1. Brahmavaivarta_Purana_Volume_2_-_Jivananda_Vidyasagara_1888

UNIVERSITY OF TORONTO 3 1761 00094572 5

72

originator

ब्रह्मवैवर्तपुरागम्।

द्वितौयो भाग:।

शोम हर्षिवेदव्यासविरचितम्।

वि, ए उपाधिधारिखा श्ीजीवानन्दविद्यासागरभट्टाचार्य्येय

सस्कतम्।

र कलिकातानगरे

सरस्वतीयन्ते

सट्रितम् ।

द१८८८।

BL 1135 PiasAla

२नः व्रमाना थयड्ूय्पदवद हीऐ कलिकाण।

कलिकाण।

LIBRARY JUL 1 0 1975 UNIVERSİTY OF TORONTO पूत

रहस यक्षट

घौक्षानन्ाखरडस सूचोपतम्।

विषयः पृष्ठाङ्म: ।

... १

श्ीदामराधाकलहवर्णनम् ... ११

सप्तसमुद्रोत्पत्ति: ... ... १ ६

राधाश्रीदाम्ो: शापः ... १८ ...

नारीणां रक्षकनिरुपणम् २४ . ..

गोलोकवर्णनम् ... २2 ...

राधाप्रासादवरएनम् ... ...

ब्रह्मक्वष्ण स्तोत्रम् .. ...

५ू१ ... श्रीक्वणण जन्मवर्ानम् ... ७५ ... वसुदेवग्टहे हरेराविर्भाव: ... ...

कंसासुरभयेन गोकुले गमनम् ...

श्ीदाम: भ्रापेन राधाया जन्म ...

जन्माष्टमीव्रतादिकथनम् .. .

नन्दोत्सव: ... ...

कंससमीपे दैववाणि: १०२ ... .. .

पूतनामोच्षगम् ... १०४ ...

तणवत्तबधः ... १०ई ...

सहस्राचं प्रति दुर्वासस: भापः १०० ...

थकटभव्जनम् ... ...

( २ )

विषय: पृष्ठाङ्ग:।

कवचन्यास: ... १११

यथोदागगसंवाद: ... ११२ गर्गकृत कष्स्तव: १३० .. . ...

कष्णानप्राथनं नामकरणञ्च १.३२

यमलार्जुनभज्जनम् ... १३५ .. .

श्रीक्मषणा बन्धमोक्षराम् १२६ श्रीक्वषण मुखे त्र लोक् दर्शनम् १३८

वकप्रलम्बासुरबधः .. १५५ ...

केशिविनाशः ... १५७

वकादीनां पूर्वजन्मवृत्तान्तः ... ... १५८ वे मासिकव्रतम् ... १६२

कलावत्युपाख्यानम् ... ... १०१ वन्दावननगरवर्यनम् १७२ विप्रपत्नीनां मोक्षराम् ... ... १८५ कालीयदमनम् ... २०६ .. .

सुरसाऊत कण्णास्तव: ... ... २०८ तस्ये वरप्रदानम् २१० ... ...

कालीयाय वरप्रदानम् ... २१२ ...

दावाग्नि मोक्षरम् २१४ ... . . .

गोवतादि हरयम् २१४ ... ...

ब्रह्मकत कष्ास्तावम् ... २२७ . . .

ब्राह्मगापजनाटो गुणा: ... २३४ ...

यज्ञा-गनम .. २३5 ...

AY

विषय: पृष्ठाङ्ग: ।

इन्द्रयांगभङ्ग: ... २४१

धेनुकबध: २४८ .. . .

दुर्वासस: थापेन बलिनन्दनस्य गह भत्वम् २५६

तिलीत्त मोपाखयानम् ... २६०

कन्दलीदुर्वाससो: परिणयः ... २७२

बलिपुत्रमोच्तपम् २७७ ...

टुर्वाससा कतं कपण्स्तीत्रम् ... ... २८६

... २६१ ...

द्वादयोलङ्ने दोष: ... .. . २९६

दुर्वाससः पराभवः ... .. . २८७

दादभीव्रत माहाम्ा ... ...

षोड़शोपचारमन्ता: ... ... ३०० जयदुर्गा व्रतम् ... ... ३०४

व्रध्मकृत जयदुर्गास्तोत्रम् ... ... २०५

राधाऊ्वत कृृष्णस्तीत्रम् ... ... २१३ राधाकृत पार्वतीस्तोत्रम् ... ... ३१९ राधाये पार्वत्या वरः ... ३२२ ...

गोपिकावस्तहरगम् ... : ५२३

रास क्रीड़ाप्रस्ताव: .. ५२६ ...

अष्टावक्रस्य कृष्ासमीपे गमनम् ५२९ ...

मुनर्योगेन देहत्याग: .. ५३५ ... आसितकृत भिवस्तोत्रम् ... . .. ५४१ देवलरत्नमालावत्यो: परिएय,. ५१२

) 50

विषय: पृष्ठाङ्ग: 1

तयोरुपाख्यानम् ३५२ ... ..

रभादेवलयो: कथोपकथनम ...

ब्रह्मप: श्रापकथनम् ... ३५६ ...

सुचन्द्रोपाख्यानम् २५० ... ...

रथामोहिन्यो: कथोपकथनम् २५८ ...

मोहिनीक्वतकामस्ोतम् ... २६२ ...

ब्रह्ममोहिन्यो: संवाद: ... ३६४ ...

ब्रह्मऊतं हरे: स्ोत्म् .. ३७० ...

ब्रम्माणं प्रति मोहिन्या: भाप: २०४ ...

विष्णो: प्रबोधवचनम् ... २७५ . . .

ब्रह्मणो दर्पभङ्ग: ... १७७ ...

जाफ़व्या जननवत्तान्त: ... ...

हरनिर्मात्यभापप्रसङ्ग: ... ४०२

हरदर्यभङ्ग: .. .. ४०२

दुर्गादर्पभङ्ग: ... ...

हिमालयग्टहे सतीजन् ... ...

चिमालयोपाख्यानम् ... ४१० ... कालीय यक्कत शिवस्तोतम् ... ... ४१२ दावाग्नि ववशिवरूपदर्भनम् ४१५ ... गोवत्ादि हररनवस्य गमनम् ४१७ ... ब्रह्मकृत कषास्तोत्म् ब्राह्मगएजनाटौ गुणा: .. ४१७ ...

... ४१८ ... यज्ञागुनम ... ४५८ ...

(५)

विषय: पृष्ठाङ्ग: ।

सतीदेहत्यागकथनम् .. . ... ५६०

पार्वतीपरियय: ... ४६५ ... दन्द्रस्य दर्पभङ्ग: ... ४८७ . ..

४८८ . . .

तं प्रति गौतमस्याभिभ्रापः ४८2

अहत्याये शापप्रदानम् ... ४2०

गुरुशापेन दृन्द्रस्य ब्रह्महत्यापातकम् ...

रविदर्पभङ्ग: ... ५०१ ...

वक्च रुपाख्यानम् .. ५०३

दुर्वाससो दर्पभङ्ग: ... ५०५ ..

धन्वन्तरेरुपाख्यानम् ५०७ ... ...

मनसावासुक्ोरुपाख्यानम् ५१० ...

मनसापूजनप्रचार: .. ५११ . ..

धन्वन्तरिक्ृतमनसास्तोत्रम् ५१२ ...

धन्वन्तरेदर्पभङ्गो मनसाविजयश ... "

राधावञ्चनम् ... ५१४ ...

रासक्रोड़ावर्णनम् ... ५१६ .. .

श्री्वण्णस्य मथुरागमनम् ... ५२२ .. .

श्रीक्ृण्ण प्रभाववर्ण नम् ... ५२६ .. .

महाविष्णोरहङ्गारभङ्ग: ..

लक्ष्ीस्तोत्रम् ५३५ ... ...

पृथिव्या दर्पभङ्ग: ५४१ . ..

नटुषोपाख्यानम् ५१२

(६)

विषय: पृष्ठाङ्ग: ।

प्रधीकृतगुरुस्तोत्रम् .. ५५४ रामेय अहत्यामोक्षणम् ... ... ५६६ रामकक्ष्मए समीपे शूर्पणखागमनम् ... ५७२

सत्यधर्मप्रशंसा ... ... ५०३

रामब्रह्मसंवाद: ... . .. ५७४

हनूमन्त दृष्टा सीतायाः कथोपकथनम् ५७६

कंसयन् कघनम् ... .. ५८१

अक्रू रागमनम् ... ... ५ू८र

राधादीनां गोपीनां विलाप: ५ट०

पाध्यालिकयोगकथनम् .. ... ५६२

राधाशीकापनोदनम् .. ... ६०

मथुरागमनम् ... ... ६०२

... ... ६१०

गोपीनां क्ृष्णाविरह: ... . . ६१८

रजकनिधनम् ... ... ६२५

कुनया सह कणपस्य सभोग: ६२६ ...

कंसदु:रप्न कथनम् ... ... ६२८

हरधनुषी भञ्जनम् ... ... ६२१

माला कारस्यं माच्तयम् ... ... ६२८

सभाप्रवेशनम् ... ... ६२१

कंससभामध्वस्वस्य गजमल्जस्य वधः ... ६२६

कंसवध: .. ६३० कंसमात् रतहन्धूनाच् विलाप: .4 ६३०

विषय: पृष्ठाङ्ग: ।

वासुदेवदेवकीमोक्चरम् ... ... ६२१

नन्दादिभीकमीचनम् ... ... ६२१

नन्दाय ज्ञानकघनम् ... ... ६४३

क्वण्प्रोत्त श्रक्रिकाचार: ... ... ६४४

शुभाशुमदर्शनम् .. ... ६५३

सुखप्नकथनम् ... ६६० ...

अशुभ दर्शनम् तत् प्रतीकारस ६६० ..

चन्द्रसूर्य्ययोग्र :गम् ६७३ ...

चन्द्रोपाख्यानम् ६७६ ...

ताराहरगम् ... ६८०

दुःस्वप्नकघनम् विप्रादीनां धर्मकथनम् .. ... ६६४

गहीणं कत्तत्र्यता ... ..

सतीनामसतीनाव लच्षगम् .. ७०८

भक्तलच्षराम् फलञ्ु ... ... ७१०

क्वणास्य वामभागाङ्गगवत्या उत्पत्ति: ... ७१२

ब्र ह्मा एडव र्नस् .. ७१५

चतुरणीं वर्गानां भत्याभत्य कथनम् कमविपाकश्च ७१६

केद्ारकन्याविवरणम् ...

सनत्कुमारादिभिः सह कप्पस्य समागमः ६५१

.. , .. ७५१

यज्जादी दक्िरादानकालनियम: ... ७५७

कपएस्य प्त्िदर्मनेन नन्दस्य मोह:

( ८)

विषय: पृष्ठाङ्ग: । शिवक्वतं भगवतीस्तोत्रम् ... ७६० ...

दुर्गाया वरप्रदानम् .. ७६२ चतुर्युगानां धर्मादिकथनम् .. .

नन्दप्रबोधकघनम् ... ७७५ ...

गोकुले उद्वस्य प्रेषरम .. 999 ...

गोकुलं गत्वा तत् योभादिदर्भनम् ... " उद्दवक्त राधास्तोत्रम् ... ...

तयो: संवादे शुभावहच्नानकथनम् ... कालादि निरुपणम् ८०६

उद्दवस्य मुराप्रतिगमनम् ८१८

भगवदुपनयनवर्गानम् ... ... ८२८

.. ८४२

मृतपुत्रस्य प्रदानम् ... .. ८४३

नरासन्वस्य दमनम् .. .. ८४६

यबनस्य निधनम् .. .. ८४६

द्वारकानिर्मागम ८४६ ...

द्वारकाप्रवेशः तत्र उग्रसेनाभिषेकक् .. ८५७

रुकिति णी खयम्बरव र्णनम् ८६२

रुकिा णीहरगम् ... ८६८

रुका णी विवाहे युद्म नपाणां दमनन ८७२

.. .. ८७9

कृण्णाय कक्मिगी सम्प्रदानम् ...

कवष्ण मब्दव्युत्पर्रत स्तस्य च प्रथंसा ...

(2)

विषयं: पृष्ठाङ्ः ।

सवासां राजकन्यानां कामिनीनामुद्हनम् मायावतीमोक्षणं ग्म्बरबधस ... ८22

एकानंसया सष्ट दुर्वाससोविवाहः ...

प्कारणात् पत्रीत्यागदोष: ... १०५

अण्स्य हस्तिनापुरे गमनम् २०५

वुधिष्ठिरराजसूये शिशपालवधः ...

कुष्ठाभुत्तिकामेन प्राम्बन सुर्य्पूजनम् दम्सवक्रस्य थाल्यस्य च निधनम् ... ८०५

कुरुपाएडवयुद्दे भुवोभारावतरयम् ... ८०६

मणे: पारिणातस्व च हरणम ...

... ... पनिरुदोषयो: खप्नदर्शनम् ... ...

उषाहरणम् ६१६ ...

पनिरुद्जन्वकथनम् ... ... ८२४

श्रीरामाग्नि संवाद: ... ... १२८ द्रोपद्या: पञ्चपतित्वे हेतु: ... .. ८३०

वापयुद्द वर्णनम् ... ... १३१ बलिकवत कषस्तोत्म् ... . .. ६४०

वाणयुद्धे ज्वरोत्पत्ति: ... २५० ...

प्निरुडाय वाणकन्यासमर्पंगम् ...

... ... २५५ तीर्थयातरा प्रसङ्ग: ... ... ८६१ गणेभ पूननम् " ... . ..

(٤٠)

विषय: पृष्ठाङ्ग: ।

राधिकास्तोत्रम् ... ८६५ राधाऊ्ृषायोः पुनर्मेलनम ... ...

गोपिमि: सह तयो: कथोपकथनम् ... "

तीर्थें राधाया भ्मपम् ... नन्दादिसमीपे असारसंसार वर्णनम् ...

यदुवंश निधनम् ... ...

पाएडवानां मोचम् .. . ...

कृष्णगोलोक गमनम् ... ...

नारदस्योत्पत्ति: ... .. . १००६

... .. . १०११

अनुक्रमणिका ... १०१५

पुराण पाठश्वणादि माहात्माम् ... १०२२

सूचीपत्र सम्पूर्णम्।

थोऊष्ा जनाख गड़म्।

प्रथमोऽध्यायः।

नारायएं नमरत्य नरज्जैव नरोत्तमन्। देवों सरखतीज्चैव ततो जय मुदीरयेत्॥ नारद उवाच। श्ुतं प्रथमतो नच्चन् व्रछ्मखएं मनोहरम्। ब्रह्मणी वदनाओोजात् परमाड्तनेव च ।११ तत स्तदचनान्तूरीं समागत्य तवान्तिकम्। अ्ुतं प्रक्ृतिखरडञ्न सुघाखरडात् परं वरम् 1२ ॥ सतो गणपतेः खएड मखराइजवखएडनम्। म मे तप्त मनो लोलं विग्िष्ट सोतुमिक्कति॥ ३॥ श्ीक्ृषालन्मखएडस् जन्मादिखएडनं नृगाम्। प्रदीप सर्वतत्वानां कर्मघं हरिभक्िदम् ॥ ४ : सद्ो वैराग्यजनकं भवरागनिछत्तनम्। कारएं मुक्तिवीजानां भवाव्वितारएं परम् । ५ ॥ कर्मोपभोगरोगायं खखड़ने च रसायनम्। श्रीकृष्णा चरणाभ्भोजप्राप्तिसोपानकारएम् ।। ई.।, जीव में वैणावानाज जगता पावनं रयम्। वद विस्तरशो भननं भिष्य मां परसागतम् ।e।

व्र अवेवर्त्तपुराये

केन वा प्रार्थित: क्वष्णा आजमाम महीतलम्। सवागेरेक एवेशः परिपूर्णतमः स्वयम् ॥८॥ युगे कुत कुतो हेतो: कुत वाविर्बभूवह। वसुदेवोऽस्य जनकः कीवा कावा च दैवकी । 2 ॥ वद कस्य कुले जन्म माय्या सुविड़म्बनम्। किव्चकार समागत्य केन रूपेगा वा हरि: ॥१० ॥ अगाम गोकुलं कंसभयेन सूतिकाग्टहात्। कथं कंसातृ कीटतुत्यात् भयेशस्य भयं मुने ॥ ११॥ हरिवा गोपवेशेन मोकुले किन्नकारह। कुतो गोपाङनासाई विजहार जगत्पतिः॥१२। का का मोपाङ्गना: केवा गोपाला बालरूपिय: । का वा यथोदा को नन्दः किं वा पुसस्नकारह ॥१३ कथं राधा पुस्यवती देवी मोलोकवासिनी। व्रजे वा व्रजकन्या सा बभूव प्रेथसी हरेः ॥ १४ ॥ कथं गोप्यो दुराराध्यं सम्पापुरीशवर परम्। कर्थ ताख परित्यन्य अगाम मथुर्रा पुनः ॥ ॥१५ ॥ भारावतारयं ऊत्वा किं विधाय जगाम सः । कथयख महाभाग पुस्यन्नवपाकीर्तनम् ॥ १६ ॥ सुदुर्ज भां हरिकर्या तरणि भवतारणे।

पपिखनानां दहने ज्वलदग्निशिखामिव। पुंसां सुतवतां कोटिजन्मकित्विषनाभिनीम् ॥१८; मुंक्िं कर्णसुधारम्यां मोकसागरमाभिनीम्। महं भत्ाय भिषाय धानं देहि ऊपानिधे । १८ !

तपोजपमहादानपृथिवीतीर्थदर्शनात्। भ्ुतिपाठादनभनादु व्रतदेवार्च्चनादपि ॥ २०॥ दीच्षया सर्वयन्चेषु यत् फलं लभते नरः। षोड़यों ज्ञानदानस्य कलां नाहति तत् फलम् । २१। पिव्राहं प्रेषिती ज्ानादानाय तव सन्निधिम्। सुधासमुद्रं संप्राप्त न कोवा पातु मिच्छति ।२२। नारायण उवाच। मया चातोऽसि धन्य सवं पुसराशि: सुमूर्त्तिमान्। करोषि भ्रमणं लोकान् पावितु कुलपावन ।२२ ॥ जनानां हृदयं सद्य: सुव्यत्तं वचनेन वे। थिथे कलव कन्यायां दौहित्र बान्धवेऽपिच। २४।। पुत्र पीव्रे च वचसि प्रतापे यशसि श्रियाम् । बुड्ौ वारिषि विद्यायां जायते हृदय नृगाम् ॥ २५॥ जीवन्म क्तोऽसि पूत स्वें शुद्धभक्तो गदाभृतः । पुमासि पादरजसा सर्वाधारां वसुन्धराम् ॥ २६।। पुनासि लोकान् सवींस् सयं विग्रहदर्भनात्। सुमङ्गला हरिकथा तेन तां स्रोतुमिच्छसि । २०॥ यत्र कृष्णकथा: सन्ति तत्नव सवदेवताः । ऋृषयो मुनयशैव तीर्थानि निखिलानि च॥ २८॥ कथाः गुत्वा तथान्त ते यान्ति सन्तो निरापदम् । भवन्ति तानि तीर्थानि येषु क्वणकथाः शुभा: ।२८। सदः कृप्णकथावत्ता सस्य पुंसां अतं पतम्। समुद्ृत्य सुतवतां पुनाति निखिलं कुलम् ॥ २०॥ प्रष्टातु प्रश्नमात्रे या पुनाति कुलमा हि नः ।

L ४ ब्रह्मवैवर्त्तपुराशे

सोता सवण मात्रे ण स्कुलं खखबान्धवान्॥६२। पतजन्मतपःपूत्ती जन्मेदं भारते लभेत्। करोति सफलं जन्म सुत्वा हरिकथासतम्॥ १२ ॥ पखनं वन्दनं मन्त्रजपं सेवनमेवच। स्मरसं कीर्त्तनं शखट्गुणाय्वरमीपितितम्॥ ३३॥ निवेदमं तस्य दास्यं नवधा भक्तिलक्षयम्। करोति जन्म सफलं युत्वैतानि च भारते ॥ ३४ ॥ मच विघ्नी भवेत्तस्य परमायुर्न नश्यति। न याति तत्पुरःकाली वैनतेयमिवोरगः ॥३५। न जहाति समीपञ्च चणं तस्य हरि: स्यम्। उपतिष्ठन्ति तूणं त मणिमादिकसिडय: ॥३६॥ सुदर्भनं अमत्येव तस्य पाशें दिवानिशम्। कष्णान्नया च रचायें कोवा किं कर्त्तुमीखरः॥२०॥ म यान्ति तत् समीपञ्च खप्नेपि यमकिङ्गराः। ज्वलदृग्नि यथा दृष्टा शलभा न वजन्ति तम् ॥३८ व्याधयो विपदः शोका विघ्रास न प्रयान्ति तम्। म याति तत्ममीपञ्च मृत्युर्मृत्युभयान् मुने। ३०॥ ऋषयो मुनयः सिद्ाः सन्तुष्टाः सर्वदेवताः । स.च सर्वत्र निःशङ्टः सुखी कृण्प्रसादतः । ४० ६ सव कवण्णकथायाच् रति रात्यन्तिकी सदा। जनकस्य खभावोऽहि जन्ये तिष्ठति निववितम् ॥ ४१ ॥ विग्रेन्दर का प्रशंसेयं जन्म से ब्रह्ममानसे। यस्य यत्र कुले जन्म तन्मतिस्तादृशी भवेत्॥ ४२॥ पिता विधाता जगता कृप्पपादालसेवया।

१प० श्रीकपजन्मखएडम्।

नित्य करोति यः पश्न्नवधा मकिलचगम्॥ ४२ ॥ रतिः छ्ृण्णकथायाज्च यस्याश्ुपुलकोह्रमः। मनो निमम्न तत्रव स भत्त: कथितो बुधेः॥४४॥ प्रत्रदारादिकं सवें जानाति यो हरेरिव। भौवना ममसा वाचा स भत्तः कघितो बुधै: ॥४५॥ व्यास्ति सर्वजीवेषु सवें क्ृप्यमयं जगत्। यो नानाति महाज्ञानी स भक्तो वैष्णवोत्तम:॥। ४६॥ निष्जने तीर्थसम्पर्के निःसङ्गा ये सुदान्विताः । ध्यायन्त चरणाभोजं श्रीहरे स्तेच वैप्णवा:॥ ४७ ॥ भश्द् ये नाम गायन्ति गुएं मन्त्रं जपन्ति च। कुर्वन्ति यवएं गाया वदन्ति तेऽतिवेप्वाः । ४८ । लव्ध्वा मिष्टानि वस्तूनि प्रदातु हरये मुदा। तूयं यस्व मनो हृष्टं स भक्ती ज्ानिनां वरः ॥४2॥ यन्मनो हरिपाढाले खप्ने ज्ञानं दिवानिभम्। पूर्व कर्भ्पोपभोगज्ज वहिर्भुङतो स वैप्ाव: । ५० ॥ गुरुवक्काद्दिप्णुमन्ती यस्य कर्रो विशत्यय। तं वैप्णवं महापूतं प्रवदन्ति मनीषिय: ॥५१ ॥ पूर्वान् सप्त परान् सप्त सप्त मातामहादिकान्। सोदरा सुद्रेद्धक्त: खप्रसूञ्न प्रसूप्रसूम् । ५२॥ कलत्न' कन्यकां बन्धु भिष्यं दोहित्र मातन किङ्गरं किङ्रीं पुत्र मुदरेद्वैष्णावः सदा सनम् ॥ २६। सदा वाक्कन्ति तीर्थानि वैष्णवसकौप च। ३०॥ पापिदत्तानि पापानि तेषा नलोचना। गोदोइ्नचरं यावद् यत्त दर्शवितु चमा: ॥३१ १

ब्रद्मवैव सतैपुराये [१ अ

तत्र सर्वाणि तीर्थानि सन्ति तावसहीतले । ५५। सुवन्तत्र मृतः पापी मुक्ती याति हरे पटम् ।क यथैव ज्ञानगङ्गायामन्त कृष्णस्मृतौ यथा ॥ ५६॥ सुलसी कानने गोष्ठे श्रीक्ृप्णमन्दिरे पदे। वृन्दारखे हरिद्वार तीर्थेष्वन्येषु वा यथा। ५७ ॥ पायानि पापिनां यान्ति तीर्थखानावयाहनात्। तैषां पापानि नश्यन्ति वैष्णवस्पर्थवायुना। ५८॥ महि स्थातु भक्र वन्ति पापान्येव क्वतानि च। ज्वलदम्नौ यथा चिप्रं शुष्काणि हि दयानि च ॥ ५2 ॥ भत्तं वर्क्नि गच्कन्त ये ये पश्यन्ति मानवाः । सप्तजन्मक्वताघानि तेषां नश्यन्ति निव्चितम् ॥ ६० ॥ ये निन्दन्ति हृषीकेशं तङ्गतं पुखरुपियाम्। भतजन्मार्ज्जितं पुरं तेषां नश्यति निश्चितम् ६१॥ ते पच्यन्ते महाघोरे कुभ्भीपाके भयानके। भच्िता: कीटसङ्ग न यावच्न्द्रदिवाकरी॥ ६२॥ तस्य दर्शनमावण पुएं नश्यति निश्चितम्। गङ्गां स्त्नात्वा रविं दृद्टा तदा विद्वान् विशुद्ति ।६२। वेष्णवस्पर्शमात्नेण मुक्तो भवति पातकी। तस्य पाप' निहन्त्येव स्ान्तःस्थो मधुसूदन:॥ ६४॥ स्व ए्वं कथिती विप्र विष्णुवैष्णवयोर्गुरः। जनकस्य सहरर्ज्जन्म निबोध कथयामि ते ॥ ६५॥ विप्रेन्द्र का प्रथ न महापुराण नारायएनारदसंवादे यस्य यत्र कुले जम्म C. विष्ुवैष्णवयोर्गुयप्रशंसा पिता विधाता जगतां हेगोडध्यायः ।

२अ्र०

मारायण उवाच।

येन वा प्रार्थितः कृष्ण आजगाम महीतलम्। यं यं विधाय भूमौ स जगाम खालयं विभु: ॥१ ॥ भारावतरणोपायं दुष्टानाञ्ज वधीद्यमम्। सर्वं ते कथविष्यामि सुविचार्य्य विधानतः।२॥ अधुना गोपवेश्च गोकुलागमनं हरैः। राधा गोपालिका येन निबोध कथयामि ते । ३ ॥ गङ्डचूड़वधे पूर्व संच्षेपात् कथितं शुतम्। अधुना तत् सुविस्तार्य् निबोध कथवामि ते॥ ४ ॥ श्रीदाम्न: कलहसैव बभूव राधया सह। श्रीदामा पङ्खचूड़य् शापात्तस्या बभूवह ॥ ५ ॥ राधां शशाप श्रीदामा याहि योनिज्ज मानवीम्। ब्रजे व्रजाङ्गना भूला विचरख च भूतले॥ ई। भीता श्रीदामशापात् सा श्रीक्वण्णं समुवाच ह। गोपीरूप भविष्यामि शीदासा मां भथापह। किमुपायं करियामि वद मां भयभञ्जन ।नम् ॥ २६ । त्वया विना कथमहं धरिषामि खच्कीप च॥ ३०॥ चरेन मे युगभतं कालं नाथ जलोचना। चन्ुर्ननिभेषविरह्वाङ्गवेह्दग्वं मं दर्शयतु चमाः ॥ २१

म्रह्मवेव त्तंपुराणे {२ प्र ०.)

भरत् पार्वण चन्द्राभ सुधापूर्याननं तव। माथ चततुसकोराभ्यां पिवाम्यह महर्निथम् । १० ॥ खमाआा मे मनः प्राया देहमात्र वदाम्यह्म्। दृष्टिशकिय चत्ु रवं जीवनं परमं धनम् । ११॥ खप्ने ज्ाने त्वयि मनःसपरामि त्वत्पदाम्बुजम्। सव दास्यं विना नाथ न जीवामि चरां विभो । १२ ॥ कृष्ण स्तद्वचनं सुत्ा बोधयामास सुन्दरीम्। वचसि प्रेयसीं ऊत्वा चकार निर्भयाच्ज ताम् ॥ १२४ महीतलं गमिष्यामि वाराहे च वरानने। मया साईं भूगमनं जन्म तेऽपि निरूपितम् ॥ १४ । व्रजं गत्ा व्रजे देवि विहरिषामि कानने। मम प्राणाधिका तच्च भयं किन्ते मयि सिथिते ॥ १५ ॥ ता मित्युका हरि सत्र विरराम जगत्पतिः । अतो हेतोर्जगन्नाथो जगामे नन्दगोकुलम् ॥ १६॥ किंवा तस्य भयं कत्माद्वयान्तकारकस्य च। मायाभयच्छलैनैव जगाम राधिकान्तिकम् ॥ १॥ विजहार तथा सार्ड गोपवेशं विधाय सः। सह गोपाङ्गनाभिख प्रतिज्ञापालनाय च। १८॥ ब्रह्मणा प्रार्थितः कृष्ण: समागत्य महीतलम्। पव भावतारणं कत्वा जगाम खालयं विभु:॥१८॥ जनकस्य २ह विग्रेन्द्र का प्रभ- नारद उवाच।

यस्य यत्र कुले जम्म एव करथं वा राधया सह। पिता विधाता जगतां ं संव्यस्य कथयाधुना। २०॥

नारायण उवाघ। एकदा राघया साडें गोलोके श्रीहरि: स्वयम्। विजहार महारख विजने रासमणडले। राधिका सुखसश्भोगात् बुबुधे न स्वकं परम् ॥२१॥ कत्वा विहारं श्ीकृण स्ामटप्तां विहाय प। गोपिकां विरजा मन्चां शृङ्गाराथे जगाम ह॥ २२ ॥ वृन्दारखं च विरजा सुभगा राधिकासमा। तस्या वयस्या: सुन्दर्य्यो गोपीनां शतकोटय: । २२ । कृष्णा प्रायाधिका गोपी धन्या मान्या च योषिताम् । रतसिंहासनस्था सा ददर्भ हरिमन्तिके ॥२४॥ ददर्श योह रिस्ताष्ष शरच्न्द्रनिभाननाम्। ममोहरां सस्मिताज्ज पश्वन्तीं वक्रचन्ुषा । २५ ॥ सदा षोड़शवर्षीयां प्रोद्विन्ननवयीवनाम्। रस्षालङ्वारगोभाव्यां भूषितां सूक्षवाससा ॥ २६॥ पुलकाद्वितसर्वाङ्गों कामवााप्रपीड़िताम्। दृद्टा तां शोहरिस्तुरं विजहार तया सह॥२०॥ पुष्पतल्पे महारखं निर्जने रत्नमएडले। मूर्छा मवाप विरजा कृणमृङ्गारकीतुकात्.२८॥ * ऊत्वा वच्चसि प्राणेशं कोटिकन्दर्पसविसम्। ! तथा सतं श्रीहरिञ्ज रत्नंमणंडप संस्थितम्। दृष्टा च राधिकासख्य: चक्रुस्ताञ् निवेदनम् । २६। तासाज्ज वचनं सुत्वा सष्वाप च चुकोप च॥ ३०॥ मृशं ररोद सा देवी रक्तपङ्गजलोचना। ता उवाच महादेवी मा तं दर्शयितु चमाः ॥३१ :

१० ब्रह्मवैवर्त्तपुराणे [२ श

यदि सत्यं ब्रूत यूयं मया साई प्रगध्कत। करिय्यामि फलं गोप्या: छपास्य व यंथोचिंतम् ।३२। को रचिताद तस्याय मयि शास्ति प्रकुवति। यीव्रमानयतान्याय तथा सार्ड इरिप्रिया: ।३३ ॥ प्रन्तवंक्रं सस्प्ितत्त विषकुभभं सुधामुखम। ३४॥ मदाश्रयं समागन्तु' यूयं दासं न दास्यथं। समेव मणडपं रम्य यात संरचतैश्वरम् । ३५॥ राधिकावचनं सुता काश्चित् गोप्यो भवान्विताः। ता: सर्वाः सम्पूटाञ्जत्यो भत्तिनस्त्रास्यकन्वरा: । ३६॥ तामूचुः पुरतः स्थित्वा सर्वा एव प्रियां सतीम्। वयं तं दर्शविष्यामो विरजासहित प्रभुम् ॥३०॥ तासाञ् वचनं सुत्वा रथ मारुह्य सुन्दरी। जगाम सारड गोपीभि स्विरिषष्टिशतकोटिभि: ०१८॥ रख्ेन्द्रसाररचितं कोटिसूर्य्यसमप्रभम्। मणीन्ट्रसार रचितं कलसानां त्रिकोटिभि: । राजितं चित्र वाजिभि: वैजयन्तीविराजितम् ॥३९॥ सच्षचक समायुत्त' मनोयायि मनोहरम्। मशिसार विकारैश कोटिस्तमे: सुथोभितम् 8 ४0 । नानाचित्रविचित्रस सहितैः सुमनोहरैः । सिन्दुराकारमणिभिमंध्यदेशे विभूषितैः ।8१॥ रत्ल्लवरिमसंघेक् रथचक्रोइ् संस्थ्रितैः । ४२ ॥ चतुर्ल च परिमितैः चित्रघरटासमन्वितैः। चितनूपुरथोभाव्य विचित्रेस्व विराजितैः ॥ ४२। मणिमन्दिरलच्चैस रत्नसारविनिमिंते:।

प्र शीऊ पाजन खरडम्। ११

मणिसारकाटेस शोभितैसिवराजिभि:0४॥ ॥ मणीन्द्रसारकलसैः श्रेखरोव््चलितैर्युतम्। भोगदूव्यसमायुकं वेभद्रव्यसमन्वितेः ॥४१॥ शोभितं रतभय्याभी रत्नंपाव्पुटान्वितम्। हिरसमयीनां वेदीबां समूहेन समन्वितम् । ४६॥ कुडुमाभमशीनाज्ज सीपानकोटिभिर्युतम्। स्यमंन्तकैः कोसुभैश् रुचके: प्रवरेस्तथा। ४० ॥ पद्म क्वत्रिमकोटीनां शतकैस सथोभितम्।

र्त्रेन्द्रसा रर्राचतं कलसोज्ज्वलशेखरम्। प्तयोजनमूर्द्ग क्व दधयोजनविस्तृ तम् ॥४८॥ पारिजातप्रसूनानां मालाकोटिविराजितम्। कुन्दानां करवीराणीं यूधिकानान्तथेव च॥। ५ू०। सुचारुचम्पकानाच् नागेथानां मनोहरेः। मखिकानां मालतीनां माधवीनां सुगन्धिनाम् ॥५१।। कदम्वानाच् मालानां कद्म्वैश् विराजितम्। सहसदलपद्मानां मालापद्मविभूषितम् ॥ ५२॥ चित्रपुष्पोद्यानसरःकाननैश्व विभूषितम्। सवेषां स्यन्दनानाल् श्रेष्ठं वायुवहं परम् ॥ ५२ ॥ रत्सूत्मवस्तसाराणां वरैराच्छादितं वरम्। रतदर्पपलचायां पतकैश समन्वितम् । ५४ ॥ खेतचामरकोटिभि र्षच्चमुष्टिभिरन्वितम्। चन्दनागुरुकस्तूरी कुङ्ुमद्रव्यचर्चितेः॥५१॥ पारिजातप्रसूनानां कोटितल्पविराजितम्।

१२ ब्रभ्मवैवतंपुराये [२त्रर ०.

कोटिघएटासमायुत पताकाकोटिभिर्युतम्॥ ५६ रस्षभय्याकोटिभिस चित्रवस्वपरिच्कदैः । चन्दमाक्केसम्पकानां कुङ्डुमैस विचर्चितेः।६०।

अटृश्येरमुतैद्ट व्येः सब्दरैस् विभूषितम् । ५८॥ एवस्ूता दरथान्तूर्ण मवरुह्य हरिप्रिया। जगाम सहसा देवी तं रत्नमएडपं मुने । ५९ ॥ द्वार मियुत्तं ददर्थ द्वारपालं मनोहरम्। लक्षगोपपरिव्टतं स्मेराननसरोरुहम् ०६०॥ गोपं सीदामनामानं श्रीक्मष्पस्य प्रियङ्ठरम्। तमुवाच रुषा देवी रक्पङ्गजलोचना । ६१ ॥ दूरं यच्क गच्छ दूरं रतिलम्पटककिद्गर। कीटशों सुरूपां कान्तां द्रत्यामि त्वत्प्रभोरहम् ॥६२॥ राधिकावचनं सुत्वा निःभङ्ग: पुरतः स्थितः । तामेव न ददो गन्तु वेत्पाणिमहाबल: ॥ ६३॥ सूर्यच राधिकान्यस श्रीदामानां सुकिङ्ठरम्। बलेन प्रेरयामासु: कोपेन स्फुरिताधरा ॥ ६४ ॥ मुत्वा कोलाहलं शब्द गोलोकानां हरि: स्यम् । सात्वा च कोपितां राधा मन्तर्दानं चकार ह ॥६५।। वितजा राधिकाशब्दा दन्तर्डानं हरेरपि। दृष्टा रोघाभयार्त्ता सा जही प्राणंश योगत:।।६६।। सद्यस्तत्र सरिदूप तच्करीरं बभूवह। व्याप्तन्न वत्तुलाकारं तथा गोलोकमेव च । ६७ । कोटि योजनविस्तीं झ्रूस Sतिनिस्नमेव च।

२ त्र० 1 श्रीक्कष्पननमखएडम्। १३

दैध्ये दगुयं चारु नाना रत्नाकरं परम् । ६८। इति श्रीब्रभ्मवैवत्तें महापुराषे नारायणनारदसंवादे श्रीक्वणानमाखरडे विरजानन्द प्रस्तावोनाम द्वितीयोऽध्यायः ।

11

ततोयोड़ध्यायः ।

नारायण उवाच।

राधा रतिग्टहं गत्वा न दृदर्श हरिं मुने। विरजाष्ट सरिद्रिपां दृद्टा गेहं जगाम सा॥ १ ॥ श्रीक्वणो विरजां दृष्टा सरिद्रिपां प्रियां सतीम्। उच्चै रुरोद विरजातीर नीरमनोहरे॥२ ॥ ममान्तिकं समागच्क प्रेयसीनां परे वरे। त्वया विनाहं सुभगे कथं जीवामि सुन्दरि ॥ २ ॥ नद्यधिष्ठात्री देवी लं भव मूर्त्तिमती सति। ममाशिषा रूपवती सुन्दरी योषितांवरा। पूर्वरूपाच्च सौभाग्यादिदानीमधिका भव ॥ ४॥ पुरातनं भरीरन्त सरिद्रिप मभूत् सति। जलादुत्थाय चागच्क विधाय नूतनां तनुम् ॥५॥ आाजगाम हरेरय्र साचाद्राधैव सुन्दरी। पीतवस्त्रपरिधाना सेराननसरोरहा॥ ६॥ पश्यन्त प्राणनाथन पश्यन्ती वक्रचनुषा। 5-2

१४ [ ३अ्र०

मानिनी मानिनीनाज्न गजेन्द्रमन्दगामिनी। सुन्दरी सुन्दरीणाच् धन्या मान्या च योषिताम् । ८ ॥ चारुचम्पकवर्णाभा पक्कविम्बाधरा वरा। पक्कदाड़िमवीजाभा दन्तपङकिमनोहरा ॥ ॥ शरत्पार्वखचन्द्रास्या फुले न्दीवरलोचना। कस्तूरीविन्टुना सार्ई सिन्दूरविन्टुभूषिता॥ १०॥ चारुपत्रकथोभाव्या सुचारुकवरीयुता। रत्नकुरडलगरडस्था भृषिता रत्नमालया ॥ ११॥ गजमौक्तिकनासाग्रा मुक्ताहारविराजिता॥ १२॥

ताज्ज रूपवतीं दृद्टा प्रेमोट्रकां जगत्पतिः । चकारालिङ्गनं तूें चुचुम्ब च मुहुमुंद्डः ॥ १४॥ नानाप्रकारशङ्गारं विपरीतादिकं बिभुः । रहसि प्रेयसीं प्राप्य चकार च पुनःपुनः ॥१५॥ विरजा सा रजोयुत्ता धटत्वा वीर्य्यममीघकम्। सदो बभूव तत्र व धन्या गर्भवती सती॥ १६॥ द्धार गर्भमीशस्य दिव्य वर्षभतञ्ज सा। ततः सुषाव तत्र व पुत्तान् सप्त मनीहरान् ॥ १७॥ माता सा सप्तपुचाणं श्रीक्प्णस्य प्रिया सती। तस्थो तत्र सुखासीना साई पुत्र थ सप्तभभि: ॥१८8 एकदा हरिखा साडें वृन्दारएं सुनिर्जने। विजहार पुनः साध्वी शृङ्गारासक्तमानसा ।१८॥

श्रोम्मयाजनाख एडम्। १५

एतस्मिन्नन्तरे तत् मातु: क्रोड़ जगामह। कनिष्ठपुत्तस्तस्याय भ्रातभिः पीड़ितो भिया॥ २०॥ भीतं खतनयं दृद्दा तत्याज तां कपानिधि: । क्रोड़े चकार बालं सा कृप्णो राधाग्टहं ययौ॥ २१॥ प्रबोध्य बालं सा साध्वी न ददर्शान्तिके प्रियम् । विललाप भृशं तत्र शृङ्गारातटप्तमानसा। २२। प्थाप स्वसुतं कोपाल्लवणीदो भविष्यसि। कदापि ते जलं केचित् न खादिष्यन्ति जीविनः ।२३। पथाप सर्वान् बालांथ यान्तु मूढ़ा महीतलम्। गञ्ध्वञ्न महीं मूढ़ा जम्बुद्वीपं मनोहरम् ॥२४ ॥ स्थितिर्नेकत् युष्माकं भविष्यति पृथक् पृथक्। द्वीपे द्वीपे स्थितिं कत्वा तिष्ठन्तु सुखिन: सुताः ॥२५॥ द्वीपस्थाभिर्नदीभिश्व सह क्रीड़न्तु निर्जने। कनिष्ठो माटशापाच् लवणोदो बभूवह ॥ २६॥ कनिष: कथयामास मातशापञ्च बालकान्। आजग्म दुःखिताः सर्वे मातस्थानञ्च बालकाः ॥२७॥ ुत्वा विवरएं सर्वे प्रजग्म धरणीतलम्। प्रणम्य चरएं मातुर्भक्तिनस्र्रात्म कन्धराः ॥ २८॥ सप्तद्वीपे समुद्राश्च सप्त तस्युर्विभागयः। कनिष्ठात् वृद्दपर्य्यन्त द्विगुएं द्विगुएं मुने ॥२८॥ लवणेक्तुसुरासर्पिदधि दुग्ध जलार्वाः। एतेषाच्च जलं पृथ्वाां शस्यार्थच्ज भविष्यति॥ २०॥ व्याप्ताः समुद्रा सप्तेव सप्द्वीपां वसुन्धराम्। कुरुदुर्बालकाः सर्वे मातम्राटशुचान्विताः ॥ २१॥

१६

रुरोद च भृभं साध्वी पुत्तविच्छेदकातरा। मूर्चामवाप शोकेन पुचाणां भसुरैव च । ३२ ।। तां शोकसागरे मग्नां विज्ञाय राधिकापतिः । आजगाम पुनस्तस्या: स्पेराननसरोरुह:॥३। दृद्टा हरिं सा तत्याज थोकं रोदनमेव च। आनन्दसागरे मग्ना दृष्टा कान्त बभूवह ॥ २४ ॥ चकार शीहरिं क्रोड़े विजहार समरातुरा। ताञ् पुत्रपरित्यकां हरिसुष्टो बभूव ह॥ ३५॥ वरं तस्मे ददो प्रीत्या प्रसन्नवदनेच्षरः । कान्ते नित्यं तव स्थानमागमिष्यामि निखचितम् ॥३६।। यथा राधा तत्समा त्वं भविष्यसि प्रिया मम। पुत्रानुचसि नित्यं त्वं मद्रस्य प्रभावतः ॥ ३७॥ (त्युक्तवन्त श्रीक्षं वसन्त विरजान्तिके। दृद्टा राधावयस्याच्च कथयामासुरीखरीम्। गुत्वा करोद सा देवी सुव्वाप क्रोधमन्दिरे॥ ३८ ॥ एतस्तिवरे कृष्णो जगाम राधिकान्तिकम्। स तस्थो राधिकाद्वारे श्रीदास्ा सह नारद: ३२ ॥ रासेखरी हरिं दृद्टा रुष्टोवाचाप्रियं तदा॥ ४०॥ मत्तो बहुतरा: कान्ता गोलोके सम्ति ते हरै। याहि तासां सव्निधानं मया ते किं प्रयोजनम् ॥ ४१॥ विरजा प्रेयसी कान्ता सरिद्रूपा वभूव है। देहं त्यक्का म्ू भयात्तथापि यासि तां प्रति ॥ ४२ ॥ तस्तीरे मन्दिर कत्वा तिष्ठ तिष्ठ च वाहि ताम्। जदी बभूव सा त्वक्ष नदी भवितु मर्हसि ॥ ४३॥

श्रीक्वष जम्नखएडम् ।

नदस्य नद्या सारईस् सङ्गमो गुणवान् भवेत्। खजातौ परमा प्रीति शघने भोजने सुखात्॥ ४४। देवचूड़ामणे: क्रीड़ा नद्या सारडं मवेरितम्। महाजनः स्पेरसुखः गुत्वा.सद्यो भविष्यति॥ ४५ ॥ ये त्वां वदन्ति सर्वेनं ते किं जानन्ति त्वन्मनः । भगवान् सर्वभूतात्मा नदीं संभत्तु मिच्छति ॥४६ ॥ इृत्युक्का राधिका देवी विरराम रुयाव्विता। नोत्तस्थौ भूमिशयनाह्ोपीलक्षसमन्विता । ४७ ।· काशचिच्चामरहस्ताच्च काश्चित् सूक्षांशुकाधराः । काख्चित् ताम्बलहस्ता च काश्चिन्मालावराकरा: ।४८। वासितोदकरा: काश्ित् काश्चित् पझ्मवराकराः । काश्चित् सिन्दूरहस्ताश्न माल्यहस्ताश्च काशन। ४2॥ रत्नालङ्वारहस्ताथ काश्चित् कज्जलवाहिकाः । वेखुवीणाकरा: काखित् काश्चित् कङ्गतिकाकरा: ।५०। काखविदावीरहस्ताथ्च यन्त्रहस्ताश्न कासन। सुगन्धितेल हस्ताथ्व काश्चन प्रमदोत्तमा: । करतालकरा: काश्चित् मेएडहस्ताख्च काश्न॥ ५१ ॥ काश्चिन् मृदङ्गमुरजमुरलीतालकारिकाः। सङ्गीतनिपुंण: काश्ित् काश्चिन्नर्त्तनतत्परा: ॥५२॥ क्रीड़ावसतुकरा: कायचिन्मधुहस्ताथ्य काश्चन। सुधापातकरा: कासिदङध्रिपीठकरा: परा: ॥५३। वेशवस्तुकरा: काश्चित् कायिज्तरणसेविकाः । पुटाज्जलिकरा: काश्चित् काश्चित् सुतिपरा वरा: ॥५४। एवं कतिविधा: सन्ति राधिकापुरती मुने।

१८

वहिर्देगस्थिताः काश्चित् कोटिशः कोटिशः सदा ५५ू। कायित् द्वारनियुत्ताय वयस्या वेत्धारिकाः । कण्ण मभ्यन्तरं गन्तु न ददुः द्वारसंस्थितम्॥ ५६॥ पुरः स्थितस्तं प्राशेशं राधा पुनरुवाच सा। नानुरूपमत्यकथ्य मयोग्य मतिकर्कशम् ॥ ५७ ॥ राधिकीवाच। हे कृष् विरजाकान्त गच् मत्पुरती हरे। • कधं दूनोषि मां लोल रतिचौरातिलम्पट1 ५८। शीघ्रं पद्मावतीं गच्क रत्नमालां मनोरमाम्। अथवा वनमालां वा ऋूपेणाप्रतिमां व्रज ॥५८॥ हे नदीकान्त देवेय देवानाज् गुरोरगुरी। मया ज्ञातोऽसि भद्रन्ते गत्क गच्छ ममाश्रमात् ॥६०।। भखत्ते मानुषस्येव व्यवहारच्च लम्पट। लभतां मानुषीं योनिं गोलोकादु व्रज भारतम् ॥ ६१॥ है सुशीले शमिकले है पद्मावति माधवि। निवार्य्यताञ्ज धूर्त्तोऽय मस्यात् किं प्रयोजनम् ॥६२॥ राधिकावचनं शुत्वा तमूचर्गोपिका हरिम्। हितं तथ्यञ्ज विनयं सारं यत् समयोचितम्। ६३॥ काशिदूचुरिति हरे गच्छ स्थानान्तरं क्षगाम्। राधाकोपापनयने गमयिष्यामि हे वयम् ॥ ६४ । काश्चिदूचुरतिप्रीत्या चरं गच्छ गहान्तरम्। तयैव वर्डिता राधा लां विना कथ् रचति ॥ ६५॥ काचिदूचुरिति प्रेमणा राध्रिकाया हरिम् मुने। च्यं वृन्दावनं गच्क मानापनयनावधि। ६६।

३ अ० श्रीक्ृप्णजमम खगडम् ।

कायिदित्यूचुरीशव्न परिहासपरं वचः । मानापनयनं भत्त्या कामिन्या: कुरु कामुकः ॥ ६७॥ काशिन्नोचुरितीशं तं याहि जायान्तरं तव। लोलुपस्य फलं नाथ करियामी यथोचितम्॥ ६८॥ काशिन्नीचुरिति हरिं सस्नितं पुरतः स्थितम्। गत्वा समीप सुत्याय मानापनयनं कुरु॥ ६ट। काश्चिन्नोचुरिति प्रायनाथं गोप्यो दुरक्षरम्। कः क्तमः साम्प्रतं द्रष्टं राधिकामुखपङ्गजम्॥ ७०॥ काश्नोचुरिति विभु व्रज स्थानान्तर हरे। कोपापनयने काले पुनरागमनं तव ॥ ७१ ॥ कायनोचुरितीदं तं प्रगल्भा: प्रमदीत्तमाः । वयं त्वां वाचयिष्यामी नचेद् याहि स्टहान्तरम् ॥ ७२। काश्चिन्निवारयामासुम्माधवं प्रमदोत्तमाः । स्मितवक्नञ्ज सर्वेशं सच्क मक्रोधमीश्वरम्॥ ७३॥ गोपीभिर्वार्व्यमाणे च जगत्कारणकारणे । सदशुकोप श्रीदामा हरौ ग्टहान्तरे गते ॥७४ ॥ कोपाटुवाच श्रीदामा राधिकां परमेख्वरीम्। रक्तपद्म क्षणां रुट्टां रक्पङ्गज लोचन: ।७५॥ श्रीदामोवाच। कथं वदसि मात स्वं कटुवाक्य मदीखरम्। विचारणं विना देवि करोषि भत् सनं वथा॥६ ॥ ब्रह्मानन्तेय धर्मेंशं जगत्कारणकारणम्।

आत्मारामं पूर्यकामं करोषि त्वं विड़म्वनम्।

२० ब्रह्मवैव्त्तपुराये

देवीनां प्रवरा त्वञ्च निबोध यस्य सेवया॥ ७5॥ यस्य पादार्च्चननैव सर्वेषामीखरी परा। तं न जानासि कत्याणि कि महं वक्तुमीश्वर:॥ ९८॥ भूभङ़गलीलया कृप्पः सष्टं पक्तस त्वद्विधाः । कोटिभः कोटिदेव्य रवंन जानासि च निर्गुगम्॥८०॥ वैकुठ श्रीहरेरस्य चरणाम्बुजमार्जनम्। करोति केशेः शशत् श्रीः सेवनं भक्तिपूर्वकम् ॥८१॥ सरखती च स्तवनेः कर्णापीयूषसुन्दरैः। सन्ततं स्तीति यं भत्या न जानासि तमीखरम् ।८२॥ भीताच प्रक्ृतिसया सर्वेषां जीवरूपिसी। सन्ततं स्तीति यं भत्या तं न जानासि मानिनि ॥८३स स्तुवन्ति सततं वेदा महिम्ः षोड़शों कलाम्। कदापि तं न जानन्ति त न जानासि भामिनि ॥८४ वक्कैश्यतुर्भियें ब्रह्मा वेदानां जनको विभुः। स्तोति नित्य® सेवते च चरणास्भोज मीखरि॥ ८५् ॥ प्रङ्रः पञ्चभिवक्रः स्तीति यं योगिनां गुरुः। साश्रुपूर्ण: सपुलकः सेवते चरणाम्बुजम्॥ ८६॥ शरेष: सहस्रवदने: परमालमानमीखरम्। सततं स्तौति भत्त्या च सेवते चरणाम्बुजम् ॥८७॥ धम्मः पाताच सर्वेषां साची च जगतां पतिः। भत्त्या च चरणाभभोजं सेवते सततं मुदा॥ ८द॥ खेतद्दीपनिवासी यः पाता विष्णुः खयं विभु: । अस्यांभ तथाचायं ध्यायतेऽणुचरं परम्। ८2 ॥ सुरासुरमुनीन्द्राय मनवो मानवा बुधा:।

श्री कष्णजन्मखस्डम् । २१

सेयन्त नहि पश्यन्ति सप्नेऽपि चरणाम्वुजम्। चिप्रं रोषं परित्यज्य भज पादाम्बुजं हरेः ॥ ८० ॥ भूभङ्गलीलामात्र ए सटष्टिः संहत्तुरैव च । ८१ । निमेषमात्रादस्यैव ब्रह्मणः पतनं हरेः। यस्येव दिवसे प्यष्टाविंशतीन्द्रा: पतत्त्यपि॥ ८२॥ एवमष्टोत्तरशतमायुर्यस्य जगद्विधेः। त्वं वा कान्याश वा राधे मदीशर वशेऽखिलम् ॥८३॥ श्रीदाम्नो वचनं गुत्वा केवलं कटुमूल्वएम्। सद्यशुकोप सा ब्रह्मन्नुत्थाय तमुवाच ह। ८४॥ रासेखरी वहिर्गत्ा तमुवाच ह निष्ठुरम्। स्फुरदीष्ठी मुत्तकेशी रक्तासभोरुहलोचना। ८५ । राधिकीवाच। रेरे जाल्म महामूढ़ शृण लम्पटकिङ्गर। तञ्च जानासि सर्वाथे न जानामि लद्ीखरम्। ८६॥ वदीखरोहि श्रीकणो नह्यस्पाकं व्रजाधस। जानामि जनकं स्तौषि सदा निन्दसि मातरम्॥ ८७॥ यथाऽसुराश्च त्रिद्भान्नित्यं निन्दन्ति सन्ततम्। तथा निन्दसि मां मूढ़ तस्मात्मसुरीभव।८८॥ गोप व्रजासुरीं योनि गोलोकाच्च वहिर्भव। मयाद्य पप्तो मूढ़ सवं करवां रच्तितुमीखर: ।८६ । रासेखरी तमित्युक्का सुष्वाप विरराम च। वयस्या: सेवयामासुश्चामरे रत्नमुष्टिभि: ॥१००॥ गुत्वा च वचनं तस्या: कोपेन स्फुरिताधरः। पशाप ताञ् श्रीदामा व्रज योनिज्च मानुषीम् ॥१०१॥

[ ३ त्र०

मनुष्य इंव कोपस्त तस्मात् व्वं मानुषी भव। भविष्यसि न सन्देही मया गप्ता त्वमम्बिके॥ १०२ क्वायया कलया चापि परखवस्ता कलङ्विनी। मूढ़रायासपत्नीं तां वत्यन्ति जगतीतले॥ १०२ रायाणः श्रीहरेरंशो वैश्यो वन्दावने वने। भविष्यति महायोगी राधाशापेन गर्भजः॥ १०४ ॥ गोकुले प्राप्य तं कष्ण' विहृत्य वस कानने। भविता ते वर्षशतं विच्छेदी हरिसा सह। पुनः प्राप्य तमीशञ्ज गोलीक मागमिष्यसि॥ १०५॥ ता मित्युक्का च नत्वा च स जगाम हरेः पुरः ॥१०६॥ गत्वा प्रयम्य श्रीकृष शापाख्यान सुंवाच ह। आनुपूर्वन्तु तत् सवं रुरोद च भृशं व्रज: ।१०७॥ उवाच तं रुदन्तञ्न गच्छ तं धरणीतर्लम्। न जेता ते त्रिभुवने ह्यसुरेन्द्रो भविषयसि ॥ १०८ ॥ काले शङ्गरशूलेन देहं त्यक्का ममान्तिकम् । आगमिष्यसि पञ्चाशद्युगेऽतीते मदाभिषा॥१०६ श्रीक्ृणास्य वचः सुत्वा तमुवाच शुचान्वितः । तवङ्गकिरहितं माञ कदाचित्र करिष्यसि ॥ ११० ॥ दत्युक्का स हरि नत्वा जगाम खात्रमादहि। पश्चाज्जगाम सा देवी करोद च पुनःपुनः।१११।। क्व यासि वत्सेत्युच्चार्य्य विललाप भृशं सती। FA E स एव ग्रङ्वचूड़श्न बभूव तुलसीपतिः ॥११२॥ गते श्रीदाम्निनि सा देवी जगामेखरसन्निधिम्। द सवें निवेदयामास हरि: प्रत्युत्तरं ददौ ॥ ११३॥

त्र० ] श्रीछ्व शाजन्म खएडम्।

शोकातुराञ् तां कृष्ो बोधयामास प्रेयसीम्। प्ङचूड़श् कालेम सम्प्राप पुनरीशवरम् ॥ ११४॥ राधा जगाम धरणीं वाराहे हरिया सह। वकभानुग्टहे जन्म ललाभ गोकुले मुने॥ ११५॥ द्ृत्येवं कथितं सवें श्रीक्वण्णख्यान सुत्तमम्। सर्वेषां वाव्कितं सारं किभ्भूयः श्रोतुमिच्क्सि ॥११६॥ दूति श्रीव्रह्मवैवर्त्ते महापुराये नारायणनारदसंवादे ग्री् एाजनम खएडे सप्तसमुद्रजन्मादिराधा श्रीदाम्नोः शापोद्ववो नाम ततीयोऽघ्यायः ।

चतुर्थोऽध्यायः ।

नारद उवाच। केन वा प्रार्थितः कप्ी महीच्ज केन हेतुना। आजगाम जगन्नाथी वद वेदविदांवरः ॥१ ॥

नारायण उवाच। पुरा वाराहकल्पे सा भाराक्रान्ता वसुन्धरा। सृशं वभूव शोकार्त्ता ब्रह्माणं भरणंययी।। २ ॥ सुरैश्ासुरसन्तप्त भृगमुद्दिग्नमानसैः। साई तैस्तां दुर्गमाञ्च जगाम वेधसः सभाम् ॥२॥ ददर्भ तस्यां देवेशं ज्वलन्त ब्रह्मतेजसा। ऋषीन्द्रेश्व मुनीन्द्रेश्व सिद्ेन्द्रैः सेवितं मुदा।। ४ ।

२४ ब्रह्मवैवत्तपुराये ।४श्र०

अपरोगयानृत्यक्ष पश्यन्तं सस्नितं मुदा। गन्धर्वायाच् सङ्गीतं श्रुतवन्त मनोहरम् । ५॥ जपन्त परमं ब्रह्म कष्ण द्वत्यच्तरद्वयम् । भत्त्यानन्दाचुपूएं तं पुलकाद्वितविग्रहम् ॥ ६॥ भत्तया सा व्िदथ: सार्द प्ररम्य चतुराननम्। सवे निवेदनञ्चक्रे दैत्यभारादिकं मुने। साुपूर्णा सपुलका तुष्टाव च रुरोद च॥ ७ । तामुवाच जगहाता कथं स्तौषि च रोदिषि । ८॥ कथमागमनं भद्र वद भद्र भविष्ति। सुस्थिरा भव कल्याणि भयं किन्त मयि स्थिते॥ ८ ॥ आश्वास्य पृथिवों ब्रह्मा देवान् पप्रच्छ सादरम्। कथमागमनं देवा युष्ाकं मम सन्निधिम् ॥ १०॥ ब्रह्मणी वचनं सुत्वा देवा ऊचुः प्रजापतिम्। भाराक्रान्ता च वसुधा दैत्यग्रस्ता वयं प्रभो॥ ११ ॥ त्वमेव जगतां स्रष्टा पीव्रं नो निष्कृति कुरु। गति स्वमस्या भी ब्रह्मन् निर्वृतिं कर्तु मर्हसि॥ १२॥ पीड़िता येन भरिण पृथिवीय पितामह। वयं तैनैव दुःखार्त्ता स्तद्वारहरणं कुरु ॥ १३॥ देवानां वचनं सुत्वा पप्रच्छ तां जगहिधि:। दूरीछ्ृत्व भयं वत्स सुखं तिष्ठ ममान्तिके ॥ १४ ॥ केषां भारमपका व्वं सोढ पद्मविलोचने। अपनेष्यामि तं भद्र भद्र ते भविता ध्रुवम्॥ १५॥ तस्य सा वचनं सुत्ा तमुवाच खपीड़नम्। पीड़िता येन येनैवं प्रसव्नवद्नेच्षया। १६॥

४ श्र० ] श्रीक्णाजन्मखगडम् ।

शृणु तात प्रवत्यामि स्वकीयं मानसीं व्यथाम्। विना बन्धु सविश्वासं नाहं कथितु मुत्हे ॥ १७॥ स्तरीजातिरवला पखद्रक्तणीया खबन्ध भिः। अनकस्वामिपुत्तसर गर्हितान्यैश् निश्चितम् । १८॥ तया सष्ा जगत्तात न लज्जा कधितु मम। वेषां भारैः पीड़िताहं य्ूयतां कथयामि ते ॥ १८ ॥ कसभक्तिविहीना ये वे च तङ्गक्निन्दकाः । तेषां महापातकिनामगक्ता भारवाहने ॥२० ॥ स्वधस्नाचारहोना ये नित्यक्लत्यविवर्जिताः। प्रद्ाहीनाश्च वेदेषु तेषां भारेण पीड़िता ॥ २१ ॥ पितमातगुरुस्त्रीणं पोषएं पुत्रपोषयोः । ये न कुर्वन्ति तेषाञ्च न शक्ता भारवाहने ॥२२॥ ये मिथ्यावादिनस्तात दयासत्यविहीनकाः। निन्दका गुरुदेवानां तेषां भारेग पीड़िता॥ २३॥ मित्रद्रोही कृतघ्स्न मिध्यासाच्यप्रदायकः । विश्वासघ्नः स्थाप्यहारी तेषां भारेख पीड़िता ॥ २४॥। कल्याणयुक्तनामानि हरर्नामैकमङ्गलम्। कुर्वन्ति विक्रयं ये वे तेषां भारेण पीड़िता ॥ २५॥ जीवघाती गुरुद्रोही ग्रामयाजी च लुब्धकः । शवदाही शूद्रभोजी तेषां भारेए पीड़िता॥ २६॥ पूजायज्ञीपवासानां व्रतानां नियमस्य च। वे ये सूढ़ा निहन्तारस्तेषां भारिय पीड़िता ॥२७॥ सदा द्विषन्ति ये पापा गोविप्रसुरवैशवान्। हरिं हरिकयामक्तिं तेषां भारेए पीड़िता २८ू॥

२६ ब्रह्मवैव त्तपुराणं

शङ्चूड़स्य भारेण पीड़िताहं यथा विधे। ततोऽधिकानां दैत्यानां भारेण परिपीड़िता॥ २८॥ द्ूत्येवं कथितं सवेमनाघाया निवेदनम्। त्वया यदि सनाथाहं प्रतीकारं कुरु प्रभो ॥ ३० ॥ दूत्येवमुक्ता वसुधा रुरोद च सुहुर्मुह्ठः। ब्रह्मा तट्रीदनं दृद्टा तामुवाच कवपानिषि:। भारं तवापनेष्यामि दस्यूजामप्युयायतः ॥३१॥ उपायतोऽपि काय्यासि सिध्यन्त्यैव वसुन्धरी। कालेन भारहरणं करिष्यति मदीशरः ॥ २२॥ यन्त्रं मङ्गलकुम्ञ् शिवलिङ्गञ्न कुङ्गमम्। मधु काष्ठ चन्दनञ्ञ कस्तूरों तीर्थमृत्तिकाम् ॥ २३॥ खङ्ग' गगडकखड्गञ स्फटिकं पझमरागकम्। दून्ट्रनीलं सूर्य्यमणिं रुद्राच कुगमूलकम्॥ ३४॥ शालग्रामशिलां श्रह्ं तुलसों प्रतिमाजलम्। शङ' प्रदीपमालाञ्ज शिलामर्चाञ्ज घरिटकाम् ॥२५। निर्माल्यञ्जैव नैवेद्य हरिद्र्णमणिन्तथा। ग्रन्थियुता यन्तसूत्र दर्पएं खेतचामरम् ॥ ३६॥ गोरोचनाच मुकाज शुति मासिकामेव च। पुराएसंहितां वड़िं कर्पूरं परशुं तथा॥३७॥ रजतं काजनज्जैव प्रवालरत्नमेव च। कुशद्विजं तीर्थतीवं गव्य गोमूवगोमयम् ॥ ३८॥ त्वयि ये स्थापयिष्यन्ति मूढाश्चैतानि सुन्दरि। तिष्ठन्ति कालसूत्र वै वर्षाणामयुत ध्रुवम् । ३९॥ ब्रद्मा पृथ्वीं न येनेवं प्र.देवताभिख्वया सह।

श्रीकपजनखगडम्। २७

जगाम जगतां धाता कैलासं भङ्गरालयम् ॥ ४० ॥ गत्वा तमाग्रमं रम्य ददर्श शङ्गरं विधि: । वसन्तमक्तयवटमूले च सरितस्तटे॥ ४१ ॥ व्याघ्रचस्परपरीधानं दक्तकन्यास्थिभूषगम्। त्रिशूलपट्टिमधरं पञ्चवक्क तिलोचनम्॥ ४२॥ नानासिड्ैः परिव्ृतं योगीन्ट्रगगसेवितम्। परितोऽपरसां तृत्यं पश्यन्त सस्प्ितं मुदा ॥ ४३। गन्धर्वाणाज्ज सङ्गीतं शुतवन्त कुतूहलात्। पश्वन्तों पार्वतीं प्रीत्या पश्यन्त वक्रचनुषा॥ ४४ ॥ जपन्त पञ्चवक्रेण हरेनमिकमङ्गलम्। मन्दाकिनीपद्मवीजमालया पुलकाङ्वितम्। ४५ ।। एतस्मिन्नन्तरे ब्रह्मा तस्थावग्रे स धूर्जटेः। पृथिव्या सुरसंघेश्व साई प्रगतकन्वरेः ॥ ४ई॥ उत्तस्थी शङ्रः शीघ्र भक्या दृष्टा जगद् रम्। ननाम मूर्धा सम्प्रीत्या लञ्धवानाशिषं ततः ॥। ४७ ॥ प्रणेमुर्देवताः सर्वाः शङ्गरं चन्द्रशेखरम्। प्रणनाम धरा भत्त्या चाशिषं युयुजे हरः ॥ ४८ ॥ वृत्तान्त कथयामाम पार्वतीशं प्रजापतिः । ुत्वा नतमुखस्तूरीं गङ्गरो भक्तवत्सतलः ॥ ४६ ॥ भक्तापायं समाकर्ख पार्वतीपरमेखरी। बभूवतुस्ती दुःखार्त्ती बोधयामास तो विधिः॥ ५०॥ ततो ब्रह्मा महेशय सुतसंघान् वसुन्वराम्। ग्टहं प्रस्थापयामास समाश्वास्य प्रयत्नतः ।५।। गे टेवेखरी तूर्णमागत्व धन्ममन्दिरम्।

४प्र 0

सह तेन समालोच प्रजग्म र्भवनं हरे:॥ ५२ ॥ वेकुएठं परमं धाम जरामृत्युहरं परम्। वायुना धार्य्यमागाञ्ज ब्रह्मागडादूद् मुत्तमम् ॥ ५३ ॥ कोटियोजनमूईञ् ब्रह्मलोकात् सनातनम्। न व्सनीयं कविभिर्विचित्र रक्ननिर्मितम्। पदमरागैरिन्द्रनीले राजमार्गे विभूषितम् ।। ५ू ४ ॥। ते मनोयाविन: सर्वे सम्प्रापुस्त मनोहरम्। हररन्तःपुरं गत्वा द्द्टशः श्रीहरि पुरः॥ ५५ ॥ रत्नसिंहासनस्थञ्न रत्नालद्वारभूषितम्। रत्नकेयू रवलयरत्ननूपुरशोभितम् ॥ ५ू ई॥ रत्नकुएडलयुग्मेन गएडस्थलविराजितम्। पीतवस्तपरीधानं वनमालाविभूषितम् ॥५७॥ शान्त सरखतीकान्तं लक्ष्मीष्टतपदासुजम्। कोटिकन्दर्पलीलाभं स्मितवक्र चतुर्भुजम् ॥ ५८॥ सुनन्दनन्दकुमुदैः पार्षदेरुपसेवितम्। चन्दनोचितसर्वाङ्गं सरत्नमुकुटोज्वलम्॥ ५८॥ परमानन्दरूपञ्च भक्तानुग्रह्कातरम्। तं प्रेशेमुः सुरेन्द्राश्च भत्या व्रह्मादयो मुने॥६०॥ तुष्टुवुः परया भत्त्या भक्तिनम्र्रात्मकन्धराः । परमानन्दभारार्त्ताः पुलकाद्वितविग्रहाः ॥ ६१ ॥ ब्र ह्मीवाच। नमामि कमलाकान्तं शान्त सर्वेशमच्ुतम्। वरयं यस्य कलाभेदा: कलांप्रकलया सुराः ॥ ६२॥ मनवश् मुनीन्द्राय मानुषासर चराचरा: ।

श्रीक्ृप्णाजन्मखएडम्। २६

कलाकलांशकलया भूतास्वत्ती निरञ्जन ॥ ६२॥ पङ्र उवाच। त्वामच्तयमत्तरं वा राममव्यतमीशवरम्।. अणादिमादिमानन्दरूपिएं सर्वरुपिएम्॥ ६४॥ अनिमाटिकसिदीनां कारणं सवकारणम्। सिद्धिन्नं सिद्धिद् सिद्धिरूपं क: स्तोतुमीखवरः ॥ ६५ । धर्म उवाच। वेटेऽनिरूपितं वस्तु वर्णनीयं विचक्षणः । वेटेऽनिवचनीयं यत्तन्निर्वत्ुज्च कः चमः। ६६। यस्य सभ्भावनीयं यह्र रारूपं निरञ्जनम्। तदतिरित्ञ्ज स्तवनं किमहं स्तीमि निगुराम् । ६७॥ ब्रह्मादीनामिदं स्तोत्र षट्सनोकोतं महामुने। पठित्वा मुच्यत दुर्गाद्दाब्कितञ्ज लभेननरः ॥ ६८॥ देवानां स्तवनं अुत्वा तानुवाच हरि: स्यम्। गोलीकं यात यूयञ्च यामि पथात् सिया सह ॥ ६८॥ नरनारायणी तो ही खेतद्ोपनिवासिनी। एते यास्यन्ति गोलकं तथा देवी सरख्वती॥७॥ अनन्तो मम माया च कार्त्तिकेयी गसाधिपः। सा सावित्रो वेदमाता पश्चाद् यास्यति निच्चितम् ॥9१॥ तत्नाहं द्विभुजः क्ृष्णी गोपीभी राधया सह। तत्राहं कमलायुक्त: सुनन्दादिभिराव्ृतः ॥७२: नारायणय कवष्णोऽहं खेतड्ीपनिवासक्ृत्। ममैवान्ये कला: सर्वे देवा ब्रह्मादय: सृता: ॥२॥ कलाकलांशकलया सुरासुर नरादय:।

३० [४ श्र०

गोलोवं यात यूयञ्ज कार्य्यसिद्धिर्भविष्यति ॥ ७४ ॥ वयं पश्चाद्गमिप्यामः सर्वेषामिष्टसिदये। इत्युत्तव सभामव्य विरराम हरिः स्वयम् ॥ ७५॥ प्रणम्य देवताः सवा जग्म र्गोलोकमद्ग तम्। विचित्र परमं धाम जरामृत्युहरं परम् ॥६ ॥ ऊङ्ड' वेकुएठतोऽगम्य पञ्चाशत्कोटियोजनम्। वायुना धार्य्यमाणज्ञ निर्मितं सेच्कया विभी:।७॥ तमनिर्वचनीयज्ज देवास्ते गमनोन्म्ुखाः। ते मनोयायिन: सर्वे सम्प्रापुर्वितजातटम्॥ ७८॥ दृष्टा देवाः सरित्तीरं विस्त्यं परमं ययुः । शु दधस्फटिकसद्गाशं सुविस्तीगं मनोहरम् ॥ ७1 मुक्ामाषिक्य परश मगिरल्लाक रान्वितम्।

प्रवालाद्करमुद्ग तं कुतचित् सुमनोहरम्। परमामूल्य सद्रत्नाकरराजिविभूषितम् ॥ ८१॥ विधेरदृश्यमाथ्चर्व्य निधिश्रेष्ठाकरान्वितम्। पझ्मरागेन्द्रनीलानामाकर्र बुतचिन्ुने। ८२॥ कुत्रचिच्च मरकताकरथेणीससन्वितम्। स्यमन्तकाकरं कुत्र कुतचचिटरुचकारकम्। ७३। अमूल्य पीतवर्णक मसिश्रेखयाकरान्वितम्। रत्नाकरं कुत्रचिच्च कुत्रचित् कौसुभाकरम्॥ ८४॥ कुलानिवचनीयानां मरीनामाकरं परम्। कुत्रचित् कुत्रचितज्वविह्ारस्थलमुत्तमम्॥ ८५॥ दृद्टा तु परमासर्य्य जग्मुस्तत्पारमीखराः।

४ग्र०]

ददृशः पवतश्रेष्ठ गृतशृङ्ग मनोहरम्। ८६। पारिजाततरूणाञ्ज वनराजीविराजितम्। कल्पव्वत्तैः परिव्ृतं वेष्टितं कामधेनुभिः ॥८७॥ कोटियोजनमूर्धञ् देध्य दशगुणोत्तरम्। पैलप्रस्व परिमितं पञ्चाशत्कोटियोजनम् : ८८॥ प्राकाराकारमस्येव शिखरे रासमएडलम्। दृययोजनविस्तीएं वर्त्तुलाकारसुत्तमम् ॥ ८१ । पुप्पोद्यानसहस्त्रेस पुष्पितेन सुगन्धिना। संकुलेन मधुभ्तरागां समूहेन समन्वितम्॥ 2०। सुरत्नद्रव्यसंयुत्तै राजितं रत्िमन्दिरैः। रत्नमएडपकोटीनां सहस्रेए समन्वितम् ।।८१। रल्नसोपानयुत्तेन सट्रलकलसेन च। हरिनणीनां स्तम्भेन शोभितेन च शोभितम्॥८२॥ सिन्टू रवर्णीमशिभि: परितः खचिरतन च। इन्द्रनीलैम्ध्यभागमसिडिर्तन मनोहरै: ॥८३ ॥ रत्नप्राकारसंयुत्ता मसिभेदैर्विराजितम्। द्वारै: कवाटसंयुन्तैश्चतुभिन्व विराजितम्। ६४ । वञ्तग्रन्यिसमायुक्तै रसालपत्नवान्वितैः । परितः कट्लीस्तभ्भसमूहेश्व समन्वितम् ६५॥

चन्दनागुरुकस्तू रीकुङ्गमद्रवचर्शचितम्॥८६॥ वेष्टितं गोपकन्यानां समूहैः कोटिशो मुने।

३२ ब्र ह्मववर्त्तपुराण [४ श्र०

रत्न कु एडल युग्मेन गएडस्थल विराजितै:।८८ ॥ रत्नाङ्गरीयल लितैर्हस्ताङ्गलिविभूषितैः।

भूषितैर त्नभूषा भिः सद्रतमुकुटोज््वलैः ।

सिन्दूरविन्टूना सार्ईमलङ्गारस्थलोज्ज्व लै:।

पीतवस्त्रपरीधानैर्विम्बाधरमनोहरैः। शरत्पार्वएचन्द्राणं प्रभाजुष्टमुखोञ््वलै:॥१०२ ॥ शरत् प्रफुल्लपझ्मानां गोभामोचनलोचनैः। कस्तू रीपत्रि कायु क्वरेखा क्तकज्ज लो ज्व लै : ॥ १०३॥ प्रफुन्तमालतीमालाजालै: कवरीशोभितैः। मधुलुव्धमधुम्नाणं समूहैय्ापि संकुलैः ॥१०४ ॥ चारुणा गमनेनैव गजखञ्जनगञ्जनैः। वक्नभूभङ्गसंयोग सवल्पस्त्मितसम न्वितै ः ॥ ०

गजेन्ट्रगएडयुग्माभस्तनभारनतैरिव।

राधिका चरणओ्भीजसेवासक्म नो रथै ः । सुन्दरीणं समूहेश्न रच्ितं राधिकान्तया॥ १०८॥ क्रीड़ासरोवराणाज्ज लच्ेय परिवेष्टितम्।

४ अ० ग्रीक्त गाजन्मखगडम्। ३२

शेतरकलाहितैय वेष्टिते: पद्मराजितैः। सुकुजद्विम्भ्रधुस्नायां समूहसङ्गुलेः सदा ॥ ११० ॥ पुष्पोद्यानसहस्त्रेण पुष्पितेन समन्वितम्। कोटिकुञ्ज्कुटीरैश पुष्पशय्यासमन्वितैः ॥१११॥ भोगद्रव्यसकर्पूरताम्बूलवस्तसंयुतैः। रत्प्रदीपै: परितः शेतचामरदपरैः ॥११२॥ विचित्रपुष्पमालाभिः शोभितैः शोभितं मुने। तद्रासमरडलं द्ृष्टा जग्भुस्ते पर्वताद्ृह्िः ॥११३ ॥ ततो विलक्तणं रम्य दद्टशः सुन्दरं वनम् । वनं वृन्दावनं नाम राधामाधवयोः प्रियम् ॥११४ ॥ क्रीड़ास्थानं तयोरेव कल्पव्ृक्षचयान्वितम् । विरजा तीर नीरात: कल्पितं मन्दवायुभि: ॥११५॥ कस्तूरीयुक्तपत्नात्तः सवेत्र सुरभीक्वतम् ।

कुत्र केलिकदम्बानां कदम्बेः कमनीयकम्। मन्दरागां चन्दनानां चम्पकानां तथेवच॥ ११७ ॥ सुगन्धिकुसुमानाञ्ज गन्वेन सुरभीळ्वतम् ॥११८॥ आम्राणं नागरङ्गाणां पनसानां तथैवच। तालानां नारिकेलानां वन्देर्वृन्दावनं वनम् ॥ ११८॥ जम्बूनां वदरीयाज् खर्ज्जराणां विशेषतः । गुवाकाम्रातकानाच्च जम्बीरासाज्ज नारद॥ १२० ॥ कदलीनां श्रीफलानां दाड़िम्बानां मनोहरै:। सुपक्वफलसंयुत्त: समूहैश्न विराजितम् ॥१२१ ॥ पियालानाञ् सालानामखत्थानां तथैव च।

३४ [४ अ्र८

निम्बानां पाल्मलीनाज्ज तिन्तिड़ीनाच़ थोभनै:॥१२२३ अन्येषां तरुभेदानां संकुलै: संकुलैः मद़ा। परितः कल्पवृत्ताणं वृन्दर्वृन्द र्विराजितम् ॥ १२३॥ मन्निका मालती कुन्द केतकी माधवीलता। एतासाञ् समूहैश् यूथिकाभिः समन्वितम् ॥१२४॥ चारुकुञ्ज्नकुटीरेस्तै: पञ्चाशत्कोटिभिर्मुने। रत्नप्रदीपदीप्तस धूपेन सुरभीक्ृतै: ०१२५॥ शृङ्गारद्रव्ययुत्तय वासितर्गन्धवायुभिः। चन्दनाक्तै: पुष्पतल्पेस्ालाजालसमन्वितैः ॥१२६H मधुलुब्धमधुभ्नाणं कलशव्देश्न शव्दितम्। रत्नालङ्गारशोभाव्येर्गोपीव्ृन्दैसव वेष्टितम्॥ १२७॥ पञ्चाशत्कोटिगोपीभी रचितं राधिकाजया। द्ाव्रि पत् काननं तव रम्यं रम्यं मनोहरम् ॥ १२=॥ वृन्दावनाभ्यन्तरितं निर्जनस्थानमुत्तमम्। सुपक्कमधुरख्वाटुफलैव्ट न्दावनं मुने ॥१२८॥ गोषठनाज़ गवानाज्ज समूहेश समन्वितम्। पुष्पोद्यानसहस्त्रेण पुष्पितेन सुगन्धिना ॥ १३०॥ मधुलुव्धमधुम्ताणां समूहेन समन्वितम्। पञ्चाशत्कोटिगोपानां विलासेश्न विराजितम्।

दृष्टा वृन्दावनं रम्यं ययुर्गोलोकमीश्वराः। परितो वर्तुलाकारं कोटियोजनविस्तृतम् ॥ १३२ ॥ रत्नप्राकारसंयुत्त चतुर्द्दारान्वितं मुने। गोपानाञ् समूहैश् द्वारपाले: समन्वितम् ॥ १३३ ॥

४ श्र ० ३५

आथमे रत्नखचितैर्नानाभोगसमन्वितैः। गोपानां लषाभृत्यानां पञ्चाशत्कोटिभिर्युतम् ॥१३४। भक्नानां गोपव्ृन्दानामाथमे: शतकोटिभिः। ततोऽधिकसुनिम्मारेः सद्रत्गठितैर्युतम् ॥१३५॥ आश्रमैः पाषदानाच् ततोऽविकविलक्षगैः। सुमूच्यै रत्नरचितैः संयुक्त दशकोटिभि: ॥२२६॥

आश्रमेः कोटिनिर्युत सद्रत्नेन विनिर्मितैः॥१३७॥ राधिकाशुइभक्वानां गोपीनामाथ मेरवरैः । सद्रतरचितैर्द्रव्यैद्दात्रि शत्कोटिभिर्युतम् ॥ १३८॥ तासाच् किङ्गरीगाज्ज भवनैः सुमनोहरैः। मणिरत्नादिरचितैः शोभितं टशकोटिभिः । १३६ । भतजन्मरतपःपूता भक्ता ये भारते भुवि। हरिभक्तिपरा ये च कर्ममनिर्वासकारकाः ॥ १४० ॥ खप्ने ज्ञाने हरर्ध्यानि निविष्टमानसा मुने। राधा क्वशोति क्वष्ेति प्रजपन्तीदिवानिशम् ॥ १४१॥ तेषां श्रीऊ्ृपभ्वानां निवासै: सुमनोहरैः।

तरामूत्य रत्न क ल स समू हान्वितशेखरेः । सूत्ष्मवस्वाभ्यन्तरितः संयुत्त शतकोटिभि: ॥१४४॥ देवास्तमद्गुतं दृद्टा कियह रं ययुमुदा। तत्राचयवर्टं रम्यं दट्टशुर्जगदीखरा: ॥१४५॥

२६ ब्रह्मवेवत्तपुराणे [४ त्र०

पच्चयोजनविस्तीर्षमूद्द® तद्विगुएं सुने ॥ १४६॥ सहस्रस्कन्धसंयुततं शाखासंख्यसमन्वितम्। रत्नपक्कफशाकीयं शोभितं रत्नवेदिभिः ॥ १४७॥ कृश्ा सरूपान् तन्मूले दद्टशः प्रबलान् भिशून्। पीतवस्त्रपरीधामान् क्रीड़ासक्तान् मनोहरान्। चन्दनोचितसर्वाङ्गान् रत्नभूषसभूषितान् ॥ १४८॥ दद्टशुस्तत देवेशाः पार्षदप्रवरान् हरेः। ततो विदूरे दद्टशू रजमार्ग मनोहरम् ॥ १४८ ॥ सिन्टूराकारमणिभि: परितो रचितं मुने। इन्ट्रनीलै: पझरागेर्हीरके रुचकैस्तथा॥ १५०॥ निर्न्मितैवेदिभिर्युत्तां परिती रत्नमएडपम्।

दधिपर्सलाजफलपुष्पदूर्वाद्गितान्वितैः ॥ १५२॥ सूत्त्मसूत्र ग्रन्थियुत्त श्रीखएडपल्लवान्वितैः। रभास्तभ्भसमूहैथ कुङ्गमात्ती र्विराजितम्॥ १५३॥ सद्रत्नमङ्गलघटेः फलशाखासमन्वितैः। सिन्टूरकुङ्गमाताय्व गन्धचन्दनचर्चितेः ॥१५४॥ भूषितैः पुष्पमालाभिः परितो भूषितं परम्। गोपिकानां समूहेस क्रीड़ासत्तेश्व वेष्टितम् ॥ १५५। बहुमूल्येन रत्नेन रत्नपोपाननिम्मितान्। वड्िशुद्ांशुकै रम्यैः खेतचांमर दर्पणेः ॥ १५६॥ रत्नतल्यविचित्र स्व पुष्पमाल्येविराजितान्। षोड़गद्दारसंयुक्तान् द्वारपालैय रचितान् १५० । परितः परिखायुकान् रक्तप्राकारवेष्टितान्।

४ श्र० श्रीक्ल शाजन्म खगडम्।

एतामममोरमान् दृद्टा ते देवा गमनोन्मुखा: ।१५८। जग्म : गीघ्रं कियड् र' दद्दश: सुन्दरं ततः । आश्रमं राधिकायास रासेश्वर्य्याश् नारद।१५६। देवादिदेव्या गोपीनां वरवोश्यारुनिरमितम्। प्राणाधिकाया: ऊष्णस्य रग्य द्रव्य मनोहरम्॥१६०। सर्वानिर्वचनीयञ् पगिडतैर्न निरूपितम्। सुचारुवत्तुलाकारं षडगव्यूतिप्रमायकम् । १६१ ॥ भतमन्दिरसंयुत्त ज्वलितं रत्नतेजसा। अमूल्यरत्नसाराणां वरैविरचितं वरम् ॥ १६२। दुर्लद्वाभिर्गभीराभिः परिखाभिः सुशीभितम्। कल्पह्टच्ेः परिष्टतं पुष्पोद्यानयतान्तरम् ॥ १६२॥ सुमू त्यरत्नरचितेः प्राकारै: परिवेष्टितम् ॥ १६४। सद्रत्नवेटिकायुक्ं युतां ह्ारिश्व सप्तभिः । संयुत्त रत्नपित्रय्न विचित्र बहुलैर्मुने । १६५ ॥ प्रधानद्वारसप्तभ्य: क्रमशः क्रमशी मुने। सर्वतोऽषि ततस्तत्र षोड़पद्दारसंयुतम्॥ १६६। देवा दृष्टा च प्राकारं सहस्रधनुरुच्क्रितम्। सद्रत्नचुद्रकलसससूहैः सुमनोहरैः। सुदीप्त तेजसा रम्य परमं विस्त्रयं ययु: ॥ १६०॥ ततः प्रदृत्िणीक्ृत्य कियह रं ययुर्मुदा। पुरतो गच्छतां तेषां पश्चाद्व तस्तदायम: ॥१६८॥ गोपानां गोषिकानाञ् दद्टशुराय्मान् परान्। अमूल्यरत्नखचितान् पतकोटिमितान्मुने॥ १६८॥ 5-8

३८ ब्रह्मवेवर्त्तपुराण

दशं दर्पच् परितो गोपानां सर्वमाश्रमम् । गोपिकानाज्जापरं वा रम्य रग्य नवं नवम् ॥ १७० ॥ गोलोकं निखिलं दृद्टा पुलकाङ्ग ययुः सुराः । तदेव वर्त्तुलाकारं रम्य व्न्दावनं वनम् । १७१ ॥ टद्टशुः शतशृङ्गञ्न तद्वहिविरजानदीम्। विरजान्तं ययुर्देवा दद्ृशः शून्यमेव च ॥ १७२॥ वायाधारञ्च गोलोकं सद्रतमयमद्ग तम् ॥ १७३॥ ईशरेच्कानिर्मितज् राधिकाज्तानबन्धनात्। युत्त सहस्त्रेः सरसां केवलं मङ्ल्ालयम् ॥ १७४॥ वृत्यञ् दृद्टशुस्तत देवाथ् सुमनोहरम्। सुतालं चारु सङ्गीतं राधाऊ्वणगुगान्वितम् ॥ १७५ । श्ुत्वेव गीतपोयूष मूर्च्ामापु: सुग मुजे। चणेन चेतनां प्राप्य ते देवा: कृष्समानसाः । दद्टशः परमाश्चर्य्य स्थाने सथाने मनोहरम। १७६। ददृशः गोपिका: सर्वा नानावेशविधायिकाः । काशिन्मृद्ङ्गहस्ताय काश्विद्वीणकरा वरा: ॥१७७। कथिच्चामरहस्ताय करतालकरा: परा:। काशिद् यन्त्रवाद्यहस्ता रत्ननूपुरधव्दिताः॥१७८॥ सदत्नकिद्विणील्ालशव्दन शब्दिता: परा:।

पुंवेशनायिका: कासित् कायित्तासाच्च नायिकाः । कष्णवेशधराः कायिद् राधावभधराः परा: ॥ १८० ॥ काय्चित संयोगविरता: कायिदालिड्गने रताः। क्रीड़ासकाप ता दृष्टा सस्मिता जगदीखरा: ॥१८१।

४भ्र० । श्रीऊ्पजन्मखएडम्। ३६

प्रगच्कन्तः कियह रं दद्टशुराम्तमान् बहन्। राधासखीनां गेहांस प्रधानानाल नारद। १८२। रूपेयोव गुरेनैव वेशेन योवनेन च। सौभाग्येनेव वयसा सदृशीनाष्ष तत्र वे ॥ १८३ ॥ वय स्त्रिंशद्दयस्याथ्थ राधिकायाच गीपिकाः । वैथानिर्वचनीयाय तासां नामानि च शृखु । १८४ । सुीला च प्रशिकला.यमुना माधवी रतिः ।१८५ । कदम्बमाला कुन्ती च जाऊ़वी च स्वयंप्रभा। चन्द्रमुखी पद्ममुखी सावित्री च सुधामुखी।१८६। शुभा पद्मा पारिजाता गौरी व सर्वमङ्गला। कालिका कमला दुर्गा भारती च सरखती। १८७। गङ्गाम्बिका मधुमती चम्पापर्णा च सुन्दरी। कृष्णप्रिया सती चैव नन्दनी नन्दनेति च॥ १८८ । एतासां समरूपाणं रत्धातुविचित्रितान्। नानाप्रकारचित्रर चिवरितान् सुमनोहरान् । १८2 ॥

सद्रतरचितान् शुभ्तान् आ्श्तमान् दद्दशुस्तथा॥१८०॥ व्रह्मागडाइहिरुद्धज्व नास्ति लोकस्तदुद्द गः। ऊर्डे शून्यमयं सरवें तदन्ता सष्टिरेव च ॥ १८१ ।। रसातलैभ्यः सप्तभ्यो नास्यधः सप्टिरेव च।

ब्रह्माएडान्त तइ्हिस सवं मत्ती निभामय॥ १८२ ॥ दूति श्रीब्रह्मवैवर्त्ते महापुराशे नारायणनारदसंवादे श्रीक्ञ- वाजम्खएडे गोलोकवर्रनं नाम चतुर्धोध्यायः।

ब्रह्मवैवर्त्तपुराये

पञ्च मोऽध्यायः।

नारायण उवाच।

गोलोकं निखिलं दृष्टा देवास्ते हष्टमानसाः । पुनराजग्मूराधाया: प्रधानद्वारमेव च॥ १ ॥

हरिद्राकारमसिना वञ्तसंमिश्ितेन च। अमूत्यरत्नरचितकपाटेन विभूषितम् क २ ॥ द्वारे नियुत्त दद्टशुर्वीरभानुमनुत्तमम् ॥३॥ रस्नसिंहासनस्थञ्ज रत्नभूषगभूषितम्। पीतवस्तपरीधानं सद्रतमुकुटोज््वलम् ॥ ४ ॥ रचन्तं द्वार चित्रञ्ज विचित्रीकृतमङ् तम्। सवें निवेदयामासुर्देवा दीवारिकं मुदा ॥ ५ ॥ तामुवाच द्वारपाली निःशङ्गस्त्रिदशेखरान्। नाहं विनाज्या गन्तु दास्यामि साम्प्रतं सुरा:॥ ६॥ किङ्वरान् प्रेषयित्वासी श्रीक्ृणस्थानमेव च। हरेरनुज्तां सम्प्राप्य ददी गन्तु सुरानुने॥७॥ तं सभ्भाष्य ययुर्देवा द्वितीयं द्वारमुत्तमम्। ततोऽधिकं विचित्रञ्ज सुन्दरं सुमनोहरम्। ८॥। द्वारे नियुत्त दद्टशुश्न्द्रभानुञ्ज नारद। किशोरं श्यामलञ्जारुख्र्णवेत्रधरं वरम्॥ & ॥ रससिंहासनस्थन्न रत्नभूषणभूषितम्।

५ त्र ० ग्रोक्तरा जन्मखणडम्। ४१

भोपानाल समूहेन पञ्चलक्षेष मोमितस्। १०॥ तं सभ्भाष्य ययुर्देवास्तृतीयं द्वारसुत्तमम् । ततोऽतिसुन्दरं चित्र ज्वलितं मणितेअसा ॥ ११ ॥ द्वारे नियुतं दद्दश: सूर्य्यभानुञ्च नारद। द्विभुजं मुरलीहस्त® किशोरं श्यामसुन्दरम् १२॥ मणिकुएडलयुग्मन कपोलस्थेन राजितम् ॥ १३ ॥ रत्नकुरड लिनं ग्रेठं प्रेष्ठ राधेशयोः परम्। नवलच्षेष गोपेन वेष्टितज्ञ वृपेन्द्रवत्॥ १४ ॥ तं सभ्भाव्य ययुर्देवाश्चतुर्थ द्वारमेव च। तैभ्यो विलचएं रम्यं सुदीप्त मणितेजसा॥ १५ ॥ अत्यद्ध तविचित्र या भूषितं सुसनोहरम्। द्वारे नियुतं दद्टशुर्वतुभानु व्रजेश्वरम्॥ १६॥ किथोरं सुन्दरवरं मणिदएडकरं परम्।

पक्ञविस्वाधरीष्ठच् सस्तितं सुमनोहरम् ॥ १७॥ लं सभ्भाष्य ययुर्देवा: पश्चमं द्वारमेव च। वच्तभित्तिस्थिते्चित्रविचित्र ज्वैलितं परम् ॥ १८ । द्ारपालख दद्टशुदेवभानुच्ज तत्र वै। चारुसिंहासनस्थञ्न रत्नभूषपभूषितम्॥ १८॥ मयूरपुच्छचू उञ्च रत्नमालाविभूषितम् ॥ २० ॥ कद्म्पुष्संयुक्त सट्रतकुरडलोज्ज्लम्।

वं वेत्पायिं सभ्भाष्य ययुर्देवा मुदान्विता: : २२।

४२ [५ त्र०

विलचयं ह्वारघट्कं चित्रराजिविराजितम्। वञ्चभित्तियुम्मयुत्त पुष्पमालाविभूषितम्। दारे नियुतां दृद्टश: शक्रभामु व्रजेखरम् २१॥

श्रीखणडपञ्ञवासक्तक पोलकुएडली ळवलम् । २४ ॥ सभ्भाष्य तं सुरास्तूणें ययुद्दारञ्च सप्तमम्।

दारे नियुतं दद्टश: रत्भानु हरे: प्रियम्। चन्दनोचितसर्वाङ्ग पुष्पमालाविभूषितम् ॥ २६। भूषितं भूषर: रम्यैमगिरत्नमनोहरैः । गोपैर्द्दादपलच्ैश् राजेन्द्रमिव राजितम् । २७॥ रत्न सिंहासनस्यञ्च स्पेराननसरोरुहम्। तं वेत्रहस्त सभ्भाष्य जग्म् देवेशरा मुदा ॥२८॥ विचित्रमष्टम द्वारं सप्तभ्योऽपि विलचएम्। दौवारिकं ते दद्टशः सुपाश्व सुमनोहरम् ॥ २८३ सस्ितं सुन्दरवरं श्रीखएडतिलकोज्ज्वलम्। बन्धुजीवाधरीष्ठज्ञ रक्षकुरडलमरिडतम्॥ २०॥ सर्वालङ्गारथीभाव्य रत्दएडधर वरम्। गोपैर्दादशलचै किशोरैश् समन्वितम्॥२१॥ ततः प्ीघ्र ययुदेंवा नवमद्दारमीपिितम् ॥ ३२॥ वज्चसद्रत्रचितचतुर्वेदि समन्वितम्। अपूर्वचित्रयुक्तव्व मालाजालैर्विराजितम्॥ २२॥ हारपालञ् ददृशः सुबलं ललिताऊ्ृतिम्। नानाभूषगाभूषाव्य भूषणाई मनोहरम्।। २४ ॥

५त्र० ] श्रीक्वषण जनखरडम्।

वच्च र्दादशलच्ैस संयुत्त सुममोहरम्। तं टण्डहस्त सभ्भाष् चुरा द्वारान्तरं ययु: ॥ ३५॥ विशिष्ट दथमद्ारं दृष्टा ते विस्निताः सुराः ।

द्द्टशुद्दारपालञ् सुदामानव्न सुन्दरम्। अ्निर्वचनीयरूपज्ज कृष्यतुत्य मनोहरम्। गोपविधतिलक्षायं समूहे: परिवारिनम् ॥ ३७। तं टगडहस्त दृष्टव जग्म द्वारान्तरं सुराः। हारमेकादृ्ाख्यच्न सुचित्रमद्ग तञ्न तत् ३८॥ द्वारपालञ्ज तवस्थ श्रीदामानं व्रजेखरम्। राधिकापुत्रतुत्यञ्च पीतवस्त्रेण भूषितम् ॥३८॥ अमूत्यरत्न र चितरम्यसिंह्ासनस्थितम्। भ्रमूत्यरत्नभूषाभिर्भूषितं सुमनोहरम् ॥ ४० ॥ चन्टनागुरुकस्तूरीकुङ्गमेन विराजितम्। गरड स्थल कपोला र्ई सद्रतकु एड लोज्ज्वलम् । ४१ ॥

प्रफुन्नमालतीमालाजाले: सर्वाङ्गभूषितम्। कोटिगोपै: परिवृतं राजेन्द्राधिकमुज््वलम् ॥ ४३॥ तं संभाष्य ययुद्दारं द्वादभाख्य सुरा मुदा। अमूत्यरत्नरचितवेदिकाभिः समन्वितम् ॥ ४४ ।। सर्वेषां दुर्लभं चित्रमद्ृश्यमश्ुतं सुने। वच्चभित्तिस्थितं चित्रसुन्दरं सुमनोहरम् । ४५।। द्वारे नियुत्ता दद्टशुर्देवा गोपाङ्गना वराः। रूपयोवनसम्पन्ना रलाभरएभूषिता: । ४६।

४४ ब्रह्मवैवर्त्तपुरासे [५ त्र

पीतवस्तरपरीधाना: कवरीभारथोभिताः। सुगन्धिमालतीमालाजालै: सर्वाङ्गभूषिताः ॥। :9। रस्नक ङ्वण केयूररत्न नूपुरभू षिताः । रत्नकुरडलयुग्मेन गएडस्थवविराजिता: ।। ४८॥ चन्दनागुरुकस्तूरीकुङ्क मद्रवचर्चिताः। पीनश्रोणिभरा नम्रना नितम्बभारपीड़िता: । ४८। गोपीनां शतकोटीनां श्रेष श्रेषठ हरैरपि। गोपीनां कोटियो दृष्टा सुरास्त विस्यं ययु: ॥ ५० ४ संभाष्य ता मुदा युत्ना ययुर्द्दारान्तरं मुने। ततश्न क्रमशो विप्र तरिषु द्वारेषु तत्र वै। ५१ ॥ गोपाङगनानां श्रेष्ठाच् दद्टशः सुमनीहराः। वराणाच्च वरा रस्या धन्या मान्यास थोभना: । ५२ । सर्वा: सौभाग्ययुक्ताय राधिकाया: प्रिया: स्मृताः ।

एवं द्ारत्यं दृष्टा सुन्तानादद्व ताश्रयम्।

सास्ता: संभाष् देवास्त विस्िता ययुरीखराः। राधिकाभ्यन्तरं द्वारं पोडभाख्य मनोहरम् ५२॥ सर्वासाञ विधानानां गोप्य गोपाङ्गनागयैः।

वेशानिर्वचनीयैश नानागुपसमन्वितैः। रूपयोवनसम्पन्न: रत्ालङ्वारभूषितेः ।५० ॥ रस्कङ्कण केयू ररत नू पुरभूषितिः ।

५ अ्र० ] ४५

रत्नकुगडलयुग्म न गण्डस्थल विराजितैः।.

भरत्पावगचन्द्राणां प्रभाजुष्टमुखेन्दुभिः। पारिजातप्रसूनानां मालानालेन वेष्टितैः ।

खगेन्ट्रचारुचसूनां शीभाजुष्टाभिरेव च। ६३ । गजेन्ट्रगएड क ठिनस्तनभारभरानतैः । पीनशोगिभरात्तैंश्न मुकुन्दपद्मानसैः । ६४ । निमेषरहिता देवा द्वारस्था दद्टशुश् ताः। सद्रत्मगिरत्नैय वेदिकायुग्मशीभितम् ॥ ६५॥ हरिमाणीनां स्तम्भानां समूहै: संयुतं सदा।

पारिजातप्रसूनानां मालाआलविभूषितम्। तत्सम्प्कैर्गन्धवाहै: सर्वत्र सुरभीक्वतम् । ६७॥ दृष्टा तत् परमाश्चर्य्य राधिकाभ्यन्तरं सुराः ।

ताः संभाष् ययुः शीघ्र पुलकाद्गितविग्रहाः। भत्तयुद्रे काद य्ुपूर्णाः किज्जिन्नम्त्रास्यकन्धराः ॥ ६८। आरात्ते दद्टशुर्देवा राधिकाभ्यन्तरं वरम्। मन्दिराणाव मध्यस्थ चतुःशालं मनोहरम्॥ ७0 ॥

४६ [५ श्र

अमूल्यरत्नसाराणां सारेश रचितं परम्।

पारिजातप्रसूनानां मालावालैविराजितम्। मुक्तासमूहैमाशिक्: खेतचामरदर्पणे: ।७२॥ अमूल्यरत्नसाराणां कलसैभूषितं मुने। पट्टसूत्रग्रन्थियु क श्रीखण्ड पज्ञवान्वितैः ।३ ॥ मगिस्तम्समूहेस रम्यम्नाङषभूषितम्।

शुक्कवान्यशक्पुष्प प्रवासफलत पड ले : । पूण दूर्वा न्ततेर्ला जैनिशच्कनविभूषितम् । ७५ । फलरतनेरत्न कुम्भै: सिन्दूरकुक्ट मान्वितैः। पारिजातप्रसूनानां मालायुक्ैविरानितम्। प्रसूनातैर्गन्धवहैः सर्वव सुरभीव्वतम् ।। ९६। सर्वानिवचनीयन् यद्रव्यमनिरूपितम्।

रत्नशय्या सुललिता सुष्ष्मवस्त्रपरिच्कदा। पारिजातप्रसूनानां मालाजालै: सुशोभितम्। ६८। कोटिशो ग्वकुआ्भाव रवपात्ापि नारद। अ्रमूल्यानि च चारुषि तैस्तैरैव विभूषितम्। ०६ । नानाप्रकारवाद्यानां कलनादनिनादितम्।

मोहितं वादशब्दैश सृदङ्गानाव् नारद। ८१। गोपाना कवष्पतुत्यानां समूहैः परिवारितम्। राधासखीनां गोपीनां वन्देर्वृन्देविराजितम् । ८२ ।

६श्र० ] शीऊ्वशाजनखगडम्। 89

राधाऊणणगुगोद्र कपटसङ्गीतसुशुतम्। एवमभ्यन्सरं दृष्टा बभूवुर्विस्रिता: सुराः ॥ ८३ ॥ सुशुवुमधुरं गीतं दद्टपुतृ लमुत्तमम् । तव तस्थ : सुरा: सर्वे ध्यानेकतानमानसा: ४ ८४ । रत्सिंहासनं रम्य दद्टशस्त्रिद्शेखराः। धनुःप्तप्रमापस्च परिती मण्डलाऊ्कतिम्। ८५ ।. सद्रव्नचुद्रकलससमूहेश्च समन्वितम्। चित्रपुत्तलिकापुष्पचित्रकाननभूषितम् ।। ८ ६ । तव तेजःसमूहत् सूर्य्यकोटिसमप्रभम्। प्रभया न्वलितं ब्रह्मवासय्यं महदड्क तम् ॥ ८७॥ सप्ततालप्रमायं तद् व्याप्तमूद्ं समन्ततः । तेजोमुष्टन्न सर्वेषां व्याप्तात्रमविराजितम्। ८८॥ सर्वव्यापि सर्ववीजं चत्तूरोधकरं परम्। हद्टा तेजःस्वरूपन्न ते देवा ध्यानतत्परा: । ८६।। प्रणेमु: परया भन्या भक्िनम्त्रास्यकखबराः ।

नत्वा तेजःसरूपन् तमीशं त्रिद्शेश्वराः। तवोत्याय ध्यानयुत्ता प्रतस्थ स्तेवस: पुर: ॥८॥ ध्यात्वैवं नगतां धाता बभूतर सम्पुटाज्जलि: । दश्िसे भङ्गरं कत्वा वामे धर्मीक्ष नारह ॥८२॥ भत्युद्रे कात् प्रतुश्व ध्यनेकतानसानसः । परात्परं गुणातीतं पदमालानमीखरम्।८2॥

४८ बरह्मवेव्त्तपुराण

ब्रद्मोवाच। वरं वरएं वरदं वरदाभाष्च कारणम्। कारणं सर्वभूतानां तेजोरूपं नमाम्यहम् ॥ ८४। मङ्गल् मङ्गलाईञ्व मङ्गलं मङ्गलप्रदम । समस्तमङ्गलाधारं तेजोरूपं नमाम्यहम् ॥ ८५ ॥ स्थितं सर्वतर निर्लिप्तमावरूपं परात्परम्। निरीहमवितक्य व तेजोरूपं नमाम्यहम् ॥८६॥ सगुएं निर्गुरं ब्रह्मज्योतीरूपं सनातनम्। साकारज्ट निराकारं तेजोरूपं नमाम्यहम् । 20 त्वमनिर्वचनीवञ्च व्यक्तमव्यक्तमेककम्। स्वेच्छामयं सर्वरूपं तेजोरूपं नमाम्यहम्। 2८॥ गुएत्रयविभागाय रूपत्रयधरं परम्। कलया ते सुरा: सर्वें किं जानन्ति शुतेः परम्॥ 2॥ सर्वाधार सवेरूपं सर्ववीजमवीजकम्। सर्वान्तःकरणन्तच्व तेजोरूपं नमाम्यहम्॥ १०० ॥ लच्ं यह गरूपच्च वर्णनीयं विचक्षेः । किं वर्णयामि लच्षन्ते तेजीरूपं नमा्यहम् ।२०१ । अथरीर विग्रहवदिन्द्रियवदतीन्ट्रियम्। यदसाच्ि सर्वसाचि तेजोरूपं नमाम्यहम् ॥ १०२॥ गमनाईमपादं यदचत्तु: सर्वदर्भनम्। हस्तास्यहीनं यद्वोत्त तेजोरूपं नमाम्यहम्॥ १०३॥ वेदे निरूपितं वस्तु सन्तः शक्ताश्च वर्णितुम्। वेदेऽनिरुपितं यत्तत्तेजोरूपं नमाम्यहम् ॥१०४॥ सर्वेशं यदनीशं यत् सर्वादि यदनादि यत्।

५ त्र ० ] श्रीक्राजनमसरडम्। ४ह

सर्वात्मकमनात्मं यत्तेजोरूपं नमाम्यहम् ।१०५॥ अहं विधाता अगतां वेदानां जनकः खयम्। पाता धर्मो हरो हर्त्ता स्तीतु शक्ती न कोऽपि यत्१०६ सेवया तव वर्मोडयं रच्षितारज्ज रक्षति। तवाज्ञया च संहत्ता त्वया काले निरूपिते॥ १०॥ निषेकलिपिक्त्ताहं तत्पादाससोजसेवया। कर्मियां फलदाता च लद्गक्ानाञ्च न प्रसुः॥१०८॥ ब्रझ्माएडे विस्वसटृया भूत्वा विषयिणी वयम्। एवं कतिविधा: सन्ति तेष्वनन्तेषु सेवक्ाः ॥१०८॥ घथा न संख्या रेगूनां तथा तेषामयीयसाम्। सर्वेषां जनकश्चेशो यस्वां स्तीतुञ्च क: चमः ॥ ११० ॥ एकैकलोमविवरे ब्रह्माएडमेकमैककम्। वस्यैव महती विष्णो: पोड़शांशस्तवैव सः ॥१११॥ ध्यायन्ति योगिनः सर्वे तवेतदरूपमीससितम्। न भक्ता दास्यनिरता: सेवन्ते चरणाम्बुजम्॥ ११२॥ किशोरं सुन्दरतर यद्रूपं कमनीयकम्। मन्त्रध्यानानुरूपन्न दर्भयास्मकमीश्वर। ११३।। नवीनजलदृश्यामं पीताम्वरधरं परम्। द्विभुजं मुरलीहस्त सस्तितं सुमनोहरम् ॥ ११४ ॥ मयूरपुच्क चूड़च मालतीजालमरिडतम्।

अमूत्यरत्नसाराणं भूपरीय विभूषितम्।

5-५

५० ब्रह्मवेव त्तपुरा णें ।५ त्र व

पक्कविम्बसमानेन दवरीष्ठन राजितम्। पक्कदाड़िम्बवीजाभदन्तपङ क्िमनीरमम् ११७ । केलिकदम्बमूले च स्थितं रासरसीत्सुकम्। गोपीवक्नाणि पश्यन्त राधावचःस्थलस्थितम् ॥ ११८॥ एवं वाव्कास्ति रूपं ते ट्रष्ट केलिरसीत्सुकम्॥ ११८ ॥ दूत्येवमुक्का विश्वसट प्रसनाम पुनः पुनः। एवं स्तोत्र ण तुष्टाव धर्मौऽपि शङ्गरः ख्यम् । ननाम भूयोभूयथ् साशुपूर्णविलोचनः ॥ १२० ॥ तिष्ठन्तोऽपि पुनः स्तोत्र प्रचक्रुस्तिदशेखराः । व्याप्तास्तत्रामरा: सर्वे श्रीकष्णतेजसा मुने॥ १२१ ॥ स्तवराजमिमं नित्यं वर्मेशब्रह्मभिः क्वतम्। पूजाकाले हरेरेव भत्तियुत्तव यः पठेत्। १२२ ॥ सुदुर्लभां दृढ़ां भतिं निथलां लभले हरेः ॥ १२३॥ सुरासुरमुनीन्द्राणं दुलभं दास्यमेव च। असिमादिकसिडिच्व सालोक्यादिचतुष्टयम्॥ १२४॥ दूहैव विष्ुतुत्वयस्न विख्यातः पूजितो ध्रुवम्। वाक्सिद्धिर्मन्त्रसिदिश्न भवेत्तस्य विनिखचितम् ॥ १२५। सर्वसौभाग्यमारोग्यं यथसा पूरित जगत्। पुत्रश्न विद्या कविता निश्चला कमला तथा। १२६॥ पत्नी पतिव्रता साध्वी सुशीला सुस्थिराः प्रजाः । कीर्ततिश्च चिरकालीनाप्यन्त क्ृप्णान्तिकस्थिति: ।१२७। द्वात शब्रह्मवैवर्त्ते महापुराण नारायणनारदसंवादे सीकणाजन्मखएडे पञ्चमोडध्यायः ।

श्रीकष्ण जन्मखरडम्। ५१

षष्ठोऽध्यायः।

नारायण उवाच।

ध्यात्वा स्तुत्वा च तिष्ठन्ती देवास्त तेजसः पुरः। दद्ृशुस्तेजसी मध्ये शरीरं कमनीयकम् ॥ १ ॥ सजलाभोदवर्णभं सस्तित सुमनोहरम्। परमाह्नादकं रूपं व् लोक्ाचित्तमीहनम् ॥ २॥ गएडस्थलकपोलाभ्यां ज्वलन्मकरकुएडलम्। सद्रत्नूपुराभ्याञ्च चरणाश्भोजराजितम्। २॥

विनोदमुरलीयुक्तविम्बाधरमनोहरम्। शुभेच्षेन पश्यन्तं भक्तानुग्रहकातरम् ॥ ५ू ॥

अत्र तेजसि चावङ्गों दद्दशू राधिकाभिधाम्। पश्यन्त सस्तित कान्त पश्यन्तीं वक्रचन्तुषा॥॥ मुक्तापडक्िविनिन्द कदन्तपङ क्िविराजिताम्।

रणन्मच्जीरयुग्म न पादाम्ुजविराजिताम्।

५२ ब्रह्मवैव सेपुराये

ससीन्द्रानां प्रभामोषिनखराजीदिराजितास॥ १० ॥ कुङ्गुमाभासमाच्काद पाटाधीरागभूषितास्

महामणीन्द्रसाराणं किद्धिणीमध्यसंयुताम् ॥१२॥ सद्रत्नहार केयूरकरकङ्गएभू षिताम्। रत्ने न्द्ररचितोत्ऊष्टक पीलोज्ज्वलकुरडलाम्। कर्रेपरि मसीन्द्राणं कर्णभूषएभूषिताम् । १३।

मालतीमालया वक्रां बिभ्नतीं कवरीं तथा॥ १४ ॥ भणीनां कोसतुभेन्द्राएं बचःस्लसुशोभिताम्। पारिजातप्रसूनानां मालाजालोजज्वलां वराम् ॥१५॥ रत्नाङ्गुरीयनिकर: कराङ्गुलिविभूषिताम्॥ १६० दिव्यशङ्गविकारस् चित्ररागविभूषितैः। सून्म सूत्रकते रम्यैर्भूपितां गहभूषणेः ॥१७॥

प्रतप्तखवर्णवर्साभामाच्काद्य चारुविग्रहाम्॥ १८॥। नितम्बश्रोशिललितां स्तनपीनीन्नतां तथा। भूषितां भूषणे: सर्वेस्तत्सीन्दर्य्येय भूषितैः ॥१९० विस्तितास्त्रिद्याः सर्वे दृष्टभमीशवरीं वराम्। तुष्टुवुस्त सुरा: सर्वे पूर्णसर्वमनोरथाः ॥२०॥ ब्रह्मोवाच। तव चरणसरोजे मन्मनशनज्जरीको भमतु सततमीश प्रेमभत्त्या सरोजे।

अ० ] श्रीक्वप्णजन्मखएडम् । ५३

भवनमरणरोगात् पाह्टि पान्त्योषधेन सुदृढ़सुपरिपक्कां देहि भक्तिञ्ज दास्यम् ॥ २१ ॥ श्रङ्र उवाच। भवजलधिनिमग्न चित्तमीनी मदीयो शरमति सततमस्तिन् घोरसंसारकूपे। 4

विषयमतिविनिन्दंा सप्टिसंहाररूप- मपनय तव भत्ि देहि पादारविन्द। २२ ॥ धरनम उवाच। तव निजजनसाई सङ्गमो मे सदैव भवतु विषयबन्धच्केदने तीक्षाखङ्ग: ।

जनुषि जनुषि भक्ति देहि पादारविन्द । २२॥ नारायण उवाच। इूत्येवं स्तवनं कत्वा परिपूर्यकमानसाः । कामपूरस्य पुरतस्तस्थ स्ते राधिकापतेः ।२४ । मुद्णां स्तवनं गुला तानुवाच ऊपानिधि:। हितं तथ्यञ्न वचनं स्रेराननसरोरह: । २ ५॥ श्रीक्ण उवाच। स्ागतं खागतं तुभ्य मदीयेहि पुरेउधुना। शिवासयायां कुशलं प्रष्टुं युक्तमसाम्प्रतम्। २६॥ निश्चिव्ता भवतात्रेव का चिन्ता वो मयि स्थिते। स्थितोऽहं सवजीवेषु प्रत्यचोऽहं स्तवेन वे। युष्पाकं यदभिप्रायं सवें वानामि नियितम्।२७ । शुभाशुभच् यत् कर्म काले खलु भविष्यति।

५४

महत् चुद्रव्न यत् कम्े सवें कालक्वतं सुराः ॥२८॥ स्वस्वकाले च तरबः फलिन: पुष्पिसः सदा। परिपक्कफला: काले कालेऽपक्कफलान्विताः॥ २६॥ सुखं दुःखं विपत् सम्पत् गोकचिन्ता शुभाशुभम्। स्वकम्मंफलनिष्ठञ्ञ सरवे काले ह्यु पस्थितम् ॥ ३०॥ न हि कस्य प्रिय: को वा विप्रियी वा जगचये। काले कार्य्यवशत् सर्वे भवन्त्येवाप्रियाः प्रिया: ॥२१॥ राजानी मनवः पृथ्वतां टष्टा युभाभिरत्र वे। कक म्मेफलपाकेन सर्व कालवभङ्गताः ॥ २२॥ युभाकमधुनात् व गोलोके वत्च्षसं गतम्। पृथिव्यां तत्क्तयेनैव सप्तमन्वन्तरं गतम् ॥३२॥ इन्द्रा: सप्त गलास्तत्र देवेन्द्रश्नाष्टमीऽघुना। कालचक्रं भ््मत्येवं मदीयञ्ज दिवानिशम् ॥ ३४॥ दून्द्राश्त मनवो भूपा: सर्वे कालवशङ्गताः । कीनतिः पृथ्वी पुएमघं कघामाबावशेषितम ।३५। अधुनापि च राजानी दुष्टाश्न हरिनिन्दकाः। बभूवु बहको भूमी महाबलपराक्रमाः ॥३६॥ सर्वे यास्यन्ति वालेन ग्रासं कालान्तकस्य च॥ ३७॥ उपस्थितोऽपि कालोडयं वाती वाति निरन्तरम्। वक्विदहति सूर्य्यय तपत्येव ममाज्जया ॥ ३८॥। व्याधयः सन्ति देहेषु मृत्युश्रति जन्तुषु। वरषन्येते जलधराः सर्वे देवा ममाज्ञया ॥ ३८॥ ब्रह्मखनिष्ठा विप्राथ् तपोनिष्ठास्तपोधना: । ब्रह्मर्षयो ब्रह्मनिष्ठा योगनिष्ठाथ योगिन:।४० ॥

श्रीह् णाजन्मसगड़म्। ५५

ते सर्वे मङ्जयाद्गीता: खध्म्कन्यतत्पराः । मद्धक्ाशेव निःशङ्वा: कमनिर्मूलकारका: ४४१ ५ देवा: कालस्य कालोऽहं विधाता धातुरैव च। संहारकर्तुः संहर्त्ता पातु: पाता परात्परः ॥ ४२॥ मसानयायं संहत्ता नान्ना तेन हरः समृतः। ववं विश्वसक् सृष्टिहेतो: पाता वर्स्प्रैस्य रचगात् १४३। ब्रच्मादिलसपर्व्यन्त सर्वेषामहमीखरः। स्वकम्फलढाताहं कम्ेनिर्मलकारक : । ४४ K तहं यान संहरियामि कसतेषामपि रच्विता। यानहं पालयिष्ामि तेषां हन्ता न कोऽपि च ॥४५।। स्वेषामपि संहर्त्ता स्रष्टा पाताहमेव च। नाहं श्कस भक्ानां संहारे नित्यदेहिनाम्॥ ४६॥ सक्ता ममानुगा नित्य मत्पादारचनतत्पराः। अहं भ्तान्तिके पश्वत्तेषां रचसहेतवे । ४९॥ सर्वे नश्यन्ति ब्रह्माएडे प्रभवन्ति पुनः पुनः । न मे भत्ता: प्रसश्यन्ति निःशङ्डाख निरापदः ॥ ४८ ॥ ततो विपच्चितः सर्वे दास्यं वाष्कन्ति नो वरम्। ये मां दास्य प्रयाचन्ते धन्यास्तेऽन्ये च वज्चिता: ॥४८॥ जन्ममृत्युजराव्याधिभयन्न यमताड़ना। अन्येषां कमियामस्ति न भक्तानाञ् कर्मिणाम् ॥५०। भक्ता न लिप्ा: पापेषु पुरेषु सर्वकम्मरैराः। अहं धुनोमि तेषाञ् कम्ैभगांश् निश्चितम् ॥ ५१। अहं प्रापाय भकानां भका: प्राणा ममापि च। ध्यायन्त ये च मां नित्य तान् सरामि दिवानिशम५ूर

५६ ब्रह्मवेवर्त्तपुराये

चक्र सुदर्भनं नाम षोड़भारं सुतीच्पा कम्। यत्तेज: षोड़भांभरोऽपि नास्ति सर्वेषु जीविषु ॥ ५३ ॥ भक्नान्तिके तु तच्चक्र दत्त्वा रचाथंमीस्ितम्। तथापि न प्रतोतिमें यामि तेषाष्त सन्निधिम् । ५४ ॥ न मे स्वास्थाव्न वैकुणठे गोलोके राधिकान्तिके। यत्र तिष्ठन्ति भक्तास्ते तत्र तिष्ठाम्यहनिथम् ॥ ५५ । प्रारेभ्य: प्रेयसी राधा स्थितोरसि दिवानिग्रम् यूयं प्राणाधिका लक्ष्मीर्न मे भत्नात् परा: स्मृता: ॥५६॥ भक्तदत्तञ्न यद्द्रव्य भत्यात्रामि सुरेशवराः । अभक्वदत्तं नाश्रामि ध्रुवं भुङत्े बलि: खयम् ॥ ५७ ॥ स्त्रीपुत्तखजनांस्यक्का ध्यायन्त मामहर्निभम्। युआन् विहाय ताब्नित्य स्पमरास्यहसहनिगम्। ५८॥ देष्टारो ये च भक्तानां ब्राह्मणानां गवामपि। क्रसूनां देवतानाप्व हिंसा कुर्वन्ति निश्चितम् ॥५८ ॥ तदाडचिरं ते नश्यन्ति यथा वड़ी तमानि च। न कोऽपि रचिता तेषां मवि हन्तर्य्युंपस्थिते॥ ६० ६ यास्यामि पृथिवों देवा यात यूयं खमालयम्। यूयं चेवांशरूपेय शीघ्र गच्कत भूतलम् ॥ ११ । द्रत्युका नगतां नाथो गोपानाहय मोपिकाः । उवाच मधुरं सत्य वाक्य तत्समयोचितम्।६२॥ गोपा गोप्यस ऋृशुत यात नन्दव्रजं परम्। वृषभानुष्टहं च्िप्रं गच्छ तवमपि राधिके ॥६२ । वषवानुप्रिया साध्वी नाम्ना गोपी कलावती। सुमलस्य भुता सा च कमलांगसमुद्गवा ॥६४॥

ईउ० । श्रीक्क गाजन्मखरड़म्।

पितृणं मानसी कन्या धन्या मान्या च योषिताम। पुरा टुर्वाससः मापाज्जन् तस्या व्रजे गहे॥ ६५॥ तस्यां लभस्व त्वं जन्म शीव्र नन्दव्रजं व्रज। त्वामहं बालरूपेम ग्हामि कमलानने॥ ६ई॥ त्वं मे प्रायाधिका राधे तव प्रणाधिकोऽप्यहम् । न किज्ञिदावयोभिन्नमेकाङ्ग: सर्वदैव हि॥ ६॥ सुत्वैवं राधिका तत्र रुरोद प्रेमविद्वला। पपी चत्तुथ्नकीराभ्यां सुखचन्द्रं हरर्मुने॥ ६८॥ जनुलभत गोपाश् गोप्यस् पृथिवीतले। गोपानामुत्तमानाज्ज मन्दिरे मन्दिरे शुभे ॥ ६ट ॥ एतस्तिन्नन्तरे सर्वे दद्टशू रघमुत्तमम्। मशिरत्न न्द्रसारिए हीरकेए विभूषितम्॥७ ॥ खतचामरलक्षेण शोभितं दर्पणायुतैः । सूक् काषायवस्त्रेण वड्िशुद्धेन भूषितम् ॥९१॥ सद्रत्नकलमानाञ् सहस्ेण सुशीभितम्। पारिजातप्रसूनानां मालाजालेर्विराजितम्॥ ७२॥ पार्षदप्रवरर्युत्तं शतकुन्भमयं शुभम् । तेज:सरूपमतुन्ं शतसूर्य्यसमप्रभम् ॥ ७३॥ तत्नस्थ पुरुष श्यामसुन्दरं कमनीयकम्। शद्वचक्रगदापझ्यधरं पीताम्बरं परम् ॥ ७४ ॥ किरीटिनं कुएडलिनं वनमालाविभूषितम्।

चतुर्भुजं स्मेरवक्न भक्तानुग्रहकातरम्। मणिरत्न न्द्रसारासं सारभूषएभूषितम् ॥६।

देवों तद्वामतो रम्यां शुक्कवर्ण मनोहराम्। वेशुवोणाग्रन्यहस्तां भक्ानुग्रहकातराम्। विद्याधिठ्ठातदेवीघ ञ्ानरूपां सरस्वतीम् ॥ ०।। अपरां दक्षियो रम्यां शरचन्द्रसमप्रभाम। तप्तकाञजनवर्णाभां सस्तितां सुमनोहराम् । ७८ सद्रत्नकुएडलाभ्याच् सुकपोलविराजिताम्। अमूल्य रनख चिता मृत्यवस्त्रेए भूषिताम् ।७2 ॥ अमूल्यरत्न के यूरकरकङ्गय शीभिताम्। संद्रत्नसारमञ्ीरकलशब्दसमन्विताम् ॥ ८०॥ पारिजातप्रसूनानां माल्येवचःस्थलोज्ज्वलाम्।

सहस्रदलसंयुत्तलीलाकमलसंयुताम्। नारायसञ् पश्यन्त पश्यन्तों वक्रचन्तुषा॥ ८४ ॥ अवरुह्य रथात्तूणं सस्त्रीकः सह पार्षदेः। जगाम च सभा रम्यां गोपगोपीसमन्विताम् । ८५।। देवा गोपाश्च गोप्यश्ीत्तस्यः प्राञ्जलयो मुदा। सामवेदोक्स्तीवय छ्वतेन च सुरर्षिभिः ॥८६। गत्वा नारायणी देवो विलीन: क्वषविग्रहे। दृष्टा च परमाशर्य्य ते सरवें विस्मयं ययुः ॥ ८ ॥ एतस्मिन्नन्तरे तव यातकुभ्भमयाद्रथात्। प्रवरुह्य सयं विष्णुः पाता च जगतां पतिः.॥८८॥

शीऊ्वप्जनमखगडम्। ५2

आजगाम चतुर्बाहः वनमालाविभूषितः । पीतास्वरधरः श्रीमान् सस्तितः सुमनोहरः । सर्वालद्वारशोभाव्यः सूर्थकोटिसमप्रभः। ८६॥ उत्तसुस्ते च तं दृष्टा तुष्टुवुः प्रथता मुने। स चापि लीनस्तवव राधिकेशवरविग्रहे 0 ८० A त दृद्टा महदाश्चय्यं विस्यं परमं ययुः। संविलीने हररड्े खतद्वीपनिवासिन:।८१: एतन्मिव्न्तर तूर्षमाजगाम तरान्वितः । शुद्धस्फटिकसङ्गाथो नाम्ना सङ्गर्षयः स्मृतः। सहस्रशीर्षा पुरुष: भतसूर्य्यसमप्रभः।८२॥ आगतं तुष्ट वुः सर्वे दृष्टा तं विष्शुविग्रहम्। स चागत्य नतस्कन्ध तुष्टाव राधिकेशवरम्। सहस्त्रमूदभिर्भत्या प्रयनाम च नारद ।८३। आवाज्च धर्मपुती द्ी नरनारायणाभिधी। लीनोऽहं कवप्णपादाने बभूव फालुनी वरः। ८४। ब्रम्म भशेषधमाथ् तस्थ रेकत तत्र वे । ९५ । एतस्मिन्नन्तरे देवा ट्द्टशू रथमुत्तमम्। स्वर्षसारविकारख नानारतपरिच्छदम्। ८६ ।

खेतचामरसंयुत्तां भूषितं दर्पणायुतैः॥॥ सद्रत्वसारकलससमूहेन विराजितम्। पारिजातप्रसूनानां मालानालै: सुशोभितम्॥०८॥ सहस्त्रचक्रसंयुत्तं मनोयायि मनोरमम् ।

ब्रह्मवेवर्त्तपुराणे [६त्र.

मुक्तामाणिक्यवञ्चाणां समूहेन समुञ्ज्वलम्। चित्रपुत्तलिकापुष्पसरःकाननचित्रितम् ॥ १००३ देवानां दानवानाञ् रथानां प्रवरं मुने। यत्न न शङ्रप्रीत्या निर्मितं विश्वकम्मर ॥१०२॥ पञ्चाशद्योजनोद्वज्ज चतुर्योजनविस्तृतम्। रतितल्पसमायुत्कैः शोभितं भतमन्दिरैः ॥ २०२॥ तत्रख्वां दद्टशर्देवीं रतालङ्गारसूषिताम्। प्रद्ग्धखर्यसाराणं प्रभामीषकरद्युतिम। तेजःस्रूपामतुलां मूलप्रकतिमीखरीम् ॥२०३॥ सहस्रभुजसंयुक्तां नानायुधसमन्विताम्। दूषड्ास्यप्रसन्नास्यां भक्तानुग्रहकातराम् ॥ १०४। गण्डस्थल कपीलाभ्यां सद्रत्नकुएडलीव्ज्लाम्। रत्ने न्द्रसाररचितक्कएन्मज्जीर र ज्ज्रिताम्॥ १०५॥

चन्टनागुरुकस्तूरीचित्रपत्रकभू पिताम्।

प्रफुन्नमालतीमालासंसतत कबरे वराम्॥ १२० ॥ पच्ीन्द्रचछ्ुनासाग्रग जैनलोलकान्विताम् ॥१११ ।

६१

वह्निशद्दांशुकानातिव्वलितेन समुञ्वलाम् । सिंहपृष्ठसमारूढ़ां सुताभ्यां सहितां मुदा ॥ ११२॥ अवरुह्य रघात्तूरं श्रीक्वण्ण प्रणनाम च। सुताभ्यां सह सा देवी समुवास वरासने॥ ११३। गणेशः कार्त्तिकेयश्च नत्वा कवप्ण परात्परम्। नमाम शङ्गरं धम्ग्रेमनन्त कमलोङ्धवम् ॥११४॥ उत्तस्थ रारात्ते देवा दृष्टा तो विदभेखरौ। आशिसज्च ददुर्देवा वासयामासु: सन्निधी। ताभ्यां सह सदालापं चक्रुर्देवा मुदान्विताः ॥ ११५। तस्थ र देवा: सभामध्ये देवी च पुरतो हरैः । गोपा गोप्यश्च बहुभो वभूवुर्विस्याकुलाः॥११६॥ उवाच कमलां कृप्ः स्मेराननसरोरूहः। त्वं गच्छ भीषकस्टहं नानारत्नसमन्वितम् ॥११०॥ वेदर्भ्या उदरे जन्म लभ देवि सनातनि। तव पाषिं ग्रहीप्यामि गत्वाहं कुशिडनं सति ॥ ११८॥ ता देव्य: पार्वतों दृद्टा समुत्याप्य त्वरान्विताः । रत्न सिंहासने रम्ये वासयामासुरीखरीम्। ११८ M विप्रेन्द्र पर्वती लक्ष्मीर्वागधिष्ठातदेवताः। तस्थ रेकासने तत्र सभ्भाष च यथोचितम् ॥ १२० A ताथ सन्भाषयामासुः सम्प्रीत्या गोपकन्यकाः । ऊषुर्गोपालिका: कायिन्मुदा तासाञ् सन्निधौ ॥१२१॥ श्रीक्ृणण: पावतीं तत्र समुवाच जगत्पतिः । देवि त्वमंथरूपेण व्रज नन्दव्रजं शुभे ॥ १२२ ॥ उदरे व यशोदाया: कत्यायि नन्दरेतसा।

ब्रह्मवैवत्तपुराण [इश्र

लभ जन्म महामाये सटष्टिसंहारकारिणि ॥ १२२॥ ग्रामे ग्रामे च पूजा ते कारयिष्यामि भूतले। कृत्स्त्ने महीतले भत्त्या नगरेषु वनेषु च॥ १२४ ॥ तव्नाधिष्ठातदेवीं लां पूजयिर्था्ति मानवाः । द्रव्यैर्नानाविधेर्दिव्येरबलिभिव मुदान्विता: । १२५। तव भूस्पर्थमात्र या स्रतिकामन्दिरे शिवे। पिता मां तत्र संस्थाप्य त्ामादाय गमिषति ॥१२६। कंसदर्भनमात्र यागमिथयसि शिवान्तिकम्। भारावतारणं कवत्वा गमिष्यामि खमात्रमम् ।१२७। द्वत्युक्वा श्रीहरिस्तुर्णमुवाच च षड़ाननम्। अंभरूपेण वत्स त्व' गमिष्यसि महीतलम् ॥ १२८॥ जाम्बवत्याच्च गर्भे च लभ जन्म सुरेश्वर। अंशेन देवता: सर्वा गच्कन्तु धरणीतलम्। भारहारं करिष्यामि वसुधायाश्च निश्चितम् ॥१२६॥ दूत्युक्का राधिकानाथस्तस्थौ सिंहासने वरे। तस्थर्देवाश्च देव्यश् गोपा गोप्यव नारद॥ १३० ॥ एतस्तिन्नन्तरे ब्रह्मा समुत्तस्थी हरे: पुरः। पुटाञ्जलिजगन्नाथमुवाच विनयान्वितः॥ १२१।। ब्रह्मीवाच। अवधानं कुरु विभी किङ्वरस्य निवेदने। आज्ञां कुरु महाभाग कस्य कुत स्थलं भुवि॥ १३२॥ भर्त्ता पातीद्वारकर्त्ता सेवकानां प्रभु: सदा। स भृत्यः सवदा भक्त ईशवराज्जां करोति य: ॥ १२३॥ के देवा: केन रूपेय देव्यय कलया कवा।

कुंत्र कस्याभिधेयव विषयय महीतले। १३४॥ ब्रन्मणो वचनं सुत्वा प्रत्युवाच जगत्पतिः । यस्य यत्रावकाभञ्ज कथयामि विधानतः । १३५ । श्रीक्वष्ण उवाच। कामदेवी रौकयेयो रती मायावती सती। शम्बरम्य ग्हे या च क्ायारुपेस संस्थिता ॥ १२६॥ त्वं तस्य पुत्तो भविता नाम्नानिरुद्ध एव च। भारती शोसितपुरे बाणापुत्ती भविथति ॥१२७॥ अनन्तो देवकीगर्भाट्रोहियेयो जगत्पतिः । मायया गर्भसङ्गषांन्नाम्ता सङ्गर्षराः स्मृतः ॥१३८ ॥ कालिन्दी सूर्य्यतनया गङ्गांगेन महीतले। अडांभेनैव तुलसी लक्ष्मणा राजकन्यका॥१३८॥ सावित्री वेदमाता च नाम्ा नाग्नजिती सती। वसुन्धरा सत्यभामा शैव्या देवी सरखती ॥ १४० । रोहिगी मित्रविन्दा च भविता राजकन्यका। सूर्य्यपत्री रत्नमाला कलया च जगदुरी: । १४१ । खाहांशेन सुशीला च रुक्सिएाद्या: स्त्रियी नव। टुर्गाड्वांथा नाम्बवती महिषीएं दश स्मृताः ॥१४२॥ अद्दांथेन शैलपुत्ती यातु जाम्ववती गटहम्। कैलासे शङ्गराज्जा च बभूव पार्वतीं प्रति ॥ १४३ ॥ केलासगामिनं विष्युं खेतद्वीपनिवासिनम्। आलिङ्गनं देहि कान्ते नास्ति दोषो ममान्जया।१४४। ब्रह्मोवाच। कथं शिवाचा तां देवीं बभूव राधिकापते।

६४ ।६त्र ०

विष्णो: सभ्भाषणे पूर्व खवेतद्वीपनिवासिन: ॥ १४५।। शीकण उवाच। पुरा गरेशं द्रष्टच्न प्रजग्मुः सर्वदेवताः । शेतद्वीपात् खयं विष्ुर्जगाम शङ्गरस्तवात् ॥ १४६ ॥ दृद्टा गणेशं सुदित: समुवास सुखासने। सुखेन द्द्टशः सर्वें त लोक्मोहनं वपुः ॥ १४७॥ किरीटिनं कुएडलिनं पीताम्बरधरं वरम्। सुन्दरं श्यामरूपञ्ज नवयौवनसंयुतम् ॥ १४८॥

रत्नसिंहासनस्वञ्ज पार्षदेः परिवेष्टितम्। वन्दितञ्ज सुरैः सर्वैः भ्रिवेन पूजितं सुतम्॥ १५० ॥ तं दृद्टा पार्वती विष्ुं प्रसन्नवदनेचषणा। मुखमाच्कादयामास वाससा व्रीड़या सती॥१५१॥ अतीवसुन्दरं रूपं दर्श दरशं पुनः पुनः। ददर्भ मुखमा क्ाद्य निमेषरहिता सती॥ १५२॥ परमाड्क तवेशञ्च सस्मिता वक्रचन्ुषा। सुखसागरसंमग्ना बभूव पुलकाजिता। १५२॥ वं ददर्शं पश्नास्यं शुभ्व्ं त्रिलोचनम्। वरिशूलपरिघधरं कन्दर्पकोटिसुन्दरम् । १५४ ॥ चगं ददर्थ श्यामं तमेकास्यञ्ज द्विलोचनम्। चतुर्भुअं पीतवस्तं वनमालाविभूषितम् ॥ १५५ । एकं ब्रह्ममूर्ततिभेदमभेदं वा निरुपितम्। दृष्टा बभूव सा माया सकामा विष्णुमायया। १५६।

श्रीकरा जन्मखएडन् ।

मदंगाच तयो देवा ब्रह्मविशुमहेखराः। ताभ्यामीत्कर्षपाताच्च श्रेष्ठः सत्वगुणात्मक: ॥ १५७। दृद्टा तं पार्वती भत्त्या पुलकाज्ितविग्रहा। मनसा पूजयामास परमाम्मानमीखरम्। १५८॥ दुर्गान्तराभिप्रायञ्च बुबुधे शङ्कर: ख्वयम्। सर्वान्तरात्मा भगवानन्तर्यासी जगत्पति: ।१५८। दुर्गाच्च निज्जनीभूय तामुवाच हरः खयम्। बोधवामास विविधं हितं तथ्यमखसिडतम् ॥ १६०॥ शङ्गर उवाच। निवेदनं मदीयञ्च निबोध गेलकन्यके। गृङ्गारं देहि भद्रं ते हरये परमात्मने ॥ १६१॥ अहं ब्रह्मा च विश्ुस ब्रह्म रुञ् सनातनम्। देवकी भेदरहितो विषयान्मूर्ततिभेदक: ॥१६२ ॥ सर्वेषां प्रक्लतिह्येका माता त्ं सर्वरूपिणी। स्वयन्भुवस वासी तं लक्ष्मीर्नारायणीरसि ॥१६२ ॥ मम वचसि दुर्गा त्वं निबोधाध्यात्मकं सति। गिवस्य वचनं स्ुत्वा तमुवाच सुरेखरी॥ १६४ ॥ यीपावत्युवाद। दीनबन्धो कपासिन्धो तब मामकवपा कथम्। सृचिरं तपसा लब्बी नाथस्वं जगतां मया॥ १६५ माटृमीं किङ्रों नाथ न परित्यतुनहसिि। अयोग्यमीटृटशं वाक् मांमावद महसवर ॥१६६। तव वाक्यं महादेव पालयिषयामि सदथा। देह्ान्तर नन्म लब्ध्वा भजिष्यामि हरिं हर ॥ १६॥

६६

दत्येवं वचनं श्रुत्वा विरराम महेशवरः। उत्चेजहासाभयद: पार्वत्यै चाभयं ददौ ॥ १६८॥ तत्रतिज्ञापालनाय पार्वती जाम्बवद्ग हे। लभिष्यति जनुर्धातर्नाम्ना जाम्बवती सती । १६९ । ब्रह्मोवाच। भूमी कतिविधे भूपे संस्थिते पावती कथम्। ललाभ भारते जन्म निन्दिते भालुके ग्टहे॥ १७०॥ श्रीक्कणा उवाच। रामावतारे त्े तायां देवांशाथ्च ययुमहीम्। हिमालयांशो भन्न को ाम्ववान् रामकिद्करः । १७१। रामस्य वरदानेन चिरजीवी श्रिया युतः । कोटिसिंहवलाधार: क्रियते च महाबल: ॥ १७२ ॥ पितुरंशग्टहं गत्वा जगामांशेन भूतलम्। एवं पूर्वस्य वत्तान्तं कघितं पृणु मन्मु खात् ॥१७२ ॥ सर्वेषाञ्ज सुराणाज्जैवांभा गञ्कन्तु भूतलम्। नृपपुत्ता मत्सहाया भविष्यन्ति रणे विधे ॥ १७8 ॥ कमलाकलया सर्वा भंवन्तु वृपकन्यकाः । मन्महिष्यो भविष्यन्ति सहस्त्राणाच् षोड़श। १७५॥ धर्मोडयमंशरूपेण पाएडपुत्तो युधिषठिरः । वायोरंग्राङ्गीमसैनो वज्यशादर्जुनः स्यम् ॥ १७६॥ नकुल: सहटेवश्च स्वर्वेद्यांथसमुद्धवः । सूर्य्यांग: कर्णवीरय विदुरः शमनः खयम् ॥१७७ ॥ दुर्य्योधन: कलेरंशः समुद्रांगृथ्च पान्तनुः। अश्वत्थामा शदुरंभो द्रोयो व ह्ा भसभ्भव: ॥१७८॥

६प्र० श्रीऊ्कगाजम ख एडम् ।

चन्द्रांथोऽप्यभिमनुश्न भीषश्चेव स्वयं वसुः । वसुदेव: कश्यपांशोऽप्यदित्यंभा च देवकी। १७८॥ वस्वंथी नन्दगोपश्च यथोदा वसुकासिनी। द्रोपदी कमलांभा च यज्जकुगडसमुद्गवा। १८०॥ हुताशनांथो भगवान् षृष्टदुस्नी महाबलः। सुभद्रा शतरूपांथा देवकीगर्भसस्भवा॥ १८१ ॥ देवा गच्छन्तु पृथिवीमंशेन भारहारकाः । कलया देवपत्नाथ गच्छन्तु पृथिवीतलम् । १८२ ॥ दूत्येवमुक्ला भगवान् विरराम च नारद। सवं विवरएं खुत्वा तत्नीवास प्रजापतिः ॥१८३। क्वषास्य वामे वाग्देवी दक्विर कमलालया। पुरतो देवता: सर्वाः पार्वती चापि नारद॥ १८४ ॥ गोप्यो गोपाच पुरती राधा वचःखलस्थिता। एतस्मिन्नन्तरे सा च तमुवाच व्रजेखरी॥ १८५॥ राधिकीवाच। शृणु नाथ प्रवत्यामि किङ्गरीवचनं प्रभो। प्राणा दहन्ति सततमान्दीलयति मे मनः ॥ १८६॥ चत्तुनिमीलनङ्वर्त्तुमशका तव दर्शने। त्वया विना कथं नाथ यास्यामि धरगीतलम् ॥१८७॥ कतिकालान्तरं बन्धी मेलनं मे तया सह। प्राणेश्वर ब्रूहि सत्य भविषत्येव गोकुले॥ १८८ ॥ निमेषस् युगव्तं भविता मे त्वया विना। कं द्रत्यामि क्व यास्यानि को वा मां पालयिष्यति॥१८८ मातरं पितरं बन्धु भ्ातरं भगिनीं सुतम्।

अअवव्त्तपुराणे [६श्र

त्वया विनाहं प्रायेश चिन्तरयामि न कें कषरम् ।१८०। करोषि माययाच्कना माच वायेश भूतले। विस् तां विभवं दत्त्वा सत्यं मे प्रपथं कुरु ॥१८१ ॥ अणुक्षरं मम मनोमधुपो मधुसूदन। करोतु श्रमणं नित्यं समाध्वीके पदाम्ब जे ४ १८२ ॥ यत्र तत् च घस्यां वा योजी जन्म भर्वा्विदम्। व्व' स्वस्य सपरणं दास्यं मह्य दास्यसि वाव्कितम् ।१८₹ ऊण्णर्वं राधिकाहञ्ज प्रेमसीभाग्यमावयीः । न विस्रामि भूमी च देहि मह्य परं वरम् ॥ १८४ ४ घथा तन्वा सह प्राणाः शरीरं छायया सह। तथावयोजन्म यातु देहि मह्य वरं रिभो॥ १६५॥ पच्तुर्निमेषविचेदो भविता नावयोभुवि। तत्नागत्यापि कुत्रापि देहि मह्य वरं प्रभो॥ १८६॥ मम प्राशस्तव तनुः केन वा वार्य्यते हरैः। आम्मना सुरली पादी मनसा वापि निर्मिती।१८ख॥ स्त्रियः कतिविधाः सन्ति पुरुषा वा पुरष्ट तः। नास्ति कुतापि कान्ता वा कान्तासक्ता च माहशी।१६६ तव देहार्डभागेन केन वाहं विनिर्मिता। दूदमेबावयोर्भेदो नास्त्यतस्वयि मे मनः ॥१८८ ॥ ममात्ममानसः प्राणांस्वयि संस्थाप्य केन वा। तवात्ममानसः प्राया मवि वा संस्थिता अि ॥२००॥ अता निभेषविरहादातमनो विक्ञवं मनः। प्रद्ग्ध सन्ततं प्राणा दहन्ति विरहशुती॥२०१॥ दूत्येवमुका सा देवी तत्र व सुरसंसदि।

ग्रोऊ्तशा जन्मखण्म्।

भूयोभूयो रुरोदोच ्् त्वा तच्चर गाम्ब जे ॥ २०२ ॥ कोड़े कृत्वा च तां कृप्णी मुखं संमृज्य वाससा। बोधयामास विविधं सत्यं तथ्यं हितं वचः ॥ २०३॥ श्रीक्ृृष्ण उवाच। आध्यात्मिकं परं योगं शोकच्केदनकर्तनम्। शृणु देवि प्रवत्यामि योगीन्द्रााञ्ज दुर्लभम्।२०४॥ आधाराधेययो: सवे ब्रह्मारड पश्य सुन्दरि। आधारव्यतिरेकेण नासत्याधे यस्य समभव: ॥२०५॥ फलाधारख् पुष्पञ्च पुष्पाधारस्च पल्लवम्। स्कन्धसन पन्नवाधारः स्कन्धाधारस्तरुः स्यम् ॥ २०६॥

अष्टिरेवाङ्गराधारश्चाध्याधारी वसुन्धरा ॥२०७॥ ग्रेषो वसुन्धराधारः शेषाधारी हि कच्कपः । वायुश् कच्कपाधारो वायाधारोडहमेव च। २०८॥ ममाधारस्वरूपा त्वं त्वयि तिष्ठामि शाशतम्। तवञ्न पक्िसमूहा च मूलप्रऊ्ञतिरीखरी॥ २०८॥ त्वं' शरीरखरूपासि त्रिगुणधाररूपिणी। तवात्माहं निरीहस्द चेष्टावांश त्या सह ॥ २१० पुरुषाद्वीर्य्यमुत्पत्रं वीर्य्यात् सन्ततिरेव च। तयोराधाररूपा च कामिनी प्रक्ृतेः कला ॥ २११ ॥ विना देहेन कुत्रात्मा क्व शरीरं विनात्मना। प्राधान्यञ्ज इ्योरदेवि विना हाभ्यां कुती भव: ॥ २१२ ॥ न कुताप्यावयोर्भेदो राधे संसारजीवयोः। यत्रात्मा तत्र देहय न भेदी विनयेन किम् । २१३।

वथा चीरे च धावल्यं दाहिका च हुताशने। भूमी गन्धी जले प्रैत्य तथा त्वयि मम स्थिति: ॥२१४।

भूगन्धजलशेत्यानां नास्ति भेदस्तथावयी: ॥२१५॥ मया विना त्व निर्जीवा चाटश्योऽहं त्वया विना। त्वया विना भवं कत्तु नालं सुन्दरि निथचितम् ॥२१ ६॥ विना सदा घटं कत्तु यथा नालं कुलालकः। विना सणं खवर्सकारोऽलद्वारं कर्त्तुमक्षमः ।।२१७। स्वयमात्मा यथा नित्यस्तथा त्वं प्रक्ृतिः खयम्। सर्वथक्तिसमायुक्ता सर्वाधारा सनातनी॥ २१८ ॥ मम प्राएसमा लक्ष्मीर्वाणी च सवमङ्गला। व्रम्म भानन्तधर्मात्च त्वं मे प्राणाधिका प्रिया ॥२१८। समीपस्था इमे सर्वे सुरा देव्यस् राधिके। एतैभ्योऽप्यधिका नोचेत् कथं वत्तःसलस्थिता ॥२२०॥ त्यजायुमोक्षणं राधे भ्रान्तिव्च निष्फलां सति। विहाय शङ्गां निःशङ्कं वृषभानुग्टहं व्रज ॥ २२१॥ कलावत्याय जठरे मासानां नव सुन्दरि। वायुना पूरयित्वा च गभे रोधय मायया। २२२॥ दगमे समनुप्राप्त त्वमाविर्भव भूतले। आत्मरूपं परित्यज्य भिशुरुपं विधाय च । २२३। वायुनि:सरणे काले कलावत्या: समीपतः । भूमी विवसनीभूय पतित्वा रोदिषि ध्रुवम् ॥२२४॥ अयोनिसभ्भवा त्वच्ज भविता गोकुले सति। अयोनिसभ्भवोऽइृष्ट नावयोर्गर्भसंस्थिति: ।२२५॥

श्र० ] श्रीऊप्णजन्म खुएडम् । O

भूमिषमात्रा तातो मां गोकुलं प्रापविथ्यति। तव हेतोगमिष्यामि क्वत्वा कंसभयं कलम् ॥ २२६ ॥ यशोदामन्दिरे माञ् सानन्द नन्दनन्दनम्। नित्यं दध्यसि कल्यागि समाश्नेषणापूवकम् ॥ २२७॥ स्मृतिस्ते भविता काले वरेग मम राविके। सवच्कन्दं विहरिष्यामि नित्यं वृन्दावने वने॥ २२८॥

तयस्त्रिंद्दवस्याभि: सुशीलादिभिरेव च । २२८ । सस्थाप्य संख्यारहिता गापीर्गोलोक एव च। समाश्वास्य प्रवोधेय मितया च सुधागिरा॥ २३०॥ अहमसंख्यान् गोपालान् संस्थाप्यात्रव राधिके। वसुदेवाश्रयं पश्ाद् यास्यामि मथुरां पुरीम् ॥ २३१॥ व्रजं व्रजन्तु क्रीड़ाथं मम सङ्क प्रियात् प्रिया:। वल्ञवानां ग्टहे नन्म लभन्तु गोपकोटय: ॥ २३२। दूत्येवमुक्का श्रीक्ृप्णो विरराम च नारद। ऊषुर्देवास देव्यस मोपा गोप्यय तत्र वे॥ २३३! ब्रह्मे मधमशेषाच श्रीक्ृष्पं तं परात्परम्। शिवापद्यासरसत्यसुष्टवुः परया मुदा॥ २३४॥ भत्या गोपाय गोप्यथ विरहन्चरकातरा। तव संस्तूय श्ीकष्णं प्रणेमु: प्रेमविह्वला: । २३५। प्राणाधिकं प्रियं कान्त राधा पूरणमनोरथा। परितुष्टाय भत्या च विरह्वरकातरा । २३६। साशुपूर्णातिदीनास दृष्टा राधां भयाकुलाम्। प्रबोधवचनं सत्यमुवाच तां हरि: खयम् ॥२३७

श्रीक्लष्ण उवा। प्राणाधिके महादेवि स्थिरा भव भयं त्यज। यथा त्वञ्न तथाह्त का चिन्ता ते मयि स्थिते। किन्तु ते कथयिष्यामि किञ्चिदेवास्त्यमङ्गलम् ॥२३८॥ वर्षायां पतकं पूर्ष त्वद्विच्छेदो मया सह। श्रीदामभापजन्येन कर्मभोगैन सुन्दरि॥२३८॥ भविष्यत्येव नम च मथुरागमनं ततः । २४० ॥ तत्र भारावतरणं पित्रोबन्धनमोक्चएम्।

घातयित्वा च यवनं मुचकुन्दस्य मोक्षपम्। द्वारकायांच् निर्मां राजसूयस्य दर्शनम् ॥ २४२ ॥ उद्दाहं राजकन्यानां सहस्राणाच्च षोड़य। दशाधिकश्तस्यापि पत्र णां दमनन्तथा ॥ २४३ ॥ मित्रोपकरणज्जैव वाराणश्या् दाहनम्। हरस्य जृन्भणं तत्र वाएस्य भुजकर्त्तनम् ॥ २४४ ।। पारिजातस्य हरणं यद् यत् कर्मान्यदेव च। गमनं तीर्थयात्रायां मुनिसङ्ठप्रदर्भनम्॥ २४५। सभ्भाषणष्च बन्धूनां यज्जसम्पादनं पितुः। शुभक्षणे पुनस्तत्र त्वया साई्ं प्रदर्भनम्॥ २४६। करिष्यामि च तत्रव गोपिकानाज्ज दर्भनम्। तुभ्यमाध्याबििकं दत्त्वा पुनः सत्यं त्वया सह ॥ २४७॥ दिवानिशमविच्केदो मया सार्ईमतःपरम्। भविषात त्वया साईं पुनरागमनं ब्रजे॥२४८ ॥ कान्ते विच्छेदसमये वर्षायां पतके सति।

६श्र • १ श्रीताष्नअसएडम्।

नित्वं संीलनं सप्ने भविष्यति तया सह ॥२४८१ गतस्य द्वारकां लत्ती मम नाराययांथस्य। प्रतवर्षान्तरे साध्यान्य तान्य व सुनिश्चितम् ॥२५०॥ भविष्यति पुनस्तत्व वने वासस्वया सह। पुनः पित्रोश्च गोपीनां शोकसम्मार्जनं परम् ॥२५१। कत्वा भारावतरएं पुनराममनं मम। तया सहापि गोलोकं गोपेर्मोपीभिरेव च ०२५२। मम नांरावणंशस्य वाखा च पझमया सह। वैकुग्ठगमनं राधे नित्यस्य परमात्मनः ॥ २५३॥ ख तद्दोपे धममेहमंथानाच्च भविष्यति। देवानाञ्चव देवीनामंशा यास्यन्ति चाच्तयम्। पुनः संस्थितिरत्रव गोलोके मे त्या सह ॥२५४॥ दूत्येवं कधितं सवें भविष्ञ्य शुभाशुभम्। मया निरूपितं यत्तत् कान्त केन निवार्य्यते ॥२५५॥ द्वत्येवमुक्का श्रीक्ृष्ण: कवतवा राधां सवत्तसि। तस्थौ तस्थ : सुरा: सर्वे सुरपत्ाश्च विस्िता: ॥२५६॥ उवाच श्रीहरिर्देवान् देवीथ्न समयोचितम्। देवा गच्छत कार्व्याथे खालयं विषयोचितम् ॥२५०२ गच्छ पार्वति कैलासं सुताभ्यां स्ामिना सह। मया नियोजितं कमे सवे काले भविष्यति ॥२५८। भविता कलया जन्म सर्वेषाञ्ज व्रजेशवरि। तुद्राणाञ्ष महतां देवं लम्बोदरं विना। २५८ ॥ प्रशम्य श्रीहरिं देवा: खालयं प्रययुमुदा। लक्ष्मीं सरखतीं भत््या प्रगाम्य पुरुषोत्तमम् ॥ २६० । 5-9

०४ ब्रह्मवैवर्त्तपुराये

हरिया योजितं कम्म कर्त्तु व्यग्रा महीं ययुः। भर्वा निरूपितं स्थानं देवानामपि दुर्ज्नभम् ॥२६१ H उवाच राधिकां कृप्णो वृषभानुग्टहं व्रज। गोपगोपीसमूहैश्व सह पूर्वनिरुपितैः ॥२६२॥ अहं यास्यामि मथुरां वसुदेवालये प्रिये। पश्चात् कंसभयव्याजादु गोकुलं तव सन्निधिम् ॥२६३॥ राधा प्रराम्य श्रीकण्ण रत्तपङ्गजलोचमा। भृथं रुरोद पुरतः प्रेमविच्छेदकातरा ॥ २६४॥ स्थायं स्थायं क्वचित् यान्ती गत्वा गत्वा पुनः पुनः । पुनः पुनः समागन दर्श दर्श हरर्मुखम् २६५॥ पपी चन्ुख्कोरा ्यां निमेषरहिता सती। शरत्पार्वराचन्द्राभसुधापूर्री प्रभोर्मुखम् ॥२६६। ततः प्रदृत्ियीक्वत्य सप्तधा परमेखवरी। प्रणम्य सप्तधा चैव पुनस्तस्थी हरेः पुरः ॥ २६७॥ आजग्म र्गोपिकानाञ्च त्रिःसप्तशतकोटयः । आजगाम च गोपानां समूहः कोटिसंख्यक: म२ ६८। गोपानां गोपिकानाष्न समूहैः सह राधिका। पुनः प्रसम्य तं कवप्ं तत्र तस्थी च नारद । २६८॥ वयस्त्रिंशद्दयस्याभिर्गोपीभि: सह सुन्दरी। गोपानाञ्ज समूहैस्तु प्रयाम्य प्रययी महीम्। २०० ॥ हरिया योजितं स्थानं प्रजग्मुर्नन्दगीकुलम्। वृषभानुग्टहं राधा गोप्यो गोपग्टहं ययुः । २०१ ॥ महीं गतायां राधायां गोपीभि: सह गोपकैः। बभूव श्रीहरिः सद्य: पृथिवीगमनोम्मुख: ।२०२॥

श्रीळ्वप्पजमखएडम्।

सस्भाष्य गोपान् गोपीव्व नियोज्य खीयकम्पैणि। मनोयायी जगवनाथो जगाम मथुरां हरि:॥ २७३ ॥ पूवे यद्यदपत्यञ्च देवकौवसुदेवयोः। बभूव सद्यस्तत् कंसः पुत्नषट्कं जघान ह॥ २७४॥ प्रेषांशं सप्तमं गभे माया चाकथ गोकुले। निधाय रोष्टिणीगभें जगाम चाज्तया हरेः ॥२७५॥ दूति श्ोव्रह्मवैव्त्तें महापुराणे नारायरनारटसंवाढे श्रोक्कप्णजन्म खएडे षछोऽध्यायः।

सप्तमोड़ध्यायः ।

-.-

नारद उवाच।

तस्यातिरिक्ं कवप्ास्य महत्पुखकरं परम्। वट जन्म महाभाग जन्ममृत्युजरापहम् १M वसुदेव: कस्य पुत्रः कस्य कन्चा च देवकी। को वा वसुरदेवकी वा विवाहञ्ज तयोरवैद॥ २ ॥ कथं नवान कंसस्तत्पुत्तषट्कं सुदारुग: । कस्मिन् दिने हरेजन्म श्रोतुमिच्छामि तद्दद ॥ ३ ॥ नारायण उवाच। कश्यपो वसुदेवश्च देवमाता च देवकी। पूर्व पुर फ लेनैव प्रापतुः श्रीहरिं सुतम् ॥ ४ ॥

ब्रह्मवेव त्तपुरा खे

देवमीढ़ान्मारिषायां वसुदेवी महानभूत्। यस्योद्धवे देवसङ्को वादयामास दुन्दुभिम् । ५॥ आनकञ्ज महाहृष्टो श्ोहरेर्जनकञ्च तम्। सन्तः पुरातनास्तेन वदन्त्यानकदुन्दुभिम्॥६॥ श्राह्ुकस्य सुतः श्रीमान् यदुवंशसमुद्धवः। देवको ज्ञानसिन्धुध् तस्य कन्या च देवकी ॥७॥ गर्गो यदुकुलाचार्य्य: सम्बन्ध वसुना सह। देवक्या: कारयामास विधिवच्च यथोचितम् ॥ ८H महासस्भृतसस्भारी वसुदेवाय सुक्षणे। उद्दाहे देवकों तस्मे देवकः प्रददी किल ॥ ८ ॥ अखानाञ् सहस्राषि खर्णपाताषि नारद। सालङ्गृतानां दासीनां शतानि सुन्दराषि च ॥१०॥ नानाविधानि द्रव्याषि रत्नानि विविधानि च। मणिश्रेष्ठनि वज्चाषि रत्नपात्रासि नारद ॥। ११ ॥ सद्रतभूषितां कन्यां शतचन्द्रसमप्रभाम्। त लोक् मोहिनीं धन्यां मान्यां श्रेष्ठाच् योषिताम् ।१२ रूपाधारां गुणधारां सस्त्ितां वक्रलोचनाम्।

तां गटहीता रथे कत्वा प्रस्थानमकरोत्तदा॥ १३ ॥ वंसो हृष्टः सहचरो भगिन्युद्दाहकम्मैसि। तस्या रधसमीपेचागऋत् कंसीऽपि तत्चसात् ॥१४। कंसं संबोध्य गगने बाग् बभूवाशरीरिखी। कथं हृष्टोऽसि राजेन्द्र शृणु सत्यवची हितम्। देवक्या तष्टमी गर्भो मृत्युहेतुस्तवैव हि॥ १५ ॥

्रीक्लष जन्मखएडम् । 89

सुत्व वं देवकौं कंस: खद्गहस्तो महाबलः । देववाक्याङ्मयात् कोपात् पापिष्ठो हन्तुमुद्यतः ॥१६। तां हन्तुमुद्यतं दृष्टा वसुदेव: सुपरिडतः । बोधयामास नीतिज्जी नीतिशास्त्रविथारद:॥१७। वसुदेव उवाच। राजनीति न जानासि शृणु मे वचनं हितम्। यथस्करन्न दोषघ्नं शास्त्रोक्तें समवोचितम् ॥ १८।। अस्या एवाष्मात् गर्भात मृत्युशेत् तव भूमिप। दूमां हत्वा हि दुष्कीत्तिं करोषि नरकं च किम् ॥१८॥ बधे च चुद्रजन्तूनां हिंसकानाज़ पणडतः । कार्षापयं समुत्सज्य मृत्युकाले प्रसुच्यते ॥२०॥ अहिंसकानां चुद्रागां बधे शतगुरं ध्रुवम्। प्रायश्चित्तं सृत्य काले कथितं पझ्मयोनिना। २१॥ बधे विभिष्टजन्त ना पशवादीनाज्न कामतः। ततः पतगुयं पापं निश्चितं मनुरव्रवीत्। नरायां स्ेष्छजातीनां बधे पतगुएं ततः ॥२२॥ वेचचनाच पतानाब यत् पापं लभते बधे। सच्छूद्र कस्य च बधे तत् पापं लभते पुमान् ॥२३॥ सत् शूद्राणां शतानाञ् यत् पापं लभते बधे। तत् पापं लभते नूनं गोबधेनैव निच्चितम् ॥२४॥ गवां दगगुसं पायं ब्राह्मसस्य बधे भवेत्। विप्रहत्यासमं पापं स्रीवधे खभते नरः । २५॥ विशेषती हि भगिनी पोषा या परणागता। स्त्रीहत्याशतपापञ्च भवेत् तस्वा बधे वृप *२६॥

ब्रह्मवैवर्त्तपुराे ७ ग्र=

तथो जपच् दानज् पूजनं तीर्थदर्भनम्। विप्राणं भोजनं होमं खर्गाथें कुरुते नरः । २७॥ जलबुद्बुदवत् सवें खप्नवद् भयदं भवम्। पश्यन्ति सततं सन्तो धर्मा कुर्वन्ति यत्नतः ॥२८॥ भग्नीं च त्यज धर्मिष्ठ स्ववंभपद्मभास्कर। बुधा: कतिविधा: सन्ति सभावां पृच्छ तान् नृप ।२८। अस्यास्ैवाष्टमे गर्भे यदपत्य भवेन्यम। बन्धो तुभ्य प्रदास्यामि तेन मे किं प्रयोजनम्।३०॥ अथवा यान्यपत्यानि भवन्ति ज्ञानिनां वर। तानि सर्वाषि दास्यामि लत्तो नैकी वरः प्रिय: ॥३१। भगिनों त्यज राजेन्द्र कन्यातुत्यां प्रियां तव। मिष्टान्नपानदनिन वर्द्ितामनुजां सदा ॥ ३२ ॥ वसुदेववचः सुत्वा तत्याज भगनों नृपः। वसुदेवः प्रियां नीत्वा जगाम निजमन्दिरम् ।२२॥ क्रमादपत्यपट्कज्च यद् यद्ध नखच नारद। ददी तस्मे वसुः सत्यात् स जवान क्रमेण तान् ॥३४। देवक्या: सप्तमे ग्भे कंसी रच्ां ददौ भिया। रोहिगीजठरे माया तमाऊष ररन च । २५ । रक्षका: कथयामासुर्गर्भस्त्रावी बभूव ह तस्प्ाद् बभूव भगवन्नान्त्रा सङ्गर्षणः प्रभु: ॥२६॥ तस्या एवाष्टमो गर्भो वायुपूर्णो बभूव ह। ३७। गते च नवमे मासि दयमे समुपस्थिते। दृष्टिं ददी च गर्भे स भगवान् सर्वदर्भनः । ३८ । स्वयं रूपवती देवी सर्वासां योषितां वरा।

श्रीछ्व एजन्मखएडम्।

वभूव दर्शनात् सद्य: सुन्दरी सा चतुशु या ॥२८४ ददर्य देवकीं कंसः प्रफुन्नवदनेच्तणाम्। तेजसा प्रज्वलन्तीख मायामिव दियो दग ॥ ४० ॥ ज्योतिषां संहतिच्जैव यथा नूर्ततिमतीमिय। दृष्टा तामसुरेन्द्रश् विस्मयं परमंययी। ४१॥ अस्मानर्भादपत्यज्ज मृत्युवीजं ममेव च। दृत्य वमुक्का कंसथ्य चक्रे रचां प्रयत्नतः। देवकीं वसुदेवञ्च सप्तद्वारे ररच च । ४२ । पूर्गों च दयमे मासि गर्भ: पूर्णो बभूव ह। वभूद सा चलस्पन्दा जड़रूपा च नारद। ४२ । गर्भे च वायुना पूर्णे निर्लिप्ती भगवान् स्वयम्। हृत्पद्मदेशे देवक्या ह्वथिष्ठानं चकार ह। ४४ # सा विखन्भरगर्भा च मन्दिराभ्यन्तर सती। उवास जड़रूपा च क्लेशयुक्ता बभूव ह॥ ४५॥ उवास च क्षएं देवी त्तरासत्याय तिष्ठति। चं व्रजति पादेक क्षयं खपिति तत्र वे ॥४ ई। दृष्टा च देवकों शीव्र वसुदेवो महामनाः । प्रसूतिसमयं दृष्टा सस्मार हरिमीखरम् ॥ ४७॥ रत्नप्रदीपसंयुत्तमन्दिरे सुमनोहरे। स्थाप्रयामास खङ्गच् लौहं तोयं हुताशनम्॥ ४८ मन्त्रन्ज्ञ नरञ्नव बन्धुपत्नीभयाक्कुलः । विद्वांसं ब्राह्मगञ्चव तती बन्धूंच सादरन् ॥ ४2 ॥ एतस्मिन्नन्तरे तस्यां रात्री द्विप्रहरे गते। व्याप्तज्ञ गगनं मेघे: चजदुतिसमन्वितैः।५ू०॥

ब्रह्मवैव त्तैपुरास ७श्र० ६

ववुद्च वायवश्टेष्टा ययुर्निद्रान् रक्तकाः । अचेष्टिताथ्च शयने मृता दव विचेतना॥ ५१॥ एतस्तित्रन्तरे तत्रचाजग्म स्त्निदशेखराः। तुष्टवुधम्ंव्रह्म या गर्भस्थ परमेशरम्॥ ५२॥ देवा ऊचुः।

ज्योतिःसरूपो ह्यनघः सगुणो निगुणो महान् ॥५३। भक्वानुरोधात् साकारो निराकारी निरङ्गशः। स्ेक्कामयश् सर्वेथ: सर्वः सर्वगुणाश्रयः। ५४॥ मुखदो दुःखदो टुर्गों दुर्जनान्तक एव च। निर्वयूहो निखिलाधारो निःशङ्डो निरुपद्रवः । ५५। निरुपाधिश्न निर्लिप्तो निरीहो निधनान्तकः। साम्माराम: पूर्णकामी निर्दोषी नित्य एव च n ५६॥ सुभगो दुर्भगो वाग्मी दुराराव्यी दुरत्ययः। वेदहैतुश्न वेदाश् वेदाङ्गो वेदविद्विमुः ॥५७॥ दूत्येवमुक्का देवाश्च प्रणेमुश् मुद्डमुहः । हर्षाश्युलोचना: सवें ववर्षुः कुसुमानि च ॥ ५८। द्विचत्वारिंशन्नामानि प्रातरुत्थाय यः पठेत्। दृढ़ा भति हरदास्य लभते वाव्कितं फलम् ॥ ५८ ॥

नारायगा उवाच। दत्येवं स्तवनं कवत्वा देवास्ते स्वालयं ययु:। बभूव जलव्टष्टिय निसेष्टा मथुरा पुरी। वोरान्वकारनिविड़ा बभूव यामिनी मुने॥ ६० ॥

६अ्० ] ८१

गते राप्तमुहत्तें तु चाष्टमे समुपस्थिते॥ ६१ ॥ वेदातिरित दुन्नये सर्वोत्कष्टे शुभेक्षणे। शुभग्रहैद्ट ट्टलग्नेऽप्यटृष्ट चाशुभग्रहै: । ६२॥ अरद्दरात्र समुत्पन्रे रोहिखामष्टमीतिथौ। जयन्तीयोगयुक्के च चार्ईचन्द्रोटये मुने॥ ६३॥ दृष्टा दृद्टा चषरं लग्न भीता: सूर्य्याद्यस्तथा। गमने क्रममुस्नइ जग्मुर्मीनं शुभाशुभाः॥ ६४॥ सुप्रसन्ना ग्रहा: सर्वे बभूवुस्तत् संस्थिताः । एकादमस्थास्ते प्रीत्या मुहत्तं धातुराज्या॥ ६३॥ ववर्षुश्च जलधरा ववुर्वाताः सुशीतलाः। सुप्रसन्ना च. पृथिवी प्रसन्नाथ दियो दभ ॥ ६६॥ ऋषयो मनवशेव वक्षगन्धर्वकिव्वराः । देवा दैव्यश्न मुटिता ननृतुशापरोगणाः । ६७। जगुगन्धर्वपतयी विद्याघर्य्न्च नारद। सुखेन सुसुवुर्नद्ो जज्वलुश्चाग्नयी मुदा ॥ ६८ ॥ नेदुर्दु न्टुभय:सवर्गे चानकाश् मनोरमाः । प्रफुल्लपारिजातानां पुष्पट्टष्टिर्बभूव ह॥ ६६॥ जगाम सूतिकागेहं नारीरूपं विधाय भू:। जयभब्दः श्रङ्शब्दो हरिशब्दो बभूवह॥७ ॥ एतस्तिन्नन्तर तत्र पपात देवकी सती। निःससार च वायुख दैवकीजठऱत्ततः ॥ ७१॥ तत्रव भगवान् कृृष्णो दिव्यरूपं विधाय च। वृत्पद्मकोषाढ देवक्या हरिराविर्बभूव है॥ ७२ ॥ अतीवकमनीयञ्न शरीरं सुमनोहरम्।

८२ प्र० १६०

द्विभुजं मुरलीहस्त स्फुरन्मकरकुराडलम् ॥ ७ ३॥ दूषचास्यप्रसन्नास्य भक्तानुग्रहकातरम्। मिरत्नेन्द्रसाराणं भूषशीश्च विभूषितम्॥७४ ॥ नवीननीरदश्यामं शोभितं पीतवाससा।

भरत्पार्वणचन्द्रास्य विम्बाधरमनोहरम्। मयूरपुष्कचूड़च् सट्रतमुकुटोज्ज्वलम्॥ ७ई॥ त्रिभङ्गवक्रमध्यञ्च वनमालाविभूषितम्। य्ोवत्सवचसं चारुकौसुभेन विराजितम्। किशोरवयसं भान्तं कान्तं ब्रह्म थयोः परम्॥ 9॥ ददर्श वसुदेवच्च देवकीपुरती मुने। तुष्टाव परया भत्त्या विस्मयं परमं ययी॥ ७८ ॥ पुटाज्जलियुतो भूता भतिनस्त्रास्यकन्धरः । अशुपूर्णः सपुलको देवक्या च स्त्रिया सह॥॥ वसुदेव उवाच। श्रीमन्तमिन्द्रियातीतमक्षरं निर्गुणं विभुम्। ध्यानासाध्यञ्ज सर्वेषां परमात्मानमीखरम्॥ ८० ॥ स्वेच्कासयं सर्वरूपं स्वेच्छारूपधरं परम्। निर्लिप्ं परमं ब्रह्म वीजरूपं सनातनम् ॥ ८१। स्थ लात् स्थ लतरं व्याप्तमतिसृक्षमदर्भनम्। स्थितं सर्वभरीरेषु साचिरूपमदृश्यकम् ॥ ८२। शरीरवन्तं सगुणमशरीरं गुणोत्करम्। प्रक्तिं प्रछ्वतीपष्ठ प्रा्ृतं प्रक्वतेः परम्। ८० । सर्वेशं सवरूपञ्च सर्वान्तकरमव्ययम्।

त्र0 ) ८३

सर्वाधारं निराधारं निर्व्ूहं स्तौमि किं विभो। ८४ ।। अनन्तः स्तवनेऽ्यकोऽयका देवी सरखती। यं स्तोतुमसमर्थश्च पड्चवक्नः पड़ाननः । ८५। चतुर्मुखो वेदकर्त्ता वं स्तोतुमचमः सदा। गणेभो न समर्थक् योगीन्द्रार्णं गुरोगुरुः॥८६॥ ऋषयो देवताच्ेव मुनीन्द्रमनुमानवाः। सवप्ने तेषामटृश्यञ्ज त्वामेवं किं सतुवन्ति ते ॥ ८७॥ श्ुतयः स्तवनेऽपतताः किं सुवन्ति विपरितः। विहायैवं शरीरच्च बाली भवितुमहसि॥ ८८॥ वसुदेवक्वतं स्तोत्र त्रिसन्ध्य यः पठेन्नरः। भक्तिदास्यमवाप्नोति श्रीक्ृषण चरणाम्व् जे॥८६ ॥ विशिष्टपुत्र लभते हरिदासं गुणान्वितम्। सङ्गटं निस्तरेत् तूणं शत्र भीत्या: प्रमुच्यते। ८० ॥ दूति श्रीव्रद्मववर्त्ते वसुदेवक्ृतं श्रीक्ृण्णस्तीत्रम्। नारायण उवाच। वसुदेववचः गुत्वा तमुवाच हरिः खयम्। प्रसन्नवदन: श्रीमान् भक्तानुग्रहकातर: 1६१० श्रीकण उवाच। तपसाच् फलेनैव पुच्नोऽहं तव साम्प्रतम्। वरं वृशुख भद्रन्ते भविष्यति न संशय: ॥ १२ ॥ पुरा तपखिनां श्रेष्ठः सुतपास्व प्रजापतिः। पत्नम सह तपखिवन्या तपसाराधितस्वया। ८१। पुची मत्टशस्तत् दृद्टा माच हती वरः। मया दत्तो वरस्तुभ्यं मत्समी भविता सतः ॥८४ ॥

८४ ब्रह्मववर्त्तपुराणे [७ श्र०

दत्वा तुभ्य वरं तात मनसालोच्य चिन्तितम्। मत्समो नास्ति भुवने पुत्तोऽहं तेन हेतुना । ८५ । तपसाञ्ज प्रभावेष तवमेव कश्यप: स्यम् । सुतपा देवमातेयमदितिथ् पतिव्रता॥ ८६ ॥ अधुना कश्यपांशसत्वं वसुदेवः पिता मम। देवकी देवमातेयमदितरंशसभभवा । ८७। त्वत्तीडदित्यां वामनोऽहं पुत्तस्तेऽशेन सभभवः। अधुना परिपूर्णोहं पुत्रस्त तपसः फलात् ॥८८॥ मां वा त्वं पुत्तभावेन ब्रह्मभावेन वा पुनः । मां प्राप्तोडसि महाप्राज्ज जीवनुक्ती भविषसि॥६६ प यशोदाभवनं शीव्र मां ग्टहीत्वा व्रजं व्रज। संसथाप्य तन्न सां तात मायामादाय स्थापय ॥ १०० ॥ दूत्युब्वा स्रीहरिलल वालरूपो बभूव ह। नवनं भूमी शयानक्ष ददर्य श्यामलं सुतम् ॥ १०१ ॥ दृद्टा स बालकं तत्र मोहितो विशुमायया। किं वा कूटञ् तन्द्रायामपूर्वे सूतिकाग्टहे॥ १०२॥ दत्युक्षा वसुदेवश्च ससालोच खिया सह। ग्टहीत्ा बालकं क्रोड़े जगहम नन्दगीकुलम् ॥ १३० ॥ गत्वा नन्दव्रजं श्रीम्र' विवेश सूतिकाग्टहम्। ददर्भ थयने व्यस्तां यथोदां निद्र यान्विताम्। निद्रान्वितञ्च नन्दज् सवें तत्र गटसे स्थितम् ॥ १०४ ।। ददर्श बालिकां नग्नां तप्तकाजनस वनिभाम्। ईषदास्यप्रसन्नास्यां पश्यन्तीं ग्हगेखर म्॥ १०५॥ तां दृद्टा वसुदेवस विस्मयं परमं कयो ॥ १०६॥

ग्रीक्तणणनखएडम्। ८५

संस्थाप्य तत्र पुचनच्न कन्यामाटाय सत्वरम्। खगाम मथुरां वस्तः खकान्तासूतिकास्टहम् ॥१०७॥ स्थापयामास तल्ेव महामायाच्च बालिकाम्। रोरुदमानां तामेव दृष्टा वस्ता च देवकी । १०८॥ रोदननैव सा बाला बोधयामास रचकान्। उत्थाय रक्षका: पीव्रं जगटहुर्बालिकां तदा ॥९०८॥ गृहीला बालिकां ते च प्रनग्म : कंससन्निधिम्। जगाम देवकी प्ात् वसुटेवश्च थोकतः । ११०॥ दृष्टा प बालिकां कंसी नातिहृष्टी महामुने। रोरुदमानां कल्याणीं तह्दया न बभूव ह ॥ १११ । तां गटहीला च पापाये हन्तुं यान्तं सुदारुगम्। ऊचतुर्वसुदेवस देवकी परमादरम् । ११२। भी भी कंस नृपश्रेष्ठ नीतिभास्त्रविारद। निवोध वाक्यं सत्यक्ष नीतियुत्तं मनोहरम् ॥ १११ ॥ हत्वावयोः पुत्रषट्कं दया ते नास्ति बान्व। पधुना चाष्टमे गर्भे वालिकामवलां मम॥ १११॥ हत्वा किं ते महैश्वय्यं भविष्ति महीतले। शीमेव हन्तुमबला किं चमा रणमूर्ईनि॥११४४ दूत्लेवमुक्का तं वसुर्देवकी च सभातले। ररोद पुरतस्तत् कंसस्य प दुरात्मनः ॥ ११६॥ कंसस्तयोवंचः सुत्वा तामुवाच सुदारुख: । शृणु वाक्यं महीयक्ट निबोध बोधयामि ते॥११७ ॥ कंस उवाच। तरेन पवतं हन्तु यक्तो धाता व दैवतः ।

र६

कीटेन सिंहपार्दू लं मथ केन गजं तथा॥ ११८। शिशना च महावीरं महान्तं सुद्रजन्तुभिः । मूषिकेय च मार्जारं मरडूकेन भुनङ्गमम् ॥ ११८॥ एवं जन्येन जनकं भच्य गैव च भच्कम्। वड्चिना च जलं नष्टं वह्िं शुष्कतगेन च। १२०॥ पीता: सप समुद्रास्त द्विजेनेकेन जन्गुना। धातुर्गतिविचिता च दुर्ज्नेया भुवनत्रये ॥ १२१ । दैवेन बालिका नष्टुं मां समर्था भविष्यति। बालिकाष्व बधिष्यामि नाव कालविचारण। १२२। द्ूत्येवमुक्का कंसच् ग्टहीत्वा बालिकां तदा। हन्तुमारव्यवान् कंसस्तमुवाच वसुस्तदा। वृथा हिंसितवान् राजन् देहि बालां छवपानिधे ।१२३ स तच्कुत्वा विचारभ्ः कंससुष्टो महामुने। संबोधयन्ती तत्र व वाग्बभूवाथरीरियी। १२४। है कंस हंसि कां मूढ़ न विज्ाय विधेर्गतिम्। कुत्रचित्ते निहन्तास्ति काले व्यक्तो भविष्यति ॥१२५। सुत्वैवं देववाणीञ्ज तत्यान बालिकां ृप: । १२६॥ वसुदेवो देवकी च तामादाय मुदान्वितः । जग्मतुः सग्टहं तो च कन्यां कत्वा खवचसि। १२॥ मृतामिव पुनः प्राप्य ब्राह्मरेभ्यी ददी धनम्। सा परा भगिनी विप्र कवप्णस्य परमालनः । एकानंशेन विख्याता वार्वत्यंशसमुद्गवा॥ १२८। वसुस्तां द्वारकायान्तु रुक्तिएद्दाहकमंथि। ददी दुर्याससे भक्न्या भव्रांशाय भकित: । १२८ म

एवं निगदितं सवें क्वराजन्मानुकीर्त्तनम्। जन्ममृत्युजराविघ्नं सुखदं पुएयदं मुने ॥१३० ॥ दति श्रीव्रह्मवैवर्त्त महापुराणे नारायणनारदसंवादे

अ्ष्टमोऽध्यायः।

नारह उवाच।

जन्नाष्टमीव्रतं ब्रूहि व्रतानां व्रतमुत्तमम्। फलं जयन्तीयोगस्य सामान्येन च साम्प्रतम् ॥ १।। को वा दोषोऽप्यकरणे भोजने वा महामुने। उपवासफलं किंवा जयन्त्याज्ज सुसम्मतम् ॥ २ ॥ व्रतपूजाविधानञ्ज संयमस्य च साम्प्रतम् । उपवासपारययो: सुविचार्य वद प्रभो: ॥२॥ नारायए उवाच। लत्वा इविष्यं सप्तस्यां संयतः पारखे तथा। अरुणोदयवेलायां समुत्याय परेऽहनि ॥ ४ ॥ प्रातःक्वत्यं संविधाय स्नात्वा सङ्खल्पमाचरेत्। व्रतोपवासयोत्र हवन् श्रीक्ृण्णप्रीतिहेतुकम् ॥ ५ ॥ मन्वादिदिवसे प्राप्त यत् फलं स्नानपूजनैः । फलं भाद्रपदेषष्टम्यां भवेत् कोटिगुयं द्विज॥ ६॥ तस्यां तिथी वारिमात्र पितृयां यः प्रयच्कति। गयाश्रादं ऊतं तेन शताब्द नात्र संभय:।।७।

ब्रह्मवेवत्तपुराये

स्नात्वा नित्यक्रियां क्वत्वा निर्माय सूतिकाग्टहम्। लौहखड्गं वह्िजालर्युत रचकसङ्केः॥८॥ नत्र ट्रव्यं बहुबिधं नाड़ीक्केदनकर्त्तनम्। धात्रीखरूपां नासीख यत्रतः स्ापयेद् बुध: ।८॥ पूजाद्रव्यासि चारुसि सोपचारासि षोड़भ। फलान्यष्टो च मिष्टानि द्रव्याए व हिनारद॥१०॥ जातीफलच कक्ोल दाड़िमं श्रीफलन्तथा। नारिकेलज् जम्बीरं कुभाएडञ्न मनोहरम् ॥ ११७ आसनं वसनं पाद् मधुपरकं तथेव च। अर्ध्यमाचमनीयञ्च स्नानोयं शयनन्तथा। १२ । गन्धपुष्पञ्ज नैवेद्य ताम्बूलसनुलेपनम्। धूपदीपौ भूषराञ्च चीपचारायि षोड़य ॥ १३ ॥ पादप्रचालनं कत्ा धत्वा धोते च वाससी। आचम्य चासने स्थित्वा स्स्तिवाचनपूर्वकम् ॥ १४। घटस्यारोपणं क्वत्वा सम्पूज्य पञ्च देवताः । घटे ह्यावाहनं ऊत्वा श्रीक्ृष्णं परमेशरम् १५॥ वसुदेवं देवकीच्च यशोदां नन्दमेव च। रोहियीं बलदेवञ्ज षष्ठीदेवीं वसुन्धराम् ॥ १६॥ रोहिसीं ब्राझ्मसीज्जैव ह्यट्टमीं स्थानदेवताम्। अश्त्थाम्ता सह बलि हनूमन्त विभीषणम्॥ १9॥ कपं परशरामच् व्यासदेवं मृकएडकम्। सवस्यावाहनं कृत्वा ध्यानं कुर्याद्रेस्तखा। १८ ॥ पुष्पकं मस्तके न्यस्य पुनर्ध्यायेदिचक्षयः । ध्यानञ् सामवेदोत शृशु वत्यासि नारद।

८ग्र.] श्रीळ्वपजम्म खगडम् ।

व्रद्मणा कथितं पूर्वे कुमाराय महातने। १८॥ बालं नीलामुदाभमतिथयरुचिर स्पेरवक्राम्बुजाभं ब्रद्म भानम्तधर्मे:कतिकतिदिवसै; स्तूयमानं परं यत्।

योमीन्द्रायामचिस्त्यमतिथयमतुलं साचिरुपं भजेऽहम् ॥२ ध्यात्वा पुष्पन् दत्त्वा तु तत् सवें मन्त्रपूर्वकम्। दत्त्वा व्रती व्रतं कुर्य्यात् शृण मन्त्रं यथाक्रमम् । २१।। भ्ासनं सवशोभाव्य सद्रतमणिनिर्मितम्। विचित्नितञ् चित्रे स ग्ह्यतां शोभनं हरे॥ २२ ॥ वसनं वड़िशुद्च्न निर्मितं विश्वकमंथा। प्रतप्नसवर्णखचितं वसनं ग्ह्यतां हरे ॥ २॥ पादप्रचालनार्थज्ज खर्णपात्रस्थितं जलम्। पवित्र निम्नेलं चारु पुष्प पाद्यञ्न ग्टह्यताम्। २४॥ मधु सर्पिद्धि चीरं भर्करासंयुतं परम्। सर्शपात्रस्थितं देवं स्नानार्थं ग्ह्यतां हरे॥ २५ ॥ दूर्वाचतं शुक्कपुष्प सच्छतीयसमन्वितम्। चन्दनागुरुकस्तूरीसहितं ग्ह्यतां हरे। २६। सुसादु खच्तीयच्च वासितं गन्धवसतुना। शुद्धमाचमनाहञ्ज ग्टह्यतां परमेखर । २७॥ गन्धदव्यसमायुक्त विष्णुतेलं सवासितम्। आमलव्या द्रवचैव स्नानीयं ग्ह्यतां हरे। २८॥ सद्रत्नमसिसारेय रचितां सुमनोहराम्। क्वादितां सूत्तमवस्त्रेर भय्याब् स्ह्यतां हरे।२८। सचूर्णो व्चभेदानां मूलानां द्रवसंयुतः ।

20 ८अ्र०

कस्तूरीरससंयुत्तो गन्धोडयं ग्टह्यतां हरे॥ ३०॥ पुष्प सुगन्धिसंयुत्तां वनस्पतिसमुद्धवम् । सुप्रियं सर्वदेवानां ग्ह्यतां परमेश्वर॥ ३१॥ भर्कराखस्तिकाक्तव्न मिष्टद्रव्यसमन्वितम्। सुपक्कफलसंयुतां नैवेद्य गह्यतां हरे॥ ३२ ॥ थीतलं पर्करायुककं चीर खादु सुपक्ककम्। लडड कं मोदकच्च व सर्पि: चीरं गुड़ मधु। नवीदृतं दृधि तक्रं नैवेद ग्ह्यतां हरे। ३३ । ताम्बूलं भोगसारच कर्पूरादिसमन्वितम्। मया निवेदितं भत्त्या ग्टद्तां परमेश्वर॥ ३४॥

आवीरचूणं रुचिरं ग्टह्यतां परमेशवर ॥ ३५॥ तरुभेदरसीत्कर्षी गन्धयुक्ताग्जिना सह। सुप्रियः सर्वदेवानां धूपोडयं ग्टह्यतां हरे। २६॥ वोरान्धकारनाशैक हेतुरेव पुभावह्ः। सुप्रदीपो दीपिकरो दीपोडयं स्टह्यतां हरे। ३७॥ पवित्र निम्नलं तोयं कर्पूरादिसुवासितम्। जीवनं सर्वजीवानां पानार्थं गह्यतां हरे॥ ३८॥ नानापुष्पसमायुतत' ग्रथितं सूक्ष्मतन्तुना। गरीरभूषणवरं मात्यव्न प्रतिग्टद्यताम्। ३८। दत्वा देयानि द्रव्याषि पूजोपयोगितानि च। व्रतस्थानस्थितं द्रव्य हरये देयमेव च॥ ४० ॥ फलानि तरुवीजानि खादूनि सुन्दराषि च। दंश विकराएयं व ग्टह्यन्तां परमेशवर ॥४१॥

श्रीक्प्यजसखणन्।

आवाहितांख देवां प्रत्येकं पूजयेद् ्रती। संपूज्य भक्तिभावेन दद्यात् पुष्पाष्ज्रलित्रयम् । ४२॥ सुनन्दनन्दकुमुदान् गोपान् गोपीश्च राधिकाम्। गणेशं कार्ततिकेयन ब्रह्मागष् शिवं शिवाम्॥ ४२॥ लक्ष्मीं सरखतीच्चव दिक्पालांय ग्रहांस्तथा। शेषं सुदर्भनन्नव पार्षदप्रवरांस्तथा । 88H संपूज्य सवदेवांस प्रगाम्य दएडवट् भुवि। व्राह्मगेभ्यय नैवैद् दत्त्वा दद्याच दचिगाम् 1४५॥ कघाच़ जन्माध्यायोतां शृखयाद्किभावतः । तदा कुयासने स्थित्वा कुर्य्याद् जागरएं व्रती ।४ ६। प्रभाते चाषिकं कत्वा संपूज्य म्रीहरिं मुदा। ब्राह्मगान् भोजयित्वा च कुर्य्यात् श्रीहरिकीर्त्त नम् ॥४9 नारद उवाच। व्रतकालव्यवस्थाञ्ज वेदोकां सर्वसम्मताम्। वेदार्थश् समालोच्च संहिताञ् पुगतनीम् ।४८॥ उपवासे जागरणे व्रते वा किं फलं भवेत्। किं वा पापं तत्र भुक्का वद वेदविदां वर ॥ ४2। नारायए उवाच। अष्टमीपादनेकन्तु रात्रार्वे यदि दृश्यते। स एव मुख्यकालख तत्र जातः सयं हरि:॥५० ॥ जयं पुरयञ्च कुरुते जयन्ती तेन सा स्मृता। तत्रोपोष्य व्रतं कवत्वा कुर्य्याद् जागरणं बुधः ॥ ५१॥ सर्वापवाद: कालोऽयं प्रधानः सर्वसम्पतः । दूति वेदविदां वाणी चेत्युक्ता वेधसा पुरा, ५२॥

ब्रह्म ववर्त्तपुराणे

तत्र जागरणं कवत्वा यश्चोपीष्य व्रतं चरेत्। कोटिजन्मार्जितात् पापाम्मुच्यते मात्र संभय: । ५२॥ वर्जनीया प्रयवेन सप्तमीसहिताष्टमी। सा सर्धाणि न कर्त्तव्या सप्तमी सहिताष्टमी। ५४॥ बविद्ायान्तु ऋचायां जातो देवकीनन्दनः । वेदवेदाङ्गगुप्ते च विभिष्टे मङले चये। व्यतीते रोहिणीऋचे व्रती कुर्य्याच पारगम्। ५५॥ तिथ्यन्त च हरिं स्मृत्वा कवत्वा देवासुराचनम् । पारणं पावनं पुंसां सर्वपापप्रयाशनम् ५६। उपवासाङ्गभूतन्न फलदं शुद्धिकारयम्।

अ्रन्यथा फलहानि: स्याट् कते धारगपारये॥५८॥ न रात्रौ पारणं कुर्य्याट्टते वै रोहगीव्रतात्। निशायां पारणं कुर्य्यादु वर्जयित्वा महानिभाम् ।५८॥ पूर्वाह्ह पारयं शस्तं कत्वा विप्रसुरार्चनम्। सर्वेषां सम्पतं कुर्य्याद व्रते वै रोहिणीव्रत्म् ॥६०॥ बुधसोमसमायुक्ता जयन्ती यदि लभ्यते। न कुर्य्याद् गर्भवासज् तत्र क्वत्वा व्रतं व्रती। ६१। उदये चाष्टमी किच्चिन्नवमी सकला यदि। भवेद् बुधेन्टुसंयुत्ता प्राजापत्यर्नसंयुता । ६२। अपि वर्षभतैनापि लभ्यते वा न लभ्यते। व्रती च तद् व्रतं छत्वा पुंसां कोटी: समुहरेत् ॥ ६३। तृणां विना व्रतेनापि भक्तानां हीनसम्पदाम्। कतेनेवोपवासेन प्रीती भवति माधवः । ६४ ।

८३

भत्नया नामोपचारेण रावो जागरणेन च। फलं ददाति दैत्यारिरजयन्तीव्रतसभभवम् ॥ ६५। वित्तमाव्यमकुर्वाणः सम्यक् फलमवाप्ुयात्। कुर्वायः वित्तशाव्यस् लभते सट्टयं फलम् ॥ ६६ ॥ अष्टम्यामथ रोहिखां न कुर्य्यात् पारणं बुधः। हन्यात् पूर्वक्वतं पुखमुपवासार्जितं फलम् । ६७॥ तिथिरष्टगुएं हन्ति नव्ततज्व चतुर्गुय्म्। तत्म्मात् प्रयत्नतः कुर्य्यात् तिथिभान्ते च पारणम् ॥६८॥ महानिशायां प्राप्तायां तिथिभान्त यदा भवेत्। ततीयेऽड्ि मुनिश्रेष्ठ पारयं कुरुते व्रती ॥ ६६ ॥ षगम इत्तें व्यतीते तु रात्रावेव महानिया। लभते ब्रह्महत्याच्च तत्र भुक्का च नारद ॥ ७०। गोमांसविरामू तसमं ताम्वूलञ्ज फलं नलम्। पुंसामभच्य शुद्ायामोदनस्यापि का कघा । ७१॥ त्रियामां रजनीं प्राहुसत्यक्वाद्यन्तचतुष्टयम्। दरड़ानां तदुभे सन्ध्ये दिवसाद्यन्तसंज्चिते। ७२॥ जन्माष्टम्याञ्च शुद्धायां कवत्वा जागरयं व्रतम्। पतजन्मछ्वतात् पापान्मुच्यते नात्र संशय: ॥७३। जन्माष्टम्याञ्च शुद्धायामुपोष्य केवलं नरः । अश्वमेधकलं तस्य व्रतं जागरगं विना॥ ७४॥ यद् बाब्धे यच् कौमारे योवने यच्च वार्डके। सप्तजन्मक्वतात् पापान्मुच्यते नाव संशय: ।७५। यीक्वष्णजन्मदिवसे यश् भुङ्ते नराधमः । स भवेन्मातगामी च ब्रह्महत्याशतं लभेत्॥ २६॥

ब्रह्मवेवर्त्तपुराये

कोटिजन्माजितं पुखयं तस्य नश्यति निख्चितम्। अ्रनईस्ाशचिः शखत् दैवे पैत्र च कमैणि। ७0।। अन्त वसेत् कालसूव यावच्चन्द्रदिवाकरौ। क्वमिभिः शूलतुत्थैश् तीक्ष्ादंष्टेस भच्नितः। ७८। पापी ततः समुत्थाय भारते जन्म वेज्ञभेत्। षष्टिवर्षसहस्राषि विष्ठायाष्ज क्वमिर्भवेत् । ९८ ।। गटध्रः कोटिसहस्राषि पतजन्मानि शूवरः। खापदं शतजन्मानि मृगालः शतजममस। सप्जन्मसु सर्पश्च काकख सप्तजनासु ॥८0 ॥ ततो भवेवरो मुकी गलत्कुष्ठी सदातुरः। ततो भवैत् पशुघ्रश्च व्यालग्राही तती भवेत् ॥८१। तदन्त च भवेहस्युर्धमहीनो नरघ्नकः ॥८२॥ ततो भवेत् स रजकस्तैलकारस्ततो भवेत्। ततो भवेहेवलय ब्राद्मयद् सदाशुचिः । ८३॥ उपवासासमर्थसेदेकं विप्रञ्च भोनयेत्। तावहनानि वा दद्यादु यद्भुत्त द्विगुथ भवेत् ॥ ८४ सहस्त्रसम्मितां देवीं जपेद वा प्रायसंयमम्। कुर्य्याद् व्ादशसंख्याकान् यथाथं तद् व्रते नरः ॥८५। दूत्येवं कथितं वत्स गुतं यहर्मषक्कतः । व्रतोपवासपूजानां विधानमछ्वते च यत् ॥। र६। द्ूति श्रीब्रद्मवेवत्त महापुराणे नारायणनारदसंवादे वीळष्पचन्मखरड जन्म्ाष्टमीव्रतपूजोपवास- निरुपयं नामाष्टमाऽध्यायः ।

नवमोऽध्यायः ।

मारद् उवाच।

संस्थाप्य गोकुले क्वषा यशोदामन्दिरे वसुः। जगाम स्वग्टहं नन्दः किं चकार सुतीत्सवम् १॥ किं चकार हरिस्तत्र कतिवर्षस्थितिर्विभोः । बालक्रीड़नकं तस्य वर्णय क्रमशः प्रभो॥२॥ पुरा कवता या प्रतिन्वा गोलोके राधया सह। तत् ऊतं वेन विधिना प्रतिभ्ापालनं वने ॥ १॥ कीटृटक् वन्दावनं रासमरइलं किंविधं वद। रासक्रीड़ां जलक्रीड़ां संव्यस्य वर्षय प्रभो। 8 ॥ मन्दस्तप: किं चकार यशीदा चाथ रोहिषी। हरे: पूर्वध्व हलिन: कुत्र जन्म बभूव ह। ५ ॥ पीयूषखग्माख्यानमपूर्वे श्रीह्रेः स्तृतम् । विशेषतः कविमुखे काव्य नूत पढे पढे। ६॥ खरासमणडलक्रीड़ां वर्षयख त्वमेव च। परोक्षवर्नं काव्य प्रभस्तं दृशयवर्यानम्॥ ॥ श्रीऊ्वष्णो भगवान् साचाद् योगीन्ट्रायां गुरोगुरुः। यो यस्यांभः स तु जनस्तस्वैव सुखतः सुखी।८ ॥ त्वयेव वर्णणितो पादो विलीनी तु युवां हरैः। साचाद् गोलोकनाथांथस्वमेव तयुसमी महान् ॥८।

नारायण उवाच। व्रम्म पगेषबिघ्ेशा: कूर्मो धर्मोऽयमेव । मरश्च कान्तिकेयश् श्रीक्वष्णांभा वयं नव : १०। अहो गोलोकनाथस्य महिमा केन वर्खते। यं सवयं नो विजानीमो न वेदा: किं विपश्चित: ॥११।। शूकरी वामनः कल्की बौष: कपिस्मीनको। एते चांभा: कलायान्धे सन्त्येव कतिषा मुने ॥१२॥ पूर्णो नृसिंहो रामश खेतद्वीपविराट् विभु:। परिपूर्णतमः कपो वैकुएठ गोकुले खयम् ॥ १३ ॥ वैकुगढे कमलाकान्तो रूपभेदाचतुर्भुजः। गोलोके गोकुले राधाकान्तोऽयं द्विभुजः ख्यम्।१४॥ अस्यैव तेजो नित्यक्ष चित्ते कुर्वन्ति योगिनः । भक्ता: पादाम्ुजं तेजः कुतस्तेअखिन विना॥१५॥ शृणु विप्र वर्ण्यामि यशोदानन्दयोस्तपः । रोहिराय यतो हेतोर्ददशुस्ते हरेर्मुखम् ॥ १६ ॥ वसूनां प्रवरी नन्दी नाम्ना द्रोषस्तपोधनः । तस्य पत्नी धरा साध्वी वथोदा सा तपखिनी ॥१०॥ रोहियी सर्पमाता च कट्ुश्न सपकारिणी। एतेषां जन्मचरितं निबोध कथयामि ते ॥१८॥ एकदा च धराद्रोसी पर्वते गन्धमादने। पुखदे भारते वर्षें गौतमाय्यमसन्निधौ॥ १९। चक्रतुच्न तपरतत् वर्षाणामयुतं मुने। कवपास्य दर्शनार्थञ्च निर्जने सुप्रभातटे। न ददर्ग इरि द्रोगो धरा चैव तपस्विनी॥ २०॥

प्र. ] श्रीकष्णजन्मखएडम्।

क्वत्वाग्निकुएडं वैराग्यात् प्रवेष्ठं समुपस्थितौ। २१॥ तो मत्तुकामी दृष्टा च वाग् बभूवागरीरियी। द्रक्तथः शीहरिं पृथ्वाां गोकुले पुत्ररूपिसम् ॥ २२॥ जन्मान्तरे वसुश्रेष्ठ दुर्दर्धं योगिनां विभुम्। ध्यानासाध्यञ्न विदुषां ब्रह्मादीनाव्न वन्दितम् ॥२३। सुत्वैवं तद्राद्रोणी जग्मतुः खालयं सुखात्। लव्धा तु भारते जन्म दष्टं ताभ्यां हरेमुखम् ॥२४॥ यशोदानन्दयोरेव कथितं चरितं तव। सुगोप्य देवतानाञ़ रोहिणीचरितं मृण ॥२५॥ एकदा देवतामाता पुष्पोत्सवदिन सती। विज्ञापनज़चरद्वारा चकार कश्यपं मुने ॥ २६ ॥ सुम्नाता सुन्दरी देवी रत्नालङ्गारभूषिता। चकार वेशं विविधं ददर्श दपेशे मुखम ॥२७॥ कस्तूरीविन्टुना साडं सिन्टूरविन्टुसंयुतम्। रत्नकुण्डलशोभाव्य पत्राभरएभूषितम्। २८॥ गजमौक्तिकसंयुक्त नासाग्रं सुमनोहरम्। भरत्पार्वणाचन्द्रास्यं भरत्पद्जलीचनम्। वक्रभूभङ्गिसंयुतां विचित्रकञ्जलीज्वलम् ॥ २८॥ पक्कदाड़िम्बवीजाभदन्तराजिविराजितम्। पक्कविम्वाधरीष्ठञ्ज सस्मितं सुन्दर सदा ॥ ३०॥ अ्रतीवकमनीयञ् मुनीन्द्रचित्तमोहनम् ॥ ३१॥ एवस्भूतं मुखं दृष्टा सुन्दरी स्वग्टहे स्थिता। पश्यन्ती पतिमार्गञ्ज कामबाएप्रपीड़िता॥ २२॥ शुञ्वाव वार्त्तामदितिः कश्पं कट्रुसंयुतम्। 5-2

रसभावसमारभ् तस्या वच्ःस्थले स्थितम् ॥ २३ ॥ गुत्वा चुकोप साध्वी सा हताथा रतिकातरा। म भभाप पतिं प्रेमृा शथाप सर्पमातरम् । ३४ । न देवालययोग्या सा धन्भिष्ठा धर्मनाभिनी। दूरं गच्छतु खर्लोकाटु यातु योनिव्ज मानवीम् । २४। सुत्वैवं सा चरद्वारा पशाप देवमातरम्। सा चैवं मानवीं योनिं यातु मत्यें जरायुताम् ॥३६॥ कश्यपो बोधयामास कट्ठुष्ट सर्पमातरम्। काले यास्यसि मर्त्यञ्च मया सह शुचिस्तिते। त्यज भीतिं लभ मुदं द्रश्वसि श्रीहरेमुखम् ॥ ३७॥ एवमुक्का कश्यपस प्रजगामादितिर्गृहम्। वाव्कां पूर्षाञ्च तस्वाख्त चकार भगवान् विभु: ॥३८ ऋतौ तव महेन्द्रश्च बभूव ह सुरर्षभः ॥३६॥ अदितिर्देवकी चैव सर्पमाता च रोहिणी। कश्यपो वसुदेवश्च श्रीक्ृष्णजनकी महान् ॥ ४० ॥ रहस्यं गोपनीयज्च सवे निगदितं सुने। अधुना बलदेवस्य जन्माख्यानं मुने शृख। अनन्तस्याप्रमेयस्य सहस्रभिरस: प्रभी: ॥४१॥ रोहिसी वसुदेवस्य भार्य्ारत्नन्न प्रेयसी।। ४२ ॥ गाम गोकुलं साध्वी वसुदेवासया मुने। सङ्गर्षणस्य रचारथं कंसभीता पलायिता । ४३ । देवक्याः सघमं गव माया कप्पाच्तया तदा। रोहिखा जठरे तत् स्थापयामास गोकुले। संस्थाप्य च तदा गभे कैलासं सा जगाम ह॥ ४४॥

श्र. श्रीफृ ण्णजन्ाखगडम्। 22

दिनान्तरे कतिपये रोहिणी नन्दमन्दिरे॥ ४५॥ सुसाव पुत्र कर्षणांथं तप्तरीप्याभमीखरम्। ईषडास्यं प्रसन्नास्यं ज्वलन्त ब्रह्मतेजसा ॥ ४६॥ तस्यैव जन्ममात्रण देवा: प्रमुदिरे तदा। सगे दुन्दुभयो नेदुरानका मुरजादय:। जयशब्द ग्रङ्शब्द चक्रुर्देवा मुदान्विता: ।४७॥ नन्दी दृष्टो व्राह्मरेभ्यो धनं बहुविधं ददौ। चिच्छेद नाड़ीं धाती च स्नापयामास बालकम् ॥४८॥ जयशब्दं जगुर्गोप्यः सर्वाभरणभूषिताः । परपुत्नोत्सवं नन्दश्नकार परमादरात् ॥ ४2। ददी यथोदा गोपीभ्यो ब्राद्मपीभ्यो धनं मुदा। नानाविधानि द्रव्यासि सिन्टूरं तैलमेव च ॥ ५० ॥ द्ृत्येवं कथितं वत्स यशोदानन्दयोस्तपः। नन्नाख्यानञ्न हलिनो रोहिणीचरितं तथा॥ ५१॥ अधुना वाव्कनीयन्त नन्दपुत्तीतसवं शृशु। सुखदं मोचदं सारं जन्ममृत्युजरापह्म्॥ ५२। मङ्गलं ऋष्णचरितं वैष्णवानाञ् जीवनम्। सर्वाशुभविनाप्रञ् भक्तिदास्यप्रदं हरे: ॥५३॥ वसुदेवश्च श्रीक्ष्म' संस्थाप्य नन्दमन्दिरे। गहीला बालिकां दृष्टो जगाम निजमन्दिरम् ॥ ५४ ॥ कथितं चरितं तस्या: गुतनं यत् सुखदं मुने। अधुना गोकुले कशाचरितं पणु मङ्गलम् ॥ ५५॥ वसुदेवे गहे याते यशोदा नन्द एव च। मङ्गले सूतिकागारे जयागारे जयान्विते। ५६॥

१००

द्दप पुत्त भूमिष नवीननीरदप्रभम्। अतीव सुन्दरं नग्नं पश्यन्त ग्हशेखरम्। ५७। भरत्पार्वरचन्द्रास्यं नीलेन्दीवरलोचनम्। रुदन्तञ्च हसन्तञ्ज रेखुसंयुत्तविग्रहम्। हस्तद्वयं भुविन्यस्त प्रेमवन्तं पदाम्ब जम् ॥ ५८ ॥ दृष्टा नन्दः स्त्रिया साद्वंहरिं हृष्टो बभूव ह॥ ५८॥ धात्री तं स्नापयामास शीततोयेन बालकम्। चिच्छेद नाड़ीं बालस्य हर्षाद् गोप्यो जयं जगु: ॥६० आजग्म र्गोपिका: सर्वा वहत्श्रोरश्चलत्कुचाः। बालिकाश् वयःस्थाश्च विप्रपत्नाश्च सूतिकाम् ॥ ६१॥ आभिषं युयुजुः सर्वा दद्टशुर्बालकं मुदा। कोड़े चक्रुः प्रशंसन्त्य ऊषुस्तत्न च काशन ॥ ६२॥ नन्दः सचेल: स्नात्वा च छृत्वा धीते च वाससी। पारम्पर्य्विधिं तव चकार हष्टमानसः ॥ ६२॥ ब्राह्मणान् भोजयामास कारयामास मङ्गलम्। वाद्यानि वाद्यामास वन्दिभ्यस् ददुर्घनम् ॥ ६४ ॥ ततो नन्दय सानन्द ब्राह्मरोभ्यी धनं ददौ। सद्रतानि प्रनालानि हीरकासि च सादरम् ॥ ६५ ॥ तिलानां पर्वतान् सप्त सुवर्सशतकं मुने। रोप्यं धान्याचलं वस्त्रं गोसहस्त्रं मनोरमम् ॥ ६६॥ दवि दुग्धं शर्वराञ्च नवनीतं षटतं मधु। मिष्टान्न लड्डुकीवच्च खादूनि मोदकानिच॥६। भूमिञ्च सर्वशस्याद्यं वायुवेगांस्तुरङ्गमान्। ताम्बूलानि च तैलानि द्त्वा हष्टो बभूव ह : ६दू।

प्र० ] श्रीक्कष्ण जन्मखगड़म्। १०१

रच्ितु सूतिकागारं योजयामास व्राम्मणान्। तत्र मन्त्रज्ञमनुजान् स्थविरान् गोपिकागणान् ॥६८॥ वेदांथ पाठयामास हरेनामैकमङ्गलम्। भक्या च ब्राह्मगद्दारा पूजयामास देवताः॥ ७० ॥ सस्मिता विप्रपत्नास वयस्था: स्थविरा वराः । बालिकाबालकयुता आजरम् नेन्दमन्दिरम्। तैभ्योऽपि प्रददी रत्न धनानि विविधानि च ॥ ७१ ॥ गोपालिकाश् वडास् रव्ालङ्गारभूषिताः । सस्निता: शीघ्रगामिन्य: आ्रजग्म र्नन्दमन्दिरम्। वववस्ताषि रौप्यासि गोसहस्त्राणि सादरम् ॥ ७२॥ नानाविधाथ गणका ज्योतिःशास्त्रविशारदाः । वाकसिद्वाः पुस्तककरा आ्रजग्म र नैन्दमन्दिरम् ॥ ७३॥ नन्दस्तेभ्यो नमस्कत्य चकार विनयं मुदा। आशिषं युयुज्ञुः सर्वे दद्दशुर्वालकं परम् । ७४॥ एवं संभृतसभ्भारो बभूव व्रजपुङ्गवः । गणकेः कारयामास यद्भविष्यं शुभाशुभम्॥ ७५॥ एवं ववर्ड बालस शुक्कपचते बधा शथी। नन्दालये हली चैव भुङती मातु: पयोधरम्। ७६॥ तदा च रोहिगी हष्टा तत्र पुत्तोत्सवे मुदा। तेलसिन्दूरताम्वूलं धनं ताभ्यो ददौ मुने॥७9॥ दत्वाशिषश् भिरसि ताश्च ते खालयं ययुः।

इति श्रीव्रह्मवैवर्त्ते महापुराणे नारायएनारदसंवादे ग्रीक्प्ाज मम खग्डे नन्दपुत्तोत्सवो नाम नवमोडध्यायः।

१०२ ब्रह्मवैवर्त्तपुरासे [१० अ०

दशमोऽध्यायः ।

नारायस उवाप।

अथ कंस: सभामध्य खवर्णसिंहासनस्थितः । शुश्राव वाचं गगने सुननृतामशरीरिणीम् ॥ १॥ किं करोषि महामूढ़ चिन्तां खश्नयसः कुरु। जातः कालो धरसां ते तिष्ठोपाये नराधिप॥ २॥ नन्दाय तनयं दत्त्वा वसुदेवस्तवान्तकम्। कन्यामादाय तुभ्यञ्न दत्त्वा संमायया स्थितः ॥ ३ ॥ मायांशा कन्यकेयज़ज वासुदेवः सयं हरिः । तव हन्ता गोकुले च वर्दते नन्दमन्दिरे। देवकीसप्तमी गर्भो वर्दते नन्दमन्दिरे। ४ ॥ देवकीसप्तमो गर्भो म सुस्राव मृतं सुतम्। स्थापयामास माया तं रोहिणीजठरे किल। तत्र जातश् शेषांथो बलदेवी महाबल: ॥ ५॥ गोकुले तो च वर्द्ेते काली ते नन्दमन्दिरे। ६॥ सुत्वा तदचनं राजा बभूव नतकन्धरः । चिन्तामवाप सहसा तत्याजाहारमुन्मना:।७॥ पृतनाञ् समानीय प्राणेभ्यः प्रयसीं सतीम्। उवाच भगिनीं राजा सभामध्य त्तनीतिवित् ।८।! कंस उवाच। पूतने गोकुलं गच्छ कार्य्यारथे नन्दमन्दिरे। विषाकव स्तनं कवत्वा शिथवे देहि सत्वरम्। 2 ।

१०अ०] श्रीक्तष्फ जन्मखएडम्। १०३

व्वं मंनोयायिनी वत्से मायामास्त्रविभारदा। मायामानुषरूपञ् विधाय व्रज योगिनी॥१० ॥ दुवाससी महामन्त्रं प्राप्य सर्वत्रगामिनी। सर्वरूपं विधातु त्वं प्रक्कासि सुप्रतिष्ठिते । ११ । दृत्युक्का तां महाराजस्तस्थी संसदि नारद। जगाम पूतना कंसं प्रराम्य कामचारियी॥ १२ : तप्तकाचचनवर्णभा नानालङ्गारभूषिता। बिभ्नती कवरीभारं मालतीमाल्यसंयुतम्॥ १३६ कस्त रीविन्दुना युक्त सिन्दूरं विभ्रती मुदा। मञ्जीररशनाभ्याज् कलशव्दं प्रकुवती॥ १४॥ संप्राप्य गोछ्ठं ददर्श नन्दालयं मनोहरम । परिखाभिर्गभीराभिर्टु लेद्वाभिश्व वेष्टितम्॥ १५॥ रचितं प्रस्तरर्दिव्यैनिर्मितं विश्वकमेण। दृन्द्रनीलेमरकतैः पझरागैश्व भूषितम् ॥ १६॥ सुवर्णकलसैदिव्येसवितितैः शेखरोज््वलैः ।

युक्न लोहकवाटैश द्वारपालसमन्वितैः। वेष्टितं सुन्दरं रम्यं सुन्दरीगएवेष्टितम् । १८॥ मुक्कामापिक्यपरैः पूणं रत्ादिभिर्धनैः। सर्णंपात्रघटाकीणं गवां कोटिभिरन्वितम् । १९ । भरणीयै: किङ्गरैश्व गोपलचैः समन्वितम्। दासीनाञ् सहस्रैव कम्मैव्यग्रे: समन्वितम्॥ २०॥ प्रविवेशाशमं साध्वी सस्सिता सुमनोहरा। दृष्टा तां प्रविभन्तीं च गोप्यस्ता बहु मेनिरे॥ २१ ॥

१०8 ब्रह्मवैवर्त्तपुरासे १० अ्०

किंवा पद्मालया दुर्गा कप्ं द्रष्टं समागता। प्रसोमुर्गोपिका गोपा: पप्रच्कुः कुशलक्ष ताम्। ददी सिंहासनं पादं वासयामास तत्र वै॥ २२ ॥ पप्रच कुशलं सा च गोपानां बालकस्य च। उवास सस्तिता साध्वी पादं जग्राह सादरम् २२। तामूचुर्गोपिका: सर्वाः का त्वमीश्वरि साम्प्रतम्। वासस्ते कुत्र किन्नाम किं वात कसे तद्ृद॥ २४॥ तासाञ्ज वचनं खुत्ा साप्युवाच मनीहरम्। मथुरावासिनी गोपी साम्प्रतं विप्रकामिनी ॥ २५॥ ुतं वाचिकवक्नण तत्त्व मङ्गलसूचकम्। बभूव स्थविरे काले नन्दपुत्तो महानिति॥ २६॥ गुत्वागताहं तं द्रष्टमाशिषं कर्त्तुमीप्सितम्। पुत्रमानय तं दृद्टा यामि क्वत्वा तदाभिषम् ॥२७॥ ब्राह्मणीव चनं सुत्वा यशोदा हष्टमानसा। प्रणमय्य सुतं क्रोड़े ददौ ब्राह्मएयोषिते॥ २८॥ कवत्वा क्रोड़े भ्रिशु' साध्वी चुचुम्ब च पुनः पुनः। स्तनं ददी सुखासीना हरिं पुख्वती सती॥ २८॥ अहोडडुतोऽयं बालस्त सुन्दरो गोपसुन्दरि। गुणेरनारायणसमो बालोऽयमित्य वाच ह। ३० ॥ कृष्णो विषस्तनं पीत्वा जहास वक्चसि स्थितः । तस्या: प्राणेः सह पपी विषच्तीरं सुधामिव ॥ ३१ ॥ तत्याज बालकं साध्वी प्राणंस्यक्का पपात ह। विक्वताकारवदना चोत्तानवदना मुने॥ ३२ ॥ स्थ लदेहं परित्यन्य सूत्ष्मदेहं विवेश सा।

१०अ० ] श्रीक्तप जन्मखरडम्। १०५

आरुरोह रघं शीघ्रं रत्नसारविनिम्निंतम् ॥२२॥ पार्ष दप्रवरैर्दिव्येवेष्टितं सुमनोहरैः । श तचामरलक्षेण वेष्टितं लक्षदर्परैः॥३४॥ वड़गिशौचेन वस्ेश सूक्षेण शोभितं वरम्।

सुन्दरं शतचक्रञ्ज ज्वलितं रत्नतेजसा। पार्षदास्तां रथे कवत्वा जग्म र्गोलोकमुत्तमम् ॥ ३६॥ दृष्टा तमङ् तं गोपा गोपिकाश्चापि विस्तिताः । कंसः शुत्बा च तत् सवें विस्तितस बभूव ह॥ ३०॥ यशोदा बालकं नीत्वा क्रोड़े कत्वा स्तनं ददी। मङ्गलं कारयामास विप्रद्वारा थिशोमुने॥३८॥ ददाह देहं तस्याच्च नन्दः सानन्दपूर्वकम्। चन्दनागुरुकस्तूरोसमं संप्राप्य सीरभम्॥ २८॥ नारद उवाच। सावाका राजसीरूपा कथं पुखवती सती। केन पुरेन तं दृद्टा जगाम कप्णमन्दिरम् ॥ ४० ॥ नारायण उवाच। बलियज्ञे वामनस्य दृष्टा रूपं मनोहरम्। बलिकन्या रत्नमाला पुत्तस्नेहं चकार तम् ॥ ४१॥ मनसा मानसं चक्रे पुत्नस्य सदयी मम। भवेद् यदि स्तनं दत्त्वा करोमि तञ्ज वक्षसि । ४२॥ हरिस्तन्मानसं जञात्वा पपी जन्मान्तरे स्तनम्। ददी मातगतिं तस्ये कामपूर: छ्पानिधि: ॥४३॥ दत्वा विषस्तनं कृष्णं पूतना राचसी मुने।

१ ०६ [११ अ०

भक्या माळगतिं प्राप कं भजामि विना हरिम् ॥४४। दूत्येवं कथितं विप्र श्रौक्वषणगुखपर्यनम्। बदे पदे सुमधुरं प्रवरं कथयामि ते ।। ४५। इूति श्रीब्रह्मवैवर्त्तें महापुरासे नारायएनारद- संवादे श्रीकषजनमखएडे पूतनामोक्षरं नाम दभमोऽध्यायः ।

एकादशोऽध्यायः ।

11

श्रीनारायण उवाच।

एकदा गोकुले साध्वी यमोदा नन्दगेहिनी। ग्हकनाणि संसक्ता कत्वा बालं स्ववचसि॥ १ ॥ वात्यारूपं तणावर्त्तमागच्कन्तव्व गोकुले। श्रीहरिमंनसा जात्वा भारयुक्ती बभूव ह॥ २ ॥ भाराकान्ता यमोदा च तत्याज बालकं तदा। प्रयनं कारयित्वा च जगाम यमुनां मुने ॥ २ ॥ एतस्तिव्नन्तरे तत्न वात्यारूपधरोऽसुरः। आदाय तं भ्रामयित्वा गत्वा च प्रतयोजनम् । ४ । वभव्न वृत्तशाखास द्यन्धीभूतञ्च गोकुलम्। चकार सद्ो मायावी पुनस्तत् पपात ह॥ ५ू । असुरोडपि हरिस्पर्थाज्जगाम हरिमन्दिरम्। सुन्दरं रघमारुह्य कत्वा कम्प्रक्षयं सवकम्॥ ६॥

११ अ, ] श्रीमयजन्रखएडम्। १०१

पाष्ारदैश्ञोद्गवो राजा प्रापाद् दूर्वाससोडसुर:। श्रोक्वप्ण चरष्षस्र्याद् गोकुल स जगाम ह ।७ । वात्यारूपे गते गोपा गोप्यव भयविद्वलाः। न दृष्टा बालकं तत्र श्रयानं अयने मुने ॥८॥ सर्वे निजन्रुः खं वत्तःस्थलं शोकाकुला भयात्। केचिन्मू र्क्ामवापुस रुरुदुशापि केचन ॥28 अन्वेषसं प्रकुवन्तो दद्टशुर्बालकं ब्रजे। भरू लिधूषर सर्वाङ्गं पुष्पोद्यानान्तरस्थितम् ॥ १० ॥ वाह्ये कदेशे सरसस्तीरे नीरसमन्विते। पश्यन्तं गगनं भखद् वदन्तं भयकातरम्॥ ११॥ ग्टहीत्ा बालकं नन्दः कत्वा वच्तसि सत्वरम्। दशं दर्श मुखं तस्य रुरोद च रचान्वित: । १२। यथोदा रोहिसी शीव्र दृद्टा बालं रुरोद च। ऊत्वा वर्चास तद्कं चुचुम्ब च सुड्डुमुङ्ड:। १३॥ मङ़लं कारयामास स्नापयामास बालकम्। स्तनं ददी यमोदा च प्रसन्वदनेत्तया। १४॥ नारद उवाच। कथं प्थाप दुर्वासाः पारदेशोङ्ववं नृपम्। सुविचार्य् वद ब्रह्मव्नितिहासं पुरातनस् ॥ १५॥ नारायय उवाच। पाण्डादेशोड्वव्री राजा सहसाच्: प्रतापवान्। स्त्रीसहसत्रं समादाय कामवावब्रपीड़ित: । १६। मनोहरे निजेने च पर्वते गन्मादने। विजहार नदीनीरे पुष्पोद्याने मनोरमे । १७॥

१०८ ब्रह्मवेवत्त पराऐे [११ अ्र० ११

नानाप्रकारशृङ्गारं विपरीतादिकं नृपः । नखदन्सच्षताङ्गञ्न कामिनीनां चकार सः ॥१८॥ कृत्वा मूर्ततिसहस्त्रञ्न योगीन्ट्रो तृपतीश्वरः। क्वववा स्थले विहारञ्ज जलक्रीड़ां चकार सः ॥१८॥ नार्य्यो विवसना: सर्वा नग्नाथ् नृपयोषितः । विजड्ूश् पुष्पभद्रानदीतीरे मनोरमे॥२० ॥ एतस्तिन्नन्तर तत्र समायाती महामुनिः । शिष्यलचैः परिवृतः गच्छन् वैशङ्गरं प्रति ॥२१ ॥ दृष्टा मुनिं महामत्तो नोत्तस्थी न ननाम च। वाचा हस्तेन राजा तु सभ्भाषां न चकार ह॥ २२॥ दृष्टा चुकोप दपतिं शयाप स्फुरिताधरः। असुरो भव पापिष्ठ योगादु भ्रष्टो भुवं व्रज ॥ २३॥ भारते लक्षवर्षच् स्थातव्यं ते नराधम। ततो हरिपदस्पर्शाद् गोलोकं यास्यसि ध्रुवम्। २४॥ स्थाने स्थाने हे महिषयी जनिं लभत भारते। राजेन्द्रगैहे राजेन्द्रात् भविष्यथ मनोहरा: ॥ २५ ॥ दृत्युका तु मुनीन्द्रख्च जगाम शङ्गरालयम्। हाहाशब्दं विचक्रुश शिथ्यसङ्गा: कुपालवः। २६॥ गते मुनीन्द्रे राजेन्ट्रो रुरोद च सरित्तटे। करुदू रमगीयाथ रमखो विरहातुराः: २७॥ हे नाथ रमणश्रेष्ठेत्युच्चार्य्य च पुनः पुनः। तां विना वा क्व यास्यामी वयं त्वं वा क्व यास्यसि॥२८॥ वयं न विहरिषामस्त्वया साईं सुनिर्जने। न करिषसि राज्य लंन यास्यामीग्हं वयम्।२८॥

१२त्र. ] श्रीघण्णअन्मखरम् । १०६

परच्चन्द्रप्रभामुष्ट न द्रच्यामी मुखं तव। प्रसारिताभ्यां बाहुम्यां नानयिथाम दत्यतः ॥२०॥ दूत्युक्का रुरुदुः सर्वाः पुरस्कत्य नराधिपम्। मूर्च्छामवापुश्चरएं त्वा राज: सरित्तटे ॥ २१॥ राजागनिकुएडं निर्माय नारीभि: सह नारद। स्मृत्वा हरिपदाभ्भोजं ज्वलदृग्नि® विवेश ह । २२ ॥ हाहाकार सुरा: सर्वें प्रचकुर्मगनस्थिताः । इूत्यूचुर्मुनयश्चैव देवच् बलवत्तरम्। ३३॥ स च राजा णावर्त्तो जगाम हरिमन्दिरम्। महिष्यो भारते वर्षे लेभिरे जन्म वाब्कितम्। २४ । द्ृत्येवं कथितं सर्वे हरर्माहाकामुत्तमम् । मोक्षयं नृपतेश्वेव मुनीन्द्रशापहैतुकम् । ३५। द्ूति श्रीव्रम्मवैवत्ते महापुरासे नारायसनारद- संवादे श्रीक्ृशाजन्मखणडे तणावर्त्तबधी

दादथोड़ध्यायः ।

-1-

नारायस उवाच।

एकदा मन्दिरे नन्दपत्नी सानन्दपूर्वकम्। कत्वा वच्सि गोविन्दं सुधितव्ज खनं दंदो ॥ १ ॥ एतस्तिन्नन्तरे गोप्य शजम्मुर्बन्दमन्दिरम्। 6-१0

११० [१२अ०

स्थविराश् वयस्याश्च बालिकाबालकान्विता: ॥ २ ॥ अतप्तं बालकं शीघ्रं संन्यस्य पयने सती। प्रणनाम समुत्याय कमांरयीत्थानिके मुद्दा ॥ ३ ॥ तेलसिन्टूरताम्बूलं ददौ ताभ्यो मुदान्विता। मिष्टवस्तूमि वस्ताणि भूषशानि च गोपिका ॥४ ॥ एतस्मिन्नन्तरे कृष्णो रुरोट चुधितस्तदा। प्रेरयित्वा तु चरएं मायेशो मायया विभु: ॥५॥ पपात चरणं तस्य प्रवीण शकटे मुने। विश्वभ्भरपदाघातात्तच् चूएीं बभूव ह। ६। बभस्ज्न शकटं पेतुर्भग्नकाष्ठानि तत् वे। पपात दृधि दुग्धच्न नवनीतं छृतं मधु ॥ ७ ॥ दृष्टाश्चय्यें गोपिकाश्च दुद्रवुर्बालकं भयात्। ट्द्टशुर्भम्नशकटमिन्धनाभ्यन्तरे शिशम् ॥ ८॥ भम्नभा एडसमूहत्व पततितं बहुगोरसम्। प्रेरयित्वा तु काष्ठानि जग्राह बालकं भिया। 2। मायारच्चितसर्वाङ्ग रुदितं सुधितं क्षुधा। स्तनं ददी यथोदा तं रुरोद च सशं शुचा । १० । पप्र्कुर्वालकान् गोपा बभन्न्न शकटं कथम्। किच्चिद्वेतु' न पश्यामि सहसेति किमद्ग तम् । ११। दत्यूचुर्बालका: सर्वे गोपा: शृसत तद्दचः । श्रीक्ृप्णस्य पदाघाताद्दभञ्त शकटं ध्रुवम् ॥१२ ुत्वा तदचनं गोपा गोप्यच् जहमुमुदा। न हि जग्मुः प्रतीतिष्ष मिथ्येत्यूचुव्रजे प्रजा:। प्रिशो: सस्त्ययनं तूएं चक्रर्ब्राह्मयपुङ्गवा: : १३१

१२श्र० ] १११

हस्त दत्तवा भिथोरगाव पपाठ कवचं दिजः। वदामि तत्ते विप्रेन्द्र कवचं सर्वलच्चराम् । १४ ॥ यहत्तं मायया पूर्व व्रह्मणे नाभिपङ्गजे ॥ १५॥ निद्रिते जगतीनाथे जले च जलशायिनि। भीताय सुतिकत च मधुकैटभयोर्भयात्। १६॥ योगनिद्रीवाच। दूरीभूतं कुरु भयं भयं किन्ते हरी स्थिते। स्थितायां मयि च व्रह्मन् सुखं तिष्ठ जगत्पते॥१७ ॥ श्रीहरि: पातु ते वक्न मस्तकं मधुसूदनः । श्रीक्वष्णाश्चत्तुषी पातु नासिकां राधिकापति: ।१८१ कर्ययुग्मच् करठञ्न कपालं पातु माधवः। कपोलं पातु गोविन्दः केथांस केशवः सयम् ॥ १८ ॥ अधरोष्ठ हृषीकेशो दन्तपंति गदाग्रज: । रासेशरश्च रसनां तालुकं वामनो विभु: । २०॥ वचः पातु मुकुन्दस्ते जठरं पातु दैत्यहा। जनाई नः पातु नाभिं पातु विषुस ते हनुम् ॥ २१॥ नितम्बयुग्मं गुह्यञ्ञ पातु ते पुरुषोत्तमः । जानुयुग्म जानकीथः पातु ते सर्वदा विभु: ॥ २२॥ हस्तयुग्म वृसिंहश्न पातु सर्वत्र सङ्टे। पाद्युग्म वराहत्च पातु ते कमलोद्गवः ॥ २२॥ ऊद्घ नारायणः पातु ह्यधस्तात् कमलापतिः । पूर्वस्यां पातु गोपाल: पातु वड़ी दशास्यहा॥ २४॥ वनमाली पातु याम्यां वैकुरठ: पातु नैक तौ। वारुएां वासुदेवस् सरतोरचाकर: ख्यम् : २४॥

११२ ब्रह्मवेवत्तपुराणे (१२प्र

पातु ते सन्ततमजो वायव्यां विष्टरप्रवाः। उत्तरे च सदा पातु तेजसा जलजासनः॥२६॥ ऐथान्यामीश्रः पातु सर्वत्र पातु शत्र जित्। जले स्थले चान्तरीचे निद्रायां पातु राघवः ॥ २७॥ द्वत्येवं कधितं ब्रह्मन् कवचं परमाद्नतम्। क्वशोन कृपया दत्तं स्मृतेनैव पुरा मया॥ २८॥ शुभ्भेन सह संग्रामे निर्लच्च घोरदारुणे। गगनेस्थितया सद्यः प्राप्तिमात्रेण सोजितः।२८। कवचस्य प्रभावेण धरसां पतिती मृतः । पूवे वर्षभतं खे व कत्वा युद्दं भयावहम् ॥ ३०॥ मृते शुभभे च गोविन्दः क्वपालुर्गगनस्ितः । माल्यज् कवचं दत्त्वा गोलोकं स जगामह ॥३१॥ कल्पान्तरस्य वृत्तान्तं कपया कथितं मुने। अभ्यन्तरभयं नास्ति कवचस्य प्रभावतः ॥३२॥ कोटिश: कोटिशो नष्टा मया दृष्टास् वेधसः। अ्रहष हरिया साद्वं कल्पे कल्पे स्थिरा सदा। ३३॥ द्ृत्युका कवचं दत्त्वा सान्तर्दानं चकारह। निःपङ्डो नाभिकमले तस्थी स कमलोद्गव: ।३४। सुवर्णगुटिकायान्तु क्वत्व दं कवचं पस्म्। करठे वा दच्चिऐे बाही बध्रीयाद यः सुधी: सदा ॥३५ विषाग्निसर्पशत्र भ्यो भयं तस्य न विद्यते। अले स्थले चान्तरिचे निद्रायां रच्षतीखरः ॥ ३६॥ संग्रामे वज्चपाते च विपत्ती प्राणसङ्ठटे। कवचस्मरणादेव सद्यो निःप्रफ्तां वजेत् । ३७।

१३ त्र० ] ग्रीक्तष्ण जम्मखएडम्। ११३

बद्ड दं कवचं कराठ शङ्गरस्त्रिपुरं पुरा। जघान लीलामावण टुरन्तमसुरेशरम्॥ ३८॥ बड्ढ दं कवचं काली रक्तवीजं चखाद सा। सहस्रगीर्षा छृत्वेदं विशवं धत्ते तिलं यथा॥३८ ॥ आरवा सनत्कुमारय् धर्मसाच्षी च कम्ेणाम्। कवचस्य प्रसादेन सवेत्र जयिनो वयम् । ४० । तस्य नन्दशिथो: करठे चकार कवचं द्विजः । आत्मनः कवचं करठे दधार च सयं हरिः ॥४१॥ प्रभाव: कथितः सर्वः कवचस्य हरेस्तघा। अनन्तस्याच्युतस्य व प्रभावमतुलं मुने ॥४२ ॥ दूति श्रीव्रह्मवैवर्त्ते महापुराण नारायणनारदसंवादे श्रीक्ृएजन्म खगडे शकटभज्जनकवचन्यासो नाम दादशोऽथ्यायः ।

बयोदशोडध्यायः।

नारायस उवाच।

अपरं कृष्पमाहात्मा शृणु किज्िन्महामुने। विघ्निघ पापहरं महापुस्करं परम्॥ १॥ एकदा नन्दपत्नी सा कत्वा कृष्णं सवचसि। खर्यसिंहासनस्था च चुधितं तं सनं ददौ ॥ २॥

११४ [११ त्र.

