्टा त्तोीखरि गल्वा मूर्तीविनिमाय सर्वाश्च ताट्ृमीरिति। तत्स्वरूपास्तदस्ताथ्य तत्खवाहनभूषण: ।१४। ततख्वभावास्तनानस्कास्तत्तद्विषयमानसाः । स्थानंरनाय परितो वैकुणठस्य चतुर्दिथि॥ १५ ॥ तः उदवी च आजगाम खमालयम्। परसुराणां सा बभूव सुरनिवगा।
Page 390
३८० [३४ श्र'
मुत्िदा च सुमुसूयां भक्ानां हरिभक्रिदा। १६॥ कोटिजन्ाजितं पापं विविधं पापिनामहो। यस्यास सपर्थवायोय सम्पर्केण विनश्यति ॥१७। किं वा न जाने प्राणेशि सर्शदर्भनयो: फलम्। किमुत स्नानजन्यञ्ज कथयामि निरुपणम् ॥१८॥ सर्वतीर्थात्परं पृथ्वां पुष्करं परिकीर्तितम्। वेदोक्नञ्ज तटेवास्या: कलां नार्हति षोड़भीम् ॥ १८॥ भगीरथेन चानीता तन भागीरथी सृता। गामागता स्रोतसोऽप्राद्ङ्गा तेन प्रकीर्तिता॥ २०॥ जानुद्दारा पुरा दत्ता जड़ग ना तोयकोपतः। तस्य कन्यास्वरूपा सा जाफ़वी तेन कीर्तिता :२१। भीष: सयं वसुर्जातस्तस्यां सा तेन भीषसू: ।२२। धाराभिस्तिसभि: सगे पृथिवीमतलं तथा। ममान्नया च गच्कन्ती तेन तरिपथगामिनी॥२३॥ प्रधानराधया सर्गे सा च मन्दाकिनी स्ृता। योजनायुतविस्तीर्णा प्रस्थ च योजना समृता।२४। चीरतुत्यजला पम्वदत्युत्तुङ्गतरङ्ग्एी। वैकुगठाद् ब्रह्मलोकत्न ततः खगे समागता ॥ २५॥ खगाद्विमाद्रिमार्गय पृथिवीमागता मुदा। सा धारालकनन्दाख्या लवणोदेन मिश्रिता॥२६ शुद्धस्फटिकसङ्गाशा बहुवेगवती सती। पापिनां पापशुक् पं दग्धं पावकरूपिणी ॥२। अतोसागरवंशम निर्वायमुक्तिदायिनी। वेकुएठगामिनीः च सपानरूपिणी वरा॥२८॥
Page 391
३४त्र० ] ३८१
अतोऽपि मृत्युसमये सतां पुएयस्वरूपिणाम्। आदौ पादी व संन्यस्य मुखे तोयं प्रदीयते ॥२६। गङ्गासोपानमारह्य सन्तो यान्ति निरानयम्। आब्रह्मलोकं संलख् रथस्थाच् निरापदः ॥ ३०। दैवात्पुरा प्राक्तनेन मग्ने चेत् क्वनपातकैः। लोमप्रमाणवर्षज मोदन्ते हरिमन्दिरे। २१ । ततो भोगो भवेत्त षां निश्चितं पापपुषययो:। अति स्वल्पेन कालेन कालव्यूहञ्ज बिम्रताम् ॥३२॥ ततः पुखवतां गेहे लबध्वा जन्म च भारते। संप्राप्य निश्चल्वां भक्निं भ्वन्ति हरिरुपिय: । २२॥ मृतद्विजानां देहांथ दैवाच्कूद्रा वहन्ति चेत्। पदप्रमाणवर्षञ्ज तेषाञ्ज नरके स्थिति: ॥ ३४।। ततस्तेषाञ्ज साहाय्य करोति हरिरुपिणी। ददाति मुत्ि तेभ्योऽपि क्रमेण च कपामयी॥ ३५॥ जन्मपुस्यवतां गेंहे कारयित्वा च भारते। स्थलं ददाति वैकुगठ निश्चितं जन्मभिस्त्रिभि: ॥३६। यात्रां कवत्वा तु यः शद्ौ स्नातु याति सुरेश्वरीम्। पदप्रमाणवर्षञ्ज वैकुरठ मोदते ध्रुवम् ॥ ३७॥ गङ्गं प्राप्यानुषङ्गेण स्नाति चेत् समलो नरः। •मुच्यते सर्वपापेभ्यः पुनर्यदि न लिप्यते ॥ ३८ ॥ कलौ पञ्चसहस्राब्द स्थितिस्तस्याश भारते। तस्याञ्न विद्यमानायां क: प्रभाव: कलेरहो। ३८। कलौ दभसहस्रागि वर्षाणि प्रतिमा मम। तिष्ठन्ति च पुराणानि प्रभावस्तत् क: कलेः ॥४0 ॥
Page 392
३८२ [३५ प्र
अतलं याति या धारा सा च भोगवती समृता। पयःफेननिभा पखढतिवेगवती सदा । ४१ ॥ आकरामूत्यरत्नानां मशीन्द्राथाख् सन्ततम्। नागकन्याश तत्तीरे क्रीड़न्ति स्थिरयौवना: ॥ ४२ ॥ म्वयं देवी च वैकुरठे वेष्टतित्वा च सन्ततम्। महस्रयोजना प्रस्थे दैर्व्यें च लचयोजना । ४२ । अ्म्या विनाश: प्रलये नास्यव दुह्ितुर्मम। नानारत्नाकरं दिव्यं तत्तीवं सुमनोहरम् । ४४ । द्ून्येवं कथितं सवें जाङ्कवीनन्परपुखदम्। ब्रह्मणाश्च प्रतीकारो मोहिनीथापतः पृशु॥ ४५॥ दृति श्ीब्रह्मवैवत्ते महापुराणे नारायणनारदसंवाढे श्रीक्मण्णाजम्ाखएडे जाफ़वीजन्मप्रस्तावो नाम चतुस्त्रिंथोऽध्यायः ।
पञ्नति थोऽध्यायः।
श्रीक्वण उवाच।
नारायणच ब्रह्माणमुवाच कपया पुनः । दृष्टा गङ्गाज्ज सर्वे गां मम मायाज्च मेनिरे। १॥ श्रीनारायण उवाच। उत्तिष्ठ गच्क भद्रन्ते भविषति चतुर्मुख। श्रत्र स्रात्वाभिश्नप्तखतवं पूती भव ममा्जया । २॥
Page 393
३५भ्र० ] ३८२
त्व' चेत् सत्य सयं पूतः सर्भं वाक्कन्ति तानि च। वैशवेभस्य तीर्थानि सर्वाणि सततं मुने॥ २ ॥ तथापि थापमुत्तस्वमत्र प्रक्यतिहेलनात्। गहङ्वारस सर्वेषां पापवीजममङ्गलम्॥ ४ ॥ ीघ्र त्वं गच्छ गोलोकं ममालयपरात्परम्। प्रऊ्ञत्वंपां मङ्गलदां तत्न प्राप्तसति भारतीम् ॥ ५ । प्रक्ृतिं भज कव्याएसट्टिवीजखरूपिणीम्। अ्रही कल्पान्तपर्य्यन्त तपस्तप्त त्वयाधुना॥६॥ तव मन्त्रं न गटहन्ति केऽपि वेश्याभिापतः। यदन्यदेवपूजायां तव पूजा भवर्थत ॥श त्वमेव जगतां धाता खाम्मारामख योषितः । सर्वरूपी च पूजा च सवेदहेषु सवतः॥८॥ तदा ममान्या ब्रख्मन् स्नात्ा च जाफ़वीजले। पीघ्र जगाम गोलोकं मां प्रगाम्य जगद्न रु: ।। ८ । ते देवा मुनय: सर्वे प्रजग्मुः खालयं मुदा। सुनिर्मलं मम यथो, गायन्तव्न पुनः पुनः ॥१०॥ विधिरागत्य गोलोकं संप्राप्य भारतीं सतीम्। सवविद्याधिदेवों तां महक्वाञविनिर्मिताम् ॥ ११॥ वागीश्रीज्ज संप्राप्य ब्रह्मा प्रसुदितः खयम्। कामास्त्रायाञ्ज व्यापारमनुमेने सयं विभु: ॥१२॥ तत आगत्व मां नत्वा प्राप्य वेलोक्मीहिनीम्। क्रीड़ां चकार भगवान् सथाने ख्ानेऽतिनिर्जने ।१३ ॥ रतिं चिरतरं ऊल्वा विरयाम सयं विधि:। वागीशवरीसुवाचेदं त्व वे ब्रझ्मा च कर्मणा॥ १४॥
Page 394
२८४ व्रभ्वेवतपुराणे [३५ भ्र.
काचित् सकर्मणा साध्वी पूष्या च सिथिरयौवना। तवैव कमयोगज्ज युवानं पश्य सुन्दरि॥ १५। विदग्धाया विदग्धेन सङ्गमो गुथवान् भवेत्। जगतुरोऽहं वृद्दस्व तपस्वी वैष्यवो हिजः । १६।। अस्तन्त्र: पराधीन: का रतिः पुंखलीषु मे। आजगाम ब्रह्मलोकं पुनरेव निजालयम्। १७॥ ददृटशब्रह्मलोकस्थस्ता देवीं कौतुकान्विताम्। अतीव सुन्दरी रम्यां शुभ्त्रवर्णाञ्ज सस्मिताम्॥ १८॥ भरकीतांशुवदनां भरत्पङ्गजलोचनाम्।
मुत्तापङत्तिविनिन्ध कदन्तपड क्रिम नोहराम् । रत्नकेयू रवलयरत्रनूपुरशोभिताम। २० ॥ रत्न कुण्डलयुग्मेन कर्णमूलविराजिताम्। रत्नेन्द्रसारहारेण वचःस्थलसमुजज्लाम्॥ २१॥ वड्किशुद्धांशुकं सूक्षं विभ्रवतीं नवयौवनाम्। अतीव कमनीयाच पीनश्चोषिपयोधराम्। २२। वीणापुस्तकहस्ताच्च व्याख्यामुट्राकरां वराम्। ते च निर्मच्कनं कत्वा चक्रुः परममङ्गलम्। २३॥ पुरों प्रवेभयामासुब्रध्मायं भारतों मुदा। ब्रह्मा तया सह क्रीड़ां चकार स दिवानिशम्॥ २४। अतीव सुखसभ्भोगे निमग्नः सततं मुदा। गूढ़ं सर्वपुराणेषु किं पुनः श्रोतुमिच्छसि॥ २५॥ स्रीनारायण उवाच। प्रारेभवचनं सुत्वा प्रहस्य परमेखरी।
Page 395
३५ प० ]
भूयोऽपि परिपप्रच्छ कौतुकाम्नसं पुरा ।२६। श्रीराधिकीवाच। ब्रच्ना कथं न नग्राह वेश्वां खयमुपस्थिताम। न कमचेवे रहमि फलदाता च कर्मगाम् ।२०॥ उपस्थितायास्यागे च महान् दोषो हि योषितः । नाला देव विधाता स कथं तत्याज मोहिनीम् ।२८॥ श्रीनारायण उवाच। राधिकावचनं सुत्वा प्रहस्य मधुसूटन: । पाधकत्पस्य वत्तान्तमुवाच परमेश्वरीम्।। २२॥ श्रीक्वष्ण उवाच। ऋृणु कान्त प्रवन्यामि पुरावृत्तान्तमीस्ितम्। अ्कथ्यं गोपनीयञ्च महतामभिनिन्दितम् । २०॥ एकदा च प्रजा: स्ष्ट विधाता प्रेरितो मया। सस्ज मनसा पुत्रान् ज्वलन्तो ब्रह्मतेजसा ॥ २१ ॥ सनकन्न सनन्दन्न सनातनमनुत्तमम् । सनत्कुमारं वोढुश्व कविं पञ्चश्िखं विभुम । ३२ । अ्रसितं कपिलं सिद्ध सिद्दान्मकलोद्गवान्। तान् नग्नात् पञ्चवर्षीयान् पिता सष्टु जगाद ह।२३।। प्रजा: स्ष्टु प्रेरकश्व जनकं तेऽवमन्य च। प्रजग्म स्तपसे तूर्ण ममार्चनपरायया: ॥ २४॥ तदा रुष्टो जगदाता पुनः पुवान् विनिममे। कद्रानिकादय वरान् रदतो भीभविग्रहान्। ३५। तस्मिन् प्रयुज्य तरसा पुनः पुवान् विनिर्ममे। योगी योगेन मां ध्यात्वा सात्माराम: खबिग्रहे। २६।
Page 396
[२१ प्र०
वत्िष्ठं पुलहशेव कतुमाङ्रिरसं तथा। भृगुमत्रि पुलस्थ् दवं कर्दममेव च ॥ २७॥ मरीचिष् विनिर्माय प्रजा: स्नष्ट नियुज्य च। प्रृष्टमानसः पुत्र कन्यैकाज ससर्ज है। ३८॥ कणास्य कामिन: पुत्रः कामदेवो बभूद ह। कन्या षोड़शवर्षीया रत्नभूषएभूषिता॥ ३८। सवाच पुत्र' स विधि: सुदीप्न पुरतः स्थितम्। दुर्निवाय्यं मत्कलांभं सात्मारामं मनोहरम् ॥ ४० ॥ ब्रह्मोवाच। स्त्रीपुंसो: क्रीड़नार्थाय मुदा त्वच्न विनिर्मितः । दृदि योगेन सर्वेषामधिष्ठानं करिथयसि ॥। ४१ ॥ संमोहनं समुद्देगं वीजस्तश्नितकारणम् । उव्यत्तवीजं जलदं भखच्ेतनहारकम् ॥ ४२ ॥ प्रग्टस्य तामया दत्तान् सर्वसंमोहहनं कुरु। दुर्निवार्य्यो मम वराज्वव वत्स भवेषु च। ४३। बाणान् दत्त्वैवमुक्का च प्रदृष्टस जगदिधि: । दृष्टोवाच दुहितरं वरं दातु समुद्यतः ।४४॥ एतस्मिवन्तरे कामो मनसालोच मन्त्रगाम्। कर्नु मखपरीचास बाणांविचेप ब्रह्मषि॥ ४५॥ मन्तपूतैश्च वाणेस दुर्वाय्येंः समररेन च। अतिव्वष्यी महायोगी मू्च्छिंतो हतचेतनः वसेन चेतनां प्राप्य ददयांग्रे च कन्यकाम्। तां संभोतु मनसक्र सा दुद्राव भिया सती। ४७॥ दृद्दा पखाज्ञ पितरं धावन्त इतचेतनम्।
Page 397
३५ प्र. ]
जगाम भरणं मीवरं आातृपास् तपखिनाम्। ४८। तेषां समीपे संस्थाप्य तमूुः पितरं क्रा धा। हितं तथ्यक्न वेदोक्षं नीतिसारं पवं वचः ।४2 ॥। ऋषय जएु:।
नीचानां चरितं यत्तत्करोषि त्व जगद्विधे। ५० ॥ पश्यन्ति सततं सन्तः प्रसुमिव परस्त्रियम्। ये ते सवेत पूज्यास परत्र ह जितेन्द्रिया: ॥ ५१ ॥ त्व' सयं वेदकर्ता च कन्यां संभोलुमिष्कसि। कन्या च मातवर्गेषु प्रविष्टा च खुतौ सुता । ५२ ॥ गुरो: पत्नो राजपत्री विप्रपती च या सती। पत्नी च मातसुतयोमित्रपत्नी तबसू: ।४३। प्रसः पित्रोस्तया मातु: पब्नी खसूः खकन्यकाः। जननी तव्सपत्री च भगिनी सुरभी तथा ॥ ५४॥ साभीष्टसुरपत्नी च धात्रिकानप्रदायिका। गभधाती खनामना च भयाचातुय कामिनी : ५५। एता वेदप्रणीतास सर्वेषां मातरः सृताः। एताखपि च सर्वासु न्यूनता नास्ति कासू च । ५३॥ कन्यादाताबदाता च म्ानदाताभयप्रद:। जन्मदो मन्त्रदो ज्येष्ठमाता च पितरः सृताः । ५७। एता वहन्ति ये मूढ़ा य इतान् जनकानपि। पच्चन्त नरके ते च यावडै ब्रम्मणी वयः ॥५८॥ तानन्वकूपे संस्थाप्य दूरती यमकिङ्कराः । कुर्वन्ति ताड़नं मशत्पुरीषं पाययन्ति न । ५१ ॥
Page 398
३८८ [२५ श्र.
त्वमेव विश्वकर्ता च गास्ता वे शमनस्य च। सयं विधाता जगतां तेन ग्ृश्वासि कन्यकाम् । ६०॥ प्स्माकं पुरतो दूर गच्क कामार्तमानस। न कुर्मो भत्मसात्कर्तु प्रतास् जनकं वयम् ॥ ६१॥ गुरोर्दोषसहस्त्राषि चन्तुमर्हन्ति पण्डिता: । सवंत्न तं विनिघनन्ति नीतिन्ञा: खगुरु विना। ६२॥ गहन्तं यदि सर्वसं शपन्तं निष्ठुरं गुरुम्। साधवस्तं न निन्दन्ति प्रणमन्ति स्भत्ततः । ६२। ये द्विषन्ति च निन्दन्ति गुरुमिष्ट सुरात्परम्। पच्चन्ते तेऽन्धकूपे च यावच्चन्द्रदिवाकरी॥ ६४॥ पुरीषं भुख्जते नित्य चुभिता यमताड़नेः। सर्पप्रमाणकीटेश दंशितास दिवानिशम्। ६५। दूत्येवमुक्ा मुनयः प्रणोमुस्तत्पदाम्ुम्। सबें भवत दैवेन प्रथान्तमनसा श्रुवम् । ६६॥ उन्मुखा मुनयः सर्वे बभूवश् सकर्मगि। ब्रह्मा शरीरं सन्त्यक्रुं व्रीड़या च समुदतः।६७॥ योगेन मित्वा षट्चक्रं सर्वान् प्राणानिरुध्य च। ब्रह्मरन्धु' समानीय तत्याज खेन वर्लना ॥ ६८॥ मनसा श्रोहरिं समृत्वा नमस्कारं चकार ह। न मे मनः परद्रव्य भविता लोलमीखर॥ ६ट॥ प्राणत्यागात् परं दुःखमयप्रस यपखिनाम्। बभूव दृदि कत्वेकं ब्रच्मा लीनस ब्रह्मगि। ७। कन्या तातं मृतं दृद्टा विलप्य व भभं सुपुः। योगेन देहन्सत्याज सा प्रलीना च अहणि।य।
Page 399
३५ त्र० ] श्रीक्वणा जनासव्डम्।
मृतं तातज भगिनीं दृद्दा व मुनिपुङ्रवा: ।. सस्मरुः वीहरिं कोपात् साव्मारामं विलप्य च ।२। नाराययो मदंभय ऊपयागत्य सत्वरम्। ब्रम्माएं जीवयामास ब्रम्मम्नानात् सुताञ्च ताम् ।०२। ब्रह्मा पुरो हरिं दृद्टा वरं वव्रे सवाब्कितम्। भत्रिं त्वच्चरणे पखव्िश्वलामनपायिनीम्। ०४ ब्रम्माएं विरसं टृष्टा तमुवाच ऊपानिधि:। प्रबोधवचनं सत्य नीतिसारं मनोहरम् ।०५। श्रीनारायम उवाच। शृणु ब्रह्मन् प्रवच्च 5हं मुखमुत्तोत्य साम्प्रतम्। त्यज लज्जां जगनाथ हृटयव्वर रूपिणीम् । ६।। सत्कीर्तिरपकीर्तिवा सुप्रतिष्ठाप्युपद्रवः। चुद्राणाच्चैव महतां भवन्त्य व सकमंगा।७॥ सर्वेषामपि सर्वेभ्यः खवकम बलवत्तरम्। तस्मात् सन्तः प्रकुर्वन्ति नित्यं सत्कम सन्ततम् ॥95। केचित् कुर्वन्ति निर्मूलं सर्वेषामपि कर्मणाम्। कतं कम परं भुका हरिपादालचेतस: ।७६: कुकर्मणखापकीर्तिस्ततो लज्जा भवेत् ध्रुवम्। सुकमेष: सुप्रतिश्ठा सवत्र निर्मलं यथः ॥ ८० ॥ कालेन रजसा देहो बलरूपं शुभाषभम्। कीर्तिर्या विगुया चेव मोहस्ापयथो विधे॥ ८१ ॥ ऋपत्रणापवादाद्य बन्तूनां यान्ति कालतः । महतां तौ च पूर्वोक्री नेतरख कदाचन । ८२। सहापकीतिर्वसति परस्तीषु च वसतुषु।
Page 400
[१५ प०
तस्मात्त नैव गटहन्ति सन्तः खक्नेशकारणे॥ ८३॥ समर मामन्तरे ब्राहम मदीयं विषयं कुर। अतस्तेन मनो लोलं भविता परवसतुपु। ८४॥ योषिद्रूपा च मे माया सर्वेषां मोहकारिणी। लौलया कुरुते मोहं खात्मारामस्य सन्ततम् । ८५ । नानामुद्राश्चये देशे रागियं सन्ततं रतिः । स्तनाभिधे मांसपिरडे डधरे लालालये थुची ॥८।। ोषिवक्स्तनं तासां कामदेवालयं सदा। तम्मात्ते न हि पश्यन्ति सन्तो हि धर्मभीरवः ।८0॥ को धर्मः किं यशस्तषां का प्रतिषा च किं तपः। किं बुद्धिविद्या दानज् परस्तीषु च यव्नः । दर । दहाप्यपयशी दुःखं नरकेषु परव च। वास: प्रहारस्तेषाच्ज ताड़नेः क्मिभच्रैः॥८2 ॥ दुःखवीजं सुखं मत्ा मूढ़ाब देवदोषतः। परस्तीसेवनं प्रीत्या कुर्वन्ति सन्ततं मुदा ।८० ॥ उत्तमा मत्मदाभोजं सत् कर्म मध्यमा: सदा। स्पर्रान्त शश्वद्धमाः परस्त्रोसेवनं मुदा। ८१।। विपत्ति: सन्ततं तस्य परवस्तुषु यन्मनः । विभेषतः परस्तीषु सुवर्शेषु च भूमिषु॥८२॥ दवात्मरस्त्रियं दृद्टा विरमेद्ी हरिं सरन्। दृष्टा परसुवणंत्च हस्तप्रचालनाच्कुचिः ॥९३॥ सततं नैव संसत्ता: सन्तः सवस्त्रीषु कामतः।
तपखिनस्तपस्यायां भास्त्रचिन्तासु पिएडताः ।
Page 401
२५ भ० ]
योगिनी योगचिन्तासु वेदार्थ्ेषु च वैदिका: ।९५। साध्वास् पतिसेवासु ग्टहस्या ग्टहकर्मसु। विषयेषु विषयणी मङ्जक्रा मम सेवने। ८६॥ एते नियुत्ता एतेषु सभासु च प्रथंसिता: । वेदोक्ाचरणेनैव तहिरुद्वेन निन्दिताः ।2 ।। सर्वे नित्यं प्रशंसन्ति शख्त्सन्मार्गगामिनम्। हालिका ऋपि निन्दन्ति कुवल गामिनं विधे ।2८॥ भविता न परस्त्रीषु परवस्तुषु ते मनः । रद् प्रभृति जीवन्तं निविष्ट महरेण च । 22। मदीयविषये वाह्य मया दत्तं कुरु प्रियम्। अ्न्तरा मत्पदाश्भोजचिन्तां विघ्रविनाथिनीम् ॥१०० । कन्या भवतु मे ब्रह्मन् कामदेवस्य कामिनी। रतिर्नाम परित्याज्या रत्वधिश्ठातदेवता।१०१। दूत्येवमुक्का ब्रह्मागमाश्वास्य, कनलापतिः। जगाम नित्य' वैकुगठ वन्दावनविनोदनः ॥ १०२।
दूति श्रीव्रह्मवैव्त्तें महापुराणे नाराययनारदसंवादे श्रीक्तष्णजन्मखराडे राधाऊष्ण संवादी नाम पक्चति भोऽध्यायः ।
Page 402
मश्र मैवर्संपुरा गे [२६ प्र०
षट्वि शोऽध्यायः।
श्रीराध्रिकोबाच।
एतेन नियमेनेव ब्रद्मा तत्याज मोहिनीम्। कथं स कुलटाथापादपूज्य: संबभूव ह॥ १ ॥ कथं तस्य दर्पभङ्गत्जकार कमलापतिः । कथयस सवेवीज सर्वेषामीश्वरः सयम् । २ ॥ श्रीनारायण उवाच। रासेशरीवच: शुत्वा प्रहस्य रसिकेशरः । निगूढ़मितिहासञ्च तां वक्ुमुपचक्रमे॥ २॥ श्रीक्कष उवाच। ब्रह्मा चिरं तपस्तवा मत्ती लबध्वा वरं वरम्।' सष्टि नानाविधां कता विधाता स बभूव ह। ४ ॥ तपसां फलदाता च सर्वेषां शास्तिक्वत् प्रभुः । आत्मानमीखवरं जात्वा महागर्वी बभूव ह।। ५॥ ब्रह्मारडेषु च सर्वेषु गर्वपर्य्यन्तसुन्नतिः। दूति मत्वा ब्रह्मगास्न दर्पभङ्ग: कतो मया॥ ६॥ येषां येषां भवेदर्पो ब्रह्मागेष परात्यरः। विज्ञाय सवें सर्वात्मा तेषां भमप्ताहमेव च। थ ।। प्रथमे ब्रह्मणो गर्वो मया चूर्णीक्वतः ख्ुतः। शङ्रस्य च पार्वत्याखन्द्रस्य च रवेस्तथा ॥८। वञ् दुर्वासससतेव तथा धन्वन्तरेः प्रिये। क्रमेय दर्पभङ्गच्व कथयामि निशामय।८।
Page 403
६१ प. ] ग्रीळपजमसच्छम्। २८१
चुद्रायां महतासेव येषाक्ृ्षो भवेत् प्रिये। एवंविधमहं तषां चूर्णीभूतं करोमि च ॥ १० । श्रीनारायय प्रवाच। श्रीक्वणास्य वप: मुत्वा शुष्ककरठोष्ठतालुका। पप्रच्छ राधा यतेन सन्त्रस्ता भयविक्ञला । ११ ॥ श्रीराधिकीवाच। कस्य केन प्रभावेण महादर्पो बभूव है। त्वया केन प्रभावेष तस्य भङ्ग: ऊ्वतः पुरा ॥ १२॥ कथयस प्राणनाथ सर्वेषां दर्पभव्जन । दर्पहायद प्रापदानैककारणेखवर ।। १२। श्रीह्मण उवाच। येन भूतं गर्वचूयीं त्ुत विजगतां विधे: । अ्त्येषां सूयतां राधे व्यासेन कथयामि ते ॥ १४ ॥ सयं शिवो मदंभव संहर्ता जगताप् यः। तेजसा मकमः पूर्णी भ्ानेन च गुणेन च ॥ १५। ध्यायन्ति योगिनो य स योगीन्द्राणां गुरोरगुरुः। भानानन्दसवरूपोऽयं तस्याख्यानं ऋृख प्रिये ॥ १६॥ युगषष्टिसहस्त्राणि तपस्तव्वा दिवानिभम्। भूता च मत्कलापूर्गो बभूव मतमो विभु:॥१७ ॥ तपसा तजसा पखत्तेजोराभनिर्बभूव है। सूर्य्यकोटिपभावस भज्ञानां कल्वपादप: ॥ १८॥ ध्यायं ध्यायञ् योगीन्द्रास्तत्तेजो बड्ुकालतः। तदन्तरे च पश्न्ति सवरूपमतिसुन्दरम्।। १८ । शुदस्फटिकसङ्गामं पच्चवत्र विबोधनम्।
Page 404
३८४ [२६ प्र.
विशूलपट्टियकरं व्यात्रचर्मान्बरं वरम्।२॥ जपन्त खालनात्नं खेतालवीजमालया। ईषडास्यप्रसन्नास्यं चन्द्रचूड़ परात्परम् । २१॥ सवर्णकारं जटाभारं दधतं भिरसा मुदा। शान्त कान्त विजगतां भक्तामुग्रहकातरम् । २२॥ अथ खमीखरं मत्वा प्रदाता सर्वसम्पदाम्। ददाति सवें सर्वेभ्यो वाष्कितं कल्पपादप: ॥ २३ । यो यं वा्कति तं तस्म वर दत्त्वा वरेखर:। बभूव गर्वसंयुत्तः खाव्मारामः खलीलया । २४।। एकदा च बकी दैत्यस्तपस्तेपे शिवस्य च। केदारे व कठोरेण वर्षमेकं दिवानिथम् । २५॥ नित्यं याति तक्षमीपं कपया च कवपानिधि: । वरं दातुं यथाभीष्ट न जगाहासुरी वरम् । २६.॥ वर्षान्ते शङ्गरः शखत्तस्थौ तत्पुरतः खयम्। वरदी भक्तिपाशेन चषं गन्तु नस चमः ॥२७॥ सर्वैश्वय्यं सर्वसिद्धिं भृत्िं मुत्िं हरे: पदम्। दैत्यः किष्वित्न गहाति परितः शूलपाषिनः ।२८। ध्यायमानं तत्पदाअं दृद्दा वस्तो महेखरः। भयाचितारं निसेष्ट ररोद प्रेमविद्लः । २८ । अतीव रोदनात्तस्य ध्यानभङ्गो बभूव ह। ददर्भ पुरतः साचादातारं सर्वसम्पदाम् । २०॥ यन्मायया वरं वव्र दैत्ये न्द्रो भक्तिपूर्वकम्। इस्तं दधे च यन्मूधि स भस्त्र भवितेति च । २१। भोमित्युका प्रयातन्त दुद्राव देत्यपुङ्रवः ।
Page 405
३६ ग्र. ] श्रीकमण जमसर्हम्। ३६५
मृत्युष्नयो सृत्युभवाद् दुद्राव व्ासविद्वलः ।२२। पपात डमरुस्तस्य व्यात्रचर्म मनोहरम्। दिगम्बरो दम दिभो भेजे दानवभीतये ॥ २१ ॥ न इन्ति तज् कपया भतास्ज भक्तवत्सल:। दुष्टानुसारं साधुख न करोति कदाचन ॥ ३४ ॥ साधवो पन्ति प्रन्तष्न भृत्यं पुत्र प्रियां विना। प्रबोधितुं न प्रतथ खाम्ानं कपया समम् ॥३५। भिवः खमृत्युं मत्वा च भौतस निरहक्कृतः। स्मारं स्मारक्ज मां भद्रे मामेव भरणं ययो ॥२६॥ दृद्टा खात्रममायान्तं शुष्ककरठोष्ठतालुकम्। हे हरे रच रक्षेति जपन्त भयविह्लम्। ३७॥ संस्थाप्य तक्षमीपे च स दैत्यो बोधिती मया। पृष्टस सवहृत्तान्तसुवाच मां क्रमेय च ।। ३८। तदा ममान्नया तूर्गं वश्चितो माययासुरः। द्त्वा खमूर्ति हस्तल सदो भस्म बभूव ह॥३८ ॥ तदा सिदा: सुरेन्द्रास. मुनीन्द्रा मनवो मुदा। तुष्ट वुमीं सुभत्या च लव्जया लव्जित: शिव: ॥४०। बभूव चूर्णस्तव्नर्वो जगाम बोधिती मया। वरं ददाति वरदस्ततो बष्यो हाइं मिव: । ४१।। शरथ गर्वान्वितो रुट्रो इन्तु त्रिपुरमुख्गम्। मत्वा मनसि संहर्ता सर्वेषां जगतामिति ॥ ४२।। कोडयं पतङ्गवद्ृत्य इति मत्वा ययो रगम्। विहाय शूलं महत्तं मदीयकवचं परम्। ४१। चिरं बभूव समरं वर्षभेकं दिवानिथम्।
Page 406
मममवेवसंपुराणे। [१६ प्र
न कोऽपि जेतुं कं भती ही समौ समरे तट्ा ।8४। पृथिव्यास् रणं ऊत्वा दैत्े न््री मायया प्रिये। अत्यूध्वस् समुन्तस्थी पच्चामत्कोटियोजनम् V8% उसस्थी शङ्गरस्तूमं हन्तु देत्य जगत्प्रभु: । बभूव तत्र युदञ्ज मासमेकं निराश्ये। ४६। प्रस्ताणि चापं चिच्छेद शङ्गरस्यासुरी बली। रथं वभष्न देत्ये न्द्रवापमस्ताि शदरत् ॥ ४७॥ नधान मुष्टिना रुद्रो दानवेन्द्रं प्रकोपतः । वज्चमुष्टिप्रहारेण सदो मूर्च्छामवाप सः ।8८। चगेम चेतनां प्राप्य कोपाहानवपुङ्गवः । शिवं पयानमुत्तोष्य पातयामास भूतले । ४८ । सरथे पातिते रुद्रे देवा देवषंयो भिया। तुष्ट वुमीं परिवाहि कषपेन्युक्ता पुनः पुनः ॥।५० ॥ हर: सस्मार मामेव निर्भयो भयकारगम्। तुष्टाव भत्वा सतोत प मया दत्तेन सफकटे। ५१ ॥ तदाहं कलया गीघ्र दृषरूपं विधाय च। पयानं शङरं धत्वा विषाणाभ्यामुरुक्रमम् ॥५२॥ ददौ तस्मै सवकवचं खशूलमरिमर्दनम्। प्राप्य तहानवस्थानमत्यूर्ध्वक्व निराश्यम्॥५३॥ मया दसन शूलेन जघान त्रिपुरं हरः। मामेव दर्पहन्तारं तुषाव ब्रीड़ित: पुनः ।५४।। सब: पपात दैत्ेन्द्रसूर्ीभूतस्य भूतले। देवता मुनय: सर्वें तुष्ट वुः श्रहरं मुदा। ५५। तत्यान भङरो दपे वित्नवीजन्तती विभु:।
Page 407
ज्ञानानन्दसरूपस निर्लित्तः सर्वकर्मसु। ५ू६॥ ततोऽहं वृषरूपेण वहामि तेन तं प्रियम्। मम प्रियतमो नास्ति तै लोक्ो षु भिवात्पर: ।५७। मनःखरूपो ब्रम्मा मे आानरूपी महेखरः। बुद्धिर्भगवती दुर्गा मूलप्रऊ्लतिरीखरी। ५ू८ ॥ निद्रादय: भक्षको यास्ता: सर्वाः प्रक्रतेः कलाः । वागधिष्ठातदेवी या सा सयं च सरखती। ५८। मम कल्यागाधिदेवी हर्षरूपो गणोखरः । परमार्थः सयं धर्मो मम भत्ती छुताथनः॥६०॥ सर्वेशवर्य्याधिदेवी मे सर्वंगोलोकवासिनः । प्राणाधिष्ठातदेवी व्वं सदा प्रागाधिका मम ॥६१॥ गोपाङ्गनास्तव कला अतएव मम प्रिया: । मलोमकूपना गोपा: सर्वे गोलोकवासिन: ।६२ तेज:सरूप: सूर्य्यस प्राणा मे वायवः स्मृताः। जलाधिदेवी वरुः पृथिवी मे मलोद्गवा ॥ ६३ ॥ मम शून्यो महाकाथो मदनी मानसीइ्ववः। इन्द्राटयः सुरा: सर्वे मत्लांभांभसन्भवाः॥ ६४। एतानि सष्टिशीजानि महदादीनि चैव हि। सर्वेषां वीजरूपोऽहं खयमात् निराश्य: । ६५॥ जीवो मे प्रतिविम्बस्न कर्मभोगाधिकारकः । अहं साची निरीहस न भोगी सर्वकर्मसु । ६६॥ भत्नध्यानार्थ देहोडयं मम खेच्छामयस्य च। प्रक्कति: पुरुषोऽहत्ठ एक एव परात्पर: ।६७। द्रत्य वं कथितं राधे शिवदर्पविभोचनम्। b-३8
Page 408
[३१श्र
सृष्टिवीजन्त मृशु मे पार्वतीदर्पमोचनम्॥ ६८। श्रीनारायण उवाच।
दृत्यु क्वन्त श्रीकृष्ण परमाम्मानमौश्रम्। यप्रच्क राधिकादेवी निगूढ़मभिवाब्ितम् । ६८।।
श्रीराधिकीवाच।
भगवन् सर्वतत्त्वन्न सर्ववीज सनातन। वद मे वाष्कितं प्रश्न सर्वसन्देहभन्ज्नम्॥ ७0 ॥ सर्वज्ञानाधिदेवय शङ्गरः सर्वतत्त्ववित्। मृत्य ज्जय: कालकालो भगवान् तक्मी महान् ।9१ कथं विभूतिगातव्व पञ्जवक्नस्त्रिलीचनः। दिगम्बरी जटाधारी नागसङ्गातभूषयः ।७२। वृषेयाटति देवेन्द्रो विहाय वरवाहनम्। न बिभर्ति कथं रत्न सारनिर्मायभूषम्।७३॥ रवाङ्गशुद्ांशकं त्यक्का धत्ते शार्दू लचर्मकम्। धत्ते धत्तूरकुसुमं पारिजातं विहाय च॥७४। नास्ति रत्नककिरीटेच्का जटायां प्रीतिरुत्तमा। दिव्यलाकं परित्यज्य शशानेषु सृहा विभो:॥७५।
न्यक्ता स्पृहा विल्वपत्र वित्वकाष्ठामुलेपने।। ७ह । एतदेदितुमिच्कामि व्यासेन कथय प्रभो। त्ोतुं कौतूहलं नाथ वरदते मे मनःसृहा॥७॥ राधिकावचनं सुत्वा प्रहस्य मधुसूदन: । कथां कथितुमारिभे कत्वा राधां सवचसि॥ ७॥
Page 409
३६ प० ] श्रीळ्वपाजनसणम्।
श्रीक्कष्ण उवाच। युगषष्टिसहस्राणि तपः ऊल्वा महेखरः। विरराम पूर्णतमो ध्यात्वा मां मनसा मुदा॥७2॥ एतस्मिवरन्तरे माच् ददर्श पुरतः स्थितम्। अतीव कमनीयाङ्ग किशोरं श्यामसुन्दरम्॥ ८० ॥ अहोऽनिर्वचनीयन्न दृष्टा रूपमनुत्तमम्। न बभूव वितष्णच्च लोचनाभ्यां तिलोचनः । ८१। पश्यन्रिमेषरहित इति मत्ा खमानसे। मतयुद्र कान् महाभक्ी ररोद प्रेमविद्वलः ।८२।। सहस्रवदनोऽनन्ती भाग्यवांश् चतुर्मुखः। बड्डुभिर्लोचनैट्ट द्वा तुष्टाव बद्दुभिर्मुखैः।८३॥ पश्यामि किं वा किं सतौमि संप्राप्य नाथमीटृयम्। आस्यैकेन लोचनाभ्यां चतुर्दा स पुनः पुनः । ८४। खमानसे कुर्वतीदं शङ्करे व तपस्विनि। तद् बभूव चतुर्वक्र पूर्वेण सह पक्चमम् । ८५ू ॥ एकेकवक्र शशभे लोचनैश्व विभिस्त्रिभिः। बभूव तेन तब्राम पञ्चवक्कस्त्रिलोपनः । ८। स्तवनादधिकप्रीतिः भिवस्य दर्शने मम। तनाधिकानि तस्यव बभूवुर्लोचनानि च ॥ ८७ ॥ चचू षि गुणरूपाणि तस्य ब्रह्मसरूपिय: । सत्वं रजस्तम इति तस्य हेतुं निभामय ॥ ८८ ॥ सत्वांगेन दृथा अभ्ु: पश्न् पाति च सात्विकान्। राजसेन राजसिकान् तामसेन च तामसान् ।८2॥ चनुषस्तामसात् पसाल्षलाटस्याद्वरय्न न।
Page 410
४०२ : [३०भ्र•
सर्वसिद्धिं दातुमीथो न दाता शङ्गरात् पर: ॥११४ ॥ पञ्चवक्रेण मब्राम यथी गायत्यहर्निभम्। मद्रूपं ध्यायते शशन्र भतः भङ्गरात् पर: ॥ ११५॥ अहं सुदर्भनं अभ्भस्तेजसा च वयं समाः। ब्रह्मा स्रष्टा च योगेन नाम्माभिस्तेजसा सम:॥ ११६॥ दूत्येवं कथितं सवें शङ्गरस्य यथोऽमलम्। तघाप्यस्य दर्पभङ्ग किं भूयः श्रोतुमिच्छसि ॥११७। दूति श्रीब्रद्मवैवत्तें महापुराणे नारायणनारदसंवादे श्रीक्वप्णाजन्म खरड शङ्गरप्रशंसा नाम षट्ति शोडध्याय:।
सप्वि शोऽध्यायः।
श्रीराधिकीवाच।
एवम्भतस्य च विभो: सर्वेभस्य महात्नः । न शस्त कथमुच्किष्ट व्रूहि सन्देहभञ्जन ॥ १ ॥ श्रीक्ृण्ण उवाच। शृणु देवि प्रवच्चे ऽहमितिहासं पुरातनम्। पापेन्वनानां दहने ज्वलदग्निशिखोपमम् ॥ २ ॥ सनत्कुमारो वैकुएठमेकदा च जगाम ह। ददर्थ भुक्तवन्तष्ट नाथं नारायमं द्विज: ॥ ३ ॥ तुष्टाव गूढ़े: स्तोत स् प्रसाम्य भकितो मुद्दा।
Page 411
३७ ब्र०] श्रीकषजमखणडम्।
अवशेषं ददी तस्ै सन्तुष्टी भक्वत्सलः ॥४ । प्राप्तमात्रय तत्नव भुत्न तेनैव किज्चन। किञ्चिदरच्त बन्धूनां भवणाय च दुर्लभम् ॥५॥ सिद्दाश्रमे च यहत्त गुरवे शूलपाणिने। भत्युद्रेकाच तत्वं भुत्ञ्च प्राप्तिमास्नतः ॥ ६। भुक्का सुदुर्लभं वखु ननत प्रेमविद्वलः । पुलकाच्चितसर्वाङ्ग साशुनेत्रो मुदान्वितः।। गायनम गुगान् भत्या सुकराठ: पञ्चवक्कतः। रागभेदैकतानेन तालमानेन सुन्दरम् ॥८। पयात डमरुर्हस्तात् पृङ्गज्ञ व्याघ्रचर्म च। स्यं निपत्य पश्चाच्च रुदन् मूच्छीमवाप ह॥ 2॥ अतीव कमनीयं तद्रूपं ध्यात्वेकमानसः। सहस्त्रदलमध्यस्थ मां पश्यन् हृत्सरोरुहे॥ १० ॥ एतस्मिन्नन्तर देवी दुर्गा दुर्गतिनाशिनी। मुदाजगाम शीघ्र तत््रसन्नवदनेक्षण॥ ११॥ रुदन्त मू्च्छितं दृष्टा निपतन्तञ्ज भक्रितः । प्रहस्य वातीं पप्रच्क कुमारं शूलपाणिनः ॥११। सवें तां कथयामास कुमारः संपुटान्जलि:। गुत्वा चुकोप सा देवी शिवं प्रम्क रिताधरा। १२। तां अपुमुद्यतां देवीमुत्थाय च तिलोचनः । बोधयामास विविधं तुष्टाव संपुटाञ्जलि:॥१४।। मुल्वा मनोहरं स्तोत्र न प्रगाप शिवं शिवा। दुष्ट चक्रे तदुष्किष्टमभत्य विटुषामपि॥ १५॥ न लोकानां प्रभावस तपःसीभाव्यतजसाम्।
Page 412
808 मरभवेवत्तपुराणे [३७ प्र०
ब्रझ्माण्डे सर्वसंहरता चकम्पे पार्वतीभये। १६॥ उवाच तं जगवाता नीतिसारं परं वचः। गणप्रसूः सकोपा च रत्तपङ्गजलोचना ।। १७। अ्रहो तपःप्रभावस तेजसस न जीविनाम्। स ब्रह्मागडस्य संहर्ता चकम्पे शैलकन्यका॥ १८॥ पार्वत्यवाच। ववं पोष्टा जगतां पाता ममैव च विशेषतः। वक्ञा चतुर्णां वेदानां जनकश सयं विभु: ॥१८। मुक्तिप्रदाता भक्तानां दाता च सर्वसम्पदाम्। त्वं चेत्करोषि दुर्नीतिं को वा धर्मच पाति वे ॥२०॥ सदा ते परिपाल्याहं पोष्या भक्ता च किङ्री। वञ्ञचिता कर्मदोषेण हरनिर्मात्यभक्ये। २१॥ कित्निच्कुद्धं हिररेन किञ्चिद्स्तु च वायुना। किश्चित् प्रचालनेनैव सवें विष्णोर्निवेदनात् । २२ ॥ विष्णोर्निवेदिताबेन यष्टव्या: सर्वदेवताः । पितरोऽतिथयसैवमिति वेदेष निव्चितम् ।२२। अ्निवेद्यमभच्तयक्ष नैवेद्यमुदरे हरै:। त्यक्का करोति यो भत्या पार्षदप्रवरी भवेत् । २४ । श्रमृतं स्ववस्तूनां मिष्टसारं सुदुर्लभम्। विष्णोनिवेदितावस्य कलां नाइति वोड़भीम् । २५॥ हन्यकालिकमृत्यु तदमृतं मूढ़रन्ननम्। नैवेद्यक्ष हरेरेव हरितुल्यं करोत्यहो। २॥॥ यट्टचया तत् नैवेद् यो भुङत्ते साधुसङ्ृतः । षष्टि वर्षसहस्रायां प्राप्रीति तपसः फलम्। २७॥
Page 413
३७%• ] श्रीअव्जनखणडम्।
यो निवेध हरिं भुछती भत्या भतथ नित्ययः। किंवा तपस्यां कर्ता च स हरस्तेजसा समः ॥२८॥ ्ुतं पुरा लन्मुखतः पृष्करे मुनिसंसदि। अहं वेदविधाता न किमहं वक्ंमीखवरी। २2 ।। सुचिरञ्च तपस्तवा मया लब्धख्वमीख्रः। त्वया विष्णो: प्रसादेन वञ्चिताहं कथं प्रभो॥ २०॥ यतो न दत्त नैवेद विष्णोर्मह्यं त्याधुना। अतो मत्तो गहागैतत् फलमेव महेशवर। २१॥ श्द्य प्रभृति ये लोका नैवेद्य भुख्ज्रते तव। ते जन्मैंकं सारमेया भविष्यन्तयेव भारते ॥ ३२ ॥ द्वत्युक्ा पार्वती माता करोद पुरती विभो:। दृष्टिः पपात तत्कराठे नीलकएठो बभूव सः ॥३३॥ तदा शिव: शिवां भत्या कत्वा वचसि सादरम्। तन्मानभङ्ग स्तोत्रेण विनयेन चकार ह। ३४ ॥ करेण चक्षुषो नीरं संसृज्य व पुनः पुनः। बोधयामास विविधैर्नीतिवाक्यैमनोहरैः ॥ ३५॥ परितुष्टा च सा देवी भर्तारं समुवाच ह। कलेवरज् त्यच्यामि नैवेद्येन विना हरेः । २६। विभ्ति देहं सततं तव सौभाग्यवर्दनम्। कथं वहामि सौभाग्यरहितञ्ज कलेवरम् ॥ ३७॥ भपूवें तव नैवेद्' जन्ममृत्युजराहरम्। कवतं दुष्टन्व यत्तस्मात् पश् देहं त्यजामि च। ३८॥ लिक्गोपरि च यहत्तं तदेवाग्राह्यमीखर। सुपवित्र भवेत्तञ्व विष्णोनैवैद्यमिव्चितम् ॥३८ ॥
Page 414
४०६ [३७प्र
द्ृत्येवमुक्का सा देवी देहं त्यत्नु समुद्यता। तस्तो हरस्तत्पुरतः सुत्वा च सीचकार ह। ४८ ॥ शङ्गर उवाच। स्थिरा भव महादेवि चरिडके जगदम्बिके। ममापराधमखिलं चन्नुमईसि सुन्दरि। ४१॥ मां भृत्य तपसा क्रीतं कवपां कुरू ममोपरि। ब्रह्मविशुमहेशानां वीजभूते सनातनि ॥ ४२ ॥ श्रही गोलोकनाथस्य गुणातीतस्य निर्गुणे। सवभक्रिस्वरूपे च सदैव सहचारिषि॥ ४३॥ साकारे च निराकारे नित्ये सेच्कामये प्रिये। क्वपया तद्िभोरेव मम वच्चसि साम्प्रतम्। ४४।। सर्ववीजस्वरूपे च महामायि मनोहरे। सर्वसिद्धिप्रदे देवि मुक्रिदे कवष्णभक्तिदे॥ ४५। दच्छैवं श्रोहरेः साचान्राहं दातुमपि च्षमः । तदा देहं परित्यज्य निर्गुएं व्रज निर्गुणे। ४६ । दूत्य वमुक्का पुरतस्तस्थी च चन्द्रशेखर:। बभूव सुप्रसत्ा सा प्रजनाम हरं परम् ॥ ४७॥ दूत्येवं पावतीस्तोत शङ्गरेण ऊ्वतं पुरा। यः पठेद्विपदा ग्रस्तः सभयादेव मुच्यते॥ ४८॥ मित्रभेदो भवेह्रं तत्सम्पीतिर्भवेत् पुरा।. पार्वती परितुष्टा च नात्यजत्तस्य मन्दिरम् ॥ ४८ 8 दूति श्रीब्रद्मवैवत्तें पार्वतीस्तोत समाप्तम्। श्रीक्कण उवाच। ुत्वा प्रतिन्नां नाथस्य परितुष्टा बभूव सा।
Page 415
३८श्र ] श्रीऊ्मणजनखण्डम्। ४.9.
नगाम खर्णदीन्तूणं सनानाथें भङ्गराज्जया॥ ५० ॥ सनात्वा सम्मूज्य भत्या च सुरमिष्टत्त निर्गुगम्। चकार प्रसुतं शीघ्र मिष्टान् व्यञ्जनानि च॥५?॥ परिषः सात्वा च सम्पूज्य ब्रह्मज्योतिः सनातनम् । तुष्टाव परया भत्या मामेव हृदयस्थितम् ॥ ५२ ॥ गत्वा स्वमहं भुक्का तन् दत्त्वाभिवाब्कितम्। नैवेद्य पार्वती लैभे तव मूलं समागता ॥ ५३॥ भुकावशेषं सा देवी सह भर्ता मुदान्विता। तुष्टाव शङ्गरं भत्या प्रणनाम मुह्ुर्मुह्ग:॥ ५४ ॥ इत्यवं कथितं सवें त्वया पृष्टं सुरेशरि। अभिशप्त शङ्गरस्य निर्मात्य येन हेतुना ॥५५ ॥ द्रति श्ीब्रद्मवैवत्तें महापुराण नारायणनारदसंवादे श्रीक्कषण जन्मखएडे हरनिर्मात्यथापप्रसङ्गां नाम सप्तत्नि भोऽध्यायः ।
प्रधाति थोऽध्यायः।
त्रीक्वष्ण उवाच।
दर्पभङ्ग: ुतो देवि शङ्गरस्य जगद्रोः। अरधुना श्रूयतां मत्तो दुर्गादर्पविमोचनम्॥ १॥ तजसा सर्वदेवानामाविर्भूय जगव्स्ः। दधार कामिनीरूपं कमनीयं मनोहरम्॥ २॥
Page 416
निषृत्य दानवेन्द्रांख ररच देवताकुलम्। लेभे जनम ततो देवी जठरे दवयोषितः ।२। पिनाकपाणिं जग्राह सा देवी सुरसाधनम्। भश्वत् परमभत्व्या च सिषेवे स्ामिनं सती । ४ । द्च्ेप सादं दैवेन बभूव शिवशत ता। निरर्थकं दैवयोगात् पुरा वै सुरसंसदि ॥ ५ ॥ दचशकार यप्तच् तत आगत्य कोपतः। सर्वान् विभ्वापयामास तत्नव शङ्गरं विना । ६। सस्त्रोका देवता: सर्वा आजग्मुर्दक्चमन्दिरम्। समण: भङ्रः कोपान्राजगामाभिमानतः।७। सती पतिष्व मोहेन बोधयामास यत्तः । न तव्चालयितुं भक्ता बभूव चञ्चला खयम्। ८॥ भ्राजगाम पितुर्गेहं दर्पात्तस्य विनाज्या। तस्य थापेन तस्यास दर्पभङ्गो बभूव ह॥ 2 ॥ न हि सभाषपाचके वाङमात्रे या पिता च ताम्। अुत्वा च निन्दां भर्तुस देहं तत्याज मानतः ॥ १०॥ एवं प्रिये निगदितं सतीदर्पविमोचनम्। तस्य नव्मान्तरं नित्य' दर्पभङ्गस स्रूयताम् । ११।। लेभे जन्म सती शीघ्र जठरे शैलयोषित: । शिवस्तस्याख्विताभस्म चार्थि जग्राह भक्ितः ॥१२।। चकार मालामस्ाख्न भसना तनुलेपनम्। स्मारं समाइं सतों प्रेमृण भ््रामं भ्ररामं पुनः पुनः ॥१३। सुषाव मेना तां देवीमतीव सुमनोहराम्। सष्टौ विधातुस्तस्याय छुपमा नास्ति कुत च ।१४।
Page 417
३८शर० ] श्रीष्णाजनरखणडम्।
गुणप्रसूर्गुधान् सर्वान् सर्वरूपान् बिभत्ति सा। सर्वाश्च देवपतास्तत्कलां नार्हन्ति षोड़भीम् । १५। बभूव वर्डमाना सा शुक्के चन्द्रकला यथा। अतीव यौवनस्था व शैलगेहे दिने दिने । १६॥ बभूवाकाशवाणी च तां सम्बाध्य जगत्प्रसूम्। शिवे शिवञ्च तपसा कठोरेण लभेति च। १७। विनेश्वरं न तपसा प्राप्ता हि गर्भसभ्भवम्। प्रहस्य तस्थी सुत्वेति सा च यौवनगर्विता॥ १८॥ मम जन्मान्तरीगञ्च भस्नास्थि च बिभर्ति यः । स मां प्रौढ़ां कथं दद्दा न गहात्यत् जन्मनि। १८। यो विदग्धश्न ब्रझ्मा बभ्राम मम भोकतः । स कथं मां न गहाति दृष्टा परमसुन्दरीम् ॥२०॥ दच्तयन्न यो बभन्न मम हेती: कवपानिधि:। स कथं मां न गकाति पत्नों जन्मनि जन्मनि॥२१॥ या यस्य पत्नी यो यस्या भर्ता प्राक्रनतः पुरा। कुतो विश्वे तयोर्भेंदो निषेकी नान्यथा भवेत् ॥ २२ ॥ सर्वरूपगुणाधारं मत्वा स्मतिमानतः । न चकार तपः साध्वी न विज्ञाय तमीशरम्। २२॥ सुन्दरीषु व सर्वासु मत्ती नास्त्य व सुन्दरी। हृदीति मत्वा गर्वेग न चकार तप: शिवा॥ २४ ॥ रूपयौवनवेथानां पुमान् ग्राही खयोषिताम्। पिवो मच्छ तिमात्रेय मां गहाति विना तप: ॥२५६ हृदीति मत्ा मिरिजा तस्थी हिमगिरेगृँहे। भख्वत्हचरीमध्य क्रीड़ोन्मत्ता दिवानिशम्॥२६॥ b-२%
Page 418
४१०
एतस्म्िव्रन्तरे तूणं दूतः ग्ैलेन्ट्रसंसदि। उवाचागत्य मधुरं तत्ुरः संपुटाज्जलि:॥२७।
दूत उवाच।
उत्तिष्ठोत्तिष्ठ शैलेन्द्र गच्काक्षयवटान्तिकम्। आजगाम महादेव: सगगो वषवाहनः ॥२८। मधुपर्कादिकं दमवा भत्िनस््राममकन्वरः । पूजनं कुरु शैलेन्द्र देवेन्द्रन्तमतीन्ट्रियम् ।। २८ ॥ सिद्धिस्वरूपं सिद्देशं योगीन्द्राणां गुरेर्गुरम्। मृत्य ज्जयं कालकालं ब्रह्मज्योतिः सनातनम् ॥३०॥ परमातमखरूपन्न सगुणं निर्गुगं विभुम। भत्तध्यानार्थममलं दधानं देहमीश्वरम् ॥ ३१ ॥ गैलो दूतवच: सुत्वा समुत्तस्थी मुदान्वितः ! मधुपर्कांदिकं नील्वा जगाम शङ्गरन्तिकम् ॥ २२॥ देवी दूतवच: सुत्वा प्रसनवदनंत्षणा। हृदीति मेने मद्देतोराजगाम महेश्वरः॥३२॥ चकार वेशमतुलं दधार वस्त्रमुत्तमम्। रत्नेन्द्रसारालङ्गारान् रत्नमालां मनोहराम् ॥। ३४ । पारिजातप्रसूनानां मालां चन्दनसंयुनाम्। चकार शङ्गरार्थच्ज मत्वा मालां मनोहराम् । २५॥ रतसिंहासनस्था सा ददर्भ दर्पणे सुखम्। कस्तूरीविन्ुना सारई सिन्टूरविन्दुभूषितम्॥ २६॥ आरत्नेत्वयुगलं निर्मलाञ्जनसंयुतम्। परन्मध्याड्कममलं यथा लिप त्रिवेष्टितम्॥ २७॥
Page 419
४११
सुकोमलौष्ठयुगलं ताम्बूलरागसंयुतम्। अ्रतीव सुन्दरं रम्य पक्कविम्बफलं यथा । ३८॥ रत्नकु एड लदीस्या च गण्डस्थलविराजितम्। सूर्योदयेन ज्वलितं सुमेरुशिखरं यथा । ३2॥ अत्यनिर्वचनीयञ्च दन्तपंक्रिमनोहरम्। यथा मुक्ताससूहच्ज सजलं जलदागमे। ४० ॥ गजमुत्तासमायुततं सुचारुनासिकोत्तमम्। सुथोभितं यथा मेरु खर्गदीजलधारया॥ ४१॥
वकपंत्ि सुथोभाव्य नवोनं जलदं यथा ॥ ४२॥
रत्ने न्दसारहारातं कस्तूरीकुङ्ुमान्वितम् ॥४३। चारुचम्पकवर्णभं स्तनयुग्म मनोहरम्। बदरीफलतुत्यन्न चारुपत्रकथोभितम् ॥४8। मध्यं मनोहरं तीयं निमन्ननाभिस्थलोज्वलम्। अतीव सुन्दरं रम्यं सुन्दरं वर्तुलाक्ृति॥ ४५।
कामालयं सुकठिनं निगूढ़मंशुकेन च॥ ४६। स्थलपद्मप्रभासुष्टपद्युग्म' मनोहरम्। रतपाथकसंयुततं सिद्दालक्कभूषितम् ।। ४७। दधतं रत्नमञ्न्नीरं राजहंसानुकारि च। रत्रे न्दरसाराभरणं निर्मितं विखकमथ ॥ ४८ ॥ करं सुकोमलतरं सुन्दरं कनकप्रभम्। रत्कङ्गणकेयूर श्रङ्टभूषयाभूषितम् ।। 82 ।
Page 420
४१२ ब्रह्मववत्तपुरायं
बिभ्नवत्द्रतमुकुटं लीलाकमलमुञ्जलम्। रत्ाङ्गुलीयमतुलं दधत्ततुमनोहरम् । ५० ॥ वृद्टा सरूपमतुलं दध्यी शङ्गरमीखरम्। विभिष्य मनसा शखद्धत्तुँस्तरपापङ्जम् । ५ १ ॥ पितरं मातरं बन्धु साध्वीवगें सहोदरम्। अकरे सा न सस्ार कि्ञिदेव शिवं विना । ५२॥ प्रथ श्रैलेशरस्तत ददर्य चन्द्रशेखरम्। म्वर्णंदोपुलिनाट्रम्यादुत्पतन्तञ्ज सस्मितम् ॥ ५३॥ दधतं संस्कृतां मालां जपन्त ममनामकम्।
वृषभस्थ शूलपाणिं सर्वभूषणराजितम्। नागयन्जोपवीतक्ष सर्पभूषयाभूषितम् ।। ५५॥ शुद्धस्फटिकसङ्गाथं व्याघ्रचम्मधरं परम्। विभूतिभू षिताङ्गन्तमस्थिमालं दिगम्बरम् ॥ ५६॥ पञ्चवक्न तिनयनं सूर्य्कोटिसमप्रभम्। ददर्भं रुद्रान् परितो ज्वलती ब्रह्मतेजसा॥ ५७॥ परिवं वामे महाकालं दक्िणे नन्दिकेशवरम्। भूतप्रेतपिशाचांय कुषमाडान् ब्रह्मराचसान्। ५८। वेतालान् चेत्रपालांख भेरवान् भीमविक्रमान्। सनकज्ज सनन्दन्न कुमारख् सनातनम् ॥५ट॥ जैगीषव्यं देवलञ्ज काणादफ्गौतमं तथा। पिप्पलादं कणखनं बोढं पञ्चशिखं कचम् ॥६०॥ जावालिं करथं कख लोमशं सूर्य्यवर्चसम्। कात्यायनं पाणिनिष्ठ पङ़ दुर्वाससं ततः । ६१ ॥
Page 421
श्रील्ाणजमखएड़म्। ४१३
थातातपं पारिभद्रमष्टावक्र मरुङ्जवम्। एतान् पुरोगमात्रत्वा प्रणनाम शिवं गिरि:। मूर्धा निपत्य भूमौ स दरडवत्स पुटाञ्जलि:॥६२। अथोऽनल्या मत्या छत्वा तच्चरणाखुजम्। ननाम चायुनेतः स पुलकाञ्चितविग्रह्ः । ६२।। धमदस्तेन स्तोत्रे प तुष्टाव परमेख्रम्। तुष्ट ब्राम्म दिनेऽतीते पुष्करे सूर्यपर्वेषि॥ ४ ॥ हिमालय उवाच। व्वं' ब्रझ्मा सष्टिकर्सा च त्वं विष्ुः परिपालकः । व्वं शिव: शिवदोऽनन्तः सर्वसंहारकारकः ॥ ६५ ॥ वमीखरो गुणातीतो ज्योतीरूपः सनातनः । प्रक्ृतः प्रक्ृतीभव् प्राऊ्ृतः प्रज्वतेः पर: ॥६६॥ नानारूपविधाता व भक्ानां ध्यानहेतवे। येषु रूपेषु यत्रीतिस्तत्तदूपञ्च बिभर्षि च। ६७ ।। सूर्य्यस्व सटष्टिजनक आधारः सर्वतेजसाम्। सोमस्वं अस्यपाता च सततं थीतरशमिना। ६८ । वायुस्वं वरुणस्त्ञ्च त्वमग्निः सर्वदाहकः । दून्द्रस्वं देवराजस् काले मृत्युयमस्तथा। ६॥ मृत्युन्पयो मृत्युमृत्यु: कालकालो यमान्तक: । वेदस्वं वेदकर्त्ता च वेदवेदाङ्गपारगः : ७० ॥। विदुषां जनकस्वच्न विद्वांस विदुषां गुरुः। मन्त्रस्वं हि जपस्व हि तपस्व तत्त्फलग्रद्: । ७१ । वाक् ववं वागधिदेवी तवं तत्कर्त्ता तद्गुरु: स्यम्। शही सरखतीवीज कस्वां स्तातुमिहेस्वर: । S
Page 422
४१४
दत्येवमुक्ा प्रैलेन्ट्रस्तस्थी धत्वा पदाखुजम्। तत्रोवास तमाबोध्य चावरह उृषाच्किव: ।७१। सोतमेतव्हापुएं त्रिसन्ध्यं य: पठेबर:। सुच्ते सर्वपापेभ्यो भयेभ्यव भवार्रावे।। ७४ ॥ पपुवो लभते पुत्र मासमेकं पठेदवदि। भार्य्याहीनो लभेन्नार्य्यीं सुीलां सुमनोहराम्। ७५॥ चिरकालगतं वस्तु लभते सहसा त्रुवम्। राज्यस्रष्टो लभेद्राज्यं शङ्गरस्य प्रसादत: । ७६ ॥ कारागारे रमशाने च पत्र ग्रस्तेऽतिसङ्टे। गभीरेऽतिजलाकीर्णें भग्नपोते विषादने। ७9 ।। रणमध्ये महाभीते हिंस्रजन्तुसमन्विते। सर्वतो मुच्यते सुत्वा शङ्गरस्य प्रसादतः । ७८ । इति श्रीब्रह्मवैव्त्तें महापुराणे नारायणनारदसंवादे श्रीक्वष्ण जनमखगडे अष्टत्रि भत्तमोऽध्यायः।
त्रीक्वष्ण उवाच।
द्वति सुत्ा हिमगिरिर्वसतः शङ्गरस् च। उवास पुरतो दूरे लव्धान्न: सर्वसम्पतः ॥१॥ मधुपर्कादिकं तस्मै प्रददो भत्िपूर्वकम्। मुनीन् सम्पूजयामास ततः भङ्रपार्षंदान्।२ ॥
Page 423
श्रीक्मणण जन्नखणडम्। ४१५
तदा तव समागत्य मेनका स्नीगणै: सह। ददर्भं वटमूलस्थ शङ्गरं चन्द्रशेखरम्। ३। दरषचास्यप्रसन्नास्यं वसन्त व्याघ्रचरमपि। मध्ये मुनिगणानास् कलन्त ब्रद्मतजसा ।४ । यथाकाशे तारकाणां डिजराजं विरावितम्। परमान्नादकं रूपं कन्दर्पकोटिसन्रिभम् ॥ ५॥ विहाय वार्ड्कावस्थां दधतं नवयौवनम्। अतीव सुन्दरं रम्यं चित्तचौरव् योषिताम् ॥ ६। कामं कामातुराणात् सतीनाच्च सुतं यथा। वैषवानां महाविष्णुं शैवानाव्न सदाशिवम्।७। पत्िस्वरूपं शातानां सौराणां सूर्य्रूपिगम्। कालखरूपं दुष्टानां शिष्टानां परिपालकम्॥ ८॥ कालकालसमं मृत्योर्मृत्य मृत्वं भयानकम्। व्याघ्रचर्म चारुवस्त्र बभूव भस्म चन्दनम् ॥2 । सर्पा: सुन्दरमाल्यानि कस्तूरी या विषप्रभा। जटा सुललिता चूड़ा चन्द्रमेलकचन्दनम् ॥ १०॥ सुचार्वी मालतीमाला गङ्गाधारा मनोहरा। अस्थिमाला रत्माला धत्तूरं चारु चम्मकम् । ११।। एकीभूतं पञ्चवत्न नेवयुग्मालनभोभितम्। भरत्यावणचन्द्राभं प्रच्काय दीप्षमुत्तमंम् ॥ १२। बन्धुजीवविनिन्द कमोष्ठाधरमनोहरम्। वितखन्द्रो व्वषेन्द्रस् भूताद्या नर्तका इव ।१२ ॥ सदो व्यतिक्रमं सवें महेशस्य महेखरी। दृष्ट्रव शिवरूपच्च मेना तुष्टा बभूव ह। १४ ॥
Page 424
४१६ [३८प्र०
कासिन्निमेषरहिता: कामेन पुलकाच्चिताः । अ्रतिकामातुरा: सत्य: प्रापुर्मूर्चर्छाञ् कावन। १५॥ काशचिद्विनिन्य कान्तांख प्रथथंसुर्महेखरम्। मनोरथेन मनसा समास्तििष्यन्ति काशन ॥ १६० काश्चिन्मानसिकं कामात् कुर्षन्ति चुम्बनं मुदा। ध्रुवं कामं करिषामो वयन्न कामसागरे। १७॥ अस्माकमेवं भर्त्ता च परत्रेव यतो भवेत्। दूद्दैवैकं करिषयामो वयं कान्त रतो रतम् ॥१८॥ दृष्टा तपस्या सुचिरमिति जल्पन्ति कावन। काशिहष्टा शिवं कि्रिन्मुखमाच्काद्य वाससा ।१८। सस्निता वक्रनयना: पश्यन्त्य वं पुनः पुनः । वयं ग्यहं न यास्यामी यास्यामः शिवसन्रिधिम्।२०॥ प्ररत्मुधांशुवदनं ट्रच्यामोऽहर्नियं मुदा। संसारं न करिषाम: प्रविभामी दुताशनम् । २१॥ भविता नः शिवः सामीत्य वें जल्पन्ति काश्वन। शही पुस्यवती दुर्गा स्ाध्यते जन्म भारते ॥ २२॥ यस्या ह्वयं शिवः स्वामीत्य वं जल्पन्ति काखन। मुदा मेना भिवं दृष्टा गहन्ताभिर्जगाम ह॥२२॥ शिवं सम्पूज्य शैलेन्द्र: प्रगम्य स्ग्टहं ययौ। कृत्वानुमानं रहसि गिरीथो मेनया सह । २४॥ दुगां प्रस्थावयामास भिवाय शिवसन्निधिम्। पावंती सखिभिः साड्ट वेश कृत्वा मनोहरम्।। २। भावानुरक्ता हर्षेंप जगाम शिवसन्निधिम्। दद्टा शिवा शिवं शान्त प्रसन्नवदनेचगम् । २६॥
Page 425
श्रीऊ्ृणा जन्मखणडम् । ४१७
सप्तप्रदृत्ियं कत्वा सस्िमिता प्रणनाम सा। अ्नन्यभाजं गुणिनममरं ज्ानिनां वरम्। २७॥ सुन्दर लभ भर्तारं सुन्दरीत्याभ्िषं ददौ। भविता तव सौभाग्य शुभे खामिनि सन्ततम् ॥२८॥ पुत्रस्त भविता साध्वि नारायणसमो गुरैः। भविता ते परा पूजा त लोक् जगदम्बिके॥ २८। ब्रह्माणडेषु च सर्वेषु सर्वेषाच्च परा भव। सप्तप्रदच्विणीक्वत्य यतो भत्न्या त्वया नतम् ॥२०॥ सप्तनन्ननि तुष्टोऽहं तत्फलं लभ सुन्दरि। तीर्थे कान्तेऽभीष्टदेवे गुरोर्मन्त्रे तथौषधे। ३१॥ आस्था च याटमी यासां सिद्धिस्तासाच्ज ताही। दृत्युका शङ्गरस्तूं ब्रह्मज्योतिः परज्च माम् ॥ ३२॥ दध्यौ योगासनं क्वत्वा योगीशो व्याघ्रचमणि। प्रचात्य चरणी देवी पपौ तज्जरणोदकम् ॥ ३२॥ चकार मार्जनं भत्ा वड़्गिभोचेन वाससा। रत्नसिंहासनं रम्य विश्वकर्मादिनिर्मितम् ॥३४॥ अपूर्व कांस्यपात्रस्थ नैवैद्य प्रददी किल। अव्यें मन्दाकिनीतोयसंयुक्तञ्जरणे ददी ॥ ३५॥ सुगन्धिचन्दनं चारु कम्त रीकुङ्गमान्वितम्। प्रददी मालतीमालां गले गरलसुन्दरे॥ २६॥ भत्न्या पूजाच्चकाराथ पुष्पदृष्टिञ्ज तुष्टये। पीयूषं सवरंपावस्थ प्रददौ मधुरं मधु ॥ २७॥ रत्नप्रदीपप्तकं संमन्ताडूपमुत्तमम्। त लोक्य दुर्लभं वस्त्र खर्णयन्नोपवीतकम्। ६८॥
Page 426
४१८ [३८प्र०
सुगन्धि शीततीयक्ष पानार्थं पार्वती ददौ। अतीव सुन्दरं रग्य रत्सारेन्द्रभूषगाम् ॥ ३८। दुर्लभां कामधेनुष्न खर्मशृङ्गसमन्विताम्। स्नानीयन्तीर्थतोयञ्च ताम्बूलख्न मनोहरम् । ४०॥ दत्त्वा षोड़भोपचारं प्रणनाम पुनः पुनः। संपूज्य शूलिनं भत्या ययौ भित्यं पितुर्गृहम् ॥ ४१॥ शुञ्ावाप्परसां वक्राह वीमिन्ट्रो महेखरः। गुत्वा वातां शनाशीरो नमर्त्त हर्षसंयुतः ॥ ४२॥ दूतद्वारा कामदेवमानिनाय तरान्वितः । इन्द्राप्या कामदेव: प्रजगामामरावतीम् । ४२। तूरें प्रस्थापयामास तञ्न यव शिवः शिवा। पञ्चसायकसंयुकती जगाम पञ्चसायक: ॥| ४४ ॥ प्रसन्नवदनं श्रीमाम् यत्र पत्तियुतः शिवः । गता दर्दर्शं मदन: शिवायुतं शिवं विभुम्॥४५॥ शाम्तं व् लोक्कान्तञ्न प्रसन्नवदनेत्षगम्। कामः स्थितोऽन्तरीचे च धृत्वा च सथरं धनुः ।४६। चित्तेपास्त्र दुर्निवाय्यममोघं शङ्गरे मुदा। बभूवामोघमस्तन्न मोघन्तत्परमात्मनि। ४॥ आकाश दव निर्लिप् निलित परमातनि। मोघीभूते व शस्ते च भयमाप च मन्थः ॥ ४८। चकम्पे पुरतः स्थित्वा दृष्टा मृत्युञ्ज्रयं विभुम्। ससमार तिदभान् काम: श्रक्रादीन् भयविह्वलः ॥ ४2 । पाययुदेवता: सर्वाः अम्ुकोपेन वेपिताः । चक्रु: सुतिन्व स्तोत्रं ण शङ्रं तिदशेश्वरम्॥ ५० ॥
Page 427
कोपाम्निमुद्धिरन्त तं कपाललोचनादही। स्तुतिं कुर्वत्ु देवेषु स वक्रि: अभ्ुसभवः ।। ५१॥ जज्वालोध्वशिखो दीप्तः प्रलयाग्निशिखोपमः । उत्पत्य गगने घूणन् निपत्य धरणीतले। भामं स्ामञ्ज परितः पपात मदनोपरि। ५२॥ बभूव भसमसाल्काम: चषणेन हरकोपतः। विषषा देवता: सर्वा नतवक्रा च पार्वती। ५३॥ विललाप बहुतरं हरस्य पुरती रतिः। तुष्टवुर्देवता: सर्वाः कम्पिताख्न्द्रशेखरम्॥ ५४ ॥ रतिमूचु: सुराः सर्वे रुरुदुख मुद्दर्मुंहः। किज्रिद्वस् ग्हीत्वा च रच मातभयं त्यज । ५५ ॥ वयं तं जीवयिष्यामी लभिष्यसि प्रियं पुनः। हरकोपापनयने सुप्रसन्ने दिने तथा ॥ ५६॥ दृष्टा रतेर्विलापच् मूच्छी संप्राप पार्वती। अतीन्द्रियं गुथातीतं तुष्टाव चन्द्रशेखरम् । ५७। रुदन्तीं पार्वतों त्यक्का खस्थानं प्रययौ शिवः। मद्यो बभूव तत्रव पार्वतीदपमोच्षणम् ॥ ५८ । रूपयौवनयोरगवे तत्याज शैलकन्यका। मुखं दर्थयितुं लज्जा तद्दभूव सखीगणे। ५ट ॥ सुराख रतिमाश्वास्य सर्वें जग्म : खमन्दिरम् । प्रणाम्य दरडवद्गुद्ू शोकादुद्विग्नमानसा: ॥६०॥ स्तुत्वा रुंदिख्ा थोकेन भयेन कामकामिनी। कोपरत चरं रुद्र राधिके खालयं ययो ॥ ६१॥ न जगाम पितुगेहे पार्वती सा तु लज्जय।
Page 428
४२० म्रभावैव्तंपुराणे [४०प्र.
स्वालिभिर्वार्य्माणापि जगाम तपसे वनम् ॥ ६२।। प्रजग्मुः सहचारिखस्तत्पसाच्ोकविह्वलाः । मातभिर्वार्यमाणा सा खर्णदीतीरजं वनम् । ६२। सुचिरष्ट तपस्तक्वा सा संप्राप विलोचनम्। रति: संप्राप मदनं भङ्गरस्य वरेण च॥ ६४।। द्वत्वेवं कथितं सवें पार्वतीदपमोक्षगम्। निगूढ़चरितं राधे किन्भूयः श्रोतुमिष्कसि॥६५ ॥ दूति श्रीब्रद्मवैवर्त्ते महापुराणे नारायणनारदसंवादे श्रीकपाजनमखरड़े श्रीक्ृणण राधिकासंवादे
श्रीराधिका उवाच।
अहो विचित चरितमपूर्व किं ञुतं विभो। सुन्दरं श्रुतिपीयूषं निगूढ़ ज्ानकारणम्। १। न विशेषं समासन्ज सुतं न व्यासमीप्तितम्। अधुना सोतुमिच्छ्ामि विस्तीणं कथय प्रभी ॥ २ ॥ किं किं तपः कठोरज् चकार पार्वती खयम्। कं कं वरं वा संप्राप्य कथमाप महेशवरम्॥ २॥
Page 429
४. श० ] श्रीक्षणाजन्नखएडम । ४२१
रति: केन प्रकारेण जीवयामास मन्मथम्। पार्वतीशिवयीः क्वषा विवाहं वर्षय प्रमो॥ ४॥ तयो रहसि सभ्भोगं पापिनीपापमोचनस। कथ्यतां करुणासिन्धी दुःखिनीदुःखमोचनम् ॥। ५॥ दम्पतीविरहोलिश् कर्सज्वाला च योषितः। श्रोतुं कौतूहलं कृष्ण पुनःमस्नीलनं तयोः ॥ ६॥ अ्रग्निज्वाला विषज्वाला चमा: सोढ़च्ज योषितः। दम्पतीविरहज्वाला न श्रोतुञ्न च्षर्णं नमा ॥७। राधिकावचनं सुत्वा विन्नितश्किताननः । विस्तीणें वत्मारेभे हृदयेन विदूयता॥८॥ दम्पतीविरहोतिख् या राधा श्ोतमक्षमा। विच्छेदे गतवर्षी ये किमस्या भविता मम ।ट॥ द्त्येवं जानसे कत्वा मायेशो मायगन्वितः । क्वपासिन्धुध्च कपया कथां कथितुमुद्यतः ॥१० ॥ श्रीकण उवाच। प्रागाधिके राधिके ववं श्रूयतां प्राणवक्षसे। प्रागाधिटेवि प्राशोशि प्राणाधारे मनोहरी ॥ ११ ॥ वटमूलादते रुद्रे पार्वती तपसे ययौ। पुनः पुनः खमात्रा च पितरा च विनिवारिता ॥१२॥ गत्वां सा खर्सदीतीरं स्नात्ा विषवसं मुद्ा। सन्देशे च मया दत्त जजाप तं मनुं मुदा ॥१३ ॥ वर्षमेकञ्ज सम्पूगामनाहारा सवभत्रितः । तका तप: कठोरच् चकार जगदम्बिका॥ १४॥ ग्रीष च परिती वष्चि प्रज्वलन्त दिवानिगम्। 5-२६
Page 430
४२२
कवत्वा प्रतस्थी तन्मध्ये सन्ततं जपती मनुम् ॥१५॥ शखवत् रमथाने वर्षास कृत्वा योगासनं शिवा। शिलां दृष्टा च संसित्ता बभूव जलधारया॥ १६॥ मीते जलान्तरे शख्वत् प्रतस्थी भत्िपूर्वकम्। अनाहारा भरद्रीट्रनीहारासु निथासु च ॥ १७॥ एवं कवत्वा परं वर्षमप्राप्य शङ्गरं सती। रचा ऊत्वाग्निकुराडस प्रवेष्टं सा समुद्यता॥ १८। तामग्मिकुण्ड विशती तपसातिक्वथां सतीम्। दृष्टा शिवः कवपासिन्धुः कपया तां जगाम है। १८ । अतीव वामनो बालो विप्ररूपी खवतेजसा। प्रज्वलन् मनसा हष्टो दएडी छत्री जटाधरः ।२० । शक्कयभ्नीपवीती च शुक्रवासास्च सस्तितः ।
निर्जने बालकं दृष्टा स्त्रिग्धा साति जगाद ह। तत्तेलसातिप्रच्कन्ना तत्याज च तप: सयम् ॥२२॥ को भवानिति पप्रक्क तं श्रिशु पुरतः स्थितम् । मनसालिङ्गनं कर्तुमिच्कन्ती परमाटरम् ॥ २२॥ ुत्वा शैलसुताप्रश्न प्रहस्य परमेखरः। उवाचातीव मधुरं कर्णपीयूषमीखरीम् ॥ २४॥ पङ्र उवाच। इच्छागामी वटुरहं तपखी विप्रबालक:। का व्वं कान्तातिकान्तारे तपसरसि सुन्दरि॥२५। वद कस्य कुले जाता कस्य कन्या च काभिधा। तपसः फलदावी व्वं कस्मादेतोस्तपस्तव॥ २६॥
Page 431
४० श्र० ] शीक्वष्णजननखणडम्।
प्रहो वा तपसां राभि: स्यं मुर्तिमती सती। तपो वा लोकशिचाथें करोषि कमलेकणे। २७॥ सयं तेज:स्वरूपा वा मूलम्रक्यतिरीखरी। विधाय भक्नध्यानाथं विग्रहं भारतेजनुः ॥२८॥ किं वा तिलोकलत्मीस्वं सम्पदूपा सनातनी। रचां विधातं जगतामागता धातुरन्तिके ।२८ ॥ किंवाम्बिका लं देवानां सयं मूर्तिमती सती। साविवी भारते जन्म खेच्कया लव्ु मागता ।२०। रागाधिष्ठातदेवी वा सयं साचात् सरखती। सर्वविद्याः प्र्कटितं सेच्छया जन्म भारते।२१॥ एतासु मध्ये का वा लं नाहं तर्कितुमीखरः। या सा भर्वात कत्याणि परितुष्टा च मां भव । ३२।। सति त्वयि प्रसवायां प्रसबन: परमेखरः । पतिव्रतायां तुष्टायां तुष्टो नारायण: सयम् ॥ २२॥ तुष्ट नारायणे देवे पखत्तुष्ट जगच्नयम्। तरुमूलेषु सित्त षु पाखाः सिक्का यथा प्रिये ॥ २४॥ शिशोस्तइचनं सुत्ा प्रहस्य परमेखरी। उवाच वचनज्जारु कर्णपीयूषमीखरी ३५॥ पार्वत्युवाच।
जन्म मे भारते वर्षे साम्प्रतं शैलकन्यका ॥२६। पू्व जन्म दक्गेहे सती भङ्गरकामिनी। योगन त्यक्कदेहाइं तातभर्तृबिनिन्दया । १०॥ पत्र जय्मनि पुरयेन संप्राप्त शडरे डिज।
Page 432
४२४ [४० अ्र०
मां त्यक्षा भस्मसात् कत्वा मननथं स जगाम ह॥३८। प्रयात शङ्गरे तापाद् व्राड़याहं पितुरगृह्दात्। अगमत्तपसे चित्तं ममेदं खर्णदीतटे।। ३६॥ तप: कृत्वा कठोरज् सुचिरं प्रापावल्लभम्। अप्राप्याग्नि प्रवेषत्न तवां च दृष्टा चणं स्थिता। ४० ॥
कवत्वा स्वकामनां विप्र हरपाप्रिमनीषितम् । ४१ ।। यत यत्र जमुर्लव्धा लभिष्यामि शिवं परम्। प्राणाधिकं प्रियं कान्तं विभुजन्मनि जन्मनि ॥ ४२ ॥ सर्वा हि सप्रियं लब्ध लभन्ति जन्म वाव्कितम्। तज्जन्म पतिलाभाथें सवासाच्ज खुती खुतम् ॥ ४२॥ प्रातानीयो हि यो भर्ता स तासां प्रतिजननि। या स्त्री येषां सुनियता सा तषां जन्मजन्मनि : ४४ । तद्देहमिह न प्राप्य कृता घोरतरं तपः। कत्वाग्निकुराडे काम्यञ्ज लभिष्यामि परत्र तम्॥ ४५ ॥ शत्युका पावती तत् तत्मुर: प्रविवेश ह। निषिध्यमाना पुरती ब्राह्मणोन पुनः पुनः। ४६ N वड्गिप्रवेश कुर्वन्त्या: पावत्ा: परमेखरि। बभूव तपसा सद्ो वा्िसन्दनवत् ध्रुवम् ॥४७॥ क्षणं तदन्तरे स्थित्वा चोत्पतन्तीं शिवां शिवः। पुमः पप्रच्छ सहसा वन्दावनविनोदिनि। ४८॥ श्रीमहादेव उवाच। श्रह्ी तपस्त किं भट्र न बुद्धं कि्निदेव हि। न दग्धी वष्ठिना देही न च प्राप्ती मनीषित: । ४८
Page 433
श्रीक्वपजनखण्डम् । ४२५
शिवं कव्याणरूपस्च भर्त्तारं कर्तुमिच्छसि। अ्रविग्रहं पतिं ऊत्वा किंवा ते वाष्छितं भवेत् ॥ ५० ॥ संहर्तारज्ज भतारं यदिच्कसि शचिम्मिते। कान्तमिच्कति का वा स्त्री सर्वसंहारकारगम् ॥५१। मोचं वाव्कसि चेहेवि छत्वा कान्तसरूपियम्। सर्वमुक्तिप्रदा त्वच्न तपस्या विफला तव । ५२॥ शिवश्च मङ्गले मोचे संहर्ता न च दृश्यते। शिवशब्दस्य चान्यार्थो न हि वेदे निरूपित: ॥ ५३॥ तञ्ज संहारकर्तारं यदि वाव्कसि सुन्दरि। लभिष्यसे रतं रुद्र सर्वलोकभयङ्करम्। ५४॥ न भविष्याि मोक्षस्त स्ाभीष्टं देवसेवनम्। हरिम्मृतिरमोघा च सर्वमङ्गलदा सदा ॥ ५५॥ शीघ्रं पितुर्गृहं गच्छ तत्र दर्व्यसि प्रङ्गरम्। ममाभिषा सतपसां फलेन च सुदुर्लभम् ॥ ५ू६। दृत्युक्का पार्वतीं विप्रस्तव वान्तरधीयत। दुर्गा ययौ पितुर्गेहं महादेवेति वादिनी। ५०॥ पावतीयमनं खुत्वा मेनका च हिमालय: । दिव्यं यानं पुरस्कृत्य प्रययी हर्षविह्वल: । ५८ । संस्थाप्य मङ्गलघटान् राजवर्त्मनि राविक। चन्दनागुरुकस्तूरीफलशाखासमन्वितान्: ५ट॥
परितः परितो रभास्तभ्व्ृन्द समन्विने: ६०॥ पतिपुत्रवती योषित्समूहर्दोपहस्तवेः।
Page 434
४२६ [४० स.
नटीभिरनतकीभिख गजेन्द्रेः परिशोभिते॥। ६२। पुरोह्ितैय संयुक्केः कुर्षद्विर्मक्लध्वनिम्। सुचारुमालतीमालाहस्तः भस्तैः प्रथंसितैः ।६२॥ नानाप्रकारवादयैश्व शङ्गध्वनिसुनादितैः ।
प्रविश्य नगरं दुर्गा ददर्श पितरी पुरः। सुप्रसन्नी प्रधावन्ती हर्षायुपुलकान्दिती। ६५। प्रसन्नवदना देवी चालिभि: प्रपनाम तौ। संयुज्याथाभिषन्ती च चक्रतुस्ताञ्च वर्चसस॥ ६६॥ है वत्स वत्सेत्युच्चार्य्य रुदन्तो प्रेमविह्वली। तदा ताञ्च रथे ऊत्वा जग्मतुनिजमन्दिरम्॥ ६७॥ सित्रियो निर्मव्कनन्वक्र र्विप्रा युयुजुराशिषम्। ब्राध्मरेभ्यव् वन्दिभ्य: पर्वतेन्द्रो धनं ददी। ६८। मङ्गलं कारयामास पाठयामास क्रान्दसम्। एवं सकन्यया साईवै तस्थतुस्ती खमन्दिरे।। ६ट।। सुखे न वसतो तो हि हर्षनिर्भरमानसौ। एकदा च तपः कर्तु जगाम खर्णदीं गिरिः॥ ७0॥ मेनका कन्यया साईसुवास प्राङ्गणे मुदा। एतस्म्िन्नन्तरे भिक्षुनर्तकच्व सुगायन: । ०१॥ सहसैक आजगाम मेनकासननिधिं मुदा। शृङ्गवाद्य वामहस्ते डमर दच्विये तथा। ७२ ॥
पृष्ठकन्यो रतवासा: सुकरहोऽतिमनोहर। ०२॥
Page 435
४० ग्र. ] श्रीक्णणजन्नखण्डम्। ४२०
जगौ मम गुणास्यानं ऊत्ा नृत्यं मनोहरम्। वादयामास भृङ्गख्न चणं डमरुवं तथा ।७४॥ शराजग्म र्नागरा बाला बालिका हर्षविङ्वलाः । हद्दा युवानो युवतीसमूहा वृडयोषितः।७५।। मुत्वा तु सुन्दरं गीतं सुतानसरसंयुतम्। सहसा मुमुद्दः सर्वे तेन मूर्च्छामवापुवम्। ७६॥ मूच्छीं संप्राप सा दुर्गा ददर्भ हदि शङ्गरम्। त्रिशूलपट्टिशकरं व्याघ्रचर्मधरं परम्। ७9। विभूतिभूषणं रम्वमस्थिमालां सुनिर्मलाम्। दूषद्वास्यप्रसन्नास्यं सुपसनं त्रिलोचनम् ॥ ७८॥ मालाहस्तं पञ्चवक्क नागयन्नोपवीतकम्। वरं हख्त्युक्वन्त सुन्दरं चन्द्रमंखरम्॥ ७६॥ हृदयस्थ हरं दृष्दा मनसा तं ननाम सा। वरं वत्र मानसे सात्वंपतिर्में भवेति प ॥८०॥ एवं दत्त्वा शिवस्तस्ये चान्तर्धानच्नकार सः। न दृष्टा दृदि तं दुर्गा संप्राप्य चेतनां पुनः।। ८१।। ददर्भं चत्तुरुन्मरीत्य भित्षुकं गायकं पुरः। नृत्यसंगीततः सा तु भिन्तुकस्य च मेनका । ८२ ॥ दातुं ययौ सा रत्नानि खर्णपात्रस्थितानि च। भिचां ययाचे भिन्ुस्तां दुर्गीं नान्यां महीतवान् ।८३॥ पुनस नर्त्तनं कर्तुसुद्यतः कौतुकेन च। मेना तइचनं सुत्वा चुकोप वित्रयं ययौ। ८४ ॥ मित्तुकं भव्स यामास वहिःकर्तुमुवाच तम्। पत्नी विलोकनाथस्य शिवस्य परमालनः।८५।
Page 436
४२८ [४०. प०
याच्आमिमां प्रकुर्वन्त दूर कुरु सुभाषिगम्। एतस्निव्नन्तरे तवा गिरिः सालयमाययौ ॥८६॥ ददर्श पुरतो मिचुं प्राङ्गपसं मनोहरम्। कवत्वा नारायणार्चास्च गङ्गातीरे मनोहरे॥८9॥
गुता मेनामुखाद्दातीं जहास च चुकोप सः॥८८॥ आय्ां चकार खचरं वहि: कर्तुच्च भित्तुकम्। आकाशमिव दुःखर्भं प्रज्वलत्त खतेजसा ॥ ८८ ॥ न प्थाक वहिः कतु समोपं गन्तुमच्चमः । ददर्य भिन्ुकं ग्रेल: चणव्ारुचतुर्भु जम् ॥ 2० ॥ किरीटिनं कुण्डलिनं पीताम्बरधरं परम्। सुवेशं सुन्दरश्याममीषद्वास्य मनोहरम्॥८१॥
सद्यत् पुष्प प्रदत्तञ्च पूजाकाले गढाभृते ॥ 2२ ॥ गाव शिरसि सत्सवें भिक्षुकस्य ददर्य ह। धूपः प्रदीपो यो दत्तो नैवैद्य वा मनोह्रम्॥ ८३॥ ददभ शैलस्तत्सवें भिक्षुकस्य पुरःस्थिरितम्। कषणं ददश डिभजं विनोदमुरलोकरम् । ८४ । गोपवशं किशोरज्ज सस्त्ितं श्यामसुन्दरम्। मयूरपिच् चूड़ञ्न रत्ालद्वारभूषितम् ॥ ८५ । चन्दनोचितसर्वाङ्ग वनमालाविभूषितम्। चगं ददर्श सच्कछ शङ्करं चन्द्रगेखरम्।ट६। व्रिशूलपट्टियकरं व्याघ्रचर्माम्बर परम्।
Page 437
४० श्र० } श्री्षजनाखएडम्। 8२2
नागयस्जोपवीतञ्ज तप्तखवर्णजटाधरम्। उमरुमृङ्गहस्तञ्ज सुप्रभस्त मनोहरम्॥८८॥ प्रजपन्तं हरेनम खेतालवीजमालया। दषडास्रप्रसवनास्य भक्तानुग्रहकातरम्।८६॥ सतजसा प्रज्वलन्तं पञ्चवक्न तिलोचनम्। चरं ददम जगतां स्रष्टारज्ज चनुर्मुखम्॥ १०॥ नपन्त शाहरेनाम स्वच्कम्फटिकमालया। चगं सूर्य्यम्वरूपच्च ददर्श त्रिगुणान्मकम् ॥ १०१॥ ददर्शातीवतीत्र तं ज्वलन्त ब्रह्मतज़सा। चषगमग्निस्वरूपञ्च ज्वलन्तमतितेजसा ॥ १०२ ॥ चषगमाह्वादजनकं चन्द्ररूपं ददर्श ह। नं तेज:स्रूपञ्ज निराक्ार निरञ्जनम्॥ १३॥ विरलिप्तन्न निरीहज्ज परमात्मवरपिगम। एवं च्कमयं दृष्टा नानारूपधरं परम्॥ १०४ ॥ हर्षाशुपुलकः शैलो दग्डंवत् प्रगनाल तम्। भत्तया प्रदत्िणीकृत्य प्रसाम्य च पुनः पुनः ॥ १०५॥ समुत्पत्य हषयुक्तो ददश पुनरेव तम्। वास्तवं भिक्षुकं दृक्का शेलेन्द्रो विष्यसवया॥ १०६॥ विसस्मार च तत्सवें नानारूपधरं नरम्। भिचां यथाचे भिक्षसं भित्तास्थालीव्वपाश्वकम्॥१०9 रक्ताम्बरः शृङ्गवाद्यविचिल्रडमरुः करे। आदातुमुत्सुको दुगां नान्यां भिक्ष: कदाचन ।१०८। न सीचकांर ग्रैलेन्ट्रो मोहितो विशुमायया। भिक्षु: किज्जित्र जग्राह तव्वान्तरधीयत॥१०६॥
Page 438
४३० बशवेवर्तपुराणे [8० प्०
तदा बभूव ज्ानज् मेनकाश्रेलयी: प्रिये। प्रही दष्टो जगवाथ आवाभ्यां खप्रवहिने ॥ ११॥ आवां मियो वज्चयित्वा स्वस्थानं गतवान् विभु:। तयोभेकि शिवे दृष्टा सर्वे टेवास चिन्तिता:। १११ चक्र : प्रक्राद्यो युति सुमेरी रचणे भरात्। एकान्तभक्ा थैलश्ेत् कन्यां तस्मे प्रदास्यति ॥:१२॥ ध्रुवं निर्वाणतां सद्य: संप्राप्नोत्येव भारते। श्रनन्तरत्राधारश्चेत् पृथ्वीं त्यक्का प्रयास्यति ॥११२॥ रत्नगर्भाभिधा भूमेमिथ्येव भविता ध्रुवम्। स्थावरत्वं परित्यन्य दिव्यरूपं विधाय स: ।११४॥ कन्यां शूलभते दत्त्वा विशुलोकं गमिष्यति। नारायणंस्य सारूप्य भविष्यत्येव लोलया ।। ११५॥ संप्राप्य पार्षदत्वभ्न हरिदासी भविष्यति। दभवापीसमा कन्या दीयते ब्राह्मणाय ताम् ॥ ११६। वेदनाय पवित्राय चाप्रतिग्रहशालिने। सनध्यायन्तवेदपाठकारिणे सत्यवादिने ॥ ११७। स्मे प्रदत्ता कन्या च दपवापीफलप्रदा। विसनध्याकारिणे सत्यवादिने एहमालिने॥ ११८॥ वेदन्नाय सुविप्राय दत्वा सुफलदायिनी। परदारग्टहीताय याजकाय हिजाय च। ११६॥ अठाय सन्याहीनाय वाम्येकफलदा सुता। सर्वसन्यास्वगायतीविह्ीनाय शठाय च ॥ १२०। वैश्योद्धवाय दत्ताया वाप्यईफज्दा सृता। पापिने शूद्रजाताय विप्रचत्ोद्ववाय च॥ १२१॥
Page 439
श्रीऊषाजनसव्म्। ४३१
दन्ना चाणडालतुत्याय कन्बा सा नरकप्रटा। विषुभक्काय विदुषे विप्राय सत्यवादिने । १२२॥ जितेन्द्रियाय दत्ता या विंभद्वापीफलप्रदा । षष्टिवर्षसहस्रागि दिव्यरूपं विधाय च ॥ १२३ ॥ एवस्भूताय दत्ता चेत् मोदत विष्णुमन्दिरे। दत्त्वा कन्यां सुभीलाख्त हराय इरयेऽथवा। १२४ । नारायणसकूपच्च भवेदेव सुती शुतम्। विष्णुभक्ती यदा कन्यां ददाति विष्ुप्रीतये॥ १२५॥ स लभेदरिदास्यन्न ध्रुवं विप्रोद्जवाय च। द्त्यालोच्य सुरा: सर्वे क्वत्वा च मन्त्रणां प्रिये॥ १२६॥ गुरु प्रस्थापितु जग्मुर्हिमालयस्टहं प्रति। गत्वा प्रराम्य च गुरु सर्वें चक्र र्निवेदनम् ॥ १२७॥ हिमालयम्टहं गत्वा कुरु निन्दाज् शूलिन:। पिनाकिनं बिना दुर्गा वरं नान्यं वरिष्यति॥ १२८।। अनिच्छया सुतां दत्त्वा फलं तूणें लभिथति। कालेन यातु भ्ैलेन्द्रशेदानों भुवि तिडतु ॥ १२८ ॥ अनन्तरत्ाधारज्ज त्वमेव रच भारते। देवानां वचनं युत्वा प्रददी कर्णयो: करी। १२०॥ न खीचकार स गुरुः सरव्ारायपेति च। उवाच देववगांस संभत्स च पुनः पुनः। वेदवेदान्तविद्ाता महाभक्री हरौ हरे॥ १२१ ॥ वृहस्पतिरुवाच। स्रूयतां मदचः सत्यं हे देवा: सार्थसाधकाः। जीतिसारष् वेदोक परिणामसुखावहम्॥१२२।
Page 440
४२२: [४० भ्र०
ूरकेशवयोर्भत्न ये च निन्दन्ति पाषिनः । भूदेवान् ब्राह्मणांसव सवगुरु च पतिव्रता ॥ १२३॥ पतिभिन्ुब्रद्मचारिसष्टिवीजान् सुरांस्तथा। पच्यन्ते कालसुत्र ते यावच्चन्द्रदिवाकरी। ११४॥ शेषमूतरपुरीषेषु भेरते ते दिवानिशम्। भच्िता: कीटनिकरै: शब्द कुवेन्ति कातरा: ॥१३५॥ ये निन्दन्ति च ब्रह्मारं सत्षटारं जगता गुरुम्। भिवं सुराणां प्रवरं दुगीं लत्ष्मीं सरखतीम् । १२६। गीताज्न तुलसीं गङ्गां वदांश्न वेदमातरम्। व्रतं तपरयां पूजाञ् मन्त्र मन्त्रप्रदं गुरुम् ॥ १२७॥ ते पच्यन्तेऽन्वकूपे वै चायुषोऽ्दं विधेरही। भचिता: सर्पसङ्ेश्व शब्द कुर्वन्ति सन्ततम् ॥ १३८। ये निन्दन्ति हृषीकेथ देवसाम्य विधाय च। विष्युभक्िप्रदश्जेव पुराषञ्च शुतेः परम्। १३८॥ राधान्तद्ङ्गजां गोपीर्ब्राद्मणांश्च सदार्चितान्। ते पच्यन्ते वटे देवा विधातुरायुषा समम्॥१४० ॥ अधीमुखा ऊर्द्धजंङ्वा: सर्पसद्गख्व वेष्टिताः । भचिता विक्वताकारेंः कीटैः सर्पसमाऊृतैः ॥१४१॥ अतोवकातराभीता: शब्द कुर्वन्ति सन्ततम्। श्नेषमूत्रपुरीषाषि ध्रुवं भच्न्ति चोभिता: ।१४२। उल्कां ददति रुष्टास तन्मुखे यमकिङ्कराः । विसनध्यन्तर्जनं क्ृत्वा कुर्वन्ति दएडताड़नम् ॥ १४३॥ कुर्वन्ति मूत्रपानष्न प्रहारैस्तृषितान् भिया। तदा कल्पान्तरे स्नष्टं सष्टिस्च प्रथमे पुनः। १४४।
Page 441
४. स० ] ४२२
तेषां भवेत् मतीकार इत्याह कमलोडव: । १४५। ऊत्वा हि शिवनिन्दाक् यास्यन्ति नरकं सुरा: । इममेवोपकारस कर्तुमिच्कथ पुत्रका: ॥१४६। ब्रह्मणा प्रेरितो दवी द्त्वा शूलभते सुताम्। न पापं परमैशय्यें संप्राप हरनिन्दक: ।।१४७ । अ्रनिच्कया सुतां दत्वा तुर्य्पुएयं ललाभ सः । शही विहाय सारूप्य तुच्कं सर्ग ललाभ सः ।१४८। क्चिव्ध्ये च युष्माकं गत्वा शैलग्टहं सुराः। सम्पादयत खमतं शैलेन्द्रस्य प्रयत्नतः ॥१४८ । अनिच्चया सुतां दत्त्वा सुखं तिष्ठतु भारते। तस्मे भत्या सुतां दख्वा मोचं प्राप्ताति निषवितम् ॥१५०। पच्तात् सप्तर्षयः सर्वे ग्टहीला तामरून्धतीम्। ध्रुवं तस्य ग्टहं गत्वा बोधयिष्यन्ति पर्वतम् । १५१ ॥। बिना पिनाकिनं दुर्गा वरं नान्यं वरथति। अ्निष्कया सुतां तस्मे प्रदास्यति सुताप्नया ॥ १५२॥ इत्येवं कथितं सवें देवा गच्कन्तु मन्दिरम्। इत्युक्का वाक्पतिः थीघ्र तपसे खर्सदीङ्गतः । १५३ ॥ दूति श्तरीब्रम्मवैवत्तें महापुराणे नारायपनारदसंवादे श्रीक्वणाजन्नखगड चत्वारिंभत्तमोऽध्यायः।
Page 442
[४१ प०
श्ोक्वष्ण उवाच.।
तदा देवा: समालोष नग्मुस्ते ब्रह्मणोऽन्तिकम्। सर्वे निवेदयामासुर्ब्रद्मापं जगता पतिम् ॥ १॥ देवा ऊचुः। तव सष्टी जगत्स्त्रष्टा रत्ाधारी हिमालय: । स चेत् प्रामाति मोचन रत्नगर्भा कुतो मही । २॥ सुता शूलभृत दतत्त्वा मत्या शेलेशर: सयम्। नारायणस्य सारूप्यं सम्प्रापाति न संभय:। ३॥ व्वं तस्य निन्दनं कत्वा विमतिं प्रतिपाद्य। त्वया विना चमो नान्यो गच्छ शैलग्टहं प्रभो ।४॥ देवामां वचनं सुत्वा तानुवाच विधि: खयम्। वचनं नीतिसारख्ज कर्णपीयृषमुत्तमम् ॥ ५ू॥ ब्रह्मोवाच। नाहं कर्त्तु चमो वत्सा: शिवनिन्दां सुदुष्कराम्। सम्पद्दिनाशरूपाञ्च विपदो वीजरूपिणीम्॥ ई॥ भूतेशं प्रस्ापयत खाव्मनिन्दां करोतु सः। परनिन्दाविनाशाय खनिन्दा यथसे परम्॥७। ब्रह्मखो वचनं सुत्वा तं प्रणाम्य सुरा: प्रिये। पीघ्रं ययुस्ते केलासं गत्वा च तुष्टुवुः शिवम् ॥॥ सर्वे निवेदयामासु: शङ्गरं करुणलयम्। स ययौ शैलमूलन् तानाश्ास्य्र प्रहस् च। ८।
Page 443
देवा मुमुदिरे सर्वे शीघ्र गत्वा खमन्दिरम् । इष्टसिद्िर्मुदे पखदसिडिर्टुःखवरदविनी ॥ १०॥ अ्रथ शेल: सभामध्ये समुवास सुदान्वितः । बन्धुवर्गेः परिष्ृतः पार्वतीसहितः खयम् ॥ ११॥ पतम्मिवन्तरे तत् विपरूपी शिवः खयम्। संमाजगाम सहसा प्रसन्नवद्नेत्षय: ॥१२।। दण्डो छ्त्री दीघवासा विश्वत्तिलकमुत्तमम्। करे स्फटिकमालाज् थालग्रामं गले दधत् । १२। तञ्च दृष्टा समुत्तस्थी सगगस हिमालय:। ननाम दग्डबद्ध मौ भत्यातिथिमपूर्वकम् ॥१४ ॥ ननाम पार्वती मत्नया प्रायपेशं विप्ररुपियम्। आभिषं युयुजे विप्र: सर्वेषां प्रीतिपूर्वकम् ॥ १५ ॥ मैलदत्तासने गीघ्रमुवास ब्राह्मपः खयम् । मधुपर्कादिकं सवें जग्राह प्रीतिपूर्वकम् ॥१६ ॥ पप्रच्छ कुशलं शैली ब्राम्मयं को भवानिति। उवाच सवें विप्रेन्द्रो गिरीन्द्र सादरेण च ।। १७ । ब्राह्मण उवाच। घाटिकां पत्तिमाश्तित्य समामि घरणीतलै। मनोयायी सर्वगामी सर्वज्ोऽहं गुरीरवरात् ॥ १८ । मया ज्ातं श्रङ्गरय सृतां दातुं ल्वमिच्छसि। इमां पद्मासमां दिव्यामन्नातकुलगीलिने। १८ । निराशयायासङ्गायारूपाय निर्गुणाय प। शमशानगामिने सर्वभूतनाथाय योगिने । २० ॥ दिग्वासच्ेऽहिंगावाय विभूतिभूषणाय च।
Page 444
म मवेवर्संपुराणे [४१ प्०
व्यालग्राहिम्वरूपाय कालव्यायादयाय च । २१।
तप्तस्वर्पजटाभारधाविसे निर्धनाय च ॥ २२॥ अज्ञातवयसेऽतीवष्टड्वाय चाविकारिये। सर्वाश्रयाय समिये नागहाराय मिचवे ।२२॥ निबोध ज्ञानिनां श्ेष्ठ नारायणकुलोङ्जवम्। स ते पात्रामुरुपस पार्वतीदाळकर्मपि॥ २४। महाजन: स्रारमुखः श्रुतिमात्राङ्वविथ्यति। लच्षश्रैलाधिपस्वञ्च न तस्यैकोऽस्ति बान्यव: । २५। बान्रवान् मेनकां प्रश्न कुरु शीघ्रं प्रयत्नतः । सर्वान् पप्रच्छ यतेन है बन्धो पार्वतीं विना। २६॥ रोगिणे नौषधं प्शत्कुपध्यं रोचते सदा। इत्युक्ता ब्राद्मणः शीव्र स्नाता भका मुदान्वितः। जगाम खालयं शान्तो हन्दावनविनोदिनि। २७॥ ब्राह्मसस्य वच: सुत्वा मेनोवाच हिमाखयग्। भोकेन साशुनयना स्ृद्येम विदूयता। २८। मेनकोवाथ। शृणु ग्ैलेन्द्र मद्ाकां परिणामसुखावहम्। पृच्क शैलवरानस् न दास्यामि सुतामहम् ॥ २८॥ त्यच्यामि सर्वान्विषयान् भध्गामि विषमेव च। गले वध्वाम्बिकां पश् यास्यामि वोरकाननम् : २०॥ गहीता पार्वतों मेना गत्वा कोपालयं रुषा। त्यक्ाहार रदन्ती च चकार प्रयनं भुवि ॥ ३१ । एतस्तमिवन्तरी तत् वशिष्ठी म्राटभि: सब।
Page 445
४१ प० ] श्रीळ्रंजनखणडम्।
भाजगाम पुनस्तय युक्का पसादरन्धंती ।। २२ ॥ प्राम्य शेलस्तान् सर्वान् खर्गासिंहासनं दद्दौ। दत्वा षोड़भोपचारं पूजयामास भतित: । २२ ।। ऋषयस सभामध्य सुखमूष: सुखासने। अगामारुन्वती तूरीं यत्र मेना च पार्वती॥ ३४ ।। गत्वा ददर्भ मेनाज् शयानां थोकमूर््किताम्। उवाच मधुरं साध्वी सावधानां हितं वच: ॥ ३५॥
उत्तिष्ठ मेनके साध्वि बट्ग्टहेऽहमरुन्वती। पितृणं मानसीं कन्यां मां जानीहि विधेरबंधूम्॥२६॥ अरुन्धत्या: खरं सुत्वा पीघ्रसुत्थाय मेनका। उवाच भिरसा नत्वा ता पद्मामिव तेजसा ॥ २७॥
मेनकोवाच।
अहोऽद्य किमिदं पुरमस्माकं पुरजननाम्। बधूजगद्विधेः पत्नी वशिष्ठस्य ममालये॥ ३८॥ सन्यमेरोदमेवोतं महं तेऽदव्व किद्वरी। ईखवरी जगतां स्त्ष्टुरागता वड्डपुरयतः ।। ३८ । पाद्य दत्वा सवर्गपीठे वासयामास तां सतीम्। भोजयामास मिष्टान् बभजे कन्यया सह ॥ ४० R भिवस्य हेतोर्नीतिश्व बाधया रास मेनकाम्। अ्ररुन्धन्ती प्रसङ्गेन स्वन्धवोयनानि च ॥ ४ ॥ अ्रथ शैलमृषीन्द्रास नीलिसारं पदं वच:। बोधयामासुः सम्बन्धयोजनानि ग्रसदत: । ४२।
Page 446
[8१ भ.
षय अपु: 1 ग्रेलेन्द्र शरूयतां वाक्यमस्मकं रुभवारपम्। शिवाय पार्वतों देहि संहर्तुः खशरो भव ।। ४३ । प्रयाचितारं देवेशं बोधयाछ प्रयततः । तव शङ्गाविनाशाय ब्रक्मा सम्बन्वकर्मयि।४४ । नेच्कको दारसंयोगे शहरी योगिनां वर: । विधे: प्रार्थनया देवस्तव कन्यां ग्रहीष्यति। ४५। दुहितुस्त तपस्यान्ते प्रतिभ्वानं चकार सूः। हेतुद्दयेन योगोन्द्रो विवाहस्ज करिष्यति । ४६॥ ऋषीणां वचनं सुत्वा प्रहस्य च हिमालय: । उवाच किश्विद्वीतश्न परं विनयपूर्वकम्। ४७॥ हिमालय उवाच। शिवस राजसामय्रीं न हि पश्यामि काजन। किश्विदाश्तममैशय्यें किं वा खजनवान्यवम्॥ ४८॥ न कन्यामतिनिर्लिप्तयोगिने दातुमहति। यूयं विधातु: पुवाव सत्य वदत निज्चितम् ॥ ४2 ॥ नानुरूपाय पुत्नाय पिता कन्यां ददाति चेत्। कामाओोभाङ्वयाओ्ोहाष्कताब्द नरकं व्रजेत् ॥५०॥ न हि दास्याम्यईं कन्यामिच्कया शूलपाणिने। यद्िधानं भवेद्योग्यमृषयस्तद्विधीयताम् ॥। ५१॥ हिमालयवचः सुत्वा वश्िष्ठी विधिनन्दनः। वेदवेदाङ्विद्वाता वेदोत वहुसुद्यतः । ५२॥ वशिष्ठ उवाच। वचनं विविधं भैल लौकिके बैदिके तथा।
Page 447
श्रीतणजमवच्म्। ४३2
सवे जानाति शास्तन्ो निर्मलन्ञानचचतुवा॥ ५३। श्रसव्यमहितं पम्मात् सान्य्रतं ऋुतिसुन्दरम् । सुबुदं प्रत वंदति न हितस कदाचन। ५४॥। आपातप्रीतिजनकं परिणामसुखावहम्। द्य्सलुर्धमंशीलख बोधयत्येव बान्वम् । ५५। स्रुतिमातरात् सुधातुत्यं सवकाले सुखावह्म्। सत्यसारं हितकरं वचसां श्रेष्ठमीमितम्। ५६। एवज विविधं शेल नीतिशास्त्रनिरुपितम्। कथ्यतां तिषु मध्ये किं वदामि वाक्यमीप्सितम् ॥५७।
तत्त्वञ्ञानसमुद्रेषु संनिमग्नेकमानसः ।। ५८॥
सदानन्दस्येशरस्य खात्मारामस्य का सपहा ॥ ५2 ॥ गही ददाति खसुतां राज्यसम्पत्तिथालिने। कन्यां विद्विषिणो दत्त्वा कन्यावाती भवेत् पिता । ६०। को वदेष्कङ्रो दुःखी कुवेरो यस्य किङ्रः। भूभङ्गलीलया सृष्टिं स्रष्टु नष्टुं चमो हि यः ॥६१॥ निर्गुष: परमात्ा च य ईशः प्रक्वते: परः। सर्वेशः सच निर्लिप्तो लिप्नस सर्वजन्तुषु॥ ६२ ॥ स एक: सष्टिसंहारे स सर्वः सष्टिकमगि। निराकारख साकारी विभु: खेच्कामयः स्यम् ॥ ६२॥ य ईभस्त्रिविधां मूर्ति विधने सष्टिकर्मचि।
ब्रझ्मा च ब्रम्मलोकस्थो विष्युः चीरोदवासछत्।
Page 448
४४० बश्मवेवर्संपुराये [8१ प्र०
भिन: कैलासवासी च सर्वाः कष्णविभूतयः । ६५। श्रीक्वणास द्विधाभूतो द्विमुजय चतुर्भुजः। चतुर्भुजस वैकुराठ गोलोके द्विभुख्ः स्यम् ॥ ६६॥ तस्य देवस्य तेऽंश्राय ब्रह्मविष्णुमहेशवराः। केचिहवा: कलास्तस्य कलांथासेव केचन। ६७। कृषणा: सथ्ुन्ुखय्नापि प्रक्ृतिं तत्न निर्ममे। निर्माय ताप्त तद्योनौ वीर्य्याधानस्नकार है॥ ६८। ततो डिश्र: समुद्ध तस्तन्मध्ये च महाविराट्। महाविष्णु: स विज्वेयो श्रीक्ृण: षोड़थांयक: ।। ६ट । नाभिपद्योङ्जवो ब्रह्मा तस्येव जलथायिनः । भालोद्भवस्तस्य स्रष्ट: शङ्गरयन्द्रगेखरः ।। ७० । महाविष्णोर्वामपार्श्वात् संभूतो विष्ुरिव च। सर्वे प्राऊ्ृतिका: ग्रेल ब्रह्मविष्णुभ्निवादय: ।७। धत्ते चतुर्विधां मूर्ति प्रक्वति: कष्णसंभवा। अंशेन लीलया सथ्चे कलया बह्डुधा तया । ७२॥ कवषणवामाङ्गसंभूता राधा रासेखरी स्यम्। मुखाद्ववा सयं वागी रागाधिष्ठातदेवता। ७३॥ वचःस्थलोद्धवा लन्षी: सवसम्पत्स्वरूपिमी । शिवा तजःसु देवालामाविर्भावं चकार सा। ८४। निहत्य दानवान् सर्वान् देवेभ्यव् श्रिय ददी। प्राप्य कल्पान्तरे जन्म जठरे दच्तयोषित: ।७५ । नाम्ना सती शिवं प्राप दक्षस्तस्ै ददी च ताम्। योगेन देहं तत्याज युत्वा सा भर्तृनिन्दनम्। ७६। पितृगां मानसी कन्या मेनका तव गैहिनी।
Page 449
8१ प० शीजाणाजनाखण्डम्।
ललाभ तस्या जठरे जन्म सा जगदस्विका ॥ ७७॥ प्रिवा शिवस्य पत्नीयं शैल ननमन जर्वान। कत्े कल्पे बुडिरूपा भ्ानिनां जननी परा॥ ७८॥ जातिसरा च सर्वज्ञा सिद्धिदा सिद्धिरुपिणी। अस्या अस्थि चिताभस्म भत्न्या धत्ते शिव: खयम् ।2॥ देहि त्व' सेच्कया कन्यां देहि भद्र भिवाय च। अथवा सा स्यं कान्तस्थानं यास्यति द्रव्ति ॥८ ॥ प्राश्मनाद्यस्य या कान्ता सा तं प्राप्नोति वक्नभम् । प्रजापतेरनिवन्धञ्च न कोऽपि खग्डितु चमः ॥८१॥ विवाहे नोतुकः प्रभ्ु: खात्मारामस् तत्त्ववित्। सुष्टुवुस्तं सुरा: सर्वें तारकाख्यन पीड़िता: । ८२ ॥ टेवानां पीड़नं दृष्टा ब्रह्मणा प्रार्थितो विभुः। क्वपया सवीचकाराश कपालुर्देवसंसदि॥। ८३॥ क्वत्वा प्रतिच्नां योगीन्द्रो दृद्टा क्रेथमसंख्यकम्। दुहितुस्ते तपःस्थानमाजगाम द्िजात्मकः ॥ ८४। तामाश्वास्य वरं दत्त्वा जगाम निजमन्दिरम्। तच्छुत्वैवाययुः सर्वें सुरा: थक्रादयो मुदा ॥ ८५ू ॥ नारायपञ्च भगवान् ब्रह्मा धर्मय सांप्रतम्। ऋषयो मुनयः सर्वे गन्धर्वा यचराचसा: ।। ८६॥ तव सर्वें मुदा युत्तैः समालोचनकर्तृमिः। प्रस्थापिता वर्यं शीत्रमतृणा सा अरुन्धती। ८७।। तव प्रबोधन प्रीतिवर्धते महती सदा। संप्राप्तशुंभकार्य्यन्ज सर्वकालसुखावहम॥ ८द॥ शिवां शिवाय शैलेन्द्र सेक्कया पेव दास्यसि।
Page 450
४४२ बअंवेव संपुराणे [४१ प्र०
भविता वा विवाहस भवितव्यबलैन च । ८2 ।। आगमिष्यति देवो यो नारायणसहाववान्। रत्साररथे कत्वा देवानां प्रवरं वरम्। 20 ॥ योगीन्द्रापां वरेखं तं जानिनाथ् गुरोरगुरुम्। आटि्मिध्यान्तरहितम विकारमजं परम्। ८१॥ वरं ददो शिवायै स शिवश तपसः स्थले। नहीश्रप्रतिन्नातं टुर्लभं विफलं भवेत् ॥८२ ॥ ब्रह्मादिस्तम्बपर्य्यन्तं सवें नश्रमस्थिरम् । अरहो प्रतिन्वा दु्लइश साधूनामविनाथिनी॥ ८२॥ एको महेन्द्र: शैलानां पचान् चिच्केद लीलया। पवनो लीलया मेरो: शृङ्ग्भङ्ग चकार ह॥ ८४ ॥ के वा शैलेषु योहारः सुरैः सह हिमालय। पतिष्न्ति समुद्रेष पवनैः प्रेरिता: चगात्॥८५॥ एकार्थें यदि शैलेन्द्र सर्वसम्पद्विनश्यति। सर्वान् रक्षति तद्त्वा विना च शरणागतम् ।६६। भरणागतरचार्थे प्राणांब दातुमहति। पुत्रदारधनं सर्वानिति नीतिविदो विदु: ॥2७ । दत्वा विप्राय खसुतामनारखो नृपेश्वरः । ब्रह्मभापाहिमुक्स ररच सर्वसम्पदम् । ८८॥ तमाशु बोधयामासुर्नी तिभास्त्रविदो जनाः ।
त्वमेव शैलराजेन्द्र सुतां दत्त्वा शिवाय च। रच सर्वान् बन्धुवर्गाम् वशे कुरु सुरानपि। १०१॥ वश्िष्ठस्य वचः मुचा प्रहस्य पर्वतेख्रः।
Page 451
४१ भ०] श्रीष्णनम्रण्डम्। ४४१
पम्रच्क नृपव्टत्तान्त हृदयेन विट्यता॥ १०१ ॥ हिमालय उवाच। कस्य वंथोङ्गवो ब्रह्मबनारखो तृपेखरः । सुतां दत्वा स च कथमरंचत् सवसम्पदम् ॥१०२॥ वशिष उवाच। मनुवंभोद्जवो राजा सोडनारखो नृपेश्रः । चिरजीवी धमेशीलो वैष्ावो विजितेन्द्रिय: ॥ १०३ ॥ सायश्रुवो मनुः पूर्व ब्रह्मपुतोऽतिधार्िकः। राज्यं चकार धर्मेण युगानामेकसप्ततिम्। १०४।। तता जगाम वैकुएठ सहित: शतरूपया। संप्राप्य दास्य सान्रिध्य हरे्दासी बभूव ह॥ १०५ ॥ मनुर्बभू तत्पद्चात् सयं खारोचिषी महान्। खारोचिषे गते शैल बभूव मनुरुत्तमः ॥१०६॥ उत्तमे निर्गते धर्मी तामसी मनुरेव च। ततो मनुर्बभूवात् रैवतो ध्ानिनां वरः ॥१०७॥ चान्ुषस ततो जेय: श्ाउदेवस सप्तमः । सावर्णिरष्टमी सेयः श्रीसूर्यतनयो महान्॥ १०८ । चैत्रवंभोद्ववो राजा पुरासीत् सुरधी भुवि। नवमी दकसावर्णिर्ब्रद्मसावर्षिको दभ ॥ १०८॥ एकादम मनुश्रेष्ठी धर्मसार्वार्णरच्चते। ततय रुद्रसार्व्रिर्विष्ुभक्ली जितेन्ट्रिय: । ११० ।
दूत्येवं कथितं बन्धो मनवस चतुर्दश । १११ । एतेषु समतीतेषु बभूव ब्रभ्मणो दिनम्।
Page 452
अ मवेवर्सपुराणे [४१ प्र० 888
दून्द्रसावर्णिष्वत्तान्त सवे मत्ती निशामय। ११२॥ मनूनां प्रवरी धर्मी सदभतो गदाभृतः । चकार राज्य धर्मेण युगानामेकसप्ततिम्। ११२। राज्यं दत्वा सुरेन्द्राय जगाम तपसे वनम्। सुरेन्द्रस्य सुतः श्रीमान् श्रीनिकेतुर्महाबलः ।११४ । तस्य पुत्रो महायोगी पुरीषतरुरेव च। तस्य पुत्नोऽतितेजखी गोकामुख इति स्मृतः ॥११५। वृद्वन्नवाः सुतस्तस्य तत्पुत्री भातुरेव च। पुएडरीकः सुतस्तस्य तत्पुत्रो जिह्वलस्तथा। ११६॥ जिह्वलस्य सुतः शृङ्गी तत्पुत्रो भीम एव च। तब्पुत्ोऽपि यभसन्द्रो यमसा च शभी जितः ॥ ११७। तक्कीर्तिनिर्मलां सन्तो गायन्ति सन्ततं सुराः। तस्य पुत्रो वरेखच् पुरारखस तक्षुतः ।११८। तत्पुवो धार्मिकः श्रीमान् धरारएस एव च। तत्पुत्रो मङ्गलारखस्तपसी ध्ानिनां वरः ॥। ११८। त्रपुतको तृपश्रेष्ठस्तपसे पुष्करं गतः। सुचिरष्च तपस्तव्ा वरं लब्ध्वा महेखरात् । १२०॥ संप्राप्य वैशावं पुवमनारए जितेन्द्रियम्। दत्त्वा तस्मे च राज्यथ जगाम तपसे वनम्। १२१॥ अ्रनारसो नृपश्ेष्ठः सप्द्ीपमह्ीपतिः। चकार यत्रथतकं भृगुणा च पुरोधसा ॥ १२२॥ तुच्छं मत्वाछ भक्रतं न लेभे नखरं सुधीः। लीलया च जितः थक्रो लीलया प जितो बलि: ॥१२२। जितास दानवेन्द्रा वै ज्वसता खेन तैजसा।
Page 453
४१ %्र . ] शीकपाजनाबरम्।
बभूतु: गतपुवाय राम्स्तस्य हिमालय । १२४। कन्येका सुन्दरी रम्या पद्मा पद्मालयासमा। सा कन्या यौवनस्था च बभूव पिटमन्दिरे ॥ १२५॥ चारं प्रस्थापयामास वराय नृपतीखरः॥१२६॥ एकदा पिप्पलादस गन्नु खात्रमसुत्ुकः। तपःसथाने निर्जने च गन्धवें स दादर्थ ह। १२७।। स्त्रीषु निमम्नचित्तञ्ज मृङ्गाररससागरे। कामादतीवमत्तष् न जानन्तं दिवानिग्रम्। १२८। दृद्टा तं सुनिशार्द्लः सकामय बभूव ह। ततः सुभग्नचित्तः सन् चिन्तयन् दारसंग्र्म् ॥१२८॥ एकदा पुष्पभट्रायां सत्नातं गच्छन् मुनीशवरः। दृदर्भ पद्मां युवतीं पद्मामिव मनोरमाम् ११३०॥ कैयं कन्येति पप्रच्छ समीपस्थान् जनान् मुनिः । जना निवेदनच्क्र: पद्मानारएकन्यका॥ १२१॥ मुनिः स्त्रात्वाभीष्टदेवं सम्पूज्य राधिकेश्रम्। नगाम कामी भिच्ारथमनारखसभां गिरे॥ १२२॥ राजा श्रीव्रं मुनिं दृष्टा प्रयनाम भयाकुल: । मधुपर्कादिकं दत्त्वा पूजयामास भक्तितः ।१२२। कामात्वें ग्टहीत्वा च ययाचे कन्यकां सुनिः। मोनी बभूव ृपतिः किश्विन्निर्वत्तुमचमः । १२४ । मुनिः पुनर्ययाचे तं कन्यां देहीति मे नृप। अथवा भव्मसात्सवें करिष्यामि चणेन च । १३५॥ सर्वें बभूवु राच्कना गणाव तेजसा मुनेः। करोद राजा सगशी दृष्टा हष जरातुरम् । १२६। b-२5
Page 454
४५८ हशवेवसपुराणे [४१७
महिथी करुदुः सर्वा इति कर्तव्यमचमाः। मूच्छीं प्राप महारात्ी बन्चामाता शुचाकुला ११२७। पण्डितो नीतिशास्त्रन्नी बोधयामास भूपतिम्। महिषीष् वृपसुतान् कन्यकां नीतिमुत्तमाम्॥१३८॥ प्रद्य वाषि दिनान्त वा दातव्या कन्यका तृप। पराय विप्रादन्यस्म कस्म वा दातुमहति ॥१३८॥ सत्पात ब्राह्मणादन्यं न पश्यामि जगत्नये। सुतां दश्वा च मुनये रक्षखव सर्वसम्पदम् ॥ १४० ॥ राजकन्यानिमित्तेन सर्वसम्पत् प्रणश्यति। सवें रक्षति तस्यक्ा विना तं परणागतम् । १४१॥ राजा प्राप्नवचः सुत्वा विलप्य च मुद्दुर्मुंह्ुः। कन्यां सालडतां क्वत्वा मुनीन्द्राय ददो किल ॥ १४२ ॥ कान्तां ग्हीत्वा स मुनिमुदित खालयं ययौ। राजा सर्वान् परित्वन्य जगाम तपसे शुचा ॥१४३। भर्तुश् दुह्नितु: शोकांत् प्राणांस्तत्याज सुन्दरी। पुत्रा: पौत्राच मृत्याश्च मूच्कीं प्रापुर्तृ पं मिना ॥१४ ४। अरनारखस्तपस्तव्वा चिन्तयन् राधिकेखरम् । गोलोकनाथं संसेव्य गोलोकस् जगाम ह॥ १४५ । बभूव कीर्तिमान् राजा ज्येष्ठपुत्रो नृपस्य च। पुत्रवत् पालयामास प्रजा: सर्वा महीतले । १४६॥ इति श्रीब्रद्धतेव्रसे महापुराणे नारायणनारदसंवादे श्रीक्ृषणज नाखगडे एकचत्वारिंोऽध्यायः।
Page 455
४२प० ] त्रीअ्पननसक्म्।
द्विचत्वारिंथोऽध्यायः।
वभिष्ठ उवाच।
प्रथानारखस्व कन्या सिषेवे भक्नितो मुनिम् । कर्मणा मनसा वाचा लक्ष्मीरनारायएं यथा॥ १॥ एकदा स्वर्षदीं सातं गच्छन्तीं सस्तितां सतीम्। दृदर्श पथि धर्मच मायया नृपलिङ्गक: ॥२॥ चारुरतरथस्थय्न रतालङ्गारभूषितः । नवीनयोवन: श्रीमान् कामदेवसमप्रभ: ॥२॥ दद्टा तां सुन्दरीं रम्यामुवाच मायया विभु:। विभ्ञातुमन्तस्तत्त्वञ्य तस्यास्न मुनियोषितः।४।।
धर्म उवाच।
अयि सुन्दरि लक्ष्मीव राजयोग्य ममोहरे। भ्रतीवयौवनस्थ च कामिनि स्थिरयौवने । ५ ॥ जरातुरस्य वृद्दस्य समीपे त्वं न राजसे। चन्दनागुरुसंलिंपा राजसे राजवक्षसि।। ६। विप्रं तपःसु निरतं सत्यत्न मरणोनुखम्। विहाय पश्य राजेन्द्र रतिशूरं सारातुरम् । ७ । प्राप्नोति सुन्दरं पुस्यात् सोन्द्रय्यं पूर्वजन्तः । सफलं तङ्गवेव्सवें रसिकालिङ्गनेन च ॥ ८ ॥ स हस्र सुन्द रीकान्तं कामशास्त्रविभारदम्। जिङ्रं कुरु मां कान्ते परित्यच्ामि ता अपि । टै ॥
Page 456
४६० अरम्मवेवर्त्तपुराणे [४२%०
निर्जने निर्जने रम्ये शेले शैले नदे मदे। पुष्पोद्याने पुष्पिते च सुगन्धिपुष्पवायुना। १०॥ मलये चन्दनारखे चारुचन्दनवायुना। विहरिष्यामि कामेन कामिन्या च त्या सह ।११। काम्वरेण दग्धाया: शान्ति कर्तुमहं चमः। विहरख मया सार्ई जन्मेदं सफल कुरु॥ १२॥ दृत्येवमुक्तवन्त तं स्वरथादवरुह्य च। ग्टहीतुमुत्ुकं इस्तेतमुवाच पतिव्रता॥ १३॥ पद्मोवाच। दूरं गच्छ गच्छ दूरं पापिष्ठ भूमिपाधम। मां चेत्पश्यसि कामेन सद्ो भस्म भविष्यसि॥ १४॥। पिप्पलादं मुनिश्रेष्ठं तपसा पूतविग्रहम्। विहाय त्वां भजिष्यामि स्त्रीजितं रतिलम्पटम् ।१५। स्त्रीजितस्पर्थमात्रय सवें पुएयं प्रणश्यति। न भूमौ पातकी पापात् पापिनां स्त्रीजितात्रः ।१।। मां मातरख् स्त्रीभावं ऊवत्वा येन व्रवीषि च। भविष्यति चयस्तेन कालेन मम थापतः। १७। गुत्वा धर्म: सतीथापं नृपमूर्ति विहाय च। षृत्वा खमूतिं देवेशः कम्पमान उवाच ताम ॥१८॥ धर्म उवाच। मातर्जानीहि मां धमं धर्मच्ञानां गुरोर्गुरुम्। परस्त्रीमातबुद्दि्च कुर्बन्त सन्ततं सात। १८। ब्रहं तवान्तविभ्वातुमागतस्तव सव्निधिम्। युषाकष्ष मनो यानि तथापि दैवबोधितः । २०॥
Page 457
४२प० 1
अतं मे दमनं साध्वि न विरुद यधोचितम्। प्ास्तिः समुत्यथस्थानामीख्वरेण विनिर्मिता। २१। श्रमें सधमें विभ्ञातं कालं कलबितुं चमः । विधातारं संविधातं तस्मे अष्णाय ते नमः ॥२१॥ संहतु यः चमः काले संहर्तारं भवं विभुः। सट्टारं लीलया सष्टं तष्मे अष्ाव ते ममः ॥२२॥ पत्रं विधातु मिलस् सुप्रीति कलहं कमः। स्त्रष्ट नष्टु तदेवज्च तसे लष्णाय ते नमः ॥२४॥ प्ापं प्रदातु सवांस् सुखदुःखवरान् कमः। सम्पदं विपदं यो हि तस्मै कष्णाय ते नमः ॥२४॥ प्रक्वतिनिमिता येन महाविषुश्च निर्मितः । ब्रह्मविशुमहेशाद्यासस् कष्पाय ते नमः॥२६॥ येन धुक्कीकतं चीरं जलं धीत कतं मुरा। दाहीऊलो हुताथत् तस्म कष्णय ते नमः ॥२७॥ प्तितेजःसमुत्याय तजोरकपाय मूर्तये। गुराश्रेष्ठनिर्गुगाय तस्म कष्णाय ते नमः ॥ २८॥ सर्वम्म सर्ववीजाय सर्वेषामन्तराम्मने। सर्वबन्धुस्वरूपाय तस्म कष्साय ते भमः ॥२८। हत्युका पुरतस्तस्यास्तखी धर्मो जगद्गुरु:। • सा साधी तञ्क विज्वाय सहसोवाच पर्वत। २०॥ पझीवाच। स्वमेव धर्मः सर्वेषा साक्षी च सर्वकर्मगाम्। सर्वान्तरेषु सर्वात्ता सर्वन्तः सर्वतत्वविंत् । ३१॥ कथं मनो मे विश्वाटी विड़म्वयसि किद्रीम्।
Page 458
६२ [४२ प०
यत् ऊतं त्वत्ऊते ब्रह्मब्नपराधो बभूव मे ।२२॥ तवच्न पप्ो मयाध्ानात् स्त्रीखभावात् क्रुधा विभो। का व्यवस्था भवेत्तस्य चिन्तयामीति साम्प्रतम्। २२॥ आ्काशोऽसी दिश: सर्वा यदि नश्यन्ति वायवः । तथापि साध्वीभापसतु न नश्यति कदाचन। ३४।। तवज्न नष्टो भवसि चेत् सष्टिनाथी भवेत्तदा। दूतिकर्तव्यतामूढ़ा तथापि त्वां वदाम्यहम् ॥ २५॥ सत्ये पूर्णसतुष्पादैः पौर्णमास्यां यथा भभी। विराजसे देवराज सर्वकालं दिवानिशम्। २६॥ पादचयश त्रेतायां भगवन् भविता तव। पाटी परी दापरे च ततीयख्न कली विभो।३७॥ कलिशेषे शेषपादस्तवाच्कत्री भवष्यति। पुनः सत्य समायात परिपूर्णो भविष्यसि । २5॥ सत्ये सर्वव्यापकसत्वं तदन्येषु च कुतचित्। यत्र स्थानं तवाधारो वदामि श्रूयतां विभो ॥ ३८ ॥ वैषावेषु च सर्वेषु यतिषु ब्रह्मचारिषु। पतिव्रतासु प्राज्नेषु वानप्रसथेषु भिक्षुषु ॥ ४0 ॥ नुपेषु धर्मभीलेषु सत्सु सद्दैश्यजातिषु। द्विजसेविषु शूद्रेषु सत्संसर्गस्थितेषु च । ४१ ॥ एषु वं सततं पूर्णो धर्मराज विराजसे। युगे युगे तवाधारा यत्र पुख्तमा जना: ।.४२। अश्वत्थवटविल्व षु तुलसीचन्दनेष च। दीचषाण्दी जायपथगोष्ठगोमपदभूमिषु । ४३ । विविाहिए च पुष्पेषु विद्यमानोऽसि शाखिरिष्।
Page 459
४२ भ०] ४६२
देवालयेषु तीर्थेषु सतां प्खद्ग्टहेषु च. ॥ ४४।। वैदवेदाकन्वणे जलेषु च सभासु च।
गवां ग्हेषु गोष्वेव विद्यमानो हि पश्यसि। ४६॥ क्वथता ते न भविता धर्म तेषु स्थलेषु च। एतदन्येषु क्वगता यद्गम्यच्च तच्छृणु॥ ४७ ॥ पुंचलीषु च सर्वासु गहेपु नरवातिनाम्। नरघातिषु नीचेषु मूर्खेषु च खलेषु च । ४८ । देवतागुरुविप्रेष्ठ पाल्यानां धनहारिषु। असन्नरेषु धूर्तेषु चौरेषु रतिभूमिषु । ४2 । दुरोदरसुरापानकलहानां स्थलेषु च। शालग्राम साधुतीर्थ पुराणरहितेघु च ॥ ५ू० ॥ दस्युस्न्नहषु वादषु तालच्कायासु गर्विषु।
भर्त निन्दितनारीषु स्त्रीजितेषु च पुंसु च ॥ ५२।। दीक्षासन्याविष्णुभकिविह्टीनेषु द्विजेषु च। खाङ्गकन्याविक्रविषु स्वयोषिद्विक्रयिष्वय । ५३॥
भरणागतहीनेषु चाश्ितव्रेषु नृष्वपि। ... पशन्भिष्योतिभीलेषु तथा सीमापहारिषु॥ ५ू५ू ॥ कामात् क्रोधात्तथा लोभानिध्यासाच्यप्रवादिषु।
Page 460
४६४
पुषयकमविदीनेषु पुरकर्मविरोधिषु। ५६॥ स्थातुमेतेषु निन्देषु नाधिकारस्तव प्रभी। ममापि वचनं सत्य बभूव तत्चणं तव। यास्यामि पतिसेवायै गच्छ तात खमन्दिरम् ॥ ५७॥ दूत्येवं वादिनों साध्वीमुवाच विधिनन्दन: । प्रसन्नवदन: श्रीमानतीवविनयं वच:ः। ५८ू। धर्म उवाच। धन्यासि पतिभक्कासि सस्ति तेऽसु च सन्ततम् । घरं गहाण दास्यामि मत्रितारकारियि ।५ell युवा भवतु भर्ता ते रतिशूरख् कन्यके। रूपवान् गुणवान् साध्वि सन्ततं स्थिरयोवन: । ६० । परमैश्वर्यसंयुक्ता त्व भव स्थिरयौवना। चिरजीवी भवतु स मार्कडेयात्पर: सुते । ६१॥ कुबेराइनवांसेब भक्रादैश्र्खवामपि। विष्ुभक्त: भिवसमः सिद्वस्तु कपिलात्परः॥ ६२'। खामिसोभाग्यसयुक्ता भव त्व जीवनावधि। बहा भवन्तु ते साध् कुवेरभवनाधिकाः ॥६२॥ माता वं दशपुत्नाणां गुसिनां चिरजीविभाम्। स्वभर्तुरधिकानाज्ज भविष्यसि न संभय: ॥ ६४॥ दूत्बेवमुक्का सन्तस्थी धर्मराजस पर्वत। सातं प्रदत्िणीअ्ञत्य प्रयाम्य खवख्लहं ययो॥ ६५॥ धमेस्तामाभिषं युक्का जगाम निजमन्दिरम्। पतिव्रतां प्रथंभंस प्रतिसंसदि सैसदि॥ ६ह॥ सा रेमे स्वामिना साधे यूना रदसि सन्ततम्।
Page 461
४२प्र० ] ४६५
पवाइभूव: सत्पुतास्तव्वर्तुरधिका गुणे: ॥६७। पैलेन्ट्रकथितं सर्वमितिद्ासं पुरातनम्। दत्त्वानारख: खसुतां ररच सर्वसम्पदम्॥ ६८ । त्वमेव कन्यकां दत्वा सर्वेषामीखराय च। रस सवेबन्धुवर्गानात्नः सर्वसम्पदम्। ६९।। सप्ताहे समतीते च टुर्लभेऽतिएमे चणे। लग्नाधिपे च लग्नस्थे चन्द्रे सतनयान्विते॥ ७०। मोदते रोहिणीयुत्त विशुद्धे चन्द्रतारके। मार्गशीर्षे चन्द्रवारे सर्वदोषविवर्जिते x ७१ । सर्वसद्ग्रहसंदृष्ट ह्यसद्ग्रहविवर्जिते।
अवैधव्यप्रदे सौख्यप्रदे जन्मनि जन्नमनि। अत्यन्तप्रेमाविच्ेदप्रदायिनि परात्मरे॥ ९३॥ कन्यां प्रदाय पुत्राय त्वं कवती भव पर्वत। जगदम्बां जगत्पित्र मूलप्रक्वतिमीखरीम् ।७४॥ तेज:सरूपां सर्वेषां देवानां देवपूजिताम्। आ्ाविर्भूता पुराकल्ये देवानां रचसाय च । ७। तेजीरागि: सुरोघाणां प्रज्वलन्ति दियो दश। प्रस्या: स्वतेजसा दैत्या: केचिदग्धा: पलायिता: ॥६। केचिदभूव: शेलेन्द्र भस्मरीभूतास भूतले। बिलं प्रविविश: कीचिन्मूष्कीं प्रापुख केचन।०७। केचिहन्ते तगं अत्वा जग्मु: भरणमीखरीम्। केचिश्चितिपुरस्तापि सन्तिता अपि केचन। ७८। कीचिच्चिरं रणं ऊत्वा ययु: खर्गमनामयम्।
Page 462
४६६ ब्रस मेवरसपुरा थे [४२प.
निःशत्रवो बभूवुस्ते सुर पस्या: प्रसादतः ।ज2। कृष्णाचया सा कल्पान्ते दककन्या बभूव ह। दचस विधिवहवौं प्रददो शूलपामये। ८० ॥ देवेन मत्पितुयज्े सहसा सुरसंसदि। बभूव कलहः शैल तन शूलभृता महान् ॥८१॥ ब्रम्मापष्ट नमस्तत्य ययी रुष्टस्त्रिलोचनः । दच्स सगणी रुष्टः प्रययी स्ालयं तदा ॥ ८२ ॥ कोपात् संभृतसंभारी दव्वो यन्नं चकार ह। न ददो यज्रभागञ्ज मात्व्याच्कूलपाएये।८३॥ टृष्टा सती प्रकुपिता जनकं रकलोचना। निभत्य च बहुतरं हृदयेन विदूयता॥ ८४॥ यन्स्थानात् समुत्थाय जगाम मातुरन्तिकम् । भविष्यं कथयामास वरिकालज्ा परात्परा ॥ ८५ू ॥ यन्रभङ्गादिकं वाषि खपितुश्व पराभवम्। - पलायनख्न देवानां यज्स्थानादविरीखर । ८६॥ मुनोनामृत्विजाञ्जेव पर्वतानां तथैव च। जयं कङ्गरसैन्यानां खात्मनो मृत्युरेव प।। ८श ।। थोकात् पर्य्यटनं भर्तुर्विरहातुरचेतसा । निर्माणं नेवसरसः प्रबोधन्व जनार्दनात्॥ ८८ ॥ मूर्तिभेदात् पुनः प्राप्ति विह्वारं तस्य तक्षमम् । अपरं भवितव्यच्न सर्वमुक्का जगाम सा : ८८।। खमात्रा भगिनीभ्यख प्रतिसिद्ा च दुःखिता। बभूवादर्शना योगाव्र्वासां सिद्धियोगिनी॥८०॥ गत्वा सा जाफ़वीतीरं स्मरत्वा संपूज्य शङ्गरम्।
Page 463
त्रीक्ण ननबच्डन्ं। ४६७
स्मत्वा तचर गाओोजं देहं सत्याज सुन्दरी ॥ ८१। गन्धमादनद्रोपीसय शरीरं प्रविवेश ह। सन्जहार पुरा येन दैत्यानामखिलं कुलम् ॥ ८२॥ शाहाकारं प्रचक्रख्न सुरा: सर्वेडतिविस्मिताः । जग्म : शङ्गरसेनास्य दवयन्नं विनश्य च । ८३ ।। पराभवञ्च सर्वेषां ऊला थोकातुरा: परा:। सत्वरं सर्वदृत्तान्तं कथयामासुरीखरम् ॥ ८४ ।। गुत्वा प्रष्टत्तिं संहर्त्ता सवेरुद्रगरैट्टतः। जगाम खवर्णदीतीरं यत्र देवीकलेवरम्। ८५॥ दूति श्रीब्रह्मवेवत्तें महापुराये नारायणनारदसंवाढे श्री कृष्ण जन्म ख ए्ड सतीदेहत्या गो नाम द्विचत्वारिंथोऽध्यायः ।
विचत्वारिंधोऽध्यायः।
श्रीनारायण डवाच। अरथ दुर्गी महादेवः सतीमूर्ति मनोहराम्। अव्त्रानपच्मवक्ञां तां भयानां जाफ्कवीतटे। १। दधतीमचमालाख् प्रतप्तकाश्नप्रभाम्। तजसा प्रज्वलन्तीख्च दधामां शुक्कवाससम् ॥ २ ॥ दृष्टा सतीथरीरज्ज प्रदश्धो विरहाग्निना। तत्राभिर्मूर्त्तिमांस मूच्छी प्राप तथापि च ॥ ३॥ कलतशोको बलवान् खात्मारामं परात्यरम्।
Page 464
४६८ अअवेवर्तपुराणे [ ४२भ.
बाधते वेदवीजं तं योगीन्द्राणां गुरोगुरुम्। ४ ॥ चरेन चेतनां प्राप्य तामुवाच विलोचन: । निरीच्य वद्नाभ्ोजं स्थाय: स्थाखुरिवापरः । ५॥ सायुनेवोऽतिदीनश दीनानां भरणप्रद्: । दीनदैन्यापहारी च विललाप परं वचः ॥६। भङ्र उवाच। उत्निष्ठोत्तिष्ठ सुभगे सति प्रापपेखरि प्रिये। भङरोऽहं तव स्वामी पश्य मां निकटागतम् ॥ ७। शिवं शिवप्रदं सर्वसंपद्रूपञ्च सिद्िदम्। सर्वात्मानञ्न सर्वेभं अवतुत्यं त्या विना॥८॥ पक्ोऽहष्त त्वया सार्ईं सर्वधक्ति सरूपया। पत्िहीन: भवसमी निश्ेष्टः सर्वकर्मसु । 2 ॥ यथ शतिं न जानाति व्ानहीनस निन्दति। तं त्यक्षुसुचितं विज्ञे कथं मां त्यजसि प्रिये ॥ १० ॥ स्वयं ब्रह्मा सयं विष्णु: साध्यभूतावयं तव। सस्तितं सकटाचच् वद किच्चित्मुधीपमम्॥११॥ मधुराभासटध्या च मां दग्धं सेधनं कुरु। मां दृष्टा दूरतः शीघ्र स्त्निग्धं वदसि सस्मितम् ॥ १२॥ कथमद्यापि निश्नेष्टं विलपन्त न भाषसे। प्राणाधिके समुत्तिष्ठ रुदन्त मां न पश्यसि ॥ २२ ॥ परित्यन्य च नः प्राणान् गन्तु नाहसि सुन्दरि। जगद्म्बे समुत्तिष्ठ प्राणाधारे परात्परे॥ १४॥ पतिव्रते समुत्तिष्ठ कथं मां नाद्य सेवसे। कथं करोषि विज्ञाय व्रतभङ्गं स्ुतिप्रसूः ॥१५।
Page 465
४१ प. ] ४५७
इत्युक्का मृतदेहश् प्रियाया विरहातुर: । निधायोरसि संसनिष्य चुयुम्ब च पुनः पुनः ।१६। अधरे चाधरं दत्वा वचो वच्सि शङ्ुर:। युन: पुनः समास्निथ पुनर्मूच्छीमवाप सः ॥१७॥ पुनः स चेतनां प्राप्य वेगादुताय थोकन:। दुद्राव च यथोव्त्ती मानिनाथ गुरोमुरुः । १८ । सप्द्वीपं सप्तसिन्धु लोकालीकञ्च काजनं। बभ्नाम भ्रान्तवज्न्ञानी सतीं ऊत्वा खवनसि॥ १८ ॥ पतशृङ्गगिरे: पार्शे जम्बुद्दोपे च भारते। सुनिर्जमेऽचयवटे गङ्गातीरे सरित्तटे ॥२० ॥ करोदोचैः खयं कत्वा सति साध्वीत्युदीर्य् च। व्विनेवनेत्रनीरेण सम्बभूव सरोवरम् । २१ । तब तख्न सरी नाम मुनीनां तपस: स्थलम्। योजनद्दयविस्तीरं पुखतीथे मनोहरम् । २२ ॥ यत सात्वा पुन्जन नराणां न भवेदिरे। भतजन्म्रक्वतं पायं स्नानमात्रेय नश्यति। त्यक्का तां मानवीं मूर्ति नरा यान्ति हरे: पदम् ॥२३। तत्र संरोदनं त्यक्वा पुनर्बभ्राम मेदिनीम्। पूर्णमष्द महायोगी विरहातुरमानस: ॥ २४। सतोगलित प्रत्यड्गरङ्गेश्व पर्ववेख्वर। बभूव सिद्दपीठानां समूहो वाब्कितप्रदाः । २५॥ शेषाङ्गानां महादेव: संस्कारं वे विधाय च। अस्थिमालां विनिर्माय चकार कराठभूषयम्। २६॥ नित्यं तभ्गप्म भत्या च चकार गात्रलेपनम्। 6 .- 3e
Page 466
मभवेवसंयुराये
सति प्राणेशवरीत्युक्ता पुनर्मूच्छीमवाप स: ॥२०। विसस्मार ब्रह्मपरमाल्मानमालसभव:। खांत्माराम: पूर्वकामी निरेष्टी विरहज्वरात्॥ २८। तं पयानं गिरिवरस्याभ्यासे वटमूलके। दद्टा देवा: समाजग्म विस्तिता: शिवसन्निधिम्॥ ३। नारायपय भगवानीशरः सह पार्षदैः। र्यानेनाजगाम पम्मार्चितपदाख्ुज: ।२०॥ रालद्वारशोमाव्यः पीतवासास्तुर्भुनः। रदूषद्वास्यप्रसव्नास्यो वनमालाविभूषित: । ३१ । ब्रम्मा शेषख धर्मस सुराः सर्वे महर्षयः। समूषुरीभसदसि लक्ष्मीकान्त प्रणम्य ते । २२ । स्रीहरि: भङगरमहो ऊत्वा वकसि मूर्च्छितम्। रदन्त बोधयामास ज्ानीभो भ्ानिनां गुरुम् । २२।। श्रीभगवानुवाच। खामाराम निबोधेदं मदीय वचनं शृख। हितमध्याव्सारत् दुःखशोकनिक्वन्तनम् ॥.३४ । सर्वाध्याक्षविद्यमानवीज ज्ञाननिधिं विधिम्। तथापि बोधयामि त्वां सर्वन्रं वेधसां विधिम् । २५। बुधं बोधयितु भत्तो बुधोऽपि प्रापसङ्टे। व्यवहारोडस्ति लोकेषु सर्वः सवें परस्रम् ॥ २६ ॥ मायाश्रिता गुणा: सर्वे हेतव: सुखदुःखयोः । विष्ुभाया बलवती गुणयुत्त प्रबाधते॥ ३७॥ दुःखं भोकं भयं अभी दुर्दिने भवतीखर। तवानीते कुतस्तानि सुदिने व समागते। २८॥
Page 467
हर्ष ऐखर्यदर्पस सततं तव वर्डते। सर्वाख्ेतानि गस्यन्त खप्रानीव विपसित: । २2 म्ानं लभ मझदेव ज्ञानवीज सनातन। चेतनां कुरु भट्र ते सतों प्राप्मासि निख्चितम् ॥४०। तत्तोयं शीतता नित्य' नाग्नि मुक्जति दाहिका। तेज: सूर्य्यं महीं गन्धी तथा लाभ सती शिव। ४१। शैलेत्येवं समाकरख हरिं कित्िदुवाथ ह। नेवाययुन्मीलनं ऊत्वा तिनेतो श्रूयतामिति । ४२। विनेत उवाच। कस्व तेज:खरूपोऽसि क इमे तव सव्रिधौ। किग्नाम भवतश्तरषां कानि नामानि का सती । ४३। कोऽहं को मे भवान् ब्रूते किङ्रा: कुत भागताः। क्व यास्यसि क यास्यामि क गध्कन्त इमे वद । ४४ ।। हरिरित्येवमाकसय करोद सगयी गिरे। नेतनीवेस्त्रिनेत' तं रुदन्तं प्रसिषेच सः।४५। .
बभूव सरसां श्रेष्ठ तीरथे भुवनपावनम् ॥ ४॥॥
स्थलं वभूव तपसां मुक्तिवीजं नमखिनाम्। ४9 ॥ प्रथोवाच पुनः भीघ्रमाध्यात्म्ष हरं हरिः। शृखतां सवदेवानां मुनीनामूर्ध्वरेतसाम्॥४८॥ श्रीभगवानुवाच। ऋृणु शङगर वश्यामि पानानन्द सनातन। न्ानं म्ाननिधे ओोकाडिस्मृतोऽसि परातृपर। ४८ ।
Page 468
य्र भवेवर्सतपुराणे [४२ प.