एतस्मिन्नन्तरे तत्र विप्रेन्द्र कः समागतः। वृतः श्निष्यसमूहैश्व प्रज्वलन् ब्रह्मतेजसा ॥ ३॥ प्रजपन् परमं ब्रह्म शुद्धस्फटिकमालवा। दएडी छ्वनी शक्कवासा दन्तपङकिविराजितः। न्योतिग्रं न्थो मूर्त्तिमांच वेदवेदाङ्पारगः ॥ ४॥ परिबिभ्तज्जटाभारं तप्तकावनसन्निभम्। भरत्पार्वरचन्द्रास्यो गौराङ्ग: पद्मलोचनः।। ५ । योगीन्ट्रो धूर्जटे: ग्रिथ्यः शुद्भक्तो गदाभृतः । व्याख्यामुद्राकरः श्रीमान् श्निष्यानध्यापयन् मुदा ॥६॥ वेदव्याख्यां कतिविधां प्रकुर्वन्नवलीलया। एकीभूय चतुर्वेदतेजसा मूर्त्तिमामिव । ९ । साच्षात् सरखतीकएठ: सिद्धान्तैकविारदः। ध्यानेकनिष्ठः श्रीकषपादाभ्ोजे दिवानिशम् ॥८॥ जीवन्म को हि सिद्देशः सर्वज्ञः सर्वदर्शनः । तं दृद्टा सा समुत्तस्थी यशोदा प्रसनाम च। ट।। पाद गां मधुपकच सर्शासिंहासनं ददौ। बालकं वन्दयामास मुनीन्द्र सस्तितं मुदा ॥१०॥ मुनिश्च मनसा चक्र प्रवामशतकं हरिम्। आभिषं प्रददो प्रीत्या वेदमन्त्रोपयोगिकम् ॥ ११॥ प्रणनाम च श्निष्यांक् ते तां युयुजुराशिषम्। भिष्यान् पाद्याटिकं भत्या प्रदद्ी च पृथक् पृथक् ।१२। सगिष्योऽद्दो च प्रताल् समुवास सुखासने। समुद्यता गति प्रष्टुं पुटाञ्जलियुता सती। १२ ॥ स्वक्रोड़े बालकं ऊत्वा भक्िनम्ररास्यकन्धरा।

१२ प्० ] श्रीक्वष्नम्मखरडम्। ११५

स्ाव्मारामं मङ्गलञ्ज प्रषटुं यद्यपि न च्षमा ॥ १३। तथापि भवती नाम शिवं पृच्कामि साम्प्रतम्। अबल्ा बुद्धिहीना या दोषं त्तन्तु सदार्हसि १५। मूढ़स्य सततं दोषत्तमां कुर्वन्ति साधव: ॥ १६० प्रङ्रिरा वायवात्रिर्वा मरीचिर्गोतमोऽथवा। क्रतुः किं वा प्रचेता वा पुलस्य: पुलहोऽथवा ॥१७। दुर्वासा: कर्दमस्व वा वशिष्ठो गर्ग एव वा। जैगीषव्यो देवलो वा कपिलो वा सयं विभु:॥१८ ॥ सनत्कुमार: सनकः सनन्दी वा सनातनः । वोढ़: पञ्चशिखो वा तवमासुरिः सौभरिः किमु ॥१॥ विश्वामित्रीऽ्य वाल्मीको वामदेवोऽय कश्यपः । संवर्त्तः किमुतथ्यो वा किं कचो वा छृहस्तिः।२०॥ भृगु: शुक्रश्च चवनी नरनारायणोऽथवा। शक्थिः पराशरी व्यासः शुकदेवोऽय जैमिनि: ।२१। मार्कएडेयो लोमश्रस कर: कात्यायनस्तथा। आस्तीको वा जरत्कारु ऋर् वशङ्गो विभाएडक: ।२२। पीलस्यस्वमगस्त्यो वा शरद्वान् गिरिरेव च। शमीकोऽरिष्टनेमिश्च माडव्य: पैल एव च न २३ ॥ पाशिनिर्वा कगादी वा शाकत्य: श्राकटायनः । अष्टावक्रो भागुरिवा सुमन्तुर्वत्स एव वा॥ २४ ॥ जाबालिर्याज्ञवल्काश्न वैशम्पायन एव वा। यतिहंसी पिप्पलादो मैत्रे यः करुषस्तथा । २५॥ उपमन्युर्गोरमुखोऽरुगिरीर्वोडय कक्षिवान्। भरद्वाजो वेदशिरा; प्रङ्कः कर्योडय थौनकः। २६

११६ ब्रह्मवैव त्तंपुरासे १२ त्र०

एतेषां पुखश्नोकानां को भवान् वद मे प्रभो। प्रत्युत्तराहा नाहं चेत्तथापि वक्रुमहसि ॥ २७॥ किङ्गर: किङ्गरी वापि समर्धा प्रष्ट मीश्वरम्। यो वस्य सेवानिरतः सकं पृच्कति तं बिना ॥२८॥ धन्याहं कतछत्याहं सफलं जीवनं मम।

त्वत्पादोदकसंस्पर्शात् सद्यः पूता वसुन्धरा। तवागमनमाव्ेय तीर्थीभूती ममाश्रमः ॥ २० । ये ये शुताः खुती व्रह्मन् शुतिसारा महाजनाः। तैषामेको मया दृष्टः पूर्वपुरफलोदयात् ॥ २१॥ श्िष्या वेदा मूत्तिमन्तो ग्रीममध्याइभास्कराः। गोकुलं मत्कुलं सद्यः पुनन्ति पादरेलना ॥ ३२ ॥ आभिषं कर्तुमर्हन्ति प्रसन्नमनसा शिछम्। पूणों स्वस्त्ययनं सद्यो विप्राशीवचनं ध्र वम् ॥ २३ ॥ द्ूत्येवमुक्का नन्दस्त्री भत्त्या तस्थी मुनेः पुरः। चरं प्रस्यापयामास नन्दमानयितुं सती । ३४। यशोदावचनं गुत्ा जहास मुनिपुङ्गवः। जहसुः शिषयसंघास् भासयन्ती दियो दश॥२५॥ हितं तथ्य नीतियुतं महत्प्रीतिकरं परम्। तामुवाच मुदा युत्त: शुद्बुद्धिमहामुनिः ॥ २६। स्ीगर्ग उवाच।

सुधामयं ते वचनं लौकिकं समयोचितम्। वस्य यत्र कुले जन्म स एव तादृशो भवेत् ॥ ३७ ॥ सर्वेषां गोपपझ्मानां गिरिभामुख भास्करः ।

शोऊ रानमखएडम् । ११७

पत्री पद्मासमा सस्य माम्त्रा पद्मावती सती॥ ३८॥ तस्या: कन्या यथोदा त्वं यथोवर्ईनकारिसी॥३८। नन्दो यस्बल् या भट्रे बालोडयं येन वागतः । आानामि निर्जने सवें वच्यामि नन्दसविधिम् । ४. । मगोऽहं यदुवंभानां चिरकालं पुरोहितः । प्रस्थापितोऽइं वसुना नाम्यसाध्ये च कम्मैयि॥ ४१॥ एतस्मित्रन्तरे नन्दः शुतमात्र जगाम ह। ननाम दर्डवद् भूमौ मुर्धा तं मुनिपुङ्वम्। शिष्यात्रनाम मूर्धा च ते त ययुजुराभिषम् । ४२ ॥ समुत्यायासनात् तूगं यथीदां नन्दमेव च। ग्हीत्वाभ्यम्तरं रम्यं जगाम विटुषां वरः ॥४३ । गर्गो नन्दो यशोदा च सपुचा समुदान्विता। गरग उवाच तो वाक्य निगूढ़ निर्जने मुने ॥ ४४ ॥ श्रीगर्ग उवाच। अथि नन्द प्रवत्यामि वचनं ते शुभावहम्। प्रस्थापितोऽइं वसुना येन तच्कूयतामिति । ४५ । वसुना सूतिकागारे शिशः प्रत्यपंशीक्कतः । पुच्नोऽयं वसुदेवस्य ज्येष्ठस तस्य च ध्रुवम्। कन्या ते तेन नीता च मथुरां कंसभीरुणा। ४ ६॥ अस्यान्नप्राशनायाहं नामानुकरणाय च। गूढ़ेन प्रेषितस्तेन तस्योद्योगं कुरु व्रज्े ॥ ४७॥ पूर्णब्रद्मस्वरूपोडयं शिशस्त मायया महीम्। आगत्य भारहरणं कर्त्ता धात्रा च सेवितः । ४८॥ गोलोकनाथो भगवान् श्रीक्ृष्ो राधिकापतिः।

११८ व्रचवेव त्तेपुराणे [१३ श ३

नारायगो यो वैकुर कमलाकान्त एवं च ॥ ४८॥ शेतद्वीपनिवासी यः पाता विषुश् सोडप्यनः । कपिलोऽन्ये तदंभाश नरनारायसाछृषी॥ ५०॥ सर्वेषां तेजसां राभिरमूर्त्तिमानागतः किमु। स वसु दर्भयित्वा च श्िशुरूपो बभूव ह॥ ५१ ॥ साम्प्रतं सूतिकागारादाजगाम तवालयम्। अयोनिसभ्भवश्चायमाविर्भूतो महीतले॥ ५२॥ वयुपूरीं मातगभें क्ृत्वा च मायया हरिः। आविर्भूय वसु' मूर्त्ति दर्शयित्वा जगाम ह॥ ५३॥ युग युग वर्णभेदो नामभेदोऽस्य बज्ञव। शुक्को रक्नस्तथा पीत ददानीं कृप्णतां गतः ।५४॥ शक्कवर्ः सत्ययुगे सुतीव्रस्तेजसावृतः । व तायां रक्तवर्योडयं पीतोऽयं दापरे विभु: ॥५५। क्वष्णवर्ः कली श्ोमान् तेनसां रागिरेव च। परिपूर्णतमं ब्रह्म तेन छ्वष्म इति स्मृतः ॥५६॥ व्रह्मी वाचक: कोऽयमकारोऽनन्तवाचकः । भिवस्य वाचक: षश्च पकारो धर्मवाचक: ।५७। प्रकारी विष्णोवचनः शवेतद्वीपनिवासिन: । नरनारायणार्थस्य विसर्मो वाचकः स्मृतः॥५८। सर्वेषां तेनसां राशि: सर्वमूत्तिख्वरूपकः । सर्वाधारः सर्ववीनस्तेन क्ृष्ण इति स्मृतः :५८ ॥ कवषिनिर्वासवचनी कारो मोच एव च। अकारो दातवचनस्तेन क्वष्ण दूति स्मृतः॥ ६०॥ क्व षिर्निष्ेष्टवचनी पकारो भक्तिवाचक: ।

श्रीक्व राजन्मखराड़म्। ११६

प्रकारी दातवचनस्तेन क्ृष् दूति स्मृत: ॥ ६१ ॥ कम्पनिर्मूलवचन: क्वषिर्यो दास्यवाचकः । पकारी प्राप्तिवचनस्तेन कृशा इति स्मृत: ॥ ६२ : नाम्ना भगवतो नन्द कोटीनां सपरणे च वत्। तत् फलं लभते नूनं कवषोति स्रणे नरः ॥ ६१॥ यद्विधं स्पमरणे पुख वचनाच्क्रवणात्तया। कोटिजन्ांहसी नाथी भवेट् यत्स्ारखाढिकात् ॥ ६४। विष्णोर्नाम्नाच् सर्वेषां सर्वात्तारं परात्परम्। स्वशेति मङ्गलं नाम सुन्दरं भक्तिदायकम् ॥६५॥ ककारोच्चारणाङ्गक: केवल्य जन्नममृत्युहम्। ऋकारादु दास्यमतुलं षकाराइकिमीमिपिताम्॥ ६६॥ यकारात् सहवासच्च तत्समं कालमेव च। तत्सारुप्य विसर्गाच्च लभते नात्र संभय: ॥ ६०। ककारोचारणादेव वेपन्ते यमकिङ्गराः । ऋकारोक्ेन तिष्ठन्ति षकारात्मातकानि च॥ ६८ ॥ याकारोच्चारणाद्रोगा अकारान्मृत्युरेव च। प्र वें सर्वे पलायन्ते नामोच्चारणभीरवः ॥ ६८: स्मृत्युत्तिश्रवसीद्योगात् कृपनास्त्री व्रजेश्वर। रघं ग्टहीता धावन्ति गोलकात् क्वप्णकिङ्गरा: ॥9,॥ पृथिव्या रजसः संख्यां कर्तु भक्ता विपश्चितः । नाम्तः प्रभावसंख्यानं सन्ती वक न च चमाः ।०१॥ पुरा शङ्गरवक्नीण नाम्नोऽस्य महिमा शुतः। गुनामप्रभावञ्च किज्ञिज्जानाति मद् रुः॥ ०२ A व्रद्मानन्तक्व धम्पेय् सुरषिर्मनुमानवाः।

१२० ब्रद्मवैवर्तपुराणे [११ श्र०

वेदा: सन्तीन जानन्ति महिम्ः षोड़यों कलाम्॥9३। दूत्येवं कथिती नन्द महिमा ते सुतस्य च। यथामति यथाज्ञानं गुरुवक्रान्मया शुतम् ॥ ९४॥ कृष्ण: पीताम्बरः कंसध्वंसी च विष्टरश्रवाः। देवकीनन्दन: श्रीथो यथोदानन्दनी हरिः॥ ०५॥ सनातनोऽ्चुतो विष्णुः सर्वेशः सर्वरूपष्टक्। सर्वाधारः सर्वगतिः सर्वकार याकारगम् ॥७॥ राधावन्धूराधिकाव्मा राधिकाजीवनः खयम्। राधिकासहचारी च राधामानसपूरक: ।७॥ राधाधनी राधिकाङ़गी राधिकासक्तमानसः । राधाप्राणी राधिकेशी राधिकारमण: ख्यम् ॥ ७८॥ राधिकाचित्तचीरस राधाप्राणाधिक: प्रभु: । परिपूर्णतमं ब्रह्म गोविन्दो गरुड़ध्वन:॥ ७८। नामान्येतानि क्व प्णस्य ुतानि साम्प्रतं व्रज। जन्ममृत्युहराए व रच् नन्द शुभचये ॥ ८० ॥ कृतं निरूपितं नाम्नां कनिष्ठस्य यथा शुतम्। ज्येपस्य हलिनो नाम्नः सङ्गेतं शृणु मे मुखात् । ८१।। गर्भसङ्गषणादेव नाम्ना सङ्गर्षसः स्मृतः ॥ ८२॥ मास्यन्तोडस्येव वेदेषु तेनानन्त इति स्मृतः । बलदेवी बलोट्र काडली च हलधारणात् ॥ ८३॥ भितिवासा नीलवासान्मुषली मुषलायुधात्। रेवत्या सह सभ्ोगाद्रवतीरमण: ख्यम्। रोहिसीगर्भवासाच रौहियेयो महामतिः । ८४ । द्ूत्येवं ज्येषपुस्तस्य युतं नाम निवेदितम्।

श्रीक्कषजन्मखरडम्। १२१

यास्याम्यहं ग्टहं नन्द सुखं तिष्ठ खमन्दिरे॥ ८५ ॥ ब्राह्मपस्य वचः गुत्वा नन्दः स्तब्धो बभूव ह। निशेष्ट नन्दपत्नी च जहास बालकः स्यम् ॥४६॥ प्रणम्यीवाच नन्दस्तं वाक्य विनयपूर्वकम्। पुटाञ्जलियुती भूत्वा भतिनस्त्रात्मरन्धरः। ८७।।

नन्द उवाच।

गतश्चेत्व तदा कम्म करियत्येव को महान्। स्वयं शुभेनषं कवत्वा कुरु नामान्रप्राशनम् ॥ दद ॥ यन्नामीवस कथिती राधाप्राणादिकी दय। तस्यापि का वा राधेति कन्यका कस्य च ध्रुवम्॥८2॥ जन्दस्य वचनं शुत्वा जहास मुनिपुङ्गवः । निगूढ़ं परमं तत्वं रहस्यं कथयामि ते ॥ ८० ॥

सीगर्ग उवाच।

शृु नन्द प्रवच्यामि इतिहासं पुरातनम्। पुरा गोलोकृत्तान्तं ुतं शङ्गरवक्नत:।६९ । श्रीदासो राधया साडें बभूव कलही महान्। श्रीदामशापाद् दैवेन गोपो राधा च गोकुले ॥ ६२ ॥ वृषभानुसुता सा च माता तस्या: कलावती। कणाख्वाईङ्सस्भूता नाथस्य सदभी सती॥८३ ३ सोलोकवासिनी सेयमत्र क्प्ाजयाधुना।

•मातुगभैं वायुपूरें छ्त्वा च मायया सती। वायुनि:सरणे काले धृत्वा च ५विग्रहम ॥८५॥

१२२ व्रह्मववत्तपराणे

आविरवभूव मायेयं पृथव्यां कृष्णोपदेशतः। वर्धते सा ब्रजे राधा शुक्के चन्द्रकला यथा॥ ८६॥ श्ीक्ृणातेजसीडर्डेन सा च सूर्ततिमती सती। एका मूत्तिदविंधाभूता भेदी वेदे निरूपितः ।। ८७। दयं स्त्री सा पुमान् किं वा सा वा कान्ता पुमानयम्। द रूपे तेजसा तुल्ये रूपेण च गुऐेन च। पराक्रमेण बुद्या वा ज्ञानेन सम्पदापि च ॥८८॥ पुरतो गमनेनैव किन्तु सा वयसाधिका। व्यायतेतामयंपदिमं सा सरति प्रियम् ८६ रचिता सास्य प्रागीख ततप्रारार्मूर्त्तिमानयम् । अस्य राधानुसरिण गोकुलागमंनं परम् ॥ १०० ॥ स्त्रीकारं सार्थकं कर्त्तु गोलोके यत् क्वतं पुरा। कंसभीतिच्कलैनैव गोकुलागमनं हरः॥ १०१ ॥ प्रतिज्नापालनार्थाय भयेशस्य भयं कुतः । राधाशव्दस्य व्युत्पत्तिः सामवेदे निरूपिता ॥१०२॥ नारायणस्तासुवाच ब्रह्मागं नाभिपङ्ञजे। व्रह्मा तां कथयामास ब्रह्मलीके च शङ्गरम् ॥ १०३ ॥ पुरा केलासशिखरे मामुवाच महेश्वरः । देवानां टुर्लभां नन्द निशामय वढ़ामि ते॥ १०४॥ सुरासुरमुनीन्द्राणां वाक्कितां मुक्तिदां पराम्। रफी हरि कोटिजनावं कर्मभोगं शुभाशभम् ॥ १०५॥ त्राकारा गभवासञ् मृत्युत् रोगसुत्सजेत्। धकार आयुषी हानिमाकारी भवबन्धनम् ॥१०६॥१ प्रवगस्मरगोक्किभ्यः प्रसश्यति न संभयः ।

१३ अ० ] १२२

रेफी हि निशलां भतिं दास्यं कप्णपदाम्ब जे॥१०७॥ सर्वेप्मितं सदामन्द सर्वसिद्वीघमीश्वरम्। धकार: सहवासच्च तत्तुल्यकालमेव च॥ १०८ ॥ ददाति साष्टि सारूप्य तत्वज्ञानं हरे: समम् । आकारस्त बसां राशिं दानभति हरी यथा॥२०८॥ योगभत्ति योगमतिं सवकालं हरिस्मृतिम्। शुत्युक्रिस्मरणाद्योगान्ोहजालञ्ज किल्विषम् ॥११०। रोगशोकमृत्युयमा वेपन्ते नात्र संभयः। राधामाधवयोः किज्ञिट् व्याख्यानव्च यतः श्ुतम् ॥१११॥ तदुकञ् यथाज्ञानं साकत्यं वत्त मत्तमः । आराद् हन्दावने नन्द विवाही भवितानयो: ॥११२॥ पुरोहिती जगद्ाता कवत्वारिनिं साच्िएं मुदा। कुवेरपुत्रमोत्तञ्ज गव्यस्याहृत्य भत्तराम् ॥ ११३॥ हिंसनं धेनुकस्यैव कानने तालभीजनम्। वककेश्निप्रलम्बानां हिंसनञ्चाध लीलया॥ ११४ ॥ मोक्षएं द्िजपत्नीनां मिष्टान्नपानभोजनम्। भञ्जनं शक्रयागस्य शक्राह्ीकुलरक्षराम्॥ ११५॥ गोपीनां वस्त्रहरणं व्रतसम्पादनन्तथा। ताभ्यः पुनर्वस्त्रदानं वरदानं यथेप्ितम् ॥११६॥ चेतसां हरएं तासामयं वश्या: करथ्यति। रासोलवं महारम्य सर्वेषां हर्षवर्ईनम् ॥ ११७॥ पूर्ण चन्द्रोदये नतं वसन्ते रासमएडले। गोपीनां नवसभ्भोगात् कल्वा पूरों मनोरथम् ।११८। ताभिः सह जलक्रीड़ां करिष्यति कुतूहलात्।

१२४ ब्रह्मवेवर्तपुरासे

विच्छेदोडस्य वर्षअतं श्रीदामशापहेतुकम् ॥ ११८॥ गोपालैगोपिकाभिश्न भविता राधया सह। मथुरागमनं तत्न गोपीनां शोकवर्डनम् , १२० ॥ पुनः प्रबोधनं तासां दानमाध्यात्मिकस्व च। स्यन्दनाक्रूरयो रचां सद्यस्ताभ्यां करिप्यति ॥१२१।। रधस्यारोहणं छ्त्वा मथुरागमनं पुनः । पिटभ्नातव्रतैः सादं विलद्ृय यमुनां व्रजे ॥ १२२॥ अक्र राय ज्ानदानं दर्शवित्वा खकं जले। कौतुकेन च सायाकक नगरात्सर्वदर्शनम् ४ १२३॥ मालाकारतन्तुवायकुञानां बन्धमीच्तसाम्। धनुर्भङ्ग शङ्गरस्य यागस्थानप्रदर्शनम्॥१२४ ॥ हिंसनं गजमज्लानां दर्शनं वृपतेः पुरः। कंसस्य हिंसनं सद्य: पित्रीनिगड़मोक्तम् ॥ १२५॥ प्रबोधनञ्ज युष्माकमुग्रसेनाभिषेचनम्। तस्व तस्य बधूनाञ ज्ञानाच्कीकापनीदनम् ।१२६।। वातु: खस्योपनयनं विद्यादानं गुरोर्मुखात्। गुरुपुत्नप्रदानञ्च पुनरागमनं गहे॥ १२७॥ कलनं नृपसैन्यानां यवनस्य दुरात्मनः । निर्माएं द्वारकायास्च मुचुकुन्दस्य मीचरम् ॥१२८॥ द्वारकागमनच्जव यादवैः सह कीतुकात्। स्तीसंघानां विहरसं ताभि: साईच्व क्रीड़नम् ॥१२८॥ सौभाग्यवर्धनन्तासां पुत्रपीत्नादिकस्य च। मणिसस्बन्धिनो मिध्याकलङ्गस्य च मोक्षगम् ११३०। साहाय्य पाएडवानाञ्न भारावतरणादिकम्।

१२५

निष्पन्न राजसूयस्य धर्मपुत्रस् लीलया ॥ १३१॥ पारिजातस्य हरणं शक्राहङ्गारमदनम्। व्रतपूर्णञ्च सत्याया वाणस्य भुजक्वन्तनम् ब१३२॥ मरदनं शिवसैन्यानां हरस्य जुम्भां परम्। हरणं वायापुत्ताथ वानिरुडस्य मोच्तगम् । १३३। वाराएस्याय दहनं विप्रदारिद्राभञ्ज्नम्। विप्रपुत्रप्रदानच्च दुष्टानां दमनाटिकम् ॥ १३४॥ तीथयात्राप्रसङ्गन युभ्नाभिः सह दर्गजम्। क्वत्वा च राधया साधे व्रजमागमिता पुनः ॥१३५॥ प्रस्थापयित्वा हाराञ्ञ परं नारायणांमकम्। सर्व निष्पादनं छत्वा गोलोकं राधया सह ॥ १३६॥ गमिष्त्येव गोलोकं नाथीऽयं जगताम्यतिः । नारायणश्च वैकुरठ गमिता स्म त्वया सह ॥१३०॥ धम्मगहसृषी ही च विष्ु: चीरोदमेव च। दूत्य वं कथितं नन्द भविष् वेदनिर्णयम् ॥ १३८॥ य्ूथतां साम्प्रत कर्म यदथं गमनं मम। माघशुक्कचतुर्दश्यां कुरु कस्म शुभे चषरे॥ १३९ ॥ गुरुवारे च रेवत्यां विशुद्धे चन्द्रतारके। चन्द्रसे मोनलग्न च लगनेभर्णदर्शने॥ १४० ॥ ्ग्िजे करगोत्कृष्ट शुभयोगे मनोहरे। सुदुर्सभे दिने तत्र सर्वोक्कृष्टोपयीगिके ॥ १४१ ॥ आलीच पणिडितैः साबं कुरु कर्म मुदान्वितः। द्त्युक्का बहिरागत्य समुवास मुनीश्वर: । १४२ । हृष्टो नन्दो यशोदा न कर्नादयीगं चकार है।

१२६ ब्रह्मवैवर्तपुराये [१३अ्र०

एतस्मिन्नन्तरे द्रष्टं गर्ग गोपाव गोपिका:॥ १४३ । बालका बालिकाश्ेव आ्जग्म र्नन्दमन्दिरम्। ददृशुस्ते मुनिश्रेष्ठ ग्रीसमध्याडभास्करम्॥ १४४॥ शिष्यसङ्कः परिव्ृतं ज्वलन्त ब्रह्मतेजसा। गूढ़योगं प्रवोचन्त सिदाय पृच्छते मुदा ॥ १४५॥ पश्यन्त सस्ितं नन्दभवनानां परिच्दम्। स्वर्णं सिंहासनस्थञ्च योगमुद्राधरं वरम्॥ १४६ ॥ भूतं भव्यं भविष्यञ्ज पश्यन्त ज्ञानचन्ुषा। हदीश्वरं प्रपश्यन्तं सिद्ं मन्त्रप्रभावतः॥१४७॥ बह्िर्यशेदा क्रोड़सथं ताट्टशं सस्तितं शिशुम्। महेशदत्तध्यानेन यद्रूपञ्च निरूपितम् ॥१४८॥ तं दृष्टा परमप्रीत्या पूर्षभृत्तमनोरथम्। साुनेत्र पुलकितं निमग्न भक्तिसागरे॥ १४९ ॥ हृदि पूजां प्रणामज्ञ कुर्वन्त योगचर्य्यया। मूर्धा प्रयमुस्ते तञ्च स च तानाशिषं ददी ॥ १५०॥ आसनस्थो मुनिस्तस्थी ते जग्म : खालवं मुदा। नन्दः सानन्दयुक्तस बन्धून् मङ्गलपत्रिका: ॥१५१ ॥ प्रस्थापयामास शीव्रमाराद् दूरस्थितान् मुदा। दधिकुल्यां दुग्धकुल्यां द्टतकुल्यां प्रपूरिताम् ॥ १५२॥ गुड़कुल्यां तैलकुल्यां मधुकुत्याञ्च विस्तृताम्। नवनीतकुल्यां पूर्णाञ्च तक्रकुल्यां यट्टच्छया॥ १५३॥ शर्करोदककुल्याज् परिपूर्णाज़्च लीलवा। तख्डुलानाञ शालीनामुच्चेय शतपर्वतान्॥ १५४॥ पृथुकानां गैलशतं लवणनाव सप्त च।

१२ ञ . १२७

सप्त शैलान् गर्कराणां लडड कानाञ् सप्त च॥ १५५ ॥ परिपक्कफलानाञ्ज तन बोड़म पर्वतान्। यवगोधूमचूर्ानां पक्कलडड कपिएडकान् ॥ १५६ ॥ मोदकानाव शैलख् खस्तिकानाज् पर्वतान्। कपर्दकानामत्युच्ेः शैलन् सप्त च नारद ॥ १५७ ॥ कर्पूरादिक युक्तानां ताम्वूलानाञ्ज मन्दिरम्। विस्तृतं द्वारहीनञ्ज वासितोद्कसंयुतम् ॥६५८॥ चन्दनागुरुकस्तूरीकुङ्डमेन समन्वितम् नानाविधानि रत्नानि खर्णानि विविधानि च ।१५८। मुक्ताफलानि रम्याषि प्रवालानि मुदान्वितः । नानाविधानि चारषि वासांसि भूषणानि च ॥१६०॥ पुत्रान्नप्राशन नन्दः कारयामास कीतुकात्। संस्कारयुत्तं रुचिरं चन्दनद्रवचर्चितम् ॥ १६१॥ प्राङ्गणं कदलीस्तम्भ रसालनवपल्वेः। ग्रथितेः सूक्षवस्त्रेव वैष्यामास कोतुकात्॥१६२ ॥ युत्तां मङ्गलकुम्भैय् फलपत्नवसंयुतैः।

माल्यानां वरवस्तायां राशिभिस विराजितम्। गवाञ् मधुपर्काणामासनानाञ नारद॥ १६४॥। फलानां जलकुम्भानां समृहैय समन्वितम्। नानाप्रकारेर्वादिथ टुर्लमेः समनोहरेः ॥१६५॥ ढक्ानां दुन्टुभीनाज पटहानां तथेव च। मृदङ्गमुर जादी ना मान का नां समूह कें: ॥ १६ ६ । वंभीसबहनीकांस सवयन्तैव्व शव्टितम्।

१२= ब्रह्मवैवत्तपुराणे

विद्याधरोगां नचेन भक्गिमास्त्रमऐेन च ॥१६॥ गन्धर्वनायकानाज् सङ्गीतेर्मूच्कनायुतैः । स्वर्णसिंहासनानाज् रथानां निःस्नैर्यतम् ॥ १६८ ॥ एतत्मिन्नन्तरे नन्दमुवाच वांचकी मुदा। आजग्मुरवल्लवेन्द्राथ बान्धवा वलवास्तथा॥ १६८॥ अश्वस्थाय गजस्थाय रथस्यास्त््ति सत्वरम्। श्रजग्मू राजपुताथ रत्नालङ्वारभृषिताः ॥१७०॥ आगती गिरिभानुस सस्वीकश्न सकिङ्करः। रथानाञ् चतुर्लचं गजानाञ तथैव च॥ १७१ ॥ तुरङ्गमायां कोटिय भिविकानां तथेव च! ऋषीन्द्राणां मुनीन्द्राणां विप्राणाज विपश्चिताम् ॥१७२। वन्दिनां भिनुकाणाज समूहैस समीपतः। गोपानां गोपिकानाञ्ज संख्यां कन्तुञ्न क. चमः ॥१७३। पश्यागत्य वहिर्भूयेत्युवाच प्राङ्गण स्थितः । शुत्वेवं तानुपव्रज्य समानीय व्रजेखरः ॥१४॥ प्राङ्गे वासयामास पूजयामास सत्रम्। ऋथ्यादिकसमूहञ्च प्रगाभ्य शिरसा भुवि। पाद्यादिकञ्ज तेभ्यथ्च प्रददी सुसमाहित: ॥ १७५। वस्तुभिबन्धुभिः पूर्णं बभूव नन्दगोकुलम्। न कोऽपि कस्य पब्द च श्रोतुं शतथ् तत्न वे ॥१७६। त्रिमुहत्तें कुवेरश श्रीक्ृप्णप्रीतये मुदा। चकार सर्णवृथ्या च परिपूर्णञ्च गोकुलम् ।१७७॥ कीतुकापड्वच्चकुर्बन्ुवर्गाथ ब्रीड़या। शानस्त्रकन्धरा: सर्वे दृष्टा नन्दस्य सम्पद्स॥ १८॥

य्रीक्ृाजन्मखगड़म्। १२६

नन्दः कवताह्षिकः पूतो धृत्वा धीते च वाससी। चन्दनागुरुकस्तूरीकुङ्डुमेन व भूषितः ॥ १७६॥ उवास पादी प्रचाल्य खर्सपीठे मनोहरे। गरगस्य च मुनीन्द्राणां ग्हीत्वाज्ां व्रजेश्रः॥१८०॥ संस्मृत्व विष्णुमाचान्तः खस्तिवाचनपूर्वकम्। कवत्वा कर्म च वेदोक भीजयामास बालकम् ॥१८१॥ गर्गवाक्यानुसारेण वालकस्य मुदान्वितः । कृणो ति मङ्गलं नाम ररक च शुभे चरे ॥ १८२ ॥ स छटतं भोजयित्वा च कत्वा नाम जगत्पतेः । वाद्यानि वादयामास कारयामास मङ्गलम् !१८३। नानाविधानि खर्यानि धनानि विविधानि च। भत्यद्रव्याणि वासांसि ब्राह्मरोभ्यी ददी मुदा ॥१८४॥ वन्दिभ्यो भिक्षुकेभ्यश् सुवर्णं विपुलं ददो। भाराक्रान्ताश्च ते सर्वे न मता गन्तुमेव च ॥१८५॥ ब्राह्मणन् बन्धुवगात्च भिच्ुकांस् विशेषतः । मिष्टानं भीजयामास परिपूर्ण मनोहरम्॥ १८६॥ दीयतां दीयताञ्जव खाद्यतां खाद्यतामिति। बभूव प्रव्दोऽत्युच्चव्न सततं नन्दगोकुले॥ १८७ ॥ रत्नानि परिपूर्णानि वासांसि भूषणानि च। प्रवालानि सुवर्गानि मणिसाराणि यानि च ॥१८८। वारूषि खवर्पात्राषि क्वतानि विश्वकमणा। गत्वा गर्गाय विनयं चकार वज्तपुङ्गवः ॥ १८६॥ मिष्येभ्यः खवर्णभारांख्च प्रददी विनयान्वितः ।

१३० ब्रह्मवैवर्त्तपुराण [१२ ्०

श्रीनारायस उवाच। गहीजा श्रीहरिं गर्गो जगाम निसृतं सुदा। तुष्टाव परया मत्तया प्रसम्य च तमीखरम् ॥१६१॥ साश्ुनेतः सपुलको भक्तिनम्त्रात्मकन्धरः । पुटाञ्जलियुती भूत्वोवाच क्प्पदाखुजे॥ १८२ ॥ गर्ग उवाच। है कणा जगतां नाथ भक्ानां भयभज्जन। प्रसन्नो भव मामीश देहि दास्यं पदामुजे ॥१८२ ॥ त्वत्पित्रा मे धनं दत्तं तेन मे किं प्रयोजनम्। देहि मे निश्चलां भति भत्नानामभयप्रद् ॥ १८४ ॥ अणिमादिक सिदिषु योगेषु मुक्तिषु प्रभी। ज्ञानतत्वेऽमरत्वे वा किज्ञिन्नास्ति स्हा मम ॥१८५॥ दून्द्रत्वे वा मनुत्वे वा सर्गलोकफले चिरम्। नास्ति मे मनसी वाञ्ळा त्वत्पादसेवन विना ॥१६६। सालोक्य सार्ष्टिसारुप्य सामीप्य कत्वमीफ्मितम्। नाहं गहामि ते ब्रह्मन् त्वत्पादसेवन बिना ।१८७॥ गोलोके वापि पाताले वासे नास्ति मनोरथः । किन्तु ते चरणभ्भीजे सन्ततं स्मृतिरस्तु मे ॥१८८॥ त्वन्मन्तं शङ्गरात् प्राप्य कतिजन्मफलोद्यात्। स्वच्तोहं स्वदर्शी सवेत्र गतिरसु मे।१८६॥ कवपां कुरु कवपासिन्वो दीनबन्धी पढामु जे। रच्ष माम भयं दत्त्वा मृत्युर्मे किं करिष्यति॥ २००॥ सर्वेषामोश्वरः शर्वस्वत्पादास्भोजसेवया। मृत्युञ्जयोऽन्तकारश बभृव योगिनां गुरुः ॥२०१॥

श्री्रजन्मखणडम्। १२१

ब्रह्मा विधाता जगतां त्वत्पादाभोजसेवया। यस्य कदिवसे व्रह्मन् पतन्तीन्द्राश्चतुर्दश॥ २०२॥ त्वत्पादसेवया धर्मः सान्ती च सर्वकर्मणाम्। पाता च फलदाता च जित्वा कालं सुदुर्जयम् ॥२०३॥ सहस्त्रवदन: शेषी यत्पादाखुजसेवया। धत्ते सिद्ाथवद्विश्वं शिवः करठे विषं यधा॥ २०४ ॥ सवसम्पद्िधात्री या देवीनाज़ परात्परा। करोति सततं लन्मी: केशैस्वत्पादमाजनम् ॥२०५॥ प्रक्ृतिर्वीजरूपा सा सर्वेषां पक्रिरूपिणी। स्मारं स्ारं तवत्पदान बभूव तत्परा वरा॥ २०६॥ पावती सर्वरूपा सा सर्वेषां बुडधिरूपिणी। त्वत्पादसेवया कान्त ललाभ शिवमीखरम् ॥२०७॥ विद्याधिछठाती देवी या जाननाता सरम्वती। पूज्या बभूव सर्वेषां संपूज्य त्वत्पदाम्बुजम् ॥२०८॥ सावित्री वेदजननी पुनाति भुवनतवम्। ब्रह्मगो व्राह्मसानाञ्च मतिस्वत्पादसैवया।२०६॥ नमा जगद्विभर्तुच्च रत्नगर्भा वसुन्वरा। प्रसूतिः सर्वशस्यानां त्वत्पादपद्मसेवया ॥२१०॥ राधा ममांशसन्भूता तव तुल्ा च तेजसा। स्थित्वा वच्तसि ते पादं नेवतेऽन्यस्य का कथा ॥२११॥ यथा शर्वादयो देवा देव्: पद्मादयी यथा। सनाथं कुछु मामीय ईज्रस्य समा कपा ॥२१२॥ न यास्यामि गहं नाय न गहामि धन तव। कला मां रच पादाजसेवार्यां सेवक रतम्॥ २१३॥

१३२ ब्रद्मवेवसपुराणे [१३ अ2

इति सुत्वा साशुनेतः पपांत चरणे हरैः। करोद च भशं भत्या पुलकाच्ितविग्रहः ॥२१४। गर्गस्य वचन सुत्वा जहास भक्तवत्सलः । उवाच तं सयं कवष्ी मयि ते भत्िरस्विति ॥२१५॥ दूदं गर्गकृतं स्तोव त्रिसन्य यः पठेन्नरः। दृढ़ां भक्ि हरर्दास्यं स्म तिञ्च लभते घ्रु वस् ॥२१६ ॥

तीर्णो भवति श्रीक्ृष्णदाससेवनतत्पर: ॥२१७॥ कष्णस्य सह कालच कणसार्ईच् मोदते। कदाचिन्र भवेत् तस्य विच्छेदी हरिणा सह ॥२१८॥ श्रीनारायण उवाच। हरिं मुनि: स्तवं कत्वा ददी नन्दाय तं मुदा। उवाच तं एहं यामि कुर्वाज्ञामिति वल्भ ॥२१८। श्रही विचित्र संसारो मोहजालेन वेष्टित: । सम्मीलनञ्ज विरही नराणां मिन्धुफेनवत् ॥२२०॥ गर्गस्य वचन शुत्वा रुरोद नन्द एव च। सदिच्छेदो हि साधूनां मरगादतिरिचते॥ २२१॥ सवशिप्यः परिव्ृतं मुनीन्द्रं गन्तुसुद्यतम्। सर्वे नन्दादयो गोपा रुदन्ती गोपिकास्तदा ॥२२२। ग्रणेमु: परमप्रीत्या चक्र स्तं विनयं मुने। दत्वाशिषं मुनिश्रेष्ठो जगाम मथुरां मुदा ।२२३॥ ऋषयो मुनयस व बन्धुवर्गाच्च वज्वाः। सर्वें जग्म धन: पूर्णाः खालयं छष्टमानसा: ॥२२४॥ प्रजग्म र्वन्दिनः सर्वे परिपूर्णमनोरथाः।

१२प. ] १३३

आकएठपूर्ण भुत्या च भिनुका मन्तुमच्तमाः। स्वर्सवस्तरभशेद्र कपरिश्ात्ता मुदान्विता: ।२२६ सुमन्दगामिन: केचित् केचिद्ञ मौच भेरते। केचिद्वत्म नि तिष्ठन्तयोत्तिष्ठन्तस केचन ॥२२७॥ केचिदूषुः प्रसुदिता हसन्तस्तत्व केचन। कपर्दकानां बस्त नां श्ेषांधीवरितान् बहन्॥ २२८॥ केचित्तानाददुः स्थित्वा दर्भयन्तश्च केचन। केचिन्वृत्यं प्रकुर्वन्तो गायन्तस्तत्र केचन ॥ २२६ ॥ केचिदहुविधा माथा: कधयन्तः पुरातनाः । मरतश्व तसगरमान्वातृणाच्च भूभताम् ॥ २३० ॥

श्रीरामस्याशमेधस्य रन्तिदेवस्य कर्मणाम् ॥ २३१॥ येषां येषां तृपापाछ सुत्वा हद्सुखात् कथाः । कथयन्तश्च ताः केचित् ुतवन्तच् केचन ॥२३२॥ स्थायं स्थायं गताः केचित् खापं खापञ्ज केचन। एवं सर्वे प्रमुदिता: प्रजग्मुः खालयं मुदा ॥ २३३ ॥ हृष्टो नन्दी यशोदा च बालङृत्वा च वत्तसि। तस्थी खमिन्दरे रम्ये कुवेरभुवनीपमे॥ २३४ ॥ एवं प्रवदत बाली शुक्कचन्द्रकलोपमी। गवां पुच्कज् भित्तित्न धृत्वा चोत्तस्तुर्मुदा ।।२३५। भब्दाईं वा तदई वा चमी वतुं दिने दिने। पित्रोहर्षज्ज वर्दन्ती गच्छन्ती प्राङ्गण मुने ॥२३६१ बालो द्विपादं पादं वा गन्तु भकी बभूव ह। 5-१२

१३४ [१२३०

गन्तु भत्तो हि जानुभ्यां प्राङ्गणे वा गटहे हरि: ॥२२७३ वर्षाधिको हि वयसा कप्ात्सङ्वषयाः स्यम्। ततो मुदं वर्दयन्ती वर्दितौ च दिने दिने ॥२३८॥ ब्रजन्ती गोकुले बाली प्रक्ृष्टगमने चमौ। उक्तवन्तौ स्फ टं वाक्यं मायाबालकविग्रहौ॥२३८॥ गर्गो जगाम मथुरां वसुदेवाश्तमं मुने। स तं ननाम पप्रच्छ पुत्रयो: कुथलं तयो: ।२४०॥ मुनिस्त कथयामास कुशलं सुमहोत्सवम्। आनन्दाशुनिमग्नश्च शुतमावाद् बभूव ह॥२४१। देबकी परमप्रीत्या पप्रच्छ च पुनः पुनः । आनन्दाशुनिमग्ना सा रुरोद च मुड्डुर्मुङ्ड: ।२४२। गर्गस्तावाभिं दत्त्वा जगाम खालयं मुदा। स्ग्टहे तस्थतुस्तौ च कुवेरभवनोपमे ॥ २४३॥ यव कल्पे कथा चेयं तत्र तवमुपवर्हणः। पचचाशत्कामिनीनाज्ज पतिर्गन्धरवपुङ्वः ।।२४४।। तासां प्राणाधिकस्वञ्च शृङ्गारनिपुणी युवा। ततोऽभूब्र दरा: शापाद् दासीपुत्रो द्विजस्य च॥२४५॥ ततोऽधुना ब्रह्मपुत्रो वैषवोचिष्टभीजनात्। सर्वदर्भी च सर्वज्ञः स्मारको हरिसेवया ।२४६। कथितं कवषाचरितं नामान्नप्राथनादिकम्॥ जन्मसृत्य जरानिघ्नमपरं कथयामि ते ॥ २४७ ॥ दूति श्रीव्रअ्मवैवत्त महापुराण नारायणनारदसंवादे श्री क्वष्ण जभ्नखरडे कप्पा।वप्राथनं नामकरए- पर्तावो नाम ववोदभोडध्यायः।

१४भ० ] श्रीक्कण्ण जन्मखएडम्। १३५

चतुर्दशोऽध्यायः।

श्रीनारायण उवाच।

एकदा नन्दपत्नी च स्नानाथं यमुनां ययी। गव्यपूणं ग्टहं दृद्टा जहास मघुसूदन:॥१॥ दधिदुग्धाज्यतक्रच्न नवनीतं मनोरमम्। गटहस्थितञ्ज यत्किञ्चिचखाद मधुसूदन: ॥ २ । मधु हैयङ्गवीनं यत् खस्तिकं शरकटस्थितम्। भुक्का पीत्वांशकेव क्वसंस्कारं कर्त्तुमुद्यतम्॥ ३ ॥ ददशं बालकं गोपी स्नात्वागत्य खमन्दिरम्। गव्यशून्यं भग्नभाएडं मध्वादिरिक्रभाजनम् । ४ ॥ दृष्टा पप्रच्क बालांच शहो कर्मेंदमद्भुतम्। यूयं वदत सत्यञ्च कतं केन मुदारुगम् । ५॥ यथोदावचनं सुत्वा सर्वमूचुश्च बालकाः । चखाद सत्यं बालस्ते नास्मभ्यं दत्तमेव च॥ ६ ॥ बालानां वचनं खुत्वा चुकोप नन्दगेहिनी। वेत् ग्टहीत्वा दुद्राव रक्तपङ्गजलोचना॥७॥ पलायमानं गोविन्दं सटहीतुं न प्रशाक ह। ध्यानासाध्यं शिवादीनां दुरापमपि योगिनाम् ।८॥ यशोदा भमरं कत्वा विश्रान्ता घर्मसंयुता। तस्थी कोपपरीतात्मा शुष्ककएठीछठतालुका॥ 2 श विश्रान्तां मातरं दृष्टा क्वपालुः पुरुषीत्तमः ।

१२६ ब्र ह्मवेवर्तपुरा णे [१४त्र०

सन्तस्थी पुरती मातु: सस्तिती जगदीशरः॥ १०॥ करे छृत्वा च तं देवी समानीय खमालयम्। वध्वा वस्तेण वृक्ते च तताड़ मधुसूदनम् ॥ ११ ॥ बध्वा कृषं यमोदा सा जगाम खालयं प्रति। हरिस्तस्थौ वृत्तमूले जगतां पतिरीखरः॥१२॥ श्रीक्वणा स्र्शमात्र ण सहसा तव नारद। पपात वत्त: शैलाभः प्रब्द कत्वा भयानकम् ॥ १३॥ सुवेशः पुरुषो दिव्यी व्च्चादाविर्बभूव ह। दिव्यस्यन्दनमारुह्य जगाम स्ालयं पुर: ॥ १४। प्रम्य जगतीनाथं प्ातकुस्भपरिच्दम्। किशोरः सस्तिती गौरो रत्नालङ्गारभूषित: ।१५। सा वृत्पतनं दृष्टा भिया तस्ता ब्रजेखरी। क्रोड़े चकार बालं तं रुदन्तं श्यामसुन्दरम्॥ १६॥ आजग्म र्गोकुलस्था्न गोपा मोप्यच तद्ग्टहम्। यशोदां भर्त्सयामासु: श्रान्तिं चक्रु: शिथोर्मुदा॥ १७॥ अत्यन्तस्थविरे काले तनयोऽयं बभूव ह। धनं धान्यज रतं वा तत्सवें पुत्रहेतुकम्॥१८॥ सुमतिर्नास्ति ते सत्यं ज्ातं नन्दव्रजेशरि। न भचितं यत् पुत्र ए तत् सवें निष्फलं भुवि॥१८ ॥ पुत्र बद्ढा गव्यहेतोर्वृत्तमूले च निष्ठुरे। गहकमणि व्यग्रायां दैवाद् वत्त: पपात ह। २० ॥ वृत्तस्य पतनाहोपीभाग्याद् बालोऽपि जीवितः। प्रनष्टे बालके मूढ़े वस्तूनां किं प्रयोजनम् ॥२१॥ आभिषं युयुजुर्विप्रा वन्दिनश् शुभावहाम्।

१४भ० ] श्रीऊ्तप्णजन्मखगडम्। १३१

द्िजेन कारयामासुर्नामसङ्गीर्त्तनं हरैः ॥ २२॥ एवं कृत्वा जना: सर्वें प्रययुनिजमन्दिरम्। उवाच पत्नीं नन्दय रत्तापङ्गजलोचनः ॥ २२ नन्द उवाच। यास्यामि तीर्थमदयव करठे क्वत्वा तु बालकम्। अथवा त्वं ग्टहाह्क्क त्या मे किं प्रयोजनम् ॥ २४॥ भतकूपाधिका वापी पतवापीसमं सरः। सरःपताधिकी यज्ञः पुत्तो यज्रशताधिक: ।२५। तपोदानोद्ववं पुख जन्मान्तरसुखप्रदम् । सुखप्रदोऽपि सत्पुत्र इहैव च परत्र च। पुत्रादपि परो बन्धुर्न भूतो न भविषति ॥ २६॥ एवमुक्ता सभार्यवाञ्च तस्वी नन्दः खमन्दिरे। यथोदा रोहिसी चैव नियुतो गहकर्मषि ॥ २७॥ नारद उवाच। सुवेशः पुरुषः को वा वृक्तरूपी च गोकुले। भगवन् हेतुना केन वृत्तत्वं समवाप ह॥ २८॥ नारायण उवाच। कुवेरतनयः श्रीमान्नाम्ना यो नलकूवरः । जगाम नन्दनवनं क्रीड़ार्थं सह रभ्भया ॥ २८॥ निजेने सरसस्तीर पुष्पोद्याने मनोहरे। वटवृक्तसमीपे च सौरभे पुष्पवायुना॥ ३०॥ विधाय पुष्पययनं रत्नदीपैय दीपितम्। चन्दनागुरुकस्तूरीकुङ्गमद्रवसंयुतम् ॥ ३१॥ परितः पुष्पमात्येय चीमवस्तैव्व वेष्टितम्।

१३८ ब्रह्मवैवर्त्तपुराणे [१४त्.

तत्र रभभां समानीय विजहार यथेच्छया॥ ३२॥ शृङ्गाराष्ट्प्रकारञ्च विपरीतादिकं सुखम्। चुम्बनं षट्प्रकारञ्च यथास्थानं निरुपितम् ॥ २२॥

नखदन्तकरक्रीड़ां चकार रसिकेश्वरः ॥ ३४ ॥ जलात् स्थले स्थलात्तीये कामशास्त्रविभारदः। रतिभोगं प्रकुर्वन्त ददर्श देवली मुनिः ॥ ३५॥ नग्नां रस्ां मुक्तकेशों पीनश्रोगिपयोधराम्।

पश्चन्तों प्राणनाथञ् पश्यन्तं सस्मितं मुदा। वज्रभूभङ्गयुक्तात्च कामुकीत् ददर्श ताम् ।२७। रत्नकुरडलयुग्म न गएडस्थल विराजिताम्। विचित्ररत्नमात्यैश्च पुष्पमात्वैश्च भूषिताम् ॥ ३८॥ किद्विणीजालसंयुत्तां सिन्दूरविन्दुसंयुताम्। तथा युतां पुलकितं नोत्तिष्ठन्त स्परान्वितम् ॥ २८ ॥ वृक्षतं याहि पापिष्ठेत्युवाच मुनिपुङ्गवः । पथाप रभ्भां कामात्तीं मानुषी तवं भवेति च॥ ४० ॥ जन्मेजयस्य सुभोग्या भविता कामिनीति च। वमेव गोकुलं गच्छ व्व्रूपी भवेति च ॥ ४१॥ श्रीक्ृष्ण स्पर्शमात्र स पुनरायास्यसि गहम्। रस्भे त्वमिन्द्रसंयोगात् पुनरायास्यसि ध्र वम् ॥ ४२॥ द्ूत्येवमुकरा स मुनिर्जगाम निजमन्दिरम्। कुवेरतनयः श्रीमान् स जगाम निजालयम् ॥ ४३॥ द्वत्येवं कथितं विप्र रभाख्यानं वदामि ते।

१४अ० श्री कण्णजन्मखएडम्। २३६

सुचन्द्रस्य ग्टहे रस्भा ललाभ जन्म भारते ॥४४ । कन्या लक्ष्मोखरूपा च बभूब सुन्दरी वरा। ताच सालङृतां कवत्वा सुचन्द्री ृपतीखरः॥ ४1॥ नानाकौतुकसंयुक्तां ददो जन्मेजयाय च। जन्मेजयस्य सुभगा बभूव महिषी वरा॥ ४ई॥ स्थाने स्थाने निर्जने च राजा रेमे तया सह। एकदा वृपतिश्रेषठ अख्वमेधेन दीकितः ॥४२॥ अखसङ्गोपनं कृत्वा तस्थो पकश्व मन्दिरे। यज्ञाश्वं रुचिरं मत्वा कौतुकेन च सुन्दरी। ४=॥ द्रष्टं जगाम सा साध्वी चाश्वमेकाकिनी मुदा। शक्रोऽशनिकटे भूला धर्षयामास तां सतीम् ।४2। तया निवार्ययाणच्च रेमे तत्र तया सह। मूर्च्कामवाप श्क्रथ बुबुधे न दिवानिशम्॥ ५०॥ साच सभ्भोगमात्रण देहं तत्याज योगतः । तृपस्य लज्जया भीत्या शक्रः खर्गे जगाम ह॥ ५१ ॥ राजा गुत्वा मृतां दृष्टा विललाप भृशं मुहुः। यज्ञं समाप्य विप्रभ्यो ददौ पूर्णाञ्च दज्निणाम् ॥५२॥ रस्ा च मानवं देहं त्यक्का खगे जगाम ह। दूत्येवं कथितं सवें वृत्तार्जुनविभञ्जनम्। नलकूवरमीच्तज्ज रभ्भायाच्च महामुने॥ ५३॥ पुखदं क्वशाचरितं जन्मसृत्युजरापहम्। दूत्यवं कथितं सवमपरं कथयामि ते॥ ५४ ॥ इति श्रीव्रह्मवैवत्ते महापुराण नारायणनारदसंवादे श्रीक्ृष्ण जनमखरडे वचार्जुनभज्जनं नाम चतुर्दशोजव्यायः।

१४० ब्रह्मवेवततपुराणे [१५ त्र.

पञ्तदभोऽध्यायः ।

श्ीनारायण उवाच।

एकदा अष्णसहिती नन्दो वृन्दावनं ययी। तत्नोपवनभाएडीरे चारयामास गोधनम् ॥ १ A सरःसुखादुतोयञ्च पाययामास तत् पपी। उवास वृत्तमूले च बालं कत्वा खवत्तसि ॥ २॥ एतस्तिन्नन्तरे कृष्णो मायामानुपविग्रहः। चकार मायया कस्मान्म घाच्छनं नभी मुने। ३॥ मेघावृतं नभी दृद्टा श्यामलं काननान्तरम्। भन्ववातं महाशब्द वज्शब्दञ्न दारुगम् । ४॥ वृष्टिधारामतिस्थ लां कम्पमानांच्च पादपान्। दृष्ट वं पतितस्कन्धान्नन्दो भयमवाप ह॥ ५ ॥ कथं यास्यामि गोवत्सान् विहाय खान्र्मं वत। ग्हं यदि न यास्यामि भविता बालकस्य किम् ॥ई। एवं नन्द प्रवदति रुरोद श्रीहरिस्तदा। पयोभिया हरिश्वैव पितु: करठ दधार सः॥॥ एतस्तिन्नन्तरे राधा जगाम कृप्पसन्निधिम्। गमनं कुर्वती राजहंसखञ्जनगज्जनम् ॥८॥

भरन्मध्याहपद्मानां शोभामोचनलोचना । 2 1

१५त्र. ] १४१

तन्मध्यस्थलशोभार्हस्थ लमुक्ताफलोज््व ला। कवरीवेशसंयुक्ता मालतीमाल्यवेष्टिता । ११

पक्कविम्बफलानाञ् श्रीमुष्टाधरयुग्सका॥ १२॥ मुत्तापड तिप्रभान्त कदन्तपङलिसमुज्वला।

कस्तू रीविन्दुसंयुक्तसिन्दूरविन्टुभूषिता। कपालं मलनिकायुतं बिभ्रती श्ीयुतं सती॥ १४ म सुचारुवर्तुलाकारक पील पुल कान्विता। मणिरत्नेन्द्रसाराणं हारोर:स्थलभूषिता। १५।। सुचारुश्चीफलयुग कठिनस्तनसङ्गता। पत्रावलीशिया युक्ता दीप्ा सद्रततेजसा ॥ १६ ॥ सुचारुवर्तुलाकारमुदरं सुमनोहरम्। विचित्रत्निवलीयुतां निम्न्नाभिव्व बिभ्रती ॥१७० सद्रत्नसाररचितमेखलाजालभूषिता। कामस्वसारभूभङ्गयोगीन्ट्रचित्तमोहिनी॥ १८॥ कठिनशोियुगलं धरणीधरनिन्दितम्। स्थलपद्मप्रभामुष्टचरणं दधती मुदा ॥ २८॥ रत्नभूपएसंयुत्त यावकद्रवसंयुतम्।

सद्रत्नसाररचितक्कणन्मज्जीररज्तन् । रत्नक इ्वए केयूर चा रुशङ्कविभूषिता।। २१।

१४२ ब्रद्म वेवर्त्तपुराणे [१५ त्र०

रताङ्गुलीयनिकर वड्निशद्दांशुकोज्वला। चारुचम्पकपुष्पाणं प्रभामुष्टकलेवरा । २२॥ सहस्रदल संयुक्तक्रीड़ा कमलमु्ज्वलम् । श्रोमुखश्नीदर्शनार्थ विश्रती रत्नदर्पगम् ॥ २२ ॥ दृद्टा तां निर्जने नन्दो विस्मयं परमं ययौ। चन्द्रकोटिप्रभामुष्टां भासयन्तों दियो दभ ॥ २४ ॥ ननाम तां सायुनेतो भक्तिनम्राममकन्धरः । जानामि त्वां गर्गमुखाव् पद्माधिकप्रियां हरे: ॥२५॥ जानामीमं महाविष्ी: परं निर्गुरामच्युतम्। तथापि मोहितोऽहञ्ज मानवो विष्शुमायया ॥ २६॥ स्टहाए प्राणनाथञ्न गकत भद्रे यथासुखम्। पश्चाह्दास्यसि मत्पुत्र ऊत्वा पूर्णमनोरथम् ॥२०॥ दत्युक्वा प्रददौ तस्ये रुदन्तं बालकं भिया। जग्राह बालकं राधा जहास मधुरं सुखात् ॥ २८॥ उवाच नन्द सा यत्नान्न प्रकाश्यं रहस्यकम्। अहं टृष्टा तया नन्द कतिजन्मफलोदयात्। २२॥ प्रान्नस्वं गर्गवचनात्सवें जानासि कारणम्। अकथ्यमावयोर्गोप्य चरित्र गोकुले व्रज ॥ ३०॥ वरं वणु व्रजेश ववं यत्ते मनसि वाब्कितम्। ददामि लीलया तुभ्यं देवानामपि दुर्लभम्॥ २१ ॥ राधिकावचनं सुत्वा तामुवाच व्रजेश्वरः। युवयोश्ठरणे भतिं देहि नान्यत्र मे स्पृह्ा ॥ ३२ ॥ युवयो: सन्निधी वासं दास्यसि त्वं सुदुर्लभम्। आवाभ्यां देहि जगतामस्बिके परमेश्वरि॥ २२ ।

५ त्र ०] ग्रीऊराजन खगड़म्। १४२

सुत्वा नन्दस्य वचनमुवाच परमेखरी। दास्यामि दास्यमतुलमिदानीं भक्तिरसु ते॥ ३४ । आवयोयरणास्भोजे युवयोध दिवानिशम्। प्रफुल्लहृदये पश्त् स्मृतिरसतु सुदुर्लभा ॥३५॥ म।यायुवाव्न प्रच्कन्नी न करिष्यति मदरात्। गोलोके यास्यथान्ते च विहाय मानवों तनुम् । २६। एवमुक्का तु सानन्द क्ृत्वा क्वप्ं स्ववत्तसि। दूरं निनाय श्रीक्वणं बाहुभ्याज्ज यथेपितम् ।३०। कृत्वा वच्सि तं कामात् श्रषं श्र्रेषं चुचुम्ब च। पुलकाद्वितसर्वाङ्गी ससमार रासमएडलम् ॥ ३८॥ एतस्तिन्रन्तरे राधा मायासद्रत्नमएडपम्। ददर्भ रत्नकलशपतेन च समन्वितम् ॥३९॥ नानाविचितचित्राव्य' चित्रकाननश्ोभितम्। सिन्दूराकारमणिभि: स्तन्भसंघेर्विराजितम् : ४० ॥ चन्दनागुरुकस्त रीकुङ्कमद्रवयुक्तया। संयुत्त मालतीमालासमूहपुष्पशय्यया।। ४१॥ नानाभोगसमायुत्तं दिव्यद्पएासंयुतम् ।

मणीन्द्रगाररचितकपाटेन समन्वितम्। भूषितं भूषितेर्वस्त्रेः पताकानिकरैवरैः। कुङ्ग साकारमणिभि: सप्तसीपानसंयुतम् ॥। ४३॥ युत्नां षट्पदसंयुत्तः पुष्पोद्यानज्न पुष्पितैः। सा देवी मणड़पं दृष्टा जगामाभ्यन्तरं मुदा ॥४४॥ दृदर्य तत ताम्बूलं कर्पूरादिसमन्वितम्।

१४४ [१४ १्०

जलन्न रत्नकुश्भस्थ सच्छं शीतं मनोहरम्॥ ४५॥ सुधामधुभ्यां पूर्णानि रत्नकुन्भानि नारद। पुरुषं कमनीयञ्च किशोरश्यामसुन्दरम् ॥ ४६ । कोटिकन्दर्पलीलाभं चन्दनेन विभूषितम्। शयानं पुष्पभय्यायां सस्तितं सुमनोहरम् । ४०। पीतवस्त्रपरीधानं प्रसन्नवदनेक्षगम्। मणीन्ट्रसारनिर्माएं क्वराम्ाज्जीररप्न्रितम्। ४८॥ सट्रतसारनिर्माणकेयूरवलयान्वितम्। मणीन्ट्रकुएडलाभ्याञ् गएडस्थलविराजितम् : ४८॥ कोस्तुभेन मणीन्ट्रेए वचःस्थलसमुञ्ज्वलम्। भरत्पार्वसचन्द्रास्य प्रभामुष्टमुखोज्ज्लम्॥ ५ू0 ॥ प्रत्प्रफुल्लकमलप्रभामीचनलोचनम्।

वरिवङ्गचूड़ां बिभ्रन्तं पश्यन्त रत्नमन्दिरम्। क्रोड़ बालकशून्यञ्च दृष्टा तं नवयीवनम् । ५२ ॥ सर्वस्मृतिस्रूपा सा तथापि विस्रयं ययौ। रूपं रासेखवरी दृष्टा मुमोह सुमनोहरम् ॥ ५३॥ कामाच्चनुशकोराभ्यां मुखचन्द्र पपी मुदा। निमेषरहिता राधा नवसङ्गमलालसा । ५४॥ पुलकाद्वितसर्वाङ्गी सस्तिता मदनातुरा। तामुवाच हरिस्तत्र स्राननसरोरुहाम् । ५५ ॥ नवसङ्गमयोग्याञ्ज पश्यन्तीं वक्रचन्तुषा। श्रीक्मण उवाच। राधे स्परसि गोलीकछत्तान्तं सुरसंसदि ॥ ५६।

१५श्र० ] १४५

अद्य पूर्ण करिष्यामि सीक्कतं यत् पुरा प्रिये। त्वं मे प्राणापिका राधे प्रयसी च वरानने ॥ ५७॥ यथा त्वच्न तथाहच्त भेदो हि नावयोर्ध्र वम्। यथा चीरे च धावत्य यथाग्नी दाहिंका सति ।५८H यथा पृथिव्यां गन्धच् तथाहं तयि सन्ततम्। बिना मदा घटं कर्तु विना खर्मेन कुएडलम् ॥५८॥ कुलाल: खरराकारय न हि पतः कदाचन। तथा त्वया विना सष्टिमदद्वर्तु न च चमः ॥६०॥ सृष्टेराधारभूता तवं वीजरूपोऽहमच्य तः। आगच्छ शयने साध्वि कुरु वच्ःस्थले हि माम् ।६१।। त्व' मे शीभासरूपासि देहस्य भूषएं यथा। कणां वदन्ति मां लोकास्वयैव रहितं बदा ॥ ६२ ॥ श्रीक्वष्णञ्च तदा तेऽपि त्वयैव सहितं परम्। त्वच्ज श्रीस्वच्च सम्पत्तिस्वमाधारखरुपिणी । ६२॥ सर्वभक्तिसवरूपासि सर्वरूपोऽहमक्षरः। यदा तेज:खरूपोऽहं तेजोरुपासि त तदा ।६४१ न शरीरी वदाहज्ज तदा लमगरीरिणी। सर्ववीजस्वरूपोऽहं सदा योगैन मुन्दरि : ६५॥ त्वच्न भक्तिस्वरूपा च सर्वस्त्रीरूपधारिसी। ममाङ्गांभस्तरूपा त्वं मूलप्रक्ृतिरीखरी॥ ६६ । शतया बुद्दा च ज्ञानेन मया तुल्या वरानने। आवयोर्भेंदबुद्िश्व यः करीति नराधमः ॥६७ ५ तस्य वास: कालसूत वावच्चन्द्रदिवाकरी। पूर्वान् सप्त परान् सप पुरुषान् पातयत्यध: १६न।

१४ ६ [१५ ग०

कोटिजन्मार्जितं पुस तस्य नश्यति निश्चितम्। अज्वानादावयोनिन्दां ये कुर्वन्ति नराधमा: ।६८। पच्यन्ते नरके घोरे यावच्चन्द्रदिवाकरी। रा शब्दं कुर्वतस्त्रस्तो ददामि भत्तिसुत्तमाम् ।90। धा शब्द कुर्वतः पञ्चाद्यामि य्वणलोभतः। ये सेवन्त च दत्वां मासुपचारांच्च षोड़थ। याषज्जीवनपर्य्यन्त या प्रीतिर्जायते मम॥७१॥ सा प्रीतिर्मम जायेत राधामव्दात्ततोऽविका। प्रिया न मे तथा राधे राधावक्ता ततोऽधिक: ।२। ब्रह्मानन्तः शिवो धर्मो नरनारायशावषी। कपिलश्न गणेशच्च कात्तिकेयश् मत्प्रिय: ।७३।। लक्ष्मी: सरखती दुर्गा सावित्री प्रक्वतिस्तथा। मम प्रियाश् देवाश्च तास्तथापि न तल्समा: ।९४ ॥ ते सर्वें प्रासतुत्या मे त्व मे प्रासाधिका सति। भिन्नस्थानस्थितास्ते च त्ज्ज वचःखले सिथिता ॥७५। या मे चतुर्भुजा मूर्ततिर्बिभत्ति वचसि प्रियाम्। सोऽहं कष्णस्वरूपस्वां विवहामि स्वयं सदा ६॥ द्ूत्येवमुक्ता श्रीऊ्ृप्णस्तस्थौ तल्पे मनोरने। उवाच राधिका नाथं भक्तिनम्राम्मकन्रा ॥ ७७।

राधिकोवाच। स्परामि सवे जानामि विस्मरामि कथं विभी। यत्व वदसि सर्वाह्ं त्वत्पादानप्रसादत: ॥ ७८॥ ईश्वरस्याप्रिया: केचित् प्रियास कुत केचन। घे यथा मां न स्ान्ति तथा तेष तवाऊपा॥ ९२ ॥

श्रीक् ाजनम खगड़म् । १४७

तृषच् पर्वतं कर्तु समर्थः पर्वतं तगम्। तथापि योग्यायोग्य च सम्पत्ती च समा ऊपा ।८०। तिउत्वहं पयानस्वं कथाभिय्यत्चरं गतम्। तत्च्तसज् युगसमं नाहं गगयितुं क्षमा ॥८१॥ वच्ःस्थले च ग्रिरसि देहि ते चरणाम्बुजम्। दुनोति मन्मनः सद्यस्वदीयविरहानलात्॥ ८२। पुरः पपात मे दृष्टिस्वदीयचरणाम्बुजे। नीता मया न हि क्रेशाद् द्रष्टमन्यत् कलेवरम्। ८३॥ प्रत्येकमङ्ग दृष्टव दत्ता प्रान्त मुखाम्बुजे। दृष्ठा मुखारविन्दञ्च नान्यङ्गन्तुं न सा चमा ॥ ८8 ॥ राधिकावचनं खुत्वा जहास पुरुषीत्तमः । तामुवाच हितं तथ्य शुतिस्मृतिनिरूपितम् । ८५॥ श्रीक्ृण उवाच। न खणडनीयं तत्तत्र मया पूर्व निरूपितम्। तिष्ठ भट्रे चणं भद्र करिषामि तब प्रिये ॥ ८६॥ त्वन्मनोरथपूर्णस्य खयद्वालः समागतः । यस्य यत्निखितं पू्वे यत्र काले मिरूपितम् ॥८७ तदेव खखिडतुं राधे चमो नाहज् को विधि:। विधातुश्व विधाताहं येषां यन्नखनं कतम् ॥ ८८ ॥ ब्रह्मादीनाज़ चुद्राणां न तत् खणडंा कदाचन। एतस्तिन्नन्तरे ब्रह्मा जगाम पुरती हरेः ॥ ८६॥ मालाकनगडलुकर ईशत्स्पेरचतुर्मुखः। गत्वा ननाम तं कष्ण प्रतुष्टाव यथागमम् । ८०॥ साश्ुनेतः पुलकितो भक्तिनस्रात्मकन्धरः।

१४८ अर झवेवर्त्तपुरा से [१५श०

सुता नतवा जगदाता जगाम हरिसन्रििम्॥८१म पुनर्नत्वा प्रभुं भत्या जगाम राधिकान्तिकम्। मूर्धा ननाम भतत्या च मातुस्तन्रणाम्बुजे ॥८२ ॥ चकार सभ्भूसेरेव मटाजालेन वेष्टितम्। कभएडलुजलेनैव शीघ्रं प्रचालितं मुदा ॥ ८३ ॥ वथागमं प्रतुष्टाव पुटान्नलियुत: पुनः । ब्रह्मोवाच। हे मातस्वत्पदाभोजं दृष्ट कृप्पप्रसादत: । ८४० मुदुर्लभञ्त सर्वेषां भारते च विशेषतः । षष्टिवर्षसहस्राणि तपस्तप्तं पुरा मया ॥८५ ॥ भास्करे पुष्करे तीर्थे कृप्णस्य परमात्मनः। आजगाम वरं दातुं वरदाता हरि: खयम् ॥८६्॥ वरं वृसीष्वेत्युत्ते च स्वाभीष्टत्न वतं मुदा। राधिकाचरणाभोजं सर्वेषामपि दुर्लभम् ॥ ८७ ॥ हे गुणातीत मे शीघ्रमधुनेव प्रदर्शय। मयेत्युक्तो हरिरयमुवाच मां तपखिविनम् 12८1 दर्भयिष्यामि काले च वत्ेदानीं क्षमेति च। न हीखराज्जा विफला तेन ष्ट पदाखुज्।६ट । सर्वेषा वाव्कितं मातर्गोलोके भारतेऽ्घुना। सर्वा देव्य: प्रक्वत्य था जन्या: प्राऊ्मतिका ध्रुवम् 1१००॥ त्वं छप्णाङ्गार्धसभ्भूता सुख्या ऊषोन सर्वतः। श्रीक्वण्ण स्वमयं राधा त्वं राधा वा हरि: स्वयम् ॥१०१। न हि वेदेषु मे दृष्ट इति केन निरूपितम्। ब्रछ्मा एडाइहिरुर्ध्वज्च गोलोकोडस्ति यधाम्बिकी ॥१०२।।

१५त्र. 1 श्रीऊ्ृष्पजन्मखएडम्। १४८

वैकुरठयाप्यजन्यथ् त्वमजन्या तथास्विके। यथा समस्तव्रझ्मारडे श्रीक्वण्णांभांभजीविनः॥ १०३॥ तथा पक्तिस्वरूपा त्वं तेपु सर्वेषु संस्थिता। पुरुषाश्च हरेरंश्ासत्वदंया निखिला: स्त्रिय: ॥ १०४ त आममना देहरूपा तमस्याधारस्वमेव हि। अस्यानु प्राशैस्वं मातस्वत्प्राणैशयमीखरः॥ १०५। किमही निर्मितः केन हेतुना शिल्पकारिया। नित्योऽयञ्च तथा कृणासत्वञ्च नित्या तथास्विके ॥१०६॥ अस्यांथा त्वं त्वदंथो वाप्ययं केन निरूपितः । अहं विधाता जगतां वेदानां जनकः स्वयम्॥ १०७॥ तं पठित्वा गुरुसुखाङ्कवन्त्येव बुधा जना: । गुानां वा स्तवानां ते शतांशं वक्तुमचमः ॥ १०८ ॥ वेदो वा परिड़तो वान्यः को वा तां स्तोतुमीख्रः। स्तवानां जनकं ज्ञानं बुद्धिर्ज्जानाम्विका सदा ॥ १०८॥ त्वं बुड्ेजननी मातः को वा लां स्तोतुमीखरः। यद्स्तु दृष्टं सर्वेषां तद्ि वतुं बुध: सम: ॥११०॥ यददृष्शुतं वस्तु तन्निर्वत्ुच्च कः त्तमः। अहं महेशोऽनन्तस् स्तोतुं लां कोऽपि न चमः ॥१११। सरखती च वेदाश त्तमः क: स्तीतुमीखरि। यथागमं यथोक्तञ्ज न मां निन्दितुमर्हसि॥ ११२ ॥ इखराबामीश्वरस्य योग्यावोग्य समा ऊपा। जनस्य प्रतिपात्यस्य क्षरे दोष: वषे गुग: ॥ ११३ । जननी जनकी यो वा सवे क्मति स्नेहतः । द्वत्युक्का जगतां धाता तस्थी च पुरतस्तयोः॥ ११४।

१५० ब्रह्मवेवत्तपुराण [१५ त्र०

प्ररम्य चरणाभभोजं सर्वेषां वन्दमीप्सितम्। ब्रह्मणा च कतं स्तोत्र विसन्ध्यं यः पठेन्नरः । राधामाधवयीः पादे भकिदास्यं लभेदु ध्रुवम् ॥ १०५ ॥ कम्मनिर्मूलनं कत्वा मृत्यं जित्वा सुदुर्जयम्। विलद् सर्वलोकांक्च याति गोलीकमुत्तमम् ॥ ११६॥ श्रीनारादण उवाच। ब्रह्मणः स्तवनं गुत्वा तमुवाच ह राधिका: ११७॥ वरं वणु विधातसत्वं यत्ते मनसि वर्त्तते। राधिकावचनं ञुत्वा तामुवाच जगदिषि: ॥११८। बरञ्न युवयोः पादपद्मभकिज देहि मे। इत्य क्तो विधिना रावा तूए मोमित्युवाच ह॥ ११८॥ एनर्ननाम तां भत्न्या विधाता जगता पतिः । तदा ब्रद्मा तयोमध्ये प्रज्वाल्य च हुताशनम् ॥१:०॥ हरिं संसृत्य हवनं चकार विधिना विधिः। उत्थाय शयनात् कष् उवास वड्िसन्निषौ॥ १२१॥ ब्रह्मणोत्न विधिना चकार हवनं स्वयम्। प्रशमय्य पुनः क्वष्ं राधां तां जनकः खयम् ॥१२२॥ कौतुकं कारयामास सप्तधा च प्रदचियम्। पुनः प्रदचिएं राधां कारयित्ा हुताशनम् ॥१२३ ॥ प्रगामस्य ततः क्वण्णं वासयामास तं विधि:। तस्या हस्तेज् श्रीऊ्ण्णं ग्राहयामास तं विधि: ॥१२४।। वेदोक्तसप्तमन्त्रांथ पाठयामास माधवम्। संस्थाप्य राधिकाहस्तं हरवेचसि वेदवित्॥१२५॥ श्रीकष्णहस्तं राधाया: पृ्नदेशे प्रजापतिः ।

१५त्र० शीकगजअखबडम्। १५१

स्थापयामास मन्त्रांस्तीन् पाठयामास राधिकाम् १२६। भरारिजातप्रसूनाना मालां जामुविलम्बिताम्। श्रीक्ृष्णस्य गले ब्रआ्मा राधाद्वारा ददी मुदा ।१२९ प्रसमय्य पुनः लगा राधाञ्ज कमलोङ्गवः। राधागले हरिद्वारा ददी मालां मनोहरास ! पुनश्च वासयामास श्रीऊ्स कमलोद्धव ४९२८॥ तद्दामपार्श्वे राधाञ्च सस्मितां लणाचेतसम्। पुटाञ्जलिं कारवित्वा माधवं राधिकां विधि:॥१२२! पाठ्यामास वेदोक्तान् पञ्चमन्तांख नारद। प्रणमय्य पुनः कवशं समप्य राधिकां विधि: ॥१३२॥ कन्यकाञ्च यथा ताती भत्या तस्थी हरेः पुरः। एतस्तित्रत्तर देवा सानन्दपुलकीहमा: ॥ १२१ दुन्दुभिं वाद्यामासुयानकं सुरजाटिकम्। पारिजातप्रसूनानां पुप्पटटष्टिबभूव इ॥२३२॥ जगुर्गन्धवप्रवरा नवतुच्चापरोगरा:। तुटब श्रीहरिं ब्रह्मा तमुवाच ह सव्ित: ॥१३२। युवयोक्चरणाभभोजे भति मे देहि दत्ियाम्। व्रभ्मगो वचनं खुत्वा तमुवाच हरि: खयम् ॥१३४॥ मटीयचरणाभभोजे सुदृढ़ा भत्िरखु ते। स्वस्थानं गच्त भद्रन्ते भविता नात्र संभय: ॥ १३५ ३ मया नियोजितं कर्म कुरु वत्स ममाज्जया। श्रीकषस्य वचः युत्वा विधाता जमतां मुने ॥१२६। प्रसम्य राधां कप्णञ्ज जगाम स््ालयं मुदा। गते ज्रहमषि सा देवी सस्िता वक्रचचुमा ॥२१०६

१५२ ब्रह्मवेवर्त्तपुराये (१५त्र.

सा ददर्श हरर्वक्न चच्काद व्रीड़या मुखम्। पुलकाद्वितसर्वाङ्गी कामबासप्रपीड़िता॥ १३८ू॥ प्रणम्य श्रीहरिं भत्या जगाम शयनं हरः । चन्दनागुरुपङ्गव्न कस्तूरीकुङ्गमान्वितम् ॥ १२८॥ ललाटे तिलकं कत्वा ददी कपास्य वचसि। सुधापूरणं रत्नपात्र मधुपूर्णीं मनोहरम् ॥ १४० ॥ प्रददी हरये भत्या बुभुने नगतोपतिः । ताम्ब लञ्ज वरं रम्यं क्पू रादिसुवासितम् ।१ ४१। ददी क्वष्णाय सा राधा सादरं बुभुजे हरिः। चखाद सस्मिता राधा हरिदत्तं सुधारसम् ॥१४२॥ ताम्बूलं तेन दत्तञ्च बुभुजे पुरतो हरेः। कृष्णस्चवितताम्ब लं राधिकाये मुदा ददी ॥१४३ ॥ चखाद परया भत्या पपी तन्मुखपङ्गजम्। राधाचर्वितताम्ब लं ययाचे मधुसूदन: ॥१४४॥ जहास न ददी राधा चमेत्य तां तया मुदा। चन्दनागुरुकस्तूरीकङ्गमद्रवमुत्तमम्। राधिकायाच सर्वाङ्क प्रददी माधवः खयम् ।१४५ यः कामो ध्यायते नित्य' यस्यैकचरणम्ब जम्। बभूब तस्य सवगी राधासन्तीषकारणात् ।१४६। वद्भृत्वभृत्य मंदनी जितः सर्वच्षणं मुने। स्ेच्छामयो हि भगवान् जितस्तेन कुतूहलात ।१४१। करे छत्वा च तां कष्: स्थापयामास वचसि। चकार शिघिलं वस्तं चुम्बनज्ज चतुविधम् ॥१४८॥ बभूव रतियुद्धेन विच्क्िव्ा सुद्घरिटका ।

१५ त्र०] २५३

चुम्बनेनौष्ठरागय द्याम्नघेएा च पत्रकम् । १४८॥ मृङ्गारेशैव कवरी सिन्दूरतिलकं मुने। जगामालक्वकाङ्ग्स विपरीतादिकेन च ॥ १५० ॥ पुलकाङ्गितसर्वाङ्गी बभूव नवसङ्गमात्। मूर्चकामवाप सा राधा बुबुधे न दिवानिश्म् ।१५१। प्रत्यङ्गनैव प्रत्यङ्ग मङ्गनाङ्ग समाश्रिषत्। मृङ्गाराष्ट्विधं कवष्णास्नकार कामशास्त्रवित् ४१५२।। पुनस्ताञ्च समाश्चिष्य सस्तितां वक्रलोचनाम्। चतविच्तसर्वाङ्गों नखदन्त च्चकार ह। १५३॥ कङ्गणानां किद्विणीनां मञ्जीरायां मनोहरः। बभूव प्रब्दस्तत्नव शृङ्गारसमरोद्व: ॥ १५४॥ युनस्ताञ्न समाकृष्य शय्यायाञ्ज निवेश्य च। चकार रहितां राधां कवरीबन्धवाससा ॥ १५५॥ निर्जने कौतुकात् कृप्ण: कामशास्त्रविशारदः। चूड़ावेशांशुकर्हीनज्नकार तञ्च राधिका ॥१५६॥ न कस्य कस्माद्दानिव तौ ही कार्य्यविशारदी। जग्राह राधा हस्तात्तु माधवो रत्नदर्पराम् ४१५७। मुरलों माधवकराज्जग्राह राधिका बलात्। चित्तापहारं राधायाश्चकार माधवी बलात् ॥१५८॥ जहार राधिका रासान्माधवस्वापि मानसम्। निवत्ते कामयुदे च सस्तिता वक्रलोचना। १५८॥ प्रददी मुरलीं प्रीत्या श्रीकृष्णाय महातने। प्रददी दर्पयं कृष्ण: क्रीड़ाकमलमुज्ज्वलम् ॥१६०॥ चकार कवरीं रम्यां सिन्दूरतिलकं ददौ।

१५४ ब्रह्मवव त्तपुरासे (१५त्र०

विचित्रपत्रकं वेशञ्जकारेवं विधं हरि: ॥१६१॥ विश्वकर्मा न जानाति सखीनामपि का कथा। वेशं विधातु कवष्पस्य यदा राधा समुद्यता । १६२। बभूव शिशुरूपज्न केथोरं च विहाय च। द्दर्भ बालरूपं तं रुदन्त पीड़ितं चुधा ॥१६३। याट्टशं प्रददी नन्दो भीतं तादृशमच्य तम्। विनिश्स्य च सा राधा हृद्येन विदूयता :१६४। दूतस्ततस्तं पश्यन्ती शोकार्ता विरहातुरा। उवाच क्वष्णसुद्दिश्य काकूत्तिमिति कातरा ॥ १६५ । मायां करोषि मायेश किङ्वरों कथमीटृटथीम्। दृत्येवमुक्ा सा राधा पंपात च ररीद च । १६६।। ररोद कवप्णस्तव्व वाग् बभूवाशरीरिसी। कथं रोदिषि राधे ववं सर कृष्णपदास्वुजम् ॥ १६०॥ आ रासमएडलं यावन्नक्तमत्ागमिषति। करिष्यसि रतिं नित्यं हरिया सारईमीप्तिताम् :१६८॥ क्वायां विधाय स्वष्टहे स्वयमागत्य मा रूद। कवा क्रोड़े च प्राेशं मायेशं बालरूपिसम्॥ १६८॥ त्यज शोकं ग्यहं गच्क सुन्दरीत्थं प्रबोधिता। सुत्वैवं वचनं राधा कवत्वा क्रोड़े च बालकम् ॥ ११० ॥ ददर्श पुष्पोद्यानञ्ज वनं सद्रल्नमगड़पम्। तूगीं वन्दावनाद्राधा जगाम नन्दमन्दिरम् । १७१॥ सा मनोयायिनी देवी निमिषार्धेन नारद। संसिततस्त्रिग्धमधुररसना रकलोचना ।१७२॥ यशोदाये पिश दातुमुद्यता सेत्युवाच ह।

१६ श्र० 1 श्रीऊप्ाजनखबडम्। १५५

गटहीत्वैवं गिश स्यूलं रुदन्त् चुधातुरम् ॥१७३ ॥ गोछे तवत्खामिना दत्तं प्राप्नीति वातनां पधि। संसितं वसनं वत्से मेवाच्कन्नेऽतिदुर्दिने॥१७४॥ पिच्छिले कर्दमोट्रेके यशोदा वोढमच्तमा। गटहाय बालकं भद्र स्तनं दत्त्वा प्रवोधय । १७५ ॥ गहं चिरं परित्यक्तं यामि तिष्ठ सुखं सति। दवत्युक्का बालकं दत्त्वा जगाम स्वग्टहं प्रति ॥१०६॥ यथोदा बालकं नीला चुचुस्व च स्तनं ददौ। वहिर्निविष्टा सा राधा सग्टहे ग्टहकमेसि॥ १७०॥ तित्यं नक्त रतिं तत्र चकार हरिणा सह। द्ूत्येवं कथितं वत्स श्रीकृप्णचरितं शुभम्। सुखदं मोचदं पुरमपरं कघयामि ते। १७८। दूति श्रीव्रह्मवैवत्ते महापुराणे नारायणनारदसंवादे श्रीक्ृणाजनखरडे राधाऊ्ृषविवाहनवसङ्गम प्रस्तावना नाम पश्चदशीऽध्यायः ॥

षोड़थोऽध्यायः।

सीनारायण उवाच। माधवो बालके: साईमेकद़ा हलिना सह। भुक्का पीत्वा च क्रीड़ाथें जगाम श्ीवनं मुने ॥ १ ॥ तत्न नानाविधां क्रीड़ां चकार मधुसूदनः ।

१५६ [१६त्र

कृत्वा तां शिशुभिः साईव चालयामास गोधनम् ॥२. ययी मधुवनं तम्म्ाच्छ्रीकृष्णो गोधनैः सह। तत्र खादु जलं पीला वने च स महाबलः ॥३॥ तत्र कदैत्वो बलवान् खेतवर्णो भयङ्गरः । विकृताकारवदनो वकाकारश्च श्रैलवत् ॥ ४ ॥ दृद्टा च गोकुलं गोष्ठ शिशुभिबलकेशवी। यथा ह्यगस्त्यो वातापिं सवें जग्रास लीलया ॥ ५॥ वकग्रस्तं हरिं दृष्टा सर्वें देवा भयान्विताः । चक्रुरहाहिति सन्वस्ता धावन्तः शस्त्रपारयः ६। शक्रश्विक्षेप वञ्तञ्ज मुनेरस्थिविनिरमितम्। न ममार वकस्तस्मात्मक्षमेकं ददाह च । ७ । नीहारास पशधरः शीतार्तस्तेन दानवः। यमदएडं सूर्य्यपुत्रस्तन कुरही बभूव ह॥८॥ वायव्यास्तच्च वायुश् तेन स्थानान्तरं ययी। वरुणश् शिलावृष्टि चकार तेन पीड़ितः । ।। हुताशनश वाङ्न पच्ताश्ेव ददाह सः। कुवैरस्याधचन्द्रेग क्विनपाढी बभूव ह॥ १० ॥ ईधानस्य च शूलेन बभूव मूर्च्छितोऽसुरः। ऋषयो मुनयश व कृष्णञ्जकुर्भियाशिषम्॥ ११॥ एतष्तिन्नन्तरे कृष्: प्रज््वलन् ब्रह्मतेजसा। ददाह देत्यसर्वाङ्ग बाह्याभ्यन्तरमीशरः 0१२॥। तत्वें वमन कृत्वा प्राणांयत्वाज दानवः। वकं निहत्य बलवान् शिशुभिर्गोधनेः सह॥१३॥ ययो केलिकदम्बानां कानमं सुमनोहरम्।

१६अ्र०] श्रीक्ृष जन्मखरडम् । १५०

एतस्मित्नत्तरे तत वृषरूपधरो सुरः ॥१४॥ नाम्ना पलम्वी वलवान् महाधूर्त्तश्च शैलवत्। शृङ्गाभ्याज्ज हरिं धृत्वा स्ामयामास तल्न वै॥ १५ ॥ दुद्रुवुर्बालका: सर्वें रुरुदुय भयातुरांः । बलो जहास बलवान् जाल्ा भ्रातरमीखरम्॥ १६॥ बालकान् बोधयामास भयं किमित्युवाच ह। तद्विषाएं ग्हीत्वा च सयं श्रीमधुसूदनः॥१७॥ भ्रामयित्वा च गगने पतयामास भूतले। प्राणांस्तत्याज देत्येन्ट्रो निपत्य च महीतलम् ॥ १८ ॥ जहसुर्बालकाः सर्वे ननृतु् जगुर्मुदा। हत्वा प्रलम्बं श्रीकप्णो वलेन सह सत्वरम् ॥ १६ ॥ गोधनं चारयामास ययी भासडीरमीख़रः । गच्कन्त साधवं दृद्टा केभी दैत्येखरो बली॥ २० ॥ वैष्यामास तं शीव्र खुरेण विलिखन्महीम्। मूर्षि कृत्वा हरिं तुष्टो गगनं पतयोजनम् ॥ २१ ॥ उत्पात्य म्रामयामास पपात च महीतले। जग्राह स हरिं पापी चवयामास कोपतः ।२२। स भग्नदन्ती दैत्यय वजचाङ्गचर्वणदहो। यीकृएतेजसा दग्धः प्राणंस्तत्वाज भूतले ॥ २३ । स्वर्गे दुन्दुभयो नेदुः पुष्पवष्टिर्बभूव ह। एतस्मिन्नन्तरे तत्र पार्षदा दिव्यरूपिण: ॥२४ ॥ तत्राजग्मुः स्वन्टनस्था द्विभुजाः पीतणाससः। किरीटिन: कुरलिनो वनमालाविभूषिता: ॥ २५॥

5-१४

१५८

चन्दनोचितसर्वाङ्गा गोपवेशधरा वराः ॥२६। ईषड्वास्यप्रसन्नस्या भक्तानुग्रहकातराः । प्रदीप्त रथमास्थाय रत्नसायविनिर्मितम्॥२७। भारडीरवनमाजग्म यत्र सत्निहिती हरिः। दिव्यवस्त्रपरीधाना रसालङ्गारभूषिता: ।२८॥ प्रयाभ्य च हरिं सुत्वा जग्म गौलोकमुत्तमम्। मुक्ता देहं परित्यज्य वैष्वा: पुरुषास्त्रयः ॥ २८॥ सम्प्राप्य दानवीं योनिं बभूवुः कृण्णपार्षदाः । नारद उवाच। के ते च दिव्यपुरुषा वैष्वा देत्यरूपिय: ॥ ३०॥ कथयख महाभाग गुतं किं परमाद्ग तम्। नारायण उवाच। शृशु ब्रह्मन् प्रवच्य ऽहमितिहासं पुरातनम् ॥ ३१॥ शुतं महेशवदनात् सूर्य्यपर्वणि पुष्करे। ह्हरगुराप्रसङ्गेन कथयामास शरङ्डर: ॥ ३२ ॥ संपृष्टो मुनिसद्वेश्व मया धर्मेण ब्रझमया। ब्रह्मपुत्र महाभाग कथास्भुवनपावनीम् । २२।। कथयामास विस्तार्य सावधानं निशामय। गन्धर्वेशों गन्धवाहः पर्वते गन्धमादने ॥ २४॥ महांस्तपस्वी प्रवरी हरिसेवनतत्वरः । बभूव प्नतुरः पुत्रा गन्धर्वप्रवरा मुने ॥३५॥ सस्मरुः कप्णपादाअं खप्ने ज्ञाने दिवानिभम्। ते च दुर्वाससः गिथा: श्ीक्तष्र्चनतत्परा: ।२६॥ नित्यं दत्त्वा च कमलं सम्मूज्य तं पपुर्जलम्।

१६अर ० ] श्रीक्ृप्णज म्म खगडम् । १५६

वसुदेवः सुहोतश्च सुदर्भनसुपार्खकी॥ ३७॥ चत्वारो वैष्णवश्रेष्ठास्तेपुस्ते पुष्करे तपः। चिरकालं तपस्तव्वा बभूवुः सिडमन्विरः ॥ ३८॥ ज्येष्ठो दुर्वाससो योगं सम्प्राप्य योगिनां वरः। सिदश्चाककतदारय प्रज्वलन् ब्रह्मतेजसा॥ ३८॥ सदो देहं परित्यज्य बभूव क्ृष्णपार्षदः। एकदा भ्ातरस्ते च जग्म शित्रसरीवरम् ॥ ४० ॥ पदमानि कृषपूजार्थमाहर्तुमुदये रवेः। पद्मानाचयनं कत्वा गच्कती वैप्ावानुने। ४१॥ दृष्टा निबध्य संजग्म : सर्वे शङ्गरकिङ्गराः । बलिष्ठा दुर्बलान् धटत्वा जग्म : शङ्गरसन्निधिम् । ४२॥ ते सर्वें शङ्गरं दृष्टा प्रणेमुः भिरसा भुवि। तानुवाच शिव: श्रीव्र प्रयुज्याशिषमुत्तमाम्॥४३॥ द्रषद्वास्यप्रसन्नास्यो भक्तानुग्रहकातरः । शिव उवाच। के यूयं पद्महर्त्तार: पार्वत्याख सरोवरे॥ ४४ । लच्षयचे रचणीयं पार्वतीव्रतहेतवे। नित्यं सहस्त्रकमलं ददाति हरये सती॥ ४५ ॥ व्रते त मासिके भक्न्या पतिसौभाग्यवईने। शिवस्य वचनं सुत्वा तमूचुर्वैष्णवा भिया। ४६॥ पुटाञ्जलियुता: सर्वे भक्तिनम्ररात्मकन्वराः । गन्धर्वा ऊचु: । वयं गन्धवप्रवरा गन्धवाहसुता विभी॥ ४9॥ हरये कमलं दत्वा पिबामी जलमीखर।

१६० ब्रह्मवैवर्त्तपुराण [१६र

वयं न विद्यो हे नाथ पर्वत्या रचितं सरः । ४८ ॥ एहाए कमलं सवं युष्माकच्च फलङ्गरु। न दास्यामोऽद्य कमलं पास्यामोडय जलं हर ॥४2॥ किंवा कथं न पास्यामस्तुभ्य दत्तानि तानि च। नित्यं ध्यात्वा यत्पदाज पद्मन पूजयामहे॥ ५०॥ साच्षात् तस्े प्रदत्वा च पदम पूता वयं प्रभो। एकं ब्रह्म ह्यद्वितीयं क् देहः क्क च रूपवान् ॥ ५१ ॥ भक्तानुग्रहती देही रूपभेदख् मायया। किन्तु गहारा पद्मानि त्वमेव मत्प्रभुः प्रभो ॥ ५२ ॥ यतो नो मानसम्पूी तद्रूपं दर्शयाचुत। द्विभुजं कमनीयञ्ज किशीरं श्यामसुन्दरम् ॥ ५२॥ विनोदमुरलीहस्त पीताम्वरधरं परम्। एकवक् द्विनयनं चन्दनागुरुचचितम् ॥ ५४ ॥ दषद्वास्यप्रसन्नास्य रत्नालङ्गारभूषितम्। कोस्तुभेन मणीन्द्रेग वत्तःस्थलसमुञ्ज्वलम्॥ ५५॥ मयूरपिच्कचूड़ञ्न मालतीमाल्यभूषितम्। पारिजातप्रसूनानां मालाराजिविभूषितम् ॥५६। कोटिकन्दर्पलावएयलीलावाम मनोहरम्। गोपीसङ्वैट्ट श्यमानं सस्मितैर्वक्रलोचनै: ॥ ५७॥ नवयौवनसम्पन्न राधावत्तःस्थलस्थितम्। ब्रह्मादिभि: स्तूयमानं वन्दन्य यमभीप्सितम्॥ ५८। सात्मारामं पूर्णकामं भक्तानुग्रहकातरम्। द्त्युक्का पुरतः शभ्भोस्तस्थर्गन्धर्वपुङ्गवाः ॥५२ ॥ श्रीकष्णारूपश्रवणात् पुलकाद्वितविग्रहः ।

१६ अ्र ० ] श्रीक्ृष्ण जन्मखएडम्। १६१

गन्धर्वाणां वच: सुत्वा भिवस्तानित्युवाच ह॥ ६० ॥

मयव यूयं विज्ञाता वैशवप्रवरा महीम् ॥ ६१॥ पूतां कर्तुच्च समय चरणाभोजरेखुना। अ्रहं वाव्कां करोम्यव श्रीक्ृष्णभक्तदर्भनम्॥ ६२॥ समागमो हि साधूनां विषु लोकेषु दुर्लभः। पार्वत्याय सुराणाज्च सदा यूयं मम प्रिया: ॥ ६३ । आत्मनश्चात्मभत्तभ्यो वैष्यवाच् प्रियाथ नः । किन्तु मोघञ्ञ न भवेन्मया यत् सीक्वतं पुरा ॥ ६४॥ तच्क् यतां महाभागा: पार्वतीव्रतकर्मषि। सरसय्व पद्मानि यैह तानि व्रतान्तर॥ ६५ ॥ ते तूणमासुरों योनिं गमिष्यन्ति न संभयः । न हि श्रीक्वपाभक्वानामशुभं विद्यते क्वचित् ॥६६।। सम्प्राप्य मानवीं योनिं गोलोकं वास्यघ श्रुवम्। यूयं श्ीक्वषरूपञ्च प्रत्यक्षं द्रष्टमुत्सुकाः ॥६७॥ ध्रुवं द्रत्त्यथ भी वत्सा वृन्दारख च भारते। दृष्टा कव्णं ततो मृत्युं सम्प्राप्य वैष्वोत्तमाः ॥६८॥ दिव्यं स्यन्दनमारह्य गमिप्यथ हरेग्ट हम्। अधुना वाष्ळजीयस रूपं द्रष्टमिहोत्सुका:॥६९॥ तत्सवें पश्यथेत्युक्का दर्शयामास तच्किव: । रूपं दृद्टा सायुनेता: प्रशम्य सर्वरुपिएम् ॥७॥ आजग्मुददीनवीं बोनिमिति ते दानवेखराः। वसुदेव: पुरा मुत्तः सुहोतश्च वकासुर: ॥७१ ॥ सुदर्शनः प्रलम्बोऽयं सवयं केशी सुपार्ख्क: ।

१६२ [१६ अ्र

हरस्य वरदानेन दृष्टा रूपमनुत्तमम्॥७२॥ मृत्युं सम्प्राप्य श्र्रीक्वष्णाज्जग्मुस्त ऊषमन्दिरम्। द्ूत्येवं कथितं विप्र हरेश्वरितमद् तम् ॥ ७३॥ वककेशनिप्रलम्बाना मोचणं मोन्षकारकम्। नार उवाच। शुतं सवें महाभाग त्वत्प्रसादाद्यदृद्ग तम् ॥७४॥ अधुना शोतुमिच्छामि पार्वत्या किं तं व्रतम्। को वाराध्यी बतस्यास्य कि फलं नियमश्च कः॥७५ ॥ कानि द्रव्याि भगवन् व्रतोपयौगिकानि घ। कतिकालं व्रतं किं वा प्रतिष्ठायां निरूपसम ॥६॥ सुविचार्य्य वद विभो श्रीतुं कौतूहलं मम। श्रीनारायण उवाच। व्रतं त्र मासिक नाम पतिसौभाग्यवईवनम्॥७9॥ आराध्यी भगवान् कृष्णो राधिकासहिती मुने। विधुवे च समारमः समाप्तिर्दचिणायनी।९८॥ संयम्य पूर्वदिवसे कृत्वावश्यं हविष्यकम्। सनात्वा वैभाखसंक्रान्तां सङ्गल्पा जाड्गवीतट।९६। घटे मणी शालगामे जले वा पूजयेद् व्रती। ध्यायेद्वतया च राधेशं सम्पूज्य पञ्च देवताः॥ ८० p ध्यानच सामवेदोतं निबोध कथयामि ते। नवीननीरदश्यामं पीतकोशेयवाससम् ॥ ८

सानसं गोपिकानाज मोहयन्त महमुह्ः।

१६ त्र० ] श्रीक्काजन्म खगडम् । १६२

राधया दृश्यमानञ् राधावत्तःस्थलस्थितम् ॥ ८३।। ब्रह्मानन्तेगधर्माद्यीः स्तूयमानमहं भजे। ध्यात्वा कृपाज् ध्यानन तमावाह्य व्रती मुदा ॥ ८४॥ ध्यायेत् तदा राधिकाञ्ज ध्यानं मध्यन्दिने रतम्। राधां रासेश्वरीं रम्यां रासोल्लासरसोत्सुकाम्॥ ८५: रासमरडलमध्यस्थां राधाधिश्ठातदेवताम्। रासेखरोरःस्थलस्थां रसिकां रसिकप्रियाम् ।८५ ॥ रसिकप्रवरां रम्यां रमाञ्ज रमणीत्सुकाम्। प्ररद्राजीवराजीनां प्रभामीचनलीचनाम्॥८॥ वक्रभूभङ्गसंयुत्तां मञ्जीरेणैव रच्ज्रिताम्।

चारुचम्पकवर्णभां चन्दनेन विभूषिताम्। कस्तू रीविन्टुना सार्ध सिन्दूरविन्दुना युताम्॥८ट ॥ चारुपत्ावलीयुक्तां वड्गिशुद्ांशुकोळ्ज्लाम्।

रत्नेन्द्रसारहारेए वचःस्थलविराजिताम्।

व्रम्मादिभिस्न सेव्येन श्रीक्तष्ेनैव सेविताम्॥८२॥ सर्वेगेन स्तूयमानां सवेवीजाभ्भजाम्यहम्। इति व्याता च क्वरोन सहितां ताञ्ज पूजयेत्। ८३ ॥ भत्नया दत्त्वा प्रतिदिनमुपचारांख षीड़य। प्रत्येकञ् पृथक् कत्वा सवें दद्यादु व्रती मुदा॥८४ ! सहस्त्रकमलं दिव्य शतमष्टोत्तर मुने।

१६४ व्र ह्मवेवत्तपुराणे [ १६त्र०

होमं कुर्य्यादु व्रती नित्यमष्टोत्तरभताहुतीः॥८५। द्द्यादु भत्या च कषाय खाहेत्युच्चार्य यत्नतः। रसालस्य कदत्याय् ह्यामं वा पक्कमेव च॥। ८६ ॥ नित्यमष्टोत्तरभतं दद्याइ्वत्या चतेः फलम्। नित्यञ् भोजयेद्भत्या व्राह्मणानां अतं मुने ।८॥ होमं कुर्य्याद् व्रती नित्यमष्टोत्तरशताहुतीः। दृद्याङ्वत्या च कवष्णाय राधिकासहिताय च। ८८ ।। तिलेन हवनं कुर्यादाज्यमिश्रेण नारद। वाद्यन्न वाद्येन्नित्यं कारवेडरिकीर्तनम् ।८ट 1 एवं मासत्रयं कत्वा प्रतिष्ठां तदनन्तरम्। प्रतिष्ठादिवसे तत्र विधानं मृणु नारद ॥ १०० ॥ कमलानाज् नवतिसहस्राखक्षतानि च। ब्राह्मणानां सहस्राि नव विप्रेन्द्र यत्नतः ॥ १०१॥ भोजयेत्परमान्नानि खादूनि मिष्टकानि च। फलं विंधाधिकं सप्तशतं नवसहस्त्रकम् ॥ १०२ ॥ दृद्यान्नानाविधं द्रव्य नैवेद्य सुमनोहरम्। संस्कताग्निञ्ज संस्थाप्य होमं कुर्याद्विचत्तण: ॥१०३॥ नवतिञ्ज सहस्त्राणि हुत्वाज्येन तिलेन च। सवस्तञ्न सभोज्यन्न यज्सूत्रफलाव्वितम् ॥ १०४॥ गन्धपुष्पा चितान् भत्या दद्यान्नवतिलडड कान। दद्यान्नवतिकुभ्भांश् भीततोयप्रपूरितान् ॥१०५॥ एवंविधं व्रतं कृत्वा दद्याद्विप्राय दक्षिाम्। दच्चिणायाः परिमितं वेदेषु यन्निरूपितम् ॥१०४॥ वपेन्द्राणां सहस्त्ष्व खर्शृङ्गसमन्वितम् ।

१ ६ त्र० श्रीऊण् जन्म खएडम्। १६५

दृत्व वं कथितं विप्र कतं वे मासिकव्रतम् ॥ १०७॥ विभिष्टसन्ततिकरं पतिसीभाग्यवर्डनम्। व्रतस्यास्य प्रभावेस सौभाग्यं भतजन्मनि ॥ १०८॥ सत्य वजननी सा च भवेज्जन्मशतं ध्र वम्। कदापि न भवेत्तस्या भेदृ पतिपुत्रयीः ।१०८। दासतुल्यो भवेत्युत्रो भर्त्ता च स्ववचस्करः। अनुक्षणं भवेद्राधाऊृप्णभत्तियुता सती ॥ ११० ॥ भवेद् व्रतप्रभावेण प्राप्तज्ञानहरिस्मृतिः । व्रतञ्ज सामवेदोत्तां कतं पूर्वमथावयी: ॥१११ ॥ सर्वेषाञ्च व्रतानाञ् श्रेष्ठं शृणु वदामि ते। स्वास्भ वस्य च मनोः शतरूपाभिधा सती॥ ११२॥ तथा कतं प्रथमतः कृत्वागस्तय पुरोहितम्। तदाऊतं देवहत्या चाकूत्या च कतं तदा॥ ११३॥ पुरोहितं पुलस्त्यञ्च क्वत्वा शुत्युक्तया मुने। चकार रोहिगी तत्तु क्रतुं लत्वा पुरोहितम् ॥ ११४॥ रतिश्नकार तङ्जत्या गौतमस्तत्पुरोहितः । आकारि तद् व्रतं भत्या तारया गुरुकान्तया ।११५॥ महासंभृतसभ्भारी वशिष्ठस्तत्पुरोहितः। तद् दृष्टा गुरुपत्नराश्च शक्रगच्या कतं व्रतम् ॥ ११३ ॥ महासंभृतसभ्भारस्तत्पुरोधा वहस्पतिः । व्रतं चकार साहा च सवतोऽपि विलत्तगम् ॥ ११७॥ अतिसंभृतसभ्भारो मरीचिस्तत्पुरोहितः। तद् दृद्टा पार्वती ब्रह्मन्नुवाच शङ्गरं मुदा। ११८॥ पुटाञ्जलियुता देवी भत्तिनम्रात्मकन्धरा।

१६६ ब्रह्मवैवत्तपुराणे [१६ अ्र०१६

पार्वत्युवाच। आज्ञां कुरु जगन्नाध करोमि व्रतमुत्तमम् ॥११८॥ आवयोरिष्टदेवस्य व्रतानाज् परं व्रतम्। हरेराराधनं नाथ सर्वमङ्गलकारणम् ॥ २२०॥ दष्ट दत्त तुतेः पाठं तीथें पृथव्या: प्रदृत्िगम् । हरेराराधनस्यापि कलां नार्हन्ति षोड़शीम् ॥ १२१ ॥ वहिरभ्यन्तरे यस्य हरित्म तिरनुक्षएम्। जीवन्मुक्वस्य तस्यैव मुक्तिर्भवति दर्भनात् । १२२॥ तस्य पादालरजसा संद्यः पूता वसुन्धरा। तस्य दर्शनमात्रस पुनाति भुवनत्रयम् ॥ १२३ ४ ब्रह्मा विष्ुख धमेश् शेषस्वञ्ज गणेश्वरः । ध्यायं ध्यायं यत्पदान तेजसा तत्समी महान् ॥१२४॥ यश्च वं सन्ततं ध्यायेत् स तमाप्नीति निश्चितम् । गुणेन तेजसा बुद्ा ज्रानेन तत्समो भवेत् । १२५ । कृणास्य स्मरणाद् ध्यानात्तपसा तस्य सेवया। मया प्राप्ती हि भगवान् खामी वा पुत्र एव च ॥१२६। प्रलब्ध लीलया सवें पूरें मन्मानसं तदा। स्ामी मे ल्वाटृयः पुत्री कार्तिकेयगणेशरौ ॥ १२७॥ पिता हिमाद्रि: कृष्णांभी मम किं दुर्लभं प्रभो ! पार्वतीवचनं सुत्वा सुप्रीतः शङ्गरः ख्यम् ॥ १२८॥ प्रहस्योवाच मधुरं पुलकाद्वितविग्रहः। श्रीमहादेव उवाच। महालक्षीसरूपासि किमसाध्यं तवेश्वरि ॥१२८॥ सवसम्पत्स्वरूपा तमनन्तभक्िरूपिणी।

६श्र० ] श्री कण्णजन्म खगडम् । १६१

त्वच्न यस्य ग्टहे देवि सर्वेश्वर्यस्य भाजनम् ॥१३०॥ न लक्ष्मीर्यद्ग्टहे तस्य जीवनान्मरणं वरम्। अहं ब्रह्मा च विशुख् त्वयि भत्तया शुभप्रदे॥ १३१॥ संहारसष्टिकाले च त्वत्प्रसादाद्दयं च्तमाः । को वा हिमालयः कोऽहं की कार्तिकगसेखरी ॥१ ३२॥ तवद्विहीना ह्यमकाश त्या च वयमीखराः। युक्ता पतिव्रतायाश् या पुराज्जा खुतौ खुता॥ १३२ म एहीत्वाज्नामीखवरस्य व्रतं कुरु पतिव्रते। व्रतमेतत् कवतं याभिस्ताभ्यः कुरु विलत्तरम् ॥ १३४।। सनत्कुमारो भगवान् व्रते तेऽस्तु पुरोहितः। कमलानां ब्राह्मणानां द्रव्यायां दायकोऽप्यहम् ॥१३५। कुवेरं द्रव्यकोशे च रचकं कुरु सुन्दरि। व्रते च दानाध्यचोऽहं धनदात्ी च ग्रीः सयम् ॥१३ ६। पाठको वह्निदेवस्च वरुणो जलदायकः । वस्तूनां वाहका यच्ास्तदध्यच: षड़ाननः।१२७॥ स्थानसंस्कारकर्ता च व्रतेऽन्र पवनः खयम्। परिवेष्टा स्वयं भक्रश्न्द्रीऽधिष्ठापकी द्रते ॥१३८॥ सूर्य्यश्च दाननिवत्ा योग्यायोग्य यथी चितम व्रतोपयुक्त यद्द्रव्यं दत्त्वा नियमितं प्रिये ॥ १३८॥ ततोऽधिकं फलं पुष्प हरये देहि सुम्दरि। व्रते नियमितान् विप्रान् भोजयित्वा ततीऽधिकान् १४० असंख्यब्राह्मणानाञ भत्त्या कुरु निमन्त्रसम्। समाप्तिदिवसे खणें रत्नं मुत्तां प्रवालकम् ॥ १४१ ॥ व्रतोकां दचिणं दत्त्वा सवें देहि द्िजातये।

१६८ [१६ अ्रर०

दृत्युक्का शङ्गरस्ताञ्च कारयामास तद् व्रतम् ॥ १४२॥ व्रतच्जकार सा दुर्गा सर्वाभ्यश्च विलक्षगम्। दूत्य वं कथितं विप्र पार्वत्या यद् व्रतं क्वतम् ॥१४३। रत्न वोढुमशकास् ब्राह्मणाः पार्वतीद्रते। दूतिहास: ग्ुतः सर्वः प्राक्ृतं शृणु नारद ॥ १४४।। श्रीकष्णबालचरितं नूतं नूत पदे पढ़े। हत्वा तान् दानवेन्द्रांस प्रिशभि: सह गोकुले ॥१४५॥ जगाम स्ग्हं कृष्: कुवेरभवनीपमम्। सर्वेभ्यो वनवार्ता च प्रोक्ता च शिशुभिर्मुदा ॥१४ ६। सुत्वैवं विस्तिता: सर्वे नन्दी भयमवाप ह। आनीय वद्वान् गोपांथ गोपिका: स्थविरास्तथा ॥१४७। युक्तिज्जकार तेः सार्वमालोच्य समयोचिताम्। क्वत्वा युक्तिञ्च गोपेशस्तत् स्थानं त्यक्षुसुद्यतः ॥१४८॥ गन्तु वृन्दावनं सर्वानुवाच तत्क्षणे मुने। नन्दाज्नाष्ट समाकए ते सर्वे गन्तुमुद्यता:॥ १४८॥ गोपाश्च मोपिकासव बालका बालिकास्तथा। लृशोन हलिना साईं प्रययुर्बालका मुदा ॥ १५० ॥ सङ्गीतञ प्रगायन्ती नानावेशसमन्विताः । वेशुप्रवादका: केचित् केचिच्छृङ्गप्रवादकाः ॥१५१॥ करतालकरा: केचिद्ीाहस्ताथ्च केचन। शृग्यन्तरकरा: केचिच्कृङ्गहस्ताथ्य केचन ॥ १५२॥

केचिन्मुकुलकर्णाथ्च पुष्यकर्णाश्च केचन ॥ ३५३॥ नवमात्यकरा: केचित् केचिदाजानुमालिन: ।

६श्र० ग्रीऊ्म साजन्मखगडम्।

. केचित् पञ्वत्तड़ाय पुष्पचूड़ास केचन। १५४॥ गोपालवालका: सर्वे विप्रेन्द्रनवकोटयः। जग्मुर्गोप्यो वयस्याय कोटियः कोटियो मुदा ॥ १५५॥ वृड्ाथ कोटिशस्तत वहक्क्रोखयलत्कुचाः। राधिकासहचारिएयो बाला गोपालिका मुने ॥१५६। ताः सुशीलादयो भत्या नानालङ्गारभूषिताः । दिव्यवस्त्रपरीधानाः सस्मितास्ता ययुर्मुद्दा ।२५०। काशिदारुह्य धिविकां रथमारुह् कावन। राधा सन्दननारह्य प्रातकुभ्भपरिच्छदम् ॥ १५८॥ ताभिर्युत्ता ययौ देवी रतनालद्वारभूषिता। यशोदा रोहियी चैव रतनालङ्वारभूषिता॥ १५८॥ ययो स्यन्दनमारुह्य प्रातकुभ्भपरिच्छदम् । नन्दः सुनन्दः श्रीदामा गिरिभामुर्विभाकरः ॥१६० ॥

योल्तसवलहेवी तो रतालङ्वारभूषिती॥ १६१॥ सर्य स्वन्दनमास्थाय जग्मतुः परया सुदा। कोटिग: कोटियो गोपा वद्दास् यौवनान्विता: ।१६२। अश्वत्याय्य गजस्थाय रथस्थायैव केचन। गोपा वयुर्मुदायुक्ताशोद्वता नन्दकिङ्वरा: ॥ १६३ : वृषस्था गदमख्ाव सङ्गीततानतत्पराः । अपरा राधिकादास्यस्त्रिसत शतकोटय:। १६४ । मुदान्विता: सत्ििताथ् खवर्णालङ्गारभूषिताः । कायित् सिन्दूरहस्ताश् कायित् कज्जलवाहिका:।१६५॥ काश्ित् कन्टुकहस्ताव काश्वित पुत्तलिकाकराः । 5-१५

१७० [१६%०

भोगद्रव्यकरा: काश्वित् क्रीड़ाद्रव्यकरा वराः ॥ १६६॥ वेभद्रव्यकरा: काखवित् काखिन् मालाकरा वराः। कासिद्ाद्यकहस्तास प्रययुर्भोपिका मुदा ॥१६७॥ वड्निशद्ांशुकानाञ्ज वाहिकाश्चेव काश्चन।

काश्वित् सङ्गीतनिरता: काशिच्चित्रकबारताः । कोटिभः कोटिशी रम्या: प्रययुः शिविकान्विता: ॥१६६। कोटिशः कोटिशश्ाश्ाः कोटिशः कोटिशो रथाः। कीटिश: कोटिशश्चेव शकटा ट्रव्यपूरिता: ॥१०० ॥ कोटिभः कोटिशथेव व्षेन्द्रा द्रव्यवाहकाः। कोटिभः कोटिशश्ेव दयलचाषि हस्तिनाम् ॥ १०१ ॥ हस्तिपाङ्गशयुत्तानि ययुर्वृन्दावनं वनम्। सर्वें वृन्दावनं गला दृद्टा शून्यं गटहं मुने॥ १७२ ॥ वृक्षमूले यथास्थानं तस्थ : सर्वे यथोचितम्। उवाच गोपान् श्रीकृषो गहांसष्टतमान् व्रजा: ॥१७३। अद्य सन्तिष्ठतेत्येवं सुत्वा श्रीछ्वषभाषितम्। कुत्र सन्ति गटहा: ऊणोत्य वमूचुस्तु गोपकाः ॥ १७४॥ इूति तेषां वच: सुत्वा श्रीकष्ो वाक्मब्रवीत्। श्रीछ्वण उवाच। अत्र स्थाने ग्हाः सन्ति प्रसन्ना देवनिर्मिता: ।१०५। दवप्रीतिं विना भत्ता न हि दष्टच् केचन। अद् तिष्ठत गोपाला: संपूज्य वगदेवता: ।१७६। प्रातर्यूयं व्हान् रम्यान् द्रध्यथाद्य ध्रुवं मुद्दा। धूपदीपाटिनैवेद्य बैलिभि: पुष्पचन्दने: । १९७॥

9प्र. ] श्रीक्वण्ण जन्मखएडम्। १७१

देवीज्च वटमूलस्थां पूर्जा कुरुत चणड़काम्। कवण्णस्य वचनं सुत्वा गोपा: संपूच्च देवताम्। भुक्का भोगान् दिने रात्री तव्व सुधुपुर्मुदा ।१७८॥ द्ति श्ीव्रह्मवेवत्तें महापुराणे नाराययनारदसंवादे शीकवष्ा जन्मखण्डे बल प्रलम्बकेथी वृन्दावन- गमनं नाम घोड़भोऽध्यायः।

सप्तद भोऽध्यायः।

स्ीनारायण उवाच।

सुप्त षु ब्रजनन्द षु नतां वन्दावने वने। सुनिट्रिते च निद्रेशे मातवच्ःस्थलस्थिते ॥ १॥ निद्रितासु च गोपीषु रम्यतल्पस्थितासु च। यूनांच् सुखसंयोगानुषक्तमानसासु च॥२। कासुचिन्किशयुक्वासु सखीयुक्तासु कासुचित्। कासुचिच्क कटस्थासु स्यन्दनस्थासु कासुचित्॥ ३ ॥ पूर्णेन्टुकौमुदीयुत्त खर्गादपि मनोहरे। नानाप्रकारकुसुमवायुना सुरभीक्वते ॥ ४ ॥ सवप्राणिनि निश्नष्ट मुहत्तें पञ्नमे गते। तत्नाजगाम भगवान् भित्पिनान्न गुरोगुरुः ॥५॥ बिश्ररहिव्यांशुकं सूत्ष रत्नमात्य मनोहरम् ।

१०२ [१७ श्र०

रत्नालङ्कारमतुलं श्रीमन्मकरकुराडलम् ॥ ६ ॥ ज्ानेन वयसा वृद्दो दर्शनीय: किशोरवत्। अतीव सुन्दरः श्रीमान् कामदेवसमप्रभः ॥७॥

आ्राजग्म यक्षनिकरा: कुवेरवनकिङ्गराः । स्फाटिका रत्नवेशाश्च दीर्घस्कन्वाश्च केचन । 2 ॥ पझरागकरा: केचिदिन्द्रनीलकरा वराः ।

सूर्य्यकान्तकराय्ान्ये प्रभाकरकरा दराः । केचित्परशुहस्ताथ्च लोहसारकरा वराः ॥ ११॥ केचिच्च गन्धसाराणां मगीन्द्राणाञ्ज वाहकाः। केचिच्चामरहस्ताश्न केचिदर्पसवाहकाः ॥ १२॥ सवर्णपात्रघटादीनां वाहकाख व केचनं। विश्वकर्मा च सामग्रीं दृष्टा तु सुमनोहराम् ॥ १३ ॥ नगरं कंर्तुमारेभे व्यात्वा कृष्ं शुभेच्षगम्। पञ्चयोजनविस्तीणं भारते श्रेष्ठमुत्तमम् ॥् १४॥ पुरयच्ेत्र तीर्थसारमतिप्रियतमं हरेः । तत्नस्थानां मुमुत्तूां परं निर्वासकारगम्।१५॥ गोलोकस्य च सोपानं सर्वेषां वाञ्कितप्रद्म्। चतुष्कोटि चतुःशालं तत्रवातिमनोहरम् । १६।। क पाटस्तभभसोपानसहितं प्रस्तरैवरैः। चित्रपुत्त लिका पुष्पकलशोज््लगेखरम् ॥ १७॥

१७श्र ० ] श्रीक्वप्णजन्म खएडम् ।

मिलाप्राकारसंयुत्त प्रचकाराथ लीलया । १८। यथीचितवृहत् तुद्रद्वारद्यसमन्वितम्। स्फाटिकाकारमणिभिर्मुदायुको विनिर्ममे।। १८ । सोपानैर्गन्साराणं स्तभ्भ: भङ्कविनिमितैः। कपाटेर्लोहसाराणां राजतैः कलगोज्ज्वलैः॥२०॥ वज्सारविनिर्माणप्राकारैः परिशोभितम्। कत्वाश्रमं वज्ञवानां यथास्थानं यथोचितम्। सृषभानोग्ट हं रम्य कर्तुमारव्यवान् पुनः ॥२१॥ प्राकारपरिखायुत चतुर्द्दारान्वितं परम्। चारुविंशज्ततुःशालं महामगिविनिर्मितम् ।२२॥ रत्न तारविकारैश्व तूलिकानिकरैवरीः।

लोहसारकपाटैश् शोभितं चित्रक्वविमैः । मन्दिरे मन्दिरे रम्ये सुवर्सकलशोज््लम्॥ २४॥ तदायमैकदेशे च निर्जनेऽतिमनोहरे।

सन्भोगाय कलावत्याः खामिना सह कौतुकात्। विभिष्टेन मसीन्द्रेणए चकाराटालिकालयम् ॥ २६॥ युक्त नवभिरारीहैरिन्द्रनीलविनिमितैः। स्थ णाकपाटनिकरैग न्सारविकारनैः । अत्युच्कितं मनोरम्य सर्वतोऽपि विलचसम्। २७॥ नारद उवाच। दलावती का भगवन् कथ्य पत्नी मजोहरा। यन्ञती यद्ग्टहं रम्य निर्ममे पुरकादया ॥२८॥

१७४ [१७श्र०

नारायण उवा। पितृणं मानसी कन्या कमलांभा कलावती। सुन्दरी व्ृषभानोस्च पतिव्रतपरायणा। यस्याध् तनया राधा कृष्णप्रायाधिका प्रिया ॥ २६॥ श्रीक्ृष्णाडशसभ्भूता तेन तुल्या च तेजसा। यस्याश्न चरणाओ्ीजरजःपूता वसुन्धरा। यस्याच्च सुदृढ़ां भति सन्तो वा्कन्ति सन्ततम् : २०॥ नारद उवाच। पितृणां मानसीं कन्यां ब्रजे तिष्ठन् कथं मुने। मानवः केन पुरय न कथमाप मुदुर्लभाम्।३१॥ वृषभानुव्र जपतिः पुरासीत् को महानही। कस्य वा केन तपसा राधा कग्या नभूव ह। ३२॥ सूत उवाच। नारदस्य वचः गुला महषिर्ज्ञानिवां वरः। प्रहस्योवात्त प्रीत्या तमितिहासं पुरातनम् ॥ २२ ॥ नारायय उवाच। बभूदु: कन्यकारि्तिस्त्र: पितृसां मानसात्य रा।२४।

रत्नमाला च जनकं वरयामास कामुकी॥ २५॥ शैलाधियं हरेरंशं मेनका सा हिमालबम्। दुहिता रत्नमालाया अयोनिसभ्षा सती॥ २६॥ शीरामपती श्रीः साचातोता सत्यपरायया। कन्यका नेनकायाथ पार्वती सा पुरा सती । ३७। अयोनिससभवा सा च हरमाया सनातनी।

१७श्र०] श्रीऊ् एजनखएडम्। १०५

सा लेभे तपसा देवं हर नारायणात्मकम्॥ ३८॥ कलावती सुचन्द्रञ्च मनुवंशसमुद्धवम् । स च राजा हरेरंशस्तां संप्राप्य कलावतीम्। ३८ ॥ मन्च गुणवतां श्रेष्ठमात्मानमतिसुन्दरम्। अ्रही रूपमही वेशमहो अस्या नवं वयः॥ ४०॥ सुकोमलाङ ललितं भरच्चन्द्राधिकाननम्। गमनं टुलभमहो गजखञ्जनगञ्जनम्॥ ४१॥ कटा चर्मीहितं पहा मुनीन्द्रायाञ्च मानसम्। ग्रोणीयुग्म सुललितं रभ्ास्तभ्भविनिर्मितम् ॥४२४ स्तनह्यं सुकठिनमतिपीनोव्रतं मुने। नितम्बयुगलं चारु रथचक्रविनिर्मितम् ॥ ४३ ॥ हस्ती पाटी च रतो च मक्कविम्बफलाधरम्। पक्कदाड़िमवीआामं दन्तपङतिमनोहरम् । ४४ । शरन्मध्याज्पम्मानां प्रभामोचनलोचनम्। भूषसरभूषितं रूपं ऊतं सद्रतभूषसम् ॥। ४५ ॥ द्वतीव मल्ा दृद्दा च कामबाएप्रपीड़ितः । दिव्यं स्वन्दनमारुह्य कामुक्ा सह कामुकः॥४६॥ क्रीड़ाज्कार रहसि खथाने खाने मनोहरे। रम्वायां मलयट्रीखां चन्दनागुरुवायुना। ४७॥ चारुचम्पकपुमाणं तले रांतसुखावहे।

पुष्पभद्रानदीतौर निजने केतकीवने। पचिमाश्ितटान्तसकानने जन्तुवर्जिते॥ ४८। नन्दने मन्दरद्ोखां कावेरीतीरजे बने।

१७६

गैले शैले सुरम्ये च नद्यां नद्यां नटे नदे। ५०॥ द्वीपे द्ीपे तु रहसि स रेमे वामया सह। नवसङ्गमसंयोगाद् बुबुधे न दिवानिभम् । ५१ ॥ एवं वर्षसहस्र' तद् गतमेव मुहत्तवत्। कत्वा विहारं सुचिरं स विरक्ो बभूव ह। ५२ ॥ जगाम तपसे बिनध्यशैलं तीथें तथा सह। भारतेऽतिप्रशस्यन्न पुलहाश्रममुत्तमम्॥ ५२॥ तपस्तेपे नृपस्तव दिव्यवर्षसहस्त्रकम्। मोच्षाकाङी निस्पहश्न निराहारः शोदर: । ५४। मूर्चछामाप मुनिश्रेष्ठी ध्याता ण्पटाम्बुजम्। तद्गात्रव्याप्तवल्मीकं साध्वी दूरज्कार सा । ५ू ५ू ॥ निसेष्टितं पतिं दृद्दा त्यक्त प्राशेश् पञ्जभिः। मांसशोसितरिकन्तमस्थिसंसत विग्रहम् ॥ ५॥ उच्च रुरोद शोकार्ता निजने तु कलावती। है नाथ नाथेत्युच्चार्य कत्वा वच्सि मूर्च्कितम् ॥५७। विललाप महादीना पतिव्रतपरायणा। दृद्टा वृपं निराहारं कशं धमनिसंुतम्॥५८॥ गुत्वा च रोदनं तस्या: कवपया च कपानिधि:। आविर्बभूव जगतां विधाता कमलोद्धवः ॥ ५ । क्रोड़े कत्वा च तन्तूणं रुरोद भगवान् विभु: । ब्रह्मा कमएडलुजलेनासिच्य टृपविग्रहम् ॥ ६० ॥ जीवं सज्जारवामास ब्रह्मज्ञानेन ब्रह्मवित्। वृपेन्द्रश्च तनां प्राप्य पुरो दृद्टा प्रजापतिम् ॥ ६१ ॥ प्रणनाम च तं दृद्टा तञ्च कामससप्रभम्।

१७श्र० श्रीक्कण जन्मखएडम्। १99

तमुवाचेति सन्तुष्टो वरं वृण यर्थेप्ततम् ॥ ६२ ॥ स विधेवचनं सुत्वा वत्र निर्वाणमीप्तितम्। द्यानिधे ववं दयया वरं दातु समुद्यतः ॥६३॥ प्रसन्नवदनः श्रीमान् स्पेराननसरोरुहः। ऊत्वानुमानं मनसि शुष्ककरठोषतालुका॥ ६४॥ तमुवाच सती त्स्ता वरं दातु ससुद्यतम्। कलावत्युवाच। यदि मुत्ति वृपेन्द्राय ददासि कमलोङ्भव । ६५: अतोऽवलाया है ब्रह्मन् का गतिर्भविता वद। विना कान्तज्ज कान्तानां का शोभा चतुरानन। ६६।। व्रतं पतिव्रतायाश्च पतिरेव खुतौ शुतम्। गुरुश्चाभीष्टदेवश्व तपोधर्म्मयः पतिः । ६७ ।। सर्वेषाञ्च प्रियतरो न बन्धुः खामिनः परः। सर्वधर्मात् परा ब्रह्मन् पतिसेवा सुटुर्लभा ॥६८ ॥ स्ामिसेवाविहीनायाः सवें तन्निष्फलं भवेत्। व्रतं दानं तपः पूजा जपहीमादिकञ्ज यत्॥ ६८॥ स्नानञ्ज सर्वतीर्थेषु पृथिव्याश्च प्रदचिएम्। दीक्षा च सर्वयन्े षु महादानानिं यानि च॥ ७ ॥ पठनं सववेदानां सर्वाषि च तपासि च। वेदज्ञानां ब्राह्मपानां भोजन देवसेवनम् ॥ ७१॥ एतानि स्वामिसेवायाः कलां नाहन्ति षोड़भीम्। स्वामिसेवाविहीना या वदन्ति सामिने कटुम् ॥७२॥ पतन्ति कालसूत्र च यावच्चन्द्रदिवाकरी। सर्पप्रमाणः क्मयो दंशन्ति च दिवानिसम्॥ ३॥

[१७प०

सन्ततं विपरीतज्ज कुर्वन्ति शब्दमुल्वगम्। मूत्रस्नेअपुरीषागां कुर्वन्ति भक्षरं मुदा ।७४॥ मुखे तासां ददत्य वमुल्कां च यमकिङ्धराः । भुक्का भोगञ्ज नरके क्मियोनिं प्रयान्ति ताः ।७५॥ भक्षन्ति जन्मशतकं रक्तमांसपुरीषकम्। श्ुत्वाहं विदुषां वक्काद्वेदवाक्येषु निश्चितम् ॥६॥ जानामि किज्निदबला तवं वेदजनको विभुः। गुरोर्गुरुश्च विदुषां योगिनां ज्ञानिनां तथा । ७७ ॥ सवज्चमेवंभूतं लवां बोधयामि किमच्युत। प्राणाधिकीऽयं कान्ती मे यदि मुक्तो बभूव ह॥ ७८॥ मम को रचिता ब्रह्मन् धर्मस्य यौवनस्य च। कौमारे रच्िता ताती दतत्वा पात्राय सत्कृती।92।। सर्वदा रच्चिता कान्तस्तदभावे च तत्सुतः । विष्ववस्थासु नारीसां तातारश्च तयः समृताः ।८० ॥ या: खवतन्ताश् ता नष्टाः सर्वधर्मवह्िष्क ताः। असत्कुल प्रसूतास्ता: कुलटा दुष्टमानसा: ॥ ८१ ॥ शतजन्मऊ्वतं पुख तासां नश्यति पद्मन। पुत्रस्त्नेहो यथा बाल्ये तथा न यूनि वार्ईके ॥८२॥ प्रतिव्रतानां कान्त च सर्वकाले समा स्पृहा। सुते स्तनन्धये स्नेहो मातृयां चातिशोभिते ॥ ८३ ॥ पतिस्त्रेहस्य साध्वीनां कलां नाहति षोड़शोम्। स्तनान्धे स्तनदानान्तं मिष्टाने भोजनावधि॥ ८४॥ कान्ते चित्त सतीनाथ् खप्ने ज्ाने प सन्ततम्। दुःखान्ती बन्धुविच्छेदः पुताणाञ्च ततीऽधिकः।= ५।

१७श्र ० ] शीऊतप्यजन्मखएडम्।

"सुदारुसः खामिनय दुःखं नातः परं स्त्रियः। त्विदग्धा यथा दग्धा जलदग्नी विषादने। ८६॥ तथा विदग्धा दग्धा स्वादिदग्धविरहानलै। नान्े तष्णा जले तण्ा साध्वीनां स्ामिनं विना ८९॥ विरहाग्नी मनी दग्धं वड़ी शुष्कत्एं यथा। नहि कान्तात् परो बन्धुनहि कान्तात् पर: प्रिय: ।८८॥ नहि कान्तात् परो देवी नहि कान्तात् परो गुरुः। नहि कान्तात् परो धर्मो नहि कान्तात् परं धनम् ४८2 नहि कान्तात् परा: प्रागा न कः कान्तात् पर: स्त्रियः। निमग्नं कृष्पादास् वैष्वाणां यथा मनः । ८० ॥ गथकपुत्र मातुस यथा स्त्रीषु व कामिनाम्। धेनुषु छृपणानाञ्ज चिरकालाजितेषु च ॥ ८१॥ यथा भयेषु भीतानां शास्त्रेषु विदुषां यथा। स्तनादाने शिशू नाव शिल्पेपु शिल्पिनां यथा॥ e२ । यथा जारे पुंथलीनां साध्वीनाज्ज तथा परिये। तं विना जीवितुं ब्रह्मन् चमेकं न च चमम् ॥८३॥ मरसं जीवनं तासान्जीवनं मरणाधिकम्। सद्धर्तृरहितानाञ्च शोकेन हतचेतसाम्। अन्ययोकनिमग्नानां कालेन पानभोजनात् । ९४।। विंपरीत: कान्तशोको वर्दते भक्षणादही। कर्मचछाया सतीनाच् सङ्गिनीनां सती वरा८५॥ दूतरे भोगदेहान्ते साध्वी जन्मनि जन्नमनि। करोषि चेज्जगडातरिमं मुत्त मया विना॥ ८६। त्वां प्रवाहं त्ववि विभो पश्य दास्वामि स्तीबधम्।

१८० ब्रह्मवैवत्तपुराखे [१७श०

सुत्वा कलावतीवाक्यमुवाच विस्तिती विधि: ।2 हितं पीयूषसटृटशं भयसंविग्नमानसः। ब्रह्मोवाच। वत्से मुत्ि न दास्यामि खामिने च त्वया विना॥2८। मुतं कर्तु त्वया सारदं साम्प्रतं नाहमीश्रः। मातमुक्तिविना भोगाद् दुर्लभा सर्वसभता 1228 निर्वाणतां समाप्नोति भोगी भोगनिक्वन्तने। कतिवर्ष खर्ग भोग कुरुष्व स्वामिना सह ॥१०० ॥ ततस्तु युववोर्जन्म्र भविता भारते सति। यदा भविष्यसि सती कन्या ते राधिका खयम् ॥१०१। जीवन्ुकी तथा साईं गोलीकज गमिष्यध। कतिकालं ृपश्रेष्ठ भुङच्व भोग स्त्रिया सह॥१०२॥ साध्वी वै सत्वयुत्ता च मा मां शपुं तमर्हसि। •जीवन्मुक्ता: समा: सत्तः क्वणापादानमानसा: ॥१०३ वाष्कन्ति हरिदास्यच्न दुर्लभंन च निर्वतिम्। द्रत्युक्वा तो वरौ दत्वा सन्तस्थौ पुरतस्तयोः ॥१०४॥ ययतुस्ती तं प्ररम्य जगाम खालयं विधि: । आजग्मतुस्ती कालेन भुक्ा भोगञ्च भारतम् ॥१०५॥ परं पुखप्रदं दिव्यं ब्रह्मादोनाज्ज वाष्कितम्। सुचन्द्री व्षभानुख ललाभ जन्म गोकुले ॥ १०ई॥ पद्मावत्याख्च जठरे सूरभानीय् रेतसा। जातिस्मरी हररंथः शुक्कपच्े यथा शथी ।१०७॥ ववर्डानुदिनं तत्न व्रजगेहे ब्रजाधिपः । सर्वन्नष महायोगी हरिपादानमानस: ॥ १०८॥

श्रीक्ृष्णनममखरहम्। १८१

नन्दबन्धुवदान्यय रूपवान् गुणवान् सुधी: । कलावती कान्यकुञे बभूवायोनिसभवा॥ १०८। जातिस्मरा महासाध्वी सुन्दरी कमलाकला। कान्यकुले नृपश्रेष्ठे भनन्दन उरुक्रमः॥ ११० ॥ स तां संभाप्य योगान्ते यज्तकुएडसमुत्यिताम्। नग्नां हसन्तीं रूपाव्यां स्तनान्धामिव बालिकाम १११ तेजसा प्रज्वलन्तीच् प्रतप्तकनकप्रभाम् । कत्वा वचसि राजेन्द्र: खकान्ताये ददी मुदा ।११२ ॥ मालावती सतनं दत्त्वा तां पुपोष प्रहर्षिता। तदब्रप्राथनदिने सतां मध्ये शुभे चरे ॥ ११२ ॥ नामरच्तणकाले च वाग्बभूवाशरीरिणी। कलावतीति कन्याया नाम रच वृपेति च । ११४ । द्त्येवं वचनं युत्वा तच्चकार महीपतिः । विप्रेभ्यो भित्तुकेभ्य्च वन्दिभ्यस् धनं ददी ॥११५॥ सर्वेभ्यो भोजयामास चकार सुमहीत्सवम्। कालेन सा रूपवती यौवनस्था बभूव ह॥११६॥ अतीवसुन्दरश्यामा मुनिमानसमोहिनी। चारुचम्पकवर्ाभा शरचन्द्रनिभानना। ११७॥

नितम्वश्ोसिभाराता स्तनभारनता सती।११८॥ गच्कन्ती राजमार्गेण गजेन्द्रमन्दगामिनी। ददर्भ नन्दः पधि तां गच्छन्तीज्ष मुदान्वितः॥ १११/ जितेन्ट्रियश्च ज्ानी च मूर्च्छामाप तथापि च। वस्तो लोकान् पथि गतान् तूं पमक्क सादरम् ॥१२०॥ 5-१६

१८२ [१७श्र०

गच्कन्ती कस्य कन्येयमिति होवाच तं जनः । भनन्दनस्य वृपतेः कन्या नाम्ना कलावती॥ १२१ ॥ कमलाकलया धन्या सभ्भूता वृपमन्दिरे। कीतुकेन च गच्कन्ती क्रीड़ा्यं सख्िमन्दिरम् ॥१२२॥ व्रजं व्रज व्रजश्ेष्ठेत्ुक्का लोकी जगाम ह। प्रहृष्टसानसी नन्दो जगान राजमन्दिरम् ॥ १२२॥ अवरुह्य रथाच्तूरीं विवेश वृपतेः सभाम्। उत्थाय राजा सभ्भाष्य खर्णसिंहासनं दद़ौ ॥ १२४ ॥ दूष्टालापं बहुतरजजकार च परसरम्। विनयावनती नन्दः सम्बन्धोति चकार ह॥ १२५॥ नन्द उवाच। मृणु राजेन्द्र वत्यामि विभेषदचनं शुभम्। सम्बन्ध कुरु कन्याया विघिष्टेन च साम्प्रतम् ॥१२६७ सुरभानुसुतः श्रीमान् वृषभानुव्र जाधिप: । नारायणांभो गुएवान् सुन्दरव सुपसिडतः ॥ १२७ : स्थिरयीवनयुक्तव योगी जातिसरी युवा। कन्या तेडयोनिसभ्भृता यज्ञकुराडसमुद्गवा ॥ १२८॥ व लोक्य मोहिनी शान्ता कमलांशा कलावती। स च योग्यस्वद्दुहितुस्तद्योग्या ते च कन्यका ।१२६। विदग्धाया विदग्धेन सम्बन्धो गुएवानृप। ६त्येवमुक्का नन्दस्तु विरवाल च संसदि॥१३०॥ उवाच तं नृपश्े ष्ठो विनयावनती मुने। भनन्दन उवाच। सम्बन्धो हि विधिवशो न मे साध्यो व्रजाधिप ।१३१।

२० ग्र ० श्रीक्ृण्ण जन्मखएडम्। १८३

प्रजापतिर्योगकर्ता जन्मदाताहमेव थ। का कस्य पत्नी कन्या वा वरः को वा स्साधन: ॥१३२ कमानुरूपफलटः सर्वेषां कारणं विधि:। भवितव्यं ह्वतं कर्म तदमोघं युती युतम् ॥ १३३ ॥ अचया निष्फलं सर्वमनीशस्योद्यमी यथा। वृषभानुप्रिया धाता लिखिता चेत् सुता मम ॥१३४1 पुरा भूतैव को वाहं केनान्येन निवार्यते। दूत्य वमुक्रा राजेन्द्रो विनयानतकन्वरः ॥ १३५। मिष्टान्न भोजयामास सादरेण च नारद। नृपानुज्तामुपादाय व्रजराजी व्रलं गतः ॥१२६॥ गत्वा स कथयामास सुरभानीश्च संसदि। सुरभानुश्च यत्नेन नन्देन च समाटरम् ॥ १३७॥ सम्बन्ध योजयामास गर्गद्वारा च सत्वरम्। विवाहकाले राजेन्द्रो विपुलं यौतुकं ददी। १३८ । गजरत्नमखरत्न रत्नानि मणिभूषगम्। वृषभानुर्मुदायुक्त: प्राप्य ताञ्ज कलावतीम् ।१३८: रमे सुनिजने रम्य बुबुधे न दिवानिशम्। चन्तुर्निमेषविरहाद् व्याकुला खामिना विना॥१४०॥ व्याकुलो वृषभानुश्न च्षरीन च तथा बिना। जातिस्मरा च सा कन्या मायामानुषरुपिणी ॥१४२॥ जातिससरो हरेरंथो वृषभानुमु दान्वितः । ववर्द् च तथी: प्रेम नित्य नित्य नवं नवम् ॥१४२॥ सद़ा सकामा सा प्रौढ़ा स च कामसमी युवा। तयो: कन्या च कालेन गधिका सा बभूव ह।

१८४ ब्र ह्मवैवर्त्तपुराे [१७ प्र०

देवात्मुदामथापेन श्ीक्वप्पस्याच्चया पुरा॥ १४३॥ अयोनिसभवा सा च कष्णप्राणाधिका सती। यस्था दर्भनमात्रए तो विमुत्तौ बभूवतु: ॥ १४४ । दूतिहासक् कथितः म्रक्तं मृण साम्प्रतम्। पापेन्धनानां दाहे च ज्वलदग्निशनिखोपम: ॥१४ ५। वृषभान्वाश्रमं गल्ा भिल्पिनां प्रवरो मुदा। स्थानान्तरं विश्वकर्मा जगाम खगणेः सह॥१४६ ॥ क्रोममात्र स्थलं चारु मनसालोच्य तत्त्ववित्। आश्चमं कर्तुमारिभे नन्दस्य सुमहावनः ॥ १४७॥ कत्वानुमानं बुद्धर च सर्वतोऽपि विलचसम्। परिखाभिग भीराभिश्चतुर्भि: संयुतं वरम् ॥ १४८॥ दुर्ल इयाभिवैंरिभिश्न खचिताभिख प्रस्तरैः। पुष्पोद्याने: पुष्पिताभिः पारावारेषु पुष्पितैः ।१४८॥ चारचम्पकव्ृत्तैस्व पुष्पितैः सुमनोहरैः। परितो वासिताभिश्च सुगन्धिवायुना मुने ॥१५०॥ आम्ैगुवाकेः पनसैः खर्जूरैर्नारिकेलकेः। दाडिमे: श्रीफलैभ ङ्र जम्बीरैनागरङ्गके: । १५१ १

कदलीनां केतकीनां कदम्बानां कदम्बकै: ॥१५२॥ सर्वतः शोभिताभिख्न फलैस्तैः पुष्पितैरहो।

परिखानां रहःसथाने चकार मार्ग मुत्तमम्। दुर्ग मं परवर्गायां खानाञ्ज सुगमं सदा । १५४। सङ्वतेन मणिस्तम्भत्रकादितैः खल्पपाधसा।

१७श० ] श्रीक्लपाजन्खएडम्। १८५

स्तन्भसीमाक्ृतमही न सङ्गीणं न विस्तृतम् ।१५५॥ परिखोपरिभागे च प्राकारं सुमनोहरम्। धनुःशतप्रमाणन्न चकारातिसमुच्क्रितम् ।१५६। प्रस्तरस्य प्रमाणञ्च पञ्चविंभतिहस्तकम्। सिन्टूराकारमशिभिनिर्मितज्जातिसुन्दरम् ॥ १५७। वाह्ये हाभ्याज संयुक्तमन्तर सप्तभिस्तथा।

हरिन्णीनां कलशैचचितवुकत विराजितम्। मणिसारविकारैश् कपाटैश् सुशोभितम् ॥१५८॥

नन्दालयं विनिर्साय बभ्ान नगरं पुनः ।१६०। राजमागीथ विविधान् स च चारू व्वकार ह। रक्तभानुविकारैश्न वेदीभिश्व सुपत्तने: ॥१६१ ॥ पारावारे च परितो निबदांस मनोहरान्। बाणिज्यार्ैश्व बणिजां परितो मणिमएडपे: ॥१६२॥ सर्वतो दक्षिणे वामे ज्वलद्धिय विराजितान्। ततो वृन्दावनं गत्वा निर्ममे रासमगडलम् ॥१६३॥ मुन्दरं मयडलाकारं मणिप्राकारसंयुतम्। परितो योजनायामं मयिवेदिभिरन्वितम् ॥ १६४ ।। मणिसारविकारेश् मएडपैर्नवकोटिभिः। मृङ्गाराहैश्व चित्राव्यः रतितल्पसमन्वितैः ॥१६५॥ नानाजातिप्रसूनानां वायुना सुरभीक्वतैः। रतप्रदीपसंयुत्ते: सुवर्कलसीळ्वलै: । १६६ । पुष्पोद्याने: पुष्पितेश्व सरोभिश्व सुशोभितम्।

१८६ ब्रद्म वेव संपुराये [१७ श्र०

रासस्थलं विनिर्माय जगामान्यत् खथलम्पुर: ॥१६७॥ दृष्टा वृन्दावनं रम्य परितुष्टो बभूव ह। वन्दावनाभ्यन्तरे च स्थाने स्थाने सुनिर्जने॥ १६८॥ कृत्वा परिमितं बुद्ा मनसा लोच् यत्नतः । विलचयानि रम्यासि तत्र त्रि शहनानि च ॥ १६८। राधामाधवयोरेव क्रीड़ार्थज्ज विनिममे। ततो मधुवनाभ्यासे निर्जनैऽतिमनोहरे॥ १७०॥ वटमूलसमीपे च सरसः पश्चिमे तटे। चम्पकोद्यानपूर्वायां केतकीवनमव्यतः।१०१ । पुनस्तयोय क्रीड़ार्थज्जकार रत्नमएडलम्। चतुभिवेदिकाभिख्न परीतमतिसुन्दरम् ॥१७२ ॥ सद्रतसाररचितै राजितं तूलिकाशतैः। अरमूल्यरत्न र चितैर्नानाचित्र ण चित्रितैः ॥१७३। कपाटैर्नवभिर्युत्त नवद्वारैमनोहरैः। रत्नेन्द्रचित्रकलशैः क्रत्रिमैश्व त्रिकोटिभि: ।१७४ ॥ परितः परितो मित्या मूर्ध घ परिभोभितम्।

सद्रत्सार रचित कलगोज्ज्वलश्रेखरम्। पताकातोरपर्युत्त शोभितं खेतचामरै: ॥१७६॥ सर्वतः पुरतो दीप्तममूत्यरत्नदर्पयैः। i धनुःप्रमायशतकमूर्ध्वमग्निशिखोपमम् ।१७७।। प्रतहस्तप्रमायच्च प्रस्तारं वर्तुलाऊ्ृतम्। शोभितं रत्नतल्पैच्च तदभ्यन्तरमुत्तमम् ॥ १७८ ॥

१७अ० । श्रीळ्वएाजम्मखएडम्। १८७

पारिजातप्रसूनानां मात्योपधानसंयुतैः॥१७८ ॥ चन्दनागुरुकस्तूरीकुङ्गमेः सुरभीक्वतम्। नवशृङ्गारवोग्यैश् कामवर्द्वनकारिभिः ॥ १८० ॥ मालतीचम्पकानाञ् पुष्पराजिभिरन्वितम्। सकर्पूरैश् ताम्बूलैः सद्रत्नपावसंस्थितैः ॥१८१ ॥

रत्नसारघटाकोयों रत्नपीठै: सुसंयुतम् ॥१८२ ॥ रत्नसिंहासनैयुता रत्चित्र य चित्रितैः। चरितैश्चन्द्रकान्तैश्च सुसित जलविन्दुभि: ॥१८३ ॥ गीतवासिततोवेन संयुत्त भोग्यवस्तुभिः । कत्वा रतिग्टहं रम्यं नगरञ्ज पुनर्ययौ॥ १८४ । यानि येषां मन्दिराणि तन्नामानि लिलेख सः । मुदायुक्तो विशवकर्मा शिथ यंचगरै: सह॥१८५॥ निद्रशं निद्रितं नत्वा प्रययी खालयं मुने। सर्वत्र वं सुक्वतिनां समस्तं भगवत्क्वपा। १८६ । नेहाव्र्यज्च नगरं बभूवेशेच्कया भुवि। द्त्येवं कथितं सरवें हरेश्वरितमङ्गलम् ॥ १८०॥ सुखदं पातकहरं किभ्भूयः श्रीतुमिच्कसि। नारद उवाच। कथं वन्दावनं नाम काननस्यास्थ भारते ॥ १८८। व्युत्पत्तिरस्य संज्ञा वा तत्त्व वद सुतश्ववित्। सूत उवाच। नारदस्य वचः सुत्ा ऋषिनारायणी मुदा । १८८ । प्रहस्योवाच निखिलं तत्त्वमेव पुरातनम्।

१८८ ब्रह्मवेव त्तपुरा खें

नारायस उवाच। पुरा केदारतृपतिः सप्तद्वीपपतिः सयम्॥ १८० ॥ आसीत्सत्ययुगे ब्रह्मन् सत्यधमरतः सदा। स रेसे सह नारीभि: पुतरपीत्रगणेः सह ॥ १८१ ॥ पुत्रानिव प्रजा: सर्वा; पालयामास धार्मिकः । कत्वा क्रतुशतं राजा लेसे नेन्द्रतमीपितम् ॥ १८२ । कत्वा नानाविधं पुख फलाकाङ्वी न च खवयम्। नित्य नैमित्तिकं सवं सीक्वणाप्रीतिपूर्वकम्॥ १८३ ॥। केदारतुत्यी राजेन्द्रो न भूती भविता पुनः। पुत्र षु राज्य संन्यस्य प्रियां त लोक्मोहिनीम् ॥१८४। जैगीषव्योपदेशेन जगाम तपसे वनम्। हरेरैकान्तिको भक्तो ध्यायते सन्ततं हरिम् ॥ १८५॥ शश्वत् सुदर्शनञ्जक्रमस्ति यत्सन्निधी मुने। चिरं तवा मुनिश्ेषठी गोलोकज्ज नगाम स: ॥२९६॥ कंदारं नाम तीथेज् तन्नास्ता च बभूव ह। तवाद्यापि मृतः प्रासी सद्ो मुक्ी भवेत् ध्रुवम् ॥१८७॥ कमलांभा तस्य कन्धा नाम्ा वन्दा तपखिवरनी। ज वत्र सा वरं कन्निदयोगशास्त्रविशारदा। १९८॥ दत्तो दुर्वाससा तस्ये हरमन्त: सुटुर्लभः । सा विरत्ता गहं त्यक्ा जगाम तपसे वनम्॥ १६६॥ षष्टिवर्षसहस्राषि तपस्तेपे सुनिर्जने। आविर्बभूव श्रीक्ष्णप्तत्पुरो भत्ावत्सलः ॥ २००॥ प्रसन्नवदन: श्रीमान्वरं वरित्युवाच सः । दृद्ट सा राषिकाकान्त मान्तं सृन्दरविग्रहम् ॥२०१!

१७म् ० ] श्रोऊष्प जनसण्म्।

मूच्छीं सम्प्राप सा सद: कामबागाप्रपीड़िता। साच शीघ्र वरं वत्र पतिस्वं मे भवेति च ॥२०२॥ ओमित्युक्का च रहसि चिरं रैमे तया सह। सा जगाम च गोलोकं कवणोन सह कौतुकान् ॥२०३॥ राधासमा सा सौभाग्याद्रोपीश्ेष्ठा बभूव ह। वृन्दा यत्र तपस्ते पे तत्तु वृन्दावनं स्मृतम्॥ २०४॥ वृन्दयात्र कवता क्रीड़ा तेन वा मुनिपुङ्गव। अथान्यञ्ञ तिहासञ्ज शृणुष्व वत्स पुखदम्॥ २०५॥ वेन वृन्दावनं नाम निबोध कथयामि ते। कुशध्वजस्य कन्य दे धर्मशास्त्रविभारदे। २०६॥ तुलसीवेदवत्यी च विरत्त भवकर्मणि। तपस्तव्वा वेदवती प्राप नारायणं परम् ॥२०७॥ सीता जनककन्या सा सवत्र परिकीर्ततिता। तुलसी च तपस्तप्वा वाञ्कां छत्वा हरिं पतिम्॥ २०८॥ देवाद् दुर्वाससः शापात् प्राप्य शङ्वासुरं प्रति। पश्मात्सम्प्राप कमलाकान्त कान्त मनोहरम् ॥२०८। सा चैव इरिशापेन वक्षरूपा सुरेखरी। तस्या: शापेन च हरिः शालग्रामो बभूव ह॥२१०॥ तथा तस्थी च सततं शनिलावच्तसि सुन्दरी। विस्तीणं कथितं सवें तुलसीचरितञ्ज ते। तथापि च प्रसङ्गेन किज्ञिदुत्त मुने पुनः ॥ २११ ॥ तस्या तपसः स्थानं तदिदृञ्ज तपोधन। तेन वृन्दावनं नाम प्रवदन्ति मनीषिय: ॥ २१२ ॥ प्रथवा ते प्रवत्यामि परं हेत्वन्तरं शृणु।

१५० ब्रद्मवेवत्तपुराणे [१७ ग्र०

येन वृन्दावनं नाम पुरन्ेत्रे च भारते ॥२१३ ॥ राधा षोड़शनाम्ताच् वन्दानाम खुती अुतम्। तस्या: क्रीड़ावनं रम्य तेन वृन्दावनं स्मृतम् ॥२१४॥ गोलोके प्रीतये तस्या: क्वणोन निर्मितं पुरा। क्रीड़ाथं भुवि तव्रास्ता वनं वन्दावनं स्मृतम् ॥ २१५॥

नारद उवाच।

कानि षोड़ नामानि राधिकाया जगद्र रो। तानि मे वद शनिष्याय श्रोतुं कौतूहलं मम॥ २१६॥ गुतं नामनां सहस्तञ्न सामवेदे निरूपितम्। तथापि श्रीतुमिच्छामि खत्तो नामानि षोड़य ॥२१७॥ अभ्यन्तराणि तेषां वा तदन्यान्येव मे विभी। अही पुरस्वरूपाि भकानां वाव्कितानि च ॥२१८ नामानि तेषां व्युत्पत्तिं सर्वेषां टुर्लभानि च। पावनानि जगन्मातुर्जगतामादिकारयम् २१८।

श्रीनारायए उवाच।

राधा रासेखवरी रासवासिनी रसिकेखवरी। कृष्णप्राणाधिका कषप्रिया कष्स्रूपिणी॥ २२०। हणवामाङ्गसभ्भ ता परमानन्दरूपिणी। क्वष्णा वृन्दावनी वृन्दा वृन्दावनविनोदिनी ॥२२१॥ चन्द्रावती चन्द्रकान्ता शतचन्द्रनिभानना। मामान्य तानि साराणि तेषामभ्यन्तराषि च ।२२२६ राधेत्येवञ्ज संसिदा राकारी दानवाचक: । स्यं निर्वाणदाती या सा राधा परिकीतति ता ॥२२३।

१७ श्र ० १ श्रीक्ृप जम्मख एड़म्। १८१

रासेखरस्य मत्नीयं तन राशेखरी स्मृता । रासे च वासो यस्याय तेन सा रासवासिनी।२२४। सर्वासां रसिकानाच्न देवीनामीखरी परा। प्रवदन्ति पुरा सन्तस्तन तां रसिकेशवरीम् १२२५॥ प्राणाधिका प्रेयसी सा कृप्पस्य परमात्नः । कृशप्रागाविका सा च ऊ्वपेन परिकीर्त्तिता ॥२२६।। छवण्णस्यातिप्रिया कान्ता कृष्णी वास्या: प्रियः सदा। सवैर्देवगपैरुत्ा तेन कवप्प्रिया स्मता ॥ २२७॥ कृप्णरूपं सन्निधातुं या यक्ता चावलीलया। सवींगे: क्वप्णसदृभी तन क्ष्सरुपिएी।२२८॥ वामाङ्गार्ड्वेन कवण्पस्य या सन् ता परा सती। कृश्णवामाङ्गसभ्भ ता तेन छपेन कीर्ततिता ।२२८। परमानन्दराशनिय सयं मूर्तिमती सती। शुतिभि: कीर्तिता तेन परमानन्दरूपिएी। २३०। कृषिर्मोच्षार्थवचनी न एवोत्कष्टवाचकः। आकारो दातवचनस्तेन ल्ृष्णा प्रकीतति ता ।२३१॥ अस्ति वृन्दावनं यस्यास्तेन हन्दावनी स्म ता। वृन्दावनस्ािदेवी तेन वाथ प्रकीर्तिता॥ २२२॥ सङ्ग: सखीनां वृन्दस्यादकारोऽप्यस्तिवाचकः । सखिव्ृन्दोडस्ति यस्याश्च सा वन्दा परिकीत्तिता ॥२२३। वन्दावने विनोदश्य सोऽस्या र्द्यास्त च तत्र वै। वेदा वदन्ति तां तेन दवन्दावनविनोदिनीम् ॥२३४॥ नखचन्द्रावलीवक्क चन्द्रोऽस्ति यत्र सन्ततम्। तेन चन्द्रावली सा व लप्पेन परिकीशिता ॥२३५०

११८ ब्रच्मवेव तपुराणे [१३ श्र ०

नारायगी यो वैकुगठ कमलाकान्त एव च ॥ ४८ । श्ेतद्वीपनिवासी यः पाता विषुञ्च सोऽप्यजः। कपिलोऽन्ये तदंभास नरनारायमावृषी॥ ५०॥ सर्वेषां तेजसां राभिमूर्त्तिमानागत: किमु। स वसु दर्शयित्वा च शिशुरूपी बभूव ह। ५१॥ साम्प्रतं सूतिकागारादाजगाम तवालयम् । अयोनिसभ्भवच्चायमाविर्भूती महीतले॥ ५२ ॥ वायुपूरं मातगभें क्वत्वा च मायया हरिः। आविर्भूय वसु' मूत्ति दर्शयित्वा जगाम ह॥ ५३॥ युगे युगे वर्णभेदो नामभेदोऽस्य बज्ञव। शुक्को रत्नस्तथा पीत ददानीं कृष्पतां गतः । ५४॥ शुक्कवर्णः सत्ययुगे सुतीव्रस्तेजसावृतः । व तायां रक्तवर्णोडयं पीतोऽयं डापरे विभु: ॥ ५५॥ कृष्णणवर्णः कलौ श्रोमान् तेनसां रागिरेव च। परिपूर्णतमं ब्रह्म तेन छष्म इति स्मृतः ॥५६॥ ब्रह्मसी वाचव नमोडयमकारोऽनन्तवाचकः । भिवस्य वा,त्वा जहासाकारो धर्मवाचक: ।५७। पकारो संघास भास: खेतद्वीपनिवासिन: । नरनाशीतियुतं मन्नसर्मो वाचक: स्मृतः ॥५८॥ सर्वेषां तर युत्त: पाथः सर्वमूत्तिखवरूपकः। सर्वाधारः स्श्रैवीनस्तेन क्ृष्ण इति स्मृत: ॥ ५८ ॥ क्वषिनिर्वाणवचनी यकारो मोच एव च। अकारो दातवचनस्तेन क्वष्ण दति स्मृतः। ६०॥ क्वषिर्निश्वेष्टवचनी पकारी भक्तिवाचक: ।

श्रीक्व एाजन्मखरडम्। ११६

भकारो दातवचनस्तेन क्ृण्ण दूति स्मृतः ॥ ६१॥ कम्मनिर्मूलवचन: क्वषिर्यो दास्यवाचकः । अकारो प्राप्तिवचनस्तेन क्ृण्ण इति स्मृतः ॥ ६२ ; माम्ना भगवतो नन्द कोटीनां सपरणे च वत्। तत् फलं लभते नूनं कषेति स्रणे नरः ॥ ६१॥ यद्विधं स्रणे पुए वचनाच्क्रवणात्तथा। कोटिजन्मांहसी नाथी भवेद् यत्स्रखादिकात् । ६ ४। विष्ोर्नाम्राच् सर्वेषां सर्वात्तारं परात्परम्। क्वष्णेति मङ्गलं नाम सुन्दरं भक्तिदायकम् ॥६५॥ ककारोच्ारणाङ्गतः केवल्य जन्मसृत्युहम्। ऋकारादु दास्यमतुलं षकाराइक्िमीपिताम्॥ ६६॥ एकारात् सहवासच्न तत्समं कालमेव च। तत्सारुप्य विसर्गाच्च लभते नात्र संभय: ॥ ६०॥ ककारोचारणादेव वेपन्ते यमकिङ्घराः । ऋकारोक्रेन तिष्ठन्ति षकारात्मातकानि च ॥ ६८ ॥ एकारोच्चारणाद्रोगा अकारान्मृत्युरेव च। प्र वें सर्वे पलायन्ते नामीच्चारएभीरव: । ६९ : स्मृत्युत्तिश्नवसोद्योगात् कष्णनाम्त्री व्रजेख्र। रथं ग्हीता धावन्ति गोलकात् कप्णकिङ्गरा: ।9,। वे पृथिव्या रजसः संख्यां कर्त्तु भक्का विपच्चितः । नाम्न: प्रभावसंख्यानं सन्तो वकं न च चमा: ।०१॥ पुरा शङ्गरवक्नण नाम्नोऽस्य महिमा गुतः। गुणनामप्रभावञ्ज किञ्चिज्जानाति मद्ग रुः॥ ७२ A व्र द्मानन्त्न धम्मेय् सुरर्षिर्मनुमानवाः।

१२० ब्रह्मवैवर्त्तपुराणे [११त्.

वेदाः सन्तोन जानन्ति महिम्ः षोड़यीं कलाम्॥७३॥ द्वत्येवं कथितो नन्द महिमा ते सुतस्य च। यथामति यथाज्ञानं गुरुवक्रान्मया शुतम् ॥ ९४॥ कृष्ण: पीताम्बरः कंसध्वंसी च विष्टरश्नवाः । देवकीनन्दन: श्रीथो यशोदानन्दनी हरिः॥ ०५॥ सनातनोऽ्चयुतो विष्णुः सर्वेः सर्वरूपष्टक्। सर्वाधारः सर्वगतिः सर्वकार णकारगम् ॥६॥ राधावन्धूराधिकाव्मा राधिकाजीवन: ख्यम्। राधिकासहचारी च राधामानसपूरक: ।७H। राधाधनी राधिकाङ्गी राधिकासक्तमानसः । राधाप्राणी राधिकेशी राधिकारमणः ख्यम् ॥७८॥ राधिकाचित्तचीरस राधाप्राणाधिक: प्रभु: । परिपूर्षतमं ब्रह्म गोविन्दो गरुड़ध्वनः॥ ७८। नामान्येतानि क्व ष्णस्य शुतानि साम्प्रतं व्रज। जन्ममृत्युहृरार व रच् नन्द शुभचषे ॥ ८० ॥ कृतं निरूपितं नामां कनिष्ठस्य यथा शुतम्। ज्येषस्य हलिनो नाम्न: सङ्गेतं शृणु मे मुखात् । ८१॥। गर्भसङ्ग्षणादेव नाम्रना सङ्गर्षरः स्मृतः ॥८२॥ मास्त्यन्तोऽस्यैव वेदेषु तेनानन्त इति स्मृतः । बलदेवो बलोट्र काडली च हलधारणात् । ८३॥ शितिवासा नीलवासान्मुषली मुषलायुधात्। रेवत्या सह सभ्भोगाद्रवतीरमण: खयम्। रोहिीगर्भवासाच रौहिशेयो महामतिः । ८४ । २४ दूत्येवं ज्येष्ठपुस्तस्य शुतं नाम निवेदितम्।

१२अ्र० ] श्रीक्ृषजन्मखरडम् । १२१

यास्याम्यहं स्हं नन्द सुखं तिष्ठ खमन्दिरे॥ ८५॥ ब्राह्मणस्य वचः गुत्वा नन्दः स्तब्धी बभूव ह। निशेष्टा नन्दपत्नी च जहास बालक: स्यम् ॥ ४६ ॥ प्रणम्योवाच नन्दस्तं वाक्य विनयपूर्वकम्। पुटाञ्जलियुती भूत्वा भतिनस्रात्मकन्धरः । ८७।।

नन्द उवाच।

गतश्ेत्व' तदा कममे करियत्येव की महान्। स्वयं शुभेनषं कत्वा कुरु नामान्रप्राशनम् ॥ दद ॥ यत्नामीवश्च कथिती राधाप्राणादिकी दय। तस्यापि का वा राधेति कन्यका कस्य च ध्रुवम् ॥८६॥ जन्दस्य वचनं ुत्वा जहास मुनिपुङ्गवः । निगूढ़ं परमं तच्ं रहस्यं कथयामि ते ॥ ८० ॥

सीगर्ग उवाच।

स श्रृशु नन्द प्रवच्यामि इतिहासं पुरातनम् । पुरा गोलोकहृत्तान्तं खुतं शङ्करवक्कत: :. ८१ ।। श्रीदासो राधया साडं बभूव कलही महान्। श्रीदामशापाद् दैवेन गोपो राधा च गोकुले ॥८२॥ वष्भानुसुता सा च माता तस्या: वलावती। वें कशा खवाईाङसस्भूता नाथस्य सदभी सती॥८३ ॥ गोलोकनासिनी सेयमत् कप्पाचयाधुना।

पं मातुर्गें वासुपूरें छत्ा च मायया सती। वायुनि:सरणे काले धृत्वा च ५विग्रहस॥:५ ॥

१२२ ब्र ह्मवैवत्तपराखे

आविर्बभूव मायेयं पृथव्यां कृष्णोपदेशतः। वर्धते सा व्रजे राधा शुक्ले चन्द्रकला यथा॥ ८६॥ श्ीक्ृणातेजसोडर्डेन सा च मूर्ततिमती सती। एका मूत्तिदिंधाभूता भेदो वेटे निरूपितः । ८७। दयं स्त्री सा पुमान् किं वा सा वा कान्ता पुमानयम्। द रूपे तेजसा तुल्ये रुपेण च गुणोन च। पराक्रमेण बुद्दा वा ज्ञानेन समपदापि च॥ह८॥ पुरतो गमनेनैव किन्तु सा वयसाधिका। व्यायते तामयंपखदिमं सा सरति प्रियम् ॥६६० रचिता सास्य प्रारौख् तत्प्रारर्मूर्त्तिमानयम् । अस्य राधानुसरिण गोकुलागमंनं परम् ॥ १०० ॥ स्त्रीकारं सार्थकं कर्तु गोलोके यत् कतं पुरा। कंसभीतिच्कलैनैव गोकुलागमनं हरेः॥ १०१ ॥ प्रतिष्नापालनार्थाय भयेशस्य भयं कुतः । राधाशव्दस्य व्युत्पत्तिः सामवेदे निरूपिता ।१०२। नारायणस्तासुवाच ब्रह्मागं नाभिपङ्ञजे। व्रह्मा तां कथयामास ब्रह्मलीके च शङ्गरम् ॥ १०३॥ पुरा कैलासशिखरे मामुवाच महेश्वरः। देवानां टुर्लभां नन्द निशामय वढ़ामि ते॥ १०४॥ सुरासुरमुनीन्द्राणां वाष्कितां मुक्िदां पराम्। रफी हि कोटिजन्ावं कमभोगं शुभाशुभम्॥ १०५॥ त्राकारा गभवासञ्च मृत्युत् रोगमुत्सजेत्। धकार आयुषी हानिमाकारी भवबन्वनम् ॥१०६॥ १४ ग्रवगस्मरगोक्तिय्यः प्रसश्यति न संभयः ।

१३ अ० ] श्रीक्पाजन्खएडम्। १२३

रेफी हि निश्चलां भतिं दास्यं कृप्णपदाम्व जे॥१०७॥ सर्वेष्मितं सदामन्द सर्वसिद्वीघमीश्वरम। धकारः सहवासच्च तत्तुल्यकालमेव च ॥१०८ ॥ ददाति साष्टि सारूप्य तत्वज्ञानं हरेः समम् । आकारस्तबसां राभिं दानभकि हरी यथा॥ २०८॥ योगभक्ति योगमतिं सवेकालं हरिस्मृतिम्। शुत्युक्रिस्मरणाद्योगान्मोहजालञ्ज किल्विषम् ॥११०। रोगशोकसृत्युयमा वेपन्ते नात्र संभयः। राधामाधवयोः किज्चिट् व्याख्यानञ्च यतः खुतम् ॥१११॥ तदुताञ्ज यथाज्ञानं साकत्यं वत्त मक्षमः । आरादु वन्दावने नन्द विवाही भवितानयो: ॥११२॥ पुरोहिती जगहाता कत्वागिनिं साच्िएं मुदा। कुवेरपुत्रमोत्तञ्ज गव्यस्याहृत्य भत्ताम् ॥ ११२ ॥ हिंसनं धेनुकस्यैव कानने तालभीजनम्। वककेशनिप्रलम्वानां हिंसनच्चाघ लीलया॥ ११४ ॥ मोक्षएं द्िजपत्नीनां मिष्टान्नपानभीजनम्। टा भज्जनं शक्रयागस्य शक्राह्ीकुलरक्तराम्॥ ११५॥ IT गोपीनां वस्त्रहरएं व्रतसम्पादनन्तथा। ताभ्यः पुनवस्तदानं वरदानं यथेपिसितम् ॥११६॥ चेतसां हरणं तासामयं वश्या: करिष्यति। रासोत्वं महारम्य सर्वेषां हर्षवर्ईनम् ॥ ११७॥ पूर्ण चन्द्रोदये नतां वसन्ते रासमएडले। पं गोपीनां नवसभभोगात् कत्वा पूरों मनोरथम् ॥११८। ताभिः सह जलक्रीड़ां करिष्यति कुतूहलात्।

१२४ ब्रह्मवैवर्त्तपुरासे [१३ ऋ

विच्केदोऽस्य वर्षअतं श्रीदामशापहेतुकम् ॥११८॥ गोपालैगोपिकाभिश्न भविता राधया सह। मथुरागमनं तत्न गोपीनां शोकवर्दनम् : १२० ॥ पुनः प्रबोधनं तासां दानमाध्यात्मिकस्य च। स्यन्दनाक्रूरयो रचां सद्यस्ताभ्यां करियति ।१२१।। रथस्यारोहसं छत्वा मघुरागमनं पुनः । पिटभ्रातव्रतेः साईं विलद् यमुनां व्रजे ॥ १२२॥ अक्र राय ज्ानदानं दर्भयित्वा खकं जले। कौतुकेन च सायाके नगरात्सर्वदर्नम् x १२३॥ मालाकारतन्तुवायकुञ्ञानां बन्धमोक्षराम्। धनुर्भङ्ग शङ्तरस्य यागस्थानप्रदर्भनम् ॥१२४॥ हिंसनं गजमज्लानां दर्शनं नृपतेः पुरः। कंसस्य हिंसनं सद्य: पित्रोनिगड़मीक्तरम् ॥ १२५॥ प्रबोधनञ्न युष्माकमुग्रसेनाभिषेचनम्। तस्य तस्य बधूनाञ ज्ञानाच्कीकापनोदनम् ।१२६।। आातुः खस्योपनयनं विद्यादानं गुरोर्मुखात्। गुरुपुत्रप्रदानञ्ज पुनरागमनं सहे॥ १२७॥ कलनं वृपसैन्यानां यवनस्य टुरात्मनः । निर्माएं द्वारकायाथ्च मुचुकुन्दस्य मोक्षरम् ॥१२८॥ द्वारकागमनच्जव यादवैः सह कौतुकात्। स्त्रीसंघानां विहरणं ताभि: साईव्व क्रीड़नम् ॥१२८॥ 1

सौभाग्यवर्धनन्तासां पुत्रपीत्रादिकस्य च। मणिसम्बन्धिनी मिध्याकलङ्गस्य च मोच्षगम् १२३०॥ साहाय्य पाएडवानाञ्ज भारावतरणादिकम्।

१३३० १२५

निष्पन्न राजसूयस्य धर्मपुत्रस्य लीलया ॥ १३१ ॥ पारिजातस्य हरय शक्राहङ्गारमदनम्। व्रतपूर्णञ्च सत्याया वागस्य भुजक्ृन्तनम् ब १३२॥ मदनं शिवसैन्यानां हरस्य जुम्भएं परम्। हरणं वागपुत्ार्य वानिरुडस्य मोत्षगम् । १३३।। वारासस्याय दहनं विप्रदारिट्राभञ्जनम्। विप्रपुत्रप्रदानव्च दुष्टानां दमनाटिकम् ॥ १३४॥ तीथयात्राप्रसङ्गन युभ्नाभिः सह दर्गनम्। छवत्वा च राधया साधे व्रजमागमिता पुनः ॥ १३५॥ प्रस्थापयित्वा हाराञ्ज परं नारायणंभकम्। सवें निष्यादनं छत्वा गोलोकं राधया सह ॥ १३६॥ गमिष्त्येव गोलोकं नाथीऽयं जगताम्यतिः । नारायणख्च वैकुरठ गमिता स्म त्वया सह ॥१२७॥ धस्परगहसृषी हो च विष्णु: चीरोट्मेव च।

स दूत्य वं कथितं नन्द भविष वेदनिर्णयम् ॥ १३८॥ य्ूचतां साम्प्रत कम यदथं गमनं मम। माघशुक्कचतुर्दश्यां कुरु कसी शुभे चरी॥ १३९ ॥ गुरुवारे च रेवत्यां विशुद्धे चन्द्रतारके। चन्द्रसे मोनलग्न च लनेभर्गदर्शने॥ १४० ॥ वविं वबिजे करणोत्कृष्टे शुसयोगे मनोहरे। सुदुर्जभे दिने तव् सर्वोक्कृष्ठोपयोगिके ॥ १४१ ॥ आलोच पणिडतेः सावं कुरु कर्न मुान्वितः।

पं दूत्युक्का वहिरागत्य समुवास मुनीश्वर: ॥ १४२ ॥ हृष्टो मन्दी यशोदा य कसीद्योगं चकार है।

१२६ ब्रह्मवैवर्तपुराये [१३ अ्र.

एतस्तिन्रन्तरे द्रष्टं गर्ग गोपाश् गोपिकाः ॥ १४३ ॥ बालका बालिकाश्चेव आ्रजग्म र्नन्दमन्दिरम्। दद्टशुस्ते मुनिश्रेष्ठं ग्रीशमध्याहभास्करम्॥ १४४॥ शिष्यसङ्गः परिववतं ज्वलन्त ब्रह्मतेजसा। गूढ़योगं प्रवोचन्त सिद्ाय पृच्कते मुदा ॥ १४५॥ पश्यन्त सस्प्रितं नन्दभवनानां परिच्छदम्। खर्ण सिंहासनस्थञ्च योगमुद्राधरं वरम्॥ १४६॥ भूतं भव्यं भविष्यन्न पश्यन्त ज्ञानचन्तुषा। हृदीश्वरं प्रपश्यन्तं सिद्ं मन्त्रप्रभावतः ॥१४७। बह्िर्यशोदा क्रोड़सथं ताटृशं सस्मितं शिशुम्। महेशदत्तध्यानेन यद्रूपञ्च निरूपितम् ॥१४८ ॥ तं दृद्टा परमप्रीत्या पूर्भूत्तमनोरथम्। सायुनेत्र पुलकितं निमम्न भक्तिसागर ॥ १४९ ॥ हदि पूजां प्रणामज्ञ कुर्वन्त योगचर्य्यया। मूर्धा प्रशेमुस्ते तञ्च स च तानाशिषं ददी ॥ १५०॥ आसनस्थो सुनिसतस्थी ते जग्म : खालवं मुदा। नन्दः सानन्दयुकश् बन्धून मङ्गलपत्रिका: ॥ १५१ ॥ प्रस्थापयामास शीघ्रमारादु दूरस्थितान् मुदा। दधिकुल्यां दुग्धकुल्यां ्टतकुल्यां प्रपूरिताम् ॥ १५२॥ 30 मुड़कुत्यां तैलकुल्यां मधुकुल्याञ् विस्तृताम्। नवनीतकुल्यां पूर्णाच्च तक्रकुल्यां यट्टच्छया॥ १५३॥ शर्करोदककुल्याज् परिपूर्णाञ्च लीलवा। तरडुलानाञ शालीनामुच्ेस एतपर्वतान्। १५४। १४ पृधुकानां शैलशतं लवणनाच् सप् च।

१३ ग्र० । १२७

सप्त शैलान् झर्करायां लडड कानाञ् सप्त च ॥ १५५ ॥ परिपक्कफलानाञ् तव वोड़ण पर्वतान्। यव गोधूमचूर्णानां पक्कलडड कपिएडकान् ॥ १५६ ॥ मोदकानाच शैलज़ खस्तिकानाञ् पर्वतान्। कपर्दकानासत्युचेः शेलन् सस च नारद ॥१५७ ॥ कर्पूरादिक युक्तानां ताम्बूलानाज् मन्दिरम्। विस्तृतं द्वारहीनञ्च वासितोदकसंयुतम् ॥१५८ ॥

नानाविधानि रत्नानि खर्णानि विविधानि च ।१५८। मुक्ताफलानि रम्याषि प्रवालानि मुदान्वितः । जानाविधानि चारुषि वासांसि भूषणानि च ॥१६०॥ पुत्नान्नप्राशन नन्दः कारयामास कीतुकात्। संस्कारयुत्तं रुचिरं चन्दनद्रवचर्चचितम् ॥ १६१॥ प्राङ्गशं कदलीस्तम्भे रसालनवपल्लवैः।

स ग्रथितेः सूक्षवस्त्रेप वेष्टयामास कोतुकात्॥ १६२ ॥ युत्तं मङ्गलकुभ्भैश्न फलपल्ञवसंयुतैः ।

टा

IT माल्यानां वरवस्तायां राशिभिस विराजितम् ।

न गवाञ मधुपर्काणामासनानाञ नारद॥ १६४॥ फलानां जलकुभ्भानां समृहैय समन्वितम्। नानाप्रकारैर्वाद्यिथ टुर्लमेः समनोहरेः ॥१६५॥

क ढक्कानां दुन्दुभीनाझ पटहानां तथैव च। सृद्ङ्गमुरजादीनामानकाजां समूहके: ॥ १६६॥ वंभीसवहनीकांख सरयन्वैव् शव्तितम्।

१२=

विद्याधरोणां वचेन भक्गिमाम्त्रमणेन च॥ १६७ । गन्धर्वनायकानाज सङ्गीतेमू र्र् नायुतेः। स्वरणंसिंहासनानाज रथानां निःखनैर्युतम्॥ १६८॥ एतत्मिन्नन्तरे नन्दमुवाच वाचको मुदा। आजग्मुवल्मवेन्द्राथ बान्धवा वलवास्तथा॥ १६८॥ अश्वस्थाश्न गजस्थाय रथस्थाय्ेति सत्वरम्। आजग्मू राजपुताथ रतालङ्वारभृषिताः ॥१० ॥ आगती गिरिभानुख्न सस्वीकस्न सकिङ्वरः । रथानाञ्ु चतुर्लचं गजानाञ् तथैव च॥ १७१ ॥ तुरङ्मायां कोटिय भिविकानां तथेव च! ऋपीन्द्राणं मुनीन्द्राणं विप्रासाज्ज विपश्चिताम्॥१७२॥ वन्दिनां भिजुकाणाज समूहैश समीपतः। गोपानां गोपिकानाञ्च संख्यां कत्तुञ्ज क: नमः ॥१७३॥ पश्ागत्य वहिर्भूयेत्युवाच प्राङ्गर स्थितः । ुत्वेवं तानुपव्रज्य समानीय व्रजेखरः॥ १७४॥ प्राङ्गगे वासयामास पूजयामास सत्वरम्। ऋप्यादिकसमूहज्ञ प्रगम्य शिरसा भुवि। पाद्यादिकञ्न तेभ्यथ् प्रददी सुसमाहितः ॥ १७५। वस्तुभिबन्धुभि: पूर्रं बभूव नन्दगोकुलम्। न कोऽपि कस्य प्रब्द च श्रोतुं प्रतश तत्र वे ॥१७६। त्रिमुहत्तें कुवेरश् श्रीक्ृप्णप्रीतये मुदा। चकार खर्णवथ्या च परिपूर्णञ्च गोकुलम् ।१७७। कीतुकापड़वच्चकुर्बन्धुवर्गाश्च ब्रीड़या। कानस्त्रकन्धरा: सर्वे दृष्टा नन्दस्य सम्पद्स॥ १७८ ।

१२ अ० ] य्रीकृष्ाजन्मखगडम् । १२६

नन्दः छवताफ्िकः पूतो धत्वा धौते च वाससी। चन्दनागुरुकस्तूरीकुङ्गमेन व भूषितः ॥१७६॥ उवास पादौ प्रताल्य खर्णपीठे मनोहरे। गगस्य च मुनीन्द्राणं गहीत्वाज्ां व्रजेशरः॥१८०॥ संस्मृत्व विष्शुमाचान्तः स्वस्तिवाचनपूर्वकम्। कृत्वा कर्म च वेदोत भोजयामास बालकम् ॥१८१॥ गर्गवाक्यानुसारए वालकस्य मुदान्वितः । कणोति मङ्गलं नाम रर् च शुभे चरे॥ १८२ ॥ स छटतं भोजयित्वा च कत्वा नाम जगत्पतेः । वाद्यानि वादयामास कारयामास मङ्गलम् !१८३१ नानाविधानि खर्यानि धनानि विविधानि च। भत्त्यद्रव्याणि वासांसि ब्राह्मरोभ्यी ददी मुदा ॥१८४। वन्दिभ्यो भिक्षुकेभ्यश् सुवर्ं विपुलं ददौ। भाराक्रान्ताश्च ते सर्वे न मका गन्तुमेव च॥१८५॥ ब्राह्मणान् बन्धुवगांश् भिच्ुकांस् विशेषतः । मिष्टान्नं भीजयामास परिपूर्री मनोहरम्॥ १८६॥ दीवतां दीयताच्जव खाद्यतां खाद्यतामिति। बभूव शव्दोडत्युच्चख सततं नन्दगोकुले ॥ १८७ ॥ रत्नानि परिपूर्णानि वासांसि भूषणानि च। प्रवालानि सुवर्गानि मणिसाराणि यानि च ॥१८८। चारूषि खर्णपातराषि क्वतानि विश्वकर्मणा। गत्वा गर्गाय विनयं चकार वज्तपुङ्गवः॥ १८६॥ पं शिषयेभ्यः खर्णभारांख्च प्रददी विनयान्वितः । द्विजेभ्योऽ्यवशनिष्टेभ्य: परिपूर्णानि नारद॥ १८० ॥

१३० [१३ त्र०

श्रीनारायण उवाच। गहीचा श्ीहरि गर्गो जगाम निसृतं मुदा। तुष्टाव परया भत््या प्रसम्य च तमीखरम् ॥१६१॥ साश्ुनेतः सपुलको भक्तिनस्र्रात्मकन्धरः । पुटाज्जलियुती भूत्वोवाच क्वष्णपदाम्बुजे॥ १८२ ॥ गर्ग उवाच। हे कृपण जगतां नाथ भक्तानां भयभज्ज़न। प्रसन्नो भव मामीश देहि दास्यं पदामुजे॥१८३ ॥ त्वत्पित्रा मे धनं दत्तं तेन मे किं प्रयोजनम्। देहि मे निश्चलां भत्ति भत्तानामभयप्रद ॥ १८४॥ अणिमादिक सिदिषु योगेषु मुक्तिषु प्रभो। ज्ञानतत्वेऽमरत्वे वा किज्ञिन्नास्ति स्हा मम ॥१८५॥ दन्द्रत्वे वा मनुत्वे वा सर्गलोकफले चिरम्। नास्ति मे मनसी वाञ्का त्वत्पादसेवन विना॥१६६॥ सालोक्य सार्ष्टिसारुप्य सामीप्य कतवमीप्सितम्। नाहं गहामि ते ब्रह्मन् त्वत्पादसेवन विना १८७। गीलोके वाषि पाताले वासे नास्ति मनोरथः । किन्तु ते चरणाभ्भोजे सन्ततं स्मृतिरस्तु मे ॥१८८ ॥ त्वन्मन्तं शङ्गरात् प्राप्य कतिजन्मफलोदयात्। सर्वच्जोहं सर्वदर्शी सवेत्र गतिरसु मे ।१८८॥ कृपां कुरु छपासिन्धी दीनबन्धी पढामुजे। रक्ष माम भयं दत्वा मृत्युर्में किं करिष्यति॥ २००॥ सर्वेषामीश्वरः शवस्वत्पादाभोजसेवया। २४ मृत्युञ्जयोऽन्तकारश् बभृव योगिनां गुरुः॥२०१ ॥

३ ्र०] श्रीक्ृर जन्मखण्डम्। १२१

ब्रह्मा विधाता जगतां त्वत्पादाभोजसेवया। यस्य कदिवसे व्रह्मन् पतन्तीन्द्राश्नतुर्दश ॥ २०२॥ त्वत्पादत्तेवया धर्मः साक्षी च सर्वकर्मणाम्। पाता च फलदाता च जित्ा कालं सुदुर्जयम् ॥२०३॥ सहस्त्रवदन: शेषो यत्पादाख्ुजसेवया। धत्ते सिद्धाथवद्विश्वं शिवः करठे विषं यधा॥ २०४ ॥ सर्वसम्पद्विधात्री या देवीनाज् परात्परा। कराति सततं लक्ष्मी: केशैस्वत्पादमाजनम् ॥२०५॥ प्रक्ृतिरवीजरूपा सा सर्वेषां शक्रिरूपिणी। स्मारं स्ारं तवत्पदाज' बभूव तत्परा वरा ॥ २०६॥ पावती सर्वरूपा सा सर्वेषां बुडधिरूपिणी। त्वत्पादसेवया कान्त ललाभ शिवमीखरम् ॥२०७॥ विद्याधिछठात्ी देवी या जानमाता सरखती। पूज्या बभूव सर्वेषां संपूज्य त्वत्पदाम्बुजम् ॥२०८॥ स सावित्री वेदजननी पुनाति भुवनतवम्। ब्रह्मगो व्राह्मणनाञ्च मतिस्वत्पादसेदया॥२०६॥ टा चमा जगद्विभर्तुच्च रत्नगर्भा वसुन्रा। IT प्रसूतिः सर्वशस्यानां त्वत्पाद्पद्मसेवया॥२१०॥ राधा ममांशसन्भूता तव तुल्ा च तेजसा। वि स्थित्वा वत्तसि ते पादं नेवतेऽन्यस्य का कथा ॥२११॥ यथा शर्वादयो देवा टेव: पद्माद्यी यथा। क् सनाथं कुछ जामीय ईखरस्य समा कपा ॥२१२॥ न यास्यामि यहं नाय न गहामि धन तव। त्वा मां रच्त पादाजसेवार्यां सेवकं रतम्॥ २१२॥

१३२ [१३ ग

दति सुख्ा सायुनेत: पपांत चरणे हरेः। करोद च भृशं भत्या पुलकाच़िचितविग्रहः ॥२१४। गर्गस्य वचन सुत्वा जहास भक्तवत्सलः । उवाच तं सयं क्वष्ो मवि ते भत्तिरस्विति ॥२२५॥ दूदं गर्गकृतं स्तोव त्रिसन््य यः पठेब्नरः। दृढ़ां भत्ति हरर्दास्ं स्म तिञ्च लभते ध्रु वस् ॥ २१६॥ जन्ममृत्युजरारोगशीकमीहाटि सिङ्गटात् । तीर्ो भवति श्रीक्ृणादाससेवनतत्पर: ॥२१७॥ कप्णस्य सह कालस कणसाईन्न मोटते। कदाचिन्र भवेत् तस्य विच्ेदी हरिणा सह ॥२१८॥ श्ीनारायण उवाच। हरिं मुनि: स्तवं कवत्वा ददी नन्दाय तं मुदा। उवाच तं एहं यामि कुर्वाज्ञामिति वल्नम ॥२१६। श्रही विचित्र संसारो मोहजालेन वेष्टितः । सम्मीलनज्ज विरहो नराणां मिन्धुफेनवत् ॥२२०॥ गर्गस्य वचन शुत्वा रुरोद नन्द एव च। सद्िच्छेदी हि साधूनां मरगादृतिरचते ॥ २२१॥ सवशिष्यः परिव्ृतं मुनीन्द्रं गन्तुसुद्यतम्। सर्वे नन्दादयो गोपा रुदन्तो गोपिकास्तदा ।२२२॥ ग्रणेमु: परमप्रीत्या चक्र स्तं विनवं मुने। दत्वाशिषं मुनिश्रेष्ठो जगाम मधुरां मुदा ॥२२३॥ ऋषयो मुनयस व बन्धुवर्गाद्य वज्ञवाः। सर्वें जग्म धन: पूर्ण: खालयं हृष्टमानसा: ॥२२४॥ १४ प्रजग्म वन्दिनः सर्वे परिपूर्णमनीरयाः ।

१२प. ] १३३

आकएठपूर्ण भुत्या च भिनुका मन्तुमचमाः। सवर्यवस्तरभषेद्र कपरिश्रान्ता मुदान्विता: ।२२६ सुमन्दगामिन: केचित् केचिद्ध मौच भेरते। केचिद्वत्म नि तिष्ठन्तयोत्तिष्ठन्तस् केचन ॥ २२॥ केचिदूषुः प्रमुदिता हसन्तस्तत्व केचन। कपरदकानां बस्त नां श्ेषांश्ीर्वरितान् बहन्॥ २२८॥ केचित्तानाददुः स्थित्वा दर्भयन्तक्ष केचन। केचिन्वृत्यं प्रकुर्वन्ती गायन्तस्तत्व केचन ॥ २२८॥ केचिदह्ुविधा माथा: कधयन्तः पुरातनाः। मयतश् तसगरमान्वातृणाञ्च भूभताम् ॥ २३० ॥

श्रीरामस्याश्वमेधस्य रन्तिदेवस्य कर्मखाम् ॥ २३१ ॥ येषां येषां वृपापाज् सुत्वा दृद्मुखात् कथाः। से कथयन्तक् ताः केचित् श्ुतवन्तञ्च केचन ॥२३२॥ स्थायं स्थायं गता: केचित् खापं खापञ्ञ केचन। एवं सर्वें प्रमुदिता: प्रजग्मुः सालयं मुद्दा ॥ २३३ ॥ IT हृष्टो नन्दी यशोदा च बालङ्ृत्वा च वक्षसि। तस्थी खमिन्दरे रम्ये कुवेरभुवनीपमे ॥ २३४ ॥ एवं प्रवद्तौ बाली शुक्कचन्द्रकलोपमौ। गवां पुष्कज् भित्तिज्न धृत्वा चोत्तस्वतुर्मुदा ॥२३५॥ भब्दाडं वा तदई वा चमी वतुं दिने दिने। पित्रोहर्षज्ञ वर्दन्ती गच्छन्ती प्राङ्गणो मुने ॥२३६॥ बालो द्विपादं पादं वा गन्तु भक्तो बभूव ह। 18

5-१२

१२४ [१२३०

गन्तु भक्तो हि जानुभ्यां प्राङ्गणे वा गहे हरि: ॥२३७३ वर्षाधिको हि वयसा कप्णात्सद्वर्षणः खयम्। ततो मुदं वर्दयन्ती वदितौ च दिने दिने ॥२३८॥ ब्रजन्तौ गोकुले बाली प्रकष्टगमने चमौ। उक्तवन्तौ स्फ टं वाक्यं मायाबालकविग्रही॥२३८॥ गर्गो जगाम मथुरां वसुदेवाश्तमं मुने। स तं ननाम पप्रच्क पुत्रयो: कुथलं तयो: ।२४०॥ मुनिस्त कथयामास कुश्लं सुमहोत्सवम्। आनन्दाशुनिमग्नश्न शुतमावाद् बभूव ह॥२४१। दबकी परमप्रीत्या पप्रच्छ च पुनः पुनः । आनन्दाशुनिमग्ना सा रुरोद च मुद्दर्मुङ्क: ।२४२। गर्गस्तावाभिषं दत्त्वा जगाम खालयं मुद़ा। स्वग्टहे तस्थतुस्ती च कुवेरभवनोपमे॥ २४३॥ यव कल्पे कथा चेयं तत्र त्वमुपवर्हणः। पच्चाशत्कामिनीनाज्ज पतिर्गन्धर्वपुङ्गव: ।।२४४।। तासां प्राणाधिकस्वञ्न शृङ्गारनिपुणी युवा। ततोऽभूब्र झरा: शापाद्दासीपुत्रो द्िजस्य च ॥२४५॥ ततोऽघुना ब्रह्मपुत्रो वैषवोचिष्टभोजनात्। सर्वदर्भी च सर्वज्ञः स्मारको हरिसेवया ।२४६। कथितं कवषचरितं नामान्नपाशनादिकम् ॥ जन्मसृत्य जरानिघ्नमपरं कथयामि ते ॥ २४७ ॥ इूति श्रीब्रभ्मवैवत्त महापुराण नारायएनारदसंवादे श्री क्ृषण जअनख रड़ कपा।व्रप्राशनं नामकरण- २४

१४भ. ] श्रीक्कण्ण जन्माखएडम्। १३५

चतुर्दशोऽध्यायः।

श्रीनारायण उवाच।

एकदा नन्दपत्री च स्नानार्थं यमुनां ययौ। गव्यपू्णं ग्टहं दृद्टा जहास मधुसूदन: ॥१॥ द्धिदुग्धाज्यतक्रच्च नवनीतं मनोरमम्। गटहस्थितञ्ज यत्कित्निचखाद मधुसूदन: ॥ २ । मधु हैयङ्गवीनं यत् खस्तिकं प्रकटस्थितम्। भुक्ता पीत्वांशुकेव कवसंस्कारं कर्त्तुमुद्यतम् ॥ २॥ ददशं बालकं गोपी स्नात्ागत्य खमन्दिरम्। गव्यशून्यं भग्नभाएडं मध्वादिरिक्भाजनम् । ४॥ दृष्टा पप्रच्छ बालांच् शहो कर्मेदमद्भुतम्। यूयं वदत सत्यञ्च वतं केन सुदारुगम् ॥ ५ ॥ यथोदावचनं सुत्वा सर्वमूचुश्च बालकाः।

टा चखाद सत्यं बालस्ते नास्म्भ्यं दत्तमैव च॥ ६ ॥ बालानां वचनं शुत्वा चुकोप नन्दगीहिनी। वेत् ग्टहीत्वा दुद्राव रक्तपङ्गजलोचना ।७॥ पलायमानं गोविन्दं सटहीतुं न प्रथाक ह। ध्यानासाध्यं शिवादीनां दुरापमपि योगिनाम् ।८॥ यशोदा भ्रमणं कत्वा विश्वान्ता घर्मसंयुता।

पं तस्थी कोपपरीतात्मा शुष्ककरठौछ्ठतालुका॥ 2॥ विश्रान्तां मातरं दृष्टा कवपालुः पुरुषीत्तमः ।

१२६ ब्र ह्मवेवर्त्तपुरा णें [१४ञ्०

सन्तस्थी पुरतो मातु: सस्िती जगदीखरः॥ १० ॥ करेधृत्वा च तं देवी समानीय खमालयम्। बध्वा वस्तेष वृत्ते च तताड़ मधुसूदनम् ॥ ११ ॥ बध्वा कष्णं यथोदा सा जगाम खालयं प्रति। हरिस्तस्थौ वृत्तमूले जगतां पतिरीखरः ॥१२॥ श्रीक्ृषा सर्शमात्र ए सहसा तव नारद। पपात वत्तः शेलाभः प्रब्द क्वत्वा भयानकम् ।१३॥ सुवेशः पुरुषो दिव्यी व्च्चादाविर्बभूव ह। दिव्य स्यन्दनमारुह्य जगाम खालयं पुर: ॥ १४॥ प्रसम्य जगतीनाथं शातकुभ्भपरिच्छदम्। किशोरः सस्तमिती गौरो रतालङ्गारभूषित: । १५। सा वृक्षपतनं दृष्टा भिया तस्ता व्रजेखरी। क्रोड़े चकार बालं तं रुदन्तं श्यामसुन्दरम् ॥ १६॥ आजग्म र्गोकुलस्थाश्च गोपा मोप्यस तद्गटहम्। यशोदां भर्व्तयामासुः शान्तिं चक्रुः शिथोर्मुदा॥ १७॥ अत्यन्तस्थविरे काले तनयोडयं बभूव ह। धनं धान्यज रत्नं वा तत्सवें पुत्रहेतुकम् ॥१८॥ सुमतिर्नास्ति ते सत्यं ज्ातं नन्दव्रजेखरि। न भचितं यत् पुत्रए तत् सवें निष्फलं भुवि॥१८॥ पुत्र' बद्धा गव्यहेतोर्वृक्षमूले च निष्ठुरे। गृहकमषि व्यग्रायां दैवाद् वत्तः पपात ह। २० ॥ वृत्तस्य पतनाद्रोपीभाग्याढ् बालोऽपि जीवितः। प्रनष्टे बालके मूढ़े वस्तूनां किं प्रयोजनम् ॥२१॥ आश्िषं युयुजुर्विप्रा वन्दिनस् शभावहाम्। १४

१४अ० ] श्री ऊ्कष्णजन्म खगडम्। १३७

द्विजेन कारयामासुर्नामसङ्गीर्त्तनं हरः ॥२२॥ एवं कृत्वा जना: सरवें प्रययुर्निजमन्दिरम्। उवाच पत्नीं नन्दय रत्तापङ्गजलोचनः ॥ २

नन्द उवाच। यास्यामि तीर्थमदव करठे क्वत्वा तु बालकम्। अथवा त्वं ग्हाद्रक्क त्या मे किं प्रयोजनम् ॥ २४॥ पतकूपाधिका वापी शतवापीसमं सरः। सरःपताधिकी यज्ञ: पुत्री यज्ञप्ताधिक: ।२५ । तपोदानोद्ववं पुख जन्मान्तरसुखप्रदम् । सुखप्रदोऽपि सत्पुत्र इहैव च परत्र च। पुत्रादपि परो बन्धुर्न भूतो न भविष्यति ॥ २६॥ एवमुका खमार्य्वाञ्च तस्वौ नन्दः खमन्दिर। यशोदा रोहिसी चैव नियुतो ग्हकर्मसि॥ २७॥ • नारद उवाच। सुवेशः पुरुषः को वा वृक्तरूपी च गोकुले। भगवन् हेतुना केन वृत्तत्वं समवाप ह॥२८॥ नारायण उवाच। कुवेरतनयः श्रीमान्नाम्ना यो नलकूवरः । जगाम नन्दनवनं क्रीड़ार्थं सह रभ्भया ॥ २८॥ निजेने सरसस्तीर पुष्पोद्याने मनोहरे। वटवटक्तसमीपे च सौरभे पुष्पवायुना ॥ ३०॥ विधाय पुष्पशयनं रत्नदीपैश्च दीपितम्। चन्दनागुरुकस्तूरीकुङ्गमद्रवसंयुतम्॥२१॥ परितः पुष्पमात्येश चीमवस्तैव्व वेष्टितम्।

१३८ ब्रह्मवैवर्त्तपुराण [ १४त्र.

तत्र रभां समानीय विजहार यथेच्छया॥ ३२॥ शृङ्गाराष्ट्प्रकारञ्ज विपरीतादिकं सुखम्। चुम्बनं षट्प्रकारज्ज यथास्थानं निरूपितम् ॥ २३॥

नखदन्तकरक्रीड़ां चकार रसिकेश्वरः ॥ ३४॥ जलात् स्थले स्थलात्तीये कामभास्त्रविभारदः। रतिभोगं प्रकुर्वन्त ददर्श देवलो मुनिः ॥ ३५॥ नग्नां रभ्भां मुक्तकेशों पीनश्रोसिपयोधराम्।

पश्चन्तीं प्राणनाथञ्ज पश्यन्तं सस्ितं मुदा। वज्भूभङ्गयुक्ताच्च कामुकीञ् ददर्श ताम् ॥२७॥ रत्नकुएडलयुग्म न गएडस्थल विराजिताम्। विचित्ररत्नमात्यैश् पुष्पमाल्वैय भूषिताम् ॥ ३८॥ किद्विणीजालसंयु्तां सिन्दूरविन्दुसंयुताम्। तथा युततं पुलकितं नोत्तिष्ठन्त स्परान्वितम् ॥ ३८ ॥ वृत्ततवं याहि पापिष्ठेत्युवाच मुनिपुङ्गवः । पथाप रभां कामात्तीं मानुषी त्वं भवेति च॥ ४०॥ जन्मेजयस्य सुभोग्या भविता कामिनीति च। वमेव गोकुलं गच्छ ववरूपी भवेति च ॥ ४१॥ श्रीक्ृष्ण स्पर्शमाव ण पुनरायास्यसि गहम्। रस्े त्वमिन्द्रसंयोगात् पुनरायास्यसि ध्र वम् ॥ ४२॥ दत्येवमुक्ता स मुनिर्जगाम निजमन्दिरम्। कुवेरतनयः श्रीमान् स जगाम निजालयम् ॥ ४३॥ दत्येवं कथितं विप्र रभाख्यानं वदामि ते।

१४अ० ] श्रीक्ृप्णाजन्मखएडम्। ३३८

सुचन्द्रस्य ग्टहे रभ्भा ललाभ जन्म भारते । ४४॥ कन्या लक्ष्मोखरूपा च बभूव सुन्दरी वरा। ताञ्च सालङकृतां कत्वा सुचन्द्रो वृपतीखरः॥४२॥ नानाकौतुकसंयुत्तां ददो जन्मेजयाय च। जन्मेजयस्य सुभगा बभूव महिषी वरा ॥ ४ ई॥ स्थाने स्थाने निर्जने च राजा रेमे तया सह। एकदा वृपतिश्रेष अख्मेधेन दीचितः ॥४२॥ अखसङ्गोपनं क्वत्वा तस्थो भकख्व मन्दिरे। यज्ञाश्वं रुचिरं मत्वा कौतुकेन च सुन्दरी। ४=॥ द्रष्टं जगाम सा साध्वी चाश्वमेकाकिनी मुदा। थक्रोऽशनिकटे भूता धर्षयामास तां सतीम् ॥४2॥ तथा निवार्ययाणञ्च रेमे तत्र तया सह। मूर्च्छामवाप प्रक्रश् बुबुधे न दिवानिशम्॥ ५०॥ साच सभ्भोगमात्रए देहं तत्याज योगतः। टृपस्य लज्जया भीत्या शक्रः सर्गे जगाम ह॥ ५१॥ राजा सुत्वा मृता दृष्टा विललाप भृशं मुहुः।

ढा यन्तं समाप्य विप्रभ्यो ददौ पूर्णाञ्च दज्निणाम् ॥५२॥ रस्ा च मानवं देहं त्यक्का सग जगाम ह। दूत्येवं कथितं सवें वन्तार्जुनविभञ्जनम्। विं नलकूवरमीच्तज्ज रस्भायाच् महामुने॥ ५३॥ पुरदं क्वशचरितं जन्मसृत्युजरापहम्। द्वत्यवं कथितं सर्वमपरं कथयामि ते॥ ५४ ॥ 07 श्रीव्रह्मवैवर्त्तें महापुराणे नारायणनारदसंवादे श्रीक्ृप- जनखरड वचार्जुनभज्जनं नाम चतुर्दयोऽव्यायः।

१४० [१५त्र०

पञ्चदोऽध्यायः ।

श्रीनारायए उवाच।

एकदा कष्णसहिती नन्दो वृन्दावनं ययौ। तत्नोपवनभाडीरे चारयामास गोधनम् ॥ १ ॥ सरःसुखादुतोयञ्ज पाययामास तत् पपौ। उवास वृत्तमूले च बालं कत्वा खवत्तसि ॥२॥ एतस्मिन्नन्तर कृषणो मायामानुषविग्रहः । चकार मायया कस्मान्म घाच्छनं नभी मुने। ३ ॥ मेघावृतं नभी दृष्टा श्यामलं काननान्तरम्। भन्भववातं महाशब्द वज्शब्दञ्न दारुगम् । ४॥ वृष्टिधारामतिस्थ लां कम्पमानांख्च पादपान्। दृष्टवं पतितस्कन्धान्नन्दी भयमवाप है। ५ ॥ कथं यास्यामि गोवत्सान् विहाय खान्र्मं वत। गहं यदि न यास्यामि भविता बालकस्य किम् ॥६॥ एवं नन्द प्रवदति रुरोद श्रीहरिस्तदा। पयोभिया हरिश्चैव पितु: करठ दधार सः॥। एतस्तमिन्नन्तरे राधा जगाम कृष्णसन्निधिम्। गमनं कुवती राजहंसखञ्ज्नगज्जनम् ॥८॥ भरत्पार्वणाचन्द्राभामुष्ट्वक्का मनोहरा। भरन्मध्याहपद्मानां शोभामोचनलोचना । 2 1

१५त्र. ] श्रीह्मणा जन्म खएडम्। १४१

तन्मध्यस्थलशोभार्हस्थ लमुत्ताफलीज््वला। कवरीवेशसंयुक्ता मालतीमाल्यवेष्टिता ॥ ११॥

पक्कविम्बफलानाज् श्रीमुष्टाधरयुग्मका॥ १२॥ मुक्तापड किप्रभान्त कदन्तपङक्िसमुज्ज्वला।

कस्तू री विन्दुसंयुक्तसिन्दूर विन्टुभूषिता। कपालं मलनिकायुतं बिभ्नती श्ीयुतं सती॥ १४ म सुचा रुवर्तुलाकार कपोल पुल कान्विता। मणिरत्नेन्द्रसाराणं हारोरस्थलभूषिता। १५।।

पत्रावलीख्चिया युक्ता दीप्ा सद्रत्तेजसा ॥ १६० सुचारुवर्तुलाकारमुदरं सुमनोहरम्। विचित्रत्निवलीयुतां निम्न्ननाभिव् बिभ्रती॥१० सद्रत्नसाररचितमेखलाजालभूषिता।

कठिनश्रोणियुगलं धरणीधरनिन्दितम्।

वव स्थलपद्मप्रभामुष्टचरणं दधती मुदा ॥१६॥ रत्नभूषणसंयुत्त यावकद्रवसंयुतम्।

रत्नक ङ्वए केयूर चारुशङ्डविभूषिता। २१।

१४२ ब्रद्म वेवर्त्तपुराये [१५ त्र०

रताङ्गुलीयनिकर वड्निशुद्दांशुकोज्वचा। चारुचम्पकपुष्पाणं प्रभामुष्टकलेवरा ॥। २२। सहस्त्रदलसंयुत्तक्रीड़ा कमलमुज्ज्वलम्। श्रीमुखश्नीदर्भनार्थ विस्रती रत्नदर्परम् ॥ २३॥ दृद्टा तां निर्जने नन्दो विस्यं परमं ययी। चन्ट्रकोटिप्रभामुष्टां भासयन्तों दियो दभ ॥ २४ । ननाम तां साशुनेतो भक्तिनम््राम्मकन्धरः । जानामि त्वां गर्गमुखात् पद्माधिकप्रियां हरे: ॥२५॥ जानामीमं महाविष्णो: परं निगुरामच्युतम्। तथापि मोहितोऽहञ्ज मानवो विष्णुमायया॥ २६॥ ग्हाण प्राणनाथन्न गकक भद्रे यथासुखम्। पश्चाहास्यसि मत्पुत्र ऊत्वा पूर्णमनोरथम् ॥ २०॥ दवत्युक्ा प्रददौ तस्ये रुदन्तं बालकं भिया। जग्राह बालकं राधा जहास मधुरं सुखात् ॥ २८॥ उवाच नन्दं सा यत्नान्न प्रकाश्यं रहस्यकम्। 1 अहं टृष्टा त्वया नन्द कतिजन्मफलोदयात्॥ २८॥ प्राज्जस्वं गर्गवचनात्सवें जानासि कारणम्। अकथ्यमावयोर्गोप्य चरित्र गोकुले व्रज ॥ २० वरं वशु व्रजेश तवं यत्ते मनसि वाब्कितम्। ददामि लीलया तुभ्यं देवानामपि दुर्लभम्॥ २१॥ राधिकावचनं सुत्वा तामुवाच व्रजेश्वरः। युवयोश्नरणे भतिं देहि नान्यत्र मे सपृहा ॥ २२ ॥ युवयो: सन्निधी वासं दास्यसि त्वं सुदुलभम्। आ्वाभ्यां देहि जगतामस्विके परमेशवरि॥ २२ ।

५ त्र०] श्रीऊ्तराजन खगडम्। १४२

सुत्वा नन्दस्य वचनमुवाच परमेखरी। दास्यामि दास्यमतुलमिदानीं भक्तिरसु ते॥ ३४ । आवयोय्रणाम्भोजे युवयोध दिवानिभम्। प्रफुल्लहृदये पश्वत् स्मृतिरस्तु सुदुर्लभा ॥३५॥ म।यायुवाव्च प्रच्कन्नी न करिथति मद्दरात्। गोलोके यास्यधान्ते च विहाय मानवीं तनुम् । २६। एवमुक्ता तु सानन्द कत्वा क्वप्ं स्वत्तसि। दूरं निनाय श्रीकप्णं बाहुभ्याज्ज यथेपितम् ।३०। कवत्वा वच्चसि तं कामात् श्रषं श्रेषं चुचुम्ब च। पुलकाङ्वितसर्वाङ्गी ससमार रासमएडलम् ॥ ३८॥ एतस्तिन्रन्तरे राधा मायासद्रतनमएडपम्। ददर्भ रत्नकलभभतेन च समन्वितम् ॥३९॥ नानाविचितचित्राव्य' चित्रकाननशोभितम्। सिन्टूराकारमणिभि: स्तन्भसंघेर्विराजितम् । ४० ॥ चन्दनागुरुक स्त रीकुङ्गमट्रवयुक्तया। है संयुता मालतीमालासमूहपुष्पशय्यया। ४१॥ नानाभोगसमायुतां दिव्यदपएसंयुतम्। प्रा मणीन्द्रमुक्तामाणिक्य मालाजालैर्विभूषितम् ॥४२॥ वर मणीन्द्रगाररचितकपाटेन समन्वितम्। कि भूषितं भूषितैर्वस्त्रः पताकानिकरैवरैः। कुङ्ग साकारमणिभिः सप्तसोपानसंयुतम् ॥४३॥ युत्तां षट्पदसंयुत्तोः पुष्पोद्यानञ्ज पुष्पितैः। सा देवी मणड़पं दृष्टा जगामाभ्यन्तरं मुदा ॥४४॥ ददर्थ तत ताम्बूलं कर्पूरादिसमन्वितम्।

१४४ [१४ प्र०

जलन्ज रत्नकुश्भस्थ सच्छं शीतं मनोहरम् ॥ ४५॥ सुधामधु्यां पूर्णानि रत्नकुभ्भानि नारद। पुरुषं कमनीयञ्च किशोरश्यामसुन्दरम् ॥ ४६ ६ कोटिकन्दर्पलीलाभं चन्दनेन विभूषितम्। शयानं पुष्पभय्यायां स्तितं सुमनोहरम् । ४० । पीतवस्त्रपरीधानं प्रसन्नवदनेकषगम्।

सद्रत्नसारनिर्माणकेयूरवलयान्वितम्। मणीन्द्रकुएडलाभ्याञ् गणडस्थलविराजितम् । ४2॥ कोसतुभेन मणीन्ट्रेए वचःस्थलसमुज्ज्वलम्। भरत्पार्वसचन्द्रास्य प्रभामुष्टमुखोज्जलम्॥ ५०॥

वरिवङ्चूड़ां बिभ्नन्तं पश्यन्त रत्नमन्दिरम्। क्रोड़ बालकशून्यञ्च दृष्टा तं नवयौवनम् । ५२ ॥ सर्वस्मृतिसवरूपा सा तथापि विस्मयं ययौ। रूपं रासेशवरी दृष्टा मुमोह सुमनोहरम् ॥ ५३॥ कामाच्चचुयकोराभ्यां मुखचन्द्र पपी मुदा। निमेषरहिता राधा नवसङ्गमलालसा। ५४॥ पुलकाद्वितसर्वाङ्गी सस्िता मदनातुरा। तामुवाच हरिस्तत्र सेराननसरोरुहाम् । ५५ । नवसङ्गमयोग्याञ्ज पश्न्तों वक्रचन्तुषा। श्रीक्लण्ण उवाच। राधे स्मरसि गोलोकछत्तान्तं सुरसंसदि॥ ५६॥

१५श्र० ] १४५

अद्य पूर्ण करिष्यामि सीक्ृतं यत् पुरा प्रिये। त्वं मे प्राणापिका राधे प्रयसी च वरानने ॥ ५७॥ यथा त्वच्न तथाहज् भेदी हि नावयीध्र वम्। यथा चीरे च धावत्य यथाग्नी दाहिंका सति ॥५८H यथा पृथ्िव्यां गन्धथ तथाहं तवयि सन्ततम्। विना मदा घटं कर्तु विना खर्णेन कुएडलम् ।५ह। कुलाल: खणकारख न हि पतः कदाचन। तथा तया विना सष्टिमहङ्तु न च चमः ॥६० ॥ सृष्टेराधारभूता त्वं वीजरूपोऽहमच्य तः। आगच्छ शयने साध्वि कुरु वच्ःस्थले हि माम् ।६१।। त्वं मे शोभासरूपासि देहस्य भूषएं यथा। कृण्णं वदन्ति मां लोकास्वयैव रहितं बढ़ा। ६२ ॥ श्रीक्वष्णक्च तदा तैऽपि त्वयैव सहितं परम्। त्वञ् श्रीस्वच्च सम्पत्तिस्वमाधारखरूपिणी । ६३॥ स्वभक्तिसवरूपासि सर्वरूपोऽहमक्षरः। यदा तेज:सरूपोऽहं तेजोरूपासि तव तदा ।६४: न शरीरी यदाहञ्ज तदा लमयरीरिणी। सर्ववीजस्वरूपोऽहं सदा योगेन सुन्दरि : ६५। तक्च भक्तिस्वरूपा च सर्वस्त्रीरूपधारिी। ममाङ्गांभस्तरूपा व्वं मूलप्रक्वतिरीखरी॥६६ ॥ शत्या बुद्दना च ज्ञानेन मया तुल्या वरानने। आवयोर्भेंदबुद्िष्व यः करीति नराधमः ॥६७ ! तस्य वासः कालसूत वावच्न्द्रदिवाकरी। पूर्वान् सप्त परान् सह पुरुषान् पातयत्यध: १६-५

१४६ [१५ ग्र०

कोटिजन्मार्जितं पुषय तस्य नश्यति निश्चितम्। अज्ञानादावयोरनिन्दां ये कुर्वन्ति जराधमा: ।६८। पच्यन्ते नरके घोरे यावच्न्द्रदिवाकरी। रा शब्दं कुर्वतस्त्रस्ती ददामि भतिसुत्तमाम् ॥७0॥ ा शब्द कुर्वतः पञ्चाद्यामि यवसल्ोभतः। ये सेवन्त च दत्त्वां मासुपचारांख् षोड़श। यावज्जीवनपर्य्यन्त या प्रीतिर्जायते मम ॥७१॥ सा प्रीतिर्मम जायेत राधामव्दात्ततोऽविका। प्रिया न मे तथा राधे राधावत्ता ततोऽधिक: ॥७२। ब्रद्मानन्तः शिवो धर्मो नरनारायशावृषी। कपिलश्च गणेशच्च कात्तिकेयश्व मत्प्रिय: ।७३। लक्ष्मी: सरखती दुर्गा सावित्री प्रक्वतिस्तथा। मम प्रियाश्च देवास्च तास्तथापि न तलसमा: । ९४ ॥ ते सरवें प्रासतुत्या मे त्व मे प्राखाधिका सति। भिन्नस्थानस्थितास्ते च तञ्ज वत्तःखले सिथिता ॥५। या मे चतुर्भुजा मूर्ततिर्बिभर्त्ति वचसि प्रियाम्। सोऽहं कष्ससवरूपस्वां विवहामि सयं सदा।७६॥ दूत्येवमुक्का श्रीक्ृपास्तस्थी तल्पे मनोरने। उवाच राधिका नाथं भक्तिनम्राममकवरा॥ ७७।

राधिकोशच। स्परामि सवें जानामि विस्मरामि कथं विभी। यत्व वदसि सर्वाह्ं त्वत्पादाजप्रसादत:॥ ७८॥ ईश्वरस्याप्रिया: केचित् प्रियास कुत केचन। घे यथा मां न सावन्ति तथा तेषु तवाऊपा । ९२ ॥

श्रीक्वपजन्म खगडम्। १४७

तपञ्ज पर्वतं कर्तु समर्थः पर्वतं तएम्। तथापि योग्यायोग्य च सम्पत्ती च समा ऊपा ॥८० । तिउत्वहं ययानस्वं कथाभिर्य्यत्चएं गतम्। तत्चसज् युगसमं नाहं गगयितुं चमा ॥ ८१॥ वचःखले च शिरसि देहि ते चरणाम्बुजम्। दुनोति मन्मनः सद्यस्वदीयविरहानलात्॥ ८२॥ पुरः पपात मे दृष्टिस्वदीयचरणाम्बुजे। नीता मया न हि क्रेशादु द्रष्टमन्यत् कलेवरम्। ८३॥ प्रत्येकमङ्ग दृष्टव दत्ता शान्त मुखाम्बुजे। दृष्टा मुखारविन्दञ्ज नान्यङ्गन्तुं न सा चमा ॥ ८४॥ राधिकावचनं शुत्वा जहास पुरुषीत्तमः । तामुवाच हितं तथ्य शुतिस्मृतिनिरूपितम् ॥ ८५॥ श्रीक्ृणा उवाच। न खगडनीयं तत्तत्र मया पूर्व निरूपितम्। तिष्ठ भट्रे चएं भद्र करिषामि तव प्रिये ॥ ८ह॥ त्वन्मनोरथपूर्णस्य खयद्कालः समागतः । यस्य यक्निखितं पूवे यत्र काले मिरुपितम् ॥८9 तदेव खखिडतुं राधे चमो नाहज् को विधि: । विधातु् विधाताहं येषां यज्ञखनं कृतम्॥ दद॥ ब्रह्मादीनाञ़ु चुद्राणां न तत् खणडंा कदाचन। एतस्तिन्नन्तरे ब्रह्मा जगाम पुरती हरेः ॥ ८६॥ मालाकन गडलुकर ईशत्स्प्ेरचतुर्मुखः। गत्वा ननाम तं कवष् प्रतुष्टाव यथागमम् । ८०। सायुनेतः पुलकितो भक्तिनम्रात्मकन्वरः।

१४८ ब्र ह्मवेव्त्तपुरा से [१५श्०

सुता नत्वा जगडाता जगाम हरिसन्रिधिम् ॥८१ पुनर्नत्वा प्रभुं भत्या जगाम राधिकान्तिकम्। मूर्धा ननाम भतन्या च मातुस्तन्रषाखबुजे ॥ ८२ ॥ चकार सम्भ्रसेलेव जटाजालेन वेष्टितम्। कमएडलुजलेनेव भीघ्रं प्रचालितं मुदा ॥ १३ ॥ वथागमं प्रतुष्टाव पुटान्न्लियुतः पुनः । व्रह्मोवाच। हे मातस्वत्यदाभभोजं दृष्ट कृप्णप्रसादत: ।८४: सुदुर्लभत्न सर्वेषां भारते च विशेषतः । षष्टिवर्षसहस्रासि तपस्तप्तं पुरा मया ॥८५ । भास्करे पुष्करे तीर्घे क्वष्णस्य परमात्नः । आजगाम वरं दातुं वरदाता हरि: खयम् ॥८६ # वरं वृशोष्वेत्युक्ते च स्वाभीष्टत्न वतं मुदा। राधिकाचरणाभोजं सर्वेषामपि दुर्लभम् ॥ ८७॥ हे गुणातीत मे शीघ्रमधुनेव प्रदर्शय। मयेत्युक्तो हरिरयमुवाच मां तपखिविनम् 12८॥ दर्भविष्यामि काले च वत्सेदानों चमेति च। होखराज्जा विफलातेनदष्ट पदाखुजम्H६2 म सर्वेषां वाव्कितं मातर्गोलोके भारतेऽचुना। सर्वा देव्य: प्रक्वत्य था जन्या: प्राक्ृतिका ध्रुवम् ६१०० त्वं छप्णाङ्गार्घसभ्भूता सुख्या ऊशोन सर्वतः । श्रीक्कण्ण र्वमर्यं राधा त्वं राधा वा हरि: स्वयम् ॥१०१। न हि वेदेषु मे दृष्ट इति केन निरूपितम्। ब्रझ्माएडाइहिरूर्ध्वस गोलोकोडस्ति यधाम्बिकी ॥१०२।।

१५त्र० । श्रीक्ृपजमखरडम्। १४८

वैकुराठय्याप्यजन्वश्न तमजन्या तथास्विके। यथा समस्तव्रझमारडे श्रीक्वण्ांभांभजीविनः॥१०३॥ तथा क्तिस्वरूपा त्वं तेषु सर्वेषु संस्थिता। पुरुषाच्च हरेरंशासत्वदंधा निखिला: स्त्रिय:॥१०४ त आममना देहरूपा त्वमस्याधारस्वमेव हि। अस्यानु प्राशीस्वं मातस्वत्प्राशैरयमीखरः॥ १०५॥ किमही निर्मितः केन हेतुना शिल्पकारिया। नित्योऽयञ्च तथा कृपासत्वञ्च नित्या तवास्विके ॥१०६॥ अस्यांथा त्वं त्वदंथो वाप्ययं केन निरूपितः । अहं विधाता जगतां वेदानां जनकः स्वयम्॥ १०७॥ तं पठित्वा गुरुसुखाङ्गवन्त्येव बुधा जना: । गुणानां वा स्तवानां ते शतांशं वक्तुमचमः ॥१०८ ॥ वेदो वा पिड़तो वान्यः को वा त्वां स्तोतुमीखरः। स्तवानां जनकं ज्ञानं बुद्धिर्च्जानाम्विका सदा ॥ १०८॥ त्वं बुड्ेजननी मातः को वा लां स्तोतुमीखरः। यद्स्तु दष्टं सर्वेषां तदि वत्तुं बुध: चमः ॥११०॥ यददृश्टशुतं वस्तु तन्निर्वत्ुच्च कः त्षमः । अहं महेशोऽनन्तव स्तोतुं लां कोऽपि न चमः ॥१११। सरस््रती च वेदास च्मः क: स्तोतुमीखरि। वथागमं यथोक्तञ् न मां निन्दितुमर्हसि॥ ११२ ॥ ईखराबामीश्रस्य योग्यायोग्य समा कपा। जनस्य प्रतिमात्यस्य चऐे दोष: चषणे गुग: । ११३ । जननी जनकी यो वा सर्वे चमति स्ेहतः । द्वत्युका जगता आाता तस्थी च पुरतस्तयो;।११४।

१५० ब्रह्मवेवत्तपुराणे [१५ त्र०

प्रणम्य चरणभ्भोजं सर्वेषां वन्द्मीप्सितम्। ब्रह्मणा च कतं स्तोत्र त्रिसन्ध्यं यः पठेन्नरः । राधामाधवयोः पाे भक्िदास्यं लभेद् ध्रुवम् ॥ १०५ ॥ कम्मनिर्मूलनं छत्वा मृत्युं जित्वा सुटुर्जयम्। विलद् सर्वलोकांच्च याति गोलीकमुत्तमम् ॥ ११६॥ श्रीनारायण उवाच। ब्रह्मणः स्तवनं सुत्वा तमुवाच ह राधिका: ११७॥ वरं वणु विधातस्वं यत्ते मनसि वर्त्तते। राधिकावचनं गुत्ा तामुवाच जगद्िषि:। ११८।। वरज्न युवयोः पादपद्मभतिज देहि मै। दृत्य ता विधिना रात्रा तूर्णमोमित्युवाच ह॥ ११८॥ एनर्ननाम तां भत्त्या विधाता जगतां पतिः । तदा ब्रह्मा तयोमंध्य प्रज्वाल्य च हुताशनम् ॥१:०॥ हरिं संस्मृत्य हवनं चकार विधिना विधि: । उत्थाय शयनात् लष्ा उवास वड़िसन्निधौ॥ १२१॥ ब्रह्मणोत्ोन विधिना चकार हवनं ख्यम्। प्रणामय्य पुनः हवष्ं राधां तां जनक: खयम् ॥१२२॥ कौतुकं कारयामास सप्तधा च प्रदतिगम्। पुनः प्रदविएं राधां कारयित्वा हुताशनम् ॥ १२३॥ प्रगामश्य ततः ्रप्पं वासयासास तं विधिः। तस्या हस्तेज् श्रीऊ्ष्णं ग्राहयामास तं विधि: ॥१२४।। वेदोक्तसप्तमन्त्रांथ पाठयामास माधवम्। संस्थाप्य राधिकाहस्तं हरवचसि वेदवित् ॥ १२५। श्रीकषणाहस्तं राधाया: पर्नदेशे प्रजापतिः ।

१५त. ] शीऊगजनखरडम्। १५१

स्थापयामास मन्तांस्त्रीन् माठयामास राधिकाम् १२६। पारिजातप्रसूजाना माला जामुविलम्बिताम्। श्रीक्लप्णस्य गले ब्रम्मा राधाद्वारा ददी मुदा ॥१२॥ प्रसमय्य पुनः लगा राधाञ्ज कमलोङ्गवः । राधागले हरिद्वारा ददी माला मनोहराम ! पुनश्च वासयामास श्रीऊ्तप्स कमलोद्धव ।९२८॥ तद्वामपार्श्वे राधाञ्च सस्मितां कशाचेतसम्। पुटाञ्जलिं कारयित्वा माधवं राधिका विधि: ।१२२! पाठ्यामास वेदोक्तान् पञ्चनन्तांथ नारद। प्रणमय्य पुनः कवशा समप्य राधिकां विधि: ॥१३०॥ कन्यकाञ यथा ताती भत्या तस्थी हरे: पुरः। एतस्तित्नत्तरे देवा सानन्दपुलकीहमा: ॥ १२१ दुन्दुभिं वाह्यामासुयानवां सुरजादिकम्। पारिजातप्रसूनानां पुप्पटटष्टिबभूव इ॥१३२ ॥ जगुर्गन्धवप्रवरा नवृतुख्चापरोगगा:। तुशब श्रीहरिं ब्रह्मा तमुवाच ह सस्ित: ॥१३२।। युवयोक्वरणाभभोजे भति मे देहि दत्िसाम्। व्रढ्मणो वचनं खुल्वा तमुवाच हरिः खयम् ॥१३४॥ मटीय चरणाभ्भोजे सुदृढ़ा भत्िरसु ते। स्स्थानं गच्त भद्रन्ते भविता नातर संभय: ॥ १३५ : मया नियोजितं कर्म कुरु वत्स ममाचया। सीऊषास्य वचः गुत्वा विधाता जगतां मुने ॥१३६॥ प्रयम्य राधां कपाञ् जगाम स्ालयं मुदा। गते ज्रहमषि सा देवी सस्मिता वक्रचचुवा ॥२१०६

१५२ ब्रह्मवेवर्त्तपुराये [१५श्र०

सा दृदर्शं हरर्वक्न चच्काद व्रीड़या मुखम्। पुलकाद्वितसर्वाङ्गी कामबाएप्रपीड़िता॥ १३८॥ प्रणाम्य श्रीहरिं भत्या जगाम शयनं हरेः। चन्दनागुरुपङ्गञ्च कस्तूरीकुङ्गमान्वितम् ॥ १३८॥ ललाटे तिलकं छत्वा ददी कप्णस्य वचसि। सुधापूर्णे रत्नपात्र मधुपूरीं मनोहरम् ॥ १४० ॥ प्रददी हरये भत्या बुभुजे नगतोपतिः। ताम्ब लञ्च वरं रम्यं कपू रादिसुवासितम् ॥६४११ ददी छवष्णाय सा राधा सादरं बुभुजे हरिः। चखाद सस्तिता राधा हरिदत्तं सुधारसम् ॥१४२॥ ताम्बूलं तेन दत्तञ्च बुभुजे पुरतो हरैः। कृषणस्वितताम्ब लं राधिकाये मुदा ददी ॥ १४३ ॥ चखाद परया भत्या पपी तन्मुखपङ्गजम्। राधाचर्वितताम्ब लं ययाचे मधुसूदन: ॥१४४॥ जहास न ददी राधा चमेत्य तां तया मुदा। चन्दनागुरुकस्तूरीकङ्गमट्वमुत्तमम्। राधिकायाच्च सर्वाङ्क प्रददी माधवः खयम् ॥१४५ यः कामो ध्यायते नित्य' यस्यैकचरणम्ब जम्। बभूब तस्य सवो राधासन्तीषकारणत् ।१४६। वद्भृत्यभृत्य मंदनो जितः सर्वच्एं मुने। स्ेच्छामयो हि भगवान् जितस्त न कुतूहलात ।१४9। करे धृत्वा च तां कष: स्थापयामास वचसि। चकार गिघिलं वस्तं चुम्बनञ्ज चतुविधम ॥१४८॥ बभूव रतियुद्धेन विन्क्िव्ा सुद्रघगिटका।

२५ त्र०] श्रीअ्मणा जगखएडम्। २५३

चुम्बनेनौष्ठरागय द्यास्नषेए च पत्रकम् । १४८। मृङ्गारेैव कवरी सिन्दूरतिलकं मुने। जगामालककाङ्गव्व विपरीतादिकेन च ॥ १५० ॥ पुलकाङ्गितसर्वाङ्गी बभूव नवसङ्गमात्। मूर्चछामवाप सा राधा बुबुधे न दिवानिशम् ।१५१॥ प्रत्यङ्गनेव प्रत्यङ्ग मङ्गनाड्ग समान्निषत्। मृङ्गाराष्ट्रविधं कष्णास्नकार कामशस्त्रवित् ब१५२।। पुनस्ताञ्ज समा्निष्य सस्तितां वक्रलोचनाम्। च्षतविच्तसर्वाङ्गों नखदन्त च्कार ह॥ १५३॥ कङ्गणानां किद्विणीनां मञ्जीराणां मनोहरः। बभूव प्रब्दस्तत्नव शृङ्गारसमरोद्वः ॥ २५४॥ पुनस्ताच्च समाकृष्य य्यायाञ्ज निवेश्य च। चकार रहितां राधां कवरीबन्धवाससा ॥ १५५॥ निर्जने कौतुकात् कृष्ण: कामशास्त्रविशारदः। चूड़ावेशांशुकेर्हीनन्नकार तञ्ज राधिका ॥ १५६॥ न कस्य कस्माद्ानिव तौ ही कार्य्यविभारदी। जग्राह राधा हस्तात्तु माधवो रत्नदर्पराम् ४१५७। मुरलों माधवकराज्जग्राह राधिका बलात्। चित्तापहारं राधायाशचकार माधवो बलात् ॥१५८॥ जहार राधिका रासान्मधवस्वापि मानसम् । निवत्ते कामयुद्दे च सस्त्िता वक्रलोचना॥ १५८॥ प्रददी मुरलीं प्रीत्या श्रीकृप्णाय महाने। प्रददौ दर्पयं कृष्ण: क्रीड़ाकमलमुज्ज्वलम् ॥१६०॥ चकार कवरीं रम्यां सिन्दूरतिलकं ददी।

१५४ ब्रह्मवेव तंपुरासे ।१५त्र०

विचित्रपव्रकं वेशञ्जकारैवं विधं हरि: ॥१६१॥ विश्वकर्मा न जानाति सखीनामषि का कथा। वेशं विधातु कृष्स्य यदा राधा समुद्यता ॥ १६२। बभूव शिशुरूपच्न कैथोरं च विहाय च। ददर्भ बालरूपं तं रुदन्त पीड़ितं चुधा ॥१६३। याद्ृटयं प्रददी नन्दो भीतं ताटृयमच्य तम्। विनिश्वस्य च सा राधा हृद्येन विदूयता ॥१६४॥ इतस्ततस्तं पश्यन्ती शोकार्ता विरहातुरा। उवाच कवष्णसुहदिश्य काकूत्तिमिति कातरा ॥ १६५ । मायां करोषि मायेश किङ्रीं कथमीट्टथीम्। वृत्येवमक्रा सा राधा पंपात च रुरोद च ।१६६।। ररोद कप्णस्तव्व वाग् बभूवाशरीरिसी। कथं रोदिषि राधे व्वं सर कष्णपदाख्ुजम् ॥ १६७। आ रासमएडलं यावन्नक्तमव्ागमिष्यति। करिष्यसि रतिं नित्यं हरिया सार्ईमीप्सिताम् :१६८॥ क्वायां विधाय स्वष्टहे सयमागत्य मा रुद। क्ववा क्रोड़े च प्रायेशं मायेशं बालरूपियम् ॥ १६८॥ त्यज शोकं गहं गच्क सुन्दरीत्यं प्रबोधिता। सुत्वैवं वचनं राधा कवत्वा क्रोड़े च बालकम् ॥ १७० ॥ ददर्श पुष्पोद्यानञ्ज वनं सद्रल्नमरडपम्। तूरीं वृन्दावनाद्राधा जगाम नन्दमन्दिरम् ॥ १७१। सा मनोयायिनी देवी निमिषार्धेन नारद। संसितस्त्रिग्धमधुररसना रकलोचना ।१७२॥ यशोदायै शिश दातुमुद्यता सेत्युवाच ह।

१६ श्र० १५५

ग्हीतवेवं शिश स्थूलं रुदन्तच् चुधातुरम्॥१७३ ॥ गोछे त्वत्खामिना दत्तं प्राप्नोति यातनां पधि। संसितं वसनं वत्से मेवाच्कन्नेऽतिदुर्दिने। १७४। पिच्छिले कर्दमोट्रेके यथोदा वोढमच्तमा। गटहाण बालकं भट्र स्तनं दत्त्वा प्रबोधय ॥ १७५ । ग्हं चिरं परित्यकं यामि तिष्ठ सुखं सति। दवत्युक्ता बालकं दत्वा जगाम स्वग्टहं प्रति ॥१७६॥ यथोदा बालकं नीला चुचुम्ब च स्तनं ददी। वहिर्निविष्टा सा राधा खग्टहे ग्टहकमेसि॥ १७०॥ तित्यं नक रतिं तत्र चकार हरिणा सह। द्ृत्येवं कथितं वत्स श्रीक्ृप्णचरितं शुभम्। सुखदं मोच्षदं पुएयमपरं कघयामि ते। १७८। इूति श्रीव्रह्मवैव्त्ते महापुरासे नारायणनारदसंवादे श्रीक्ृण्णाजनखएडे राधाऊ्वष्णविवाहनवसङ्गम प्रस्तावना नाम पच्चदशोऽध्यायः ॥

शीनारावण उवाच। माधवो बालके: साडमेकदा हलिना सह। भुक्का पीत्वा च क्रीड़ाथें जगाम शीवनं मुने ॥ १ ॥ तत्न नानाविधां क्रीड़ां चकार मधुसूदनः ।

१५६ [१६त्र

कला तां शिशुभिः सावव चालयामास गोधनम् ॥२ ययी मधुवनं तस्ाच्छ्रीकृष्णो गोधनैः सह। तत् खादु जलं पीला वने च स महाबल: ॥३॥ तत्र कदैत्वो बलवान् खेतवर्णो भयङ्गरः । विकृताकारवदनो वकाकारश् शैलवत् ॥ ४ ॥ दृद्टा च गोकुलं गोष्ठ शिशभिर्बलकेशवी। यथा ह्यगस्त्यो वातापिं सवें जग्रास लीलया ॥ ५॥ वकग्रस्तं हरिं दृष्टा सर्वे देवा भयान्विताः । चक्रुहाहिति सन्वस्ता धावन्तः शस्त्रपाएयः ॥६॥ शक्रश्विक्षेप वज्तज्ञ मुनेरस्थिविनिर्मितम्। न ममार वकस्तस्मात्पक्षमेकं ददाह च । ७ । नीहारास्त भशधरः शीतार्तस्तेन दानवः। यमदरडं सूर्य्यपुत्रस्तन कुरठो बभूव ह॥८ ॥ वायव्यास्तच्च वायुश् तेन स्थानान्तरं ययी। वरुणश शिलावृष्टि चकार तेन पीड़ितः । 2।। हुताशनश वाड़न पचांशेव ददाह सः । कुवेरस्याध चन्द्रेगा क्विनयादी बभूव ह॥ १० ॥ ईशानस्य च शूलेन बभूव मू्च्छितीऽसुरः। ऋषयो मुनयश व कृष्णञ्जकुर्भियाशिषम् ॥ ११॥ एतस्तित्रन्तरे कृष्ण: प्रञ््वलन् ब्रह्मतेजसा। ददाह देत्यसर्वाङ्ग बाह्याभ्यन्तरमीखरः 0१२॥। तत्सवें वमन कृत्ा प्राणांखत्याज दानवः। वकं निहत्य बलवान् भिशुभिरगोधनैः सह॥२३ ॥ ययी केलिकदम्बानां कानमं सुमनोहरम्।

१६अ ०] श्रीक्मप जन्मखरडम् । १५०

एतस्तमिन्नत्तरे तत्र वषरूपधरो सुरः ॥१४॥ नास्ना पलस्वी बलवान् महाधूर्त्तश्व सैलवत्। मृङ्गाभ्याञ्ज हरिं धृत्वा स्रामयामास तल वै॥ १५॥ दुद्रुवुर्बालका: सर्वे रुरुदुय भयातुरां: । बली जहास बलवान् चाला भातरमीशवरम्॥ १६॥ बालकान् बोधयामास भयं किमित्युवाच ह। तड्विषाणं ग्हीत्वा च सयं श्रीमधुसूदनः॥१२॥ भ्रामयित्वा च गगने पतयामास भूतले। प्राणांस्तत्याज दैत्येन्ट्रो निपत्य च महीतलम् ॥ १८ ॥ जहसुर्बालकाः सर्वे ननृतु् जगुर्मुदा। हत्वा प्रलम्बं श्रीकप्णो वलेन सह सत्वरम् ॥ १६ ॥ गोधनं चारयामास ययी भासडीरमीश्वरः। गच्छन्त साधवं दृद्टा केशी दैत्येखरो बली ॥ २०॥ वेष्यामास तं श्ीघ्र खुरेग विलिखन्महीम्। मूर्धि कृत्वा हरिं तुष्टो गगनं पतयोजनम् ॥ २१ ॥ उत्पात्य भ्रामयामास पपात च महीतले। जग्राह स हरि पापी चवयामास कोपतः॥२२ ॥ स भग्नदन्ती दैत्यय वजचाङ्चर्वसादहो। ग्रीक्ृपतेजसा दग्धः प्राणंस्तत्वाज भूतले ॥ २३ ॥ स्वर्गे दुन्दुभयो नेदुः पुष्पव्ृष्टिर्बभूव ह। एतस्मित्नन्तरे तत्र पार्षदा दिव्यरूपिय: ॥२४॥ तत्राजग्मुः स्वन्दनस्था द्विभुजा: पीतगाससः। किरीटिन: कुरलिनो वनमालाविभूषिता: ॥ २५॥ विनोदमुरलीहस्ता: कणन्नञ्ीररज्ज्िताः। 6-१४

१५८ ब्रह्मवैवर्त्तपुराणे [१६अ०

चन्दनोचितसर्वाङ्गा गोपवेशधरा वराः ॥२६॥ ईषद्ास्यप्रसन्नस्या भक्तानुग्रहकातरा: । प्रदीप्त रथमास्थाय रत्नसायविनिर्मितम्॥ २७। भारडीरवनमाजग्म यंतर सब्निहिती हरिः। दिव्यवस्त्रपरीधाना रतालङ्गारभूषिता: ॥२८॥ प्राम्य च हरिं सुत्वा जग्म गौलोकमुत्तमम्। मुक्ता देहं परित्यज्य वैष्णवाः पुरुषास्त्रयः ॥२८॥ सम्प्राप्य दानवीं योनिं बभूवः कष्णपार्षदाः । मारट उवाच। के ते च दिव्यपुरुषा वैष्वा देव्यरूपिय: ॥ ३० ॥ कथयख महाभाग युतं किं परमाद्ज तम्। नारायण उवाच। शृणु ब्रह्मन् प्रवत्य ऽहमितिहासं पुरातनम् ॥ ३१॥ शुतं महेशवदनात् सूर्य्यपर्वणि पुष्करे। हहरेगुराप्रसङ्गेन कथयामास शरङ्र: ॥३२॥ संपृष्टो मुनिसद्वेस्व मया धर्मेण ब्रभ्मया। ब्रह्मपुत्र महाभाग कधास्भुवनपावनीम् । २३।। कथयामास विस्तार्य सावधानं निशामय। गन्धर्वेशों गन्धवाहः पर्वते गन्धमादने ॥ २४॥ महांस्तपसी प्रवरी हरिसेवनतत्यरः । बभूव श्तुरः पुत्रा गन्धर्वप्रवरा मुने ॥३५॥ सस्परुः कण्णपादाअं खप्ने ज्ाने दिवानिभम्। ते च दुर्वाससः गिष्या: श्रीक्तषार्चनतत्परा: :३६॥ नित्यं दत्त्वा च कमलं सम्पूज्य तं पपुर्जलम्।

श्री ऊ्वष्ज न् खगडम् ।

वसुदेवः सुहोवश्च सुदर्भनसुपार्शकी ॥ ३७॥ चत्वारो वैष्णवश्रेष्ठास्तेपुस्ते पुष्करे तपः। चिरकालं तपस्तव्वा बभूवु: सिडमन्विरः ॥ ३८॥ ज्वेष्ठो दुर्वाससी योगं सम्प्राप्य योगिनां वरः। सिदश्चाक्कतदारय प्रज्वलन् ब्रह्मतेजसा॥ ३८॥ सदो देहं परित्यज्य बभूव कृष्णपार्षदः। एकदा भ्ातरस्ते च जग्म स्वित्रसरोवरम् ॥ ४० ॥ पद्मानि क्ृषपूजार्थमाहर्तुमुदये रवेः। पद्मानाजयनं कत्वा गच्ळती वैप्वानुने॥ ४१॥ दृष्टा निबध्य संजग्म: सर्वे भङ्गरकिङ्कराः । बलिष्ठा दुर्बलान् धृत्वा जग्म : शङ्गरसन्निधिम् । ४२ ॥ ते सर्वें शङ्गरं दृष्टा प्रणेमुः भिरसा भुवि। तानुवाच शिव: श्रीघ्र प्रयुज्याशिषमुत्तमाम् ॥४३॥ ड्रैषद्ास्यप्रसन्नास्यो भक्तानुग्रहकातरः । शिव उवाच। के यूयं पद्महर्त्तार: पार्वत्याख्च सरोवरे॥ ४४ । लक्षयन्ते रचणीयं पार्वतीव्रतहेतवे। नित्यं सहस्त्रकमलं ददाति हरये सती॥ ४५ । व्रते त मासिके भक्त्या पतिसीभाग्यवईदने। शिवस्य वचनं गुत्वा तमूचुर्वैशावा भिया॥ ४६॥ पुटाञ्जलियुता: सर्वे भक्तिनम्न्रात्मकन्धराः । गन्धर्वा ऊचु: । वयं गन्धवप्रवरा गन्धवाहसुता विभी॥ ४9 ॥ हरये कमलं दत्वा पिबामी जलमीखर।

१६० ब्रह्मवैवर्तपुराणे [१६त्र

वयं न विद्यो हे नाथ पर्वत्या रचितं सरः । ४८ ॥ गहाण कमलं सवें युष्माकच्च फलङ्गुरु। न दास्यामोऽद्य कमलं पास्यामीऽद्य जलं हर ॥ ४2॥ किंवा कथं न पास्यामस्ुभ्य दत्तानि तानि च। नित्यं ध्यात्वा यत्पदाज पद्मन पूजयामहे॥ ५० ॥ साच्षात् तस्मे प्रदत्त्वा च पद्म पूता वयं प्रभो। एकं ब्रह्म ह्यद्वितीयं क्व देहः क् च रूपवान् ॥ ५१ ॥ भक्तानुग्रहती देही रूपभेदच्न मायया। किन्तु गटहारा पद्मानि त्वमेव मत्प्रभुः प्रभी॥ ५२ ॥ यतो नो मानसम्पूरी तद्रूपं दर्शयाच्युत। द्विभुजं कमनीयञ्ज किशोरं श्यामसुन्दरम्॥ ५२॥ विनोदमुरलीहस्त पीताम्वरधरं परम्। एकवक्न® द्विनयनं चन्दनागुरुचर्चितम्॥ ५४ ॥ दषद्वास्यप्रसन्नास्य रत्नालङ्गारभूषितम्। कोुभेन मणीन्द्रेग वत्तःस्थलसमुज्ज्वलम्॥ ५५॥ मयूरपिच्चूड़ञ्न मालतीमाल्यभूषितम्। पारिजातप्रसूनानां मालाराजिविभूषितम् ॥ ५६॥ कोटिकन्दर्पलावएलीलावाम मनोहरम्। गोपीसट्वैट्ट श्यमानं सस्मितैर्वक्रलोचनेः ॥ ५७ ॥ नवयौवनसम्पन्न राधावत्तःस्थलस्थितम् । ब्रह्मादिभि: स्तूयमानं वन्दन्य यमभीप्सितम्। ५ू८। साममारामं पूर्ण कामं भक्तानुग्रहकातरम्। दृत्युक्का पुरतः शभ्ोस्तस्थुर्गन्धर्वपुङ्गवाः ॥५१॥ श्रीकृष्ारूपश्रवात् पुलकाद्वितविग्रहः।

१६अ्र ० ] श्रीक्ृष्ण जन्मखएडम्। १६१

गन्धर्वाणां वचः सुत्वा भिवस्तानित्युवाच ह॥ ६० ॥ श्रीऋृण्ारूपश्रवणात् सायुपूर्णविलोचनः । मयेव यूयं विज्ञाता वैशवप्रवरा महीम् ॥ ६१ ॥ पूतां करतुच्च स्मय चरगाभोजरेशुना। अरहं वाव्कां करोम्यव श्रीक्ृप्णभक्तदर्णनम् ॥ ६२ समागमो हि साधूनां विषु लोकेषु टुर्लभः। पार्वत्याय् सुराणाञ्ज सदा यूयं मम प्रिया: ॥ ६३ ॥ आत्मनश्चात्मभत्तभ्यी वैष्यवाच् प्रियाच नः । किन्तु मोघञ्च न भवेन्यया यत् खीक्ृतं पुरा ॥ ६४। तच्क्र यतां महाभागा: पार्वतीव्रतकर्मषि। सरसव्चव पद्मानि वैह तानि व्रतान्तर॥ ६५ ॥ त तूणमासुरीं योनिं गमिष्यन्ति न संशयः । न हि श्रीक्वणाभक्तानामशुभं विद्यते क्वचित् ॥ ६६। सम्प्राप्य मानवीं योनिं गोलोकं यास्यध ध्रुवम्। यूयं शीक्तणरूपच् प्रत्यनं द्रष्टमुत्सुकाः ॥६७॥ ध्रुवं द्रत्त्यथ भी वत्सा वन्दारख च भारते। दृष्टा कष्णं ततो मृत्युं सम्प्राप्य वैष्वोत्तमाः ॥ ६८॥ दिव्यं स्यन्दनमारुह्य गमिष्यथ हरेग्टहम्। अधुना वा्ळनीयस रूपं द्रष्टमिहीत्सुका:॥६९॥ तत्सवें पश्यथेत्युक्ता दर्शयामास तच्किव: । रूपं दृद्टा सायुनेताः प्ररम्य सर्वरपिएम् ॥ ७॥ आजग्मु्दीनवों योनिमिति ते दानवेखराः। वसुदेवः पुरा मुताः सुहोत्श्च वकासुरः । ७१ ॥ सुदर्गनः प्रलम्वोऽयं सवयं केशी सुपार्र्वकः ।

१६२ [१६त्रर

हरस्य वरदानेन दृष्टा रूपमनुत्तमम् ॥७२ ॥ मृत्युं सम्प्राप्य श्र्रीक्ृष्णाज्जग्मुस्त ऊणमन्दिरम्। द्ूत्येवं कथितं विप्र हरश्वरितमद्ज तम् ॥ ७३॥ वककेशिप्रलम्बानां मोच्षणं मोननकारकम्। नारट उवाच। ुतं सवें महाभाग त्वत्प्रसादाद्यद्द्ग तम् ॥४॥ अधुना शोतुमिच्छामि पार्वत्या किं कवतं व्रतम्। को वाराध्यी बतस्यास्य कि फलं नियमश् कः॥७५॥ कानि द्रव्याि भगवन् व्रतोपयौगिकानि च। कतिकालं व्रतं किं वा प्रतिष्ठायां निरूपसम् ॥६॥ सुविचार्य्य वढ विभी श्रीतं कौतूहलं मम। श्रीनारायण उवाच। व्रतं व मासिक नाम पतिसीभाग्यवईवनम्॥ ७9॥ आराध्यो भगवान् कृष्णो राधिकासहिती मुने। विषुवे च समार्ः समाप्तिर्दचिायने।६द। मंयम्य पूवदिवसे क्वत्ावश्यं हविष्यकम्। मनात्वा वैशाखसंक्रान्त्यां सङ्कल्पा जाड़गवीतटे।। घटे मणो शालगरामे जले वा पूजयेद् व्रती। ध्यायेज्वत्तया च राधेशं सम्पूज्य पञ्च देवताः।८० १ ध्यानच् सामवेदोतं निबोध कथयामि ते। नवीननीरदश्यामं पीतकीशेयवाससम् ॥८१॥

सानसं गोपिकानाज़ मोहयन्त मुहुर्मुहः।

१६ त्र ० ] श्रीक्लपाजन्म खएडम् । १६२

राधया दृश्यमानञ्ञ राधावच्ःस्थलस्थितम् ॥८३॥ ब्रह्मानन्तेगधर्मादेः स्तूयमानमहं भजे। ध्यात्वा कृपाज् ध्यानेन तमावाह्य व्रती मुदा ॥ ८४॥ ध्यायेत् तदा राधिकाञ्ज ध्यानं मध्यन्दिने रतम्। राधां रासेख्वरीं रम्यां रासील्लासरसोत्सुकाम्॥ ८५॥ रासमरडलमध्यस्थां राधाधिष्ठातदेवताम्। रासेशरोरःस्थलस्थां रसिकां रसिकप्रियाम् । ८५ ॥ रसिक प्रवरां रम्यां रमाञ्ज रमणीत्सुकाम्। शरद्राजीवराजीनां प्रभामीचनलीचनाम्॥८॥ वक्रभूभङ्गसंयुत्तां मञ्जीरेणव रच्ज्रिताम्।

चारुचम्पकवर्णाभां चन्दनेन विभूषिताम्। कस्तू रीविन्टुना सार्ध सिन्टूरविन्दुना युताम्॥८ट ॥

सद्रत्नकुगडला्याव्च सुकपोलस्थलोळ्वलाम् ८०॥ रत्नेन्ट्रसारहारेण वचःस्थलविराजिताम्।

सद्रत्न साररचितक्कण न्मव्जीर रव्त्रिताम्। व्रआ्मादिभिश्व सेव्येन श्रीक्तष्पोजैव सेविताम् ॥८२॥ सर्वेगेन स्तूयमानां सववीजाभ्भजाम्यहम्। इति व्याला च क्णेन सहितां ताञ्ज पूजयेत्। ८३॥ भत्तया दृत्त्वा प्रतिदिनसुपचारांस षोड़य। प्रत्येकञ् पृथक् कत्वा सवें दद्यादुव्रती मुदा ॥८४ ॥ सहस्रकमलं दिव्य शतमष्टोत्त्र मुने।

१६४ व्रह्मवेवत्तपुराणे

होमं कुर्यादु व्रती नित्यमष्टोत्तरथताहुतीः॥८५। द्द्यादु भत्या च कष्ाय खाहेत्युच्चार्य यत्नतः। रसालस्य कदत्याश्च द्यामं वा पक्कमेव च।। ८६ ॥ नित्यमष्टोत्तरभतं दद्याद्वत्या चतैः फलम्। नित्यञ्ज भोजयेद्धक्या ब्राह्मणानां अतं मुने ॥८७॥ होमं कुर्य्याद व्रती नित्यमष्टोत्तरशताहुतीः। दद्याङ्वत्या च कवष्णाय राधिकासहिताय च। ८ ।। तिलेन हवनं कुर्यादाज्यमिश्रेण नारद।

एवं मासत्रयं कृत्वा प्रतिष्ठां तदनन्तरम्। प्रतिष्ठादिवसे तत्न विधानं शृणु नारद ॥ १००॥ कमलानाञ्न नवतिसहस्राखक्षतानि च। ब्राह्मणानां सहस्राषि नव विप्रेन्द्र यत्नतः ॥ १०१॥ भोजयेत्परमाननानि खादूनि मिष्टकानि च। फलं विंधाधिकं सप्तशतं नवसहस्त्रकम् ॥ १०२ ॥ दृद्यान्नानाविधं द्रव्य नैवेद्य सुमनोहरम्। संस्कताग्निञ्ज संस्थाप्य होमं कुर्याद्विचक्षण: ॥ १०३॥ नवतिञ्ज सहस्त्राणि हुत्वाज्येन तिलेन च। सवस्तञ्न सभोज्यन्न यज्तसूत्रफलान्वितम् ॥ १०४ ॥ गन्धपुष्पारचितान् भत्न्या दद्यान्नवतिलडड कान्। दद्यान्नवतिकुन्भां् शीततोयप्रपूरितान्॥ १०५॥ एवंविधं व्रतं क्ृतवा दद्याद्विप्राय दत्िणाम्। दच्िसायाः परिमितं वेदेषु यन्निरूपितम् ॥ १०४॥ व्ृषेन्द्राणां सहस्त्रथ्व खर्णशृङ्गसमन्वितम् ।

१ ६ अ ० ] १६५

द्वत्य वं कथितं विप्र कतं व मासिकव्रतम् ॥ १०७॥ विशिष्टसन्ततिकरं पतिसीभाग्यवर्दनम्। व्रतस्यास्य प्रभावेस सीभाग्यं पतजन्मनि ॥ १०८॥ सत्य तजननी सा च भवेज्जन्मशतं ध्र वम्। कदापि न भवेत्तस्या भेदव पतिपुत्रयीः ॥१०८॥ दासतुल्यो भवेत्युत्री भर्त्ता च स्ववचस्करः। अनुच्षएं भवेद्राधाऊ्ृष्णभत्तियुता सती ॥ ११० ॥ भवेट् व्रतप्रभावेस प्राप्तज्ञानहरिस्मृतिः । व्रतञ्न सामवेदोतं कतं पूर्वमथावयोः ॥ १११ ॥ सर्वेषाञ्च व्रतानाञ् श्रेष्ठं शृणु वदामि ते। स्ास्भ वस्य च मनोः शतरूपाभिधा सती॥ ११२ ॥ तथा कतं प्रथमतः कवत्वागसत्य पुरोहितम्। तदाऊतं देवहत्या चाकूत्या च कतं तदा॥ ११३॥ पुरोहितं पुलसत्यच्च क्वत्वा शुत्युक्या मुने। चकार रोहिसी तत्तु क्रतुं लत्वा पुरोहितम् ॥ ११४॥ रतिश्चकार तद्जत्यां गौतमस्तत्पुरोहितः । अकारि तद् व्रतं भत््या तारया गुरुकान्तया।११५॥ महासंभृतसभ्भारी वशिष्ठस्ततपुरोहितः। तद् दृष्टा गुरुपत्नराश्च शक्रगच्या कतं व्रतम् ॥ ११३ : महासंभृतसभ्भारस्तत्पुरोधा वहस्पतिः । व्रतं चकार स्ाहा च सवतोऽपि विलत्तगम् ॥ ११७॥ अतिसंभृतसभ्भारो मरीचिस्तत्पुरोह्ितः । तट्् दृष्टा पार्वती ब्रह्मन्नुवाच शङ्गरं मुदा: ११८॥ पुटाञ्जलियुता देवी भक्तिनम्रात्मकन्धरा।

१६६ ब्रह्मवेवत्तपुराये [१६ त्र०/

पार्वत्युवाच। आज्ञां कुरु जगन्नाध करोमि व्रतमुत्तमम् ॥११८॥ आवयोरिष्टदेवस्य व्रतानाञ् परं व्रतम्। हरेराराधनं नाथ सर्वमङ्गलकारणम् ॥ १२० ॥ दृष्ट दत्त युतेः पाठं तीथें पृथव्या: प्रदत्िषम्। हरेराराधनस्यापि कलां नार्हन्ति षोड़शीम् ॥ १२१ ॥ वहिरभ्यन्तरे यस्य हरिस् तिरनुक्षणम्। जीवन्मु क्स्य तस्यैव मुक्तिभवति दर्भनात् : १२२ ॥ तस्य पादान्रजसा सद्ः पूता वसुन्धरा। तस्य दर्भनमात्र स पुनाति भुवनत्रयम् ॥ १२३ ॥ ब्रह्मा विष्ुख धमश् शेषस्वञ्ज गणेशवरः। ध्यायं ध्यायं यत्पदान तेजसा तत्समी महान् ॥१२४॥ यश्व यं सन्ततं ध्यायेत् स तमाप्नीति निश्चितम् । गुणेन तेजसा बुद्ा ज्ञानेन तत्समो भवेत् । १२५ । कृणास्य समरणाद् ध्यानात्तपसा तस्य सेवया। मया प्राप्ती हि भगवान् खामी वा पुत्र एव च ६१२६। प्रल्ध' लीलया सवें पूणें मन्मानसं तदा। स्वामी मे ल्वाटृयः पुत्री कार्तिकेयगणेखरौ ॥ १२७ ॥ पिता हिमाद्रि: क्ृष्णांथो मम किं टुर्लभं प्रभी। पावतीवचनं सुत्वा सुप्रीतः गङ्गरः स्यम् ॥ १२८॥ प्रहस्योवाच मधुरं पुलकाद्गितविग्रहः । श्रीमहादेव उवाच। महालक्ष्मीसवरूपासि किमसाध्यं तवेश्वरि ॥१२८॥ सवरसम्पत्स्रूपा त्वमनन्तथकिरूपिणी।

श्री कण्णजन्मखगडम् । १६१

त्वव्न यस्य ग्हे देवि सर्वेश्वर्यस्य भाजनम् ॥ १३०॥ न लक्ष्मीर्यदृग्टहे तस्य जीवनान्मरणं वरम्। अहं ब्रह्मा थ विशुख् त्ववि भत्नया शुभप्रदे॥ १३१॥ संहारसृष्टिकाले च तवत्प्रसादाद्वयं च्षमाः । को वा हिमालयः कोऽहं की कार्तिकगसेखरी ।१३२॥ वद्विहीना ह्यथकाख त्वया च वयमीख्राः। युक्ता पतिव्रतायाश्च या पुराज्षा खुती खुता ॥१३३ म ए हीलाज्ामीखरस्य व्रतं कुरु पतिव्रते! व्रतमेतत् कवतं वाभिस्ताभ्य: कुरु बलत्तसम् ॥ १३४।। सनत्कुमारी भगवान् व्रते तेऽम्तु पुरोहितः । कमलानां ब्राह्मणानां द्रव्याएां दायकोप्यहम् #१३५ कुवेरं द्रव्यकोशे च रच्कं कुरु सुन्दरि। व्रते च दानाध्यचोऽहं धनदात्ी च थ्ीः खयम् ॥१३६॥ पाठको वह्िदेवस् वरुणी जलदायकः । वस्तुनां वाहका वचास्तदव्यचः पड़ाननः। १२७। स्थानसंस्कारकर्ता च व्रतेऽन्न पवनः सयम्। परिवेष्टा स्वयं शक्रश्चन्द्रीऽधिश्ठापकी द्रते ॥१३८॥ सूर्य्यश् दाननिवता योग्यायोग्य यथी चितम व्रतोपयुत्त यद्द्रव्यं दत्वा नियमितं प्रिये ॥१३८। ततोऽधिकं फलं युष्प हरये देहि सुम्दरि। व्रते नियमितान् विप्रान् भोजयित्वा ततीऽधिकान् १४० असंख्यव्राह्मणानाचु भत्या कुरु निमन्त्ररम्। समाप्तिदिविसे खरणें रत्नं मुत्तां प्रवालकम् ॥ १४१ १ व्रतोकां दच्षिं दत्त्वा सवं देहि िजातये।

१६८ [१६अ्र०

दृत्युक्का शङ्गरस्ताञ्च कारयामास तद् व्रतम् ॥ १४२॥ व्रतच्नकार सा दुर्गा सर्वाभ्यश् विलक्गम्। दूत्य वं कथितं विप्र पार्वत्या यद् व्रतं क्वतम् ॥१४३। रत्न वोढमशक्ताश्च ब्राह्मणा: पार्वतीद्रते। दूतिहास: गुतः सर्वः प्राक्ृतं शृणु नारद ॥ १४४ ॥ श्रीक्ृषणबालचरितं नूतं नूत पदे पढे। हत्वा तान् दानवेन्द्रांख श्निशभिः सह गोकुले ॥१४५॥ जगाम स्वग्टहं कृष्ण: कुवेरभवनीपमम्। सर्वेभ्यो वनवार्ता च प्रोक्ता च शिशुभिर्मुदा ॥१४६॥ खुत्वैवं विस्तिता: सर्वे नन्दो भयमवाप ह। अनीय वृद्वान् गोपांय गोपिका: स्थविरास्तथा ॥१४७॥ युक्किज्चकार तैः सार्ईमालोचय समयोचिताम्। कत्वा युक्तिञ्च गोपेशस्तत् स्थानं त्यक्षुमुद्यतः ॥ १४८॥ गन्तु वृन्दावनं सर्वानुवाच तत्क्षणे मुने। नन्दाज्ञाप्त समाक ते सर्वे गन्तुमुद्यताः॥ १४६ ॥ गोपास् मोपिकास्व बालका बालिकास्तथा। क्ृशोन हलिना साई प्रययुर्बालका मुदा ॥ १५० ॥ सङ्गीतञ् प्रगायन्ती नानावेशसमन्विताः । वेशुप्रवादका: केचित् केचि्छृङ्गप्रवादकाः ॥१५१॥ करतालकरा: केचिदीणाहस्ताथ्च केचन। पग्यन्त्रकरा: केचिच्कृङ्गहस्ताथ्य केचन ॥ १५३॥

केचिन्मुकुलकर्णाथ् पुष्पकर्णाथ्च केचन ॥ ३५३॥ नवमाल्यकरा: केचित् केचिदाजानुमालिन:।

:६ अ्र ० ] यीक्राजमखरडम्। १६६

. केचित् पज्चवत्तड़ास पुष्पचूड़ास केचन। १५४॥ गोपालवालका: सर्वें विप्रेन्द्रनवकोटय: । जग्मुर्गोप्यो वयस्यास कोटियः कोटियो मुदा ॥ १५५ ॥ वडाथ् कोटिशस्तत् वहच्क्रोरश्चलत्कुचाः। राधिकासहचारिएो बाला गोपालिका मुने ॥१५६॥ ताः सुशीलादयो भव्या नानालङ्गारभूषिताः । दिव्यवसपरीवाजा: सस्मितास्ता ययुर्मुदा।१५०॥ काशिदारुह्य विविकां रघमारुह कावन। राधा सन्दनमारहय शातकुश्भपरिच्कदम् ॥ १५८॥ ताभिर्युत्ता ययौ देवी रत्नालङ्वारभूषिता। यशोदा रोहिसी चैव रत्नालङ्वारभूषिता॥ १५८॥ ययौ स्यन्दनमारुह्य पातक्ुन्भपरिच्छदम्। नन्दः सुनन्दः श्रीदामा गिरिभामुर्विभाकरः ॥ १६०॥

योल्तसबललेवी तो रतालङ्कारभूषिती ॥ १६१॥ खसस्वन्दनमास्थाय जग्मतुः परया मुदा। कोटिश: कोटियो गोपा वद्दास यौवनान्विता: ।१६२। अखत्याय् गजस्थाय रथस्थासेव केंचन। गोपा ययुर्मुदायुक्ताशोद्दता नन्दकिङ्गराः ॥ १६३ * वृषस्था गदमखाव सङ्गीततानतत्पराः। अपरा राधिकादास्यस्त्रिसत शतकोटय:॥ १६४।। मुदान्विता: सतिताश्च खवर्णालङ्गारभूषिताः । काश्वित् सिन्दूरहस्ताश्च काचित् कज्जलवाहिका:।१६५। काशित् कन्दुकहस्ताय काश्चित् पुत्तलिकाकराः । 5-१५

१७० [१६%०

भोगद्रव्यकरा: काश्वित् क्रीड़ाद्रव्यकरा वराः ॥ १६६ ॥ वेभद्रव्यकरा: काश्वित् काशिन् मालाकरा वराः। कासिद्वाद्यक हस्तास्ष प्रययुर्गोपिका मुदा ॥१६७॥ वड्िशदांशुकानाञ्ज वाहिकाश्चेव काश्चन। चन्दना गुरुकस्तू रीकुङ्गमद्रववाहिका: ॥ १६८ H काववित् सङ्गीतनिरता: काशचिच्चित्रकथारताः । कोटिशः कोटिशो रम्या: प्रययुः शिविकान्विता: ।१६०। कोटिशः कोटिशश्चाशाः कोटिशः कोटिशो रथाः। कोटिभः कोटिशश्चेव शकटा ट्रव्यपूरिताः ॥१० ॥ कोटिभ: कोटिशथेव व्षेन्द्रा द्रव्यवाहकाः। कोटिथः कोटिशश्ैव दयलचाषि हस्तिनाम् ॥ १७१ : इस्तिपाङ्गशयुक्वानि ययुर्वृन्दावन वनम्। सर्वें वृन्दावनं गलवा दृष्टा शून्यं ग्टहं मुने॥१७२ ॥ वृक्चमूले यथास्थानं तस्थ : सर्वें यथोचितम्। उवाच गोपान् श्रीमष्णो गहांसष्टतमान् व्रजा: ॥१७३। अद् सन्तिष्ठतत्येवं सुत्वा श्रीछ्धणभाषितम्। कुत्र सन्ति गटहा: ऊणोत्य वमूचुसतु गोपकाः ॥१७४॥ इति तेषां वच: सुत्वा श्रीकृप्णो वाक्मब्रवीत्। श्रीछवण उवाच! अत्र स्थाने ग्हाः सन्ति प्रसन्ना देवनिर्मिता: ॥१०५। दिवप्रीतिं विना पता न हि द्रषटुच् केचन। अद्य तिष्ठत गोपाला: संधूज्य वनदेवता: ।१०६। प्रातर्यूयं वहान् रम्यान् द्रध्वथाद्य ध्ुवं मुद्ा। भूपदीपाटिनैवैद्य बैलिभि: पुष्पचन्दने: ॥१९७॥

9 प्र.1 श्रीक्वण जन्मखएडम्। १७१

देवीज्च वटमूलस्थां पूर्जा कुरुत चणिडकाम्। क्वणस्य वचनं सुत्वा गोपा: संपूच्च देवताम्। भुक्का भोगान् दिने रात्री तव व सुषुपुर्मुदा ।१७८॥ दति श्ीव्रह्मवेवत्तें महापुराणे नाराययनारदसंवादे

गमनं नाम वोड़भोऽध्यायः ।

सप्तद भोऽध्यायः।

श्ीनारायण उवाच।

मुप्त षु ब्रजनन्द षु नतां वृन्दावने वने। सुनिट्रिते च निद्रेशे मातवक्षःस्थलस्थिते ॥ १॥ निद्रितासु च गोपीषु रम्यतल्पस्थितासु च। यूनांश् सुखसंयोगानुषक्मानसासु च॥२॥ कासुचिच्छिशयुक्तासु सखीयुक्तासु कासुचित्। कासुचिच्क कटस्थासु स्यन्दनस्थासु कासुचित्। ३॥ पूर्णेन्टुकौमुदीयुत्त सवर्गादपि मनोहरे। नानाप्रकारकुसुमवायुना सुरभीक्वते ।४ । सवप्राणिनि निश्नष्ट मुहत्तें पञ्नमे गते। तत्नाजगाम भगवान् भित्पिनान्न गुरोगुरुः ॥५॥ विस्र्रहिव्यांशकं सूत्ष् रत्नमाल्य मनोहरम्।

१०२ [१७ श्र

रत्नालङ्गारमतुलं श्रीमन्मकरकुराडलम् ॥ ६ ॥ ज्ञानेन वयसा हद्वो दर्शनीय: किथोरवत्। अतीव सुन्दरः श्रीमान् कामदेवसमप्रभः ॥७॥

आजग्म यक्षनिकरा: कुवेरवनकिङ्गराः । स्फाटिका रत्नवेशाश्च दीर्घस्कन्धाश्च केचन ॥ 2 ॥ पझमरागकरा: केचिदिन्द्रनीलकरा वराः ।

सूर्य्य कान्तकराश्चान्ये प्रभाकरकरा दराः । केचित्परशुहस्ताश्च लोहसारकरा वराः ॥ ११ ॥ केचिच्च गन्धसाराणं मणीन्द्रााञ्च वाहकाः ।

सवर्णपात्रघटादीनां वाहकासव केचन। विश्वकर्मा च सामग्रीं दृष्टा तु सुमनोहराम् ॥ १३ ॥ नगरं कर्तुमारभे व्यात्ा कष्ं शुभेक्षगम्। पञ्चयोजनविस्तीणं भारते श्रेष्ठमुत्तमम् ॥१४॥ पुरच्तेत्र तीर्थसारमतिप्रियतमं हरेः । तत्नस्थानां मुमुच्तूणां परं निर्वाएकारगम् ॥ १५॥ गोलोकस्य च सोपानं सर्वेषां वाञ्कितप्रद्म्। चतुष्कोटि चतुःशालं तव्र वातिमनोहरम्। १६॥। कपाटस्तभ्भसोपानसहित प्रस्तरैवरैः। चित्रपुत्तलिका पुष्प कंलशोज्ज्लगरेखरम् । १७॥

१७प्र० ] श्री क्वष्ण जन्म खएडम् ।

मिलाप्राकारसंयुत्त प्रचकाराथ लीलया ॥ १८॥ यथोचितव्ृहत् तुद्रद्वारद्वयसमन्वितम् । स्फाटिकाकारमणिभिर्मुदायुक्ती विनिर्ममे। १८ । सोपानैर्गन्वसाराणं स्तभभ: भङ्गविनिमितैः। कपाटेलोहसाराणं राजतैः कलशोज्ज्वलेः॥ २०॥ -- वज्जसारविनिर्माणप्राकारेः परिशोभितम्। कत्वाश्रमं वज्ञवानां यथास्थानं यथोचितम्। हृषभानोगट हं रम्य कर्तुमारव्यवान् पुनः ।२१॥ प्राकारपरिखायुत्त चतुर्द्दारान्वितं परम्। चारुविंभच्चतु:शालं महामणिविनिर्मितम् ।। २२। रत्न सारविकारैश् तूलिकानिकरैवरैः ।

लोहसारकपाटैश् ग्रोभितं चित्रक्वविमैः । मन्दिरे मन्दिरे रम्ये सुवर्सकलशोव्ज्वलम् ॥ २४॥ तदाथमैकदेशे च निर्जनेऽतिमनोहरे।

स्भोगाथं कलावत्याः खामिना सह कौतुकात्। विभिष्टेन मसीन्द्रेए चकाराटटालिकालयम् ॥ २६ ॥ युक्त नवभिरारीहैरिन्द्रनीलविनिर्मितै: । स्थ साकपाटनिकरैग न्वसारविकारजैः । अ्रत्युच्कितं मनोरम्य सर्वतोऽपि विलचसम् । २॥ नारद उवाच। कलावती का भगवन् कय पत्नी मजोहरा। यनतो यद्ग्टहं रम्य निर्मेमे बुरकादया ॥ २८॥

१७४ [१७श०

नारायण उवाय। पितृणं मानसी कन्या कमलांभा कलावती। सुन्दरी व्रषभानो् पतिव्रतपरायणा। यस्याच तनया राधा कष्णप्रायाधिका प्रिया॥ २८॥ श्रीक्ृष्णाडाशसस्भूता तेन तुल्या च तेजसा। यस्याश्न चरणास्ोजरजःपूता वसुन्धरा। यस्याच्च सुदृढ़ां भक्ि सन्तो वाष्ळन्ति सन्ततम् । २०॥ नारद उवाच। पितृखां मानसीं कन्यां व्रजे तिष्ठन् कथं मुने। मानवः केन पुरये न कथमाप सुदुर्लभाम्॥२१॥ वृषभानुव्र जपतिः पुरासीत् को महानही। कस्य वा केन तपसा राधा कग्या नभूव ह। ३२। सूत उवाच। नारदस्य वचः गुत्वा महषिरज्ञानिवां वरः। प्रहस्योवात्त प्रीत्या तमितिहासं पुरातनम् ॥ २२ ॥ नारायय उवाच। बभूदु: कन्यकारि्तिस्त्रः पितृशां मानसात्म रा ।२४।

रत्नमाला च जनकं वरयामास कामुकी॥ ३५॥ शैलाधिपं हरेरंशं मेनका सा हिमालबम्। दुहिता रतमालाया अयोनिसभ्भवा सती॥ २६॥ श्रीरामपती श्रीः साचातोता सत्यपरायया। कन्यका मेनकायाय पार्वती सा पुरा सती । ३७। अयोनिससभवा साच हररमाया सनातनी।

(७श्र०] श्ीऊ पाजवासएडम्। १०५

सा लेभे तपसा देवं हर नारायणात्मकम्॥ ३८॥ कलावती सुचन्दरञ्ज मनुवंशसमुद्धवम् । स च राजा हरेरंशस्तां संप्राप्य कलावतीम् ।३८॥ मन्च गुणवतां श्रेष्ठमात्मानमतिसुन्दरम्। अ्रही रूपसही वेशमहो अस्या नवं वयः॥ ४० ॥ सुकोमलाङग ललितं भरच्चन्द्राधिकाननम्। गमनं टुलभमही गजखञ्जनगञ्जनम्॥ ४१॥ कटाचेर्मीहितं शहा मुनीन्द्रायाञ्च मानसम्। ग्रोणीयुग्मं सुललितं रभ्भास्तभ्भविनिर्मितम् ॥४२४ स्तनवयं सुकठिनमतिपीनोव्नतं मुने। नितम्बयुगलं चारु रथचक्रविनिर्मितम् ॥ ४३ ॥ हस्ती पाटी च रत्तो च पक्कविम्बफलाधरम्। पक्कदाड़िमवीलामं दन्तपङतिमनोहरम्॥ ४४ ॥ शरन्मव्याजपद्मानां प्रभामोचनलोचनम्। भूषससूषितं रूपं कतं सट्रतभूषरम् ॥ ४५ ॥ द्वतीव मता दृद्टा च कामबाएप्रपीड़ितः । दिव्यं स्वन्दनमारुह्य कामुक्या सह कामुकः ॥ ४६॥ क्रीड़ाज़कार रहसि खथाने खाने मनोहरे। रम्यायां मलयट्रीखां चन्दनागुरुवायुना। ४७॥ चारुचम्पकपुजाणां तते रांतसुखावहे।

पुष्पभद्रानदीतौर निजने केतजीवने। पविमा्चितटान्तसकानने जन्तुवर्जिते॥ ४८। नन्दने मन्दरट्रोखां कावेरीतीरजे बने।

१७६ ब्रह्मवेवत्तपुराणे १७ अ०

शेले शैले सुरम्ये च नद्यां नद्यां नटे नदे। ५०॥ द्वीपे द्ीपे तु रहसि स रेमे वामया सह। नवसङ्गमसंयोगाद् बुबुधे न दिवानिभम् । ५१ ॥ एवं वर्षसहस्र तट् गतमेव मुहर्तवत्। ऊवत्वा विहारं सुचिरं स विरक्ी बभूव ह॥५२॥ जगाम तपसे बिन्ध्यशेलं तीर्थ तथा सह। भारतेडतिप्रशस्यञ्न पुलहाश्रममुत्तमम् ॥ ५२। तपस्तेपे नृपस्तव दिव्यवर्षसहस्त्रकम्। मोच्षाकाङी निस्पृहश्न निराहारः कशोदरः। ५४॥ मूर्चछामाप मुनिश्रेष्ठी ध्याता ष्णपदाम्ुजम्। तद्ात्रव्याप्तवल्मीकं साध्वी दूरच्जकार सा । ५ू ५ू ॥ निसेष्टितं पतिं दृद्टा त्यक्त प्रारेध पञ्जभिः । मांसशोसितरिक्तन्तमस्थििसंसत विग्रहम ॥ ५६॥ उच्च रुरोद शोकार्ता निजने तु कलावती। हे नाथ नाथेत्युच्चार्य कृत्वा वत्तसि मूर्च्कितम् ॥५७1 विललाप महादीना पतिव्रतपरायणा। दृष्टा नपं निराहारं कशं धमनिसंयुतम्॥ ५८॥ गुत्वा च ऐेदनं तस्या: क्वपया च कपानिधिः । आविर्बभूव नगतां विधाता कमलोद्धवः ॥ ५८। क्रोड़े कत्वा च तन्तूीं करोद भगवान् विभु: । ब्रह्मा कमरडलुजषेनासिच्य वृपविग्रहस् ॥ ६० ॥ जीवं सच्जारवामास ब्रह्मज्ञानेन ब्रह्मवित्। तृपेन्द्रश्न तनां प्राप्य पुरो दृद्टा प्रजापतिम् ॥ ६१ ॥ प्रणनाम च तं दृद्टा तञ्व कामससप्रभम्।

१७श्र० १७9

तमुवाचेति सन्तुष्टी वरं वृणु यर्थेष्सतम् ॥ ६२॥ स विधेवचनं गुत्वा वत्र निर्वाणमीफितम्। द्यानिधे व्वं दयया वरं दातु समुद्यतः ॥ ६३ ॥ प्रसन्नवदन: श्रीमान् स्पेराननसरोरुहः। ऊत्वानुमानं मनसि शुष्ककरठोउतालुका॥ ६४॥ तमुवाच सती त्रस्ता वरं दातु समुद्यतम्। कलावत्युवाच। यदि मुत्ति वृपेन्द्राय ददासि कमलोद्धव । ६५ ॥ अतोऽवलाया हे ब्रह्मन् का गतिर्भविता वद। विना कान्तञ्ज कान्तानां का शोभा चतुरानन।६६।। व्रतं पतिव्रतायाश् पतिरेव खुती शुतम्। गुरुद्याभीष्टदेवश्च तपोधन्ैमयः पतिः । ६७॥ सर्वेषाञ्च प्रियतरी न बन्धु: सामिनः पर:। सर्वधर्मात् परा ब्रह्मन् पतिसेवा सुटुर्लभा ॥ ६८॥ स्वामिसेवाविहोनायाः सवें तन्निष्फल भवेत्। व्रतंदानं तपः पूजा जपहीमादिक्ज यत्।६८॥ स्रानञ्च सवतीर्थेपु पृथिव्याश् प्रदत्िएम्। दीक्षा च स्वयन्ते षु महादानानिं यानि च॥ ७ ॥ पठनं सर्ववेदानां सर्वाषि च तपासि च। वेदज्ञानां ब्राह्मपानां भोजन देवसेवनम् ॥ ७१॥ एतानि स्वामिसेवाया: कलां नाहन्ति षोड़भीम्। ्वामिसेवाविहीना या वदन्ति खामिने कटुम् ॥ ७२ ॥ पतन्ति कालसूत्र च यावच्चन्द्रदिवाकरी। सर्पप्रमाणः कमयो दंशन्ति च दिवानियम् ॥३ ॥

[१७भ०

सन्ततं विपरीतज्ज कुर्वन्ति शब्दमुल्वगम्। मूत्रस्नेअ्नपुरीषागां कुर्वन्ति भक्षणं मुदा ।७४॥ मुखे तासां ददत्य वमुल्कां च यमकिङ्कराः । भुक्ा भोगञ्च नरके क्वमियोनिं प्रयान्ति ताः ॥७५॥ भक्षन्ति जन्मशतकं रक्तमांसपुरीषकम्। श्ुत्वाहं विदुषां वक्काद्वेदवाक्येषु निश्चितम् ॥६॥ जानामि किज्चिदबला त्वं वेदजनको विभुः। गुरोर्गुरुश्च विदुषां योगिनां ज्ानिनां तथा । ७७ ॥ सर्वज्ञमेवंभूतं तां बोधयामि किमच्युत। प्राणाधिकोऽयं कान्ती में यदि मुक्तो बभूव ह॥ ७८॥ मम को रचिता ब्रह्मन् धर्मस्य यौवनस्य च। कौमारे रचिता तातो दत्त्वा पात्राय सत्क्ृती।92।। सर्वदा रच्चिता कान्तस्तदभावे च तत्सुतः । तिष्ववस्थासु नारीसां तातारश् त्यः स्मृताः । ८० ॥ या: स्तन्त्ाश्च ता नष्टाः सर्वधर्मवह्िष्क ताः। असत्कुल प्रसूतास्ता: कुलटा दुष्टमानसा: ॥ ८१ ॥ शतजन्मऊ्वतं पुख तासां नश्यति पद्मन। पुत्रस्न्नेहो यथा बाल्ये तथा न यूनि वार्ईके ॥८२॥ प्रतिव्रतानां कान्त च सर्वकाले समा स्पृहा। सुते स्तनन्धये स्नेहो मातृयां चातिशोभिते ॥८३ ॥ पतिस्त्नेहस्य साध्वीनां कलां नाहति षोड़थोम्। स्तनान्धे स्तनदानान्तं मिष्टान्ने भोजनावधि॥ ८४॥ कान्ते चित्त सतीनास् खप्ने ज्ाने प सन्ततम्। दुःखान्तो बन्धुविच्छेदः पुत्राणाच्च ततोऽधिकः।=५।

१७श्र ० ] श्री ऊ्त ण् जन्म ख रडम् ।

"सुदारुखः सामिनय दुःखं नातः परं स्त्रियः। अविदग्धा यथा दग्धा जलदग्नी विषादने। ८६॥ तथा विदग्धा दग्धा स्यादिदग्धविरहानले। नान्े तष्णा जले तप्ा साध्वीनां खामिनं विना A८S॥ विरहाग्नी मनो दग्धं वड़ी शुष्कतएं यथा। नहि कान्तात् परी बन्धुनहि कान्तात् पर: प्रिय: ।८८॥ नहि कान्तात् परो देवी नहि कान्तात् परो गुरुः। नहि कान्तात् परी धर्मो नहि कान्तात् परं धनम् ४८2 नहि कान्तात् परा: प्रागा न कः कान्तात् पर: स्त्रयः। निमग्नं कृषापादाल् वैष्वाणां यथा मनः ।८० ॥ ग्रथकपुत मातुस यथा स्त्रीषु च कामिनाम्। धेनुषु छृपणानाञ्च चिरकालार्जितेषु च ॥ ८१॥ यथा भयेषु भीतानां श्ास्त्रेषु िटुषां यथा। स्तनादाने शिशूनाञ्च शिल्पेषु थिल्पिनां यथा ॥ e२। यथा जारे पुंथलीनां साध्वीनाज्ज तथा मरिये। तं विना जीवितुं ब्रह्मन् छरामेकं न च चमम् ॥ ८३॥ मरसं जीवनं तासान्जीवनं मरणाधिकम्। सद्धर्तृरहितानाञ्च शोकेन हतचेतसाम्। अन्यशोकनिमम्नानां कालेन पानभोजनात् : ८४ ।। विंपरीत: कान्तशोको वर्डते भक्षणादही। कर्मचाया सतीनाज्ज सङ्गिनीनां सती वरा। ८५। दूतरे भोगदेहान्ते साध्वी जन्मनि जन्ननि। करोषि चेज्जगडातरिमं मुता मया विना। ८६। त्वां प्रव्ाहं त्ववि विभो पश्व दास्यामि स्त्रीबधम्।

१८० ब्रह्मवैवत्तपुराे [१७श्र०

गुत्वा कलावतीवाक्यमुवाच विस्निती विधि: ।2 हितं पीयूषसटटमं भयसंविग्नमानसः। ब्रह्मोवाच। वत्से मुक्ति न दास्यामि स्ामिने च त्या विना ॥2८॥ मुतां कर्तु त्वया सारईं साम्प्रतं नाहमीश्रः। मातमुक्तिविना भोगाद् दुर्लभा सर्वसमता 1228 निवासतां समाप्नोति भोगी भोगनिक्वन्तने। कतिवर्ष सवर्ग भोग कुरुष्व स्वामिना सह ॥१०० ॥ ततस्तु युवयोर्जन्म भविता भारते सति। यदा भविष्यसि सती कन्या ते राधिका स्वयम् ॥१०१॥ जीवन्मुकी तथा साईे गोलोकज गमिष्यध। कतिकालं नृपश्रेष्ठ भुङच्व भोग स्त्रिया सह ॥१०२॥ साध्वी वे सत्वयुत्ता च मा मां शपुं त्मर्हसि। • जीवन्मुक्ता: समाः सन्तः ल्वणापादाजमानसा: ॥१०३ वाव्कन्ति हरिदास्यञ्न दुर्लभंन च निर्वतिम्। द्रत्युक्षा तो वरौ दत्वा सन्तस्थी पुरतस्तयो: ॥१०४॥ ययतुस्ती तं प्रणम्य जगाम स्ालयं विधि: । आजग्मतुस्ती कालेन भुक्ा भोगञ्च भारतम् १०५॥ परं पुखप्रदं दिव्यं व्रह्मादोनाञ्ज वाष्कितम्। सुचन्द्री व्षभानुश ललाभ जन्म गोकुले ॥१०ई ॥ पद्मावत्याश्च जठरे सूरभानीय् रेतसा। जातिस्मरी हररंशः शुक्कपच्ते यथा भथी ।१०७॥ ववर्डानुदिनं तत्न व्रजगहे व्रजाधिपः । सर्वन्व महायोगी हररिपादानमानस: ॥१०८॥

१७त्र० ] श्रीकष्णजननखरम्। १८१

नन्दबन्धुवदान्यय रूपवान् गुरवान् सुधी: । कलावती कान्यकुले बभूवायीनिसभवा॥ १०८॥ जातिस्रा महासाध्वी सुन्दरी कमलाकला। कान्यकुले नृपश्रेष्ठे भनन्दन उरुक्रम: ॥ ११० ॥ स तां संभाप्य योगान्ते यज्कुएडसमुत्यिताम्। नग्नां हसन्ीं रूपाव्यां स्तनान्धामिव बालिकाम् ॥१११ तेजसा प्रज्वलन्तीच प्रतप्तकनकप्रभाम् । कृत्वा वच्सि राजेन्द्र: खकान्ताये ददी मुदा । ११२ ॥ मालावती सतनं द्त्वा तां पुपोष प्रहर्षिता। तदब्रप्राथनदिने सतां मध्ये शुभे चरे ॥ ११२ ॥ नामरन्तशकाले च वाग्बभूवाथरीरिणी। कलावतीति कन्याया नाम रच वृपेति च ॥ ११४। द्ूत्येवं वचनं युता तच्चकार महीपतिः । विप्रेभ्यो भित्तुकैभ्यञ् वन्दिभ्यस् धनं ददी ॥ ११५॥ सर्वेभ्यो भोजयामास चकार सुमहीत्सवम्। कालेन सा रूपवती यौवनस्था बभूव ह॥ ११६॥ अतीवसुन्दरश्यामा मुनिमानसमोहिनी। चारुचम्पकवर्णाभा शरच्न्द्रनिभानना॥ ११७॥ दषडास्यप्रसन्नास्या प्रफुल्लपद्मलोचना। नितम्श्रोसिभारात्ता स्तनभारनता सती।११८॥ गच्कन्ती राजमार्गे गजेन्द्रमन्दगामिनी। दृदर्श नन्दः पधि तां गच्छन्तीज मुदान्वितः । १११६ जितेन्ट्रियश्च ज्ानी च मूर्च्छामाप तथापि च। वस्तो लोकान् पधि गतान् तूएं पमक्क सादरम ॥१२० छ-१६

[१७त्र०

गच्कन्ती कस्य कन्चेयमिति होवाच तं जनः । भनन्दनस्य वृपतेः कन्या नाम्ना कलावती॥ १२१॥ कमलाकलया धन्या सभ्भूता नृपमन्दिरे। कीतुकेन च गककन्ती क्रीड़ार्थं सस्िमन्दिरम् ॥१२२॥ व्रजं व्रज व्रजश्रेष्ठेतुक्का लोकी जगाम ह। प्रहृष्टमानसी नन्दो जगान राजमन्दिरम् ॥ १२३॥ अवरुह्य रथाचतूरं विवेश नृपतेः सभाम्। उत्थाय राजा सभ्भाष खर्णसिंहासनं ददौ ॥ १२४ ॥ दूष्टालापं बहुतरज्जकार च एरस्रम्। विनयावनती नन्दः सम्बन्धोति चकार ह॥ १२५॥ नन्द उवाच। पृणु राजेन्द्र वत्यामि विशेषदचनं शुभम्। सम्बन्ध कुरु कन्याया विघिष्टेन च साम्प्रतम् ॥१२६ सुरभानुसुतः श्रीमान् वृपभातुव्र जाधिपः । नारायणांभ्ो गुखवान् सुन्दरस सुपव्डित: ॥ १२७ : स्थिरयौवनयुक्तस बोगी जातिसरी युवा। कन्या तेडयोनिसभ्भूता यन्नकुराडसमुद्गवा ॥ १२८ ॥ त लोक् मोहिनी पान्ता कमलांशा कलावती। स च योग्यस्वद्दुहितुस्तद्योग्या ते च कन्यका।१२६॥ विदग्धाया विदग्धेन सम्बन्धो गुएवानृप। ६त्येवमुक्का नन्दस्तु विरवाल च संसदि॥ १३०॥ उवाच तं नृपश्रेष्ठी विनसावनती मुने। भनन्दन उवाच। सम्बन्धो हि विधिवशो न मे साध्ो ब्रजाविप ।१२१।।

श्रीक्ृष जन्मखएडम् । १८३

प्रजापतिर्योगकर्ता जन्मदाताहमेव थ। का कस्य पत्नी कन्या वा वरः को वा स्वसाधन: ॥१३२ कमांनुरूपफलटः सर्वेषां कारणं विधि:। भवितव्यं हवतं कर्म तदमोघं युती सुतम् ॥ १३२ ॥ अन्चया निष्फलं सर्वमनीशस्योद्यमी यथा। वृषभानुप्रिया धाता लिखिता चेत् सुता मम ॥१३४1 पुरा भूतैव को वाहं केनान्येन निवार्यते। दूत्य वमुक्का राजेन्द्रो विनयानतकन्वरः ॥ १३५। मिष्टान्न भोजयामास सादरेण च नारद। नृपानुन्नामुपादाय व्रजराजी व्रतं गतः ॥१३६॥ गत्वा स कथयामास सुरभानीश्च संसदि। सुरभानुद्य यत्नेन नन्देन च समादरम् ॥१३७॥ सम्बन्ध योजयामास गर्गद्वारा च सत्वरम्। विवाहकाले राजेन्द्रो विपुलं यौतुकं ददी ॥ १३८। गजरत्नमखरत्न रत्नानि मणिभूषगम् । वृषभानुर्मुदायुत्त: प्राप्य ताञ्ज कलावतीम् ॥१३८। रमे सुनिर्जने रम्य बुबुधे न दिवानिशम्। चत्तुर्निभेषविरहाद् व्याकुला स्ामिना विना ॥१४०।। व्याकुलो वृषभानुश्न चरीन च तया बिना। जातिस्मरा च सा कन्या मायामानुषरुपिणी॥१४२8 जातिस्सरो हरेरंथो वृषभानुमु दान्वितः । ववर्द् च तथी: प्रेम नित्य नित्य नवं नवम्॥१४२॥ सद़ा सकामा सा प्रीढ़ा स च कामसमी युवा। तथो: कन्या च कालेन गधिका सा बभूव ह।

१८४ ब्र ह्मवेवर्त्तपुराणे [१७ त्र०

दैवातमुदामथापेन श्रीक्प्णस्याच्तचया पुरा॥ १४३॥ अयोनिसभवा सा च कष्णप्राणाधिका सती। यस्था दर्भनमात्रे ए तौ विमुत्ती बभूवतु: ॥ १४४ । द्ूतिहासस कथितः प्रक्तं मृण साम्प्रतम्। पापेन्धनानां दाहे च ज्वलदग्निशिखोपम: ॥१४ ५। वृषभान्वाश्रमं गत्वा भिल्पिनां प्रवरो मुदा। स्थानान्तरं विश्वकर्मा जगाम खगरीः सह॥१४६॥ क्रोगमात्र स्थलं चारु मनसालोच्य तत्त्ववित्। आश्रमं कर्टुमारभे नन्दस्य सुमहावन: ॥ १४७॥ कत्वानुमानं बुद्धाा च सर्वतोऽपि विलचखम्। परिखाभिग भीराभिश्चतुर्भिः संयुतं वरम् ॥ १४८॥ दुर्लइयाभिवैंरिभिश्न खचिताभिख प्रस्तरैः। पुष्पोद्यानेः पुष्पिताभि: पारावारेषु पुष्पितेः ।१४८॥ चारुचम्पकव्ृच्ैश्व पुष्पितैः सुमनोहरैः। परितो वासिताभिश्न सुगन्धिवायुना मुने ॥१५०॥ आम्ैर्गुवाकेः पनसेः खर्जूरैर्नारिकेलकेः। दाडिमे: श्रीफलैभ क्रजम्बीरैनागरङ्गके: । १५१ । मुङ्गेराम्त्रातकर्जम्ुसमूहैश्व फलान्वितैः। कदलीनां केतकीनां कदम्बानां कदम्बके: ॥१५२॥ सर्वतः शोभिताभिख् फलैस्तैः पुष्पितैरहो।

परिखानां रहःस्थाने चकार मार्ग मुत्तमम्। दुर्ग मं परवर्गायां खानाञ्व सुगमं सदा ॥ १५४॥ सङ्वेतेन मणिस्तमभैश्र्कवादितैः खल्पपाधसा।

१७अर० ] शीक्कणा जमखरडम्। १८५

स्तभ्भसीमाक्ृतमही न सङ्गीण न विस्तृतम् ॥१५५। परिखोपरिभागे च प्राकारं सुमनोहरम्।

प्रस्तरस्य प्रमाणञ्च पञ्चविभतिहस्तकम्।

बाह्ये हाभ्याज संयुक्तमन्तर सप्तभिस्तथा।

हरिमणीनां कलशैचित्नवुतत विराजितम्। मणिसारविकारैश्व कपाटैश्व सुशोभितम्॥१५८॥ स्वर्ंसारविनिर्माणकलसोज््वलशेखरम्। नन्दालयं विनिर्साय बभ्रान नगरं पुनः ॥१६०। राजमागीय विविधान् स च चारूध्कार ह। रत्तभानुविकारैश वेदीभिश्व सुपत्तने: ॥१६१ ॥ पारावार च परितो निबदांय मनोहरान्। वाणिज्याहैश्व बणिजां परितो मणिमएडपे: ॥१६२॥ सर्वतो दक्षिणे वामे ज्वलद्धिय विराजितान्। ततो वृन्दावनं गत्वा निर्मेमे रासमगडलम्॥१६३॥ मुन्दरं मरडलाकारं मणिप्राकारसंयुतम्। परितो योजनायामं मयिवेदिभिरन्वितम् ॥ १६४ । मणिसारविकारैश मएडपैर्जवकीटिभिः। मृड्गाराहेस् चित्राव्य : रतितल्पसमन्वितै : ॥ १६५ ॥ नानाजातिप्रसूनानां वायुना सुरभीक्वतैः। रत्नप्रदीपसंयुत्ते: सुवर्यकलसीळ्वलै: । १६६। पुत्पोद्याने: पुष्पितेश् सरोभिश्व सुशोभितम्।

१८६ ब्रह्म वैव संपुराषे [१श्र

रासस्थलं विनिर्माय जगामान्यत् सथलम्पुर: ॥१६७॥ दृष्टा वृन्दावनं रम्य परितुष्टो बभूव ह। वृन्दावनाभ्यन्तरे च सथाने स्थाने सुनिर्जने। १६८॥ कृत्वा परिमितं बुद्ा मनसा लोच्य यत्नतः । विलच्णानि रम्याि तत्र तरि शहनानि च । १६८६ राधामाधवयोरेव क्रीड़ार्थज्ज विनिममे। ततो मधुवनाभ्यासे निर्जनेऽतिमनोहरे॥ १७० ॥ वटमूलसमीपे च सरसः पश्चिमे तटे। चम्पकोद्यानपूर्वायां केतकीवनमध्यतः।१०१ । पुनस्तयोय क्रीड़ार्थत्नकार रत्नमएडलम्। चतुभिवेदिकाभिख् परीतमतिसुन्दरम्॥ १७२॥ सद्रतसाररचितै राजितं तूलिकाशतैः।

कपाटैर्नवभिर्युत्त नवद्वारैमनोहरैः। रत्नेन्द्रचित्रकलशैः क्रत्िमैश्च त्रिकोटिभि: ।१७४ ॥ परितः परितो मित्या मूर्ध घ परिशोभितम्।

सद्रतसार रचित कलगोज्ज्वलश्रेखरम्। पताकातोरपर्युत्तां शोभितं खेतचामरै: ॥१०६-॥ सर्वतः पुरतो दीप्तममूत्यरत्नदपयैः। 1 पतहस्तप्रमापच्च प्रस्तारं वर्तुलाऊ्ृतम्। शोभितं रत्नतल्पैथ्च तदभ्यन्तरमुत्तमम्॥ १७८ ॥

१७अ० । श्रीक्वपा जन्मखएडम्। १८७

पारिजातप्रसूनानां माल्योपधानसंयुतैः॥१७८ ॥ चन्दनागुरुकस्तूरोकुङ्गमैः सुरभीक्वतम्। नवशृङ्गारवोग्यैश्व कामवर्दनकारिभिः ।१८० । मालतीचम्पकानाञ्ज पुष्पराजिभिरन्वितम्। सकर्पूरैस् ताम्वूलैः सद्रत्नपाव्संस्थितेः ॥ १८१ ॥ वचसारिेय खचितेम क्ाजालविलस्बिभिः। रत्नसारघटाकोयं रत्नपीठे: सुसंयुतम् ॥ १८२ ॥ रत्नसिंहासनैयुता रत्नचित्र य चित्रितैः। चरितैश्चन्द्रकान्तैश्च सुसित जलविन्दुभिः ॥१८३॥ पीतवासिततोवेन संयुत्त भोग्यवसतुभिः । हत्वा रतिग्टहं रम्यं नगरज्ज पुनर्ययौ॥ १८४ ॥ यानि येषां मन्दिराषि तन्नामानि लिलेख सः। मुदायुक्तो विशवकर्मा भिप्य यंचगरै: सह॥१८५ ॥ निद्रशं निड्रितं नत्वा प्रययो खालयं मुने। सर्वत्र वं सुक्कतिनां समस्तं भगवत्क्वपा। १८६ H नेहाश्र्यञ्ज नगरं नसूवेशेच्कगा भुवि। द्ूत्येवं कथितं सरवें हरेश्वरितमङ्गलम् ॥ १८० ॥ सुखदं पातकहरं किभ्भूयः श्रोतुमिच्कसि। नारद उवाच। कथं वन्दावनं नाम काननस्यास्य भारते ॥ १८८॥ व्युत्पत्तिरस्य संच्रा वा तत्त्व वद सुतश्ववित्। सूत उवाच। नारदस्य वचः सुत्वा ऋषिनारायणी मुदा ॥ १८८ । प्रहस्योवाच निखिलं तत्त्वमेव पुरातनम्।

१८८ ब्रह्मवेव त्तपुराऐें 1१9 प्र०

नारायण उवाच। पुरा केदारतृपतिः सप्तद्वीपपतिः स्यम् ॥ १८० ॥ आसीत्सत्ययुग ब्रह्मन् सत्यधमरतः सदा। स रेमे सह नारीभि: पुत्रपीत्रगणे: सह ॥ १८१ ॥ पुत्रानिव प्रजा: सर्वाः पालयामास धार्मिकः। कत्वा क्रतुशतं राजा लेसे नेन्द्रतमीसितम् ॥ १८२ । कत्वा नानाविधं पुख फलाकाङ्की न च खयम्। नित्य नैमित्तिकं सवं सीक्वप्णप्रीतिपूर्वकम् ॥ १८३ ॥। केदारतुत्यो राजेन्द्रो न भृती भविता पुनः। पुत्र षु राज्य संव्यस्य प्रियां त्र लोक्मोहिनीम् ॥१८४। जैगीषव्योपदेशेन जगाम तपसे वनम्। हरेरैकान्तिको भक्तो ध्यायते सन्ततं हरिम् ॥ १६५॥ शश्वत् सुदर्भनज्जक्रमर्ति यत्सव्निधी मुने। चिरं तव्ा मुनिश्रेष्ठो गीलोकज्ज नगाम सः ॥१९६॥ केदारं नाम तीथेजन तवनान्ता च बभूव ह। तवाद्यापि मृतः प्रासी सद्ी मुंक्री भवेत् ध्रुवम् ॥१८७। कमलांभा तस्य कन्या नाम्ा वन्दा तपखिनी। ज वत्र सा वरं कत्निदोगशास्त्रविशारदा। १६८॥ दत्तो दुर्वाससा तस्ये हरमन्त: सुटुर्लभः। सा विरक्ता गहं त्यक्ा जगाम तपसे वनम् ॥ १६६॥ षष्टिवर्षसहस्त्राि तपस्तेपे सुनिर्जने। आविर्बभूव श्रीक्ृष्णप्तत्पुरो भत्तावत्सल: ॥ २००॥ प्रसन्नवदनः श्रीमान्वरं वखित्युवाच सः । दृद्टा सा राषिकाकान्त शान्तं सृन्दवविग्रहम् ॥२० १।

श्रीऊ्वष्प जनमसस्डम्।

मूच्कीं सम्प्राप सा सद: कामबाराप्रपीड़िता। साच श्रीघ्र वरं वव्र पतिस्वं मे भवेति च ॥२०२॥ ओमित्युक्का च रहसि चिरं रेमे तया सह। सा जगाम च गोलोकं कवषोन सह कौतुकान् ॥२०३॥ राधासमा सा सौभाग्याद्गोपीश्रेष्ठा बभूव ह। वृन्दा यत्र तपस्ते पे तत्तु वृन्दावनं स्मृतम् ॥ २०४॥ वन्दयात्र कवता क्रीड़ा तेन वा मुनिपुङ्गव। अथान्यञ्ञ तिहासञ्ज मृणुष्व वत्स पुखदम्॥ २०५॥ येन वृन्दावनं नाम निबोध कथयामि ते। कुशध्वजस्य कन्य हे धर्मशास्त्रविशारदे। २०६॥ तुलसीवेदवत्यी च विरत्ता भवकर्मषि। तपस्तव्वा वेदवती प्राप नारायणं परम् ॥ २०७॥ सीता जनककन्या सा सवत परिकीर्ततिता। तुलसी च तपस्तव्वा वाञ्कां छत्वा हरिं पतिम् ॥ २०८॥ देवाद् दुर्वाससः शापात् प्राप्य पङ्डासुरं प्रति। पश्चात्मम्प्राप कमलाकान्त कान्त मनोहरम्॥२०८। सा चेव इरिशापेन वृक्षरूपा सुरेख्वरी। तस्या: थापेन च हरि शालग्रामो बभूव ह॥२१०॥ तथा तस्थी च सततं शिलावच्तसि सुन्दरी। विस्तीं कथितं सवें तुलसीचरितञ्ज ते। तथापि च प्रसङ्गेन किज्चिदुत्त' मुने पुनः ॥ २११ ॥ तस्याश्न तपसः स्थानं तदिदञ्ज तपोधन। तेन वृन्दावनं नाम प्रवदन्ति मनीषिय: ॥२१२ ॥ अ्रथवा ते प्रवत्यामि परं हेत्वन्तरं शृणु।

१३० ब्रह्मवेवत्तेपुराये [१७ श्र०

येन वन्दावनं नाम पुरनेत्रे च भारते ॥२१३ ॥ राधा षोड़शनाम्राञ वन्दानाम शुतौ शुतम्। तस्या: क्रीड़ावनं रम्य तेन वृन्दावनं स्मृतम् ॥२१४॥ गोलोके प्रीतये तस्या: क्ृणोन निर्मितं पुरा। क्रीड़ाथं भुवि तन्नाम्ता वनं वन्दावनं स्मृतम् ॥ २१५॥

नारद उवाच।

कानि षोड़ नामानि राधिकाया जगङ्र रो। तानि मे वद शिष्याय श्रीतं कौतूहलं मम॥ २१६॥ गुतं नाम्नां सहसतव्न सामवेदे निरूपितम्। तथापि योतुमिच्कामि खत्तो नामानि षोड़य ॥२१७॥ अभ्यन्तराणि तेषां वा तदन्यान्येव मे विभी। अही पुखस्वरूपाषि भक्तानां वाव्कितानि च ॥२१८॥ नामानि तषां व्युत्पत्तिं सर्वेषां टुर्लभानि च। पावनानि जगन्मातुर्जगतामादिकारएम् २१८।

· श्रीनारायण उवाच। राधा गासेश्वरी रासवासिनी रसिकेखरी। कृष्णप्राणाधिका कष्पप्रिया करष्णस्वरुपिसी ॥ २२० । छणवामाङ्गसभ्भ ता परमानन्दरूपिणी। कृष्णा वन्दावनी वन्दा वृन्दावनविनोदिनी ॥२२१॥ चन्द्रावती चन्द्रकान्ता प्रतचन्द्रनिभानना। मामान्य तानि सारासि तेषामभ्यन्तराणि च ॥ २२२६ राधेत्येवञ्ज संसिदा राकारी दानवाचक:। स्यं निर्वासदाती या सा राधा परिकीत्तिता ।२२३

१७ श्० १८१

रासेखवरस्य मत्नीयं तेन राशेखरी स्मृता। रासे च वासो यस्याख तेन सा रासवासिनी ।२२४॥ सर्वासां रसिकानाच्न देवीनामीखरी परा। प्रवदन्ति पुरा सन्तस्त न तां रसिकेश्वरीम् १२२५। प्राणाधिका प्रेयसी सा कष्पस्य परमात्मनः । कप्रासाधिका सा च क्प्ेन परिकीर्ततिता ।२२६।। कवण्णस्यातिप्रिया कान्ता कप्णी वास्या: प्रियः सदा। सवैर्देवगरेरुत्ा तेन क्वप्णप्रिया स्मता ॥ २२७॥ कृष्रूपं सत्निधातुं या यक्ता चावलीलया। सवींगेः क्वपासदृभी तन कृृष्णसरुपिसी॥२२८॥ वामाङ्गार्द्वेन कवण्णस्य या सभ्भ ता परा सती। कणण वामाङ्गसभ्भ ता तेन छपोन कीर्तिता ।२२८। परमानन्दराशिक्च सयं मूर्तिमती सती। ग्रुतिभि: कीर्तिता तेन परमानन्दरूपिणी। २३०। कृषिर्मोच्षार्थवचनी न एवीत्क्ष्टवाचकः। आकारो दाळवचनस्तेन लष्ा प्रकीर्तति ता ।२३१॥ अस्ति वृन्दावनं यस्यास्तन हन्दावनी स्म ता। हन्दावनस्याविदेवी तेन वाध प्रकीर्तिता। २२२। सङ्कः सखोनां वृन्दस्यादकारोऽप्यस्तिवाचकः । सखिवृन्दोऽस्ति यस्याश्च सा वन्दा परिकीततिता ॥२३३॥ हन्दावने विनोदश् सोऽस्या द्यास्त च तत्र वे। वेदा वदन्ति तां तेन ववन्दावनविनोदिनीम् ॥२३४॥ नखचन्द्रावलीवक्क चन्द्रोऽस्ति यत्र सन्ततम्। तेन चन्द्रावली सा क्प्पेन परिकीततिता ।२३५०

१८२ ब्रह्मवेवर्तपुराये [१9 श्र०

कान्सिरस्ति चन्द्रतुत्या सदा यस्या दिवानिगम्। सा चन्द्रकान्ता हर्पेय हरिणा परिकीत्तिता ।२२६॥ शरच्चन्द्रप्रभा यस्या्ठाननेडस्ति दिवानिशम्। मुनिना कीर्त्तिता तेन शरच्न्द्रप्रभानना ।२३७।

नारायणेन यहत्तं ब्रह्मणे नाभिपङ्गजे। ब्रह्मणा च पुरा दत्त धर्माय जनकाय मे ॥२३८॥ धर्मेण कृपया दत्तं मह्यमादित्यपर्वसि। पुष्करे च महातीर्थें पुस्याह देवसंसदि। राधाप्रभावप्रस्तावे सुप्रसन्नेन चेतसा ।२३६॥ दूदं स्तीत्र महापुख तुभ्यं दत्तं मया मुने। निन्दकायादेष्णवाय न दातव्य सहामुने ॥२४०॥ यावज्जीवमिदं स्तोत्र विसनध्य यः पठेन्नरः । राधामाधवयो: पादपद्म भक्तिरभवेदिह॥ २४१॥ अन्त लभेत्तयोर्दास्यं शश्वत्सहचरी भवेत्। अषिमाटिकसिदिञ्च संप्राप्य नित्यविग्रहम् ॥२४२॥ व्रतदानोपवासैश्न सवैंनियमपूर्वकेः। चतुरषाञ्चव वेदानां पाठै: सर्वाथसंयुतैः ॥२४३ ॥ सर्वेषां यज्तीर्थानां करपैविधिवोधितैः । प्रदत्िणेन भूमेश क्वत्स्त्नाया एव सप्तधा ॥ २४४॥ भरणागतरच्तायामज्ञानां ज्ञानदानतः । देवानां वैष्वानाञ् दर्नेनापि यत् फलम् ॥२४५॥ तदेव स्तोत्रपाठस्य कलां नाहति षोड़भीम्। सोमस्वास्य प्रभावेए जीव न्युक्तोभवेन्नर:॥२४६ ।

शीकष्जन्मखरडम्। १८३

नारद उवाच। सम्प्राप्तं परमाथयें स्तोत्र सर्वसुदुलभम्। कवचञ्वापि देव्याश्न संसारविजयं प्रभी॥२४०॥ कतं स्तोत सुयज्ेन प्राप्त तदपि टुलभम्। सुत्वा क्वप्णकथां चित्रां त्वत्पादालप्रसादृत: ॥२४८॥ अधुना श्रोतुमिच्कामि यद्रहस्यस्स तद्दद। प्रातय नगरं दृष्टा किमूचुर्वल्ञभा मुने ॥२४ ॥ श्रीनारायण उवाच। गतायां तत्र यामिन्यां गते च विश्वकर्मलि। अ्रुणोदयवैलायां जना: सर्वे जजागरु: । २५० : उत्थाय दृष्टा नगरं सर्वेभ्योऽपि विलत्तणम्। किमासयें किमाश्चर्यमित्यूचुव्र जवासिन: । २५१ ॥ कांश्चिद्नोपान् केचिदूचुः कुत एतदभूदिदम्। न जाने केन रूपेए को भूमी प्रभवेदिति ॥२५२ ॥ बुबुधे मनसा नन्दो गग वाक्यमनुस्रन्। स्रीहरेरिक्कया सवे जगदेतच्चराचरम् । २५३ ॥ ब्रह्मादिटसपर्यन्त यस्य भूभङ्गलीलया। आविर्भूतं तिरोभूतं तस्यासाध्यञ्च किं कुतः ॥२५४॥ विवरेष्वेव यल्ञोम्नां व्राध्माएडान्यखिलानि च। ईशस्य तन्महाविष्णी: किमसाध्य हरेरही॥ २५५॥ व्रद्मानन्तेशधर्माच्च ध्यायन्त यत्पदाख्ुजम्। किमसाध्य तदीशस्य मायामानुषरूपिए: ॥२५६। भ्रामं भ्र्रामं तन्नगरं दर्शे दर्श ग्टहं गहम्। पाठं पाठच नामानि सर्वेभ्यो निलयं ददी ॥२५७। 5-१0

१८४

कृत्वा शुभच्तरं नन्दो हृषभानुख्न कौतुकी। चकार सगसैः सार्व मुदाश्मनिवेशनम् ॥२५८॥ सरवे वृन्दावनस्थास्च प्रसन्नवदनेच्तणाः । मुदा प्रवेशनत्तक्रु: खं खमाश्रममुत्तमम् ॥ २५८॥ सर्वे मुमुदिरे गोपा: से से सथाने मनोहर। बालका बालिकाश्व चिक्रीडुश्च प्रहर्षिता: १२६०। श्रीक्वष्णो बलदेवस्न शिशुभि: सह कौतुकात्। क्रीड़ाख्जकार तत्र व स्थाने स्थाने मनोहरे॥२६१ ॥ दत्येवं कथितं सवें निर्माणं नगरस्य च। अबलानां वने रासमएडलस्य च नारढ॥ २६२॥ दूति श्रीव्रह्मवैव्त्ते महापुराण नारायरनारटमंवाढे श्रीक्ृणणजन्मखरडे श्रीव्ृन्दावननगरवर्गान नाम सप्तदभोऽध्यायः ।

शौनक उवाच। अहो किमद्ग तं सूत रहस्यं सुमनोहरम्। अुतं कवष्पस्य चरितं सुखदं मोचदं परमू॥ १ ॥ सूत उवाच। गुत्वा नगरनिर्मारें नारदी मुनिसत्तम: । लप्रच्क कष्णाचरितमपरं सुमनोहरम् ॥ २ ॥

१८५

नारद उवाच। श्रीकृष्णाख्यानचरितं पीयूषमृषिसत्तम। ज्ञानसिश्धी निगद मां भिषच् शरणागतम् ॥ ३॥ नारदस्य वच: सुत्वा मुदा नारायणः खयम्। उवाच परमीथस्य चरितं परमाड्कतम्॥ ४ ॥ श्रीनारायए उवाच। एकदा बालकैः साईं बलेन सह माधवः। जगाम श्रीमधुवनं यमुनातीरनीरजम् ॥। ५ू ॥ विचेरुर्गोसहस्त्र स चिक्रीडुर्बालकास्तदा। विश्ान्तास्तृटपरीताश्च चुधा च परिपीड़िताः ॥ ६॥ तमूचुर्गोपशनिशवः श्रीक्ृणं परया मुदा। नुद्म्मान् बाधते क्रष् कि कुर्मो ब्रूहि किङ्गरान्॥91 भिशूनां वचनं शुत्वा तानुवाच दयानिधि: । हितं तथ्यञ् वचनं प्रसन्नवदनेक्षणः ।८॥ श्रीक्वा उवाच। बाला गच्कत विप्राणां यज्स्थानं सुखावरुम्। अन्नं याचत तान् पीघ्रं ब्राह्मशांश्च क्रतून्मुखान् ॥2॥ विप्रा आङ्गिरसाः सर्वे खाय्रमे यीवनान्तिके। यन्तं कुरवन्ति विप्रास श्रुतिस्तृतिविशारदा: ॥१०॥ निष्प हा वैप्णवा: सर्वें मां यजन्ति मुसुच्षवः । मायया मांन जानन्ति मायामानुषरूपियम्॥ ११ ॥ न चेहदति युअभ्यमन्न विप्रा: क्रतून्म खाः। तत्कान्ता याचत च्िप्र दयायुत्ता: शरिशून् प्रति ॥१२। श्रीक्ृष्वचनं शुत्वा ययुर्बालकपुङ्गवाः ।

१८६ ब्रह्मवैवर्त्तपुराणे [१८

पुरतो ब्राह्मणनाञ तस्थ रानमकन्वरा: ॥१३॥ दूत्यूचुर्बालकाः शीघ्रमननं दत्त द्िजोत्तमाः। न शुुवुर्द्धि जा: केचित् केचिच्छुत्वा ख्थिता: स्थिता: ॥१४ ते ययू रन्धनागारं बाह्मसयो यत्र पाचिका: । गत्वा बाला विप्रभार्या: प्रशेमुर्नतकन्धराः ॥ १५॥ नत्वोचुर्बालका: सर्वे विप्रभार्याः पतिव्रताः । अ्रत्र' दत्त मातरोऽस्मान् सुधार्तान् बालकानपि॥१६॥ बालानां वचनं गुत्वा दृद्टा तांथ मनोहरान्। यप्रच्कुः सादरं साध्वाः स्ाराननसरोरूहाः ॥ १७ ॥

विप्रपत्ना कूचु: ।

के यूयं प्रषिता: केन कानि नामानि कोविदा;। दास्यामोऽमं बहुविधं व्यञ्जनेः सहितं वरम् ॥ १८॥ ब्राह्मगीनां वचः गुत्वा ता ऊचुस्त मुदान्विताः। स्रिग्धा हसन्तः स्फीतास सर्वे गोपालबाखका:।१८/

बाला अचु: । प्रषिता रामक्वष्णाभ्यां वयं तुत्पीड़िता सयम्। दत्तानं मातरीऽस्भ्य चिप्र यामस्तदृन्तिकम् ॥२०॥ दूतोऽविदूरे भागडीरे वनाभ्यन्तरमेव च। वटमूले मधुवने वसन्ती रामकेथवी । २१ ॥ विश्रान्ती चुधिती तौ च याचेतेऽव्रच्न मातरः । किमु देयमदेयं वा शीघ्र वंदत नोधुना ॥ २२॥ गोपानाज वचः गुत्वा हष्टानन्दायुलोचना:।

१८अ० ] श्री क्कष्ण जन्मखएडम्। १९७

नानाव्यञ्जनसंयुत ग्रात्यन्न सुमनोहरम्। पायसं पिष्टकं सादु दधि चीरं छटतं मधु ॥२४॥ रोप्य कांस्ये राजते च पाव ऊ्त्वा मुदान्विताः । ताः सर्वा विप्रपत्नाश्च प्रययुः क्वप्णसन्निधिम् ॥ २५॥ नाना मनोरथं क्वत्वा मनसा गमनोतुकाः। पतिव्रतास्ता धन्याश्च श्ीक्ृण्णदर्भनोतुका: । २६॥ श्रीक्वणां दद्टशुर्गत्वा रामञ्ज सहबालकम्। वटमूले वसन्तन्तमुडुमध्य यथोडुपम्। २७॥ श्यामं किशोरं वयस्ना पीतकौशेयवाससम्। सुन्दरं सस्मितं शान्तं राधाकान्त मनोहरम् ॥ २८॥ भरत्पार्वणचन्द्रास्य रत्नालङ्गारभूषितम्। रत्नकुएडलयुग्माभ्यां गएडस्थलविराजितम् ॥ २८॥ रत्नकेयूरवलयरत्ननूपुरभूषितम्। आजानुलस्वितां शुभ्ां वि्नतं रत्नमालिकाम्॥३०॥ मालतीमालया कराठवन्तःस्यलविराजितम्। चन्दनागुरुकस्त रीकुङ्ग मार्चितविग्रहम् ॥३१ ॥ सुनखं सुकपीलञ्ज पक्कविम्बाधरं वरम्। पक्दाड़िमवीजाभं बिभ्रनतं दन्तसुत्तमम् ॥ ३२॥ मिखिपि क्कसमायुतां बडचूड़ं परात्परम्। क दृम्ब पुष्पयुग्माभ्यां कर्णासूले विराजितम् । २३॥ ध्यानामाव् योगिनाज्ज भक्तानुग्रहकातरम्। ब्रह्म भधर्मरेषेन्ट्र: स्त यमानं मुनीश्वरैः ॥ ३४ ॥ दृष्ट्ट वमीसरं ्या ्रगामुर्द्विोि खानां जानावुरुपञ्च तुष्टवुर्मधुसूदनम्॥३५।

[१८अर०

विभ्रपत्ना ऊचु: । त्वं ब्रह्म परमं धाम निरीही निरहद्कृतिः । निगु एञ्च निराकार: साकारः सगुणः स्यम् ॥२६॥ साचिरूपश्च निर्लिप्नः परमात्मा निराक्ृतिः। प्रकृतिः पुरुषस्त्वञ्ज कारणञ् तयोः परम् ॥ ३९॥ मृष्टिस्थित्यन्तविषये ये च देवास्त्रयः स्मृताः। ते त्वदंगाः सववीजा ब्रह्मविष्णुमहेशवराः॥ ३८॥ यस्य लोम्नाज़ विवर चाखिलं विश्मीश्वर। महाविराट् महाविष्ुस्वं तस्य जनको विभी॥ ३८ ॥ तेजस्वञ्चापि तेजखी ज्ञानं ज्ञानी च तत्परः । वेटेऽनिवचनीयस्व कसवां स्तोतुमिहेशवरः॥४८॥ महदादि सृष्टिसूत्र पत्न तन्मात्रमेव च। वीजं त्वं सर्वशक्तीनां सर्वशक्तिस्रूपकः ॥ ४१ ॥ स्वशक्तीश्वरः सर्वः सर्वमत्याश्रयः सदा। त्वमनीहः खयं ज्योतिः सर्वानन्दः मनातनः ॥४२।। अहोऽप्याकारहीनस्वं सवविग्रहवानपि। सर्वेन्द्रियाणां विषयं जानासि नेन्द्रियीभवान् ॥ ४३।। सरखती जड़ीभूता यत्स्तीव यत्निरूपणे। जड़ीभूतो महेशय श्रेषी धर्मो विधि: सयम् ॥ ४४ । पवती कमला राधा सावित्री वेदसूरपि। वेदृश्न जड़तां याति के वा शक्ता विपसितः ।४५। वयं किं स्तवनं कुर्म: स्त्रियः प्राणेखरेश्वर। प्रसन्नो भव नो देव दीनबन्धो कृपां कुरु॥४६॥ दूति पेतुच्च ताविप्रपत्नास्तच्रणाम्बुजे।

१८अ्र ० ]

अभयं प्रददी ताभ्यः प्रसन्नवदनेक्षणः ॥ ४७ ॥ विप्रपत्नीकृतं स्तोव पूजाकाले च यः पठेत्। स गतिं विप्रपत्नीनां लभते नात्र संभय: ॥। ४८ ॥ नारायण उवाच। ताः पदाभ्भोजपतिता दृष्टा श्रीमधुसूदनः। वरं वशुत कत्याएं भविता चेत्ुवाच है॥ ४2 ॥ श्रीक्ृष्णास्य वचः सुत्वा विप्रपत्नो मुदान्विताः। त मूचुवचनं भत्त्या भक्तिनस्र्रात्मकन्धराः ।५०॥ द्विजपत्ना ऊचु: । वरं कृण्ा न गहीमो नः स्पहा तवत्पदाम्ुजे। देहि स' दास्यमस्मभ्यं दढ़ां भति सुदुलभाम् :५२॥ पश्यामोऽनुच्तणं वक्नसरोजं तव केशव। अनुग्रहं कुरु विभो न यास्यामी ग्टहं पुनः ॥ ५२ १ द्विजपत्नीवचः युत्वा श्रीक्ृष्ण: करुणानिधिः। ओमित्युक्का त्रिलोकेशस्तस्थी बालकसंसदि॥ ५३ प्रदत्तं विप्रपत्नीभिसिष्टमन्र सुधोपसम्। बालकान् भोजयित्वा तु सयञ्च बुभुजे विभु: ॥५४॥ एतस्तिन्नन्तरे तत्र शातकुम्भ रथं परम्। द्द्टशर्विप्रपत्नाश्च पतन्तं गगनादहो ॥ ५५॥ रत्नदर्पणसंयुत्त रत्नसारपरिच्कदम्। रत्नस्तम्भैरनिबद्च् सद्रत्कलशोज्ज्लम्॥ ५ू६॥ श्व तचामरसंयुत्त वक्िशुद्ञांशुकान्वितम्। यारिजातप्रसूनानां मालाजालैविराजितम् ।५SN शतचक्रसमायुत मनोयायि मनोहरम्।

२०० ब्र ह्यवैव र्तपुरा ण [१८अ्र०

वेष्टितं पार्षदैर्दिव्येर्वनमालाविभूषितैः ॥५८॥ पीतवस्तपरीधाने रतालद्वारभूषितैः । नवयौवनसम्पन्नः श्यामलैः सुमनोहरैः ॥ ५2। द्विभुजैर्मुरलीह स्तैर्गोप वेश्धरैर्वरैः।

अवरुद्य रथान्तूरं ते प्रराम्य हर: पदम्। रथस्यारोहणं कर्तुमूचुर्ब्राह्मकामिनीः ॥ ६१। विप्रभार्या हरि नत्वा जगम र्गोलोकमीप्मितम्। बभूवुर्गोपिका: सदयस्यका मानुषविग्रहान् ॥ ६२॥ हरिम्कायां विनिर्माय तासाल विष्युमायया। प्रस्थापयामास ग्टहान् ब्राह्मगानां खयं विभु:॥६३॥ विप्राच मार्या उहदिश्य परमीह्दिग्नमानसाः । अन्व षं प्रकुर्वन्तो दद्टशः पथि कामिनीः।६४।। दृष्टोचुर्ब्राप्मणाः सर्वे तास्त व विनयान्विताः। पुलकाद्वितसर्वाङ्गाः प्रसन्नवदनेक्षणाः ॥ ६५॥ ब्राह्मा ऊचु:। अहोडतिषन्या यूयञ्च दृष्टी युष्ाभिरीख्रः। अत्त्माकं जीवनं व्यर्थ वेदपाठोऽप्यनर्थकः ॥ ६६॥ वेटे पुराणे सर्वत्र विद्वद्धि: परिकीर्तिताः । हरेविभूतयः सर्वाः सर्वेषां जनको हरिः ॥६७॥ तपो जमी वतं ज्ञानं वेदाध्ययनमर्चनम्। तीथस्नानमनयनं सर्वेषां फलदी हरिः ॥ ६८॥ श्रोक्षा: सेवितो येन किं तस्य तपसां फलैः। प्राप्तः कल्पतरुर्येन किं तस्यान्येन भाखिना॥ ६८॥

८श्र० ] २०१

य्रोकृष्णो हृदये यस्य तस्य किं कर्मभि: क्वतैः। किं पीतसागरस्यव पौरुषं कूपलङ्गने॥ ७०॥ दूत्य वमुक्रा विप्राश्च ग्टहीत्वा कामिनी वराः। आजग्म : खग्टहं दृष्टास्ताभिः सार्धञ् रेमिरे।9१। तासों ततोऽधिकं प्रेम क्रीड़ासु सर्वकर्मसु। दात्तिस मायया शत्या ब्राह्मणानामतकि तम्॥७२॥ अथ नारायण: सोडयं वलेन श्िशुभि: सह। जगाम खालयं तूणं पूर्णव्रह्मसनातनः ।७३॥ दूत्य,वं कथितं सवे हरर्माहात्मासुत्तमम्। पुरा गुतं धर्मवक्कात् कि भूयः श्रीतुमिच्कसि ॥४॥

नारद उवाच। ऋषीन्द्र केन पुरयेन बभूव विप्रयोषिताम्। मुनीन्द्रयोगसिद्वानां दुर्लभा गतिरीदृथी॥ ०५॥ दूमा: का वा पुख्वत्यः पुरा तस्थ महीतलम्। आजग्म : वेन दोषेए वद सन्दहमन्जनम् ।६॥ श्रीनारायए उवाच। सप्तर्षीणां रमखश्च रूपेणाप्रतिमा: पराः । गुणवत्यः सुप्ीलाख धमिष्ठाच्च पतिव्रताः॥७७॥ नवीनयौवना: सर्वाः पीनश्ोणिपयोधराः। दिव्यवस्त्रपरीधाना रतालङ्ारभूषिताः ॥७८॥

मुनीनां मोहितं भक्ता मानसं वक्रचनुषा॥ ७८ ॥ दृष्टा तासां स्तनश्रोगिमुखानि सुन्दराणि च। अनलचकमे ताथ मदनानलपीड़ितः ॥। ८०॥

२०२

अग्निस्थानस्थितानाज्ज शिखया सुरतोन्म खः। स्पृष्टा चाङ्गानि तासाज्ज बभूव हतचेतनः । ८१। पतिव्रता न जानन्ति पतिपादाजमानसाः । अंग्निरङ्गानि तासात्च दर्श दर्भ मुमोह च । ८२। वङ़ेश्व मानसं जात्वा भगवानङ्रिरा मुनिः। संथाप तं चेत्युवाच सर्वभत्ती बभूव ह॥ ८३॥ वड्नि: सचेतनी भूता तुष्टाव मुनिपुङ्गवम्। व्रीड़या नम्रवदनस्कम्पे ब्रह्मतजसा ॥ ८४॥ क्रुद्ो मुनिः परस्पष्टाः कामिनीश्च प्थाप ह।. यात यूयं पापयुक्ता मानुषीं योनिमेव च ॥ ८ ५ । भारते ब्राह्मणानाज गहे लभत जन्म वै। करिष्न्ति विवाहञ्ज युष्माकं कुलजा हिजाः ॥ ८६॥ खुत्वा वाक्य मुनेस्ताश् रुरुदु: प्रेमविह्वलाः। पुटाञ्जलियुता: सर्वा ऊचुस्त विदुषां वरम्॥ ८७॥ मुनिपत्न्य सचुः । न त्वजास्मान्मुनिश्रेष्ठ निष्यापाश पतिव्रताः। अजानन्त्य: परस्पृष्टा न च नस्यक्ुमर्हसि॥ ८८ ॥ भक्तानां किङ्वरीणाज्च न दएड कर्तुमर्हसि। युभमाकं चरणाभ्भोजं कदा द्रत्यामह वयम्॥ ८६॥ खड्गच्के दाइज्जपातात्सर्व प्रहरगान्मुने। दारुग: कान्तविच्केद: साध्वीनां दुःसहः सदा ।८० । ब्रह्मिष्ठानां गुएवतां परान् कान्तान्महामुनीन्। एवभ्भूतान् कथं त्यक्का यास्यामः पृथिवीतलम् ।८१ ।। यास्यामी यदि विप्रेश कदावागमनं वद।

१८ग्र ० ] श्रीकृष्णजम्म खगडम् । २०३

अज्ञानस्पर्शदोषस न स्यान्नो विधिबोधित: ।८२ । अहत्यया पुनः प्राप्तः स्रामीन्द्रस्य प्रधषणात्। सा सभ्भोमात् पुनः शुद्धा सर्शनाद् वर्जिता वयम् ॥९ ३। विचारं कुरु धर्मिष्ठ वेदवेदाङ्गपारग। विश्वकर्तुश्न पुत्रर्व सर्ववेदविदां वर ॥८४॥ अन्य षाञ् भयात्कान्ता व्रजन्ति भरणम्पतिम्। स्वकान्तभयसंविग्ना: शरणं कां व्रजन्ति ता: ।८५ । अभयं देहि धर्मिष्ठ भययुक्ताभ्य एव च। पुवर भिथे कलते च को दरड कर्तुमत्तम: ॥८६॥ टुर्बलः सबलो वापि म्ववस्तूनामपीखरः। स्वद्रव्यविक्रयं कर्तु न चान्यो रचितुं चमः ।2॥ कामिनीनां वचः युत्वा दयालुर्मुनिपुङ्गवः। प्रेमुणा रुरोद तासाञ् निरीच्य मुखपइ्नजम् ॥८८४ वेदवेदाङ्गपारज्नी ज्ञानिनां योगिनां वरः । पत्रीविच्छेदविषये मूच्छीं प्राप तथापि सः ।८८ ॥ मर्वें बभूबुः थोकार्ता विरहोद्दिग्नमानसाः । निरीक्ष तासां वक्काषि तखुः पुत्तलिका यघा ॥१००॥ कत्वा विलापं सुचिरं सर्ववेदविदां वरः । मातभिश्व सहालीचय ता उवाच शुचातुरः ॥१०१॥ तद्गिरा उवा। यूयं सृणृत वत्यामि वचनं सत्यमेव च। स्व कमभोगिनाभोगमाकर्माच्च सुती शुतम् ।१०२ ॥ गतो भोगव युष्माकनस्माभिः सह निश्चितम्। गते भोगे पुनर्भोगो न हि वेदे निरुपितः ॥१०३ ॥

२०४ ब्रह्मवेवरत्तपुराणे

शुभाशुभञ् यत्कम्ं भारते क्वतिभिः सह। नाभुतां चीयते कस्ा जन्मकोटिभतैरपि॥ १०४ ॥ परभुक्ताच्न कान्ताष्ष यो भुडत्ो स नराधमः । स पच्यते कालसत्र यावच्न्द्रदिवाकरी।१०५॥ न सा दैवे न सा पैत्य पाकार्हा पापसंयुता। तस्या आलिङ्गने भर्ता भष्टयोस्तेजसा हतः ॥ १०६॥ देवताः पितरस्तस्य हव्यदाने च तर्पणे। सुखिनो न भवन्त्य वमित्याह कमलीद्धवः ॥१०७॥ तस्माद्यत्ेन भार्याया रच्णं कुरुते सुधीः। अन्यथा पापभाग्मर्ता निश्चितं नरकं व्रजेत् ॥१०८॥ पदे पढे सावधान: कान्तां रच्षति पसिडतः । न व्रती न स्थली योषा दोषाणाज्ज कररिडका ॥१०८। कलव पाकपात्रञ्च सदा रक्षतुमहति। परस्पर्गादशद्ाञ् शुद्धां सवस्पर्शने सदा॥ ११० ॥ स्वकान्तञ्ज परित्यज्य परं गच्कति याधमा। कुभ्भीपाक सा प्रयाति यावच्चन्द्रदिवाकरौ॥ १११॥ तामेव यमदूताश्च संस्ाप्य नरकान्तरे। उत्तिष्ठति विदूराश्चेत् कुर्वन्ति दडताड़नम् ॥ ११२। सपप्रमाण: कीटास तीसादंद्टरा: सुदारुणः। दशन्ति पुंथलीं तत् सततञ् दिवानिशम् ॥११३। विक्वताकारशब्दञ्च करोति भाखतम्भिया। न ममार प्रहारेण सूत्ष्देहविधारिणी। ११४ । मुदर्ताईं, सुखं भुक्का लोकेऽत्र यथसा हता। पतिता परलोके च गतिमेतादृयों लभेत् । ११५॥

१८घ० ] श्रीक्वण जमखएडम्। २०५

परस्पृष्ट च या नारी या स्पृहां कुरुते परम्। सापि दुष्टा परित्यान्या चेत्याह कमलोङ्वः । ११६। तस्माबारो परैर्यत्ाददृष्टा क्वतिभि: कता। असूर्य्यम्पश्या या दारा: शुद्धास्तास्च पतिव्रताः ॥११७। सवच्छन्दगामिनी या च खतन्त्रा सूकरीसमा। अन्तर्दुष्टा सदा सैव निख्चितं परगामिनी॥ ११८॥ स्वामिसाध्या च या नारी कुलधर्ममिया स्थिता। कान्तेन साईं सा कान्ता वैकुएठ याति निश्चितम् ०११८ यात यूयञ्च पृथिवीं मानुषीं योनिमीस्सिताम्। कृष्णा दर्भनमात्र ए गोलोकं यास्यथ ध्र वम् ॥ १२०॥ हरिणा निर्मिताम्काया युभाकं योगमायया। ता विप्रमन्दिरे स्थित्वा चागमिष्यन्ति नो ध्रवम् ॥१२१॥ पुनरंशेन नो पत्नो भविष्यथ न संभयः । युभाकं मम थापस बभूव च वराधिक: ॥ १२२॥ दूत्येवमुक्का स मुनिर्विरराम शुचान्वितः । ता आगत्य महों पापाद् बभूवुर्विप्रयोषित: ।१२३। द्त्वाब्र हरये भत्या प्रजग्म् हरिमन्दिरम्। बभूव निश्चितं तासां आापश्च सम्पदोऽधिक: ५१२४।। निन्या नीचाच् सम्पत्तिर्विपत्तिर्महती वरा। अहो सदः सतां कोपश्ोपकाराय कल्पते ॥१२५॥ विना विपत्तेमहिमा कुतः कस्य भवेङ्क वि। भूता: कान्तपरित्यागान्म का व्राह्मरयोषित: ०१२६। दूत्येवं कथितं सवें हरेश्वरितमुत्तमम्। अही पुखवतीनाच मोचाख्यानं मनोहरम् ॥१२७॥

२०६

श्रीक्ृष्णाख्यानं विप्रेन्द्र नूत नूतं पदे पढ़े। न हि तप्ति: शुतवतां केन श्रेयसि तप्वते ॥१२८३ यावट्रम्य तत् कथितं यच्क्रुतं गुरुवक्कतः । वद मां वाष्कितं यत्ते किं भूय: श्रीतुमिच्कसि ॥१२८; नारद उवाच। यद्यच्क्र तं लया पूवे गुरुवक्कात् कपानिधे। मङ्गलं कष्णचरितं तन्म ब्रूहि जगद् रो। १३०॥ सूत उवाच। सुत्वा देवर्षिवचनमृषिर्नारायण: स्यम्। अपरं कष्पमाहात्मा प्रवत्त सुपचक्रमे॥ १२१ ॥ द्ूति श्रीब्रह्मवेवत्त महापुराणे नारायणनारदसंवादे श्रीक्णाजन्म खएडे विप्रपत्नीमो च्षएप्रस्तावो

ऊनविंशोऽध्यायः।

श्रीनारायण उवाच। एकदा बालके: साधे नलदेवं बिना हरिः। नगाम यमुनानीरं यत्र कालीयमन्दिरम् ॥ १ ॥ परिपक्कफलं भुक्का यमुनातीरजे वने। सेच्कामयस्तट्परीतः पपी च निमलं जलम् ॥२॥

श्रीऊ्मषजन्मखगडम्। २०७

गोकुलं चारयामास शिशुभिः सह कानने। विजहार च तैः साई स्थापयामास गोकुलम्॥ २ ॥ क्रीड़ानिमग्नचित्तोऽयं बालकाश्च मुदान्विताः । भुक्ता नवतसं गावो विषनोयं पपुमुने॥४ ॥ विषाक्तञ्ज जलं पीला दारुणान्तकचेष्टया। ज्वालाभि: कालकूटानां सद्यः प्रासांख् तत्वजु:॥५॥ दृद्टा मृतं गोसमूहं मोपाश्चिन्ताकुला भिया। विषसवदना: सर्वे तमूचुर्मधुसूदनम् ॥ ६॥ जात्वा सवें जगननाथी जीवयामास गोकुलम्। उत्तस्थ स्तत्त्षषं गावो दद्दश: श्रीहरेमुखम् ॥ ७॥ क्ृणा: कदम्वमारह्य वमुनातीरनीरजम्। पपात सर्पभवने नागमध्य नराकृतिः॥८॥ पतहस्तप्रमाणच्च जलीत्थानं बभूव ह। वाला हषें विषादञ्ज मेनिरे तत्र नारद ॥ट॥ सर्पो नराकृतिं दृष्टा कालिय: क्रोधविह्वलः । जग्राह सीहरि तूर्णं तप्तलोहं यथा नरः ॥ १० ॥ दग्धकरठोदरी नागसीद्विग्नो ब्रद्मतेजसा। प्राणा यान्त्येवमुक्का च चकारोद्दमनं पुनः ॥ ११ ॥ भग्नदन्ती रक्तमुख: कष्णवज्चाङ्गचर्वयात्। रक्तवक्कस्य भगवानुत्तस्थी मस्तकोपरि ॥ १२ ॥ नागो विश्वस्भराक्रान्तः स प्राणांस्त्यत्त मुद्यतः। चकार रक्तोद्दमनं पपात मूर्च्किती मुने॥ १३ ॥ दृष्टा तं मूर्च्कितं नामा रुरुदुः प्रमविह्वलाः । केचित्पलाविता भीता: केचित् प्रविविशुर्विलम् ॥१४॥

२०८ ब्रह्मकवत्तंपुराये

मरणाभिमुखं कान्तं दृद्टा सा सुरंसा सती। नागिनीभि: सह प्रेमृणा रुरोद पुरती हरेः ॥ १५॥ पुटाञ्जलियुता तूएं प्रसम्य श्रीहरिं भिया। ध्टत्वा पादारविन्दे च तमुवाच भियाकुला॥ १६॥ सुरसीवाच। हे जगत्कान्त कान्तं मे देहि मानच मानद। पतिः प्राणाधिक: स्त्रीसां नास्ति बन्धुख तत्परः ।१७। अयि सुरवरनाथ प्राएनाथं मदीय न कुरु बधमनन्तप्र मसिन्धी सुबन्धी। अखिलभुवनबन्धो राधिकाप्रेमसिन्धो पतिमिह कुरु दानं मे विधातुर्विधातः ।१८। व्रिनयनविधिशेषा: षरम खय्नास्यसङ्क: स्तवनविषयजाद्या: स्तोतुमीथा न बागी। न खलु निखिलवेदा: स्तोतुमन्येऽपि देवा: स्तवनविषयभक्ता: सन्ति सन्तस्तवैव । १८।। कुमतिरहमविज्ञा योषितां क्वाधमा वा क्व भवनगतिरीथसक्षुवो गोचरोऽपि। विधिहरिहरशेषैः स्तूयमानश् यस्व- मतनुमनुजमीशं स्तोतुमिच्छामि तं त्वाम् ॥ २०॥ स्तवनविषयभीता पार्वती यस्य पद्मा ग्रुतिगरजनयित्री स्तोतुमीथा न यं लवाम्। कलिकलुषनिमग्ना वेदवेदाङ्गभास्त्र- श्रवणविषयमूढ़ा स्तोतुमिच्कामि कि लवाम् ।२१॥ भयानो रत्पर्य्यङ्क रत्नभूषणभूषितः ।

श्रीक्तष्ण जन्मखएडम् । २०६

रत्नभूष एभृषाङ्गीराधावच्तसि संस्थितः ॥ २२। चन्दनोचितसर्वाङ्ग: स्मेराननसरीरुहः। प्रोद्यत्प्र मरसाभ्भोधी निमग्नः सततं सुखात् ॥२३॥ मल्निकामालतीमालाजालै: शोभितशेखरः। पारिजातप्रसूनानां गन्धामोदितमानस: ॥२४॥ : पुस्कोकिलकलध्वानैभ्त्र मरध्वनिसंयुतैः। कुसुमेषुविकारेए पुलकाद्वितविग्रहः ॥ २५॥ प्रियाप्रदत्तताम्ब लं भुत्तवान् यः सदा मुदा। वेदा अशक्ता यं स्तोतुं जड़ीभूता विचच्णा: ॥२६। तमनिर्वचनीयञ्ज किं स्तौमि नागवल्लभा। वन्द ऽहं तत्पदाभ्भोजं ब्रह्म पशेषसेवितम् । २७॥ लक्ष्मीस रखतीदुर्गाजाड्नवीवेदमातभिः । सेवितं सिद्सङ्वश्व मुनीन्द्र मनुभिः सदा॥ २८॥ निष्कारणायाखिलकारणाय सर्वेश्वरायापि परात्यराय। स्वयं प्रकाशाय परावराय परावराणामधिपाय ते नमः १२2 हे कष्ण हे कृष्ण सुरासुरेश ब्रह्मभ पेषेश प्रजापतीश। मुनीय मन्वीश चराचरेश सिडीथ सिद्ेश गुरोश पाहि।२० धर्मेग धर्मोम शुभाशुभेश वेदेश वेदेष्वनिरुपितक्। सर्वेप सर्वात्क सवबन्धी जीवीय जीवेशवर पाहि मत्प्रभुम्२१ दत्येवं स्तवनं कृत्वा भतिनस्त्रात्मकन्धरा। विध्त्य चरणाभभोजं तम्थी नागेशवल्लभा ॥३२॥ नागपत्नोकृतं स्तोत त्रिसन्य यः पठेनरः । सवपापात् प्रमुक्तस्तु यात्यन्ते श्रीहरेः पदम् ॥ २३॥ दूह लीके हरर्भतिमन्ते दास्यं लभेत् ध्रुवम्।

२१० ब्रह्मवेवसपुराये [१2 श्र०

लभते पार्षदो भूत्ा सालोक्याटिचतुष्ट्यम्॥ २४॥ नारद उवाच। नागपत्नीवचः सुत्वा भगवान् सर्वनन्दनः । प्रहृष्टोत्फुल्ञनयनः किमुवाच हरिः सयम् ॥ ३५॥ कथयख महाभाग रहस्य परमाद्तम्॥ ३६॥ सूत उवाच। नारदस्य वचः सुतवा भगवान् सर्वदर्भनः । उवाच परमाख्यानं मधुवन्द पढ़े पढे॥ २७॥ नारायए उवाच। नागपत्नीवचः सुत्वा श्रीकष्णस्तामुवाच ह। पुटाञ्जलियुतां पादे पतितां भयविह्वलाम् ॥ ३८॥ श्रीकृणा उवाच। उत्तिष्ठोऽत्तिष्ठ नागेथि बरं वृणु भयं त्यज। गहाग कान्त हे मातर्मद्रादजरामरम्। कालिन्दीऋ़दमुत्सज्य खकीयं भवनं व्रज ॥ ३८॥ भर्ता स्वगोध्ा साईज् गच्छ वत्से तमीप्ितम्। अद्य प्रभृति नागेशि भूता कन्या च त्वं मम ॥ ४० ॥ त्वत् प्राणाधिक एवायं जामाता च न संघयः। मत्पादपद्मचिङ्कन गरुड़स्वत्पतिं शुभे॥४१॥ कवत्वा च स्तवनं भत्या प्रणमिप्यति मत्पदम्। त्यज ववं गरुड़ाद्वीतिं गीव्र रमयक व्रज। इदान्निर्गच्क वत्से त्वं वरं वृशु यथेसितम्॥ ४२॥ श्रीक्वपास्य वचः गुत्वा प्रसबवदनेक्षणा। उवाच साशुनेता सा भलिनम्राममकन्वरा। ४२ ॥

१2 त्र . ] २११

सुरसोवाच। वरं दास्यसि चेत् मह्य वरदेश्वर हे पितः । त्वत्पादान दृढ़ां भति निशलां दातुमहसि । ४४ ।। मन्मनस्वत्पदाओ्ोजे भमतु समरी यथा। तव स्मृतेर्वि स्मृतिमें कदापि न भविष्यति ॥४५ ।। स्वकान्त मम सीभाग्य कान्तीडयं न्ञानिनां वरः। दूत्य वं प्रार्थनीयञ्ज परिपूर्णं कुरु प्रभो ।४ ६।। द्ूत्येवमुक्का सर्पस्त्री प्रतस्थी पुरतो हरै:। शरत्पावेणचन्द्रास्यं ददर्श श्रीहरेमुखम्॥ ४७॥ लोचनाम्यां पपी वक्न निमेषरहितं सती। सर्वाङ्गपुलकोद्धिन्ना सानन्दाशुपरिप्न ता। ४८॥ सुन्दरं बालक दृष्ा पुत्रस्नेहं प्रकुर्वती। उवाच पुनरेवेदं भत्त्यु ट्रेकपरिप्ुता॥ ४६ ॥ न यास्यामि रमसक तत्र नास्ति प्रयोजनम् । सप: करोतु संसारं कुरु मां निजकिङ्गरीम् ।५०॥ न वाच्का मम हे कप्ण सालोक्याटिचतुष्टये। त्वत्पदाभ्भोजसेवायाः कलां नार्हति षोड़यीम् ॥५१॥ विना त्वत्पादसेवाच्च यो वाव्कति वरान्तरम्। भारते दुर्लभं जन्म लबध्वासी वज्ञितः खयम्॥ ५२ ॥ नागपत्नीवचः गुत्वा स्ेराननसरोरुहः। प्रसन्नमानसः श्रीमानोमित्येवसुवाच ह। ५२॥ एतस्मिन्नन्तरे दिव्यः सद्रतवसारनिर्मितः। आनगाम रथस्तू्णमुद्दीप्तस्त जसा मुने॥५४ : पार्षद्प्रवरैर्युक्तो वस्वमालापरिक्दः।

२१२ ब्रह्मवैवर्त्तपुराणे

पतचक्रो वायुवेगो मनोयायी मनोहर: ॥ ५५ ॥ अवरुह्य रथात्तूएं श्यामला: श्यामकिङ्वराः । प्रराम्य कृपण' तां नीता जग्म र्गोलोकमुत्तमम् ॥५६॥ हरिम्कायां विनिर्माय ददी सर्पाय तेजसा। स च किज्ञिन्न बुबुधे मोहितो विशुमायया॥ ५७॥ अवरुह्य सपमूर्ध: श्रीक्ृषण: करुणनिधि:। ददी हस्तच ऊपया शीव्र कालीयमस्तके॥ ५ू८ ॥ सम्प्राप्य चेतनां सद्यो ददर्थ पुरतो हरिम्। पुटाञ्जलियुतां साशुपूर्णांच्च सुरसां सतीम्। ५८॥ प्रणनाम हरिं सद्यो रुरोद प्रेमविह्वलः । भत्त्यु र्ट्रेकात्साश्ुनेतां पुलकाद्वितविग्रहाम्॥ ६०॥ तूष्णीभ्भूताञ्च तां दृष्टा समुवाच कृपानिधिम्। मदीशरस्य सततं योग्यायोग्य समा कपा। ६१॥ श्रीक्कष्ण उवाच। वरं वृण त्व कालीय यस्त मनसि वरतते। व्वं मे प्रासाधिकी वत्स सुखं तिए भयं त्यज ।६२।। तस्याइमनुग्ह्ामि योऽतिभक्तो ममांभजः । किञ्चित्वह्मनं क्वत्वा प्रसादं हि करोम्यहम् ॥ ६२ ॥ त्वदंभजातान् सपीथ् हन्ति यो मानवाधमः । ब्रह्महत्यासमं पापं भविता तस्य निश्चितम् ॥ ६४ । मत्पादपद्मचिक्क वः करोति दएडताड़नम्। द्विगुएं व्रह्महत्याया भविता तस्य किलावषम् ॥ ६५॥ लक्षीर्यास्यति तह् हाच्कापं दच्वा मुदाकृरम्। वंशायुर्यप्रसां हानिरभविता तस्य निश्चितम्।

२११

ध्रवं वर्षभर्तं कालसूत् यास्यति मदिरा ॥ ६६। त्वत्प्रमाणा: कीटसङ्गा दंभिष्यन्ति च सन्ततम्। भोगान्ते जन्म लब्ध्वा च तन्मृत्युवै हि दंयनात् ॥६७। तस्य वंशोद्ववानाञ्च लवंथाज्जविता भयम्। ये च त्दंथजान् दृद्टा सुपदाङं मदीयकम् ॥ ८ प्रणमिष्यन्ति भत्त्या ते सुचते सर्वपातकात्। गच्क शीघ्रं रमणकं त्यज भीतिं खगाधिपात्॥६८ ॥ मत्पदाङ्ं मूषि दृष्टा लां भत्या प्रणमिष्ति। तव त्वहंशजानाच् गरुड़ान्न भयं क्वचित्॥ ७०॥ सर्वेषां न्ातिसर्पाणं वरोऽद्य भव मदरात्। वरं किं परमं वत्स वाब्कितं वरयाधुना। ७१॥ भयं त्यक्का कथय मां तदीयं दुःखभज्जनम्। श्रीक्ृष्णवचनं सुत्वा कालीय: कम्पिती भिया॥ ७२ ॥ पुटाञ्जलियुतो भूत्वा तमुवाच भुजङ्गम: ।

कालीय उवाच।

वरेऽन्यस्मिन् मम विभ वाव्छ नास्ति वरप्रद ॥७३॥ भतिा स्मृतिं त्वत्पदाने देहि जन्मनि जन्मनि। जन्म ब्रह्मकुले वापि तिर्य्यग्योनिषु वा समम् ॥ ७४ । तद्वेत् सफलं यत्र स्मृतिस्वच्चरणम्बुजे। तन्निष्फलः खर्गवासो नास्ति चेत त्वत्पदस्मृतिः॥५॥ त्वत्पादध्यानयुत्तस्य यत्तत् स्थानञ्ज तत्परम्। चएं वा कोटिकल्पं वा पुरुषायुःचयोऽसु वा॥६॥ यदि त्वत्सेवया याति सफलो निष्फलोऽथवा।

२१४ [१६३०

तेषाच्चायुव्ययो नास्ति ये त्वत्पादाअसेवकाः ॥७9॥ न सन्ति जन्ममररोगभोकार्त्तिभीतयः । दून्द्रत्वे वामरत्वे वा ब्रह्मत्वे चातिदुर्लभे॥७८॥ वा्का मासत्येव भक्तानां लत्पादसेवनं विना। सुजीर्संपटखएडस्य समं नूतनमेव च॥ ७2 ॥ पश्यन्ति भत्ता: किञ्जान्यत् सालीक्ादिचतुष्ट्यम्। संप्राप्तस्त्वन्मनुर्ब्रह्मन्ननन्ताद् यावदेव हि। ८० ॥ तावत् लद्चावनैनैव लद्दर्णोडहमनुग्रहात्। मां च भक्तमपक्वं वा विज्ञाय गरुड़ः खयम्। ८१॥ देशाद् दूरच न्यकारं चकार दृढ़भत्िमान्। भवता च दृढ़ा भत्तिरदत्ता मे वरदेखर॥ ८२॥ स च भतश्व भक्तोऽहं न मां त्यक्ं चमोऽघुना। त्वत्पादपद्मचिङ्गात दृष्टा श्रीमस्तकं मम ॥ ८३॥ सदोषं गुणयुत्तां मां सोडधुना त्यक्तुमहति। ममाराध्याच नागेन्द्रा न तद्बध्योऽहमीखर॥ ८४॥ भयं न कभ्यः सर्वत्र तमनन्त गुरु विना। यं देवेन्द्राश् देवाञ्च मुनयी मनवी नराः ॥ ८५ू॥. खप्ने ध्यानेन पश्यन्ति चक्षुषोर्गोचरः स मे। भक्तानुरोधात् साकार: कुतस्ते विग्रहो विभी॥ ८६॥ सगुणस्वञ्न साकारो निराकारश् निर्गुयः। स्वेच्छामयः सर्वधाम सर्ववीज सनातनम् ॥८७ सर्वेषामीश्वरः साक्षी सर्वात्मा सर्वरूपष्टक। व्रह्मेपशेषधर्मेन्द्रा वेदवेदाङ्गपारगाः ॥८८॥ स्तोतु यमीशं तेजाद्याः सर्पस्तोष्यति तं विभुम्।

श्रीकृष्णजन्मखराडम् । २१५

है नाथ कर्णासिन्धो दीनबन्धो चमाधमम् ॥ ८ट ।। खखभावादज्ञानात् कष् त्वच्नर्विती मया। नास्तलच्यो वथाकाशो न दृश्यान्तो न लख्क: ॥८०। न स्पृश्यो हि न चावर्य्यस्तथा तेजस्वमेव च। दूत्येवमुक्का नागेन्द्र: पपात चरणाम्बुजे ॥ ८१। ओमित्युक्का हरिसुष्टः सवैं तस्मै वरं ददी। नागराजकतं स्तोव प्रातरुत्थाय यः पठेत् ॥ ८२ । तद्वंश्यानाज्ज तस्वैव मागभ्यो न भयं भवेत्। स नागभय्यां क्वत्वैव खपुं शत्त: सदा भुवि ॥८३ ॥ विषपीयूषयोर्भेदो नास्त्येव तस्य भक्षये। नागग्रस्ते नागघाते प्रासान्ते विषभोजनात् ।८४: स्तोत्श्रवसमात्रख सुस्थो भवति मानवः। भूर्जे कत्वा स्तोत्रमिदं करठे वा दच्िणे करे। ८५॥ बिभर्त्ति यो भक्तियुक्तो नागैभ्योऽपि न तङ्भयम्। यत्र गेहे स्तोत्रमिदं मागस्तत्न न तिष्ठति॥८६ । विषाग्निवञ्तभीतिश्व न भवेत्तत्र निव्चितम्। दूह लोके हरभतिं स्मृतिच्व सततं लभेत् ॥८७ ॥ अन्ते च खकुलं पूत्वा दास्यञ्च लभते ध्रुवम्। श्रीनारायण उवाच। जारीन्ट्राय वरं दत्त्वा पुनस्तं जगदीशरः।2८॥ उवाच मधुरं वाक्ं परिणामसुखावहम्। श्रीक्वष् उवाच। गच्क त्वक्ष रमसकं यथेन्द्रनमरं परम् ।2६ । सार्ईं खगोठ्ठया नागेन्द्र यमुनाजल वर्मना।

२१६

सुत्वा नागो हरेरार्ज्ा करोद प्रेमविह्वल: ॥ १०० ॥ कदा द्रत्यामि तवत्पादपद्म नाथेत्युवाच ह। प्रणम्य प्रतक्वत्व स्त्रिया गोध्ठा सहेश्रम् ॥ १०१ ॥ जगाम जबमार्गेण नागेन्ट्री विरहातुरः। यमुनानदृतोयच्न बभूवामृतकल्पकम्॥१०२॥ प्रसन्ना जन्तवः सर्वें बभूवुस्तेन नारद। गत्वा ददर्श भवनं यथेन्ट्रनगरं परम् ॥ १०३।। आजया च कपासिन्धोनिर्मितं विश्वकमणा। तत्र तस्थौ व नागेन्द्र: स्त्रिया पुत्रगण: सह ॥ १०४। निःशङ्डो हर्षयुक्तृव हरिभावनतत्परः। दूत्येवं कथितं सर्वें हरेश्रितमङ्क तम् ॥ १०५॥ सुखदं मोचदं सारं परं किं श्रोतुमिच्ळसि। सूत उवाच। महर्षेवचनं शुत्वा नारदो हर्षविद्ृहः। ऋषिं पप्रच्क सन्देहैं सर्वसन्द हमज्जनम् ॥ १०६ नारद उवाच। कथं विहाय कालीय: खपूर्वभवनं परम्। नगाम यमुनातीरं तभ ब्रूहि जगद् रो॥ १०७॥ श्रीनारायण उवाच। मृखु नारद वच्चे हमितिहासं पुरातनम् ॥१०८॥ यच्छ् तं धर्मवक्कान्म मलये सूर्य्पर्दपि। कृष्णाख्यानप्रसङ्गेन सुप्रभापशचिमे तटे ॥१०८॥ पप्रच्क धमे पुलहः कथितं मुनिसंसदि। ददमाख्यानमाश्चर्य्य मुवाच तं कपानिधि: ॥११०।

१८अ्० ] श्रीक्मष्ण जन्मखएडम् । २११

तत्र गुतं मया विप्र निबोध कथयामि ते। श्ेषाज्ञया नागगणाः प्रतिसंवत्सरं भिया ॥ १११ ॥ कार्त्ति कीपूर्णिमायान्तु कुर्वन्ति गरुड़ार्चनम्। पुष्प धूपेस दीपैश्च नैवेद्यर्बलिभिर्मुदा । ११२ ॥ पुष्करे च महातीर्थे सुस्नातो भक्तिसंयुतः । तस्य पूजाज्ज कालीयो न चकारात्यहङ्ग तः॥ ११३ ॥ नागपूजोपकरणं बलाइ्वचितुमुद्यतः । चक्रुर्निवारणं नागा नीतिमूचुर्मदोड्तम् । ११४ । न श्रक्का वारणे ते चेत्याविर्भूतः खगेश्वरः। दृष्टा खगेशवरं नागा कालीयप्राखरक्षया॥ ११५॥ प्रायशत्या च युयुधुर्यावत्मूर्य्योदयं मुने। पत्तीन्द्रतेजसा सर्वे समुद्िग्नाः पलायिता: ॥ ११६॥ अ्रनन्त भरणं जग्म : सर्वेषामभयप्रदम्। पलायनपरान् दृष्टा नागांथ करुणानिधि: ।११७॥ तत्र तस्थी च निःभङ्गः कालीयस्तं ददर्श ह। स्मृत्वा हरिपदाभोजं कालीयी युयुधे मुने॥ ११८॥ मुहर्तञ्च तयोर्युद्ं बभूवातीवदारुएम्। पराजितश् नागेन्ट्रस्त जसा गरुड़स्य च ॥ ११८ ॥ भिया पलायनं कत्वा जगाम यमुनाडद्म्। न तं सौभरिशापेन खगेन्ट्री गन्तुमीख्वरः। तत्र तस्थौ मिया नानी जग्म : पच्चाच तद्रणा: ॥१२०॥ नारद उवाच। कथं तु सौभरः थापो मभूव गरुड़ाय वै। कघं न भक्ती गन्तु तं इदमीखरवाहन: ॥ १२१॥

२१८ ब्रह्मवैवत्तपुराखे [१2 प्र०

श्रीनारायण उवाच। दिव्यं वर्षसहस्त्त्न वर्षायां तत सौभरिः। तपस्तव्वा महास्रिडो दष्यौ कृप्णपदाम्बुजम् ॥ १२२॥ समीपे ध्यायमानश्य कूले च यमुनाजले। मणेन सार्डं निःशङ्ट: करोति भ्रमणं मुदा ॥ १२२॥ पुच्छमुत्फाल्य बहुधा परितः परमेकया। मुनिं प्रदत्िणीक्वत्य यात्यायाति मुदान्वित: ॥ १२४॥ प्रकुलं सुमहात्मानं दर्श दर्श खगाधिपः । जग्राह चच्नु ना तूएीं मुनीन्द्रस्य समीपतः॥१२५॥ गच्छन्त तं मीनमुखं ददर्भ कोपचन्ुषा। प्रकोपतो मुनेरट द्वा मीनस्तोये पंपात ह। १२६ ॥ तमुवाच मुनीन्द्रय पुनरादातुमुद्यतम्। मीनश्च गरुड़तासास्तसौ मुनिसमीपत: । १२०॥ सौभरिरुवाच। गच्छ दूरं गच्छ दूरं खगेन्द्र मत्समीपतः। का योग्यता मत्पुरस्त ग्रहीतु जीवमुख्एम्॥१२८॥ श्रीक्ृप्णवाहनं जाता चातानं बहु मन्यसे। त्वद्विधान् कोटिश: कृप्ण: स्रष्टं पतश् वाहकान्॥१२८॥ करोमि भस्मसात्तूरीं त्वाच्न भूभङ्गलीलया। वाहनज्ज तमीभस्य न वयं तव किङराः॥१२०॥ अद्यप्रभृति पतीन्द्र यद्यागच्कसि मे हदम्। मदीयथापासूर्णञ्च भस्मसाद्कविता श्रु वम् । १२१॥ मुनीन्द्रस्य वच: शुत्वा ब्रचचाल खगेश्वरः । स्मारं सारं ऊष्णपारद तं प्रयाम्य जगाम ह। १३२ ॥

१हेश० ] श्री ऊ्वषा जन्मखरडम् । २१६

अद्यप्रभृति विप्रेन्द्र पतगेन्द्रस्य सन्ततम्। ह दस्य शुतिमात्रे ण कम्पी भवति निश्चितम् ॥१३१॥ दूतिहासस कथिती यः ुती धर्मवक्कतः । सरहस्यं शुतिसुखं प्रक्रतं मृण मङ्गलम् ॥ १३४॥ विज्ञाय सुचिरं बाला नोत्तस्थी तज्जलाइरिः । चक्रुर्विषादं मोहाच् रुरुदुर्यमुनातटे। १३५॥ सवचोघातनच्चक्र : केचिदाला: शुचाकुलाः । केचिन्निपत्य भूमौ च मूर्चछी प्रापुर्हरिं विना॥१२६॥ फदं प्रवेष्टं केचिच्च विरहेण समुद्यताः। केचिद्रोपालबालास चक्रुच् तन्निवारणम्। १३७॥ कत्वा विलापं केचिच्च प्राणांस्यतुं समुद्यताः । तेषां केचिज्ज्ञानवन्ती रचाच्क्र : प्रयत्नत: ।१२८॥ केचिदूचु् हाहेति कृष्ण कणोति केचन। केचिद्तां प्रष्ृत्तिञ्च प्रयुयुर्नन्दसन्निधिम् ॥१३९ ॥ केचित्स म्ीलितास्तत्र मोकमोहभयातुराः। दूत्यूचुः किं करिष्यामः कुतीऽस्राकं गतो हरि: ॥१४८॥ हे नन्दसूनो हे कप् प्राेभ्योऽप्यधिकप्रिय। हे बन्धो दर्भनं देहीत्यूचुः प्राणाः प्रयान्ति हि॥१४१॥ एतस्मित्नन्तर केचिद् बालका नन्दसन्निधिम्। संप्रापुरतिलोलाश्च रुदन्तः थोकविह्वलाः॥१४२।। प्रवृत्तिमूचुस्तं थीव्रं यशेदां मूलती बलम्। गोपान् गोपालिकाश्व रक्तपङ्गजलोचना:॥१४३। शुत्वा वार्त्ताज्च ते सर्वे भीघ्र जग्मुः शचान्विताः। कलिन्दनन्दिनीतीरं रुरुदुर्बालकेर्युता:॥१४४ ॥

[१६०१

गत्वा सम्मीलिता: सर्वे रुरुदुः शोकमूर्च्किताः। हदं विगन्तीमम्बां तां केचिचक्र निवारणग॥१४५॥ गोपा गोपालिकाश्चव जघ्नुरङ्गानि शोकतः। केचिद्विललपुस्तत मूच्छीं प्रापुश्च केचन॥ १४६॥ ददं विशन्तीं तां राधां वारयामास काशन। मूच्छीच़ प्राप सा शोकान्मृतेव च सरित्तटे ॥१४७।। विलप्यातिभृशं नन्दो मूच्छीं प्राप पुनः पुनः। भूयोऽपि रोदनं क्त्वा भूयो मूर्च्कामवाप ह ।१४८॥ विलपन्त भृशं नन्द यशोदां शोककर्भिताम्। गोपांस गोपिकाश्चव राधिकामतिमूर्त्किताम् १४६.। रुदतो बालकान् सर्वान् बालिकास शुचान्विताः । सवींच्च बोधयामास बलश ज्ञानिनां वर: ।१५० ॥ श्रीबलदेव उवाच। गोपा गोपालिका बाला: सर्वे मृणुत मदचः । हे नन्द ज्ानिनां श्रेष्ठ गर्गवाक्यस्मृतिं कुरु॥१५१॥ जगद्विभर्तु: शेषस्य संहर्तुः शङ्गरस्य च। विधातु: संविधातुश्च भुवि कस्मात्पराजय: । १५२॥ परमाण: परीव्य हः स्थलात् स्थलः परात्परः। विद्यमानोऽप्यविृश्यः संयोगो योगिनामपि ॥१५३॥ दियां नास्ति समाहारः स्श्योनाकाश एव च। अपि सर्वेश्वरो बाध्य दत्यूचुः ुतय: स्फुटम् । १५४॥ नाता दृश्यो नास्त्लच्यो न बध्यो न हि दृश्यकः। नाग्निग्रस्तो न हिंस्यश्ापीदमाध्यात्मिका विदु: ॥१५५॥ विग्रहोऽस्यैव क्वप्णस्य भत्तध्यानार्थमेव च।

श्रीक्वप्णाजनमाखएडम्। २२१

ज्योतिःसरूपस्य विभोर्नाद्यन्तमध्यमात्मन: ॥ १५६।। जलप्न ते च ब्रह्माण्डे जलभायी जनार्दनः । यन्नाभिपद्मजो ब्रह्मा तस्येशस्य इदे विपत् ॥ १५७ । मथकश्चेत् चमो ग्रस्तु ब्रह्माएडमखिलं पितः। न तथापि तदीशं तं ग्रस्त सर्पः चमो भवेत्॥ १५८॥ दूत्येवं कथितं सर्वमाध्यात्िकमनुत्तमम्। निगूढ़ योगिनां सारं संभयच्केदकारणम्॥ १५६॥ बलदेववच: गुत्वा गर्गवाक्यमनुस्रन्। तत्याज थोकं नन्दच् व्रजाश्च व्रजयोषितः ॥१६० ॥ प्रबोधं मेनिरे सर्वे न यशोदा न राधिका। बन्धुविच्छेदविषये प्रबोधेन स्थितं मनः॥ १६१॥ एतस्मिन्नन्तरे कवष्णमुत्पतन्त जलान्मुने। दद्टशुस्त सुप्रसत्ना व्रजाश्च व्रजयोषितः । १६२॥ भरत्पार्वसचन्द्रास्यं सस्तितं सुमनोहरम्।

सर्वाभरएसंयुत्त ज्वलन्तं ब्रह्मतेजसा। नयूरपिच्क चूड़ज्न वंशीवटनमच्युतम्॥ १६४॥ यशोदा बालकं दृष्टा कत्वा वचसि सस्तिता। चुचुम्ब वदनाभ्भोजं प्रसन्नवदनेक्षणा ॥१६५॥ कोड़े चकार नन्दश बलश् रोहिसी मुदा। निमेषरहिता: सर्वे दद्टशः श्रीमुखं हरेः ॥ १६६॥ प्रेमान्ा बालका: सर्वे चक्रुरालिङ्गनं हरेः । पपुश्वत्तुख्नकोरैश्च मुखचन्द्रञ्च गोपिकाः ॥ १६७। एतस्मिन्नत्तरे तत्र सहसा काननान्तरम्।

२२२

दावाम्निर्वेष्यामास तैः सर्वैः सह गोकुलम् ॥ १६८ ॥ दृष्टा शैलप्रमायाग्निं परितः काननान्तर। प्रणाशं मेनिरे सर्वे भयमापुख सङ्कटे ॥ १६८॥ श्रीक्णं तुष्टुवुः सर्वें सम्पुटाञ्ज्लयो व्रजाः । आाला गोप्यश्च सन्त्रस्ता भक्तिनस्र्रालकन्राः ॥ १७०॥ बाला ऊचु:। यथा संरचितं ब्रह्मन् सर्वापत्ख व नः कुलम्। तथा रचां कुरु पुनर्दावान्न र्मंधुसूदन ॥ १७१ ॥ त्वमिष्टदेवतास्ाकं तवमेव कुलदेवता। स्रष्टा पाता च संहर्त्ता जगताञ्ज जगत्मते॥ १७२॥ वड्चिरवा वरुणो वापि चन्द्री वा सूर्य् एव वा। यम: कुवेरः पवन ईशानाद्याश्च देवताः ।१७३॥ ब्रह्मे भभेषधर्मेन्द्रा मुनीन्द्रा मनवः स्मृताः। मानवास् तथा दैत्या यक्षराच्षसकिन्नरा: ॥ १०४ । ये ये चराचराश्चेव सर्वें तव विभूतयः । आविर्भावस्तिरीभावः सर्वेषाज्ज तवेच्कया॥ १७५॥ अभयं देहि गोविन्द वन्निसंहरं कुरु। वयं तां भरणं यामो रच्ष नः शरणागतान्॥ १७६ ॥ दूत्येवमुक्ता ते सर्वें तस्थुर्ध्यात्वा पदाम्बुनम्। दूरीभूतस्तु दावाग्निः श्रीक्वप्णाृतदृषितः ।। १७७।। दूरीभूते च दावाग्नी नवृतुस्ते मुदान्दिताः । सर्वापदः प्रयश्यन्ति हरिस्रणमात्रतः ॥ १७८ ॥ दूदं सतोत् महापुएं प्रातरुत्थाय यः पठेत्। वह्नितो न भवेत्तस्य भयं जन्मनि जन्मनि। १७६ ॥

१८श्रर ० ] श्रीक्ृप्णा जन्म् ख एड म् । २२२

मत्र ग्रस्ते च दावाम्नौ विपत्तौ प्रायसङ्टे। स्तोत्नमेतत् पठित्वा तु मुच्यते नाव संभव: । १८० । पत्र सैन्यं चयं याति सवत्र विजयी भवेत्। दूह लोके हरर्भक्िमन्ते दास्यं लभेत् ध्रुवम् । १८१ ॥ श्ीनारायण उवाच। दावाग्निमोक्षं कृत्वा तैः साईं मृखु नारद। जगाम श्ीहरिर्गेहं कुवेरभवनीपमम्॥ १८२ ॥ ब्राद्मगेभ्यो धनं नन्दः परिपूणं ददी मुदा। भोजनं कारयामास जातिवर्मास बान्धवान् । १८३ । नानाविवं मङ्गलव्न हरेरनामानुक्ीर्त्तनम्। वेदांश्च पाठयामास विप्रद्वारा मुदान्वितः । १८४ । एवं मुमुदिरे सर्वे वृन्दारएं गहे ग्हे।

द्रत्येवं कथितं सवें हरेश्वरितमङ्गलम्। कलिकित्विषकाष्ठानां दहने दहनोपमम् ॥ २८६॥

दूति श्रीब्रह्मवैवत्तें महापुराणे नारायणनारदसंवाढे श्रीक्ृष्णजन्म खरडे कालीयदमनदावाग्नि- मोक्षणं नामैकोनविंशोऽध्यायः ।

२२४ ब्रह्मवैवर्त्तपुराणे [२० त्र

विंधोऽध्यायः।

श्रीनारायण उवाच।

एकदा बालकैः साधं बलेन सह माधवः । भुक्ता पीत्वानुलिप्रस्न वृन्दारखं जगाम ह॥ १ ॥ क्रीड़ाज्नकार भगवान् कौतुकेन च तैः सह। क्रीड़ानिमग्नचित्तानां दूरं तद्गोकुलं ययी॥ २ ॥ तस्य प्रभावं विज्ञातु विधाता जगताम्पतिः । जहार गाश् सर्वाथ्च वत्सांश्च बालकानपि॥ २॥ विज्ञाय तदभिप्रायं सर्वज्ञः सर्वकारकः । पुनश्नकार तत्सवें योगीन्ट्रो योगमायया। ४ ॥ जगाम श्रीहरिरगेंहं चारयित्ा च गोकुलम्। बलेन बालकेः साधं क्रीड़ाकौतुकमानर:॥५॥ एवं चकार भगवान् वर्षमेकज्ज प्रत्यहम्। यमुनागमनं गोभिर्बलेन सह बालकेः॥६॥ ब्रह्मा ग्रभावं विज्ञाय लज्जानम्रराममकन्धरः । आजगाम हरे: स्थानं भाएडीरवटमूलके॥ 9॥ ददर्श कपं तत्व गोपालगएवेष्टितम्। यथा पावणचन्द्रञ्न विभान्तं भगणेः सह ॥ ८ ॥ रत्नसिंहासनस्थञ्ज हसन्तं सस्तितं मुदा। पीतवस्त्रपरीधानं ज्वलन्त ब्रह्मतेजसा । 2॥ रत्नकेयू रवलयरत्नमज्जनीररज्ज्रितम्। रत्नकुएडलयुग्माभ्यां सकपीलस्थलीज्ज्लम् ॥ १०॥

२०अ०] श्रीक्वप्णा जम्म खएडम् ।

कोटिकन्दर्पलावखं लीलाधाम मनोहरम्।

पारिजातप्रसूनानां मालाजालैर्विभूषितम्। नवीननीरदश्यामं प्रोद्विव्ननवयौवनम् ॥ १२ ।। मालतीमाल्यसंयुतां मयूरपिच्कचूड़कम्।

भरत्पार्वणचन्द्रस्य प्रभामुष्टास्यसुन्दरम्। पक्कविम्बाधरौष्ठज्ज खगेन्द्रचच्चुनासिकम । १४॥ भरन्मध्यान्नपद्मानां प्रभामोचनलोचनम्। मुक्तापङत्िविनिन्द कदन्तपङ क्िमनोहरम् ॥ १५ ॥ कोसतुभेन मशीन्द्रेए वच्ःस्थलससुज्वलम्। शान्तज्ज राधिकाकान्त परिपूर्णतमं परम् ॥ १६ ॥ एवंभूतं प्रभुं दृद्टा प्रणनामातिविस्तितः । दर्शं दर्शमीशरं तं प्रणनाम पुनः पुनः ।१७। यद् दृष्ट हृदयाोजे तद्रूपं वहिरेव च। या मूर्त्तिः पुरती दृष्टा सा पश्चात्परितस्ततः ॥ १८। तत्र वृन्दावने सवें दृष्टा कृष्णसमं मुने। ध्यायं ध्यायञ्च तद्रूपं तत्र तस्थी जगद् रुः ॥ १९। गावो वत्साश्च बालाख लता गुलाश्च वीरुधः। सवें वन्दावनं ब्रह्मा श्यामरूपं ददर्श ह॥ २०। दृष्ट वं परमाश्चय्य पुनर्ध्यानज्जकार ह। ददर्भ त्रिजगद् ब्रह्मा नान्यत् कवषं विना मुने ॥२१॥ क्व च वत्: क वा शेल: क्व मही क्व च सागराः। क्व देवा: क्व च गन्धर्वा मुनीन्द्रा: क च मानवा: ॥२२॥

२२६ ब्रह्मवैवर्तपुराण [२० श्र०

क चाता क जगद्दीजं क ख्गा: गाव एव च। सवञ्ज खटृया ब्रह्मा ददर्श मायया हरेः ॥२३ ॥ क्व कप्णो जगतां नाथः क्व वा मायाविभूतयः । सवं कष्णामयं दृष्टा किञ्ञिन्निर्वत्तृमत्तमः ।२४।। किं स्तीमि किं करीमीति मनसैवं प्रग्टह्य च। तत्र स्थित्वा जगद्ाता जयं कर्तु समुद्यतः॥ २५॥ सुखं योगासनं ऊत्वा बभूव सम्पुटाञ्तलि:। पुलकाद्गितसर्वाङ्ग: साश्ुनेत्ोऽतिदीनवत् ॥ २६ ॥ दूड़ां सुषुम्नां मध्याज्ज पिङ्गलां नलिनीन्ुराम्। नाड़ीषट्कञ् योगेन निबध्य च प्रयत्नतः ॥२७॥ मृलाधारं साधिष्ठानं मसिपूरमनाहतम्। विशुद्धं परमान्ताख्य षट्चक्रञ्ज निबध्य च॥ २८॥ लङ्घनं कारयित्वा च तं षट्चक्र क्रमाद्िधिः । ब्रह्मरन्धु' समानीय वायुपूर्णञ्जकार ह॥२८॥ निबध्य वायुं मध्यान्तामानीय हृदयाम्बुजम्। तं वायुं भ्रमयित्वा च योजयामास मध्यया॥३०॥ एवं कत्वा तु निष्पन्दो यो दत्ती हरिण पुरा। जजाप परमं मन्त्रं तस्येव च दशाच्रम् २१॥ मुहर्त्तज् जपं कत्वा ध्यायं ध्यायं पदाम्बुजम्। ददर्श हृदयाभ्ोजे सर्वतेजोमयं मुने ॥ ३२॥ तत्तेजसोऽन्तरे रूपमतीव सुमनोहरम्। द्विभुजं मुरलीहस्त भूषितं पीतवाससा । ३२॥ शुतिमूल स्थलन्य स्तज्वल न्म करकुएड लम् । दषडास्यप्रसन्नास्य भक्तानुग्रहक्रातरम॥ ३४॥

०अ्र . ] श्री ऊ्कण्ा जन्मखगडम् । २२७

वट् इट्ट ब्रह्मरन्च हदि तद्दहिरेव च। दृष्टा च परमाश्चर्य्य तुष्टाव परमेखरम् । ३५॥ वत् स्तोतच्च पुरा दत्तं हरिणैकार्णवे मुने। तमीथं तेन विधिना भक्तिनम््रातकन्धर: ०३६। ब्रह्मीवाच। सरवस्वरूपं सर्वेशं सर्वकारणकारणम्। सर्वानिरवचनीयं तं नमामि शिवरूपिरम् ॥३७॥ नवीन जलदाकारं श्यामसुन्दरविग्रहम्। स्थितं जन्तुषु सर्वेषु निर्लिप्त साचिरुपिएम् ॥३८॥ म्वाममारामं पूर्णकामं जगद्यापि जगत्परम्। सर्वस्रूपं सर्वेषां वीजरूपं सनातनम् ॥३६ । सर्वाधारं सर्ववरं सर्वभक्तिसमन्वितम्। सर्वाराध्यं सवेगुरु सर्वमङ्गलकारणम् । ४० ॥ सवमन्त्रस्वरूपञ्च सर्वसम्पत्करं वरम् । पक्तियुत्तमयुक्तञ्ज स्तीमिखे च्कामयं विभुम् ॥ ४१ ॥ भ्रक्तीथं शक्तिवीजञ् शक्तिरूपधरं वरम्। संसारसागरे घोरे शक्िनीकासमन्वितम् । ४२॥ क्वपालु' कर्णधारज्न नमामि भक्तवत्सलम्। आत्मखरूपमेकान्त लिप निर्लिप्तमेव च़ ॥ ४२॥ सगुएं निगुएं ब्रह्म स्तीमि स्ेच्छाखरूपिषम्। सर्वेन्द्रियाधिदेवं तमिन्द्रियालयमेव च । ४४॥ । सर्वेन्द्रियसवरूपन्च विराड्रूपं नमाम्यहम्। वेदं च वेदजनकं सर्ववेदाङ्गरूपियम् । ४५॥ सर्वमन्त्रस्वरूपच्च नमामि परमेख्वरम्।

२२८ [२०त्०

सारात्सारतरं ट्रव्यमपूर्वमनिरुप्रियम् । ४६। स्वतन्त्रमखतन्त्रञ्ज यमोदानन्दनं भजै। शान्त सर्वभरीरेषु तमदृष्टमनूहकम् ॥ ४७ ॥ ध्यानासाध्यं विद्यमानं योगीन्द्राणं गुरु भजे। रासमएडलमध्यस्थ रासील्लाससमुत्ुकम्। ४८॥ गोपीभि: सैव्यमानज्ज तं राधेशं नमाम्यहम्। सतां सदैव सन्तन्तमसन्तमसतामपपि। ४८॥ योगीशं योगसाध्यच्च नमामि शिवसेवितम्। मन्त्रवीजं मन्त्रराजं मन्तदं फलदं फलम् । ५० ॥ मन्त्रसिद्धिस्वरूपं तं नमामि च परात्परम् । सुखं दुःखञ्न सुखदं दुःखदं पुरायमेव च ५१॥ पुप्रदृञ्न शुभदं शुभवीजं नमाम्यहम्। द्ूत्येवं स्तवनं कत्वा दत्त्वा गाध सबालकान ॥५२॥ निपत्य दएडवद् भूमी रुरोद प्रसनाम च। ददर्श चत्तुरुन्मीत्य विधाता जगता मुने॥ ५३॥ ब्रह्मणा च ऊतं खोत्र नित्य भत्या च यः पठेत्। दूह लोके सुखं भुक्का यात्यन्त श्रीहरेः पटम् ।५४॥ लभते दास्यमतुलं स्थानमीखरसन्निधी। लब्ध्वा च कप्णसान्निध्यं पार्षदप्रवरी भवेत् :५५॥ श्रीनारायग उवाच। गते जगत्कारणे च ब्रह्मलोके च ब्रह्मयि। श्रीक्वषणो बालकेः साधं जगाम खालयं विभु: ।५६ गावो वत्सा बालाथ जर्म् वर्षान्तर गटहम्। श्रीक्वपणमायया सर्वे जेनिरे ते दिनान्तरम् ॥ ५७ ॥

२१ अ ] श्रीकषा जन्मखएडम्। २२

गोपा गोपालिका: किञ्चित् तकितु न त्तमास्तदा। योगिन: क्ृत्रिमं सवें किं नूतं वा पुरातनम् ॥ ५८॥ द्ूत्वेवं कथितं सवें श्रीक्वणणचरितं शुभम्। सुखदं मोचदं पुसय सर्वकालसुखावहम्॥ ५८॥ दूति श्रीव्रह्मवैवत्ते महापुराणे नारायएनारदसंवादे श्रीक्ृष्णजन्मखएडे गोवत्सबालकहरएप्रस्तावो नाम विंशोऽध्यायः।

एकविंशोऽध्यायः।

श्ीनारायण उवाच।

एकदानन्दयुकश्व नन्दगोपी व्रजे मुने। दुन्दुभिं वादयामास श्क्रयागकृतोद्यमः।१।- दधि चीरं छटतं तकं नवनीतं गुड़ं मधु। एतान्यादाय भक्रस्व पूजा कुर्वन्तिवति ब्रुवन्॥ २ ॥ ये ये सन्त्यत् नगरे गोपा गोप्यश्च बालकाः। बालिकाश् द्विजा भूयो वैश्या: शूद्राश् भक्तितः ॥ ३ ॥ दूत्येवं श्रावयित्वा च ख्यमेव मुदान्वितः । यष्टिमारोपयामास रम्यस्थाने सुविस्तृते ॥ ४॥ ददी तत्र चौमवस्तं मालाजालं मनोहरम्।

२३० ब्रभ्मवेवरपुराें [२१ उ०

स्नातः क्वताह्षिको भत्त्या छत्वा धीते च वाससी। उवास खर्णपीठे च प्रतालितपदाम्बुजः॥ ६। नानाप्रकारपात्रस्व ब्राह्मणैश् पुरोहितैः। गोपालैर्गोपिकाभिख्व बालाभि: सह बालकेः॥७॥ एतस्मिव्रन्तरे तत्ाजग्मुनगरवासिन:। महासन्भृतसस्भारा नानोपायनसंयुताः ॥८॥ आजग्म र्मुनयः सर्वे ज्वलन्ती ब्रह्मतजसा। ान्ता: शिथगणैः सारडिं वेदवैदाङ्गपारगाः ॥ ८॥ गर्गक् गालवसैव शाकत्य: शाकटायनः । गोतमः करुष: कसी वात्स्य: काव्यायनस्तथा॥ १०॥ सौभरिर्वामदेवथ याज्जवल्कास पाणिनि: । ऋथशृङ्गो गौरमुखी भरदाजख्च वामनः॥११॥ क्ृषा द्वैपायनः शृङ्गी सुमन्तुर्जेमिनि: कचः। पराशरश्च मैत यो वैशम्पायन एव च ॥ १२ ॥ ब्राध्मपाश्च कतिविधा भिन्ुका वन्दिनस्तधा। भूपा वैश्याथ शूद्राश् समाजग्म महोत्वे॥ १२ ॥ दृष्टा मुनीन्द्रान् नन्दस ब्राह्मणान् भूमिपांस्तथा। स्वर्णापीठात् समुत्तस्थी व्रजाश्चीत्तस्य रेव च । १४ ॥ प्रणम्य वासयामास मुनीन्द्रान् विप्रभूमिपान्। नेषामनुमतिं प्राप्य तल्नीवास पुनर्ुद्दा॥ १५॥ पाकल यष्टिनिकटे कर्तुमान्तान्नकार ह। पाकप्राज्जं ब्राह्मगानां पतमानीय सादरम् ॥ १६॥ तत्र रत्नप्रदीपाश्च जन्वतुः परितस्तथा। अन्धीभतञ्त धृपेन स्थानं तत सुरभीकतम् ॥ १७॥

२१ अ्र० श्रीक्वणा जन्मखएडम् । २३१

नानाविधानि पुष्पाणि माल्यानि विविधानि च। नेवेद्यञ्च बहुविधमपूर्व सुमनोहरम् ॥ १८। तिललडड कपूर्णञ्च मख्डकानां सहस्त्रकम्। स्वस्तिके: परिपूर्णञ्च यष्टिस्थानल्न नारद॥१८॥ कलशनां सहस्त्रन्न पूर्णं थर्करया मुने। ययगोधूमचूर्णानां लडड कैमधुरैरवरैः ॥ २०॥ छतपक्केर्विप्रकतैः पूर्णानि कलशानि द। ृत्तपक्वानि रम्याणि चारुरभ्ाफलानि च । २॥ फलानि परिपक्कानि कालदेशोद्ववानि च। चीरागां कुश्भलक्षाणि दंधरां तावन्ति नारद । २२ ॥ मधूनां कुश्भशतकं सर्पि: कुभ्भसहस्त्रकम्। कलथानां तिलचाषि तक्रपूर्णानि निश्चितम् ।२२॥ घटानां पञ्चलच्ताषि गुड़पूर्णानि निश्चितम्। विष्णुतैलेन घूर्णञ्ज कलमानां सहस्त्रकम् ॥ २४॥ वृष्नेन्द्राश् बहुविधा भोगार्हद्रव्यवाहकाः। नानाविधानि पात्रायि सौवर्सराजतानि च । २५॥ स्वर्ण पीठानि च ब्रह्मन्नाजग्मुर्यष्टिसन्निधिम्। वस्ताषि वरणार्हषि चारुषि भूषणानि । २६॥ नानाविधानि वाद्यानि चारुणि मधुरासि च। वादकाः खरयन्त्रासि वादयामासुरुत्सवे॥२७॥ क्वागलानां सहस्राषि महिषाणां भतानि च। मेषकाणच्च लक्षाषि ह्यानयामास तत्र वै॥ २८॥ भूतान्य व गएडकानामाजग्म येष्टिसन्निधिम्। प्रोच्ितानि च सर्वाणि रच्षितानिच रक्षके: ।२८।

२३२ ब्रह्मवैवर्त्तपुराये [१२ त्.

बालकानां वालिकानां वत्ताणं वत्तयोषिताम्। युवानां युवतीनाञ्च संख्यां कर्त्तुञ्ज क: नमः ॥२०॥ गायकानाच सङ्गीतं नर्त्तकानाच नर्त्तनम्। गुत्वा दृष्टा जना: सर्वे मुमुहठः सुमहोत्सवे॥ ३१॥ रभोवशी मेनका च छृताची मोहिनी रती। प्रभावती भानुमती विप्रचित्तिस्तिलोत्तमा । २२ ॥ चन्द्रप्रभा सुप्रभा च रत्नमाला मदालसा। रेणुका रमणी ब्रह्मन्नेता आजग्मुरुत्वे।। ३२ ॥ तासां वृत्येन गीतेन स्तनास्यश्रोसिदर्शनात्। रूपेए वक्रटृथ्या च मूच्छीं प्रापुख् मानवाः ॥ ३४॥ एतस्मिन्नन्तरे गीव्रमाजगाम हरिः खयम्। गोपालबालके: साधें बलेन बलशालिना॥ २५: दृद्टा तञ्ज जना: सर्वें सभ्ान्ता हर्षविह्वलाः । उत्तस्यराराद्वीताव्च पुलकाङ्वितविग्रहाः ॥२६॥ क्रीड़ास्थानात् समायान्तं प्ान्त सुन्दरविग्रहम्।

मद्रत्नसारभूषा भिर्भूषितं कौस्तुभेन थ। चन्दनागुरुपङ्गेन चर्चितं श्यामविग्रहम् ॥ ३८॥ भरमध्याहपद्मास्यं पश्यन्त रत्नदपणे। चारुचन्दनचन्ट्रेस कस्तूरीविन्दुना सह॥३८ ॥ शशाङ्रेन वथाकारयं भालमध्यविराजितम्। मालतीमालया श्यामकराठवत्तःस्थलीज्जलम् ॥ ४० ॥ वकपङत्तरा यथाकार्शं शारद्ीयं सुनिर्मलम्। चारुणा पीतवस्तेण भोभितं श्यामविग्रहम्। ४१॥

२१ अ०! ग्रीक्ल गृजन्म खगडम्। २३२

विभान्त विद्युता गशन्रवीन नीरदं यथा।

वघेन्द्रधनुषा भाति विभान्त भगगोर्नभः। रत्नकुएडलदीस्या च म्रिरितवक्र सुगोभितम्। गरत्प्रफुन्नपद्मञ्च द्युमणे: किरणैयया॥ ४३॥ विप्रत्ततियवैश्याश्च मुनयो वज्लवा मुने। प्रणम्य वासयामास् रत्नसिंहासने शुभे ॥४४॥ उवास रत्नपीठे स तेषां मव्य जगत्पतिः । वथा बभी अरच्न्द्रो ज्यीतिषामन्तर च खे। युत्वा तमुचूस्ते सर्वे जगतामीशवरं परम् ॥ ४५॥ स्वेच्छामयं गुणातीतं ज्योतीरुपं सनातनम् । टृद्टा महोत्सवं शीव्रमुवाच पितरं हरिः। मर्वेषां दुलभां नीति नीतिशास्त्रविशारदः॥ ४६॥ श्रीकशा उवाच। भी भी वल्ञवराजेन्द्र किं करोषीह सुव्रत। आराध्य: कथ का पूजा किं फलं पूजने भवेत् ॥४७ ॥ फलेन साधनं किं वा क: साध्य: साधनेन च। देवे रुष्टे भवेत् किं बा पूजाया: प्रतिबन्धके ॥ ४८॥ तुष्टी देवः किं ददाति फलमत्र परत्र किम्। काचिदृदात्यत्र फलं परत्र नेह काचन ॥ ४८ ॥ काचिच् नोभवतापि चोभयतापि काचन। अवेदविहिता पूजा सवहानिकरगिडका॥ ५ू० ॥ पृजयमधुना वा ते किसु वा पुरुषक्रमात्। टष्टो देवस्वया कस्मिन् पूजेयं चानुसारिशी।५१॥

२२४ ब्रह्मवेवर्त्तपुराये [२१अ०

साच्षात् खादति देवस्ते वा साक्षात् किं न खादति। साचाद् भुङत च यो देव: सुप्रशस्तं तदर्चनम् ॥ ५२ ॥ साच्षात् खादति नैवेद्यं विप्ररूपी जनादनः । ब्राह्मखे परितुष्टे च सन्तुष्टाः सर्वदेवताः ॥ ५३ ॥ किं तस्य देवपूजायां यो नियुक्तो द्विजार्चने। पूजिता ब्राह्मणा येन पूजिता: सर्वदेवताः ॥५४ ॥ देवाय दत्वा नैवेद्यं द्िजाय न प्रयच्कति। भन्मीभूतञ्च नैवैद्यं पूजनं निष्फलं भवेत् ॥ ५५॥ विप्राय देवनैवेद्य दानात् ध्रुवमनन्तकम्। तुष्टो देवो वरं दत्त्त्वा प्रयाति च खमन्दिरम् ॥ ५६ ॥ दत्वा देवाय नैवेद्यं मूढ़ी भुङत्ता सयं यदि। दत्तापहारी देवखं भुक्का च नरकं व्रजेत् ॥ ५७ ! देघदृत्तं न भोक्तव्यं नेवेद्यञ्ष विना हरः । प्रशस्तं सर्वदेवेषु विष्णुनैवेद्यभीजनम् ॥ ५८ ॥ अन्रं विष्ठा जलं मूत्र' यदिष्णोरनिवेदितम्। सर्वेषाञ्ज क्रममिदं ब्राह्मयानां विभेषतः । ५८। न दत्वा वस्तु देवाय दत्तं विप्राय चेत् सुधीः। भुक्का विप्रमुखे देवास्तुष्टाः खर्ग प्रयान्ति च ॥ ६० ॥ तस्मात् सर्वप्रयतेन विप्रायामर्चनं कुरु। प्रथस्तफलदातृसामिह लोके परत्र च। ई :॥ जपस्तपश्च पूजा वा वन्नदानं महोत्सवम्। सर्वेषां कर्मणं सारं विप्रतुष्टिस्न दचिणा ॥ ६२॥ ब्राह्मणानां शरीरेषु तिष्ठन्ति सर्वदेवताः। यादेप सर्वतीर्यानि पुखानि पाद्धूलिषु॥ ६३॥

२१ त्र०] श्रीक्कण्ण जन्मखगड़म्। २३५

पादोदके च विप्रायं तीर्थतोवानि सन्ति च। तत्स्पर्शात् सवतीर्थेषु स्नानजन्यफलं लभेत् ॥ ६४ ॥ नश्यन्ति भक्षयाद्रोगा भक्तिभावेन वज्ञव। सप्तनन्मक्वतात् पापान्मुच्यते नाव्र संशय: ॥ ६५॥ पापं पञ्चविधं कवत्वा यो विप्रं प्रमेद् द्विजः म स्नातः सर्वतीर्थेषु सर्वपापात् प्रमुच्यते॥ ६६॥ ब्राह्मणस्पर्थमात्रण मुक्तो भवति पातकी। दर्भनान्मुच्यते पापादिति वेदे निरूपितम् ॥ ६७॥ अप्राज्जी वाथ प्राज्जो वा ब्राह्मणी विष्ुविग्रहः। प्रिया: प्राणाधिका विषोयें विप्रा हरिसेविनः ।६८। द्िजानां हरिभक्वानां प्रभावो टुर्लभः शुती। येषां पादासरजसा सद्य: पूता वसुन्वरा॥६ट॥ तषाज् पादचिङ्नं वत्तोथें तत् परिकीर्ततितम्। तषाञ्ज स्पर्भमात्र ए तीथपापं प्रणश्यति॥७॥ आलिङ्गनात् सदालापात् तेषामुच्किष्टभीजनात्। दर्यनात् सपर्शनाच्चेव सर्वणपात् प्रमुच्यते॥७१॥ भ्रमणे सर्वतीर्धानां वत् युखं स्नानती भवेत्। हरिदासस्य विप्रस्य तत् पुर दशनाल्भेत् ॥ ७२: ये विप्रा हरये दत्त्वा नित्यमन्नञ्ज भुख्जते। उच्छ्विष्टभोजनात्तेषां हरर्दास्यं लभेनरः ।७३। न दृखा हरये भत्या भुख्जते चेदु स्मादपि। पुरीषसद्ृमं वस्तु जलं मूत्रसमं भवेत् ॥७४ ॥ शूद्र वे द्रिभकव्न नेवेद्यभीजनोत्सुकः । आमान्नं हरये दत्त्वा पाकं कत्वा च खादति । ७५॥

ब्रह्म केव र्त्तपुराणे [२१ अ्०

अधिकारो न शूद्राणां हरेरप्यर्चने तथा॥ ९६॥ द्रव्याएेतानि गोपेन्द्र विप्रेभ्यस्ेन्न दास्यति। भस्मीभूतानि सर्वाणि भविष्यन्ति न संभय:॥७9। अन्नञ्ज सर्वजीवेभ्यः पुरयाथें दातुमहति। दत्त्वा विभिष्टजीवेभ्यी विश्निष्टं फलमाप्रुयात् ॥ ७८ ॥ अतो दत्वा मानुषेभ्यी लभतेऽष्टगुएं फलम्। शूद्रएं द्िगुएं पुय वैश्यभ्योननं प्रदाय च॥ ७६म दत्त्वानं च्त्रियेभ्योऽपि वैश्यानां द्विगुएं भवेत्। क्तत्रियाणां पतगुएं विप्रेभ्योऽन्नं प्रदाय च ॥ ८० ॥ विप्राणास् प्तगुएं शास्तज्ञे ब्राह्मणे फलम्। भास्त्रज्ञानां पतगुयं भत्त विप्रे लभेद् ध्र बम् ॥ ८१॥ स चानं हरये दत्त्वा भुङत्े भत्या च सादरम्। विष्णावे विप्रभक्ताय दत्त्वा दातुख् यत् फलम् ८२॥ तत् फलं लभते नूनं भक्तव्राह्मएभीजने। भत तुष्टे हरिसुष्टो हरी तुष्टे च देवता: ॥ ८३ ॥ भवन्ति सिद्वाः शाखाश्च यथा मूलनिषेचनात्। द्रव्याखेतानि देवाय वद्येकसी प्रयच्छति॥८४॥ सर्वे देवाश् रुष्टाश्वेहवैकः किं करिष्यति। अथवाईच्च वस्तूनां देहि गोवर्धनाय च ॥ ८५्॥ गा वर्धयति नित्यं यस्तेन गोवर्धनः स्मृतः । गोवर्धनसमस्तात पुखवान्न महीतले॥ ८६॥ नित्य' ददाति गोभ्यो वो नवीनानि तणानि च । तीथस्तानेषु यत् पुख यत् पुख विप्रभोजने॥८॥

२१ अर०] श्रीऊ्कपाजमखएडम्। २३७

मर्वव्रतोपवासेषु सर्वेष्वेव तपःसुच। व्रत् पुखञ्च महादाने यत् पुर हररिसेवने॥ ८८॥ भुवः पर्यटने यत्तु सर्ववाक्य षु यद्धवेत्। यत् पुरय सर्वयन्तेषु दीच्षायाच्च लभेन्नरः । तत् पुख लभते प्राज्ती गोभ्यी दत्वा तशानि च।८६।। भुक्तवन्तीं तं यश्व गां वारयति कामतः । व्रह्महत्या भवेत्तस्य प्रायश्वित्ताद्विशुध्यति॥ ८०॥ सर्वे देवा गवामङ्गे तीर्थानि तत्पदेषु च। तह् ह्य षु सयं लन्ष्मीस्तिष्ठत्येव सदा पितः ॥८१ । गोष्पदाक्तमृदा यो हि तिलकं कुरुते नरः। तीर्थस्नाती भवेत्सद्यो जयम्तस्य पढ़े पढ़े। ८२ ।। गावस्तिष्ठन्ति यत्रव तत्तीथें परिकीर्ततितम्। प्राणांस्यका नरस्तत सद्यो मुक्ती भवेत् ध्रवम् ४८३॥ ब्राह्मणानां गवामङ्गं यो हन्ति मानवाधमः । ब्रह्महत्यासमं पापं भवेत्तस्य न संभय: ।९४।। नारायणांभ्ान् विप्रां गाय् वे घन्ति मानवाः । कालसूत्रञ्ज ते यान्ति यातच्चन्द्रदिवाकरी ।2५ू।। दूत्य वमुक्र्ा श्रीकृण्णो विरराम च नारद। आनन्दयुक्तो नन्दस तमुवाच स्तिताननः ॥ ८ई। नन्द उवाच। पीर्वापरीयं पूजेति महेन्द्रस्य महात्मनः । सुवृष्टिसाधनीसाध्यं सवशस्यमनीहरम् ॥ 2७ ॥ वस्यानि प्राणिनां प्राणा: शस्याज्जीवन्ति जीविनः । मूजयन्ति व्रजस्थाश्न महेन्द्र पुरुषक्रमात्॥६८॥

२३८ ब्रह्मवेवर्त्तपुराये [२१ अ्र,

मंहोत्सवो वत्सरान्त निविघ्ाय भिवाय च। दृत्य वं वचनं सुत्ा बलेन सह माधवः । उच्च जहास स पुनरुवाच पितरं मुदा॥ ८६ श्रीह्ृष् उवाच। अहो खुतं विचित्र' ते वचनं परमाद्ग तम्। उपहास्यं लोकशास्त्रं वेदेष्वव विगर्हितम् ॥१०० ॥ निरूपएं नास्ति कुत्र प्रक्रादु वृष्टिः प्रजायते। अपूर्व नीतिवचनं शुतमंद्य मुखात्तव ॥ १०१ । शृणु नीतिं अुतिमतां हे तात नानयं वढे। वचनं सामवेदोकत सन्ती जानन्ति सर्वतः ॥१०२॥ प्रश्नं कुरुष्व मन्त्रांक्च विविधानपि संसदि। ब्रुवन्तु परमाथच् किमिन्द्रादु वष्टिरेव च ॥ १०३ ॥ सूर्य्यादि जायते तोयं तोयात् पस्यानि भाखिनः । तभ्योऽन्नानि फलान्य व तैभ्यी जीवन्ति जीविन: ॥१०४। सूर्ध्यग्रस्तञ्ज नीरज्च काले तस्ात्समुद्धवः। सूर्य्यो मेघादयः सर्वे विधाता ते निरूपिता: ॥१०५॥ यत्राब्द यो जलधरो गजश्न सागरो मतः। मस्याधिपो तृपो मन्त्री विधाता ते निरूपिता: ।१०६। जलाढ़कानां पस्यानां तणानाज्ज निरुपितम्। अव्द डब्द सत्येव तत् सवें कल्प कल्प युगे युगे ०१०७॥ हस्ती समुद्रादादाय करेणा जलमीप्मितम्। द्द्यादु घनाय तद् दद्याद्वातेन प्रेरितो घनः ॥१०८। स्थाने स्थाने पृथिव्याञ्च काले काले यथोचितम्। दूशेच्याविर्भूतञ्च न भवेत् प्रतिबन्धकम् ॥१०८॥

२१ त्र. ]

भूतं भव्यं भविष्यच्च महत् चुद्रञ्च मध्यमम्। धातरा निरूपितं कर्म कैन तान निवार्यते ॥११०॥ जगच्राचरं सवें क्वतं तेनेखराजया। आदो विनिमितं भच्य पद्याज्जीव इति स्मृत: ॥१११॥ अभ्यासात् स स्वभावो हि सभावात्कर्म एव च। जायते कर्मणास्ोगो जीविनां सुखटुःखयोः ॥११२॥

समुतृपत्तिविपद्िद्या कविता वा यशोऽयभ: ।११३।। पुरन्न स्वर्गवासश्न पापं नरकसंस्थिति: । भुकिर्मुक्तिहरेर्दास्य कर्मणा घटते नृणाम् ॥११४॥ मर्वेषां जनको हीशश्ाभ्यासः शीलकर्मगाम्। भातुख्च फलदाता च सवें तस्येच्कया भवेत् ॥११५॥ विनिर्मिती विराटेन तत्वानि प्रक्ृतिर्जगत्। कूमश्च रेषो धरणी चाब्रह्मस्तन्भ एव च॥ ११६॥ यस्यान्तया मरुत् कूम धत्त शेषं विभर्त्तिसः । शेषो वसुन्वरां मूर्धा सा चसर्वञ्राचरम् ॥११७॥ यस्यान्जया सदा वाति जगत्प्राणी जगत्त्रये। तपति भ्रमएं कवत्वा भृगोलं सुप्रभाकर: ।११८ू । दहत्यग्निः सञ्चरते मृत्य प् सर्वजन्तुघु। विभत्ति शाखिन: काले पुष्पाशि च फलानि च ॥११८। स्वे से स्थाने समुद्राश्च तूएं मज्जन्यधोऽधुना। तमीशं भज भत्तया च शक्रः किं कर्तुमीश्वर: ॥१२०॥ ब्रझ्माएडञ्ु कतिविधमाविर्भूतं तिरोहितम्। विधयश्न कतिविधा यस्य भूभङ्गलीलया॥ १२१॥

२४० ब्रह्मवैव त्तपुराण (२१श्र०

मृत्यीर्मृत्यु: कालकालो विधातुविधिरेव सः । भज तं शरणं तात स ते रचां करिष्यति ॥ १२२॥ अहोऽष्टाविंशदिन्द्राणं पतने यदहर्निभम्। विधातुरेव जगतामष्टोत्तरप्ताधिक: । १२२।। निमेषाद्यस्य पतनं निर्गुएास्यात्मनः प्रभो: । एवंभूते तिष्ठसीशे शक्रपूजा विड़म्बनम्॥ १२४ ॥ द्रत्येवमुक्ता श्रीकष्णो विरराम च नारद। प्रभशंसुश्च मुनयो भगवन्त® सभासद: ॥१२५।। नन्दः सपुलकी हृष्टः सभायां साशुलोचनः । आानन्टयुक्ता मनुजा यदि पुत्रः पराजिताः ॥१२६। श्रीक्ृष्णाज्ञां समान्ताय चकार खस्तिवाचनम्। क्रमेए वरएं तत्र सर्वेषाज़ज चकार ह॥ १२७॥ पर्वतस्य मुनीन्द्राणां चकार पूजनं मुदा। बुधानां ब्राह्मणानाज्न गवां वफ्रेश् सादरम् :१२८। तत्र पूजासमाप्ती च क्रती च सुमहोत्सवे। नानाप्रकारवाद्यानां बभूव शब्द उल्वष: ॥१२६। जयशब्द: श्रङ्मशब्दो हरिशब्दो बभव ह। वेटमङ्गलकाएडज्न पपाठ मुनिपुङ्गवः ॥१३०॥ वन्दिनां प्रवरो डिएडी कंसत्य सचिवः प्रिय: । उच्च: पपाठ पुरती मङ्गलं मङ्गलाष्टकम् ॥ १३१ ॥ कृष्ण: शैलान्तिकं गत्वा भिन्नां मूर्त्ति विधाय च। वस्तु खादामि थैलोडस्ि वरं हखित्युवाच ह॥ १३२॥ उवाच नन्द श्रीकृष्ण: पश् शेलं पितः पुरः। वरं प्रार्थय भद्रं ते भविता चेत्युवाच ह ॥१३३॥

२१अ०} २४१

हरर्दास्यं हरभति वरं वब्रे स वल्नवः । द्रव्यं भुक्का वरं दत्त्वा सोऽन्तर्धानन्नकार ह॥ १३४ ॥ मुनीन्द्रान् ब्राद्मगांसचेव भोजयित्वा च गोपप: । वम्दिभ्यी ब्राह्मणेभ्यश् मुनिभ्यय धनं ददी ॥ १३५ ॥ मुनिभ्यो ब्राह्मगोभ्योऽपि द्त्वा नन्दी मुदान्वितः । रामकृष्ी पुरसृत्य सगयः खालयं ययौ । १२६॥ रोप्य वश्तं सुवर्णच्ज वरमखं मणिं तथा। भध्यदूव्यं बहुविधं वन्दिने डिएिडने ददी। स्तुत्या नत्वा रामकष्णी मुनयी ब्रह्मशा यखु: ॥१३२। सयुरफ्रसः सर्वा गन्धर्वाः किद्रास्तधा। राजानो वल्लवा: सर्दे चागता ये महोत्वे। सर्वे प्रणम्य श्रीक्ृषं ययुः सादरपूर्वकम् ॥ १३८० एतस्मिन्नन्तरे शक्र: कोपप्रस्फुरिताधरः। मखभङ्गे बहुविधां निन्दां सुत्वा सुरेश्वरः। मरुद्विरवारिदेः साईं रथमारुह्य सत्वरम् ॥ १२८॥। नगाम नन्दनगरं वृन्दारएं मनोहरम्। कार्वे देवा ययुः पश्ाद् युद्धभास्त्रविशारदा: ॥१४० ॥ प्रस्वास्त्रपाणयः कोपाद्रयमारुह्य नारद। वायुशब्दैर्मेघ गब्देः सैन्यभब्दैर्भयानकै:॥१४१ ॥ चकम्पे नगरं सवें नन्दो भयमवाप ह। भार्यां सम्बोध्य खगएमुवाच शोककातरः। रहःसथलं समानीय नीतिभास्त्रविभारद:॥ १४२। नन्द उवाप। है यशोदे समागच वचनं शृशु रोहियि। 5-२१

२४२

रामकृष्णी समादाय ब्रज दूर ब्रजात् प्रिये॥१४२ ॥ बालका बालिका नार्यो यान्तु दूर भयाकुला: । बलवन्तश्च मोपालास्तिष्ठन्तु मत्मीपतः ॥ १४४ ३ पश्चाच्च निर्गमिष्यामी वयन् प्राससङ्गटात्। इत्युक्ता वल्ञवश्ेषः सस्मार शोहरिं भिया॥ १४५॥ पुटाञ्जलियुती भूता भक्िनम्र्रात्मकन्वरः । काखशाखोत्म्तोतेण तुष्टाव श्री जचीपतिम् ।१४६७ नन्द उवाच। इून्द्र: सुरपतिः शकरो दितिजः पवनाग्रजः । महस्राक्ती भगाङ्गश्न कश्यपात्मज एव च : १४७॥ विड़ौजाथ शुनासीरी मरुत्वान् पाकशासनः । जयन्तजनकः श्रीमान् मचीथो देव्यसूटन:॥ १४८ ॥ वज्चहस्तः कामसखी गीतमीव्रतनाशनः । वतहा वासवश्रैव दधीचिदेहमिक्षुक:॥ १४६॥ जिष्ुश्च वामनभ्राता पुरुहत: पुरन्दरः । टिवस्पतिः शतमखः सुतामा गोत्रभिद्विभु: ॥१५० ॥ लेखर्षभी बलारातिर्जभभेदी सराश्रयः । संक्रन्दनी दुसावनस्तुराषास्धवाहन:॥१५१। आखएडलो हरिहयी नमुचिप्रागनाशनः । वृद्वश्रवा व्ृषश्चैव दैत्यदरपनिषूदन: ॥१५२॥ षटचत्वारिंभन्नामानि पापध्ानि विनिश्चितम् ॥१५३॥ स्तोतमेतत् कौधुमोतं नित्यं यदि पठेत्नरः। महाविपत्ती शक्रस्तं वज्तहस्तक्व रक्षति॥१५४ ॥ अतिवृष्टिशिलाव्टष्टिवन्तपाताच् दारुणात्।

२१ ग्र०1 गीळ एाजन खणडम्। २४३

कढाचित्न भरं तस्य रच्िता वासवः स्ंयम् ॥ १५५॥ वत्र गेहे स्तोतमिदं यश्च जानाति पुखवान्। न तत्र वज्चपतनं शिलावष्टिस नारद ॥ २५६॥ शोनारायण उवाच। स्तोत्र नन्दमुखाच्कंत्वा चुकोप मघुसूदनः । उवरच पितरं नीतिं प्रज्वलन् व्रह्मतेजसा ॥ १५७: कं स्तीषि भीरो को वेन्द्रस्यज भीति ममान्तिके। चसार्ईे भत्मसात् कर्त्तु चमीऽहमवलीलया॥ १५८॥ गाश्च वत्सांथ बालांप योषितो या भयातुरा: । गोवर्धनस्य कुहरे संस्थाप्स तिष्ठ निर्भयम् ॥ १५८॥ बालस्य वंचनं खुत्वा तच्चकार मुदान्वितः । हरिर्दधार शैलन्त वामहस्तेन दगडवत् ॥ १६० ॥ एतष्मिन्नन्तरे तत दीप्तोऽपि रत्नतेजसा। ऋन्ीभूतञ् सहसा बभूव रजसावृत्तम् ॥ १६१ ॥ सवातो मेवनिकरश्च्कादगगनं मुने। वृन्दावने बभूवातिवष्टिरेव निरन्तरम् ॥ १६२ :

सनस्तं पर्वतस्र्थात् पतितं दूरतस्ततः ॥१६२ ॥ विफलस्तत्समारभ्ो यथानीशोद्यमो मुने। दृष्टा मोघञ्ज तत्सवें सदः गक्रथुकोप हं॥ १६४॥ जग्राहामोघकुलिशं दवीच्स्थिविनिमितम्। दृष्टा तं वज्हस्तञ्य जहास मधुसूदन: ॥ १६५॥ सहस्तं स्तभ्भयामास वज्तमेवातिदारुणम्। सहामरगणेरमेंघञ्जकार स्तन्भनं विभु: ॥१६६।

२४8 ब्रह्म केवततपुरायें [२१ त्र०

सर्वे तस्थुर्निश्लास्ते मित्तो पुत्तलिका बधा। हरिया जृश्भितः भक्रः सदस्तन्द्रामवाप ह।१६७।। द्दर्श सवें तन्द्रायां तत्र कप्णमयं जगत्। द्विभुजं मुरलीहस्तं रत्नालङ्कारभूषितम् ॥ १६८॥ पीतवस्त्रपरीधानं रत्नसिंहासनस्थितम्। ईषद्वास्यप्रसवास्यं भत्तानुग्रहकातरम्। १६६॥ चन्दनोचचितसर्वाङ्गमेतत् सवें चराचरम्। दृष्टादुभुततमं तत्र सदो मूर्चामवाप ह। १७० ॥ जजाप मन्त्रं तत्रव प्रदत्त गुरुणा पुरा। सहस्त्रदलपद्मस्थ ददर्भ ज्योतिरुल्वगाम्॥ १७१॥ तत्नान्तरे टिव्यरूपमतीवसुमनोहरम् । नवीनजलदोत्कर्षश्यामसुन्दरविग्रहम्॥ १७२ ॥ सद्रत्नसारनिर्माणं ज्वलन्नकरकुएडलम्।

ज्वलता कौस्तुभेन्द्रेण क एठवच्ःस्थलोळ्वलम्। मरणिकेयू रवलय मसिमख्ीर रज्ज्ितिम् ॥ १ ७ अन्तर्बहिः समं दृष्टा तुष्टाव परमेश्रम् ॥ १७५ ॥ इन्द्र उवाच। अक्षरं परमं ब्रह्म ज्योतीरूपं सनातनम्। गुणातीतं निराकारं सेच्छामयमनन्तकम्॥ १७६॥ भक्कध्यानाय सेवाये नानारूपधरं वरम्। शुक्करक्तपीतश्यामं युगानुक्रमेण च॥ १९७। शुक्क तेजः स्वरूपन्न सत्ये सत्यस्वरूपियम्। वतायां कुङ्डुमाकारं ज्वलन्तं ब्रह्मतेजसा॥ १७८ ॥

२१ अ० ] ग्रोक्त राजन्मखएडम्। २४५

द्ापरे पीतवर्सज्ज मोभितं पीतवाससा। कृषाबसीं कली कणं परिपूर्णतमं प्रभुम् ॥ १७२ ॥ नवधाराधरोत् ऊ्वष्टश्यामसुन्दरविग्रहम्। नन्दैकनन्दनं वन्दे यशोदानन्दनं प्रभुम् ॥१८० ॥ गोपिकाचेतनहरं राधाप्राणाधिकं परम्। विनोदमुरलीशब्द कुवन्तं कौतुकेन च ॥ १८१ ॥ रूपेणाप्रतिमेनेव रत्नभूषएभूषितम्। कन्दर्पकोटिसौन्दर्य्य विभ्रन्तं शान्तमीश्वरम् ॥ १८२॥ क्रोड़न्तं राधया साधं वृन्दारए च कुत्रचित्। कुत्रचिन्निजनेऽरख राधावत्ःस्थलस्थितम् ॥१८३॥ जलक्रीड़ां प्रकुर्वन्तं राधया सह कुत्रचित्। राधिकाकवरीभारं कुर्वन्त कुत्रचिद्दने ॥१८४ ॥ कुत्रचिद्राधिकापादे दत्तवन्तमलताकम्। राधाचर्विततास्ूलं गहन्त कुतरचिन्मुदा॥ १८५॥ पश्यन्त कुत्रचिद्रावां पश्यन्तीं वक्रचन्ुषा। दृत्तवन्तच्ज राधाये कत्वा मालाञ्च कुत्रचित्॥ १८६॥ कुत्रचिद्राधया साध गचन्तं रासमरडलम्। राधादत्तां गले मालां छ्टतवन्तञ्ज कुतचित् । १८७॥ साध गोपालिकाभिश्न विहरन्तञ्ज कुत्रचित्। रावां गहीत्वा गच्छन्तं विहाय ताञ्ज कुत्चित् ॥१८८॥ विप्रपत्नीदृत्तमन्नं भुक्तवन्तञ्च कुत्चित्। भुत्तवन्त तालफलं बालके: सह कुत्राचत्। १८६॥ वस्तं गोपालिकानाञ्न हरन्त कुत्रचिन्मुदा। गवाङ्गरं व्याहरन्त कुतचिद् बालकेः रूह ॥ १८० ॥

२४६ [२१ त्र.