सुदिनं दुर्दिनं शखत् भमत्येवं भवे भवे। सर्वेषां प्राऊ्मतानाज्ज ते वीजे सुखदुःखयोः ॥५० ॥ सुखाङ्गवति हषंस दर्पः शौय्यें प्रमत्तता। राग ऐशर्य्यकामख विद्वेषस निरन्तरम् ।५१ ॥ दुःखाक्कोकात् समुद्देगाङ्मयं नित्य प्रवर्तते। ृतान्येतानि सर्वाणि हते बीजे महेशवर ॥ ५२॥ सुदिनं दुर्दिनश्जैव सवेकर्मोङ्गवं भव। तत्कर्म तपसां साध्य कर्मपाच शुभाशुभम्। ४३। तप: खभावसाध्यक्ष सभावोऽभ्यासती भवेत्। संसर्गसाध्योऽभ्यासव्न संसर्ग: पुस्ती भवेत्। ५४ । पुएवीजं मनश्चेव पापवीजत् चज्नलम्। मनः प्रभो ममांश्रस सर्वेन्द्रियपुरःसरम् । ५ ५॥ सर्वेषां जनकोऽहत्त चित्त्वं ब्रम्मा पतिस्वयम्। ब्रह्मैकं मूर्तिभेदसतु गुणभेदेन सन्ततम् ।५६। तदुब्रह्म विविधं वस्तु सगुएं निर्गुखं शिव। मायाश्रितो यः सगुणो मायातीतस निर्गुषः ॥५७। सेच्छामयस भगवानिच्कया विकरोति च। इच्छाशकिश्व प्रक्वतिनिंत्या सर्वप्रसूः सदा ॥५८ ॥ • केचिदेकं वदन्येवं ब्रह्म ज्योतिः सनातनम्। केचिदृदन्ति द्विविधं ब्रह्म प्रक्ृतिपूर्वकम् ॥५८॥ शृशु ये च वदन्तो कं मायापुरुषयो: परम्। तम्माङ्गवति तो हौ च तद्ब्रह्म सर्वकारणम् ॥ ६०॥ श्रथ चैकं परं ब्रह्म द्विविधं भवतीक्या। इच्छापक्रिय प्रक्ृति: सर्वयक्िमस्ः सदा । ६१।
Page 469
श्रीक्वण जंवसंणम् ।
तवासतस सगुण: सर्वाधारः सनातनः । सर्वेश्वरः सर्वसाच्ी सर्वत्रास्ति फलप्रदः १६२। शरीरं द्विविधं पभ्ो नित्य प्राळ्मतमेव च। नित्य विनाशरहितं नखरं प्राऊ्मतं सदा । ६२॥ प्रहं त्वज्जापि भगवब्नावयोरनित्यविग्रह्ः। भवयोरंशभूता ये प्राळ्मता नष्टविग्रह्ाः ॥६४। रुद्रादयस्वदंशास मटंगा विष्णुरूपिय:। ममाप्येवं द्विधारूपं द्विभुजञ्ज चतुर्भुजम् ।। ६५ ॥ चमुर्भुजोऽहं वैकुगठ पद्मया पार्षदैः सह। गोलोके द्विभुजोऽहञ्च गोपीभि: सह राधया ॥६६। द्विविधं ये वढन्त्य वं हौ प्रधानी तु तनमते। पुरुषश्च सढा नित्यो नित्या प्रक्वतिरीखरी॥ ६७ ।। सदा तौ हौ च संस्निष्टौ सर्वेषां पितरौ शिव। सशरीरी निःशवीरी सेव्कया सर्वरूपिणौ। ६८ । प्राधान्यञ्च यथा पुंसः प्रक्वतेश्व सदा तथा। सतीमिच्कसि चेच्कश्ो प्रछ्वतेः स्तवनं कुरु,६८। यत् स्तोतञ्ज तया दत्तं पुरा टुर्वाससे मुदा। तदिव्यं करवशाखोतां भज तेन जगत््रसूम् ॥७0 ॥ शोकनाथो भवतु ते शिवं मिव ममाशिषा। दूरं विप्नवहेतुञ् यातु स्त्रीविरहज्वर: । ७१ ।। दूत्येवमुक्का लक्ष्मीथो विरगाम गिरीश्वर। स्तवन कर्तुमारेभ प्रक्वतेख महेखरः॥७२॥ सनाल्वा नत्वा च श्रीक्वषं ब्रह्म · म जसंयुतः । पुटास्जलियुती भृत्वा एल. -र्लांभग्र: । ७३॥
Page 470
४६२ [४१ प्र०
महेखर डवाच। भों नमः प्रक्वत्ये मन्तः। ब्राद्मि ब्राह्मसवरूपे त्वं मां प्रसीद सनातनि। परमात्मस्वरपे व परमानन्दरूपिषि। ७४ । भद्र भद्रप्रदे दुर्गे दुर्गन्न दुर्गनाभिनि। पोतखरूपेऽजीर्णें लं मां प्रसीद भवारणीवे। ७५ । सर्वसरूपे स्वेशि सर्ववीजस्रूपिषि। सर्वाधारे सर्वविद्ये मां प्रसोद जयप्रदे। ०॥ सर्वमङ्गलरूपे च सर्वमङ्गलदायिनि। समस्तमङ्गलाधारे प्रसीद सर्वमङ्गले। ७॥ निद्र तन्द्रे चमे खड्े तुष्टिपुष्टिसरूपिषि। लज्जे मैधे बुद्धिरूपे प्रसीद भक्तवत्ले। ७८।। वेदखरूपे वेदानां कारणे वैददायिनि। सर्ववेदाङ्गरूपे च वेदमातः प्रसीद मे।७ ॥ दये जये महामाये प्रसीद जगदम्बिके। चान्त शान्ते च सर्वान्ते तुत्पिपासासरूपिषि ॥८०॥ लक्ष्मीर्नारावणक्रोड़े स्रष्टुर्वचसि भारति। मम कोड़े महामाये विष्युमाये प्रसीद मे । 5१॥ कलाकाष्ठासरूपे च दिवारात्रिखरूपिणि। परिणामप्रदे देवि प्रसीद दीनवत्सले । ८२॥ कारणे सर्वमक्रीनां कृष्णस्योरसि राधिके। कृष्णप्राणाधिके भद्र प्रसीद कवष्णपूजिते। ८३।। यथ:सरपे यथसां कारणे च यथःप्रदे। सर्वदेवीसवरूपे व नारीरूपविधायिनि। ८8 ।
Page 471
त्रीक्वणजनखणडम्। ४६२
समस्तकामिनीरूपे कलांशेन प्रसीद मे। सर्वसम्पत्स्रूपे च सर्वसम्पग्रदेशुभे ।। ८५॥ ! प्रसीद परमानन्द कारणे सवसम्पदाम्। यशख्विनां पूजिते च प्रसीद यथसां निधे॥ ८६॥ आधारे सर्वजगतां रत्ाधारे वसुम्धरे। चराचरखरूपे च प्रसीद मम मा चिरम् ॥ ८9॥ योगसवरूपे योगीशे योगदे योगकारणे। योगाधिष्ठातरि देवीशे प्रसीद सिद्धयोगिनि ॥ रद॥ सर्वसिद्धिस्वरूपे च सर्वसििद्धिप्रदायिनि । कारणे सर्वसिद्वीनां सिद्देश्वरि प्रसीद मे॥८ट ॥ व्याख्यानं सर्वभास्त्राणां मतभेटे महेशवरि। ज्ञाने यटुक तत्षव चमख परमेखरि॥ ८॥ केचिद्ृदन्ति प्रक्वतः प्राधान्यं पुरुषस्य च। केचित्तत्र मतद्वैधे व्याख्याभेदं व्रिदुर्बुधाः ॥८१॥ महाविष्णोर्नाभिदेशे स्थितं तं कमलोद्गवम् । मधुकैटभी महादैत्यी लीलया हन्तुमुद्यती॥ ८२॥ दृष्टा सुतिं प्रकुर्वन्त ब्रह्माएं रचितु पुरा। बोधयामास गोविन्द विनाशहेतवे तयोः ॥८३ ॥ नारायणस्वया भत्या जघान तौ महासुरौ। सर्वेश्वरसत्वया सार्ड्मनीथाऽयं त्वया बिना। 2४। पुरा त्रिपुरसंग्रामे गगनात्पतिते मयि। त्वया च विष्णुना साडें रक्ितोऽहं सुरेखदि॥ ८५ ॥ अधुना रच मामीशे प्रदग्ध विरहाग्निना। स्वात्मदर्भनपुरेन क्रीगीहि परमेखरि। 2६।
Page 472
848 [४१ प०
इत्युक्ता विरतः अम्ुर्द्दर्श गगनस्थिताम्। रत्नसाररथस्थां तां देवीं अतभुजां मुद्दा ।29।
ईषडास्यप्रसन्नास्यां जगतां मातरं सतीम्। 2८। दृष्टा तां विरहासत्: पुनसुष्टाव सत्वरम्। दुःखं निवेदयामास प्ररुदन्विरहोड्नवम्। ८८ l दर्भयामासास्थिमालां खाङ्गस्य भव्मभूषगम्। कत्वा बहुपरीहारं तोषयामास मुन्दरीम् । १००॥ नारायणस ब्रह्मा च धर्मः शेष: सुरर्षयः । शिवं रचेशरीत्युक्का तुष्ट वुस्ते सनातनीम् ॥ १०१॥ बभूव परितुष्टा सा तेषां स्तीत्र या तत्चगम्। उवाच क्वपवा प्रभ्भुं प्राणेशं प्रागवल्लभा॥ १०२ ॥
प्रक्कतिरुवाच।
सथिरो भव महादेव प्राणाधिक मम प्रभो । भवानाता च योगीशः स्ामी जव्मनि जनमनि ।१०३। •अहं ग्रैलेन्ट्रकामिन्यां लख्ा जन्म्र महेश्वर। तव पत्नी भविथामि मुज्ज त्वं विरहज्वरम् ॥ १०४॥ दृत्युकका शिवमाग्वास्य चान्तर्धानं चकार सा। सुरा जग्मुस्तमाश्वास्य लज्जानस्रामकन्वरम्। १०५॥ हर्षान्तरात्मा गिरिभ: कैलासं तं जगामह। ननते सगणस्तूएं सन्तयज्य विरहज्वरम्॥ १०६॥ . इदं शिवक्तं स्तोव प्रक्त्या यः पठेन्नरः। न भवेत्कामिनीभेदस्तक्ष जन्मनि जन्मनि । १०७॥
Page 473
४४ भ.]
दह लोके सुखं भुक्रा स याति शिवमन्दिरम्। धर्मार्थकाममोचांच लभते नाव संभयः ॥ १०८। इति श्रीव्रद्मवैवत्तें महापुराणे नारायणनारदसंवादे श्रीऊ्वणाजन्मखएडे मरङ्गरथोकापनोदनं नाम विचत्वारिंभोऽध्यायः ।
श्रीकृष्ण उवाच। वश्िष्ठस्य वचः सुत्वा सगयोऽि हिमालयः । विस्निती भार्य्यया साछूं जहास पार्वती स्यम् ॥ १॥ अरुन्धती च तां मेनां बोधयामास कातराम्। निराहारां रुदन्तों तां जही थोकं मुदा च सा । २ अ्ररुन्धतों भोजयित्वा बुभुजे भोगमुत्तमम्। सवें प्रहष्टमनसा मङ्लच्ज चकार ह॥ २॥ ततः संभृतसंभारी वशिष्ठस्यान्नया प्रिये। पत्र प्रस्थापयामास नानास्थानं लरान्वितः।। ४ । ततः प्रस्थापयामास शिवं मङ्गलपत्रिकाम्। नानाप्रकारद्रव्याणि वाह्यानि व चकार ह दंग तणडुलानान मैलान वे पृथुकानाज् सुन्दरिT तैलानाज् छताबास दधा वापीसकार ह। ६। गुड़ानामासवानाञ् चीरागाज् तथैव थ। पथो हैयङ्गवीनानां लवणानां परं मुने।७॥
Page 474
म अनेवर्संपुराये [४४ प्र०
लड्ड कानां पर्वराणां खस्तिकानां तथैव थ। यवचूर्णादिपिष्टानां दतपक्ञानि तानि च। ८ । नानाप्रकारवस्त्राषि वड्रिौचानि यानि च। महारत्तप्रवालानि सुवर्गारजतानि च । ट ।। द्रव्याखेतानि शैलेन्द्र: कत्वा तु विधिपूर्वकम्। मङ्गलं कर्तुमारभे तव व जङ्गले दिने ॥१०॥ संस्कारं कारयामासु: पार्वती पर्वतस्त्रियः । स्नापयित्वा वस्त्रयुग्म' धारयामासुराण ताः । ११॥ कारयित्वा सुवेशाज् रत्भूषपाभूषिताम्। दर्पगं धारयामासुर्दूर्वांचतसमन्वितम् । १२॥ ददुखालक्कं चारु पादाङ्ग लिषु पादयो:। गणडे पत्रावलीं रम्यां नेत्र कज्जलमुज्लम् ॥ १२॥ कवरों कारयामासुर्मालतीमात्यवेष्टिताम्। पट्टसूत्रपिनडां तां वामवक्रां मनोहराम् । १४। एतस्तिवन्तरे राधे समाजग्मु: सुरेशराः। नीला विनेत तत्नव रत्यानस्थमीखरम्। १५॥ शैल: संभृतसंभारान् सभ्भाषयितुमीखरान्। शैलान् प्रस्थापयामास ब्राह्मणानपि पूजितान् ॥ १६। प्राङ्गणं कारयामास रभ्ास्तम्भेः समन्वितम्।
पा पज्वसंयुत्तिः कलसेर्जलसंयुतैः। चन्दनागुरुकस्तू रीसुचारुकुसुमान्वितैः ॥१८॥ मालतीमात्वसंयुत्ते: संयुक्ष सुमनोहरम्। देवेखरान् पुरो दृष्टा प्रणनाम डिमालय: । १८ ।
Page 475
त्रीज् पाननसचम्।
रसिंहासनं दातु प्रेरयामास किहरान्। नारायणो हि भगवानुवास पा्षंदेः सह । २०। विनंतानन्दनासूर्समवरह्य चतुर्भुजः। चतुर्भुजेः पार्षदैव रत्भूषणभूषितैः ।२१॥ रत्मुष्टिनिबद्देख्व सेवितः खेतचामरैः। ऋषिश्रेष्ठैः सुरश्ेष्ठैः स्तूयमानस् संसदि। २२। ईूषडास्यप्रसनास्यी भत्तानुग्रद्दकातरः। उवास च तदभ्यासे व्रम्मा देवगणे: सह ॥ २२ ॥ ऋषयो मुनयसैव समूष मङगले खथले। एतम्मिनन्तरे अनुरवबद्य रथादहो॥ २४ ॥ रत्नासने समुप्तिष्ठन् ददर्भ पवेतालयम्। समाजग्मु: शरिव ट्रष्टं ग्रेलेन्ट्रनगरस्त्रिय: ।। २५। हद्दा बाला युवत्यय वस्तराभरणभूषिता: । कासित्ञ्जलहस्ताव वस्त्रहस्तास्ष कायन। २६॥ कावित् सिन्दूरहस्ताश्च कासित् कङ्ृतिकाकराः । वेभार्धभूषिता: कासित् कासिवेवार्धंभूषिता: ।।२७। काषिब्चिर्भूषिता: काश्वित् सर्वाभरषभूषिताः। सर्वा भागत्य सन्तस्थ : सस्त्मिता: पर्वतालये ।२८॥ ऋषिकन्या देवकन्या नागकन्या मनोहराः। गन्वर्वंशैलषकन्याय राजकन्या: समागता: ।२८ सर्वा अमरसी दिव्या रभाद्या: समुपस्थिताः। मेन कन्यागणे: साईे ददशं भडरं वरम्॥ २०॥ चारुचम्पकवर्याभमेकवक्र तिलोचनम्। ईवडास्यप्रसन्नास्य रवाभरणभूषितम्॥ २१॥
Page 476
815 सेयु [४४म०
मालतीमात्यसंयुत्त सट्रत्मुकुटोज््वलम् ॥ २२ ॥ वड्गिभोचेनातुलेन चातिसूत्तेण चारुया। अमूत्यवस्त्रयुग्म न विचित्र गातिभूषितम् ।३२।
सवया प्रभयाच्छत्रमतीवसुमनोहरम्॥ २४। अतीवतरुयं रम्यैर्भूषिताङ्गस भूषितम्। बिश्वन्त रूपमतुलं परं नारायणाज्या । ३५ ॥ योगस्वरूपं योगेशं योगीन्द्राणां गुरोर्गुरुम्। से च्कामयं गुणातीतं ब्रह्मज्योतिः सनातनम् । ३६। गुणभेदाद्रूपभेदं धत्तेऽनन्तमरूपकम्। तारणं तं भवस्थानां सट्टिस्थित्यन्तकारगम्। २७॥ सर्वाधारं सर्ववीजं सर्वेंशं सर्वजीवनम्। साचिरूपं निरोहञ्च परमानन्दमचरम्॥ २८॥ आद्यन्तमध्यरहितं सर्वाद्य सर्वरूपकम्। दृद्टा जामातरं मेना जही शोकं मुदान्विता। ३९ । प्रभशंसुर्युवत्यश् धन्या धन्या सतीति ताः। दुर्गा भाग्यवतीत्येवमूचुः काश्न कन्यकाः ।४० । कामेन कासित्कामिन्यी मोनीभूताव काखन। न दृष्टो वर दृत्येवमस्ाभिर्ज्जानगोचर । ४१॥ काश्रिब्रिमेषरहिता मूर्चमापुख् कावन। निनिन्दुः खपतिं काखित् सेच्काज्नक्ुसन काबन ॥8२। काखिद्ञावेन रुरुदु: पुलकाज्चितविग्रहाः। कामेन कासित् कामिन्यो मौनीभूताख सन्भिता: ॥४३।।
Page 477
४४ भ. ] श्रीज्यनसवरम्।
दद्दा श्रहररूपस प्रषष्टा: सर्वदेवता: ॥ ४४। नानाप्रकारवाद्यानि चारषि मधुराषि च। वादका वादयामासुर्नानाशिलेन तत्र वे । ४५॥ एतम्मिबन्तरे दुरगीं ैल्ान्तःपुरचारिका:। वहियक्रुख सद्रलासनसां रनवेदिकाम्। ४६ । कस्त रीविन्दुभि: सान्द्रसिन्दूरविन्टुभूषिताम्। चारुचन्दनचन्द्राभां नम्र्रभालस्यलो्वलाम्। रत्ेन्द्रसारहारेण वचःस्वलविभूषिताम्।। ४७। विनेवंदत्तनेवान्तामन्यवारितलोचनाम्। शतीषधास्ययुक्तास्यां सकटाथां मनोहराम्। ४८।
सटूत कुण्डलाभ्याज् चारुगएइस्थलोज््चलाम्। ५०॥
रत्दर्पपहस्ताच्न क्रीड़ापद्मा विघूर्षतीम्। ५१॥ चन्टनागुरुक स्तूरीकुडु मेनाङ्गवर्चिताम्। मुदिता दद्टशः सर्वे जगदाद्यां जगत्प्रसूम्। ५२॥ विनेतो नेत्रकोणेन तां दृदर्यं मुदान्वितः । सवां सत्याऊतिं दृद्टा विजही विरहज्वरम् ७्र५२॥ शिवः एवें किम्पकतार दुर्गासं्यस्तमानसः। पुलकाख्जर: डो हर्षायुयुक्तलोचन: । ५४। एरतास्मरन्रे मेल: :हृष्टः सपुरोह्ितः ।
Page 478
४७० बरभवैवततंपुराणे [४४ प्र०
तं वरं वरयामास वस्त्रचन्दनभूषणैः : ५५।
ततः शीघ्रं वेदमन्तैः सम्प्रदानव्रकार ताम् ॥५६॥ यौतुकानि ददो तस्मै रतानि विविधानि च। चाररत्विकाराणि पाताषि सुन्दराषि प ।५७। गवां लवं गजेन्द्राणं सहस्राणि च राधिके। रत्नकम्वलयुक्तानि साङ्ुशानि सुदान्वितः । ५८। त्रि पम्जचं हयानाञ् सज्जितानामकातर:। दासीनामनुरक्तानां लचं सद्रत्भूषितम्। ५८ ॥ यतं द्विजवटूनाञ् पार्वतीम्रातकल्पकम्। रथानाज शतं रम्य रत्नेन्द्रसारनिमितम्॥ ६०॥ पार्वतों वसतुसहितां खस्तीत्युच्चार्य्य शङ्गरः। जग्राहानम्दमनसा यत्नाच्कैलसमर्पिताम् । ६१। हिमालयः सुतां दत्त्वा परिहारत्नकार तम्। माध्यन्दिनोत्तस्तोत या तुष्टाव सम्पुटाञ्ज्लि: । ६२॥ हिमालय उवाच। प्रसीद दचयन्नघ्न नरकार्णवतारक। सर्वात्मरूप सर्वेंध परमानन्दविग्रह ॥ ६२॥ गुणारंव गुणातीत गुगयुक्त गरेश्र। गुपवीज महाभाग प्रसीद गुणिनां वर ॥६४ । योगाधार योगरूप योगच् योगकारय। योगीश योगिनां वीज प्रसीद योगिनां गुरो।। ६५॥ प्रलय प्रलयाद्यैक भव प्रलयकारण। प्रलयान्ते सृष्टिवीज प्रसीद परिपालक । ६६।
Page 479
४५ त्र ० ]
संहारकाले वोरे व सष्टिसंहारकारण। दुर्निवार्यय दुराराध्य चाशुतोष प्रसीद मे।६७।। कालसरप कालेश काले च फलदायक। कालवीजैक कालघ्न प्रसीद कालपालक॥ ६८ ॥ शिवस्रूप शिवद शिववीन शिवाञ्चय। शिवभूत शिवप्राण प्रसीद परमाश्रय।। ६ट ।। इत्येवं स्तवनं कवत्वा विरराम हिमालय:। प्रशभंसुः सुराः सर्वे मुनयश गिरीशवरम्॥ ७० ॥ हिमालयऊ्वतं स्तोत संयतो यः पठेबरः। प्रददाति भिवस्तस्े वाष्कितं राधिके ध्रुवम् ।।॥ इति श्ीब्रद्मवैवत्ते महापुराणे नारायण नारद. संवादे श्रीक्वणजमखरडे पार्वतीसम्प्रदाने
पच्चचत्वारिंशोऽध्यायः।
श्रीक्कष्ण उवाघ। प्रथ वेदविधानन संस्थाम्य वड्किमीखरः। यम्' चकार तत्रव वामे संस्थाप्य पार्वतीम्।। १। विवटत्ते विधिवद् यञ्े विप्राय दचियां ददौ। शिवः पतसुवर्णानि वृन्दावनविनोदिनि। २। अ्रथ प्रदीपमानीय ग्रैलेन्ट्रनगरस्त्रिय:। निवत्य मङलं कर्म सटहं संग्राप्य दम्पती ॥१॥
Page 480
४७२ बम्ममेव्तंपुराये। [४५ प्र०
ऊत्वा जयध्वनिं प्रोत्या शभनिर्मष्कनादिकम्। सस्िता: सकटाचास पुरकाच्तितविप्रहाः ।8।। वासगेहं संग्रविश्य दहश: कामिनीगणा:। भदरं रूपवेभाव्य रत्भूषणभूषितम्। ५।
ईषडास्यप्रसनास्यं सकटासं मनोहरम् । ६। अ्रपूर्वसूष्मवेभाव्य सिन्दूरविन्दुभूषितम्। चारुचम्पकवर्णाभं सर्वावयवसुन्दरम॥७। नवीनयौवनखन्च मुनीन्द्रचित्तमोहनम्। सरखतोष्ठ लक्ष्मीक्ठ सावित्रीं जाळ्वीं रतिम् । ८। प्रदितिक अचीस्चेव लोपामुद्रामरन्वतीम्। अहस्यां तुलसीं खाहां रोडिणीस् वसुन्धराम् ।2।। शतरूपाच संभासत सतीस्त्रीणाल् षोड़म। देवकन्या नागकन्या मुनिकन्या मनोइरा: ॥१०॥ या या: सिथितास्तत तासां संस्यां कर्तुच् क: चमः। ताभी रबासने दस्ते तत्ोवास प्रिवो मुदा। तमूपु: क्रमयो देव्यो मधुरोति सुधामिय। ११ ॥ सरखत्युवाभ्त। प्राप्ता सती महादेवाधुना प्रापाधिका सुदा। हद्दा प्रियास्य चन्द्राभं सन्तापं त्ाज कामुक।॥ १२। कालं गमय कालेम सदा संखेषपूर्षकम्। विश्नेषस्ते न भविता सर्वकालं ममाशनिषा। १२। सष्मीकवाथ। सज्जां विहाय देषेश सतों अत्ा चवचसि।
Page 481
४५ भ्र० ]
तिष्ठ सम्परति का लज्जा प्राणा यान्ति यया बिना ॥१४। सावित्र नवाच। भोजयित्वा सतौं पभी शीत्र भोजय मा खिद। तदाचम्य सकर्पूरं ताम्बूलं देहि भलित: ॥ १५। जाउव्युवाच। खर्यंकङ्ृतिकां छृत्वा केशावर्जय योषित: । कामिन्या: सामिसौभाग्यं सुखं नातः परं भवेत् ॥११। रतिषवाच। गहीला पार्वतों देव सुभगामतिदुर्लभाम्। कथं मम प्रापनाथो नि.खाथे भसमरसात्अतः।१०। जीवयसि विभो कामं कामव्यापारमात्मनि। कुरु दूरश् सन्तापं मम विश्नेषहेतुकम्॥ १८ ॥ दम्पतीविरहक्रशं सबें चाल्ा दयानिधे। तथापि मम कान्तस कोपेन भससात्क्त: ९१८॥ इृत्युक्का कामभस्माथ ददौ सा ग्रंथिबन्धितम्। करोद पुरतः प्भ्ोर्नाथ नाधेत्युदीर्थ च॥२०॥ हरिस्तद्रोदनं सुत्ा करुणामयसागर:। ब्रझ्मा धर्मादिदेवास ययुर्वासग्टहं शिवम्॥ २१॥ दृद्टा नारायणं धर्म ब्रझ्मायञ्च सुरानपि। जवेन पीठादुत्याय खाच्ता कुर्वित्म वप ह। २२ ॥ पङुरस्य वचः सुत्वा तमुवाच हसिःि खयम्। कामं औवय हे कद्रेत्य का प्रीवं जगाम स: ।२१॥ अचर्देव्यां व तुषवं वकयं विनयपूर्वकम्। क्र६: दृथ्ा दूमदती भग्मती निर्गतः खरः।२४।
Page 482
898 म्रद्मेवर्सपुराये [४५ प्र.
दददा काम रतिसतथ मयनाम महेमरम्। तद्रूपच्च तदाकारं सस्मितं सधनुःभरम्।। २४। प्रथम्य भडरं काम: सुति ऊत्वा वनानमम्। वहिर्गत्वा हरिं देवान् प्रयम्य समुवाच ह। २६॥ कामं सम्भाष देवाय मुयुज्ुव तमाभिषम्। काले रचा विनाशय निषेध: केन वार्यते।२०॥ ऋध शैल: सुरान् सर्वानारायवपुरोगमान्। भोजयामास भत्वा च शायवामास यततः ।२८। भथ म्ुर्वासष्टहे वामे संस्थाप्य पावतीम्। मिष्टाव' भोजयामास तया सह मुदान्वितः ।२८ ।। भुक्तवन्त' शिवं तव देवमातादिति: खयम्। उवाच सम्मितं राधे सम्पीत्या सरसं वचः ॥ २०॥ ऋ्रदित्य वाप। भोजनान्ते प्रचि पभ्ी: शोषार्थ जलमपय। देहि भीत्र मम प्रीत्या दम्पत्यो: प्रीतिपूर्वकम् ॥ ११॥ अचुवाच। कवत्वा विलापं यद्देतो: भवं ऊत्वा सवचसि। यो बन्नाम भवं मोहात् कालेन प्राप तां सतीम् ।३२। परुन्वत्युवाच। मया दत्ता सती तुभ्य मेना दातुमनीमिता। विविधं बोधयित्वेमां रतिक् कर्तुमईसि। २१ । महष्योवाष। हद़ावसां परित्वव्य छतीव तवुयोडघुना। तेन मेना सु मेने लां सुतामर्पितुमीम्र। २४॥
Page 483
न्रीज्पननपरम्।
तुलखुवाच। सती त्वया परित्यत्ा कामी दब्धः पुरा ऊतः। कथं तदा वगिष्ठव प्रभो प्रस्थापितोऽषुना॥२५ ॥ खाहोवाच। स्थिरो भव महादेव खीयां वर्चास साम्प्रतम्। विवाहे व्यवहारोऽस्ति पुरस्तीयां प्रगलता। ०६। रोहिखयुवाच। कामं पूरय पार्वत्या: कामभास्त्रविशारद। कुर पारं सयं कामी कामिनां कामसागरम्। २७॥ वसुन्धरोवाच। भोगद्रव्यं बिना भोगी न हि तुष्टः सुधातुरः। येन तुष्टिर्भवेष्कभ्ी तत्कर्तुसुचितं स्त्रिया । ३८॥ संभ्ोवाच। जानासि भावं सर्वत् कामार्तानान्न योषिताम्। न च खखामिनं अभ्ो सती जानाति सङ्गतम् ॥ ३८॥ भतरूपोवाच। तूर्यं म्रस्थापय प्रीत्या पार्वत्या सह अङ्गरम्। रत्प्रदीपं ताम्बूलं तत्प निर्माय निर्जने ॥ ४० ॥ श्रीक्कण्ण उवाच। ख्त्रीपां तडचनं सुत्वा ता उवाच शिव: खयम्। निर्विकारी व भगवान् योगीन्द्राणां गुरोगुरुः।४१ । परङ्र उवाच। देव्यो मा बदतोकिच्च ह्वेवसूतां ममान्तिके। जगतां मातरः सांध्वर: पुव्र चपलता कथम्। ५२॥
Page 484
ब्रम्मवेवर्सपुराणे [४५. प.
यङ्गरस्य वच: खुत्वा लव्जिता: सुरयोषितः। बभृवुः सभ्भ्रमान्तूष्षीं चित्रपुत्तलिका यथा । ४३॥ भुकक मिष्टानि भगवानाचम्य च मुदान्वित:। सकर्पूरक्च ताम्बूलं बुभुजे भार्य्यया सद॥४४।। रत सिंहासने मथ्ुर्मेनादत्ते मनोहरै। सव्निधाय मुदा युक्तो ददर् वासमन्दिरम्। ४५ ।
रत्नपात्रघटाकीरणं मुन्ामायिक्यभूषितम्। ४६।। रतदर्पपाथोभाव्य' मणितं खेतचामरेः। चन्दनागुरुसंयुत्त पुष्पप्रय्यासमन्वितम्। ४७ । नानाचित्रविचिताव्यं निर्मितं विख्वकमया। रत्नसारय खर्चितं रचितं दीरकैवरैः ॥ ४८॥ कुतचित् सुरनिर्माणवैकुशठसुमनोहरम्। हन्दावनं कुत वनं कुतचिद्रासमरलम्॥ ४2 । कैलासख्न कुतचन कुतचचिदिन्द्रमन्दिरम्। दृष्टाश्चर्य्य महादेव: परितुष्टो बभूव ह। ५० ॥ श्रथ प्रभातकालन्च बभूव प्राप्तवस्मभे। नानाप्रकारवाद्यञ्च वादयाख्तक्रिरे जना: ।५१। सर्वे सुरा: समुत्तस्: सज्जीभूता: ससन्ररुमाः। सवाहनान् समावह्य केलासं गन्तुसुद्यता: ।५२। वामगेहं समागत्व धर्मो नारायणाप्रया। उवाच शङ्गरं योगी योगीशं समयोचितम्। ५४॥ धर्म उवाच। उत्तिष्ठोत्तिष्ठ भट्र ते भवतु प्रमथाधिप।
Page 485
४५ भ० ]
पार्वत्या सह माहेन्द्रे यावां कुछ हरिं खरन् । ५४ । दृष्टा धर्मवच: सुत्वा पार्वत्या सह शङरः। यावां चकार माहेन्ट्र दृन्दावनविनोदिनि॥ ५४॥ यात्रां कुर्वति देवेशे पार्वत्या सह शङ्गरे। उच्चेवदित्वा सा मेना तमुवाच ऊपानिधिम् । ॥६॥ मेनोवाच। कवपानिधे ऊपां अत्वा मडव्वां पालयिष्यसि। सहस्रदोषं भगवानाशतोष: चमिष्यति ॥ ५७। त्वत्पदाम्बुजभत्रोषा मद्त्सा जव्मजन्नि। खप्ने घाने स्पमृतिर्नास्ति महादेवप्रभुं विना॥ ५८॥ तङ्धक्निश्ुतिमात्र प हर्षासुपुलकान्विता। त्वब्निन्दया भवेन्मौना सृत्युञ्जय सृता दूव ॥५१॥ दन्युक्षा मेनका शीघ्रं तवागत्य हिमालय: । उच्चैतरोद च तदा वत्सां कत्वा सवच्सि । ६०॥ क यासि वत्सेत्युच्चार्य्य शून्यं ऊत्वा हिमालयम्। समारं स्प्ारं तद्गुणीवं विदार्य मन्मन: स्फुटम् ।६ १। दत्येवमुका शैलेन्द्र: समप्य च प्रिवां शिवे। सथेल: सहपुत्रम सरोदोच्चेरमुद्डुर्मुद्ग: ।६२: नारायपय भगवानध्यातविद्यया खयम्। सर्वान् प्रवोधयामास कवपया स ऊपानिधि: ।६२ । ननाम पार्वती भत्नया मातरं पितरं गुरुम्। मायया च महामाया करोदोचेमेडरमुद्॥ ६४ ॥ पार्वतीरोदनेनैव करुदु: सर्वयोषितः । सुनयस सुरा: सर्वे सस्त्रीका: सगया भ्रुवम्।। ६५।
Page 486
855 [४५ त्र.
पीघ्र ययुस्ते कैलासं देवा मानसथायिनः । मुहर तार्द्वेन मुदिता: संपरापु: शङ्गरलयम् ६६। दृष्टा गता देवपत्रमे मुनिपत्रास सच्रम्। आययुर्दीपमानीय सुदा मङ्गलकमपि। ६७।। वायुपती कुवेरस्य कामिनी शुक्रकामिनी। तागासुरगुरो: पत्नी पत्नी दुर्वाससस्तथा॥६८ ॥ अतिभार्य्यानुसूया च चन्द्रपतास्तथैव क। टेवकन्या नागकन्या मुनिकन्या: सहस्रथ: ।६८॥ असंख्यकामिनीसष्ठ: संख्यां कर्तुञ्च क: चमः। ताख्च प्रवेशयामासुर्दम्पती वासमन्दिरम् । ७0॥ रत्नसिंहासने रम्ये वासयामासुरीखरीम्। सतों तां दर्शयामास शिव: पूर्वालयं मुदा। सति अरस्यतो गैहादयद्ता तातमन्दिरम्॥७१॥ सधुना शैलकन्या त्वं तत्र दचसुता पुरा। - जातिस्मरं स््ारयामि नित्यं समरसि चेहद । ७२॥ शङ्गरस्य वच: सुत्वा सस्त्ितोवाच सा सती। सवें स्परामि प्रारोभ मौनीभूती भवेति तम् ॥ ७३॥ भिषः संभृतसंभारो नानावस्तु मनोहरम् । भोजयामास देवांख नारायणपुरोगमान्।। ७४। भुक्का देवा: प्रजरम स्ते नानारत्विभूषिताः। सस्त्रीका: सगणा: सर्वे प्रयाम्य चन्द्रशेखरम्। ७५॥ जारायणञ्च ब्रम्मामं ननाम शङ्र: स्यम्। तो व तञ्व समाश्चिष्याभ्िषं ऊत्वा प्रजग्मतुः ।।। अ्रथ प्रैलस मेना व मैनाकमाजुहाव ह।
Page 487
४५ अ. ] 852
भीघ्रमानय भद्रं, ते पार्वतीं भङ्गरं सुत ।७७।। तयो: स वचनं सुत्वा शीघ्र गत्वा भिवालयम्। आजगाम समानीय पार्वतीपरमेखरी॥ ७८॥ पार्वत्या गमनं सुत्वा बालाच्च बालिकास्तथा। वृद्वा युवत्यो या यास शैलाख दुद्रुवुर्मुदा। ७८॥ मेना सुताभ्यां बध्वा च सह दुद्राव सस्तिता। हिमालयय सुदितो दुद्रावानुव्रजन् सुताम् । ८०॥ अवक्ह्य रथाहेवी मातरं पितरं गुरुम्। प्रयनाम प्रमुदिता निमगनानन्दसागरे। ८१॥ पार्वतीष्ष समासनिष्य मेनका हर्षविह्वला। हहिमालयस सुदिती गता: प्राया दवागता: । ८२॥ सुतां निधाय गेहे से रत्नसिंहासनं ददौ। शूलभृते गणेभ्यव मधुपर्कादिकं मुदा । ८२॥ तस्थौ खशुरगेहे च सगपशन्द्रशेखरः। नित्यं षोड़थोपचारैः पूजितः सह भार्यया॥ ८४॥ द्वत्य वं कथितं राधे भङ्गरोद्दाहमङ्गलम्। शोकघ्न हर्षजनकं किं भूयः श्रोतुमिच्कसि ॥ ८५ू ॥
दूति श्ोब्रद्मवैवत्तें महापुराणे नारायणनारद- संवादे श्रीक्वणाजनाखरड शङ्गरविवाही
Page 488
४50 ब्रभ्मवेव्त्तपुराणे [४६ प
षट् चत्वारिंथोऽध्यायः।
राधिकोवाच। सुचिरज् मृतं कामं गङरेण व जीवितम्। रतिः पुनः प्रियं प्राप्य किं चकार मुदान्विता॥ १ ॥ स्त्रीणं खसामिविक्केदी मरणादतिदुष्करः। पुनःसंमेलनं भतुः युखहं परमदुर्लभम्। २॥ शिव: सती तां संप्राप्य सफ्के मङ्गलकमगि। चिरं प्रमष्टविरह्ः किं चकार मुदान्वितः ॥२॥ कलतविरहः पुंसां सर्वभोकात् सुटुष्करः। पुनःसम्पीलनं तस्या: प्रापदानाधिकं सुखम् । ४ । रति: पुंसी विरहिणी शिवः स्तरीविरही चिरम्। इयोई्योस संग्राप्ती किम्बभूव इयो: सुखम् । ५ । तदेव श्रीतुमिक्कामि परं कौतूहलं मम। क्वपया विदुषां श्रेष्ठ सव्यासं कथय प्रभो॥ ६। मेलनं थक्िभिवयो रतिमत्तथयोस्ततः। शोकापहं सुतवतां सर्वमङ्गलकारणम्। ।। नारायण उवाच। दृत्युक्का राधिका देवी सस्मिता विरराम है। अषसतइचनं मुत्वा सस्नितस्तामुवाच ह॥ ८ ॥ कषण उवाच। मृतं कामं पुनः प्राप्य कामार्ता कामकामिनी। सालयं तं समानीय हरोदाइग्टहादही । 2 ॥
Page 489
४६त्र ० ]
भर्तुः सुवेषं विविधं खाम्नः खालिभिमुदा। कारयामास यत्नेन सा रती रमणोलुका। १०॥ चात्वा कामसु तद्ावं कामभास्त्रविधायकः । रत्यानं समार्ह्य जगाम खालयादनम् ॥ ११ ॥ शेले शैलेऽतिरम्ये च नद्यां नद्यां नदे नदे। द्वीपे द्वीपे सिन्धुतटे पुष्पोद्याने मनोहरै। १२। काञने भूमिनिकरे वटमूलेतिनिर्जने। नदीपुलिनभूम्यास्च पुष्पिते पुष्पकानने । १३ । भ्रमरध्वनि संयुत्ति पुंस्कोकिल रुत खुते। सुगन्धिवायुनाकीर्णो दधती जलशीकरम् । १४॥ चित्तेषु चेतनानाज् हरएं योषितामहो। कलामानप्रकारेग मृङ्गारज्न चकार सा ॥। १५ ॥ पूर्यमब्दयतं दिव्य स रेमे वामया सह। दिवानिशं न बुबुधे संसत: सततं मुदा ॥ १६ ॥ तस्थतुस्ती व तत्र व संसत्तौ सन्ततं मुदा। सुरती च न विरतो रतिशास्त्रविभारदी। १७॥ पतिविच्छेदसन्तापं विजही सा रतिर्मुद्दा। प्राप्य रत्मपृतं कः चसं त्यक्कुमुत्सहेत् । १८ । इ्ूत्वेवं कथितं मवे रतिसन्तापकारएम्। मृङ्गारं प्रतिशिवयोरतुलं शृणु राधिके।। १८ ॥ शृखतां कर्सपीयूषं परमाश्चर्य्यमीसितम्। सर्वसन्तापहरणं सुखदं पुखदं शुभम् ॥ २०॥ वसन् खशरगेहे स पार्वत्या सह शङ्रः। वदनुनां समााय क्रीड़ारथें प्रययौ वंनम् । २१ ॥ 5-8१
Page 490
४.८२ [४६त्र.
रत्नस्यन्दनमारुह्य रत्नसारपरिच्कदम्। रत्नसारेण खचितं रचितं विश्वकर्मया॥ २२॥ शतमृङ्गे सुवसने मलये गन्धमादने। नन्दन पुष्पभट्रे च पारिभट्र च भट्रके ॥ २३ ॥ पुलिन्द च कलिन्दे च पुगड़ पिगडारकेऽन्धके। वने वनेऽतिरम्ये च सागरायं तटे तटे॥ २8॥ निकटेऽस्तगिरे: पाशेवटमूले मनोहर। चकार करुणां यत्र परित्यज्य सती शिवम् ॥ २५॥ नानासानेषु रहासि पशुपविविवर्जित। यथा मनोरथं गामी स रेमे वामया सह॥ २६। यत्र यत्र एवं नीत्वा बभ्ास घरगीतलम्। तत् सवें दर्शयामास सतीं यश्तुर्मुदान्वितः ।२७। कृत्वा दिहारं सुचिरं न पूणें मानसं तयो:। महाशृङ्गारमारभे सहस्राब्द जगत्यिता ॥ २८॥ मायातीतोऽतिमाचिशी मायासक्त: खमावया। न कालं बुवुधे योगी सुखेन कालकारकः॥ २८॥ प्रक्रिशलिमतोस्तत् न बभूत परिश्रमः ।
सुखसंसतमनसोः पुलकाच्ञचितगात्रयोः। कामवाण मूर्च्कितयोः पुष्पभय्याशयानयोः ॥३१॥
नखढन्तप्रहारेत् चतविचतदेहयो:। ३२॥
र बत्रकेश कावरी सथयो्छ्विब्मात्ययी: । ३२ ।।
Page 491
४६त्र० ] श्रीक्वण्ण जनमखरडम्। ४८३
वसनानां नूपुराणां कङ्कणानाञ्च सुन्दरि। वलयानां कुएडलानां भब्दैः क्रीड़ां प्रकुवतो: ॥३४ ॥ मुष्पतल्पं दलितयोर्वाष्पोत्कर्ष् विस्वतीः । तेजसा समयो: अश्वत् क्रीड़या कौतुकेन च :३५॥ भरि विशन्भरयोर्भाराक्रान्ता वसुन्धरा। सा विदीर्ग चकम्पे च सशैलवनसागरा॥ २६॥ तयोभरभराक्रान्त धरायाच्च भरण च। भाराक्रान्तो हि शेषश्च तङ्जरार्तोऽपि कच्ळप: ।३७॥ क कपस्य भरणैव सर्वाधारा: समीरमाः । महाविक्कवयुक्ास सर्वप्रागाश्च स्तन्निताः ॥ ३८॥ स्तभ्भितेषु समीरेषु विलोका भयविन्वला: । ब्रह्मादय: सुराः सर्वे वैकुराठ भरसं ययु: ॥३८॥ सवें निवेदयामासुर्नारायणपदाखुजे। नारायणश्न भगवानुवाच कमलोङ्गवम् 1४0 ॥ स्रीनारायण उवाच। शृङ्गारभङ्गसमयो भविता नाधुना विधे। कालप्रयुत्त कार्य्यञ् सिद्धं तत्समयोचितम् ॥ ४१॥ पूर्रें वर्षसहस्त्रे च सेंच्क्या विरमिष्यति। पभो: समभोगमिष्टञ्च को भेदं कर्तुमीशरः॥ ४२ ॥ स्त्रीपुंसी रतिविच्छेदमुपावेन करोति यः । तस्य स्त्रोपुंसयोभेंदो भवेज्जननि जन्मनि ॥ ४२॥ यात्यन्ते कालसूव च वर्षलभं स पातकी। भ्रष्टन्ानी नष्टकीतिरलत्षीकी भवेदिह॥ ४४ ॥ रक्षा युता प्रक्रमिमं चकार विरतं रतौ।
Page 492
४८8 [४६पर.
महामुनीन्ट्रो दुर्वासास्तत्स्त्रीभेदो बभूव ह। ४५ । पुनरन्यां स संप्राप्य निषेव्य शून्षपाषिनम्। दिव्यवर्ष सहस्त्रञ्ज विजही विरहज्वरम्॥ ४६॥ रोहिणीसहितं चन्द्र चकार विरतं रतौ। महषिर्गौतमस्तस्य स्त्रीविच्केदी बभूव ह। ६७। पुनः शिवं समाराध्य प्रापाहत्याज्ज पुष्करे। दिव्यवर्ष सहस्त्रज्ज विजहो विरहञ्वरम्॥ ४८॥ मुनि: स्वभाय्यांसंसत दिवसे निर्जने वने। ब्रह्माए्डकसुतं नीला चकार विरतं रुषा॥ ४2 ॥ बभूव पुत्रविच्छेदस्तस्य कल्पान्तरे पुनः। शिवं निषेव्य संप्राप्य पुत्र तत्वाज विक्कवम् ॥ ५० ॥ हरिखन्द्री हालिकज्ज वषत्या सह संयुतम् । वाश्यामास निस्ेष्टं निर्जने तत्फलं मृख ॥५१ ॥ भष्टः श्रीराज्यवित्तेभ्यस्तं चकारावलीलया। विश्वामित्री महर्षिश्व ताड़यामास तं पुरा ॥ ५२॥ ततः पिवं समाराध्य दातारं सर्वसम्पदाम्। सदो जगाम वैकुएठ सगणी मम मन्दिरम् । ५३॥ अजामिलं हिजश्ेष्ठ सृषत्या सह संयुतम्। न भिया वारयामासु: सुरास्तव्जापि केचन ॥। ५४॥ निष्पन्ने कर्मभोगे च स मद्धक्री मुमोच है। मन्ामस्मृतिमात्रिय चाजगाम ममालयम् ॥ ५५ु। सवें निषेकसाध्यक्च निषेकी बलवान् विधे। निषेकफलदाताहं निषेकः केन वार्य्यते॥५ू६ । दिव्य वर्षसहस्रष्य पभा: सभोगकमअतू।
Page 493
४६प्र. ] ४८५
निषेकफलदातुस्तु निषेकफलसल्चयम् ॥ ५७॥ पूर्णें वर्षसहस्र च गत्वा तव महेखरः। येन वीय्यें पतडूमौ तत्करिष्ति निख्धितम् ॥ ५८॥ तत्र वीय्य च भविता स्कन्दकी भक्नतारकः । सदा भट्रस्वरूपोऽहं भयं किं वो मयि स्थिते॥ ५2॥ अधुना तं ग्हं गच्क भगवन् खगरीः सह। करोतु प्भ्भु: सभ्भोगं पार्वत्या सह निर्जने॥ ६० ॥ द्रत्युक्का कमलाकान्त: भीव्र सान्तःपुरं ययौ। स्ालयं प्रययुर्देवा: शिवः खख्थो रतौ रतः । ६१॥ नारायण उवाच। दचुक्का राधिकां कृृष्ण: सकटाचाञ्न सम्तिताम्। जगाम चन्दनवनं निजने च तथा सह ॥ ६२ ॥ अतीवनिर्जनं रम्य वायुना सुरभीक्वतम्। पुष्पोद्यानैः समाकोरीं तत् क्रीड़ां चकार ह। ६२॥
समरध्वनिसंयुत्ते कामिनीनां मनोहरे ॥ ६४ ॥ कवणासन्भोगमाव्रेण सुखसंमूर्किता च सा। अतीवमूर््क्रितः कृष्णो राधाङ्गसर्भमावतः ।६५। तस्थतुप्तत् संयुक्ती राधारासेखरी मुने। अतीवरतिनिश्चेष्टौ किं भूयः श्रोतुमिष्कसि॥ ६६॥ दूत्येवं मङ्गलं कर्म यः शृणोति समाहित: । कदाचिद्दन्धुविच्छेदो न भवेत्तसय नारद ।। ६७। महाथोकार्णवे मग्नो भेदे पुत्रकलवयोः। मद्भृत्यानाञ्च बन्धूनां मासं सुत्वा लभेद् ध्रुवम् ।६८।।
Page 494
४८६
सूत उवाच। इत्युक्का धमपुतस विरराम महासुनिः । पुनः संप्रष्टुमारिमे देवर्षिः कौतुकान्वितः । ६ट ।। द्रति श्रीब्रद्मवैवत्ते महापुराये नारायपनारदसंवादे श्रीक्वष्णजन्मखरडे मङ्गलवर्सनं नाम
नारद उवाच! ्थ क्रीड़ान्तरे राधा किं पप्र कक हरिं विभुम्। कां कथां कथयामास कथ्यतां करुणानिधे । १॥ श्रीनारायण उवाप। उथ्याय सुखसभभोगाद्राधां ऊत्वा पुरी हरिः। उवास मलयद्रोगीं वटमूले मनोहर। २ ॥ राधां तां परिपम्रच् सस्त्ितं सुमनोहरम्। दर्पभङ्ग वज्चभृती निगूढ़ सुतिसुन्दरम् ॥ २॥ श्रीराधिकीवाच। ुतं यथ: शूलभतो दर्पभङ्गस्व दैवतः। पार्वत्या दर्पभङ्गय विवाहन्व तयोरही॥ ४ ॥ अशुना त्रोतुमिक्कामि दर्पभङ्ग हरहरे। भेषापाच क्मेशैव वद व्यस्य जगद्गुरो। ५ ॥
Page 495
४७ श्र० ]
श्रीक्कष्ण उवाच। दर्पभङ्ग सुरपतेस्त्रिषु लोकेषु विश्युतम्। कर्णपीयूषमतुलं सुन्दरं शृश सुन्दरि। ६ं। पुरा शतमखो दर्पात् ऊत्वा अतमखं मुदा। बभूव सर्वदेवानामध्यचः सम्पदा युतः ।७। दिने दिने तदैश्वर्य्य वर्द्ते तपसः फलात्। दीचान्त कारयामास सिडमन्त्र छहसतिः ॥८॥ स जजाप महामन्त्र पुष्करे शतवत्सरम्। बभूव मन्त्रसिद्श्च परिपूर्गमनोरथ:।2। ब्रह्मस्रूपां प्रद्वतिं सम्पन्मूढ़ो न मन्यसे। सातं पथाप खगुरी: थापं लभेडिकोपतः।। १०। एकदा प्रक्ृते: शापाद्ृतबुद्धि: खसंसदि। गुरु दृष्टा समुत्थाय न ननाम मुदान्वितः ॥११। वृह्टस्पतिस्ततः कोपान्रोवास गहमाययौ। न तस्थी तारकाभ्यासे तपसे काननं ययौ ॥ १२ ॥ उवाच मनसा दीनो या तु सम्पदरेरिति। अथ शक्रो मतिं प्राप्य क्व गतोऽतो मदीखरः।१२॥ इ्त्युक्ता वेगतः पीठाज्जगाम तारकान्तिकम्। प्रणम्य मातरं भत्या नतस्कन्ध: पुटाज्जलि:॥१४॥ सवे निवेदनं कत्वा रुरोदोस्ेमुहुर्मुह्ुः। पुत्रस्य रोदनं दृष्टा रुरोद तारका सृथम्॥ १५॥ वत्स गच्छ ग्टहं नैव गुरु द्रव्वसि साम्प्रतम्। दुर्दिनान्त गुरुं प्राप्य पुन्लक्षीमवाणासि। १६॥ अभुना कर्मां भोगं भुंख् मूढ़ दुराशय।
Page 496
दुर्दिने खगुरौ दोष: सुदिने परितोषयम् ॥१७॥ सुदिनं दुर्दिनं शक कारणं सुखदुःखयो:। द्त्य का तारका देवी विरदाम पतिव्रता॥ १८॥ जगाम पक्रः सानाथं खमदीं सुमनीहराम्। ददर्भ तत्न रुचिरां मार्जन्तीक्ष नितम्बिनीम् ।१८॥ सस्मितां सकटाचां तामहत्यां गीतमप्रियाम्। दृष्टा च विपुलत्त्रोषीं स्तनयुग्म मनोहरम्॥ २०॥ स तस्या: अक्रः सम्पश्यन् मुमोह काममोहितः। पुनः स चेतनां प्राम्य विहाय खानमीखरि। मूर्ति विधाय तव्वर्तुस्तक्षमीयं जगाम ह। २१ ॥ गत्वा तु स्रिग्धवस्त्रां तां समाऊ्कथ सपरातुरः। चकार विविधं तत् नृङ्ठारं सुमनोहरम्। २२॥ मूच्छी संप्राप कामेन तन्द्राज् मुनिकामिनी।
एर्वास्मरन्नन्तरे तव्ा समागत्य मुनीखर:। ददर्भ गेहे मिथुनं मैथुने च रतिप्रिये। २४ ।। दृष्टा चुकोप स सुनिज्यलचिव हुताशनः। विज्ञो न चातिरोषेण वभन्न सुरतिक्षगम् । २५। शक्रः स चेतना प्राप्य दृद्टा च मुनिपुङ्गवम्। कालस्रूपं त्ासेन दधार चरणाम्बुजम् ॥ २६॥ कोपरत्तास्यनयनी देवं पादानत भिया। उवाच नीतिवचनं जगाम परणागतम् ॥२७। गोतम उवाप। विक् त्ामिन्द्र सुरग्रेष्ठ् कश्यपाल्ज पणडत।
Page 497
४9ग्र० 1 852
प्रपोत जगता स्रष्टबुंदधिस्त कथमीटृयी॥ २८॥ मातामहः स्वयं ददादितिर्माता पतिव्रता। कर्मसाध्यः सभावश् कुलधमें प्रबाधते । २८॥ वदं विज्वाय ज्वानी त्' योनिलुब्धोऽसि कर्मपा। योनीनाज्ज सहस्रज्ज तव गावे भर्वल्विह। २०॥ पूर्वर्षत्व सततं योनिगन्ध त्वमाप्रुहि। ततः सूयें समाराध्य योनियततुर्भविष्यति।२१॥ मम प्राणेखरो दुष्टा येन मूढ़ त्वया कता। मच्कापेन गुरों: कोपाड,ष्टश्ीभेव साम्प्रतम् ।। ३२। गुरारपेच्या मूढ़ प्राणा नापहृतास्तव। तजस्विनातिबन्धोर्में वन्धुभेदभिया, सुर ॥ ३३॥ उत्तिष्ठोत्तिष्ठ देवेन्द्र गन्क वत्स खवमन्दिरम। शुभाशुभज्ज यत्किञ्चित् रुवें कर्मोद्धवं भवेत् ॥३४ ॥ महामुनीन्द्रवचनाहत्वा प्क्रख पुष्करम्। चकाराराधनं भत्या नेष्क त्वञ्च चकार ह। ३५॥ पादानतामहत्यां तामुवाच मुनिपुङ्गवः । वनं गत्वा चिरं तिष्ठ विधाय मूर्तिमश्मनः। २६॥ पकामाजजकमे शक्रः सवें जानाम्यहं प्रिये। तथाच परभोग्या मे न च भोग्या व्रजाधमे॥ ३७॥ परवोयें यदुदरे कामतोडकामतोऽपिवा। प्रहल्ये याति दैवेन तदुपायं निश्ामय॥ ३८॥ अक्रामतो न दुष्टा सा प्रायश्चित्तेन ुध्यति। कामभोगेन त्याज्या मा कमभोगेन शुध्यति॥३2 ॥ पितपाकी दैवपाके पूजायां नाधिकारिणी।
Page 498
ब्रह्मवेवर्त्तपुराणे [४9 प०
घष्टिर्वर्षसहस्रापि कालसूत प्रयाति सा। ४० । षष्टिर्वर्षसहस्राषि चयं ऊत्वा सवकमराः। स्ामिनी वचनात् सातु प्रराम्य खामिनं भिया ॥४१: नाथ नाथेति कुर्वन्ती रुदन्ती वनमाप सा। षष्ठिवर्ष सहस्राणि भुक्रा भोग मुनिप्रिया ॥ ४२॥ श्रीरामचरणस्पर्ात्द्यः शुद्धा बभूव ह। व लोक मोहनं रूपं विधाय मुनिकामिनी ॥ ४३ ॥ जगाम गीतमाभ्यासं मुभिः सम्प्राम्य सुन्दरीम। अथ शक्रस्य वत्तान्त परमंशृशु सुन्दरि। ४४ । पापघ्नं पुरयवीजं तत् संव्यस्य कथयामि ते। एकदा च गुरीः कोपात् प्रक्वतेरेव हेलनात् ॥ ४५। ब्रह्महत्या वज्तभृती बभूव हतचेतसः । शक्रस्त्यतगुरुर्देव तस्यो दैत्यनिपीड़ित: । ४६ । नगाम परणं भीती ब्रह्मागं जगतां गुरुम्। तदाज्नया विश्वरूपञ्जकार च पुरोहितम् ॥ ४॥ बभूव तत्र वि्स्तो दैवाद्ुद्विहतो हरि:। दैत्यदीहित्स्य भावं विज्वाय च विचत्णः ॥ 8- । प्रचिच्केद शिरस्तस्य तीक्षबाणेन लीलया। विश्वरूपपिता लष्टा सुत्वा सदयुकोप ह॥ ४८ ॥ दून्द्रभत्ो विवदस्ेत्युक्का प्रज्जञ्नकार ह। मज्कुणडात् समुत्तस्थो वत्ो नाम महासुरः ॥५०॥ चकार निग्रहं कोपाहवानामवलीलया। पक्री महामुनेरस्या वञ्तर कत्वा सुदारुगम् ॥५१॥ जवान हत्न देवानां कएटकं दैव्यमर्दनः ।
Page 499
४६१
ब्रह्महत्या शुनासीरं दुंद्राव इतचेतनम् ॥ ५२॥
मप्तालप्रमाणा सा शुष्ककगठोष्ठतालुका ॥ ५३॥ दघाप्रमागदशना महाभीतञ्जकार तम। धावन्त परिधावन्ती बालिष्ठा हतचेतनम् ॥५४। खद्गहस्ता दयाहीना वेगेन परिधावति। इन्द्रो दृष्टा च तां वोरां समायं समारं गुरो: पदम् ।५५। विवेश मानससरो मृणालसत्त्मसूतरतः। तत गन्तु न प्रता सा ब्रह्मण: शापकारणात् ।५३। सा तस्थी वटशाखायां सरसस्तटसत्नियो। अ्रथात नहुषीं भूपस्त्रिलोकेयो बभूव ह॥ ५७॥ म ययाचे थचीं देवान् बलिष्ठी टुबलानपि। परची गुत्वा महाभीता तारकां भरगं ययो। ५ूर॥ तारा निर्भत्य स्वपतिं भृत्यपत्रीं ररच च। पचीमाश्वास्य खगुरुजगाम तक्रो मुद़ा। आजुहाव शुनासीरं कातरं हतचेतनम् ॥५८। वृहस्पतिरुवाच। उत्तिष्ठोत्तिष्ठ हे वत्स भयं किं ते मयि स्थिते। त्वदीशरं स्वरणैव निभामय भयं त्यज ॥ ६० ॥ स्वरं वृहस्पतर्ज्जात्वा सर्वसिडीखरी हरिः। सूत्ष्मरूपं परित्यज्य स्वरूपन्न दधार सः ।। ६१॥ उत्थाय सद: सभ्भान्तो गुरु तं सूर्य्यवर्चसम्। दृष्टा ननाम सस्ीत्या सम्पीतं त्यत्ाकोपकम् ॥ ६२॥ पादमुजे निपतितं रुदन्त भयविक्वलम्।
Page 500
[४०भ०
निधाय वक्षसि प्रेमृया करोद प्रेमविह्लः ॥। ६२। कदन्त वाकपतिं सुष्ट' तुष्टाव वरिद्शेशरः। पुटाञ्जलि: पुलकितो भत्िनम्ररामकन्धरः । ६४। दून्द्र उवाच। चमख भगवन् दोष क्वपां कुरु ऊपानिधे। भृत्यापराधं न गहाति सदीशवरः। ६५॥ म्वभार्य्यासु सभिष्य षु स्भृत्ये षु सुतेषु घ। दुर्बलः सबलो वाषि को दएड कर्तुमत्तमः॥६६॥ वरिषु कोटिषु देवेषु देवकोऽहमपणडतः । त्वम्प्रसादात् सुरभ्रष्ठ क्वपया वर्द्ितस्वया ॥६७॥ संहर्तुमीभस्व सवमहं को वापि कीटवत्। सयं विधातु: पौवश् पुनः स्त्रष्टुं स्यं चमः ॥६८॥ दूति तस्य स्तवं युत्वा परितुष्टो गुरुः खयम्। उवाच वचनं प्रीत्या प्रसन्नवदनेक्षणः ॥ ६ट। गुरुरुवाच। स्थिरो भव महाभाग निखलां कमलां लभ। सम्प्राप्य परमैखयं पूर्वस्माच्च चतुर्गुगम् ॥ ७० ॥ गच्कामरावतीं वत्स राज्य कुरु पुरन्दर। हतपत्र मत्प्रसादादत्वा पश्य प्रचीं सतीम् ।०१। दूत्येवमुक्का स गुरुः सश्रिष्यो गन्तुमुद्यतः। ददर्भं पुरतो घोरां ब्रह्महत्यां सुदुःसहाम् ।७२॥ दृद्दा थक्री महाभीतस्त गुरु भरण ययो। वृहस्पतिमंहाभीतः सस्मार मधुसूदनम् ॥७२॥ एत स्मिन्नन्तरे तत वाग् बभवाशरीरियी।
Page 501
४9 प. ]
स्वत्याचरा व बडरथा तां शुन्ाव हहलति:। ७४ । संसारविजयं नाम सर्वाशुभविनाथनम्। राधिके वचनं सुत्वा शिष्य रवाधुनति च । ७५ । तदा तत् कवचं दतत्त्वा शिष्याय भिथ्वत्लः। चकार भसपसान्ताप्त हुङ्ारेशैव लीलया। ७ह। तदा थिष्यं गहीत्ा च गत्वा ताममरावतीम्। ददर्यं क्विवभग्नाच् प्रत णा वचनाद्गुरोः ।७9: भ्तुरागमनं सुत्वा प्रची संहष्टमानसा। प्रणाम्य खगुव भत्या स्वकान्तं प्रणनाम सा ॥ ७८॥ ुत्वा गमनमिन्द्रस्य समाजग्मु: सुरा: प्रिये। ऋषयो मुनयसैव हर्षगद्दमानसा: ।७2 । योजयामास सत्कारं निर्मातुममरावतीम्। पूर्णमब्दभतं भित्पी निममे त्वमरावतीम् । ८० ॥ नानारत विचिताव्यं मणिरत्रेन्द्रनिर्मिताम्। मनोहरां निरुपर्मा न हि सुष्टी यया हरिः ॥ ८१। विश्वकर्मा ग्टहं गन्तु न पथाक विनाचया। परमोहिम्नचित्तव ब्रह्माणं भरणं ययी । ८२॥ विभ्वाय तदभिप्रायं तमुवाच विधि: स्यम्। तव कर्मचयादेव तावचछो भवितेति च ॥ ८३ ॥ मुत्वा तदचनं कार: शीघ्र प्रापामरावतीम्। ब्रझ्मा नगाम वैकुष्ठं प्रणम्योवाच मातरम् ।८४।। हर्रिव्र आापमाख्ास्य प्रस्थाम्य सग्टहच्ज तम्। विप्ररूपं समास्थाय चाजगामामरावतीम् । ८५ू । दण्डी कती शुक्धावासा विश्रत्तिलकमु्लम्।
Page 502
828
श्रतिखर्वः शुक्रदन्तः सस्त्ितः सुमनोहरः ॥८६॥ वयसातिशिशबुंद्दा ज्ानदद्या विचवय: । सयं विधातुर्धाता च दाता च सर्वसम्पदाम् । ८७। दून्द्रदारे समुत्तिष्ठन् द्वारपालमुवाच ह। ब्रूहीदं ब्राह्मशो द्वारे श्ीघ्र त्वां दरष्टुमागतः । ८८॥ दूत्येवं वचनं सुत्वा दारिज्ञानं चकार तम्। स च शीघ्र समागम्य द्दर्श ब्राह्मणार्भकम् ॥ ८्ट I बालकानां बालिकानां समूहैः परिवेष्टितम्। हसद्विश्च महोत् साहात्सस्मितं तेजसान्वितम् ॥ 2 ॥ प्रणनाम इरिर्भत्त्या तं हरिं भिशुरूपिगम्। आशिषं युयुजे प्रीत्या तं हरिर्भत्तवत्सल: ॥ ८१ । मधुपर्कादिकं दत्त्वा शक्रः पूजां चकार तम्। पप्रच्कागमनं कस्पाद्वदेति विप्रवालकम् ॥८२ ॥ इन्द्रस्य वचनं सुत्वा तमुवाच द्िजार्भक: । मेघगशभीरया वाचा वहस्पतिगुरोगुरुः ॥८३॥ बराह्मण उवाच। समागतोऽहं तवां द्रष्टं प्रष्ट वचनमीसिसितम्। चित्र नगरनिर्माणं समाकशान्कतंहरे॥ 2४॥ कतिवर्षञ्च निर्माण भवान् संकल्पिती यथा। कतिचितां विश्वकर्मा निर्माएं वा करष्यति ॥८५ ॥ एवस्रूतञ्ज निर्मारं न केनेन्द्रेण निर्मितम्। नैवंविधं सुनिर्माणे विशकर्मा पर: चमः ॥८६॥ बालकस्य वचः सुत्वा जहास स सुरेखरः। सम्मनादातिमत्तस पुनः पप्रच्छ बालकम्। 29।
Page 503
कतीन्द्राणां समूहस त्वया दष्टः खुतोऽथवा। विश्वकर्मा कतिविधस्तं मे ब्रूहि शियोऽषुना॥८८॥ भक्स्य वचनं सुत्वा प्रहस्य विप्रबालकः । तमुवाच सुतिसुखं पीयूषसटश वच: H2Z H
ब्राह्मण उवाच।
जानामि कश्यपं तात तव तातं प्रजापतिम्। मुनिं मरीचिनामानं ततालज्ज तपोनिधिम्। १००॥ नाभिपद्योङ्ववं विष्णो: सुत्वा तं विधिमीश्वरम्। रचितारज्ज तं विष्ु परं सत्वगुणन्वितम् ।१०१। एकार्यावञ् प्रलयं सत्वून्यं भयानकम् । सष्टि कतिविधां शक्र कल्पं कतिविधं धुतम् ॥१०२ ॥ ब्रह्मागडत्त कतिविधं ब्रह्मविश्युमहेखरान्। व्रह्माएडेषु कतिविधानिन्द्रान् को गन्तुमीखरः॥१०३॥ यदि संख्यास्ति रेसूनां धरायाच्च सुराधिप। तथापि संख्या प्रक्राणां नास्त्येवेति विदुर्बुधाः ॥१०४॥ शक्रसांयुक्नाधिकारो युगानामेकसप्ततिः। अष्टाविंभ्तिभक्राणां पतनेऽहर्नियं विधे:॥१०५॥ विधेरष्टोत्तरपतमायुरेव प्रमाणतः। रसेन्द्रांगाव्ज का संख्या नास्ति संख्या विधेरपि॥१०६।। ब्रह्माएडसंख्या यत्र क्व ब्रह्मविष्णुमहेखराः। महाविष्णोर्लोमकू पोद्धवे तोये सुनिर्मले ॥१०७ ॥ ब्रम्माएडेडस्ति यथा नौका भवतोये च क्व्रिमा । एवं लोस: प्रमाणेन ब्रझ्माएा: सन्तयसंख्यका: ॥१०८।
Page 504
अभवैवर्सपुराये [४७ प्र.
ब्रझ्माणे च कतिविधा: सुरा: सन्येव लव्मा: । एतम्तिन्रन्तरे तव ददर्य पुरुषोत्तमः॥१०८।। पिपीलिकासमूहृच्व व्यायतं धमुषां पतम्। क्रमशस्तान् संनिरीच्य जहासोच्चेडिजार्भक:। नोवाच किश्षिन्मौनी च गध्भीर: सागरो यथा ।११०। दृष्टा हास्य विप्रवटोर्गाथां शरुत्वातिविस्मितः। पप्रच्छ च पुनर्षिप्र शुष्ककरठोष्ठतालुक: ॥१११॥ दन्द्र उवाच। कथं इससि विप्रेन्द्र मां शीघ्र कारणं वद। त्वं वा को माययाच्कनः शिशुरूपी गुणार्णव:।११२। दन्ट्रस्य वचनं सुत्वा तमुवाच द्िजाभेकः । आध्यात्िकं नीतिसारं ज्ानवीज परं वरम् । ११३॥ ब्राह्मण उवाच। हष्टः पिपीलिकास्की हेतुरस्य निगूढ़कः । मामां पृच्क थोकवीज तवान्यन्नानकारगम्॥११४॥ सासारिकाणां संसारष्टच्तमूलननिक्वन्तनम्। अ्रज्ञानतमसि छन्र ज्वानदीपमनुत्तमम्।। ११५॥ निगूढ़' सर्ववेदेषु सिद्दानामषि दुर्लभम्। योगिनां प्राणतुत्यन्ज मूढ़ाहड्डारभन्जनम्॥ ११६॥ इत्युक्षा तत्र सन्तस्थौ सम्तितो दिजपुङ्गवः । पुनः पपच्छ शक्रस्तं शुष्क रठोडतालुक: ।११७॥ प्रक्र उवाय। बूद्धि विप्रवटो शीघ्र नानदीपं पुरातनम्। न जानामि भिश: करवं प्ानराभि: चामूर्तिमान् ।११८।
Page 505
श्रीक्ृष जन्खएडम्।
दून्द्रस्य वचनं तुत्वा विप्ररूपी जनार्दन: । ज्ञानं भाषितुमारभे योगीन्द्राणां सुटुर्लभम् ॥११८१
ब्राह्मग उवाच।
सृष्टः पिपीलिकासङ्व एकेकं क्रमशो मया। मर्वे स्वकर्मणा गक्र शक्रीभृता: सुरालये ॥ १२० ॥ परधुना मेगा सर्वे क्रमयो भूतजन्मनाम्। अतीतकाले मंप्राप्ता भूतजातिं पिपीलिकाम् ॥१२१॥ कमंगा जीविनो यान्ति वैकुगठज्ज निरामयम्। कमणा ब्रह्मलीकज्ज शिवलीकज्ज कर्मणा॥१२२॥ स्वर्गं स्वर्गसमाम्यानं पातालज्ज सकर्मणा। करमणा नरकं घोरं स्वातमदुःखैककारणम् । १२३ । कमणा शूकरीगमें कर्मणा चुद्रजीवनम्। कर्मणा पशपदीनां करर्मणा पतियोषिताम्॥ १२४ ।। कर्मगा कीटयोनिज्ज वत्तत्वच् सकमेगा। स्वकमगा सुखी दुःखी नेतयः सेवक एव च ॥ १२५॥ कर्मगा ब्राह्मगत्वज्ज दैवञ्जापि सकमेया। सकमगा च प्रे तत्वं त्रह्मत्वञ्न म्वकर्मगा॥ १२६॥ कर्मगा व्याधियुक्कश् कर्सरवातिसुन्दरः। कर्मगा खाङ्गहीनथ खाङ्गव्वडश कमेसा ॥१२७॥ विधासा कमसूत्य फलदाता च जीविनाम्। कर्म म्वभावसाध्यञ्ष सभावोऽभ्यासजीववः।।१२८ ।। दूत्येवं अथितं सर्वमाध्यात्मिकपर वचः । सुखदं पुन्ददं सारं नरकार्णवतारकम् ॥ १२८॥
Page 506
825 [४9 भ०
संसार: खप्रवत्सवें देवेन्द्र सचराचरम्। मृत्युध मस्तवस्थायी सर्वेषां कालयोगतः ।। १३० जलबुह्दुदवत्तवें जीविनास् शुभाशभम्। भक्र शश्वद् श्मत्वेव नाविष्टस्तत्र पणिडतः ॥ १२१ ॥ दूत्ये वमुक्रा विप्रश्च तत्र तस्थी व सस्तितः । विस्मितस्त्रिदभाध्यचो नात्मानं बहु मन्यते ॥१२२ ॥ एतम्मिन्न न्तरे श्ीघ्रमाजगाम मुनीखर अतिवृड्दी महायोगी ज्ञानेन वयसा महान् ॥ १२२ ॥ कषणाजिनी जटाधारी विभ्र्त्तिलकभुज्ज्वलम्। वचःस्थले रोमचक्र बिभत्ति मस्तके कटम् ॥ १२४॥ स्थितं सवें मध्यदेशे किञ्ञिदुत्पाटितं स्कटम्। समागत्य इयोमध्ये तस्थी स्थाखुवदेव सः ॥१३५॥ महेन्द्रो ब्राह्मगं दृष्टा प्रगनाम मुदान्वितः । मधुपर्कादिकं द्त्वा पूजयामास भकित: ॥१२६।। पप्रच्छ कुगलं विप्रज्नकार विनयं पुनः। तुष्टावातिथिभावेन मुदा सादरपूर्वकरम् ॥ १२७॥ विप्राभेकस्तेन साडे सभ्भाषाज्च चकार सः। ववाञ्कितं परं प्राह सवें विनयपूर्वकम्॥१३८ ॥
बालक उवाच।
कुतस्त्मागती विप्र किन्नाम तव वा वद। को वातागमने हेतुर्निवासः केन हेतुना ॥ १३८ । कटं कथं मस्तके ते लोमचक्रञ्ज वच्तसि। अत्युव्नतं मध्यदेशे किञ्निदुत्पाटितं मुने ।१४० ॥
Page 507
श्रीह्वण जन्मखएडम् । 822
मां चेत् छवपास्ति ते विप्र सवें संव्यस्य कथ्यताम्। अ्रत्यन्ज तमिदं सवें श्रोतुं कौतूहलं मम । १४१॥। स भिशोर्वचनं सुत्वा तमुवाच महासुनिः । सवें स्कीयवृत्तान्त शक्रस्य पुरतो मुदा ॥ १४२ ॥
मुनिरुवाच।
अल्यायुषा मया विप्र कुतापि न कवता गहाः। न विवाहय्ोपजीव्यं भित्तोपजीविनाषुना। १४२॥ लोमश्रेति व मन्नाम हेतुर्विप्रस्य दर्शनम्। वर्षणातपश्ान्त्यथे मस्तकस्थ कट मम॥ १४४ ॥ वच्चःस्थलस्थितं रीमचक्रं तत्कारगं शृख। सांसारिकायां भयदं विवेकजननं परम् । १४५। आयुःसंख्याप्रमाणं मे लोमचक्रष्व वक्षसि। अक्रेकपतनं विप्र लोमैकोत्पाटनं मम ॥ १४६ ॥ उत्पाटितानि लोमानि तेन मध्य स्थितानि च। ब्रह्मो द्विपरार्धे च मम सृत्युर्निरुपित: । २४७। असंख्यविधयो ब्रह्मन् मरिषन्ति मृता अपि। कलव य च पुत्रे या गटहेए किं प्रयोजनम् ॥ १४८॥ ब्रह्मगः पतने चत्तुर्निमेषश हरभवेत्। तत्पादपद्ममतुलं चिन्तयामि निरन्तरम् ॥ १४६। दुर्लभं श्रीह्रेर्दास्यं भक्रिर्मुक्तीगरीयसी। स्वप्रवत्सर्वमैख्वयें तद्क्रिव्यवधायकम् ॥ १५० ॥ इदं मह रुणा दत्तं पम्ुना न्ानमुत्तमम्। बिना भक्ति न ग्टहामि सालोक्याटिचितुष्टयम् ॥१५१॥
Page 508
५०० ब्रम्म वैवर्सपुराये [४७ प्र०
दूत्येवमुक्का स मुनिर्जगाम शिवसन्निधिम्। शिशुरूपी हरिस्तत्व वान्तर्धानं चकार ह। १५२। दन्द्रम्तु खप्नवद् दृष्टा बभूव तत्र विस्ितः । तण्ामातस्ज सम्पत्ती नास्येव परमेशवरे॥१५३॥ विखकर्माणमानीय प्रियमुक्ता गतक्रतुः। दखवा रतनानि सम्पूज्य तं प्रस्थापितवान् सटहम् ।१५४। सवें विन्चस्य पुत्र च शरणं गन्तुमुद्यतः । परचों राज्यतियं त्यका विरेकी चयकामुक:॥१५५॥ दृष्टा विवेकिनं कान्त हृदयेन विदूयता। अचो जगाम भोकार्ता सन्तस्ता भरणं गुरी: ॥ १५६॥ सवें निवेदनं कत्वा समानीय व्ृह्रस्पतिम । बोधयामास शक्रं तं नोतिमादेण कामिनी॥ १५७॥ गुरो: शास्त्रविभेषञ्च दम्पतीरससंयुतम्। विधाय च सयं प्रीत्या पाठंयामास तं मुदा ॥ १५८। मुनिः भाम्तविशेषञ्च जोधयामास वाकूपतिः । स चकार तदा रज्यं वृन्दावनबिजोदिनिं। १५८॥ इन्येवं कथितं सवें शक्रद्पिमाचनम् । साचाइ टृष्टो दपभक्की नदयस्ते सुररि: १६०॥
दूति शीव्रह्मववर्त्ते महापुगगे नारायसनारदसंवादे श्रीक्ृण्णजन्मखगड़े श्रीऊपरावासंवादेा
Page 509
५०१
श्रीराधिकीवाच।
कथिती भवता मह्ं दर्पभङ्गः गुतो हरेः। दर्पभङ्ग' रवेवापि त्रोतुमिच्छामि तत्वतः ॥१॥
श्रीक्वष्ण उवाच।
एकदैवोदयं कवत्वा रविरस्तं जगाम ह। माली सुमाली देत्येन्द्री दीप्ति कर्तु समुद्यती॥ २॥
तयो प्रभवा रात्रिन भवैदिति सुन्दरि । ई। रुष्टः सुर्य्य: खशूलेन तो जघानावलीलया। पतितो सूर्यथूलेन मूच्किती धरणीतले॥ ४ ॥ भन्तापायच्च विज्ञाय शङ्गरी भक्तवत्सलः। भ्रागत्य जीवयामास सहाप्तानेन तौ विभु: ॥५॥ तो च नत्वा शिवं भत्या जग्मतुर्निजमन्दिरम्। दुद्राव च महाटेव: सूय्यं हन्तु रुषा ज्वलन् । ६॥ दृद्टा संहारकर्तारं जिघासन्तं हरं रवि:। भिया पलायमानय ब्रद्माणं भरणं ययो। ७ दुद्राव च महादेवी ब्रह्मणो निलयं रुषा। शूलमत्यर्थमुद्यम्य कालकाली विधेविधि: ॥८। दद्दा ब्रझ्मा हरं रुष्टं तुष्टाव परमेखरम्। पतुर्वक्र य वेदोशास्तोत् ए जगतां पतिः।८।
Page 510
५०२ ऋ्म्वैवर्सपुराये [8८ प.
ब्रह्मोपाच।
प्रसीद दच्तयप्घ्न सूर्य्य मच्करणागतम्। त्वयेव सृष्टः सष्टेस समारभ जगद्गुरो। १०। आशतोष महाभाग प्रसोद भक्तवत्सल। कवपया च ऊपासिन्धी रक्ष रच् दिवानिशम्॥ ११ । ब्रम्मस्वरूप भगवन् सष्टिस्थित्यन्तकारण। सयं रविज्ज निर्माय सयं संहर्तुमिच्छसि ॥ १२॥ सयं ब्रझ्मा सयं शेषी धर्मः सूर्यो हुताथनः। चन्द्रइन्द्रादयो देवास्वत्तो भीता: परातर।॥। १२॥ ऋषयो मुनयश्चैव त्वां निषेव्य तपोधनाः । तपसां फलदाता तवं तपस्वं तपसां फलम् ॥१४॥ दूत्य वमुक्का ब्रद्मा तं सूर्य्यमानीय भक्तितः । प्रीत्या समर्पयामास गङ्गरे दीनवत्सलै ॥ १५॥ प्रभ्भुस्तमाशिषं कत्वा विधिं नत्वा जगद्विधि:। प्रसन्नवदनः श्रीमानालयं प्रययी मुदा ॥१६। द्वति घातकतं स्तांव® सङ्गटे यः पठेनरः। भयात् प्रमुच्यत भीतो बड़ा मुच्ये त बन्धनात् ॥ १७। राजद्वार शमथाने च मग्नपोत महार्णवे। स्तोत्रसरणमात्रे णा सुच्यते नात संभयः । १८।
दूति श्रीब्रह्मवैवत्ते महापुराणे नारायणनारदसंवादे ग्ीकष्ण जममखगडे श्रीक्वप्ाराधा संवा्द्ां नाम अष्टचत्वारिंशोऽध्यायः ।
Page 511
५०३
श्रीक्वष्ण उवाच। सूर्य्य: प्रयाम्य ब्रह्माएं मुदा युक्तस्तदाननया। चकार विनयं प्रीत्या तेजसवी विगुणात्मक:॥१॥ अथ वफ़ रुपाख्यानं सावधानं निभामय। गोपनीयं पुराणेषु कर्णापीयूषमुत्तमम् ॥ २ ॥ त्र लोक्ं भस्तमसात् कर्तमेकदाग्नि: समुद्यतः। भततालप्रमाणां तां शिखां कवत्वा भयानकीम् ॥ ३ । तुभितः कुपितसेव भृगो: शापस्य कारणात्। सञ्ज तेजख्वनं मत्ा तुच्छं मत्ान्यमात्नः ।४। एतस्मिन्नन्तर विष्ुराजगामावलीलया। व्रस्तां दाहिकीं पति तां जहार पुरःस्थितः ॥५ ॥ मायया शिशुरूपी च तमुवाच जनार्दनः । सस्तमिती विनयं अत्वा भक्निनस्रात्मकन्धरः । ६। भिशुरुवाच। कथं रुष्टोसि भगवन् भवान् मां कारणं वद। व लोकं भस्मसात् कर्तुमुद्यतोऽसि निरर्थकम्॥॥ त्वमेव भृगुणा घप्ती भृमोख दमनं कुरु। एकापराधात् त लोक् भस्मीकर्तु न चार्हसि॥ ८ ॥ विश्वस् ब्रह्मणा सष्टं तस्य पाता खयं इरिः। संहर्ता भगवान् रुद्रएषमेव क्रमो भवेत् ॥ 2 । तत्कथं भस्मसात् कर्तुमीखरे शङ्गरे स्थितेम रचितारं हरिं जिखा संधारं कुरु सत्वरम् ॥ १॥
Page 512
५०४ ब्रशवेव त्तपुराणे [82म.
इत्युक्का ब्राह्मणवटु: शरपत्र पुरःखिितम्। अरतिशुष्कं करे धत्वा दग्वं कर्तु ददी मुदा। ११। दृष्टा शुष्क नने वञ्किलेलिहानो भयानक: । स वव्र शिखया विप्र मेधेन भम्रिनं यथा । १२। न च दग्धं शुष्कपत्र लोमैकश् भिथोस्तथा। दृष्टा व्रीड़ायुतो वड्चिर्निस्तव्वो हि पिथो: पुरः ॥१२॥ कृत्वा वक् दर्पभङ्गमन्तर्धानं चकार सः । वड्निः खमूर्ति संहृत्य खस्थानं भीतवद्ययौ।। १४ ॥ 'उक्रो वङ़ दर्पभङ्ग: परं वै श्रीतुमिष्कसि। नित्यनूतनमाख्यानं देवानां दर्पमोचनम् ॥ १५॥
श्रीराधिकोवाच।
शेषाणां दपभङ्गष्व क्रमेण कथय प्रभी । कथापीयूषधारां ते युत्वा तप्येत को भुवि ॥ १६।
श्रीनारायण उवाच।
राधिकावचनं सुत्वा सस्तिती भगवान् प्रभु: । कथां कथितुमारिभे सुत्वा र्यां पुरातनीम् ॥१७। दवति श्रीब्रद्मवैवत्ते महापुराणे नारायणनारदसंवादे श्रीक्वणणजन्नमखणडे अग्निदपमोचनं नाम
Page 513
श्रीक्वणजन्मखणडम्।
पब्चाशत्तमोऽध्यायः।
श्रोअण उवाच। दुर्वाससो दर्पभक्क' कथयामि शृु निये। महामुर्नेर्योगिनय रुद्रांभस्यातितेजस: १। एकदा चाम्बरोषस ऊवा च द्ाद्गीव्रतम्। पारयं कर्तुमारभे भोजविवा द्विजाम् बहन् ।२। एतस्तिनरन्तरे तत चाजगाम मुनिः खयम्। सुधातंख् तषातेश्व विशुव्रतपराययः ॥३॥ मां भोजय महाभोगेत्वेवं स वृपमुक्तवान्। राजा मत््या ददी तसे परमानं सुधोपमम् ॥४॥ सकेशं पायसं दृष्टा राजानं पप्त मुद्तः। जटां निक्वत्य शिरसः स्थापयामाम भूतले ॥५॥ जटामध्यात् समुद्भूता ज्वलदगिनिशिखोपमः । सप्नतालप्रमागृ् पुरुष: प्रलयान्तकः ॥६। नृपश्रेष्ठ स राजानं कोपेन हन्तुसुद्यतः । भवेन कम्पिता: सर्वे शुष्ककछठोष्ठतालुकाः HOI ससमार च महाभीतो राजा मम पदाम्बुजम्।
एतष्मित्रन्तरे चक्रं दुर्निवाय्यें सुदर्भनम्। तेजसा मम तुल्बख कोटिसर्य्यप्रभोपमम्।2॥ शरविर्बभूव सहसा सभामध्ये च घूर्णितम्। निव्ृत्य ऊत्यापुरुषं दुद्राव मुनिपुङ्गवः ॥१०
Page 514
५०६ [३० रर०
सथैलसामरां पृथ्वीं काच्चनीं भूमिमुत्तमाम्। आामयित्वा महों सवीं पुन्दु द्राव तं सुनिम् ।११। धावन्त मुककेशं तं भोतं कातरमातुरम्। तजसाच्काद सूर्य्य तं दीप्ति वुर्वन्तमुत्तमाम् ॥१२॥ कैलासं सप्तवर्गव्व ब्रह्मलोकमनामयम्। विप्रेन्द्रो समणं कत्वा वैकुएठ भरणं ययौ ॥१३॥ पादपझ्म पतन्तव् ददर्म विप्रपुङ्गवम्। छपया च क्वपासिन्धुर्ददी विपाय निरभयम् ॥१४। नारायणवरेणेव बभूव विज्वरी दिज:। पुनययौ हरिं सुत्ा वृपगेहं तदाप्नया।१५॥ राजा मुनोन्द्र सम्प्राम्य भोजयामास पायस्म्। स्वयश्ट पारमं चक्रे सस्त्रीक: सहबान्घव: ॥१६। राजानमाप्रिषं छतवा भुक्ा विप्रो गटहं ययौ। मया नियोजितं चक्र भतानां रकणाय च ६१७। नश्यन्ति सर्वे प्रलये न मे भत्त: प्रणश्यति। सर्वे देवा मम प्राणा भक्ता: प्रायाधिका मम ॥१८॥ त्वच्च लक्ष्मीमहामाया सावित्ी वा सरखती। ब्रद्मा प्रभुरनन्तक् धमव ब्राह्मणस्तथा ॥।८। गोपाङ्गनास गोपास सर्वें प्रियतमा मम। तै्य: प्रिया: परा भत्ता: प्रियो भतान् कवषन ॥१०। दत्ा सुदर्भनं चक्र भक्ानां रचसाय प। नथापि न प्रतीतिमें सयं द्रष्टं प्रयामि तान् ।२१। टुर्वाससो दर्पभङ्रः सुती मत्तः सुरेखरि। शम्ापय महाभागी किश्नय: शोसुमिच्छसि ।२२॥
Page 515
५१ ग० ]
श्रीराधिकीवाच। धन्वन्तरेदर्पभङ्ग' कथयख जगद्गुरो। पुराणे गोपनीयञ्च श्रीतुं कौतूहलं मम ॥२१। तीनारायण उत्राच। राधिकावचनं सुत्वा जहास मधुसूदन: । कथां कथितुमारभे सुतिरम्यां पुरातनीम् ।२४। द्रति श्रीब्रभमवेवत्तें महापुराये नारायणनारदसंवाढे त्रीक्वषणाजमखरडे टुर्वामसो दर्पभक्टो
श्रीक्कण्ण उवाच। नारायणांभो भगवान् सयं धन्वन्तरिमद्ान्। पुरा समुद्रमथने समुत्तस्थी महोदघेः ॥१। सववेदेषु निष्णात मन्त्रतन्त्रविभारद्:। शिष्यो हि वैनतैयस्य शङ्करस्योपभिष्यकः ।२। शिष्यापाञ् सहस्रेणागतः कैलासमीख्रि। ददर्श तच्कं मार्गे लेलिहानं भयानकम् ॥३७ लघनागेः परिव्टतं शैलतुत्यं विषोल्पम्। भोकं कोपात् समायान्तमेवं दृष्टा जहास च॥४ दभौ धन्वन्तरेः ग्िष्यो धत्वा तचकमुख्रम्। मन्तेण जृन्भितं ऊवत्वा निर्विषं तं चकार ह।५।
Page 516
५०८ [५१ प्र.
अमूत्यं मसिरतन् जहार मस्तके स्थितम्। करेण भ्रामयित्वा च प्रेरयामास दूर्तः ।६। निश् ष्टस्तचकस्तस्थी तत्र मार्गे यथा सृतः। गसा निवेदयामासुर्गत्वा वासुकिसन्निधिम ॥9। वासुकिस्तत्समाकए प्रज्वलबतिकोपतः। सर्पान् प्रस्थापयामासासंख्यांख व विषोल्णान्।59 सपसेनाग्रगीनाञ् मुखान् पञ्च विशारदान्।
सर्वे नागा: समाजग्मुर्यव धन्वन्तरिः खयम्। भयमापु: शिष्यगण दृष्टा नागानसंख्यकान्॥१।। नागनिःखामन्रातन सर्वे मिष्या सृता दूव। निश्नेष्टा ज्वानराहिता: शेरते धरगीतले ॥११॥ धन्वन्तरिख भगवान् पौयूषवर्षरेन च। जीवयामास शिष्यांश्च मन्त्रेण च गुरु सरन् ।१२। चेतनां कारयित्वा च भिथाणाज् जगट्गुरुः। चकार जृन्भितं मन्ते: सर्पसङ्ग विषाल्वसम् १३। सवें बभूवुनिश्ेष्ट जृश्ितास्ते मृता दूव। कोऽपि नालं ततो देवि वातां दातु गणेषु च ॥१४। वासुकिर्बुबुधे सवें सर्वत्रः सर्वसङ्गदम्। आ्राजुहाव जगदौरों भगिनीं प्ानरूपिणीम् ॥१५। वासुकिरुवाच। मनसे त्वं समागच्क नागान् रचातिसङ्टात्। अगच्तये महाभागी पूजा तव भविष्यति ।१६। वासुकेर्वचनं सुत्वा प्रहृस्योवाच कन्यका।
Page 517
५१ त्र ० ] श्ीक्वष्ण नमाखएडम्। 102
वाक्य' पीयूषतुस्यन्न विनयावनतस्थिता। १०i मनसीवाच। नागेन्द्र मृख मद्ाक्यं यास्यामि समरं प्रति। मद्राभद्र देवसाध्य करिष्यामि यथोचित्तम् ॥१८० तं शत्रुं संहरिषामि लीलया समरस्थले। अहं यं निहनिष्यामि तं को रतुमीसर: ॥१८। यदि ब्रह्माटयो देवा: समायान्ति रणस्थले। तथापि तव शत्रुञ्च प्रजेष्यामन संभय: ॥२०॥ गुरुमे भगवान् श्रेप: सिद्मन्त्रच्न दत्तवान्। नारावणस्य जगतामीशस्य परमाद्ग तम् २१॥ विभर्मि कवचं कगठे परं तैलोक्यमङ्गलम्। संसारं भन्नसात् ऊत्वा पुनः स्रष्टमहं चषमा ॥२२। गिषाहं मन्तरशास्त्रषु अ्रभ्भोभगवतः पुरा। महाप्ञानं दत्तवान् स मह्यञ् ऊपया विभु: ॥२२। गभभ न मिथी गरुड़ो गणयामि न तं ध्रुवम्। धन्वन्तरिस्तच्क्रिष्यागाामेकः क गणायामि तम् ॥२४। द्वत्युक्का सा जगामका त्वक्का नागगणान् रुषा। प्रगाम्य शीहरि प्रभ् भेषञ हष्टमानसा ।२५। वत्न धन्वन्तरिर्देवः प्रसन्नवदनेननगः। तवाजगाम सा देवी कोपरती चसा रुषा ॥२६। दृष्टिमान्त्रेण सवांस जोववामास सुन्दरी। विषटृ्या शत्रुशनिष्यात्निश्नेष्टांख्च चकार ह॥२य धन्वन्तरिसु भगवान् मन्त्रयास्त्रविशारद्:। मन्त्रेय यतं ऊतवात्रोत्थापयितुमखरः।२=॥
Page 518
५१० ब्रद्मवैवत्त पुराणे [५१ श्र०
दृष्टा धन्वन्तरिं देवी प्रहस्योवाच सत्वरम्। बहक्रिमथयुतताप् साहद्वारां सुरैशरि ।२८। नमसोवाच। मन्त्रार्थ मन्वशित्ञ्च मन्त्रभेदं महौषधम् । वद जानासि किं सिह्ग्िष्योऽसि गरुड़स्य च ४२०। अहज्य वैनतैवश् शिष्यौ प्रस्तोश् विय्ुतौ। सुकल्पकालं सुचिरमहं धन्वन्तरे शृणु ॥३१॥ इ्त्युक्का सरसः पद्म समानीय जगत्प्रसूः। मन्तससंबलितं कत्वा प्रेरयामास कोपतः ।३२। दृष्टागतं पथ्चपुष्प ज्वलदग्जिशिखोपमम्। धन्वन्तरिस निःखासभेमसात्तच्चकार ह।।२२। तष्ट धन्वन्तरिट्टद्वा समन्वरेणमुष्टिना। चकार निष्फलं भस्तम तां प्रहस्यावलीलया ॥३४। देवी जग्राह शकिष्व ग्रोषसूर्य्यसमप्रभाम्। मन्त्रसंवलितां कवत्वा प्रेरयामान तं रिपुम् ६२५॥ दृष्टा जाज्वत्यमानां तां भर्कति धन्वन्तरिः खयम्। विषादत्तन शूलेन सतु चिच्कंद लौलया ॥२६। ताछ पति पथा दृष्टा प्रजज्वालेखरी रुषा। नग्राह नागपाभञ वोरमळयमुखरम।३७॥ नागलचसमायुक' सिद्धमन्त्र गा नन्तितम्। प्ररयागास कोपेन कालान्क नमभम् म२८॥ धन्व रिनगपाशं दृष्टा च ममितो मुहा। सममार गरुड़ तूर्यमाजगाम करशर ।वट। सर्पाक्तकागत दृष्ट्रा गरुड़ीं हरिवाहनः।
Page 519
श्रीक्कणाजमखएडम्। ५११
विधाय चखजुना श्ीघ्र बुभुजे सुधितसिरम् ॥४। नागास्तं निष्फलं दृष्टा कोपरत्र चणा भृथम्। जग्राह भस्पमुष्टित्च भिवढ़त्तां पुरा प्रिये ॥४१॥ भस्ममुष्टि मन्त्रपूर्तां दृष्टा च प्ररितां यथा। पचवातन चित्तेप शिष्यं पञ्चात्रिधाय च ।४२। निरस्तां भस्सुष्टित् दृष्टा देवी चुकीप ह। जग्राह शूलमव्यर्थे हन्तु धन्वन्तररिं स्वयम् ॥४३॥ शिवदत्तज्न शूलव् पतसूर्व्यसमप्रभम्। अव्यर्थशूलं लोकेष प्रलयाग्निसमप्रभम् । ४ ४।0 र प्रथ ब्रह्मा तथा अम्ुराजगाम रणाजिरम्। धन्वन्तरेख रन्षाथे सम्मानारथं खगस्य च ।४५। दृष्टा पभु जगदोरी विधिन्न जगता पतिम। भत्ना ननाम तावेव निःशङ्गा शूलधारिणी।४६। धन्वन्तरिस गरुड़: प्रणनाम सुरेखरौ। तष्टाव परया भत्या तो च चक्रतुराशिषम् 1800 उवाच प्रझमा मधुरं हितं चन्वन्तरिं मुदा। पूजाथें मनसायास लोकानां हितकाम्यया ।४८g ब्रभ्मोवाच। धन्वन्तरे महाभाग स्वशास्त्रविभारद। रपं ते मनसा साईं न हि साम्यञ्व मे मतम् ॥४2। भिवदत्तेन शूलेन दुर्निवार्येग सर्वतः। वैलोक्यं भस्मसात्कर्तु चमेयं विदयेख्वरी ॥५०। ध्यानं कौष्टमथाखोतं कत्वा भत्या समाहित:। दश्वा घोड़गोपचारं देव्यास कुरु पूजनम् ।५१।
Page 520
५१२ [ x१ श्र०.
शप्तिकोतेन स्तोतेष स्तवनं कर्तुमहसि। परितुष्टा च मनसा वरं तुभ्य प्रदास्यति ॥५२॥ ब्रह्मगो वचनं खुचा चकारानुमति शिवः। वैमतेयस सम्प्रीत्या बोधयामास वत्तः ।५३। पषाज्च वचनं सुत्वा स्नात्वा शुचिरलक्कतः । विधिं पुरोहितं कवत्वा पूजां कर्तु समुद्यतः ॥५४।
धन्वन्तरिरुवाच।
दहागच्छ जगदौरि ग्टहास मम पूजनम्। पूज्या त्व' विषु लोकेषु पुरा कश्यपकन्यके ।५५A त्वया जितं जगत् सबे देवि विष्णुखरूपया। तेन तेऽस्त्रप्रयोगस न कवतो रणभूमिषु ॥५ह। दत्य का संयती भूत्वा भतिनम्त्रामकन्वरः । गहीत्वा शुक्ककु सुमं व्यानं कत्तु समुद्यतः ।५०॥ चारुचम्पकवर्णाभां सर्वाङ्सुमनोहराम्। दूषडास्यप्रसन्नास्यां शोभितां सूक्षमशाससा ॥५८॥ सुचारुकवरोभोभां रत्नाभरसभूषिताम। सर्वाभयप्रदा देवीं भक्नानुग्रहकातराम् ।५८। सर्वविद्याप्रदां शान्तां सर्वविद्याविभारदाम्। नागेन्द्रवाहिनीं देवीं भजे नागेखरों पराम् । ६०। ध्यात्वैवं कुसुमं दत्त्वा नानाद्रव्यसमन्वितम्। दस्वा षोडभोपचारं पूजयामास तां प्रिये ॥६१॥ स्तोतं चकार यत्राच्च पुलकाच्चितविग्रह:। पटाञ्जलियुतो भूता भतिनस्त्रालकन्वरः ।६२।
Page 521
५१ प्र ] श्रील्वणजनाखएड़म्।
धन्वन्तरिरुवाच। नमः सिद्दिस्वरूपायै सिद्धिदाये नमो नमः। नमः कश्यपकन्याये वरदायै नमो नमः ॥६३।। नमः शङ्वरकन्याये शङ्गराये नमो नमः । ममस्त नागवाहिन्य मागेश्य्यें नमी नमः ।६४६ नम आस्तीकजननि जनन्य जगतां मम। नमो जगत्कारणायै जरत्कारुस्त्रिये नमः ॥६५। नमो नागभगिन्य व योगिन्य च नमो नमः । नमदिरं तपस्विन्ये सुखदायै नमी ममः ।६६। नमस्तपस्यारूपाये फलदाये नमो नमः। सुथीलायै च साध्व च शान्ताये च नमोनमः ।६७। इत्येवमुक्का मत्या च प्रषनाम प्रयततः। तुष्टा टेवी वरं दत्त्त्वा सत्वरं खालयं ययौ॥।८I ब्रद्मरुद्रवैनतैया: समाजग्मुर्निजालयम। धन्वत्तरिश् भगवान् जगाम निजमन्दिरम् ।३ट॥ जग्म र्नागा: प्रदृष्टाश् फणाराजिविराजिता:। दूत्यवं कथितः सर्वः स्तवराजो मया तव n९०॥ विधिना मातर भक्रिमास्तिकस चकार है। तदा तुष्टा जगदौरी पुल्नं तं मुनिपुङ्गवम ।७१। दूदं स्तोवं महापुर भत्तियुक्तम यः पठेत्। वंशनानां नागभयं नास्ति तस्य न संभय: ।९२। दति श्तीब्रह्मवैवत्तें महापुराणें नाराययनारदसंवादे श्रीक्कणाजमाखएडे धन्वन्तरिदपभङ्गमनसा-
Page 522
५१४ बरभ्मवैव्सपुराे (५२ तर.
श्रोह्मण्ण उवांच।
सर्वेषां दपभङ्गव्न काथतय सुतस्त्वया। सुद्रागां महताघव ऊवत एव न संभय: ।१। अधुना च समुत्तिष्ठ गच्छ वृन्दावनं वनम्। गोपिका विरहात्तीक्व श्रोघ्र पश्यामि सुन्दरि ।२॥
श्रीनारायण उवाच।
दृत्य वं वचनं युत्वा मानिनी रसिकेखवरी। उवाच कवषां नय मांन भक्ता गन्तुमीश्वर ।३। राधिकावचनं सुत्वा प्रहस्य मधुसूदन: । मामारहेत्य वमुका सोऽन्तर्धानं चकार ह।४। सा ममोयायिनी राधा कत्वा च रोदनं चगम्। दूतस्ततस्तमन्वष्य दृन्दारएं नगाम सा ॥५। विवेश चन्दनवनं रुदन्ती शोककातरा। ददर्भ गोपिकास्तत् शोकार्ता भयविव्वला: ।६। ताम्रास्या घूर्णनयना समन्नी: सर्वकाननम्। नाथ नाथेति कुर्बन्तीर्निराहारा रुषान्विता: । ता दृद्टा राधिका सा प प्रेमविन्केदकातरा। कघयामास वत्तान्तं मलयस्नतमणाटिकम् ।८। ताभि: सार्धञ्ज सा राधा करोद विरहातुरा। हा नाथ नाथेत्यु चार्थय विलम्य च सुड्डुर्मुड्ुः ।2॥
Page 523
५२ श्र०] ५ू१५
विनिन्द क्वष् कोपेन तजयामास च चसम्। वणं धरोरमुत्स्रष्टं कोपात् सर्वाः समुद्यता: ०१० एतस्तप्रिव्रन्तरे कृणस्तत्र चन्दनकानने। खाकानं दर्भयामास राधिकां गोपिकागएम् ०११। राधा गोपाङ्गनाभिस दृष्टा प्राणेख्वरं मुदा। सस्तमिता च प्रदुद्राव पुलकाश्वितविग्रहा ॥१२ तूगें कवषा समाश्निष्य जहार मुरलीं रुषा। मालाल्व पीतवसनं भग्न कत्वा च मानिनी ॥१३। पुनः सधारयामास वस्त्र मालां मनोहराम्। विनोदमुरलीं तुष्टा वन्दावनविनोदिनी ॥१४:
मुद्गुर्मुहुर्मुखं वोच्य चुचुम्ब परमादरम् ॥१५। चयं तं तर्जयामास चणं सतोत्रं चकार ह। सकपृ रख्च ताम्बूलं च्पं तम्मे ददी मुदा ॥१६। अथ गोपाङ्गनाः सर्वा बरुदुः प्रेमववह्वलाः। सवे निवेदयामासूः खदुःखं विरहोद्ववम् ॥१७। देहत्यागञ्न स्रानञ्ज खाहारस्य विसर्जनम्। यने वनेऽइ निभक्ष शखदस्मयमेव च ॥१=॥ च्षयां तं भर्त्सयामासुः स्तोत चक्र: चणं मुदा। णं ददुर्भूषराच् चरं तस्मे च चन्दनम् ॥₹ट काविदूचुः प्राणचौरं पश्य रक्षेति सन्ततम्। एवं पुनर्न कर्तेव्यमनैनति च कायन । २०॥ क्रासिदूचुरिमं मखे वय कुरुत सत्वरम्। निवध्य प्रेममाधन हृदये चेति कावन ६२१।
Page 524
श्रम्म वेवर्तपुराये [५१ प्र०
काखिदूचुरयं नास्ति प्रतीतिनं कदाचन। यत्राच्चेतनचोरज् पश्य पश्येति कावन ।२२। काश्विदूचुर्निष्ठुरोऽयं नरघानीति कोपतः । न पुनर्वदतेमच्च काश्वनेति च नारद ॥२२। निर्जनानि च रम्याषि यानि यानि वनानि च। भ्मेयुर्गोपिकास्तानि कवषणेन सह कौतुकात्॥२४। एवं तं गोपिका: सर्वा मध्य कत्वा सदोखवरम्। ययुर्वनान्तरे यत्र सुरम्य रासमरडलम २५॥ रासं गत्वा खवर्यपीठे तस्थौ स रसिकेश्वरः। निभि भाति यथाकाशे चन्द्रस्तारागणेः सह ।२६ नानाभूर्तीविधायात्र सह ताभिर्जनार्दनः । चकार च पुनः क्रीड़ां कामुकीनां मनोहराम् ।२०॥ सयं राधाकरे धृत्वा पूर्वोत रतिमन्दिरम्। विश्व करमविनिर्मासमाररोह समरातुर: ।२८॥ चन्दनागुरुकस्तूरीकुछ् मात सुवासितम्। तत्र चम्पकतत्येषु सुष्वाप च तया सह ॥२2। नानाप्रकारशृङ्गारं कामशास्त्रविभारद्ः। चकार कामी क्रीड़ाच्च कामिन्या सह कौतुकी ॥३०॥ बभूतर सुरतिस्तत्र सुचिरच्च तवोर्मुने। रतिनिष्ठा तती रम्या विरतिर्नास्ति तत्चपम् ॥२१। एवं तो तस्थतुस्तव राधाकृप्णी रसोलुकौ। तस्युस्ता गोपिकाभिस् सुरतौ कवषमूतय: ।२२। नारद उवाच। आदो राधां समुचाय पशात् कणा विदुर्बधाः।
Page 525
५२ प्र० ]
निमित्तमस्य मां भत्नं वद भकजनप्रिय। २२॥ श्ीनारायण डवाच। निमित्तमस्य विविधं कथयामि निगामय। जगन्माता च प्रक्रति: पुरुषस जगत्पिता। गरीयसी विजगतां माता पतगुणै: पितु: ।। ३४ । राधाऊ्शोति गौरीशेत्येवं शब्द: सुती त्रुतः। कृष्णराधेभगौरीति लोकेन च कदा शुतः । २५॥ प्रसीद रोहिणीचन्द्र ग्टहाणार्ध्यमिमं मम। गहाणाध्यं मया दत्तं संभया सह भास्कर। २६॥ प्रसीद कमलाकान्त सटहाण मम पूजनम्। दूति दृष्टं सामवेटे कौथुमे मुनिसत्तम ॥ ६७। राभब्दोच्चारणादेव स्फीतो भवति माधवः । धाभब्दोच्चारणात् पखाड्वावन्येव ससभ्भ मः ॥३८॥ आदी पुरुषमुच्चार्थ पस्मात्यक्रतिमुच्चरेत्। स भवेन्मातघाती च वेदातिक्रमणे मुने ।२८ ॥ व लोक्ये भारतं धन्य कमचेतज्न पुखदम्। ततो वृन्दावनं पुएं राधापादाजरेशुना ।४० ॥ षष्टिवर्ष सहस्राषि तपस्तप्तन्न वेधसा। राधिकाचरणाभोजपादरेणूवलव्वये ।। ४१ । इूति श्रीब्रह्मवैवत्तें महापुराणे नारायणनारदसंवादे श्रीऊ्वषणजन्नखएडे राधामाधवयो रासवर्णनं
5-88
Page 526
५९८ ब्रह्मवैवर्त्तपुराणे
नारद उवाच। समतीत पूर्णमामे किञ्जकार जगत्पतिः। रहस्यं किं बभृवाथ तद्मवान् वक्ुमर्हीत।१
श्ीनारायण उवाच।
रासं निर्व त्य रासे च रासखर्या समन्वितः। स्वयं रासेश्वरस्तस्माद्यमुनापुलिनं ययो॥२॥ तब सनाला जलं पीला निर्मलं निर्मले जले। सार्वं गोपाङ्गनाभिस्व जलक्रोड़ाच्चकार सः ।३॥ ततो जगाम भगवान् भाएडीरं राधया सह। गोपाङ्गनाथ्च खग्टहान् प्रययुविरहातुराः । ४ ॥ क्रीड़ाञ्जकार रहाससि भाएडीर मालतीवने। मालतोपुष्पमय्यायां रम्यायां रमणोत्मुकः ।५॥ कत्वा क्रीड़ाज्ज तल्न व वासन्तीकाननं ययो। रमे तत व रासेथो वसन्ते सुमनोहरे॥ ६। तत्र व रमणं कवत्वा यथा चन्दनकाननम्। चन्दनोतितसर्वाङ्गा महात्वा चन्दनीितम् ॥। बमरे चन्दनतल्पे च सस्तिरग्धे चन्दनपत्नवे। परगचन्द्रे सदुदित विजजर तया सह॥८॥ कत्वा विनारं तले व ययी चम्पककाननम्। रम्ये चन्पकतत्ये च चकार रतिमीश्वरीम् ॥ट
Page 527
श्रीक्कष्ण जन्मखणडम् ।
रतिं निछट त्य ततव ययौ पद्मवनं प्रभुः । पद्मपवसमाकीर्णे तल्प Sतिसुमनोहरे ॥ १० ॥ साधं तत पद्ममुख्या भीतेन पद्मवायुना। चकार सुखसस्भोगं ययौ निद्रां तथा सह ॥ ११ ॥ विहाय निद्रां निद्रेशो ददभ निद्रितां प्रियाम्। शयानां पद्मतल्पे च सुखसभ्भोगमात्रतः ।। १२॥। दृष्टा मुखन्ज घर्मात्ं शरच्चन्द्रविनिन्दितम्। अतिसंलुप्तसिन्दूरं लुप्न कज्जलमुल्वएम्॥ १२॥ सुंलुप्ताधररागञ्ज संलुप्तगएडपत्रकम्। विस्त्रस्तकवरीभारं नेत्रोत्पलविसुद्रितम् ॥ १४ ॥ रत्न कुरडल्युग्म नामून्य न परिशोभितम्। राजितं मौक्िकेनैव गजराजोङ्गवेन च।। १५॥ प्रेमगा स्वसूत्त्वस्त्रेण वह्िशुद्देन माधवः । माजयामास भत्त्ा च तद्क भक्तवत्सलः ॥ १६॥ केथसंमाजनं ऊत्वा निर्माय कवरीं हरिः। माधवीमालतीमालाजालेन परिशोभिताम्॥१७॥ रत्न पट्टसूवबडां वामदकां मनोहराम्। तीववर्तुलाकारां कुन्दपुष्पसुशीभिताम् ॥ १८॥ ददी सिन्दूरतिलकमधसन्दनमुज््वलम्। कस्तूरीविन्दुना साडं परितः परिथोभिताम्॥१८॥ चकार पत्रकं गगडयुग्म चित्रविचित्रितम्। प्रददी कज्जलं भत्ा नेत्रोत्पलसमु््वलम्॥ २०॥ चकाराधररागच्च राधायास्ानुरागतः। कर्णभूषगयुग्मञ्च चकारातीवनिर्मलम् । २१ ।
Page 528
५२० {५१प०
त्रमूत्यरत्हारत्ट सतनभारयुगोळ्वलम्। ददी करठे च वैकुएो मणिराजिविराजितम् । २२। वड्निशुद्ांशुकं दिव्यममूत्य विशवरन्तः। वासयामास वसनं कस्तूरीकुङ्गुमात्कम्।२२॥ प्रददी पादयुगले रत्मन्जीररप्ज्रितम्। चकारालक्नकं भत्या पाटाङ्कुलिनखेषु च॥ २४। चकार सेवां सेव्याया: सेव्यस्त्रिजगतां सताम्। श्रहो सेवकसंभत्या खेतेन चामरेण च ॥ २५॥ सर्वभावविदां श्रेष्ठो बोधन्नः कामशास्त्रवित्। कामिनों बोधयामास वासयामास वचसि॥ २६॥ प्रेमुखा च प्रददी तस्ये सद्रतदर्पणं शुभम्। सुवेभदर्भनार्थज्ज मुखचन्द्रक्व मार्जितुम्॥ २७॥ नानापुष्पैविरचितामम्न्रानां चन्दनोचिताम्। गएडे सौभाग्ययुक्तायाः सौभाग्येन ददी हरिः॥२८॥ कस्तू रीकुङ्कमात्तव्व सुगन्धिचन्दनं ततः। ददौ प्रियाया: सवाङ्क प्रियः प्रेमभरैय च ॥ २८ । पारिजातस्य कुशुमं दत्तं रहसि ब्रह्मणा। प्रददी तत्कवर्य्याज्ज ललितायास नारद॥ ३०॥ कमलं निर्मलं दिव्यं सहसत्टलमु्लम्। शिवेन दत्तं रहसि ददौ तदक्षिणे करे। ३१ ॥ अतिसारं मपीन्द्राणां मगिरतष्ठ कौसुभम्। दत्तं रहसि धर्मेण तस्यै सुप्रीतये ददौ । ३२ ॥ पसर्वं रतपात्रस्थ दस्रदत्तस् निर्जने। पानाथं प्रद्दी तथ्ये क्रामोवादकरं परम् ॥ ११॥
Page 529
५१प० । श्रीलष्ण जनसरहम्।
पुष्प सदतपावस्थ तस्यै सुप्रीतये ददो ॥ १४ । सुदुर्लभख्न ताम्बूलं कर्पूरादिसुसंस्तम्। भच्तणं कारयामास समयभ्नम तां प्रियाम्। २५। सुदुर्लभञ्न विशवेषु वाकृपतेः परिनिर्मितम्। प्नुत्तममसूख्य्ज वरुणेन रहःखले। २६ । प्रतिसूत्तमनुपमं दत्तं भक्ष्या विराजितम्। वासयामास वसनं छत्वा नग्नाच् कौतुकात्। २७॥ देवराजेन दत्तव्व गजराजेन्द्रमौलिकम् । नासिकाभूषपश्चारु तस्य सुप्रीतये ददी ॥ २८। एतष्मित्रन्तरे तत् सुथीलाद्यास् गोपिका: । षष्टिः सत्सहपर्यस राधाया: सुप्रतिष्ठिताः । २८। षष्टिसत्कोटिगोपीभि: सार्ड संचष्टमानसाः। आाययुः पादचिक्केन प्रियस्य वहतः प्रियाम् ।४०॥ काविच्चन्दनहसाथ काषिच्चामरवाहिका: । काववित् कस्तूरीहस्ताथ्च मालाहस्ताक्ष कायन ।। ४९ । काशित् सिन्दूरहस्ताथ काशवित् कक्कतिकाकरा: । कािदलक्तककरा वस्तहस्ताथ कावन ॥ ४२॥ कायिहर्पणहस्ताथ्ष पुष्पपात्रधरा बराः। काखित् क्रीड़ापद्मप्टस्ता मालाहस्ताय कायन ।४३।
करतालकरा: कायिम्मृदङ्गवाहिका: पराः। ४४ । खवरयन्त्रकरा: काषिद्दागाहस्ाय कायन। षट्वि भद्रागरागिग्थो गोपिकारूपधारिकाः।
Page 530
५२२ [५३पर०
गोलोकादागता यास भारतं राधया सह॥ ४५ ॥ काशिज्जगुश्च नवृतुस्ततागत्य च काखषन। काशविच्चक्रुस्तथा सेवां राधायाः खेतचामरैः॥४६॥ काशिच्क्रुश्न देव्याश्च पादसंवाहनं मुदा। काचिदृदी च ताम्बूलं भक्षणारयं महामुने॥४9॥ एवं कौतुकंयुक्तश्च पुरये वृन्दावने वने। प्रतस्थी गोपिकासार्ड राधावतःसलस्थितः । ४८।। च्षणं पपो च साध्वीकं प्रियया सह माधवः। चगज्खाद ताम्बूलं चरं निद्रां ययौ मुदा। ४८॥ चषसं चकार पृङ्गारं रत्ननिमितमन्दिरे। चरां जलविहारञ्ज चकार यमुनाजले : ५० ॥ द्ूत्येवं कथिता वत्म रासक्रीड़ा हरेरही। सेच्छामयस्थात्मनश्न परिपूर्णतमस्य च। ५१॥ निर्गुगस्य सवतन्त्रस्य परस्य प्रक्वतः प्रभोः । ब्रह्म विषुभ्िवादीनामीश्रस्य परस्य च॥। ५२। कणजनारहस्यञ्च बालक्रीड़नमीमिमितम्। उत्ता: किशोरचरितं किश्भूयः श्रातुमिच्छसि। ५४॥
पति श्रीव्रह्मवैव्त्ते महापुरागे नारावरनावदसंवादे
Page 531
५४ भ्र ० ] ५२३
नारद उवाच।
अतः परं किं रहस्य बभृव मुनिसत्तम । कथं जगाम भगवान् मधुरां नन्दमन्दिगत् । १ ॥ नन्दो दधार प्राणांश विच्केदेन हरेः कथम्। गोपाङ्गना यशोदा च कशौकतानमानसाः ।२॥ चस्षुर्निमेषविच्केदाद् या राधा न हि जीवति। कथं दधार सा देवो प्राणान् प्रागेश्वरं विना॥ २ वे ये तत्सङ्गिनी गोपा: शयनायनभोगतः । कथं विसन्मरुस्ते च ताटृशं बान्धवं व्रजे ॥ ४ ॥ श्रीक्वणो मथुरां गत्वा किं किं कर्म चकार सः। स्वर्गार।हणपर्य्यन्तं तद्ववान् वक्रुमर्हति॥ ५ ॥
श्रीनारायण उवाच।
कंसथकार यत्तञ समाहती धनुर्मखम्। जगाम तत भगवान् तेन राज्जा निमन्वितः ।। ६ । राजा प्रस्थामयामास चाक्रूरं भगवत्प्रियम्। अक्रूरः प्रेरिती रज्जा गव्वा च नन्दमन्दिरम्। 9 श्रीऊ्वपाञ्च गहीत्वा च सगणं मथुरां गतः। कृष्ण: श्रीमथुरां.गत्वा जघान वृपतिं मुने ॥८॥ जघान रजकच्चेव चाणूरं मुष्टिकं गजम्। चकार पित्रीरुद्वारं बान्धवानाख्न बानब: 121
Page 532
५२४ मभ्वेवर्सतपुराये [५४भ.
कुलया सह मङ्गारं ऊत्वा च कौतुकेन थ। ताख्ट प्रस्थापयामास नोलोकं गोपिकापतिः। १०॥ चकार ऊपया विशुर्मालाकारस्य मोच्षगम्। कपया चोद्वद्वारा बोधयामास गोपिका: ॥ ११ ॥ तदोपनीतो भगवानवन्तीनगरं ययौ। चकार विद्याग्रहणं मुनेः सान्दीपिनेर्गुरो: ॥११॥ ततो जिल्वा जरासन्व' निहत्व यवनेख्वरम्। उग्रसेनञ् नृपतिञ्जकार विधिपूर्वकम् ॥१२॥ गत्वा समुद्रनिकटं निर्माय द्वारकां पुरीम्। जहार रुकणीं देवीं जित्वा नृपतिसङ्गकम् । १४ ॥ कालिन्दीं लक्ष्णां शैव्यां सत्यां जाम्बवतीं सतीम्। मित्रविन्दां नाग्नजितीं समुद्दाहञ्जकार सः ॥१५॥ निहत्य नरकं भूपं रखेन दारुणेन च। पत्नीषोड़भसाहस्त्रंा विहारज्ज चकार सः ॥१६॥ जहार पारिजातज् जित्ा भतरञ्ज लीलया। चिच्छेद बायहस्तांख्च जित्वा च चन्द्रशेखरम्॥ १७।' पोतस्य मोच्षणं कत्वा पुनरागत्य द्वारकाम्। आत्मानं दर्शयामास लोकांख् प्रतिमन्दिरम् ॥ १८॥ योगे च वसुदेवस्य तीर्थयात्राप्रसङ्गतः । प्रागाधिष्ठातदेवीघ् ददर्भ तत्र राधिकाम् ॥१८॥ पूर्णे च पतवर्षे च सुदान्न: थापमोच्षणे। पुनययी तथा साद्वें पुस् वन्दावन, वनम्: २०॥ पुनसनतुदभाज्दज्न तया साधे जगत्पतिः । चकार रासं रासे च पुरयच्तेत्रे चभारते । २ १ ।
Page 533
५४प. ] ५२५
पूर्ण मेकादयाब्दश्व निद्ट त्व नन्दमन्दिरे। मथुरायां द्वारकायां पूर्णमब्दशतं विभु: । २२॥ चकार भारहरणं पृथिव्यां पृथुविक्रमः । पञ्चविंभतिवषञ्ज भतवर्षाधिकं मुने। तिष्ठन् जगाम गोलोकं पृर्थिव्याच्च पुरातनः । २२। यशोदायै च नन्दाय व्ृषभानाय धोमते। राधामाते कलावत्ये ददो सामीप्यमोच्षगम् ॥ २४ ॥ कष्पेन साई गोपीभी राधिका च कुतूहलात्। बबन्ध धर्मसेतुष्ज वेदोक्रष्त युगे युगे ॥ २५॥ इत्येवं कथितं सवें समासेन महामुनै। श्रीक्वणणचरितं रम्य चतुर्वर्गफलप्रदम् ॥२६॥ ब्रम्मादिस्तम्बपर्यन्त सवें नखरमेव च। भज तं परमानन्दं सानन्द नन्दनन्दनम् । २७॥ सेच्छामयं परं ब्रह्म परमामनमीखरम्। परमव्ययमव्यत भत्नानुग्रहविग्रहम्॥ २८॥ सत्यं नित्यं सतन्त्रन्ज सर्वेशं प्रक्वते: परम्। निर्गुगज्ज निरीहञ्ज निराकारं निरख्जनम्। ३०॥ इति श्रीब्रह्मवैवत्ते महापुराणे नारायगनारदसंवादे श्रीक्वणण जन्मखण्डे श्रीक्कपाराधिकासंवादो
Page 534
५२६ ब्रम्मवेवर्ततपुराये [५५ भ०
नारायूण उवाच।
स एव भगवान् कृष्ण: सर्वात्मा पुरुष: पर: । दुराराध्योऽतिमाध्यस सर्वाराध्यः सुखप्रद्: । १। निजभक्नातिसाध्यश्च भक्तस्याराध्य एव च। शःवद् दृश्य: स्वभक्तस्याभत्तस्याटटृश्य एव च ॥ २ ॥ दुक्षेयं तस्य चरितं कार्य हृटयमेव च। बद्ास्तन्मायया सर्वे मोहिता् दुरन्तया ॥ ३॥ यङ्जयाद्ाति वातोऽयं कूर्मो धत्ते निराश्चयः। कूर्मोडनन्त विधत्ते च यङ्येन निरन्तरम्॥ ४॥ बिभर्ति श्रेषो विश्वञ्ज यङ्गयेन च नारद। सहस्त्रगीर्षा पुरुष: शिरसच्चेकदेशतः। ५। सप्सनागरसंयुक्ता सप्तहवीपा वसुन्धरा। शैलकाननसंयुत्ता पाताला: सप्त एव च ॥ ६॥ सप्त खर्गाश्च विविधा ब्रह्मलोकसमन्विताः । एवं विशवं विभुवन क्वत्रिमं परिकीर्तितम् ॥। यङ्गवेन विधाता च प्रतिसृष्टी व निर्मितम्। एवं विश्वान्चसंखयानि लोमकूपैरमहान् विराट॥८ यङ्चयेन विधत्ते च यदंशो ध्यायते हि यम्। विष्णुः पाति च संसारं यङ्ञयेन ऊवपानिधिः ॥८।। कालाग्निरुट्रो यद्जीत: काल: संहरते प्रजाः।
Page 535
५५ भ०] श्रीक्कष्ण जममखएडम् । ५२७
भृत्युन्नयो महादेवी यङ्ञयाद्यायते च यम् ॥ १०॥ षड़मुणेरमुरगेख्व विरागी विरतः सदा। यङ्जयेन दहत्यग्निः सूर्य्यस्तपति यङ्गयात् ॥ ११॥ यङ्चयाद्वर्षतीन्द्रय्न मृत्युसवरति जन्तुषु। यङ्गयेन यमः शास्ता पापिनां धर्म एव च ॥ १२ ॥ धत्ते च धरगी लोकान् यङ्येन चराचरान्। सूयत प्रक्ृतिः सृष्टो यङ्गयान्यहदादिकम् ॥१२॥ दुर्न्नेयं तदभिप्रायं को वा जानपति पुत्रक। यत्प्रभावं न जानन्ति ब्रह्मविष्युमहेखराः॥ १४ ॥ कथं नानामि तच्चेष्टामहं वत्स सुमन्दधीः । कथं जगाम मघुरां त्यक्का वृन्दावन वनम्॥ १५॥ कथं तत्याज गोपीख् राधां प्राणाधिकां प्रियाम्। यशोहां बान्धवादींव नन्दं वा नन्दनन्दन:। १६॥ दपहा दर्पदः सोऽपि सर्वेषां सर्वद: सदा। बभज्ज राधादर्पज्ज सुदाम्न: शापकारणात्। १७।। अ्रन्येपां भावनाहतोर्व्रह्मप्राप्तिस्था भवेत्। एवं कितचिद्वितर्कज्ु कुरूते कमलोद्गवः ॥ १८॥ चकार दर्पसङ्गञ्ज महाविष्णु: पुरा विभु:। ब्रह्मणश्च तथा विष्णो: शेषस्य च शिवस्य च ॥ १८ ॥ धर्मस्म च यमस्यापि साम्बस्य चन्द्रसूर्ययोः। गरुड़स्य च वङ्कस गुरोदुर्वाससस्तथा। २०॥ दौवारिकस्य भक्तस्य जयस्य विजयस्य च। सुराणामसुरायाज् भवतः कामशक्रयो:।२१॥ लक्ष्मणस्यार्जुनस्यापि बागस्य च भृगोस्तथा।
Page 536
५२८ म अवेवर्ततपुराणे [५५ प०
युमेरोख समुद्राणां वायोब वरुणस्य च । २२। सरस्त्याय दुर्गाया: पद्मायाय भुवस्तथा। सावित्रनाशैव गङ्गाया मनसायास्तथेव च। २३ । प्राणषिष्ठाटदेव्यास प्रियाया: प्रापतोऽपि च। प्राणाधिकाया राधाया अन्येषामपि का कथा ॥२४॥ हत्वा दर्पज्ज सर्वेषां प्रसादस् चकार सः। कर्ता इर्ता पालयिता स्रष्टा स्रष्टुस सर्वतः ॥ २५। यं स्तोतुमीभो नालज् पञ्जवक्रण शङ्गरः। स्तोतुं नालं चतुर्वक्रो विधाता जगतामपि॥ २१॥ स्तोतुं नालमनन्तस सहस्रवदनैरही। सयं विष्ुर्विश्वव्यापी नालं स्तोतुं जनार्दनः ॥ २७। महाविराट् न भकोऽपि यं स्तोतुं परमेखरम्। कम्पिता यस्य पुरतः प्रक्वतिः परमामनः।२८। सरखती जड़ीभूता यं स्तोतुं परमेखरम्। महिमान न जानन्ति वेदा यस्य च नारद ॥ २८॥ द्रत्येवं कथितो ब्रह्मन् प्रभाव: परमावनः । निर्गुणस्य च क्वण्णस्य किश्भूयः श्र्रोतुमिच्कसि॥ २०॥ द्ूति श्रीब्रह्मवैवर्त्ते महापुराणे नारायणनारदसंवादे श्रीक्ृषा जन्म खण्डे श्रीक्कषण प्रभाववर्रनं नाम
Page 537
५६ प०।
नारद उवाच। किमपूर्वे शुतं ब्रह्मन् रहस्य परमाङ्न तम्। अ्रनन्तचरितं धन्यमनन्तस्याच्युतस्य च॥ १ ॥ कथं कृष्णी महाविष्णोदर्पभङ्ग चकार सः। अन्येषां वा कथमहो तद्वान् वक्ुमहति॥ २॥ खतः श्रीअ्मणणचरितमतीवमधुरं सुती। भतीवमधुरं रम्य' काव्य कविमुखात्ततः ॥ २॥
श्रीनारायग उवाच। महाविष्णोरहद्गारी बभूव सहसेति च। सवें मशोमकूपेषु विश्वान्येवाहमीश्वर:॥४॥ संहारभेरवी भूत्वा तं जग्रास सलीलया। स्थिते मूर्दावशेषे च प्रसादं तं चकार सः॥५ ॥ सर्वात्मानं ध्यायमानं सुतं भीतं कवपानिधि: । तच्करीरं सुसम्पनं पुनर्रव चकार सः ६॥ ब्रह्मणः सहसा ब्रह्मन्निति दर्पो बभूव ह। अहं विजगतां धाता कर्ताइमीशरः खयम् ॥ 9॥ मत्पर: पूजिती नास्ति मत्र: पूजितेन्ट्रियः । हत्येवं मनसा ऊत्वा बहुदर्पो बभूव ह। ८ ॥ तं ब्रह्मणां समूहत्ज दर्यामास तत्चगम्। गोलोंके खसमीपे च वसन्त पुरतो विभो:। पञ्चवत्नं चतुर्वत्र षडवक्रञ्व ततोऽधिकम् ॥ ८॥
Page 538
५३० म्रभ्वेव त्तेंपुराणे
शतवक्कन्व प्रत्येकं ब्रह्मामडौघञ्च लीलक्ष। त्यक्नुकामं स्वदेहञ्ज व्रीड़या नतकन्धरम् ॥ १०॥ पुनः प्रसादं कपया तं चकार कपानिधि:। कालैन मोहिनीद्वारा तमपूज्य चकार स: ॥११ ॥ खकन्यां दर्भयित्वा तं सकानञ् चकार है। पुनस्तहर्पभङ्गच्ज भिवद्वारा चकार सः ॥१२।। तत्याज लज्जया देहं पुनर्देहं दपर सः। पुनश्चकार तं पूज्य ब्रह्माणं ब्रह्मणः प्रग:॥ १३। ज्ञानं ददी महाज्ञानी ज्ञानानन्दः मनातनः । विष्णोर्बभूव गर्वश्च जगत्माताहमीशरः॥१४। तमात्मावस्मृतं क्वषाय्यकार रामजसननि। अहं विश्व विभमीति शेषदर्पो बभन ह॥१५ तहपें गरुड़दवारा चूर्गीभूतं चकार सः। एकदा पूजितो नागेगेरुड़: कृषावाहनः।१६॥ न पूजितश्च शेषेया खदपेंण पुरा मुने। गरुड़ेन जितं क्रोधात्तमनन्त मनखिनम् । १७॥ चकार मोचणं तस्य श्रीक्वषणच्च कवपानिधि:। सयं भिवः खदर्पाच्च विवाह न चकार सः ॥१८॥। तं क्ृत्वा मायया मोहं कारयामास स्त्रीयुतम्। पुनर्जहार पत्नीक्च दक्तकन्यां महासतीम् ।१८॥ वर्षे शुशोच तह हं क्रोड़े छत्ा च शङ्र:। नानास्थानञ्ज बभ्राम रदन् थोकान्मुड्डुर्मुद्कः।२॥ जन्मान्तरे पुनः प्राप्य तां सतों पार्वतीं मुदा। विससमार च खन्नानं दक्यशपः पुनः जिवः ॥ २१।
Page 539
५६ प. ] ५३१
पुनशाङ्गिरसद्वारा स्मारयामास सत्वरम्। एकदा सरथः शभ्तु: प्रेरितस्त्रिपुरे पुरा ॥२२॥ हत्वा दैत्वं शिवद्वारा विपुरारिं चकार तम्। सवें वरच सर्वस्मर दातु पभ्भु: क्वपानिधि: । २३ ॥ सयं कन्यतरुभत्वा प्रतिज्ञाञ् चकार सः । वकासुरोनुष्ठानञ्च ऊ्त्वा वव्रे वरं विभुम् ॥ २४॥ दास्यामि हस्त तनूध्नि भस्मसाङ्ववतु चपत्। जगाद जगतां नाथ ईैपिपितं ते भविष्यति ॥ २५॥ दूति लब्ध्वा वरं रुद्रात् गच्कन्त शङ्गरं विभुम्। हस्त दातुञ्ज तन्मूधि प्राधावव्त्वरं पुरा ॥ २६॥ अतीवभीतः श्म्ुस्च जगाम शरणं हरिम् । भगवांस शिवस्यार्थे दैत्यं भन्म्रीचकार सः ।२७। शिवं युडत् कुर्वन्त बाणं युद्धे परा विभु: । लीलया जृश्भगास्त्रेण जड़ीभूतं चकार सः ॥२८॥ समागतं दत्तयने प्रभु दभन लीलया। वारयामास भगवान् हस्त दत्त्त्वा च तदले ॥ २८॥ केढ़ार कन्यकाद्वारा थप्ो धर्मोऽतिदैवतः। बभूवातिक्वयो भीतः कुद्वामेत यथा थथी ॥ ३० ॥ तदा तस्य च शापान्त सत्ये पूर्णे बभूव ह। वरिपाद्वभूव त्र तायां द्वापरे च द्विपादिति । २१॥ एकपाच कली सोऽपि कलेरन्त पुनः चयः । षोडथांथोऽतिक्कृषटस सस्मार चरयां विभो: ॥२२॥ तदा सत्ययुगारभ परिपूर्णोडभवत् पुनः। पुनर्युगातुरोधेन क्रमेण च पुनः चय: ॥ ३१॥
Page 540
५२२ व्र भवेव त्तपुराणे
यमो माण्डव्यथापेन शूद्रयोनिमवाप ह। तदा पुनः अताब्दान्ते पुनः शुद्धो बभूव हं। ३४। साम्बी विमातयापेन गलत्कुष्ठी बभूव सः। चन्द्रो दर्पमदेनैव जहार च गुरो: प्रियाम्। २५। बभूव दर्पभङ्गोऽस्य यक्षग्रस्तो बभूव सः । सूर्य्यो दर्पात्तेजसस हन्तु शङ्गरकिङ्वरम्। ३६। सुमालीत्भिधं दैत्य जगामाछ गिरिं प्रति। अहर्नियं दीप्िकरं कुर्वन्तं विषयं रवेः ॥३७॥ सूर्य्योया भीतो दैत्यस शङ्गरं भरणं ययो। सूर्य्य दृद्टा श्रङ्रस जग्राह शूलमेव च। भीतो दुद्राव सूर्य्यन्न दृद्टा तं शूलिनं मुने ॥३८॥ जघान काश्यां शूलेन शूली काथीखरो रविः। मूच्कों संप्राप्य शूलेन दर्पभङ्गो बभूव ह। ३८ । सान्द्रान्धकार: सहसा जग्राह पृथिवीतलम्। आशतोषो महाेवी जीवयामास तत्चगम् ॥ ४॥ तष्टाव शङ्गरं सूर्य्यो लज्जितोऽपि भयेन च। क्वत्वा तमाभिषं तुष्टो ययौ गेहं कपानिधि: ।४१ । विभुगरुत्मतो दपे बभन्न्न लीलया पुरा। निःशासै: प्रेरितस्यापि शिवस्य वषभस्य च ॥ ४२॥ श्रागच्कतय वकुशूठ पृष्ठे छत्वा भिवं पुरा। द्रष्टं समागतं भत्या देवं नारायणं परम् । ४३॥ वद्धिदर्पी भृगो: थापात् सर्वभव्तो बभूद ह। गुरो: सभार्य्याहरपाहर्पयूर्णों बभूव ह। ४४ ।। दुर्वाससी दर्पभक्को बभूव हम्बरीषतः।
Page 541
५७ भ्र० 1 श्रीम्वण जन्नखणडम्।
सुदर्शंनेन चक्रेण विषयोदु विंषहेम च । ४५। जयस्य विजयस्यापि दर्पभङ्क' चकार सः । वैकुगळात् पतितस्थापि ब्रह्मथापच्नलेन च। ४१॥ वृसिंहेन हतः सोऽपि हिरस्कशिपुर्यथा। शूकरीख हिरखान्तो लीलया च रसातले॥ ४७॥ रावसः कुभ्भकर्सस् निहृतौ रामबागतः। जन्मान्तरी व लङ्कायां ब्रह्मणा प्रार्थितस्य व। ४८। पिशपालो हि निहत: कृष्णबागेन लीलया। दन्तवक्रस सहसा परिपूर्णेडत जन्मनि॥ ५८॥ सुरागां दर्षभङ्गष् देतव्वारा चकार ह। असुरागां सुरद्वारा विरोधेन परस्रम् ॥ ५० ॥ विधिद्वारा दर्पभङ्ग भवतय चकार सः । भवानातीवारदश्न पुरा पुत्रः प्रजापतेः । ५ू१ ॥ गन्धवंश्च वितु: थापात् शूद्रीपुतस्ततः क्रमात्। ततः पुनर्नारदस प्रसादादधुना विभो: ॥५२॥ मम साध्य विश्वमिति कामदर्पो बभूव ह। तं प्रमत्त हरडारा भस्मसाच्च चकार सः ॥५३॥ पुनः कवत्वा प्रसादन्त जीवयामास लीलया। एकान्तिकञ तद्वतं स च नास्त्रं करोति ह। ५४। चकार दर्पभङ्गन्न द्पियो लक्ष्मणस च। रसे अट्पभूवेन रावाप्ररितेन च ॥ ५५॥ पुनस्त औरयालास गमस्य स्तवनेन च। न्वयं विभु-विष्योव ब्रम्मयापेन नारद। ५६। चकाव इुय मात वोर्यार्जुनस च।
Page 542
५२४ [५७ प्र०
जामदग्न्यस् प्स्त्रेयामोघेन पछना पुरा । ५७॥ विप्रपुतस्य मरणे हरणे कृष्पयोषिताम्। कर्पेन साई्व समरे पार्थदपे बभञ्ज सः ॥ ५८ ॥ बागस्य योषाहरणे चिच्क्ेद च भुजान् विभु:। भृगोश्च दक्षयच्जे च दर्पभङ्ग चकार सः ॥५ट ॥ पशु रामस्य रामस्य विवाहे पथि गच्कतः। बभन्ज दपे समरे रामद्वारा पुरा विभु: ॥६०॥ सुमेरो: मृङ्गभङ्गष्व वायुद्दारा चकार सः । समुद्राणां दर्पभङ्ग चकारागस्यभच्तयात्॥ ६१॥ प्रकाले सृष्टिहरणे तत्पुत्रमरणे पुरा। कोपयुत्तस्य वायोश्च दर्पभङ्ग चकार सः ॥ ६२॥ उषाहरणयात्रायां द्वारकागमने हरे: । बासस्य च गवां हेतोर्वरुणञ् शगाप सः ॥६२। कलहे गङ्गया साईवं वाखा नाराययाग्रतः । सरस्वतीच्ज तत्याज तस्या दपे बभन्ज सः॥६४॥ दपयुत्ताज्ज दुर्गाज्व त्वक्का शम्ुहिमालये। कामञ्ज भस्मसात् ऊत्वा तपसे च ययौ विभुः॥६५॥ लज्जामवाप सा देवी तस्या दपें बभन्न सः । साययौ तपसे विष्णोः प्राप्रिहंती: शिवस्य च॥६६॥ भारत सुचितं तव्वा देवी विष्पोबरय च। चकार खामिनं अभु भगवन्त सनातनम् ३७॥ महासीभाग्ययुक्ता सा बभूव शङ्गरप्रिया। विश्वेषु सर्वदेवोषु पूज्या वन्दा गृुता सुदैः ॥ ६८ ॥ दृपयुक्षा महालत्ष्ीबभूव सा महामुने।
Page 543
५७ भ०] ५३२
पराभूता पुरा देवी जयेन विजयेन च ॥ ६ट । प्रविभन्ती विभोरद्वारं दत्त्वा भक्काय वाष्कितम्। निवारिता सा द्वाराज् तेन दौवारिकेय वै।9०॥ यदात्षमनस्तिरस्कारं साभिमाना महासती। स्मृत्वा हरे: पादपद्म देहं त्यत्तुं समुद्यता।। ७१॥ तदा ब्रह्मा महेशस विष्ुर्धर्मख भास्करः। चन्द्रख्न कामदेवस वैखवानरी धनेखरः ॥७२। ऋषयो मुनयश्चेव मनवो विघ्रनाथकाः। महेन्द्रो वरुणश्वेव जगत्प्राणो हुतायन: ।७३। समाययू रुदन्तस्ते पद्मायाः पुरतः पुरः। तुष्ट्वु् महालक्ष्मीं मूलप्रक्वतिमीखरीम्॥७४॥ टेवा ऊचुः। चमख भगवत्यम्ब न्तमायीले परात्परे। शुइसत्वसरूपे च कोपादिपरिवर्लित। ७५ ॥ उपमे सर्वसाध्वीनां देवानां देवपूजिते। त्वया विना जगतवें मृततुत्च्च निष्फलम्। ७६।। सर्वमम्पत्म्वरूपा त्व सर्वेषां सवरुपिणी। रासेख्यधिदेवी तवं त्वत्कला: सर्वयोषितः।।७॥ कैलासे पावती तच्ष तीरोढे सिन्धुकन्यका। स्वर्गे च म्वर्गलत्मीस्व मत्यलत्त्मीस भूतले॥ ७८॥ वैकुगठे च महालक्ष्मीर्देवदेवी सरस्वती। गङ्गा च तुलसी त्वञ्न सावित्री ब्रह्मलीकतः । ७2 । कृष्णपासाधिटेवी लं गोलोके राधिका खमम्। रासे रासेखवरी तवच्च दन्दा दृन्दावने वने॥ ८०॥
Page 544
५२६ [५७ प्र०
क्वशाप्रिया त्व' भारडीरे चन्द्रा चन्दनकानने। विरजा चम्पकवने पतशृङ्ठे च सुन्दरी। ८१॥ पद्मावती पदमवने मालती मालतीवने। कुन्ददन्ती कुन्दवने सुभीला केतकीवने। ८२॥ कदव्बमाला व देवी कदखकाननेऽपि च। राजलक्ष्मी राजगेहे ग्टहलत्मीगृहे स्हे ।। ८३ ॥ द्वत्युक्का देवताः सर्वे मुनवी मनवस्तधा। रुरुदुनस्रवदना: शुक्ककगठोएतालुकाः ॥ ८४ ॥ इति लक्ष्मीस्तवं पुखं सवदेवैः कवतं शुभम् । वः पठेत् प्रातरुत्थाय स वै सवें लभेत ध्रुनमः८५। अभार्यो लभते भायों विजोताच सुलां सतीम्। सुथीलां सुन्दरीं रभ्यामतिसुप्ियवािनीम् ॥=६। पुत्रपोत्रवतीं शुद्धां कुल्जां कोमलां वराम्। अपुवो लभते पुत्र वैशवं चिर्जोविनम् । ८७॥ परमेश्वययुक्तञ् विद्यावन्त यर्गम्चन । सट्टराज्यो लभेद्राज्य सषट्योलभत श्रियम्। ८८॥ हतबन्धुलंभेद् बन्धु धनस्रष्टा धनं लभत्। कौनिहोनो लभेत् कौति प्रनिद्वास लभेत् ध्रवम् ।८ट।। सर्वमङ्गत्वद स्तोत्र मोकसन्तावररशमेम्। हर्षानन्दकरं मशइर्ममोच्तसुहृत्पट्स् ।८० । इति श्रीमह्मवेवने महापुरासे नारायगनारदसंवादे श्रीक्कप्पजनमखरड भगवद्र गावगने लक्ष्मो- स्तालकथनं नाम घट पञ्चा- पत्तमोडधाय।
Page 545
५७ ग्र.] श्रीक्वणजनरखएडम् । ५३७
नारायण उवाच।
देवानां स्तवनं तुत्वा त्यक्का च रोदनं सती। उवाच सुमसवा तान् तेषां स्तोत्रे या नारद । १ ।
महालक्षीरुवाच।
त्यजामि देहं न क्रोधान्न वैराग्येग साम्प्रतम्। ददं हृदि समालोच देवास्तच्कयतामिति॥२॥ यम्मिन् सदीये महति सवसाम्य च निर्गुणे। सर्वात्मनि मदानन्दे समता तणशैलयोः ॥२॥ भरूभङ्गलीलया लत्भोलक स्रष्टमल्न यः । भृत्य स्त्रियां यत्समता किं कार्य्य तस्य सेवया॥४॥ तत्पत्नीनां प्रवानाह निरस्ता द्वारिणाधुना। उद्ृत्य भृत्यभृत्येन परिपूर्णेन नेफिता॥ ५॥ त्यच्यामि जीवनमहमसौभाग्या च स्वामिनि। वड़चौ च कामनां कत्वा यथा भद्रं भवेत् पुरा ॥६॥ या स्त्री भर्तुरसौभाग्या ससीभाग्या च सर्वतः । भयने भोजने तस्या न सुखं जीवनं हथ्रा॥७। यस्या नास्ति प्रियप्रेम तस्या जन्म निरर्थकम्। तत् किं पुत्र धने रूपे सम्पत्ती यौवनेऽथरवा ।८॥ यद्धशिर्नास्ति कान्त च सवप्रियतमे परे। साशनिर्धमहीना च सर्वकर्मविवर्जिता।८।
Page 546
५३८ ब्रह्मवेवत्तपुराणे [५७ प्र०
पतिर्बन्धुर्गतिर्भरता दैवतं गुरुरव च। सर्वेस्माच्च पर: खामी न गुरुः स्ामिनः पर:। १०॥ पिता माता सुतो मराता किश्ा दातुमिदं धनम्। मवस्वदाता खामो च मूढ़ानां योषितां सुराः ॥११॥ काचिदेव हि जानाति महासाध्वी च स्वामिनम्। अतिसद्वंभजाता च सुगीला कुलपालिका । १२ अमदंशप्रसूता या दुपीला धर्मवर्जिता। मुखदुष्टा योनिदुष्टा पतिं निन्दति कोपतः ॥१३॥ या स्त्री सर्वपरं द्वेष्टि पतिं विषासमं गुरुम्। कुभ्भीपाके पचति सा वावदिन्द्राश्नतुर्दश॥१४॥ व्रतं चानशनं दानं सत् पु' तपसचिरम् । पतिभतिविहीनाया सस्तरीभूतं निरर्थकम ॥ १५॥ अ्रतः किञ्चिन्न वत्यामि निधुरं पतिमीश्वरम्। भृत्यापराधेर्देवस्य प्राणांस्त्यत्यामि निश्चितम् ॥१६ ॥ पतिदोषे महासाधी पतिञ्चानिष्ठर वदेत्। यदि मोढमशका च प्रागांस्यजति धमेतः ॥१७॥ पतिसेवा व्रतं स्त्रीणां पतिसेवा परं तपः। पतिसेवा परा धमः पतिसेवा सुगर्चनम्॥ १८॥ पतिमेबा परं सत्यं दानतीर्थानुकीर्तनम्। मवटेवमयः स्वामी सर्वदेवमयः शुचिः ॥१८ ॥ मवपृखम्वरूपश्च पतिरूपी जनादेन: । या सतो अर्तुकाकष्ट भुंता पादोदकं सदा । २० ॥ तम्या दर्शमुपम्पशे नित्य वाष्कन्ति देवताः। ततः सर्वागि तीर्थानि पुनन्ति पाषिनो ह्यवात् ॥२ १।
Page 547
त्ीऊष्णजन्खरडम्। ५३६
दत्युक्का च महासांध्वी करोद च मुद्दमुंङ्ः। टवाच ब्रह्मा भीतव भक्तिनस्र्राममकन्धरः । २२।। ब्रह्मावाच। भविष्यति न भद्रच्ज जयस्य विजय त्वयान पप्तो तो मूढ़ी प्रियापराधभीतया। २३ ॥ सापराधज्ज धर्मि्ठः चमया नाभवेदु यादि। सर्वनाशी भवत्तस्य निश्चितं मा चिं सति ॥ २४॥ यदि शप्ु न प्रकथ न दगड कर्तुमीश्वरः। सापराधे च पुरुषे धर्मो दण्ड करोति च ॥ २५॥ सवें क्षमस्व है मातर्गं्क गच्छ प्रियान्तिकम्। माञ्ज त्वत्स्ामिनी भत्त नियाज्य सष्टकर्मि ॥२६्॥ दृत्युक्वा तां पुरस्कृत्वा सारध देवर्मुनीन्द्रके:। शांव्र जगाम वेकुगठ वेकुएठे स्तोतुमाश्रः।२७२ तत्र गत्वा जगन्नाथं तुष्टाव कमलासनः । चतुर्वक्रश्नतुव क्कम्तुर्वेदविदां गुरुम॥ २८१ ब्रह्मगः स्तवनं खुन्वा दृष्ट्ा लक्ष्मीं पुरःसराम्। रुदन्तीं नम्रवदनामुवाव कमलापति:॥ २२॥ श्रीभगवानुवाच। सवें जानामि सवन्ः सर्वात्ा सवपालकः। सवभास्ता च सर्वादिकारणं कमलोद्गव। ३०॥ भत्न कलत् बन्धी च सवत्र समता मम। विशेषतोऽतिमद्जक्ः कलत्ात्पर एव च । २१ ॥ मद्धक्ो तब पुत्री च द्वारपाली दुरन्तकौ। चम मामपराधक् तयोक् भक्तिपूर्वैयोः । २२॥
Page 548
५४० [५७ प्र०
मद्धत्ञिपूर्णो बलवान् दैत्वेभ्यो नं विभेति च। रच्चितो मम चक्रप भत्निमाध्वीकदुर्मंद: । २२॥ दृत्युक्का जगतां नाथो लक्ष्मीं ऊत्वा स्वचसि। समानीय बारपालं तमुवाचेदमेव च । २४॥ मा भैर्वत्स सुख तिष्ठ भयं किं ते मयि स्थिते। मद्त्ानाजन क: श्ास्ता गच्छ वत्सात्न: पटम्। ३५। द्रत्युक्का भगवांस्तत्व विराम महामुने। ययुर्देवाश्च खस्थानं प्रपाम्य जगदीशरम्॥ २६॥ नारायणवचः सुत्वा द्वारपाल उवाच तम्।
जय उवाच।
नाहं विभेमि देवांख् लक्ष्मीं मुनिगणांस्तथा।
इति श्रीब्रद्मवैव्त्ते महापुराणे नाराययनारदसंवादे श्रीक्वषाजनखणडे वैराग्यमोचनं नाम
Page 549
श्रीज्ण्जनवद्धम्। ५४१
श्रीनारायण उवाच। बभूव दर्प: पृथ्वगास्च सर्वाधाराइमेव च। पृथुदासा च तहपें जधान चेव तत्प्रभु: । १॥ बभूव दर्पः साविवश वेदमाताहमेव च। काले चकार तस्यास सपुताया अदर्भनम्॥ २॥ बभूव दर्पो गङ्गाया श्रहं निर्वाणदेति च। जफ्ग द्वारा च तहपे जहार जगतां पतिः॥ ३। जहार मनसादपें दुर्याद्वारा पुरा मुने। विरजोपगतं कष्यां भर्व्सयामास कोपतः ।४ ॥ प्रविभन्तं रासग्टहं गोपीभिरविनिवारितम्। दीवारिकाभिर्वेत्न सव ताड़ितं तञ्च दर्पतः॥ ५ू ॥ सुदाम़ना निजभत न राधा पप्ता बभूव ह। टेवेन सहसा ध्वस्ता गोलीकादागता धराम् ॥ ६। वृषभानुस्त्रियां जाता कलावत्याञ्च नारद। कष्पस्तदनुरोधेन कंसभीतिच्छलेन ६।७।। समागती नन्दमेहं तेनाहं नन्दनन्दनः । सुदान्न: थापविच्छेदपालनाथे जगत्पतिः ।८। पुनजगाम मधुरामित्याह कमलोद्दवः। ऋस्याः परमभिप्रायं को वा जानाति नारद ॥ 2। कथं जातः समायातो मधुरायास गोकुलम्। द्रत्येवं कथितं सर्वमपरं श्रूयतामिति। १०॥ 5-४६
Page 550
५४२
यथा जगाम मथुरां मन्दात् स नन्हनन्टन: । शोकं नन्दो यथोदा च यथा सम्प्राप देवतः । ११॥ यथा गोपास गोप्यव गावी वन्दावने वने। वने वने वा वन्यास्ते वन्या जानन्ति किज्जन ॥१२ ॥ वनं रम्य वन्यपद्मपि त्यक्का वने वने। शमशाने वाश्मशाने वा बभ्रनाम भामिनी मुने॥ १२ ॥ ग्रामं त्यक्का च बभ्राम चेतनाचेतना चरम्। चगेन वर्जिता सा च प्रार्थयन्ती प्रतीक्षणम्। १४ ।। चषणं चरं सा खसन्ती चेतनं कुर्वती चगम्। च्षणं विभन्ती तल्पे च चणामुत्थाय तिष्ठति॥१५॥ दूति श्रीब्रह्मवैवत्तें महापुरासे नारायपनारदसंवादे
श्रीनारायण उवाच। इत्येवं कथितं सवें सर्वेषां दर्पभन्जनम्। दन्द्रस्य दर्पभङ्गज्ज विस्तारेण निशामय॥ १॥ दून्द्रो दर्पात् सभायाच् रतसिंहासनाहरात्। नोत्तस्थी खगुरु दृष्टा ब्रामिष्त्न वह्दस्पतिम् । २1 गुरुर्जगामातिरुष्टः सापमाने समक्षरः। तथापि कवपया धर्मो सेहाच् न अथाप तम्॥ ३ ॥
Page 551
विना गापैन तह्टर्पसूर्णीभूतो बभूव ह। अन्यसेव शपेषर्मात् प्रेमृणा वा चाति कित्विषम्।४। तवापि तञ्च फलति धर्मस्तं हन्ति नारद। योयं हिंसं सापराधं अपैत्कोपेन धार्मिक:। ५। विनाश: सापराधस्य धर्मो नष्टस्व धर्मिषः। तेनाधर्मेंय पवास्य ब्रह्महत्या बभूव ह। ६। भीतस्यका खराज्यञ्च प्रययी स सरोवरम्। सरसः पद्मसुत घ निवासस्ज चकार सः।७। गन्तु न शक्ञा हत्या व पुएय विष्णुसरोवरम्। श्रेष्ठ भारतवर्षे व तपस्थानं तपखिवनाम् ।८। तदेव पुष्करं तीथें प्रवदन्ति पुराविदः । राज्यस्ष्ट हरिं दृष्टा हरिभक्री नराविय: ।।2 । बलाज्जहार तद्राज्यं नहुषो नाम धार्मिक: । दृष्टा थचों वरारीहासनपत्याञ्ज सुन्दरीम्॥ १०॥ सर्गगङ्गात्त गच्कनतों हृदयेन विदूयता। नवयोवनसम्पर्शा रतनालङ्गारभूषिताम् ११ । सुकोमलां तां बुदतीं वदन्तीज् महासतीम्। मूच्कीं सम्प्राप राजेन्द्र: कामेन योवनैम थ।। १२॥ डवाच तत्पुरःस्थित्वा हुविनीतस दासवत्। नषुष उवाच। धातुर्गतिर्षिचिवाही न बोध्या च सतामपि। ईदृभी स्त्री भगाङ्गस्य लुब्स्य परयोषिति। ईदृशी सुन्दरी यस्य परमार्य्यासु तवन: । १४। भस्या अग्रे च का रभ्ा कीर्वशी का तिलोत्तमा।
Page 552
ब अवेवत्त तंपु
का वा मेना छटताची वा रतमाला वलावती। १४॥ कालिका सुन्दरी भद्रावती चम्पावती तथा। एताय्चापरससास्या: कलां नाहन्ति घोड़भीम् : १६॥ दमां विहाय मूढ़ोऽन्यां कथं गच्छति मन्दधी: । अस्माकं योषितो यास चेटीतुत्यास निवितम् । १ । मां भजस वरारोहे सुप्रीता भव किड्रम्। यथा राधा च गोलोके कृष्णवचसि राजते॥ १८॥ वेकुराठोरसि वैकुरठे यथा लत्मी: सरखती। ब्रहमलोके च ब्रझ्माणी यथैव ब्रह्मवच्नसि । १८॥ यथा मूर्तिर्महासाध्वी धर्मवतःसलख्थिता। पातालतललत्तीर्वा यथैवानन्तवक्चसि। २०॥ यथा सुष्टिगेरेशे च देवसेना च कार्तिके। वरुणे वरुणानी च यथा खाहा हुताथने॥ २१॥ यथा रतिः कामदेवे यथा संभा दिनेखरे। वायोः पत्नी यथा वायौ यथा चन्द्रे च रोहिणी । २२॥ यथादितिर्देवमाता तव खस्ूष् कश्यपे। यथा हिमालये मेना पितकन्या च मानसी । २२॥ लोपामुद्रा यथागस्ये यथा तारा हहसतौ। कर्दमे देवहती च वभिष्ठेऽरुन्धती यथा॥ २४ ॥ मनो च पतरूपेब दमयन्ती नले यथा। तथा भव त्वं सौभाभ्या मम वचसि सुन्दरि।२५॥ लीलया च सहस्रे न्दरान् केतुं पक्ोऽहमीख्वरः । नारी वाव्कति जारस सामिनो बलवत्तरम् ॥ २६॥ सुमेरुगिरिकूटे व दुर्गमेऽतिरइःस्थले।
Page 553
शीअपाजपंच क्ंम् 1
पथवामलये रम्ये रम्ये चन्दनवारयुना ॥ २०॥ विश्वन्रके सुरसने किंवा नन्दनकानने। निकटे शतशृङ्स्य पुष्पभद्रानदीतटे। २८। गोदावरीतीरनीरे समीपे शीतवायुना। चम्पावतीनदीतीरे रम्ये चम्पककानने॥ २८॥ शमशानेडतिश्माने च रम्येऽतिनिर्जने वने। शैले शैलेऽतिरहसि कन्दरे कन्दरे वने ॥ २० ॥ द्ीपे द्वीपे दुर्गदुर्गें नद्यां नद्यां नदे नदे। समुद्रपुलिने रम्ये सर्वजन्तुविवर्जिते। २१॥ विदग्धाया विदग्धेन सङ्गमो निर्जने सुखः । पुष्पचन्दनभय्यायां पुष्पचन्द्रनचर्चिते ॥ २२ । मां गहीता कुरु रतिं पुष्पचन्दनचर्चितम्। ब्रह्मणश् वरेर्देवी जरामृत्युविवर्जितम् ॥ २२ ॥ मां कुरुष्व पतिं भट्र नित्य सुस्थिरयोवनम्। सुवेशं सुन्दरं धीरं कामशास्त्रविभारदम्। २४।
आगतामुवभों मह्यां त्यकवन्तज् वचतीम् । २५। न ने स्पृहा परम्तीषु तवां दृष्टा लोलुपं मनः। त्वका मया स्वभार्य्याश् रत्नभृषपभूषिताः ।२६। अथवा रच्िता: सर्वा दासी: क्रत्वा वरानने। रत्नेन्द्रसारां मालां ते दास्या : रृपास्य च । ३७॥ निजित्य वरुगं युद्दे ब्रम्मास्त्र गातिरजसा। वड्टिशुंड वस्त्रयुगं जित्वा वाड्र सुदर्बलम्॥ २८॥ दास्याम्यद्यैव ने देवि वियोज्य मां नियोजय।
Page 554
दास्यामि देवानिर्त्जित्य देवमातुस बुन्दरि।
दास्याम्यधैव रोहिख्यासन्द्र जिल्वातिदुर्लभम्। यक्ष्मग्रस्तमतिक्वयं ममैव पूर्वपूरुषम् । ४१ । विना युद्धेन भीतो में कवपया वा प्रदास्यति। अल्परन्नविनिर्माणं कणनाप्नीरयुग्मकम् । ४२। दास्याम्यद्यव पार्वत्या मिचां ऊत्वा महेशरम्। आशतोषं सुतिवभं भक्नेशञ्च ऊपामयम्। ४३॥ सर्वसम्पन्तिदातारं परं कल्पतरु शुभे। अमूत्यरत्ननिर्माणकेयुरयुगलं प्रिये ॥ ४४ ॥ दास्यामि तेऽय गङ्गाया युद्ध कत्वा सुदुर्लभम्। बहुलीयुगलं चार सूर्यपत्रम मनोहरम्॥ ४५॥ सट्रतसारनिर्माणं दास्याम्यद्य सुशोभने। अ्रमूत्यरत्ननिर्मांगं दर्पणज्जातिनिर्मलम्। ४६। दास्यामि ते कामपतग: कामं जित्वा च लीलया। क्रीड़ाकमलमस्जानं कमलायास सुन्दरि॥ ४॥ भिचां कत्वा व दास्यामि सुत्ा च कमलापतिम्। अङ्कलीयकरत्नानि विश्वषु दुर्लभानि च ॥४८॥ सावित्यास प्रदास्यामि ऊत्वा च ब्रह्मपस्तथा। स्वयं गीतं प्रगायन्तों मूर्च्छनाश्ुतिसंयुताम्।। ४2॥ वाणीवीणां प्रदास्यामि ऊत्वा नारायपव्रतम्। रत्पाशकसषृत्ट विश्वकर्मविनिर्मितम्। ५० ॥ कुवेरपत्ता दास्यामि पादाषुलिविभूषयम्।
Page 555
श्रीषपननपकम्।
रत्येवमुक्ता नडुषः पपात तत्पदाम्बुजे । ५१ । उवाच तं प्रची तस्ा राजमार्गगतं नृपम् । ५१। उत्थाप्य तं करे धृत्वा शुष्ककप्ठोष्ठतालुका। स्मारं आरं पदाभोजं महासाध्वी हरर्गुरी: ॥५२॥ भच्वाच। मृणु वक्ष महाराज हे तात भयभञ्जन !। भयत्नाता च राजा च सर्वेषां पालक: पिता । ५३ ॥ भष्टशीस महेन्द्रोऽय त्वञ्न सवर्गेनृपोडसुना। यो राजा स पिता पाता प्रजानामेव निवधितम् ।५४। गुरुपत्ी राजपत्नी देवपत्नी तथा बधूः। पितोः खसा शिष्यपत्री भृत्यपत्नी च मातुली। ५५॥ पितपत्री मातपत्री खत्रूव् भगिनी सुता। गर्भधावीष्टदेवी च पुंस: षोड़थ मातरः। ५६॥ त्वं नरे देवभार्य्याहं माता ते वेदससता। गच्क वत्सादितिं रन्तु यदि चेष्कसि मातरम् ।५७। सर्वेषां निष्क तिश्वास्ति न वक्ष! माळगामिनाम्। कुभ्भीपाके ते पचन्ति यावडे ब्रह्मणो वयः ॥ ५८॥ ततो भवन्ति ्मय: वेश्यायोनिषु कल्पकान्। तत कुष्ठिनी स्ेव्छा भवन्ति सप्रजनासु॥५2 ॥ नास्येव निष्क तिस्तेषामित्याह कमलोङ्जवः । एवं विट्चत्शूद्राणां ब्राह्मपीगमने हृप ॥ ६०॥ वेदेषु निष्क तिर्नास्ति चेत्याङ्रिरसभाषितम्। स्वर्मसम्पत्तिभोगय सुखं संसारियां ध्रवम् । ।१। मुसुचूशास मोचस तमसेव तपखिनाम्।
Page 556
व्राम्मयानाज्न ब्राह्मं सुनीनां मौनमेव च। ६२। वेदाभ्यासो वैदिकानां कवीनां काव्यवर्णनम्। विष्णुदास्यं वैष्णवानां विष्ुभत्िरसं परम् ॥ ६३॥ विषुभक्निं विना नैव मुत्ि वा्कन्ति वैष्ावाः। मलाव्येषु च क्ेदेषु दुर्गन्धिनिलयेषु च॥। ६४ ॥ साधूनां किं सुखं साधो स्त्रीगां योनिषु मां वद। कुलप्रदीपे राजेन्द्र रानां मणडलवर्त्तिनाम्॥ ६५ ॥ लव्वन्न भारते जन्म पुरेन बहुजन्मनाम्। पद्मानां चन्द्रवंश्यानां पाणं दीप्रिहेतवे ॥ ६६ ।
सर्वेषामात्रमापाज्ज सवधर्मय यथः परम्। ६॥ स्वधमहीना नरके पतन्ति मूढ़चेतसः । ब्राह्मणस्य सधर्मश वरिसनध्यमचनं हरैः ॥ ६८॥ तत्पादोदकनैवैद्यभक्षणञ् सुधाधिकम्। अब्रं विष्ठा जलं मूत्रमनिवेद्य हरर्नृप॥६॥ भवन्ति शूकरा: सर्वे व्राह्मणा यदि भुख्जते। आजीवं भुन्जते विप्रा एकादृश्यां न भुज्जत॥ ७० ॥ कवणाजनदिने चैव शिवरात्री सुनिव्चितम्। तथा रामनवम्याञ्च यत्नतः पुखयवासरे॥ २१ ॥ ब्राह्मणानां सधमेश्च कथितो ब्रह्मणा नृप। त्रतं पतिव्रतानाव्न पतिसेवा परं तप: । ०२। यथा पुत्रः परपतिरेष धर्मच्च योषिताम्। पालर्यानन्ति यथा भूपा: प्रजा: पुत्रानिवौरसान्।७२ ॥ प्रजा:स्त्रियञ्न पशन्ति राजानी मातरं यथा।
Page 557
श्रीक्वणणजनखएंडम्।
यञं कुर्षन्ति विष्णोस सेवनं देवविप्रयोः ॥४॥ निवारणज् दुष्टानां भिष्टानां प्रतिपालनम्। इूति धर्मः चत्रियाणां कथिती ब्रह्मण पुरा॥७५॥ बाणिज्यञ्चैव वैश्यानां स्वधर्मो धर्मसञ्य:। शूद्राणां विप्रसेवा च परो धर्मो विधीयते॥। ७६ । सर्वन्यासी हरौ भूप धर्मः सव्यासिनां ध्रुवम्। रत्नैकवासा दगडी च विभर्ति सृत्कमएडलुम्॥ ६91 सवत्र समदर्शी च सरेवारायणं सदा। करोति श्त्रमणं नित्य गैहे गेहे न तिष्ठतत॥७८॥ विद्यामन्तज्ज कस्मचिन्र ददाति च लोभतः । करोति नाश्रमं भिन्षुः करोति नान्यवासनाम्।2 ॥ करोति नान्यसङ्गज्न निर्मोहः सङ्गवर्जितः। न स्वादुभुङतो लोभाच् स्त्रीमुखं न हि पश्यति॥८०॥ न वाष्कितं भत्त्यवस्तु याचते ग्ट्हियं व्रती। इति सव्यासिनां धर्ममित्याह कमलोद्वः ।८१॥ दूति ते कथितं पुत्र गच्छ वत्स यथासुखम्। ८३॥ द्ृत्युक्वा च महेन्द्राणी विरयाम च वर्तमनि। उवाच नहुषो राजा पचों वक्रप्रकन्धरः ।८३।। नहुष उवाच। त्वया यत् कथितं देवि सवें तत्तु विपर्य्यम् । यथार्थधमें वेदोक्ष निबोध कथयामि ते॥ ८४ ॥ कर्मणां फलभोगख सर्वेषां सुरसुन्दरि। नैव खर्गे न पाताले नान्यद्वीपे खुती सुतम् ॥ ८५ ॥ ऊत्वा शुभाशुभं कर्म पुएयच्ेत्रे च भारते।
Page 558
५५० [५८ प०
अ्न्यत्न तत्फलं भुंत कर्मी कर्मनिबन्धनात्। ८६ ।। हिमालयादासमुद्रं पुरन्ेत्रन्न भारतम्। श्रेष्ठ सर्वस्थलानाञ् मुनीनाञ् तपःस्लम्। ८।। तत् लब्धा जन्म जीवी वच्चिती विष्युमायया। शश्वत्करोति विषयं विहाय सेवनं हरैः ॥ ८८॥ कत्वा तत्र महत् पुएं सगे गष्कति पुखवान्। गहीत्वा सर्गकन्यास चिरं सर्गे प्रमोदते। ८2॥ स्वर्गमागच्कृति नरी विहाय मानवीं तनुम् ।20 । स्वश्रीरेणागतोऽहं मत्पुएयं पश्य सुन्दरि। श्रनेकजन्मपुरयेन चागतो खवर्गमीप्तितम् ॥ ८१३ ततः किं केन पुरयेन दर्शनं मे त्वया सह। न हि कर्मस्थलमिदं खभोगस्थलमेव हि। 2२ ॥ भोगस्थले भोगवस्तु न ह्ि त्यक्त प्रशस्यते। भावानुरक्रा रसिका भोग्या वं भोगिमामिह्। ८३। द्रव्यमस्वामिकं भोग्य सुखं त्यजति मन्दधी:। अविरोधसुखत्यागी पशुरेव न संभय: । ८४ । गच्क कान्त महं गत्वा कुरु तल्पं मनोहरम्। रमणीयञ्ज रहसि वरं रतिकरं परम्। ८५। त्यज द्वैधञ्च मनसो निश्चितं वरवर्रिनि। वरानने मया साई मोदम्व वरमन्दिरे।८६ । अमूत्यरत्नमालाव्ट मणिराजविराजिताम्। भिचां कत्वा च दास्यामि लक्ष्मीवच्तसि शोभिताम् 129 मणिष्वानन्तशिरस: सर्वेषामतिदुर्लभम्। दुष्प ाप्य विषु लोकेषु तुभ्य दास्यामि सुन्दरि ॥2८।
Page 559
श्रीकणणननखव्डम्।
मगिरत', कौसुभस्ठ यवारायणवचसि। मिचां ऊत्वा तु दास्यामि ऊला नारायणव्रतम्।22। चन्द्रशेखरमौलेख यदर्ड® चन्द्रभूषगाम्। जरामृत्युव्याधिहरं पान्तं क्रीड़ाकरं वरम् ॥ १००॥ अ्रतीव विशदुष्पाप्य विश्ववख्न्न सुन्दरम्। विश्वनाथव्रतं कवत्वा तुभ्यं दास्यामि निशचितम् ॥१०१॥ दास्यामि ते श्रीसूर्य्स्य मणिश्रेष्ठं स्यमन्तकम्। भत्तया सूर्य्यव्रतं ऊवत्वा विषु लोकेषु दुर्लभम् ॥१०२॥ अ्रष्टी भारान् सुवर्शाच्च यश्च नित्यं प्रसूयंते। जरामृत्युहरञ्जैव परं क्रीड़ाकरं प्रिये ॥१०३ ॥ अमून्यरत्ननिर्माणं पात्ररत्न मनोरमम्। सन्ततं मधुपूर्णच दास्यामि मदनस्य च ॥ १०४ ॥ अमूत्यरत्ननिर्माएं सूर्य्यतुत्यञ् तजसा। नानाचिव्र विचित्राव्य निर्माएमीखरेच्कया॥ १०५ । निमलं मणडलाकारं मणिराजविराजितम्। हस्तलच्षपरिमितं चतुरसञ्न सुन्दरि॥ १०६। पद्मापद्यासनं श्रेष्ठ प्रेष्ठ तस्या: सुदुर्लभम्। ध्रुवं तुभ्य प्रदास्यामि ऊत्वा पद्मालयाव्रतम् ॥१००। दृत्येवमुक्ता नहुषः ऊ्त्वा वर्म निरोधनम्। पुनः पपात चरगे महेन्द्राखा मुड्डर्मुहुः॥१०८। नृपस्य वचनं सुत्वा शुष्ककरठोष्ठतालुका। तमुवाच महेन्द्राखी सारं स्ारं गुव हरिम्। १०। पच्युवाच। पचेतनस्य मूढ़स्य कार्य्याकार्यमजानतः।
Page 560
५५२ ब्रह्मवैवततपुराणे। [५८ प्र०
शोषाम्यद् कतिविधां कर्थां कामातुरस्य, च। ११०॥ मधुमत्तः सुरामत्तः काममत्तो विचेतनः। मृत्य म गणयेत्कामी कामेन हृतमानस: ॥ १११ ॥ त्यज मामद्य हे मत्त माततुत्यां रजखलाम्। ऋतो: प्रथमो दिवसी ह्यद्य हे नृप मे ध्रुवम् । ११२।। प्रथमे दिवसे स्त्री च चाण्डाली सा रजखला। द्वितीये दिवसे स्ेच्छा ततीये रजकी तथा । ११२॥ शुद्धा भर्तुश्तुर्थेडन्नि न शुद्धा दैवपैवायोः । असत्शूद्रा समा सा च तहिने च परं प्रति। ११४॥ प्रथमे दिवसे कान्तां यो हि गच्केद्रनखलाम्। ब्रह्महत्याचतुर्थाथं लभते मात्र संभय: । ११५॥ स पुमान् हि कर्मार्हो दैवे पैत्रेज च कर्मि। अरधमः स च सर्वेषां नि्दितस्ायपस्करः॥११६॥ द्वितीये दिवसे नारं यो व्रजेञ्च रजखलाम्। करामतः परिपूर्णस् गोहत्यां लभत ध्र वम् ॥ ११७॥ आजोवनं नाधिकारी पिसविप्रसुरारचने। श्मनुष्योऽयथस्यः स्यादित्याङ्गिरसभाषितम् ॥ ११८॥ ततीये दिवसे जायां यो हि गच्केद्रजस्वलाम्। स मूढ़ो भा एहत्याच् लभते नात संभय: ।११८। पूर्ववत् पतितः सोऽपि न चार्ह: सर्वकमसु। असत्शूद्रा चतुर्थेडक्टि न गच्छेत्तां विचत्य: ॥१२०। यदि मां मातरं मूढ़ स्टहिर्प्यास बलेन च। ऋतावतीते दिवसे गमनञ्न करिस्यससि ॥ १२१॥ प्रचाश् वचनं सुता प्रहस्य नड्डुषस्तथा।
Page 561
श्रीकप्णजन्खण्डम्। ५५₹
उवाच मधुरं श्ान्त: शक्रकान्ताख्च सुत्रताम् । १२२॥ देवपत्नी सदा शुद्धा तन्न्य नं मानवं प्रति। भयने भोजने देवी नाशुडा मानवं प्रति। १२३ ॥ रनखवलाया: सभ्भोगे कर्मनेवे च भारते। त्वयोकञ्ज भवेत् पापं नात दुर्गे च सुन्दरि ॥ १२४.। कर्मच्ेत्र डपि सत्कमे यद्ेदोकं रुभाशभे। न भवेह्वैष्णवानाज़ ज्वलतां ब्रह्मतेजसा ॥ १२५॥ वथा प्रदीप्ते वक्की च शुष्काशि च तगानि च। भवन्ति भस्मीभूतानि तथा पापानि वैष्वे॥१२६॥ वष्चिसूर्य्यब्राह्मगेभ्यस्तेजीयान् वैष्ावः सदा। रच्षिती विष्णुचक्रेगा सतन्त्रो मत्तकुज्जरः ॥ १२७॥ न विचारो न भोगश्च वैषवानां स्वकमणाम्। लिखितं साम्ति कौथुम्यां कुरु प्रत्न हहस्पतिम् ॥१२८॥ अस्मांख् सर्वे जानन्ति चन्द्रवंश्यांच वैषवान्। देवमन्य न सेवन्त चन्द्रवंश्या हरिं विना॥ १२८॥ सद्वंशप्रभवो यो हि ब्राह्मगः चत्रियोऽथवा। विष्णुमन्त्रं न ग्ह्हाति वञ्चिती विष्मायया ॥ १२०॥ को वा मन्त्रश् के देवा न हि शास्ता वमी मम। सर्वान् श्रास्तु समर्थोऽहं ब्रह्मविष्ा भिवं विना ॥१ ३१। पय्यां कुरु ग्टहं गत्वा शीघ्र यास्यामि ते गटहम्। ऋतुपापं मयि भवेत्तव किं गच्छ शोभने॥ १३२ ॥ इत्युक्का नहुषो राजा प्रफुलवदनेचणः। रत्यानं समारुह्य ययौ नन्दनकाननम्॥ १२३ ॥ न ययो सा भची गेहं प्रजगाम गुरोगुहम्। 5-89
Page 562
अर भवेवर्तपुराये
गत्वा कुशासनस्थन्न ददर्य च व्ृह्स्पतिम् ॥ १३४ । तारासेवितपादान ज्वलन्त ब्रह्मतेजसा। जपमालाकरं पश्वव्जपन्त छण्मीपितम्। परमं परमानन्द परमात्मानमीशरम्॥ १३५। निर्गुपज्ज निरीहत्ज खतन्त्र प्रक्वतेः परम्। सेच्छामयं पवं ब्रह्म भक्नातुग्रहविग्रहम्। १३६। तमानन्दाय्ुनेवञ्च ननाम शिरसा भुवि। रुदन्ती साशुनेता सा मज्जन्ती भक्तिसागर॥ १३७॥ भोकाणवे निमज्जन्ती हृदयेन विदूयता। तुष्टांव भीता स्वगुरु ब्रह्मिष्ठञ्ज ऊपानिधिम् ॥ १३८॥ पचवाच। रच रच महाभाग मां भीतां परागताम। त्वमीश्वरः खदासीच्च निमग्नां शोकसागरे । १३८। भनीश्वरखेखरो वा बलवान् वा सुदुर्बलः। स्भिष्यभार्यां पुत्रांच प्ासितुख्न सदा चमः ॥१४०॥ दूरीभूत: खराज्याच् खग्निष्यस कवतस्वया। शान्तिर्बभूव दोषस्य चाधुना निग्रहं कुरु॥ १४१॥ अनाथां सर्वशून्यां मां शून्यां ताममरावतीम्। सम्पत्शून्यमाश्चमं मे पश्य रच कवपानिधे। १४२।। दस्युग्रस्ताच्च मां रच देशं किङ्गरमानय। द्त्वा चरणरेणून् तं शुभाशीवंचनं कुरु । १४३ । सर्वेषाच्च गुरुणास् जन्मदाता परो गुरुः। पितु: अतगुया माता पूज्या वन्या गरीयसी।। १४४।। विद्यादाता मन्त्रदाता घानदो इरिमक्रिद:।
Page 563
श्रीअ्म पाजसखण्डम् ।
पूज्यो वन्दास सेव्यव मातु: अतगुणो गुरुः ॥१४५। मन्त्राधुद्ीरणेमैव गुरुरित्युथ्यते बुघे:। अ्रन्यो वन्धो गुरुश्यमन्यशारोपिती गुरुः॥१४६०
चसुरुन्मीलितं येन तस्ै त्रीगुर्वे नमः ॥१४७ ॥ श्रदीचितस्य मूर्खस्य निष्क तिर्नास्ति निवचितम्। सर्वकर्मखनईस्य नरके तत्पभोः स्थिति: ॥ १४८। जम्मदाताब्दाता च मातान्ये गुरुवस्तथा। पारं कर्तु न थकास्ते घोरसंसारसागर॥ १४। विद्यामन्व व्ञानदाता निपुष: पारकर्मपि। स प्श्ः भिष्यमुद्दर्तुमीशरश्ेखरात् पर: ॥१५० ॥ गुरुर्विशुर्गुरुर्ब्रझ्मा गुरुर्देवो महेश्वरः। गुरुर्धर्मो गुरुः श्रेष: सर्वात्रा निर्गुणो गुरु: १५१॥ सवतीर्थाश्तमखैव सर्वदेवाश्रयी गुरुः। सर्वदेवम्वरूपच गुरुरूपी हरि: सयम् ॥ १५२॥ अ्ंभीष्टदेवे रुष्टे च गुरुः पत्ो हि रच्ितुम् । गुरी रुष्टेऽभीष्टदेवो न हि व्रकश् रचितुम् । १५३ । सर्वे ग्रहास यं रुष्टा रुष्टास देवब्राह्मया:। तमेव रुष्टो भ्वात गुररेव हि देवतः ॥ १५४॥ न गुरीख प्रियखाव्ा न गुरोख प्रिय: सुतः। धनं प्रियश् न गुरोरन च भार्य्या प्रिया तथा। १४५ ॥ न गुरीख प्रियो धर्मो न गुरोख प्रियं तप:। न गुरोख प्रियं सत्य न पुरन्न गुरो: परम्॥ १५६॥ गुरो: परी न मास्ता च न हि बन्धुर्गुरो: पर:।
Page 564
५५५ [५८स०
टेवी राजा च शास्ता च शिथ्याणास सदा गुरु: ।१५७। यावत् भक्तो दातुमत्र तावत् प्ास्ता तदबद:। गुरुः शास्तां घ शिथाां प्रतिजन्नि जन्मनि। १५८॥ मन्त्री विद्या गुरुर्देव: पूर्वलब्धी यथा पतिः । प्रतिजन्मनिबन्धेन सर्वेषामुपरि स्थितः ॥ १५८। पिता गुरुश् वन्दश्न यत्र जन्मनि जन्मदः। गुरवोऽन्य तथा माता गुरुश् प्रतिजन्मनि ॥ १६०॥ विप्रागां त्वं वरिष्ठस् गरिष्ठच्म तपम्विनाम्। व्रह्मिष्ठो ब्रह्मविष्ुद्मन् धर्मिष्ठः सवेधमिशाम्॥१६१॥ तुष्टो भव मुनिश्रेष्ठ माच्च शक्रच साम्प्रतम्। त्ववि तुष्ट सदा तुष्टा भवन्ति ग्रहदेवताः ॥ १६२॥ दृत्युक्का सा पची ब्रह्मन पुनरुच्चे रुरोद ह। दृष्टा तद्रोदनं तारा रुरोोसेर्मुमुद्ुः । १६२॥ पपात चरसे तारा रुरोद च पुनः पुनः। अपराधं क्षमेत्युक्ता गुरुम्ुष्टोऽप्युवाच ताम्॥ १६४॥ गुरुरुवाच। उत्तिष्ठ तारे शच्यास् सवें भद्र भविष्ति। सदः प्रापस्यति भर्त्तारं महेन्द्र् मदाभ्निषा ॥ १६५। दृत्युक्का स गुरुस्त्र विरराम च नारद। पपात चरणे तारा पुनरेव सरोद च। १६६ । गहीत्वा च प्रचों तारा संस्थाप्य च स्ववचसि। बोधयामास विविधमध्यात्मकमनुत्तसम् ॥ १६७। पचीकवतं गुरुस्तोत् पूजाकाले च.यः पठेत्। गुरुश्याभीष्टदेवस सन्तुष्टः प्रतिजननि ॥१६८॥
Page 565
श्रीऊ्वषा जनासरडम्।
ग्रहदेवद्विजासतक्व परितुष्टास सन्ततम्। राजानो बान्वासैव सन्तुष्टाः सर्वतः सदा ॥ १६७॥ गुरुभत्निं विष्युभक्ति वाष्कितं लभते ध्र वम्। सदा हर्षो भवेत्तस्य न च थोक: कदाचन । १७० ॥ पुतार्थी लभते पुत्र भार्यार्थी लभते प्रियाम्। सुसरूपां गुणवतीं सतों पुत्रवतीं ध्र वम् ॥ १७१ ॥ रोगार्तो मुच्यते रोगाद् बड़ी सुच्ये त बन्धनात्। अ्रस्पष्टकोर्तिः सुयथा मूर्खो भवति परिडतः ॥ १७२ ॥ कदाचिद् बन्धुविच्केदो न भवेत्तस्त्र निश्चितम्। नित्यं तद्दर्द्वत धर्मो विपुलं निर्मलं यभः ॥ १७३। लभते परमैखयें पुत्रपौत्रधनान्वितम्। दह सर्वसुखं भुक्का प्राप्यते श्रीहरे: पदम् । १७४ ।। न भवेत्तत्पुनर्जन्म हरिदास्यं लभेत् ध्रुवम्। विष्णुभत्निरसाव्धी च निमग्नस भवेत् ध्रुवम् ॥१७५॥ भखत् पिबति प्ान्तथ विष्ार्भाक्तरसासृतम्।
इति श्रीब्रह्मवेवर्स्ते महापुराणे नाराययनारदसंवादे श्ररीक्ृष्ण जनमखए्डे मडेन्द्रदपभङ्गप्रकरण ग्रची- भोकापनोदने शचीकतगुरुस्तोत्रकथनं नामेकोनषष्टितमोऽध्यायः ।
Page 566
५५८ ब्रभ्मवेवतंपुराये [4. प०
श्ीनारायण उवाच।
भचीस्तोत्र समाकरणं परितुष्टी हर्सतिः। उवाच मधुरं प्ान्त: कान्तामिन्ट्रस्य नारद ।१॥ वृहस्पतिरुवाच। त्यज वत्से भयं सवें भयं किं ते मयि स्थिते। यथा कचस्य पत्नी मे तथा तमसि थोभने । २ ॥ यथा पुवस्तथा भिष्यो न भेद: पुत्रभिष्योः। तर्पणे पिएडदाने च पालने परितोषणे। ३ ॥ यधाग्निदाता पुवश्न तथा शिष्यस् निव्चितम्। दूतीदं कखग्ाखायामुवाच कमलोइ्व:॥४॥ पिता माता गुरुर्भार्या शिशखानाथबान्धवाः। एते पुंसां नित्यपोष्या दत्याह कमलोद्जवः । ५ू ॥ यस तांख न पुष्णाति भस्मान्त तस्य सूतकम्। दैवे पित्र न कर्माहः सोऽपीत्याह महेश्वरः ॥ ६॥ कुरुते नरबुदिञ्ज मातरं पितरं गुरुम्। श्रयशस्तस्य सर्वत्र विघ्व एव पदे पढे। । सम्पन्नत्तो यः करोति खगुरीस पराभवम्। अ्रचिरात्सर्वनाशख भवेत्तस्य सुनिख्चितम् ॥८। मां चदृष्टा सभामध्य नोत्तस्थी पाकशासन:। तत्फलं भुज्यते साचाव्य्य: पश्य च सामतम्।2। गहं करोमि मोचस तव रवां सुनिबितम्।
Page 567
4०५. ]. श्रीअ्ष जमसण्म्।
पासितु रचितु शतः स एव गुरुरचते ॥१०। न नश्यति सतीत्वन्न इच्छुषायास योषितः। यन्मानसे विकल्पश तस्य धर्मव नश्यति। ११ ॥ भविष्यति प्रभावस्ते दुर्गायास समः सति। लक्ष्मीसमा प्रतिष्ठा च यशस्तवाथसा समम् ॥१२॥ सौभाग्यं राधिकातुत्यं तक्षमं प्रेम भर्त्तरि। तत्तुत्वं गौरवं मान्य प्रोति: प्राधान्यमीखरे। २३। रोहिसयास समापेका पूज्याव भारतीसमा। शुद्ा निरुपमा पश्त् सावित्रीसटृगी सदा । १४ । एतस्मिन्रन्तरे तत् आगती नहुषाच्रः। उवाच वचनं भोतो वाक्पतर्गोचरे ततः ॥ १५॥ दूत उवाच। उत्तिष्ठ देवि शोघ्र तवं गच्छख नष्डुषं प्रति। क्रीड़ां कर्तुञ् रहसि रम्ये नन्दनकानने॥ १६॥ दूतस्य वचनं सुत्वा तमुवाच हहस्पतिः । कम्पितावयवः कोपात् रतपङ्गजलीचनः ॥ १७॥ गुरुरुवा नषुषं वद गत्वा तं पचो चेज्जोतुमिच्तसि। अपूवें यानमारुह्य निभायामार्गमष्यसि । १८। सप्तर्षीणाज स्कन्धे व दत्वा खभिविकां शुभाम्। तामावह्य सुवेभव गमनं कर्तुमर्हसि। १८ ॥ वाक्पतर्वचनं सुत्वा गत्वीवाच नृपं तदा। दूतस्य वचनं सुत्वा प्रहस्योवाच किङ्धरम्॥ २० ॥ गच्ळ गच्क तवरन् गध्क सप्तर्षीन् भीघ्रमानय।
Page 568
ऋअवैवर्ततपुराणे [६.पर.