कालीयमूधिपादानं दत्तवन्तञ्न कुत्रचित्। विनोदमुरलीशव्द कुरदन्त कुत्रचिन्मुदा। १८१॥ गायन्त रम्यसङ्गीतं कुत्रचिद् बालकेः सह। स्तुत्वा शक्रस्तवेन्द्रेण प्रणनाम हरि भिया । १२ । पुरा दत्तेन गुरुणा रणे वत्नासुरेण च। कृणोन दत्तं कपया ब्रह्मण च तपस्यते। १८३ । एकादशाचरो मन्वः कवचं स्वलच्षरम्। दत्तमेतत् कुमाराय पुष्करे ब्रह्मणा पुरा ॥ १८४ ॥ कुमारोडद्विरसे दत्ती गुरवेऽङ्गिरसा मुने। ददमिन्द्रकतं स्तोत्र नित्यं भत्या च वः पठेत्॥१९५ ।। दूह प्राप्य दृढ़ां भक्तिमन्त दास्यं लभेद् ध्रुवम्। जन्म्रसृत्युजराव्याधिशीकेभ्यो मुच्ते नरः । न हि पश्यति खप्नेजप यमदूतं यमालयम् ॥ १८६ ॥ नारायण उवाच। दन्ट्रस्य वचनं गुत्ा प्रसन्नः य्ीनिकेतनः । प्रीत्या तस्मर वरं दत्त्वा स्थापयामास पर्वतम्। प्रणम्य च हरि शक्रः प्रययी खगरैः सह ।१८७। गह्वरस्था जना: सर्वें प्रजग्मुर्गह्वराद् गटहम्। ते सर्वें मेनिरे कृष्णं परिपूर्णतमं विभुम्। पुरस्कृत्य व्रजस्थांच् प्रययी खालयं हरि: ॥ १८८ ॥ तष्टाव नन्दः पुत्र तं पूर्षब्रह्म सनातनम्।

नन्द उवाच। नमो ब्रह्मखदेवाय गोब्राह्मसहिताय च।

२१ अ० श्रीक्ृणा जन्मखएडम्। २४१

जगद्विताय क्ृप्णाय गोविन्दाव नमो नमः । नमो व्रह्मखदेवाय ब्रह्मणे परमातमने ॥ २०० ॥ अनन्तकोटित्रह्मारडधामधास् नमोऽस्तु ते। नमी मत्स्यादिरूपाणं जीवरूपाय सचिय। निर्लिप्ताय निगुगाय निराकाराय ते नमः ॥२०१॥ अतिसूत्ष्मखरूपाय स्वल्तात् स्थ लतमाय च। सवेश्वराय सर्वाय तेजोरूपाय ते नमः ॥२०२॥ अतिसूत्ष्मस्रूपाय ध्यानासाध्याय योगिनाम। व्रह्म विषुम हेयानां वन्याय नित्यरूपिण। २०३। धाम्नर चतुरणीं वर्ानां युगेष्व व चतुर्षु च। शुक्क रक्त पीतश्यामाभिधानगुणमालिने । २ ० ४ ।। योगिने योगरूपाय गुरवे वोगिनामपि। सिद्ध शवराय सिद्ाय सिद्वानां गुरवे नमः ॥२०५॥ यं स्तोतुमक्षमी ब्रह्मा विष्ुयें स्तोतुमक्षमः । यं स्तोतुमचमी रुद्र: ग्रेषो यं स्तोतुमक्षम: ॥२० ६॥ य स्तोसतुमक्षमी धर्मो यं स्तोतुमच्मी रविः। यं स्तोतुमक्षमो लम्बोदरय्यापि घड़ाननः ।२०७।। यं स्तोतुमत्तमाः सर्वे मुनयः सनकादयः । कपिलोन त्तमः स्तोतु सिद्ेन्द्रायं गुरोगुरुः॥२०८॥ न गत्ती स्तवनं कर्तु नरनारायणव्ृषी। अन्य जड़धिय: के वा स्तातु भत्ताः परात्परम् ॥२०६॥ वदा न भक्ा नो वाणी न च लक्षी: सरखती। न राधा स्तवने भत्ता किं स्तुवन्ति विपश्चितः ॥२१०॥ चमख निखिलं ब्रह्मन्नपराध चणे चये।

२४८ [ २१ त्र

रन्त मां करुणासिन्धो दीनबन्धी भवार्णवे॥ २११॥ पुरा तीर्थे तपस्तव्वा पुत्रः प्राप्तः सनातनः । स्वकीयचरणाभ्भोजे भतिं दास्यज देहि मे ॥२१२॥ ब्रह्मत्वममरत्वं वा सालोक्ादिकमेव वा। त्वत्पदाभ्भोजदास्यस्य कलां नार्हन्ति षोड़शीम् ॥२१३॥ दून्द्रत्वं वा सुरत्वं वा संप्राप्ति सिद्िस्वर्गयोः। राजत्वं चिरजीवित्वं सुधियो गरयन्ति किम् । २१४५ एतद्यत् कथितं सवें ब्रह्मत्वादिकमीखवर। भक्सङ्गक्षणाईस्य नोपमा ते किमहति॥ २१५॥ त्वद्धक्तो यस्वत्सदृश: कस्वां तकितुमीश्रः। चणार्द्वालापमात्रर पारं कत्तु स चेर: २१६। भक्तरङ्गाङ्गवत्येव भति कर्त्तुमनेकधा। त्वद्धतजलदालापजलसेकेन वर्दते॥२१७ ॥ अभक्तालापतापात्त शुष्कतां याति तत्च्तगाम्। तन्न गस्मृतिसेकाच्च वर््ते तत्चरो स्फ टम् ॥न१८॥ लद्धत्यङ्गरमुद्ध तं स्फीतं मानसजं परम्। न नश्य वर्द्नीयञ्ञ नित्यं नित्यं क्षणे क्षणो ॥२१८॥ ततः सम्प्राप्य ब्रह्मत्वं भत्तस्य जीवनाव च। ददात्येव फलं तत् हरिदास्यमनुत्तमम्॥ २२०॥ संप्राप्य दुलभं दास्यं यदि दासो बभूव ह। सुनिश्चयेन तैनैव जितं सवें भयादिकम् ॥ २२१॥ दूत्येवमुका भत्या च नन्दस्तस्थी हरेः पुरः। प्रसन्नवदन: कृष्णो ददी तस्मै तदीप्मितम् ॥ १२२॥ एवं नन्दऊतं स्तोव नित्य भत्त्या च यः पठेत्।

श्रीक्वप्णजन्मखगड़म्। २४२

सुद्ृढ़ां भक्तिमाप्नोति सदो दास्यं लभेडरेः ॥ २२२॥ तपस्तव्वा यदा द्रोणस्तीर्थे च धरवा सह। स्तोत तम पुरा दत्त व्रह्मगा तत् सुदुर्लभम् ।२२४॥ हरे: षड़चरी मन्त्र: कवचं सवरक्षणम्। दूह सौभरिया दत्तं तस्म तुष्टेन पुष्कर॥ २२५॥ तटेव कवचं स्तोत्र स च मन्त्र: सुदुलभः । ब्रह्मणोऽग्रेन मुनिना नन्दाय च तपस्यते ॥ २२६॥ मन्त्र: स्तोतञ्न कवचमिष्टटेवो गुरुस्तथा। या यस्य विद्या प्राचीना न तां त्यजति निधितम् ॥२२७ दूत्येवं कथितं स्तोत्र श्रीऊ्ञप्णाख्यानमद्कतम्। सुखदं मोचदं सारं भवबन्धविमीचनम्॥ २२८॥ दूति श्ोव्रह्मवेवत्तें महापुराण नारायणनारदसंवाढे यीक्शाजन्मखरडे दृन्द्रयागभञ्जनं नामैक- विंशतितमीऽध्यायः ।

द्ाविंधोऽध्यायः।

श्रीनारायण उवाच। एकदा राधिकानाथो वलेन सह वालकेः। अगाम तत्तालवनं परिपक्कफलान्वितम्॥ १॥ वक्षागां रचिता दैत्य: खररूपी च धेनुकः । कोटिसिंहसमबली देवानां दर्पनाथनः॥२॥

२५० ब्रह्मवेव त्तेपुरा ऐ

परीरं पवतसमं कूपतुल्ये च लोचने। दषापङ्किसमा दन्तास्तुएड पवतगह्वरम् ॥ ३ ॥ शतहस्तपरिमिता जिह्वा लोला भवानका। कासारसदृथा नाभि: श्रव्दस्तस्य भयानकः ॥ ४॥ दृद्टा तालवनं बाला हषमापुरनिन्दिता: कोतुकात् कवशामूचुस्ते स्पेराननसरोरुहा:H ५ A

बाला ऊचु:।

है कण करुणासिन्वी दीनबन्धो जगत्पते। महाबलबलम्रातंः समस्तबलिनां वर ॥ ६॥ अवधानं कुरु विभो क्षणाईं नो निवेदने। सुधितानां शिशूनाञ् भक्तानां भकवत्सल ॥ ७। म्वादूनि सुन्दरारेव पश्य तालफलानि च। भङ्तं चालयितु वत्तान् पातितुञ्ज फलानि च ॥ ८॥ नानावर्णनि पुष्पाषि पक्कानि दुर्लभानि च। आज्ञां करोषि चेतृ कृष चेष्टां कर्त्तु वयं क्षमाः ॥८॥ किन्तवत दैत्यो बलवान् खररूपी च वेनुकः। अजितस्विदशैः सर्वैमहाबलपराक्रमः॥ १०॥ दुर्निवार्यश् सर्वेषां कंसस्य सचिवी महान्। हिंसकः सर्वजन्तूनां वनानामस्ति रच्तिता ।११। सुविचार्य्य जगत्कान्त वद नो वदतां वर। युत्तं कार्य्यमयुत्तं वा कत्त व्यमथवा न वा। १२॥ बालकस्य वचः गुला भगवान् मधुसूदनः । उवाच मधुरं बालान् वचनं तत् सुखावहम् ॥१३॥

तीऊएा जन्मखगडम् । २५१

श्रीक्ृया उवाच। किं वो दैत्याङ्यं वाला यृयं मत्महचारिग: । उन्नान् भक्ना चालवित्वा फलानि खादता भयम् ॥१४% श्रीकषपचां समादाय वालका बलयालिन: । उत्पेतु् च्तशिखरं सुधिताश्ट फलार्थिन: । १५४ नानाप्रकारवर्गानि खवादूनि सुन्दराणि च। फलानि पातयामासुः परिपक्कानि नारद ॥ १६। के चिट् वभञ्जुव तांथ चालयामासुरेव च। केचित् कोलाहलञ्जुक्रुनंवृतुस्तल केचन४ १७॥ अवरुह्य तरुभ्यय वालका वलगालिनः। फलान्यादाय गच्कन्ती दद्दशुदेत्यपुङ्गवम् ॥१८॥ महावलं महाकायं घोरं गर्दभरूपिएम्। आगकन्तं महावेगात् कुर्वन्त शब्दमुल्वगम्॥१९॥ तं दृष्टा रुरुदुः सवे फ़लानि तत्वजुर्भिया। कगा कशोति अब्दञ् प्रचक्रुर्बहवा सगम् ॥ २०॥ अस्पान् रच्त समागच्क हे कृष्ण करुणानिधे। हे सङ्गषया नो रक्ष प्रागा नो वान्ति दानवात् ॥२१॥ कशा है कश हरे सुरार गोविन्द दामोदर दीनबन्धी। पीश गोपेय भवार्गावेडस्माननन्त नारायण रच रत् । २२। भयेऽभये वाघ शुभऽशुभे वा सुखेषु दुःखेषु च दीननाघ। त्वया विनान्य भरणं भवार्णवे न नोडस्ति हे माधव रच रच्ष ॥२२॥ जय जय गुगसिन्धी कृपाभक्तैकबन्धी

२५२ ब्रह्मवेवसपुराणे २२त्र ०

बहुतरभययुक्तान् वालकान् रच रच्ष।

सुरकुलबलदपें वर्धयेमं निहत्य।२४॥ बालानां विक्कवं दृष्टा बलेन सह माधवः । आाजगाम शिशुस्थानं भयहा भक्तवत्सल: । २५। भयं नाम्ति भयं नास्तीत्युक्ता दुद्राव सत्वरम्। दषद्ास्यप्रसन्नास्यो निभयं दत्तवान् शिशून् ॥२६॥ दृष्टा कषणं बलं वाला नतृतुर्विजहुर्भयम्। हरिस्म तिश्ाभयदा सर्वमङ्गलदायिका। २७। श्रोक्ृणो दानवं दृष्टा ग्रसन्त पुरतः भिशून्। बलं सम्बोध्य वलिनमुवाच मधुसूदनः॥२८॥ श्रीकष् उवाच। दानवो बलिपुत्रीडयं नाम्रा साहसिको बली। गरदभो ब्रह्मशापेन पप्तो टुर्वाससा पुरा॥२८॥ पापिष्ठी मम बव्योयं महावलपराक्रमः । अहमेनं बधिष्यामि त्वं रच बालकान् बल ॥ ३०॥ आदाय बालकान् सर्वान् दूरं गच्छेत्युवाच ह। तान् गटहीता बलः बीघ्र जगाम त्वरयाज्जया। ३१॥ दृद्टा कणं दानवेन्द्रो महाबलपराक्रमः । जग्रास लीलया कोपाज्वलदग्निशिखोयमम् ॥३२ ॥ बभूवातिदाहयुती उरतुकामोडतितेजसा। उज्जग्रास पुनर्दी सभुं तेजखिनं भिया॥ ३२॥ उज्मितं सकतसा दृद्टा देत्यो मुमोच ह। अतीव सुन्दक. सलन्त ब्रह्मतेजसा। २४॥

१ २२ श्र ० श्रीकपपजन्मखएडम्। २५२.

करा दर्भ नमात्रे ए बभूवास्य पुरा स्मृतिः । आात्मानं बुबुधे कषं जगतां कारएं परम्॥३५॥ तेजःसरूपमीभन्त दृष्टा तुष्टाव दानवः । यथागमं यथा जन्म गुणातीतं गुतेः परम् ॥ २६॥ दानव उवाच। वामनोडसि त्वमंश्ेन मत्पितुर्यज्ञभित्तुकः । राज्यहरता च श्रीहर्ता सुतलस्थलदायक: :३७॥ वलिभतिवशो वीर: सर्वेशो भक्तवत्सलः । शीघ्रं त्वं हिंस मां पापं थापाद्गर्दभरूपिणम् ॥ ३८॥ मुनेदु र्वासस: शापादीद्टशं जन्म कुत्सितम् । सृत्युरुक्तस सुनिना तत्ती मम जगत्मते ॥ ३८॥ षोड़भारिस चक्रेण सुतीक्षीनातितेजसा। जहि मां जगतां नाथ सङ्तिं कुरु मोचट् ॥ ४० ॥ त्वमंशेन वराहथ समुदत्तु वसुन्धराम। वेदानां रिता नाथ हिरखाक्षनिषूदन: ॥ ४१ ॥ त्वं नृसिंह: सयं पूर्णो हिरसकभिपोर्बधे। प्रह्वादानुग्रहार्थाय देवानां रत्तसाय च। ४२ । त्वञ्ज वेदोद्वारकर्त्ता मीनांशेन दयानिधे। वृपस्य ज्ञानदानाय रत्षाये सुरविप्रयो: ॥४३ ॥ शेषाधारक्न कूर्मस्वमंशेन सृष्टिहेतवे। दिखाधारश् शेषस्वमंथेनापि सहस्रट्ृक ॥ ४४ ॥ रामो दाभरधिस्त्वञ्च जानक्युद्वारहेतवे। दशकन्धनिहन्ता च सिन्धी सेतुविधायक:॥ ४५ ॥ कलया पर्शु रामश्च जमदग्निसुती महान्। 5-2

२५४ ब्रह्म वेवरस्तपुराणे [२२ ऋ०

विःसप्तकत्वो भूपानां निहन्ता जगतीपते॥ ४६। अंशेन कपिलस्वञ्च सिदानाज्ज गुरोर्गुनः। माटज्ञानप्रदाता च योगशास्त्रविधायक: ।। ४७।। अंरेन ज्ञानिनां प्रेष्ठी नरनारायसाहनी। त्वञ्ज धमसुतो भूता लोकविस्तारकारकः। ४८॥ अधुना कष्रूपस्त्वं परिपूर्रातमः स्वयम्। सर्वेषामदतारागां जीवरूपः सनातनः । ४६। यशोदाजोवनो नित्यो नन्दैकानन्दवर्धनः । प्रायाधिरेवो गोपीनां राधाप्राणाषिक: प्रिय:॥ ५० ॥ वसुदेवसुतः गान्तो देवकीटुःखभख्ज्नः। अयोनिसन्भवः श्रीमान् पृथिवीभारहारकः ॥ ५ू१॥ पूतनाये मातगतिं प्रदाता च क्वपानिधि: । बलकेशिप्रलख्बानां ममापि सोज्चकारक: ०५२॥ स्वेच्कामय गुणातीत भक्ानां अयभव्जन। प्रसोद राधिकानाथ प्रसीद कुरु सोच्षनाम् ॥ ५३॥ है नाथ गार्दभीयोनेः समुदर भवाणवात्। मृखस्तवइ्वक्कपुत्रोऽहं मासुदत्तु तमहसि॥ ५४ ॥ वेदा ब्रह्मादयो वत्र मुनीन्द्रास्तीतुमच्षमाः। किं रतीमि तं गुगातीतं पुरा दैत्योऽधुना खरः।। ५५। एवं कुरु कपासिनो येन मे न भवेज्जनुः । दृष्टा पाठारविन्दं ते कः पुनभवनं व्रजेत् ॥ ५६॥ ब्रह्मा स्तोता खरः स्तोता नीपहासितुमर्हसि। सदीश्वरस्य वित्तस्व योग्यायोग्ये समा कृपा ॥५७॥ द्ूत्येवसुता दैतेन्द्रस्तस्थी थ पुरतो हरै:।

२:श्र० श्रीक्शाजन्मखरडम् । २५५

प्रमन्नवदनः श्रीमानतितुष्टी बभूव ह: ५८ । दढ दैत्यक्तं स्तोवं नित्यं भत्त्या न का पठेतु। सालोक् साष्टिसामीप्यं लीलया लभते हरः। ५2 । दृह लोके हरभकिमन्ते दास्यं सुदुर्लभम्। विद्यां ियं सुकवितां पुत्रपीत्रान् वशो लभेत्॥ ६० * श्रीनारावण उवाच। गुत्वानुमेने दैत्येन्द्रस्तवनं करुणानिधि: । कघं करोमि संहारमीदृमं भकमित्यहो॥ ६१॥ अनुमन्य स्मृतिं तस्य संजहार हरि: स्यम्। न हि युक्तो बधस्तोतुदु र्वत्तुर्विधिरीखरात्॥६२॥ दानवो मायया विषोवि सस्मार पुनः स्कम्। दुनतिं कराठदेशे तदधिष्ठानं चकार ह॥ ६३ ॥ उवाच य्रीहरिं दैत्यः कोपात् प्रस्फुरिताधरः । सुने सदो मर्त्तुकामो दैवग्रम्तो विचेतन: ॥६४ । दैत्य उवाच। ध्र व त्व मर्त्तकामोऽसि दुर्बुद्वे मानवार्भक। अद् प्रस्थापविष्यामि त्वामहं यममन्दिरम्॥ ६५॥ आयासि जीवनाकाङ्वी मम तालवनं शिथो। न यास्यसि पुनर्गेहं बान्धवं न हि द्रव्यसि ॥ ६६ । न कंसो न जरासन्धो नरको न समो मम। देवा: कम्पन्ति मे नित्यं के चान्ये मत्समा भुवि ॥६७॥ न हि संहारकर्त्ता च मां संहर्तु त्तमः शिवः। न च ब्रह्मा न विशुध न मृत्यु: काल एव च ॥ ६८ ॥ मम तालतरून् अङ्का पातयित्वा फलानि च।

२५६ ब्रह्मवेवत्तपुराे [२२ त्र .

अहङ्गारोऽति सहसा किमही कस्य तेजसा ॥ ६६ ॥ कस्वं वद वटो सत्य कमनीयोऽतिसुन्दरः । दुर्लभं जीवनं दातु मह्यं कथमिहागतः ॥७०॥ दत्युक्का मस्तके कवत्वा प्रेरयित्वा तुतं बली। दूरतः पातयामास श्रीक्ृषं मरणोन्मुखः ॥७१॥ पातयित्वा च तं भूमी विषाणाभ्यां जघान सः । कृष्णाङ्गस्पर्शमात्रय तद्विषाणी बभअ्जतु: ।७२॥ दैत्यो भग्नविषाणय्च तमीशं कोपतो मुने। जग्रास न्वर्वसं कर्त्तु भग्नदन्ती बभूव ह॥ ७३ ॥ तेजसा दग्धवक्कश्व तमुज्जग्राह तत्क्षणे। जज्वाल व्यथितः कोपाइदार खुरती महीम्॥ ७४ ॥ घूर्णयित्वा तु लाङ्गलं शव्द क्वत्वा भयानकम्। स जगाम शिशस्थानं दुट्ठवुर्बालका भिया॥ २५॥ बलज्ज प्रेरयामास मस्तकेन महाबली। बलो मुष्टिं ददी तत्ै मूर्च्छीमाप ततोऽसुरः॥७६॥ न्तरेन चेतनां प्राप्य जगाम हरिसन्निधिम्। वज्मुध्या च व्यथितः पुनर्मूच्छीमवाप सः॥99॥ पुनश् चेतनां प्राप्य समुत्तस्थ व्यथाकुलः । उत्ससर्ज वहल्लेडं मूवञ्ज भयमाप ह॥ ७८॥ चणात् सन्धितएं प्राप्य महाबलपराक्रमः । कत्वा शिरसि गोविन्दं घूर्णयामास दानवः ॥७। पातयामास भूमौ तं घूर्णयित्वा पुनः पुनः। उत्पाष्य तालवृत्तं तं ताड़यामास माधवः ॥ ८० ॥ वथा केशापहारेण मानवस्य भवेद् व्यथा।

२२ अ ० श्रीक्व यजन्मखरडम्। २५७

तथा बभूव दैत्वस्य तालवृत्तस्व ताड़नात् ॥ ८१ ॥ गोवरधनं ससुत्पाव्य वातयामास तं विभु: ! पपात वेगाच्केलेन्द्रस्तस्योपरि महामुने ॥८२॥ पर्वतस्य प्रहारेग मूर्च्छीमाप महाबलः । बभूव पलिताङ्गय्न रुधिरच्च समुद्वहन् ॥ ८३॥ चरेन चेतनां प्राप्य ससुत्तस्थी रुपासुरः । गहीता पवतश्रेष्ठं प्रेरयामास माधवम् ॥८४ ॥ दृष्टा गैलसुत्यतन्तं वेगन मधुसूदनः । जग्राह दकिसकरे यथेजुट्एडवत्प्रभुः॥८५॥ पू्वस्थाने पवतं तं स्वापयामास कीतुकात्। हीता देत्कर्ाग्र पातयामास टूरनः । ८६॥ उत्पत्य च महावेगाच्नकार वेष्टनं हरैः। वृधिवों ्वयामास तीच्ाग्रेण खुरेगा च । ८७ ॥ प्राटह्य श्रीहरि वेगात् डला सूधि महासुरः । उत्पपात मनोयायी लोलया लनयोजनम्॥ ८६॥ प्रहरञ्ज तयोर्युदं निलसे च बभूद ह। ततो सहीता यीऊष्ं पपात बरसीतले । ८८। पुनर्मुइसं युद्ञ् बधूब भूतले तथो:। सुदा हरि: प्रशशंस प्रहख दानरवेखरम् 1201 मद्धतास्य वले: पुत्र धन्यं वक्ावनं परम्। स्वस्त्यनु ते दानवेन्द्र वत्स निर्दासतां व्रज। ८१ । महसनं स्वम्तिवीजं परं निर्वासकारगम्। सनाधिकं सर्पर लभ खानं मनोहरम् ॥ ६२॥ द्ू येजमुका योऊए सकार चकतुतसम्॥

२५८ ब्रह्मवेव त्तपुरा खे [२२त्र

सूर्ध्यकोटिसमं दीस्या जग्राह तत् सुदर्गनम् ॥८३। चिक्षेप भ्रामयित्वा च षोड़शारमनुत्तमम् । चिच्छेद लीलया बध्यं ब्रह्मविष्ुमहेखरैः ॥८४ ॥ पपात मस्तकं भूमी दानवस्य महात्मनः । तेजःसमूह उत्तस्थी शतसूर्य्यससप्रभः ॥६५॥ विलोक हरिलोक संस्निष्टं कृरापदाम्ुजे। सम्प्राप्य परमं मोक्षमही दानवपुङ्गव: ।८६॥ गगनस्था: सुराः सर्वे मनुयय भृशं मुदा। पारिजातप्रसूनानाज्जकुस्ते पुष्पवर्षगाम् ॥६७॥ नेटुर्दु न्टुभय: स्वर्गे ननृतुस्नाप्रोगखः। जगुर्गन्धर्वनिकरास्तुष्टवुर्मुनयी मुदा ॥८८ ॥ सुत्वा जग्मुः सुराः सर्वे सुनयो हषविह्वलाः । धेनुकस्य बधं दृष्टा तव्ाजगम य बालका:॥८ बलश्च बलिनां श्रष्ठसुष्टाव पुरुषोत्तमम्। तुष्ट वुर्बालका: सर्वे ननृतुश्च मुदान्विताः॥ १००॥ दत्त्वा क्ृष्णबलाभ्याञ्ज प्रपक्कानि फलानि च। सर्वाणि भक्षयामासुर्बाला: प्रहृष्टमानसा: ॥१०१। भुक्ता पीत्वा हरि: शीघ्र बलेन बालकेः सह। जगाम सालयं ब्रह्मन्निहत्य दानवेशवरम् ॥ १०२ ॥ दति श्रीब्रह्मवैवत्ते महापुराणे नारावसनारदसंबादे श्रीक्ृष्णजन्मखरडे धेनुकबधी नाम

२३ अ० श्रीऊ्कएाजन्मख एडम्। २५८

--

नारन उवाच।

केन पापेन बलिजो गर्दमत्वमवाप ह। टुर्वासा: केन दोषेगा पगाप दानवेश्वरम् ॥ १ ॥ केन पुर न वा नाथ बलिनः श्रीहर: पदम्। महसैकत्वमुक्तिव् संप्राप दानवाधिप: ॥ २ ॥ सुने सवें सुविस्ताय्य वद सन्दहमञ्जन। अही कविमुखे काव्यं नूत नूत पढ़े पदे। ३ ॥ श्ीनारायण उवाच। ऋृणु वत्स प्रवच्च ऽहमितिहासं पुरातनम्। पुरा तुतं धर्मवक्कात् पर्वते गन्धमादने।४ ॥ पाद्यकल्पे च इत्तान्त विचित्र सुमनोहरम्। नारायणकथोपेतं कर्णपीयूषमुत्तमम् । ५॥ यत कल्प कथा चेयं तत्र तमुपवहणः। आकल्पजीवी सश्ीक: सुन्दरः स्थिरयौवनः॥ ६। पञ्चाशत्कामिनीनाञ्च पतिः मृङ्गारतत्परः । वरेश ब्रह्मणस्त्वञ्च सुकराठो गायनेखरः।७॥ अनुच्चएं पपुस्तास्ते सुन्दरं मुखपङ्गजम्। निमेषरहिता: सर्वाः कानबासप्रपीड़िताः ॥८ ॥ तासां प्राैश्न घटितो विधिना त्वमिव शुतम्। दिवानिधं सहदरा न जीवन्ति तया विना॥९॥

२६० ब्रद्मवेवर्तपुराये [२३प०

पुप्पोद्याने च रहससि स्थाने स्थान मनोरमे। गह्वरेषु च शैलानां कन्दरेषु नदीषु च ॥ १० ४ काननैषु च रम्येषु श्मगाने जन्तुवर्जिते। वधामनोरथं तास् क्रीड़ाञ्जक्रुसत्वया सह॥ ११॥ तदा दैवाद्विधे: श्रापाट् भूला दासीसुती भवान्। अधुना ब्रह्मरः पुत्रो वेशवोच्किष्टभीजनात्॥ १२॥ असंख्यकत्पजीवो च वैष्वप्रवरी महान्। ज्रानटृथ्या सर्वदर्थी प्रियशिष्यव धर्जटे:॥२३० तस्य कल्पस्य वृत्तान्त® मुने मत्तो निभामय। विस्तार्य्य देत्ववृत्तान्त कथयामि सुधोपमम् ॥ १४॥ एकदेव बले: पुवो नाना राहसिको बली। स्वतजसा सुरान् जित्वा प्रतस्थी गन्धमादनम् ॥१५॥ चन्दनोकितसर्वाङ्गो रत्भूषरासूषितः । रत्नसिंहासनस्थश्न बहुसैव्यसमन्चितः ॥१६। एतस्िन्नन्तरे तेन पथा याति तिलीत्तमा।. रूपेणापरसां श्रेश्ठा नानविशविदायिनी॥ १॥ चारुचम्पकवर्णभा रवाभरएभूषिता। नवयौवनसय्यन्ना कामबासप्रपीड़िता ॥१८॥ ई षद्ास्यप्रसन्नास्या दिव्यवस्त्र सुबिभ्ती। वक्रभ्भङ्गबुक्ता सा गलेन्द्रनन्टवामिनी॥ १2॥ स्तननूर मुखेन्टुत दृद्ा साहासिको युवा। वायुना मुकवरतायास्तस्या मूर्च्छामवाप है॥ २२॥ स ददय चले: पुतमतोवसुसनोहरस्। प्रफुल्लमालतीमाली विव्वतं नवयोवजम् २१॥

२३ त्र ० ] ग्रीऊ्लराजनखगड़म् । २ ६१

भरत्पावणचन्द्रास्य सस्मितं सुमनोहरम्। टृष्टा तं विम्मिता कामात् कटाच्षच् चकार सा ॥२२॥ क्रीड़ायै चन्ट्रलोकज गच्कन्ती चन्द्रकामुकी। तस्थी केन क्वलेनेव मत्ता गृङ्गारलालसा। २३॥ दशं दर्शञ् तस्यास्य प्रहस्य वक्रचन्तुषा। मुखस्याच्ादनं चक्रे वाससा सा पुनः पुनः ॥ २४॥ पुलकाद्गितसर्वाङ्गं घर्मकमसमन्वितम्। बभूव काममत्ताया योनी करडूयनं जलम् ॥ २५॥ विसस्मार शथधरं बलिपुत्रमनोरथा। अहो को वेद भुवने दुर्ज्नयं पुझलीमनः ॥ २६॥ पुंचत्यां यो हि विश्वस्ती विधिना स विड़स्बितः । वहिष्कृतश् यथसा धर्मेण खकुलेन च ॥ २॥ वाञ्ितं नूतनं प्राप्य विनश्यति पुरातनम्। िदा सकर्मसाध्या सा को वा तस्या: प्रियोप्रिय: ॥२८ कानी कमणि पैवा च पुत्र बन्चो न भ्त्तरि। वरररुणं पुंञ्चलीचित्त सदा शृङ्गारकर्मयि ॥२६ ॥ कस्णाधिक रतिन् सामृतदृथ्या च पुंसली। स्भोप्रदं रत्नवित्त विषटृध्या ह पश्यति ॥ ३०॥ रेवीआां स्थलमस्य व पुंश्लीनां न कुत्चत्। गिं ण पंश्चलीजातिर्नरवातिभ्य एव च ॥ २१ ॥ iन्मघतिः सवभोगान्ते सर्वेषामस्ति निश्चितम्। रत्पय्लीनां विप्रेन्द्र यावच्चन्द्रदिवाकरौ॥ ३२॥ । थासां कामिनीनाञ्ज कीटं हन्तुञ्न या दया। श नास्ति पुंथलीनान्तु कान्त हन्ति पुरातनम्।२३।

२६२ ब्रह्मववत्तपुराणं [२३ श्र०

कान्त दृष्टा हिनस्य व सोपायेनावलीलया। रतिन्त नूतनं प्राप्य विषतुत्यं पुरातनम् ॥ ३४ । पृथिव्यां यानि पापानि पंशलीष्व व भारते। तिषन्ति ताभ्यो न पर: पापिष्ठाः सन्ति वेचन ॥३५॥ पुश्चलीपरिपक्कान्न सर्वपातक निश्चितम् । टेवे कमणि पेतो च न टेयज़ तथा जलम्॥ ३६॥ अत्र' विष्ठा जलं मूत पुंशलीनाञ निितम। दत्वा पितभ्यो टेवेभ्यो भुक्का च नरकं व्रजेत्. ३७॥ गावर्ष कालसूत पचत्यव सुदारुसे। घोरान्धकारि कमयस्तं दशन्ति दिवानिशम् ॥ ३८। पुंथल्यन्नञ्च यो भुङ्ते टैवाद्यढि नराधमः । सपजन्मऊतं पुरं तस्य नग्यति निसचितम् । ३२ ॥ आयुः श्री यगसां हानिरिह लोके परत्र च। तम्नाद्यत्नाद्रक्षणीयं पाकपात्र कलतकम् ॥ ४' पुंथलीदर्शन पुरय वात्रासिद्विर्भवेद् घ्रवम्। स्पर्शने च महापापं तीर्थस्त्नानाद्विशुव्यति। ४१/ स्नानं दानं व्रतञ्जव जपश देवपूजनम्। निष्फलं पुंचलीनाञ्च भारत जोवनं हथा॥ ४२ कथितं कुलटाख्यानं दुर्न्नेयञ्च यथागमम्। संवादञ्ज तयोस्तत्र प्रक्वतं शृणु नारद ॥ ४३ । म पुनश्चेतनां प्राप्य तां दृष्टव बले: सुतः कामातुरः प्रमत्तय जगाम कुलटान्तिकल्॥ ६ ॥ उवाच कुंटिलापाङ्गों पीनश्ोषिपघोधराम्। ब्रीड़या वाससा वक्रमाच्छत्रं कुवती मुदा॥ ४५

श्रीऊ्कगजन्मखगड़म्। २६३

साफ्तसिक उवाच। कासिलं कस्य कन्यामि कस्य कान्तासि कामिनि। सयं क यासि कं सभ् पुगवन्तं मनोहरम् ॥ ४६॥ कल्पन्ते तपसा पूत भात्र लामेव सुन्दरि। यं तं यासि याहि सा त्वं भृत्य मां कर्तुमर्हसि ।४9। क्रोसीहि रतिपुख न मां सत्व रतिलोलुपम् । मृङ्गारलोलुपा लप गृङ्गारं देहि कामुकि॥ ४८ ॥ त्वया सह ममान्नषो विधिना च विनिमितः । निरूपितं यत्तेनैव वायते केन तत् प्रिये॥ ४८॥ वाक्यं पीयूषसट्ृशं सस्म्ितं वद सुन्दरि। शोव्र भुजलतापाशेबेन्धनं कुरु नि्जने ॥ ५० ॥ पसनं देहि कल्यागि स्वोरु कनकसन्रिभम्। स्तनमरडलकुम व् यात्रायोग्य प्रद्र्भय । ५१ ६ तीक्णास्तेग कटाच्षेण जर्जरं कुरु भामिनि। कामसपनतं पादसर्भेन नीवज़ं कुरु॥५२॥ अधरीष्ठामृतं खादु देहि मे नुधिताय च। पक्कदाड़िमवीजाभं दन्त दर्भय सुन्दरम् । ५३॥ गभ्भारनाभिं त्रिवलीं द्रष्ट मिच्कामि सुन्दरि। नीवीप्रमोत्तणं कत्तुमिच्का मे वत्त ते सदा ॥ ५४। योगिं पश्यामि ललितां मुनिमानसमोहिनीम्।

परत्पार्वसचन्द्रास्य प्रसन्नज्न प्रद्र्शय। माच तह्चनं गुत्वा तमुवाच सरातुरा। दृष्टातें कासवागेन नानसं यच्कामिनी स५६।

२६४ ब्रह्मकेवत्तपुराणे [२३ त्र ०

तिलोत्तमीवाच। पतिस्तवत्टटयो नाथ कामिनीनां मनीषितः । बलिपुत्रोऽसि धर्मिडी रूपवान् गुणावान् युवा । ५७॥ प्रृङ्गारनिपुण: कान्तः कामशास्त्रविशारदः । सदा मनोन्ः स्त्रीणं वं सुवेशस् स्भावतः ॥५८॥ सुवेशं सुन्दरं शान्तं कान्तं दान्तमरोगिएम्। शृङ्गारज्त गुरन् तवां युवानं रसिक शुचिम्। ५६ ॥ स्त्रीमनोज्ज दयालुञ्ज वलिष्ठं सन्तमीश्वरम्। दातारमनुरतञ्ज कान्तमिच्छति कामिना॥ ६० ॥ पते सर्वे गुणाः कान्त सन्ति कान्ते त्वयि ध्र वम्। त्वां न वाव्कन्ति या: कान्तास्ता अविज्ञाश्च वजचिता: ६१ सन्तोषं ते करिष्यामि समागम्य विधोग्ट हात्। वेशं कत्वा तु चन्द्राथें यात्राद्य तस्य कामिनी॥ ६२॥ अन्याश्नेषणमात्रण भविता वर्मलङगना। याश्च धर्मान्न रच्षन्ति तासाञ् जीवनं वथा· ६३॥ चन्द्राश्न षं न जानन्ति यास्ता मूढ़ा: प्रकीर्तिताः । ता एव मातगर्भस्था न प्राज्ञा: पौरुषेरसैः ॥६४॥ सवैंद्यौ मदनच्चन्द्री मरुत्ान्नलकुवरः। एभिर्नालिङ्गिता यास्ता वज्िता रतिकमभि:॥६५॥ दिवानियं मानसं मे तेषां क्रीड़ाज़ चिन्तयेत्। विशेषतः कामदेवो निपुणी रतिकमयि । ६६।

अद्य तस्य रतिदिनं तेन तं चिन्तयेन्मन: । ६७।। तिलोत्तमावच: सुत्वा जहास बलिनन्दनः ।

श्रीळ्वप्पजनमखरड़म्। २६५

सकामश सपुलकस्तामुवाच रहःस्थले॥ ६८॥

साहसिक उवाच। ब्रह्मणा निर्मिता तच्न कौतुकेन तिलोत्तमे। अतो वरा चापरसां विदग्धरसिकेश्वरी। ६८॥ सुन्दोपसुन्दयोर्नाशनिमित्तेन प्रयत्नतः । सवरूपगुणाधारा विधिना च कता पुरा॥ ७० ॥ सवं जानासि सर्वज्ते विन्ने सुरतकमषि। हर्षेण य्रोतुमिच्छामि वढ वो मानसं वचः। ७१ । अतिप्रियथ् को वा च कः स्भावी वरानने। अवश्यं गोपनीयञ्ज खोतुमिच्छामि सुन्दरि॥ ७२ ॥ गन्धर्वायां सुराणाज् राज्जां पुख्यवतामपि। सर्वेषां प्राणतुल्या त्वमेषु ते कः पर: प्रिय: ।७३॥ असुरस्य वचः गुत्वा प्रहस्य सा तिलोत्तमा। मुखमाच्छादयामास विलोक्य वक्रचनुषा॥७४॥ सत्यं सारमन्तरस्थमव्यत्तमतिगीपनम्। उवाच मानसं वाक्यमन्नातं विटुषामपि॥ ७५॥

तिलोत्तमीवाच।

कथनीयं साहसिक पुंखलीनां मनोवच: । स्त्रीजातीनाञ्ज सर्वासामुपहासकरं परम्। ०६॥ सर्वेषामपि दुर्घ्नेयं चरितं योषितामपि। विशेषतोऽपि दुर्ज्नेयं पुंचलीनां मनोवच: । ७9॥ वेदवेदाङशास्त्ान्तं सवें जानाति पणिडतः। कान्त नान्त विजानाति दिशामाकाशयोषिताम्॥७८। b-२२

२६६ ब्रह्मवैवर्सपुराये २२ अण

विषादप्यप्रियो हडी रत्नादृपि च योषिताम्। युवा सर्वखहर्त्ता चेतभ्योऽपि परः प्रिय: ॥ ७८ । युवानं सुन्दर दृष्टा ह्यार्त्ता भवति पुंथली। विशेषतः सुवेशज्ज दृष्टव हतचेतना। निभेषरहिता तस्य लोचनाभ्यां पपी मुखम् ॥८० ॥ योनौ जलं चरेत्तस्या: सद्ः कणड्यनं भवेत्। मनोऽतिलोलमस्थ र्य्य सर्वाङ्गानि चर्कम्पिरे। जड़ीभूतं भरीरञ्च प्रदग्वं मदनानलात् ॥८१ ॥ संप्राप्य तं चेद्रहसि सालापं कुरुते स्फुटम्। सकटान्ं समेरवक्नं दर्शयित्वा पुनः पुनः ॥८२॥ तथा यदि वशं कर्त्तु न प्रथाक जितन्द्रियम्। स्मङ्ग दर्शयित्वा तमन्तर्वाक्यं स्फुटं वदेत् ॥ ८३॥ टुःसाध्ये नायके दुःखं भवेदाजना जन्मनि। तत्तुत्वं तत्परं प्राप्य तं दिस्प्रति पुंश्ली ॥ ८४॥ पुंश्चलीनामप्रियः कः कः प्रियो वा महीतले। वोऽतिशृङ्गारनिपुण: स च प्राणधिक: प्रियः॥ ८५ ॥ पूर्वजारं पतिं पुत्र भ्ातरं पितरं प्रस्म्। विशिष्टं नूतनं प्राप्य सर्वें त्वजति लीलया ॥ ८६॥ न दानिन न मानन सत्वेन स्तवनेन वा। नोयकारिय प्रीत्या वा सा साध्या सुरतिं विना॥८श। शयने भोजने चापि खप्ने ज्ञाने दिवानिशम्। नित्यं सत्पुरुषाश्नेषं स्परन्ति कुलटा: स्त्रियः ॥ ८८॥ भृङ्गारनिपुगानाष् ध्यानसाध्या चिरं परम्। दारुणा पुंथली जाति: प्रार्थयन्ती नवं नवम्॥ ८॥

श्रीकृप्णजन्मखरडम् । २६०

सर्वासां कुलटानाज चरित्र कथितं मया। अकय्यं गोपनीयञ्च मम हृढचनं शृणु ॥८॥ मम सन्ति प्रियतरा गन्धर्वेषूरगेषु च। युवानो रतिशूराश्च कामशास्त्रविभारदा: ॥८१। विशेषतः भथधरे स्नेही मे विद्यते परः । ततीऽतिरित: सर्वस्ादृपि कामः प्रियो मम ॥ ८२ ॥ प्रियो मे कामसदृशी न भृतो न भविष्ति। स्मरस्य त्मरणात् तूर्णं सुस्त्निग्वं मानसं मम ॥ ८३ ॥ दूत्येवं कथितं सर्वमात्मनो वोषितामपि। आज्ञां कुरु महाराज वास्यामि चन्द्रसन्निधिम्॥ ८४॥ चन्द्रस्थानात्तव स्थानं समागत्य सुनिश्चितम् । सन्तोषं तव दैत्येन्द्र करिघामि न संश्य: ॥८५॥ उुत्वैवं बलिपुत्रश्च जहासोच्चेः पुनः पुनः। सा वक्रचन्तुषालोक्य तं जहास सरातुरा॥ ८६ ॥ क्वलेन दर्शयामास कठिनं स्तनयोर्युगम्। चारुचम्पकवर्णाभं वर्त्तुलं पीनमुच्क्रितम् ॥६७॥ योणीं सुकठिनां रम्यां रभ्भास्तन्भविनिन्दिताम्। सकटान्षं स्पेरमुखं कपोलं पुलकाञ्चितम्॥2८॥ रहःस्थानं समासाद्य कामेन हतचेतसा। पुलकाज्चितसर्वाङ्गी लोचनाभ्यां पपी मुखम्॥८६॥ तस्य रूपञ्ज वेशञ्ज दर्शं दर्भं पुनः पुनः। मुखस्याक्कादनं भावात् कुर्वन्ती सूत्त्मवाससा॥१००॥ अतिकामातुरां दृष्टा सुप्राज्तो बलिनन्दनः । पप्रच्क कामिनीं कामी भावं विज्ञातुमुत्सुकः॥१०१ ॥

२६८ ब्रद्मवैवर्त्तपुराे २३अ०

साहसिक उवाच। किं करिथसि मां सत्यं वद पङ्गजलोचने। कार्य्यान्तरं करिषामि सुचिरं स्थातुमक्षमः॥१०२॥ कामिनीषु बलाक्कारी न धर्मो धर्मियां प्रिये। विशेषतोऽतिविदुषा नास्माकं खकुलोचिनः॥ १०३॥ पृङ्गारं देहि वागच्क रतिं कर्त्तु सुरान्तिके। कः चमो वा वशीकर्त्तु पुंशलीं बहुगामिनीम् ॥१०४। दानवस्य वचः गृत्वा शुष्ककरठौष्ठतालुका। आत्मानमधमंमन्या भिद्यमाना सरास्ततः॥१०५॥ तिलोत्तमोवाच। कथमैवं ब्रूहि तवं मे कान्त प्रागाधिक: प्रियः । कथं वा कोपयुक्तौऽसि कुरु कारय्यं मनीषितम् ॥१० ई। त्वामेवं विमुखं त्वा यामि चन्द्रान्तिकं यदि। तवाभिशापात्तत्ैव सद्ो विघ्रो भविष्यति। १०७॥ विहार कुरु भद्रं ते करिष्यति हरि: खयम्। पदे पदे शुभं तस्य यः स्त्रीमानच्न रक्षति॥१०८॥ अवमन्य स्त्रियं मूढ़ो यो याति पुरुषाधमः । पदे पदे तदशभं करौति पार्वती सती॥ १०८ ॥ तिलोत्तमावचः भुत्वा जहास बलिनन्दनः । कमशास्त्रेषु निष्णातस्तद्वावं बुबुधे सुधी: ॥११०॥ भावं विहाय भावनः कामश्रास्तविभारदः। करे छृत्वा समाप्रिष्य चुचुम्ब मुखपङ्गजम् ॥ १११ ॥ जगाम च तथा साईं गन्वमादनगह्वरम्। ददर्भ तत्न गत्वा च स्थानं जन्तुविवर्जितम् ॥ ११२ ६

२३ अ्र० ] श्री कृष्ण जन्मख एडम्। २६९

संस्थाप्य रत्नदीपांस धूपञ्च सुमनीहरम्। प्रय्यां रतिकरों कवत्वा सुष्वाप च तया सह॥११॥ नानाप्रकारभङ्गारत्चकार काममोहितः । तिलोत्तमा तं बुबुधे सुरादृपि विचनणम् ॥ ११४॥ विपरीतरतौ तुष्टा बभूव रसिकेश्वरी। दिवानियं न वृब्धे नवसङ्गममूर्च्छिता॥११५॥ तिलोत्तमा कामभावाद् बलिपुत्रमुवाच ह। कत्वा वच्सि प्राशेश स्तनयोरन्तरे मुदा ॥ ११६ ॥ तिलोत्तमीवाच। कदा द्रत्याम्यहं कान्त मुखचन्द्रं मनोहरम्। एवंभूतं शुभदिनं कदा मे भविता पुनः॥ ११७ ॥ अयि किं रूपमाचव्य गुणो वा तव दानव। ध्रुवं मृङ्गारनिपुससत्वत्परी नास्ति कश्चन ॥ ११८॥ मां विस्सरसि कालेन पुरुष: षटपदो यथा। स्त्रीणां सत्पुरुषाश्नेष आजीवं मनसि स्थितः ।११८। सत्सङ्गमः शुभदिने पुखात् पुखवतां भवेत्। सदिच्छेदी टुःखहेतुमरणदतिरियते ॥ १२० ॥ पीयूषभोजनात् स्वर्गवासादपि च दुलभः । सत्सङ्गमः सुखमयोऽप्यसत्सङ्गो विषाधिक: ॥ १२१॥ क्षणं तिष्ठ महाराज पुनरालिङ्गनं कुरु। त्वया साधें मम प्राणा यास्यन्ति चेतसा सह ॥ १२२ । द्वत्येवमुक्का कुलटा कृत्वा वच्चसि सादरम्। पुमङ्गसङ्गोत्पुलका मू्च्चीमाप सुखेन च ॥ १२१ !। कलटालिङ्गनालापात् सोउतिकामी बभूव इ।

यथा दीप्त: कृप्णवत्मा वर्धते हविषाधिकम् ॥ १२४॥ पुनश्नकार मृङ्गारमसुरोऽष्टविधं मुने। चुम्बनञ्ज नवविधं यथास्थाने यथोचितम् ॥ १२५॥ नखदन्तकरैः क्रीड़ां चकार विविधां पुनः। किङ्गिणीनां कङ्गणानां बभूव पृष्द उल्वण: ॥ १२६॥ मुनेर्टु वाससस्तेन ध्यानभड्गो बभूव ह। अदृष्टस्य तयोस्तत्र वल्मोकाच्छादितस्य्र च ॥ १२७॥ योगासने कुर्वतथ गव्धमादनगहवरे। ध्यायतयरणाभभोजं ह्वपस्य परमामनः ॥१२८॥ न पपात तवोट्ट षटिः ससीपसथे महासुनी। कामातनोरन हिज्ानं कामेन हतचेतसो: ॥ १२८॥ सहसा चेतनां प्राप्य प्रज्वलन् व्रह्मतेजसा। ददर्श पुरतस्ती तु नुनिरुन्ीत्व लोचने। दिवानिश' न जानन्ती संयुत्ती काममीहिती ॥१३०॥ दृष्टा चुकोप तेजस्वी रुद्रांयी भगवान् विसुः। उाच तो विहारान्ते रकपङ्कजलीचनः ।

दुर्वासा उवाच। उत्तिष्ठ गर्दभाकार निर्लज्ज पुरुषाधभ। अत्तप्रधानस्य बले: पुत्रः पशुसमप्रभः ।१३२॥ देवी वा मानवो वापि देत्गन्वर्वराच्षसाः । लज्जां कुर्वन्ति सततं खजाती च पशून् विना ॥१३३। ज्ञानलज्जाविहीना च खरजातिर्विशेषतः । तस्माखं दानवश्रेष्ठ खरजोनिं ब्रजाधुना । १२४।

गीकप्ण जन्मखगडम्। २७१

तिलोत्तमे त्वमत्तिष्ठ लज्जाहीना च पुंश्चली। एताटमी स्पहा दैत्ये व्रज योनि्च दानवीम् ॥ १३५ ॥ द्रत्येवमुक्का स मुनिस्तस्थी तत्र रुषा ज्वलन्। तो च तुष्टुवतुर्भीतावुत्याव व्रीड़ितो सुनिम् ॥ १३६ ॥! साहसिक उवाच।

त्वं व्रह्मा तवघ्ञ विष्ुस त्वञ्न साच्षान्महेखरः। हुतामनस्वं सुर्य्यश सष्टिस्त्यन्तकारक: ॥ १२॥ जमापराधं भगवन् कपां कुरु क्वपानिधे। मूढ़ापराधं सततं यः चलेत् स सदीखरः ६३८ ॥ द्वत्येवमुक्का देत्ेन्ट्रो करोदोच्े: पुरो सुनेः। कत्वा तणानि दृशने पपात चरणाखुजे॥ १३2॥ तिलोत्तमोवाच।

है नाथ कल्णासिन्धी दीनबन्धी कपां कुरु। विधिसृष्टी च सर्वेषां मूढ़ा स्त्रीजातिरेव च ॥ १४० ॥ ततोऽतिमत्ता कुलटा सदा कामातुरा परा। • लज्जाभीतिचेतनाश्व न सन्ति कासुके विभी॥ १४१ ॥ द्वत्युक्का रोदनं छत्वा जगाम शरणं मुने। विना विपत्ती केषािज्ज्ञानं भर्वात भूतले ॥ १४२ ॥ तयोदृटद्टा च वैकत्वं बभूव करुणा मुनेः। उवाच तान्यामभयं दत्वा मुनिवरी मुने॥१४२ ॥ टुर्वासा उवाच।. अतिथाप: प्रसादो वा भवेहैवेन दानव। सत्कीर्ततिरपकीर्ततिवा प्रातानप्रभवा ध्रुवम्। १४४ ३

२७२ ब्रह्मवैवर्त्तपुराये [२३०

विष्णुभक्तबलेः पुत्रः सद्वंशप्रभवी जनः । जनकाद्विष्णुभक्वोडसि जानामि लां सुनिस्चितम् ॥१४५। जनकस्य सवभावो हि जन्ये तिष्ठति निश्चितम्। यथा श्रीकषपादाङ्क: कालीयवंशमस्तके॥ १४६ ॥ संप्राम्य गार्दभीं योनिं वत्स निर्वाणतां व्रज। पूर्वक्वष्णार्चनफलं न हि लुप्तं सतां चिरात् ॥ १४७॥ वृन्दारएं तालवनं व्रअ शीव्रं व्रजान्तिकम्। प्राणंस्यक्का हरेस्क्रान्मुति प्राप्पा्रसि निश्चितम् ॥१४८ तिलोत्तमे भारते त्वं बासपुत्री भविष्यस्धि। श्रीकृष्णपौत्राश्नेषेण पुनः पूता भविष्यसि ॥ ११६ ॥ दत्येवमुक्का स मुनिर्विरराम महामुने। तो जग्मतुरयधास्थानं प्रपम्य मुनिपुङ्गवम् १५० ॥ दत्युत्त सर्ववृत्तान्त देत्यस्य खरजन्मनः । तिलोत्तमा बायपुत्री हयूषानिरुद्कामिनी॥ १५१॥ दूति स्रीब्रह्मवैवत्ते महापुरारे नारायणनारदसंवादे श्रीकशाजन्मखएडे तिलोत्तमावलिपुत्रयोत्र क्ा- सापप्रस्तावो नाम लयोविंशोऽध्यायः।

२०३

चतुविधोऽध्यायः।

श्रीनारायय उवाच। निगूढं मृणु वत्तान्त भुनेर्टुर्वाससो मुने। अहोऽस्य दारसंयोग: कथं तदू्ध्वरेतसः ॥१ ॥ दृष्टा तयोश् मृङ्गारं मुनिः कामी बभूव ह। जितेन्द्रियोऽसत्संसर्गाहीषः सांसर्गिको भवेत् ॥ २ # सहसा तस्य हृदये बभूव सुरते स्पृप्ा। तपस्तव्ा तत् दध्वी कामिनीं मदनातुरः ॥३ ॥ एतस्तिव्नन्तर तेन पथा याति मुनीखरः। प्रार्थयन्त्या पति सन्तमीर्वक् सुतया सह॥ ४ ॥ लरुद्ववो ब्रह्मणश्च पुराकल्पे तपस्थतः । ऊर्ध्वरेताक् योगीन्द्र और्वस्तेन दूति स्मृतः ॥ ५॥ तस्य नानूद्धवा कन्या कदली नाम विश्ुता। दुर्वाससं प्रार्धयन्ती नान्यं मनसि रोचते। ६॥ ससुती हि मुनिश्रेष्ठी मुनेर्दुर्वाससः पुरः। तस्थी महाप्रसन्नश्न ज्वलदग्निश्निखोपमः ।७। मुनीन्द्रोऽपि मुनीन्द्रं तं पुरो दृष्टा ससख्मः। प्रजवेन समुत्तस्थी ननाम च मुदान्वितः ॥८ ॥ शर्वो दुर्वाससं तत्र समाश्चिष्य मुदान्वितः । उवाच मुनये सवें कन्यकाया मनोरथम्॥2॥ औव उवाच। विख्याता कदली नाम मम कव्या मनोहरा।

२०४ ब्रह्मवैवर्त्तपुराणे [ २४ त्र०

प्रोढ़ा त्ामेव ध्यायन्ती गुत्वा वाचिकवक्कतः॥ १० ॥ अयोनिसभ्भवा कन्या तलोक्ं मोहितु चमा। सवरूपगुणाधारा दोपेशौकेन संयुता ॥ ११ ॥ अतीवकलहाविष्टा कोपेन कटुभाषिणी। नानागुखयुतं ट्रव्यं न त्यजेदेकदीषतः ॥ १२॥ और्वस्य वचनं युत्वा हर्षशोकान्वितो मुनिः । ददर्भ कन्यां पुरतो गुगरूपसमन्विताम्।१३॥ श रत्यार्वचन्द्रास्यां शरत्पङ्गजलीचनाम्। दषद्वास्यप्रसन्नास्यां पीनश्रोिपयोधराम्॥ १४ ।। नवयीवनसंयुक्तां पश्यन्तीं वक्रचन्तुषा। .

मुनिर्मुमोह तां दृष्टा कामबाणप्रपीड़ितः । उवाच तं सुनिश्रेष्ठं हृदयेन विद्यता॥ १६॥ दुर्वासा उवाच। नारीरूपं वरिभुवने मुक्तिमार्गनिरोधनम्। व्यवधानं तपस्याया: सततं मीहकारणम् ॥ १७॥ कारागारे च संसारे दुर्वहं निगड़ं परम्। अच्छेदं ज्ञानखङ्गेश्व महद्विः शङ्करादिभिः ॥१८ सङ्रिञ्कयातिरिक्ञ्ज कर्मभोगात् परात्परम्।

आदेहं सङ्गिनी छाया भोगान्तं भोग एव च। देहेन्द्रियाि जीवान्त विद्या चैवावशीलनम्॥ २०॥ मतिस्चैवावशीलान्ता सुस्त्री जन्मनि जन्मनि। यावज्जीवी च सुस्त्रीको न तावज्जन्मखएडनम् ॥ २१॥

२४ त. ] श्रीक्ष्णजन्म ख राडम्। २७५

यावच्च जीविनो जन्म तावद्वोगः सुखावहः। परं मुनीन्द्र सर्वस्ाद्रिपादाजसेवनम् । २ २ ॥ 'ध्यायतः कृष्णपादाज मम विघ्नो बभूव ह। न जाने कर्मदोपेए केन वा पूवजन्मन: ॥ २३। पुंशत्या सह पृङ्गारं दृद्टा दैत्यस्य मन्मनः । बभूव कामसंयुतां दत्तं धात्रा च तत्फलम् । २४॥ किन्वहं तव कन्याया: कटूलिशतकं मुने। ध्रुवं चमां करिघामि दास्यामि च ततः फलम् ॥२५॥ सर्वतोऽपि परा निन्दा स्त्रीकटूकिसहिष्युता। अतीवनिन्दितः सत्मु स्त्रीजिती भुवनत्रये ॥ २६॥ तवाज्ञां मस्तके कत्वा ग्रहीपामि सुतां तव। उपेतां कामिनीं त्यक्का कालसूत्र व्रजेन्नरः॥२७॥ रहस्युपस्थितां कामात् पुंथलीं चेज्जितेन्द्रियः। परित्यजेद््मभयादध्मात्नरकं व्रजेत् ॥ २८॥ द्रत्वेवमुक्ता दुर्वासा विराम हरेः पुरः। सुनिर्वेदोत्तविधिना ददी तस्ै सुतां मुने॥ २८॥ स्वस्तीत्युवाच टुर्वासा मुनिश् कौतुकं ददी। कन्यासमर्पणं क्वत्वा मोहाच्ैव ररोद ह। ३० ॥ मूचछीमवाप स मुनिः सकन्याविरहातुरः । पत्यभेदशोकीघः स्वात्मादामं न मुञ्जति ॥३१॥ न्रेन चेतनां प्राप्य बोधयामास कन्यकाम्। मूर्च्छितां तातविच्छेदाद्रुदन्तीं शोकसंयुताम् ॥३२॥ और्व उवाच। शृणु वत्से प्रवच्यामि नीतिसारं सुटुलेभम्।

२७६ ब्र झवेवत्तपुराये [२४श्०

हितं सत्यञ्न वेदोतां परिणामसुखावहम्। ३२॥ सकान्तश्च परी बन्धुरिह लोके परत्र च। न हि कान्तात् पर: प्रेवान् कुलस्त्रीयां परी गुरु: ॥३४ देवपूजाव्रतं दानं तपशानशनं जप: । स्नानज्न सर्वतीर्थेषु दीचा सर्वमखेषु च ॥ २५। प्रादचिख पृथिव्याच्च ब्राह्मणातिथिसेवनम्। सर्वाणि पतिसेवायाः कर्ला नार्हन्ति षोड़भीम् ॥३६॥ किमेतैः पतिभक्ताया अभक्ायाच् भारते। यदा दुःखी सुखारभे साकाङ्: प्रथमी भवेत् ॥३७॥ पतिसेवा परो धर्म: सर्वशास्त्रेषु पठ्यते। खप्रज्ञानेन सततं कान्तं नारायणाधिकम्। दृष्टा तच्चरणाभ्भोजं सेवां नित्यं करिषति।३८। परिहासेन कोपेन भ्रमेणावज्ञया मुने। कटूतिं खामिन: साचात् परोचान् करिष्यसि॥३१॥ स्त्रियो वाग्योनिदुष्टाया: कामती भारते भुवि। प्रायश्वित्तं शुती नास्ति नरकं ब्रह्मणः पतम् ॥ ४० ॥ सर्वधर्मपरीता या कटूति कुरुते पतिम्। प्तजन्मक्वतं पुरय तस्या नश्यति निश्चितम् ॥४१ ॥ दत्त्वा कन्यां बोधयित्ा जगाम पुनिपुङ्गवः। सात्मारामं स्वात्रमे च तस्थी स्त्रीसहिती मुदा ॥४२। सभ्भोगेच्छावृते चित्ते कामी संग्राप कामिनीम्। अहो सुकृतिनां कामो वाव्कामात्रेण सिध्यति ।४३॥ य्यां रतिकरीं कत्वा मुनिश्रेष्ठी महामुने। शुभे चरे तां ग्टहीत्वा सुष्वाप निर्जने प्रियाम् ॥ ४४।।

२४प० श्रीऊ्क पाजससएडम्।

नारीरसानभिन्व: स्वादाणन मुनिपुङ्रवः । सथाषि सुरती विधः कामभास्त्रविथारदः॥४५॥ नानाप्रकारशृङ्गारत्नकार विधिपूर्वकम्। नवसङ्गममात्र पा मूच्छीं संप्राप कन्दली ।४६॥ मूच्छीं प्राप मुनिश्रेष्ठो बुबुधे न दिवानिशम्। एवं प्रतिदिनं तत् चकार सुरतिं मुने ॥ ४७। विदग्धाया विदग्धेन बभूव सङ्गम: समः । संबभूव गटहासक्तस्तपस्यक्वा मुनीशर: । ४८ वरोति कलहं नित्यं कन्दली स्ामिना सह। मुनीन्द्रो बोधयामास नीतिवाकेन कामिनीम् । 82 । सा तन्र बुबुधे किञ्चित् करोति कलहे सृहाम्। तातप्रदृत्तप्वानेन सा न शान्ता बभूव ह। ५०। न जहाति प्रबोधेन खभावी दुरतिक्रमः । मित्यं कटूकिं कान्तं सा करोति हेतुना विना ॥५१॥ जगत् प्रकम्पितं येन तथा कोपात् स कम्पितः । तया कतां कटूकिस चमसंस्था चकार । ५२। बोधयामास तां नित्यं सदो मोहाहयानिधि:। कटूक्रिशतकं पूर्ण तत्कालेन बभूव ह॥ ५३ ॥ त्तमां चकार ऊपया कटूक्िय् प्रताधिकाम्। पत्नीकटूत्या नियतं प्रदग्धं मानसं मुनेः॥५४॥ तस्या: कटूतिकारिखा: क्म पूर् बभूव ह। स्वात्मारामो दयालुख् कोपं त्यक्नुं न सचम: १५५॥ पथाप कामिनीं मोहाव्वम्म्राश्रिर्भवेति च। मुनेरिद्गितमावय भस्नसात् सा बभूव इ॥ ५६॥ b-२४

(२४ ग्र ..

एवमत्युच्क्रितानार्व न कत्याएं जगचये । भरीरे भस्मसाद्भूते प्रतिविम्बः म चाव्नः ॥५७॥ जोवस्ततान्तरिचस्थी ह्युवाच विनदात् प्रभुम् ॥ ५८।

जीव उवाच।

हे जाथ सर्वदर्शी वं सततं ज्ञानचत्तुषा। अवं जानासि सर्वज्ञ किमहं बोष्यामि ते॥५८ ॥ सदुक्निर्वा कटूतिर्वा कोप: सन्ताप एव च। लोभो मोहख् कामय क्ुतपिपासादिकज्ज यत् ।६०६ स्थोल्यं कार्श्यक् नाथ्प्न दृश्याट्टश्यं समुद्धवम् ।. सवें शरीरधमज़ृ न.जीवस्य न चातन: ॥ ६१॥ सत्वं रजम्तम इति शरीर त्रिगुसाककम। तञ्च नानाप्रकारव्व निबोध कथयामिते ६२॥ किञ्ित्तत्वातिरित्तञ किव्ञिदेव रजोधिकम्। तमोऽतिरित् किञ्ञिच्च न समं कुत्राचत्मुने॥ ६३ ॥ सत्वोद्याज मुत्तीच्छा कर्मेच्छा च रजीगुगात्। तमोगुगाव्जीव इंसा कोपोोहद्ार एव च॥ ६४॥ कोपत्कटूकिजियतं कटूक्या थल ता भवेत्। तथा चाप्रियता सद: पव: कः कस्य भूतले ॥६५॥ को वा प्रियोऽग्रिय: कः किं मित्र को रिपुर्भवेत्। दृन्द्रियासि च वीजानि सर्वत्र पत्र मित्रयोः ॥ ६६॥ प्रायाधिकः प्रियः स्त्रीणं भत्तुः प्रायाधिका प्रिया। बभूव पत्र ता सद्यो दुरुत्या च क्याद् दयी: ॥६॥ यदतं लज्तं सर्वें कामदोषेश वे प्रभो।

शीक्वर जनाखएडस्। २९६

क्षमापराधं निखिलं किं कर्तव्य वदाधुना॥ ६८ ॥ किं करोमि क्व यामीति भविता कुत्र जन्म मे। तव नान्यस्य जायाहं भविषामि जगत्तये। ईंट॥ दूत्येवमुच्चा जीवश्न मौनीभृतो बभृव ह। मू र्क मिवाप स मुनिः श्ोकेन हतचेतन: ॥७०॥ खांतमारामो महाज्ञानी जहार चेतनामहो। स्त्रीविच्चेदो विदग्धानां सवथोकात्परात्पर: ॥७१: क्षगोन सेतनां प्राप्य प्रागांस्त्यतुं ससुद्यतः। लव योगारूनं क्त्वा चकार वायुधारगाम्।। ७२ ॥ एतस्मिन्नन्तरे तव जगाम ब्राह्मसोडर्सकः। दण्डी चक्री रक्तवासा विभ्नत्तिलकमुत्तमम् ।७३॥ सम्मित: श्यामवर्णश्च प्रज्वलन् ब्रह्मतेजसा। वयसातिशिशः थान्ती ज्वानी वेदविदां वरः ॥9४। दृष्टा तं सम्भमेशीव दुर्वासाः प्रगनाम ह। वासयामास तत्नव पूजयामास भकितः । २५। उवाच ब्राह्मणवटुदेत्ा तस्े सदाभिषम्। तदर्यनादाभ्िषा च सवे दुःखं गतं मुने। ७ई A. भिशुरूपं क्षरं स्थित्वा तमुवाच विचत्तयः । पीयूषतुल्यं नित्योडयं नीतिशास्त्रविभारदः।।७६।

भिशुरुवाच।

सवें जानासि सर्वज् गुरोर्मन्त्रप्रसादतः । किं तत्त्व त्वामहं विप्र पृच्कामि शोककातरम् ॥७८॥ ब्राह्मयानां तपो धर्मस्तपःसाध्य नगत्यम्।

२८० ब्रह्मवेवर्त्तपुराये [२४प०

स्वधमं वे परित्यव्य किमिदानीं करोषि भो ४०21 का कस्य पतनी कः कान्तः कस्या वा भुवनत्ये। मूखाणां वजजनां कर्त्तु करोति मायया हरिः ।८० ॥ मिथ्या पत्नी तवेयन चयात्तेन गताधुना। न हि सत्यमटृश्यन्न मिष्या यवापिरस्थिति: ॥८१। एकानंशा च भगिनी वसुदेवसुता हरेः। पार्वत्यंभममुद्ध ता सुथीला चिरजीविनी॥ ८२॥ कल्पे कल्पे मुन्दरी सा तव पत्नी भविष्यति। मनो देहि तपस्यायां मुदा कतिपयं दिनम ॥८३३ कन्दली कन्दलीजातिभविष्ति महीतले। शभदा फलदा कान्ता सऊत्सूता सुदुर्लभा॥८४॥ कल्पान्तरे शान्तरूपा तव पत्नी भविष्यति। अत्य च्क्वितस्य दमनसुचितत्व त्ुतौ ुतम् ॥ ८ ५ । दृत्य वमुक्का शीम्रत्न विप्ररूपी जनार्दनः। दत्वा ज्ञानञ विप्राय सोडन्तर्धानज्जकार ह। ८६। मुनिः सवें भ्मं त्यक्षा तपस्यायां मनो दधे। कन्दली कन्दलीजातिर्वभूव घरपीतले। ८७ । देत्यस्तालवनं गत्वा बभूव मर्दभाऊ्ृतिः । तिलोत्तमा बायपुती बभूव समये मुने। ८८। दैत्य न्द्री विषुचक्रण प्राणांस्मक्ञा सुवाव्कितम्। संप्राप चरणास्ोज मुनेरपि सुुर्लभम्॥ ८2। काले तिलोत्तमा भूला जगाम खालयं पुनः। कृष्ण पोत्रालिक्टनेन परिपूर्णमनोरका ।2०॥ द्ृत्य वं कथितं शुत्वा श्रीक्कण्णास्यानमृत्तमम्।

२५ श्र.] श्री ऊ्ृण्ण ज न्ख एडम् ।

पढ़े पढ़े सुन्दरञ्च किं भूयः श्रोतुमिच्छसि ॥ ८१॥ इति योव्रह्मवैव्त्ते महापुराणे श्रीक्ृषाजन्म खरडे तालभत्तसप्रसङ्गे बलिपुत्रमीचएं नाम चतुविगतितमोऽध्यायः।

नारढ उवाच।

श्ुन किमद्क तं ब्रह्मन् हरेश्रितिमङ्गलम्। विशेषतस्तव मुखे ह्यतीव सुमनोहरम् ॥ १ ॥ ृतायां मुनिकन्यायां यापाद् टुर्वाससी मुनेः। समागत्य किं चकार तस् ब्रूहि तपोधन॥ २ ॥

श्रीनारायए उवाच।

सरस्वतीनदीतीरे तपस्यां कुरवती मुनेः। पपात धौतमूर्व्ास् वार्यमागज वायुना।३॥ पृथिय्यां पतित वस्त्र तपस्यका सुनोखरः । ध्याजेन बुबुधे सवें कन्यासम्बन्धिशङ्कटम् ॥ ४ ॥ जगाम गोकाविष्टाजप तू जामातुरायमम् सिषेच पृथिवारेंणून् पखनबनाबन्दुना। ५॥ गत्व, लयसमोपञ्य,विप्रः कातरमानसः। हे वत्से कन्लोल वमुवात व पुनः पुनः ॥ई॥

२५प०

जवशुरस्य स्वरं सात्वा दुर्वासा भयविह्वलः । वहहिर्बभूव प्रीव्रस्न पपात चरणास्ुजे ॥॥ प्रगाम्य श्वशुरं गोकाह्विललाप भृगं पुनः । संप्राप्य चेतनां श्रीघ्रमुवाच तं पुरस्थिितम् ॥८॥ नामातरं भोकयुत्त भीतं प्रपतकन्धरम्।

कोपात् कम्पितवान् पखत् संतस्तः स्फुरिताधर: ।2७ औव उवाच। अत् ब्रह्मन्नत्रिवंश्य पौत्तस्व जगतीपतेः। सल्पदोषे बहुमरः कतो दएडर्वया कथम् ॥ १०॥ त्वज्जन्म शङ्गरांश्ेन शिष्यस्तस्य जगद्गुरो: । वेदवेदाङ्गविप्नस्न सर्वच्ची गुणवान् खयम् ॥ ११॥ अ्नुसूया महासाध्वो कमलांभा तव प्रसूः। न जाने केन दाषेग तव वैतादृथी मतिः ॥१२॥ गुयावान् जनकी यस्य माता गुणवती सती। तयो: पुत्ती याहानी गति: सूक्षा युतेरही १३॥ मम प्राणाधिका कन्या मुदा त्वयि समर्पिता। महागुणान्विता खल्पदोपेण परिमिश्चिता ॥ १४ । वाग्दुष्टायास दगड़ा हि परित्यागः युती सुतः । तया यदि पांकलता पित्रा यत्नेन पालिता ॥१ ५। मदपतष सवत्पदोोे यतो भष्मीकतं लया। पराभवस्तव महान् भविष्यति न संभय: ॥१६॥ मकतां चुद्रजन्तूनां सर्वेषां जोविनां सदा। स्नष्ट पाता च शास्ता च भगवान् करुणानिधि: ॥१७

२५ श०] २८३

दृत्य का च मुनिश्रेष्ठो विलप्य च पुनः पुनः । है वत्मे वत्स दत्य क्वा जगाम स्ालयं रुषा॥१८॥ गते मुनीन्द्र दुर्वासा विललाप भृगं पुनः। प्रानेन विस्मृतः थोको बभूव द्विगुग: पुनः ॥१६। गोकानलो हि कालेन संच्छत्री प्वानभ्खमना। बन्धुदर्नशकेश्ढानेन वर्दतां पुनः।२०॥ समारं स्मारं प्रियां तब विलप्य च पुनः पुनः । बोधयित्वा भमं सवें तपस्थायां मनो ददो ॥२१। हत्व वं कथितं सवें मुनेः थापस्य कारगम्। बभूव तस्य कालेन टुःसहस् पराभव: ॥ २२ ॥ नारद उवाच। दुर्वासाः श्रङ्गरस्यांभः शिवतुत्यक्न तेजसा। तंजसी को महानैव चकार तत्पराभवम् ॥ २२ म नारायण उवाच। अम्बरीश्रोह्षि राजेन्द्र: सूर्य्यवथसमुद्धवः। श्रीक्वण्ाचरणाभ्भोजे तन्मनः सन्ततं मुने॥२४ । न राज्ये षु न भार्ययासु न पुत्त घु प्रजासु च। न संसत्सु क्षपं चित्तं पूर्वकरमार्जितासु च ।्र २५॥ ध्यायतेऽइनिशं धर्मी खप्न जाने हरिं मुद्ा। महान् जितेन्द्रिय: शान्ती विश्ुव्रतपरायण: ॥२६। एकादशोव्रतरतः क्वष्णपूजासु तत्परः। सर्वकमसु लिप्तस कर्त्ता कृष्णापिरतषु च । २७ म मृतीक्ष्पां घोड़भारं तच्चक्र नाम सुदर्भनम्। तजसा हरितुत्यञ्च सूर्य्कोटिसमप्रभम् ॥२८॥

२८४ ब्रह्मवेवर्तपुराण [२५ त्र.

ब्रद्मादिसि: स्तूयमानं पूजितज्ज सुरासुरैः। प्रभुखा रच्तितं शखद्रताये हृपमखिधी॥२। एकाद्शीव्रतं हत्वा डादशीटिवसे सति। स्रात्वा विधाय पूजाञ्ज कालेन विधिपूर्वकम्। ब्राह्मणान् भोजयित्वा तु भोजनाधेसुवास ह। ३०॥ एतमिन्नन्तर विप्रस्तपस्वी सुधिती मुने। ढगडो छत्री शुक्कवासा विस्न्रत्तिलक मुज्ज्वलम् ॥३१॥ जटिलातिह्मस्तरस्त. शुष्ककरठौउतालुकः तत्नाजगाम भगवान् दुर्वासा कृपतेः पुरः॥३२ ॥ स च दृद्टा सुनोन्द्रज्ज तमुत्याय प्रसम्य च। दत्वा पाधञ्ज संप्रीत्या खवणासिंहासन दह्हौ ॥२२॥ तत्मे दत्वागियं विपः समुवास सुखासने। पप्रचछ राजा ते भातः काज्वा ते वद नामति ॥२४॥ ृपस्य वचन गुखा प्रावाच सुनिपुङ्गनः । मा भीजय कृपनउ जुवत्त्ष मुपागत: । ३५॥ किन्व वमपरामन्सन्तु जव्वा याम्यापरस ह। चयं प्रतोज्यतां राजाब्य वाच गता मुनि: ॥३६। गत विप्रे तु राजाषचिन्तां प्राप दुरत्याज्। िलाक्य विगतप्रायां दादयं भयरुतुतः, ३७॥ एतस्मिन्नन्तरे तत्न रमायान्त गुर मुक्ा। नत्वा निवद्य सवन्तु नृपातः समुवाचई॥२॥ नायाति सुननिवादू लः प्रयाति द्वाद्माताथः। सकटेंस्पन् िधेय् विविच विधिपूवर्कम्। शमरव् सानख उंमुद्ामद्रञ् नामिति॥ ३८॥

श्ीळ्ठ पाजनसचम्। २८१

गुत्वा वृपोति त्वरितमुवाच मुनिपुङ्रवः । छितं तथ्यस् वेदोत परिणामसुखावह्म् ॥ ४ वश्रिष्ठ उवाच। दादश्यां समतीतारयां त्ररयोदश्यान्तु पारगम्। छपवासफलं हत्वा व्रतिनं हन्ति निच्चितम् ॥ ४१ ॥ बरह्महत्यासमं पापं भवेत्तस्य युती सुतम्। अत्यद्रव्यं सुरातुत्यमित्याइ्ट कमलोङ्गव: । ४२ । न भोजयित्वा मूढ़स दतिथिं समुपस्थितम्। स वस्तः सुधितो भुङ्ते कुश्भीपाके व्रजेत् ध्र वम् ॥४१। मतवर्ष तव तिष्ठवरचाष्डालतां व्रजेत्। व्याधियुत्तो दरिद्रश्व भवेष्जन्मनि जन्मनि ॥ ४४ । प्रतोऽतिसूत्त किं बरूमोऽधुना परमसंकटे। रचां कुरु द्योर्धमें समालोक वदामि ते। ४१। उपवासफलं रच कवणपस्य घरणोदकम्। भुक्का गीघ्रमपी राजन्तद्रचपमभक्षगम् । ४६ ३ दत्य का ब्रह्मप: पुत्रो विरराम महामुने। बुभुजे तञ्जलं किञ्वित् छवष्पादामुजं सरन् १४२५ एतस्नित्रन्तरे ब्रह्मवाजगाम मुनीखरः। चिच्केद कोपात्सर्वत्रः खजटां नृपते; पुरः ॥४८॥ ततः समुत्यितः भीघ्र पुरुषोऽग्निभिखोपमः। खुद्हस्तो महाभीमो राजेन्द्र हन्तुमुद्यतः । ४८ । हरेसक्रन्न तं दृद्टा सूर्य्यकोटिसमप्रभम्। चिच्केद ऊत्यापुरुषं ब्राह्मपं क्ेत्तुसुद्यतम् । ५० ॥ दृद्टा सुदर्भनं विम्रो दुद्राव भयविव्तः।

ब्रद्म वैवत्तपुराये [२५ख्०

द्विज: पसात्त ददर्श ज्वलदग्निशिखोपसम् ।५१॥ ब हरगडक्रमणं कत्वा निर्विसोSतिभयाकुलः। तञ्ज मत्ा जगन्नाथं ब्रह्माएं शरणं ययौ॥ ५० ॥ वाहि वाहीत्येवमुक्का विवेश ब्रह्मगाः ससाम्। उत्थाय म्रह्मा विप्र न्द पप्रक कुशल मुने ॥५३॥ सवें स कथयामास वत्तान्तं मूलतोऽधिकम् । गुत्वा ब्रह्मा निरशशास तमुवाच भयाकुल: ।५४॥ ब्रह्मीयाच। हरिदासं वत्स मतरं गतोसि कस्व तेजेसा। रचिता यस्य भगवान् तत्को हन्ता जगत्ये॥ ५५ ॥ सुद्रागां महताचेव भक्तानां रक्षगाय च। ररक सन्ततञुक्रं श्रीहरिभक्तवत्सल: । ५ू६॥ यो मूढ़ो वैषवं द्वेष्टि विष्णुप्राणसमं हिज। तस्य संहारकर्तारं संहर्तुमीखवरो हरि: ॥५७॥ शौघ्र स्थानान्तरं गच्छ वत्स ताएं न वाधुना। अ्रन्यथा लवां मया साध हनिष्यति सुदर्भनम् ॥ ५८॥ किं ब्रह्मलोकं ब्रह्मारडं दरधुं पतां कषगोन यत्। तजसा विष्ुतुच्च यत् केनान्यन निवायते॥ ५८॥ ब्रह्मणो वचनं सुत्वा ततो दुद्राव ब्राह्मरः। वस्तो जगाम कैलासं भङ्गरं शरणं भिया। ६०॥ क्वपानिधान मां रक्षेत्य वाच शङ्गरं भिया। न हि पप्रष्क कुशलं सवजो ब्राह्मणं शिव: ॥ ६१॥ उवाच दीनदीनेश: संहर्ता जगता चयात्। स्थिरो भव दिजश्ष्ठ मदीयं वचनं शृणु ॥६२॥

२५शर०) २८७

शृङ्गर उवाच । पोवस्व जगता धातुरत् श्व तनयो मुने। वेटज्ञातासि सवत्ञ मूखतुत्त्त्न्तु करम ते । ६ ३ ॥ वदपु च पुरासेषु चतिहाषेषु सवतः । िरूपिता थः सर्वेग्स्त न जानासि सूढ़वत् ।६४। आहं ब्रह्मा च रुद्रश्न आदित्या वसवस्तया। धर्मेन्ट्रो च सुराः सर्वे मुनीद्रा मनवस्तथा। ६५॥ आविर्भू ताप्तिरोभूता यस्य भूभङ्गलीलया। नस्य प्राणाषिकं भतं हंसि त्वं कस्य तेजसा। ६६ । अरहं ब्रह्मा च कमला दुर्गा वागी च राधिका। न हि भक्तात्परा: प्रमृगा अताश्य सर्वतः प्रिया: ।६७। नुद्रांश्च महती भक्ान् प्रखद्रच्चति यततः । मर्वान्तगात्मा भगवान् चक्रेग दुःसहेत च ॥ ६८॥ नियुज्य चक्र दुर्वाय्यं साअतुत्चन्न तेजसा। तथापि न प्रतीतिश्च सयं गचति रचितुम् ॥ ६ट ॥ सकीयगुसनास्नाञ्ज प्रवणादृतिसंभ्रमः । भक्तसङ्के भ्मत्य व कायेव सन्ततं हरिः॥७०॥ कान्ता प्रासाधिका भखत्रह कोऽपि ततोविक:। भज्ञान् छेष्टि सयं सा चेत्तूमें त्यज्यति तां प्रभुः ॥११। सर्वेषाञ्ज प्रिया विप्रा: खभरौरादृपि हिज। ब्राह्मगोभ्यः प्रिया भत्ता: प्राणोभ्यश्न हरेरपि ॥७२॥ द/वरस्य प्रिय: को वाप्रियः को वा जगत्तये। यः श्रिष्टस्तं भजेच्कखद् ध्वायते सततं सदा ॥ ७३ म महति परलये ब्रह्मन् ब्रह्मागहीघे जलमुते।

ब्रहमवेव तंपुरापें

न तत्र नाशी भज्नानां सर्वेषाज् भवष्यति । ०४ । भज म्राशण गोविन्द स्पर तस्य पदाम्बुजम्। सर्वापढ़ो विनश्यन्ति मीहरेः स्मरणादपि। ९५ ॥ न्रज शीत्रञ्ट वैकुरठ वेकुएठः भरपं तव। दास्यत्य वाभयं तुभ्य करुणासागरो विभु:॥ ०६ । पतष्मिन्नन्तरे व्याप्त' केलासं चक्रतेजसा। यथा च सूर्य्यकिरगेः सुप्रदीप्त महीतलम्। ७9॥ दन्धा ज्वालाकरालेस सर्वें केलासवासिन:। वाहि वाहीत्य वमुक्का शङ्गरं भरणं ययुः॥ ७८॥ दृष्टा चक्रं दुर्विषहं शङ्गरः करुणानिधिः । पावत्या सह संप्रीत्या ब्राह्मणायाभिषं ददो । ०2 : तेजः सत्य' तपः सत्य यदि चेच्विर सच्चितम्। कवतापराधी भीतव्च दिजो भवतु विज्वरः ॥८० । पार्वत्युवाच। यत् प्रभोरमम पुशयेषु ब्राह्मणः भरणागतः। ममाभिषा महाभीत्या: पीघ्र भवतु विज्वरः ।८।। दून्य वमुक्रा कवपया विरराम शिवा भिष:। मुनिः प्रणाम्य देवेशं वैकुएह भरणं ययो ॥ ८२ । गत्वा वैकुएठभवनं मनोयायी मुनीश्वरः। दष्टा सुदर्भनं पश्चाद्विवेभान्त:पुरं हरैः ॥८३३ ददर्शं शीहरिं विप्रो रत्नसिंहासनस्थितम। प्रङचक्रगदापद्मधरं पीताम्वरं परम्। ८४। श्ामं चतुर्भुजं प्रान्तं लक्ष्मीकान्त मनोहरम। नवालङारभोभाव्य रत्मालाविभूषितम् । ८ू५ ॥

२५त्र०]

दूषडाम्यप्रसन्नास्यं भक्तानुग्रहकातरम्। सदत्नसाररचितं किरीटोज्वलशेखरम्॥ ८६॥ पार्षदप्रवरेन्द्रय्व सेवितं खेतचामरैः। पद्मासेवितपादान सरखत्या सुतं पुरः॥ ८॥

गुगानुवादं गायन्तं तन्त्रैः पश्यन्तभीफ्तितम् ८८ । एवस्भूतं प्रभुं दृष्टा दएडवत्प्रणनाम च। तुष्टाव सामवेदोकतस्तोल्र ए परमेश्वरम् । ८2।

दुर्वासा उवाच।

वाहि मौ कमलाकान्त वाहि मां करुणानिधे। दीनबन्धोडतिदीनेश करुणासागर प्रभो॥ ८० ॥ वेदवेदाङ्ग संस्रष्टुर्विधातुच्च सयं विधे। मृत्योमृ त्यु: कालकाल व्राहि मां सङ्गटार्णवे ॥ ८१ ॥ संहारकर्तुः संहारः सर्वेः सर्वकारण। महाविष्णुतरोर्वीज रच्ष मां भवसागरे ॥८२॥

भगवन्नव मां भीतं नारायय नमोखु ते॥८३॥ वेटेष्वाद्यञ्ज यद्दसतु वेदा: स्तोतुं न च त्षमाः। सरखती जड़ीभूता किं स्ुर्वन्ति विपश्चितः ।। ८४ । श्रेष: सहस्त्रवक्न या य स्तोतुं जड़तां व्रजेत्। पञ्चवक्रो जड़ीभूती जड़ीभूतस्नतुर्मुखः ॥ ५ ॥ ्रुतयः स्मृतिकर्तारी वाणी चेत् स्तीतुमचमा।: को5हं विप्रस वेदन्नः शिप्यः किंस्तौमि मानद ।2ह। b-२५

३८० २५ त्र.

मनूनाव्य महेन्द्रापामष्टाविभतिमे गते। दिवानियं यस्य विधेरष्टोत्तरथतायुष: ॥2७॥ तस्व पाती भवेद्यस्य चन्तुरुन्ीलनेन च। तमनिर्वचनीयञ्च किं स्तौमि पाहि मां प्रभो॥८८॥ दूत्य वं स्तवनं ऊ्वत्वा पपात चरगाखबुने। नयनाम्बुजनीरेया सिषेच भयविह्वल:।८६। दुर्वाससा ऊतं स्तोब हरेस परमातनः। पुस्यदं सामवेदोतत जगनङ्गलनामकम् ॥१०० १ यः पठेत् संकटग्रस्ती भक्तियुक्तश्व संयुतः । नारायणस्तं कपया श्रीव्रमागत्य रक्षति ॥ १०१ । रानहारे शमयाने च कारागारे भवाकुले। पत्र ग्रस्ते दस्युभीते हिंस्त्रजन्तुसमन्विते ॥ १०२ ॥ वेष्टिते राजसैन्येन मग्नपोते महार्णवे। स्तोतसमरणमावण सुच्यते नात्र संभय: ॥ १०३ ॥ दूति श्ीब्रह्मवैवत्तें महापुराणे श्रीक्ृणाजन्खगडे टुर्वाससा कृतं श्रीक्ृष्णस्तोत्र समाप्रम्। नारायण उवाच। मुनेद स्तवनं सुत्वा भगवान् भक्तवत्सल: । प्रहस्योवाच मधुरं पीयूषहटष्टिवन्मुद्दा॥ १०४। श्रीभगवानुवाच। उत्तिष्ठोतिष्ठ भद्रन्ते भविष्यति वरेण मे। किन्तु मे वचनं नित्य शृणु सत्य सुखावहम् ॥१०५॥ अ्न्येषाञ्च भवेज्न्ञानं शुत्वा भास्त्र सतां मुखात्। खमूर्ततिमन्ति भास्त्राणि भवेत् सन्तसरन्ति हि ॥१०॥।

१५श्र० ) श्रीऊ्मष जमसप्डम्। २९१

कर्मवेदविरुढस सर्वेषामतिगर्हितम्। करोति विद्वांसित् जात्वा स च जीवन्ृताधिक: ।१०७॥ पुराशेषु च वेदेषु चेतिहासेषु ब्राह्मण। वैशवानाष महिमा गुतः सवेंश् सर्वतः ॥१०८॥ अ्रहं प्राया वैशवानां मम प्राणाथ वैष्वा:। सानेव देष्टि यो मूढ़ो ममासूनाच्ट हिंसक:॥१०८॥ पुत्रात् पौवान् कलत्ांख राज्य लक्ष्मीं विहाय च। ध्यायन्त सततं ये मां को मे तैभ्य: परः प्रिय: ॥११०। परा भत्ता न मे प्राणा न च लक्ष्मीन श्रङूरः। न भारती न च ब्रझमा न दुर्गा न गणेशरः । १११ । न ब्राद्मणी न वेदास् न वेदजननी परा। न गोपी न च गोपाला न राधा प्रायतः प्रिया ।११२। दूत्येवं कथितं सर्वें सत्य सारच्व वास्तवम्। न प्रशंसापरं तेषां ते च प्राणाधिका: प्रिया: ॥११३। मां द्विषन्ति च ये मूढ़ा ज्ानहीनास वच्चिताः। आत्मानं ये न जानन्ति ते यान्ति निरयस्चिरम् ॥११४॥ ये द्विषन्ति च मद्क्ान् प्रायानामधिकं प्रियान्। तषां श्रास्ता त्वहं तूएं परत्र निरय्चिरम् ॥ ११५॥ प्रभावोऽहृञ्य सर्वेषामीश्वरः परिपालकः । न च व्यापी ख्वतन्त्रोऽहं भक्ताधीनी दिवानिशम् ॥११६। गोलोके वाथ वैकुरठ द्विभुजष् चतुर्भुजम्। रूपमात्रमिदं भखत् प्राया मे भक्तसन्निधी ॥ ११०। यदुतं भत्तदत्तस् भच्तणीयस् तन्न्म। प्रभच्य द्रव्यमन्येन दृत्तस्लेदमृतोपमम् । ११८।

२६२ ब्रह्मवैवर्त्तपुराये [२५भ०

अम्बरीषं नृपश्रेष्ठ निरीहं तमहिंसकम्। कथं हंसि दयाशीलं सर्वप्राग्िहिते रतम् । ११८। दयां कुर्वन्ति ये सन्तः सततं सर्वजन्तुषु। तान् द्विषन्ति च ये मूढ़ास्तेषां हन्ताहमेव च ॥१२०। भक्तानां हिंसकं पत्र महं रचितुमच्षमः । अम्बरीषालयं गच्छ स त्वां रच्ितुमीश्रः: १२१॥

नारायण उवाच।

इटं वाक्यच् तच्कुत्वा ब्राह्मणी भयविह्वलः। विषसमानसस्तस्थी समरन् कृण्णपदाम्बुजम् ॥ १२२॥ एतस्तिन्नन्तरे ब्रह्मा भवान्या सह शङ्गर:। धमश्ेन्द्रादयो देवा आजग्मुर्मुनिपुङ्गवा: ।१२३॥ प्रणम्य तुष्टवुः सर्वे परमात्मानमीशरम्। पुलकाज्चितसवंङ्गा भक्िनस्रामकन्धराः ॥ १२४॥

ब्रह्मोवाच।

स्वात्मस्वरूप निलिप् भक्तानुग्रहकातर। अक्तापराधजनकं रच ब्राह्मगपुङ्गवम् ॥ १२५॥

महादेव उवाच।

दीनबन्धो जगन्नाथ नायं विप्रो जगहहिः। कतापराधं दीनज् पाहीमं भरणागतम् ॥ १२६॥ पारवत्युवाच।

भत एवाम्बरीषस्ते न हिजा न सुरा वयम्। सर्टेषामीश्वरस्वच्व रच विप्र कवतागसम्। १२७ ।

२५भ्र० ] श्री ऊ्वष्ण जन्मखएडम् । २८३

धर्म उवाच। सर्वेषां जनकस्वञ्न पाता दएडक्वदीखरः । श्िशुहेतो: शिशुं हन्ति पितेत्येवं कुतः प्रभी॥१२८॥ दन्द्र उवाच। कपया समता पखत्सर्वेषु जोविषु प्रभो। अपराधफलं भूतमधुना पातुमहसि ॥१२८ ॥ रुद्र उवाच। प्रान्ति कर्तु समुचितमुचितं साम्प्रतं कुरु। कतकुराठस्य मूलस्य पालनं कर्तुमहेसि॥१३०॥ दिकपाल उवाच। कवतापराधं विप्रञ्च क्ेत्तुमहसि न शुतौ। अपराधग्मं ऊला सदा पाति सदीखरः ॥१३१॥ ग्रहा ऊचु:। यो देष्टि वैशवं मूढ़स्त रुष्टाः सर्वदेवताः। पीड़ां कुर्मो वयं यख्त्पश्चात्त्वं पातुमर्हसि॥ १२२ ॥ मुनय ऊचु: । नाथ विप्र पराभूते सर्वे जीवन्मृता वयम्। दएडं विधातुमैकस्य भवेल्वज्जा खजातिषु। १३३॥ अविरुवाच। त्वयेव दत्त: पुवो में क्रोधी त्वत्ष्ेवकः सदा। न कं बिभेति व लोक्ये तेजस्वी तेजसा तव। १२४ ॥ लक्ष्मीरुवाच। चमापराधं भगवन् ब्राह्मं भरणागतम्। स्तुवन्ति देवा विप्राश्च न विप्र हन्तुमर्हसि॥ १३५ ॥

२९४ ब्रद्मवैवर्सतपुराणे [२५प०

सरखत्युवाच। बोधविष्यामि देवानां जनकं कामहं शुतिम्। भगवान् सामी सर्वेषां सवींस्च पातुमर्हसि ॥ १२६ ॥ पार्षदा ऊचु: । भवतः स्मृतिमात्रण सर्वेषां सर्वमङ्गलम्। भवेत्षसर्वापदी यान्ति पाहीमं परणगतम् ॥ १३७॥ नर्त्तका ऊचु:। दारिदा भव्जन वयं भिन्तुकास्तव सन्ततम्। भित्षां नो साम्प्रतं देहि परित्राएं दिजस्य च ॥१३८॥ एतेषां स्तवनं गुत्वा प्रभुः शरणवत्सलः । प्रहस्योवाच वचनं सर्वसन्तोषकारणम् ॥ १३६॥ श्रीभगवानुवाच। सर्वे शृशत मद्दाकय नीतियुत्त सुखावहम्। विप्ररचा करिष्ामि युषाकमान्तया ध्रुवम्॥ १४०॥ किं त्वयं यातु वैकुरठादम्वरीषालयं पुनः। करेतु पारणं तत्र राज्ज: सुप्रीतये मुनिः ॥ १४१ ॥ विप्रस्तस्यातिथिभूत्वा निर्दोषं शप्तुमुद्यतः। सुदर्शनन्तु तं रत्य व्राह्मयं हन्तुसुद्यतम् ॥ १४२ ॥ पूगीं वर्षमयं भीतो भ्रमत्येव भुवं मुद्दा। उपवासी स राजेन्द्र: सस्त्रीकश्च शुचान्वितः ।। १४३ । तत्मेडहमुपवासी व भत्ोपवासकारणात्। स्तनानधं बालकं दृष्टा न भुङते जननी यथा॥ १४४ ॥ ममाशिषा मुनिश्रेष्ठः सद्यो भवतु विज्वरः । पथि तत्रास्य हिंसाच् मचक्र न करथति॥ १४५॥

२५त्र०] शरीक्मप्ज म खएडम् । २१५

अहमेवाद्य निशचिन्तः सुखं भीत्यामि निव्चितम्। भक्तदत्तञ्ज यद्दस्तु प्रीत्या क्वत्वा सुवोपमम् ॥१४६ H लक्ष्ीदत्तञ्ज यद् ट्रव्यं न चाहं भोकुमीख्वरः। विना भत्तप्रदानेन न तप्ति दातुमीखरः ॥१४७॥ ह मुनीन्द्र महाप्राज्ज गच्छ वत्स वपालयम्। सर्वे देवास देव्यय गच्कन्तु मुनवो सटहम् ।१४८॥ दृत्युक्का श्ोहरिस्तूरं ययी स्ान्तःपुरं मुदा। ययुः सर्वे मुदा युक्ता: प्रराम्य जगदीखरम् ॥ १४८ ॥ ब्राह्मगय्य मनोयायी जगाम हरिमन्दिरम्। सुदशनञ्ज तच्चक्र सूर्य्यकोटिसमप्रभम् ॥१५० ॥ उपोष्य वत्सरं राजा शुष्ककरठोषठ तालुकः । सिंहासनस्थो ददर्भ पुरती मुनिपुङ्गवम् । १५१ ॥ उत्थाय सम्भुमात् सद्य: प्रणम्य सादरं मुदा। भोजयित्वा तु मिष्टानं ब्राह्मं बुभुजे स्यम् ॥ १५२॥ भुक्का तुष्टो द्विजश्रेष्ठी युयुजे परमाशिषम्। नगाम खालयं तूं प्रथशंस पुनः पुनः ॥ १५२ ॥ उवाच पथि विप्रेन्द्रो मनसा विस्याकुल:॥१५२॥ माहात्मंा टुलभमही वैष्वानामिति दिजः॥१५४ ॥ दति श्रीव्रह्मवैवर्त्ते महापुराणे नारायरानारदसंवादे श्रीकृष्णजन्मखरडे मुनिमीक्षराप्रस्तावी नाम पच्चविंथोऽध्याय: ॥२५॥

२९६ [२६त्र०

षडविंधोऽध्यायः।

नारद उवाच।

द्ादथीलङ्गने दोषः शुतस्वन्मुखतो मुने। पराभवो मुनेश्ेव नृप त्राएं हरेरहो ॥ १॥ अधुना श्रोतुमिच्छामि सर्वेषामीफ्तितज्ज मे। एकादभीव्रतस्यास्य विधानं वद निश्चितम्। २॥ अही खुती शुतं किञ्ञिन्मतभेदान्न निश्चितम्। शुतीनां कारणमुखा्छ्रोतुं कौतूहलं मम ॥ २॥

नारायण उवाच।

एकादथीव्रतमिदं देवानामपि टुर्लभम्। श्रीक्वष्णप्रीतिजनकं तपः श्रेष्ठ तपखिवनाम् ॥४॥ देवानाज् यथा कृष्णो देवीनां प्रक्ृतिर्यथा। आथमाणां यथा विप्रो वैष्वानां यथा िवः॥ ५। यथा गणेशः पू्यानां यथा वासी विपश्चिताम्। यास्ताणाञ्ज यथा वेदास्तीर्थानां जाड़वी यथा ॥ ई। तैजसानां यथा ससं प्राशितां वेष्वो यथा। धनानाज़ यथा विद्या सङ्विनाञ्न यथा प्रिया॥७ प्रमथानां यथा रुद्र: श्रेयसाञ्ज यथा मतिः । आाममा यथेन्द्रियायाच्च चज्चलानां वथा मनः ।८॥ गुरुस्तीपां वथा माता बन्धूनाच़ सथा पतिः। बलिषानां यथा दैवं काल: कलयतां यधा॥ ८।

२६ अर० ] श्रीक्वणा जन्मखणडम्।

सुगरीलच्चैव मित्राणां शत्र यां रुग्यधा मुने। यथा कीर्तिः कीर्तिमतां ग्टहिगाज यथा गहम् H१०॥ यथा खलो हिंसकानां दुष्टानाजेव पुंथली। तजख्विनां ग्रहेशश्च सहिप्णूनां यथा चितिः॥११॥ यथासृतं भच्तगानां दाहकानां यघानलः । यथा श्रीधनदातृगां सतीनाञ्च यथा सती॥ १२ ॥ प्रजेशानां यथा ब्रह्मा सरितां सागरी यथा। यथा साम श्ुतीनाज्ज गायत्री कन्दसां यधा । १२। वृत्तापाञ् यथाखत्थः पुष्पाणां तुलसी यथा। यथा मार्गो हि मासानामृतूनाञ़ यथा मधु:॥१४॥ आदित्यानां यथा सूर्य्यो रुद्राणां शङ्गरो यथा। यथा भीष्ो वसूनाञ्ज वर्षायां भारतं यथा। १५॥ टेवर्षीणां यथा त्वच्ज ब्रह्मर्षीणां यथा भृगु: । उृपाणाञ यथा रामः सिद्वानां कपिली यथा ॥१६॥ यथा सनत्कुमारश्च योगिनां ज्ञानिनां वरः। ऐरावती गजेन्द्रायां पशूनां थरभी वथा॥ १७॥ यथा हिमाद्रि: शेलानां मणीनां कौस्तुभो यथा। सरखती नदीनाञ् यथा पुरस्वरूपिणी॥ १८॥ गन्धर्वागां चित्ररथी यथा सेष्ठस्व नारट। यथा कुवेरी बत्तागां सुमाली रक्तसां यथा॥ १८ ॥ यथा श्रेष्ठा च नारीणां पतरूपा वरापरा। मनूनाञ् यथा श्रेष्ठः सयं स्वायभ्भ वो मनुः।२॥ सुन्दरीणां यथा रस्ा यथा माया च मायिनाम्। एकादभीव्रतमिदं व्रतानाच्च वरं यथा ॥ २१।

कत्त व्यक्ष चतुर्षाज्ज वर्णानां नित्यमेव प। यतीनां वैष्वानाञ्ज ब्राह्मणानां विश्रेषतः ४२२। सत्य सर्वामि पापानि ब्रह्महत्यादिकानि च। सत्य वौदन माश्रित्य श्रीक्वष्णव्रतवासरे। २३ ॥ भुत्क तानि च पापानि यो भुङते तत् मन्दधीः। दूहातिपातकी सोऽपि यात्यन्ते नरकं ध्रुवम् ॥२४॥ एकादथीप्रमाणानि युगसंख्याऊ्यतानि च। कुभभीपाके महाघोरे स्थित्वा चारडालतां व्रजेत् ।२५। गलितव्याधियुक्तव ततः सप्तसु जन्ममु। पश्चान्मुक्तो भवेत्यापादित्याह कमलोद्धवः ॥ २६॥ दृत्य वं कथितं ब्रह्मन् यो दोषस्तव भोजने। द्ादशीलङ्ने दोषो मयोक्श्न गुतः पुरा ॥२७॥ दथमीलबने दोषं निबोध कथयामि ते।

दयमीं यः कलामातां मूढ़ो प्ञानेन लङ्गयेत्। याति श्रीस्तद्म्टहात्तूणं श्ापं दत्त्वा तु दारुणम् ॥२८। दूह तहवंश्हानिव्च यशोह्ानिर्भवेद् ध्रवम्। अन्त मन्वन्तरशतमन्धकूपे वसेद् द्िज ॥ ३०॥ द्शम्येकादभी वाषि द्वादशी यत्र वासरे। तत्र भुक्का परदिने उपोष्य व्रतमाचरेत् ॥ ३१ । दादश्याञ्च व्रतं कत्वा तयोदश्याञ्च पारगम्। डादथीलङ्वन दोषी व्रतिनां तन्न विद्यते ॥३२॥ सम्पूर्णेकादभी यव प्रभाते किश्चिदेव सा। तत्ीपोषा द्वितीया च परा चैद्यदि बर्धते।२१॥

श्रीळ्वप्पजम्म खएडम्। २१.८

घष्टित्गड़ाविमिका यव प्रभाते च तिथिवयम्। कुर्षन्ति ग्टहिय: पूर्वश्षेव यत्यादयस्तथा १३४। परतानगनं कत्वा नित्यकृत्यं समाचरत्। व्रतें जागरशं सवें पूर्वत्र वाचरेद् बुध: ॥३५॥ तत्पूर्वदिवसे नित्यं व्रतं कवत्वा परेऽइनि। एकादृश्यां व्यतीतायां पारणन्तु समाचरेत्। ३६। वैणावानां यतीनाज् विधवानां तथैव च। सर्वाः समा उपोष्ास्ता भिन्ूयां ब्रह्मचारियाम् ४३७५ शुक्कामेव तु कुर्वन्ति स्टहिसो वैष्वेतराः । न कवप्णालङ्गने दोषस्तेषां वेदेष नारद। ३८॥ पयनी बोधिनी मध्य या कष कादभी भवेत्। सेवापीथ्ा महस्यन नान्या कृप्णा कदाचन ।३८ । दूत्वेवं कथितो ब्रह्मब्रिर्षयो वः ुती खुतः। व्रतस्यास्य विधानस् निबोध कथयामि ते ।४० ॥ कत्वा हविथं पूर्वाह्ते न च भुङ्ते पुनर्जलम्। एकाकी कुशथव्यायां नतं भयनमाचरेत् । ४१ । ब्राह्मे मुइत्तें चोत्याय प्रातःकवत्यं विधाय च। नित्यक्वन्यं विधायाथ ततः स्नानं समाचरेत् ।४२। व्रतोपवासं सङल्पा श्रीक्कष्णप्रीतिपूर्षकम्। कवत्वा सनध्यातर्पषञ्च विधायान्विकमाचरेत् ॥४३। नित्यपूजादिने क्वत्वा व्रतद्रव्य समाहरेत्। कत्वा षीड़भोपचारं प्रहष्टं विधिबोधित:। ४४ । प्रासनं वसनं पाठमष्यें पुष्पातुलेपनम्। भूपं दीपक्ष नैवेद्य यत्स्वस् भूषणम् ॥ ४५।

३०० ब्रह्मवैवर्त्तपुराणे [२६प्र०

गन्वस्नानीयताम्बूलं मधुपकें पुनर्जलम्। एतान्याहृत्य दिवसे व्रतं नतं समाचरेत् । ४६ । उपविश्यासने पूतो धृत्वा धौतेयवाससी। आ्रचम्य श्ीहरिं नत्वा खस्तिवाचनमाचरेत्॥ ४७॥ आरोप्य मङ्गलघटं धान्याधारे शुभे चरे। फलशाखाचन्दनातं वेदोतं मुनिभिर्मुदा। ४८ ॥ वेदषटकं समावाह्य पृथक धान्येः समाचरेत्। पूजां पञ्नोपचारैश्च प्रक्ृष्टसव विचकयः ॥४८ ॥ गणेश्वरं दिनकरं वड्चि विष्ु शिवं शिवाम्। सम्पूज्यैतान् प्रणम्याथ व्रतं कुर्य्याद्रिं स्रन् ॥ ५० ॥ नाराध्य वेदषट्कञ्च यदि कम समाचरेत्। नित्य नैमित्तिकञ्जापि तत्सवें निष्फलं भवेत् ॥५१ ॥ द्रत्येवं कथितं सवें व्रताङ्गभूतमेव च। कर शाखोकतमिष्टज्न व्रतं शृश महामुने। ५२॥ सामवेदीकध्यानैन ध्यात्ा कृष्णं परात्यरम्। पुष्पच् शिरसि न्यस्य पुनर्ध्यानं समाचरेत् ॥ ५३। ध्यानं पृणु निगूढ़ञ्च सर्वेषामपि वाव्कितम्। न प्रकाश्यमभताय भक्तप्रायाधिकं परम् ॥ ५४॥ नवीननीरदो यद्दत् श्यामसुन्दरविग्रहम्।

परत्सूर्य्योदयाजानां प्रभामीचनलीचनम्।

गोपीलोचनकोएैश प्रसन्नैरतिसुचकैः। प्रशन्निरीच्यनाएं तत्प्रागैरिव विनिमिंतम् ॥५७॥

श्रीक्णाननसुस्डम् । ३०१

रासमणडलमध्यस्थ रासीज्ञाससमुत्ुकम्।

कौम्तुभेन मणीन्ट्रेण वत्तःस्थलसमुळ््लम्। पारिजातप्रसूनानां मालाजालैविराजितम् ॥ ५८। सद्रत्नसारनिर्माणं कीरीटोव््वलग्रेखरम्। विनोदमुरलीहस्तन्यस्त पूज्य सुरासुरैः॥६०॥ ध्यानासाध्यं टुराराध्यं ब्रह्मादीनाष वन्दितम्। कारणं कारणानां यं तमीशरमहं भजे ॥ ६१॥ ध्यात्वानिन तमावाह्य चोपहाराणि षोड़भ। द्त्त्वा संपूजयेद्धक्या मन्त्ररेभिश्न नारद॥ ६२॥ शंसनं स्वर्निर्माणं रखसारपरिच्कदम। नानाचित्र विचिताव्य गह्यतां परमेखवर ॥ ६३ : वड्िप्रतालितं वस्त्र निर्मितं विश्वकर्मणा। मूल्या निर्वचनीयञ्च ग्टह्यतां राधिकापते x ६४।

सुवासितं पीतलघ्ष ग्टह्यतां करुणानिधे॥॥५। दूटमध्यें पवित्ञ्ज पङ्कतीयसतमन्वितम्। पुष्प दूर्वाचन्दनात सह्यतां भक्तवत्सल ॥ ६६॥ सुवासितं शुक्कपुष्प चन्दभाशुहृत्ंयुतम्। सदस्े प्रीतिजनकं ग्ह्यरता सर्वकारण ॥ ६७॥

सर्वेषितमिदं कृष्ा मव्ताममुलेएनम् ॥ ६८। रसो वृत्तविशेषस् तामादूवयसमन्चितः । सुगन्धियुताः सुखटो धूषोडयं प्रतित्वद्यताम्॥६८। 5-२६

३०२ [२६प०

दिवानिभं सुप्रदीप्तो रत्नसारविनिर्मितः। पुनर्ध्वान्तनाशवीजं दीपोडयं प्रतिग्टह्यताम्॥ ७०॥ नानाविधानि द्रव्याषि खादूनि सुरभीणि च। चोषादीनि पवित्रागि खाम्मराम प्रग्टह्यताम् ॥०१। सावित्रीग्रन्थिसंयुता खवर्णतन्तुविनिर्मितम्। गह्यतां देवदेवेश रचितं चारुकारुणा । ७२ ॥ अमूत्यरत्नरचितं सवावयवभृषगम्। त्विषा जाज्वत्यमानच़ गह्यतां नन्दनन्दन॥ ७३ ॥ प्रधानी वर्नीयस सर्वमङ्गलकर्मि। प्रग्टह्यतां दीनबन्धी गन्वोऽयं मङ्गलप्रद:॥४॥ धात्रीश्रीफलपत्रोत्यं विष्ुतैलं मनोहरम्। वाष्कितं सर्वलोकानां भगवन् प्रतिग्टद्यताम् । ५ । वाव्कनीयन्न सर्वेषां कर्परादिसुवासितम्। मया निवेदितं नाथ लाख्बूलं प्रतिष्टह्यताम् ॥ ७६। सर्वेषां प्रीतिजनकं सुमिष्टं मधुरं मधु। सद्रतसारपात्रस्थ गोपीकान्त प्रसद्ताम् । । निर्मलं जाङ़वीतीयं सुपवित्र सवासितम्। पुनराचमनीयन्च ग्टह्यतां मधुसूंदन॥ ७८॥ इति षोड़भोपचारान् दत्वा भत्ती मुदान्वितः । मन्त्रेशनन पुष्पागि मांचं दत्त्वा प्रयत्नतः। ८ । नानाप्रकारपुष्पय अितं शुक्कतन्तुना। प्रवरं भूषणानाच मातस सह्यतां प्रभो ॥८०: दूति पुष्पाज्जलिं दय्याघ्यूलमन्त्रेस: च.व्रती। कुर्य्यात्तत्स्यनं मत्या इटान्तलियुतः सुधो: १८१।

२६प्० ] २०२

भक्त उवाच। हे कशा राधिकानाथ करुणासागर प्रभो । संसारसागरे घोरे मामुडर भयानके ॥ ८२

स्वकमपाधनिगड़ेरबडस्य मोत्तमं कुरु। ८३॥ प्रपतं पादपद्म ते पश्य माँ प्रयागतम्। भवपाभभवाद्गीतं पाहि त्वं भरणागतम् । ८४। भक्िहीनं क्रियाहीनं विधिहीनत्ज वेदतः। वस्तु मन्त्रविहीनं यत्तत् सम्पूरों कुरु प्रभो ॥ ८ ५ ॥ वेदोकविहिताजन्ञानात् खाङ्गहीने च कर्मगि। त्वन्नामोच्चरणेनैव सवे पूणें भवेद्रे । ८६ ।। दूति सुत्वा तं प्रणम्य दत्वा विप्राय दत्िणाम्। महोत्वं विधायाथ कुर्य्याज्जागरयं व्रती । ८०, कत्वा व्रतोपवासन्न यदि निद्रां निषेबते। पुनरेव जलं भुङक व्रताधफलभाम्भवेत्। यत्र न च हविष्यानं सक्कदेव समाचरेत्। मन्त्र णानन विप्रेन्द्र श्रीक्वशाचरणं सरन् ॥ ८2॥ प्रत्र हि प्राणिनां प्राणा ब्रह्मणा निमितं पुरा। टेहि मे विषुरूपं त्व व्रतोपवासयो: फलम् ॥८०॥ एवं यः कुरुते भत्या भारते व्रतमुत्तमम्। पूर्वान् सप्त परान् सप्त सात्मानमुद्रेद् ध्रुवम् ।८१। मातरं आातरस्चेव खञ्रूञ् खवशुरं सुताम्। जामातरं तथा भृत्यमुद्दरेवनिख्चितं नरः ॥८२। हत्येवं कधितं विप्र श्रीक्वष्णचरितव्रतम्।

२०४

सुखदं मोचदं सारमपरं कथयामि ते ।८३ । इति शीब्रह्मवेवस्ते महापुराणे नारायणमारदसवाडे एकादभीव्रतनिरूपएं नाम बड़विंभोध्यायः।

सपविंोऽध्यायः ।

सीनारायय उवाच।

शृणु मारद वत्यामि श्रीक्वण्णचरितं पुनः। गोपीना वस्त्रहरणं वरदानं मनीषितम n १ हमन्त प्रथमे मासि गोपिका: काममोहिताः । ऊत्वा हविष्य भन्न्या च यावन्मासं सुसंयुता: ।२ ॥ सात्वा सूर्य्यसुतातीरे पार्वतों वालुकामयीम। ऊत्वावाह्य च मन्त्रेण पूजां कुर्वन्ति नित्यशः॥२॥ चन्टनागुरुकस्तूरीकुङ्गमैख ममोहरैः। नानाप्रकारपुष्पेश्च माल्यैर्बहुविधेरपि म ४ । धूपेर्दीपैय नैवदेरवस्तरैनानाफलैम ने। मणिमुक्ताप्रवालैश् वाद्यर्नानाविधेरपि। ५। ह देवि नगतां मातः सृष्टिस्थित्वन्तकारिि। नन्दगोपसुतं कान्तमस्भ्यं देहि सुत्रते ॥६ । मन्लेपानिन देवेभीपरिहारं विधाय प। ततः ऊत्वा तु संकल्प पूजयब्ूलमन्त्रतः ।७:

यीफराजमखएडम् ।

मन्त्रम्तु सामवेदोक्कोऽयातयाम: सवीजकः । श्रं श्रीदुर्गावै सवेविघ्नविनाभिन्चे नम दति ॥८॥ पुष्प मात्यज्न मैवेद्य धूप दीपं तथांशुकम्। मन्तेगानेन ता भत्त्या ददुः स्वा मुदान्विता: ॥८॥ प्रवालमालया भत्या चेमं मन्त्र सहस्त्रधा। नपं कृत्वा च सत्वा च प्ररोमुः शिरसा भुवि॥१॥ मवमङ्गलमङ्गल्वे सर्वकामप्रठे शिवे। टेहि मे वाव्कितं देवि नमस्ते भङ्गरप्रिये ॥११ ॥ दृत्युक्वा च नमस्कारं कृत्वा दृ्त्वा च दचिगाम्। नवेद्यानि व सर्वागि ब्राह्मरोस्यो ययुर्गृहम् ॥ १ २ ६ शीनारावस उवाच। स्तवराजं शृशु मुने तुष्टुवर्घेन पावतीम। भत्नया गोपाङना: मर्वा: सर्वाभीट्टफलप्रदाम्॥ १३० जगत्वेकार्णवे वोरे चन्द्रसूर्य्विवर्जिते। अञ्जनाकारतोयेन संमुते च चराचरे॥ १४ । दत्त पुरा ब्रह्मगे च हरिगा जलभायिना। तमे द्त्वा सर्वमिदं निद्रां सेजे जगत्पतिः ॥१५। नाभिपद्म जगत्स्ष्टा मधुना केटभेन च। पीड़ितः परितुष्टाव भूलप्रकतिमीखरीम् ॥१६॥ भ्ी नमो जयदुर्गाये। व्रद्मोवाच। दुर्गे शिवेऽभये माये नारावणि सनार्तान। अये मे मङ्गलं देहि नमस्ते सर्वमङले ॥ १७ ॥ देवनाप्तार्थत्रतनो दकार: परिकीर्तित:।

३०६ ब्रद्मवैवर्त्तपुराये [२७त्र०

उकारो विघ्ननाशार्थवाचकी वेदसम्पतः । १८। रफो रोगघ्नवचनी गश्च पापघ्नवाचक: । भयशव् घ्रवचनश्चाकारः परिकीर्तितः ॥१८॥ स्मृ त्युक्तिस्मरणाद्यस्या एते नश्यन्ति निश्चितम्। अतो दुर्गा हरे: भक्तिर्हरिया परिकीर्तिता॥२०॥ विपत्तिवाचको दुर्गश्चाकारी नाथवाचकः। दुगें नश्यति या नित्य' सा दुर्गा परिकीर्तिता ॥ २१॥ दुर्गो दत्येन्ट्रवचनोऽप्याकारो नाथवाचकः । तं ननाथ पुरा तेन बुधैदुर्गा प्रकीर्तिता । २२॥ भख्च कल्पाणवचन दूकारोत्क्वष्टवाचकः । समूहवाचकश्चैव वाकारो दाळवाचक: । २३॥ श्रेयःसंघोत्क्वष्टदात्री शिवा तेन प्रकीर्तिता। शिवराशिर्मूर्ततिमती शिवा तेन प्रकीर्तिता॥ २४॥ शिवो हि मोक्षवचनश्चाकारी दातवाचकः। सयं निर्वाणदात्ी या सा शिवा परिकीर्तिता।२५। अभयो भयनायोक्तस्वाकारी दाळवाचकः। प्रददात्यभयं सद्यः साभया परिकीर्तिता ॥२६। राजयीवचनी माच्च याथ् प्रापणावाचक:। तां प्रापयति या सद्यः सा माया परिकीर्तिता ।२९। माश्च मोचार्थवचनो या्च प्रापसवाचक:। तं प्रापयति या नित्य सा माया परिकीर्तिता॥२८॥ नारायणार्धाङ्गभूता तेन तुल्या च तेजसा। तदा तस्य परीरस्ा तेन नारायणी स्मता ॥ २८॥ निर्गुणस्य च नित्यस्य वाचकश् सनातनः ।

२७अ०] ३०७

सदा नित्या निर्गुण या कीर्निता सा सनातनी ॥३०॥ जय: कल्याणावचनी वाकारो दातवाचकः । जयं ददाति या नित्य सा जया परिकीर्रिता ॥२१।

आकारो दातवचनस्तहाती सर्वमङ्गला॥ ३२॥ नामाष्टकमिदं सारं नामार्थसहसंयुतम्। नारायणेन वहत्तं ब्रह्मणो नाभिपङ्गजे॥ २२॥ तस्म दत्वा निद्रितश्च बभूव जगतां पतिः । मधुकेटभी दुर्गान्ती ब्रह्माएं हन्तुमुद्यती॥ २४ ॥ स्तोत्र णानेन स ब्रह्मा सुतिं नत्वा चकार ह। साच्तात् सुता तदा दुर्गा ब्रह्मणो कवचं ददी ॥ ३५॥ श्रीक्लष कवचं दिव्यं सर्वरक्षणनामकम् । दत्वा तस्म महामाया सान्तर्धानं चकार ह॥३६॥ स्तोव कुर्वन्ति निद्राच्च संरच्य कवचेन वे। निद्रानुग्रहतः सद्यः स्तोतस्य व प्रभावतः ॥ ३७॥ तत्नाजगाम भगवान् वृषरूपी जनार्दनः । त्तया च दुर्गया साधे शङ्गरस्य जयाय च॥ ३८॥ सरथं शङ्गरं सूधि कला च निर्भयं ददी। अत्यूध्व® प्रापयामास जया तत् जयं ददौ ॥ ३८॥ स्तोत्नस्य व प्रभावेन संप्राप्य कवचं विधि: । वरञ्ज कवचं प्राप्य निर्भयं प्राप निश्चितम् ॥ ४० ॥ ब्रह्मा ददी महेशाय स्तोतच् चवचं वरम्। त्रिपुरस्य च संग्रामे सरथे पतिते हरौ ॥ ४१ ॥ ब्रह्मास्त्रज्ज सहीला स सनिद्रं श्रीहरिं स्रन्।

३०८ ब्रह्म वेवर्त्तपुरागे १७प्र०

स्तोवञ्च कवचं प्राप्य जघान त्रिपुरं हरः ॥४२ स्तोत पानेन तां दुगों कवत्वा गोपालिका: सुतिम्। लेभिरे श्ीहरि कान्तं स्तोतस्यास्य प्रभावतः। ४३ ।। मोपकन्याकतं स्तोत्र® सवेमङ्गलनामकम । वाष्कितार्थ प्रदं सद्यः सर्वविघ्नविनाथनम् ॥ ४४ ।। विसन्ध्य यः पठेत्नित्य भत्ियुक्तश्व मानवः । शेवो वा वैष्वो वापि शाक्ो टुर्गात् प्रमुच्यते॥४५। राजहार शमशाने च ढावाग्नी प्रायासङ्गटे। हिंस्रजन्तुभयग्रस्तो मग्नः पोते महार्णवे । ४६। प्रत्र ग्रस्ते च संग्रासे कारागारे विपद्गते। गुरुआापे ब्रह्मशापे बन्धुभेदे च टुस्तरे॥ ४७ ॥ स्थानभ्ष्ट धनभ्रष्ट जातिभ्ष्ट शुचान्विते। पतिभेदे पुत्रभेदे खलसर्पविषान्विते ।४८। स्तोत्समरणमात्रय सद्यो मुच्येत निर्भय:। वाव्कितं लभने सद्यः सवेश्वर्य्यमनुत्तमम्॥ ४८ : दूहलोके हरेभति दृढ़ाज् सततं स्मतिम्। अन्त दास्यञ लभते पार्वत्यास प्रसादतः ॥ ५० ॥ दूति शौव्रह्मवैवत्तें महापुराणे शीक्शाजनाखाडे गोपकन्याऊतं सर्वमङ्लस्तीत्र समाप्रम्।

अ्रनेन स्तवराजेन तुष्टवुर्नित्यमीखरीम्। प्रशेमु: परया भत्या वावन्यासं वजाङ्गनाः ॥५१॥ एवं पूर्णो च मासे च समाप्तिदिविसे तथा। सातुं पजरम र्गोप्यश्च वस्ताखाधाय तत्तटे । ५२॥

२७ म्र० ] श्रीककप्ण नमखरडम्।

नानाविधानि द्रव्यापि रत्नमूत्यानि मारद। पीतलोह्ितिशुक्लानि चारुणि मिश्चितानि च ।५३। तीराव्टतान्यसंख्यानि तैथन तीरं सुथोभनम्। चन्दनागुरुकस्तूरीवायुना सुरभीक्वतम् ॥ ५४ ॥ नेवेद्येस बहुविधे: कालदेशोङ्गवेः फलेः। धपैः प्रटीपे: सिन्टूरै: कु्गुमेश् विराजितम :५५ म जले क्रीड़ोन्म खा गोप्यो बभूवः कोतुकेन च। नम्नाः क्रीड़ाभिरामक्ताः श्ोक्कण्ार्पितमानसा: ।५६। दृष्टा क्रपाय वम्तागि द्रव्यागि विविधानि व। वासांस्यादाय वस्तूनि चखाद गिशुभिः सह । ५७ ३ गत्वा दररव गोपालास्तस्थ: सर्वे मुद़ान्विताः । वस्ताणि पुञ्न्ीऊत्यादी ऊचुः स्कन्ऽतिलोलुपा: ।५८४ शीदामा च सुदामा च वमुदामा तथेव च। सुबलघ् सुपाग्वव शुभाङ्ग: सुन्दरस्तथा ॥ ५८ : चन्द्रभानो वीरभान: सूर्यभानस्तथेव च। वसुभानी रत्भानो गोपाला द्वादृथ स्मृता: ॥६० ॥ सीकणो वलदेवस प्रधानाव सतुर्द। गोपा हरवयस्याय्य कोटिथ: कोटिशो मुने, ६१॥ वम्बास्यादाय ते सर्ये तस्थ रेकत दूरतः । यतशः पुन्ज्रिकाम्तत्न स्थापयामासुरुन्म खाः ॥ ६२॥ किश्विदस्त्रं समादाय कत्वा च पुज्जि्कां मुदा। समाकह्य कटम्बाग्रमुवाच गोपिकां हरि: ॥ ६३ श्रीकष उवाच। भो भी गोपालिका: सर्वी विनष्टा व्रतकमयि।

११० ब्रह्मवेवर्पुरा ऐं

कत्वा विधानं महाक्य सुत्वा क्रीड़त मन्मयात् ।६४। मङ्गल्पिते व्रताहैं च मासे मङ्गलकमणि। यूर्यं नग्ना: कथ ताये व्रताङ्गहानिकारिका: ।६५। परिधेयानि वासांसि पुष्पमाल्यानि यानि च । व्रतार्हाणि च वस्तूनि केन नीतानि वोडधुना ।६६। व्रते तु नग्ना यास्त्राति तां रुष्टी वरुण: सयम्। वरुणानुचरा वासस्नक्रर्वस्तुविनिर्हतिम्॥ ६७॥ कथं यास्यथ नग्नास् व्रतस्य किं भविष्यति। व्रताराध्या कथं सा च वम्तूनि किं न रचति ॥६८। चिन्तां कुरुत तां पूज्यां तुष्टाव बलिरीखरीम्। युभ्ाकमीटृभी देवी न भक्ता वस्तुरक्षरो। ६ट॥ कथं व्रतफलं सा वो दातुं यक्ता सुरेखवरी। फलं प्रढातुं या शक्ता सा शक्ता सवकमेगि ॥९०॥ योकष्ास्य वच: गुत्वा चिन्तामापुर्व्र जस्त्रियः । दद्टशुर्यमुनातीरं वस्त्रवस्तुविहीनकम् ॥ ७१॥॥ चक्रविषादं तोये च नग्नास्ता रुरुदुर्भ ग्रम्। क्व गतानि च वस्ताणि वस्तूनीत्यूचुरत नः । ७२॥ कवत्वा विषादं तत्र व तमूवुर्गोपकन्यक्ाः । पुटाञ्जरलियुताः सर्वा भत्तया विनयपूर्वकम ॥७३ ॥ गोपालिका ऊचु: । परिधेयानि वस्त्रागि किंकरीगां सदीश्वर। निबोधयात्मानमेव स्गे कर्त्तु त्वमर्हसि॥७४ ॥ व्रतार्हाषि च वस्तूनि देवखानि च साम्प्रतम्। प्रद्सानि नोचितानि महीतुं वेदवविद्दद् । ०५ म

देहि धौतानि छत्वा च करिषयामी व्रतं वयम्। शन्तुनान्य न गोविन्द वस्तूनां भत्तां कुरु॥ ७ह॥ एतम्मिवन्तरे तत शोदामा वस्त्रपु्िकाम्। दर्भयित्वा च ता: सर्वा दूर दुद्राव तत्पुरः ॥ दृष्टा सवस्तं गोपालं सर्वासामीखरी परा। सवो वयस्याथोवाच कोपयुक्ता जलप्न ता। ७८॥ श्रीराधिकोवाच। हे सुभीले प्रशनिकले हे चन्द्रमुखि माधवि। कदम्बमाले है कुन्ति यमुने सर्वमङ्गले ।६६। हे पद्ममुखि सावित्रि पारिजाते च जाङवि। सुधामुखि शुभे पद्मे हे गौरि हे स्वयंप्रभे । ८० ॥ कालिके कमले दुर्गे ह सरखति भारति। अपूर्णे रति है गड्गे चाम्बिके सति सुन्दरि ॥ ८१॥ क्वसा प्रिये मघुमत चम्पे चन्दननन्दिनि। यूयं सर्वाः समुत्थाय बध्वानयत वक्चभम् । ८र॥ सर्वा राधाज्चया तूणं समुत्याय जलात् क्रधा। प्रजग्म र्गोपिका नग्ना योनिमाच्काद पाणिना ३८३। एतासां सहचारिखी गोप्यस्त ीं सहस्त्रभः। प्रजग्मुस्त न रूपेए कोपादारकलीचना: ॥८४ ॥ वेगेन टुद्रुवुः सर्वाः श्रीदामानव्न बालिकाः । वेगेन च प्रधावन्तं बिभ्नन्तं वस्त्रपुन्ज्िकाम् ।८५। नगाम प्रीघ्र श्रीदामा यत्र गोपा: सहांशुकाः ।

वस्तचीरांय गोपांस वेषयामासुरा ताः।

ब्रह्मकेवर्ततपुराये

मिया प्रदुट्टवर्वाल्ा यतर ल्थाः सहांशुकः ।८॥ योकणसहितान् बालान् वरयामासुराशु च। गोपिकानां मिया गोपा ढद्वस्ाणि माधवम् ।८पः माधवः स्थापयामास स्कन्धे स्कन्धे तरोखथा। कदम्वव्ृच्त: शुशुभे वस्तैर्नानाविधेरपि। ८2। वस्ताणां पुन्त्िका: सर्वा: स्कन्पेषु विनिधाय च। उवाच गोपिका: कृष्ः परिहासपवं वच: ॥ ८० म श्रीक्ृण उवाच। भी भी गोपालिका नग्ना ददानीं किं करिषथ। वस्त्रयाचूचां प्रकर्तुच्च कुरुताश पुटाप्ललिम् ।८१॥ गत्वा वद्त युभाकमीखरीमय राधिकाम्। करोतु गीव्ं वस्ताणि याञचां कत्वा पुटाक्षरलिम् ।९२ अन्यधाहं न दार्यामि युषभ्यमंशुकानि च। युआकमीशरी राधा किं करिष्यति मेऽसुना ॥८३॥ व्रताराध्या च या देवी सा वा मे किं करिष्यतति। दूत्य वं कथितं सवें बरूत यूयञ्च राधिकाम्। ८४। श्रीक्तण्वचनं मुल्ा ता: सर्वा गोपकन्यकाः। वीच् लोचनकोशन प्रजरस राधिकान्तिकम् । ८५ । चक्रुर्निवेदनं गत्वा बदुवाच हरिः सयम्। शुत्वा बहास सा राधा मसूत कामपीड़िता। ८६ । गुता तासाच् वचनं पुसकाजितविग्रहा। न नगाम हरे: खानं वीड़या सजिता सती A८७ । जले योगासनं छला दृश्शी उप्छपदाकुनम्। ब्रह्मेभानन्तु धनायां यण्हास्रीफितदं परम्।2८॥

१७त्र० ] २१२

समारं स्मारं पदाभ्भोजं साथुसम्पूर्सलोचना। भावातिरकात्णेशन्तुष्टाव निर्गुणं परम्।। 2ट ॥

राधिकोवाच।

गोलोकनाथ गोपीय मदीथ प्राणवल्लभ। ह दीनबन्धो दीनेभ सर्वेश्वर नमीऽम्तु ते॥ १८॥ गोपेश गोसमूहेश यशोदानन्दवर्धन। नन्दाव्मज सदानन्द नित्यानन्द नमीऽस्तुते ॥१०१॥ थतमच्ोमन्युभग्न त्रह्मदपविनाभक। कालीयद्मन प्राएनाथ ्वष्ण नमोऽस्तु ते ॥ १०२ ॥ शिवानन्त थ ब्रह्मश व्राह्मरेभ परात्पर। ब्रह्मस्वरूप ब्रह्मन्न ब्रह्मवीज नमीडस्तु ते ॥१०३॥ चराचरतरोर्वीज गुणातीत गुथाम्मक। गुगवीज गुणाधार गुणीश्र नमोडसु ते॥ १०४ ॥

तपस्तपस्विन्तपसां वीजरूप नमीऽस्तु ते ॥१०५। य दनिर्वचनीयञ्ज दसतुनिर्वचनीयकम्। तत्स्वरूप तवोर्वीज सर्ववीज नमीस्तु ते॥१०६॥ प्रहं सरस्वती लत्ष्मीदुरगा गङ्गा त्ुतिप्रस्ः। यस्य पाटार्चनान्नित्यं पूज्या तस्ी नमो नमः ॥१०9: स्पर्थने वस्य सृत्यानां व्यानन च दिवानिभम्। पवित्राणि च तीर्घानि तस्म भगवते नमः ॥ १०८ ॥ दृत्य वसुक्का सा देवी जले संन्चस्य विग्रहम्। मनः पांत्च, बीछ्वष्पे तस्थी स्वाएुसमा सती।१०८। 5-29

३१४ ब्रं ह वेवर्सपुरा ये [२०प०

राधाऊतं हरे: स्तोत वरिसन्य यः पठेवरः। इरिभक्िज्ज दास्यव्व लभेद्राधागतिं ध्रुवम् ॥ ११० ॥ विपत्तौ यः पठेद्धत्या सद्यः सम्पत्तिमाप्ुयांत्। चिरकालगतं द्रव्य हतं नष्टष्व लभ्यते। १११॥ बन्धुव्ृद्धिरभवत्तस्य प्रसवं मानसं परम्। चिन्ताग्रस्तः पठेद्त्तया परां निव्ट तिमाप्यात् ॥११२। पतिभेदे पुत्रभेदे मित्रभेदे च सङ्कटे। मासं भत्या यदि पठेत्दाः स दर्शनं लभेत् ॥११२। भत्या कुमारी स्तोतन्न मृखुयाद्वत्सरं यदि। श्रीक्कण्णसटृशं कान्तं गुएवन्त लभेद् ध्र वम् ॥११४। इति श्रीव्रह्मवैवत्ते महापुरासे श्ीक्वपाजनखबडे राधाऊवतं वीकण्पंस्तोत्र समाप्तम्।

जलस्था राधिका साता श्रीमण्णचरणास्त जम्। सुत्वैवज्जत्तुरुन्मीत्य दृष्टा कवष्णमयं जगत् । ११५॥ ददर्श यमुनातीरं वस्तद्रव्यमयं मुने। दृद्टा तन्द्राथवा स्वप्नमिति मेने च राधिका ॥ ११६॥ यत्र स्थाने यदाधारे यद् द्रव्यं संस्थितं पुरा। वस्तेश्न सहितं सवें तत्प्रापुर्गोपकन्यका: ॥ ११७॥ जलादुत्याय ता: सर्वा व्रतं कृत्वा मनीषितम्। संप्राप्य च वरं देव्यस्ता: सर्वा: सालयं ययु:॥ ११८ ॥

नारद उवाच। व्रतस्य किं विधानज किं नाम किं फलं प्रभो। क्ानि द्व्याषि देयान का देया तत दकिषिषा ॥११८।

श्रीक्वपाजम खरडम्। २१५

व्रतान्त किं रहस्यन्न बभूव सुमनोहरम्। व्यासं कत्वा महाभाग वद नारायर्णी कथाम् ॥१२०0

सूत उवाच।

नारदस्य वच: सुत्वा प्रहस्य मुनिपुङ्गवः । कथां कथितुमारिमे कवीन्द्राणां गुरोर्गुरु: । १२१॥

नारायण उवाच। सवें व्रतविधानञ् मत्तो वत्स निभामय। ख्यातं गौरीव्रतं नाम मार्गे मासि ऊतं स्त्रिया ॥१२२: पुंसाञ् धर्मकामार्थमीच्तदं कृप्पभक्तिदम्। देशभेदे प्रसिद्वञ्ज व्रतं पौर्वापरं स्मृतम् ॥ १२३ ॥ कामदं कासुकानाञ्च फलं कान्तनिमिसकम्। उपोष पूर्वदिवसे वस्त्रं प्रताल्य संयता॥ १२४ ॥ प्रातश्व मार्गसंक्रान्त्यां भत्या गत्वा सरित्तटम्। हृत्वा धोते च स्रात्वा च नानाद्रव्येग कन्यका ॥१२५॥ टेव्रषट्कश् सम्पूज्य ऊत्वा चावाहनं घटे। गणेपञ्ज दिनेशञ्ज वष्चि नारायणं शिवम् ॥ १२६॥ दुगीं पञ्जोपचारैख सम्पूज्य व्रतमारभेत्। घटाध: पिशिडकां कवत्वा चतुरस्तां सुविस्तृताम्। चन्दनागुरुकस्तूरीकुङ्गुमैय सुसंस्मताम्॥ १२७ ॥ निर्माय वालुकानाञ्त दुर्गां दप्भुजां पराम्। षृत्वा कपाले सिन्दूरं तदधखन्दनन्दुकम् ॥१२८ ॥ तां ध्यात्वावाहयेहे वीं ततो भूला पुटाज्जलि:। दरमं मन्तरं पठित्वादी ततः पूजां समारभेत॥ १२६॥

३१६

ह गौरि शङ्तरार्धाड्ि यथा त्व शङ्गरप्रिया। तथा मां कुरु कल्यायि कान्तकान्तां सुटुर्लभाम् ११३० दमं मन्त्र' पठित्वा तु व्यायेहवों जगत्पसूम्। ध्यानं ततसामवेदोत निगूढ़ सर्वकामदम्॥ १३१ ॥ शृशु नारद वत्यामि मुनीन्द्रागाज्ज टुर्लभम्। ध्यायन्त्यनेन सिद्धाक्च दुरगां दुर्गतिनाभिनीम्॥ १३२ । पिवां शिवप्रियां शैवां शिववत्तःस्लास्थिताम्। दूषद्वास्यप्रसंन्नास्यां सुप्रतिष्ठां सुलोवनाम् ॥ १२२॥ नवयीवनसम्पन्ना रत्नाभरणभूषिताम्। रत्नकङ्गणकेयूररत्ननूपुरभूषिताम् ॥ १३४॥ रत्नकुएडलयुग्मेन गएडस्थलविराजिताम्। मालतीमाल्यसंसक्तकवरीं भरमरान्विताम् ॥ १३५॥ सिन्दूरतिलकं चारु कस्तूरीविन्टुना सह। वह्निशुद्दांशुकां रत्नकिरीटां सुमनोहराम्॥ १३६॥।

पारिजातंप्रसूनानां मालाजालानुर्लम्विताम् ॥१३७ सुपीनकठिनय्रणीं विभ्रतीञ्ज स्तनानताम्। नवयौवनभारीघादीषन्नम्ररां मनोहराम् । १३८ । व्रद्मादिभिस्तूयमानां सूर्य्यकोटिसमप्रभाम् ।

मुक्तापङक्िविनिन्ध कढन्तराजिविराजिताम। मुक्िकामप्रदा देवीं रच्न्द्रमुखीं भजे॥ १४० ॥ व्यात्वैवं मस्तके पुष्प विन्यस्य च व्रती मुदा। पुष्प ग्टहीत्वा भत्त्या च पुनर्ध्यात्वा च पूजयेत् ॥१४१॥

१७ ऋर० श्रीऊृप्ण जन्मख एडम्।

दत्वा षोड़योपचारान् प्रहष्ट तत्र नित्यभः । पूर्वोत्तोनेव मन्त्रेग मुदा भत्त्या व्रते व्रती॥ १४२॥ पूर्वोक्तनेव स्तोत्र ण स्तुत्वा च प्रगमेत्तदा। क्वत्वा प्रणामं भत्त्या च संयतः मृणुयात्कघाम् ॥१४३। नारद उवाच। वरतं व्रतविधानज्ज फलव्य स्तोत्रमद् तम्। अधुना श्रोतुमिच्कामि गौरीव्रतकथां शुभाम् ।१४४। वतं केन कतं पूर्व भूमी केन प्रकाशितम् । षतत्सवें सुविस्तार्य्य व्रतसन्देहभञ्जन ॥१४५॥ श्रीनारायण उवाच। कुपध्वजस्य हि सुता नामा वेदवती सती। तया कवतं व्रतमिदं महातीर्थे च पुक्करे॥ १४६॥ समाप्तिटिवसे साक्षाइ्वभूव जगदृस्विका। योगिनीलच्षसंयुक्ता सूर्य्यकोटिसमप्रभा ॥ १४७॥ मातकुन्भ विनिर्मा परथस्था परमेखरी । ईषद्वास्यप्रसन्नास्या तामुवाच सुसंयताम्॥ १४८॥ पार्वत्युवाच। है वेदवति भद्रन्ते वरं वण यथेषितम्। तव व्रतन तुष्टाहन्तुभ्य दास्यामि वा्कतिन् ॥ १४२। पार्वतीवचनं खुला दृद्टा तां हृष्टमानसाम्। पुटाञ्जलियुता साध्वो मसस्योवाच नारद॥ १५० ॥ वे द्वत्युवाच। देवि नाराययं कान्त सह्ं देहि मनीषितम्। वरेडन्यस्त्रिन् स्पहा नासति दृढ़ां भिव्व तत्मदे ॥१५१

२१८ ब्रह्मवैवर्त्तपुराण [२७अ०

गुत्वा वेदवतीवाक्य प्रहस्य जगदम्बिका। अवरुह्य रथात्तूां तासुवाच हरिप्रियाम्॥ १५२॥ पार्वत्युवाच । ज्ञातं सवें जगन्मारतस्वञ्य लक्ष्मी: स्यं सती। भारतं पादरजसा पूतं कर्तु समागता॥ १५३। त्वत्पादरजसा साध्वी सद्य: पूता वसुन्धरा। निखिलानि च तीर्थानि पृतानि परमेशरि॥ १५४ ॥ व्रतन्त लोकशिकषार्थं तपश्चर तपिनि। नारावसस्य कान्ता त्वं प्रिया जन्मनि जन्मनि ॥१५५॥ भारावतरणे विष्ुरवसुधामागमिष्यति। रामो दाशरथि: पूर्णः कर्तु दृस्युविनिग्रहम् ॥ २५६॥ ब्रह्मथापाच चतयोर्मोचषसाय च भक्योः। अयोध्यायाज् त तायामाविर्भावी हरेरयि। २५७। त्वमेव मिथिलां गच्छ विधाय भिशुविग्रहम्। त्वामिमां प्राप्य जनकोऽप्ययोनिसस्वां सुताम् ।१५८॥ पालयिष्यति यत्नेन सीता त्वञ्ज भविष्यसि। गत्वा रामोऽपि मिथिलां ल्वां विवाहं करिप्यति ॥१५६ नारायणस्य कान्ता त्वं कल्प कल्पे भविष्यसि। द्वत्य का तां समालिष् पार्वती स्वालयं ययी ॥१६०॥ गत्वा सा मिथिलां साध्वी शिशरूपं विधाय थ। लाङ्गलस्य च रेखायां सुखात्तस्वी च मायया ॥१६१। विलोक जनकस्ताज्च नम्नां मुद्रितलोचनाम्। तप्तकाञ्जनवर्गाज्ज रुदन्तीं तेजनान्विताम् ॥ १६२॥ दृष्टा ताज़ गहीला.च कत्वा वत्तसि नारद।

२७अ्र० ] यीऊप्णजन्मखएडम्।

गचकन्त प्रति तत्र व वाग् बभूवायरीरिएी। १६३ ० अयोनिससभवां कन्यां कमलाग्रहगां कुरु। नारायगस्त जामाता भवितेत्व वंभेव च ॥१६४।। गुत्वा तदा देववाणीं ग्टहीत्वा कन्यकामृषिः । गत्वा ददी खकान्तायै पालनाय मुदान्वित: ।१६५। सा लव्धयीवना प्राप रामं दाभरथिं सती। व्रतस्यास्य प्रभावेन कान्त त्रिजगतां पतिम् ॥१६६। प्रकाश्नितं वशिष्ठेन पृथिव्यां भत्िभावतः । राधा कत्वा व्रतमिदं श्रीक्कशप्रायवल्लभम् ॥१ ६६। गोपाङ्गना्च तं प्रापुत्र तस्यास्य प्रभावतः । दूत्येवं कथिता विप्र कथा गीरीव्रतस्य च ॥१६८॥ भारते च व्रतमिदं या करोति कुमारिका। स््ामिनं अष्पतुत्यञ्न सा प्राप्नीति न संभय: ११६८ । दूति गोरीव्रतकथा समाप्ता। श्ीनारायए उवाच। एवं व्रतञ्ज चक्रुस्ता यावग्मासच्च गोपिकाः । पूर्वस्तोत्रेण तां देवीं तुष्टुवुश्च दिने दिने॥१७० ॥ समाप्तिदिवसे गोप्यो व्रतं कृत्वा मुदान्विताः । कखप्ाखोक्तस्तोव य तुष्टुवुः परमेखरीम् ॥ १७१ ॥ येन स्तीत्रण तां सुत्ा सीता सत्यपरापया। सद्ः संप्राप कान्तच्ज रामं राजीवलोचनम् ॥१७२।! जानक्ुवाच। मक्तिस्वरूपे सर्वेपां सर्वाधारे गुणाख्ये। सदाशङ्गरयुत्ते च पतिं देहि नमीसतु ते॥१७३ ॥

२० ब्र ह्मवैवत्तपुराये [२७श्र.

सृष्टिस्थित्यन्तवीजानां वीजरूपे नमीऽसु ते॥ १७४ ॥ है गौरि पतिममन्े पतिव्रतपरायणे। पतिव्रते पतिरते पतिं देहि नमोडसु ते ॥१७५॥ सवमङ्गलमङ्गल्य सवमङ्गलसंयुते। सर्वमङ्गलवीजे च नमस्ते सवमङ्गले। १७६। सवेप्रिये सर्ववीजे सर्वाशुभविनाभिनि। सर्वेशे सवजनके नमस्ते शङ्करप्रिये॥ १७७ ॥ परमात्मखरूपे च नित्वरूपे सनातनि। साकारे च निराकारे सर्वरूपे नमीऽखु ते ॥१७८ । तुत्तृषा च्का दया श्द्ा निद्रा तन्द्रा स्मृतिः चमा। एतास्तवकला: सर्वा नारायणि नमोडसु ते॥१७८॥

एतास्तव कला: सर्वाः सर्वरूपे नमोऽसु ते॥१८० ॥ दृष्टाटृष्टसरूपे च तवोर्वीजफलप्रढे। सर्वानिर्वचनीये च महामाये नमोऽसु ते : १८१ । शिवे शङ्गरसीभाग्ययुतत सौभाग्यदायिनि। हरिं कान्तव सौभाग्यं देहि टेवि नमोडसु ते ॥१८२॥ स्तोत् पानेन या: खुत्वा समाप्तिदिवसे भिवाम्। नमन्ति परया भत्त्या ता लभनन्त हरि पतिम् ॥१८३। दह कान्तसुखं भुक्का पतिं प्राप्य परात्परम्। दिव्यं स्वन्दनमारह्य यात्यन्ते हप्परुविधिम्।१८४। दूति श्ीन्रह्मवेवर्ते महापुरासे श्रीक्ृषाजमखराड राधाकृतं पावतीखीत्र समाप्रम्।

श्रील्ष्ाजनसएडम्। ६२ १

समाप्तिदिवमे राधा गोपीभिः सड संयुता। देवों प्रगम्य स्तुवा च जतं जूणेच्कार १८५ । गोसहस्त्र ब्राह्मगाय सुवर्गभतकं सुदा। विप्राय दच्निणां दत्वा स्वस्टहं गन्तुमुदाता: ॥१८६॥ वाह्मणानां सहसव्ष भोजयामास सादरम्। वाद्यानि वादयामास भिक्षुकाय धनं ढढ़ौ ॥१८७॥ एतस्तिव्नन्तर तत्र दुरगा दुरगतिनाभिनी। आविर्वभूव गगनाज््वलन्ती ब्रह्मतेजता॥ १८ू८ ॥ दषडास्यप्रसन्नास्या योगिनीगतसंयुता। सिंहस्या व दयभुजा रत्नाल्ङ्गारभूषिता।१८८०

अवरुह्य रथात्तूर्यामालिख्गोरसि राधिकाम् ॥ १८०॥ दृष्टा गोपाङ्गना देवीं प्रगोमुय मुदान्विता। आशिपं युयुजे टुर्गा वाच्काससिडिर्भव्थति। १८१ गोपिकाभ्या वरं दत्वा ता: सभ्ाष्य च सादरम्। उवाच राधिकां दुर्गा स्ेराननसरोरुहा॥ १८२ ॥ पावत्युवाच। गधे सर्वेश्वरप्रागाद्धिके जगदम्बिके। व्रतन्त लोकशिचाथें मायामानुषरुपिणी। १८३ । गोलोकनाथं गोलोकं श्ीथेलं गिरिजातटम्। श्रीरासमगडलं दिव्य वृन्दावनमनोहरम् ॥ १८४ ॥ चरितं रतिचारस्य स्त्रीणां मानसहारकम। विदुष: कामशास्त्राणं कि्ञित् सरसि सुन्दरि ।१८५॥ श्रीक्णार्धाङ्गसभ्भ ता क्वषतुल्या च तेजसा।

ब्रह्म वैवर्सपुराणे

तवांशकलया देव्य: कथं त्वं मानुषी सती ॥१८६। भवती च हर: प्राणा भवत्याय हरिः खयम्। वेढ़े नाप्ति इयोर्भेद: कथं त्वं मानुषी सती॥ १८६ ॥ षष्टिवर्षसहस्राणि ब्रह्मा तववा तप: पुरा। न ते दढ़भं पाढाज कथं त्वं मानुषी सती॥१८८॥ कृष्णान्तया च त्वं देवी गोपीरूपं विधाय च। आगतासि महीं शान्ते कथं त्वं मामुषी सती ॥१८८। सुयन्ती हि नृपश्रेष्ठी मनुवंभसमुद्धवः । त्वत्तो जगाम गोलोकं कर्थ त्वं मानुषी सती ॥२००॥ व्रिःसप्तऊ्वत्वो निर्भूपां चकार पृथिवीं भृगु:। तव मन्तेण कवचात्कथं त्वं मानुषी सती॥ २०१॥ शङ्गरात्याप्य त्वन्मन्त सिद्धं क्वत्वा च पुष्करे। नधान कारतवीर्य्यज्ज कथं त्वं मानुषी सती॥ २०२॥ बभष्न दर्पाहन्तन्न गयेशस्य महात्मनः । लत्तो नाम भयं चक्र कथं त्वं मानुषी सती॥ २०३॥ मय्युद्दतायां कोपेन भस्मसात्कर्तुमीख्रः। ररनागत्य मत्पीत्या कथं त्व मानुषी सती ॥ २०४॥ कल्प कल्प तव पतिः क्वष्णो जन्मनि जन्मनि। व्रतं लोकहितार्थाय जगन्मातस्वया कतम् ॥२०५॥ श्रह्हो शीदामथापेन भारावतरणेन च। भूमी तवाधिष्ठानञ्ज कथं त्वं मानुषी सती॥ २०६॥ अयोनिसभवा त्वच्ष जन्ममृत्युजरापहा। कलावतीसुता पुसया कथं त्व मानुषी सती॥ २०७ विषु मासेष्वतीतेषु मधुमासे मनोहरे।

श्रीक्ण्णजन्मखराडम् । ३२२

निर्जने निर्मले रात्री सुयोग्य रासमण्डले॥२०८॥ सर्वाभिर्गोपिकाभिक्न साध वन्दावने वने। हर्षेंग हरिणा सार्ध क्रोड़ा ते भविता सति॥ २०८ विधावा लिखिता क्रीड़ा कल्प कल्प महीतले। तव सोहरिया सार्ध केन राधे निवार्यते॥ २१०॥ यथा सीभाग्ययुक्ताहं हरस्य शोहरिप्रिये। तथा सौभाग्ययुक्ता त्व भव कृप्णस्य मुन्दरि॥२११॥ यथा चीरेषु धावत्यं यथा वड्ची च दाहिका। भुवि गन्धो जले मैत्वं तथा कष्णे स्थितिस्तव ।२१२ ॥ दैवी वा मानुषी वापि गान्वर्वी राच्सी तथा। त्वत्तः परा च सीभाम्या न भूता न भविष्यति ॥२१३। परात्मरी गुणातीतो ब्रझ्मादीनाञ्ज वन्दितः । म्वयं कृष्णस्तवाधीनो मद्रेय भविर्षात॥ २१४ ॥ ब्रम्मानन्तशिवाराध्यी भविता त्वहमः सति। ध्यानासाध्यो दुराराध्यः सर्वेषामपि योगिनाम् ॥२१५। त्वच्च भाग्यवती राधे स्त्रीजातिषु न ते परा। कषोन साडें पसात् त्वं गोलोकञ्च गमिष्यसि॥ २१६॥ इत्युक्वर पार्वती सदस्तत्न वान्तर्दधे मुने। सार्ध गोपालिकाभिश्व राधिका गन्तुरुदता ।२१७॥ एतस्मिन्नन्तर कृप्णो जगाम राधिकापुरः । राधा ददर्ष श्रीकृष्णं किशोरं श्यामसुन्दरम् । २१८॥ पीतवस्त्रपरीधानं नावालङ्गारभूितम्। आजानुमालतीमालावनमालाविभूषितम् ॥२१९। ईषद्ास्यप्रसन्नास्य भत्तानुबहकातरम्।

३२४ ब्रद्मवैवत्तपुराये

चन्दनोचितसवीङ्ग शरत्यङ्गजलोचनम् ९ २२०॥ भरत्पार्वयचन्द्रास्यं सद्रतमुकुटोळवलम्। पक्कदाड़िमवोजाभ दगनं सुमनोहरम ॥ २२१ ॥ विनोदमुरलीहस्तन्यस्तलीलासरोरुहम्। कोटिकन्दर्पलावखलीलाधाम मनोहरम्। २२२ ॥ गुणातीतं स्तूयमानं ब्रह्मानन्तशिवादिभिः । ब्रह्मस्वरूपं ब्राह्मख शुतिभिस्न निरूपितम् ॥२२३३ अ्रव्यकमच्षरं व्यतं ज्योतीरूपं सनातनम्। मङ्गत्यं मङ्गलाधारं मङ्गलं मङ्गलप्रदम् ॥ २२४॥ दृष्टा तद्द्ग तं रूपं संभ्सात् प्रयनाम तम्। तं दृष्टा मूर्च्किता राधा कामबारप्रपीड़िता॥२२५। दर्भ दर्भ मुखाभ्भीजं सस्तिता वक्रलोचना। मुखमाच्ाडयामास व्रीड़या च पुनः पुनः ॥२२६। दृद्टा हरिस्तामुवाच प्रसन्नवदनेक्षयः। 1 गोपालिकासमूहानां सर्वेषां पुरतः स्थित: ।२२७। श्रीकृण्ण उवाच। प्रायाधिके राविके त्वं वरं वृणु मनीषितम्। भो भो गोपालिका: सर्वा वर हणुत वाब्कितम :२२८४ कवषणास्य वचनं युत्वा वरं वव्र च राधिका। गोपालिकाश् प्रहष्ट: सर्वभः कल्यपादपम् ॥२२८। राधिकीवाच। तवत्पादान मन्मनोऽलि: सततं भामतु प्रभो। पातु भक्तिरसं पझ मघुपय यधा मछु ॥२३० ॥ सदीयप्रापनाथखव भव जन्मानि जनानि।

१०त्र० ] सीऊप्पजम्रखएडम्। २२५

त्वदीयचरणाओ्ोजे देहि भति सुटुर्लभाम् ॥२२१० तव स्मृतौ गुणे चित्त खप्न ज्ाने दिवानिशम्। भवेत्निमम्न सततमेतन्र्म मनीषितम् ॥ २३२॥ गोपालिका ऊचु:। यथा राधां तथा नय प्राणबन्धी दिवानिथम्। भविष्यासि प्रायनाथी रच्ष्यसि प्रतिघन्ानि॥ २३३॥ आसाघ वचनं सुत्वा तथास्वेवमुवाच ह। प्रसन्नवदनः श्रीमान् यथोदानन्दवर्धनः । २२४।। क्रीड़ापदम राधिकाये सहस्त्रदलसंयुतम्। ललितां मालतीमालां ददी प्रीत्या जगत्पति: ।२३५। मालासमूहं पुष्पाणि गोपीभ्यो गोपिकापतिः। प्रहस्य परमप्रीत्या प्रदद्ावित्युवाच ह। २३६। .श्रीकवष्ण उवाच। वविषु मासेष्वतीतेषु यूयं क्रीड़ां मया सह। रासमएडलरम्ये च वृन्दारएं करिथथ॥ २३७॥ यधाहञ्ज तथा यूयं न हि भेद: शुती ुतः। प्राणा अहञ्ज युष्माकं यूयं प्राणा मम प्रभी ॥२३८॥ व्रतं वो लोकरच्ाथें न हि सार्थमिदं प्रिया:। सहागताथ गोलोकाद्रमनञ्च मया सह॥२३८॥ गच्कत खालयं शीघ्र वोऽहं जन्मनि जन्मनि। प्राऐभ्योऽपि गरीयस्यो यूयं में नात्र संभय: ॥२४०॥ दृत्युक्वा श्ीहरिस्तत्र तस्थौ सूर्य्यसुतातटे। तस्थ गोपालिका: सर्वा वीच्य क्वष्णा पुनः पुनः ।२४१॥ सर्वा: प्रहृष्टवदना: सस्तिता वक्रलोचनाः । b-२5

३२६ ब्रद्मवैव त्तंपुरा णे

प्रीत्या चक्षुश्चकोराभ्यां मुखचन्द्र पपुहरे:।२४२॥ ताः शीव्र प्रययुर्गेहं नयं दत्वा पुनः पुनः । हरिस शिशुभि: साधें प्रसन्नः सालयं ययी ॥२४३। द्वत्य वं कथितं सवें हरेश्वरितमङ्गलम्। गोपीना वस्त्रहरणं सवलीकसुखावहम॥ २४४॥

दूति श्ीब्रह्मवैवर्त्तें महापुराण नारायणनारदसंवादे श्रोककणा जन्मखरड गोपिकावस्तहरएं नाम सप्तविंभोऽ्यायः ।

नारद उवाच।

वरिषु मासेष्वतीतेषु तासाज् हरिणा सह। वद केन प्रकारेण बभूव तनुसङ्गमः ॥१॥ वृन्दावनं किंप्रकारं किंविधं रासमएडलम्। हरिरेकस्ताथ बह्वा: केन क्रीड़ा बभूव ह॥२ ॥ कुतूहलं भवति मे ददं श्रोतुं नवं नवम्। कथयस महाभाग पुरश्रवशाकीत्तन॥ २॥ कथा पुराणसाराणां रासयात्रा हररही। हरिलीला: पृथिव्यान्तु सर्वाः सुतिमनोह्रा: ॥ ४ ॥ सूत उवाच। नारदस्य वचः सुत्वा ऋषिर्नारायण: स्यम्

श्रीकपाजनमखरडम्। २२७

प्रहस्य सुप्रसन्नास्यः प्रवक्तमुपचक्रमे। ५॥ श्रीनारायण उवाच। एकदा यीहरिर्नत वनं वन्दावनं ययी। शुभे शुह्धत्रयोदश्यां पूर्णे चन्द्रोदये मुने॥ ६॥ यू थि का माल ती कुन्द माध वी पुष्पवायुना। वासितं कलनादेन मधुम्ाशां मनोहरम् ॥७। नवपन्ञवसंयुत्त पुंस्कोकिलरुतश्रुतम्। नवलचरासवाससंयुत्त सुमनोहरम् ।८। चन्दनागुरुकस्तूरीकुङ्गमेन सुवासितम्।

प्रसूनैम्पकानाञ्ज कम्तूरीचन्दनान्वितैः । रतियोग्यैविरचितैर्नानातल्यः सुग्रोभितम्॥१०॥ दीप्तं रत्नप्रदीपै धूपेन सुरभीक्वतम्। नानापुष्प य् रचितं मालाजालैविरानितम् ।११। परितो वर्त्तुलाकारं तबव रासमएडलम्। चन्टनागुरुकस्तूरीकुङ्गमेन सुसंस्कृतम् ॥ १२ ॥ पुष्पोद्यानै: पुष्पितेश्न युक्त क्रीड़ासरोवरैः। हं सकार गडवाकीर्एोजलकुक्कट कूजितैः ॥१३ ॥ क्रीड़नीयैः सुन्दरैश्न सुरतत्रमहारिभिः।

दधिपू्स शुक्तधान्य जलैर्निमव्कनीक्वतम् । रन्ास्तभ्भसमूहेन सुन्दरेया सुग्रोभितम्॥१५॥ आसत्रपल्लवयुत्तन सूतबन्धेन चारुणा। भूषितं मङ्गलघटैः सिन्टूरचन्दनान्वितैः ॥१६॥

२२८ [२८ प्०

स रासमरडलं दृष्टा जहास मसुसूदन:॥१६॥ चकार तत्न कुतुकाहिनोदमुरलीरवम्। गोपीनां कामुकीनाज् कामवर्धनकारणम् । १८। तच्कुत्वा राधिका सदो मुमोह मदनातुरा। बभूव स्थासुवह हा ध्यानेकतानमानसा । १८। क्षणेन चेतनां प्राप्य पुनः शुशाव साध्वनिम्। उवास सा समुत्तस्थी समुद्दिग्ना पुनः पुनः।२०॥ त्यत्वा चावश्यकं कर्म निःससाराड तं ग्हात्। ययौ तदनुसारेय प्रसमीच्य चतुर्दिथम् । २१॥ ध्यायन्ती चरणाभोजं शीक्वष्णस्य महावन:। तेजसा च दयोतयन्ती सद्रतसारभूषयैः ॥ २२ । वहिबभूवुस्तास्त्रस्ता वरेय दृतचेतनाः । कुलधमे परित्यव्य निःभड्डा: काममोहिता: ॥२२॥ तयस्त्रिंभदयस्थाञ्व ताः सुथीलादयः स्मृताः। राधिकाया: प्रियतमा गोपीनां प्रवरा ययुः ॥२४। तासां पश्माद्ययुर्गोप्यस्तासां संख्यां निबोध मे। समावेशेन वयसा रूपेय च गुणेन च । २५ । ययु: सुगीलासङ्गन सहस्रायि च षोड़म।

एकादभसहस्त्राणि माधव्यात्यय् निर्ययुः। जग्मुः कटम्बमालात्यः सहसत्रायि बयोदय ॥ २७। ययुः कुन्तीवयस्याश सहस्त्राणि दभ बृताः। चतुर्दथ सहस्राणि युयुस्ता यमुनामुगाः ।२८॥

श्रीम राजभखरम्। ३१६ نا

जाङ्नवीसहचारि: सहस्राणि ययुर्नव। ययुर्नव सहस्त्रापि पद्ममुख्याल्य एव च ॥ २८॥ सावित्रयात्यः पश्चदय सहसायि ययुत्र जात्। पारिजातावयस्याय सहस््ाणि वयुदश॥ ३० ॥ स्वयं प्रभानुगा: सप्त सहस्त्राणि ययुत्र आात्। वयुः सुधामुखीगोम्मः सहस्राणि चतुर्दथ । २१ ॥ शुभामुगा वयुर्गोप्य: सहस्त्राणि वतुर्दश। पद्मामुगा ययुर्गोप्सः सहस्त्राणि चतुदध । ३२।। गोरी पझ्मा ययुर्गोप्यः सहस्राणि वतुरदध। वयुः सरवमङ्गलात्य: सहस्राणि व षोड़म ॥ २२॥ कालिकाल्यो ययुर्गोप्य: सहस्ापि व बोड़य। निर्ययु: कमलात्यस्न सहस्राणि त्योदम ॥ ३४॥ दुर्गानुगा वयुर्गोष्य: सहस्रासि व घोड़भ। ययुः सरखतीपसात्सहसायि त्रवोदश : २५।

अपर्णासहच्तारिख: सव्हस्राणि वतुरदय । ३६ । रतिपशाद्दयस्याय् सहसायि यधुरदध। गङ्गवयस्या: प्रययुः सहस्रासि मतुर्दश ॥ ३७॥ प्रजग्मरम्दिका पस्तातहसत्रागि य षोड़श। सतीपश्चाद्यघुर्गोप्यः सहस्रायि तयोदय॥ ३६। नन्दिनोसह चतारिख: सहस््रायि बयुदश। प्रययु: मृन्दरीपश्चातह्हसताणि तयोदय ॥ ३८। धयु: अप्पप्रियापसात्हससापि स बोड़श। यगुर्मशमती पचातहस्त्राणि च षोड़श ॥ ४० ॥

२२० ब्रह्मवेवर्तपुराये

ययुश्चम्मानुगा गोप्य: सहस्रायि तयोदभ। चन्दनाल्यो ययुः पश्चात्हस्त्राणि च षोड़म॥४१॥ सर्वा बभूवुरेकत्र तत्र तस्थ : पलं मुदा। तत्ाययुर्गोपिकाश्च मालाहस्ताश्च कावन ॥ ४२॥ चारुचन्दनहस्ताथ्न काित्तताययुव्रजात्।

तत्नाययुर्गोपकन्या: काश्चित्कस्तूरिकाकराः । तत्नाययुर्गोपकन्या: वाश्चित् कुङ्ग मवाहिका: ॥ ४8॥ काश्चित् तत्नाययुर्गोप्यस्ताम्बूलपात्रवाहिकाः। यावत्काञ्जनवस्ताणं वाहिका गोपकन्यकाः ॥ ४५॥ काव्वित्तताययुः शीव्र यत् चन्द्रावली मुदा। सर्वाच्चैकव संभूय सस्तिताथ्च मुदान्विता: ॥ ४६। विधाय राधिकावेशं स्थामात्त प्रययुर्मुदा। चक्रुः पुनःपुनस्ताच्च हरिश्द जयं पथि ॥ ४७॥ प्रापुर्वृन्दावनं रम्यं दद्टशू रासमएडलन्। स्वर्गेभ्यः सुन्दरं दृशय राकापतिकरान्वितम्। ४८॥ सुनिर्जनं कुसुमितं वासितं पुष्पवायुना। नारीणां कामजननं मुनिमोहनकारएम् 82 म शुश्युवुस्तत्न ता: सर्वा: पुंस्तोकिलकलध्वनिम्। अतिसूक्ष कलज्ञापि अमराणं मनोहरम् । ५0 1 प्रसूनमधुमत्तानां भमरीसङ्गसङ्गिनाम्। सुभे क्षरो प्रविवेश राधिका रासमएडलम् ॥ ५१ ॥ सर्वाभिरालिभि: सारध व्यात्ा कषणपदास्त्रुजम्। राधामारात्तु संवीच्य ऊप्पस्तल् मुदान्वितः ॥ ५२ ।

३२१

जगामानु व्रजं प्रीत्या सस्मिती मदनातुरः। मध्यस्थां सखिसद्वानां रतालद्वारभूषिताम्॥५३॥ दिव्यवस्तरपरीधानां सस्तितां वक्रलोचनाम्। गजेन्द्रगामिनीं रम्यां मुनिमानसमोहिनीम्। ५४ ॥ नवीनवेशवयसा रूपेणातिमनोहराम्। तलश्ोणिनितस्बानां भारशेषान्वितां पराम् । ५५। चारुचम्पकवर्णाभां परज्चन्द्रनिभाननाम्। बिभ्न्तों कवरीभारं मालतीमान्यसंयुताम्। ५ू६।। राधा दृदय श्रीक्वशं किशोरं श्यामसुन्दरम्। नवयोवनसम्पन्न रत्नाभरसभुवितम् ॥ ५७॥

प्राखाधिकां तां पश्न्त पश्यन्तीं वक्रचनुषा ॥ ५८॥ परमाद्गुतरूपज्ज सर्वतानुपमं परम्। विचित्रवेशं चूड़ाज विभ्नन्तं सस्मितं मुदा ॥ ५८॥ वक्रलोचनकोरोन दशें दर्शं पुनः पुनः। मुखमाच्कादयामास व्रीड़या सस्तिता सती॥ ६०॥ मूच्छीमवाप सा सद्य: कामबाएप्रपीड़िता। पुलकाच्चितसवीङ्गी बभूव हतचेतना ॥ ६१॥ कटाचकामबारीश्व विद्ञः क्रीड़ारसीन्मुखः। मूच्छीं प्राप्य न पपात तख्थो ख्थाणुममो हरिः ॥६२॥ पपात मुरली तस्य क्रीड़ाकमलमुज््वलम्। द्वितीयं पीतवस्तञ्च शिखिपिच्छ शरीरतः ॥६२॥ च्षरेन चेतनां प्राप्य ययी राधान्तिकं मुदा। कत्वा वक्चसि तां प्रीत्या सनाश्रिथ चुचुन् सः ॥६४॥

१३२ [२८थ०

श्रीक्ृणणाम्पर्यमात्रग संप्राय्य चेतना सती। प्राणाधिकं प्रापनाथं समाम्मिय्य चुचुम्ब ह॥६५। मनो जहार राधाया कष्णस्तस्य च सा मुने। जगाम राधया सार्ध रमिको रतिमन्दिरम् ॥ ६६॥ रत्नप्रदोपसंयुत्त रत्नदर्पणसंयुतम्। चारुचम्पकशय्याभिश्नम्दनाकाभी राजितम् । ६७। कर्यू रान्वितताम्बूलैर्भोगदरवय: समन्वितम्। उवास राधया सार्ध कृष्णस्तत् मुदान्वितः । ६८ू। राधाप्रदत्तताम्बूलं पखाद मधुसूदनः । रासेखरो क्वण्णदत्त ताम्बूलं बुभुजे मुदा ॥६८॥ दत्त चर्वितताम्ब लं राधाये प्रभुया मुदा। चखाद भतया सा तूर्एं प्रहृस्य मदनातुरा॥७ ॥ राधाचवितताम्बूल ययाचे माधवो मुदा। न ददी राधिका भीता पपात चरणाख् जे॥ ७१॥ एतस्तिजन्तरे तत्र सकाम: सुरतोभुखः। सुष्ाप राधया साधे रतितल्य मनोहरे॥ ७२॥ शृङ्गाराष्ट्रप्रकारष् विपरीतादिकं विभु: । मखदन्तवागसाञ् प्रहारख्च यथीचितम्। ७३॥ कामथास्त्रेषु वद्रोप्यं चुम्बनाष्टविध् परम्। कामिनीनां मनोहारि चकार रसिकेश्वर:।७४। श्रङ्गद्श्गानि प्रत्यङ्गः प्रत्यक्गानि अरतुरः । चकारास घएं तत कामुकीनां सुखावह्म्।७५॥ मृङ्गावकुशली तो तु कामशास्तसुपस्ती। रतियुद्धविरामय न बभूव हयोरपि॥ ७६५

२८ प ० श्रीऊ्वष्ाजन्मसएडम्।

एवं ग्यहे ग्हे रम्ये नानामूर्ति विधाय च। रेमे गोपाङ्गनाभिस सुरम्ये रासमगडले। 99॥ गापीना नवलन्तागि गोपानाक्ष तथैव च। लवाखटादय मुने युक्तानि रासमगडले॥७॥ मुक्तकेशानि मग्नानि विन्किन्नभूषगानि च। वेशोचिन्नानि मत्तानि मूर्च्छितानि स्प्रेण च ।9८।। कद्गणानां किद्विणीनां वलयानाञ्ज नारद। सट्रत्ननूपुराणाञ् प्व्दयुत्तानि सन्ततम् ॥ ८० । एवं कत्वा स्थलक्रीड़ां ययुस्तानि जलं मुदा। कत्वा तत्र जलक्रीड़ां परिश्ान्तानि साम्प्रतम् ॥८१। तूयें जलात्समुत्याय वासांसि परिधाय च। द्द्ृशर्मुखपद्मानि सद्रतदर्पपोषु च॥ ८२॥ चन्दनागुरुकस्तू रीद्रव्यागि पुष्पमालिकाः । मुदा परिदधुस्तानि सम्प्रापुसेतजानि च । ८ ३ ॥ सकपू रच्च ताम्व लं भुक्का सर्वाणि कीतुकात्। दृद्टशर्मुखपद्मानि सद्रते दर्पणेडमले ॥ ८४ ॥ काचिन्कामातुरा कणां बलादाक्वष्य कोतुकात्। हस्ताइथीं निजग्राह वसनञ् चकष ह। ८ ५ ॥ काचित्कामप्रमत्ता व नग्न कत्वा तु माधवम्। निजग्राह पीतवस्त्र परिहास्य पुनर्ददी॥ ८६॥ यत्तिं शृखित्य वमुक्रा काचित्संग्टह्य खामिनम्। चुचुम्ब गणडे बिम्बोष्ठे समास्तिष्य पुनः पुनः ।८७। सस्नितं सकटाचञ् मुखचन्द्र स्तनोत्रतम्। काचिक्क्रोषिं सुललितां दर्भयामास कामतः ।८८।

२३४

काचित्कान्त करे कत्वा संस्थाप्य श्रोगिदेशतः । चकार चूड़ानिर्माएं मालतीमाल्यसंयुतम् ।८21 काचिचूड़ां समाक्ृष्य मयूरपिच्छकं ददी। गुञ्जां मात्यञ् चूड़ायां वेष्टयामास काचन ॥ ८० ॥ प्रदढ़ी म्वामिने कामात् प्रेमवर्धनहेतवे। काचित्काच्चित्समाक्कष्य नग्नां कत्वा तु कामतः ।2१। प्रेषयामास कवष्णस्य क्रोड़े चन्दनचचिते। ननृतुश्न जगु: काश्चित् कान्तं कवत्वा तु कामतः ॥६२। नर्तनं कारयामास तञ्ज काचिद्वलेन च । कराय वस्त कस्याय विचकर्ष कुतूहलात् ।९३॥ काञ्ञित् कत्वा तु नग्नाज् कस्येचिदंशकं ददी। कसो रावां समाक्य्य वासयामास वन्तसि ॥८४।। तस्याश्न कवरीं रम्यां सुनिर्माणज्जकार ह। सिन्दूरञ्च ददो भाले कस्तूरीविन्दुभि: सह: ॥५॥ अतिसूत्षम' चन्दनेन्दु कीतुकात्तदधी ददौ। पत्रावलीं सुललितां सुकपीले चकार ह॥ ८६॥ वड्गिशुद्ांशुक चारु परिधार्य्यप्रयत्नतः । टट़ी सद्रतमच्जीरे ग्टहीत्ा चरगाम्ब् जे॥८७॥ नखनिर्मार्जनं कत्वा सुन्दरं यावकं ददी। भूषएरभूषितां कत्वा सम्प्रलिप्यानुलेपने: । 2८ । दत्त्वा च मालतीमालां चुचुम्ब च पुनः पुनः। चारुलीचनपद्म च चकाराज्ज्नसंयुत।।६ ।। प्रढदी नासिकामध्ये दुलभं गजमौतिकम्। सोषिदेशे च स्तनयोनेखच्छिद्रं चकार ह॥ १००॥

श्रीक्कष जन्मखगडम् । ३३५

चकार दन्तदलनं पक्कविस्वाधरे वरे। सरसस तटे रम्य पुखोद्याने सुनिर्जने , १०१॥ वहिशन्द्रादये रम्ये पुष्पचन्दनचार्चत। अगुरुचन्दनाकेन वायुना सुरभीऊते॥ १०२॥ भ्मरध्वनिसंयुतता पुंस्कोकिलरुतश्ुत। बहुमूर्त्ती: संविधाय योगिनां परमी गुरुः॥१०३॥ पुनस्नकार भृङ्गारं गोपीनां चित्तहारक: । किङ्गिसीनां कङ्गणानां नूपुराणाञ्जर नारद॥ १०४॥ भृङ्गारोट्र कतस्तत्व बभूव सुन्दरो वरः। भूच्छामवापुस्ताः सर्वा नवसङ्गममात्रतः॥१०५॥ वभूवुरचलास्पन्दा: पुलकाञृतांवग्रहाः। भृङ्गारविरते भूते संप्रापुश्येतनां पुनः॥१०६॥ नखदन्तप्रहारत्च प्रचकार परखरम्। कृण्: कररुहाघातं ददी तासां कुचीपरि ॥१०॥ योणीदेशे सुकाठने नखचिव चकार ह। भीवीविस्रंसिता तासां कवरी चुद्रघरिटका ।१०८॥ दूरीभूतं सुवसनं सुवेशं सुमनोहरम्। आलिङ्गनं नवविधं चुम्बनाष्टविधं मुदा॥ १०८। भृङ्गारं षोड़भविधं चकार रसिकेश्वरः। अङ्गरङ्गानि प्रत्यङ्गः प्रत्यङ्गानि च वोषिताम् ४ ११० ॥ चकारालिङ्गनं प्रीत्या कामुकीनाञ्च कामुक:। नारीयां षोड़य कला: शृङ्गारस्तत्यमायक: ॥१११॥ कलाभेदेन तङ्गदं कामभास्तविदी विदुः। प्रऊ्वतं द्वादप्विधं चकार रसिकेश्वर: ४११२ ।

३२६ [२८श्र०

निरूपितं कामशास्त्रे चकारेशस्ततोऽधिकम्। क्रीड़ारसे च मध्ये च विरती कर्म योषिताम् ॥११३॥ प्रीत्यर्थमपि कर्त्तव्यं चकारेशस्ततोऽधिकम्। गोपीकङ्णरेखाभि: पादालक्तकचिक्कित: ॥११४० शुशुभे कृषणादेहश्च वथाट्रिर्गेरिकेय च। एवस्भूते पूर्णराससंभूते रासमएडले । ११५॥ समाजग्मुः सुगः सर्वे सकलत्ाथ सानुगाः। सुवर्णस्यन्दनस्थास्त कीतुकात् खगयाह्टता: ॥ ११६। पुलकाञितसर्वाङ्गा: कामबाराप्रपीड़िताः । ऋषयो मुनयश्चैव सिहास पितरसथा। ११७॥ विद्याधराश् गन्धर्वा यक्षराक्षसकिब्वराः। सस्त्रीकाश्च समाजग्मुर्ददृटशुश् मुदान्विता: ॥ ११८॥ दिव्यस्यन्दनमारुह्य प्ातकुन्भ्भवनिर्मितम्। सुशोभितव्ट मणिना रत्नसारपरिच्छदम् ॥ ११८॥ वड्गिशुद्ांभुकेनैव वेष्टितं सुमनोहरम्। शेतचामरयुक्तष्न सद्रतदर्पणाम्बुजम् ॥ १२०॥ ३ गतचक्रं चित्रयुत मनोयायि मनोहरम्। सद्रत्नसार निर्माणकलशोज्चलशेखरम्। १२१॥ समाजगाम भगवान् पार्वत्या सह भङ्रः। वामपार्श्ें महाकाली दक्चिर नन्टिकेशरः ॥१२२।। पुरतः कारतिकेयस सयं देवो गणेशवरः। पिङ्गलान्तादयः सर्वें पार्षदा: परितस्तयोः ॥१२३ ॥ च्षेत्रपालादय: सर्वें तथाष्टी भरवेशराः। वचःस्थल स्थिता दुर्गा सस्तिता वक्रलोचना॥ १२४॥

२६अ्र० ] श्री कवप्ण जनख एडम्। २३०

भारत्या सह ब्रह्मा च पातकुश्भरघस्थितः । वामे सप्तर्षयस्तस्य दत्तिये सनकादय: । १२५। सुवर्षस्यन्दनस्थास्न धर्मः सात्ती च कर्मगाम्। वचःस्वलस्थिता तस्य मूर्तिः सेरानना सती । १२६। पश्यन्ती पूर्णरासव्च सकामा वक्रलोचना। परितः पार्षदाः सर्वे व्वलन्ती ब्रह्मतेजसा ॥ १२०॥ पचा सह महेन्द्रव रोहिएा च कलानिधि:। स्वाहासाधें स्यं वड्ि: सुर्य्यस संज्ञया सद् ॥१२८॥ समाजगाम कामश्च रति छत्वा च वचसि। मर्वे ग्रहाश्ट दिकपाला आजग्म : सकलल्नका: ॥१२८॥ ग्ाकापस्थाय्य दटृशः सरासं रासमएडलम्। केचिच्न मुमुह्दुस्तत्र मूर्च्छामापुश्त केचन॥ १३०॥ सुइत्तञ सुरा: सर्वे सस्तिता मुदान्विताः । चन्दनट्रवहटष्टिज्ज पुप्पहष्टिज्ज चित्िपु: ॥१२१॥ कस्तूरीयुत्तमाल्यानां दृष्टिच्चक्रुमुनीख्वराः। रासं दृष्टा देवपत्नाः कामबाणापीड़िता: ॥१३२ ॥ स्थले रतिरसं कवत्वा जगाम वमुनाजलम्। राधया सह कप्णस पूर्रब्रह्मसनातनः ॥१३२॥ गोपीभिः सह जग्म घ माया: य्ीक्वष्णरूषिकाः। प्रपीड़िता: कामबाणैः क्रीड़ाच्क्रुर्जले मुदा ॥१३४॥ जलं ददी राधिकाये सकामी माधवः स्यम्। ददी सा च माधवाय कामार्तायाञ्जलित्यम् ।१३५। वस्तं जग्राह तय्याय सा च नग्ना बभूव ह। मालात्निक्केद कवरीं चकार शिथिलां हरि: ॥१३६॥

२३८ ब्र ह्मवैवत्तपुराणे

सिन्दूरपत्रकं लुप्तं वेशञ्ज जलताड़नेः। भ्रूविचित्रजोष्ठरागं लुप्त' कज्जललीचनम् ॥ १३७ ॥ ताञ्च नग्नां समास्तिथ निममज्ज जले हरि:। प्रह्ृत्याभ्यन्तरे क्रीड़ां ुतस्थी च तया सह॥ १३८॥ ताज़ नग्नां दर्भयित्वा गोपिकां व्रीड़या नताम्। सस्पितां प्रेरयामास दरतो बसुनाजले ॥१३2७ सा वेगेन समुत्थाय बलाज्जग्राह माधवम्। गहीला मुरलों कोपात् प्रश्यामास दूरतः॥ १४० म ग्टहीला पीतवसनख्जकार तं दिगम्बरम्। वनमालाज़ चिच्छेद ददी तोयं पुनः पुनः ॥१४१॥ हरिं पुनः समाऊृष्य प्र षवामास पार्थास। गभीरे स्रोतसि सुले निममच्ज जगत्पति: ॥ १४२ । उस्थाय माधवः भीघ्र तां गहीत्वा प्रहस्य च। कत्वर वक्तसि नग्नाच़च चुचुस्ब च पुनः पुनः ॥ १४३॥ एवन्ता मूर्त्तय: सर्वा गोपीभिः सह कीतुकात्। क्रीड़ां विचक्रुर्यमुनातीरनीरे मनोहरे। १४४। तीरं गत्वा तथा साधें हरिर्नग्स सग्नया। सातं ययाचे वसनं स च तां सस्ितां सतीम् ॥१४५॥ राधिकाये ददी वस्त्रं रम्यां मालाज्ज माधवः । प्रददी हरये वस्ं वंगों रासेख्वरी तघा ॥ १४६॥ चन्दनागुरुकररों सर्वाड्ग कुडमान्विताम्। छणस्य परया भत्या ददौ योसिस्थितसय च ॥ १४७॥ निर्माय चूड़ां ललितां कामिनोचित्तमोहिनीम्। मोभनैर्मालतीर्माल्वेयकार वेष्टनं पुनः॥ १४८ ॥

श्रीक्ृप्णंजनमखएडम्। २३६

श्रीक्ृष्णो राधिकायाश्च कवरों सुमनोहराम्। कत्वा कुन्तलसंस्कारं निर्ममे पत्रकावलीम् ॥१४८ ॥ ददौ ललाटे सिन्दूरं कस्तूरीविन्दुभिः सह। तदधश्चन्दनेन्टुञ्न सुसूत्त सुमनोहरम्॥ १५०॥ नखाङ्गं स्तनयोरूर्वोकरस्येव घनं मुदा। दत्त्वा तां वासयामास वड्रिशुद्ांशुकेन वै॥ १५१॥ चन्दनागुरुकस्तूरीकुङ्गमानां ट्रवेश सः। कत्वा वच्सि संलिप्य चुचुम्ब च मुह्ुर्मुद्कः ॥१५२॥ पुनराश्नेषं ऊत्वा ददौ मालां गले पुनः। भूषएर्भूषितां कत्वा मन्जीरज्चरणे ददी॥ १५३॥ अलक्वकव्चरणयोरनखेषु च ददी पुनः। एवं गोपश्च गोपीनां विदधी च पृथक् पृथक् । १५४॥ पुनः प्रजग्म स्ता मत्ता: सुन्दरं रासमरलम्। पूर्णेन्दुचन्द्रिकायुत रतियोग्य सुनिर्ननम् ॥१५५॥ माधवीकेतकीकुन्दमालतीनां मनोहरैः। चम्पयूथीमल्लिकानां पुष्पस् सुरभीकवतम् ॥१५६॥ दृष्टा च म्फुटितं पुष्पञ्चयनं कर्तुमीखरी। गोपीर्नियोजयामास कौतुकेन च राधिका। १५७ ॥ काश्चित्नियोजयामास मालानिर्माणकमेणि। कासित् ताम्बूलसज्जेषु काशचिचन्दनघर्षरो॥१५८॥ मालाचन्दनताम्बूलं गोपीदत्तञ्ञ सुन्दरी। ददी कृष्णाय संप्रीत्या सस्तिता वक्रलोचना ॥ १५८ ॥ काश्चित्नियोजयामासुः कवपासङ्गीतकर्मणि। मृद्ङ्गमुरजादीनां वादनेषु च काशन ॥१६० ॥

२४० ब्रद्मवेवर्त्तपुराणे [२८च०

एवं रासे रतिं कृत्वा लीलया हरिया सह। विजहार च सर्वत्र निर्जनेषु मनोहरम्॥ १६१॥ पुष्पाद्यानेषु रम्येषु सरसाच् तटेषु च। कन्टरे कन्दरे रम्ये नदेषु च नदीषु च : १६२। अतीव निर्जनस्थाने रमयाने गिरिगह्वरे। वाब्कितेषु च नारीयां तयस्त्रिपद्दनेषु च। १६३। भाएडीरे शीवने रम्ये कदम्बकानने तथा। सुलसीकानने कुन्दवने चम्पककाभने। १६४ ॥ निम्बारखे मधुवने जम्बीरकानने तथा। नारिकेलवने पूगवने च कदलीवने॥ १६५॥ बदरीकानने विल्ववने नारिङ्गकानने। पशवत्थकानने वंशवने दाड़िमकानने : १६६॥ मन्दारकानने तालवने चूतवने तथा। केतकी का वनेऽथोकबने खर्जूरकानने॥ १६॥ आम्रातकवने जम्बगहने थालकाननी। कटकीकानने पदमवने जातिवने मुने : १६८ ॥ न्यग्रोधगहने घोरे खीखगडकानने तथा। प्रहृष्टकेसरवने सर्वतोरऽप विलखये॥ १६८॥ एवं रेमे कोतुकेन कामाचि भहिवानिपम्। तथापि मानसम्पूग न च किज्रिद्दभूव ह। १७० ॥ न कामिनीनां कामय मृङ्गारेस निवसते। श्रधिकं वर्दते शखद्यथाग्निर्धृतधारया। १९१। नग्मर देवाः खगेहच्न देव्यय् सुनयस्तथा। ते सवें प्रथथंसुक् विस्मयन्न ययुर्मुदा। १७२ ॥।

३४१

गहे गेहे वृपेन्द्राणां लेभिरे जन्म भारते। दग्धा: कामाग्निनांगेन देव्य: शृङ्गारलालसा:॥१७३॥ इति श्रीव्रह्मवैवत्ते महापुराण नारायणनारदसंवादे शीक्वर जन्मखगडे रासक्रीड़ाप्रस्तावी नाम अष्टाविंभोऽध्यायः ।

ऊनति'शोऽध्यायः।

श्रीनारायण उवाच।

अ्थ गोपाङ्गनाः सर्वाः कासनत्ततगा मुने। अतिप्रौढ़ाथ्च मानिन्यो नेखरं मैनिरे पतिम् ॥ १॥ काखिदूचुरहो कणं सस्तिता वक्रलोचना। मालतीपुष्पमुत्तोत्य देहि मे सालिकामिति॥ २॥ काशचिदूचुरवे क्वष्ण खक्रोड़ेऽस्प्रांस कुविति। ग्टहीत्वा श्रीहरेः स्कन्धमाररोह च काचन ॥ ३ । उवाच काचिहर्पेण प्रमत्ता प्रायवल्वभम्। स्वकीयपीतवसनं परिधारय सामिति॥ ४ ॥ उवाच काचिदीभन्तं सिन्दूरं टेहि मामिति। उवाच काचित् प्रासेयं शोध्रमागत्य साम्पतम् ॥ ५॥ कत्वा कुन्तलसंस्कारं कुरु में कवरीमिति। कायितंप्र रयामासः श्रीखरड़ बल्लवाय च॥ ६।

३४२ ब्रह्मवेवर्तपुराणे २६ शर :

साङ्गवेशविधायिन्यो भूषाथें तुतिमूलतोः । उवाच काचित् कामेन परं सङ्गतपूर्वकम् ॥७॥ पश्यन्ती तन्म खाभ्भोजं सस्तिता मैथुनाय च। काचिज्जग्राह मुरलीं बलादाक्वष्य माधवम्॥ ८॥ जहार पीतवसनं कत्वा नग्नच् कामिनी। कामिन्य: काश्विदित्यूचुर्मानिन्चो मधुसूदनम् ॥८॥ अलक्वकद्रवं देहि पादयोनेखरेषु च। उवाच काचित् प्रेम्णा तं गएडयो: स्तनयोमैम ॥१०६ नानाचित्रविचित्नाव्य कुरु पत्रावलीमिति। कत्वानुमानं मनसा दृष्टा तासां प्रमत्तताम्॥ ११॥ माधवी राधया सार्दमन्तर्धानं चकार ह। अतीवनिर्जन स्थाने मुदा सेच्छामयो विभु: ॥१२ । कलामानप्रकारज़ मृङ्गारज्ज चकार ह। पर्वते पर्वते रम्ये हीपे द्वीपे सुनिर्जने । १३ ॥ तटे तटे नदीनाज़ सर्वजन्तुविवर्जिते। श्रीगोष्ठे रत्नशैले च वेलागङ्गातटेऽपि च। १४॥ कालिन्द च पुलिन्द च मन्दिरे गन्धमादने। मनोहरे कुन्दवने कावेरीतीरनीरजे॥ १५ ॥ पुष्पभद्रापुलिनजे पुष्पोद्याने सुपुष्पिते। सर्वत्र रमणं कत्वा राधावेशं विधाय च॥ १६ । नगाम मलयद्रोणीं रम्यावचन्दनवायुना। पय्यां पुष्पमयों कत्वा तत्र रेमे तवा सह ॥१७॥ अतीवसुखसभ्भोगान्म च्कां संगाध्य रधिका। कत्वा वचसि गोविन्दं पुलकाख्ितविसहा॥ १८॥

२८अ्र०] श्रीकष्जकखएडम् । ३४२

दृष्टा तां मूच्कितां कृष्णो घनश्रीणिपयोधराम्। विलुप्तवेशां कामातीं नग्नां शिथिलकुन्तलाम् ॥१८१ चेतनां कारयामास त्वा वचसि तन्द्रिताम्। वामयामास वसनं राधाया मेखलाम्बरम् ॥ २०॥ कवरीं रचयामास किच्िद्दामेन वद्गिमाम्। मालतीमाल्यसंयुत्तां कुन्दपुष्पथ् वेष्टिताम्। २१। तस्या: कपाले सिन्दूरतिलकं सुन्दर ददी। गण्डयो: स्तनयोश्चित्रां चकार पत्रिकां मुदा ॥ २२ ॥ सालक्तकांच नखरान् चित्रितान् पदपद्मयोः । नखैः क्वव्रिमपद्मानि निर्ममे श्रोषिवत्तस्त्ीः ॥२२॥ उत्थायाथ तया सारडवं जगाम ह सरोवरम्। नानाप्रकारपझ्मानां राजिभिस्न विराजितम् ॥२४। निर्मलस्फटिकाकारजलपूर्री मनोहरम्। हंसकारएडवाकीपीं जलकुक्क टकूजितम्॥२५॥ मधुलुब्धमधुम्तराणां पद्मस्ानं सुपझजम्। चारुणा कलशव्दन शव्दितं शशदेव हि। २६॥ तत स्नात्वा जलक्रीड़ाच्नकार ह तथा सह। जलं ददी राधिकाये मुदा सा माधवाय च ॥ २७॥ सहस्रदलपझ च गटहीला माववः खयम्। एकं ददी राधिकायै ररच खार्थमेककम् ॥ २८॥ चन्दनागुरुकस्तूरीकुङ्ड मद्रवमीप्ितम्। स्वाङ्ग द्त्वा राधिकायै लिलेप राधिकेशरः ।२९॥ ततो गच्छन्तया साईें ददर्भ पुरती वटम्।

३४४ ब्रह्मवैवत्तपुराये

मूले योजनपर्य्यन्तं क्वायया परिवेष्टितम्। उवास तत्र गोविन्दः केतकीवनसन्निधी। ३१॥ घुष्पात्तेन सुशीतेन वायुना सुरभीक्वते। चित्र रहस्य सुचिरं पुरागञ्ज पुरातनम्। ३२॥ प्रहषितश्व श्रोक्ृप्ण: कथयामान राधिकाम्। एतस्तमिन्नन्तरे तत्र द्दर्भ मुनिपुङ्गवम् ॥ २३ ॥ आगच्कन्तञ्ज तं दृष्टा प्रसन्नवद्नेक्षम्। न दृष्टा हृदये रूपमीशस्य परमामानः ॥ ३४ । ध्यानाद्विरतमग्रे च पश्वन्तं वहिरेव तत्। सर्वावयववक्रञ्ज कष्यं खर्वे दिगस्वरम् ॥ ३५ ॥ नाम्नाष्टवकं जाटलं ज्वलन्त ब्रद्यतेजसा।

अहो किं वा ब्रह्मतीजो मूर्ततिमन्तमिव स्यम्। नखश्मशुमुदीर्घच्च शान्त तेजलिनं परम् ॥ ३७॥ पुटाञ्जलियुतं भत्या भीतं प्रणतकन्वरम्। दृद्टा हसकों राधां तां वारयामास माधवः ॥ ३८ । प्रभावं कथयामास मुनीन्द्रस्य महात्नः । अथ प्रणम्य गोविन्द तुष्टाव मुननिपुङ्गवः । यत् स्तोतच्च पुरा इत्तं शङ्गरेश महात्मता ॥ ३६ ॥

त्रष्टावक्र उवाच।

गुणातीत गुखाधार गुखवीज गुखात्मक। गुगीभ गुणिनां वीज गुसायन नमोडसु ते। ४० ॥ सिद्धिस्रूप सिहांथ सिदधिवीज पदात्पर।

२९अ्र० ] श्रीक्ण्ण जन्म खणडम्। ३४५

सिडिसिद्गुणाधीथ सिद्वानां गुरवे नमः॥ ४१॥ है वेदवीज वेदन्न वेदिन् वेदविदां वर। वेदान्तातोऽसि रूपेश वेदज्ञेश नमोऽसु ते॥ ४२॥ व्रद्मानन्तेय शेषेन्द्र वर्मादीनामधीश्वर। सर्व सर्वेश सर्वेंग वीजरूप नमीऽस्तु ते ॥ ४३ ॥ प्रकृते प्राऊ्ृत प्राज्त प्रक्ृतीश परात्पर। संसारषत्त तद्वीज फलरूप नमोऽसतु ते॥ ४४ । ष्टिस्थित्यन्तवीजेश सटष्टिस्थित्यन्तकारग। महाविराट् तरोर्वीज राधिकेश नमोऽसतु ते॥ ४५ ॥ अहो यस्य त्यः स्कन्धा ब्रह्मविष्ुमहेखवराः । भाखा प्रभाखा वेदाद्यास्तपांसि कुसुमानि च॥ ४ ई ॥ संसार विफला एव प्रक्ृत्यङ्गरमेव च। तदाधार निराधार सर्वाधार नमोऽसु ते ॥४७॥ तेजोरूप निराकार प्रत्यक्षानूहमेव च। सर्वाकारातिप्रत्यक्ष सेक्कामय नमीऽस्तु ते ।४८ ॥ दृत्युक्रा स मुनिश्रेष्ठी निपत्य चरणाम्ब जे। प्राणांस्तत्याज योगेन तवोः प्रत्यच एव च॥ ४८ ॥ पपात तत्र तह हः पादपझ्मसमीपतः । तत्तेजश्न समुत्तस्थी व्वलदग्निशिखोपमम्॥ ५० ॥ सप्ततालप्रमाणन्तु चोत्याय च पपात ह। भामं भामज्ज परितो लीनं क्वत्वा पदास्व जे ॥ ५१ ॥ अ्रष्टावक्रक्वतं स्तोत प्रातरुत्याय यः पठेत्। परं निर्वाणमीत्तञ्ज समाप्नोति न संभय: । ५२ ॥ प्राणाधिको मुमुचतूयां स्तोतराजस नारद।

३४६. ब्रह्मवेवत्तपुरा [३० अ०

हरिणाहो पुरा दत्तो वैकुएठे शङ्गराय च॥ ५३ ॥ दूति श्रीव्रह्मवेवत्त महापुरासे नारायणनारदसंवादे श्रीक्वपाजन्मख एडे मुनिमोक्षणं नाम ऊन वि शोडव्यायः ।

वि भोऽध्यायः।

नारद् उवाच।

महामुने रहस्यञ्च गुतं ब्रह्मन् किमद्ग तम्। मृते मुनी किञ्जकार श्रीक्ृप्ो भक्तवत्सलः ॥ १ ॥ श्रीनारायण उवाच। दृष्टा मृतं मुनिं क्वणा: संस्कारं कर्तुमुद्यतः। कत्वा वच्सि तह हं ररोदोच्चेर्या नरः ।२॥ बाहुभ्याञ्ज समास्निप्य पिपेषोद्रिकतमोहतः।' निर्गतं भम्मनिकरं प्रवाद्मच्ाङ्गघ्षणात्॥ २ ॥ रक्तमांसास्थिहीनं तच्करीरच महात्मन:। षष्टिवर्षसहस्त्रागि निराहारः कृतो मुने ॥ ४ ॥ दग्धं लोहितमांसास्थि ज्वलता जठराग्निना। वाह्यज्ञानविहीनस्य हरिपादाज्चेतसः ॥ ५ ॥ चितां चन्दनकाष्ठेन निर्माय मधुसूदनः। कवत्वाग्निकाय्य तंत्रव स्थापयामास शोकतः ०ई॥

३० ग्र०] श्रील्ृणाजन्म खसडम् । ३४१

ददी चितायामग्निज़ज काछं ढत्त्वा शवोपरि। व्वलतागां चितायाज्ज मूर्च्छामाप त्तरां विभुः॥8 तह हे भग्मसाद्ग ते नेदुर्दन्दुभयो दिवि। बभूव पुष्पव्टष्टित्व तत्क्षगाहगगनादही॥ ८॥ एतस्तिन्नत्तरी तत्र रत्नसारविनिमितम्। स्यन्दनव मनोयायि वस्तमात्यपरिच्कदम्॥ ८॥ पाषदप्रववर्युकं श्रोक्तपाम दृशैवेरेः । आविबभूव गोलोकालुन्दरं पुरती हरे: ॥१०॥ अवरुह्य रथात्तूरं पार्षढ़प्रबरा हरेः। सर्वे समानरूपास्ते प्रयम्य राधिकेखरी॥ ११ ।। धृतवन्त सूत्तनेहं प्रगमय्य मुनीशरम्। रथे कृत्वा तु तं ठेहं जरम गोलोकमुत्तमम् १२॥ गते मुनीन्द्रे गोलोकं वन्दावनविनोदिनी। बभूव विन्मिता साध्वी पप्रच्क जगदीख्वरम्॥१३॥ सीराधिका उवाच। कोडयं नाथ मुनिश्रेष्ठः सर्वावयववङ्गिमः।

कघं वा निर्गतं भस्म देहादस्य किमद्ध तम्।

रघस्थः पुखवान् सद्ो गोलोकच्च जगाम ह। स्वात्मारामस्य यद्देतो रोढ़नं ते बभूव इ॥ १६॥ त्वया कवतञ्ज सत्कारमयुपूरगेन चक्षुषा। सवें विवरं तूरों संव्यस्य कथय प्रभो॥ १७ ॥ राधिकावचनं शुत्वा प्रहस्य मधुसूदनः।

३४८ ब्र द्यवैवर्त्तपुराणे [३० त्र

कथां कथितुमारेभे युगान्तरगतामपि। १८॥ श्रीक्वण्ण उवाच। रहस्यमष्टावक्रीयं विख्यातं सर्वतः प्रिये। पस्नाच्क्रोथसि कालेन प्रसङ्के विदुषां मुखात् ॥ १८ ॥ अ्ष्टावक्रो मुनीन्द्रोऽपि विस्याती भुवनतये। परिपूर्णं यद्यपसा जन्मना तव्जगच्चयम् ॥ २०॥ कष्णस्य वचनं शुत्वा विमनस्का हरिप्रिया। रदाच मधुरं यत्ाच्कष्ककरठौष्ठतालुका॥ २१॥ राधिकोवाच। यत्तृषालीर्मनः पूएं न बभूव सुराम्बुधी। स विवप्तो भवति किं गोष्पदोदकपानतः । २२॥ वेदानां वेद्वत्तृणां विधातुर्जनकस्य च। महाविष्णोरीख्वरख्व' कोऽन्यो वक्तास्ति त्वत्परः ॥२३। राधिकावचनं सुत्वा तुष्टः क्वष्णो बभूव ह। उवाच गोपनीयञ्च रहस्य परमाद्कतम् ॥ २४॥ श्रीहृष् उवाच। ऋृणु कान्ते प्रवच्चे Sहमितिहासं पुरातनम्। प्रवणात् कथनाद्यस्य सवे पापं प्रयश्यति ॥ २५॥ महाविष्णोनाभिपद्याइ्भूव जगतां विधि:। ममांशस्य मत्कलया जलाकीर्णे जगन्नये॥ २६॥ पुत्रा वभूवुद्चत्वारी ब्रह्मणी मानसात्य रा। नारायणपरा: सर्वे ज्वलन्ती ब्रह्मतेजसा ॥२७॥ पियव; पचवर्षीया नग्ना पज्ञानिनी यथा। वाह्यज्ञानविहीनास ब्रह्मतत्वविशारदा:॥२८॥

३० भ० ] श्रीऊ्प्ण जमखरडम्। ३४८

मनकश् सनन्दय ततीयस सनातन:। सनत्कुमारी भगवानिते चत्वार एव च ॥ २८० तानुवाच जगद्ाता सटष्टिं कुरुत पुत्रकाः । तन तस्थ: पितुर्वाक्ये प्रययुस्तपसे मम ॥ ३०॥ विधाता विमनस्कश्व तनयेषु गतेषु च। पितुर्दु ःखाय प्रभवेत् पुवस दवचस्कर: ॥३१॥ ज्ञानेन निर्मम पुत्रान् म्वाङ्गेषु च तपोधनान्। वेदवेदाङ़गविन्नांश्च ज्वलतो ब्रह्मतंजसा ।३२। भत्रिः पुलस्त्यः पुलहो मरीचिर्भ गुरङ्गिराः । क्रतुवभ्िष्ठो वोढस् कविलश्चासुरि: कवि: ।३२। गङ्ग: प्रङ्टः पञ्चशिखः प्रचेतास्ते तपोधनाः। बहुकालं तपस्तवा चक्रुः सष्टि तदाच्नया। २४॥ कलत्रवन्तस्त सर्वे संसारं कर्त्तुमुन्न खाः। बभूवः पुत्रपीवास सर्वेषाञ्च तपाखनाम् ॥ ३५॥ तदस्तु च कथा बह्वी मुनिवंगानुकीर्तनी। चार्वी पुएयस्वरूपा च प्रक्ृतं शृणु सुन्दरि॥ २६॥ प्रचेतस: सुतः श्रीमानसिती सुनिपुङ्गवः । सकलत्स्तपस्त पे दिव्यं वर्षसहस्त्रकम् ॥ ३७॥ न बभूव सुतस्तस्य प्रायांस्यतां समुद्यतः। तं सम्बोडधं बभूवाथ सत्या वागगरीरिणी॥ ३८ ६ कथं त्वजसि प्राणांरव गच्छ शङ्गरसन्निधिम्। सिदं कुरु ग्हीला च मन्त्र शङ्गरवक्रतः ॥२६॥ मन्तराविष्ठातदेवी ते सद्: साच्षाइ्विष्ति। वरेंणाभीटरेव्याख् पुत्रस्ते भविता व्र वम् । ४०॥

३५० ब्र ह्मवेवर्सपुराणे। [३० प्र्र

सुत्वेतच्चरितं विप्रो जगाम शिवसन्निधिम्। योगिनामप्यस्यन्न शरिवलोकं निरामयम् ॥ ४१ ६ सकलत्री यथा योगी तुष्टाव योगिनां गुरुम्। पुटाञ्जलियुतो भूत्वा भतिनम्रराम्मकन्बरः । ४२ ॥ असित उवाच। अगद्ग रो नमस्ुभ्य शिवाय शिवदाय च। योगीन्द्राणाञ् योगीन्द्र गुरुणां गुरंव नमः ॥४२॥ मृत्योम तुस्रूपेश मृत्युसंसारखगडन। मत्योरीश मृत्युवीज मृत्टुञ्जय नमीऽसु ते॥ ४४। कालरूपं कलयतां कालकालेशकारय। कालादतीत कालख कालकाल नमीडसु ते॥४५ ॥ गुसातीत गुसाधार गुरवीज गुसात्मक! गुणीप गुसिनां वीज गुणिनां गुरवे नमः ॥ ४६॥ ब्रह्मसरूप ब्रह्मन्न ब्रह्मभावनतत्वर। ब्रह्मवीजस्वरूपेय ब्रह्मवीज नमोडसु ते॥ ४७ ॥ दूति खुत्वा शिवं नत्वा पुरस्तस्थी मुनीश्वरः।

असितैन क्वतं स्तोत भत्तियुत्तख् यः पठेत्। वर्षमेकं हविषाथी शङ्गरस्व महात्मनः ।४८। स लभेद्व पावं पुव ज्ञानिनं चिरनीविनम्। भवेद्नाढ्यी दुःखी च मूकी भर्वात परिडत: ॥५०। अभार्य्यो लभते भार्य्यां सुभीलाज्ज पतिव्रताम्। दहलो के सुखं भुक्ता यात्यन्त शिवसब्रिधिम्॥ ५१॥। दूदं स्तोत पुरा दत्त ब्रह्मणा च प्रचेतसें।

३० श्र० ] ३५१

प्रचेतसा सपुत्रायासिताय दत्तमुत्तमम् ॥ ५२॥ द्ूति शीव्रह्मवेवत्त महापुराणे शिवस्तीत्र समाप्तम्।

श्रीक्ल उषाच। समाकस्य मुनेः स्तीवं भगवान् शङ्र: खयम् । उाच ब्रह्मण: पुत्र खभक्त भक्तवत्सल: ॥ ५२॥ गङ्र उवाच। स्थिरो भव मुनिश्रेष जनमि तव वाव्कितम्। पुत्रस्ते भविता स्त्य मदंगेन च मत्समः ॥५४॥ दास्यामि मन्त्रमतुलं सर्वेषाञ्च सुदुर्लभम्। दृत्य का च ददी मन्त्र तवैव घोड़भाक्षरम्॥ ५५॥ स्तोत पूजाविधानञ्ज कवचं परमाद्ग तम्। संसारविजयं नाम पुरश्रसपूर्वकम् ॥५६॥ वरं दातुमिष्टटेवी प्रत्यक्षा भवितति च। दृत्य का विरतो रुद्रः स तं नत्वा जगाम ह। ५७। जनाप परमं मन्त सोऽसितः अतवत्सरम्। साचाद्क त्ा वरस्तस्मै त्या दत्तः पुरा सति। ५८॥ पुत्रस्ते भविता सत्य महाज्ञानी सुतेति च। वरं दत्वा त्वमगमो गोलोकं मम सन्निधिम्। ५2॥ कालेन च सुतस्तस्य शिवांशेन बभूव ह। व्रद्मिष्ठो देवलो नाम्ा कन्दर्पसमसुन्दरः ॥ ६०॥ सुयन्ननृपतेः कन्यां रत्नमालावतीं मुदा। तां सुन्दरों विवाहेन जग्राह सवेमोहिनीम्। ६१॥

३५२ ब्र ह्मवैवर्त्तपुराणे [३० गर

स्थाने स्थाने च रहसि शतवषैं तया सह। स रेमे निपुणश् छठः स्त्रीणां रमणकमि। ६२॥ कालान्तरे स विरती बभूव मुनिपुङ्गवः । सुखं सवें परित्यञ्च धर्मिष्ठः श्रीहरिं स्रन् ॥ ६२। उत्थाय रात्री भयनाद्दिरक्तव्व तपोधनः । स ययी तपसे कान्त गन्धमादनपर्वते।६४॥ निद्रां त्यक्का च तत्कान्ता न दृष्टा खामिनं सती। विललाप भृथं भोकात् प्रदग्धा विरहारिनिना ॥ ६५। उत्तिष्ठन्ती निविभन्ती रुरीदोच्चेर्मुद्ुर्मुह्कः । तप्तपात्र यथा धान्यं बभूव तन्मनस्तदा ॥ ६६॥ आ्हारज्ज परित्यज्य प्रागांस्तत्याज सुन्दरी। चकार तत्सुतस्तस्या: कर्मनिर्हरणादिकम्। ६॥ तपश्चकार स मुनिर्गन्धमादनगह्वरे। दिव्यं वर्षसहस्त्रच्च मम भक्तो जितेन्द्रियः ॥ ६८॥ तं ददर्श ह देवेन रभ्षा शृङ्गारलोलुपा। अतीव सुन्दरं शान्तं कन्दर्पमिव सुन्हरम् ॥ ६ट ॥ साचतं कथयामास मिर्जने समुपस्थिता। विधाय वैशं यतेन ते लोकाचित्तमोहिनी॥ इ० ॥

रभोवाच।

निबोध साधो मदाक्य कामिनीनां मनोहरम्। त्यक्का कठोरं रहसि भज मां सुखदायिकाम् ॥७१॥ व्वं वरेषु वरः पृथ्वाां वरारोहा सयं वरा। विदग्धाया विदग्धस्य दुर्लभो नवसक्कुमः ॥७२॥

२० श्र० ] श्रीक्ृणजन्म खगड़म् । ३५२

यज्ञ कुर्वन्ति भूपाला भारते सवर्गहेतुक्रम् । स्गभोगनिमित्तञ् भोगसारा वयं मुने॥७३॥ स्तनयोर्युग्ममूर्यो में सुन्दरं मुखपङ्गजम्। हास्यभूमङ्गसहितं दृष्टा को न भवेत्मुखी । ६४॥ स्त्रीरसः सुखसारश् मुनीनामभिवाव्कितः । रसिकासुखसभ्भोगो निर्जने चातिटुर्लभ:॥७५। देवो वा दानवो वापि गन्धर्वो वाथ राचसः । स्त्रोसुखेवप्यविज्ञेयो रन्ाया रतिवजित: ।६। रहस्युपस्ितां कान्तां न भजेद्यी जितेन्ट्रियः । गावलोमप्रमायाव्द कुभ्भीपाके वसेत् ध्रुवम्॥ ॥ सत्यं तस्याच्च बधभाक् तच्क्ापेन प्रयश्यति। विधाता मोहिनीशापादपूज्यो भुवनत्रये॥ ७८॥ वेन त्यत्तोपस्थिता तं यथा पश्यति पुंसली। स्वामिपुत्रस्वबन्धूनां न तथा घातकं रुषा॥ ॥ परं प्रियञ्ज सर्वेषां जारं जानाति पुंथली। वदि तेन परित्यता तं हन्तु सातुदचिणा ॥ ८० ॥ पुंचली हिस्रजन्तुभ्यो नरवातिभ्य एव च। दुष्टा यखह्याहीना दुरन्ता प्रतिजन्मनि॥८१॥ त्यज ध्यानं मुनिश्रष्ठ भुंच्े दं तंपसः फलम्। रहस्युपस्थितां माञ्च गटहीत्ा सुचिरं सुखम् ॥८२ ॥ स रभ्भावचनं सुत्वा तामुवाच भयाकुल: । हितं तथ्यं नीतिसारं परिषामसुखावहम्: ८३। टेवल उवाच। • ऋृखु रसे प्रवच्यामि वेदसारपरं वचः ।

३५४ ब्रह्मवेवर्त्तपुरासे [२० प्र०

कुलधर्मोचितं सत्यं ब्राह्मणानां तपखवनाम् ॥ ८४॥ धर्मोडयं युत्तकाले च स्वयोषिति रतो द्िज: । सर्वत्र पूजितः भखदिहलोके परत्र च । ८५ ॥ ब्राद्मपः चत्रियो वैश्यो यो रतः परयोषिति। याति तस्यापूजितस्य रुष्टा लक्ष्मीग्ट हादृपि ॥ ८६॥ दूहातिनिन्धः सवत नाधिकारी स्वकर्मसु। परत्र वान्वकूपे च यावद्वर्षभतं वसेत् । ८७॥ ग्राह्या चोपस्थिता स्त्री चग्टहिया न तपखिना। त्यागे दोष: कामिनीनां आापभाक् पापभाग ही॥द८॥ ब्रह्मा जगद्विधातापि न विरत्ः कलत्वान्। त्यागे दोषस्तत्कदाचिन्नास्माकं त्यत्षायोविताम्।। ८८ । सभार्यात्च परित्वव्य वो गहाति परस्त्रियम्। यशोधनायुषां हानिर्भवेज्जीवन्मृतस्य च। ८० ॥ भुवि नास्ति यथो यस्य जीवनं तस्य निष्फलम्। सुसम्पदा किं राज्येन सुखेन च तपखिन: ।।८१॥ निष्कामेन च वृद्देन मया किन्त प्रयोजनम्। सुवेशं सुन्दरं मातर्युवानं पश्य सुन्दरि । ८२॥ दूत्येवं वचनं सुत्वा चुकोपाफरसां वरा। उवाच भूयो वाक् तं वस्ता प्रस्फ रिताधरा ।८३ ॥ रभीवाच। चारुचम्पकवर्णाभः कन्दर्पसमसुन्दरः। तपःप्रभावात्श्रीकः सुवेभ: सम्तः स्त्रियाः॥ ८४। त्वया विनान्य कं यामि को वास्ति तत्परः पुमान्। पुंशली तां परित्यव्य का नीवति समरातुरा ॥ ८५ ॥

३० त्र० ] गीक्णाजनखएडम् । ३५५

शोघ्र मां भज विप्रेन्द्र दृग्वां कामाग्निना सदा। कामी नश्यति मां लत्तो यथा रसा मतङ्गज: ॥८६ ॥ न चेच्छापं प्रदास्यामि वद वेदविदां वर। मां वा दारुणयापं वा सत्वरं स्त्रीकुरु प्रभो॥2७॥ दग्धा: प्राणा मनो दग्धं खवात्ा वा दूति सन्ततम्।

स्ान्तदुःखेन दुःखार्तो योऽवं अपति निश्चितम्। तं पापं खगिडतुं पतो न विधाता जगत्पति: ।९६ । दिजी रभावचः शुखा बभूद ध्ानतलरः। नोवाच किच्चिलीनख्थ: सा तं कोपाच्छगाप ह।१००। हे वक्रचित्त ते विप सर्वावयवव्क्रिमम्। घरीरमख्जनाका्रं रूपयौवनवर्जितम्॥ १०१॥ अतीवविऊताकारं विषु लोकेषु गर्हितम्। पुरातनं तपो नष्ट सद्यो भवतु निश्चितम्॥ १०२॥ दूत्युक्का पुंशली कामान्कामलोकं जगाम सा। अ्चिरेय मुनीन्दरश न ददर्ग हरे: पद्म्॥ १०३॥

साङ्गन् दृद्वा विक्वतं पूव पुरविवर्जितम् ॥१०४॥ कवत्वादिन कुणं शोवेन प्राणंस्यतुं समुद्यतः। मया दृष्टी वरो दत्तो दिव्यज्ञानेन बोधित:॥१०५ । आश्ासय ऊतः प्रीत्या ततः शान्ती वभूव है। चङ्रान्तष्टी च वक्राशि दृष्टातूर्यं महासुनेः । त्रष्टावेति तनाम कीतुकेन मवा कतम् ॥ १०६॥ महाक्ा,त् मखयट्रीसीमिमामागन्य सत्र।

२५६ ब्रह्मवैव्त्तपुराणे [२१ त्र०

षष्ठिवेषमहस्त्रागि चकार परमन्तप:॥१०७॥ तपो वसाने मद्क्ो मया युक्त: क्तः प्रिये। सर्वस्तिन् प्रलये नष्टे न मद्क्त: प्रणाश्यति॥ १०८ ॥ सुचिरेशैव तपसा ज्वलता जठराग्निना। त्यक्ाहारस्यान्तरञ्ज भस्पूर्णं तपो मुनेः ॥१॥ श्रागतं मलयद्रोगिं मुनिहेतोर्मम प्रिये। अष्टावक्राच्च मद्तो न भूतो न भविष्ति॥११०॥ एवस् नस्तपोनिष्ठः प्रपीत्रो ब्रह्मणो मुनिः। निष्कलः पुंथलीशापाट् ब्रह्मा पूच्यो यथा पुरा ॥१११॥ दूत्येवं कथितं सवें रहस्वञ् महात्मनः । सुखदं पुरयदं गूढ़ं किं भूय: श्रीतुमर्हसि॥ ११२॥

दूति शीव्रह्मवैवर्त्ते महापुराण नारायसनारद संवादे श्रीक्वपाजन्मखरडे राधाप्रश् तरि शत्तमोऽध्यायः ।

श्रीराधिकोवाच।

किमाच्चर्य्यं शुतं नाथ चरितं सुमनोहरम्। अधुना सोतुमिच्छामि ब्रह्मण: शापकारएम्॥ १॥ यो विधाता विजगतां तपसां फलदायक: । स कथं कुलटाशापादपूज्यस् बभूव ह। २ ॥

३१ प्र० } श्री कष्णजन्मख एडम् । २५७

श्रीक्वणा उवाच। मन्वन्तरे रैवतय सुचन्द्रो नृपपुंगवः । तपसवी वैप्ावश्रेष्ठी ज्ानी परमधार्मिक:॥३॥ स च पूवें तपः कुवत्राजगाम मम प्रिये। दूमाज्ज मलयद्रोगीं भारतषु मनोहराम् । ४ ॥ तपसचकार राजेन्द्री वर्षाणाज्ज महस्त्रकम्। नीगों तस्य शरीरज्ज कठोरेण तपस्विन: । ५ ॥ वल्मीकाच्कादितं टेहं दृष्टा धाता कवपानिधि:। आजगाम वरं दातुं तपःस्थानं सुनिर्जनम्॥ ६ । कमएडलुजलेनैव मम देहोद्ववेन च। सिषेच तञ्न मन्त्रेण मया दत्तेन योगवित् ॥७॥ कमरडलुजल स्पर्शादुत्याय वृपतिः खयम्। ननाम भत्त्या जगतां स्रष्टारञ्ज पुरः स्थितम् ॥८ ॥ स तं नमन्तं राजानमुवाच कमलोद्गवः। वरं वखिविति राजेन्द्र यत्ते मनसि वाष्कितम्॥६। सस्य तदचनं सुत्वा वरं वव्र परात्परम्। ममैव चरणे भत्ि मदीयं दास्यमेव च॥ १० ॥ कपया च वरं ब्रह्मा दत्तवानभिवा्कितम्। स च तत्पुरतस्तस्थी कामदेवसमप्रभः ॥११॥ एतस्मिन्नन्तरे राजा ददर्श रघमुत्तमम्। आकार्शान्निपतन्त वै अतसूर्य्यसमप्रभम् ॥ १२॥ तेजसाच्छादितं सवें सुप्रदीप् दियी दश। रत्नेन्द्रसारनिर्माएं शतचक्रसमन्वितम् ॥ १३॥ भ्रमूच्यरत्नरचितं विचित्रकलशोज््वलम् ।

३५८ ब्रह्मवेवत्तपुराणे [३१ अ्र०

मुताा माशिक् हीराणां मालाजालेश् राजितम् ॥१४। सदत्दपंणोर्दोप रतीव सुमनोहरम् । भूषितं दिव्यवस्त्रख्च खतचामरकोटिभि: ॥१५॥ पारिजातप्रसूनानां मालाजालै: सुथोभितम्। मनोयायि महाक्चर्य्य नानाचित्र य चित्रितम् ॥१६० वेष्टितं पार्षदेदिव्ये रत्नभूषणभूषितैः। चतुर्भुजैः श्यामलैस् ज्वलद्धिः स्थिरथीवनैः॥१७॥ पीतवस्वपरीधानैश्न्दनागुरुचर्चितैः। दृष्टा रथस्थान् देवांश्च ननाम तृपतिर्मुदा॥ १८॥ महसा तस्य शिरसि पुष्पव्टष्टिबभूव ह। नेटुर्दु न्टुभय: खर्गे चानकाश्च मनोहरम् ॥ १८ ॥ ऋषयो मुनयः सिद्ाः प्रकुर्वन्ती मुदाभिषम्। प्रशशंसुः सुराः सर्वे राजानं हर्षनिर्भराः॥२०॥ राजा च पार्षदान्यात्वा तद्रूपश्च बभूव ह। पार्षदास्तं रथे कत्वा नीला जग्मर्ममालयम्॥ २१ ॥ मदीयं पार्षदो भूला स च तरथी ममान्तिके। ततः खमन्दिरं वान्त ददर्य मोहिनी विधिम् ॥२२॥ पुष्पोद्याने च रम्ये च पुष्पचन्दनवायुना। सद्यो मुमोह तं दृष्टा प्रदग्धा मटनानलै: ।२३॥ विलोक् वक्रनयना जुगोप सस्सितं मुखम्। सिन्दूरविन्दु दधती कस्तूरीविन्दुना सह । २४॥ वारुचम्पकवर्गाभा सततं स्थिरयीवना।

भरत्पार्वाशुभ्ांश प्रभासुष्टकरासना।

२१ त्र० ] श्रीक्ृष्ण जन्मखपडम् । ३५६

सून्यवस्तपरीधाना रवालङ्गारभूषिता । २६ त्र लोकं मोहितुं पता कटात्तैरेव लीलया। भ्रतीव कामिनी प्रश्वद्गजेन्द्रमन्दगामिनी।२॥ पुलका्तितसर्वाङ्गी मूच्कीं संप्राप वर्तनि। सन्निरीच्य च तां ब्रह्मा जगाम यीहरिं सपरन् ३२८॥ मविकारं न हि प्राप ह्यातरामी जितेन्द्रिवः । ब्रह्मलोकच संप्राप व्रक्मा च जगतां पति: १२९॥ मकामा साच कुलटा बभूव हतचेतना। दिवानिर्यार्िन्तयन्ती खप्न जाने चतुर्मुखम् ॥२०॥ सवें जारं विसस्मार तत्याजाहारमीखवरी। उत्तिष्ठन्ती निवसती भयनं कुर्वती चरम् ॥ २१B तप्रपात् बघा पस्व भ्मत्वेव यथा पघि। एतत्तिन्नन्तरे रस्ा विद्ग्धापरसां वरा ॥३२॥ गच्कनी कामलोकं सा सकामा तेन वर्त ना। दृष्टा सहचरीं तत्र शुष्ककगठोछ्ठतालुकाम्। अभिप्रायेय बुबुधे पप्रच्छ सस्तिता तदा॥ ३२॥ रभीवाच। कथमेवंविधा त्वं हि त लोक्यचित्तमोहिनी। वद शीघ्र महाभागे रव्ाहं चेतनं कुरु॥ ३४॥ समुहिश्य सकामा त्वं सच्क वं कान्तमीसितम्। कुलटा सर्वसौभाग्या न वयं कुलूपालिका: ॥३५॥ सर्वे व्यग्रा इन्द्रियायां सुखाय भुवनत्रये। यान्ति प्राणा वतः काले का लच्जा तब जीविनामा२६। न चामनः पुरः कसवित् प्रियोडस्ति भुवनबये।

३६० [२१ त्र०

कान्ते पत्यो खनन्धी च स्रही यः खात् हेतुकः ।३७। सम्बन्धः सात्मनो यावत्तावत् स्रेहोर्डास्त तब वै। येषु यव्मानसं भश्वल्तेषां प्राशास्त एव हि । ३८॥ मच्कन्तीं कामलोकज्च सकामां पश्य मां प्रिये। सह सख्या समालोच्य मनसा गच्छ तं प्रियम् ॥३८॥ निबदा नीवीं केशांख कत्वा वेशमभीप्पितम्। मुनिमोहनवीजज़ तन्मोहं कुरु मोहिनि॥ ४० ॥ कथयसव महाभागे वचनं हृद्यङ्गमम्। रचात्मानं प्रभावञ्ज स्त्ीजातीनां जगत्तये॥ ४१ ॥ स्ाभिप्रायश्च सुरती न प्रकाश्य: कदाचन। स्ान्त कान्त खानुरक्तमृज्वीं सहघरीं विना ॥४२# तस्माद्यनन हृद्दाक्ं प्रकाश्यञ्ज प्रिये प्रिये। अन्यथा चोपहासाय मरयायैव कल्पते। ४३। तस्याश्च वचनं सुत्वा सस्तिता सा सुलज्जिता। हृदन्न कथयामास यड्वेतोस्तादृभी गति: । ४४।। मोहिन्य वाघ। यावद दृष्टो मया रन्भे निर्जने सतुराननः । तावन्नो मेडति दग्घं पख्न्मनसिजानलै: ।४५।! न दत्तमातने भत्यमन्तरे न हिरोचते। जानामि नाहमुदयं यामिनीभदिनेशयो: ।४६॥ अधुना न हिभेदी मे सततं खप्नन्नानयोः। मम प्राणा: प्रतीक्षन्ते तस्यालिङ्गनमेव च ॥ ४७॥ च्षयं विज्वाय न चिरं यास्यन्ती नान्यथा प्रिये। कामज्वालाकलापैख खर्गकारं कलेवरम्। ४८४

३१ त्र ० ] श्रीक्वगाजन्खगडम्। २६१

अनाहारेग चेदानीं बभूव दग्धमैलवत्। गन्तु' स्ातु न भताह यवन कर्तुमुद्यता । ४८ ॥ धिगन्तु पंशलीजाति मामेव च विशेषतः । अमुपायं करिष्यामि वद रस्ेति साम्प्रतम्। लज्जां वापि शरीरं वा विसजामि च किं हयो: ॥५०॥ मोहितोवचनं सुत्वा प्रहस्यामरसां वरा। तामुवाच हितं नीतमुपायं शभकारणस्॥ ५१॥ रभोवाच।

एवमेतदही भट्रे भद्रस्य कारणं तव। सवें त्वपनयिष्यामि शृखूपायं भयं त्वज । ५२॥ कवत्वा वेशमपूर्वञ्च पूर्वमाराध्य मन्मथम्। तेन साधें स्वयं गत्वा मोहं कुरु च भामिनि॥५३॥ जितेन्द्रिवाणां प्रवरं साचानारायणवकम्। विना कामसहायेन का पका जेतुमीखरम्॥ ५४॥ भज कामं तप: कत्वा पुष्करे व्रज मोहिनि। सदः साक्षात् स भविता दयालुर्योपितां प्रभु: ॥५५॥ दूत्युका तामप्परसां प्रवरा काममन्तिकम्। जगामेन्ट्रियथान्त्यथ सा जगाम च पुष्करम् ॥५६॥ पुष्करे च तपः कत्वा कामं सम्प्राप्य मोहिनी। नगाम तेन सार्धच ब्रह्मलोकमनामयम्॥ ५७॥ दृदर्भ निर्जनस्थच मोहिनी कमलोद्वम्। तमेव मुग्धं कर्त्तुच्ज समारिभे पुरःस्थिता॥ ५८॥ च्षपं ननत सुचिरं सुगानेन चरं नगी। सङ्गीतं मम सम्बन्धि भक्तानां चित्तमोहनम्॥५९॥ 5-२१

३६२ [२१प्र०

विधाता जगता तस्या: गुत्वा सङ्गीतमीसितम्। पुलकाच्चितसवीङ्ो मुमोह साथुलीचनः।६० ॥ दृष्टा मुग्ध चतुर्वक्र मोहिनी हष्टमानसा। कलाप्रमाएं भावस चकार तत्र लीलया । ६१ ॥ साङ्ग सन्दर्ययामास सेरभूभङ्गपूर्वकम्। का लज्जा तस्य संसारे यः कामहतचेतवः।६२।। विष्वाय ब्रह्मा तद्ञावं नतवकको बभूष ह। प्रदाय तस्य दानस घिरतः श्रीहरिं स्रन्॥ ६२॥ वित्ताय ब्रह्मणो भावं शुष्कक रठोष्ठतालुका। हतोयमा सा तुष्टाव कामं कामप्रदं वरम् ॥ ६४ ॥ मोहिन्युवाध। सवन्द्रियाणां प्रवरं विण्ोरंभञ् मानसम्। सदेव कर्मणां वीजं तदुद्वव नमोडसु ते ॥ ६५॥ सयमात्मा हि भगवान् ज्ञानरूपो महेखवरः । नमो ब्रह्मन् जगत्स्त्रष्टस्तदुद्व नमीऽसु ते ॥ ६६॥ सृष्टिः स्वथरीरेषु दृष्टिस्व योगिनामपि। जमत्साध्य दुराराध्य दुर्निवार नमोऽसतु ते ॥६७M सर्वाजित जगज्ेता जीवजीव मनोहर। रतिवीज रतिस्वामिन् रतिप्रिय नमोडसु ते ॥ ६८ । पश्वद्योषिदविष्ठान योषिताणाधिक प्रिय। योषिद्वाहन योषास्त योषिद्न्धी नमोडसु ते। ६८। पतिसाध्यकराशेषरूपाधार गुणाय्य। सुगन्धिवातसचिव मधुमित्र नमोऽसु ते 100॥ यखदोनिक्वताधार स्त्री सन्दर्शनवर्धन।

२१ प्र० श्रीफ्कण जन्मखरडम्। ३६२

विद्ग्धानां विरहियां प्राणान्तक नमोऽसु ते ।७१ । पक्रपा येषु ते नाथें तेषां ज्ञानविनाधनम्। अनूहरूपभत्ेषु कपासिन्धो नमोऽसु ते॥ ९२। तपख्वनाव्व तपसां विघ्नवीजावलीलया। मनः सकामं मुकानां कर्तु थक्त नमोडसु ते ।३॥ तपः साध्याश्चराध्यास् सदैवं पाञ्जभौतिकाः । पञ्चेन्द्रियक्वताधार पस्लबाग नमोऽसु ते॥७४ ॥ मोहिनीत्येवमुक्का तु मनसा सा विधे: पुरः। विरराम नम्त्रवक्ना वभूव ध्यानतत्परा॥ ७५। उत्तं माध्यन्दिने कान्ते स्तोत्रमेतन्मनोहरम्। पुरा टुर्वाससा दत्त' मोहिन्यै गन्धमादने ॥ ७६॥ स्तोवमेतन्महापुएं कामी भत्या यदा पठेत्। अभीष्ट लभते नूनं निष्कलङ्गो भवेत् ध्रुवम् । ७9।। चेष्टां न कुरुते काम: कदाचिदपि तं प्रियम्। भवेदरोगी श्रीयुत्त: कामदेवसमप्रभः । वनितां लभत साध्वीं पत्नों त लोक्यमोहिनीम्॥ ७८॥ दूति श्रीव्रह्मवेवत्त महापुराये नारायणनारदसंवादे श्रीक्ृणजन्मखरडे राधाप्रश्न मोहिनीक्वतस्तोत- प्रसङ्गो नामेकवरि गोऽध्यायः ।

ब्रद्म वैव नपराये [३२ त्र०

दातरि शत्तमोऽध्यायः ।

श्रोलष्प उवाच।

मोहिनीस्तवनैनैव कामस्तुष्टो बभूव ह। चकार शरसन्धानमन्तरिच्ते स्थितः स्यम् ॥ १॥ मन्त्रपृतं महास्त्रच्ज चित्तेप पितरं मुदा। बभूव चञ्चलो ब्रह्मा कामास्तेण च कामुकः ॥२॥ क्षरं निरीक्षणं चक्रे मोहिन्यास्य पुनः पुनः। ज्ञानं प्राप्य तदा धाता विरराम हरि सरन् ॥३॥ बुबुधे मनसा सवें चरितं मन्मथस्य च। भभाप तं सुतमपि विधाता क्रोधविह्वलः ।४। हे काम यौवनोव्मत्त मूढ़ ख्य्येण गर्वितः । भविता दर्पभङ्गस्ते गुरोमें हेलनादिति॥ ५॥ हतोदयमी जगामाशु मन्नमथो मधुना सह। ब्रह्मगः थापभीतव् शुष्ककराठो४ठतातुकः॥ ६ ॥ दृत्य वाच वगदाता मोहिनीं मदनातुराम्। चतुर्वक्रञ्न पश्यन्तीं सस्मितं वक्रचन्ुषा।७॥

ब्रझ्मोवाच।

मातर्मोहिनि गच्छ त्वं निष्फलं कर्म चात ते। ज्ञातस्तवाभिप्रायश्च नाहं योग्योऽस्य कर्मयः ॥८॥ वेटे जुगुप्ितं कम तदेव कर्त्तुमच्तमः। वेदकर्त्ता खयमहं व्यवस्थाकारकी भवे॥८॥

२२प्र० ] २६५

अकीत्तिर्वेदवकुय निन्दन्न किमतः परम्। उपस्थिता च या योषिदत्याज्या रागिणामपि॥१०। गुती सुतमिति त्याज्या सर्वदेवतपखििनाम् । अ्रही सर्वेः परित्वाज्या पंथली च विशेषतः ॥११॥ धनायुःप्रागयमसां नामिनी दुःखदायिनी। स्वकार्य्यतत्परा पश्वत्परकार्व्यविनाथिनी॥ १२ ॥ निष्ठुरा नवघातिभ्य: सर्वापद्दीजरूपियी । विद्युद्दीप्तिजले रेखा लोभान्ती यथा भवेत्॥ १३॥ परद्रोहादयथा सम्पत् कुलटाप्रेम तत्समम्। सवेभ्यो हिस्रजन्तुभ्यो विपद्वीजा सदैव हि ॥१४।। वो विश्वसेत्तां संसूढ़ो विपत्तस्य पढे पढे। तवख्न रूपवती धन्या वज्िता कामुकेः सदा ॥१५॥ यूनां सम्पत्स्वरूपा च विषतुत्या तपखिविनाम्। त्वमेवापरसां शेडठा सर्वदा स्थिरयीवना॥ १६॥ तवैव कमयोग्यञ्ज युवानं पश्य सुन्दरि। त्वं विद्ग्धा च वोषित्सु विद्ग्धान्वे षयां कुरु॥१७॥ विद्ग्धाया विद्ग्ेन सङ्गमो गुणवान् भवेत्। जरातुरोऽहं वद्श्व तपस्वी वैष्वी हिजः ॥ १८। अस्तन्त्र: पराधीन: का रतिः पुंसलीष मे। अये वत्से गच्छ गीघ्र विहाय पितरख माम् ॥१९। नास्त्नाऽहच् जगत्स्त्श तस्सात्तव पिता सदा। मन्नथव्चन्द्मितच्च जयन्त नलकूवरम् २०॥ स्ववैद्यो चन्द्रतनयं दितिपुत्रांच्च सुन्दरान्। कामयास्त्रेयु निष्णातान् रतिकर्मवियारदान्॥२१५

२६६ ब्रह्मवैवततंपुराणे

या मां यासि हि तांस्यक्ा सा विदग्धा च कामुकी। सदा सभ्भोगविषये स्त्रियं प्रार्थयते पुमान् । २२॥ स्त्री चेत् प्रयाति पुरुषं विपरीतं विड़म्वनम्। सर्वेषाज्चैव रत्नानां स्तीरत्न दुर्लभं परम्॥ २२ ॥ स्वयं प्रार्थयते खामी न तु खामिनमेव च। योषिज्जातिषु धिक् तास् सयं या: ससुपस्थिताः ॥२४H भवेद् दूरं खल्पमूत्य रत्न खयमुपस्थितम्। नित्यं पुमान् स्त्रियं याति स्त्री वा याति च न प्रियम्२५ लोकाचारेषु वेदेषु न स्त्री याति परप्रियम्। स्वस्तु भुडता यः काले शास्त्रोक्षविधिपूर्टकम् ॥२६॥ स पूज्यो न भवेत् पूज्यो यद्रति: परवस्तुषु। कः कस्य शत्र रबले निशामय जगत्ंये ॥ २७॥ खेन्द्रिया: पत्रवः सर्वे पत्र ता यननिमित्ततः । वेदोकताचरणे सवें मितञ्ज जगतां जगत् ॥ २८॥ कते वेदविरुद्े च मित्र' शत र्भवेट् ध्रुवम्। वेदोत्ा छतवन्तज्ज हरिसुष्टी दिवानिग्म् ॥ २९॥ हरौ तुष्ट जनन्ुष्ट तस्मिन् रुष्ट भवो रिपु:। कुलास्ति कुलटाजातिः साध्वीजातिथ् कुत्र वा ६३० स्वकीयाचरणातावें भवे भवति कर्मरः। स्तीजातिः प्रक्ृतेरंशा नारायसविनिर्मिता॥ २१। दुःशीला पुंशली निन्या सुगोला च पतिव्रता। पतिव्रतास्तु त्रिविधा: पुंशलीषु च योषितः। ३२। तासाजेवंविधा नास्ति सयं याति परप्रियम्। स्त्रीजातीनास मध्ये च कास्येवं कुलकव्जला ।१३।

२३अ० ] श्रीकृष्णजन्मखएडम्। २६०

भवे रत्व स्वयं दृष्टा वेशं क्वत्वा प्रयाति तम् । चोभिता यदि पश्यन्ती भत्यद्रव्यमसाध्यकम् ॥३४॥ वैकुत्यान्नह्नि तत्साध्यं सामान्यमेव केवलम्। दूत्य वमुक्का जगतां विधाता विरयाम च। वतुं समुद्यता सा च कोपप्रस्फ रिताधरा। ३५॥ मोहिन्युवाच। ज्नातं सवें जगदातश्चरितं तव साम्प्रतम्। त्वया निवोधिता नीतिर्मनी मे न स्थिरं भवेत् ॥२६। भूतं त्वयि विभिष्टञ्ज वावट् दृष्टः चरो भवान्। त्वह्क्रदृष्टिमातय सर्वें जाराथ् विस्मृताः ।३७। देहं कामाग्जिना दग्वं यदा त्यक्तं समुद्यता। निसिषेच च मां रभ्ा प्रददी मन्त्रमीट्टशम् ॥३८॥ तदा कामसहावेन लत्समीपं समागता। स मधुस्तव गापेन स जगाम हतोदमः ॥ ३८ । अहो गन्तुमथ्नक्ाहं तया वद्यपि भत् सिता। सवाङ्गव्वव मे जाद्य वभूव साम्पतं विभो ॥४०॥ कपां कुरु क्वपासिन्वी न मां हन्तु त्मर्हसि। तवास्नषगमात्र ण विज्वराहं सुनिच्चितम् । ४१। वमेव जगता धाता कुलटाऽहच कर्मदा। सन्तो गवें न कुर्वन्ति कर्मसाध्याथ जीवनः॥ ४२॥ कश्चित् प्रयाति यानेन वहन्ति तञ् केचन। करं गहाति वृपतिः कमेया ददतति प्रजा: ॥४३। कश्वचित् विंहासनख्स तृपपात्रस कशन। कमण वाहका: केचित् केचिद्वाहनपालकाः॥४४।

३६८ ब्रह्मवैव्त्तपुराये [३२त्र० AU

शूकरीजठरं कचित् संप्रयाति खकमेया। कथिक्कच्यास जठरं तब पुत्रास् केचन । ४५ ॥ केचित् कृत्वा हरभतिं कमेणा तस्य पार्पदाः। केचिद्धवन्ति कमयो विष्ठायां दैवदोषतः ।४६।। सगें प्रयान्ति राजेन्द्रा: केचिच्च खखकमेणा। केचित् प्रयान्ति नरकं विराम ते तव पच्ते ॥४७॥ कमणा कशचिदिन्द्रेन्द्र: सुराणं प्रवरः खयम्। केचित् सुरा नराः केचित् केचिच्च चुद्रजन्तव: ।४८। केचिच्च कर्मणा विप्रा वर्षश्ेश्ठ महीतले। केचिद्ग पा वैश्यशूद्रा: केचिच् को च्छजातवः ॥ ४८॥ कचित् सकमया प्राज्जा न्ञानेन सर्वदर्शिनः । केचिन्मूर्खाः केचिदन्धाः खाङ्गहीनास केचन ॥५०॥ केचिच्छास्तं बोधयन्ति भिष्यवर्गान् सकमया। केचित् पठन्ति सर्वाथं जानन्ति गुरुवक्नतः ॥ ५१॥ भवन्ति करमणा केचिह है स्ावरजङ्गमे। तपस्वी नवघाती च तख ब्रह्मा च कर्मणा॥ ५२ ॥ काचित् सकमण साध्वी पूज्येह च परत्र च। काचिद्ेश्या तदाहारं भंतो ऊत्ाङ्गविक्रयम्॥ ५३॥ स्वेश्याहं सुरपुरे सुरभोग्या सुपूजिता। येषामालिङ्गनेनेव कर्मणां खरडनं भवेत् ॥ ५ू४ ॥ मनः स्वभाववीजञ्ज सभावः कमेवीजकः। तत्कर्ल फलवीजञ्ज सर्वेषां जनको हरि:॥५५॥ फलं दद़ाति नियतं कर्मद्वारा विभ: खयम्। सर्वेभ्यो बलवान्नित्य कम रूपी जनार्दनः ॥ ५६।

३२%र० ]

कुतो हेतार निन्दिताहं त्वयेव भव्सिता कथम्। जगत्स्त्रष्टुरीशरस्य पादाज दष्टमागता। ५७॥ खप्ने यस्य पदद्वन्द्व न हि पश्यन्ति वोगिनः । तमीशरं पािं क्त्तुमिच्छ्या खयमागता। ५८॥ गत्वा हि कस्यचित् स्थानमस्पृश्येह परत्र च। कस्यचित् पादरजमा यथसा भान्ति योषितः ॥५८। द्ृत्युक्वा मोहिनी गीव्र गत्वोवास हरे: पुरः। स्वयं विधाता जगताञकम्पे कुलटा भवात् ॥ ६० ॥ सस्पिता वक्रनयना कामभावं चकार है। साङ्गच्ज दर्शयामास कामवाराप्रपीड़िता॥ ६१॥ एतस्तिन्नन्र कामः सर्वज्ञः सवयोगवित्। आविर्भूत पञ्चबाणान्रचिक्षेप च ब्रह्मि॥ ६२। संमोहनं समुदेगं वीजम्तस्भितकारणम्। उन्मत्तवीज ज्वलदं पश्जच्वतनहारकम् ॥ ६३॥ एतान् प्रात्तप्य मदनोऽप्यन्तरिक्षस्थितः खयम्। किङ्गरान प्रषयामास संमोहाय पितुर्मुदा ।६४ । वसन्त काकिलालोश्च गन्ववातं मनोहरम्। ियुज्यास्तर नरं गत्वा तहकारं चकार ह।। ६५। पुंस्कोकिलः कलं रावमुवाच तत्समीपतः। षट्पद: सुन्दरं सूक्ष्म जुगुञ्ज पुरतः स्थितः ॥६६॥ भश्इवो गन्धवहो मन्दोडतिशीतल: प्रिये। सन्ततं मुदितस्तत्र बभ्तराम च मधु: स्यम् ॥६॥ पुलकाञञितसर्वाङ्गो बभूव जगतां विधि:। ददर्भ मोहिनीभावं प्रहस्य च पुनः पुनः ॥६८॥

३७. ब्र ह्मवैवर्त्तपुराण

शरतीववक्रनयना कामास्तह तचेतना। विधाता बुबुधे सवें स्वब्धनिबन्धनम् ॥ ६ट। नियन्तु न मनः भक्तः सस्मार यीहरिं भिया। तुष्टाव मनसा कष्प भान्त हृतपङ्गजस्थितम् ॥७० ॥ द्विभुजं मुरलीरुस्त हरिं पीताम्बरं परम्। शतीवकमनीयन्न किशोरं स्थिरयोवनम्। रतनालङ्गारभूषाव्य सस्मितं श्यामसुन्दरम् ॥ ७१॥ ब्रह्मीवाच। रत्त रत्त हरे माच निमग्न काममागरे। टुष्कोर्तिजलपूर्णे च दुप्पारे बहुतङ्गटे॥ ७२॥

रतिस्त्रोतःसमायुत गभ्भीर वोर एव च। ७४ । प्रथमामृतरूपे च परिणामविपालये। वमालयप्रदेशाय मुक्तिद्वारातिविस्मृते॥७५॥ वुद्दा तरखा विज्वानेरुद्रास्म्रानतः खयम्। स्वयच्व त्वं कर्णधारः प्रसीद मधुसूदन ॥७६॥ मद्िधा: कतिचिन्नाथ नियोज्या भवकमयि। सन्ति विश्वेश विधयो ह विश्वेश्वर माधव॥ ७।। न कर्मचेत्रमेवेदं ब्रह्मलोकोडयमीफिितः । तथापि नः स्पहा कामे तङ्जकिव्यवधायके॥७८॥ है नाथ करुणासिन्धो दीनबन्धा कपां कुरु। व्वं महेय महान्ताता दुःरूप्न मां न दशय ॥ ७८॥

३३ श्र०] श्ीकण् जन्नखएडम्। ३७१

दृत्युकका जगता धाता विरराम सनातनः । ध्यायं ध्यायं मत्पदान मखवत्ससमार मामिति: ८०॥ व्रह्मणा च कतं स्तोल भक्तियुत्तय वः पठेत्। स चैवाकर्णविषये न निमग्नी सवेत् ध्रुवम् ॥८१ ॥ मम मार्या विनिर्नित्य स ज्ञानं लभते ध्रुवम्। द्वह लोके भतियुक्ती मद्धत्तप्रवरी भवेत् ८२ ॥

इूति सोत्रह्मवैव्त्तें महापुराण नारायणनारदसंवादे श्रीक्ृणजन्मखणडे ब्रह्ममोहिनीसंवादो नाम द्दावि प्रोडध्यायः ।

बयास् शोऽध्यायः।

श्रोकण्ण उवाच।

कत्वा व्रझ्मा हरे: सतोव तस्थी तस्या: समीपतः। मनोमत्तगजेन्द्रञ्ज कामासतां निवारयन् ॥ १ ।। दिव्यन्ञानाङ्गुमेनैव मया द्षेन राधिके। उवाच मोहिनी तञ्ज परिहासपरं वच: ॥२॥ मोहिन्युवाच। दूङ्गितेनैव नारीणां सदो मत्त भवेनन: । करोत्याक्कय्य सभ्भोगं यः स एवीत्तमो विभी । २ । चात्वा स्फ टमभिप्रायं नार्य्या संप्रेषिती हि य:। पश्चात् करोति मृङ्कारं पुरुष: सच मध्यमः ॥४॥

२७२

पुनः पुनः प्रषितस स्त्रिया कामात्तया च यः। तया न लिप्ो रहसि स क्रीवो न पुसानहो ।५॥ ग्ही तपस्वी कामी वा त्वजेत स्त्रियमुपस्थिताम्। व्रजेत् परत्र नरकमपूज्यश्च भवेदिह॥ ६॥ नष्टयीर्म्त्र ष्टरूपस भ्रष्टबुद्दिभवेद् ध्र वम्। स सद्यः ल्लीवतां वाति ब्रह्ममापेन योषित:।७।। उत्तिष्ठ जगतीनाथ पारं कुरु सराएवे। निमग्नां दुस्तरे धोरे कर्णधारभयानके॥८॥ अतीवनिर्जनस्थाने सवजन्तुविवर्जिते। सुगन्धिवायुना रम्य पुंस्कोकिलरुतश्रुते॥८। सततं तन्मनस्कामां दासीं जन्मनि जन्यनि। क्रीसीहि रतिपुखेनामूत्यरत्न न सत्वरम् ॥ १० ॥ दूत्य क्रा मोहिनी सद्यो जगत्स्रष्टव्व त्रह्मयः । विचकर्ष वरं वस्त्र सस्तिता कामविह्वला॥ ११॥ विज्ञाय समयं धाता तामुवाच भयातुरः। पियूषतुत्वं वचनं वरं विनयपूर्वकम् ॥ १२ ॥ ब्रझ्मोवाच।

शृणु मोहिनि मदाक्य सत्व सारं हितं स्टुटम्। न कुरु तच्न त् लोक्ो स्तीजातीनामपत्रपाम् ॥१२३ त्यज मामम्बिके पुत्र हद् निष्कामनेव च। त्वत्कमयोग्यरसिकं युवानं पश्य सु्मिते । १४ । निषेकाल्लभते पत्नी गुरुभर्त्तुः सुभाशभम्। मन्त्रशिल्पमपत्यव्न सर्वमेतन्र यत्नतः। १४। तया सह मम रते निबन्धी नास्ति सुव्रते।

३३ त्र ०] श्रीकृष्णज व्म खएडम् ।

सुद्रं महद्वा यत् कम सवें दैवनिबन्धकम्॥ १६॥ दृत्य क्रवन्त ब्रह्माणं स्रन्त मत्पदाम्ब जम्। विचकर्ष पुनर्वेश्या कामेन हतचेतना ॥। १७। एतस्मित्नन्तरे शोघ्र स्थानं तत् सुमनोहरम्। आजरम र्मुनयः सर्वें ज्वलन्ती ब्रह्मतेजसा ॥ १८॥ अत्रिः पुलस्यः पुलही वग्रिष्ठः क्रतुरङ्गिराः । भृगुर्मरीचि: कपिली वोढ़: पञ्चगिखो रुचि: ।१८ ।। आसुरिश् प्रचेताश्न स्वयं शुक्रो वहस्पतिः । उतथ्यः करकः कखः कश्यपी गौतमस्तथा॥२०॥ सनकय सनन्दश्न कर्दमश्च सनातनः । सनत्कुमारो भगवान् योगिनां परमी गुरु: ।२१। भातातप: पिप्पलय पङ्ग: प्रङ्मः पराधरः। मार्कएडे यो लोमप्रश्च सकरडुस्ावनस्तथा। २२॥ दुर्वासाय्च जरत्कारुरास्तीकश्च विभाएडकः । ऋथशृङ्गो भरदवाजी वामदेवस्न कौथिक: २२। दृष्ट्टतांथ तपोनिष्ठानागतांश्च मुनीखरान्। तत्याज मोहिनी भीघ्र व्रीड़या कमलोद्गवम् ॥२४॥ 1

तत्नोवास जगदाता तद्दामपार्खतश्न सा।

आभिषं युयुजे ब्रह्मा वासयामास तान् विभुः। तेषु मध्ये प्रजज्वाल यथा तारासु चन्द्रमा: ॥ २६॥ पप्रच्कुर्मुनयो देवं कथमेषा तवास्तिके। सवेश्यानाञ्च प्रवरा मोहिनीत्येवमेव च। २७। सुत्वा मुनीनां वचनमुवाच तान् प्रजापतिः। 5-२२

३९४ [३३त्र०

स्त्रीजातीनाज् वचनं लज्जाच्छादनमैव च॥ २८॥ ब्रह्मोवाच। अपूरव वृत्यगीतञ्ज चिरं क्वत्वा शुभावहा। उवामेयं परिश्ान्ता यथा कन्या पितु: पुरः ॥२९: दवत्युक्वा जगतां धाता जहास मुनिसंसदि। जहमुर्मुनय: सर्वे सर्वज्ञास्तव राधिके ॥ ३० ॥ सवें रहस्य विज्ञाय जगत् स्रष्टुथ्न मानसम्। सद्शुकोप कुलटा हास्यव्याजेन संसदि ॥ २१ ॥ सर्वाङ्रकम्पमाना सा कुलटा कुटिलानना। रत्पङ्गजनेत्रा च कोपप्रस्फुरिताधरा ॥ ३२॥ उत्थाय च सभामध्ये तेषाञ्च पुरतः स्थिता। संबोध्योवाच ब्रह्माएं सृत्युकन्या यथा रुषा ॥ ३३ ॥ मोहिन्युवाच। अये ब्रह्मन् जगन्नाथ वेदकर्ता त्वमेव च। किं वा वेदप्रगिहितं कम किं तद्विपर्य्ययम् ॥ ३४ ॥ विचारं मनसा खेन कुरु वेदविदां गुरो। स्वकन्यायां यत्स्पहा स कथं हससि नर्तकीम् ॥३५॥ निर्मिताहमीखवरेण स्व्वेश्या सर्वगामिनी। सतां कर्मविरुद् यत्तदत्यन्तविड़म्बनम् ॥ २६॥ दासीतुल्यां विनीताज्ज दैवेन भरणागताम्। यतो हससि गर्वे ततोऽपूज्यो भवाचिरम् ॥ ३७॥ अचिराहर्पभङ्ग ते करिष्यति हरि: सयम् । निबोध वचनं ब्रह्मन् वेश्यायाश् तुसाम्प्रतम्॥ ३८॥ तवैव वचनं स्तोत गहाति यो नरः सदा।

श्रीक्ृण्ण जन्मखएडम्। ३७५

भविता तस्य विघ्रश् स यास्यत्युपहास्यताम् ॥ ३८॥ भविता वार्षिकी पूजा देवतानां युगे युगे। तव माध्याञ्च संक्रान्यां न भविष्यति सा पुनः ॥ ४०। कल्पान्तरेऽव कल्पे वा देहे देहान्तरेऽत्र वा। पुनः पूजा न भविता या गता सा गतैव च॥ ४१ ॥ दत्युक्का मोहिनी गीव्र जगाम मदनालयम्। तन साडें रतिं कृत्वा बभूव विज्वरा पुनः ॥४२॥ पस्ात् सा चेतनां प्राप्य विललाप भृशं पुनः । अयं कथं मया अप्ती जगद्विधिरतिप्रिय: ॥ ४३। स्वरवेश्यायां गतायाञ्ज मुनयो दुःखिता भृगम्। स्वयं विधाता जगताघुकम्पे नतकन्धरः॥४४॥ उपायं मुनयस्तस्मर ददुः कत्यायकारियः। शरणं व्रन वैकुरठमित्युक्का ते ग्टहान् वयुः॥४५॥ ब्रम्मा जगाम परणं मम मूर्त्यन्तरं परम्। पान्तं तं कमलाकान्तं श्यामं नारायणाभिधम् ॥ ४६ ॥ गत्वा विषसवदनः प्रपम्य च चतुर्भुजम्। तव्रोवास जगत्कर्ता नातिदूरे समीपतः ॥४७ ॥ रहस्यं कथयामास शुष्ककरठोष्ठतालुकः । दीनबन्धु द्यासिन्धु विपत्तारणकारगम् ॥ ४८॥ गुत्वा रहस्य तत्सवें प्रहस्योवाच तं विभु: । सत्य सारं हितं वाक्य जगताञ् सुखावहम्। ४८ ॥ श्रीनारायण उवाच। स्वयं व्वं वेदविदसि विदुषाज् गुरोर्गुरुः। त्वया ऊतच् यत् कर्म दह केन न तत् कतम् ॥ ५० ॥

३७६ ब्रह्मवेवत्तपुराये

स्त्रीजाति: प्रक्वतरंथा जगतां वीजरूपिगी। स्त्रीणां विड़म्बनेनैव प्रऊ्ृतेश्व विड़म्बनम्॥ ५१॥ न तद्वारतवर्षञ्ञ पुसच्तेत्रमनुत्तमम्। क्रीड़ाच्षेत्र ब्रह्मलोके कस्तवेन्द्रियनिग्रह: ॥ ५२। यदि तद्वारते दैवात्कामिनी समुपस्थिता। स्यं रहसि कामार्ता न सा त्याज्या जितेन्द्रिये: ।५३। त्यका परत्र नरकं व्रजेदिति विड़स्बितः। भवेदेव हि दुःखार्ता थापं दद्याच् तं ध्रुवम् ॥५४ ॥ विहाय सकलत्ज् यो गहाति परस्त्रियम्। लोभात् कामसुखाद्दापि सोऽधमी नात् संभय: १५५। पातयित्वा स चपतेहश पूर्वान् दभापरान्। त्यक्का ससामिनं या च परं गच्छति कामतः ॥५६॥ न पुमान् च वेश्या च कुलस्त्री तत्र दुष्यति। उपायेन च या साध्यं करोति परपूरुषम् ॥५७॥ सा तिष्ठत्येवान्धकूपे यावच्चन्द्रदिवाकरी। स्र्वेश्या च दिवं याति सततं कुलधर्मतः । ५८ ॥ ध्रुवं भवेत् सोऽपराधी तस्या अप्यवमानतः । तमुपायं करिष्यामि पप्ती यत्र विशुध्यति। ५ट ॥ घ्षएं तिष्ठ जगन्नाथ पापिनश्च भवार्यवे। एतस्मिन्नन्तरे कश्चिदाजगाम हरे: पुरः। द्वारपाल: शीघ्रगामीत्युवाच नतकन्रः॥६०॥ दारपाल उवाच। अन्यब्रह्माएडाधिपतिब्रह्मा दयमुखः खयम्। द्वारे तिष्ठम्ह्ाभत्स्वां द्रषटुं खयमागतः । ६१।

शीतप्ाजममखराडम्।

द्वारपालवचः गुत्वा स चैवानुमतिं ददी। द्वारपालाच्या ब्रह्मा तुष्टावागत्य भक्तितः॥ ६२ । स्तोत्र रतिविचित्र स चतुर्वक्वायुतैरही। स्ुत्वोवासान्नया विशो: कत्वा पश्चाचतर्मुखम् ॥६२। नारायणे द्वारपालानित्युवाच चतुर्भुजान्। आगन्तुकं जनमपि प्रवेधयत सादरम्॥ ६४। एतस्तिवनन्तर तत्र दन्दावनविनोदिनि। आजगामातिप्रयती ब्रह्मा प्तसुखः स्यम् ॥ ६५॥ दिव्य: स्तोत्रेस्न तुष्टाव निगूढ़मतिसुन्दरैः । सुत्वोवास वरैः स्तोत्रेः सर्वेषामशुतैरह्ो॥ ६६॥ तदनन्तरयोरग्र भत्त्या पतसुखः ख्यम्। जगद्विधी सभायाञ्ज तत्न तिष्ठति तत्क्षणे। ६॥ आ्जगामातिव्रह्माखडाविपो ब्रह्मा हर: पुरः। सहस्त्रवदनः श्रीमान् मत्त्या नम्रात्मकन्वर: ॥६८। स्तुत्वोवास वरैः स्तोत्र: सर्वेषामशुतैरही। तच्ज पम्रच्छ सर्वेषां ब्रह्माडानाञ् ब्रह्मगाम्। वातीं विषयियाजैव सुराणाज्ज क्रमेश च ॥ ६८ । चतुसुखस्य तान् दृद्टा दर्पभङ्गो बभूव ह। आत्मानं विष्णुसटयं मन्यमानस्य दर्पतः ॥७०॥ अन्यान् स दर्ययामास ब्रह्माएडस्थान् विधीन् हरिः । दृष्टा च कपया तत्न मृततुल्य चतुर्मुखम् ॥७१॥ यावन्ति गात्रलीमानि सन्ति नारावसस्य मे। तत्प्रभासाष्ट ब्रह्माएडा ब्रह्मयः सन्ति सन्ततम् ॥७2। नारायय प्रणस्वाछ जग्मुस्ते खालयं प्रति।

३७८ ब्रह्मवैवर्सतपुराये [३४त०

स मेने विधिरात्मानमत्यल्य विषयाविपम्॥ ९३ ॥ पप्रच्क प्रणतं विष्ुर्लज्जानम्रचतुर्मुखम्। वद तत् किमिदं दृष्ट खप्नवङ्गवताधुना॥ ७४॥ नारायएवच: शुत्वा विधिरित्य तवांस्तदा। भूतं भव्य भविष्यञ्ज तव मायासमुद्गवम् ॥ ७५॥ दरत्य वमुक्रा स विधिस्तस्थौ संसदि लज्जया। सर्वान्तर्य्यामी भगवान् तस्योपायं विनिर्ममे ।S६। दूति श्रीब्रह्मवैवत्तें महापुराणे नारायणनारदसंवादे

नाम वयस्तिरंथोऽध्यायः ।

श्रीह्ृष् उवाच।

एतसितिन्नन्तरे तत् शङ्रः समुपस्थितः । सस्मितो वृषभेन्द्रस्यो विभूतिभूषणः स्यम् ॥ १॥ व्याघ्रचर्माम्बरधरी नागयज्जोपवीतकः। स्वर्णाकारजटाभारमर्धचन्द्रञ्ज संदधत् ॥२॥ त्रिशूलपट्टिशकरो विभ्वत् खद्ाङ्गमुत्तमम्। सद्रत्साररचितस्वरयन्त्रकरी मुदा ॥२॥ . वाहनादवरुह्याशु भक्तिनम्राम्मकन्धरः। प्रयाम्य कमलाकान्तं वामे चीवास भकितः । ४ ॥

३४ त्० । श्रीक्ृष्ण जन्मखणडम्। ३७१

आजग्म र्मुनयः सर्वे सुरा: थक्रादयस्तथा। आदित्या वसवी रुद्रा मनवः सिदचारणाः ॥ ५॥ पुलकाष्तितसर्वाङ्गासुष्ट वुः पुरुषोत्तमम्। प्रयाम्य तं शरिवं सर्वे सुराश् नम्र्रकन्धराः ॥ ६॥ एतस्मित्नन्तरे तत्र सङ्गीतं शङ्गरो जगौ। क्वत्वातीव सुतालज्ज खरयन्त्रसमन्वितः ।९ । आवयोश्च गुणाख्यानं राससम्बन्वि सुन्दरम्। समयोचितरागेय मनोमोहनकारिया ॥ ८ ॥ यत्र कराठैकतनिन चेकमानेन चारुया। पदमेदविरामेय गुरुणा लघुना क्रमात् ॥ ८ ॥ गमकेनातिदीर्घेण मदेन मधुरेण च। भवेति दुर्लभं सृष्ट प्रीत्या खेन विनिर्मितम्॥१०॥ पुलकाज्जितसर्वाङ्गः साश्ुनेतः पुनः पुनः। तदेव सुतिमात्र ए मूच्छीं प्राप्य विचेतना: ॥ ११ ॥ बभूबु रुद्ररूपाच्च मुनयः पुरतः प्रिये। रुद्ररूपा: सुरा: सर्वें विधातहरिपार्षदाः ॥१२॥ नारायसश्च लक्ष्मीख गायकस् शिवः सयम्। जलपूर्यान्न वैकुएठ दृद्टा त्रस्तोऽहमीखरि ॥१३॥ गत्वा मूर्तोविनिर्माय सर्वास्च ताटृभीरिति। तत्खरूपास्तदस्ताश्च तत्खवाहनभूषण: ॥१४॥ तत्खभावास्तन्मनस्कास्तत्तद्विषयमानसाः । स्थानं निर्माय परितो वैकुणठस्य चतुर्दिथि॥ १५॥ तदधिष्ठातदेवी च आजगाम खमालयम्। शरीरजा सुराणां सा बभूव सुरनिम्गा।

३८० ब्रह्मवेवर्त्तपुराणे [ ३४३

मुक्तिदा च मुमुचूणां भक्ानां हरिभक्रिदा॥ १६॥ कोटिजन्माजितं पापं विविधं पापिनामहो। यस्याश्च सर्शवायोक्ष सम्प्केण विनश्यति ॥१७॥ किं वा न जाने प्रारेशि स्पर्दर्शनयो: फलम्। किसुत स्नानजन्यञ्ज कथयामि निरूपयम् ॥१८॥ सर्वतीर्थात्परं पृथ्वां पुष्करं परिकीर्ततितम्। वेदोकज् तदेवाखा: कला नार्हति षोड़ीम्॥ १८ भगीरथेन चानीता तन भागीरथी समृता। गामागता स्रोतसोऽग्रादङ्गा तेन प्रकीर्ततिता॥ २० जानुद्दारा पुरा दत्ता जडना तोयकोपतः। तस्य कन्यास्वरूपा सा जाङ़कवी तेन कीर्तिता ।२१।। भीषम: सयं वसुर्जातस्तस्यां सा तेन भीम्सूः ॥२२॥ धाराभिस्तिसरभिः स्ग पृथिवीमतलं तथा। ममान्नया च गच्छन्ती तेन त्रिपथगामिनी॥ २२॥ प्रधानराधया सर्गे सा च मन्दाकिनी स्पृता। योजनायुतविस्तीर्ण प्रस्थ च योजना समृता ।२४।। चीरतुत्यजला मखदृत्युत्तुङ्गतरङ्गिएी। वैकुरठादु ब्रह्मलोकञ्ज ततः सगे समागता ॥२५॥ स्त्रगाद्विमाद्रिमार्गेय पृथिवीमागता मुदा। सा धारालकनन्दाख्या लवसोदेन मिश्रिता॥ २६॥ शुद्ध स्फटिकसङ्ाथा बहुवेगवती सती। पापिनां पापशुष्कन्वं दग्धं पावकरूपियी ॥२७। अतो सागरवंभेभ्यो निर्वासमुक्तिदायिनी। वैकुगठगामिनी साच सोपानरूषिणी वरा॥२८

३४ श्र ० ] श्री क्वप् जन्मख एडम्। ३८१

अतोऽपि मृत्युसमये सतां पुरस्वरूपिणाम्। आदी पादी च संन्यस्य मुखे तोयं प्रदीयते ॥२८॥ गङ्गासोपानमारुहय सन्तो यान्ति निरामयम्। आव्रह्मलोकं संलड्य रथस्थाय्थ निरापदः ॥ ३० देवात्पुरा प्रात्तनेन मग्ने चेत् क्वनपातकैः। लोमप्रमायवर्षज् मोदन्त हरिमन्दिरे॥ २१॥ ततो भोगो भवेत्त षां निश्चितं पापपुखयोः। अति खल्पेन कालेन कालव्यूहञ्ज बिभ्रताम् ॥३२॥ ततः पुखवतां गेहे लब्ध्वा जन्म च भारते। संप्राप्य निश्चलां भत्ति भवन्ति हरिरुपिण: । ३२। मृतद्विजानां देहांथ दैवाच्कूद्रा वहन्ति चेत्। पटप्रमाणवर्षञ्ज तेषाज्ज नरके स्थिति: ॥ ३४॥ ततस्तेषाञ्च साहाय्य करोति हरिरुपिणी। ददाति मुक्ति तैभ्योऽपि क्रमेण च लपामयी ॥ २५॥ जन्मपुखवतां गेहे कादयित्वा च भारते। स्थलं ददाति वैकुशठ निश्चितं जन्मभिस्त्रिभि: ॥३६॥ यात्रां कृत्वा तु वः शुद्धौ स्नातु याति सुरेश्रीम्। पदप्रमायवर्षज्ज वैकुरठ मोदते ध्रुवम् ॥ २७॥ गङ्गां प्राप्यानुषङ्गेण स्नाति चेत् समलो नरः । मुच्यते सर्वपापेभ्यः पुनर्यदि न लिप्यते॥ ३८॥ कली पञ्चसहस्राब्द स्थितिस्तस्यास भारते। तस्याञ्ज विद्यमानायां क: प्रभाव: कलेरहो। ३८॥ कलौ दयसहस्राणि वर्षाणि प्रतिमा मम। तिष्ठन्ति च पुराणानि प्रभावस्तत्व कः कलेः ॥ ४० ॥

३६२ ब्रह्मवैवर्तपुराणे [३५ ्र०

अतलं याति या धारा सा च सोगवती समृता। पयःफेननिभा शखदतिवेगवती सदा ॥४१ ॥ आकरामूल्यरत्नानां मणीन्द्राणाञ् सन्ततम्। नागकन्याश्च तत्तीरे क्रीड़न्ति स्थिरयौवना:॥ ४२॥ स्वयं देवी च वैकुराठे वेष्टतित्वा च सन्ततम्। सहस्रयोजना प्रस्थे देर्व्ये च लक्षयोजना । ४२। अस्या विनाश: प्रलये नास्यव दुहितुर्मम। नानारत्नाकरं दिव्यं तत्तीरं सुमनोहरम् । ४४ 1 द्वत्येवं कथितं सवें जाड़वीजन्म्रपुखदम्। ब्रह्मणच्च प्रतीकारो मोहिनीशापतः शृणु ॥ ४५॥ दूति श्रीब्रह्मवैवत्तें महापुराणे नारायणनारदसंवादे श्रीक्ृष्णजन्मखरडे जाड़वीजन्प्रस्तावो

पन्चति'शोऽध्यायः।

श्रीक्वष् उवाच।

नारायणय ब्रह्माणमुवाच कपया पुनः । दृष्टा गङ्गाच्ज सर्वे गां मम मायाज्ज मेनिरे। १॥ श्रीनारायण उवाच। उत्तिष्ठ गच्क भद्रन्ते भवष्ति चतुर्मुख। अत स्नात्वाभिभ्नप्तस्वं पूतो भव ममाञ्चया । २॥

२५ त्र०] श्रीक्कसजन्म खएडम् । ३८३

त्वं' चेत् सत्य सवयं पूतः रपशें वाव्कन्ति तानि च। वैगावेभस्य तीर्थानि सर्वाणि सततं मुने ॥२ ॥ तथापि ापमुक्तस्त्वमत्र प्रक्रतिहेलनात्। अहङ्कार् सर्वेषां पापवीजममङ्गलम् ॥ ४ ॥ गीघ्र त्व गच्क गोलोकं ममालयपरात्परम्। प्रह्यत्यंथां मङ्गलदां तत्र प्राप्पा्सि भारतीम् ॥ ५् ॥ प्रकृतिं भज कल्याणस्टरट्टिवीजसवरूपिणीम्। अहो कल्पान्तपर्य्यन्त तपस्तप्त त्वयाधुना॥ ई॥ तव मन्त्रं न ग्ह्हन्ति केऽपि वेश्याभिभापतः। यदन्यदेवपूजायां तव पूजा भविर्षयात॥ त्वमेव जगतां धाता खात्मारामश् योषितः । सर्वरूपी च पूजा च सवेदेहेषु सर्वतः ॥८ ॥ तदा ममाज्जया ब्रह्मन् स्नात्ा च जाड़गबीजले। पीघ्र जगाम गोलोकं मां प्रयाम्य जगद्न रु: । 2 । ते देवा मुनयः सर्वे प्रजग्मुः खालयं मुढ़ा। सुनिर्मलं मम यशोंगायन्तश्च पुनः पुनः ॥ १०॥ विधिरागत्य गोलोकं संप्राप्य भारतीं सतीम्। सवविद्याधिदेवीं तां मदक्रालविनिर्मिताम्॥ ११ वागीशरीज्च संप्राम्य ब्रह्मा प्रसुदितः खयम्। कामास्ताणाञ व्यापारमनुमेने सयं विभु: ॥१२॥ तत शगत्य मां नत्वा प्राप्य वलोक्ामीहिनीम्। क्रीड़ां चकार भगवान् सथाने स्थानेऽतिनिर्जने ।१२ ॥ रतिं चिरतरं क्वत्वा विरराम स्यं विधि:। वागीखरीमुवाचेदं त्व वे ब्रच्मा च कर्मणा॥ १४ ॥

३८४ [३५त्र०

काचित् सकर्मणा साध्वी पूच्या च स्थिरयौवना। तवैव कर्मयोगज्ज युवानं पश्य सुन्दरि॥ १५॥ विदग्धाया विदग्धेन सङ्गमी गुणवान् भवेत्। जरातुरोऽहं दृद्वश्व तपस्वी वैष्यवो द्विजः । १६।। अस्वतन्त्र: पराधीन: का रतिः पुंश्लीषु मे। आजगाम ब्रह्मलोकं पुनरेव निजालयम्॥ १७॥ दद्टशुब्र ह्मलोकस्थस्तां देवीं कौतुकान्विताम्। अतीवसुन्दरीं रम्यां शुभ्वर्णाञ्ज सस्पिताम् ॥१८॥ भरककीतांशुवदनां भरत्यङ्वजलोचनाम्।

मुत्तापङ् निविनिन्ध कदन्तपङ क्रिम नो हराम्। रत्नकेयू रवलयरत्ननूपुर शोभिताम्। २०॥ रत्नकुराडलयुग्मेन कर्णमूलविराजिताम्। रत्नेन्द्रसारहारेए वचःस्थलसमुज््लाम्॥२१॥ वड्निशुद्दांशुकं सूक्षं विभ्वतीं नवयौवनाम्। अतीव कमनीयाव पीनश्रोणिपयोधराम् । २२। वीणापुस्तकहस्ताज्न व्याख्यामुद्राकरां वराम्। ते च निर्मष्कनं कवत्वा चक्रु: परममङ्गलम्। २३॥ पुरों प्रवेभयामासुव्रंह्माएं भारतों मुदा। ब्रह्मा तया सह क्रीड़ां चकार स दिवानिभम्॥ २४। अतीव सुखसभ्भोगे निमम्नः सततं मुदा। गूढ़ं सर्वपुराणेषु किं पुनः श्रीतुमिच्कसि ॥ २५॥ श्रीनारायण उवाच। प्रायोभवचनं शुत्वा प्रहस्य परमेखरी।

३५ ग्र० श्रीक्वणण जन्म खगड़म् । ३८५

भूयोऽपि परिपप्रच्क कीतुकान्मानसं पुरा ॥२६॥ श्रीराधिकीवाच। व्रश्वा कथं न जग्राह वेश्वां खयमुपस्थिताम्। न कमचेत्र रहसि फलदाता च कर्मणाम् ।२७॥ उपस्थितायासत्यामे च महान् दोषी हि योषितः । ज्ात्वा देव विधाता स कथं तत्याज मीहिनीम् १२८॥ श्ीनारायण उवाघ। राधिकावचनं सुत्वा प्रहस्य मधुसूदनः । पाझकल्पस्य वृत्तान्तसुवाच परमेखरीम्॥२८॥ श्रीक्कष्ण उवाच। शृणु कान्त प्रवच्चामि पुरावृत्तान्तमीप्तितम्। अकथ्यं गोपनीयञ् महतामभिनिन्दितम् ॥२० ॥ एकदा च प्रजा: स्रष्ट' विवाता प्रेरिती मया। ससज मनसा पुत्रान् ज्वलन्ती ब्रह्मतेजसा ॥ २१ ॥ सनकञ्त सनन्दञ्न सनातनमनुत्तमम्। सनत्कुमारं वोटुञ्य कविं पञ्चत्रिखं विभुम् ॥ ३२ । असितं कपिलं सिद् सिद्धान्ममकलोद्गवान्। तान् नग्नात् पञ्चवर्षीयान् पिता स््ष्ट जगाद ह॥३३॥ प्रजा: सत्नष्टुं प्ररकञ्च जनकं तेऽवमन्य च। प्रजग्म स्तपसे तूणं नमार्चनपरायणः ॥२४॥ तदा रुष्टो जगदाता पुनः पुत्रान् विनिममे। रुद्रानेकादय वरान् रुदृती भीमविग्रहान् ॥ ३५॥ तस्मिन् प्रयुज्य तरसा पुनः पुतरान् विनि्ममे। योगी योगेन मां ध्यात्ा खात्मारामः खविग्रहे। २६ ।

२८६ ब्रह्मवैवर्त्तपुराण [३५ प्र०

वश्िष्ठं पुलहच्चैव क्रतुमाङ्गिरसं तथा। भृगुमति पुलस्यञ्न दवं कर्दममेव च ॥ ३७॥ मरीचिश्ट विनिर्माय प्रजा: स्रष्ट नियुज्य च। प्रहृष्टमानसः पुत्र कन्येैकाज् ससर्ज ह। २८॥ अणास्य कामिन: पुत्रः कामदेवो बभूव ह। कन्या षोड़थवर्षीया रत्भूषगाभूषिता॥ ३८३ उवाच पुत्र' स विधि: सुदीप् पुरतः स्थितम्। दुर्निवार्य्यं मत्कलांशं खात्मारानं मनोहरम् ॥ ४० ॥ ब्रझ्मोवाच। स्त्रीपुंसी: क्रीड़नार्थाय मुदा तच्च विनिमितः। हृदि योगैन सर्वेणमधिष्ठानं करिथसि ॥ ४१ ॥ संमोहनं समुद्देगं वीजस्तन्नितकारगम्। उन्मत्तवीजं जलदं पश्च्चेतनहारकम् ॥ ४२ ॥ प्रग्टह्य तान्मया दत्तान् सर्वसंमोह्हनं कुरु। दुर्निवार्य्यो मम वराद्वव वत् भवेषु च॥ ४३ ॥ वाणान् दत्त्त्वैवमुक्का च प्रहष्टस्ट जगद्विधि: । दृष्टोवाच दुहितरं वरं दातु समुद्यतः ॥४४॥ एतस्तिन्नन्तरे कामी मनसालीच्य मन्त्रगाम्। कर्त्तु शस्त्रपरीचाज बाणांसिक्षेप ब्रह्मणि॥ ४५ ॥ मन्त्रपूतैश्व बागौख दुर्वाय्यें: स्मररेन च। अतिव्वड्डो महायोगी मूर्च्छितो हतचेतनः ॥ ४६॥ चरोन सेतनां प्राप्य ददभीग्रे च कन्यकाम्। तां संभोतु मनचक्रे सा दुद्राव भिया सती। ४9॥ दृष्टा पखाच्च पितरं धावन्त हतचेतनम्।

५ त्र० ]

जगाम भरपं शीव्रं आातृयाज्च तपसिविनाम् । ४८॥ तषां समीपे संस्थाप्य तमूचुः पितरं क्रधा। हितं तथ्यन्न वेदोक्ं नीतिसारं परं वच: ।४८ ॥ ऋषय ऊचु: । श्रहो किमेतज्जनककमतैति विग्हितम्। नीचानां चरितं यत्तत्करोषि त्व जगद्विधे। ५० ॥ पश्यन्ति सततं सन्तः प्रसुमिव परस्त्रियम्। ये ते सवत्र पूज्या्च परत्रह जितेन्द्रिया: ॥ ५१॥ त्वं सवयं वेदकर्ता च कन्यां संभोतुमिच्कसि। कन्या च मातवर्गेषु प्रविष्टा च खुतौ सुता ॥ ५२॥ गुरो: पत्नो राजपत्री विप्रपत्नी च या सती। पत्नो च भातसुतयोमितपत्री च तवसू: ।५३। प्रसुः पित्रीस्तथा भातु: पत्री खत्नू: खकन्यकाः। जननी तत्सपत्री च भगिनी सुरभी तथा ॥५४॥ स्वाभीष्टसुरपत्नी च धात्रिकान्प्रदायिका। गभधाती खनास्न्ना च भयाचातुय कामिनी । ५५॥ एता वेदप्रणीताश्च सर्वेषां मातरः समृताः। एताखपि च सर्वासु न्यूनता नास्ति कासू च । ५। ॥ कन्यादाताव्दाता च ज्ानदाताभयप्रदः। जन्मदो मन्त्रदो ज्येष्ठम्नाता च पितरः खृताः।५७॥ एता वहन्ति ये मूढ़ा य हतान् जनकानपि। पच्न्त नरके ते च यावड्े ब्रह्मणी वयः ॥ ५८॥ तानन्धकूपे संस्थाप्य दूरतो यमकिङ्गराः । कुर्वन्ति ताड़नं मशत्वरीषं पाययन्ति च। ५१॥

३८८ ब्रह्मवैवर्त्तपुराये [३५ श्र०

त्वभेव विश्वकर्ता च शास्ता वै शमनस्य च। स्वयं विधाता जगतां तेन गहासि कन्यकाम् ६०॥ अत्माकं पुरती दूर गच्छ कामार्तमानस। न कुर्मो भस्मसात्कतु शतासर जनकं वयम् ॥ ६१॥ गुरोर्दोषसहस्राषि च्षन्तुमर्हन्ति पिडताः। सर्वघ्न तं विनिघ्नन्ति नीतिज्जा: खगुरु विना ॥ ६२॥ गहन्तं यदि सवखं शपन्तं निष्ठुरं गुरुम्। साधवस्तं न निन्दन्ति प्रगामन्ति खभक्तितः ॥ ६३ ॥ ये द्विषन्ति च निन्दन्ति गुरुमिष्ट सुरात्रम्। पच्चन्ते तेऽन्धकूपे च यावच्चन्द्रदिवाकरी॥ ६४ ॥ पुरीषं भुञ्जते नित्य चुभिता यमताड़ने:। सर्पप्रमाणकीटेश्च दंशिताथ्च दिवानिभम्॥६५॥ द्ूत्येवमुक्का मुनयः प्रणेुस्तत्पदाखबुनम्। सवें भवति देवेन प्रभान्तमनसा ब्रुवस् ॥६६॥ उन्मुखा मुनयः सर्वे बभूवस खकमणि। ब्रह्मा शरीरं सत्त्यत्त ब्रीड़या च समुदत: १६७॥ योगेन मित्वा षट्चक्रं सर्वान् प्राणात्निरुध्य च। ब्रह्मरनु समानीय तत्याज खेन वर्त्मना ॥ ६८॥ मनसा श्रीहरिं स्मपृत्वा नमस्कार चकार ह। न मे मनः परद्रव्य भविता लोलमीश्वर॥ ६॥ प्राणत्यागात् परं दुःखमयशस यशस्विनाम्। बभूव दृदि क्वत्वैकं ब्रह्मा लीन ब्रह्मगि ७॥ कन्या तातं मृतं दृद्टा विलप्य च भृभं सहः। वोगेन टेहन्सत्याज सा प्रलीना च ब्रह्मि।७१।

२५ त्र० ] ३६८

मृतं तातञ् भगिनों दृष्टा च मुनिपुङ्गवाः। सस्मरुः श्रीहरिं कोपात् स्ात्मारामं विलप्य च ३9२। नाराययी मदंभथ कवपयागत्य सत्वरम्। ब्रह्माएं जीवयामास व्रद्यज्नानात् सुताष् ताम्।३। ब्रह्मा पुरो हरिं दृष्टा वरं वव्रे स्वाब्कितम्। भत्तिं त्वच्चरसे पख्न्निश्लामनपाविनीम्॥७४ ॥ ब्रह्माणं विरसं दृष्टा तमुवाच कपानिधि: । प्रबोधवचनं सत्य नीतिसारं मनोहरम् ॥७५॥ श्रीनारायण उवाच। शृगु ब्रह्मन् प्रवन्च ऽहं मुखमुत्तोत्य साम्प्रतम्। त्यज लज्जों जगननाथ हृदयज्वररूपिगीम् । ६ । सत्कीर्तिरपकीर्तिर्वा सुप्रतिष्ठाप्युपद्रवः । चुद्राणाचचेव महता भवत्त्ये व सकमथा। ७9॥ सर्वेपामपि सर्वेभ्यः खकम वलवत्तरम्। तस्मात् सन्तः प्रकुर्वन्ति नित्यं सत्वार्म सन्ततम् ॥9८। कचित् कुर्वन्ति निर्मूलं सर्वेषामपि कर्मणाम्। कृतं कम परं भुक्का हरिपादालचेतस: ।७2। कुकमणश्चापकीर्तिस्ततो लज्जा भवेत् ध्रुवम्। सुकर्मराः सुप्रतिष्ठा सर्वत्र निमलं यशः ॥ ८० ॥ कालेन रजसा देहो बलरूप शुभाशुभम्। कीर्तिर्या त्रिगुया चैंव लोहयापययो विधे॥८१॥ ऋणव्रणापवादाख जन्तूनां वान्ति कालतः । महतां तौ च पूर्वोक्ती नेतरश कदाचन । ८२॥ सहापकीतिवसति परम्तीय च वसतुषु।

[३५ श.

तस्मात्त नैव गहन्ति सन्तः खक्लेभकारणे।। ८३॥ स्मर मामन्तरे ब्राह्म मदीयं विषयं कुरु। अतस्तेन मनो लोलं भविता परवसुषु। ८४॥ योषिद्रूपा च मे माया सर्वेषां मोहकारिणी। लौलया कुरुते मोहं खात्मारामस्य सन्ततम् । ८५ ॥ नानामुद्राश्तये देशे रागिएं सन्ततं रतिः । स्तनाभिधे मांसपिएड डधरे लालालये ुची ।८ ६। श्रोषिवक्नस्तनं तासां कामदेवालयं सदा। तत्मात्ते न हि पश्यन्ति सन्तो हि धर्मभीरवः ।८9॥ को धर्मः किं यशस्तषां का प्रतिष्ठा च किं तपः। किं बुद्िविद्या दानञ् परस्तीषु च यव्मनः ॥दद॥ दूहाप्यपयशो दुःखं नरकेषु परत्र च। वास: प्रहारस्तेषाच्च ताड़नेः क्रमिभक्षणैः॥८८॥ दुःखवीजं सुखं मल्वा मूढ़ाव दैवदोषतः। परस्त्रीसेवनं प्रीत्या कुर्वन्ति सन्ततं मुदा ।८० ॥ उत्तमा मत्पदाभ्भोजं सत् कर्म मध्यमा: सदा। स्मरन्ति प्रश्वद्धमा: परस्तोसेवनं मुदा । ८१। विपत्ति: सन्ततं तस्य परवसतुषु यन्मनः । विशेषतः परस्त्रीषु सुवर्णेषु च भूमिषु॥८२॥ दवात्परस्त्रियं दृष्टा विरमेद्यो हरिं सरन्। दृष्टा परसुवशच्च हस्तप्रचालनाच्कुचिः ॥८३॥ सततं नैव संसक्ता: सन्तः खस्त्रीषु कामतः।

तपखिनस्तपस्यायां प्रास्त्रचिन्तासु पिएडताः ।

३५ अ० ] श्रीकणाजन्मखएडम्।

योगिनो योगचिन्तासु वेदार्थेषु च वैदिका: ।९५।। साध्वास्त पतिसेवासु ग्टहस्था ग्टहकमसु। विषयेषु विषयिणी मद्जक्ता मम सेवने। ८६॥ एते नियुत्ता एतेषु सभासु च प्रशंसिताः । वेदोक्काचरणेनैव तद्विरुद्देन निन्दिताः ।2७॥ सवे नित्यं प्रथंसन्ति पश्वत्सन्मार्गगामिनम्। हालिका अपि निनदन्ति कुवत गामिनं विधे12८1 भविता न परस्त्रीघु परवस्तुषु ते मनः । अद्य प्रभृति जीवन्तं निविष्ट महरेण च। ८६। मदीयविषये वाह्ये मया दत्तं कुरु प्रियम्। अ्न्तरा मत्पदाश्भीजचिन्तां विघ्नविनाभिनीम् ॥१००॥ कन्या भवतु मे ब्रह्मन् कामदेवस्य कामिनी। रतिर्नाम परित्याज्या रत्यधिष्ठाळदेवता॥१०१। द्रत्येवमुक्का ब्रह्मायमाश्वास्य कमलापतिः। जगाम नित्य वैकुरठ वन्दावनविनोदनः ॥ १०२ ॥

दूति श्रीव्रह्मवैवत्ते महापुराण नाराययनारदसंवादे श्रीक्ृण्ण जन्म ख रडे राधा क्वण्ण संवादो ना म पञ्चति भोऽध्यायः ।

३८२ ब्रह्मवैवर्त्तपुराणे

षटत्रिशोऽध्यायः ।

श्रीराधिकोवाच।

एतेन नियमेनैव ब्रझ्मा तत्याज मोहिनीम्। कथं स कुलटाशापादपूज्यः संबभूव ह॥ १ ॥ कथं तस्य दर्पभङ्गच्नकार कमलापतिः । कथयस सवेवीजं सर्वेषामोश्वरः खयम् । २॥ श्रीनारायण उवाच। रासेश्वरीवचः शुत्वा प्रहस्य रसिकेश्वरः । निगूढ़मितिहासञ् तां वक्ुमुपचक्रमे॥ ३॥ श्रीक्ृण उवाच। ब्रह्मा चिरं तपस्तव्वा मत्तो लबध्वा वरं वरम्। सष्टिं नानाविधां कत्वा विधाता स बभूव ह॥ ४ तपसां फलदाता च सर्वेषां शास्तिक्वत् प्रभु: । आतानमीखरं जाला महागर्वी बभूव ह॥ ५॥ ब्रह्मारडेषु च सर्वेपु गर्वपर्य्यन्तमुन्नतिः । दूति मत्वा ब्रह्मगाय् दर्पभङ्ग: क्ती मया॥ ई॥ येषां येषां भवेहर्पो ब्रह्माएेव परात्परः। विज्ञाय सवें सर्वात्मा तेषां शास्ताहमेव च।9। प्रथमे ब्रह्मणो गर्वो मया चूर्णीक्ृतः श्रुतः। परङ्गरस्य च पार्वत्याश्न्द्रस्य च रवेस्तथा॥८॥ वड़ दुर्वाससच्चैव तथा धन्वन्तरेः प्रिये। क्रमे दर्पभङ्गच्व कथयामि निशामय। 2॥

६२ अ्र ० ] श्ीकप्णजनखबडम् । ३८३

तुद्रायां महताल्जेव वेषाङ्र्वो भवत् प्रिये। एवंविधमहं तषां चूर्णीभूतं करोमि च ॥ १०॥ श्रीनारायण उवाच। योकणास्य वचः सुत्वा शुष्ककरठोष्ठतालुका। पप्रच्छ राधा यत्नेन सन्तस्ता भयविह्वला ॥ ११ ॥ श्रीराधिकीवाच। कस्य कैन प्रभावेण महादपो वभूव ह। त्वया केन प्रभावेग तस्य भङ्ग: क्वतः पुरा ॥ १२॥ कथयम्व प्रायनाथ सर्वेषां दपभञ्जन। दर्पहामयद प्रागदानैककारणेखवर। १३ । यीक्रा उवाच। येन भूतं गवचूनें युत त्रिजगतां विधे: । अन्ेयां खूयतां राधे व्यासेन कथयामि ते॥ १४ ॥ स्यं शिवो मदरख संहर्ता जगताच् वः। तेजसा मत्समः पूर्णो व्ञानेन च गुऐेन च॥ १५॥ ध्यावन्ति योगिनो वं स योगीन्द्राणं गुरोगुरुः। व्ानानन्दसरूपोडयं तस्याख्यानं शृणु प्रिये॥ १६ ॥ युगषष्टिसहस्त्रागि तपस्तव्वा दिवानिग्म्। भूत्वा च मकलापूर्णो बभूव मत्समो विभु: ॥१७॥ तपसा तजसा शखत्तेजोराश्निबभूव ह। सूर्य्यकोटिप्रभावस भतानां कल्पपादृप: ॥ १८॥ ध्ायं व्ायञ् योगीन्द्रास्तत्तेजी बहुकालतः। तदन्तर च पश्यन्ति रूपमतिसुन्दरम् ।१९॥ शुद्धस्फटिकसङ्वाथं पञ्चवक्र तिलोचनम्।

३८४ ब्रह्मवैवर्त्तपुराण [२६ प्र०

व्रिशूलपट्टिशकरं व्याघ्रचर्माखरं वरम्।२०॥ जपन्त सात्मनात्मानं खेतानवीजमालया। ईषद्वास्यप्रसन्नास्यं चन्द्रचूड़ परात्परम्॥ २१॥ स्वर्णकारं जटाभारं दधतं भिरसा मुदा। भान्त कान्त त्रिजगतां भक्तानुग्रहकातरम्॥ २२॥ अथ खमीशरं मत्वा प्रदाता सर्वसम्पदाम्। ददाति सवें सर्वेभ्यो वा्कितं कल्यपादप: ॥ २३॥ यो यं वाक्कति तं तस्म वरं दत्त्वा वरेखवरः । बभूव गर्वसंयुत्त: स्ाव्माराम: खलीलया । २४।। एकदा च वको दैत्यस्तपस्तेपे शिवस्य च। केदारे च कठोरेण वर्षमेकं दिवानिशम् । २५॥ नित्यं याति तत्समीपं कपया च क्वपानिधि: । वरं दातुं यथाभीष्ट न जग्राहासुरी वरम् ॥२६॥ वर्षान्ते शङ्गरः पखत्तस्वी तत्पुरतः म्वयम्। वरदो भक्तिपागेन तमं गन्तु नसच्म: ॥२७॥ सर्वेश्वय्यं सर्वसिद्धिं भुत्तिं मुत्निं हरे: पदम् । दैत्यः किषरिन्न गह्नाति परितः शूलपाषिन: ।२८। ध्यायमानं तत्पदाबं दृद्टा तस्तो महेखरः। अयाचितारं निश्ेष्ट सरोद प्रेमविह्वल: ॥ २८॥ अतीव रोदनात्तस्य व्यानभङ्गो बभूव है। ददर्भ पुरतः साच्ादातारं सर्वसम्पदाम्। ३०॥ यन्मायया वरं यव्र दैत्ये न्द्रो भक्तिपूर्वकम्। हस्तं दधे च यन्मू्धि स भस्र भवितेति च ॥ २१ ॥ श्मित्युक्ता प्रयातन्त दुद्राव दैत्यपुङ्गवः।

६ श्र० ] २६५

मृयुञ्नयो मृत्युभयाद् दुद्राव वासविह्नल: ।३२। पपात डमरुस्तस्य व्याघ्रवर्म मनोहरम्। दिगम्बरो दभ दियो भेजे दानवभीतये॥ २२ ॥ न हन्ति तञ्च कपया भक्तज्ज भक्तवत्सलः। दुष्टानुसारं साधुथ न करोति कदाचन ॥ २४ ॥ साधवो व्न्ति प्रन्तष्न भृत्यं पुत्र प्रियां विना। प्रबोधितं न प्रतस् खात्मानं कृपया समम् ॥३५। श्िवः ससृत्युं मत्वा च भोतय निरहङ्गतः। स्मारं स्मारज्ज मां भद्रे मामेव भरणं ययी ॥२६॥ दृष्टा खाश्रममायान्तं शुष्ककरठोष्ठतालुकम्। हे हरे रच रच्षेति जपन्त भर्यावह्वलम् ।३॥ संस्थाप्य तत्समीपे च स दैत्यो बोधितो मया। पृष्टश्न सवदृत्तान्तमुवाच मां क्रमेश च॥ ३८॥ तदा ममाच्चया तूरयं वश्चितो माययासुरः। दत्त्वा खमूधि हस्तल्व सद्यो भस् बभूव ह॥ ३८ ॥ तदा सिद्ा: सुरेन्द्रास मुनीन्द्रा मनवो मुदा। तुष्ट वुमों सुभत्या च लज्जया लज्जित: भिव:॥४।। बभूव चूर्पास्तदवर्वी जगाम बोधितो मया। वरं ददाति वरदस्ततो बध्यो ह्यहं शिवः । ४१ । अथ गर्वान्वितो रुद्रो हन्तु त्रिपुरमुत्वणम्। मत्वा मनसि संहर्त्ता सर्वेषां जगतामिति ॥ ४२॥ कोडयं पतङ्गवदृत्य दति मत्ा ययी रगम्। विहाय शूलं महत्तं मदीयकवचं परम् । ४१॥ चिरं बभूव समरं वर्षमेकं दिवानिथम्।

२९६ [३६ त्र०

न कोऽपि जैतु कं भत्तो ही समी समरे तदा ।४४। पृथिव्याञ् रणं कृत्ा देत्ये न्द्री मायया प्रिये। अत्यूध्वञ्च समुत्तस्थी पञ्चापत्कोटियोजनम् ॥8५॥ उत्तस्थी शङ्गरस्तूरं हन्तु देत्य जगत्प्रभु: । बभूव तत्र युद्ञ्न मासमेकं निराश्ये। ४६। अस्तराणि चापं चिच्छेद शङ्रस्कासुरी बली। रं बभज्ज देत्ेन्द्रश्यापमस्तागि शङ्गरात् ॥ ४७ ॥ जघान मुष्टिना रुट्रो दानवेन्द्रं प्रकोपतः । वज्चमुष्टिप्रहारेण सदो मूर्च्छामवाप सः ।४८॥ चरेन चेतनां प्राप्य कोपाहदानदपुङ्गवः । शिवं भयानमुत्तोल्य पातयामास भूतले ॥ ४८। सरथे पातिते रुद्रे देवा देवर्षयो भिया। तुष्ट वुमीं परित्राहि अषोन्युक्का पुनः पुनः ॥५२॥ हरः सस्मार मामेव निर्भयो भयकारयम्। तुष्टाव भत्या स्तोत्रे य मया दत्तेन सङ्ठटे ॥५१ ० तदाहं कलया भीव्र वृषरूपं विधाय च। भयानं शङ्गरं छृत्वा विषाणाभ्यामुरुक्रमम् ॥५२। ददी तस्मे स्वकवचं खशूलमरिमर्दनम्। प्राप्य तह्दानवस्थानमत्यूर्ध्वक्ज निराश्रयम् ॥५३॥ मया दत्तन शूलेन जघान त्रिपुरं हरः। मामेव दर्पहन्तारं तुष्टाव ब्रीड़ितः पुनः ।५४।। सद: पपात देत्येन्द्रशूर्णीभूतश्च भूतले। देवता मुनयः सर्वे तुष्ट वुः शङ्गरं मुदा । ५५ । तत्यान शङ्गरो दपे विघ्नवीजन्ततो विभुः।

२६अ्र० ] ग्रीक्वपजन्खएडम्।

न्ञानानन्दसवरूपश्च निर्लिप्तः सर्वकर्मसु॥ ५६॥ ततोऽहं वृषरूपेण वहामि तेन तं प्रियम्। मम प्रियतमो नास्ति त्र लोक्ोषु थिवात्पर: ।५७। मनःस्वरूपो ब्रह्मा मे ज्ञानरूपी महेश्वरः। वद्धिर्भगवती दुर्गा मूलप्रक्ृतिरीखरी। ५८॥ निद्रादय: शतयो यास्ताः सर्वाः प्रक्वतेः कलाः। वागधिष्ठातदेवी या सा सयं च सरखती॥ ५८ ॥ मम कल्यायाधिदेवो हर्षरूपो गणेखरः। परमार्थ: सयं धर्मो मम भक्ती हुताथनः॥ ६० ॥ सर्वेश्वर्य्याधिदेवी मे सर्वगोलोकवासिनः । प्राणाधिष्ठातदेवी ववं सदा प्राशाधिका मम ॥ ६१॥ गोपाङ्गनास्तव कला अतएव मम प्रिया: । मल्लोमकूपजा गोपा: सर्वे गोलोकवासिन: ॥६२। तेजःस्रूप: सूर्य्श्च प्राण मे वायवः स्मृताः। जलाधिदेवो वरुणः पृथिवी मे मलोद्वा ॥ ६३ १ मम शून्यो महाकाथो मदनी मानसोङ्वः। दून्द्रादयः सुराः सर्वे मत्कलांभांप्सन्भवाः ॥ ६४॥ एतानि सृष्टिवीजानि महदादीनि चैव हि। सर्वेषां वीजरूपोऽहं सयमात्मा निराव्यः॥६५॥ जीवो मे प्रतिविम्बश्न कर्मभोगाधिकारकुः। अहं साक्षी निरीहश्च न भोगी सर्वकर्मसु ॥ ६६॥ भत्तध्यानार्थदेहोऽयं मम स्वेच्छामयस्य च। प्रक्ृतिः पुरुषोऽहञ्य एक एव परात्पर: ॥६७॥ इूत्स वं कथितं राध गिवदपविसोचनम्। 5 -: 8

[२६त्र०

सृष्टिवीजञ्ज शृणु मे पार्वतीदर्पमोचनम् ॥ ६८॥ शोनारायए उवाच।

दृत्यु क्वन्त श्री्ृष्ण परमात्मानमीशरम्। पप्रच्क राधिकादेवी निगूढ़मभिवाव्कितम् । ६८।

श्रीराधिकोवाच।

भगवन् सर्वतत्त्वन्न सर्ववीज सनातन। वद मे वाब्कितं प्रश्न सर्वसन्देहमञ्जनम्॥७०॥ सर्वज्ञानाधिदेवस शङ्गरः सर्वतत्ववित्। मृत्य चछ कालकालो भगवान् तत्समी महान् ॥9१॥ कथं विभूतिगात्रय् पञ्चवक्कस्त्रिलीचनः । दिगम्वरी जटाधारी नागसङ्गातभूषयः । ७२ । वृषेयाटति देवेन्द्रो विहाय वरवाहनम्। न बिभर्ति कथं रत्न सारनिर्माणभूषसम्॥ ७३॥ वड्चिशुद्धांशुकं त्यत्वा धत्ते पार्दू लच्मकम्। धत्ते धत्तूरकुसुभं पारिजातं विहाय ॥ ७8॥ नास्ति रत्नकिरीटेच्छा जटावां प्रीतिरुत्तमा। दिव्यलोकं परित्वज्य शपशानेषु स्पृहा विभो: ।9५॥

त्यक्ा स्पृहा विल्वपत्र विल्वकाष्ठानुलेपने॥०६॥ एतद्वेदितुमिच्छामि व्यासेन कथय प्रभो। श्रीतुं कौतूहलं नाथ वर्द्ते मे मनःस्पृहा॥७॥ राधिकावचन सुत्वा प्रहस्य मधुसूदनः । कथां कथितुमारिभे कवत्वा राधां स्ववत्तसि॥ २८॥

ईप्र० श्रीकप्ाजन्खएडम्।

श्रीक्कण उवाच। युगघष्टिसहस्त्राणि तप: क्त्वा महेख्वरः । विरराम पूर्णतमो ध्यात्ा मां मनसा मुदा ॥८॥ एतस्मित्नन्तरे माच दृदर् पुरतः स्थितम्। अतीव कमनीयाङ्ग किशोरं श्यामसुन्दरम्॥ ८० ॥ अहो5निर्वचनीयञ्च दृष्टा रूपमनुत्तमम् । न बभूव वितणाच् लोचनाभ्यां त्रिलोचनः ।८१ । पश्यन्निमेषरहित दूति मत्ा खमानसे। भत्युद्र कान् महाभक्तो ररोद प्रेमविद्वल: ४८२ ॥ सहस्रवटनोऽनन्तो भाग्यवां् चतुर्मुखः। बहुभिर्लोचनेट्ट द्वा तुष्टाव बहुभिर्मुखेः।८३॥ पश्यामि किं वा किं स्तीमि संप्राप्य नाथमीटृथम्। आस्यैकेन लोचनाभ्यां चतुर्द्ा स पुनः पुनः ॥ ८४॥ स्मानसे कुवतीदं शङ्गरे च तपस्विनि। तद्ं बभूव चतुर्वक्र पूर्वेण सह पञ्जमम् ॥ ८५ ॥ एकेकवक् शुशभे लोचनैश्व विभिस्तिरिभिः । बभूव तेन तन्नाम पञ्चवक्कस्त्रिलोचनः । ८६॥ स्तवनाद्धिकप्रीतिः भिवस्य दर्यने मम। तनाधिकानि तस्यव बभूवुर्लोचनानि च ॥ ८७ ॥ चत्तू षि गुणरूपाणि तस्य व्रह्मस्वरूपिय: । सत्वं रजस्तम दूति तस्य हेतुं निशामय ॥ ८८ ॥ सत्वांशेन दृथा अन्ु: पश्यन् पाति च सात्विकान्। राजसेन राजसिकान् तामसेन च तामसान्।C2H चन्षुषस्तामसात् पश्चाल्यलाटस्याड्रस्य च ।

.४०० ब्रह्मवैवत्तपुरासे

संहारकाले संहर्तुरम्निराविर्भवेत् क्र धा। ६० । कोटितालप्रमाणश सूर्य्कोटिसमप्रभः । लेलिहानो दीर्घभिखस्तैलोक' दग्धुमीश्वर:।९१। विभूतिगात्ः स विभु: सतीसंस्कारभस्मना। धत्त तस्या अस्थिमालां प्रेमभावेन भस्त च॥ ८२ ॥ स्ात्मारामो यद्यपीशस्तथापि पूर्णमन्दकम्। सतीशवं ग्हीत्वा च भ्रामं भ्रामं करोद ह। ८३ । प्रत्यङ्ग चापि तस्याश् पपात यत्र यत्र है। सिद्धपीठस्तत्र तत्र बभूव मन्त्रसिद्धिक्कत्। ८४ ॥ तदा पवावश्रेषञ्च कवत्वा वचसि शङ्गरः। पपात मूर्च्कितो भूत्वा सिद्िक्षेत्रे च राधिके । ८ ५। तदा गत्वा महेशं तं कृत्वा क्रोड़े प्रबोध्य च। अददहिव्यतत्वच्न तस्े शोकहरं परम्॥ ८६॥ तदा शिवच सन्तुष्टः सं लोकज् जगाम ह। मूत्य न्तरेण कालेन तां संप्राप प्रियां सतीम् ॥2७। दिगवस्त्रधारी बोगन नेककानित्य परे विभो: । जटास्तपस्वाकालीना धत्ते डद्यापि विवेकतः ।८८। न चेकका केशसंस्कारे खाङ्गवेशेन योगिम: । समता चन्दमे पङ़े लोड् रख्ने मणीखरी।६६। गरुड़द्वेषिगो नागा: शङ्गरं शरणं ययुः । विभर्ति कृपया खाङ्क तानेव भरणागतान् । १०० : वाहनं वृषरूपोऽहमन्यस्तं वोढमच्चमः । त्रिपुरस्य बधे पूर्व मत्कलांश्समुद्धव: ॥१०१॥ पारिजातादिकं पुष्प सुगन्धि तन्दनादि कम्।

४०१

मयि संन्यस्य तेष्वेवं प्रीतिर्नास्ति कदाचन॥१०२॥ धत्तूरे तत्सदा प्रीतिर्वि त्वपत्नानुलेपने । गन्धहीने प्रसूने च योगोष्टे व्याघ्रचमगि॥१०३। दिव्यलीके दिव्यतस्ष्पे जनतायां न तन्मनः । शम ग्ानेऽतीव रहसि ध्यायते मामहनिशम्॥१०४॥ आव्रह्मस्तम्बपर्य्यन्तं समज्ज मन्यते श्रिवः । ममानिर्वचनीयेऽत रूपे तन्नग्नमानसम् । १०५॥ ब्रह्मपः पतने नापि शूलपाणे: त्यो भवेत्। तस्यायुषः प्रमागञ् नाहं जानामि का श्रुति: ॥१० ६। ज्ञानं मृत्य ज्जयः शूलं धत्त मत्तजसा समम्। विना मया न कश्वित्त शङ्गरं जेतुमीशर: ॥१०७॥ गङ्रः परमात्मा मे प्राणेभ्योऽपि पर: शिवः। वाम्बके मन्मनः शख्न्नप्रियो मे भवात्परः ॥१०रू। ब्रह्मा एडनिकरं क्वन्नं मया मन्मायया सदा। स कम्पति हरं शखत्र च तं मीहितु चमः ॥१०८॥ न संवसामि गोलोके वैकुरठ तव वक्षसि। सदाभिवस्य हृदये निबडः प्रेमपाग्तः ।११०। सरसिद्वं सुतानेन पञ्चवत्न ए शङ्गरः। पश्ह्वायति महाथां तेनाहं तत्समीपतः॥१११॥ सरष्टं गती हि नष्टुच्न भूभङ्गलीलयापि यः। ब्रद्माण्डनिकरं योगान् योगी अङ्गरत् पर: ॥११२। दिव्यन्ञानेन यः सष्ट नष्ट भूमङ्लीलया। मृत्यु कालादिकं भत्तो न ज्ानी शङ्गरात् पर: ॥११३॥ मम भक्तिव्च दास्यञ्ज मुक्तिच् सर्वसम्पदः ।

४०२ ब्रह्मवैवर्तपुराणे [३७शर०

सवसिद्धि दातुमीथो न दाता शङ्गरत् पर: ॥ ११४ ॥ पञ्जवक्रेण मन्नाम यथो गायत्वह निभम्। मद्रूपं ध्यायते अशन् भत्त: शङ्गरात् पर: ॥ ११५॥ अहं सुदर्भनं भभ्भुस्तेजसा च वयं समाः। ब्रद्मा स्रष्टा च वोगेन नास्ाभिस्तेजसा समः॥११६। द्त्येवं कथितं सवें शङ्गरस्य यशोडमलम्। तथाप्यस्य दर्पभङ्ग किं भूयः श्रोतुमिच्छसि ॥११७॥ दूति श्रीब्रह्मवैवत्ते महापुराणे नारायनारदसंवादे श्रीक्ष्णजन्म खगड शङ्गरप्रशंसा नाम षट्ति थोडध्याय: ।

सप्नत्वि शोऽध्यायः।

श्रीराधिकोवाच।

एवस्भूतस्व च विभी: सर्वेशस्य महात्मनः। न श्स्त कथमुच्छिष्ट ब्रूहि सन्देहभज्जन ॥ १ ॥ मीकृणा उवाच ! शृणु देवि प्रवच्य ऽहमितिहासं पुरातनम्। पापेन्धनानां दहने ज्वलदग्निशिखोपमम्॥ २॥ सनत्कुमारो वैकुराठमेकदा च जगाम ह। दृदर्शं भुक्तवन्तञ्न नाथं नाराययं द्विज: ॥ २ । सुष्टाव गूढ़ै: स्तोतश्च प्रराम्य भकिती मुदा।

४.३

अवशेषं ददी तस्मै सन्तुष्टो भक्तवत्सलः ॥ ४॥ प्राप्तमात्र ए तव्नव भुत्तां तेनेव किज्जन। किञ्ञिद्ररत्त बन्धूनां भत्तणाय च टुर्लभम् ॥ ५ू॥ सिदाथ्मे च यहत्त गुरवे शूलपाषिने। भत्तयुद्रेकाच्च तत्सवं भुत्तञ्ज प्राप्तिमास्ततः ॥६॥ भुक्का सुदुलभं वखु ननत प्रमविह्वलः । पुलकाञ्ञितसर्वाङ्गः सायुनेत्री मुदान्वितः ।७। गावन्मम गुणान् भत्या सुकरठ: पञ्जवक्रतः । रागभेदैकतानन तालमानेन सुन्दरम् ॥ द ॥ पपात डमरुर्हस्तात् शृङ्गज्ज व्याघ्रचर्म च। स्वयं निपत्य पश्चाच्च रुदन् मूच्छीमवाप ह॥ ८॥ अतीव कमनीयं तद्रूपं ध्यातवैकमानसः। सहस्रद्लमव्यस्थ मां पश्चन् हत्रोरुहे॥ १० ॥ एतस्तिन्नन्तरे देवी दुर्गा दुर्गतिनाशिनी। मुदाजगाम पीव्र तत्म्रसन्नवद्नेक्षणा॥ ११॥ कदन्त मूच्कितं दृद्टा निपतन्तञ् भक्ितः । प्रहस्य वातां पप्रच्क कुमारं शूलपाषिन: ॥ १२३ सवं तां कथयामास कुमार: संपुटाञ्जलिः। ुख्वा चुकीप सा देवी शिवं प्रस्फ रिताधरा ॥ १३॥ तां यपुसुद्यतां देवीमुत्याय च त्रिलोचनः । बोधयामास विविधं तुष्टाव संपुटाञ्जलि:॥१४॥ ुत्वा मनोहरं स्तीत्र' न प्गाप शिवं शिवा। दुष्ट चक्रे तदुचिष्टास्त्य विदुषासपि॥ १५॥ न लोकानां प्रभावत् तपःसौभाग्यतजसाम्।

४०४ ब्रह्मवेवत्तपुराणे [३७त्र०

ब्रझ्माएडे सर्वसंहर्ता चकम्पे पार्वतीभये॥ १६॥ उवाच तं जगन्माता नीतिसारं परं वचः। गयप्रसः सकोपा च रक्पङ्गजलोचना ॥ १७। अहो तपःप्रभावस तेजसच् न जीविनाम्। स ब्रह्मागडस्य संहर्ता चकम्पे शैलकन्यका॥ १८ ॥ पार्वत्युवाच। व्वं पोष्टा जगतां पाता ममैव च विशेषतः। वक्ञा चतुर्णी वेदानां जनकश् सयं विभु: ॥१९ ॥ मुक्तिप्रदाता भक्तानां दाता च सर्वसम्पदाम्। व्वं चेत्करोषि दुर्नीतिं को वा धर्मच् पाति वै॥ २०॥ सदा ते परिपाल्याहं पोष्ा भत्ता च किङ्गरी। वाञ्चिता कर्मदोषेस हरनिर्माल्यभक्षरे॥ २१॥ किञ्चिच्कुदं हिरखेन किञ्चिद्सु च वायुना। किञ्ञित् प्रचालनेनैव सवें विष्ोनिवेदनात् ॥ २२।। विष्णोनिवेदितान्नेन यष्टव्या: सर्वदेवताः । पितरोडतिधयश्चैवमिति वेदेष निव्चितम् ।२२॥ अनिवेद्यमभच्यञ्ज नैवेद्यमुदरे हरे:। त्यक्वा करोति यो भत्न्या पार्षदप्रवरी भवेत् । २४ ॥ त्रमृतं सववस्तूनां मिष्टसारं सुदुर्लभम्। विष्ोनिवेदितान्नस्य कलां नाहति षोड़ीम् ॥ २५ ॥ हन्त्यकालिकमृत्यु तद्मृतं मूढ़रन्जनम्। नैवेद्यञ्ज हरेरेव हरितुत्यं करोत्यह्ो॥ २६ ॥ यट्टच्कया तत् नैवेद्य यो भुङके साधुसङ्कतः । षष्टिवर्षसहस्रायां प्राप्तीति तपसः फलम् । २७ ।

9 श्र ० ] श्रीक जन्मखएडम्। ४०३

यो निवेध हरिं भुङता भत्या सताथ नित्ययः। किंवा तपस्यां कर्ता च स हरस्तेजसा समः॥२८॥ गुतं पुरा तवन्मुखतः पुष्करे मुनिसंसदि। अहं वेदविधाता न किमहं वक्मीखरी॥ २६॥ सुचिरञ्च तपस्तवा मया लब्धख्वमीश्वरः। त्वया विष्णो: प्रसादेन वजिताहं कथं प्रभी ॥ २० ॥ यती न दत्त नैवेद विष्णीर्मह्यं त्वयाधुना। अतो मत्तो ग्टहाणैतत् फलमेव महेशवर॥३१॥ अद्य प्रभृति ये लोका नैवेद्य भुख्जते तव। ते नन्मैकं सारमेया भविष्यन्त्येव भारते ॥३२ ॥ दृत्युक्वा पार्वती माता रुरोद पुरती विभो:। दृष्टिः पपात तत्करठे नीलकराठो बभूव सः ॥३३॥ तदा शिव: शिवां भत्त्या कत्वा वच्तसि सादरम्। तन्मानभङ्ग स्तोत्रेय विनयेन चकार ह॥ २४ ॥ करेण चक्षुषो नीरं संृज्य च पुनः पुनः । बोधयामास विविधेनीतिवाक्यैमनोहरैः ॥ ३५॥ परितुष्टा च सा देवी भर्तारं समुवाच ह। कलेवरच् त्यच्यामि नैवेदेन विना हरेः ॥३६॥ बिभ्ति देहं सततं तब सौभाग्यवर्दनम्। कथं वहामि सौभाग्यरहितञ्ञ कलेवरम् ॥ ३७॥ अपूवं तव नैवेद्य जन्ममृत्युजराहरम्। कवतं दुष्टञ्च यत्तस्मात् पश्य देहंत्यजामि च। ३८॥ लिङ्गोपरि च यहत्तं तदेवाग्राह्यमीश्वर। सुपवित्र भवेत्तच् विष्णोनैवेद्यमित्चितम् ॥ ३८ ॥

४०६ ब्रह्मवैवर्तपुराये [३७ प्र

दूत्येवमुक्ता सा टेवी देहं त्यक्तु' समुद्यता। त्रस्तो हरस्तत्पुरतः सुत्वा च खीचकार है। ४८॥ शङर उवाच। स्थिरा भव महादेवि चरिडके जगदम्बिके। ममापराधमखिलं चन्नुमर्हसि सुन्दरि॥ ४१॥ मां भृत्य तपसा क्रीतं कवपां कुरु ममोपरि। ब्रह्मविशुमहेशानां वीजभूते सनातनि ॥ ४२॥ श्रहो गोलोकनाथस्य गुणतीतस्य निर्गुणे। सवशक्रिस्वरूपे च सदैव सहचारिणि॥ ४३॥ साकारे च निराकारे नित्ये सेच्छामये प्रिये। कवपया तद्िभोरेव मम वक्चसि साम्प्रतम् । ४४ । सर्ववीजस्वरूपे च महामायि मनोहरे। सर्वसिद्िप्रदे देवि मुक्रिदे क्वप्णभक्तिदे॥ ४५॥ दूच्छैवं योहरी: साच्षाव्राहं दातुमपि च्षमः । तदा देहं परित्वज्य निर्गुएं व्रज निर्गुणे॥ ४६ ॥ दूत्य वमुका पुरतस्तस्थी च चन्द्रशेखरः। बभूव सुप्रसन्ना सा प्रगनाम हरं परम् ॥ ४७॥ दत्येवं पावतीस्तोत्र शङ्गरेण कतं पुरा। यः पठेद्विपदा ग्रस्तः सभयाटेव मुच्यते॥४८॥ मित्रभेदो भवेद्दरं तत्सम्प्रीतिर्भवेत् पुरा। पार्वती परितुष्टा च नात्यजत्तस्य मन्दिरम् 1 ४2 ॥ दूति श्रीब्रह्मवैवन्ते पार्वतीस्तोत्र समाप्तम्। श्रीक्मष्ण उवाच। सुत्वा प्रतिज्वां नाधस्य परितुष्टा बभूव सा।

३८श्र0] श्रीक्कपाजनमखगड़म्। ४०१

नगाम स्वर्गदीन्तूगीं स्नानाथं प्ङ्गराज्जया ॥ ५०॥ स्त्नात्वा सम्पूज्य भत्त्या च सुरमिष्टत्ञ निर्गुणम्। चकार प्रस्तुतं गीघ्र मिष्टान्न व्यञ्जनानि च॥५?॥ गिवः स्नात्वा च सम्मूज्य ब्रह्मज्योतिः सनातनम् । तुष्टाव परया भत्त्या मामेव हृदयस्थितम् ॥ ५२ ॥ गत्वा सर्वमह भुक्क्ा तम्म दत्त्वाभिवाक्कितम्। नैवेद्य पार्वती लेभे तव मूलं समागता॥ ५३ ॥ भुत्कावशेषं सा देवी सह भर्त्ा मुदान्विता। तुष्टाव शङ्गरं भत्त्या प्रणनाम मुहुर्मुह्ठः॥ ५४ ॥ दूत्य वं कथितं सवें त्वया पृष्टं सुरेश्वरि। अभिश्नप्त गङ्गरस्य निर्मात्य येन हेतुना ॥ ५५ ॥ दूति श्रीब्रह्मवैवर्त्ते महापुराण नारायएनारदसंवादे श्रीक्ृणणा जन्मखएडे हरनिर्मात्वथापप्रसङ्गा नाम सप्ततति शोऽध्यायः ।

अ्रषात्नि शोऽध्यायः।

श्रीक्ृस उवाच।

दर्पभङ्ग: ग्रुतो देवि शङ्वरस्य जगद्ग रोः। अधुना श्ूयतां मत्ती दुर्गादर्पविमोचनम्॥ १ ॥ तजसा सर्वदेवानामाविर्भूय जगत्स्ः। द्धार कामिनीरूपं कमनीयं मनोहरम्॥ २ ॥

४०८ ब्रह्मवेवर्त्तपुराण

निहत्य दानवेन्द्रांस ररच देवताकुलम्। लेभे जन्म ततो देवी जठरे दक्तयोषितः ॥३ । पिनाकपािं जग्राह सा देवी सुरसाधनम्। भश्वत् परमभत्या च सिषेवे स्वामिनं सती॥ ४ ॥ दक्षेण साईवं दैवेन बभूव शिवशत्र ता। निरर्थकं दैवयोगात् पुरा वै सुरसंसदि॥ ५॥ दचश्चकार यज्जच्ज तत आगत्य कोपतः। सर्वान् विज्ञापयामास तत्नव शङ्गरं विना॥६॥ सम्तोका देवता: सर्वा आजग्मुर्दक्षमन्दिरम्। समणः शङ्गरः कोपाव्नाजगामाभिमानतः।७। सती पतिच्च मोहेन बोधयामास यत्नतः । न तज्चालयितुं पक्ता बभूव चच्चला खयम् । ८॥ आजगाम पितुर्गेहं दर्पात्तस् विनाज्या। तस्य शापेन तस्याश्च दर्पभङ्गो बभूव ह॥ ८ ॥ न हि सभ्भाषयाच्चक वाङमात्रय पिता च ताम्। गुत्वा च निन्दां भर्तु् देहं तत्याज मानतः ॥ १०॥ एवं प्रिये निगदितं सतीदर्पविमोचनम्। तस्य जन्मान्तरं नित्य दर्पभङ्गश्च य्ूयताम् । ११ ॥ लेभे जन्म सती शीघ्र जठरे शैलयोषितः । शिवस्तस्याश्चिताभस्त चास्थि जग्राह भक्तित:।१२।। चकार मालामख्ाज्ज भसना तनुलेपनम्। स्वारं सारं सतीं प्रमृण भ्रामं भ्रामं पुनः पुनः ।१२ सुषाव सेना तां देवीमतीव सुमनोहराम्। सष्टौ विधातुस्तस्याश् ह्युपमा नास्ति कुत्र च :१४।

गुगप्रसूर्गुणान् सर्वान् सर्वरूपान् विभर्त्ति सा। सर्वाच्च देवपत्नास्तत्कलां नार्हन्ति घोड़गीम् ॥१५॥ वभूव वर्ईमाना सा शुक्के चन्द्रकला यथा। अतीव यौवनस्था च शैलगेहे दिने दिने । १६॥ बभूवाकाशवाणी च तां सम्बोध्य जगत्प्रसूम्। शिवे शिवञ्च तपसा कठोरेण लभेति च। १७॥ विनेश्वरं न तपसा प्राप्ता हि गर्भसन्भवम्। प्रहस्य तस्थौ गुत्वेति सा च वीवनगर्विता॥ १८॥ मम जन्मान्तरीणञ्ज भस्मास्थि च विभर्ति यः । स मां प्रौढ़ां कथं दृष्टा न ग्हात्यत्र जन्मनि॥ १८॥ यो विदग्धश्न ब्रह्माएड बभ्राम मम शोकतः। स कथं मां न गहाति दृष्टा परमसुन्दरीम्॥ २०॥ दच्तयन्त यो बभञ्ज मम हेती: क्वपानिधिः। स कथं मां न एहाति पत्नीं जन्मनि जन्मनि ॥२१॥ या यस्य पत्नी यो यस्या भर्ता प्रात्तनतः पुरा। कुतो विश्वे तयोरभेंदो निषेकी नान्यथा भवेत् ॥ २२॥ सर्वरूपगुणाधारं मत्वा खमतिमानतः । न चकार तपः साध्वी न विज्ञाय तमीखरम् ॥२३॥ सुन्दरीषु च सर्वासु मत्ती नास्त्यव सुन्दरी। हदीति मत्वा गर्वेण न चकार तप: शिवा॥ २४॥ रूपयौवनवेशानां पुमान् ग्राही खयोषिताम्। शिवो मच्छ तिमात्र ए मां गहाति विना तप: ॥२५॥ हृदीति मत्ा गिरिजा तस्थी हिमगिरेगृंहे। भशवत्महचरीमध्य क्रीड़ोन्मत्ता दिवानिशम् ॥ २६॥ b-२५

४१० [३८ अ

एतस्तमिन्नन्तरे तूणं दूतः श्रैलेन्ट्रसंसदि। उवाचागत्य मधुरं तत्पुर: संपुटाज्जलि:॥२७॥

दूत उवाच।

उत्तिष्ठोत्तिष्ठ शैलेन्द्र गच्छाच्यवटान्तिकम्। आजगाम महादेव: सगणी वृषवाहन: ॥ २८। मधुपर्कादिकं दत्वा भत्तिनम्ररात्मकन्धरः । पूजनं कुरु श्ैलेन्द्र देवेन्ट्रन्तमतीन्ट्रियम् ॥ २९॥ सिडिस्वरूपं सिद्देशं योगीन्द्रागां गुरोरगुरुम्। मृत्य ज्जयं कालकालं ब्रह्मज्योतिः सनातनम् ॥ ३० परमात्मस्वरूपज्ज सगुएं निर्गुएं विभुम्। भक्नध्यानार्थममलं दधानं देहमीख्वरम् ॥ ३१॥ गैलो दूतवचः शुत्वा समुत्तस्थी मुदान्वितः। मधुपर्कादिकं नीता जगाम शङ्गरान्तिकम् । २२॥ देवी दूतवच: सुत्वा प्रसन्नवदनेच्षणा। हदीति मेने मद्ेतीराजगाम महेशवरः ॥ २२॥ चकार वेशमतुलं दधार वस्त्रमुत्तमम्। रत्ने न्द्रसारालङ्गारान् रत्नमालां मनोहराम् ।। ३४।। पारिजातप्रसूनानां मालां चन्दनसंयुताम्। चकार शङ्गरार्थच् मत्वा मालां मनोहराम् ॥ २ ५॥ रत्नसिंहासनस्था सा ददर्श दर्पणे मुखम्। कस्तूरीविन्टुना साड सिन्दूरविन्दुभूषितम् ॥ २६ ॥ आरत्तनेत्रयुगलं निर्मलाञ्जनसंयुतम्। प्ररन्मध्याड्कममलं यथा लिप् त्रिवेष्टितम्॥ ३७॥

=त्र ० । श्रीक्कण जन्मखएडम्। ४११

सुकोमलीधयुगलं ताम्बूलरागसंयुतम्। अतीव सुन्दरं रम्य पक्कविम्बफलं यथा॥ ३८॥ रत्न कुण्डल दीस्या च गए्ड स्थल विराजितम्। सूर्योदयेन ज्वलितं सुमेरुशिखरं यथा ।३८॥ अत्यनिर्वचनीयञ्ज दन्तपंक्रिमनोहरम्। यथा मुक्ताससूहञ्ज सजलं जलदागमे॥ ४० ॥ गजमुक्तासमायुतं सुचारुनासिकोत्तमम्। सुशोभितं यथा मेरु खवर्णदीजलधारया॥ ४१॥ मालतीमाल्यसंयुक्तकवरीभारसंयुतम्। वकपंत्ि सुशोभाव्य नवीनं जलदं यथा ॥ ४२॥ तप्तकाञजनवर्णाभं चारुवत्तःस्थलोज्वलम्। रत्ने न्द्रसारहारातां कस्तूरीकुङ्गमान्वितम् ॥४३ ॥ चारुचम्पकवर्गाभं स्तनयुग्म मनोहरम्। बदरीफलतुत्यञ्ज चारुपत्रकथोभितम् ॥४४B मध्यं मनोहरं चीरं निम्ननासिस्थलोज्वलम्। अतीव सुन्दरं रम्यं सुन्दरं वर्तुलाऊ्कति॥ ४५॥

कामालयं सुकठिनं निगूढ़मंशुकेन च॥ ४६॥ स्थल पद्मप्रभामुष्टपद्युग्म मनोहरम्। रत्नपाथकसंयुतां सिद्धालक्तकभूषितम् ॥ ४७॥ दधतं रत्नमव्जीरं राजहंसानुकारिच। रत्नेन्द्रसाराभरणं निर्मितं विख्वकमथा ॥ ४८ ॥ करं सुकोमलतरं सुन्दरं कनकप्रभम्। रत्नकङ्गए केयू रग्रङ्कभूषणभूषितम्॥ ४८ म

४१२ ब्रह्मव वर्त्तपुराणे [ ३८ अ०

रत्ाङ्कुलीयमतुलं दधत्ततुमनीहरम् । ५० ॥ वृद्टा सरूपमतुलं दध्यी शङ्गरमीखरम्। वििष्य मनसा शखद्धत्तुस्नरयपङ्गजम्॥ ५१॥ पितरं मातरं बन्धु' साध्वीवगें सहोदरम्। अम्तरेसान सस्ार किज्ञिदेव शिवं विना५२ ॥ अथ शैलेशवरस्तत्न ददर्य चन्द्रशेखरम्। स्व्ररणंदीपुलिनाट्रम्यादुत्पतन्तञ्ज सस्ितम् ॥ ५३॥ दधतं संस्कतां मालां जपन्त मम नामकम्।

वृषभस्थ शूलपाणिं सर्वभूषणराजितम्। नागयन्तोपवीतञ्ज सर्पभूषणभूषितम् ॥ ५ ५॥ शुद्धस्फटिकसङ्गाशं व्याघ्रचस्म्रधरं परम्। विभूतिभू षिताङ्गन्तमस्थिमालं दिगस्बरम् ॥ ५६॥ पञ्नवक्न व्रिनयनं सूर्य्यकोटिसमप्रभम्। ददर्भ रुद्रान् परितो ज्वलती ब्रह्मतेजसा॥ ५७॥ शिवं वामे महाकालं दक्िणे नन्दिकेश्वरम्। भूतप्रेतपिशाचांथ कुष्मारडान् ब्रह्मरान्तसान् :५८॥ वेतालान् च्ेत्रपालांच्न भेरवान् भीमविक्रमान्। सनकज्ज सनन्दख्न कुमारख् सनातनम् ।५ूट। जैगीषव्यं देवलच्न काणादङ्गौतमं तथा। पिप्पलादं कणखनं वोढ पञ्चशिखं कचम्॥६०॥ जावालिं करथं कख लोमशं सूर्य्यवर्चसम्। कात्यायनं पाणिनिष्न यह दुर्वाससं ततः ॥६१॥

श्रीक्मष जन्नसएडम्। ४१२

भातातपं पारिभद्रमष्टावक्र मरुद्वम्। एतान् पुरोगमाव्नत्वा प्रशनाम भिवं गिरि:। मूर्धा निपत्य भूमी स दरडवत्स पुटाञ्जलि: ॥६२। अथोऽनल्पया भत्या धत्वा तच्चरणामजम्। ननाम चायुनेतः स पुलकाञ्चितविग्रहः ॥ ६२ । धमदत्तेन स्तोत्ेण तुष्टाव परमेखवरम्। तुष्ट ब्राह्म दिनेऽतीत पुष्करे सूर्य्यपवषि॥ ६४॥ हिमालय उवाच। त्वं ब्रह्मा सष्टिकर्त्ता च त्वं विष्णु: परिपालकः। वं शिवः शिवदोऽनन्तः सर्वसंहारकारक: ॥ ६५॥ व्वमीखरो गुणतीतो ज्योतीरूप: सनातनः । प्रक्ृतः प्रक्ृतीशख प्राऊ्ृतः प्रक्रतेः पर: ॥६६ ॥ नानारूपविधाता व भकानां ध्यानहेतवे। वेषु रूपेषु यत्रीतिस्तत्तदूपञ्च विभर्षि च ६ ६७ ॥ सूर्य्यरव सृथवजिनक आ्रधारः सर्वतजसाम्। सोमस्वं अस्यपाता च सततं थीतरश्सिना। ६८ ॥ वायुख्वं वरुणस्त्वञ्च तमग्निः सर्वदाहकः। दून्द्रस्वं देवराजश् काले सृत्युर्यमस्तधा।६८ ॥ मृत्युञ्जयो मृत्युमत्यु: कालकालो यमान्तकः। वेदस्वं वेदकर्त्ता च वेदवेदाङ्गपारगः ।७०॥ विदुषां जनकस्वन्न विद्वांव विटुषां गुरुः। मन्त्रस्वं वि जपस्व हि लपरन तत्फलप्रद:॥ ७१ ॥ वाक् त्वं वागविदेवी तं तत्कर्त्ता तद्गुरुः खयम्। अहो सरखतीवीज करवां स्ोतुमिहेखरः॥७२॥

४१४ ब्रह्मवेवर्त्तपुराणें

द्ूत्येवमुक्का शैलेन्ट्रस्तस्थौ धटत्वा पदाम्ुजम्। तत्नीवास तमाबोध्य चावरुह्य वृषाच्किव: ॥७२॥ स्तोत्रमेतन्महापुएं त्रिसन्ध्यं यः पठेन्नरः । मुच्ते सर्वपापेभ्यो भयेभ्यय् भवार्णवे। ७४ ॥ अपुवो लभते पुत्र मासमेकं पठेद्यदि। भार्याहीनो लभेद्वार्य्यां सुशीलां सुमनोहराम् । ७५॥ चिरकालगतं वस्तु लभते सहसा ध्रुवम्। राज्यभ्रष्टो लभेद्राज्यं शङ्गरस्य प्रसादत: ॥७६॥ कारागारे श्मशाने च शत्र ग्रस्तेऽतिसङ्गटे। गभीरेऽतिजलाकीर्णें भग्नपोते विषादने॥ 99 ॥ रणमध्ये महाभीते हिंस्रजन्तुसमन्विते। सवतो मुच्यते सुत्वा शङ्गरस्य प्रसादत: ॥ ७८।।

इूति श्रीब्रह्मवैवत्ते महापुराण नारायएनारदसंवादे श्रीक्ृषण जनमखएडे अरष्टत्रि शत्तमोऽध्यायः।

एकोनचत्वारिंधोऽध्यायः।

श्रीक्कण्ण उवाच।

दूति सुत्वा हिमगिरिवसतः प्रङ्गरस्य च। उवास पुरतो दूरे लव्धाप्नः सर्वसन्मतः ॥१॥ मधुपर्कादिकं तस्मे प्रददी भक्तिपूवकम् । मुनीन् सम्पूजयामास ततः भङ्गरपार्षदान् ॥ २॥

श्रीक्ृण्जन्मखराडम्। ४१३

तदा तत्र समागत्य मेनका स्त्रीगणे: सह। दृदर्भ वटमूलस्थ शङ्गरं चन्द्रगेखरम्। २। दूषद्वास्यप्रसन्नास्यं वसन्त व्याघ्रचर्मगि। मध्य मुनिगणानाष्ट ज्दलन्त ब्रह्मतजसा ॥४ ॥ यथाकाथे तारकाणां हिजराजं विरानितम्। परमाह्नादकं रूपं कन्दर्पकोटिसन्निभम् ॥ ५ ॥ विहाथ वार्ड्कावस्थां दधतं नवयीवनम्। अतीव सुन्दरं र्य चित्तचौरञ् योषिताम्॥६॥ कामं कामातुराणाञ्च सतीनाञ्ज सुतं यथा। वैपावानां महाविष्ुं शैवानाञ्च सदाशिवम् । ७। पत्तिस्वरूपं शाकानां सौराणां सूर्य्यरूपियम्। कालसरूपं दुष्टानां शिष्टानां परिपालकम्। ८॥ कालकालसमं मृत्योर्मृत्य मृत्यं भयानकम्। व्याघ्रचम चारुवस्त्र बभूव भस्त चन्दनम् ॥2॥ सर्पा: सुन्दरमाल्यानि कस्तूरी या विषप्रभा। जटा सुललिता चूड़ा चन्द्रमेलकचन्दनम् ॥ १०॥ सुचार्वी मालतीमाला गङ्गाधारा मनोहरा। अस्थिमाला रत्नमाला धत्तूरं चारु चम्पकम् ॥११ ।। एकीभूतं पञ्चवक्न नेव्युग्मान्यथोभितन्। भरत्पावयचन्द्राभं प्रच्ाद दीप्तमुत्तमम् ॥ १२॥ वन्धुजीवविनिन्ध कमीठ्ठाधरमनोहरम्। खेतश्चन्द्रो व्ृषेन्द्रश्न भूताद्या नर्तका दव ॥ १३॥ सद्ो व्यतिक्रमं सरवें महेशस्य महेखरी। दृद्ट वं शिवरूपच्न मेना तुष्टा बभृव है। १४॥

४१६ ब्रह्मवैवर्त्तपुराणे [३९ प्र०

काश्चिन्निमेषरहिता: कामेन पुलकाज्चिताः। अतिकामातुरा: सत्य: प्रापुर्मूरच्काञ्ज काश्चन। १५। काश्चिद्विनिन्य कान्तांश्च प्रथथंसुर्महेखरम्। मनोरथेन मनसा समास्चिष्यन्ति काश्न ॥ १६ काश्चिन्मानसिकं कामात् कुर्वन्ति चुम्बनं मुदा। ध्रुवं कामं करिषामो वयज्ज कामसागरे। १७॥ अस्माकमेवं भर्त्ता च परवव यतो भवेत्। दूहैवैकं करिष्यामी वयं कान्त रती रतम् ॥१८॥ दृद्टा तपस्या सुचिरमिति जल्पन्ति काश्चन। कासिहद्टा शिवं किञ्चिन्मुखमाच्काद वाससा।१८। सस्मिता वक्रनयना: पश्यन्त्य वं पुनः पुनः । वयं गयहं न यास्यामी यास्यामः शिवसन्निधिम् । २॥ यरत्सुधांशुवदनं द्रच्यामोऽहर्नियं मुदा। संसारं न करिषामः प्रविभामी हुताथनम् ॥ २१॥ भविता नः शिवः खामीत्य वं जल्पन्ति काश्चन। अहो पुखवती दुर्गा स्राध्यते जन्म भारते ॥२२ ॥ यस्या ह्ययं शिवः स्ासीत्य वं जल्पन्ति काश्चन। मुदा मेना शिवं दृष्टा गहन्ताभिर्जगाम ह॥ २३॥ गिवं सभ्मूव्य गैलेन्ट्र: प्रसम्य स्ग्टहं ययौ। कत्वानुमानं रहसि गिरीशो मेनया सह॥ २४॥ दुरगां प्रस्थाण्यामास शिवाय शिवसव्निधिम्। पावती सयिभि: साड वेशं कृत्वा मनोहरम् ॥ २५॥ भावाुरक्रा हषया जगाम शिवसन्निधिम्। हछ् शिवा जिरव पान्त प्रसुन्नवदनेचराम् ॥ २६ ॥

श्रीक्ृप्णजन खराडम्। ४२9

सप्तप्रदचिगं कत्वा सस्िता प्रणनाम सा। · अ्रनन्यभाजं गुणिनममरं ज्ञानिनां वरम् ॥ २७॥ सुन्दरं लभ भर्तारं सुन्दरीत्याभिषं ददी। भविता तव सौभाग्य शुभे स्वामिनि सन्ततम् ॥२८॥ पुत्रस्त भविता साध्वि नारायणसमो गुरैः । भविता ते परा पूजा त लोक्े जगदम्बिके ॥ २८॥ व्रझ्मारडेषु च सर्वेषु सर्वेषाच्च परा भव। सप्तप्रदत्िणीक्वत्य यतो भत्न्या त्वया नतम् ॥ ३०॥ सप्तजन्मनि तुष्टोऽहं तत्फलं लभ सुन्दरि। तीर्घें कान्तेऽभीष्टदेवे गुरोर्मन्त्रे तथीषधे । ३१॥ आस्था च याटृभी यासां सिद्धिस्तासाज्ज ताहथी। द्त्युका श्रङ्गरस्तूएं ब्रह्मज्योतिः परञ्च माम् ॥३२ ॥ दध्यौ योगासनं कत्वा योगीथो व्याघ्रचर्मणि। प्रचाल्य चरणी देवी पपी तच्चरणोदकम् ॥ ३२॥ चकार मार्जनं भत्त्या वड़िभीचेन वाससा। रत्नसिंहासनं रम्य विश्कर्मादिनिर्मितम् ॥ ३४ । अपूर्वं कांस्यपात्रस्थ नैवेद्य प्रददी किल। अव्यें मन्दाकिनीतोयसंयुक्तञ्चरणे दद्दी ॥ ३५० सुगन्धिचन्दनं चारु कस्त रीकुङ्गमान्विंतम् । प्रददी मालतीमालां गले गरलसुन्दरे॥ २६॥ भतत्या पूजाच्काराथ पुष्पद्ृष्टिञ्ज तुष्टये। पीयूषं स्वर्णंपावस्थ प्रददोमधुरं मधु ॥ २७॥ रत्नप्रदीपपतकं समन्ताडूपमुत्तमम्। त् लोक दुर्लभं वस्त्र खर्णयन्नोपवीतकम्। ६८॥

४१८ ब्रह्मवैवर्त्तपुराणे

सुगन्धि भीततीयञ्ज पानार्थं पार्वती ददो। अतीव सुन्दरं रम्य रत्नसारेन्द्रभूषगम् ॥ ३६ ॥ दुर्लभां कामधेनुञ्ज खर्णमृङ्गसमन्विताम्। स्नानीयन्तीर्थ तोयञ्ज ताम्बूलञ्ज मनोहरम् । ४० ॥ दत्वा षोड़शोपचारं प्रणनाम पुनः पुनः। संपूज्य शूलिनं भत्न्या ययौ नित्यं पितुर्गृहम् ॥ ४१ ॥ शुश्ावाप्तरसां वक्राह वीमिन्द्रो महेशवरः। गुत्वा वातीं शनाशीरो ननत्त हर्षसंयुतः ॥४२॥ दूतद्वारा कामदेवमानिनाय लरान्वितः ।. दन्द्रान्नया कामदेव: प्रजगामामरावतीम् । ४३॥ तूं प्रस्थापयामास तञ्ज यत्र शिवः शिवा। पञ्चसायकसंयुक्तो जगाम पञ्चसायक: ॥ ४४ ॥ प्रसन्नवदनं श्रीमान् यत्र शक्तियुतः शरिवः । गत्वा ददर्थ मदन: शनिवायुतं शिवं विभुम् ॥४५॥ शान्तं व लोक् कान्तज्ज प्रसन्नवदनेक्षणम्। काम: स्थितोऽन्तरीन्े च धटत्वा च सथरं धनुः ॥ ४६ ॥ चित्ेपास्त्र दुर्निवार्य्यममोघं शङ्गरे मुदा। बभूवामोघमस्तञ्ज मोधन्तत्परमात्मनि॥ ४७॥ आकाश दव निलिप्त निलिप् परमात्मनि। मोघीभूते च शस्त्रे च भयमाप च मन्नथः ॥४८॥ चकम्पे पुरतः स्थित्वा दृष्टा मृत्युञ्जयं विभुम्। सस्मार त्िदशान् काम: शक्रादीन् भयविह्वल: ॥ ४८ । आययुर्देवताः सर्वा: शम्भुकोपेन वेपिताः। चक्रः स्ुतिञ्च स्ोत्रेया शङ्गरं त्रिदभेश्वरम् ॥ ५० ॥

श्रीक्कण्जन्मखएडम् । ४१

कोपाग्निमुद्विरन्त तं कपाललीचनादही। स्तुतिं कुर्वत्मु देवेषु स वड्नि: श्म्भुसभ्वः ॥ ५१॥ जज्वालोध्वशिखो दीप्तः प्रलयाग्निशिखोपमः । उत्पत्य गगने घूणन् निपत्व घरगीतले। भ्रामं भ्ामञ्ज परितः पपात मटनोपरि। ५२॥ बभूव भस्मसात्कामः चणोन हरकोपतः। विषसा देवताः सर्वा नतवक्रा च पार्वती॥ ५३॥ विललाप बहुतरं हरस्य पुरती रतिः। तुष्ट्रवुर्देवताः सर्वाः कम्पिताशन्द्रगेखरम्॥ ५४॥ रतिमूचु: सुराः सर्वे रुरुदुश्न मुह्डुमुह्कः। किज्िद्वस्स ग्टहीता च रक्ष मातर्भयं त्यज ॥ ५५।। वयं तं जीवयिष्यामी लमिष्यसि प्रियं पुनः। हरकोपापनयने सुप्रसन्ने दिने तथा॥ ५६॥ दृद्टा रतेर्विलापत् मूच्छीं संप्राप पार्वती। अतीन्ट्रियं गुणातीतं तुष्टाव चन्द्रशेखरम् ॥ ५७ ॥ रुदन्तों पार्वतीं त्यक्का खवस्थानं प्रययौ शिवः। सद्ो बभूव तत्नव पार्वतीदपमोच्चरम् ॥ ५८॥ रूपयौवनयोरगवें तत्याज शैलकन्यका। मुखं दर्शयितुं लज्जा तद्दभूव सखीगणे॥ ५ट ॥ सुराथ रतिमाश्वास्य सर्वें जग्म : खमन्दिरम्। प्रणम्य दडवद्गुद्ू भोकादुद्विग्नमानसाः ॥ ६० ॥ सुत्वा रुदित्वा थोकेन नयेन कामकामिनी। कोपरत् च्तरं रुद्र राधिके खालयं ययी ॥ ६१॥ न जगाम पितुर्गेहे पार्वती सा तु लज्जया।

४२० ब्रह्मवैवत्तपुराणे

स्वालिभिर्वार्थ्यमायापि जगाम तपसे वनम् ॥ ६२॥ प्रजग्मुः सहचारिखस्तत्पश्चाच्कोकविह्वलाः । मातभिर्वार्य्माणा सा खर्णदीतीरजं वनम् । ६३ सुचिरञ्ज तपस्तव्वा सा संप्राप विलोचनम्। रतिः संप्राप मदनं शङ्गरस्य वरेण च ॥ ६४॥ दत्येवं कथितं सवें पार्वतीदर्पमोत्षएम्। नियूढ़चरितं राधे किस्भूयः श्र्रीतुमिच्कसि॥ ६५ ॥ इति श्रीब्रह्मवैवर्त्ते महापुराण नारायएनारदसंवादे श्रीक्प्जनमखएड श्रीक्ृपराधिकासंवादे एकोनचत्वारिंथोऽध्यायः ।

श्रीराधिका उवाच।

अही विचित् चरितमपूर्व किं शुतं विभी। सुन्दरं शुतिपीयूषं निगूढ़ ज्ानकारएम्। १॥ न विशेषं समासञ्ज गुतं न व्यासमीप्सितम्। अधुना शोतुमिच्छ्ामि विस्तीणं कथय प्रभो॥२ ॥ किं किं तप: कठोरज् चकार पार्वती ख्यम्। कं कं वरं वा संप्राप्य कथमाप महेशवरम् ॥ ३॥

४ श्र० ] श्रीकृष्ण जन्मखगडम् । ४२१

रतिः केन प्रकारेण जीवयामास मन्मघम् । पार्वतीशिवयोः कृसा विवाहं वर्णय प्रभो। ४॥ तयो रहसि सभ्ोगं पापिनीपापमोचनम्। कथ्यतां कर्णामिन्ी दुःखिनीदुःखमीचनम् । ५। दम्पतीविरहोक्तिय कर्गज्वाला च योषितः । श्रोतुं कौतूहलं छृण् पुनःसम्मीलनं तयोः ॥६॥ अरग्तिज्वाला विषज्वाला चमाः सोढुञ्ज योषितः। दम्पतीविरहज्वाला न श्रोतुञ्न त्तरं समा ॥७ राधिकावचनं सुत्वा विस्नितश्चकिताननः । विस्तीणं वक्मारेभे हृदयेन विदूयता॥८ ॥ दम्पतीविरहोकतिच या राधा शोतमत्तमा। विच्ेदे गतवर्षी ये किमस्या भविता मम ॥८ ॥ दूत्येवं मानसे कृत्वा सायेथी माययान्वितः । क्वपासिन्धुश्न कपया कथां कवितुमुद्यतः ॥ १० ॥ श्रीक्ष्ण उवाच। प्राणाधिके राधिके ववं यूयतां प्राणवक्वभे। प्रागाधिदेवि प्राशेशि प्राणाधारे मनोहरे ॥ ११ ॥ वटमूलाइते रुद्रे पार्वती तपसे ययौ। पुनः पुनः खमात्ा च पित्रा च विनिवारिता ॥१२। गत्वा सा खर्णदीतीरं स्रात्वा विषवएं मुद्रा। सन्देशे च मया दत्त जजाप तं मनुं मुदा ॥ १३ ॥ वर्ष मेकञ्ञ-सम्पूर्णमनाहारा सभक्कितः । तष्ा तपः कठोरज्न चकार जगदम्बिका॥ १४॥ ग्रीष च परितो वक्षिं प्रज्वलन्त दिवानिशम्। 6-२६

४२२ ब्रह्मवैवर्त्तपुराणे [४. प्र०

क्वत्वा प्रतस्थी तन्म्ध्ये सन्ततं जपती मनुम् ।१५॥ पश्वत् शमशाने वर्षासु कृत्वा योगासनं शिवा। शिलां दृष्टा च संसिका बभूव जलधारया॥१६॥ शीते जलान्तरे पशत् प्रतस्थी भक्िपूर्वकम्। अनाहारा गरट्रीट्रनीहारासु निशासु च ॥ १७॥ एवं कवत्वा परं वर्षमप्राप्य शङ्गरं सती। शुचा कृत्वाग्निकुएडञ् प्रवेष्टं सा समुद्यता। १८1 तामग्निकुणड विगरतीं तपसातिकयां सतीम्। दृद्टा श्रिवः क्वपासिन्धुः क्वपया तां जगाम ह। १९। अतीव वामनो बालो विप्ररूपी खलेजप्ता। प्रज्वलन् मनसा हृष्टो दरडी छत्री जटाधरः ॥२० ॥ शुक्कयन्तोपवीती च शुक्कवासास् सन्प्ितः । शेताजवीजमालाञ् विस्वत्तिलकमुजज्लम् ॥२१॥ निर्जने बालकं दृष्टा स्त्निग्धा साति जगाद है। तत्तेजसातिप्रच्कन्ना तत्याज च तपः स्वयम् ॥२२॥ को भवानिति पप्रच्छ तं श्रिश पुरतः स्थितम् । मनसालिङ्गनं कर्नतुमिच्कन्ती परमादरम्॥ २३॥ युत्वा शैलसुताप्रश्न प्रहस्य परमेश्वरः । उवाचातीव मधुरं कर्णपीयूषमीखरीम् ॥ २४॥ प्रङ्र उवाच। इूच्छागामी वटुरहं तपखी विग्रबालकः। का व्वं कान्तातिकान्तारे तपश्चरसि सुन्दरि॥२५।। वद कस्य कुले जाता कस्य कन्या च काभिधा। तपसः फलदात्ी व्वं कस्माद्वेतोस्तपस्व॥ २६॥

४० श्र० ] श्रीक्कष जन्मखुगडम्। ४२३

श्रहो वा तपसां राभि: स्वयं सुर्तिमती सती। तपो वा लोकशिचाथे करोषि कमलेक्षणे। २७॥ स्वयं तेज:स्वरूपा वा मूलप्रक्ततिरीखरी। विधाय भक्तध्यानाथें विग्रहं भारते जनुः ॥२८॥ किं वा तरिलोकलत्मीस्वं सम्पद्रूपा सनातनी। रचां विधातं जगतामागता धातुरन्तिके ॥ २८ ॥ किंवान्बिका त्वं देवानां सयं मूर्तिमती सती। साविवी भारते जन्म्र खेच्कया लब् मागता।३०। रागाधिष्ठातदेवी वा सयं साच्षात् सरखती। सर्वविद्या: प्रकटितुं सेच्कया जन्म भारते ॥२१॥ एतासु मध्ये का वा त्ं नाहं तर्कितुमीख्रः। या सा भवति कत्यागि परितुष्टा च मां भव ॥३२।। सति त्वयि प्रसन्नायां प्रसन्नः परमेखरः । पतिव्रतायां तुष्टायां तुष्टो नारायणः स्यम्। २२॥ तुष्ट नारायणे देवे शखत्तुष्ट जगत्नयम् । तरुमूलेषु सित्त षु श्ाखाः सिक्ता वथा प्रिये ॥३४॥ शिभोस्तहचनं खुत्वा प्रहस्य परमेखरी। उवाच वचनश्वारु कर्णपीयूयमीख्वरी॥ ३५॥ पार्वत्युवाच।

जन्म मे भारते वर्षे साम्प्रर्तं शैलकन्यका ॥ ३६॥ पूवे जन्म दचगेहे सती भङ्गरकामिनी। योगेन त्यक्तदेह्ाहं तातभर्तृविनिन्दया॥ ३९॥ परत्र जवनि पुरेन संप्राप्त भङ्गरे ह्विज।

४२४ [४० अ०

मां त्यक्षा भत्मसात् कत्वा नन्मथं स जगाम ह ॥३८ प्रयात शङ्गरे तापादु व्रीड़याहं पितुगृहात्। अगमत्तपसे चित्तं ममेदं खवर्सदीतटे ॥ ३६॥ तपः कवत्वा कठोरज्ज सुचिरं प्रासवल्लभम्। अप्राप्याग्नि प्रवेष्टष्न त्वां च दृद्टा तएं खिथिता॥ ४० ॥ गच्छ त्वं प्रविशाभ्यग्नी प्रलयाग्निशिखोपमे। ऊवत्वा स्वकामनां विप्र हरप्राप्तिमनीषितम् ॥ ४१ ।। यत्र यत्र जनुर्लव्धा लभिष्यामि शिवं परम्। प्राणाधिकं प्रियं कान्तं विभुजन्मनि जन्ननि। ४२॥ सरवा हि खप्रियं लव्धं लभन्ति जन्म वाष्कितम्। तज्जन्म पतिलाभाथं सर्वासाच्ज खुती खुतम् ॥ ४२॥ प्राहनीयो हि यो भर्ता स तासां प्रतिजन्मनि। या स्त्री येषां सुनियता सा तेषां जन्मजन्मनिः ४४ ॥ तद्देहमिह न प्राप्य क्त्वा घोरतरं तयः। ऊत्वाग्निकुरडे काम्यज्ज लभिष्यामि परत्र तम् ॥ ४५ ॥ इूत्युक्का पार्वती तत्र तत्पुरः प्रविवेध ह। निषिध्यमाना पुरती ब्राह्मणेन पुनः पुनः ॥४६॥ वड़िप्रवेशं कुर्वन्त्या: पार्वत्याः परमेशरि। बभूव तपसा सद्ो वक्ियन्दनवत् ध्रुवम् ॥ ४७॥ चएं तदन्तरे स्थित्वा चोत्यतन्तीं शिवां शिवः। पुनः पप्रच्छ सहसा वृन्दावनविनोदिनि॥ ४८॥ श्रीमहादेव उवाच। अ्रही तपस्त किं भट्र न बुद्ं किज्ञिदेव हि। न दग्धी वक्चिना देही न च प्ासी मनीषित: : ४८

४० ग्०] श्रीऊ्तप्जनसप्हम्। ४१५

गिवं क व्यागरुपच् भर्त्तारं कर्तुमिच्छसि। अ्विग्रहं पतिं क्वत्वा किंवा ते वाष्छितं भवेत् ॥ ५०॥ रुंहर्तारज्ज भर्तारं यदिष्सि डचिम्मिते। कान्तमिचकति का वा स्ती सर्वसंहारकारणम् ॥५ १। मोचं वाव्कसि सेहेवि ऊत्वा कान्तसवरूपियम्। सर्वमुक्तिप्रदा त्वक्ष तपस्या विफला तव । ५२॥ शिवस मङ्गले मोचे संहर्ता न च दृशयते। शिवश्व्दस्य चान्यार्थो न हि वेदे निरूपित: । ५२॥ तञ्ज संहारकर्तारं यदि वाच्कसि सुन्दरि। लभिष्यसे रतं रुद्र सर्वलोकभयङ्करम्। ५४ ॥ न भविषति मोचस स्वाभीष्टं देवसेवनम्। हरिस्मृतिरमोघा व सर्वमङ्गलदा सदा ॥ ५५ ॥ पीघ्रं पितुर्गृहं गच्छ तव द्रत्त्यसि भङ्गरम्। ममाश्निषा खतपसां फलेन च सुदुर्लभम्। ५६। द्त्युका पार्वतों विप्रस्तव वान्तरवीयत। दुर्गा ययौ पितुर्गेहं महादेवैति वादिनी। ५९॥ पार्वतीगमनं सुत्वा मेनका च हिमालय: । टिव्यं यानं पुरस्कृत्य प्रययी हर्षविह्वल: । ५८॥ संस्थाप्य मङ्गलवटान् राजवर्त्मनि राविके। चन्दनागुरुकस्तूरीफलश्ाखासमन्वितान्। ५ट।

परितः परितो रभास्तन्भव्ृन्द समन्विते ॥ ३०॥ पतिपुत्रवती योषित्समूहदीपहस्तकेः । पूर्णोरला जाधान्य दूर्वाफल पुष्यसमन्चितैः॥६१॥

४२६ ब्रह्मवेवत्तपुराणे [४० अ

सुपुरेर्त्राह्मैक्नापि मुनिभिव्रह्मचारिभिः । नटीभिनर्तकीभिश्व गजेन्द्रेः परिभोभिते॥ ६२॥ पुरोहितैश्व संयुत्ती: कुर्वद्विर्मङ्गलध्वनिम्। सुचारुमालतीमालाहस्तः पस्तैः प्रथंसितैः ॥६२॥ नानाप्रकारवाद्यैक्व शङ्ध्वनितुनादितैः ।

प्रविश्य नगरं दुर्गा ददर्श पितरौ पुरः। सुप्रसन्नौ प्रधावन्ती हर्षाशुपुलकान्विती। ६५। प्रसन्नवदना देवी चालिभि: प्रयनाम तो। संयुज्याथाशिषन्ती च चक्रतुस्ताज्ज वचसि॥ ६६॥ हे वत्से वत्सेत्युच्चार्य्य रुदन्ती प्रेमविह्वलौ। तदा ताज़ रथे कत्वा जग्मतुनिजमन्दिरम्॥ ६७॥ स्त्रियो निर्मन्कनच्क्र र विप्रा युयुजुराशिषम्। ब्राध्मणेभ्यश्न वन्दिभ्यः पर्वतेन्द्रो धनं ददी॥ ६८ ॥। मङ्गलं कारयामास पाठयामास क्वान्दसम्। एवं स्वकन्यया साई तस्थतुस्तौ खमन्दिरे।। ६ट ।। मुखे न वसती तो हि हर्षनिर्भरमानसौ। इकदा च तप: कर्तु जगाम ख़र्षदीं गिरि:॥३०। मेनका कन्यया साईमुवास प्राङ्गणे मुदा। एतसिनन्तरे भित्तुनर्तकथ सुगावनः॥ ७१॥ सहसक आजगाम मेनकानव्निधिं मुदा। मृङ्गवाद्य वामहस्ते डता दक्िये तथा॥ ७२ ॥ कवत्वा विभूतिगावार्उत तवातीवजगतुरः । पृष्ठकन्या रक्तवासा सव भोडतिमनीरर। ३॥

४० अ०] श्रीक्ृण्ण जन्मखएडम् । ४२

जगौ मम गुणाख्यानं कत्वा.तृत्यं मनोहरम्। वाद्यामास भृङ्गन्न च्णं डमरुकं तथा ॥ ७४ ॥ आजग्म र्नागरा बाला बालिका हर्षविह्वलाः । वृद्दा युवानी युवतीसमूहा वृड्दयोषितः ॥ ७५ । ुत्वा तु सुन्दरं गीतं सुतानखरसंयुतम्। सहसा मुमुद्ठुः सर्वे तेन मूर्च्छामवापुवम्।७६॥ मूच्छीं संप्राप सा दुर्गा ददय हृदि शङ्गरम्। विशूलपद्टिशकरं व्याघ्रचर्मधरं परम्। 9॥ विभू तिभूषयां रम्यमस्थिमालां सुनिर्मलाम्। ईषद्वास्यप्रसन्नास्यं सुपसन्नं तिलोचनम् ॥ ७८॥ मालाहस्तं पञ्चवक्क नागयप्योपवीतकम्। वरं वरिवित्वुक्ववन्त सुन्दर चन्द्रबखरम्॥ ७६॥ हृदयस्थ' हरं दृष्टा मनसा तं जनाम सा। वरं वन मानसे सा त्वं पतिमें भवेति च॥ ८० ॥ एवं दत्वा शिवस्तस्वे चान्तर्धानज्जकार सः। न दृद्टा दृदि तं दुर्गा संप्राप्य चेतनां पुनः । ८१॥ ददश चन्ुरुन्मील्य भिक्षुकं गायकं पुरः । तृत्यसंगीततः सा तु भिन्तुकस्य च मेनका ॥ ८२ ॥ दातुं ययी सा रत्ानि स्वर्णपात्रस्थितानि च। मित्तां ययाचे भिनुस्तां दुरगा नात्यां गहीतवान् ।८३॥ पुनस नर्त्तनं कर्तुमुद्यतः कीतुकेन च। मेना तद्चनं सुत्वा चुकोप वित्तय दयौ: ८४ ॥ मित्तुकं भत्स यामास वहिःकर्तुमवाथ तम। पत्नी त्िलोकनाथस्य भिवस्य परमालनः॥८५॥

४२८ [४० प्र.

याच्आमिमां प्रकुर्वन्त दूरं कुरु सुभाषिणम्। एतस्मिवन्तरे तव्ा गिरिः खालवमाययौ ।८६।। ददर्भ पुरतो भिन्षुं प्राङ्ृगस्यं मनोहरम्। कत्वा नारायगार्चास्ज गङ्गातीरे मनोहरे॥८॥

गुत्वा मेनामुखाद्दातीं जहास च चुकोप सः ।८८॥ आज्ञां चकार स्वचरं वहिः कर्तुच्च मिक्षुकम्। आकाशमिव दुःखर्थ प्रज्वलन्त खतेजसा ॥८ । न प्रथाक वहिः कर्तु समोपं गन्तुमच्षमः । ददर्भ भिन्षुकं ग्रैल: च्णच्ारुचतुर्भु जम् ॥20 ॥ किरीटिनं कुणडलिनं पीताम्बरधरं परम्। सुवेशं सुन्दरश्याममीषद्वास्य मनोहरम्॥८१॥ चन्दनोच्ितसर्वाङ्ग भक्तानुग्रह्कातरम्। वद्यत् पुष्प प्रदत्तञ्न पूजाकाले गढ़ाभृते ॥ 2२ ॥ गाव गिरसि सत्सवें भिक्षुकस्य ददय ह। धूपः प्रदीपो वो दत्तो नैवेद्य वा मनोहरम्॥ ८३॥ ददग शैलम्तत्सवें भिक्षुकस्य पुरःसिथतम्। न्तगं दृदय डिभजं विनोदमुरलीकरम् । ८४ । गोपवेशं किथोरञ्ज सस्म्ितं श्यामसुन्दरम्। मयूरपिच्क चूड़न्न रत्नालङ्गारभूषितम्। ६५॥ चन्दनोचितसर्वाङ्ग वनमालाविभूषितम्।

व्रिशूलपट्टियकरं व्याघ्रचर्माम्बर परम्।

० ग्र० ] श्रीऊण्जन्मखएडम्। ४२९

डमरुमृङ्गहस्तञ्न सुप्रभस्त मनोहरम्॥८८॥ प्रजपन्तं हरेनाम खेतानवीजमालया।

स्तेजसा प्रज्वलन्तं पञ्चवत्ना त्रिलोचनम्। चगं ददर्श जगतां स्रष्टारज्ज चतुर्मुखम् ॥ १०॥ नपन्त शोहरेर्नाम स्च्क स्फटिकमालया। क्रं सूर्य्य स्वरूपज्च ददरश तिगुसात्मकम् ॥१०१॥ ददर्भातीवतीत्र तं ज्वलन्त ब्रह्मतेज़मा। क्षणमग्निस्रूपञ्ज ज्वलन्तमतितेजसा ॥ १०२ ॥ कषणमाह्नादजनकं चन्द्ररूपं ददर्भ ह। त्तणं तेज:स्वरूपञ्ज निराकार निरञ्जनम्॥ १३॥ विलिप्तज्ज निरीहच्च परमात्मस्रूपिरम्। एवं सेच्कामयं दृष्टा नानारूपधरं परम्॥ १०४ ॥ हर्षाश्ुपुलकः शैलो दएडवत् प्रणनाम तम्। भत्तया प्रदत्िणीकुत्य प्रशाम्य च पुनः पुनः ॥१०५॥ समुत्पत्य हषयुक्ती ददर्भ पुनरेव तम्। वास्तवं भिक्षुक दृष्टा पैलेन्द्रो विशुमायया॥ १०६॥ विसस्मार च तत्सवं नानारूपधरं परम्। भित्तां ययाचे भिक्षुस्तं भिच्ास्थालीखपाश्वकम्॥१००॥ रक्तास्वरः ृङ्गवाद्यविचित्रडमरुः करे। आदातुमुत्को दुरगां नान्यां भिक्ष: कदाचन ११०८। न स्त्रीचकार गैलेन्ट्रो मोहितो विषुमायया। भित्तु: किज्चिन्न जग्राह ततवान्तरधीयत॥१०६॥

४३० [४० श्र०

तदा बभूव ज्ञानज् मेनकाशेलयो: प्रिये। प्रही दृष्टी जगन्नाथ आवाभ्यां खप्नवहिने ॥ ११०॥ आवां शिवो वञ्चवित्वा सस्थानं गतवान् विभु:। तयोभकि शिवे दृष्टा सर्वें टेवास्च चिंन्तिता: ॥ १११। चक्र: प्रक्राद्यो युत्ि सुमेरी रक्षणे भरात्। एकान्तभत्या शेलशेत् कन्यां तस्मै प्रदास्यति ॥१२॥ ध्रुवं निर्वाणतां सद: संप्राप्तीत्येव भारते। अ्रनन्तरत्ावारश्वेत् पृथ्वीं त्यक्ा प्रयास्थति॥ ११३॥ रत्नगर्भाभिधा भूमेमिथ्यैव भविता घ्रुवम्। स्थावरत्वं परित्यन्य दिव्यरूपं विधाय सः॥११४। कन्यां शूलभते दतत्त्वा विष्णुलोकं गमिष्ति। नारायणस्य सारूप्य भविष्यत्येव लोलया। ११५॥ संप्राप्य पार्षदत्वञ्न हरिदासी भवष्ति। दशवापीसमा कन्या दीयते ब्राह्मणाय ताम् ॥ ११ ६ । वेदन्ञाय पवित्ाय चाप्रतिग्रहमालिने। सनध्यायन्नवेद पाठकारिणे सत्यवादिने॥ ११७॥ अ्रस्े प्रदत्ता कन्या च दशवापीफलप्रदा। तरिसन्याकारिणे सत्यवादिने गहयालिने॥ ११८॥ वेदज्ञाय सुविप्राय दत्त्त्वा सुफलदायिनी। परदारग्टहीताय याजकाय दिजाय च॥ ११६॥ पठाय सन्याहीनाय वाप्येकफलदा सुता। सर्वसनध्यासगायत्रीविहीनाय शठाय च ॥ १२०। वैश्योद्धवाय दत्ताया वाप्यईफलदा स्मृता। पापिने शूद्रजाताय विप्रचतोद्गवाय च॥ १२१ ॥

श्रीक्कणजन्मखगडम् । ४३१

दत्ता चागडालतुल्याय कन्या सा नरकप्रदा। विष्ुभक्ताय विटुषे विप्राय सत्यवादिने । १२२ ॥ जितेन्द्रियाय दत्ता या विंथद्वापीफलप्रदा। षष्टिवर्षसहस्त्रागि दिव्यरूपं विधाय च॥ १२३॥ एवस्भूताय दत्ता चेत् मोढते विष्णुमन्दिरे। दत्वा कन्यां सुशीलाज्ज हराय हरयेऽ्थवा। १२४॥ नारायणस्रूपञ्च भवेदेव सुती शुतम्। विष्ुभत्तो यढ़ा कन्यां ददाति विष्याप्रीतये। १२५ ॥ स लभेडरिदास्यच्न ध्रुवं विप्रोद्जवाय च। द्वत्यालोच्य सुरा: सर्वे हत्वा च मन्त्रणां प्रिये । १२६॥ गुरु प्रस्थापितु जग्मुहिमालयग्टहं प्रति। गत्वा प्रशम्य च गुरु सर्वें चक्र र्निवेदनम् ॥ १२७॥ हिमालयस्टहं गत्वा कुरु निन्दाज्ज शूलिनः। पिनाकिनं बिना टुर्गा वरं नान्यं वरिष्यति। १२८॥ अ्निच्छया सुतां दत्वा फलं तूगं लभिष्यति। कालेन यातु शैलेन्द्रसेदानों भुवि तिष्ठसु ॥ १२८ ॥ अनन्तरत्नाधारज्ज त्मेव रक्ष भारते। देवानां वचनं सुत्वा प्रदी कर्णयो: करी। १३०॥ न सवीचकार स गुरुः समरन्नारायपेतिय। उवाच देववगांच संभत्स च पुनः पुनः। वेदवेदान्तविज्ञाता महाभक्ती हरी हर॥ १२१ ॥ वृहस्पतिरुवाच। झूयतां मदचः सत्यं है देवा: सार्थसाधकाः। जीतिसारक्ष वेदोता परिणामसुखावह्म्॥ १२२।

४३२ ब्रह्मवेवर्तपुराये [४० श्र०

हरकेशवयोर्भक ये च निन्दन्ति पापिनः । भूदेवान् ब्राह्मणांस व खगुर च पतिव्रता ॥ १३३ ॥ पतिभिक्तुब्रद्मचारिसष्टिवीजान् सुरांस्तथा। पच्यन्ते कालसुत्र ते यावच्चन्द्रदिवाकरी। ११४ H श्नेष्ममूतपुरीषेषु भेरते ते दिवानिशम्। च्षिता: कीटनिकरै: शब्द कुवन्ति कातरा: ॥१३५॥ ये निन्दन्ति च ब्रह्मापं स्रष्टारं जगतां गुरुम्। भिवं सुराणां प्रवरं दुगां लक्ष्मीं सरखतीम् । १३६। गीताच तुलसीं गङ्गां वेदांस्च वेदमातरम्। व्रतं तपस्यां पूजाञ्न मन्त्र मन्त्रप्रदं गुरुम् ॥ १३७॥ ते पच्यन्तेऽन्धकूपे वै चायुषोऽ्दं विधेरही। भचिता: सर्पसङ्वश्व शब्द कुर्वन्ति सन्ततम् ॥ १३८॥ ये निन्दन्ति हृषीकेश देवसाम्य विधाय च। विष्णुभत्तिप्रदज्ैव पुराषच्च सुतेः परम्॥ १२८॥ राधान्तद्ङ्गजां गोपीर्व्राह्मणांय सदार्चितान्। ते पच्यन्ते वटे देवा विधातुरायुषा समम् ॥१४० ॥ अधीमुखा ऊर्डजंङ्गा: सपेसङ्कस्व वेष्टिताः । भचिता विक्ृताकार: कीटैः सर्पसमाऊृतैः॥१४१॥ अतोवकातराभीता: प्रब्द कुर्वन्ति सन्ततम्। श्नेष्मूतरपुरीषागि ध्रुवं भच्तन्ति चोभिता: ॥ १४२ ॥ उल्कां ददति रुष्टाश् तन्मुखे यमकिङ्गराः । विसन््यन्तर्जनं कत्वा कुर्वन्ति दएडताड़नम् ॥ १४३॥ कुर्वन्ति मूत्रपानच्च प्रहारस्तृषितान् भिया। तदा कल्पान्तरे स्रष्टं सष्टिच्च प्रथमे पुनः ॥ १४४॥

8० श्र०] श्रीऊपजनखगडम्।

तषां भवेत् प्रतीकार इत्याह कमलोद्व: । १४५ ॥ कत्वा हि शिवनिन्दाञ्ज वास्यन्ति नरकं सुराः । दूममेवोपकारञ्च कर्तुमिच्छध पुत्रकाः ॥ १४६ ॥ ब्रह्मणा प्रेरितो दन्तो दत्वा शूलभृते सुताम्। न पापं परमैशय्यें संप्राप हरनिन्दक: ॥ १४७ ॥। अनिकया सुतां दत्वा तुर्य्यपुरं ललाभ सः । अही विहाय सारूप्य तुच्क सर्ग ललाभ सः ॥१४८ कच्चिन्मध्ये च युझाकं गत्वा शैलग्हं सुराः। सम्पादयत समतं शैलेन्द्रस्य प्रयत्नतः ॥ १४८ ॥। अनिच्छया सुतां दत्त्वा सुखं तिष्ठतु भारते। तम्मे भतया सुतां दत्त्वा मोचं प्राप्तारति निश्चितम् ॥१५० पश्चात् सप्तर्षयः सर्वे स्टहोता तामरुन्धतीम् । झ्ुवं तस्य ग्टहं गत्वा बोधविष्न्ति पर्वतम् । १५१॥ विना पिनाकिनं दुर्गा वरं नान्यं वरिष्ति। अनिच्कया सुतां तस्मे प्रदास्यति सुताज्जया॥ १५२॥ दूत्येवं कथितं सवें देवा गध्छन्तु मन्दिरम्। दूत्युक्का वाक्पतिः श्रीव्र तपसे खणदीङ्गतः ॥१५३ । इूति श्रीव्रह्मवैवत्ते महापुराणे नारायणनारदसंवादे श्रीक्वण्जन्म खएड चत्वारिंभत्तमोऽध्यायः।

6-२9

४३४ [४१ अ्०

एकचत्वारि शत्तमोऽध्यायः।

श्रोक्कषण उवाच।

तदा देवा: समालोच्य जग्मुस्ते ब्रह्मसीऽन्सिकम्। सर्वे निवेदयामासुर्ब्रह्माएं जगता पतिम् ॥ १॥ देवा अचुः । तव सृष्टो जगन्स्ष्टा रत्नाधारी हिमालयः । स चेत् प्राप्ताति मोचञ् रत्नगर्भा कुती मही॥ २ ॥ भुतां शूलभृते दत्वा मत्त्या शैलेश्वरः व्वयम्। नारायणस्य सारू्यं सम्प्राया्रति न संभयः ॥ ३॥ व्वं तस्य निन्दनं कत्वा विमतिं प्रतिपाद्य। त्वया विना चमो नान्यी गच्छ शेलग्हं प्रभो॥४॥ देवामां वचनं सुता तानुवाच विधि: खयम्। वचनं नीतिसारज्ज कर्णपीयूषमुत्तसम् ॥ ५ू। ब्रह्मोवाच। नाहं कर्त्तु चमो वत्सा: शिवनिन्दां सुदुष्कराम्। सम्पद्दिनाशरूपाच् विपदो वीजरुपिणीम्॥ ६ ॥ भूतेशं प्रस्थापयत खात्मनिन्दां करोतु सः। परनिन्दाविनाशाय खनिन्दा यथसे परम्॥७॥ ब्रह्मणो वचनं सुत्वा तं प्ररम्य सुरा: प्रिये। शीव्रं ययुस्ते केलासं गत्वा च तुष्टुवुः शिवम् ॥ ८ ॥ सर्वें निवेद्यामासुः शङ्गरं करुसालयम्। स ययी शैलमूलञ्ज तानाश्वास्य प्रहस्य च । ८ ॥

४१ अ्र०] ग्रीक्वणाजमख ण्ड़म्। ४३५

देवा सुमुदिरे सर्वे भोव्र गत्वा खमन्दिरम्।

अथ शैलः सभामध्ये समुवास मुदान्वितः । बन्धुवर्गः परिव्ृतः पावतोसहितः खयम् ॥ ११॥ एतस्मिन्नन्तर तत्र विप्ररूपी भिव: सयम्। समाजगाम सहसा प्रसन्नवद्नेतर: ॥१२॥ दण्डो क्वत्री दीघवासा विश्वत्तिलकमुत्तमम्। करे स्फटिकमालाज़ थालग्रामं गले दधत्॥ १३॥ तञ्च दृद्टा समुत्तस्थी सगगश्व हिमालयः । ननाम दणडबद्ध मौ भत्त्यातिथिमपूर्वकम् ॥१४ ॥ ननाम पार्वती मत्न्या प्राशेमं विप्ररुपिसम्। आशिषं युयुजे विप्र: सर्वेषां प्रीतिपूर्वकम्॥ १५ ॥ गैलसत्तासने श्ीघ्रमुवास ब्राह्मणः खयम्। मधुपर्कादिकं सवें जग्राह प्रीतिपूर्वकम् ॥१६॥ पप्रच्क कुशलं शैलो ब्राह्मएं को भवानिति। उवाच सवें विप्रेन्ट्रो गिरीन्द्र सादरेण च ॥ १७।

ब्राह्मण उवाच। वाटिकां वृत्तिमा्तिित्व समामि घरणीतले। मनोयायी सर्वगामी सर्वज्ञोऽहं गुरोवरात् ॥१८॥ मया ज्ञातं शङ्गराय सुतां दातुं त्वमिच्कसि। इमां पद्मासमां दिव्यामज्ञातकुलगीलिने। १८॥ निराश्यायासङ्गायारूपाय निर्गुणाय च। श्म गानगामिने सर्वभूतनाथाय योगिने॥२० ॥ दिग्वाससेडहिगाताय विभूतिभूषगाय द।

[४१ श०

व्यालगाहिस्रूपाय कालव्यायादयाय च। २१।

तप्तस्वर्णजटाभारधारिसे निर्धनाय च ॥ २२ ॥ पज्ञातवयसेऽतीवव्टद्वाय चाविकारिये। सर्वाश्रयाय भ्रमिसे नागहाराय भिक्षवे ॥ २३ ॥ निवोध ज्ञानिनां सेष्ठ नारायणकुलोङ्गवम्। स ते पात्ानुरूपच् पार्वतीदालकमयि॥२४॥ महाजन: सप्रमुखः श्ुतिमात्राद्वविष्यति। लक्षशैलाधिपरत्वञ्ज न तस्यैकोऽस्ति बान्घव: ॥ २५॥ बान्धवान् मेनकां प्रश्न कुरु शीघ्रं प्रयत्नतः । सर्वान् पप्रच्क यत्नेन हे बन्धो पार्वतीं विना ॥ २६॥ रोगिण नौषधं प्श्वत्वुपथ्यं रोचते सदा। द्वत्यक्वा ब्राह्मरः शीव्रं स्नात्वा भुक्का मुदान्वितः। जगाम सालयं श्ान्ती वन्दावनविनोदिनि॥२9॥ ब्राझ्यणस्य वचः युत्वा मेनोवाच हिमालयम्। पोकेन साशुनयना हृद्येन विदूयता: २८॥ मेनकोवाच । शृणु शेलेन्द्र मद्दाकां परिणामसुखावहम्। पृच्क शैलवरानस्म न दास्यामि सुतामहम् ॥ २८॥ त्यच्यामि सर्वान्विषयान् भच्यामि विषमेव च। गले बध्वाम्बिकां पश्य यास्यामि घोरकाननम् ३०॥ एहीत्वा पार्वतों मेना गत्वा कोपालयं रुषा। त्यक्वाहारं रुदन्ती च चकार शयनं भुवि ॥३१ ॥ एतस्मिन्नन्तरे तत्न वशिष्ठो सनाटमि: रप्।

४१ अ्० श्रीक्वपाजन्मखएडम्।

आजगाम पुनस्तय युक्ता पश्चाद्रून्धती ॥ ३२॥ प्रणम्य शैलस्तान् सर्वान् स्वर्सिंहासनं ददी। दत्वा षोड़भोपचारं पूजयामास भक्तितः । २२ ।। • ऋषयश् सभामध्य सुखमूषुः सुखासने। जगामारुन्वती तूणं यत मेना च पार्वती॥३४ ॥ गत्वा ददर्श मेनाज् प्यानां थोकमूर्त्किताम्। उवाच मधुरं साध्वी सावंधानां हितं वच: ॥ ३५॥

अरुन्धत्यवाच। उत्तिष्ठ मेनके साध्वि त्वद्ग्टहऽहमरुन्वती। पितृणं मानसीं कन्यां मां जानीहि विधेबधूम्॥२६॥ अरुन्धत्या: सरं सुत्वा शीघ्रमुत्थाय मेनका। उवाच शिरसा नत्वा तां पद्मामिव तेजसा॥३७॥

मेनकोवाच ।

अहोऽद्य किमिदं पुखमस्ाकं पुरजन्मनाम्। बधूर्जगद्विधे: पत्नी वभिष्ठस्य ममालये॥ ३८॥ सन्भमेणदमेवोकं ग्हं तेऽहन् किङ्गरी। ईखवरी जगतां सष्टुरागता बहुपुरयतः ॥ ३६॥ पाद्य दत्त्वा सर्गपीठे वासयामास तां सतीम्। भोजयामांस मिष्टान्न बभुजे कन्यया सह॥ ४० ॥ शिवस्य हेतोर्नीतिच्च बोधयामास मेनकाम्। परुन्वन्ती प्रसङ्गेन सम्बन्धयोजनानि च । ४१ ॥ अथ शैलमृषीन्द्राश्च नीतिसारं परं वचः । बोधयामासुः सम्बन्धयोजनानि प्रसङ्गतः ॥४२ ॥

४३८ [४१ अ०

ऋषय अचु: । श्रीलेन्द्र श्रूयतां वाक्यमस्ाकं शुभकाररम्। शिवाय पार्वतीं देहि संहर्तु: खशुरो भव ॥ ४३॥ अयाचितारं देवेशं बोधयाशु प्रयत्नतः । तव शङ्गाविनाशाय ब्रह्मा सम्बन्वकमणि। ४४॥ नेच्छको दारसंयोगे शहरी योगिनां वरः । विधे: प्रार्थनया देस्तव कन्यां ग्रहीष्यति॥ ४५॥ दुहितुस्त तपस्यान्ते प्रतिज्ञानं चकार सः। हेतुद्ंयेन योगीन्द्रो विवाहञ्ज करिथति। ४६॥ ऋषीयां वचनं युत्वा प्रहस्य च हिमालयः । उवाच किञ्निद्वीतश्च परं विनयपूर्वकम् ॥ ४७ ॥ हिमालय उवाच। शिवस् राजसामयरों न हि पश्यामि काञ्जन। किज्जिदाश्नममैश्य्यें किं वा खजनबान्ववम् ॥ ४८॥ न कन्यामतिनिर्लिप्तयोगिने दातुमहति। यूयं विधातुः पुताश्च सत्य वदत निजजितम् ॥४2॥ नानुरूपाय पुत्राय पिता कन्यां ददाति चेत्। कामालोभाइ्यामोहाच्कताव्द नरकं व्रजेत् ॥ ५० । न हि दास्याम्यहं कन्यामिच्छया शूलपाशिने। यद्विधानं भवेद्योग्यमृषयस्तद्विधीयताम् ॥५१॥ हिमालयवच: सुत्वा वश्िष्ठो विधिनन्दनः । वेदवेदाङ्गविद्याता वेदोतत वलुमुद्यतः ॥५२॥ वशिष्ठ उवाच। वचनं वरिविधं गैल लौकिके वैदिके तथा।

श्रीक्ृष् जन्मखएडम्। ४३१

सवें जानाति गास्तत्ती निमलज्ञानचन्तुषा ॥ ५२॥ असव्यमहितं पद्ात् साम्प्रतं युतिसुन्दरम् । सुबुदं शत्र वदति न हितञ्ज कदाचन॥ ५४ ॥ आपातप्रीतिजनकं परिणामसुखावहम्। दय्हलुर्धमशीलश् बोध्यत्येव बान्धवम् ॥ ५५ ॥ श्रुतिमात्रात् सुधातुल्यं सवकाले सुखार्वह्म्। सत्यसारं हितकरं वचसां श्रेष्ठमीप्तितम्। ५६। एवस् त्रिविधं ग्रेल नीतिभास्त्रनिरुपितम्। कथ्यतां त्रिषु मध्ये किं वढ़ामि वाक्यमीप्सितम् ॥५७॥ बाह्यसम्पद्विहीनश् शङ्गरस्त्रिद्शेखरः। त्त्वज्ञानसमुद्रेषु संनिमग्नेकमानसः॥ ५८॥

सदानन्दस्येश्वरस्य स्वात्मारामस्य का स्पृहा ॥ ५८ ॥ गही ददाति खसुतां राज्यसम्पत्तिमालिने। कन्यां विद्विषिणे दत्त्वा कन्यावाती भवेत् पिता ॥६०। को वदेच्कङ्गरो दुःखी कुवेरो यस्य किङ्गरः । भूभङ्गलीलया सृष्टिं स्तरषटु नषटुं चमी हि य: ॥ ६१॥ निर्गुण: परमात्मा च व ईशः प्रक्वतेः परः। सर्वेशः सच निर्लिप्तो लिप्नन्न सर्वजन्तुषु ॥ ६२॥ स एक: सष्टिसंहारे स सरवः सष्टिकर्मि। निराकारश साकारी विभु: खेच्कामयः ख्यम् ॥६३॥ य ईभस्तिविवां मूर्त्ति विधत्ते सृष्टिकर्मखि। सष्टिख्ित्यन्तजननीं ब्रह्मविष्णुभिवाभिधाम्॥ ६४ ॥ ब्रह्मा च ब्रह्मलोकस्थो विष्णुः चीरोदवासक्ृत्।

४४० ब्रह्मवैव त्तपुरा णे [४१ प्र.

शिवः कैलासवासी च सर्वाः क्वष्णविभूतयः ॥ ६५। श्रीक्ृपास द्विधाभूतो द्विभुजस चतुर्भुनः । चतुभुजश्न वैकुरठ गोलोके द्विभुजः स्वयम् ॥६६॥ तस्य देवस्य तेऽंश्ाश् ब्रह्मविष्ुमहेशराः । केचिह वाः कलास्तस्य कलांश्ाश्ेव केचन। ६७। कप: सृश्ुन्ुखक्ापि प्रक्ृतिं तत्र निर्ममे। निर्माय ताज् तद्योनी वीर्य्याधानञ्जकार ह॥ ६८। ततो डिश्भ: समुद्धूतस्तन्मध्ये च महाविराट्। महाविष्ण: स विज्ञेयो श्रीक्ृणाः षोड़भांभकः।६६॥ नाभिपद्ञोद्गवो ब्रझ्मा तस्यैव जलगायिनः । भालोद्भवस्तस्य स्रष्टः शङ्गरशन्द्रशेखरः ॥ ७० ॥ महाविष्णोर्वामपार्श्वात् संभूती विप्ुरेव च। सर्वे प्राक्ृतिका: शैल ब्रह्मविष्ुभिवादय:।७१॥ धत्ते चतुर्विधां मूर्ति प्रक्ृति: कवण्णसंभवा। अंशेन लीलया सथ्ये कलया बहुधा तया॥२॥ कशवामाङ्गसंभूता राधा रासेखवरी खयम्। मुखाद्वा स्वयं वागी रागाधिष्ठातदेवता। ३ ॥ वत्तःस्थलोद्धवा लन्ष्मीः सर्वसम्पत्स्वरूपिसी। शिवा तेज.सु देवानासाविर्भावं चकार सा। ८४॥ निहत्य दानवान् सर्वान् देवेभ्यक् श्रियं ददी। प्राप्य कल्पान्तरे जन्म जठरे दच्योषितः ॥७५। नाम्ना सती शिवं प्राप दक्तस्तस्मे ददी च ताम्। योगेन देहं तत्याज गुत्वा सा भर्तृनिन्दनम् । ६॥ पितृणां मानसी कन्या मेनका तव गेहिनी।

४४१

ललाभ तस्या जठरे जंन्म सा जगदृस्विका॥ ७9॥ शिवा शिवस्य पत्नीयं गैल नन्नमन जन्मनि। कल्पे कल्पे बुडिरूपा ज्ञानिनां जननी परा ॥७८॥ जातिस्मरा च सर्वज्ञा सिदधिदा सिद्धिरूपिणी। अस्या अस्थि चिताभस्म भत्त्या धत्ते शिवः खयम्॥॥ टेहि त्व' सेच्छया कन्यां देहि भद्र भिवाय च। अथवा सा स्यं कान्तस्थानं यास्यति द्र्क्वति॥८० ॥ प्राक्तमाद्यस्य या कान्ता सा तं प्राप्नीति वल्भम् । प्रजापतेनिवन्धच्न न कोऽपि खगिडतु न्तमः ॥ ८१॥ विवाहे नोत्मुकः श्रम्भु: खात्मारामश्न तत्त्ववित्। तुष्टवुस्तं सुरा: सर्वे तारकाख्यन पीड़िताः ॥ ८२ ॥ टेवानां पीड़नं दृष्टा व्रह्मणा प्रार्थितो विभुः । कृपया स्वीचकाराश कपालुर्ेवसंसदि। ८३॥ कष्वा प्रतिच्वां योगीन्द्रो दृद्टा केथमसंख्यकम्। दुहितुस्ते तपःस्थानमाजगाम द्विजात्मकः । ८४। तामाश्वास्य वरं दत्त्वा जगाम निजमन्दिरम्। तच्कुत्वैवाययुः सर्वे सुराः शक्रादयो मुदा ॥ ८५॥ नारायणख्च भगवान् ब्रह्मा धर्मच् सांप्रतम्। ऋषयो मुनयः सर्वे गन्धर्वा यक्षराच्तसाः ॥ ८६॥ तत सर्वे मुदा युत्तैः समालोचनकर्तृभिः । प्रस्थापिता वयं शोत्रमनृणा सा अरुच्ती। ८७। तव प्रवोधने प्रीतिर्वद्विते महती सदा। संप्राप्तशुभकार्य्वञ्ज सर्वकालसुखावहम् ॥ ८८॥ प्रिवां शिवात्र भ्ैलेन्द्र सेच्क्या चेव दास्यसि।

४४२ [४१ त्र०

भविता वा विवाहस्च भवितव्यवलेन च । ८2 ॥ आगमिष्यति देवो यो नारायणसहायवान्। रत्नसाररथे कत्वा देवानां प्रवरं वरम् ॥८0॥ योगीन्द्रासां वरेखं तं ज्ञानिनाञ गुरोरगुरूम्। आदिमव्यान्तरहितमविकारमज परम्॥८१॥ वरं ददी शिवाये स शिवश् तपसः स्थले। नहीश्वरप्रतिज्ञातं टुर्लभं विफलं भवेत् ॥ ६२॥ व्रह्मादिस्तम्वपर्य्यन्तं सवे नश्वरमस्थिवम्। अही प्रतिन्ना दुलदा साधूनामविनाशिनी॥ ८३॥ एको महेन्द्रः शैलानां पचान् चिच्केद लीलया। पवनो लीलया मेरो: पङ्गभङ्ग चकार ह॥८४॥ के वा शैलेषु योदारः सुरैः सह हिमालय। पतिष्यन्ति समुद्रेष पवनैः प्रेरिताः चषात् ॥ ८५॥ एकारथें यदि शैलेन्द्र सर्वसम्पद्विनश्यति। सर्वान् रक्तति तह्त्वा विना च शरणागतम् ०६६। भरणागतरत्तार्ये प्रायांब दातुमहति। पुत्रदारधनं सर्वानिति नीतिविदो विदुः॥८७॥ दत्वा विप्राय खवसुतामनारखो वृपेश्वरः । व्रह्मथापाद्िमुत्तथ् ररन सर्वेसम्पदम् । ८८। तमाशु बोधयामासुर्नी तिथास्त्रविदो जनाः ।

त्वमेव शैलराजेन्द्र सुतां दत्वा शिवाय च। रत्त सर्वान् बन्धुवर्गान् वशे कुरु सुरानपि॥ १०॥ वश्िष्ठस्य वचः शुचा प्रहस्य पर्वतेख्वरः ।

श्र०] श्री कृषा जन्मखएडम् । ४४२

पप्रच्छ तृपव्ृत्तान्त हृदयेन विदूयता॥ १०१॥ हिमालय उवाच। कस्य वंशोद्धवो ब्रह्मन्ननारखो तृपेशरः । मुतां दत्वा स च कथमरत्तत् सर्वसम्मदम् ॥ १०२ ॥ वशिड उवाच। मनुवंभोद्जवो राजा सोऽनारएो तृपेश्वरः । चिरजीवी धमेश्ीली वैष्णवो विजिरतेन्ट्रिय: । १०३ । स्ायन्भुवो मनुः पूर्व ब्रह्मपुत्नोऽतिधार्मिकः। राज्यं चकार धर्मेण युगानेसिकसप्ततिम् । १०४ ॥ ततो जगाम वैकुएठ सहितः शतरूपया। संप्राप्य दास्य सान्रिव्य हरर्दासी बभूव ह॥१०५॥ मनुर्बभूव तत्पञ्चात् सवयं खारीचिषी महान्। सारोचिषे गते शैल बभूव मनुरुत्तम: ॥१०६ ॥ उत्तमे निर्गते धर्मी तामसी मनुरेव थ। तती मनुर्बभूवात रेवती ज्ञानिनां वरः॥१०७॥ चान्तुषस तती ज्ेय: श्ाद्देवश्न सहमः । सावर्शिरष्टमी ज्षेयः श्रीसूर्य्यतनयो महान् ॥ १०८॥ चैत्रवंशोद्जवो राजा पुरासीत् सुरघी भुवि। नवमी दक्षसावर्सिर्व्रह्मसावर्षिको दृभ ॥१०८॥ एकादप मनुश्रेष्ठो धर्मसावर्रिरच्ते। ततथ्न रुद्रसावर्णिर्विषुभक्ो जितेन्द्रिय: ॥ ११० ४

दून्येवं कथितं बन्धो मनवस चतुर्दथ ॥१११॥ एतेषु समतीतषु बभूव ब्रह्मणी दिनम्।

४४४ ब्र ह्मवैवर्त्तपुराण [४१ श्र०

इून्ट्रसावर्णिवृत्तान्त सवें मत्ती निशामय॥ ११२॥। मनूनां प्रवरो धर्मी शुद्धभक्तो गदाभृतः । चकार राज्य धर्मेण युगानामेकसप्ततिम् ॥ ११३॥ राज्यं दृत्त्वा सुरेन्द्राय जगाम तपसे वनम्। मुरेन्द्रस्य सुतः श्रीमान् ग्रीनिकेतुर्महाबलः ॥११४॥ तस्य पुत्रो महायोगी पुरीषतरुरेव च। तस्य पुत्रोऽतितेजसी गोकामुख दति स्मृतः ॥ ११५ ॥ वृद्धश्नवाः सुतस्तस्य तत्पुत्री भानुरेव च। पुग्रीकः सुतस्तस्य तत्पुत्रो जिह्वलस्तथा। ११६ ॥ जिह्वलस्य सुतः मृङ्गी तत्पुत्री भीम एव च। तन्पुत्रोऽपि यमशन्द्री यथसा च भभी जितः ॥ ११७। तत्कीर्तिनिर्मलां सन्तो गायन्ति सन्ततं सुराः । तस्य पुत्री वरेशश्च पुरारखश्च तत्ुतः ॥११८॥ तत्पुत्रो धार्मिकः श्रीमान् धरारसय् एव च। तत्पुत्री मङ्गलारसस्तपस्वी ज्ञानिनां वरः॥११८। अपुत्र को नृपश्रेष्ठस्तपसे पुष्करं गतः। सुचिरञ्च तपस्तप्वा वरं लब्ध्वा महेखरात् ॥१२० ॥ संप्राप्य वैशवं पुत्रमनारख जितेन्ट्रियम् । दत्वा तस्े च राज्यञ्ञ जगाम तपसे वनम् ॥ १२१॥ अनारंसो नृपश्रेष्ठः सप्तद्वीपमहीपतिः । चकार यज्ञपतकं भृगुणा च युरोधसा ॥ १२२ ॥ तुच्छं मत्वाशु शक्रत्वं न लेभे नश्वरं सुधीः। लीलया च जितः पक्रो लीलया च जितो बलि: ॥१२ जिताश दानवेन्द्रा वै ्वलता खेन तैजसा।

१ श्र ० ] शीक्वप्णाजन्मखराडम्। ४५२

बभूवुः श्तपुताश राज्जस्तस्य हिमालय ॥ १२४॥ कन्यैका सुन्दरी रम्या पद्मा पझमालयासमा। सा कन्या यौवनस्था च बभूव पिलमन्दिरे॥ १२५. ॥ चारं प्रस्थापयामास वराय नृपतीखरः ॥ १२६॥ एकद़ा पिप्पलादश गन्तु खाश्नममुतुकः। तपःस्थाने निर्जने च गन्धवें स द्दर्भ ह।१२७॥ स्त्रीषु निमग्नचित्तज् शृङ्गाररससागरे। कामादतीवमत्तव न जानन्तं दिवानियम् ॥ १२८1 दृद्टा तं मुनिशार्द्लः सकामस् बभूव ह। ततः सुभगनचित्तः सन् चिन्तयन् दारसंग्रहम् ॥१२६॥ एकदा पुष्पभद्रायां स्नातं गच्छन् मुनीश्वरः। ददर्भ पद्मां युवतीं पद्मामिव मनोरमाम् १३०॥ कयं कन्येति पप्रच्क समीपस्थान् जनान् सुनिः। जना निवेदनस्नक्रु: पद्मानाररकन्यका ॥ १३१॥ मुनिः स्नात्वाभीष्टदैवं सम्मूज्य राधिकेश्वरम्। जगाम कामी भिन्तार्थमनारएसभां गिरे॥ १२२॥ राजा शीघ्रं मुनिं दृष्टा प्रयनाम भयाकुलः । मधुपर्कादिकं दत्त्वा पूजयामास भक्ितः ॥१३३ ॥ कामात्सवं ग्टहीत्वा च ययाचे कन्यकां मुनिः । मौनी बभूव नृपतिः किञ्चिन्निर्वक्ुमत्तमः ॥ १३४। मुनिः पुनर्ययाचे तं कन्यां देहीति मे तृप। अथवा भस्मसात्सवें करिष्यामि चणेन च॥ १३५॥ सरवें बभूव राच्कन्ना गणास तेजसा मुनेः। ररोद राजा सगयी दृष्टा वद् जरातुरम् ॥१३६॥

४५८ ब्रह्मवैवत्तपुराखे [४१ त्र्र ०

महिष्यो रुरुदुः सर्वा दति कर्तव्यमत्तमाः । मूच्छी प्राप महाराज्जी कन्यामाता शुचाकुला ॥१३७। परिडतो नीतिशास्त्रन्ती बोधयामास भूपतिम्। महिषीञ्च वृपसुतान् कन्यकां नीतिमुत्तमाम् ॥१३८॥ अद्य वापि दिनान्त वा दातव्या कन्यका तृप। पराय विप्रादन्यस्म कस्म वा दातुमरहति॥१३८॥ सत्पात्रं ब्राह्मणादन्यं न पश्यामि जगच्तये। सुतां दत्वा च मुनये रच्षस्र सर्वसम्पदम ॥ १४० ॥ राजकन्यानिमित्तेन सर्वसम्पत् प्रसश्यति। सवं रक्षति तत्यका विना तं भरणागतम् ॥ १४१॥ राजा प्राज्जवच: शुत्वा विलप्य च मुहुमुंङ्डः। कन्यां सालङ्गृतां क्वत्वा मुनीन्द्राय ददी किल॥ १४२। कान्तां ग्हीता स मुनिर्मुदिता खालयं ययी। राजा सर्वान् परित्वज्य जगाम तपसे शुचा ॥१४३॥ भर्तुच्च दुहितुः शोकात् प्राणंस्तत्याज सुन्दरी। पुत्रा: पौत्रास्य सृत्याश्च मूच्कीं प्रापुर्त्ृ पं बिना ॥१ ४४। अनारस्स्तपस्तव्वा चिन्तयन् राधिकेशवरम्। गोलोकनाथं संसेव्य गोलोकञ्ज जगाम ह॥ १४५। बभूव कीर्त्तिमान् राजा ज्येष्ठपृत्री नृपस्य च। पुत्रवत् पालयामास प्रजा: सर्वा महीतले॥ १४६॥ द्वति श्ीव्रह्ववैवर्त्ते महापुराण नारायणनारदसंवादे श्रीक्वपाजन्माखस्डे एक चत्वा रिंशोडध्यायः।

श्र० ] श्रीक्मण जन्मखएडम् । ४५2

हिचत्वारिंथोऽध्यायः ।

वभिष्ठ उवाच।

अथानारएस्य कन्या सिषेवे भक्तितो सुनिम्। कर्मणा मनसा वाचा लत्ष्मीर्नारायएं यथा॥ १॥ एकदा स्वणंदीं स्नातं गच्छन्तों सस्तितां सतीम्। ददर्श पथि धर्मेच्च मायया नृपलिङ्गकः ॥२॥ चारुरत्नरथस्थन्न रत्नालङ्गारभूषितः । नवीनयोवनः श्रीमान् कामदेवसमप्रभः॥ ३ ॥ दृष्टा तां सुन्दरीं रम्यामुवाच मायया विभु:। विज्ञातुमन्तस्तत्त्वञ्ञ तस्याव्न मुनियोषितः ॥४ ॥।

धर्म उवाच।

अयि सुन्दरि लक्ष्मीव राजयोग्य मनोहरे। अतीवयौवजस्थ च कामिनि स्थिरयौवने । ५ ॥ जरातुरस्य वृद्दस्य समीपे त्वंन राजसे। चन्दनागुरुसंलिप्ता राजसे राजवच्तचसि॥ ई । विप्रं तपःसु निरतं सत्यन्न मरणोन्मुखम्। विहाय पश्य राजेन्द्रं रतिशूरं सरातुरम् । 9 ।। प्राप्तोति सुन्दरं पुसयात् सौन्दय्यं पूर्वजन्मतः। सफलं तङ्ववेत्सवें रसिकालिङ्गनेन च ॥ ८ ॥ सहस्रसुन्दरीकान्तं कामशास्त्रविभारदम्। किङ्गरं कुरु मां कान्ते परित्यत्यामि ता अपि ॥ ८ ॥

४६० ब्रह्मवैवर्त्तपुराणे [४२ अ

निर्जने निजने रम्य शेले शैले नटे नढे। पुष्पोद्याने पुष्पिते च सुगन्धिपुष्यवायुना॥ १०॥ मलये चन्दनाररे चारुचन्दनवायुना। विहरिषामि कासेन कामिन्या च तया सह ॥११॥ कामज्वरेण दग्धायाः श्ान्ति कर्तुमहं चमः। विहरख मया सार्द जन्मेदं सफलं कुरु। १२॥ दूत्येवमुक्तवन्त तं स्वरथादवरुह्य च। ग्टहीतुमुत्मुकं हस्तेतमुवाच पतिव्रता॥ १३॥ पद्मोवाच। दूर गच्छ गच्छ दूर पापिष्ठ भूमिपाधम। मां चेत्पश्यसि कामेन सद्ो भस्म भविथ्यसि॥ १४॥ पिप्पलादं सुनिश्रेष्ठ तपसा पूतविग्रहम्। विहाय त्वां भजिष्यामि स्त्रीजितं रतिलम्पटम् ।१५। स्त्रीजितस्पर्थमात्र ण सवे पुरं प्रयश्यति। न भूमी पातकी पापात् पापिनां स्त्रीजितात्पर: ॥११ मां मातरज्ज स्त्रीभावं कवत्वा येन व्रवीषि च। भविष्यति च्षयस्तेन कालेन मम प्रापतः ।१७॥ सुत्वा धर्मः सतीयापं तृपसूर्ति विहाय च। धृत्वा खमूति देवेशः कम्पमान उवाच ताम् ॥१८॥ धर्म उवाच। मातर्जानीहि मां धमें धर्मज्ञानां गुरोर्गुरुम्। परस्त्रीमातबुद्धिञ्च कुर्वन्त सन्ततं सात। १८॥ अहं तवान्तविज्ञातुमागतस्तव सन्निधिम्। युभाकञ्ज मनो याने तथापि दैवबोधितः ।२०॥

४२ग्र०! श्रीक्ृणाजनमखरडम्। ४ ६१

कतं मे द्मनं साध्वि न विरुद् यघोचितम्। प्राम्तिः समुत्यथस्थानामीख्वरेण विनिर्मिंता।२१॥ धमें सवधमें विज्ञातं कालं कलयितुं त्मः । विधातारं संविधातुं तम्मे कणाय ते नमः ॥२२॥ संहर्तु यः च्तमः काले संहर्तारं भवं विभुः । स्रटारं लीलया स्रष्टं तस्ै कृप्णाय ते नमः ॥२३॥ प्रतं विधातु मित्रञ्च सुप्रीतिं कतहं चमः । स्ष्टं नष्टु तदेवञ्च तस्े कणाय ते नमः ॥२४॥ गापं प्रदातु सवांस सुखदुःखवरान् चमः । सम्पदं विपदं यो हि तस्े कण्ाय ते नमः ॥२५॥ प्रक्ृतिरनिर्मिता वेन महाविष्ुच् निर्मितः। ब्रह्मविष्ुमहैशाद्यास्तस्म कृष्णाय ते नमः ॥ २६॥ वेन शुक्कीकतं चीरं जलं गीतं ऊतं पुरा। दाहीकतो हुताप्रश्च तम्म साय ते नमः ॥२७॥ अतितेज:समुत्याय तेजोरूपाय मूर्तये। गुगश्रेष्ठनिर्गुगाय तम्म कृष्णाय ते नमः ॥२८ ॥ सवम्म सर्ववीजाय सर्वेषामन्तरात्सने। सर्वबन्धुस्वरूपाय तम्म कृष्णाय ते नमः ॥२८॥ दत्युक्का पुरतस्तस्यास्तस्थी धर्मो जगद्गुरुः । सा साध्ी तञ्ज विज्ञाय सहसोवात्त परवत : २०॥ पदमोवाच। त्वमेव धमः सर्वेयां साची च सर्वकर्मसाम्। सर्वान्तरेषु सर्वात्ता सर्वज्ः सर्वत्त्ववित् । ३१ ॥ कथं मनो मे विज्ञातु विड़व्वयसि किङ्वरीम्।

४६२ ब्रह्मवेवर्त्तपुराये [४२ अ०

यत् क्वतं त्वत्छ्ते ब्रह्मन्नपराधो बभूव मे ॥ ३२॥ त्वञ्न शप्तो मयाच्ानात् स्त्रीखभावात् क्रुधा विभो। का व्यवस्था भवेत्तस्य चित्तयामीति सान्प्रतम् ॥ २३॥ आकाशोडसी दिगः सर्वा यदि नश्यन्ति वायवः । तथापि साध्वीयापसतु न नश्यति कदाचन । ३४। त्वञ्ज नष्टो भवसि चेत् सृष्टिनाशो भवेत्तदा। दतिकर्तव्यतामूढ़ा तथापि तां वदाम्यहम् ॥३५ ॥ सत्य पूर्ण सतुष्पादैः पौर्यमास्यां यथा शथी। विराजसे देवराज सर्वकालं दिवानिशम्॥२६॥ पादचयय त्रतायां भगवन् भविता तव। पादी परी द्वापरे च ततीयथ्च कली विभी। २७॥ कलिशेषे शेषपादस्तवाच्छत्नी भविष्यति। पुनः सत्य समायात परिपूर्णो भविष्यसि॥३८॥ सत्ये सर्वव्यापकस्तवं तदन्वेषु च कुत्रचित्। यत्र स्थानं तवाधारी वदामि स्रूयतां विभी॥ ३८ ॥ वैष्वेषु च सर्वेषु यतिषु ब्रह्मचारिषु। पतिव्रतासु प्राज्ञेषु वानप्रसथेषु भिक्षुषु ॥४० ॥ वृपेषु वर्मगीलेषु सत्सु सद्दैश्यजातिषु। द्िजसेदिषु शूद्रेषु सत्संसर्गस्थितेषु व ॥ ४१ ॥ एघु त्वं सततं पूर्गो धर्मराज विराजसे। युगे युगे तवाधारा यत्र पुरतमा जना: ॥ ४२३ अश्वतवटविल्व षु तुलसीचन्दनेषु च। दीच्षापरीचाथ पथगोष्ठगोष्पद्भूमिषु॥ ४३॥ विवाहेषु च पुष्पेषु विद्यमानोऽसि माखिषु।

४२ अ० श्रीकपजम खएडम्। ४६२

देवालवेषु तीर्थेषु सतां पश्वद्ग्टहेषु च ॥ ४४॥ वेदवेदाङ्गश्नवणे जलेषु च सभासु च।

गवां ग्टहेषु गोष्वेव विद्यमानो हि पश्यसि॥ ४६॥ कृशता ते न भविता धर्म तेषु स्थलेषु च। इतदन्येषु कपता यद्गम्यञ्ज तच्कृणु॥ ४०॥ पुंथलीषु च सर्वासु गटहेषु नरघातिनाम्। नरघातिषु नीचेषु मूर्रेषु च खलेषु च ॥ ४८ ॥ देवतागुरुविप्रेष्ठ पाल्यानां धनहारिषु। असन्नरेषु धूर्तेषु चौरेषु रतिभूमिषु ॥ ४८॥ टुरोदरसुरापानकलहानां स्थलेपु च। मालग्राम साधुतीर्थ पुराणरहितेषु च । ५ू० ॥ दस्युस्नेहेषु वादेषु तालच्यासु गर्विषु।

भर्त निन्दितनारीषु स्त्रीजितेषु च पुंसु च॥ ५२ ॥ दीच्ासन्याविष्णुभत्तिविह्ीनेषु द्विजेषु च। स्ाङ्गकन्याविक्रविषु स्योषिद्विक्रयिष्वय। ५३॥ प्ालग्रामसुरग्रन्थभूमिविक्रविषु प्रभो।

प्ररणागतहीनेषु चाश्रितव्रेषु तृष्वपि। भखन्मिष्योक्तिपीलेषु तथा सीमापहारिषु ॥ ५५ ॥ कामात् क्रोधीत्तघा लोभान्मिय्यासाच्यप्रवादिषु।

४६४ [ ४२ अ्.