उपायक्च करिष्यामि तैः सार्छं साम्प्रतं चर ॥ २१॥ नृपस्य वचनं सुत्वा गत्वा दूतस्तदृन्तिकम्। उवाच सर्वास्तित्ैव यथोतं नहुषेय च ॥ २२ ॥ दूतस्य वचनं सुत्वा ययुः सप्तर्षयो मुदा। राजा दृष्टा च तान् सर्वान् ननामोवाच सादरम् ॥२३॥ नहुष उवाच। यूयञ्च ब्रह्मणः पुत्रा ज्वलन्ती ब्रह्मतेजसा। ब्रह्मण: सटृभाः सर्वे सततं भक्तवत्सलाः । २४॥ नारायणपरा: प्रश्वच्कइसत्वखरूपिय:। मोहमात्र्यहीनाथ दर्पाहङ्कारवर्जिता: ।२५॥ नारायणसमा: सर्वे तजसा बगसा सदा। गुणेन ऊपया प्रेभृणा वरदानेन निश्चितम् ॥ २६॥ इत्युक्का प्रणतो राजा तुष्टाव च रुरोद च। दृष्टा ते कातरं भूपमूचुः परहितैषियः ॥ २७॥ ऋषय ऊचु: । वरं वृणीष्व हे वत्स यत्ते मनसि वाव्कितम्। सवं दातु वयं पता नोलाध्य नव किञ्जुन। २८॥ दून्द्रतवं वा मनुत्वं वा चिरायुर्वा ततः परम्। सप्तद्वीपेखरत्वच्चाप्यतीव सुचिरं सुखम् ॥२८॥ अथापि सर्वसिद्धित्वं सर्वेखयें सुदुर्लभम्। मुक्रिं वा हरिभक्रिं वा तपसा या सुदुर्लभा॥२॥ किमीषितं ते हे वत्स ब्रूहि नः साम्प्रतं मुदा। सवे तुभ्यं प्रदायैव यास्यामस्तपसे मुदा ॥ ३१॥ युगलच्षसमं यच्च न्गं कणार्चनं बिना।
Page 569
श्रीक्कष्ण जन्मखएडम्। ५६९
तहिनं दुरदिनं यत्तत् व्यानसेवनवर्जितम्। २२ ॥ विना तत्सेवनं यो हि विषयान्यन्न वाष्छति। विषमत्ति प्रणाशाय विहायामृतमीप्सितम् ॥ २२॥ ब्रझ्मा शिवस् धर्मस् विष्ुस्ापि महान्विराट्। गणेशस दिनेभश्च ग्रेषश् सनकादय: ॥२४॥ एते यच्चरणाभोजं ध्यायन्तोऽहर्निशं मुदा। जन्नममृत्युजराव्याधिहरं तव्निरता वयम् ॥३५॥ तेषां च वचनं सुत्वा तानुवाच ृपेखरः। स लज्जिती नम्रवक्री मायामोहितमानस:।२६॥ नहुष उवाच। सवें दातु समर्थाश्च यूयञ्च भक्तवत्सलाः । अधुना देहि मे तूगीं शचीदानमभीपसितम् ॥ ३७॥ मप्तर्षिवाहनं कान्तं भचीक्कति महासती। णतदेव मम वरं निष्पन्र कुरताचिरम्॥ ३८॥ नहुषस्य वचः सुत्वा मुनयश् परस्परम्। अत्य च्ेर्जहसु: सर्वे कौतुकेन च नारद ।| ३८ । राजानं मोहितं मत्वा वेष्टितं विष्ुमायया। चक्रुः प्रतिच्वां वोढञ्च क्वपया दीनवत्सला: ॥ ४० ॥ चक्रः स्कन्धे तच्क्विविकां मुत्तामाणिक् भूषिताम्। राजा ययौ सुवेभस रत्नभूषराभूषितः ।। ४१।। दृद्टा चातिविलम्बच्च भ्व्सयामास तान् नृपः । क्रुधा प्रशाप दुर्वासाच्ाग्रगामी च वत्मनि। ४२॥ महानजगरी भूत्वा पत वै मूढ़मानस। दर्गनाद्वर्मपुवस्य तव मोची भविष्यति ॥ ४३॥
Page 570
५६२ ब धवेवर्सपुराणे [६०र्र
रत्यानन वकुराठ गत्वा वकुराठमवनम्। करिष्यास महाराज न कर्म निष्फलं भवेत् । ४४।। दृत्य का प्रययुः सर्वें प्रहस्य मुनिसत्तमाः । राजा पपात तच्छापात् सर्पो भूत्वा महासुने ॥ ४५॥ भची जगाम तच्कुत्वा गुरु नत्वामरावतीम्। ययो वहस्पतिः शरीघ्रं यत्रेन्द्रः पद्मतन्तुषु॥ ४६॥ गत्वा सरोवराभ्यासमाजुहाव सुरेश्वरम्। अतिप्रसन्नवदन: क्वपया च ऊपानिषि:। ४७ ।।
वृहस्पतिरुवाच।
अयि वत्स त्वमागच्क भयं किं ते मयि स्थिते। त्यज भीतिमिहागच्क गुरुस्तेऽहं छहस्पतिः ॥४८॥ खगुरोस सरं शुखा महेन्द्रो हृष्टमानसः। रूपं विहाय सूत्त्मच्च सरूपेण समाययौ॥ ४2॥ पपात दएडवन्मूर्धा भत्या चरपयोर्गुरो:। तं रुदन्तं महाभीतं मुदोरसि चकार सः ॥५० ॥ कारयित्वा सोमयागं प्रायसित्तार्थमेव च। रत्नसिंहामने रम्ये वासयामास तं गुरुम् । ५१। प्रददी परमैखयें पूर्वस्म्राच्च चतुर्गुएम्। आगत्य सर्वदेवास चक्रु: सेवां मुदान्विताः। ५ूर॥ ची संप्राप भर्तारं महेन्द्रं विदभेख्वरम्। मन्दिरे पुष्पतल्पे च मुमुदे सा मुदान्विता ॥.५१ ॥ दूत्य वं कथितं वक्स महेन्द्रदर्पभन्ननम्। प्रचीसतीत्वरच्षा च किं भूयः श्रीतुमिच्छसि। ५४॥
Page 571
६१ गर ० ] श्रीऊ्वण जननसवडम्। ५६२
नारद उवाच। सोमयागविधानस्व ब्रूहि मां मुनिसत्तम। कथं तं कारयामास गुरुश् किं फलं परम्॥ ५५् ॥ नारायण उवाच। ब्रह्महत्याप्रथमनं सोमयागफलं मुने। वर्षं सोमलतापानं यजमान: करोति च।५६। वर्षमैकं फलं भंत्ने वर्षभेकं जलं मुदा। व वार्षिकं व्रतमिदं सर्वपापप्रगाशनम ।५७॥ यत्र वे वार्षिकं धान्यं निहितं भतव्टदये। अधिकं वापि विद्येत स सोमं पातुमहति॥ ५८॥ महाराजश देवो वा यागं कर्त्तुमर्ल मुने। न सर्वसध्यो यज्रोऽयं बह्चत्री बहुदचियः ॥ ५८॥ इति श्रीब्रद्मवैवत्ते महापुराणे नारायणनारदसंवादे श्रीक्ृष्णजन्मखरडे शक्रदर्पभङ्गप्रकरणे शक्र- मोक्षकथनं नाम षष्टितमोऽध्यायः ।
एकषष्टितमोडध्यायः।
श्रीनारायण उवाच। इति ते कथितं कि्िदिन्द्रस्य दर्पभञ्जनम्। अ्रपरं श्रूयतां ब्रह्मन् सावधानं निगूढ़कम् । १ समुद्रमथनं कवत्वा पीलामृतरसं पुरा। निर्जित्य दैत्यसश्गांस बड्ुदर्पो बभूव ह॥ २॥
Page 572
५६४ ब्रह्मवैवत्तपुराण [५१ त्र
तदा कष्णो बलिद्वारा शक्रदपे बभञ्न ह। भष्टत्रियो बभूवुस्ते देवा इन्द्रपुरोगमाः ॥ ३॥ तदा वहस्पते: स्तीवाददितेव्व व्रतेन ते। जातश् स्वांग्रकलयाप्यदित्यां वामनो विभु: । ४ ॥ याञचां क्वत्वा बलिं राज्यं कपया च कपानिधि: । तम्मे दढी महेन्द्राय देवेभ्यश्ापि सम्पदम् ॥ ५॥ बभूब शक्रदपक् पुनः कच्यान्तरे पुरा। विभुर्दु र्वामसाद्वारा जहार तच्क्रियं मुने ॥६॥ पुनददी च कपया कपालुर्भक्तवत्सलः । पुनः श्ीदुमेदः मोऽपि जहार गौतमप्रियाम्॥७॥ तदा गौतमथापेन भगाङ्ग् बभूव सः । सम्प्राप यातनामिन्द्रः साङ्गवेदनया पुरा। ८॥ ऊच्चैस्त जहसुद्दद्वा ऋषवो मनवस्तथा। दैवाञ्च लज्जिता: सर्वे मृततुष्यो वहस्पतिः ।2। तदा सहस्रवर्ष् तपस्तक्वा रवेः पुरा। रवेवरेमा शक्रः स सहस्त्राच्ती बभूव ह। १०॥ कलङ्गरूपमिन्द्रस्य तच्चक्षुर्निकरं परम्। यथा चन्द्रे कलङ्न्ध तारकाहरणादभूत् ॥ ११॥
नारद उवाच।
ब्रह्मन् केन प्रकारिण जहार गीतमप्रियाम्। महासतीमहत्याज्च पूज्यां भवनपावनीम् ॥ १२॥ शुद्धाशयां महाभामां निर्मलां कमलाकलाम्। एतद्ेदितुमिक्कामि वढ वैदविदां बर ॥ ११॥
Page 573
श्रीळ्मणाजद्नणडम् । ५६५
श्ीनारायण उवाच। पुष्करे तीर्थयातायां सूर्यपरवणि नारद। तत्नागतामहत्याञ्च ददर्मं पाकशासनः।। १४।। सस्त्ितां सुदतीं पान्तां पीनश्रोगिपयोधराम्। मूच्छामवाप चेन्द्रस दृष्टिमात्रेय तत्क्षरम्॥ १५॥ अथापरदिन ताप़ दृद्टा मन्दाकिनीतटे। एकाकिनीं सस्तिताष्ट स्नरान्ती नग्नां सलज्जिताम्॥१६। दद्टा शोगों स्तनयुगमतीवविपुलं हरिः। मूच्छीमवाप कामार्तो जहार चेतनां पुनः।२७। चणेन चेतनां प्राप्य गत्वा कामी तदन्तिकम् । उवाच सत्त्या वाचा विनयेन पतिव्रताम्॥ १८॥ महेन्द्र डवाच। श्रही गुणमही रुपमहो कि वा नवं वयः । श्रहो किंवा मुखश्नीस्ते परच्चन्द्रविनिन्दिता॥ १८ ॥ श्रही कटानं कुटिलं पुंसां चित्तविकर्षपम्। किमही लोचनं पद्मप्रभामोचनमीसिसितम् ॥२०॥ `गमनं रमणीयञ्न गजखन्जनभञ्जनम्। भ्रही वाक्यन्तु मधुरं पीयूषादपि टुर्लभम्॥ २१॥ किमही विपुलश्रोणी कामाधारा मनोहरा। कामदा कामुकायैव मुनिमानसमोहिनी ॥ २२ ॥ अतीव कठिना पोना रभ्षास्तभविड़म्बिता। श्रही नितम्बयुगलं वर्तुलं चन्द्रविम्बवत्।२३।। श्रीयुत्त श्ररीफलयुगतुल्य ते स्तनयुम्मकम्। अत्युव्नतं सुकठिनं त लोकचित्तमोहनम् । २४। 5-85
Page 574
५६६ मशवेवर्तपुराये [६१ प्र.
्रही किंवा तपस्तेपे गौतमख तपोधन:। संप्राप यत्फलेनैव सुदतीं सुन्दरीं बराम् ॥ २५। निषेव्य प्रक्ृतिं दु्गां विष्युमायां सनातनीम्। लक्ष्मीञ्ज लक्ष्मीसटथीं तपसा प्राप पग्मिनीम ॥ २६। सुकोमलां सुवदनां ललनां नलिनाननाम। शुद्धाञ् सुदतीं श्यामां न्यगोधदलमध्यमोम्।२७। त्वत्पालनञ् जानामि कामभास्त्रविचत्षण:। कामो वा कामुकश्न्द्र: किं तवां जानाति गौतमः ॥२८। मां प्रशंसन्ति नित्य' ते कामशास्त्रविचन्गाः । उर्वश्याद्याख्तापरसी मां प्रशंसन्ति सन्ततम २2॥ दासीं कत्वा च दास्यामि शचों तुभ्य वरानने। त लोक्यलक्ष्मीं विपुलां ग्टहाणा त्यज गौतमम् ।२० अ्रनभिन्न कामभास्त्रे दुर्बलञ्ज तपखिवनम्। अव्यवहार्य् निष्कामं नारावणपरायगम् ॥ ३१॥ अविदग्धो विधाता च योजयामास याऽकमम्। ईदृथों कामुकीं रम्यां ददाति च तपखिने ॥ ३२ । इत्युक्का कामुकः भक्रः पपात चरगे मुदा। तमुवाच महासाध्वी वेदोकज्ज यथोचितम्॥३३॥ महत्यीवाच। अ्रभाग्याड्गहवपशापि मरीचेस तपखिनः। पभाग्यात् कश्यपस्यापि त्व पुत्रः पापमानस: ।३४। किं तव्जपेन तपसा मौमेन च व्रतन थ। सुरार्चनेन तीरथेन स्त्रीभिर्यस्य मनो हतम् ॥ ३५॥ स्त्रीकृपं निर्मितं सृष्टो मोहाय कामिनां मनः।
Page 575
त्रीअ्णजनसचम्। ५६७
पन्यथा न भवेत् सष्टिः स्रद्टा तेन पुराधया।२६॥ सर्वमायाकरण्स धर्ममार्गागलं नृगाम्। व्यवधानञ् तपसां दोषाणामाश्रमं परम् ॥३७॥ कमबन्धनिबन्धानां निगड कठिनं स्मृतम्। प्रदीपरूपं कीटानां मीनानां वड़िशं यथा। ३८॥ विषकुशं दुग्धमुखमारभे मधुरोपमम्। परिणामे दुःखवीजं सोपानं नरकस्य च । ३2४ ऋषयः सनकादाच नोद्दाहन्नक्ररीप्सितम्। परस्त्रीषु मनो येषां तेषां सर्वञ्ज निष्फलम् । ४० । परस्तीसेवनं शक्र दूहैवात्यशस्करम। परत् नरकं घोरं ददाति कामुकाय प । ४१ ॥ दृत्य क्ा च महासाध्वी विहाय तञ्ज कामुकम्। प्रययौ स्वग्टहं तूर्ण ग्टहिणी गौतमस्य च । ४२ । तत्सवें कथयामास गौतमाय तपखिविने। तस्थौ प्रहस्य स मुनिमहेन्द्रज्ज विनिन्द च । ४३ । एकदा गौतम: शीघ्र जगाम शङ्गरालयम्। थक्रो गौतमरूपेण तां सभ्भोगं चकार सः ।४४॥। सवें सात्वा च सबज्ी खयं मन्दिरमाययौ। निगेच्कन्त महेन्द्रव्व ददर्शं मुनिपुङ्रवः ॥४५॥ नम्नामहत्यां रहसि पीनश्रोणिपयोधरा। मुनिः प्थाप श्रक्रज्ज भगाङ्गव्व भवेति च । ४६॥ कोपाकशाप पत्ीञ्ज रदन्तों भयविद्वलाम्। तवच्न पाषाणरूपा च महाररे भवेति च ॥ ४0 ॥ ययो प सग्टहं भक्रो लज्जैकतानमानस: ।
Page 576
ब्र भवेवसंपुराणे
उवाच मधुरं भीता खामिनं शोककर्षितम्। ४८॥ अहत्योवाच। माञ् दासीख निर्दोषां कथं त्यजसि धार्मिक। त्वञ्न वेदविदां श्ेष्ठो विचारं कुरु धर्मतः ॥४८ ॥ गौतम उवाच। त्वां जानामि मनःशुद्धां सुव्रताञ्ज पतिव्रताम्। त्वच्यामि च तथापि तां परवीर्य्ञ्ज बिभ्रतीम् । ५० । परगोग्या च या कान्ता साऽशुद्ा सर्वकर्मसु। तां यो गन्ेन्म्रहामूढ़ो नरकं तस्य कल्पकम् ।५१॥ अन्र' विष्ठा जलं मूत परभोग्यास् निव्चितम्। उपस्पशेत्न तस्याश्च हन्ति पुस पुराकवतम्॥ ५ू२ ॥ अनिच्छया च पृङ्गारे स्त्री जारेण न दुर्ष्यात। दुष्टा स्त्री निश्चितं साध्वी स्ेच्छायृङ्गारकर्मग्रि॥ ५३॥ तं थक्रं खामिनं मत्वा सुखं भुक्का रति गहे। पशाद्दभूव ते ज्ञानं मां दृष्टा च निगामय ॥ ५४ ॥ गच्छ गच्छ महारएं भव पाषासरूपियी। रामपादाङ्कलिस्पर्पात् सद: पूता र्भावथयसि॥५५ ॥ मां संप्राप्पासति तत्पुखात् पुनरेवागमिष्यसि। मच्कू कान्ते महारणमित्युक्का तपसे ययौ ॥ ५६ ॥ दृत्येवं कथितं सवें महेन्द्रदर्पभ्जनम्। पुनः संप्राप लक्ष्मीक्ज विभोश्व कपया मुने ।५७॥ दूति श्रीब्रह्मवैवस्ते महापुराणे नारायण- नारदसंवादे श्रीक्वष्जन्ाखएडे एकषष्टितमोडघयाय:।
Page 577
नारद उवाच।
ब्रह्मन् केन प्रकारेय रामो दाथरथि: खयम्। चकार मोक्षरं कुत्र युगे गौतमयोषितः।१॥ रमा वतारं सुखदं समासेन मनोहरम्। कथयख महाभाग श्रोतु कौतूहलं मम ॥२॥
श्रीनारायण उवाच।
ब्रहमया प्राथितो विष्णुर्जातो दभरथात् खयम्। कोशत्यायाज् भगवान् ते तायाञ् मुदन्वितः । ३ । कैकय्यां भरतश्चैव रामतुत्यो गुणेन च। लक्ष्मणाश्चापि शत्र प्रः सुमिवायां गुणार्गवः ।४। विश्ामित्रप्रेषितस श्रीरामच्न सलक्षयः। प्रययो मिथिलां रम्यां सीताग्रहणहेतवे। ५॥ दृष्टा पाषाणरूपाज्ज रामो वर्तमन कामिनीम्। विश्वामित्रज्ज पप्रच्क कारसं जगदीखरः ॥६॥ रामस्य वचनं सुत्वा विशामित्री महातपा:। उवाच तव धर्मिष्ठी रहस्य सर्वमेव च॥७॥ कारणं तभ्ुखाच्छुला रामो भुवनपावनः। पस्पथ पादाङ्गुलिना सा बभूव च पदिनी॥८॥ सा राममाश्रिषं ऊत्वा प्रययी भर्तृमन्दिरम्। सुभाभिषं ददी तस्ै भाय्यां सम्प्राम्य गौतमः ॥८॥
Page 578
बद्मवेवतंपुरापे
रामख मिथिलां मत्ा धनुर्भङ्ग शिवस्य च। चकार पाणिग्रहणं सीतायाश्चैव नारद। १०॥ कत्वा विवाहं राजेन्द्री भगुदपे निहत्य च। अयोध्यां प्रययौ रम्यां क्रीड़ाकौतुकमङ्गलै: ॥११॥ राजा पुत्र नपं कर्तुमियेष संतु सादरम्। सप्तीर्घोदकं तूर्णमानीय मुनिपुङ्गवान् ॥ १२ ॥ कवताधिवासं श्रीरामं सवमङ्गलसंयुतम्। दृष्टा भरतमाता च कैकेयी, शोकविह्वला । १३॥ वरयामास राजानं पूर्वमङ्गीक्वतं वरम् । . रामस्य वनवासञ्ज राजत्व भरतस्य च॥ १४ ॥ वरं दातु महाराजो नैवेष प्रेममोहितः । धर्मसत्यभयेनैवीवाच रामो नृपं सुधीः ।१५। श्रीराम उवाच। तड़ागभतदानेन यत् पुखय लभत नरः। ततोऽधिकच् लभते वापीदानेन निवधितम्। १६। दभवापीप्रदानेन यत् पुर लभते नगः। ततोऽधिकञ्च लभते पुएयं कन्याप्रदानतः ॥ १० दभकन्याप्रदानेन यत् पुख लभते नरः । ततोऽधिकञ्च लभते यञ्जैकैन नराधिप॥ १८॥ दशयन्नेन यत् पुष लभते पुरयऊ्ज्जनः । ततोऽधिकञ्ज लभते पुवास्यदर्शनेन च॥ १८ ॥ दर्भने पतपुवायां यत् पुए लभते नरः। मत् पुए लभते नूनं पुखवान् सत्यपालनात्।२। न हि सत्यात् परो धर्मो नानृतात् पातकं परम्।
Page 579
श्रीक्ण नन्नखणडम् । ५७१
न हि गङ्गासमं तीथे न देव: केशवात् पर: ।२१॥ नास्ति धर्मात् परो बन्धुर्नास्ति धर्मात् परं धनम्। धर्मात् प्रियः परः को वा खधमें रच यत्नतः । २२॥ सधमें रचिते तात पश्वत् सवत्र मङ्गलम्। यशस्य सुप्रतिष्ठा च प्रताप: पूजनं परम् ॥ २३॥ चतुर्दशाब्द धर्मेग त्यक्ता गटहसुखं भ्रमन्। वनवासं करिषामि सत्वस्य पालनाय ते। २४ ॥ कत्वा सत्यत्न भपथमिच्कायानिच्छयाघवा। न कुर्यात्पालनं यो हि भस्मान्तं तस्य सूतकम् ॥ २५॥ कुशभीपांके स पचति यावज्न्द्रदिवाकरौ। ततो मूकी भवेत् कुष्ठी मानवः सप्तजनासु । २६।, दत्येवमुक्का श्रीरामी विवाय वल्कलं जटाम्। प्रययी च महारये सीतया लक्ष्मणेन च । २७ । पुत्रभोकान्महाराजस्तत्याज खतमुं मुने। पालनाय पितुः सत्यं रामी बभ्राम कानने । २८। कालान्तरे महारएं भगिनी रावणस्य च। भमन्ती कानने घारे भर्वा साडें सुकौतुकात्॥ २८॥ ददर्भ रामं कुलटा कामार्त्ता राचसी तदा। पुल्वकाञ्चितसर्वाङ्गी मूर्च्छामाप समरेण च॥ ३०। श्रीरामनिकटं गत्वा सस्त्ितोवाच कामुकी। भश्दयोवनसंयुक्तातिप्रोढ़ा कामदुर्मदा। ३१ ॥ शूर्पणखीवाच। है राम हे घनशाम रूपधाम गुमान्वित। भावातुरत्ां वनितां मां ग्हाथ सुनिर्जने । ३२ ।
Page 580
५७२ अमवेव सपुराणे [ ६२प.
मुत्वा शूपएंखावाकयं धमें संस्मृत्य धार्ममिक: । उवाच मधुरं वाक्यं शापभीतस नारद। २२॥ श्रीराम उवाप। शम्ब मातः सभारयोऽहमभाये गय्क मेऽनुर्जेम्। भजेत् प्रियजनं दुःखमितरञ्च सुखालयम् ।२४॥ रामस्य वचनं सुत्वा प्रययी लक्ष्मणं मुदा। ददर्भ लक्ष्मणं भान्तं कान्तञ्ज लच्षगान्वितम्: ३५॥ मां भजख महाभागेत्य वाच च पुनः पुनः। लक्ष्मणास्तद्च: सुत्वा तामुवाच कुतूहलात् ॥ २६ ॥ लत्ष्मण उवाच। विहाय रामं सर्वें हे मूढे दासमिच्छसि। सीतादासी व मत्पत्ी सोतादासोऽहमव च ॥ २9॥ भव सीतासपत्नी वं गच्छ रामं मदीखरम्। तव पुवी भविषयामि सीतायास यथा सति॥ २८॥ लक्ष्मपस्य वच: शुत्वा कामेन हतमानसा। उवाच लक्ष्मणं मूढ़ा शुष्ककराठाष्ठतालुका। ३2॥ शूपराखोवाच। यदि त्यजसि मां मूढ़ कामात् खयमुपस्थिताम्। युवयोद्य विपत्तिश्च भविष्यति न संभय: ॥। ४० ॥ ब्रद्मा च मोहिनीं त्वक्का विशवेऽपूज्यो बभूव सः । रभाशापेन दवय छागमुरडो बभूव सः ॥४१ ॥ सर्वैद्यश्ीव भीभापाद् यत्रभागविवर्जितः । रूपहीन: कुवेरख मेनाथ्ापेन लख्व। ४२॥ कामो षृताचीयापेन बभूव भन्मपसात् भिवात्।
Page 581
श्रीज्पाजनासवम्। ५७२
बलिमंदालसायापाट सष्टराज्यो बभूव ह। ४२।। भापेन मिश्रकेश्याच् हतमार्यो वृहस्पतिः । मम थापात्तथा रामो हृतभार्यो भविष्यति॥४४ ॥ कामातुर यौवनस्थां भायां सवयमुपस्थिताम्। न त्यजेइमभीतस खुतं साध्यं दिने पुरा। दह त्यक्का विपद्ग्रस्तः परत्र नरकं व्रजेत्। ४५॥ युत्वा शूर्पगाखावाक्मर्द्चन्द्रेण लक्ष्मणाः। चिच्केद नासिकां तस्या: चुरधारेए लीलया। ४६॥ तस्या भाता च युयुधे बलवान् खरदूषः । ससैन्यी लंक्ष्मणास्त्र क स जगाम यमालयम्॥ ४७। चतुदभसहस्त्रत्न रजसान् खरदूषराम्। मृतान् दृष्टा शूर्पपाखा भत्सयामास रावसम्॥ ४८ ॥ सवें निवेदनं कवत्वा जगाम पुष्करं तदा। ब्रह्मयाश् वरं प्राप क्वत्वा च दुष्करं तपः । ४८ ॥ उवाच तादृथों दृद्टा निराहारां तपस्विनीम् । सर्वप्रस्तन्मनो मत्वा कपासिन्धु नारद ॥ ५ू० ॥ ब्रझ्मावाच। अप्राप्य रामं दुष्पपं करोषि दुष्करं तपः। . जितन्द्रियाणां प्रवरं लक्ष्मणं धर्मलक्षगाम् ॥ ५१ ॥ व्रह्मविष्णुभिवादीनामीखरं प्रक्वतेः परम्। जन्नमान्तरे च भर्तारं प्राप्तासति त्वं वरानने॥ ५२ ॥ दत्य वमुक्का ब्रह्मा च जगाम खालयं मुदा। देहं तत्याज सा वक्री सा च कुआ बभूव ह।। ५३॥
Page 582
५७४ [१२ प्र०
जहार मायया सीतां मायावी राजसेश्वरः। ५४ । सीतां न दृद्टा रामश् मूच्छी प्राप चिरं मुने। चेतनां कारयामास साता चाध्यालिमिकेन च । ५५ ॥ ततो बभ्राम गहनं शैलज्ञ कन्दरं नदम अचहर्नियं स शोकार्तो मुनीनामाश्रमं सुने॥ ५६। चिरमन्वेषणं क्वत्वा न दृष्टा जानकीं विभु: । चकार मित्रतां राम: सुग्रीवेश स्वयं प्रभुः ॥५७ । निहत्य वालिनं बागेददी राज्यज् लीलया। सुग्रीवाय च मिवाय स्वीकारपालनाय वै॥ ५ू८ ॥ दूतान् प्रस्थापयामास सर्वत्र बानरेश्वर:। तस्थौ सुग्रीवभवने श्रीरामख् सलक्ष्मण: ॥५2॥ हनूमते वरं दत्त्त्वा रम्यं रत्नाङ्गलीयकम्। सीताये शुभसन्देशं प्रागाधारगकारणम्।। ६०॥ तञ्च प्रस्थापयामास दक्ियां दिशमुत्तमाम् । सुप्रीत्यालिङ्गनं दत्त्वा पादरेणून् सुदुर्लभान्॥ ६१॥ हनूमान् प्रययी लक्षां सीतान्वेषणहेतवे। रामादधीतसन्देशो ययौ रुद्रकलोङ्वः । ६२ ॥ अभोककानने सीतां ददर्श शोककर्िताम्। निराहारामतिक्वयां कुहां चन्द्रकलामिव। ६३॥ सततं रामरमेति जपन्तीं भक्तिपूर्वकम्। विभ्वतीक्ष जटाभारं तप्तकाञ्चनसत्निभाम । ६४। ध्यायमानां पदाजञ्ज श्रीरामस्य दिवानिशम्। शुद्धभय्यां सुशीलाष्ज सुव्रताञ्च पतिव्रताम्। ६५। महालक्षीलक्षयुक्तां प्रज्वलन्तीं खतेजसा ।
Page 583
श्रीक्पाजनखवडम्।
पुषदां सर्वतीर्थानां दृध्या भुवनपावनीम् । १६॥ प्रणम्य मातरं दृष्टा रदन्तीं वायुनन्दनः । रत्ाङ्गलीयं रामस्य ददौ तस्यै मुदान्वितः । ६७ । करोद़ धर्मी तां हद्टा धत्वा तच्चरणाम्बुजम्। एवाच नामसन्देशं सीताजीवनरक्षगम्॥ ६८ ॥ हनूमानुवाच। पारं समुद्े श्रीरामः सब्रदश्न सलक्ष्मणः । बभूव राममन्त्रञ्न सुग्रीवो बलवान् कपि: ॥ ६ट ॥ रामख् वालिनं हत्वा राज्यं निष्करटकं दहौ। सुग्रीवाय च मिवाय तङ्ायीं वालिना हताम् ।७॥ सुग्रीवस्च तवोद्यारं स्वीचकार च धर्मतः । वानराज् ययुः सर्वे तवान्वेषपकरणात्। ७१। प्राप्य मङ्गलवार्ताक्ष मत्तो राजीवलोचनः । गभ्भीरं सागरं बड्ढा सोऽचिरेणागमिथयति॥७२॥ निहृत्य रावणं पापं सपुवश्व सबान्घवम्। करिष्यत्थचिरेशैव हे मातस्तवमोच्तगम् । ७३॥ पद्य रत्नमयों लड्ां निःभङ्डस्वत्सादतः । भस्रीभूतां करिषयामि मातः पश्य च सस्मितम् ।७४।। मर्कठीडिन्भतुस्याञ्ज लङ्वां पश्यामि सुव्रते। मूततुत्यं समुदरख्न परावमिव भूतलम् ॥ ७५ । पिपीलिकासड्मिव समैन्यं रावयं तथा। संपर्तुष्ट समर्थोऽहं मुहर्ताेन लीलया ॥ ७६। रामप्रतिभ्वारचायं न हनिषामि साम्पतम्। स्वस्था भव महाभागे त्यज भीतिं मदीखरि। ७।
Page 584
५०६ अ शवेवर्सतपुराणे
वानरस् वच: गुल्वा करोदोच्चैमुंड्र्मुंहुः। उवाच वचनं भीता सीता रामपतिव्रता॥७८॥ सीतोवाच। अये जीवति मे रामी मच्कीकार्णवदारूपात्। अपि मे कुशली नाथः कौथस्यानन्दन: प्रभुः।७॥
किमाहारश् किं भुत्ते मम प्राणाधिक: प्रिय: । ८० । अपि पारे समुद्रस्य सत्यं सीतापतिः खयम्। अि सत्यं ससन्द्ो न शोकेन हतः प्रभुः ॥ ८१। अपि स्मरति मां पापां स्वामिनो दुःखरुपिणीम्। मदर्ये काति मुःखं वा संप्राप स मदीखरः ॥ ८२। हारो नारोपित: करठे पुरा व्यवहितो रतौ। अधुनैवावयोर्मध्ये समुद्रः प्तयोजनः ।।८३ ॥। अपि द्रश्यामि तं रामं करुणासागरं प्रभुम। कान्तं भान्तं नितान्तञ्ज धर्मिष्ठं धर्मकर्मयि॥ ८४॥ अपि सेवां करिष्यामि पादपद्म पुनः प्रभो: । पतिसेवाविहीना या मूढ़ा सा जीवनं हथा॥ ८५॥ अपि मे धर्मपुतस सत्यं जीवति लक्ष्मणः । मच्छोक सागरे मग्नो भग्नरदर्पो मया बिना। ८६। वीराणां प्रवरी धर्मी देवकल्पस देवरः। अपि सत्यं स सन्नो मतरभोरतुजः सदा। ८७॥ अपि द्रत्यामि सत्य तं लक्ष्मणं धर्मलक्ष्गम्। प्राणानामधिकं प्रेमृणा धन्यं पुस्सरुपियाम्॥ द८।। द्रत्येवं वचनं सुत्वा दतत्त्वा प्रत्युत्तरं शभम्।
Page 585
६२%्र. ] नीक्पा जननखपडम्।
भस्म्ीभूताप्न लड़ाच चकार लीलया मुने। ८2। पुनः प्रबोधं तस्यै च दत्त्वा वायुसुतः कपिः। प्रययी लीलया वेगाद्यव् राजीवलोचनः ।2० ॥ सवें तत्कथयामास उत्तान्त मातुरेव च। सीतामङ्गलव्वत्तान्त सुत्वा रामो सरोद च ।।2 । ।। करोदोचैरलत्त्मपस सुग्रीवस्ापि नारद। वानरा रुरुदुः सर्वे महाबलपराऋ्माः।८२। निबध्य सेतु लङ्माच्च प्रययो रघुनन्दन: । ससैन्यः सानुजः भ्रीघ्र सतदश्ापि नारद।८३॥ निहत्य रावणं रामो रणं कत्वा सबान्धवम्। चकार मोक्षणं ब्रह्मन् सीतायाव शुभे क्षरे। ८४ । कत्वा पुष्पकयानेन सीतां सत्यपरायणाम्। अ्योध्यां प्रथयी शीघ्र क्रीड़ाकौतुकमङ्गलै: ॥८५॥ क्रीड़ां चकार भगवान् सीतां ऊत्वा च वचतुसि। विजही विरहज्वालां सीता रामश तत्चगम्। ८६ । सप्द्वीपेखवरो रामो बभूव पृथिवीतले। बभूव निलिखा पृथ्वी आधिव्याधिविवर्जिता।। ८७ । बभूवतू रामपुत्री धार्मिकी च कुथीलवौ। तयोख पुत्रव पौत्रसव सूर्यवंभोद्वा नृपा: ॥६८। दूति ते कथितं वत् श्रीरामचरितं शुभम्। सुखदं मोचद सारं पारपोतं भवारीव।2। दूति श्ररीब्रह्मवैवन्ते महापुराणे नारायणनारदसंवादे श्रीक्कप्णजन्माखडे श्रीरामपरितं नाम द्विषष्टिंतमोऽध्यायः । 5-82
Page 586
५७८ मझवैर्वसंपुरणे
नारद उवाच।
अथ कंसी विचिन्त्येवं दृष्टा दुःखप्रनेय च। समुद्दिग्नी महाभीतो निराहारी त्सुकः ॥१। पुत्र मित्र बन्धुगणं बान्पवज्ञ पवहितम्। समानीय सभामध्य तानुवाच सुदुःखितः ॥ २॥
कंस उवाच।
मया दृष्टो निभीथे यो दुःखप्ना हि भयप्रदः । निबोधत बुधाः सर्वे बान्धवाय पुरोहिता: ॥२॥ विश्नती रकपुष्पाणं मालां सा रक्चन्दनम्। रक्ाम्बरं खद्गतीक्षा खर्परत्ज भयङ्ूरम् ॥४ ॥ प्रकृत्याट्टाट्टहासन्न लोलजिद्वा भयङ्गरी। अतीववृद्ा कष्णाङ़गी नगरे मम नृत्यति ॥ ५ू म मुत्तकेथी छिव्रनासा क्वष्णा कप्णाम्बरापि या। विधवा सा महाशूट्री मामालिङ्गितुमिच्कति। ६॥ मलिनं चैलखगत् विभ्नती रुक्षमूईजान्। दधतीं चूर्णतिलकं कपाले मम वर्तास॥७॥ कृष्णवर्णानि पक्कानि क्वित्रभिव्नानि सत्यक। प्तन्ति ऊत्वा पब्दांख भखत्तालफलानि च।दB कचेला विक्वताकारी म्ेक्को हि रचमूईञः। ायां क्विव्रभिव्रकपर्द कान् । ८ ।
Page 587
६१ ऋ्र . ] ५७६
महारुष्टा च दिव्या स्त्री पतिपुत्रवती सती। बभन्ज्न पूर्णकुभ्भञ्ज साभिशप्य पुन: पुनः॥१०॥ प्रम्ानामूढ़मालाज्ज रक्तचन्दनचर्चिताम्। ददाति महं विप्र् महांरुष्टोऽतिशम्य च ॥ ११॥ चगमङ्गारष्टष्टिसव भस्वृष्टिः च्षरां च्षराम्। क्षरां वगं रतष्टष्टिर्भवेच्च नगरे मम ॥ १२ ॥ वानरं वायसं खानं भल्लूकं शूकरं खरम्। पश्यामि विकटाकारं शव्द कुर्वन्तमुखगम् ॥ १२॥ पश्यामि शुष्ककाष्ठानां राभ्िमम्त्रानकज्जलम् । शरुणोदयवैलायां कपीन् कविव्रनखानि च । १४॥ पीतवस्तपरीधाना शुक्कचन्दनचर्चिता। बिभ्नती मालतीमालां रत्नभूषसभूषिता॥ १५ ॥ क्रीड़ाकमलहस्ता सा सिन्दूरविन्दुभोभिता। छत्वाभिश्नापं मां रुष्टा याति मन्मन्दिरात् सती ।१६।। पापहस्तांथ पुरुषान् मुक्तकेशान् भयङ्गरान्। अतिरुचांख पश्यामि विशती नगरं मम ॥ १७॥ नग्ननारों मुकतकयों वृत्यन्तीक्ष गहे गहे। अतोवविक्वताकारां पश्यामि सस्मितां सदा॥१८॥ छविवनासा च विधवा महाशूट्री दिगम्बरी। सा तैलाभ्यद्गितं माच्च करोत्यतिभयङ्गरी॥ १८॥ निवाणीङ्गारयुक्ताव भव्मपूर्णा दिगम्बराः । श्रतिप्रभातसमये चित्राः पश्यामि सस्मिता:।२०॥ पश्यामि च विवाहन्ज तृत्यगीतमनोहरम्। रत्वस्त्रपरिधानान् पुरुषान् रकमूईजान् । २१ ।
Page 588
५८०
रत्नं वमन्त पुरुषं वृत्यन्त नग्नसुखगम्। धावन्तज्ज धयानञ्ज पश्यामि सस्तितं सदा । २२॥ राहुग्रस्तख्व गगने मरडलं चन्द्रसूर्य्योः । एककाले च पश्यामि सर्वग्रासञ्ज बान्घवा: । २२। उल्कापातं धूमकेतु भूकम्पं राष्ट्रविप्ववम्। भञ्कावातं महोत्पातं पश्यामि च पुरोहित ॥ २४ । वायुना घूर्णमानांस छ्विन्नस्कन्धान् महीरुहान्। पतितान् पर्वतांश्चैव पश्यामि पृथिवीतले। २५। पुरुषं क्विन्नशिरसं वृत्यन्त नग्नमुच्क्रितम्। मुएडमालाकरं घोरं पश्यामि च गहे गटहे। २६॥ दग्धं सर्वाश्रमं भस्तमपूर्णमङ्गारसङ्गलम्। हाहाकारज् कुर्वन्तं सवें पश्यामि सर्वतः ।२७। द्ूत्येवमुक्का राजा स विरराम सभातले। ुत्वा खप्नं बान्धवास् नतवक्रानिशखसुः ॥२८॥ नहार चेतनां सदयः सत्यकश् पुरोहितः। मत्वा विनाशं कंसस्य यजमानस्य नारद॥। २८ ॥ करोद नारीवर्गश्न पिता माता च भोकतः। मेने विनाशकालच्न सद्यः खयसुपस्थितम् ॥ २०॥ दूति श्रीब्रह्मवैवत्तें महापुराणे नारायगनारदसंवादे श्रीक्कण्णाजनमजरडे कंसदुःखप्रकथनं नाम वरिर्षष्टितमोऽध्यायः।
Page 589
श्रीळ्पानमसकम्।
श्रीनारायण उवाच। सवें कृत्वा परामशें सत्यकस पुरोहितः । बुद्धिमान् शुक्रभिष्यद्य तमुवाच हितं मुने॥ १॥ सत्यक उवाच। भयं त्यज महाभाग भयं किं ते मयि स्थिते। कुरु यागं महेशस्य सर्वारिष्टविनाशनम् । २॥ यागो धनुमखी नाम बहनी बहुदचिय:। दुःखप्नानां नाथकरः प्रत्र भीतिविनाशकः ॥२।। शध्यात्िक माधिदैवमाधिभौतिकमुत्कटम्। एषां विविधोत्यातानां खणनो भूतिवर्धनः ॥४ ॥ यागे समाप्त शभ्भुश्य जरामृत्युह्टरं वरम्। ददाति साचाङ्जवति दाता च सवेसम्पदाम् ।। ५ ।। चकारेमच्च यागञ् पुरा बाणे महावलः। नन्दी परशुरामख् भज्जस बलिनां वर: । ६। पुरा ददो धनुरिदं शिवो नन्दोशराय च। यागेन भूत्ा सिद्धः स ददौ बाणाय धार्मिक: ।। कत्वा यागं महासिको ददौ रामाय मुष्करे। तुभ्य ददौ पर्थुरामः क्वपया कक्कपानिषि:॥८। सहस्रहृस्तपरिमितं दैर्घ्येडतिकठिनं नृप।
पशुपतेः पाछपतं युक्तयानेन दु:हम्।
Page 590
५८र अश्मवैवसपुरापे
सर्वे भंतुं न प्रतास्त देवं नारायणं पिना। १०॥ यागि च धनुष: पूजां शङ्गरस्य तु शङ्गरे। कुरु शीघ्र शुभाहंत्व सर्वान् कुरु निमन्त्रगम् । ११। अस्त्िन् यागि धनुर्भङ्गो भवैद्यदि नराधिप। विनाशी यजमानस्य भविष्यति न संभयः । १२ । भग्न धनुषि यागश्च भग्नो भवति निश्चितम्। फलं ददाति को वाव चानिष्पन्े च कर्मणि॥ १२॥ ब्रह्मा च धनुषो मूले मध्ये नारायण: खयम्। अग्र चोग्रप्रतापस महादेवो महामते।। १४। धनुहिं तिविकारज्न सद्रत्नखचितं वरम्।
अपताय नमयितुमनन्तथ् महाबलः। सूर्यश्च कार्तिकेयय का कथान्यस्य भूमिप ॥ १६॥ तरिपुरारि: पुरानेन जघान त्रिपुरं मुदा। निर्भयं कुरु स्वच्कन्द मङ्गलाहें महोत्वे॥ १७॥ सत्यकस्य वच: शुत्वा चन्द्रवंभविवर्धनः । उवाच कंस: सर्वार्थें सततञ्म हितैषियाम् ॥ १८॥ कंस उवाच। वसुदेवग्टहे बन्ने मद्धी कुलनाशनः। स्वच्छन्द नन्दगेहे च वर्धत नन्दनन्दनः । १९। मद्बन्धुवर्गान् शूरांधि मन्वियः सुविभारदान्। भगिनीं पूतनां पूतां जधान बालको बली ॥ २०॥ गोवर्धनं दधारैककरेण बलवर्धनः । महेन्द्रस्य च शूरस्य चकार च पराभवम् २१।.
Page 591
ब्रम्मायं दर्भयामास ब्रह्मरूप चराचरम्। निवहं बालवत्सानां चकार क्वविमं मुदा । २२॥ तमेव बलिनं हन्तु मन्त्रणं कुरु सत्यक। मम शव र्विना तेन नास्तीह धरणीतले। २३ । न हि खगे न पाताले विषु लोकेषु निस्चितम्। सन्ति सन्तश् राजानः सवत्र मम बान्धवा: । २४। महातपस्वी ब्रझ्मा च तपखी शङ्गर: खयम्। विष्णुः सर्वत्र सर्वात्मा समदर्भी सनातनः ।। २५। नन्दपुत्र निहत्याहं तिषु लोकेषु पूजितः । सार्वभौमो भविष्यामि सप्द्वीपेखरो महान् ॥ २६॥ समें निहत्य भक्रञ्च दुर्बलं देत्यनिर्जितम्। भविष्यामि महेन्द्रश् तत्न निर्जित्य भास्करम्॥२७॥ यक्षग्रस्तन्न चन्द्रन्न ममैव पूर्वपूरुषम्। वायु कुवेरं वरुणं यमं जैष्यामि निश्चितम् ॥२८॥ गच्छ नन्दव्रजं भरोघ्रं नन्दञ्ज नन्दनन्दनम्। तद्भ्नातरज्च बलिनं बलमानय साम्प्रतम् ।२८॥ कंसस्य वचनं सुत्वा तमुवाच स सत्यकः । हितं सत्य नीतिसारं परं सामयिकं तथा॥ ३०॥
सत्यक उवाच।
अक्रूरमुहवं वापि वसुदेवमथाि वा। प्रस्थापय महाभाग नन्दव्रजमभीप्सितम् ।२१॥ सत्यकस्य वच: मुत्वा वसन्तं तत्र संसदि। खवर्य सिंद्ासनस्थञ्न वसुदेवमुवाच स: । ३२ ॥
Page 592
राजेन्द्र उवाच। तत्त्वचो नीतिशास्त्रायां त्मुपायविभारद्ः। व्रज नन्दव्रजं बन्धो वसुदेवसुतालयम्। २२ । वृषभानुच्च नन्दञ्न बलन्न नन्दनन्दनम्। भीघ्रमानय यज्जेऽत्र सवें गोकुलवासिनम् ।२४ ॥ गटहीत्वा पत्रिकां दूता गच्कन्तु च चतुर्दिभम्। नृपान् मुनिगणान् सर्वान् कर्तु विज्वापनं मुदा ॥२५॥ हृपस्य नचनं युत्वा शुष्कक रठोष्ठतालुकः ।' उवाच वचनं ब्रह्मन् हृदयेन विद्ूयता। ३६ ॥ वसुदेव उवाच। न युक्तमत्र राजेन्द्र गमनं मम साम्प्रतम् । विज्ञापितु नन्दव्रजं वसुदेवस्य नन्दनम् ॥ ३७ ॥ वद्यायातो नन्दपुत्रो यागे ते च महोत्सवे। अवश्य तद्विरोधश्च भविष्यति त्या सह। २८॥ तमहञ्ज समानीय कारयिष्यामि संयुगम् । दूति मे न हि भदूच्ज विघ्नस्तस्य तवापि च ॥३२ ॥ पितानीतो मृतः क्वषा दति सर्वो वदिष्यति। वसुदेव: सुतद्वारा जवान नृपमैव च॥ ४० ॥ इयोरेकतरस्यापि सद्यो मृत्युर्भविष्यति। पतिष्यन्ति च शूराध नास्ति युद्धं निरामयम् ॥ ४१॥ वसुदेववच: शृत्वा र्तापङ्गजलोचनः । खङ्ग ग्हीत्वा तं हन्तुं प्रययौ नृपतीखरः॥ ४२ ॥ हा हेति ऊत्वा पुतन्न वारयामास तम्क्षपम्। उग्यसेनो महाराजमतीवबलवान् मुने। ४२॥
Page 593
६४भ० ] श्रीक्वणजनखण्डम्। ५८५
खपीठाइ्सुदेवश्न कोपाविष्टो ग्टहं ययौ। अ्रक्रूरं प्रेरयामास गन्तु नन्दव्रजं ृप: ।। ४४।। दूतान् प्रस्थापयामास श्ीघ्नं प्रतिदिशं तथा। आययुर्मुनयः सर्वें वृपास सपरिच्छदा: ॥ ४५॥ दिकपालाख सुरा: सर्वे ब्राह्मणाच्च तपखिन: । सनकश् सनन्दस् वोढ: पश्चशिखस्तथा॥४६ । सनत्कुमारो भगवान् प्रज्वलन् ब्रद्मतेजसा। कपिलच सुरिः पैलः सुमन्तुख्च सनातनः । ४9। पुलहश्त पुलसत्यश्न भृगुख्च क्रतुरङ्गिराः। मरीचि: कश्यपश्चैव दच्ोऽतिस्ावनस्तथा। ४८॥ भरद्वाजस व्यासस गौतमख पराधरः। प्रचेताश्ट वश्िष्ठश्व संवर्तश्न वृहस्पतिः । ४2 ॥ कात्यायनो याज्जवल्कोऽप्युतथ्यः सौभरिस्तथा। पर्वतो देवलश्चैव जेगीषव्यश्च जैमिनिः । ५० ॥ विश्वामित्रश्च सुतपाः पिप्पलः शाकटायनः । जावालिरजाङ्गलिशेव पिथलिस्न मिलालिक: ।।५१ ॥ आस्तिकश्च जरत्कारुस्तथा कल्याणमितकः। दुर्वासा वामदेवश ऋथपृङ्गो विभागड़कः ।५र॥ करिपथ: कथादद्य कौथ्रिक: पागिनिस्तथा। कोत्सोऽघमर्षणसैव वाल्मीकिर्लोमहर्षया । ५३॥ मार्करडेयो मृकराहुस पशुरामश साद्कृति:। भगस्त्यव तथावाञ् तथाऽन्ये मुनयी मुने ॥ ५४ ॥ सभिष्यास सपुवाब् ब्राह्मणास तपािविनः । जरासन्धो दन्तवक्रो दाब्भिकी द्राविडाधिप: ।। ५ ५ ।
Page 594
५८६ ब्रभ्मवैवत्तंपुराणे [६५त्र०
शिशपाली भीषकस भगदत्तव मुहलः । ष्टतराष्ट्रो धूमकेशी धूमकेतुश्च शम्बरः॥ ५ू६॥ शत्य: सताजितः शङ्गर्नृपाश्चान्ये महाबलाः। भीषो द्रोय: ऊपाचार्यो ह्वश्त्यामा महाबलः । ५७॥ भूरिश्रवास शाल्वस कैकैय: कौथलस्तथा। सर्वान् सभ्भाषयामास महाराजो यथीचितम् । ५८। सत्यको यन्रदिवसं चकार च शुभकगम् ॥ ५ट ॥ द्वति श्रीब्रह्मवैवत्तें महापुराणे नारायणनारंदसंवादे श्रीकण्णजन्मखएड कंसयन्तकथनं नाम चतु:षष्टितमोऽध्यायः ।
पञ्च षष्टितमोऽध्यायः।
श्ीनारायण उवाच। कंसस्य वचनं सुत्वा सोडक्रूरी धर्मिणां वरः। उवाच चोदवं प्रान्तं प्रान्त: प्रहृष्टमानसः ॥१॥ अक्रूर उवाच। सुप्रभाताद्य रजनी बभूव में शुभं दिनम्। तुष्टाश्च गुरवो विप्रा देवा मामिति निवचितम् । २॥ कोटिजन्मार्जितं पुए मम सयमुपस्थितम्। बभूव मे समुत्यन्र यद्यत्कम शुभाशुभम् ॥ २ ॥ चिच्केद बन्धनिगड़ं मम बडस्य कर्मणा। कारागाराच संसारान्मुक्की यामि हरः पद्म्। ४ ।
Page 595
६५ त्र . ]
सुहदर्थो कवतोऽइथ्त कंसेन विदुषा रुषा। वर्या तु्यी देवस्य क्रोधी मम बभूव ह। ५॥ व्रजराजं समाहर्त्तु व्रजं यास्यामि साम्पतम् । दरश्यामि परमं पूज्यं भुक्तिमुक्तिप्रदायिनम् ॥ ६॥ नवीनजलदश्यामं नीलेन्टीवरलोचनम्।
धूलिधू सरिताङ्गञ्च किंवा चन्दनचर्चितम्। अथवा नैवनीतातमङ्गं द्रत्यामि सस्मितम् ॥८ ॥ किंवा विनोदमुरलीं वाद्यन्त मनोहरम्। किंवा गवां समूहष्त चारयन्तमितस्ततः॥2। किंवा वसन्तं गच्कन्त पयानं वा सुनिख्चितम्। निदेशं कीटृशज्जाद्य सुदृध्या प शुभे चरे ॥ १० ॥ यत्पादपद्म ध्यायन्त ब्रह्मविष्ुभिवाद्य: । न हि जानाति यस्यान्तमनन्तोऽनन्तविग्रह्ः । ११।। यत्प्रभावं न जानन्ति देवा: सन्तव्व सन्तंतम्। यस्य स्तोत जड़ीभूता भीता देवी सरखती ॥ १२। दासी नियुक्ता यहास्य महालक्षीच लच्िता। गङ्गा यस्य पदाभ्भोजाव्निःसता सत्वरुपिणी॥ १२ ६ जन्नमृत्युजराव्याधिहरा व्रिभुवनात्परा। दर्भनस्र्शनाभ्याव् नृणां पातकनाश्िमी॥१४॥ व्यायते यत्पदाश्रोज दुर्गा दुर्गतिनाथिनी। व लोकाजननी देवी मूलप्रक्वतिरीखरी॥ १५ ॥ लोखां कूपेषु विशानि महाविष्णोख्य यस्य च। भ्रसंख्यानि विचित्ाषि स्लात् स्थलतरस्य च । १क्।
Page 596
ब्रमवेवसंपुराये
स प यत्षोड़गांभय यस्य सर्वेश्रस्य च। तं दष्टं यामि हे बन्धो मायामानुषरुपियम् ।। १७। सवे सर्वान्तराममानं सर्वभ्ं प्रक्वतेः परम्। ब्रह्मज्योतिःस्वरूपञ्ज भक्तानुग्रहविग्रहम् ॥ १८। निर्गुगज्ज निरीहच्ज निरानन्द निराश्रयम्। परमं परमानन्द सानन्द नन्दनन्दनम्॥ १८॥ स्वेच्कामयं सवपरं सर्वबीज सनातनम्। वदन्ति योगिन: अश्वत् ध्यायन्त ऽहर्निभं भिशम् ॥२०। मन्वन्तरसहस्त्रत् निराहार: ऊशोदरः। पद्म पाझतपस्तेपे पुरा पाझे तु यत्क्वते ॥ २१ ॥ पुनः कुरु तपस्याञ्च तदा द्रव्सि मामिति। सक्च्कव्दन्न शुश्ाव न ददर्य तथापि तम् । २२॥ तावत्कालं पुनस्तव्वा वरं प्राप दृदर्भ तम्। रईूटशं परमेशञ्ज द्रत्याम्यद् तमुद्दव। २२॥ पुरा पभ्भुस्तपस्तेपे यावद्दे ब्रह्मणो वयः । ज्योतिर्मएडलमध्ये च गोलोके तं ददर्श सः। २४। सर्वतत्व सर्वसिद्वं मम तत्व परं वरम्। सम्प्राप तत्पदाभरोजे भक्ित्व निर्मलां पराम्। २५॥ चकाराव्मसमं तज्ज यो भक्तो भक्तवत्सलः । र्ईटृयं परमेशच् दरच्याम्यद्य तमुद्दव । २६॥ सहस्रभवपातान्त निराहारः ऊथोदर:। यस्यानन्तस्तपस्तेपे मत्या च परमामन: ।२७। तदा चावसमं ज्ानं ददो तस्मै य ईख्रः। ईटयं परमेशज्ज द्रश्याम्यद्य तमुदव ॥२८॥
Page 597
सहस्रभक्रपातान्तं धर्मस्तपे च यत्तप:। तदा बभूव साची सधर्मिणां सर्वकर्मिणाम्। २८। भास्ता च फलदाता च यत्प्रसादावृषामिद्द। सर्वेथमीदृथमही दत्याम्यद्य तमुद्दव। ३०॥ प्रष्टाविभतिरिन्द्रायां पतने यहिवानिशम्। एवं क्रमेण मासाब्दैः शताब्द ब्रह्मणो वयः ॥२१॥ श्रही यस्य निमेषेण ब्रह्मण: पतनं भवेत्। ईटशं परमाव्ानं द्रव्याम्यद्य तमुद्दव। २२॥ नास्ति भूरजसां संख्या यथेष ब्रह्मपां तथा। तथैव बन्धी विशवानां तदाधारो महाविराट् ॥ ३३॥ विश्वे विश्वे च प्रत्येकं ब्रह्मविष्ुभिवाद्यः । मुनयो मनवः सिद्दा मानवाद्यासराचरा: ॥ २४॥ यत्षोड़यांभ: स विराट् सष्टो नष्टव लीलया। रईटशं सर्वभास्तारं द्रत्याम्यद्य तमुद्दव। २५॥
मूच्छीं प्राप सामुनेवो दध्यौ तच्चरणाम्बुजम्॥ २६॥ वभूव भक्तिपूर्वच्न स्मारं स्मारं पदाम्बुअम्। ऊत्वा प्रदृत्ियं वापि अ्वष्णस्य परमात्मनः।२७॥ उद्दवस तमान्निष्य प्रभभंस पुनः पुनः । स च शीघ्र' ययौ गेहमक्रूरोऽपि खमन्दिरे॥ ३८। दूति श्रीव्रह्मवैवत्तें महापुराषे नारायनारदसंवादे श्रीक्वशजन्मखण्डे प्रक्ररहर्षो कर्षंकथनं
F ५०
Page 598
श्रीनारायण उवाच़।
अथ रासेशवरीयुक्तो रासे रासेश्वरः स्यम् । स च रेमे तथा सारईमतीवरमणोतुकः॥१॥ सुखसस्भोगमात्रेण ययी निद्राज्ज राधिका। दृष्टा खप्नं समुत्याय दीनोवाच प्रियं दिने ।२ ॥ राधिकोवाच। अही खामिन्निहागच्छ लां करोमि स्ववचसि। परिणामे विधाता मे न जाने किं करिष्यति ॥ ३॥ दृत्युका सा महाभागा प्रिय ऊत्वा स्ववचसि। दुःखप्रं कथयामास हृदयेन विदूयता ॥ ४ ॥ राधिकीवाच। रतसिंहासनेऽइस्त रतच्कतञ्ज बिभ्रती। तदातपत्र जग्राह रुष्टो विप्रस्स मे प्रभो : ५॥ सागरे कज्जलाकारे महाघरि च दुस्तरे। गभीरे प्र रयामास मामेव टुबलां स च ॥ ६॥ तव स्रोतसि शोकार्ता स्मामि च मुद्दुमुद्कः । महोमौणास वेगेन व्याकुला नक्रसङुलै:॥७ वाहि वाहीति हे नाथ तां वदामि पुनः पुनः। त्वां न दृष्टा महाभा। अवोमि प्रार्थनां सुरम् ॥८ । कृण्ण तत निमज्जन्तो पश्वामि चन्द्रमणडलम्। िपतन्तज्ज मगनाक अमड़व भतले। 2 ॥
Page 599
६६ प ०
चणान्तरे च पश्यामि गगनात् सुर्य्यमवल्म्। बभूव च चतुःखएड निपत्य धरणीतले॥ १० ॥ एककाले च मणने मणडलं चन्द्रसूर्य्योः । अतीव कज्जलाकारं सवें ग्रस्तख् राहुषा॥ ११। चषणान्तरे च पश्यामि ब्राह्मणो दीप्रिमानिति। मत्क्रोड़स्थसुधाकुभभं बभख्ज च रुषेति च ॥ १२। चणान्तरे च पश्यामि महारुष्टस्व ब्राह्मगम्। गहीता च व्रजन्तव्न चकुषो: पुरुषं मम ॥ १२॥ कोड़ाकमलट्एडञ्च हस्ताइस्त मम प्रभो। सहसा खणडखड़स्न बभूव सह हेतुना । १४। हस्ताद्स्तञ्न सहसा सद्रतसारदर्पप:। निमल: कज्जलाकार: खगडखरडो बभूव ह। १५॥ हारो मे रतसाराणां किन्री भूता च वचस: । अतीवमलिनं पद्म पपात धरणीतले ॥ १६ ॥ सौधपुत्तलिका: सर्वा नृत्यन्ति च हसन्ति च। आस्फोटयन्ति गायन्ति कर्दन्ति च च्णं चगम्। १७।। कवष्णवरीं वृहत्नक्रं खे भ्रमन्त मुड्ठमुह्ठः। निपतन्तञ्ञोत्यतन्त पश्यामि च भयङ्गरम् ॥ १८॥ प्राणाधिदेव: पुरुषो निःसत्याभ्यन्तरान्यम। राधे विदायं देहीति ततो यामीत्युवाच ह। १८ कृवषणावर्ण च प्रतिमा मामासनिर्थात चुम्बति। कृष्णावस्तरपरीधाना चेति पश्यामि साम्पतम् ॥२०॥ द्रतीदं विपरीतञ्च दृष्टा च प्रापवक्लभ। वृत्यन्ति दचिषाङ्गानि प्राया श्रन्दोलयन्ति मे ॥१॥
Page 600
बरअ्मवेवर्सपुराणे [. प्र०
वदन्ति भोकात्कर्षंन्ति समुद्धिम्नक्ष मानसम्। किमिदं किमिदं नाथ वद वेदविदां वर ॥ २२॥ दत्युक्का राधिकादेवी शुष्ककरठोष्ठतालुका। पपात तत्पदाभोजे भीता सा शोकविह्वला॥ २२॥ सुत्वा खप्नं जगवाथी देवीं कवत्वा स्ववकसि। आध्यात्रिकेन योगेन बोधयामास तत्च्षगम् । २४। तत्याज शोकं सा देवी ज्ञानं सम्प्राप्य निमलम्। पान्तञ्ञ भगवन्तज्ष ऊत्वा कान्त स्वचसि॥ २५॥ दूति श्ीब्रह्मवैवत्ते महापुरामे नारायणनारदसंवादे श्रीक्ृषण जन्नखण्डे श्रीराधाशी कापनोद् नं नाम षटषष्टितमोऽध्यायः ।
सप्तषष्टितमोऽध्यायः।
चीनारायण उवाच। विरहव्याकुलां हद्दा कामिनीं काममोहनः। कत्वा वचसि तां छृष्णी ययौ क्रीड़ासरीवरम्। १ ॥ राजराजेशरी राधा ऋण्वचसि राजते। सोदामिनीव जलदे नवीने गगने मुने ॥२॥ रमे सरमबा साहें ऊपया च कपानिधि:। डयोरडयोयंथा खर्यमखोर्मारकतो मणि:॥२॥ रनिर्माषपर्यक रते न्दसारनिर्मिते। रतप्रटीप ज्वकति रवभूषवभूषितः ४ ४ ।
Page 601
( प. ]
रभूषासूषितया रासरबस कौतुकात्। रसरताकरे रम्ये निमग्नो रसिकेशवर:। ५ ॥ रासे रासेश्री राधा रासेश्रमुवाच सा। सुरती विरती सत्यां विरते न मनोरथे॥ ६॥ राधिकोवाच। प्रफुल्लाहं त्वया नाथ मृता माना च त्ां बिना। यथा महौषधिगण: प्रभाते भाति भास्कर ।। नतं दीपभिखेवाहं त्वया सारईं त्वया बिना। दिने दिने यथा नीषा अप्णपने विधो: कला॥८॥ तव वन्तसि मे दीप्ति: पूर्ण चन्द्रप्रभासमा। मद्यो मृता त्वया त्यका कुदां चन्द्रकला यधा॥2 ॥ ज्वल दम्निशिखेवाहं छताहुत्या त्या सह। त्वया विनाहं निर्याषा शिशिरे पदिनी यवा । १०॥ चिन्ताज्वरजराग्रस्ता मत्तस्वयि गतेऽप्यह्म्। अस्तं गते रवी चन्द्रे ध्वान्तग्रस्ता धरा यथा। ११॥ स्रष्टो वेशस्वां विना मे रूपं यौवनचेतनम्। तारावली परिभ्ष्टा सूर्यसूतोदये यथा । १२ ॥ त्वमेवाला च सर्वेषां मम नाथो विशेषतः। तनुर्यथातना त्यक्ता तथास्त तया विना । ११ । पञ्नप्राणात्मकस्व मे मृताहत्ठ त्या बिना। यथा दृष्टिश गोलोके दृष्टिपुत्तलिकां बिना ॥ १४ । स्थलं यथा चित्रयुत्नं त्वया साईमहं तथा। असंसता तया हीना तपाचब्रा यथा मही । १४॥ त्या सार्धमहं ऊष्ा चित्रयुश् व सर्मयी।
Page 602
व अवेवर्सपुराये [4• पर०
्वां विना जलधौताहं विरुपा मृस्वीव च। १६।। गोपाफ्नानां शोभा च त्वा रासेश्रेण थ। हारे खर्वविकारे च खेतेन मिना सह ॥ १७। व्रजराज त्वया सारईं राजन्त राजराजयः। यथा चन्द्रे य नभसि ताराराजिर्विराजते। १८। त्वया थोभा यमोदाया नन्दस्य नन्दनन्दन। यथा शाखा फलस्कन्वैस्तरुराजिर्विराजते॥ १८। तया साईं गोकुलेश शोभा गोकुलवासिनाम्। यथा सर्वा लोकराजी राजेन्द्रेय विराजते। २०॥ रासस्यापि च रासेश त्या शोभा मनोहरा। राजते देवराजेन वथा सर्गेडमरावती ॥ २१॥ वृन्दावनस्य वत्ताणां त्वच्न शोभा पतिरगति:। अन्येषाञ्च वनानाञ् बलवान् केगरी यथा। २२॥ त्वया विना यशोदा च निमसना थोकसागरे। अप्राप्य वत्सं सुरभी क्रोशन्ती व्याकुला यथा ॥२२॥ आन्दोलयन्ति नन्दस्य प्राणा द्ग्वन्न मानसम् । त्वया बिना तप्तपात्रे यथा धान्यसमूहक: । २४॥ इत्युक्षा परमप्रेमणा सा पतन्ती हरे: पदे। पुनराध्याब्िकेनैव बोधयामास तां विभु:।२५। अध्यात्मिको महायोगो मोहसंच्छेदकारपम्। यथा परशट्ट क्ाणां तीक्पाधारस नारद॥ २६। नारद उवाच। आध्याब्िकं महायोगं वढ वेदविदां वर। शोककेदश्व लोकाना खोतुं कौतूहलं मम । २७॥
Page 603
१० प्र. ] त्रीअ्पाजननसच्डम्।
श्ीनारायण उवाप। आध्यान्मिको महायोगी न भातो योगिनामपि। स च नानाप्रकारख सवें वेप्ति इरि: खयम्॥ २८॥ किश्निदाध्यात्िकश्चैव गोलोके राधिकेखरः। सुपीतः कथयामास त्रिपुरारिं महामुने ॥ २८ ॥ सहस्रेन्द्रनिपातान्तं तप: कुर्वैन्तमीखरम्। ्रषठ ज्वेष्ठ वेषवानां वरिष्ठञ्ज तपखिवनाम्।२ः॥ पुष्करे दुष्करं तव्ा पाझे पाझन पद्मजः। दृष्टा तं सादरं ऊत्वा उवाच किञ्निदेव तम् ॥ २१। पतेन्द्रपातपर्य्यन्तं कठोरेय कथादरम्। निश्ेष्टमस्थिसारज्ज कवपया च कपानिधि: ।२२। सिंहचेत पुरा धमे मत्तातं धर्मियां वरम्। चतुर्दशेन्द्रावच्किन्ं तपस्तव्वा ऊथोदरम्। २। पपाठाध्यात्िकं किञ्चित् कवपया च ऊपानिधि: । किष्िच्छ तेन्द्रावच्छिव्नमातपन्तसुवाच सः॥२४॥ किश्वित् सनत्कुमारत् तपन्त सुचिरं परम्। सुतपन्तमनन्तथ्न किप्निच्ीवाच नारद । २५।। चिरं तपन्तं कपिलं ड्विमशैले तप्िनम्।' पुष्करे भास्करे किछ्ित्तपन्त दुष्करं तपः। २६॥ उवाच किश्चित् प्रस्ादं किश्चिद् दुर्वाससं भृगुम्। एवं निगूढ़ भरुन्न ऊपया भकतवत्सलः ॥ २०॥ क्रीड़ासरोवरे रम्ये यदुवाच ऊपानिधि: । भोकाती राधिकां तथ्च कवयामि निशामय॥ २८। विरसां रखिकां दद्दा वासयित्वा च वचस।
Page 604
[६० प्र.
उवाचाध्याभ्िकं किश्चिद् योगिनीं योगिनां गुरु: ॥३८॥ श्रीक्वष्ण उवाच। जातिसरे समरामानं कथं विस्मरसि प्रिये। सर्वं गोलोकह्टत्तान्त सुदाम्न: शापमेव च। ४० ॥ थापात् किस्विहिनं दीने लडिच्करेदो मया सह। भविथति महाभागे मेलनं पुनरावयो:।४१। पुनरेव गमिष्यामि गोलोकं तं निजालयम्। गत्वा गोपाङ्गनाभिश्व गोपैगोलोकवासिभि: । ४२ । अधुनाध्यात्िकं किज्ञित् तवां वदामि निभामय। शोकघ्र हर्षदं सारं सुखदं मानसस्य च। ४: । अहं सर्वान्तरात्मा च निर्लिप्: सर्वकमसु। विद्यमानख सर्वेषु सर्वत्ाद्ृष्ट एव च। ४४ ॥ वायुस्वरति सवत्र यथेव सर्ववसतुषु। न च लिप्स्तथेवाहं साच्ती च सर्वकर्मणाम् । ४५ म जीवो मत्प्रतिविम्बश् सर्वः सर्वत्र जीविषु। भोका शुभाशभानाज्ज कर्ता च कर्मणां सदा॥ ४६ म ग्रथा जलघटेष्वेव मएडलं चन्द्रसूययोः। भग्नेषु'तषु संग्निष्टस्तयोरेव तथा मयि॥ ४७ ॥ जीवाग्निष्टस्तथा काले मृतेषु जीविषु प्रिये। आवास् विद्यमानी च सततं सर्वजन्तुषु॥ ४८॥ आधारखाहमाधेवं कार्यक् कारणं विना। अयं मर्वाणि द्रव्यागि नक्षरायि व सुन्दरि। ४८ । श्रविर्भावाधिका: कुत कुतचिनूनमैव च। ममांथाः केपि देवास् केचिहवा: कलास्या॥५०॥
Page 605
श्रीम्मष्ण जन्नमखएडम्।
केचित्कलाः कलांथांभास्तदंथांशास्त केचन। मदंगाः प्रक्वति: सूत्षा सा च मूर्त्या च पञ्चधा ।५१। सरखती व कमला दुर्गा त्वन्नापि वेदसूः। सर्वे देवा: प्राक्ृतिका यावन्ती मूर्तिधारियः । ५२: अहमात्मा नित्यदेही भक्नध्यानानुरोधतः। ये ये प्राऊ्कतिका राधे ते नष्टाः प्राऊ्मते लये॥ ५३॥ अहमेवासमेवा्ग्रे पश्चाद्प्यहमेव च। वथाहत्त तथा त्वञ्न यथा धावत्यदुग्धयोः ॥५४ ॥ भेदः कदापि न भवेतनिश्चितञ्व तथावयोः। अहं महान्विराट सष्टौ विश्वानि यस्य लोमसु ॥ ५ू५ू ॥ अ मस्व तत महती सांशेन तस्य कामिनी। अ्रहं तुद्विराट् सष्टौ विख्व यन्नाभिपद्यतः ॥ ५६। अयं विष्णोर्लोमकूपे वासी मे चांथतः सति। तस्य स्त्री तक्ष वहती खांग्रेन सुभगा तथा ॥ ५७ ॥ तस्य विश्वे च प्रत्येकं ब्रह्मविषुभिवादयः । ब्रह्मविष्ुभिवा अभासान्यासापि च मत्कला: ।५८। मत्कलांशांशकलया सर्वे देवि चराचरा:। वैकुएठे त्वं महालक्षमीरहं तत चतुर्भुजः ॥५८॥ स च विश्वाद्बहिस्नाद्वं यथा गोलोक एव च। सरखती त्वं सत्ये च सावित्री ब्रह्मणः प्रिया ॥ ६०॥ शिवलोके शिवा त्वच्न मूलप्रक्वतिरीखरो। विनाश्य दुरग दुर्गाच्च सर्वदुर्गतिनाभिनी॥६१॥ सा एव दचकन्या च सा एव शेलकन्यका। केलासे पार्वती तेन सौगाग्या निववचसि। ६२।
Page 606
ब्रम्मवैवर्सपुराणे।
सांगेन तवं सिन्धुकन्या चीरोदे विशावचसि। अहं सवांग्रेन सृष्टौ च ब्रह्मविश्युमहेशराः ॥६३॥ त्वञ्ज लक्ष्मो: शिवा धाती सावित्री व पृथक् पृथक्। गोलोके च सयं राधा रासे रासेखरी सदा ॥ ६४॥ वृन्दा वृन्दावने रम्य विरजा विरजातटे। साव्वं सुदामथापेन भारतं पुखमागता। ६५ ॥ पूतं कर्तु भारतञ्न वृन्दारएञ्ज सुन्दरि। तवत्कलां खांभकलया विश्वेषु सर्वयोषितः ॥६६॥ या योषित्सा च भवती यः पुमान् सोऽहमेव च। शहं च कलया वक्किस्व साहा दाहिका प्रिया ॥६७। त्वया सह समर्थोडहं नालं दग्धुन्न लां विना। अहं दीप्रिमतां सूर्य: कलया त्वं प्रभाकरी॥ ६८॥ संज्ञा तच्न त्या भामि लां विनाहं न दीप्तिमान्। अहज्ज कलया चन्द्रस्वस्न शोभा च रोहिणी ॥ ६८ । मनोहरस्वया साईे त्वां विनान च सुन्दरः। अहमिन्द्रश्च कलया सर्वलत्मीस त्वं भची॥ ७०॥ त्वया साडें देवराजो हतश्रीस त्वया विना। अहं धर्मश्च कलया लज्च मूर्तिस धर्मिणी॥ ७ ॥ नाहं भक्ी धर्मक्वत्ये त्वाच्व धर्मक्रियां बिना। अहं यन्नस कलया त् खाहांशेन दचिणा। ७२॥ त्वया साईज्ज फलदोऽप्यसमर्थस्वया बिना। कलया पितलोकोऽहं खांग्रेन त्व सवधा सती। ७२॥ त्वयालं कव्यदाने च सदा नालं तया बिना। अ्रहं पुमांस्व प्रक्वतिन स्रश्टाहं त्या विना ।9४।
Page 607
श्री क्प्पाजनखणडम् ।
त्वञ्ज सम्पत्म्वरूपाहमीखरय त्वया सह। लक्षीयुक्वस्त्वया लक्ष्मता निःश्तरीकश त्या विना ॥७५। वथा नालं कुलालस घटं कर्तु मदा बिना। अ्रहं शेषश् कलया सांश्ेन त्वं वसुन्धरा॥ ई॥ त्वां भस्यरत्नाधाराज् बिभमि मूर्धरि सुम्दरि। त्वच्ज कान्तिश्च शान्तिश्व भूतिर्मूर्तिमती सती। ७। तुष्टिः पुष्टिः चमा लज्जा चुधा तष्णा परा दया। निद्रा शुदा च तन्द्रा च मूच्छी च सवनातः क्रिया॥७८॥ मूर्तिरूपा भक्रिरूपा देहिनां टेहरूपिणी। ममाधारा सदा त्वञ्च तवाल्माहं परस्परम् ॥ ९८ । यथा त्वच्न तथाहञ्ज समौ प्रक्वतिपूरुषौ। न हि सृष्टिर्भंवेह् वि इयोरेकतरं विना। ७0॥ दृत्युक्का परमात्ा च राधां प्रामाधिकां प्रियाम्। कत्वा वचसि सुप्रीतो बोधयामास नारद। ८१। स च क्रीड़ानियुत्तश्त बभूव रत्नमन्दिरे। तया च राधया साडवें कामुक्या सह कासुकः ॥ ८२॥ दरवि श्रीव्रद्मवैवत्तें महापुराणे नारायणनारदसंवादे श्रीक्वष्णजन्ाखएडे आध्याक्रिकयोग कथनं नाम सप्तर्षष्टितमोऽध्यायः।
Page 608
बमवेवर्ततपुराये
श्रीनारायण उवाच।
कत्वा क्रीड़ां समुत्थाय पुष्पतल्पात् पुरातन: ! निद्रितां प्राणसदपों बोधयामास तत्क्षणम् । १ ॥ वस्ताख्तलेन संस्कृत्य ऊत्वा तवरिर्मलं सुखम्। उवाच मधुरं शान्त पान्ताज्ज मधुसूदन: ॥ २ ॥
श्रीक्वष्ण उवाच।
अयि तिष्ठ चर्णं रासे रासेशवनि शुचिस्रिते । व्रज वृन्दावनं वापि वरर्ज व्रज व्रजेशरि॥ ३॥ रासाधिष्ठातदेवि तं रासं रासे कुरु चरम्। ब्रामे ग्रामे यथा सन्ति सर्वत्र ग्रामदेवताः ॥ ४। प्रियालिनिवहै: साडे च्णं चन्दनकाननम्। चयं वा चम्पकवनं गच्छ वा तिष्ठ सुन्दरि। ५॥ चरां गहल् यास्यामि विभिष्टं कार्य्यमस्ति मे। विरामं देहि मे प्रीत्या चर्णं मां प्राणवक्जभे ॥६ ॥ प्राणाधिष्ठातदेवी तवं प्राणात्च त्वयि सन्ति मे। प्राणी विहाय प्राणांश कुत स्थातु चमः प्रिये।७। त्वयि मे मानसं शश्वत्व मे संसारवासना। तवत्तो मम प्रिया नास्ति तमेव शङ्रात् प्रिया ॥ ८ । प्राणा मे शङरः सत्य त्वक्ष प्राणाधिका सति। दत्युका तां समास्रिष्य भगवान् गन्तुसुद्यतः ।८।
Page 609
६०१
अक्रूरागमनं चात्वा सर्वञ्ञः सर्वसाधनः । आ्रामा पाता व सर्वेषां सर्वोपकारकारकः ॥१०॥ दृष्टा तमेव गच्छन्तमुत्सुकं भिन्नमानसम्। उवाच राधिका देवी हृटयेन विदूयता॥ ११ ॥ गधिकोवाच। हे नाथ रमगश्रेष्ठ स््छ्ठव प्रेयसां मम। हे कणा हे रमानाथ व्रजेश मा व्रज व्रजम् । १२॥ अधुना तवां प्रागनाथ पश्यामि भिन्नमानसम्। गते त्वयि मम प्रेम गतं सौभाग्यनेव च. १३।। क्व यासि मां विनित्िप्य गभभीरे शोकसागरे। विरहव्याकुलां दीनां त्वय्येव भरणागताम् । १४॥ न यास्यामि पुनर्गेहं यास्यामि काननान्तरम्। क्वणण कणोति क्वशोति गायं गायं दिवानिथम् । १५। न यास्याम्यथवारएं यास्यामि कामसागरे। तत ववत्कामनां कवत्वा त्यच्यामि च कलेवरम् । १६। यथाकाथो यथात्मा च यथा चन्द्रो यथा रवि:। तथा ववं यासि मत्याश्व निबडो वसनासले ॥१॥ अधुना यासि नैराश्य ऊत्वा मे दीनवत्ल। न युत्त द्ि परित्यत्ं दीनां मां शरणागताम् । १८। यत्पादपद्म' ध्यायन्ते ब्रह्मविष्ुभिवाद्यः। त्वां मायया गोपवेशं कथं जानामि मतरी॥ १८॥ ऊर्त यह व दुर्नीतमपराधसहस्त्रकम्। यदुत' पतिभावेन चाभिमानेन तत् चम । २०। चूर्धीभूतय्य महर्वो दूरीभूतो मनोरथ:।
Page 610
विभवतमात्मसौभाग्यं किमन्यत् कथयांमि ते ॥२१॥ चात्ा गर्गमुखाचछुतवा मोहिता तव मायया। त्वाच्च वतुं न प्रक्रोमि प्रेमृणा वा भत्निपाथतः ।२२। यासि चेमां परित्यज्य सकलक्गी भविष्सि। त्वत्पुत्रपीत्रा नश्यन्ति ब्रह्मकोपानलेन च॥ २२। चसं युगभतं मन्ये लां विना प्राशवल्लभम्। कथं पताब्द ववां त्यक्का बिभमि जीवनं प्रभो ॥ २४ ॥ दृत्युक्वा राधिका कोपात्यपात धरणीतले। मूच्छीं संप्राप सहसा जहार चेतनां मुने । २५॥ कृष्णस्तां मूर्च्कितां दृष्टा कपया च कपानिधि:। चेतनां कारयित्वा व वासयामास वच्तसि ॥ २६। बोधयामास विविधं योगैः भोकविखएडनैः। तथापि शोकं त्यक्कुच्च न प्रभाक शुचिस्मिता । २७॥ सामान्यवस्तुविश्नेषी तृणां शोकाय केवलम्। देहामनोय विच्छेद: क्व सुखाय प्रकल्पते॥ २८॥ न ययो तव दिवसे व्रजराजो व्रजं पति। क्रीड़ासरोवराभ्यासं प्रयथी राधया सह ॥ २८ ॥। तत गत्वा पुनः क्रीड़ां चकार च तया सह। विजही विरहज्वालां रासे रासेखरी मुदा॥ २०॥ राधा सा सामिना सारई पुष्पचन्दनचर्चिता। पुष्पचन्दनतल्पे च तस्थी रहसि नारद ॥ २१ ॥ इति श्रीब्रद्मवैवस्तें महापुराणे नाराययनारदसंवादे
Page 611
(2 *] श्रीअ्पाजनपचम्। EOE
एकानसप्ततितमोऽध्यायः ।
नारद उवाच।
पतः परं किं रहस्य राधाकेशवयोवंद। निगूढ़तत्त्वमस्पष्टं तन्मे व्याख्यातुमर्हसि ॥१॥ श्रीनारायण उवाच। शृणु नारद वत्यामि रहस्यं परमाद्मतम्। गोपनीयञ्च वेदेष पुराणेषु पुराविदाम् । २॥ पुनः सकामो भगवान् कष्ण: सेचकामयो विभु:। रमे स रमया साईं विदग्धय विदग्धया । २॥ चतुःषष्टिकलासक्ा यथा कान्ता कलावतीं। कामशास्त्र षु निपुणा विदग्धा रसिकेखवरी।४॥ मृङ्गारल्तीलानिपुणा भखत्कामा च कामुकी। सुन्दरी सुन्दरीव्व व शशत्सुस्थिरयौवना।। ५॥ पितृयां मानसी कन्या धन्या मान्या च मानिनी। पभ्भोः मिया ज्ञानयुता तकल्पान्तजीविनी॥। ६॥ वैदवेदाङ्गनिपुणा योगनीतिविभारदा। मानारूपधरा साध्वी प्रसिदा सिदयोगिनी।। तत्वन्या राधिका देवी माळतुत्या च कामुकी। पकार नानाभावं सा सुशीला सामिनं प्रति ॥ ८ ॥ चतुःषष्टिकलामानं मृङ्गारख्न चकार सः। तया विभिष््या साकं रासे रासरसोत्सक: ।र ट।
Page 612
६०8
तां नखागरचतत्रोणों नखवतपयोधराम्। लुप्तचन्दनसिन्दूरां कवरीभिथिलां सतीम् । १०॥ सुखसभ्भोग मैंग्नात्त नग्नाव्च शोकमूर्च्किताम्। पुलकाञ्चितसर्वाङ्गों निद्रा देवों समाययौ । ११। दृद्टा तां निद्रितां कृष्णः कवपया च ऊपानिधि:। करोद मायया मायी मायेशो लोकशिचया॥ १२॥ कत्वा वर्तास राधाञ्ज चुचुम्ब च पुनः पुनः। स्राताञ्ज नेत्रसलिलै: प्रायाधिष्ठातदेवताम्।। १२। प्राणाधिकां प्रियतमां धारयामास वाससी। वक्कियुद् ऽतिसूक्ष्म चामूल्ये विश्वसुदुर्लभे॥ १४ ॥ कवरीं रचयामास ददी कुद्गुमचन्दनम्। तद्ावं चगले हारममूत्यं रत्ननिरमितम् । १५ । सिन्दूरख्नं ददो तस्या: सोमन्ताध:स्थलेऽमलै। दाड़िमकुसुमाकारं युत्तज्चन्दनविन्टुभिः ॥ १६। चकार पझमकं गएडे नानाचित्रविचित्रकम्। ददी तत्मादपअ च रत्मन्नीररस्ज्वितम् । १७॥ पादाङ्कुलिनखाग्रे च सुन्दरालक्कं ददी ॥१८। नानासुवेभोञ्ज्वलितां तां निद्राकुलितां विभु:। पुनसकार मोहेन गाढ़ालिङ्गनमीसितम् ।१८॥ पुनस चुम्बनं कत्वा निवेश्य च स्ववसस। सुप्वाप जगतां खामी कामी विरहकातरः ।२०॥ एतस्मिवन्तरे काले ब्रध्मा लोकपितामहः। शिवशेषादिभिर्देवैर्मुनीन्द्रे: साद माययौ। २१। आगत्य नत्वा ग्रिरसा तुष्ठाव सम्पुटास्तलि:।
Page 613
श्रीम.एजमरफ़्म्।
सामवेदोक्वस्तोत य परिपूर्णतमं विभुम् । २२ ॥ व्रद्मोवाच। जय जय जगदीश वन्दितचरण निर्गुण निराकार से क्कामय भक्तानुग्रह नित्यविग्रह गोपवेभ मायया मायेश सुवेश सुभील शान्त सर्वकान्त दान्त नितान्त- ज्ञानानन्द परात्परतर प्रछ्वतः पर सर्वान्तरात्मरूप निर्लिप् साचिसवरूप व्यक्ताव्यत निरन्जन भारावता- रप करुणार्णव थोकसन्तापग्रसन जरामृत्वुभयादि- हरण शरणपञ्जर भकानुग्रहकातर भतवत्सल भत- सच्चितधन श्ं नमोऽसु ते । २२ ॥ सर्वाधिष्ठातटदेवायेत्युक्का वै प्रीपनाय च। पुनः पुनरुवाचेदं मूर््कितस बभूव ह। २४॥ दूति ब्रभ्मऊतं स्तोत्र यः ृणाति समाहितः । तत्मर्वाभोष्टसिदिश्च भवत्येव न संभय: । २५। अपुत्नो लभत पुत्र प्रियाहीनो लभेत् प्रियाम्। निर्धनी लभते सत्य परिपूर्णतमं धनम् ॥ २६॥ दह लोके सुखं भुक्का चान्ते दास्यं लभेडरः। अचलां भतिमाप्राति मुतेरपि सुदुर्लभाम्। २७॥
सुत्वा च जगतां धाता प्रगाम्य च पुनः पुनः । भनैः भनेः समुत्थाय भया पुनरुवाच ह॥ २८॥ ब्रह्मानच। उत्तिष्ठ देवैदेवेश परमा-दकारस। नन्दमन्दन सानन्द ान -:.. न्दनमोडखु ते ॥२८॥
Page 614
६० असबेवर्त्रपुराये
व्रज्ज नन्दालयं नाथ त्यज वन्दावनं वनम्।
भक्नभापानुरोधेन अतवर्ष प्रियां त्यज। पुनरेताज् सम्प्राप्य गोलोकज्च गमिर्थास। २१। गत्वा पितग्टहं देव पश्याक्रूरं समागतम्। पितव्यमतिथिं मान्य' धन्य वैष्णवमीशरम्॥ २२ । तेन साद्वें मधुपुरीं भगवन् गच्छ साम्प्रतम्। कुरु प्रभ्भोरधनुर्भङ्ग भम्न वैरिगयं हरे॥२२॥ इन कंसं दुराव्मानं तातं बोधय मातरम्। निर्माणं द्वारकायाच्च भारावतरणं भुवः। ३४। दह वारापसीं पभ्ो: भक्रस्य सदनं विभो। भिवस्य जृन्नगां युद्धे बाणस्य भुजक्वन्तनम् । ३५॥ रुकिा शीहरणं नाथ वातनं नरकस्य च। षोड़भानां सहस्रम्त स्त्रीणां पागिग्रहं कुरु॥ २६। त्यज प्रियां प्रायसमां व्रजेखर व्रजं व्रज। उत्तिष्ठोत्तिष्ठ भद्र ते यावद्राधा न जागति। ३७। इत्येवमुक्ता ब्रह्मा च सेन्द्रैदेवमथेः सह। नगाम ब्रह्मलोकश् शेषस भङ्ुरस्तथा॥ ३८॥ पुष्पचन्दनर्व्टा्टित्व ऊष्णस्योपरि देवता: । चक्रु: प्रीत्वा च भत्वा च वागबभूवाथरीरिसी ॥३८। बध कंसं बधाहत खपित्रीरमोक्षयं कुरु। चयं कुरु भुवो भारं नारदत्य वमेव च ।। ।। ४0 ॥ इत्येवं तहच: सुत्वा भगवान् भूतभावनः । सधां भगवतीं त्यत्ञा समुत्तरव्री मनेः अनैः ॥४१ ॥
Page 615
त्ीजपाजनवचम्।
ययौ हरि: कियद्दूरं निरीच्य च पुनः पुनः। वणं तस्थी चन्दनानां वने वाससमीपतः । ४२। विहाय राधा निद्रां सा समुत्तस्वी खतत्पतः। न निरीच्य हरि भान्त कान्तव्व प्राणवज्ञभम् ॥ ४२॥ हा नाथ रमणश्रेष्ठ प्रागेश प्रायावल्लभ। प्रागचीर प्रियतम क्व गतोऽसीत्युवाच ह।। ४४ ।। चगमन्वेषणं कुत्वा बभ्राम मालतीवनम्। उवास चससुत्तस्थी चयं सुष्वाप भूतले । ४५ ॥ करोद चसमत्युच्चेर्विललाप मुहुमुंङ्डः। आगच्छागच्क है नाथेत्येवमुक्का पुनः पुनः॥४६। मूच्छां सम्पराप सन्तापात् सन्तप्ता विरहानलैः। भूतले च टणाच्छन्ने पपात च यथा ृता। ४9॥ आययुस्तत गोप्यश्च ब्रह्मन् पतसहसत्रथः। काश्चिच्चामरहस्ताश्च सहीत्वा चन्दनट्रवम्। ४८॥ तासां मध्य प्रिया लीला: कत्वा राधां स्ववचसि। मृतामिव प्रियां दृष्टा रुरोद प्रेमविड्वला॥ ४2 ॥ सजलं पङ्गजदलं पङ्गोपरि निधाय च। स्थापयामास तां राधां निश्रेष्टाच्च मृतामिव । ५०॥ गोपोभि: सेवितां तत् रुचिरैः खेतचामरैः। चन्दनद्रवयुक्ताञ्ज स्तिग्धवस्ान्वितां सतीम् । ५१। ददर्शं कृणस्ततेत्य तामेव प्राणवत्ञभाम्। निवारितश् गोपीभिबैलिष्ठाभिख नारद। ५२॥ यथानीतः सापराधो दृव्डो राजभयादिभि: । चकार राधां क्रोड़े च समागत्य ऊपानिषि: ।५२।
Page 616
अभ्यवेव संपुराये
चेतनां कारयामास बोधयामास बोधनैः। सम्पराप्य चेतनां देवी दृदर्य प्रायवक्लभम् । ५४ ॥ बभूव सुस्थिरा देवी तत्याज विरहज्वरम्। चकार कान्त सा कान्ता गाल्ालिङ्गनमोफिसितम् ॥५५। नानाप्रकारमृङ्गारं चकार मधुसूदन: । उवास रत्नतल्पे च राधां कत्वा सवच्सि॥ ५६ ॥ राधासखी रत्नमाला विदग्धा सर्वपूजिता। उवाच कवषं मधुरं नीतिसारमनुत्तमम्॥५७॥
रत्नमालोवाच।
शृखु कवष्ण प्रवत्यामि परिणामसुखावहम्। हितं तथ्य नीतिसारं दम्पत्योः प्रीतिकारणम् ॥ ५८ ॥ सम्पतं कामशास्त्रेषु नीतो वेदपुरापयाः। लौकिकव्यवहारेषु प्रथस्य सुयशस्करम्॥ ४८ ॥ नारीपाज् यथा माता प्रियो माता च बन्धुषु। ततः प्रियश् पुत्रश्न पुवादेव प्रियः पतिः ॥६०॥ शतपुत्रात् प्रियः सामी साध्वीनां साधुसम्मतः । रसिकानां विदग्धानां न हि भतुँः पर: प्रिय: ॥ २१॥ यदि भर्ता विदग्वय विदग्धानां सुखावह्ः। अन्यथा विषतुत्वस्नं विषमस्ेत् खलः खतु ॥ ६२॥ संसारे चानृते वत्स दम्पत्योः प्रीतिरेव च। परश्रञ्ज समता प्रेमसीभाग्यमीिितम्। ६३॥ दम्पत्योः समता नास्ति यत्र यव हि मन्दिरे। :अलत्त्मीस्तत्र तवव विफलं जीवनं तयोः ॥६४ ॥
Page 617
(2 म. ) श्रीअण्णजनखणम्। ६०२
सुखामिनां विभेदसव परं दुःखच्न योषिताम्। शोकसन्तापवीजञ्ज जीवितं मरयाधिकम्.। ६५॥ सप्ने जागरणे चापि पतिः प्राणाश्च योषिताम्। पतिरेव गुरुः स्त्रीणामिहलोके परत्र च ॥ ६६। प्रस्म्ात्वयि गते नाथे मूच्कीं संप्राप राधिका। पपात सहसा भूमी तणाच्कन्ने च भूतले॥ ६७॥ मया दत्तं मुखेSस्याश् शीतलं जलमुत्तमम्। तदा खासो बभृवास्याश्चेतनं वाल्यमेव च॥ ६८॥ चपं वर्दात हे नाथ हे कृष्ण ति तगं सखी। चणं रोदिति सन्तप्ता मूच्छीं प्राप्तीति तत्चसम् ।६C। राधिकाया: शरीरज्ज सन्तप्त विरहानलैः।
खप्रे जागरणे रात्री दिवासुन्य गटहे वने। जले स्थले पान्तरिक्षेऽभ्य दये चन्द्रसूर्य्योः ।७१॥ नास्ति भेदश् राधाया मृततुल्या जडाक्ृतिः। भम्वत्पश्यति स्थानस्था सर्वे विष्णुमयं जगत् ॥ ७२ ॥ बिग्धपङ्क पङ्गजानां सजलानि दलानिच। निपत्य त्वत्कृते तल्पे सुष्वाप विरहातुरा। ७३ ॥ सेविता सा प्रियालीभि: सन्ततं खतचामरैः। चन्दनद्रवसंसिका स्त्नग्धवस्त्रसमन्विता। ७४। राधाङ्गस्पर्थमात्रगा पङ्त: संप्राप शुष्कताम्। सिग्धानि पद्मपत्नाणि बभवुर्भस्म्रसात् चगम्। ७॥ चन्दनं शुष्कतां प्राप वर्णस्म्पकसव्रिभः । बभूव कज्जलाकार: कैशस्य वर्णतो हरे॥ ०॥
Page 618
६१० ब झावेव तंपुरा णे
सिन्दूरविन्दुरुचिर: श्यामतां प्राप तत्चयम्। वेषो विलासो लीला च क्रीडा त्यक्ता बभूव ह।७9। रत्नमाला तु तां दृष्टा गला कवप्णान्तिकं तदा। उवाच मधुरं वाक्य राधाहितकरं परम्॥ ७८॥ रत्नमालीवाच। हे क्वषा कमलाकान्त त्वड्वियोगेन मक्खी। प्राणंस्यच्तति शीव्र सा यदि नायास्यसि ध्र वम् ।92H विचार्य् मनसा कष्ण यत्तत्समुचितं कुरु। न भवेत् कामिनीहत्या येन नीतिविभारद॥८०॥ रत्नमालावचः शुत्वा प्रहस्यीवाच माधवः । हितं सत्यं नीतिसारं परिणामसुखावह्म्। ८१। श्रीभगवानुवाच। ईशो यद्यपि शक्तोऽहनिषेधं खण्डितुं प्रिये। तथापि न चमो रत्ने नियतर्न करोम्यहम् ॥८२॥ ब्रह्मा एडेषु च सर्वेषु मर्यादा स्थापिता मया। तया कम प्रकुर्वन्ति मुनयश् सुरा नराः ।८३॥ सुदामयापादिच्क दः पतवर्षमनीष्ितः । भविष्यत्येव दम्पत्योशवयोरेव सुन्दरि ॥ ८४ । भेदो जागरणेडस्यान्न मया सह सुमध्यमे। संख्नषः सन्तर्त खप्ने महरेण भव्ष्यतति॥ ८५ू ॥ आध्यातिकी मया दत्ता शोकककेदी भविष्ति। राधां बोधव भट्ट् ते यास्यामि नन्दमन्दिरम् । ८६। द्रत्य का जगतां नाथी ययो नन्दालयं प्रति। राधिकां बोधयामासुरालिसंघास नारद।.८0 ।।.
Page 619
श्रीकम नमखण्डम्। ६११
गत्वा एहज् पितरं ननाम मातरं तथा। चकार माता क्रोड़े च नवनीतन्ज नूतनम् ।८८। मातदत्तञ्च ताम्बूलं चखाद शीतलं जलम्। डवास तत् जगता नाथो मासमीपत: । ८्ट।। सर्वेर्गोपसमूहैश्व सेवितः खतचामरः। मात्यचन्दनताम्बूलं ते च तस्मै ददुर्मुदा॥2॥ इति श्रीब्रद्मवैव्त्ते महापुराणे नारायणमारदसंवादे श्रीम्वषणजनखगडे श्रीक्कप्णागमनं नामो-
सप्ततितमोऽध्यायः ।
शीनारायण उवाच।
बधाक्रूरः खथरणं गत्वा कंसेन प्रेषितः । चकार भयनं तल्प भुक्का मिष्टाव्रमुत्तमम् ॥ १॥ सकपू रक्ज ताम्बलं चखाद वासितं जलम्। जगाम निद्रां सुखतः सुखसभ्भोगमात्रतः । २। ततो ददर्भं सुखप्रं पुराणश्ुतिसम्प्ितम्। निभावशेषसमये वाद्यादिपरिवर्जिते॥ २॥ अरोगी बद्केशव वस्त्रयुग्मसमन्वितः।
किशोरवयसं श्यामं द्विभुजं मुरलीधरम्। पीतवस्त्रपरीधानं वनमालाविभूषितम्।५ ॥
Page 620
६१२ ब्रभ्मवेवर्सतपुराणें [७० प्र०
भूषितं भूषपार्हञ्च सद्रतमणिभूषरै: ॥६ ॥ मयूरपिष्कचूडञ्ज सस्तितं पद्मलीचनम्। एवम्भूतं द्विजश्िष ददर्श प्रथम मुने॥ ७॥ ततो ददर्भं रचिरां पतिपुत्रवतीं सतीम्। पीतवस्त्रपरीधानां रत्नभूषयाभूषिताम् ॥८॥ ज्वलप्प्रदोपहस्ताञ्न शुक्कधान्यकरां वराम्। शरच्चन्द्रनिभास्याञ्च सम्मितां वरदां शुभाम् ।2 । ततो ददर्श विप्रञ्ज प्रकुर्वन्तं शुभाभिषम्। शव तपद राजहंसं तुरगन्न सरोवरम् ॥ १० ॥ ददर्शं चितितं चाव फलितं पुष्पितं शुभम्। आस्त्रनिम्बनारिकेलगुर्तार्ककदलीत रुम् । १ १ ।। दंशन्तं खेतसर्पञ्ज स्वात्मानं पर्वतस्थितम्। वृक्षस्थन्न गजस्थञ्ज तरिस्थ तुरगस्थितम् ॥ १२॥ वीणां वादितवन्तज्ज भुत्तवन्तञ्व पायसम्। दधिचीरयुताव्न्ज पद्मपत्रस्थमीपितम् ॥१२॥ क्मिविट्सहिताङ्गञ् रुदन्त मोहितं तदा। शुक्कधान्यपुष्पकरं त्षणं चन्दनचर्चितम् । १४। प्रासादम्थ समुद्रस्थमाभानञ् सलोहितम्। छविव्नभिन्नचताङ्गच्ज मेदपयसमन्वितम् ॥ १५॥ तती ददर्भ रजतं मगिं शुभ्तञ्ज काञ्नम्। मुतामागिकारत्नञ्न पूर्णकुम्भजलं शुभम ॥ १६॥ सुग्भीज्ज सवत्साञ्ज व्ृषभेन्द्र मयूरकम। शुवात्त सारसं हंमं चित्न खन्जनमेव घ॥ १७॥
Page 621
श्रीअ्पपाजनसण्म्। ६१२
ताम्बूलं पुष्पमात्यक्च ज्वलदग्नि सुरार्चनम्। पार्वतीप्रतिमां कृष्णप्रतिमां शिवलिङ्गकम् ॥१८॥ विप्रबालास् बालाज सुपक्वफलितां क्वषिम्। देवस्थलीज् राजेन्द्र सिंहं व्यात्रं गुरु सुरम् । १८ ॥ दृष्टा खप्नं समुत्तस्थौ चकारान्िकमीपितम्। उद्दवं कथयामास सवें वत्तान्तमेव च। २०। उडवान्नां समादाय ऊत्वा गुरुसुरार्चनम्। यात्रां चकार श्री्वष्णं ध्याला मनसि नारद ॥ २१ । ददर्श वर्त्मन्येवच् मङ्गलाहे शुभप्रद्म्। वाष्ळफलप्रदं रम्यं पुरी मङ्गलसूचकम् । २२॥ वामे भवं शिवां पूर्षकुभ्भ नकुलचासकम्। पतिपुत्रवतीं साध्वीं दिव्याभरणभूषिताम् । २२ ॥ शुक्कपुष्पन्न माल्यच धान्यच खच्जनं शुभम्। दच्िणे ज्वलदग्निज्ज विप्रन्न व्षभं गजम् । २४॥ वत्प्रयुक्तां धेनुञ्न खताश' राजहंसकम्। वेश्यान्ज पुष्पमालाञ्ज पताकां दधि पायसम् ॥ २५॥ मणिं सुवसें रजतं मुकामाणिकामीप्सितम्। सद्योमांसं चन्दनञ्ज माध्वीकं एतमुत्तमम् ॥ २६॥ क्वषणसारं फलं लाजसिडाव्न दर्पएं तथा। विचित्रितं विमानञ्ज सुदीप्तां प्रतिमां तथा । २७॥ शुक्रोत्पलं पद्मवनं शङ्गचित् चकोरकम्। मार्जारं पर्वतं मेघं मयूरं शुकसारसम्। २८॥ प्ङकोकिलवाद्यानां ध्वनिं शुताव मङ्गलम्। विचित् ऊप्पसङ्गीतं हरिशब्दं जयध्वनिम्॥ २८ ॥ 5-५२
Page 622
६१४ महवेवर्तपुराये [७. प्र.
एवभ्भूतं शुभं दृद्टा सुत्वा प्रद्ृष्टमानसः । प्रविवेध हरिं स्पृत्वा पुए दन्दावनं वनम् ॥ ३० ॥ दद्भ पुरतो रम्य रासमएडलमीपसितम्। चन्दनागुरुकस्त रैपुष्पचन्दनवायुना । ३१ ॥ वासितं मङ्गलघटै रभ्ास्तम्भरविराजितम्। आम्रपल्ञवसङ्घस्व पट्टसूत्रविचित्रितैः ॥ ३२॥ पोभितैः परितः शश्वत् पद्मरागविनिर्मितम्। पोमितं शोभनाहत्त तिकोटिरत्मन्दिरै: ॥६३॥ रम्यैः कुञ्जकुटीरैख राजितं पतकोटिभिः। रासं वृन्दावनं दृष्टा कियदूरं ययौ च सः॥३४॥ ददर्श पुरतो रम्य नन्दव्रजमनुत्तमम्। परं वैकुगठसङ्गाथं वैकुराठनिलयं शुभम् ॥ ३५॥ रतसोपानसंयुतं रत्नस्तमभैर्विराजितम्। नानाचित्रविचित्राव्य सद्रत्वलयान्वितम् । २६॥ खचितं मणिसारेण रचितं विश्वकर्मणा। हारिट्ृष्टेन मार्गेण राजद्वारं विवेश सः॥३७॥ पताकारत्नजालाव्य मुकामाणिकाभृषितम्। रत्नदर्पपाशोभाव्य रत्नचित्रविचितितम्। रत्नवीथीविरचितं मङ्गलं मङ्गलैर्घटेः॥ ३८॥ अक्रूरागमनं सुत्वा साह्लादो नन्द एव च। सहितो रामकष्णभ्यां जगामानु व्रजाय वै ॥३८ ॥ वकभाव्वादि भिर्युक्ः कवत्वा वेश्यां पुरःसराम्। पूर्ण कुभभ गजन्द्रव्न ऊलाग्रे शुक्कधान्यकम ॥ ४0 ॥ कषणं गां मधुपर्कत् पादा रताव्षनाटिकम्।
Page 623
श्रीक्ण जन्नखरडम्। ६१५
गृहीत्वा सादर: प्रान्तः सस्मिती विनतस्तथा॥ ४१॥ आनन्दयुक्तो नन्दस सगण: सहबालकः । दृष्टाक्र रं महाभागं तूर्णमालिङ्गनं ददौ ॥। ४२ ॥ प्रगेमुः भिरसा सर्वे गोपा जग्टहुराभिषम्। परस्परञ्च संयोगी बभूव गुपवान् मुने ॥४३ ॥ क्रोड़े चकाराक्र रख कष्णं रामं क्रमेण च। चुचुम्ब गगडयुगले पुलकाञजितविग्रहः॥ ४४ । सात्ुनेत्रोऽतिसाव्नादः कवतार्थः सिद्दवाव्कितः। ददर्भं कवण्णं द्विभुजं चएां श्यामलसुन्दरम् । ४५। पीतवस्त्परीधानं मालतीमात्यभूषितम्। चन्दनोचितसर्वाङ्ग परं वंशोधरं वरम् ॥ ४६॥ स्तुतं ब्रद्मेथशेषाद्य मुनीन्द्रः सनकादिभि:। वीचितं गोपकन्याभि: परिपूर्णतमं विभुम् ॥४७॥ चणं ददर्भ क्रोड़स्थ सस्तमितञ् चतुर्भुजम्। लक्ष्ीसरखतीयुत वनमालाविभूषितम्॥ ४८॥ सुनन्दनन्दकुमुदैः पार्षंदैः परिसेवितम्। सेवितं सिदसङ्कसव भत्तिनस्रेः परात्मरम्॥ ४2 ॥ क्षरं ददर्श देवं तं पञ्चवक्र तिलोचनम् । शुद्धस्फटिकसृद्कार्भं नागराजविराजितम् ॥ ५०. दिगम्बरं परं ब्रह्म भस्ाङ्गख् जटायुतम्। जपमालाकरं ध्याननिष्ठं श्रेष्ठव् योगिनाम्। ५१॥ सणं चतुर्मुखं ध्याननिष्ठ त्रेष्ठ मनीषिणाम्। वरं धर्मसवरूपन्न श्रेषरूपं त्णं नगम् । ५२॥ चरां भासकररुपज् ज्योतीरूपं सनातनम्।
Page 624
अरभ्वेवर्सपुराणे 4
वणं परमशोभाव्यं कोटिकन्दर्पनिन्दितम् । ५१। कामिनीकमनीयन्न कामुकं कामसंयुतम्। एवभ्भूतं शिश दृष्टा स्थापयामास वचसि।२४ ॥ रत्न सिंहासने रम्ये नन्ददप्ते व नारद। ऊत्वा प्रदच्ियां भत्या पुलकाश्चितविग्रह्ः। प्रणम्य भिरसा भूमी तुष्टाव पुरुषोत्तमम् ॥५५।
त्रक्रूर उवाच।
नमः कारणरूपाय परमावसरूपिये। सर्वेषामपि विश्वानामीखराय नमो नमः ॥५६॥ पराय प्रक्वतेरीश परात्यरतराय थ। निर्गुयाय निरीहाय नीरूपाय स्वरूपिणे। ५७। सर्वदेवसवरूपाय सर्वदेवेशराय थ। सर्वदेवाधिदेवाय विश्वादिभूतरूपिणे॥ ५८॥ असंख्येषु च विश्वेषु ब्रह्मविषुभिवाम्मक:। स्वरूपायादिवीजाय तदीभविश्वरुपिणे। ५2 । नमो गोपाप्पेशाय गणेशेखवररुपिये। नमः सुरगणेशाय राधेशाय नमो नमः ।६०॥ राधारमणरूपाय राधारूपधराय य। राधाराध्याय राधाया: प्राणाधिकतराय च। ६१ । राधासाध्याय राधाधिदेवप्रियतमाय थ। राधाप्राणाषिदेवाय विशवरूपाय ते नमः ॥६२ । वेदम्ताव्मवेदप्नरूपिये वेदिने नमः। वैदाषिष्ठातदेवाय वेदवीजाय ते नमः ॥ ९२॥
Page 625
यस्य लोमसु विश्वानि चासंख्यानि च नित्यभः। महद्विष्णोरीखराय विशेशाय नमोनमः । ६४॥ सवयं प्रक्कतिरूपाय प्राक्मताय नमो नमः । प्रऊ्ृतीशररूपाय प्रधानपुरुषाय च॥ ६५ ॥ दत्येवं स्तवनं कवत्वा मूर्क्कामाप सभातले। पपात सहसा भूमौ पुनरीथं ददर्य सः ॥६६ ॥ बडिस्थ हृदयस्थञ्ज परमात्मानमीशरम्। परितः श्यामरूपञ्च विश्वस्थ विशमेव च॥ ६९। श्रक्र रं मू्च्छितं दृद्टा नन्दः सादरपूर्वकम्। रत्नसिंहासने रम्ये वासयामास नारद॥ ६८ ॥ पप्रच्क सर्वद्ृत्तान्त किच्चिद्द ष्टमिति त्वया। मिष्टावं भोजयामास कुशलञ्ज पुनः पुनः ॥ ६८। अक्रूरः कथयामास कंसव्ृत्तान्तमीस्ितम्।
इत्यक्रूरऊ्ततं स्तोत्र यः पठेत् सुसमाहितः । अपुवो लभते पुत्रमभार्यो लभते प्रियाम् ॥ ७१ ॥ अधनो धनमाप्नोति निर्भूमिरु्वरां महीम्। हतप्रजः प्रजां लेभे प्रतिष्ठाञ्ज प्रतिष्ठितः । यथः प्राप्नीति विपुलमयशसी च लीलया॥ ७२॥ इति श्रीब्रह्मवैवर्त्ते महापुराणे अक्रूरस्तोवम्। अथ सुष्वाप समये परं संहष्टमानसः। रम्य चम्पकतल्पे च ऊवष्णं ऊत्वा सवचसि ॥ ७३ ॥ पातरत्याय सहसा ऊत्वाण्चिकममुत्तमम्।
Page 626
११८ अशवेवर्सपुराये [७.प.