पुएयकमविहीनेषु पुरयकर्मविरोधिषु ॥ ५६॥ स्थातुमेतेषु निन्देषु नाधिकारस्तव प्रभो। ममापि वचनं सत्य बभूव तत्चयं तव। यास्यामि पतिसेवायै गच्छ तात खमन्दिरम् ॥ ५७॥ द्ूत्येवं वादिनीं साध्वीमुवाच विधिनन्दन: । प्रसन्नवदनः श्रीमानतीवविनयं वचः। ५८॥ धर्म उवाच। धन्यासि पतिभक्वासि स्वस्ति तेऽसु च सन्ततम् । वरं गहाण दास्यामि मत्परित्राणकारिषि ।५2।। युवा भवतु भर्ता ते रतिशूरश् कन्यके। रूपवान् गुणवान् साध्वि सन्ततं स्थिरयौवन: । ६०। परमैश्वर्यसंयुक्ता त्व भव स्थिरबौवना। चिरजीवी भवतु सें मार्कएडेयात्पर: सुते ॥ ६१॥ कुवेरादनवांसैव भक्रादैश्वर्य्यवानपि। विष्णुभक्त: शिवसमः सिद्स्तु कपिलात्परः॥६२। स्ामिसौभाग्यसंयुक्ता भव त्वं जीवनावधि। रहा भवन्तु ते साध्वि कुवेरभवनाधिका: ॥ ६२ ॥ माता त्वं दशपुत्नाणां गुणिनां चिरजीविनाम्। स्वभर्तुरधिकानाच्न भविष्यसि न संभय: ।६४॥ दत्येवमुक्का सन्तस्थी धर्मराजय्य पर्वत। सातं प्रदचिणीकत्य प्रशाम्य स्वग्टहं ययौ ॥ ६५। धर्मस्तामाभिषं युक्का जगाम निजमन्दिरम्। पतिव्रतां प्रथशंस प्रतिसंसदि संसदि ॥ ६६॥ सा रेमे खामिना साधें यूना रहसि सन्ततम्।

४२अर० ] श्रीक्म ाजन्मखरडम्। ४६५

पश्चाद्दभूवः सत्पुत्रास्तद्वर्तुरधिका गुणेः ॥६७ । शैलेन्ट्रकथितं सर्वमितिहासं पुरातनम्। दत्त्वानारखः खसुतां ररन सर्वसम्पद्म् ॥ ६८॥ त्वमेव कन्यकां दत्त्वा सर्वेपामीश्वराय च। रत्त सवबन्धवर्गानात्मनः सर्वसम्पटम् ॥ ६६ ॥ सप्ताहे ससतीने च टुलभेऽतिशुभे नतणे। लग्नाधिपे च लग्नस्े चन्रे स्वतनयान्विते॥ १० ॥ मोढते रोहिणीयुत्त विशुदे चन्द्रतारके। मार्गगीर्षे चन्द्रवारे सवदोषविवर्जिते K ७१ ॥ सर्वसद्ग्रहसंदृष्ट ह्यसद्ग्रहविवर्जिते।

अवैधव्यपटे सौख्यप्रदे जन्मनि जन्मनि। अत्यन्तप्रेमाविच्छेदप्रदायिनि परात्मरे॥ ९३॥ कन्यां प्रदाय पुत्राय तं कवती भव पर्वत। जगदम्बां जगत्यित्र मूलप्रक्ृतिमीखरीम् ॥७४॥ तेज:सरूपां सर्वेषां देवानां देवपूजिताम्। आविर्भूता पुराकन्य देवानां रक्षरय च॥ ७५ ॥ तेजोरावि: सुरीवाणां प्रज्वलन्ति दियी दश। अस्या: स्वतेजसा दैत्या: केचिद्ृग्धाः पलायिताः ॥६। केचिद्भूवः शेलेन्द्र भत्तीभूताच्च भूतले। विलं प्रविविशुः केचिन्मूच्छीं प्रापुस् केचन॥ ७॥ केचिदन्ते तएं कत्वा जग्मुः परणमीखरीम्। केचिञ्चित्िपुरस्ताशि स्तन्भिता अपि केचन ॥ ७८॥ केचिचचिरं रएं कत्वा ययुः खर्गमनामयम्।

४ ६ ई व्रह्मवैव्त्तपुराये [४२ त्र०

निःशत्रवो बभूवुस्ते सुरा अस्या: प्रसादतः । ॥ कृण्णानया सा कल्पान्ते दच्कन्या बभूव ह। दसक विधिवह वौं प्रददी शूलपाएये। ८०॥ देवेन मत्पितुयज्ञे सहसा सुरसंसदि। बभूव कलहः शेल तन शूलभृता महान् ॥८१॥ ब्रह्माराञ्च नमस्कृत्य ययी रुष्टस्त्रिलोचनः । दक्षश्च सगणी रुष्टः प्रवयी खालयं तदा ॥ ८२ ॥ कोपात् संभृतसंभारी दत्ती यनं चकार ह। न दढ़ी यज्ञभागञ् मात्सर्याच्कूलपाएये॥८३॥ दृष्टा सती प्रकुपिता जनकं रक्तलोचना। निर्भत्स्य च बहुतरं हृदयेन विदूयता॥ ८४॥ यज्ञस्थानात् समुत्याय जगाम मातुरन्तिकम् । भविषं कथयामास त्रिकालज्ञा परात्परा ॥ ८५ू ॥ यज्तभङ्गादिकं वापि खपितुश्च पराभवम्। पलायनञ्ज देवानां यज्ञस्थानाहविरीखर॥८६॥ मुनीनामृतिजाल्लेव पर्वतानां तथैव च। ज़यं क़ङ्गरसैन्यानां खात्मनो मृत्युरेव च । ८श॥। प्ोकात् पर्य्टनं भर्तुविरहातुरचेतसा। निर्माणं नेवसरसो: प्रबोधञ्ज जनार्दनात् ॥ ८८ ॥ मूर्तिभेदात् पुनः प्राप्ति विहारं तस्य तत्समम्। अपरं भवितव्यञ् सवमुक्का जगाम सा : ८८ । स्वमाता भगिनीभ्यस प्रतिसिदा च दुःखिता। बभूवादर्शना योगात्सर्वासां सिड्धियोगिनी॥2० ॥ गत्वा सा जाङ्गवीतीरं स्म त्वा संपूच्च शङ्गरम्।

२त्र० ] श्री क्कषा जन्मखगडम्। ४६०

म्मत्वा तच्चरणास्भोजं देहं तत्याज सुन्दरी॥ ८१॥ गन्धमादनद्रोणीस्थ शरीरं प्रविवेध ह। सञ्जहार पुरा वैन दैत्यानामखिलं कुलम् ॥८२ ॥ हाहाकारं प्रचक्रय सुराः सर्वेऽतिविस्मिताः । जग्म : गङ्गरमेनाथ् दत्तयन्नं विनश्य च॥ ८३ ॥। पराभवच्च सर्वेषां कत्वा भोकातुराः परा:। सत्वरं सर्ववत्तान्तं कथयामासुरीश्वरम्॥ ८४ ॥ गुत्वा प्रव्ृत्तिं संहर्त्ता सर्वरुद्रगरौव्ट तः। जगाम स्वर्णदीतीरं यत्र देवीकलेवरम् । ८५॥ दूति श्रीव्रह्मववर्त्ते महापुराणे नाराययनारदसंवादे श्री क्ृण्जन्मखएड सतीदेहत्या गी नाम

श्रीनारायण उवाच। अथ दुर्गां महादेवः सतीसूर्ति सनोहराम्। अस्तानपझमवक्नां तां भयानां जाड़वीतटे। १॥ दधतीमच्षमालाञ्ज प्रतप्तकाच्चनप्रभाम् । तजसा प्रज्वलन्तीज् दधान शुहवाससम्॥ २ ॥ दृष्टा सतीभरीरञ्च प्रदग्धा मिवझाखिना। तत्वराथिर्मूर्त्तिसांख सूच्ी प्राप तथापि च॥ ३॥ कलत्रथोकी बलवान् सतरामपत्परम्।

४६८ [४२ प्र०

बाधते वेदवीजं तं योगीन्द्राणां गुरोर्गुंरुम्॥ ४ ॥ न्तगेन चेतनां प्राप्य तामुवाच तिलोचनः । निरीच्य वदनाभोजं स्थायः स्थाणुरिवापरः ॥ ५॥ सायुनेत्नोऽतिदीनश दीनानां भरगप्रदः । दीनदैन्यापहारी च विललाप परं वचः ॥ ६॥ प्रङ्र उवाच। उत्निष्ठोत्तिष्ठ सुभगे सति प्रायपेश्वरि प्रिये। शङ्रोऽहं तव स्वामी पश्य मां निकटागतम् ॥७। शिवं शिवप्रदं सर्वसंपद्रूपत्न सिद्धिदम्। सर्वात्मानञ सर्वेगं शवतुल्यं त्वया विना ॥८ ॥ भक्तोऽहञ्ज तया सार्दं सर्वशति सवरूपया। पक्तिहीन: शवसमो निश्ेष्टः सर्वकर्मसु ॥ ८ ॥ यश् पत्ि न जानाति व्वानहीनश्च निन्दति। तं त्यक्षुसुचितं विन्ने कथं मां त्यजसि प्रिये॥ १०॥ स्वयं ब्रह्मा खयं विष्य: साध्यभूतावयं तव। सस्नितं सकटाचञ्च वद किञित्मुधीपमम्॥ ११॥ मधुराभासदृथ्या च मां दग्धं सेचनं कुरु। मां दृष्टा दूरतः शीघ्र स्ि्निग्धं वदसि सस्तितम् ॥ १२ कधमद्यापि निश्ेष्टं विलपन्त न भाषसे। प्राणाधिके समुत्तिष रुदन्त मां न पश्यसि ॥ १२ ॥ परित्यन्य च नः प्राणान् गन्तु नार्हसि सुन्दरि। जगद्खवे समुत्तिष्ठ प्राणाधारे परात्परे ॥ १४॥ घतिव्रते समुत्तिष्ठ कथं मां नाद्य सेवसे। कथं करोषि विज्ञाय व्रतभङ्ग सुतिप्रसूः ॥१५॥

४३ अ०] श्रीक्मपाजन्मखगडम् । ४५७

दृत्युक्का यृतदेहञ्य प्रियाया विरहातुरः । निधावोरसि संस्निष्य चुचुस्व च पुनः पुनः ॥१६॥ अधरे चाधरं दत्वा वन्ो वत्तसि शङ्गरः । पुनः पुनः समास्निथ्य पुनर्मूच्छीमवाप सः ॥१७॥ पुनः स चेतनां प्राप्य वेगादुत्थाय शोकनः। टुद्राव च यथोनत्ती ज्ञानिनाञ गुरोगुंरुः ॥ १८० सप्तद्वीपं सप्तसिन्धु लोकालीकञ्ज काजुनं। वन्नाम भ्रान्तवजज्ञानी सतीं कृत्वा स्ववलमि॥ १८ ॥ प्रतमृङ्गगिर: पार्शे जम्वुद्दोपे च भारते। सुनिर्जनेऽच्तयवटे गङ्गातीरे सरित्तटे ॥ २०॥ रुरोदोच्ेः स्वयं कत्वा सति साध्वीत्ुदीव्य च। व्त्नेत्रनेत्रनीरेए सम्बभूव सरोवरम् ॥ २१ ॥ तन्न वन्न सरो नाम मुनीनां तपसः स्थलम्। योजनद्वयविस्तीणं पुखतीर्घं मनोहरम् ॥ २२॥ यत्र स्नात्वा पुन्जनम नरायां न भवेदिरे। भतजन्प्रक्वतं पापं स्नानमात्र य नश्यति। त्यक्का तां मानवीं मूर्ति नरा वान्ति हरे: पदम् ॥२३। तत्र संरोदनं त्यक्वा पुनर्वभ्राम मेदिनीम्। पूर्णमन्द महावोगी विरह्हातुरमानसः ॥२४॥ सतीगलित प्रत्यङ्गेरङ्गेश पर्ववश्वर। वभूव सिद्धपीठानां ससूही वाक्कितप्रदा: ॥२५। शेषाङ्गानां महादेव: संस्कारं वे विधाय च। अस्थिमालां विनिर्माय वकार क ठभूषयाम् ॥ २६॥ नित्यं तभ्वस्त्र अत्या व पकार गावलेपनम्।

४५८ ब्रभ्मवैव्त्तपुराये

ne सति प्राणेखवरीत्युक्ा पुनर्मूच्कीमवाय सः॥ २७। विसस्मार ब्रह्मपरमामानमात्मसभ्भवः। सात्माराम: पूर्कामी निश्वेष्टो विरहज्वरात् ॥ २८॥ तं पयानं गिशवरस्याभ्यासे वटमूलके। दृष्टा देवा: समानग्म विस्तिता: शिवसन्निधिम्॥ ३८। नारायशश् भगवानीशवरः सह पार्षदैः। रत्नयानेनाजगाम पझ्मार्चितपदाखुजः ।२०॥ रतालद्वारशोमाव्य: पीतवाराश्तुर्भुजः। दूषद्वास्यप्रसन्नास्यो वनमालाविभूषितः । ३१॥ ब्रह्मा शेषच्च धर्मश सुराः सर्वे महर्षयः। समूषुरीशसदसि लक्ष्मीकान्त प्ररम्य ते ॥ ३२ । श्रीहरि: शङ्गरमहो कृत्वा वक्षसि मू्च्कितम्। रुदन्त बोधयामास ज्ञानीशी ज्ञानिनां गुरुम्। २३॥ श्रीभगवानुवाच। स्ात्माराम निबोधेदं मदीयं वचनं शृखु। हितमध्यात्मसारच् दुःखशीकनिक्ृन्तनम् ॥३४॥ सर्वाध्यात्मविद्यमानवीजं ज्ञाननिधिं विधिम्। तथापि बोध्यामि तवां सर्वज्जं वेधसां विधिम् ॥ २५॥ बुधं बोधयितु पत्तो बुधोऽपि प्रायसङ्गटे। व्यवहारोऽस्ति लोकेषु सर्वः सवें परस्परम् ॥ २६॥ मायाश्चिता गुणा: सर्वे हेतवः सुखदुःखयोः। विष्णुमाया बलवती गुणयुता प्रबाधते॥ ३७॥ दुःखं थोकं भयं पभो दुर्दिने भवतीख्र। तत्नातीते कुतस्तानि सुदिने च समागते॥ ३८॥

४३ प्र० J श्रीक्कपाजनखगडम्। ४५2

हष ऐखर्यदपथ सततं तत बर्डते। सर्वाखेतानि गखन्ते खवप्नानीव विपश्चितः ॥ ३८। ज्ञानं लभ महादेव ज्ञानवीज सनातन। चेतनां कुरु भट्र ते सतों प्रापतासि निव्चितम् ॥४० ॥ तत्तीयं गीतता नित्य नाग्नि मुञ्जति दाहिका। तेजः सूय्यें महों गन्धो तथा त्वाञ्ज सती शिव॥४१। शैलेत्येवं समाकर हरिं कित्रिदुवाच ह। नेतराखुन्मीलनं कृत्वा त्रिनेत्रो श्रूयतामिति ॥ ४२॥ वरिनेतर उवाच। कसत्व तेन:सरूपोऽसि क दमे तव सव्निधी। किन्नाम भवतश्चैषां कानि नामानि का सती। ४३ ॥ कोऽहं को से भवान् ब्रूते किङ्गराः कुत आगताः। क्व यास्यसि क यास्यामि क गच्कन्त दमे वद । ४४।। हरिरित्येवमाकख ररोद सगयो गिरे। नेव्रनीरेस्व्रिनेत्र' तं रुदन्तं प्रसिषेच सः।। ४५ । हरितरिनेत्रयोनेंत्रनीरपातेन तत्र वे। वभूव सरसां श्रेष्ठ तीर्थ भुवनपावनम् ॥ ४६॥ भारतेऽस्तगिरः पश्चात्तत्ाक्षयवटान्तिके। स्थलं वभूव तपसां मुत्तिवीज नपखिनाम् । ४७॥ पथोवाच पुनः श्ीघ्रमाध्यात्मअ् हरं हरिः। शृखतां सवदेवानां मुनीनामूर्ध्वरेतसाम् ॥ ४८॥ श्रीभगवानुवाच। मृणु शङ्गर वत्यामि ज्ञानानन्द सनातन। ज्ञानं ज्ञाननिधे योकाद्विस्पृतोऽसि परात्पर ।४ ।

[४३ श्र

सुदिनं दुर्दिनं शश्वत् भ्रमत्येवं भवे भवे। सर्वेषां प्राऊ्ृतानाच्ज ते वीजे सुखदुःखयोः॥५०॥ सुखाङ्गवति हर्षश्च दर्पः भौय्यें प्रमत्तता। राग ऐश्वर्य्यकामश् विद्वेषश्च निरन्तरम् ॥ ५१॥ दुःखाचछोकात् समुद्देगाङ्गयं नित्य प्रवर्तते। हतान्येतानि सर्वाणि हते वीजे महेख्वर॥ ५२॥ सुदिनं दुर्दिनञ्जैव सवेकर्मोद्गवं भव। तत्कम तपसां साध्य कर्मणाञ्च शुभाशुभम् ॥ ५३। तपः स्वभावसाध्यञ्च स्वभावीऽभ्यासती भवेत्। संसर्गसाध्योऽभ्यासश्न संसर्ग: पुरवती भवेत्॥५४॥ पुखवीजं मनश्चैव पापवीजच चञ्चलम्। मनः प्रभ्भो ममांश्रश्च सर्वेन्द्रियपुरःसरम्॥ ५५॥ सर्वेषां जनकोऽहञ्य चित्वं ब्रह्मा पतिस्वयम्। ब्रह्मैकं मूर्तिभेदस्तु गुभेदेन सन्ततम् ॥ ५ू६॥ तदुब्रह्म विविधं वस्तु सगुएं निगुखं शनिव। मायाश्चितो यः सगुणी मायातीतथ् निर्गुरः ॥५७॥ स्वेच्छमयश भगवानिच्करया विकरोति च। इच्काशक्िश्व प्रक्ृतिर्नित्या सर्वप्रसूः सदा ॥ ५८॥ केचिदेकं वदन्त्येवं ब्रह्म ज्योतिः सनातनम्। केचिदृदन्ति दिविधं ब्रह्म प्रक्ृतिपूर्वकम् ॥५ू८॥ मृणु ये च वढन्त्य कं मायापुरुषयीः परम्। तस्माद्वति तो ही च तद्ब्रह्म सर्वकारणम् ॥ ६०॥ अथ चैकं परं ब्रह्म द्विविधं भवतीच्या। इच्छापक्रिय् प्रक्ृतिः सर्वयतिप्रसुः सदा । ६१ ॥

४३ त्र०] श्ीक्कणाजन्मखएडम्। ४६१

तत्नासक्श्न सगुणः सर्वाधारः सनातनः । सर्वेश्वरः सर्वसात्ती सर्वत्रास्ति फलप्रदः ॥६२॥ शरीरं द्विविधं पभो नित्य प्राक्ृतमेव च। नित्य विनाशरहितं नश्वरं प्राकृतं सदा ॥ ६३॥ अहं त्वञ्जापि भगवस्नावयोर्नित्यविग्रहः। आवयोरंशभूता ये प्राक्मता नष्टविग्रहाः ॥६४॥ रुद्रादयस्वदंशाश्च मदंगा विषुरूपिण: । ममाप्येवं द्विधारूपं द्विभुजञ्ज चतुर्भुजम् ॥ ६५॥ चतुर्भुजोऽहं वैकुरठ पझ्मया पार्षदैः सह। •गोलोके द्विभुजोऽहञ्ज गोपीभिः सह राधया ॥ ६६। द्विविधं ये वदन्त्य वं ह्ो प्रधानी तु तनमते। पुरुषश्च सदा नित्यो नित्या प्रक्ृतिरीखरी॥ ६७ ॥ सदा तो हो च संस्निष्टी सर्वेषां पितरी शिव। सगरीरी निःशरीरी सेच्कया सर्वरूपिणौ॥ ६८॥ प्राधान्यञ्ज यथा पुंसः प्रक्वतेस्व सदा तथा। सतीमिच्कसि चेच्छस्ो प्रक्वतेः स्तवनं कुरु।६८॥ यत् स्तोतञ्च त्वया दत्तं पुरा टुर्वाससे मुदा। तहिव्यं करवय्ाखीतं भज तेन जगत्प्रसूम्॥ ७० ॥ शोकनायी भवतु ते शिवं शिव ममाशिषा। दूरं विद्ववहेतुख्च यातु स्त्रीविरहज्वरः ॥ ७१॥ दूत्येवसुक्ता लक्ष्मीशी विरराम गिरीखर। स्तवनं वार्तुसारिभे प्रक्ृतेश्व महेखरः ॥७२॥ स्नात्वा सत्ा प शीक्णं ब्रह्माएं भत्तिसंयुतः । पुटाञ्जनगुती सूला पुलकाज्चितविग्रहः ॥७३॥।

४६२ [४२ श०

महेश्बर उवाच। श्रीं नमः प्रछ्ृत्ये मन्त्रः । ब्राह्मि ब्राह्मस्रूपे वं मां प्रसीद सनातनि। परमात्मसरूपे च परमानन्दरूपिषि। ७४॥ भट्र भद्रप्रदे दुर्गे दुर्गघे दुर्गनाभिनि। पोतसरूपेडजीर्रों वं मां प्रसीद भवार्णवे॥ ७५॥ सर्वस्वरूपे स्वेभि सर्ववीजस्वरूपिषि। सर्वाधारी सवविद्ये मां प्रसीद जयप्रदे॥७६॥ सर्वमङ्गलरूपे च सर्वमङ्गलदायिनि। समस्तमङ्गलाधारे प्रसीद सर्वमङ्ले । निद्र तन्द्र चले शडे तुष्टिपुष्टिस्रूपिषि। लज्जे मेधे बुद्धिरूपे प्रसीद भत्तावत्सले॥ ७८॥ वेदसरूपे वेदानां कारणे वेददायिनि। सर्ववेदाङ्गरूपे च वेदमातः प्रसीद मे ॥७६॥ दये जये महामाये प्रसीद जगदम्बिके। चान्ते गान्ते च सर्वान्ते नुतृपिपासासरुिषि।८० लच्ष्मीर्नारायराक्रोड़े स्त्ष्टुवेक्षसि भारति। मम कोड़े महामाये विष्णुमाये प्रसीद मे८१॥ कलाकाष्ठासरूपे च दिवादात्रिसरुपिसि। परिणामप्रढे टेवि प्रसोद दीनवत्हले ॥ ८२॥ कासे सर्वचक्ीनां कृृष्णस्यीरसि राधिके। हसप्रासाधिके भद्र प्रसीद कण्णपूजिते । ८३।। यथ:सरूप यथसां कारसे च यशःप्रदे। सर्वदेवीस्रूपे व नारीरूपविध्ायिनि ॥ ८ ४ ॥

४३ अ्र०] श्रील्मपा जन्मखगडम्। ४६३

समस्तकामिनीरूपे कलांशेन प्रसीद मे। सर्वसम्पत्म्वरूपे च सर्वसम्पत्दे शुभे । ८ ५ ॥ प्रसोद परमानन्द कारगे सर्वसम्पदाम्। यशखिविनां पूजिते च प्रसीद यथसां निधे॥ ८६॥ आधारे सर्वजगतां रताधारे वसुम्घरे। चराचरस्वरूपे च प्रसीद मम मा चिरम् ॥ ८9॥ योगस्रूपे योगीथे योगे योगकारणे। योगाधिष्रात्रि देवीशे प्रसीद सिद्योगिनि॥ ८द ॥ सर्वसिद्धिस्वरूपे च सर्वसिद्विप्रदायिनि। कास्णे सर्वसिद्वीनां सिद्वेश्वरि प्रसीद मे॥८८॥ व्याख्यानं सर्वशास्त्राणां मतभेदे महेखवरि। जाने यदुत् तत्वं त्मख परमेखरि॥ ८०॥ केचचिद्दृन्ति प्रक्वत: प्राधान्यं पुरुषस्य च। केचित्तत्र मतद्वैधे व्याख्याभेदं विदुर्बुधाः ।१ ॥ महाविष्योनाभिदेशे स्थितं तं कमलोद्धवम्। मधुकैटभी महादेत्ी लीलया हन्तुमुद्यती॥८२ ॥ दृष्टा सुतिं प्रकुर्वन्त ब्रह्माएं रवितु पुरा। बोधयामास गोविन्द विनाशहेतवे तयोः।८३॥ नारायणर्वया भत््या जघान तो सहासुरी। सवेश्रसत्वया सार्दमनीथोऽयं त्या विना॥ ८४ । पुरा त्रिपुरसंग्रासे गगनात्पतिते नवि। त्वया च विष्ुना साईे रचितोऽहं सुरेखवरि ॥८५। अधुना रच मामीथे प्रदृग्व विरहाग्ना। स्ात्दर्शनपुरेन क्रौगीहि परमेख्रि॥ ६ ६॥

४ ६४ ब्रह्मवैवर्त्तपुराये [४३ प्र०

दूत्युका विरतः अ्रम्भुर्ददर्श गगनस्थिताम्। रत्नसाररथस्थां तां देवीं पतभुजां मुदा ॥८७॥

ईषद्वास्यप्रसन्नास्यां जगतां मातरं सतीम् 1८८। दृष्टा तां विरहासतः पुनसुष्टाव सत्वरम्। दुःखं निवेदयामास प्ररुदन्विरहो्वम्।६ ॥ दर्शयामासास्थिमालां खाङ्गस्य भस्मभूषरम्। कत्वा बहुपरीहारं तोषयामास सुन्दरीम् । १०० ॥ नारायणश्च ब्रह्मा च धर्मः शेष: सुरर्षयः । शिवं रच्ेशवरीत्युक्का तुष्ट वुस्ते सनातनीम् ॥ १०१ ॥ बभूव परितुष्टा सा तेषां स्तोत्रे य तत्चगाम्। उवाच छवपया प्रभ्ुं प्रारेशं प्रायवल्लभा ॥ १०२ ॥

प्रक्कतिरुवाच।

स्थिरो भव महादेव प्राणाधिक मम प्रभो। भवानात्मा च योगीशः ख्ामी जन्मनि जन्मनि॥१०३॥ अहं शैलेन्द्रकामिन्यां लब्धा जन्म महेशवर। तव पत्नी भविषामि सुच् वं विरहज्वरम् ॥ १०४॥ दूत्युक्का शिवमाश्वास्य चान्तर्धानं चकार सा। सुरा जग्मुस्तमाश्वास्य लज्जानम्र्रात्मकन्धरम् ॥१०५॥ हर्षान्तरात्ा गिरिश: कैलासं तं जगामह। ननर्त सगयास्तूएं सन्त्यज्य विरहज्वरम् ॥१० ६॥ ददं शिवक्तं स्तीत® प्रक्त्या यः पठेन्नरः । न भवेत्कामिनीभेदस्तस्य जन्मनि जन्मनि॥ १०७.॥

४४ त्र ०] श्रीकृषाजनखगडम्। ४६५

दह लोके सुखं भुक्का स याति गिवमन्दिरम्। धर्माथकाममोच्तांथ लभते नात् संभयः ॥ १०८ ॥ द्ति श्रीव्रह्मवेवत्तें महापुराणे नारायनारदसंवादे श्ीक्ृष्णाजन्मखरडे शङ्गरथोकापनोदनं नाम त्रिचत्वारिंथोऽध्यायः ।

श्रीक्कष्ण उवाच। वशिउस्य वचः खुत्वा सगसोऽपि हिमालयः । विस्ितो भव्यया साडें जहास पार्वती स्वयम्॥१॥ अरन्धती च तां मेनां बोधयामास कातराम्। निराहारां रुदन्तीं तां जही थोकं मुदा च सा ॥ २ ॥ अरुन्धतीं भोजयित्वा बुभुजे भोगमुत्तमम्। सवें प्रहृष्टमनसा मङ्गलज् चकार ह॥३॥ ततः संभृतसंभारी वशिष्ठस्याज्तया प्रिये। पत्रं प्रस्थापयामास नानास्थानं तरान्वितः ।। ४ ॥ ततः प्रस्थापयामास शिवं मङ्गलपत्रिकाम्। नानाप्रकारद्रव्यागि वाह्यानि च चकार ह। ५ । तराडुलानाज ैलान् वै पृथुकानाञ्ज सुन्दरि। तैलानाज छटतावाच् दध्नां वापीखकार ह। ६॥ गुड़ानामासवानाज़ चीरागाज् तथैव च। अथो हैयङ्गवीनानां लवणाना परं मुने॥॥

४६६ ब्रह्मवेवर्तपुरागे [४४ त्र

लडड कानां शर्वराणां खस्तिकानां तथैव च। यवचूर्गादिपिष्टानां ष्टतपक्कानि तानि च ॥ ८ । नानाप्रकारवस्त्रागि वड्िथौचानि यानि च। महारत्नप्रवालानि सुवर्णरजतानि च । ट । द्रव्याखेतानि शैलेन्द्र: कत्वा तु विधिपूर्वकम्। मङ्गलं कर्तुमारेभे तवव जङ्गले दिने॥१०॥ संस्कारं कारयामासु: पार्वतीं पर्वतस्त्रियः । स्ापयित्वा वस्त्रयुग्म® धारयामासुराशु ताः४११॥ कारयित्वा सुवेशाञ् रत्नभूषएभूषिताम्। दर्पएं धारयामासुर्दूर्वाक्षतसमन्वितम् ।१२॥ ददुश्ालतकं चारु पादाङ्ग लिषु पादयो:। गएडे पत्रावलीं रम्यां नेत्र कज्जलमुज््लम् ॥ १२॥ कवरों कारयामासुर्मालतीमात्यवेष्टिताम्। पट्टसूत्रपिनदां तां वामवक्रां मनोहराम् ॥ १४ ॥ एतस्मिन्नन्तरे राधे समाजग्मुः सुरेशराः। नीत्वा त्रिनेत तत्नव रत्नयानस्थमीखवरम् ॥ १५॥ ग्रैल: संभृतसंभारान् सभ्भाषयितुमीखरान्। शैलान् प्रस्थापयामास ब्राह्मणानपि पूजितान्॥ १६॥ प्राङ्गणं कारयामास रभ्भास्तभेः समन्वितम्।

फलपञ्ञवसंयुत्ति: कलसेर्जलसंयुतैः। चन्दनागुरुकस्तूरीसुचारुकुसुमान्वितेः॥ १८॥ मालतीमाल्यसंयुत्त: संयुत्त सुमनोहरम्। देवेखरान् पुरी दृष्टा प्रगनाम हिमालय:॥ १८॥

३४ अ० श्रील्ृण जनमखरडम्। ४६०

रत्नसिंहासनं दातु प्रेरयामास किङ्गरान्। नारायणो हि भगवानुवास पार्षदेः सह।२०॥ विनतानन्दनात्तूर्णमवरुह्य चतुर्भुजः। चतुर्भुजेः पार्षदैश रत्नभूषणभूषितेः ॥२१॥ रत्नमुष्टिनिबद्वेश्व सेवितः खेतचामरैः। ऋषिश्रेष्ठैः सुरश्रेष्ठेः स्तूयमानस् संसदि। २२॥ दूषडास्यप्रसन्नास्यो भक्तानुग्रहकातरः। उवास च तदभ्यासे ब्रह्मा देवगरेः सह ॥ २३॥ ऋषयो मुनयश्चेव समूष मंङ्गले स्थले। एतस्मिन्नन्तरे शभ्भुरवरुह्य रथादही॥ २४॥ रत्नासने समुत्त्तिष्ठन् ददर्भ पवेतालयम्। समाजग्मुः शरिवं ट्रष्टं प्ेलेन्ट्रनगरस्त्रिय: ॥ २५॥ हद्दा बाला युवत्यश्न वस्त्राभरणभूषिताः । काश्चित्कज्जलहस्ता्च वस्तहस्ताश् काशन॥ २६॥ कायित् सिन्दूरहस्ताथ्च काश्चित् कङ्गतिकाकराः । वेशार्धभूषिताः काश्चित् कायित्नैवार्धभूषिताः ॥२७।। काश्चित्निर्भूषिता: काश्चित् सर्वाभर राभूषिताः। सर्वा आगत्य सन्तस्थ : सस्त्िता: पर्वतालये ॥ २८॥ ऋषिकन्या देवकन्या नागकन्या मनोहराः । गन्धर्वशैलकन्याय्य राजकन्चा: समागताः । २८॥ सर्वा अप्रसी दिव्या रभ्ाद्या: समुपस्थिताः। मेन कन्यागगै: साडें ददभं भङ्गरं वरम्॥२०॥ चारुचम्पकवर्णाभमेकवक्क तिलोचनम्। ईषडास्यप्रसन्नास्य रत्नाभरयभूषितम्॥ ३१॥

४६८

चन्दनागुरुकस्तूरीचारुकुङ्गमभूषितम्। मालतीमाल्यसंयुत्त सद्रत्नमुकुटोज््वलम् ॥ ३२॥ वड्िशीचेनातुलेन चातिसूक्षेण चारुया। अमूत्यवस्त्रयुग्म न विचित्र णातिभूषितम् ॥२२॥ रत्दर्पहस्तच्न कज्जलोज्ज्ललोचनम्। सवया प्रभयाच्कन्नमतीवसुममोहरम्॥ ३४॥ अतीवतरुएं रम्येर्भूषिताङ्गश्न भूषितम्। बिभ्वन्त रूपमतुलं परं नारायणाज्जया ॥ ३५॥ योगसरूपं योगेशं योगीन्द्राणं गुरोर्गुरुम्। स्वच्कामयं गुणातीतं ब्रह्मज्योतिः सनातनम् ॥३६॥ गुथभेदाद्रूपभेदं धत्तेऽनन्तमरूपकम्। तारयं तं भवस्थानां सृष्टिस्थित्यन्तकारणम्॥ ३०॥ सर्वाधारं सर्ववीज सर्वेंशं सर्वजीवनम्। सात्िरूपं निरीहञ्ज परमानन्दसचरम्॥ ३८॥ आद्यन्तसध्यरहितं सर्वाद्य सर्वरूपकम्। दृष्टा जामातरं मेना जही थोकं मुदान्विता॥ ३९॥ प्रथशंसुर्युवत्य्च धन्या धन्या सतीति ताः। दुर्गा भाग्यवतीत्येवमूचुः काश्चन कन्यकाः॥४० ॥ कामेन काश्चित्कामिन्यो मौनीभूताव काश्चन। न दृष्टो वर द्ूत्येवमस्ाभिर्ज्ञानगोचरे॥ ४१॥ काश्चित्निमेषरहिता मूर्चामापुश्च काखन।" निनिन्टुः खपतिं कायित् सेच्काज्नक्रम् काश्चन ॥8२। कासिद्वावेन रुरुदुः पुलकाज्ितविग्रहाः। कामेन काश्चित् कामिन्यो मौननीभूतास स्तन्भिताः ॥४३

४४ ञ् . ] श्रीक्कण्ण जन्म खराडम्।

जगुर्गन्धर्वपतयी ननृतुय्यापरोगणा:। दृष्टा श्रङ्वररूपञ्च प्रहृष्टाः सर्वदेवताः ॥४४ । नानाप्रकारवाद्यानि चारुणि मधुरागि च। वादका वादयामासुर्नानाशिल्पेन तत्र वै॥४५ ॥ एतस्िवन्तरे दुमीं भैलान्तःपुरचारिकाः। वहिश्चक्रुश्न सद्रतासनस्थां रत्नवेदिकाम्॥ ४६ ॥ कस्त रीविन्दुभि: सान्द्रसिन्टूरविन्टुभूषिताम्। चारुचन्दम चन्द्राभां नम्रभालस्थलोज्ज्वलाम्। रत्नेन्द्रसारहारेण वत्तःस्थलविभूषिताम्।। ४७॥ व्रिनेतदत्तनेत्रान्तामन्यवारितलोचनाम्। अतीषद्वास्ययुक्तास्यां सकटाचां मनोहराम् ॥ ४८॥ रत्नकेयू रवलयरत्नकङ्वयमरिडताम् ।

अमूल्या तुत्य चिवाव्यवस्त्रयुग्म सुशोभिताम्। सद्रत्नकुरडलाभ्याञ् चारुगरडस्थलीज्वलाम्। ५० ॥ मणिसार प्रभामुष्टदन्तराजिविराजिताम्। रत्नदपराहस्ताञ्न क्रीड़ापद्म विघूर्णतीम्॥ ५१॥ चन्दनागुरुकस्तूरीकु ङ्गमेनाङ्गचर्चिताम्। मुदिता दद्ृशः सर्वे जगदाद्यां जगत्प्रसूम् ॥ ५२ ॥ विनेतो नेत्रकोणन तां ददर्भ मुदान्वितः । सवीं सत्याकृतिं दृष्टा विजही विरहज्वरम्॥ ५३ ॥ शिव: सवें विसस्मार दुर्गासंन्यस्तमानसः ।

एतस्मिव्नन्तरे ग्ैल: प्रहृष्टः सपुरोहितः । 5-४0

४७0 [४४ ग्र०

तं वरं वरयामास वस्त्रचन्दनभूषणैः : ५५।

ततः श्रीव्रं वेदमन्त्रेः सम्प्रदानन्नकार ताम् ॥ ५६॥ यौतुकानि ददौ तस्ै रतानि विविधानि च। चारुरत्नविकाराणि पात्राणि सुन्दराणि च । ५७ ॥ गवां लक्षं गजेन्द्राणं सहस्राणि च राधिके। रत्नकम्बलयुक्तानि साङ्गुशानि मुदान्वितः ॥ ५८: ति शजचं हयानाअ सज्जितानामकातर:। दास्ीनामनुरक्तानां लच्षं सद्रतभूषितम्॥ ५८ ॥ पतं द्विजवटूनाज पार्वतीस्ातकल्पकम्। रथानाञ़ु पतं रम्य रत्नेन्द्रसारनिर्मितम् ॥ ६० ॥ पार्वतों वस्तुसहितां खस्तीत्युच्चार्य्य शङ्गरः। जग्राहानन्दमनसा यत्नाच्कैलसमर्पिताम्। ६१। हिमालयः सुतां दत्वा परिहारत्रकार तम्। माध्यन्दिनोत्तास्तोत ण तुष्टाव सम्पुटाञ्जलि:॥ ६२॥ हिमालय उवाच। प्रसीद दक्षयन्नन्न नरकार्णवतारक। सर्वात्मरूप सर्वेंभ परमानन्दविग्रह ॥६२॥ गुणारणंव गुणातीत गुगयुत्त गणेश्वर। गुगावीज महाभाग प्रसीद गुणिनां वर॥ ६४ ॥ योगाधार योगरूप योगज्ञ योगकारए। योगीश योगिनां वीज प्रसीद योगिनां गुरो॥ ६५ ॥ प्रलय प्रलयाद्यैक भव प्रलयकारण। प्रलयान्ते सृष्टिवीज प्रसीद परिपालक । ६ई।

४५ त्र०] ग्रीऊप्णजन्मसरडम् ।

संहारकाले घोरेच सष्टिसंहारकारण। दुर्निवार्य्य दुराराध्य चाशतोष प्रसीद मे ॥६७॥ कालस्वरूप कालेश काले च फलदायक। कालवीजैक कालघ्न प्रसीद कालपालक॥ ६८॥ शिवस्वरूप शिवद शिववीज शिवाश्रय। शनिवभूत शिवप्राण प्रसीद परमाश्रय। ईट। द्वत्येवं स्तवनं कत्वा विरराम हिमालयः। प्रशशंसुः सुराः सर्वे मुनयय गिरीश्वरम्॥ ७० ॥ हिमालयक्वतं स्तोव संयतो यः पठेन्नरः । प्रद्दाति शिवस्तस्त्रे वाव्कितं राधिके ध्रुवम् ॥ ७१ ॥ दूति श्ीब्रह्मवैवत्तें महापुराणे नारायय नारद. संवादे श्रीक्वपनम्मखरडे पार्वतीसम्प्रदाने

श्रीक्वण्णा उवाच। श्रथ वेदविधानेन संस्थाप्य वड्निमीखरः। यज्त चकार तत्रव वामे संस्थाप्य पार्वतीम्॥ १ ॥ निवृत्ते विधिवद् यज्ञे विप्राय दत्ियां ददौ। शिवः श्तसुवर्णानि वृन्दावनविनोदिनि॥२॥ अथ प्रदीपमानीय शैलेन्ट्रनगरस्त्रिय: । निर्वत्य मङ्गलं कर्म ग्टहं संप्राप्य दम्पती ॥ ३॥

४०२ [४५ अ०

कृत्वा जयध्वनिं प्रीत्या शुभनिर्मच्कनादिकम्। सस्तिताः सकटाच्षास्च पुलकाच्चितविग्रहाः ॥४॥ वासगेहं संप्रविश्य ददृशः कामिनीगणः । शङ्गरं रूपवे श्राव्य रत्नभूषगभूषितम्॥ ५ ॥

ईषद्वास्यप्रसन्नास्यं सकटाचं मनोहरम् ॥ ६ ॥ अपूर्व सूत्त्मवेशाव्य' सिन्दूरविन्टुभूषितम्। चारुचम्पकवर्णाभं सर्वावयवसुन्दरम्। । नवीनयोवनस्थञ्ज मुनीन्द्रचित्तमोहनम्। सरखतोज्ज लक्ष्मीच्च सावित्रीं जाड्डवीं रतिम् ॥८॥ प्रदितिञ्ज भचीच्जेव लोपामुद्रामरुन्धतीम्। अहत्यां तुलसीं साहां रोहिणीञ्च वसुन्धराम् ॥ 2। प्तरूपाज्च संजाज्ज सतीस्त्रीणाञ्च षोड़भ। देवकन्या नागकन्या मुनिकन्या मनोहराः॥ १० ॥ वा या: स्थितास्तत्र तासां संख्यां कर्तुञ्ज कः चमः। ताभी रतासने दप्ते तत्नोवास श्रिवो मुदा। तमूचुः क्रमशो देव्यो मधुरोकि सुधामिव ॥ ११ ॥ सरखत्युवाच। प्राप्ता सती महादेवाधुना प्राणाधिका मुदा। दृष्टा प्रियास्यं चन्द्राभं सन्तापं त्यज कामुक ॥ १२ ॥ कालं गमय कालेश सदा संस्नेषपूर्वकम्। विश्नेषस्ते न भविता सर्वकालं ममाभिषा । १३॥ लक्ष्मीकवाच। लज्जां विहाय देवेश सतीं कल्वा सवत्तसि।

४५ त. ] श्रीकष्णजन्मखएडम्। ४७३

तिष्ठ सम्प्रति का लज्जा प्राणा यान्ति यया विना ॥१४॥ सावित्र नवाचं। भोजयित्वा सतों अभ्ो प्रीघ्र' भोजय मा खिद। तदाचम्य सकर्पूरं ताम्बूलं देहि भक्तितः ॥ १५० जाऩव्युवाच। स्वर्गकङ्गतिकां छत्वा केथान्मार्जय योषितः । कामिन्या: सामिसौभाग्यं सुखं नातः परं भवेत् ॥१६॥ रतिरुवाच। ग्ट हीत्वा पार्वतीं देव सुभगामतिदुर्लभाम्। कथं मम प्राणनाथो निःखाथे भस्मसात्ऊ्ृतः ॥ १७॥ जीवयसि विभो कामं कामव्यापारमात्मनि। कुरु दूरञ्ज सन्तापं मम विश्नेषहेतुंकम् ॥ १८॥ दम्पतीविरहक्तशं सरवें जात्वा दयानिधे। तथापि मम कान्तश्च कोपेन भत्तसात्क्वतः । १८ । दूत्युक्का कामभस्साथ ददी सा ग्रंथिबन्धितम्। रुरोद पुरतः शभ्भीर्नाथ नाथेत्युदीर्य च॥२०॥ हरिस्तद्रोदनं गुत्ा करुणामयसागरः। व्रद्मा धर्मादिदेवाश्च ययुर्वासग्टहं शिवम् ॥ २१॥ दृष्टा नारायणं धर्मं ब्रह्माणज्ज सुरानपि। जवेन पीठादुताय साज्तां कुर्वित्य वाच ह॥ २२ ॥ गङ्करस्य वचः शुत्वा तमुवाच हरिः सयम्। कामं जीवय है रुद्रेत्य का शीवं जगाम सः।२३ ॥ ऊचुर्देव्यो बहुतरं वाक्यं विनयपूर्वकम्। क्र धा दथ्या शूलभ्ती भस्ती निर्गतः सरः॥२४॥

४७४ [४५ श

दृष्टा काम रतिस्तञ् प्रयनाम महेश्वरम् । तद्रूपञ्च तदाकारं सस्मितं सधनु:शरम्॥ २ ५॥ प्रराम्य शङ्रं कामः सुतिं क्वत्वा यधागमम् । वहिर्गत्वा हरिं दैवान् प्रणम्य समुवाच ह॥ २६॥ कामं सभ्भाष्य देवास युयुजुश्च तमाभनिषम्। काले रक्षा विनाप्श्च निषेध: केन वार्यते ॥२७॥ अथ शैल: सुरान् सर्वाव्रारायणपुरोगमान्। भोजयामास भत्या च शाययामास यत्नतः ।२८॥। अथ शम्भुरवासग्टहे वामे संस्थाप्य पार्वतीम्। मिष्टान्न भोजयामास तथा सह मुदान्वित: ॥ २२ ॥ भुत्तवन्त शिवं तत्न देवमातादितिः खयम्। उवाच सस्ितं राधे सम्प्रीत्या सरसं वचः ॥३०॥ अदित्य वाच। भोजनान्ते शचि शभीः भौचार्थं जलमर्पय। देहि शीघ्र मम प्रीत्या दम्पत्यो: प्रीतिपूर्वकम् ॥३१ ॥ मच्युवाच। कृत्वा विलापं यद्वेतो: भवं क्वत्वा सवचसि। यो बभ्राम भवं मोहात् कालेन प्राप तां सतीम् ३२६ अवन्धत्युवाच । मया दत्ता सती तुभ्य मेना दातुमनीसिता। विविधं बोधयित्वेमां रतिञ्व कर्तुमरहसि । २२ ॥ अहल्योवाघ। वृद्दावरथां परित्यज्य ह्वतीद तरुगोऽधुना। तेन मेना तु मेने लां सुताममितुमीश्र। ३४ ४

४५ श्र०] ४७५

तुलस्युवाघ। सती त्वया परित्यक्ा कामो दग्धः पुरा कतः। कथं तदा वश्िष्ठव प्रभी प्रस्थापितीऽधुना॥ ३५॥ खाहोवाच। स्थिरो भव महादेव स्त्रीणां वचसि साम्प्रतम्। विवाहे व्यवहारोऽस्ति पुरस्त्रीणां प्रगल्भता। ७६। रोहिएयुवाच। कामं पूय पार्वत्या: कामभास्त्रविभारद। कुरु पारं स्वयं कामी कामिनां कामसागरम्॥ २७॥ वसुन्धरोवाच। भोगद्रव्यं विना भोगी न हि तुष्टः चुधातुरः। येन तुष्टिरभवेच्तभ्ो तत्कर्तुसुचितं स्त्रिया ॥ ३८॥ संचीवाच। जानासि भावं सर्वज्ञ कामार्तानाञ् योषिताम्। न च सस्ामिनं प्रभ्भो सती जानाति सङ्गतम् ॥ ३८॥ शतरूपोवाच। तूरणं प्रस्थापय प्रीत्या पार्वत्या सह शङ्गरम्। रत्नप्रदीपं ताम्बूलं तल्प निर्माय निर्जने ॥ ४० ॥ श्रीकृष्ण उवाच। स्त्रीयां तद्चनं ुत्वा ता उवाच शिवः स्यम्। निर्विकारी च भगवान् योगीन्द्राणां गुरोगुरु:॥४१॥ शङर उवाच। देव्यो मा वदतोक्िच्च ह्येवभ्भूतां समान्तिके। जगतां मातर; साध्वा: पुव चपलता कथम्। ५ू२ ॥

ब्रह्मवैवर्त्तपुराणे [४५ त्

गङ्गरस्य वचः गुत्वा लज्जिता: सुरयोषितः । - बभृवुः सभ्भ्मात्तूण्णों चित्रपुत्तलिका यथा ॥ ४३॥ भुक्का मिष्टानि भगवानाचम्य च मुदान्वितः । सकर्पूरज्च ताम्बूलं बुभुजे भय्यया सद॥४४॥ रतनसिंहासने शभ्ुरमेनादत्ते मनोहरे। सन्निधाय मुदा युक्तो ददर्य वासमन्दिरम् ॥ ४५ ॥

रत्नपात्रघटाकीणें मुक्तामाशिक्भूषितम्। ४६॥ रत्नदर्पपथोभाव्य मरिडतं खेतचामरैः। चन्दनागुरुसंयुत्त पुष्पशय्यासमन्वितम्॥ ४७॥ नानाचित्रविचिताव्यं निर्मितं विश्वकमया। रत्नसारिण खचितं रचितं हीरकेवरैः ॥ ४८ ॥ कुत्रचित् सुरनिर्मागवैकुरठसुमनोहरम्। वृन्दावनं कुत्र वनं कुत्चिट्राससएडलम् ॥ ४६ ॥ कैलासञ् कुतचन कुत्रचिदिन्द्रमन्दिरम्। दृष्टाश्र्थ्य महादेव: परितुष्टी बभूव ह॥ ५०॥ अथ प्रभातकालश् बभूव प्रासवलभे। नानाप्रकारवाद्यञ्च वादयाज्जक्रिरे जना: ।५१॥ सर्वे सुरा: समुत्तस्थ : सज्जीभूता: ससस्भमाः । स्वाहजान् समारह्य कैलासं गन्तुमुद्यताः । ५२। वासगेहं समागत्य धर्मो नाराययाज्चया। उवाच शङ्गरं योगी योगीथं समयोचितम्। ५४। धर्म उवाच। उत्तिष्ठोततिष्ठ भद्र ते भवतु प्रमथाधिप।

३५ अ्र० ] ४9७

पार्वत्या सह माहेन्द्रे यातां कुरु हरिं स्मरन्॥ ५४ ॥ दृष्टा धर्मवचः युत्वा पार्वत्वा सह शङ्गरः। यातां चकार माहेन्द्र वृन्दावनविनोदिनि। ५५॥ यातां कुर्वति देवेशे पार्वत्या सह शङ्गरे। उच्चेरुदित्वा सा मेना तमुवाच कपानिधिम् ॥ ५६। मेनोवाच। कवपानिधे कपां कवत्वा मदत्तां पालयिथ्यसि। सहस्रदोषं भगवानाशुतीषः च्मिष्यति ॥५७॥ त्वत्पदाम्बुजभक्रेषा मद्त्सा जन्मजन्मनि। खप्ने ज्ञाने स्मृतिर्नास्ति महादेवप्रभुं विना॥ ५८ ॥

त्वन्निन्दया भवेन्मीना सृत्युन्जय सृता दूव ॥५१ ॥ दन्युक्का मेनका शीव्रं तवागत्य हिमालयः । उच्चैरुरोद च तदा वत्सां कत्वा खवचसि । ६०॥ क यासि वत्सेत्युच्चार्य्य शून्यं कत्वा हिमालयम्। स्मारं स्मारं तद्गुशीघं विदार्य्य मन्मन: स्फुटम् ॥ई१॥ द्ूत्येवमुक्ता श्ैलेन्ट्र समप्य च शिवां शिवे। सथल: सहपुत्रश्च रुरोदोच्चेर्मुह्ुर्मुह्कः ।६२: नारायणस भगवानध्यात्मविद्यया खयम्। सर्वान् प्रवोधयामास ऊपया स कपानिधि: ॥ ६३ । ननाम पा्वती भत्त्या मातरं पितरं गुरुम। मायया च महामाया ररोदोख्ैमेहर्मुहः॥ ६४॥ पार्वतीरोदनैनैव रुरुदुः सर्वयोषितः । मुनयश सुरा: सर्वे सस्त्रीका: सगया ध्रुवम् ॥ ६५ ॥

४७८ ब्र ह्मवेवत्तपुरागे [४५ श

शीघ्र ययुस्ते कैलासं देवा मानसशायिनः । मुहतार्डिन मुदिता: संप्रापुः शङ्गरालयम् ॥ ६६। दृद्टा गता देवपत्नरे मुनिपत्राश्च सत्वरम्। आययुर्दीपमानीय सुदा मङ्गलकर्मणि। ६७॥ वायुपती कुवेरस्य कामिनी शुक्रकामिनी। तारासुरगुरी: पत्नी पत्नी दुर्वाससस्तथा॥६८॥ अत्िभार्य्यानुसूया च चन्द्रपत्ास्तथैव च। देवकन्या नागकन्या मुनिकन्या: सहस्रथ: ॥६८।। असंख्यकामिनीसङ़: संख्यां कर्तुच्च कः च्मः । ताश्च प्रवेशयामासुर्दम्पती वासमन्दिरम् ॥ ७० ॥ रत्नसिंहासने रम्ये वासयामासुरीखरीम्। मतों तां दर्शयामास शिव: पूर्वालयं मुदा। सति स्मरस्यतो गैहादयद्रता तातमन्दिरम्॥ १॥ अधुना शैलकन्या त्वं तत्र दक्षसुता पुरा। जातिस्मरां स्ारयामि नित्यं स्मरसि चेदद ॥ ७२ ॥ शङ्गरस्य वच: गुत्वा सस्तितोवाच सा सती। सवें स्परामि प्रारोभ मौनीभूती भवेति तम् ॥ ७३॥ श्रिवः संभृतसंभारी नानावस्तु मनोहरम्। भोजयामास देवांय नारायगपुरोगमान्।।७४। भुक्का देवा: प्रजरम स्ते नानारत्नविभूषिताः । सस्त्रीका: सगणा: सर्वे प्रणम्य चन्द्रशेखरम् । ७५ ॥ नारायणञ्च ब्रह्मारं ननाम शङ्गर: खयम्। तो च तज्न समास्निष्याभ्रिषं कत्वा प्रजग्मतुः ॥॥ अथ श्ैलस मेना स मैनाकमाजुहाव ह।

५ अ्० ] श्रीऊ्वणण जन्मखगड़म्।

शीघ्रमानय भद्रं ते पार्वतीं भङ्गरं सुत । ७।। तया: स वचनं सुत्वा भीव्र गत्वा शनिवालयम्। आजगाम समानीय पार्वतीपरमेखरी॥ ७८॥ पार्वत्या गमनं गुत्वा बालास्च बालिकास्तथा। वृद्वा युवत्यो या याश्च शैलास दुद्ठुबुर्मुदा। ७८ ॥ मेना सुताभ्यां बध्वा च सह दुद्राव सम्तिता। हिमालयश मुदिती दुद्रावानुव्रजन् सुताम् । ८० ॥ अवकह्य रथादवी मातरं पितरं गुरुम्। प्रणनाम प्रमुदिता निमग्नानन्दसागरे।८१॥ पार्वतीष्ष समास्निष्य मेनका हर्षविह्वला। हिमालयस मुदिती गता: प्राया दवागता: ॥ ८२॥ सुतां निधाय गेहे से रत्नसिंहासनं ददी। शूलभृते गणेभ्यक् मधुपर्कादिकं मुदा ॥८३ ॥ तस्थी खवशुरगेहे च सगपश्चन्द्रशेखरः। नित्यं षोड़योपचारै: पूजितः सह भार्य्या॥ ८४॥ द्ूत्य वं कथितं राधे शङ्गरीद्दाहमङ्गलम्। भोकघ्न हर्षजनकं किं भूय: श्रीतुमिच्कसि ॥ ८५ ॥

दूति श्ोब्रह्मवैवर्त्ते महापुराणे नाराययनारद- संवादे श्रीक्ृषाजनखरड भङ्गरविवाही नाम पञ्चचत्वारिंभोऽध्यायः।

४८० ब्रह्मवैवर्त्तपुराणे [४६ अ०

षट्चत्वारिशोऽध्यायः।

राधिकोवाच। सुचिरञ्ज मृतं कामं शङ्गरेण च जीवितम्। रतिः पुनः प्रियं प्राप्य किं चकार मुदान्विता॥ १॥ स्त्रीणं ससामिविक्केदी मरणादतिदुष्करः। पुनःसंमेलनं भतुः सुखं परमदुर्लभम्॥ २॥ शिव: सतीं तां संप्राप्य सङ्के मङ्गलकमपि। चिरं प्रनष्टविरहः किं चकार मुदान्वितः ॥ ३ । कलत्नविरहः पुंसां सर्वयोकात् सुदुष्करः। पुनःसम्मीलनं तस्या: प्रायदानाधिकं सुखम् ॥ ४ । रतिः पुंसो विरहिषी शिवः स्त्रीविरही चिरम्। इयोई्वयोक् संप्राप्ती किम्वभूव इयोः सुखम् ॥ ५॥ तदेव शीतुमिच्दामि परं कौतूहलं मम। कवपया विदुषां श्रेष्ठ सव्यासं कथय प्रभो ॥ ई॥ मेलनं शतिशिवयी रतिमन्मथयोस्ततः । थोकापहं सुतवतां सर्वमङ्गलकारगम्। 9॥ नारायण उवाच। दत्युक्का राधिका देवी सस्तिता विरराम ह। ऊष्णस्तदचनं सुत्वा सस्ितस्तामुवाच ह।८॥ कण्ण उवाच। मृतं कामं पुनः प्राप्य कामार्ता कामकामिनी। खालयं तं समानीय हरोद्दाहष्टहादहो। 2 ॥ ब

३६अ्र० ] श्रीक्वणणजन्म खगडम्। ४८१

भर्तु: सुवेषं विविधं स्वात्मनः स्वालिसिर्मुदा। कारयामास वल्नेन सा रती रमगोत्ुका। १०॥ ननालवा कामस्तु तद्वावं कामयास्तविधायकः । रत्नवानं समार्ह्य जगाम स्वालयाहनम्॥ ११॥ शैले शैलेSतिरम्य च नद्यां नद्यां नढे नढे। द्ीपे द्वीपे सिन्धुतटे पुष्योद्याने मनोहरै। १२॥ काञूने भूमिनिकरे वटमूलेडतिनिजने। नदीपुलिनभूम्याज् पुष्पिते पुष्यकानने॥ १३॥ भ्रमरध्वनि संयुल्त पुंस्कोकिल रुत खुते। सुगन्धिवायुनाकीर्णो दधती जलगीकरम् ४१४॥ चित्तेषु चेतनानाञ् हरणं योषितामही। कलामानप्रकारेण शृङ्गारञ्ज चंकार सा ॥ १५॥ पू मन्दयतं दिव्य स रेमे वामया सह। दिवानिशं न बुबुधे संसक्तः सततं मुदा ॥ १६॥ तस्थतुस्ती च तत्नव संसत्ती सन्ततं मुदा। सुरती च न विरती रतिशास्त्रविशारदीः १७॥ पतिविच्छेदसन्तापं विजही सा रतिर्मुदा। प्राप्य रत्नमपृतं कः चर्र त्वक्कुमुत्सहेत् ॥ १८ ॥ दूत्वेवं कथितं सवे रतिसन्तापकारगम्। सृङ्गारं प्त्तिशिवयोरतुलं शृणु राधिके॥१६॥ सृखतां कर्णपीयूषं परमाशर्य्यसीप्ितम्। सर्वरून्तापहरणं सुखदं पुरयदं शुभम् ॥ २०॥ वसन् खशुरगेहे स पार्वत्या सह यङ्गरः । वदनुन्नां समाढाय क्रीड़ायं प्रयथी वनम् ॥ २१ ॥ 5-४९

४८२ [४६ प्र०

रत्स्यन्दनमारुहय रत्नसारपरिच्चट्म्। रतसारेण खचितं रचितं विश्वकर्मणा॥ २२ ॥ प्रतशृङ्ग सुबसने मलये गन्धमादने। नन्दने पुष्पभट्रे च पारिभद्र च भट्रकै। २३ ॥ पुलिन्द च कलिन्ट च पुरड पिगडारकेऽन्धके। वने वनेऽतिरम्य च सागराणां तटे तटे॥ २8॥ निकटेऽस्तागरे: पार्खवटमूले मनोहरे। चकार करुयां यत परित्वज्य सती शिवम् ॥ २५॥ नानास्थानेषु रहसि पशुपत्तिविवर्जिते। यथा मनोरथं गामी स रेमे वामया सह। २६। यत्र यत्र वं नीला बभ्राम धरगीतलम्। तत् सवें दर्थयामास सतीं शन्ुर्मुदान्वितः । २७। कवत्वा विहारं मुचिरं न पूणं मानसं तर्यों:। महाशृङ्गारमारिभे सहस्राब्द जगत्पिता ॥ २८॥ मायातीतोऽतिमायेशी मायासत: खमायया। न कालं बुबुधे योगी सुखेन कालकारकः॥ २८॥ शत्िभक्िमतोस्तत् न बभूत परिश्रमः ।

सुखसंसत्तमनसीः पुलकाज्ञितगात्रयोः। कामवाण मूर्च्कितयोः पुष्पथय्याशयानयोः ॥३१॥

नखदन्तप्रहारैश्व चतवित्ततदेहयो:। ३२॥

३६प्र० ] श्रीक्वण्ण जन्मखएडम्। ४८३

वसनानां नूपुराणां कङ्गणानाच् सुन्दरि। वलयानां कुगडलानां भ्रब्देः क्रीड़ां प्रकुवतोः ॥२४॥ पुष्पतल्पं दलितयोर्वाष्पोत्कर्षत् विभ्वतीः । तेजसा समयो: भश्वत् क्रीड़या कीतुकेन च॥३५॥ भरेण विश्न्भरयोर्भाराक्रान्ता वसुन्धरा। सा विदीर्गा चकम्पेच सथैलवनसागरा॥ २६ ॥ तयोर्भरभराक्रान्त धरायाश् भरण च। भाराक्रान्तो हि ग्रेषश्च तङ्वरार्तीऽपि कच्छप: ।३७॥ क ऋपस्य भरेणैव सर्वाधारा: समीरणाः। महाविक्कवयुकाश् सर्वप्राणाश् स्तन्निताः॥३८। स्तभ्भितेषु समीरेषु विलोका भयविद्वलाः । व्रह्मादयः सुराः सर्वे वैकुरठ भरणं ययुः ॥३८॥ सवें निवेदयामासुर्नारायणपदाम्बुजे। नारायणश् भगवानुवाच कमलीद्धवम् । ४० । श्रीनारायण उवाच। शृङ्गारभङ्गसमयो भविता नाधुना विधे। कालप्रयुत्त कार्य्यन्न सिद्धं तत्समयोचितम् ॥ ४१ ॥ पूर्णें वर्षसहस्रे च स्ेच्कया विरमिष्यति। प्रभो: सभ्भोगमिष्टञ्ज को भेदं कर्तुमीखरः ॥४२॥ स्त्रीपुंसी रतिविच्केदमुपावेन करोति यः । तस्य स्त्रोपुंसयोर्भेंदो भवेष्जनानि जन्मनि ॥ ४३॥ यात्यन्ते कालसूव च वर्षलक्षं स पातकी। भ्रष्टन्ानो नष्टकीर्तिरलक्षीको भवेदिह॥ ४४ ॥ रभा युक्त भ्क्रमिमं चकार विरतं रतौ। 7

४८8 [४६अ्रर

महामुनीन्ट्रो दुर्वासास्तत्स्त्रीभेदो बभूव ह॥ ४५॥ पुनरन्यां स संप्राप्य निषेव्य शूलपाणिनम्। दिव्यवर्ष सहस्त्रच्ज विजही विरहज्वरम्॥ ४६॥ रोहिगीसहितं चन्द्र चकार विरतं रतौ। महषिर्गतमस्तस्य स्त्रीविच्छेदी बभूव ह॥ ६७॥ पुनः शिवं समाराध्य प्रापाहृत्याच्ज पुष्करे। दिव्यवर्ष सहसत्रज्ज विजही विरहज्वरम् ॥ ४८॥ मुनिः स्भार्य्यासंसती दिवसे निर्जने वने। ब्रह्माएडकसुतं नीतवा चकार विरतं रुषा ॥ ४2 ॥ बभूव पुत्रविच्छेदस्तस्य कल्पान्तरे पुनः। शिवं निषेव्य संप्राप्य पुत्र तत्याज विक्कवम् ॥ ५० ॥ हरिद्न्द्रो हालिकञ् वषल्या सह संयुतम्। वाश्यामास निश्नेष्टं नि्जने तत्फलं ऋृण॥५१ ॥ भष्टः श्रीराज्यवित्तेभ्यस्तं चकारावलीलया। विश्वामित्री महर्षिक्व ताड़यामास तं पुरा ॥ ५२॥ ततः शिवं समाराध्य दातारं सर्वसम्पदाम्। सदो जगाम वैकुरठ सगणी मम मन्दिरम् । ५३॥ अजामिलं द्विजश्ेष्ठ द्ृषत्या सह संयुतम्। न मिया वारयामासु: सुरास्तस्जाि केचन ॥ ५४ ॥ निष्पस्े कर्मभोगे च स मङ्क्री मुमोच ह। मन्नामस्मृतिमात्रेय चाजगाम ममालयम् ॥ ५५। सवें निषेकसाध्यच्च निषेको बलवान् विधे। निषेकफलदाताहं निषेक: केन वार्य्यते॥ ५६। दिव्य' वर्षसहस्रव्ज पन्भो: सन्भोगकमऊ्वत्।

४६ अ ० श्रील्पाजन्खरडम् ।

निषेकफलदातुस्तु निषेकफलसञयम् ॥ ५७॥ पूर्णं वर्षसहस्त्र च गत्वा तत्र महेश्वरः । वेन वीय्यें पतदूमौ तत्कसथति निश्चितम् ॥५८॥ तत्र वीय्य च भविता स्कन्दको अक्कतारकः । सदा भद्रम्वरूपोऽहं भयं किं वो मयि स्थिते। ५८ ॥ अधुना त्व सटहं गच्क भगवन् स्वगरः सह। करोतु प्रम्भु: सभ्भोगं पार्वत्या सह निर्जने॥ ६० ॥ इत्युक्का कमलाकान्तः शीघ्र स्ान्तःपुरं ययौ। स्वालयं प्रययुर्देवाः शिवः सस्यो रती रतः ॥६१॥ नारायण उवाच।

1 दतुक्का राधिकां कृृप्: सकटाक्ताञ्ज सस्मिताम्। जगाम चन्दनवनं निजने च तथा सह ॥ ६२॥ अतीवनिर्जनं रम्य वायुना सुरभीक्वतम्। पुष्पोद्यानैः समाकोरं तव क्रीड़ां चकार ह: ६२॥ पुष्पतत्पसमाकीर्से परपुष्टशुतञुंत। स्मरध्वनिसंयुत्ते कामिनीनां मनोहरे॥ ६४॥ कृणा सभभोगमावग सुखसंमूर्चिता च सह। अतीवमूर््धितः कणो राधाङ्गस्पर्शभावतः।६५।। तस्थलुप्तत्र संखुती राधारासेखरी सुने। अतीवरतिनिषेष्टी दिं भूय: श्रीतुसतिव्हसि॥६६॥ दूत्येवं मङ्गलं कर्म यः पृगोति समाहितः । कढाचिदन्धुविचछेदो न भवेतस्य सारद ॥ ई७॥ महायोल्तरोदे मरनो भेदे पुत्रकललयीः। म लह बन्धूनां मासं कखा लभेट् त्रुवम् ॥६८॥

[89श्र

सूत उवाच। द्रत्युक्ता धमपुतरस विरराम महामुनिः । पुनः संप्रष्टुमरिमे देवार्षः कौतुकान्वितः । ६ट। द्ूति श्रीब्रह्मवैवर्त्ते महापुरास नाराययनारदसंबादे श्रीक्ृषाजम्मखरडे मङ्गलवर्णनं नाम

नारद उवाच!

थ क्रीड़ान्तरे राधा किं पप्रच हरिं विभुम्। कां कथां कथयामास कथ्यता करुणानिधे॥१॥ श्रीनारायए उवाच। उत्थाय सुखसभ्भोगाद्राधां ऊत्वा पुरो हरि: । उवास मलयट्रोयों वटमूले मनोहरे । २ ॥ राधां तां परिषप्रच्क सस्तितं सुमनोहरम्। पभङ्ग वजतभृतो निगूढ़ सुतिसुन्दरम् ॥२॥ श्रीराधिकीवाच। प्रुतं यभः शूलभृतो दर्पभङ्गस्व देवतः। पार्वत्या दर्मभङ्गय विवाहन्न तयोरही॥ 9॥ अधुना श्रोतुमिक्ामि दपभक्ग हरेहरे। शेषायाज् क्रमेसत अर्द वयस्य जगट्गुरो । ५ ॥

श्रीह्मशा उवाच। दर्पभङ्ग सुरपतस्तिषु लोकेषु विशुतम्। कर्णपीयूषमतुलं सुन्दरं शृणु सुन्दरि। ६॥ पुरा शतमखो दर्पात् कत्वा शतमखं सुदा। बभूव स्वदेवानामध्यतः सम्पदा युतः :७॥ दिने दिने तदेशवय्य वद्वते तपसः फलात्। दीचान्त कारयामास सिडमन्त्र वहसतिः ॥८॥ स जनाप महामन्त्र' पुष्करे शतवत्तरम्। बभूव मन्त्रसिद्स्च परिपूर्णमनोरय: । 2 ॥ ब्रह्मस्वरूपां प्र्तिं सम्पन्सूढ़ो न मन्यसे। सातंप्थाप खगुरो: आ्रपं लभेडिकोपतः । १० ॥ एकदा प्रक्रतेः प्ापाद्तबुद्धि: सवसंसदि। गुरु द्ृद्टा समुत्याय न ननाम मुदान्वितः ॥ ११ ॥ वृहस्प्रतिस्तः कोपात्रीवास सृहमाययौ। न तस्थी तारकाभ्यासे तपसे काननं ययी॥ १२॥ उवाच मनसा दीनो या तु सप्पदरेरिति। अथ पक्रो मति प्राप्य क्व गतोऽती मदीखर: ३ १२॥ दत्युक्ता वेगतः पीठाज्गाम तारकान्तिकम्। प्रणम्य मातरं भत्या नतस्कन्व: पुटास्जलि:॥१४ ॥ सवें निवेदनं ऊत्ा करोदोसेरमुहुर्मुहुः। पुत्रस्य रोदनं दृद्टा सरीद तारका सुगम् ॥ १५। वस्स गच्छ गहं नंव गुर द्रव्यमि भालतम्। दुर्दिनान्त गम नाय पुतर्ल झीएअासपसि। १६॥ मधुना कर्मणं जातं भंच मढ़ दुब ।

855 ब्रह्मवैवर्त्तपुराये [४9 श्र०

दुर्दिने खगुरी दोष: सुदिने परितोषणम् ॥ १७॥ सुदिनं दुदिनं शक्र कारणं सुखदुःखयोः। दत्य का तारका देवी विरराम पतिव्रता ॥ १८॥ जगाम शक्रः स्नानाथं खणेदीं सुमनोहराम्। ददर्भ तत्र रुचिरां मार्जन्ीज्ज नितम्बिनीम् ॥ १९। सस्मितां सकटाच्ां तामहत्यां गौतमप्रियाम्। दृष्टा च विपुलश्ोणीं स्तनयुग्म मनोहरम्॥ २०॥ स तस्या: शक्रः सम्पश्यन् मुमोह काममोहितः। पुनः स चेतनां प्राप्य विहाय सनानमीखरि। मूर्ति विधाय तद्जर्तुस्तव्समीपं जगाम ह॥ २१॥ गत्वा तु स्तिग्धवस्त्रां तां समाऊ्तष्य सयतुरः । चकार विविधं तत्र शृङ्गारं सुमनोहरम् ॥ २२॥ मूच्छीं संप्राप कामेन तन्द्राज्ज मुनिकामिनी। निश्ेष्ठा सुखसन्भोगान्िश्वेष्ठास्वद्भाविपः। २३।। एतस्तित्नन्तरे तष्वा समागत्य मुनीश्वरः। ददर्भ गेहे मिथुनं मैथुने च रतिप्रिये॥ २४॥ दृद्टा चुकोप स सुनिज्वलन्निव हुतायनः । विज्ञोन चातिरोषेण बभञ्ज सुरतित्तरम् ॥ २५॥ प्रक्ः स चेतना प्राप्य दृष्टा च सुनिपुङ्गवम् । कालस्वरूपं त्ासेन दधार चरयाख्बुजम् ॥ २६ ॥ कोपरक्तास्यनयनो देवं पादानत मिवा। उवाच नीतिवचनं जगाम परणागतम् ॥ २७॥ गोतम उवाच। धिक् त्वामिन्द्र सुरश्रेष्व कश्यपामज परिडत।

४७अ्र० J श्रीक्वष्ण जन्मखरडम्। ४८2

प्रपोत जगतां स्रष्टर्बुद्धिस्त कथमीहृयी॥ २८॥ मातामहः म्वयं दच्तोऽदितिर्माता पतिव्रता। कमसाध्यः स्भावञ्च कुलधमें प्रबाधत ॥ २८ ॥ वेदं विज्ञाय ज्ञानो त' योनिलुब्बोऽसि कर्मा। योनीनाज सहस्रज्ज तव गात्रे भवल्विह। २०॥ पूर्णवर्षच् सततं वोनिगन्ध तमापुहि। ततः सूय्यं समाराध्य योनिधत्तुर्भविष्यति ।३१॥ मम प्रायेखरी दुष्टा यैव मूढ़ त्वया कता। मच्छापेन गुरो: कोपाइ्ष्टश्नीभेव साम्प्रतम् ॥ २२॥ गुरोरपेचया मूढ़ प्रासा नापहृतास्तव। तेजख्विनोऽतिबन्धोमें बन्धुभेदभिया सुर ॥ ३३॥ उत्तिष्ठोत्तिष्ठ देवेन्द्र गच्क वत्स खमन्दिरम्। शुभाशुभञ् यत्किञ्ित् सवं कर्मोद्गवं भवेत् ॥ २४ ॥ महामुनीन्द्रवचनाहत्वा प्रक्रश् पुष्करम्। चकाराराधनं भत्या नैष्क त्वच्ज चकार ह। ३५ ॥ पादानतामहत्यां तामुवाच मुनिपुङ्गवः । वनं गत्वा चिरं तिष्ठ विधाय मूर्तिमश्मनः । २६॥ अकामाज़कमे शक्रः सर्वें जानाम्यहं प्रिये। तथाच परभोग्या मे न च भोग्या व्रजाधमे ॥ ३७॥ परवोयें यदुदरे कामतोऽकामतोऽपिवा। अहल्य याति दैवेन तदुपायं निशामय॥३८॥ अकामतो न दुष्टा सा प्रायश्वित्तेन शुध्यति। कामभोगैन त्याज्या सा कर्मभोगेन शुध्यति ॥२९ ॥ पितपाके दैवपाके पूजायां नाधिकारिणी।

ब्रह्मवेवर्त्तपुराऐे [४9 पर.

घष्टिर्वर्षसहस्त्रापि कालसूत प्रयाति सा। ४० ॥ षष्टिर्वर्षसहस्त्राि च्षयं कत्वा स्वकमरः। स्ामिनो वचनात् सातु प्ररम्य ख्ामिनं भिया ॥४१ नाथ नाथेति कुर्वन्ती रुदन्ती वनमाप सा। षष्ठिवर्ष सहस्राणि भुक्का भीगं सुनिप्रिया ॥ ४२॥ श्रीरामचरगस्पर्थात्सद्यः शुद्धा बभूव ह। व लोकामोहनं रूपं विधाय मुनिकामिनी॥ ४३ ॥ जगाम गौतमाभ्यासं मुनिः सम्प्राप्य सुन्दरीम्। अथ शक्रस्य वत्तान्त परमं मृशु सुन्दरि। ४४ ॥ पापघं पुखवीजं तत् संव्यस्य कथयामि ते। एकदा च गुरी: कोपात् प्रक्ृतेरैव हेलनात्। ४५। ब्रह्महत्या वञ्तभृतो बभूव हतचेतसः । पक्रस्त्यक्गुरुर्दैव तस्यो दैत्यनिपीड़ित: । ४६ । नगाम भरणं भीतो ब्रह्माएं जगतां गुरुम्। तदाज्या विश्वरूपञ्चकार च पुरोहितम् ॥ ४9॥ बभूव तत्र विश्वस्तो दैवाह्ुद्विहतो हरिः। दैत्यदोहित्रस्य भावं विज्ञाय च विचत्य: ॥ 8= ।। प्रचिच्केद शिरस्तस्य तीक्षाबाणेन लीलवा। विश्वरूपपिता तष्टा सुत्वा सदययुकोप ह॥ ४८ ॥ दून्द्रभत्रो विवदसेत्युक्का ब्न्जजकार ह। मन्तकुएडात् समुत्तसथौ हृवो नाम महासुर: ॥५०॥ चकारं निग्रहं कोपाहवानामवलीलया। श क्रो महामुनेरस्यी वज्त कत्वा सुदारुणम् ॥ ५ू१॥ जवान वृत्र देवानां कएटकं देव्यमर्दनः ।

४६१

ब्रह्महत्या शुनासीरं दुद्राव हतचेतनम् ॥ ५२ ॥ रत्नवस्तपरीधाना व्ृव्नस्तीवेमधारिगी। मप्तालप्रमाण.सा शुष्ककराठोष्ठतालुका ॥ ५३॥ ईषाप्रमागद्यना महाभीतन्रुकार तम्। धावन्त® परिधावन्ती बलिष्ठा हतचेतनम् ॥५४॥ खङ्गहस्ता दयाहीना वेगेन परिधावति। दन्द्रो दृष्टा च तां घोरां स्ारं ममारं गुरो: पटम् ।५५॥ विवेश मानससरो मृणालसक्ष्मसूत्रतः । तत्र गन्तु न शता सा ब्रह्मपः शापकारणात् ॥५६॥ सा तस्थी वटशाखायां सरसस्तटसन्निधी। अथात नहुषी भूपस्त्रिलोकेशो बभूव ह। ५७ म स ययाचे शचीं देवान् बलिष्ठो दुर्बलानपि। प्रची सुत्वा महाभीता तारकां भरं ययी । ५८॥ तारा निर्भत्स्य सपतिं भृत्यपत्नीं ररच च। पचीमाश्वास्य खगुरुर्जगाम तत्सरी मुदा। आजुहाव शुनासीरं कातरं हतचेतनम्॥ ५ट॥ वृहस्पतिरुवाच। उत्तिष्ठोत्तिष्ठ हे वत्स भयं किं ते मयि स्थिते। त्वदीखरं स्वरेशैव निश्ामय भयं त्यज ॥ ६० ॥ स्वरं वहस्पतर्ज्तात्वा सर्वसिदीख्वरो हरिः । सूक्ष्मरूपं परित्यज्य स्रूपन्न दधार सः ॥ ६१॥ उत्थाय सद्य: सम्भान्ती गुरु तं सूर्य्वर्चसम्। दृद्टा ननाम सस्ीत्या सम्प्रीतं त्यक्नकोपकम् । ६२५ पादाखुजे निपतितं रदन्त भयविह्वलम्।

ब्रह्मवैवर्त्तपुराणे

निधाय वक्तसि प्रेमगा ररोद प्रेमविह्वल: ॥ ६३ : रुदन्त' वाकपतिं तुष्ट तुष्टाव व्रिद्शेश्वरः।' पुटाञ्जलि: पुलकितो भक्तिनम्ररात्मकन्धरः ॥ ६४। दन्द्र उवाच। त्तमख भगवन् दोष कवपां कुरु क्वपानिधे। भृत्यापराधं न गहाति सदीश्वरः ॥ ६५॥ स्वभार्य्यासु सभिष्य घु स्वभृत्य षु सुतेषु च। दुर्बलः सबलो वापि को दरड कर्तुमत्तमः ॥६६॥ वरिषु कोटिषु टेवेपु देवकोऽहमपगिडतः । त्वभ्प्रसादात् सुरश्रेष्ठ कवपया वर्दितस्वया ॥६७॥ संहर्तुमीशस्त्व सर्वमहं को वापि कीटवत्। स्वयं विधातु: पौवश्च पुनः स्रष्टं स्यं चमः ॥ ६८॥ दूति तस्य स्तवं सुत्वा परितुष्टो गुरु: खयम्। उवाच वचनं प्रीत्या प्रसन्नवदनेक्षणः ॥ ६ट॥ गुरुरुवाच। स्थिरो भव महाभाग निश्चलां कमलां लभ। सम्प्राप्य परमैश्वयं पूर्वस्माच्च चतुर्गुराम्॥ ७॥ गच्छामरावतीं वत्स राज्य कुरु पुरन्दर। हतशत्र मेत्प्रसादादत्वा पश्य प्रचीं सतीम् ॥ ७१ ॥ द्त्येवमुत्का स गुरुः सशिष्ी गन्तुमुद्यतः । ददर्शं पुरतो घोरां ब्रह्महत्यां मुदुःसहाम् ॥ ७२॥ दृद्टा भक्रो महाभीतस्त गुरु शरं ययौ। वृह्स्पतिर्महाभीतः ससार मधुसूदनम् ॥३ ॥ एतस्तमिव्नन्तरे तत्र वाग् बभूवाशरीरिएी।

य्रीक्पाजनखएडम्।

खल्पाचरा व बद्धर्घा तां शुख्ाव वहस्पतिः॥ ४॥ संसारविजयं नाम सर्वाशुभविनाशनम्। राधिके वचनं सुत्ा शिथ्य रक्षाधुनेति च ।०५ ॥ तदा तत् कवचं दत्त्वा भिष्ाय भिथ्वत्सलः । चकार भर्ममसात्ताज्ज हुङ्गारेशैव लीलया॥ ०ई ॥ तदा थिथं गहीता च गला ताममरावतीम्। ददर्भ छ्विन्भग्नाच भत्र ण वचनाट्गुरो:।७9॥ भर्तुरागमनं सुत्वा पची संहृष्टमानसा। प्रणाम्य स्वगुरु® भत्या स्त्रकान्तं प्रणनाम सा ॥ ७८॥ गुत्वा गमनमिन्द्रस्य समाजग्मुः सुरा: प्रिये। ऋषयो मुनयखैव हर्षगद्गद्मानसा: ।७८॥ योजयामास सत्कारं निर्मातुममरवतीम्। पूर्ण मव्दशतं शिल्पी निर्ममे खमरावतीम्॥ ८० ॥

मनोहरां निरुषमां न हि तुष्टी यया हरिः ॥ ८१ ॥ विशवकर्मा ग्हं गन्तु न शथाक विनाजया। परमोह्विम्नचित्तथ ब्रह्माएं शरणं ययी॥८२॥ विन्ञाय तदभिप्रायं तमुवाच विधि: स्यम्। तव कर्मचयादेव तावच्छो भवितेति च ॥ ८३॥ गुत्वा तद्वचनं कार: शीघ्र प्रापामरावतीम्। व्रह्मा नगाम वैकुएठं प्रया्यीवाच मातरम् । ८४। हरिव्रझ्माएमाश्वास्य प्रस्थाप्य सग्टहञ्ज तम्। विप्ररूपं समास्थाय चाजगामामरावतीम् । ८५ू।। दणडी छत्री शुक्कवासा बिभ्रत्तिलकमुञ्जलम्। र-४२

ब्रह्मवैवत्तपुराये

अतिखर्व: शुक्कदन्तः सस्मितः सुमनोहरः ॥८६॥ वयसातिभिशुर्बुद्दा ज्ञानवद्ा विचचयः। स्वयं विधातुर्धाता च दाता च सर्वसम्पदाम् ।८७। दून्द्रद्वारे समुत्तिष्ठन् द्वारपालमुवाच ह। ब्रूहीदं व्राश्मणी द्वारे शीव्र त्वां दरष्टमागतः ॥ ८८ ॥ दत्येवं वचनं सुत्वा द्वारिज्ञानं चकार तम्। स च शीघ्र समागम्य ददश ब्राह्मणार्भकम् ॥८2 बालकानां बालिकानां समूहैः परिवेष्टितम्।

प्रशनाम हरिर्भतया तं हरि श्िशुरूपिरम्। आशिषं युयुजे प्रीत्या तं हरिर्भक्कवत्सलः।।८१ । मधुपर्कादिकं द्त्वा शक्रः पूजा चकार तम्। पप्रष्कागमनं कस्माद्ददेति विप्रबालकम्।८२॥ दून्द्रस्य वचनं सुत्वा तमुवाच द्िजार्भकः। मेघगभ्भीरया वाचा वहस्पतिगुरोगुरुः॥८२ ॥ ब्राह्मण उवाच। समागतोऽहं तवां द्रष्टं प्रष्टु वचनमीप्तितम्। चित्र नगरनिर्माएं समाकरौड्कतं हरे॥ ८४ ॥ कतिवर्षञ्ज निर्माण भवान् संकल्पिती यथा। कतिचितां विश्वकर्मा निर्माएं वा करिष्यति ॥८५॥ एवस्भूतञ्ज निर्माएं न केनेन्द्रेण निर्मितम्। नैवंविधं सुनिर्माणे विश्वकर्मा परः च्तमः ॥ ८६॥ बालकस्य वच: गुत्वा जहास स सुरेशवरः। सम्पनादातिमत्तश् पुनः पप्रच्छ बालकम् 12

४० ग० । श्रीक्वरा जन्मखएडम्। ४२५

कतीन्द्रागां समूहय् त्वया दृष्टः ग्रुतोऽथवा। विशवकर्मा कतिविवस्त मे ब्रूहि शिगोऽधुना ॥८८॥ गकस्य वचनं शुत्वा ग्रहस्य विप्रबालकः । तमुयाच श्रुतिसुखं पीयूषसद्ृय वच: ॥ ८८॥

ब्राह्मण उवाच।

जानामि कश्वपं तात तव तातं प्रजापतिम्। मुनिं मरीचिनामानं तवालञ्ज तपोनिधिम्॥ १०० ॥ नाभिपद्योद्गवं विष्ो: सुख्ा तं विधिमीश्वरम्। रचितारञ् तं विष्यु परं सत्वगुणान्वितम् ॥१०१ ॥ एकार्णवञ्ज प्रलयं सत्वशून्यं भयानकम् । सृष्टि कतिविधां शक्र कल्पं कतिविधं ध्रुवम् ॥१०२॥ ब्रह्मागडज्न कतिविधं ब्रह्मविष्णुमहेखरान्। ब्रह्मारडेषु कतिविधानिन्द्रान् को गन्तुमीख्रः ॥१०३॥ यदि संख्यास्ति रेगूनां धरायाञ्च सुराधिप। तथापि संख्या प्रक्राणां नास्त्ेवेति विदुर्बुधाः ॥१०४॥ पक्रश्चायुश्चाधिकारी युगानामेकसप्ततिः । अष्टाविंद्यतिशक्राणां पतनेऽहर्नियं विधेः॥१०५॥ विधेरष्टोत्तरश्तमायुरेव प्रमाणतः । रसेन्द्रांगाञ्ज का संख्या नास्ति संख्या विधेरपि॥१०६।। व्रह्मारडसंख्या यत्र क्व ब्रह्मविष्ुमहेख्राः । महाविप्णोर्लोमकू पोद्धवे तोये सुनिमले ॥१०७॥ ब्रह्माएडेडस्ति यथा नौका भवतोये च कत्रिमा। एवं लोम्न: प्रमाणेन ब्रह्माएडा: सत्त्यसंख्यका: ॥१०८॥

४८६ ब्र भ्मववर्त्तपुराणे - [४७ प्र० 89

ब्रह्माएडे च कतिविधा: सुराः सन्त्येव तत्समाः । एतस्मिन्नन्तरे तत्न ददर्भ पुरुषोत्तमः॥१०८॥ पिपीलिकासमूहञ्ज व्यायतं धनुषां शतम्। क्रमशस्तान् संनिरीच्य जहासोच्चैद्विजार्भकः। नोवाच किज्ञिन्मौनी च गभीर: सागरो यथा॥११०। दृष्टा हास्य विप्रवटोर्गाथां खुत्वातिविस्तितः । पप्रच्क च पुनर्विप्र शुष्ककराठोष्ठतालुकः॥१११॥ दून्ट्र उवाच। कथं हससि विप्रेन्द्र मां शीघ्र कारणं वद। त्वं वा को माययाच्कनः शिशुरूपी गुणार्णवः॥११२। दून्द्रस्य वचनं सुत्ा तमुवाच द्विजार्भकः । आध्यात्मिकं नीतिसारं स्ानवीज परं वरम् । ११२॥। ब्राह्मरा उवाच। हैष्टः पिपीलिकासङ्ठी हेतुरस्य निगूढ़कः । मा मां पृच् शोकवीजं तवान्यज्ञानकारणम् ॥११४॥ सांसारिकाणं संसारहच्तमूलनिक्वन्तनम्। अज्ञानतमसि क्वन् ज्ञानदीपमनुत्तमम् ॥ ११५॥ निगूढ़' सर्ववेदेषु सिद्ानामयि टुर्लभम्। योगिनां प्रासतुत्यञ्ज मूढ़ाहङ्गारभव्जनम्॥ ११६॥ दरत्युक्ता तत्र सन्तस्थी सस्निती द्विजपुङ्गवः । पुनः पप्रच्छ शक्रस्तं शुष्ककरठोतालुक:॥११७॥ पक्र उवाच। ब्रूहि विप्रवटो शीघ्र ज्ानदीपं पुरातनम्। न जानामि शिशः कसवं ज्ञानराशि: खमूर्तिमान् ।२१८।

४७ ग्र०] सीऊपजंन्मखएडम्।

दून्द्रस्य वचनं शुत्वा विप्ररूपी जनार्दनः । ज्ञानं भाषितुमारिभे योगीन्द्राशां सुटुर्लभम् ॥११21

व्राह्मगा उवाच।

सृष्टः पिपीलिकासङ्ग एकेकं क्रमगो मया। मर्वे स्वकमेणा गक्र शक्रीभूता: सुरालये ॥ १२०॥ अधुना कर्मणा सर्वे क्रमयी भूतजन्मनाम्। अतीतकाले संप्राप्ता भूतजातिं पिपीलिकाम् ॥१२१॥ कमेगा नीविनो यान्ति वैकुरठज् निरामयम्। करमणा ब्रह्मलोकच् गिवलोकज्ज कर्मथा॥१२२॥ स्वगं स्वर्गसमास्यानं पातालच्ज सवकर्मा। कर्मणा नरकं घोरं खात्मटुःखेककारएम्।१२३॥ कमणा शूकरीगभें कर्मणा सुद्रजीवनम्। कमणा पशपत्नीनां कर्मणा पचियोषिताम् ॥१२४। कमणा कीटयोनिज्ज वक्षत्वज् सकमेा। सकमणा सुखी दुःखी सेव्य: सेवक एव च । १२५॥ कमणा ब्राह्मगत्वज्ज दैवञ्ञापि खकमणा। सकमेखा च प्रेत्त्वं ब्रह्मत्वज्ज स्वकमेखा ॥ १२६ ॥ कसगा व्याधियुक्तश् कर्मरैवातिसुन्दर:। कर्नणा स्ाङ्हीनझ खाङष्टदस कमेया ॥१२७॥ विधाता कर्मसूत स फलदाता च जीविनाम्। कर्म स्वभावसाव्यच खभावोऽस्यासजीवकः ।१२८। द्ूत्येवं कषितं सर्वमाध्यात्मिकपरं वचः । सुखदं पुन्धदं सारं नरकार्णवतारकम्॥ १२८॥

४८८

संसार: खप्रवत्तवे देवेन्द्र सचराचरम्। मृत्युश्न मस्तकस्थायी सर्वेषां कालयोगतः ॥। १३० जलबुह्ुद्वत्सवं जीविनाज् शुभाशभम्। भक्र शखद् भ्मत्येव नाविष्टस्तत्र पणिडतः ॥१३१ ॥ दूत्य वमुक्ता विप्रश्च तत्र तस्थी च सस्तितः । विस्मितस्त्रिदशाध्यक्ो नात्मानं बहु मन्यते ॥१२२ ॥ एतस्तिन्न न्तरे शीघ्रमाजगाम मुनीखरः। अतिष्टड्दो महायोगी ज्ञानेन वयसा महान् ॥ १३३॥ कृष्णाजिनी जटाधारी विभ्नत्तिलकमुज्ज्वलम्। वचःस्थले रोमचक्र बिभत्ति मस्तके कटम् ॥ १३४॥ स्थितं सवें मध्यदेशे किज्जिदुत्पाटितं स्फ टम्। समागत्व इयोर्मध्ये तस्थी स्थाणुवदेव सः॥ १३५॥ महेन्ट्रो ब्राह्मरं दृद्टा प्रणनाम मुदान्वितः। मधुपकादिकं दत्वा पूजयामास भकितः ॥। १३६। पप्रच्क कुशलं विप्रज्जकार विनय पुनः। तुष्टावातिथिभावेन मुदा सादरपूर्वकम् ॥ १३७॥ विप्रार्भकस्ते न सादें सम्भाषाच् चकार सः। स्वा्कितं परं प्राह सवें विनयपूर्वकम्॥१३८॥

बालक उवाच।

कुतस्त्वमागती विप्र किन्नाम तव वा वद। को वातागमने हेतुर्निवास: केन हेतुना ॥१२८ ॥ कटं कथं मस्तके ते लोमचक्रञ्ज वक्तसि। अत्युव्नतं मध्यदेशे किञ्चिदुत्पाटितं मुने॥१४० ॥

89 तर ०] ग्रीक्कपाजनमखएडम्।

मां चेत् क्वपास्ति ते विप्र सवें संव्यस्य कथ्यताम्। अत्यद्ध तमिदं सवें योतुं कौतूहलं मम ॥१४१ ॥ स भिशोरवचनं गुत्वा तमुवाच महामुनिः । सवें स्वकीयवृत्तान्त शक्रस्य पुरतो मुदा ॥ १४२॥

मुनिरुवाच।

अल्यायुषा मया विप्र कुत्ापि न कता गटहाः। न विवाहयोपजीव्यं भित्तोपजीविनाधुना। १४३॥ लोमग्रेति च मन्नाम हेतुर्विप्रस्य दर्शनम्। वर्षसातपशान्त्यघं मस्तकस्थ कट मम ॥ १४४ ॥ वचःस्थलस्थितं रीमचक्रं तत्कारएं शृणु। सांसारिकायां भयदं विवेकजननं परम् ॥ १४५। आयुःसंख्याप्रमाएं मे लोमचक्रञ्ज वक्चसि। शक्रैकपतनं विप्र लोमैकोत्पाटनं मम ॥ १४६ ॥ उत्पाटितानि लोमानि तेन मध्य स्थितानि च। ब्रह्मणो द्विपरार्धे च मम सृत्युर्निरुपित: । २४७। असंख्यविधयो व्रह्मन् मरिषन्ति सृता अपि। कलत्नेया च पुत्र ए गहेए किं प्रयोजनम् ॥ १४८ ॥ ब्रह्मणः पतने चत्तुर्निमेषश्च हरभवेत्। तत्पादृपद्ममतुलं चिन्तयामि निरन्तरम् ॥ १४६॥ दुर्लभं श्रीहरेर्दास्यं भक्तिर्मुक्ति गरीयसी। स्वप्नवत्सरवमेखयें तङ्गत्िव्यवधायकम् ॥ १५०॥ ददं मन् रुणा दत्तं पभभुना ज्ञानमुत्तमम्। विना भकि न गटह्हामि सालीक्यादिचतुष्ट्यम् ॥१५१॥

५0० ब्रह्म वैवर्सतपुराये [४9 ग्र.

दूत्येवमुक्का स मुनिर्जगाम शिवसन्निधिम्। शिशुरूपी हरिस्तत्रवान्तर्धानं चकार ह। १५२॥ दन्द्रस्तु खप्नवद् दृष्टा बभूव तत्र विस्ितः । तप्णामातवञ्ज सम्पत्ती नास्त्येव परमेखवरे॥१५३॥ विश्वकमायमानीय प्रियमुक्ता पतक्रतुः। दख्वा रखनानि सन्मूज्य तं प्रस्थापितवान् गटहम् ।१५४ सवें विन्यस्य पुत्रे च शरणं गन्तुमुद्यतः । शचों राज्ययियं त्यक्ना विवेकी चषयकामुक: ॥१५५॥ टृष्टा विवेकिनं कान्त हृदयेन विद्यता। पचो जगाम शोकार्ता सन्तस्ता भरएं गुरी: ॥१५६ सर्व निवेदनं कत्वा समानीय वृहस्पतिम्। वोधयामास शक्रं तं नीतिसारेण कामिनी॥ १५७॥ गुरो: भास्त्रविशेषञ्च दस्पतीरससंयुतम्। विधाय च सयं प्रीत्या पाठयामास तं मुदा ॥ १५८ ॥ मुनि: प्रास्त्रविशेषच्च वोक्यामास वाक्पतिः । स चकार तदा राज्य वृन्दावनविनोदिनि। २५६॥ दवत्य वं कथितं सवें भक्रदपविसोचनम्। साच्ताद् दृष्टो दर्पभङ्गी नन्दयने सुरेखरि॥ १६० ॥

दूति श्रीव्रह्मववर्त्ते महापुराण नारायणनावदसंवादे श्रीलृपाजनमखरड श्रीक्वपराधासंवादी

५०१

शरीराधिकीवाच।

कथितो भवता मह्य दर्पभङ्गः खुतो हरेः। दर्पभङ्ग रवेश्यापि योतुमिच्छामि त्त्वतः ॥१॥

श्रीक्कण्ण उवाच।

एकदैवोद्यं कृत्वा रविरस्तं जगाम ह। माली सुमाली दैतेन्ट्रो दीप्ति' कर्तु समुद्यती॥ २॥ महासम्पन्नदोन्मत्तौ गङ्गरस्य वरेश च। तयोक् प्रभवा रात्रिन भवेदिति सुन्दरि ४ ३॥ रुष्टः सूर्य्यः खशूलेन तो जघानावलीलया। पतिती सूर्यशूलेन मूच्छिती धरणीतले॥ ४ ॥ भक्तापायञ्ज विज्ञाय शहरो भक्तवत्सलः। आगत्य जीवयामास सहाज्ञानेन तौ विभु: ॥ ५ ॥ तो च नत्वा शिवं भत्त्या जग्मतुर्निजनन्दिरम्। दुद्राव च महादेव: सूय्यें हन्तु रुषा ज्वलन् ॥६॥ दृष्टा संहारकर्तारं जिवासन्तं हरं रविः । भिया पलायमानक् ब्रद्माणं भरणं ययी।७॥ दुद्राव च महादेवो ब्रह्मणी निलयं रुषा। शूलमत्यर्थमुद्यम्य कालकाली विधेविधि: ॥८ ॥ दृद्टा ब्रझ्मा हरं रुष्टं तुष्टाव परमेखरम्। पतुर्वक्रण वेदोक्तस्तोत्रे ण जगतां पतिः ।८॥

५०२ ब्रह्मवैवर्त्तपुराये [४८ म2१

ब्रह्मोवाच।

प्रसीद दत्तयन्नघ्न सूर्य्य मच्कूरसागतम्। त्वयैव सष्टः सष्टेश्व समारभ्भ जगद्गुरो । १०॥ आशतोष महाभाग प्रसोद भक्तवत्सल। कवपया च छपासिन्धी रक्त रक्ष दिवानिशम्॥ ११॥ ब्रह्मस्रूप भगवन् सटष्टिस्थित्यन्तकारण। स्वयं रविज्ज निर्माय खयं संहर्तुमिच्छसि ॥ १२॥ स्वयं व्रह्मा स्यं शेषो धर्मः सूर्यो हुताथनः । चन्द्रदन्द्रादयो देवास्वत्ती भीता: परात्पर॥ १३॥ ऋषयो मुनयस्चैव त्वां निषेव्य तपोधनाः । तपसां फलदाता तं तपस्वं तपसां फलम् ॥ १४॥ दूत्य वमुक्का व्रझ्मा तं सूर्य्यमानीय भक्तितः । प्रीत्या समर्पयामास शङ्गरे दीनवत्सले ॥ १५॥ अन्भुस्तमाशिषं क्वत्वा विधिं नत्वा जगद्विधि: । प्रसन्नवदनः श्रीमानालयं प्रययी मुदा ॥१६। दति घातकतं स्तोत सङ्गटे यः पठेन्नरः। भयात् प्रमुच्यत भीतो बड़ी मुच्येत बन्धनात् ॥ १७। राजद्वार शमथाने च मग्नपोते महार्णवे। स्तोत्रस्मरएमात्रग मुच्यते नात्र संशयः ॥ १८।

दूति श्रीव्रह्मवैवत्ते महापुराण नारायणनारदसंवादे श्रीक्ृणाजमखएडे श्रीक्वपाराधासंवादो

ग्रीक्ल याजन्मखगडम् । ५०३

एकोन पञ्चाथत्तमोऽध्यायः।

श्रीक्वण्ण उवाच। सूर्यय: प्रणम्य ब्रह्माएं मुदा युक्तस्तदाज्जया। चकार विनयं प्रीत्या तेजस्वी तरिगुणात्मकः॥१० अथ वक़करुपाख्यानं सावधानं निभामय। गोपनीयं पुराणेषु कर्णपीयूषमुत्तमम् ॥ २ ॥ व्र लोक्यं भस्म्रसात् कर्तुमेकदाग्निः समुद्यतः । भततालप्रमाणां तां शिखां कत्वा भयानकीम् ॥३ ॥ चुभितः कुपितसैव भृगो: शापस्य कारणात्। स्ञ्ज तेजस्विनं मत्वा तुच्छं मतान्यमात्मनः।४॥ एतस्तिन्नन्तर विषुराजगामावलीलया। वङ़ स्तां दाहिकों भक्ि तां जहार पुरःस्थितः॥५॥ मायया शिशुरूपी च तमुवाच जनार्दनः । सस्मितो विनयं कत्वा भत्तिनस्रात्मकन्वरः । ६। गिशुरुवाच। कघं रुष्टोऽसि भगवन् भवान् मां कारएं वद। त लोक्यं भस्मसात् कर्तुमुद्यतोऽसि निरर्थकम् ॥ ७॥ त्वमेव भृगुणा पप्ती भमोख्च दमनं कुरु। एकापराधात् त्र लोक् भस्म्ीकर्तु न चार्हसि॥८॥ विश्वष्न ब्रह्मणा सषं तस्य पाता स्वयं हरिः। संहर्ता भगवान् रुद्रएवमेव क्रमी भवेत् ॥॥ तत्कयं भस्मसात् कर्तुमीखरे शङ्गरे स्थिरिते। रचितारं हरिं जित्वा संहारं कुरु सत्वरम् । १० ॥

५०४ ब्रह्मवेवत्तपुराणे [४६ त्र ०

द्वत्युका ब्राह्मपवटुः भरपत्र पुरःस्थितम्। अतिशुष्क करे धृत्वा दग्वं कर्तु ददी मुदा । ११ ॥ दृष्टा शुष्क न्धने वहिलेलिहानी भयानक:। स वब्र शिखया विप्र मेघेन भगिनं यथा॥ १२॥ न च दग्धं शुष्कपत्र लोमेकल भिभोस्तधा। दृद्टा व्रीड़ायुतो वड़निर्निस्तव्वो हि शिशो: पुरः ॥१२॥ क्वत्वा वक्क दर्पभङ्गमन्तर्धानं चकार सः । वड्निः खमूर्ति संहृत्य खस्थानं भोतवद्ययौ॥ १४॥ उक्रो वड़ दर्पभङ्ग: परं वे स्ोतुमिच्कूसि। नित्वनूतनमाख्यानं देवानां दर्पमोचनम् ॥ १५॥

श्रीराधिकीवाच।

शेषायां दपभङ्गब क्रमेण कथय प्रभी। कथापीयूषधारां ते सुत्वा तप्येत को भुवि ॥१६॥

श्रीनारायण उवाच।

राधिकावचनं युत्वा सस्तिती भगवान् प्रभु: ।. कथां कधितुमारेभे गुत्वा रम्यां पुरातनीम् ॥१७०

इति श्ीव्रह्मवैवत्ते महापुराणे नारायणनारदसंवादे श्रीक्कणाजन्मखरडे अरग्निदर्पमोचनं नाम

५०५

-: o :-

श्ीकण्ण उवाच।

दुर्वाससी दर्पभङ्ग कथयामि शृणु प्रिये। महामुनर्योगिनस रुद्रांशस्यातितेजसः॥१ ॥ एकदा चाम्बरीषथ कवत्वा च द्वादशीव्रतम्। पारणं कर्तुमारेभे भोजयित्वा द्विजान् वहन्॥ २ ॥ एतस्मिन्नन्तरे तत्र चाजगाम मुनिः स्वयम्। तुधारतश्न तषार्तश्च विष्ुव्रतपरायरः ।३॥ मां भोजय महाभोगेत्येवं स नृपमुक्तवान्। राजा मत्नया ददी तस्मै परमानं सुधोपमम्॥४॥ सकेशं पायसं दृष्टा राजानं पप्त मुद्यतः । जटां निक्वत्य शिरसः स्थापयामास भूतले॥ ५ू ॥ जटामध्यात् समूद्भूतो ज्वलदग्निशिखोपमः। सप्ततालप्रमाणव पुरुषः प्रलयान्तकः ॥६॥ नृपश्रेष्ठ स राजानं कोपेन हन्तुमुद्यतः । भयेन कम्पिता: सर्वे शुष्ककराठोष्ठतालुकाः ॥॥ सस्मार च महाभीती राजा मम पदाखुजम्। सर्वविघ्नस्योपथमः स्मृतिमाताइ्भूब ह।८॥ एतस्मिन्नन्तरे चक्रं दुर्निवाय्यं सुदर्घनम्। तेजसा मम तुल्यन्न कोटिसूर्य्यप्रभोपमम् ६८॥ आविर्बभूव सहसा सभामध्ये च घूर्णितम्। निक्वत्य कत्यापुरुषं दुद्राव मुनिपुङ्रव: ॥१०॥ 5-४३

५०६ ब्र ह्मवैवर्त्तपुराणे [५०

सगेलसागरां पृथ्वीं काञनीं भूमिमुत्तमाम्। भ्रामयिता महों स्वी पुनर्टुद्राव तं सुनिम् ।११ धावन्तं मुक्तकेशं तं भीतं कातरमातुरम्। तजसाच्काद सूर्य्य तं दीप्ति कुर्वन्तमुत्तमाम्॥ १ केलासं सप्तवर्गच्च ब्रह्मलोकमनामयम्। विप्रेन्द्रो भ्रमरं कत्वा वैकुएं भरणं ययौ। १३॥ पादपझ् पतन्तञ्न ददर्श विप्रपुङ्गवम्। छपया च क्वपासिन्धुददी विप्राय निर्भवम् ॥ १४ । नारायणवरेशैव बभूव विज्वरी दिजः। पुन्ययौ हरिं लुता वृपगेहं तदाज्जया॥ १५॥ राजा मुनीन्ट्र सम्प्राप्य भोजयामास पायसम्। स्वयञ्च पारणं चक्रे सस्त्रीक: सहबान्वव: ॥ १६॥ राजानमाशिषं क्वत्वा भुक्का विप्रो रहं ययौ। मया नियोजितं चक्र भक्ानां रक्षसाय च। १७। नश्यन्ति सर्वें प्रलये न मे भत्तः प्रणश्यति। सर्वे देवा मम प्रागा भत्ता: प्रासाधिका मम॥१८ त्वज्न लक्ष्ीमहामाया सावित्री वा सरखती। व्रह्मा शस्भुरनन्तथ धर्मश् व्राह्मणास्तया॥ १८ ॥ . गोपाङ्गनाय गोपास सर्वे प्रियतमा मम। तभ्यः प्रिया: परा भत्ताः प्रियो मतान् कथन ॥ २० वृच्ता सुदनं चक्र भत्ानां रचसाय च। तधापपि न प्रतीतिरमे खयं द्रष्ट प्रयामि तान्॥ २१ द्वासको दर्यभद्धः शुती मत्तः सुरेशव्वारे। प्राज्जापय सहासानी किम्भूयः श्रीतुनि वसि । २२

ग्रीऊशाजनमखरडम्।

श्रीगधिकोवाच। धन्चत्तरेद्पभङ्ग कवयम्व जगट्गुरो। पुराणे गोपनीयञ्च य्ोतं कोतृहलं मम ॥ २३ ॥ यीनारायण उवाच। राधिकावचनं गुत्वा जहास मधुसूटनः । कथां कथितुमारेभे शुतिरम्यां पुरातनीम् ॥ २४ ॥ 1 दूति शीव्रह्मवव्त्ते महापुरासे नारयरनारदसंवादे श्री कृण्णजन्मखगडे टुर्वाससो दर्पभङ्गो नाम पञ्चाशत्तमोऽध्यायः ।

एकपञ्चाभत्तमोऽध्यायः ।

श्रीक्वष उवाच। नारायणांथो भगवान् सयं धन्वन्तरिमहान्। पुरा समुद्रमघने समुत्तस्थी महोदधेः ॥ १॥ सववेदेषु निष्णातो मन्त्रतन्तविशारदः । शिथ्यो हि वैनतैयस्य यङ्गरस्योपभिष्यकः ।२॥ शिथ्याणाञ्ज सहस्रेणागतः कैलासमीशरि। ददर्श तक्षकं मार्गे लेलिहानं भयानकम् ॥ ३ ॥ लक्षनागै: परिष्टतं शैलतुत्य विषोल्वगम्। भोतु कोपात् समायान्तमेवं दृष्टा जहास च॥४॥ दभ्भी धन्वन्तरे: शिष्यो धृत्वा तत्तकमुल्वराम्। मन्त्रेण जृम्ितं कत्वा निर्विषं तं चकार ह। ५ ।

[५१ क

अमूल्यं मागरत्ञ्ज जहार मस्तके स्थितम्। करेण भ्रामयित्वा च प्रेशयामास दूरतः ॥१ निश्नेष्टस्तच्षकस्तस्थी तत्र मार्गे यथा मृतः। गया निवेदयामासुर्गत्वा वासुकिसन्निधिम् ॥७ वासुकिस्तत्समाकरर प्रज्वलन्नतिकोपतः । सर्पान् प्रस्थापयामासासंख्यांसेव विषोल्वणान् ।८ सर्पसेनाग्रणीनाव मुख्यान् पञ्च विभारदान्। द्रोणकालीयकर्कोट पुरडरीकधनच्जयान्। ६॥ सर्वे नागा: समाजग्मुर्यत्र धन्वन्तरिः सयम्।. भयमापु: शिथयगणा दृष्टा नागानसंख्यकान्॥ १०। नागनि:श्वासवातेन सर्वे शनिथा सृता दूव। निश्ेष्टाज्ञानरहिता: भ्रेरते धरणीतले ॥ ११ ॥ वन्वन्तरिश्च भगवान् पीयूषवर्षरेन च। जीवयामास शिष्यांख मन्त्रेण च गुरु स्रन् ॥ १२॥ चेतनां कारयित्वा च शिषाणाच्च जगट्गुरु:। चकार जृम्भितं मन्त्रैः सपसङ् विषोल्वयम् ॥१३॥ सर्वे बभूवुर्निस्ेष्टा जृन्भितास्ते सृता दूव। कोडपि नालं ततो देवि वातीं दातु गणेषु च ॥१४॥ वासुकीर्बुबुधे सवें सर्वत्ः सर्वसङ्कटम्। आजुहाव जगदौरीं भगिनीं ज्ानरूपिणीम् । १५॥ वासुकिरुवाच। मनसे व्वं समागच्छ नागान् रच्षातिसङ्कटात्। जगचतये महाभागे पूजा तव भविष्यति ॥ १६॥ वासुकेरवचनं सुत्वा प्रहस्योवाच कन्यका।

१ श्र० ] श्रीताण्ृजन्म खएडस्।

मनसोवाच। नागेन्द्र शृणु मदाक्य यात्यामि समरं प्रति। भद्राभद्रं दैवमाध्यं करिवामि वथोचितम् ॥ १८॥ तं गत्र, संहरिय्यामि लीजया समरस्थले। अहं यं निहनिषामि तं को रज्चितुमीश्वरः ॥१६॥ वदि व्रह्मादयो देवा: ममायान्ति रणखले। तथापि तव शत्र व्व प्रजेघासि न संभय: ॥२०॥ गुरुर्मे भगवान् शेपः सिद्धमत्तरष दत्तवान्। नारायसस्य जगतामीयस्य परमाद्जतम् । २१॥ विभर्मि कवचं करठे परं तलोकसङ्गलम्। संसारं भन्नसात् कत्वा पुनः सटुमहं नमा ॥ २२ ॥

महाज्ञानं दृत्तवाल् स मह्यस्त कपया विभु: ॥२३ ॥ अओ्योष मिप्यो गरुड़ी गणयामि न तं ध्रुवम्। वन्वन्तरिस्तच्िष्याणामेकः किं गरवामि तम् ॥२४ । इृत्युक्का सा जगानेका त्यक्का नागरगान् रुषा। प्रशम्य श्ीहरिं शत्भुं गरेषञ्च वृष्टनानसा ॥ २५ ॥ यत्र वन्वन्तरिदेवः प्रसव्नवदनेनगः। तव्नाजगान सा देवी कोपरतेवया रुषा ॥ २६६ दृष्टिमान्त्रेण सवीख्च जीवबामास सुन्री। विपटटध्या थत्र घिष्ानिरेष्टांच चकार है। २२॥ धन्वन्तरिस्तु भगवान् मन्त्रवास्तवियारद्ः। सन्लेग यव अतवानीत्यापचितु रीखर:4.२६.

दृष्टा धन्वन्तरि देवी प्रहस्योवाच सत्वरम्। बहत्तिमर्थयुक्ताज्च साहङ्वारां सुरेखरि॥ २६॥ नमसोवाच। मन्ाथें मन्त्रशिल्पञ् मन्त्रभेद महोषधम्। वद जानासि किं सिद्शिष्योऽसि गरुड़स्य च॥३० आहज्ज वैनतैयस शिष्यी शभभोत् विश्ुतौ। सुकल्पकालं सुचिरमहं धन्वन्तर शृणु ॥३१ ॥ दूत्युक्वा सरसः पद्म' समानीय जगत्स्ः। मन्त्रसम्बलितं कत्वा प्रेश्यामास कोपतः ॥३२॥ दृद्टागतं पद्मपुष्प' ज्वलदग्निशिखोपमम्। धन्वन्तरिश्च निःशासैर्भेस्सान्तच्चकार है। २३॥

चकार निष्फलं भस्म तां प्रहस्यावलीलया॥ ३४॥ देवी जग्राह प्तिञ्व ग्रीमसूर्य्यसमप्रभाम्। मन्त्रसंवलितां कत्वा प्ररयामास तं रिपुम् ॥ ३५॥ टृद्टा जाज्वत्यमानां तां भक्ति धन्वन्तरिः सयम्। विष्णुदत्तेन शूलेन सतु चिच्छेद लीलया॥ २६॥ ताज पत्ति वृथा दृष्टा प्रजज्वालेश्वरी रुषा। जग्राह नागपाशञ्ञ घोरमव्यथमुल्वगम्॥ २७॥ नागलच्षसमायुतां सिद्मन्वेय मन्तितम्। प्रेशयामास कोपेन कालान्तकसमप्रभम्॥३८॥ धन्वन्तरिर्नागपाशं दृष्टा च सस्मिती मुदा। सस्मार गरुड़ तूर्णमाजगाम खगेखरः ॥ ३८ ॥ सर्पास्तमागतं दृद्टा गरुड्ो हरिवाहनः।

५१ त्र० ] श्रीऊ्तप्णजनमखएडम् । ५११

विधाय चज्चुना शीव्रं बुभुजे नुधितसिरम्॥ ४० ॥ नागास्त निष्फलं दृष्टा कोपरतेक्षणा भृथम्। जग्राह भस्ममुष्टिच् शनिवदत्तां पुरा प्रिये॥ ४१॥ भस्ममुछटिं मन्त्रपूतां दृष्टा च प्ररितां यथा। पच्चवातन चिच्चेप श्रिथ्य पक्मान्निधाय च ॥४२॥ निरस्तां भस्ममुष्टिच्न दृष्टा देवी चुकोप ह। जग्राह शूलमव्यथें हन्तु धन्वन्तरिं स्यम्॥ ४२॥ शिवद्त्तज्न शूलञ्ज गतसुर्य्समप्रभम्। अव्यर्थंशूलं लोकेषु प्रलयाग्निसमप्रभम् ॥ ४४ । अथ ब्रह्मा तथा भ्ुरानगाम रणाजिरम्। धन्वन्तरेख् रन्ताथें सत्मानाथं खगस्य च।। ४५। दृष्टा प्रभ्भं जगद्ौरी विधिञ्ज जगतां पतिम्। भत्या ननाम तावेव निःशङ्गा शूलधारियी॥ ४६॥ धन्वन्तरिश्च गरुड़: प्रयनाम सुरेखरौ। तुष्टाव परया भत्या तौ च चक्रतुराशिषम्॥ ४ ॥ उवाच ब्रह्मा मधुरं हितं धन्वन्तरिं मुदा। पूजार्थ मनसायाथ लोकानां हितकाम्यया॥ ४८॥ ब्रह्मोवाच। वन्वन्तर महाभाग सर्वशास्त्रविभारद। रसं ते मनसासाड न हि साम्यञ्ज मे मतम्॥ ४६ म शिवदत्तेन शूलेन दुर्निवार्येग सर्वतः। त्र लोक्य भन्मसात्कर्तु चमेयं त्रिदशेखरी ॥ ५० ॥ ध्यानं कीथुमशाखोतां ऊत्वा भत्त्या समाहितः। दत्त्वा षोड़शोपचारं देव्यास् कुरु पूजनम्॥ ५१॥

५१२ ब्रह्मवैव्त्तपुरासे [५१ ग्र'

आस्तिकोलेन सतोत्े ए स्तवनं कर्तुमहसि। परितुष्टा च मनसा वरं तुभ्य प्रदास्यति ॥५२॥ व्रह्मगो वचनं सुत्वा चकारानुमति शिवः। वैनतेयस सम्प्रीत्या.बोधयामास यत्नतः ।५३ ॥ एषाञ्च वचनं शुत्वा स्नात्वा शुचिरलङ्कृतः । विधिं पुरोहहितं कत्वा पूर्जा कर्तु समुद्यतः । ५४ ॥

धन्वन्तरिरुवाच।

दूहागच्क जगद्ौरि सहाए नम पूजनम्। पूज्या त्वं त्िषु लोकेषु पुरा वाश्यपकन्यके ॥ २५॥ त्वया जितं जगत् सवें देवि विष्णुस्रूपया। तेन तेडस्त्रप्रयोगद्य न छतो रसभूमिषु॥५६० इत्युक्का संयतो भृत्वा भत्तिनख्वालकन्धरः। वहीता शुक्लकुसुमं ध्यानं कर्तु समुद्यतः।५०॥

दूषवास्यप्रसख्नास्यां थोभितां सूक्षमवाससा ॥ ५८॥ सुचानकवरीयोमां रत्नाभरसभूविताम्। सवाभयप्रदां देवीं भत्ानुग्रहकातराम् ॥ ५६॥ सर्वविद्याप्रदा पान्तां सवविद्यावियारदाम्। नागेन्द्रवाहिनीं देवीं भजे नागेखरीं पराम् ॥ ६० ॥ ध्यात्वेवं कुसुमं दत्त्वा नानाद्रव्यससन्वितम्। द्त्वा षोड़भोपचारं पूजयामास ता प्रिये॥ ६१॥ स्तोत्र® चकार यताच् पुलकाजितविग्रहः। पुटाञ्जलियुती भूला भक्िनस्राम्मकन्धरः ॥६१।

१५ अ० ग्रीक्कण्णजन्मख एडम् । ५१३

धन्वन्तरिरउवाच। नमः सिद्धिस्वरूपाये सिद्धिदाचै नमी नमः । नमः कश्यपकन्याये वरदाये नमो नमः ॥६३॥ नमः शङ्गरकन्याये भङ्गराये नमो नमः । नमस्ते नागवाहिन्ये नागेश्वय्यैं नमो नमः ॥ ६४॥ नम आस्तीकजननि जनन्ये जगतां मम। नमो जगत्कारणाये जरत्कारुस्त्रिये नमः ॥६५॥ नमो नागभगिन्यै च योगिन्य च नमो नमः । नमश्चिरं तपस्विन्य सुखदाये नमो नमः ॥६६। नमस्तपस्या रूपायै फलदाये नमो नमः । सुशीलायै च साध्वे च शान्तायै च नमो नमः ॥६७॥ दूत्येवमुक्का भत्या च प्रशनाम प्रयत्नतः । तुष्टा देवी वरं दत्त्वा सत्वरं स्ालयं ययी॥ ६८॥ ब्रह्मरुद्रवैनतैयाः समाजग्मुर्निजालयम्। धन्वन्तरिश्च भगवान् जगाम निजमन्दिरम्॥ ६ट॥ जग्म र्नागा: प्रषृष्टाश्न फणराजिविराजिताः । दूत्य वं कथितः सर्वः स्तवराजी मया तव॥ ७०। विधिना मातरं भक्तिमास्तिकश्व चकार ह। तदा तुष्टा जगहौरी पुत्र तं मुनिपुङ्गवम् ॥७१ ॥ ददं स्तोत्र महापुएं भक्तियुत्तश्न यः पठेत्। वंथजानां नागभयं नास्ति तस्य न संभय: ।७२॥ दूति श्रीव्रह्मवैवत्तें महापुरास नारायणनारदसंवादे श्रीक्ृष्णजन्मखगडे धन्वन्तरिदर्पभङ्ग-मनसा-

५१४ [५२ ग्र

द्विपञ्च्ाशत्तमोऽध्यायः ।

श्रीक्ृण उवाच ।

सर्वेषां दपभङ्गश्न कथितश्व शुतस्वया। चुद्राणां महताल्जैव क्वत एव न संशयः॥१॥ अधुना च समुत्तिष्ठ गच्छ वन्दावनं वंनम्। गापिका विरहार्त्ताथ्च शीघ्रं पश्यामि सुन्दरि॥ २ ॥

श्रीनारायण उवाच।

दूत्येवं वचनं गुत्वा मानिनी रसिकेश्वरी। उवाच क्वप्ं नय मां न शक्ता गन्तुमीख्वर॥ २ ॥ राध्रिकावचनं गुत्वा प्रहस्य मधुसूदनः । मामारुहेत्य वमुक्रा सोऽन्तर्धानं चकार ह। ४॥ सा मनोयायिनी राधा कवत्वा च रोदनं त्तगम्। दूतस्ततस्तमन्वेष्य वृन्दारएं जगाम सा॥ ५ ॥ विवेश चन्दनवनं रुदन्ती भोककातरा। ददर्य गोपिकास्तत् थोकार्ता भयविद्वलाः ॥ ६॥ ताम्रास्या घूर्गनयना भ्त्रमन्ती: सर्वकाननम्। नाथ नाथेति कुर्वन्तोरनिराहारा रुषान्विता: ॥९ ता दृष्टा राधिका सा च प्रेमविच्ेदकातरा। कथयामास वृत्तान्त मलयभ्त्रमणाढिकम् ॥८ ॥ ताभि: साधचु सा राधा ररोद विरहातुरा। हा नाथ नाधेत्युच्चार्य्य विलम्य च मुहर्मुंह्क । ८॥

५२ अ०] श्रीक्वप्ण जन्मखएडम् । ५१५

विनिन्द्य कणं कोपेन तर्जयामास च नगम्। च्षमं शरीरमुत्स्त्रष्ट कोपात् सवाः समुद्ताः ॥१०॥ एतस्तिन्नन्तरे कवषस्तत् चन्दनकानने। स्वमानं दर्भवामास राधिकां गोपिकागणम् ।११। राधा गोपाङ्गनाभिश्न दृद्टा प्रायेश्वरं मुदा। सस्मिता च प्रदुद्राव पुलकाज्ञितविग्रहा॥ १२॥ तूरों कपं समाख्निथ जहार सुरलों रुषा। मालाञ्ज पीतवसनं भग्न कत्वा च मानिनी॥ १२॥ पुनः संवारयामास वस्त्रं मालां मनोहराम्। विनोदमुरलीं तुष्टा वन्दावनविनोदिनी॥ १४ ॥ चन्दनगुरुकस्त रीकुङ्गुमाताञ्च कातरम्। मुहुर्मुहुर्मुख वीच्य चुचुस्व परमादरम्॥ १५॥ चगं त तजयामास क्षरं स्तीव चकार ह। सकर्पूरञ्च ताम्बूलं त्तरं तस्मे दढ़ी मुदा ॥१६॥ अथ गोपाङ्गनाः सर्वा रुरुदुः प्रेमविह्वलाः । सवें निवेदयामासुः खदुःखं विरहोद्धवम् ॥ १७॥ देहत्यागञ् स्नानञ् स्वाहारस्य विसर्जनम्। वने वनेऽहर्निशञ्च शशद्म्मणमेव च॥१८॥ क्षणं तं भर्त्सयामासुः स्तोत्र चक्रः चरं मुदा। नएं ददुर्भूषगाञ्च च्षरं तस्े च चन्टनम् ॥ १८० काचिटूडु. प्राशचीरं पश्व रक्तेति सन्ततम्। एवं पुनन कतव्यमनैनेति च काशन।२०॥ काशिदूचुरिमं मव्ये यूयं कुरुत सतरम्। निदध्य प्रेमपाशेन हृद्ये चेति कायन ॥ २१ ॥

५१६ ब्रह्मवैवर्त्तपुराणे [५२ त'

काशिदूचुरयं नास्ति प्रतीतिन कदाचन। यत्नाच्चेतनचोरज्ज पश्य पश्येति काश्चन ॥ २२॥ कायिदूचुर्निष्ठुरोऽयं नरघातीति कोपतः। न पुनवदतेमञ्ज काश्चनीति च नारद ॥ २३॥ निर्जनानि च रम्याणि यानि यानि वनानि च। भ्मेयुर्गोपिकास्तानि क्वपोन सह कौतुकात् ॥२४। एवं तं गोपिका: सर्वा मध्य क्वत्वा सदीश्वरम्। ययुर्वनान्तरे यत्र सुरम्यं रासमण्डलम् । २ ५ ॥ रासं गत्वा खर्णापीठे तस्थौ स रसिकेश्वरः। निभि भाति यथाकाशे चन्द्रस्तारागरीः सह ॥ २६॥ नानाभूर्तीविधायात्र सह ताभिर्जनार्दनः। चकार च पुनः क्रीड़ां कामुकीनां ममोहराम् ॥२७॥ सयं राधाकरे छत्वा पूर्वोक्त रतिमन्दिरम्। विश्वकर्मविनिर्मायमारुरोह समरातुरः॥२८॥ चन्दनागुरुकस्तूरीकुङ्गमातत सुवासितम्। तत्र चम्पकतल्पेषु सुष्वाप च तथा सह ॥ २८ ॥ नानाप्रकारमृङ्गारं कामश्रास्त्रविभारदः। चकार कामी क्रीड़ाज्ज कामिन्या सह कौतुकी ॥३०॥ बभूव सुरतिस्तत्र सुचिरञ्ज तयोरमुने। रतिनिष्ठा तयी रम्या विरतिर्नास्ति तत्क्षगम् ॥३१॥ एवं तौ तस्थतुस्तत्र राधाऊृष्णी रसोतुकी। तस्थ स्ता गोपिकाभिश्व सुरती कृष्णमूर्तय: । ३२॥ नारद उवाथ। आदी राधां समुच्चार्य पश्चात् कणं विदुर्बुधाः।

२ त्र० ] ५१७

निमित्तमस्य मां भतां वह भक्तजनप्रिय ॥ ३२ ॥ श्रीनारायण उवाच। निमित्तमस्य त्रिविधं कथयामि नियामय। जगन्माता च प्रक्ृतिः पुरुषश्च जगत्पिता। गरीयसी तिजगतां माता पतगुण: पितुः ॥ ३४ ॥ राधाक्कषोति गौरीभेत्येवं शब्दः शुती शुतः। कृषाराधेयगौरीति लोकेन च कदा खुतः ॥ २५॥ प्रसीद रोहिसीचन्द्र ग्हाणार्घ्यमिमं मम। गृहााध्य मया दत्तं संजया सह भास्कर॥ ३६॥ प्रसीद कमलाकान्त सटहाण मम पूजनम्। दूति दृष्टं सामवेदे कौधुमे मुनिसत्तम ॥ ६७॥ राशव्दोच्चारणादेव स्फीतो भवति माधवः । धापव्दीच्चारणात् पश्चाद्वावत्येव ससभ्भ मः॥३८॥ आढी पुरुषसुच्चार्थ्य पच्मात्प्रक्वतिसुच्चरेत्। स भवेत्ातघाती च वेदातिक्रमणे मुने। ३८॥ व लोक्े भारतं धन्य कर्मचेत्रञ्ज पुएदम्। ततो वन्दावनं पुएं राधापादाज्रेखुना ॥ ४० ॥ षष्टिवर्षसहस्त्रागि तपस्तप्तञ्ज वेधस्ा। राधिकाचरणाश्ीजपादरेणषल व्रये ।। ४१ ॥ दूति श्रीब्रह्मवैव्त्ते महापुराण नावायगनारदसंवादे ग्रीक्लराजनाखगडे राधासासवयो रासवर्णनं

5-8४

५१८ [५३ श्०

-0-

नारद उवाच। समतीते पूर्णमासे किञ्जकार जगत्पतिः । रहस्यं किं बभूवाथ तङ्गवान् वक्तुमहीति। १

श्रीनारायए उवाच।

रासं निव त्य रासे च रासेश्वर्या समन्वितः। स्वयं रासेश्वरस्तस्ाद्यमुनापुलिनं ययो॥ २॥ तत्र सनात्वा जलं पीला निर्मलं निर्मले जले। सार्वं गोपाङ्गनाभिस्न जलक्रोड़ाज्जकार स: १२॥ तती जगाम भगवान् भारडीरं राधया सह। गोपाङ्गनाथ्च सग्टहान् प्रययुविरहातुराः। ४॥ क्रीड़ाञ्नकार रहसि भारडीर मालतीवने। मालतोपुष्पमय्यायां रम्यायां रमणोत्ुकः ।५। कत्वा क्रीड़ाञ्ज तत्नव वासन्तीकाननं ययी। रेमे तत्रव रासेथो वसन्ते सुमनोहरे॥ ६॥ तत्र व रमएं क्वत्वा ययी चन्दनकाननम्। चन्दनोचितसर्वाङ्गो ग्हीत्ा चन्दनोचितम्॥॥ रम्ये चन्दनतल्पे च स्त्रिग्धे चन्दनपल्लवे। पूर्ण चन्द्रे समुदिते विजहार तया सह ॥८॥ कवत्वा विहारं तत्नव ययौ चम्पककाननम्। रम्ये चम्पकसल्प च चकार रतिमीखवरीम् ॥८।

५३भ० ] श्रीकप्एजन्मखएडम्। ५१६

रतिं निवृ त्य तत्रव ययी पद्मवनं प्रभुः । पझ्मपवसमाकीर्णें तन्प 5तिसुमनोहरे। १० ॥ साधं तत्र पद्ममुख्या गीतेन पद्मवायुना। चकार सुखसस्भोगं यथी निद्रां तथा सह ॥११ ॥ विहाय निद्रां निद्रेयो द्दर्य निद्रितां प्रियाम्। शयानां पद्मतल्पे च सुखसस्भोगमात्नतः ॥ १२॥। दृद्टा मुखञ्ज वर्मातं गरच्न्द्रविनिन्दितम्। अतिसंलुप्तसिन्टूरं लुप्त कज्जलमुल्वरम्॥ १३ ॥ सुंलुप्ताधररागञ्च संलुप्तगएडपत्रकम्। विस्त्रस्तकवरीभारं नेत्रीत्पलविमुद्रितम् ॥१४॥ रत्नकुरडलयुग्म नामू्त्य न परिशोभितम्। राजितं मौक्िकेनैव गजराजीद्ववेन च॥ १५॥ प्रेमृगा स्वसूक्षमवस्त्रेण वह्िशुद्धेन माधवः । माजयामास भत्त्ा च तद्क भतवत्सलः ॥ १ ई ॥ केथसंमाजनं कत्वा निर्माय कवरी हरिः। माधवीमालतीमालाजालेन परिशोभिताम् ॥१७॥ रत्नपट्टसूववडां वामदक्कां मनोहराम्।

कस्तूरीविन्टुना सारडं परितः परिशोभिताम्॥ १८॥ चकार पत्रकं गरडयुरम चित्रविचित्रितम् । प्रददी कज्जलं भत्त्या नेत्रीत्पलसमुज्ज्लम्॥ २०॥ चकाराधररागञ्ज राधायास्चानुरागतः। कर्णभूषणयुग्मञ्च चकारातीवनिर्मंलम् ॥२१॥

५२० [५३ त्रर

अमूत्यरतहारञ्न स्तनभारयुगोज्ज्वलम्। ददी करठे च वैकुर्ठो मसिराजिविराजितम् ॥ २२ र्वा्निशुद्धांशुकं दिव्यममूत्य विशरत्नतः। वासयामास वसनं कस्तूरीकुद्ठमाकतकम्। २३॥ प्र ददी पादयुगले रत्नमज्जीरर्ज्रितम्। चकारालक्तकं भत्त्या पादाङ्गलिनखेषु च॥ ३४॥ चकार सेवां सेव्यायाः सेव्यस्त्िजगतां सताम्। अहो सेवक संभत्तया शेतेन चामरेण च ॥ २५॥ सर्वभावविदा श्रेष्ठी बोधन्तः कामशास्त्रवित्। कामिनीं बोधयामास वासयामास वर्चास॥ २६॥ प्रेमृणा च प्रददी तस्य सद्रत्नदपएं शुभम्। सुवेधदर्शनाथञ्ज मुखचन्द्रज्ज मार्जितुम् ॥२७॥ नानापुष्पैविरचितामम्त्रानां चन्दनोचिताम्। गरडे सौभाग्ययुक्तायाः सौभाग्येन ददी हरिः॥२८॥ कास्तूरीकुङ्गमाताच्च सुगन्धिचन्दनं ततः । ददी प्रियाया: सवाङ्कप्रियः प्रेमभरेण च ॥ २८ ॥ पारिजातस्य कुसुमं दत्त रहसि ब्रह्मणा। प्रददी तत्कवर्य्याञ्ज ललितायाञ्च नारद॥ ३०॥ कमलं निर्मलं दिव्यं सहसत्रदलमुज््वलम्। शिवेन दत्तं रहसि ददी तदक्षिर करे॥ ३१॥ अतिसारं मणीन्द्राणं मसिरत्व्ष कोस्तुभम्। दत्तं रहसि धर्मेण तस्यै सुप्रीतये ददी ॥ ३२ ॥ आसवं रत्नपात्रस्थ दस्रदत्तञ्ज निर्जने। पाना्थे प्रददी तस्ये कामोनादकरं परम् ॥ ३३॥

यीऊए जनसरडम्। ६२१

मालतीमाधबी कुन्दमन्दारचम्प कादिकम् । पुष्प सद्ृत्नपाव्स्थ तस्ये सुप्रीतये ददी ॥ ३४ ॥ सुदुर्लभञ्च ताम्बूलं कर्पूरादि्सुसंस्कृतम्। भक्षं कारयानास समयनथ्च तां प्रियाम्॥ ३५ ॥ सुदुलभज्न विश्वेषु वाक्पतेः परिनिर्मितम्। श्नुत्तममसूत्यञ्च वरुेन रहःस्थले॥ २६॥ अ्तिसूत्तामनुपसं दत्तं भत्या विराजितम्। वामयामास वसनं कत्वा नग्नांच् कीतुकात्॥२७॥ देवराजेन दत्तञ् गजराजेन्द्रमीलिकम् । नासिकाभूषसञ्चाव तस्य सुप्रीतये ददौ। ३८॥ एतत्तिन्नन्तरे तत्र सुशीलाद्याथ् गोपिकाः । षाटिः सत्सहचर्य्यस राधायाः सुप्रतिष्ठिताः । ३८। षष्टिसत्कोटिगोपीभिः साई्ं संहष्टमानसाः। आययुः पादचिक्कन प्रियस्य वहतः प्रियाम् ॥ ४० ॥ काश्चिचन्दनहस्ताय कायविचामरवाहिकाः । काशित् कस्तूरीहस्ताथ्य मालाहस्ताख काश्न ॥ ४१॥ काशित् सिन्दूरहस्ताथ्न काखित् कङ्तिकाकराः । काशिदलकककरा वस्लहस्ताथ कावन ॥ ४२ ॥ काशिहर्पराहस्ताय पुष्यपात्रधरा वराः । काखित् क्रीड़ापझहस्ता मालाहराथ काश्न ॥ ४२। कायिदासवहस्ताथ कायिद्भूषयवाहिकाः । करतालकरा: कायिसृट्ङ्गवाहिका: परा: ॥ ४४॥ स्वरयन्लकरा: काश्िद्दीाहस्ताथ काशन। षट् वि शट्ागरागिखी गोपिकाककूपधारिकाः।

५२२ [५३ अ०

गोलोकादागता याश्च भारतं राधया सह॥ ४५॥ काशविज्जगुश्च नवतुस्तत्ागत्य च काश्चन। कायिच्क्रुस्तथा सेवां राधाया: शेतचामरैः॥४६॥ काश्चिच्चक्रुश् देव्याश्च पादसंवाहनं मुदा। काचिदृदी च ताम्बूलं भक्तणाथं महामुने॥ ४9॥ एवं कौतुकयुक्तश्न पुरये वन्दावने वने। प्रतस्थी गोपिकासार्ड राधावचःस्लस्थितः । ४८।। चएं पपी च साध्वीक प्रियया सह माधवः। चराज़खाद ताम्बूलं चरां निद्रां वयौ मुदा। ४८॥ नसं चकार शृङ्गारं रत्ननिमितमन्दिरे। दरं जलविहारज्न चकार यमुनाजले। ५० ॥ दत्येवं कथिता वत्स रासक्रीड़ा हरेरही। स्ेच्छामयस्यात्मनश्न परिपूर्णतमस्य च॥ ५१॥ निर्गुरस्य खतन्वस्य परस्य प्रक्वतेः प्रभीः । व्रह्म विष्यु भिवादीनामीशरस्य परस्य च। ५२। कणाजनरहस्यञ्न बालक्रीड़नमीसिितम्। उत्त' किशोरचरितं किभ्भूयः श्रोतुमिच्कसि॥ ५४॥ इति श्रीव्रद्मवैवत्तें महापुराण नारायणनारदसंवादे

५४ श्र ० ] श्रीक्कष्ण जन्म खरडम्। ५२३

चतुः पञ्चाशत्तमोऽध्यायः ।

नारद् उवाच।

अतः परं किं रहस्य बभूव मुनिसत्तम। कथं जगाम भगवान् मधुरां नन्दमन्दिरात् । १ ॥ नन्दो दधार प्राणंश्व विच्केदेन हरे: कथम्। गोपाङ्गना यशोदा च कृष्ैकतानमानसाः। २॥ चक्तुर्निमेषविच्छेदाद् या राधा न हि जीवति। कथं दधार सा देवी प्राणान् प्राणेख्वरं विना ॥ २ ॥ ये ये तत्सङ्गिनो गोपा: शयनाशनभोगतः । कथं विसस्मरुस्ते च ताटृयं बान्धवं व्रजे ॥ ४ ॥ श्रीक्वप्णो मथुरां गत्वा किं किं कर्म चकार सः। स्वर्गारोहणापर्य्वन्तं तद्वान् वक्तुमर्हति॥ ५॥

श्रीनारायण उवाच।

कंसखनकार यज्ञच्ज समाहती धनुमखम्। जगाम तत्र भगवान् तेन राज्ञा निमन्वितः ॥ ६ ॥ राजा प्रस्थापयामास चाक्रूरं भगवत्प्रियम् । तक्रूरः प्रेरिती राज्ा गत्वा च नन्दमन्दिरम्॥ 9 ग्रील्लप्ाञ् गहीता च सगएं मथुरां गतः। कृण्ण: श्रीमथुरां गत्वा जघान नृपतिं मुने ॥८ ॥ जघान रजकज्ञैव चागूरं मुष्टिकं गजम्। चकार पित्रोरुद्वारं बान्धवानाल्ष बानव: ।८।।

५२४ ब्रह्मवैवर्तपुराणे [५४ त्र०

कुञया सह मृङ्गारं कवत्वा च कौतुकेन च। ताञ्ज प्रस्थापयामास नोलोकं गोपिकापतिः। १०॥ चकार कपया विष्णुर्मालाकारस्य मोच्षरम्। कपया चोदवद्वारा बोधयामास गोपिका: ४११ ॥ तदोपनीतो भगवानवन्तीनगरं ययौ। चकार विद्याग्रहएं मुनेः सान्दीपिनेर्गुरो: । ११॥ ततो जित्वा जरासन्ध' निहत्य यवनेश्वरम्। उग्रसेनञ्ज नृपतिञ्चकार विधिपूर्वकम् ॥ १२ ॥ गल्ा समुद्रनिकट निर्माय द्वारकां पुरीम्। जहार रुक्भिसीं देवीं जित्वा वृपतिसङ्गकम् ॥ १४ ॥ कालिन्दीं लक्ष्सां शेव्यां सत्यां जाम्बवतीं सतीम्। मित्रविन्दां नाग्नजितीं समुदाहञ्जकार सः॥१५॥ निहत्य नरकं भूपं रगेन दारुणोन च। पत्नीषोड़थसाहसंा विहारञ्च चकार सः ॥ १६॥ जहार पारिजातञ जिखा भक्रञ् लीलवा। चिच्छेद वाणहस्तांख जित्वा च चन्द्रशेखरम्॥ १७॥ पोत्रस्य मोचषणं कत्वा पुनरागत्य द्वारकाम्। आत्मानं दर्शयामास लोकांख् प्रतिमन्दिरम् ॥१८॥ योगे च वसुदेवस्य तीर्धयात्राप्रसङ्गतः । प्राणाविष्ठातदेवीञ्च ददर्श तत्र राधिकाम्॥१८॥ पूर्णों च प्रतवर्षे च सुदान्न्न: गापमोत्तषे। पुनर्ययौ तथा सारद्वं पुशय वन्दावन वनम् २० ॥ पुनश्नतुदशाब्दञ्च तया साधं जगत्पतिः। चकार रासं रासे च पुरजेत्रे चभारंते ॥ २१ ॥

५४ श्र ०] श्रीक्ृणाजन्मखरडम् । ५२५

पूर्ण मेकादयाव्दञ् निवृ त्व नन्दमन्दिरे। मथुरायां द्वारकायां पूर्णमब्दयतं विभु: ॥ २२॥ चकार भारहरणं पृथरिव्यां पृथुविक्रमः । पञ्चविंशतिवषञ्ज पतवर्षाधिकं मुने। तिष्ठन् जगाम गोलोकं पृथिव्याञ्च पुरातनः ॥ २३॥ ययोदाये च नन्दाय व्षभानाय धीमते। राधामात्र कलावत्वै ददी सामीप्यमोक्षणम् ॥ २४॥ कवपणेन साई गोपीभी राधिका च कुतूहलात्। बबन्ध धर्मसेतुञ्ज वेदोकञ्ज युगे युगे ॥ २५॥ द्ूत्येवं कथितं सवें समासेन महासुने। श्रीक्ृणचरितं रम्य चतुर्वर्गफलप्रदम् ॥२६॥ ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्त सवे नश्रमेव च। भज तं परमानन्दं सानन्द नन्दनन्दनम् ॥ २७॥ स्वेच्कामयं परं ब्रह्म परमाममानमीख्रम्। परमव्ययमव्यत भक्नानुग्रहविग्रहम् ॥ २८॥ सत्यं नित्यं सवतन्त्रञ्ज सर्वेशं प्रक्ृते: परम्। निर्गुगञ्च निरीहज्ज निराकारं निरञ्जनम्। ३०॥ दूति श्रीव्रह्मवैवत्ते महापुराणे नाराययनारदसंवादे श्रीक्वपाजनमखणडे श्रीक्मपाराधिकासंवादो

५२६ ब्रह्मवेवत्तपुराये [५५ त

नारायए उवाच।

स एव भगवान् क्ृष्ण: सर्वात्मा पुरुषः परः । दुराराध्योऽतिसाध्यश् सर्वाराध्यः सुखप्रदः । १।। निजभक्तातिसाध्यश्च भत्तस्याराध्य एव च। पखद् दृश्य: सभक्तस्याभक्तस्याट्ृश्य एव च ॥ २ ॥ दुर्न्नेयं तस्य चरितं कार्य हृदयमेव च। बद्ास्तन्मायया सर्वे मोहिताश्च दुरन्तया॥ ३॥ यङ्जयाद्दाति वातोऽयं कूर्मो धत्ते निराशयः । कूर्मोडनन्त विधवत्ते च यङ्चयेन निरन्तरम् ॥8॥ बिभर्ति प्रेषी विश्वञ्ज यङ्जयेन च नारद। सहस्रीर्षा पुरुषः शिरस्चेकदेशतः।। ५। सप्तसागरसंयुक्ता सप्तहीपा वसुन्घसा। ैलकाननसंयुक्ता पाताला: सप्त एव च॥ ६ ॥ सप्त स्वर्गाश्च विविधा व्रह्मलोकसमन्विताः । एवं विशवं विभुवन क्वत्रिमं परिकीतितम् ॥७॥ यद्धयेन विधाता च प्रतिसृष्टी च निर्मितम्। एवं विश्वान्यसंख्यानि लोमकूपेमहान् विराट ॥८ यङ्येन विध्ते च यदंशो ध्यायते हि यम्। विष्णुः पाति च संसारं यङ्गयेन कवपानिषि: ॥।। कालाग्निरुद्रो यद्गीत: काल: संहरते प्रजाः।

५५ श्र०] श्रीक्लष्णजनमखरड़म्। ५२७

भृत्युव्ज्नयो महादेवो यद्जयाद्ायते च यम् ॥ १०॥ षड़गुगैरनुरागैश्च विरागी विरतः सदा। यद्धयेन दहत्यग्निः सूर्य्यस्तपति यङ्गयात्॥११ ।। यङ्मयाद्वर्षतीन्द्रय मृत्युयरति जन्तुषु। यङ्गयेन यमः श्ास्ता पापिनां धर्म एव च ॥ १२ ॥ धत्ते च धरणी लोकान् यङ्जयेन चराचरान्। सूयते प्रकृतिः सृष्टौ यङ्जयान्महदादिकम् ॥ १३॥ दुर्ज्नेयं तदभिप्रायं को वा जानाति पुत्रक। यत्प्रभावं न जानन्ति ब्रह्मविष्ुमहेश्वराः॥ १४॥ कथं जानामि त्चेष्टामहं वत्स सुमन्दधीः। कथं जगाम मधुरां त्यक्का वन्दावन वनम् ॥ १५॥ कथं तत्याज गोपी् राधां प्राणाधिकां प्रियाम्। यथोदां बान्धवादीं नन्दं वा नन्दनन्दन: । १६॥ दर्पहा दर्पदः सोऽपि सर्वेषां सर्वद: सदा। बभञ्ज राधादर्पज् सुदाम्नः थापकारणत् १७॥ अन्येषां भावनाहेतोर्ब्रह्मप्राप्तिस्तथा भवेत्। एवं किञिद्दितर्कञ्त कुरुते कमलोद्वः ॥१८॥ चकार दर्पभङ्गज्न महाविष्णु: पुरा विभुः । व्रह्मणाश्च तथा विष्णोः शेषस्य च भिवस्य च ॥ १८ ॥ धर्मस्य च यमस्यापि साम्बस्य चन्द्रसूर्य्यीः। गरुड़स्य च वङ्रेस्व गुरोर्टु र्वाससस्तघा॥ २०॥ दीवारिकस्य भत्तस्य नयस्य विजयस्य च। सुराणामसुरायाञ्च भवतः कामभक्रयोः । २१।। लक्ष्मयस्यार्जुनस्यापि वायास्य च भृगोस्तथा।

५२८ [५५प०

सुमेरोश्च ससुद्राणां वायोश्च वरुणस्य च ॥ २२ ॥ सरखत्यास्च टुर्गाया: पद्मायाश् भुवस्तथा। सावित्याश्ैव गङ्गाया मनसायास्तथैव च । २३। प्राणाधिष्ठातदेव्याश्च प्रियाया: प्रासतीऽपि च। प्राणाधिकाया राधाया अन्येषामपि का कथा ॥२४॥ हत्वा दर्पज् सर्वेषां प्रसादञ्ज चकार सः। कर्ता हर्ता पालयिता स्रष्टा स्रष्टुस्व सर्वतः ॥२५॥ यं स्तोतुमीयो नालज् पञ्जवक्रण शङ्रः। स्तोतुं नालं चतुर्वक्री विधाता जगतामपि ॥ २६॥ स्तोतुं नालमनन्तस सहस्रवदनैरहो। स्वयं विष्युरविशवव्यापी नालं स्तोतुं जनार्दनः ॥ २७॥ महाविराट् न शक्तोऽपि यं स्तोतुं परमशवरम्। कम्पिता यस्य पुरतः प्रक्ृतिः परमात्मनः ॥ २८।। सरखती जड़ीभूता यं स्तोतुं परमेख्रम्। महिमान न जानन्ति वेदा यस्य च नारद ॥ २६ ॥ द्ूत्येवं कथितो ब्रह्मन् प्रभावः परमात्मनः । निर्गुशास्य च क्वशास्य किन्भूयः श्रीतुमिच्कसि ॥ ३०॥ दूति श्रीब्रह्मवैवत्तें महापुरासे नारावरनारदसंवादे श्रीक्ृणणाजक खगडे श्रीक्वणाप्रभाववर्णनं नाम

५२६

.0-

नारढ उवाच।

किमपूर्व शुतं ब्रह्मन् रहस्य परमाङ्ग तम्। अनन्तचरितं धन्यमनन्तस्याच्युतस्य च॥ १॥ कथं कप्णो महाविष्णोदपभङ्ग चकार सः। अन्येपां वा कथमही तद्जवान् वक्ुमहति॥२॥ स्वतः यीक्वणाचरितमतीवमधुरं त्रुती। अनीवमधुरं रम्य' काव्य कविमुखात्ततः ॥ २॥

श्रीनारायण उवाच। महाविष्णोरहद्गारो बभूव सहसेति च। सवें मल्ोमकूपषु विश्वान्येवाहमीश्वरः ॥४॥ संहारभैरवो भूत्वा तं जग्रास सलीलया। स्थिते मूर्डावशेषे च प्रसादं तं चकार सः॥ ५ ॥ सर्वाकानं ध्यायमानं स्तुतं भीतं क्वपानिधिः । तच्करीरं सुसस्पत्नं पुनरेव चकार सः ॥६॥ ब्रह्मयाः सहसा ब्रह्मन्निनि दर्पो बभूव ह। अहं त्रिजगतां वाता कर्ताहमीश्वरः स्व्रयम् ॥॥ मत्पर: पूजितो नास्ति मत्पर: पूजितेन्ट्रियः। द्त्येवं मनसा कत्वा बहुदर्पो बभूव ह॥ ८ ॥ तं ब्रह्मणां समूहञ् दर्शयामाम ततक्षराम्। गोलोके स्वसमाप च वमन्त पुरता विभा: । पञ्जवत्नं चतुर्वक्र षडवक्वञ्ज ततोऽधिकम ॥८।

5-x५

५२०

प्रतवक्कन्न प्रत्येकं ब्रह्मागडीघन्न लीलया। त्यक्रुकामं स्वदेहच्य व्रीड़या नतकन्धरम्॥ १०॥ पुनः प्रसादं कपया तं चकार कपानिधिः। कालेन मोहिनीद्वारा तमपूज्य चकार सः ॥११ ॥ स्वकन्यां दर्भयित्वा तं सकामञ्ज चकार ह। पुनस्तहर्पभङ्गञ्ज शिवद्वारा चकार सः ॥१२॥ तत्याज लज्जया देहं पुनर्देहं दधार सः। पुनञ्चकार तं पूज्य व्रद्मारं ब्रह्मणः प्रभः ॥१३॥ ज्ञानं ददी महाज्ञानी ज्ानानन्द: सनातनः । विष्णोर्बभूव गर्वश्च जगत्पाताहमीखवरः॥ १४॥ तमात्मविस्मृतं क्वष्णस्नकार रामजन्मनि। अहं विश् बिभमीति शेषदर्पो बभूव है॥१५॥ तदप गरुड़द्वारा चूर्गीभूतं चकार सः। एकदा पूजितो नागैर्गरुड़: क्प्वाहनः॥ १६॥ न पूजितस श्ेषेण खदर्पेस पुरा मुने। गरुड़ेन जितं क्रोधास्तमनन्त मनखििनम् । १७॥ चकार मीच्षएं तस्य श्रीक्ृषश्च कवपानिधि:। स्यं भिवः खदपाच्च विवाहं न चकार सः ॥१८॥ तं कृव्वा मायया मोहं कारयामास स्त्रीयुतम्। पुनर्जहार पत्नीच्च दक्तकन्यां महासतीम् ॥१८॥ वर्ष शुशोच तह हं क्रोड़े कत्वा च शङ्रः। नानास्थानञ्ज बभ्राम रदन् भोकान्मुह्ुर्मुह्कः ॥२०॥ जन्मान्तरे पुनः प्राप्य तां सतों पार्वतीं मुदा। विसस्मार च खन्नानं दच्पप्ः पुनः भिवः॥२१।

श्रीक्वष्णाजन्मसएम् । ५२१

पुनश्चाङ्गिरसद्वारा स्मारयामास सत्वरम् । एकदा सरथः श्रम्भु: प्रेरितस्त्रिपुरे पुरा ॥२२॥ हत्वा दैत्वं शिवद्वारा विपुरारिं चकार तम्। सवें वरज्ज सर्वस्मर दातु शभ्भु: क्रपानिधि: ।२३॥ स्वयं कल्पतरुभूत्वा प्रतिप्नाञ्ज चकार सः । वृकासुरोऽनुष्ठानञ्च क्वत्वा वब्रे वरं विभुम् ॥ २४॥ दास्यामि हस्त तन्मध्ि भस्तसाङ्गवतु चषात्। नगाद जगतां नाथ ईप्सितं ते भविष्यति ॥ २५॥ दूति लब्ध्वा वरं रुद्रात् गच्कन्त शङ्गरं विभुम्। हस्त दातुञ्ज तन्मूति प्राधावत्सत्वरं पुरा ॥ २६॥ अतीवभीतः श्रभ्भुश्च जगाम शरणं हरिम्। भगवांश् शिवस्यार्थें दैत्यं भस्तीचकार सः ॥२७॥ भिवं युद्धञ्च कुर्वन्त बाएं युद्धे परा विभु: । लीलया जुन्भ्रणास्तेर जड़ीभूतं चकार सः॥२८॥ समागतं दत्तयन्े प्रभु दभ्भन लीलया। वारयामास भगवान् हस्त दत्त्त्वा च तह्गले ॥ २८ ॥ केदारकन्यकाद्वारा पप्तो धर्मोडतिदैवतः। बभूवातिक्वथो भीतः कुद्वामेव यथा पथी। ३०॥ तदा तस्य च शापान्ते सत्ये पूर्णें बभूव ह। त्रिपाद्भूव त्रतायां डापरे च द्विपादिति ॥ ३१ ॥ एक्रपाज्च कली सोऽपि कलेरन्त पुनः चयः । घोड़थांथोडतिक्लृष्टच् सस्मार चरणं विभो: ॥२२॥ तदा सत्ययुगारभ् परिपूर्णोऽभवत् पुनः। पुनर्युगानुरोधेन क्रमेण च पुनः चयः ॥३३॥

५२२

यमो माएडव्यथापेन शूद्रयोनिमवाप ह। तदा पुनः शताव्दान्ते पुनः शुद्धो वभूव ह॥ ३४॥ साम्बो विमातगापेन गलत्कुष्ठी बभूव सः । चन्ट्रो दर्पमटैनैव जहार च गुरोः प्रियाम् ॥ २५॥ बभूव दर्पभङ्गाऽस्य यत्तमग्रस्ती बभूव सः । सूर्य्यो दपात्तेजसय्न हन्तु गङ्गरकिङ्गरम्। ३६। सुमालीत्वभिधं देत्य जगामाशु गिरिं प्रति। त्रहनियं दीप्तिकरं कुर्वन्तं विषयं रवेः ॥ ३७॥ सूर्यस भीतो दैत्वय भङ्गरं शरणं ययी। सूर्य्य दृद्टा यङ्गरश्च जग्राह शूलमेव च। भीतो दुद्राव सूर्य्यञ्च दृष्टा तं शूलिनं मुने॥३८ ॥ जघान काश्यां शूलेन शूली काभीश्वरी रविः । मूच्छों संप्राप्य शूलेन दर्पभङ्गो बभूव ह॥ ३८ ॥ सान्द्रान्धकारः सहसा जग्राह पृथिवीतलम्। आशुतोषो महाटेवो जीवयामास तत्च्षएम् ॥ ४0॥ तशव शङ्गरं सूर्य्यो लज्जितोऽपि भवेन च। कत्वा तमाशिषं तुष्टो ययौ गेहं कपानिषि:॥४१॥ विभुगरुत्मतो दप बभख्ज लीलया पुरा। निःश्वासै: प्रेरितस्यापि शिवस्य छ्वषभस्य च ॥ ४२॥ आगच्कतथ वकुरठ पृष्ठे कत्वा शिवं पुरा। द्रष्टं समागतं भत्या देवं नारायएं परम् ॥ ४३॥ वड्िर्दर्पी भृगो: गापात् सवभत्तो बभूब ह। गुरो: स्वभार्य्याहरणाद्दर्पथूर्गो बभूव ह। ४४ ।। दुर्वाससी दर्पभङ्गो बभूव ह्यम्वरीषतः ।

५७ श० ५२१

सुटर्गनेन चक्रेग विषगोदु विषहेग च॥ ४५. जयस्य विजयस्यापि दर्पभङ्ग चकार मः । वेकुगठात् पतितस्थर्ाप ब्रह्मगाप कलेन च ॥ ४६ ॥ नृसिंहेन हतः सोपि हिरखकगिपयथा। शूकरेण हिरखानी लीलया च रसातले॥ ४७॥ रावग: कुश्भकराश्च निहतौ रामवागतः । जन्मान्तरे च लङ्गायां ब्रह्मगा प्रार्थितस् च। ४८॥ मिशुपाली हि निहतः कृप्वागेन लीलया। हन्तवक्रय्य महसा परिपूर्णेडत्र जन्मनि॥ ५2॥ सुराणां दर्मभङ्गञ् देवद्ारा चकार ह। असुरगां सुरदारा विरोधेन पस्सरम्॥ ५० ॥ विधिद्वारा दर्पभङ्ग भवतथ चकार मः । भवानासीवनारद्श पुरा पुत्रः प्रजापतेः ॥ ५१ ॥ गन्धर्वश्व पितुः शापात् शूद्रोपुत्नस्ततः क्रमात्। ततः पुनर्नारद्य प्रसादाद्धुना विभी: ॥५२॥ मन साध्यं विश्वमिति कामदर्पो बसूव है। तं प्रमन्त हरडारा भस्नसाच् चकार सः ॥५२॥ पुनः क्वत्वा प्रसादन्त जीवयामास लीलवा। ए्कान्तिकञ् तद्जतां सचनाषतं करोति ह। ५४॥ चकार दर्पभप्ृन्न नर्निसो लच्हाणस्य द। वसे मङ्गवशूलेन रवणद्र ितेन ॥५५० पुनन जीवशभांस रामस्य सतदन च। स्वयं निसा तविप्ाय व्अ्मगापेन न ॥३ह॥ चकार दपभ्रद्धवव कातवायोर्जुनेस्य व।

५२४ ब्रह्मवैवर्तपुराये [५७ अ०

जामदग्न्यस् प्रस्त्रेणामोघेन पशुना पुरा । ५७॥ विप्रपुत्रस्य मरणे हरणे कृष्पयोषिताम्। कर्णेन साद्वं समरे पार्थदपे बभन्ज सः॥ ५८ ॥ बाणस् योषाहरणे चिच्छेद च भुजान् विभु:। भृगोश्च दक्षयन्ने च दर्पभङ्ग चकार सः॥५ट ॥ पशु रामस्य रामस्य विवाहे पथि गध्कतः। बभञ्ज दपे समरे रामदवारा पुरा विभु:। ६० ॥ सुमेरो: शृङ्गभङ्गष्व वायुद्वारा चकार सः । समुद्राणां दर्पभङ्ग चकारागस्यभच्तयात् ॥ ६१॥ अकाले सृष्टिहरणे तत्पुत्रमरणे पुरा। कोपयुक्तस्य वायोश्च दर्पभङ्ग चकार सः ॥ ६२॥ उषाहरणयात्रायां द्वारकागमने हरे: । वास्य च गवां हेतोर्वरुपज़ प्थाप सः ॥६२॥ कलहै गङ्या साईं वाखा नाराययाग्रतः । रुरखतीच़ तत्याज तस्या दपे बभन्ज् सः ॥६४॥ दपयुक्ताज्ज दुर्गाद्य त्यक्का प्रम्भुहिमालये। कामञ्च भस्मसात् कत्वा तपसे च ययौ विभुः॥६५ ॥ लज्जामवाप सा देवी तस्या दपे बभव्ज सः। सा ययौ तपसे विष्णो: प्राप्तिहेतोः शिवस्य च ॥६६॥ भारते सुचिरं तवा देवी विष्णोवरेण च। चकार खामिनं श्भ्भु भगवन्त सनातनम् ।६७॥ महासीभाग्ययुक्ता सा बसूव शङ्गरप्रिया। विशवेषु सवदेवीषु पूत्या वन्या सुता सुरेः ॥ ६८ ॥ दर्पयुत्ता महालत्ीर्बभूव सा महामुने।

५७ श्र०] श्रीक्ृपजनख एडम्। ५३५

पराभूता पुरा देवी जयेन विजयेन च ॥६ट ॥ प्रविशन्ती विभोद्दारं दत्त्वा भक्ताय वाव्किवितम्। निवारिता सा दाराज् तेन दोवारिकेश वे ।७०॥ यदात्मनस्तिरस्कारं साभिमाना महासती। स्मृत्वा हरे: पादपद देहं त्यतुं समुद्यता॥ ७१ ॥ तदा ब्रह्मा महेपश् विष्ुर्धमख्च भास्करः। चन्द्रश्न कामदेवश्च वैखानरी धनेखरः॥७२॥ ऋषयो मुनवशैव मनवो विघ्ननाशकाः । महेन्द्रो वरुणखैव जगत्प्राणी हुताथनः ।०३॥ समाययू रुदन्तस्ते पद्माया: पुरतः पुरः। तुष्टुवुश्च महालक्ष्मीं मूलप्रकृतिमीखरीम् ॥४॥ देवा ऊचु: । चमख भगवत्यम्ब चमाशीले परात्परे। शुद्धसत्वसरूपे च कोपादिपरिवर्लिते॥ ७५॥ उपने सर्वसाध्वीनां देवानां देवपूजिते। त्वया विना जगत्सवें मृततुत्यज्ज निष्फलम् । ६॥ सर्वसम्पत्खरूपा त्व सर्वेषां सर्वरूपिणी। रासेशर्यधिदेवी त्वं त्वत्कलाः सर्वयोषितः।७७॥ कैलासे पावती तच्न चीरोदे सिन्धुक्रन्यका। सवर्गे च सवर्गलत्मीस्व मर्त्यलत्ीक्च भूतले॥७८॥ वैकुरठे च महालक्षमीदेंवदेवी सरखती। गङ्गा च तुलसी त्वच्न सावित्री ब्रह्मलीकतः॥श८ ॥ कृश्ण प्राणाधिदेवी वं गोलोके राधिका खयम्। रासे रासेखरी त्वच्न वृन्दा वृन्दावने वने॥ ८० ॥

(५७ ग्र०

कवणणप्रिया त्व' भागडीरे चन्द्रा चन्दनकानने। विरजा चम्पकवने शतमृङ्गे च सुन्दरी । ८१ ॥ पझ्मावती पझमवने मालती मालतीवने। कुन्ददन्ती कुन्दवने सुशीला केतकीवने ८२॥ कद्व्बमाला व्वं देवी कदस्तकाननेऽपि च। राजलक्ष्मी राजगेहे म्टहलक्ष्मीर्गृहे यहे। ८३॥ द्वत्युक्ता देवताः सर्वे मुनयी मनवस्तवा। कुरुदुनमवदना: शुककराठोउ्ठतालुकाः॥ ८४ ॥ दूति लक्ष्मीस्तवं पुखं सवदेवेः कवतं शुभम्। यः पठेत् प्रातरुत्याय स वै सवें लभेत् ध्रुवम् ,८५ू॥ अभार्यो लभते भायां विजीताज सुता सतीम। सुथीलां सुन्दरीं रम्यामतिसुप्रियवाहिनीम् ॥८६। पुत्रपौत्रवतीं शुद्धां कुलजां कोमलां वराम्। अपुत्ो लभते पुत्र वैष्वं चिरजीविनम् ॥ ८9॥ परमैशव्ययुक्तत्त विद्यावन्त यशखिनम्। भष्टराज्यो लभेद्राज्य मष्टशीलभते वियम्। ८द॥ हतबन्धुलभेदु बन्धु धनस्रष्टी वनं लभेत्। कोतिहीनो लभेत् कीति प्रतिष्ठाश लक्षेत् श्र वम्, पटा सर्वमङ्गखवदं स्तोत्र मोकसन्तापनाशनम्। हर्पानन्दकरं पशडवर्ममोच्षलुहृत्प्रटम् ॥८० ॥ दूति श्रीत्रह्मववत्ते महापुराण नारायरनारदसंवादे श्रीक्वराजन्मखरडे भगवद्र रवसंग लब्ी- स्तोत्रकथनं नाल पट पञ्चा- भत्तमोडवायः।

श्रीकष्जन्मख रडम्। ५३७

सप्तपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ।

नारायण उवाच।

देवानां स्तवनं शुत्वा त्यक्का च रोदनं सती। उवाच सुप्रसन्ना तान् तेषां स्तोत्रे ण नारद ॥ १ ॥

महालन्मीरवाच ।

त्यजामि देहं न क्रोधान्न वैराग्येग साम्प्रतम्। इढ़ हृदि समालोच्य देवास्तक्यतामिति॥२॥ यस्तिन् सदीशे महति सवसाम्य च निर्गुणे। मर्वात्मनि सदानन्दे समता लगशैलयोः ॥२॥ स््रूभङ्गलीलया लक्ष्मोलचं स्त्रष्टमलञ्ज यः । भृत्य स्त्रियां यत्सनता किं कार्य्य तस्य सेवया ॥ ४ ॥ तत्पत्नीनां प्रधानाहं निरस्ता द्वारिणाधुना। उद्त्य सृत्वभृत्येन परिपूर्णेन नेफिता॥ ५ ॥ त्यच्यामि जीवनमहमसौभाग्या च स्वामिनि। वड़ी च कामनां कला यथा भद्रं भवेत् पुरा॥ ६॥ या स्त्री भर्तुरसौभाग्या ससीभाग्या च सर्वतः । शयने भोजने तस्या न सुखं जीवनं हथा ॥9 ॥ यस्या नाय्ति प्रियप्रेम तस्या जन्म निरर्थकम्। तत् किं पुत्र धने रूपे सम्पत्ती यौवनेऽथवा॥८॥ यद्धक्तिर्नास्ति कान्त च सवप्रियतमे परे। साशुचिर्धमहीना च सर्वकमविवर्जिता॥ ८॥

५३८ ब्रह्मवेवर्त्तपुराये [५७ श्र०

पतिर्बन्धुर्गतिर्भरता देवते गुरुरेव च। सवस्माच्च पर: खामी न गुरुः ख्ामिनः पर:। १०॥ पिता माता सुतो माता क्िष्टा दातुमिदं धनम्। सर्वसदाता खामी च मूढ़ानां योषितां सुरा: ॥११॥ काचिदेव हि जानाति महासाध्वी च सामिनम्। अतिसदंभजाता च सुगीला कुलपालिका ॥ १२ ॥ असद्वंशप्रसूता या दुःीला धर्मवर्जिता। मुखदुष्टा योनिदुष्टा पतिं निन्दति कोपतः ॥१३॥ या स्त्री सवपरं देष्टि पतिं विष्ुसमं गुरुम । कुश्भीपाके पचति सा यावदिन्द्राश्नतुर्दश॥१४॥ व्रतं चानभनं दानं सत्य पुख तपसिरम्। पतिभक्तिविहीनाया सस्मीभूतं निरर्थकम् ॥१५॥ प्रतः किज्जिन्न वत्यामि निष्ठुरं पतिमीखरम्। भृत्यापराधैर्देवस्य प्राणांस्त्यच्यामि निश्चितम् ॥१६॥ पतिदोषे महासाध्वी पतिञ्ञानिष्ठुर वदेत्। यदि सोढमश्नक्ा च प्राणांसत्यजति धर्मतः ॥ १७॥ पतिसेवा व्रतं स्त्रीणां पतिसेवा परं तपः। पतिसेवा परो धमः पतिसेवा सुगर्चनम्। १८ ॥ पतिसेबा परं सत्यं दानतीर्थानुकीर्तनम्। सवटेवमयः स्वामी सर्वदेवमयः शुचिः ॥१८॥ सर्वपुरयस्वरूपश्च पतिरूपी जनारदन: । या सती भर्तुरुचचिष्ट भुंत्ते पादोदकं सदा। २०॥ तस्या दर्शमुपस्पथे नित्य वाक्कन्ति देवताः। ततः सर्वाषि तीर्धानि पुनन्ति पापिनो ह्यवात् ॥२१।

19. अ्र०] श्रीक्वषणजन्मखरडम्। ५३९

दृत्युक्वा च महासाध्वी रुरोद च मुह्मुह्कः । उवाच ब्रह्मा भीतव् भत्तिनम्र्रात्मकन्धरः। २२ ॥। ब्र ह्मांवाच। भविष्यति न भटञ्ज जयस्य विजयस्य च। त्वयान भप्ती तो मूढ़ो प्रियापराधभीतया॥ २२॥ सापराधञ्च धर्मिष्ठः च्मया नाशयेद् यदि। सर्वनाशो भवेत्तस्य निश्चितं मा चिरं सति ॥ २४ ॥ यदि प्रप्तं न प्रक्तथ न टएड कर्तुमीशरः। सापराधे च पुरुषे धर्मो दएड करोति च॥ २ ५॥ सवें चमख्व हे मातर्गष्क गच्क प्रियान्तिकम्। माञ्च त्वत्स्ामिनी भता नियोन्य सष्टिकमसि ॥२ ६॥ दृत्युक्का तां पुरस्कृत्वा साईं देवैर्मुनीन्द्रकै:। पीघ्र जगाम वैकुरठ वेकुरठे स्तोतुमीश्वरः ॥ २७५ तत्र गत्वा जगन्नाथं तुष्टाव कमलासनः ।

ब्रह्मणाः स्तवनं सुत्वा दृष्टा लक्ष्मीं पुरःसराम्। रुदन्तों नस्त्रवदनामुवाच कमलापति:॥२८॥ श्रीभगवानुवाच। सवें जानामि सर्वच्चः सर्वात्मा सर्वपालकः । सवशास्ता च सर्वादिकारणं कमलोद्गव । ३०॥ भक्ने कलत बन्धी च स्वत्र समता मम। विशेषतोऽतिमद्क्त: कलवात्पर एव च।्र २१॥ मद्को तब पुत्री च हारपाली दुरन्तकौ। हम मामपराधच् तयोच भक्तिपूर्वयो: ।३२।।

५४० [५७ ग्र०

मद्धक्तिपूर्णो बलवान् दैत्येभ्यो न विभेति च। रच्नितो मम चक्रेण भक्तिमाध्वीकटुर्मदः ॥२२॥ दूत्युक्का जगता नाघो लक्ष्मीं छत्वा खवच्सि। समानीय द्वारपालं तमुवाचेदसैव च ॥ ३४॥ मा भर्वत्स सुख तिष्ठ भयं किं ते मयि स्थिते। मद्गक्ानाञ्च क: शास्ता गच्छ वत्सात्न: पदम्। ३५॥ द्त्यु क्वा भगवांस्तत्र विरराम महामुने। ययुर्देवाख्च सवस्थानं प्रयाम्य जगदीशवरम् ॥ २६॥ नारायणवचः ुत्ा द्वारपाल उवाच तम्।

जय उवाच।

नाहं विभेमि देवांथ लक्षीं मुनिगणांस्था।

दूति श्रीब्रह्मवैव्ते महापुराे नारायनारदसंवादे श्रीक्ृशाजन्मखणडे वैराग्यमोचनं नाम

श्रीक्ृृणणजन्म खगडम्। ५४१

1o-

श्रीनारायण उवाच। बभूव दर्प: पृथ्वगाश् सर्वाधाराहमेव च। पृधुद्वारा च तहपे जवान चैव तत्प्रभुः ॥१४ वभूव दर्प: सावित्र वेदमाताहमेव च। काले चकार तस्याश् सपुताया अदर्भनम्॥ २॥ बभूव दर्पो गङ्गाया श्रहं निर्वासदेति च। जड़ द्वारा च तहपे जहार जगतां पतिः॥ ३। ज़हार मनसादपे दुर्गाद्दारा पुरा मुने। विरजोपगतं कृष्ं भर्व्सयामास क्रोपतः॥४॥ प्रविभन्तं रासग्टहं गोपीभिविनिवारितम्। दीवारिकाभिर्वेत् श्व ताड़ितं तञ्ज दर्पतः ॥५ ॥ सुदाम्न्ा निजभतन राधा शप्ा बभूव ह। देवेन सहसा ध्वस्ता गोलीकादागता धराम् ॥ ६। दषभानुस्त्ियां जाता कलावत्याच्च नारद। कवप्णस्तदनुरोधेन कंसभीतिच्छलेन घ। ७ । समागती नन्दगेहं तेनाहं नन्दनन्दन:। सुदाम्न: भापविच्छेदपालनाथें जगत्पतिः ।८ पुनजगाम मथुरामित्याह कमलोद्दवः। बयस्याः परमभिप्रायं को वा जानाति नारद। ट। कथं जातः समायातो मथुरायाश् गोकुलम्। द्ूत्येवं कथितं सर्वमपरं श्रूयतामिति।१०॥ 5-४६

५४२ [५e अ०

यथा जगाम मथुरां नन्दात् स नन्दनन्टन: । शोकं नन्दो यशोदा च यथा सम्प्राप दैवतः। ११।। यथा गोपास गोप्यश् गावी वन्दावने वने। वने वने वा वन्यास्ते वन्या जानन्ति किञ्चन ॥१२॥ वनं रम्य' वन्यपद्मपि त्यक्का वने वने। शमशाने वाश्मयाने वा बभ्रनाम भामिनी मुने॥ १३॥ ग्रामं त्यक्ता च बभ्ाम चेतनाचेतना चराम्। चरेन वर्जिता सा च प्रार्थयन्ती प्रतीक्षरम् । १४ ॥। न्तरं चरं सा खसन्ती चेतनं कुर्वती नरम्। क्षपं विशन्ती तल्पे च क्षणामुत्याय तिष्ठति॥१५॥ दूति श्रीब्रह्मवैवत्ते महापुराण नाराययनारदसंवादे

श्रीनारायण उवाच।

दूत्येवं कितं सवें सर्वेषां दर्पभञ्जनम्। दून्द्रस्य दर्पभङ्गज्ज विस्तारेय निशामय॥ १ ॥ दून्द्रो दर्पात् सभायाच्च रत्नसिंहासनाहरात्। नोत्तस्थी खगुरु दृष्टा ब्रह्मष्ठञ्न वह्नस्पतिम् ॥ २ ॥ गुरुजगामातिरुष्टः मापमाने ममलारः । तथापि क्वपया धर्मी स्नेहाच न पथाप तम्॥ ३॥

(६ अ्र०] श्रीकण्ाजन्मखरडम् । ५४३

विना प्ापेन तहर्पशूर्णीभूतो बभूय ह। अन्यश्चेन्न शपेद्र्मात् प्रेमृणा वा चाति कित्िषम् ॥४। तथापि तञ्ज फलति धर्मस्तं हन्ति नारद। योयं हिंसत्ं सापराधं अपेत्कोपैन धार्मिक:। ५ू। विनाशः सापराधस्य धर्मो नष्टस्व धर्मियः। तेनाधर्मेण श्कस्य व्रह्महत्या बभूव ह। ६ ॥ भीतस्यक्ता सवराज्यञ्ज प्रययी स सरोवरम्। सरसः पद्मसुत्र च निवासञ्च चकार सः ॥॥ गन्तु न शता हत्या च पु विष्णुसरीवरम्। श्रेष्ठ भारतवर्षें च तपस्थानं तपखिनाम् ।८॥ तदेव पुष्करं तीथें प्रवदन्ति पुराविदः । राज्यमष्ट हरिं दृष्टा हरिभक्ती नराधिप: । ८। बलाज्जहार तद्राज्यं नहुषी नाम धार्मिक: । दृष्टा पचीं वरारोहामनपत्याज्ज सुन्दरीम्॥ १०॥ स्वर्गगङ्गाज्ज गच्छन्तीं हृदयेन विद्यता। नवयीवनसम्पन्ना रत्नालङ्गारभूषिताम् ११। सुकोमलां तां सुदतीं वदन्तीच्च महासतीम्। मूच्छां सम्प्राप राजेन्ट्र: कामेन यौवनैन च। १२ ॥ छवाच तत्पुरःस्थित्वा सुविनीतश्च दासवत्। नहुष उवाच। धातुगतिविचित्राही न बोध्या च सतामपि। ईदृभी स्त्री भगाङ्गस्य लुव्धस्य परयोषिति। ईटृटयी सुन्दरी यस्य परभार्य्यासु तन्मन: ॥१४। अस्या अग्रे च का रस्ा कोवभी का तिलोसतमा।

५४४ [५e अ०

का वा मेना छताची वा रत्माला कलावती। १५॥ कालिका सुन्दरी भद्रावती चम्पावती तथा। एताश्चाप्परसश्नास्या: कलां नाहन्ति षोड़भीम्। १६। दमां विहाय मूढ़ोऽन्यां कथं गच्छति मन्दधीः। अस्माकं योषितो यास चेटीतुत्याश्च निश्चितम् ॥१७। मां भजख वरारोहे सुप्रीता भव किङ्गरम्। यथा राधा च गोलोके कवष्ावत्चसि राजते॥ १८० वैकुण्ठोरसि वैकुरठे यथा लत्मी: सरखती। ब्रह्मलोके च ब्रह्माणी यथेव ब्रह्मवच्तसि ॥ १८॥ यथा मूर्ति महासाध्वी धर्मवत्तःस्थलस्थिता। पातालतललक्ष्ीर्वा यघैवानन्तवक्तसि । २०॥ यथा पुष्टिगरेशे च देवसेना च कार्तिके। वरुणे वरुणानी च यथा स्ाहा हुताशने॥२१॥ यथा रतिः कामदेवे यथा संज्ञा दिनेख्वरे। वायो: पत्नी यथा वायौ यथा चन्द्रे च रोहिणी ॥ २२॥ • यथादितिर्देवमाता तव खस्रूञ्च कश्यपे। यथा हिमालये मेना पितकन्या च मानसी ॥ २२॥ लोपामुद्रा यथागस्य यथा तारा वह्स्पतौ। कर्दमे देवहती च वभिष्ठेऽरुन्धती यथा॥ २४॥ मनी च पतरूपेव दमयन्ती नले यथा। तथा भष त्वं. सौभाभ्या मम वच्तसि सुन्दरि॥ २५॥ लीलया च सहस्रेन्द्रान् केत्तुं पकोडहमीखरः। नारी वाव्कृति जारच्च खामिनी बलवत्तरम् ॥ २६॥ सुमेरुगिरिकूटे च दुर्गमेडतिरहःस्थले।

५४५.

अथवामलये रम्ये रम्ये चन्दनवायुना ॥ २७॥ विश्वस्भके सुरसने किंवा नन्दनकानने। निकटे भतशृङ्गस्य पुष्पभद्रानदीतटे। २८॥ गोदावरीतीरनीरे समीपे गीतवायुना। चम्पावतीनदीतीरे रम्ये चम्पककानने॥ २८॥ श्मथ्ानेडतिश्मशाने च रम्येऽतिनिर्जने वने। शैले शैलेऽतिरहसि कन्दरे कन्दरे वने ॥ ३० ॥ द्वीपे द्वीपे दुर्गदुगें नद्यां नद्यां नदे नदे। समुद्रपुलिन रम्य सर्वजन्तुविवर्जिते।३१॥ विद्ग्धाया विदग्धेन सङ्ग्मो निर्जने सुखः । पुष्पचन्दनभय्यायां पुष्पचन्दनचर्चित ॥ ३२॥ मां ग्टहीत्ा कुरु रतिं पुष्पचन्दनचर्चितम्। ब्रह्मएश् वरेर्देवी जरामृत्युविवर्जितम् ॥ २२ ॥ मां कुरुष्व पतिं भद्र नित्व सुस्थिरयोवनम्। सुवेभं सुन्दरं धीरं कामशास्त्रविशारदम्। ३४ :

आगतामुवभों मह्यां त्यकवन्तव्न याचतीम् ॥ ३५॥ न मे स्पृहा परस्त्रीषु तां दृष्टा लोलुपं मनः। त्वता मया स्भार्य्याय् रत्नभूषएभूषिताः ॥३६॥ अथवा रचिता: सर्वा दासी: कत्वा वरानने। रत्नेन्द्रमारां मालां ते दास्यामि वरुणास्य च । ३७॥ निजित्व वरुणं युद्धे ब्रह्मास्त्र णातितेजसा। वड्गिशुद्व वस्त्रयुगं जित्वा वह्ि सुदुर्बलम्॥३८॥ दास्याम्यद्येव ते देवि वियोज्य मां नियोजय।

५४६ ब्रह्मबेवर्त्तपुराणे

दास्यामि देवान्निरज्जित्य देवमातुश्च सुन्दरि। करभूषयायुग्मञ्चात्यमूत्यरत्न निर्मितम् ॥ ४० ॥ दास्याम्यद्यैव रोहिएाश्चन्द्र जित्वातिदुर्लभम्। यक्ष्मग्रस्तमतिक्वयं ममेव पूर्वपूरुषम् ॥ ४१॥ विना युद्धन भीतो मां कृपया वा प्रदास्यति।

दास्याम्यद्यव पार्वत्या भिक्षां कत्वा महेशवरम्। आशुतोपं स्तुतिवशं भत्तेशच्च ऊपामयम् ॥ ४३॥ सर्वसम्पत्तिदातारं परं कल्पतरु शुभे। अमूल्य रत्न निर्माणकेयुरयुगलं प्रिये॥ ४४॥ दास्यामि तेऽय गङ्गाया युद् क्त्वा सुटुर्लभम्। बहुलीयुगलं चारु सूर्य्पत्रता मनोहरम् ॥ ४५॥ सद्रत्नसारनिर्माएं दास्याम्यद्य सुशोभने।

दास्यामि ते कामपत्नम: कामं जित्ा च लीलया। क्रीड़ाकमलमस्तानं कमलायाथ सुन्दरि॥ ४9॥ भिचां कृत्वा च दास्यामि सुत्वा च कमलापतिम्। अङ्गलीयकरत्नानि विशवेषु दुर्लभानि च॥ ४८॥ सावित्राथ प्रदास्यामि क्वत्वा च ब्रह्मरास्तथा। स्वयं गीतं प्रगायन्तीं मूर्च्छनाशुतिसंयुताम्।। ४८ ॥ वागीवीणां प्रदास्यामि कत्वा नाराययव्रतम्। रत्नपाशकसङुञ्ज विश्वकर्मविनिर्मितम्॥ ५०॥ कुवरपत्नम दास्यामि पादाङ्कलिविभूषरम्।

५e श्र० ] श्रीक्कपाजनमाख एडम् । ५४७

दूत्येवमुक्का नहुषः पपात तत्पदाम्बुजे ॥ ५१॥ उवाच तं प्रची तस्ता राजमार्गगतं नपम् ॥५१॥ उत्थाप्य तं करे धृत्वा शुष्ककरठोष्ठतालुका। स्मारं समारं पदाभोजं महासाध्वी हरेगुरो: ॥ ५२ ॥ भच्युवाच। शरृणु वत्स महाराज हे तात भयभञ्जन !। भयत्राता च राजा च सर्वेषां पालक: पिता । ५३॥ मष्टश्ीख महेन्ट्रोऽद त्ञ्ज खर्गेनपोडधुना। यो राजा स पिता पाता प्रजानामेव निश्चितम्॥५४॥ गुरुपी राजपत्नी देवपत्नी तथा बधूः। पित्रोः खसा शिष्पत्नी भृत्वपत्नी च मातुली॥ ५५॥ पितपत्री सातपत्नी खय्रूस् भगिनी सुता। गर्भधातीष्टदेवी च पुंसः षोड़य मातर:। ५६॥ त्व नरी देवभार्ययाहं माता ते वेदसस्नता। गच्छ वत्सादितिं रन्तु यदि चेच्कसि मातरम् ।५७॥ सर्वेषां निष्क तिश्वास्ति न वत्स ! माटगामिनाम्। कुभ्भीपाके ते पचन्ति यावद्ै ब्रह्मणो वयः ॥ ५८ ॥ ततो भवन्ति क्वमयः वेश्यायोनिषु कल्पकान्। ततश्न कुष्ठिनी स्ेव्ळा भवन्ति सपजन्मसु॥५2 ॥ नास्त्येव निष्क तिस्तेषामित्याह कमलोद्धवः । एवं विट्चत्रशूद्राखां ब्राह्मषीगमने नृप ॥ ६० ॥ वेदेषु निष्क तिर्नास्ति चेत्याङ्गिरसभाषितम्। स्वमसम्पत्तिभोगव् सुखं संसारियां श्रवम् ।६१॥ मुमुत्तूयाच मोचच् तपश्चैव तपखिनाम्।

५४८ ब्रद्मवैवर्त्तपुराये

ब्राह्मगानाञ् ब्राह्मखं सुनीनां मौनमेव च॥ ६२॥ वेदाभ्यासो वैदिकानां कवीनां काव्यवर्णनम्। विष्णुदास्यं वैष्वानां विष्णुभक्तिरसं परम् ॥ ६३॥ विष्णुभतिं विना नेव मुक्ति वाळ्कन्ति वैष्ावाः । मलाव्येषु च क्वेदेषु दुर्गन्धिनिलवेषु च॥ ६४ ॥ साधूनां किं सुखं साधो स्त्रीएं योनिषु नां वद। कुलप्रदीपे राजेन्द्र राज्तं मएडलवर्ततिनाम्॥ ६५॥ लव्धञ्ज भारते जन्म पुरेन बहुजन्मनाम्। पझ्मानां चन्द्रवंश्यानां वृपाणं दीप्रिहेतवे ॥ ६६॥ त्वमाविरासीस्तेजस्ी ग्रीप्मध्याकभास्करः। सर्वेषामाश्तमासाज सधमश् यथ: परम्॥ ६॥- स्वधर्महीना नरके पतन्ति मूढ़चेतसः । ब्राह्मणस्य सधर्मश् त्रिसन्ध्यमचनं हरेः॥ ६८॥ तत्पादीदकनैवैद्यभक्षगाञ्ज सुधाधिकम्। अन्नं विषा जलं नूत्रमनिवेद्य हरेरमृप॥ ६६ ॥ भवन्ति शूकराः सर्वे ब्राह्मखा यदि भुख्जते। आजीवं भुख्जते विप्रा एकादृश्यां न भुख्जते॥७० ॥ कणाजन्मदिने चैव शिवरात्री सुनिश्चितम्। तथा रामनवम्याञ्ज यत्नतः पुरायवासरे॥ २१ ॥ ब्राह्मणानां सव्मश्च कथितो ब्रह्मगा ृप। व्रतं पतिव्रतानाव्न पतिसेवा परं तपः ॥ ७२ ॥ यथा पुत्रः परपतिरेष धर्मश्च योषिताम्। पहलयन्ति यथा भूंपा: प्रजा: पुत्रानिवौरसान्॥७३॥ प्रजा:स्त्रियञ्न पश्यन्ति राजानी मातरं यथा।

५४६

यज्नं कुर्वन्ति विष्णोश्च सेवनं देवविप्रयोः।७४॥. निवारणच्च टुष्टानां शिष्टानां प्रतिपालनम्। दति धर्मः चत्रियाणां कथिती ब्रह्मणा पुरा॥ २५॥ बागिज्यञ्जैव वैश्यानां स्वधर्मो धर्मसजयः । शूद्ाणं विप्रसेवा च परो धर्मो विधीयते॥ ६। सवन्यासी हरौ भूप धर्मः सत्यासिनां ध्रुवम्। रत्नैकवासा दडी च विभर्ति मृत्कमरडलुम् ॥९9॥ सर्वत्र समदर्गी च स्परेन्नारायणं सदा। करोति भ््रमपं नित्य गेहे गेहे न तिष्ठति॥७८॥ विद्यामन्तञ्ज कस्म चित्र ददाति च लोभतः । करोति नाश्रमं भिक्षु: करोति नान्यवासनाम्।।७2। करोति नान्यसङ्गज निर्मोहः सङ्गवर्जितः। न खादुभुङते लोभाच्च स्त्रीमुखं न हि पश्यति॥८०॥ न वाष्कितं भत्त्यवस्तु याचते ग्हहिएं व्रती। दूति सव्यासिनां धर्ममित्याह कमलोद्वः ॥८१॥ दूति ते कथितं पुत्र गच्छ वत्स यथासुखम् । ८३॥ दत्युक्ता च महेन्द्राणी विरराम च वर्त्मनि। उवाच नहुषी राजा पचीं वक्रप्रकन्धरः ।८३॥। नहुष उवाच। त्वया यत् कथितं देवि सवें तत्तु विपर्य्ययम्। यथार्थधमें वेदोक्न निबोध कथयामि ते ॥ ८४ ॥ कर्मणं फलभोगश्चसर्वेषां सुरसुन्दरि। नैव सर्गें न पाताले नान्यद्वीपे ख्ुती शुतम् ॥ ८५॥ कत्वा शुभाशुभं कर्म पुखच्ेत्र च भारते।

५५०

अन्यत्न तत्फलं भुंता कर्मी कर्मनिबन्नात्॥ ८६॥ हिमालयादासमुद्रं पुयन्तेत्रञ्च भारतम् । श्रेष्ठ सर्वस्थलानाञ्ज मुनीनाज्ज तपःस्थलम्॥ ८७॥ तत्र लब्धा जन्म जीवी वज्ञिती विष्ुमायया। भश्वत्करोति विषयं विहाय सेवनं हरेः ॥ ८८॥ कत्वा तत्र महत् पुएयं सग गच्छति पुखवान्। गहीत्वा सर्गकन्याश्च चिरं सर्गे प्रमोदते।८2॥ सर्गमागच्कति नरी विहाय मानवीं तनुम् ।20॥ स्वश्रीरेणागतोऽहं मत्पुएयं पश्य सुन्दरि। अनेकजन्मपुरेन चागतो खर्गमीप्तितम्॥८१॥ ततः किं केन पुरेन दर्शनं मे त्वया सह। न हि कर्मस्थलमिदं खभोगस्थलमेव हि। ८२ ॥ भोगस्थले भोगवस्तु न हि त्यत्तुं' प्रशस्यते। भावानुरक्ता रसिका भीग्या तवं भोगिमामिह॥ ८३॥ द्रव्यमस्वामिकं भोग्य सुखं त्यजति मन्दधीः। अविरोधसुखत्यागी पशुरेव न संभय: । ८४ । गच्क कान्त एहं गत्वा कुरु तल्पं मनोहरम्। रमणीयञ्ज रहसि वरं रतिकरं परम्। ८५॥ त्यज द्वैधञ्ज मनसी निश्चितं वरवर्णिनि। वरानने मया साईं मोदम्व वरमन्दिरे।८ई। अमूत्यरत्नमालाव्न मणिराजविराजिताम्। भिच्ां कवत्वा च दास्यामि लक्ष्मीवत्तसि शोभिताम् K६ मणिज्जानन्तशनिरस: सर्वेषामतिटुर्लभम्। दुष्प ाप्य त्रिषु लोकेषु तुभ्य दास्यामि सुन्दरि ॥2८॥

श्रीक्ृष्णजन्मखएडम् । ५५१

मणिरत्न' कीस्तुभञ्न यत्नारायणवक्षसि। मित्तां कवत्वा तु दास्यामि कत्वा नारायसव्रतम् 12६॥ चन्द्रगेखरमौलेश यदरड चन्द्रभूषगम्। जरामृत्युव्याधिहरं पान्तं क्रीड़ाकरं वरम् ॥ १००॥ अतीव विशदुष्प ाप्य विश्ववन्दञ्न सुन्दरम्। विश्वनाधव्रतं कत्वा तुभ्यं दास्यामि निशचितम् ॥१०१॥ दास्यामि ते श्रीसूर्य्यस्य मशिश्रेष्ठं स्यमन्तकम्। भत्तया सूर्य्यव्रतं कत्वा त्रिषु लोकेषु दुर्लभम् ॥१०२॥ अष्टी भारान् सुवर्णच्ज यश्च नित्यं प्रसूयत। जरामृत्युहरज्चेव परं क्रीड़ाकरं प्रिये॥१०३॥ अमूत्यरत्ननिर्मासं पात्ररत्न मनोरमम्। सन्ततं मधुपूर्णच् दास्यामि मदनस्य च ॥ १०४ ॥ अरमूत्यरत्न निर्माएं सूर्य्यतुत्यञ्न तेजसा। नानाचित्रविचित्राव्य निर्माएमीखरेच्छया॥ १०५॥ निर्मलं मएडलाकारं मसिराजविराजितम्। हस्तलक्षपरिमितं चतुरस्त्नञ्न सुन्दरि॥ १० ६॥ पद्मापझ्मासनं श्रेष्ठं प्रेष्ठ तस्या: सुटुर्लभम्। भ्रुवं तुभ्य प्रदास्यामि क्वत्वा पद्मालयाव्रतम् ॥१०२॥ दूत्येवमुक्ता नहुषः क्ृत्वा वर्तम निरोधनम्। पुनः पपात चरणे महेन्द्राखा मुहुर्मुहुः१०८। नृपस्य वचनं शुत्वा शुष्ककरठोष्ठतालुका। तमुवाच महेन्द्राणी सारं स्मारं गुरु हरिम्। १८८। प्रच्युवाच। भ्र चेतनस्य मूढ़स्य कार्य्याकार्य्यमजानतः।

५५२ [५2 अ०

श्रोष्पाम्यद्य कतिविधां कथां कामातुरस्य च॥ ११०॥ मधुमत्तः सुरामत्तः काममत्तो विचेतनः । सृत्य न गणयेत्कामी कामेन हृतमानस: ॥ १११ ॥ त्यज मामद्य हे मत्त माततुत्यां रजखलाम्। ऋतो: प्रथमो दिवसी ह्यद्य हे वृप मे ध्रुवम् ॥ ११२॥ ग्रथमे दिवसे स्त्री च चाणडाली सा रजखला। द्वितीये दिवसे स्हेच्छा ततीये रजकी तथा ॥ ११३॥ शुद्धा भर्तुश्नतुर्धेडक्नि न शुद्धा दैवपेवायोः । असत्शूद्रा समा सा च तहिने च परं प्रति। ११४॥ प्रथमे दिवसे कान्तां यी हि गच्छेद्रजखलाम्। ब्रह्महत्याचतुर्थाशं लभते मात्र संशय: ॥११५॥ स पुमान् हि कर्माहो देवे पेत्रन्र च कर्मणि। अधमः स च सर्वेषां निन्दितश्ायथस्करः॥११६॥ द्वितीये दिवसे नारों यो व्रजेच्च रजखलाम्। कामतः परिपूर्णश्च गोहत्यां लभते ध्र वम् ॥११७॥ आजीवनं नाधिकारी पितविप्रसुरार्चने। अमनुष्योऽयश्स्यः स्यादित्याङ्गिरसभाषितम् ॥ ११८॥ तीये दिवसे जायां यो हि गच्केट्रजखलाम्। स मूढ़ो भा हत्याञ्च लभते नात्र संभय: ॥ ११८॥ पूर्ववत् पतितः सोऽपि न चार्ह: सर्वकर्मसु। असत्शूद्रा चतुर्थेडड्षि न गच्छेत्तां विचचय: ॥१२०। यद मां मातरं मूढ़ ग्टहिष्यसि बलेन च। ऋतावतीते दिवसे गमनञ्न करिस्यसि॥ १२१॥ पच्ाय् वननं सुता प्रहस्य नहुषस्तथा।

[. प्र्प्र ० ] ५५ू३

उवाच मधुरं भान्त: शक्रकान्ताञ्च सुव्रताम् ॥ १२२॥ देवपत्नी सदा शुद्धा तन्न्य नं मानवं प्रति। भयने भोजने देवी नाशुद्वा मानवं प्रति ॥ १२३ ॥ रजस्वलाया: सभ्भोगे कर्मनेव च भारते। त्वयोकतञ्न भवेत् पापं नात् दुर्गे च सुन्दरि ॥ १२४ ॥ कर्मक्षेत्र ऽपि तत्कमे वद्देदोकं शुभाशुभे। न भवेद्वैप्णवानाज़ु ज्वलतां ब्रह्मतेजसा ॥ १२५॥ घथा प्रदीप्ते वड़ी च शुष्काणि चलगानि च। भवन्ति भस्तीभूतानि तथा पापानि वैष्वे॥१२ई॥

रचितो विष्शुचक्रेण सवतन्त्री मत्तकुञ्जरः ॥ १२७॥ न विचारो न भोगश्च वैष्णवानां खवकमशाम्। लिखितं सास्नि कौथुम्यां कुरु प्रश्न वृहस्पतिम् ।१२८॥ अरस्मांश्च सर्वे जानन्ति चन्द्रवंश्यांथ् वैषवान्। देवमन्य न सेवन्त चन्द्रवंश्या हरिं विना॥ १२८॥ सदंभप्रभवो यो हि ब्राह्मणः च्त्रियोऽयवा। विष्णुमन्त्रं न गहाति वज्चिती विष्णुमायया॥ १२०॥ को वा मन्त्रश्न के देवा न हि शास्ता यमी सम। सर्वान् शास्तु समर्थोऽहं व्रह्मविष्ण शिवं विना ॥१३१। भय्यां कुरु ग्टहं गत्वा शीघ्र यास्यामि ते ग्टहम्। ऋतुपापं मयि भवेत्तव किं गच्क थोभने॥ १२२ ॥ दत्युक्ता नहुषो राजा प्रफुल्लवदनेक्षणः । रत्नयानं समारुह्य यवौ नन्दनकाननम्॥ १३३॥ न ययी सा पची गेहं प्रजगाम गुरोगृहम्। 5-89

५५8 ब्रह्मवेवर्त्तपुराणे

गत्वा कुआासनस्थञ्न ददर्श च वहस्पतिम् ॥ १३४॥ तारासेवितपादान ज्वलन्त ब्रह्मतेजसा। जपमालाकरं शश्वज्जपन्त कप्णमीफ्तितम्। परमं परमानन्द परमात्मानमीशवरम्। १३५॥ निगुरज्ज निरीहञ्ज खतन्त्र प्रक्ृते: परस्। स्वेच्छामयं परं ब्रह्म भक्तानुग्रहविग्रहम् ० १३६॥ तमानन्दाशुनेत्रच्च ननाम शिरसा भुवि। रुदन्ती साशुनेता सा मज्जन्ती भक्तिसागर ॥ १३७॥ प्ोकाणवे निमज्जन्ती हृदयेन विदूयता। तुष्टाव भीता खगुरु ब्रह्मिष्ठञ्ज क्वपानिधिम् ॥ १३८॥ शच्युवाच। रच रचष महाभाग मां भीतां भरगागताम। वमीश्रः सदासीज्ज निमग्नां शोकसागरे । १२६ ॥ अ्नीश्वरश्चशवरी वा बलवान् वा सुटुर्बलः। स्वशिष्यभार्य्ां पुत्रांश्च शासितुञ्ज सदा कमः ॥ १४२ दूरीभूत: खराज्याच्च खशनिष्यश्च कवतस्वया। प्ान्तिर्बभूव दोषस्य चाधुना निग्रहं कुरु॥ १४१ ॥ अनाथां सर्वशून्यां मां शून्यां ताममरावतीम्। सम्पत्शून्यमाश्चमं मे पश्य रत्त कवपानिधे॥ १४२॥ दस्युग्रस्ताच्च मां रच् देशं किङ्गरमानय। दत्त्वा चरणरेन् तं शुभाशीर्वचनं कुरु। १४३ । सर्वेषाञ्च गुरुणाञ् जन्मदाता परो गुरुः। पितुः प्तगुणा माता पूज्चा वन्दा गरीयसी॥ १४४ विद्यादाता मन्तदाता ज्ञानदी हरिभक्िद:।

श्र0 गोऊ्त राजमखगडम् ।

पूज्यो वन्दाश सेव्यथ् मातु: पतगुगो गुरुः ॥१४५॥ मन्त्रादयुद्गीरणेनैव गुरुरिन्युच्यते बुधैः । अन्यो वन्द्यो गुरुरयमन्यश्वारोपिती गुरुः ॥१४६॥ अज्ञानतिमिरान्वस्य ज्ञानाञ्ज्रनशलाकया। चक्षुरुन्मीलितं येन तस्ै श्रीगुरवे नमः ॥१४७ ॥ अरदीकितस्य मूर्खस्य निष्क तिर्नास्ति निवचितम्। सर्वक्मखनईस्य नरके तत्पश्ोः स्थिति: ॥१४८॥ जममदातान्नदाता च मातान्ये गुरवस्तथा। पारं कर्तु न क्तास्ते घोरसंसारसागरे॥१४2॥ विद्यामन्वज्ञानदाता निपुयः पारकमयि। स प्त्त: भिष्यमुदर्तुमीखरखेखरात् पर: ॥१५० ॥ गुरुर्विशुर्गुरुव्रह्मा गुरुर्देवो महेखवरः। गुरुधर्मो गुरुः श्ेपः सर्वात्मा निर्गुणो गुरु: १५१॥ सवतीर्थाश्रमश्चैव सर्वदेवाश्रयो गुरुः। सवदेवम्वरूपश्न गुरुरूपी हरि: स्यम् ॥ १५२॥ अ्भीष्टदेवे रुष्टे च गुरुः पतो हि रच्ितुम् । गुरी रुष्टेऽभीष्टदेवी न हि य्त्तश्न रचितुम्॥ १५३ । सर्वे ग्रहाश्च यं रुष्टा रुष्टास् देवब्राह्मणाः। तमेव रुष्टो भवत गुरुरेव हि देवतः ॥ १५४॥ न गुरीश् प्रियशात्मा न गुरोश् प्रिय: सुतः । वनं प्रियञ्ज न गुरोन च भार्य्या प्रिया तथा॥ १५५ ॥ न गुरीश प्रियो धर्मो न गुरोश्च प्रियं तपः । न गुरोश्च प्रियं सत्य न पुरञ्ज गुरोः परम् ॥ १५६ ॥ गुरो: परी न शास्ता च न हि बन्धुर्गुरी: पर:।

५५६ ब्रह्म वैवर्त्तपुराये

देवो राजा च शास्ता च शिथाणाच्च सदा गुरु: ॥१५९ यावत् शक्तो दातुमन्न तावत् शास्ता तदन्रदः । गुरु: शास्ता च शनिथाणं प्रतिजन्मनि जन्मनि॥ १५ मन्त्रो विद्या गुरुर्देव: पूर्वलब्धी यथा पतिः । प्रतिजन्मनिबन्धेन सर्वेषामुपरि स्थितः ॥ १५2॥ पिता गुरुश् वन्दश्च यत्र जन्मनि जन्मदः । गुरवोऽन्य तथा माता गुरुश्च प्रतिजन्मनि ॥१६०॥ विप्राणां त्वं वरिष्ठस्च गरिष्ठश्च तपखिविनाम् । ब्रह्मिष्ठो ब्रह्मविद्रह्मन् धर्मिष्ठः सर्वधर्मिणाम् ॥ १६१ तुष्टो भव मुनिश्रेष्ठ माच्च शक्रच्न साम्प्रतम्। त्वयि तुष्ट सदा तुष्टा भवन्ति ग्रहदेवता: ॥ १६२॥ दृत्युक्का सा पची ब्रह्मन् पुनरुचे रुरोद ह। दृष्टा तद्रोदनं तारा ररोदोच्चेरमुह्र्मुद्क ॥ १६ पपात चरसे तारा रुरोद च पुनः पुनः। अपराधं चमेत्युक्ता गुरुस्ुष्टोऽप्युवाच ताम् ॥ १६४॥ गुरुरुवाच। त्तिष्ठ तारे शच्यास्त सवें भट्र भविष्यति। सद्यः प्रापस्यति भर्त्तारं महेन्द्रज्न मदाशिषा ॥१६५ दवत्युक्का स गुरुस्तत्र विरराम च नारद। पपात चरणे तारा पुनरेव ररोद च । १६६ । ग्हीत्वा च थ्रचों तारा संस्थाप्य च स्वचसि। बोधयामास विविधमध्यात्मकमनुत्तमम् ॥ १६० थ्चीक्वतं गुरुस्तोत पूजाकाले च यः पठेत्। गुरुय्याभीष्टदेवद्च सन्तुष्टः प्रतिजनानि ॥ १६८॥

५eश्र०] ग्रीक्वणाजन्मखरडम्। ५५७

ग्रहदेवद्विजास्तव्व परितुष्टाश्च सन्ततम्। राजानो बान्धवासैरव सन्तुष्टाः सर्वतः सदा। १६७। गुरुभतिं विष्णुभत्ति वाष्कितं लभते ध्र वम्। सदा हर्षो भवेत्तस्य न च थोक: कदाचन॥ १७० ॥ पुत्रार्थी लभते पुत्र भायार्थी लभते प्रियाम्। सुस्रूपां गुणवतीं सतीं पुत्रवतीं ध्र वम् ॥ १७१ ॥ रोगार्तो मुच्यते रोगादु बड़ो सुच्येत बन्धनात्। अस्ष्टकीर्तिः सुयथा मूर्खो भवति परिडतः ॥ १७२ ॥ कदाचिद् बन्धुविच्केदी न भवेत्तस्य निश्चितम्। नित्यं तद्दई्त धर्मो विपुलं निर्मलं यथ: । १७३। लभते परमैशवयें पुत्रपीत्रधनान्वितम्। दूह सर्वसुखं भुक्का प्राप्यते श्रीहरे; पटम् । १७४ । न भवेत्तत्पुनर्जन् हरिदास्य लभेत् ध्रुवम्। विष्णुभकिरसाव्धी च निमग्नश् भवेत् ध्रुवम् ॥१७५॥ प्रश्वत् पिबति प्रान्तश्न विष्ुभक्तिरसामृतम्।

दूति श्रीब्रह्मवैवत्तें महापुराणे नारायणनारदसंवादे श्रीक्ृष्ण जन्मखरडे महेन्द्रदपभङ्गप्रकरणे भची- थोकापनोदने भचीक्वतगुरुस्तोत्रकघनं नामेकोनषष्टितमोऽध्यायः ।

५५८ ब्रह्मवैवत्तपुराये [६० ञ० 401

षष्टितमोऽध्यायः ।

श्ीनारायस उवाच। भचीस्तोत्र समाकएयं परितुष्टो वहस्पतिः । उवाच मधुरं श्ान्त: कान्तामिन्द्रस्य नारद ॥१ ॥ वृहस्पतिरुवाच। त्यज वत्से भयं सवं भयं किं ते मवि स्थिते। यथा कचस्य पत्नी मे तथा तमसि थोभने ॥ २ ॥ यथा पुवस्तथा शिष्यो न भेद: पुत्रभिष्ययोः । तर्पसे पिएडदाने च पालने परितोषणे॥ २ ॥ यथाग्निदाता पुत्रश्च तथा शिष्यश्च निश्चितम्। दूतीदं कखशाखायामुवाच कमलोद्वः ॥४॥ पिता माता गुरुर्भार्या भिशुखानाथबान्ववाः। एते पुंसां नित्यपोष्या इत्याह कमलोद्वः ॥ ५॥ यथ्च तांख न पुष्णाति भस्ान्त तस्य सूतकम्। दैवे पित्रन न कर्माह: सोऽपीत्याह महेश्वरः॥६॥ कुरुते नरबुड्विच्च मातरं पितरं गुरुम्। अयशस्तस्य सर्वत्र विघ्व एव पदे पदे॥ ७ ॥ सम्पन्मत्तो यः करोति खगुरीश् पराभवम्। अचिरात्सर्वनाप्रथ् भवेत्तस्य सुनिश्चितम् ॥८॥ मां च दृद्टा सभामध्य नोत्तस्थी पाकशासनः। तत्फलं भुज्यते साचात्सदः पश्य च साम्प्रतम्। 2 ॥ यहं करोमि मोचषच् तव रचां सुनिषितम्।

(भ्र०] ५५६०

भासितु रत्तितु थतः स एव गुरुरुष्यते ॥१ ॥ न नश्यति सतीत्वच्च हृच्कुद्वायाय्य योषितः। यन्मानसे विकल्पश्च तस्य धर्मश नश्यति॥११॥ भविष्यति प्रभावस्ते दुर्गायाश्च समः सति। लक्ष्मीसमा प्रतिष्ठा च यशस्तदथसा समम्॥ १२॥ सौभाग्यं राधिकातुल्यं तत्समं प्रेम भर्त्तरि। त्तुल्यं गौरवं मान्य प्रोति: प्राधान्यमीखवरे॥ २३ ॥ रोहिसाश् समापेक्षा पूज्याश्च भारतीसमा। शुद्धा निरुपमा शश्वत् सावित्रीसदृयी सदा ॥ १४॥ एतस्तित्नन्तरे तत्र आगती नहुषाच्चरः। उवाच वचनं भीतो वाक्पतेर्गोचरे ततः ॥ १५ ॥ दूत उवाच। उत्तिष देवि शोघ्र त्वं गच्छख नहुषं प्रति। क्रीड़ां कत्तुच् रहसि रम्ये नन्दनकानने ॥ १६ ॥ दूतस्य वचनं सुत्वा तमुवाच वहस्पतिः । कम्पितावयवः कोपात् रत्पङ्गजलोचनः ॥ १७॥ गुरुरुवाच। नहुषं वद गत्वा तवं पचों चेद्धोकुमिच्कसि। अपूवं यानमारुहय निशायामागमिष्यसि॥ १८। सप्तर्षीगाञ् स्कन्धे व दत्त्वा खभिविकां शुभाम्। तामारुह्य सुवेशश् गमनं कर्तुमर्हसि । १८ ॥ वाक्पतर्वचनं सुत्वा गत्वीवाच वपं तदा। दूतस्य वचनं सुत्वा प्रहस्योवाच किद्धरम् ॥ २० ॥ गक्क गच्छ त्वरन् गच्छ सप्तर्षीन् शीव्रमानय।

ब्रह्मवैवत्तपुराये [६०त्र उपायच्च करिष्यामि तैः सार्ई् साम्प्रसं चर ॥ २१॥ नृपस्य वचनं सुत्वा गत्वा दूतस्तदन्तिकम्। उवाच सर्वास्तत्र व यथोत्ं नहुषेय च ॥ २२॥ दूतस्य वचनं सुत्वा ययुः सप्तरषयो मुदा। राजा दृष्टा च तान् सर्वान् ननामोवाच सादरम्॥२: नहुष उवाचं।. यूयच्च ब्रह्मणः पुत्रा ज्वलन्ती ब्रह्मतेजसा। ब्रह्मप: सटृपा: सर्वे सततं भक्तवत्सला: । २४। नारायणपरा: शश्च्कुदसत्वस्रूपियः। मोहमात्सर्यहीनाश् दर्पाहङ्गारवर्जिता ॥ २५॥ नारायएसमा: सर्वे तजसा यथसा सदा। गुणेन क्वपया प्रेमृणा वरदानेन निश्चितम् ॥ २६॥ दत्युक्का प्रपतो राजा तुष्टाव च रुरोद च। दृष्टा ते कातरं भूपमूचुः परहितैषियः ॥ २७॥ ऋषय ऊचु: । वरं वणीष्व हे वत् यत्ते मनसि वाब्कितम्। सर्वं दातु वयं भत्ता नासाध्य नश्व किञ्जन। २८॥ दून्द्रत्वं वा मनुत्वं वा चिरायुर्वा ततः परम्। सप्द्वीपेश्वरत्वञ्चाप्यतीव सुचिरं सुखम् ॥ २८॥ अथापि सर्वसतिद्धित्वं सर्वैश्वयं सुदुर्लभम्। मुक्रिं वा हरिभत्िं वा तपसा या सुदुर्लभा ॥ २०॥ किमीपितं ते है वत्स ब्रूहि नः साम्प्रतं मुंदा। सवें तुभ्यं प्रदायैव यास्यामस्तपसे मुदा ॥ ३१॥ युगलच्षसमं यच च््ष क्णार्चनं विना।

श्रीक्ृण्णजन्मखएडम्। ५६१

तहिनं दुदिनं यत्तत् ध्यानसेवनवर्जितम् ॥ ३२ ॥ विना तत्सेवनं यो हि विषयान्यञ्ज वाक्कति। विषमत्ति प्रणाशाय विहायासृतमीप्सितम् ॥ २३॥ ब्रह्मा शिवश्च धर्मश् विष्णुश्ापि महान्विराट्। गणेशश्च दिनेशश्च श्रेषश् सनकादय: ॥३४॥ एते यच्चरणाभोजं ध्यायन्तोऽहर्निशं मुदा। जन्मसृत्युजराव्याधिहरं तन्निरता वयम् ॥३५॥ तेपां च वचनं खुत्वा तानुवाच नृपेखरः । स लज्जिती नस्त्रवक्नी मायामोहितमानस:।२६॥ नहुष उवाच। सवें दातु समर्थाश् यूयञ्च भत्तवत्सला: । अधुना देहि मे तूरएं प्रचीदानमभीपसितम्॥३७॥ सप्तर्षिवाहनं कान्तं भचीक्कति महासती। एतदेव मम वरं निष्पन्न कुरताचिरम्॥ ३८॥ नहुषस्य वचः सुत्वा मुनयश्च परस्परम्। अत्य च्ैर्जहसुः सर्वे कौतुकेन च नारद ॥ ३८ ॥ राजानं मोहितं मत्वा वेष्टितं विष्णुमायया। चक्रुः प्रतिज्ञां वोढुञ् क्वपया दीनवत्सला:॥ ४०॥ चक्रुः स्कन्धे तच्किविकां मुक्तामाणिक्भूषिताम्। राजा ययो सुवेशश् रत्नभूषएभूषितः ।। ४१।। दृष्टा चातिविलम्बञ्ज भर्त्सयामास तान् तृपः। कुधा पथाप दुर्वासाश्चाग्रगामी च वर्त्नि। ४२॥ महानजगरी भूत्ा पत वै मूढ़मानस। दर्यनाद्मपुतस्य तव मोची भविष्यति॥४३॥

५६२ [६० गर.

रत्यानेन वैकुरठ गत्वा वैकुरठसेवनम्। करिथासि महाराज न कर्म निष्फलं भवेत् ॥ ४४॥ दृत्य का प्रययुः सर्वे प्रहस्य मुनिसत्तमाः । राजा पपात तच्कापात् सर्पो भूत्वा महामुने॥ ४५॥ परची जगाम तच्छुत्वा गुरु नत्वामरावतीम्। ययौ वहस्पतिः भीघ्रं यत्रेन्द्रः पद्मतन्तुषु॥४६॥ गत्वा सरोवराभ्यासमाजुहाव सुरेख्वरम्। अतिप्रसन्नवदन: कपया च कपानिषि: । ४७ ।

वृहस्पतिरुवाच।

अयि वत्स त्वमागच्क भयं किं ते मयि स्थिते। त्यज भीतिमिहागच्क गुरुस्तेऽहं वृहस्पतिः॥ ४८॥ खगुरोश्न स्रं गुख्ा महेन्द्रो हष्टमानसः । रूपं विहाय सूत्त्मञ्ज सरूपेए समाययौ॥ ४६॥ पपात दगडवन्मूर्धा भत्या चरयोर्गुरो:। तं रुदन्तं महाभीतं मुटोरसि चकार सः ॥५० ॥ कारयित्वा सोमयागं प्रायश्चित्तार्थमेव च। रत्नसिंहासने रम्ये वासयामास तं गुरुम् ॥ ५१ ॥ प्रद्दी परमेशवयें पूर्वस्ाच्त चतुर्गुगाम्। आगत्य सवदेवाथ चक्रुः सेवां मुदान्विता: । ५२॥ प्रची संप्राप भर्तारं महेन्द्रं त्रिदशेश्वरम्। मन्दिरे पुष्पतल्पे च मुमुदे सा मुदान्विता ॥ ५३॥ दूत्य वं कथितं वत्स महेन्द्रदर्पभञ्जनम्। शचीसतीतरच्ता च किं भूयः श्रोतुमिच्छसि॥ ५४॥

६१ गर० श्रीक्लण्ण जन्मखरडम्। ५६२

नारढ़ उवाच। सोमयागविधानज् ब्रूहि मां मुनिसत्तम। कथं तं कारयामास गुरुश किं फलं परम्॥ ५५ ॥ नारायण उवाच। ब्रह्महत्याप्रथमनं सोमयागफलं सुने। वषें सोमलतापानं यजमान: करोति च। ५६॥ वर्ष मेकं फलं भुंत्े वर्ष मेकं जलं मुदा। त्र वार्षिकं व्रतमिदं सर्वपापप्रणाधनम ।५७॥ यत्र त्रवार्षिकं धान्यं निहितं भ तवदये। अधिकं वापि विद्येत स सोसं पातुमहति॥ ५८॥ महाराजश्च देवो वा यागं कर्त्तुमलं मुने। न सर्वसाध्यो यज्तोऽयं बह्ृन्नो बहुदचिया: ॥ ५८॥ दूति श्रीव्रह्मवैवत्ते महापुराणे नारायणनारदसंवाढे श्रीक्कणाजन्मखरडे शक्रदर्पभङ्गप्रकरणे शक्र- मोक्षकथनं नाम षष्टितमोऽध्यायः ।

एकषष्टितमोडध्यायः।

श्रीनारायण उवाच। दूति ते कथितं कि्िदिन्द्रस्य दर्पभञ्ज्ननम्। अपरं श्ूयतां ब्रह्मन् सावधानं निगूढ़कम् ॥१॥ समुद्रमथनं कृत्वा पीत्ामृतरसं पुरा। निर्जित्य दैत्यसङ्वांथ बहुदर्पो बभूव ह। २ ॥

५६४ ब्रह्मवैवत्तपुराणे [६१ त्र •

तदा कष्णो बलिद्वारा शक्रदपें बभज्ज ह। भ्रष्टम्नियो बभूवुस्ते देवा इन्द्रपुरोगमाः ॥ ३ ॥ तदा वहस्पतेः स्तीताददितेश्न व्रतेन ते। जातश्च स्वांभकलयाप्यदित्यां वामनी विभु: ।४॥ याज्चां क्ृत्वा बलिं राज्यं कपया च क्वपानिधिः । तस्मे ददी महेन्द्राय देवैभ्यश्चापि सम्पदम् ॥ ५॥ बभूव शक्रदपश्च पुनः कल्पान्तरे पुरा। विभुटुर्वाससाद्वारा जहार तच्क्रियं मुने॥ ई॥ पुनर्ददौ च कवपया कपालुर्भक्तवत्सलः। पुनः श्ीदुमदः सोऽपि जहार गीतमप्रियाम्॥७॥ तदा गौतमथापेन भगाङ्गस्न बभूव सः । सम्प्राप यातनामिन्द्रः खाङ्गवेदनया पुरा ।८॥ ऊच्चैस्त नहसुद्टष्टा ऋषयो मनवस्तथा। देवाच्च लज्जिता: सर्वे मृततुष्यो वहस्पतिः॥८ ॥ तदा सहस्रवर्षच्ज तपस्तव्वा रवेः पुरा। रवेर्वरेमा शक्रः स सहस्राची बभूव ह॥ १०॥ कलङ्गरूपमिन्द्रस्य तच्चत्तुर्निकरं परम्। यथा चन्द्रे कलङ्श्च तारकाहरणाद्भूत् ॥ ११ ॥

नारद उवाच।

ब्रह्मन् केन प्रकारेण जहार गौतमप्रियाम्। महासतीमहत्याञ्ज पूज्यां भुवनपावनीम्॥ १२॥ शुद्धाथयां महाभामां निर्मलां कमलाकलाम्। एतद्ेदितुमिच्कामि वद वेदविदां वर ॥ १२॥

श्रीक्वणजन्मखएडम् । २६५

शीनारायण उवाच। पुष्करे तीर्थयातायां सूर्य्यपर्वणि नारद। तत्रागतामहत्याघ्न ददर्म पाकथासन:। १४।। सस्तितां सुदतीं भान्तां पीनश्ोगिपयोधराम्। मूच्छोमवाप चेन्द्रय दृष्टिमात्रेय तत्चएम् ॥ १५॥ अथापरदिने ताच दृद्टा मन्दाकिनीतटे। एकाकिनीं सस्निताञ्ज स्नान्तीं नग्नां सलव्जिताम् ॥१६। दृष्टा श्ोगों स्तनयुगमतीवविपुलं हरिः। मूच्छीमवाप कामार्तो जहार चेतनां पुनः।२७। चगेन चेतनां प्राप्य गत्वा कामी तदन्तिकम्। उवाच सत्चया वाचा विनयेन पतिव्रताम् ॥ १८॥ महेन्द्र छवाच। अहो गुणमही रूपसही कि वा नवं वयः । अहो किंवा मुखश्रीस्ते भरच्न्द्रविनिन्दिता॥ १८ ॥ श्रही कटावं कुटिलं पुंसां चित्तविकर्षगम्। किमही लोचनं पद्मप्रभामीचनमीस्तितम् ॥२०॥ गमनं रमणीयञ्च गजखञ्जनभन्जनम्। श्रही वाक्यन्तु मधुरं पीयूषादृपि टुर्लभम्॥ २१॥ किमही विपुलयोणी कामाधारा मनोहरा। कामदा कामुकायैव मुनिमानसमोहिनी ॥ २२ ॥ •श्रतीव कठिना पोना रभास्तभभविड़स्विता। अही नितम्वयुगलं वर्तुलं चन्द्रविम्बवत्। २२। श्रीयुत्त श्रीफलयुगतुत्य ते स्तनयुम्मकम्। अत्युव्नतं सुकठिनं ते लोक्चित्तमोहनम् ॥२४॥

५६६ 1 ब्रह्मवैवर्त्तपुराणे [६१ त्र .

अ्रहो किंवा तपस्तेपे गौतमस तपोधनः। संप्राप यत्फलेनैव सुदतीं सुन्दरीं वराम् ॥ २५॥ निषेव्य प्रक्ृतिं दुगीं विष्णुमायां सनातनीम्। लक्ष्मीक्च लक्ष्मीसटथीं तपसा प्राप पद्मिनीम् ॥ २६॥ सुकीमलां सुवदनां ललनां नलिनाननाम्। शुद्धाज्ज सुदतीं श्यामां न्यगोधदलमध्यमाम् ।२७॥ त्वत्पालनञ्ु जानामि कामशास्त्रविचनरः । कामी वा कामुकश्न्द्र: किं लां जानाति गौतमः ।२८ मां प्रशंसन्ति नित्य ते कामभास्त्रविचक्षणाः। उर्वश्याद्याश्यापरसी मां प्रशंसन्ति सन्ततम्॥ २९॥ दासों कवत्वा च दास्यामि पचौं तुभ्य वरानने। व लोका लक्ष्मीं विपुलां ग्टहाण त्यज गौतमम् ॥३० अनभिज्न कामभास्तरे दुर्बलञ्ज तपखिनम्। अव्यवहार्य् निष्कामं नारायणपराययम् । ३१॥ अविदग्धो विधाता च योजयामास योऽच्मम्। ईदभों कामुकीं रम्यां ददाति च तपखिने ॥ ३२ । दत्युक्षा कामुकः शक्रः पपात चरसे मुदा। तमुवाच महासाध्वी वेदीकव्व यघोचितम् ॥ ३२॥ अरहल्योवाच। अभाग्याड्वह्मणाश्नापि मरीचेश् तपखिविनः। अभाग्यात् कश्यपस्यापि त्व पुत्रः पापमानसः ॥२४। किं तव्जपैन तपसा मौनेन च व्रतेन थ।. सुरार्चनेन तीर्थेन स्त्रीभिर्यस्य मनो हतम् २५॥ धीकप निर्मितं सष्टी मोहाय कामिनां मंनः।

:१ त्र ०] श्रीक्कण जन्मखएडम्। ५६७

अ्रन्यथा न भवेत् सृष्टि: स्त्रद्रा तेन पुराज्जिया॥ २६॥ सवमायाकरणडश्न धर्ममार्गार्गलं नृगाम्। व्यवधानच् तपसां दोषाणामाश्रमं परम् ॥२७॥ कमबन्धनिबन्धानां निगर्ड कठिनं स्पृतम्। प्रदीपरूपं कीटानां मीनानां वडिशं यथा। ३८॥ विषकुम्भं दुग्धमुखमारभ मधुरोपमम्। परिशामे दुःखवीजं सोपानं नरकस्य च॥ ३८॥ ऋषयः सनकाद्याश् नोहाहन्नक्रुरीप्सितम्। परस्त्रीषु मनो येषां तेषां सर्वञ्ज निष्फलम् ॥ ४० ॥ परस्त्रीसेवनं शक्र दूहैवात्वयशंस्करम्। परत्र नरकं घोरं ददाति कामुकाय च । ४१ ॥ द्ृत्वु क्रा च महासाध्वी विहाय तञ्ज कामुकम्। ग्रयवो सग्टहं तूर्र सटहिगी गौतमस्य च ॥ ४२ । तत्सवें कघयामास गौतमाय तपस्विने। तस्थी प्रहस्य स मुनिर्महेन्द्रज्ज विनिन्द च। ४२॥ एकदा गीतमः शीव्र जगाम शङ्गरालयम्। पक्रो गीतमरूपेण तां सभ्भोगं चकार स: ॥४४॥ सवें जात्वा च सवज्ो सयं मन्दिरमाययौ। निगच्कन्त महेन्द्रव्न दृदर्भ मुनिपुङ्गवः ॥४५॥ नग्नामहत्यां रहसि पीनश्ीषिपयोधरा। मुनिः प्रथाप पक्रञ्ज भगाङ्गव्व भवेति च।। ४६। कोपाकतशाप पत्नीच्च रुदन्तीं भयविद्वलाम्। त्वञ्ज पाषायरूपा च महारखे भवेति च॥ ४9 ॥ ययी च सग्टहं शक्रो लज्जैकतानसानसः ।

[६१ पर

उवाच मधुरं भीता खामिनं शोककर्षितम्॥ ४८॥ श्रहत्योवाच। माच् दासील निर्दोषां कथं त्यजसि धार्मिक। त्वन्न वेदविदां श्रेष्ठो विचारं कुरु धर्मतः ॥४८ ॥ गोतम उवाच। त्वां जानामि मनःशुद्धा सुव्रताञ्ज पतिव्रताम्। त्यच्यामि च तथापि तां परवीर्य्ज विभ्रतीम् । ५० परगोग्या च या कान्ता साऽशुद्ा सर्वकर्मसु। तां यो गच्छेन्महामूढ़ो नरकं तस्य कल्पकम् । ५१॥ अ्रन्न' विष्ठा जलं मूव परभोग्यास निव्चितम्। उपस्पृशेन्न तस्याव्य हन्ति पुए पुराक्वतम्॥ ५२॥ प्रनिच्छया च शृक्कारे स्त्री जारेण न दुर्षात। दुष्टा स्त्री निख्चितं साध्वी सेच्ामृङ्गारकमगि॥ ५३ त्वं पक्रं खामिनं मत्ा सुखं भुक्का रतिं गहे। पश्चाद्दभूव ते ज्ञानं मां दृद्टा च निभामय ॥ ५४।। गच् गच्क महारएं भव पाषाएरूपिणी। रामपादाङ्कलिस्पर्पात् सद्य: पूता भविष्यसि॥५५॥ मां संप्राप्तासि तत्पुशयात् पुनरेवागमिष्यसि। गच्कू कान्ते महारखमित्युक्का तपसे ययौ ॥ ५६॥ द्वत्येवं कश्ितं सरवें महेन्द्रदर्पभञ्जनम्। पुनः संप्राप लत्मीच्च विभोष् कपया मुने । ५७॥ दूति शीव्रह्मवैवर्सतें महापुराणे मारायय नारदसंवादे श्ीकप्णजन्मखरडे पकषष्टितमोऽध्याय:।

६२ अ ० ] श्रीऊ्वणाजन्मखगडम्।

द्विषष्टितमोऽध्यायः ।

-: 0 :-

नारद उवाच।

ब्रह्मन् केन प्रकारेण रामी दाथरथि: स्वयम्। चकार मोक्षणं कुत्र युगे गीतमयोषितः ।१॥ रामा वतारं सुखदं समासेन मनोहरम्। कथयस महाभाग योतु कौतूहलं मम ॥२॥

श्रीनारायण उवाच।

ब्रह्मणा प्राथितो विष्ुर्जातो दयरथात् खयम्। कोधल्यायाञ्ज भगवान् त्ेतायाञ्ज मुदान्वितः ।३॥ केकव्यां भरतस्ैव रामतुत्यो गुरेन च। लक्ष्मणाश्चापि शत्र घ्रः सुमिवायां गुणार्णवः ॥४॥ विश्वामित्रप्रेषितञ् यीराम्च सलक्ष्णः। प्रयवो मिथिलां रम्यां सीताग्रहगहेतवे। ५॥ दृद्टा पापायरूपाज्च रामी वर्त्मन कामिनीम्। विश्वामित्रज्च पप्रच्छ कारएं जगदीशवरः ॥ ६॥ रामस्य वचनं सुत्वा विशामित्री महातपा:। उवाच तत्र धर्मिडी रहस्य सर्वनेव च॥ ७॥ कारणं तन्मुखाच्कुत्वा रामी भुवनपावनः। पस्पश पादाङ्गलिना सा बभूव च पद्मिनी॥८॥ सा राममाशिष कृत्वा प्रथथी भर्तृमन्दिरम्। सुभाभिषं दद्ी तस्मे भाव्यों सम्पास्य गौतमः 12॥

ब्रद्म वेवर्त्तपुराये [६२ ऋ्र

रामथ्च मिथिलां मत्वा धनुर्भङ्ग भिवस्य च। चकार पाणिग्रहं सीतायाश्चैव नारद॥ १० ॥ कत्वा विवाहं राजेन्द्री भृगुदपें निहत्य च। अयोध्यां प्रथयी रम्यां क्रीड़ाकौतुकमङ्गलैः ॥११॥ राजा पुत्र नृपं कर्तुमियेष स तु सादरम्। सप्ततीर्थोदकं तूर्षमानीय मुनिपुङ्गवान् ॥ १२॥ क्वताधिवासं श्ीरामं सवमङ्गलसंयुतम्। दृष्षा भरतमाता च कैकेयी शोकविह्वला । १३॥ वर्यामास राजानं पूर्वमङ्गीक्ृतं वरम्। रामस्य वनवासज्ज राजत्वं भरतस्य च ॥ १४ ॥ वरं दातु महाराजी नैयेष प्रेममोहितः । धर्मसत्यभयेनैवोवाच रामो वृपं सुधी: ।१५। श्रीराम उवाच। तड़ागंभतदानेन यत् पुर लभते नरः। ततोऽधिकव लभषते वापीदानेन निखितम् । १६॥ दशवापीप्रदानेन यत् पुर लभते नरः। ततोऽधिकच्च लभते पुएं कन्याप्रदानतः ॥ १। दयकन्याप्रदानेन वत् पुख लभते नरः। ततोऽधिकजज लभते यज्ञैकेन नराधिप॥ १८॥ दभयज्ेन वत् पुस् लभते पुरक्वज्जनः। ततोऽधिकञ्च लभते पुत्रास्यदर्शनेन च॥ १८ ॥ दर्शने शतपुत्ायां यत् पुए लभते नरः। तत् पुए लभंते नूनं पुरयवान् सत्यपालनात् ।२०। न हि सत्यात् परी धर्मो नावृतात् पातकं परम्।

६२ अ्र० त्रीकण्ण जनमखएडम्। ५०१

न हि गङ्गासमं तीथे न देव: केथवात् पर: ॥२१ ॥ नास्ति धर्मात् परो बन्धुरनास्ति धर्मात् परं धनम्। धर्मात् प्रिय: परः को वा स्धमे रच्ष यत्नतः । २२॥ सधमे रच्षिते तात पश्वत् सर्वत्र मङ्गलम्। यशस्य सुप्रतिष्ठा च प्रतापः पूजनं परम् ॥ २३॥ चतुर्दशाब्द धर्मेग त्यक्का गटहसुखं भ्रमन्। वनवासं करिष्यामि सत्यस्य पालनाय ते॥ २४ ॥ कत्वा सत्यञ् शपथमिच्छायानिच्छयाघवा। -न कुर्यात्पालनं यो हि भस्मान्तं तस्य सूतकम् ॥ २५० कुभ्भीपाके स पचति यावच्चन्द्रदिवाकरौ। ततो मूको भवेत् कुष्ठी मानवः सप्जन्मसु ॥२६॥ दूत्येवमुक्ता श्रीरामो विधाय वल्कलं जटाम्। प्रयवी च महारखे सीतया लक्ष्मणेन च। २७।। पुत्रथोकाम्महाराजस्तत्यान खतनुं मुने। पालनाय पितुः सत्यं रामी बभ्राम कानने ॥२८॥ कालान्तरे महारसं भगिनी रावयस्य च। भ्मन्ती कानने घोरे भर्ता साडें सुकौतुकातृ। २९॥ ददय रामं कुलटा कामार्त्ता राचसी तदा। पुलकाञ्ञितसर्वाङ्गी मूर्च्छामाप समरेश च॥३० ॥ श्रीरामनिकटं गत्वा सस्मितोवाच कामुकी। प्रखद्यीवनसंयुक्तातिप्रौढ़ा कामटुर्मदा ॥ २१॥ शूर्प एखोवाच। हे राम है घनश्याम रूपधाम गुणान्वित। भावानुरत्तां वनितां मां गटह्ाण सुनिर्जने २२ ॥

५७२ [६२भ०

सुत्वा शूपर्णखावाक्यं धमें संस्मृत्य धार्मिक:। उवाघ मधुरं वाक्यं शापभीतथ् नारद॥ २३ ॥

श्रीराम उवाच। अम्ब मातः सभार्योऽहमभाये गत्त्क मेऽनुजम्। भजेत् प्रियजनं दुःखमितरञ्च सुखालयम् ॥३४॥ रामस्य वचनं सुत्वा प्रययी लक्ष्मंएं मुदा। ददश लक्ष्रणं शान्तं कान्तञ्न लक्षणान्वितम् : ३५॥ मां भजस महाभागेत्य वाच च पुनः पुनः। लक्ष्मणस्तदचः गुत्वा तामुवाच कुतूहलात् ॥ २६ ॥ लच्ष्मण उवाच। विहाय रामं सर्वेंशं हे मूढे दासमिच्छसि। सीतादासी च मत्पनी सोतादासोऽहमेव च ॥ ३॥ भव सीतासपत्री तं गच्छ रामं मदीखरम्। तव पुत्री भविषामि सीतायाख्च यथा सति ॥ ३८॥ लक्ष्मपस्य वचः गुत्वा कामेन हतमानसा। उवाच लक्ष्मएं मूढ़ा शु्ककरठोष्ठतालुका ॥३८ ॥ शूपणखोवाच। यदि त्वजसि मां मूढ़ कामात् खयमुपस्थिताम्। युवयोश्च विपत्तिश भविष्यति न संभय:॥४० ॥ ब्रह्मा च मोहिनीं त्वक्का विशवेऽपूज्यो बभूव सः । रभायापेन दच्तथ छागमुगडी बभूव सः ॥४१ ॥ सवैद्यश्ोवभीशापाद यज्ञभागविवर्जितः । रूपहीन: कुवेरश् मेनागापेन लच्षप0 ४२॥ कामी छृताचीथापेन बभूव भस्मसात् भिवात्।

६२ अ्र० । श्रीक्कष्ण जन्मखएडम्। ५७२

बलिमेदालसायापाढ् भष्टराज्यो बभूव ह। ४३॥ थापेन मिश्रकेश्याय हतमार्यो वृहस्पतिः । मम शापात्तथा रामो हृतभार्यो भविष्यति ॥४४ ॥ कामातुरां यौवनस्थां भायीं सवयमुपस्थिताम्। न त्यजेहमभीतव अुतं साध्यं दिने पुरा। दह त्यक्का विपद्ग्रस्तः परत्र नरकं व्रजेत्। ४५॥ युत्वा शूपखावाकमर्द्चन्द्रेण लक्षराः। चिच्छेद नासिकां तस्या: तुरधारेए लीलया। ४६॥ तस्या माता च युयुधे बलवान् खरदूषयः । ससैन्यो लक्ष्मणास्त्र ण स जगाम यमालयम्॥४७। चतुर्दभसहस्त्रच्न राजसान् खरदूषरम्। मृतान् दृष्टा शूर्पखा भर्त्सयामास रावसम् ॥ ४८ ॥ सवें निवेदनं कवत्वा जगाम पुष्करं तदा। ब्रह्मणश् वरं प्राप क्वत्वा च दुष्करं तप: ॥ ४९ ॥ उवाच ताटृयों दृष्टा निराहारां तपखिवनीम्। सर्वप्स्तवानो मत्वा ऊपासिन्धुय नारद ॥। ५ू० ॥ ब्रह्मोवाच। प्रप्राप्य रामं दुष्प ापं करोषि दुष्करं तपः। जितेन्द्रियायां प्रवरं लक्षणं धर्मलच्राम् ॥ ५१ ॥ ब्रह्मविष्णुभनिवादीनामीशरं प्रक्ृते: परम्। जन्मान्तरे च भर्तारं प्राप्तासि त्वं वरानने॥ ५२ ॥ द्वत्य वमुक्ा ब्रह्मा च नगाम खालयं मुदा। देहं तत्याज सा वड़ी सा च कुला बभूब ह॥ ५३॥

५७४ ब्र ह्मवैवर्तपु रा ये (६२ प्र०

जहार मायया सीतां मायावी राजसेशवरः॥ ५४॥ सीतां न दृष्टा रामश् मूच्की प्राप चिरं मुने। चेतनां कारयामास भाता चाध्यात्मिकेन च। ५५ । ततो बभ्राम गहनं शैलज् कन्दरं नदम। अचहर्नियं स शोकातो मुनीनामाश्चरमं मुने॥ ५ू६। चिरमन्वेषएं कत्वा न दृष्टा जानकों विभु: । चकार मित्रतां राम: सुग्रीवेश सयं प्रभुः ॥५७ ॥ निहत्य वालिनं बाणेरददी राज्यव लीलया। सुग्रीवाय च मिवाय स्वीकारपालनाय वे॥ ५८॥ दूतान् प्रस्थापयामास सर्वत्र वानरेश्वरः। तस्थी सुग्ीवभवने श्रीरामस सलक्ष्मयः॥५2 ॥ हनमते वरं दतत्त्वा रम्यं रत्ाङ्गलीयकम्। सीताये शुभसन्देशं प्रागाधारगकारणम्॥। ६०।। तञ्ज प्रस्थापयामास दत्तिणां दिशमुत्तमाम् । सुप्रीत्यालिङ्गनं दत्त्वा पादरेणन् सुदुर्लभान् ॥६१॥ हनूमान् प्रययी लङ्गां सीतान्वेषरहेतवे। रामादधीतसन्देशो ययी रुद्रकलोद्गवः ॥ ६२॥ अशोककानने सीतां ददर्श शोककर्शिताम्। निराहारामतिक्वयां कुह्वां चन्द्रकलामिव । ६३॥ सततं रामरामेति जपन्तीं भत्तिपूर्वकम् । विभ्त्रतीज्ज जटाभारं तप्तकाञ्चनसन्निभाम्॥ ६४॥ ध्यायमानां पदाजज्ज श्रीरामस्य दिवानिथम्। शुद्धशय्यां सुशीलाष्ट सुव्रताञ्ज पतिव्रताम् ॥ ६५। महालक्षीलत्तयुक्तां प्रज्वलन्तीं खतेजसा। .. ..

५०५

पुखदां सर्वतीर्थानां दृष्चा भुवनपावनीम् ॥ ६६॥ प्रणम्य मातरं दृष्टा रुदन्तीं वायुनन्दन: । रत्नाङ्गलीयं रामस्य ददी तस्ये मुदान्वितः । ६७। करोट धर्मी तां दृद्टा धृत्वा तच्चरणाम्बुजम्। उवाच रामसन्देशं सीताजीवनरत्तराम् ॥ ६८ ॥ हनूमानुवाच। पारं समुद्रे श्रीरामः सव्नदय सलक्ष्मणः । बभूव राममन्त्रञ्च सुग्रीवो बलवान् कपि: ॥६६॥ रामश्च वालिनं हत्वा राज्यं निष्कएटकं ददी। सुग्रीवाय च मिवाय तङ्वायीं वालिना हताम् ॥७०.॥ सुग्रीवश्व तवोद्दारं स्वीचकार च धर्मतः । वानरास ययुः सर्वे तवान्वेषणकरणात् । ७१ ।। प्राम्य मङ्गलवार्ताच् मत्तो राजीवलोचनः । - गम्भीरं सागरं बड्डा सोऽचिरेयागमिथ्यति॥७२॥ निहत्य रावएं पापं सपुत्रञ्च सवान्धवम्। करिष्यत्यचिरेशैव हे मातस्तवमीत्तरम् । ७३ ॥ अद्य रत्नमयों लड्डां निःप्रङ्डसत्वत्पसादतः । भन्म्रीभूतां करिष्ामि मातः पश्य च सस्ितम् ५७४। मर्कटीडिम्रतुल्याज् लङ्गां पश्यामि सुव्रते। मूतरतुत्यं समुद्रन्न शरावमिव भूतलम् ॥ ७५॥ पिपीलिकासङ्मिव सखैन्यं रावयं तथा। संहर्तुच्ज समर्धोऽहं मुहर्तार्ेन लीलया ॥ ६। रामप्रतिज्ञारच्ार्थ न हनिषामि साम्प्रतम्। सवस्था भव मंहाभागे त्यज भीतिं मदीखवरि॥ ७॥

५७६ [६२ श्र०

वानरस्य वच: गुल्वा ररोदोच्चैर्मुद्ुर्मुद्ठः। उवाच वचनं भीता सीता रामपतिव्रता॥ ७८॥ सीतोवाच। अये जीवति मे रामी मच्छोकार्यवदारुणात्। अपि मे कुशली नाथः कीथत्यानन्दन: प्रभुः॥७८॥ कीटृप् ऊशाङ्गश्व जानकीजीवनोऽचुना। किमाहारख किं भुत्ते मम प्राणाधिक: प्रिय: । ८० ॥ अपि पारे समुद्रस्य सत्यं सीतापतिः खयम्। अपि सत्यं ससवद्दी न भोकेन हतः प्रभु: ॥८१॥ अपि स्परति मां पापां खामिनो दुःखरूपिणीम्। मदर्ये कति दुःखं वा संप्राप स मदीखरः॥८२। हारो नारोपित: करठे पुरा व्यवहितो रतौ। अधुनेवावयोरमध्ये समुद्रः प्तयोजनः ॥।८३॥ अपि द्रत्यामि तं रामं करुणासागरं प्रभुभ्। कान्तं पान्तं नितान्तञ्ज धर्िष्ठं धर्मकर्मयि॥ ८४॥ अपि सेवां करिष्यामि पाटपझ्म पुनः प्रभी: । पतिसेवाविहीना या मूढ़ा सा जीवनं हथा । ८५। अपि मे धर्मपुवस सत्यं जीवति लक्ष्मपः। मच्छोकसागरे मम्नी भम्नदर्पो मया बिना। ८६।। वीरायां प्रवरी धर्मी देवकल्पव्न देवरः। अपि सत्यं स सन्नही मत््रभोरनुजः सदा । ८७।। अपि द्रच्यामि सत्य तं लक्ष्णं धर्मलक्ष्सम्। प्राणानामधिकं प्रेमृणा धन्यं पुस्यसरुपियाम् ॥ ८॥ दूत्येवं वचनं गुत्वा दत्त्वा प्रत्युत्तरं शभम्।

श्रीऊप्णजन्मखएडम्।

भस्ीभूताच्ट लङ्गाच्च चकार लीलया मुने। ८॥ पुनः प्रवोधं तस्यै च दत्वा वायुसुतः कपिः । प्रययी लीलया वेगादयव राजीवलोचनः ।2० ॥ सवं तत्कथयामास हत्तान्त मातुरेव च। सीतामङ्गलव्टत्तान्त युत्वा रामो रुरोद च ।। ८ १ ।। रुरोदीचैलेत्मगाश्च सुग्रीवश्चापि नारद। वानरा रुरुदु: सर्वे महावलपराक्रमाः । ८२ । निबव्य सेतु लङ्गाञ्च प्रययौ रघुनन्दन: । ससैन्यः सानुजः शीव्र सन्नदश्नापि नारद। ८३ ।। निहत्य रावएं रामो रणं कत्वा सवान्वम्। चकार मोक्षणं ब्रह्मन् सीतायास शुभे चषरे । ८४॥ · कत्वा पुष्पकयानन सीतां सत्यपरायशाम्। अयोध्यां प्रथी शीव्र क्रीड़ाकीतुकमङ्गलै: ॥८५॥ क़ीड़ां चकार भगवान् सीतां कत्वा च वच्तसि। विजही विरहज्वालां सीता रामश् तत्चरम्।८६ ॥ सप्तद्वीपेखरी रामो बभूव पृथिवीतले। बभूव निलिखा पृथ्वी आधिव्याधिविवर्जिता।।८ । बंभूवतू रामपुत्री धार्मिकी च कुशीलवौ। तयोश्च पुत्रश्न पौत्रश्न सूर्यवंशोद्गवा नृपा: ।६८॥ दूति ते कथितं वत्स श्रीरामचरितं शुभम्। सुखदं मोचदं सारं पारपोतं भवापावे 122। द्ूति श्रीव्रह्मवैवत्ते महापुराणे नारायएनारदसंवादे श्रीक्वण्णजन्म खडे श्रीराम चरितं नाम द्विषष्टितमोऽध्यायः ।

5-82

५७८ ब्रह्मवैवत्तपुराये

विषष्टितमोऽ़ध्यायः।

नारद उवाच।

अथ कंसी विचिन्त्येवं दृष्टा दुःखप्नमेव च। समुद्दिग्नो महाभीतो निराहारी निरुत्सुक: ॥ १ पुत्र मित्र बन्धुगयं बान्धवञ्च पुरोहितम्। समानीय सभामध्य तानुवाच सुदुःखितः ॥ २॥

कंस उवाच।

मया दृष्टो निशीथे यो दुःखप्नो हि भयप्रदः । निबोधत बुधा: सर्वे बान्धवास पुरोहिताः ॥२॥ विम्नती रक्तपुष्पाणां मालां सा रत्चन्दनम्। रक्ताम्बरं खद्गतीक्षा खर्परञ्ज भयङ्गरम् ॥ ४॥ प्रकृत्याद्टाट्टहासच लोलजिद्वा भयङ्गरी। अतीववृद्दा कृप्णाङ्गी नगरे मम तृत्यति ॥ ५॥ मुत्तकेशी क्वित्रनासा क्वष्णा कप्णपाम्वरापि या। विधवा सा महाशूट्री मामालिङ्गितुमिच्कति॥ ६ मलिनं चैलखएडज़ बिम्रन्रती रुक्षमूईजान्। दधतीं चूर्णतिलकं कपाले मम वत्तस ॥ ७॥ क्वष्ावर्णानि पक्कानि क्विन्नभिव्नानि सत्यक। पतन्ति ऊत्वा शव्दांश्च भशवत्तालफलानि च। द ॥ कुचैलो वि्ताकारो सेची हि रुत्तमूद्दजः। द्द़ाति म भूषायां क्विव्वभिन्नकपई कान् 9ट

श्रीकृष्णजन्मखगाड म्।

महारुष्टा च दिव्या स्त्री पतिपुत्रवती सती। बभव्ज पूर्णकुभ्भञ्ज साभिग्रप्य पुनः पुनः ॥१० ॥ अस्लानामूढ़मालाञ् रक्तचन्दनचर्चिताम्। ददाति महं विप्रश्न महारुष्टोऽतिशप्य च॥ ११॥ क्षयामङ्गारवष्टिस्न भस्पवष्टिः चरं चराम्। चं त्तएं रक्वष्टिर्भवेञ्च नगरे मम ॥ १ २ ॥ वानरं वायसं खानं भल्नूंकं शूकरं खरम्। पश्यामि विकटाकारं शव्द कुर्वन्तमुल्गम्॥ १२॥ पश्यामि शुष्ककाष्ठानां राभिमम्तानकज्जलम्। अरुसोदयवेलायां कपीन् क्विन्ननखानि च॥ १४॥ पीतवस्त्रपरीधाना शुक्कचन्दनचर्चिता । बिभ्ती मालतीमालां रत्नभूषएभूषिता॥ १५॥ क्रीड़ाकमलहस्ता सा सिन्दूरविन्दुभोभिता। कृत्त्वरभिश्नापं मां रष्टा याति मन्मन्दिरात् सती॥१६। याशहस्तांच् पुरुषान् मुक्ककेशान् भयङ्गरान्। अतिरुच्चांश्च पश्यामि विशतो नगरं मम ॥ १७॥ नग्ननारों मुत्तकेशों नृत्यन्तीच़ गहे एहे। अतीवविक्वताकारां पश्यामि सस्तितां सदा॥ १८ ॥ छ्विन्ननासा च विधवा महाशूद्री दिगम्बरी। सा तैलाभ्यङ्गितं माञ्ज करोत्यतिभयङ्गरी॥ १८ ॥ निवाणीङ्गारयुत्ताश्त भत्मपूर्णा दिगम्वराः । अतिप्रभातसमये चिवाः पश्यामि सस्मिताः ।२०॥ पश्यामि च विवाहन्ज वृत्यगीतमनीहरम्। रत्तवस्तपरिधानान् पुरुषान् रक्तमूईजान्। २१॥

५८० ब्र ह्मवेवर्त्तपुराणे [६३ त्र०

रत्तं वमन्त पुरुष तृत्यन्त नग्नमुल्वएम्। धावन्तञ्ज प्रयानञ्ज पश्यामि सस्ितं सदा ॥२२॥ राहुग्रस्तञ्ज गगने मएडलं चन्द्रसूर्य्ययोः। एककाले च पश्यामि सर्वग्रासज्ज बान्घवा: ॥२२॥ उल्कापातं धूमकेतु भूकम्पं राष्ट्रविप्नवम्। भञ्फावातं महीत्यातं पश्यामि च पुरोहित॥ २४॥ वायुना घूर्रामानांथ क्विन्नस्कन्धान् महीरुहान्। पतितान् पर्वतांश्वैव पशामि पृथिवीतले। २५॥ पुरुषं क्विन्नशिरसं तृत्यन्त नग्नसुच्क्रितम्। मुएडमालाकरं घोरं पश्यामि च गहे गहे॥ २६॥ दग्धं सर्वाश्रमं भस्त्पूर्णमङ्गारसङ्कलम्। हाहाकारज्ज कुर्वन्तं सवैं पश्यामि सर्वतः ।२७॥ दूत्येवमुक्ता राजा स विरराम सभातले। ुत्वा खपं बान्धवाच्य नतवक्रानिशखसुः ॥२८॥ नहार चेतनां सदः सत्यकश्च पुरोहितः । मत्वा विनाशं कंसस्य यजमानस्य नारद ॥ २८॥ रुरोद नारीवर्गश्न पिता माता च शोकतः। मेने विनाशकालञ्ञ सद्य: खयमुपस्थितम् ॥ ३०॥ इति श्रीब्रद्मवैवर्त्ते महापुराणे नारायएनारदसंवादे शीक्ष्णजन्मजरडे कंसदुःखप्नकथनं नाम व्रिषष्टितमोऽध्यायः ।

६४ ग् ० शीलपाजभखएडम्। ५८१

श्रीनारायय उवाच। सवें क्त्वा परामरशं सत्यकथ् पुरोहितः । बुद्धिमान् शुक्रशनिष्यश्च तमुवाच हितं मुने॥१॥ सत्यक उवाच। भयं त्यज महाभाग भयं किं ते मयि स्थिते। कुरु यागं महेशस्य सर्वारिष्टविनाशनम् ।२॥ यागो धनुमखो नाम बह्न्नो बहुदत्ियः। दुःखप्नानां नाशकर: शत्न भीतिविनाशकः ॥ २ ॥

एषां त्रिविधोत्पातानां खएनो भूतिवर्धनः ॥४ ॥ यागे समाप्त शभ्तुश्न जरामृत्युहरं वरम्। ददाति साक्षाङ्जवति दाता च सवसम्पदाम् ॥ ५।। चकारेमञ्च यागञ् पुरा बायी महाबलः। नन्दी परशुरामश्च भल्य बलिनां वरः ॥६॥ पुरा ददी धनुरिदं भिवा नन्दीखराय च। यागेन भूला सिदः स दढ़ौ वागाय धार्मिक:।७। कत्वा यागं महासिड्ो ददी रामाय पुष्करे। तुभ्य ददी मर्ुरामः क्वपया च पानिषिः॥८॥ सहस्त्रहस्तपरिमितं दैर्ध्येतिकाठिनं नृप।

पशपतेः पाशपतं युक्तयानेन दुर्वहम्।

५८२ ब्रह्मवैवर्त्तपुराणे [६४ श्र

सवे भंतुं न श्रकाप् देवं नारायएं विना। १०॥ यागे च धनुषः पूजां शङ्गरस्य तु शङ्गरे। कुरु भीघ्र शुभाहृञ्ज सर्वान् कुरु निमन्त्रगम् ॥११॥ अस्तिन् याग धनुर्भङ्गो भवैद्यदि नराधिप। विनाशी यजमानस्य भविष्यति न संभय: ॥ १२।। भग्न धनुषि यागञ्च भग्नो भवति निश्चितम्। फलं ददाति को वात चानिष्पन्े च कर्मणि॥ १३ ॥ ब्रह्मा च धनुषी मूले मध्ये नारायसः स््रयम्। अग्रे चोग्रप्रतापश् महादेवो महामते। १४॥ धनुहिं तरिविकारज्न सद्रस्नखचितं वरम्।

अशकश्च नमयितुमनन्त महाबलः । सूर्यथ् कार्तिकेयय का कथान्यस्य भूमिप ॥ १६॥ त्रिपुरारि: पुरानेन जवान त्रिपुरं मुदा। निर्भयं कुरु सवच्नन्द मङ्गलाहें महोत्वे॥ १७॥ सत्यकस्य वचः शुत्दा चन्द्रवंशविवर्धनः । उवाच कंसः सर्वार्थे सततञ् हितैषिसम् । १८॥ कंस उवाच। वसुदेवग्टहे यज्षे मद्धी कुलनाशनः। स्वच्छन्द नन्दगेहे च वर्धते नन्दनन्दनः । १८॥ मद्वन्धुवर्गान् शूरांच् मन्तिरग: सुविभारदान्। भगिनीं पूतनां पूतां जघान बालको बली ॥ २०॥ गोवर्धनं दधारैककरेण वलवर्धनः । महेन्द्रस्य च शूरस्य चकार च पराभवम् २१।

६४ त्र० ) श्रीक्वण जन्मखएडम्। ५८३

ब्रह्मायं दर्भयामास ब्रह्मरूपं चराचरम्। निवहं बालवत्सानां चकार क्वविमं मुदा॥ २२॥ तमेव बलिनं हन्तु मन्त्रएं कुरु सत्यक। मम शत विना तेन नास्तीह धरणीतले॥ २३ न हि खर्गे न पाताले तिषु लोकेषु निञ्चितम्। सन्ति सन्तश्न राजानः सवेत्र मम बान्धवा: ॥ २४। महातपम्वी ब्रह्मा च तपखी शङ्गर: खयम्। विष्णुः सर्वत्र सर्वात्मा समदर्यी सनातनः ॥ २५॥ नन्दपुत्र निहत्याहं त्रिषु लोकैषु पूंजित: । सार्वभौमी भविषामि सप्तद्वीपेखरी महान् ॥२६॥ स्वगें निहत्य यक्रञ्ज दुर्बलं दैत्यनिर्जितम्। भविष्यामि महेन्द्रश्व तत्र निजित्य भास्करम् ॥२७॥ यत्त्मग्रस्तच् चन्द्रन्न ममैव पूर्वपूरुषम्। वायु कुवेरं वरुएं यमं जैष्यामि निश्चितम् ॥ २८॥ गच्छ नन्दव्रजं शोघ्रं नन्दज़न नन्दनन्दनम्। तद्भ्ातरञ्च वलिनं बलमानय साम्प्रतम् ॥२८॥ कंसस्य वचनं गुत्वा तमुवाच स सत्यकः । हितं सत्य नीतिसारं परं सामयिक तथा॥३०॥

सत्यक उवाच।

अक्रूरमुद्दवं वापि वसुदेवमथापि वा। प्रस्थापय महाभाग नन्दव्रजमभीपसितम् ॥ २१। सत्यकस्य वचः शुत्वा वसन्तं तत्र संसदि। स्वयंसिंहासनस्थच्ज वसुदेवमुवाच सः। ३२।

५८४ ब्रह्म वैवर्तपुराणे [६४ त्र०

राजेन्द्र उवाच। तत्त्वज्ो नीतिपास्त्राणां त्वमुपायविभारदः। व्रज नन्दव्रजं बन्धो वसुदेवसुतालयम् । २१॥ वृषभानुञ्ज नन्दञ्न बलञ्ज नन्दनन्दनम्। शीघ्रमानय यज्जेऽत्र सवे गोकुलवासिनम् ॥ ३४ ॥ ग्टहीत्वा पत्रिकां दूता गच्छन्तु च चतुर्दिग्रम्। नृपान् मुनिगयान् सर्वान् कर्तु विज्वापनं मुदा ।३५। हृपस्य नचनं शुत्वा शुष्ककरठोष्ठतालुकः । उवाच वचनं ब्रह्मन् हृदयेन विदूयता॥ २६ ॥ वसुदेव उवाच। न युक्तमत्र राजेन्द्र गमनं मम साम्प्रतम्। विज्ञापितु नन्दव्रजं वसुदेवस्य नन्दनम् ॥ ३७ ॥ यद्यायातो नन्दपुत्री यागे ते च महोत्सवे। अवश्य तद्विरीधच्च भविष्यति त्वया सह॥ ३८॥ तमहञ्न समानीय कारविष्यामि संयुगम् । दति मे न हि भदञ्ज विघ्नस्तस्य तवापि च ॥ ३८ ॥ पित्रानीतो मृतः कृष्णा दूति सर्वो वदिष्यति। वसुदेव: सुतद्वारा जधान नृपमेव च॥ ४० ॥ इ्योरेकतरस्यापि सद्यो मृत्युर्भविष्यति। यतिष्यन्ति च शूराध नास्ति युद्धं निरामयम् ॥ ४१। वसुदेववचः सुत्वा रत्तपङ्गजलीचनः । खद्र' गहील्वा तं हन्तुं प्रययी नृपतीखरः॥ ४२॥ हा हेति कत्वा पुत्रञ्ज वारयामास तत्चरम्। उग्रसेनो महाराजमतीवबलवान् मुने ॥ ४३॥

श्रीक्कष्ण जन्मखगडम्।

स्वपीठाद्दमुदेवस कोपाविष्टो गहं ययौ। त्क्रूरं प्रेरयामास गन्तु नन्दव्रजं तृप: ॥ ४४॥ दूतान् प्रस्थापयामास श्रीघ्नं प्रतिदियं तथा। आययुर्मुनयः सर्वे वृपाश्च सपरिच्छदाः ॥ ४५॥ टिकपालाश् सुराः सर्वे ब्राह्मगाप्च तपखिविनः । सनकथ सनन्दश् वोट: पञ्चशिखस्तथा॥ ४६ । सनत्कुमारी भगवान् प्रज्वलन् ब्रह्मतेजसा। कपिलश्न सुरिः पैलः सुमन्तुश्च सनातनः । ४७॥ पुलहश्च पुलसत्यय्न भृगुश्च क्रतुरङ्गिराः । मरीचि: कश्यपश्चैव दक्तोऽतिश्ावनस्तथा। ४८॥ भरद्वाजश्न व्यासय गौतमश् पराधरः । प्रचेताश्च वश्िष्ठश् संवर्तश्च वृहस्पतिः । ४८ । कात्यायनी याज्ञवल्कोऽप्युतथ्यः सौभरिस्तथा। पर्वतो टेवलसैव जेगीषव्यञ्च जैमिनिः ॥ ५० ॥ विश्वामित्रय् सुतपा: पिप्पलः भाकटायनः । नावालिर्जाङ्गलिश्चैव पिशलिस भिलालिक: । ५१॥ आ्स्तिकश्य जरत्कारुस्तथा कल्याणमित्रकः । दुर्वासा वामदेवश्च ऋष्यशृङ्गो विभाएडकः ॥ ५२ करिपथ: कणादय कोशिक: पाणिनिस्तया। कीतोऽघमष श्ैव वाल्मीकिर्लीमहर्षर॥ ५३॥ मार्कराडेयो मृकरडुश्च पर्णुरामश् साङ्कृतिः। श्रगस्यश् तथावाञ् तथाऽन्ये मुनयी मुने॥ ५४ ॥ सप्निप्याश्च सपुताश्च ब्राह्मणाय्च तपखिवनः । जरासन्धो दन्तवक्रो दास्भिको ट्राविडाधिप: । ५५ ।

ब्रह्मवेवत्तपुराणे [६५ श०

श्रिशुपालो भीमकच्च भगदत्तश्न मुहलः । ष्तराष्ट्रो धूमकेयो धूमकेतुश शम्बरः ॥५ू६॥ त्य: सत्राजितः पङुर्नृपाश्चान्ये महाबलाः। भीषो द्रोसा: क्वपाचार्यो ह्यशत्यामा महाबलः ॥५७॥ भूरिश्रवाश्च पाल्वस केकेय: कीथलस्तथा। सर्वान् सभ्भाषयामास महाराजो यथोचितम् ॥ ५८। सत्यको यज्तदिवसं चकार च शुभक्षएम् । ५ूट ॥ दूति श्रीव्रह्मवैवत्ते महापुराणे नारायणनारदसंवादे श्रीक्ृणजन्मखगड कंसयन्ञकथनं नाम चतुःषष्टितमोऽध्यायः ।

पञ्च षष्टितमोऽध्यायः।

शीनारायण उवाच। कंसस्य वचनं ुत्वा सोऽक्रूरो धर्मिणां वरः । उवाच चीद्वं प्रान्तं प्रान्त: प्रहृष्टमानसः ॥१॥ अक्रूर उवाच। सुप्रभाताद्य रजनी बभूव में शुभं दिनम्। तुष्टा्च गुरवो विप्रा देवा मामिति निखचितम्॥२॥ कोटिजन्मार्जितं पुख मम खयमुपस्थितम्। वभूव मे समुत्पन्न यद्यत्कर्म शुभाशुभम् ॥ ३ ॥ चिन्केद बन्धनिगड़ं मम बडस्य कमगा। कारागाराज संसारान्मुत्ती यामि हरेः पद्म् ॥४ ॥

६५ श्र०]

सुहदर्थी क्वतोऽहञ्य कंसेन विदुषा रुपा। वरेण तुल्यो देवस्य क्रोधो मम बभूव ह॥ ५॥ व्रजराजं समाहर्त्तु व्रजं वास्यामि साम्प्रतम् । द्च्यामि परमं पूज्यं भुत्तिमुक्तिप्रदायिनम् ॥ ६॥ नवीनजलदश्यामं नीलेन्दीवरलोघनम्।

धूलिधू सरताङ्गञ्ज किंवा चन्दनचर्चितम्। अथवा नवनीताक्तमङ्गं द्रत्यामि सन्म्ितम् ॥८॥ किंवा विनोदमुरलीं वादवन्त मनोहरम्। किंवा गवां समूहञ्ज चारयन्तमितस्ततः ॥६। किंवा वसन्तं गच्कन्त शयानं वा सुनिश्चितम्॥ निदेशं कीटपज्जाद्य सुदृध्या प पुभे चरे ॥ १० ॥ वत्पादपम्म व्यायन्त ब्रह्मविष्ुशिवाद्यः । न हि जानाति यस्यान्तमनन्तीऽनन्तविग्रहः ॥ ११ । यत्प्रभावं न जानन्ति देवा: सन्तश्व सन्ततम्। यस्य स्तोत्र जड़ीभूता भीता देवी सरखती॥ १२ ॥ दासी नियुत्ता वहास्य महालक्ष्मीय लच्िता। गङ्गा वस्य पदाभ्भोजान्निःसता मत्रूपियी ॥। १३ ॥ जन्मसृत्युजराव्याधिहरा त्रिभुवनात्परा। दर्भनस्पर्भनाभ्याव नृणां पातकनाश्रिमी। १४॥ ध्यायते यत्पदाभ्भोजं टुर्गा दुर्गतिनाशिनी। त् लोकजननी देवी मूलप्रक्वतिरीखरी ॥ १ ५ ॥ लोम्नां कूपेषु विशानि महाविष्ी् वस्य च। असंख्गानि विचित्नाणि स लात् स्य लतरस्य च ॥१६॥

५८८ ब्रह्मवैवत्तपुराये

स च यत्षोड़मांश्रश्च यस्य सर्वेश्वरस्य च। i तं द्रष्टं यामि है बन्धो मायामानुषरुपियाम्॥ १७ सवें सर्वान्तरात्मानं सर्वत्तं प्रक्वतेः परम्। ब्रह्मज्योतिःसरूपन्न भक्तानुग्रहविग्रहम् ॥ १८॥ निर्गुगाज्ज निरीहज्ज निरानन्द निराश्यम्। परमं परमानन्द सानन्द नन्दनन्दनम्॥ १८ ॥ सेच्छामयं सवेपर सर्ववीज सनातनम्। वदन्ति योगिन: पश्वत् ध्यायन्त ऽहर्नियं भिशुम् ॥२० मन्वन्तरसहस्त्रज निराहार: कशोदरः। पझ्म पादतपस्तेपे पुरा पाझ तु यत्क्वते ॥ २१ ॥ पुनः कुरु तपस्याञ्च तदा द्रत्यसि मामिति। सकच्कव्दञ् शुश्नाव न ददर् तथापि तम् ॥२२॥ तावत्कालं पुनस्तक्वा वर प्राप द्दर्भ तम्। टूटशं परमेशञ् द्रच्ाम्यद्य तमुद्दव॥ २३॥ पुरा शम्भुस्तपस्तेपे यावद्दे ब्रह्मणो वयः । ज्योतिर्मरडलमध्ये च गोलोके तं ददर्भ सः । २४। सर्वतत्व सर्वसिद्वं मम तत्व परं वरम्। सम्प्राप तत्पदाभोजे भक्तिव्व निर्मलां पराम् । २५॥ चकारावमसमं तञ्ज यो भक्तो भक्तवत्सलः । रईटृशं परमेशच्च द्रच्याम्यद्य तमुद्दव । २६॥ सहस्त्रशक्रपातान्त निराहारः कथोदरः। यस्यानन्तस्तपस्तेपे भत्तया च परमात्मनः ॥२७॥ तदा चात्मसमं ज्ञानं ददो तस्े य ईश्वरः। रदूटृशं परमेशञ् द्रच्याम्यद्य तमुद्दव॥२८॥

५ अ०] श्रीकतणजनमखगडम् ।

सहस्रभक्रपातान्तं धर्मस्तपे च यत्तपः। तदा बभूव सात्ती स धर्मिणां सर्वकर्मिणाम्॥ २८४ पास्ता च फलदाता च यत्प्रसादान्नृणामिह। सर्वेशमीद्ृथमही द्रत्याम्यद्य तमुद्व॥ ३०॥ अ्रष्टाविद्यतिरिन्द्राणां पतने यहिवानिशम्। एवं क्रमेण मासाव्दैः पताब्द ब्रह्मणो वयः॥२१॥ अही यस्य निमेषेण ब्रह्मगः पतनं भवेत्। ईटशं परमात्मानं द्रच्याम्यद्य तमुद्व। ३२ ॥ नास्ति भूरजसां संख्या यथेव ब्रह्मणां तथा। तथैव बन्धी विश्वानां तदाधारी महाविराट्॥ ३३॥ विश्वे विश्व च प्रत्येकं ब्रह्मविष्णुभिवाद्यः । मुनयी मनवः सिद्वा मानवाद्याखराचरा॥ ३४॥ यत्षोड़यांथः स विराट् सृष्टो नष्ट्व लीलया। डैटशं सर्वय्ास्तारं द्रत्याम्यद्य तमुद्व। ३५॥

मूच्छीं प्राप साशुनेत्रो दध्यी तच्चरणास्वुजम् ॥ ३६॥ बभूव भक्तिपूर्णश् स्ारं स्प्ारं पदाम्बुजम्। कत्वा प्रदत्िएं वापि ऊ्वशास्य परमात्मनः ॥ ३७॥ उद्दवश्च तमाश्निष्य प्रशगंस पुनः पुनः । स च भ्ीघ्र' ययी रेहमक्रूरीऽपि खमन्दिरे॥ ३८॥ दूति श्रीव्रह्मवैवत्ते महापुराणे नारायणनारदसंवादे श्रीक्णाजनखगडे त्रक्ररहर्षो त्ार्ष कथनं

5-५0

५६० [६६ त्रर

षट्षष्टितमोऽध्यायः ।

श्रीनारायण उवाच।

अथ रासेश्वरीयुक्तो रासे रासेश्वरः स्वयम् ! स च रेमे तथा साईमतीवरमणोतुकः॥१॥ सुखसभ्भोगमात्रण ययी निद्राञ्ज राधिका। दृष्टा खप्नं समुत्थाय दीनोवाच प्रियं दिने ॥२ ॥ राधिकोवाच। अही स्वामिन्निहागच्क लां करीमि स्ववक्षसि। परिणामे विधाता मे न जाने किं करिष्ति ॥ ३॥ इृत्युक्का: सा महाभागा प्रियं कत्वा सवच्तसि। दुःखप्रं कथयामास हृद्येन विदूयता ॥ ४ ॥ राधिकीवाच। रत्नसिंहासनेऽहष्य रत्नच्कतव्ज बिभ्रवती। तदातपत्र जग्राह रुष्टी विप्रश् मे प्रभी। ५॥ सागरे कज्जलाकारे महावीरे च दुस्तरे। गभीरे प्र रयामास मामेव दुर्बलां स च ॥६॥ तत्र स्रोतसि शोकार्ता भमामि च मुह्ु्मुद्कः । महोरमीणाच् वेगेन व्याकुला नक्रसङ्कुलै:॥७॥ वाहि ताहीति हे नाथ तवां वदामि पुनः पुनः। त्वां न दृष्टा महाभीता करोमि प्रार्थनां सुरम् ॥८॥ क्वषण तत्र निमज्जन्ती पश्यामि चन्ट्रमएडलम्। निपतन्तज गगनाच्कतखएडव्न भूतले।६ ॥

श्रीक्ृप्णनम्मखएडम् ।

चशान्तरे च पश्यामि गगनात् सुर्य्यमणडलम्। बभूव च चतुःखरड निपत्य धरणीतले॥ १० ॥ एककाले च गगने मगडलं चन्द्रसूर्य्योः। अतीवकव्जलाकारं सवें ग्रस्तख राहुणा ॥ ११॥ क्षणान्तरे च पश्यामि ब्राद्मणो दीप्रिमानिति। मत्क्रोड़स्थसुधाकुभ्भं बभष्न् च रुषेति च ॥ १२॥ च्षसान्तरे च पश्यामि महारुष्टस्व व्राह्मगम्। गृहीत्ा च व्रजन्तव् चनुषो: पुरुषं मम ॥१२॥ कोड़ाकमलट्एडन्न हस्ताहस्त मम प्रभी। सहसा खरडखराडघ्त बभूव सह हेतुना ॥ १४॥ हस्ताद्स्तव्न सहसा सद्रत्सारदर्पयः । निर्मल: कज्जलाकार: खगडखरडो बभूव ह। १५॥ हारो मे रतसारायां क्ित्री भूता च वघसः । अतीवमलिनं पद्म पपात धरणीतले ॥ १६॥ सौधपुत्तलिका: सर्वा तृत्यन्ति च हसन्ति च। आस्फोटयन्ति गायन्ति रदन्ति च च्रं चगम्।१७॥ कृष्डवर्रं वृह्च्वक्रं खे भ्रमन्त मुड्मुह्ुः। निपतन्तञ्ञोत्पतन्त पश्यामि च भयङ्गरम् ॥ १८॥ प्राणाधिदेव: पुरुषी निःसत्याभ्यन्तरान्मम। राधे विदायं देहीति ततो यामीत्युवाच ह॥ १८: रृणवर्णा च प्रतिमा मामास्निर्थात चुम्बति। कवषवस्तपरीधाना चेति पश्यामि साम्प्रतम् ॥ २०॥ दूतीदं विपरीतञ्च दृष्टा च प्रागवज्जभ। नृत्यन्ति दच्ियाङ्गानि प्राणा आ्रन्दोलयन्ति मे ॥२१॥

ब्रह्मवेवर्त्तपुराणे [६७ त्रर

रुदन्ति शोकात्कषन्ति समुद्दिग्नञ् मानसम्। किमिदं किमिदं नाथ वद वेदविदां वर ॥ २२॥ दूत्युक्का राधिकाटेवी शुष्ककरठोष्ठतालुका। पपात तत्पदाभ्भोजे भीता सा थोकविह्वला॥ २३ ॥ सुत्वा सप्नं जगन्नाथी देवीं कत्वा सवक्षसि। आध्यात्मिकेन योगेन बोधयामास तत्चयम्॥ २४। तत्याज ोकं सा देवी ज्ञानं सम्प्राप्य निमलम्। प्ान्तञ्ज भगवन्तञ्ज कत्वा कान्तं खवन्सि॥ २५॥ दूति श्रीब्रह्मवैवत्ते महापुरासे नारायरनारदसंवादे श्रीह्मषण जन्नम्रखपडे श्रीराधा ओोकाप नोदनं नाम षटषष्टितमोऽध्यायः ।

श्रीनारायण उवाच!

विरहव्याकुलां दृष्टा कामिनीं काममोहनः। कत्वा वचसि तां कृप्णो ययौ क्रीड़ासरोवरम्॥ १ ॥ राजराजेखरी राधा कष्णवक्तसि राजते। सौदामिनीव जलदे नवीने गगने मुने ॥२॥ रेमे सरमया साड़ें कपया च कवपानिषि:। दयोई्योर्यंथा खर्णमखोर्मारकतो मणि:।२॥ रत्ननिर्माणपर्यड्ग रत्नेन्द्रसारनिर्मिते। रतप्रदीपे ज्वलति रत्नभूषराभूषितः : ४ ।

श्रीक्कणाजन्मखएडम्।

रत्नभूषासूषितया रासरत्नव कौतुकात्। रसरत्नाकरे रम्ये निमग्नी रसिकेश्वरः ॥ ५ ॥ रासे वासेखरी राधा रासेश्वरमुवाच सा। सुरती विरती सत्यां विरते न मनोरथे॥ ६॥ राधिकोवाच। प्रफुल्लाहं त्वया नाथ मृता म्लाना च लां विना। यथा सहौषधिगणः प्रभाते भाति भाररे ।। नतं दीपशिखेवाहं त्वया साडे त्या विना। दिने दिने यथा नीणा कणपचे विधो: कला ॥८ ॥ तव वच्सि मे दीप्िः पूर्ण चन्द्रप्रभाससा। सद्ो सृता तया त्यक्ता कुद्ां चन्द्रकला यघा ॥६ ॥ ज्वल द ग्निगरिखेवाहं छ्टताहुत्या त्या सह। त्वया विनाहं निर्वाया शिथिरे पझ्मिनी यघा॥१०॥ चिन्ताज्वरजराग्रस्ता मत्तस्वयि गतेऽप्यइम्। अस्तं गते रवी चन्द्रे ध्वान्तग्रस्ता धरा यथा । ११॥ स्ष्टो वेशख्वां विना में रूपं वीवनचेतनम्। तारावली परिभ्ष्टा सूर्यसूतोदये यथा ॥ १२ ॥ त्वमेवात्मा च सर्वेषां मम नाथो विशेषतः । तनुर्यधात्मना त्यक्ता तथाहञ्ज त्वया विना॥ १२॥ पञ्चप्राणात्मकर्व मे सृताहञ् त्या विना। यथा टृष्टिस गोलोके दृष्टिपुत्तलिकां विना। १४ । स्थलं यथा चित्रयुततं त्वया साइमह तथा। असंस्कृता त्या हीना ढगाच्छन्ना बथा मही॥१५॥ त्वया सार्डमहं कृप्ण चित्रयुत्तव मृरनयी।

५८४

त्वां विना जलधीताहं विरूपा मृरमयीव च । १६।। गोपाङ्गनानां शोभा च त्वया रासेशवरेय च। हारे सवर्णविकारे च शेतेन मणिना सह ॥ १७॥ व्रजराज त्वया सार्ईवं राजन्त राजराजयः । यथा चन्ट्र या नभसि ताराराजिर्विराजते ।१८॥ त्वया शोभा यशोदाया नन्दस्य नन्दनन्दन।

त्वया सार्ईवं गोकुलेश शोभा गोकुलवासिनाम्। यथा सर्वा लोकराजी राजेन्द्रेय विराजते॥ २०॥ रासस्यापि च रासेश त्या शोभा मनोहरा। राजते देवराजेन यथा स्वर्गेडमरावती॥ २१ ॥ वृन्दावनस्य वृत्तायां तच्न शोभा पतिर्गतिः। अन्येषाच्च वनानाञ् बलवान् केगरी यथा। २२॥ त्वया विना यथोदा च निमग्ना शोकसागरे। अप्राप्य वत्सं सुरभी क्रोशन्ती व्याकुला यथा॥ २३॥ आन्दोलयन्ति नन्दस्य प्राणा दग्धञ्न मानसम्। त्वया बिना तप्रपात्र यथा धान्यसमूहक:॥ २४॥ दृत्युक्का परमप्रेमणा सा पतन्ती हरेः पढ़े। पुनराध्यात्िकेनैव बोधयामास तां विभु: ॥२५॥ आध्यात्िको महायोगी मोहसंच्छेदकारयम्। यथा परशुद्ध चाणां तीक्षाधारस नारद। २६॥ नारद उवाच। आध्यात्िकं महायोगं वद वेदविदां वर। गोकच्केदञ लोकानां योतुं कौतूहलं मम॥ २७॥

श्रीक्मशा जम्म खएडम् । ५६५

श्ीनारायण उवाच। आध्यात्मिको महायोगो न ज्ञाती योगिनामपि। स च नानाप्रकारस् सवें वेत्ति हरि: खयम्॥ २८॥ किञ्चिदाध्यात्मिकञ्चेव गोलोके राधिकेश्वरः । सुप्रीतः कथयामास त्रिपुरारिं महामुने॥ २८ ॥ सहस्रेन्द्रनिपातान्तं तपः कुर्वन्तमीश्वरम्। ग्रेष्ठ ज्य: वेशवानां वरिष्ठञ्च तपख्विनाम्।२२॥ पुष्करे दुष्करं तघ्वा पाझे पाझज्ज पदमजः। दृष्टा तं सादरं कतवा उवाच किञ्चिदेव तम् ॥ ३१ तन्द्रपातपर्य्यन्तं कठोरेण कमोदरम्। निसेष्टमस्थिसारच्च क्वपया च क्वपानिवि: ।३२ । सिंहन्तेत्र पुरा धमें मत्तातं धमियां वरम्। चतुर्दशेन्द्रावचकन्नं तपस्तव्वा कथोदरम्। ३३। पपाठाध्यात्मिकं किञ्चित् क्वपया च क्वपानिधिः । किञ्ञिच्कतेन्ट्रावच्किन्नमातपरन्तमुवाच रुः ॥ २४॥ किञ्चित् सनत्कुमारच्च तपन्त सुचिरं परम्। सुतपन्तमनन्तञ्ज किञ्चिच्चीवाच नारद ॥ ३५ ॥ चिरं तपन्तं कपिलं हिमशैले तपखिनम्। पु्करे भास्कर किञ्ञित्तपन्तं दुष्करं तपः ॥३६॥ उवाच किञ्ञित् प्रस्नादं कित्निद् दुर्वाससं भृगुम्। एवं निगूढ़ भत्तञ्ज कपया भक्तवत्सलः ॥ ३०॥ क्रीड़ासरोवरे रम्ये बदुवाच कपानिधि:। गोकातीं राधिकां तच् कथयामि निश्ामय॥ ३८॥ विरसां रसिकां दृद्टा वासवित्वा च वचचसि!

ब्रह्मवैवर्त्तपुराणे [६७ ग्र .:

उवाचाध्याब्िकं किञ्चिद् योगिनीं योगिनां गुरु: ॥३८॥ श्रीक्ष्ण उवाच। जातिस्मर स्मरात्मानं कथं विस्मरसि प्रिये। सवं गोलोकहत्तान्त सुदाम्न: पापमेव च॥ ४० ॥ पापात् किच्चिहिनं दीने लड्विच्छेदो मया सह। भविष्यति महाभागे मेलनं पुनरावयोः । ४१॥ पुनरेव गमिषामि गोलोकं तं निजालयम्। गत्वा गोपाङनाभिश्न गोपेरगोलोकवासिभि: ॥ ४२।। अधुनाध्यात्मिकं किञ्ञित् लवां वदामि निभामय। थोकघ्न हर्षदं सारं सुखदं मानसस्य च॥ ४३ ॥ अहं सर्वान्तरात्मा च निर्लिप्त: सर्वकर्मसु। विद्यमानश्च सर्वेषु सर्वत्ादृष्ट एव च ॥ ४४ ॥ वायुश्चरति सवत्र यथेव सर्ववस्तुषु। न च लिप्स्तथेवाहं साक्षी च सर्वकर्मणाम्॥४५॥ जीवो मत्प्रतिविस्बश्च सर्वः सर्वत्र जीविषु। भोक्ता शुभाशुभानाज्न कर्ता च कर्मणां सदा॥ ४६॥ यथा जलघटेष्वेव मएडलं चन्द्रसूययोः। भग्नेषु तषु संग्निष्टस्तयोरेव तथा मवि॥ ४७॥ जीवन्निष्टस्तथा काले सृतेषु जीविंबु प्रिये। आवाज्च विद्यमानौ च सततं सर्वेजन्तुषु॥ ४८ ॥ आधारथाहमाधेयं कार्यच् कारणं विना। अये सर्वाणि द्रव्याणि नखराणि च सुन्दरि॥ ४८ ॥ शविर्भावाधिका: कुत्र कुत्चिन्नूननैव च। ममांगाः कपि देवाय्य केचिह्वाः कलास्तथा॥ पू०॥

श्रीक्मष्ण जन्म खएडम्।

केचित्कला: कलांथांभास्तदंशांभाच्च केचन। मदंशाः प्रकृतिः सूत्त्मा सा च मूर्त्या च पञ्नधा ॥५१॥ सरसती च कमला दुर्गा त्वच्नापि वेदस्ः। सर्वे देवा: प्राक्ृतिका वावन्ती मूर्तिधारियः। ५२। अहमात्मा नित्यदेही भक्तध्यानानुरोधतः। ये वे प्राक्ृतिका राधे ते नष्टाः प्राक्ृते लये॥ ५३॥ अहमेवासमेवाग्रे पश्चादप्यहमेव च। यथाहत्ट तथा त्वच्च यथा धावत्यदुग्धयोः ॥५४। भेद: कदापि न भवेतनिश्चितञ् तघावयीः । अहं महान्विराट सष्टो विश्वानि यस्य लोमसु ॥ ५ू५ू॥ अ गस्व तत्र महती खांशेन तस्य कामिनी। अहं चुद्रविराट् सष्टौ विश्व यन्नाभिपद्मतः ॥ ५ू। अयं विशोर्लोमकूपे वासी मे चांपतः सति। तस्य स्त्री त्वञ्च वहती खांग्ेन सुभगा तथा ॥ ५७ ॥ तस्य विश्वे च प्रत्येकं ब्रह्मविष्ुभिवादयः । ब्रह्मविष्ुशिवा अाश्ान्याश्चापि च मत्कला: ।५८H मत्कलांभांभकलया सर्वें देवि चराचरा:। वैकुरठे तवं महालक्ष्मीरहं तत् चतुर्भुजः ॥५८॥ स च विश्वाद्बहिश्वाद्वं यथा गोलोक एव च। सरसती त्वं सत्ये च सावित्री ब्रह्मणः प्रिया॥६०॥ शनिवलोके शिवा त्वज्ज मूलप्रक्ृतिरीखरो। विनाश्य दुरगं दुर्गाच्च सर्वदुर्गतिनाशिनी॥ ६१॥ सा एव दक्षकन्या च सा एव शैलकन्यका। केलासे पार्वती तेन सौगाग्या निवव चसि ॥ ६२॥

ब्रह्मवेवर्त्तपुराणे। [५६ श

सांग्ेन त्वं सिन्धुकन्या चीरोदे विशावत्तसि। अहं स्ांग्रेन सष्टौ च ब्रह्मविष्णुमहेशवराः ॥६३॥ त्वञ्न लक्ष्ी: पनिवा धात्री सावित्री च पृथक् पृथक्। 331

गोलोके च सयं राधा रासे रासेखवरी सदा॥ ६४॥ वृन्दा वृन्दावने रम्य विरजा विरजातटे। साव्वं सुदामशापेन भारतं पुरमागता ॥ ६३॥ पूतं कर्तु भारतज्न वृन्दारखज्ज सुन्दरि। त्वत्कलां सांभकलया विश्वेषु सर्वयोषितः ॥ ६६। या वोषित्सा च भवती यः पुमान् सोऽहमेव च। अहं च कलया व्िस्व स्ाहा दाहिका प्रिया ॥६॥ त्वया सह समर्थोऽहं नालं दग्धुन्न तां बिना। अहं दीप्तिमतां सूर्य: कलया त्वं प्रभाकरी॥ ६८॥ संज्ञा तच्न त्या भामि लां विनाहं न दीप्तिमान्। अहञ्ज कलया चन्द्रस्वव्न शोभा च रोहिणी॥ ६८॥ मनोहरस्वया साडें लवां विनान च सुन्दरः। अहमिन्द्रस कलया सर्वलत्त्मीद्व त्वं भची॥ ७०॥ त्वया साडें देवराजो हतश्रीद् त्वया विना। अहं धर्मश् कलया त्वच्न मूर्तिक धर्मियी॥ १॥ नाहं पक्तो धर्मकवत्ये त्वाज्ज धर्मक्रियां विना। अहं यप्नस कलया त्व साहांशेन दक्षिषा॥७२ ॥ त्वया सारईन्ज फलदोऽप्यसमर्थस्वया विना। कलया पितलोकोऽहं सांग्रेन त्वं सधा सती। ७३॥ त्वयालं कव्यदाने च सदा नालं त्वया विना। अ्रहं पुमांस्व प्रक्वतिन स्रष्टाहं त्वया विना॥२४॥

9 श्र० ] श्री कष्णजन्मखएड़म् । ५टर

त्वच्च सम्पत्म्वरूपाहमीखरस त्वया सह। लक्ष्ीयुतसत्वया लक्ष्माा निःश्तीकश् त्या विना ॥७५। यथा नालं कुलालस घटं कर्तु मदा विना। अहं ग्ेष् कलया स्ांग्रेन त्वं वसुन्धरा॥ ७६॥ त्वां पस्यरत्नाधाराच् बिभमि मूर्षरि सुन्दरि। त्वज्ज कान्तिय प्ान्ति् भूतिर्मूर्तिमती सती। ७७। तुष्टिः पुष्टिः चमा लज्जा चुधा तप्णा परा दया। निद्रा शुद्धा च तन्द्रा च मूच्छी च सन्नतिः क्रिया॥७८॥ मूर्ति रूपा भक्िरूपा देहिनां देहरूपियी। ममाधारा सदा त्वच्च तवात्माहं परस्परम्॥ ९६ ॥ यथा त्वच तथाहञ्न समी प्रक्कतिपूरुषी। न हि सृष्टिर्भवेहे वि इयोरेकतरं विना। ७०॥ दत्युक्का परमात्मा च राधां प्रायाधिकां प्रियाम्। क्वत्वा वच्तसि सुप्रीतो बोधयामास नारद ॥ ८१॥ स च क्रीड़ानियुत्तश् बभूव रत्नमन्दिरे। तया च राधया साईं कामुक्या सह कासुकः ॥८२॥ दूवि श्रीव्रह्मवैवत्ते महापुराणे नाराययनारदसंवादे श्रीक्वप्जन्मखणडे आध्यामिमिकयोगकथनं नाम सप्तषष्टितमोऽध्यायः।

६०० ब्रह्मवैवर्तपुराण [६८ अ:

श्रीनारायण उवाच।

कवत्वा क्रीड़ां समुत्थाय पुष्पतल्पात् पुरातनः । निद्रितां प्राएसदभों बोधयामास तत्क्षराम् ॥ १ ॥ वस्त्राज़चलेन संस्कृत्य क्ृत्वा तन्निर्मलं मुखम्। उवाच मधुरं भान्त शान्ताञ्ज मधुसूदनः ॥ २॥

श्रीक्कष्ण उवाच।

अयि तिष्ठ चणं रासे रासेश्वरि शुचिस्प्रिते। व्रज वृन्दावनं वापि व्रजं ब्रज व्रजेशरि॥ ३॥ रासाधिष्ठातदेवि तं रासं रासे कुरु चरम्। ग्रामे ग्रामे यथा सन्ति सर्वत्र ग्रामदेवताः ॥ ४॥ प्रियालिनिवहै: सादं चएं चन्दनकाजनम्। च्षयं वा चम्पकवनं गच्छ वा तिष्ठ सुन्दरि॥ ५॥ त्तणं गहञ् यास्यामि विशिष्टं कार्य्यमस्ति मे। विरामं देहि मे प्रीत्या त्तयं मां प्राएवल्यभे ॥। ६॥ प्राणाधिष्ठातदेवी वं प्राणाश्च तयि सन्ति मे। प्राणी विहाय प्राणांश कुत स्थातु च्मः प्रिये॥७ त्वयि मे मानसं शश्वत्व मे संसारवासना। त्वत्तो मम प्रिया नास्ति तवमेव शङ्गरात् प्रिया॥ ८। प्राणा मे शङ्गरः सत्य त्वञ्न प्रागाधिका सति। द्वत्यु क्वा तां समास्िष्य भगवान गन्तुसुद्यतः ॥2।

श्रीक्म राजनखगडम् । ६०१

तक्रूरागमनं जात्वा सर्वज्ञः सर्वसाधनः । आत्मा पाता च सर्वेषां सर्वोपकारकारकः ॥ १० ॥ दृष्टा तमेव गच्छन्तमुत्मुक भिन्नमानसम्। उवाच राधिका देवी हृदयेन विदूयता ॥ ११ ॥ राधिकोवाच। हे नाथ रमणश्ष्ठ छ्ठश प्रेयसां मम। हे कषा हे रमानाथ व्रर्जेश मा व्रज व्रजम् ॥ १२॥ अधुना लां प्रागनाथ पश्यामि भिन्नमानसम्। गते त्वयि मम प्रेम गतं सौभाग्यमेव च ॥ १३ ॥ क्व यासि मां विनित्तिप्य गभ्भीरे थोकसागरे। विरहव्याकुलां दीनां त्वय्येव शरणागताम् ॥१४॥ न यास्यामि पुनर्गेहं यास्यामि काननान्तरम्। कृणा कृषोति क्रषोति गायं गायं दिवानिशम् ॥ १५ । न यास्याम्यथवारएं यास्यामि कामसागरे। तत्र तवत्कामनां कत्वा त्यच्यामि च कलेवरम् ॥ १६ ॥ यथाकाशो यथात्मा च यथा चन्द्रो यथा रविः। तथा त्वं यासि मत्याश् निबडो वसनाज़ुले ॥१७॥ अधुना यासि नैराश्य कत्वा मे दीनवत्सल। न युता हि परित्यतां दीनां मां शरणागताम् ॥१८। यत्पादपद्म' ध्यायन्ते ब्रह्मविष्ुशिवाद्यः। त्वां मायया गोपवेशं कथं जानामि मत्सरी॥ १८ ॥ कवतं यह व दुर्नीतमपराधसहस्त्रकम। यदुता पतिभावेन चाभिमानेन तन् नम। २०॥ चूर्गोभूतश्च मद्र्वो दूरीभूतो मनोरथः । 5-५१

६०२ ब्रह्मवैवर्तपुराये

विञातमात्मसौभाग्यं किमन्यत् कथयामि ते ॥ २१॥ जात्वा गर्गमुखाच्छुलवा मोहिता तव मायया। ताञ्च वतुं न भक्रोमि प्रेम्णा वा भक्िपाशतः ॥ २२ यासि चेन्मां परित्यज्य सकलङ्गो भविष्सि। तवत्पुत्रपीत्रा नश्यन्ति ब्रह्मकोपानलेन च ॥ २२ । च्षरां युगशतं मन्ये त्वां विना प्रायवल्लभम्। कथं पताब्द तवां त्यक्का बिभर्मि जीवनं प्रभो ॥२४। दृत्युक्का राधिका कोपात्यपात धरणीतले। मूच्छी संप्राप सहसा जहार चेतनां मुने । २५॥ कषणस्तां मूर्च्कितां दृष्टा कपया च कृपानिधि: । चेतनां कारयित्वा च वासयामास वचसि॥ २६। बोधयामास विविधं योगे: शोकविखएडनैः। तथापि शोकं त्यक्तुञ्ज न प्रणाक शुचिस्त्िता । २७॥ सामान्यवसतुविश्रेषी नृणां शोकाय केवलम्। देहामनोद् विच्ेद: क सुखाय प्रकल्पते ॥ २८॥ न ययी तव दिवसे व्रजराजी व्रजं पति। क्रीड़ासरोवराभ्यासं प्रथयी राधया सह ॥ २८॥ तत्न गत्वा पुनः क्रीड़ां चकार च तया सह। विजही विरहज्वालां रासे रासेखरी मुदा॥२०॥ राधा सा खामिना सारईं पुष्पचन्दनचर्चिता। पुष्पचन्दनतल्पे च तस्थी रहसि नारद ॥ ३१॥ इ्ूति श्रीब्रह्मवैव्त्ते महापुराण नारायणनारदसंवादे श्रीक्कपाजकखरडे राधाशोकविमोचनं नाम

श्रीकृष्ण जन्मखएडम्। ६०२

एकोनसप्ततितमोऽध्यायः ।

-::-

नारद उवाच।

अतः परं किं रहस्य राधाकेशवयोर्वद। निगूढ़तत्त्वमस्पष्टं तन्मे व्याख्यातुमर्हसि॥१॥ श्रीनारायण उवाच। शृणु नारट वत्यामि रहस्यं परमाद्गतम्। गोपनीयञ्च वेदेषु पुराणेषु पुराविदाम् ॥ २ ॥ पुनः सकामी भगवान् कृष: खेच्कामयो विभुः । रमे स रमया साईं विदग्धश्च विदृग्धया॥ २ ॥ चतुःषष्टिकलासत्ता यथा कान्ता कलावती। कामशास्त्र षु निपुणा विदग्धा रसिकेश्वरी॥। ४। शृङ्गारलीलानिपुणा शखवत्कामा च कामुकी। सुन्दरी सुन्दरीव्व व गश्वत्सुस्थिरयौवना ॥ ५॥ पितृएं मानसी कन्या धन्या मान्या च मानिनी। पभ्ोः शिथ्या ज्ञानयुता शतकल्पान्तजीविनी॥ ६॥ वेदवेदाङ्गनिपुण योगनीतिविभारदा। नानारूपधरा साध्वी प्रसिद्वा सिदयोगिनी॥॥ तत्कन्या राधिका देवी माळतुत्या च कामुकी। चकार नानाभावं सा सुशीला स्वामिनं प्रति ॥८ ॥ चतुःषष्टिकलामानं मृङ्गारञ्च चकार सः। तया विभिष्ठ्या साक रासे रासरसोत्सुक्क ।2।

६०४

तां नखाग्रत्ततयोणों नखचतपयोधराम्। लुप्तचन्दनसिन्दूरां कवरीशिथिलां सतीम् । १०॥ सुखसभ्भोगमग्नाज़ नग्नाञ्ज शोकमूर्च्किताम्। पुलकाच्ञितसर्वाङ्गों निद्रा देवों समाययौ ॥११॥ दृद्दा तां निद्रितां कृष्ण: कृपया च क्वपानिधिः। रुरोद मायया मायी मायेशो लोकशिच्या।१२॥ कत्वा वत्तसि राधाज्ज चुचुम्ब च पुनः पुनः । स्राताञ्ज नेत्रसलिलै: प्राणाधिष्ठातदेवताम् ॥ १२॥ प्राणाधिकां प्रियतमां धारयामास वाससी। वह्चिमुद्द Sतिसूत्त् चामूल्ये विश्वसुटुर्लभे॥१४॥ कवरीं रचयामास ददौ कुङ्गुमचन्दनम्। तहात् च गले हारममूत्यं रत्ननिर्मितम् । १५। सिन्दूरञ्न ददी तस्या: सीमन्ताधःस्थलेऽमले। दाड़िमकुसुमाकारं युक्तज्न्दनविन्दुभि: ॥ १६॥ चकार पझ्मकं गरडे नानाचित्रविचित्रकम्। ददी तत्पादपझे च रत्नमज्जीररज़ज्रितम् ।१७॥ पादाङ्गलिनखाग्रे च सुन्दरालककं ददी ॥१८ ॥ नानासुवेभोञ्वलितां ता निद्राकुलितां विभु: । पुनश्रकार मोहेन गाढ़ालिङ्गनमीप्सिंतम् ॥ १८ ॥ पुमश्च चुम्बनं कत्वा निवेश्य च स्ववच्सि। सुष्वाप जगतां खामी कामी विरहकातरः ॥२०। एतस्मिन्नन्तर काले ब्रह्मा लोकपितामहः। भिवशेषादिभिर्देवैर्मुनीन्ट्र: साई माययौ। २१॥ आागत्य नत्वा भिरसा तुष्टाव सम्पुटाञ्जलि:।

श्रीक्तरजनाख राडेम् । ६०५

सामवेद्ोक्तस्तोवेय परिपूर्तमं विभुम् ॥ २२॥ व्र ह्मोबाच। जय जय जगदीश वन्दितचरण निर्गुण निराकार सेक्कामय भक्तानुग्रह नित्यविग्रह गोपवेश मायया माये सुवेभ सुभील भ्ान्त सर्वकान्त दान्त नितान्त- न्ञानानन्द परात्परतर प्रक्वतेः पर सर्वान्तरामरूप निर्लिप्त साचिस्वरूप व्यक्ताव्यत् निरञ्जन भारावता- वण करुणार्णव शोकसन्तापग्रसन जरामृत्युभयादि- हरय शरणपञ्जर भक्तानुग्रहकातर भक्तवत्सल भत्त- सवजितधन श्ं नमीऽसु ते ॥ २२ ॥ सर्वाधिष्ठातदेवावेत्युक्वा वै प्रीणनाय च। पुनः पुनरुवाचेदं मूर्च्कितय बभूव ह॥ २४॥ दूति ब्रह्मक्वतं स्तोत्र यः पृषोति समाहितः । तत्सर्वाभीष्टसिद्धिश्च भवत्वेव न संशय: । २५। अपुत्ो लभते पुत्र प्रियाहीनो लभेत् प्रियाम्। निर्धनी लभते सत्य' परिपूर्सतमं धनम् ॥ २६ ॥ इह लोके सुखं भुक्का चान्ते दास्यं लभेदरेः। अ्रचलां भक्तिमाप्नीति मुलेरय सुटुलभाम्॥२७॥ दूति श्ीव्रद्मवैवर्त्ते ब्रह्माऊतस्तात्रम्। स्तुत्वा च जगतां धाता प्रयाम्य च पुनः पुनः । पनैः शनैः समुत्थाय भत्या पुनरुवाच ह॥२८॥ ब्रझ्मावाच: उत्तिष्ठ देवदेवेश परमानन्दकारण। नन्दनन्दन सानन्द नित्यानन्द ननाइल ते ॥२६॥

६०६

व्रव्म नन्दालयं नाथ त्यज वन्दावनं वनम्। स्पर सुदामथापञ्च प्रतवर्षनिबन्धनम्। २०॥ अक्नथापानुरोधेन पतवर्षं प्रियां त्यज। पुनरेताज् सम्प्राप्य गोलोकञ्च गमिष्यससि ॥ २१॥ गत्वा पितग्टहं देव पश्याक्रूरं समागतम्। पितव्यमतिथिं मान्य धन्य वैष्णवमीश्वरम्॥ २२॥ .तेन साडवं मधुपुरीं भगवन् गच्छ साम्प्रतम्। कुरु प्भभोधनुर्भङ्ग भग्न वैरिगयं हरे॥३३॥ हन कंसं दुरात्मानं तातं बोधय मातरम्। निर्मासं द्वारकायाश्च भारावतरणं भुवः॥ ३४॥ दह वाराएसीं प्रभ्ो: प्रक्रस्य सदनं विभो। शिवस्य जृन्भणं युद्धे बाणस्य भुनक्वन्तनम् :२५॥ रुकि णीहर एं नाथ घातनं नरकस्य च। षोड़भानां सहस्रज्न स्त्रीणां पागिग्रहं कुरु। ३६। त्यज प्रियां प्राएसमां व्रजेखर व्रजं व्रज। उत्तिष्ठोत्तिष्ठ भद्र ते यावद्राधा न जाग्रति । ३७॥ दूत्येवमुकका ब्रह्मा च सेन्द्रैर्देवगपे: सह। नगाम ब्रह्मलीकन्न शेषस शङ्रस्तथा । ३८॥ पुष्पचन्दनव्ष्टिष्व कृषणास्योपरि देवताः। चक्रु: प्रीत्या च भत्या च वागबभूवाशरीरिसी ॥३८॥ बध कंसं बधाहच खपित्रोर्मोक्तरं कुरु। . चयं कुच भुवो भारं नारदेत्य वमेव च॥ ॥ ४०.॥ द्ूत्येवं तङ्वः युत्वा भगवान् भूतभावनः । राधां भगवतीं त्यक्का समुत्तस्थी प्रनेः अनैः॥४१ ॥

श्रीक्वप्ण जन्मखएडम्। ६०७.

ययो हरि: कियद्दूरं निरीच्य च पुनः पुनः। चएं तस्थी चन्दनानां वने वाससमीपतः । ४२॥ विहाय राधा निद्रां सा समुत्तस्थी सतल्पतः। न निरीच्य हरि शान्त कान्तस्व प्राएवल्ञभम् ॥ ४२॥ हा नाथ रमराश्रेष्ठ प्रागेश प्राएवल्ञभ। प्रायचोर प्रियतम क्व गतोऽसीत्युवाच है॥ ४४। चणमन्वेषएं कुत्वा बभ्राम मालतीवनम्। उवास च्षणामुत्तस्थी च््पं सुष्वाप भूतले ॥ ४५॥ रुरोद च्तरमत्ुच्चेर्विललाप मुहुर्मुंहुः। आगच्छागच्क हे नाथेत्येवमुक्का पुनः पुनः ॥ ४६ मूच्छीं सम्प्राप सन्तापात् सन्तप्ता विरहानलैः। भूतले च टणाच्छन्े पपात च यथा सृता॥४७॥ आययुस्तत्न गोप्यश्च ब्रह्मन् पतसहस्त्रशः । काश्चिच्चामरहस्ताथ्च ग्टहीत्वा चन्दनट्रवम्। ४८। तासां मध्य प्रिया लीला: कत्वा राधां स्ववचसि। मृतामिव प्रियां दृष्टा ररोद प्रेमविह्वला॥ ४2॥ सजलं पङ्मजदलं पङ्गोपरि निधाय च। स्थापयामास तां राधा निश्ेष्टाच्च मृतामिव । ५० ३ गोपीभि: सेवितां तत रुचिरै: शेतचामरैः। चन्दनद्रवयुक्ताञ्त स्िग्धवस्तान्वितां सतीम् ।५१॥ ददर्भ कृषास्तत्रेत्य तामेव प्रायवल्लभाम् । निवारितष्व गोपीभिबेलिष्ठाभिश्व नारद : ५२॥ यथानीतः सापराधी दण्डरो राजभयादिभि: । चकार राधा क्रोड़े च समागत्य ऊपानिषि: । ५३ ।

६०८ ब्रद्मवैव त्तपुराणे

चेतनां कारयामास बोधयामास बोधनैः। सम्प्राप्य चेतनां देवी ददर् प्राणवन्जभम् ॥ ५४ ॥ बभूव सुस्थिरा देवी तत्याज विरहज्वरम्। चकार कान्त सा कान्ता गात्रालिङ्गनमोप्िसितम् ॥५५। नानाप्रकारमृङ्गारं चकार मधुसूदनः । उवास रत्नतल्पे च राधां कृत्वा सवच्सि॥ ५६ ॥ राधासखी रत्नमाला विदग्धा सर्वपूजिता। उवाच कषणं मधुरं नीतिसारमनुत्तमम्॥५७॥

रत्नमालीवाच।

शृणु कृप्ण प्रवत्यामि परिणामसुखावह्म्। हितं तथ्य नीतिसारं दम्पत्योः प्रीतिकारणम्॥ ५८ ॥ सभ्मतं कामशास्त्रेषु नीतौ वेदपुराणयोः। लौकिकव्यवहारेषु प्रशस्य सुयशस्करम्॥ ४८॥ नारीसाञ्ज यथा माता प्रियो सनाता च बन्ुषु। ततः प्रियश् पुत्रथ् पुवादेव प्रियः पतिः ॥६०॥ अतपुत्रात् प्रियः सामी साध्वीनां साधुसस्मतः । रसिकानां विदग्धानां न हि भतुः पर: प्रिय: ॥ २१ ॥ यदि भर्ता विदग्धश्न विदग्धानां सुखावह्ः। अन्यथा विषतुत्यश्न विषमश्चेत् खलः खतु ॥ ६२॥ संसारे चानृते वत्स दम्पत्यो: प्रीतिरेव च। परस्परख् समता प्रेमसीभाग्यमीस्ितम् : ६२॥ दम्पत्योः समता नास्ति यत्र यत्र हि मन्दिरे। अलत्ीस्तत तव व विफलं जीवनं तयोः॥६४ :

६०८

सुस्ामिनां विभेदश परं टुःखञ्ज वोपिताम्। शोकसन्तापवीजञ्ज जीवितं मरणाधिकम् ॥ ६५॥ खप्ने जागरणे चापि पतिः प्राणा् योषिताम्। पतिरेव गुरुः स्त्रीणामिहलोके परत्र च॥ ६६॥ अस्म्ात्त्वयि गते नाधे मूच्छीं संप्राप राधिका। पपात सहसा भूमी तगाच्छन्ने च भूतले ॥ ६७॥ मया दत्तं मुखेऽस्याश्च गीतलं जलमुत्तमम् । तदा खासी बभृवास्याश्नेतनं वाल्यमेव च।। ६८। च्षयं वदति हे नाथ हे कृप्णे ति क्षणं सखी। च्षएं रोदिति सन्तप्ता सूच्छी प्राप्तीति तत्क्षएम् ॥६६।। राधिकाया: शरीरञ्ज सन्तप्त विरहानलैः।

खप्ने जागरसे रात्री दिवासु च गटहे वने। जले स्थले चान्तरिक्षेऽभ्य दये चन्द्रसूर्य्ययोः ॥७१ ॥ नास्ति भेदस राधाया मृततुत्या जडाक्ृतिः । भश्वत्पश्यति स्थानस्था सवें विष्णुमयं जगत् ॥७२ ॥ स्तिनग्धपङ्के पङ्गजानां सजलानि दलानि च। निपत्य त्वत्क्ते तल्प सुष्वाप विरहातुरा। ७३॥ सेविता सा प्रियालीभि: सन्ततं श्वतचामरैः । चन्दनद्रवसंसिका स्त्नग्धवस्त्रसमन्विता । ७४। राधाङ्गस्पर्यमात्रग पङ्ग: संप्राप शुष्कताम्। स्तिग्धानि पद्मपत्नाणि बभवुर्भस्सात् चगम् ॥ ७५॥ चन्दनं शुष्कतां प्राप वर्णश्म्पकसन्निभः । वभूव कज्जलाकार: केशस्य वर्णती हरे॥ ७६॥

६१० ब्रह्मवेवत्तपुराण

सिन्दूरविन्दुरुचिर: श्यामतां प्राप तत्चगम्। वेषो विलासी लीला च क्रीडा त्यक्ता बभूव ह।७9।। रत्नमाला तु तां दृष्टा गत्वा कृप्णान्तिकं तदा। उवाच मधुरं वाक्य राधाहितकरं परम्॥ ७८॥ रत्नमालोवाच। हे कष्ा कमलाकान्त त्वद्ियोगेन मत्सखी। प्राणांस्त्यच्यति शीघ्र सा यदि नायास्यसि ध्र वम् ॥७2। विचार्य् मनसा कृष्ण यत्तत्समुचितं कुरु। न भवेत् कामिनीहत्या येन नीतिविभारद॥८०॥ रत्नमालावचः शुत्ा प्रहस्योवाच माधवः । हितं सत्यं नीतिसारं परिणामसुखावहम ।८ ॥ श्रीभगवानुवाच। ईशो यद्यपि शक्कोऽहं निषेधं खरिडतं प्रिये। तथापि न चमो रत्ने नियतन करोम्यहम् ॥८२। ब्रह्मारडेषु च सर्वेषु मर्यादा स्थापिता मया। तया कम प्रकुर्वन्ति मुनयश सुरा नराः ॥८३॥ सुदामयापाद्िच्के दः प्रतवर्षमनीफितः। भविष्यत्येव दम्पत्योरावयोरैव सुन्दरि ॥ ८४ ।। भेदो जागरणेडस्याश्न मया सह सुमध्यमे। संग्षः सन्ततं खप्रे मदरेय भविष्यति ॥ ८५॥ आध्यात्मिकी मया दत्ता शोकक्केदो भविष्यति। राधां बोधय भट्र ते यास्यामि नन्दमन्दिरम् । ८६। द्ृत्यु का जगता नाथो ययौ नन्दालयं प्रति। राधिकां बोधयामासुरालिसंघाच् नारद। ८9॥

श्रीक्कणा जन्नखरडम्। ६११

गत्वा स्टहच्ज पितरं ननाम मातरं तथा। चकार माता क्रोड़े च नवनीतञ्ज नूतनम् ।८८। माटदत्तव् ताम्बूलं चखाद प्रीतलं जलम्। उवास तत्र जगतां नाथा माटसमीपतः । ८६।। सर्वर्गोपसमूहैश्व सेवितः खवतचामरेः। मात्यचन्दनताम्बूलं ते च तस्े ददुर्मुदा। 0॥ द्ूति श्रीव्रह्मवैवत्ते महापुराणे नारायणनारदसंवादे श्रीक्ृपाजनमखरडे श्रीक्कण्णागमनं नामो- नसप्ततितमोऽध्यायः ।

सप्ततितमोऽध्यायः ।

श्रीनारायण उवाच।

वथाक्रूरः खभनरणं गत्वा कंसेन प्रेषितः । चकार शयनं तल्पे भुक्का मिष्टान्नमुत्तमम् ॥ १॥ सकपू रच् ताम्ब लं चखाद वासितं जलम्। जगाम निद्रां सुखतः सुखसश्भोगमात्रतः ।२। ततो दृदर्भं सुखपं पुराणशुतिसम्म्रितम्। निशावशेषसमये वाद्यादिपरिवर्जिते ॥ २॥ अरोगी बदकेशस वस्त्रयुग्मसमन्वितः । सुतल्पथायी सुस्तिग्वच्चिन्ताशोकविवजितः।४ । किथोरवयसं श्यामं द्विभुजं मुरलीधरम्। पीतवस्तपरीधानं वनमालाविभूषरितम् । ५ ॥

६१२ ब्रह्मवेवर्त्तपुरायो

चन्टनोच्ितसर्वाङ्ग मालतीमात्यशोभितम्। भूषितं भूषणार्हञ्ज सद्रतमगिभूषएै: । ६। मयूरपिच्कचूड़ञ्न सस्मितं पद्मलोचनम्। एवस्भूतं द्विजगिशुं ददर्श प्रथम मुने॥७॥ ततो दृदर्भ रुचिरां पतिपुत्रवतीं सतीम्। पीतवस्त्रपरीधानां रत्नभूषरभूषिताम ॥८॥ ज्वलत्परदोपहस्ताञ्न शुक्कवान्यकरां वराम्। शरच्न्द्रनिभास्याञ्ज सतितां वरदां शभाम् ॥2॥ ततो द्दर्श विप्रज्ज प्रकुबन्तं शुभाभिषम्। एव तपझ राजहंसं तुगगन्न सरोवरम १०॥ ददर्श चित्रितं चारु फालितं पुष्पितं शुभम्।

दंशन्तं खवेतसर्पज्ज खात्मानं पर्वतस्थितम्। वृत्तस्थञ्ज गजस्थञ्न तरिस्थ तुरगस्थितम् ॥ १२॥ वीणां वादितवन्तञ् भुक्तवन्तञ्ज पायसम्। दधित्तीरयुतान्नञ्ज पद्मपत्रस्थमीप्तितम् ॥१२॥ कमिविटसहिताङ्गञ्न रुदन्त मोहितं तदा। शुक्कधान्यपुष्पकरं क्षरां चन्दनचर्चितम् ॥१४ ॥ प्रासादस्थ® समुद्रस्यमात्ानञ्च सलोहितम्। क्विन्नभिन्नत्तताङ्गञ्न मेदपूयसमन्वितम् ॥ १५॥ ततो ददर्श रजतं मगिं शुभ्तञ्ज काञ्जनम्। मुक्तामाणिक्यारत्नव्न पूर्णकुभ्भजलं शुभम् ॥१६॥ सुरभीज सवत्साञ्ज व्टषभेन्द्र मयूरकम्। शुकन्न सारसं हंसं चिन्न खन्जनमेव च ॥ १७॥

0० श्र०] शोक्ा जन्मसग्डम्। ६१३

ताम्बूलं पुष्पमात्यज्च ज्वलदन्नि सुरारचनम्। पावेतीप्रतिमां कृषप्रतिमां पिवलिङ्गकम् ॥१८॥ विप्रबालाच्ज बालाच सुपक्वफलितां कृषिम्। टेवस्थलीज्ज राजेन्द्र सिंहं व्याघ्रं गुरु सुरम्॥ २८॥ दृद्टा सप्नं समुत्तस्वी चकाराक्रिकमीफितम्। उद्ववं कथयामास सवें वत्तान्तमेव च। २०॥ उड्वाज्ञां समादाय कत्वा गुरुमुराचनम्। यात्रां चकार यीक्षं व्याता मनसि नारद॥। २१ ॥ दृदर्श वर्त्मच्चेवज्न मङलाहं शुभप्रद्म्। वाच्काफलप्रदं रम्यं पुरो मङ्गलसूचकम ॥ २२॥ वामे शवं शिवां पूर्णकुन्भ नकुलचासकम्। पतिपुत्रवतीं साध्ीं दिव्याभरणभूषिताम् ॥ २३ ॥ शुक्रपुष्पञ्च मात्यच धान्यञ्ञ सज्जनं शुभम्। दत्तिगे ज्वलदव्निज विप्रज्ज व्ृपभं गजम् ॥ २४॥ वत्सप्रयुक्तां धेनुञ्च खताख राजहंसकम्। वेश्याञ् पुष्पमालाच्ज पताकां दृवि पायसम् ॥ २५॥ मणिं सुवणें रजतं मुत्तामासिक्मीफ्मितम्। सद्योमांसं चन्दनञ माध्वीकं दतसुत्तमम् ॥ २६॥ कृणासारं फलं लाजसिदान द्पएं तथा। विचित्रितं विभानञ्च सुदीप्तां प्रतिमां तथा ॥ २७। शुह्लोत्पलं पद्मवनं ग्रहचित चकोरकम्। माजारं पर्वतं सेघं मयूरं शुकरमारसम्॥ २८॥ शङ्धकोकिलवाद्यानां ध्वनिं शुश्नाव नङ्गलम् । विचित्र कणासङ्गीतं हरिशव्दं जयध्वनिम् ॥ २८॥ 5-५3

६१४ ब्रह्मवैवर्त्तपुराणे [७.म्र०

एवस्भूतं शुभं दृद्टा ुत्ा प्रहृष्टमानसः। प्रविवेध हरिं समृत्वा पुर वन्दावनं वनम् ॥ ३० ॥ ददर्भ पुरती रम्य रासमएलमीपसितम्। चन्दनागुरुकस्त रीपुष्पचन्दनवायुना । ३१॥ वासितं मङ्गलघटै रभ्ास्तम्भैविराजितम्।

पोभितैः परितः शखत् पद्मरागविनिर्मितम्। शोभितं शोभनार्हज् त्रिकोटिरतमन्दिरे: । ३२॥ रम्यैः कुञ्जकुटीरैख राजितं शतकोटिभिः। रासं वन्दावनं दृष्टा कियदूरं ययौ व सः ॥३४॥ ददर्थ पुरतो रम्य नन्दव्रजमनुत्तमम्। परं वैकुएठसङ्गाथं वैकुरठनिलयं शुभम् ॥ ३५॥ रत्नसोपानसंयुत्तं रत्नस्तम्भैविराजितम्। नानाचित्रविचित्राव्य सद्रत्नवलयान्वितम् ॥ २६॥ खचितं मणिसारेण रचितं विश्वकमणा। द्ारिट्ृष्टेन मार्गेण राजद्वारं विवेश सः ॥२७॥ पताकारतजालाव्य मुकतामाणिक्भूषितम्। रत्नदर्पयाथोभाव्य रत्नचित्रविचिवितम्। रत्नवीथीविरचितं मङ्गलं मङ्गलैरघटैः॥ ३८॥ अक्रूरागमनं गुत्वा साह्नादी नन्द एव च। सहितो रामकष्णभ्यां जगामानु व्रजाय वे॥३२॥ वकभान्वादिभिर्युत्तः क्वत्वा वेश्यां पुरःसराम्। पूर्णकुभ्भ गजेन्द्रव्न कृत्वाग्रे शुक्कधान्यकम् ॥ ४० ॥ कण्णं गां मधुपर्कच् पाद् रत्नासनादिकम्।

श्रीऊ्ृण्ण जन्मखएडम्। ६१५

गहीता सादर: थान्तः सस्तिती विनतस्तथा॥ ४१॥ आनन्दयुक्ती नन्दश्न सगणः सहबालकः । दृष्टाक्र रं महाभागं तूर्णमालिङ्गनं ददो ॥ ४२ ॥ प्रशेमुः भिरसा सर्वे गोपा जग्टहुराभिषम्। परस्परञ्ज संयोगो बभूव गुणवान् मुने ॥ ४३॥ क्रोड़े चकाराक्र रथ कवप्णं रामं क्रमेया च। चुचुम्ब गरडयुगले पुलकाच्चितविग्रहः। ४४ ।। साय्ुनेत्रोऽतिसान्वादः कृतार्थः सिद्दवाच्कितः। ददर्श कणं द्विभुजं चएं श्यामलसुन्दरम् ॥ ४५॥ पीतवस्तपरीधानं मालतीमात्यभूषितम्। चन्दनोचितसवाङ्ग परं वंशोधरं वरम्॥ ४६॥ स्तुतं व्रम्मेशयेषाद्य मुनीन्द्रेः सनकादिभिः। वीचितं गोपकन्याभि: परिपूर्णतमं विभुम् ॥४७॥ चगं ददर्थ क्रोड़स् सस्तितञ्ज चतुर्भुजम्। लक्ष्मीसरखतीयुतत वनमालाविभूषितम्॥ ४८॥ सुनन्दनन्दकुमुदैः पारषदेः परिसेवितम्। सेवितं सिद्सङ्कश्व भत्तिनम्ेः परात्परम्॥ ४2 ॥ च्रं ददर् देवं तं पञ्चवक्न तिलोचनम्। शुद्धस्फटिकसङ्गारथं नागराजविराजितम् ॥ ५० । दिगम्बरं परं ब्रह्म भस्ाङ्गन्न जटायुतम्। नपमालाकरं ध्याननिष्ठं श्रेष्ठच् योगिनाम्।.५१॥ चरां चतुर्मुखं ध्याननिष्ठं ग्रेष्ठ मनीषिणाम्। चयां धर्मस्वरूपच्च शेषरूप चरं चगम् । ५२। क्षरां भास्कररूपस्न ज्योतीरुपं सनातनम्।

६१६ [9. अ्र०

क्षसं परमशोभाव्यं कोटिकन्दर्पनिन्दितम् ॥ ५२॥ कामिनीकमनीयज़ कामुकं कामसंयुतम्। एवन्भूतं श्रिशु दृष्टा स्ापयामास वच्सि॥ ५४॥ रत्न सिंहासने रम्य नन्ददत्ते च नारद। कत्वा प्रदचिएं भत्त्या पुलुकाचितविग्रहः। प्रणम्य शिरसा भूमी तुष्टाव पुरुषोत्तमम् ॥५५ ॥

अक्रूर उवाच।

नमः कारणरूपाय परमामस्रूपिये। सर्वेषामपि विश्वानामीखराय नमो नमः ॥ ५६ : पराय प्रकतरीश परात्मरतराय थ। निर्गणाय निरीहाय नीरूपाय सरुपिणे॥ ५७ ॥ सर्वदेवस्वरूपाय सर्वदेवेशराय च। सर्वदेवाधिदेवाय विश्वादिभूतरूपिये। ५८॥ असंख्येषु च विशेषु ब्रह्मविष्णुभिवा्मकः। सरूपायादिवीजाय तदीभविश्वरुपिये। ५2॥ नमो गोपाङ्गरोशाय गणेशेश्वररूपिये। नमः सुरगयेथ्ाय राधेशाय नमी नमः ॥ ६०॥ राधारमणारूपाय राधारूपधराय च। राधाराध्याय राधाया: प्राशाधिकतराय च । ६१। राधासाध्याय राधाधिदेवप्रियतमाय चं। राधाप्राणाधिदेवाय विश्वरूपाय ते नमः ॥ ई२॥ वेदसतुताक्वेदज्तरूपिण वेदिने नमः । वेदाधिष्ठातदेवाय वेदवीजाय ते नमः ॥ ६३॥

श्रीऊ्राजमसरड़म्। ६१9

1 यस्य लोमसु विख्वानि चासंख्यानि च नित्यः। महद्विप्णोरीख्वराय विश्वेशाय नमी नमः ॥ ६४ ॥ स्वयं प्रक्ृतिरूपाय प्राक्ृताय नमी नमः । प्रकृतीश्ररूपाय प्रधानपुरुषाय च ॥ ६५ ॥ द्ूत्येवं स्तवनं कृत्वा मूर्ध्माप सभातले। पपात सहसा भूमी पुनरीशं ददर्य सः ॥६६॥ बहिस्थ हृदयस्थञ्च परमात्मानमीखरम्। परितः श्यामरूपञ्च विश्वस्थ विशसेव च॥ ६७॥ अक्ररं मूर्च्छितं दृद्टा नन्दः सादरपूर्वकम्। रत्नसिंहासने रम्ये वासयामास नारद॥ ६८ ॥ पप्रच्क सर्ववृत्तान्त किञ्िदृष्टमिति त्या। मिष्टान्ं भोजयामास कुगलज्ज पुनः पुनः ॥ ६९॥ अक्रूरः कथयामास कंसहत्तान्तमीस्तितम्। खपित्रोर्मोक्षणार्थज्च गमनं रामऊप्योः।७.। इत्यक्रूरक्वतं स्तोत्र® यः पठेत् सुसमाहितः । ्पुत्रो लभते पुत्रमभार्यो लभते प्रियाम् ॥ ७१॥ अधनो धनमाप्नोति निर्भूमिरुर्वरां महीम्। हतप्रजः प्रजां लेभे प्रतिष्ठाञ्ज प्रतिठठितः । यथः प्राप्नोति विपुलमयमस्ी च लीलया॥ ७२॥ इति श्रीब्रह्मवैवर्त्ते महापुराणे अक्रूरस्तीत्रम्। अथ सुष्वाप समये परं संहष्टमानसः । रव्ये चम्पकतल्ये च कष्णं कत्वा खवचसि॥ ७३ ॥ प्राततत्याय सहसा ऊलवाह्षिकमनुत्तमम्। i

६१८ ब्रह्मवैवर्त्तपुराणे [9.%्र०

सरथे स्थापयामास रामं कप्णं जगत्पतिम्॥ ०४ । गव्य® पञ्चप्रकारस् नानाट्रव्य सुदुर्लभम्। वृषभानुञ्ज नन्दज्न सुनन्द चन्द्रभानकम्। ७५॥ नानाप्रकारं वांदज मदङ्मुरजादिकम्। पटहं पणावञ्जव ढक्कां दुन्दुभिमानकम्॥६। सज्जासंनहनीकांस्यपट्टमर्दलमएडवीम्। वादयामास सानन्द नन्दगोपो व्रजेश्वरः।७॥ सुत्वा वाद्यञ् गोप्यश्च गमनं रामकपायोः। दृष्टा कणं रथस्थ' तमाययुः कोपपीड़िताः॥७८॥ क्ृणोन वारिता: सर्वाः प्रेरिता राधया हिज। बभज्जुरीशररधं पादाघातन लीलया॥ ७ l तत्र सर्वेषु गोपेषु हाहाकारं क्वतेषु च। प्रययुर्बलवत्यस्न छष्ण' ऊत्वा सवच्तसि । ८० ॥ काचित् क्ररं तमक्र रं भर्व्सयामास कोपतः। काश्विदद्वा च वस्त्रे य चाक्र रं प्रययु स्ततः ।८१। काचित्तं ताड़यामास कङ्गणोन करेए च। तद्स्त्र हारयामास कत्वा विवसनं मुने॥ ८२॥ क्षतविचतसर्वाङ्ग दृद्टाक्र रच्च माधवः । जगाम राधानिकटं बोधयामास तां पुनः । ८३॥ आध्यात्मिकेन योगेन विनयेन च सादरम्। अक्र रं बोधयामास बोधयामास तां विभु:॥८४ ॥ आकाशात्पलितं दिव्य मन्वप्रस्थापितं रथम्। विचित्रवस्त्रसंयुता ददर्भ पुरतो हरिः ॥ ८५ ॥ खचितं मयिराजेन रचितं विश्वकर्मेणा।

श्रीक्ृष्ण जन्मखएडम्। ६१६

तं दृष्टा भातभवनमाजगाम जगत्पतिः ॥८६ । भुक्ता पीत्वा सुखं सुष्ा गमने सहबान्धवः । तस्थी मुनीन्द्रदेवेन्द्रव्रह्म प्रभेषवन्दितः । ८७। सुषुपुर्गोपिका: सर्वाः परं संहृष्टमानसाः। पुष्पतल्पे च रम्ये च राधया सह नारद् ॥ ८८॥ सर्वे चानन्दयुक्ताश जना गोकुलवासिन: । केचिद्गोपाय नवृतु: केचित् सङ्गीततत्पराः।८६। दूति श्रीव्रह्मवैवर्त्ते महापुराण नारायएनारदसंवादे

श्रीक्ृप्ाजन्मखरडे गोपीविषयो नाम सप्तितमोऽध्यायः ।

एकसप्तितमोऽव्यायः ।

2

श्रीनारायण उवाच।

राधिकायाञ्च सुप्तायां सुप्तासु गोपिकासु च। पुष्पचन्दनतल्प च वायुना सुरभीक्वते॥१ ॥ ततीय प्रहरेडतीते निशायाज् सुभक्षणे। शुभचन्द्रर्त्तयोगे चासृतयोगसमन्विते ॥ २ । सोम्यस्वामियुते लग्न सौम्यग्रहविलोकिते।

यशोदां बोधयामास कारयामास मङ्गलम्। बन्धूनाश्ासयामास समुत्याय हरिः स्यम्। ४ ॥

६२० ब्रह्मवैवर्तपुराणे [७१ अर

वाद्य निषेधयामास राधिकाभयभीतवत्। सतन्त्रो विश्वकर्ता च पाता भर्ता सवतन्त्रवत्॥ ५ ॥ प्रचाल्य पादयुगलं धृत्वा धौते च वाससी। उवास संस्कते स्थाने विलिप्त चन्दनादिना॥ ६॥ फलपज्जवसंयुत्ता संस्कृतं चन्दनादिभिः । वामे कत्वा पूर्णकुभ्भ वह़्ि विप्र खदत्िे।॥ पतिपुत्रवतीं दीपं दर्पएं पुरतस्तथा। दूर्वाकाएडञ्ज सुस्त्निग्ध पुष्प धान्यं सितं शुभम् ॥८॥ गुरुदत्तं ग्हीत्वा च प्रददी मस्तकोपरि। छतं ददर्ग माध्वीकं रजतं काच्चनं दृधि ॥ 2 ॥ चन्दनं लेपमं कृत्वा पुष्पमालां गले ददौ। गुरुवग ब्राह्मसञ्ज वन्दयामास भक्तित: ॥ १० ॥ शङ्वध्वनिं वेदपाठ सङ्गीतं मङ्गलाष्टकम्। विप्राशीर्वचनं रम्यं शुश्चाव परमादरम् ॥ ११ ॥ ध्यात्वा मङ्गलरूप्च सवेत्र मङ्गलप्रदम्। चित्तेप दक्िएं पादं सुन्दरं खात्मविग्रहम् ।१२॥ विधत्य नासिकां वामभागं मध्यमया विभु: । विसृज्य वायु सम्पूरों नासादचिरन्रतः ॥१३॥ ततो ययी नन्दनन्दो नन्दस्य प्राङ्गएं वरम्। सानन्दः परमानन्दो नित्यानन्दः सनातनः ॥ १४॥ नित्योऽनित्यो नित्यवीजस्वरूपो नित्यविग्रहः। नित्याङ्गभूतो नित्वेशोनित्यक्वत्यविभारद: ॥१५॥ नित्यनूतनरूपश् नित्यनूतनयीवनः। नित्यनूतनवेशस् वयसा नित्यनूतनः ॥ १६ ०

१ अ . ] शोऊणाजन्मखरडम्। ६२१

नित्यनूतनसभ्भाषी वत्प्रेम नित्वनूतनम्। नित्यनूतनसस्प्राप्तिः सीभाग्य नित्यनूतनम्॥ १७॥ सुधारसपरं मिष यद्दाक् नित्यनूतनम्। नित्यनूतनभत्तक् यत्पदं नित्यनूतनम् ॥१८॥ स्थायं स्थायं प्राङ्गणेडस्मिन् मावेशी मायया युतः । अतीवरम्य सुस्त्रिग्धो बभूव गमनोन्मुख:॥ १८ ॥

पट्टसूत्रनिवद्ैश्व सुन्दरैश्च सुसंस्कृते॥२०॥ पदमरागेय खचिते रचित विश्वकरमया। कस्तूरीकुङ्गमातेय चन्दनैश् सुसंस्कृते ॥२१ ॥ तत्र तस्थरो खयं कृप: सहाकरः सबान्धवः । वथोदया समास्तिष्टो वामपार्श्वेन मावया॥ २२॥ नन्दनानन्दयुतोनासिष्टो दक्षिण पार्ख्वतः । सभ्भाषितो बान्यवेद् पित्रा मात्रा च चुस्बितः । २३ । इ्वति योव्रह्मवेवर्त्ते महापुराणे नारायणनारदसंवादे

श्रीक्ृण्जन्मखरड यावामङ्गलं नामैक- सप्ततितमोऽध्यायः ।

६२२ ब्रह्मवैवर्त्तपुराये [७२भ०

श्रीनारायण उवाच।

अथ क्ृष्णो गुरु नत्वा निर्गम्य शिविरान्ुने। आरुह्य सवर्गयानज्ज शुभा मधुपुरीं ययौ॥ १॥ विवेश मथुरां रम्यां सहाक्र रगरी: समम्। निर्जित्य शकनगरों शोभायुक्तां मनोहराम् ॥ २ ॥ रत्नम्नष्ठेन खचितां रचितां विश्वकर्मणा। अमूल्यरत्नकलशै राजितैय विराजिताम् ॥२० राजमार्गशतैरिष्टैवेंष्टितां रुचिरैवरैः । चन्द्राकारैश्चन्ट्रसारैमेणिभि: परिसंस्कृतैः ॥४॥ विचित्र मणिसारैश वीथीभतविनिर्मितैः। शोभितैवणिजैः श्र४्ठैः पुएवस्तुसमन्वितैः ॥५॥ सरोवरसहस्त्रैव्व परितः परिशोभिताम्। शुद्स्फटिकसङ्गाशेः पदमरागविराजितैः ॥६॥ रतालद्वारभूषाव्यैः शोभितां पझ्मिनीगणैः। स्थिरयौवनसंयुत्तैर्निमेषरहितैः परैः ॥

भ्रूभङ्गलीलालोलैश प्रश्च्चन्ललोचनैः ।८॥ पश्वत्कामसमायुत्तः पीनश्रोणीपयोधरैः । कोमलाङ्गर्मध्यकूपै रतिसारविधारदे:।2॥ रत्ननिर्माययानानां कोटिभि: परिशोभिताम्।

१०२ अ० ] ६२२

भूषगोर्भूषिताभिश्च चित्रिताभिय चित्रकेः ॥ १०॥ नानाप्रकारश्रीयुत्तां पुष्पोद्यानत्रिकोटिभिः । नानापुष्प : पुष्पिताभिर्युक्ताभिमघुसूटनैः ॥ ११॥

माध्वीकमधुमत्तैश् युत्तैमधुकरीचयैः ॥१२ ॥ नानाप्रकारदुगैंस् दुर्गम्यां वैरियां गएः। रचितां रक्षके: शखद्र्तापास्त्रविशारदैः ॥१३॥ त्रिकोय्याट्टालिकाभिश्च संयुततां सुमनीहराम्। रचिताभिश्न सद्रत्ैविचित्र विश्वकर्मणा ॥ १४ ॥ एवस्भूताच मथुरां दृष्टा कमललोचनः। ददरय पथि कुजां तां वद्दामतिजरातुराम्। १५॥ यान्तीं दएडसहायेन चातिनस्रां नमइलीम्। रुचितां विक्वताकारां बिभ्वतीं चन्दनद्रवम् ॥ १६॥ कस्तू रीकुङ्गमाततञ्न स्पृष्टमावण नारद। सुगन्धिमकरन्दन गन्धाव्यं सुमनोहरम् ॥ १७॥ सा दृष्टा सस्तिता वद्वा श्रीकान्त शान्तमीखरम्। श्रीयुत्तं श्रीनिवासं तं श्रीवीजं श्रीनिकेतनम् ॥ १८॥ प्रणम्य सहसा मूर्धा भक्तिनस्रा पुटाञ्जलिः। प्रददी चन्दनं तस्य गात्र श्यामलसुन्दरे॥ १८ ॥ गात्रे षु तद्रणानाच्च खवर्सपात्रकरा वरा। कत्वा प्रदच्िएं क्वप्ण प्रशनाम पुनः पुनः ॥२० ॥ श्रीक्ृषा दृष्टिमात्रया श्रीयुत्ता सा बभूव ह। सहसा श्ीसमा रम्या रूपेए यीवनैन च॥ २१ ॥ वड्निशुद्धा सुवसना रत्नभूषसभूषिता।

६२४ व्रह्मवैवत्तपुराणे

यथा द्वाढयवर्षीया कन्या धन्या मनोहरा ॥ २२॥ विम्बोष्ठी सस्मिता श्यामा तप्तकाज्जनसन्निभा। सुश्रोगी सुदती विल्वफलतुल्यपयोधरा॥ २३॥ अमूत्य रत्ननिर्माण हारसारविराजिता। गजेन्द्रराजगमना रत्नमज्जीररज्िता। २४ ॥ विभ्रती कवरीभारं मालतीमात्यवेष्टितम्। रच्षितं वामभागेन रुचिरं वर्तुलाकृतिम् ॥ २५॥ सिन्टूरविन्टु दधती दाड़ीस्वकुसुमाक्कतिम्। कस्तू रीविन्दुमुपरि सार्ड्वि चन्दनविन्दुभिः ॥ २६॥ रत्नदर्पणहस्ता च प्रथस्ता रतिकर्मसु। य्रीक्कष्ण® वरयामास लोललोचनकोरतः ॥२७॥ श्रीवासस्तां समाश्वास्व ययी स्थानान्तरं परम्। कतार्थरूपा सा प्रीत्या ययो पझ्मा यथालयम् ॥२८॥ सा ददर्य सभवनं यथा पद्मालयालयम्। रत्नभय्याविरचितं सद्रत्नसारनिर्मितम् ॥२८॥ रतप्रदीपराजीभीराजताभिस राजितम्। रत्नटर्पशराजैय् राजितं परितस्ततः । २०॥ सिन्दूरवस्त्रताम्ब लं एव तचामरमाल्यकम्। बिभ्रतीभिश्न दासीभिर्वेष्टितं दाससङ्गकै:।३१॥ तत गत्वा च भुक्वा च मिष्टान्न परमं मुदा। सुष्वाप रत्नपर्यङ्ग सा दासीभिस सेविता॥ ३२॥ सकर्पूरज् ताम्ब लं कस्तूरीकुद्गमान्दितम्। चन्दनं स्थापयामास स्वतल्ये हरये सती ॥२३॥ मालतीमात्ययुगलं कर्पूरादिसुवासितम्।

9२ अ ० श्रीक्वण जन्म खगडम् । ६२५

थीतलं सलिलं खादु मिष्टान्न खसमीपतः।३४॥ कमया मनसा वाचा चिन्तयन्ती हरेः पदम्। इरेरागमनव्यापि मुखचन्द्र मनोहरम् ॥ ३५॥ नगन्कृण्णमयं प्श्वत्पश्यन्ती कामुकी मुने। कोटिकन्दर्पलीलाभं कामासक्तञ्ज कामुकम्॥२६॥ ततो ददर् श्रीक्वष्णो मालाकारं मनोहरम्। मालासमूहं विभ्रन्त गच्कन्तं राजमन्दिरम्॥ ३७॥ सोडपि दृष्टा च श्रीकान्त प्राम्य शिरसा भुवि। ददी माल्यसमूहञ्ज कृप्णाय परमात्मने॥ ३८॥ कवणास्तस्म वरं दत्त्वा खदास्यमतिदुर्ल्भम्। मात्यं गहीत्वा प्रययी राजमाग वरं वरः ॥३८॥ ततो दृदर्भ रजकं बिभ्रन्त वस्त्रपुष्जकम्। अहङ्गतं बलिष्ठ् सततं यौवनोड्तम् ॥ ४०॥ यस्त्र' ययाचे तं क्ृष्णो विनयेन महासुने। स तम्म न ददौ वस्तं तमुवाच च निष्ठरम् ॥ ४१॥ रजक उवाच। गोरचकाणं त्वयोग्य वस्त्रमेतत् सुटुर्लभम्। राजयोग्यञ्च हे मूढ़ हे गोपजनवल्लभ । ४२॥ गहीत्वा गोपकन्याश्च कन्यालोलुपलम्पट। यद्विहारः कवतस्तत् वृन्दारएं डप्यराजके। ४३ ॥ न चात्र ताटयं कर्म राज्: कंसस्य वत्मनि। विद्यमानोऽतर राजेन्द्र: भास्ता दुष्टस्य तत्चराम् ॥४४। इजकस्य वचः सुत्वा जहास मधुसुदनः। जहास बलदेव साक्रूरो गोपवर्गक: ।४५ ॥ 5-५२

ई२६

तं निहत्य चपेटेन जग्राह वस्त्रपुञ्जकम्। वस्त्र' संधारयामास श्रीऊष्ण: सगयास्तथा॥ ४६। रत्नयानेन गोलोकं पार्षदैवेष्टितेन च। ययी रजकराजश्च धृत्वा टिव्यकलेवरम् ॥ ४७। शश्द्यीवनयुक्तञ्ज जरामृन्युहरं वरम्। पीतवस्त्रसमायुतं सस्मितं श्यामसुन्दरम्। ४८ । बभूव सोडपि गोलोके पार्षदेषु च पार्षदः। कष्णस्यागमनं तत्र सस्मार सततं वशी । ४८ ।। अस्त गती दिनकरोऽप्यक्र र: सग्टहं ययौ। कष्णस्यानुमतिं प्राप्य कवष्णोऽपि कस्यचिद् ग्टहम् ॥ ५० वैषावस्य कुविन्दस्य तस्तिन् न्यस्तधनस्य च। सानन्दी नन्दसहिती बलदेवादिभिर्युतः । ५१ ॥ स भक्त: पूजयामास प्रयम्य श्रीनिकेतनम्। तस्मे ददी खदास्यज्न ब्रह्मादिदेवदुर्लभम्॥ ५२ ॥ पर्य्यङ्ग सुषुपुः सर्वे भुक्का मिष्टान्नमुत्तमम्। तिद्राञ्च लेभे सा कुजा निद्र शोऽपि ययौ मुदा ।५३॥ गत्वा ददश कुजां तां रत्नतल्पे च निद्रिताम्। दासीगणै: परिव्तां सुन्दरीं कमलामिव॥ ५४॥ बोधयामास तां कृप्णो न दासीयापि निद्रिता: । तामुवाच जगन्नाथी जगन्नाथप्रियां सतीम् । ५५॥

श्रीभगवानुवाच।

त्यज निद्रां महाभागे मृङ्गारं देहि सुन्दरि। पुरा शुर्पपाखा त्वच्च भगिनी रावणस्य च। ५६॥

श्रीक्ृण् जन्म खएडम्। ६२१

तपःप्रभावान्मां कान्तं भज श्ीक्पाजननि। रामजन्म्मनि मदेतीर्वया कान्ते तपःकतम् ॥ ५७॥ अधुना सुखसस्भोगं कत्वा गच्छ ममालयम्। सुदुर्लभञ्ज गोलोकं जरामृत्युहरं परम्॥ ५८॥ दृत्युक्का श्रीनिवासय कत्वा तामेव वक्सि। नग्नां चकार शृङ्गारं चुम्बनन्नापि कामुकीम् ॥५८ ॥ सासस्तिता च श्रोऊण नवसङ्गमलज्जिता। चुचुम्ब गएडे क्रोड़े तां चकार कमलां यथा॥ ६०॥ सुरतेर्विरतिर्नास्ति दम्पती रतिपरिडती। नानाप्रकारसुरतं बभूव तत्र नारद॥ ६१॥ स्तनश्ोणियुगं तस्या वित्ततञ्ज चकार ह। भगवान् नखरैस्तीक्षोरदयनैरधरं वरम् ॥ ६२॥ निगावसानसमये वीर्य्याधानं चकार सः। सुखसभ्भोगभोगैन मूच्छीमाप च सुन्दरी। ६३॥ तत्राजगाम तां तन्द्रा छवशावत्तःस्थलस्थिताम्। बुबुधे न दिवारात्र सग मत्यें जलं स्थलम् । ६४॥ सुप्रभाता च रजनी बभूव रजनीपतिः। पत्युव्येतिक्रमेरौव लज्जयेब मलीमसः ॥६५॥ अथाजगाम गोलोकात् रथो रत्नविनिर्मित: । जगाम तेन तं लोकं धत्वा दिव्यकलेवरम् ॥ ६६॥ वह्िशुद्ांशुकाधानं रत्नभूषएभूषितम्। प्रतप्नकाञनाभासं नित्व जन्मादिवर्जितम् ॥६७I सा. बभूव च तत्र व गोपी चन्द्रमुखी मुने। गोम्यः कतिविधास्तस्या बभूः परिचारिका: ॥६८।

६२८ ब्रह्मवेवर्त्तपुराणे [७२ श्र०

भगवानपि तत्रव चणं स्थित्वा खमन्दिरम्। जगाम यत्र नन्दश्न सानन्दो नन्दनन्दन: ॥ ६ट। अथ कंसो निशायाज्ज निद्रायां भयविह्वलः । ददर्भ दुःखदुःसप्नमात्नी मृत्युसूचकम्॥ ७०॥ ददर्थ सूय्यें भूमिस् चतुःखरडं नभसुातम्। दशखएडं चन्द्रविम्बं भूमिस्थ खाच्चुातं मुने ॥9१॥ पुरुषान् विक्वताकारान् रज्जुहस्तान् दिगम्बरान्। विधवां शूद्रपतीस् नग्नाच़ क्विन्ननासिकाम्।७२॥ हसन्तों चूर्णतिलकां खेतक्वण्णीच्चमूर्दजाम्। खद्गखर्परहस्ताञ् लोलजिह्वाञ् बिभ्रतीम्। ७३॥ मुएडमालासमायुक्तां गर्दभं महिषं वषम्। शूकरं भल्नुकं काकं गटध्र' कङ्वस् वानरम्। ७४॥ विरजं कुक्कुरं नक्रं शृगालं भस्मपुञ्तकम्। अस्थिराशिं तालफलं केथं कार्पासमुल्वणम्। ७५। निर्वाणाङ्गारमुल्काञ्ज भवं मत्य® चिताश्चितम्। कुलालतैल काराणां चक्रं वक्र कपर्दकम्॥ ६॥ शमशानं दग्धकाष्ठच्च शुष्ककाष्ठ कुशं तगम्। गच्छन्तव कबन्धञ्च नदन्त मृतमस्तकम् ॥७9॥ दग्धस्थानं भस्तमयुतं तड़ागं जलवरजितम्। दग्धमत्स्यन्न लोहज्ज निर्वाणद्ग्धकाननम्॥ ७८॥ गलत्कुष्ठच्च व्ृषलं नग्नञ्न मुक्तमूईजम्। अतीवरुष्ट विप्रन्न प्रपन्त गुरुमीट्ृमम्। अतीवरुष्टं भिन्तुञ्च योगिनं वैष्णवं नरम्॥ ७2 ॥ एवं दृद्टा समुत्याय कथयामास मातरम्।

२ श्र०] श्रीक्वप्णजन्मखरडम् । ६२९

पितरं भ्ातरं पत्नीं रुदन्तीं प्र मविह्वलाम्॥ ८६॥ मन्नकान् कारयामास स्थापयामास हरितिनम्। मल् सैन्यञ् योद्वारं कारयामास मङ्गलम्॥ ८१॥ सभाव्ज कारयामास पुख स्वस्ययनं शनिवम्। यत्नेन योजयामास योगे युक्त पुरोहितम् ॥ ८२॥ उवास मच्चके रम्य छत्वा खद्गं विलक्षणम्। रंसे नियोजयामास योद्वारं युद्धकोविदम् ।८३। वासयामास राजेन्द्रान् ब्राह्मणांच मुनीखरान्। व्राद्मगांश् सुहृद्वर्गान् धर्मिष्ठान् रपकोविदान्। ८४। अथाजगाम गोविन्दो रामेए सह नारद। महेशस्य धनुर्मध्यं बभञ्ज तत्र लीलया। ८५ू॥ भव्देन तस्य मधुरा वधिरा च वभूव हृ। ८६॥ विषादं प्राप कंसक् मुदन्न देवकीसुतः । उपस्थितः सभामध्य गजमल निइत्य च॥ ८७॥ योगी ददर्य तं देवं परमात्मानमीश्वरम्। यथा हृत्पझमध्यस्थ ताट्यं बहिरेव च॥ ८८॥ राजेन्द्ररूपं राजानः प्रास्तारं दएडधारियम्। पिता माता दुग्धमुखं स्तनान्धं बालकं यथा॥ द2॥ कामिन्यः कोटिकन्दर्पलीलालावखधारिसम्। कंसच्च कालपुरुषं वैरिएं तस्य बान्धवाः । मल्ना मृत्युपद्ञ्ैव प्राणातुत्यञ्च यादवाः।८०॥ नमस्कृत्य मुनीन् विप्रान् पितरं मातरं गुरुम्। जगाम मञ्जकाभ्यासं हस्ते कत्वा सुदर्भनम् ॥८१ । दृष्टा भत भक्तबन्धु: कपया च क्वपानििः।

६३० ब्र ह्मवैवर्त्तपुराणे

श्राक्तष्य मञ्चकात् कंसं जघान लीलया मुने। 2२: राजा ददर्श विखवञ्ज सरवें क्वृष्णमयं परम्। पुरतो रत्यानत हीराहारविभूषितम् । ८२। ययो विष्ुपदं स्फीतो दिव्यरूपं विधाय च। तेजो विवेध परमं अष्पादाम्बुजे मुने।2४ ॥ निह त्य तस्य सत्कारं ब्राह्मरोभ्यो धनं ददौ। ददो राज्य राजच्छत्रमुग्रसेनाय धीमते॥ ८५ ॥ स बभूव वृपेन्द्रश्च चन्द्रवंथ्समुद्गवः । विललाप कंसमाता पत्नीवर्गश्च तत्पिता॥ ८६॥ बान्वा मातव्गश्च भगिनी माटकामिनी। दर्भनं देहि राजेन्द्र समुत्तिष्ठ वृपासने॥ ८७॥ राज्य रच्ष धनं रक्ष बान्धवं बलमेव च। क्व यासि बान्धवान् हिला लमनाधान् महावल ॥६८। ब्र ह्मादिस्तम्बपर्य्यन्तमसंख्य विश्वमेव च। रुवें चराचराधारं यः सजत्येव लीलया।८६॥ ब्र ह्म भशेषधर्माच्च दिनेशश्व गणेखरः। मुनीन्द्रवर्गो देवेन्द्रो ध्यायते यमहर्निशम्॥ १०० ॥ वेदा सुवन्ति यं कृण्णं स्तीति भीता सरखती। स्तोति यं प्रक्वतिररृष्टा प्राऊ्ृतं प्रक्रते: परम्॥ १०१ ॥ स्वेच्छामयं निरीहज्ज निर्गुषज् निरञ्नम्। परात्परतरं ब्रह्म परमात्मानमीखरम्॥ १०२॥ नित्यं ज्योतिःसवरूपन्न भक्तानुग्रहविग्रहम्। नित्यानन्दञ्न नित्यज्ज नित्यमचरविग्रहम् ॥ १०२॥ सोऽवतीर्णो हि भगवान् भारावतरणाय च।

०२ ग्र० ] · श्रीकृष्ण जन्मखएडम् । ६३१

गोपालबालवेभव् मायेशो मायया प्रभु: ॥१०४॥ स वं हन्ति च सर्वेधो रच्िता तस्य क: पुमान्। स यं रक्षति सर्वात्मा तस्य हन्ता न कोऽपि च ॥१०५॥ दूत्येवमुक्ता सर्वश्च विरराम महामुने। ब्राद्मणान् भोजयामास तेभ्यः सवें धनं ददौ ॥१०६॥ भगवानपि सर्वात्मा जगाम पितुरन्तिकम्। क्वित्वा च लोहनिगड़ तयोर्मोच्तच्चकार सः ॥१००। ननाम दगडवडूमी मातरं पितर तथा। तुष्टाव मतत्या देवेशो भक्तिनस््रातमकन्धरः ॥ १०८ ॥

श्रीभगवानुवाच।

पितर मातर' विद्यामन्तदं गुरुमेव च। यो न पुष्णाति पुरुषो यावज्जीवञ्च सोऽशुचि:॥१०८॥ सर्वेषामपि पूज्यानां पिता वन्यो महान् गुरुः। पितुः प्तगुणैर्माता गर्भधारयपोषयात् ॥ ११०। माता च पृथिवीरूपा सर्वेभ्यश्न हितैषियी। नास्ति मातु: परो बन्धुः सर्वेषां जगतीतले॥ १११॥ विद्यामन्तप्रदः सत्यं मातु: परतरो गुरुः। न हि तस्मात्परः कोऽपि वन्दः पूज्यथ वेदत: ॥११२॥ द्वत्येवमुक्का श्रीक्ृप्णो बलभट्री ननाम च। माता चकार तौ क्रोड़े पिता च सादर मुने १११२॥ मिष्टानं परमं तो च भोजयामास सादरम्। नन्दन् भोजकमास गोपालान् परमादरम् : ११४३ मङलं कारयामास भोजयामास ब्राद्मपान्।

६२२ [७३ त्र०

वसुर्वसुसमूहज्ज ब्राह्मरोभ्यी ददी मुदा । ११५॥ दूवि श्रीब्रह्मवैव्त्ते महापुराणे नारायणनारदसंवादे शीक्कषणजनमखएडे कंसबधवसुदेवदेवकीमोच्षएं नाम ह्िसप्ततितमोऽध्यायः ।

श्ीनारायम उवाच।

अथ कवषणश्च सानन्द नन्द तं पितरं बलः। बोधयामास भोकात्तें दिव्येराध्यात्मिकादिभि: ॥ १॥ उच्चेरुदन्त निश्ेष्ट पुत्रविच्छेदकातरम्। गत्वा तस्मे सुनिश्रेष्ठमित्युवाच जगत्पतिः ॥२॥ श्त्ीभगवानुवाच। निबोध नन्द सानन्द त्यन शोकं मुदं लभ। ज्ञानं गहाण महत्तं यहत्तं ब्रह्मणे पुरा॥ ३ ॥ यद्यहत्तञ्ञ शेषाय गगोभायेखवराय च। दिनेशाय मुनीशाव योगीशाय च पुष्करे॥४ ॥ कः कस्य पुत्रः कस्तातः का माता कस्यचित् कुतः । आयान्ति यान्ति संसारंपरं स्वक्वतकमणा ॥ ५॥ कर्मानुसाराज्जन्तुश्च जायते स्थानभेदतः । कर्मण्ा कोऽपि जन्तुख योगीन्द्रायां नृपस्त्रियाम्॥ ।। हिजपत्नरां चत्रियायां वैश्ायां शूद्रयोनिषु।

७३ श्र० ] ग्रीक्तणाजनमखएडम् । ६३२

तिर्यग्योनिषु कथिच्च कश्चित् पखादियोनिषु॥७॥ ममेव मायया सर्वे सानन्दा विघयेषु च। देहत्यागे विषसाथ विच्छेदे बान्यवस्य च ॥ ८॥ प्रजाभूमिधनादीनां विच्छेदी मरणाधिक: । नित्य भवति मूढ़य न च विद्वान् शुचा युतः ॥2॥ मद्क्तो भक्तियुक्तव मद्याजी विजितन्द्रियः । मन्मन्तोपासकसैव मत्सेवानिरतः शुचिः ॥ १०॥ मद्धयाद्याति वातोऽयं रविर्भाति च नित्यभः । भाति चन्द्रो महेन्द्रय् कालभेदे च वर्षति॥११॥ वड्िर्दह्ृति मृत्युश्न चरत्येव हि जन्तुषु। विभर्ति वत्त: कालेन पुष्पापि च फलानि च ॥ १२ ॥ निराधारस वायुश् वायाधारस कच्कप: । शेषश्च कच्छपाधारः श्रेषाधारास्च पर्वताः ॥१३॥ तदाधाराश पाताला: सप्त एव हि पङत्ितः । निश्चलष्ठ जलं तस्ाज्जलस्था च वसुन्वरा ॥ १४॥ सप्तस्वग धराधारं ज्योतिश्चक्रं ग्रहाश्त्यम्। निराधारत वैकुठो ब्रह्माणडेभ्य: परो वरः ॥ १५॥

ऊध्वें निराञ्तयश्यापि रत्नसारविनिर्मितः । १६।। सप्तदारः सप्तसारः परिखासप्तसंयुतः । लक्षप्राकारयुक्तव नद्या विरजया युतः ॥ १७॥ वेष्टिती रतगैलेन पतमृङ्गेण चारुणा। योजनायुतमानज्ज यस्यैकं शृङ्गमुळलम् ॥ १८॥ भतकोटियोजनस शेल उच्क्रित एव च।

६२४ ब्रह्मवैवर्त्तपुराणे [७२ श्र०

दैघ्य तस्य पतगुणं प्रस्थन्न लक्षयोजनम् ॥ १20 योजनायुतवीस्तीर्णस्तत्नव रासमएडलः।

पारिजातवनैनैव पुष्पितेन च वेष्टितः । कल्पवक्षसहस्त्रेण पुष्पोद्यानभतेन च। २१॥ नानाविधै: पुष्पवृक्तैः पुष्पितेन च चारुणा। त्रिकोटिरतभवनो गोपीलचैश्व रचितः । २२।। रत्नप्रदीपयुक्तश् रत्नतल्यसमन्वितः । नानाभोगसमायुक्ती मधुवापीयतैवैतः ।२३। पीयूषवापीयुक्तस्न कामभीगमसन्वितः । गोलोकग्टहसंख्यानवर्णनेवा वियारद:॥२४॥ न कोऽपि वेद विद्वान् वा वेदविद्वान् व्रजेशवरः। अमूल्यरत्न निर्माणभवनानां त्रिकोटिभिः॥२५॥ भोभितं सुन्दरं रम्य राधाभिविरमुत्तमम्। अमूल्यरत्नस्तस्भानां राजिभिश्व विराजितम् ॥ २६॥ नानाचित्रविचितस चित्रितं खेतचामरैः ॥२७॥ माणिकामुक्तासंसतं हीराहारसमन्वितम्। रत्नप्रदीपसंसत्त रत्नसीपानसुन्दरम्॥ २८॥ अमूल्यरत्नपात्रव्व तल्पराजिविरानितम्।

तिसभि: परिखाभिश्व त्रिभिद्वारैश्व दुर्गमैः। युत्त पोड़भकन्ाभि: प्रतिद्वारेषु वान्तरम्॥ ३२ ॥

७३ अ ० ] ६३ ५

तप्तकाच्जनवर्णाभैः प्रतचन्द्रसमन्वितैः।

अमूल्यरत्न निर्माणप्राङ्गणं सुमनोहरम्।

रत्नमङ्गलकुम्ेय्व फलपल्वसंयुतैः । संयुतं रत्नवेदीभिर्युत्तायुक्ताभिरीप्सितम् ॥ ३४। अमूत्यरत्नमुकुरैः शोभितं सुन्दरैरहो। अमूल्यरत्ननिर्माएं भवनानां वरं स्टहम् ॥ ३५॥ रत्नसिंहासनस्था च गोपीलत्ैष्ट सेविता। कोटिपूर्णेन्टुयोभाव्या खेतचम्पकसन्निभा ॥ २६॥ अमूल्य रत्न निर्माराभूषरैय्न विभूषिता। अमूत्यरत्नवसना बिभ्रनती रत्नदृपराम् ॥३७॥ रत्नपदमञ्ज रुचिर' सव्यदचिणहस्ततः । दाड़िम्बकुसुमाकारं सिन्टूरं सुमनोहरम्। ३८ ॥ सुशोभितं मृगमदैरिष्ट श्वन्दनविन्दुभि: । दधती कबरीभावं मालतीमाल्यमरिडतम् ॥ ३६॥ रचितं वामभागन मुनीन्द्राणं मनोहरम्। ण्वभ्भूतं तत्र राधा गोपीभिः परिसेविता ॥ ४० ॥

श्मूत्यरत्न निर्मारीर्भूषिताभिश्व भूषरेः ॥ ४१ ॥ मत्प्राशाधिष्ठातदेवी देवीनां प्रवरा वरा। सुदाम्न्नः सा च श्ापेन व्ृषभानसुताधुना ॥ ४२॥ प्रताब्दिको हि विच्छेदी भविष्यति मया सह। तेन भारावतरएं करिष्यामि भुवः पिता ॥ ४३ ॥

६२६ ब्रह्मवैवत्तपुराणे [२३ त्र

तदा यास्यामि गोलोकं तथा साईं सुनिस्चितम्। त्वया यशोदया चापि गोपैरगोपीभिरेव च॥ ४४ । वृषभानेन तत् पत्नना कलावत्या च बान्धवैः। एवं च नन्द सानन्दं यथोदां कथयिष्यति । ४५॥ त्यज शोकं महाभाग व्रजैः साईं व्रजं व्रज। अरहमात्मा च साक्ती च निर्लिप्त: सर्वजीविषु॥ ४६॥ जीवो मत्प्रतिविम्बश्न द्वत्येवं सर्वसम्मतम्। प्रक्ृतिरमद्विकारा च साप्यहं प्रक्ृतिः खयम् ॥४७॥ यथा दुग्धे च धावल्यं न तयोर्भेंद एव च। यथा जले तथा शैत्यं यथा वड़ौ च दाहिका ॥ ४८॥ यथाकाशे तथा शब्दो भूमी गन्धी यथा नृप। यथा थोभा च चन्द्रे च यथा दिनकरे प्रभा ॥४ ॥ यथा जीवस्तथात्मानं तथैव राधया सह। स्यज त्वं' गोपिकाबुद्धिं राधायां मयि पुत्रताम ।५० अहं सर्वस्य प्रभवः सा च प्रक्ृतिरीखरी। श्ूयतां नन्द सानन्ट मदिभूतिं सुखावहाम्। ५१॥ पुरा या कथिता तात ब्रह्मणेडव्यकजन्मने । कषणोऽहं देवतानाज्न गोलोके द्विभुजः खयम् । ५२॥ चतुर्भुजोऽहं वैकुरठे भिवलोके शरिवः ख्यम्। ब्रह्मलोके च ब्रश्माहं सूर्यस्तेजखिनामहम् ॥ ५३॥ पवित्राणामहं वड्निर्जलमेव द्रवेषु च। दृन्द्रियाणां मनशास्त्ि समीर: श्रीघ्रगामिनाम् १५४ यमोडहं दएडकतृगां काल: कलयतामहम्। पचराणामकारोऽस्मि साम्राज़ साम एव च॥ ५ू ५ ।

श्रीक्वण् जन्मखएडम् ।

दृन्द्रयनतुर्दशेन्द्रेषु कुवेरो धनिनामहम्। ईथानोऽहं दिगीथानां व्यापकानां नभस्तथा ॥५६॥ सर्वान्तरात्मा जीवेषु ब्राह्मगश्चाश्रमेषु च। धनानाञ् रत्नमहममूल्यं सर्वदुर्लभम् ॥५७ ॥ तैजसानां सुवर्गोऽहं मणीनां कीस्तुभः स्यम्। शालग्रामस्तधार्चानां पत्राणं तुलसीति च ५८॥ पुष्पाणं पारिजातोऽहं तीर्थानां पुष्करः स्यम्। गेणावानां कुमारोऽहं योगीन्द्रासां गणोश्वरः।५६॥ मेनापतीनां स्कन्दीऽहं लक्ष्मणोहं धनुषताम्। राजेन्द्रागाज रामोऽहं नच्ताणामहं रथी॥ ६०॥ मासानां मार्गशीर्षोऽहमतूनामस्ति माधवः । वारेष्वादित्यवारोऽहं तिथिष्वे कादशीति च॥६१। सहिप्णूनाञ्ज पृथिवी माताहं बान्धवेषु च। तमृतं भत्यवस्तूनां गव्ये व्वाज्यमहं तथा ॥ ६२॥ कल्पवृत्तय पक्षागां सुरभी कामधेनुपु। गङ्गाहं सरितां मध्ये कृतपापविनाथिनी॥ ६२ । वाशीति पसिडतानाञ्ज मन्वाणं प्रणवस्तथा। विद्यासु वीजरूपोऽहं पस्यानां धान्यमेव च । ६४ । अश्वत्थः फलिनासेव गुरुणां मन्त्रद: खयम्। कस्यपश्न प्रजेशानां गरुड: पचिणां तथा ॥ ६५ ॥ अनन्तोऽहञ् नागाना नरासाज्ज नराधिप:। व्र ह्मर्षोणां भृगुरहं टेवर्षीगाज् गारद: ॥ ६६॥ राजर्षीणाज्च जनकी महर्पोगां कुकस्तथा। 5-५४

गन्धर्वाणं चित्ररथः सिडानां कपिलो मुनिः ॥६७। वृहस्पतिर्बुदिमतां कवीनां शुक्र एव च। ग्रहाणाञ् शनिरहं विश्वकर्मा च भिल्पिनाम् ॥६८॥ मृगाणाज मृगेन्द्रोऽहं वषायां शिववाहनम्। ऐरावतो गजेन्द्रायां गायवी कन्दसामहम् । ६ट॥ वेदाश्च सर्वशास्त्रायां वरुणी यादसामहम्। उर्वश्यप्रसामेव समुद्राणां जलाणवः॥ ७० ॥ सुमेरुः पर्वताणाच् रत्नवत्सु हिमालयः। टुर्गा च प्रछ्लतोनाञ्च देवीनां कमलालयां॥ ७१ ॥ शतरूपा च नारीणां मतिियानाच् राधिका। साध्वीनामपि सावित्री वेदमाता च निश्चितम्॥9: प्रह्नादश्नापि दैव्यानां बलिष्ठानां बलि: स्यम्। नारायणषिर्भगवान् ज्ञानिनां मध्य एव च । ७३ ॥ हनूमान् वानरासाज पारडवानां धनञ्जयः। मनसा नागकन्यानां वसूनां ट्रोग एव च॥ ७४ ॥ द्रोणो जलधराणाञ् वर्षाणां भारतं तथा। कामिनां कामदेवोऽहं रभ्ा च कामुकीषु च॥७५ गोलोकश्चास्त्ि लोकानामुत्तमः सर्वतः पर:। माटकासु शान्तिरहं रतिश्न सुन्टरीु च ॥६॥ धर्मोडहं माचियां मध्य सनध्या च वासरेषु थ। टेवेष्वहञ्य माहेन्द्री रात्तसेघु विभीषर:॥७७॥ कालार्निरुद्रो रुद्राणं संहारो भैरवेषु च। प्रङ्गेषु पाञ्चजन्योऽहं अङ्गष्वपि व मस्तकः ॥७८॥ परं पुराणसूत्र षु चाहं भागवतं वरम्।

ग्रीक्कपा जन्मखएडम् ।

भारतं चेतिहासेषु पञ्चरात्रे षु कापिलम्। ७८ ।। खायस्भुवो मनूनाच मुनीनां व्यासदेवक: । खधाहं पितपत्नीषु साहा वड्िप्रियासु च॥ ८ ॥ यज्ञानां राजसूयोऽहं यज्ञपतीषु दक्िया। पस्त्रास्त्न्नेषु रामोऽहं जमदग्निसुती महान् ॥ ८१। पीराणिकेषु सूतोऽहं नीतिवत्खङ्गिरा मुनिः । विष्णुव्रतं व्रतानाज्ज बलानां दैवमेव च ॥ ८२ ॥ शषधीनामहं दूर्वा तणानां कुशमेव च। धर्मकर्मसु सत्यञ्न स्नेहपात्र षु पुत्रकः ॥ ८३॥ अहं व्याधिश्च गत्न एां ज्वरी व्याधिष्वह तथा। मद्धक्रिष्वपि महास्य वरेषु च वरः स्मृतः ॥ ८४॥ आश्रमाणां गहस्थोऽहं सव्वासी च विवेकिनाम्। सुदरभनञ्ज प्रस्ताणां कुशलञ्न शुभाभ्निषाम्।। ८५। ऐश््योणां महाज्ञानं वैराग्यञ्ज सुखेष्वहम्। मिष्टवाक् प्रीतिदेषु दानषु चातदानकम् ॥ ८६॥ सज्जवेषु धर्मकर्म कर्मणाञ्ज मदर्चनम्। कठोरेषु तपसाहं फलेषु मोच्ष एव च । ८७। अष्टसिद्विषु प्राकाम्यमहं कामी पुरीषु च। नगरेषु तथा काज्जी स देशो यत्र वैषावः ॥ रद ॥ सर्वाधारेषु स्थ लेषु अहमेव महान्विराट्। परमाणुरहं विवे महासूत्षम षु नित्यः॥८८। वैद्यानामखिनीपुत्री चोषधीषु रसायनः । धन्वन्तरिर्मन्त्रविदां विषादः चयकारिणाम्।८0 ॥ रागायं मेघमज्ञारः कामोदस्तत्रियासुच।

६४०

मत्पाषदेषु श्रीदामा मट्बन्धुष्वहमुदव:।९१॥ पशुजन्तुषु गौसाहं चन्दनं काननेषु च। तीर्थभूतश्च पूतेषु निःशङ्गेषु च वैष्व: । ८२ ।. न वैषवात् परः प्राणी मन्मन्त्ोपासकश्च यः। वृक्षेष्वङ्गररूपोडहमाकार: सर्ववस्तुषु ॥ ८३ ॥ अहं च सर्वभूतेषु मयि सर्वे च सन्ततम्। यथा वत्ते फलान्येव फलेष चाङ्ग रस्तरो:।८४ । सर्वकारणरूपोऽहं न च मत्कारणं परम्। सर्वेशोऽइं न मेऽपीथो ह्यहं कारणकारएम्॥ ८५३ सर्वेषां सववीजानां प्रवदन्ति मनीषिय: । मन्मायामोहितजना मां न जानन्ति पापिन: ।८६ पापग्रस्तेन दुर्बुद्ा विधिना वव्चितन च। सात्माहं सवजन्त नां खात्माहं नाटृत: खयम् 12७। यत्राहं शत्तयस्तत् चुतृपियासाद्यस्तथा। गते मयि नथा यान्ति नरदेहे यथानुगाः ॥ ६८।। हे व्रजेश नन्द तात ज्ानं जात्वा व्रजं व्रज। कथयतां राधाशोदां आानमेव च। रह । नात्वा ज्ञानं व्रजेश्नश्च जगाम खानुगेः सह। गत्वा च कथयामास ते दे च योषितां वरे। १०० ॥ त च सर्वे जहुः थोकं महाज्ञानेन नारद। कृष्णो यद्यपि निर्लिप्ती मावेशो मायया रतः ।१०१। यशोदया प्रेरितश् पुनरागत्य माधवम्। तुष्टाव परमानन्द नन्दस नन्दनन्दनम्॥ १०२ ॥ सामवेदोकस्तोतय कवतेन ब्रह्मणा पुरा।

७४ अ० श्रीऊ्मणजन्मखगडम्। ६४१

पुत्रस्य पुरतः स्थित्वा रुरोद च पुनः पुनः ॥१०३॥ दूति श्रीव्रह्मवैवत्त महापुराणे नारायणनारदसंवादे श्रीक्लषा जन्मखएडे नन्दादियोकप्रमोचनं नाम विसप्ततितमोऽध्यायः ।

श्रीनारायण उवाच।

श्रीक्ृणाः परमानन्दः परिपूर्णतमः प्रभुः । परमात्मा च परमो भक्ानुग्रहकातरः ॥१॥ भुवो भारावतरणे निर्गुसः प्रक्लतेः परः। परात्परसु भगवान् ब्रह्म पशेषवन्दितः ॥२ ॥ तुष्टी नन्दस्तवं सुत्वा तमुवाच जगत्पतिः । आगच्कन्त गोकुलाच विरहज्वरकातरम्॥ २॥ श्रीभगवानुवाच। गच्छ नन्द व्रजं नन्द त्वज शोकं स्मं भुवि। शृणु सत्यं परं ज्ञानं शोकग्रन्यिनिक्न्तनम् ॥ ४॥ वायुश्च भूमिराकाशो जलं तेजश् पञ्चकम्। उत्त: गुतिगरैरेतैः पञ्चभूतैश्व नित्यभः ।५॥ सर्वेषां देहिनां तात देहश्न पाञ्जभीतिकः । मिध्याभ्तमः क्वत्िमय खप्नवन्माययान्वितः ॥६। देहं गटहन्ति सर्वेषां पञ्चभूतानि नित्यथः।

६४२

मायासङ्गेतरूपं तदभिन्ञानं समात्मकम्।9। को वा कस्य सुतस्तात का स्त्री कस्य पतिसु वा। कर्मणा भ्रमणं प्शत् सर्वेषां भुवि जन्मनि ॥ ८ ॥ कर्मणा जायते जन्तुः कर्मणैव प्रलीयते। मुखं दुःखं भयं भोकं कर्मणा च प्रपद्यते।। ८॥ केषां वा जन्म खर्गेषु केषां वा ब्रह्मणो गहे। केषां विप्रषु चत्रेषु केषां वा वैश्यशूद्रयोः ॥१० ॥ अ्रतिनीचेषु केषां वा केषां क्वमिषु विट्सु च। पशुपच्िषु केषां वा केषां वा चुद्रजन्तुषु॥११॥ पुनः पुनर्भ्मन्य व सर्वें तात खकर्मणा। करोति कर्म निर्मूलं मद्गक्रो मत्प्रियः सदा ॥ १२ ॥ सत्यं तता दापरस कलिश्वेति चतुर्यु गम् । पञ्चविंशत्हस्त्रायां युगान्त निधनं मनोः ॥ १३ ॥ मनोः समं महेन्द्रस्य परमायुर्विनिर्मितम्। चतुर्दशेन्द्रविच्छित्तौ ब्रह्मणी दिनमुच्ते ॥ १४ । एवं परिमिता रात्रिः कालविद्धिर्विनिर्मिता। एवं परिमिता मासा वर्षच्ज परिनिख्चितम्॥ १५॥ ब्रह्मराश्च वर्षभतं परमायुविनिर्मितम्। निमेषमात्र कालोऽयं ब्रह्मणो निधने मम॥ १६॥ ब्रह्मादितसपर्य्यन्त सवें विश्व विनिख्चितम्। सत्योऽहं परमात्मा च भक्तानुग्रहविग्रहः ।१॥ मन्मन्तोपासकः सत्यो देहं त्यक्का धरासु च। यास्यत्येव हि गोलोकं क्वित्वा कर्म पुरातनम् ॥१८॥ असंख्यव्रह्मपां पातेन भवेत्तस्य पातनम्।

६४३

गहाति नित्यं ख देहं जन्मसृत्युजरापह्म्। १८॥ न नन्द मम भक्नानामशुभं विद्यते क्वचित्। नित्य सुदर्भनं तान् च परिरच्ति सर्वतः। २०॥ मत्तो हि बलवान् भत्तश्चिन्तितोऽहं न चिन्तितः । श्रहं खामी च तस्यैव न मे खामी पिता प्रसूः ॥२१। पुत्रबुद्धिं परित्यज्य भज मां ब्रह्मरूपिणम्। क्वित्वा च कर्मनिगड़ गोलोकं तद्व्रज खयम् ॥ २२ ३ कथयस यथोदाज्ज गोपीं गोपगएं व्रन। तैक्व सर्वैर्जनैः भोकं त्यज खमन्दिरं व्रज ॥ २३॥ दूत्येवमुक्का भगवान् विरराम च संसदि। पप्रच्छ पुनरेवं तं नन्दश्चानन्दसंपुतः॥ २४॥ नन्द उवाच। वद सांसारिकं ज्ञानं येन यास्यामि तवत्पदम्। मूढ़ोऽहं परमानन्द ुतीनां जनको भवान् २५॥ नन्दस्य वचनं सुत्वा सर्वज्तो भगवान् खयम्। आ्ड्रिकं कथयामास सुतिभिन खुतं हि यत् । २६। दूति श्रीब्रह्मवैवत्ते महापुराणे नाराययनारदसंवादे श्रीक्कष्ण जन्मखवएडे भगवन्नन्द संवादे

६४४ व्रह्मवेवर्त्तपुराणे [७५ श्र०

पञ्च पप्ततितमोऽध्यायः ।

श्रीभगवानुवाच।

शृशु नन्द प्रवत्यामि ज्ञानञ्न परमाद्ग तम्। सुगोपनीयं वेदेषु पुरानेषु च टुर्लभम्॥ १ ॥ न विश्वासी हि नारीषु सन्ततं कुलटासु च। मोक्षमार्गार्गलाखेव स्र्रममायासु भृमिषु ॥ २ ॥ हरिभक्त रसाध्वीनां विरुदासु युतासु च। वीजरूपासु नाथानां प्रमदासु व्रजेश्वर॥ ३॥ नित्यञ्ज प्रातरुत्याय रात्रिवासी विहाय च। अभीष्टदेवं हृत्पझ ब्रह्म रनध गुरु परम्॥ ४॥ विचिन्त्य मनसा प्रातःक्वत्य क्लवा सुनिस्ितम्। सनानं करोति सुप्राज्तो निर्मलेषु जलेषु च॥ ५ू ॥ न सङ्गल्पञ्ज कुरुते भत्त: कमनिक्वन्तनः । स्नात्वा हरिं स्परेत् सन््यां क्वत्वा याति ग्टहं प्रति ॥६। प्रचाल्य पादी प्रविभेन्निधाय धीतवाससी। पूजयेत् परमात्मानं मामेव मुक्तिकारएम् ॥७॥ पालग्रामे मणी यन्त्रे प्रतिमायां जलेऽपि च। तथा च विप्रे गवि च गुरुष्वेवाविशेषतः ।८॥ घटेऽषटदलपद् च पात्रे चन्दननिमिते। आवाहनज्ज सर्वत्र शालग्रामे जले न च । 2 ॥ मन्तरानुरूपध्यानिन ध्यात्ा मां पूजयेद् व्रती।

६४५

षोड़शोपचारद्रव्यागि दद्यान्मूलेन भक्तितः ॥१०॥ श्रीदामानं सुदामानं वसुदामानमेव च। वीरभानु शूरभानु गोपान् पञ्न प्रपूजयेत् ॥ ११॥ सुनन्दनन्दकुमुदं पार्षदं मे सुदर्गनम्। लक्ष्मीं सरसतीं दुगीं राधा गङ्गां वसुन्धराम् ।१२॥। गुरुञ्च तुलसौं प्रभ्भुं कार्तिकेयं विनायकम्। नवग्रहांश् दिक्पालान् परितः पूजयेत् सुधी: ॥१३॥ देवषट्कञ्ज सम्मूज्य सर्वादी विघ्नविघ्नतः । गणेप्रञ्ज दिनेशञ्न वह्नि विष्णु गिवं शिवाम्॥ १४ ॥ त्रुती विनिर्मितान् देवान् मोच्षदान् कर्मक्वन्तनान्। गरोशं विघ्ननाशाय सूय्यं व्याधिविनाथने॥१५। वह्चिं प्राप्तिनिमित्तेन श्ान्ती शुद्वी भवेद् ध्र वम्। विष्ु मोक्षनिमित्तेन ज्ञानहानाय शङ्गरम् ॥१६॥ बुद्धिमुक्तिनिमित्तेन पार्वतीं पूजयेत्सुधीः। पुष्पाञ्जलित्रयं दत्त्वा स्वस्तोत्र कवचं पठेत् ॥ १७॥ गुरुं प्रशाम्य संपूज्य तंत्पश्चात् प्रणमेत् सुरम्। कत्वाह़िकञ्ज संपूज्य यथासुखमुदीरितम् ॥ १८॥ समाचरेत् स्वकर्मैतत् वेदोतं खात्मशुद्दये। विष्ठां न पश्यत् प्राज्जश्च व्याधिवीजस्वरूपिणीम् ॥१६॥ मूतञ्च व्याधिवीजञ्ज परं नरककारगम्। लिङ्गयोनिं पापदुःखव्याविदारिद्रादायिनीम् ॥२०॥ उरी मुखं स्तनं स्त्रीणं कटान्ं हास्यमेव च। विनाशवीजं रूपञ्ज विपदां कारगं सदा ॥ २१ ॥ दिवाभीगव्न स्वस्त्रीणं खलोपं परिवर्जयेत्।

६४६ ब्रह्मवैव ततंपुराणे [७५ श्०

रोगायां कारणच्जव चक्षुषो: कर्णयोस्तथा।२२॥ एकतारञ्ज गगनं न पश्यत् तु रुजां भयात्। देवान् दृद्टा हरिं स्मृत्वा सप्तधा नारदं जपेत्। २३॥ अस्तकाले रविं चन्द्र न पश्येद् व्याधिकारणम्। खद्ग समुदितं चन्द्र न पश्यदु व्याधिकारसम्॥२४॥ जलस्थञ्न रविं चन्द्र दृद्टा शोकं लभेननरः। बन्धुविच्छेदहेतुञ् न पश्यत् परमैथुनम् ॥ २५॥ एकत्र शयनस्थानं भोजनञ्ज गतिं तथा। न कुर्य्यात् पापिना साडें सवें नाथ्रस्य लक्षगम् ॥२ ६।।

सच्चरन्ति ध्रुवं पापास्त लविन्दुरिवाभ्भसा ॥२७॥ हिंस्त्रजन्तुसमीपञ्च न गच्छेद् दुःखकारगम्। खलेन सार्डं मिलनं न कुर्य्याकोककारएम्॥ २८॥ ब्राह्मणानां गवाञ्जेव वैष्णवानां विशेषतः। न कुर्य्यादिंसनं हानिं सर्वनाशस्य कारगम् ॥२८॥ देवदेवलविप्राणं वैष्वानां तथैव च। वित्त धनज्ज न हरेत् सर्वनागस्य कारगम् ॥३०॥ सदत्त' परदत्त वा ब्रह्मवित्त हरेत्तु यः। षष्टिवर्षसहस्राणि विष्ठायां जायते क्रमिः ॥ २१ ॥ रटध्र को टिसहस्त्रायि प्रतजन्मानि शूकरः । श्ापद: शतजन्मानि गएडकः सप्तजन्मनि। ३२॥ घोटकः सप्तजन्मानि कुभीर: पञ्चजन्मसु। पुंखलीनां योनिकीटं शतजन्मसु निश्चितम्। ३३ । ब्रह्मकीटच्ज तषाञ्च प्रतजन्मसु नारद।

७५ श्र ० श्रीक्ृणजम्नमखएडम्। ६४७

1 गोधिका सप्तजन्मानि गर्दभः सप्तजन्मसु ॥३४॥। सप्तजन्मसु मार्जारो नकुलस्त्रिषु जन्मसु। उच्चेःश्वा जन्मश्तं खरज्नापि तथैव च॥ ३५॥ क्रूरसर्पथ शार्दूलो महिषः सप्तजन्मसु। भेकश्च शतजन्मानि क्वागल: सप्तजन्मसु ॥३६॥ भल्नूकः शतजन्मानि शृगाली लक्षजन्मसु। ततो जलीका भवति ब्रह्मखहरणाद् ्रुवम् ॥ ३७॥ कुन्भीपाके च पच्न्त पापिनी ब्रह्मगाः पतम्। दच्चिां विप्रसुदिश्य तत्कालञ्जेन्न दीयते॥ ३८॥ एकरात्र व्यतीते तु तहानं द्विगुएं भवेत्। मासे प्तगुणं प्रोत्त द्विमासे तु सहस्रकम् ॥ २८ ॥ संवत्सरे व्यतीते तु स दाता नरकं व्रजेत्। दाता न दीयते मूर्खो ग्टहीता च न याचते। उभी तो नरकं याती दाता व्याधियुतो भवेत् ॥ ४० ॥ विप्राणं हिंसनं कत्वा वंश्हानिं लभेद् ध्रुवम्। धनं लक्ष्ों परित्यव्य भिक्षुकश्च भवेद् वजन् ॥४१॥ देवज्ज ब्राह्मणं दृद्टा न नमेद्यी लभेच्छुचम्। न कुर्य्याद् गुरुभक्ति यो लभते रौरवं शुचम् । ४२॥ या स्त्री मृढ़ा दुराचारा खपतिं हरिरुपिएम्। न पश्य त्तर्जनं कवत्वा कुभ्भीपाके व्रजेद् ध्रुवम् ॥ ४३॥ वातर्जनाङ्गवेत् काको हिंसनात् शूकरी भवेत्। सर्पो भवति कोपेन दर्पेण गर्दभी भवेत् ॥ ४४ ॥ कुक्कुरी च कुवाक्येनाप्यन्धश् विषदर्भनात्॥ ४५॥ पतिव्रता च वैकुएठं पत्या सह व्रजेद् ध्रवम्।

६४८ ब्र ह्मवेवर्त्तपुराण [७५ त्र०

श्रिवं दुगीं गएपतिं सूर्य्यं विप्रञ्ज वैष्णवम्॥ ४६॥ विष्णुं निन्दति यो मूढ़ो स महारौरवं व्रजेत्। पितरं मातरं पुत्र सतीं भार्य्यां गुरु तथा ॥४७॥ अ्नाथां भगिनीं कन्यां विनिन्द नरकं व्रजेत्। विप्रभत्तिविहीनाख चत्रविट्शूद्रयोनिजा:। ४८॥. हरिभक्िविहीनाथ पचन्ते नरके ध्रुवम्। पतिभत्िविहीनाश्न युवत्वस नराधमाः ॥४८॥ पालग्रामजलं विष्युप्रसादं ये च भुख्जते। तीर्थ पुनन्ति ते विप्रा: शतं पुंसां वसुन्धराम् । ५० ॥ पितदेवान् समभ्यर्च्य खादन् मांसं द्विजः शुचि: । यो भक्षति वथामांसं स महारौरवं व्रजेत् ॥ ५१ ॥ मतस्यांख् कामती दग्ध्वा चोपवासं वसेद् द्विजः । प्रायश्चित्तं ततः कुर्य्याद् व्रतं चान्ट्रायए्जरेत्॥ ५२ ॥ सोडशुचिः सततं नन्द हन्ति पुरय पराऊतम्। कामती ब्राह्मणी मत्सय भुंके यो जानदुर्बल: ॥ ५३॥ विष्णोरुष्किष्टभीजी यो मत्सय मांसेन खादति। पटे पटेऽश्मेधस्य लभते निश्चितं फलम् । ५४॥ एकादशों ये कुर्वन्ति क्वपजन्माष्टमीव्रतम्। शतजन्मक्वतात् पापान् मुच्यते नात संभय: ।५५। यट् बाल्ये यञ्च कौमारे वाईके यच्च यौवने। मस्मीभूतानि कुर्वन्ति पातकानि कतानि च ॥५ह। एकादपीदिने भुडते कषजन्माष्टमीव्रते। त् लोक्जनितं पापं सोऽपि भुङ्ता न संशय: :५०॥ पातुरे नियमी नस्यादतिवृद्द च बालके।

५ त्र० ६४६

भक्तस्य द्िगुयं दत्त्वा ब्राह्मणाय शुचिरभवेत् ।५८। यो भुङत्ते शिवरात्री च श्ीरामनवमीदिने। उपवासे समर्थश्च स महारौरवं व्रजेत् ॥५८ ॥ कुह् पूर्गेन्टु संक्रान्त्यां चतुर्दखट्टमीषु च। नरशाएडालयोनि: स्यात् स्त्रीतैलमांससेवनात् ॥६०। मत्स्यं मांसं मसूरज् कांश्यपात्र च भोजनम्। आर्द्र कं रक्गाकञ्ज रवी च परिवर्जयेत्। अन्यथा नरकं याति कुभ्भीपाकं न संभय: । ६१॥ रजखलान्न वेश्यान्न मदिरात् व्रजेखर। यो भुङत्े ब्राह्मणी दैवात् विट्भीजी स भवेद् ध्र बम६२ यदक्ा कुरुते कर्म न तस्य फलभाग् भवेत्। स भवेद्शुचिर्नित्य भस्ान्त तस्य सूतकम् ॥६३॥ नारी वेश्या प्रविज्ञया चतुष्प रुषगामिनी। पाके च पितदेवानामधिकारी न तङ्जवेत् ॥६४। यद् ग्रामयाजिनामन्रं शूद्रय्नाद्ाव्नभोजनम्। भुक्का च नरकं याति यावच्चन्द्रदिवाकरी॥ ६५ ॥ शूद्राणां श्राद्दिवसे तदन्र भुख्जते दविजाः । कुभ्भीपाके च पच्यन्त यावद्ै ब्रह्मणः शतम् ॥६६। यः शूद्रेणाभ्यनुज्ञाती भुडते श्राइदिनेऽन्यतः । सुरापीति स वित्तयः सर्वधर्मवहिष्क तः ॥६७। असिजीवी मषीजीवी देवली वषवाहक:। शूद्रापां शवदाही च यो हि शूद्रापतिर्द्विजः । स शूद्रवद् वहिष्कार्य्यस्तदन्न' विट्समं सताम् ॥६८। 5-५५

६५० ब्रह्मवैवर्स्तपुराणे [७५अ्र०

नोपतिष्ठति यः पूवी नोपास्ते यस्तु पशचिमाम्। स शूद्रवट् वहिष्कार्य्यः सर्वस्माट् द्विजकर्मणः ॥६८। सन्याहीनोऽशुचिर्नित्यमनहः सर्वकमसु। यदफ़ा कुरुते कर्म न तस्य फलभाग् भवेत्। राममन्त्रविहीन ब्राह्मणी नरकं व्रजेत् ॥ ७० ॥ नदीगर्भे च गर्ते च वत्तमूले जलान्तिके। देवान्तिके पस्यभूमी पुरीषं नोत्सजेद् बुध: ।७१। वल्मीकमूषकीत्खातां मृदमन्तर्जलां तथा। गोचावश्िष्टां गैहाच न दद्यालेपसभ्भवाम् ।। ७२॥ अन्तःप्राणिपिपित्यान्न हलोत्खातां व्रजेश्वर।

वृच्तमूलोत्थितां नन्द नदीगर्भोतितां तथा। परित्यजेन्मृदस्वेता: सकला: थोचसाधने।७४ । कुषमाएडघातिका या स्त्री दीपनिर्वाणक: पुमान्। सपजन्म भवेद्रोगी दरिद्रो जन्मजन्मनि। ७५॥ प्रदीपं शिवलिङ्गञ्न शालग्रामं मणिं तथा। प्रतिमां यन्तसूवच्ज सुवर्णं शङ्डमेव च० ७६। हीरकञ्ज तधा मुक्तां गोमूत्र गोमयं ्ृतम्। पालग्रामशिलातीयं भूमी त्यक्का व्रजेदध:॥७७। दरिद्रः ऊ्वपयः कुष्ठी वंशहीनोऽप्यमार्य्यकः। भूमिहीन: प्रजाहीनी बन्धुहीनश्च कुत्सितः।७८। अन्धः पङ्गर्वा खरस खन्नय वाङ्गहीनकः। भवेत् क्रमेय पापी स ह्येतान् भूमी त्यजेत्तु य: 1७2 दिवसे सन्ध्ययोनिंद्रां स्तीसन्ोगं करोति यः।

७५ भ० श्रीक्कप्ण जन्म खरडम् । ६५९

सपजन्म भवेद्रोगी दरिद्रः सप्तजन्मसु ॥८० ॥ उदिते जगतीनाथे यः कुर्य्यादन्तधावनम्। स पापिष्ठः कथं व्रूते पूजयामि जनार्दनम् ॥८१॥ मृद्धस्मगोभक्वत्पिरडेस्तथा वालुकयापि वा। क्वत्वा लिङ्ग सकृत्पूज्य वसेत् कल्पप्तं दिवि॥ ८२॥ सहस्रपूजनात् सोडपि लभते वाब्कितं फलम्। लच्षञ्ज पूजयेद्यस्तु शिवत्व लभते ध्रवम् ॥ ८३॥ जीवन्मुक्तो भवेद्विप्रो लिङ्गमभ्यरचयेत्तु यः। िवपूजाविहीनश् ब्राह्मणी नरकं व्रजेत् ॥ ८४ ॥ मत्पूजितं प्रियतमं भिवं निन्दन्ति ये नराः । पच्यन्त निरये तावद्यावड्ै ब्रह्मणः भतम् ॥ ८५ू ॥ पूजिते श्रिवलिक्ग व यदि स्यात् केथवालुका। स महान्ो वालुकया केशेन यवनी भवेत् ॥८६॥ चुद्र दरिद्रः कवपणो व्याधि: स्यात् कुत्सिते तथा। सर्वेभ्यो मानहानि: स्याज्जायते नीचयोनिषु ।८९॥ सर्वेषु प्रियमावे षु ब्राह्मणच्च मम प्रिय: । ब्राह्मसाच्च प्रिया लक्ष्मीः सततं वच्चसि स्थिता । ८८। ततोऽधिका प्रिया राधा प्रिया भक्कास्ततीऽधिकाः। ततोधिक: शङ्गरो मे नास्ति मे शङ्गरात् प्रिय: ॥८2॥ महादेव महादेव महादेवेति वादिनः । पश्चाद्यामि च संतप्तो नामन्चवसालीभतः।20। मनो मे भत्तमूले च प्राणा राधाबिका ध्र वम्। आत्मा मे शङ्गरस्थानं शिवः प्राणाधिकश् य: ।2। आद्या नारायणी मक्ति: सटष्टिस्थित्यन्तकारिणी।

६५२ ब्रह्मवैवत्तपुराये [७५ त्र

करोमि च यया सष्टि' यया ब्रह्मादिदेवताः ।९२। यया जयति विश्वन्न यया सष्टिः प्रजायते। यया विना जगन्नास्ति मया दत्ता भिवाय सा ॥३॥ दया निद्रा च चुत्तृप्तिस्तृष्णा श्द्ा चमा ष्टतिः । तुष्टिः पुष्टिस्तथा थान्तिर्लज्जाधिदेवता हि सा ।2४। वैकुएठ सा महालन्ष्ीर्गोलोके राधिका सती। मत्यें लक्षीश चीरोदे दक्तकन्या सती च सा ।६५।। सा दुर्गा मेनका कन्या दैन्यदुर्गतिनाशिनी। खगलत्तमीश्च दुर्गा सा थक्रादीनां गहे गहे॥८६॥ सा वाणी साच सावित्री विद्याधिष्ठातदेवता। वक्ची सा दाहिका पक्ति: प्रभाथकिश्व भास्करे ॥८७। योभाशक्ति: पूर्णचन्द्र जले भक्ित्व भीतता। शस्यप्रसूता शकिश्व धारणा च धरासु सा ।2८॥ ब्राह्मएशतिविप्रपु देवशत्तिः सुरेषु सा।

मुत्तिशकिश्च मुकानामाशा सांसारिकस्य सा। मद्धक्वानां भक्तिभत्तिमयि भक्तिप्रदा सदा ॥१००॥ ृपाणां राज्यलत्मीश्च बयिजां लभ्यरूपिणी। पारे संसारसिन्धूनां तयी तत्त्वातारिणी॥ १०१५ सत्सु सद्बुद्धिरूपा सा मेधापक्तिस्वरुपिणी। व्याख्याशक्तिः सुती शास्तर दाटपतिस् दातषु ॥१०२ चत्रादीनां विप्रभत्ति: पतिभत्ति: सतीषु च। एवंरूपा च या प्रत्तिर्मया दत्ता शिवाय सा ॥१०३॥ एवं ते कथितं सवें किं भूयः श्रीतुमिच्क सि।

०६त्र ० ] श्रोऊण्जन्मखएडम्। ६५₹

1 प्रश्नं करोषि यद्यम्ां तत्सवें कथयामि ते॥ १०४ ॥ दूति श्ोत्रह्मवेवत्ते महापुराण नारायमनारदसंवादे श्रीक्ृण्णजन्मखगडे भगवन्नन्द संवादे

श्रीनन्द उवाच।

येषाज् दर्शने पुख' पापञ्ज यस्य दर्शने। तत्सवें वद सर्वेश श्रोतं कीतूहलं मम ॥१ ॥ श्रीभगवानुवाच। सुव्राह्मणानां तीर्थानां वैपावानाज् दर्भने। देवताप्रतिमादर्शो तीर्घस्ायी भवेनरः ॥ २ । सूर्य्यस्य दर्शने भत्त्या सतीनां दर्शने तथा। सत्चासिनां यतीनाज्ज तथैव ब्रह्मचारिणाम्॥ २ ॥ भत्तया गवाज् वज्चीनां गुरुणाज्ज विभेषतः। गजेन्द्राणाज सिंहानां खेताखानां तथैव च॥ ४ ॥ शुकानाञ् पिकानाञ़ खज्जनानां तथैव च। हंसानाच मयूराणां चाषाणां श्ङ्पचियाम्। ५॥ वत्स प्रयुताधेनूनामखत्थानां तथैव च। पतिपुत्रवतीनाञ्ज नरायां तीर्थयायिनाम् ॥ ६॥ प्रदीपानां सुवर्णानां मयीनाच्ज विशेषतः।

६३४ ब्रह्मववर्तपुराखे [र६त्र

मुत्तानां हीरकाणाञ् माणिक्ानां महापय।७। तुलसीशुह्लपुष्पाणं दर्भनं पापनाशनम्। फलानि शुक्कधान्यानि षटतं दृधि मधूनि च ॥ ८ ॥ पूण कुभ्भज्न लाजांश् राजेन्द्र दर्पएं जलम्। मालाञ् शुक्कपुष्पाणां दृद्टा पुरं लभेन्नरः॥2 ॥ गोरोचनञ्ज कर्पूरं रजतञ्ज सरोवरम्। पुष्पोद्यानं पुष्पितञ्न दृद्टा पुरं लभेन्नर:॥ १०॥ शुक्कपच्तस्य चन्द्रज्न पीयूषं चन्दनं तथा। कस्तूरीं कुङ्गमं दृद्टा नन्द पुर लभेन्नरः ॥११॥ पताकामच्चयवटतरु' देवीत्थितं शुभम्। देवालयं देवखातं दृद्टा पुएं लभेनर: ॥१२ ॥ देवाश्रितं देवघटं सुगन्धिपवनं तथा। प्रह्ञ्न दुन्दुभिं दृद्टा सदः पुख लभेन्नरः ॥१२॥ शुतिं प्रवाखं रजतं स्फाटिकं कुशमूलकम्। गङ्गासृदं कुमं ताम्र दृष्टा पुख लभेन्नर: ॥१४५ पुराणपुस्तकं शुद्धं सवीजं विष्ुयन्तकम्। स्रिग्धदूर्वाच्तं रत्नं दृद्वा पुख लभेननरः ॥ १५॥ तपम्िविनां सिडमन्त्रं समुद्र कष्णसारकम्। यज्' महोत्सवं दृष्टा स युख लभते नरः ॥ १६ ॥ गोमूव गोमयं दुग्धं गोधू लिं गोष्ठगोष्पद्म्। पक्कथस्यान्वितं त्ेत्र दृष्टा पुरं लभेट् ध्रवम् ॥ १०॥ रचिरां पिनीं श्यामां न्यग्रोधपरिमएडलाम्। सुवेयकां सुवसनां दिव्यभूषएाभूषिताम्।१८॥ वेश्यां चेमकरीं गन्ध सदूर्वाच्ततरडुलम् ।

६०६अ् ० ] ६५५

सिद्ानं परमान्नव् दृष्टा पुए लभेन्नरः॥ १८ ॥ कार्तिकीपूर्णिमायाव राधिकापरतिमां शुभाम्। 1 संपूज्य दृष्टा नत्वा च करोति जन्मखगडनम् ।२०॥ हिङ्ग लायां तथाष्टम्यामिषे मासि सिते शुभे। श्रीदुर्गाप्रतिमां दृष्टा करोति जन्मखगडनम् ॥ २१॥ शिवरात्री च काश्याज्ज विश्वनाघस्य दर्गनम्। कत्वोपवासं पूजाञ्ज करोति जन्मखगडनम् ॥ २२॥ जन्माष्टमीदिने भक्तो दृष्टा मां विन्दुमाधवम्। प्रणाम्य पूजां कवत्वा च करोति जन्मखरडनम् ।२३॥ पौषे मासि शुक्करात्री यत्र यत्र स्थले नरः । पद्मायाः प्रतिमां दृष्टा करोति जन्मखरडनम्। सप्तजन्म भवेत्तस्य पुत्रः पीत्रो धनेश्वरः ।२४।। उपोष्य कादयों सत्नात्वा प्रभाते द्वादभीदिने। दृष्टा काश्यामन्नपूर्णीं करोति जन्मखरडनम् ॥ २५॥ चैत्र मासि चतुदश्यां कामरूपेषु पुखदे। दृष्टा नत्वा भद्रकालीं करोति जन्मखरडनम् ॥ २६॥ अयोध्यायाञ्च रामं मां श्रीरामनवमीदिने। संपुज्य नत्वा दृद्टा च करोति जन्मखरडनम् ॥२७॥ दत्वा विशुपदे पिगडं विष्णु यश् प्रपूजयेत्। पितृयां खात्मनयैव करोति जन्मखरडजम् ॥ २८॥ प्रयागी मुएडनं क्वत्ा दानज् कुरुते यदि। उपोध नेमिषारखं करोति जन्मखएडनम् । २९॥ उपोष पुष्करे स्नात्वा किंवा वद्रिकाश्रमें। संपूज्य दृद्टा मामेकं करोति जन्मखराडनम्॥ ३०॥

६५६ ब्रह्मववत्तपुराणे [७६प

सिद्धिं कृत्वा च वदरीं भुङके वदरीकाश्रमे। दृष्टा मत्प्रतिमां नन्द करोति जन्मखरडनम् ॥३१॥ दोलायमानं गोविन्द पुरय वन्दावने च माम्। दृष्टा संपूज्य नत्वा च करोति जन्मखरडनम् ॥२२॥ भाद्रे दृष्टा च मञ्जस्थ मामेव मधुसूदनम्। संपूज्य नत्वा भक्तश्च करोति जन्मखएडनम् ॥३३॥ रथस्थञ्ज जगन्नाथं यो द्रत्यति कलौ नरः । संपूज्य नत्वा भत्त्या च करोति जन्मखरडनम् ॥३४॥ उत्तरायणसंक्रान्त्यां प्रयागे स्ानमाचरेत्। संपूज्य नत्वा मामेव करोति जन्मखरडनम् ।३५॥ कार्तिकीपूर्णिमायाज दृष्टा मत्प्रतिमां शुभाम्। उपोष्य कत्वा पूजाञ्ज करोति जन्मखरडनम् ॥३६॥ चन्द्रभागासमीपे च माध्याज् मां नमेत् सुधीः। राधया सह मां दृष्टा करोति जन्मखराडनम् ॥ ३७॥ रामेश्वरं सेतुबन्धे आषाढ़ीपूर्णिमादिने। उपोष्य दृष्टा संपूज्य करोति जन्मखराडनम्॥ ३८॥ स्वर्गविद्याधरी रात्री वृत्यती च मुह्ुमुंह्कः। प्रणामं कर्तुमीथं तं समायाति विभीषणः ॥ ३८॥ गायन्ति किव्नरा रात्री गन्धर्वाश्च मनोहरम्। प्रणामं कर्तुमीशं तं समायाति च माधव: 1४०A दृद्टा साक्षाद्दसन्तञ्ज सर्वेशं चन्द्रभेखरम्। जीवन्मुक्तो भवेदन्त प्रयाति हरिमन्दिरम् ॥ ४१ ॥ दीननाथं दिनकरं कोणाके चोत्तरायणे। उपोष्य दृक्षा संपूज्य करोति जन्मनः चयम् ॥४२॥

श्रीक्वपजन्मखएडम् । ६५७

कवषिकोष्ठ सुवसने कलविङ्क युगन्धरे। विस्पन्दके राजकोष्ठ नन्दके पुष्पभट्रके॥४३॥ पार्वतीप्रतिमां दृष्टा कार्तिकेयं गणेश्वरम्। नन्दिनं शङ्गरंदृष्टा करोति जन्मनः फलम् । ४४ । उपोष्य प्रतिसम्पूज्य दृष्टा सुत्ा च तो नतः। पारणञ्च दृधि प्राश्य करोति जन्मनः फलम्। ४५ ॥ त्रिकूटे मणिभट्रे च पश्चिमोद्धिसन्निधी। समुपोष्य दवि प्राश्य मां दृष्टा मुक्तिमाप्रुयात् ॥ ४६॥ प्रतिमासु महीयासु पार्वतीप्रतिमासु च। जीवं संन्यस्य सम्पूज्य करोति नम्मनः चयम् ॥ ४9 ॥ शिवदुर्गालयं दत्वा मदीयञ्च विशेषतः । शिवसंस्थापनं कवत्वा करोति जन्मनः चयम् ॥४८॥ पुष्पोद्यानञ्ज शङ्गञ्ज सेतुं खातं सरोवरम्। विप्रसंस्थापनं कृत्वा करोति जन्मनः फलम् । ४६ ॥ न च वेदा: पुराणानि ब्रह्मसंस्थापनं फलम्। जानन्ति सन्तो मुनयः सुरा विप्रादयः पितः ॥ ५० ॥ गयन्ते पांधवो भूमी गखन्ते दष्टिविन्दवः। न गखते विधावापि विप्रसंस्थापने फलम् ॥ ५१॥ क्वत्वोपजीव्यं विप्रस्य जीवन्मुक्ती भवेन्रः । अचलां श्रियमाप्नीति परे मुक्तिचतुष्ट्यम् ॥५२॥ महास्यभक्ति स लभेद्वैकुरठ मोदते चिरम्। न हि पाती भवेत्तस्य यथा मे परमात्मन: । ५२॥ कुमारीमष्टवर्षौयां सुविप्राय ददाति यः । सम्पूज्य सर्वाभरणां दुर्गादानफल लभेत् । ५४॥

६५८ ब्रह्मवैव्त्तपुराये

सवें स्वग्यें समालोक्य ब्रह्मलोकेषु पूजितः। लभते मम दास्ज् वैकुएठ मोदते चिरम्॥ ५५॥ विवाहदर्शने कोटिस्वर्णंदानफलं लभेत्। अन्त गे प्रयात्येवमिहैव निश्चलां श्रियम् ॥ ५६॥ यः सुविप्रमनाथञ्च दरिद्रञ्ज सुपसडतम्। दृष्टा कुर्य्यात्तद्विवाहं स मोच्ष लभते ध्रवम् ॥ ५७॥ य ऋत्रपादुकादानं शालग्रामस्य वोषितः। करोति भत्त्या पुसयाहे पृथ्वीदानफलं लभेत्॥ ५८ गजदाने च तल्लोममानवर्षं खुती सुतम्। चतुर्गुएं गजेन्ट्रे च मोदते मम मन्दिरे॥ ५ट ॥ गजाद्वं खेततुरगे तदईञ्ज तरो पितः। गजतुल्यं कृषणगवां दाने च तत्फलं लभेत्॥ ६० ॥ तन्तुत्यं धेनुदाने च अद्धें सामान्यगोस्तथा। लभेद्दत्सप्रसू्तानां दाने दाने फलं भुवः ॥६१ ॥ भूमिदाने रेखमानवर्षं स्थानञ् मत्पदे। ज्ञानदाने महत् पुरं वैकुरठ मोदते चिरम्॥ ६२ त्रियं लभेत् खर्णदाने राजत रजतेन च। अन्नदाने फलं नाहं कथं जानामि वै सुतम्। ६२ लभते सर्वदानस्य फलं ब्राह्मभोजने। अन्नदानात् परं दानं न भूतं न भविषति ॥ ६४॥ नात्र पात्रपरीच्षा सा न कालनियम: क्वचित्। अव्नदाने शुभं पुय दातु पात्र तपातकी ॥ ६५ ॥ अन्नदानज्न धन्यं स्याद्क मौ वैकुराठहेतुकम्। वस्त्रं ददाति विप्राय दरिद्राय कुटुम्बिने॥ ६६॥

६श्र. ] श्ीकणा जन्मखएडम्। ६५2

वस्तरसूत्रमानवर्षं वैकुगठ मोदते चिरम्। सुरम्ये चन्द्रलोके च वारुणे च तथेव च॥ ६७ ! क्वत्वा लोहप्रदीपज्ज सवर्णवर्तिसमन्वितम्। दत्त्वा षटतप्रदीपञ्ज हरये परमात्मने॥ ६८ ॥ अ्रन्धकारञ न गहं यमदूतं यमं तथा। 1 न हि पश्यति दाता च प्रयाति मम मन्दिरम् ॥ ६ट ।। ब्राह्मसाय च द्त्त्वव न याति यमयातनाम् । दिव्यवर्षमहस्त्रच्च मोदते शक्रमन्दिरे॥७ ॥ आसनं लभते खर्गे वसुमानानुरूपतः। उत्तमे लक्षवर्षच्च तद्डें चेतरे व्रज ॥७१॥ ताम्बूलेन लभेद्भोगं खर्गे वर्षभतं द्विज ॥ ७२ ॥ मात्यदाने प्रियं सग वस्तुपात्रानुरूपतः। फलदानफलं सगे लभते नात संभय: । ७३। सामान्यशय्यादानेन सर्ग वर्षशतं व्रजेत्। चतुर्गुएं प्रह्ृष्टानां गुणलत्तं विलक्षये॥ ७४ ॥ अनाथाय सुविप्राय यदि गेहं प्रदीयते। अतव मानवर्षञ् शक्रलोके महीयते॥ ७५॥ दृष्टा बुभुचितं विप्रमन्न' तस्े प्रदीयते। अचलां श्रियमाप्नोति पुत्रपीत्रविवर्डिनीम् ॥ ६ ॥ व्रजनाथ व्रजं गत्वा व्रजभूमी व्रजाधुना। व्रज भोजय विप्रांक्च व्रज सवें वजे व्रजे। 99॥ गोकुले गोकुले वत्स वस वत्सनिराकुले। व्याकुलानां गोकुलानां सङ्कले च बजे ब्रजे। ७८॥ एतत्ते कथितं नन्द सानन्द पुखबर्ईनम्।

६६० ब्रह्मवैवत्तपुराणे [७9 %्र.

सुखप्नदर्भनं पुएयं यदि नीचं न वकि च। ७2॥ काश्यपं दुर्गगं नीचं पत्र मज्ञानिनं स्त्रियम्। त्यक्ा रात्रिच्च दिवसे वति विप्र सुपण्डितम्॥ ८० ॥ देवालये च देवं वाप्यश्त्थतुलसीवटम्। उक्रा तद्द्विगुणं पुमप्रकाश्य चतुर्गुगम् ॥८१॥ सुखप्नदर्शन प्राज्जो गङ्गास्त्नानफलं लभेत्। अथं वित्तज्ज भार्य्याच्च भूमिं पुत्र लभेच सः ॥८२॥ मोच्षञ् परमैखर्य्® लभते सर्ववाष्कितम्। दून्येवं कथितं तात किभ्भूयः श्रीतुमिष्कसि॥ ८३॥ द्वति श्रीव्रह्मवैव्त्ते महापुरा नाराययनारदसंवादे

A .. नन्द उवाच।

केन खप्नेन किं पुएयं केन मोची भवेत सुखम्। कोऽपि कीऽपि च सुख्प्नस्तत्सवें कथय प्रभी ॥१॥

श्रीभगवानुवाच।

वेदेषु सामवेदस्न प्रभस्तः सर्वकर्मसु। तथैव काखशाखायां पुएयकाएडे मनोहरे॥ २॥ स व्यक्नो यश् दुःखप्नः शखत् पुरयफलप्रद्ः।

श्रीक्वष्ण जन्मखएडम्। ६६१

तत्मवें निखिलं तात कथयामि निशामय॥ ३॥ स्वप्नाध्यायं प्रवत्यामि बहुपुरफलप्रद्म् । म्वप्राध्यायं नरः गुत्वा गङ्गास्त्नानफलं लभेत् ॥ ४ ॥ सप्नस्तु प्रथमे यामे संवत्सरफलप्रदः ।

चतुर्थे चार्ईमासेन खप्नः खात्मफलप्रदः। दभाहे फलदः खप्नोऽप्यरुणीदयदर्भने॥ ६॥ प्रातःखप्रश्न फलदस्तत्क्षएं यदि बोधितः । दिने मनसि यद् दृष्ट तत्सर्वञ्ज लभेद् ध्रवम्॥ ७॥ चिन्वाव्याधिसमायुकी नरः खप्नञ्न पश्यति। तत्सवं निष्फलं तात प्रयात्येव न संभयः ।८॥ जड़ो मूवपुरीषेय पीड़ितव् भयाकुलः। दिगस्बरी मुक्तकेथो न लभेत् खप्नजं फलम् ॥८॥ दृष्टा खपनज्ज निद्रालुर्यदि निद्रां प्रयाति च। विमूढ़ो वक्ि चेद्रात्रौ न लभेत् खप्नजं फलम् ॥१०॥ उक्का काश्यपगीत्ञ्च विपत्तिं लभते ध्र वम्। दुर्गते दुर्गतिं याति नीचे व्याधिं प्रयाति च ॥ ११॥ पत्री भयञ् लभते मूर्खे च कलहं लभेत्। • कामि्यां धनहानि: स्याद्राती चौरभयं भवेत् ॥१२। निद्रायां लभते शोकं पसिडते वाष्कितं फलम्। न प्रकाश्यश्न स खप्नः परिडतैः काश्यपे व्रज ॥१३॥ गवाज कुञ्जराणाज् हयानाञ् व्रजेख्वर। प्रासादानाञ गैलानां हत्ताणाज़ तथैव च॥ १४॥ आरोहज़ज धनदं भोजनं रोदनं तथा।

६६२

प्रतिस्टह्य तथा वीगां शस्याव्यां भूमिमालभेत् ॥१५। पस्त्रास्त्रेण यदा विद्ो व्रणेन क्वमिया तथा। विषया रुधिरेशैव स युक्तोऽप्यर्थवान् भवेत् ॥१ ६। सप्नेजप्यगम्यगमनी भार्य्यालाभं करोति यः । मूवसित्त: पिबेच्छुक्रं नरकज्ज विश्त्यपि॥ १७॥ नगरं प्रविशेद्रत समुद्रं वा सुधां पिबेत्।

गजं नृपं सुवर्सञ्ज वृषभं धेनुमेव च। दीपमत्र फलं पुष्प कन्ां कत्र रथं ध्वजम्। कुटुम्ब लभते दृष्टा कीर्तिञ्च विपुलां शियम ॥१८॥ पूर्ण कुभ्भं द्विजं वड्चि पुष्पताम्बूलमन्दिरम्। शुक्कधान्यं नटं वेश्यां हृष्टा त्रियमवापुयात् ॥ २० ॥ गोच्तीरज्ज छृतं दृद्टा चायें पुरधनं लभेतृ ॥ २१ ॥ पायसं पद्मपत्रे च दधिदुग्ध दटतं मधु। मिष्टान्नं खस्तिकं भुक्का भ्रुवं राजा भविष्यति ॥२२॥ पचिसां मानुषायाञ्च भुडत्ते मांस नरी यदि। बह्वये शुभवार्ताज्च लभते वाञ्छितं फलम् । २३ ॥ क्वत्र वा पादुकां वापि लब्ध्वा धानस्न गच्कति। असिञ्च निर्मलं तीक्षा तत्तधैव भविष्यति॥२४ हेलया सम्तरेद्यो हि स प्रधानो भविष्यति। दृष्टा च फलितं वक्षं धनमाप्नोति निश्चितम् ॥२५॥ सर्पेण भच्षिती यो हि अर्थलाभस तङ्जवेत्। स्तप्ने सुय्यें विधुं दृष्टा मुच्यते व्याधिबन्धनात् ॥२६॥ व डवां कुकुटीं दृद्टा क्रीच्ों भार्य्यां लभेद ध्र वम्।

श्रोक्वप्णाजम्म खगड़म्। ६६२

्वप्ने यो निगड़ेबेद्ः प्रतिठ्ठां पुत्रमालभेत्॥ २७॥ दध्यन्ं पायसं भुङता पदमपत्रे नदोतटे। विशीणपद्मपत्रे च सोऽपि राजा भविष्ति ॥२८॥ जलौकसं हृश्चिकञ्ज सर्पञ्ञ यदि पश्यति। धनं पुत्रञ्ज विजयं प्रतिष्ठां वा लभेदिति ॥२८॥ शृङ्रिभिर्देष्ट्रिभिः कोलैर्वानरैः पीड़िती यदि। निश्चितञ् भवेद्राजा धनच विपुलं लभेत् ॥ ३० ॥ मत्स्य मांसं मोक्तिकञ्च ग्रङ्' चन्दनहीरकम्। यम्तु पश्यति खप्ान्त विपुलं धनमालभेत् ।३१। सुराज़ रुधिरं खीं दृद्टा विष्ठा धनं लभेत्। प्रतिमां शिवलिङ्गच्च लभेद् दृष्टा जयं धनम् ॥२२॥ फलितं पुष्तं विल्वमाम्त्र दृष्टा लभेडनम्। 1 दृष्टा च ज्वलदग्निञ्च धनं बुद्धि शरियं लभेत्। आामलकं धात्रीफलसुत्पलस् धनागमम्॥३३॥ देवताश् हिजा गावः पितरो लिङ्िनस्तथा। वहदाति मिथः खप्ने तत्तथेव भविष्यति॥३४॥ शुक्काम्बरधरा नार्यः शुक्कमाल्यानुलैपनाः। समास्सिय्यन्ति यं खप्ने तस्य श्रीः खपनतः सुखम् ॥ ३५॥ पीताम्बरधरां नारीं पोतमात्यानुलेपनाम्। अवगूहति यः खप्ने कल्याएं तस्य जायते ॥ २६॥ सर्वाणि शुक्कानि प्रशंसितानि भस्मास्थिकार्पासविवर्जितानि। सर्वाणि छ्वष्णान्यतिनिन्दितानि

६६४ ब्रह्मवेवर्त्तपुराणे [99प्र

दिव्या स्त्री सस्त्िता विप्रा रत्नभूषएभूषिता। यस्य मन्दिरमावाति स प्रियं लभते ध्रवम् ॥ ३८॥ खप्ने च ब्राह्मणो देवी व्राह्मणी देवकन्यका। ब्राह्मणो व्राह्मणी वापि सन्तुष्टा सस्तिता सती। फलं ददाति यस्मै च तस्य पुत्रो भविष्यति।३८॥ यं खप्ने ब्राह्मणा नन्द कुर्वन्ति च शुभाशिषम्। यद्ृदन्ति भवेत्तस्य तस्यैश्वयें भवेत् ध्र वम् । ४०॥ परितुष्टो द्विजश्रेष्ठश्चायाति यस्य मन्दिरम्। नारायणः शिवो ब्रह्मा प्रविशेत्त तदाम्यम् ॥ ४१ । सम्पत्तिस्तस्य भवति यशस विपुलं शुभम्। पढे पदे सुखं तस्य स मानं गौरवं लभेत् ॥ ४२॥ अकस्मादपि खप्ने तु लभते सुरभि यदि। भूमिलाभी भवेत्तस्य भार्या चापि पतिव्रता ॥ ४३। करेण कत्वा हस्ती यं मस्तके स्थापयेद्यदि। राज्यलाभी भवेत्तस्य निश्चितं च खुती मतम् ॥४४ खप्ने तु ब्राह्मणसुष्टः समास्िष्यति यं व्रज। तीर्थसायी भवेत्सोऽपि निश्चितज्ज श्रियान्वितः।४४ खप्ने ददाति पुष्पञ्ज यस्मै पुरयवते द्विजः। जययुक्ती भवेत् सोऽपि यथसी च धनी सुखी॥ ४६ खप्ने दृद्दा च तीर्थानि सौधरत्नग्टहाणि च। जययुक्तश्न धनवान् तोर्थसत्नायी भवेन्नरः॥ ४७ ॥ खप्ने तु पूर्ण कलशं क्वित्कस्मे द्दाति च। पुत्रलाभी भवेत्तस्य सम्पत्तिं वा समालभेत्॥ ४८। हस्त कत्वा तु कुडवमाढकं वारसुन्दरी।

ग्रीक्लपाजन्मखगडम् । ६६५

यस्य मन्दिरमायाति स लक्ष्मीं लभते घ्र वम् ॥ ४2 ॥ दिव्या स्त्री यद्ग्टहं गत्वा पुरीषं विस्जेद् व्रज। अथलाभो भवेत्तस्य दारिद्रव्ज प्रयाति च ॥ ५० ॥ वस्य गेहं समायाति ब्राह्मणो भार्यवा सह। पावत्या सह थस्भुरवा लन्ष्मीर्नारायणोऽथ्रवा। ५१॥ ब्राह्मणो व्राह्मसी वापि सप्ने यस्म दद़ाति च। धान्यं पुष्पाञ्जलिं वापि तस्य श्री: सर्वतोमुखी । ५२॥ मुत्ताहारं पुष्पमात्य चन्दनञ् लभेद्व्रज। खप्न ददाति विप्रश्न तस्य श्रीः सर्वतोमुखी॥५२ ॥ गोरीचनं पताकां वा हरिद्रामिचुदरडकम्। सिद्ान्ञ् लभेत् खप्न तस्य ग्री: सर्वतोमुखी॥ ५४॥ ब्राह्मणो ब्राह्मगी वापि ददाति यस्य मस्तके। ऊत्र' वा शुक्कधान्य' वा स च राजा भविषति॥ ५५॥ स्वप्ने रथस्थ: पुरुप: शुत्ञामात्यानुलेपनः । तत्रस्ो दृधि भुङ्ती च पायसं वा कृपी भवेत् ॥५६॥ स्वप्रे दढ़ाति विप्रश्च ब्राह्मगी वा सुधां दधि। प्रशस्तपात्र यस्त वा सोडपि राजा भवेत् श्र वम् ।५७॥ कुमारी चाष्टवर्षीया रत्नभूषसभूषिता। वस् तुष्टा भवेत् खप्ने स भवेत्कविपरिडतः ॥ ५८ ॥ ददाति पुस्तकं सतरप्ने वस्े पुरवते च सा! स भवेद्विश्वविख्यातः कवीन्द्र: परिडतखरः ।५८: यं पाठ्यति खप्न वा मातेव च सुतं यथा। मरस्वतीसुतः सोऽपि तत्परी नास्ति परिडतः ॥ ६० ॥ व्राह्मगः पाठयेद्यञ् पितेव यत्नपूर्वकम्।

६६६ ब्रह्मवैवत्तपुराये [७७ म्र०

ददाति पुस्तकं प्रीत्या स च तत्सद्ृयो भवेत् ॥ ६१॥ प्राप्नोति पुस्तकं खप्ने पथि वा यत्र यत्र वा। स पणिडती यपसी च विख्यातव्न महीतले॥ ६२॥ सवप्न यस्म महामन्त्र विप्रा विप्रो ददाति चेत्। स भवेत् पुरुषः प्रात्ती धनवान् गुणावान् सुधी: ॥६३॥ खप्न ददाति मन्त्र वा प्रतिमां वा शिलामयीम्। यस्म ददाति विप्रश्च मन्त्रसिद्धिश्च तङ्गवेत् ।६४॥ विप्रो विप्रसमूहञ्ज द्ृद्दा नत्वाशिषं लभेत्। राजेन्द्र: स भवेद्दापि किंवा च ककपरिडतः ॥ ६५ । शुक्धान्ययुतां भूमिं यस्े विप्रः समुत्सजेत्। खवप्रेऽपि परितुष्टश्न स भवेत् पृथिवीपतिः ॥६६। स्प्न विप्रो रथे कत्वा नानाखगें प्रद्र्भयेत्। चिरजीवी भवेदायुर्धनव्वद्विर्भवेत् ध्र वम् ॥ ६७॥ विप्राय विप्र: सन्तुष्टी यस्म कन्यां ददाति च। खप्ने च स भवेन्नित्यं धनाव्यो भूपतिः स्वयम् ॥ ६८॥ खप्न सरोवरं दृद्टा समुद्र वा नदीं नदम्। शुक्काहिं शुक्तलन्न दृष्टा श्रियमधापुयात् ॥६ट ॥ य पश्यति मृतं खप्ने स भवेच्चीरजीवी च । अरोगी रोगिएं दुःखी सुखिनञ् सुखी भवेत्॥ ७० ॥ दिव्या स्त्री यं प्रवद्ति मम स्वामी भवानिति। सप्ने दृद्दा च जागर्ति स च राजा भवेद्दृढ़म् ॥७१ स्प्ने वा कालिकां दृष्टा लब्ध्वा स्फटिकमालिकाम्। दून्ट्रचापं भक्रवज् स प्रतिष्ठां लभेद् ध्रवम् ॥७२॥ खप्न वद्ति यं विप्री मम दासी भवेति च।

श्ीकृष्जन्म खराडम्।

1 हरिदास्यं च मद्धति सलब्ध्वा वैष्णवो भवेत् ॥ ७३ ॥ स्प्न विप्रो हरि: शुभ्भुव्राह्मणी कमला शिवा। शुक्का स्त्री वेदमाता वा जाङ़वी वा सरखती॥ 9४ ॥ गोपालिकावेषधरा बालिका राधिका मम। बालस बालगोपाल: खप्नविद्धि: प्रकाशितः ॥ २५ । एष ते कथितो नन्द सुखप्नः पुरायहेतुकः । श्रीतुमिच्कसि किंवा त्व किं भूय: कथयामि ते॥७६॥ दूति श्रीब्रह्मवैवत्ते महापुराणे नारायएनारदसंवादे श्रीक्ृणाजन्म खरडे सुखप्नदर्शनं नाम

नन्द उवाच।

श्रीक्ृण्ण जगतां नाथ सुखप्नश्च सुती मया। वेदसारो नीतिसारो लौकिको वैदिकस्तथा॥ १॥ अधुना श्रीतुमिच्कामि पायं येषाज़ दर्शने। यस्निन् कमषि वा वत्स तन्मां कघितुमहसि॥२॥ वचनं वेदभास्त्रोक्त तथा वेदानुयायिनः । श्रोतुमिच्कन्ति सन्तप्ता लोकासत्वन्मुखतस्तथा।३॥ वेदानां जनकसुवञ्च वैदिकानां सतामपि। ब्रझ्मादीनां सुराणाज् मुनीनां जगतामपि। ४ :

६६८ ब्रह्मवैवर्तपुराये

शुतं यत् त्वन्मुखान्भोजात् प्रमाणं वचनामृतम्। तन देहोऽभिषिक्ो मे वत्स विच्छेददाहन ॥ ५॥ खप्ने यच्चरणाभ्भोजं सवकामफलप्रदम्। व्रह्मादयो न पश्यन्ति तदय ृष्टिगोचरम् ॥ ६॥ अतः परं त्वत्पदान क्व पश्यामि च पातकी। विराम तधारी देहा मे निबदश्न खकमेया॥७॥ ईटृगञ्ज दिनं वत्स कदा मम भविष्यति। त्वया व्रह्मादिनाथेन संवादी मम पापिनः ॥८॥ छपां कुरु कवपानाथ मम दोषं चमख च। वत्सबुद्दा च दुर्नीतं यत् क्वतञ्ज महेशवर ॥ ॥ व्रह्म शशेष सुनयो ध्यायन्ते यत्पदाम्ब जम्। सरस्वती गुतियस्य स्तवने जड़तां व्रजेत् ॥ १० ॥ दूत्येवमुत्का नन्दश्व निरानन्दः शुचाकुलः । मूर्च्छामाप रुदित्वा च पुत्रविच्छेदविह्वल: ॥ ११॥ सन्त्रस्तो भगवान् कृष्णो बोधयामास यत्नतः । परमाध्यालििकं ज्ञानं ददो तस्. जगत्पतिः ॥ १२ ॥ श्रीभगवानुवाच। हे नन्द जनकश्रेष्ठ सर्वश्रेष्ठ व्रजेखवर। चितनं कुरु कल्यायज्जानज् परमं शृणु ॥१२॥ परमाध्यास्िकं ज्ञानं ज्ञानिनाज् सुदुर्लभम्। वेदभास्त्रे गोपनीयं तुभ्यमेव दृदाग्यहम् ॥ १४ ॥ निबोध य यतां नन्द सानन्दः सुसमाहितः । जन्मसटृत्वुजराव्याधि यदभ्यासान्न जायते । १५ ॥ स्थिरो भव महाराज व्रजनाथ व्रजं व्रज।

ज्ञानं लबध्वा सदानन्दः शोकमोहविवर्जित: ॥ १६। जलबुद्बुदवत्सवें संसारं सचराचरम्। प्रभाते सवप्नवज्मिथ्या मोहकारगमेव च ॥ १७॥ मिथ्याककत्रिमनिर्मायाहेतुय पाच्चभीतिकः। मायया सत्यबुद्दा च प्रतीतिं जायते नरः । १८। कामक्रोधलोभमोहैवेष्टित: सर्वकर्मसु। मायया मोहित: प्रखत् ज्ञानहीनस्न दुर्बलः॥१८॥

लज्जा गान्तिष्टतिः पुष्टिस्तुष्टिश्चाभिश्व वेष्टितः॥२०। मनोबुद्विचेतनाभि: प्राणज्ञानात्मभिः सह। संसक्त: सर्वदेवैश्च यथा व्ृत्तस्व वायसैः ॥ २१ ॥ अहमात्मा च सर्वेशः सवेज्ञानात्मकः स्मृतः। मनी ब्रह्मा च प्रक्ृतिर्बुद्धिरूपा सनातनी । २२ ॥ प्राणा विषुख तना सा पझ्मा तु चाधिदेवता। मयि स्थिते स्थिता: सर्वे गतास्त डपि गते मयि ॥२३॥ अस्माभिश्न विना देहः सद्यः पतति निश्चितम्। पाञ्जभूती विलीनस् पञ्चभूतेषु तत्चयाम् ॥ २४। नाम संकेतरूपञ्ज निष्फलं मोहकारणम्। भोकश्चाज्ञानिनां तात ज्ञानिनां नास्ति किञ्जुन ॥२५॥ निद्रादय: शत्तयश्व ताः सर्वाः प्रक्ृतेः कलाः ।

ते ब्रह्म विष्णुरुद्रांथा गुणा: सत्वादयस्त्रयः । ज्ञानात्मकः शिवो ज्वोतिरहमाका च निगुषः ॥२॥ यदा विशामि प्रक्ृती तदाहं सगुणः स्मृतः।

६७० [७८श्र०

सगुणा विषया विष्ुब्रह्मरुद्रादयस्तथा॥ २८॥ धर्मो मदंभो विषयी शेष: सूर्य्: कलानिधि:। एवं सर्वे मत्कलांथा मुनिमन्वादय: सुरा ॥२९॥ सवदेहे प्रविष्ठोऽ्हं न लिप्तः सर्वकर्मसु। जीवन्म ताथ् मद्जक्ो जन्मसृत्युजराहरः ।३०॥ सर्वसिद्वेश्वरः श्रीमान् कीर्तिमान् परिडतः कविः । चतुस्त्रि'भद्विधः सिड्धः सर्वकर्मोपहारकः । २१ । तमुपैमि स्वयं सिद्धं भक्तस्त्वन्यन्न वाष्कति। द्वाविंभतिविधं सिदं सिद्साधनकारगम् ॥ ३२॥ मन्मुखाच्क यतां नन्द सिद्धमन्त ग्टहाया च। अणिमा लविमाव्याप्ति: प्राकाम्यं महिमा तथा ॥३३। दवशित्वञ्च वशित्वञ् तथा कामावसायिता। दूरश्रवरामेवेति परकायप्रवेभनम् ॥ ३४॥ मनोयायि त्वमेवेति सर्वन्तत्वमभीमितितम्। वह्चिस्तन्भ जलस्तम्भ चिरजीवित्वमेव च । ३५॥ कायव्यूहञ्च वाक्सिद्धिं सृतानयनमीसितम्। सृष्टीनां करणज्जव प्राणकर्षएमेव च ॥ ३६॥ शं सवेश्वरेश्वराय सवविघ्नविनायिने मधुसूदनाय साहेति अयं मन्त्रो महागूढ़: सर्वेषां कल्पपादपः । सामवेटे च कथितः सिद्वानां सर्वसिद्धिद: ।३७। अ्नेन योगिन: सिद्वा मुनीन्द्राश्च सुरास्तथा। प्तलक्षजपेनैव मन्त्रसिदधिर्भवेत्सताम् ॥ ३८॥ यदि नारायणच्तेत्र हविष्यान्नरती जपेत्। गत्वा कुरु जपं तात काशिकां मयिकर्शिकाम् ॥३८॥

७८श्र०] श्रीक्वप् जन्मखगडम् । ६७१

शृणु नारायणन्तेत्र जलाधस्तच्चतुष्ट्यम् । प्रत्र नारायग: स्ामी नान्य: स्वामी कदाचन ।।४०।। ज्ञानञ्जात्न मृते लोके सिद्धिर्भवति तस्य वै। व्रतं विनापि मन्त्रे ए जीवन्सुत्तो न संभयः॥ ४१ ॥ व्रजं कुरु पवित्रञ्च व्रजनाथ व्रजं व्रज। पापं यददर्शने तात कथयामि निवामय॥ ४२ ॥ टुःखपं पापवीजञ्ज केवलं विघ्नकारणम्। गोघ्स् व्राह्मराघ्न वा क्वतघ्न कुटिलं तथा॥ ४३॥ देवघ्न' पिटमातन्न पापं विश्वासघातिनम्। मिथ्यासाच्यप्रदातारं यञ्जातिथ्यविवञ्चकम् ॥ ४४॥ ग्रामयाजिनमेवेति देवविप्रखहारिणम्। अशत्थघातिनं दुषट शिवविष्ुविनिन्दकम् ॥४५॥ अदीचितमनाचारं सन्याहीनं दिजं तथा। देवलं वषवाहञ् शूद्रायां सूपकारकम्। ४६॥ प्रवढ़ाहिनञ्ज शूद्रागां शूद्रश्राद्ान्नभोजिनम्। अवीरां क्वित्रनासाज़ देवब्राह्मगानिन्दकाम्॥४७॥ पतिभक्िविहीनाञ्ज विश्ुभत्तिविहीनकाम्। शूद्राणां विधवाञ्ज व चाणडालीं व्यभिचारिशीम् ।४८H प्श्वत्कीपयुतं दुष्टनरग्रस्तञ्ज जारजम्। चौरं मिध्यावादिनञ्ज अरणागतयायिनम्॥ ४2 ॥ मांसापहारिगञ्जव ब्राह्मणं वृपलीपतिम्। ब्राह्मगीगामिनं शूद्र द्विजं वार्डुषिकं तथा। अगन्यागामिनं दुष्ट मतुर्वरशंनराघमम्॥ ५०॥ सता सपतीमाता प सय य रगिनी तथा।

६७२ ब्रह्मवैवर्त्तपुराणे

गुरुपत्नी पुत्रपत्नी सौदरस्य प्रिया सती॥ ५१॥ मातसवसा पितससा भागिनेयप्रिया तथा। मातुलानी नवीढ़ा च पितव्यस्त्री रजखला ॥५२॥ पितमातप्रसूभव चागम्याष्टादश स्मृताः । कीनतिता: सामवेदे च परिपाल्या: सतां व्रज ।५२। रता दृष्टा च स्ृद्टा च ब्रह्महत्यां लभेननरः । तस्माहवेन ता दृद्दा सूर्य्यं दृद्टा हरिं स्रेत् ॥५ ४। कामती यदि पश्यन्ति विनिन्द्यास्ते भवन्ति वै। तस्पात्सन्तो न पश्यन्ति भापभीता व्रजेश्वर ॥५ ५॥ राहुग्रस्त रविं सोमं न पश्यन्ति विपा्ितः । जन्माष्टसप्नरिःफाङ्गदभमस्थ दिवाकरे॥ ५६॥ जनार्क्षे निधनं चापि चतुर्थेऽपि कलानिधी। नष्टचन्द्रो न दृश्यय भाट्रे मासि सितासितै। चतुर्थ्यामुदितक्वन्द्रः परित्यती मनीषिभि: ।५७।। चन्द्रस्तारापहरणं कलङ्गमतिदुष्करम्। तस्मै ददाति हे नन्द कामती यदि पश्यति ॥५८॥ अकामती नरी दृष्टा मन्तपूत जलं पिबेत्। तदा शुद्धो भवेतद्यो निष्कलङ्गी महीतले॥ ५८ ॥ सिंहः प्रसेनमबधीत् सिंहो जाम्बवता हतः। सुकुमारक मारोदीस्तव द्यष: स्यमन्तकः ॥६०॥ दूति मन्ल्रेण पूतञ्ज जलं साधु पिबेद् ध्र वम्। द्ूति ते कथितं सर्वमपरं कथयामि ते ॥ ६१॥ दूति श्रीव्रह्मववत्त महापुराणे नाराययनारदसंवादे श्रीक्ृष्णजन्मखराड अ्रष्टसप्ततितमोऽध्यायः ।

श्रीक्ृप्ण जन्मखएडम् ।

एकोनाशौतितमोडध्यायः ।

श्रीनन्द उवाच।

राहुग्रस्तः कथं सूर्य्यश्चन्द्रो वापि जगत्प्रभो । नष्टशन्द्रः कथं भाद्र चतुर्थ्ाच्चासिते सिते ॥१॥ वेदानां जनकस्वच्च कं पृच्छामि त्या विना। वेदे पुरासे गोप्य यन्न जानन्ति विपश्चितः । दति तद्चनं सुत्वा चेदं वचनमब्रवीत् । २ ॥ श्रीभगवानुवाच। अकथ्य वचनं चेदं निषिद्वं वैदिकैरपि। चमख नन्द भद्र ते प्रश्नमन्वं कुरुष्व माम् ॥ ३ ॥ विश्वस्त वचनं तात न प्रकाश्य मनीषिभिः । विघ्नः प्रकाशे भवति सतां क्विद्रस्य दैवतः ॥४ ॥

नन्द उवाच। कथयस जगन्नाथ न भत्त वञ्चनं कुरु। अटृश्यी चापि देवैशी राहुग्रस्ती च पुखदी॥५॥ श्रीभगवानुवाच। शृशु नन्द प्रवत्यामि कथामेतां पुरातनीम्। यां सुत्वा निष्कलङ्गश्च तीर्थसतायी भवेनरः ।६॥ सर्वपातकिनं दृष्टा यत्यापं लभते नरः । आख्यानश्रवणेनैव भस्ीभूतं भविषयति॥७॥ एकदा जमदग्निव महाकौतूहलान्वितः। 5-५9

[92 %

रेखुकासहितसुष्टी जगाम नर्मदातटम् ॥ ८॥ निर्जने नर्मदातीरे विजहार तथा सह। नवीढ़या च सुन्दर्या नवयौवनयुक्तया ।। ८। सुवेशया सुस्तितया रत्नभूषरायुक्कया। नतया स्तनभारिण श्ोणीभारेय मन्दया ॥१०। सुन्दरीणामतुलया खतचम्पकवर्सया। सुपूर्स चन्द्राननया कटाचयुतया तथा॥ ११ ॥ अतीवसूत्ष्माम्बरया कामबायात्तया ब्रज।

पुस्कोकिलयुते रम्य शब्दिते सुमधुव्रते। सुगन्धिवायुसंयुत्त पुष्पतस्पान्वित शुभे ॥ १२ ॥ चन्दनोच्ितसर्वाङ्ग वस्त्रमास्धरं मुनिम्। महारासरसाढ्य तमुवाच भास्करः खयम् ॥ १४ वेदकर्त्तुः प्रपौत्रस्वं ब्रह्मपस्च जगत्पतेः । चतुर्वेदावधेयेषु सुनिष्णातः सदा शुचि:।१५। वेदाङ्गकर्ता धर्मन्ः ग्रेष्ठो वेदविदां वरः। महातपसी तेजसवी बह्मचारी च सुव्रती । १६ ॥ युषमद्विधोत्त प्रास्त्रज्न पठित्ान्यव पणिडतः । वेदप्रगिहितो धर्मो ह्यधर्मस्तद्विपर्ययः । १७। धमें त्यजति धर्मनी ह्यधर्मेंण रतः कथम्। दिषामैषनदोषञ्ज वति वेदी विशेषतः । अ्हज्ज धर्मिगां साच्षी तेन लां कथयामि च ॥१८, सूर्य्यस्य वचनं सुत्ा तत्याज मैथुनं द्विज: । हष्टरा पुरो विप्रुपं सूर्य्य तेजरिनं सरम्॥ १८॥

६१%

उवाच सूर्य्य रक्तास्य: कोपलज्जासमन्वितः । रेखुका लज्जिता तत्र विधाय वाससी सती ॥२०॥ जमदग्निरुवाच। को भवान् परिडतमन्यो न त्वदन्योऽस्ति पणिडतः । अ्रहं भृगोर्भगवतः भिष्यस्वं कश्यपस्य च । २१॥ चतुर्वेदांथ जानामि धर्माधमनिरूपये। वेदप्रगिहिती धर्मो ह्यवर्मस्तद्विपर्यय: ॥२२ । अज्ञानी पुरुष: प्रश्वज्जड़ितश्च सवकमणा। तेजीयसां न दोषाय वड्: सर्वभुजी यथा ॥ २१॥ अन्से भवांस् धर्मश साक्षी सर्वे च कर्मणाम्। फलदाता च भास्त्रज्ी यतस्वत्तनयः सदा॥ २४ ॥ न वैष्णवानां शास्तारो यूयमस्माकमेव च। न वासुदेवभक्तानामशुभं विद्यते क्वचित् ॥२५। हर: सुदर्भनच्नक्रं प्रखदत्तति वैष्णवान्। नारायणख्च भगवान् सयं ब्रह्मा च शङर: ।२६। शास्ता वमश नास्माकं त्वं वे नापि दिवाकर। राजपुत्रो यथा स्थाने वयं सच्कन्दगामिन: ।२७। प्कोऽहं भत्मसात् कर्त्तु यमं सर्वसुरांस्तथा। महेन्द्रप्रभतीन् सूर्य चणोनैवावलीलया ॥ २८॥ कस्वं धर्मप्रवक्का मे याहि खखथानमेव च। मम शास्ता च भगवान् श्रीक्वष्य: प्रक्वते: पर: ॥२८॥ अद् मे निर्जन स्थान रसभङ्गस्त्वया क्वतः । मम शापात्पापदृश्यो राहुग्रस्ती भविष्यसि ॥२०॥ द्रष्टुं त्वां ये घना: सर्वे दूरीभूता भवन्ति ते।

६७६

त्वामाच्कवं करिष्यन्ति वायुना प्रेरितास्तधा ॥२१॥ ख्वतेजसा भवान् गर्वाद्ततेजा भविष्यसि। मेघाच्कन्ः खल्यतजा राहुग्रस्ती भवान् भव ॥३२॥ ब्राह्मएास्य वचः सुत्वा भगवान् भास्करो: खयम्। ततः पुटाञ्जलिभू त्ा तुष्टाव मुनिपुङ्गवम् ॥३३॥ भास्कर उवाच। अबध्याः सर्वधमज् धन्या मान्यांः पुरस्कताः। नारायश्च भगवान् प्रभ् व्रह्मा स्यं प्रभुः ॥ ३४ ॥ गणेशश्ापि श्रेषक्च धर्मच्चापि सनातनः । स्तुवन्ति ब्राह्मसं सर्वें विप्ररूपिजनार्दनम् ॥३५॥ विप्रदत्तव यो ब्रह्मन् वयमस्मत्म खा द्विजः । हुताथनश् द्विमुखाः सुराः सर्वे द्विजो वरम् । ३६। चषमख वैष्णव: शुद्धः स्वधमच्ज समाचर। वैप्वानां कुतः कोपो हदि वेषां जनार्दनः ।३७। अस्माभि: पूजिता विप्रा युष्ाभि: पूजिता: सुराः । परस्परं स्नेहपात्र चेदमाचरएं द्विज॥ ३८॥ अहमेव त्वया शप्तो मया प्प्तो भवान् भव। अन्यथा मां वदन्त्य वं सूयें निस्तेजसं जना: ॥ ३८ पराभूत: च्त्रियेए भविष्यसि दिजेश्वर। मरयं क्षवियास्त्रय भवतथ भविष्यति ॥ ४०। सूर्यस्य वचनं सुत्वा चुकोप ब्राह्मणः पुनः। तं पथापातिरत्तास्य: प्रभ् ना निर्जितो भवान् ॥8 उभयो: कलहं जात्वा कश्यपेन सह व्रज। आजगाम खयं ब्रह्मा विधाता जगतामपि। ४२॥

शीकणाजन्म ख गड़म्।

आगत्य ब्रह्मा सन्त्स्त बोधयामास भास्करम्। मुनिश्रेष्ठञ्व धर्मनं धर्मज्ञानां गुरोर्गुरुः। ४३॥ ब्रह्मोवाच। नमख भास्कर तञ्न साच्तान्ारायणी भवान्। युभाकं परिपाल्यश्ाप्यवध्यी ब्राह्मगः सदा । ४४ । अहं करोमि भवतो विप्रथापान्तमुखगाम्। प्रवाहमागतस्त्रस्ती भृगुखा प्रेरितस्ततः ।४५। स्फ टोऽहं प्रेरितथ्चापि कश्यपेन मरीचिना। गान्तो भव सुरश्रेष्ठ साक्षी लवे सर्वकरमेणाम् ॥ ४६॥ कुत्रचिहिविसे ब्रह्मन् तां तत्र कुत्रचित् क्षरम्। भविष्यसि वनाच्छत्रः सद्योमुक्ती भविष्यसि॥ ४७॥ न्यूनातिरिक वर्षे च राहुग्रस्तो भविधसि। तत्राट्ृश्यश्च केपाजित् पुरायद्दश्यो हि कस्यचित् ॥ ४८ ॥ अन्यया सर्वकालेन पुखद्दश्यो भवान् भुवि। त्वां दृष्टा च नमस्कृत्य सर्वे निष्पापिनी जनाः ।। ४2 ।। जन्मसप्ताट्टरिफफांकचतुर्थे दयमे तथा। जन्मर्च्े निधनं नृणामदृश्यस्व भविष्यसि।५०॥ अस्तकाले घनाच्कन्नमध्याझ़स्थ जलेऽपि वा। अर्द्धोदिते च काले च पापटृश्यो भवथिसि॥ ५१॥ आार्यादुःखनिमित्तेन भार्यया हेतुभूतया। श्वशुरेण श्यालकेन हततेजा भवथसि॥ ५२॥ अन्यथा तव तेजश संज्ञा सहितुमचमा। मालिसुमालियुडे च प्रम्भुना त्वं पराजितः ।५२ द्वत्येवमुक्का सूरयञ्च बोधयामास व्राह्मगाम्।

ब्रह्मवेवत्तपुराणे

नम्न' भापपराभृतं लज्जितं कोपितं व्रज ॥ ५४ ॥ है विप्र सग्टहं गच्छ गच्छ वत्स यथासुखम्। तवत्तेजसा चणोनैव भस्ीभूतं भवेज्जगत् ॥ ५१॥ सूयस्वत्परिपात्यक्च भवान् सूर्यस्य नित्यय:। परस्परं च पूज्यस सम्बन्धः पोष्पोषक: । ५६। हयेंशेन चत्रियेण कार्तवीयार्जुनेन च। भविष्यसि न सन्दहः पराभूती द्िजो मृतः ॥५9॥ पुरा ते प्रात्तनं सवें कदाचित्र हि खरिडतम्। नारायपश्च खांग्रेन तव पुत्रो भवष्यति॥ ५८॥ विःसप्त कत्वा जगतीं निःचत्राज्च करिष्ति। भृत्य स्ते यपसी वीजं भविष्ति महीतले॥ ५2 ॥ दूत्व वमुक्का ब्रह्मा च ययो गेहं ब्रजेख्र। प्रंवयो जमदग्निश्व भास्करत्च खमन्दिरम् ॥ ६०॥ दूत्य वं कंधितं तात सास्यानं पुसकारणम्। राहुग्रस्ता भास्करयाप्यदृश्यो येन हेतुना। ६१॥ चतुरथ्यामुदितच्चन्द्रो भाट्र मासि सितासिते। अदृटश्यी नष्टरूप् श् यतां येन हेतुना ॥ ६२॥ राहुग्रस्ती कलङ्गी वा पुशा थप्तो मया पितः। संवें त्वां केथविषामि कथामेतां पुरातनीम् ६२॥ दूति श्रीव्रह्मवेवत्त महापुराणे नारायणनारदसंवादे श्रीक्वषणाजन्मखरड भगवब्रन्दसंवादे एकोनाभीतितमोऽध्यायः ।

८० प्र ० ] श्रीकप्जनमखगड़म्।

वशोतितमोऽध्यायः।

श्रीक्वण उवाच।

पुरा तारा गुरो: पत्नी नवयौवनसंयुता। रत्नभूषएभूषाव्या वरसूत्त्माम्वरा सती। १ ॥ सुश्नोणो सस्िता रम्या सुन्दरी सुमनोहरा। अतीवकवरीरम्या मालतीमाल्यभूषिता॥ २ ॥ सिन्दूरविन्टुना साकं चारुचन्दनविन्दुभिः । कस्त रीविन्दुनाधस्न भालमध्यस्थलीज्वला॥ २॥ रत्ने न्द्रसार निर्माणक्कणन्मज्जीर र ज्ज्िता । सुवक्रलीचना श्यामा सुचारुकज्जलोज्ज्ला॥ ४ ॥

रत्नकुएडलयुग्स न चारुगएडस्यलोज्ज्वला । ५ H कामिनीष्वतुला वाला गजेन्द्रमन्दगामिनी। सुकोमला चन्द्रमुखी कामाधारा च कामुकी॥ ई सर्गमन्दाकिनीतीरे साता खििग्धाम्बरा वरा। ध्यायन्ती गुरुपादं सा खगटहं गमनोन्मुखी।७ दृष्टा तस्याथ्ट सवोङ्गमनङ्गबाणपीड़ितः। भाद्र चतुर्थ्यीं चन्द्रश्न जहार चेतनां व्रज ॥८ ॥ ज्ञानं चरेन संप्राप्य रथस्थी रसिको बली। रथमारोहयामास करे धत्वा च तारकाम् ।2॥ कामोन्नत्तः कामिनीं तां समासनिष्य चुचुम्ब च।

ब्रह्मवेव्त्तपुराणे [८० श्र

शृङ्गारं कर्तुमुद्यन्त तमुवाच गुरुप्रिया॥ १० ॥ तारोवाच। त्यज मां त्यज मां चन्द्र सुरेषु कुलपांसन। गुरुपत्नीं ब्राह्मणीच्च पातिव्रत्यपरायणाम्। गुरुपत्नीसङ्गमने ब्रह्महत्यापतं भवेत् ॥११ ॥ गुरुपत्नी विप्रपत्नी यदि सा च पतिव्रता। व्रह्महत्यासहस्त्रञ्च तस्या: सङ्गमने लभेत्॥ १२॥ पुत्रसत्व तव माताहं घैयें कुरु सुरेश्वर। धिक् त्वां सुत्वा सुरगुरुर्भस्ीभूतं करिष्यति ॥१२॥ पुवाधिकश् शनिष्यच्च प्रियो मत्खामिनो भवान्। स्वधम रच्त पाषिष्ठ मामेवं मातरं त्यज ॥ १४ ॥ दास्यामि स्त्रीबधं तुभ्य यदि मां संग्रहिप्यसि । १५॥ विलद्य तारावचनं ताञ्च सभ्भोत्तुमुद्यतम्। प्रथाप तारा कोपेन निष्कामा सा पतिव्रता॥१६ ॥ राहुग्रस्तो घनग्रस्तः पापदृश्यो भवान् भव। कलङ्गी यत्त्मणा ग्रस्तो भविष्यसि न संशय:।१७॥ चन्द्र पप्ता तदा तूएं कामदेवं प्रथाप सा। तजखिना केनचित् व्वं भस्प्रीभूती भविर्षास॥ १८॥ चन्द्रस्तारां ग्टहीत्ा च कत्वापि रमएं व्रज। : क्रोड़े निधाय प्रययी रुदन्तों तां शुचान्विताम् ॥१८। निर्जने निजने रम्य शेले शेले मनोहरे। सरोनदनदीनाज़ तोरे तीरे मनोहरे॥ २० ॥ मधुव्रतपिकोते व पुष्पोद्याने सुपुष्पिते। रम्यायां पुष्पभय्यायां स रेमे रामया सह ॥२१॥

50 श्र० ] E८१

चन्दनोचितसर्वाङ्गो मधुपानरतः सुरः । सुखसभ्भोगसंसकी बुबुधे न दिवानिशम्॥ २२॥ मलये मलयारए मलयानिलसंयुते। स्थन्दने चन्दनवने पश्चिमोदधिसन्निधी। २॥ त्रिकूटे वटमूले च तत्र चन्ट्रसरोवरे। सुचारुगतपत्रागां पत्र चन्दनचर्चिते ॥ २४॥ सुचारुचम्पकोद्याने चम्पकानिलपूजिते। चीरोदकाञ्चनीभूमौ क्रौज्चकाजनपर्वते। २५॥ रत्नशेले मणिमये मणिमन्दिरसुन्दरे। माणिकमुक्तासरिण हीरहारिए थोभिते॥ २६॥ सुचारुवस्त्रचित्राव्ये खेतचामरदर्पैः । भूषिते रत्नदीपैश्न देवक्रीड़े प्रियस्थले।२७॥ वारुगों मरिरां पीत्वा वरुणानीसमन्वितः । वरुणो रमते यत्र तत् रैमे तथा सह॥ २८॥ पावने पवनोद्याने पारिजातानिलेन च। सुगन्धिमोहिते रत्नमालातीरे च निर्मले ॥ २८॥ ऋचशेले कल्पव्टच्षवने वड्गिप्रियाममे। पपौ च कामधेनूनां चीरं कीरोदधेप्तटे॥ ३०॥ वड्िशुद्धांशुकयुग वह्निस्तस्े ददी मुदा। वरुणो रत्नमालाज्ज रत्नच्कत्र' समीरणः ॥ ३१ । तत्र दृष्टा सुरगुरु बलिगेहात् समागतम्। प्रपाम्य सर्वमुक्का च चन्द्रस्तं भरणं ययी॥ ३२ ॥ शुक्रस्त बोधयामास वचनं नीतियुक्तितः । निरपेक्षो मुनिश्ष्ठो वेद्वेदाङ्गपारगः ॥३३॥

[८१ म०

शुक्र उवाच।

शृणु वत्ष प्रवत्यामि गुरवे देहि तारकाम्। अभ्भोख्च गुरुपुवाय पौत्राय ब्रह्मरस वै॥ ३४ ॥ पूजिताय सुराणाज्च देया तस् निभापते। प्रियाय तत्प्रियां दत्वा शोव्रं त्वं भरयं व्रज ॥३५॥ गुरुपत्नीं माततुत्यां त्यज महचनाद्विधो। कुरु पापच्तयं पापनिवृत्तिसु महाफला ॥ २६॥ सतीनां गुरुपत्नीनां ग्रहणे च बलेन च। ब्रह्महत्यासहस्राणां पातकं लभते जनः । ३७। कुभ्भीपाके च पच्यन्त यावडे ब्रह्मणः शतम्। साम्य नारायस्थाने तणपर्वतयोः सुर॥ ३८॥ कस्वं वत्स हरे: सथाने कर्मभोगोऽस्ति ब्रह्मणः । नारायणाश्रिता: सर्वे जीविनस्त्रिविधा भवे ॥३८ ॥ दूति श्रीब्रह्मवैवत्ते महापुराणे नारायणनारदसंवादे श्रीक्वण्णजन्मखडे भगन्नन्दसंवादे तारा- हरणे चाशीतितमोडध्यायः ।

एकाशोतितमोऽध्यायः ।

श्रीकणा उवाच।

एतस्मिमन्तरे शुक्रः सुरश्रणीं ददर्भ सः।

८१ त्र ० ] श्रीक्णाजन्मखएड़म्।

पताकानां त्रिकोटिश्च भतकोटिर्महारथम्। भ्तकोटिर्गजेन्द्रागां रथानां तच्चतुर्गुगम् ॥ २॥ अश्ानां तच्कतगुएं समूहञ् सुदारुगम्। पढातीनां समूहञ्ज तुरगेभ्यय पड्गुगम् ॥ ३॥ दुन्टुभीवाद्यमाएडानां पञ्चलक्षं तथेव च। पटहानां तिलचज डिएिडमानां विलचकम्। ४॥ ऐरावते महेन्द्रस् खवताशव धर्ममेव च। कुवेरं वरुणं वह्चि रथस्थ पवनं तथा ॥ ५॥ महिषस्थ यमञ्जैव स्यन्दनस्थं दिवाकरम्। ईशानञ् गजेन्द्रस्थमनन्त नागवाहनम्६॥ आदित्यांश वसुन् रुद्रान् सिद्गन्धर्वकिन्नरान्। जीवन्मुत्तमुनीनाच्च समूहं सूर्यवर्चसम् ॥ ७ ॥ तान् दृष्टा निर्भय: शुक्रः समाय्वास्य निथाकरम्। सुराणां द्विगुणं सैन्यमाजुहाव ब्रजेश्वर॥ ८॥ रत्नमालानदीतीरे हुताशनप्रियात्रमें। तब तस्थौ दैत्यसैन्य पुरच्तीरोदधेस्तटे। ट॥ एतस्तमिन्नन्तरे शुक्रः समीपे सरसस्तटे। पुराश्र्मेऽत्तयवटे सुरसैन्यात् समागतम् ॥ १० ॥ ददर्भ वृषभस्थच्य शङ्गरं सर्वभङ्गरम्। विशूलपट्टिशधरं व्याघ्रचर्माम्बरं वरम् ॥ ११ ॥। तेज:सरूपं परमं भक्तानुग्रहविग्रहम्। सवसम्पत्रदातारं सवज्ञं सर्वकारणम् ।। १२॥ सवेश्वरं सर्वपूज्यं सर्वरूपं सनातनम्।

६८४ ब्रह्मवैवर्त्तपुराणे

सस्मितं परमात्मानं ज्वलन्त ब्रह्मतेजसा। सन्त्रस्तः सहसोत्थाय प्रणनाम पदाख्बुजे । १४ ॥ ददी शुभाभिषं तस्म सुप्रसन्ः परात्परः। रत्नसिंहासने तञ्च वासयामास सादरम् ॥१५॥ अथ तत्नान्तरे विप्र पुरतस्तं ददर्श सः। पान्त स्वयं विधातारं रत्नस्यन्दनमुन्दरम् ॥ १६॥ वड्निशुद्वांशुकाधानं रत्नमालाविभूषितम्। प्रसन्नं सुस्तितं शुद्ध जगतामीश्वरं परम् ॥ १७॥ कर्मणां फलदातारं तपोरूपं तपखिवनाम्। वेदानां जनकं वेदप्रसूकान्त मनोहरम् ॥ १८॥ पुटाज्जलिस्तदा वस्तः प्रयनाम सुरेशवरम्। रत्नसिंहासने रम्ये वासयामास भक्तित: । १९।। पूजां चकार भत्या च तयोक्वरणपङ्गजे। नोचितं कुशलप्रश्न तयोः कल्याणमेव च॥ २० ॥ विधाता जगतां शुक्रमाचायं पुरतः खिथितम्। सुनीतिं कथयामास यत्नतः श्रन्भ सम्मृतः ॥ २१ ॥

ब्रह्मोवाच।

शृशु शुक् प्रवत्यामि दुर्नीतिं पथ्मिनः सुत। लज्जाकरं त्रिजगतां कर्म वेदवहिष्कृतम् ॥ २२ ॥ सनात्वा सटहोन्मुखीं तारां गुरुपत्नीं पतिव्रताम्। गहीत्ा अरणापन्रस्वयि पापश् साम्प्रतम् ॥ २३ । प्रस्ुतं देवसैन्यञ्ज पश्व वत्स रणोद्यतम्। अहं यभ्भ स्वत्समीपं तदर्थज्ज समागती ॥ २४।

Pe श्र0 श्रीऊ एाजमखग्डम्। ६८५

गम्भुरुवाच। चन्द्रमानय हे विप्र यद्यात्मशिवमिच्कसि। संहरिष्ये शिरस्तस्य विशूलेन च पापिनः ।। २५।। अन्यथा संहरिषयामि सर्वदैत्यान् चरेन च। मवि रुष्टे रंचिता को दैत्यानाञ्ज भवेद् द्विज ॥ २६ ॥ सद्य: पाशुपतेनैव वायास्त्रेय च साम्प्रतम्। सुराणां रिपुवर्गज़ हरिषामिच लीलया ॥ २७॥ दुर्वाससी मदंगस्य गुरुस्तराङ्गिय सुनिः। परसराच सम्वन्धाट् गुरुपुत्नी गुरुनस॥ २८॥ वृहस्पतिश तेजस्ी तं भस्मीकर्तुमीशरः। न चकार छपालुश्नेत् प्रियशिथेए हेतुना॥ २८ ॥ उतत्यपत्नीं दृद्टा स पुरा रेमे खकासतः। तत्पतेः शापतोऽस्ेव परग्रस्ता प्रिया सती॥ ३०॥ पत्नीं सद्गुरुपुत्रस देहि तारां मनोहराम्। मद्देरिणज चन्द्रज् म्ाटभार्य्यापहारिणम्॥ २१॥ परणागतदीनातं न हि रचेयदीशवरः। पच्यते निरये तावद्यावदिन्द्रासतुदेश । ३२॥ अत नास्ति विचारो मे पापिष्ठे शरसागते। पापी यं भरणं याति स पापी च न संय: । ३३ टेहि तं विप्रगार्दूल पादिनं मातगामिम्। वहिष्क त्य साश्रमाच् तारासाधीसमन्वितम् ।३ शुक्र उदाच। सुराणामसुराणाच सर्वेषां जगनादपि व्वमेव शास्ता भगवात् को वा शाक्ति सुरेडमुने 5-५6

ब्रह्मवैव त्तपुरा ये [८१%्र.