खरथे खापयामास रामं अप्ं जगस्पतिम्। ०8 । गव्य' पश्चप्रकारख् नानाट्रव्य मुदुरसभम्। हषभानुश् नन्दश् सुनन्द चन्द्रभानकम्। ७५ । नानाप्रकारं वादज् मृदफ्मुरजादिकम्। पटहं पयवर्श व ढक्कां दुन्दुभिमानकम्। ०।।
वादयामास सानन्ट मन्दगोपो ब्रजेखर: ।७०। मुत्वा वाब्यज गोप्यस गमनं रामअणयो: । दृष्टा कषणं रथस्थ तमाययुः कोपपीड़िता: । S6H क्वणोन वारिता: सर्वाः प्रेरिता राधया दिज। बभच्ुरीशररथं पादाघातेन लीलया॥ ७2 ॥ तत् सर्वेषु गोपेपु हाहाकारं क्वतेषु च। प्रययुर्बलवत्यव कप्ण' कत्वा खवचसि। ८० ॥ काचित् क्ररं तमक्र रं भर्व्सयामास कोपतः। कासिदद्धा च वस्त्र या चाक्र रं प्रययु सतः। ८१ । काचित्तं ताड़यामास कङ्गणन करेण न। तहस्त हारयामास ऊत्वा विवसनं सुने ॥ ८२॥ चषतविचतसर्वाङ्ग दृद्टाकर रघ्न माधवः। जगाम राधानिकटं बोधयामास तां पुनः। ८३। आध्यात्मिकेन योगेन विनयेन च सादरम्। श्रक्ररं बोधयामास बोधयामास तां विभु:।८४ । आकाशात्मतितं दिव्य मन्तप्रस्थापितं रथम्। विचित्रवस्त्रसंयुत्ता दृदर्भ पुरतो हरिः॥ ८५ ॥ खचितं मपिराजेन रचितं विश्वकर्मया।
Page 627
तं दद्दा भाटभवनमाजगाम जगत्वति: ।।८६। भुक्का पील्वा सुखं सुक्ा गमने सहबान्यः। तस्थो मुनीन्द्रदेवेन्द्रव के अशेषवन्दित: ॥ ८७ । सुषुपुर्गोपिका: सर्वा: परं संपष्टमानसाः। पुष्पतत्पे च रम्ये च राधया सह नारद।। द5। सर्वे चानन्दयुतास जना गोकुलवासिन:। केचिद्रोपास नवृतु: केचित् सङ्कीततत्परा:॥ ८2 । इति श्रीमरद्मवैव्स्ते महापुराणे नारायणनारदसंवादे
त्रीक्कष्णजन्नमखणडे गोपीविषयो नाम सप्ततितमोऽध्यायः ।
एकसप्ततितमोऽध्यायः ।
श्ीनारायण उवाच।
राधिकायाच् सुप्तायां सुप्तासु गोपिकासु च। पुष्पचन्दनतव्य च वायुना सुसभीऊ्वत । १ ॥ तृतीय प्रहरेपतीते निभायाज् सुभच्चषे। शभचन्द्रर्ययोगे चायृतयोगसमन्विते । २ ॥ सौम्यसामियुत लग्न सोम्यग्रहविलोकिते।
यथोदां बोधयामास कारयामास मङ्गलम् । बन्धूनाशासयामास समुत्याय हरिः खयम्। V॥
Page 628
६२० मश्नवेवर्सतपुराणे
वाद्य निषेधयामास राधिकाभयभीतवत्। सतन्त्रो विशवकर्ता च पाता भर्ता खतन्त्नवत् ॥ ५ । प्रचाव्य पाद्युगलं धत्वा धौते च वाससी। उवास संस्कृते स्थाने विलिप्त चन्दनादिना।६। फलपल्नवसंयुत्न संस्कृतं चन्दनादिभि: । वामे ऊत्वा पूर्णकुश्ध' वञ्रि विप्र खदचिषे।॥ पतिपुत्रवतीं दीपं दर्पएं पुरतस्तथा। दूर्वाकारडन्न सुस्रिग्ध पुष्प धान्यं सितं शुभम् ॥८ ॥ गुरुदत्तं ग्टहीत्वा च प्रददो मस्तकोपरि। षृतं ददर्भं माध्वीकं रजतं काञ्जनं दधि ॥2 ॥ चन्दनं लेपनं कत्वा पुष्पमालां गले ददौ। गुरुवगें ब्राह्मपञ्च वन्दयामास भकितः॥१० ॥ प्रद्ध्वनिं वेदपाठ सङ्गीतं मङ्गलाष्टकम्। विप्राशीर्वचनं रम्यं शुश्ाव परमादरम् ॥ ११॥ धाता मङ्गलरूपन्न सर्वत्र मङ्गलप्रदम्। चिच्ेप दचियं पादं सुन्दरं खात्विग्रहम् । १२॥ विष्त्य नासिकां वामभागं मध्यमया विभु: । विसृज्य वायु सम्पूणं नासादचिएारन्ृतः ॥१३॥ ततो ययी नन्दनन्दी नन्दस्य प्राङ्गगं वरम्। सानन्दः परमानन्दी नित्यानन्दः सनातनः ॥१४। नित्योऽनित्यो नित्यवीजस्वरूपो नित्यविग्रहः। नित्याङ्गभूतो नित्वेभोनित्यऊ्वत्यविभारद्ः॥१५॥ नित्यनूतनरूपस् नित्यनूतनयोवनः । नित्यनूतनवेभञ् वयसा नित्यनूतनः ॥ १६।
Page 629
७१ त्र ] ६२१
नित्यनूतनसभ्भाषो यत्प्रेम नित्यनूतनम्। नित्यनूतनसम्प्राप्तिः सौभाग्य नित्यनूतनम्॥ १७॥ सुधारसपरं मिष्टं यद्दाक्यं नित्यनूतनम्। नित्यनूतनभक्ञव यत्पदं नित्यनूतनम् ॥१८॥ स्थायं स्थायं प्राङ्गसेऽस्तिन् मायेभो मायया युतः । अतीवरम्य सुस्तिग्धो बभूव गमनोनुख: । १८ ।। रभास्तन्समूहैष रसालपल्लवान्वितैः । पट्टसूत्रनिबद्ैस्व सुन्दरेख् सुसंस्कृते॥ २०॥ पदमरागेय खचिते रचिते विश्वकर्मया। कस्तूरीकुङ्गुमात्नेसत चन्दनैख्व सुसंस्कृते ॥२१॥ तत्र तस्थौ स्यं कवष्ण: सहाकूर: सबान्धवः । यथोदया समास्निष्टो वामपार्शेन मायया । २२ ॥ मन्द नानन्दयुत्रेनाप्निष्टो दक्विणपार्खतः । सभाषितो बान्यवेख पित्रा मात्रा च चुम्बित: । २३॥ दूति श्र्रीब्रद्मवैवत्तें महापुराये नारायणनारदसंवादे
श्रीक्वणाजन्खरड यावामङ्गलं नामैक- सप्ततितमोऽध्यायः ।
Page 630
६२२ [७२भ०
श्रीनारायण उवाच।
अथ कृष्णो गुरु नत्वा निर्गम्य शिविराभुने। आरुह्य खर्गयानञ्ज शुभां मधुपुरीं ययौ ॥ १ ॥ विवेश मथुरां रम्यां सहाक्र रगगैः समम्। निर्जित्य शकनगरों शोभायुत्तां मनोहराम्॥ २ ॥ रत्श्नष्ठेन खचितां रचितां विश्वकर्मणा। अमूत्यरत्नकलग्रै राजितेश्व विराजिताम् । २ राजमार्गशतैरिष्टैवेष्टितां रुचिरैवैरैः । चन्द्राकारैश्चन्द्रसारैमणिभि: परिसंस्कृतैः ॥४॥ विचित्र मणिसारैश्व वीथीभतविनिर्मितैः । शोभितैबगिजैः श्र४्ठैः पुषवसतुसमन्वितैः ॥ ५॥ सरोवरसहस्रैव्व परितः परिथोभिताम्। शुद्धस्फटिकसङ्गाशैः पझमरागविराजितैः ॥६॥ रत्नालङ्वारभूषाव्यैः शोभितां पद्मिनीगरैः। स्थिरयौवनसंयुत्तैर्निमेषरहितै: परैः ॥७॥
भूभङ्गलीलालोलेश् प्रश्च्चञ्चललोचनैः ।८॥ अख्वत्कामसमायुत्तेः पीनश्रोणीपयोधरैः । कोमलाङ्गर्मंध्यकूपै रतिसारविभारदैः ॥८। रत्ननिर्माययानानां कोटिभि: परिशोभिताम्।
Page 631
श्रीक्वष्णजनखणडम्। ६२३
भूष गौर्भूषिताभिख् चितरिताभिन्व चित्रकै:॥१०। नानाप्रकारत्रीयुक्तां पुष्पोद्यानत्रिकोटिभिः । नानापुष्प: पुष्पिताभिर्युक्राभिमधुसूदनैः ॥ ११॥ माधुय मधुसंयुत्तैर्मधुलुब्ध मुदान्वितैः। माध्वीकमधुमत्तैश्च युक्नमंधुकरीचयैः ॥१२॥ नानाप्रकारदुगैंश्च दुर्गम्यां वैरियां गणैः। रचितां रचकैः प्रखद्रचाशास्त्रविभारदैः ॥१३॥ त्रिकीवाट्टालिकाभिस संयुत्तां सुमनोहराम्। रचिताभिश्न सद्रतैविचित र्विश्वकर्मणा ॥ १४॥ एवभ्भूताष्ष मथुरां दृष्टा कमललोचन। ददर्श पथि कुजां तां वद्दामतिजरातुराम् । १५॥ यान्तों दणडसहायेन चातिनम्रां नमद्लीम्। रुचितां विक्वताकारां बिभ्रतीं चन्दनद्रवम् ॥ १६ ॥ कस्तू रीकुङ्डमातव्य स्पृष्टमाव या नारद। सुगन्धिमकरन्देन गन्धाव्यं सुमनोहरम् ॥ १७॥ सा दृष्टा सस्िता वद्दा श्रीकान्त शान्तमीखरम्। श्रीयुत्तं श्रीनिवासं तं श्रीवीजं श्रीनिकेतनम् ॥ १८॥ प्रगाम्य सहसा मूर्धा भकिनम्रा पुटाञ्जलि:। प्रददौ चन्दनं तस्य गात् श्यामलसुन्दरे॥ १८ ॥ गाव्रे षु तद्रणानाच्ज खर्णापात्रकरा वरा। कवत्वा प्रदूचिं क्ृष्ण प्रणनाम पुनः पुनः ॥२० ॥ श्रीक्वषण दृष्टिमात्रेपा श्रीयुत्ता सा बभूव ह। सहसा श्ीसमा रम्या रुपेए यौवनेन च। २१ ॥ वड्निशद्वा सुवसना रम्भूषएभूषिता।
Page 632
६२४ मश्मवैवसंपुराणे [७२%
यथा द्वादृथवर्षीया कन्या धन्या मनोहरा। २२। विम्बोष्ठी सम्िता श्यामा तप्तकाज्जनसविभा। सुश्रोणी सुदृती विल्वफलतुत्यपयोधरा॥ २२॥। अमूत्यरत्न निर्माणहारसारविराजिता। गजेन्द्रराजगमना रत्मन्जीररख्ि्रिता। २४।। विभ्ती कवरीभारं मालतीमात्यवेष्टितम्। रचितं वामभागेन रुचिरं वर्तुलाक्कतिम् । २५॥ सिन्दूरविन्दु दधती दाड़ीम्बकुसुमाऊ्कतिम्। कस्तू रीविन्दुमुपरि सार्दं चन्दनविन्दुभि: ॥२६॥ रतदर्पपहस्ता च प्रथस्ता रतिकर्मसु। श्रीक्वणण वरयामास लोललोचनकोपतः ।२७॥ श्रीवासस्तां समाश्ास्य ययी स्थानान्तरं परम्। कतार्थरूपा सा प्रीत्या ययौ पद्मा यथालयम् ॥२८॥ सा ददर्य खभवनं यथा पद्मालयालयम्। रतभय्याविरचितं सट्रतसारनिर्मितम् ॥२८॥ रत्नप्रदीपराजीभीराजताभिख राजितम्। रत्नदर्पपराजैव्व राणितं परितस्ततः ।२०॥ सिन्दूरवस्त्रताम्ब लं खे तचामरमात्यकम। बिभ्नतीमिश दासीभिवेष्टितं दाससङ्कै:।३१॥ तत गत्वा च भुका च मिष्टान् परमं मुदा। सुष्वाप रत्पर्यड्क सा दासीभिख सेविता॥ २२॥ सकर्पूरक् ताम्ब लं कस्तूरीकुष्डुमान्वितम्। चन्दनं स्थापयामास सतल्प हरये सती ॥ २२ ॥।
Page 633
०२ ग्र० श्रीक्मष्णजमखरडम्। ६२५
भीतलं सलिलं खादु मिष्टाव खसमीपतः।३४॥ कमेया मनसा वाचा चिन्तयन्ती हरैः पदम्। दरेरागमनज्जापि मुखचन्द्र मनोहरम् ॥ ३५॥ जगन्कृ ष्ामयं प्रख्त्पश्यन्ती कामुकी मुने। कोटिकन्दर्पलीलाभं कामासकञ्ज कामुकम्॥२६॥ ततो ददर्श श्रीक्ृष्णो मालाकारं मनोहरम्। मालासमूहं विभ्रन्त गध्कन्तं राजमन्दिरम् । ३७॥ सोउपि दृष्टा च श्रीकान्त प्रपम्य शिरसा भुवि। ददी माल्यसमूहस्त कृष्णाय परमावने। ३८॥ कृष्णस्तस्म वरं द्त्त्वा खदास्यम्रतिदुर्लभम्। मात्यं एहीत्ा प्रययौ राजमाग वरं वरः ॥३८ ॥ ततो ददर्भ रजकं विभ्नन्त वस्त्रपुन्जकम्। अहङ्गतं बलिष्ठञ्च सततं यौवनोडतम् ॥ ४0॥ वस्त्र' ययाचे तं कष्णी विनयेन महामुने। स तस्म न ददो वस्त्रं तमुवाच च निछठुरम् ॥ ४१ ॥ रजक उवाच। गोरचषकाणं त्वयोग्य वस्त्रमेतत् सुदुर्लभम। राजयोग्यञ्ज हे मूढ़ हे गोपजनवल्लभ । ४२ ॥ गहोला गोपकन्यास कन्यालोलुपलम्पट। वदिहार: ऊतस्तत् वृन्दारएं डप्यराजके। ४३ ॥ न चात्र ताटयं कर्म राज्: कंसस्य वत्मनि। विद्यमानोऽत्र राजेन्द्र: भास्ता दुष्टस्य तत्च्णम् ॥४४। रजकस्य वच: सुत्वा जंहास मसुसदन: । जहास बलदेवच साक्रूरो गोमवर्गक: ।४५ । 5-५२
Page 634
६२६
तं निहत्य चपेटेन जग्राह वस्त्रपुन्तकम्। वस्त्र' संधारयामास श्रीक्ष्ण: सगणस्तथा। ४६। रत्यानेन गोलोकं पार्षदैवेष्टितेन च। ययौ रजकराजश्न छृत्वा दिव्यकलेवरम् । ४७ ॥ शशदयोवनयुत्तत्न जरामृन्युहरं वरम्। पीतवस्त्रसमायुतं सस्तितं श्यामसुन्दरम्। ४८। बभूव सोऽपि गोलोके पार्षदेषु च पार्षदः । कवष्णस्यागमनं तत्र सस्मार सततं वशी । ४2 ॥ अस्त गतो दिनकरोऽप्यक्र रः सग्टहं ययौ। कृष्णस्यानुमतिं प्राप्य कवष्णोऽषि कस्यचिद् ग्टहम् ॥५०॥ वैष्णवस्य कुविन्दस्य तस्त्िन् न्यस्तधनस्य च। सानन्दी नन्दसहिती बलदेवादिभिर्युत: । ५२॥ स भत्त: पूजयामास प्रयाम्य श्रीनिकेतनम्। तस्मे ददी खदास्यञ्ज ब्रह्मादिदेवदुर्लभम्॥ ५२॥ पर्य्यङ्क सुषुपुः सर्वे भुक्का मिष्टान्नमुत्तमम्। तिद्रान्न लेभे सा कुज्ा निद्र शोऽपि ययी मुदा १५३॥ गत्वा ददश कुलां तां रततल्पे च निद्रिताम्। दासीगणै: परिषतां सुन्दरीं कमलामिव। ५४॥ बोधयामास तां कृष्णी न दासीसापि निद्रिता:। तामुवाच जगवाथी जगन्नाथप्रियां सतीम् । ५५॥
श्रीभगवानुवाच।
त्यज निद्रां महाभागे शृङ्गं देहि सुन्दरि। पुरा भर्पपखा त्वक्न भगिनी रावसस्य च। ५६॥
Page 635
श्रीक्ृणा जन्म सरडम्। ६२७
तपःप्रभावान्मां कान्तं भज श्रीक्षजनानि। रामजननि मदेतोख्वया कान्ते तप:ऊवतम् । ५७॥ अधुना सुखसभ्ोगं कत्वा गच्क ममालयम्। सुटुर्लभञ्न गोलोकं जरामृत्युहरं परम् ॥ ५ूर॥ दत्युक्का श्रीनिवासश्च कत्वा तामेव वक्सि। नग्नां चकार मृङ्गारं चुम्बनञ्चापि कामुकीम् ॥५८॥ सासस्मिता च श्रोऊष् नवसङ्गमलव्जिता। चुचुम्ब गणडे क्रीड़े तां चकार कमलां यथा। ६० ॥ सुरतविरतिर्नास्ति दम्पती रतिपणिड़तौ। नानाप्रकारसुरतं बभूब तत्न नारद। ६१॥ स्तन श्रोणियुगं तस्या विचतन् चकार ह। भगवान् नखरैम्तीक्षोदेभनैरधरं वरम् ॥ ६२॥ नियावसानसमये वीर्य्याधानं चकार सः। सुखसभ्भोगभोगेन मूच्कीमाप च सुन्दरी । ६२। तत्नाजगाम तां तन्द्रा कवष्णवचःसलस्थिताम्। बुबुधे न दिवारात्र सग मत्यें जलं स्थलम् । ६४॥ सुप्रभाता च रजनी बभूव रजनीपतिः। पत्यु्व्यतिक्रमेणेव लज्जयेव मलीमसः ॥६५॥ अथाजगाम गोलोकात् रथो रत्नविनिमित: । जगाम तन तं लोकं धत्वा दिव्यकलेवरम्। ६६ ॥ वड्निशुद्दांशुकाधानं रत्नभूषणभूषितम्। प्रतप्नकाञ्जनाभासं नित्य जन्मादिवर्जितम् ॥६७। सा बभूव च तत्नव गोपी चन्द्रमुखी सुने। गोप्यः कतिविधास्तस्या बभूवुः परिचारिका: ॥६८।
Page 636
६२८ [०२ श्र०
भगवानपि तत्नव च्णं स्थित्वा खमन्दिरम्। जगाम यत्र नन्दश् सानन्दो नन्दनन्दन: ॥। ६ट। अथ कंसो निशायाच्च निद्रायां भयविह्वलः । ददर्य दुःखदुःखप्रमातनो मृत्युसूचकम्॥ ७॥ ददर्भ सूय्यें भूमिस्य चतुःखरडं नभसुनतम्। दशखएड' चन्द्रविम्बं भूमिस्थ खाच्चुातं मुने ॥9१॥ पुरुषान् विद्वताकारान् रज्जुहस्तान् दिगम्बरान्। विधवां शूद्रपत्नीञ्च नग्नाञ् क्विन्ननासिकाम्॥७२॥ हसन्तों चूर्गतिलकां खेतक्वष्णोच्चमूईजाम्। खद्रखपरहस्ताच् लोलजिद्वाञ्ज बिभ्रतीम्। ७३॥ मुएडमालासमायुक्तां गर्दभं महिषं व्षम्। शूकरं भल्लकं काकं ग्टध्र कङ्ञ् वानरम्। ७४॥ विरजं कुक्कुरं नक्रं मृगालं भस्रपुन्तकम्। अस्थिराशिं तालफलं केथं कार्पासमुत्वगाम्। ७५। निर्वागाङ्गारमुल्काञ्ज पवं मत्य चिताश्रितम्। कुलालतैलकाराणां चक्रं वक्र कपर्दकम्॥७६॥ पमशानं दग्धकाष्ठव्व शुष्ककाष्ठ कुश तगम्। गच्छन्तञ् कबन्धन्न नदन्त मृतमस्तकम् ॥ ॥ दग्धस्थानं भस्तयुतं तड़ागं जलवर्जितम्। दग्धमत्स्यञ्न लोहज्ज निर्वाणद्ग्धकाननम्॥ ७८॥ गलत्कुष्ठञ्न व्ृषलं नग्नञ्न मुकतमूईनम्। अतीवरुष्ट विप्रन्ज भपन्त गुरुमीट्ृमम्। अतीवरुष्टं भिन्षुञ्ज योगिनं वैष्णवं नरम्॥ ७2 ॥ एवं दृष्टा समुत्थाय कथयामास मातरम्।
Page 637
०२ प्र० ] श्रीऊ्वणाजन्मखएडम्।
पितरं भ्रातरं पव्ीं रुदन्तीं प्रेमविहलाम्। ८६। मञ्जकान् कारयामास स्थापयामास हस्तिनम्। मलं सैन्यञ् योद्ारं कारयामास मङ्गलम् ॥ ८१॥ सभाज्ज कारयामास पुखय सस्ययनं शिवम्। यत्नेन योजयामास योगे युत्त पुरोहितम् । ८२ ॥ उवास मज्जके रम्य धत्वा खद्गं विलचयम्। रणे नियोजयामास योद्वारं युद्धकोविदम् ।८३। वासयामास राजेन्द्रान् ब्राह्मणांस मुनीख्रान्। ब्राह्मगांश् सुहदर्गान् धर्मिष्ठान् रवकोविदान् । ८४। अथाजगाम गोविन्दो रामेगा सह नारद। महेशस्य धनुमध्यं बभञ्ज् तत्र लोलया, ८५॥ शब्देन तस्य मथुरा वधिरा च बभूव हृ। ८६॥ विषादं प्राप कंमश्र सुदृच्च देवकीसुतः। उपस्थितः सभामध्य गजमल' निहत्य च ॥ ८७॥ योगी ददर्श तं देवं परलात्मानमीख्वरम्। यथा दृत्पन्नमध्यस्थ ताट्टयं बहिरेव च ॥ द८॥ राजेन्द्ररुप राजानः प्रास्तारं दगडधारियम्। पिता माता टुग्धमुखं स्तनान्वं बालकं यथा॥ ८2। कामिन्यः कोटिकन्दपलीलालावएयधारिगम्। कंसख्व कालपुरुषं बेरिगं तस्य बान्वाः । मल्वा मृत्युपदञ्चैव प्रागतुचञ्न यादवा:॥८०॥ नमस्कृत्य मुनीन् विप्रान् पितरं मातरं गुरुम। जगाम मन्जकाभ्यासं हस्ते कत्वा सुदर्भनम् ॥८१ ॥ दृद्टा भत्त भक्तबन्धु: कपया च क्वपानिधि: ।
Page 638
६२० [७२ प्र०
भ्ाक्कष्य मखनकात् कंसं जघान लीलया मुने। ८२॥ राजा ददर्भ विशवञ्ज सवें कवष्पमयं परम्। पुरतो रत्यानष्व हीराहारविभूषितम् ।2३। ययौ विषुपदं स्फीतो दिव्यरूपं विधाय च। तजो विवेश परमं कवष्पादाम्ुजे सुने। 2४॥ निवृटत्य तस्य सत्कारं ब्राह्मगोभ्यो धनं ददौ। ददी राय राजच्छत्रमुग्रसेनाय धीमते। ८५ ॥ स वसूत वृपेन्द्रश् चन्द्रवंशसमुद्धवः । विललाप कंसमाता पत्नीवर्गश्व तत्पिता ॥ ८६॥ बान्वा मातवगय भगिनी भातकामिनो। दर्भनं देहि राजेन्द्र समुत्तिष्ठ वपासने॥ ८७॥ राज्य रक्ष धनं रक्ष वान्बर्य चजेव च। क्व यासि बान्यवान् हित्ा लमनाधान् महाबल ।६८। ब्रह्माटिम्तम्बपय्यन्तमसंख्य विश्वमेव च। रुवं चराचराधारं यः सजत्येव लीलया । ८६ ॥ ब्रम्म भशेषधर्माच्च दिनभ्य गणेख्वरः । मुनीन्द्रवर्गो देवेन्ट्रो ध्यायते यमहनिथम् ॥ १००॥ वेदा सुवन्ति यं कवष्ण स्तीति भीता सरम्वती। स्तोति यं प्रक्रािरहष्टा प्राऊ्ृतं प्रक्रते: परम् ॥ १०१॥ स्वरेव्छमयं निरीहत् निर्गुराज् निरन्जनम्। परात्यरतरं ब्रह्म परमातमानमीखरम् । १०२॥ नित्यं ज्योतिःस्वरूपञ्च भक्तानुग्रह्दविग्रहम्। नित्वानन्दज् नित्यञ्ज नित्यमचरविग्रहम् ॥१०२॥ सीवतीर्णो ह्ि भगवान् भारावतरणाय च।
Page 639
७२ प्र० ] श्रीऊ्वषजनाखएडम्। ६११
गोपालबालवेभस मायेशो मायया प्रभु:।१०४॥ स यं हन्ति च सर्वेशो रचिता तस्य क: पुमान्। स यं रक्षति सर्वात्मा तस्य हन्ता न कोडपि च ।१० ५॥ द्ूत्येवमुक्का सर्वश्च विरराम महामुने। ब्राह्मणान् भोजयामास तैभ्यः सवे धनं ददी ॥ १०६॥ भगवानपि सर्वात्मा जगाम पितुरन्तिकम्। छ्वित्वा च लोहनिगड़ं तयोर्मोच्तञ्चकार सः॥१०७॥ ननाम दग्डवडूमो मातरं पितर तथा। तुष्टाव मत्या देवेगो भकिनम्र्राम्मकन्धरः ॥ १०८॥
श्रीभगवानुवाच।
पितर मातर' विद्यामन्त्रदं गुरुमेव च। यो न पुष्पाति पुरुषी यावज्जीवञ् सीऽशुचि: ।।१०८।। सर्वेषामपि पूज्यानां पिता वन्दो महान् गुरुः। पितुः प्रतगुगैर्माता मर्भधारयपोषयात् ॥ ११०। माता च पृथिवीरूपा सर्वेभ्यश्न हितेषिणी। नास्ति मातु: परा बन्धुः सर्वेषां जगतीतले ॥ १११ । विद्यामन्त्रप्रदः सत्यं मातु: परतरो गुरुः। न हि तस्मात्परः कोऽपि वन्दः पूज्यश वेदत: ॥११२॥ द्वत्येवमुक्का श्रीक्ृष्णो बलभट्री ननाम च। माता चकार तौ क्रोड़े पिता च सादर मुने ॥११३॥ मिष्टानं परमं तो च भोजयामास सादरम्। नन्दक्व भोजयामास गोपालान् परमादरम् ॥ ११४। मङगलं कारयामाम भोजयामास ब्राह्मपान्।
Page 640
[२३ श्र०
वसुर्वसुसमूहञ्ज ब्राह्मणेभ्यो ददी मुदा । ११५। दूवि श्रीब्रह्मवैवत्तें महापुराण नारायणनारदसंवादे शीक्कषणा जन्मखरडे कंसबधवसुदेवदेवकीमोच्तयं नाम हिसप्ततितमीऽध्यायः ।
शीनारायण उवाच।
अघ कवपय् सानन्द नन्द तं पितरं बलः । बोंधवामास थोकात्ते दिव्येरध्यात्मिकादिभि: ।१॥ उच्चैरुदन्त निशेष्ट एत्रविच्केदकातरम्। गत्वा तस्मे मुनिश्रेष्ठमित्युवाच जगत्पतिः ॥२ ॥ श्रीभगवानुवाच। िबोव नन्द सानन्द त्वज शोकं मुदं लभ। ज्ञानं गटहाण महत्तं यहत्तं ब्रह्मणे पुरा ॥२ ॥ नद्यदत्तञ्ज शेषाय गणेशायेखराय च। दिनथाय मुनोशाय योगीशाय च पुष्करे ॥४ ॥ क. कस्य पुत्रः कस्तातः का माता कस्यचित् कुतः । आयान्ति यान्ति संसारं परं स्वक्तकमण ॥ ५ ॥ कर्मानुसाराज्न्तुय जायते स्थानभेदतः । कमेग्या कीउपि जन्तुख् योगीन्द्रायं नृपस्त्ियाम्॥ ह। हिजपत्ररां चत्रियायां वैश्यायां शूद्रयोनिषु।
Page 641
श्रीक्कणणजम्खगडम्।
तिर्यग्योनिषु कखिच्च क्वित् पशादियोनिषु॥ ७ । ममैव मायया सर्वे सानन्दा विषयेषु च। देहत्यागे विषसास् विच्छेदे बान्यवस्य च॥८ ॥ प्रजाभूमिधनादीनां विच्केदी मरणधिक:। नित्य भवति मूढ़श् न च विद्वान् शुचा युतः॥2। मद्गक्ती भक्तियुक्तव मद्याजी विजितन्द्रियः । मन्मन्तोपासकश्चैव मत्ेवानिरतः शुचिः ॥ १० ॥ मङ्याद्दाति वातोऽय रविभाति च नित्यभः। भाति चन्द्रो महेन्द्रव् कालभेदे च वर्षति॥११॥ वह्निदहृति मृत्युक् चरत्येव हि जन्तुषु, विभर्ति वत्तः कालेन पुष्पाणि च फलानि च ॥ १२ । निराधारख वायुद् वायाधारख कच्कपः । शेषश्च कच्कपाधारः श्रेषाधाराख्च पर्वताः ॥१३॥ तदाधाराध पाताला: सप्त एव हि पङकितः । निश्चलस् जलं तस्माज्जलस्था च वसुन्वरा ॥ १४ ॥ सप्तस्वगं धराधारं ज्योतिश्चक्रं ग्रहाश्त्यम्। निराधारच् वैकुरठी ब्रह्माण्डेभ्य: परो वरः ॥ १५॥ तत्परव्नापि गोलोक: पञ्चाथत्कोटियोजनात्।. ऊध्वें निरात्यश्चापि रत्नसारविनिर्मितः । १६।। सप्दवारः सप्तसार: परिखासप्तसंयुतः । लक्षप्राकारयुक्तव नद्या विरजया युतः ॥१७॥ वेष्टितो रत्पैलेन शतमृट्गेष चारुणा। योजनायुतमानञ्ज यस्यैकं शृङ्गमुज्ज्लम्॥ १८। भतकोटियोजनस शैल उच्क्ित एव च।
Page 642
६२४ [७३ श्र०
दैघ्यें तस्य पतगुणं प्रस्थन्न लच्षयोजनम् । १८० योजनायुतवीस्तीर्णस्तत्न व रासमएलः।
पारिजातवनैनैव पुष्पितेन च वेष्टितः । कल्पव्टक्षसहस्रेय पुष्पोद्यानभतेन च। २१। नानाविधै: पुष्पट्टत्तैः पुष्पितेन च चारुणा। तिकोटिरतभवनी गोपीलचैश्व रचितः ।। २२। रत्प्रदोपयुत्तय रत्नतत्पसमन्वितः । नानाभोगसमायुकी मधुवापीशतैवेतः ।२२। पीयूषवापीयुक्तव्व कामभोगमसन्वितः । गोलोकग्टहसंख्यानवर्णनेवा वियारद: ।२४। न कोडपि वेद विद्वान् वा वेदविद्वान् व्रजेखवरः। अमूल्यरत्न निर्माणभवनानां त्रिकोटिभि: ।२५॥ शोभितं सुन्दरं रम्य राधाभिविरमुत्तमम्। अमूल्यरत्नस्तभ्मानां राजिभिस्न विराजितम् ॥ २६। नानाचित्रविचित् स चित्रितं खेतचामरैः ॥२७॥ माणिकामुक्तासंसतां हीराहारसमन्वितम्। रत्नप्रदीपसंसत्त रत्सीपानसुन्दरम् ॥ २८॥ अरमूत्यरत्नपात्र व्व तल्प राजिविराजितम्। अमूत्यरत्नचित्र स विभिश्चित्रविचितरितैः ।२८॥ तिसभि: परिखाभिस्व विभिद्वारैख्व दुर्गमैः। युत्तं षोड़भकचाभि: प्रतिद्वारेषु वान्तरम्॥ ३२ ॥
Page 643
श्रीक्तणजनखपडम्। ६३५
तप्तकाखनवर्णाभे: श्तचन्द्रसमन्वितैः ।
अ्रमूत्यरत्वनिर्माणप्राङ्गपं सुमनोहरम्। त्रमू्त्वरत्नस्तव्भानां समूहैश् सुशोभितम्। २३॥
अमूल्यरत्नमुकुरैः शोभितं सुन्दरैरहो। अमूत्यरत्न निर्माएं भवनानां वरं ग्हम् । ३५॥ रत्नसिंहासनस्था च गोपीलच्तैश्च सेविता। कोटिपूर्णेन्दुथोभाव्या खेतचम्पकसन्निभा ॥ २६ । अमूत्यरत्न निर्मानभूषीश्व विभूषिता। अमूत्यरत्नवसना विभ्नती रतदपराम् ॥३७॥ रत्पदमञ्च रुचिर' सव्यदतिणहस्ततः । दाड़िम्बकुसुमाकारं सिन्टूरं सुमनोहरम् ॥ ३८ ॥ सुशोभितं मृगमदैरिष्ट श्वन्दनविन्दुभि: । दधती कबरीभारं मालतीमात्यमणिडितम्॥ ३६॥ रचितं वामभागेन मुनीन्द्राणां मनोहरम्। व्वस्भूतं तत राधा गोपीभि: परिसेविता । ४० म खेतचामरहस्ताभिस्तत्तुत्याभिख्व सर्वतः। पमूत्रत्न निर्मागैरभूषिताभिश्व भूषरैः ॥ ४१ ॥ मत्प्राणाधिष्ठातदेवी देवीनां प्रवरा वरा। सुदास्नः सा च शापेन वृषभानसुताघुना ॥ ४२। प्ताब्दिको हि विच्केदी भविष्यति मया सह। तन भारावतरणं करिष्यामि भुवः पिता ॥ ४२।
Page 644
६२६
तदा यास्यामि गोलोकं तथा सारईं सुनिसचितम्। त्वया यशोदया चापि गोपैगोपीभिरेव च॥ ४४॥ वृषभानेन तत् पत्नन कलावत्या च बान्घवैः। एवं च नन्द सानन्दं यशोदां कथयिष्यति। ४५। त्वज शोकं महाभाग व्रजैः साड्वे व्रजं व्रज। अहमात्मा च साक्षी च निर्लित्: सर्वजीविषु ॥ ४६। जीवो मत्प्रतिविब्बश्च द्वत्येवं सर्वसम्मतम्। प्रक्ृतिर्मद्विकारा च साप्यहं प्रक्ृतिः स्यम् ॥४७॥ यथा दुग्धे च धावत्यं न तयोर्भेंद एव च। यथा जले तथा शैत्यं यथा वक्की च दाहिका ॥ ४८॥ वथाकाशे तथा शब्दो भूमौ गन्धी यथा नृप। यथा शोभा च चन्द्रे च यथा दिनकरे प्रभा ॥ ४2 ॥ यथा जीवस्तधात्मानं तथेव राधया सह। त्यज त्व' गोपिकाबुद्धिं राधायां मयि पुत्रताम ।५०॥ अहं सर्वस्य प्रभव: सा च प्रक्वतिरीखरी। श्रूयतां नन्द सानन्ट मद्िभूतिं सुखावहाम्॥ ५१ ॥ पुरा या कथिता तात ब्रह्मसेडव्यक्तजनमनै । ऊशोऽहं देवतानाज्ज गोलोके द्विभुज: सयम्। ५२॥ चतुर्भुजोऽहं वैकुराठे शिवलोके शिवः स्यम्। ब्रह्मलोके च व्रह्माहं सूर्य्यस्तेजखिनामहम् । ५ ३ ॥ पवित्राणामहं वड़िर्जलमेव द्रवेषु च। इृन्द्रियाणां मनशास्मि समीर: श्ीव्रगामिनाम् 1५४। यमोऽह्ं दडकतृपां काल: कलयतामहम्। प चराणामकारोडस्मि साम्ताज्ज साम एव च । ५५ ॥
Page 645
श्रीक्वष्ण जननखणडम्।
दून्द्रश्नतुर्दशेन्द्रेषु कुवेरो धनिनामहम्। ईशानोऽहं दिगीथानां व्यापकानां नभस्तथा ॥५६। सर्वान्तरात्मा जीवेषु ब्राह्मपश्चाय्मेषु च। धनानांज रक्षमहममूल्यं सर्वदुर्लभम् ॥५७॥ तैजसानां सुवर्णोहं मगीनां कौसुभः खयम्। शालग्रामस्तथार्च्यानां पत्राणां तुलसीति च : ५८। पुष्पाणां पारिजातोऽहं तीर्थानां पुष्करः म्वयम्। शैषावानां कुमारोऽहं योगीन्द्राणं गणेश्वरः ।५८।। मेनापतीनां स्कन्दोऽहं लक्ष्मगोऽहं धनुषताम्। राजेन्द्राणाज् रामोऽहं नच्षत्राणामहं राथी ॥ ६० ॥ मासानां मार्गशीर्षोऽहमृतूनामस्ति माधवः । वारेष्वादित्यवारोऽहं तिथिष्वे कादीति च ।६१। सहिष्ानाज् पृथिवी माताहं बान्धवेषु च। अमृतं भत्यवस्तूनां गव्ये व्वाज्यमहं तथा॥ ६२॥ कत्पव्टक्तस् व्च्वाणां सुरभी कामधेनुषु। गङ्गाहं सरितां मध्ये कृतपापविनाभिनी॥ ६२ : वागोति पसिडितानाच मन्नाणां प्रणवस्तथा। विद्यासु वीजरूपोऽहं भस्यानां धान्यमेव च। ६४ । अश्वत्थः फलिनामेव गुरुणां मन्तद: स्वयम् । कस्यपश्च प्रजेशानां गरुडः पचियां तथा॥ ६५ ॥ श्रनन्तोऽहञ्च नागानां नरागाञ्ज नरविप:। ब्रह्मर्षीणां भृगुरहं टेवर्षीणाज्च नारद: ॥६६॥ रजर्षीपाज जनको महर्षोणां शुकस्तथा। 5-५8
Page 646
गन्धर्वा्णां चित्ररथः सिडानां कपिलो मुनि: ॥६७। वृह्टस्पतिर्बुद्धिमतां कवीनां शुक्र एव च। . ग्रहागाञ् शनिरहं विश्वकर्मा च भिल्पिनाम् ॥६८॥ मृगाणाज् मृगेन्द्रोऽहं दषाणां शिववाहनम्। ऐरावतो गजेन्द्राणां गायवी छन्दसामहम्। ६ट: वेदाश्न सर्वभास्त्राणं वरुणी यादसामहम्। उवश्यपपरसामेव समुद्राणां जलार्गवः॥।७ ॥ सुमेरुः पर्वताणाञ्च रत्नवत्मु हिमालयः। दुर्गा च प्रक्मतोनाञ्ज देवीनां कमलालया। ७१ ॥ शतरूपा च नारीणां मत्ियानाञ्ज राधिका। साध्वीनामपि सावित्री वेदमाता च निश्चितम् ॥७२ " प्रह्लादव्नापि दैत्यानां बलिष्ठानां बलि: स्वयम्। नारायणषिर्भगवान् ज्ञानिनां मध्य एव च । ७३ । हनमान् वानराणाञ पाएडवानां धनञ्जय: । मनसा नागकन्यानां वसूनां ट्रोय एव च॥ ७४॥ द्रोणी जलधराणाञ्ज वर्षायां भारतं तथा। कामिनां कामदेवोऽहं रभ्ा च कामुकीषु च। ७५॥ गोलोकश्चास्त्मि लोकानामुत्तमः सवतः पर:। माउृकासु शान्तिरहं रतिश्च सुन्दरीषु च ॥६॥ धर्मोऽहं साच्ियां मध्ये सन्या च वासरेषु च। दंवेष्वहञ्ज माहेन्द्रो राजसेषु विभीषर: ।७9।। कालास्निरुद्रो रुद्राणं संहारी भैरवेषु च। पङ्वेषु पाञ्जजन्योऽहं अङ्गेष्वपि च मस्तकः॥ ७८॥ परं पुराणसुत्र ष चाहं भागवतं वरम्।
Page 647
७३ त्र ०
भारतं चेतिहासेषु पञ्चरात्र षु कापिलम्। ७ट । सायन्भुवो मनूनाञ्च मुनीनां व्यासदेवक: । सधाहं पितपत्रीषु खाहा वड्निप्रियासु च॥ ८० ॥ यन्रानां राजसूयोऽहं यज्तपत्नीषु दद्िणा। भस्तास्तन्ेषु रामोऽहं जमदग्निसुती महान् । ८१ । पौराणिकेष सूतोऽडं नीतिवत्स्वङ्गिरा मुनिः। विष्युवरतं व्रतानाज्ज बलानां दैवमेव च ॥ ८२ ॥ शषधीनामहं दूर्वा तणानां कुथमेव च। धमकर्मसु सत्यञ्ञ स्नेहपात्र षु पुत्रकः ॥ ८३॥ अहं व्याधिश्व शत्र गां ज्वरी व्याधिष्वहं तथा। मद्धक्रिष्वपि महास्य' वरेषु च वरः स्मृतः ॥ ८४॥ आश्रमाणं गहस्थोऽहं सत्ासी च विवेकिनाम्। सुदर्शनञ्न पस्त्राणं कुशलञ्ज शुभाश्िषाम्।। ८५॥ ऐश्वयाणां महाज्ञानं वैराग्यञ्ज सुखेष्वहम्। मिष्टवाक्य प्रीतिदेषु दानेष चातदानकम् ॥ ८६्॥ सज्जवेषु धर्मकम कर्मषाञ् मदर्चनम्। कठोरेषु तपश्चाहं फलेष मोचष एव च । ८ ॥ अष्टसिद्विषु प्राकाम्यमहं काशी पुरीषु च। नगरेषु तथा काज्जो स देशो यत्र वैष्वः ।। ८८॥ सर्वाधारेषु स्थ लेषु अद्मेव महान्विराट्। परमाशुरहं विशे महासूक्ष षु नित्यभः । ८2 ।। वैद्यानामश्विनीपुत्नौ चोषधीषु रसायनः। धन्वन्तरिर्मन्त्रविदां विषादः चयकारिणाम् ।20। रागायां मेघमननारः कामोदस्तत्रियासु च।
Page 648
६४०
मत्पार्षदेषु श्रीदामा मद्बन्धुव्वहमुद्दव: ।१। पशुजन्तुषु गौसाहं चन्दनं काननेषु च। तीर्थभूत् पूतेषु निःपङ्गेषु च वैष्षवः ।। ८२ । न वैषवात् पर: प्राणी मन्मन्तोपासकच यः। वृक्तेष्वङ्गुररूपोडहमाकार: सर्ववस्तुषु ॥ ८३ ॥ अहं च सर्वभूतेषु मयि सर्वे च सन्ततम्। यथा वत्ते फलान्येव फलेष चाङ्ग रस्तरोः ।2४ ॥ सर्वकारणरूपोडह्यं न च मत्कारणं परम्। सर्वेशोऽहं न मेऽपीथो हयहं कारपकारएम्। ६५। सर्वेषां सववीजानां प्रवदन्ति मनीषिय: । मन्मायामोहितजना मां न जानन्ति पापिनः ।८६। पापग्रस्तेन दुर्बुद्ा विधिना वाश्चितन च। स्ाम्माहं सर्वजन्त नां खात्माहं नाटृत: खयम् 12७ यत्राहं शक्तयस्तत चुत्पिपासादयस्तथा। गते मय तथा यान्ति नरदेहे यथानुगा: ॥८८।। है व्रजेश नन्द तात ज्ञानं चाला व्रजं व्रज। कथयस च तां राधां यथोदां न्ानमेव च । ८t ॥ नात्वा ज्ञानं व्रजेशश् जगाम खानुगे: सह। गखवा च कथयामास ते दे च योषितां वरे। १००॥ तं च सर्वे जहुः शोकं महाप्ामेन नारद। कवषणो यद्यपि निर्लिप्तो मावेशो मायया रतः ॥१०१। यशोदया प्रेरितस् पुनरागत्य माधवम् । तुष्टाव परमानन्द नन्दस नन्दनन्दनम् ॥ १०२॥ सामवेदोकसतोत्रण कवतेन ब्रह्मया पुरा।
Page 649
६४१
पुत्रस्य पुरतः स्थिता ररोद च पुनः पुनः ।१०३ । इति श्रीब्रह्मवैवत्त महापुराणे नारायगनारदसंवादे श्रीक्वण जनमखरडे नन्दादिशोकप्रमोचनं नाम विसप्ततितमोऽध्यायः ।
श्रीनारायण उवाच।
श्रीक्वषः परमानन्दः परिपूर्गतमः प्रभुः । परमात्मा च परमो भकानुग्रहकातरः ।१॥ भुवो भारावतरणे निर्गुग: प्रक्वते: परः। परात्परसु भगवान् ब्रह्म भशेषवन्दितः ॥ २ ॥ तुष्टो नन्दस्तवं शुत्वा तमुवाच जगत्पतिः । आगच्कन्त गोकुलाच् विरहज्वरकातरम्। ३ श्रीभगवानुवाच। गच्छ नन्द व्रजं नन्द त्यज शोकं स््रमं भुवि । शृशु सत्वं परं ज्ञानं शोकग्रन्यिनिक्वन्तनम् । ४ ॥ वायुश्च भूमिराकाशो जलं तेजव पञ्चकम्। उत्त: सुतिगरैरेतैः पञ्चभूतैश्व नित्यभः ॥ ५॥ सर्वेषां देहिनां तात देहस पाञ्तभौतिक:। मिथ्याम्तमः क्वत्रिमख खप्रवन्नाययान्वितः। ६। देहं रह्न्ति सर्वेषां पच्चभूतानि नित्यशः।
Page 650
L ६४२ म अवेवत्तपुरा पे
मायासङ्क तरूपं तदभिन्ञानं स्रमालकम्। र। को वा कस्य सुतस्तात का स्त्री कस्य पतिसु वा। कर्मणा श्मणं अखत् सर्वेषां भुवि जन्ननि॥८॥ कर्मणा जायते जन्तु: कर्मणैव प्रलीयते। . सुखं दुःखं भयं शोकं कर्मणा च प्रपद्यते।८।। केषां वा जन्म स्वर्गेषु केषां वा ब्रह्मणी गहे। केषां विप्र षु चत्रेषु केषां वा वैश्यशूद्रयोः ॥१०॥ अतिनीचेषु केषां वा केषां क्वमिषु विट्सु च। पशुपक्षिषु केषां वा केषां वा चुद्रजन्तुषु ॥ ११॥ पुनः पुनर्भ्जमन्त्य व सर्वें तात सकर्मणा। करोति कर्म निर्मूलं मद्गको मत्प्रिय: सदा ॥ १२ ॥ सत्यं वेता दापरस कलिश्वेति चतुर्यु गम्। पञ्चविंभत्तहस्रापां युगान्त निधनं मनो: ॥१३॥ मनो: समं महेन्द्रस्य परमायुर्विनिर्मितम्। चतुदशेन्द्रविच्छित्ती ब्रह्मणो दिनमुच्यते। १४। एवं परिमिता रात्रि: कालविद्धिविनिमिता । एवं परिमिता मासा वर्षश्व परिनिख्चितम्॥ १५॥ ब्रह्मणव्व वर्षभतं परमायुर्विनिमितम्। निमेषमात्र कालोऽयं ब्रह्मणो निधने मम॥ १६॥ ब्रह्मादितणपर्य्न्त सवें विश्े विनिष्धितम्। मत्योऽहं परमाममा च भक्नातुग्रहविग्रह्ः। १७। मन्मन्त्ोपासकः सत्यो देहं त्यक्का धरासु च। यास्यत्येव हि गोलोकं क्वित्वा कर्म पुरातनम् ॥१८॥ अ संख्यव्रह्मपां पाते न भवेत्तस्य पातनम्।
Page 651
श्रीअ्षजनपणम्। ६४२
ग्क्वाति नित्यं स' देहं जन्ममृत्युजरापहम्। १८॥ न नन्द मम भव्नानामशभं विद्यते कचित्। नित्य सुदर्भनं तान् च परिरचति सर्वतः। २०॥ मत्तो हि बलवान् भत्तसिन्तितोऽहं न चिन्तितः । भ्रहं खामी च तस्यैव न मे सामी पिता प्रसुः ।२१। पुत्रवुद्धिं परित्यज्य भज मां ब्रह्मरूपिगम्। कवित्वा च कर्मनिगड़ गोलोकं तद्व्रज खयम् । २२॥ कथयस यथोदाज्ज गोपीं गोपगएं व्रज। तैक् सर्वेर्जनेः शोकं त्यज खमन्दिरं व्रज ॥ २२॥ द्वत्येवमुक्ता भगवान् विरराम च संसदि। पप्रच्छ पुनरेवं तं नन्दश्ानन्दसंप तः ।। २४। नन्द उवाच। वद सांसारिकं ज्ञानं येन यास्यामि तवत्पद्म्। मूढ़ोऽहं परमानन्द ्ुतीनां जनकी भवान्। २५। नन्दस्य वचनं सुत्वा सर्वज्ी भगवान् खयम्। आ्ज्निकं कथयामास ्ुतिभिन शुतं हि यत् ॥ २६। दूति श्रीब्रह्मजैव्ते महापुराणे नारायणनारदसंवादे श्रीक्कण जन्मखवरडे भगवन्नन्दसंवादे
Page 652
६४४ [०५ भ्र०
श्रीभगवानुवाच।
शृशु नन्द प्रवत्यामि प्ानञ्व परमाङ्ग तम्। सुगोपनीयं वेदेषु पुरानेषु च टुलभम् ॥ १ ॥ न विश्वासी हि नारीषु सन्ततं कुलटासु च। मोक्षमार्गार्गलाखेव स्रममायासु भृमिषु॥ २ ॥ हरिभत्न रसाध्वीनां विरुद्धासु युतासु च। वोजरूपासु नाथानां प्रमदासु व्रजेश्वर॥ ३॥ नित्वञ्ज प्रातरुत्थाय राविवासी विहाय च। अभीष्टदेवं हृत्पझे ब्रह्म रने गुरु परम् ॥ ४ ॥ विचिन्त्य मनसा प्रातःक्वत्य क्ृत्वा सुनिख्धितम्। स्नानं करोति सुप्राज्जो निमलेष जलेष च। ५ू ॥ न सङ्गल्पञ्न कुरुत भत्त: कमनिक्वन्तनः । स्नात्वा हरि स्वत् सन्ध्यां कृत्वा याति गहं प्रति ॥६। प्रचाव्य पादी प्रविभेन्निधाय धौतवाससी। पूजयेत् परमात्मानं मामेव मुक्तिकारयम् ॥७। मालग्रामे मणो यन्त्रे प्रतिमायां जलैऽपि च। तथा च विप्रे गवि च गुरुव्वेवाविशेषतः ॥८॥ वटेऽषदलपद् च पावे चन्दननिर्मिते। आवाहनञ्ज सर्वत्र शालग्रामे जले न च। 2 ।। मन्तानुरूपध्यानेन ध्याता मां पूजयेद व्रती।
Page 653
७५ ऋ्र ० ] श्रीक्वण्ण जन्मखएडम् । ६४५
षोड़भोपचारट्रव्याशि दद्यान्मूलेन भक्तितः ॥१०। शीदामानं सुदामानं वसुदामानमेव च। वीरभानु शूरभानु गोपान् पञ्च प्रपूजयेत् । ११॥ सुनन्दनन्दकुमुदं पार्षदं मे सुदर्भनम्। लक्ष्ीं सरखतों दुरगीं राधां गङ्गां वसुन्धराम् । १२।। गुरुच्च तुलसौं प्रभ्भुं कार्तिकेयं विनायकम्। नवग्रहांश् दिकपालान् परितः पूजयेत् सुधी: ॥१३॥ देवषट्कञ्च सम्मूज्य सर्वादी विघ्नविव्नतः । गणोप्रघ् दिनेशञ्ज वड्नि विष्णु शिवं शिवाम्॥ १४॥ त्रुती विनिर्मितान् देवान् मोच्षदान् कर्मक्वन्तनान्। गणेशं विघ्रनाशाय सूय्यें व्याधिविनाथने।१५। वह्चिं प्राप्तिनिमित्तेन शान्ती शुद्धौ भवेद् ध्र वम्। विष्णु मोक्षनिमित्तेन ज्वानदानाय शङ्गरम् ॥१६॥ बुद्धिमुतिनिमित्तेन पार्वतीं पूजयेतुधीः। पुष्पाञ्जलितयं द्त्त्वा खस्तोत्र कवचं पठेत् । १७। गुरु प्रयाम्य संपूज्य तत्पश्चात् प्रणामेत् सुरम्। कत्वाड़गिकञ्ज संपूज्य यथासुखमुदीरितम् ॥ १८॥ समाचरेत् खकर्मैतत् वेदोतां सात्मशुद्दये। विष्ठां न पश्ेत् प्राप्जस् व्याधिवीजस्वरूपिगीम् ॥१८॥ मूवञ्च व्याधिवीजञ्च परं नरककारगम्। लिङ्गयोनिं पापदुःखव्याधिदारिद्रादायिनीम् ॥२०॥ उरी मुखं स्तनं स्त्रीणां कटाचं हास्यमेव च। विनाशवीजं रूपञ्च विपदां कारणं सदा ॥ २१ ॥ दिवाभोगव्व सस्त्रीणां खलोपं परिवर्जयेत्।
Page 654
६४६ ब्रम्मवैव तंपुराणे [७५ प०
रोगाएां कारगच्चव चक्षुषो: कर्णयोस्तथा॥२२॥ एकतारज्ज गगनं न पश्येत् तु रुजां भयात्। देवान् दृद्टा हरिं स्मृत्वा सप्तधा नारदं जपेत्। २२॥ अस्तकाले रविं चन्द्र न पश्ये द् व्याधिकारगम्। खड्ग समुदितं चन्द्र न पश्य दु व्याधिकारसम् ॥२ ४। जलस्थञ्न रविं चन्द्र दृष्टा शोक लभेननरः। बन्धुविच्केदहेतुञ् न पश्येत् परमैथुनम्। २५॥ एकत्र भयनस्थानं भोजनज्ज गतिं तथा। न कुर्य्यात् पापिना साडें सवें नाथस्य लक्षगम् ॥२६।।
सच्रन्ति ध्रुवं पापास्त लविन्दुरिवाभसा ॥ २७॥ हिंस्त्रजन्तुसमीपज्च न गच्केद् दुःखकारगम्। खलेन साडवे मिलनं न कुर्य्याकोककारगम्॥ २८॥ ब्राह्मणानां गवाञ्चेव वैष्णवानां विशेषतः। न कुर्य्यादिंसनं हानिं सर्वनाथस्य कारगम् ॥२2॥ देवदेवलविप्राणं वैष्वानां तथैव च। वित्त' धनञ्ज न हरेत् सर्वनागस्य कारगम् ॥ ३०॥ सदत्त' परदत्त वा ब्रह्मवित्त हरेतु यः। षष्टिवर्षसहस्रागि विष्ठायां जायते करमिः । २१ । ग्ध्रकोटिसहस्त्राि पतजनानि शूकरः। श्वापद: भतजन्मानि गगडकः सप्तजनानि। २॥ वोटकः सप्तजन्मानि कुभभोर: पञ्चजन्सु। सुंथलीनां योनिकीटं शतजन्मरसु निश्चितम् । २२ । ब्रह्मकीटच्च तषाञ्च पतजन्यासु नारद।
Page 655
७५ त० ६४७
गोधिका सप्जन्मानि गर्दभः सप्तजन्मसु ॥३४॥ सप्जन्मसु मार्जारो नकुलस्त्रिषु जन्मसु। उच्चेःश्वा जन्मशतं खरञ्जापि तथेव च॥ ३५। क्रूरसर्पश् पादूलो महिषः सप्तजन्मसु। भेकश्च भतजन्मानि क्वागल: सप्तजन्मसु ॥३६॥ भल्नूकः थतजन्मानि शृगाली लच्षजन्मसु। ततो जलौका भवति ब्रह्मम्वहरगाद् घ्रुवम् ॥ ३७॥ कुभ्भीपाके च पच्यन्त पापिनी ब्रह्मगः पतम्। दक्ियां विप्रसुहिश्य तत्कालञ्जेन्न दीयते॥ ३८॥ एकरात्र व्यतीते तु तहदानं द्विगुएं भवेत्। मासे पतगुणं प्रोत्त हिमासे तु सहस्त्रकम् ॥ ३९ ॥ संवत्सरे व्यतीते तु स दाता नरकं व्रजेत्। दावा न दीयते मूर्मो ग्टहीता च न याचते। उभी तो नरकं यातो दाता व्याधियुती भवेत् ॥ ४० ॥ विप्राणां हिंसनं कवत्वा वंश्हानिं लभेद् ध्रुवम्। धनं लक्षों परित्यज्य भित्षुकश्च भवेद् व्रजन् ॥ ४॥ देवञ्ज ब्राह्मगं दृष्टा न नमेद्यी लभेच्कुचम्। न कुर्य्याद् गुरुभति यो लभते रौरवं शुचम् ॥ ४२॥ या स्त्री मूढ़ा दुराचारा खपतिं हरिरुपिसम। न पश्य त्तर्जनं क्वत्वा कुश्भीपाके व्रजेद् ध्रुवम् ॥ ४३ ॥ वात्र्जनाङ्गवेत् काको हिंसनात् शूकरी भवेत्। सर्पो भवति कोपेन दर्पेण ग्दभी भवेत् ॥ ४४ । कुकुरी च कुवाक्येनाप्यन्श्च विषदर्भनात्॥ ४५॥ पतिव्रता च वैकुरठं पत्या सह व्रजेद् ध्रुवम्।
Page 656
६४८ व्र अवेवर्त्तपुराणे [७५ प्र०
शिवं दुरगां गणपतिं सूय्यें विप्रञ्च वैष्णवम्॥ ४६॥ विष्णुं निन्दति यो मूढ़ो स महारौरवं व्रजेत्। पितरं मातरं पुत्र सतों भार्यां गुरु तथा ।४७॥ अ्नाथां भगिनीं कन्यां विनिन्द नरकं व्रजेत्। विप्रभक्िविहीनाश्च चत्रविट्शूद्रयोनिजाः। ४८॥ हरिभत्िविहीनाश्च पच्यन्ते नरके ध्रुवम्। पतिभक्िविहीनाश्च युवत्यव नराधमाः ॥।४८॥ पालग्रामजलं विष्णुप्रसादं ये च भुख्जते। तीथें पुनन्ति ते विप्रा: अतं पुंसां वसुन्धराम् । ५० ॥ पितदेवान् समभ्यर्च्य खादन् मांसं द्विजः शुचि: । यो भचति वथामांसं स महारौरवं व्रजेत् ॥ ५१ ॥ मत्यांख कामतो दग्ध्वा चोपवासं वसेद् द्विजः । प्रायश्चित्तं ततः कुर्य्याद् व्रतं चान्द्रायणजरेत्॥ ५२॥ सोऽशुचि: सततं नन्द हन्ति पुए पराऊ्मतम्। कामतो ब्राह्मणो मत्सय भुंते यो ज्ानदुर्बल: ॥५३॥ विषणोरुष्क्रिष्टभोजी यो मत्सय मांसेन खादति। पदे पटेऽशमेधस्य लभते निश्चितं फलम् । ५४॥ एकादशों ये कुर्वन्ति कणाजन्माष्टमीव्रतम्। पतजन्मक्कतात् पापान् सुच्यते नाव संशय: ।५५। यद् बाल्ये यञ्च कौमारे वार्ईके यञ्च यौवने। भस्मीभूतानि कुर्वन्ति पातकानि कवतानि च ॥५६। एकादथीदिने भुडतो कणजन्माष्टमीव्रतै। वै लोक्जनितं पापं सोडपि भुङती न संशय: ।५७। प्तुरे नियमो नस्यादृतिव्ृद्द च बालके।
Page 657
५त्र०] श्रीक्कणा जनखएडम्।
भन्नास्य दिगुयं दत्त्वा ब्राह्मणाय शुचिरभंवेत् ।५CI यो भुङते शिवरावी च श्रीरामनवमीदिने। उपवासे समर्थख स महारौरवं व्रजेत् ॥५2 ॥ कुह्पूर्णेन्दु संक्रान््यां चतुर्दश्यष्टमीषु च। नरख्वाएडालयोनि: स्यात् स्त्रीतेलमांससेवनात् ।६०। मत्स्यं मांसं मसूरत्न कांश्यपात् च भोजनम्। आद्र कं रकाकञ् रवौ च परिवर्जयेत्। अन्यथा नरकं याति कुभ्भीपाकं न संभय: । ६१ ॥ रजखवलान्न वेश्यान्र मदिरात् ब्रजेशर। यो भुङत्ते ब्राह्मणो दैवात् विटभीजी स भवेद् ध्र बम॥६२ यटड़ा कुरुते कम न तस्य फलभाग भवेत्। स भवेद्शुचिर्नित्य भस्ान्त तस्य सूतकम् ॥६३॥ नारी वेश्या प्रवित्नया चतुष्प रुषगामिनी। पाके च पितदेवानामधिकारी न तङ्गवेत ।६४। यद् ग्रामयाजिनामन्रं शूद्रश्नाद्दान्नभोजनम्। भुक्का च नरकं याति यावच्चन्द्रदिवाकरौ॥ ६५ ॥ शूद्राणां शाद्दिवसे तदव भुख्जते द्िजा:। कुभभीपाके च पच्यन्ते यावड्ै ब्रह्ममः शतम् ॥६६। यः शूद्रेणाभ्यनुन्नातो भुङते त्राइ्दिनेऽन्यतः । सुरापीति स विज्नयः सर्वधर्मवहिष्क तः ॥६७। अ्रसिजीवी मषीजीवी देवलो वृषवाहक:। शूद्राणां शवदाही च यो हि शूद्रापतिर्दिजः। स शूद्रवद् वहिष्कार्य्यस्तदन्न विट्समं सताम् ।६८॥ 5-५५
Page 658
६५०
नोपतिष्ठति यः पूवी नोपास्ते यसु पतिमाम्। स शूद्रवद् वहिष्कार्ययः सर्वस्ाद् द्विजकर्मयः ॥६८। सन्याहीनोऽशचिर्नित्यमनहः सर्वकर्मसु। यदफ़ा कुरुते कर्म न तस्य फलभाग् भवेत्। राममन्त्रविहीन ब्राह्मणो नरकं व्रजेत्॥ ७० ॥ नदीगर्भे च गर्ते च हत्तमूले जलान्तिके। देवान्तिके अस्यभूमी पुरीषं नोत्सजेद बुधः ।७१। वल्मीकमूष कोत्खातां मृदमन्तर्जलां तथा। शोचावश्निष्टां मैहात् म दद्याक्षेपसभ्वाम् ।।७२॥ अन्तःप्राणिषिपित्यान्च हलोत्खातां व्रजेखर। आलवालोस्थितास्तव पस्थच्ेतित्थितां तथा ॥७३॥ वक्षमूलोत्थितां नन्द नदीगर्भोत्थितां तथा। परित्यजेन्मृदस्वेता: सकला शोचसाधने : ०8॥ कुषमाराडघातिका या स्त्रो दीपनिर्वाणक: पुमान्। सप्तजन्म भवेद्रोगी दरिद्रो जन्मजन्ननि। ७५॥ प्रदीपं भिवलिङ्गञ्ज शालग्रामं मगिं तथा। प्रतिमां यन्तसूवञ्च सुवरीं भङ्गभव च। ६। हीरकच्ज तथा मुकतां गोमूत गोमयं इटतम्। पालग्रामशिलातीयं भूमी त्यक्का व्रजेदधः ।७। दरिद्रः क्वपणः कुष्ठी वंधहीनाऽप्यभार्य्यकः। भूमिहीन: प्रजाहीना बन्धुहीनश्च कुफिितः। ७८। अन्धः पङुर्वा खरश रन्ववाङ्गहीनकः। भवत् द्रामेणा पापी स ह्वेतान् भूसी लजेत्तुयः ॥७2॥ दिवसे सनध्ययोनिद्रां स्वासभ्भोगं कगोति यः।
Page 659
ग्रीक्वष जमखणडम् ।
सपन्नमम भवेट्रोगी दरिद्रः सप्जन्मसु ॥८0 ॥ उदिते जगतीनाथे यः कुर्य्यादन्तधावनम्। स पापिष्ठः कथं ब्रूते पूजयामि जनार्दनम् ॥ ८१॥ मृद्स्मरगोभक्वत्पिएडेस्तथा वालुकयापि वा। कत्वा लिङ्ग सक्त्पूज्य वसेत् कल्पशतं दिवि॥ ८२॥ सहस्रपूजनात् सोऽपि लभते वाच्कितं फलम्। लच्न्च पूजयेद्यसु शिवत्व लभते ध्रवम् ॥ ८३॥ जीवन्ुत्तो भवेद्िप्रो लिङ्गमभ्यर्चयेत्तु यः। ्िवपूजाविहीनस ब्राह्मणो नरकं व्रजेत् ॥ ८४ ॥ मत्पूजितं प्रियतमं भिवं निन्दन्ति ये नराः। पच्यन्त निरये तावद्यावडे ब्रह्मणः भतम् ॥ ८५ । पूजित शरिवलिङ्क च यदि स्ात् केशवालुका। स महान्ो वालुकया केशेन यवनो भवेत् ॥ ८६्। चुद्र दरिद्रः ऊपखी व्याधि: स्थात् कुविते तथा। सर्वेभ्यो मानहानि: स्याज्जायते नीचयोनिषु ।८e। सर्वेषु प्रियमात्र षु ब्राह्मपच मम प्रिय: । ब्राह्मया प्रिया लक्ष्ी: सततं वचसि खिथिता। ८८। ततोऽधिका प्रिया राधा प्रिया भक्ास्ततोऽधिकाः । ततोऽधिक: शङ्गरो मे नास्ति मे शङ्वरात् प्रिय: ॥८2।। महादेव महादेव महादेवेति वादिनः । पच्चाद्यामि च संतप्तो नाम्चवगालीभतः।2। मनो मे भक्तमूले च प्राणा राधाब्िका ध्र वम्। आक्षमा मे शङ्गरस्थानं भिवः प्राणाधिकस य: ।८१। आद्या नारायणी शक्ति: सष्टिस्थित्यन्तकारियी।
Page 660
६५२ [७५%०
करोमि च यया सष्टि यया ब्रझ्मादिदेवता :. ।८२॥ यया नयति विश्वन्न यया सष्टिः प्रजायते। यया विना जगवास्ति मया दत्ता भिवाय सा ॥८२॥ दया निद्रा च चुत्तृप्तिस्तृष्ण श्हा चमा पतिः । तुष्टिः पुष्टिस्तथा शान्तिर्लज्जाधिदेवता हि सा ।४। वैकुएठ सा महालत्षीर्गोलोके राधिका सती। मत्यें लक्ष्मीक चीरोदे दक्तकन्या सती च सा ॥८५। सा दुर्गा मेनका कन्या दैन्यदुर्गतिनाभिनी। खगलत्तीख्न दुर्गा सा पक्रादीनां गहे गहे । ६। सा वाी सा च साविती विद्याधिष्ठातदेवता। वड्चो सा दाहिका भक्ति: प्रभाभक्रिश्व भास्करे ।८०। थोभार्शात्ति: पूर्णचन्द्र जले भकिस थीतता। शस्यप्रसूता शकिस्व धारणा च धरासु सा ।८८॥ ब्राह्ममत्िविप्र पु देवशत्ति: सुरेषु सा। तपस्विनां तपस्या सा ग्टहिणां महदेवता। 2८। मुक्तिपकिश्च मुक्तानामाशा सांसारिकस्य सा। मङ्नक्ञानां भक्रिभत्तिमयि भत्िप्रदा सदा ॥१००॥ नृपाणां राज्यलत्त्मीख् बणिजां लभ्यरूषियी। पारे संसारसिन्धूनां तयी तत्त्वातारिखी ॥ १०१॥ सत्स सद्बुद्धिरूपा सा मेधाथक्रिस्वरुपिणी। व्याख्यामक्ति: पुती शास्त्र दाटपक्तिय दाटषु ।१०२। चत्ादीनां विप्रभति: पतिभति: सतीषु च। एवंरूपा च या प्रत्तिमया दन्ता शिवाय सा ।१०३। एवं वे कथितं सवें किं भूयः श्रीतुमिच्कसि।
Page 661
७६त्र० ] तरीक्णजन्नखवहम्। ६५२
प्रश्नं करोषि यद्यम्ां तत्सवें कथयामि ते।१२४॥ इति श्रीब्रह्मवेवत्ते महापुराण नारायणनारदसंवादे श्री क्कष्ण जनख एडे भ गवब्रन्द संवाददे
श्रीनन्द उवाच।
येषाच् दर्शन पुस पापञ् यस्य दर्शने। तत्षवं वद सर्वेंध त्रोतं कौतूहलं मम ॥ १ ॥ श्रीभगवानुवाच। सुब्राद्मपानां तीर्थानां वैष्णवानाज दर्थने। देवताप्रतिमादर्शी तीर्थस्नायी भवेबरः ॥२। सूर्य्यस्य दर्मने भत्या सतीनां दर्घने तथा। सव्ासिनां यतीनाज्ज तथैव ब्रह्मचारियाम्॥ २॥ भत्या गवाज़ वड्कीनां गुरुणाज्ज विभेषतः। गजेन्द्रापाष सिंहानां खेताखानां तथैव च। ४ ॥ शुकानाज पिकानाष्व खन्जनानां तथैव च। हंसानाथ् मयूराणां चाषाणां गङ्पचियाम्।। ५्। वत्स प्रयुत्नधे नूनामखत्थानां तथैव च। पतिपुत्रवतीनान्न नरायां तीर्थयायिनाम्। ६॥ प्रदोपानां सुवर्णानां मणीनाज् विशेषतः।
Page 662
६५४ म्भ्मववर्त्तपुराणे
मुत्नानां हीरकागाज माणिक्ानां महाथय। ७। तुलसीशल्लपुष्पाणां दर्थनं पापनाशनम्। फलानि शक्कधान्यानि दटतं दधि मधूनि च । ८ ॥ पूर्णा कुश्भन्न लाजांस रासेन्द्र दर्पपं जलम्। मालाज्ज शुक्कपुष्पाणां दृद्दा पुएं लभेबर: ॥2 ॥ -
गोरोचनञ्ज कपूरं रजतञ्व सरोवरम्। पुष्पोद्यानं पुष्पितत्त दृद्टा पुएं लभेननर: ॥ १०॥ शुक्रपच्तस्य चन्द्रच्न पीयूषं चन्दनं तथा। कस्तूरीं कुङ्गुमं दृद्दा नन्द पुरय लभेननरः॥११॥ पताकामच्यवटतरु' देवोत्थितं शुभम्। देवालयं देवखातं दृष्टा पुरं लभेनरः । १२॥ देवाश्रितं देवघटं सुगन्धिपवनं तथा। पङ्ञ्व दुन्दुभिं दृद्टा सदः पुर लभेननरः ॥१२॥ शुत्तिं प्रवालं रजतं स्फाटिकं कुशमूलकम्। गङ्गामृदं कुयं ताम्र दृद्दा पुर लभेनर: ॥१४॥ पुरागपुस्तकं शुद्धं सवीजं विष्युयन्त्कम्। स्तिग्धदूर्वान्ततं रत्नं दृष्टा पुख लभेनरः ॥ १५॥ तपप्विनां सिडमन्त्रं समुद्र कवणासारकम्। गन्त महोत्सवं दृद्टा स दस् लभते नरः ॥१६ ॥ गोमूव गोमयं दुग्धं गोघुलं गोष्ठगोष्पदम्। पक्कथस्यान्वितं त्ेत्र दृद्टा पुरं लभेद् ध्वम् ॥ १७॥ रचिरां पद्मिनीं श्यामां न्यगोधपरिमएाडलाम्। मुत्रेगकां सुवसनां दिव्यभूषसभूषिताम् ।१८॥ वेश्यां वेमकरों गन्ध सदूर्वाचततणडलम्।
Page 663
श्रीक्वष्ण जन्मखएडम्। ६५५
सिद्दावं परमाव्रव्न दृष्टा पुए लभेवरः ॥ १2 ॥ कार्तिकीपूर्षिमायाच् राधिकाप्रतिमाँ शुभाम् । संपूज्य दृष्टा नत्वा च करीति जन्मखणडनम् ।२०॥ हिङ्ग लायां तथाष्टम्यामिषे मासि सिते शुभे। श्रीदुर्गाप्रतिमां दृद्टा करोति जन्मखएडनम् । २१ ॥ शिवरातौ च काश्याज् विशवनाथस्य दर्भनम्। कवत्वोपवासं पूजाञ्ज करोति जनखराडनम् ॥ २२॥ जन्माष्टमीदिने भक्नो दृष्टा मां विन्दुमाधवम्। प्रणाम्य पूजां कवत्वा च करोति जन्मखएडनम् ।२३॥ पोषे मासि शक्कराती यत्र यत स्थले नरः। पद्मायाः प्रतिमां दृष्टा करोति जन्मखएडनम्। सप्तजन्म भवेत्तस्य पुत्रः पीत्रो धनेश्वरः ।२४। उपोष कादयों सनात्वा प्रभात दादमीदिने। दृष्टा काश्यामन्नपूर्णीं करोति जन्मखरडनम्॥ २५॥ चैवर मासि चतुदश्यां कामरूपेष पुखदे। दृष्टा नत्वा भद्रकालीं करोति जन्मखगडनम् ॥ २६॥ श्रयोध्यायाञ् रामं मां श्रीरामनवमीदिने। संपुज्य नत्वा दृष्टा च करोति जन्मखराडनम् ।२ दत्वा विशापदे पिएडं विष्ु यश् प्रपूजयेत्। पितृयां सात्मनसेव करोति जन्मखरडनम्॥ २८३ प्रयागे मुणडनं कता दानज् कुरुते यदि। उपोष्य नैमिषारख करोति जन्मखरडनम् । २2॥ उपोष्य पुष्करे स्नात्वा किंवा वदरिकाश्रमें। संपूज्य दृद्टा मामेकं करोति जन्मखइनम्। २०॥
Page 664
६५६ ब्रद्मवैवत्तपुराये [७६प०
सिद्िं कत्वा प वदरीं भुङत्े वदरीकाश्तमे। दृद्टा मत्प्रतिमां नन्द करोति जन्मखएडनम् ॥२१॥ दोलायमानं गोविन्द पुएये वन्दावने च माम्। दृष्टा संपूज्य नत्वा च करीति जन्मखएडनम् ॥२२॥ भाद्रे दृष्टा च मज्जस्थ मामेव मधुसूदनम्। संपूज्य नत्वा भत्तश्न करोति जन्मखएडनम्॥३३॥ रथस्थन्न जगन्नाथं यो द्रत्यति कलौ नरः। संपूज्य नत्वा भत्न्या च करोति जन्मखरनम्॥३४॥ उत्तरायणसंक्रान्त्यां प्रयागे स्त्ानमाचरेत्। संपूज्य नत्वा मामेव करोति जन्मखरडनम् । २५॥ कार्तिकीपूर्िमायाञ्च दृष्टा मत्प्रतिमां शुभाम्। उपोष्य कत्वा पूजाञ्ज करोति जन्मखरडनम्॥३६॥ चन्द्रभागासमीपे च माध्याञ् मां.नमेत् सुधीः। राधया सह मां दृष्टा करोति जन्मखगडनम् ॥ ३७ ॥ रामेशरं सेतुबन्धे आषाढ़ीपूर्णिमादिने। उपोष्य दृष्टा संपूज्य करोति जन्मखएडनम् ॥ ३८॥ सवर्गविद्याधरी रात्री नृत्यती च मुद्डमुङ्कः। प्रणामं कर्तुमीथं तं समायाति विभीषयः । ३८। गायन्ति किननरा रात्री गन्वर्वास्न मनोहरम्। प्रणामं कर्तुमीशं तं समायाति च माधव: ।४०। दृष्टा साच्षाद्वसन्तञ् सर्वेशं चन्द्रशेखरम्। जीवन्मुक्तो भवेदन्त प्रयाति इरिमन्दिरम् । ४१ ॥ दीननाथं दिनकरं कोणारके चोत्तरायणे। उपोष्य दृष्टा संपूज्य करोति जन्मनः चयम् ॥४२।
Page 665
श्रीक्वण जन्नखएडम्।
क्वषिकोष्ठ सुवसने कलविक्क युगन्धरे। विस्न्दके राजकोष्ठ नन्दके पुष्पभट्रके ॥४३॥ पार्वतीप्रतिमां दृष्टा कार्तिकेयं गणेशरम्। नन्दिनं शङ्गरं दृष्टा करोति जन्मनः फलम्। ४४। उपोष्य प्रतिसम्पूज्य दृद्टा सुत्ा च तौ नतः। पारणञ्च दधि प्राश्य करोति जन्मनः फलम्। ४५ । व्रिकूटे मणिभट्रे च पश्चिमोदधिसत्निधी। समुपोष्य दधि प्राश्य मां दृद्टा मुत्तिमाप्रुयात् । ४६॥ प्रतिमासु मदीयासु पार्वतीप्रतिमासु च। जीवं संन्यस्य सम्मूज्य करोति नम्मनः चयम्॥ ४७ ॥ शिवदुर्गालयं दत्त्वा मदीयञ्ज विशेषतः। भिवसंस्थापनं कत्वा करोति जन्मनः चयम् ।४८। पुष्पोद्यानञ् शङ्डव्न सेतु खातं सरोवरम्। विप्रसंस्थापनं ऊवत्वा करोति जन्मनः फलम्। ४८ ॥ न च वेदा: पुराणानि ब्रह्मसंस्थापनं फलम्। जानन्ति सन्तो मुनयः सुरा विप्रादय: पितः ॥ ५० ॥ खन्ते पांथवो भूमी गखन्ते व्ाष्टविन्दवः। न गखते विधावापि विप्रसंस्थापने फलम् ॥५१॥ क्वत्वोपजीव्यं विप्रस्य जीवन्मुक्ती भवेबरः । अचलां श्रियमाप्रोति परे मुत्तिचतुष्टयम् ।५२॥ महास्यभति स लभेद्ेकुरठ मोदत चिरम्। न हि पाती भवेत्तस्य यथा मे परमात्मनः ।५३॥ कुमारीमष्टवर्षौयां सुबिप्राय ददाति यः । सम्पूज्य सर्वाभरणां दुर्गादानफल लभेत्॥ ५४ ।
Page 666
६५८
सवें सग्यें समालोक्य ब्रह्मलोकेषु पूजितः। लभते मम दास्ज् वैकुरठ मोदते चिरम् । ५५॥ त्रिवाहदर्शने कोटिसवर्णदानफलं लभेत्। अन्त खर्गे प्रयात्येवमिहैव निसनलां ्रियम् ॥५६॥ यः सुविप्रमनाथञ्ज दरिद्रव्ज सुपणिडतम्। दृद्टा कुर्य्यात्तद्विवाहं स मोक्ष लभते ध्रवम्। ५७॥ य ऋतपादुकादानं शालग्रामस्य योषितः। करोति भत्तया पुएयाहे पृथ्वीदानफलं लभेत्॥ ५८॥ गजदाने च तल्लोममानवर्ष खुती सुतम्। चतुर्गुगं गजेन्द्र च मोदते मम मन्दिरे। ५ट । गजाईं खेततुरगे तदर्दञ्ज तरो पितः। गजतुत्यं कृषणगवां दाने च तत्फलं लभेत्। ६०॥ तत्तुत्यं घेनुदाने च अरद्धें सामान्यगोस्तथा। लभेद्वत्प्रसूतानां दाने दाने फलं भुवः ॥६१॥ भूमिदाने रेखमानवर्षे स्थानन मत्दे। ज्ञानदाने महत् युएं वैकुरठ मोदते चिरम् ।। ६२। त्वियं लभेत् खर्णदाने राजत रजतेन च। अब्दाने फलं नाहं कथं जानामि वै खुतम् । ६२ लभते सर्वदानस्य फलं ब्राह्मगभोजने। अ्रन्नदानात् परं दानं न भूतं न भविष्ति ।६४। नाव पात्रपरीचा सा न कालनियम: क्वचित्। अब्रदाने शुभं पुरय दातु: पाव तवपातकी॥ ६५ ॥ प्रव्नदानज्ज धन्यं स्याद्व मौ वैकुरहेतुकम्। वस्त्रं ददाति विप्राय दरिद्राय कुटुम्बिने॥ ६६॥
Page 667
वस्तसूत्रमानवर्षें वैकुरठ मोदते चिरम्। सुरम्ये चन्द्रलोके च वारुणे च तथैव च। ६७ ॥ कवत्वा लोहप्रदीपञ्ज खर्णवर्तिसमन्वितम्। द्त्वा षतप्रदीपञ्च हरये परमालने। ६८ ॥ अ्रन्धकारज्ज न गहं यमदूतं यमं तथा। न हि पश्यति दाता च प्रयाति मम मन्दिरम् ॥ ६ट।। ब्राह्मणाय व दतर्त्वव न याति यमयातनाम्। दिव्यवर्षमहस्त्रञ्न मोदते शक्रमन्दिरे। ७ । आसनं लभत स्वर्गे वसुमानानुरुपतः। उत्तमे लक्षवर्षंच तदडें चेतरे व्रज ॥ ७१॥ ताम्बूलेन लभेद्भोगं खर्गे वर्षशतं द्विज / ७२ ॥ मात्यदाने प्रियं सगं वस्तुपात्ानुरूपतः। फलदानफलं ख्ग लभते नात संशय: ।७३। सामान्यशय्ादानेन सगे वर्षशतं व्रजेत्। चतुर्गुगं प्रहष्टानां गुगलचं विलच्णे॥७8 ॥ अनाथाय सुविप्राय यदि गेहं प्रदीयते। अत्रव मानवर्षज् शक्रलोके महीयते॥ ६५॥ दृष्टा बुभुचितं विप्रमन्न तस्म प्रदीयते। अरचलां शियमाप्ोति पुत्रपौत्रविवाई्विनीम् ॥ ६। व्रजनाथ व्रजं गत्वा व्रजभूमी व्रजाधुना। व्रज भोजय विप्रांस व्रज सवें वजे व्जे।७॥ गोकुले गाकुले वत्स वस वत्सानराकुले। व्याकुलामां गाकुलानां सङ्गले च व्रजे वजे। ७८॥ एतत्ते कधितं लन्द सानन्द पुशबईनम्।
Page 668
[७9म
सुखप्रदर्भनं पुरयं यदि नीचं न वति च । ७2॥ काश्यपं दुर्गगं नीचं भत्र मनानिनं स्त्रियम्। व्यक्ता रात्रिञ्ज दिवसे वत्ति विप्र सुपण्डितम्॥ ८० ॥ देवालये च देवं वाप्यश्वत्थतुलसीवटम्। उक्रा तद्दिगुरं पुरयमप्रकाश्य चतुर्गुगम्। ८१॥ सुम्प्रदर्शने प्राश्ती गङ्गास्तन्नानफलं लभेत्। अथे वित्तज्ज भार्य्याञ्ज भूमिं पुत्र लभेच्च सः ॥ ८२॥ मोचष परमैशर्य लभते सर्ववा्कितम्। दून्येवं कथितं तात किश्भूयः श्रोतुमिष्कसि॥ ८३॥ इति श्रीब्रह्मबैवत्ते महापुराणे नारायपनारदसंवादे श्रीक्वण्णजनाखणडे षट्सप्ततितमोऽध्यायः ।
नन्द उवाच।
केन खप्नेन किं पुरयं केन मोच्षी भवेत् सुखम्। कोर्ऽपि कोऽप च सुखप्रस्तत्सवें कथय प्रभो । १॥
श्रीभगवानुवाच।
वेदेषु सामवेदस् प्रगस्तः सर्वकर्मसु। तथेव काखशाखायां पुखकारडे मनोहरी॥ २ ॥ स व्यक्तो यख दुःखप्रः पखत् पुसफलप्रदः।
Page 669
त्रीअष्ण जनखणडम्। ६६१
तक्षवें निखिलं तात कथयामि निशामय ॥ ३॥ सप्नाध्यायं प्रवच्यामि बड्डपुखफलप्रट्म्। सप्नाध्यायं नरः गुता गङ्गास्त्नानफलं लभेत् ॥ ४ । खप्नस्तु प्रथमे यामे संवत्तरफलप्रद्: । द्वितीये चाष्टभिर्मासेस्त्रिभिर्मासेस्तृतीयके॥ ५॥ चतुर्थे चाईमासेन खप्रः खात्मफलप्रदः । दशाहे फलदः खप्नोऽप्यरुणोदयदर्भने॥। ६॥ प्रातःस्वप्नश्न फलदस्तत्चयं यदि बोधित: । दिने मनसि यद् टष्ट तव्सर्वक्व लभेद् ध्रवम् ॥ ७॥ चिन्ताव्याधिसमायुको नरः खप्नञ्न पश्यति। तत्सवैं निष्फलं तात प्रयात्येव न संभयः ।८। जड़ो मूवपुरीषेय पीड़ितय भयाकुल:। दिगम्बरी मुक्तकेथो न लभेत् खप्रजं फलम् ॥८॥ दृष्टा खप्नञ्ज निद्रालुर्यदि निद्गां प्रयाति च। विमूढ़ो वकि चेद्रात्रीन लभेत् खप्नजं फलम् ॥१०॥ उक्रा काश्यपगोतच्च विपत्तिं लभते ध्र वम्। दुर्गते दुर्गतिं याति नीचे व्याधिं प्रयाति च ॥ ११॥ पत्री अयन्न लभते मूर्खे च कलहं लभेत्। कामिन्यां धनहानि: स्याद्राती चौरभयं भवेत् ॥१२॥ निद्रायां लभते शोकं परिडते वाब्शितं फलम्। न प्रकाश्यश्न स खप्नः पगितैः काश्यपे व्रज ॥१३॥ गवाच्न कुञ्जरायाज्ज हयानाप्ट व्रजेख्र। प्रासादानाव शैलानां वक्षासाञ्ज तथैव च॥ १४॥ आरोहएज्ज धनदं भोजनं रोदनं तथा। 5-५६
Page 670
प्रतिष्द्य तथा वीयां अस्याव्यां भूमिमालभेतृ ।१ ५। प्रस्तास्त्रे यदा विद्ो व्रणेन क्वमिया तथा। विष्ठया रुधिरेशैव स युक्किऽप्यर्थवान् भवेत् ॥१६। सप्रेडय्यगम्यगमनो भार्य्यालाभं करोति यः। मूवसिक: पिबेच्छुक्रं नरकज्च विशत्यपि॥१॥ नगरं प्रविशेदक् समुद्र वा सुधां पिबेत्। सभवार्तामवाप्रीति विपुलच्वार्थमालभेत्। १८॥ गजं वृपं सुवर्षन्ज व्ृषभं धेनुमेव च। दीपमन्न फलं पुष्प कन्यां छत रथं ध्वनम्। कुटुम्व लभते दृद्वा कीर्तिञ्ज विपुलां श्रियम् ॥१८॥ पूर्णकुभ्धं द्विजं वष्चि पुष्पताम्पूलमन्दिरम्। शुक्कधान्यं नटं वेश्यां दृष्टा श्रियमवापुयात् ।२०॥ गोचीरज्ज छृतं दृष्टा चायें पुरयधनं लभेत्॥ २१॥ पायसं पझमपत्रे च दषिदुग्ध छतं मधु। मिष्टानं सस्तिव भुक्षा ध्रुवं राजा भविष्यति ॥२२॥ पच्ियां मानुषायाञ्च भुङते मांच नरी यदि। बह्नथें शुभवार्ताञ्ज लभते वाष्कितं फलम् । २३॥ छत्र वा पादुकां वापि लब्ध्वा धान्यस गध्ळति। असिज्ज निर्मलं तीक्ष्प तत्तथैव भविष्यति ॥२४। हेलया सन्तरेद्यो हि स प्रधानो भविष्ति। दृष्टा च फलितं वृक्ष धनमाप्नीति निश्चितम् ।२५। सर्पेष भच्िती यो हि अर्थलाभश् तङ्जवेत्। खप्रे सुहें वधुं दृष्टा सचते व्यावितख्धना: ॥२६। व डवां कुकुटी दृद्टा क्रोष़ं भार्यया लभेद श वरम्।
Page 671
६६१
खप्ने यो निगड़ैबंड: प्रतिष्ठां पुतमालमेत्। २७॥ दध्यमं पायसं भुङत पद्मपत नदोतटे। विभीणपद्मपत्ने च सोऽपि राजा भविष्यति ॥२८॥ जलौकसं वृश्विकज्त सर्पत्न यदि पशति। धनं पुत्रञ्च विजयं प्रतिष्ठां वा लभेदिति । २८॥ मृङ्गिभिदेष्टिभिः कोलैवांनरैः पीड़ितो यदि। निव्चितञ् भवेद्राजा धनञ्व विपुलं लभेत्॥ २० ॥ मत्य मांसं मोशिकस पङ्' चन्दनहीरकम्। यम्तु पश्यति खप्नान्त विपुलं धनमालभेत् ।२१। सुराज रुधिरं समें दृद्टा विष्ठां धनं लभेत्। प्रतिमां शिवलिङ्गन्व लभेद् दृद्दा जयं धनम् ॥ २२ ॥ फलितं पुष्पितं विल्वमाम्त्र दृद्टा लभेदनम्। दृष्टा च ज्वलदग्निञ्ज धनं बुद्धि श्रियं लभेत्। शमलकं धात्रीफलमुत्पलञ् धनागमम्॥३२॥ देवतास डिजा गाव: पितरी लिङ्गिनस्तथा। यददाति मिथः खप्रे तत्तथैव भविष्यति॥३४॥ शक्काम्बरधरा नार्यः शक्कमात्यानुलेपनाः। समास्सिष्यन्ति यं खप्रे तस्य श्रीः खप्रतः सुखम् ॥३५॥ पीताम्बरधरां नारों पोतमात्यानुलेपनाम्। भवगूहति यः खप्ने कत्याणं तस्य जायते ॥ २६॥ सर्वापि शुक्कानि प्रभंसितानि भस्मास्थिकार्पास विवर्जितानि। सर्वाणि अष्णान्यतिनिन्दितानि गोहस्तिवाजिद्विजदेववर्यम् ॥ २७॥
Page 672
६६४
दिव्या स्त्री सस्नमिता विप्रा रत्नभूषणभूषिता। यस्य मन्दिरमायाति स प्रियं लभते ध्रुवम् ॥ २८॥ खप्रे च ब्राह्ममो देवो ब्राख्मणी देवकन्यका। ब्राह्मणो ब्राह्मणी वापि सन्तुष्टा सस्तिमता सती। फलं ददाति यस्ै च तस्य पुत्रो भविष्यति। २८॥ यं खप्ने ब्राझमणा नन्द कुर्वन्ति च शभाशिषम्। यद्दन्ति भवेत्तस्य तस्यैश्वयें भवेत् ध्र वम् । ४० ॥ परितुष्टो द्विजश्रेष्ठश्चायाति यस् मन्दिरम्। नारायणः शिवो ब्रह्मा प्रविशेत्त तदाश्रयम् ॥ ४१॥ सम्पत्तिस्तस्य भवति यशस विपुलं शुभम्। पटे पदे सुखं तस्य स मानं गौरवं लभेत् ।४२॥ अकस्मादपि खप्ने तु लभते सुरभिं यदि। भूमिलाभी भवेत्तस्य भार्या चापि पतिव्रता । ४३॥ करेण कत्वा हस्ती यं मस्तके स्थापयेद्यदि। राज्यलाभी भवेत्तस्य निश्चितं च खुती मतम् । ४४। खप्ने तु ब्राह्मणसुष्टः समास्तिष्यति यं व्रज। तीथसनायी भघेत्सोऽपि निश्चितञ्त त्ियान्वितः । ४५ । खप्ने ददाति पुष्पञ्च यस्र पुसवते दिजः । जययुक्ती भवेत् सोऽपि यथसवी च धनी सुखी॥ ४ ६ ॥ खप्ने दृद्टा च तीर्धानि सौधरतग्टहापि च। जययुत्तव्न धनवान् तोर्थसायी भवेनरः ॥ ४9 ॥ खप्रे तु पूर्ण कलभं कवित्कस्प्रे द्दाति च। पुतलाभी भवेत्तस्य सम्पत्तिं वा समालभेत्॥ ४८। हस्ते ऊला तु कुडवमाढकं वारसुन्दरी।
Page 673
99 श्र० ] श्रीक्वणजनखएडम् । ६६५
यस्य मन्दिरमायाति स लक्ष्ीं लभते ध्रवम् ॥ ४2 ॥ दिव्या स्त्री यद्ग्टह गत्वा पुरीषं विस्तजेद् व्रज। अथलाभी भवेत्तस्य दारिद्रञ्ज प्रयाति च ॥ ५०॥ यस्य गेहं समायाति ब्राह्मणा भार्यया सह। पार्वत्या सह भ्रम्ुरवा लक्ष्मीर्नारायगोऽथवा। ५१॥ ब्राह्मगो ब्राह्ममी वापि मवप्ने यस्म ददाति च। धान्यं पुष्पाञ्जलिं वापि तस्य श्रीः सवतोमुखी। ५२॥ मुक्ताहारं पुष्पमाल्य चन्दनञ्ज लभेदुव्रज। सप्न ददाति विप्रश्च तस्य श्रीः सवतोमुखी॥ ५२॥ गोरोचनं पताकां वा हरिद्रामिचुढगडकम्। सिद्ान्ञ् लभेत् खप्न तस्य श्रीः सर्वतोमुखी॥ ५४ ॥ ब्राद्मणो ब्राह्मणी वापि दढाति वस्य मस्तके। छ्वत्र' वा शुक्कधान्य' वा सच राजा भविष्यति॥ ५५ ॥ स्वप्ने रथस्थ: पुरुषः शुक्कनाव्वानुल्ेपनः । तवनस्थो दधि भुड्ती च पायसं वा वृपो भवेत्॥ ५६ ॥ स्वप्न ददाति विप्रश्च ब्राह्मगी वा सुधां दधि। प्रशस्तपात्र यन्म वा सीऽपि राजा भवेत् ध्र वम ॥५७॥ कुमारी चाष्टवर्षीया रत्नभूषणभूषिता। यम्य तुष्टा भवेत् खवप्ने स भवेत्कवियािड़तः ॥ ५८॥ ददाति पुस्तकं खप्ने वस्मे पुस्यवते च सा। स भवेद्दिशवविख्यातः कवीन्द्र: पगिडतेश्वरः ॥ ५८॥ यं पाठ्यति खप्ने वा मातेव च सुतं यथा। मरस्वतीसुतः सोऽपि तत्परी नास्ति पणिडतः । ६० म ब्राह्मगः पाठयेद्यच्व पितेव यत्नपूर्वकम्।
Page 674
अश्मवेवसंपुराणे
ददाति पुस्तकं प्रीत्या स च तत्सहमी भवेत् । ६१ । प्राप्नीति पुस्तकं खप्ने पथि वा यत यत्र वा। स पण्िती यथसी च विस्यातय महीतले। ६२॥ खप्रे यस्म महामन्त्र विप्रा विप्रा ददाति चेतृ। स भवेत् पुरुषः प्राप्जी धनवान् गुपवान् सुधी: ।६२। सप्र ददाति मन्त्र वा प्रतिमां वा शिलामयीम्। यस्म ददाति विप्रश्च मन्त्रसिविख तङ्गवेत् ।६४। विम्रो विप्रसमूहस् दद्दा नत्वाभिषं लभेत्। राजेन्द्र: सभवेद्ापि किंवा थ वाविपष्डितः ।। ।५। शुत्मधान्ययुतां भूमिं यस्मे विप्रः समुत्सजेत्। स्वप्रेऽपि परितुष्टश् स भवेत् पृथिवीपति: ॥ ६६। खप्न विप्रो रथे कत्वा नानासगं प्रदर्भयेत्। चिरजीवी भवेदायुर्धनव्टद्विर्भंवेतृ घ्र वम् । ६७॥ विप्राद विप्रः सन्तुष्टी यस्म कन्यां ददाति थ। खप्ने च स भवेकित्यं धनाव्यी भूपति: खयम्। ६८। खप्रे सरोवरं दृद्टा समुद्र वा नदीं नदम्। शक्काहिं एक्रथेलस्न दृष्टा त्रियमवापुयात् ॥ ६ट। य पश्यति सृतं खप्रे स भवेच्चीरजीवी च। अरोगो रोगियं दुःखी सुखिनत् सुखी भवेत्॥ 60 ॥ दिव्या स्त्री वं प्रवद्ति मम खामी भवानिति। व्वप्रे दद्टा च जागर्ति स प राजा भवेद्द्ढ़म् ।७१ ॥ स्प्रे वा कालिकां दृष्टा लब्ध्वा स्फटिकमालिकाम्। दन्द्रचायं शक्रवष्व स प्रतिष्ठा लभेदु ध्र वम् ।७२। खप्न वदति यं विप्रो मम दासो भवेति च ।
Page 675
हरिदास्यं च मजति सलब्ध्वा वैष्वो भवेत् । ७३। खप्न विप्रो हरिः शमपुर्बाह्मणी कमला शनिवा। शक्का स्ी वेदमाता वा जाफ़वी वा सरखती॥४। गोपालिकावेषधरा बालिका राधिका मम। बालस बालगोपाल: खप्नविद्धि: प्रकाशितः । ७५। एष ते कथितो नन्द सुखप्नः पुरहेतुकः। श्रोतुमिच्कसि किंवा त्व' किं भूय: कथयामि ते ॥६॥ इति तीब्रह्मवैवत्तें महापुराये नारायणनारदसंवादे श्रीक्कणणाजन्मखएडे सुखप्रदर्शनं नाम
नन्द उवाच। श्रीक्वष्ण जगतां नाथ सुखप्रस्न खुतो मया। वेदसारो नीतिसारी लौकिको वैदिकस्तथा॥ १॥ अधुना स्ररीतुमिच्कामि पापं येषाख्ज दर्शने। यस्मिन् कमगि वा वत्स तन्मां कथितुमर्हसि॥ २॥ वचनं वेदभास्त्ोतत तथा वेदानुयायिनः । श्रोतुमिच्कन्ति सन्तप्ता लोकास्वन्मुखतस्तथा। ३॥ वेदानां जनकस्वच्च वैदिकानां सतामपि। ब्रम्मादीनां सुरायाञ्च मुनीनां जगतामपि। ४।
Page 676
६६८ ब्रह्मवैवर्त्तपुराणे [७८श:
युतं यत् तन्मुखाभ्भोजात् प्रमागं वचनासृतम्। तेन टेहोडभिषिक्ो मे वत्स विच्छेददाहन॥ ५॥ खप्ने यच्चरणाभ्भोजं सवकामफलप्रद्म्। ब्रह्मादयो न पश्यन्ति तदय दष्टिगोचरम् ॥ ६॥ अ्तः परं तत्पदान क्व पश्यामि च पातकी । विराम तधारी देहा मे निबदश् खकमेया॥॥ ईटृगञ्ज दिनं वत्स कदा मम भविष्यति। त्वया ब्रह्मादिनाथेन संवादो मम पापिनः ॥८॥ क्वपां कुरु कपानाथ मम दोपं चमस्व च। वत्सबुद्धम च दुर्नीतं यत् कतख महेखर ॥2॥ ब्रह्म भशेष मुनयो ध्यायन्ते वत्पदास्व जम्। सरस्वती सृतियस्य स्तवन जड़ता व्रजेत् ॥१० ॥ इत्येवमुक्का नन्दय निरानन्दः पुचाकुलः। मू्कामाप कदित्वा च पुत्रविक्क्ेदविह्वल: ॥ ११ ॥ सन्त्रस्तो भगवान् कृप्यो बोधयामास यत्तः। परमाध्यात्मिकं ज्ञानं ददो तस्म जगत्पति: । १२ ॥ श्ीभगवानुवाच। हे नन्द जनकन्ेष्ठ सर्वश्रेष्ठ व्रजेखर। चेतनं कुरु कत्याणज्ञानच्न परमं शृणु ॥ १३॥ परमाध्यात्मिकं ज्ञानं ज्ञानिनाञ्ज सुतुसभम्। वेदशास्ते गोपनीयं तुभ्यमेव ददाव्यहम् ॥ १४॥ निबोध श्यतां नन्द सानन्दः सुसमाहितः । जन्मस्त्यजराव्याधि यदभ्यासानन जायते ॥ १५॥ स्थिरो भब महाराज व्रजनाथ तजं व्रज।
Page 677
e८त्र०1
प्नानं लबध्वा सदानन्दः थोकमोहविवजित: ॥१६। जलबुद्बुद्वत्वें संसारं सचराचरम्। प्रभाते खप्नवनमिष्या मोहकारसमेव च । १७॥
मायया सत्यबुद्दर च प्रतीतिं जायते नरः ॥१८॥ कामक्रोधलोभमोहैवेष्टित: सर्वकर्मसु। मायया मोहितः शखत् ज्ानहीनश्न दुर्बल: ॥१८॥
लज्जा शान्तिष्टतिः पुष्टिसृष्टिश्ाभि् वेष्टितः॥२०। मनोबुद्धिचेतनाभि: प्रागप्जानात्मभि: सह। संसत्त: सर्वदेवैश् यथा व्त्तश्व वायसैः ॥२१॥ अहमाता च सर्वेश: सवज्ञानात्मकः स्मृतः। मनो ब्रह्मा च प्रक्ृतिबुद्धिरूपा सनातनी । २२॥ प्राणा विष्ुख तना सा पद्मा तु चाधिदेवता। मयि स्थिते स्थिता: सर्वेगतास्तऽपि गते मयि ॥२३॥ प्स्माभिन्न विना देहः सद्य: पतति निश्चितम्। पाञ्जभूतो विल्ीनश्च पञ्चभूतेषु तत्च्याम् । २४।। भाम संकेतरूपश्च निष्फलं मोहकारगम । योकशान्नानिनां तात ज्ञानिनां नास्ति किञ्जन ।२५। निद्राद्य: भक्तयश्न ताः सर्वाः प्रक्वतेः कलाः ।
ते ब्रह्मविष्णुरुद्रांभा गुणा: सत्वाद्यस्यः । स्वानात्मकः शिबो ज्योतिरहमाता च निगुथः ॥२७॥ यदा विशामि प्रकती तदाहं सगुण: स्ृतः।
Page 678
L
सगुणा विषया विष्णुब्रह्मरुद्रादयस्तथा। २८॥ धर्मो मदंगो विषयी शेष: सूर्य्ः कलानिधि:। एवं सर्वे मत्कलांथा मुनिमन्वादय: सुरा: ॥२८॥ सर्वदेहे प्रविष्ठोऽहं न लिप्त: सर्वकर्मसु। जीवन्म ताय मद्गक्तो जन्ममृत्युजराहर: ।३०॥ सर्वसिद्वेश्वरः श्रीमान् कीर्तिमान् परिडतः कविः। चतुस्त्रि पद्िघः सिद्धः सर्वकर्मोपहारक: । २१ । तमुपैमि स्वयं सिद्धं भक्तस्वन्यन् वाष्कति। द्वाविंभतिविधं सिदं सिद्धसाधनकारगम् । २२॥ मन्मुखाक्क यतां नन्द सिद्दमन्त्र गहाण च। अणिमा लविमाव्याप्ति: प्राकाम्यं महिमा तथा ॥३३। ईशित्वञ्न वशितवस् तथा कामावसायिता। दूरश्रवणमेवेति परकायप्रवेशनम्॥ २४। मनोयायि त्वमवेति सर्वप्रत्वमभीप्ितम्। वञ्चिस्तन जलस्तव् चिरजीवित्वमेव च । ३५। कायव्यूहस्त वाकसिद्िं मृतानयनमीप्पितम्। सृष्टीनां करणञ्ज व प्राणाकर्षएामेव च ।२६॥ शं सवेश्वरेश्वराय सर्वविघ्नविनाथिने मघुसूदनाय साहेति अयं मन्त्रो महागूढ़: सर्वेषां कन्पपादप:। सामवेदे च कथितः सिद्वानां सर्वसिद्धिद: ।३७। श्रनेन योगिन: सिद्वा मुनोन्द्राख सुरास्तथा। पतलचजपेनैव मन्त्रसिद्िर्भवेव्षताम॥ ३८॥ यदि नारायपच्तेतर हविथाव्वरती जपेत्। गत्वा कुरु जयं तात काभिकां मणिकर्णिकाम् ॥३८॥
Page 679
६०१
शृणु नारायणच्षेत्र जलाधस्तच्तुष्टयम्। भत्र नारांयण: खामी नान्य: खामी कदाचन।४।। ज्ञानजात्न मृते लोके सिद्धिर्भवति तस्य वै। व्रतं विनापि मन्त्रे पा जीवन्मुक्तो न संभय: ।। ४१। वरजं कुरु पवितन्न व्रजनाथ व्रजं व्रज। पापं यहर्शने तात कथयामि नियामय ॥ ४२ ॥ दुःखप्नं पापवीजञ्ज केवलं विघ्रकारगम्। गोघव् ब्राह्मपघ् वा अतव्न कुटिलं तथा। ४२॥ देवघ्न पितमातघ्न' पापं विश्वासघातिनम्। मिथ्यासाच्यप्रदातारं यञ्चातिथ्यविवञ्नकम् ॥४४॥ ग्रामयाजिनमेवेति दैवविप्रसवहारिणम्। अश्वत्थघातिनं दुष्ट भिवविष्णुविनिन्दकम् । ४५। अहीचितमनाचारं सन्याहीनं डिंजं लथा। देवलं वृषवाहत् शूद्रायां सूपकारकम् । ४६॥ परवदाहिनज् शूद्राणां शूद्रश्राद्दांत्रभीजिनम्। अवीरां छ्विव्वनासान्ट देवब्राह्मपनिन्दकाम्।।४9। पतिभत्िविहीनाञ्ज विष्ुभत्तिविह्ीनकाम्। शूद्राणां विधवाच्चव चारडालों व्यभिचारिशीम् ।४८g प्रश्वत्कीपयुतं दुष्टमृणग्रस्तञ्न जारजम्। चौरं मिथ्यावादिनञ्ज अरणागतयायिनम् ॥ ४2 । मांसापहारियञ्ज व ब्राह्मगं वृषलीपतिम्। ब्राह्मगोगामिनं शूद्र द्विजं वार्डुषिकं तथा। कगम्यागामिनं दुष्ट चतुर्वणांनराधमम् ।। ५० । माता सपतीमाता व खश्र् स भगिनी तथा।
Page 680
६७२ [७८प्र०
गुरुपत्ी पुत्रपत्री सोदरस्य प्रिया सती ॥ ५१ ॥ माटखसा पितससा भागिनैयप्रिया तथा। मातुलानी नवोढ़ा च पितव्यस्त्री रजखला ॥५२। पितमाळप्रसूच्च व चागम्याष्टादश सृताः । कीत्तिता: सामवेदे च परिपात्ा: सतां व्रज ।५३। एता दृष्टा च स्पृष्टा च ब्रह्महत्यां लभेनर:। तस्ाइ वेन ता दृष्टा सूर्य्यं दृद्टा हररिं स्ारेत् ।५४।। कामतो यदि पश्यन्ति विनिन्द्यास्ते भर्वन्ति वै। तस्मात्सन्तो न पश्यन्ति शापभीता व्रजेशर ॥५५॥ राहुग्रस्त रविं सोमं न पश्यन्ति विपर्चितः । जन्माष्टसप्नरिःफाङ्गदभमस्थ दिवाकरे॥ ५६। जन्मर्चें निधनं चापि चतुर्घेऽपि कलानिधौ। नष्टचन्द्रो न दृश्यश्न भाट्रे मासि सितासिते। चतुर्थ्यामुदितश्न्द्रः परित्यकी मनोषिभि: ।५७।। चन्द्रस्तारापहरणं कलङ्गमतिदुष्करम्। तस्मै ददाति है नन्द कामतो यदि पश्ति॥५८॥ अकामती नगे दृद्टा मन्त्रपूतं जलं पिबेत्। तदा शुद्धो भवेक्द्यो निष्कलङ्गी महीतले। ५८ ॥ सिंह: प्रसेनमबधीत् सिंही जाम्बवता हतः। सुकुमारक मारोदीस्तव ह्वष: स्यमन्तकः ॥६०। दूति मन्त्रेण पूतश्च जलं साधु पिबेद् ध्र वम्। इति ते कथितं सर्वमपरं कथयामि ते । ६१ ॥ इति श्रीम्रह्मवेवत्त महापुराणे नारायपनारदसंवादे श्रीक्वणणजन्नखरड अ्ष्टसप्ततितमोऽध्यायः।
Page 681
नीळनननचडन।
श्रीनन्द उवाच।
राष््रगस्तः कथं सूर्य्यन्द्रो वापि जगत्प्रभी । नष्टसन्द्र: कथं भाद्रे चतुर्थ्याच्ासिते सिते ॥ १ ॥ वेदानां जनकस्वञ्न कं पृक्कामि त्या बिना। वेदे पुराणे गोप्य यब्र जानन्ति विपस्ित: । इति तडचनं सुता चेदं वचनमब्रवीत्। २॥
श्रीभगवानुवाच। भकथ्य वचनं चेदं निषिद्वं वैदिकैरपि। चमख नन्द भट्र ते प्रश्नमन्यं कुरुष् माम् ॥ ३॥ विश्वस्त वचनं तात न प्रकाश्य मनीषिभिः । विघ्नः प्रकाशे भवति सतां क्विद्रस्य देवतः ।४ ॥
नन्द उवाच। कथयख जगन्नाथ न भते वच्चनं कुरु। ऋटृशयी वापि देवेशौ राडुयस्ती च पुखदो ॥ ५॥ श्रीभगवानुवाच। मृखु नन्द प्रवत्यामि कथामेतां पुरातनीम्। यां मुत्वा निष्कलङ्स तीथंखायी भवेसर: ॥६॥ सर्वपातकिनं दृद्दा यत्पापं लभते नरः। शख्यान्वणेनैव भस्मीभूतं भवषयति॥। एकदा जमदग्निय महाकौतूहलान्वितः।
Page 682
ब्रभ्मवैवर्ततपुराणे
रेखुकासहितसुष्टी जगाम नर्मदातटम् ।८ । निर्जने नर्मदातीरे विजहार तया सह। नवोढ़या च सुन्दर्या नवयौवनयुक्तया ॥ ८। सुवेभया सुस्मितया रत्नभूषययुक्या। नतया स्तनभारेण श्रोगीभारेम मन्दया ॥१०॥ सुन्दरीणामतुखया खेतचम्पकवर्सया। सुपूर्ण चन्द्राननया कटाक्षयुतया तथा॥ ११ ॥ पतीवसूक्षाम्बरया कामबाणात्तया ब्रन।
पुस्कोंकिलयुत रम्ये शव्दित सुमधुव्रत। सुगन्धिवायुसंयुत्त पुष्पतत्पान्विवित शुभे ॥ १३ ॥ चन्दनोचितसर्वाङ्ग वस्त्रमात्यधरं मुनिम्। महारासरसाव्य तमुवाच भास्करः स्यम्॥ १४ ॥ वेदकर्त्तुः प्रपौत्रस्वं ब्रह्मरश्च जगत्पतेः । चसुर्वेदावधेयेषु सुनिष्णातः सदा शुचिः।१५। वेदाङ्गकर्ता धर्मन्ः श्रेष्ठो वेदविदां वरः। महातपसी तेजसी ब्रह्मचारी च सुव्ती। १६॥ युर्भाद्दघोक्त भ्ास्त्रत् र पाउतवान्यस् पणडतः। वेदप्रणिहितो धर्मो ह्यघर्मस्तद्विपर्ययः ॥१७॥ धमें त्यनति धर्मनी हघर्मेंय रतः कथम्। दिवामैष्नदीषन्न वक्कि वेदो विशेषतः। श्रहष्ट धर्मिणां साची तन त्वां कथयामि च ॥१८। सूर्य्यस्य वचनं सुत्वा तत्याज मैथुनं द्विजः । हष्टा पुरो विप्ररुपं सूर्यय तंऊखिनं सुरम् ॥ १८॥
Page 683
श्रीक्वणाजनखणडम्।
उवाच सूर्य रत्ास्यः कोपलव्जासमन्वितः । रेखुका लच्जिता तत्र विधाय वाससी सती ॥२०। जमदग्निरुवाच। को भवान् पणितवान्यो न लदन्योडस्ति पण्डितः । श्रहं भृगोर्भगवतः भिष्यस्वं कश्यपस्य च ॥ २१ ॥ चतुर्वेदांय जानामि धर्माधर्मनिरूपणे। वेदप्रणिहितो धर्मो ह्यवर्मस्तद्विपर्ययः ।२२ । अज्ानी पुरुष: शखव्नड़ितस सकमणा। तेजीयसां न दोषाय बफ्क: सर्वभुजो यथा। २१। अ्रन्ये भवांस धर्मश साच्ी सर्वे च कर्मणाम्। फलदाता च शास्त्रन्नी यतस्वत्तनय: सदा ॥२४ ॥ न वैष्णवानां शास्तारी यूयमस्माकमेव च। न वासुदेवभल्ञानामशुभं विद्यते क्वचित् ।२५। हरे: सुदर्भनञ्नक्रं शखद्रव्तति वेषावान्। नारायणच भगवान् सवयं ब्रक्मा च शरङ्रः।२६॥ शास्ता वमय नास्माकं तं वै नापि दिवाकर। राजपुत्रो यथा स्थाने वयं सच्ळछन्दगामिन: ।२७। यकोडइं भष्मसात् कततु यम सर्वसुरांस्था। महेन्द्रप्रभृतीन् सूर्य चणेनैवावलीलया॥ २८॥ कस्वं धर्मप्रवत्ता मे याहि ससथानमेव च। मम शास्ता च भगवान् श्रीक्वष्ण: प्रऊ्वते: पर: ॥२९। श्रद्य मे निर्जने सथान रसभङ्गस्वया वतः । मम थापात्यापटृश्यो राष्ट्रग्रस्तो भविष्यसि ।२०। दष्टं लां ये घना: सर्वे दूरीभूता भवन्ति ते।
Page 684
६७६ [७2 प०
तामाच्कवं करिष्यन्ति वायुना प्रेरितास्तथा ॥२१। खतेजसा भवान् गर्वाद्दततेजा भविष्यसि। मेघाच्कनः खल्पतेजा राह्ग्रस्तो भवान् भव ।३२॥ ब्राह्मपास्य वच: सुत्वा भगवान् भास्करी: खयम्। ततः पुटाञ्लिभूता तुष्टाव मुनिपुङ्गवम् ।२३॥ भास्कर उवाच। अ्बध्याः सर्वधमत् धन्या मान्या: पुरसताः। नारायपख्च भगवान् शभ् ब्रंह्मा सयं प्रभु: ।२२४। गणेपसापि श्रेषख् धर्मख्ापि सनातनः । स्तुवन्ति ब्राध्मयं सर्वे विप्ररूपिजनार्दनम् । ३ ५ ॥ विप्रदत्तक यो ब्रह्मन् वयमस्मन्म खा द्विजः। हुताथनस् द्विमुखा: सुराः सर्वे द्विजो वरम् । २६॥ चमस् वेष्व: शुद्धः सधमच्ज समाचर। वैषवानां कुतः कोपो हृदि येषां जनार्दनः ।३७। अस्माभि: पूजिता विप्रा युष्ौभि: पूजिता: सुराः । परस्परं स्नेहपात्र चेदमाचरणं द्विज ॥ ३८॥ अहमेव त्वया पप्तो मया पप्तो भवान् भव। अन्यथा मां वदन्त्यवं सूये निस्तेजसं जनाः ॥ २८॥ पराभूत: च्त्रियेण भविष्यास दिजेशवर। मरणं चवियास्त्र ग भवतस् भविष्यति॥ ४०। सूर्यस्य वचनं सुत्वा चुकोप ब्राह्मपः पुनः। तं पथापातिरक्तास्य: शभ्म ना निर्जितो भवान् ॥४१।। उभयो: कलहं चात्वा कश्यपेन सह व्रज। आजगाम सयं ब्रम्मा विधाता जगतामपि । ४२।
Page 685
श्रीक्कषा जन्मखंपडम्।
भागत्य ब्रम्मा सन्वस्त बोधयामास भास्करम्। मुनिश्रेष्ठञ् धरमेंनं धर्मज्ञानां गुरोगुंरुः।४२॥ ब्रह्मोवाच। चमख भास्कर त्च्न साचानारायणी भवान्। युष्माकं परिपात्यच्चाप्यबध्यी ब्राह्मणः सदा । ४४ ।। श्रहं करोमि भवतो विप्रथापान्तमुखगम्। प्रत्ाहमागतस्त्रस्तो भुगुसा प्रेरितस्ततः । ४५। स्फ टोऽहं प्रेरितकापि कश्यपेन मरीचिना। शान्तो भव सुरश्रेष्ठ साच्षी व्वं सर्वकर्मणाम् ।। ४६॥ कुत्रचिहिवसे ब्रह्मन् तवां तत्र कुत्रचित् चगाम्। भविष्यसि वनाच्कन्रः सद्योमुक्ती भविष्यसि॥४७ ॥ न्यूनातिरित वर्षें च राहुग्रस्तो भविष्सि। तत्नाट्ृश्यश्न केषाञ्ञित् पुखदृश्यो हि कस्यचित्॥ ४८॥ अन्यथा सर्वकालेन पुरद्ृश्यो भवान् भुवि। तवां दृद्टा च नमर्त्य सर्वे निष्पापिनो जनाः ॥। ४2 । जनपरसप्ताष्टरिफ्फांकचतुर्ये दयमे तथा। जन्मर्ते निधनं नगामदृश्यस्व भविष्यसि।५० ॥ पस्तकाले घना चत्रमध्याकस्थ जलेऽपि वा। मर्द्ोदित च काले प पापटृश्यो भविष्यसि ॥ ५१॥ भार्यादुःखनिमित्तेन भार्यया हेतुभूतया। खशुरेण श्यालकेन हततजा भविष्यसि॥ ५२ ॥ अ्रन्यथा तव तजस संज्ञा सहितुमचमा। मालिसुमालियुद्े च अभ्ुना त्व पराजितः। ५२॥ द्ूत्येवमुका सूर्यंञ्च बोधयामास ब्राह्मगम्।
Page 686
मभवेव्ततपुराये [92 श्र
नम्न्र' भापपराभृतं लव्जितं कोपितं ब्रज॥ ५४॥ हे विप्र स्वग्टहं गच्छ गच्छ वत्स यथासुखम्। त्वत्तेजसा चणेनेव भस्मीभूतं भवज्जगत् ॥ ५१॥ सूय स्वत्परिपात्वय भवान् सूर्यस्य नित्यय:। परस्परं च पूज्यस सम्बन्धः पोष्यपोषक:। ५६॥ हयशेन चत्रियेग कार्तवीर्यार्जुनेन च। भविष्यसि न सन्ेहः पराभूतो दिजी मृतः ।५७॥ पुरा तें प्राक्नं सवें कदाचित्र हि खणिडतम्। नारायणस खांग्रेन तव पुत्रो भविष्यति॥ ५८॥ विःसप्त ऊत्वा जगतीं निःचत्राश्त करिषयति। मृत्य स्ते यथसी वीजं भविष्यति महीतले॥ ५2 ॥ दूत्व वमुकका ब्रह्मा च ययो गेहं व्रजेखर। प्रययी जमदग्निव भास्करव्न खमन्दिरम्॥ ६० ॥ द्वत्य वं कथितं तात साख्यानं पुकारणम्। राहुग्रस्ता भास्करसाप्यदृश्यो येन हेतुना । ६१॥ चतुर्थ्यामुदितश्चन्द्री भाद्रे मासि सितासिते। अदृश्यां नष्टरूपस श्ायतां येन हेतुना । ६२। गहग्रस्तो कलङ्गी वा पुरा शप्ो मया पितः। सव त्वां कर्थायथ्यामि कथामेतां पुरातनीम्। ६३। इति श्रीब्रद्मवैवत्त महापुराणे नाराययनारदसंवादे श्रीक्वषाजन्मखरड भगवब्रन्दसंवादे
Page 687
श्रीम्मपाजमखणडम्।
श्रीक्कण्ा उवाच।
पुरा तारा गुरो: पत्नी नवयौवनसंयुता। रत्भूषयभूषाब्या वरसूत्त्माम्बरा सती । १ ॥ सुत्रोणो सस्त्िता र्या सुन्दरी सुमनोहरा। अतीवकवरीरम्या मालतीमाल्वभूषिता।। २। सिन्दूरविन्दुना साकं चारुचन्दनविन्दुभि: । कस्त रोविन्दुनाधक् भालमध्यस्थलोज्ज्वला ॥ २॥ रत्ने न्दरसार निर्माएक्कणन्ज्जीर र ख्वि्िता। सुवक्रलोचना श्यामा सुचारुकज्जलोज्वला। ४॥
रत्नकुसडलयुग्म न चारुगएडस्थलो ज्ज्वला ।् । ५ू। कामिनीष्वतुला बाला गजेन्द्रमन्दगामिनी। सुकोमला चन्द्रमुखी कामाधारा च कासुकी॥ ई सर्गमन्दाकिनीतीरे स्नाता सत्निग्धाम्बरा वरा। ध्यायन्ती गुरुपादं सा खग्टहं गमनोभुखी। ७॥
भाद्र चतुथ्यीं चन्द्रस जहार चेतनां व्रज ॥८॥ प्ानं चणेन संप्राम्य रंथस्थी रसिको बली। रथमारोहयामास करे धैत्वा च तारकाम् ॥2॥ कामोन्त्त: कामिनीं तां समान्निष् चुचुम्ब च।
Page 688
६5० ब्रह्मवेसपुराणे [८० ब्र
शृङ्गारं कर्तुमुद्यन्त तमुवाच गुरुप्रिया। १०॥ तारोवाच। त्यज मां त्यज मां चन्द्र सुरेषु कुलपांसन। गुरुपत्नीं ब्राह्मणीञ्च पातिव्रत्यपरायणाम्। गुरुपत्नोसङ्गमने ब्रह्महत्याप्तं भवेत् ॥११ ॥ गुरुपत्नी विप्रपत्नी यदि सा च पतिव्रता। ब्रह्महत्यासहस्रञ्न तस्या: सङ्गमने लभेत् ॥ १२ । पुत्रस्व तव माताहं घैयें कुरु सुरेख्वर। धिक् त्वां शुत्वा सुरगुरुर्भस्मरीभूतं करिष्यति ॥ १२॥ पुवाधिकश्न शिष्यश्च प्रियो मत्स्ामिनी भवान्। स्वधमं रक्ष पापिष्ठ मामिवं मातरं त्यज ॥ १४ ।। दास्यामि स्त्रीबधं तुभ्य वदि मां संग्रहिप्यसि ।१५। विलद्य तारावचनं ताच्च सभ्भाततुमुद्यतम्। पथाप तारा कीपेन निष्कामा सा पतिव्रता॥१६॥ राहुग्रस्ती वनग्रस्त: पापदृश्यी भवान् भव। कलङ्गी यक्षणा ग्रस्तो भविष्यस न संशय: ।१७॥ चन्द्र शव्ा तदा तूगों कामदेवं प्थाप सा। तजखिना कनचित् त्वं भस्मीभृती भविष्ास॥ १=॥ चन्द्रस्तारं महोलवा च कत्वापि रमं व्रज। क्रोड़े निधाय प्रययो रुदन्तों तां शुचान्विताम् ।१८। निर्जने निजने रम्ये शेले शैले मनोहरे। सरोनदनदीनाच् तीरे तीरे मनोहर॥२० ॥ मधुव्रतपिकोते च पुष्पार्द्योने सुपुष्विते। रम्यायां पुष्पभव्यायां स रेमे रामया सह ।२१॥
Page 689
६८१
चन्दनोचितसर्वाङ्गो मधुपानरतः सुरः। सुखसभ्भोगसंसको बुबुधे न दिवानिश्म् । २२॥ मलये मलयारख मलयानिलसंयुते। स्यन्दने चन्दनवने पतिमोद्धिसन्निधौ। २२॥ व्रिकूटे वटमूले च तत्र चन्द्रसरोवरी। सुचारुपतपत्राणां पत्र चन्दनचर्चिते। २४ । सुचारुचम्पकोद्याने चम्पकानिलपजिते। चीरोदकाजनीभूमौ क्रौज़्जकाजजनपर्वते। २५॥ रतशैले मणिमये मणिमन्दिरसुन्दरे। माणिक्ामुक्तासरिण हीरहारेय शोभिते। २६॥ सुचारुवस्तचित्राव्ये खेतचामरढरपगैः । भूषिते रत्नदीपेश्न टेवक्रीड़े प्रियस्थले। २७॥ वारुणों मरिरां पीत्वा वरुणानीसमन्वितः । वरुणो रमते यत्र तत् रेमे तथा सह॥ २८॥ पावने पवनोद्याने पारिजातानिलेन च। सुगन्धिमोहिते रत्मालातीरे च निर्मले ॥२८॥ ऋचशेले कल्पव्टच्षवने वड्गिप्रियाखमे। पपी च कामधेनूनां चीरं चीरोदधेस्तटे॥२०॥ वड्निशुद्धांशुकयुग व्किस्तस्मै ददौ मुदा। वरुणो रत्मालाज रतच्छत्र समीरणः ॥ ३१ ॥ तत्न दृद्टा सुरगुरु बलिगेहात् समागतम्। प्रणाम्य सर्वमुक्का च चन्द्रस्तं भरणं ययी । २२ ॥ शुक्रस्त बोधयामास वचनं नीतियुक्ितः । निरपेचो सुनिश्रेष्ठो वेदवेदाङ्गपारग: । ३२।
Page 690
बम्मवेवर्तपुरांये [८१ प्र
शुक्र उवाच।
मृखु वक्ष प्रवच्चामि गुरवे देहि तारकाम् । अभ्भोस्त गुरुपुवाय पौताय ब्रह्मव वै। ३४॥ पूजिताय सुराणाञ् देया तस्म निशापते। प्रियाय तत्प्रियां दत्त्वा शोघरं त्वं भरणं ब्रज ॥३५॥ गुरुपतीं माततुत्यां त्यज महचनाद्विधो। कुरु पापचयं पापनिव्ृत्तिस महाफला ॥ २६॥ सतीनां गुरुपत्नीनां ग्रहणे च बलेन च। ब्रह्महत्यासहस्राणां पातकं लभते जनः । ३०। कुभभीपाके च पच्चन्त यावडै ब्रह्मणः पतम्। साम्य नारायणस्थाने तणपर्वतयोः सुर ॥ ३८॥ कस्वं वत् हरे: स्थाने क्मभोगोडस्ति ब्रह्मणः । नारायणाश्रिता: सर्वे जीविनस्त्रिविधा भवे ॥३८ ॥ इति श्रीब्रह्मवैवत्तें महापुराणे नारायणनारटसंवादे श्रीक्वपाजन्ाखणडे भगब्रन्दसंवादे तारा- हरणे चाभीतितमोऽध्यायः ।
एकाशोतितमोऽध्यायः ।
श्रीक्वण उवाच।
एतस्म्रिदम्तरे शुक्र: सुरश्णीं ददर्भ सः। आकाथमार्गादायान्तों रपाभस्तास्रधारिणीम् ॥ १॥
Page 691
८१ प्र. ] , ६८१
पताकानां ब्रिकोटिस मतकोटिर्महारथम्। भतकोटिगजेन्द्रायां रथानां तञ्जतुर्गुगम् ।। २ ॥ श्रशानां तच्छतगुणं समूहस् मुदारुगम्। पदातीनां समूहस् तुरगेभ्यक्ष षड्गुगम् ।। ३॥ दुन्दुभीवाद्यमापडानां पञ्चलचं तथैव च। पटहानां तिलचस् डििडिमानां विलननकम् ॥ ४। ऐरावते महेन्द्रप्न खवेताश् धर्ममेव च। क़वरं वरुणं वक्चि रथस्थ पवनं तथा॥ ५॥ मद्टिषस्थ यमज्जैव स्यन्दनस्थं दिवाकरम्। ईशानञ्ज गजेन्द्रस्थमनन्त नागवाहनम् ॥६R आदित्यांश् वसुन् रुद्रान् सिद्धगन्धवकिव्रान। जीवमुक्तमुनीनाच्न समूहं सूर्यवर्चसम्॥७॥ तान् दृष्टा निर्भय: शुक्रः समाशास्य निभाकरम्। सुराणां द्विगुणं सैन्यमाजुहाव व्रजेखर॥८॥ रतमालांनदीतीरे हुताथनप्रियाममे। तव तस्थी दैत्यसैन्य पुखचीरोदधेसटे। ८॥ इतम्मिव्रन्तरे शुक्रः समीपे सरसस्तटे। पुसाश्तमेऽचयवटे सुरसैन्यात् समागतम्॥ १०॥ ददर्भ वृषमस्थन्न शङ्गरं सर्वशङ्गरम्। विशूलपट्टिभधरं व्याघ्रचर्माम्बरं वरम् । ११ ।। तेज:सरूपं परमं भत्तानुग्रहविग्रहम्। सर्वसम्पव्दातारं सवतं सर्वकारगम् । १२ । सर्वेखरं सर्वपूज्यं सर्वरूपं सनातनम्।
Page 692
म शपेवर्स पुरापे
सम्िमतं परमात्मानं व्वलन्त ब्रह्मतेजसा। सन्त्रस्तः सहसोत्थाय प्रथनाम पढामबुजे। १४,। ददो शुभाशिषं तस्म सुप्रसवः परातरः। रत्नसिंहासने तञ्च वासयामास सादरम् ।१५ । अरथ तवान्तरे विप्र पुरतस्तं ददर्भ सः। भान्त सयं विधातारं रत्स्यन्दनमृन्दरम् ॥ १६। वड्गिशुद्दांशुकाधानं रत्नमालाविभूषितम्। प्रसन्नं सुस्तितं शुद्ध जगतामीखवरं परम् ॥ १७॥ कर्मणां फलदातारं तपोरुपं तपखिवनाम्। वेदानां जनकं वेदप्रसूकान्त मनोहरम्॥ १८॥ पुटाञ्जलिस्तदा वस्तः प्रपनाम सुरेख्वरम्। रत्नसिंहासने रम्ये वासयामास भक्ितः। १८। पूजां चकार भत्त्या च तयोचरणपङ्जे। नोचितं कुशलप्रश्न तयो: कल्याणमेव च। २०॥ विधाता जगतां शक्रमाचायं पुरतः स्वितैम्। सुनीतिं कथयामास यत्तः शन्न समातः । २१॥
ब्रन्मोवाच।
ऋृणु शुक्र प्रवष्यामि दुर्नीतिं पथ्रिनः सुत। लज्जाकरं तिजगतां कर्म वेद्वहिष्कृतम् । २२ । सात्वा ग्होसुखीं तारां गुरुपनीं पतिव्रताम्। गहीत्ा भरणापबस्वयि पापस साम्प्रतम् ॥ २२॥ प्रम्ुतं देवसैन्यथ्ज पश्य वत्स रणोद्यतम्। पहं शभ् स्वत्सरमीपं तदर्घक्च समागती ।२४।
Page 693
श्रीजपाजमपच्म्।
अभ्भुरुवाच। चन्द्रमामय हे विप्र यद्याक्मशिवमिच्कसि। संहरिष्ये शिरस्तस्य विशूलेन च पापिनः । २५। प्रन्यथा संहरिष्यामि सवैदैत्यान् चणेन च। मयि रुष्टे रचचिता को दैत्यानाव्त भवेद् द्विज ॥ २६ ॥ सद: पाशुप्तनैव वायास्तेय च साम्प्रतम्। सुराणां रिपुवर्गन्व हरिषामि च लीलया ॥ २७। दुर्वाससी मदंशस्य गुरुस्तस्याङ्गिश मुनि. परस्पराच्च सम्बन्धाद् गुरुपुत्री गुरुमम ॥ वृह्स्पतिस तेजखी तं भस्ीकर्तुमीश्वरः न चकार ऊपालुश्मेत् प्रियशिष्येण हेतुन : उतत्थपतीं दृद्टा स पुरा रेमे खकामतः तत्पते: थापतोऽस्येव परग्रस्ता प्रिया स पत्नों मट्गुरुपुतस्य देहि तारां मनोहर ; मद्देरिणंक चन्द्रख् भ्रातभार्य्यापहारिय भरणागतदीनातें न हि रवेवदीखरः पच्यते निरये तावद्यावदिन्द्राश्नतुदं ॥ त्र नास्ति विचारी मे पापिष्ठे भरणा पापी यं भरणं याति स पापी च न देहि तं विप्रथादूल पापिनं माहगात: वह्िष्क त्य खात्रमाच्च तारासाध्वीसमा शुक्र उवाच। सुराणामसुराणास् सर्वेषां जगतार्भाय . तवमेव भास्ता भगवास् को वा शरार्ति सुछगुरे।
Page 694
६८६ म्रम्मवेव संपुराये [5१ प्र०
कृत्वा सुरायां साहाय्य कथं दैव्यान् इनिष्यसि। संहर्तु: सर्वजगतां दैत्यौघे किच पौरुषम् ॥ ३६ ॥ त्व' ज्योतिः परमं ब्रह्म सगुणो निर्गुणः खयम्। गुणभेदान्मृर्तिभदो ब्रह्मविषुभिवात्मकः ॥ ३७॥ बलिद्वारे गदाणणि खयमेव भवान् प्रभो। स्वयं प्रदत्ता शुक्राव तस्मे श्रीरपि लीलया। ३८॥ क्षमख भगवत ग्रभ्भी हर क्रोधञ्ज संहर। किं पोरुषञ् भवतः ब्राह्यपास्यापि हिंसया॥ ३८ ॥ अ्रहं जीवन मशीरेश न दास्यामि निभाकरम् । भरणागतदीनातं पज्जित पापसंयुतम् ॥ ४० ॥ अरहत्च तत्पदाभोजे भरणं यामि शङ्गर। यथोचितं कुरु विभो जगत्सवं तथेव च ॥ ४१ ॥ शुक्रस्य वचनं सुत्वा प्रसत्ररी भगवान् भ्रिवः । दत्युक्का च निशानाथं समानय शुभं भवेत् ॥ ४२ । एतम्मिन्नत्तरे ब्रह्मा बोधयित्वा कविं विभुः। समानीय निभानाधं तारकासहितं व्रज । ४३। अभ्भोख्च चरणास्भोजे चकार च समर्पगम्। पम्भुस्त प्रीतियुत्तथ् वासयामास वचसस ॥४8 दत्वर तस्मे पादरेणु निष्पापञ्ज चकार सः। द्त्वा तनमस्तके हस्तं कपालुरभयं ददी ॥ ४५ ॥ वीरोदे स्नापयित्वा च प्रायश्वित्तेन शङ्गरः । चकार चन्द्र निष्पापं ब्रह्मणा सहित: शुचिम् ॥ ४ह ॥ योगेन चन्द्र योगीन्ट्रो द्िखएडं तं चकार सः। ररचाधें ललाटे च सोडप्यडं ब्रहाण: पुरः ॥ ४७॥
Page 695
श्रीअ्जष्जनखणहम्।
एवमेव महादेवो बभूर्व चन्द्रशेखर: । मृगाङ्गो लज्जितस्तत् कलकी देवसंसदि ।४८। लज्जया च सयोगेन देहत्यागं चकारं सः। तच्करीरच् चीरोदे ब्रह्मणा च समर्पितम्। रुरोदाविसव कपया शुचा चीरोदघेस्तटे। ४2 ॥ प्रत्रस्तुर्जलं तस्य पपात च जले व्रज। तस्माद्ञभूव चन्द्रव्न निष्पापी देवसंसदि ॥ ५० ॥ ब्रह्मा च भगवान् प्रम्भुरभिषेकं चकार तम्। उवाच तं महादेवो निर्भयं देवसंसदि ॥ ५१॥ महादेव उवाच। सस्थानं गच्छ पुत्र त्व कुरुष्व विषयं मुदा। पस्मात्तस्याय थापेन यक्त्मग्रस्ती भविष्यसि ॥ ५२॥ व्यथें पतिव्रतायापं कर्तुमीभख् को भुवि। मदापिषा यक्षमणस प्रतीकारो भविष्यति ।५२। यस्माद्वाद्रचतुर्ध्यान्तु गुरुपत्नीचतिः कता। तम्मात्तस्मिन् दिने वत्स पापटृश्यो युगे युगे। ५४ ॥ नाभुतं चीयते कम कल्पकोटिभतैरपि। अवश्यमेव भोत्तव्य कवरत कर्म युभाशुभम् ॥५ू५ू : देहत्यागेन हे वत्स कर्मभोगो न नश्यति। प्रायचित्ताव सन्देही ह्रास्तमेव भवष्यति । ५६ । तारापहरपादत कलङ्श्वन्द्रमएडले। मृगाक्वतिविलम्नश्न भविषति युगे युगे ।। ५७।। मृणु वाक्मिहागच्क तारके च पतिव्रते। सत्यं ब्रूहि कस्य गभें त्यक्का शुडा भव म्रिये । ४८ /
Page 696
बभ्मवैवर्ततपुराये
तकामतो बलात् साध्वी नं स्त्री जारेण दुष्यति। कामती नरकं याति यावच्चन्द्रदिवाकरी। ५८ । उवाच तारा ब्रह्माणं गभे चन्द्रस्य सस्मितम्। सहसुर्देवता: सर्वाः श्म्भुस्न मुनिसङ्काः ॥६० ॥ दढ़ी ताराज् गुरवे लज्जिताय व्रजेशर। इृहस्पतिर्बयो गेहं ग्हीत्वा व पतिव्रताम् ॥ ६१। तया प्रसूतं पुवन्न सुन्दरं कनकप्रभम्। महीत्वा प्रययी चन्द्रो नमस्कत्य विधिं शिवम् ॥ ६२ ययुर्देवास्च मुनयः शम्भुश्च कमलोङ्कवः। प्रययी स्वम्टहं शुक्रो दैत्ययुक्तो मुदान्वितः ॥ ६३ । एतत्ते कथितं नन्द ह्याख्यानं पुखदं शुभम्। रतच्छुत्वा तु निष्यापो निष्कलङ्गी नरी भवेत् ।६४। अन्य' यथस्यमायुष्यं सर्वसम्पत्करं परम्। ओोकापनोदनं हर्षकरं सर्वत्र मङ्गलम् ॥ ६५ ।। चज गोकं सदा नन्द गहं व्रज व्रजेखर। वृहि सवें यथोदाञ्ज मतस् गोपिकागगम् ॥ ६६॥ वाधयिष्वसि सवों तां स्त्रीजातिं थोकसंयुताम्। मदीयन्जानदत्तेन हर्षयुत्त: सदा भव । ६७। इूति श्रीब्रह्मवेवत्ते महापुराणे नारायणनारदसंवादे श्रीक्कणण जन्मखण्डे ताराहरणं नामैका- भीतितमोडध्यायः ।
Page 697
श्रीक्वण जन्खप्डम्।
नन्द उवाच।
गुतं सवें महाभाग दुःम्वप्नं कधय प्रभो। उवाच तं वै भगवान् थूततामिति तडच: ॥ २ ।
श्रीभगवानुवाच।
स्वप्रे हसति यो हर्षाद्दिवाहं वदि पश्वति। नतनं गीतमिष्टञ् विपत्तिस्तस्य निव्चितम् ॥२ । दन्ता यस्य विपोद्न्त विचरन्तञ्ज पश्यति। धनहानिभवत्तस्य पीड़ा चापि गरीरजा ३ अभ्यङ्गितन्तु तेलेन यो गच्केदचिगां हियम । खरोद्रमहिपारूढ़ी मृत्युस्तस्य न संभवः । ४ । मवप्रे कर्गे जपापुश्मशोकं करवीरकम। विप्त्तिम्तस्य तेलच्च लवं यदि पश्ति ॥ ५॥ नग्नां ऊयां क्वित्रनासां शूदरस्य विधवां तथा। कघर्दकं तालफलं दृद्टा योकमवापुयात् ई।४ स्वप्र रुष्ट ब्राह्मणञ्ज व्राह्मगीं कोपसंयुतान्। विपत्तिय भवैत्तस्य लत्ष्मीर्याति महाद् ध्रुवम् । 9। वनपुष्पं रत्नपुष्य पलागञ्न सुपुष्पितम्। कार्मासं शुक्मवस्त्रेञ्च दृद्षा दुःखमवाप्रुयात् ॥८ : गायम्तीज्ज हसन्तीज्ज ऊप्पाम्बरधरां स्वियम्। दृष्टा कसाच् विधवां नरी मृत्युमवाप्रुयात् ।।2 :
Page 698
[८ ,्र.
देवता यत वृत्यन्ति मायन्ति च इसन्तिथ । आ्स्फोटयन्सि धावन्ति तस्य देहो मरिषयति॥१०॥ वातं मूत पुरीषञ् वैद्य रौप्य सुवर्णकम्। प्रत्यक्षमथवा खप्ने जीवितं दशमासिकम् ॥ ११ ॥ कवष्णम्बरधरां नारों ऊषपमात्यातुलेपनाम्। उपगूहति यः खप्ने तस्य मृत्युर्भविष्यति॥ १२। मृतवत्सस्न सुएडच्ज मृगस्य च नरस्य च। यः प्राप्नोत्यस्थिमालाज्ज विपत्तिस्तस्य निश्चितम् ॥१२। रथं खरोष्ट्रसंयुक्कमकाकी योधिरोहयेत्। तवस्थोऽपि च जागर्ति मृत्युरेव न संभय: ।१४ । अभ्यङ्गितस्तु हविषा चीरेय मधुनापि च। तक्रेणापि गुड़नैव पीड़ा तस्य विनिखितम् ॥ १५।। रत्ताम्बरधरां नारीं रक्मात्या मुलेपनाम् । उपगूहति यः खप्ने तस्य व्याधिविनिश्चितम् ॥१६। पतिताब्खकेशांख् निर्वाणाङ्गारमेत च। भस्नपूर्णाच्चितां दृष्टा लभते मृत्युमेव च॥ १७। शमथानं शुष्ककाष्ठप् दर्णानि लोहमेव च। पमीञ्च किश्चित्क्वष्णाखं दृष्टा दुःखं लभेद्ध्,वम्।१८॥ पादुकां फलकं रत्ा' पुष्पमाल्यं भयानक्रम्। माषं मसूरं मुद्र वा दृष्टा सदो व्रणं लभेत्॥१८ ॥ कटकं सरठं काकं भछूंकं वानरं गवम्। पूयं गात्रमलं खप्र केवलं व्याधिकारगम् । २०॥ भग्नभारडं चतं शूद्रं गलत्कुष्ठञ्व रोगियम्। रक्ताम्वरञ्च जटिलं शूकरं र्माहिषं खरम् ॥ २१॥
Page 699
अन्धकारं महाघोरमृत जीवं भयङ्गरम् । दृष्टा खप्न योनिलिङ्ग विपत्तिं लभते ध्रवम् । २२ ॥ कुवेशरूपं श्ेष्ळन् यमदूतं भयङ्गरम्। पाशइस्त पाशभस्त्र दृष्टा मृत्युं लभेनर: । २३ ॥ व्राहणो ब्राख्मणी बाला बालको वा सुतः सुता। विलापं कुरुते कोपाद् दृष्टा दुःखमवाप्यात॥ २४ अणं पुष्पच्च तन्म्ाव्य सैन्य भस्तास्त्रधारियम। स्रेछछाप विक्वताकारां दृष्टा मृत्युं लभेद् ध्रवम :२५ः वाद्यष नर्तनं गीतं गायनं रक्वाससम् । मृटङ् वाद्यमानं तं दृष्टा दुःखं लभेद् ध्र वम् ॥२६ : त्यन्नप्राणं मृतं दृष्टा मृत्य व लभते ध्रवम्। मत्यादि धारयेदो हि तदभ्नातुमरणं ध्र वम । २9३ किवं वापि कबन्ध वा विक्वतं मुतकेशिनम्। च्षिप्र नृत्यञ्न कुर्वन्त दृष्टा मृत्युं लभेनरः८॥ मतो वापि मृता वापि कष्णस्त्र च्छा भयानका। उपगूहति यं खप्र तस्य मृत्युविनिश्चितम् ॥२१॥ येषां दन्तास भग्नास केथासापि पतन्ति हि। धनहानिर्भवेत्तस्य पीड़ा वा तच्करीरजा॥ ३०॥ उपद्रवन्ति यं खप्न मृद्गिणो द्रं्टिणोऽपि वा। बालका मानवाशचैव तस्य राजकुलाङ्गयम् ॥ २१ ॥ क्विवष्वं पतन्तक्ष शिलावृष्टि तुषं सुरम्। रक्ाङ्गारं भस्मवष्टि दृष्टा दुःखमवाप्र यात् । ३२ । ग्रहं पतन्त शैलं वा धूमकेतु भयानकम्। भग्नस्कन्धं नरं वापि दृद्टा दुःखमवाप्र यात् ॥२२।
Page 700
व्र अवेवतपुराणे [, ८२ प्र०
भूमी पतति यः खप्न विपत्तिस्तस्य निव्चितम् ॥३४। उच्चेः पतन्ति गर्तेषु भस्मराङ्गारयुतेषु च। चारकुराडेषु चूर्णेषु मृत्युस्तेषां न संभय: ।३५।। वलाद् ग्हाति दुष्टश्न क्ववञ्च यस्य मस्तकात्। पितुर्नाथो भवेत्तस्य गुरोवापि टृपस्य वा ॥२६॥ सुरभी वस्य गेहाच् याति तस्ता सवत्सिका। प्रवाति पाषिनस्तस्य लक्ष्मीरपि वसुन्धरा ।३१ पाभेन कृत्वा बहञ्ज यं गहीत्वा प्रयान्ति च। यमदूताश् वेस्रे च्कास्तस्य मृत्य विनि्ितम् ३८५ गण को ब्राह्मसी वापि ब्राह्मणी वा गुरुस्तथा: परिरुष्टः शपति यं विपत्तिस्तस्य निव्धितम् ॥३८१ विरोधिनश् काकाय कुक्रटा भल्न कास्तया। पतन्त्यागत्य यहात्रे तस्य मृत्य ने संजय: । ४० । महिषा भल्ष का उद्गा शूक्कगा गदेभास्तथा। रुष धावन्ति वं खप्न म रोगो निचितं भवेत् ४21 रक्रचन्दरनकाठ्ठानि छताक्ानि जुहोति यः। गायवराश् सहस्त्रग तेन शान्तिविधीयतं ॥४२।। महस्रधा जपेदो हि भत्यैनं मधुसूदनम्। िष्यापी हि भवत्ोऽप दुःस्नः सुखवान् भवेत् ॥४३ कच्य तं केयवं विष्णुं हरिं सत् जनारदनम्। प्रमं नारायणञ्ज व ह्येतवामाउकं शुभम् ॥ ४४। ऋृचिः प्रूवमुखः प्राप्ती दमकत्वख यी जपेत्। निष्मापि भवेत्सोपि दुरप्ः शुभवान् भवत् ॥४५ 1
Page 701
श्रीकष्ण नन्खण्डम्।
विष्णुं नारायणं अष्प साघवं मघुसूदनम्। हरि नरहरिं रामं गोविन्दं दधिवामनम् ।४६॥ अक्न्या चेमानि नामानि दश भद्राणि यो जपेत्। अतऊृत्वो भक्तियुक्ती जव्ा नीरोगतां व्रजेत् ॥४9। लचधा हि जपेद्यो हि बन्धनान्मुच्यते ध्रुवम्। जन्ना च दशलचञ्च महाबन्ध्या प्रसूयते। हविष्याभी यतः शुद्ी दरिद्रो धनवान् भवेत् ।४८॥ अतलच्षञ् जघ्ा च जीवन्न तो भवेबरः। शुद्धो नारायपसषेत्रे सर्वसिद्धिं लभेनर: ।४2।। श्रं नमः शिवं दुर्गी गणपतिं कातिकेयं दिनेश्वरम्। धमें गङ्गाज्ज तुलसं राधां लक्ष्मीं सरखतीम् ॥५०। नामान्य तानि भद्रापि जले सनात्वा च यो जपेत्। वाब्कितञ्त लभेक्ोऽपि दुःखप्नः शुभवान् भवेत् ॥५१। शों क्ों श्ीं क्ों पूवे दुर्गतिनाभिन्ये महामायायै खाहा । कल्पहच्ती हि लोकानां मन्त्र: सप्तदभाचर: । शचिस दशधा जम्ा दुःखप्नः सुखवान् भवेत् ॥५२॥ अतलचजपैनेव मन्त्रसिद्धिरभंवेवृणाम्। सिद्दमन्त्रस्तु लभते सर्वसिद्धित्य वाव्किताम् ॥५३। श्रों नमो मृत्य ज्जयायेति साहान्तं लच्षा जपेत्। दृष्टा च मरणं खप्न प्तायुख् भवेब्रः। पूर्वोत्तरमुखी भूत्वा खप्न प्राप्त प्रकाशयेत् ।५४। काश्यपे दुर्गते नीचे देवब्राह्मपनिन्दके। मूर्खे चैवानभिन्न च न च खप्न प्रकाश्येत् ॥५ ५। अशवत्य गणके विप्र पितदेवासनेष च।
Page 702
६८४ म्र भवेवर्त्तंपुराये
आर्येच वैष्वे मित्र दिख्युख्त्र प्रकाशयेत्। ५६॥ दूति ते पुखमाख्यातं कथितं पापनाशनम्। धन्यं यथस्यमायुष्यं किं भूय: श्रोतुमिच्क सि ।१७।
दूति श्ीब्रअ्मवैवत्तें महापुराणे नारायणनारदसंवादे शीक्पजनखएडे शोभगवब्रन्द संवादे
व्यथोतितमोऽध्यायः।
नन्द उवाच।
वैद़ानां कारणं त्वक्ष ब्रद्मादीनान्न पुत्रक। सवें कथय भद्र ते कं पृष्कामि त्या बिना। १॥ विप्रायां यो हि धर्मश चतविट्शूद्रकमपाम्। सत्ासिनाञ्ज यो धर्मो यतीनां ब्रह्मचारिणाम्॥२॥ विप्राणां विधवास्त्रीणां वैष्णवानां सतामि। पतिव्रतानां स्तीयास्त तत्वें वक्रुमहेसि। २॥ गहियां गहियीनाज्ज भिष्याणाज् विशेषतः। पुत्राणास्चापि कन्यानां पितरं मातवं प्रति ॥४। स्त्रोजातिश्व कतिविधा भक्नः कतिविधः प्रभो। त्रध्मागड़स् कतिविधं वद नय किमावकम्। किं नित्य क्ञव्रिमं किश्व बूद्टि सरवें क्रमेय न । ५ ।
Page 703
८३ प० J
सन्यापूतः सदा विप्र: कुरते मम सेवनम्। नित्य भुंत्े मत्प्रसादमनिवेद कदाचन ॥६॥ अब्रं विष्ठा जलं मूत्र यद्िष्णीरनिवेदितम्। विषु प्रसादभोजी च जीवन्मुक्तश्न ब्राह्मय:॥। नित्य तपस्यानिरतः शुचि: पान्तव्व शास्त्रवित्। व्रततीर्थाश्रिती धर्मो नानाध्यापनसंयुतः ॥८॥ विष्ुमन्त्र म्हीता च ऊत्वा च गुरुसेवनम्। ग्हीला तदनुन्नाष् पच्माङ्ववति संगही। 2। दच्िणां नित्यपूजानां गुरवे व निवेद्येत्। गुरूणां पोषयं नित्य कर्तव्य नात्र संभय: ।१०॥ सर्वेषामपि वन्धानां पितां चैव महान् गुरुः। पितुः अतगुणैर्माता मातु: प्रतगुगै: सुरः ॥११ । मन्त्रदस्तन्तदसैव सुराणान्त चतुर्गुः। नारायपस भगवान् गुरुः प्रत्यव ईश्वरः।१२। उद्देशे दीयते तस्मै सुरायेति युतौ त्ुतम्। प्रत्यचभोत्ञा खगुरुः सयं देही जनार्दन:। १२॥ गुरुव्रम्ा गुरुरविश्ुर्गुरुरेव स्यं शिव:। गुरी च सर्वदेवास तिष्ठन्ति सततं सुदा॥ १४॥ गुरी तुष्टे हरिसष्टो यस्ि्रिंसुष्टे च देवताः । गुरुः पुत्रसमं स्नेहं शिथ्येषु न करिथ्ति। लभते ब्रऋहत्यास् भुंत्ने ऊत्वा च नाभिषम् । १५ । स्वधर्मनिरतो विप्रो ब्राह्मपस सदा शुचिः । विष्ुसेवी सदा विप्रस्तदन्योऽप्यशचि: सदा । १६।
Page 704
६८६ ब्र सवेवर्स पुराणे
ब्राधमणो वृषवाहय शूत्राकां सूपकारंक:। ब्राध्मणो देवलसेव सन्याहीनस दुर्बलः ॥१७॥ ब्राह्मपच्च दिवाथायी शूद्रश्नाद्ाब्भोजक: । शूद्राणां शवदाही च ते च शुट्रसभा हिजा: ॥१८॥ थालग्राममहामन्तं कवत्वा पूजां विधानतः ।. भंतो नैवेद्यशेषञ्च तत्पादोदकमेव च । १2॥ हरे: पादोदकं पीला तीरथे खायी भवेबरः। मुच्यते सर्वपापेभ्यो विष्णुलोकं सगय्कति ॥ २०॥ स स्नातः सर्वतीर्थेषु सर्वयन्तेषु दीचितः । पालग्रामशिलातोयैर्योडभिषेकं समाचरेत् ॥ २१॥ गङ्गाजलाइशगुणं थालग्रामजलं व्रज। नित्य भंके च यो विप्रों जीवन्ुत्त: सुरैः समः ॥२२॥ विप्राणां नित्यक्वत्यञ्ज विष्णोनैंवेद्यभोजनम्। यत्रेन उृजनं तस्य तत्पादोदकसेवनम् ॥ २२ ॥ नित्य वरिसन्ध्य कुरुते भत्या च मम पूजनम्। एकादश्यां न भुंत्रे च मम वे जन्नवासरे। २४॥ शिवरात्री च है तात श्रीरामनवमीदिने। न च भुंते व्रती यो हि जीवन्न को हि स द्िज: ।२५। पृथिव्यां यानि तीर्थानि तस्य पादे नतानि च। विप्रपादोदकं पीत्वा तीर्थस्न्नायी भवेबरः॥२६॥ विप्रपादोदकक्िय्रा यावत्तिष्ठति मेदिनी। तावत् पुष्करपात्रे षु पिबन्ति पितरी जलम् ।२७॥ विष्ुप्रसादभोजी च पवित्र कुरुते महीम्। तीर्थाणि व नदांसैव जीवन्ृक्ती हि स हिज: ॥२८॥
Page 705
श्रीक्वपाजमसरम्।
सर्वतीर्थेषु स सातो व्रतानाज्ज फलं लभेत्। पदे पदेऽशमेधस्य लभते निश्चितं फलम् ॥२८॥ वक्नियायुसमः पूतस्तेजसन भास्करोपमः। वमदूतं यमं चैव स च खप्ने न पश्यति ॥२०॥ वेकुए्ठे मोदत सोपि पार्षदो हरिणा सह। न भवेत्तस्य पाती हि विप्रस्य हरिसेविन: ।। ३१ । विष्ुमन्त्रोपासकश् स एव वैष्वी द्विनः । ब्राशमणो वैष्वः प्राप्जोन हि तस्ात्पर: पुमान् ॥३२। वेदोक्ी वा पुराणोतस्तन्त्रोक्ती वा मनुः शुचिः । विचारती ग्हीता तं शैव: थ्ाक्ञ वैशावः ।२३ ॥ गुरुवक्कादविष्मन्त्रो यस्य कर्णों विशत्ययम्। तं वैप्यवं महापूतं प्रवदन्ति मनोषिण: । २४ । मन्त्रग्रहपमात्र ए जीवन्मुक्ती भवेन्नरः । भित्वा ब्रझ्माएडमखिलं यास्यत्येव हरेः पदम्॥ ३५।। पूर्वान् सप्त परान् सप्त सप्त मातामहादिकान्। सोदरामुद्रेद्त्वास्तत्प्रसत् तत्प्रस्त्' तथा ॥ ३६ ॥ जपेब्रारायणं चेव पुरषरणपूर्वकम। पुरुषायां सहस्रच्च लीलयात्मानमुद्रेत् ॥ ३9॥ मन्त्रगरहणमात्रंय फलमेतद् ब्रजेखर। पुरसरणसम्पर्कात् पुरुषाणां अतं भतन् ॥ ३८। ऐकान्तिको वैष्णवस पुंसां लक्षं समुद्वरेत्। क्रिया विषुपदे यस्य सङ्गल्पाच्च वह्तिष्क ताः ॥३८ ॥ द्िजा: सुरा मम प्राणा भकः प्राणात् परः प्रियः। विशवेषु प्रियपात्रेषु न मे भक्वात् पर: प्रिय: । ४० : 5-42
Page 706
म्रश्वेव पुरापे
तेजीयांसं गुरु' दद्दा सर्वतर रचितुं. चमम्। करोति मन्त्रग्रहयं तस्पाट् भूयादिचकण:। ४१ ।
जात्तिहीनादु गुरोर्मन्त्रं ग्टहीयान् कदाचन । ४२। पास्त्रार्थञ्चाचतं मन्त्रं न गहोयात् कदाचन। मूर्खादाश्नमहीनाच्च पितुः सव्वासिनस्तथा। ४१॥ रोगिणो वंशहीनाच् भार्याहीनात्तथेव च। मन्त्रचिप्तात्तथा मन्त्र न गहीयात् कदाचन ।४8। विषुमन्त्र न ग्हहीयाद्विष्णुभक्तिविह्ीनतः । न च शैवान शाकाज ग्क्षीयाद्नप्णवात् दिजात् ।४।।
विद्यार्हीनाङ्ववेन्म ढो जातिहीनात् चयो भवेत् ।४६। मूर्खान् मूर्खो भवत् सद्यो दुःखी खात्रमहीनतः। वशोहानि: पितुख्व मृत्य : सव्वासिनस्तथा।४9। रोगियो व्याधियुक्तय निवेधी बंशहीनतः। भार्याहीनोऽपि स्त्रोहीनान् मन्त्रचिप्तात्तु तक्षम: ।४८॥ विष्ुभक्िविहीनाज्ज भक्रिहीनी भवेबरः। पैवाष्काकादु महीत्वा च हरौ भत्रिन वईते ॥४2। ब्रादणो वैष्वः शुद्धः पक्कावं दातुमीश्वरः। .-
पक्कान्रं हरये दातुमचमस तरो जनः। ५०॥ शंकारोचारपाडोमाच्काल ग्रामभिलार्चनात्। मद् पकावदानाच् विप्रादन्यो व्रजेदय: ।५१। उदासीनादु दुरचारान् ग्ह्हीदाअनु सुधी:। देवददि च ग्टवीयाइनहीनो भवेद ध्रुवम् ॥५२॥
Page 707
८३ प० ]
ब्राम्मणानां सदा मच्य हविषन् निरामिषम्। श्ंमिषस्य परित्यांगात् सूर्य्यवत्तेजसा भवेत् ॥५२। नित्यं नूतनभाएड न कर्तव्य: पाक एव च। अथवा पक्पर्य्यन्त ततस्याज्य मनीषिभि: ॥५४॥ स्थानं सुसंस्कृतं कत्वा पाकं निर्दट त्य पूजक: । स्थाने परिष्क ते विप्रो द्त्वा महव्व भक्ित: ।५५।। तदा निवेध भुङत्े च दत्त्त्वा विप्राय सादरम्। प्निवेद च भुक्षा च सुरापीति भवेद् दिज: ।५६। चन्द्रसूर्य्योपरागे वे वाशोचे मृतजातयोः। सृष्टेनाशुचिना सद: पाकभाष्ड' परित्यजेत् ॥५७।। भष्ट्रव्यं तथावच्न धत्वा धोते च वामसी। पादप्रचालन ऊत्वा भुडत् सथाने परिष्क ते ॥५८॥ द्विर्भोजनं न कर्तव्य स्थिते सूय्य द्विजातिभि: । निष्फलं तङ्गवेत् कम भुक्का च नरकं व्रजेत्॥५८॥ यातां युद्ध नदीतीरं पुनर्भोजनमैथुने। वर्जयेत् श्वदिवसे हविथाथी च संयमी॥६०॥ द्विजाय विष्णुभक्वाय पाव्र दद्याद् बुधाय च। दृषलीपतये चैव न दद्याच्छूट्रयाजिने ॥ ६१॥ सन्याहीनाय दुष्टाय व्षबाहाय यत्रतः । शुक्रविक्रयिणे चैव देवलाय कदाचन ।६२। प्रदत्तं पात्रमेतेभ्यो ब्राह्मयो नरकं व्रजेत्। पांव भुक्ा तहिवसे मैथुनावरकं व्रजेत्। ६१॥ सर्वेभ्यः पातकी तात कन्याविक्रयकारक: । मूखं महीत्वा यो दव्याव्स महारौरवं जजेत् ॥६81
Page 708
ब्र भ्म वेवर्ततपुराणे [८३ प्र०
कन्यालोमप्रमाणान्त वर्षस पितभि: सह। कुशभीपाके पच्यते च पुत्रसापि पुरोहित: । ६K। नम्मात्कन्यां सुपुवाय प्रदद्यांच्च विचनयः। चूटवढ़ ब्राह्मरोभ्यश्न नैव तह प्रजाय च ॥ ६६॥ व प्रवेशवयोर्षमेः कथितस ब्रजेखर। सदुक्ज् पुराणेश चतुर्भि: त्रुतिभिस्तधा। ६। किमार्चन सवियाणं तथा नारायणार्चनम्। :न्ानां पालनञ्व रणे निर्भयता तथा ॥ ६८॥ ित्य दानं ब्राख्मणेभ्यः भरणागतरच्षरम्। पत्रतुत्य प्रजानाञ्ज दुःखिनां परिपालनम्॥ ६2। स्तास्त्राणाञ् नैपुए रणे सोन्दर्य्मेव च। :- पथ् धर्मकत्यच् यत्रतः कुरुते सदा ॥ ७0॥ गहतं नीतिभास्त्रज्ञ नित्यन्च परिपालयेत्। विषोजयेत्सभामध्य नित्यं सद्विश्व संयुते॥॥ स्वउ्वरथपादातं सेनाङ्गत्व चतुष्टयम्। पालवैद्यस्नती नित्य यशसी च प्रतापवान् ॥०२॥ इस निर्मन्त्रितख्तव दानेन विमुखो भवेत्। रसे वा यसत्यजेत् प्राणान् तस्य खर्गो यभस्करः॥३॥ वैश्यानामपि वाशिज्यमीखरः क्वषिपालने। विप्रदेवार्चनं दानं तपस्या व्रतसेवनम्।७४। विप्राणमर्चनं नित्य' शूद्रधर्मो विधीयते। नत्लषी तह्नग्राही शूद्रसाणडालतां व्रजेत् ॥bK। मत: कोटिसहस्राणि पतजम्मनि शूकरः। खापद: अतजन्ानि शूद्रो विप्रधनापढ ।।।
Page 709
ग्ीअ्ष्जनखणडम्।
यः शूट्री ब्राह्मणीगामी मालगामी स पातकी। कुंभीपाके पच्यते,स यावडै ब्रह्मयः अतम्।७9॥ कुभभीपाके तप्ततैले भुताः सपैंरहर्निथम्। भब्दञ् विज्वताकारं कुरुते यमताड़नात्। ७८॥ ततसाण्डालयोनि: स्यात् सप्तजन्मसु पातकी। सप्तजन्मसु सर्पश् जलीका: सप्तनव्सु।७॥ जन्मकोटिसहस्त्रज्ज विषठायां जायते क्रमिः । पुंखलीनां योनि्मि: स भवेत् सप्तजनरसु॥ ८० ॥ गवां व्रणक्वाम: स्याच्च पातकी सप्तजनमासु। योनी योनी भ्ामत्येव न पुनर्जायत नरः ।८१॥ सथ्ासतिनाथ्ट यो धर्मो मनुखाच्च निशामय। दए्डग्रहणमात्रेया नरी नारायणी भवेत् । ८ २ ।। पूर्वकर्माणि दग्ध्वा च परकमनिक्वन्तनम्। कुरुते चिन्तयेन्माज्ज ह्यायाति भम मन्दिरम् : ८३ ॥ सत्रासिन: पदः स्पर्ात् सद्यःपूता वसुन्धरा। सद्य: पुनन्ति तीर्थानि वैष्वस्य यथा व्रज । ८४ ॥ मत्ासिमस स्पशेन निष्पापी जायते नरः । सव्यासिनं भीजयित्वा चाश्मेधफलं लभेत् । ८५। नत्वा च कामतो दृष्टा राजसूयफलं लभेत्। फलं सन्ोसिनां तुल्य यतीनां ब्रह्मचारिणाम् ।८ह॥ मथासी याति सायाक सुधितो गटहिणां सहम्। सट्य वा कदन वा तहत्त नैव वर्जयेत्। ८७। न याचत च मिष्टान् न कुर्य्यात् कोपमैव च। न अनग्रहगं कुर्य्यादेकवासा निरीहित: ॥८द
Page 710
७०२ [८३ प्र०
भीतग्रीमे समानव लोभमोहविवर्जित:। तत्र स्ित्वैकराव्रञ्ज प्रातरन्यत् स्थलं व्रजेत्॥ ८2॥ यानस्यारोहसं क्वत्वा ग्टहीता ग्ॉिणी धनम्। गहं ऊत्वा ग्टही रम्यात् खधर्मात् पतितो भवेत् ॥2॥ कृत्वा च कषिवाणिच्च कुछ्ृत्तिं कुरुते च यः । स सत्ासी हृताचार: खधर्मात् पतितो भवेत् ।८१ ॥ अशुभञ् शुभं वापि खकमे कुरुत यदि। वहिष्कृतः स्वधर्मो वाप्युपहास्यश्न वे भवेत् । ८२ ।। ब्राह्मगी पतिहीना या भवेत्निष्कामिनी सदा। एकभुत्ता दिनान्त सा हविष्यान्नरता सदा । ८३ । न वत्ते दिव्ययस्तत्व गन्धद्रव्य सुतैलकम्। सजत चन्दनज व शङ्सिन्दूरभूषरम् ॥ ८४ ॥ वक्षा मलिनवस्ता स्यान्नित्व नारायणं स्पररेत्। नारवणस्य सेवाञ्च कुरुते नित्यमेव च ।। ८५ । नव्नामोच्चारणं पश्वत् कुरुतेऽनन्यभक्रितः । पुवरतुत्यञ्न परुषं मदा पश्यति धर्मतः ॥८६ । मिष्टानं न चभुंत सा न कुर्ययादिभवं व्रज। एकादश्यां न भोकव्य कप्पजन्माट्टमीदिने। 2। शीरामस्य नवम्यान्तु शिवरात्री पवत्रया। अधीरायाज्ज प्रेताया वन्द्रसूर्य्योपरागयो:।८८। सष्ट' द्रव्य परित्यज्य भुज्यते परमेव च। ताम्ूलं विधवास्त्रीयं यतीनां ब्रह्मचारियाम्। ८८। अव्ासिनाथ् गोमांससुरातुत्य युती सुतम्। रखयाकं मसूरख जम्बीर पर्णमेव च॥ १०० ।
Page 711
७०३
प्रलाबु वर्तुलाकारं वजनीयं च तैरपि। पर्यक्कथायिनी नारी विधवा पातयेत् पतिम् ।१०१। यानस्यारोहणं ऊतवा विधवा नरकं व्रजेत्। न कुर्य्यात् केथसंस्कारं गात्रसंस्कारमेव च ॥ १०२॥ केशवेगीजटारूपं तत्चौरं तीर्थकं बिना। तैलाभ्यङ्ग न कुर्वीत न हि पश्यति दर्पगाम् ॥ १०३ ॥ मुखन् परपुंसाञ् यावां तृत्यं महोत्वन्। नर्तनं गायनं चैव सुवेभं पुरुषं शुभम् ॥ १०४ ॥ मृशुयाच्च सतां धमें सामवेदनिरुपितम्। दरमाये परच्जेव निबोध कथयामि ते॥ १०५॥ अध्यापनमध्ययनं शिष्यायां परिपालनम्। गुरुणां सेवन नित्य द्िजदेवाचनं तथा ॥ १०६॥ सिद्धान्तथास्त्रनेपुएं भावनं सात्मतोषगम्। व्याख्यानं पविशुडञ्ज ग्रन्थाभ्यस्तञ्ञ सन्ततम् ॥१०७ व्यवस्थापरिशद्मर्थं विचारी वेदसस्वतः । भास्तार्थाचरणज्ज व कर्तव्य व्वयमेव च॥। १०८ । देवास्टिकेषु नेपुरं वेदाचरगमीपििितम्। वेदोत्तभच्षणच्जे व पवित्राचरणं सदा । १०८। पतिव्रतानां यं धमं तत्रिबोध बजेखर।
भक्तिभावेन सततं भोत्नव्यं तदनुन्नया। व्रतं तपस्यां देवाचीं परित्यज्य प्रयत्नतः ॥ १११ ॥ कुर्य्याच्चरणसेवाञ्ज स्तवनं परितोषयम्। तदानारहित कर्म न कुर्ष्याद्वैरतः सती । ११२॥
Page 712
नारायणात् परं कान्त ध्यायते सततं सती। परपुंसां मुखञ्ज व सुवेशं पुरुषं परम् ॥ ११२॥ यावां महोत्तवं वृत्यं नर्तकं गायनं व्रज। परक्रीड़ाञ्न सततं न हि पश्यति सुव्रता ॥ ११४॥ यद्च्य सामिनां नित्यं तदेवमपि योषिताम्। न हि त्यजेत्तु तत्ङ्ग चणामेव च सुन्रता । ११५॥ उत्तरे नोत्तरं दद्यात् खार्मिनस पतिव्रता। न कोपं कुरुते शुड्धा ताड़िता चाषि कोपत: ।११६० सुधितं भोजयेत् कान्त दद्यात् पानज्व भोजनम्। न बोधयेत्तं निद्रालु प्ररयेन्नैव कर्मसु ॥ ११७ ॥ पतापाज् शतगुणं स्रहं कुर्य्यात्मतिं सती। पतिबन्धुगतिर्भर्त्ता देवतं कुलयोषितः ॥ ११८॥ शुभं दृष्टा सुधातुल्य कान्त पश्यति सुन्दरी। मफितं वदनं कवत्वा भक्तिभावेन यत्रतः । ११८ । दरुवाणं सहस्त्रञ्ज सती स्त्री च समुद्रेत्। पतिः पतिव्रतानाञ्ज मुच्यते सर्वपातकात्॥ १२०॥ नास्ति तेषां कर्मभोगः सतीनां व्रततेजसा। तथा साईच् निष्कर्मी मोदत हरिमन्दिरे॥ १२१॥ पृिव्यां यानि नीर्थानि सतीपादेषु तान्यपि। हैजस् सर्वटेवानां मुनीनाज्च सतीषु च ॥ १२२॥ तपस्विनां तपः सबें व्रतिनां यत् फलं व्रज। दाने फलं ग्रह्दातृणां तत्वें तासु सन्ततम् ।१२३ ० स्वदं नारायप: प्रभ्न विधाता जगतामपि। सुरा: सर्वे च मुनयो भीतास्ताभ्यश्न सन्ततम् ।११४।
Page 713
८३ ड्र. ] गोह्पा नव खव्हम्।
ससीनां पादरजसा सद्य:पूता वसुन्वरा। पतिव्रतां नमस्कृत्य सुच्यते पातकान्रः ।१२५। त्र लोक्ं भस्मसात् कर्तु चरोनैव पतिव्रता। स्वतेजसा समर्था सा महापुएयवती सदा ॥१२६। सतीनाच्न पतिः साधु: पुत्रो निःशङ्ग एव च। न हि तस्य भयं कि्रिह वैभ्यश्व यमादपि ॥१२०॥ भतजन्म पुखवतां गेहे जाता पतिव्रता। पतिव्रतापसुः पूता जीवन्मुत्तः पिता तथा ॥१२८; सती स्त्री प्रातरुत्थाय त्यक्का च रात्रिवाससम्। भर्तारख्ट नमस्कत्य करोति स्तवनं मुदा ॥१२६॥ ग्टहकाय्यें ततः कवत्वा सनात्वा धोते च वाससी। गहीत्वा शुक्कपुष्पञ्ज भत्नितः पूजयेत् पतिम् ॥१३०॥ स्नापयित्वा च पूतेन जलेन निर्मलेन च। तस्मै दत्त्त्वा धौतवस्त्रं तत्पादी चालयेन्मुदा ॥१३१॥ भासने वासयित्वा च दश्वा भाले च चन्दनम्। सर्वाङ्गलेपनं ऊत्वा दत्त्वा माल्यं गलेऽपि च । १२२। सामवेदोक्मन्त्रे ण भोगद्रव्यैः सुधोपमैः । संपूज्य भक्ितः कान्तं सुत्वा च प्रणमेन्मुदा ।१२३। शं नमः कान्ताय शान्ताय सर्वदेवाश्तयाय खाहा। हूत्यनेनैव मन्त्रेण दत्त्वा पुष्पञ्च चन्दनम् ॥१२४।। पाद्याष्य धूपदीपो च वस्त्रनेवेद्यमुत्तमम् । जलं सुवासितं शुद्धं ताम्बूलञ्ज सुवासितम् ।१३५। दत्वा सतोव पठेद्यदत् ऊतं वे पाव्यमेव च। ओों नमः कान्ताय भतरे च शिरशन्द्रखरूपिणो।१२६।
Page 714
७०६ू मध्यवेवतंपुराणे [८३ पं०
नमः शान्ताय दान्ताय सर्वदेवाञ्याय प। नमो ब्रह्मस्वरूपाय सतीप्राणपराय च ॥१३७॥ नमस्याय च पूज्याय दृदाधाराय ते नमः। पञ्चप्राणाधिदेवाय चन्तुषस्तारकाय च। स्ानाधाराय पत्नीनां परमानन्दरूपिणे। १३८॥ पतिव्र ह्वा पतिविशाः पतिरेव महेखरः। पतिथ् निर्गुणाधारो ब्रह्मरूपो नमीऽस्तु ते॥१३८॥ नमख मगवन् दोषं ज्ानाज्ानकतल्ज यत्। पत्नीबन्धो दयासिन्धो दासीटोषं ततमख मे। १४०। दूदं स्तोत महापुख सध्यादी पदमया कतम्। सरखत्या च धरया गङ्गया च पुरा व्रज ।१४१। सावितश च ऊतं पू्वे ब्रझ्मगे चापि नित्यशः। पार्वत्या च कवतं भत्ता केलासे शङ्गराय च ॥१४२। मुनीनाव्न सुराणाञ्च पत्नीभिश्व ऊतं पुरा। पतिव्रतानां सर्वासां स्तोत्रमेतच्कुभावह्म् ।१४३। इदं स्तोत्र महापुरय या पृणोति पतिव्रता। नरोऽन्यो वापि नारी वा लभते सर्ववाच्छितम् ॥१४४। अपुतो लभते पुत्र निधनो लभते धनम्। रोगी च मुचते रोगादु बडो मुच्येत बन्धनात् ॥१४५। पतिव्रता च सुत्ा च तीर्थस्त्नानफलं लभेत्। फलज् सर्वतपसां व्रतानाज् व्रजेशर। १४६। ददं सुत्वा नमस्कृत्य भुङते सा तदनुप्नया। उक्र: पतिव्रताधर्मो स्टहियां श्रूयतां व्रज ॥१४७। इति श्रीब्रभ्मवैवन्त महापुराणे त्ाशीतितमोऽध्यायः।
Page 715
श्ीभगवानुवाच।
द्विजदेवार्चनञ्जैव करोति सततं गही। स्वधर्माचरपत्च व चातुरवंरक्च नित्यभः ॥१॥ कुर्वन्ति गटहिणामायां सर्वें देवाद्यस्तथा। विधायातिथिपूजाञ्च गहसय सदा फर्च: १२। पितर कर्मकाले च तिथिकाले च देवताः। सर्वे वटहस्यमायान्ति निपानमिव धेनव: ।२। समायाति प्रयत्नन सायाक्के सुषितोऽतिथि:। पूजां कवत्वाभिषं लब्ध्वा प्रयाति गहिणो गहात्।8। अकत्वातिथिपूजाञ्ज गही भवति पातकी। त लोका जनितं पापं लभते नाव संभय: ।५। अतिथिर्वस्य भग्नाशी मटहात् प्रतिनिवर्तते। पितरस्तस्य देवास् वङ्चयस्च तथैव च । ६। निराधा: प्रतिग्कन्ति ग्टहिपोडतिथयी महात्।
तुत्यदोषो भवत्येव येनातिथिरनर्चितः। खात्मनः पातकं दख्वा पुखमादाय गच्छति।८॥ तम्मात् कत्वा सर्वसेवां देवादींस शभाभय:। पोष्यायां भरणं ऊत्वा पसाद् भुंत्ो स धर्मवित्। ८।। यस्य माता मटडे नास्ति भार्य्या घ पुंथली तथा।
Page 716
श्ररख तेन गन्तव्यमरखाद् दुःखदं स्टहम्॥ १० ॥ पतिं हेष्टि सदा दुष्टा विषतुत्यन्व पश्ति। ददाति तस्मै नाहारं भत्ेनं कुरुते सदा ।११। पूजितं मुनितुत्यन्न सा च पापीयसी परम्। सन्ततं ऋणवन्मत्वा न्यकारं कुरुते सदा। १२ ॥ दुर्वाक्यवड्गिना दग्धो मृततुत्वश्न जीवति। यावज्जीवनपर्य्यन्तं सम्पराप्य दुष्टवंभजाम् ॥ १३॥ ग्टहिणीनां सदाचारं शूयतां तष्क तौ शुतम्। गह्ियी पतिभक्ता च देवब्राह्मणपूजिता॥ १४ । सा शुद्धा प्रातरुत्याय नमस्कृत्य पतिं सुरम्। प्राङ्गणे मङ्गलं दद्याद्रोमयेन जलेन च । १५॥ गहकत्यच्न कत्वा च स्ातागत्य गटहं सती। सुरं विप्र पतिं नत्वा पूजयेद् महदेवताम्। १६॥ ग हऊ्वत्य सुनिषट त्य भोजयित्ा पतिं सती। अतिथिं पूजयित्वा च स्वयं भुंत्रो सुखं सती।१७॥ पुव स् पूजितस्तातो शिथेश पूजिती गुरुः। आज्रया कुरुते कर्म पुत्र: शिषय भृत्यवत् । १८। न प्ररयद् गुरु तातं पुत्र शविष्पक्ष कर्मसु। पित्रे च गुरवे नित्यं सर्वस्वञ्ज समर्पवेत् ॥ १८ ॥ न कुर्य्यान्रबुद्िन्न गुरौ पितरि सन्ततम्। कत्वा च नरबुद्िच्च ब्रह्महत्टां लभेद् घ्र वम् । २०॥ मातरं पूजयेद्धत्या पितुद्यात्यधिकां तथा। मातुः परं गुरुञ्ज व पूजयेद्धक्रियोगतः ॥ २१॥ पिता माता गुरुर्भार्य्या भिष्य: पुत्रः सदाचमः ।
Page 717
902
अनाथा भगिनी कन्या नित्यं पोष्या गुरुम्रिया। २२। एवञ् कथितं तात सर्वेषां धर्ममुत्तमम्। स्त्रीजातिर्वास्तवी शुद्धा ताख सर्वाः पतिव्रताः ।२१। सर्वा जातिरेकविधा चादी सष्टा च ब्रह्मणा। ताः सर्वाः प्रक्वतेरंश्ाः पवित्राः पणिडताधिका: ।२४। केदारकन्याशापेन स हि धर्मः चयं गतः। तदा कोपेन धाचा च ऊत्वा स्त्री च विनिर्मिता ।२५॥ कत्वा स्री विविधाजातिव्र झणा निर्मिता पुरा। उत्तमा प्रथमा सा च मध्यमा चाधमा व्रज ॥ २६॥ उत्तमा पतिभता सा किस्वि््मसमन्विता। प्राणान्तेऽषि न कुरुते तं जारमयथस्करम् ॥ २७॥ पूजयेत् सा यथा काम्तं तथा देवद्विजातिथीन्। व्रतानि चोपवासांस कुरुते सर्वपूजनम्॥ २८॥ गुरुणा रचिता यत्ाज्जारच्ट न भजेद्जयात्। सा अतिमा मध्यमा च यथा किञ्ञित् पतिं भजेत् ।२८।। स्थानं नास्ति चष्णं नास्ति नास्ति प्रार्थयिता नरः । तेन हे नन्द तासाज सतीत्वसुपजायते। २०॥ अधमा परमा दुष्टात्यन्तासइंभजा तथा। भ्रधर्मभीला दुःभीला दुर्मुखा कलहान्ता॥३१। पतिं भर्व्सयते नित्य जारत्व सेवते सदा। दुःखं ददाति कान्ताय विषतुब्यञ्च पश्यति॥३२॥ जारद्ारमुपायेन हन्ति कान्त मनोहरम्। धर्मिष्ठञ् वरिष्ठत्च गरिष्ठञ्च महीतले। ३२॥ कामदेवसमं चापि जारं पश्ति क्ामतः। 5-६०
Page 718
८8म.
शुभटृध्या कटाक्षेण पश्त्यापीयसी मुदा ॥ ३४ ॥ सुवेभं पुरुषं दृष्टा युवानं रतिशूरकम्। योनि: क्रिद्यति नारीयां कामिनीनां निरन्तरम् ।३५। ढढ़ाति अत्नें नाहारं विषोति वति सन्ततम्। अधर्मध्रित्तयेच्कश्वज्जारज्ज परमं मुदा ॥२६॥ गुरुभिभत्मिता सा च रचिता च शतेन च। तथापि जारं कुरुते नापि साध्या वृपेरपि ।३७॥ नास्ति तस्था: प्रियं किश्चित् सवें कार्य्यवशेन च। गावस्तृपामिवारख प्राथर्वन्ति नवं नवम् ॥३८॥ विद्य दाभा जले रेखा तस्या: प्रीतिस्तष्टेव च। अधमयुत्ता सततं कपटं वकि निश्चितम् ॥३20 व्रते तपसि धर्मे च न मनो गटहकमशि। न गुरी न च देवेषु जारे स्विनिग्वञ्च चञ्चलम् ॥४॥ स्तीजातिविविधानाञ्च कथा च कथिता मया। भक्तानां विविधानाज् लक्षएं श््यतामिति॥४१॥ तएभय्यारतो भक्ती मननामगुपकीर्तिपु। मनो निवेशयेत् भक्का संसारसुखकारयम्॥।४2। ध्यायत मत्पदाअञ्न पूजयेद्भक्िभावतः । अहैतुकों तस्य देवा: सङ्गल्परहितस्य च ॥४३॥ सवसिद्धिं न वाव्कन्ति तेऽगिमादिकमीपिताम्। ब्रह्मत्वममरत्व वा सुरत्व सुखकारसम्। ४8॥ दास्य विना न हीच्कन्ति सालोक्यादिचतुष्टयम्। नैव निर्वाणमुक्तिष्ठ सुधापानमभीफिितम्। ४५॥ वार्क्कान्ति नियलां भत्ि मदीयामतुलामपि।
Page 719
८४ भ० ] श्रीक्षजवसवम्।
स्त्रीपुंविभेदो नास्यव सर्वजीवेषु भिव्नता ।४६।। तषां सिद्धखरागाञ् प्रवराणं ब्रजेखर। तुत्पिपासादिकं निद्रां लोभमोहादिकं रिपुम् ॥४9।। त्यक्का दिवानिशं माच्च ध्यायन्ते च दिगम्बराः । स मङ्जक्वतमो मन्द श्र यतां मध्यमादिकम् ॥४८॥ नासत: कर्मसु ग्टही पूर्वप्राक्नतः शुचिः । करीति सततं कर्म पूर्वकमनिक्वन्तनम् ॥82॥ नं करोत्यपरं यत्नात् सङ्गल्परहित: स च । सवें क्वषणस्य यत्किञ्जिव्राहं कर्ता च कर्मयाः ॥५०॥ कमणा मनसा वाचा सततं चिन्तयेढिति। न्यूनभकश् तत्र नः स च प्राऊ्कतिकः खुतौ ।५१। यमं वा यमदूतं वा खप्नेन च न पश्यति। पुरुषाणां सहस्रञ्च पूर्वभत्त: समुद्रेत् ॥ ५२ ॥ पुंसां पतं मध्यमस तच्चतुथञ् प्राऊ्मतः । भक्नय विविधस्तान कथितश तवाच्या ।५२। ब्रह्माण्डरचनाख्यानं श्यतां सावधानतः। ब्रह्माएडरचनार्थस्व भक्ता जानन्ति यत्नतः । ५४॥ मुनयस सुरा: सन्तः किञ्विज्ञानन्ति दुःखतः । जानामि विशवं सर्वाथे ब्रम्मानन्तो महेखरः ।५५। धर्मः सनत्कुमारख नरनारायपा्षी। कपिलय गरोभ्रम दुर्गा लक्ष्ी: सरखती ।५६। वैदाश् वेदमाता च सर्वज्ञा राधिका स्यम्। एतें जानन्ति विशवाधें नान्यो जानाति कंवन ॥५७। वैषम्यार्थक्ज सुधियः सर्वें विभातुमच्तमा:।
Page 720
नित्याकाथो यथाना च तथा मित्या दियो दय ॥५८॥ यथा नित्या व प्रक्वतिस्तथेव विशगोलकः । गोलोकस यथा नित्यस्तथा वैकुरठ एव च॥५८। एकदा मयि गोलोके रासे नित्यं प्रकुर्वति। आविभूता च वामाङ्गाद् बाला षोड़पवार्षिकी॥६०। खं तचम्पकवर्णाभा परच्चन्द्रसमप्रभा। अतीवसुन्दरी रामा रमणीनां परा वरा। ६१॥ ईषद्वास्यप्रसन्नास्या कोमलाङ्गी मनोहरा। वक्रिशुद्दांशकाधाना रत्नाभरणभूषिता। ६२। यथा जलदपङक्रिय बलाकाभिरविभूषिता। सिन्दूरविन्दुना चारुचन्द्रचन्टनविन्दुभि: । ६३॥ कस्त रीविन्दुभि: साधें सीमन्ताधःस्थलोज्ला। अ्रमूत्यरत्न निर्माणसुस्तिग्धकिरगोजवला। ६४ ॥ वत्नकुरडलयुग्म न गएड स्थलसमुज््वला।
विचित्र स सुचित्र स सुकपोलस्थलीज््ला। खगेन्द्रच च्रुविजितनासा मौक्रिकशोभिता ।६६। गजेन्ट्रगएड निर्मुक्तमुक्काभूषपभूषिता। शुत्याविमुक्तमुक्ताभदन्तपङ् तिम नोहरा ।६७। वलिता कलितातीवपक्कविम्बाधरा वरा। भश्वत्पूर्णेन्दुनिन्दास्या पद्मनिन्दितलोचना। ६८ ।
श्रमून्यरत्ननिर्मापकेयू रकङ्डपोळ्जवला। ६८ ।
Page 721
श्रीज्वष्प जन्खरम्। ०२३
रत्नाङ्कुलीय केरेभिरमृ ताङ्गुलिभूषिता। ७॥ रत्ने न्द्रराजराजन क्वणनाख्जीररख्ज्रिता । रक्षपाथकराजीभि: पादाङ्गुलिविराजिता॥७१। सुन्दरालप्तरागेग चरणाधःस्थलीज्वला। मजेन्द्रगामिनी रामा कामिनी वामलोचना।9२॥ मां ददर्श कटानषेण रमगी रमणोत्ुका। रासे संभूय रामा सा दधार पुरती मम ॥७३॥ तेन राधा समाख्याता पुराविद्गि: प्रपूजिता। प्रहृष्टा प्रक्ृतिश्वास्यास्तन प्रऊतिरीखरी॥४॥ पक्ता स्यात् सर्वकार्येषु तेन शति: प्रकीर्तिता। सर्वाधारा सर्वरूपा मङ्गलाही च सर्वतः ॥ ०५। सवमङ्गलदचा सा तेन स्यात् सवमङगला। वैक्ुरठे सा महालक्ष्मीमू र्तिभेदे सरखती॥७।। प्रसूय वेदान् विदिता वेदमाता च सा सदा। सावित्री सा च गायत्री धात्री विजगतामपि ।७9। पुरा संहृत्य दुर्गन्न सा दुर्गा च प्रकीर्तिता। तजसः सर्वदेवानामाविभूता पुरा सती। ७८॥ तनाद्या प्रक्रतिजैया सर्वासुरविमर्दिनी। सर्वानन्दा च सानन्दा दुःखदारिद्रानाभिनी॥७६।। पत्र णां भयदाता च भकानां भयहारिणी। दचकन्या सती सा च शैलजातेति पार्वती ॥८०। सर्वाधारखरूपा सा कलया सा वसुन्धरा। कलया तुलसो गङ्गा कलया सरवयोषितः ।८१। सृष्टि करोमि च यया तात भत्या पुनः पुनः।
Page 722
८५म्र०
नन्द तवाच।
वर्णानाज् चतुर्णाज् भच्याभत्त्यन् साम्प्रतम् । विपाकं कर्मणाञजेव सर्वेषां प्रागिनामपि। १ ॥ कथयस महाभाग कारणानाज्ज कारयम। त्वत्तोऽन्यं कं च पृच्छामि नितान्तं सन्तमीशरम् ॥२॥
श्रीभगवानुवाच।
भत्याभत्त्य चतुर्षाञ्च वर्णानाव्व यथोचितम्। वेदोक्षं सयतां तात सावधानं निभामय॥ ३॥ अयःपात्र पयःपानं गव्य सिद्दान्नमेव च। भ्रष्टादिकं मधु गुड़ं नारिकेलोदवां तथा । ४॥ फलं मूलञ्च यत्किञ्चिदभच्य मनुरब्रवीत्। दग्धान्न तप्तसौवीरमभच्य ब्रह्मनिर्मितम् ॥ ५॥ नारिकेलोदकं कांस्ये ताम्त्रपात्रे स्थितं मधु। गव्यञ्न ताम्त्रपात्स्थ सवें मद्यं छृतं विना॥ ६॥ ताम्त्रपावे पय:पानमुच्किष्ट द्टतभोजनम् । दुग्ध सलवणञ्तव सद्यो गोमांसभत्षगम् ॥७। अभत्य मधुमिश्रष्त छृतं तैलं गुड़ तथा। आद्र कं गुड़संयुत्तामभष्य सुतिसम्पतम् । ८ । पीतशेषजलस्व माघे च मूलकं तथा। उपोदिकाव्त अयने सदा प्राप्तः परित्यजेत्।2।
Page 723
७२० ब भवेवतंपुराये [८५५०
द्विभोजनस्ठ दिवसे सन््ययोर्भोजनं तथा। भत्यक् रात्रिशेषे च ध्रवं प्राप्तः परित्यजेत् ॥१०। पानीयं पायसं चूग छतं लवणमेव च। स्वम्तिकं गुड़कञ्न व चीरं तक्रं तथा मधु ॥११॥ हस्ताइस्तग्टहीतच्च सदो गोमांसमैव च। कर्पूरं रोप्यपात्रस्थमभच्य शुतिसम्पतम् ॥ १२॥ परिवेषणकारी चेद्जोकारं सृथते यदि। श्रभत्यन्ष तदन्नन्न सर्वेषामेव समातम् ॥१२॥ नकुलानां गएडकानां महिषापाञ् पतियाम्। सर्पाणां शूकराणात्च गर्दभानां विशेषतः ।१४ । मार्जारायां शृगालानां कुक्क टानां ब्रजेखर। व्याघ्राणामपि सिंहानां त्याज्य मांसं नृणां सदा ॥१५ जलौकसाच् नक्रामां गोधिकानां तथेव च। मएडुकानां कर्कटीनां चुन्नुकानाज्ज निखचितम् ॥१६॥ गवाज् चमरीणाव न कली मांसभत्तगम्। हस्तिनां घोटकानाज् नृणामेव च रचसाम् ॥ १७। दंशस मथकसैव मचिका च पिपीलिका। अन्य षास् निषिद्ानां लोके वेदे व्रजेखर। १८॥ वानराणां भल्न कानां परभाणां तथेव च। निषिद्ं मृगनाभीनां गर्दभानाज मांसकम् ॥१८॥ अभत्य महिषीणाध दुग्धं दधि दटतं तथा। खस्तिकष्व तथा तव विप्राणं नवनीतकम् ॥ २०॥ मांसमुच्चे:न्रवसकं तस्य दुग्धादिकं तथा। वर्णानास चतुर्षाश्चाप्यभत्यन्न सुतौ ऋुतम्। २१।
Page 724
७२१
श्रभत्यमार्ट्रकश्चव सवैषास् रवे्दिने। पर्युषितं जलं चान विप्राणां दुग्वमैव च। २२ ॥ वर्णानाज् चतुर्गाज्ञाप्यवीरान्नस्य भचगम्। तदवव्न सुरातृत्य गोमांसाधिकसेव च ॥ २३ । शवीरान्नञ्च यो भुंते ब्राह्मणो ज्ानदुबलः। पितदेवार्चनं तस्य निष्फलं मनुग्व्रवीत् ॥ २४ ॥ ब्राह्मगानां वेषावानामभत्य मत्सयमंव च। दूतरेघामभत्यञ् पंचपवसु निश्चितम ॥२५॥ पितटेवावग्रेषे च मच्य मांनं न दूषितम । पञ्चपर्वसु त्याज्यञ्न सर्वेषां मनुरनवीत्।:६॥
भच्य पवित्र सर्वेपां व्यञ्जनं व्िसंस्कतम्॥ :॥ एकहस्त छृतं तोयमव्त्य गर्वभनातम्। आविलं हनियुततज्ञाप रगइञ्ज निर्मलम् ॥ २- ॥ अभव्य' ब्राह्मणानाञ्ज वेषवानां विशेषतः। अनिवंद रवव यतीनां ब्रह्मचारियाम ॥ २ पिपीलिकामिथचितव गध गव्य गुड़ तथा। यकिज्चिदल वा तात न भत्यन्न युतो शुतम: : परसमन्य कीटभच्त्य शद्ं पक्कफलं तथा। काकमच्यमभच्यज् भर्वषां द्रव्यमेव च । ३१, छतपछ् तेलपक मिशन्र शूङ्रसंस्कृतम्। अभच्ष्य ब्राह्मणानाञ् शृद्भत्तञ् पीठकम् । २ सवेषा गशचीवाज जलमन्न परित्यजेत्। ६१
Page 725
अभोचान्तात्यरदिने शुद्धमेव न संजय: ॥२२॥ विपाकं कर्मणामेव दुष्करं त्ुतिसमतम्। भच्याभत्त्यच्न कथितं यथाभ्जानं व्रजेश्वर॥ २४॥ क्रमाच्चतुर्षु वेदेषु चोत्रा मतचतुष्ट्यम्। सर्वेषां सारभूतञ्च कथयामि पितः शृण् ।३५॥ नाभुतां तीयते कम कन्पकोटिशतैरपि। अवश्यमेव भोतव्य कतं कर्म शुभाशुभम् ॥ ३६॥ तीर्थानाव्न सुराणाष्त साहाय्य ने तृषमपि। किश्विद्गवति साहाय्य कायव्यूहेन सर्वतः ॥२७॥ प्रायव्वित्तानि चीर्णानि निश्चितं मत्पराङ्मुखम्। न निष्पुनन्ति है तात सुराकुन्भमिवापगा:। ३८। प्रायश्वित्तेन पुरेन न हि शुध्यन्ति मानवा:। सर्वारक्ेण वैश्येन्द्र दानेन योगतोऽपि वा ॥ ३८ ॥ शुभाशुभञ्ज वत् कर्म विना भोगान्न च चयः। भोगन शुद्धिमाप्नोति ततो मुतिर्भवेन्ृगाम् ॥ ४० । न नष्टं दुष्क तं कर्म सुछ्वतैन च कर्मणा। न नष्ट सुकतं कर्म क्वतेन दुष्क तेन च । ४१ । यज्ेन तपसा वापि व्रतेनानशनेन च। तीर्थसानेन दानेन जपेन नियमेन च ॥ ४२ ॥। भुवः प्रद्चिगोनैव पुराणशवेन च। उपदेशेन पुरेन पूजया गुरुदेवयो: ।४२॥ स्वधरमाचरणेनैवातिथीनां पूजनेन च। ब्रह्मसां पूजनेनैव भोजनेन विशेषतः॥ ४४ ॥ यददत्तमपि विप्राय तत् प्राप्तं पूर्यरूपतः ।
Page 726
वीजरुपछ्न तहानं सेतरूपच ब्राह्मण: । ४५। एकेन कमणा तात खगे प्राप्नीति मानवः। करमेणा न हि मोचज्ज तदेव मम सेवया। ४६॥ खगश्ज सुकतनैव नरकं दुष्क तन च। व्याधिर्जन्म च योनौ च कुत्सिते न ततः शचि:॥४७। गोधो यो ब्राह्मणानाज कामतखोपपातकी। दन्दशूकत्वमाप्नोति गोलोमसमवर्षकम् ॥ ४८॥ सर्पेण भच्ितस्तेन ज्वालया गरलस्य घ। तषितो व्यथितसेव निराहार: ऊशोदरः॥ ४2। ततः कुणडात् समुत्याय गौर्भवेक्ञोमवर्षकम्। ततः कुष्ठी च चाएडालने वर्षलच्ं ततो नरः ॥ ५० ॥ तदा भवेद् ब्राह्मराच् कुष्ठयुक्तो हि कर्मणा। भोजयित्वा विप्रलच्ं निर्व्याधिस्न भवेच्छचिः ।५१॥ त्रकामतस्तदर्धघ् न्तत्रियस्यापि कामतः । अकामतस्तदर्धज्न तदर्षञ्ज विभस्तथा। ५२॥ तदघं शूद्रगोघ्रस्न भुंत्ा पापं न संशयः। प्रायखित्ते न शुद्धस्ध भुंतो श्रेषञ्च कर्मः ।५२॥ श्रनुकल्पे चतुर्थञ्ज पापं भुंत्रा न संभयः। चतुर्गुपञ्च गोव्नानां ब्राह्मणानाज्ज पातकम् । ५४। भुंत्े पापज् ब्रह्मघ्ो ब्राह्मणश्ेतरोऽपि वा। क्र मेणानेन बोध्यञ्च कामतोऽकामतोऽपि वा ॥ ५५॥ प्रायच्वित्त जन्मकर्मव्याधिरेव न संशयः। गोघ्नो भवत गौशापि यावद्वर्षञ्ज निवितम्। ५ू६। चतुर्गुगज्ज तैषास् ब्रह्मन्नो विट्क्रमिभंवेत्।
Page 727
तनो भवति स्ेक्कस तावडर्षचतुर्गुन म् । र । ततसान्धो भवैद्विप्र: पूर्वेषात् चतुर्गुगाम्। ब्राम्मगानां चतुलचं भोजयित्वा शुचिर्भवेत्। २5॥ चक्षुभांख यथवी च भवेत्सीऽप्यतिपातकात्। स्तीघ्रश्तुर्णा वर्गानां वेदे सोऽप्यतिपातकी ॥५८॥ कालसूतञ्ज प्राप्नीति स्त्रीलोमसमवर्ष कम्। भत्तितः क्वमिया तत्र निराहारी व्यथायुतः।६ै०। ततो भवति लोके च तावद्वर्षच् पातकी। ततः पापी भवेत्सोऽपि यत्त्मग्रस्तय कमेगा । ६१.॥ • वर्षागां गतकञ्जेव विप्रलच््न भोजवेत्। ततः शुद्धो ब्राह्मणाश्च विद्वांम्तपसि संयतः ॥ ६२।
गर्भघ्रस महापापी संप्राप्नीति शुनीमुखम् ।। ६२। वर्षासां शतकञ्जैव घोटकश् भवेद् ध्रुवम्। वर्षायां पतकज्जैव सूक्षमस्त्रण बीड़ितः ॥ ६४ । ततः पापी भवैद्श्यो द्रव्ययुक्ती हि कमेणा। पञ्चाशद्वर्षपर्य्वन्त खर्णदानाइ्कवेक्कचिः॥६५॥ ततः खकुलजातोऽपि निर्व्याधिर्ब्राह्मणः शचिः। ब्राद्मपः च्त्रियव्नश्न चत्रियो वा विना रणात् ।६६।। e तप्तशूलञ्ज प्राप्नोति वर्षागाज्ज सहस्त्रकम्। क्वथितं तप्तलोहेन चार्तनादं करोति च ॥ ६७॥ ततो भवेन्मन्तगजो वर्षायां भतकं तथा। ततो रक्विकारी च शूद्रो वर्षभतं तथा।६८। गजदानेन मुकस व्याितर ततो हिजः।
Page 728
८५ श्र० श्रीशष मनाखपड म।
वैश्यन्नव्याषि वैश्यस शूद्रघ्नो वैश्य एव च। ६८। वैश्यन्नव्ापि शूद्रख समपापं लभेद् ध्र वम्। कवमिकुशडञ्व प्राप्नोति वर्षाणां पतकं तथा।७॥ कमिभिभचती दुःखी किगतश् भवेत्ततः। वर्षागां प्रतकञ्जेव क्वमिव्याधिसमन्वितः ।9१। ततो मन्दाग्नियुतश्न ब्राह्मगो देन्यवान् व्रज। पज्ाभदर्षपर्य्यन्त दुर्बलश्न छमोदर: ।७२॥ मुक्तिर्भवति युक्रेन तीर्धे चाशप्रदानतः । शूद्रघ्ो ब्राह्मगज्ज व कामतोऽकामतोर्ऽपि वा ॥७३॥ सावित्रीलव्जाप्यन तरदर्धैन शुचिभेव्रेत्। चतुवेगः कुकुटत्री ह्यविभप्तथ् शभ्भुना। ७४॥ वर्षाणां अतकञ्जव प्राप्नोति रोरं नरः । ततो भुङत्ी कुक टश् वर्षाषामपि घोड़य। ७५ : ततः शुद्ी अवेदिपो भचित: कुकुटेन च। गङ्गास्तानेन दानेन स्वणस्यापि भवेन्कुचिः ।६।
त्रिप्राथ लवर्णं दत्त्वा पट्पलञ्ज प्रसुच्यते।७॥ हखा सपीश्चतुवर्गो मम पादेन चि्धितः । ब्रह्महत्याचतुधञ्ज पातकञ्च लभेदु ध्रुवम्॥ ७८॥ असिपत्रञ्ज नरकं वर्षागां पतकं तथा। प्रोप्नोति वातनां युक्ती विक्किन्न लोक्ताधारया ।७६। ततो भवत सर्पत दुन्दुभो वर्षपञ्चकम्। नरेग ताड़ितो दुःखी सृत्योभवति पीड़ितः ।८0। ततो भवेवर पापी ज्वरयुत्तो हि दुर्बलः।
Page 729
७२६ अभ्षेवर्ततयुराये [८५ प०
वर्षायां पञ्चकेनैव मृतो भवति कमेबा ॥ ८१॥ ततो भवति इस्ती च वोटकी वा ब्रजेश्वर। यावद्विंभतिवर्षच्च ततः शूद्रो भवेद् ध्रवम् ॥ ८२॥ अहङ्गृती व्याधियुक्ती रौम्यदानिन सुच्ते। ब्रादमणानाज् भतकं भोजयित्वा शुचिर्भवेत् । ८३। चुद्रजन्तुबधेनैव सुद्रजन्तुर्भवेत्रः। वर्षाणां प्रतकञ्जव सुद्रव्याधिं तरेत्ततः । ८8 । कवपा कार्या सता पखदहिंस्रेषु च जन्तुषु। हिंसायां न हि दोषश् हिंस्रागाच् ब्रजेश्वर ॥८५॥ अश्वत्थघ्नस्नतुवरगो न्रह्महत्याचतुर्थकम्। पापज्ज लभते तात चासिपत्र व्रजेद् ध्रुवम् । ८६। स तीक्षा नापि प्स्तेग विच्छिन्नश्न दिवानिथम्। वर्षाणां पतकञ्चंव भुङत्े परमयातनाम्॥८७॥ ततो भवति व्क्तश्न आाल्तलिवर्षलच्षकम्। ततो भवति शूद्रय किन्राङ्गो व्याधिसंयुतः ।८८। यावज्जीवनपर्यन्त ततो विप्रो भवेद् ध्र वम्। व्र पव्याधिसमायुतो मुच्यते खर्णदानतः । ८८। मिथ्यासाच्यप्रदाता च ऊतघ्नोतिक्कतघ्नकः। विश्वासघाती मित्रघ्ी विप्राण वनहारक: ।20। शूद्रय्ाद्यान्नभोजी च शूद्राणां पवदाहकः। शूद्राणां सूपकश्चैव व्षवाहकपातकी ॥ ८ धावको देवलव्नापि चैतऽतिपापिनस्तथा।. कु श्भीपाकं प्रयान्त्येव वर्षाणाच्च सहस्रकम् ॥८२॥ तत्र व तप्ततैलेन सन्तप्व्व दिवानिग्रम्।
Page 730
भचिती व्याधितसैव सर्पाकारेण जन्तुना ।९३। ग्टध्र: कोटिसहस्त्नापि पतजभानि शूकरः । खापदः भतजन्मानि शूद्रो रोगी भवेत्ततः ।८४। मन्दाग्निज्वर संयुत्त: पञ्चाशद्वर्षकं तथा। सुवर्शामां शतपलं द्त्वा शुद्धो भवेद् ध्र वम् ४६५। चतुर्वर्णा वस्त्रह्वारी गव्यहारी च मानवः । रोप्यमुक्तापहारी च शूद्रद्रव्यापहारक: । ८ ई। वर्षाणात् सहस्रञ्ज वकजातिर्भवेद् ध्र वम। मूव कुएडञ्न वे भुक़ा वर्षोणां मतकं तथा। 2 ततो भवेच्छ द्रजातिर्वर्षाणी पतकं व्रज। कुष्ठयाधिममायुकीं गलितथेव पातकी। ६८।। ततो भवेद ब्राह्मगाय्य कुछवशेषसंयुतः । स्र्गाषट्पलदानिन व्याविती सुच्यते शुचि: ।।22॥ कोगापहारकशेव फवापहारकस्तथा। यच्ः पृथिव्यां सन्भूती लोलाद्रव्यापहारक: ।१००। वर्षाण भतकञ्जव चाषपची भदेद् घ्रवम्। ततो भवेत् क्व्त्रगः शूद्रश् भारते भुवि ॥ १०१ ॥ ततो भवेद ब्राह्मगक्चाप्यमिकाङ्गाऽप जन्मभिः। पुनर्जन टिली भूला मृच्यते विप्रभीजनात् ॥ १०२ ॥ पक्कदरव्यापहारी च पशवोनिर्भवेद् ध्रुवस्। यस्यागड़ कोथो गन्धाला: कस्तूरी यस् नाम च ॥१०३। सप्तजब मृगी भूला त:ः भवति गन्नकः। जन्मेकञ्व ततः शूग गलका व अन्मरति॥ १०४। ततो रोगावश्ेषे-पतरव्ाहक कभः।
Page 731
म भववत्त पुराये [८५ प्र.
सर्णषटपलदानेन सुचते नाव संभय: ।१०५। धान्यापहारी दुःखी च क्वपएः सप्तजव्मसु। विष्ठाकुरडं वर्षशतं सम्प्राप्य सुच्यते भिया॥ १०३॥ सगपहारी कुष्ठी च मानवः पतितो भवेत्। स्वर्गादानप्रतिग्राही विट्कुगडञ् प्रयाति च ॥ १०७॥ ततो वर्षशतं भुक्ा पुरीषञ्च दिवानिथम्। ततो व्याधी भवेच्छूद्रो रतादोषेगा संयुतः ॥ १०८ ॥। तज्जन पातकं भुक्का ब्राह्मराश् पुनर्भवेत्। व्याधिशेषोपसुत्ताथ्य सुत्यते स्वर्णंदानतः। १०६। अगम्यानाञ् गामो व पूर्वोता शरवं व्रजेत्। कुभभीपाकं महाघोरं वर्षाप्याञ्चाप्यसंख्यकम् । ११०॥ तता भवेत् पुंशलीनां योनोनाञ्ज कमिस्तथा। वर्षागाज्ज सहस्रज् विट्क्वमिवेर्षलक्षकम् ॥१११॥ पशयोनिर्भवेत्तस्मात्तरमाच्च सुद्रजन्तवः। ततो भवेन्स्ेच्छजातिस्ततः शूद्राऽधमस्तदा ॥११२। ततो भवति विप्रश्च व्याधियुत्तो नपुंसक: । पुनश ब्राह्मणी भूता तौर्थ पर्य्यटनेन च । ११२। कमेगा शुद्धी भर्वात वंश्रहीनख पातकात। भोजवित्वा विप्रलन्तं पुत्रञ्ज लभते शुचि: ॥११४॥ मानवः क्रोधयुक्तथ गर्दभः सप्जन्म्रसु। मानवः कलहाविष्टः सप्तजन्मसु वायस: ॥११५। गालग्रामप्रतिग्राही कालसूतर व्रजेद् ध्रवमु। वर्षागां प्रतकञ्चव खख्जराटी भवेत्ततः ।। ११६। लोहदोरय निवेधो मषीचीरस कोकिल:।
Page 732
शवीस्पाजनसरम्
एकीऽप्यञ्जन वोरस मिष्टचोर: अमिरभवेत्।११७। विप्रद्वेवी गुरुद्देषी गिरसाञ्च क्मिर्भवेत्। पुंखलौं कामिनीं तात भक्ा च रौरवं व्रजेत् ॥ ११८॥ ततो वथाक्कमिश्वैव वर्षायां भतकं तथा। ततोऽपि विधवा चैव बन्या च सप्तजन्मसु ॥ ११९ ॥ अस्पृश्या जातिहीना च कविन्ननासा भवेत् क्रमात्। रक्द्रव्यापहारी च रकदीषान्विती भवेत् ॥ १२० ॥ आचारहीनी यवनः खञ्जो भंवति हिंसकः। श्रदीक्षितो वङ्वरय दुष्टदर्गो च कानकः ॥ १२१ ॥ अहङ्कारी कर्णहीनो वधिरी वेटनिन्दकः। वाकहर्ता च मूकस हिंसक: केशहीनक: ॥ १२२ ॥ मिथ्यावादी श्मश्ुहोनो दुर्वाक्यो दन्तहीनकः। जिह्वाहीन: सत्यहारी दुष्टीऽप्यक्क,लिहीनक: ।१२३। ग्रन्योपहारी मूर्खख् व्याधियती भवेद् ध्र वम्। अश्वग्राही च तच्नोरो लालासूत्र व्रजेदिति॥ १२४॥ वर्षागाञ्ज शतं स्थित्वा घोटकस भवेद् ध्रवम्। गजचोरो गजग्राही विट्कुगडे च सहस्रकम् ॥१३५॥ स्थित्वा वर्षे भवेद्स्ती तत्पश्चाद् वृषलो भवेत्। अयन्ने छवागहन्ता च कागचोरपतिग्रही : १२ । पूयकुएणडे वर्षशतं स्थिित्वा चारडालतां व्रजेत्। कागख वर्षपर्य्यन्तं तदा भवति मावन: ।।१२७। पत्र पस्त्रेग किव्स तदर सुकी, भवेद् हिजः । दत्तापहारी वाग्दानं ऊत्वापहरते पुनः । १२८। स भवेन्म्ेच्कयोनी च भुक्का च नरकं व्रजेत्।
Page 733
६३०
एकाकी मिष्टमश्राति कालसूत्र व्रजेद् भ्र वम् ॥१२६॥ तत्र वर्षशतं स्थित्वा प्रेतो वर्षसहस्रकम्। तदा भवति जन्मैकं मच्िका च पिपीलिका ॥१३०॥ जन्मैकं स्रमरखव जनमेंकं मधुमचचका। जन्मैकं वरलशव जन्मैकं दंश एव च ॥ १३१ ॥ जन्मैकं मथकञ्चव जन्मैकं पूतिक: स्मरतः । जन्मैकं तल्पकीटस तदा शूद्रो भवेद् ध्र वम् ॥ १३२॥ अ्रसद्बुद्धिर्व्याधियुक्तो तदा मुत्ो भवेद् द्विजः । तैलचीरस्तैलकारो मूर्धि कीट स्त्रिजन्मकम् ॥१२३॥ तदा भवेत् सवर्णकारो जन्मैकं दुष्टमानसः । विश्वेक लिपिकर्ता च भत्त्यदातुर्धनं हरेत्। १३४ ।। तमःकुएड वर्षभतं स्थित्वा सर्णबगिग् भवेत्। जन्मैकञ्च दुराचारो जन्नैकं करणो भवेत् ॥ १२५॥ कायस्थ नोदरस्थ न मातुमोंसं न खादितम्। तत नास्ति कपा तस्य दन्ताभावेन केवलम् ॥ १२६। स्वर्याकार: स्वर्संबगिक कायस्थन्न व्रजेश्वर। नरेष मध्ये ते धूना: कपाहीना महीतले ॥१३७॥ हृदयं क्षुरधाराभं तेषां ना्ति च सादरम्। प्तेष सज्जन: कोऽपि कायस्थी नेतरौ च तौ ॥१३८॥ सुबुद्धि: शिवयुक्तश प्रास्तन्ो धर्ममानसः । न विश्वसेत्तेषु तात म्वात्मकल्याणहेतवे। १३८॥ सीमापहारी टुष्टश्न भूमिचोरस हिंसक: । भूमिदानापहारी च कालसूत्र व्रजेद् ध्र वम् ॥१४०॥ षष्टिवर्षसहस्राषि त्ुत्पिपासार्हितः स्थितः ।
Page 734
EK S. 1 ०३१
ततोऽपि तानि नामानि विष्ठायां जायते क्मि: ॥१४१। वतो भवेदसच्छूट्रो जग्मैकच्च ततः शुचिः। तम्ाजन्नाने: सावधानं भवेत् प्राप्तक् यत्त: ॥१४२।। रत्रवस्त्रापहारी च जन्म कं रक्तकीटकः । ततः शूद्रख जन्मेकं ततो विप्रो भवेच्कुचि: ॥१४३।। वरिसनध्यहीनो विप्रश् प्रातःथायी च यो नरः। सन्याशायी दिवाथायी यम्सूतापहारक:॥ १४४।। अशुद्धसनध्याकारी च वेदवेदाङ्गनिन्दकः। तह्विरुड्: खवर्गमार्गस्त्रजन्म पतितो द्विज: ।१४५। यः शूट्रो ब्राह्मणीगामी कुभ्भीपाके व्रजेद् ध्र वम्। वर्षागाज् तिलचन पचते तत्र पीड़ित: ।१४६। दिवानियं प्रदग्धय्न तप्ततैले च दारुणे। ततो भवेद्योनिकीटो पुंसलीनाञ्ज पातकी ॥१४७॥ षष्टिवर्षसहस्त्रागि चाहारं तस्य तन्मलम्। ततो भवति चाणडाली जन्मलच्ं क्रमेए च ॥१४८। ततः शूट्रो गलत्कुष्ठी जन्मैकञ्ज ततः शुचचिः। सोऽपि विप्रो व्याविशेषस्तीर्थ पर्य्वटनाच्कुचि: ।१४८। असच्छ दरख्न भर्वात सोडस्थाने सुरपूजिते। द्रखा देवाय नैवेद्यमपवितञ्ज मानवः ।। १५०।। सकेशं पार्थिवं लिङ्ग संपूज्य यवनो भवेत्। दुर्बलेन भवेदन्धः कुत्सितन च कुत्सित: "१५१। अङ्गहीने दरिद्रय व्याधियुत्तश मानवः। अश्द्या च निर्माने निर्माणसटयं फलम् ॥१५२। मृ दस् गोथक्वत् पिएटेस्तथा वालुक यापि वा।
Page 735
वभवेव संपुराये
कत्वा लिंङ्ग सक्वत्पूज्य वसेत् क व्यायुषं दिवि ॥१५३। ततीभवति विप्रय्न महाप्राप्नस् भूमिमान्। राजा भवेद्धारत च लिङ्गानां प्रतपूजनात् ।१५४।। सहस्रपूजनात्सोऽपि लभने निखचितं फलम्। स्थित्वा च सुचिरं सर्गे राजेन्द्री भारत भवेत् ॥१५५॥ अयुत च तदीभख लन्ने च पृथिवीखरः। पूजने चातिभतवा चाप्यतिरितं फलं लभेत् ।१५६। तीधस्तनेन दनन विप्राणं भोजनेन च। नारयगार्पंचा चैव विप्रजातिक्व कर्मणा ॥ १५७॥ अतिरितीन तपसा पणड़तो व्राह्मगो भवेत्। पच्छित: ब्राह्मगथवेष्यवय जितन्द्रिय: ।१५८। अनंकजरमपुख म जायते भारते भुवि। तर्यांप्रि मामननव सद्य:सृता वसुचरा॥ १५८॥ तोर्था कुवान् नीधीननि जीवन्मुलाय वैष्वाः। सपुंभःख सहस्त्रञ्च पुनन्तोति खुगी खुदस् ॥१६०॥ पापन वद्यजन्मेव दुकिपत्सोउि ब्राह्मषः। दुषिकिकस्तथा बैव्यी व्यालयाही विजन्मसु ॥१६१॥ अतिक्रे दुराचारी छेंष्टा च सुरिप्रयो:। स भवेत् कुटिलव्याली वर्षागाज सरसरकम ॥१६२॥ पुंथ्लीलम्पटानाल दूती या कामिनी द्रन। कालसूव वर्षशतं ख्थिवा च गोधिका भवेत् ।१६२।. जन्मैकं गोधिका भूला हरिएस तिजन्मसु। अन्मैंकं महिषञव जन्र कं भह्ट की भवेत् ॥१६४। जनेमैंकं गएडकयव शृगालघ् तरिजन्मसु।
Page 736
परकीयतड़ामच्ट सपमस् ददाति च. ।१६५। स भवेबक्रजातिय कच्छपस विजन्मसु। वदामांसञ्व यो भुङ्ते मक्यलुव्धस ब्राह्मणः ।१६६। भुडते मांसमदत्तच् स मीनस सृगी भवेत्। वर्षायात्च सहस्रन्न तात भुक्का च किलविषम् ।१६७। कमभोगाष्कुचिर्भूत्वा स पुनर्ब्राह्मणो भवेत्। एकाद्भीविहीनय ब्राह्मणः पतितो भवेत् ॥ १६८। भत्यस्य द्विगुणं दत्वा तेन पापेन मुच्ते। मम जन्मदिने चैव यो भुछती मानवोडधम: । १६८।। वे लोक जनितं पापं सोऽपि भुङती न संजयः । भुक्का च नरकं सवें पश्चाञ्चाएडालतां व्रजेत्॥ १९० ॥ एवस शिवरात्री च श्रीरामनवमीदिने। उपवासासमर्थस हविष्यान्र समाचरेत् ॥ १७१। ततो भक्ो दुर्बलय भोजयेट् ब्राम्मयानपि। अत्वा महोत्वं पुएय मदीय पातकाच्छचि: । १७२ ॥ तस्माध्यतेन कर्तव्य नामसद्कीर्तनं मम। मुध्: कोटिसहस्राणि पतजन्ानि शूकरः॥ १७३ ॥ खापदः पतजन्मानि भवेञ्व निभिभोजनात्। परदीचितो दिजश व श्ङचित्वः शुको भवेत् । १७४। प्रनुदाही द्विजयव राजहंसो भवेत् ध्र वम्। चित्रवस्त्रापहारी च मयूरस विजनासु। १०५॥ तैन:पात्ापहारी च भवेत्कारएडविरम्। सुराणां प्रतिमाचीरोऽप्यन्वच सप्जनासु। १७६॥ 6-६२
Page 737
अभवेवतपुराये
दरिद्री व्याधियुत्तथ वधिरस्ापि कुजकः। स्त्रीतैलमधुमांसक्ज रवो वा पक्चपर्वसु। १७9। सेवते यो महामूढ़ो वच्चदंद्ट्र व्रजेत् ध्रुवम्। पातकी दुःखितस्तत्र वर्षाणाञ् सहस्रकम् ॥१७८। ततो भवति स्ेष्कश चाएडाल: सप्तजनमसु। व्याधियुक्तस्ततः शूद्रो व्राम्मपस ततः शुषिः॥१७८ ।। तस्माद्यवात् भोत्तव्यं भारत धर्मभीरूणा। ब्राम्मपज्ज सुरं दृष्टा न नमैद्यी मराधम:। १८० ॥ यावज्जीवनपर्य्यन्तमशचिर्यवनी भवेत्। अभ्युत्थानं न कुरुते दृष्टा चागतब्राह्मगम् ॥ १८१। स भवेद् ब्रह्मघाती च सप्तजन्ासु निव्िनम्। शिवद्व षी कुक्कुटश् देवलः सप्तजन्मसु॥१८२॥ पितदेवारचन हन्ति वेदोत प्ानदुर्बलः । स याति नरकं पापी वर्षाणाच् सहस्त्रकम् ॥ १८३। ततश गैरवं भुक्का तीर्थकाकस्त्रिजन्मा सु । विजन्सु मृगालस तीर्थे भुडते थवं व्रज। १८४। विजनमसु भवेत् सोऽपि तीर्थेषु शवरचकः। शवानां करमादस्ते कर्मणा ऊतपातकी॥ १८५। नित्यं सुरारचन कवत्वा दान्िकी ज्ञानदुर्बलः। गुरुज् नार्चयेङ्त्त्या तस्मै नाब ददाति यः १८६॥ स भवेह वलो दुःखी देवशापैन पातकी। नित्य सुरार्चनं ऊत्वा दाब्भिकी पानदुर्बल: ।१८७। सूजाफलं न लभते देवद्रोही स दारुण:। दीष निर्वाणकर्ता च खद्योतः सपजन्मस् । १८८॥
Page 738
S % प्र. ] श्रीअषाजनसप्डमु।
स भवेन्मक्यरङ्गश मार्जार: सपजन्मसु। गोपीहर्ता कपोतस मालाहर्ता विहङ्म: ॥१८८॥, चढको धान्यचीरस मांसचीरख कुश्जर:। कविप्रहर्ता विदुषां मणडूकः सप्तजन्मसू ॥१८० ॥ भ्रसत्कविर्यामविप्रो नकुलः सप्तजन्मसु । कुष्ठी भवेञ्च जन्मैकं छवकलासस्त्रिजन्मसु ॥ १८१॥ जन्मैकं वरलश्चैव ततो व्ृच्तपिपीलिका। ततः शूद्रश् वैश्यथ चत्रियो ब्राह्मणास्तथा॥ १९२॥ कन्याविक्रयकारी च चतुर्वर्णी ह्ि मानवः । सद्ः प्रयाति तामिस्र यावच्न्द्रदिवाकरी। १८२॥ ततो भवति व्याध्च मांसविक्रयकारकः । ततो व्याधिर्भवेत्पव्चाद्यी यथा पूर्वजन्मनि ॥१८३। मन्रामबिक्रयी विप्रो न हि मुत्तो भवेद् ध्र वम्। मृत्युलोके च मन्राम स्पमृतिमात्र न विद्यते । १५। पस्चाङ्ववे्षी गोयोनी जन्मैकं ज्ञानदुर्बलः। ततश्छागस्ततो मेषी महिष: सप्जन्सु । १८७। महाचक्री च कुटिलो धर्महीनय मानवः। जन्मैकं तैलकारस कुभकारस्तथैव च। १८६॥ मिध्याकलङ्गवता च देवब्रान्मपनिन्दकः । स भवेत् खर्याकारस रजक: सप्तजन्मसु ॥१८॥ ब्राहणः नत्रविट्शूट्रा: कुव्सिता: भौचवर्जिताः। जन्म तषां क्ा चयोनी वर्षाणामयुतं तथा। १९९ । कामतो योषितां श्ररोणीस्तनास्य यब पशति।
Page 739
७२६ अझमवैव्त्तपुराये। [८५. प्र०
स भवेद् दृष्टिहीनस् परव्ापि नपुंसक: ।।२००। विप्रोडभिचारकर्ता च हिंसको न्ानदुर्बलः। वात्य वमन्वतामिस्र वर्षाणामयुतं तथा ॥ २०१॥ तदा भवात देवन्ञोऽय्यग्रदानी च दुर्मतिः । ततः शूद्रां भवदिप्रो भोगेन कर्मणास्तथा॥ २०२ ॥ भास्तन्नाता च देवन्तो मिथ्या वदत लोभतः। स भवेच्च ध्रुवं ज्येष्ठी वानरः सप्तजन्मसु ॥२०३॥ अनेकजन्म तपसा भारत ब्राह्मणी भवेत्। सुबुद्धिरतिधर्मिष्ठी धर्महीनश् पातकी। २०४। सध्मनिरती विप्रः परमाच हुताथनात्। पवित्रश्चातितजसवी तत्माद्वीतः सुरः सदा ॥२०५॥ नदीषु च यथा गङ्गा तीर्थेषु पुष्करं यथा। पुरीषु च यथा काथी यथा न्ानिषु शङ्गरः । २०६। शस्त्रेषु च यथा वेदा यथाश्वत्थश्न पादपे। मम पूजा तपस्यासु व्रतष्वनशनं तथा ॥ २०७॥ तथा जातिपु सर्वासु ब्राह्मणः श्रेष्ठ एव च। विप्रपादेषु तीर्थानि पुरानि च व्रतानि च। २०८ । विप्रपाटरजः शुद्धं पापव्याधिविमर्दनम्। शुभाशीवचनं तेषां सर्वकत्वाणकारगम् । २०६॥ एतत्ते कथितं तात किपाक: कर्मग़ामहो। यधाशुतं यथाज्ञानं तदभेषं निशामय॥ २१०॥ सुत्वा धर्मविपाकञ्ज वाचकाय सुवर्णकम्। दद्यात्तस्मै च रौप्यच् वस्त्र तामूलमेव च ॥ २११। सुवर्सशतकं दद्यात् सद्यो देही च गोकुल्तम्।
Page 740
८६ र.1 श्ोऊ्तष् जन्म खखम्।
रौप्यं वस्त्रञ्ज ताम्बूलं मत्प्रीत्या ब्राह्मणाय- च ।।२१२। इति श्रीब्रह्मवैवर्त्ते महापुराणे नारायणनारदसंवादे श्रीकृणण जन्मखएडे भगवन्नन्दसंवादे पञ्चाभोतितमोऽध्यायः ।
षडभौतितमोऽध्यायः
नन्द उवाच।
केदारकन्याप्रस्तावात् कथितं कर्मकीर्तनम्। ऊत्वा स्त्रीणां प्रसङ्केन तद् व्यापन वद प्रभो । १ ॥ केदारकन्या सा का वा की वा केदारभूपतिः । कस्य वंशे च तज्जन्म तन्मे व्याख्यातुमहसि॥२॥ श्रीभगवातुवाच। पुरादी ब्रह्मणः पुत्रौ मतुः खायभ्भ वस्तथा। तस्य स्त्री पतरूपा च धन्या मान्या च योषिताम् ॥२। प्रियव्रतोत्तानपादी तयोः पुत्रो बभूवतु:। उत्तानपादपुतस ध्र व एव महायमा: । ४॥ तत्पुतो नन्दसावर्णि: केदारय तदातजः। सप्द्ोपपतिः श्रीमान् केदारो वैष्वः खयम् ॥ ५। तस्य रक्षानिमित्तेन तव्सभायां सुदर्शनम्। मवां लच नवं शुद्ध खर्णमृङ्गञ्ज भूषितम् । ६॥ वद्निश्दानि वस्ताणि दत्तानि वरुषेन ह।
Page 741
सुवर्षानां तथा लचं सवभस्या वसुन्धराम्।। 91 मगिरबज्ज मुकाज् हीरकं परमं तथा। माशिकामख्रत्ानां लवं लचञ्न हस्तिनाम् ॥८॥ शैप्यं प्रवालं मिष्टानं पतवान्याचलं वरम्।. नित्वं नित्य ब्राह्मगेभ्यो ददौ च रत्नभूषगाम् । 2 । पतल्चं ब्राह्मगानां भोजयामास नित्ययः। जलभोजनपात्नाणि सुवर्णानां ददौ नृप: ॥०।। सुवर्गानां यज्तसूतमङ्ग लीयकमुत्तमम्। आसनं स्वर्णरत्ानां ब्राह्मणेभ्यो ददी मुदा ॥११। ग्राह्मगानाञ् लक्षञ्ञ सूपकारं टपस्य च। वह्मगानां हिलत्तञ्ज परिवेषणकारकम् ॥ १२॥ ष्टतकुत्या मधुकुल्या दधिकुल्या मनोहरा: । गुडकुल्या दुग्धकुल्या नित्य' प्रथतमीफितम् ॥ १२॥ प्रातरारभ्य सन्यान्त विप्राणां भोजनं तथा। दुःखिनां भिन्ुकासाज्ज धनदानं यथोचितम् ॥१४। फलमूलाथनो राजा वैष्वश्च जितेन्द्रियः। सवें मदर्पणं कत्वा जपेन्माच् दिवानिशम्॥ १५॥ एकदा सूपकारस तमुवाच वपेखरम्। विप्राणं भोजनायैव दशलक्षसुपस्थितम् । १६। भुख्जते ब्राह्मणाशाद रुक्षमत्रं वद प्रभो। कुर्वन्तु भच्रं ते बे विप्राः सूपादिना नृप ॥१७॥ चतुर्योजन पर्य्यन्तमधिकारं नृपस्य च । यो राजा तऋ्तगुण: स एव मणडलेखरः । १८॥ तत्तह्मयुगो राजा राजेन्द्र: परिकीर्तितः ।
Page 742
श्रीमषजनखणम्।
ज्राजेन्द्रायां पञ्चलवं नित्वं केदारसंसदि । १ । अमूत्यरत्वमाणि्यं मुक्रा ह्वारं मणीशवरम्। गजरत्नमख्वरत्ं केहाराय करं ददी ॥ २० ॥ कमला कलया जाता यज्कुआडसमुद्गवा। . वड्गिशुद्धांशुकाधाना रत्नभृषगभूषिता।। २१ । कामुकी कामिनीश्ेष्ठा कन्या कमललोचना। कन्यास्मि ते महाराजेत्युवाच तृपतिलव सा ॥२२। राजा सम्पूज्यतां भत्या तस्थी पत्नीं समप्य च। मा विज्ञाय प्रमू तातं कत्वा च विनयं मुदा ॥२३। ययौ पुवनं रम्य तपमे यमनान्तिकम। तत्तपस्यावनं यन्मात तम्नादन्दावनं स्मृतम्॥ २४॥ तपसा वरयामाम मां वरञ्च वरं वरम्। ब्रह्मा ददी वरं तस्ये पश्चात् कषं लभिषसि ॥२५॥ सा चैकदा नदीतीर वसन्ते सस्मिता सती। थयाना पुष्पशय्यायां रत्नाभरगभूषिता। २६॥ ब्रझ्मा परीचितुं ताञ्च साध्वीस्च सुमनोहराम्। दंदर्शं कन्या रहास युवानं पुरुषं परम् । २७॥ चन्दनोचितसर्वाङ्ग रत्नषणभूषितम्। सस्नितं कामुकं रम्य रमगीनाञ्ज वाव्कितम् । २८॥ यथा षोड़भवर्षीयं कुमारं कनकप्रभम् । कोटिकन्दर्पलीलाभं पोताम्बरधरं वरम् ॥२८॥ भवत्पार्वणचन्द्रास्यं अरत्पद्मसुल्ोचनम। दृद्टा तञ्ज समुत्याय वासयामास स्निधी : पूजयामास भत्त्या च फलं मूलं ददी मुदा।
Page 743
जश्ववसतपुराष, [5.प.
सुवासितं जलं दस्वा प्रथनाम सुदान्विता। ११। पूजां ग्टहीत्वा मुदित: सादरं तासुवाष ह। विप्ररूपी च भगवान् प्रज्वलन् ब्रह्मतेजसा। कामुकीनाञ्च काम्यव्व सतीनां दुश्करं व्रज । २२॥ धम उवाच। भवती कस्य कन्या वा किं ते नाम मनोहरे। किं करोषि रहस्येव तन्मे कथितुमहसि । २२॥ कस्य हेतोस्तपस्या ते किं वा वाब्कसि सुन्दरि। वरं वृणीष्व भट्र ते यत्त मनसस वाव्कितम् ॥ २४। वृन्दावाच। विप्र केदारकन्याहं वृन्दा वृन्दावने सथिता। तप: करोमि सहसि चिन्तयामि हरिं पतिम् । ३४॥ यदि दातु समर्थोडसि देहि मे वाब्कितं वरम्। म्रसमर्थोऽसि चेदष्ळ किं ते प्रश्नेन ब्राह्मण॥ २६॥ धम उवाच। निरीइमवितक्वच्व परमावानमीखरम्। निर्गुपञ्च निराकारं भक्तानुग्रहविग्रहम् । ३७॥ का चमा तं पतिं कुर्तु बिना लक्ष्मीं सरखतीम्। चतुर्भुजस्य दे भाय्ये हरवैंकुरठथायिनः ॥ ३८ । गोलोके द्विमुजस्यापि श्रीवंभीवदनस्य च। किशोरगोपवेश्स्य परिपूर्षतमस्य च।३८ ॥ तस्य भार्य्या सयं राधा महालत्षी: परात्यरा। ब्रद्मसरूपा परमा परमावनमीखरम्। ४०॥ भजते सततं भान्त सुरम्य श्यामसुन्दरम्।
Page 744
८६१्रे० ]
कोटिकन्दर्पसौन्दर्यनिन्दितं सुकलैवरम्॥ ४१॥ बमूत्यरत्नाभरणं सत्यत्य नित्यविग्रह्म्। पोताम्बरधरं रम्य दातारं सर्वसम्पदाम्। ४२॥ श्रीक्वपास द्विधारूपो द्विभुजय चतुर्भुजः। चतुर्भु जश वैकुराठ गोलोके द्विभुजः खयम्॥ ४३॥ यब्गिमेषो भवैदृन्दे ब्रद्मपः पतनेन च। पञ्चविंशत्सहस्रय युगैनेन्द्रस्य पातनम्। ४४ ॥ चतुर्दभेन्द्रावच्त्नकालेन ब्रह्मगो दिनम्। तावतीति निया तस्य विधातुर्जगतामपि॥ ४५॥ एवं तिशहिने मासं द्विषट्के मासि वर्षकम्। एवं प्तायुस्तस्यैव निबोध बोधतत्परम्। ४६। यावज्जीवनप्रर्य्यन्तं सेवन्त सनकादयः । कल्पानां कोटिकोटिच्ज तब साध्यश् यो विभु:।४७। सहस्रवक्रः श्रेषश् सेवते च जपेत् सदा। दिवानिशञ्ज यं भत्या कल्पकोटिभतं अतम् ॥ ४८॥ तन्न साध्यो हितकरी दुराराध्य: परात्परः। ब्रह्मा ब्रह्मम्वरूपं तं भजेज्जन्मनि जन्मनि। ४2 ॥ वक्न वतुर्भिः सततं सोति नित्य' सनातनम्। वेटेऽनिर्वचनीयख वेदानां जनको विधि: ॥ ५ृ० ॥ विधाता फलदाता च दाता च सर्वसम्पदाम्। तब्न साध्यो हि भगवान् कालकालान्तकान्तक: ।५१। संहारकर्त्ता जगतां कलया रुद्ररूपतः । स स्तीति पञ्चवक्रय कोऽन्योऽन्यस्यापि का कथा ॥५२॥ तत्परख प्रियो मास्ति वन्दे भगवतः गृषु।
Page 745
म्रभवैवर्सपुराये [८६ प०
सर्वभत्िम्वरूपा सा दुर्गा दुर्गतिनाभिनी । ५२1 ब्रह्मस्वरूपा परमा मूलप्रश्जतिरीखरी। नारायणी विष्णुमाया वैष्णवी सा सनातनी ।। ५४ ॥ यन्मायया जगद् भ्रान्तमनित्य सरमते सदा। सा स्तीति भत्न्या यं देवं वृन्द ऽप्यड्रे दिवानिथम् ॥५ ४॥ स्तीति भत्या खभत्या च गजवत्नः षड़ाननः ध्यायतैऽयं गणेभय सर्वादी यस्य पूजनम्॥ ५६। भगवान् सर्वटेवेथो ज्ञानिनाञ् गुरोगुरुः। सिद्ेन्द्रेषु च टेवेन्ट्र योगीन्ट्रे नानिनां गुरौ । ५७॥ न गणेशात् परो विद्वान् गणेभख् सुराधिप: । सरस्वती च यं स्तोतुमथक्ता परमेखरी॥ ५८॥ दिवानिशं पादपद भत्या पदमा न सेवते। यत्कटाच्ाज्जगव्सवें परिपूर्रातमं शिवम्। ५८। यङ्गयाद्ाति वातोऽयं सूर्य्यस्तपति यङ्जयात्। वर्षतीन्द्रो दहत्यग्निर्मृत्युश्चरति जन्तुषु॥ ६०॥ पृथिवी सेवया यस्य सर्वाधारा वसुन्वरा। समुद्रा निश्नला: शैला यस्य भोताश् सुन्दरि ॥६१॥ तोर्थसारा च सा गङ्गा पवित्रा मुक्िदायिनी। जगतां पावनी देवी यस्य पादाअ्जसेवया। ६२॥ पवित्रा तुलसी देवी समरगाद्यस्य सेवनात्। नवग्रहाथ दिव पाला भोता यस्य प्रतापतः । ६३। ब्रह्मारडेषु व सर्वेषु ब्रह्मविषुभिवात्मकाः । अन्धे ये ये सुरेभास शेषाद्या मुनयस्तथा॥ ६४।
Page 746
८६ गर० 1
कैचित्कलांथाः कखस्य केचिच्च परमामनः । ६५॥ पतिमि कसि कस्यागि प्रक्वतः परमीखरम्। गोलाके राधिकासाध्यी नान्येषाञ्ज कदाघन । ६६। मां भजसव महाभागे वृपाणामीखरं पतिम्। घलवन्तञ्न टेवेभ्यो दैत्यभ्यस वरानन॥ ६॥ सुखानि यानि कल्याणि विष लोकेषु सन्ति वै। भुंच्व तान्येव सर्वागि मत्प्रसादान्न संभय: ।। ६८ । सप्मागरपार च काखचनी कुचिरा वरे। देवानां क्रीइ़नार्थाय विधाता निमिता पुरी॥६ट। तत्र व गव्क भद्रन्ते रम रामे मया सह। महेन्द्रस्य प्रियवनं युष्पोद्यानसमन्वितम्॥७॥ गच्क खर्णमयों लङ्गां नानारत्नविभूषिताम्। तव व गच्छ भद्रन्त रम रामे मया सह॥७१॥ विस्पन्दकं सुवसनं नन्दकं पुष्पभद्रकम्। तव व गच्छ भद्रन्त रम रामे मया सह । ७२॥ सुमेरुगह्वरं वापि चीरोदं वा मनोहरम्। तत्नैव गच्छ भद्रन्त रम रामे मया सह ॥७३॥ सत्यलोकं ब्रम्मलोकं रम्य सद रहस्थलम्। तव व गध्क भद्रन्त रम रामे मया सह॥ ७४॥ मलयं निलयं रम्य महेन्द्रसारनिर्मितम् सुगन्धियुत्त सततं शुद्धस्वन्दनवायुना । ७५॥ मालती यूथिका रम्या केतकी माधवी तथा। पारुज्म्मकपुष्पाणां गन्धेन सुमनोहरम्। तत व गच्क भद्ट ते रम रामे मया सह। ६ह॥
Page 747
088 अममवैवसतपुराणे
पिकानां भमराणाज्न मधुरध्निसयुतम्। तत्रव गच्यभट्टन्त रम रामे मया सह॥७9॥ दृन्ट्रस्य वरणस्यैव वायोरिव यमस्य च। धनेश्वरस् वक्कत्र धर्मस्य प्रशिनस्तथा। ७८॥ सुरम्ब लोकमेतषां मध्य टेवि यथेच्कसि। तत्रव गच्छ भद्रन्त रम रामे मया सह।७2। ग्वद्दीपं मणिद्वीप रम्य चन्द्रसरोवरम्। तब्र व गच्क भद्रन्त रम रामे मया सह । ८0 ॥ द्ूत्येवमुक्का सभ्भोतुं गच्कन्त तं क्वलेन च। म वास्तवपरीचायं सतीत् बोधितु व्रज ॥ ८१॥ उवाच सा वृपसुता कोपवक्नास्यलीचना। द्ितं सत्यं योगयुक्त धर्मार्थञ्च यथस्करम्॥ ८२॥ श्रीवृन्दांवाच। धैय्य कुरु महाभाग श्ेष्ठो जातिषु ब्राह्मरः। ब्राह्मणनां तपो मूलं सत्यं वेदव्रतं ष्टतिः ।८३।
अ्रधर्मेंशेव है विप्र दुष्टो भद्रागि पश्यति। ततः सपत्ने जयति समूलस्थो विनश्यति ॥८४ H पतिव्रतानां गमने बलात्कारेण निव्धितम्। माटगामी भवैत्द्यो ब्रह्महत्याशतं भवेत् । ८५।. कुशभीपाके पच्यते व यावच्चन्द्रदिवाकरी। प्रदग्धस्त लतप्ने षु न मृतः सूक्षदेह्ृतः।८६।। ताड़ितो यमदूतेख लोइटूएड न मूर्धनि। वयं सुखं पिरं दुःखं सर्वनाथस्य कारगम्। द।
Page 748
s४५
श्रगम्यागमनं दुःखं धर्मिष्ठो नैव वाळ्कति। समख गय्क भद्रन्त ब्राह्मण ज्ानदुर्बल ।८2॥ यथा दीपशिखां दृष्टा कीटः पतति निश्चितम्। मिटटं दृष्टा वड़ीभागे लुब्धमीनो सृगो यथा ॥८०॥ यथा विषात भत्यञ्ज भुङती भोत्ा बभुचितः । गह्ाति दुष्टी दुष्टञ्ज विषकम्भ पयोमुखम्।८१। तथा दृष्टा परस्त्रीणां मुखपदम मनोहरम्। विनाशवीजं सोहेन भ्रान्ती सवति लम्पटः ।८२। मुखञ्च रुचिरं स्त्रीणां श्रोगीयुग्मं स्तनं तथा। कामाधारं नाशवीजमधर्मस्थलमेव च ॥ ८३ ॥ भगं नरककुगडत्त लालामूवसमन्वितम्। दुर्गन्धियुत्तां पापज्च यमद्गडस्य कारगम् ।28। यथा लिङ्ग विशत्यव पापयोनी च योषिताम तथा पुमान् विश्त्यव रौरवे च युगे युगे।ट: रहस्यन्नापदं दृद्टा मां त्वं धर्षितुमिच्कसि अत्र व सर्वदेवाश्च लोकपालाख बाह्मण ।ट/ जाज्वल्यमानी धर्मश् साची प्ाप्ता च यमश् दग्डकर्त्ता च स्थापिती हरिय स्वयं कपश धर्माला ज्ञानकप रिर दुर्गा बुद्धिर्मनो ब्रझ्मा चेन्द्रिया. सर्वप्राभिष तिष्ठन्ति स' तर क गुप्त' क रहस्यं वा ब्र ह्य क्षमम्व गच्छ भद्गत्य अबन्या: प्रक्काहं भसतसात कनु गक क
Page 749
ब्रद्मववत्तपुराये
तपस्यासु मम गतमष्टोत्तरश्तं युगम। नास्ति गोव मत्पितु् न माता न पिता सम ॥१०१। सर्वान्तगत्मा भगवान् कृष्णो रक्षति मां हिज। कवणा न स्थापितो धर्मो माच्ज रक्षति नित्यभः ॥१०२। आदित्यय् तथा चन्द्रः पवनस हुताशनः । ब्रह्मा शभ्भुर्भगवती दुर्गा रक्षति मां सदा ॥१०३। येन शक्कीकृता हंसा: शुकास हरितीक्वताः । मयूराश्चितिता येन स मे रत्तां कविष्यति ॥१०४।। अनाथबालव्द्वानां रक्षका: सर्वठेवताः । नारीबुद्न न मां धमस्यका गन्क्ेडि स्वदा ॥१०५॥ मां मातरं परित्यव्य गक वक्ष यथासुखम्। दत्य वमुक्का देवी सा तस्था तता धरा यथा ॥१०६॥ आगक्कलञ् सभ्भोक मा या बावनेन च। प्रथापेति च सा कोपा सक्ाहखा कयो भव ॥१०७॥ चयो भव दुरचार क थयो भव। पुगः मसुं मयं सूर्य्यो पा शर०त यत्नतः ॥१०८।। एतम्िन्नन्तरे तात मटीखराः। सशिवादयः। धमें दृष्टा कलारू,खाः॥ १०६ कत्वा क्रोड़जतीवद मदा भीतं वथा विषुम्। िशेष मलिनं सई६ सोपाग्निना व्रज ॥११०॥
समन् वृन्दे मद्स क ममुल जरदरे। असे वोषय महह रह भमी पतिवंत १९११।
Page 750
ब्रह्मोवाच।' ध्वान्तपूर्ण जगत् सवं बिना धमें बभूव है। कम्पिती चन्द्रसूय्यौं च शेषश्ापि वसुन्धरा ॥११२।
महादेव उवाच। प्रनष्टज्च जगत्मवें विना धर्मेण सुन्दरि। धमें जीवय भद्रन्त खस्ति तडस्तु वरानने ॥११२ ॥
सूर्य्य उवाच। वरं वृणीष्व भद्रन्त यस्त मनसि वाब्छितम्। धमें जीवय भद्रन्त रच सष्टि पतिव्रते॥११४
श्रनन्त उवाच। धमें करोषि तपसा कर्थ धमें विहंसि च। अमं जीवय भद्रन्त सर्वधर्मो भवेत्तव ॥ ११५॥
चन्द्र उवाच। दिनरूपधरी धर्मस्वां परीचचितुमागतः । ब्रह्मणा प्ररितसैव निर्दोषश विहिंसित: ।११६।। महेन्द्र उवाच। तपसोपार्जितो धर्मो धर्मेण च फलं वृगाम्। कधं फलच् तपसां यदि धर्मः च्षयं गतः ॥११७। वरुण उवाच। धमें जीवय धर्मिष्ठे धमें रच सनातनम्।. निष्फलं कर्मियां कर्म विना धर्मेण धार्मिके ।११८। पवन उवाच। जगत् पूतं कुरु शभे धमं जीवय साम्पतम्।
Page 751
पशवेवसपुराये
धर्मे प्रनष्ट तपसां तवापूर्व विनङच्यति ।११६। र्व्चिरुवाच। स्वधर्मोपार्जनं कर्तुमागतासि च भारतम्। त्रिहंसि धमेमच्चात्वा पुनर्नीवय सुन्दरि ॥१२०॥
यम उवाच।
वेदोक्तकर्मकरतृ गामहं विशे वरानने। वर्मानुसारात् फलदो धमें जीवव सत्वरम् ।१२१॥ नेवानां वचनं शुत्वा समुत्थाय पतिव्रता। नमस्कत्य सुरेशांख तानुवाच तपख्विनी॥१२२।
वृन्दोवाच।
अहं देव न जानामि धर्में ब्राह्मणरुपिसम्। कववः वयो मया कोपाखं परीचितुमागत: ।१२३। जीवयामि ध्र वं धमें युष्माकञ्च प्रसादतः । दूत्य वमुक्रा सा वन्दा चेत्युवाच व्रजेशवर ॥१२४॥ तप: सत्य यदि मम सत्यञ्न विष्णुपूजनम्। नेन पुखये न सद्योत् द्विजो भवतु विज्वर: ॥१२४। यदि मे च भवेत्सत्य व्रतं सत्य तप: शुचि: । तेन पुएयेन सत्येन दिजो भवतु विज्वर: ॥१२६। यदि नारयण: सत्यः सर्वाक्षा नित्यविग्रह्ः। ज्ञानात्मक: शिवः सत्यो दिजो भवतु विज्वर: ।१२७। ब्रह्म सत्यञ्य ते देवा: प्रज्वति: परमा यदि। यन्ः सत्यस्तपः सत्यं दिजो भवतु विज्वर: ।१२८॥ इत्ये वमुक्रा सा वन्दा धमें क्रोड़े चकार च।
Page 752
८(परं० ]
तं दृद्टा च कलारूपं रुरोद ऊपया सती ॥१ २८। एतस्म्िवन्तरे सूर्तिधमभार्य्या शचाकुला। निपत्य विषुपादे च शिरसा चेत्य वाच सा॥१२०। मृत्तिरुवाच। हे नाथ करुणासिन्धी दीनबन्धी कपा कुरु। सूगीं जीवय कान्तं मे जगनाथ कवपामय ॥१३१। पतिहीना च या नारी पापिनी सा भवार्णवे। यथास्य चन्तुविरतं प्रायहीना यथा तनू: ॥१२२॥ मितं ददाति हि पिता मितं माता मितं सुतः । मितं बन्धुर्मितं माता सर्वदाता पतिः प्रभु: ।१३३। दत्य वमुक्रा सा देवी तत्र तस्थौ ररोद च। उवाच वृन्दां भगवान् सर्वात्मा प्रऊते: पर: ॥ १२४॥ श्रीभगवानुवाच। त्वयायुस्तपसा लव्ध यावदायुय ब्रह्मपः । बदेव देहि धर्माय गोलोकं गच्क सुन्दरि ॥१३५॥ तवानया च तपसा पश्चान्माञ्ज लभिप्यास। पश्चाद्वोलीकमागत्य वाराहे च वरानने ॥१२६। वषभातुसुता त्वच्च राधाच्छाया भविष्यसति। मत्क लांभश् रापाणस्वां विवाहे ग्रहिष्यति। मां लभिथसि रासे च गोपीभी राधया सह ॥१३७॥ राधा सोदामशपेन वक्षमानसुता यदा। सा चैव वास्तवी राधा त्वख्न छायाखरपिणी। १३८॥ विवाहकाले रापागस्वाच्च छायां ग्रहिथ्यति। तं. दख्वा वास्तवी राधा सान्तर्धाना भवष्यति ।११८॥
Page 753
७५० अ सेवेव त्तंपुराणे
राधेवेति विमूढ़ाय विभ्वास्यन्ति च गोकुलै। खप्ने राधापदाभ्ोजं न हि पश्यन्ति बज्जवा: ।९४०। सयं राधा मम क्रोड़े छाया रापाणकामिनी। विष्णोस वचनं गुत्वा ददावायुख सुन्दरि॥१४१। उत्तस्थौ पूर्णधर्मस तप्तकाश्नसन्रिभः । पूर्वस्मात् सुन्दरः श्रीमान् प्रयनाम परात्रम् ॥१४२। दन्दोवाच। देवाः ऋृशुत मद्ाक्य दुर्लङष्य सावधानतः। न हि मिथ्या भवैद्ाक् मदीयञ्ज निशामय॥१४३॥ चयो भवेतिवाकान् मयोत्त कोपभीतया। वाग्तयं पुनर्वत्रुं वारयामास भास्करः। १४४ । सत्ये च परिपूर्णोडयं यथा पूर्वो यथाधुना। विपादयापि वे तायां द्विपादी दापरे तथा ॥ १४५॥ एकपादख धर्मोडयं कलेस प्रथमे हरे। प्रेष: कलाषोड़भांभः पुनः सत्ये यथा पुरा॥१४६॥ विनिर्गतं मम सुखात् चयस्तेन ततः क्रमात्। पुनरुते च मनसि वारयामास भास्करः।१४७। तनैव हेतुनायच्न कलिभेषे कलामयः । तथा पप्ः स्थितो दुर्गे कलिगेषे तथा ध्र वम्॥ १४८॥ एतम्मिवरन्तरे नन्द दद्टशर्देवतारथम्। गोलोकादागतं वेगादतीवसुन्दरं शभम् । १४८।।
मगिमाणिक्य मुक्ताभिर्वस्त्रय खेतचामरैः॥१५०॥ विभूषितं भूषणैय रचिरै रबद्पपैः।
Page 754
७५१
नत्वा हरिं हरं वन्दा ब्रम्माणं सवेदेवता: । १५१ ॥ समाषध्य रथं दृद्टा गोलोकस् जगाम सा। देवा जग्म स खस्थानं किं भूय: श्रोतुमिच्छसि ॥१५२॥ इति श्रीब्रद्मवैवत्तें महापुराणे नारायणनारदसंवादे श्रीक्कणणजन्मखसड भगवब्रन्दसंवादे षड़भीतितमोऽध्यायः ।
नन्द उवाच।
त्वां नातु न हि प्रतास्त वेदा वेदप्रभुं खयम्। सुरा ब्रह्म प्रशेषाद्या मुनिसिद्ाद्यस्तथा। १ ॥ को भवानिति विज्ञातु परं कौतूहलं मम। तत्षवें साक्याथाथ्यें निर्जने कथय प्रभो॥ २ ॥ शीनारायण उवाच। एतस्मिन्रन्तरे तत् ऊषं टरष्टुं मुनीखरा:। आाजग्म : सहसा वक्स ज्वलन्तो ब्रभ्मतेजसा। ३॥ पुलहस पुलस्त्यय क्रतुय भृगुरद्गिराः। प्रचेताख वशिष्ठस् दुर्वासा: कख एव च॥ ४ ॥ कात्यायन: पाणिनिस्न कंपादो गौतमस्तथा। सनकस सनन्दय ततीयस सनातनः ॥५। कपिलवासुरिखव वायुः पय्ाभखसथा।
Page 755
शूर [८७प्र०
विश्वामित्रो वाल्मीकिश्व कश्यपश् पराथरः ॥६ विभाएडको मरीचि् शुक्रोऽतिस वह्स्पतिः । गाग्य खापि तथा वात्यो व्यासस जैमिनिस्तथा ॥9 ममितवाक् ऋषशृङ्गन्न याम्नवल्का: शुकस्तथा। सौभरि: शुद्धजटिलो भरद्वाजः सुभट््कः ॥ ८ ॥ मार्कणड यो लोमप्रश् आसुरिश् विटद्गण: । अष्टावक्रः शतानन्दो वामदेवस्च भागुरिः॥2। संवत्तश्ाप्य तथ्यश्न नरोऽहञ्नापि नारद: । जाबालि: परशरामश्चाप्यगस्यः पैल एव च । १० ॥ युधामन्युर्गौरमुखोऽप्य पमन्युः श्ुतश्चबाः। मेवे यथावनश्व वररुच्यर्षिरेव च ।। ११॥ ताम् दृष्टा सहसीत्थाय नमस्कृत्य पुटाञ्तललि: । सिंहासनेषु रग्येष वासयामास सादरम्। १२॥ पूजयामास विधिवत् कुशलप्रश्नमूर्वकम्। परम्परच सभ्भाष्य मध्य कृष्ण उवास सः ॥१२ ॥ एतस्मिन्नन्तरे कष्णस्तेजोराशिं ददरभ सः। ददृशुप्ते च सुनयोऽप्याकाशे च ससुज््वलम् ॥ १४ ॥ तेजसोऽभ्यन्तर वत् कुनारं कनकप्रभम्। वथेवं पञ्चवर्षोयं नग्न बालकमी्सतम् ॥ १५॥ आविर्बभूव सहसा सभामध्य च नारद। उत्तिष्ठमानं सहसा तं दृष्टा मुनियुंगवा: ।१६। प्रसेमुर्मुनय: सर्वे भौरिखे प्रणनाम तम् । सस्तितं स्तिग्धनेवञ्च कत्वा युतित् सादरम्॥१॥ स सर्वानाशिषं कत्वा ससुवास च संसदि।
Page 756
श्री अष्ण जनाखएडम् । ७५२.
उवाच तांख शौरिञ्च भगवन्त सनातनम् ॥ १८॥ सनत्कुमार. उवाच। भट्रू' वो मुनयः शखत्तपसां फलमीयितम्। कष्णस्य कुशलप्रम्न शिववीजस्य निष्फलम् ॥१८॥ सांप्रतं कुशलं वश्च दर्शनं परमात्मनः । भक्तानुरोधाह हस्य परस्य प्रक्रतेरपि । २०॥ निर्गुास्य निरीहस्य सववीजस्य तेजसः । भारावतरणायेव चाविर्भूतस्य साम्प्रतम् ॥ २१॥ श्रीऊ्वष्ण उवाच।
तत्वथं कुशलप्रश्न मयि विप्र न विद्यते ॥ २२ ॥ सनत्कुमार उवाच। शरीरे प्राऊ्मते नाथ सन्ततञ्व शुभावहम्। नित्वदेहे चेमवीजे भिवप्रश्नमनर्थकम् ॥ २२॥ श्रीभगवानुवाच। यो यो विग्रहकारी च स च प्राक्ृतिक: स्मरतः। दहो न विद्यत विप्र तां नित्यां प्रक्रतिं विना ॥ २४। सनत्कुमार उवाच। रक्विन्दूद्वा ेह्ास्त् च प्राऊ्मतिका: स्प ताः । कथं प्रक्वतिनाथस्य वीजस्य प्राऊ्मतं वपुः ॥२५॥ सर्ववीजस्य सर्वादिर्भवांस भगवान् स्यम्। सर्वेषामवताराणं प्रधानं वीजमव्ययम्। २६॥ अत्वा वदन्ति वेदाख नित्य नित्यं सनातनम्। ज्योतिःसरूपं परमं परमावानमीखरम् ।। २9 ।
Page 757
म्रभमवैवततपुराये
मायया सगुपञ्जेव मायेशं निर्गुणं परम्। प्रवदन्ति च वेदाङ्गास्तथा वेदविदः प्रभो॥ २८॥ श्रीक्कण्ण उवाच। साम्प्रतं वासुदेवोऽहं रक्तवीर्याश्रितं विभुः । कथं न प्राऊ्मतो विप्र शिवप्रश्नमभोपितम् ॥ २६॥ सनत्कुमार उवाच। वासुः सवनिवासस् विश्वानि यस्य लोमसु। तस्य देव: परं ब्रह्म वासुदेव इतीरितः । ३० ॥ वासुदेवेति तव्राम वेदेषु च चतुर्षु च। पुराणेष्वितिहासेषु यावादिष च दृश्यते a ३१ ॥ रत्तवीर्याश्चितो देहः क्व ते वेदे निरूपितः। साचिणी मुनयशैव धर्मः सर्वत्र एव च। साचियो मम वेदाश्न रविचन्द्री च साम्प्रतम् ।२२॥ भृगुरुवा सत्य वदसि विप्रेन्द्र त्वमेव वैष्णवाग्रणी: । खागतं कुशलं शशत्किं निमित्तमिहागतः ।२२। सनत्कुमार उवाच। श्रूयतां मुनयः सर्वें सूयतां क्ृृष्ण साम्प्रतम्। श्हो येन निमित्तेन चातिगीघ्रमिहागतः।। २४।। श्रीक्वष्ण उवाच। भगवन् सर्वधर्मन्न कित्रिमित्तमिहागतः । सवें जानासि सर्वक्र लवमेव विदुषां वर॥३५॥ सनत्कुमार उवाप। धन्योऽसि भगवन् पखन्ान्योऽसि जगतामपि।
Page 758
5 प. ) e५५
सर्वेख्वरेखरोऽसि त्व त्वत्परो नास्ति विख्वतः ॥२६॥ श्ीक्कष्ण उवाच। यचानाव व्रतानाज तपस्यानां द्विजेख्वर। सततं फलदाताहं दत्तिणाभि: सहेति च। ३७॥ इूति युत्वा कुमारश् जवेन प्रययी च ते। मत्वाश्नर्यक्ष वचनं वारयामास तैरऽपि तम् ॥३८॥ ऋषय ऊचु: । है सिद्ेन्द्र महाभाग कुमार करुणामय का शङ्गितकथा प्रोत्ता भगवत्क्वष्णसत्रिधी॥ ३2॥ किं पुत्र दृष्टमाश्चयें खुतं किर्माप कुत्रचित्। अ्रतीव क्वत्वा विस्तीर्णमस्माकं वत्रा महसि । ४० ॥ एतस्मिवरन्तरे ब्रह्मा पार्वत्या सह शङ्गरः। भ्रनन्तथ्चापि धर्मख श्रीसयश्व निभाकरः ॥४१ ॥ आदित्या वसवो रुद्रा दिकपालाद्यास देवताः। श्रीक्वष्णं सहसोत्थाय सभ्भाय च पथक् पृथक ॥ ४२॥ मधुपर्कादिकं दख्ता पूजनासाभ भकितः । प्रगोमुक् षयः सर्वे शेषं : सं विधिं शिवाम् ॥ ४३ ॥ परस्रञ् सभ्भाषा बमत हियरवयो: । समुवासांसने मध्य कुधार: कनकपभः । कथां कथितुमारेभे समन हिजटेवयोः॥४४॥ सनत्कसार उवाच। मया गतज गोलोकेन ढसा रधिकापतिः। ततो गतव् वेकुरठ सव जास्त चतुर्भुजः ॥४५ ॥ ततो गत चीरोदसव् नास्ति हरि: खयम्।
Page 759
ऋशवेवर्स पुरागे
परिश्रान्ती विषसस स्नानं चीरोदघेसतटे।। ४६ ॥ विम्तीरें वालुकामध्य कच्छपः भतयोजनः । भीतश् कम्पितस्तव टष्टा दुःखी व शुष्कितः ।४७। निःमारिती गघवेण मीनेन च महालना। धन्योऽसीति मयोक नाहं धन्य उवाच सः।४८ ॥ चोरोद: सागरी धन्यो जन्तवो यव मदिधा:। मत्तो महत्तरावापि ह्वसंखवयास महामने। ४2 । भवान् धन्योडसि चीरोद तनोक्ो नाहमेव च। धन्या वसुन्धरा देवी यत्र व सप्त सागराः । ५ू० ॥ धन्यामि वसुधेत्युक्का नाहमेवेत्यवाच सा। धन्योनन्तो ममाधार: कृष्णंशी नागराड्विभु: ।५१। सहस्रमूध्री मध्येऽहं मूध्रि शूर्पे च सर्षपः। धन्योडसि शेषेत्युक्तोऽयं धन्यो नाहमुवाच वै॥ ५२॥ धन्यः कूर्मो ममाधारो गच्क तख्व वे मुने। धन्योऽसि कूर्मेत्युक्ोडयं नाह धन्योऽस्मि वे मुने । ५३॥ वायुना धार्यमायाऽहं मत्ती धन्यतमश् सः। धन्योऽसीत्युत्त: पवनो धन्यी नाहमवाच सः। धन्यस् भगवा् ब्रम्मा विधाता जगतामि॥ ५४॥ धन्योडसि तत्र धाता च धन्ची नाहमुवाच सः। धन्या महेखरी देवी योगीन्द्रायां गुरोगुंरः॥ ५५। सर्वाराध्यः सर्वपू्यो धमरूपः सनातनः । कालकालख संहर्ता स्वय सृत्युञ्जयः प्रभुः । धन्योऽसि तत्र श्म्ुथ धन्यो नाहमुवाच सः ॥५ह॥ सर्वादी पूजनं यस्य चानिनाज गुरोगुरुः।
Page 760
धन्धो गणेश्री देवी देवानां प्रवरः पर: । १७। सिदेन्द्रेषु मुनीन्ट्रेषु देवेन्ट्रेषु श्ुतौ ्ुतम्। योगीन्ट्रेषु प प्राम्नेषु न गणेभात् परः पुमान् ॥५८। निम्नगासु यथा गङ्गा तीर्थेषु पुष्करं यथा। वेदप्रगिहिती धर्मी ह्वर्धर्मस्तद्विपर्य्यय: ।५2। वैदो नारायण: साचाद्दयं पूज्या व्यवस्थया। तस्माच्छरास्ाि सर्वाणि पुरायानि च सन्ति वै।६०॥ तन्माब्रिरूपिती धर्मो चेतिहासस संहिता: । तस्मात् धन्यास ते वेदा वदन्तव मनीषिय: ।६१। यूयं धन्यास मान्यास त्य त्ा वेदा मया ततः। ऊचुस्त न वयं धन्या यञ्तसङ्स साम्प्रतम्॥ ६२॥ वयं व्यवस्थाकर्तारी यज्चौघ: फलदः खयम्। तस्माइन्य: स एवापि गच्छ गच्छ महामुने। ६२॥ धन्योडसि यञ्चसक्कोडसीत्य तास्तत्न मया विभो। अचुस्त न वयं धन्या धन्यं कर्म शुभं मुने। ६४ ॥ शुभकर्मासि धन्य त्वं नाहं धन्यमुवाच तत्। कमणां फलदातारी कर्महेतुख साम्प्रतम्। ६५। धातुर्विधाता भगवान् सर्वादि: सर्वकारक:। श्रीक्षण्ण: परमात्मा च धन्यो मान्यस निव्धितम् ।६६।। धर्मालयं ततो गला न दद्टा जगदीखरम्। मधुरामागतं ट्रष्ट परिपूर्णतमं प्रभुम् ।६७।। यच्ानां तपसां चैव व्रतानां शुभकर्मगाम्। दवश्वरं फलदातारं परमातमननेव च ॥ ६८॥ कारयं कारंपानाख ब्रह्मादीनां पुगड्रम्। 5-६४
Page 761
व भ्वेवर्त्तपुरा ये
धन्योऽसीति मयोकय दच्विणाभि: सहेति च ॥ ६८॥ इत्य तोन भगवता कथितं सवकारगम्। दच्िणाभिख फलदी हतयज्षा हयदाचिषियः॥७॥ दचिया विप्रसुहिश्व तत्काले तुन दीयते। एकरात् व्यतींत तु तहानं द्विशुणं भवेत् ॥॥ मासे अतगुणं प्रोत्तं हिमासे तु सहसकम् । संवत्सर व्यतीत तुस दाता नरकं व्रजेत् ॥ ७२ ॥ वर्षाणाच्च सहस्रञ्न मूत्रकुगडे निपत्य च। ततथाएड़ालतां याति व्याधियुतश पातवी।।७२॥ दावा न दीयते दानं ग्टहीता चेन्न ग्टहत। उभी तो नरकं प्राप्ती वर्षाणाज्ज सहसकम् ॥४ ॥ यजमानश्च चासडाली ब्राह्मगस्तत्पुरोहित:। व्याधियुत्तावुभौ तो व पापिनी कर्मणः फलात् ।७५। सर्वे देवास मुनयो जहसुर्विस्मयं वयु:। विस्मयन्न ययी नन्दस्तत्याज पुत्रभावकम् ॥६॥ रुरोद च सभामध्ये लज्जाहीन: शुचाकुलः। त्यज मोहमितीत्य का बोधयामास पार्वती॥७9॥ श्ीनन्द उवाच। अमूल्यरत्न' माणिक् यथा कुजन्मनो गहे। स्थितं तन च देवेभ तथाहं वाञ्जितः प्रभो ॥०८॥ ममापराधं भगवन् चमख प्रक्ृतः पर:। यास्यामि न पुनर्गेहं गोकुलं यमुनातटम् ।९ट । वन्दावनं तथा वासं क्रीड़ावासं गदाग्रज। तत्सवें च यनोदाया गोपिकान्तिकमेव च । ८० ।
Page 762
किं व्रवीमि यथोदां च प्रयसी राधिकामपि। प्रेमपातञ्न बालौघं वद भो कथयामि किम् ॥ ८१॥ दत्य का च सभामध्ये मूच्ीं संप्राप नारद। क्रोड़े कत्वा जगब्राथी बोधयामास तत्क्षगम्। ८२। दूति श्रीव्रह्मवैवत्तें महापुराणे नारायणनारदसंवादे श्रीकपजनमखएड भगवन्रन्दसंवादे सप्ताशीतितमोऽध्यायः ।
श्रीक्ृष्ण उवाच।
चेतनं कुरु हे तात हे तात चेतनं कुरु। जलबुद्बुदवत् सवं संसारं सचराचरम्॥ १॥ त्यज मोहं महाभाग मायां स्तौहि परात्राम्। ब्रह्मस्वरूपां परमां सवेमोहनिऊन्तनीम् ॥ २॥ मुक्रिप्रदां महाभागां विष्णुमायां सनातनीम्। विपुरस्य बधे घोरे महायुद्दे भयाकुले। वेन स्तोत्रेया प्रम्तुख् तथा देत्व जवान सः ॥ ३ ॥ स्तोतराजं प्रदास्यामि सर्वमोहनिक्वन्तनम् । सववाञ्काप्रदं नन्द ख्रूयतामत्र संसदि॥४॥ श्रीनन्द उवाच। सवविघ्विनाशाय दुःखप्रशमनाय च।
Page 763
विभूतये च यथसे नृगां वाष्ितिसिद्ये। १। सोत्रमेकं महादेव्या जगवातुर्जगत्प्रभी। परं दुर्गतिनाशिन्या गोपनीय सुटुर्लभम् । ६।। टेहि मह विनीताय भन्ाय भकवसल। बंदानां जनकस्वथ् निर्गुषब परात्रः।।। श्रीभगवानुवाच । शृखु वत्यामि वैश्येन्द्र स्तोव यत्परमाह्नतम् ।
रणत्रस्तेन विभुना शङ्गरेप पुराऊ्वतम्। नारायणोपदेशेन प्रेरितेन च ब्रह्मषा ॥ 20 मत्र गरस्तं शिवं दद्दा स ब्रह्मायामुवाच ह। उवाच भङरं ब्रह्मा रथस्थ पतितं रणे ॥१०॥ शूरसङ्टशान्यथे दुर्गी दुर्गतिनाभिनीम्। मूलप्रऊ्वतिमाद्ां तां स्तौहि ब्रह्मसरपिणीम् ॥ ११ । हरिणा प्रेरितोऽहं च ल्वां वदामि सुरेखर। विना भतिसहायेन को वा कं जेतुमीखरः ।१२॥ ब्रह्मपस वषः खुत्वा दुगां ससमार शहर:। पुटाष्जलिपरो भूत्वा भलिनस्त्रालकन्वरः।१२। स्रातः पादो च प्रधास्य एत्वा धोते च वाससी। भाचान्त: कुशहस्तस शचिर्विष्णुं व संस्मरन् ॥ १४। त्रीमहादेव उवाच। रस रच महादेवि दुर्गे दुर्गतिनाभिनि। मां भक्नमनुरतस्व मतुग्रस्ते ऊपामयि ।१५। विष्ुमाये महाभागे नारायषि सनातनि।
Page 764
of
ब्रह्मस्वरूपे परमे नित्यानन्दस्वरपिषि॥१६॥ तञ्च ब्रह्मादिदेवानामम्बिके जगदम्बिके। त्वं साकारे च गुणतो निराकारे च निर्गुमात् ॥१७। मायया पुरुषसत्वञ्च मायया प्रक्वतिः खयम् । तयो: परं ब्रह्म परं त्वं' विभषि सनातनि ॥१८॥ वेदानां जननी त्वज्ज सावित्री च परात्परा। वैकुरठ च महालक्ष्ीः सवसम्पत्स्वरूपिणी॥ १८ ॥ मत्य लक्ष्ीख् चीरोदे कामिनी भेषथायिनः। सर्गषु सर्गलत्ष्मीस्वं राजलत्ष्मीश्च भूतले॥२०। नांगादिलक्षी: पाताले गहेषु गहदेवता। मवंशस्य स्वरूपा त्व' सर्वैश्वर्य्विधायिनी :२१॥ रागाधिष्ठात्देवी त' ब्रह्मषव् सरखती। प्रापानामधिदेवी त्व कणास्य परमालमनः । २२॥ गोलोके च सयं राधा श्रीक्वषस्यैव वत्तसि। गोलोकाविष्ठिता देवी वृन्दावनवने वने ॥२३॥ श्ीरासमएडले रम्या वृन्दावनविनोदिनी। अतशृङ्गाधिदेवी त्' नाम्ना चित्रावलीति वं॥ २४॥ दचकन्या कुत्र कल्पे कुत् कल्पे च गेलजा। दंवमातादितिस्वन्च सर्वाधारा वसुन्वरा । २५। त्वमव गङ्गा तुलसी त्वक्च खाहा खधा सती। त्वदंभांभांशकलया सवेदेवादियोषितः ।२६। स्त्रीरूपज्जातिपुरुषं देवि त्वञ्न नपुंसकम्। हचाणां वत्तरूपा त सष्टा चाङुररूपिणी।२७॥ वक्री च दाहिका पतिजले मैत्सरूपिपी।
Page 765
अ्र अवेवसंपुराये
सूर्य्यतजःस्वरूपा च प्रभारूपा च सन्ततम् ॥२८A गन्धरूपा च भूमी च आकाशे भब्दरूपिणी। शोभासरूपा चन्द्रे च पदमसस्े च निखचितम् ॥२८॥ सृष्टो सष्टिस्रूपा च पालने परिपालिका। महामारी च संहारे जले च जलरूपिणी ॥३० तुत् दया त निद्रा तवं तष्णा त्व बुद्धिरूपिणी। तुष्टिस्वञ्नापि पुष्टिस्वं श्रद्दा तञ्ज चमा खयम् ॥३१॥ शान्तिस्वत्व स्वयं भ्रान्ति: कान्तिस्वं कीर्तिरेव च। लज्जा त्वञ्च तथा माया भुत्िमुत्तिस्रूपिणी ॥२२॥ सर्वभक्तिसरूपा त्' स्वसम्पत्प्रदायिनी। वे टेऽनिर्वचनीया तं लां न जानाति कवन ।२२। सहस्त्रवक्करवां स्तोतु न च पका सुरेशरि। वेदा न भक्ता: को विद्वान् न च प्रतः सरखती॥२४। स्वयं विधाता भत्तो न न च विष्णु: सनातनः । किं स्तोमि पञ्चवक्र ण रणत्रस्तो महेश्वरि॥२५॥ कपां कुरु महामाये मम शव चयं कुरु। दृत्य का च सकरुगं रथस्थ पतिते रगे ॥२६॥ श्राविबंभूव सा दुर्गा सूर्य्यकोटिसमप्रभा। नारायगेन कृपया प्रेरिता परमात्मना।३७। शिवस्य पुरतः शीघ्र भिवाय च जयाय च। दत्य वाच महादेवा मायाशत्यासुरं नहि।३८। श्रीदुर्गोवाच। वरं वृणीष्व भद्रन्त यस्ते मनस्ति वाव्कितम्। भवान् वरः सुरायाप्ज जयं तुभ्य ददाग्यहम्।२।
Page 766
श्रीम्णजनखणडम्।
श्रीमहादेव उवाय। चयो भवतु देत्यस्य इति मे वरमीखरि। देहीति वाष्कितं दुर्गे परमादे सनातनि ॥४0॥ भगवत्युवाच। हरि समर महाभाग जय दैत्यं जगद्,रो। सयं विधाता भगवान् तमैव ज्योतिरीखरः॥४१॥ एतस्तित्रन्तरे विषुव्ट षरूपो बभूव ह। दधार कलया मूर्धा शूलपाणे रथं विभ:॥४२॥ अध्वचक्रमथोग्रञ्ज प्रक्ृतिञ्व चकार सः। पस्त्र' ददी मेन्त्रवूतमुहधार ततो रथम् ॥४३। शिव: शस्त्र' ग्टहीत्वा च ध्याता विष्ु महेखवरीम्। नधान त्रिपुरं शीघ्र स पपात महीतले॥ ४४ ॥ तुष्ट वुः शङ्गरं देवास्तक्रुश्न पुष्पवर्षगम्। दुर्गा तस्म ददी शूलं पिशाकं विष्णुरेव च ॥४५। ब्रह्मा शुभाभिषञ्जैव मुनयवापि हर्षिता: । ननृतुर्देवताः सर्वा जगुगन्धवकिव्वराः ।४ह। एतस्त्िन्नन्तरे तात स्तवराजमनुन्तमम्। विघ्न विघ्रकरं शीघ्र पत्र संहारकारसम् । ४9। परमैशवर्यजनकं सुखदं परमं शुभम्। निर्वागमोचदख्जैव हरिभत्िप्रदं ध्रुवम् ॥४८॥ गोलोकवासदश्नव सर्वसिद्धिप्रदं वरम्। स्तोवराजप्रपठनात् प्रसन्ना पावती सदा ॥४2। लोभमोहकामक्रोधकर्ममूलनिक्कन्तनम्। बलबुड्टिकरजेव जन्ममृत्युविनायनम्। ५ू० ।
Page 767
२६४
धनपुतप्रियाभूमिसर्वसम्पतप्रदं नृणाम्। थोकदुःखहरच्चव सवसिद्धिप्रदं वरम् ॥५१॥ स्तोवराजप्रपठनात् महाबन्या प्रसूयते। बन्धनानमुच्यते दुःखी भयान्सुच्ये त निव्धितम् ॥५२॥ रोगाद्विमुच्यते रोगी दरिद्रश्व धनी भवेत्। दावाग्निमध्ये न सृतो मग्नः पोतो महार्णवे।५३। दस्युग्रस्ता रिपुग्रस्तो हिंस्रजन्तुसमन्वितः । स्तोव मानिन वैश्यन्द्र कल्याएं लभते नरः ।५४। तेजमानां यथा रत्रमात्रमाणं दिजो यथा। नदीनाज वथा गङ्गा मन्ताणां प्रणवो यथा ॥५ ५॥ तुलमो मर्वपत्राणां धरागाज्ज वसुन्वरा। पुष्पाणं पारिजातञ्च काठ्ठानां चन्दनं यथा ॥५६॥ विष्पूजा च तपसां व्रतष्व कादभी यथा। ज्ञानिनाञ्ज यथा प्रभ् : सिद्धानाच गसेशवरः ।५७। देवानाञ्ज वथा विष्ुर्वदा: श्ास्त्रेषु तन्वतः । देवीनाज् यथा दुर्गा शन्तानां कमला यथा ॥५८ू॥ नरस्ती च विदुषां राधिका सुन्दरीषु ज। तथा स्तोत्रे व्विदं स्तात नातः परतर व्रज ।५६। पुरा दत्तं ब्रह्मणे च पुष्करे सूर्य्परवेषि। दत्यग्रस्ताय भीताय सवदुर्गहरं परम्। ई०॥ मनिवाय शत्र गस्ताय ददो ब्रह्मा मदाजया। भिवस सनकादिभ्य: पुरा दुर्वाससे ददौ ॥६१॥ सनत्कुमारी भगवान् कवपया गौतमाय च। पोलद्दाय पुतस्याय ददौ चाङ्रिरसे मुदा ॥६२॥
Page 768
त्रीळ्पजससर्हम्।
तथा चन्द्राय सूर्य्याय सूर्य्यसापि यमाय च। यमश चित्रगुप्ताय ऊपया च पुरा ददो॥६३।। नित्य पठिथ्यसि स्तोव गोलोकगमनाय वै। साचात्यश्यसि भी तात तामेव पार्वतीमिह॥ ६४॥ यस्मे कसम न दातव्य' पापिने गोपनं कुरु। नारावसस्य भत्ताय शान्ताय विदुषे तथा ॥६५। सर्वन्ाय च विप्राय प्रदातव्य प्रयत्तः । विप्राय वषवाहाय वषलीपतये तथा ।६६।। शूद्रापां सूपकाराय शूद्रश्नाद्काब्भोजिने। कन्याविक्रयिणे चैव ब्राह्मणाय विशेषतः ॥६७।। सर्वसिदि्ज लभते सिदस्तोत्री भवैद्यदि। दभायुतजपैनैव सिहस्तोत्रो भवेब्रः ॥६८। अग्निस्तन जलस्तव मृत्स्तवं मनसस्तथा। पशमेघसहस्राच्च पृथिव्यास प्रदतिणात्। स्रानाच्च सर्वतीर्थानां स्तोत्रमेतच् पुस्दम् ६८। दृत्त तुभ्य मया तात मम प्राणसमं व्रज। स्वनं कुरु पावत्यायेदानीं मम संसदि।0। श्रीक्जणास्य वच: सुत्वा नन्दसुष्टाव पावतीम्। स्तीव पानेन विग्रेन्द्र सर्वसम्पत्प्रदायिनीम् ॥9१॥ वरं तस्म ददौ दुर्गा गोलोकवासमीप्ितम्। दुर्लभं परमं ज्ञानं बेदे यब्र सुंतं मुने ॥७२॥ राजेन्द्रल गोकुले व कष्पभतिं सुदुर्सभाम्। तहास्यस्नाप परती महत्व' सिवमेव च ।७२। वरं दत्त्वा ययो दुर्गा संभाष अब्तु ना सह।
Page 769
OLE अभ्मवेवतंपुराये
जग्म र्देवास मुनयः सुवा च नन्दनन्दनम् ।७8। उवाच नन्द खोऊणो व्रज नन्द व्रजान्वितः । प्रहृष्टस्यत्मोह्स बोधेन टुर्लभेन च ॥९५॥ इूति श्रीब्रह्मवेवत्तें महापुराणे नारायगनारदसंवादे श्रीकष्णजन्मखगड भगवन्रन्दसंवादे
नवाथोतितमोऽध्यायः ।
श्रीक्वण उवाच। गच्छ गच् गहं गच्छ व्रजराज व्रजं व्रज। सर्वतत्त्व त्या ज्ात दृद्टाथ मुनयः सुरा: ॥१॥ शुतं मे धन्यमाख्यानं नानाख्यानं सुदुर्लभम् । दुर्गाया: स्तोवराजंञ् जन्मपापनिक्वन्तनम् ॥ २॥ स्थितं तत्ते निगदितं हर्पेण च सुखेन च। यत् कवतं बालभावेन चापराधञ्च तत् चम ॥ ३ ॥ यत् सुखं न कतं तात पित्रोय दपमनन्दिरे। कतं सुखं तत्परच्च खगादपि सुदुलभम् । ४ ॥ मदीयं प्रियवाक्यञ्ज प्रव्नत्व विनयं नयम्। परिदासं बहुतरं यथोदां गोपिकागयम् । ५॥ बालकानां ममूहत् राधाञ्जापि विभेषतः । एकत च स्थितं तेषु बन्धुवर्मेषु कमेया ॥ ६
Page 770
८2 प. ]
दूहैवापि सुखं भुक्का गच्छ गोलोकमुत्तमम् । साई्वि यशोदया तात रोहिखा गोप्रिकागरैः ।७। गोपानां बालकेः साई व्ृषभानेन गोपकेः । राधामात्रा कलावत्या राधया सह यास्यसि । र । रथानां अतलक्षञ् गोलाकाढागतं पितः। अ मूत्य रत्न निर्मागं हीर हारपरिष्कृ तम् । ट ।। मणिमाशिक्मुक्तानां मालाजालविभृपितम् । र्वाङ्िशुद्धांशुके रम्यैराच्किन्नं पीतवर्सकेः ॥ १० ॥ पार्षदप्रघरे रम्य वैष्टितं खेतथामरैः। सद्रतदर्पसै रम्य र्गोपिकाभिस्व गोपकेः। वेष्टितञ्ज तदारुह्य कौतुकाद्यास्यसि ध्र वम् ॥ ११ ॥ त्यक्का च पार्थिवं देहं दिव्यदेहं विधाय च। अयोनिमस्नवा राधा राधामाता कलावती॥ १२ ॥ यास्यत्येव हि तनैव नित्यदेहैन निव्चितम्। पितृां मानसी कन्या धन्या मान्या कलावती ।१३1 धन्या च सीतामाता च दुर्गामाता च मेनका। अयोनिसभभवा दुर्गा तारा सीता च सुन्दरी॥ १४। अयानिसभ्भवास्ताख धन्या मेना कलावती। द्रत्येवं कथितं तात गोपनीयं सुटुर्लभम्। वरोडयं दत्तसुभ्यञ्च मया च दुर्यया तथा॥ १५ू ॥ चीकषास्य वचः सुत्वा प्रत्य वाच व्रजेशरः । पुनरेव जगननाथं तङ्गकी भक्तवत्सलम् ॥ १६० नन्द उवाच। युगानाज्न चतुर्षाञ्जर यं यं धमे सनातनम्।
Page 771
अ शरेब सपुराये
क्रमेष हाय दिस्तीयं कल्वा मां करथय प्रभो॥ १७ । क लियेवे भवेदधन पदीष वलेसथा.। का मतिर्वा पृािव्याच धर्मंस्य प्रापिनां तथा ॥१८॥ नन्दस्य वशनं सुत्ा फट्ट: कमललोचन:। कथां कवितुमारिभे विचित्रां मधुरान्विताम्। १८ । इति श्रीब्रद्मवेवत्तें महापुराणी नारायणनारदसंवादे श्रीक्वपाजमखरडे भगवब्रन्द संवादे नवाभीतितमोऽध्यायः ।
नवतितमोऽध्यायः।
शीक्तणण सवाच। शृछ नन्द प्रवश्ामि सानन्दमाजसं यथा। कथां रम्यां सुमधुरां पुराणेषु परिष्क लाम्। १ । परिपूर्णतमी धर्मो धार्मिकाय ऊते युगे। परिपूर्षतमं सत्य' परिपूर्णतमा दया ॥ २ । पतीवप्रज्वलदूपा वेदाखलार एवं न। वेदाङ्गायापि विविधासेतिहासय संहिता। ₹। पुराणानियुरम्याषि पच्चरात्ापि पञ्च च। ऋचिराषि सुभद्राम्ि धर्मशास्ायि यानि य। ४॥ विप्रा वेद्विद: सर्वें पुषयवन्तस्तपखिवनः। नाराययं ते आायन्त तथ्मनस्का जपत्ति ना । ५ु॥
Page 772
बाश्मणा: चव्रिया वैश्यासतुवर्ग्ांय वैगावा:। शूद्रा ब्राह्मगाभृत्याव सत्यधर्मपरायणा: ॥। ६'॥ राजानो धार्मिकासैव प्रजापालनतत्पराः। गद्न्तयेव प्रजानाव् षोड़यांभकलां नृपाः ॥॥ करशून्यास विप्राश्च पूज्या: खच्चन्दगामिन:। सन्ततं सर्व थस्याद्या रत्राधारा वसुन्वरा॥८॥ गुरुभक्ताश भिष्यास पितभक्ता: सुतास्तथा। योषितः पतिभक्तास पतिव्रतपरायणा: ।2। ऋती सभ्ोगिन: सर्वे न स्त्रीलुब्धा न लम्पटाः। न भयं दस्युचीर्यायां न तत पारदारिका: ॥ १०॥ तरव: पूर्णफलिन: पूर्व चीराख् धेनवः । बलवन्ती जना: सर्वे दीर्घाः सौन्दर्यसंयुताः ॥ ११॥ लक्षवर्षायुष: केचित् युखवन्ती ह्यरोगियः । यथा विप्रा विशुभक्तास्त्रिवर्णा विष्णुसेविन: । १२॥ जलपूर्णा नदा नद्यः सन्ततं कन्दरास्तथा। तीर्थपूताश्नतुर्वर्णाग्तपःपूता द्विजातय: ॥ १३। मनःपूताश्च निखिला खलहीनं जगत्तयम्। सत्कीर्तिपरिपूर्णच्च यशस्यं मङ्गलान्वितम् । १४ । पितर: सर्वकालेष तिथिकालेष देवताः। सर्वकालेष्वतिथय: पूजिताच सहे सहे। १५॥ वरिवर्गा विप्रभक्वास विप्रभोजनतत्वराः
नारयसोक्कीटंनैन हर्षयुप्तास्तदुक्षवे। न देवानां हिजानाथ् विदुषां तव निन्दका: । १०। 5-६५
Page 773
म्र झवेवतंपुरापे
नावप्रशंसका: केचित्र्वे परगुणोलुकाः । न शववी जनानाव् सर्वे सर्वाितैविय:। ८॥ पुरुषा योषितस्ापि न हि मूर्खास्च पणिडताः। न दुःखिनी जना: सर्वे सर्वेषां रत्मन्दिरम्। १८ ॥
न भिक्षुका न रोगार्ताः शोकहीनाश्च हर्षिता:॥२०। न हि भूषगाहीनाव्च नरा नायेश्व कंचन। न पापिनो न धूर्ताख्च न चुधार्ता न कुव्सिता: ॥२१० जराहोना: प्रागिनश्व शखद्यौवनसंस्थिताः । आधिव्याधिविहीनास् निर्विकाराख देहिन: ।२२। यदुकरी वै सत्ययुगे धर्मः सत्यं दयादिकम। पादहीनश् वे तायां सत्याद्वें ह्वापरेऽपि च ॥ २२॥ धमैंकपाच् प्रथमे कलेश्वापि कथो बलः । दुष्टानां दस्युचीर्याणामङ्गरः प्रभवेद् व्रज ॥ २४। अध्मीनरता: केचिद्जीता: सङ्गोपिनस्तथा। भीता गुप्तास् पुंशत्यो भीताश् पारदारिका ॥२४॥ धमिष्ठानां भयं पज्वदधर्मिष्ठास कमम्पिताः । खत्पधमरता भूपा: म्वल्पवेदरता हिजा: ॥ २६॥ व्रतध्मरता: केचित्मर्वे सच्छन्दगामिनः । यार्वात्तष्ठा्ति तीर्थानि यार्वात्तिषन्ति साधवः ।२७। यादत्तिष्ठन्ति ग्रामाणां देवा: श्ास्त्राणि पूजनम्। तार्वत्िख्िवत्तपः सत्यं स्वगधमींथ एव च। २८। कलेर्दोष निधेस्तात गुण एकी महानपि। मानमञ्ज भवेत् पुरयं सुक्कतं न हि दुष्क तम्। २।
Page 774
तीर्थादिके गते तात नष्टो धमींभ एव च। कलारूपस धर्मस यथा कुछां निभाकर:॥२०॥ नन्द उवाच। तीर्थान्य तानि सर्वाषि तिष्ठन्तयेव कियहिनम्। साधवी ग्राम्यदे वास श्ास्त्रारेतानि वक्क । २१ श्रीक्वण्ण उवाच। कलौ दशसहस्राणि हरिस्तिष्ठति मेदिनीम्। दैवानां प्रतिमा पूज्या श्रास्त्राणि च पुराणकम् ।३२। तदर्धमपि तीर्थानि गङ्गादीनि सुनिस्चितम्। तदर्ध ग्रामदेवास वेदास् विदुषार्मि।३२॥ अधर्म: परिपूर्णस तदन्ते च कली पितः।. एकवर्णा भविष्यन्ति वर्णास्चत्वार एव च । ३४। न मन्त्रपूतोद्दाहस न हि सत्य न च चमा। स्त्रीसीकाररतो नित्य ग्राम्यधर्मंप्रधानतः॥। २५। न यन्सूब तिलकं ब्राम्मणानाज नित्यशः। सनध्याभास्त्रविहीनाश्त विप्रवंधाः सुता अपि ।२६॥ सवैंः सार्धञ्ज सर्वेषां भक्षणं नियमच्य तम्। भ्मच्यमचा लोकासर चतुर्वर्शास लम्पटा:॥३०॥ नारीषु न सती काचित् पुंखली च ग्हे गहे। करोति तर्जनं कान्तं भृत्यतुत्यक्न कम्पितम्। २८॥ . जाराय दत्वा मिष्टान्ं ताम्बूलं वस्त्रचन्दनम्। न ददात्येव चाहारं खामिने दुःखिने पितः ॥२८ ॥ पुत्र प भर्व्सितस्तातः शिष्येष भर्त्तिती गुरुः। प्रजाभिस्ताड़िती भूपो भूपेन ताड़िता: प्रणा:।४०।
Page 775
मह्बैवसपुराये
दस्युचोरैख दुष्टेस शिष्टास परिपीड़िताः। अस्यहीना च वसुंधा चीरहीनास धेनव: । ४१ ॥ सल्पचीरे छतं नास्ति नवतीत् नित्यभः। सत्यहीना जना: सर्वे नित्यं मिथ्या वदन्ति च ॥ ४२ ॥ शोचसन्याशास्त्रहीना ब्राम्मणा हषवाहका: । सूपकाराश शूद्रायां शूद्राणां अवदाहटका: । ४३। शूद्रस्त्रीनिरता: प्खच्छूट्रा विप्रबधूरताः । खादन्ति यस्य विप्रस्य भच्यक्व परिपाचका:॥४४॥ मातु: परां तस्य पतनीं शूद्रा ग्हन्ति लम्पटाः। भृत्यय हत्वा राजानं सयं राजा भविष्यति॥ ४५ । नारी हत्वा पतिं कामाङ्वजेज्जारज्ज कौतुकात्। पुत्रस पितरं हत्वा खयं भूपो भविष्यति ॥ ४६॥ सर्वे सकन्दनिरता: भ्रिश्नोदरपरायणाः। वङ्करा व्याधयुक्ताय कुव्सिताथर कुचेलकाः। ४9 ॥ विक्ुसमन्त्रलिप्तास मिष्यामन्त्रप्रचारकाः । जातिहीनाथ गुरवी वयोहीनाथ् निन्दका: ।४८॥ राजानश्ापि स्ेच्कास यवना धर्मनिन्दका:। सत्कीतिमपि साधूनां कुर्बन्त्युव्मूलनं मुदा ॥ ४८। पित देवाडजातीनामतिथीनाष् नित्यभः। पूजा नाप्ति गुरुपाध् पित्रोस्त पूजनं स्त्रिय: । ५० ॥ स्त्रीबन्धूनां गौरवच् स्त्रीाल्ज सततं पितः । चोर: सत्कुलजातिख ब्राह्मणी देवहारक: ।५९॥ मानं वहन्ति लोभेन युगे धर्मेंण कौतुकात्। देवायतनदीनम जगत्वें भयाकुलम्। ४२।
Page 776
- घ . ]
प्राजकश्व दुर्नीतं सन्ततं कलिदोषतः । बुभुचिता: कुचेलाख दरिद्रा व्याधिनी नराः । ५२। कपर्ट कघटाध्यची राजेन्द्रो हि घटेखर:। उद्ाङ्गष्ठसमा लोका हचा: थाकसमास्तया । ५४ ॥ तालाना नारिकेलायां पनसानां तथेव च। फलानि सर्षपाण्येव तत चुद्रव ततः परम्। ५५। जलभाजनपात्रेया शस्येन वाससा तथा। विहीनं मन्दिरं सवें ग्हाणामपरिष्कृ तम्। ५६॥ गन्धकेन परिष्ृतं दीपहीन तमोयुतम्। हिंस्त्रजन्तुभयाज्जीता जना: सर्वें च पापिन: । ५७। सर्वे च फललोभिष्ठाः पुंश्चत्य: कलहप्रियाः। रूपवत्यों न कामिन्यो नाश्ापि न रूपिय: । ५८॥ नद्यी नढा: कन्दराख तड़ागास सरोवरा:। जलपद्मविद्ीनाच्च जलहीना वनास्तथा। ५८॥ अपत्यहीना नार्यश् कामुक्ो जारसंयुता:। अश्वत्थक्केदिन: सरवें व्त्तहीना बसुन्धरा ॥६०। फलहीन।ख तरवः शाखास्कन्वविहीनकाः । फलानि खादुहोनानि चाव्ानि च जलानि च ।६१॥ मानवाः कटुवक्ारी निर्दया धर्मवर्जिताः। तदन्ते दादभादित्या: संहरन्ति मानवान् । ६२ । सर्वान् जन्तुंय तापेन बडुवृथ्या व्रजेखर। प्रवशिष्टा च पृथिवी कथामात्ावशेषिता। ६२।। कली गत च पृथिवीचेत्र वर्षागते तथा। पुनः सत्यप्रष्टत्तित्व भवथति क्रमेष वे । ६४॥
Page 777
दत्येवं कथितं सवें मच्छ तात व्रजं सुखम्। प्रहं दुग्धमुखो बाल: पुत्रस्ते कथयामि किम् ॥ ६५॥ नवनीतं ृतं दुग्धं दधि तक्रं परिष्क तम्। स्स्तिक शुभकर्माहे मिष्टान्नञ्न सुधोपमम्॥ ६६॥ मिष्टद्रव्यञ्ज यत् किञ्ञित् पिटदेवनिमित्तकम्। भुत्तं बलाच्च तत् सवें बालानां रोदनं बलम् ॥ ६७॥ तत् च्षमखापराधं मे बालदोष: पढे पदे। त्व पिता तव पुत्रोऽहं यथोदा जननी मम ॥ ६८॥ मदीयं परिहासञ्च यथोदां हियीं वद। कुमारास्वाच्कृतं सर्वं सोऽहमत्येवमीस्सितम्॥ ६ट। कीतयिष्यसि तत् सर्व' सवें गोकुलवासिनम्। काल: करीति संसर्ग बन्धूनां बन्धुभि: सह ॥ ९० ॥ काल: करोति विच्केदं विरोधं प्रीतिभेव च। काल: सृष्टिच् कुरुते कालय परिपालनम्।७१॥ काल: करोति सानन्दं काल: संहरते प्रजाः । सुखं दुःखं भयं शोकं जरां मृत्युच्च जन्म च॥७२॥ सवें कर्मानुरोधेन काल एव करोनि च। सवें कालक्वतं तात विस्मयं न व्रजं व्रज ॥ ७३ ॥ कुतस्त्वं गोकुले वैश्यो नन्दो वैश्याधिपो नृपः। वसुदेवसुतोऽच्न मथुरायामही कुतः ॥७४॥ पित्रा मे कंसभीतेन त्द्ग्टहे च समर्पितः। पितुः परः पिता तच्ज माता मातु: परापि वा ॥७५। मया दत्तेन न्ानेन पार्वत्या च व्रजैखर। त्यज मोहं महाभाग गच्छ तात सुखं ग्टदम् । ॥
Page 778
८१त्र० ]
नन्द उवाच। समर वृन्दावनं तात रम्य पुख महोत्वम्। गोकुलं गोकुलं रम्य. सुन्दरं यमुनातटम् ।६७। रमणीनां सुरम्यञ्ज त्वत्प्रियं रासमएडलम्। गोपालिका गोपबालान् यथोदां रोहिणों प्रियाम् ।9८॥ प्राणाधिकां राधिकां न कथं सरसि पुत्रक। वारमेकं खल्पदिनं गोकुलं गष्क वत्सक।७2॥ द्ृत्येवमुक्कता नन्दश्व क्रोड़े कष्णं चकार सः। नवाशुणा च पूर्णेन तं सिषेच शुचान्वितः ।८०। चुचुम्ब तद्गगडयुगं कत्वा वत्तसि मोहतः । सानन्दः परमानन्दो भगवांस्तमुवाच सः ॥८१॥ दूति श्रीब्रह्मवैवत्ते महापुराणे नारायणनारदसंवादे श्रीक्वष्णजन्मरखएडे नवतितमोडव्या यः ।
एकनवतितमोऽध्यायः ।
श्रीभगवानुवाच।
निषेकेन परिष्ङ्गो विभेदस्तेन वा भवेत्। ्षरेन दर्भनं तेन निषेकः केन वायते ॥ १॥
प्रस्थापयामि तं शीघ्र विज्वास्यपि ततः पितः ॥२॥ यमोदां रोदिपीच्चव गोपिका भोपवालकान्।
Page 779
मं धषैवर्सपुराणे
प्राणाधिकां राधिकां तां गत्वा सम्बोधयिथ्यति ।२। एतस्मिव्रन्तरे तत्र वसुदेवस् देवकी। बलदेवश्नोद्दवश्न तथाक्रूरख सत्वरम्॥ ४ ॥ वसुदेव डवाच। नन्द ववं बलवान् ज्ानी सद्वन्धुध सखा मम। त्यज मोहं गहं गच्क वत्सस्तेऽयं यथा मम॥ ५॥ दारभूता गोकुलाच मधुरा नास्ति बान्घवः । महोत्सवे सदानन्द नन्द द्रत्यसि पुत्रकम् ॥ ६॥ श्रीटेवक्युवाच। यथायमावयोः पुत्रस्तथेव भवती ध्र वम्। मालसः केन हे नन्द शुचा देहो हि लच्चते॥॥ एकादयाब्दं सबलः स्थित्वा ते मन्दिरे सुखम्। कथं सत्पदिनैनेव शोकग्रस्तो भविष्यसि॥८॥ तिष्ठ पुत्र गा साईञ्च मथुरायां कियहिनम्। पूर्ण चन्द्राननं पश्य जन्म त्वं सफलं कुरु। ट। स्रोभगवानुवाच। गच्कोद्व सुखं भद्ट भविष्ति तव प्रियम्। प्रहष गोकुलं गत्वा यशीदां रोहिणों प्रसुम् ॥१०। गोपबालसमूहञ्ज राधिकां गोपिकागराम्। प्रबोधयसध्यात्िकेन महत्तेन च शचूच्छिदा ।११। नन्दस्तिष्ठतु सानन्द मन्ातुराज्जया शुचा। नन्दस्थितिं मद्िनयं यशोदां कथयष्यसि । १२ इत्वेवमुक्का श्रीतया पित्रा मावा बलेन च। भक्र रेण समं तूर्य ययावाभ्यन्तर ग्हम् ।१२।
Page 780
उद्दवो रजनीं स्थित्वा मथुरायाख्च नारद। प्रभाते प्रययी शीघ्र रम्यं वृन्दावनं वनम् ॥१४॥ दति श्रीब्रअ्मवैवन्त महापुराण नारायणनारदसंवादे श्रीक्वष्णजन्मखणडे चैकनवतितमोऽध्यायः ।
द्विनवतितमोऽध्यायः।
श्रीनारायण उवाच।
श्तीक्वणप्ररितो हृष्टः प्रणाम्य च गणेखरम्। स्मरत्रारायणं प्रभ्भ दुगां लक्ष्मीं सरखतीम् ॥ १ गङ्गाञ्च मनसि ध्यात्वा दिगीभं तं महेशरम्। प्रजगामोड्डवसैव दृष्टा मङ्गलसूचकम्। २॥ शञ्राव दुन्दुभिं घरठां नादं शङ्तध्वनिं तथा। हरिशब्दञ्न संगीतं शुश्नाव मङ्गलध्वनिम् । ३॥ पतिपुववतीं साध्वीं प्रदीपमात्वदर्पगम्। परिपूर्णतमं कुभ्भ दधिलाजफलानि च ॥४॥ दूर्वाद्गुरं शुकधान्य रजतं काजनं मधु।" ब्राह्मगामां समूहस् कषासारं वषं छतम् ॥ ५। सदोमांसं गजेन्द्रप्व वृपेन्द्र खेतघोटकम्। पताकां मकुलं चापं शुक्कपुष्पस् चन्दनम् ।६। दृष्ट वं पधि कत्चाणं प्राप वन्दावनं वनम्। दृदर्थ पुरती हवं भारडोरवटमचयम्। ७।
Page 781
श्रभवेव सेँपुरागे
सिग्धपूर्ण रक्तवण पुसदं तीर्थमीप्ितम्। सुवेषान् बालकांखेव रक्कभूषयाभूषिषान्।८। वदती बलछण ति रुदतव शचान्वितान्। तानाश्ास्त्र ययी दूरं प्रविश्य नगरं मुदा ॥2। ददर्भ नन्द शिविरं रचितं विश्वकर्मया। मणिरत्नविनिर्माणं मुक्ामािक्ाहीरकैः० १०॥ परिच्किन्न मनोरम्यं सद्रत्कलशान्वितम्। द्वारं चित्र विचित्राव्यं दृद्टा च प्रविवेध सः ।११। अवरुह्य रथान्तूणं तस्थी तत्प्राङ्गशी मुदा। यथोदा रोहियी भीव्रं पप्रच्छ कुशलं परम् ॥१२। आसनस जलं गाव् मधुपकें ददी मुदा। क्व नन्द: क् बलः कृष्ण: सत्य तत् कथयोद्दव ॥१३॥ उद्व: कथयामास सवें भद्र क्रमेष च। सार्ईस्व बलकवष्णाभ्यां नन्दः सानन्टपूर्वकम् ॥१४। आयास्यति विलम्बेन कष्णोपनयनावधि। युष्माकं कुशलं तत्त्व विज्ञाय विधिपूर्वकम् ॥१५॥ अहं यास्यामि मघुरां यशोदे शृष् साम्पतम्। ुत्वा मङ्गलवार्तान्न योदा रोहिणी मुदा ॥१६॥. ब्राद्मणाय ददो रत्न सुवसें वस्त्रमीपितम्। उद्दवं भोजयामास मिष्टाव्ञ्न सुधोपमम् ॥१७॥ मणिश्रेष्ठत्व रतन्न ददौ तस्र च हीरकम्। वाद्यञ्ज वादयामास भद्र नानाविधं तथा ।१८॥ ब्राध्मपान् भोजयामास कारयामास मङ्गलम्। वेदांख पाठयामास परमानन्दपूर्वक्म् ॥१८M
Page 782
902
शङुरं पूजयामास विप्रद्दारा परं विभुम। नानोपहारैनैंवेद्य : पुष्पधूपप्रटीपकैः ॥२०॥
भवानीं पूजयामास श्रीहृन्दारखटेवताम् । २१। षोड़भोपचारिद्रय्यैश्व बलिभिर्विविधेर्मुने। महिषायां अतं शुद्धं छागलानां सहस्रकम् ॥ २२॥ मेषाणामयुतं शुद्धं युक्तमादाय पञ्चकम्। ब्राम्मगेभ्य: खर्णशतं धेनूनाच् थतं तथा ॥ २२ ॥ प्रददी दच्िणां तूएं कृषकल्यागहेतवे। उद्दवं पूजयामास सादरव्न पुनः पुनः ॥२४॥ समाखास्य यमोदाव्ट रोहिणीं गोपबालकान्। वद्ान् गोपालिका: सर्वाः प्रययू रासमएडलम् ।२५। ददथ रासं कचिव चन्द्रमरडलवर्तुलम्। श्रीरामकदलीस्तभ्भे : भतकेरुपश्रीभितम् । २६॥
दघिलावफलैः पट्टैः पुष्पेर्ूर्बाङ्गरैरपि। चन्दनगगरुक प्तूरीकुड्डमे: परिसंस्कृतम्॥ २८ू॥ वैष्टितं रचितं वबराज्नोपिकानां विकोटिभि: । तिलनैः सृन्टरे रम्यैः संसित् रतिमन्दिरः । २८॥ लक्षगोपैः परिष्टतं कष्ागमनशांङ्गतैः । यमुनां दत्तियं कत्वा प्रयथी मालतीवनम् । २०॥ चन्दनानां चन्पकाजां यूथिकानां सथत्र च। केतकीसाखवीनाख़ वन सला प्रद्तियस् । २१॥
Page 783
वकुलानां वच्लुलानामशोकानास काननम्। मविकानां पलाशानां शिरीषायां तथैव च। २२। धात्रीणां काजनानाप् कर्णिकानां वनं तथा। नागेखराणां विपिनं लवङ्गानां तथैव च। २२। वनस शालतालानां हिन्तालानां वनं तथा। पनसानां रसालानां लाङ्गलीनां मनोहरम् ॥ २४ । मन्दारकाननं रम्यं वामं कवत्वा च सत्वरम्। दृष्टा कुन्दवनं रम्य सम्प्राप्य मधुकाननम् ॥२५॥ पुंस्कोकिलानां शब्देन मधुरेण समन्वितम्। मधुव्रतसमूहानां मधुरध्वनिपूरितम् । २६॥ वन्यवृच्ते पण्वितं माध्वीकाधारमीप्ितम्। वानेन वन्यपृष्पागां परितः सुरभीअ्वतम् ॥ २॥ तहृद्ा राजमार्गेय यथोदोक्रेन साम्प्रतभ् 1. ययी यीघ्र' निरुद्वित्न' रहस्य बदरीवनम॥ ३८॥ श्रीफलानाख्त निम्बानां नारिड्रिाणां वनं तथा। दृष्टा रक्िमवर्णाज्ज सुपक्वफलमीसितम् ॥२८॥ तदेव वामतः ऊत्वा विवेभ कदलीवनम्। अ्तीवनिर्जने रम्ये ददर्भ राधिकाश्रमम् ॥ ४०। मणीन्द्राणाल प्राकारं परिखादुर्गवेष्टितम्। शत्यगम्यं रिपूणास्त मितायां सुगमं सुखम् ॥ ४१ ॥ गोप्यं सङ्केतमार्गक्च रचकेः परिरच्चितम्। नानाचित्रविचित्ाव्य निर्मितं विश्वकर्मणा॥ ४२ ॥ मगीन्द्रमुक्कामाणिक् हीरहारोउ््वलं परम्। रतेन्ट्रसाररचितं रबस्तम्भेः सुशोभितम्। ४२।
Page 784
रखसोपानसंसत्तमन्दिरेण मनोहरम्। अ्रमूत्यरत्नरचितं कलशैः परिोभितम्॥४४॥ वड्गिशुद्ांशुकाभिख्व पताकाभि: परिष्क तम् । सद्रतदर्पगोत्क्वष्ट चर्चितं खेतचामरैः ॥४ ददर्भं सिंहद्वारच् युत्त रंतकपाटकेः। द्वारोपरि विचित्रञ्ज रम्य वृन्दावनं वनम् ।' कदम्बकाननं रम्य तहस्त्रहरणाटिकम्। विश्वकर्मविरचितं सुरम्य रासमगडलम नानारत्नकुटीरज्ज गोपगोपीसमन्वितम् : रच्षितं गोपिकालक्षेवेंवहस्त मंनोहरै:
तद्वारं पुरतो दृष्टा विलह्वय च जगाम
द्वारं चतुर्ष सम्प्राप्य सर्वस्माच विलच् तत्पश्चात् पञ्चमं द्वारं ददर्श चित्रमुसत ड्रारषट्कञ्च प्रययी सवतो रुचिरं प रामरावमायोर्युद्ं भित्तिचित्र मनो: दशावतारं विष्णोस क्वत्रिमं रास यमुनां जलकेलीज रचितां विश्वय गोपिकानां सहस्रेण षष्ठदारज: रत्नेन्ट्रसार निर्मा याभूष सैरभूषितन सद्ूतदरडहस्त न हीरकेर्भूषितन मगीन्ट्रमुक्तामाणिक्ा हीरा हागा माधवी तत्प्रधाना सा पप्रक कवरा शिपा 5-६६
Page 785
ददी प्रत्युत्तरं सवें क्रमेण च स उद्दवः । गत्वा विज्ापयामास राधाप्रियसखीगगम्। सा माधवी महाहष्टा तत्न संस्थाप्य तं मुदा । ५६॥ ुत्वा मङ्गलवाताञ् रावाप्रियमखीगणैः। कत्वा गङध्वनिं वसटावृद्क्पयहसनज्: ५०॥ कत्वा निर्मष्कनं शीव्रमुद्दवं प्रियमागतम्। हृष्टाप्रवेशयामास राधाभ्यन्तरसुत्तमम्। ५८। अमूल्यरत्ननिर्माएं गल्वा मन्दिरसुत्तमम्। ददम पुरती राधं कुछा चन्दकलोपसास। ५ुट। सुपक्कपझनेत्राज्च शयानां बोकमृष्द्रितास्। रुदन्तों रक्तवदनां क्रिष्टाञ् त्वक्नभृषगान् ॥ ६० ॥ निश्वेष्टाज निराह्टारां सुवर्सदर्सकुगडलाम्। शुष्किताधरकराठाख् किज्ञिन्नि प्वाससंयुताम् ॥ ६१ ॥ प्रशनाम च तां दृद्टा भक्रिनमामकन्धरः । पुलकाच्वितसर्वाङ्गी भत्तया भत्ः स उदवः ॥ ६२॥ उद्वव उवाच। वन्दे राधापदाभीजं ब्रह्मादिसुरवन्दितम्। यत्कीतिकीर्तनेनेव पुनाति सवनत्यस ॥ ६३॥ नमो गोकुलवारसिन्यै राधिकायै नमी नमः। शतमृङ्गनिवासिन्य चन्द्रवत्ये नमो नमः ॥ ६४ ॥ तुलसीवनवासिन्य वन्दारएे नमो नमः । रासमएडलवासिन्य रासेश्य्यें नमो नमः ॥६५॥ विरजातीरवासिन्य वृन्दाये च नमी नमः । दन्दावनविलासिन्य कृष्णाये च नमी नमः ॥६६॥
Page 786
श्रोह्ण नन्मखएडम् ।
नमः क्वष्णप्रियायै च शान्तायै च नमो नमः। कवष्णावचः स्थितायै च तत्प्रियाये च नमो नमः ॥६७॥ नमो वेकुगठवासिन्य महालक्षमरनमी नमः । विद्याधिष्ठातदेव्ये च सरम्वत्व नमो नमः ॥ ६८॥ सर्वेश्वर्याधिटेव्य च कमलाये नमो नमः । पद्मनाभप्रियाबे च पद्माये च नमो नमः ॥ ६ट॥ महाविशो मावे च पराद्याये नमो नमः । नमः सिन्धुसुताये च मत्येलक्षमेर्र नमो नमः ।७० ॥ नारायणप्रियाये च नारायख नमो नमः । नभोऽस्तु विष्युमायायै वैषाव्य च नमो नमः ॥७१॥ महामायास्रूपायै मम्पदाये नमो नमः । ननः कस्चागरपिख शुभायै च नमी नमः ॥ २॥ मात्र चतुरगी वेदानां सावित्रत च नमो नमः। नमो दुर्गविनाभिन्य दुर्गादेव्य नमो नमः ॥७३॥ तेज:सु सवेदेवानां पुरा कवतयुगे मुदा। अधिष्ठानक्वतायै च प्रक्ृत्ये च नमो नमः ॥ ७8॥ नमस्तिपुरहारिख त्रिपुराये नमो नमः । सुन्दरीपु च रम्याये निर्गुणाये नमो नमः ॥७५॥ नमो निद्राम्वरूपायै निर्गुणायै नमो नमः। नमो दक्षसुतायै च नंमः सत्यै नमो नमः ॥७६॥ नमः शैलसुतायै च पार्वत्यै च नमो नमः। नमो नमस्तपस्विन्य ह्यमाये च नमो नमः ॥७9॥ निराहारसरूपायै ह्यपर्यायै नमो नमः । गौरीलाकविलासिन्य नमो गौय्ये नमो नमः ॥9८॥
Page 787
ब्रम्म वैवर्त्तपुराणे [२2 प०
नमः कैलासवासिन्ये माहेश्वर्यें नमो नमः। निद्रायै च दयायै च श्रहायै च नमी नमः । ट ॥ नमो धृत्ये चमाये च लज्जाये च नमी नमः । तृष्णायै सृत्खरूपायै स्थितिकतर नमी नमः ॥८० ॥ नमः संहाररूपिख महामार्ये नमो नमः । भयायै चाभयायै च मुक्रिदायै नमो नमः ॥ ८१॥ नमः स्वधाय म्वाहाये शान्त्य कान््य नमो नमः। नमस्तुष्ये च पुथ्च च दयायै च नमो नमः ॥८२॥ नमो निद्रास्वरूपाये श्रदाये च नमो नमः। त्ुतपपासासरूपायै लज्जायै च नमो नमः ॥८३॥ नमो छृत्यै चमायै च चेतनायै नमी नमः । सर्वभक्तिस्वरूपिएं सर्वमात्र नमो नमः ॥ ८४ ॥ श्रग्नो दाहस्वरूपायै भद्रायै च नमो नमः । शोभाये पूर्गाचन्द्र च शरत्पद्म नमी नमः ६८५ू ॥ नाक्ति भेदो यथा देवि दुग्वधावत्ययोः सदा। यथेव गन्धभूम्योश्च यथैव जलशैत्ययोः॥८६॥ यथेव शब्दनभसोर्ज्योतिःसूर्यकयोर्यथा। ोके वेदे पुराणे च राधामाधवयोस्तथा। ८७। चतनं कुरु कष्याणि देहि मामुत्तरं सति। दूत्य क्का चोडवस्तत् प्रणनाम पुनः पुनः ॥ ८द॥ दूल्लुद्ववक्ृतं स्तोत यः पठेद्नक्िपूवकम्। इह लोके सृखं भुक्का यात्यन्त हरिमन्दिरम्।८ट । न भवेद् बन्धुच्केदो रोग: शोकः सुदारुणः । प्रोषिता स्त्री लभेत् कान्तं भार्याभेदी लभेतृ प्रियाम्॥20
Page 788
८३ पर ० ] श्ीअ्प्पजमख सडम्।
अपुवो लभते पुवान्रिर्धनी लभते धनम्। निर्भूमिर्भते भूमिं प्रजाहीनो लभेत् प्रजाम् ॥८१॥ रोगाद्िमुच्यते रोगी बद्दो मुच्े त बन्धनात्। भयान्मुच्य त भीतसु मुच्य तापन्र आपद: । ८२।। अ्रस्पष्टकीर्तिः सुयथा मूर्खो भवति पणिडतः ।। 2३ ।। दूति श्ररीब्रह्मवैवत्ते महापुराये नारायणनारदसंवादे श्रीक्ृ पाजनखरड राधास्तोत द्विनवतितमोऽ्ध्यायः ।
श्रीनारायण उवाच।
उद्धवस्तवनं सुत्वा चेतनं प्राप्य राधिका। विलोक् कवष्णाकारज्ज तमुवाच शुचान्विता॥ १ ॥
श्रीराधिकीवाच।
किव्नाम भवतो वत्स केन वा प्रेरिती भवान्। आगतो वा कुत इति ब्रूहि मां केन हेतुना। २॥ ऋष्णाक्कतिस्व सर्वाङ्गमन्ये तवां कृष्णपार्षदम्। कवणास्य कुशलं ब्रूह्टि बलदेवस्य साम्प्रतम् ॥ ३ ॥ नन्दस्तिष्ठति तवव हेतुना केन तद्दद। समायास्यति गोविन्दो रम्य वन्दावनं वनम्॥४॥
Page 789
न्रझबैवसंपुराये। [2२ प्र०
पुनद्रच्यामि तस्यैव पूर्ण चन्द्रमुखं शुभम्। पुनः क्रीड़ां करिषामि तेनाहं रासमणडले । ५॥ जले च विहरिष्यामि पुनर्वा सखीभि: सह। श्रीनन्दनन्दनाङ्ग च पुनर्दास्यामि चन्दनम् । 4॥
उद्वव उवाच।
उद्ववैत्यभिधानं मे चत्रियोऽहं वराननै। प्रषितः शुभवार्तारथे क्वषणोन परमामना । ७। तवान्तिकं समायातः पार्षटीऽहं हररपि। हष्यास्य बन्नेवस्य शिवं नन्दस्य साम्प्रतम् ।८॥
श्रीराधिकीवाच।
अस्ति तद् यमुनाकूलं सुगन्धिपवनोऽस्ति सः । तस्य केलिकदम्बानां मूलमस्यव साम्प्रतम् ।2।। पुरय वन्दावनं रम्य तद्विद्यमानमीपितम्। पंस्कीकिलानां विरुतं तल्पं चन्दनचचितम्॥ १०॥ चतुर्विधञ्च भोज्यञ मधुपानञ्ज सुन्दरम्। दुरन्ती दुःखदोऽप्य्ति पापिंष्ठो मन्मथम्तथा॥ ११ । ने च रत्नप्रदीपाच्च ज्वलन्ति रासमएडले। मणीन्द्रसारनिर्मागमस्येव रतिमन्दिरम ॥ १२॥ गोपाङ्गनागणोस्य व पूर्ण चन्द्रोडस्ति शोभितः। सुगन्धिपुष्परचितं तल्प चन्दनचर्चितम् ॥ ११॥ ताम्बूलं रतिभोगाहैं कर्पूरादिसुसंस्कृतम्। सुगन्धिमालतीमात्यं खेतचासरदर्पगम् । १४ ॥ मुका माणिक्य संस कहीर हारमनोहरम्।
Page 790
८३ अ० ] श्ीक्वणाजन्मखण्डम्।
नानोपकाननं रम्य रम्यक्रीड़ासरोवरम् ॥१५। सुगन्धिपुष्पोद्यानञ्ज पद्मश्े गीमनोहरम्। अ्रस्त्य व सर्वविभव: प्रायानाथः कुती मम ॥१६॥ हा कष्ण हा रमानाथ क्वासि मे प्रागवल्लभ । क्व वापराधो दास्याश् दासीदोष: पढ़े पढ़े।१। दूत्य वमुक्रा सा टेवी पुनर्मूच्कामवाप सा। चेतनं कारयामास पुनरेव स उद्वः । तां दृष्टा परमाश्चर्य्य मैने च्षव्रियपुङव: ।१८ सखीभि: सपभि: प्श्वत् सेवितां खेतचामरैः। गोपीनाज विलच्तैश् सुप्रिये: प्रियसेविताम् ॥१८॥ दिवानियं वेष्टिताञ्न गोपीनां शतकोटिभिः । काचित् कज्जलहस्ता च काचिन्याल्यधरापरा।२०॥ काचित् सिन्दूरहस्ता च काचिद्गोगेचनाकरा। काचिच्चन्दनपावज्ज हस्ते कत्वा च तिष्ठति॥२१॥ काचिहर्पणाहस्ता च काचित् कुङ् मवाहिका। कस्तूरीपार्त्रामष्टञ् काचिदरहाति तत् वै ॥२२॥ काचिच्चम्पकपात्रञ्ज करे छत्वा च तिर्ष्ठत। मधुभिमधुरैः पूर्णपात् धटत्वा शुचान्विता ।२३। काचित् सुगन्धितैलज् एटहीत्वा परितिष्ठति। काचिद्वहति ताम्बूलं कर्पूरादिसुवासितम् ॥२४॥ काचिद्ासितमिष्टव् जलं धृत्वा च तिष्ठति। क्रीड़ापुत्तलिकां काचिच्चित्राव्यां परिरर्चति ॥२५। काचिद्ृहति कन्टूकं काचिष्ट रत्नभूषगम्। वष्टिशुद्ांशुकं काचिद्मूत्यं परिरचति ॥२६।
Page 791
अ्रश वेवर्संपुराणे [८३ प०
काचिद्धत्योपहारत्ज ग्हीता परिवर्तते। काचिच्च कैशवेशाथे करोति मात्यमीपितितम् ॥२७॥ काचित् कङ्गतिकां धत्वा पुरतः परितिष्ठति। काचिद्यावकहस्ता च काचिद्ात्रीरसं मुदा ॥२८॥ दूरतोऽषि वहत्येवं भीता च परितिष्ठति। काचिद्ीता भिया स्तौति काचिद्रोदिति थोकतः ।२६॥ काचित्तां बोधयत्य व विदग्धा विरहातुराम्। काचिदुत्तापतप्ता च स्त्निग्धतल्पे मनोहरे॥२०॥ स्था पयेह हदूराथे स्तििग्धपझदले शुभे। एवस्भ ताञ् तां दृष्टा प्रोवाच पुनरुद्व:। सुप्रियं कर्णपीयूषं विनयेम च भीतवत् ।३१। उद्दव उवाच। जाने तां देवदेवीयां सुस्त्रिग्धां सिद्धयोगिनीम्। सर्वभत्िस्वरपाञ्च मूलप्रक्ृतिमीखरीम् ॥३२॥ श्रीदामथापादरणीं प्राप्तां गोलोककामिनीम्। कवषण प्राणाधिकां देवि तद्दच:स्थलवासिनीम् ॥३३।। शृशु देवि प्रवत्यामि शुभवार्तामभीप्सिताम् । सुस्थिरं सखीभि: सार्डवें हृदयस्रिग्धकारिणीम् ॥३४। दुःखदावाग्निदग्धायाः सुधावर्षएरूपिणीम्। विरहव्याधियुत्ताया रसायनसमां शुभाम् ।३५। तत्न तिष्ठति नन्दोडयं सानन्दो मुदितः सदा। निमन्त्रितय वसुना कवष्णोपनयनावधि॥ ३६॥ गहीता स बलं कृश साङ्के मङ्गंलकर्मि। स नन्दी परमानन्दो मुदा यास्यति गोकुलम् ।३७।
Page 792
श्री ्ण्णजम खण्डम् ।
आगत्य क्वष्णो मुदित: प्रसम्य मातरं पुनः । नतमायास्यति सुदा पुएय वृन्दावनं वनम् ॥३८॥ अचिराद्रत्यसि सति श्रीक्वष्णमुखपङ्गजम्। सवें विरहदुःखञ्ज सत्त्यत्यसि च साम्प्रतम् ॥३६। सुस्थिरा भव मातस्व त्यज शोकं सुदारुणम्। वड्निशुद्धांशुक रम्यं परिधाय प्रहर्षिता ॥४०॥ अमूत्य रत्न निर्मागाभृषणग्रहणं कुरु। गहाण चन्दनं स्त्निग्ध' कस्तू रीकुङ्ड मान्वितम् ॥४१। कुरुष्व केथसंस्कारं मालतीमात्यभूषितम्। सुवेशं कुरु कल्यागि गगडे च चित्रपत्रकम् ॥४२॥ सिन्दूरविन्दु सीमन्ते कस्त रीचन्दनान्वितम्। अलककातं चरणं युतं यावकभूषरेः ॥ ४३॥ कुरुष्व तिष्ठ चोत्तिष्ठ रत्नसिंहासने वरे। सपङ्गपङ्गजं तल्प त्यज सारद्वे शुचा सति॥४8॥ भुङच्व कषों न मनसा विशुद्धं मधुरं मधु। संस्कृतं भासितं तोयं ताम्ब लख् सुवासितम् ।४५।
वड्गिशुद्ांशुकान्त च मालतीमात्यभूषिते॥ ४६॥ सुगन्धियुत्ते कस्त रीजातीचम्पकचन्दनैः । परितो मालतीमात्यहीरहारविभूषिते॥ ४9॥ मणीन्द्रमुक्तामाणिक् सुन्दरेष्ट परिष्क ते। पुष्पमात्योपधाने च मङ्गलार्हे मुदान्विता ॥४८। भयनं कुरु देवेशि गोपीभि: सेविता सदा। करोति सेवनं भख्त् प्रियाली खेतचामरै: ॥४८॥
Page 793
७20 ब्रह्मवेवर्स्तपुराणे
पदारविन्दसेवाज् गोपी भक्ता मनोहरे। सदूत्नसारनिर्मागपर्य्यङ्क सुमनोहरे॥ ५०॥ दूत्येवमुक्का स मुने पुनस्त पों बभूव ह। प्रणम्य पादपद्मञ्व ब्रह्मादिसुरवन्दितम् ॥५१॥ उद्दवस्य वचः सुत्वा सास्निता राधिका सती। कौतुकञ् द्दो तम्न रब्नसाराङ्गलीयकम् ॥५ २ ॥ अमून्यं सुन्दरं रम्यं विश्वकमविनिर्मितम्। मुखयोभं पीतवगें सुदीप् सुप्रदीपवत्॥ ५३॥ कखाय व़िना दत्तमपूर्व रासमगडले। मणिकुगडल्युग्म न्ा मू्व्य रत्न विनिर्मितम् । ५ ४।। अमूत्यरत्ननिर्मामं सर्वसूषगामीफतम्।
रीरहारविनिर्मासं हारञ् सुमनोहरम्। पुरा दत्तञ् सुप्रीत्या कप्ाय वरुणोन च ॥५६। श्ीमूर्य ण च यहत्तं श्री पाय स्यमन्तकम्। प्रदृत्तं कौतुकं तस्म वदतं हरिगा पुरा॥५९॥ यहत्तञ्न महेन्द्रेग रत्नसिंहामनं परम्। तत् प्रदत्तं मुदा देव्या तन्म प्रीत्या च राधया ॥५८॥ मणीन्द्रसारनिर्माणं कवतरत मनोहरम्। मुक्तामासिक्ा सारेण हीरहारसमन्वितम् ।५2ा विचित्ररत्नपद्मन चित्रितं वारुगं सदा। शोभितं परितश्ान्ये रत्ननिर्माणदपणः ॥६०॥ यहत्तं ब्रह्मणा प्रीत्या हरये रासमएडले। ·सुप्रीत्या राधया तत्न प्रदृत्तमुद्वाय च ॥ ६१।
Page 794
श्रीक्तषजन्मखएडम्।
मिसारविंनिर्मांगं मगिराजविराजितम्। जपामात्यं संस्कृतञ्व यहत्तं सभ्भ ना पुरा ॥ ६२॥ तटेव दत्तं तस्म चाप्यमूत्यं पुसदं शुभवम् । जन्ममृत्य जराव्याधिहरञ्जातिमनोहरम् ॥ ६३ ॥ चन्द्रकान्तमणिं रम्यं चन्द्रदत्तं परिष्क तम्। चन्द्रावली ददी तस्ै सुदीप् पूर्य चन्द्रवत्॥ ६४॥ विशुद्धं मधुपर्कञ् मधुपात्र यदत्नयम्। धर्मेग यत् प्रदत्तञ्च तद्दत्तं परियया हरः ॥६५ ॥ जलभोजनपात्रज्न शुद्धं स्वर्गविनिमितम्। मिष्टानं परमान्नच् ददी सुस्तादु मिष्टकम् ॥ ६६॥ भोजनं कारयित्वा च कर्पगदिसुवासितम। ताम्बूलञ् ददी शीघ्र मा्त्यं सुस्त्निग्धचन्दनम् ॥६७ शुभाशिषञ्ज प्रददी वाष्ितं प्रवरं वरम्। ज्ञानक्वषणेन यहतं गोलोंके दासमगडले। ६८।। पुरुषाणां शतं यावनियलां कमलां ददी। विद्यां यशस्रीं फुद्ां यथ: क्रोर्ति सुनिर्मलाम्। ६ट ॥ सर्वसिद्धिं हरर्दास्य हरिभतित् निय्लाम्। पार्षदप्रवरत्वज्न पार्षदञ्ज हरीिति ॥ ७॥ वरं प्रसादं दत्त्वा च समुत्थाय मुदान्वितम्। र्वाङ्गशद्वांशुके धृत्वा चामूलं रत्नमृषगम् ॥७१। हीर हारं रत्मालां परिधाय मनोहराम। सिन्दूरं कज्जलं पुष्पमात्यं सुस्त्ग्वचन्दनम् ॥७२॥ रत्नसिंहासमस्थ तं पूजिता पूजितं मुदा। वेष्टिता हर्ष निरतं गोपीनां भतकौटिभि:।
Page 795
[. 2२ प्र०
तप्तकाञ्जनवर्णाभा प्तचन्द्रसमप्रभा।७३॥ श्रीराधिकोवाच। सत्यमायास्यति हरिः सत्य निष्कपटं वद। वढ़ तघ्य भयं त्यक्का सत्यं ब्रूहि सुसंमदि।७४ ॥ वरं कूपशताद्वापी वरं वापीभतात् क्रतुः। वरं क्रतुशतात् पुत्रः सत्य' पुत्रभतान्किल। न हि सत्यात्परो धर्मो नावृतात्यातकं परम्। ७५॥ उद्वव उवाच। सत्यमायास्यति हरिः सत्य द्रच्यमि सुन्दरि। घ्र वं त्वच्यसि सन्तापं दृष्टा चन्द्रमुखं हरः। ६॥ महर्शनान्महाभागे गतस्त विरहज्वरः । नानाभोगं सुख भुंत्व त्यज चिन्तां दुरत्ययाम्। ७॥ अहं प्रस्थापयिष्यामि गत्वा मधुपुरीं हरिम। विधाय तत्प्रबोधञ्ज कार्यमन्यत् क्षति॥९८ ॥ विदायं कुरु मे मातर्यास्यामि हरिसव्निधिम। सवें तं कथयिष्यामि तद्वृत्तान्त यथोचितम्॥ ७2॥ श्रीराधिकोवाच। गमिथयस यदा वक्ष मथुरां सुमनोहराम्। मृणु दुःखकथां काच्चित्तिष्ठ वत्स सिथिरो भव। ८0। मां विस्मृतो न भवसि विरहज्वरकातराम्। कथयिष्यामि मत्कान्त ध्रुवं प्रस्थापयिष्यसि ॥ ८॥ नारीणां मनसी वातीं को वा जानाति पणिडतः । कित्निष्कास्त्रानुसारेय प्रकरोति निरुपगम् । ८२। वेद वतं न प्रत्ाथ शास्तरागि किं वदन्ति च।
Page 796
e३ भर० श्रीअष्प जनपण्डम्।
केंथ यिष्यामि त्वां सवें पुत्र अष्पच्न वच्यसि। ८३।। गेहे वने न भेदो मे पश्वादिषु यथा नृषु। किंवा जलं किमु खप्नमन्नानञ्ज दिवानिशम्। ८४ ॥ आत्मानञ्च न जानामि चोदयं चन्द्रसूर्य्योः। चषयां प्राम्य हरवातीं चेतनं मे बभूव ह॥ ८५ू॥ क्वष्णाक्कतिष्व पश्यामि पृणोमि मुरलीध्वनिम्। कुलं लज्जां भयं त्यक्का चिन्तयामि हरेः पदम्। ८६॥ सम्पाप्य सर्वजगतामीखरं प्रक्कतेः परम्। न ज्वानं मायया तस्य चाल्ा गोपपतेर्मम॥ ८७। ध्यायन्त यत्पदाभभोजं वेदा ब्रह्मादय: सुराः । स भत्र्सितो मया कोपात् दृदि प्त्वमिदं मम ॥८८॥
तङ्मक्या यत्च्षणो नोती ध्यानेन पूजयाथवा॥न2 ॥ तवापि मङ्गलं सरवें हर्षमायुव्य वस्थितम्। विघ्वञ्न हृदि सन्तापस्तडिच्केदे सदोदव ॥८० ॥ क्रीड़ाप्रीतिन भविता तादृभीष्टा पुनर्मम। ताटृशं प्रेमसीभाग्य निर्जनेन च सङ्गम: ॥।८१॥ वृन्दावनं न यास्यामि ततसङ्ग पुनरुद्दव। चन्दनं वा न दास्यामि नन्दनम्दनवक्तसि । ८२ ॥ मालां तस्म न दास्यामि न दरत्यामि मुखाम्बुजम्। मालतीनां केतकीनां चम्पकानाञ्ज काननम्।८३॥ पुनरीव व यास्यामि सुन्दरं रासमसडलम्। हरिसङ्क न यास्यामि रम्य चन्दनकाननम् ।८४॥ सुनरेव न यास्यामि मलयं रतमन्दिरम्। 5-६0
Page 797
म अवेव ्तॅ पुराणे 28W0
माधवीनां वनं रम्य रहस्वं मधुकाननम् ॥ २५॥ श्रीखण्डकाननं रव्य स्वच्छ चन्ट्रसरोवरम्। विस्पन्दकं सुरवनं नन्दनं पुष्पभद्रकम् ॥८ ६। भट्रकं इरिषा साबें न यास्यामि पुनः पुनः। क्व सा रम्या विकसिता माधवे माधवीलता । ८७। क गता माकयी रात्रि: क मधुः क्वापि माधवः। दत्येवमुक्ता सा राधा व्याता कणणपदाम्ब जम्। पुनर्मूच्काश् सम्पाय्य रुदती पुलकान्विता। ८८ । दूति श्रीब्रभ्मवैवतें महापुराणे नारायणनारदसंवादे श्रीळ्वष्पजनखडे राधोद्ववसंवादे त्रिनवतितमोऽध्यायः ।
चतुर्नवतितमोऽध्यायः ।
श्रीनारायण उवाच।
उद्दवो विस्त्यं प्राप्य भयस् विपुलं मुने। चेतनं कारयामास तासुवाच मृतामिव। १ ॥ तङ्ति® समभिन्ञाय खाव्मानं भक्संख्यकम्। तुच्छं मेने जगववें दृद्टा भाग्यवतीं सतीम्। २। उद्दव उवाच। चेतनं कुरु कत्यापि जगवातर्नमोडखु ते।
Page 798
28 भ. ]
त्वमेव प्राह्लनं सवें छाष्ं द्रप्बसति साम्पतम्। २। त्तो विशव पविवन्न त्वत्पादरमसा मही। सुप्रषित् त्वददनं पुसयवत्यस गोपिका: । 8 ॥ लोकास्वामेव गायन्ति गीवेमेङ्गलसंस्तवैः। त्वत्सुकीर्तिक्व वेदासन सनकाद्यास् सन्ततम् ॥ ५। अतपापहरां पुखां तीर्थपूजाप्त निर्मलाम्। हरिभत्रिप्रदा भट्रां सर्वविध्रविनाथिनीम्॥म॥ त्वभेव राधा त्वं कष्णस्वं पुमान् प्रज्वति: परा। राधामाधवयोर्भेदो न पुराणे खुती तथा ॥७। राधिकां मूर््कितां दृष्टा पसात् कल्वा तमुद्दवम्। उवाच माधवी गोपी राधाया: पुरतः सिथिता। ८॥
माधव्युवाच। किंवा चोरस्य कष्पस्य रूपं वा वेथमुत्तमम्। किं सुखं विभवं किंवा मौरवन्नाप्यनुत्तमम्॥ 2॥ किंवा तद्वीर्य मेशवर्य भौय्ें वा दुरतिक्रमम्। किंवा सिहं प्रसिद्ध वा किंवा तुत्यं गुणीत्तमम् ॥१० इ्तो वा कुत श्यातः पुनरेव कुतो गतः। बालको गोपवेशव न हि राजालजः पुमान् । ११॥ त्व' किं सपर्रास कष्यागि गोपालं नन्दनन्दनम्। आाक्ानं रख यत्रन क: प्रिय: खात्मनः पर: ॥१२।
मालत्यु वाच। घिक् खां राधेति निर्लज्जा तवैव जीवनं हृथा। जगतो युवतीनाथ्ट करोषि सुखभःवयम् ॥ ११।
Page 799
[2४ w.
नारीणं गोपनं कार्य् सुव्यत्तेऽपि स्वयमःचये। यत्नेन चक्षुषो बाहं सखि सज्चरणं कुरु॥ १४॥ अ्न्तरे पतिभावज्न सङ्गोप्य भावनं कुरु। न वे जातिश मत्र एां मित्राणाञ्ज सुरेशवरि॥ १५॥ प्रतुः कार्य्यवशेनेव मितरञ्च कर्मणा भवेत्। म्वकार्य्यमुद्रंत् प्राप्तः कार्य्यध्वंसेन मूर्खता। १६॥ क: कस्य वल्नभी राधे कः कस्याप्रिय एव च। कार्य्यज्ज समयं चाला सन्तः कुवन्ति सन्ततम् ॥ १७।। परव र्धनापहारी च प्राणहर्ता ततः पर:। कटुवक्ता दुःखदाता पत्र गां लच्गं शृणः १८॥ स्वकुलात् तवां वहिष्क त्य विसज्य शोकसागर। ग्हीत्वा चेतनं प्राणान्निष्ठुरी दारुणी गतः । १८। किं किं समरसि मूढ़े हि त्यज भोकं सुदारुगम्। आत्मानं रक्ष यत्नेन क: प्रियः खात्मनः पर: ।२०॥ पद्मावत्य वाच। भवता कथितं पूणें यमुनाजलसन्निधी। अरसस्य रतिर्दूरं नारीयां न सुखं प्रिये ॥ २१ ॥ विद्य जजाला जले रेखा खलानां प्रीतिरेव च। न नीतिर्नातिभास्तेषु सुविश्वासः खलेषु च।। २२ । यदा त्व यमुनाकूले मुखं वीच्य हरेरहो। सस्तितं सुकटाक्षज्ज पुनः कत्वास्य गोपनम्॥ २२॥ पुनः पुनस्व' संवीच्य त्वया त्यक्तञ्ज चेतनम्। गहं त्यक्ना गुरुभयं सखीनां वचनं शुभम् ॥२४। सन्ततं ध्यायते कवष्ण नाहारं जीवनं तथा।
Page 800
क अप्छो मथुषयाज् कापि तव कदलीवने ॥ २४॥ त्वं' यदि त्यजसि प्राणाब्नाविर्भवति सोडधुना। काले द्रव्यसि स्ाव्मानं यदि रक्षसि सुन्दरि॥ २६ ॥
चन्ट्रमुख्यवाच।
प्रात्ञनेन शुभं सवें सुखंच्ज विभवसचिरम् । दुःखं शोकं प्रातनेन विपत् सम्पच्च साम्प्रतम् ॥। २७। भारते पुएयभूमी च सर्वेषामीप्िमिते वरे। लभेत् पतिं हरिं कान्त तपसा प्रक्रतेः परम्॥ २८॥ तथा विपरद्हेदात् कामबाणोन साम्प्रतम्। अस्या: प्रत्र : कथं चन्द्रो मघुर्वा मधुमाधवौ॥ २८। शङ्गरेय प्रदग्धोऽभूत् पुनरेव स मन्थः । चन्द्र भच्तु राहुश्व पुनसोद्दमनं तथा॥ २०॥ मधुश्च मितथोकेन प्राणांस्यक्ता ययौ वनम्। सुधासिन्धुस्न चेन्दुर्यो विषससिन्धुश्न मां प्रति ॥ २१ ॥ सुवेशोऽस्या ज्वनद्दक्िश्न्दनं तत्ष्टताहुतिः। सन्ततं प्रदहेद्ात्त सुगन्धिञ्च समीरणः ॥३२ ॥ त्यक्नाहारा मम सखी पश्य श्वसितजीवतीम। प्रशंसां कुंरु क्वष्णस्य मुखेन कुरुनन्दन । २२ ॥ तन्नामस्मृतिमाते या तद्ुएश्रवणेन च। तद्दार्तया च शुभया सहसा चेतनं भवेत्॥ ३४ ।
प्थ्िकलीवाच। त्वं' किं माधवि जानासि कृष्णमावानमीखरम्। यं तं ब्रह्मादयो देवा वेदावत्वार एव च । ३५ ॥
Page 801
825 न सवेम तंपुराये
ध्यायन्ति सन्ततं सन्त: पाट्पत्र सुरैपसितम्। पद्मा सरखती दुर्गा सोडनन्लोऽपि महेशर: । २६। यं न जानन्ति सिद्ेन्द्रा सुनीन्द्रा मनवस्तथा। सर्वात्मनः कुती रूपं निर्गुणस्य कुतो गुणाः ।३७। सत्यमुक्तष्त सत्यस्य यत्तदेव यथोचितम्। धत्ते भारावतरणे पृथिव्यास मनोहरम्। २८ । सुखमान्नादकं रम्यं भत्तानुग्रहविग्रहम्। किमनिवेचनीयज् रूप जनमनोहरम् ॥ ३८॥ कोटिकन्दपंलावएं लीलाधाम शुभात्रयम्। यत्पादपद्ममधुरं मधु मन्दाकिनीजलम् 4४0 ॥ दध्र भिरसि भत्न्या च सर्वेभ: शङरः पर:। पश्वत् करोति वैरागी तीर्थकीर्तेस कीर्तनम्। ४१॥ क्षपं वृत्यति भकन्या च पञ्चवक्रेष गायति। श्रहारं भूषयं वस्त्रं परित्यज्य दिगम्बरः । ४२ ॥ ब्र ह्मज्योतिसरूपच्न ध्यात्ा शुभतं सुनिर्मलम्। ब्रह्मा च तपसा जन्म नयत्यव हि सेवया। शेष: सनत्कुमारय सिवसङस योगवित्॥ ४३ ॥ सुभीलोवाच। निर्मन्यनाई न भवेत्तस्य कामभतं शतम्। चन्द्रोऽशिवनीकुमारी वा रूपेबु केन गुखते। ४४ ।। असख्येषु च विश्वेषु ब्रह्मविष्णुभ्निवाद्यः । मुनयो मनवः सिद्दा भत्ता: सन्तव सन्ततम् ॥४५॥ ध्यायन्त यत्पदाभोजं निर्गुपस्याक्नय वै। वैदा: सोतु न प्ताय यमीपख् सरखती। ४६।
Page 802
- ]
जडीभूता व भीता च स्तवनेन चमापयेत्।. सहस्रवक्कस्तवने कम्पितव निरन्तरम् ।४७ । वेदानां जनको ब्रझ्मा सतोते प तस्य हीखर:। तं सत्यं नित्यमीभञ्च माधवी परिनिन्दति ॥ ४८॥ अरपविता सभाभूता गोपीनां जीवनं हथा। तासु पुसवती राधा ध्यायते यं दिवानिभम् ॥ ४2 ॥ यब्रामस्मृ तिमात्र ए कोटिजभाजितं सैखि। कतं पापभयं शोक: प्रणाश्यति न संभयः ॥ ५० ॥ रतमालीवाच। दधार वामहस्त न शैलं गोवर्धेनं हरिः। ततः किं तद्यभः शौर्य्य जगतां जनकस्य च ॥ ५१ ॥ मैलानान सहस्र यो भेत्तुं प्रताथ् देत्यराट्। लीलामावण तषास्च लचं हन्तु चमो हरिः। ५२॥ यदंभकलया जातः शूकरो विषुरीखरः। वसुधां दशनाग्रेण चोहधार च लीलया ॥ ५२॥ शैलानाव़ सहस्रापि यत्र सन्ति महीतलै। दैत्यास्त वाप्यसंख्याश्च वीरा: शूरास्तथेव च। ५४ ॥ तनैव कर्मणा तस्य न शौर्य्य न च पौरुषम्। न यशख प्रशंसा वा सखि सर्वात्मनाल्ना।।५५।
पारिजातीवाच। सप्झींपा च वसुधा सथेलवनसागरा। काञचनीभूमिसहिता सर्वाधारा मबोहरा । २ ॥ सप्तखर्गास विविधा ब्रम्मलीकावधि प्रिये। विचित्रा: सृन्दराखैव पातालानास सप न। ४।
Page 803
म्र अवेवर्त्तपुराणे [२४ प्र.
एतेः परिमितं विश्व ब्रम्माएडं ब्रद्मणा ऊतम्। महद्विष्णोर्लोभकूपे तदेवं छाखवत् स्थिितम् ॥ ५८ ॥ तस्य यार्वन्ति लोमानि तानि विश्ानि सन्ति च। स एव षोड़शांभथ् कृष्णस्य परमामनः | ५८। तस्यैव किं यथ: शौर्य्य महिमानमनूपमम् । यत् स्मरी गोपकन्या च किंवा जानाति माधवी ।६०॥ माधव्य वाच। मया यदुतं न चाला मूढ़ा जत्पन्ति गोपिका: । उद्वव शृखु मे वाक्य यन्मया कथितं शुभम् । ६१ ॥ सेच्छया सगुगी विष्ुः खेच्कया निर्गी भवेत्। भुवो भारावतरगे गोपवेशः शिशविभुः ॥ ६२॥ यदि वेदा: पुराणानि सिद्वाः सन्तव्व सन्ततम्। ब्रह्म भशेषभक्ताश्न न जानन्ति यमीश्वरम् ॥ ६२॥ तं किं जानामि मूढ़ाहं यत्सरी गोपकन्यका। तथापि मद्चः सत्य' श्र यतां वत्स तत्चगम् ॥ ६४ ॥ किमनिर्वचनीयज्ज रूपं शौर्य्य यथो बलम्। वीयें वेशञ्ज सिद्धिं चाप्यन्यो वा यो गुणो हरेः॥ ६५ । सेच्कामयस्य तस्यव सगुपास्य च साम्प्रतम्। किमनिर्वचनीयञ्व वर्तते तद्विशेषणम् ॥६६। निर्गुणस्य च विषणोस देहहीनस खात्मवान्। वतते च किमाख्ययं तस्य रूपादिकञ्च किम् ॥६७॥ मां निन्दति महामूढ़ा न बुद्धा वचनं मम। एषा जानाति किं मूढ़ा तं सत्यं प्रक्वतेः परम्॥ ६८॥ ज्योति: सरूपं परमं परमाम्मानमीख्वरम्।
Page 804
28 प्र. ] श्रीक्णजमखएडम्। ८०१
तमनिर्वचनीयक् भक्तानुगरहविग्रहम्। ६ट। यत्पादपद्म पद्मा सा वलोक्नननी परा। सेवते कम्पिता भीता दासीवत् सततं भिया॥७० ॥ विष्ुमाया च प्रक्रतिर्मूलरूपा सनातनी। ब्रह्मस्वरूपा परमा भीता दच्ियापार्खतः॥ ७१॥ सरसती जड़ीभृता भीता च परमेखरी। स्तोतु न भत्ता वेदा: किं सुवन्ति परमेखरम् ॥ ७२ । तासां तद्चनं सुत्वा चोद्वो भतिविह्वल:। पुलकाश्तितसर्वाङ्गो ररोद च पपात च।। ७३। मूष्कीं सम्प्राप्य भत्त्या च ध्यात्वा तं परमेख्वरम्। तुच्छं मेने स चावमानं गोपों भत्याप्युवाच सः।४.। उद्दव उवाच। धन्यं यथस्यं द्ीपानां जम्वुद्दीपं मनोहरम्। यत्र भारतवर्षञ्ज पुखदं शुभदं तथा ॥ ७५॥
अत् कत्वा सुपुरञ्ज भुङतऽन्यव शुभं फलम् ॥ ७६॥ धन्य भारतवर्षञ्ज पुखदं शुभदं वरम्। गोपीपादाज्रजसा पूतं परमनिर्मलम् ॥७॥ ततोऽपि गोपिका धन्या मान्या वोषितु भारते। नित्य पश्यन्ति राधाया: पादपद्म सुपुरयट्म्। ७८॥ षष्टिवर्षसहस्राणि तपस्तप्रन्न ब्रह्मणा। राधिकापादपझ्मस्य रेणूनामुपलव्ये॥ ७2 । गोलोकवासिनी राधा कष्णप्राणाधिका परा। तत श्रीदामथापेन द्वव्रभानसुताधुना। ८०॥
Page 805
ये ये भत्नाथ्त ऊथ्यस्य देवा ब्रश्माद्यस्तथा। राधायासापि गोपीनां कलां नारहन्ति षोड़भीम् ।८१ अवषणभत्ति विजानाति योगीन्द्रस महेखरः। राधागोप्यय गोपास गोलोकवासिनस ये। ८र॥ किच्वित्सनत्कुमारव ब्रह्मा चेद्िषयी तथा। किञ्निदेव विजानन्ति सिद्वा भकाख् निव्चितम् ॥८३। धन्योऽहं ऊतऊवत्योऽहमागतो गोकुलं वतः। गोपिकाभ्यो गुरुभ्यव हरिभत्रिं लभेऽचलाम् ॥ ८४। मधुरां च न यास्यामि तीर्थकीर्त्तेय कीर्तनम्। त्रोथामि किङ्गरी भूला गोपीनां जन्मजव्नन॥ ८५ू। न गोपीभ्य: परी भक्तो हरेस परमालनः । याटृों लेभिरे गोप्यो भक्ति नान्ये च ताटृभीम् ॥८।।
कलावत्युवाच।
पितृयां मानसी कन्या धन्या मेना कलावती। वयं तिस्रो भगिन्यस स्मामः पृथिवीतले। ८७।। धन्या जनकपती व सीतामाता पतिव्रता। प्योनिसभ्वा राधा अहं चायोनिससवा॥ दूद॥ राधा सीदामथापेन व्ृषभानसुता भुवि। सनत्क्कुमारथापेन वयमैव महीतले॥ ८2 ॥ चीरोदसागरं रम्य खेतद्वीपं मनोहरम्। तिस्रो भगिन्यो भत्या च विष्ुं दूष्टं गता वयम् ॥८०। प्रभ्युत्यानादि न अवतं कोपादसान् पथाप ६। सनत्कुमारो भगवान् योगीन्द्राणां गुरुर्गुरुः ।८१ ।
Page 806
28 %.] ८०३
सनत्कुमार उवाच। मूढ़ास्तिष्ठत भूमी च पुनः स्ग न यास्यथ। मर्त्यप्रागिप्रिया भूत्वा चाहङ्गारिण हेतुना । ८२। पुनर्वरञ्ज प्रत्यकं ददो तुष्टो द्विजेख्वरः । विष्णोवैंभस्य शैलस्य हिमाधारस्य कामिनी॥ ८३ ॥ ज्ये ष्ठा भवतु त्वत्कन्या भविष्यत्य व पावंती। धन्या प्रिया तु भवतु योगिनो जनकस्य च । ८४ । तस्य कन्या महालत्ष्मी: सीतादेवी भविष्यति। वषभानस्य वैश्यस्य योगिनां प्रवरस्य च ॥ ८५ ॥ दुर्वाससव् शिष्यस्य कनिष्ठा च कलावती। भविष्यति प्रिया साध्वी द्वापरान्ते च गोकुले॥९६ ॥ कलावतीसुता राधा देवी गोलोकवासिनी। श्रोदामगोपशापेन भविष्यति न संभय: ।।८७ । ईथो ब्रह्म प्रशेषायां भारावतारणेन च । आ्गमिष्यति पृथ्वीक्ष पुरयन्तेत्रन्न भारतम्। ८८। कलावती वषभान: कौतुकात् कन्यया सह। जोवन्युत्तस गोलोकं गमिष्यति न संथय: |। ८८ । धन्या च सीतया साड्वें वैकुगठच् गमिष्यति। मेनका बोगिनी सिद्ा पार्वत्यास वरेग च॥१००। कल्पान्ते विष्ुलोके च लक्ष्मीवओ्मोदते चिरम्। विना विपत्या महिमा केषां कुत्र भबिष्यति ॥ १०१। कमंणा च गते दुःखे प्रभवेह् लभ सुखम्। पुरा पितृयां कन्यास खर्गभोगविल्लासिका: ॥१०२ ॥ लक्ष्मीसमा वरेणापि विप्रस् विष्युदर्संनात्।
Page 807
८०४ अरभ्मवैवर्तपुरापे [१४ प०
कमचयच्नाप्यम्माकं बभूव विष्ठुदर्भनात्। १०२। पुरयेन तेन तीव्र प कुमारस्यापि दर्भनम्। ुतं तत्र कुमारास्यात् ज्ञानं परमदुर्लभम् ॥१०४॥ व्रभविष्णुभिवादीनां सिद्वानां जगतामपि। ईश्वरः परमाता च श्रीक्वष्ण: प्रक्वतेः परः। निर्गुएस निरीहष पर: खेच्कामयो वरः।१०५॥
तुलस्युवाच।
सर्वप्राशिष देवाक्च तिष्ठन्त्य व पृथक् पृथक्। प्राणो विषुख्च विषयी मनो ब्रह्मा च चेतना ॥ १० ६। प्रक्ृतिर्बुदधिरूपा च सर्वभत्त्याधिदेवता। ज्ञानसरूप: शम्भुश् सयं धर्मस् पूरुषः । १०७॥ निर्गुय: परमात्मा च तद्ब्रह्म प्रक्ृतेः परम्। स एव कृप्ण: साच्षी च कर्मणां जीविनामपि ।१०८॥ भोका च सुखदुःखानां जीवस्तत् प्रतिविम्बकः। चक्षुषोश्चन्द्रसूर्यो च जिह्वायाच सरखवती॥ १०८। वसुन्धरा त्वचि सदा बाह्नीस्त लोकपालकाः । आत्मनश्ापि ते सर्वे परिचारकरूपिय: ॥११०॥ आत्मन्यव प्रियास्त च सर्वें गच्कन्ति जीविनः । यथा संसदि संसारे नरदेहमिवानुगा: । १११ ॥ तस्मात्सर्वाममनात्मानं भजन्ति सन्ततं सदा। सम्तश्व परया भक््या ध्यायन्ते योगिनो मुदा ॥ ११२॥ कर्मिणां कर्मणा साची कुतः कर्म च गोपनम्। अन्तर्यामी च कषपय प्रचारं कुरुते मुदा ॥ १११ ॥
Page 808
2 ५त्र० ] ८०५
कालिकोवाच। नरा बालाय वद्यास् युवानस्त्रिविधास्तथा। देवादयश्च ये सिद्धाः सर्वे जानन्ति तं परम् ॥११४॥ साम्प्रतं मूर्च्छितां राधां युक्तो बोधयितु बुध:। अ्त्र युक्ति: प्रधाना च तां प्रबीधय चोद्व ।११५।।
उद्दव उवाच।
चेतनं कुरु कव्याणि जगन्न्नातर्निबोध माम्। उद्दवं कवष्णभत्तस्य किङ्गरस्यापि किङ्रम् ॥११६। प्रसादं कुरु मातमों यास्यामि मथुरां पुनः। न खतन्त्र: पराधीनी योषा दारुमयी यथा। यथा वषो वभीभूती वृषवाहस्य सन्ततम् ॥११०। इूति श्रीब्रह्मवैवत्तें महापुराणे नारायणनारदसवादे श्रीकृष्णाजनखएडे राधोदवसंवादे चतुर्नवतितमोऽध्यायः ।
श्रीनारायण उवाच।
उद्ववस्य वच: शुत्वा चेतनं प्राप्य राधिका। सा चीवाच समुत्याय रमसिंहासने वरे। १। उवाच मधुरं देवी हृद्येन विदूयता।
Page 809
ब्रह्मवेवत्तपुराण
गोपीभि: सप्तभिरभक्नया सेविता खेतचामरैः ॥२॥ श्रीराधिकीवाच। मथुरां गच्छ वत्स त्वं' माञ्च विस्तर सम्पदा। अताऽप्यधर्मो नास्त्यव भवती भवसागरे। ३।
. मदीयं वचनं सवें गत्वा कथय साम्प्रतम्। श्रीक्णण परमानन्द शीव्रमानय मत्प्रभुरु : ४ ॥ योषषिज्जन्मनि योषित्सु संप्राप्य ताटगं पतिम्। भेदा बभूव कस्या वा मदन्या कापि दुःखिनी॥५॥ किं ददासि प्रबोधं में नाप्ति मे बोधमीचितम्। निष्फली देहिनां देही विनावानं सदोइव ॥ ६। संप्रीत्या सह सोभाग्य गोरवं नित्यनूतनम्। अतीवदुलभं प्रमरहस्यं नवसङ्गमम् ॥। स्प्शाम मनसा पश्न्नान्ची मर्नास वतते। रात्री निद्रां परित्यज्य स्मरणं गोकवर्धनम् ॥र ॥ मामुद्र ध्रवं वत्स निमग्नां शोकसागरे। जीवाभयप्रदानन तीर्थे स्नानफलं नृणाम् ।६। प्रबाधितु न प्रक्रामि दुर्निवारञ्ज मानसम्। चिन्तये परणाभ्भीजं कवष्पस्य परमालन: ॥१०।। तह् रं माहमानञ्ज प्रीतिच्न प्रेमसागरम्। स्मारं स्मारज सौभाग्य मनो मे न सथिर चिरम् ।११। जगतां युवतीनाच्च कासां वा दुःखमीहृगम्। श्रीकण्ाभेददुःखुञ्ज का वा जानाति मां विना ॥१२। किञ्चिज्जानाति सीता साप्यहत्त विधिबोधितम्। मत्परा दुःखिनी नास्ति कामिनीषु जगतवे ॥१२॥
Page 810
e५त्र. 1 श्रीक्वणाजन्मखएडम्। 500
का वा याति प्रतीतिं मे सुत्वा च मानसीं व्यथाम्। कासां वा मन्समं दुखं युवतोनां सुतोदव ॥१४। राधिकासदृशी स्तरोष न भूता न भविष्यति। दु.खिनी विरहातप्ता सुखसीभाग्यवर्जिता।१५॥ सम्प्राप्य कल्पवत्तञ्ज पतिञ्ज जगतां पतिम्। वाञ्चताहं विधावा च निर्दयेन च पापिना ॥१६। जीवनं सफलं जन्म सुस्त्निग्ध चक्षुषी मनः ।
यन्ानशुतिमाक्य पञ्चप्रागा: प्रहषिता: । स्मृतिमावात् प्रफुच्न्त आत्मा सुस्त्निग्ध एव च ॥१८॥ यथ पम्पर्श सुरती यथस्त्रिभुवनृष्वषि । कया बा सम्पदा वत् विस्प्ररमि तमीखरम्।१८॥ त्र लोक्य विजयं रूपं गुगमेव बिरभति यत्। न निर्मितो यो विधिना तेनैव निर्मिती विषि: ॥२०॥ तं विधेश् विधातारं दातारं सर्वसम्पदाम्। कल्पवृत्तात्परं शान्तं लक्ष्मीकान्त मनोहरम् ॥२१। सर्वेशं सर्ववीजञ् परमातमानमीखरम् । कया वा सम्पदा तात विस्म्रमि च तं पतिम् ॥२२॥ वस्य निमेन्यनाहज् न चन्द्री न च मन्घः । नेवाश्विनीकुमारख् गुगसाम्य न विश्वतः ॥२३॥ ध्यायन्त यत्पदाभभोजं ब्रह्म भशेषसंज्नकाः । कया वा सम्पदा तात विस्मरामि च तं प्रभुम् ।२४। खप्रे पश्यन्ति ये रूपमतुलञ्च मनोहरम्। तेऽपि सवें परित्यज्य ध्यायन्त तमहर्निभम् ।२५॥
Page 811
गुरेन शैल: सलिलं शुष्ककाष्ठ द्रवेदिति। मृतष्टच्वो मुकुलितः स्तश्नितव् समीरण: ॥२ ६। सूर्य्यक्ष जलधिसैव स्थगितो भक्तिभावतः । कया वा सम्पदा पुत्र विस्प्रामि च तं प्रियम् ।२७। यद्धयाद्वाति वाताऽयं सूर्य्यस्तपति यङ्जयात्। वष तीन्द्रो दहत्यग्निम त्युश्नरति जन्तुष ॥२८॥ यद्धयात् फलिता वच्ता: पुष्पिता: समयेऽपि च। समुद्रा: खात्मविषये ग्रहास् मुनयः सुरा ॥२८ ॥ कालस्य काल: संवर्तः संहर्ता स्रष्टरीखरः। स्वाधीनञ्च स्वतन्त्श्च सयमेवात्मसंच्नकः ॥ ३०॥ कया वा सम्पदा भक् विस्रामि च तं प्रभुम्। प्रबोधी नाक्ति तङ्केटे वेन मां बोधयेद् बुध: ।२१॥ माञ् बोधवितुं प्रता न सावित्री सरखती। न वदा न च वेदाङ्गा: के वा सन्तश्न के सुरा: ॥२२॥ सहस्त्रवक्रोऽनन्तञ्व वेदानां जनकी विधि: । न प्रभ् ने गणेशश्च योगीन्द्राणां गुरोर्गुरु: ।३२। स्थितर्गतिश्चिन्तनीया मार्गशून्य कुतो गतिः। कालसाध्यञ्च सर्वञ्ज सुखं दुःखं शुभाशुभम् ।३४। दुनिवार: स कालख कालसाध्य जगत्ु च। उत्तिष मधुरां गच्छ सुखं वत्स मनोहरम् ।३५॥ व्रजवासं परित्यज्य भवांस् गमनोत्सुक: । सुचिरं कवष्णविच्ेदो दुःखाय न सुखाय च ।२६। पश्य चन्द्रमुखं तस्य जनमरमृत्युजरापहम्। राधिकावचनं सुत्वा ररोद भृथमुद्दवः ।
Page 812
८(प्र०]
रुदन्तों राधिकां दृद्टा बन्धुविच्छेदकातराम् ।२७॥ दूति श्ीम्रह्मवैवत्ते महापुराणे नारायणनारदसंवादे श्रीक्मषाजम्मखएडे राधोडवसंवादे पञ्चनवतितमोऽध्यायः ।
षसवतितमोध्यायः।
श्रीनारायम उवाच।
श्रीक्णा तरएं कत्वा गमनोन्म्र खसुद्वम्। वतं गधापदाभ्ाजे सिरसा पुलकाञचितम्। १॥ उवाच माधवी गोपी रुदन्ती प्रेमविद्वला। अत्तं रुदन्तमुच् य राधाविकके दकातरम् ॥२। माधन्य वाच। उद्त शृणु वत्यामि चसं तिष्ठ यथोचितम् । निगूढ़ परमं ज्ञानं यत्ते मनसि वाव्कितम् ॥३॥ सुटलभ पुराेपु वेदेप गोपनोयकम्। प्रश्न कुरु महाभाग रात्रिकां वरिजगत्प्रसूम् ॥ ४ ॥ द्ृत्युक्का सा च गापोभा ससुवास सुसंसदि। उवाच मधुरं प्ान्तामुद्वश्चाप राधिकाम् ।५ । उद्वव उवाच। एकाकी भव मा याति यात्ये काकी पुनः पुनः! म्रणी कर्पनुरेधेन खवकर्सफल्भुक पुमान्।।
Page 813
[८1पर
कमया जायते जन्तु: कर्मपैव प्रलौयते। सुखं दुःखं भयं थोकः कर्मसैवाभिपद्यतै।७।। जन्तुर्भोगावभेपेण भोगं भुङतो भवेषु च। युनश् कमेणो भोगात्समायाति च याति च।८॥ रतादिकञ्च यत् किञ्नित् मह्यं दत्तं त्या सति। मया सादूं न यात्य व तेन मे किं प्रयोजनम्॥2 भैवाब्धितारणे देवी भवती तरणीवरा। कर्णधार: सयं कृष्ण: सर्वेषां पारकारक: ॥१०। किञ्ञिहानं देहि महं भवाब्विपारकारगम्। प्राप्य प्रसादं यास्यामि मथुरां ऊृष्मूलकम् । १ १ । यां यां कालगतिं मातः सुराणाञ्च नृगामपि। पितृयां ब्रह्मलोकस्य तदूर्ध्वस्य च तां वद ॥१२॥ तामेव दुस्तरां घोरां तीर्वा यामि हरे: पदम्। एवस्भूतमुपायन्च देह्टि मे कमलालये॥ १२॥ दूरतो यत्पदाभोजं ध्यायन्त च दिवानिशम्। टेवा ब्रह्मे गेषाद्यासत्वं तहचःस्थलस्थिता ॥१४।। उद्ववस्य वच: सुन्वा जहास कमलालया। वाससा नेवनीरज्त संमाजितमुवाच सा॥१५॥ माधवीव चनैनैव करोषि प्रश्नसुद्दत। स्त्रीजातिरबला लोके किं वा ज्ानं ददामि ते ॥१६। शुद्धां कालगतिं वत्स जानाति भगवान् हरिः। ब्रम्मा महेश: शेषच वेदासत्ार एव च ॥ १७ । कित्िद्वेदातुसारेय सन्तो नानन्ति पुत्रक। श्ूयत्ां अष्यकक्री व गोलोके रासमण्हले। १८।
Page 814
श्रीअषाजमखणड़म्।
गोलोके चापि वैकुगठ ब्रह्मलोके च साम्प्रतम्। या च टृष्टा कालगतिस्तामेव कथयामि ते ।१८।। नृणां पितृयां देवानां ब्रह्मलोकादिकस्य प। वहिर्लोकस्य ब्रझ्मागडात् पातालानाज् नि्चितम् ॥२०॥ दुरत्ययां कालगतिं येनोपायेन परिडताः । निस्तरन्ति बुधन्रषठ कथयामि निथामय॥२१॥ श्रीराषीवाच। भजन्ति जगतां नाथं कालकालं जगद्गुरुम्। निर्गुज् निरीहज्ज परमाव्मानमीखरम्॥ २२॥ सद: पतति देहोयं विना येन सदालना। तं निषेव्य कालगतिं तरत्येव हि केवलम् ॥ २२ ॥ आयुहरति सर्वेषां प्राणिनां रविरेव च। श्रीहरे: शुद्धभत्तानां सतां पुस्वतां विना। २४ । विधेमानसिकान् पुतान् चतुरः पश्य पुत्रक। सनकादीन् भागवतान् येषां च सुस्थिरं वयः ॥२५॥ रुद्राद्यान्वयसादित्यान् स्ानिनाज्ज गुरोरगुरुन्। बालाननुपनीतांस पञ्जवर्षश्रिशून यथा॥२६॥ अभ्यन्तरे महास्फ्रीतान् सस्म्ितांख दिगम्बरान्। श्रीक्वष्णध्यानपूतांख् तीर्थपूतांख वैष्वान्। २७। वेदवेदाङ्यास्त्रासां चिन्ताहीनान् प्रफुक्नितान्। भक्षा दिवानियं शश्वत् हरिभावेन तत्परान् ॥ २८ ॥ वाद्यपूजाविदीनांख पूतान् मानसिकांस्तथा। मृत्युप्न्रयान् महाभागान् कालव्यालजितस्तथा ।२२॥ संनकश् सनन्दन दतीयच सनातनम्।
Page 815
८१२ [८६ प्र०
परं सनत्कुमारज्ज ये स्मरन्ति च सवभः ॥ ३०॥ तीथ स्तानफलं लब्ा.मुच्यन्ते कवतपातकात्। हरिभक्िर्भवत्येषां हरिदास्यं लभन्ति च ॥ २१॥ मृकुगड़बालकं पश्य कर्मप च दिजोत्तमम्। दशवर्पायुतं तीव्र ज्वनन्तं ब्रह्मतेजसा । ३२॥ हरिसेवनतः पश्चात् सप्तकल्पान्तजोवनम्। वोढ़ पञ्चशिखं पश्य लोमकच्चासुरिं तथा॥ २२॥ सवकमविहीनञ् हरिमेवनतत्परम्। शतकल्पायुषञ्चेव व्यायमानं इरे: पदम् । २४।। जमद्व्न : सुतं पश्य रामं तं चिरजीविनम्। हनुमन्तं बलिं व्यासमखत्थामानमेव च। २५॥ विभोषगं कपं विप्र जामवन्तञ्च भलुकम्। हरिभावनया चैने शुद्धा: सुचिरजोविनः ॥ २६ । सिद्देन्द्रे षु मुनीन्द्र ष नरेष्वन्ये षु चोइ्व। हरिभावनशुद्ाश् सर्वे ते चिरजीविनः । २७ ।। प्रह्नादं पश्य दैत्येषु हिरण कथिपो: सुतम्। हरिद्िषी दुरन्तस्य हरिभावनतत्परम् ॥ ३८॥ चिरायुषं कालजितं पश्यान्यञ्जाप्यसंच्तकम्। अनेकजन्मरतपसा लव्धुा जन्म च भारत ॥ ३८॥ ये हरिं तं न सेवन्त ते.मूढ़ा कतपापिनः। वासुदेवं परित्यज्य विषये निरती जन: ॥ ४० ॥ त्वक्कामृतं महामूढ़ी विषं भुङ्त निजेकया। कस्य स्त्री कस्य वा पुत्रः कस्य वा बान्घवास्था ॥४१। क: कख बन्धुविपदि शीरषेन विना भवि।
Page 816
. ८१३
तस्मात्मन्तः सदा कृष्णं भजन्यैव दिवानिग्रम् ॥४२॥ जन्ममृत्युजराव्याधिहरं सर्वहरं परम्। कालस्य तरणोपायं भजनं परमालनः । ४३। आनन्दनन्दनस्यैव परिपूर्णतमस्य च। शृशु कालगतिं वत्म मदीयन्वानगोचराम् । ४४ ।। नराणाज्ज पितृनाञ्च सुरामाञ्चापि ब्रह्मपः । नागानां राजसादीनां तत्परेषाञ्ज पुत्रक। ४५॥ कथयाम निगूढ़ाथं सावधानं निभामय। सर्वस्माच्च परस्थानः सर्वाधारो महान्विराट्। ४६।। वस्य लोमसु विश्वानि चासंख्यानि च तानि च। सर्वस्माच्च परं सूत्म परमागुं निश्ामय ॥४9 कालारभ्ात्मकं सवमनूहं परमी्सितम्। परमः सद्विश्ेषाणामनेको संयुतः सदा ॥ ४८ ॥। परमाणः स विज्ञेयो नृगामैक्भ्मी यतः।
तरसरेखुत्रिकेणापि व टिरुक्ता मनीषिभि: । वेधस्त्ुटिशरतनैव त्रिवेधेन लवस्तथा ॥ ५० ॥ विलवेन निमेषश् तरिनिमेषेण च नगः। काषा पज्जक्षणोनैव लघुख्न दभकाष्ठया॥ ५१॥ लघु पञ्चदशं दएडस्तत्प्रमाएं निशामय। द्वादथारईपलोन्मानं चतुर्भिसतुरङ्गले: ५२। सवर्यमाषैः क्वतच्किद्रं यावत्स्थजलप्न तम्। दएडद्ये मुहर्तः स्यात् षष्टिदएड़ात्मिका तिथि:।५३॥ तदष्टभाग: प्रहर: प्रमापज्ज निरूपगम्।
Page 817
८१४ ब्रह्मवेवर्त्तपुराणें [८६प्ः
चतुभिः प्रहरे रात्रिश्तुरभिर्दिनमुच्यते॥ ५४ ॥ तिथिपज्जद्भ्रेंनैव पच्मासं प्रकीर्तितम्। पक्तद्वयेन मासः स्याच्कुक्क्क्वष्णाभिधेन च ॥ ५५॥ ऋतुर्मासद्वयेनैव तत्षट्केनैव वासरः ॥५ू६॥ वसन्तो ग्रोष्मवर्षाच्च सरडेमन्तथीतकः । वर्षा: पच्चविधा नेया: कालविद्विर्निरुपिता: । ५६। संवत्सर: प्रवत्सर इलावत्सर एव च। अमुवत्सरो वत्सरोऽयमिति कालविदी विदु:॥ ५८॥ शरब्दा दद्विषट्कमासेव् तन्नाम पृणु चाङ्व । वैशाखी ज्यछ आषाढ़ः श्रावगो भाद्र एव च। ५ट । आश्विनः कार्तिको मार्ग: पौषी माघसु फाला नः। चैत्रम्तु चरमो जेयो वर्षश्रेषी निरूपितः ॥६० ॥
ज्ये छ्ठाषाढ़द्वयेनैव ग्रीष्मस्तु परिकीर्तितः ॥ ६१ । वर्षा आवसभाद्र च ह्याखने कार्तिके भरत्। मार्गे पोपे च हेमन्त: शिगिरो माघभाला ने ॥ ६२॥ श्रव्दम्तु चायने हे वे चोत्तरे दच्िणायने। मावादिषट विनिमितमुत्तरायणमीप्रितम्त्तता . श्रवर्णाददिमासट्क दत्षिणायनमेव च । ६३। नत्रं वृ्डे: श्रावगाच् पौषपर्यन्तमेव च। प्रतिपत्पूर्षिमां तस्य शुक्कपत्तः प्रकीतित: । ६४ ॥ पूर्णिमायाः प्रतिपदश्ामावास्यान्त एव च। कृष्णपच्स्तु विन्न यो वेदविद्धिर्निरूपितः । ६५ ॥ द्वितीया च ढतीया च चतुर्थी पञ्चमी तथा।
Page 818
८( %्र. ] ८१५
षष्ठी च सप्तमी चैव ह्यष्टमी नवमी तथा ॥ ६६॥ दशम्येकादभी चापि द्ादशी च त्रयोदशी। चतुटशी कुहर्या्वािनन्तु गरानं समृतम्। ६७। अ ्विनो भरणो चापि कृत्तिका रोहिगी तथा। मृगशिरो तथार्द्रा च नच्त्रे दे पुनर्वस्॥६८॥ पुष्यास्नषे मघा चैव पूर्वा चोत्तरफाला नी। हस्तचित्र तथा साती विभाखा चानुराधिका व्रईट।। ज्येषठा मूलं तथा जेया पूर्वाषाढ़ोत्तरा तथा। श्रवगाभिजिते चैव धनिष्ठा च प्रकीतिता॥श॥ ततः पतभिषा नेवा पूर्वाभाङ्रपदस्तथा। तथोत्तरा तु विज्वेया रेवती चरमा सृता॥ ७१॥ अष्टाविंभति नक्षत्र कलत भगिनस्तथा। क्रमेण ताभि: सार्डवन्व चरन्द्रम्तिष्ठति निवयः ।७२।। सप्तविंवतिनच्त्र कलवञ्ज शुती ुतम्। अभिजिक्करवण काया तनाष्ान्भितिः समृता।७३। एकदा च मधी चन्द्रा रोहिखा वामया सह। रेमे दिवातिशं नित्य श्रवणा च चुकोप सा। ७४॥ कात्र दखवा चन्द्राय ययौ तातान्तिकं भिया। कर पितरमादाय सा चक्रे च विभागकम् ॥२५। बभूव तेन नचवमभिजिन्रामकं पुरा। एतच्कुत्वा कषामुखाच्कतमृङ्ग च पर्वते॥ श्६। नच्षत्र कथितं वक्ष तिथ्या स्मति नित्वभः । वोगज् कररञ्चेव मदक्रण निशामय ।७॥ विष्कन्ः प्रीतिरायुषमान् सौभाग्य शोभनस्तथा।
Page 819
८१६. ऋ्रझवेवसतपुराये
अतिगएडः सुकर्मा च ष्ृतिः शूलस्थैव प। ९८। : गरड़ी वृद्विर्त्र वश्चेव व्याघातो हर्षगस्तवा। वच्त सिद्धिव्य तीपातो वरीयान् परिघः शिवः।७2।। सिद्धि: साध्यः शुभः शुक्री ब्रह्मन्द्रा वे ष्टतिस्तथा। कीतितस्ते योगगणो करएं श्रूयतामिति। ८० ॥ बव्न बालवशेव कौलवस्त तिलस्था। गरख बणिजसापि विष्टिस् भकुनिस्तथा। ८।। चतुष्पाज्चापि नागस किन्तुन्न दति कीर्तितम्। नराणाञ्जापि मासेन पितृणाञ्ज दिवानिशम् ।८२। शुक्के चापि दिनन्त षां कृषण नत प्रकीर्तितम्। वत्मरेण नराणाज्ज सुराणाञ्च दिवानिशम् । ८३ । दिनन्तेषामुत्तरे च नतन्न दचिणायने। मन्वन्तरन्तु दिव्यानां युगानामेकसप्ततिः ॥८४।. मनोरायुः परिमितं भक्रस्वायुः प्रकीर्तितम्। पञ्चविंशत् सहस्त्रञ्च तथा पञ्चभतं परम्। ८५ू॥ तंत्र सूर्यगतिर्नास्ति शक्रपातानुसारतः। विवानिपञ्च जानन्ति ब्रह्मलीकनिवासिनः ।८६। दएडह्वयं नरपलं भक्रपातेन तत्पलम्। एवं ति भ्हिनिनैव वातुर्मासः प्रकीर्तितः ॥ ८७। श्ब्दा द्वादपभिर्मासे रवं तस्य पतायुषः । ब्रह्मणः पतनैनैव निभेषात् श्रीहरेरपि। ८८॥ धानु: पातानुसारेण वैकुरठेन दिवानिश्रम्। तत् सूर्यगतिर्नास्ति चैवं गोलोकतः सृतम्। ८2। वैकुषठवासिन: सर्वे न वै जानन्यहर्निशम्।
Page 820
८६ प० ]
चन्द्रस्यापि ग्रहापाष् गतिर्नार्ति च तत्र वै। ८3 । चक्र नैव भ्रमत्यव राभीनामिच्क्या, इरैः । दिनस तेजसा दीप्त अष्पस्य परमालन: ।८१॥ नकं तेजीविहीनञ्ज हरो च मन्दिरं गते। एवं कालगतिस्तत्र विष्ुलोकेऽस्ति सन्ततम् ।८२ ।। कालखरूपो भगवान् परमात् निराऊ्ृति: । चन्द्रसूर्यंगतिर्नास्ति पातालेषु च सप्तसु ।।2२ । तद्ासिनस जानन्ति भङ्गन्ते न दिवानिग्रम्। दिने च मूषि नागामां मगिज्व लति नित्यभ: ।2४।। सन्यायां दीप्षमग्निस्व रात्रिय तमसावृता। कालन्तास्त्रीप्रमाणेन जार्नन्ति तव्निवासिन: ।। ८ ५ । यथा भुवि तथा तत्न परिमाणं प्रकीर्तितम्। कवतं त्े ता दापरक्ष कलिस्ेति चतुर्युगम् ।2 ॥ दिव्येर्द्दादय साहस्त्रैवत्सरेव्वापि तन्मितम्। भ्रष्टो मतान्यप्यधिकं सहस्रायां चतुष्ट्यम् ।20।। दिव्य वर्षे: कवतयुगं कालविद्विर्निरूपितम्। भ्रष्टाविंभत् सहस्राखप्यधिकं पारिमाणकम्॥2८॥ सचायाच सप्तदभनटमाणं परिकीर्तितम्। अधिकं षट्शतान्य व सहस्राणां अतं तथा ॥2६। दिव्य वर्षैस्व व तेति वस कालविदो विदुः।
नृपां वर्षेख त्र तति कालविद्वि: प्रकीर्तितः। चतुष्टयं अतानाशाष्यधिकं डिसहस्त्रकम् । १०१॥ वर्षं दिव्य' दापरम कालगे: परिकीर्तितम्।
Page 821
भद अभवेवर्तपुरापे।
मृगां वर्षेरदपरच् कालजे: परिकीर्तितम्। अधिकं द्विशतस्षेव दिष्य वर्षसहस्त्रकम् । १०२ । एवं मितं कलियुगं वक्ष प्रात्तनिरुपितम्। दावि पच्च सहस्तरत्च चतुर्लचं वृमाणकम् ॥ १०४॥ वर्षश्ति कलियुगे चकार कालकोविदः। लचेद्िंचतवारिंभाद्गिः सह विंभत्सहस्त्रकेः॥ १०५ । हृमाणवषें: कालन् व्यक्रमेव चतुर्युगम्। दूति से कथितं वक्म कालसंख्यानिरूपणम् ॥१०६। यथाशुतं यथाध्ानं च्क वत्स हरे: पुरम् ॥ १०७॥ दूति श्रीब्रअ्मवेवत्त महापुराणे नारायणनारदसंवादे त्रीत्वषाजनखल्ह राधोद्दवसंवादे कालनिरूपयं नाम षकवतितमोऽध्यायः ।
सप्नवतितमोडध्यायः।
श्रीमारायय उवाच। गच्छन्तमुडवं टष्टा सन्स्ता शीहरे: प्रिया। समुत्यायासनात् गीव्रं पदयेन विदूयता। १। गोपीभि: सहिवा भीघ्र समुदिम्ना महासतौ। ददी शुभाभिषं तथ्मे तस्य मूर्धि करं तथा॥ २॥ सिन्धदूर्वाचतं उबाधान्य पुष्पच मप्रलम्।
Page 822
प्रे रयामास लाजांब फलं वर्षे तथा दषि॥ र ॥ दर्पं दशयामास पूर्णकुष्ध सपसवम्। सफलं गन्धसिन्दूरकस्तूरीचन्टनान्वितम् । ४ । पुष्पमास्य प्रदीपन्न रत्षमन्व द्िजोत्तम। पतिपुत्रवती साध्वी काशनं रजतं तथा । ५ । तमुवाच महासाध्ी हितं सत्यस् मङ्गलम्। सङ्गोप्यं साशुनेतन्न पतितं दुःखिता हदि।६। राधिकीवाच। शुभं भवतु मार्गसत कस्यायमसु सन्ततम्। जानं लभ हरे: स्थानात् अषस्य सुप्रियो भव ॥ ज कवणाभक्ति: ऊष्णदास्यं वरेषु च वरं वरम्। .
श्ेछठा पक्चविधा मुत हरिभत्ञिर्गरीयसी। ८॥ ब्रद्मत्वादपि टेवत्वादिन्द्रत्वाहमरादृपि। भमृतात् सिड्धिलाभाच् हरिदास्यं सुदुर्सभम् ।2॥ अ्रनेकनन्प्रतपसा सभभूय भारते दिज। हरिभक्रियंदि लभेत्तस्य जन्म सुदुर्लभम्॥ १० ॥ सफलं जीवनं तस्य कुर्वतः कर्मपः नयम्। पितृयाञ् सहस्राणि सस्य मातुख निश्चितम् । ११ । माताभदानां पुंसां व थतानां सोदरस्य च। बान्यवस्यापि पत्राय गुरुणां शिथभृत्ययो: ।१२। तत्कम शोमनं वक्ष यञ्च कष्े समपपम्। तत्कर्म शोभनं युदं छष्पासन्तोषयं यतः । १२।। सहस्यसाधनं कर्म सम्पीतिविधिपूर्वकम्। तदेव मङलं धन्धं परिणामसुस्नावह्म्। १९॥
Page 823
अअवेवर्सपरताये [20 4.
तद्व्रतं तत्तप: सत्यं तद्वति: पूजनं तथा। तटुद्देशयमनशनं केवलं दास्यकारयम् । १५। समस्तपृथिवीदानं प्रादचिएं भुवस्तथा। समस्ततीर्थखानञ् समस्तक् व्रतं तप: ॥ १६। समस्तयप्नकरणं सर्वदानफलं तथा। समस्तवेद्वेदाङ्गपठनं पाठनं तथा । १७॥ भीतस्य रकणस्ेव ज्ानदानं सुटुर्लभम्। प्रतिथीनां पूजनश्व भरणागतरतषयम् । १८। सर्वदेवारचनश्षेव वन्दनं जपनं मनोः। भोजनं विप्रदेवानां पुरखरणपूर्वकम् । १८। गुरुशुत्त षयश्ेव पितोर्भशिस पोषगम्। सवैं श्ीक्णादासस्य कल्षां नाइति षोड़यीम्॥२०॥ तस्मादुद्वव यबोन भज कष्पं परात्परम्। निर्गुपश् निरीहच् परमावानमीखरम् ।२१॥ नित्य सत्य' परं ब्रद्म प्रक्वतेः परमीश्रम्। परिपूर्ष तमं शुवं भन्तानुग्रहविग्रहम् ॥ २२ । कर्मियां कर्मषां साच्यप्रदं निर्लिप्मेव च। ज्योतिःसकूपं परमं कारयानाथ् कारगम् । २१ । सर्वस्वरपं सर्वेशं सर्वसम्पत्प्रदं सभम् । भश्िदं दास्यदं खस्य निजसम्पत्पदप्रदम्। २४। विसन्न प्रातिबुदिष्व माव्र्यमश्भप्रदम्। भज तं परमानन्द सानन्द नन्दनन्दनम् । २५ ॥ वेदे कौधुमिशाखायां तस्य नाचां सहसकम्। नन्दनन्दननामोतं ऋतविल्स्दुर्लभम्। २१।
Page 824
तीअयणसबरम्।
उद्व: सवेमाकस्थ परमं विष्यं ययौ। ज्ञानं सम्प्राप्य संम्यूणं परिपूर्णो बभूव ह॥ २७। सवस्तच् गले बड्डा दणडवत् प्रणनाम ताम्। मूर्ध्र: केशैय तत्पादं निबध्य च पुनः पुनः २८। पुलकाष्चितसर्वाङ्ग: सामुनेतस भक्तितः। तदिच्केदृशवा प्रेम्या रुरोदोच्ेस नारद । २८॥ रुरोद राधा तत्प्र मणा रुरोद बल्लवीगण: । उद्ववस्य गलं छृत्वा खथापयामास लोभतः ॥ २०॥ उद्वं मूर्च्छितं दृष्टा जृभ्भितं त्यक्तचेतनम्। पोघ्रमुत्यापयामास राधिका अ्रशामानसम् ॥ २१॥ चेतनं कारयामास जलं दख्वा मुखाम्बुजे। शुभाभिषञ्ज प्रददी वक्ष जोवेति नारद। ३२। उद्दवश्चेतनं प्राप्य तामुवाच सुसंसदि। रदत्तोनाज्ज गोपीनां पुरतः परमार्थदम् ॥ २२॥ उद्दव उवाच। धन्य' यशस्य हीपानां जम्बुद्दीप: सुदुर्लभः। यत भारतवर्षन्तु सर्वेषामीप्सितं वरम् ॥ २४ ॥ श्रही भारतवर्षेष पुख दन्दावनं वनम्। राधापादानसंस्र्थरजःपूतं सुरेसितम्। २५। धन्या मान्या च पृथिवी विष लोकेषु पूजिता। राधायास्तीर्थ पूतया: पादाजरजसा वरा ॥ २६॥ षष्टिवर्षसहस्त्राणि दिव्नि पुष्करे पुरा। बरम्मपा च तवस्तप्त वेदोक भत्तिपूर्षकम् ॥ २७॥ गोलोके राधिकाऊथ्दर्भनाथ मनोरथात्।
Page 825
अभवेवर्त्तपुरायें [20 %
गोलोके राधिकाऊष्ो न हष्टः खप्नतसतदा। २८। गुता तेनाकाथवाणी सत्यरूपा च लीलया। वाराहे भारते वर्षे पुएये वृन्दावने वने। ३2 ॥ रासोव्सवे महारम्ये तत्रेव रासमण्डले। द्रक्यसीति च देवानां मध्ये सुखो न संभय: । ४० ॥ मुत्वा च विरतो ब्रह्मा तपसः खग्टहं गतः। कष्पो टृष्टव प्ष्टस परिपूर्णमनोरथ:। ४१। गोपानां गोपिकानान्न सफलं जन्म जीवनम्। निव्यं पश्यन्ति ते पादपद्म ब्रह्मादिदुर्लभम्। ४२ ॥ मानिनों राधिकां सन्तः सदा सेवन्ति नित्यभः। योगोन्द्राय मुनीन्द्रास सिद्देन्द्रा वैष्यवास्तथा। ४३॥ सतों पुरयां तीर्थपूतां खतःशदां सुदुर्लभाम्। सुलभं यत्पदाभ्भोजं ब्रभ्मादीनां सुदुर्सभम् ॥ ४४ ॥ यत्पादपद्ममखरं छवतं यावकचि्चितम्। सवेश्वरेश्वरेणेव क्वष्पं न परमात्मना । ४५ । चकार यस्या: पूजास स्तोवराजं सुदुर्लभम्। गतभृङ्गे स्वयं कृष्णो मोलोके रासमएडले ॥ ४६॥ पारिजातप्रसूनानामच्सलिं गन्वचन्दनम्। ददी दूर्वाक्षतं स्रिग्धं यस्या: पादारविन्दयोः । ४०॥ वरि अत्सहसकोटीनां गोपीनामीखरी च या। तत्षट्ति पत्ससीनास्न ईखरी राधिक्ाभिधा ॥४८॥ ये का द्विषन्ति मिन्दन्ति पापिनस हसन्ति च। कष्प्रामाधियां देवहेवीक् राषिकां वराम् । ४2 । म हाहत्यायतं ते च लभन्त नाव् संभयः।
Page 826
1
तत्वापेन व पचन्त कुश्भीपाकी च रौरवे । ५० ॥ तप्रतेले महाघारे ध्वान्ते कीटेच यन्त्रके। चतुर्दश्रेन्द्रावच्छिव पित्भि: सप्रभि: सह। ५१। ततः परच जायन्त जन्मेकं लोकजनतः। दिव्य' वर्षसहसत्रत्न विषाकीटास पापतः ।५२ ॥ पुंखलीनां योनिकीटास्तद्रक्तमलभक्षकाः । मलकीटास तन्मानवर्षस पूयभच्षकाः । वेदे च काखशाखायामित्याह कमलोडवः ॥५२॥ दृत्य क्रवन्त तं यान्तसुवाच राधिका पुनः। रुदन्तञ्च रदन्ती सा कृष्णविच्छेदकातरा॥५४॥ श्रीराधिकीवाच। गंचक वत्स मधुपुरों सवें बोधय माधवम्। यथा पश्यामि गोविन्द प्रयत्नेन तथा कुरु॥ ५५ ॥ निष्फलन्न गतंजन्म गच्छ मिथ्या दुराशया। आथा हि परमं दुःखं नैराश्य परमं सुखम्। ५६॥ पश्चाद्विचिन्य गीविन्द जीवन्म क्ा बभूव सा ॥ ५०॥ द्वत्युका राधिका तव ररोद च भृशं पुनः। प्रणम्य तां रुदन्तीं च यशोदामवनं ययौ। ५ू८ ॥ अथोहवे गते राधा मूच्छी सम्पाप नारद। तव्याज चेतनं पखद् बभूव ध्यानतत्परा। ५८ । पङस पङ्जदले सजले थयने मुने। मोप्वस्तां स्थापयामासु: साशुनेतोत्पला वरा: ।६०। तत्अर्थमावाक्कयनं भस्ीभृतं बभूव ह।
Page 827
सहसा शुष्कतां प्रांप सुगन्विचन्द्नोदकम्। ६२॥ निमेषेग पतयुगं तद् बभूवोद्वं बिना। हाहोद्वोषव हरिं श्ीघ्र गत्वा वर्देति च । ६२॥ समानय हरि शीघ्र यत् प्राणेखरमित्यपि। दृत्युक्वचनां दीनां सन्तापहृृतचेतनाम् ॥ ६४ ॥ रुरुदुर्गोपिका: सर्वा राधां कवत्वा स्ववचसि। चेतनां कारयामासुर्बोधयामासुरीभिमतम्॥ ६५॥ इूति योवह्मवेवर्त्ते महापुराणे नारायणनारदसंवाद्दे श्रीम्मसाजममखगड़ राधाद्तसंवादे
श्रीनारायण उवाच।
अथोद्ववो यशोदाख् प्रणम्य त्वरया मुदा। खर्नूरकाननं वामे कत्वा च यमुनां यथो । १ ॥ सात्बा भुक्ा च तव व नगाम मथुरां पुनः। ददशं वटमूले च गोविन्द रहसि खिवितम् ॥ २। प्रकुख्नोडम्युववं टद्दा सम्मितं तमुवाच सः। रदन्तं भोकदग्वच् साशुनेतन् कातरम्। २ ॥
Page 828
शीभगवानुवाच.। भागच्छोदव कत्यामं राधा जीवति जीवति। कत्यापयुत्ता गोप्यस जीवन्ति विरहव्वरात्। ४ । शभं गोपभिशूनाथ्व वत्सानाव्ज गवासपि। माता मे पुत्रविरहाद्यमोदा कीटृभी च सा। ५ । वद बन्धी यथार्थे तत्वां दृष्टा किमुवाच सा। व्वयोक्षा जननी किं वा पुनः साकिसुवाच माम् ॥। टष्ट तथमुनाकूलं पुख व्न्दावनं वनम्। निर्जनोपवनौघैस सुरम्यं रासमएडलम्॥ ७॥ रम्य कुष्जकुटीरौघै रम्यं क्रीडासरीवरम्। पुष्पोद्यानं विकसितं सङ्कुलक्ष मधुव्रतैः ।८ ॥ भाषीरे च वटो टष्ट: सुस्तिग्धो बालकान्वितः । दष्टो गोष्ठो गवा दृष्ट गोकुलं गोकुलव्रजम् ॥ 2 म यदि जीवति राधा सा दृष्टा तां किसुवाघ माम्। तक्षवें वद हे बन्धी चान्दोलयति मे मनः ॥१०॥ विमूपुर्गोपिका: सर्वाः किमूपुर्गोपबालकाः । गोपास हषाः कि वोचुवयस्या जनकस्य मे । ११। बलदेवस्य जननी किमूचे रोहिगी सती।
किं भुत किमपूर्वे वा दत्तं मात्रा च राधया कीटक् वाक्य सुमधुरं सभ्भाषा कीट शीति च ॥१३। भोपानां गोपिक्ानास्त शिशूनां मातुरेव थ। राधायायापि कीडम वा मयि प्रेमोडवादिकम् ॥१ ४। माच सरति माता मे माच सारति रोडिषी।
Page 829
दस्६ [20%
माच् सपरति सा राधा मत््पे मविरहाकुला ।१॥। माच अरन्ति गोप्यव गोपाव मोपवालका:t भाष्डीरे वटमूले च बाला: क्रीउ़न्ति मां विना ॥१।। दत्तमनरं ब्राअ्मपीभियत्र भृत्व सुधोपमम। प्रमदाबालके: साबं यत्तद हष्ट परीषितम् ॥१ हन्द्रयागसथलं दृष्ट दष्ट गोवर्धनं वरम् । ब्राअ्मण च वता गावो यत्र तद् दृष्टमुत्तमम् ।१८॥ श्रीक्वष्णस्य वचः मुत्वा गोकोत्र मधुरान्वितम्। उद्दव: समुवाचेदं भगवन्त सनातनम् १८। उहव उवाच। यददुतं त्वया नाथ सवें दृष्ट यथेप्ितम्। सफलं जीवनं जन्म छतमतर व भारते ।२ ॥ दृष्ट' भारतसारज्च पु वन्दावन वनम्। तत्तारं व्रजभूमी च सुरस्यं रासमणलम ॥। २ १ ॥ तत्मारभूता गोलोकवासिन्यो गोपिका वराः । दृष्टा तत्ारभूता च राधा रासेखरी परा ।२२॥ कटलीवनमध्य च निजने सुदृदस्थले। -
पङ्स्य पह्मजदले सजले चन्दनार्चिते। २३ । थयनऽतिविषखा सा रत्रभूषयवर्जिता। अतीवमलिना वीष छारिता शुक्कवाससा ।२४॥ सेविता सखीभिस्तत्र सततं खेतचामरैः। कशोदरी निराहारा वर्वं खमिति च सयम ॥२५। नर्षं जीवति मिं सा वा विरहन्वरपीड़िता। किं वा नबं सलं किं वा नत किं वा दिन हर।र६।
Page 830
25 प. ) व्यनन
पर पशुं न जानाति किं परं विसु बान्वम्। वाह्म्ानविवदिता घ्यायमामा पदं तव ।२७। व लोकचे यपसा भाति तन्मृत्युर्यथसभ्वः। स्वीहत्यां नेव वाष्कन्तसि ज्ानहीनास दस्यव: 1२८०
वहिर्भूता न जगतां सा राधा त्वत्परायणा ॥२२। अतीवभकता न त्यान्या प्रभुणा रचिता सदा। न हि राधापरा भक्ता न भूता न भवविष्यति ॥३०॥ सन्मथः शङ्गराज्जीती भवांभ ततपुरःसरः। भवदविधं पतिं प्राप्य कामदन्धा च राधिका ॥२१। तस्माव्सवपरं कर्म तज्व केनापि वार्यते। मधुर्दहति चन्द्रस सततं किरणेन च । २२॥ भशवत्स गन्धिवायुद्ाम्यनाथा सर्वपीड़िता। तप्तकाञनवर्णभा साधुना कज्जलोपमा । २१ ॥ सुवर्णवर्णकेशो च वासोवेशविवर्जिता। सयं विधाता लङ्त्ः सुरायां प्रबरो विभु: ॥३४ । वज्नक्ः शङ्रों देवो योमीन्द्रापां गुरोर्गुरुः। सनत्कुमारस्वद्वक्तो गरोभी प्रानिनां वरः ॥ २५। मुनीन्द्राख कतिविधास्तन्त घरबीतले। लड्नका याटृथी राधा न मनस्ताइथोऽपर:। २६॥ ध्यायत वाहयी राधा सयं लभ्ीयं नाहशी। इरिरयाति चेत्येवं राघाग्रे स्ौकत मया। गीघ्र मच्छ महाभक् तदेव सार्घक कुष-। २७। उद्दवस्य वच: मुत्वा जहाग्ीवाच साषयः।
Page 831
वेदोनं कथयामास सहितं सलासुव्रतम् । २८।
श्रीभगवासुवाच।
स्त्रीष धमेविवाहेषु हत्ययें प्रापसङ्टे। गवामर्थे कराछमपार्थे नावृतं स्वान्तुगुप्ितम् । २८। तत्खीकारविहीनेन कुतसत्व नरकं कुतः। गोलोकं याति मद्त्ी नरकं न हि पश्यति ॥ ४० ॥ तवढड्गीकारसाफव्य करिष्यामि तरथापिच। यास्यामि खप्ने तन्मूलं गोपीनां मातुरैव च।। ४१ ।। दत्याकषयं ययो गेहमुदवस्च महायभा: । हरिर्जगाम खप्ने च गोकुलं विरहाकुलम् ॥ ४२॥ खप्ने राधां समाखास्य दत्त्वा ज्ानं सुटुर्लभम्। सन्तोष क्रीड़या ताथ्च गोपिकास यथोचितम् ।४३। बोधयित्वा यथोदाख् स्तनं पीला व निट्रिताम्। गोपान् गोपश्रिशूंचव बोधयित्वा ययौ पुनः।४४। इति श्रीब्रह्मवैवस्ते महापुराणे नारायए- नारदसंवादे श्रीक्मष्णजन्मखरड भ्रष्टनवतितमोऽध्यायः ।
Page 832
त्रीळपाजमपचम्।
नवनवतितमोऽध्यायः ।
श्ीनारायण उवाच।
एतस्मिवन्तरे गर्गो वसुदेवान्तमं ययौ। दएडी छती च जटिली दीप्व ब्रह्मतेजसा॥ १ ॥ शुक्कयभ्नोपवीती च तपखवी संयतः सदा। शक्कदन्तः शक्रवासा यदो: कुलपुरोहित: ॥ २ ॥ तं दृष्टा सहसीत्याय देवकी प्रणनाम च। वसुदेवस भत्या च रत्सिंहासन ददौ। ३ ॥ मधुपके कामधेमुं वड्िशद्यांथकं तथा। द्ख्वा गन्धं पुष्वमात्यं पूजयामास भक्तित: ।।४ । मिष्टानं परमाव्रन्न पिष्टकं मधुरं मधु। भोजयामास यत्ेन ताम्बूलं वासितं ददी। ५॥ प्रणाम्य कृष्प मनसा सबलञ्न विलोक च। उवाच वसुदेवञ्न देवकीक्च पतिव्रताम् ॥ ६॥
गर्ग उवाच।
वसुदेव निबोधेदं सबलं पश्य पुत्रकम्। उपनीतोचितं शुदं वयसा साम्प्रतं वरम् ।9।
वसुदेव उवाच। शुभचणं कुर गुरी यटूनां यून्यदैवते। उपनीवोचितं शुद्धं प्रथस्यश्न,सतामपि ।८॥ 5-60
Page 833
८३० बम्मवेव तंपुराये
गर्ग डवाच। सर्वेभ्यो बान्वेभ्योऽपि देश्वामन्त्रपपत्रिकाम। संभारं कुरु यतेन वसदेव ! वसूपम!॥ ८ ॥ परखः शुभमेवास्ति चोपनेतुमिहाहसि। दिनं सतामपि मतं विशुद्ध चन्द्रतारयो: ॥ १० । गर्गस्य वचनं सुत्वा वसुटेवी वसूपमः । प्रस्थापयामास सर्वान् बन्धून् मङ्गलपत्रिकाम् M११। षटतकुल्यां दुग्धकुत्यां दधिकुत्यां मनोहराम्। मधुकुख्यां गुड़कुत्यां प्रचकार सम्वितः । १२ । राशिं नानो पहारायां मणिरत्र सुवर्णकम्। नानालङ्गारवस्त्न्न मुत्ामाणिकाहीरकम् । १२। श्रीक्वष्णो देवगगांव मुनीन्द्रान् सिद्दपुङ्गवान्। सस्मार मनसा भत्या भकांख भतवतल:। १४। शुभे दिने च संप्राप्त ते च सर्वे समाययुः । मुनीन्द्रा बान्धवा देवा राजानो बहुभस्तथा। १५। देवकन्या नागकन्या राजकन्यास सवभः। विद्याधर्य्स गन्वर्वास्ाययुर्वाद्यभाएडकाः। १६॥ ब्राधमणा भिनुका भट्टा यतयो ब्रह्मचारिण: । सथ्वासिनय्ावधूता योगिनस् समाययुः ॥१७॥ स्त्रीबान्धवा: खबन्धूनां वर्गा मातामहस्य च। बन्धूनां बान्वा: सर्वे खाययुः शभकमय्ि॥ १८॥ भीषो द्रोणख कर्णसाप्यखत्यामा ऊवपी दिजः। सपुत्रो षटतराष्ट्रय सभार्य्यस समाययो । १2 । कुन्ती सपुता विधवा हर्षभोकसमामुता।
Page 834
22 भ- ८२१
नानादेभोङ्ववा योग्या राजानो राजपुंत्रका: ।२-। अ्रविषेरषष्ठत्यावनो भरदावी महातपा: । यात्रवरका भीमख गार्ग्यो गर्गो महातपा: ॥२१। वक्ष: सपुवश धर्मो जैगीषव्य: पराधरः। पुलहस पुलस्यव्ाप्यगस्यय्ापि सौभरि: ।२२। सनकस सनन्दस ततीयस सनातनः। सनत्कुमारो भगवान् बोढ़: पश्चशिखस्तथा ।२३। दुर्वासाख्चाङ्गिरा व्यासी व्यासपुतः शुकस्तथा। कुथिक: कौश्रिको राम ऋथमृङ्गो विभाएडकः ॥२४।। शृङ्गी च वामदेवस गौतमस गुमारषंवः। कतुर्यतिवारुणिस शक्राचार्य्यो हहस्पति: ।२५॥ अ्रष्टावक्रो वामनय पारिभदय वाल्मिकि: । पैलो वैभम्पायनस प्रचेता: पुरुजित् तथा । २६॥ भगुर्मरीचिमंधुजित् कश्यपञ प्रज्ापतिः । प्रदितिदेवमाता च दितिर्देत्यप्रसूस्तथा। २७॥ सुमन्तुय सुभानुस एक: कात्यायनस्तथा। मार्कणडेयो लोमपस कपिलस पराभरः॥२८॥ पाणिनि: पारियात्रय पारिभट्श् पुङ्टवः । संवर्त्तयाप्युतथ्यस नरोऽहथ्वापि नारद। ॥ २८॥ विश्वामितः अतानन्दी जाबालिस्तेतिलसतथा। सान्दीपिनि ब्रद्मांथो योगिनां स्ानिनां गुरु: ।२०। उपमन्युर्गौरमुखो मैव यब तुतन्रवाः। कठ: कचय करखो भरदाजय धर्मवित्॥ २१। समिया सुनयः सर्वे वसुदेवाश्तमं ययुः।
Page 835
८३२ ब्र शवैवर्सपुराये
वसुदेवस तान् दृद्टा ववन्दे दरडवड् वि ॥ २२॥ अथास्त्रिवन्तरे ब्रह्मा सस्मिती हंसवाहनः। रत्निर्मारयानेन पावत्या सह शङ्र: ।२२। नन्दी सवयं महाकालो वीरभट्र: सुभटरकः। मणिभट्र: पारिभट्ट्: कार्तिकैयो मणेशरः । २४ । गजेन्द्र ण महेन्द्रस्न धर्मसन्द्रो रविस्तथा। कुबेरी वरुणश्ैव पवनो व्किरेव च। २५॥ यम: संयमिनीनाथी जयन्ती नलकूबरः। सर्वे ग्रहाश्च वसवी रुद्राय सगणास्तथा । २६॥ आदित्यास्च तथा श्रेषी नानादेवा: समाययुः। वसुटेवस् भत्नया च ववन्द शिरसा भुवि ॥३७॥ तुष्टाव परया भक्या देवेन्द्रांस तथा सुरान्। भक्िनम््राममूर्धा च पुलकाच्चितविग्रहः॥ ३८॥ वसुदेव उवाच। परं ब्रह्म परं धाम परमेश: परात्रः । स्वयं विधाता मद्गेहे जगतां परिपालक: ॥३८॥ वेदानां जनकः स्रष्टासृष्टिहेतु: सनातनः। सुराणाश्च मुनीन्द्राणां सिद्ेन्द्रायां गुरोरगुंरुः ॥ ४०॥ खप्रे यत्मादपझ्ञ्च चरां द्रष्ट सुदुर्लभम्। शिवस्मरणमावण सर्वानिष्टाः पलायिता: ॥४१। सवेसङ्गटमुत्तीर्य्य कस्याणं लभते नरः । सर्वाग्र पूजनं यस्य देवानामग्रणी: पर: ॥ ४२॥ घटेषु मङ़लं मन्त्र भंत्या चावाहनेन च। सवयं गरोथो भगवान् स साच्ाहिन्ननायक: ।४२॥
Page 836
श्रीऊ्वणजमखएडम्।
कार्शिकेयन् भगवान् टेवादीनाज्ज पूजितः। देवानां प्रवरा पूज्या महालक्ष्मी: परात्परा ॥ ४। मद है पार्वती माता जगतामादिरूपिणी। सवभक्रिम्वरूपा घ मूलप्रक्ृतिरीश्वरी । ४५ ॥ परापरागां परमा परब्रह्मवरुपिणी। यस्या अचीं समागध्य वाष्कितं लभते नरः । ४६ । भरत्काले च भत्या च सा माचान्मम मन्दिरे। सवदेवेश् सहिता सगगा भतजत्सला॥ ४७ ॥ कवपामयी च कवपया चाविर्भूता च भारते। धन्योऽहं कतक्वत्योऽहं सफलं जीवनं मम ॥ ४८ ॥ आगतासि यतो दुर्गे परमाद्या च मद्ग्टहम्। एवं सवींख्च तुष्टाव क्रमे च परखरम् । ४2 । सर्वान् मुनीन्द्रान् विप्रांश् गले बड्डांशुकं मुद्दा। प्रत्येकं वासयामास रत्नसिंहासने वरे। ५० ॥ पूजयामास विधिवत् क्रमेण च पृथक् पृथक्। प्रत्य कं वरयामास ब्रह्मादीश्च सुरानपि। ५१॥ मुनिवर्गान् ब्राह्मणांय भक्त्या गगे पुरोहितम । रत्ने: प्रवालैमंणिभिर्मक्रामायिक्ा हीरकैः ॥ ५२॥ भूपगैवसनैश्वैष मात्येख गन्धचन्दनैः। रत्नसिंहासने रम्ये सर्वेषां मव्यटेशतः।५३॥ गणेभं वरयामास पूजाधें शुभकमणि। सप्ततीर्थोदकेनैव सुवर्ाकन्तरशैन च। ५४ । पुष्पचन्दनयुल्ेन भीतेन वासितेन च। स्वगंगङ्गाजलैनेव पुष्करोदकपुरतः । ५५ ॥
Page 837
5३४ ब्र भवेवस्तपुराऐी
पञ्चामृतेन शुद्देन पञ्चगव्य न भक्ितः । हेरम्व स्नापयामास समुद्रोदेन मन्त्तः । ५६। वर्वामास माल्येन पारिजातस्य नारद !। रत्ने न्द्रभृषरोनैव र्वाङ्रशुद्धन वाससा । ५७। गन्धचन्दनपुष्प स रस्मात्याङ्ग लीयकम्। तुष्टाव पावतीपुत्र' सर्वदेवाधियं शुभम्। विघ्ननिघ्नकरं शान्तं भगवन्त सनातनम्॥ ५८॥ इति श्ीब्रह्मवेवर्त्ते महापुराये नारायणनारदसंवादे श्रीक्वष्णजन्मखरड भगवदुपनयने गणेाभिषेके नवनवतितमोऽध्यायः ।
शततमोऽध्यायः।
सीनारावए उवाच।
अथादितिर्दितिसव देवकी रोहिणी रतिः। सरस्ती च सावित्री यशोदा व पतिव्रता॥ १॥ लोंपामुद्रारुन्धती च अहत्या तारका तथा। ययुस्ताः पावतीं दृष्टा वेनेन मन्दिरादृपिः २ । परसरज् संभाष समाप्मिप्य पुनः पुनः । प्रयाम्य वेशवामासुर्मन्दिरं रक्षनिर्मितम्॥ २ । रतसिंहासन रम्बे वासयामासुरीशरीम। वरयामास मात्येन वाससा रत्भूषणे: ।४ ।
Page 838
श्रीअ्ाष्ण जम्ेखएडम् ।
पारिजातस्य पुष्पञ्ज शक्रानीतं मनो६षरम्। ददो तत्पादपद्मे च देवको भतिपूवकम् ॥ ५ ॥ सिन्टूरविन्दु सीमन्त भाले चन्दनविन्दुकम् कस्तूरीकुङ्डमादौश्व प्रददी परितस्तयोः ॥ ६॥ मिष्टान् भोजवामास शीततीयं सुवासितम्। ताम्ब लख् वरं रम्य कपूरादिसुवासितम्॥। अप्नतकअ् प्रददी नखेषु पादपद्मवोः। कुङ्गमस्यापि रागज् सिषेवे खवेतचामरैः ॥८ ॥ संपूज्य पावतीं टेवीं मुनिपत्रीः क्रमेण च। पूजयामास विधिवत् पतिपुत्रवतीः सतीः।८ । राजकन्या टेवकम्या नागकन्या मनोहरा: । मुनिकन्या बन्धुक्याः पूजयामास सुव्रतः ॥ १० ॥ वाद्य नानाविधं रम्य वादयामास कोतुकात्। मङ्गलं कारयामास भोजयामास ब्राह्मणान् ।११ ० भेरवीं पूजयामास मथुराग्रामटेवताम। उपचारे: षोड़भभि: षष्टां मङ्गलचरिडकाम् ।१२/ पु स्वस्त्ययनं शुद्धं कारयामास मङ्गलम्। वेदांख पाठ्यामास वसुदेवस्य वल्लभा । १२॥ खवगङ्गासुजलैनैव सुवर्सकलभेन च। सापयामास सबलं श्रीक्ष्णं पुत्रवत्सला । १४।
रत्ने न्ट्रसारनिर्मासभूषपैस मनोहरे: ॥१५। मातभूषणभूषाव्य: सबलः कष्ण एव च। आययी च सभा देवमुनीन्द्रापाध नारद ।। १६ ।
Page 839
८३६ [१०० म्र
दृष्टा तं जगतां नाथमुत्तस्थी प्रजवेन थ। मयं विधाता शभ् य श्रेषो धमेख भास्करः। १७। देवाक् मुनयश्चैव कार्तिकेयो गणेखरः। पृथक पृथक् क्रमेगैव तुष्टाव परमेखरम् । १८॥ ब्रह्मावाच। नाथानिरवेच तीयोऽनि भक्तानुग्रहविग्रहः। वेदानिर्वचनीयञ्न कस्वां स्तोतुमिहेखरः॥१2। श्रीमहादेव उवाच। टेहेषु देहिनं शखत् स्थितं निरलिप्तमेव च। कामणं कर्मगां शुद्धं साक्ियं साक्षतं विभम। किं स्तीमि रूपशून्यञ्ज गुगशून्चञ्ज निर्गुगम् : २०॥ अ्रनन्त उवाच। किंवा जानाम्यहं नाथ! तामज्नोऽनन्तमीशरम्। अनन्तकोटिब्रह्मागडकारणं दुःखतारगम ॥२१॥ महाविष्णोक्च लोमनाज्ज विवरेष जलेषु च। मन्ति विश्वान्यसंख्यानि चित्राणि क्वव्रिमाणि च । २२ ।। सन्ति सन्तश्न देवास्य ब्रह्मविष्णुभिवात्मकाः । त्वदंभाः प्रतिविम्ेष तीथानि भारतं तथा। २२॥ ब्रह्माएडेकस्थिताSहञ्त सूक्षनागसरूपक: । स्थापितव त्वया कूर्मे गजेन्द्रे मथको यथा॥ २४॥ परमाखु परं सूक्ष विशेषु नाप्ति कुत्रचित्। महाविष्णो: परं स्थूलं समो नास्ति च कुत्रचित् ॥२५॥ महाविष्णो: परस्वञ्व तत्परी नास्ति कश्वन। स्थूलात् स्थ लतरी देव: सूष्षात् सूत्ष्तमी महान् ।२६।
Page 840
१०. प्र.] श्रीक्वणण ननखर्डम्। ८३७
आधारस महाविष्णो जलरूपी भवान् खयम्। जलाधारी हि गोलोकस्व्व स्थावररूपष्टक्।। २७। सर्वाधारी महान् वायुः खासनिःखासरूपकः। भक्ञानुग्रहटेद्स्य नित्यस्य भवतो विभोः। २८॥ वक्र्बहुतरैर्वाथ त्या दत्तैः पुरैव च। स्तोतुमिच्कामि त्वद्योगं न दत्तं ध्रानमीखरम् । ३2 । देवा ऊचु: । तामनन्त यदि स्तोतु देवोऽनन्तो न हीखरः। न हि सयं विधाता च न हि ज्ञानावक: शिवः।३०। सरखती जड़ीभूता किं कुर्म: स्तवनं वयम् ॥ ३१॥ मुनीन्द्रा ऊपु: । वेदा न भक्ा स्तोतुश्नेत्वाञ्तव भातुमीखरम्। वयं वेदविद: सन्तः किं कुर्म स्तवनं तव ॥३२॥ इदं स्तोत' महापुएं देवैश्च मुनिभि: ऊ्वतम्। यः पठेत् संयतः शुद्धः पूजाकाले च भतितः । २२ ॥ इह लोके सुखं भुक्का लन्ा भानं निरन्जनम्। रत्यानं समारुव् गोलोकं स च गच्छति ॥ ३४ ॥ इति श्रीब्रद्मवैवत्ते महापुराणे नारायपनारदसंवादे श्रीक्वष्ण जन्मखएडे भगवदुपनयने पततमोऽ्ध्यायः ।
Page 841
525 अअवेवर्सपुराये
श्रीनारायण उवाच।
संस्तूय देवा मुनयो विरेमुखव मानसे। ददशः प्राङ्गणे क्वषणं शोभितं पीतवाससा॥ १ ॥ यथासौ दामिनीयुतं नवीनजलदं मुने!। वकपछक्रियुतन्न व मालतीमालया तथा ।२॥ कपाले मण्डलाकारकस्तूरीयुक्तचन्दनम। सकलङ मृगाङ्गन्ट भोभितं जलदे तथा। २॥ द्विभुजं श्यामलं कान्त राधाकान्त मनोहरम्।
रतकेयूरबलयरत्न मन्नज्रीररस्रितम् । रदन्त पितुरतङ्ग बलेन सहितं परम् ॥ ५॥ अ्रथ मङ्गलकाले व शुभलग्न मनोरमे। संवीचिते ग्रहैः सीम्यैर्नाग्रव्ग्नाधिपे स्थिते॥ ६ ॥ असद्ग्रहैरट्ृष्ट च सद्ग्रहेचित एव च। शभकर्मसमारभं खस्तिवाचनपूर्वकम् ॥ ॥
दत्त्वा सुवर्याश्रतकं ब्राह्मपाय च सादरम् ।८ । देवेन्द्रांख मुनोन्द्रांख नमस्कत्यव पुरोहितम्। गणेपप् दिनेशन्म वड्चित्व भङ्गरं शिवाम् । 2। सम्मूच्य देवषट्कश्च साथतैरदेंवसंसदि।
Page 842
१०१ भ०
उपचारे: षोड़यभि: संयतो भक्तिपूर्वकम् ॥ १०॥ पुत्राधिवासनं चक्रे वेदमन्त्रे ण संसदि। सम्पूज्य नानादेवांस दिक्पालांस नवग्रहात् । ११ । दत्वा पञ्नोपचारांस भत्या वोड़पमाटकाः । दस्वा च वसुधाराख्र सप्तवारान् छतेन च । १२ । चेदिराजं वसुं नत्वा सम्पूज्य प्रययो पुनः। छाडिश्राद्ं सुनिर्वाष्य यत्किश्विद्विकं तथा । १२॥ यच्नं कत्वा तु वेदोतं यप्मसूत्र ददो मुदा। बलदेवाग्रजायैव क्वष्णाय परमावमने॥१४ ॥ गायतीक्ष ददी ताभ्यां मुनि: सांदीपिनिस्तथा। भिचां ददी च प्रथमं पार्वती परमादरात् । १५ ॥ अमूत्यरत्नपावरस्थ मुकतामाणिक् हीरकम्। हीरसारविनिर्मागं पित्रा दत्तव हारकम् ॥ १६॥ शभाभिषञ्त प्रददो शुक्कपुष्प ण दूर्वया। ततोऽदितिर्दितिश्चैव मुनिपत्राष् देवकी। १७ । यथोदा रोहिणी हष्टा साविवी च सरखती। प्रत्येकं प्रददी भिचां मग्िकाशनभूषिताम्। १८। देवकन्या नागकन्या राजकन्या: पतिव्रताः। कामिन्यो बान्यवानाघ सस्तिता: सि्घलोचना: ।१८। इन्द्राणी वरुणानी च पवनानी च रोहिणी। कुवेरपत्नी खाहा च रतिः कामस्य कामिनी । २०॥ प्रत्य कं प्रददो भिचां रत्भूषपभूषिताम्। .
भिचां ग्हीला भगवान् सबलो भत्तिपूर्वकम् ।२१। किश्निददौ च गर्गाय किश्चित् खगुरवे तथा।
Page 843
ब झयेवसंपुरापें [१०१ प०
वेदिकं कर्म निर्वाम्य गर्गाय दचियां दद । २२ ॥ देवांख भोजयामास ब्राह्मणांसापि सादरम्। ये ये समाययुयज्जे ते च दत्त्त्वा शुभाभिषम् ।२२। क्वषणाय बलदेवाय प्रष्ृष्टाः प्रययुर्गृहम्। नन्दः सभार्य्यो निर्वाप्य शुभकम सुतस्य वै॥ २४॥ क्रोड़े कत्वा बलं कृप्पं चुचुम्ब वदनं तयो:। उञ्चै: करोद नन्दस यथोदा च पतिव्रता। श्रीक्वष्ास्तं समाश्वास्य बोधयामास यत्त: ।२५॥ श्रीक्वष्ण उवाच। सानन्द गच्क है मातर्यशोदे तात! सत्वरम्। लवभेव माता पोष्टरी ल पिता च परमार्थतः॥२६॥ अ्रवन्तिनगरं तात! यास्यामि सबलोऽसुना। मुनेः सांदीपिनेः स्थानं वेदपाठार्थमीपितम्। २०॥ तत भगत्य सुचिरं काले भवति दर्भनम्। काल: करोति कलनं स च भेदं करोति च॥२८॥ सर्वें कालऊतं मातर्भेंदं संमीलनं नृणाम्। शुखं दुःखन् हर्षश् शोकन्च मङ्गलालयम् ॥२८॥ मया दत्तस तत्तवञ्न योगिनामपि दुर्लभम्। सवें नन्दर सानन्द ल्ामेव कर्थयष्यति। २०॥ दत्य का जगतां नाधी वसुदेवसभां ययौ। तदानया चर्णं प्राप्य ययी सांदीपिनेग्ट हम्॥ २१ ॥ वसुदेवं देवकीच्च सभ्भाष विनयेन च। नन्दः सभार्य्य: प्रययौ ह्ृदयेन विदूयता । २२ । मुकामणिं सुवर्णंच् माणिकाहीरकं तथा।
Page 844
१०१ प० ] श्रीअ्ष्णजनखव्म्। ८४१
वष्रिशषांकं रत्नं नन्दाय देवकी ददौ । २२। कवेताखन गजेन्द्रस्न सुवगों रथमुत्तमम्। नन्दाय कष्ण: प्रददी वसुदेवस सादरम् । ३४ । तयोरनुव्रजन् विप्रा देवकीप्रमुखा: स्त्रियः । वसुदेवस्तथाक्रूरीऽप्युद्दवस ययी मुदा ॥ ३५॥ कालिन्दीनिकटं गत्वा ते सवें रुरुदुः शुचा। परसरच सम्भाष ते सर्वे सालयं ययुः ॥ २६॥ कुन्ती सपुवा विधवा वसुदेवाप्या मुने। नानारत्नमणिं प्राप्य प्रययौ खालयं मुदा। २७। वसुदेवी देवकी च पुत्रकत्याण हेतवे। नानारत्नमणिं वस्त्र सुवषे रजतं तथा॥ ३८॥ मुतामािका हारत् मिष्टाव्नन्न सुधोपमम्। भट्ट भ्यो ब्राध्मणेभ्यव प्रददी सादरं मुदा ॥३८॥ महीत्सवं वेदपाठं हरेरनामैकमङ्रलम्॥। .
विप्राणं भोजनञ्जेव कारयामास यत्नतः ।४०॥ भातीनां बान्वानाञ्ज पुरस्कारं यथोचितम्। चकार मगिमाणिक्ामुक्तावस्तैमनोहरैः ॥४१॥ इति श्रीब्रम्मवैवत्तें महापुराणे नारायपनारएसंवादे श्रीक्वष्पजनखणडे भगवदुपनयन
Page 845
८४२ ब्रम्मवेव्सपुरायी
श्रीनारायण उवाच।
कृष्णः सान्दीपिनेर्गेहं गत्वा च सबली मुदा। नमश्कार खगुरु गुरुपत्नीं पतिव्रताम् ॥१॥ शुभाभिषं ग्हीला च दत्त्वा रत्न' मणिं हरिम्। गुरवे तस्य भार्य्यावे समुवाच यथोचितम् ॥ २ ॥
श्रीक्वष्ण उवाच।
लत्तो विद्यां लभिष्यामि वाव्कितां वाब्कितं मम। कत्वा शुभचयं विप्र मां पाठय यथोचितम् ॥ २ ॥ ओमित्युकका मुनिश्रष्ठः पूजयामास तं मुद्दा। मधुपर्कप्राशनेन गवा वस्त्रेष चन्दनैः ।४॥ मष्ठावं भोजयामास ताम्बूलञ्ज सुवासितम्। सुप्रियं कथयामास तुष्टाव परमेशरम् ॥ ५। सान्दीपिनिरुवाच। परं ब्रह्म परं धाम परमीश परात्पर। सेक्कामयं सयं ज्योतिर्निलिप को निरहुशः।६। भत्ना कनाथ भग्नैष्ट भक्ानुग्रहविग्रह। भक्नवाञ्काकल्वतरी भक्ानां प्रापावस्लम ॥९ । मायया बालरूपोडसि ब्रम्मेभशेषवन्दितः। मायया भुवि भूपालो भुवी भारचयाय च। ८ । योगिनी वं विदक्य वं म्रह्मज्योति: सनातनम्।
Page 846
१.२ प्र० ]
ध्यायन्त भत्निवहा ज्योतिरभ्यन्तरे मुदा #2॥ द्विभुजं मुरलीहस्त सुन्दरं श्यामरूपकम्। चन्दनोचितसर्वाङ्क सस्तितं भक्तवत्सलम् ॥१०॥ पीताम्मरधरं देवं वनमालाविभूषितम्।
अलक्नभवनं तद्त्पादपद्म सुभोभनम्। कौसुभोद्वास्तिताङ्गष्व दिव्यमूर्ति मनोहरम् ॥ १२ । ईषद्वास्यप्रसव्नन्ज सुवेशं प्रस्तुतं सुरैः। देवदैवं जगन्नाथं त लोक्मोहनं परम् : १२॥ कोटिकन्दर्पलीलाभं कमनीयमनीखरम्। त्र मूत्यरत्न निर्माणभूषगौघेन भूषितम्। वरं वरे वरदं वरदानामभीपितम्॥१४॥ चतुर्णामपि वेदानां कारणानान्न कारगम्। पाठार्थं मत्प्रियस्थानमागतोऽसि च मायया॥ १५ ॥ पाठं ते लोकभिचाथं रमएं गमनं रगम्। खात्मारामस्य च विभो: परिपूर्णातमस्य च॥ १६। गुरुपत्नुावाच । अद्य मे सफलं जन्म सफलं जीवनं मम। पातिव्रत्यञ्न सफलं सफलञ्व तपोवनम् । १७॥ महचहस्तः सफली दत्तं येनान्मीसिसितम्। तदाश्नमं तीर्थपरं तीर्थपादपदाद्गितम्। तत्पादरजसा पूता गहाः प्राङ्गणमुत्तमम् ॥१८॥ यस्य त्वत्पादपश्थ्न वावयोजनरखएडनम्। तावट दुःखन्न शोकस तावद्ोगद रोगक:॥ १८॥
Page 847
८88 मभ्मवेवसंपुराधे [१०२ प०
तावन्जभानि कर्माषि क्ुत्धि पांसादिकानि च। यावत्वत्पादपद्मस्य भजनं नास्ति दर्शनम् ॥ २०॥ है कालकाल भगवन् स्ट्टः संहर्तुरीखर।. कवपां कुरु ऊपानाथ मायामोहनिक्वन्तन। २१। इत्य का सामुनेवा सा क्रीड़े कत्वा इरिं पुनः। सस्तनं पाययामास प्रेमृणा च देवकी यथा । २२। श्रीक्वष्ण उवाच। मातस्वं मां कथं स्तौषि बालं दुग्धमुखं सुतम्। गच्क गोलोकमिष्टञ्च स्वामिना सह साम्प्रतम् ॥२३। त्यक्का प्राक्मतिकं मिथ्या नश्रञ्ज कलेवरम्। विधाय निर्मलं देहं जन्ममृत्युजराहरम् ॥ २४॥ दत्य क्वा चतुरो वेदान् पठित्वा मुनिपुङ्गवात्। मासेन परया भत्या दत्त्वा पुत्र मृतं पुरा ।२५॥ रतानाञ् तिलचन्न मणीनां पञ्चलचकम्। हीरकागां चतुर्लचं सुक्ानां पञ्चलच्षकम्॥ २६॥ माणिक्ानां हिलचञ् वस्त्र त्रलोकदुर्लभम्। हारञ् दुर्गया दत्त हस्तरताङ् लीयकम् ॥ २०॥ दपकोटिं सुवर्णानां गुरवे दचिपां ददो। प्रमूत्यरत्न निर्माणं नारीसर्वाङ्गभूषयम् ॥२८॥ गुरुप्रियायै प्रददौ वड्रिशद्ांशुकं वरम्। मुनिर्दत्त्वा च पुत्राय तत्सवें प्रियया सह॥ २८॥ सद्रतरथमारह्य ययौ गोलोकमुन्तमम्। तमझू तं हरिं दृद्टा प्रययौ खालयं मुदा । १०॥ एवं ब्रह्मखदेवस्य चरित्र शृछ नारदम्।
Page 848
ददं स्तोत्' महापुएय' यः पठेद्वक्िपूर्वकम् ॥ २१ ॥ श्रीक्वष्णे निश्ठलां भक्ति लभते नात संशंयः। अ्रस्पष्टकीर्त्तिः सुयथा मूर्खो भवति पण्डित: ।। ३२ ॥ दूह लोके सुखं प्राप्य यात्यन्त शीहरेः पदम्। तत्र नित्य हरेर्दास्यं लभंते नात्र संभय: । २२॥ दूति श्रीब्रह्मवैवत्तें महापुराणे नारायपनारदसंवाढे त्रीक्कणण जन्मखएडे मुनिपत्नीस्तोत्र नाम द्ाधिकशततमीऽध्यायः ।
वाधिकशततमोऽध्यायः ।
श्रीनारायण छवाच।
अथागत्य मधुपुरीं प्राम्य पितरं विभु:। सबलो वटमूले च सस्मार गरुड़ हरिः ॥ १॥ सादरं लवणोदच् विश्वकर्मागमीपिमितम्। तत्याज गोपवेशव् नृपवेभ दधार सः ॥ २ । एतस्मिन्नन्तरे चक्रमाजगाम हरिं खयम्। परं सुदर्भनं नाम सूर्यकोटिसमप्रभम् ।३ ॥ तनसा हरिणा तुल्यं परं वैरिविमर्दनम्। अव्यर्थमस्त्रमस्न्नाणां प्रवरं परमं परम् । ४ ॥ रतयानं पर: ऊत्वा गरुड़ी हरिसब्रिधिम्। विश्कर्मा समिष्यस जलधि: कम्पितस्तथा। ५।
Page 849
ब्रम्मवैवत्तपुराणे [१०३ प'
रिं प्रणेमुस्त सर्वें मूर्धा च भत्िपूर्वकम्। नस्मितं सादरं यत्नात्तानुवाच क्रमाहिमु: ॥ ६॥ श्रीक्मष उवाच। * समुद्र महाभाग स्थलन्ज मतयोजनम्। हि मे नगरार्थञ्ज पवमाहास्यामि निव्चितम् ।७॥ गरं कुरु हे कारो तिषु लोकेषु दुर्लभम्। रगीयञ्न सर्वेषां कमनीयञ् वोषिताम्॥८। व्कितज्जापि भक्कानां वैकुरठसटृशं परम्। षामप खगोगां परम्पारमभीमितम् ॥ ट । गानिशं स्वगश्रेष्ठ सन्निधी विश्वकर्मयः । तिं कुरु महाभाग यावन्निर्माति द्वारकाम्॥ १०॥ रानिशञ्च मत्पार्शे चक्रश्रेष्ठ स्थितिं कुरु। मेतुका तु प्रवयुः सवें चक्र विना मुने॥११ ॥ अग्य पितरं भट्रमुग्रसेनं महावलम्। चकार नगरे चवियाणां सतामपि॥ १२ ॥ त्य व जरासन्ध' निहत्य यवनं तथा। वेन महाभाग निर्माणक्रममीश्वरः॥ १२॥ श्रीभगवानुवाघ। जनपर्यन्त' नगरं सुमनोहरम् । वेमरकतैरिन्द्रनीलैरनुत्तमै: ॥१४ ॥ पारिभट्र पलङ्स स्यमन्तकैः। एनरेोर्गालिमेसैव चन्द्रकान्तादिभिस्तथा॥ १५। गजमान्तादिभिश्वैव पुत्रेस्न स्फाटिकाऊतैः ।
Page 850
१०३प० ] श्रीक्णाजमखएडम्।
गोरोचनाभि: पीतैक् दाडिमीबीजरूपकैः पद्मवीजनिभैश्वैव नीलैः कमलवर्गाकैः ॥१७॥ मगिभि: कज्जलाकारैरुज््वलैख परिष्क तैः।
सवर्णमूच्यथतगुैरीषद्रक्त : सुथोमनैः । गरिष्ठैश्व वरिष्ठैश्व मणिश्रेष्ठैश्व पूजितैः ॥१८ ॥ यथाविधानं यद्योगं यत्र यन्म कमीप्पितम्। मणीनां हरगच्जव यक्तसङ्गा हिमालयात् ॥ २० ॥ दिवानिशं करिर्थान्त यावननिर्मापपूर्वकम् । यचैश्व सप्तभिर्लचैः कुवेरप्ररितैरपि । २१ ।। वेताललचैः कुआागडलचैः शङ्गरयोजितैः। दानवैब्र ह्यरचाभि: पेलकन्यानियोजितैः । २२। कुरु दिव्यञ्न पत्नीनां सहस्रापाच् षोड़भ। अन्यपत्नीजनस्यापि चाष्टाधिकथतस्य च । २३। शिविरं परिखायुक्तमुच्च:प्राकारवेष्टितम्। युक्तद्वादप्रथालञ्ज सिंहद्वारपरिष्क तम् ॥ २४॥ युत्तचित्र विचित्रध्च क्वव्रिमैश्च कपाटकैः। निषिद्वव्टक्षरहितं प्रसिद्वेश्व परिष्क तम् ॥ २५॥ सुलक्षणं चन्द्रवेधं प्राङ्गगज्ज तथैव च। यदूनामाश्रमं दिव्य' किङ्वराणां तथैव च । २६ । सर्वप्रसिद्धं निलयमुग्रसेनस्य भूभ्ृतः। शाश्रमं सर्वतोभट्र वसुदेवस्य मत्पितु: । २७ ।। विश्वकर्मोवाच। के ते वचा: प्रथस्ताथ्न निषिदासापि केचन।
Page 851
भद्राभद्रप्रदावापि तान् वदख जगट्गुरो ॥२८॥ केषामस्थिनियुत्तत्त शिविरष्व शभाशमम्। दिशि कुब जलं भट्रमभद्रख्ज वद प्रभो। २६। भद्रप्रदश को वच्षो दिधि कुत प्रवर्त्तते। किं प्रमागं ग्हापाञ् प्राङ्गणानां सुरेशवर॥ २०॥ मङ्गलं कुसुमोद्यानं दियि कुत तरोस्तथा। प्राकाराणां किं प्रमाणं परिखानां सुरेखर ॥ २१॥ द्वारागाच महापाल प्राकाराणां प्रमाणकम्। कस्य कस्य तरोः काठ्ठं प्रभस्तं भिविरे प्रभो। अरमङ्गलं वा केषाज़ सवें मां वकुमर्हसि। ३२॥ श्रीभगवानुवाच। आश्चमे नारिकेलस ग्टहिगाज्च धनप्रदः। विविरस् यदीथाने पूर्वे पुत्र प्रदस्तरुः ॥३३॥ सर्वत्र मङ्गलाहस तरराजी मनोहर: । रसालव्च्तः पूर्वस्त्िन् वृषां सम्पत्प्रद्स्तथा।३४। शुभप्रदश सर्वत्र सूरकारी निशामय। विल्वश् पनससव जम्बीरो बदरी तथा ॥ २५ ॥ प्रजाप्रदस पूर्वस्त्िन् दचिएं धनदस्तथा। सम्पत्प्रदृश्व सर्वत्र यतो हि वर्दते ग्टही ॥३६॥ जम्बूषचश् दाड़िम्बः कदत्याम्रनातकस्तथा। बन्धुप्रदश्य पूर्वस्तमिन् दचिणे मितदस्तथा । ३७॥ सर्वत्र शुभद्सव धनपुत्रशुभप्रदः। हर्ष प्रदो सुवाकश दच्िणे पशिमे तथा। ३८॥ ईथाने सुखदयव सर्वत्रव निभामय।
Page 852
१०३ प्र० ]
सर्वत्र चम्पकः शडो भृषि भद्रप्रदस्तथा। २८॥ पलाम्बुय्यापि कूप्ाएडमायाम्बुय्य सकिंशुक्:। खर्जुरो कर्कटी चापि शिविरे मङ़लप्रदा॥ ४० ॥ वास्तू ककार विल्वस वार्ताकुख शुभप्रदः ॥४१ ॥ लताफलञ्ज शभदं सर्वें सर्वत्र निव्चितम्। प्रशस्त कथितं कारो निषिद्ृस्ज निभामय। वन्यवृक्षो निषिदश् भ्रिविरे नगरेऽपि च। ४२॥ वटो निषिद्ः शिविरे नित्य' चोरभयं यतः। नगरेषु प्रसिदस्ध दर्शनात् पुखदस्तथा। ४३॥ निषिड: थाल्मलिखव श्रिविरे नगरे पुरे। दुःखप्रदश् सततं भूमिपानां सदापि च ॥ ४४ । न निषिड्ः प्रसिडस् ग्रमेषु नगरेषु च। विद्यामतिनिषिषस सततं दुःखदस्तथा । ४५। हे कारो तिन्तिड़ीव्ृक्षी यत्नात्तं परिवर्जवेत्। पतन धनहानि: स्थात् प्रजाहानिर्भवेद् ध्र वम् ॥४६। भिविरेऽतिनिषिदस नगरे किञ्चिदेव च। न निषिड्ः प्रसिद्स ग्रामेषु नगरेषु च। ४७॥ विद्यामतिनिषिदय प्राभ्नस्त' परिवर्जचेत्। खर्जूरख् गड्डुस्वव निषिद्वः भिविरे तथा॥ ४८ ॥ न निषिद: प्रसिद्दस् ग्रामेषु नगरेषु च। हच्तस चणाकादीनां धान्यस् मंङ्गलप्रट्म् ॥ ४८॥ ग्रामेषु नगरे चापि शिविरे च तथैव च। दसुष्टचव शुभदः सन्ततं शुभदस्तथा। ५०॥ भभोकय शिरीषय कटम्बच उभप्रद्:।
Page 853
८५० ब्श्मवेवर्सपुराथे [१०३ प्र०
कज्चित् हरिद्रा शभदा शुमदयाद कस्था। ५ू१ ॥ हरीतकी च शभदा ग्रमेषु नगरेषु च। नवाद्या भद्रदा नित्य तथा चामलकी ध्रवम् । ५२॥ मजानामस्थि शुभदमखानाथ् तथेव च। कल्यायमुच्चे:श्रवसां वास्ती स्थापनकारिणाम्। ५२॥
वानराणां नराणाव गर्दभानां गवामपि। ५४॥ कुकुटानां शृगालानां मार्जाराणामभट्रकम्। भेटकानां शूकराणां सर्वेषाञ्ज शुभप्रद्म् ॥ ५५। ईथाने चापि पूर्वस्त्िन् पश्चिमे च तथोत्तमे। भिविरस्य जलं भट्रमन्यताशुभमेव च। ५ू६। दीर्घें प्रस्थ समानञ्च न कुर्य्यान्म्रन्दिरं बुध:। चतुरस्र गहे कारो गटहिणां धननाशनम् । ५७। दीर्घ: प्रस्थः परिमितो नेवाङ्वेनापि संदृतम्। शून्यन रहितं भट्र शून्य शून्यप्रदं तृगाम्। ५८ ॥ प्रस्थ हस्तद्यात् पूर्व दीघें हम्तवयं तथा। गहाणां शुभदं द्वारं प्राकारस्य ग्टहस्य च । ५ट ॥ न मध्यदेशे कर्त्तव्य किञ्चित्र नाधिके शुभम् । चतुरस्र चन्द्रवेधं शनिविरं मङ्कलप्रद्म् ॥ ६०॥ अभद्रदं सूर्य्यवैधं शिविरं मङ्गलप्रद्म्। अभद्रदं सूर्य्यवेधं प्राङ्गपच तथैव च । ६१। भिविराभ्यन्तरे भद्रा स्थापिता तुलसी वृणाम्। धनपुत्रप्रदाती च पुखदा हरिभक्रिदा । ६२। प्रभाते तुलसीं हद्दा खर्णदानफलं लभेत्।
Page 854
१०३ त ]
मालती यूथिका कुन्दमाधवी केतकी तथा। ६१॥ नागेशवरं मलिकाल् काजनं वक्ुलं शुभम्। अपराजिता च शुभदा तषासुद्यानमीप्सितम्। ६४ ॥ पूर्वे च दक्षिणे चैव शुमदं नात संभय: । अध्वें षोड़भहस्त भ्यो नैव कुर्ययादु ग्टहं रही।। ६५। अधे विंभतिहस्त भ्य: प्राकारं न शुभप्रद्म्। सूतधारं तेलकारं खर्यकारज्ज हीरकम् ॥ ६६॥ वाटीमूले ग्राममध्य न कुर्य्यात् स्थापनं बुधः। ब्राध्मरं चच्ियं वैश्य सच्छूद्रं गयकं शुभम् ॥ ६७॥ भट्टं वैद्य पुष्ककारं स्थापयेष्किविरान्तिके। प्रस्थे च परिखामानं शतहस्तं प्रशस्तकम् ॥ ६८॥ परितः शिविरायाज् गभभीरं दगहस्तकम्। सङ्ग्तपूर्वकज्जेव परिखाद्वारमीप्सितम्। ६८। शत्रोरगम्य मितस्य गम्यमेव सुखेन घ। आालूमलीनां तित्तिड़ीनां हिन्तालानां तघेब प 10॥ निम्बानां सिन्धुवाराणामुम्राणामभट्रकम्।
एतषामतिरिक्ानां शिविरे काड्मीसितन। प्ृच्तच् बच्चहस्तत् भूधरो वर्जयेद्बुधः।७२। पवदारधनं इन्यादित्याह कमलोद्वः । कथितं लोकशिसार्यं कुरु काछ बिना परीम्। ०२ शुभकणच्चाप्यधुना गच्क वत् यथासुखम्। विश्वकर्मा हरि नतवा जगाम पचिणा सर। ॥ समुदरख समीपच्च वटमूलं मनोहरम्। .
Page 855
[१०४ प्र०
सुष्वाप तव नतं च कारस पचिणा सह । ०५ ।। खप्रे दारवतों रम्यां दद्श गरुड़सथा। यत्किश्चित् कथितं कार कष्णेन परमालना। ०६। तदेव लच्षणं सवें ददर्थ नगरे मुने। कार हसन्ति खप्ने च सर्वें ते भित्पकारिय: । ७9। गरुड़ गरुड़ावान्य बलवन्तस पचिय:। बुड्ी ददर्भ गरुड़ो विश्वकर्मा च लज्जितः। ७८।। अतीव द्वारकां रम्यां भतयोजनविस्तृताम्। ब्रह्मादीना्ज नगरं विजित्य च विराजिताम्। तेजसाच्कादितं सूयें रतानाख् परिष्कृताम्। ७2॥ द्ूति श्रीब्रह्मवैवत्त महापुराणे नारायणनारदसंवादे श्रीक्वणजननखरडे द्वारकानिर्माणारभ
श्रीनारायण उवाच।
एतस्तिवन्तरे ब्रझ्मा भवान्या च भवः खयम् । भनन्तवापि धर्मख भास्करव हुताथनः ॥१। कुवेरी वरुपाखव पवनस यमस्तथा। महेन्द्रयापि चन्द्रख रुद्राखकादग्रेव ते ।। २ । अ्न्ये देवाद्य मुनयो वसबः सप एव च।
Page 856
१०४ ग्र 1 श्रीज्वणणजमखणडम्।
आदित्यास्ापि दैत्याश्च गन्धर्वाः किव्नरास्तथा॥ । आययुर्द्दारकां दष्टं श्रीक्वषञ्च बलं तथा। आगच्कन्तञ्ज सहसा वटमूलं मनोहरम्॥ ४ ॥ दृष्टा च टेवता: सर्वाम्तृष्टवः पुरुषोत्तमम्। आकाथाच् विमानैश्व सम्पाप्य वटमूलकम्॥ ५ू ॥ दद्शर्द्दारकां रम्यामतीवसुमनीहराम्। मुत्तामाणिकाहीरेग रत्नराजिविराजिताम्॥ ६। अरितसंतुरस्राक्च पतयोजनसंमिताम्। सप्तभि: परिखाभिश्व गश्भीराभिस् वेष्टिताम्।७। प्राकारैरनव भिर्युक्वां लनैः क्रीड़ासरोवरैः। मनोहरैः सपझस सहितैक् मधुव्रतैः॥८॥ योभितां सर्वतोभद्रैः पुष्पोद्यानतिलचकैः। प्रफुश्नपुष्प: पवनैः सवत्र सुरभीक्वताम् ।। 2 । आमोदिताञ् थीतेन मन्दचन्दनवायुना। तरुभिर्नारिकेलानां शोभितां शतकोटिभिः ॥ १० ॥ गुवाकानाज्न व्ृत्तैश्न भूषितां तञ्वतुर्गुगैः। चतुर्गुगैर्गुंवाकानां युतामास्त्रमहीरुहैः । ११॥ परीतां पनसानाज वत्तैरामरसमैमुने। सुशोभिताज्ज तालानां दुमैरामसमैर्मुने॥ १२ ॥
थाल्मलीभिख जम्बूभि: कदम्स्थापि शोभिताम्॥१३। वंश्रे्व तित्तिड़ीभिस्न चम्पकेर्वकुलेस्तथा। नागेश्रैर्नागरङ्क जम्बीरेर्दाडिमैर्युताम् । १४॥ खजू रैरर्जूनैः पिष्टे रिन्तुभि: कावनैरपि।
Page 857
अचवेवर्सपुराये [१०४ प
हरीतंकीभिर्धातीभिरिन्दुभि: परितः पुताम् । १५॥ पालेः प्रियालैदिन्तालै: भिभिरेः सप्पर्णकेः। अन्यर्मानाद्गुमैरिष्टे रिष्टां युक्तां परिप्ताम् ।१६। त्रसंख्य मन्दिरै रम्यैरत्युचैरपि संस्कताम्। रख्े न्द्रसार निर्मा रैर्मुक्तामािकाभूषितैः ॥१७ । माणिकाद्दीन कैखिवः सद्रतकलशान्वितैः। र्मापभिर्निर्मितेरिष्टेः सोपाननिकरैवरैः॥१८ । कपाटैः कठिनैर्दिव्य रर्गलाकील कैर्युताम्। हरिएमणीनां स्तभ्ानां कदम्बैरपि संयुतैः ॥१८॥ नानाचित्र विचित स सुचित्रस्व परिष्क तैः। दर्पपैः सृन्वस्त्रसव थोभितैः खेतचामरैः ॥२०॥ प्राङ्गपेः पद्मरागाद्यरिन्द्रनीलपरिष्क ताम्। वीथीभीरतखचचतै राजमार्गेः समन्विताम् ॥ २१ ॥ ग्रीममध्याफ्कसूर्ययाभां ज्वलितां रत्नतेजसा। गवाचलच्षैः संयुक्तां वाजिशालोत्परिष्कृतांम् ।२२। दृष्टा च द्वारकां रम्यां ते देवा विस्मयं ययुः। प्रसननवदनो टेवो लाङ्गली भगवानज: । २२। सस्मार यदुवंानां समूहसुग्रसेनकम्। वसुदैवं देवकीच्च पाएडवांस समाळकान् । २४। नन्ट यशोदां गोपालान् राजेन्द्रमुनिपुङ्गवान्। गन्वर्वाम् किव्ररांसेव सहितो यदुपुङ्गवैः॥२५॥ नन्दो यशोदा गोपाव जनन्या सह पाएडवा:। गन्धर्वाः किवराखेव विद्याधर्यय नारद।। २६। किवर्यवापि नर्तक्यो गायका वाद्यभाएडकाः ।
Page 858
श्रीज्पजनसछम्।
भिचुका भारडकाशेव भहाव गणकास्तया ।२० ॥ नानादेशोङ्ववा भूपा वैद्यावान्ये च मानवा: । सत्ासिनश्च यतयोऽवधूता ब्रह्मचारियः । २८॥ आययुर्मुनयः सर्वे सगिषा: सिद्धपुङ्गवाः। सनकथ सनन्दस ततीबय सनातन: । २८। सनत्कुमारो भगवान् चानिनाश् गुरोरगुरुः। भिष्य स्त्रिकोटिभि: सारदवि प्चवर्षो दिगम्बरः । २० ॥ शिथयैस्त्रिलचेः सहिती दुर्वासा भगवानजः । लक्षभिथै: कश्यपस वाल्मीकिस तरिलचके:॥२१। लक्षभिथ र्गौतमख कोटिभिस छहसपतिः । एुक्रस्त्रिकोटिभि: सार्डवे भरदाजव लच्कै:॥ २२ ॥ प्रिथ स्त्रिकोटिभि: साईमङ्िरा भगवानज :. । वश्िष्ठः कोटिभि: भिष्यः प्रचेता: कोटिभिस्तथा ।२२॥ विलचैश पुलस्त्ययाम्यगस्थः कोटिभि: सह। पुलही लचशिष स कतुलचेस्तथैव च। ३४। अ्रतिस्तिकोटिभि: साडवें भृगुख पक्चकोटिभि:। त्रिकोटिभिमरीचिस पतानन्दः सहस्रके: ॥३५॥ साईं त्रिकोटिभि: शरिथे ऋथ्यशृक्गो विभाएडकः। पाणिनि: कोटिभि: शिथलंचैः काव्यायनस्था ।२६। याज्नवल्काः सहस्त्रस व्यास: शिष्यतिकोटिभिः। प्रिष्यैलचय्न सहितो गर्गः कुलपुरोहितः ॥३७॥ मालवस सहस्र व सहस्रः सौमविस्तथा। तरिकोटिभिर्लोमशय मार्कवह यस्त्रिकोटिमि: ।३८। सान्दीपिनिर्देवलय सच्किथयैव त्रिकोटिभि:।
Page 859
८५ ई अभ्मवेवसंपुराये [१०४२०
वोढ: शिथ्यैः कोटिभिख लच्ैः पत्नशिखस्तथा। ३८॥ अहं नारायणसैव नरी मम सहोदर:। शिथ्यैस्त्रिकांटिभि: साड्वें विश्वामित्रम्न कोटिभि: ॥४।। व्रिकोटिभिर्जरत्कारुरास्तीकस त्रिकोटिभि: । विकोटिभि: पर्शुरामी वत्सी लंच्षेश्व शिथ्यकेः ।४१। दक्षस्त्रिलक्षैः भिथैख्व कपिलः पञ्चकोटिभिः। संवतश् विलचैसाप्युतय्यस् तथैव च। ४२ ॥ सहम्त्रर्जैमिनिश्चैव पैली लक्षैस्तथैव च। सुवर्शीस सहस्रस वैशम्पायन एव च ॥ ४३ ॥ ग्िथ्ैलचैः समेतस व्यासशिथ्यः पुरोगमः । लक्षैः शिथैस्तथा शृङ्गी चोपमन्यु स्तथैव च ॥ ४४ ॥. सहस्र य गोरमुखः कची लच्षैर्गुरा: सुतः। अश्वत्थामा तथा द्रोण: ऊपाचार्य: सशिष्यकः ।४५। भीष: कर्णस भकुनी राजा दुर्योधनस्तथा। नृपस्य भ्ातरः सर्वे चान्ये भूपा जगद्गुरुम् ॥ ४६॥ श्रीभगवानुवाच। शुभकर्मणि निष्पन्न व्रास्यन्ति ये समागताः । भिवब्रआ्मादयो देवा मुनयय तथापरे॥ ४9॥ तञ्जापि यादवैः सादवं प्रक्थिद् द्वारकां पुरीम्। मत्पिता मातभि: साडे माहेन्द्र च चरो नृप। ४८। परपरे यदवोऽन्ये च यास्यन्ति मथुरां पुरीम। सुत्व ति विरसी राजा तमुवाच भयाकुल: ॥४2। उग्रसेन उवाच। वासुदेव न यास्यामि भूमिं तां पैकों पुनः।
Page 860
१०४ त्र .!
सर्वतीर्थपरां शुद्ां दैवे कमि पैढके ।५० ॥ पावके भूमिदेशे च पितृयां निर्वपेत्तु यः । मट्भूमि: स्वामिपित्भिः श्राइकमणि हन्यते॥ ५१॥ पितृगां निष्फलं श्रादं देवानामपि पूजनम्। किञ्ञित्फलप्रदञ्जव सम्पूगे पैलके स्थले ॥५र ॥ पुत्रपौत्रकलत भ्य: प्रारोभ्यः प्रयस्नी सदा। दुर्लभा पैतकी भूमि: पितुर्मातुर्गरीयसी ।५३॥ तत्यस्य्ज पवित्रञ्ज दैवे कर्मगि पैलके। क्रोड़ाव्न दत्त दानज् परदृत्तमशुडकम् ॥ ५४ ॥ सितिरियते पैळकीभूम्यां तीर्थतुत्यफलं लभेत्। गङ्गाजलसमं पूतं पितखातोदकं हरे। ५५॥ तव सत्नात्ा जले पूते गङ्गास्त्नानफल लभेत्। पितृखां तर्पएं तत पवित्र देवपूजनम् ॥ ५६॥ पैतकी जन्मभूमिश्चेत् फलं ताह्वगुणं लभेत्। पैत् कीभू मितुत्या च दानभूमिः सतामपि । ५७ K वासुदेव उवाच। भोगास्ते वचनं किंवा निषेक: केन वार्यते। पेतकी तीर्थंतुत्या सा किं तोथें द्वारकापरम्॥ ५८॥ सवतीर्थपरा क्रेष्ठा द्वारका बहुपुखदा। यस्या: प्रवेभमात्रण नराणां जन्मखणडनम् । ५८ । दानञ् द्वारकायाच श्राइ्ञ्च देवपूजनम्। चतुर्गुपच्च तीर्थानां गङ्गादीनाव्ज भूमिय। ६०॥ गचत ब्रह्मादिभि: साब मुनिभिर्याद्वैः सह। राजेन्द्र भवनं तत्र ग्टहाणां सादरं पुनः । ६१।
Page 861
545 [१०४ त्र०
क रोति शश्न्यकवार महेन्द्रस्यामरावतीम्। निवस त्वं सुधमीयां माहेन्द्र च चणे नृप ।६२। जम्बुद्दीपस्थिता भूपा राजेन्द्रमएडलेखराः। करं दास्यन्ति तुभ्यज्न महेन्द्राय सुरा यथा ॥ ६३॥ भूयाज्जितः कुवेरश्च धनेन धनसम्पदा। तजसा भास्करखापि महेन्द्रः सम्पदा तथा॥ ६४॥ देवा जिता रणेनैव पुरेन मुनयो जिताः। तपस्विनश्च तपसा व्रतिनय व्रतेन च । ६५ ॥ उग्रसेनसमो राजा न भूतो न भविष्यति। सभायां यस्य भगवान् बलदेवो महाबलः ॥ ६६ । विश्वख यस्य शिरसां सहस्रायां नरेश्वर। एकत्िमिन् भिरसि न्यस्तं शूर्पे च सषपो यथा ।६९। न ह्यनन्तसमो देवी बलेन बलवत्तर: । यद यानाञ्च नास्यन्तस्त नानन्त जगुर्बुधा:।६८॥ वसवोऽष्टौ महाभागा रुद्रास शङ्गरं बिना। बलिनो दादशादित्या महेन्द्रय्न सुरैः समः ६८। न समर्था ध्र वं जेतुमुग्रसेनं नृपेखरम्। कृष्णस्य वचनं ञुत्वा प्रसन्नवदनी तृपः ॥ ७०। प्रययी यादवैः सार्दव महेन्द्रभवनात् परम्। स्वालयं द्वारकामध्ये ज्वलन्त मणितेजसा ॥७१॥ सहस्त्र र्दारपालैव शूलिभिर्दगडहस्तकैः। नियुत्त रच्षितं द्वारं ददर्य मानवेश्वरः ।७२। अभ्यन्तरे च शिविरं द्वारेभ्य: षड्भ्य एव च। मन्दिरापाच अतके रतनानां परिभूषणम्। ७३॥
Page 862
१०४ प्र ० ] श्रीक्कण जवखएडम्।
कोटिं मत्तगजेन्द्राणां ददर्श गजमन्दिरे। चतुर्युगं गजीघन्न गजानां षड्गुगं तथा।७४। महाबलांख् तुरगान् सूर्य्याश्ञ्ज हसन्ति च। गजेन्द्रोघन्न सर्वेषां वाहनानामपीखरम्।। ०५॥ हसत्यैरावत शखन्महन्द्रस्य च नारद। अत्य च्चैरुच्च ः रवसा ददग कोटिमीसिसितम् ॥ ॥ खराणां दशकोटिच्च पादातं षड़गुएं तथा। निर्माणं रत्नसाराणां रथानां पञ्चलच्कम् ॥७॥ पञ्चलचं सारथीनां तव्राख्व षड़गुग तथा। अश्ववाटं तत्समच्च सुधर्माञ्ज सतामपि। ७८॥ ददर्भाभ्यन्तरे दम्ये टेवाश्च मुनिसंयुताम् । वड़्िशुद्धांशुके रम्यर्भैषितां रक्तकम्बलैः ॥ ७2 ॥ रत्न सिंहासनै रम्यर्भूपितां रक्तपिङ्गलैः । अमूत्यरत्न निर्माणवीथीनां तेजसोज्वलाम् । ८०। वेष्टिताज्ज महाभीतैः किङ्गरेः गरतकोटिभिः । प्रविवेध सभां रम्यां शुव्ा शङ्मध्वनिं शुभाम् ॥८१ वादञ्न दुन्दुभीनाञ्च मुनीनां वेदमन्त्कम्। दृष्टा वपं समुत्तस्थी वेगेन सबलो हरिः ॥ ८२॥ ब्रच्मा महेखवरश्व शेषस देवपुङ्गवाः । समुत्तस्थ : सुराः सर्वे भुनयश्न महाव्रताः। ८३॥ राजेन्द्राश्नापि सिद्ेन्द्रा वसुदेवपुरोगमा: । रतसिंहासने रम्ये चोग्रसेनो महाबलः ॥ ८४1 समुवास महेन्द्रस्य मुनीनामास्या हरैः। देवानाथ गुरुगाव् गर्गस्यापि तथेव च । ८५ू।
Page 863
[१०४ म्र'
सप्तीर्थोद केनैव पूर्णकुभ्भेन नारद। चकार वेदमन्त्रय्व ृपस्याप्यभिषेचनम्। ८६। तम्म वस्त्रयुगं दत्तं वड्गिशुड् मनोहरम्। वरुणेन पुरा दत्तं कष्साय परमातमने।। ८5। मात्यच् पारिजातानां चन्दनं रत्नभूषगम्। रतच्कत्र ददो तस् बलदेवो महाबलः॥ ८८॥ ब्रह्मा कमराडलुन्न व शूलन्नापि महेखरः। पार्वती रत्नमात्यत्न हारत् मालती सती। ८ट॥ अ्रन्य देवाय् मुनयो राजेन्द्रा: सिद्दपुङ्गवाः । कतुकञ ददी तस् क्रमेण च पृथक पृथक् ॥ ८०॥ वसुदेवो ददौ तस्मे शुभदं खेतचामरम्। पवनन पुरा दत्तं कृप्णाय परमात्मने॥८१॥ नन्दो ददी च सुरभिं कामधेनुञ्च पूजिताम्। यशोदा देवकी तस्मै रत्नश्रेष्ठं ददी मुदा ॥८२। सप्तभि: किङ्गरेश्नापि संवीतः खतचामरैः। दधार कतमक्र रो भक्या चैवाजया हरेः॥ ६३॥ रत्नसिंहासने रम्ये ददर्भ रत्नदर्पगम्। अतीवपुरायावाप्यञ्च हरिणा च पुरस्तः । ८४ ॥ चक्र सुतिक्ज भट्टास भित्तुका ब्राह्मणास्तथा। ददुः शभाश्रिष तस्मे देवास सुनयस्तथा॥८५॥ ब्राहमगोभ्यी ददी राजा रतनकोटिञ्च भत्ितः । भट्टेभ्यो रत्भतकं भिक्तुकेभ्यस्तथेव च । 2 ६ ।। अभिषिच्य वृपेन्द्रस्न देवांख मुनिपुङ्गवान्। सम्पूज्य ब्राह्मणांर्यापि भट्टा भिचतुं दिजं गुरुम् ।2।
Page 864
१०५ श्र०]
खालयञ्च ययुः सर्वे यादवास्च मुदान्विता: । ये ये हरे: पाषंदाश् ते सरवें सालयं ययुः ॥८८॥ प्रभाते चाययुः सर्वे सुधर्माच्च सर्भा हरेः। नमस्कृत्व महेन्द्रञ्च चोषु: सर्वे च संसदि॥ ८६ ॥ दूति श्रीब्रह्मवेवत्त महापुराणे नारायणनारदसंवादे श्रीकृणजमखरड द्वारकाप्रवेश उग्रसेनाभिषेके
पञ्चाधिक थततमोऽध्यायः।
:*
शीनारायण उवाच। अथ वैदर्भराजेन्द्रो महाबलपराक्रमः । विदर्भदेशे पुसयात्ा सत्यभीलख भीषमकः ॥१॥ राजा नारायणांशरव दाता च सर्वसम्पदाम् । धर्मिष्ठव्व गरीयांस वरिष्ठसापि पूजितः । २। तस्य कन्या महालक्ष्मी रुक्तिणी योषितां वरा। परतीवसुन्दरी रम्या रमा राभासुपूजिता। २॥ नवयौवनसम्पव्ना रत्नाभरणभूषिता। तप्नकाव्चनवर्णाभा तेजसोज्ज्वलिता सती॥ ४॥ शुद्धसत्वसरूपा सा सत्यभीला पतिव्रता। शान्ता दान्ता नितान्ता चाप्यनन्तगुपशालिनी॥ ५। इन्द्राणी वरुपानी च चन्द्रनारी व रोहिपी।
Page 865
ब्रभवेव संपुराषे
कुवेरपत्री सूर्य्यस्त्री साद्दा शान्ता कलावती ॥६। अन्यासु रमणीयासु त्राष्ठा च सुमनोहरा। रुकिलिएया भीषकन्याया: कलां नाईन्ति षोड़योम् 191 तां दृष्टा राजराजेन्द्रो बालक्रीड़ारतां पराम्। बालां सुशीभां कुर्षन्तों यथाम्त षु विधो: कलाम् ।८॥ भरत्पूर्णेन्दुभोभाव्या शरत्कमललोचनाम्। विवाहयोग्यां युवतीं लज्जानस्ाननां शभाम् ।८। सहसा चिन्तिती धर्मो धमशीलश् सुव्रतः। सुतां पप्रच्छ पुत्रांस ब्राह्मणां पुरोहितान्॥१० . भीषक उवाच। कं वृणोमि सुतार्थक्च वराह प्रवरं वरम्। मुनिपुत्र देवपुत्र राजेन्द्रसुतमीप्ितम् ॥११॥ विवाहयोग्या कन्या मे वर्दमाना मनोहरा। शीघ्र पश्य वरं योग्यं नवयौवनसंस्थितम् ॥१२। धर्मशीलं सत्यसन्धं नारायणपराययम्। वेदवैदाङ्गविभन्न पणिडतं सुन्दरं शुभम् ॥ १२॥ शान्त दान्त चमाशीलं गुणिनं चिरजोविनम्। महाकुलप्रसूतञ्व सर्वत्रव प्रतिष्ठितम् ॥ १४ ॥
महारथं प्रतापाहे रणमूधि च सुस्थिरम् ॥ १४ ॥ करोषि देवपुत्रञ्द्दवं गुपयुर्त तथा। करोषि मुनिएतञ्चच्चतुर्वेदविशारदम् । १६। सुवाचकं विचारन्न सिद्दान्तेषु नितान्तकम्। वृपेन्ट्रवचनं सृत्वा तमुवाच मुनेः सुतः ॥१०॥
Page 866
१०५प० ]
गौतमस्य मतानन्दो वेदवेदाङ्गपारगः । पाप्तः प्रवक्ा विभ्स धर्मी कुलपुरोहितः । पृथिव्यां सवेतत्वत्नो निष्णातः सर्वकर्मसु।१८। पतानन्द उवाच। राजेन्द्र तक्ष धर्मन्री धर्मशास्त्रविभारदः। पूर्वाख्यानञ्न वेदोक्षं कथयामि निशामय॥१2 ॥ भुवा भारावतरणे सयं नारायणो भुवि। वसुदेवसुतः श्रीमान् परिपूर्सतमः प्रभुः ॥२०॥ विधातुय विधाता स ब्रह्म भशेषवन्दितः। ज्योतिःस्वरूप: परमी भत्ताुग्रहविग्रहः ।२१। परमात्मा च सर्वेषां प्रागिनां प्रक्कत: पर:। निर्लिप्स निरीहस साची व सर्वकर्मग्ाम् ॥२२। राजेन्द्र तस्म कन्यान्ज परिपूर्णतमाय च। दत्त्वा यास्यसि गोलोकं पितभि: भतकैः सह ॥२३। लभ सारूप्यमुतिष्ट कन्यां दत्ता परव च। दूहैव सर्वपूज्यय भव विखगुरोगुरुः। २४। सवसं दचिणां दत्त्त्वा महालक्ष्मीख्ठ रकित्रिणीम्। समर्पणं कुरु विभी कुरुष्य जन्मखराडनम् ।२५। विधावा लिखितो राजन् सम्बन्धः सर्वसनतः । द्वारकानगर कषं शीघ्र प्रस्थापय हिजम् ॥२६॥ ऊत्वा शुभकरां तूगें सर्वेषामपि सम्पतम्। श्ानीय परमात्मानं भक्तानुग्रहविग्रहम् ॥२९।
दष्टिमावात् कुर नृप खजनाकर्मसणनम् ।२८॥
Page 867
ब्रह्मनेवत्तपुराणे [१०५ म०
यं न जानन्ति चत्वारो वेदा: सन्तव देवताः। सिंद्ेन्द्रास मुनीन्द्राक् देवा ब्रह्मादयस्तथा॥२८॥ ध्यायन्ते ध्यानपूताश्च योगिनो न विदन्ति यम्। सरस्वती जड़ीभूता वेदा: शास्त्राणि यानि च ॥२०। सहस्रवक्रः शेषश् पञ्जवक्नः सर्दाभिवः। चतुर्मुखो जगद्ाता कुमार: कार्तिकस्तथा॥२१॥ ऋषयो मुनयश्ैव भक्ता: परमवैष्वा: । अच्नमास्तवने यस्य ध्यानासाध्यक योगिनाम् ॥३२॥ बालकोऽहं महाराज तद्ग एं कथयामि किम्। पतानन्दवचः गुत्वा प्रफुन्लवदनो नृप: ॥२३॥ श्लिङ्गनं ददौ तस्म समुत्याय जवेन च। . नानारत्नं सुवर्सञ् वस्त्रञ्ज रत्नभूषगम्। २४।। ददी तस् प्रदानज् प्रसादसुमुखी नपः। गजेन्द्र तुरगं श्रेछं रथञ्ज भगिनिर्मितम् ॥३५॥ रत्नसिंहासनं रम्यं धनज् विपुलं तथा। भूमिञ्च सर्वसस्याव्यां शजद् वृष्टिकरीं शुभाम् ॥२ ६। अक्कष्टसाध्यां पूज्याञ्च ग्रामं सर्वप्रशंसितम् ॥३७। एतस्मिन्नन्तरे रुकिासुकोप वृपनन्दनः। कम्पितो धर्मयुत्तश्न रत्तास्यो रतालीचनः ।३८। डवाच पितरं विप्रं सभायामस्थिरस्तदा। उत्थाय तिष्ठन् पुरतः सर्वेषा् सभासदाम् ।३८॥ रुकारुवाच। शृणु राजेन्द्र वचनं हितं तथ्य प्रभंसितम्। त्यज वाक्य भिननुकायां लोभिनां क्रोषिनामहो॥ ४०॥
Page 868
१०१५. ] श्रोअपाजन्यंम्।
नर्तंकानाज वैश्यानां भहानामथिनामपि। कायस्थानाथ मिचूणामसत्वं वचनं सदा । ४१ : घटकानां नाटकानां सोलुद्ानाथ् कामिनाम्। दरिद्रायाछ मूर्खायां खुतिपूवे बषः सदा । ४२ । निहत्य कालयवनं राजेन्द्र पुरतो भिया। उपायेन महाबाही लव्य अगोन तहनम् ॥ ४२। दारकायां धनी छर्खी यवनस्य धनैन थ। जरासन्धभयेनैव समुद्राभ्यन्तरे गटही । ४४ । जरासन्चभ्तचैव चणेनैव च लीलया। वमोऽहं हन्तुमेकाकी राज्तयान्यस्य का कथा । ४५॥ दुर्वाससस शिथोऽहं रणशास्त्रविभारद्:। ध्रुवं भीषक तनैव विश्व संहर्तुमीखरः ॥४६॥ मत्समः पर्शुरामय भिश्ठपालय मत्समः। सखा च बल्वान् शूरः खगे जेतु स च चमः ।४७॥ महेन्द्र सगयं जेतुमहमीशः वषेन च। जित्वा युद्ध जरासन्ध दुर्बलं योगिनं तृप॥ ४८ ॥ परहङ्ारयुतः कष्णो वीरं ख मन्यते धिया। य्यायास्थति मद्गामं विवाहं कर्ततुमीितम्। ४2। ध्र वं प्रस्थापयिथामि वगेन यममन्दिरम्। श्रही नन्दस्य वैश्यस्य तस्म गोरचकाय प ॥ ५० ॥ साधाव्जाराय गोपीनां गोपालच्किश्टभोजिने। करोषि कन्यां सीकारं देवयोग्यास कर्क्त्रिगीम् ।५१। दासुमिच्कसि वाक्यन भिचुकस्य हिजस्य च। राजेन्द्र बुडिहीनोडसि वचनाइडलस्य प। ४२।
Page 869
[१०३ व'
मा राजपुवो या शूरो मा कुलीनस मा शचि:। मा दाता मा धनाव्यय मा योग्यो मा जितेन्द्रिय:। ५३। कन्यां देहि सुपुवाय शिशपालाय भूमिप। बलेन रुद्रतुष्टाय राजेन्द्रतमयाय च० ५४। निमन्त्रणं कुरु नृप नानादेशभवान वृपान्। बान्धवांस मुनीन्द्रांख पत्रहारा त्वरान्वित: । ५५। भ्रङ्ग कलिक मग्धं सौराष्ट्र वल्कलं वरम्। राटं वरेन्द्र' वङ्गस्त गुर्जराटिक् पैठरम्। ५६॥ महाराष्ट्र विराटस्व मुहलच्च मुरङ्षकम्। भक्षकं गज्ञकं खवे दुगें प्रस्थापय इिजम् ॥५७
तेलकुख्यापन्चथतं गुड़कल्याद्विलचकम्। शर्कराणां राशिशतं मिष्ावानां चतुर्गुगाम् ।५८। यवगोधूमचूर्णानां पिष्टराभिशतं पतम्। पृथुकानां राशिलक्षमन्रानाप् चतुर्गुगम्। ६०। गवां लवं क्वेदनव्व हरियानां हिलचकम्। चतुर्लचं थथानाज्च कूर्मापाच तथा कुरु॥६१॥ दशलचं क्वागलानां भेटानां तच्जतुर्गुपम्। पर्वाण ग्रामदेव्य च बलिं देहि च भक्तितः । ६२ ।। एतषां पक्कमांसच भोजनाथच कारय। परिपूर्ण व्यक्षनानां सामग्रीं कुरु भूमिप । ६२ ॥ अथ सुत्ा व तद्दाक्ां राजेन्द्र: सपुरोहित:। चकारामन्त्पं तूणं निर्जने मन्त्रिणा सह॥ ६४ ।
Page 870
५ प्र० ] श्रीळपजनसखन्।
द्िजं प्रस्थापयामास द्वारकां योग्यमीस्िसितम्।
राजा सशृतसवारी बभूव सत्वरं मुदा। निमन्त्रपञ सर्वत्र चकार च सुतानया। ६६। विप्र: सुधमी संप्राप्य नृपैदैवैव वेष्टिताम्। प्रददी पविकां भद्रामुद्यसेनाय भूसते।। ६७।। प्रफुञ्जवदनो राजा सुत्वा पत्र सुमङ्गलम् । हुवर्ानां सहस्रष्न ब्राद्मपेभ्यो ददी मुदा ॥ ६८ ।। दुन्दुभिं वादयामास द्वारकायास सवतः। देवान् मुनीन् नृपास व पातिवर्गास बान्वान्।६2। भट्टांस भितुकांखष भोजयामास साटरम्। श्रीक्वष्णस्य सुवेभं प कारयामास भूपतिः।७.। अतीवरम्यमतुलतं विषु लोकेषु दुर्खभम्। याव्राच्च कारयामास जगता प्रबरं वरम्ं । ०१ । वेदमन्त्रो ण रम्येण माहेन्द्रे सुमनोहरे। बदी ब्रम्मा रथस्न सावित्श सहितो ययौ 1०२॥ रथस्थसन महाहृष्टो भवान्या पभवः खयम्। शेषयापि दिनेशव गयेभ्वापि कीसितः ।।। महेन्द्रस तथा चन्द्रो वरुप: पवनस्तथा। कुवेरस यमी वf्िरीभानोऽपि ययौ मुदा ॥७8॥ देवानाथ् त्रिकोव्यय मुनीनां षष्टिकोटय: । गजेन्द्रायां तिलयस सें तच्छत तिलसकम्॥ ७५॥ डग्रसेनो बभी राजा नचवे षु यथा गभी। ययो प्रसबवदन: कुण्नाभिमुखी बली। ०।
Page 871
बधवेव संपुराषे [१०५ प
रत्निर्माषयानेन बलदेवी महाबलः । वसुटेवसोद्दवय नन्दोडक रख सात्यकि: । 0०। गोपाला वादवेन्द्रास चन्द्रवंश्याय ते यथु:। षृतराष्ट्रसुता: सर्वे दुर्य्योधनपुरोगमाः ॥७८॥ युधिष्ठिरस्तथा भीमः फाल्गुनी नकुलस्तथा। सहदेवस यानश्व प्रययु: पञ्च पाएडवा: । ०2 ।। भीषो द्रोपख कर्सखाप्यखत्यामा महाबलः। ऊपाचार्य्स शकुनिः शत्थस् प्रययी मुदा। ८0 । भटानाप्ज विकोव्यस विप्राणं पतकोटय: । सत्यासिनां सहस्रञ्ज यतीनां ब्रह्मचारिणाम् । ८१। डिसहस्र जितक्रोधासावधूतास्तथेव च। उत्पलानां सहस्रम्य सहस् पुष्पकारिणाम् । ८२। नानाशित्पकराखव विचित्र चित्रमेव घ। लच्च् वाद्यभाणडानां नर्त्तकानाज्ज लचकम् ॥ ८२॥ गन्धर्वाणां गायकानां लक्षमेवन्तु नारद। तत् कल्पे भवत्येव गन्धवय्चोपबईपः। ८४ ।। पञ्चाथत्कामिनीमिस त्वमेव तेषु मध्यगः। विद्याधरीपां लच्षस लचमपरसां तथा॥ ८५॥ किवराणां तिलचस गन्धर्वायां विलचकम्॥८६॥ दूति श्रीब्रह्मवेवस्तें महापुराणे नारायणनारद- संवादे श्रीक्णाजमखरडे रक्तिखुद्दाहे
Page 872
१·६ प. ] श्रीक्ण्णजनखण्ड म्।
षषाविकथ ततमोऽध्यायः।
श्रीनारायण डवाच।
एतस्मिन्नन्तरे राजा ककुदी च महाबलः। वराथं कन्यकायाख ब्रह्मलीकात् समागतः॥ १ । प्रददी रेवतीं कन्यां पख्वत्सस्थिरयोवनाम्। अमूत्यरत्नभूषाव्यां विषु लोकेषु दुर्लभाम् ॥ २ ॥ बलाय बलदेवाय सम्प्रदानेन कौतुकात्। वयो यस्यागतं सत्ये युगानां सप्तविंभति: ॥३ । दत्त्वा कन्यां विधानेन मुनिदेवेन्द्रसंसदि। गजेन्द्राणां तिलचष जामात्े यौतकं ददो ।। ४ । दशलक्षं तुरङ्गाणां रथानां लक्षमेव च। रतालङ्गारयुक्तानां दासीनाञ्जापि लचकम् ॥५ ॥ मणिलक्षं रत्नलक्षं खर्सकोटिञ्च सादरम्। वष्गिशुद्धांशुकं रम्य मुकामाणिक्ाहीरकम्॥ ६॥ द्त्वा कन्याल राजेन्द्रो बलाय बलशालिने। रत्नेन्द्रसारयानेन तैः साडे कुण्डिनं ययो॥। अथान्तरे च निर्बन्ध साङ्के मङ्गलकर्मपि। रेवतों वेशयायास योषितां कमलां कलाम् । ८॥ देवकों रोद्िणीज्जैव यशोदा नन्दगेहिनी। अरदितिष दिति: भान्तिर्जयं ऊत्वा व मन्दिरम् ।2।
Page 873
नशवेवसपुराये [१०६ ग्र
ब्राध्मपाम् भोजयामास ददौ तैभ्यी ध्न मुदा। मङ्गलं कारयामास वसुदेवस्य वल्जभा ॥ १॥ अ्रथ देवास सुनयो राजेन्द्राः कटकैः सह। सम्प्रापुर्लीसामात्नेण कुण्िनं नगरं मुदा ॥ ११ ॥ दद्दशर्नगरं सर्वे द्यतीवसुमनोहरम्। सप्तभि: परिखाभिख गभीराभिख वेष्टितम्। १२। प्राकारैः सप्तभिर्यत्त द्वाराणां अतकैस्तथा। नानारत्वैक् मणिभिनिर्मितं विश्वकमथा ॥ १२ । नगरस्य बांहद्वार दद्दशुवरयांत्रिपः । . रचितं रचकैः साछें चतुर्भिख महारथेः ॥१४॥ रुकिास भिशपालस दन्तवक्री महाबली। पाल्वो मायाविनां श्ेष्ठो युद्दभास्त्रविभारद्: ॥१५॥ नानामस्तैस्तथास्त्रैवव रथस्थय्न रणोम्मुख:। विलीक्य क्वष्णसैन्यथ् चुकोप वृपनन्दन: । १६। उवाच निष्ठुरं वाक्यं सुतितीक्षा सुदुष्करम्। उपहास्यं मुनीन्द्रांख देवांस मुनियुङ्गवान् ॥ १७। रु का रुवाच। श्रहो कालकवतं कर्म दैवख केन वार्य्यते। किंवाहं कथयिथामि देवेन्द्राणाञ्च संसदि॥ १८॥ गृहीतु रुकिाणीं कन्यां देवयोग्यां मनोहराम्। आयाति देवैर्मुनिभिर्नन्दस्य पशुरचक: ॥१८। साचाज्जारस गोपीनां गोपो्किष्टाब्रभोजक:। नातंख निर्ययी नास्ति भच्षमैथुनयोसथा। २०॥ किन्ु राजेन्द्रपुत्रय किद्धु वा मुनिपुत्रक: ।
Page 874
१०६ प. श्रीअ्मणाजनखण्म्।
वसुदेव: चव्रियव भचर्णं वैश्यमन्दिरे। २१॥ शिशकाले च स्त्रीहत्या अ्तानेन दुराना। कुआा मृता च सभ्भोगात् वाससा रजको मृतः ॥२२॥ राजेन्द्रस्य बधादु दुष्टो ब्रह्महत्यां लभेद् ध्र वम्। मधुरायाच्च धर्मिष्ठः सद्य: कंसो निपातितः ।२२। पाल्व उवाच। यदुत्त रुक्तणा देव किमसत्यक्च तव्र वै। को वायं रुकणीभर्ता नन्दस्य पछपालक: ।२४ ॥। भिशुपाल उवाच। ग्रहो भुषि किमाश्चर्य्यं देवा ब्रम्मादयस्तथा। सुनीन्द्रा ब्रह्मणः पुत्राश्ाययुर्मानवाच्चया ।२५। दन्तवक्न उवाच। सन्ततं ब्राह्मणा लुब्धा देवा् भक्नवक्लाः । आययुव्र हापुताश् नन्दपुत्नाच्चया कथम् ॥ २६॥ तषाञ्च वचनं सुत्वा चुकोप देवसङ्टक: । .
मुनिराजेन्द्रसङ्श्च लाङ्गलीत्याटिकं तथा ॥२७।
इ्रति श्रीब्रह्मवैवत्त महापुराणे नारायणनारदसंवादे श्रीक्वणा जन्मखरडे रुकाएय दाहे
Page 875
बम्मवेवर्सपुराये। [१०० प्र०
पप्नाधिक धततमोऽध्यायः।
शीनारायम उवाच।
अथ कोपपरीतय बलदेवो महावल:। हलेन रुक्मानञ्च बभन्ज मुनिपुङ्गव । १॥. घांटकान् सारथिञ्चैव निहृत्य जगतीपतिः । भूमिष्ठव्वापि पापिड रुकिां हन्तु जगाम सः ॥२॥ रुक्मी च शरजालेन वारयामास लीलया। नागास्त्र योजयामास बहुं इलिनमीशरम्। ३ ॥ नागास्त्र गारुड़ेनैव संजहार हली खयम्। गटहाण कोपाद्रुक्ली च परं शाशुपतं मुने ।४। शरव्यथे वीरमर्दस्न अतसूर्य्यसनप्रभम्। अ्भितो हलिना रकी जृन्नणास्त्र ण जृन्भित: । ५ ॥ भूमिष्ठः स्थाणुवट्टुक्तो निद्रास्त्र गेव निद्रितः। शा्बस्तं निद्रितं दृष्टा पतबाणं मुमीच तम् ॥ ६॥ पलव्टष्टिं शिलाइष्टि जलवष्टि चकार सः। ज्वलद्ङ्गारहप्टिप्ष परषष्टि चकार ह: बलाज्ास्त्रेय सर्वाषि वारयामास लाङ्गली। इलेन तट्रथं चूगें चकार रणमध्यतः ।८। घोटकान् सारथिच्चैव जधान चैव लीलया। कोपाद बलैन तं हन्तु बाग् बभूवागरीरिसी॥2 । त्यज श्राएवं अषाबध्य' तव किं पौरुषं रणे। यस्य मूर्धि च ब्रम्माणं शूर्पें च सर्षपं यथा । १०॥
Page 876
१०० प्र० ) श्रेष्तपाजनसण्म्।
तच्छ तवा बलदेवख इलैन तस्य मस्तकम्। चकार भूषं व्यथितः पपात रपमूर्धनि। ११ ॥ पाल्वस्य पतनं दृद्दा शिशपाली महाबली। चकार भरष्टष्टित्च जलव्टष्टि तथा भुवि ॥ १२ ॥ हली तस्य रथं चूर्णं चकार लाङ्गलेन च। अरद् चन्द्रेग तद्बाणान् वारयामास लीलया । १३ । तं हन्तु भङ्डरः साचात् निषेधन्न चकार तम्। कवष्णबध्यं त्यज बल पार्षदप्रवरंहरैः ॥१४ ॥ दन्तवकनस्य दन्तच बभज स हलेन थ। सुप्रष्टत्तस्य युद्धन ते सर्वे जहसुख तम् ॥ १५॥ बलस्य विक्रमं दृष्टा सर्वे वीरा: पलायिता: । चक्रु: प्रवेशनं सर्वे कु.एडनं वरयात्रिका: । १६ । एतष्तिवरन्तरे तत भतानन्दो महामुनि:। कोटिभिर्मुनिभि: साईमाजगाम हरेः पुरः ॥१०। पुरं प्रवेभयामास पतद्ारज्व दुर्गमम्। अगम्यस्जापि परतर यां मिताणाख सुखप्रद्म् ॥१८। देवकन्या नागकन्या राजकन्यास्तथैव च। भुनिकन्या वरं द्रष्टं सस्मितास समाययुः॥१८॥ दद्ट्शर्योषितः सर्वा निभेषरह्ितेन च। प्रसन्न कारयामास सस्मितसन्द्रगेखर:।२०॥ रत्ने न्दरसारनिर्माणरथखं परमेशरम्। सर्वेषां परमात्मानं भत्ञानुग्रहविग्रहम्।। २१ । नवीनजलदश्यामं भोभितं पीतवाससा। चन्दनोचितसर्वाक्क वनमालाभिभूषितम्। २२ ।
Page 877
रतकेयू रवल यरत्न माला कुलो ळ्व खम् । रत्नकुण्डलयुग्मेन गणडस्वलविराजितम्। २१॥ रत्रे न्द्रसारनिर्माणक्ञणम्प्नीर राजितम् । सस्मितं मुरलीइसतं पश्यन्त रतदर्पथम् । २४ ॥ सप्तमि: पार्षदेर्गोंपै: सेवितं खेतचामरैः। नवयोवनसम्मनं अरत्कमललोघनम् । २ ५ । भरत्पूर्णेन्दुनिन्दास्यं भक्तानुग्रहकातरम्। कोर्टिकन्दर्पसौन्दयें सत्यं नित्यं सनातनम् । २६॥ तीर्थपूतं कीर्तिपूतं ब्रम्म प्रभेषवन्दितम्। परमाव्वादकं रूपं कोटिचन्द्रसमप्रभम् । २७। ध्यानासाध्य दुराराध्य परमं ग्रक्वतेः परम्। दूर्वया प्सूतक् रत्रेन्द्रसारदर्पणम् ॥ २८॥ दधानं कर्तृकासाध्य कदल्या: स्फुटमखरीम्। चूड़ां विविक्रमाकारां मालतीमात्यभूषिताम् ।२२। पुष्प नारीप्रदननक्न मुकुटं मस्तकोज्ज्लम्। दृष्टा वरं युवत्यस मूच्छीं संप्रापुरीशरम्॥ ३० ॥ रुक्लिपीजीवनं धन्य साध्यमित्यूपुरीमितम्। जामातरं सा ददर्भ राज्ी भीषककामिनी ।११॥ निमेषरहिता तुष्टा प्रसननवद्नेचसा। राना प्रसन्नवदन: सामात्यः सपुरोहित: । ३२ । समागत्य सुरान् विप्रान् भूतांख प्रणनाम सः। ददौ योग्याश्चमं तैभ्यो भच्यपूणं सुधोपमम्। २२। दिवानिप्श्ाप्य वाच दीयतां दीयतामिति। सुखं निनाय रजनों देवैव बान्बवेः सह। २४।
Page 878
प श्रीअणाजनखण्डम्।
वसुदेव: प्रभाते च प्रातःऊत्य चकार सः । साला सन्यादिकं ऊत्वा छत्वा धौते व वाससी ।२५। चकार वेदमन्त्र या शुभाषिवासनं हरैः । संपूज्य मातका: सर्वाः साच्ाज्ज सर्वदेवता: ।२१। प्रदाय वसुधाराज्ज वडिय्याड्ादिकं तथा। ब्राम्मणान् भोजयामास देवांस बान्धवांस्तथा।२७॥ वाद्यज्न वादयामास कारयामास मङ्रलम्। सुवेशं कारयामास वरस्याप्रतिमस्य च ॥ ३दप सज्जञ् कारयामास वरयानं सुशोभनम्। एवं राजा भीषकस विवाहाहस्स मङ्गलम् ॥३८॥ पुरोहितैवेंदमन्त्र: सर्वकर्म चकार सः। अगिरत् धनं वापि मुकामापिकाहीरकम् ॥४०॥
भटेभ्यो ब्राह्मपेभ्योऽपि भिसनुकेभ्यो ददी मुदा ।४१। वाद्यक्ष वाद्यामास कारयामास मङ्गलम्। सुवेशं कारयामास रुक्तिसयास मनोहरम्। ४२। राज्जीभिमुंनिपत्रीभिविधानन्न यथोचितम्। ततः शभे चणे प्राप्त माहेन्द्र परमोदये। ४२ ॥ विवाहीचितलग्ने च लग्नाधिपतिसंयुतै। सद्यहे कणशुद्ध चाप्यसतां दष्टिवर्निते। ४४। शुभचणे शुभर्चें व विशुद्ध चन्द्रतारयो:। वेधदोषादिरद्िते भवकरादिविवर्जिते॥ ४५॥ दम्पत्यो: भर्मयोग्य व परिणामसुखप्रदे। एवंभूते च समये भीषकप्राङ्णं हरिः । ४६।
Page 879
[१०० प- प्राजगाम सुरेः सार्डं सुनिविप्रपुरोहिते:। भ्ातिभिर्बान्धवेः साडें पिवा मात्रा वृपैसथा 1४91 गोपालकै: पार्षदेख वयस्थैय मनोहरैः।
वादर्नानाविधेय व नर्तकैर्गायनैख्था। नानाभित्पकरेखैव मालाकारेस्तथापरैः ।४2॥ विद्याधर्य्खाप्सरोभि: किवरीभिख सत्रम्। खवसप ददशर्देवा मुनय वृपेशवरा:। ५० ॥ सर्वे समागता ये प विवाहदर्भनोत्स काः। रभास्तभ्सहस्र स पष्टसूत्रपरिष्क तैः ।५१॥ चम्पकानां चन्दनानां रसालानास् पञ्वैः। मालैर्नानाविधेस व पीतरक्कसितान्वितैः ।५२॥ परितो मङ्गलघटैः फलपल्ञवसंयुतैः। कस्तूरीचन्दनातौस कुङुमेम विराजितैः ।१२॥ पर्पोलांजेः फलैः पुष्पेदू बाभिरुपथोभितैः। मुनिभिर्ब्राह्मणैश्ैव राजेन्द्रैरि वेषटितम् । ५३ ॥ रत्नेन्ट्रसारनिर्माणवेदीयुता मनोहरम्। चर्चितं चन्दनस्तिरिग्ध: कस्तूरीकुहुमान्वितेः ।५५।
रानाथ् सहस्रेश्व ज्वलितं ज्वलदीप्केः ।५६। नानाप्रकारधूपैस् गन्धट्रव्य: सुवासितम्। चित्रे विचित विविधे: निस्पिनां पुस्यकारिषाम् W५O। परितः परितसव थोभनाहैं: सुथोभनैः ।
Page 880
१०७ प्र.) श्रीळ्मणा जनखडम् ।
विद्याधरीयां वृत्यस नर्ततकीनाच् भित्पिनाम्। तव निशेष्टचित् स ननराजिविराजितम्॥ ५ट। गुप्तद्वारेर्गवाचैस्व युवतीभिक्व वीचचितम। मङ्गलेन घटेनैव विदुषा च पुरोधसा॥ ६०॥ कुभहस्त न भूपेन दानेन दानवसुना। दं्दा च प्राङ्गसे राज्जो देवा ब्रह्माद्यस्तथा ॥६१॥ अवरुह्य रथात्तूम तिष्ठन्ति प्राङ्गणे मुदा। राजेन्द्रा दानवेन्द्रास मुनयः सनकादय: ॥ ६२ ॥ श्रीक्वणणश्चापि भगवान् पार्षदप्रवरेः सह। ताम् दृद्टा सहसीत्थाय जवेन भीषकस्तथा ।६३। मूर्धा ववन्द देवांख मुनीद्रांख नृपांस्तथा। रत्नसिंहासने चैव सुरम्ये षु पृथक पृथक्। क्रमतो वासयामास संपूज्य सादरेण च॥ ६४। राजा तुष्टाव भत्त्या च तान् सर्वान् भक्तिपूर्वकगा। वसुदेवं वासुदेवं साशुनेत: पुटाञ्जलि: ॥६५: भीषमक उवाच। अद मे सफलं जन्म जीवितञ्ज सुजीवितम्। बभूव जन्मकोटीनां कर्ममूलनिक्वन्तनम् ॥६: ४ सयं विधाता जगतां प्रदाता सर्वसम्पदाम खप्ने यत्पादपद्मञ्न द्रष्टं नेव क्षमः प्रभो ॥ २७ : तपसां फलदाता व संस्ष् प्राङ्गणे मम। सात्मरामेषु पूर्णेषु शुभप्रश्नमभीप्ितम् । ६ै । योगीन्द्रेरपि सिद्ध न्दैः सुरेन्द्रेस मुनीन्द्रकेः। ध्यानाटृष्टव यो देव: स शिव: प्राङ्कणे मम : :: 5-08
Page 881
ब्रभवेवर्सपुराये [१०७ प०
कालस्य काली भगवान् सृत्योर्मृन्युखं यः प्रभु:। मृत्युन्जयय सर्वेधो नरायां दृष्टिगोचर:। ७० ।। यस्य मूधीं सहस्र षु मूर्धि विशव चराचरम्। मास्यन्त: सर्ववेदेषु साडयञ्च मम प्राङ्गगे ॥०१ ॥ सर्वकामप्रणेयो हि सर्वाग्रे यस्य पूजनम्। श्रेष्ठो देवगणानाज स गरोशो ममाङ्गये । ७२ ।· मुनीनां वैष्णवानाच् प्रवरो ज्ञानिनां गुरुः। सनत्कुमारो भगवान् प्रत्य्ः प्राङ्गण मम । ७३॥ ब्रह्मपुवास् पौवास प्रपोत्ाश्चापि वंभजाः। ते सर्वे मद्ग्टहैडद व ज्वलन्ती ब्रह्मतजसा ।॥ ७४ ॥ ब्रहां कल्पान्तपर्य्यन्त तीर्थीभूतो ममाश्चयः। येषां पादोर्दकैस्तीथ विशुद्ध' तद्ग्टहं मम। ७५० पृथिव्यां यानि तीर्थानि तानि तीर्थानि सागर। सागरे यानि तीर्थानि विप्रपादेषु तानि च । ७६। विप्रपादोदकक्ित्रा यावत्तिष्ठति मेदिनी। तावत् पुष्करपत्र षु पिबन्ति पितरो जलम् ॥ ७॥ विप्रपादोदकं भुक्का दत्त्वा विप्राय दक्ियाम् । स्नातानां सवतीर्थानां फलमाप्नोति निश्चितम् ।७८। निक्वन्तन्ज विपदां व्याधिनिर्मूलकारगम्। सुखदं शुभदं सारं विप्रपादोदकं नृणाम्॥ ७2॥ न गङ्गासट्ृयं तीथे न देवो माधवात् पर:। सनत्कुमाराइको न न हि कव्पतरोस्तरुः ॥८0। न पुष्प पारिजाताच्च न व्रतं हरिवासरात्। पूजनेन हि पूज्यक् न पत्रं तुलसीपरम्।८ ॥
Page 882
१०० श्र० ] श्रौक्तष्य नन्खण्डम्। 502
न देवी प्रक्वतेश्चापि नाधारः पवनात् पर: । न हि स् लो महाविष्णोन सूक्ष परमाणुतः । ८२। न ब्राह्मणात् पर: पूतो नात्रमध पर: प्रभुः। न टेवो न परः कोऽपि इत्याह कमलोनवः । ८३॥ ब्रह्मविष्ुभिवादीनां प्रक्वतेश्व पर: प्रभु:। ध्यानासाध्यो दुराराध्यो योगिनामपि निवितम् ॥८४। निर्गुपस निराकारो भक्तानुग्रहविग्रहः। स एव चन्तुषी नृणां साचाद् देवस मद्गटहे ॥ ८५। टेवैब्र ह अशेषेश् ध्यातं यत्पदपङ्गजम्। धनेशेन गरोभेन दिनभेनापि दुर्लभम् ॥८६॥ दत्य का भीषकः कृष्ण समानीय सयं पुर:। तुषाव सामवेदोकतस्तीव या परमेखरम्। ८७। भीषक उवाच। सर्वान्तरात्मा सर्वेषां साच्ती निर्लित एव च। कर्मिणां कर्मणामेव कारणनाख कारगम्। दद। केचिकदन्ति त्वामेकं ज्योतीरुपं सनातनम्। केचिच्च परमावमानं जीवो यत्प्रतिविम्बकः । पट। कचित् प्राऊ्ृतिकं जीवं सगुपं भ्रान्तबुद्दय:। केचित्नित्यशरीरञ्च बुद्ाव् सूक्ष्बुद्दय: ।20॥ ज्योतिरभ्यन्तरे नित्य देहरूपं सनातनम्। कस्मात्तेज: प्रभवति साकारमीखरं बिना ॥2१ ॥ एवं सुत्वा स वाचान्तः सरन् विशुस्न नारद। पाद पद्माचिते पादपझ्म चायं ददौ मुदा । 2२। प्रध्येक्ष प्रददौ तत् दूर्वापुष्पजलान्वितम्।
Page 883
अभ्वेवर्सपुराये
मधुपर्कंत् सुरभिं सर्वाङ्के गन्धचन्दनम् ।। ८२ । यत प्रदत्तं महेन्द्रेष शुभकमसि योतकम्। पारिजातस्य मात्यच्व जामातुश्च गले ददौ। ८४ ॥ कुवेरेग च यहत्तममूत्यरत्रभृषगम् । चकार वरणां तस्य स राजा भक्तिपूर्वकम् ॥ ८५। वड्गिशुद्दांशुकयुगं यहत्तं वड्गिना पुरा। ददी तदेव कवष्णाय परिपूर्णतमाय च । ८६ । ज्वलितं रत्नमुकुट यहत्त विखकमेया। ददौ तन्मस्तके राजा कपस्य परमातनः ।2७॥ धूपं रत्नप्रदीपक्च नैवेद्य मुमनोहरम्। नानाप्रकारपुष्पन्ज रत्नसिंहासनं ददी ॥९८॥ सप्ततीर्थोदकञ्जेव पुनराचमनीयकम्।
भय्यां रतिकरीं रम्यां पानाथें वासितं जलम्। कवत्वा च वरणं राजा पररिहारं चकार तम् । १०० ॥ कवताप्लिपुटो राजा तस्म पुष्पाञ्जलिं ददी ॥ १०१॥ दूति श्रीब्रद्मवैवत्तें महापुराणे नारायणनारद संवादे श्रीक्वषाजनाखणडे रक्तिएुद्दाहे स्रपाधिकथततमोऽध्यायः ।
Page 884
१०८ म.] ८६१
श्रीनारायण उवाच।
एतस्मिन्नन्तर देवी महालत्षीख रुकिागी। आाजगाम सभामध्ये मुनिदेवादिभिर्युता॥ १ ॥ रत्नसिंहासनस्था च रतनालङ्गारभूषिता। वाङ्गशुद्ांशुकाधाना कवरीभारभूषिता। २॥ पश्यन्ती सस्तिता साध्ी ह्यमून्यरत्द्पगाम्। कस्त रीविन्दुभिर्युक्ता स्त्िग्धचन्दनचर्चिता ॥ ३ ॥ सिन्टूरविन्टुना पश्वत् भालमध्यस्थलोज््वला। तप्तकाञ्जनवर्णाभा पतचन्द्रसमप्रभा ॥ ४ ॥
सप्तभिर्नृपपुत य समानीता च बालकेः ॥ ५ ॥ देवेन्द्राश्त मुनीन्द्राश् मिदेन्द्रा नृपपुङ्गवाः । दद्टशू रक्मिणीं देवीं महालत्मं पतिव्रताम् ॥ ६॥ सप्तप्रदचियाः छ्वत्वा प्ररम्य खपतिं सती। सिषैच शीततोयेन स्तिग्धचन्दनपल्नवेः ॥9॥ तां सिषेच जगत्कान्तः कान्तां पान्ताज्ज सस्तिताम्। ददर्भ कान्त: कान्ताज्ज कान्तं कान्ता शुभचरे ॥८॥ अथ देवी पितुः क्रोड़े समुवास शुभानना। लज्जया नम्त्रवदना ज्वलन्ती च खवतेजसा । 2 । राजा देवेखरीं तस्मे परिपूर्गतमाय च।
Page 885
८८२ बमवैव संपुराये [१.2 %०
प्रददी समादानेन वेदमन्त्रेष नारद। १०॥ वसुदेवाभया ऊष: खस्तीत्युक्का स्थितो मुदा। जग्राष् देवीं देवस भवानीख्व भवो यथा ॥ ११ ॥ सुवर्णानां पञ्चलचं क्वष्साय परमावने। दचियां तां ददौ राजा परिपूर्णतमाय प । १२ । एभकर्मपि निष्पन्न कवत्वा कन्याज् वचसि। करोद राजा मोहेन मुनिदेवेन्द्रसंसदि॥ १३ ॥ परीहारय वचसा कत्वा तस्मै समर्पगम्। सिषेच कन्यां धन्याज् नेतरयुग्मजलेन थ॥ १४॥ दूति श्रीब्रद्मवैवत्तें महापुराये नारायणनारद- संवादे श्रीक्वणणजन्मखरडे रुकि एुद्दाहै
नवाधिक थततमोऽध्यायः।
श्रीनारायण उवाच।
एतम्निव्रम्तर राज्ी रुकिाणीजननी शुभा। पतिपुन्नवतीभिक् साध्वीभि: सहिता मदा । १। आगत्य मङ्गलं क्वत्वा तत्र निर्मन्यनादिकम्। दम्पती वेशयामास रत्ननिर्मा्णमन्दिरम् । २ ॥ नानाविचिर्वाचत्राव्य हीरहारेण भूषितम्। मुकामाशिकरत न सुदीप्त दर्पणेन च। ३॥
Page 886
८८२
ददर्भं कणास्ततेव दुर्गी दुर्गतिनाशिनीम्। सरसतीव्य साबित्रीं रतिश्व रोहियीं सतीम् ।। ४ ।। देवपत्नों राजपत्रीं मुनिपत्रीं पतिव्रताम्। रत सिंहासनस्थान्त रक्षभूषयाभू षिताम्।। ५॥ उत्तस्य रारद् दृष्टा प श्रीक्वण्णं जगतीपतिम्। रत्सिंहासने रम्ये वासयामास ता मुदा। ६। सुतिं चक्रुश्न देवास मुनिपत्राध्च माधवम्। पुटान्त्लियुतास्तत्र क्रमे च पृथक् पृथक। श। भोजयामास रान्ती च वरेण सह कन्यकाम्। सकर्पूरं सताम्बूलं प्रददी वासितं जलम् ॥८॥ दुर्गा कष्णाय प्रददी तत्र मङ्गलपत्रिकाम्। सर्वासामान्या देवी पठति तमुवाच सा । ८ । पपाठ पत्रिकां कवष्णो देवीसंसदि सस्तितः । लक्ष्मी: सरखती दुर्गा सावित्री राधिका सती।१०। तुलसी पृथिवी गङ्गाSरुन्वती यमुना दिति: । शतरूपा च सीता च देवहती च मैनिका॥ ११ : देव्यश् ताख्य दम्पत्यो: कुर्वन्तु मङ्गलं परम्। पपाठ चेति कप्पश्च सुशुवुर्जहसुद् ता: । १२। पार्वत्य वाच। क़काणों रुकाणीकान्त त्वां पश्यन्तीश्च सस्तिताम्। पश्य प्रोढ़ां रूपवतौं सुन्दरों नवयौवनाम् । १२। सरखत्युवाच। तव योग्या च युवती रत्नभूषणभूषिता। त्वां प्रार्थयन्ती सुचिरमवमन्यान्यमीशरम्।। १४।
Page 887
ब्रभवेव तपुराणे [1.2%0
मावित्र नवाच । यथा वरस्तथा कन्या विधिना योजिता पुरा। विदग्धाया विदग्धन सर्वत्र सङ्गम: शुभः ॥ १५। रत्युवाच। ईश्रेण परीहासं का वा कर्त्तु चमा भुवि। ध्यानासाध्यो दुराराध्यो चावमन्यान्यमीखरम् । १६॥ गायत रवाच यथा वरस्तथा कव्या चासुषी भेषके सहे। १७ ॥ रोहिखुवाच। सत्य ब्रूहि जगन्नाथ कामिनीनाञ्ज संसदि। कीटृयी राधिका रम्या रुक्तिणी चापि कीटसी ।१८॥ सप वत्यवाच। राधायां वाहशी प्रीततिनवित्रखां नैव ताहृभी। का सद्गिनी पूर्वकाले सर्वओोड्ासुवर्धिनी। १ प्रायाषिष्ठाहदेवी मा पत्पागाधिका सती। रुकागी कमला सानात सम्पदामधिदेवता ॥२०॥ सर्वभत्िस्वरुपा व क्गान्य परामनः । बुद्ेरप्याधिटेवो च दुर्भा जारायणी परा ॥ २१॥ टेवाधिठाटदेवी व नाबली देवमातका। विद्याविदेवतालव तमापवा कलाकला: । २२॥ न ब्रह्मणि शिवे मेमे सप्म प दिनेःरे। न भत्ेषु च पद्मामा न गवावाञ् सय्यपि। २३॥ प्रसादो याह्यस्तन्याअन्व च न ताट्य: । व लोक्ो पृथिवी सन्धा सेपय भारतं यतः । २४ ॥
Page 888
श्रीज्मप्ाजम्खणडम्। दस५ू
तत हन्दावनं धन्यं राधापादानचिक्कितम्। सर्वासामपि देवीनां राधा पुरयवती सती, २५॥ राधापादाजनखरे ददी स्रििग्धमलक्रकम् । श्रयमेवमिति खुत्वा जहसुः सर्वयोषितः । २६। ध्यायन्त दूरतः सर्वा राधावतःस्थलस्थिता। तस्माद्राधां नमस्तत्य तुलनां मन्यते किल। २७। सरखतीवच: सुत्ा सावित्री पावती सती। अन्यास योषितः सर्वाः साध्वित्य चुक् संसदि ॥२८। लोपामुद्रानुसूया चाप्यहत्यारुन्वती तथा। सर्वास्ता मुनिपताश्च रभसं चक्रुरीखरम् : २2। अथ देवांख भूपांथ सुनीन्द्रांश्ापि भीसक:। पूजयामास विधिना भोजयामास सादरम् ॥३०। खाद्यतां खाद्यतां लोका दीयतां दीयतामिति। भब्दो बभूव नगरे वाद्यसंगीतमङ्लै: ॥२१॥ अथ प्रभाते ब्रह्म भभेषाद्यास्त्रिद यास्तथा। यानस्यारोह्टएं भूपाच्चक्रिरे च त्वरान्विता: । ३२ ॥ राजा महोग्रसेनश् वसुदेवस्वरान्वितः । कारयामास याताच्च श्रीक्ृष्ण रुक्तियीं सतीम् ।२३॥ सुभद्रा रुकि्ाणीमाता कन्यां ऊत्वा सवचसि।
सुभद्रोवाच। क्व यासि मां परित्यज्य वत्स मातरमीखरीम्। कथं जीवामि त्वां त्यक्का कथं त्वं वापि जीवसि ।३५॥ महालक्ष्मीमंम स्टशात् कन्यारूपा च मायया।
Page 889
वसुदेवालयं यासि वासुदेवप्रिया सती ॥३६॥ द्वत्य का कन्यकां थोकात् सिषेच नेत्रजैजलैः। भीषकः सामुनेतस कन्यां कषो समर्प्य च ।१७। तख्न ऊवत्वा परीहारं करोदोख्चैरतीव सः। करोद रुकिाणीदेवी श्रीक्वष्ाश्चापि मायया ॥२८। रथमारोपयामास वसुदेव: सुतं बधूम्। एतस्तित्रन्तरे राजा जामाते यौतकं ददी॥३८॥ गजेन्द्राणां सहस्रष् षड्गुणञ् तुरङ्गमम्। दासीनाच सहस्रज्ज किङ्वराणां शतं पतम् ॥४०H रतानाञ् सहस्रत् वामूत्रत्नभूषगम्। खर्णानां परिशद्ानां पञ्चलचस् सादरम् ॥४१। तोयभोजनपाताषि क्वतानि विश्वकर्मणा। सौवर्णानि च रम्याणि सुरभी: प्रददी मुदा ॥ ४२। दुग्धवतीधेनूनाच्च सवत्तानां सहस्रकम्। अमूत्यानि च रम्यागि वह्रिशुदांशुकानि च ।४३। वसुदेवयोग्रसेनो देवैश्व मुनिभि: सह। प्रहृष्टवदन: शीव्र द्वारकाभिमुख ययौ ॥ ४४ ॥ प्रविश्य खपुरीं रम्यां कारयामास मङ्गलम् । वाद्यन्न वादयामास सुन्दरं सुमनोहरम् ॥ ४५ ॥ देवकी रोहिणी रम्या यशीदा नन्दगेहिनी। अ्रदितिख दितिश्चव तथा च वरकामिनी ॥४ ६। श्रीक्वणं रकिाणों रम्यां विलोक्य च पुनः पुनः। गहं प्रवेथयामास कारयामास मङ्गलम् ॥४9।। चतुविधं भोजयित्वा देवांख मुनिपुङ्गवान्।
Page 890
११०प . ] श्रीक्वषनमखरडम्।
नृपांख बान्वांखव परिहारं चकार च । ४८। भट्ट भ्यो ब्राह्मपेभ्योऽपि ददी रक्नादिकं मुदा। तांखापि भोजयामास परितुष्टांख सस्मितान् । ४९ ॥। एवं भुक्का धनं लब्ध्वा ययु: सर्वे गहं मुदा। मङ्गलं कारयामास वसुदेवस्य वल्लभा॥ ५ू० ॥
दूति श्रीब्रद्मवैवत्त महापुराण नारायणनारदसंवादे श्रीक्ृषणजनमरखराडे रुक्भिए दाहे नवाधिकशततमोऽध्यायः ।
श्रीनारायण उवाच। आगतेषु गतेव्व वं साङ्क मङ्गलकर्मयि। नन्दो यशीदया सार्ईं पुताभ्यासं समाययी। १॥ यथोदा उवाच।
प्ानश् भवता दत्तं पित्र नन्दाय माधव । माधापि मातरं वव्स ऊपां कुरु कमानिधे। २॥ मासुहर महाभाग धरोदारणकारण। भवाब्वितरये भीमे भीताष्ष पतितामपि॥ २॥ मायामयी सा प्रक्वतिर्भवान्धितरणे तरी। त्वमेव कर्मधारस भक्ोत्तीरणक्वपामय।। ४ । यभोदावचनं ऋुता जहास पुरुषोत्तम: ।
Page 891
अ्रभवैव्तपुराणे [११ पर०
उवाच मातरं भत््या जानिनाथ् गुरोयुरूः ॥ ५। श्रीभगवानुवाच। सिद्धियोगात्मकं मातर्ज्ानत् विषयालकम्। ज्ञानं भत्यात्मकं श्र्ष्ठ महास्यकारणं शुभम्॥ ई। द्वानं पत्चविधं प्रोत्ता सर्ववदेषु समपातम्। भत्त्याक्कं सवपरं तषाच लक्षणं गृण॥ ७॥ क्षुत्मिपासादिकानाञ्च खएडनं स्वान्तशोधनम्। नाड़ीनां शोधनञ्चव चक्राणामपि भेदनम् ॥८। रथक्िकुराडलिनीयुक्तमीश्वरं चिन्तयेत्ततः। इन्द्रियाणाञ् दमनं लोभादीनाज्ज वर्धनम्।2॥ मूलाधारं खाधिष्ठानं मसिपूरमनोहतम्। विशुद्धध् तथा पास्यं चक्रषट्कं प्रकीर्त्तितम् ॥१० नारीगामपि दुर्बोधं मूर्खाणाच्च विचेषतः। ज्ञानं योगात्मकं साध्वि सिद्धानां साध्यमीसितम् ।११। अन्तूनार्माप सर्वेषां ज्ञानं सविषये तथा। सन्तः सर्वें विजानन्ति सेककय च मदीयया ।१२। सिद्दगात्मकञ्व सिद्वानां नियुन्नं सर्वकर्मसु। चतुस्त्रि पतुसिद्वानां साधनं बोधनं तथा। ज्ञानं मोंचाव्मकं ससद्वं परं निर्वागकारगम्। १२ निवत्तिमार्गमारूढ़ भक्तस्तननैव वा्कति। भक्तात्मकञ्च यजन्ञानं तुभ्य राधा प्रदास्यति ॥१४। तस्याञ्ज मानवं भावं त्यक्काच्ताञ्ज करिष्यति। नन्दाय दत्तं यज्द्ानं तज्ञ तुभ्य प्रदास्यति ॥१५॥ गच्छ नन्द व्रजं मातर्नन्देन सह सादरम्।
Page 892
१९• प्र० ] श्रीक्वषजम्रखण्डम्। 552
द्वत्य का विनयं छत्वा जगामाभ्यन्तरं हरि:॥१॥॥ नन्दो यशोदया साईं प्रययी कदलीवनम्। ददर्शं राधां तत्नव निद्रितां त्यक्तभूषगाम् ॥१श॥ दधानां शुत्वस्तरत्त निराहारां ऊथोदरीम्। पङ्सथ पङ्ममदले सजले चन्दनार्चिते॥ १८॥ भयानां शुष्कितौष्ठी् साधुनेताज्ज मूर्च्किताम्। ध्यायमानां पदाभ्भोजं ऊष्णस्य परमात्मन: ।१८। वाह्यज्ञानपरित्यकां तन्निविष्टकमानसाम्। पश्यन्तों सस्नितं कान्त पश्यन्तीमुन्मुखाम्ब जम् ॥२० हसन्तीच्च रुदन्तीच्न खप्ने कान्तसमीपतः। सखीभि: परितः अखत् सेवितां खेतचामरैः ॥२१॥ दिवानियं रचिताच्ट गोपीभि: शतकोटिभिः । सावधानपराभिस्न वेत्रहस्ताभिरीखरीम्। सप्द्वारेषु युक्ताभि: परितः प्राङ्गगोषु च ॥२२। तां दृष्टा विस्यं प्राप्य सभार्र्यो नन्द एव च। ननाम परया भत्या टराडवत् प्रणिपत्य च ।२३ ।। निद्रां त्यक्का च सहस्ा बुबुधे सेखवरेच्कया। क्षणेन चेतनां प्राप विषयन्नानवजिता॥ २४॥ पुरतो दम्पती दृष्टा पप्रच्क सादरं सती। उवाच मधुरज्जैवं तत्न व सखिसंसदि ॥२५॥ राधिकोवाच। कस्वञ्नात् समायातो ब्रूहि वा किं प्रयोजनम्। न च मे विषयन्नानं न जानामि नरं पशम ।२ ६॥ किं जलं वा सथलंकिं वा वि वा नत दिनं मृणु। 5-७५
Page 893
[११० %्र
स्त्रियं पुमांसं कीवं वा नाहं जानामि भेदकम् ॥२७॥ राधिकावचनं सुत्वा नन्दस विस्मयं ययौ। भीता यशोदानिकटं गोपीसभभाषिता ययौ ।२८॥ डवास निकटे तस्या: समुवाच प्रियं वचः । डवास तत् नन्दस गोपीदत्तासनेन च । २८॥ यशोदीवाच। चेतनं कुरु राधे तमावानं रच यत्रतः । द्रध्यसि प्राणनाथञ्च संप्राप्त मङ्गले दिने ॥३०॥ तवत्तो विख पविवन्ज सकुलञ्ज सुरेशरि। गोप्यस पुखवत्यश् त्वत्पादाम्बुजसेवया।३१। लोका गास्यन्ति त्वत्कीतति तीर्थपूतां सुमङ्गलाम्। सन्तो वेदास चलवारः पुरार्शान पुरातनम् ॥२२। श्रहं यथोदा नन्दोऽयं बुद्धिरूपे निबोध माम्। वृषभानसुता त्वच्न मां निशामय सुव्रतं । २२॥
तवान्तिकमागताहं प्रेरिता हरिया सति । ३४॥ मृणु मङ्गलवार्तान्ज मङ्गलव्न गदाभृतः । आराद् द्रश्यसि कृष्ण तं है देवि चेतनं कुरु ॥३५॥ अत्याव्कं परिज्ञानं देहि मह्यव्न साम्प्रतम्। त्वद्धतरुपदेशेन त्वव्समीपं समागती॥। २६। पसादायास्यति हरिस्वां मुहते वरानने। भविष्यत्यचिरेशैव श्रीदाम्त्र: थापमोचनम् ॥३७॥ यशोदावचनं सुत्ा वातां प्राप्य गदाभृतः । श्रीकषणानामसारपट् दूरीभूतमसङ्गलम् ॥ ३८।
Page 894
१११ प . ] श्रीऊणाजनमखणम्ं।
संप्राप चेतनं राधा सभाष्य क्वष्पमन्तरम्। उवाच मधुरं भान्ता लौकिकों भक्रिमुत्तमाम् ॥३॥ दूति श्रीब्रभ्मवैवत्ते महापुराणे नारायपनारदसंवादे श्रीक्कणणा जन्नखरडे राधायथोदासंवादे दमाधिकथततमोऽध्यायः ।
राधिकीवाच।
स्ानात्मकव परमी ब्रह्म भभेषपूजितः। न्नानञ्च न ददी तुभ्य मन्मूलं प्रेषिता सति ॥१॥ तेनैव कझना नेतु भावाथं बोधयामि किम्। वेदा: सन्तख भावाथें नैव जानन्ति तस्य च ।२। स्त्रीजातिरबला मूढ़ा वस्तुतोऽञ्ानतत्रा। ततस्तद्विरहेशैव सन्ततं हतचेतना । २ ॥ किंवाहं कर्थयथ्यामि ज्ञानं पञ्चविधेषु च। भक्तयात्मकं सर्वपरं निबोध कथयामि ते ॥ ४ ॥ श्रीक्वणास्य वरेणापि त्' साधो निरभयी भव। गोलोके चापि पतनं सभ्भवेज्व कुयोगिन: ।। २ । तस्मात् सवें परित्यज्य भजख परमेखरम्। पुत्तबुद्धिं परित्यन्य ब्रह्मरूपं निशामय ॥६॥ सव यशोदे भवति परित्यन्य च नखरम्।
Page 895
बम्मवेवर्त्तपुराये [१११ त्र०
गत्वा वृन्दावनं रम्य पुच्नेत्रत्ट भारतम् I । .
कत्वा तरिकालप्ञानष् निर्मले यमुनाजले। कवत्वाष्टदलपद्म्ट स्तग्धन चन्दनेन च ॥८॥ ध्वनिन गर्गदत्त न शुद्देन मनसा सति। सम्पूज्य परमानन्द सानन्द व्रज तत्पदम् ।2॥ कवत्वा निक्वन्तनं कम पितभि: शतकेः सह। वैषावेन सहालापं कुरुष्व सततं सति॥ १०॥ वरं हुतवहज्चालां भक्तो वाष्कति पञ्जरम्। वरञ्ज करटके वासं वरञ्ज विषभक्सम्। ११ ॥ हरिभतिविहीनानां न सङ्क नाथकारगम्। म्वयं नष्टो भक्िहीनो बुद्धिभेदं करोति च ॥ १२ । पङ्गरी भकिव्टत्तस्य भक्तिसङ्गेन वर्धते। परं हरिकथालापपीयूषासेचनेन च॥ १२। अभक्वालापदीपाग्निज्वालाया: कलयापि च। अट्करः शुष्कतां याति पुनः सेकेन वर्धते॥ १४ ॥ तस्मादभक्तसङ्गष्व सावधान: परित्यन। यथा दृष्टा कालसपें नरी भीला पलायते॥ १५। यशीदे च प्रयत्नेन स्वात्मनः पुत्नमीखरम् । राम नारायणानन्त मुकुन्द मधुसूदन ॥ १६ ॥ कवषणा केशव कंसारे हरे वैकुएठ वामन। दूत्य कादभ नामानि पठेडा पाठयेदिति। जन्नकोटिसहस्त्रायां पातकादेव मुच्यते। १७। राभब्दो विश्ववचनो मखापीखरवाचकः। विश्वानामीखरो यो हि तेन राम: प्रकीर्तितः॥१८।
Page 896
१११ त्र० ] श्रीक्वण्णजन्माखएडम् । CLE
रमते रमया साईं तेन रामं विदुर्बुधाः । रमाया रमणस्थानं रामं रामं विदो विदु: ॥१८। रा चेति लक्ष्ीवचनो मधापीखरवाचक:। लक्ष्मीपतिं गतिं रामं प्रवदन्ति मनीषिषः ॥ २० ॥ नामनां सहस्त्र दिव्यानां स्परणे यत् फलं लभेत्। तत् फलं लभते नूनं रामोच्चारगमात्रतः ।२१। सारूप्यमुक्तिवचनो नारति च विदुर्बुधाः । सो देवोऽप्ययनं तस्य स चनारायण: स्मृतः ॥ २२ ॥ नाराक् कृतपापाश्चाप्ययनं गमनं स्पृतम्। बतो हि गमनं तेपां सोडयं नारायण: स्मृतः।२३॥ सऊव्रारायणोत्युका पुमान् कल्पपतत्रयम् । गङ्गादिसवतीर्धेयु स्नातो भर्वात निश्चितम् ॥ २४ । नारञ् मोच्षणं पुखमयनं ज्ानमीप्सितम्। तयोर्ज्तानं भवेद् यस्मात् सोडयं नारायण: प्रभु:॥२५॥ नास्त्यन्तो यस्य वदेषु पुराेषु चतुर्षु च। यास्त्रेष्वन्वेषु योगेषु तनानन्त विदुर्बुधा:।२६॥ मुकुमध्ययमानञ्ज निर्माएं मोचवाचकम्। तहदाति च यो देवी मुकुन्दस्तेन कीर्तितः।२७। मुकु भतिरसप्रेमवचनं वेदसम्तम्। यस्त ददाति भत्तभ्या मुकुन्दस्तेन कीर्तितः॥२८॥ सूदनं मधुदैत्यस्य यस्मात् स मधुसूदनः । दूति सन्तो वदन्तीशं वेदे भिन्नार्थमीपितम्॥२८॥ मधुक्रीवञ्च माध्वीके क्वतकर्मशुभाशभे। भक्वानां कर्मप्ाचव सूदनं मधुसूदनः ॥ ३०।
Page 897
528 ऋम्मवेवतंपुराजे [१११प्र
परिणामाशभं कर्म भ्रान्तानां मधुरं मधु । करोति सूदनं योहि स एव मधुसूदन: ॥ २१॥ कषिरुव्अ्ष्टवचनो नव्व सङ्वत्तिवाचकः । अश्थापि दाळवचन: क्वषां तेन विदुर्बुधा:॥३२॥ क्वषिश्व परमानन्टे गव तहास्यकर्मि। तयोर्दाता च यो देवस्तेन क्वष्णः प्रकीतितः । २१॥ कोटिजन्मार्जिते पापे कषि: क्लेशे च वर्तते। भक्कानां नव् निर्वाणे तेन क्ृष्ण: प्रकीर्तितः। ३४। नाखां सहस्र दिव्यानां तिरावत्या च यत् फलम्। एकाह्ृत्त्या तु क्वष्णस्य तत् फलं लभते नर: ॥२५॥ कृष्णनास्त्र: परं नाम न भूतं न भविष्यति। सवेभ्यश् परं नाम क्वष्पेति वैदिका विदुः ॥२६॥। कृष्ण क्वषोति हे गोपि यस्त स्मरति नित्यशः। जलं भित्वा यथा पद्म नरकाटुडरेज्च सः ॥२७॥ क्वणोति मङ्गलं नाम यस्य वाचि प्रवर्तते। भस्मीभवन्ति सद्यस्तु महापातककोटयः । ३८॥ अश्वमेधसहस्रभ्य: फलं कवष्णजपस्य च। वरं तैभ्य: पुनर्जन नातो भक्तपुनर्भवः ।२९। सर्वेषामपि यञ्ञानां लचासि च व्रतानि च। तीर्थस्त्नानानि सर्वाणि तपांस्यनभनानि च । ४० ॥ वेदपाठसहस्रायि प्रादतिएं भुवः शतम्। कवष्णनामजपस्यास्य कलां नार्हन्ति षोड़भीम् । ४१॥ तेषां लोभाङ्ववेत् स्वर्गफलञ्ज सुचिर वृगाम्। खर्गाद्वश्य पुंसस जपकर्तुरहरे: परम्। ४२।
Page 898
१११ त्र० ] श्रीअ्गननसरडम्।
के जले सवेदेहैऽपि शयनं यस्य चावनः । वदन्ति वैदिका: सर्वे तं देवं कैथवं परम् । ४३॥ कंसख पातके विघ्न रोगे शोके च दानवे। तषामरिनिहन्ता च स कंसारि: प्रकीर्तितः ॥।४४ । रुद्ररूपेए संहर्ता विखानामपि नित्यभः । भक्ानां पातकानाच्च हरिस्तन प्रकीर्तित: । ४५।। मात् ब्रह्मस्वरूपा या मूलप्रक्कतिरीखरी। नारायगीति विख्याता विष्णुमाया सनातनी । ४६। महालक्ष्मी खरूपा च वेदमाता सरखती। राधा वसुन्धवा गङ्गा तासां खामी च माधवः ।४७॥ ब्रह्म भशेषादिभवैक्व वन्दा ध्यानैनं किञ्चित् सनकादिभिय्। वेदैः पुराणैन निरूपितञ्न भज भत्त्ा नवनीतचीरम् ॥ ४८॥ क्व चापि दुग्ध का दधि छतं वा नवोदृतं वा क्व च तक्रमीपिसितम्। तेषां क चोरो भवति क चापि क्व बन्धनं ते भवमूलमध्य । ४८॥ न योगिभि: सिडधगसैसुनीन्द्रे -
योगैर्न बडो न हि रचितु चमै: कथं स बद्स्तव मूलमध्यतः। ५०। प्रेभृणानुभत्या स्तवनेन पूजया भजख पुत्र तरसा च भारते।
Page 899
[१११ प्र
हृतषद्ममध्य स्थितमीखरं परं ध्यनिन यत्नन च सन्ततं सति ५१। वरं वृशुष्व भद्रन्त यत्त मनसि वाब्कितम्। सवें दास्यामि जगति देवानामपि टुर्लभम् ॥५२ ॥ यथोदीवाच। हरो च नियला भक्िस्तहास्यं वाव्छितं मम। तव नाम्श्च व्युत्पत्तिर्का वा तद्दकुमर्हसि ॥५३॥ श्रीराधिकोवाच। भनेइ्किनिशला ते हरर्दास्यञ्च दुर्लभम्। ल्भम्व मद्रणापि कथयामि सुनिर्णायम् ॥५४।। पुरा नन्टेन दृद्टाहं भागडीरे वटमूलके। मया च कधिती नन्दी निषिदय् ब्रजेश्वरः।५५। प हमेव सयं राधा काया रापाणकामिनी। रापाणः श्ोहरेरंशः पार्षदप्रवरो महान् ।५६॥ राशब्दश महाविष्युविश्वानि यस्य लोमसु। विश्वपगिष विशवेष धा ात्री मातवाचक: ।।५७H धात्रीमातोहमेतषां मूलप्रक्ृतिरीखरी। तन राधा समाख्याता हरिणा च पुरा बुधे: ।५८॥ शहं सुदामशापेन व्ृषभानसुताधुना। भतवर्षञ् विच्केदी हरिणा सह साम्प्रतम् ।५2॥ वषभानश् कप्पस्य पार्षदप्रवरो महान्। पितृयां मानसी कन्या मम माता कलावती। ६० ॥ अयोनिसभ्नवाहख्च मम माता च भारते। पुनः सार्धश् युभाभिर्यास्यामि श्रीहर; पदम् ।६१।
Page 900
११२त्र० ]
दूति ते कथितं सवें व्रजं व्रज व्रजेखरि। व्रजेखरेण सहिता खामिना ज्ानिना सति ।६२।। ममाधुना च भवती ध्यानस्य व्यवधारिका। ध्यानभङ्क महादोषी नराणामपि सुन्दरि।६२। दूति श्रीब्रह्मवैचत्त महापुराणे नारायणनारदसंवादे
श्रीनारायण उवाच।
वासुदेवी द्वारकायां वसुदेवाज्चया मुने। प्रथयी रत्नरचितं रुक्िणीमन्दिर वरम् ॥ १ ॥ शुद्ध स्फ टिक क ङ्गाथममूल्यरत्ननिर्मिंतम्। पुरतः परितोरम्य नाना चित्रेया चित्रितम् ।२। तमूत्यरत्नकलशं खेतचामरदर्शगैः। रवा्धिशुद्दांशुकैः शुद्धैः परितः परिशोभितम्॥२ ॥ ददर्भ रुक्लिणों देवीमतीवनवयोवनाम्। रत्नपर्यङ्गमारुहम प्रदानां सस्तितं मुदा ।४।। अप्रौढ़ास्ष नवोढ़ान्न नवसङ्गमलज्जिताम्। अ्रमूत्यरत्न निर्मापभूषणेन विभूषिताम् ।५। एुकसुचावरीभारां मालतीमात्यभूषिताम्।
Page 901
525 [११२ प्र०
दृद्टा ऊृष्णं भीषकन्या सहसा प्रणनाम सा।६। तां सभभाष जगव्राथी रत्तत्य उवास सः। शुभचणे च शुभया स रेमे रमया सह ॥। सुखसभ्भोगमात्र प मूर््माप मुदा सती। तस्यां जन्ने कामदेवो भस्ीभूतय प्रभ्ुना ।८॥ स शंवरं निहत्यव तत्न प्राप रतिं सतीम्। रतो मायावतीनास्ना सङ्केतेन सुरस्य च। क्वायां दत्त्वा च शयने ग्टहिणी शंवरालये ॥2। नारद उवाच। जहार शंवरं कामो दैत्य केन प्रकारतः । कथयस महाभाग विस्तरेण शुभा कथाम् ।१०। नारायए उवाच। समतीते च सप्ताहे रुकणी सूतिकास्टहम्। ग्टहीला बालकं दैत्यो जगाम खालयं जवात् ॥११। शंपुत्रकश्व दैत्येशः पुत्र प्राप्य प्रहर्षितः । मायावत्ये ददौ दृष्टो हष्टा मायावती सती ॥१२॥ अतीवपालनैनैव वर्धयामास बालकम्। सरसती तां रहसि कथयामास निर्जने ॥१२॥ सरसत्युवाच। शिवकोपानले पूर्व भस्मीभूतः पतिस्तव। स चायं रुकिाणीपुत्ी दैत्व नैव समाहतः ॥१४। माययापि च मावेशी रुक्िणीसूतिकाग्टहात्। समानीय ददी तुभ्य पतिस्तऽयं न चावज: ॥१५॥ कामच् कथयासास जगन्नाता च सा सती।
Page 902
११२ प्० ] श्रीक्वण्णजमाखएडम् ।
तव पत्नी रतिस यं रमख् रमया सह । १६ ॥ त्वमेव रुकित णीपुत्रो नान्यदैत्यस्य मन्मथः । कुररीव सती नित्यं रोदिति स्म त्वया विना ।१७। दत्यु का च ययो वाणी ब्रझ्माणी ब्रह्मणः पट्म्। स रेमे निर्जने नित्य रामया सह सुन्दर: ॥१८। एकदा मन्नथं दैत्यी ददर्भ रहसि स्थितम्। शृङ्गारं रामया साछं कुर्वन्त कौतुकेन च ॥१८॥ सस्मितं सस्मितायास मध्यवक्षःस्थलस्थितम्। रतिं ददर्भ कामेन मूर्च्कितां सुरतोत्स काम् ॥२०॥ दृष्टा चुकोप दैत्यस जग्राह खङ्गमुत्तमम्। उवाच खद्गहस्तश्व कामदेवं रतिं सतीम् ।२१। शंवर उवाच। धिक् त्वां महाकामुकञ्च मूखें पगिडतमानिनम्। महापातकिनां श्रेष्ठं प्रमत्तं मातगामिनम् ॥२२॥ धिक् त्वाच् पुंचलीं मत्तां कामुकीं हतचेतनाम्। पुत्र ग्टहीला रहसि करोषि सुरतिं सति ॥२३। दूत्य वमुक्रा खद्गच्न तामेव हन्तुसुद्यतः। जिघांसन्त रतिं दैत्यं प्रेरयामास मन्मथ: । २४ । पपात दूरतो ब्रह्मन् मूर्च्कितः खाङ्गपीड़ितः। पुनस चेतनां प्राप्य कोपेन प्रज्वल्रिव ॥२५। शिवदत्तव्न शूलज्ज जग्राह निर्भरेण च। प्रतसूर्य्यप्रभं शूलं प्रलयाग्निसमं मुने ॥२६॥ दद्टा जग्मुद् देवास ब्रह्म अशेषसंननकाः। पवन: कथयामास कर्णो कामस्य यत्तः ।२०।
Page 903
[११२ प'
सपर समरमहामायां दुरगीं दुर्गतिनाशिनीम्। पवनस्य वच: शुत्वा दुरगां ससार मनथः ॥। २८॥ शूलं बभूव बस्याक्ग रम्य माल्य मनोहरम्। ब्रद्मास्त्रय च तं दैत्व जघान मन्थो मुदा ॥२१। रतिं ग्टहीला यानेन जगाम द्वारकां पुरीम्। प्रययुर्देवताः सर्वाः स्तृत्वा च पार्वतीं खयम् ।३०॥ रुककी मङ्गलं कत्वा प्रजग्राह रतिं सुतम्। उत्सवं कारयामास परं म्वस्ययनं हरि: ॥२१। ब्राह्मगान् भोजयामास पूजयामास पार्वतीम्। अथ कषा: क्रमेगैव वेदोते मङ्गले दिने ॥३२॥ सप्तानां रमसीनाज्ु पाणिग्राहज्जकार ह। कालिन्दीं सत्यभामाञ्च सत्यां नाग्निजितीं सतीम् ॥२३। जाम्बुवतों लक्ष्मगाञ्च समुद्दाहं चकार सः। ताभि: साड़वे क्रमशैव पुवोत्पत्ति चकार ह।३४। एकस्यां दशपुताश कन्यकेका क्रमेण च। निहत्य नरकं दैत्यं सपुवञ्च वृपेशवरम्॥३५॥ बलवन्त सुरं देत्यं जघान रणमूर्धनि। ददर्भ कन्यास्तवस्था: सहस्राणाञ् षोड़य ॥२६। पताधिका वयस्याश्च शश्वत्सुस्थिरयवना:। प्रफुज्जवदना: सर्वा रत्नभूषसभूषिता: ।३७॥ शुभचणे च तासाच् पाणिं जग्राह माधवः। ताभि: सार्ध स रेमे च क्रमेग व शुभचये ।२८॥ एकस्यां दशपुताश कन्यकेका क्रमेण च। इरेरेतान्यपत्यानि बभूवुख् पृथक् पृथक्।३2।
Page 904
११२स. ] त्रीअ्वपाजनखएडम्।
एकदा द्वारकां रम्यां दुर्वासा मुनिपुङ्गवः ।
राजा महोग्रसेनस् सपुवः सपुरीहितः।
नीलवा षोड़भोपचारं प्रणेमुर्मुनिपुङ्गवम्। शुभाभिषञ्च प्रददी तैभ्यो ब्रह्मन् पृथक् पृथक् ।४२॥ एकानंभाज कन्यां तां ददो तस्े शुभक्रे। मुक्तामाणिक्ाहीरांख रत्नञ्ज योतुकं ददौ ॥४२॥ स रेमे रामया साधे माहेन्द्र रतमन्दिरे। रत्नेन्द्रसारनिर्माणं ददी तस्म शुभाश्रमम् ।४४। एकदास मुनिश्रेष्ठः समालोच्य खचेतसा। शयानं कुतचिद्रम्यपर्यङ्क रत्ननिर्मिते ॥४५॥ ुतवन्त पुरापञ्च सडया कुतचचद्विभु: । महोत्सवे नियुत्न्न कुत्रचित् प्राङ्गणे शुभे ॥४६। ताम्ब लं भुक्तवन्तन्न भत्या दत्तस् सत्यया। कुत्रचितसेवितं तल्प रुकिाएया खतचामरैः।४9॥ कालिन्दीसेवितपदं भ्रयानं कुत्रचिन्ुदा। सर्वत्र समसंभाषां चकार भगवान् मुनिः ।४८॥ विस्त्रयं प्रययी विप्रो दृद्दा तत् परमड्ड तम्। तुष्टाव जगतीनाथं रुक्ाणीमन्दिरे पुनः ।४2। वसन्तञ्ज सुधर्मायां सतां संसदि सुन्दरम् । ५०॥ दुर्वासा उवाच। जय जय जगतां नाथ जितसर्व जनार्दन सर्वाक्मक सर्वेश स्ववीज पुरातन निर्गुध निरीह निर्लिप्त निरज्जन
Page 905
६०२ व्र ह्मवेवत्तपुराणे [११२म्र
निराकार भक्तानुग्रहविग्रह सत्यस्वरूप सनातन निःसरूप नित्यनूतन ब्रह्म भथेषधनेशवन्दित पद्मया सेवितपाद- यद ब्रह्मज्योतिरनिवचनीय वैदाविदितगुसरूप महा- कागसमासमानीय परमाकव्रमोऽस्ु त: ५१। दूत्येवमुक्का मनसा हररनुमतन च। प्रशाम्य तस्थी विप्रेन्द्रस्तत् व पुरती हरः ॥ ५२॥ तमुवाच जगबाथी हितं सत्व पुरातनम्। प्रानञ्ज वेदवहितं सवेषाञ्च सतां मतन् ॥ ५२॥
श्रीभगवानुवाच।
मा भेर्विप्र भिवांगसत्वं किंन जानासि ज्ञानतः । अहं सर्वस्य प्रभवो मत्तः सवें प्रवर्तते ५४॥ अहमात्ा च सर्वेषां शवाः सर्वे मया बिना। प्रामिदेहान् मयि गते यान्त्ये व सवभक्तय: ।५५्। जातावप्य क एवाहं व्यक्ता एव पृथक् पृथक्। यो भुडता तस्य तप्ति: स्यान्नान्ेषाज्ज कदाचन ।५६॥ पृथक् जीवादिसर्वेषां प्रतिमानञ्ज प्रागिनाम्। परिपूर्गतमोऽहच्च गोलोके रासमणडले । ५७॥ श्रीदामगापाद्राधा सा मां दूष्ट मचमाधुना। सर्वे चेवांयरपेण कलया च तदंगतः ॥ ५८ । रुकिागीमन्दिरे चांथोऽप्यन्यासां मन्दिरे कलाः। ममापि कुत्रचिच्ांभं कुत्रचिच्च कलाकला: । कलाकलांश्ाः कुतापि प्रातमासु च देहिषु ।५॥ द्वत्युक्का जगता नाथी महस्याभ्यन्तरं वयौ।
Page 906
११३ त्र० ] 2०२
दुर्वासाख् प्रियं त्यक्का श्ीहरेस्तपसे गतः ॥६०॥ द्रति श्ीब्रह्मवैवर्त्ते महापुराणे नारावणनारदसैंवाड़े श्रीक्वण जव्नखणड मुनिक्वश संवा दे
नारायण उवाच।
सशिष्यश्चापि दुर्वासास्त्यक्का च द्वारकां पुरीम्। केलासं प्रयथी भत्त्या शङ्गरं द्रष्ट मीश्वरम्। १॥ मत्वा मुनि् कैलासं प्रसनाम मिवं शिवाम्। सुष्टाव परया भत्त्या सशिष्यः प्रगतः शुचिः ॥२। तत्सवें कथयामास वृत्तान्त श्ीहरैरपि। आत्मनस्तपसस्तत्त्व खवैरांग्यज्ज चेतस: ॥२ ॥ मुनेश्च वचनं सुत्वा प्रहस्य पार्वती सती। तमुवाच हितं सत्यं साचाच्छङ्गरसन्निधि ४ ॥ पावत्य वाच। धर्मतत्त्व न जानासि धर्मिष्ठं मन्यसे खकम्। अनपत्यां परित्यज्य क्व यासि तपसे मुने॥ ५ ॥ अनपत्याञ् युवतों कुलजाञ्ज पतिव्रताम्। त्यक्का भवेयुः सत्रासी ब्रह्मचारी यतीति वा । ६। वाषिन्य वा प्रवासे वा चिरं दूरं प्रयाति यः।
Page 907
208 म्रममवेव्स्तपुराणे [ १११ त्र.
तीर्थें वा तपसे वापि मोचार्थे जन्म खरिइतुम् ।9I न मौचस्तस्य भवति धर्मस्य सवलनं ध्रवम्। अभिश्नापेन भार्याया नरकञ्ज परत्र च। दूहैव च यथोनाथ इत्याह कमलोङ्गवः ।८ ॥ द्वारकां गच्छ हे विप्र खधमें रच साम्प्रतम्। एकानंश्ां मदंशाज्ज धर्मतः परिपालय ।2। पादपद्मार्जितं पादपद्म सर्व सुदुर्लभम।. सन्ततं शभ्त ना गीतं मुनीन्द्र: सनकादिभि: ॥१० । परित्यन्य सुरंतरी: कवष्णस्य परमावनः । क्व यासि तपसे वत्स सुधां त्यक्का मनोहराम् ।९१। श्रीक्वणणा पादपद्मञ्च खप्ने जपति यो मुने। शतनन्मक्वतात् पापान्मुच्यते नाव संभय: ।१२। यद्बाल्य यञ्च कौमारे वार्धके यञ् योवने। कामतोऽकामतो वाषि भस्ीभूतञ्ज पीतकम् ॥१२॥ साचाद्यो भारत वर्षे श्रीक्वणणचर गाम्ब जम्। दृद्टा सदो भवेत् पूज्यो जौवन्मुक्ती भवेद् ध्र वम् ॥१४। कोटिजन्मार्जितात् सदः तपापाद्विमुच्यते। सर्वाख व हि तीर्थानि यतः पूतानि नित्ययः ॥१५। तद् व्रतं तत्तपः सत्यं तत् पुरय तच्व पूजनम्। सफलं कष्णसम्बन्धि खजनखएडनं यतः ॥१६। क्वषणभक्तिविहीनस ब्राह्मणी वेदपारगः। तव्सङ्गाच्त तदालापाइ्क्रभति: प्रयास्यति। १०: ऋष्णस्थोच्किष्टभोजो यः ऊष्पब ब्राह्मपः खयम्। भावञ्विपवनात् पूतः पूतं कर्तु जगत् चमः ॥८॥
Page 908
११३त्र. ] 201
श्रीक्वषपज्च परित्यज्य क्व यासि तपसे द्विज। तपसां फलमाप्रोति श्रीऊ्ष्णस्रसेन च।१६॥ यतो भक्तिरन च भवेष्क्रीक्वष्ण परमातमनि। स गुरुः परमो वैरी करोति जन्म जिष्फलम् ॥२०॥ पार्वतीवचनं सुत्वा शङ्गर: प्रेमविद्वलः । पुलकाञ्चितसर्वाङ्गसतुष्टाव परमेशरीम् ॥ २१॥ दुर्वासाः प्रपतिं कत्वा शिवदुर्गापदाम्ब जे। समारं स्मारं कष्णपदं पुन द्वारकां ययो । २२ ॥ तत्न गला हरि दृष्टा तुष्टाव परमेखवरम्। एकानंशालयं गत्वा स च रेमे तथा सह ॥२३। कृण्णो युधिष्ठिरध्यानात् प्रययौ हस्तिनापुरम्। कन्तों सम्भाष् भूपञ्च भातृश्वप्रमुदान्वितः ।२४। उपायेन जरासन्ध निहत्य शाल्वमेव च। कारयामास वन्तच्ज विधिवोधितदचियम् ॥२५॥ मुनीन्द्रव्व वृपेन्द्रैश्व राजसूयमभीस्सितम् । शिशुपालं दन्तवक्र तत्र यज्ञे जवान सः ॥२६। अ्तीवनिद्रां कुवन्तं सभायां सुरभूपयोः । पपात तच्करीरच्च जीवो गत्वा हरे पटम्। न दृद्टा तत्न सर्वेशं तुष्टावागत्य माधवम् ॥२७। भिशुपाल उवाच। वेदानां जनकोऽसि त्व वेदाङ्गानाच्न माधव। सुराणामसुरापाच् प्राकतानान्ज देहिनाम् ।२८॥ सूत्मां विधाय सष्टिच्न कल्पभेदं करोषि च। मायया च सयं ब्रह्मा शङ्र: शेष एव च ।२८।
Page 909
८०६ [११३प
मनवो सुनयसेव वेदाव सष्टिपालकाः। कलांथेनापि कलया दिकपालास ग्रहाद्य: ।३०॥ स्वयं पुमान् खयं स्त्री च खयमेव नपुंसक: । कारणञ्ज सवयं काय्ये जन्यस जनकः सयम्॥ ३१॥ यन्तस्य च गुणे दोषो यन्त्रिषच्च श्ुतौ शुतम्। सर्वे यन्त्रा भवान् यन्त्री त्वयि सवें प्रतिष्ठितम्॥३२॥ मम चमखापराधं मूढ़स्य द्वारिसस्तव। ब्रह्मयापात् कुबुद्वेश् रच रच जगद् रो ।३३। द्ूत्येवसुका क्रमती जवो विजय एव च। मुदा तो वयतुः शीघ्र वेकुगद्वारमीपसितम्॥३४॥ शिशपालस्य स्तात्रण सर्वे ते विस्तयं वयुः । परिपूर्ातमं ऊत्वा मेनिरे क्वष्णमीश्वरम्॥३३॥ कारवित्वा राजसूयं भोजयामास ब्राह्मान्। कुरुपागडवयुद्धञ्ज कारयामाम भेदतः १२६।। भुवों भारावतरणं चकार स ऊपानिधि: । पुनर्ययो द्वारकाज चिरं स्थिता वृपाज्जया ।३७। विप्राया सृतवत्साया जीववामास पुत्रकान्। मतस्थानात् समानीय तन्मात प्रददी सुतान्॥३८॥ तद् दृष्टा देवकी तुष्टा ययाचे मृतपुत्रकान्। मृतस्थानात् समानीय ददी मात्रे सहोदरान् ॥३६॥ सदो जहार दारिद्रा सुदामी ब्राह्मपस्य च। समागतस्य खग्हाद् द्वारकां शरणार्थिन: ॥४०।। तम ददी राजलत्षीं निश्वलां साप्षपोरुषीम्। पृधुकानां कणं भुक्का भकतस्य भक्तवत्सल: ॥४१।
Page 910
११३ र० ] 2.5
बभूव तस्य राज्यञ्न यथेन्द्रस्यामरावती। यथा धनेशवरो देवी धनाव्यः स बभूव ह॥ ४२॥ निश्चलां हरिभकित्व ददी दास्य सुदुर्लभम्। अविनाश्िनि गोलोके यथेष्ट पदमुत्तनंम् ॥ ४३ ॥ जहार पारिजातज्ज शक्राहङ्गारमेव च। सत्यां च कारयामास पुखकं व्रतमीप्ितम् ॥ ४४ ॥ वर्धयामास सवेत्र नित्य नैमित्तिकं मुने। तत्र व्रते कुमाराय स्वात्मानं दच्िणं ददो । ४५ ॥ व्राह्मणान् भोजयामास नभ्यीरत्र ददी मुदा। सत्यभामातिमानञ्ज वर्धशामास सर्वतः । ४६ ॥ रु कििएया अतिसीभाग्यमन्यासाच नवं नवस्। वैष्णवानां सुराणाञ्ज विप्राणामपि पूजनम् ॥। ४0॥ वधयामास सर्वत्र नित्व नेमित्तिकं मुने। परमाध्यालिकं ज्ञानमुदवाय ददी प्रभुः ।४८।। अर्जुनं वाशयामास गीतां च रगमूर्धनि। क्वत्वा निष्कगटकञ्जैव कपया च ऊपानिधि: : ४८ । युधिष्ठिराय पृथिवों राज्यलक्ष्मीं ददो प्रभुः । दुर्गाच्न कारयामास वैष्णवीं ग्रामदेवताम् । ५०॥ यप्ञ्ज कारयामास कोटिह्होमान्वितं सभम्। नानाप्रकारनैवैद्य र्थूपदीपैर्मनोहरैः॥ ५१॥ ब्राह्मणान् भोजयामास पार्वतीप्रीतवे तथा। रैवते पर्वते रम्ये चामूख्यरत्नमन्दिरे । ५र ॥ गणेशं पूजयामास देवानामीखरं परम्। खड्डुकानां तिलानाच् सुखादु समनोहराम् । ५२॥
Page 911
[१११%०
परितुष्टि पत्ठलवं मैवेद्स ददो मुदा। लड्डुकं सस्तिकानाथ् सप्तलचं सुधोपमम् ॥ ५४ ॥ गणेखराय प्रददी भर्करामतराशिकम्। पक्करव्ाफलानाख टशलचमपूपकम्॥ ५५॥ मिष्टाव पायसं रम्य खादुं खस्तिकपिष्टकम्। षतञ्च नवनीतञ्न दधि दुग्धं सुधोपमम् ॥ ५ू६॥ धूपं दीपं पारिजातपुष्पमात्यमभीप्सितम्। सुगन्धि चन्दनं गन्ध वड्रिशुद्धांशुक ददौ ॥५७॥ वनन्व कारयामास कोटिहोमान्वितं शुभम्। ब्राह्मपान् भोजयामास तुष्टाव स गणेखरम्॥ ५ू८। वाद्य दशविधञ्जैव वादयामास तत् वे। सूर्य्यज्ज पूजयामास साम्बः कुष्ठचयाय च॥ ५ूट॥ हविष्यं कारयामास तञ् साम्ब समातरम्।
वरं ददी च साम्वाय स्तोतञ्च भास्करः खयम् ॥ ६१ ॥
दूति श्रीब्रह्मवैवत्त महापुराणे नारायणनारद- संवादे श्रीक्ृणजनखरडे गरोभपूजा नाम
Page 912
श्रीत्पनमसच्डम्। 202
चतुर द थाधिकथततमोऽध्यायः ।
श्रीनारायण उवाच।
अष्पुत्रस प्रथ तत्रो महाबलपराक्रमः । तत्पुवोऽप्यनिरुडस् विधासुरंभ एव च ॥ १ ॥ एकदासावनिरुडी नवयौवनसंयुतः। सुप्ो रहसि पर्यक्के पुष्पचन्टनचर्चिते । २ । खप्रे ददर्श युवतों पुष्पोद्याने सुपुष्पिते। सुगन्धिपुष्यतत्प मस्तििन्धचन्दनवर्चिते । ३। धयानां सुस्मितां रम्यां नवयौवनसंयुताम्। अमूत्यरत्ननिर्माणभूषणेन विभूषिताम्। ४ ।।
मणिकुराडलयुग्मेन गएडस्थलविराजिताम् । ५॥
मुतापड किसमासादयदन्तपछ क्रिमनोहराम् । 9। विवक्रकवरीभारां मालतीमास्थभूषिताम्। कास्तू रीकुष्ुमालकस्तिन्वचन्दनकव्लै:। ८। पत्रावलीविरचित सुक पोलस्थलो्वलाम्।
श्रीरामकद्ली सभनिन्दितोर््खलोच्व लाम् ।
Page 913
८१० [११४ प्र०
अत्युच्वेवर्तुल्षा का रस्तनयुग्म विभू षि ताम् ॥ नितम्बभारनम्ाञ्ज कामबाएप्रपीड़िताम्। कामुकीं कमनीयाज़ पश्यन्तौं वक्रचन्तुषा। ११॥
तां दृष्टा कामपुवश कामोअ्यथितमानसः । उवाच मधुरं मत्तः काममत्तां सुकोमलाम् । १३॥ चारुचम्पकवर्णाभां कामेन पुलकान्विताम्। अतिप्रौढ़ो नवीढ़ान्न शृङ्गारेच्छासुचञ्जलाम् ॥। १४॥ अमिरुद् उवाच। किं टेवी किञ्ज गान्धर्वी का व्वं कामिनि कानने। कस्य स्त्री कस्य कन्या वा कं वा वाव्कसि सुन्दरि ॥१५॥ व लोक्या तुल सौदर्या मुनिमानसमोहिता। न बिभेषि कथं व्रृहि खयमेकाकिनी च माम् ॥ १६॥ अरहं वे लोक्नाथस्य पौत्र: कामात्मजोडधुना। कान्तेऽहमनिरुषश् नवीनयोवनाइतः ।१७॥ कमनीयश्च कामी च कामभास्त्रविभारदः। कामुकीकामनां पूर्षी कर्तुमेवेश्वरः खयम् ॥ १८॥ मां भनस सुशीले व्वं सुवेशञ् सभीलकम्। रतिशूरं रतिरसप्राज्जं रतिरसप्रियम् ॥ १८ । रतिपुत्र रतिरसं प्रमत्त रसिकं प्रिये। युवानं व्याधिहीनञ्ज कामुकं कामुकीच्कति । २०॥ विदग्धा सुविदग्धञ्ज कांन्तमायाति कामतः। विदग्धाया विद्ग्धेन सङ्गमो गुणवान् भवेत् ॥ २१॥
Page 914
१९४ञ्० । श्रीक्कपाजनमखणाम्। e११
प्रचाय लोचनास्यव्न नवसङ्गमलज्जिता। विलोकयन्ती वक्राचिकोणोन तमुवाच सा। २२॥ कामिन्य वाच। कामुकः कामपुतोऽसि कामेन व्याकुलोऽधुना। भवांस्ेत्ं कामुकीयोग्यो न कामश्चिन्तितः कथम् ॥२३॥ पोवख लोक्नाथस्य सतः सभ्भावितस्य थ। स्वयं योग्यो योग्यपुत्री विवाहं न कथं करु ॥ २४ ॥ विवाहिता यज्जपत्नी सा च पुखव्रता सती। निख्ला सततं साध्या वर्धिनी सद्रिनीं सदा। २५॥ भयप्रीतिदानसाव्या गुप्तपत्नीलनिसला। नैमित्तिका न नित्या सा सा च वेदविवर्जिता ॥२६॥ परं नरकसोपाना परत्र हायपस्करा। साधुस्तत् न हि रतो वंशजो वैष्णवो यदि। २॥ यदि पूर्व भवेद् भ्रान्ती निवृत्त: साधुसङ्गतः। प्रवृत्तिरेषा भूतानां निवृत्तसतु महाफला ॥ २८॥ प्रायखचित्ती पुनर्लिप्ती निवृत्तः पातकी यदि। उप्रहास्यी भुवि भवेत्सवें कुप्जरथौचवत् ॥ २८ । सुभीला सुन्दरी शान्ता धर्मपत्नी प्रथंसिता। पतव्रता सुसाध्या सा सश्त्सुप्रियवादिनी॥ २०॥ कोमलाङ्गी विदग्धा च श्यामा रतिसुखप्रदा। एवस्भूतां परित्य्य वैष्षवस्तपसे व्रजेत्। २१ । सा चेत् परिणता साध्वी शान्ता पुत्रवती बदा। अन्यथा च हथा सवें तपसः सवलनं भवेत् ॥ ३२ ॥ प्रसाुख कुवंभश् त् परनारीं प्रयाति चेत्।
Page 915
म अवेवर्संपुखसें [११४६०
स याति नरवां वोरं पिळमि: सपभि: सह। २२। ब्रह्टसूषा बापकन्या बाए: भहरकिडर:। बागसत लोकविजयी भङ्गरो जगतां पति: । २४। न खतन्ता पराधीना विषु कालेषु कामिनी। पुंखली या खतन्त्ा साप्यसद प्प्रसूतिका। ३५। पिता ददाति कंन्यां तां योग्याय च बराय य। कन्या वरं न याचेत धर्म एष सनातन: । २६॥ त्वं' च योग्योऽसि योग्याहं मामिष्कसि र्याद प्रभो। बाणं प्रा्थंय पम् वाप्ययवा पार्वतीं सतीम् ।२०॥ दवत्युक्ा सुन्दरी साध्वी सान्तर्धाना बभूव ह। निद्रां तत्याज सहसा कामी कामावजो मुने। ३८॥ बुद्धा खप्र' स विभ्राय कामेन व्यथितातुरः। बभूव व्याकुलो ान्ती न दृष्टा प्रापवज्ञभाम् ।। २८ । व्यक्काहारमनिट्स प्रमत्तय ऊथोदरः। दणं तिष्ठतति शेते च च्णं रहसि रोदिति । ४०॥ पुत्र दद्दा तु क्रन्दन्त देवकी रुक्एीसती। अन्याय योषितः सर्वाः कथयामासुरीश्रम् ॥। ४१॥ तासां च वचनं सुत्वा प्रहस्य मधुसूदनः। उवाच सर्वतत्त्वत्नः क्वषास पूर्णमानसः ।४२। खीभगवानुवाच। कामातुरा बाणकन्या रतिं दृष्टा भिवेभयो!। वरं सम्पाप दुर्गाया व्याकुला मदनास्तः ।४३॥ खप्नन्न दर्थयामास सानिरुदस् पार्वती। मम पीत्र प्रमतस चकार कोसुकेन च। 88 ॥
Page 916
११४ प. ] श्रीहगाजनसव्डम्।
तत्पुतीक् प्रमत्तां तां करोमि संप्नतोऽधुना। सच्छन्दं तिष न चिरं नास्ति चिन्ता मनोव्यथा।8५। इति छष्णः समाश्वास्य् सर्वात्ा सर्वसिद्धिवित्। खप्नन्न दर्यामास बाणपुतीस् कामुकीम्। ४६ । सुप्ता सुतल्पे बाला सा पुष्पचन्दनचर्चिते। नवयोवनसंयुत्ता रत्नभूषणभूषिता। ४9।। धयाना रत्पर्यक्के ददर्यं खप्रमीप्ितम्। पतीवनिर्जने देशे रनिर्माणमन्दिरे। ४८॥ नवीननीरदश्याममतीवनवयौवनम्। कोटिकन्दर्पलीलाभं सस्मितं सुमनोहरम् । ४2॥
रत्नकु एडलयुग्म न गएडस्यल विराजितम् । ५०॥ चन्दनोचितसर्वाङ्ग भूषितं पीतवाससा।
भयानं रत्नपर्यङ्ग पुष्पचन्दनचर्चिते। तं दृष्टा सहसा साध्वी तन्मूलं प्रययी मुदा ॥ ५२॥ उवाच मधुरं साध्वी हदयेन विदूयता। कामात्मजप्रिया कान्ता कामबाणप्रपीड़िता । ५२॥ उषोवाच। कस्व कामुक भट्र ते मां भजख समपरातुराम्। अतिप्रौढ़ां नवोढ़ाव्च नवसङ्गमलालसाम्। ५४॥ तवानुरतां भताप्ज गानर्वेय समुद्ृह। विवाहाष्टप्रकारिषु गान्वर्वः सुलभो तृणाम्॥ ५५ । पनुरकां प्रियां म्राम्य त्यजेद: कपटी पुमान्। 5-69
Page 917
बख्वेवर्त्तपुराणे [११४प०
'तममद्याति महालक्ष्मी: मापं दत्तवा सुदारुगम् ।५६। पुमानुवाच। अहं कष्पस्य पौत्रय कामदेवात्जः खयम् । कथं ग्क्नामि त्वां कान्ते तयोरतुमति विना। ५०॥ दत्येवमुक्का स पुमानन्तर्धानं. चकार सः । कामेन व्याकुला कान्ता नटृष्टा कान्तमीमिमितम् ॥५८। निद्रां त्यक्का समुत्थाय तल्पादेव मनोहरात्। विषसाद सखीसध्ये प्रमत्ता रुदती भथम् । ५८॥ पप्रच्क तां वरालीनां किं किमित्येब निववितम्। सवाच बोधयामास चित्रलेखा सुयोगिनी ॥ ६०॥ चित्रलेखावाच। चेतनं कुर कत्वाणि कस्ात्ते भीतिवत्या। सवंयं प्रभभु: शिवा साचाह् लैंघ्ये नगरे सति। ६१। शिवसरणमात्र प सर्वारिष्ट पलायते। शिवं भवति सर्वत् शिव एव िवालयः। ६२। ध्यानादु दुर्गतिनाशिन्या: सर्वदुगे विनश्यति। ददाति मङ्गलं तस्मरै सर्वभङ्गलमङगला। ६२॥ चितरलेखावचः मुख्वा करोदीच्ेभैँथं सती। बागस शङ्गराभ्यासे विषसाद प्रमूर्च्छित: । जहास शङ्रो दुर्गा कार्तिकेयो गणेशवरः । ६४।। गणेख्वर उवाच्। यो ददाति ध्रवं दुःखमन्यस्मर दश्मोहितः । सूच्पमविधारेय स विन्दति चतुर्गुगम्॥ ६५। भवप्योस शीड़ाख इद्टा या काममोहिता।
Page 918
११8 . ]
वरं तस्मै ददौ दुर्गा वरमेव सुदुर्लभम् ॥ ६६॥ खप्ने गत्वा सयं देवी मत्तं ऊत्वा सरात्जम्। अधुना वामपार्खज् प्रभ्भोस्तिष्ठति मूकवत् । ६७।। सवें चात्वा च सवज्रो भगवान् हरिरीशरः। खप्न सुवेशं पुरुषं दर्थयामास कन्यकाम् ॥ ६द। सुवेशं पुरुषं दृष्टा युवानं युवती सती। परमेच्छा भवेत्तस्या धर्मभीत्या निवतते। ६ । सुवैशं पुरुषं दृष्टा पुंखली पापवंभजा। त्यजेत्निद्राज्ज साहारं पतिं पुत्र धनं स्हम् । ७0॥ चेतनं गहकार्यन् कुललज्जां कुलद्यम्। युवानं रतिशूरञ्चाप्यतिनीचं न हि त्वजेत्। त्यजेज्ातित्व धर्मञ् प्राणांस परिणामतः ॥ S। तस्मात् प्राश्तः प्रयत्नेन प्राखेभ्यो युवतीं सदा। परिरचेच्च सततं मायायुतां न विश्वसेत्। ७२॥ हृदयं सुरधाराभं नारीणां मधुरं वचः। तासां मनोग्न जानन्ति सन्तो वेदास वेदिका: ॥०३। प्रयातु द्वारकां सद्यसित्लेखा सुयोगिनी। अनिरुदधं समाहृत्य प्रमत्तमवलीलया॥ ०४ ॥ दूति सुत्वा महादेवी गणेश तमुवाप ह। न सृगोति यथा बागः शुभकाय्यें तथा कुरु॥ ०५॥ चिवरलेखा ययौ तूं द्वारकाभवनं हरे:। सर्वेषामषि दुलंघ्या लीलया प्रविवेध सा।। ७। निद्रितां चानिरुदस्च समाहृत्य च योगतः। रथमारोडयामास निद्रितं बालकं मुदा।0।।
Page 919
मभवेवत्तपुरापे [११४ प्र०
सा मनोयायिनी भट्रा ग्टहीला बालकं सुने। मुहर्ताक्कोणितपुरं कवत्वा शङध्वनिं ययौ। ९८। अथाञ्माभ्यन्तर च ररदु: सर्वयोषितः। भ्रहो बासहरो वत्सः क्व गतः प्रायवल्ञभः।७।। ऊषणसाख्य समाशास्य सर्वत्ञः सर्वतत्त्ववित्। सांवः कामबलैंः साधे कृष्णः सात्यकिना तथा। ८० ॥ ग्टहीत्ा गरुड़ वीरं रथमारूद्य सत्वरः। सुदर्शंनं पाश्जन्य पद्म कौमोदकों मुदाम् ॥८१॥ पचाद्यास्यति देवेशो नगरं शोणितं तथा। सगणेः शङ्गरेशैव पार्वत्या परिरचितुम् । ८२। अ्रथ सा योगिनी धन्या पुखा मान्या च योषिताम्। प्िय्या दुर्वाससः प्ान्ता सिद्धयोगेन सिदधिदा ।८३॥ बालकं बोधयामास रदन्तं मातरं सपरन्। स्नरापयित्वा ददो तस्मै मात्यचन्दनभूषगम् ॥। ८ ४ ॥ कवत्वा सुवेशं बालस्य कन्यान्तःपुरमीमिमितम्। चक्रे प्रवेशं योगेन रचकैश्नापि रचितम् ॥ ८५ू॥ तामुषां रचितां दृद्टा निराहारां कथोदरीम्। प्रीव्रञ्ज बोधयामास सखीभि: परिवारिताम् ।८६। उषां ऊत्वा च सुस्त्ातां वस्त्रभूषपभूषिताम्। वस्वर्मात्य सन्दनैख सिन्दूरपव कैः इभैः।८9॥ इयो: सभ्भावणं तत्र माहेन्द्र च शभवगे। कारयामास गोठ्ठरा व सखीनां सङ्गमेन च । ८८ । पतिव्रता पतिं दृद्दा सा रेमे विगतज्वरा। गान्वेंग विवाहेन तामुवाह अरावजः । ८2 ।
Page 920
११५त्र० ]
रविर्बभूव सुचिरमुभयो: सुखकारणम्। दिवानिशं न बुबुधे सरपुत्रः समरातुरः ॥८०॥ :. ' उषा कामातुरा परौढ़ा नवोढ़ा नवसंङ्गमात्। मूच्छीं सम्प्राप पुंसब सर्भमात्र ग कामुकी ।८१॥ एवं नित्यन्न रहसि सङ्गम: सुमनोहरः। बभूव सुचिरं विप्र राजा शुश्ाव रककात्। ८२ । दूति श्ीब्रह्मयैवत्तें महापुराये नारायएनारदसंबादे श्रीक्वषाजनमखराडे बागयुद्देडप्य षानिरुडयो: संवादे
नारायण उवाच।
अथ भीता रक्षकास्ते समूचुर्बायमीखरम्। स्कन्द गरोशं दुर्गाज् दण्डवत् प्रणिपत्य च। १ । रचका ऊचु: । अहो दुष्टश्न कालोऽयमतीवदुरतिक्रमः। सतन्त्रा बालिका प्रीढ़ा पतिमिच्कति सामातम् ॥२॥ श्रसङ्गसङ्गमं नाथ साधूनां दुःखकारगम्। संसर्गजा युया दोषा भवन्ति सन्ततं टृणाम् ॥ २॥ चित्रलेखा खयं दूती समानीय परं वरम्। रपशूरं महावीरं वपेन्द्रथ महारथम्। 8।
Page 921
[११५ प्र
युवानं व्याधिहीनश् कन्दर्पाद्पि सुन्दरम्। सभोगं कारयामास बुबुधे न दिवानिशम् । ५॥ साम्प्रतं तव कन्यास्याम्युषा गर्भवती सती। कुलजा कुलयोख व तप्ताङ्वारखरूपियी। ६॥ दोहितो वापि दौहिती बभूव साम्प्रतं तव। कन्यां पश्य महाप्रौढ़ां नगरों नागरान्विताम्॥॥ नसविचतसर्वाङ्गों वराधीनाथ चश्लाम्। पुंसच् सद्गिनीं प्शद्हस्ये रतिसद्गिनीम् ॥८॥ सस्तितां सकटाचञ चञ्चलेकषणवीचिताम्। एवं सुत्वा लज्जितस बाणास्तत्र चुकीपह ॥ 2। युद्दाय च मति चक्र वारितः पभुना भृग्रम्। वारितस गणेशेन खन्देन शिवया तथा । १०॥ भेख्या भद्रकाल्या व योगिनीभिख्व सन्ततम्। भ्रष्टभिभैंरवैश्वैव रुट्र रेकादभात्मकेः॥११॥ भूतैः प्र तैश्व कूभाणडेवेंतालैब्र हवराचसैः। योगीन्द्रैरपि सिद्ेन्द्रैरुट्र सणडदिभिस्तथा । १२॥ कोव्या च ग्रामदेव्या च यथा मात्रा हिताय च। उवाच शङ्गरो बाएं मूढ़ं पणडितमानिनम्। दितं सत्य नीतिभास्त्रं परिणामसुखावहम्। १२॥ श्रीमहादेव उवाच। शृणु बाण प्रवच्ामि कथामेतां पुरातनीम्। भुवी भारावतरणे भारते खयमीखरः ॥ १४ । निहत्य सर्वान् राजेन्द्रान् द्वारकायां विराजते। यस्य लोमसु विश्वानि तस्य वासी: सदीभर।१२।
Page 922
११५ र. 1 श्रीषपनमतचम्।
वासुदेव इति ख्यात: कथ्यते तेन कोविदैः। धातुरविधाता, भगवान् चक्रपाषिः स्यं भुवि ॥ १६ ।
निर्गुपव निरीहस भकानुग्रहविग्रहः।१७। परं ब्रह्म परं धाम परमाम च देहिन:। यस्तिन् गते भवो जीवो संग्रामस्तन संभवेत् ॥१८॥ पस्त्रविद्ो महाकाले यथा मूढ़दिभस्तथा। तथाता ऋ मिराकारो देही च ध्यानहेतुना ॥ १८ । तस्य पुत्रोऽनिरुदस् महाबलपराक्रमः । व लोक्यमपि संहर्तु चगेन च चमः खयम् ॥२०॥ सर्वें देवास देत्यास बलवन्ती महारथाः। ते सरवें चानिरुद्दस्य कलां नार्हन्ति षोड़भीम् । २१ । ययोरेव समं वित्तं ययोरेव समं बलम्। तयोविवाही मैती च न तु पुष्टविपुष्टयीः । २२ ।। बलि: पिता ते दैव्यानां सारभूतो महारथः । चणेन येन नीतस सुतलं सहरे: कला । २३॥ सर्वें चांथकला: पुंसः परिपूर्णतमस्य च। हन्दावनेश्वरस्यापि कवष्णस्य परमावनः ॥ २४ ॥ पार्वत्युवाच। ध्यायते ध्याननिष्ठच्य द्तुपझे च दिवानिशम्। ब्रझ्मा महेश: श्रेषस भगवन्त सनातनम् । २५॥ दिनेशस गणेभस योगीन्द्राणां गुरोर्गुरुः। ध्यायते परमात्मानं भगवन्त सनातनम् ॥ २६। सनत्कुमार: कपिली नरी नारायणस्तथा।
Page 923
१२० [११५ प्र०
ध्यायते दृदयाओजे भगवन्त समातनम्। २७॥ मनवस मुनीन्द्रास सिदेन्द्रा योगिनां बराः। ध्यानासाध्यञ्च ध्यायन्त भगवन्त सनातनम् ।२८। सर्वादिं सर्ववीजञ्ज सर्वेशञ्व परात्परम्। ध्यायन्त प्ानिनः सर्वे भगवन्त सनातनम् ।२८॥ गणेश उवाच। अभाग्यञ्ज बलेखापि वेषवस्य महावनः । मूढ़ोऽयमीहथ: पुत्तः प्रन्लादस्य च धीमतः ॥३०। स्कन्द उवाच। अये भातन युता च हिरसकश्रिपो: कथा। हिरस्ाक्षस्य व मधो: कठभस्य महात्मनः । पूवजास्त ऽपि ते दैत्या महावलपराक्रमाः । ३१॥ क्रमेय विष्णुना नीता लीलया यमसादनम्। भगवान् यस्य संहर्ता सयं नारायप: प्रभु: ॥ ३२॥ तस्य को रच्षिता मातर्निवर्तस शभाय च। तषाञ्च वचनं सुत्वा तानुवाचासुरेश्वर:। ३२॥ कोपरक्रास्यनयनो धनुष्पागिरयधान्तकः। ऋृणु मात: प्रवत्ामि शृछ् तात महेखवर ॥२४ ॥ शृसु भातर्गमपत मृशु स्रातद्य कार्ततिक। शुभाशभं प्राक्तनेन प्रापिनां कर्मियां तथाह ३२॥ छ्वनकर्मातिरित्न् कार्य्य केषाञ् वर्तते। नाप्राप्तकाले सिियते विद्ः भरथतैरपि। २६। गाग्रेगापि संस्पृष्ट: प्राप्तकाली न जीवति। यम्माञ्च यस्य निर्वारं विधावा लिखितं पुरा । २७ ।
Page 924
११५ प. ] श्रीळपाजनसच्हम्। १२१
तदेव नित्य सत्यक्ष निषेक: केन वार्यते। संग्रामे कातरो यो हि निष्फलं तस्य जीवनम् ।३८॥ जयी यभव लभते मृतः खग् गध्कति। प्रविश्य कन्यां ग्ज्ाति नगरं भिवरचितम्॥ ३२॥ पार्वत्या च गणेशेन युद्देन बलिना तथा। को वा गह्ाति कन्याज् कस्य वा जीवितस्य च ॥४०॥ सगर्भा तव कन्येति सभायां रचको वदेत्। दूति मे वञ्चतुष्यन् स्ुतिकौटं परं वचः ॥ ४१॥ भ्रतोऽनिरुषं हत्वा च घातयिथामि कन्यकाम्। अन्यथा ज्वलद्ग्नौ च धच्यामि च कलेवरम् । ४२ । कोटर्युवाच। शृणु वत् प्रवच्यामि माताहं तैऽपि धर्मतः। दुरन्तेनापि पुत्र प पित्रोरदुःखं पदे पदे ॥४३। कन्या परग्टहीता साप्यन्यस्र दातुमचमा। श्रीक्वषास्थापि पौत्राय प्रदु मस्य सुताय च ॥ ४४ । अ्रनिरुडाय महते खेच्कया देहि कन्यकाम्। पूतोडसि भारते वर्षें सप्तभि: पितभि: सह॥ ४५॥ यौतुकं देहि सर्वस् यथसे महते भुवि। अन्यथा रणमध्य च लवां हनिष्यति माधवः । ४६ । सुदर्यंनेन चक्रेष को वा त्वां रचितुं च्मः । कोटरीवचनं सुत्वा चुकोप दैत्यपुङ्रवः । ४७ । प्रययो रथमारुज्ज यत्र पौत्रो हरीरमुंने। स्कन्दः सेनापतिर्भूत्वा प्रययी भङ्राप्या। ४८। बापखस्ययनं चक्र गणेभय शिकः खयम्।
Page 925
मरश वेव्त्तपुराये [११५ ब०
बाणं शुभाभ्रिषं चक्र पार्वती कोटरी तथा। ४2 ॥ भ्रष्टो च भैरवासव रुद्राखकादशैव ते। सर्वे युदाय हन्तारो बभूवु: श्स्त्रपापय: । ५०॥
.. पार्वत्या प्ररितव्चव बाणपतत च सत्वरम्। ५१। दूत उवाच। प्रनिरुद्धोत्तिष्ठ भद्र पार्वतीवचनं सृख। भव सव्राह्हिकी वत्स कुरु युद्ध बहिभव । ५२॥ भीतोषा रुदती वस्ता ससमार पार्वतीं सतीम्। रक्ष रच महामाये मत्प्राणेश्वरमीपसितम् ॥ ५२॥ अभयेऽय्यभयं देहि संग्रामे घोरदारुणे। त्वमेव जगतां माता स्नेहस्ते सर्वतः समः ।५४॥ अथानिरुद्ः सव्राही पस्तपािर्बभूव ह उषादत्तं रथं प्राप्य चकारारोहणं मुदा । ५५॥ ्ाह्धिः सन्भ य शनिविरादृदर्भ बाणमीखरः। सन्नाह्िकं शस्त्रपाणिं रक्नास्यलीचनं परम्। ५६॥ दद्टानिरुद्ध बागस तमुवाच रुषान्वितः । घोरसंग्राममध्य च विषोतिं प्रज्वलन्निव्॥ ५७॥ बाग उवाच। अये वीर महादुष्ट नीतिभास्त्रविवर्जित। चन्द्रवंथकुलाङ्गार पुरयक्षेत्र डयथस्कर॥ ५८ ॥ पिता ते शंवरं हत्वा जग्राह तस्य कामिनीम्। ततो जातो भवानेव निरोधं सकुलच्तमम् । ५८॥ पितामहो वासुदेवी मथुरायास्च चत्रिय: ।
Page 926
११५ प्र० ] श्रीकष्णजनखएडम्।
गोकुले वैश्यपुतस नाखा व नन्दनन्दन: । ६० । वृन्दावने व गोपस्य नन्दस्य पशुरक्षक:। साचाज्जारस मोपीनां टुष्टः परमलम्पटः ।६१। जघान पूतनां सदो नारीघाती ह्यधार्मिक:। शामत्य मथुरां कुआं जवान मैथुनेन घ। ६२ ॥ दुर्बलं नरकं हत्वा स्त्रीसमूहं मनोहरम्। जग्राह योनिलुब्धस्न सपुत्रमतिनिठ्ठरः॥६२। भीषकं मानवं जित्वा तत्पुतञ्जापि दुर्बलम्। जग्राह कन्यकां तस्य देवयोग्यास रुक्त्िणीम्॥ ६४ ॥ सवाजितः सूर्यभृत्यो देवात् प्राप्य मणीशरम्। वातयित्वा ह्युपायेन जग्राह मणिकन्यकाम्॥ ६५॥ कुरुपाएडवयुद्दत्त कारयित्वा च दारुगम्। युधिष्ठिरस्य यज्चे च शिशपालं तवान सः ॥ ६६ । दन्तवक्रन्न शाल्वस्न जरासन्वन्न दारुष:। सन्जहार भुवो भूपसमूद्दमतिदारुगम् । ६७। उपायाननरकं हत्वा सर्वख तव्जहार सः। दुर्बलो राजभीतश् समुद्र भरणं गतः । ॥८॥ जित्वा व भ्ातरं शक्र भार्याया वचनेन च। जग्राह पारिजातन्ट पुष्पन् खर्गदुलभम्। ६८। कंसं मिहत्याधर्मिष्ठो भातनं मातुरेव थ। जग्राइ तस्य सर्वखं परं किं कथयामि है । क ॥ जित्वा च भभ कं युद्दे जग्राह सस्य कन्यकाम्। तत्पिमुर्भगिनी कुन्ती चतुर्थीं कामिनी भुवि । ७१ ॥ ट्रोपदी सातपत्री च द्ठानां कामिनी तथा।
Page 927
८२४ [११४ प०
गोष्ठीने योनिलुब्धय पखत् परमलम्पटंः ।। ७२। तजज्येश्ठो बलदेवस भखत् पिबति वारुपीम्। यमुनां सातपत्ीम्च करोत्याव्वानमीपसितम्। ७३। जहार भगिनीं तस्य कौन्तेय: थक्रनन्दनः । सुभट्रां मातुलसुतां सव्निबोध कुलक्रमम् ॥७४। बाणस्य वचन सुत्वा चुकोप कामनन्दन:। उवाच परमार्थक् योग्य प्रत्युत्तरं सुने।।श॥ अनिरुद उवाच। पिता मे कामदेवस ब्रह्मपुत्र: पुरा शुचिः । यस्यास्त्रेण वभीभूतं तलोक् सततं ऋृण ॥ ६॥ शिवकोपानलेनैव भस्मीभूतः खकमंतः। क्वषणस्य पुत्रोऽप्यधुना सर्वेषां परमात्मनः ॥ ७७। पतिव्रता रती माता पतिभोकेन साम्प्रतम्। शंवरस्य ग्टहे तस्थौ हता तेन बलेन च॥ ७८ ॥ क्वायां मायावतीं द्त्वा मायया शयनेन च। रतों सधमें संरच्य धर्मसाची च तद्गहे। ७2 ॥ निदृत्य शंवरं पत्रं ग्टहीत्वा खप्रियां सतीम्। भाजगाम द्वारकाख्व चन्द्रसूर्ययो च सात्तिगी। ८0 ॥ पितामह वासुदेवं त्व किं जानासि मूढ़वत्। यञ्च सन्तो न जानन्ति वेदासतवार एवच । ८१ ॥ वासु: सवनिवासस्य विश्वानि यस्य लोमसु। तस्य देव: परं ब्रह्म वासुदेव इति समृतः ॥ ८२ ॥ पहुरं पृष्क साचाच्त यस्य भृत्योऽधुना भवान्। कषणभृत्यस्य च बले: पुत्रोऽसि किङरान्कः । ८२।
Page 928
११५ प०] त्रीऊ्चनमखणम्।
गोकुले वैश्यपुत्र त्वं बूद्धि त्व नानदुर्बल। भोजनं वेदविहिनं शखत् च्षत्रियवैश्ययोः ॥ ८४ ॥ ट्रोर: प्रजापतिः त्रेष्ठी धरा तस्य प्रिया सती। पुत्रञ्न तपसा लेभे परमावानमीखरम्॥ ८५॥ द्रोषो नन्दो वैश्यराजी यथोदा सा धरा सती। वषभानुसुता राधा सुदासः थापकारणात् ।८६। वरि शत्कोटीच् गोपीनां महीता भर्त्तुराज्या। सुसच्च भारतं च्ेत्र गोलोकादाजगाम सा ।८9। ताभि: सार्ध स रेमे च सवपत्नीभिमुदान्वितः। माणिं जग्राह राधाया: सयं ब्रह्मा पुरोहित: ।८C॥ गोपकोटिस् गोलोकादाजमाम मुदान्वितः । तेजसा हरितुत्यास्त षार्षदप्रवरा हरेः ॥८2॥ गोरचणं हरैरैव गोपवेशस्य चालनः। गोपानां पिशरचार्थे मावेशस्यापि मायया ।८०। पूतना बलिकन्या च भगिनी च तवासुर। दृष्टा च वामनं बन्या धकार पुत्रमानसम् ।८।। एवंभृतो यदि मम पुत्री भवति साम्प्रतम्। स्तनं ददामि तनयं कत्वा वचतसि सुन्दरम् ।८२। तस्या: पूर्णे मानसख्न चकार भगवान् प्रभु: । स्तनं दत्त्वा च गोलोकं ययौ सा रत्यानत: ।८३। कुला सा भगिनी पूर्वे रावगस्य दुरात्नः। श्रीरामञ्जकमे कामाब्राखा शूर्पनखा सती।28। नासां चिच्छेद तस्वास लक्ाणी धार्मिकेश्वर:। तपसा च परं लेभे ब्रभ्मष: प्रियमीखरम्॥८५। 5-5
Page 929
८२६
तेन पुस्थेन ते लब्ध्वा गोलोकं स जगाम ह। गोपी बभूव गोलोके कप्पस्यालिङ्गनेन च ।2६। नरको हरिबध्यस खपूर्वप्रात्तनेन च। पाषिं नग्राह कन्यानां साचिणी यमिभासारी 120। भीषकन्या महालत्मी: श्रीक्ष्स्य प्रिया सती। वैकुग्ठादागता साध्वी ब्रह्मपोदुमतेन च ॥2८। सताजितस्य कन्या सा सत्यभामा वसुन्वरा। ददी कण्णाय राजा स तां मयिं यौसुकेन प ।22। भुवो भारावतरणहेतुनागमनं हर: । संजहार भुवो भारं कुरुपाएवयुद्धत: ।१००। शिशुपाली दन्तवक्रो जयी बिजय एव च। दारियो द्वारि घट्के च वैकुराठ श्रीहरेरपि॥१०१॥ कुमारथापात् पतिती प्राप्य जन्मवर्यं ध्र वम्। हिरसकश्गिपुव व तवैव पूर्वपूरुषः । १०२। तस्य माता हिरस्ाक्षस्त नैव वरुणी जितः। हरितृ सिंहरूपेय तं जघानावलीलया ॥ १०२ ॥ शूकरैण हतोऽन्यय पूर्वजन्मरकथां मृखु। द्वितीये जनमनि पुरा रावयः कभभकर्राक: ।१०४। श्रीरामेण इृती तो हो भेषजन्मकली तयो:। श्रीक्वशोन हतौ तौ हो धर्मपुत्ायुभी तथा ।१० ५। जरासन्यय शालन दुरत्मा कंस एव च। प्रात्मनात्तस्य बध्यास्ते भुवो भाराजह्ीर्षया ।१०६। मांधातुः सतमध्य च यवनशापि प्राक्तनात्। लत्ष्मीखरस्य ऊष्पस्य धनेन किं प्रयोजनम्।१००।
Page 930
प्रतिघ्या व सत्याया: पुखकव्रतकारणात्। पारिजातं समानीय चकार साल्नो व्रतम् ॥१०८। स्वयं जाम्बवती देवी दुर्गीथा भन कालजा। पार्षिं जग्राह तस्याय तपसा भारते हरि: ।१०८। कुन्धास नेतजा: पुतरा: केवलं भर्तुराजया। कथो निषिहं त्ियुगे प्रसिद्ध पलपेळकम् ॥११० युधिष्ठिरो धर्मपुवो भीमस पवनावाजः। महेन्द्रपुतो धर्मिष्ठः फाला नो विजयी भुवि ॥१११॥ यस्म पाछपतं पभ्: प्रददो व सयं पुरा। अरखमेर्षं गवालम्ब सव्ासं पलपेकम् ॥११२॥ ्वरेष सुतोत्पत्ति कली पक्च विवजयेत्। द्रौपदा: पञ्च भर्तारी शाङ्गरेण वरेण च ।११२३ बलदेव: पुष्पमधु पूतं पिबति नित्यभः । चकार यमुनाद्वानं खानाथें धार्मिक: उचि: ॥११४। सुभद्रास ददो अष्प: फाला नाय महावनै। कन्चकां मातुलानास् दाकिणात्य: परिग्रह्वात् ।११४। • देशेखन्येषु दोषोडयमित्याह कमलोङ्गव: ॥११६॥ इति श्रीब्रम्मवैवत्ते महापुराणे नारायणनारदसंवादे
Page 931
मं अवब संपुसासे
बाप उवाच।
अनिरुद् बुंधोडसि त्व' त्वयोत्त सत्यमेव च। शभ् ना चैवमुततान्न सर्वबुद्द खचेतसा ॥ १ ॥ त्वयोत शङ्गरवरात् पञ्चानां स्वामिनां प्रिया। द्रौपदी च महाभागा तन्मे व्याख्यातुमर्हसि॥२॥ शंवरेय हृता पूवे तव माता कथं रती। टेवैरपि कथं दत्ता देवास्तन जिता: कथम् ॥३॥
अनिरुद् उवाच।
एकदा रघुनाथस सीतया लक्ष्मणेन च। स्नातः सरसि तत्नस्थी रम्ये पञ्चवटीतटे।४ । उवाच सीतां हेमन्ते जलं सुख्ादु निर्मलम्। तथाब्न व्यच्तनं रम्य सवें वस्तु सुथीतलम् ॥५॥ फलावचयनज़जक्रे सीताये प्रदही मुदा। ततो ददी लक्ष्मणाय पस्चाद्म डत्ते सयं प्रभु: ।६। लक्ष्मपस्तद् ग्हीत्वा च नैव भुङता फलं जलम् मेघनादबधार्थज सीतोद्वारणकारणात् । ७ । निद्रां न याति नो भुडत वर्षागाध चतुर्दथ। य एवं पुरुषो योगी तद्बध्यो रावणावजः ॥८। छतस्त्िन्रन्तरे रामं द्रषटं कमललोचंनम्। वञ्िस्तव् समायातो दिजरूपी ऊवपानिधि: ।८।
Page 932
११६ प. तीजणनससरम्।
भवषत् कथयामास ऋुतिकौटपरं वघ: ।2 ।।
मृणु राम महाभाग सीतासक्कोपनं कुरू। सपाहाभ्यम्तरे चैव रावणी टुष्राचसः । दुर्निवार्यः प्रात्तनेन जानकीव्व हरि्यति। १॥ विधावा लिखितं कर्म प्रात्तनं केन वार्यते। दैवैय्यतुर्भि: कथितं न च दैवात् परं वरम् ॥११। श्रीराम उवाच। सीतां ग्हीत्वा त्वं गच्छ छायातैव तु तिष्ठसु। कलववर्जनं कर्म सर्वेषाञ्च जुगुप्ितम्॥१२॥ सीतां ग्टहीत्वा प्रययी रदन्तीक्ष हुताधनः। सीतया सटभी छाया या तस्थौ रामसविधौ। १२॥ सा छाया हना पूर्व रावणेनावलीलया। समुहधार तां रामो निहत्य तं सवान्धवम्॥ १४ । बक्ी परीचाकाले च छाया वक्रौ विवेश या। अग्निम्छायाञ्ज संरच् ददौ रामाय जानकीम् ॥ १५। रामस्ताज्ज ग्टहीता च प्रययौ खाश्रमं मुदा। काया तस्थी वड्चिपार्शे हृदयेन विद्यता । १६॥ साचछ्ाया तपसक्रे नाराय पसरोवरे। तपश्चकार दिव्यस् शतवर्षस् शूलिन: ।१७। वरं वणुष्व भद्र लमुवाच शङ्गरस ताम्। उवाच सा शिवं व्यग्रा भर्तृदुःखेन दुःखिता। १८।। पतिं देहि पश्चधा सा वरं वब्रे विलोचनम्। सर्वसम्मत्प्रदसष्टस्तस्य भर्वो वरं दहौ। १८ ।
Page 933
[११६ व०
श्रीमहादेव उवाच। साध्वि त्वं पश्चषा बूद्धि पतिं देहीति व्याकुला। पञ्चेन्द्राख हरेरंशा भविष्यन्ति प्रियास्तव ॥ २० ॥ ते च सरवें च पश्ने न्दरायाधुना पञ्च पाएडवा:। साच छाया द्रोपदी च यब्कुएड समुद्वा। २१ कते युगे वेदवती वे तायां जनकालजा। दापरे ट्रौपदी छाया तेन क्वष्णा विहायणी। २२॥ वैषावी कष्पभत्ता च तेन क्ृष्णा प्रकीर्तिता। .
राजा ददी फाल्गुमाय कन्यायाच खयंवरे। . पप्रच्क मातरं वीरो वस्ु प्राप्त मयाधुना। २४।। तमुवाच खयं माता ग्हाप स्राटटभि: सह। प्रभोवरेय पूर्वक् परत्र मातुराम्या । २५। द्रोपदा: स्ामिनस्तेन हेतुना पञ्च पाएडवा:। चतुर्दशानामिन्द्रायां पञ्नेन्द्रा: पञ्च पाणडवाः॥२६॥ प्रङ्रेणाभिसंभत्ता सा मावा भत्सितेन च। भर्ता ते भस्मसाङ्न तो हरकोपानलेन च । २७ ।। हे रति त्वं' महाभप्ता दैत्यग्रस्ता भवाधुना। विजित्य देवान् सेन्द्रांय शंवरस्वां हरिष्यति । २८॥ पुनरुतं वरं प्रादाव्ततीतव ते न यास्यति। कायां दत्वा तिष्ठ गेहे यावव्ीवति ते पति: । २८॥ इूति ते कथितं सर्वमितिहासं पुरातनम्। देवानां गुप्तचरितं ऋृष्ठ दैत्येन्द्र साम्पतम् ॥ ३० ॥ एतम्मिनन्तर तव सुभदूय मलाबब:।
Page 934
१३१
कुश्वारहस्ताता बलवान् वायसेनापतीशर।।३१। निर्भव्य वापसमरे शस्त्रपाणिमहारथः। मीकष्णपौत्र शूलस् विश्वेप प्रलयाग्निवत् । २२ । अर्धचन्द्रेष तच्छूलं चिच्छेद कामपुत्तकः।
वैष्णवास्त्रेण चिच्छेद तां पत्ति कामपुत्तकः। मारायणास्त्र चिच्ेप सुभट्रो रणमूर्धनि। ३४॥ प्रणम्य शेते निर्भोतो मदनस्य सुतो बली। अर्ध्वमस्तच्च बभ्राम शतसूर्य्यसमप्रभम् । २५॥ प्रलीनमस्त्रमाकाथे विश्वसंहारकारगम्। पस्ते गते सोऽनिरसो ग्टहीला च महानसिम् ।३६॥ प्रबभख्ज भट्ररथं जधानाखांस सारधिम्। जधान तं सुभद्रत्ट लीलया रगमूर्धनि। २७॥ हते सुभट्रे बापव महाबलपराक्रमः । बाणानां पतकष्जापि चिक्चेप रणमूर्धनि।८। कामावजोऽग्निबागोन बाणौघं प्रददाह सः। बागव्विक्षेप ब्रझमास्तर सष्टिसंहारकारगम् ।२2॥ दृष्टा कामाकजः शीघ्र सवीजं मन्त्रपूर्वकम्। बभ्ास्तेगेव सहसा संजहारावलीलया ।४0। बायः पाशपतं सेमुं समारिभे च कोपतः। निषिइस गरेशेन स्न्देन प्रभ्भुना तथा ।४१। तद दद्दा सोडनिरुबस्त धनुर्बाषीघसंयुतम्। मुमोच जृनणं युद्े शीम ख महारवम् । :२। जह़ी बभूब बापय निशेष्टी रवमूर्षनि।
Page 935
८३१ मधवेवर्सपुराणे
पुनविचेप निद्रास्त निद्रितं तं चकार स: ।४३। बागं तं निद्रितं दष्टा ग्टहीला खङ्मुत्तमम्। बाणं हन्तु समुदन्त वारयामास कार्तिक:। ४४॥ स्कन्दय मतबाणैय वारयामास लीलया। अनिरुद्ध महाभागं बलवन्त धतुर्धरम्। ४५। अनिरुडस सडसा तया प्त्या दुरन्तया। वभन्ज कात्िकरथ रत्नेन्द्रसारनिमितम्॥ ४६॥ गदया कार्त्तिक: क्रुडोऽम्यनिरुदरथं मुदा। बभन्न लीलया तत्र चगेन रगमूर्धनि॥ ४9॥ शनिरुद्धोऽर्ध चन्द्रेय सुरधारेय लीलया। चिच्केद कार्ततिकधनुभल्वास्त्र या नियोजितम् ॥४८॥ नधान कार्तिकस्तष्न गदया च दुरन्तया। गदां जग्राष तबस्ताव्जवेन मदनात्मन: ।४ 21 शूलं ग्टहीता स्कन्दच् तमेव हन्तुमुद्यतम्। अनिरुदस् कोपेन प्रेरयामास दूरतः ॥५ू०॥ कार्तिक: पुनरागत्य गटहीता कामपुत्तकम्। गहीत्वा च करेगैव पातयामास भूतले॥ ५१ ॥ अनिरुद्धी ग्हीत्वासिं समुत्तस्थौ महाबल:। तयोविरोधं दूरख् प्रचकार गणेखरः ।५२। कार्तिकः प्रययो गेहमुषागेहं सराकजः। सवे निवेदितु अभ्भुं प्रययौ स गरेखरः। ॥२। इूति श्रीव्रम्मवैवस्तें महापुराणे नाराययनारद- संवादे श्रीक्वष्णममखरडे बापसुद्दे
Page 936
११७न. ] श्रीक्वष्ण जैन्खंव्डेम् । ८३३
एमतद्शाधिक भततमोऽध्यायः ।
श्रीनारायण उवाच। गणेभस्तु शिवस्थानं गत्वा नत्वा महेखरम्। सवें विज्वापयामास क्रमेण च पृथक पृथक। १ ॥ बाणानिरुद्दयोर्युद्धं सुभद्रनिधनं तथा।
गणेभवचनं सुत्वा प्रहस्य भगवान् भवः । उवाच सक्षाया वाचा सुगुप्त' वेदसस्नतम् ॥ २॥ श्रीमहादेव उवाच। गणेशर महाभाग श्रूयतां वचनं मम। हितं तथ्य नीतिसारं परिणामसुखावहम् । ४॥ असंख्यविश्वसङ्च्न सवें क्वष्णात्मजं सुतम्। क्वषां जानीहि यत् काय्यें कारणनाथ्न कारपम् ॥५। ब्रम्मादितपपर्य्यन्त जगत् सवे गणेखर। निबोध सत्यं क्वष्णञ्ज भगवन्त सनातनम् ॥६। गोलोके द्विभुजं श्ान्त राधाकान्त मनोहरम्। शिशरूपं गोपवेशं परिपूर्णतमं प्रभुभ् ॥७॥ मोपीभिगोपनिकरै: सहितं कामधेनुभिः। पु्ये हन्दावने रम्ये सुन्दरे रासमरले॥८। चरन्त मुरलीहस्त ब्रह्म भशेषव्दितम्। पतभृङ्ग च शैलेगे वटमूले निराकुले ॥८॥ गोष्ठे भाणडीरनिकटे निमले बिरजातढे।
Page 937
८२४ मं सवेवर्संपुरापी
नवीननीरदश्यामं शोभितं पीतवाससा ॥ १०। यथा नवं घनौघच् सौदामिन्या विराजितम्। भाविर्भाावस तेर्षा वै गोलोके रासमएडले। ११॥ तावन्ती गोकुले रम्ये पुखे हृन्दावने वने। सर्वे चांभकला: पुंसः क्वष्पसु भगवान् खयम् । १२॥ परिपूर्णतमो रामो ब्रह्मथापात् खवित्मृतः। तस्य पुच्नोऽनिरुडस महाबलपराक्रम: ॥ १२। मया प्रस्थापितः सकन्दो महायुद्दे सुदारुणे। मृतो बापस संधामे तेन स्कन्देन रचित: ।१४। स्वन्दानिरुद्योर्थुद्धे समत्व तु गणेशवर। भ्रष्टो च भैरवा: सर्वे रुद्राख कादशैव ते। १५। प्रष्टो च वसवसैत देवा: शक्राद्यस्तथा। तथैव हादशादित्या: सर्वे दैत्येखरास्तथा । १६॥ देवानामग्रणी: स्कन्दो बारास सगयस्तथा। सर्वे ते चानिरुषञ्ज संग्रामे जेतुमचमाः ॥१७॥ शनिरुद्द: खयं ब्रझ्मा प्रथु सत्रः काम एव च। बलदेव: सयं श्ेष: कवष्ाय प्रक्वते: पर:। १८॥ एतत्त कथितं सवें बाएं रच गणेख्र। भवान् शुभसरूपय विघ्नखएडनकारक: ॥ १८ ॥ आरादायास्थति हरिगहीत्वा च सुदर्भनम्। श्रव्यर्थमस्त्रप्रवरं सूर्यकोटिसमप्रभम् । २० ॥ इति श्ीव्रअ्मवैवत्त महापुराणे नारायणनारदसंवादे श्रीळ्ष्ंजनाखडे बाययुडे शिवलम्बोदरसंवादे
Page 938
११६ प.)
नारायण उवाच।
गणेशं बोधयित्वा तु अन्मुरभ्यन्तरं ययौ। तब सिंहासने रम्ये दुर्गा दुर्गतिनाथिनी॥१॥ भेरवी भड्रकाली च उग्रपणड च कोटरी। ता: समुत्याय सहसा प्रणेमुर्जगदीखरम्।२॥ तवाययौ गणेभव कार्तिकेयस वोर्यवान्। वापच वीरभद्रस सयं नन्दी सुनन्दक: ॥ २ ॥ महाकालो महामन्ती व्थाष्टी मैरवास्तथा। सिद्ेन्द्रासापि योगोन्द्रा रुद्राय कादशैव ते ।। ४ । एतस्मिवन्तरे तत्र मगिभद्र: समाययौ। सिंहद्ारे सयं द्वारी तमीश्रसुवाच साः ॥५॥
मागभद्र उवाच।
अ्रसंख्यानि च सैन्यानि यादवानां महेखर। बलदेवस प्रदु म्रः साम्बस सात्यकिस्तथा। ।। राजा महोग्रसेनय भीमय् स्वयमर्जुन:। अक्रूरशोद्दवसैव जयन्तः थक्रनन्दनः ।७। रत्े न्दरसारनिर्मागरथेन्द्रे सुमनोहरे। विधेविधाता भगवान् श्रीऊष्य: परमेखरः ॥८। सप्तभि: पार्ष दैर्गोपेः सेवितः खेतचामरैः। कन्दर्प कोटिलीलाभो वनमालाविभूषितः ।८।
Page 939
मध्वेक्तपुराये [११६६६
दधार चक्रमतुलं कोटिसूर्बसमम्भम्। गद्गां कोमोदकों शूलमव्यर्थ सव्रिधाय च॥ १० ॥ रथमध्य महाशङ्क विशवसंहारकारगम्। महारथानां लक्षैश् रथानाज्त त्रिकोटिभि: ।११ विकोटिभिर्गजेन्द्रापां मज्ानाज् त्रिकोटिभिः। शतकोटिभिरखानां चर्मियां तच्चतुर्गुगे: ॥१२॥
एभि: साधञ्ज तवरितमाययौ शोभितं पुरम् ॥ १३॥ परितो वेष्यामास लङ्गां दाभरथिर्यथा। सहस्रवालमानान्ज ज्वलदग्निश्िखीज््वलाम् ॥१४। अर्ध्वे च परिखायुकां दुर्लडयामसुरैः सुरैः। स्वर्गगङ्गामबुराशीनां समूहैवृष्टिभिस्तथा॥ १५॥ पचीन्द्रो गरुड़: साचान्निवागञ्ज चकार सः। मगीन्द्रसारनिर्माएं प्राकारभ्त लिहं पुरम्॥ १६॥ बमञ्ज लचं मखानां बलदेवस लाङलैः। उद्यानानां तिलचञ्ज प्राकारोत्पाटनं प्रभो: ॥१०॥ प्रविवेश महाद्वारं द्वारपालात्रिहत्य च। एवं सुत्वा महादेवसीवाच सुरसंसदि॥ १८॥ पावतीं भद्रकालीच स्कन्द गणपतिं तथा। श्रष्टो च भैरवांसेव रुद्रांख् वीरभद्रकम्। महाकालं नन्दिनञ् सर्वान् सेनापतीन्व। १2। श्रीमहादेव उवाच। गोलोकनाथी भगवांचक्रपायि: समागतः। विश्वौघं भङ्तुमीथो यः चणेन नगरव्न किम्। २०।
Page 940
११८ प. १ तीशन्ननसकम्।
सर्वोपायैय सर्पें से बायं र्वन्तु यत्रतः। बाणो मच्कतु संग्रामं समृत्वा लम्बोदरं परम् ॥२१। बायस्य दच्षिणे स्कन्द: पुरत गणेखरः। वामे च भैरवा रुद्रा: सयं नन्दी महारथ: ।२२। महाक्राली वीरभट्रो ये चान्ये सैनिकास्तथा। अध्वे दुर्गा भद्रकाली ह्ु ग्रचरड़ा च कोटरी ॥२३॥ बाणं रच महाभागी दुर्गें दुर्गतिनाभिनि। कण्णस्य भवती पक्रिस्तेन नारायणी सम्रता ॥२४॥ विष्णुमाये जगन्नातः सर्वमङ्गलमङगलै। अ्रव्यर्थाच्चकसाराच्च रच बायं सुदर्भनात् ।२५। बाप: प्रियो मे सर्वेभ्यी गयेभात् कार्तिकादषि। बागमूर्भि करं घेहि पादालरजसा सह ॥२६॥ शिवस्य वचनं सुत्वा दुर्गा दुर्गतिनाशिनी। प्रहस्योवाच मधुरं याथार्थ्य समयोचितम् ।२०॥ पार्वत्युवाच। मणिरत्ादिकं यद्यम्मुक्तामाणिक् हीरकम्। सर्वख कन्यकामूषां रक्भूषयमूषिताम् ।२८॥ रत्नमूषणभूषाव्यमनिरुद् परं वरम्। पुरस्त्य देहि बाण अष्याय परमालने ॥२2। राज्य कुरुष्व निवित् किं युदमात्मना सह। यस्मित् गते गता: प्राणाः स जीवसे न्द्रियै: सह ॥३०। पक्रियाहं मनो ब्रम्मा सयं जानावक्ष: शिवः। सद: पतति देशव शिवं त्यक्ना भवो भवेत् ॥२१। को वा तिष्ठति संग्रामे चक्रस्व तैजसा शिव। 5-02
Page 941
*सपेवरसं दुररये
नालावायो बाययुके बुदं किं खाकना सह ।२२। परमाना च सर्वेषां भक्ञानुयहविचड्: । नित्यः सत्यो हि अष्य परिपूर्णतमः प्रभु: ।३२। गणेथः कार्तिकैयस भवानपि तयो: पर:। किङ्गरेषु प्रियो बायी न हि कष्णात् पर: प्रिय: ।१४। वैकुपठ 5हं महालव्ीर्गोलोके राधिका खयम्। शिवाSहं भिवलोकैडषि ब्रह्मलोके सरखती ।२५। प्रहं निहत्य दैत्यांख दचकन्या सती पुरा। वबिन्दया त्यक्नदेशा सा चाहं गैलकन्यका ।२६। रक्वीजस्य युद्ध च काली प मूत्ति भेदतः। सावित्री वेदमाताहं सीता जनककन्यका ।३०। रुकिाणी द्वारवत्यास भारते भीषकन्यका। सुदान्न: शापती दैवाद दृषमानसुताधुना ।२८॥ धर्मपत्री व कवष्णस्य पुरये हन्दावने वने। भगवन्तक्ज सर्वत्र तां भिवन् सनातनम् ।३2॥ किंवाहं कथयामीति कर्त्तव्य समयोचितम् ॥४०॥ इति श्रीब्रह्मवैवस महापुशाणे नारायणनारदसंवादे श्रीअष्णजन्खरडे बाणयुद्देटटादमाधिक भततमोऽध्यायः ।
Page 942
११८ • ] न्रीअणाजवनक्म
शीनारायण उवाच। पार्वतीवचनं जुत्वा गणेभव शिव: सयम् । कार्तिकैयस काली च तां प्रभंसां चकार ह॥१॥ उवाच भगवान् शभ् जंगतां मातरं परम्। ज्योतिःस्वरूपां परमां मूलप्रळ्ततिमीखरीम् ॥२॥ श्रीमहादेव डवाच। तया यदुत देवेशि सर्ववेदोक्षमीिमितम्। प्रयुत्तसुपहास्तरपन समरं परमालना ॥२॥ बागो ददातु कन्यां तां खंभूषणभूषिताम्। सामन्जस्य यमस्यन्न शभदं सर्वकर्मसु॥४। न्ददाति यदा बाणी हिरस्कशिपो: प्रजाः। युद्दे परात् खो भीतो भगवत्ययभस्करः ॥ ५॥ बाणो गच्कतु सबाही रपभास्त्रविभारदः। पाच्चागमनं कुसी वयं साब्राहिका: मिवे।६। उवाच बाणं तां दातुं स घ न खीचकार ह। दुर्गा तं बोधयामास न बुबोध च सदधः ।0। एतस्म्रिवन्तरे तान् सभामध्ये मनोरमाम्। भाजगाम महाधर्मो बलिस वैष्यवाग्रवी: ।८I रथं रत्रेन्ट्रनिर्माणं समावत् महावलः । प्रतनेः सपभिदैत्येः सेवितः भोतचामरैः ।2।
Page 943
व सप्व संपुराणे।
दैत्येन्द्रायां सतलचैराउत: परमास्त्रवित्। अंवरुद्य रथान्तूर्ण गणेभक्ष शिवा शिवम् ॥१०। प्रणम्य कातिकेयस स उवास घ संसदि। उत्तस्य रारान्त दद्टा ते. सर्वें शङ्रं बिना। तमुवाच महादेव: सब्भाथ प्रियभार्षगम् ॥११। श्रीमहादैव डवाच। भगवंसतुरस्वन्न प्रदाता सर्वसम्पदाम्। अयं हि परमी लाभी वेष्पवानां समागम: ।१२। तीर्थारपि च पूतानि वैषावसर्भमात्तः। सर्वेषामात्रमापाज् पूणितो वराममणः उचि: ।१२।. ततोऽधिक: पूजितोऽपि ब्राद्मणो यदि वैष्वः। न हि पूतञ्व पश्यामि वैष्णवब्राभ्मयात् परम् ॥१४। स पूतः पवनादेव स पूतश् हुताथनात्। तीर्थेभ्योऽपि च सर्वेभ्यो विभेति च ततः सुरः ॥१५। न ि पापानि तह है वक्ी शुष्कत ण्रादिवत् ॥१६। बलिरुवाच। कथं स्तोषि जगबाथ भृत्यस्तव महेश्र। प्रदत्तं परमैशय्य तया नाथ सुदुर्लभम् ॥१७॥ अधुना स्थापितो दैवावर्गाध: सुतलैऽपि घ। दन्द्राय दत्तमैखर्य्य मस्तो भक्ात् सुरेखर॥ १८॥ त्वया वामनरूपेण सवरूपोऽसि सर्वतः । बाएं बोधय भट्रसं मम प्राणाव्जं परम् ॥१2। शालममा सह युदत् देवेष्यपि विगहितम्। दृत्य का च भिवं नत्वा भिरसा प्रणनाम तम्।०॥
Page 944
सामवेदोत्तस्तोव प तुषाव परमेखरम्।
ध्यायमामस नित्य यो हत्पन सुमनोहर:। शुक्र ग दत्त मन्त्रञ्ज जव्ा चैकादयाचरम्। २२ । बलिरुवाच। दित्या प्रार्थनेनैव मात्रा देव्या व्रतेन व। पुरा वामनरूपेय त्वयाहं वश्चितः प्रभी॥२२॥ सम्पद्रूपा महालक्ष्मीदेत्ता भक्ाय भक्तितः । पक्राय मत्ती भत्ताय मात् पुस्वते ध्र वम् ॥२४॥ अधुना मम पुत्तीऽयं बाण: शङ्गरकिङ्करः । भराच रचितः सोऽपि तेनैव भक्तबन्धुना ॥ २५। परिपुष्टश्व पार्वत्या यथा मात्रा सुतस्तथा। ग्टहीतवांश्च तत्कन्यां बलेन युवतीं सतीम् ।२६। समुद्यतश्च तं हन्तु कार्ततिकेनापि वारितः । शगतोऽसि पुनर्हन्तु पौत्रस्य दमने चमम् ।२७॥ सर्वात्मनश्च सर्वत्र सम्रभावः शुतौ शुतः। करोषि जगतां नाथ कथमेवं व्यतिक्रमम् ॥ २८॥ तवया च निहतो यो हि तस्य को रचिता भुवि। सुदर्शनस्य तेजो हि सूर्य्यकोटिनिभं परम् । २८। केषां सुराणामस्तरेव तदेवमनिवारितम्। यथा सुदर्भनञ्जवमस्त्रायां प्रवरं वरम् ।२०॥ तथा भवांख देवानां सर्वेषामीखरः पर:। यथा भवांस्तथा कृष्णो विधाता वेधसामपि ॥ ३१॥ विशुः सत्गुणाधार: मिवः सल्वात्यस्तथा।
Page 945
म्ाच्मव्रेव समुसने [११2 व०
स्यं विधाता रजस: सृष्टिवर्त्ता पितामह: । २२। कालाग्निकशो भगवान् विश्वसंहारकारकः। तमससावय: सोऽपि रुद्राणां प्रवरो महान् । १२। स एव भङ्रांगसाप्यन्य रुद्राय तत्कलाः । भवांस निर्गुणस्तेषां प्रळ्वतेव परस्तथा। २४॥ सर्वेषां परमात्ा वे प्ाया विषुखरूपिय: । मानसख्न खयं ब्रह्मा सयं प्ानाम्कः शिवः। २५। प्रवर स्वभक्तीनां बुद्धि: प्रऊ्वतिरीखरी। स्वात्मनः प्रतिविम्बस्ते जीवः सर्वेषु देहिषु ॥ २६॥। र्जीवः स्वकर्मणां भोगी सयं साची भवांस्तथा। सवें यान्ति त्वयि गते नरदेवे यथानुगा:॥ ३७॥ मत्य: पतति देहस भवोऽस्पृश्यस्वया विना। जुद्ा: सन्तो न जानन्ति वच्चितास्तव मायया ॥ २८॥ तां भजन्तय व ये सन्तो मायामेतां तरन्ति ते। तरिगुणा प्रक्वतिर्दुर्गा वैष्वी च सनातमी ।२८ । परा नारायणीभानी तव माया दुरत्यया। त्वदंथाः प्रतिविशेषु ब्रह्मविष्ुशिवाल्काः ।४० ॥ सर्वेषामपि विश्वेषामात्रयो यो महान् विराट्। स शेते च जले योगाद्विखेथो गोकुले यधा। ४१॥ स एव वासुरभगवान् तस्य देवी भवान् पर:। वासुदेव इति ख्यातः पुराविद्धि: प्रकीर्तितः ।४२। त्वमेव कलया सूर्य्यस्वमेव कलया भभी। कलया च हुताशय कलया पवनः खयम् ॥ ४२॥ कलया वरुपखव कुवेरय यमसथा।
Page 946
११८ भ० ) गीतचजनबचम्।
कलया त' महेन्द्रय कलया धर्म एव च॥ ४४।। लवमेव कलवा ग्रेष ईयानो नैतर तिखया। सुनयो मनवसैव ग्रहाथ फलदायकाः । ४५। कलाकलायायांगिन सर्वें जीवासराचरा:। त्वं ब्रह्म परमं व्योतिर्ष्यायन्ते योगिनस्तथा।४६। तत्त्वाट्रियन्ले भक्ास्ते ध्यायने च तदन्तरे। नवीननीरदश्यामं पीतकोधेयवाससम्। ४०.। ईषडास्यप्रससास्य भतेशं भक्नवत्सलम्। चन्दनोचितसर्वाक्क द्विभुजं मुरलीधरम् ॥ ४८॥ मयूरपिच्छ चूड़ळ मालतीमात्यभूषितम्। अ्रमूत्यरत्न निर्माणकैयूरं वलयान्वितम् ।। ४2 । मगिकुएाडलयुग्मेन गणडस्थलविसाजिलम्।
कोटिकन्दर्पलीलाभं भरत्कमललोचनम्। भरत्पूर्णेन्दुनिन्दास्य चन्द्रकोटिसमप्रभम् । ५१० दीच्चितं सस्िलाभिख गोपीनां कोटिकोटिभि:। वयस्यैः पार्षदैर्गोंपेः सेवितं खेतनामरैः ॥ ५२॥ गोपबालकवेशख् राधावचःस्थलस्थितम्। ध्यानासाध्यं दुराराध्यं व्रश् प्रशेषवन्दितम् ।५२ ॥ सिद्ेन्द्रैव्व मुनीन्दरश्व योगीन्दरः प्रगतं सुतम्। वैदानिर्वचनीयन्व परसेष्कामयं विभुम्॥ ५४॥ सथूलस्थूलतमं रुपं सूष्षमात् सूक्षतमं परम्। सत्यं नित्यं प्रशस्तत्त प्रऊ्वते: परमीखरम् । ५४॥ निर्लिप्न्न निरीहच भगवन्तं सनातनम्।
Page 947
288 ब्रह्मवेव्त्तपुराणे [११८ प०
एवं ध्यात्वा च ते पूता: स्निग्धदुर्वाच्तताचलम् । ५६॥ पादपद्माचिते पादपप्न च दातुमुत्सुका: । वंदास्तीतुमशकास्वामप्रक्ता सा सरखती। ५७। शेषस्तोतुमशतश्व स्यभ्भु: शम्तुरीखरम्। गगेभश्च दिनेशश्च महेन्द्रश्न्द्र एव च । ५८॥ स्तोतु नालं धनेभख किमन्य जड़बुद्दयः। गुगातीतममीहञ्ज किं स्तीमि निर्गुणं परम्॥ ५2 ॥ अपणिइतोऽयमसुरो न सुरः चषन्तुम,ईति। बलेस्तु वचनं शुत्वा तमुवाच जगत्पतिः । परिपूर्षतमः श्रीमान् भतञ्ज भतवत्सलः ॥ ६० ॥ श्रीभगवानुवाच। मा भवत्स गहं गच्क सुतलं रचितं मया। मद्रेण प्रसादेन त्वत्पुत्रोऽप्यजरामरः ।६१॥ दर्पहानिं करिष्यानि तस्य मूखस्य दपिण:। प्रह्नादाय वरो दत्तो भकाय च तपखिने॥ ६२ ॥ ममाबध्यस त्वद्वंशप्नेति प्रीतेन चेतसा। तव पुतराय दास्यामि ज्ञानं मृत्युञ्जयं परम् ।। ६२ ॥ त्या ऊतमिदं स्तोत्र सामवेद्योक्कमीप्ितम्। पुरा सनत्कुमाराय प्रदत्त ब्रह्मणा तथा॥ ६४ ॥ सिद्ाश्नने पुखतमे प्रभस्ते सूर्य्पर्वणि। गीतमाय प्रदत्तञ् गौया मन्दाकिनीतटे। ६५ । भङ्गरेण च भिष्याय भक्ताय च दयालुना। ब्रह्मणे च मया दत्तं शिवाय विरजातटे। ६६। भृगवे च पुरा दत्तं कुमारेण च धीमता।
Page 948
११८ न० ] शीर्अ्ञपाज मखणडम् ।
त्वच्न दास्यसि बहणाय बापस्तोष्यत्यनैन मास् ।६७। इदं सतोव महापुएमुपदिश्य मुरोमुखात्। ृतस्य पूजितस्यापि वस्त्रभूषरांचन्दनेः । ६८॥ सुस्तातो यः पठेन्नित्य पूजाकाले च भक्ित: । कोटिजन्र्जितात् पापानुच्यते नाव संघय: ।६८। विपदां खणडनं स्तोत्र कारणं सर्वसम्पदाम्। वारणं दुःखगोकानां भवाब्धिघोरतारगम्॥७॥ खणड नं गर्भवासानां जरामृत्युह्तरं परम्। बन्धनानाथ्न रोगाणां खरडनं भक्मरडनम् ।। श2 ॥ स स्रातः सर्वतीर्थेषु सवयत्त षु दीच्षितः। व्रताव्रतेषु सर्वेषु तपखी न तपःसु च ६ ७२ ॥ स सत्य सर्वदानानां फलच लभते ध्र वम्। लच्षधा सोतपाठेन सतोतसिदिरभवेद्रृगाम् ।७३॥ सर्वसिखिच्ट लभते सिहस्तीतो भवेद् यदि। दह लोके देवतुत्योऽप्यन्त याति हरैः पदम्॥७४॥ इूति श्रीब्रह्मवैवत्तें महापुराणे नारायणनारदसंवादे श्रीकषणखन्नखण्डे बागयुद् बलिकत- श्रीक्कषण स्तोत्र नामोनविंभा-
Page 949
अर अषवेतपुराणे [१२० प्र
विंधाषिक थततमोऽध्यायः।
श्रीमारायण उवाय। अथ अप्पास भगवानुद्वेन बलेन थ। दूतं प्रस्थापयामास विधाय मन्त्रिरं शभम् । १ ॥ शिवी गणपतिर्यत्र दुर्गा दुर्गनिजाथिनी। कार्तिकेयो भद्रकाली चोग्रपडा च कोटरी ।२॥ आगत्य नत्वा दूतस गणेभस् िवं भिवाम्। मानवांयापि पूज्यांख समुवाच यथोचितम् ।३। दूत उवाच। बागमाहयते ऊष्ण: संग्रामाधे महेखर। किंवानिरुदमूषास स्टहीता भरणं व्रज॥४। रपे निमन्त्रितो यो हि न याति भयकातर:। परत्र नरकं याति सप्तभि: पितभि: सह ।५। दूतस्य वचनं सुत्वा सभामध्ये यथीचितम्। उवाच पार्वती देवी सयं अङ्गरसव्रिधी।६॥ पार्वत्युवाच। गच्क बाय महाभाग सटहीला वद कन्यकाम्। सर्वस्व यौतुकं दत्त्वा श्रीक्वष्ण भरणं व्रज । ७। सर्वेषामीशरं वीजं दातारं सर्वसम्पदाम्। वरं वरेए भरणं अपालुं भक्वत्सलम् ॥८॥ पार्वतीवचनं सुत्वा तमूचुस्त सुरेश्षराः। प्रथभंसुः सभामध्य धन्यघन्यति स्वदा 12।
Page 950
१२- *. ]
कोपाविष्य बायोडयसुत्तखी सहसामुर:। साव्राहिको धनुष्याषि: प्रथम्य भङ्गरं ययौ ।। १०। सर्वेनिषिध्यमानस कम्पितो रत्लोचनः । साथाष्टिकय दैव्यानां विकोव्या च महाबल: ।११। कुभाएड: कूपकर्रंस निकुन्भ: कुभ एव च। सेनापतीखराखेते ययुः साबाह्िकास्तया ॥१२। उन्मत्तभैरवसव संहारभैरवस्तथा। अ्रसिताङ्को भैरवस कुरुभैरव एव च । १२ ॥ महाभैरवसंभ्थ्न कालभैरव एव च। प्रचएडभैरवसै व क्रोधभैरव एव च। १४ ॥ प्रययुः परत्िभि: साईं सर्वें साब्राह्िकास ते। कालाग्निरट्री भगवान् रुद्रैः साब्ाहिकी ययौ ॥१५ एग्रवणडा प्रचरडा च चणड्रिका चएडनायिका। चणडेशवरी व चामुरड़ा चगडी चणडकपालिका ।१ ६॥ भ्रष्टो च नायिका: सर्वाः प्रययुः खर्परान्विताः। कोटरी रत्षयानस्था शोगितग्रामदेवता। १७। प्रययो सा प्रफुलास्या खङ्गखर्परधारिणी। चन्द्राणी वैष्वी शान्ता ब्रद्माणी ब्रह्मवादिनी॥ १८॥ कोमारी नारसिंही च वाराही विकटाऊ्ति:। माहेखरी महामाया भैरवी भीरूरूपिणी॥१2॥ पष्टौ च प्क्तयः सर्वा रथस्था: प्रययुर्मुदा। रते न्दरंसारयानस्था: प्रययुर्भद्रकालिका ॥२०॥ रक्षवर्णा विनयना जिद्वाललनभीषया। शूलनतिगदाहस्ा सप्खर्परधारिणी॥ २१ ॥
Page 951
285 अ्र मा वैवर्संपुराणे [१२० प०
प्रययी शूलहस्तव वृषभखो महेखर:। कन्दश शिखियानस: शस्त्रपाणिर्धनुधर:। एवस् प्रययुः सर्वे गण्ेशं पारवतीं बिना ।२२। एभिर्युत्त महादेवं दृद्टा च भट्रकालिकाम्। प्रचक्रे चक्रपायिस्च सन्भाषाच्च यथोचिताम् । २२॥ बागः शङ््ध्वनिं कवत्वा प्रगम्य पार्वतीश्रम्। धनुर्दधार सगुप दिव्यास्त्रेय नियोनितम् ॥२४॥ बाणं समुद्यतं दृष्टा सात्यकि: परवीरहा। निषिध्यमानस्तः सवैंः सब्राही प्रययी मुदा ॥२४। बाणिच्षेप दिव्यास्त्रमान्कलं नाम नारद। अ्रव्यर्थ ग्री्मध्याक्कमार्तएडाभं सुतीक्ष्णकम् ॥२६॥ दृष्टास्त्र' सात्यकिः साचात् किच्विनम्त्रो बभूव है। किंवा न दग्धः प्रययी नभोमध्य सुदारुगम् ।२७। व्चि चित्ेप बापज सात्यकिर्वारुणेन च। प्रज्वलन्त तालमानं निर्वायज्न चकार सः ॥२८॥ चिच्ेप पावनं बाप: प्रचणडघोरमुखग्षम्। चिक्क द सात्यकिश्वैव पर्वतास्त्रय लीलया ॥२८॥ नारायणास्त्र चिद्रेप बाणस रणमूर्धनि। सात्यकिर्दएडवद् भूमौ पपातार्जुनयिचया॥३०॥ माहेखरं प्रचिच्चेप बाप: शख्त्रविदां वरः। सात्यकिर्वेष्णवास्त्र स प्रचिच्केदावलीलया ।३१। ब्रम्मास्तप्जापि चिश्तरेप बापस रयमूर्धनि। चरं चकार निर्वाणं ब्रम्मास्त्रेण च सात्यकि: ॥२२। नगास्तज्जापि विचेप बाशी रवविभारद :!
Page 952
१२०प्र० ] 282
सात्यकिर्गदड़ नैव सच्तहार वसेन च ।२२॥ नग्राह शूलमव्य्थे शङ्रस्य मुदारुगम्। तुष्टाव सात्यकिदु मीं गले मात्यं बभूव ह। २४ । नग्राह धनुषा बाणो बांयं पाछपतं तथा। बागं स बागं जन्भन्न सात्यकिव चकार ह। २५ । बागं, तं जुश्ितं दृद्दा कार्तिकेयो महावलः । अर्धचन्द्रश् चितेप कामविच्छेद लीलया। २६॥ गदां चिन्ेप च स्कन्द: प्रातःसूर्यसमप्रभाम्। वैष्ावास्तरेव कामश् निर्वागस्च चकार सः ।३७। नारायणास्त्र स्कन्दय प्राचिपच्च त्वरान्वित: । पपात दणडबङ्ू मो प्रदु माः कप्पशिचया॥ २८॥ स्कन्दः शतिक्ष चिच्ेप प्रतयाग्निसमप्रभाम्। कामो नारायणास्त्रय निर्वायाच् चकार ताम् ॥३८। ब्रम्मा स्तन्न प्रचिनेप कार्तिको रपमूर्धनि। व्रद्मांसत सापि कामस निर्वाणञ् चकार स: ।४० । नग्राह कार्तिक: कोपाहिव्य पाशपतं तथा। निद्रास्त्र गापि मदनो निद्रितम्स चकार तम् ॥ ४१॥ कार्तिकं निद्रितं दृष्टा बाबच जृश्नितं तथा। कोपात्कामख् सरथं अग्राह भट्रकालिका ॥ ४२ । क्रोड़े कत्वा च बापस स्कन्दच्न जगतां प्रसूः। रणस्थलाज्ज प्रययी यत्रव पार्वती सती । ४२। कार्तिकं बोधयामास बाएं सुस्थ चकार सा। सहसा सरथः कामो नासारन पा वता ना। ४४ ॥ वर्र्िबंभूष सन्वस्ती प्रययी च रणस्थलम्। 5-50
Page 953
८५० [१२०स्०
दृष्टा कामख सरथं जहसुर्यादवास्तदा। ४५। सरवे शेवाव तत्रस्था: खष्ककरठा भयाकुला: । ऋयय बायः पुनः क्र डो रथमारृत्य कोपतः ।४६॥ कार्तिकेयच भगवान् युडाय पुनरागतः । वाणः पश्चभरांखव चिच्ेप रपमूर्धनि॥४9॥ अरधचम्द्रेण चिच्छेद बलदेवो महाबलः। रथं बभञ्ज वाणास्य लाङ्गलेम च लाङ्गली ॥ ४८ ॥ जघान सूतमश्वांख सुषलेनावलीलया। क्वेतुसुद्यमं कुर्वन्त हालिनञ् महाबलम्॥ ४2 ॥ कालाग्निरुद्री भगवान् वारयामास लीलया। रथं कालाग्निरुद्रस्य बभञ्ज लाङ्गली रुषा । ५० ॥ हलेन सूतमखांस जवान रमूर्धनि। कालाग्निरुद्र: कोपेन चिच्षेप ज्वरमूल्बगम् ।५१ ॥ बभूवर्यादवा: सर्वे ज्वराक्रान्ता हरिं विना। तं दृद्टा भगवान् कृषणः ससर्जज वैष्वं ज्वरम् ॥ ५ू२ ॥ तं चिन्ेप ज्वरं हन्तु माहेशं रगमूर्धनि। बभूव ज्वरयोर्युद्वं मुहतमतिदारुगम्॥ ५३॥ वेषवज्वरनिष्क न्तो रपमूत्रि पपात सः। परं बभूव निश्ष्टस्तुष्टाव माधवं पुनः । ५४ । ज्वर उवाच। प्राणान् रच जयन्राथ भक्तानुग्रहविग्रह। तमात्मा पुरुष: पूर्ण: सवत्र समता तव ५५। ज्यरस्त वतनं सुत्वा रुज्जहार खदां ज्वरम् ।
Page 954
१२० त्र० ] श्रीक्णणजमखणडम्।
वागश पुमरागत्य बाणानाख् सहस्त्रकम् । चिचेप मन्त्रपूतञ्ज प्रलयाग्निशिखोपमम् । ५७। फाल्गुन: परणालेन वारयामास लीलया। चिन्नेप अत्रि बाणस ग्रीष्सूर्यसमप्रभाम्। ५८॥ चिच्केद लीलया ताप्न सव्यसाची महाबलः। स जग्राह पाशपतं अतसूर्यसमप्रभम्।५८॥ स्रत्यर्थमतिवोरत् विशवसंहारकारकम्। तहृद्टा चक्रपाशिस चक्र चिन्नेप दारुगम्॥ ६० ॥ हस्तानाख सहस्त्रष्न स पाशुपतमुलबगम्। चिच्केद रगमध्ये च पपाताचलसिंहवत्।। ६१॥ पस्त पाशपतन्नव ययौ पशपतेः करम्। प्रव्यथे दाकपं लोके प्रलयाग्निशिखोपसम् ६२ बापरकतसमूह़ेन बभूव च महानद:। बायः पपात निश्वेष्टो व्यथितो हतचेतनः ॥ ६३। तत्नाजगाम भगवान् महादेवी जगद्गुरु:। ररोदागत्य मोहेन बागं ऊत्वा सवचर्सि॥ ६४। भिवाुपतनेनैव संबभूव सरोवरम्। चेतनं कारयामास करुणासागर: प्रभु: । ६५ । बापं ग्टहीला प्रययी बत्र देवो जनार्दनः। चक्रे पद्माचिते वाद्पद्मे बाणसमर्पगम्। ६६। तुष्टाव जमतां नाथं भकीशं चन्द्रगेखरम्। बलिना च सुतं येन वेदोत्ोनच तेन घ। ६७॥ हनिमृत्युप्ज्रयं ज्ानं ददी बाणाय धीमते। करपझ ददी माबे तं चकाराजरामरम्। ६८।।
Page 955
८५२ अअवेवतंपुराये
बाणस्तोस्तो य सुष्टाव भत्या बलिक्तेन थ। बरां कन्यां समानीय रत्नभूषपाभूषिताम् । ६ट।। प्रददो हरये मत्या तत्व देवसंसदि। गजेन्द्रार्यं पचलक्षमखानास्त चतुर्गुगाम् । ७ । दासीनाप् सहस्त्रन्य रत्भूषपाभूषितम्। सहस्र कामधेननां वत्तयुक्तञ् सर्वदम्॥ ७१ ॥ माणिक्ानाश मुकानां रवानां पतलच्तकम्। मगीन्द्राणां हीरकाणां शतलचं मनोहरम् । ७२। जलभाजनपावाषि सुवर्णनिर्मितानिच। सहस्रापि दढो तस्म भक्िनस्रामकन्वरः ।०३। वराणि सृत्ष्मवस्त्रापि र्वा्क्किशुद्ांशकानि च। ददो वागस सर्वाणि सभत्या थङ्गराप्या। ४। ताम्बूलानाख्ट चूर्णानां पूर्णमादाषि नारद। सहस्राषि ददी भक्या वरागि विविधानि व।। ७। कन्यां समर्पयामास पादपद्म हरेरपि। वरोदोखैः खभत्या च परिहारं चकार सः॥०६। कष्स्तस्मे वरं दश्वा वेदोक्कन्च सुभाषितम्। मङगरानुमतनैव प्रययो द्वारकापुरीम्।। ७9 ॥ मत्वा कन्यां नबोढ़ां तां बाणस्यापि महात्मनः। बकिाएये प्रददी भीघ्र देवके च हरि: सवयम् १9८। महोत्वं मफ्सच्च कारयामास यत्रतः । बाध्मपान् भोजयामास ब्राह्मणेभ्यो धनं दद ।।०2 । इति श्रीब्रअ्मवैवस्तें महापुराणे नारायबनारदसंवाढे श्ीक्त- पाजमसरछे बापयुदं नाम विंभाषिकशततमोऽध्यायः।
Page 956
१२१ प. ] ax:
एकंविं घाधिकशततमोऽध्यायः ।
श्रीनारायण उवाच।
अथ कवष्ण: सुधर्मायां निवसन् सगयस्तथा। तवाजगाम विप्रस प्रज्वलन् ब्रह्मतेजसा ॥ १ ॥ आगत्य दृष्टा तुष्टाव भत्याच पुरुषोत्तमम् । उवाच मधुरं शान्तो भीतो विनयपूर्वकम् । २ ॥
ब्राह्मण उवाच।
शृङ्गालो वासुदेवस् राजेशो मण्डलेश्वरः। तमुवाच स यद्दाक्य सावधानं निभामय ॥ २ ॥
ङ्गाल उवाच।
वेकुरठ वासुदेवोऽहं देवेभस् चतुर्भुजः। लक्ष्ीपतिख जगता धाता धातुख पालक:॥ ४॥ ब्रह्मणा प्रार्थितोऽइस्ठ भारावतारपाय च। भुवो भारतवर्षञ् तदथें गमने मम ॥ ५ ॥ वसुदेवसुतः ऊषाः चत्रियद्ताप्यद्क्कृतः । जनं तनेन निर्जित्य दुर्बलं बलिना सद। बोधयित्वा महाधूर्तो वातयामास भूपतीन् ॥ ६। दुर्य्योधनं नरसन्व भूपमन्यन् दुर्बलम्। सीमेन वातयामास बलिनाल न भूतले। .।
Page 957
ex8 [१२१पर०
द्रोगं भीषस कर्यस वं यमन्वन्न भूतले। बलीय सार्जुनेनैव घातयामास लीलया । ८॥ यं यमन्य दुबलच्न प्रसिद्दमप्रसिब्धकम्। प्रसिद्ेन बलवता घातयामास लीलया। 2 । शिछपालं दन्तवक्र कंसस्न चिररोगियम्। मत्पुत्र नरकल्चैव दुर्बलं नरकं सुरम् ॥ १०॥ सयं जधान सफ्गेताच्कलैन सहसा वत। न धर्मयुद्दे कपटी स च बाली ह्यधार्मिक: ॥ ११। जघान पूतनां कुआां स्त्रीघाती वस्त्हेतुना। जघान रजकं शिष्टमश्निष्टस् प्रतारक: ॥१२। हिरसकभ्िपुं दैत्य हिरणावं महाबलम्। मधुज् केटभच्जव हलाइं सप्टिरचक: ॥१२॥ शह्मेव सवयं ब्रद्मा ह्यहमेव सयं शिव: । अ्रहं विषुस् जगता पाता दुषावहारक: ॥। १४ ॥ अंथेन कलया सर्वे मनवो मुनयस्तथा। स्यं नारायणोऽहत्त निर्गुण: प्रक्वतेः पर: ॥१५॥ लज्जया ऊपया चैव मित्रबुद्ा चमाऊता। यदतं तङतं भद्र युद्ध कुरु मया सह ॥ १६ ॥ पृणोमि दूतद्वारेष व्वतीवोच्चेरहङ्कृतम्। उचितं दमनं तस्याप्युव्तानां निपासनम् । १७॥ राप्स परमो धर्मोडम्यहं भास्ता भुवोडसुना। पङ्' चक्र गदां पद्ट गहील्वाहं चतुर्भुजः ॥१८॥ द्वारकां तां गमिष्यामि युदाय सगयः खयम्। युद्धं कुर यदीष्कारि मा माच् भरणं न्रज ।१८।
Page 958
१२१प०] श्रीज्ण जमसणम्।
यदि मा यास्यति मम घरण भरणागतः । भस्मीभूतं करिषामि द्वारकाश् चणेन च। २० ॥ सबलस्न सपुत्र त्वां सगपच्च सबान्धवम्। वणेन दग्धुं भक्तोऽइमसहायय लीलया । २१॥ तपखिनन्न वर्स्न जित्वा युद्धे च भङ्गरम्। पक्र भग्नाशं जित्वा च रोगियं ब्रह्मभापतः । २२ । मत्तोऽसि वीरमात्मानं मन्यमानस््वमेव च। ख्त्रीजितो हि वथाथज् पारिजातस्य हेतुना । २२। लम्पटो योनिलुब्धश्न राधावीनस गोकुलै। अ्धुना किङ्गरसमः सत्यादीनाष्ट योषिताम् । २४। दत्येवमुक्का विप्रथ्च तूष्णीभ्भूय स्थितो भुने। त्रीक्वष: सगयः युत्वा भृथमुच्चेर्जहास सः। २५॥ भोजयित्वा च सम्पूज्य ब्राह्मपत्ठ चतुविधम्। निनाय रजनौं दुःखात् वाकशल्यमानसज्वरात् ॥२६॥ प्रभाते रथमारुह्य सगणः सत्वरं मुदा। लीलामात्रग प्रययौ शृङ्गालो नृपतियथा। २७। ग्ुत्वा शृङ्गालो वात्ीं तां क्तिमस चतुर्भुजः। आजगाम हरेः ख्ामं युद्ाय सगयः खयम् । २८॥ कवषणसक् च सभ्भाषां मित्रबुद्ा च लौकिकीम्। पाश्तषं मधुरालापं स्त्निब्धवेत्स् सस्ितः ॥।२२ । राजा निमन्त्रणं चक्र ऊष्णी न खीचकार तत्। उवाच ऊष्णभीतस त्यक्का दश्भव्व दर्भनात्। २०। भृङ्गाल सवाच। ६क्रं प माचरं छित्वा सुीम्' दारकां व्रम।
Page 959
अ्भमवैवततपुराये [१२१ %
पाप: पततु देशोऽयमनित्यो नख्रस्तथा ॥ २१ ॥ यहं सुभट्रो ते द्ारि जब विजयो यथा। सवे जानासि सर्वक् मा विलम्ब कुरू प्रभो॥ ३२ ॥ लग्जीभपेन भ्ष्टोऽहं काल: पूर्गो बसूव मे। अतवर्षेण आापान्त यास्यामि भवनं तव । ३२ ।
त्रीक्कष्ण डवाघ। पूवें मां मित्र प्रहर पश्चाद्य ड्' करोम्यह्म्। सवं जानामि वैकुगठं गच्क वत्स यथासुखम्॥ ३४॥ भृङ्गालो दभबाणांस चिचेप माधवं प्रति। ते प्रथाम्य ययुः भीघ्रमाकारशं कालरूपिय: ॥ २५। गदॉ चिच्ेप राजा स प्रलयाग्निशिखोपमाम्। कष्णाङसर्शमातरे य बभन्ज च नगेन च। २६।। धनुविक्षेप खक्न्न कालरूपं सुदारुगम्। कवपाङ्गस्र्थमातग बभष्ज च चषरेन च ॥३७। हद्टा निरस्तं राजानमित्य वाच ऊ्पानिधि:। गहं गत्वा सुतीक्ष्च् मित्रास्त्रमानयेति च। ३८।
मृङ्गाल उवाघ।
नावाकाथोऽखरविदय किं युदमावमना सह। मामुदर भवाळ् स धरोद्वारणकारय। ३ट॥ भवाबिधिविषमं नाथ विषयन्न विषाधिकम्। क्विन्धि मे निग़ सायां मोइजालं खकमेरः ॥४०। कमंपामीखरस्वस्ठ विधाता धातुरेव च। दाबा एमफल्ानाथ प्रदाता सर्वसम्पदाम् ॥ ४१॥
Page 960
१२१त्र०
कारणं प्राश्तनानास तेषां च खण्डने संमः । यामि गहस् वैकुरठ तवैव द्वारसप्तमम्॥ ४२ ॥ त्यक्का च नखरं टेहं प्रा्ृवतं पाश्भौतिकम् । मितस्य स्तवनं सुत्वा वचनं च सुधोपमम्। ४३॥ करोद समरे तत् ऊपया च ऊपानिधि:। बभूव तत्र सहसां अणनेताय्ुविन्दुना। ४४ । . टिव्यं विन्दुसरी नाम तीर्थानां प्रवरं परम्। तत्तोयस्पर्थमातेय जीवन्मुक्तो भवेदर:। सपजन्मार्जितात् पापानुच्यते नाव संभय: । ४५। श्रीभगवातुवाच। कथमैतादृमी बुद्धिमिंत्र ते निमलं मनः । दूतद्वारा कथञ्चोत' निष्ठुरं दारुणं वचः । ४६॥ नारद उवाच। गणेभपूजमाख्यानं पुराणेषु च दुर्लभम्। श्रुतं तद् ब्रह्मणो वक्रात् सामान्यञ्न सनासतः । ४9। महिमानं गयपतेः सर्वपूज्येश्रस्य च। व्यासेन श्रोतुमि ्वामि योगीन्द्रायां गुरोगुंरु: ।४८, सिददात्मे महापूजा दिवी कोभि: कवता पुरा। राधामाधवयोस्तत्र पुनः संमीलनं पुरा॥ ४८ ।। प्रतीते वर्षभतके श्रीदाम्त्रः भापमोच्णे। शादी चकार पूजाख्न सा च राधा कथं मुने॥ ५० ॥ स्थितेषु च सुरेन्द्रेषु ब्रद्मविशुग्निवादिषु। नागेन्द्रे च स्थिते शेषे नागेषु च महत्सु च ॥ ५१ ॥ राजेन्द्रेषु च भूमी प बलिष्ठे व्वसुरेषु च।
Page 961
eyt [१२१श्र•
गन्धर्वेषु च रच:सु चान्ये षु बलवत्सु च। विस्तरेण महाभाग तर्भ्मा व्याख्यातुमर्हसि॥ ५२॥ श्ीनारायण डवाच। व लोको पृथिवी धन्या मान्या पुएवती सती। तव भारतवर्षञ् कर्मणां फलदं शुभम । ५३॥ वन्य यथस्य पूज्यन्न पुसयचेत्र च भारते। सिद्धात्मं महापुएयच्तेत्र मोक्षप्रदं शुभम् ॥ ५४ । समत्कुमारो भगवान् तत्न सिद्धो बभूव ह। सयं विधाता तत्व तवा सिदो बभूव ह॥ ५५॥ योगीन्द्रास् मुनीन्द्रास् सिद्ेन्द्रा: कपिलादयः। शतक्रतुर्महेन्द्रस तव कत्वा बभूव ह॥ ५६॥ तेन सिद्धाश्रमं नाम सर्वेषामपि दुर्लभम् । अवधिष्ठानं गणेशस्य तत्नव सततं मुने । ५७॥ अ्रमूल्वरत्न निर्मागगपेभ प्रतिमां शुभाम्। वैशाखीपूर्णिमायाज्ज पूजां कुर्वन्ति देवताः ॥५८॥ नागाव मानवासव दैत्या गन्वर्वराचसाः । सिद्ेन्द्राश् मुनीन्द्राख योगीन्द्रा: सनकादय: ।५८। तत्ाजगाम श्रन्भुख् पा्वत्या सह शद्करः। सगय: कार्त्तिकेयस सयं ब्रह्मा प्रजापतिः॥६०॥ तवाअगाम शेषस नागेन्द्रेः सह सत्वरम्। तवाजग्मुः सुराः सर्वे मनवो मुनयस्तथा। ६१ ॥ आजग्मुस्ते वृपा: सर्वें पूजार्थ द्ृष्टमानसा:। आययी भगवान् कृष्णो द्वारकावासिभि: सह । ६२॥ भाजगाम तथा नन्दः साई गोकुलवासिभि:।
Page 962
१२१ब्र. ]
गापीनं वि भत्कोटीभिर्गोलोकवासिभि: सह ।६२। गजेन्द्रकोटितुत्याभिर्बलिष्ठाभि: सहालिभि: । आययो सुम्दरी राधा कष्मप्राणाधिदेवता। ६४॥ रासेखरी सुरभिश्व अतवर्षे गते सती। सुस्रावा सुदती शुद्ा धत्वा धौते च वाससी। ६५। संयता सा निराहारा गत्ा च मगिमएडपम्। सुप्रचालितपादाना कान्ता भुवनपावनी। ६६। श्रीकष्णप्राप्तिकामन् सुसङ्गल्य विधाय च। गङ्गोदकेन हेरम्ं स्नापयामास भतितः । ६७।। ध्यानव सामवेदोतां चकार शुक्कपुष्पतः। माता चतुर्णीं वेदानां वसोख जगतामपि । ६८ ॥ बुद्धिरूपा भगवती न्ानिनां जननी परा। ध्यानावकं सपुत तं परध्यानं चकार सा ॥६८। खवें लम्बोदरं स्थलं ज्वलन्तं ब्रह्मतेजसा।
सिद्वानां योगिनामेव ज्वानिनाञ्च गुरोगुंरुम्। ध्यानं मुनीन्दरैदेवन्द्रैव्र ह अभेषसंभ्नके: ॥ ७१ ॥ सिद्ेन्द्रैर्मुनिमि: सद्विरभगवन्तं सनासनम्। ब्रह्मस्वरूपं परमं मङ्गलं मङ्गलालयम् ।७२॥ सवविघ्नहरं शान्तं दातारं सर्वसम्पदाम्। भवान्विमायापोतेन कर्णधारख् कर्मिपाम् ।९२ ॥
दआर कं माध्यं मतोशं अज्तवत्सलम् 1.O8 2 पनः सती।
Page 963
[१२११
सर्वाङ्गशोधनं न्यासं वेदोश्नस्च चकार सा॥ ०५ ॥ पुनस ध्याता ध्यानेन तनैव शुभदायिना। दटौ पुष्पं पादपम राधा लम्बोदरस्य च। ०६ । सप्ततीर्थोदकेमैव शीतेन वासितेन च। ददो पाद पादपद्म तैः पझ्ादिभिरर्चिते। ७ ।। दूर्वाचतैः शक्रपुष्प: सुगन्विचन्द्रनोदकैः । अध्य ददी तच्किरर्सि सयं गोलोकवासिनी। ७८। सचन्दनस्त्निग्धमात्य पारिजातस्य सुन्दरम्। ददी गले गणेभस्य सयं रासेखरी मुदा॥७2। कस्तू रीकुङ्डुमात्तष्व सुगन्धि स्रिग्वचन्दनम्। सर्वाङ् प्रददी तस्य वृन्दावनविनोदिनी॥ ८० ॥
ददौ तस्य पदाभ्ोजे महापप्मालया सती॥ ८१॥ सुगन्धियुत्तां धूपञ्च पूतैर्वसुभिरन्वितम्। ददौ कवष्णप्रिया तस्मै जगतामीखराय च । ८र ॥ दीपं दटतप्रदीप्रन्ज ध्वान्तविध्वंसकारगम् । ददौ तस्म सुरेशाय परमाधा सनातनी। ८३॥ नैवेद् विविधं रम्य सुस्वादु सुमनोहरम्। चोष चव्य लेह्यपेयं सुधातुत्य चतुविधम् ॥ ८४ ॥ फलानि च सुपक्ानि त लोक्े दुर्लभानि च। मधुराणि व मूलानि ग्राम्यारखानि नारद। ८५ू। तानि लानन्यसंख्यानि तिलानां लड्डुकानि च। सुपक्ञानि सुरम्याणि खादूनि सुरसानि च म द६। यवगोधूमचूर्णानां पकानि पिष्टकानि च।
Page 964
१२१ अ्र. } शीक्कणाजन्खएम्।
छृताक्ानि व रम्याणि भर्करासहितानि च ॥ दद। स्वस्तिकानां लख्डुकानि सलानि सुन्द्राणि च। भषटदव्यक्ष विविधमचतं थर्करान्वितम् ।। ८2।। छृतकुल्यां दुग्धकुत्बां मधुकुख्यां मनोहराम्। गुड़स्य दध्र: कुल्याज् पायसानां तथैव च । ८० ३ पिष्टकानां खस्तिकानां रभाणां राशिरेव च। मिष्टव्यन्त्रनयुत्तानि थाल्यवानि शुभानि च ।। ८ १ । ददो तस् सुरभाय कृष्णप्रायाधिदेवता। श्रमूत्यरत्ननिमांणं रम्यं सिंहासनं वरम् ॥। ८२।। ददी विव्रविनाशाय विरजातटवासिनी। सूत्वस्त्रयुगं रम्यममूत्यं र्वाफ्िशुद्दकम् । ६३॥ ददी गरैलामजायेव भतमृङ्गनिवासिनी। ताम्बूलख्च वरं रम्यं कर्पूरादिसुवासितम्।। 2४ । सर्वसंपत्प्रदाल च व्षभानुसुता ददौ। सप्ततीर्थोदकं शुद्धं सुपूतश्व सुवासितम् । ८५ । पानार्थंञ्ज जलं तम ददौ गोपीख्री मुदा। अमूत्यं टुर्लभन्नव विशुद्धं खेतचामरम्। ६॥ ददो तस परशाय मूलप्रक्वतिरीखरी। श्रमूत्यरत्ननिर्माणं मुक्कामायिक्ा हीरकेः।। ८७। परिष्क तं सुतत्यश्व पुष्पचन्दनचर्चितम्। सितसूत्ष्ांशकेनैव परितव परिष्क तम् ।2८॥' ददी शिवालजायेव कष्णवचःसलस्थिता। दत्ता च कामधेनुख्न सवक्ां वा्कितप्रदाम्। 22॥ ऊ ल्वाती वपरीहारं वन्दा पुष्पान्तलिं ददौ। 5-5१
Page 965
८६२ [१२२ प०
दिव्येनानेन मनुना सवीजेनोळ्ज्वलेन च। १००। ददौ षोड़भोपचारं कालिन्दीकुलवासिनी। श्ं गङ्गौ गणपतये विघ्रविभाभिने खाहा ॥१०१॥ दूत्य वमेव मन्त्न्न गाणेशं षोड़भाचरम्। सा जजाप सहस्न्न परं कल्पतर वरम्॥ १०२॥ तुष्टाव परया भत्त्या भतिनस्र्रामकन्धरा। सायुनेता पुलकिता स्तोत्रे य कौतुकेन च ।१०२। श्ीराधिकोवाच। परं धाम परं ब्रह्म परेंशं परमीखरम्। विघ्निघ्नकरं प्ान्त पुष्ट कान्तमनन्तकम् ॥ १०४॥ सुरासुरेन्द्रः सिद्ेन्द्र: सुतं स्तीमि परात्यरम्। सुरपदमदिनेशञ्ज गरोशं मङ्गलावनम् ।१०५॥ इदं सतात्र महापुर विव्रशोकहरं परम्। यः पठेत् प्रातरुत्थाय सवविघ्नात् प्रमुच्यते॥ १०६। इति श्रीब्रह्मवैवत्ते महापुराण नारावणनारदसंवादे श्रीक्ृप्णजनमखरड एकविंभत्यधिक
श्रीनारायण उवाच। राधा संपूज्य विधिना सुत्ा लम्बोदरं सती। कमृत्यरर्त्नानर्माएं सर्वाङ्गभूषणं ददो । १ ।
Page 966
१२२ प० ] श्रीक्कण्ण जन्मखरडम् ।
राधाया: स्तवनं सुत्वा पूजां दृष्टा च बसु च। उवाच मधुरं प्रान्त: थान्तां त लोक्मातरम् ।२॥ श्रीगपेध उवाच। तव पूजा जगनमातर्लोकश्रिचाकरी शुभे। ब्र हाखरूपा भवती कष्णवतःस्थलस्थिता ॥ ३॥ यत्पादपद्ममतुलं ध्यायन्ते ते सुदुर्लभम्। सुरा ब्रह्म भथेषाद्या मुनीन्द्रा: सनकादय: ।। ४ ।। जीवन्ुक्ताश्च भक्ताश्च सिद्ेन्द्रा: कपिलाद्यः । तस्य प्रणाधिदेवी त्व' प्रिया प्राणाधिका परा ॥ ५ू॥ वामाङ्गनिरमिता राधा दक्िणाङ्ग्व माधवः । महालत्ीर्जगन्माता तव वामाङ्गनिर्मिता॥ ६॥ वसो: सर्वनिवासस्य प्रसूस्व परमेखरी। वेदानां जगतामेव मूलप्रऊ्वतिरीखरी।७॥ सर्वा: प्रक्वतिका मातः सथ्याञ्जेत्वद्विभूतयः । विश्वानि कार्यरूपासि त्वं व कारणरूपिणी। ८। अलये ब्रह्ममः पाते तत्रिभेषो हरेरपि। आदी राधां समुचार्य पश्चात् ऊषां परात्यरम् ।६ । स एव परिएती योगी गोलोकं याति लीलया। व्यतिक्रमे महापापी ब्रद्महत्यां लभेदु ध्रुवम् ॥ १० ॥ जगतां भवती माता परमात्मा पिता हरिः। पितुरव गुरुर्माता पूज्या वन्या परात्परा ॥ ११ ॥ भजते देवमन्य वा क्वणणं वा सर्वकारगम्। पुसयच्ेत्र महामूढ़ो यदि निन्दति राधिकाम् ।१२। वंशदानिर्भवेत्तस्य दुःखभोकमिहैव च।
Page 967
८६8 ब्रम्मवैवसपुराण [१२२ प्र०
पच्ते निरये घोरे यावच्न्द्रदिवाकरी ॥१३ ॥
स च मन्त्रस तत्तन्त भात्तिः स्याद् युवयोर्यतः।१४। निषेव्य मन्त्र देवानां जीवी जनमि जमनि। अत्रिभवति दुर्गार्वाः पादपद्म सुटुर्लभे॥ १५॥ निषेव्य मन्त्र भभ्ोष जगता कारबस्व च। तदा प्राप्नति युक्यो: पादपद्म सुदुर्लभम् ॥१६० युवयो: पादपद्मव् टुर्लभं प्राम्य पुसयवान्। कणादं पोड़भांभञ्ज न हि मुञ्जति दैवतः ॥१० ॥ भत्या च युवयामन्त्र' ग्हीत्वा वेषवादपि। स्तवं वा कवचं वाषि कर्ममूलनिअन्तनम्। १८B यो जऐेत् परया भत्या पुखनेत्रे च भारते। पुरुषाणां सहस्रन्न स्वात्मना सार्डमुद्रेतृ।2 1 गुरुम्यच्य विधिवद्दस्त्रालङ्वारचन्दनेः । कवचं धारयेदु यो हि विष्णुतुत्यी भवेद् ध् वम् ॥२०॥ यदतं वस्तु मे मातस्तत् सबें सार्थकं कुरू। देहि विप्राय मत्प्रीत्या तदा भोच्यामि साम्पतम् ।२ १। देवे दैयानि दानानि देवे देवा व दचिया। तत् सवे ब्राह्मणे दद्यात्तदानन्याय कल्पते ।। २२ । ब्राध्मणानां मुखं राधे देवानं मुखमुख्यकम्। विप्रभुत्वख्त यद्दर प्राप्ुवन्त्यव देवता: ।२२॥ विप्रांख भोजवामास तत् सवें राधिका सती। वभृव तत्च्षणादेव प्रीतो लम्बोदरो मुने। २४॥ पतस्म्रिप्रस्तर देवा ब्रह्म मशेषसंभ्नकाः।
Page 968
१२२ प्र० ] श्री अष्ण जना खण्डम् ।
आ्ययुर्वटमूलख् देवपूजार्थमेव च ॥्र २५॥ तव गत्वा शिवचरी देवान् देवीरुवाप सः । श्रीक्वणा शुष्ककरठव भयभौतव रचक: ॥२६॥ रननक उवाच। गणेभं पूजयामास सर्वादी च शुभक्षणे। वृवभातुसुता राधा प्रक्त्य स्वस्तिवाचनम् ॥ २७॥ सहिता सा बलवती गोपीतिपतकोटिभि: । वारितोऽहं बलिष्ठाभिर्युष्मांख कथयामि तत् ॥२८॥ सर्वादी पूजयेद यो हि सोऽनन्त फलमालभेत्। मध्ये मध्यविधं पुएय श्रेषे सत्पमिति स्पृतम् ॥ २८॥ देवेन्द्रेषु मुनीन्द्रेषु देवस्त्रीषु स्थितासु च। गोपीभिख सह तया राधया पूजित: पर: ॥३०॥ वूतवाक्यं समाकरषयं जहसुः सर्वदेवताः। मुनयो मनवसैव राजानी देवयोषित: ।। २१ । रुकिाएयादा रमरख या देव्यो विस्मयं ययुः। सरखती च सावित्री पावती परसेश्वरा। ३२॥ रोहिसी च सतीसंन्ना खाहाद्या देवयोषितः। मुदिता: प्रययुः सर्वा सुनिपत्राः पतिव्रताः ।२३। मुनयो मनवः सर्वे देवासापि नरास्तथा। श्ररीक्ृषण: सगगैः साधे वे चान्य प्रययुर्मुदा ।२४। ते सर्वे विविधेद्रवः पूजा चक्र: शुभकषे। बबिष्ठा दुर्बलायेवं क्रमेष च पृथक पृथक्॥ ३५॥ लड्डुकानाज राभीनां पतकोटिबंभूव ह। भर्कराणां तदर्षज् खस्तिकानां तथैव च ।३६।
Page 969
[१२१ प०
नम्ानां भव्यवस्तूनां शतकोटिबभूव ह। असंख्यानि फलान्ये व खादूनि मधुराषि च । ३७॥ मधुकुत्या दुग्घकुल्या दधिकुल्या ष्टतस्य च। बभूवः प्रतसंख्याय व लोक्वानाञ्ज पूजने॥ ३८॥ पूजां कत्वा तु ते सवें समूषस सुखासने। पार्वती परमा प्रीत्या राधास्थानं समाययौ ॥३८॥ सा राधा पर्वतीं दृष्टा समुत्याय जवेन च। यथायोग्याञ्च सभ्भाषां चकार साटरं मुदा ॥ ४०॥ आख्षगं चुम्बनज् बभूव च पनस्परम्। उवाच मधुरं दुर्गा राधां ऊत्वा सवचसि। ४१। पावत्यवाच। किंवा प्रश्न करिष्यामि लां राधां मङ्गलालयाम्। गता ते विरहज्वाला श्रीढ़ाम्नः थापमोच्षरे ॥४२ ॥ सततं मन्मनःप्रायास्त्वय्येव मवि ते तथा। न ह्य वमावयोर्भेंदः र शातप उषयस्तथा । ४२॥ ये त्वां निन्दन्ति मङ्धक्कास्तवङ्वकाथ्थापि मामपि। कुभ्भीपाके च पच्यन्ते याचन्द्रिवाकरौ। ४४ ॥ राधामाधवयोर्भेदं वे कुवन्ति नराधमाः । वंशहानिभवत्तेषां प्च नबके चिरम्।। ४५। यान्ति शूकरवोनित्ज विषभि: अतकैः सह। षष्टिवर्षसहसायि विषारवा लमयस्तथा। ४६। त्वयैव पूजितः पुत्रो न भया च गऐेखवरः। सवादी सर्वपूज्योऽयं यधा तव तथा मम ॥ ४॥ यावन्जीवनपर्य्यक न विच्छेदी भविषति।
Page 970
१२१ प्र० ] श्रक्णाजम्मखर्डम् । ८६७
रायामाधवयोदैवि सुग्धधावत्ययोर्यथा॥ ४८ ॥ सिडानमे महातीर्थे पुस्क्ेवे च भारते। निविघ्न लभ गोविन्दं सम्पूज्य विघ्रखडनम्॥ ४2 ॥ रासेख्री त्व रसिका श्रीक्वष्णो रसिकेश्वरः । विदग्धाया विद्ग्धेन सङ्गमी गुगवा् भवेत् १५०। श्रीदाम््र: थापनिमुत्ता पतवर्षान्तरे सती। कुरुष्व मदरेगाद्य कृषोन सह सङ्गमम् ॥ ५१ ॥ ममाजया दुलभया सुवेशं कुरु सुन्दरि। सुदुलभः कामिनीनां सतपुंसा सह सङ्गम: ॥ ५ू२॥ चक्रु: सुवेशं राधाया: पियात्वस्न शिवाजया। रत्सिंहासने रम्ये वासयामासुरीश्वरीम्। ५३॥ पुरतो रत्नमाला सा रत्मालां गले ददौ। राधाया दत्नियो हस्ते कोड़ापद्म मनोहरम् । ५४॥ ददी पद्ममुखी पादपद्मयुग्म डप्यक्षककम्। प्रददी सुन्दरी गोपी सिन्टूरं सुन्दरं वरम्॥ ५५॥ चन्दनेन समायुक सीमन्ताधस्थलीज््वलम्। सुचारुकवरों रम्यां चकार मालती सती। मनोहरां मुनीनाज् मालतीसाल्यभूषिताम् ।५६: कम्तूरीकुङ्गमाताञ् चारचन्दनपत्रकम् । स्तनयुग्म सुकठिने चकार चन्दनं सती । ५७॥ चारुचम्पकपुष्पागां मालां गन्धमनोहगाम् ।। मालावती ददी तस्यै प्रफुल्लां नवमालिकाम पूर॥ रतीषु रसिका गोपी रत्भूषगंभापताम् । तां चकारातिरसिकां वरां रतिरस्ात्सकाम् । ५८ ॥
Page 971
बधवैवसपुराये। [१२२ प्र०
भरत्पसदलाभख् लोचनं कव्जलोळ्वलम्। कत्वा ददो सुलखितं वस्त्रन् लखिता सती ॥ ६० ॥ महेन्द्रेण प्रदतच्न पारिजातप्रसूनकम्। सुगन्धियुत्न तस्यास पारिजातं करे ददौ। ६१ ॥ मुगीलं मधुरोक्त् भर्त्तु: पाशें यथोचितम्। पिवां चकार नीतिष्व सुभीला गोपिका सती। ६२। स्त्रीणाञ् षोड़थकलां विपत्तौ विष्मृतां तयो:। स्रणं कारयामास राधामाता कलावती ।६३। वृक्गारविषयोत्तष्त वचनञ्ट सुधोपमम्। स्रणं कारयामास यगिनी च सुधामुखी। ६४। कमलानां चम्पकानां दले चन्दनचर्चित। चकार रतितल्पस् कमला चाछ कोमलम्। ६५। चारुचम्पकपुष्पस् कष्णाथें पुटकस्थितम्। चकार चन्दनात्तस् सयं चम्पावती सती। ६६। पुष्प केलिकदम्ानां स्तवकञ्व मनोहरम्। कदम्बमालां ऊप्ाथं विद्यमानं चकार सा। ६७। ताम्बूसच्च वरं रम्य कर्पूरादिसुवासितम्। कष्णपप्रिया च कवष्णाथे चकार वासितं जलम्। ६८। एतस्म्रिवन्तर सर्वमात्र्रमं सजलस्थलम्। साक्षाद्रोरोचनाभख्ज दद्शर्मुनय: सुराः ॥६८ । ते सर्वें विष्म्मयं मत्वा पप्रक्कुः कष्मीखरम्। उवाच भगवांस्तांख सर्वन्तः सर्वकारण: । ७० । श्रीभंगवानुवाच। सभिभत्ा प श्रीदाखा सष्टयोभा च राधिका।
Page 972
१२२ श्र० ]
सवें ज्ञानं विसस्मार महिच्छेदज्वरातुरा। ७॥ विमुत्ति वर्षभतके ज्ञानं सस्मार सां सती। सिद्धाश्नञ्य पीताभं रासेशर्यास तेजसा ॥ ७२॥ परमान्नादकं तेजसन्द्रकोटिसमप्रभम् । सुखदृश्यञ्न सुखदं चक्षुषा प्रािनामपि ।७२। तच्छुत्वा परमाश्चर्य्य मुनयो मनवस्तथा। देव्यश्च सर्वटेवास्ते ब्रह्म थानादयम्तथा ॥ ०४॥ नवेन गत्वा तत्स्थानं भात्तिनम्त्रामकन्वराः । सर्वे जनास्त ददशुस्तरलोक्यस्थास राधिकाम् ।9५। खेतचम्पकवर्णाभामतुलां सुमनोहराम्। मोहिनीं मानसानाज़ मुनीनामूर्ध्वरेतसाम् ।०६॥ सुकेशौं सुन्दरीं श्यामां न्यगोधपरिमएलाम्। नितम्बकठिन श्रोणीस्तनयुग्मीव्रताननाम्। ॥ कोटीन्दुनिन्दितास्यां तां सस्ितां सुदतीं सतीम्। कज्जलोजज्वलरुपास भरत्कमलला चनाम् ।। ७८॥ महालक्षीं वीजरूपां परमायां सनातनीम्। परमात्मम्वरूपस्य प्राणाधिष्ठातटेवताम्।। ७८। सुताञ्ज पूजिताघ्जेव पराञ् परमाकने। ब्रह्मम्वरूपां निर्लिप्तां नित्यरुपाज्ज निर्गुग्याम्।८०। विख्वानुरोधात् प्रऊ्जतिं भक्तानुग्रहविद्यक्म्। सत्यस्वरूपां शुद्धाज्ज पूतां पतितपावमीम ।८१।। सुतीर्थपूतां सत्कीति विधावीं वैधसामपि। महाप्रियाघ महतीं महाविष्णोश्च मातरम् ।८२। रासेखरेश्रों रम्यां रसिकां रसिकेश्वरीम्।
Page 973
बझ्मवेवतपुराणे [१२२ प्र०
वड्चिशुदांशुकाधानां से करूपां शुभालयाम् ।८२। गोपीभि: सप्तभि: अशत् सेवितां खेतचामरैः। चतसभि: प्रियालीभि: पादपद्योपसेविताम् ॥८४।। अमूत्यरत्निर्मागभूषगोज्च विभूषिताम्। चारुकुगडल्युग्मेन स्ुतिगएड स्थलोज््वलाम् ।८५॥ सुनासां गजमुक्ाहीं खगेन्द्रचञ्च निन्दिताम्। कुङ् मालक्रकस्त रीस्निग्व चन्दनरचचर्चिताम् ।८६। दधानां सुकपोलास्च कोमलाङ्गों सुकामुकीम्। गजेन्द्रगामिनीं रामां कमनीयां सुकामिनीम् ।८9। काास्तजयरु पाच् कामकाम्यलयां वराम्। क्रीड़ाकमलमखनानं पारिजातप्रसूनकम ।८८। श्रमूस्थरत्निर्माणं दधानां दपगोज्लम्।
मादपद्मार्चितं कृष्णपादपप्मस् मङ्गलम्। दृत्प ध्यायमानास्न ऊषपस्य परमालनः ।८०॥ करमया मनसा वाचा खप्न जागरणेऽपि च। तत्मीतिं प्रेमसीभाग्यं स्रन्तों नित्यनूतनम् ॥८१॥ भावानुरक्तसंसिक्कां शुद्धभक्तां पतिव्रताम्। धन्यां मार्न्यां गौरवणं शशदतःस्लस्थिताम् ॥2२॥ प्रियासु प्रियभत्तषु सुप्रियां प्रियवादिनीम्। कषा वामाङ्गसभ्भ तामभेदां गुगरूपयोः ॥2३॥ गोलोकवासिनों देवदेवों सर्वोपरिस्थिताम्। वृषभानुसुताख्यां तां पुस्चेवे च भारते ॥2४ गोपीखरों गुप्तिरूपां सिदधिदां सिद्धिरूपिष्ीम्!
Page 974
१२२ अ्र० )
ध्याजासाध्यां दुराराध्यां वन्दे सङ्जतवन्दिताम्।2५। ध्याने ध्यानेन राघाया ध्यायन्ते ध्यानतत्पराः। दूहैव जीवन्ुत्तास्ते परत्र कृष्णपार्षदाः ।८६। दृष्टा ब्रम्मा च सर्वादी तुष्टाव परमेखरीम्। सयं विधाता जगतां मातरं वेधसामपि।2।
ब्रह्मोवाच। षष्टिवर्षसहस्त्रायि दिव्यानि परमेखरि। पुष्करे च तपस्तप्त पुखचेव चभारते ।2८॥ त्वत्पाद्पद्ममधुरमधुलुब्धेन चेतसा। मधुव्रतेन लोभेन प्रेरितेन मया सति। 22 ॥ तथापि न मया लब्ध त्वत्पादपदमीपितम् । न दृष्टमपि खप्नेऽपि जाता वागशरीरियी॥ १०० ॥ वाराहे भारते वर्षे पुखे वन्दावने वने। सिद्ात्तमे गणेभस्य पादपद्मव्व द्रस्यसि। १०१॥ राधामाधवयोर्दास्यं कुती विर्षायणस्तव। निवर्त्तख महाभाग परमेतत् सुदुर्लभम् ॥१०२॥ द्रति गुत्वा निष्टत्तोऽहं तपसे भग्नमानसः । परिपू्ण तद्धुना वा्कितं तपसः फलम्। १०२।
श्ीमहादेव उवाय। पादपद्मार्चितं पादपय' यस्य सुदुर्लभम्। ध्यायन्त ध्याननिष्ठास भखद् ब्रम्मादय: सुरा: ॥१०४॥ मुनयो मनवसव सिडाः सब्तथ योगिन:। द्रड्टं नैव चमा: रप्ने भवती तस्य वर्ास ॥१०५॥
Page 975
ब्र भवेवर्त्तपुराये [१२१ प०
अ्नन्त उवाय ! वैदास वेदमाता च पुराणानि च सुत्रते। अहं सरखती सन्तः स्तोतुं नालख सन्ततम् । १०६। प्रस्माकं स्तवने यस्य भ्भङ्गञ्त सुदुर्लभम्। तवैव भर्वने भीतसावयोरन्तवं हरि:॥१०७॥ एवं देवाथ देव्यस चान्ये ये च समागताः। प्रगतास्ुष्ट वुः सर्वे मुनिमन्वादयस्तथा। १०८॥ लज्जमा नम्रवकराख कुकिाएयाद्यासगयोषितः। मलीमसख् चक्रुस्ता: खासेन रतदपराम्॥१०८॥ मृततुत्या मत्यभामा निराह्ारा कशोदरी। मनसोऽप्यभिमानव्ज सवे तत्याज नारद ॥ ११० ॥ द्रति श्रीब्रह्मवैवत्ते महापुरामे नारायसनारटसंवादे सिद्दाय्मतीर्थयाताप्रसङ्क गणेशपूजनं नाम ब्रह्ो पशेषादिक्वतं राधिकास्तोत्र
नारद उवाच। जरोप्रपूजनाईव राधास्तातात् परं बिभो। बभूव किं रहस्यं वा तन्मे व्याख्यातुहर्हसि। १॥ श्रीभगवानुवाच। गरेभपूजने तीर्थे ये देवास समाययु:।
Page 976
१२१ प्र.
सुनयशापि योगीन्द्रा वसन्तो वटमूलके। २ ॥ वसुदेवो देवकी च परमादरपूर्वकम्। यप्रच्छ पभुं ब्रद्माणमनन्त मुनिपुङ्गवान्॥ २॥ भवे भवान्वितरणमावयोरृत्तमा गति: । शीघ्र बूत महाभागा दीनयोर्दीनबान्धवा: ॥ ४ ॥ भवाव्वितरणे तय्यीं तत्र यूयच्च नाविका:। न ह्यम्पयानि तीर्थानि न देवा मृच्किलामयाः ।।५।। यन्ररूपाणि पुसयानि व्रतान्यनथनानि च। तपांसि नानादानानि विप्रदेवार्चनानि च ।६। चिरं पुनन्ति सर्वागि दर्शनादेव वैष्वा:। सताज् विष्णुभक्ञानां रजसां स्पर्शंमावतः।७। पूतानां पादपद्मानां सदय:पूता वसुन्रा। तीर्थानि च पविताषि समुद्राः पर्वतास्त्रथा॥८ ॥ सुरा दर्भनमिच्कन्ति पातकैन्धनपातकम्। सोडज्ानी नैव बुबुधे प्ानस ज्ानिना सह।2।। परमं ववादुरूपच्च दधि दुग्ध रसं यथा। तथा कप्पस्य तातोऽहं सङ्गी सुचिरमेव व। तथैव देवकी माता प्ानिनाच् गुरोगुरो ॥ १०॥ वसुदेववचः सुत्वा प्रहस्य शङ्गरः स्यम्। चतुर्णामपि वेदानामुवाच जनको गुरुः ॥११॥ महादेव उवाच। सन्निकर्षो ज्ानिनाच्नाप्यनादरणकारगम्। यान्ति गङ्गाभ्भसा पूतास्तीर्थान्यन्यानि सिडये ॥१२॥ वासुदेवस्य तातोऽयं वसुदेवस पांएडतः।
6-62
Page 977
८०४ [१२२ %०
प्वामिन: कश्यपस्यांभी वसीस्तातस्य चालन: ।१२।। पृष्छति म्ानमस्मांस अष्पाङ्गान् पुत्रबुद्धितः। अ्रही दुर्गा महामाया पानिनामपि मोहिनी ॥१४॥ विष्ुमाया दुशराध्या न साध्या जगतामपि। वयन्ज मोहिता: भखद् दानां जनकास्तथा ॥ १५॥ ब्रह्मा ऊणां प्ररीक्षेत मोहहितस्तस्य मायया। ध्यायते यत्पढाभ्ोजं तपसा जीवनावधि ॥१६॥ दन्द्रेषु दशलसेष्यप्यधिकाष्टपतेष च। पातेषु ब्रह्मयाः पाते निमेषो माधवस्य च ॥१७॥ मह रंेन्द्रयुइन्न पारिजातस्य हेतुना। पारिजाततक हत्त्वा मायाशक्रय् रचितः ।१८। यज्न्ञानमा्िनामेव तत्त्व वा विषयात्मकम्। न हि किश्चित्तदज्तानं तत्साध्यानां सदैव हि।१८ ॥ प्राणिवामाकनी ज्ञानमस्माकं ज्ानमस्ति च। तदूध्वें तत्ममं नैव कणा पृक्क शुभाशभम् ॥२०॥ ब्रह्मणश् चतुर्यामं कल्प कल्पविदो विदु:। सप्तकल्पान्तजोवी च मार्कगड यो महामुनि: ॥२१। प्रष्टो नवति पक्रेष पातष तपनं मुनेः । ततः प्राप्त हरेर्दास्यं मुनिना पतसः फलात् ।२२॥ परलये ब्रह्मयः पांत पतनं लोमशस्य च। दिक्पालानां ब्रहाणाञ्ज तदायुश्चिरजीविनाम् ।२३२ अ्रन्य षामपि देवानां मुनीनामूध्वरेतसाम्। तदेवायु् रुद्राणां माष्ज मृत्युन्ज्रयं विना ।२४।। प्रलये च विधे: पाती शिवलोकेऽप्यहं भिवः।
Page 978
१२२ ब्र०] श्रीऊ्ण्पजमखणडम्।
ब्रह्मभालोद्कवः प्रश्ु: सर्वादिगर्गभाषणम् ।२५। कवष्णवामाङ्गसभ्भूता यथा राधा तथेव च। तधेव दुर्गा लक्ष्मीश् सावित्री च सरखती।२६। आदित्योऽम्यदिते: पुत्रः कायव्य हेन द्ादभ। तथैव च महेन्द्रस कायव्य हासतुदश ॥ २७॥ तथैव वसवश्चाष्टी रुद्राशैकादभेव ते। मनुपाते चेन्द्रपाती विषयात् पतनं भवेत् ॥२८॥ समाययुश्च सर्वेषां निधनं प्रलयेऽपि च। प्रलये दर्यामास ब्रह्माणडे च जलपते। २८॥ ब्रद्मापाज्च खलोकञ्न खात्मानं शतिभिश्व माम्। सर्वेषां मूलरूपश्च सर्वेथ: क्ृृष्ण एव च ॥ ३०॥ भज पुत्र राजसूये यज्ञेशं यन्रकारखम्। विधिवहचियां दत्त्वा भवाव्वि तर यादव ।३१॥ मुक्िस्त नास्ति निर्वाएं विषयी कश्यपो भवान्। न ते दास्य भक्नधनमदितिर्देवकी तथा । २२॥ व्रज सगें भीगवीजं खस्थानममरालयम् ।२२॥ शिवस्य वचनं गुत्वा संयतस शुभचणे। तत्र संभृतसभ्भारो राजसूयञ्चकार सः॥२४॥ वसुदेवस्य हव्यच्न साचाच्च जग्टह्ुः सुराः । यत्र साचाच्च यन्नेभो यन्रोऽयं दक्ियासह ॥२५॥ पूर्णाद्ुतिं दत्तवन्त वसुदेवमुवाच सः। सनत्कुमारो भगवान् वासुदेवाज्नया मुने ॥२६॥ सनत्कुमार उवाच। सर्वस दचियां देहि तूगं लक्ष्मीपतेः पितः।
Page 979
[१२२ प्र
सार्थकं कुरु कर्मेंदं वेदोतं वचनं गृए। ३७॥ दच्ियां विप्रसुहिश्य तत््कालस्न्न दीयते। मुहत्ते तु व्यतीते सा दचिया द्विगुणा भवेत् ।३८॥ वासरे च बहिभूते भवेतसापि चतुगुणा। विरात समतीते तु षड्गुया दत्षिणा भवेत्।२१।। पचान्त तु पतगुण मासान्ते तु चतुगु या। षस्मासेऽय्यधिके न्य ने साहस्त्रत्न गुणी तथा ।४0। वर्षाम्त सा लन्नगुणा ब्रह्मगोकज्ज यादव। उभो च नरकं यातः कमकर्तृपुरोहिती॥ ४१ ॥ वसुदेवश्न तच्कुत्वा स्वस्वमुत्ससर्ज सः। अधिकारांख साल्लादी वासुदेवाज्या तथा।४२। अ्रमूल्यानाञ्ज रत्नानां दशकोटिमनुत्तमाम्। ददी गर्गाय सर्वादी स्वयं लक्ष्मीपतेः पिता। ४३॥ शतकोटिं मगीन्द्रार्णां खर्णानां तच्जतुर्गु गम्। माणिक्यानाञ् मुकानां हीरकायां तथेव च। ४४।। रोप्य प्रवालं परमं स्वर्णपात्राणि यानि च। खस्त्रीयां खबधूनाञ्चाप्यमूत्यरत्नभूषगम्।। ४ ५ ।। ख तयामरलच्ञ्च लक्षञ रत्नदपगाम्। कामधेनुगएं सर्वभतकोटि गजानपि । ४६। अतकोटिर्गजेन्द्रायामखानां तच्चतुर्गुरम्। यद्नं यादवानाज् राज्जी राजातुमीदनात् ।89। ग्रामाणं प्तलचञ्च सथस्यं फलितं तरुम्। धान्याचलानां लचन्न शात्यव्नानां तथैव च ।४८० पायसं पिष्टकच्चेव मिष्टाव्रस्न सुधोपमम्।
Page 980
१२४ भ्र०]
खस्तिकानां तिलानाज्ज रम्याणि लड्ड कानि च ॥४2। दभां मधूनां दुग्धानां गुड़ानां हविषामपि। कुल्यानां शतक दत्त्वा परिहारं चकार सः ॥५० ॥ सकर्पूरञ्ज ताम्बूलं सुशीतं वासितं जलम्। सुगन्विचन्द्रनञ्ज व पारिजातस्य मालिकाम् ॥ ५१ ॥ आसनानि च रम्याणि वड्रिशुद्दांशुकानि च। रर्त्नानिर्मारातल्यानि पुष्पाण्ि च फलानि च ।। ५२ ॥ प्रददी ब्राह्मगेभ्यश्न प्रफुन्नवदनेचणः । देवांख्च भोजयामास ब्राह्मणानां मुखे: शुभैः ॥ ५२ ॥ टेवाथ मुनयो रात्री खरामाभिश्व रेमिरे। प्रभात प्रययुः सर्वे श्रीक्वष्णनुमतेन च।५४। यादवा प्रययुः सर्वे द्वारकां क्वष्णपालिताम्। अमूत्यरत्नपूर्गाञ्च रुकिासोदर्भनेन च ॥ ५५। दूति श्रीव्रह्मवैवर्त्ते महापुराण नारायणनारदसंवादे श्रीक्वप्णजन्मचरडे तयो विंशत्यधिक- भततमोऽ्ध्यायः ।
चतुविशाचिकथततमोऽध्यायः।
श्रीनारायण उवाच। गणेशपूजनं छल्वा माधवो यादवैः सह। देवैर्मुनिभिरन्यस्न देवीभि: सह नारद ॥ १ ॥ अंभेन देवो देवीभी रुक्एयाद्याभिरेव च।
Page 981
296 ब्र भवेवसंपुराणे [१२४ प०
प्रययो द्वारकां रम्यां तस्थी सिदात्रमे खयम्। २। कवत्वा सुप्रीतिसन्भाषां साषं गोलोकवासिभि: । गोपैः सुदृद्विरनन्द न मात्रा गोप्या यशोदया। २ ॥ उवाच मातरं तातं सुनीतञ्च यथोचितम्। गोपांस गोकुलस्थांस बन्धुवगांस साम्प्रतम्।। ४। श्रीभगवानुवाच। गच्क नन्दव्रजं नन्द तातप्राणस्य वज्रभ। मातर्यंशोदे त्वमपि परमार्ये यथखिनि ॥ ५ ॥ भुक्ना कालावशेषच्न गच्छ गोकुलमुत्तमम्। सालोक्यमुत्ति दास्यामि सार्ड गोकुलवासिभि: । ६ द्ृत्यु का भगवान् कृप्ण: पिवोरनुमतेन च। जगाम राधिकास्थानं नन्दय् गोकुलं तथा ॥७ ॥ ददर्घ राधां रुचिरां मुकाहाराज् सस्मिताम्। यथा द्ादभवर्षीयां शश्वत्सुस्थिरयौवनाम् ॥ ८ ॥ रत्नोच्च रासनस्थान्न गोपीव्रिभतकोटिभिः । आव्ृतां वेत्हस्ताभि: सस्िताभिस साम्प्रतम् । ८॥ दृद्टा च दूरतो राधा श्रीक्कष्णं प्राणवक्षभा। पिशुवेशं सुवेशज्त सुन्दरेशञ् सस्तितम्॥१०॥ नवीनजलदश्यामं पीतकीशेयवाससम्। चन्दनोचितसर्वाङ्ग रत्नभूषणभूषितम् । ११ ॥ मयूरपिष्क चूड़च्च मालतीमात्यशोषितम्। ईषद्वास्यप्रसन्नास्यं भक्तानुग्रह्विग्रहम् ॥ १२॥ क्रीड़ाकमलमम्न्ानं पत्वन्त मनोहरम्। मुरलीहृस्तविन्यस्तं सुप्रभस्तञ् दर्पगम् ॥ १३॥
Page 982
जवेन च समुत्याय गोपीभि: सह सादरम्। प्रणम्य परया भत्या तुष्टाव परमेखवरम्। १४॥ राधिकोवाच। अ्रद्य मे सफलं जन्म जीवितन्व सुजीवितम्। यहद्टा मुखचन्द्रं ते सुस्रिग्ध' लोचनं मनः ॥ १५। पञ्च प्राणाब स्ति्रग्धास परमाला च सुप्रिय:। उभयोहषंवीजप्न टुर्लभं बन्धुदर्भनम् ॥ १६ ॥ शोकार्णवे निमग्नाहं प्रदग्धा विरहानलैः। तां दृष्टामृतदृध्या च सुषिकाद सुथीतला।१७॥ प्रिवा शिवप्रदाहन्न शिववीजा तया सह। शिवस्वरूपा निश्चेष्टाप्यदृष्टा च त्या विना॥ १८॥ तवयि तिष्ठति देहे च देही श्रीमान् शुचि: खयम्। सर्वभतिस्वरूपा च शिवरूपी गते लाय॥ १८॥ स्त्रीपुंसोविरही नाथ सामान्यय् सुदारुण:। यान्त्य व प्रत्तिभि: प्राणा विच्ेदात् परमामनः ।२०। द्ृत्य का राधिका देवी परमात्ानमीखरम्। खासने वासयामास ऊत्वा पादारचनं मुदा ॥ २१॥ रतनसिंहासने श्रीमानुवास राधया सह। गोपीभि: सहितः अश्वत्सेवितः खेतचामरैः ॥२२॥ चन्दना सा ददी गात् सुगन्धिचन्दनं हरे:। सस्तिता रत्माला सा रत्नमालां गले ददौ ।२२। पादपद्माचिते पादपद्य पद्मावती सती। अ्रध्यें ददो सा संजलं दूर्वापुष्पत् चन्दनम् ।| २४ ॥ मालती मालतीमात्यं चूड़ायाच हरेददौ।
Page 983
ब्रभवेव त्तंपुराणे [१२४ प्र०
चम्पा पुष्पस्य पुटकं ददी च पार्वती सती। २५॥ पारिजातन्न हरये पारिजातं ददी मुदा। सकर्पूरज्च ताम्बूलं वासितं शीतलं जलम् । २६॥ ददो कदम्वमाला सा कदम्बमालिकां शुभाम्। क्रीड़ाकमलमस्ननानममूल्य रत्दर्पगाम् । २७॥ ददो हस्त हरेरेव कमला सासुकीमला। वरुणेन पुरादत्तं वस्त्रयुग्मन्च सुन्दरम् ॥ २८॥ सात्ताद्गीरोचनाभञ्न सुन्दरी हरये ददी। मधुपाव बधुस्तस्म मधुरं मधुपूर् कम् ॥ २८॥ मुधापूर्गं सुधापात्र ददौ भत्त्या सुधामुखी। चकार पुष्पभय्यात्त गोपी चन्टनचर्चिताम् ॥३०। अस्तानमालती पुष्प मालाजाल विभूषिताम्। रत्नेन्द्रसारनिर्माणमन्दिरे सुमनोहरे॥ २१ । मणीन्द्रमुक्तामाशिक् हीर हारविभूषिते। कस्त रीकुङ्ग माता न वायुना सुरभीऊते ॥३२॥ रत्नप्रदीपप्तकेज्वलद्विश्च सुदीपिते। धूपितैः सततं धूपैर्नानावस्तुसमन्वितेः ॥२३। रुत्वा भय्यां रतिकरों ययुर्गोप्यय् सस्निताः । दृष्टा रहसि तल्पञ्च सुरम्यं सुमनोहरम् । २४। माधवो राधया साधे विवेश रतिमन्दिरम्। नानाप्रकारछास्यञ्ज परिहारं सारोचितम् ।२५।। इयोर्बभूष तल्प च मदनातुरयोस्तथा। मात्यं ददी च कष्णाय ताम्ब लख सुवासितितम् ।२६B • कस्त रीकुङ्ड मातश् चन्दनं श्यामवचस।
Page 984
१२४ त्र० ] श्रीक्वष्ण जन्मखरडम् । १८१
चारुचम्पकपुष्पञ्च चूड़ायां प्रददी सती॥ २३ ॥ सहस्त्रदलसंसतक्रीड़ापद् करेददौ। प्रचिप्य मुरलौं हस्तात् प्रददी रत्दर्पगाम्। पारिजातस्य कुसुममख्त्नानं पुरती ददौ ॥ २८॥ उवाच मधुरं राधा रहस्यं मधुरं वच: । सस्म्रिता सस्तितं शान्तं कान्तं कान्तामनोहरम् ॥२2। श्रीराधिका उवाच। निष्फलं मङ्गलप्रश्नं मङ्गलं मङ्गलालये। सर्वमङ्गलवीजे च माङ्गल्ये मङ्गलप्रदे ॥ ४० ॥ तथापि कुशलप्रश्न साम्प्रतं समयोचितम्। लौकिको व्यवहारोऽपि वेदेभ्यो बलवांस्तथा ॥ ४१ । कुशलं रुक्तिणीकान्त सत्यभामेश साम्प्रतम् । महेन्द्रेण समं युद्धं लीलया च यदाज्नया । ४२॥ पारिजाततरु सर्गादुत्पाय्य चामरावतीम्। गत्वा विजित्य देवांत्च तस्यै दत्तमिति शुतम् । ४३॥ पुएयकञ्च क्वतन्तेन पारिजातेन सुव्रतम्। त्वामेव साध्य कान्तञ्न सम्पूर्णे दकियां ददौ ॥88। ब्रह्म भशेषासाध्यसत्वं तयासाध्य: ऊ्वतः कथम् । सर्वाभ्यः कामिनोभ्यश् सत्यभामां विभरषि च ॥ ४ ५। रुक्ति एया: प्र मसोभाग्यमतिरिकज्ज गौरवम्। भयं मानव्व धन्यायां सत्वायां सततं शुतम् ॥ ४६॥ सत्यं जाम्बवतीकान्त वद माञ्च सुनिश्चितम्। तासु सर्वासु कान्तास कस्यास्ते प्रेम चाधिकम् ॥४9॥ शृद्गारेि सर्वभावे वा तासु का रसिका परा।
Page 985
[१२४ श्र०
त्वयि स्तिरग्धा विदग्धा का तासु धन्यातिसुवता ॥४८। सा स्त्री भावानुरक्रा या भायां पाति पतिख्व सः। प्रे मातिरित्ं स्त्रीपुंसोस्तर लोक्ेषु सुदुर्लभम्। ४८ । रसिका स्त्री विजानाति सती गुणवती पतिम्। गुणन्नं रसिकं शूरं सुथीलं सरतौ सदा। ५०॥ दूराद्ावति पद्मार्थं मधुलोभान्मरधुव्रतः। भेकस्तन हि जानाति तन्मूधि पादसुत्मृजेत्। ५१॥ यन्त्री जानाति सङ्गीतरसं यन्त्रज्ज नैव च। दुग्धसादं विदग्धय न दर्वी नैव भाजनम् ॥ ५२॥ परिपक्कफलास्ादं जारना्ति भोगिन: सुखम्। एकवरावस्थिता: शश्न्न किञ्ञित् फलिनो यथा ॥५३॥ सुशीतलजलाखादं विजानन्ति तषालवः। न च वापी न च घटसेत् कुत्रावस्थिती यथा। ५४॥ भोगिनो हि विजानन्ति पालिम्वादुरसं परम्। एकत्रावस्थितश्नेत्तुन त्तेत्र भाजनं यथा ॥ ५५॥ बुबधे चन्दनाघ्राणं चन्दनार्थी च भोगवित्। न गर्दभो भारवाही न तस्य पात्रिका यथा॥ ५६। यं न जानन्ति वेदास ब्रह्मभानादयस्तथा। योगिनो मुनयः सिद्धास्त किं जानन्ति योषित: ।५०। सौभाग्य गौरवं प्रेम दुर्लभं नित्यनूतनम्। योषिताप्ट परं नैव चूर्योभूतं चणेन च ॥ ५८॥ अत्युक््कितो निपतनं प्राप्तोत्य व भ्रुवं प्रभो। आराद्विपत्तिवीजज्ज वैष्यवानां विहंसनम् । ५८॥ श्रीदामा च मया भप्त स्वद्जको भत्तवत्सलः ।
Page 986
१२४ प० ] २८३
एताहृथी विपत्तिमें पुत्र शीदामथापतः ।६०। -
ईश्वरः कस्य वा बन्धु: प्रियो वा विप्रियस्तथा। सततं भक्तिसाध्यक्च यो भक्तथ्व तदीखरः॥ ६१॥ वेदाथ वेदिका: सन्तः पुराणानि वदन्ति च। राधाया माधवः साध्यी भगवानिति निष्फलम् ।६२। जित्वा च सगणं प्रभ्भुं बागस्य भुजक्वन्ततम्। छत्वा च रुकिणीपौत्रः समानीतः सभायेक: ॥६३। श्रही तवयय समायाते रुक्ाणी किसुवाच है। प्रम स्थितं समानं ते किं विद्वदस् गौरवम् ॥ ६४H कुरुपागडवयुद्वेन कुरवो निहतास्वया। पाणडवार्थे तथा भूपा: क्व साम्यं परमाम्मनः॥६५ ॥ साचान्हेन्द्रजातस्य कौन्त यस्यार्जुनस्य च। राजमण्डलमध्यस्थी भवानेव हि सारथि: ॥ ६६॥ध तन भक्नोन शुद्देन भीष ण च महामना। लज्जितेन किमुतां ते महतीषु सभासु च । ६७ देवैरपि कथं दृष्टो ब्रह्मेश शेषसंज्नकैः। भक्नसिंहैमृंतैः सवैंन चोतां किन्निदेव सः ॥६८॥ यसानिवचनीयश् वेदेधु च चतुर्षु च। पुरागेष्वितिहासेषु प्रक्वतेः पर ईश्वरः। ६। निर्गुपश्च निरीहश्च निर्लिप्त: सर्वकर्मणाम्। कर्मणं साचिरूपस भक्ानुग्रहविग्रह्ः॥ ७० । घरं ब्रह्म परं ज्योति: परमेथ: परात् पर:। परमात्मा च सर्वेषां सूतो नररथस्थितः ।७१॥ तवया कुआ च सभ का हद्दा चत्रियकामिनी।
Page 987
ब्रभ्मरेवर्त्तपुराणे [१२४ प०
पपुतिणी चाधिकाङ्गी मूलयास्पश्या च प्राक्मनात् ।०२। त्वया च निहत: कंसो मातुलः केन हेतुना। आयास्यतीति ऊत्वा च गतं न पुनरागतम् ।। निदृत्य यादवान् सर्वान् विभज्य द्वारकां पुरीम्। त्वां निवध्य समानेतुमीखरी वारिता जनेः ॥७४॥ द्त्युक्का राधिकादेवी भृथमुच्च सरोद सा। मूछों सम्प्राप सहसा निनिशवासा बभृव ह।। ७५ ॥ गोप्यी गवाचजालस्था: शम्ुवर्द्द्टशुस्तथा। दृद्टा तामययुः सवो ऊचू राधा सृतात च । ७६ । उच्चस्ता रुरुदुः सर्वाः क्रोड़े कवत्वा च राधिकाम्। ऊचुस्ता रक्ष रचेति हरे नरहरे प्रभो॥७9॥ गोप्य छचु:। किं कवतं किं कतं कप्ण त्वया राधा मृता च नः । राधां जीवय भद्र ते यास्याम: काननं वयम्। अन्यथा स्त्रीबधं तुभ्य दास्याम: सर्वयोषितः ।७८। गोपीनां वचनं सुत्वा राधिकायास माधवः। उवाच जीवयामास सुधाटृध्या च नारद।। ७2। उत्तस्थी राधिका देवी रुदन्ती मानिनी सती। गोप्यस्तां बोधयामासुः क्रोड़े क्वत्वा पुनः पुनः ।८ू०॥ सीकणा उवाच। ऋृशु राधे प्रवध्यामि ज्ञानमाध्यात्मिकं परम्। यच्क ता हालिको मूर्खः सद्ो भवति परिडतः ।८१। जात्याहं नगतां सामी किं रुकिसयादियोषिताम्। कार्यकारणरूपोऽहं व्यक्तो राधे पृथक पृथक् ॥दश
Page 988
१२४१्र० ] श्रीक्वषजन्मखगडम् ।
एकात्माइत्त विश्वेषां जात्या ज्योतिर्मय: खयम्। सवप्राणिषु व्यत्या चाम्याब्रद्मादिटसादिषु ॥८३॥ एकस्मिश् भुक्तवति न तुष्टोऽन्यो जनस्तथा। मय्यात्मनि गतेऽप्य को मृतोऽप्यन्यः सुजीवति ।८४। जात्याहं कृप्णरूपस् परिपूर्षतमः स्वयम्। मोलोके गोकुले रम्ये च्ेत्रे दृन्दावने बने । = ५ ॥ द्विभुजो गोपवेशव्न सयं राधापति: शिशः। गोपालैगोपिकाभिस सहित: कामधेनुभिः। चतुर्भुजोऽहं वेकुगठ द्विधारूप: सनातनः । लक्षीसरम्वतीकान्तः सततं भान्तविग्रहः ।८0।।
खतद्वीपे च चीरोदे तवापि च चतुर्भुजः ।८८॥ अ्रहं नारायसर्षिस नरी वर्मः सनातनः । धर्मवत्ता प वमिष्ठी धर्मवत् प्रवर्तक: ॥८८। भान्तिर्लक्षीसरूपा च धर्रिष्ठा प पतिव्रता। अरत्र तस्या: पतिरषं पुरयचेवे च भारतें ।ट ।। सिद्वेथः सिदिदः साचात् कपिलोहं सतीपतिः। नानारूपधरोऽहथ्ज व्यक्तिभेदेन सुन्दरि ।८१।। शहं चतुर्भुजः भखद् द्वार्वत्यां रुकिाणीपतिः। अहं चीरोदभायी च सत्यभामाग्टहे शुभे ।८२H अन्यासां मन्दिरेऽहस्ठ कायव्य हात् पृथक पृथक्। अ्रहं नारायणर्षिस फाला नस्यास्य सारथि: ।८३। स नरर्षिधमपुत्रो मदंगो बलवान भुवि। वपसाराधितस्त न सारथ्य ऽदस्न टुष्कर ॥ ८४ ।
Page 989
बरह्मवेवर्त्तपुराणे [१२४ ३८
यथा त्वं राधिकादेवी गोलोके गोकुले तथा। वैकुगठ च महालक्षीर्भवती च सरखती ।८५। भवती मत्य लक्ष्मीख चीरोदभायिन: प्रिया।
कपिलस्य प्रिया कान्ता भारते भारती सती। त्वं सीता मिथिलायाच् सच्काया ट्रौपदी सती ॥८। दारवत्यां महालक्ष्मीभवती रुाकिाणी सती। पञ्चानां पागडवानाच भवती कलया प्रिया 125 गवणेन हता तवच्न त्वञ्ज रामस्य कामिनी। नानारूपा यथा त्वख् कायया कलया सति ।2९। नानाख््स्तथाहञ्ज स्वांप्रेन कलया तथा। परिपूर्णतमाऽहञ्ज परमात्मा परात् पर: ॥१००। इति ते कधितं सवमाध्यात्मिकमिदं सति। रधे सर्वापराधं मे चमसव परमेखवरि॥१०१॥ श्रीक्मषवचनं युत्वा परितुष्ट च राधिका। परितुष्टाश्च गोप्यश प्रणेमु: परमेखरम् ॥१०२॥ द्रति श्रीब्रह्मवेवत्त महापुराणे नारायणनारदसंवादे श्रीरपजनमखग राधाक्कष्णसंवाढे
Page 990
१२५त्र०] श्री क्ृष्ण जन्मखएडम्। 259
श्ीनारायग उवाच।
श्रीछ्षणवचनं सुत्वा प्रहृष्टा गोपिका मुदा। मन्दिरं प्रययुः सर्वाः प्रसम्य राधिकां प्रभुम् ।१। राधा शृङ्गारभावञ्च कल्ाषोड़यपूर्वकम्। चकार सस्िता साध्वी वकचञ्ञललोचना। २॥ दतत्त्वा च चन्दनं माल्य खामिने पुनरेव च। रहस्यञ्न परीहास्य पुनरेव चकार सः ।३॥ आऊ्वय्य राधिकां कृष्ण: समानीय खवचसि। श्ष्ठाधरं कपोलञ्ज गगडयुम्मं चुचुम्ब च। ४। राधा चुचुम्ब कवष्स्य मुखचन्द्र मनोहरम्। पकार क्ृष्ण प्राणेभं बाहुभ्याज् खवचसि ॥५। शृङ्गारं षोड़गविधं कामभास्त्रोक्रमीप्ितम् । स्त्रीपुंसोस्तोषजनकं चकार भगवान् प्रभु: ।६।। नखविचतसर्वाङ्गा दयनेनाधरचता। पुलकाञ्ञितदेहा सा तन्द्रिता वामनस्तनी॥9। मूर्त्किता सुखस्भोगाद्विलग्ना इतचेतना। शासमातरावशेषा च निद्रामुद्रितलोचना॥5 रतिशूग कोमलाङ्गी कान्तवन्तःस्थलस्थिता। पीते सुखोषसर्वङ्गी ग्रीष सा सुखशीतला ॥2। शृङ्गारकाले सुखदा सान्द्रशोगीपयोघरा।
Page 991
255 [१२५श्र
नितस्बभारनम्त्रा च प्रमङ्गसुखदाबिका ॥१॥ विदग्धा रसिकाश्रेष्ठा कामकी च वराङना। सहसा चेतनं प्राप्य शुश्राव कीकिलध्वनिम् ।११। यत्ा परमभीता सा दीना दीनविथङ्गया। उवाच परमा सा च परमेशं परात् परम्। बाहुश्नोणीयुगाभ्याञ्ज निबध्य च पुनः पुनः ।१२। गधिकोवाच। गमं गच्छ महाभाग पृगयं वन्दावनं वनम। तत्र क्रीड़ां करिय्यामि जलेन च स्थलेन च ॥१३। पुनर्यास्यामि मलयं सुन्दव मगिमन्दिरम। अपवं यद्रहस्यं वा जन्मना न खुतं मया ॥१४। तत्तदयामि त्वया साडमिति मे लालसा परा। परम्परैकालापेन प्रयथी रजनी शुभा ।१५। अरुणोदयकालेऽपि न व्यज्य साववं सती। माधवः प्रीतिवचसा बोधयामास साधनात् ।१६। प्रातःकवत्वं ततः कवत्वा स्वारुरोह रथं हरिः। गोपीभी राधया साधे शरत्कमललोचन: १०। योजनायतविस्तीणं ग्हैक्विशतकीटिभिः ।
गोलोकाढ़ागतं तव मनोयायि मनोहरम्। सहस्रचक्रसंयुत्त सहस्राश्वः प्रचालितम् ॥१८। मणिस्तमभ स्त्रिकोटीभी रत्नराजिविराजितम्। मुक्तामाणिक् पवनैर्हौरहारैः सृयोभितम् ॥२०॥ नानाचित्र विंचित स खे तचामरदर्पपैः ।
Page 992
२२५ अ्र० 1 254
रत्ननिर्माणतल्प य पुष्पचन्दनचचितन्। समानरूपवेश्ैश्व गोपीलचैः समाष्टतम्॥२२॥ रथेन तेन भगवान् पुम्ष्ट न्दावनं ययौ। तत्र मत्वा निशाकाले विजहार जले खले ॥२३। शृङ्गारं सुचिरं क्वत्वा वनेषूपवनेषु च। गधिकां दर्शयामास यथा स्वञ् नूतनम् ।२४। विष्पन्दके सुरसने माहेन्द्रे नन्दने वने। सुमेरुशरिखरे रम्ये पर्वते गन्धमादने ।२५॥ शैले शैले सुन्दरे च कन्दरे कन्दरे वने। पुष्पोद्याने सुरहसि नद्यां नद्यां नदे नदे ॥२६॥ सुमुद्रपुलिने रम्ये पारिजातवने वने। सुभद्रे पुष्पभट्र च नाराययसरोवरे। २७ ॥ पवनस्यैव निलये मलये च सुरालये। व्रिकूटे भद्रकूटे च पञ्चकूटे सुकुर्कुटे। २८॥ देवानां कमनीयायां काल्चन्याञ्च तथव च। समुद्र च समुद्र च द्ीपे द्वीपे मनोहरे । २८॥ सवर्वरे प्रवरे रम्ये पुरयचन्ट्रसरीवर। सुपाखे मुनिपार्शव च स रेमे रामया सह ॥३०॥ पीघ्रञ्ज पुनरागत्य जम्बूद्दीपञ्ठ पुखदम्। द्वारकां दर्भयामास पर्वतं रेवते तथा ।२१॥ गोकुलं पुनरागत्य गोपगोकुलसङ्गलम्। तत दृष्टा च भारडोरं पुख वन्दावनं ययौ ॥३२ श्रीक्कष्सगमनं सुत्वा यशादा नन्द एव द।
Page 993
[१२५प्र
गोपीगोप्यव वृडावाप्यमुनेवा निराकुला: ।२३। वारगेन्द्रं पुरस्कृत्य वेश्यात् नटनर्तकाः। पतिपुत्रवतों साध्वीं ब्राह्मणं ब्राम्मयं तथा।३४। सथा देवास वक्िस दृद्दा नन्दच् मातरम्। आययुर्बालक्वष्णस राधया सह माधव: ।२५।। मातु: क्रोड़मारुरोह प्रहस्य मधुसूदनः । नन्द यशोदया साई चुचुम्ब मुखपङ्गजम् ॥ ३६ ॥ आश्निथ्य भृगमुख्चैश्व सिषेच नेतजैर्जलैः। स्वयं च भगवान् कष्णो यशोदायास्तनं पपी । ३७। ताहयं दद्टशः सर्वे यादृयी मथुरां ययो। मुरलीहस्तविन्यस्तं रत्नभूषणभूषितम्। ३८। यथैकादशवर्षीयं शोभितं पीतवाससा। मयूरपिकचूड़ञ् मालतीमाल्यमिडतम् :ट। मन्दिरं वेषयामास राधया सह माधवम्। यथोदा मङ्गलं कवत्वा भोजयामास ब्राह्मणान् ॥ ४०॥ पूजां चकार गोपीनां मुनीनाल् यथा जनः। मणिरत् प्रवालञ् सुवें परमं तथा । ४१ ॥ मुक्तामणिक्ा हीरज् ब्राह्मरोभ्यो ददी मुदा गजरत्न गवां रत्नमश्रत मनाहरम् । ४२ । आसनानि च पात्राणि भूषणानि तथैव च। धान्यान्यपि च अस्यानि वस्ताणि च तथा ददौ । ४२॥ अ्रपूवें दर्भयामास राधया सह माधवम्। योपीगरज् मिष्टावं सादरेणापि नारद ।४४ ॥ दुन्दुभीन् वादयामास कारयामास मङ्गलम्।
Page 994
१२६त्र० ] श्रीअ्ष्णजनखणडम्। ८६१
देवांख भोजयामास सानन्दस् मनोहरम् । ४५ । इूति खीब्रह्मवैवत्ते महापुराणे नारायपनारदसंवादी श्रीक्वणाजमनखर पक्मविथत्यधिकशत- तमोऽ्य्यायः ।
षडविंधाधिकशततमोऽध्यायः।
श्रीनारायण उवाच।
श्रीक्वषश्च समाव्वानं गोपांश्ापि चकार सः। भागडीरे वटमूले च तत्र खयमुवास ह॥ १॥ पुराबञ्ज ददो तस्म यत्र व ब्राद्मणीगयः। उवास राधिकादेवी वामपाश हरेरपि। २ ॥ दक्षिसे नन्दगोपस यशोदासहितस्तथा। तहत्िणे वृषभानुस्तडामे सा कलावती॥ २ ॥ अ्रन्य गोपाच् गोप्यव बान्वा: सुहृदस्तथा। तानुवाच स गोविन्दो याथार्थ्य समयोचितम् ॥ ४ । श्रीभगवानुवाच। शृखु नन्द प्रवध्यामि साम्प्रतं समयोचितम्। सत्यञ्न परमार्थन्व परलोकसुखावहम्॥ ५॥ आब्रह्मस्तअपर्यन्त भमं सवें निशामय। विद्य हीपिः जले रेखां यधा तोयस्य बुद्बुद्म्। ६ : मंथुरायां सर्वमुत् नावभेषत किजन।
Page 995
१२६प.
यशोदां बोधयामास राधिका कदलीवने।॥ तटेव सत्यं परमं भ्र्रमध्वान्तप्रदीपकम्। विहाय मिथ्यामायाञ्च सपर तत् परमं पदम् ।८। अन्मसृत्य जराव्याधिहरं हषकरं परम्। शोकसन्तापहरणं कममूलनिक्वन्तनम्।2। मामेव परमं ब्रह्म भगवन्त समातनम्। ध्यायं ध्यायं पुवबुद्धि त्यक्का लभ परं पदम् ॥१०। गोलोकं गच्क गीव्र त्व सारह गोकुलशासिभि: । आरात्कलेरागमनं कर्ममूलनिक्वन्तनम्॥ ११ । स्त्रीपुंसोनियमो नास्ति जातीनाथ्ट तथैव च। विप्र सन्यादिकं नास्ति चिद्क यभ्मापवीतकम् ॥१२। यप्तसुतष्न तिलकं श्रेषं लुप्त सुनिव्चितम्। दिवाव्यवायनिरतं विरतं धर्मकर्मपि॥ १२॥ यज्ञानाष् व्रतानाच तपसां लुप्तमेव च। कंदारकन्याथापेन धर्मो नास्यव केवलम्। १४॥ क्वच्कन्दगामिनीस्तीयं पतिथ सततं वगे। ताड़्येत् सततं तञ्ज भत्स येच्च दिवानिशम् ॥ १५॥ प्राधान्य स्त्रीकुटुम्ानां स्त्रीपाज़ सततं वगे। स्वामी च भक्नस्तासाख्ट पराभूता निरन्तरम्॥ १६। कलो च योषितः सर्वा जारमेवासु तत्पराः। पतपुत्रसमस्ने हस्तासां जारे भविष्यति ॥ १॥ ददाति तस्मे भच्यच्न यथा भृत्याय कोपतः। सस्िता सकटाचा सामृतटव्यरा निरन्तरम् ॥१८। जारं पश्यति कामेन विषटृध्या पतिं सदा।
Page 996
१२६ ग० । श्रीम्वणजन्मखणडम् ।
मततं गोरवं तासां स्रहञ् जारबान्वे।१ट। पत्यो करप्रहारत्ज नित्य नित्यं करोति च। मिष्टाव् शदया भक्या जाराय प्रददाति च ॥ २० ॥ वेशयुक्ता च सततं जारसेवनतत्परा। प्राणा बन्धुगतिद्चात्मा कलौ जारक्व योषिताम् ।२१॥ लुप्ा चातिथिसेवा च प्रलुप्त विष्ासेवनम्। पितृगामर्चनज्जेव टेवानाञ्जं तथेव च ॥ २२ ।। विष्ुवैष्वयोर्द्वेषी सततञ्ज नरी भवेत्। वाममन्त्रोपासकाय चतुर्वर्गाक्च तत्परा: ।२२। मालग्रामञ्च तुलसौं कुशं गङ्गोढकं तथा। न स्पृशेन्मानवो धूर्तो स्रेच्काचाररतः सदा । २४ ॥ कारणं कारगानाञ् सर्वेषां सववीजकम्। सुखदं मोत्तदं शश्वहदातारं सर्वसम्पदाम॥२५॥ त्यक्का मां परया भत्या चुद्रसम्प्रत्प्रदायिनम्। वेदनिन्दां वाममन्त्र जपेद् विप्रस् मायया ॥ २६॥ सनातनी विष्णुमावा वञ्चितं तं करिष्यति। ममाज्या भगवती जगताञ्ज दुरत्यया ।२७। कलेदममहस्रागि मदर्चा भुवि तिष्ठति। तदधानि च वर्षायां गङ्गा भुवनपावनी ।२८। तुलसी दिष्ण भताश्च यावद्रङ्गा च कीर्तनम्। पराणानि च सवल्यानि तावदेव महीतले ॥२६॥ मम चोत्कीतनं नास्ति एतदन्त कली व्रज। एकवर्ण भविष्यन्ति किराता बलिनः पठाः ॥२०॥ पित्रो: सेवा गुरो: सेवा सेवा च देवविप्रयोः ।
Page 997
[१२६ श्र.
विवर्जिता नराः सर्वे चातिधीनां तथैव च। ३१ ॥ स्यहीना भवेत् पृथ्वी सा चावथ्या निरन्तरम्। फलहीनाऽपि व्ृक्षस जलहीना सरित्तथा॥ ३२ ॥ वेदहीनों ब्राम्मपस बलहीनव भूपतिः। जातिहीमा जना: सर्वें स्ा कको भूपो भवष्ति ॥३३॥ भृत्यवत्ताड़येत्तातं पुत्रः शिष्यस्तथा गुरुम्। कान्तञ्ज ताड़येत् कान्ता लुब्धकुक्कुटवद् गही। ३४ । नश्यन्ति सकला लोका: कली शेषे च पापिनः । सूर्याणामातपात् केचिज्जलीवेनापि केचन । ३५॥ है वैश्यन्द्र सति कलौ न नश्यति वसुन्धरा। पुनः सष्टिभवेत् सत्य सत्यवीजं निरन्तरम्॥ २६॥ एतस्मिन्नन्तरे विप्र रथमेव मनोहरम्। चततुर्योजनविम्तीर्णा मूर्ध्वे च पक्चयोजनम् ।३७॥
अम्तानपाविजातानां मालाजालविराजितम् ॥३८॥ मगीनां कोसतुभानाष्व भूषगेन विभूषितम् । अमूत्यरत्नकलयं हीरहारविलस्बितम् । ३८॥ मनोहरै: परिष्वत सहस्रकोटिर्मान्दिरैः ।
सूक्षवस्ताच्कादितञ् गोपीकोटीभिरावृतम्। गोलोकादागतं तूर्ग दद्ृशः सहसा व्रजे॥४१ ॥ कवणणात्या तमारुह्य वयुर्गोलोकमुत्तमम् राधा कलावती देवी धन्या चायोनिसभ्व 0 ४२॥ गोलोकादागता गोप्यव्ायोनिसभवास ताः।
Page 998
१२६त्र० ]
सुतिपत्नाव ताः सर्वाः खथरीरेण नारद् । ४३॥ सर्वे त्यक्का भरीयाणि नखरागि सुनि्चितम्। गोलोकख ययी राधा साधे गोकुलवासिमि: ॥४४ । ददर्शं विरजातीरं नानारत्नविभूषितम्। तदुत्तीय यायी विप्र शतमृङञ्त पर्वतम् । ४५॥ नानामणिगणकीवे रास्मएडलमरिडतम्। ततो ययो कियह रं पुरय वन्दावनं वनम् ॥ ४६॥ सा ददर्शाचयवटमूर्ध् त्रियतयोजनम्। पतवोजमविस्तीणं श्ाखाकोटिसमाहतम् ॥ ४9॥ रक्षवर्णे: फलीघेश्व स्थ लैरपि विभूषितम्। गोषीकोटिसहस्त्र स साहं हन्दा मनोहरा। ४८ ॥ अनु व्रअं सादरख्च सस्िता सा समाययौ। अवरुह्य रथात्तूें राधां सा परयनाम च ॥ ४2 । रासेश्वरीं तां सम्भाष्य प्रविवेध खमालयम्। रत्सिंडासने रम्ये हीरहारसमन्वितम् । ५०॥ वृन्दा तां वासयानास पादसेवनतत्परा। सप्तभिश्व सखीभिश्व सेविता खेतचामरे: ॥५१॥ आययुर्गोपिका: सर्वा टरष्ट तां परमेखरीम। नन्दादिकं प्रकष्प तद्राधावासं पृथक् पृथक् ॥ ५२॥ परमानन्दरूप्रा सा परमान्दपूर्वकम्। सवेश्मनि महारम्ये प्रतस्थ गोपिकासह ॥ ५२ ॥ द्रति श्ोव्रभ्मवैवत्ते महापुराणे नाराययभारदसंवासे श्रीऊ्ृण्णजन्मजए्डे षड्विंभाधिक ततमोड््याम।
Page 999
ब्र भ्वे वर्त्तपुराये [१२७प्र०
श्रीनारायण उवाच।
श्रीक्ृण्णों भगावांस्तत परिपूर्णतमः प्रभुः । दृष्टा सालोकामोत्तष्त सद्यो गोकुलवासिनाम्।१। उवास पप्नभिर्गोपेर्भारडीरे वटभूलके। ददभ गोकुलं सवें गोकुलं व्याकुलं तथा। २ ॥ अरसकज्ज व्यस्तञ्य शून्यं वन्दावनं वनम्। योगनासृतव्वथ्या च कण्या च कपानिधि: ॥ २ । गोपीभिख तथा गोपे: परिपूर्स चकार सः । तथा वृन्दावनज्जव सुरम्यन्न मनोहरम् ॥४॥ गोंकुलस्थांख गोपांच्च समाश्वासं चकार सः। उवाच मधुरं वाक्यं हितं नीतच्न दुर्लभम्॥५॥ श्रीभगवानुवाच। ड़े गोपगग है बन्धो सुखं तिष्ठन् स्थिरो भव। रमणं प्रियया साधं सुरम्यं वासमगडलम्॥ ६ । नावत्प्रभृति कष्णस्य पुरे हन्दावने वने। अिष्ठानज् सततं यावच्चन्द्रदिवाकरी।। तथा जगाम भाणडीरं विधाता जगतामपि। सयं शेषच धर्मेय भवान्या च भवः स्यम् ॥८॥ सूर्यश्ापि महेन्द्रस् चन्द्रयापि हुताभनः। कुवेरी वरुपसव पवनश् यमस्तथा।८॥
Page 1000
१२० भ. ]
ईधानसाकि देवास बसवोऽट्टी तवैब थ। सवे परहाथ रुद्राय सुनगी मनवस्तथा। १० ॥ तवरितायाययु: सर्बे यव्ास्त भगवान् प्रभु: । प्रथम्य दण्डबद् मौ तमुवाच विधि: खयम् ॥ ११ ॥ ब्रञ्मोवाच। परिपूर्ण तम ब्रह्मसवरूप नित्यविग्रह। ज्योतिःसवरूप परम नमोऽसु प्रक्वते: पर । १२ ॥ सुनिर्सित्त निराकार साकार ध्यानहेतुना। से च्कामय परं धाम परमाववमोडसु तै। १२ । सर्वकार्यस्रूपेश कारयानां च कारय। ब्रम्म प्शेषदेवेश सर्वेंध ते नमो नमः ॥१४॥ सरसवतीय पग्मेभ पार्वतीश परात्पर। है सावित्ीय राधेथ रासेश्र नमोऽसु ते । १५ ॥ सर्वेषामादिभूतस्वं सर्वः सर्वेद्वरस्तथा। सर्वपाता च संहर्ता सष्टिरूप नमोडसतु से । १६ । त्वत्पाटृपझ्मरजसा धन्या पूता वसुन्रा। शून्यरूपा त्वयि गते है नाथ परमं पटम् । १७। यत् पश्चविंशत्यधिकं वर्षाणां पतकं गतम्। त्यक्षो मां खपदं यासि रदन्तों विरहातुराम् ॥१८॥ श्रीमहादेव उवाच। बद्मणा प्रारथितस्वस्न समागत्व वसुन्धराम्। भूभारहरणं ऊता प्रयासि खपदं विभो॥ 2॥ वे लोके पुथथिवी धन्या सथ:पूता पदाङ्िता। वयश मुनबी धन्या: साघाद् दद्टा पदाम् जम् । २०। 5-58
Page 1001
अमवेवसंघुराये
ध्यानासाध्यो दुराराप्यो मुनीनामूर्ध्वरेतसाम्। प्रस्माकमनघय प: सोडधुना चाखृषो भुवि।। २१। वासु: सवनिवासस विश्वानि यस्व लोमसु। देवस्तस्य महाविष्णोर्वासुदेवी महीतलै । २२ । सुचिरं तपसा लव्ध सिदेन्द्राणां सुटुर्लभम्। वत्पाटृपद्ममतुलं चाचुषं सवजीविनाम: २२। पनन्त उवाच। त्वमनम्तो हि भगवाब्राह्मेव कलांशक: । विशव कस्थ सुद्रकूर्में मथकोऽहं गजे यथा। २४। ग्रसंख्यशेषा: कूर्मास् ब्रह्मविश्युगिवालकषाः। असंख्यानि च विखानि तेषामीभः सयं भवान् ॥२५॥ ्रस्माकमीट्टशं नाथ सुदिनं क भविष्यति। स्वप्राटृट्टस यखप्ः स दृष्टः सवजीविनाम्। २६॥ माथ प्रयासि गोलोकं पूतां ऊत्वा वसुन्धराम्। सामनाथां रदन्तीस्ट निमम्नां थोकसागरे। २७॥ देवा अचु: । वैदास्तोतु न शक्ा यं ब्रह्म धानादयस्तथा। समेव स्तवनं किंवा वयं कुर्मो नमोऽस्तु ते ॥ २८ ॥ दूत्य वमुक्ता देवास्ते प्रययुर्द्दारकां पुरीम्। ततस्थ भगवन्तच्त दरष्टं शीघ्र मुदान्विता: ।२८। प्रथ तैषाच्च गोपाला ययुर्गोलोकमुत्तमम्। पृथिवी कम्पिता भीता चलन्तः सप्त सागराः ॥ ३०॥ इतत्तियं द्वारकाश त्यक्का च ब्रह्मभापतः। मूर्ति कदम्बमूलसां विवेध राधिवेश्वरः ॥ ३१ ॥
Page 1002
१२० प०। गीळपजसंचड्म्। 222
ते सर्वे फैरकायुड्े निषेतुर्याद्वास्तथा। चितामाबम्र देव्यय प्रययु: सामिभि: सह । १२॥ अर्जुन: खपुरं मत्वा तमुवाच युधिष्ठिरम्। स राजा सादमि: साधें ययो सवर्गक्ष भारयया ॥३२। दृष्टा कदम्वभूलस्य तिष्ठन्तं परमेखरम्। देवा ब्रम्माद्यस्त व प्रणेभुभत्तिपू्वकम् ॥२४॥ तष्टुवुः परमावानं देवं नारायसं प्रभुम् । श्यामं किशोरवयसं भूषितं रत्नभूषरै: ॥२४॥ वक्किशदांशकाधानं भोमितं वनमालया। अतीष सुन्दरं भान्त लक्षमीकान्त मनोहरम्॥२६। व्याधास्त्रसंयुतं पादपद्म पन्नादिवन्दितम्। दृष्टा ब्रह्मादिदेवांस्तानभयं सम्मितं दहौ ।२। पृथिवों तां समाश्वास्य वदन्तों प्रेमविद्वलाम्। व्याधं प्रस्थापयामास परं खपट्मुत्तमम् ।२८० बलस्य तैज: श्रेषे च विवेभ परमानन तम्। प्रद्य मास्य व कामेके वानिरस्य ब्रह्माि।३२।। अयोनिसकवा देवी महालप्मीय रुकिाणी। वैकुएठ प्रययी साधात् खथ्वरीरेख नारट् ॥४0। सत्यभामा पृथिव्याच् विवेश कमलालया। सयं जाम्बवती देवी पार्वत्यां विशमातरि।४१। या या देव्यस यासाच्ाम्य भरूपास भूतले। तस्यां तस्यां प्रविविशस्ता एव च पृथक् पृथक् ।४२।। साम्बस्य तेज: स्कन्दे च विवेश परमाह्तम्। कश्यपे वसुदेवस्याम्यदित्यां देवकी तथा ॥४३।
Page 1003
२००० अशावेव संपुराये [१२० प्र०
रुक्तिषीमन्दिरं त्यक्षा समस्तां द्वारकां पुरीम्। स जग्राह समुदरय प्रफुसवटनेचय:।४8। लवणोद: समागत्य तुष्टाव पुरुषोत्तमम्। ररोद तड्ियोगेन सायुनेवस विह्वलः ॥४५। गङ्गा सरखती पद्मावती च यमुना तथा। गादावरी खर्णरेखा कावेरी नर्मदा मुने॥४६। भरावती बाहुदा च कतमाला च पुखदा। समाययुख ता: सर्वाः प्रणेभुः परमेशवरम्।४७।। उवाच जाऊ्वी देवी रदन्ती परमेखरम्। साशुनेत्रातिदीना सा विरहव्वरकातरा ॥४८। भागीरथ्य वाप। हे नाथ रमणत्र्रेष्ठ यासि गोलोकमुत्तमम्। अ्रत्माकं का गतिखात्र भवष्ति कलौ युगे ।४2। श्रीभगवानुवाच। कले: पप्मसहस्रापि वर्षाणि तिष्ठ भूतलै। पापानि पापिनी यानि तुभ्य दास्यन्ति ख्नानतः॥५०। मन्न्त्रोपासक स्र्थाङ्वस्म्रीभूतानि तत्च्णात्। भविथन्ति दर्शनाच स्नानादेव हि जाऋ़कवि ।५१। हरनामानि यत्रैव पुराणानि भवन्ति हि। तत गतवा सावधानमाभि: सार्ईस त्रोष्यसि।५२॥ पुराणत्रवणाच्ैव हरेनामानुकीर्तनात्। अस्म्रीभूतानि पापानि ब्रह्महत्यादिकानि च ५ ३ । भस्म्रीभूतानि तान्य व वैष्वालिक्गमेन च। तमानि शुष्ककाष्ठानि दृहन्ति पावका यधा ॥५४।
Page 1004
१२० त्र.] श्रीह्णाजमखणडम् । १००१
तथापि वैष्णवा लोके पापानि पापिनामपि। पृथिव्यां यानि तीर्थानि पुसान्यपि च आङ्चवि ॥५ ५्। मद्त्ानां शरीरेष सन्ति पूतेष सन्ततम्। मद्क्पादरजसा संद्य:पूता वसुन्रा। ५६॥ सद्ःपूतानि तीर्थानि सद्य:पूतं जगत्तथा। मन्मन्त्रोपासका विप्रा ये मदुन्किष्टभोजिन: ।५9।। मामेव नित्यं ध्यायन्ते ते मत्प्राणाधिका: प्रियाः। तदुपस्पर्भमात्र णा पूता वायुश् पावक: ।५८। कलेदपमहस्ाषि मद्जत्ता: सन्ति भूतले। एकवर्षा भविष्यन्ति मद्धत्े षु गतेषु च ॥ ५ू८ ॥ मद्क्त शून्या पृथिवी कलिग्रस्ता भविष्यति। एतस्तिननन्तर तत् ऊषपदेहाद्िनिर्गतः ।। ६० ॥ वतुर्भुजश्न पुरुष: प्रतचन्द्रसमप्रभः । प्रङ्चक्रगदापद्मधरः श्रीवत्सलाष्कन: ।६१। सुन्दरं रथमारुह चीरोदं स जगाम ह। सिन्धुकन्या च प्रययौ सयं मूर्त्तिमती सती ।६२। श्रीक्वष् मानसा जाता मत्य लक्ष्मीर्मनोहरा। श तद्दीपं गते विष्णी जगत्पालनकर्तरि।६३। शुद्धसत्वस्रूपे प द्विधारूपी बभूव ह। दचिणाङ्ग्य्न द्विभुजी गोपबालकरूपक: ।६४।। नवीनजलदशाम: थोभितः पीतवाससा। श्रीवंशवदनः श्रीमान् सस्मितः पद्मलोचन: ।६५।
दधान: परमानन्द: परिपूर्णतमः प्रभुः । ६६ ।
Page 1005
१००२ [१२ प्र०
परं धाम परब्रह्मसवरूपो निगुणः खयम्। परमाम च सर्वेषां भत्तानुग्रहविग्रहः। ६७।। नित्यदेही च भगवानीखरः प्रक्वते: परः। योगिनो यं विदन्तय वं ज्योतीरूपं सनातनम् ।६८्-। ज्योतिरभ्यन्तर नित्यरूपं भत्ना विदन्ति यम। वदा वदन्ति सत्य यं नित्यमाद् विचन्णा: ॥६ट। यं वदन्ति सुराः सर्वे परं से च्ामयं प्रभुम्। सिद्देन्द्रमुनयः सर्वे सर्वरूपं वदन्ति यम् ॥ ७॥ यमनिर्वचनीयञ्ज योगीन्द्र: शङ्गरो वदेत्। सयं विधाता प्रवदेत् कारणानाञ्न कारणम्॥9१। पषा वदेदनन्त यं नवधारूपमीखरम्। धर्माणामेव षसाख्च षड्विधं रूपमीमिपितम् ।७२। वेष्णवानामेकरूपं वेदानामेकमेव च। पुराणानामेकरूपं तस्मान्नवविधं स्मृतम् ॥9३% न्यायोऽनिर्वचनीयञ्च यं मतं शङ्गरे वदेत्। नित्यं वैभेषिकाखायं तं वदन्ति विचन्याः ॥४। सांख्यो वदतत तं देवं ज्योतीरूपं सनातनम्। ममांभः सर्वरूपस्च वेदान्तः सर्वकारगम ।०५। पातप्तलोऽप्यनन्तञ्ज वेदा: सत्यसरूपकम्। सेच्छामयं पुरायञ्च भत्तास् नित्यविग्रहम् ॥६।। सोडयं गोलोकनाथय राधेशो नन्दनन्दनः । गोकुले गोपवेभस पुरये वन्दावने वने। ७७ ॥ चतुर्भुज् वैकुण्ठ महालक्ष्मीपति: खयम्। नारायपस भगवाम् यन्राम मुक्िकारपम् 19C
Page 1006
१२७ प्र०) श्रीऊ्णप जमखणडम्। १००२
सक्वारायणेत्युक्का पुमान् कल्पगतत्रयम्। गङ्गादिसवंतीर्थेषु सनातो भवति नारद॥ ७८। सुनन्दनन्दकुमुदैः पार्षदैः परिवारितः । पङचक्रगदापद्मधरः श्रीवत्सलाळ्कनः। ८० । कोसतुभेन मणीन्द्रेण भूषितो वनमालया। वेदैः सुतब यानेन वैकुरठं खपदं ययी ॥८१॥ गते वैकुरठनाथे च राधेशश्च स्वयं प्रभु: । चकार वंशीशव्दज् त्र लोक्मोहनं परम् ।८२। मूच्छीं प्रापुर्देवगणा मुनयसापि नारद। अचेतना बभूवय मायया पार्वतीं बिना। ८३। उवाच पावती देवी भगवन्तं सनातनम्। विष्णुमाया भगवती सर्वरूपा सनातनी । ८४ । परब्रह्मसरूपा या परमात्मखरूपिसी। सगुणा निर्गुणा सा च परा सेच्छामयी सती ।८५। पार्वत्यवाच। एकाहं राधिकारूपा गोलोके रासमएडले। रासशून्यञ्न गोलोकं परिपूण कुरु ग्रभो। ८६॥ गच्छ त्वं रथमारुह मुकामायिक्भूषितम्। परिपूर्णतमाहत्व तब वच्ःस्थलस्थिता॥ ८9। तवाच्या महालक्षमीरहं वैकुएठगामिनी। सरखती च तत्रैव वामे पाखे हरेरपि। दद॥ तवाहं मानसा जाता सिन्धुकन्या तवाच्रया। सावित्ी वेदमाताहं कलया विधिसत्रिधौ। ८2। तज:सु सर्वदेवानां पुरा सत्ये तवाभ्या।
Page 1007
१००४ ब्रम्मवेवतंपुराये [१२ प्र
अधिष्ठानं ऊतं तत छतं देव्या शरीरकम् ॥ ८0 शुआ्भादयव्व दैत्यास् निद्ृताखावलीलया। दुगं निहृत्य दुर्गाहं त्रिपुर तिपुरे हते । ८१। निहत्य रक्रवीजञ्ज रक्नवीजविनाशिनी। तवाज्या दच्तकन्या सती सत्यस्वरपिणी। ८२॥ योगेन त्वक्का देहव्व शैलजाहं तवाज्रया। तया दत्वा भङ्गरय गोलोके रासमएडले ॥ ८३ ॥ विशुभकिरता तेन विष्णुमाया च वैशवी। नारायणस्य मायाहं तेन नारायणी स्मृता। ८४ ॥
महाविषाय वासीख जननी राधिका सयम् ।८५। तवाप्या पञ्चधाहं पञ्चप्रक्रतिरुपियी। कलाकलांभयाहज्ज वेदपतरो गहे गहे॥ ८६॥ गीघ' गच्क महाभाग तव्राहं विरहातुरा। गोपीभि: सहितावासं भ्मन्ती परितः सदा ॥८। पा्त्रतीवचनं सुत्वा प्रहस्य रसिकेशवरः । रतयानं समाकह ययी गोलोकमुत्तजम्।2८॥ पावती बोधयामास सयं देवगणं तथा। मायावंभीरवाच्ित्र विष्ुमाया सनातनी ।22। ऊत्वा ते हरिशव्दस्स खग्टहं वित्तयं ययुः । श्िवेन साधे दुर्गा सा प्रष्ृष्ट खपुरं ययौ। १०० ॥ अथ ऊष्ं समायान्त राधा गोपीगणे: सह। अनु व्रजं यथी दष्टा सर्वक्ा प्रायवल्भम् ॥ १०१। दृष्टा समीपमायान्तमवरुद्य रथात् सती।
Page 1008
१२० भ.] श्ीज यजभाययम्। १००५
प्रणनाम जगवार्थ घिरसा सखीभि: सह ॥ १०२ ॥ गोपा गोप्यस सुदिता: प्रफुशवदनेचषणा: । दुन्दुभिं वादयामुरीशरागमनोत्सुका: ।१०३॥ विरजास समुत्तीर्य हष्टा राधा जगत्पतिः। अवरुह्य रथात् तूगों ग्टहीता राधिकाकरम् । १०४॥ पतमृङ्ग च बभ्रनाम सुरम्यं रासमएडलम्। दद्टाचयवटं पुशय पुए वन्दावनं वनम् ॥१०५॥ तुलसीकाननं दृद्टा प्रययी मालतीवनम्। वामे अत्वा कुन्टवनं माधवीकाननं तथा॥ १०६।। चकार दच्िमे कषासम्पकारखमीप्पितम्। चकार पश्चात्तूर्णख्व चारुचन्दनकाननम्। १०७॥ ददर्भं पुरतो रम्य राधिकाभवनं परम्। उवास राधया साधे रतसिंहासने वरे॥१०८॥ सकर्पूरच्च ताम्ब लं बुभुजे वासितं जलम्। . सुष्वाप पुष्पतल्पे च सुगन्धिचन्दनार्चिंते। १०८ । स रेमे रामया साध निमग्नो रससागरे। दूत्येवं कथितं सवें धमेवक्राच् यच्छुतम् । ११०॥ गोलोकारोह़णं रम्यं किभ्भूय: श्रोतुमिष्कसि । १११॥ दूति श्रीव्रद्मवैवत्तें महापुराणे नारायणनारदसंवादे श्रीक्वणाजम्मखपह गोलोकारोहवं नाम सप्- विंभत्यधिक शततमोऽध्यायः।
Page 1009
१००६ बंझवेव संपुराजे
नारद सवायं।
सवें चुतं महाभाग नावशेषमभीप्ितम्। किमपू्वे पुराषञ्च ब्रद्मवैवर्तमिष्टदम् । १। प्रधुना किं करिषामि तन्मां ब्रूहि जगद्गुरी। आध्ां कुरु तपस्यास् कर्तु यामि हिमालयम् ॥२ ॥ चीनारायप उवाच। उपवरईपगन्धर्षः पञ्चाअंत्कामिनीपतिः । जव्मान्तरे भवानासीदपुना ब्रह्मपुवक: ॥२ । ताखेका च सती रम्या तपसा शडरं परम्। शराध्य व वरं लैभे वाष्छितं नारदं पतिम्॥ ४ । साच सच्जयकन्या च खर्णवीच्छासहोदरा। तां विवाहं कुरुष् ति प्रङ्गराध्ता कथं हथा ॥ ५ ॥ सन्दरों सुन्दरीव्य व कोमलां कमलाकलाम्। पतिव्रतां महाभागां रम्यां सुप्रियवादिनीम् ॥ ६। कामुकों कमनीयाल् भखत्सुस्थिरयौवनाम्। विधाता लिखितं करम प्राश्तनं केन वार्यते।। नाभश् चीयते कम कल्पकोटिशतैरपि। अवश्यमेव भोतव्य अतं करम शुभाशभम् ॥ ८ : सूत उवाप। नारायपवच: सृत्वा इट्येन विदूयंता।
Page 1010
नीजवजनसचम्।
प्रयम्य प्रयेयी यीघ्र नारद: सन्चयालयम् ।८ । शोनक उवाथ। अह्टो सूत महाभाग खुतं किं परमाह् तम्। किमपूर्व रहस्यञ्च सरसन्न पुरातनम् ॥ १० ॥ पधुना नोतुसिच्छामि विवाहं नारदस्य थ। प्रतीन्द्रियस्य च मुनेव्र अपुवस्य साम्प्रतम् ॥ ११॥ सूत उवाच। मारदो मूढ़रूपच दष्टा सञ्जयकन्यकाम्। तपस्विनीं महाभागां विष्ुव्रतपरायणाम्। १२। ययो ब्रह्मसभां रम्यां सर्वदेवेः समाहृताम्। प्रयाम्य पितरं शान्तः सवें तत्वसुवाच तम्॥ १२॥ ब्रह्मा प्रदश्वदन: चुला वातां शभावहाम्। तपख्नन्न पुतन्न सब्ाष्य जगतां पति: । १४। रनिर्मापयानेन साधे देवेः शभे कये। पुतर छत्वा च पुरतो ययी सन्जयमन्दिरम । १५। तच्छुत्वा सन्जयो राजा रतभूषपभूषिताम्। ग्टशीला कन्यकां रम्यां नारदाय ददो मुहा । १६। सर्वसं दचियां दश्वा मणिमुक्तादिकं तथा। पुटाञ्ज्रलियुतो भूखा परिहारं चकार सः ॥१७। कन्यां सम्ष्य ब्रम्मामं राजा च योगिनां वरः। करोढ भृथमुच्च स बत्से वक्ष इतीरितम् ॥ १८। क्व यासि त्यक्का मदेहं शून्य कमललोचने। प्रहं यामि वनं घोरं त्ां त्यक्का जीविती मृतः॥१८॥ प्रपम्य पितरं कन्या वदन्त मातरं तथा।
Page 1011
१००८ म शवेवश्त पुराचे [१२८ भ•
रदन्तीं तां रदन्ती साम्याबरोड रवं विधे: ।२०॥ गहीता च समायक् पुत्र धाता मुदान्वितः। प्रयथी ब्रञ्मलोकख्च देवेन्द्रैमुनिभि: सह ॥ २१ ॥ ब्राह्मपान् भोजयामास साइक मङलकर्मपि। देवानपि च सिदांख वादयामास दुन्दुभिम् । २२॥ नारदसु मुनिश्रेष्ठो राधितः पुसयक्मथा। यस्य यत् प्रात्तनं विप्र दुर्लड्वन केन वार्यते ॥ २३॥ सुरम्ये पुष्पतल्वे च सुगन्धिचन्दनार्चिते। स रेमे रामया साधं बुबुधे न दिवानिथम्। २४॥ एवं कवत्वा विवाहस्व विरतो मुनिसत्तम: । उवास ब्रह्मलोकेषु वटमूले मनोहरे॥ २५॥ तताजगाम नग्नव प्रज्वलन् ब्रह्मतेज़सा। सनत्कुमारो भगवा् साचाच्च बालको यथा । २६॥ सृष्टेः पूर्वस् वयसा यथेव पञ्चहायन:। अचूड़ोऽनुपनीतश वेदसन्याविहीनकः ॥ २०॥ कवणणेति मन्त्र नपति यस्य नारायणी गुरुः। श्रनन्तकालकन्पस्ष खवाटभिस तरिभि: सह ॥ २८॥ वैषवानामग्रणीशो ज्वानिनाष्ष गुरोर्गुरुः। आराद् दृद्टा नारदस्त भ्रातरश्व सतां वरम् ॥ २८॥ सहसा भिरसा भूमी दण्डवत् प्रणनाम तम्। उवाच नारदं बाल: प्रहस्य परमार्थकम्। २०॥ सनत्कुमार उवांच। प्रये म्रातः किं करोषि कुशलं युवतीपते। स्त्रीपुंसोवरईने प्रेम नित्य तव्वित्यनूतनम्॥ २१॥
Page 1012
१२८६० श्रीऊ्मष्प जनसएडम्।
अर्गलं प्ानमार्गस्य भत्निद्वारकपाटकम्। मोक्षमार्गव्यवहितं चिरं बन्धनकारयम् । पीयूषबुडमा गरलं भुङ्ते पापी नराधम: ॥३२॥ पवं नारायणं त्वक्का यस्यास्त विषये मनः । स वञ्चिती मायया चामृतं त्यक्का विषं भजेत् ॥२३। सर्वेषां कामभोगोऽस्ति कर्मिणामीखरं विना। वयं विधातु: पुत्रास सा बुद्धिरिति देहिनाम ॥३४ यदि ते नास्ति भोगस् कथं गन्धवजन्मर च। कथं दासीसुतस्वञ्न मुतश् भतसङ्गत: ४३५॥ निर्गक तपसे मातस्यज मायामयों प्रियाम्। सुपुरय भारते वर्षे तपसा भज माधवम् ।२६॥ स्थिती नारायणे सेभे परे खपददातरि। विषयी विषयान्धस् वञ्चिती मायया ध्रु वम् ॥३७। गहाण मम मन्चञ् ऊण्ा इत्यच्षरदयम्। सर्वेषामेव मन्ताणां सारात्सारं परात्यरम्॥३८॥ सर्वेषु च पुराणेषु वेदेषु च चतुर्षु च। धमशास्त्र षु तन्त्रे पु नास्ये वास्मत्परी मनु: ।३८॥ नारायणेन दत्तो मे पुष्करी सूर्यपर्वणि। असंख्यकल्प' जवाहं भमामि सर्वपूजितः ॥४०।। इृत्युक्का स्त्नापयित्वा तं ददी तस्म परं मनुम्। दिवानिशं स जपति पूतया मणिमालया ॥४१। तस्म शुभाभिषं दत्त्वा मन्त्रञ्न वैप्वाग्रसी: । गोलोकं प्रययौ द्रष्ट भगवन्तं सनातनम् ।४२। नारदस्तु मनुं प्राप्य सर्वसतिद्विप्रदं वरम्। 5-८५
Page 1013
१०१० [१२८श०
शीक्वणा निवलाभत्ञिप्रदं कर्मनिक्वम्तनम्।४१। त्यक्का मायामयों भार्यां भारतं तपसे ययौ। कवतमालानदीतीरे ददर्य भङ्गरं परम् ॥४४ दृष्टा च सहसा मूर्धा प्रणनाम भरिवं मुनिः । तमुवाच जगवाथी भत्ज्ज भत्तवत्सल: ।४५। श्रीमहादेव उवाच। अही नारद दृष्टा लां प्रसन्नीहं सतजसा। भक्नानां दर्शनं यत सुदिनं तच्छरीरियाम् ॥४ ६ू। अ्यंहि परमो लाभी देहिनां भक्सङ्गम: । म स्नातः सवतीर्थेषु यो ददर्श च वेष्णवम् ॥४9] अपि प्राप्ती महामन्त्र: सर्वतन्त्रसुदुर्लभः । मया दत्ती गणेशाय स्कन्दाय खात्जाय च ॥४८। मह्यं दत्तव् कषोन गोलोके रासमएडले। ब्रह्मसे चापि धर्माय धर्मो नारायणाय च ।४2स ब्रह्मा सनत्कुमाराय तुभ्य दत्तसन तन वै। मन्तग्रहणमात्रय जनी नारायणी भवेत् ॥ ५०। विचारपप् नास्यत कालाकालं शुभाशुभम्। पच्चलच्षजपेनैव पुरसरणमस्य च ॥५१। ध्यानस् सामवेदोतं तन ध्यायेच्च वैष्वः । ध्यानञ पापदहनं कर्ममूलनिक्ठन्तनम् ॥५२॥ क्ृष्णा नवघनश्यामं किथोरं पीतवाससम्। प्रतकोटीन्दुसौन्टर्य्य दधानमतुलं परम्। ५२॥ भूषितं भूषसौघैस्त रमूत्यर त्ननिर्मितैः। चन्दनीचितसर्वाङ्ग कौसतुभेन विराजितम् ।५४।
Page 1014
११८ त्र० ] शोअण्णजनखएडम् । १०११
मयूरपिच्छचूड़श्च मालतीमाल्यमरिडतम्। ईषडास्यप्रसब्नास्त्र नित्योपास्य शिवादिभि: ।१५। ध्यानासाध्यं दुराराध्य निगुएं प्रक्वते: परम्। सर्वेषां परमात्मानं भक्तानुग्रहविग्रह्म्। वेदानिर्वचनीयं तं वर सर्वेश्वरं भजे ॥५६॥ ध्यानेनानेन तं ्ात्वा भगवन्त सनातनम्। भजन्त परमानन्द सत्य नित्य परात्परम् ॥५७ इूत्युक्का सवपदं प्रभ्भु जंगाम परमेखरः। नं प्रपाम्य जगवाधं नारदस्तपसे ययौ ॥ ५८॥ नारदः श्रीहरिं स्परत्वा योगात् त्यक्का कलेवरम्। विलीन: पादपद् व पादपद्माचिते हरे: ।।५2॥ दूति श्रीव्रह्मवैवत्ते महापुराणे नारायणनारदसंवादे श्रीक्वष्णजन्मखरड नारदप्रकरयं नामा
ऊनवि शाचिकथततमोऽध्यायः।
भौनक उवाच।
अत्यपूर्वमुपाखानं अृतं परममद्ग तम् । सुगोप्यञ्च सुगोप्यञ्ज रम्य रम्य नवं नवम् ॥१। किम निर्वचनीयञ्च कमनीयं मनोहरम्। सुदुर्लभा कथा प्रोक्ता पुराणेषु पुरातनी ॥ २ ॥
Page 1015
१०१२ १२९प्र:
एवंभूतञ्ज सुदिन कदाम्माकं भविष्यति। तज्जन्म सफलं धन्य यत वैष्णवसङ्गम: ॥३॥
हरिदास्यप्रदं शुद्धं भक्तानां भक्तिवर्धनम् ॥ ४ । असाधुसङ्गदुर्बुद्विपापोन् लनकारगम्। गगेगजन्मरोपाख्यानं पुराणेव सुदुलभम् ।५८ तलसीराधिकाख्यानं किमपृर्व खुतं परम्।
मवं श्ुतं महाभाग परिपूर्ग मनोरमम् ।
म्वगस्य च महाभाग तन्मे व्याख्यातुमहसि 19 सूत उवाच। मामग्रीकरगं सृष्टर्जलमेव हुताथम: । यथव प्रक्ृतिर्नित्या महानेव तथैव च ।८ यथा दियो महाकाशी यथव सप्टिगोलकम्। प्रऊ्वतमहतक स्यादहङ्कारस्तथेव च ॥2॥ वथेव शव्दस्तन्माव तथैव च हुताथनः । तथापि तत्समुत्पत्ति कथवामि निभामय॥ १२। एकदा सष्टिकाले च ब्रद्मानन्तमहेश्वराः। ए तद्वीपं ययुः सर्वे दरष्ट विष्यु जगत्पतिम् ॥११। परस्परज्ज सभ्भाषां कवत्वा सिंहासनेष, च। फचः सवें सभामध्ये सुरम्ये पुरतो विभो: ॥१२॥ विष्णुगात्रोद्ववास्तत कामिन्यः कमलाकलाः । तत्र वृत्यन्ति गायन्ति विष्युगाथास सुखरम् ॥१३॥
Page 1016
१२८ त्र० ] श्रीक्वणानन्रखणडम् । १०१३
तासाष्ट कठिनां श्ोषिं कठिनं स्तनमएडलम्। सस्मितं मुखपदन्न दृष्टा ब्रह्मा सुकामुक:॥१४। मनोनिवारणं कर्त्तु न प्रथाक पितामहः। वीय्य पपात चच्छाद लज्जया वाससा विभु: ॥१५।। तह्ीयें वस्त्सहितं प्रतप्न कामतापतः। नीरोदे प्रश्यामास सङ्गीत विरते द्विज ॥१६। जलादुत्याय पुरुष: प्रज्वलन् ब्रह्मतजसा । उवास ब्रह्मणः क्रीड़े लज्जितस्य च संसदि॥१७॥ एतस्मिन्नन्तर रुष्टी जलादुत्याय सत्वरः। प्रयाम्य वरुणो देवान् बालं नेतु समुदतः ।१८। बाली दधार ब्रह्माणं बाहुम्याञ्ज भयाद्रुदन्। किा्विन्नीवाच जगतां विधाता लज्जया हिज : १८ । बालकस्य करे छृत्वा चकाराकर्षयां रुषा। वरुयाश् सभामध्य तं चिक्षेप प्रजापतिः ।२० । पपात दूर्तो देवी वरुणी टुबलस्ततः । मुच्चीं सम्पराप मृतवत् कीपटृध्या विधेरही॥ २१॥ चतनं कारयामास मृतदृथ्या च गङ्गर:। नम्प्राप्य चेतनं तत्न तमुवाच जलेखरः ॥ २२॥ वरुप उवाच। वालो जले समुद्भूती मन पुत्रीऽयमीपिमितः । अह्धं ग्टहीत्वा यास्यामि ब्रम्मा मां ताड़्येत् कथम् ॥२२१ ब्र झ्मोवाच। बालकः भरणापब्री मयि विष्यो महेखवर। कमं दास्यामि भीतञ्ज रुदन्त अरणागतम्: २४॥
Page 1017
१०१४ [१२८प.
भरणागतदीनातें यो न रखेदपष्डितः। पच्यते निरये तावद् यावच्न्द्रदिवाकरी। २५। उभयोवचनं सुत्वा प्रहस्य मधुसूदन: । उवाच तत्र सर्वत्तः सर्वेभक्ष यथोचितम्। २६॥ स्रीभगवासुवाच। दृष्टा तु कामिनीशोणीं वीर्य धातु: पपात तत्। लजया प्रेरयामास चीरोदे निर्मले जले ॥२७ ॥ ततो बभूव वालस धर्मती विधिपुत्रकः । चेत्रजश् सुतः शास्त्र वरुणस्यापि गौगतः ।२८। श्रीमश्ादेव उवाच। योऽविद्या वोनिसम्बन्धो वेदेष च निरूपितः। शिष्ये पुत्रे च समता चति वेदविदो विदुः ॥ २८। मन्त ददातु वरुणो विद्याव् बालकाय च। पुत्रो विधातुर्वैक्ित्व भिष्यय् वरुणस्य च। ३०॥ विष्णुददातु बालाय दाहिकां शकिमु्वलाम्। कर्व दग्धी हुताभक् निर्वाणो बरुगेन च । २१ । विषुश्न दाहिकां अत्रि ददो तस्मे शिवाजया। मन्त्रविद्याज्ज वरुणो रत्मालां मनोहराम् । २२ ॥ क्रोडे क्वत्वा च तं बालं चुचुम्ब मायया सुरः। ब्रह्मणे च ददी साच्षाद्विप्णुभङ्गरयोरपि ।्र २२ । प्रणम्य विष्यु ब्रझ्मा च ययी प्रभ्भु: खमन्दिरम्। अग्न्य तृपत्तिय कथिता खर्णोत्पत्तिं निभामय ।३४। एकदा सवदेवास समूष: खर्गसंसदि। तत ऊत्वा च नित्यञ्च गायन्वपरसां गगा: । २५॥
Page 1018
१३०प्र० श्रीअ्ाषणा जनखवडम् । १०१५
विलोक् रस्ां सुश्नोणीं सकामो वन्चिरैव च। पपात वीर्य्य चच्छाद लज्जया वाससा तथा । २६। उत्तस्थी खवर्णपुन्नय् वस्त्र चिव्वा ज्वलत्प्रभम्। सरोन वर्धयामास स सुमेरुबभूव ह। २७ । हिरएरेतसं वक्चि प्रवदन्ति मनीषिषः । दूति ते कथितं सबें किन्भूयः श्रोतुमिष्कसि॥ २८॥ दूति श्रीब्रह्मवैवत्तें महापुराणे नारायणनारदसंवादे श्रीक्वष्ण जन्म चगडे वक्गिसुवर्शोत्पत्तिर्नामो-
थोनक उवाच।
सुतं सवें नावभेषं धर्मेश ब्राह्मपञ्च माम्। कथयस्व महाभाग पुराणं पुनरेव हि। १ ॥ एवंविधं पुराणज्च नन्मनैव न हि सुतम्। न दृष्ट न शुतं तात ताटयं वाचकं तथा ।२॥ सूत उवाच। श्यतां भो महाभाग सावधानन्व संयतम्। अध्यायत्रवणोनैव पुराणफलमालभेत्॥ ३ । ब्रह्मखणडे च कथितं परं ब्रह्मनिरूपपम्। तदनिर्वचनीयक्ष वेषामपि यथागमम्ह ४।
Page 1019
१०१६ [१२० त्र०
साकारष् निराकारं सगुगं निर्गुषं पृथक्। वेषामपि यथा शक्रिस्तथेव ध्यानमेव च ॥ ५॥ गोलोकार देरवणीनप्न क्रमेण व पृथक् पृथक्। यतीपयुक्कीपाख्यानं यद्यत् प्रासङ्गिकं विभी॥ ६॥ जातीनां निर्सयश्च व सङ्कराणां तथेव च। यद्यदिश्िष्टोपाख्यानं तत्तत् प्रश्नानुरोधतः।७। राधामाधवयोः क्रीड़ा महाविष्णोः समुद्वः। निरुपगाञ्च विश्वेषां समासेन द्विजोत्तम।८॥ ब्रह्मनारदयोथय संवादः परमार्थतः। विबकी नारदस्यैव मुनीन्द्रस्य तथैव च ॥ ८ ॥ आज्ञया ब्रह्मगर्स व नरनारायणाश्रमः । गमनं नारदस्येव तेन साधञ्ज दर्भनम्॥ १०॥ तथो: सभ्भाषगाज्जव नारदाद् निवेदनम्। तत्र देवव्रह्मखण्डक्रमेणोता द्विजोत्तम॥ ११॥ ् यतां प्रक्रतेः खरड सुधाखएडसमं मुने। प्रक्वतलच्षणं प्रोत प्रकृतीनान्न वर्णनम् ॥ १२ ॥ उपाख्यानञ्ज तासाञ्ज वर्णनं पूजनादिकम्। लत्ीः सरखती दुर्गा सावित्री राधिका तथा ॥१३। एतासां चरितन्त वमन्यासाख् पृथक् पृथक्। उपाख्यानं महालक्ष्मम: सरस्त्यास्तथेव च॥ १४ । अपूवे राधिका्यानं सावित्रशस तथैव च। संवादी यमसावित्री: सत्यवज्जीवदानकम् । २५॥ कुण्डानां वर्णनं प्रोत्त तेषास लक्षणं तथा। नोविकर्मविपाकच भोगनिर्यय एव च॥ ९६ ॥
Page 1020
१३०त्र० J श्रीक्मष्णजन्मखण्डम् । १०२७
अपूवें राधिकास्यानं पुराणेषु सुगोप्यकम्। सुयज्षस्य वृपेन्ट्रस्य चरितं परमाद्तम्॥ १७। प्रोक्त तुलस्युपाख्यान परमाद्भुतमेव च। महायुद्दञ्च संवाटे महेशपङ्ञचूडयोः ॥१८॥ तुलसीकष्णसंवादस्तयो: सभ्भोग एव च। निधनं प्ङ्मचूड़स्य श्रीदाम्तर: शापमोच्षणम् ॥१८। पटप्राप्ति: सुराणाञ्ज विपदां खगडनं तथा। जीविनां मोक्षवीजन्न गङ्गोपाख्यानमीप्सितम् ॥२०॥ तथैव मनसाख्यानं परं हर्षविवर्धनम्। स्वाहास्वधाख्यानमेवमन्यासाञ्ज निरूपगम् ।२१॥ यद्यत् प्रासङ्गिकाख्यानं वत्ुः प्रश्नानुरोधतः। प्रोत्त तत् प्रक्ृते: खरडं खगडं गणपतेः शृण ।२२॥ अतीवमधुरं रम्य मवादु खादु पढे पढ़े। सुगोप्यं तत् पुराणेष रम्य रम्यं नवं नवम् ॥२३॥ सुदुर्लभमुपाख्यानं श्रोटप्रीतिकरं परम्। प्रोक्ता क्रीड़ा च परमा पार्वतीपरमेथयो: ।२४॥ स्कन्दोपपत्ति: प्रथमतः क्रीड़ाभङ्गस्तयोस्तथा। पारवतीतोषणञ्ज वमभिमानविमोक्षगम् ॥२५॥ पुखकच्च व्रतं विष्णोर्देव्यासरितमुत्तमम् । वरदानं हरेरेव सुव्रतां पार्वतीं प्रति ॥ २६। हरेस् दर्शनञ्जैव ब्राह्मणातिथिरुपियः । आविर्भावी गणेशस्य ऊपया शिवमन्दिरे ॥२७॥ दर्भनं पुत्रवक्कस्य पार्वतीपरमेशयोः । परमानन्दरूपश्न भिवगेहे महोत्सवम्॥ २८।
Page 1021
१२१८ १२०म०
देवाद्या दद्टश: सर्वें बालं नित्यमअं विभुम् । सत्यस्वरूपं परमं परब्रभ्मस्वरपिगम् । २८॥ सवविघ्रहरं शान्त दातारं सर्वसम्पदाम्। तपसा जपयन्नाना व्रतानां फलदं विभुम् ॥२०॥ अतीवकमनीयन रमणीयक्ष योषिताम्। प्राणाधिकं प्रियतमं पार्वतीपरमेशयी: ॥२१। परमात्मस्वरुपञ्च भगवन्त सनातनम्। सर्वेशं सर्ववीजञ्त साचाव्ारायणातकम् ।२२। यदर्शंनाच्च स्तवनात् प्रणामात् पूजनात्तथा। ध्यानासाध्यं दुराराध्य जन्मकोव्यघनाशनम् ।३२। कार्तिकोदरयं प्रोत्न तस्याभिषेक एव च। गणेशपूजनञ्जैव सर्वविध्नविनाशनम्। ३४। जमदग्नेश्व युद्धस्स कार्तवीर्य्यार्जुनैन च। सुरभीहरणञ्जैव निधनस् मुनेस्तथा। ३५॥
प्रतिप्वातं भृगोख्व दारुपञ्च सुदातगम ॥३६। निःचत्रीकरणञ्च वमेकविंभातकं डिन। संवासो ज्ानलाभस गरेभपर्थुरामयो: ।३७॥ तयोर्युद्वं दारुणञ्च हैरम्वं दन्सभञ्जनम्। दुर्गायाश् विलापस्चाभिश्ापो भार्गवं प्रति ॥३८॥
पावतों बोधयामास सयं नारययः प्रभु: ।३८। वर्णनं शिवलोकस्य परमाश्चर्य्यमीप्सितम्। प्रदृत्तं पर्थुरामाय महास्त्र भ्ङ्गरेय च॥ ४० ॥
Page 1022
१३०ऋ्र०] १०१२
मन्तन कवचच्ेव कवषपस्य परमालनः । वरदानज्ाभयध प्रदाता सर्वसम्पदाम् ।४१। विःसप्तऊत्वो भूपानां निधनन्न चकार सः। बभूव भृगुणा विप्र भुवस भारहारगम् ॥४२॥ प्रम्नानुरोधक्रमतः पूर्वोपास्थानमेव च। प्रोक्रं गरापतेः खएड समासेन दिजोत्तम ।४३। श्रीक्वणजन्मखरडव्न श्रयतां सावधानतः । नन्मृत्युजराव्याधिहरं मोचकरं परम् ।४४। हरिदास्यप्रदं शुद्ध सुश्रवञ्च सुधोपमम्। अत्यपृर्वमुपाख्यानं रम्यं रम्य नवं नवम् ॥४ ५॥ न शुतं जनमना यद्यत् खादु खादु पदे पदे। प्रदीप स्वसत्वानां भवाव्धितारणं परम् ।४६। कर्मोपभोगरोगायां मर्दनव् रसायनम्।
श्रीदामराधाकलहवरानं दारुणं द्विज। तयो: शापप्रकथनं ततस्तेषां विसर्जनम् ॥४८॥ ब्रह्मख प्रारथिंतस्यैव हरर्जनम महीतलै। प्रोक्ञ जन्नखएडञ्च परमाड्कतमेव च ॥82॥ आविर्भावो हररव वसुदेवस्य मन्दिरे। कंसासुरभयेनैव गोकुले गमनं हरः ॥५०॥ वृषभानुसुता राधा श्रीदाम्नः शापहेतुना। बालक्रीड़ावर्णनञ्ज गोकुले परमालनः ॥५१। दैव्यादिनिधनञ्जव कीर्तितं इरिया तथा। गर्गस्यागमनं प्रोत्रं छभाव्रप्राथनं हर: ॥ ५२ ॥
Page 1023
१०२० [१ त्र।
निधनं पूतनायाय सद:शकटभन्ननम्।
व लोक्ा दर्शनं वक्र गोवताहरणं तथा। कत्वा गोवत्सनिर्माणं ब्रह्मणः स्तवनं हरेः ।५४। सहसा गोकुलं त्यक्ना पुए वन्दावनं वनम्। भयाज्जगाम नन्दस् सार्धज्ज नन्दनेन च ॥२५॥ वन्दावनस्य निर्माएं प्राक्रञ्च परमाद्मतम्। साधज्त बालकेः साधें तत्र संक्रीड़नं हर: ।५६। सदनं ब्राह्मणीना् भोजनं कथितं हरे:। वरदानञ्ज तासाच्च प्राक्तनेन निरूपणम् ॥५७॥ क्रतूनां वर्णनज्जैव वस्त्रापहरणं तथा। वरदानज् गापीनां कणोनेव कवतं द्िज ॥५८। कान्यायनीव्रतं प्रोत्तं श्रीदुगापूजनं तथा। पार्वत्या च वरो दत्तो गोपीभ्यी यमुनालटे ।५८॥ तालानां भच्तयं प्रोत्र भक्रयागविमर्दनम्। गधया सह कष्णस्य विरही मेलनं तथा । ६० ॥ गोपीक्रीड़ा च संप्रीक्ता कप्णक्रीड़ च राधिका। क्वाया रायाणगैहे च संप्रोत्ता मायया हरे: ॥६१॥ शृङ्गारं षोड़शविधं ऊलवा नं रासमएडले। अ्रन्तर्धानं हरररेव राधया सह कानने ॥६२॥। मन्यागमनञ्जैव तथा साधे द्विजोत्तम । राधामाधवयोश्चैव संवादस्तव निर्जने ॥६३। केवल्यमपि गोपीनां प्रोक्त नानाविधं मुने। पुनकगमनस्नव पुसय वन्दावनं वनम् ॥६४।
Page 1024
११० प्. । न्रीळष्यननसच्म्। १०२१
श्रीक्वणदर्मनजेव मोपीनां दषंवर्धनम्। नानाप्रकारक्रीड़ा च प्रोक्षा तस्व जले खले। ६५ । गोपीनामपि सौभाग्य राधायाय विशेषतः । प्रोत्त व्यासेन सौन्दयें रम्यं रम्य नवं नवम् ॥ ६६॥ नभःस्थितानां देवानां दर्शनं प्रोत्तमेव च। मनसः सवलनश्जेव देवीनां रासमणडले । ६७॥ अंगेन लेमिरे जन्म देवसोक्मिदं द्विज। अक्रूरागमनस्जैव गोपीनास्ट विलाप्नम् । ६८॥ प्रोत्र सर्वे क्रमेणेव चाकूरभर्वनं तथा। मथुरागमनं विष्णो: शोको गोकुलवासिनाम्। ६८ ।। राधिकाविरहज्वालाजालं प्रोक्त यथोचितम्।
मथुरावेशनं प्रोत्त निधनं रजकस्य च। कुअया सह सभ्ोगस्तस्या मोक्षणमेव च। ७। प्रसादनं कुविन्दस्य मालाकारस्य मोक्षगम्। धनुषी भज्जनं अथोहस्तिनी निधनं तथा । २ ॥ सभाप्रवेशनं प्रोत्ष नानारूपंप्रदर्थनम्। कंसस्य निधनं प्रोत्त तद्बन्धूनां विलापनम् । ०३। सत्कारस्तस्य विधिवद्राजत्व तत्पितुस्तथा। विलापनश्ट नन्दस्य स्तवनं परमाद्भुतम् ।०४ ॥ प्रोक्तस्तयोय संवादो निर्जने तातपुवयीः। परमाध्याबिकं ज्ञानं नन्दाय च ददी विभु:॥ ०५ । भुनीनां गमने चैवं धन्योपाख्यानमेव च। कथितत्त कुमारण प्रोक्तमेव सुदुर्लभम्। ०ह।
Page 1025
१०२२ [११० *
उद्वागमनं प्रोत् राधास्थानत निर्जनम्। प्ञानं तयोष संवादे प्रोत्तमेव शुमावडम्। ७७। यश्जोपवीतं ऊथास्य विद्यादानं गुरोगृंहे। मृतपुत्रप्रदामक्न प्रोत्त तद्गुरवे पुरा॥ ७८। जरासन्स्य दमन मिधनं यवनस्य च। द्वारकायाय निर्माणं विशवकारोद्यमं तथा।७2 ॥ द्वारकावेशनं प्रोक्तमुग्यसेनविलापनम्। रुकामीहरणञ्जैव वृपाणां दमनं तथा ॥ ८० ॥ सर्वासां कामिनीनाष्ट प्रोक्तमुद्दहनं तथा। मायावतीमोक्षपञ्ज निधनं शंवरस् च॥ ८१॥ धर्मपृत्वराजसूये भिशपालस्य मोचपम्। दृन्तवक्रस्य च मुने शाल्स्य निधनं तथा ॥ ८२। मणेय हरपश्ठव पारिजातस्य खर्गतः। कुरुपाणडवयुद्धे प भुवख भारमोक्षगम् । ८३। उषाया हरणं प्रोत्त बापस्य भुज्तन्तनम्। बलेस स्तवनं प्रोत्तमनिरुश्चस्य विक्रम: । ८४ । राधायथोदासंवाद: प्रोंत्: परमटुर्लभः। मोक्षपाच् शृगालस्य प्रोक्तम्व परमाद्भुतम् ॥ द५ू॥ तीर्थंयावाप्रसङ्गन गणेभपूजनं तथा। दर्शन राधिकासाधं कवषपास्य परमामनः ।८६॥ राधाया दर्शन देव्या राधातेजःप्रकाशनम्। राधाया रमयं तीर्थे भ्मणं रहसि स्पृतम् । ८9॥ निधन' यदुवंधानां ब्रम्मथापेन शौनक। सोचयं पाणडवानाच् खपटे गमन हरैः। ८द ॥
Page 1026
१३१ प. ) १०२२
प्रोत्त सवें महाभाग पुनरेव समासतः । ८८। पतुःखरडेः पुराषस् ब्रह्मवैवर्समेव च। अतः परं मुनिश्रेष किभूय: त्रोतुमिच्छसि। 2० ॥ द्रति श्रीब्रद्मवैवस महापुराणे नारायणनारदसंवादे त्रीक्वष्मजन्मखपड चामुक्रमणिक नाम विशा- धिकमततमरोऽध्यायः ।
एकवि थाधिकथततमोऽध्यायः।
ग्रौनक उवाच।
श्रद् मे सफलं जन्म जीवितश्ज सुजीवितम्। यत् फलं ब्रह्मवैवत्तें निर्विध्न मोचकारपम् । १॥ अभयं देहि है वत्स हे तात महमेव प। तदा निवेदनं किश्निदस्तीति व करोम्वहम् ॥ २ । सूत उवाच। त्यज भीतिं महाभाग प्रम्न कुरु यटिच्छसि। सबें ते कर्थायव्यामि यद्यदोप्य मनोहरम्॥ ३॥ थोनक ळवाच। प्रधुना स्रोतुमिच्छामि पुराणानास् लघ्षपम्। संख्यानमपि तेषास्ज फलमस्यैव पुव्रक। ४ ॥ सूत उवाच। विस्तराणि पुराणानि चेतिहासांय ौनक।
Page 1027
१०२४ [१२१ न
संहितां पञ्चरावाणि कथयामि यवागतम् । ५ * सर्गय प्रतिसर्गस बंशो मन्वन्तरामि च। वंभानुचरितं विप्र पुराणं पच्चलवथम् ।। ह। एतदुपपुराणानां लक्षषत्त विदुर्बुधाः। महताप्ट पुराणानां लक्षणं कथयामि ते।। सृष्टियापि विस्ृष्टिसत् स्थिरितिस्तेषास् पालनम्। कर्मणां वासनावार्ता चामूनाख् क्रमेण च॥ ८॥ वर्रनं प्रलयानाच् मोचषस्य व निरूपणम्। उत्कीतनं हरैरेव देवानान्न पृथक पृथक ॥ ८॥ दगाधिकं लचपञ्च महतां परिकीर्तितम्। संख्यानक्च पुराणानां निबोध कथयामि ते। १० ॥ परं ब्रह्म पुराणन्न सहस्राणां दशेव तु। पञ्चोनषष्टिसाहस्त्र पाध्मेव प्रकीरतितम् ॥११॥ तयोविंभतिसाहस्त्र वैषावञ्च विदुबुंधाः। चतुविभतिसाइस्र शैवञ्ैव निरूपितम् ॥ १२॥ ग्रन्थाष्टादयसाहस्त्र श्रीमद्भागवतं विदुः। पञ्चविंभतिसाहस्र नारदीयं प्रकीर्तितम् ॥१२॥ मार्कएडं नवसाहसत्रं पुराणं पण्डिता विदु:। चतुःअताधिकं पश्चदमसाहस्रमेव च। १४। परमग्निपुराणच् रुचिरं परिकीतिंतम्। चतुर्दमसहस्रस्त परं पश्चथताधिकम् । १५। पुराणाप्रवरभव भविष्य परिकीर्तितम्।
सर्वेषाञ्च पुराणानां सारमेव विदुसुधा:।
Page 1028
१३१ र. ] श्रीअ्मप्नमखणम्। १०२५
एकादशसहस्र' तु परं लिङ्ग पुराणकम् । १७। चतुविभतिसाहस्र वाराहं परिकीर्तितम्। एकाद्शसहस्त्ज परमेव प्ताधिकम्॥ १८॥ वरं स्कन्दपुरायत्ट सद्विरेव निरूपितम्। वामनं दशसाहस्र कीमें सप्तदभैव तु ॥ १2॥ मात्ंत चतुदश प्रोत्र पुराणं पणिडतैस्तथा। ऊनविंग्तिसाहस्र गारुड़ परिकोर्तितम् ॥२० ॥ परं दादभसाहस्त्र तह्माएड परिकीर्तितम्। एवं पुराणसंख्यानं चतुलचमुदाहतम्। २१ । अ्रष्टाद्पुरायानामेवमेव विदुबुधाः। एवञ्जीपपुराणानामष्टादश प्रकीतिता। २२॥ दूतिहासी भारतञ्ज वाल्मीकं काव्यमेव च। पञ्जकं पञ्चरात्नाणां कृपपमाहालापूर्वकम् । २२॥ वारशिष्ठं नारदीयञ्च कापिलं गोतमीयकस्। परं सनत्कुमारीयं पञ्चरात्रज्ज पञ्चकम् ।२४॥ पंञ्ञकं संहितानाज्न कृष्पभक्िसमन्वितम् । ब्रह्मय शिवस्यापि प्रम्मादस्य तथेव च॥ २५। गातमस्य कुमारस्य संहिता: परिकीर्तिताः । दूति ते कथितं सवं क्रमेण च पृथक् पृंथक् । २६॥ अस्त्येवं विपुलं शास्त्रं ममापि च यथागमम् । उवाचेदं पुरापच्च गोलोके रासमगडले । २७॥ श्रीविष्ुभगवान् साघाद् ब्रह्मापञ्च सभतकम्। ब्रद्मा धर्मच धर्मिषठं धर्मो नारायणं मुनिम् ॥ २८॥ नारायणी नारदृख् नारदो मां च भत्तकरम्।
Page 1029
१०२६ [१११ प०
प्रहं त्वाच सुनिश्रेष्ठ वरिष्ठ कवयामि तत्। २८। सुदुर्सभं मुराषच बश्मवैवतमीप्सितम्। यद्षृषोत्वेव विश्वोघं जीविनां परमाव्कम्। १०॥ सद्बभ्न साचिरुपश् कर्मणामेव कर्मिगाम्। तद्ब्रह्म विद्वतं यत्र तदिभूतिमनुत्तमम् । २१ । तेनेदं ब्रभ्मवैवतमित्य वध विदुर्बुधाः। पुष्यम्रदं पुरागत्म मङ्गलं मङ्कलप्रट्म्: ६२॥ दृगाप्यक्ष रहस्यन्न यत्र रम्वं नवं नवम्। हरिभतिप्रदज्जव दुर्लभं हरिदास्यदम् । २१ ॥ सुखदं ब्रह्मदं सारं थोकसन्तापनाधनम्। सरिताख् यथा गङ्गा सद्योमृतिप्रदा शुभा ॥ २४ ॥ तीर्थानां पुष्करं शुद्ध यथा कायी पुरीषु च। सर्वेषु भारतं वर्षे सद्योमुत्तिप्रदं शुभम् ॥ ३५। यथा सुमेरुः शैलेषु पारिजातन्न पुष्पतः। पत्रे षु तुलसीपत्र व्रतेष्वेकादभीव्रतम्॥ ३६॥ वक्षेषु कल्पव्टक्षय त्रीअ्ञषणास् सुरेषु च। न्रानीन्द्रेषु महादेवो योगीन्द्रेषु गणेशरः। ३७ । सिद्ेन्द्र व्व ककपिलो सूर्यस्तेनखिनां यथा। सनत्कुमारो भगवान् वैषावेषु यथाग्रणी: ।३८। भूपेषु च यथा रामो लक्ष्मणय धनुषताम्। देवीषु च यथा दुर्गा महापुखवती सती ।३२। प्रायाधिका यवा राधा अप्पास्य प्रेयसीषु च। ईश्वरीषु यथा लक्ष्मी: परिद्वतेषु सरखती॥४। तथा सर्वपुराणेषु ब्रह्मवैवत्त मेव च।
Page 1030
१२१ प. ] तीऊ्ष्णजमसरडम्। १०२०
नातो विगिष्ट सुखदं मधुरच् सुपुखदम् ॥४१॥ सन्देहमस्नश्ैव पुराणं परिकीर्तितम्। दूहलोके व सुखदं सुप्रदं सर्वसम्पदाम् ।४२। शुभदं पुएय दश् व विघ्ननिन्नकरं परम्। हरिदास्यप्रदशव परलोके प्रहर्षदम् ॥४३॥ यव्ानामपि तीर्थानां व्रतानां तपसां तथा। भुवः प्रदृच्ियास्यापि फलं नास्य समानकम् ॥४४। चतुर्शामपि वैदानां पाठादपि बरं फलम्। शृणोतीदं पुराएष्ज संयतस्ह पुत्रक ॥ ४५ ॥ गुणवन्तन्ज विद्वांसं वैष्णवं पुत्रमालभेत। ऋृशोति दुर्भगा चेत्तु सौभाग्य सामिनो लभेत्॥४६। मृतवत्सा काकबन्ध्या महाबनध्या च पापिनी। पुराणश्रवणासेभे पुत्रस्न चिरजीविनम् ॥४9। पपुवी लभत पुत्रमभार्यो लभते प्रियाम्। प्रस्पृष्टकीर्त्तिः सुयथा मूर्खो भवति पणडत: ।४८I रोगार्तो मुच्यते रोगाद बडो मुच्येत बन्धनात्। भयान्मुच्ये त भीतसु मुच तापन्र श्रपद: ।४2।। अरएं प्रान्तरे भीतो दावाम्ी सुच्यते ध्र वम्। अघं कुष्ठन्न दारिद्रा रोगं शोकन्न दाड्पम् ॥५०। पुसवान् श्रवणादेव नैव जानात्यपुखययान्। सोकार्घं झोकपादं वा यः ृणोति सुसंयुतः ।५१। गोलचदानपुस्यन्त सभते नाव संभय: । चतुःखणड़' पुरापन्न शुद्धकाले जितेन्द्रिय: ।५२। संकल्पितो यः ऋृणोति भत्या दत्त्वा व दविणाम्।
Page 1031
१०२८ [१३१ प्र०
यद् नात्ये यच्च कोमारे वार्धके यञ् यौवने ॥५३॥ कोटिजमार्जितात् पापान्मुच्यते नाव संभयः। रतनिर्मापयानेन छत्वा वीळप्परूपकम्।५४॥ नित्य गत्वा च गोलोकं कृष्दास्य लभेद् ध्र वम्। अ्रसंख्यम्रह्मपः पाते न भवेत्तस्य पातनम् ॥५५॥ समीपे पार्षदो भूत्वा सेवाञ्ज कुरुत चिरम्। युत्वा च ब्रह्मखएडन्न सुस्नातः संयतः शुचचि: ।५ ६। पायस पिष्टकञ्ज व फलं ताम्ब लमेव च। भाजयित्वा वाचकञ्ज तस्म दद्यात् सुवर्साकम ॥५०॥ चन्दनं शुक्कमात्यच्त सृत्ष्मवस्त मनोहरम्। निवेद वासुदेव्न वाचकाय प्रदीयत ५८॥ युत्वा च प्रक्वतः खरड सुत्रवञ्च सुधीपमम्। भाजयित्वा च दध्यनं तस्मे दद्याच काजनम्॥५20 सवत्सां सुरभी रम्यां दद्याई भक्िपूर्वकम्। युत्वा गयपतः खएड विघ्नापाय संयतः ॥६०॥ स्वरसय न्रोपवीतज्ज खेताशच्त्मात्यकम्। प्रदीयत वाघकाय खस्तिकं तिललड्डकम् ॥६१॥ परिपक्कफलान्ये व कालदेशोद्ववानि च। श्रोक्मष्णजन्मखएडत् सुत्वा भक्तश्च भक्तितः ।६२। वाचकाय प्रदद्याच परं रताङ्ग लीयकम्। सूत्त्मवस्तन्व मात्यज्न खर्णकुएडलमुत्तमम् ॥६२। मात्यच् वरदोलाज्ज सुपक नीरमेव च। सर्वस द्क्षियां दद्यात् स्तवनं कुरुते घ्र कम् ॥६४। भतक व्राम्मगानाच्च भोजयेत्परमादरम्।
Page 1032
१११ प्र० ] नीळपाजनखणम्। १०२
ब्राश्ण वैष्यवं शास्त्रनिष्णातं पणडितं वरम्।६्५। कुरुते वाचकं शुद्मन्या निष्फलं भवेत्। श्रीक्वणविमुखन् दुष्टाब्ोपदेष्ट च ब्राह्मषः ॥६६। श्रीक्वण्पभत्ियुततत्ष पुराणं यः नृणोति च। भत्नि पुस्यक्च लभते हन्ति पापं पुराक्ृतम् ॥६॥ एतत्ते कथितं सवें यच्छुतं गुरुवक्कतः । विदायं देहि विप्रेन्द्र यामि नारायणात्रमम् ।६८। दृष्टा विप्रसमूहञ्च नमस्कर्तु समागतः। कथितं ब्रह्मवैवतं भवतामाच्या परम् ।६८।। नमोडसु ब्राह्मपेभ्यव क्वष्णाय परमाक्मने। शिवाय ब्रह्मणे नित्य गणेभाय नमो नमः ॥७०। कायेन मनसा वाचा परं भत्या दिवानिथम्। भज सत्यं परं ब्रह्म राधेशं वरिगुषात्रम्।। ७१॥ नमो देव्य सरसत्य पुराणगुरवे नमः । सर्वविघ्नविनाभिन्य दुर्गादेव्य नमो नमः ॥9२॥ युष्माकं पादपद्मानि दृद्टा पुसानि शौनक। अद्य सिद्ाश्रमं यामि यत्र देवी गणेखरः ।७३।
इति श्रीब्रह्मवैवत्त महापुरारे नारायपनारदसंवादे श्रीक्कषाजनखरड सूतभोनकसंवादे एकत्रि भा- धिकशततमोऽध्यायः ।
समाप्तोडयं ग्रन्थ: ।