कत्वा सुराणां साहाय्य कथं दैत्यान् हनिष्यसि। संहर्तु: सर्वजगतां देत्यौघे किञ्ज पौरुषम् ॥ २६॥ त्व' ज्योतिः परमं ब्रह्म सगुणो निर्गुः खयम्। गुणभेदान्मूर्तिभेदो ब्रह्मविष्ुशिवात्मकः । ३७। बलिद्वारे गदापाषि: खयमेव भवान् प्रभो। स्वयं प्रदत्ता शुक्राय तस्े श्रीरपि लौलया। ३८॥ चमख भगवन् प्रभ्भो हर क्रोधञ्ज संहर। किं पौरुषञ्ज सवतो ब्राह्मणास्यापि हिंसया॥ ३८ ॥ अहं जीवन् परीरेस न दास्यामि निगाकरम्। भरणागतदीनातें लव्जितं पापसंयुतम् ॥४० ॥ अहञ्ज त्वत्पदाभभोजे भरं यामि शङ्गर। यथोचितं कुरु विभो जगत्सवें तथेव च॥ ४१ ॥ शुक्रस्य वचनं ुत्वा प्रसन्नो भगवान् शिवः । दत्युक्वा च निशानाथं समानय शुभं भवेत् ॥ ४२ । एतस्मिन्नन्तरे ब्रह्मा बोधयित्वा कविं विभु: । समानीय निथानाथं तारकासहितं व्रज॥ ४३ ॥ प्रभ्भोत्य चरणाभ्भोजे चकार च समर्यगम्। प्म्भुस्त प्रीतियुत्तय वासयामास वत्तसि॥४४ ॥ दत्वा तस्े पादरेणु निष्यापञ्न चकार सः। दच्वा तन्मस्तके हस्तं कवपालुरभयं ददी॥ ४५ ॥ चीरोदे स्नापयित्वा च प्रायख्वित्तेन शङ्गरः । चकार चन्द्र निष्पापंब्रह्मणा सहितः शुचिम् ॥ ४६ योगेन चन्द्र योगीन्द्रो द्विखएडं तं चकार सः। बरताधें ललाटे व सोऽप्यईं ब्रह्मग: पुरः॥४२॥

१ श्र ० ] शीकए जन्मखएडम्।

एवमेव महादेवो बभूव चन्द्रगेखरः । मृगाङ्गो लज्जितस्तव कलङ्गी देवसंसदि ।४८॥ लज्जया च सवयोगेन देहत्यागं चकार सः । सच्करीरज्न नीरोदे ब्रह्मणा च समर्पितम्। रुरोदाविश्व कृपया शुचा त्तीरोदघेस्तटे। ४2 ॥ अत्र श्त्तुर्जलं तस्य पपात च जले व्रज। तस्माइ्भूव चन्द्रश् निष्पापी देवसंसदि ॥ ५० ॥ व्रद्मा च भगवान् प्रस्भुरभिषेकं चकार तम्। उवाच तं महादेवो निर्भयं देवसंसदि ॥ ५१॥ महादेव उवाच। स्वस्थानं गच्छ पुत्र त्व कुरुष्व विषयं मुदा। पय्यात्तस्थाथ्थ पापेन यक्षमग्रस्ती भविष्यसि। ५२॥ व्ययें पतिव्रताशापं कर्तुमीपश को भुवि। मदाशिषा यक्षमराश्च प्रतीकारो भविष्यति ॥ ५२॥ यस्माद्वाद्रचतुर्थ्यान्तु गुरुपत्नीच्षतिः क्वता। तस्मात्तस्मिन् दिने वत्स पापटृश्यो युगे युगे ॥ ५ू४ ॥ नाभुतां चीयते कम कल्पकोटिभतैरपि। अवश्यमेव भोक्व्य कतं कर्म शुभाशुभम् ॥ ५५ ॥ देहत्यागेन है वत्स कर्मभोगी न नश्यति। प्रायश्चित्तान्न सन्देही ह्यस्तमेव भविष्यति॥५ू६॥ तारापहरणाइ्त्स कलङस्न्ट्रमएडले। मृगाक्ृतिविलग्नश्न भविष्यति युगे युगे ॥५७॥ शृणु वाक्यमिहागच्क तारके च पतिव्रते। सत्यं ब्रूहि कस्य गभ त्यक्का शुद्वा भव प्रिये॥ ५८॥

ब्रह्मवैवर्सपुराये [८१ अ 1r

अकामतो बलात् साध्वी न स्त्री जारेण टुष्यति। कासती नरकं याति यावचन्द्रदिवाकरौ॥ ५८॥ उवाच तारा ब्रह्माएं गभे चन्द्रस्य सस्तितम्। जहसुर्देवताः सर्वाः परभ्भुस मुनिसङ्गकाः ॥ ६० ॥ ददी ताराज़ गुरवे लज्जिताय व्रजेश्वर। वृहस्पतिर्षयौ गेहं ग्हीत्वा च पतिव्रताम् ॥ ६१॥ तथा प्रसूतं पुत्रञ्ज सुन्दरं कनकप्रभम्। वहीता प्रययी चन्द्री नमस्कृत्य विधिं शिवम्॥ ६२ य्रयुर्देवाश्च मुनयः श्स्भुख कमलीद्धवः। प्रययी स्वग्टहं शुक्रो दैत्ययुक्ती मुदान्वितः ॥ ६३ । एतत्ते कथितं नन्द ह्याख्यानं पुखदं शुभम्। एतच्कुत्वा तु निष्पापो निष्कलङ्गी नरी भवेत् ॥ ६४॥ उन्य यशस्यमायुथं सरवसम्पत्करं परम्। शोकापनीदनं हर्षकरं सर्वत्र मङ्गलम् ॥ ६५ ॥ त्वज थोकं सदा नन्द गहं व्रज व्रजेशर। ब्रृहि सवें यशीदाज्ज मत््स् गोपिकागणम्॥ ६६॥ बाधयिष्यसि सवों तां स्त्रीजातिं शोकसंयुताम्। मदीयज्ञानदत्तेन हर्षयुत्त: सदा भव ॥ ६७ ॥ पूति श्रीब्रह्मवैव्त्ते महापुराणे नारायणनारदसंवादे श्रीक्ृप्णा जन्मखगडे ताराहरएं नामैका- पीतितमोऽध्यायः ।

शीलपजदखएडम्।

नन्द उवाच।

शुतं सव महाभाग दुःखपं कथय प्रभो। उवाच तं वे भगवान् यूथतामिति तडच: ॥ १ ॥ * श्रीभगवानुवाच। सपे हसति यो हर्षाद्दिवाहं यदि पश्वति। जर्तनं गीतमिष्टञ्च विपत्तिस्तस्य निस्चितम् ॥२॥ दन्ता यस्य विपोद्न्त विचरन्तज् पश्यति। क्षनहानिर्सवेत्तस्य पीड़ा चापि भरीरजा। २ ै अभ्यङ्गितम्तु तैलेन यो गच्छेहचिएं दिशम् । खरोद्टमहिषारूढ़ी मृत्युस्तस्य न संगय:॥४॥ स्वपे कर्रों जपापुप्पमशोकं करवीरकम्। विपत्तिस्तस्य तैलच्ज लवणं यदि पश्यति॥ ५॥ नग्नां क्ृप्यां किसनासां शूदरस्य विधवां तथा। कपर्दकं तालफलं दृद्टा शौकमवामुयात्॥ ६॥ स्वप्न रुटट ब्राह्मराच् ब्राह्मणीं कोपसंयुताम्। विपत्तिस भवेत्तस्य लक्ष्ीर्याति व्हाद् भ्रुवम् ॥9॥ वनपुष्पं रत्ापुष्प पलाशञ्ज सुपुष्पितम्। कार्पास शुह्मवस्तव्व दृद्टा दुःखमवामुयात् ॥८॥ गायन्तीञ्च हसन्तीच्च कष्ाम्वरधरां स्त्रियम्। दृष्ट कशाच् विधवां नरी कृत्युमवामुयाल्।॥

ब्रह्मवेवर्त्तपुरायें

देवता यत्र वत्यन्ति गायन्ति च हसन्ति च। आस्फोटमन्ति धावन्ति तस्य देहो मरिष्यति॥१०॥ वातं मूत्र' पुरीषञ्च वैद्य रोप्य सुवर्णकम्। प्रत्यचमथवा खप्ने जीवितं दशमासिकम् ॥११ ॥ क्वषम्बरधरां नारों कृष्पमाल्यानुलेपनाम्। उपगूहति यः खप्ने तस्य मृत्युरभविष्यति॥ १२ ॥ मृतवत्सञ्न सुरडज्न मृगस्य च नरस्य च। यः प्राप्नोत्यस्थिमालाञ्ज विपत्तिस्तस्य निश्चितम् ।१२ रथं खरोद्टसंयुक्तमेकाकी योऽधिरीहयेत्। तत्रस्थोडपि च जागर्ति मृत्युरेव न संशय:॥ १४॥ अभ्यङ्गितस्तु हविषा चीरेए मधुनाषि च। नक्रेशापि गुड़ नैव पीड़ा तस्य विनिशचितम् ॥१५॥ वक्नाम्बरधरां नारीं रक्तमाल्यानुलेपनाम्। उपगूहति यः खप्ने तस्य व्याधिविनिश्चितम् ॥ १६॥ पतितान्नखकेशांच्च निर्वाणाङ्गारमेव च। भस्मपूर्णाच्चितां दृद्टा लभते सृत्युमेव च ॥ १७॥ शमयानं शुष्ककाष्ठज् तणानि लौहमेव च। परमीज् कित्नित्क्वणाखं दृष्टा दुःखं लभेदु ध्र वम्।१८ पादुकां फलकं रत्त पुष्पमाल्यं भयानकम्। माषं मसूरं मुद्ं वा दृष्टा सदो व्रणं लभेत् । १८॥ कटकं सरठं काकं भल्लूकें वानरं गवम्। पूयं गात्रमलं स्वप्न केवलं व्याधिकारणम् ॥ २२ ॥ भग्नभाएडं च्ततं शूद्रं गलत्कुष्ठञ्च रोगियम्। रत्ाम्बरञ्च जटिलं शूकरं महिवं खरम् ॥ २१॥

८२श० ] श्रीक्वप्णजन्मख राडम् । ६६२

अन्धकारं महावारमृतं जोवं भयङ्गरम्। दृष्टा खप्न योनिलिङ्ग विपत्तिं लभते ध्रवम् । २२ ॥ कुवेशरूपं क्लेच्छञ् यमदूतं भयङ्गरम्। पाशहस्त पाशशस्त्र दृष्टा सृत्युं लभेन्नरः ॥ २३॥ ब्राह्मणो ब्राह्मणी बाला बालको वा सुतः सुता। विल्तापं कुरुते कीपाद् दृष्टा दुःखमवाप्नृयात ॥ २४॥ कृष्णं पुष्पञ्च तन्माल्य सैन्य शस्तास्त्रधारिगम। केकताञ़ु विकृताकारां दृष्टा मृत्वं लभेद् ध्रवम् २५। वादान् मर्तनं गीतं गायनं रक्तवाससम् । मृटङ़ वाद्यमानं तं दृष्टा दुःखं लभेद् ध्र वम् ॥ २६॥ त्यक्नप्राणं मृतं दृष्टा मृत्य व लभते ध्रवम्। मत्यादि धारयेद्ी हि तद्भ्ातुमरणं ध्र वम् ॥२७॥ किनं वापि कबन्ध' वा विक्वतं मुक्केशिनम्। च्तिप्र वृत्यज कुर्वन्त दृष्टा मत्युं लभेननरः ॥२८॥ मृतो वापि मृता वापि कणान्त च्छा भयानका। उपगूहति यं खप्न तस्य सृत्युविनिश्चितम् ॥२१॥ येषां दन्ताथ्य भग्नाय केशासापि पतन्ति हि। धनहानिर्भवेत्तस्य पीड़ा वा तच्छ रीरजा ॥ ३०॥ उपद्रवन्ति यं सवप्न पृङ्गिणो दंष्रिसोऽपि वा। बालका मानवासेव तस्य राजकुलाङ्यम् ॥ ३१ ॥ क्विनवृक्षं पतन्तच गिलावष्टि तुष चुरम्। रक्ताङ्गारं भर्मव्ृष्टि दृद्टा दुःखसवाम्न यात् ॥ ३२॥ ग्रहं पतन्त शेलं वा धूमकेतु भयानकम्। भवनस्कन्धं नरं वापि दृद्टा दुःखमवाप यात् ॥२३३

ंटर ब्र ह्मवेव त्तेपुराणे

रथ गेहश्रैलव्ृज्तगो हस्तितुरगाम्बरात्। भूमी पतति यः खप्न विपत्तिस्तस्य निश्चितम् ॥३४। उच्चेः पतन्ति गर्तेषु भस्ाङ्गारयुतषु च। चारकुराडेषु चूर्शोषु खृत्ुस्तेपांन संशय: ॥३५॥ बलाट् सटसहाति दुष्टस छतञ्च वस्य मस्तकात्। पितुर्नाशो भवेत्तस्य गुरोवीपि वृपस्य वा ॥३६॥ सुरभी वस्य गेहाच्च याति त्रख्ा सवत्सिका। प्रयाति पापिनस्तस्य लक्ष्मीरपि वसुन्धरा ॥३९। पाशन कवत्वा बद्ञ्ज यं गटहीत्वा प्रयान्ति च। यमदूतास् ये से च्कास्तस्य सृत्य विनिश्चितम् ।३८ गए को ब्राह्मीं वापि ब्राह्मसो वा सुरुस्तथा। परिरुष्टः शपति यं विपत्तिस्तस्य निश्चितम् ॥३८1 विरोधिनव काकाश कुक् टा भल्न कास्तथा। पतन्त्यागत्य यजात्रे तस्य मृत्य ने संभय: । ४० ॥ सहिषा भन्न का उद्टा शूह्रा गर्दभास्तया। रुष्टा धावन्ति यं खप्न स रोगो निश्चित भवेत् ।४१। दत्ताचन्दन काछानि दृताक्ानि जुहोति यः। गायवराम सहस्रण तन शान्तिर्विधीयते ॥४२। सहस्त्रधा जपेदो हि मत्वेनं मधुसूदनम्। निष्यापी हि भवत्सोऽपि दुःखप्नः सुखवान् भवेत्॥४३ अच्य तं वोगवं विष्णुं हरि सत्व जनादनम्। हंस नारायपच व ह्येतवामाष्टकं शुभम् ॥४8। शुचिः पूर्वभुखः प्राप्ती दभक्रवय्य यो जयत्। रिष्यपोडवि भवक्षोऽपि दुखम्ः शुभवान् अवेत् ।६:

वीऊणा जन्मखएडम्।

विएं नारावयं हृण माधवं मधुसूटनम्। हरि नरहरिं रामं गोविन्दं दधिवामनम् ॥४६। भत्तया चेमानि नामानि दग भद्राणि यो जपेत्। गतक्ृत्वो भक्तियुक्ती जव्ा नीरोगतां व्रजेत् ॥४७॥ लच्षधा हि जपेद्ी हि बन्धनान्सुच्यते ध्रुवम्। जश्ना च दशलक्तञ्ज महाबनध्या प्रसूयते। हविष्याशी यतः शुद्वो दरिद्रो धनवान् भवेत् ॥४८॥ शतलचञ्च जघ्ा च जीवन् को भवेन्नरः। शुद्धो नारायय क्षेत्र सर्वसिद्धिं लभेन्नरः ।४2।। शं नमः शिवं दुगीं गणपति कार्तिकेयं दिनेश्वरम्। धमें गङ्गाच्ज तुलसीं राधां लक्ष्मीं सरखतीम् ॥५०॥ नामान्य तानि भद्राषि जले सात्वा च यो जपेत्। वाच्कितज्ज लभेत्सोडपि दुःसप्नः शुभवान् भवेत् ॥५१। ओं हीं शीं क्वों पूर्व दुगतिनाशिन्ये महामायाये साहा । कल्पवृक्षो हि लोकानां मन्तः सप्तदशाचरः । शुचिश्च दभधा जश्ना दुःखप्नः सुखवान् भवेत् ॥५२॥ पतलक्षजपैनेव मन्त्रसिद्विभ वेन्नृणाम्। सिद्मन्त्रस्तु लभते सर्वसिडिञ्ज वाव्किताम् ॥५३। ओं नमो मृत्य ज्जयायेति खाहान्तं लक्षवा जपेत्। दृष्ट्रा च मरणं खप्न पतायुद्य भवेन्नरः। पूर्वोत्तरमुखो भूत्वा खप्न प्राज्त प्रकाशवेत् :५४॥ काश्यपे दुगते नीचे देवव्राह्मरानिन्दकी। मूर्खें चैवानभिन्न चन च खप्न प्रकाशयेत् ॥५ ५॥ अश्त्थ गएके विप्र पिळदेवासनेषु च।

६८४ [८३ त्र

आर्यें च वैषवे मित्र दिवाम्प्र प्रकाशयेत्॥ ५६॥ दूति ते पुखमाख्यातं कथितं पापनाशनम्। धन्यं यथस्यमायुष्यं किं भूयः श्रोतुमिच्क सि ।५७/

दूति श्रीव्रह्मवैवत्ते महापुराणे नारायणनारदसंवादे

दाशीतितमोऽध्यायः ।

व्यशौतितमोऽध्यायः।

नन्द उवाच।

वेदानां कारणं त्च्च ब्रह्मादीनाज्ज पुत्रक। सरव कथय भट्र ते कं पृच्छामि त्वया विना। १॥ विप्राणं यो हि धर्मश त्तत्रविट्शूद्रकर्मणाम्। सत्ासिनाञ्ज वो धर्मो यतीनां ब्रह्मचारिणाम् ॥२॥ विप्राणं विधवास्त्रीणां वैष्णवानां सतामपि। पतिव्रतानां स्तीगाञ्च तत्सवें वक्रुमहेसि। ३॥ एहियां गहिसीनाज़ मिष्याणाज्ज विशेषतः। पुत्राणाज्जापि कन्यानां पितरं मातरं प्रति ॥४। स्त्रोजातिव्व कतिविधा भत्तः कतिविधः प्रभो। व्रह्मागडज्न कतिविधं वद नश्च किमात्मकम्। किं नित्य क्वत्रिमं किञ्च ब्रूह्ि सवें क्रमेए च ॥ ५॥

:३ प्र० । ६६५

श्रीभगवानुवाच। सन्यापूतः सदा विप्रः कुरुते मम सेवनम्। नित्य भुंत्ते मत्प्रसादमनिवेद कदाचन ॥ ६॥ अन्नं विष्ठा जलं मूत्र' यदिप्णोरनिवेदितम्। विष्णुप्रसादभोजी च जीवन्मुलश्व ब्राह्मणः ॥७। नित्य तपस्यानिरतः शुचिः शान्तथ् शास्त्रवित्। व्रततीर्थायिती धर्मी नानाध्यापनसंयुतः ॥८ ॥ विष्शुमन्त्र गहीता च कत्वा च गुरुसेवनम्। गहीत्वा तदनुज्ञावु पश्चाङ्धवति संग्ही : ८॥ दत्तिणं नित्यपूजानां गुरवे व निवेद्येत्। गुरुणां पोषएं नित्व कर्तव्य नात्र संभय: ।१०। स्वेषामपि वन्ध्यानां पिता चैव मह्हान् मुरुः। पितुः अतगुणर्माता मातुः शतगुरैः सुरः ॥ ११ ॥ मन्त्रदस्तन्वदश्ैव सुराणाज् चतुर्गुरः। नारायणच्च भगवान् गुरुः प्रत्यक्ष ईश्वर:॥ १२॥ उद्देशे दीयते तस्मे सुरायेति खुतौ शुतम्। प्रत्यच्तभोक्ता खगुरुः सयं देही जनार्दन:॥१२॥ गुर्ुव्रह्मा गुरुर्विष्ुर्गुरुरेव स्यं शिवः। गुरी च सर्वदेवाथ्च तिष्ठन्ति सततं मुदा ॥१४॥ गुरी तुष्टे हरिसुष्टो यस्तिंसुष्टे च देवताः। गुरु: पुत्रसमं स्नेहं शिष्येषु न करिप्यति। लभते ब्रह्महत्याज भुंते छत्वा च नाभिषम् ॥१५॥ स्वधर्मनिरतो विप्रो ब्राह्मणश् सदा शुचि: । विष्युसेवी सदा विप्रस्तदन्योऽप्यशचिः सदा ॥१६॥

६६६ ब्रह्मवेवत्तपुराये

ब्राह्मणो वृषवाहस् शूतागां सूपकारकः । व्राह्मयो देवलश्चैव सन्याहीनस् दुर्बलः॥१७॥ ब्राह्मराख्च दिवाथायी शूद्रश्नाद्दान्नभीजकः । शूदाणां प्रवदाह्नी च ते च शृद्रसमा हिजाः ॥ १८ ॥ पालग्राममहामन्त्रं क्वत्वा पूजां विधानतः । भंतो नैवेद्यशेषञ्च तत्पादोदकमेव च॥ १६॥ हरे: पादोदकं पीला तीथेसायी भवेनरः। मुच्यत सर्वपापेभ्यो विष्णुलोकं स वच्छति ॥ २०॥ स स्नातः सर्वतीर्धेषु सर्वयन्नेषु दीचितः । पालग्रामश्निलातोयैर्योऽभिषेकं समाचरेत् ॥ २१ ॥ गङ्गाजलाइशगुरं शालब्रामजलं व्रज। नित्य भुंते च वो विप्रो जीवन्युत्तः लुरेः समः ॥२२ विप्राणं नित्यह्त्यज्न विष्योनैवेद्यभोजनम्। यत्नेन पूजनं तस्य तत्पाहीटकसेवनम् ॥ २२ ॥ नित्य त्रिसन्ध्य कुरुते सत्नया च मम पूजनम्। एकादश्यां न भुंते च मस वै जन्मवासरे। २४॥ शिवरात्री च हे तात स्ीरामनवसीदिने। न च भुंसे व्रती यो हि जीवस् को हि स हिज: ।२५। पृथिव्यां यानि तीर्थानि तस्य पादे नतानि च। विप्रपादोदकं पीला तीर्थस्नायी भवेनर: ॥२६॥ विप्रपादीदकक्िना वावतिष्ठति मेदिनी। तावत् पुष्करपात्र षु पिबन्ति पितरी जलम् ॥२७॥ विष्ुप्रसादभोजी च पवित्र कुरुते महीम्। तीर्थाषि च नरांयैव जीवन्मुक्तो हि स दिजः ॥२८ ॥

२ भ्र०

सरवतीर्थेषु स स्त्नातो व्रतानाञ् फलं लभेत्। पदे पंटेऽशमेधस्य लभते निश्चितं फलम् । २॥ वड्िवायुसमः पूतस्तेजसा भास्करोपमः। यमदूतं यमं चेव सच खप्ने न पश्यति ॥ ३०॥ वैकुएठे मोदते सोऽपि पार्षदो हरिणा सह। न भवेत्तस्य पातो हि विप्रस्य हरिसेविनः । ३१ ।। विशुमन्तीपासकश् स एव वैष्णवी हिजः। ब्राह्मणी वैष्णवः प्रा्ञोन हि तस्त्पर: पुमान् ॥३२॥ वेदोको वा पुराणोक्तस्तन्लोको वा मनुः शुचिः। विचारती ग्हीत्वा तं शैव: श्ाक्क् वैष्वः ॥ २३ ॥ गुरुवक्काद्विष्णुमन्तो यस्य कर्में विद्वत्वयम्। तं वैष्वं महापूतं प्रवदन्ति मनीषिय: ॥ ३४ ॥ मन्त्रग्रहणामात्रे स जीवन्मुक्ती भवेन्नरः। मित्वा ब्रह्माएडमखिलं यास्यत्वेव हरेः पदंम् ॥ ३५॥ पूर्वान् सप्त परान् सप्त सप्त मातामहादिकान्। सोदरानुद्रेद्धक्वस्तत्प्रस् तत्प्रस्त्' तथा ॥ ३६ ॥ जपेवारायणं क्षेत्र पुरश्रसपूर्वकम्। पुरुषाणां सहस्रञ्च लीलयात्मानमुद्रेत् ॥ २७॥ मन्त्रग्रहणमात्र ण फलमेतद् ब्रजेखर। पुरशरएसम्पर्कात् पुरुषासां अतं पतम् ॥ ३८॥ ऐकान्तिको वैषवश् पुंसां लवं समुद्रेत्। क्रिया विष्णुपदे यस्य सङ्कल्पाश्च वहिष्क ता: ॥३९॥ िजा: सुरा मम प्राया भक्तः प्राणात् परः प्रियः । विशवेषु प्रियपात्र षुन मे भक्वात् पर: प्रिय: ॥४० ॥ 5-५2

ब्रह्मवैवर्त्तपुराण [८३ शa

तेजीयांसं गुरु दृद्टा सर्वत्र रत्तितुं त्तमम्। करोति मन्त्रग्रहसं तस्ाट् भूयाद्विचत्तरा: । ४१॥

जातिहीनाद् गुरोर्मन्त्रं ग्टहीयान् कदाचन। ४२ ॥ प्ास्तार्धञ्जाच्तं मन्तरं न गहोवात् कदाचन। मूर्खादाथ्महीनाच्च पितुः सन्नासिनस्तथा॥ ४३॥ रोगियो वंशहीनाच् भार्याहीनात्तथैव च। मन्तचिप्नात्तया मक्त न गहीयात् कदाचन ॥४४। विष्णुमन्त्र न गहीयाद्विश्ुभत्तिविहीनतः । न च शेवान् पाकाज् गहीयाईप्पवात् दिजात् ॥४५।

विद्याहीनाद्गवेन्य ढो जातिहीनात् तयो भवेत् ॥४६। मूर्खान् मूर्खो भवेत् सदो दुःखी खाग्रमहीनतः। यशोहानि: पितुश्न व सृत्य : सव्यासिनस्तथा ।४७। रोगिो व्याधियुत्तत्च निवेयो वंशहीमतः । भार्याहीनोऽपि स्तरीहीनान् मन्त्रतिप्नात्तु तत्सम: ॥४८ विषुभत्िविहीनाच् भत्िहीनी भवेव्वरः । पेवाक्ककाद् महीत्वा च हरो भक्तिन वर्दने॥४2 ब्राह्मणो वैष्णवः शुद्धः पक्ञान्नं दातुमीखरः। पक्कान्ं हरये दातुमक्षमखतरो जनः॥५०॥ ओंकारोच्ार णाडोमाच्छालग्रामभ्निलार्चनात्। मह् पक्काव्दानाच विप्राहन्यो व्रजेदध: ।५१। उदासीनादु दुराचारात्न गहहीयान्मनु सुधीः। द्ैवाद्यदि च ग्टहीयाद्वनहीनो भवेद घ्रवम् ॥५२॥

६६७

व्राह्मणानां सदा भच्य हविष्यत्च निरामिषम्। आमिपस्य परित्यागात् सूर्य्यवत्तेजसा भवेत् ॥५३॥ नित्वं नूतनभारडे न कर्तव्य: पाक एव च । अथवा पक्षपर्य्यन्त ततस्याज्य मनीषिभि: ॥५४॥ स्थानं सुसंस्कृतं कत्वा पाक निरव त्य पूजकः । खाने परिष्क ते विप्रो दत्त्वा मह्यञ् भक्तितः ।५५।। तद़ा निवेद् भुङती च दत्त्वा विप्राय सादरम्। अ्निवेद्य च भुक्का च सुरापीति भवेद् द्िजः ॥५ ६। चन्द्रसूर्य्योपरागे वे वाशोचे मृतजातयोः। स्पृष्टेनाशुचिना सद्य: पाकभाणड परित्यजेत् ॥५७। भषद्रव्यं तथानञ्च धटत्वा धौते च वाससी। पादप्रचालनं ऊत्वा भुडत्ी खथाने परिष्क ते ॥५८॥ डविर्भोजनं न कर्तव्य स्थिते सूय्य दिजातिभिः । निष्फलं तङ्गवेत् कम भुक्का च नरकं व्रजेत्॥५८॥ यात्रां युद्ध नदीतीरं पुनर्भोजनमैथुने। वजयेत् श्राद्दिवसे हविषाशी च संयमी॥६०॥ द्विजाय विष्णुभक्ताय पात्र दद्याटु बुधाय च। वृषलीपतये चैव न दद्याच्कृद्रयाजिने ॥ ६१॥ सन््याहीनाय दुष्टाय व्ृषबाहाय यत्नतः । शुक्रविक्रयिणे चैव देवलाय कदाचन ॥६२॥ प्रदत्तं पात्रमेतैभ्यी ब्राह्मशो नरक व्रजेत्। पात्र भुक्का तहिविसे मैधुनान्नरकं व्रजेत् । ६२॥ सर्वेभ्यः पातकी तात कन्याविक्रयकारकः । मूत्यं रहीता वो दद्यात्स महारीरवं व्रजेत् ॥६४।।

ब्रह्मवेवर्त्तपुराण

कंन्यालोमप्रमाणान्त वर्षज्ज पितभि: सह। कुश्भीपाके पच्यते च पुत्रश्चापि पुरोहितः ।६५। तस्मात्कन्यां सुपुत्ाय प्रदद्याच विचत्तगः। शूद्रवट् ब्राह्मगेभ्यञ्च नैव तह्पजाय च ॥ ६६॥ विप्रवैशवयोर्धमेः कथित व्रजेश्वर। यदुक्रज्ज पुराणैश्च चतुर्भि: श्रुतिभिस्तवा । ६॥ द्विजार्चनं चवियायां तथा नारायणार्चनम्। राज्यानां पालनव्जैव रणे निर्भयता तथा । ६८॥ नित्य दानं व्राम्मणेभ्य: भरणागतरच्षरम्। पुत्रतुत्य® प्रजानाचच दुःखिनां परिपालनम्॥ ६ट॥ गस्तास्ताणाञ्च नैपुएय रणे सौन्दर्य्मेव च। तपश्च धर्मक्वत्यञ्ज यत्नतः कुरुते सदा ॥ ७० ॥ परिडतं नीतिशास्त्रन्ञ नित्वञ् परिपालयेत्। नियोजयेत्सभामध्य नित्यं सद्विश्च संयुते॥१ ॥ हसत्यखरथपादातं सेनाङ्गञ् चतुष्टयम्। पालयेद्यत्नती नित्य यथसी च प्रतापवान् ॥७२॥ रसे निमन्त्रितक्चव दनिन विमुखो भवेत्। रसे वा यस्त्यजेत् प्राणान् तस्य सर्गो यशस्करः ॥३। वैश्यानामपि बाणिज्यमीखवरः कषिपालने। विप्रदेवाचनं दानं तपस्या व्रतसेवनम्।२४। विप्राणामर्चनं नित्य' शूद्रधर्मो विधीयते। तत्ऊ्वषी तद्नग्राही शूद्रच्चारडालरता व्रजेत् ॥७५॥ ग्ध्र: कोटिसहस्राणि पतजन्मनि शूकरः। सापदः भतजन्मानि शूद्रो विप्रधनापहः ।६।

=३ अ्र०? श्री कृण्ण जन्मखएडम् ।

यः शूद्री व्राह्मणीगामी माटगामी स पातकी। कुभ्भीपाके पच्ते स यावहै ब्रह्मणः शतम् ॥७॥ कन्भीपाके तप्ततैले भुत्त: सपेंरहनियम्। पव्दञ् विक्वताकारं कुरुते यमताड़नात् ॥ ७८॥ ततय्ञागडालयोनि: स्यात् सप्तजन्मसु पातकी। सप्तजन्मसु सर्पश्च जलीकाः सप्तजन्मसु ॥ ७६॥ जन्मकोटिसहस्त्रञ्ज विठायां जायते क्मिः। पंचलीनां योनिक्वमिः स भवेत् सप्तजन्मसु ॥ ८० ॥ गवा व्रणक्कमिः स्याच्च पातकी सप्जन्मरसु। वोनी बोनी भ्रमत्वेव न पुनर्जायते नरः ।८१ ॥ मत्यासिनाञ्न यो धर्मो मन्ुखाच्च निशामय। टरडग्रहणमात्रय नरी नारायणी भवेत् । ८२॥। यू्वकर्माणि दग्ध्वा च परकर्मनिक्वन्तनम्। कुरुत चिन्तयेन्माज्ज ह्यायाति मम मन्दिरम् ॥ ८३ ॥ सत्यासिन: पदः सर्गात् सद्य:पूता वसुन्धरा। मद्ः पुनन्ति तीर्धानि वैष्यवस् वथा व्रज । ८४॥ सथ्यासिनक् स्पर्भेन निव्यापी जायते नरः । सव्ासिनं भीजयित्वा चाधमेधफलं लभेत्॥ ८५ू ॥ नत्वा च कासती दृद्टा राजसूयफलं लभेत्। फलं सव्यासिनां तुख यतीनां ब्रह्मचारिखाम्॥ ८६॥ सव्यासी याति सायाक सुषिती टह्ियां रहम्। सढन्न वा कटस वा तहत नैय पर्जयेत्। ८७॥ न याचते च मिशान् न कुर्यात् कोपभेद च। न छनदएएं कुर्य्यादेकवासा निरीहित: ।८८ ।

[८३ उ

ीतग्रीमे समानय लोभमोहविवर्जितः । तत स्थित्वैकरावज्च प्रातरन्यत् स्थलं व्रजेत्॥ ८८॥ यानस्यारोहणं कृत्वा ग्हीता गहियो धनम्। गहं हवत्वा ग्टही रम्यात् खधर्मात् पतितो भवेत् ॥20 कत्वा च कषिबाषिज्च कुव्त्तिं कुरुते च यः । स सव्ासी हताचार: खधर्मात् पतिती भवेत्॥ ८१ अशुभञ्ञ शुभं वापि खकम कुरुते यदि। वहिष्कृतः सधर्मी वाप्युपहास्यश् वे भवेत् ।८२ ॥ व्राह्मणी पतिहीना या भवेन्निष्कामिनी सदा। एकभुक्ता दिनान्त सा हविषावरता सदा ॥ ९३ । न धत्ते दिव्यवस्तञ्ज गन्धद्रव्य सुतैलकम्। स्नजञ चन्दनज्जव शुङ्खसिन्टूरभूषएम् ॥ ८४ ॥ त्यक्ा मलिनवस्ता स्यान्नित्य नारावएं स्नरेत्। नारायणस्य सेवाझ कुरुते नित्यमेव च । ८५ ॥ तन्नामोच्चारणं भशत् कुरुतेऽनन्यभक्तितः । पुततुत्यञ्न पुरुषं सदा पश्यति धर्मतः ॥ ८६ । मिष्टान्नं न च भुंतो सा न कुर्य्याद्दिभवं व्रज। एकादश्यां न भोकव्य कषजन्माष्टमीदिने॥८७॥ श्रीरामस्य नवम्यान्तु शिवरात्री पवित्रया। अधीरायाज प्रतायां चन्द्रसूर्य्योपरागयो:।८८:। भष्ट द्रव्य परित्वज्य भुज्यते परमेव च। ताम्ूलं विधवास्त्रीयं यतीनां ब्रह्मचारिखाम्। ८६ सत्यासिनाञ गोमांससुरातुत्य शुती शुतम्। रक्कथाकं ममूरच् जम्बीरं पर्णसेव च॥ १०० ॥

F३ त्र ० ]

अलाबु वर्तुलाकारं वर्जनीयं च तैरपि। पर्य्यङ्कयायिनी नारी विधवा पातयेत् पतिम् ॥१०१8 यानस्थारोहएं ऊत्वा विधवा नरकं व्रजेत्। न कुर्य्यात् केगसंस्कारं गात्रसंस्कारमेव च॥ १०२॥ केपवेगीजटारूपं तत्च्ीरं तीयकं विना। तैलाभ्यङ्ग न कुर्वीत न हि पश्वति दर्पगम् ॥ १३ मुखच् परपुंसाञ् वावां तृत्यं महोत्सवम्। नर्तनं गायनं चैव सुवेशं पुरुषं शुभम् ॥१०४॥ मृणुयाच् सतां धमें सामवेदनिरुपितम्। परमार्थं परच्जव निबोध कधयामि ते॥ १०५ ॥ अध्यापनमध्ययनं शिष्यायां परिपालनम्। गुरूणां सेवनं नित्य द्िजदेवाचनं तथा ॥ १०६॥ सिद्धान्तप्ास्त्रनेपुखं भावनं स्ात्मतोषगम्। व्याख्यानं पविशुद्धञ्ज ग्रन्याभ्यस्तञ्न सन्ततम्॥2०७॥ व्यवस्थापरिशुद्धर्थं विचारी वेदसम्पतः । प्ाम्तार्थाचरणज्जव कर्तव्य स्वयमेव च॥ १०८ ॥

वेदोक्तभत्तणज्जव पवित्राचरणं सदा । १०८ ॥ पतिव्रतानां यं धमें तन्निबोध व्रजेखवर। नित्वन्तु भतर्य्योुक्यात्तत्पादोदकमीषितम् ॥ ११२ ॥ भत्तिभावेन सततं भोत्व्यं तदनुज्जया। व्रतं तपस्यां देवाचीं परित्यज्य प्रयत्नतः ॥ १११ ॥ कुर्य्याच्चरणसेवाञ्न स्तवनं परितोषयम्। तदानारहित कम न कुर्ययाद्वैरतः सती। ११२ ४

व्र द्मवेवत्तपुराणे।

नारावसात् परं कान्त धयायते सततं सती। परपंसां सुखञ्जव सुवेशं पुरुषं परम् ॥ ११३ ॥ वात्रां महोत्सवं तृत्यं नर्तकं गायनं व्रज। परक्रीड़ाज् सततं न हि पश्ति सुत्रता ॥ ११४ ॥ यद्जच्य खामिनां नित्यं तदेवमपि वोषिताम्। न हि त्यजेत्तु तत्सङ्ग च्तएामेव च सुत्रता ॥ ११५॥ उत्तरे नोत्तरं दद्यात् स्वार्मिनश् पतिव्रता। न कोपं कुरुते शुद्वा ताड़िता चाषि कोपतः ॥ ११६ सुधितं भोजवेत् कान्त दद्यात् पानञ्ञ भोजनम्। न बोधवेत्तं निद्रालु प्ररवेन्नैव कमेसु ॥११ ॥ पत्नापाज्ज शतगुणं स्नहं कुर््यात्पतिं सती। पतिबन्धुगतिभर्त्ता देवतं कुलयोषितः ॥ ११=॥ शुभं टृष्टा सुधातुल्य कान्त पश्वति सुन्दरी। सस्तितं वदनं कृत्वा भक्तिभावेन वत्नतः । १११ ॥ पुरुषाणं सहस्त्रच्न सती स्त्री च समुद्रेत्। पतिः पतिव्रतानाञ्च मुच्यते सर्वपातकात्॥ १२० । नास्ति तेषां कर्सभोगः सतीनां व्रततेजसा। तथा साईज्ज निष्कर्मी मोढते हरिमन्दिरे ॥ १२१ ॥ पृथिव्यां यानि नीर्धानि सतीपादेषु तान्यपि। तेजय सर्वदेवानां सुनीनाञ्च सतीषु च॥ १२२ ॥ तपस्विनां तपः सर्वें व्रतिनां यत् फलं ब्रज। दाने फलं वदातृणां तत्सवं तासु सन्ततम् ॥ १२३ ० सर्य नारायण: भभ्य विधाता जगतामप। ुरा: सर्वे च मुनयी भीतास्ताभ्यय सन्ततम् ॥१२४।

:२ श्र. ] श्रोह्मणा जन्म खगड़म्। ७०५

सतीनां पादरजसा सद्य:पूता वसुन्रा। पतिव्रतां नमस्कत्य ुच्यते पातकान्नर: ।१२५। त्र लोक्यं भस्मसात् कर्तु त्तरोनैव पतिव्रता। स्वतेजसा समर्था सा महापुएवती सदा ॥१२ ६॥ सतीनाच्न पतिः साधु: पुत्री निःशङ्ग एव च। न हि तस्य भयं किविह वैभ्यव्व यमादपि ॥१२७॥ घ्तजन्म पुखवतां गेहे जाता पतिव्रता। पतिव्रताप्रसुः पूता जीवन्मुत्तः पिता तथा ॥१२८॥ सती स्त्री प्रातरुन्याय त्यक्वा च रात्रिवाससम्। भर्तारच् नमस्कृत्य करोति स्तवनं मुदा ॥१२१॥ गहकाय्यं ततः कत्वा सनात्ा धीते च वाससी। गहीत्वा शुक्कपुष्पञ्ज भक्तितः पूजयेत् पतिम् ॥१३०॥ स्नापयित्वा च पूतेन जलेन निर्मलेन च। तत्मे दत्त्वा धौतवस्त्रं तत्पादी चालयेन्मुदा ॥१३२॥ आसने वासयित्वा च दत्वा भाले च चन्दनम्। मर्वाङ्गलेपनं कृत्वा दत्त्वा माल्यं गलेऽपि च १२२॥। सामवेदोकमन्े गा भोगद्रव्यैः सुधोपमैः । संपूज्य भत्ितः कान्तं सुत्वा च प्रणमेन्मुद्दा ॥१३३। ओं नमः कान्ताय शान्ताय स्वदेवायवाय म्वाहा। दूत्यनेनैव मन्त्रेर दश्वा पुष्पञ्ञ चन्दनम् ॥१३४॥ पाद्याष्य धूपदीपी च वस्त्रनैवेद्यमुत्तमम्। जलं सुवासितं शुद्धं ताम्वूलञ्न सुवासितम् ॥१३५॥ दत्त्वा स्तोत पठेद्यद्यत् कतं वै पाठ्यमेव च। शों नमः कान्ताय भर्ते च शिरशन्द्रसरूपिण: १२६।

ब्रह्मवेवर्त्तपुरारे . [८३ त्र

नमः ग्रान्ताय दान्ताय सवदेवाश्याय च। नमो ब्रह्मस्वरूपाय सतीप्राएपराय च ॥१३७॥ नमस्याय च पूज्याय हदाधाराय ते नमः । पञ्चप्राणाधिदेवाय चन्तुषस्तारकाय च। ज्ञानाधाराय पत्नीनां परमानन्दरूपिणे। १३८।। पतिर्व्र ह्वा पतिविष्ुः पतिरेव महेश्वरः । पतिश्व निर्गुणाधारो ब्रह्मरूपो नमोऽस्तु ते ॥१३६॥ नमस्व भगवन् दोषं ज्ञानाज्ञानक्वतञ्ज यत्। पत्नीबन्धो दयासिन्धो दासीदोषं त्तमस्व मे ० १४०। दूदं स्तोत महापुख सध्यादी पद्मया कतम्। सरसत्या च धरया गङ्गया च पुरा व्रज ।१४१। सावित्रय च ऊतं पूर्वे ब्रह्मर चापि नित्यशः । पार्वत्या च कवतं भत्त्या केलासे शङ्गराय च ॥१४२॥ मुनीनाज़ सुराजाज़ पत्नीभिश्व कवतं पुरा। पतिव्रतानां सर्वांसां स्तोत्रमेतच्कुभावहम्।१४३।। ददं स्तोत्र महापुख या मृणोति पतिव्रता। नरोऽन्यो वापि नारी वा लभते सर्ववाब्कितम् ।१४: अपुत्रो लभते पुत्र' निधनो लभते धनम्। रोगी च मुच्यते रोगादु बड़ी सुच्ये त बन्धनात् ॥१४: पतिव्रता च सुता च तीर्थसानफलं लभेत्। फलञ्ु सर्वतपसां व्रतानाञ् व्रजेशवर॥ १४६॥ दूढं सुत्ा नमस्कृत्य भुङतो सा तदनुज्जया। उत्त: पतिव्रताधर्मी सटहिणां श्रूयतां व्रज ॥१४०। दूति श्ीव्रह्मवैवत्त महापुराण ताशीतितमोऽध्यायः।

श्रीऊप्ाजन्मखरड़म्।

श्रीभगवानुवाच।

द्विजदेवार्चनञ्जैव करोति सततं ग्टही। स्वधर्माचरणज्जव चातुर्वरज्च नित्यभः ॥१॥ कुर्वन्ति गटहिणामायां सर्वे देवाद्यस्तथा। विधायातिथिपूजाञ्ज गहस्थय सदा परचिः १२। पितरः कर्मकाले च तिथिकाले च देवताः। सर्वे सहस्यमायान्ति निषानमिव धेनवः ॥२। समायाति प्रयत्नेन सायाक्के सुधितोऽतिथिः। पूजां ल्त्वाथिषं लब्ध्वा प्रयाति सहिणो महात्॥४। अक्त्वातिथिपूजाञ्ज स्टही भवति पातकी। त लोक् जनितं पापं लभते नाव् संभय: १५।। अतिधिर्यस्य भग्नाशी सहात् प्रतिनिवर्तते। पितरस्तस्य देवाञ्च वड्यश्च तथैव च । ६॥ 1 निराशा: प्रतिगच्कन्ति गटहियोडतिथयो गहात्। स्त्रोननैर्गोघ् : क्ृतघ्नय्व व्राद्मर्गुरु तल्पगे: ॥ तुष्यदोषो भवत्येव येनातिधिरनचितः । स्वात्मनः पातकं दत्त्वा पुखमादाय गच्छति ।८॥ तस्मात् छत्वा सर्वसेवां देवादींस शुभायः। पोषाणां भरणं कवत्वा पखादु भुंतो स धर्मवित् ।ट॥ यस्य माता रहे नास्ति मार्य्या स पुंथलो तथा। -

ब्रह्मवेवत्तपुराणे [८४ त्र

झरख तेन गन्तव्यमरखादु दुःखदं गटहम्॥ १० ॥ पतिं द्वेष्टि सदा दुष्टा विषतुत्यञ्न पश्यति। ददाति तस्मे नाहारं भव्सनं कुरुते सदा ॥ ११ ॥ दूजितं मुनितुत्यञ्न साच पापीयसी परम्। सन्ततं तणवन्मत्वा न्यकारं कुरुते सदा॥ १२॥ डुर्वाक्यवा्जिना दग्धो मृततुत्यक्च जीवति। वावज्जीवनपर्य्टन्तं सम्प्राप्य दुष्टवंभजाम् ॥ १२॥ सटहिणीनां सदाचारं भूयतां तक्क तो श्ुतम्। इट हिसी पतिभत्ता च देवव्राह्मएपूजिता। १४ । सा शुद्धा प्रातरुत्थाय नमस्कत्य पतिं सुरम्। प्राङ्गणे मङ्गलं दद्याद्रोमयेन जलेन च ॥ १५ ॥ कट हकत्यञ्न कत्वा च स्ातवागत्य ग्टहं सती। सुरं विप्र पति नत्वा पूजयेद ग्टहदेवताम्॥ १६॥ बट हृक्वत्य सुनिंह त्य भोजयित्वा पतिं सती। अतिथिं पूजयित्वा च सयं भुंत्तो सुखं सती। १७ ॥ पुव ख पूजितस्तातो शिष्येश् पूजिती गुरुः। आज्या कुरुते कर्म पुत्रः भिथ्यस सत्यवत् ॥ १८॥ न प्र रवट् गुरु तातं पुत्र: भिथ्यस् कर्मसु। पित्र च गुरवे नित्यं सर्वस्ञ्च समर्पचेत् ॥ १८ ॥ ल कुर्य्यान्रबुदिन्न गुरी पितरि सन्ततम्। कल्वा च नरबुद्धिञ्च ब्रह्महत्यां लभेद् ध्रवम् ॥ २०॥ कातरं पूजयेद्धत््या पितुयात्यधिकां तथा। मातु: परं गुरुञ्जव पूजयेद्धक्ियोगतः ॥ २१॥ पिता माता गुरुर्भार्य्या सिथ्य: पुत्रः सदाचमः।

४ श्र ० श्रोक्कश जमखगडम्।

अनाथा भगिनी कन्या नित्वं पोषा गुरुप्रिया। २२। एवञ्च कथितं तात सर्वेषां धममुत्तमम् । स्त्रीजातिर्वास्तवी शुद्धा ताथ् सर्वाः पतिव्रताः।२३। सर्बा जातिरेकविधा चादी सष्टा च ब्रह्मणा। ताः सर्वाः प्रक्ृतेरंथाः पवित्राः परिडताधिकाः ॥२४॥ केदारकन्यागापेन स हि धर्मः चयं गतः। तदा कोपेन धात्ा च कत्वा स्त्री च विनिर्मिता ४२५७ कृत्वा स्त्री विविधाजातित्र झगा निर्मिता पुरा। उत्तमा प्रथमा सा च मध्यमा चाधमा ब्रज ॥ २६॥ उत्तमा पतिभक्ता सा किब्िड्ससमन्विता। प्रागान्तेऽपि न कुरुते तं जारमवभस्करम् ॥ २॥ पूजयेत् सा यथा कान्तं तथा देवद्विजातिथीन्। व्रतानि चोपवासांय कुरुते सर्वपूजनम् ॥२८॥ गुरुगा रचिता वत्नाज्जारज्ज न भजेद्वयात्। सा कवरिमा मध्यमा च यथा किज्ञित् पतिं भजेत् १२८॥ स्थानं नास्ति च्षरं नास्ति नास्ति प्रार्थयिता नरः। तेन हे नन्द तासाज़ सतीत्वमुपजायते॥३०॥ अधमा परमा दुष्टात्यन्तासदंशजा तथा। श्रधर्मभीला दुःगीला दुर्मुखा कलहान्विता ।३१॥ पतिं भत्सयते नित्य जारञ् सेवते सदा। दुःखं दढ़ाति कान्ताय विषतुब्यञ्ज पश्यति॥३२॥ जारह्ारमुपायेन हन्ति कान्त मनोहरम्। धर्मिपज्ज वरिष्ठञ्ज गरिष्ठञ् महीतले॥ ३२॥ कामदेवसमं चापि जारं पश्यति कामतः। 5-६०

ब्रह्मवेवत्तपुराखे

शुभदृध्या कटाक्षेण प्श्वत्पापीयसी मुदा ॥ ३४॥ सुवेशं पुरुषं दृद्टा युवानं रतिशूरकम्। योनि: क्रिद्यति नारीएं कामिनीनां निरन्तरम्॥३: ददाति भन्त नाहारं विषोति वक्ि सन्ततम्। अधमजिन्तयेच्छश्वज्जारञ् परमं मुदा ॥ २६॥ गुरुभिर्भर्त्सिता सा च रचिता च शतेन च। तधापि जारं कुरुते नापि साध्या नृपेरषि ॥३७३ नास्ति तस्या: प्रियं किञ्ञित् सवें कार्य्यवशेन च। गावस्तृमिवारख प्रार्थयन्ति नवं नवम् ॥ ३८ ॥ विद्य दाभा जले रेखा तस्या: प्रीतिस्तधटैव च। अधर्मयुक्ता सततं कपटं वक्ति निश्चितम् ॥३८० व्रते तपसि धर्मे च न मनो गहकमलि। न गुरी न च देवेषु जारे स्त्निग्धञ्च चञ्जलम् ॥४॥ स्त्रीजातित्रिविधानाज्ज कथा च कथिता मया। भक्तानां विविधानाच लचएं श्यतामिति॥४१। तरशय्यारती भक्तो मन्नामगुएकीर्तिषु। मनो निवेशयेत् भक्का संसारसुखकारगम्॥४२॥ ध्यायते मत्पदाअञ्च पूजयेद्धक्िभावतः। अहैतुकों तस्य देवा: सङ्गल्परहितस्य च ॥४३॥ सवसिद्धिं न वाव्कन्ति तेऽणिमाटिकमीप्सिताम्। ब्रह्मत्वममरत्व वा सुरत्व सुखकारएम्॥ ४४ ॥ दास्य' विना न हीच्कन्ति सालोक्यादिचतुष्टयम्। नेव निर्वाणमुक्तिष्ज सुधापानमभीफितम् ॥४५॥ वाष्कन्ति निचलां भति मदीयामतुलामपि।

श्रीक्ृषपजन्मखरडम् ।

स्त्रीपुंविभेदो नास्येव सर्वजीवेषु भिन्नता॥४६॥ तषां सिद्धख़रागाञ प्रवरागां व्रजेश्र। त्ुत्मिपासादिकं निद्रां लोभमोहाटिकं रिपुम् ।४9।। त्यक्का दिवानिशं माच ध्यायन्ते च दिगम्बराः । स मद्धक्तमो नन्द थ यतां मध्यमाटिकम् ॥४८॥ नासक: कर्मसु गही पूर्वप्राक्तनतः शुचिः । करोति सततं कम पूर्वकर्मनिक्वन्तनम् ॥४६॥ न करोत्यपरं यत्नात् सङ्गल्परहितः स च। सवं कणस्य वत्किज्चिव्नाहं कर्ता च कर्मरः ।५०॥ कमणा मनसा वाचा सततं चिन्तयेदिति। न्यू नभत्तस तन्र नः स च प्राऊ्ृतिकः ख्ुती ॥५१॥ यमं वा यमदूतं वा खप्नेन चन पश्यति। पुरुषाणं सहस्त्रञ्च पूर्वभत्त: समुद्रेत् ॥ ५२ ॥ पुंसां शतं मव्यमश्च तच्चतुर्थञ्त प्राकृतः । भतश्च विविधस्तात कथितश्च तवाज्ञया ॥५३। व्रह्माएडरचनाख्यानं ययतां सावधानतः । व्रह्माएडरचनार्थञ्ज भक्ता जानन्ति यत्नतः ॥ ५४॥ मुनयश् सुराः सन्तः किञ्चिज्जानन्ति दुःखतः । जानामि विश्वं सर्वाथे ब्रह्मानन्तो महेखरः ॥५५। धमः सनत्कुमारख नरनारायणावृषी। कपिलस गरोग्रथ् दुर्गा लक्ष्मी: सरखती :५६। वैदाश् वेदमाता च सर्वज्ञा राधिका स्वयम्। एते जानन्ति विश्वाथें नान्यो जानाति कशन ।५७।। वैषम्यार्थञ्ज सुधियः सर्वे विन्ञातुमक्षमाः ।

नित्याकाशो यथात्मा च तथा नित्या दियो दश ॥५८ यथा नित्या च प्रक्ृतिस्थेव विशगोलकः । गोलोकश्च यथा नित्यस्तथा वैकुरठ एव च ॥५८॥ एकदा मयि गोलोंके रासे नित्यं प्रकुवति। आविभूता च वामाङ्गादु वाला पोड़पवार्षिकी ।६ श्व तचम्पकवर्णाभा परच्चन्द्रसमप्रभा। अतोवसुन्दरी रामा रमसीनां परा वरा ॥ ६१॥ दूषद्वास्यप्रसन्नास्या कोमलाङ़गी मनोहरा। वड्िशुद्दांशुकाधाना रत्नाभररभूपिता ॥ ६२। यथा जलदपङक्तिख बलाकाभिर्विभूषिता। सिन्दूरविन्दुना चारुचन्द्रचन्दनविन्टुभि: ॥६३॥ कस्त रीविन्टुभि: साधें सीमन्ताधःसलोञ्ज्वला। असूत्यरत्न निर्माणसुस्त्निग्वकिरणोज्ज्ला ॥ ६४ ६ रत्नकुरडलयुग्म न गएड स्थलसमुळ््ला।

विचित्र श्व सुचित्र स सुकपीलस्यलीज्चला। खगेन्द्रचञ्जुविजितनासा मौकतिकशोभिता। ६ ६। गजेन्ट्रगएड निर्मुत्तमुक्ताभूषएभूषिता।

वलिता कलितातीवपक्कविस्वाधरा वरा। पखत्पूर्णेन्दुनिन्दास्या पदमनिन्दितलोचना। ६८॥

मणीन्ट्रराजिराजीभि: श्रङयुग्मकरीज्वला।

४ ग्र. ]

रत्नाङ्गुलीय कैरेभिरसताङ्गलिभूषिता॥ ७॥ रत्ने न्द्रराजराजेन क्वगान्मज़्ीररज्ज्रिता।

सुन्दरालतरागेग चरणाधःस्थलोजवला। गजेन्द्रगामिनी रामा कामिनी वामलोचना।9२॥ मां ददग कटानेग रमणी रमशोत्ुका। रासे संभूय रामा सा द्धार पुरती मम ॥9३॥ तेन राधा समाख्याता पुराविद्धि: प्रपूजिता। प्रहष्ट प्रकृतियास्यास्तन प्रऊ्ञतिरीखरी॥४॥ प्त्ता स्वात् सवकार्येषु तेन शतिः प्रकोरतिता। सर्वाधारा सर्वरूपा मङ्गलाही च सर्वतः ॥१५॥ सवमङ्गलढ़ना सा तेन स्यात् सवमङला। वेक्ुरठे सा महालन्सीमू र्तिभेदे सरखती॥ ७६॥ प्रसूय वेदान् बिढिता वेदमाता च सा सद़ा। सावित्री सा च गायत्री धात्री त्िजगतामपि ।७9।। पुरा संहृत्य दुगेच सा दुर्गा च प्रकीर्तिता। तंजसः सर्वदेवानामाविसूता पुरा सती॥ ७८॥ तनाद्या प्रक्वतिर्ज्ेया सर्वासुरविमर्दिनी। मर्वानन्दा च सानन्दा टुःखढ़ारिद्रानाशिनी॥७६।। शत्र गां भघदाता च भनानां भयहारिणी। दच्तकन्या सती सा च शैलजातेति पार्वती ।८०॥ सर्वाधारस्रूपा सा कलया सा वसुन्वरा। कलया तुलसो गङ्गा कलया सवयोषितः ।८१। सष्टि करोमि च यया तात मक््या पुनः पुनः।

७१४ ब्र ्मवैवर्त्तपुराणे

दृष्टा ता रासमध्यस्थां मम क्रीड़ा तया सह॥८२॥ बभूव सुचिरं तात यावद्वै ब्रह्मणः प्रतम्। अत्यद्ध तं कीतुकच्न महाशृङ्गारमीफ्तितम् ॥ ८३॥ तयोई्योधमराशि: सुस्राव रासलएडले। तस्मान्म नोहरं जन्ने नाम्नाकारसरोवरम्॥ ८४॥ पपात घर्मधाराधोवेगेन विखगोलके। बभूव जलपूर्णच् ब्रझ्मारडानाञ्ज गोलकम् ॥ ८५॥ जलपूणें पुरा सवें सृष्टिशून्य व्रजेशर। मृङ्गाराज्त च तस्याज्ज वीर्य्याधानं सवा क्वतम् ॥ ८६ टधार गर्म सा राधा यावहै ब्रह्मणः पतम्। सुस्राव सा तदन्त च डिम्बन्न परमाड् तम् । ८७॥ चुकोप देवी तं दृष्टा रुरोद विषसाद सा। पादेन प्ररयामास तमधी विशवगोलके॥ ८८॥ स पपात जले तात सर्वाधारो महान् विराट्। दष्टापत्य जलस्थञ्न मया पप्ताच सा पुरा॥८2॥ अनपत्या च सा राधा मच्छापेन पुरा विभी। तन प्रभूता क्रमतो दुर्गा लक्ष्ी: सरखती॥ ८० ॥ चतस्रः परिपूर्णास्ताः प्रसूताश्न सुनिश्चितम्। देव्योऽन्याथ्यापि कामिन्यो ताः प्रसूता ब्रजेशर॥१॥ कलया प्रभवं यासां कलांभांशेन वा व्रज। जज्ञे महान् विराड्येन डिन्भेन कलयाश्रय:।६२॥ असृताङ्गछपीयूषं मया दत्त पपी च सः। जले स्थावररूपश्न शेते च निजक्मयः ॥८३ । उपाधानं जलं तल्प तस्य योगवलेन च।

६:४ ग्र० ] ७१५

तस्य लोम्नाज्ज कृपानि जलपूर्णानि सन्ततम् ।८४ ।। प्रत्येकं क्रमतस्तेषु भेते चुद्रविराट् पुनः। सहस्रपत्र कमलं जने चुद्स्य नाभित: ।६५ । तत्र जन्ते वरो ब्रह्मा तेनायं कमलोद्धवः । तत्नाविर्भूय स विधिश्चिन्ताग्रस्ती बभूव सः ॥८६ ॥ कस्माहहः क माता मे पिता वा क्व च बान्धवः । दिव्यं विलत्तवर्षज्ज बभ्रनाम कमलान्तरे।८७। तती दिव्य पञ्चल्षं सस्ार तपसा च माम्। तदा मया दत्तमन्तं जजाप कमलान्तरे। ८८। दिव्यसप्तवर्षलच्षं नियतं संयतः शुचिः । तदा मत्ती वरं लबध्वा स्रष्टा सृष्टिं चकार सः।८८।। मायया प्रतिब्रह्माएडे ब्रह्मविष्ुभिवात्मकाः । दिकपाला द्वादथादित्या रुद्रासैकादप्ापि च।१००० नवग्रहाष्टी वसवी देवा: कोटितयं तथा। ब्राह्मणच्तवविट्शूद्रा यक्षगन्धर्वकिन्नराः॥ १०१।। भूतादयो राक्षसाश्ाप्येवं सरवें चराचरम्। विश्वे विश्वे विनिर्माणखर्गाः सप्त क्रमेण च॥ १०२ ॥ सप्तसागरसंयुक्ता सप्तडीपवसुन्धरा। काञनीभूमिसंयुत्ता तमीयुत्त स्थलं तथा॥ १०३ ॥ पातालास तथा सप्त ब्रह्माएडमेभिरेव च। विश्वे विश्वे चन्द्रसूर्य्यो पुरच्तेत्रञ्ञ भारतम्॥ १०४ ॥ तीर्यान्येतानि सर्वत्र गङ्गादीनि ब्रजेख्वर। यार्वन्ति लोमकूपानि महाविष्णी: क्रमेए च ॥१०५। विश्वान्येव हि तावन्ति ह्यरुंख्यातानि च ध्र वम्।

७१६

विश्वेषामूर्ध्वभागे च वैकुर् निराश्यः ॥१०६॥ मदिच्छया विनिर्मागो वेदा: कथितुमक्तमाः । कुयोगिनामट्ृष्टश्चाभतानाञ्ज विनिश्चितम् ॥ १०७॥ तस्माटुपरि गोलोकः पञ्चाशन्कोटियोजनः । वायुना धार्यमारस विचित्रः परमाश्रयः ।२०८॥ अतीवरम्यनिर्माणो नित्यरूपो मदिच्च्या। गतप्ृङ्गेशा श्ेलेन पुरयव्ृन्दावनेन च ॥ १०८॥ सुरासमएडलेनापि नद्या विरजया युतः । कोटियोजनविस्तीर्शा प्रस्थेन विरजा व्रज ॥ ११० दैध्यं तस्य शतगुयं परितः परमा शुभा। अनूत्यरत्न निकरेर्हीरमासिक् योस्तथा॥ १११॥ मणोनां कौसुभादीनागसंख्यानां मनोहरा। अमूत्यरत्न निर्माएं तत्नापि प्रतिमन्दिरम् ॥ ११२॥ मनोहरज प्राकारमटृष्ट विश्वकर्मणा। गोपीभिर्गोपनिकरैवैष्टितं कामधेनुभि: ॥११३॥ कल्पव्ृक्तैः पारिजातैरसंख्यैश सरोवरैः। पुष्पोद्यानेः कोटिभिस् संवृतं रासमएडलम् ॥ ११४ ॥ वष्टितं वेष्टितेर्गोपैमन्दिर: गतकोटिभिः। रत्नप्रदीपयुत्तैथ्व पुष्पतत्पसमन्चितैः ॥११५॥ सुगन्धि चन्दनामीदैः कस्तू रीकुङ्डमान्वितेः ।

ध्रूपैः सुरभिर्यैश्च मात्येश रत्नदरपरैः। रच्तकैरच्वितं प्खद्राधादासीत्रिकोटिभि: ॥ ११७॥ असून्यरल्नाभर पैवडशुद्वांशकैरपि।

श्रीक्कणा जन्म खगडम् ।

लक्षमत्तगजेन्द्रारणं वेषितञ्ज बलेः क्रमात् ॥ ११८॥ नवयोवनसम्पस्न रूपैनिरुपमैरप । रम्यञ्च वर्तुलाकारं चन्द्रविम्ब बथा व्रज ।११८॥ अमृत्यरत्नरचितं दययोजनविस्त तम्। कस्त रीकुङ्गुमै रम्यैः सुगन्धिचन्दरनारचितम् । १२० । आव्ृतं मङ्गलघटैः फलपल्ञवसंयुतैः। दधिलाजेस पर्रीद् स्त्निग्धदूर्वाङ्क रे: फले: ॥१२१ ॥

पहसूत्रनिवद्ैश्व स्तिग्धेश्वन्दनपह्लवेः ॥ १२२॥। चन्दनासक्तमाल्यैख् भूपणेक्च विभूषितम्। अमूल्यरत्नरचितं पतमृङ्गमनोह्हरम् । १२३ ।। कोटियोजनमूर््वञ्ज दैध्य दगगुपोत्तरम्। शैलप्रस्थपरिमितं पञ्चाशत्कोटियोजनम्॥ १२४॥ अतीवकमनीयञ्ज वेदानिर्वचनीयकम्। प्राकारमिव तस्वापि गोलोकस्व मनोहरम् ॥ १२५। परितो बेष्टितं रम्य होरहारसमन्वितम्। तत्र वन्दावनं रम्य युक्त चन्दनपादपैः ॥ १२६॥ कल्पव्ृन्तेय् रम्येश्च मन्दारे: कामधेनुभिः। शोभितं शोभनाव्यय्व पुखोद्यानैमेनोहरै: ॥ १२ ॥ क्रीड़ासरोवरे रम्य: सुरम्बै रतिमन्दिरैः। अतीवरम्य रहसि रासयोग्यस्थलान्वितम्॥१२८॥ रचितं रच्तकै रम्येरसंख्येर्गीपिकागरैः । परितो वर्तुलाकारं तिलचयोजनं वरम्॥ १२८॥ षटपद्ध्वनिसंयुतां पुंस्कीकिलरुतान्वितम्।

७१८ ब्रह्मवैवर्त्तपुराऐ

तत्ाचयो वटो रम्यो रहस्ये बह्डुविस्तृतः ॥ १३० ॥ सहस्रयोजनीध्वक्व परितश्व चतुर्गुएः । गोपीनां कल्पव्ृक्षक्व सर्ववाव्काफलप्रदः॥ १३१॥

विरजातीरनीराणां वायुना गीतलैन च ॥ १३२। पुष्पान्विरतन मन्दन पवित्रश्च सुगन्धिना। दासीगणैरसंख्येश्व वृन्दावनविनोदिनी॥१२३ ॥ तत्र क्रीड़ति राधासा मम प्राणाधिदेवता। सेयं श्रीदामशापेन व्ृषभानुसुताधुना॥ १३४ ॥ व्रह्मादिदेवैः सिदेन्द्रेर्मुनीन्ट्रे: पूजिता व्रज।

तात सवेप्रकारिण वन्द्या मत्सटृभी प्रिया॥ १३५ ॥ दूत्येवं कथितं नन्द व्रह्माएडानाञ्ज वर्णनम्। यथोचितं परिमितं किभ्भूयः श्रीतुमिच्छसि ॥ १३६॥ दूति श्रीव्रह्मववत्ते महापुराण नारायणनारदसंवादे श्रीक्ृणाजनमखगडे भगवत्नन्दसंवादे चतुरशीतितमोऽध्यायः ।

प्र : श्रीऊगाजन्मखगडम् ।

नन्द उवाच।

वर्णानाज्न चतुर्गाञ्च भत्याभत्यञ्ञ साम्प्रतम् । विपाक कर्मणाञ्जैव सर्वेधां प्राणिनामपि॥ १॥ कथयस्त्र महाभाग कारणानाज् कारराम। त्वत्तोऽन्यं कं च पृच्छामि नितान्तं सन्तमीश्रम् ॥२॥

श्रीभगवानुवाच।

भत्याभत्य चतुर्णाच्च वर्णानाञ् यथोचितम्। वेदोतं य्यतां तात सावधानं निशामय॥ ३॥ अयःपात्र पयःपानं गव्य सिद्दान्नमेव च। भ्ष्टाटिकं मधु गुड़ं नारिकेलोदकं तथा॥ ४॥ फलं मूलज् यत्किज्चिद्भच्य मनुरव्रवीत्। द्ग्धान्ं तप्तसौवीरमभत्त्य ब्रह्मनिर्मितम्॥५॥ नारिकेलोढकं कांस्ये तास्त्रपात्र स्थिरितं मधु। गव्यञ्न ताम्त्रपात्रस्थ सवें मद्यं छतं विना ॥ ६॥ ताम्त्रपात्र पयःपानमुच्छिष्ट द्टतभोजनम्। टुग्ध सलवणाज्जव सदो गोमांसभत्तराम् ॥ ॥ अभच्य मधुमिश्रञ्ज छतं तैलं गुड़ तथा। आद्र कं गुड़संयुत्तमभच्त्य सुतिसम्मतम् । ८ 1 पीतशेषजलञ्जव माघे च सूलकं तथा। उपोदिकाच् अयने सदा प्रा्तः परित्यजेत् ॥८॥

७२० ब्रह्मववत्तपुराणे

द्विभोजनज् दिवसे सन््ययोर्भोजनं तथा। अत्यञ्ञ रात्रिशेषे च ध्र वं प्राज्तः परित्वजेत् ॥१०॥ पानीयं पायसं चूर छतं लवरामेव च। स्वम्तिकं गुड़कज्जव त्तीवं तक्रं तथा मधु ॥११॥ हस्तादस्तष्हीतज् सदो गोमांसमेव च। कर्यरं रोप्यपात्स्थमभत्तय शुतिसम्मतम् ॥ १२॥ घरिवेषणकारी चेद्ोकतारं सभते यदि। अभच्यज्ज तदन्नञ्ञ सर्वेषामेव समातम् ॥१३॥ नकुलानां गरडकानां महिषाणाञ पत्ियाम्। सर्पागां शूकरागाज्ज गर्दभानां विशेषतः।। १४। मार्जाराणं मृगालानां कुक्क टार्ना ब्रजेखर। व्याव्राणामपि सिंहानां त्याज्य मांसं वृणां सदा ॥१ जलौकसाञ् नक्रासां गोधिकानां तथैव च। मगडुकानां कर्कटीनां चुन्जुकानाञ् निश्चितम् ॥१६॥ गवाञ़ चमरीणाज़ न कली मांसभत्तगम्। हस्तिनां घोटकानाच नृणामेव च रक्षसाम् ॥ १७॥ दंशस् मथकसैव मत्षिका च पिपीलिका। अन्य घाज् निषिद्वानां लोके वेदे व्रजेखर ।१८॥ वानरासां भल्ल कानां परभाणं तथेव च। निषिद्ं मृगनाभीनां गर्दभानाज्ज मांसकम् ॥२८॥ अभच्य महिषीणाज दुग्वं दृधि षटतं तथा। ख्स्तिकञ्ज तथा तव विप्रासां नवनीतकम् ॥ २०॥ मांसमुच्चे:श्रवसकं तस्य टुग्धादिकं तथा। वर्णानाज् चतुर्णाञ्ञाप्यभत्त्ज्ज सुती शुतम् ॥ २१॥

०४ ५ूश्र०] ७२१

अभत्त्यमार्द्रकञ्जव सर्वेषाञ् रवेदिने। पर्युपितं जलं चान विप्राणां दुग्धमेव च ॥ २२ ॥ वर्णानाञ्ज चतुर्गाञ्चाप्यवीरान्नस्य भत्तराम्। तदन्नञ्न सुरातुत्य गोमांसाधिकमेव च ॥ २२॥ अवीरान्नञ्न यो भुंते व्राह्मणी ज्ञानदुबेलः। पितदेवारचनं तस्व निष्फलं मनुरव्रवीत्॥ ३४॥ ब्राह्मणानां वैषवानामभच्य मत्स्यमेव च। दूतरेषामभत्यञ्ज पञ्चपर्वसु निश्चितम् ॥ २५॥ पितदेवावश्रेषे च भत्त्य मांसं न दूषितम्। पञ्चपर्वसु त्याज्यञ्ज सर्वेषां मनुरत्रवीत् ॥ २६॥ असंस्कृतज्ज लवसं तैलज्ञाभत्त्यमेव च। भत्य पवित्र सर्वेषां व्यञ्जनं वड्िसंस्कृतम् ॥२॥ एकहस्त छृतं तोयमभच्य सर्वसम्मतम्। आविलं क्वमियुक्तञ्जापरिशुद्ञ्ज निर्मलम्॥ २८॥ अभच्य व्राह्मगानाव वैष्ावानां विशेषतः । अनिवेद्य हरैरेव यतीनां ब्रह्मचारियाम् ॥ २९॥ पिपीलिकामिश्रितञ्ज मधु गव्य गुड़ तथा। यत्किञ्चिद्स्तु वा तात न भत्त्यञ्ञ शुती शुतम् ॥ २०॥ पचिमत्य कीटमच्य शुद्धं पक्कफलं तथा। काकभत्यमभत्यञ्ज सर्वेषां द्रव्यमेव च ॥ ३१॥ छृतपक्क तैलपक्क मिष्टान् शूद्रसंस्कृतम्। अभच्य ब्राह्मणानाज़ शृद्रभत्त्यञ्न पीठकम् ३२॥ सर्वेषामशुचीनाञ्ज जलमन्न® परित्यजेत्। 5-६१

७२२

अभौचान्तात्परदिने शुद्धमेव न संशयः॥ ३२॥ विपाक कर्मसामेव टुष्करं श्ुतिसम्मतम्। भच्त्याभच्यञ् कथितं यधाज्ञानं व्रजेश्वर॥ ३४॥ क्रमाचतुर्षु वेदेषु चोत्ा मतचतुष्टयम्! सर्वेषां सारभूतञ्ज कथयामि पितः शृणु ॥३५॥ नाभुतां चीयते कम कल्यकोटिशतैरपि। अवश्यमेव भोत्तव्य कतं कर्म शुभाशुभम् ॥ ३६॥ तीर्थानाज् सुराणाञ्च साहाय्यन तृणामपि। किव्चिद्गवति साहाय्य कायव्यूहेन सर्वतः ॥३७॥ प्रायथ्चित्तानि चीर्णानि निशितं मत्पराङमुखम्। न निष्पुनन्ति हे तात सुराकुन्भमिवापनाः ॥ ३८॥ प्रायश्चित्तेन पुेन न हि शुध्यन्ति मानवाः । सर्वारमभेरा वैश्येन्द्र दानिन योगतोऽषि वा ॥ ३६॥ शुभाशुभञ्ज यत् कर्म विना भोगान्न च चयः। भोगेन शुद्धिमाप्नोति तती सुत्तिरभवेन्नृयाम् ॥ ४० ॥ न नष्टं दुष्क तं कर्म सुद्वतेन च कर्मणा। न नष्ट सुकृतं कर्म क्वतेन दुष्क तेन च॥ ४१ ॥ यज्जेन तपसा वापि व्रतेनानशनेन च। तीर्थस्त्नेन दानेन जपेन नियमेन च॥ ४२ ॥ भुवः प्रदचिशेनैव पुराणम्रवसेन च। उपदेगेन पुखेन पूजया गुरुदेवयो: ॥४२ ॥ सधमाचरसेनैवातिधीनां पूजनम न। ब्रझ्मसां पृजनेनैव भोजनेन दिवेषतः ।४४ । यद्दत्तमपि विप्राय तत् प्रास्त पूर्गरपतः ।

यीलपजनखराडम्।

वीजरूपञ्ञ तद्दानं क्षेत्ररूपज्च ब्राह्मगः ॥ ४५ ॥ एकेन कमेगा तात सग प्राप्तीति मानवः। कमेणा न हि मोच्षज तटेव मम सेवया॥ ४६ ॥ स्वगञ्ज सुक्ततनैव नरकं दुष्क तेन च। व्याधिर्जन्म च ग्रोनी च कुत्सिते न ततः शुचि: ॥४७ गोघ्नी वो ब्राह्मणानाज्ज कामतथीपपातकी। टन्दशूकत्वमाप्ोति गोलोमसमवर्षकम् ॥ ४८॥ मर्पेण भत्तितस्तेन ज्वालया गरलस्य च। तषितो व्यथितस्ेव निराहार: कयोटरः ॥ ४६॥ ततः कुरडात् ससुत्याय गौर्भवेल्लोमवर्षकम्। ततः कुठ्ठी च चाएडालो वर्षलच्ष ततो नरः ॥ ५० ॥ तटा भवेद् ब्राह्मगाश्च कुष्ठयुक्तो हि कमेणा। भाजयित्वा विप्रलक्षं निर्व्याधिश् भवेच्छुचिः । ५१ । अकामतम्तद्धज़ न्तत्रियस्यापि कामतः । अकामतस्तदर्धज्न तदर्धज्ज विशस्तथा॥ ५२॥ तदर्धं शूद्रगोघ्नस भुंता पापं न संभयः। प्रायथ्चित्ते न शुद्धश्च भुंते शेषञ्च कर्मरः ॥५३ ॥ अ्रनुकल्पे चतुर्थञ्ज पापं भुंतो न संशयः। चतुर्गुरज् गोघानां ब्राह्मणानाञ्ज पातकम् । ५४ ॥ भुंते पापज् ब्रह्मघ्नो ब्राह्मणख्चेतरोऽपि वा। क्रमेणानेन बोध्यञ्ज कामतोऽकामतोऽपि वा ॥५५ ॥ प्रायश्चित्त जन्मकर्मव्याधिरेव न संशयः। गोघ्ी भवति गौश्ापि यावद्वर्षञ्ज निश्चितम्॥५६ ॥ चतुर्गुगज्ज तेषाज् ब्रह्मघ्नो विट्क्मिर्भवेतृ।

ब्रह्मवैवत्तपुराणे

तनो भवति स्ेचछश् तावद्वर्षचतुर्गुराम्॥ ५७॥ ततयान्धो भवेद्िप्रः पूर्वेषाञ्च चतुर्गुगाम्। ब्राह्मणानां चतुलेक्षं भोजयित्वा शुचिर्भवेत् । ५८ ।। चन्तुभांश् यथसीच भवेत्सीऽप्यतिपातकात्। स्तरीघनश्नतुणीं वर्णानां वेदे सोऽप्यतिपातकी।५टम कालसूतज्न प्राप्नोति स्त्रीलोमसमवर्पकम्। अच्ितः क्वमिणा तत्र निराहारो व्यथायुतः ।६०॥ ततो भवति लोके च तावद्र्षच्च पातकी। ततः पापी भवेत्सोऽपि यक्षमग्रस्तम् कर्मखा ॥ ६१॥ वर्षाणां शतकज्जैव विप्रलच्षन् भोजयेत्। ततः शुद्धो ब्राह्मरख्व विद्वांस्तपसि संयतः ॥ ६२॥ किज्िद्क ङतो पापशेषं सर्णदानाच्छुचिर्भवेत्। गर्भघश्य महापापी संप्राप्नोति शुनीमुखम् ॥६३॥ वर्षाणां पतकञ्जैव घोटकश् भवेद् ध्रुवम्। वर्षायां पतकशैव सूक्षशस्तरए पीड़ितः ॥ ६४ ॥ ततः पापी भवेद्श्यो द्रव्ययुक्ती हि कमणा।

ततः खकुलजातोऽपि निव्याधिर्व्राह्मणः शुचिः। व्राह्मरः चत्रियन्नन्न त्तत्रियो वा विना रणात्। ६६। तप्तशूलञ्ज प्राप्तोति वर्षागाञ्ज सहस्रकम्। क्वथितं तप्तलोहैन चार्तनादं करोति च ॥ ६७॥ ततो भवेन्मत्तगजी वर्षाणं भतकं तथा। ततो रक्नविकारी च शूद्रो वर्षभतं तथा।६८॥ गजदानेन मुततश व्याधितस तती दिजः।

श्रीऊण जन्मखग्डम् । ७२५

वैश्यघ्नथापि वैश्यथ् शूद्रघ्नो वैश्य एव च। ६ट ॥ वैश्यघ्नथापि शूद्रश्न समपापं लभेद् ध्रवम्। क्वमिकुरडञ्त प्राप्नोति वर्षाणां गतकं तथा।७० ॥ कृमिभिभच्तती दुःखी किरातश्च भवेत्ततः। वर्षागां पतकञ्जैव क्वमिव्याधिसमन्वितः।१ ततो मन्दाग्नियुक्तय ब्राह्मणो दैन्यवान् ब्रज। पञ्चाणदवर्षपर्य्यन्त दुर्बलस कथोदरः ॥७२॥ मुक्तिभवति युक्तेन तीर्घे चाख्प्रदानतः। शूद्रव्नो व्राह्मगञ्जव कामतोऽकामतोऽपि वा॥३॥ सावित्रीलचजाप्यन तदर्ेन छुचिभवेत्। चतुवर्ण: कुक्कुटन्नो ह्यविभ्रप्तथ् शस्भुना॥ ७४॥ वर्षाणं अतकञ्जव प्राप्नीति रौरवं नरः । ततो भुङता कुक्क टश्च वर्षाणसपि षोड़य॥ ७५ : ततः शुद्धी भवेदिप्री सचितः कुक्कुटेन च। गङ्गास्त्नानेन दानेन खर्णस्यापि भवेच्कुचि: ।।

तिप्राय लवसं द्त्त्वा पट्पलञ्ज प्रसुच्यते।७9॥ हत्वा सपीश्चतुरवर्गो मम पादेन चिड़्ितः । ब्रह्महत्याचतुथञ् पातकञ्च लभेद् ध्रुवम्॥ ७८॥ असिपत्नञ्ज नरकं वर्षायां भतकं तथा। प्रोप्नीति यातनां युक्ती विच्किन्नस्तीक्ष्णधारया।७2।। ततो भवति सर्पश्च दुन्दुभो वर्षपञ्चकम्। नरेय ताड़िती दुःखी मृत्योर्भवति पीड़ितः ।८०।। ततो भवेवरः पापी ज्वरयुक्ती हि दुर्बलः ।

७२६ [८५ श ३१

वर्षाणां पञ्चकेनैव मृतो भवति कर्मख ॥ ८१॥ ततो भवति हस्ती च घोटकी वा व्रजेख्र। यावद्विंभतिवर्षच्च ततः शू्रो भवेद् ध्र वम् ॥ ८२॥ अहङ्कृती व्याधियुत्ती रोप्यदानेन मुच्यते। ब्राह्मणानाच् पतकं भोजयित्वा शुचिर्भवेत् । ८३। तुद्रजन्तुबधेनैव चुद्जन्तुर्भवेन्नरः। वर्षाणां पतकञ्जव चुद्रव्याधिं तरेत्ततः । ८४।। कपा कार्या सता शशदहिंस्त्रेषु च जन्तुषु। हिंसायां न हि दोषच हिंस्राणाञ्ज व्रजेश्वर॥८५॥ अश्वत्थघ्नश्नतुर्वरसी व्रह्महत्याचतुर्थकम् । पापज् लभते तात चासिपत्र व्रजेद् ध्रुवम् ॥ ८ह॥ स तीक्ष नापि प्रस्तेय विच्किन्नश्न दिवानिशम्। वर्षासां प्तकञ्चव भुङते परमयातनाम् ॥ ८७॥ ततो भवति वक्तस्न पाल्मलिरवेषलक्षकम्। ततो भवति शूद्रख् क्वित्राङ्गो व्याधिसंयुतः ।द८। यावज्जीवनपर्यन्त ततो विप्रो भवेट् ध्र वम्। व्र राव्याधिसमायुक्ती मुच्ते सवर्सदानतः । ८६ ॥ मिथ्यासाच्यप्रदाता च कृतघोऽतिक्वतघ्नकः । विश्वासघाती मित्रव्नो विप्रार्ण वनहारक: ।20। शूद्र याद्ान्नभीजी च शूद्राणां शवदाहकः। शूद्रायां सूपकश्चैव व्ृषवाहकपातकी ।८१॥ धावको देवलथ्नापि चैतेडतिपापिनस्तथा। कुभभीपाकं प्रयान्त्येव वर्षाणाञ्ज सहस्त्रकम् ॥६२। तत्नव तप्ततैलेन सन्तप्रथ् दिवानियम्।

१ =५ त्र ०]

भचितो व्याधितश्नैव सर्पाकारेग जन्तुना ।८३। ग्टध्रः कोटिसहस्त्राषि पतजन्ानि शूकरः । ख्वापदः प्तजन्मानि शूट्रो रोगी भवेत्तत: ।८४। मन्दाग्निज्वरसंयुत्त: पच्चाशद्वर्षकं तथा। सुवर्शनां शतपलं दत्त्वा शुद्धी भवैद् ध्र वम् ।९५॥ चतुर्वर्णी वस्त्रहारी गव्यहारी च मानवः । रोप्यमुक्तापहारी च शूद्रद्रव्यापहारक: । ८६ ॥ वर्षाणाज सहस्त्रञ्ज वकजातिर्भवेद् ध्र वम्। मूत्र कुएडज्न वे भुक्का वर्षागां पतकं तथा।2॥ ततो भवेच्छू द्रजातिर्वषीसी शतकं व्रज। कुष्ठव्याधिसमायुक्तो गलितश्चैव पातकी॥६८॥ ततो भवेद् व्राह्मणश्च कुछ्ावशेषसंयुतः । स्वर्रंषट्पलदानेन व्याधिती मुच्यत शुचिः ॥८६। कोशापहारकसैव फलापहारकस्तथा। यन्तः पृथिव्यां सस्भूतो लौलाद्रव्यापहारकः ।१००। वर्षाणां प्रतकज्जव चापपत्ी भवेद् ध्रवम्। ततो भवेत् कृष्णवर्णः शूद्रश्च भारते भुवि ॥१०१ ॥ ततो भवेट् ब्राह्मणश्चाप्यधिकाङ्गोऽपि जन्मभिः। पुनर्जन्म द्विजो भूत्वा सुष्यते विप्रभोजनात् ॥ १०२॥ पक्कद्रव्यापहारी च पशयोनिर्भवेद् ध्रुवम्। यस्याएडकोथी गन्धातः कस्तूरी यस्य नाम च ॥१०३। सप्तजन्म मृगो भूता तती भवति गन्धकः । जन्मैकत् ततः शूद्रो गलत्कुष्ठीव जन्म्ननि ॥१०४ ३ ततो रोगावशेषेण संयुतो व्राह्मप; क्थः।

७२८ ब्रह्मवैवर्त्तपुराणे

स्वर्संषटपलदानेन मुच्यते नात संभय:॥१०५। धान्यापहारी दुःखी च क्पएः सप्तजन्मसु। विष्ठाकुरडं वर्षपतं सम्प्राप्य मुच्यते भिया॥ १०६॥ स्गापहारी कुष्ठी च मानवः पतितो भवेत्। स्वर्णदानप्रतिग्राही विट्कुरडञ्न प्रयाति च॥ १०७॥ ततो वर्षशतं भुक्का पुरीषञ्च दिवानिभम्। ततो व्याधी भवेच्छूद्री रक्तदोषेय संयुतः ॥१०८ ॥ तज्जन् पातकं भुक्ा ब्राह्मरश्च पुनर्भवेत्। व्याधिशेषोपयुत्ताथ्य मुच्यते सवर्दानतः । १०८। अगव्यानाञ्ज गामी च पूर्वोत रोरवं व्रजेत्। कुभ्भीपाकं महाघोरं वर्षागाञ्चाम्यसंख्यकम् ।११०॥ ततो भवेत् पुंसलीनां योनीनाञ्ज हमिस्तथा। वर्षाणाज् सहस्रज्ज विट्क्वमिर्वर्षलक्षकम् ॥१११॥ पशयोनिर्भवेत्तस्मात्तस्ाच्च चुद्रजन्तवः । ततो भवेन्स्ननेच्छजातिस्ततः शूट्रोऽधमस्तदा ॥११२। ततो भवति विप्रश्च व्याधियुत्ती नपुंसकः । पुनस ब्राह्मणो भूता तीर्थ पर्य्यटनैन च । ११३॥ क्रमेया शुद्वो भवत वंभहीनश्न पातकात्। भोजवित्वा विप्रलक्षं पुत्रञ्च लभते शुचि: ॥११४॥ मानवः क्रोधयुक्तश्न गर्दभः सप्तजन्मसु। मानवः कलहाविष्टः सप्तजन्मसु वायस: ॥११५॥ पालग्रामप्रतिग्राही कालसूत्र व्रजेद् ध्र वम्। वर्षाणां प्तकञ्चव खन्जराटी भवेत्ततः ॥ ११६। लोहचीरस् निवेधो मषीचीरय कोकिल: ।

श्रीक्म एाजन्मखएडम् ।

शुकोऽप्यञ्जनचोर मिष्टचोर: क्मिर्भवेत्। ११७।। विप्रद्वेषी गुरुद्वेषी गिरसाञ्ज क्वमिभवेत्। पुंखलों कामिनीं तात भुक्ा च रौरवं व्रजेत्॥ ११८॥ ततो वथाकमिश्वैव वर्षाणां शतकं तथा। ततोडपि विधवा चैव बन्ध्या च सप्तजन्मसु ॥११२ ॥ अस्पृश्या जातिहीना च कविन्ननासा भवेत् क्रमात्। रक्तद्रव्यापहारी च रक्तदोषान्वितो भवेत् ॥ १२० ॥ आचारहीनो यवनः खज्जो भवति हिंसकः। अदीत्तितो वह्वरश्न दुष्टदर्यो च कानकः ॥ १२१ ॥ अहङ्गारी कर्णहीनो वधिरो वेदनिन्दकः। वाक्हर्ता च मूकश्च हिंसकः केशहीनक: । १२२ ॥ मिथ्यावादी शमशुहीनो टुर्वाक्ो दन्तहीनकः। जिह्वाहीन: सत्यहारी दुष्टोऽप्यङ्ग लिहीनक: ॥ १२३ म ग्रन्योपहारी मूर्खश्व व्याधियुत्ती भवेद् ध्र वम्। अखग्राही च तच्चोरो लालामूत्र व्रजेदिति॥ १२४॥ वर्षाणाञ्ज पतं स्थिता घोटकस भवेद् ध्र वम्। गजचोरो गजग्राही विट्कुरडे च सहस्त्रकम् ॥१३५॥ स्थित्वा वर्ष भवेदस्ती तत्पश्चाद् द्वषलो भवेत्। अयज्ञे छागहन्ता च छागचोरप्रतिग्रही : १२६॥ पृयकुरडे वर्षभतं स्थित्वा चाएडालतां व्रजेत्। क्वागश्च वर्षपर्य्न्तं तदा भवत मावनः ॥ १२७॥ शत्र प्रस्तेण किन्ह तदा सुक्ो भवेद् द्िजः । दत्तापहारी वाग्दानं ऊतापहरते पुनः । १२८। स भवेन्स्त्रेच्कयोनी च भुक्का च नरकं व्रजेत्।

६३०

एकाकी मिष्टमन्नाति कालसूत्र व्रजेद् ध्र वम् ॥१२८॥ त तत्र वर्षशतं स्थित्वा प्रतो वर्षसहस्त्रकम्। तदा भवति जन्मैकं मच्तिका च पिपीलिका ॥१३०॥ जन्मैकं स्त्रमरश्व जन्मेकं मधुमत्तिका। र.त जन्मैकं वरलसव जन्मैकं दंभ एव च ॥ १३१ ॥ जन्मैकं मथकञ्नव जन्मैकं पूतिकः स्प्र तः । दि जन्मैकं तल्पकीटस तदा शूद्रो भवेद् ध्र वम् ॥१३२ असद्बुद्विर्व्याधियुक्तो तदा मुत्ा भवेद् द्विजः । सरु तैलचोरस्तैलकारो मूर्धि कीट: स्त्रिजन्मकम् ॥१३३॥ तदा भवेत् खर्णकारो जन्मैकं दुष्टमानसः। विश्वैक लिपिकर्ता च भत्यदातुर्धनं हरेत्। १३४ ।। तमःकुरडे वर्षशतं स्थित्वा खर्णबषिग भवेत्। जन्मैकच्च दुराचारो जन्मैकं करणो भवेत् ॥ १३५ ॥ कायस्थ नोदरस्थ न मातुमींसं न खादितम्। तत्र नास्ति कपा तस्य दन्ताभावेन केवलम् ॥ १३६ ॥ स्वर्णकारः सर्यकगिक कायस्थश्न व्रजेखवर। नरेषु मध्य ते धूर्नी: छपाहीना महीतले ॥१३७॥ हृदयं त्तुरधाराभं तेषां नास्ति च सादरम्। प्तेष सज्जन: कोडपि कायस्थी नेतरी च तो ॥१३८॥ सुवुदि: शिवयुक्तश्व प्ास्त्ज्ञो धर्ममानसः । न विश्वसेत्तेषु तात सात्मकल्याणहेतवे॥ १३८॥ सीमापहारी टुष्टय भूमिचोरय हिंसक: । भूमिदानापहारी च कालसूत्र व्रजेद् ध्र वम् ॥१४०॥ वष्टिवर्षसहस्त्राणि चुत्पिपासादितः स्थितः।

७३१

ततोऽपि तानि नामानि विषठायां जायते कमि: ॥१४१। वतो भवेदसच्छूद्रो जन्नैकज्ज ततः शुचिः। तन्माजज्ञानै: सावधानं भवेत् प्राज्तश्च यत्तः ॥१४२।। रक्तवस्तापहारी च जन्म कं रक्नकीटकः । सतः शूद्रय जन्मैकं ततो विप्रो भवेन्कुचि: ॥१४३॥ त्रिसन्ध्यहीनो विप्रश् प्रातःशायी च यो नरः। सन्याथायी दिवाशायी यज्ञसूत्रापहारकः ॥१४४। अशुद्धसन्ध्याकारी च वेद्वेदाङ्गनिन्दकः। तह्विरुड्ः स्वर्गमार्गस्त्रिजन्म पतिती द्विज: ।१४५। यः शूद्रो ब्राझ्मगीगामी कुन्भीपाके ब्रजेदु ध्र दम्। वर्षााच्च त्रिलक्षञ् पच्यते तंत्र पीड़ित: । १४६। दिवानियं प्रदग्धव तप्ततैले च दारूखे। ततो भवेद्योनिकीटो पुंचलीनाज् पातकी॥१४॥ षष्टिवर्षसहस्त्राषि चाहारं तस्य तन्सलम्। ततो सवति चारडाली जन्मलच्तं क्रमेण च ।१४८! ततः शूद्रो गलत्कुष्ठी जन्मैकज्ज ततः शुचिः। सोऽपि विप्रो व्याधिशेषस्तीर्थ पर्यीटनाच्कुचि: ।१४६/ असच्छ द्रश भर्वात सोऽस्याने सुरपूजित। दत्वा देवाय नैवेद्यमपवित्रञ्ज मानवः ॥ १५० ॥ सकशं पार्थिवं लिङ्ग संपृज्य यवनो भवेत्। दुर्बलेन भवेदन्धः कुत्पिर्तन च कुत्सित: ४१५१। अङ्गहीनो दरिद्रश व्याधियुत्तय मानवः। अमदया च निर्माश निर्माएसटयं मक्म ॥१५२॥ मृद्धस्प गोभक्रत् पिस्डेस्त था वाधृक या पि वा।

७३२ ब्रह्मवैव त्तपुराणे [८५ श्र

कत्वा लिङ्ग सऊ्वत्पूज्य वसेत् कत्पायुषं दिवि ॥१५२ ततोभवति विप्रश्च महाप्राप्नस् भूमिमान्। राजा भवेद्भारते च लिङ्गानां पतपूजनात् ॥१५४। सहस्रपूजनात्सोऽपि लभते निश्चितं फलम्। . स्थित्वा च सुचिरं खर्गे राजेन्द्रो भारते भवेत् ॥१५५॥ अयुते च तदीशस् लक्षे च पृथिवीश्रः । पूजने चातिभत्त्या चाप्यतिरितं फलं लभेत् ॥१५६॥ तीर्थस्नानेन दानेन विप्राणं भीजनेन च। नारायगार्चया चैव विप्रजाति् कर्मणा॥१५७॥ अतिरित्ेन तपसा परिडती वाह्मणो भवेत्। परिडतो ब्राह्मणश्चव वैण्णवश्च जितेन्द्रिय: ॥१५८॥ अनेकजन्मपुख न जायते भारते भुवि। तस्यांत्रिस्पर्नैनेव सद्य:पूता वसुन्वरा॥१५८॥ तीर्था: कुर्वन्ति तीर्थानि जीवन्मुत्ताश् वैप्वाः। स्वपुंसाज सहस्त्रञ्च पुनन्तीति गुती शुतम् ॥१६०॥ पापेन वैद्यजन्मैव दुश्चिकित्सोऽपि ब्राह्मयः । दुशिकितस्तथा वैद्यो व्यालग्राही त्रिजन्मसु ॥१६१। अतिक्रूरी दुराचारो द्वेष्टा च सुरविप्रयोः। स भवेत् कुटिलव्याली वर्षाणाज् सहस्रकम् ॥१ ६२॥ पुंश्लीलम्पटानाच दूती या कामिनी व्रज। कालसूत वर्षशतं स्थित्वा च गोधिका भवेत् ॥१६२ जन्मैकं गोधिका भूत्वा हरियञ् त्रिजन्मसु। जन्मैंकं महिषस व जन्मैंकं भज्को भवेत् ॥१६४॥ जन्मैकं गएडकश्नव शृगालश्न त्रिजन्मसु।

परकीयतड़ागञ्च सप्तभस्य ददाति च १६५। स भवेन्नक्रजातिश कच्छपस त्रिजन्मसु। वृघ्ामांसन्व यो भुङती मत्सलुव्धश ब्राह्मणाः ॥१६६। भुङक मांसमदत्तञ्न स मीनस मृगो भवेत्। वर्षाणाञ्ज सहस्त्रच्च तात भुक्का प किल्विपम् ॥१६७/ कमभोगाच्ुचिर्भूत्ा स पुनर्व्राह्मणो भवेत्। एकाद्श्रीविहीनश् ब्राह्मगः पतिती भवेत् ॥ २६८ ॥ सत्त्यस्य द्विगुणं दत्वा तेन पापेन सुच्ते। मम जन्पदिने चैव यो भुडती मानवोऽधमः ॥१६८ ॥ त्र लोक्यजनितं पापं सोऽपि भुङ्ती न संभयः । भुत्ना च नरकं सर्व पथ्चाच्चाणडालतां व्रजेत् ॥ १२० ॥ एवच्च शिवरात्री च श्रीरामनवमीदिने। उपवासाससर्थय हविष्ान्न समाचरत् ॥ १७१ ॥ ततो पक्ती दुर्बलस भोजवेद् ब्राह्मगानपि। कवत्वा महोत्सवं पुख मदीयं पातकाच्कचिः॥ १७२ ॥ तस्माद्यत्ेन कर्तव्य नामसङ्गीरतनं मम। उटध्र: कोटिसहस्त्राि शतनव्यानि शूकरः ॥१३ ॥ खापदः शतजन्मानि भवेञ्च निभिभोजनात्। अदीचिती द्िजय व शहचचिलः शुकी भवेत् ॥ १७४॥ तनुद्दाही दिजयव राजहंसो भवेत् घ्र वम्। चित्रवस्तापहारी च मयूरस विजन्मसु॥ १७५ ॥ तैज:पात्रापहारी च सवेत्कारएडवधिरम्। सुराणां प्रतिमाचीरोऽप्यन्वथ् सप्तजन्मसु ॥ १०६॥

5-६२

ब्रह्मवैवर्तपुराये

दरिद्रो व्याधियुत्तक् वधिरश्चापि कुल्कः। अरतं

स्त्रीतैलमधुमांसच्च रवी वा पञ्चपर्वसु॥ १७७॥ स सेवते यो महामूढ़ो वज्चदंद्ट्र व्रजेत् ध्रुवम्। गो

पातकी दुःखितस्तत्र वर्षाणाञ्च सहस्त्रकम् ॥ १७८॥ चट ततो भवति स्ेच्कश्च चाएडाल: सपजन्मसु। का

व्याधियुत्तस्वतः शूट्रो ब्रा्मराश्च ततः शुचि: ॥ १७८॥ तस्माद्यत्नान्न भोत्तव्यं भारते धमभीरुया। ब्राह्मराज्ज सुरं दृद्टा न नमेद्यी नराधमः॥१८० ॥ यावज्जीवनपर्य्यन्तमशचिर्यवनी भवेत्। अभ्युत्थानं न कुरुते दृष्टा चागतब्राह्मगम् । १८ ॥ स भवेद् ब्रह्मघाती च सप्तजन्मसु निश्चितम्। शिवद्व षी कुक्कुटश्च देवलः सप्तजन्मसु ॥१८२ ॥ पितदेवार्चनं हन्ति वेदोक ज्ञानदुर्बलः। 31 स याति नरकं पापी वर्षाणाच सहस्रकम् ॥ १८३॥ म ततथ रौखं भुक्का तीर्थ काकस्त्रिजन्मसु । त्रिजन्मसु मृगालश्न तीर्थे भुङतो भवं व्रज ॥ १८४ ॥ त्रिजन्मसु भवेत् सोऽपि तीर्थेषु प्वरक्षकः । प्वानां करमादत्ते कर्मणा कवतपातकी॥ १८५॥ नित्यं सुरार्चनं ऊ्वत्ा दान्भिको ज्ञानदुर्बलः । गुरुज्च नार्चयेद्धत्या तस्मे नात्' ददाति यः ॥१८६॥ स भवेह वली दुःखी देवशापेन पातकी। नित्य सुरार्चनं कत्वा दान्तिको ज्तानदुर्दल: ॥१८०॥ पूजाफलं न लभते देवद्रोही स दारुएः। दीप निर्वायकर्ता च खद्योतः सपजन्मसु ॥१८८॥

श्रीकृष्णजन्मखरडम्। ३५

स भवन्मत्स्यरङ्श्व मार्जार: सप्तजन्मसु। गोगीहर्ता कपोतक्व मालाहर्ता विहङ्गम: ।१८६॥। चटको धान्यचीरश्च मांसचीरस कुञ्जरः । कविप्रहर्ता विदुषां मणडूकः सप्तजन्मसु ॥१८० ॥ असत्कविर्ग्रामविप्री नकुलः सप्तजन्मसु। कुष्ठी भवेच्च जन्मैकं क्वकलासस्त्रिजन्मसु ॥१८१॥ जन्मैकं वरलसैव ततो व्ृत्तपिपीलिका। ततः शूद्रश्च वैश्यश्न च्त्रियो ब्राह्मणास्तथा॥ १९२ ॥ कन्याविक्रयकारी च चतुर्वर्णो हि मानवः । सद्यः प्रयाति तामिस्र यावच्चन्द्रदिवाकरी। १८३॥ ततो भवति व्याधश्च मांसविक्रयकारकः । ततो व्याधिभवित्पश्चाद्यी यथा पूर्वजन्मनि ॥१९३॥ मन्नामविक्रयी विप्रो न हि मुक्ती भवेद् ध्रु वम्। मृत्युलोके च मन्नाम स्मृतिमात्र न विद्यते। १९५॥ पश्चाङ्गवेत्ो गोयोनी जन्मैकं ज्ञानदुर्बलः। ततम्कागस्तती मेषी महिषः सप्तजन्सु ॥ १६७। महाचक्री च कुटिली धर्महीनस मानवः । जन्मेकं तैलकारस कुन्भकारस्तथैव च ॥१९६ ॥ मिथ्याकलङ्गवक्ता च देवब्राह्मणनिन्दकः । स भवेत् खर्णकारश् रजकः सप्तजन्मसु ॥१८८॥ ब्राह्मणः चत्रविटशूद्रा: कुव्सिता: थौचवर्जिताः। जन्म तषां क््रेक्कयोनी वर्षाणामयुतं तथा। १८८ । कामती योषितां श्रोणीप्तनास्य यश पश्ति।

व्र ह्मवैवत्तपुराऐे।

स भवेदु दृष्टिहीन परत्रापि नपुंसकः ॥२००॥ विप्रोजिचारकर्ता च हिंसको ज्ञानदुर्बलः। यात्य वमन्धतामिस्त्र वर्षाणामयुतं तथा ॥ २०१॥ तंदा भर्वात देवन्ोऽप्यग्रदानी च दु्मतिः । ततः शूट्रो भवेदिप्रो भीगेन कर्मसस्तथा।२०२ ॥ गास्वज्ञाता च दैवन्ो मिथ्या वदति लोभतः। स भवेच्च ध्रुवं ज्येष्ठी वानरः सप्तजन्मसु ॥२०३॥ अनेकजन्म तपसा भारते ब्राह्मगी भवेत्। सुबुद्धिरतिधर्मिषठी धर्सहीन पातकी। २०४॥ स्वधर्मनिरती विप्र: परमाच् हुताशनात्। पवित्रश्चातितजस्वी तस्ाद्वीतः सुरः सदा ॥२०५॥ नदीषु च यथा गङ्गा तीर्थेषु पुष्करं यथा। पुरीषु च यथा काशी यथा ज्ानिषु शङ्गरः ॥ २०६ ५ यास्तेष च यथा वेदा वघाशत्थय पाट्पे। मम पूजा तपस्यासु व्रतेष्वनयनं तथा ॥ २०७॥ तथा जातिषु सर्वासु ब्राह्मगः श्रेष्ठ एव च। विप्रपादेपु तीधानि पुखानि च व्रतानि च। २०८। विप्रपादरजः शुद्धं पापव्याविविमर्दनम्। शुभागीवचनं तेषां सर्वकत्याणकारगम् ॥ २०६॥ एतत्ते कथितं तात विपाक: कर्मशामहो। यथाखुतं यथाज्ञानं तदगेषं निशामय॥ २१० ॥ सुत्वा धर्मविपाकञ् वाचकाय सुवणकम्। दद्यात्तस्ा च रौप्यच् वस्त्र' तामूलमेव च॥ २११॥ सुवर्सशतकं दद्यात् सदो देही च गोकुलम्।

ग्रोऊशाजन्म खगडम्। ७३9

रोप्यं वस्तञ्न ताम्बूलं मत्प्रीत्या व्राह्मणाय च ॥२१२। दूति श्ीव्रह्मववर्त्ते महापुराणे नारायणनारदसंवादे श्रीक्ृण्णा जन्मख गडे भगवन्नन्द संवादे पञ्चाभीतितमोऽध्यायः ।

नन्द उवाच।

केदारकन्याप्रस्तावात् कथितं क्मकीर्तनम्। कवत्वा स्त्रीणं प्रसङ्गन तद् व्यासेन वद प्रभी॥१॥ कदारकन्या सा का वा को वा केदारभूपतिः । कस्य वंगे च तज्जन्म तन्म व्याख्यातुमर्हसि॥ २॥ श्रीभगवानुवाच। पुरादी ब्रह्मरः पुत्रौ मनुः खायभ्भ वस्तथा। तस्य स्त्री शतरूपा च धन्या मान्या व योषिताम् ॥३७ प्रियव्रतोत्तानपादी तयो: पुत्री बभूवतुः। उत्तानपादपुवश ध्रव एव महायथा: ।४। तत्पुत्रो नन्दसावर्णि: केदारव तदात्मजः। सप्तद्वीपपतिः श्रीमान् केदारो वैष्वः सयम् ॥ ५। तस्य रक्षानिमित्तेन तत्सभायां सुदर्भनम्।. गवां लक्ष नवं शुद्ध सवर्णशृङ्गञ्व भूषितम् ॥ ६। वह्निश्ठद्दानि वस्तापि दत्तानि वरुरेन च।

ब्रह्मवैवत्तपुराणे

सुवर्णानां तथा लन्तं सर्वभस्या वसुन्धराम् ॥॥ मगिरत्नञ्ज मुक्ताज हीरकं परमं तथा। माणिक्य मश्रत्नानां लक्षं लक्षञ् हस्तिनाम् ॥८॥ रोप्यं प्रवालं मिष्टानं पतधान्याचलं वरम्। नित्यं नित्य व्राह्मणेभ्यो ददी च रत्नभूषएाम्॥2॥ पतलक्षं ब्राह्मणानां भोजयामास नित्यसः । जलभोजनपात्नाणि सुवर्णानां ददौ नृप: ॥१०। 16

सुवर्णानां यन्तसूत्रमङ्ग लीयकमुत्तमम्। आसनं खर्परत्ानां ब्राह्मोभ्यो ददी मुदा ॥११। ब्राह्मणानाञु लक्षज सुपकारं ृपस्व च। ब्राह्मानां हिलच्ञ्ज परिवेषणकारकम् ॥१२॥ ष्टतकुत्या मधुकुल्या दधिकुल्या मनोहराः । गुड़कुल्वा दुग्धकुल्या नित्य प्रार्थनमीफितम् ॥ १३॥ प्रातरारभ्य सन्ध्यान्त विप्राणां भोजनं तथा। दुःखिनां मिनुकाणाच्च धनदानं यथोचितम् ।१४। फलमूलाथनो राजा वैषवश्य जितेन्ट्रियः। सवें सदर्पणं कत्वा जपेन्माच् दिवानिशम् ॥ १५॥ एकदा सूपकारत तमुवाच वृपेश्वरम्। विप्रायां भोजनायैव दशलक्षमुपस्थितम् ॥ १६॥ भुख्जते ब्राह्मणाशाद्य रुत्तमत्रं वद प्रभो। कुर्वन्तु भत्तणं ते वै विप्रा: सूपादिना तृप ॥१७॥ चतुर्योजन पर्य्यन्तमधिकारं छृपस्य च। यो राजा तच्कतगुण: स एव मरडलेखरः ॥ १८॥ तत्तह्मगुणो राजा राजेन्द्र: परिकीर्तितः ।

६ अ्र . ] श्रील्लप्णजन्मखगडम् ।

राजेन्द्राणां पच्चलवं नित्यं केदारससदि । १ ।। अमूत्यरत्नमाणिक्यं मुक्ाहारं मगीश्वरम्। गजरत्नमखरत्नं केदाराय करं ददी॥ २० ॥ कमला कलया जाता यन्कुगससुद्भवा। वह्गिशुद्ांशुकाधाना रत्नभृषगसूपिता॥ २१ । कामुकी कामिनीश्रेष्ठा कन्चा कमललोचना। कन्यास्ति ते महाराजेत्युवाच तृपतिञ्ज सा ॥२२॥ राजा सम्पूज्यतां भत्त्या तस्थी पत्नीं समर्प्य च। साविज्ञाय प्रस् तातं कत्वा च विनयं मुद़ा ॥२३॥ ययौ पुरवनं र्य तपसे वमुनान्तिकम। तत्तपस्यावनं यस्मात् तत्मादृन्दावनं स्मृतम्। २४॥ तपसा वरयामास मां वरञ्न वरं वरम्। ब्रह्मा ददी वरं तस्ये पश्चात् कष्णं लभिष्यसि ॥२५॥ सा चैकदा नदीतीरे वसन्ते सन्मिता सती। पयाना पुष्पशय्यायां रत्नाभरणभूषिता॥ २६॥ ब्रझ्मा परीचितुं ताञ्ज साध्वीञ्ज सुमनोहराम्। ददर्भ कन्या रहसि युवानं पुरुषं परम्। २७। चन्दनोत्षितसर्वाङ्ग रत्नपगाभूषितम्। सम्म्रितं कामुकं रम्य रमसीनाज्ज वाञ्कितम्॥ २८॥ यथा षोड़भवर्षीयं कुमारं कनकप्रभम्। कोटिकन्दर्पलीलाभं पीताम्बरधरं वरम् ॥२६॥

दृष्टा तञ्न समुत्याय वासयामास सन्निधी।३०॥ पूजयामास भत्त्या च फलं मूलं ददी मुदा।

७४० ब्र ह्म वेवर्त्तपुराण [८६ त्र

सुवासितं जलं दत्वा प्रपनाम मुदान्विता ॥ ३१ ॥ पूजां ग्टहीत्वा मुदितः सादरं तामुवाच ह। विप्ररूपी च भगवान् प्रज्वलन् ब्रह्मतेजसा। कामुकीनाच् काम्यञ् सतीनां दुष्करं व्रज ॥ ३२॥ धर्म उवाच। भवनी कस्य कन्या वा किं ते नाम मनोहरे। किं करोषि रहस्येव तन्मे कथितुमर्हसि ॥३२॥ कस्य हेतोस्तपस्या ते किं वा वाञ्कसि सुन्दरि। वरं वृणीष्व भट्र ते यत्त मनसि वाक्कितम् ॥ ३४॥ दन्दावाच। विप्र केदारकन्याहं वन्दा वन्दावने स्थिता। तपः करोमि सहसि चिन्तयामि हरिं पतिम् ॥२५ यदि दातु समर्थोऽसि देहि मे वाक्कितं वरम्। अ्समर्थोऽसि चेह्च्क किं ते प्रश्नेन व्राह्मण॥ २६ ॥ धर्म उवाच। निरीहमवितक्यज परमात्मानमीखरम्। निर्गुषञ् निराकारं भक्तानुग्रहविग्रहम् ॥ ३७॥ का चमा तं पतिं कुर्तु विना लक्ष्मीं सरखतीम्। चतुर्भुजस्य द्े भाय्ये हरेवैंकुरशायिनः ॥ ३८। गोलोके द्विभुजस्यापि श्रीवंशीवटनस्य च। किशोरगोपवेश्स्य परिपूर्षतमस्य च। ३८॥ तस्य भार्य्या सयं राधा महालक्ष्ी: परात्परा। ब्रह्मस्वरूपा परमा परमात्मानमीशवरम्॥ ४०॥ भजते सततं प्रान्त सुरम्य श्यामसुन्दरम्।

श्रीकृप्एजन्मखबडम् । ७४१

कोटिकन्दर्पसीन्टर्य्निन्दितं सुकलेवरम्॥४१॥ अमूत्यरत्नाभरणं सत्वञ्न नित्यविग्रहम्। पोतास्वरधरं रम्य ढातारं सवसम्पदाम्।४२॥ श्रीक्ृषय द्विधारूपो द्विभुजय चतुर्भुजः। चतुभुजश् वैकुरठ गोलाके द्विभुजः स्वयम्॥४३॥ यन्निसेषो भवद्ृन्दे ब्रह्मणः पतनेन च। पञ्चविंभत्सहस्त्र ग युगनेन्द्रस्य पातनम् : ४४ । चतुदगेन्द्रावचिन्नकालेन ब्रह्मशो दिनम्। तावतीति निया तन्य विधातुजगतामपि ॥ ४५॥ एवं त्रि गहिने मास दिषट्के मासि वर्षकम्। एवं प्रतायुस्तस्वैव निवोध बोधतत्परम्॥ ४६॥ यावज्जीवनप्रर््यन्तं सेवन्त सनकाद्यः । कत्थानां कोटिकोटित तन्न माध्यव यो विभु:।४७॥ सहस्रवत्नः शेषश्च सेवते च जपेत् सदा। दिवानिशञ् यं भत्या कल्पकोटियतं शतम्॥ ४८ ॥ तन्न साध्यी हितकरी दुराराध्यः परात्परः । ब्रह्मा ब्रह्मस्वरूपं तं भजेञ्जन्मनि जन्मनि। ४६ ॥ वक्न स्तुभिः सततं स्तीति नित्य' सनातनम्। वेटेऽनिवेचनीवश्च वेदानां जनको विधि: ॥ ५० ॥ विधाता फलढ़ाता च दाता च सवसम्पदाम्। तन्न साध्यो हि भगवान् कालकालान्तकान्तक: ।५१। संहारकर्ता जगता कलया रुद्ररूपतः । स स्तीति पचचवक्नगा कोऽन्योऽन्यस्यापि का कथा ॥५२॥ तत्परस प्रियो नास्ति हृन्द भगवतः शृु।

७४२ ब्रह्मवैवर्तपुराएं [८६ अ्र प्र०

स्वभक्तिसवरूपा सा दुर्गा दुर्गतिनाभिनी॥ ५३॥ ब्रह्मस्वरूपा परमा मूलप्रक्तिरीखरी। नारायगी विष्ुमाया वैष्णवी सा सनातनी। ५४ । गो यन्मायया जगद् भ्रान्तमनित्य भ्रमते सदा। सा स्तीति भत्तया यं देवं वन्द डप्यङ्े दिवानिशम् ॥५५ व स्तीति भत्तया स्वभत्या च गजवक्ः षड़ाननः । ध्यायतैऽयं गणेपय सर्वादी यस्य पूजनम्॥ ५६। भगवान् सर्वदेवेश्ो ज्ञानिनाज्ज गुरोगुरुः । सिद्ेन्द्रेषु च देवेन्ट्र योगीन्ट्र ज्ञानिनां गुरौ ॥ ५७ ॥ .44> न गणेशात् परो विद्वान् गणेपश्च सुराधिप: । सरखती च यं स्तोतुमथत्ता परमेखरी॥ ५ू८॥ दिवानिशं पादपद्म भत्त्या पद्मां न सेवते। यत्कटाच्षाज्जगत्सवैं परिपूर्णतमं शरिवम्। ५८। यङ्जयाद्दाति वातोऽयं सूर्य्यस्तपति यद्जयात्। वर्षतीन्द्रो दहत्यग्निर्मृत्युश्चरति जन्तुषु ॥ ६०॥ पृथिवी सेवया यस्य सर्वाधारा वसुन्धरा। समुद्रा निश्चला: शैला यस्य भोताश्च सुन्दरि ॥६१॥ तोर्थसारा च सा गङ्गा पवित्रा मुकिदायिनी। जगतां पावनी देवी यस्य पादाजसेवया॥ ६२॥ पवित्रा तुलसी देवी स्परणाद्यस्य सेवनात्। नवग्रहाश् दिवपाला भोता यस्य प्रतापतः ॥६३॥ ब्रह्मारडेषु च सर्वेषु ब्रह्मविष्युशिवात्मकाः । अन्ये ये ये सुरेशाश्र शेषाद्या मुनयस्तथा ॥ ६४॥

श्र० श्ीक्कणजन्मखएडम् । ७४३

केचित्कलांगा: करस्य केचिच्च परमात्मन:।६५ ॥ पतिमिकसि कल्याणि प्रक्वते: परमीश्वरम्। गोलोके राधिकासाध्यो नान्येषाञ्न कदाचन । ६६।। मां भजस महाभागे वृपाणामीशवरं पतिम्। बलवन्तज् टेवेभ्यो दैत्व भ्यक्व वरानने॥ ६७॥ सुखानि यानि कल्यागि त्रिष लोकेषु सन्ति वै। भंच् तान्चेव सर्वाि मत्प्रसादान्न संभयः ॥ ६८। सप्तसागरपारिच कावनी रुचिरा वरे। देवानां क्रीड़नार्थाय विधाता निमिता पुरी॥६ट॥ तत्र व गच्क भद्रन्ते रम रामे मया सह। महेन्द्रस्य प्रियवनं युष्पोद्यानसमन्वितम्॥७0॥ गच्छ सवर्णमयों लङ्गां नानारत्नविभूषिताम्। तवर व गच्छ भद्रन्त रम रामे मया सह॥७१॥ विस्यन्दकं सुवसनं नन्दकं पुष्पभद्रकम्। तवव गच्क भद्रन्त रम रामे मया सह। ७२ ॥ सुमेरुगह्वरं वापि चीरोदं वा मनोहरम्। तत्र व गच्छ भद्रन्त रम रामे मया सह॥७३॥ सत्यलोकं ब्रह्मलोकं रम्य सद रहस्थलम्। तवव गच्क भद्रन्त रम रामे मया सह॥ ४॥ मलयं निलयं रम्य महेन्द्रसारनिर्मितम् सुगन्धियुत्त® सततं शुद्धञ्जन्दनवायुना । २५॥ मालती यूथिका रम्या केतकी माधवी तथा। वारुचम्पकपुष्पाणं गन्धेन दुमनोहरम्। तत्ने व गच्छ भद्र ते रम रामे मया सह। ६ह ॥

७४४ ब्रह्मवैवत्तपुराण

पिकानां स्रमराणाञ्च मधुरध्वनिसयुतम्। तत्नव गच्क भद्रन्त रम रामे मया सह॥ ७॥ दून्द्रस्य वरुणस्येव वायोरिव यमस्य च। - धनेश्वरस्य वक्रया धर्मस्य पशिनस्तथां ॥७८॥ सुरम्य लोकमेतेषां मध्य देवि यथेच्कसि। तत्र व गच्छ भद्न्त रम रामे मया सह।७। रत्नद्वीपं मणिद्वीप रम्य चन्द्रसरोवरम्। IC तवव गच्छ भद्रन्त रम रामे सया सह। ८०॥ दत्येवमुक्का सभ्भोतुं गच्छन्त तं क्वलेन च। न वास्तवपरीकाथं सतीत् बोधितु व्रज ॥८१॥ उवाच सा वपसुता कोपवक्नास्यलीचना। हितं सत्यं योगयुत्त धर्मार्धञ्ज यथस्करम्॥ ८२॥ श्रीवृन्दोवाच। वैय्य कुरु महाभाग सेष्ठो ज़ातिषु व्राह्मरः। ब्राह्मणानां तपी मूल सत्यं वेदव्रतं प्टतिः ।८३। परस्त्रीसहसभभोगः खभावद्याप्यधर्मिसाम्। अधर्मेंरौव है विप्र दुष्टो भद्राणि पश्यति। ततः सपत्े जयति समूलस्थी विनश्यति॥८४ ॥ पतिव्रतानां गमने बलात्कारिग निश्चितम्। माटगामी भवेत्द्यो ब्रह्महत्याशतं भवेत् ।८५॥ कुभ्भीपावे पचत च यावचन्द्रटिवाकरी। प्रद्ग्धस्त लतन्न षु न मृतः सूक्षदेहतः ।८६। ताड़िती यमदूतैय लोहदरडे न मूर्धनि। घयं सुखं चिरं दुःखं सर्वनाथस् कारएम्॥ ८॥

श्र०] श्रीकपाजम्खरडम्। ७४५

श्रगम्यागमनं दुःखं धर्मिष्ठो नैव वाष्छति। त्मख गच्क भद्रन्त ब्राह्मण ज्ानदुर्बल ॥८॥ यथा दीपश्रिखां द्ृद्टा कीटः पतति नियितम्। मिष्टं दृष्टा वड़ीशाग्रे लुब्धमीनो सृगो यथा ॥2०। यघा विषात भत्यञ् भुङत्तो भोका बुभुत्तितः । गहाति दुष्टो दुष्टञ्च विषकुश्भ पयोमुखम्॥१॥ तथा दृद्टा परस्त्रीगां मुखपद मनोहरम्। विनाशवीजं मोहेन भ्रान्ती भवति लम्पटः ।८२१ मुखञ्न रुचिरं स्त्रीणं श्रीणीयुग्मं स्तनं तथा। कामाधारं नाथवीजमध्मखथलमेव च॥ २३॥। भगं नरककुएडच्ज लालामूत्रसमन्वितम्। दुर्गन्धियुतां पापञ्च यमट्एडस्य कारणम् ।28। यथा लिङ्गं विश्त्यव पापयोनी च योषिताम्। तथा पुमान् विशत्यव रौरवे च युगे युगे ।९५॥ रहस्यन्नापदं दृद्टा मां ववं धर्षितुमिच्क्सि। अत्ैव सर्वदेवाश लोकपालाय ब्राह्मण ॥2६। जाज्वत्यमानी धर्मश साच्षी शास्ता च कर्मसाम्। यमश् दएडकर्त्ता च स्थापितो हरिसा सयम् v८७। स्यं कृप्णच धर्मात्ा ज्ञानरूपो महेखरः। दुर्गा बुद्दिर्मनो ब्रह्मा चेन्द्रियासि सुरास्तथा :९८। सर्वप्राणिषु तिष्ठन्ति साचियः कर्मणां द्विज। क गुपतक् रहस्यं वा ब्राह्मए ज्ानदुर्बल ॥2ह॥ चमस गच्छ भद्रन्त अबध्याश् दिजातयः । भकाहं भस्मसात् कर्त्तु गच्क वत्स यथासुखम् ॥१० 5-६२

ु४६ ब्रह्मवेवर्त्तपुराणे

तपस्यासु मम गतमष्टोत्तरशतं युगम। नास्ति गोत मत्पितुस न माता न पिता मम ॥१०। सर्वान्तरात्मा भगवान् कप्पो रक्षति मां द्िज। कृषा न स्थापितो धर्मो माच्ज रक्षति नित्यभः ॥१०२। आदित्यश्च तथा चन्द्रः पवनश्न हुताशनः । ब्रह्मा पभ्भुर्भगवती दुर्गा रच्षति मां सदा ॥१०३॥ येन शुक्कीकता हंसा: शुकाश्च हरितीहताः । मयूराश्चित्रिता येन स मे रच्षां करिष्यति ॥१०४। अनाथबालहद्दानां रच्तका: सर्वदेवताः। नारीबुद्दा न मां धमस्यका गच्केदि सर्वदा ॥१०५॥ मां मातरं परित्यज्य गच्क वक्ष यथासुखम्। दूत्य वमुक्का देवी सा तस्थी तत्र धरा यथा ॥१०६॥ आगच्कन्तख् सभ्ोतुं मा यातं बोधनन च। पथापेति च सा कोपाद् ब्रह्मबन्धो तयो भव ॥१०७॥ चयो भव दुराचार हे पापिष्ठ चयो भव। पुनः शम्ुं सयं सूर्य्यो वारयामास यत्नतः ॥१०८॥ एतस्मिन्नन्तरे तात तत्व जगदीशवराः। श्राजग्म रतिसन्त्रस्ता ब्रह्मविण्ुशिवादयः। धंमें दृष्टा कलारूपं रुरुदुस्िदभेश्राः॥ १०६॥ कत्वा क्रोड़े डतीवऊशं कुद्वा भीतं यथा विधुम्। निशष्ट मलिनं दग्घ सतीकोपाग्निना व्रज ॥११०॥ श्रीभगवानुवाच। न्मस्व वन्द मद्जत जन्ममृत्य जराहरे। हे जातम मङ्क्त रच धर्भं पतिव्रते ॥१११॥

श्ोकप्णजन्मखग्डम्।

ब्रह्मोवाच। ध्वान्तपूर्रं जगत् सवें विना धमें बभूव ह। कम्पिती चन्द्रसूय्यौं च शेषश्चापि वसुन्धरा ॥११२।

महादेव उवाच। प्रनष्टञ्न जगत्सवें विना धर्मेण सन्दरि। धमें जीवय भद्रन्त स्वस्ति तेडस्तुं वरानने ॥ ११२ ॥

सूर्य्य उवाचं। वरं वृणीष्व भद्रन्त यत्त मनसि वाच्कितम्। धमे जीवय भद्रन्त रच सृष्टि पतिव्रते ॥ ११४ ॥

अ्नन्त उवाच। धमें करोषि तपसा कथं धमें विहंसि च। धमं जीवय भद्रन्त सर्वधर्मो भवेत्तव ॥ ११५ ॥

चन्द्र उवाच। द्विजरूपधरी धर्मस्वां परीचितुमागतः । ब्रह्मणा प्ररितश्टैव निर्दोषश्च विहिंसित: ॥११ ६।

महेन्द्र उवाच। तपसीपार्जितो धर्मो धर्मेण च फलं नृंगाम्। कधं फलञ्ज तपसां यदि धर्मः चयं गतः ॥११७॥ वरुण उवाच। धम जीवय धर्मिष्ठे धमें रच्ष सनातनम्। निष्फलं कर्मियां कर्म विना धर्मेण धार्मिके॥११८॥ पवन उवाच। जगत् पूतं कुरु शुभे धमें जीवय सान्यतम्।

७४८ ब्रह्म वैव त्तपुराणे छछत्र तं धर्मे प्रनष्ट तपसां तवापूर्वे विनङच्यति ॥११६॥ एत

नि स्वधर्मोपार्जनं कर्तुमागतासि च भारतम्। विहंसि धर्ममज्तात्वा पुनर्जीवय सुन्दरि॥१२०॥ Sne TF F A यम उवाच। वेदोक्तकर्मकर्तु णामहं विश्वे वरानने। धर्मानुसारात् फलदो धमें जीवय सत्वरम् ॥१२१॥ टेवानां वचनं खुत्वा समुत्थाय पतिव्रता। नमस्कृत्य सुरेशांश्च तानुवाच तपख्विनी॥१२२॥

वन्दोवाच। अहं देव न जानामि धमें ब्राह्मणरूपिसम्। कतः चयो मया कोपान्ां परीचितुमागतः ।१२३।। जीवयामि ध्रवं धमं युष्माकञ्ज प्रसादतः । दूत्य वमुक्रा सा वन्दा चेत्युवाच व्रजेश्वर ॥१२४॥ तपः सत्य' यदि मम सत्यञ्न विष्णुपूजनम्। तन पुरय न सद्योऽत् द्विजो भवतु विज्वरः ॥१२५॥ यदि मे च भवेत्सत्य व्रतं सत्य तपः शुचिः । तन पुखेन सत्यन द्विजो भवतु विज्वर: ॥१२६॥ यदि नारायणः सत्यः सर्वात्मा नित्यविग्रहः। ज्ञानात्मकः शिवः सत्यो द्विजो भवतु विज्वर: ॥१२७॥ ब्रह्म सत्यञ्न ते देवा: प्रक्ृतिः परमा यदि। यन्त: सत्यस्तपः सत्यं द्विजो भवतु विज्वरः ।१२८॥ दूत्य वमुक्रा सा वृन्दा धमें क्रोड़े चकार च।

त्र० ] श्रीक्मपजनखएडम्।

तं दृष्टा च कलारूपं रुरोद क्वपया सती ॥१२८॥ एतस्मिन्नन्तर मूर्तिधमभार्य्या शुचाकुला। निपत्य विष्ुपादे च भिरसा चेत्य वाच सा ॥१३०॥ मूत्तिरुवाच। है नाथ करुणासिन्धी दीनबन्धो कपां कुरु। तूरों जीवय कान्तं मे जगन्नाथ क्वपामय ॥१३१॥ पतिहीना च या नारी पापिनी सा भवार्णवे। यधास्य चत्तुर्विरतं प्राशहीना यथा तनू: ॥१३२॥ मितं ददाति हि पिता मितं खाता मितं सुतः । मितं बन्धुर्मितं माता सर्वदाता पतिः प्रभु: ॥१३३॥ दूत्य वमुका सा देवी तत्र तस्थी रुरोद च। उवाच वृन्दां भगवान् सर्वात्मा प्रऊतेः पर: ॥ १३४। प्रीभगवानुवाच। त्वयायुस्तपसा लव्ध यावदायुश् ब्रह्मरः। तदेव देहि धर्माय गोलोकं गच्क सुन्दरि ॥१३५॥ तवानया च तपसा पश्चान्ाज्ज लभिष्यसि। पश्चाहोलोकमागत्य वाराहे च वदानने ॥१२६। वृषभानुसुता त्वच्च राधाच्काया भविषसि। मत्कलांप्रच्च रापाणख्वां विवाहे ग्रहिप्ति। मां लभिथसि रासे च गोपीभी राधया सह ॥१३७॥ राधा शोदामथापेन वकभानसुता यदा। सा चैव वास्तवी राधा तञ्न छायस्वरपपिणी॥१३८॥ विवाहकाले रायाएख्वाच्च छायां गरहिथति। त्ां ला वास्तवी राधा सान्तरधीना भविषति ॥१२१!

ब्रह्मववत्तपुराये

राधेवेति विमूढ़ाश्न विज्ञास्यन्ति च गोकुले। खप्ने राधापदाभ्भोजं न हि पश्यन्ति वलवा: ॥१४०। हु स्यं राधा मम क्रोड़े छाया रापाणकामिनी। देव विष्ोश्च वचनं शुत्वा ददावायुश्च सुन्दरि॥१४१। उत्तस्थौ पूर्णधर्मक् तप्तकाजनसन्निभः । पूर्वस्मात् सुन्दरः श्रीमान् प्रणनाम परात्परम् ॥१४२॥ वन्दोवाच। देवा: मृशुत मदाव्य दुर्लङध्य सावधानतः । न हि मिथ्या भवेद्दाक्य मदीयञ्ज निशामय ॥१४३॥ चयो भवेतिवाक्यन मयोक कोपभीतया। वारत्नयं पुनर्वकुं वारयामास भास्करः ॥ १४४॥ सत्ये च परिपूर्णोडयं यथा पूर्वो यथाधुना। त्रिपादय्यापि ते तायां द्िपादी हापरे तथा ॥ १४५ ॥ एकपादश धर्मोडयं कलेश् प्रथमे हरे। शेष: कलाषोड़थांथः पुनः सत्ये यथा पुरा॥१४६॥ विनिर्गतं मम सुखात् च्षयस्तेन ततः क्रमात्। पुनरुते च मनसि वारयामास भास्करः॥१४७॥ तनैव हेतुनायच् कलिश्रेषे कलामयः । तथा प्प्तः सिथिती दुर्गे कलिशेषे तथा ध्र वम् ॥ १४८॥ एतम्मित्नन्तर नन्द दद्टशुर्देवतारथम्। गोलोकादागतं वेगादतीवसुन्दरं शुभम्॥ १४८ ॥ अमूत्यरत्ननिर्माएं हीरहारपरिष्कृतम्। मणिमाणिक मुक्ताभिर्वस्त्रश्व खेतचामरैः ॥ १५० ॥ विभूषितं भूषैस रुचिरै रत्नदपएै; ।

श्रीक्वप्णाजन्म खएडम् । ७५१

नत्वा हरिं हरं वृन्दा ब्रह्माएं सवदेवता: ॥१५१ ॥ समारुह्य रथं दृष्टा गोलोकज्ज जगाम सा। देवा जग्म स खस्थानं किं भूय: श्रोतुमिच्छसि ॥१५२8 दूति श्रीव्रह्मवेवत्ते महापुराण नारायणनारदसंवादे श्रीकृष्णजन्मखएडे भगवन्नन्दसंवादे षड़भीतितमोडध्यायः ।

नन्द उवाच।

त्वां जातु न हि पताश्च वेदा वेदप्रभुं खयम्। सुरा ब्रह्म भशेषाद्या मुनिसिद्वाद्यस्तथा॥ १ ॥ को भवानिति विज्ञातु' परं कौतूहलं मम। तत्सवें स्वात्मयाथाथ्य निर्जने कथय प्रभो ॥२॥ श्ीनारायए उवाच। एतस्निन्नन्तरे तत्र कवणं दरष्टं मुनीखराः। आजग्म : सहसा वत्स ज्वलन्ती ब्रह्मतेजसा॥ २॥ पुलहश्च पुलस्यश्न क्रतुश्न भृगुरद्गिराः। प्रचेताश्च वश्िष्ठश्च दुर्वासाः कर एव च॥ ४॥ कात्यायन: पाणिनिक्च कणादी गौतमस्तथा। सनकश्च सनन्दश्व ततीयस सनातनः । ५ । कपिलकासुरितम वायुः मच्चशिखस्तथा।

७५२ ब्र ह्मवेवर्तपुराणे [८9 भ्

विश्वामित्रो वाल्मीकिश्च कश्यपश्च पराशरः ॥ ६॥ विभाएडको मरीचिस् शुक्रोऽतिक वहस्पतिः । गाग्य शापि तथा वातस्यो व्यासस्न जैमिनिस्तथा॥9 मितवाक् ऋष्यपृङ्गन्च यान्तवल्का: शुकस्तथा। सौभरि: शुद्धजटिलो भरद्ाजः सुभद्रकः ॥ ८॥ मार्करड यो लोमश्रश्च आसुरिश्चि विटद्गय: । अष्टावक्रः शतानन्दो वामदेवश्च भागुरि: ॥८॥ संवत्तश्चाप्यु तथ्यश्च नरोऽहज्जापि नारदः। जाबालि: परशरामश्चाप्यगस्त्यः पैल एव च । १०॥ युधामन्युर्गौरमुखोऽप्य पमन्चुः श्ुतश्रवाः। मैवर यथ्यावनसव वररुच्यर्षिरेव च । ११ ॥ तान् दृष्टा सहसीत्याय नमस्कृत्य पुटाञ्जलिः। सिंहासनेषु रम्येष वासयामास साटरम्॥ १२॥ पूजयामास विधिवत् कुशलप्रश्नपूर्वकम्। परस्परञ्न सम्भाष्य मध्य क्रष्णा उवास सः॥१३॥ एतस्मिन्नन्तरे कवषास्तेजोराशिं ढदश सः। दद्ृशुम्त च सुनयोऽप्याकाशे च ससुज्ज्वलम् ॥ १४ ॥ तेजसोऽभ्यन्तरे वत्स कुमारं कनकप्रभम् । यथैवं पञ्चवर्षीयं नग्न बालकमी्तितम् ॥ १५॥ आविर्बभूय सहसा सभामध्य च नारद। उत्तिष्ठमानं सहसा तं दृष्टा मुनियुंगवा: ॥१६॥ प्रणेमुर्सुनयः सर्वें थौरिस प्रणनाम तम्। मस्मितं स्िनग्धनत्रञ्न कत्वा युक्तिञ्ज सादरम् ॥ १॥ स सर्वानाभिषं कृत्वा समुवास च संसदि।

श्रीक्वण्णजन्मखडम्। ७५३

उवाच तांक् थीरिञ्ज भगवन्त सनातनम्॥१८॥ सनत्कुमार उवाच। भट्र वो मुनयः प्रशवत्तपसां फलमीितम्। कशास्य कुशलप्रश्न शिववीजस्य निष्फलम् ॥ १८॥ सांप्रतं कुशलं वश्च दर्शनं परमात्मनः । भत्तानुरोधाहहस्य परस्य प्रक्ृतेरपि॥ २० ॥ निर्गुशास्य निरीहस्य सवेवीजस्य तेजसः । भारावतरणायैव चाविर्भूतस्य साम्प्रतम् ॥ २१॥ श्रीक्ृण्णप उवाच।

तत्कथं कुशलप्रश्न मयि विप्र न विद्यत ॥ २२ ॥ सनत्कुमार उवाच। भरीरे प्राऊ्ृते नाथ सन्ततञ्ज शुभावहम्। नित्वदेहे क्षेमवीजे शिवप्रश्नमनर्थकम् ॥२३॥ श्रीभगवानुवाच। यो यो:विग्रहकारी च स च प्राक्मतिक: स्मतः । देहो न विद्यत विप्र तां नित्यां प्रक्रतिं विना॥ २४ । सनत्कुमार उवाच। रत्तविन्दूद्धवा देहास्त च प्राऊ्ृतिका: स्म नाः । कथं प्रक्वतिनाथस्य वीजस्य प्राऊ्ृतं वपुः ॥२५॥ सर्ववीजस्य सर्वादिर्भवांच्च भगवान् खयम्। सर्वेषामवताराणं प्रधानं वीजमव्ययम् ॥ २६॥ हत्वा वदन्ति वेदाश् नित्य नित्यं सनातनम्। ज्योतिःसरूपं परमं परमातानमीखवरम्॥ २॥

७५४ ब्रह्मवैवर्त्तपुराणे

मायया सगुणज्जेव मायेशं निर्गुएं परम्। प्रवदन्ति च वेदाङ्गास्तथा वेदविदः प्रभो ॥२८॥ श्रीक्कष्णा उवाच। साम्प्रतं वासुदेवोऽहं रत्तवीर्याश्रितं विभु: । कथं न प्राह्मतो विप्र शिवप्रश्नमभीसितितम्॥ २८॥ सनत्कुमार उवाच। वासुः सवेनिवासस्च विश्वानि यस्य लोमसु। तस्य देव: परं ब्रह्म वासुदेव इतीरितः ॥ २० ॥ 4ho. वासुदेवेति तन्ाम वेदेषु च चतुर्षु च। पुराणेष्वितिहासेषु यात्रादिषु च दृश्यतें। ३१ ॥ रक्तवीर्याश्रितो देहः क्व ते वेदे निरूपितः। साचियो मुनयश्चैव धर्मः सर्वत्र एव च। साच्ियो मम वेदास्न रविचन्द्री च साम्प्रतम् ॥ २२ पर भृगुरुवाच। सत्य वदसि विप्रेन्द्र त्वमेव वैण्ावाग्रणीः । सागतं कुशलं श्श्वत्किं निमित्तमिहागतः । २३ । सनत्कुमार उवाच। श्रूयतां मुनयः सर्वे शूयतां क्ृष्ण साम्प्रतम्। अहो येन निमित्तेन चातिगीघ्रमिहागतः॥ २४॥ श्रीक्वणा उवाच। भगवन् सर्वधर्मन्न कित्रिमित्तमिहागतः । सवें जानासि सर्वज्न लमेव विदुषा वर ॥३५॥ सनत्कुमार उवाच। धन्योऽसि भगवन् पखनान्योऽसि, जगतामपि।

क त्र ० ] ०५५

सर्वेभरेश्वरोऽसि त्व त्वत्परी नास्ति विश्वतः ॥ ३६ू॥ श्रीकण्ण उवाच।

वज्ञानाज़ व्रतानाज़ तपस्यानां हिजेश्वर। मततं फलदाताहं दत्तिगाभि: सहेति च ॥ ३७॥ दूति गुत्वा कुमारय जवेन प्रययी च ते। मत्वाथनर्यञज वचनं वारयामास तैऽपि तम् ॥ ३८॥

ऋषय अचु :• । है सिद्ेन्द्र महाभाग कुमार करुगामय का गङ्गितकथा प्रोक्ता भगवत्क्वणासन्निधी॥ ३९॥ किं पुत्र दृष्टमाश्चयं खुतं किर्माप कुत्रचित्। अतीव कत्वा विस्तीर्षमस्माकं वक्र मर्हसि। ४० ॥ एतस्मिन्नन्तर ब्रह्मा पार्वत्या सह शड्रः। अनन्तथ्ापि धर्मच शीसूर्यश् निशाकरः ॥ ४१॥ शदित्या वसवो रुद्रा दिकूपालाद्याश् देवताः। श्रीक्वषां सहसोत्थाय सभ्भाव्य च पृथक् पृथक् ॥ ४२॥ मधुपर्कादिकं दत्त्त्वा पूजयामास भक्तितः । प्रणेमुक् षयः सर्वे शेषं श्भ्भु विधिं शिवाम् ॥ ४३ ॥ परस्परञ्च सभ्भाषा बभूव द्विजदेवयीः । समुवासासने मध्य कुमार: कनकप्रभः । कथां कथितुमारिभे संसदि द्विजदेवयोः ॥ ४४ म सनत्कुमार उवाच। मया गतञु गोलोकेन दृष्टो राधिकापतिः । ततो गतञ्ज वेकुरठ तत् नास्ति चतुर्भुज: ॥४५ ॥ ततो गतश चीरोदस्तत्र नास्ति हरिः खयम्।

ब्रह्म वैवत्तपुराऐे [८9 प्र० घ्व०'

परिश्ान्ती विषसस् स्नानं चीरोद्घेस्तटे ।। ४ ६ ।। धन्यो विस्तीणं वालुकामध्य कच्छपः शतयोजनः । सिड्े भीतश् कम्प्रितस्तत्र दृष्टो दुःखी च शुष्कितः ।४०। निःसारिती राघवेय मीनेन च महात्मना। धन्योऽसीति मयोताश्च नाहं धन्य उवाच सः ।४८॥ वेटप्र चोरोद: सागरो धन्यो जन्तवो यत् मदिधा:। वेदी मत्तो महत्तराश्चापि ह्यसंख्याश्न महामुने॥ ४2॥ तन्म भवान् धन्योऽसि चीरोद तेनोकी नाहमेव च। तन्म धन्या वसुन्धरा देवी यत्रव सप्त सागराः ॥५०॥ धन्यासि वसुधेत्युक्का नाहमेवेत्युवाच.सा। धन्योऽनन्तो ममाधार: क्ृष्णांभी नागराड्विभु: ॥५१। उचु सहस्रमूध्नं मध्येऽहं मूधि शूर्पें च सर्षपः। वयं धन्योडसि शेषेत्युक्तोऽयं धन्यो नाहमुवाच वै॥ ५२ ॥ तक् धन्यः कूर्मो ममाधारो गच्छ तत्नव वै मुने।' धन्य धन्योऽसि कूर्मेत्युक्तोडयं नाहं धन्योऽस्ति वे मुने । ५३ ॥ मतु वायुना धार्यमायोऽहं मत्ती धन्चतमश्च सः। शुभ धन्योऽसीत्युक्त: पवनी धन्यी नाहमुवाच सः। कस धन्यच्च भगवान् ब्रह्मा विधाता जगतामपि॥ ५४॥ धा धन्योडसि तत्र धाता च धन्यी नाहमुवाच सः। ग्री धन्यो महेखवरो देवो योगीन्द्राणां गुरोर्गुरुः॥५५॥ सर्वाराध्यः सर्वपूज्यो धर्मरूपः सनातनः। मघर कालकालश् संहर्ता सयं मृत्युञ्ज्यः प्रभुः । धन्योऽसि तत्र प्रभ्भुश्न धन्यो नाहमुवाच सः ॥५६॥ सर्वादी पूजनं यस्य ज्ञानिनाज् गुरोगुरुः। कार

श्रीअ्गजनाखएडम्।

धन्यो गणेश्वरी देवी टेवानां प्रवरः पर: । ५७ ॥ सिद्ेन्द्रेषु मुनीन्ट्रेष देवेन्ट्रषु य्ुती श्ुतम्। योगीन्ट्रेषु च प्राप्तषु न गणेशात् पर: पुमान् ॥५८॥ निम्न्नगासु यथा गङ्गा तौर्थेषु पुष्करं यथा। वेदप्रसिहिती धर्मी ह्यधर्मेस्तद्विपर्य्यय: ।५९॥ वेदी नारायण: सात्तादयं पूज्या व्यवस्थया। तन्माच्कास्त्राणि सर्वासि पुराणानि च सन्ति वै, ६०॥ तम्मान्निरूपिती धर्मो चेतिहासय संहिताः। तस्ात् धन्याश ते वेढा वढ़न्तयत्न मनीपिय: ॥६१! यूयं धन्यास् मान्याश त्य का वेदा मया ततः । उचुस्त न वयं धन्या यज्तसङ्य्न साभ्प्रतम् ॥ ६२ ॥ वयं व्यवस्थाकर्तारी यज्ञीघः फलदः खबम्। तस्माइन्यः स एवापि गच्छ गच्छ महामुने॥ ६३ ॥ धन्योडसि यज्ञसङ्कीSसीत्य तास्तत्न मया विभी। ऊचुस्त न वयं धन्चा धन्यं कस शुभं मुने॥ ६४ ॥ शुभकरमासि धन्य त्वं नाहं धव्यसुवाच तत्। कमगां फलदातारी कर्महेतुश सास्परतम्॥ ६५॥ धातुविधाता भगवान् सर्वादि: सर्वकारकः। श्रीक्ृष्ण: परमात्सा च धन्यी मान्यक निशचितम् ॥ई ई। धर्मालयं तती गता न दृद्टा जगदीखरम्। मुरामागतं द्रष्ट परिपूर्णतमं प्रभुम् ॥६७॥ यस्तानां तपसां चैव व्रतानां शुभकमेयाम्। ईखरं फलदातारं परमात्मानमेव च॥ ६८॥ कारसं कारयानाञ्च ब्रह्मादीनां पुरःसरम्। -६४

ब्रध् वेवर्तपुराये

धन्योऽसीति मयोप्तय दद्विसाभिः सहेति च॥ ६६। इत्य तोन भगवता कथितं सवकारएम्। दच्िशाभिख फलदी हतयज्षा ह्यदचिरः ॥७०॥ दच्िणा विप्रसुददिसय तत्काले तुन दीयते। एकरात्र व्यतीते तु तह्दानं दविगुएं भवेत् ॥ ७१ ॥ मासे गतगुएं प्रोत्तं दिसासे तु सहस्त्रकम् । संवतरे व्यतीते तु स दाता नरकं व्रजेत् ॥२॥ वर्षाणाञ्च सहसच्न सूत्रकुरडे निपत्व च। ततश्चाडालतां याति व्याधियुक्तसव पातकी ॥७३॥ दाता न दीयते दानं ग्टहीता चेन्न ग्टह्यते। उसी तो नरकं प्राप्ती वर्षासाच् सहस्रकम् ॥७४॥ यजमानस् चाएडालो ब्राह्मरास्तत्पुरोहितः। व्याधियुत्तावुभी तो च पापिनी कर्मएः फलात् ॥७५।। सवें देवाव्व मुनयी जह्सुविस्सयं ययुः। विस्सयञ् ययी नन्दस्तत्याज पुत्रभावकम् ॥ ६॥ करोद च सभामध्ये लज्जाहीन: शुचाकुलः। त्यज मोहमितीत्य क्ा बोधयामास पार्वती॥७॥ श्रीनन्द उवाच। छमूत्यरत माणिका यथा कुजन्मनी रहे। स्थितं तैन च देवेश तथाहं वञ्ञितः प्रभो ॥ ७८॥ ममापराधं भगवन् चमख प्रक्वातः परः। यास्यामि न पुनर्गेहं गोकुलं यमुनालटम् । ९६ ।। वृन्दावनं तथा वास क्रीड़ावास गदारज। तत्सवें च यशोदाया गोपिकान्तिकमेव न र॥

ग्री् गाजनखरडम् ।

किं व्रवीमि ययोदां च प्रेयमी राधिकामपि। प्र मपात्रत् बालीघं वढ़ भी कघयामि किम् ॥ ८१॥ दूत्य क्ा च सभामध्ये नूच्कीं संप्राप नारद। क्रोड़े कत्वा जगन्नाथी बोधयामास तत्चरम्। ८२॥ दूति सीव्रह्मवैवर्स्ते महापुराणे नारावणनारदसंवादे श्रोकप्णजनखरड भगवन्नन्दसंवादे

श्रीह्मण् उवाच।

चेतनं कुरु हे तात है तात चेतनं कुरु। जलबुद्बुदवत् सवें संसारं सचराचरम् ॥१॥ त्यज मोहं महाभाग मार्या स्ीहि परात्मराम्। ब्रह्मच्वरूपां परसां सवेमोहनिकृन्तनीम् ॥२॥ मुत्तिप्रढां महाभागां विष्ुमायां सनातनीम्। व्रिपुरस् बधे घोरे महायुद्दे भवाकुले। वेन स्तोत्रेग प्रस्भुख तथा दैत्य जघान सः ॥२॥ स्ोतराजं प्रदास्यामि सर्वमोहनिक्वन्तनम्। सववाव्काप्रदं नन्द श्ूयतामत्र संसदि॥४ ॥ श्रीनन्द उवाच। सवविव्नविनाशाय दुःखप्रशमनाय च।

ब्र ह्मवेवत्तपुराशे

विभूतये च यथसे वृगां वाञ्कितसिडये॥ ५॥ स्तोत्रमैंकं महादैव्या जगन्मातुजगत्प्रभी। परं दुर्गतिनाशिन्या गोपनीयं सुदुलभम् ॥ ६॥ टेहिसह विनीताय भक्ताय भक्तवत्सल। वदानां जनकस्वञ्ज निगुशय परात्परः।॥ श्रीभगवानुवाच। शृशु वच्यामि वेश्येन्द्र स्तीत्र यत्परमाड्ग तम् । सर्वविघ्विनायाथे मोहपा्शनिक्ृत्तनम् ॥८॥ रसत्रस्तेन विभुना शङ्गरेग पुराह्नम्। नारयणोपदेशेन प्ररितेन च ब्रह्मसा ॥८ ॥ शत्र ग्रस्तं शिवं दृद्टा स ब्रह्मागसुवाच ह। उवाच शङ्गरं ब्रह्मा रथस्य पतितं रगे ॥१०॥ शूरसङ्गटथान्त्यथे दुगी दुर्गतिनाशिनीम्। नूल प्रक्ृतिमाद्यां ता स्ौहि ब्रह्मस्वरुपिणीम्॥ ११ हरिया प्ररितोऽहं च लवां वदामि सुरेख्वर। विना शत्िसहायेन को वा कं जेतुमीशरः ॥ १२॥ ब्रह्मपय वचः शुत्वा दुगां सस्ार शङ्गरः। पुटाञ्जलिपरी भूता भक्िनम्र्रामकन्धरः । १३।। स्नातः पादी च प्रताल्य धृत्वा धीते च वाससी। आचान्तः कुशहस्तस शुचिविष्णुं च संस्रन्॥ १४॥ श्रीमहादेव उवाच। रत्त रक्ष महादेवि दुगे दुर्गतिनाशिनि। मां भत्तमनुरतज्ज श्त्रुग्रम्ते कवपामयि ,१५॥ विशुमाये महाभागे नारायणि सनातनि।

चीऊरा जन्मखरडम् ।

व्रह्मस्वरूपे परने मित्यानन्दववरूपिगि ॥१३॥ तञ्च ब्रह्मादिदेवानासस्विके जगदस्विके। व्व साकार च गुगाती निराकार च निगुसात् ॥१७॥ माववा पुरुषसतवञ्च मातया प्रह्यतिः खयम्। तथोः परं व्रह्म परं त्व' विभषि सनातनि ॥१८ वढानां जननो त्वञ्च सावित्री च परात्परा। वैकुगठ च महालन्मो, सवसज्यतम्वरूपिसी॥ १६॥ मत्य लक्ष्मीस्न चोरोढे कामिनी पेषयाबिनः। स्वर्गेषु खर्गलच्मीरत्वं राजलप्मीय भूतले ॥२०॥ नागादिलक्षो: पाताले सहेपु स्हदेवता। सवभस्य व्वरूपा त' रुवस्तर्य्यविधाबिनी ।२१। रागाविष्ठातठेवो त्व' न्रक्मणय सरखती। प्रागनामधिदेनी त्व लसस्य परमाजनः ॥ २२ ॥ गोलोंके च स्वयं राधा योक्ञसखव वचास। गोलोकाविष्ठिता देना वृन्दावनवने वने ॥र३ वाराससएडले रस्या वन्दावन बनादिना। गतशृङ्गाविडेवी त' नाला पत्रावल्ात क॥ २४३ दच्कन्या कुत कल्पे कुात्र कस्पे च मेलजा। ठेवमातादितित्वच सर्वापारा मसुन्वरा ॥२५। त्वजव गङ्गा तुलसा त्वच खाहा ख़भा सती। लदंगांयांयकलया सबहेवादियोचित: ।२६। रत रूपञ्चातिपुरवं देवि लख नपुंसकम्। हजयं वन्नरुपा व सष्टा चाहुररुरी रश/ शहही प राहिका मतिणस नैेलसरपिएा।

९६२ ब्रह्मवेवर्तपुराणे

सूर्व्यतजःसरूपा च प्रभारूपा च सन्ततम् ॥२८॥ गन्वरूपा च भूमी च आ्रकाशे शव्दरूपिणी। योभातरूपा चन्द्रे च पझ्मसक्के च निवितम् ॥२८॥ सृष्टो सृष्टिस्रूपा च पालने परिपालिका। महाआारी च संहारे जले च जलरूपियी॥३० नुत्व' दया ल निद्रा तं टप्णा ल्वं बुविरूपिसी। दुष्टिस्वज्ञापि पुष्टिस्वं यदा तच्न चमा खयम् ॥३१॥ शान्तिस्वञ्ज सयं स्र्ान्तिः कान्तिरुवं कीर्नितिरेव च। लज्जा त्वच्च तथा माया भुक्तिमुत्तिखरूपिणी ॥३२ ॥ सवशक्तिसरूपा त् सर्वसम्पत्प्रदायिनी। वेटेऽनिवचनीया लं लां न जानाति कथन ।३३॥ सहस्त्रवक्नस्वां स्तोतु न च प्त्ा सुरेश्वरि। वेदा न पताः को विद्वान् न च प्तः सरखती॥३४॥ स्वयं विधाता भत्ी न न च विशुः सनातनः । किं स्लोमि पञ्चवक्नस रत्रस्ती महेखरि॥३५॥ क्वपां कुरु महामाये मम शत्र चयं कुरु। दृत्य क्ा च सकरुगं रथस्थ पतिते रखे ॥३६॥ आविबेभूव सा दुर्गा सूर्य्कीटिसमप्रभा। नारायसेन हपया प्रेरिता परमात्मना ।२७। गिवस्य पुरतः शीघ्र शिवाय च जयाय च। दृत्य वाच महादेवो मायामत्यासुर जहि।३८॥ श्रीदुर्गोवाच। वर वृगीष् भद्रन्त यत्ते मनमि वाष्कितम्। भवान् वरः सुराणाञ्च जयं तुभ्य ददाम्यहम ॥३८॥

श्रीक्ृपाजन्मखगड़म्।

श्रीमहादेव उवाच। चयो भवतु दैव्यस्य इति मे वरमीख्वरि। टेहीति वाव्कितं दुर्गे परमाद सनातनि ॥४। भगवत्यु वाच । हरि स्मर महाभाग जय देत्यं जगह री। स्वयं विधाता भगवान् लमैव ज्योतिरीखर:॥४१॥ • एतन्मिव्नन्तरे विष्ुव्व षरूपो बभूव ह। टधार कलया सूधा शूलपाणे रवं विभ:॥४२॥ ऊध्वचक्रमघोग्रञ्ज प्रर्ुतिञ्च चकार सः । शस्त दढ़ौ मन्त्रवूतसुद्दधार तती रथम् ॥४३॥ शिघ: प्रस्त्र' रटहीत्वा च ध्यात्ा विष्ु महेखरीम्। जवान त्रिपुरं शीघ्र स पपात महीतले॥ ४४॥ तुष्ट वः शङ्रं देवाथ्यक्रुख पुष्पवर्षगम्। दुर्गा तन्म दढ़ी शूलं पिणाकं विषपुरेव च॥४५॥ ब्रह्मा शुभाभ्रिषञ्ञैव मुनययापि हर्षिताः। नवृतुर्देवता: सवी जगुगन्धवकिव्नराः ॥४६॥ एतन्मित्नन्तरे तात स्तवराजमनुत्तमम्। विघ्र विघ्करं शौध् पत्र संहारकारणम्।४७॥ परमेगवर्य्यजनकं सुखद परमं शुभम्। निर्वारानोन्तदञ्जैव हरिभत्िप्रदं ध्रुवम् ॥४८॥ गोलोकवासद्ञ्जव सर्वसिद्विप्रढ वरम्: स्तीवराजप्रपठनात् प्रसना पावेती सदा ॥४2

धनपुत्रप्रिया भूमिसवसम्पत्प्रदं नृगाम्। योकदुःखहरञ्जव सर्वेसिडिप्रदं वरम् ॥५१॥ स्तोवराजप्रपठनात् महावनध्या प्रसूयत। बन्धनान्मुच्चते टुःखी भवान्सुच्ेत निश्चितम् ॥५२॥ रोगाद्विसु्यत रोगी दरिद्रश्व धनी भवेत्। दावास्निमध्य न सृतो मग्नः पोता महासेवे।५३।। दस्युग्रस्ता रिपग्रस्ता हिंस्रजन्तुसमन्वितः । स्तोव सानिन वैश्य न्द्र कल्याएं लभते नरः।५४॥ तैजमानां यथा रत्नमायमायां हिजो यथा। नदीनाज़ु यथा गङ्गा मन्तायां प्रथवी चथा ॥५५। तुलसो सर्वपत्राणां धराणाज्ज वसुन्धरा। पुष्पाणं पारिजातज्ञ काष्ठानां चन्दनं यधा ॥५६॥ विष्णुपूजा च तपसां व्रतष्व कादभी वघा। ज्ञानिनाच यथा शभ् : सिद्वानाञ्ज गगेश्वर्: ।५७। देवानाज यथा विष्ुर्वेदा: शास्तेषु तन्त्रतः । देवीजाच यथा दुर्गा शान्तानां कमला बथा॥५८॥ सरखती च विदुयां राधिका सुन्दरोषु च। तथा सोत व्विद स्तान नातः परतर ब्रज ।५६॥ पुरा दत्तं व्रह्वऐे च पुष्करे सूर्य्यपवि। दैव्वयग्रस्ताय भीताय सवदुगहरं परम्। ६०॥ यिवाय पत्र गस्ताब ददी ब्रह्मा मदाचया। शिवश्च सनकादिभ्य: पुरा दुर्वाससे ददो ॥६१॥ सनत्कुमारी भगवान् कपया सीतमाय द। पुलहाय पुतख्याय सही चाङ्िरसे सुदा ।६२॥

श्रीऊ्राजनखगडम्। ७६५

तथा चन्द्राय सूर्य्याय सूर्य्ययापि यमाय च। यमश चित्रगुप्ताय कपया च पुरा ढहौ॥ ६३॥ नित्य पठिथमि स्तोवं गोलोकगननाय वै। काचात्पश्यमि भो तात तानेव पार्वतीमिह॥ ६४ ॥ यस्मे कस्म न दातव्य' पापिने गोपनं कुरु। नागयसस्य भक्ताय शान्ताय विदुषे तथा ॥६५॥ सवच्ाय च विपाय प्रदातव्य प्रयत्नतः । विप्राथ वृषवाहाय वषलोपतये तथा । ६६। शूद्राणां सूपकाराय शूद्रश्राद्यान्तभोजिने। कन्याविक्रयिणे चैव व्राह्मगाय विशेषतः ॥६श।। सर्वसिद्धिञ्ज लभ्षते सिद्धस्तोत्री भवेद्यदि। दशायुतजपैनैव सिदस्तोत्री भवेन्नरः ॥६८। अगि्निस्तव्भ जलस्तभ्भ मृत्स्तभ्भं मनसस्तथा। अखमेधसहस्त्राच पृथिव्याश् प्रद्त्निगात्। स्नानाच्च सर्वतोर्थानां स्तीत्रसेतच्च पुखदम् ६६।। दत्त तुभ्य मया तात मम प्रागसमं व्रज। स्तवनं कुर पावित्याश्ेदानीं मम संसदि।२।। श्रीक्वशास्य वच' सुत्वा नन्दम्तुष्टाव पार्वतीम्। स्तोत्र गानिन विप्रेन्द्र सवसम्पन्प्रदायिनीम् ॥9१॥ वरं तस्े दद़ो दुर्गा गोलोकवासमीसितम्। दुलभं परमं ज्ञानं बेढे यन्न खुत सुने ॥१२॥ राजेन्द्रव गोकुले च कप्णभति सुदुलभाम्। तहास्यञ्चाप परती मह्त्व' सिद्भेव च।७३।। वरं दत्त्वा यथी दुर्गा संभाष रभ्भ ना सह।

ब्र ह्मवेव त्तपुराय [८६ प्र०

जग्म र्देवास मुनयः स्तुवा च नन्दनदनम्॥४॥ उवाच नन्द शोऊ्सो व्रज नन्द व्रजान्वितः । प्रहृष्टस्यतमोहख बोधेन दुर्लेभेन च॥९५॥ इति यीब्रह्मवेवर्त्ते महापुराणे नारायगनारदसंवादे श्रीह्नण्जन्मखगड भगवन्नन्दसंवादे

नवाशौतितमोऽध्यायः ।

101

यीक्वणा उवाच। गच्छ गच्छ गहं गच्छ व्रजराज व्रजं व्रज। सवतत्त्व त्वया ज्ञात दृद्टाय मुनयः सुराः ॥ १॥ शुतं मे वन्यमाख्यानं नानाख्यानं सुदुर्लभम्। दुर्गाया: स्तोतराजञ्ज जन्मपापनिक्वन्तनम् ॥ २ ॥ स्थितं तत्ते निगदितं हर्षेण च सुखेन च। यत् कतं वालभावेन चापराधञ्ज तत् कषम॥ ३ ॥ यत् सुखं न कवतं तात पित्रोस द्वपमन्दिरे। कृतं सुखं तत्परञ्च खगादपि सुटुलभम् ॥४॥ मदीयं प्रियवाक्ञ् प्रस्नत्व विनयं नयम्। परिहासं बहुतर यगोदां गोपिकागएम् ॥ ५ ॥ बालकानां मसूहच् राधाज्जापि विभेषतः । एकल च स्थितं तेषु वन्धुवर्गेषु कमेगा ॥६॥

श्रीकृष्ण ज नाखएडम्।

ड्हैवापि सुखं भुक्का मच्क गोलोकमुत्तमम्। साईं वशोदया तात रोहिखा गोपिकागरे: ॥७ गापानां बालके: साई वपभानन गोपकेः। राधामात्रा कलावत्या राधया सह यास्यसि। र॥ रथानां शतलक्षञ्ज गोलोकांदागतं पितः । अमूलयरत्न निर्मामं हीरहारपरिकृतस् । ट। मागमाणिका मुक्ानां मालाजालविभूषितम् : वन्गिशुद्धांशुके रम्वैराच्छिन्नं पीतवर्राकेः ॥ १० ॥ पार्पदप्रवरे रम्यवेष्टितं खेतचामरैः। सद्त्दर्पसै रम्यर्गोपिकाभित् गोपकेः। वेष्टितञ्ज तदारृह्य कौतुकाद्यास्यसि ध्रवम् ॥ ११ ॥ त्यक्का च पार्थिवं देहं दिव्यदेहं विधाय च। अवोनिसभ्नवा राधा राधामाता कलावती॥१२ ॥ यास्यत्वेव हि तनैव नित्यदेहैन निस्चितम्। पितृएं मानसी कन्या धन्या मात्या कलावती ॥१३। धव्या च सीतामाता च दुर्गामाता च मेनका। अयोनिसन्नवा दुर्गा तारा सीता च सुन्दरी॥ १४ ॥ अयोनिसन्भवास्ताय धन्या मेना कलावती। दूत्येवं कथितं तात गोपनीयं सुदुर्लभम्। वरोडयं दत्तस्तुभ्यञ्ञ मया स दुर्गया तथा॥ १५ ॥ श्रीकृणास्य दचः ुत्वा प्रत्य वाच व्रजेशरः । पुनरेव जगनाथं तड्जकी भक्तवत्सलम् ॥ १६६ नन्द उवाच। युगानाञ्ज चतुर्राज्त यं वं घमे सनातनम्।

क्रमेय कृशा विस्तीणं कत्वा मां कथय प्रभो ॥ १७॥ कलिशषे भवद्यधज्ग गादीषं कलेस्तथा। का गतिर्वा पृथिव्याश् धर्मस्य प्राणिनां तथा ॥१८॥ नन्टस्य वचनं खुत्वा हष्टः कमललोचनः। कथां कवितुमारभे विचित्रां सधुरान्विताम्॥ १८ ॥ द्ूति श्ीब्रह्मवेव्त्ते महापुराशे नारायणनारदसंवादे श्ील्नप्णजमखरडे भगवन्नन्दसंवादे नवाशीतितमोडध्यायः ।

नवतितमोऽध्यायः ।

-0-

श्रीह्ण उवाच।

शृणु नन्द प्रदच्यामि सालन्दमानसं यधा। कथां रम्यां सुमधुरां पुराणेषु परिष्क ताम् । १॥ परिपूर्गतमी धर्मो धार्मिकास क्वते युगे। परिपूर्णतमं सत्य' परिपूर्गातमा दया॥२ ॥ अ तीव प्रज्वलदूपा वेदाय्त्वार एव च। वेदाङ़ाय्यापि विविधायेतिहासथ संहिता ॥ २॥ पुराणानि सुर्याणि पज्चरात्नाणि पञ्र च। रुचिराणि सुभद्रासि धर्मशास्तरायि यानि च॥ ४ ॥ विप्रा वेदविदः सर्वे पुख्वन्तरपख्विनः । जारवएं ते ध्यायन्त तन्नस्का जपन्ति च ॥ ५ ॥

०श्र० ] ग्ोलप्ाजन्मखएडम्।

ब्राह्मणा: चव्रिया वैश्याश्तुवगाय वैष्ावाः। शूद्रा ब्राह्मणभृत्याव्च सत्यधमपराययाः ॥ ६॥ राजानो धार्मिकाशैव प्रजापालनतत्पराः। गहन्त्येव प्रजानाञ् षोड़थांगकलां तृपाः॥७॥ करशून्याय विप्राश् पूज्या: खच्छन्दगामिनः । सन्ततं सर्व शस्याव्या रत्नाधारा वसुन्धरा॥८॥ गुरुभल्ाक्ष शिषाश् पितभक्ता: सुतास्तया। वोषितः पतिभक्ताश पतिव्रतपरायणा: । ८॥ ऋती सभभोगिनः सर्वे न स्त्रीलुव्धा न लम्पेटा: । न भयं दस्युचीर्याणां न तत्र पारदारिका: ॥ १० ॥ तरंव: पूराफलिन: पूर्णतीराश्च धेनवः। बलवन्ती जना: सर्वे दीर्घाः सीन्दर्यसंयुता ॥ ११ ॥ लक्षवर्षायुष: केचित् पुखवन्ती ह्यरोगिए: । यथा विप्रा विष्णुभक्तास्त्रिवर्णा विष्युसेविनः ॥ १२ ॥ जलपूर्णा नदा नद्यः सन्ततं कन्दरास्तथा। तीर्थ पूताखतुर्वर्णास्तपःपूता डिजातय: ॥ १३ । मनःपूताथ्च निखिला खलहीनं जगत्तयम्। सत्कीर्तिपरिपूर्णच्च यथस्यं मङ्गलान्वितम् ॥ १४।। पितरः सर्वकालेषु तिथिकालेषु देवताः। सर्वकालेष्वतिथयः पूजितास गहे गहे। १५॥ वरिवर्णा विप्रभक्ताय विप्रभोजनतत्पराः। याऋ्वगास्य मुखं न्तेत्रमनूषरमकराटकम् ॥ १६ ॥

न देवानां द्विजानाज् विटुषा तत निन्दका:॥१॥ -६५

900

नात्मप्रशंसका: केचित्सर्वे परगुणीत्सुकाः । न शत्रवो जनानाज् सर्वे सर्वहतेषिय:॥१८। पुरुषा योषितथ्चापि न हि मूर्खाय परिडताः । न दुःखिनी जना: सर्वे सर्वेवां रत्नमन्दिरम् ॥ १९॥ नगिमाशिकारत्नीघरलख्वर्सस मन्वितम् । न भिक्षुका न रोगार्ताः शोकहीनाथ् हर्षिताः ॥२० न हि भूषराहीनाथ नरा नार्यश् केचन। न पापिनो न धूर्ताश्च न चुधार्ता न कुत्सिता: ॥२१० जराहाना: प्रागिनश्च शशद्यीवनसंस्थिताः। आधिव्याधिविहीनाथ् निर्विकाराश् देहिन: ।२२। यदुक्ी वे सत्ययुगे धर्मः सत्यं दवादिकम्। पाद्हीनश्न वे तायां सत्याद्ं द्वापरेऽषि च ॥ २३॥ व्रमैंकपाच प्रथमे कलेशापि कथो बलः । दुष्टानां दस्युचीर्याणामङ्गरः प्रंभवेट् व्रज ॥ २४ ॥ अधर्मनिरता: केचिद्वीता: सङ्गोपिनस्तथा। भीता गुप्ताश्च पुंश्चल्यो भीताश्च पारदारिका: ॥ २५॥ धमिष्ठानां भयं शश्वद्धर्मिष्ठास्च कस्पिताः। स्वल्पधर्मरता भूपा: खत्यवेदरता हिजा: ॥ २६॥ व्रतधर्मरता: केचित्सर्वे सच्चन्दगामिनः । यावत्तिष्ठन्ति तीर्थानि यारवत्तिषत्ति साधवः ।२७। यावत्तिष्ठन्ति ग्रामाणं देवा: शास्त्राणि पूजनम्। तावत्किच्चित्तपः सत्यं स्वर्गधमींग एव च। २८॥ कलेर्दोषनिधेस्तात गुण एको महानपि। मानसज्ज भवेत् पुरं सुकतं न हि दुष्क तम्। २।

ग्रीक्प्ाजन्मखगडम्।

तीर्थादिके गते तात नष्टो वर्मीग एव च। कलारूपथ् धमेख यथा कुह्वां निभाकरः॥ ३०॥ नन्द उवाच। तीर्थान्य तानि सर्वाणि तिष्ठन्तेव कियहिनिम्। साधवो ग्राम्यदे वास् शास्ताखेतानि वत्सक ॥ ३१॥ श्रीकण उवाच। कली दशसहस्रागि हरिम्तिष्ठति मेदिनीम् । देवानां प्रतिमा पूज्या भास्तासि च पुराणकम् २२३ तदर्धमपि तीर्थानि गङ्गादीनि सुनिय्चितम् । तदधं ग्रामदेवाय वदास् विदुषार्माप॥३२॥ अधर्म: परिपूर्णश्च तदन्ते च कली पितः। एकवर्णा भविष्यन्ति वर्णासत्वार एव च ।३४॥ न मन्त्रपूताद्ाहय न हि सत्य न च क्षमा। स्त्रीस्वीकाररतो नित्य ग्राम्यधमप्रधानतः ।। ३५। न वज्ञसूव तिलकं ब्राह्मणानाज् नित्शः। सनध्याश्ास्त्रविहीनाश्च विप्रवंथाः गुता अपि १२६। मवें: सार्धञ्ज सर्वेधां भक्तरां नियमच्च तम्। अमच्यभत्ता लोकाथ् चतुर्दर्णास् लम्पटाः ॥३७॥ नारीषु न सती काचित् पुंथली च गहे गहे। करोति तर्जनं कान्तं भृत्यतुत्यञ्च कम्पितम् । ३८॥ जाराय दत्त्वा मिष्टान्नं ताम्बूलं वस्त्रचन्दनम्। न दढ़ात्येव चाहारं सामिने दुःखिने पितः॥३८ ॥ पुत्रे ण भत्सितस्तातः शिथेय भर्त्सितो गुरुः। प्रजाभिस्ताड़ितो भूपो भूपेन ताड़िता: प्रजा:॥४०॥

ब्र ह्मवेवर्त्तपुरायें

दस्युचीरैश् दुष्टेश्न शिष्टास परिपीड़िताः। प्रस्यहीना च वसुधा चीरहीनाच धेनव: ॥ ४१ ॥ स्वल्पचीर छतं नास्ति नवतीतज्ज नित्यशः । सत्यहीना जना: सर्वे नित्यं मिथ्या वदन्ति च ॥ ४२ ॥ शोचसन्यायास्तहीना ब्राह्मगा वषवाहका: । सूपकाराश शूद्राणां शूट्राणां शवदाहहका: ॥ ४३॥ शूट्रस्तरीनिरता: शश्च्कद्रा विप्रबधूरताः । खादन्ति यस्य विप्रस्य भत्त्यञ्न परिपाचका:॥४४॥ मातु: परां तस्य पत्नों शूद्रा ग्हन्ति लम्पटाः। त्यय हत्वा राजानं सयं राजा भविष्यति॥ ४५ ॥ नारी हत्वा पतिं कामाङ्जजेज्जारञ्ज कीतुकात्। पुत्रश्च पितरं हत्वा खयं भूपी भविष्यति॥ ४६ ॥ सर्वे सचन्दनिरता: भिग्नोदरपरायणः। वंह्वरा व्याधियुक्ताश कुत्सितास्च कुचेलकाः ॥४७ ॥ विन्ुसमन्त्रलिप्तास्य मिथ्यामन्त्रप्रचारकाः। जातिहीनाश् गुरवो वयोहीनाश्च निन्दकाः ॥ ४८ ॥ राजानश्नापि म्लेच्छाश् यवना धर्मनिन्दकाः । सत्कीतिमपि साधूनां कुर्वन्त्युन्मलनं मुदा॥ ४2॥

पूजा नास्ति गुरुणाच् पित्रोश्च पूजनं स्त्रिय: ॥ ५० म स्तीबन्धूनां गौरवञ्च स्त्रीणाज्ज सततं पितः । चोर: सत्कुलजातिश् ब्राह्मणी देवहारकः ॥ ५१ ॥ मानं वहन्ति लोभेन युगे धर्मेंण कौतुकात्। देवायतनहीनञ्ज जगत्सवें भयाकुलम् । ५२॥

अराजकञ्ु दुर्नीतं सन्ततं कलिदोषतः । वुभुच्िता: कुचेलाख दरिद्रा व्याविनी नराः ॥ ५३॥ कपर्टकवटाध्यत्तो राजेन्द्रो हि घटेखरः। वद्वाङ्रष्ठसमा लोका वत्ता: शाकसमास्तघा ॥ ५४॥ तालानां नारिकेलाएं पनसानां तथैव च। फलानि सर्षपारेव तत् चुद्रञ्न ततः परम् ॥५५ ॥ जलभाजनपात्रग भस्येन वाससा तथा। विहीनं मन्दिरं सवें गहाणामपरिष्क तम्॥५६॥ गन्धकेन परिव्ृतं दीपहीनं तमीयुतम्। हिंस्त्रजन्तुभयाज्वीता जनाः सर्वे च पापिनः ॥५७॥ मर्वे च फललोभिष्ा: पुंशत्य: कलहप्रियाः। रूपवत्यो न कामिन्यी नरायापि न रूपियः ॥ ५८॥ नद्यो नढ़ा: कन्दराथ तड़ागाथ् सरोवराः। जलपझ्मविहीनाथ्च जलहीना घनास्तथा॥ ५2॥ अपत्हीना नार्यथ कामुक्ो जारसंयुता: । अश्वत्थचकेदिन: सर्वे वन्नहीना वसुन्धरा ॥ ६० ॥ फलहीनाथ तरवः शाखारकन्धविहीनकाः। फलानि व्वाटुहोनानि चानानि च जलानि च ॥६१॥ मानवा: कटुवक्वारो निर्दया धर्मवर्जिताः। तदन्ते दादयादित्या: संहरिष्यन्ति मानवान् ॥ ६२॥ सर्वान् जन्तं तापेन बहुवृथ्या ब्रजेश्वर। अवश्िष्टा च पृथिवी कथामात्ावश्येषिता॥६२॥ कली गते च पृथिवीक्षेत्र वर्षागते तथा। पुनः सत्यप्रव्ृत्तिव भविषयति क्रमेए ते ॥६४॥

ब्रह्मवेवत्तपुराये [20ग।

द्वत्येवं कथितं सवें गच्छ तात व्रजं सुखम्। अहं दुग्धमुखो बालः पुत्रस्ते कथयामि किम् ॥ ६५ नवनीतं छृतं दुग्धं दृधि तक्रं परिष्क तम्। सस्तिकं शुभकर्माह मिष्टान्नञ्न सुधोपमम् ॥६६॥ मिष्टद्रव्यञ्च वत् किञ्चित् पिटदेवनिमित्तकम्। भुत्तां बलाच तत् सवें बालानां रोदनं बलम् ॥ ६७॥ तत् चमखापराधं मे बालदीष: पढे पढे। त्व पिता तव पुत्रोऽहं यशोदा जननी मम ॥ ६८॥ मदीयं परिहासच् यशीदां रोहियीं वद।

कीर्तयिप्यसि तत् सर्व' सवें गोकुलवासिनम्। काल: करोति संसर्ग बन्धूनां वन्धुभि: सह॥ ७ ॥ काल: करोति विच्छेदं विरोधं प्रीतिमेव च। काल: सष्टिज्न कुरुते कालश् परिपालनम्।७१॥ काल: करीति सानन्दं काल: संहरते प्रजाः । सुखं दुःखं भयं शोकं जरां मृत्युज्न जन्म च॥ ७२ ॥ सवें कर्मानुरोधेन काल एव करीति च। सवै कालहतं तात विस्मयं न व्रजं व्रज॥ ७३॥ कुतस्वं गोकुले वैश्यो नन्दी वैश्याधिपो तृपः। वसुदेवसुतोऽइञ्च मथुरायामही कुतः ॥७४॥ पित्रा से कंसभीतन तवट्ग्हे च ससर्पितः। पितुः परः पिता तच्च माता मातुः परापि वा ॥५: मया दत्तेन ज्ानेन पार्वत्या च व्रजेश्वर। त्यज मोहं महाभाग गच्छ तात सुखं ग्हम् ॥ ७६ ॥

१ त्र 0 ] श्रीक्ृप्णजन्स खगडम् । ९७५

नन्द उवा। स्मर वृन्दावनं तात रम्य पुएय महोत्सवम्। गोकुलं गोकुलं रम्य सुन्दरं यमुनातटम् ।७७।। रमणीनां सुरम्यञ्ज त्वत्प्रियं रासमगडलम्। गोपालिका गोपवालान् यथोदां रोहिणों प्रियाम्॥८॥ प्राणाधिकां राधिकां न कथं स्मरसि पुत्रक। वारमेकं खल्पदिनं गोकुलं गच्क वत्सक।७2॥ द्ृत्येवमुक्ता नन्दय क्रोड कृषं चकार सः। नेत्राश्ुणा च पूर्णेन तं सिषेच शुचान्वितः ।८०।। चुचुम्ब तङ्गरडयुग क्वत्वा वत्तसि मोहतः । सानन्दः परमानन्दी भगवांस्तमुवाच सः ॥८१॥ दूति श्रीव्रह्मवैवत्ते महापुरासे नारायणनारदसंवाढे ्रीक्ृण्णजन्मखएडे नवतितमो ऽ्व्यायः ।

एकनवतितमोऽध्यायः ।

शीभगवानुवाच।

निषेकेन परिष्वङ्गी विभेदखेन वा भवेत्। क्षरेन दर्शनं तन निषेक: केन वार्यते ॥१॥

प्रस्थापयामि तें भीघ्र विज्वास्यसि ततः पितः ।२३ यशोदां रोहिषीच्व गोपिका गोपवालकान्।

६७६ ब्र ह्मवेवर्त्तपुराणे [e२ प्र

प्राणाधिकां राधिकां तां गत्वा सम्बोधयिष्यति।३॥ एतस्मिन्नन्तरे तत्र वसुदेवस् देवकी। बलदेवोद्वस्न तघाक्रूरश सत्वरम्॥ ४ ॥ वसुदेव उवाच। नन्द ववं बलवान् ज्ञानी सद्वन्धुच् सखा मम। त्यज मोहं ग्हं गच्छ वत्सस्तेडयं यथा मम ॥ ५ ॥ द्वारभूता गोकुलाच मथुरा नास्ति बान्धवः । महोत्सवे सहानन्द नन्द द्रव्यसि पुत्रकम् ॥ ६॥ श्री देवक्य वाच। यथायमावयोः पुत्रस्तथेव भवती ध्र वम्। सालसः केन हे नन्द शुचा देहो हि लच्यते ॥9 एकादगाब्दं सबलः खिथित्ा ते मन्दिरे सुखम्। कथं खत्पदिनेनैव शोकग्प्तो भविषसि॥८॥ तिष्ठ पुत्र ए सार्द्वन्न मथुरायां कियहिनम्। पूर्ण चन्द्राननं पश्य जन्म त्वं सफलं कुरु ॥ ८ ॥ श्रीभगवानुवाच। गचोद्व सुखं भद्ट भविष्यति तब प्रियम्। प्रहष गोकुलं गत्वा वयोदां रोहिगों प्रसूम् ॥१०॥ गोपवालसमूहच् राधिकां गोपिकागसम्। प्रबोधयाध्यात्मिकेन महत्ते च छच््किदा ।११॥ नन्दस्तिष्ठतु सानन्द मन्सातुराइया शुचा। नन्दसपितिं मविनयं यशोदा कथविप्यसि। १२ ॥ द्त्येवमुक्का यीकृश्ः पित्ा मात्रा बलेन च। अक्र रेख सभं तूगें ययावाभ्यन्तरं स्टहम् ॥१३॥

२श्र० ग्ीऊप्ण जमखएडम्।

उड्वो रजनीं स्थित्वा मधुरायाख़ नारद। प्रभात प्रययी शीघ्र रम्यं वृन्दावनं वनम् ॥१४॥ दूति यीव्रह्मवैवत्त महापुराण नारायणनारदसंवादे श्रीकषजन्मखएडे चैकनवतितमीऽध्यायः ।

द्विनवतितमोऽध्यायः।

श्रीनारायण उवाच।

श्रीक्वणाप्ररितो हृष्टः प्ररम्य च गणेश्वरम् । स्रन्नारायणं प्रभ्भु दुगां लक्ष्मीं सरखतीम् ॥ १॥ गङ्गाज्न मनसि ध्वाता दिगीशं तं महेखरम्। प्रजगाभोद्ववश्चेव द्ृष्टा मङ्गललूचकम् ॥ २॥ शुश्ाव दुन्टुभिं घरठां नादं शह्ध्वनिं तथा। हरिशव्दञ् सगीतं शुशाव मङ्गल्ध्वनिम्। २॥ पतिपुत्रवतीं साध्वीं प्रदीपमात्यदर्पगम्। परिपूर्णतमं कुन्य दृधिलाजफलानि च ॥४॥ दूर्वाङ्गुरं शुक्लधान्य रजतं काजुनं मधु। ब्राह्ममनां समूहञ्ज छपासारं वपं षतम् ॥ ५ : सद्योमांसं गजेन्द्रव् वृपेन्द्र खेतवोटकम्। पताकां नकुलं चापं शुक्कपुष्पञ्च चन्दनम्॥६॥ दृष्ट वं पथि कल्याएं प्राप हन्दावनं वनम्। ददश पुरती वनं भाएडोरवटमच्चयम्॥॥

ब्रह्मवैवर्त्तपुराणे

स्त्निग्धपूर्री रत्तवरं पुखदं तीर्थमीपितितम्। सुवेषान् बालकांश्चेव रक्तभूषणाभूषिषान्। ८। वढतो बलक्णा ति रुदतश्न शुचान्वितान्। तानाश्ास्य यथी दूरं प्रविश्य नगरं मुदा ॥८॥ ददर्भ नन्द शिविरं रचितं विश्वकर्मणा। मशिरत्नविनिर्माएं मुक्तामाशिका हीरके: । १०॥ परिच्छिन्न मनोरम्यं सद्रत्नकलशान्वितम्। द्वारं चित्र विचित्राव्यं दृष्टा च प्रविवेश सः ॥११। अवरुह्य रथात्तूणं तस्थी तत्प्राङ्गरी मुदा। यशोदा रोहिसी शीघ्रं पप्रच्छ कुगलं परम् ॥ १ २ ।। आसनञ़ जलं गाज् मधुपके ददो मुदा। क्व नन्दः क्व बलः कष्णः सत्य तत् कथयोदव ॥१३॥ उद्वव: कथयामास सर्वे भट्र क्रमेय च। सारईज्ु बलकवप्णाभ्यां नन्दः सानन्टयूवकम् ॥१४॥ आयास्यति विलम्बेन कप्णोपनयनावधि। युष्माकं कुशलं तत्त्व विज्ञाय विधिपूर्वकम् ॥१५॥ अहं यास्यामि मथुरां यथोदे पृश साम्प्रतम्। गुत्वा मङ्गलवार्ताञ्जु यथोदा रोहिणी मुदा ॥१६॥ ब्राह्मगाय ददो रत्न सुवगें वस्त्रमीप्तितम्। उद्ववं भोजयामास मिष्टाव्नन्न सुधीपमम् ।१9॥ मणिश्रेष्ठञ्न रत्नज्न ददी तस्ी च हीरकम्। वाद्यञ्ज वादयामास भद्र नानाविधं तथा ॥१८॥ व्राह्मणान् भोजयामास कारयामास मङ्गलम । वेदांश् पाठयामास परमानन्दपूर्वकम् ।१८।।

श्रीऊणजन्मखग्डम् ।

शङ्गरं पूअयामास विप्रद्वारा परं विभुम्। नानोपहारेनैंवैद्य : पुष्पधूपप्रढीप केः ॥२०॥

भवानीं पूजयामास श्रीवन्दारखटेवताम्। २१। षोड़गोपचारैट्रयवेय बलिनिर्वि विधेर्मुने। महिषासां शतं शुद्धं क्वागलानां सहस्रकम् ॥ २२ ॥ मेषागामयुतं शुद्धं युलमाढाय पञ्चकम्। ब्राह्मयोभ्यः स्वर्गगतं धेनूनाञ शतं तथा ॥ २३ ॥ प्रदद़ी दूचियां तूरं कवषकल्यागहेतवे। उदवं पूजयामास सादरञ्ज पुनः पुनः॥ २४॥ सनाखास्य यगरोदाल् रोहिणीं गोपवालकान्। वृद्दान् गोपालिका: सर्वाः प्रययू रासमएडलम् ।२५। दृदश रासं रुचिरं चन्द्रमएडलवर्तुलम्। शोरामकदलीस्तभ्भ: प्रतकैरुपभीभितम् ॥ २६॥

टधिलाजफले: पट्टः पुष्पेर्दूर्वाङ्गरैरपि। चन्दनागरुक प्तूरीकुड्डमैः परिसंस्ृत्म् ॥२८॥ वैष्टितं रचितं यल्ानगोपिकानां व्रिकोटिभिः । त्रिलचे: सुन्दरे रम्यैः संसित रत्िमन्दिरेः ॥२६॥ लक्षगोप: परिष्टतं कषागमनभड्रितैः। यमुनां टचियां कृत्वा प्रचयी मालतीवनम् : ई० ॥ चन्दनानां चम्मकानां यूथिकानां तथैव च। केतकीमाधवीनाच़ वनं ऊत्ा प्रद्चियक॥ ३१॥

ब्रह्मवेवर्त्तपुराणे

वकुलानां वज्जुलानामशोकानाञ् काननम्। मक्निकानां पलाशानां शिरीषाणं तथैव च। ३२।। धात्ीणं काज़नानाव्न कर्शिकानां वन तथा। नागशवराणां विपिनं लवङ्गानां बथेव च॥ २२॥ वनज शालतालानां हिन्तालानां वन तथा। मनसानां रसालानां लाङ्गलीनां मनोहरम्॥ ३४॥ मन्दारकाननं रम्य वामं क्वत्वा च सत्वरम्। दृष्टा कुन्दवनं रग्य सम्प्राप्य मधुकाननम् ॥ ३५॥ पंस्कीकिलानां शब्देन मधुरेण समन्वितम्। मधुव्रतसमूहानां मधुरध्वनिपूरितम् ॥ ३६॥ वन्यव्ृक्षेः परिव्ृतं माध्वीकाधारमीप्सितम्। वातेन वन्यपुष्पाणां परितः सुरभीक्वतम् ॥३७॥ सदृद्टा राजमार्गेए यथोदोत्तेन साम्प्रतम् । ययी शीघ्र निरुद्विर्न रहस्य बदरीवनम् ॥ ३८॥ श्रीफलानाज़ निम्बानां नारिङ्गाणां वनं तथा। दृष्टरा रक्तिमवर्सच सुपक्वफलमीफ्सितम् । ३ ।। तदेव वामतः कत्ा विवेश कदलीवनम्। अतीवनिर्जन र्ये ददर्श राविकाश्रमम् ॥ ४० ॥ मगीन्द्रायाज प्राकारं परिखादुर्गवेष्टितम्। अत्यगम्यं रिपूफ़्ाञ् मित्राणां सुगमं सुखम् ॥ ४१ ॥ गोप्यं सद्ेतमागेज रक्षके: परिरचितम्। नानाचिवविचित्राव्य निर्मितं विश्वकसया ॥ ४२॥ मगीन्द्रमुक्तामासिका हीरहारोज्वलं परम्। रल्ेन्ट्रसाररचितं रत्नस्त्भैः सुशोभितन्॥ ४२॥

२ अ्र०] प्रोक्मणा जन्मखरतडम् ।

रत्नसोपानसंसक्तमन्दिरेग मनोहरम्। अमूत्यरत्नरचितं कलथेः परिथोभितम्॥ ४४॥ वह्षिशुद्धांशुकाभिश्च पताकाभिः परिष्क तम्। सद्रत्नदर्पगोत्क्वष्ट चर्चितं शवेतचामरैः ॥४५॥ दद्श सिंहद्वारज़ युक्त रत्नकपाटकः। द्वारोपरि विचित्रञ रम्य वन्दावनं वनम् ॥ ४६ ॥ कटम्बकाननं रग्य तद्दस्त्रहरणाटिकम। विश्वकर्मविरचितं सुरम्य रासमराडलम्॥ ४७ ॥ नानारत्नकुटीरञ्च गोपगोपीसमन्वितम्। रच्ितं गोपिकालक्षेवेत्रहस्त मैनोहरैः ॥ ४८॥ सच्कन्दाचरणैः प्शदभीतैरबलिभिमुदा। तद्वारं पुरती दृष्टा विलङ् च जगाम सः ॥४६॥ द्वितीय द्वारमुल्लङ्वा तस्मादुत्तममीस्सितम्। द्वारं चतुर्टे सम्प्राप्य सर्वस्ाच्च विलक्षरम् ॥ ५० ॥ तत्पश्चात् पच्चमं द्वारं दृदर् चित्रमुत्तमम्। डारषट्कञ्ज प्रथयी सर्वतो रुचिरं परम्। ५१ ॥ रामरावरायोर्युडं भित्तिचित्र मनोहरम्। दशावतारं विष्योश्च कृत्रिमं रासमगडल्म् ॥ ५२॥ यमुनां जलकलीव् रचितां विश्वकमेणा। गोपिकानां सहस्त्रेण षष्ठद्वारज्न वत्ितम्॥ ५३॥ रत्नेन्ट्रसारनिर्मागभूष सर्भूषिर्तन च। सद्रतदरडहस्त न हीरकैर्भूपितेन च० ५४॥

आधवी तत्प्रधाना सा पप्रक साम्य्तं शिवम् ॥५५॥ b-६६

ब्रह्मवेवर्त्तपुराणे

ददी प्रत्युत्तरं सवें क्रमेय च स उद्वः । गत्वा विच्वापयामास राधाप्रियसखीगयम्। सा माधवी महाहष्टा तत्र संस्थाप्य तं मुदा। ५६॥ गुत्वा मङ्गलवाताच्च राधाप्रियसखीगरः । कत्वा गङ्ध्वनिं घरटामृद्ङ्गपणहखनम् । ५७॥ कत्वा निर्मष्कनं शीघ्रमुद्दवं प्रियमागतम्। हृष्टाप्रवेभयामास राधाभ्यन्तरसुत्तमम्॥ ५८॥ असूत्य रत्ननिर्मां गत्वा मन्दिरमुत्तमम्। ददर्श पुरती राधां कुद्ां चन्द्रकलीपमाम्। ५ट। सुपक्वपद्मनेताञ् शयानां शोकमू्च्किताम्। रुदन्तों रक्तवदनां क्रिष्टाञ्ज त्यक्तभूषसाम् ॥ ६०॥ निशेष्टाञ्ज निराहारां सुवर्सवर्सकुएडलाम्।

प्रसनाम च तां दृ्टा भक्तिनम्राम्मकन्धरः । पुलकाच्चितसर्वाङ्गो भत्त्या भक्त: स उडव: ॥ ६२ ॥ उद्दव उवाच। वन्दे राधापदाभभोजं ब्रह्मादिसुरवन्दितम्। यत्कीर्तिकीर्तननैव पुनाति भुवनत्रवम् ॥६३ ॥ नमी गोकुलवासिन्ये राधिकायै नमी नमः। पृतमृङ्गनिवासिन्य चन्द्रवत्वै नमो नमः ॥६४ ॥ तुलसीवनवासिन्च वन्दारखे नमो नमः। रासमरडलवासिन रासेश्वय्ये नमो नमः ॥६५॥ विरजातीरवातिन्य वन्दाये च नमो नसः। हन्दावनविलासिन्चे कृप्ावै च नमी नमः ॥६६॥

श्रोकण जन्म खगडम्। ०८३

नमः कषाप्रियायेच ्रान्तावै च नमो नमः । कृष्णवच्तःस्थितायै च तत्प्रियाये च नमी नमः ॥६७। नमो वैकुगठवासिन्च महालक्षत नमी नमः । विद्याधिडातटेव्ये च सरस्वत्य नमो नमः ॥६८॥ सर्वेश्वर्याधिदेव्य च कमलावे नमो नमः । पद्मनाभप्रियाबै च पद्माचै च नमी नमः ॥ ६ट॥ महाविष्णीय माव च पराधयाये नमो नमः । नमः सिन्धुसुतायै च मर्त्यलक्ष्सर नमीनमः।७०॥ नारावणप्रियायै च नारावखं नमी नमः । नमोऽस्तु विषुमायायै वैषाव्य च नमी नमः ।७१॥ महामाया स्वरूपायै सम्मदायै नमो नमः । नमः कल्याणरूपिखं शुभावै च नमो नमः ॥ ७२॥ मात्र चतुर्सी वेदानां सावित्रत च नमो नमः। नमो दुर्गविनाभिन्च दुर्गादेव्य नमी नमः॥७३॥ तजःसु सवेदेवानां पुरा क्वतयुगे मुदा। अधिष्ठानक्वतायै च प्रक्ृत्ये च नमो नमः ॥७४॥ नमस्तिपुरहारिख त्रिपुराये नमो नमः । सुन्दरीषु च रम्याये निर्गुखाये नमो नमः ॥७५॥ नमो निद्रास्रूपायै निर्गुसायै नमी नमः। नमो दृक्षसुतायै च नमः सत्वै नमो नमः ॥७६॥ नमः शैलसुतायै च पार्वत्ये च नमी नमः। नमो नमस्तपस्विन्य ह्यमाये च नमी नमः ॥७9॥ निराहारस्वरूपावै ह्यपर्ाये नमो नमः । गोरीलोकविलासिन नमी गीये नमो नमः !७८॥

७८४ ब्रह्म वैवत्तपुराणे

नमः कैलासवासिन्यै माहेश्वर्ये नमो नमः। निद्रायै च दयायै च श्रदायै च नमी नमः ॥६ ॥ नमोधृत्ये च्षमाये च लज्जाये च नमी नमः। तृण्ायै चृत्स्रूपायै स्थितिकतय नमो नमः ॥८० ॥ नमः संहाररूपिए महामार्ये नमो नमः । भयायै चाभयायै च मुक्तिदायै नमी नमः ॥ ८१॥ नमः स्वधायै साहाये शान्त्य कान्त्य नमी नमः। नमस्तुष्च च पुष्च च दयायै च नमो नमः ॥ ८३॥ नमो निद्रास्वरूपायै श्डायै च नमी नमः। कुतृपिपासास्रूपायै लज्जाये च नमो नमः ॥८३॥ नमोधृत्यै चमायै च चेतनाये नमो नमः। सवश्क्तिस्वरूपिखं सर्वमात्र नमो नमः ॥ ८४ ॥ अ्ग्नी दाहस्वरूपाये भद्राये च नमो नमः। पोभाये पूर्णचन्द्र च शरत्पद्म नमो नमः ६८५ ॥ नास्ति भेदो यथा देवि दुग्धधावत्ययोः सदा। वथैव गन्धभूम्योस् यथैव जलशैत्योः॥८६॥

लोके वेढे पुराणे च राधामाधवयोस्तथा। ८॥ चेतनं कुरु कल्यागि देहि मामुत्तरं सति। दूत्य क्वा चोडवस्तत्व प्रसनाम पुनः पुनः ॥८द ॥ द्रत्युड्वंक्ृतं स्तोत्' यः पठेद्धक्तिपूर्वकम्। दूह लोके सखं भुक्ता वात्न्त हरिमन्दिरम्। ८६ ॥ न भवेद् बन्धुच्केदी रोगः थोकः सुदारुणः । प्रोषिता स्त्री लभेत् कान्तं भार्याभेदी लभेत् प्रियाम्120

३ त्र० ] शीऊरजमखगडम् ।

अपुवी लभते पुतान्निधनो लभते वनम्। निर्भूमिलभते भूमि प्रजाहीनी लभेत् प्रजाम् ।८१। रोगादिनुच्यते रोगी बड्ो मुचे त बन्धनात्। भयान्मुच्ये त भीतम्तु सुच्य तापन्न आ्रपढ्: ॥६२॥ अस्पष्टकीर्तिः सुयथा मूर्खो भवति पिडतः ॥ १३ ॥ पूति श्रीव्रह्मववर्त्ते महापुरासे नारायगनारदसंवादे श्रीक राजलखगड़ राधास्तोत द्विनवतितमोऽध्यायः ।

वरिनवतितलोडध्यायः।

श्रीनारायण उवाच

उद्धवस्तवनं शुखा चेतनं प्राप्य राधिका। विल्तोक्य कष्णाकारज्ज तमुवाच शुचान्विता ॥ १ ॥

श्ीराधिकोवाच।

किन्नाम भवती वत्स दीन वा प्रेरिती भवान्। घागती वा कुत इूति ब्रूहि मां केन हेतुना॥ २ ॥ छवष्णाअृतिस्व सर्वोततमव्ये लवां कृप्णपार्षदम्। कृणख कुशलं वरूहि वलदेवस्य साम्प्रतम् ॥ ३॥ नन्दस्तिष्ठति तत्रव हेतुना केन तद्वद। समायास्यति गोविन्दो रम्य छन्दावनं वनम् ॥४॥

पुनद्रच्यामि तस्यैव पूर्णचन्द्रमुखं शुभम्। पुनः क्रीड़ां करिष्यामि तेनाहं रासमणले॥ ५ ॥ नले च विहरिष्ामि पुनर्वा सखीभि: सह। श्रीनन्दनन्दनाङ्ग च पुनर्दास्यामि चन्दनम् ॥६॥

उद्दव उवाच।

उद्ववेत्यभिधानं मे च्षत्रियोऽहं वरानने। प्रषितः शुभवार्ताथ क्ृष्णोन परमात्मना ।७। तवान्तिकं समावातः पार्षदोऽहं हरेरपि। लणस्य बलदेवस्य शिवं नन्दस्य साम्प्रतम् ।८।

श्रीराधिकोवाच।

अस्ति तद् यमुनाकूलं सुगन्धिपवनोऽस्ति सः। तस्य केलिकदम्बानां सूलमस्येव साम्प्रतम् ।2।। पुए वन्दावनं रम्य तद्विद्यमानमीपितम्। पुंस्कोकिलानां विरुतं तल्प चन्दनचर्चितम् ॥ १०॥ चतुर्विधच्च भोज्यञ्च मधुपानञ्च सुन्दरम्। दुरन्तो दुःखदोऽप्यस्ति पापिष्ठो मन्मथस्तथा॥ ११॥ ते च रत्नप्रदीपास ज्वलन्ति रासमएडले। मगीन्द्रसारनिर्मागमस्त्येव रतिमन्दिरम् ॥ १२॥ गोपाङ्गनागणोस्त्य व पूर्णचन्द्रोडस्ति शोभितः । सुगन्धिपुष्परचितं तत्प' चन्दनचर्चितम् ॥ १३ ॥ ताम्बूलं रतिभोगाहैं कर्पूरादिसुसंस्कृतम्। सुगन्धिमालतीमात्यं खवेतचामरदर्पएम्। १४० सुक्तामाणिक् संसकहीरहारमनोहरम्।

३ अ्र०] श्रीक्कण्ण जन्मखएडम्।

नानोपकाननं रम्य रम्यक्रीड़ासरोवरम् ॥१५। सुगन्धिपुष्पोद्यानञ्ज पद्मथेगीमनोहरम्। अ्रस्त्य व सर्वविभवः प्रायानाथः कुती मम ॥१६॥ हा करा हा रमानाथ क्वासि मे प्राणवल्लभ । क्व वापराधो दास्याय दासीदोष: पढे पढे॥१७॥ दूत्य वमुक्ता सा देवी पुनर्मूर्च्छामवाप सा। चेतनं कारयामास पुनरेव स उद्धवः । तां दृष्टा परमाश्चर्य्य मेने क्षत्रियपुङ्गवः ॥१८॥ सखीभि: सप्तभिः प्रश्वत् सेवितां खेतचामरैः। गोपीनाज़ विलच्ै सुप्रिये: प्रियसेविताम् ॥१८॥ दिवानिशं वेष्टिताञ् गोपीनां भ्तकोटिभिः । काचित् कज्जलहस्ता च काचिन्माल्यधरापरा।२०। काचित् सिन्दूरहस्ता च काचिद्गोरोचनाकरा। कनचिच्चन्दनपात्रञ्च हस्त कत्वा च तिष्ठति ॥२१॥ काचिहर्पणहस्ता च काचित् कुङ्ग मवाहिका। कस्तूरीपात्रमिष्टव्ज काचिद्ृहति तत्र वे ॥२२॥ काचिच्चम्पकपात्रच्च करे धृत्वा च तिष्ठति। मधुभिमधुरैः पूर्णपात्र धृटत्वा शुचान्विता ॥२३। काचित् सुगन्धितैलज्ज सटहीलवा परितिष्ठति। काचिदइति ताम्बूलं कर्पू रादिसुवासितम् ॥२४॥ काचचिहामितमिष्टच जलं धटत्वा च तिष्ठति। क्रीड़ापुत्तलिकां काचिच्चित्राव्यां परिरच्त ॥२५। काचिदहति कन्दूकं काचिच्च रत्नभूषाम्। वहिशुडांएकं काचिद्मूत्यं परिरचति ॥२६।

ब्रह्मवेवत्तेपुराणे

काचिद्धत्योपहारञ्ज महीत्वा परिवर्तते। काचिच्च केथवेशायें करोति माल्यमीप्सितम् ॥२७॥ काचित् कङ्गतिकां छत्वा पुरतः परितिषठति। काचिद्यावकहस्ता च काचिद्ात्रीरसं मुदा ॥२८॥ दूरतोऽषि वहत्यैवं भीता च परितिष्ठति। काचिद्जीता भिया स्तीति काचिद्रोदिति योकतः॥२ काचित्तां बोधयत्यव विद्ग्धा विरहातुराम्। काचिदुत्तापतप्ता च स्िनिब्वतत्पे मनोहरे ॥३०॥ स्था पयेह हदूराघं स्निनिग्धपमदले शुझे। एवस्भ ताज तां दृष्टा प्रोवाव पुनरुद्वः। सुप्रियं कर्णपीयूषं विनयेन च भीतवत्।३१।। उद्वव उवाच। जाने तां देवदेवीथां सुख्तिग्धां सिदयोगिनीम्।

श्रीदामगापादरगीं प्राप्तां गोलोककामिनीम्। कष्ण प्राणाधिकां देवि तद्दलःखलवासिनीम् ॥३२॥ मृणु टेवि प्रवच्यामि शुभवातामभोसिताम्। सुस्थिरं मखीभि: साईवं हृट्यसिग्धकारिगोम् ।३3॥

विरहव्याधियुक्ताया रसायनसमा शुभाग ॥३५।। तत्र तिष्ठति नन्दोऽयं सानन्दो मुढितः सदा। निमन्त्रितस वसुना कवप्णोपनयनावधि॥ ३६॥ गहीता स बतं छ्वम साङे भङ्लकनि। स नन्दी परमानन्दी मुदा यास्वति गीकुलम् ।२श।

श्र० ] ग्रीक्प्जन्मखएडम् ।

आगत्य कृषो मुदितः प्रसम्य मातरं पुनः । नक्तमायास्यति सुदा पुख वृन्दावनं वनम् ॥३८॥ अचिराद्रच्यसि सति य्ीक्ृष्णमुखपङ्कजम्। सवें विरहदुःखञ्च सन्त्यत्यमि च साम्प्रतम् ॥३८॥ सुस्थिरा भव मातस्व त्यज भोंकं सुदारृणम्। वड्गिशुद्ांशुक रम्यं परिधाय प्रहषिता ॥४०॥ अमूत्यरत्न निर्माग भूपरग्रहगां कुरु। गहाग चन्टनं स्त्निग्ध कस्तूरीकुङ्ग मान्वितम् ॥४१॥ कुरुष्व केशसंस्कारं मालतीमात्यभूषितम्। सुवेशं कुरु कल्याणि गगडे च चित्रपत्रकम् ॥४२॥ सिन्टूरविन्टुं मीनन्त कस्त रीचन्दनान्वितम्। अलत्वाकातं चरणं युतं यावकभूपणः ॥४३॥ कुरुष्व तिष्ठ चोत्तिष्ठ रत्नसिंहासने वरे। सपङ्गपङ्गजं तल्प त्यज साईं शुचा सति॥४४॥ भुङच्ल कणा न मनसा विशुद्धं मधुरं मधु। संस्कृत भासितं तोयं ताग्ब लञ्न सुवासितम् । ४५॥

वड्िशुद्धांशुकान्त च मालतीमात्वभूषिते॥ ४६ ॥ सुगन्धियुत्ति कस्त रीजातीचम्पकचन्दनैः । परितो मालतीमाल्यहीरहारविभूषिते॥ ४9॥

पुष्पमात्योपधाने च मङ्गलार्हे मुदान्विता ॥४८॥ शयनं कुरु हेवेशि गोपीभिः सेविता सद़ा। करोति सेवनं शखत् प्रियाली खेतचामर ॥४६॥

ब्रह्मवैवर्त्तपुराण

पदारविन्दसेवाञ्च गोपी भक्ता मनोहरे। सदूत्न सारनिर्माणपर्य्यङग सुमनोहरे॥ ५०॥ दूत्येवमुक्का स मुने पुनस्त पों बभूव ह। प्रणम्य पादपझ्मञ्ज ब्रह्मादिसुरवन्दितम् ॥५१॥ उद्ववस्य वचः गुत्वा सस्तिता राधिका सती। कौतुकञ्ज ददौ तस्म रत्नसाराङ्गलीयकम् ॥५ २ ॥ अमूल्यं सुन्दरं रम्यं विश्वकर्मविनिर्मितम्। सुखगोभं पीतवरें सुदीप्त सुप्रदीपवत्॥५३॥ कृष्णाय वड्िना दत्तमपूर्व रासमरडले।

अमूल्यरत्न निर्माएं सवसूषएमी्तितम्।

हीरहारविनिर्माएं हारज् सुमनोहरम्। पुरा दत्तञ्ज सुप्रीत्या कवष्णाय वरुणोन च :५६। श्रीसूर्य्यगा च यदत्तं श्रीक्वण्णाय स्यमन्तकम्। प्रदत्तं कौतुकं तस्म यदत्तं हरिणा पुरा॥५९॥ यहत्तञ्ञ महेन्द्रेण रत्नसिंहासनं परम्। तत् प्रदत्तं मुदा देव्या तन्म प्रीत्या च राधया ॥५८॥ मगीन्द्रसारनिर्माएं क्ववरत्न मनोहरम्। नमुक्ता माशिक् सारेय हीरहारसमन्वितम् ।५टा विचित्ररत्नपद्मन चित्रितं वारुणं सदा। शोभितं परितश्वान्चे रत्ननिर्माणदर्परः ॥६०॥ यद्दत्तं ब्रह्मणा प्रीत्या हरये रासमएडले। सुप्रीत्या राधया तत्न प्रदृत्तमुद्वाय च ॥ ६१ ॥

गीलशालन्म सुगडम्।

मणिमारविनिमीगं मणिराजविवाजितम्। जपामान्यं संस्कृतत् यहत्तं सभ्भ ना पुरा॥६२॥ तटेव दत्तं तम्म चाप्यमृ्त्यं पुरदं शुभवम् । जन्ममृत्य नरव्याधिहरञ्चातिमनोहरम् ॥ ई३ ॥ चन्द्रकान्तमगिं रम्यं चन्द्रढत्तं परिष्क तम्। चन्द्रावली ढढ़ी तम्मे सुदीप्त पूर्ण चन्द्रवत्। ई४ । विशुदं मधुपर्कच् मधुपात्र वदतवम्। धर्मेग वत् प्रदत्तञ्ञ तहत्तं प्रियया हरः ॥ ६५॥ जल्भोजनपावञ्ज शुद्धं स्वर्गविनिसितम्। मिष्टानं परमान्नस् ढढ्ी सुस्वादु मिष्टकम् ॥ ६६॥ भोजनं कारयित्वा च कर्परादिसुवासितम्। ताम्बूलय ढढ़ी गीव्र मा्त्वं सुस्निग्धचन्दनम् ॥६७॥ शुभाभिषञ्च प्रदद्ी वाब्कित प्रवरं वरम्। न्ञानक्वष्ेन यहतं गोलोके राममराडले। ६८ू॥' पुरुषाणां शतं वावत्निचलां कमलां दद्ी। विद्या वथस्करीं शुद्धां यथः क्रोर्ति सुनिर्मलास्।ईटस सवसिह्िं हरेदीस्य हरिभत्ित् निच्चलाम्। पार्षढप्रवरत्वञ्ज पार्षदस्ट हररिति ॥ ॥ वरं प्रसादं दत्त्वा च समुत्याय मुदान्वितम्। र्वाहशुड्ांशुके धृत्वा चामू्त्यं रत्नभृषपम् ॥७१॥ हीरहारं रत्नमालां परिधाय मनोहराम्। सिन्टूरं कज्जलं पुष्पमात्यं सुस्त्निग्धचन्दनम् ॥ २ ॥ रतसिंहासनस्व तं पूजिता पूजितं मुद़ा। वेष्टिता हर्षनिरतं गोपीना झ्तकौटिभि:।

ब्रह्मवैवर्त्तपुराये

तप्तकावजृनवर्णाभा गतचन्द्रसमप्रभा ॥ ७३॥ श्रीराधिकीवाच। मत्यमायास्यति हरिः सत्य निष्कपटं वद। वद तथ्य भयं त्यक्का सत्यं ब्रूह्ि सुसंसदि॥७४॥ वरं कूपशताद्वापी वरं वापीशतात् क्रतुः। वरं क्रतुयतात् पुत्रः सत्य' पुत्रशतात्किल। न हि सत्यात्परी धर्सो नावृतात्पातकं परम्॥ ७५ उद्व उवाच। सत्यमायास्यति हरिः सत्य द्रच्यसि सुन्दरि। ध्र वं त्यच्यसि सत्तापं द्ृष्टा चन्द्रमुखं हरः।६॥ महर्शंनाम्महाागे गतस्त विरहज्वरः। नानाभोगं सुख भुंच्व त्वज चिन्तां दुरत्ययाम्। ७७ अहं प्रस्थापयिप्यामि गत्वा मधुपुरीं हरिम्। विधाय तत्प्रबोधज्ञ कार्वमन्यत् करिथति॥ ९८॥ विदायं कुरु मे मातर्यास्यामि हरिसन्निधिम्। सवें तं कथयिष्यामि तद्वृत्तान्त यथोचितम्॥ ७ट श्रीराधिकोवाच। गमिष्यसि यदा वत्स मथुरां सुमनोहराम्। मृशु दुःखकथां काच्चित्तिष्ठ वत्स सिथिरो भव : ८० ॥ मां विस्ृतो न भवसि विरहज्वरकातराम्। कथविष्यामि मत्कान्त ध्रुवं प्रस्थापविष्यसि॥८१ नारीयां मनसो वातीं को वा जानाति पसडतः। किज्ञिच्छास्त्रानुसारेए प्रकरोति निरुपसम् ॥८२॥ वेदा वत न शक्ाश् शास्ताि किं वदन्ति च।

श्रीक्वण जन्मखणडम् ।

कथ यिथ्यामि त्वां सवें पुत्र क्वप्णञ्ज वत्यसि। ८३॥ गेहे वने न भेदो मे पश्वादिषु यथा नृषु। किंवा जलं किमु खप्नमन्नानञ्न दिवानियम् । ८४॥ आत्मानज्ज न जानामि चोदयं चन्द्रसूर्य्ययोः। च्रं प्राप्य हररवातीं चेतनं मे बभूव ह॥ ८५॥ कवप्णाऊृतिञ् पश्यामि ृणोमि मुरलीध्वनिम्। कुलं लज्जां भयं त्यक्का चिन्तयामि हरेः पदम् ॥ ८६॥ सम्पाप्य सर्वजगतामीखरं प्रक्रतेः परम्। न ज्ञानं मायया तस्य जात्वा गोपपतेमम ॥८श॥ ध्यायन्त यत्पदाभ्भोजं वेदा ब्रह्मादय: सुराः । स भतर्सितो मया कोपात् हृदि शत्यमिदं मम ॥८८॥

तङ्त्या यत्चणो नीतो ध्यानेन पूनयाघवा॥ ८2॥ तत्ापि मङ्गलं सर्व हर्षमायुव्य वस्थितम्। विघ्नञ्न हृदि सन्तापस्तडिच्केदे सदोडव ॥ ८० ॥ क्रीड़ाप्रीतिन भविता तादृपीष्टा पुनर्मम। ताटृ्यं प्रेमसीभाग्य निर्जनेन च सङ्गम: ॥८१ ॥ वृन्दावनं न यास्यामि तत्सङ्ग पुनरुद्व। चन्दनं वा न दास्यामि नन्दनन्दनवस्षसि॥ ८२ ॥ मालां तस्म न दास्यामि न द्रत्यामि मुखाम्बुजम्। मालतीनां केतकीनां चम्पकानाञ् काननम्। 2३। पुनरव व यास्यामि सुन्दरं रासमएडलम्। हरिसङ्क न यास्यामि रम्य चन्दनकाननम्॥८४ ॥ पुनरेव न यास्यामि मलयं रत्मन्दिरम्। 5-६0

ब्रह्मवेवत्तपुराये

माधवीनां वन रम्य रहस्यं मधुकाननम् ॥६५॥ श्रीखएडकाननं रम्य सच्छं चन्ट्रसरोवरम्। विस्पन्दकं सुरवनं नन्दनं पुष्पभद्रकम् ॥ 2 ६॥ भट्रकं हरिणा साड न यास्यामि पुनः पुनः। क्व सा रम्या विकसिता माधवे माधवीलता । 2७ क्व गता माधवी रात्रि: क्व मधुः क्वापि माधवः । द्त्येवमुक्ता सा राधा ध्यात्वा कवणणपदाम्ब जम्। पुनर्मूच्काञ्ज सम्प्राप्य रुदती पुलकान्विता ॥८८ ॥ दूति श्रीब्रह्मवैवतें महापुराण नारावपनारदसंवादे श्रीक्ृणाजन्मखसडे राधोद्ववसंवादे त्रिनवतितमोऽध्यायः ।

चतुर्नवतितमोऽध्यायः ।

शीनारायण उवाच।

उद्दवो विस्यं प्राप्य भयञ् विपुलं मुने। चेतनं कारयामास तामुवाच मृतामिव। १॥ तद्धत्ति समभिज्ञाय खात्मानं भत्तसंख्यकम् । तुच्छं मेंने जगत्सवें दृद्टा भाग्यवतीं सतीम्। २। उद्दव उवाच। सेतनं कुरु कत्यागि नगन्मातर्नमोऽस्तु ते।

४ श ०] श्रीऊ्ृष्पजन्मखएडम्।

त्वभेव प्राक्तनं सर्वें क्वषणं द्रत्यसि साम्प्रतम् ॥ ३॥ त्वत्तो विश्व पवित्ञ्ज तवत्पादरजसा मही। सुप्रवित् तवददनं पुसवत्यय्न गोपिकाः॥ 8॥ लोकासत्वामेव गायन्ति गीवेमेङ्गलसंस्तवैः । त्वत्सुकीर्तिच्च वेदाश्न सनकाद्याथ सन्ततम् ॥५ू ॥ कवतपापहरां पुखयां तीर्थपूजाज्ज निर्मलाम्। हरिभतिप्रदां भद्रां सर्वविघ्नविनाभिनीम् ॥६॥ त्वमेव राधा व्वं कवषस्वं पुमान् प्रक्वति: परा। राधामाधवयोर्भेदी न पुराणे खुती तथा॥७॥ राधिकां मूर्च्कितां दृंद्वा पद्मात् कत्वा तमुद्वम्। उवाच माधवी गोपी राधायाः पुरतः सिथिता॥८॥

माधव्युवाच। किंवा चोरस्य कप्णस्य रूपं वा वेशमुत्तमम्। किं सुखं विभव किंवा गौरवन्चाप्यनुत्तमम्॥2॥ किंवा तद्दीर्य्यमैश्वर्य्य शोय्यें वा दुरतिक्रमम्। किंवा सिद्धं प्रसिद्ध वा किंवा तुत्यं गुणोत्तमम् ॥१०॥ दूतो वा कुत आयातः पुनरेव कुती गतः। बालको गोपवेशश्च न हि राजात्मजः पुमान्॥ ११॥ त्व' किं स्परसि कल्याणि गोपालं नन्दनन्दनम् । आत्मानं रक्ष यत्नन क: प्रियः सात्मनः पर: ॥१२ ॥

मालत्य वाच। धिक् त्वां राधेति निलज्जा तवैव जीवनं हथा। जगती युवतीनाञ्ज करोषि सुयशःचयम् ॥१२॥

प्र

नारीयां गोपनं कार्य्य सुव्यक्तेऽपि स्वयशःचये। यत्नेन चक्षुषी बाहं सखि सज्जरणं कुरु॥ १४॥ अन्तरे पतिभावञ्ज सङ्गोप्य भावनं कुरु। न वै जातिश्च पत्र यां मित्राणाञ्च सुरेशरि॥ १५॥ प्रत्रुः कार्य्यवशेनैव मित्रच्च कमणा भवेत्। स्वकार्य्यमुद्रेत् प्राप्तः कार्य्यध्वंसेन मूर्खता॥ १६॥ कः कस्य वल्लभी राधे कः कस्याप्रिय एव च। कार्य्यञ् समयं जात्वा सन्तः कुर्वन्ति सन्ततम् ॥ १७ शरवर्धनापहारी च प्रागहर्ता ततः परः। कटुवक्ता दुःखदाता पत्र गां लक्षणं शृणु। १८॥ खकुलात् त्वां वहिष्क त्य विसज्य थोकसागरे। ग्हीत्ा चेतनं प्राणाब्निष्ठरी दारुणो गतः ।। १८ । किं किं स्रसि मूढ़े हि त्यज शोकं सुदारुणम्। आत्मानं रंचष यत्नेन क: प्रिय: खात्मनः परः ॥२०॥ पझ्मावत्य वाच। भवता कथितं पूणं यमुनाजलसन्निधी। अरसस्यं रतिदूरं नारीणं न सुखं प्रिये॥ २१ ॥ विद्यु ज्जाला जले रेखा खलानां प्रीतिरेव च। न नीतिर्नातिभास्त्रेषु सुविश्वासः खलेषु च । २२। यदा त्वं यमुनाकूले मुखं वीच्य हरेरहो। सस्ति्रितं सुकटात्तञ्ज पुनः क्त्वास्य गोपनम्॥ २२॥ पुनः पुनस्व' संवीच्य त्वया त्यक्तञ्न चेतनम्। ग्हं त्यक्का गुरुभयं सखीनां वचनं शुभम् ॥२४। सन्ततं ध्यायते कृषा नाहारं जीवनं तथा।

क्व ऊष्णी मघुरायाच्ज क्वापि त्व कदलोवने॥ २५॥ त्वं यदि त्यजसि प्रागान्नाविर्भवति सोडधुना। काले द्रच्यसि स्वात्मानं यदि रत्तसि सुन्दरि॥ २६॥

चन्ट्रमुख्यवाच।

प्रात्तनेन शुभं सवें सुखञ्च विभवश्चिरम्। दुःखं शोकं प्रातनेन विपत् सम्पच्च साम्प्रतम् ॥२७॥ भारते पुयभूमी च सर्वेषामी्सिते वरे। लभेत् पति हरि कान्त तपसा प्रक्वतेः परम् ॥ २८॥ तथा विप्रद्हेद्नात् कामबाणन साम्प्रतम्। कस्या: शत्र : कथं चन्द्रो मधुर्वा मधुमाधवी॥ २८॥ शङ्गरेया प्रदग्धोऽभृत् पुनरेव स मन्मथः । चन्द्र भक्ततु राहुख्व पुनश्ोद्दमनं तथा॥ ३०॥ मधुच्च मितथोकेन प्रारणास्यक्ता ययी वनम्। सुधासिन्धुश्च चेन्दुर्यो विषसिन्धुश्न मां प्रति ॥२१ ॥ सुवेभोऽस्या ज्वलदह्गिश्ृन्दनं तत्ष्टताहुतिः । सन्ततं प्रदहेदात् सुगन्धिय समीरणः ॥३२॥ त्यक्नाहारा मम सखी पश्य शवसितजीवतीम्। प्रशंसां कुरु क्वष्णस्य सुखेन कुरुनन्दन ॥ ३२ ॥ तन्नामस्मृतिमावेय तह्गुएश्रवरेन च। तद्ार्तया च शुभया सहसा चेतनं भवेत्। ३४ ।

प्रथिकलीवाच।

त्वं किं माधवि जानासि कृषणमात्ानमीखवरम्। यं तं ब्रह्मादयो उेसा वेदाश्चवार एव च॥ ३५ ॥

ब्रह्मवेव त्तपुराये [६४ अ0

व्यायन्ति सन्ततं सन्तः पादपझ्म सुरेपसितम्। पझा सरखती दुर्गा सोडनन्तोऽपि महेखरः ॥ ३६॥ यं न जानन्ति सिद्ेन्द्रा मुनीन्द्रा मनदस्तथा। सर्वात्मनः कुतो रूपं निर्गुणस्य कुतो गुखाः ॥३७॥ सत्यमुत्तञ्ज सत्यस्य यत्तदेव यथाचितम्। धत्ते भारावतरणे पृथिव्याश्च मनोहदम्: ३८॥ सुखमाह्नादकं रग्यं भक्तानुग्रहविग्रहम् । किमनिवेचनीयञ्ज रूपं जनमनोहरम् ॥३८॥ कोटिकन्दर्पलावएं लीलाधाम शुभाय्यम्। यत्पादपद्ममधुरं मधु मन्दाकिनोजलम् ॥४० ॥ दध्र शिरसि भत्त्या च सर्वेश: शङ्रः परः। शश्वत् करोति वैरागी तीर्घकीर्तेय कीर्बनम् ॥ ४१॥ त्तसं वृत्यति भत्या च पच्चवक्केग गायति। श्रहारं भूषएं वस्त्ं परित्यज्य दिगखरः॥ ४२ ॥। ब्रह्मज्योतिसरूपज़ ध्यात्ा शुभं सुनिर्मलम्। ब्ह्मा च तपसा जन्म नयत्येव हि सेवया। प्रेष: सनत्कुमारच्च सिडसङ््श्च योगवित्॥ ४३ ॥ सुशीलोवाच। निर्मन्यनाहं न भवेत्तस्य कामयतं शतम्। चन्द्रोऽश्वनीकुमारी वा रूपेषु केन गुखते॥४४॥ वासंख्थेषु च विश्वेषु ब्रह्मविष्युश्रिवाद्यः । मुनयो मनवः सिद्वा भत्ता: सन्तश्च सन्ततम् ॥४५॥ व्यायन्त यत्पदाभभोजं निर्मुणस्यामनच्व वै। बदाः खोतु न प्रताथ्य वमीशज्ज सरखती। ४६।

ग्रीऊणाजनमखनडम् ।

जडीभूता व भीता च स्तर्बंनेन चमापवेत्। सहस्त्रवक्कस्तवने कम्प्रितय निरन्तरम् । ४७ ॥ वेदानां जनको ब्रह्मा स्तोत्रेय तस्य हीखरः । तं सत्यं नित्वमीथव्च माववी परिनिन्दति ॥ ४८ ॥ अपवित्रा सभाभूता गोपीनां जीवनं हथा। तासु पुखवती राधा ध्यायते यं दिवानिभम्॥ ४६॥ यन्नामस्तृतिमात्रेए कोटिजसाजितं सखि। कवतं पापभयं शीक: प्रसाश्यति न संभयः ॥ ५० ॥ रत्नमालीवाच। दधार वामहस्तन शैलं गोवर्धनं हरिः। ततः किं तद्यथः थौर्य जगतां जनकस्य च॥ ५१ ॥ गैलानाज सहस्त्रं वो सेत्तुं शक्तथ देत्राट्। लीलामावेण तषाच़ लचं हन्तु चनी हरिः॥ ५२ ॥ यदंभकलया जातः शूकरो विष्ुरीश्रः । वसुधां दूशनाग्रेग चोइधार च लीलया ॥ ५३॥ गेलानाज सहस्राणि यत्र सन्ति सहीतले। दैत्याश्च वाप्यसंख्याश्च वीरा: शूरास्तथेव च।। ५४ ॥ तनैव कर्मणा तस्य न शौर्य्य न व पीरुषम्। न यशश् प्रशंसा वा सखि सर्वात्मनाल्ममा। ५५ ॥ पारिजातीवाच। सप्तझ्लेपा च वभ्ुधा सशेलवनसागरा। काञ्ुनीभूमिसहिता सर्वाधारा मनोहरा॥५६॥ सप्तस्वर्गाय्य विविधा ब्रह्मलीकावधि प्रिये। विचित्नाः सुन्दरास्रव पातालानाथ्च सप च॥ ५६॥

एतेः परिमितं विश्व ब्रद्माएडं ब्रद्मणा कतम्। महद्विष्णोर्लोमकूपे तदेवं चासवत् स्थितम्॥ ५८॥ तस्य यार्वन्ति लोमानि तानि विश्वानि सन्ति च। स एव षोड़शांभश्च कष्णस्य परमाम्मनः ।५८॥ तस्यैव किं यथः प्ौर्य्य महिमानमनूपमम्। यत् स्मरी गोपकन्या च किंवा जानाति माधवी ६०। माधव्य वाच मया यदुकतं न जात्वा मूढ़ा जत्पन्ति गोपिका: । उद्दव मृणु मे वाक्य यनमया कथितं शुभम्। ६१ ॥ सेच्छया सगुगी विष्णुः सेच्कया निर्गणी भवेत। भुवो भारावतररे गोपवेशः शिशुविभु: ॥ ६२॥ यदि वेदा: पुराणानि सिद्ाः सन्तथ सम्ततम्। ब्रह्म धशेषभत्वाय न जानन्ति यमीखवरम् ॥ ६३॥ तं किं जानामि मूढ़ाहं यत्स्री गोपकन्यका। तथापि मद्दचः सत्य' श यतां वत्स तत्चगाम् ॥ ६४ ॥ किमनिर्वचनीयञ़ रूपं थौर्थ यथो बलम्। वीयं वेशञ्ज सिद्धिं चाप्यन्यो वा यो गुगी हरेः ॥ ६५ । से च्कामवस्य तस्यव सगुणस्य च साम्प्रतम्। किमनिर्वचनीयञ्च वर्तते तद्विगेषणम् ॥६६॥ निर्गुरास्य च विष्णोद्य देहहीनस खात्मवान्। वतते च किमाख्य यं तस्य रूपादिकञ्च किम् ॥६॥ मां निन्दति महामूढ़ा न बुद्धा वचनं मम। एषा जानाति किं मूढ़ा तं सत्यं प्रक्वतेः परम्॥ ६८॥ ज्योति: स्वरूपं परमं परमाम्मानमीश्वरम्।

श्रीक्ृष्ण जन्मखरड़म्। ८०१

यत्पादपद्म पद्मा सा वलोक्नननी परा। सेवते कम्पिता भीता दासीवत् सततं भिया॥ ७॥ विष्ुमाया च प्रक्रतिर्मूलरूपा सनातनी। ब्रह्मस्वरूपा परमा भीता दक्षिएपार् तः। ७१ ॥ सरसती जड़ीभूता भीता च परमेखरी। स्तोतु न शक्ता वेदा: किं सुवन्ति परमेखवरम् ॥ ७२ ॥ तासां तद्दचनं सुत्वा चोडवी भत्तिविह्वलः । पुलकाष्तितसर्वाङ्गो रुरोद च पपात च। ७३ ॥ मूच्ीं सम्प्राप्य भत्या च ध्यात्वा तं परमेख्वरम्। तुच्कं मेने स चावानं गोपों भत्याप्युवाच सः॥७४॥ उद्व उवाच। धन्यं यशस्यं द्दीपानां जम्वुद्दीपं मनोहरम्। यत्र भारतवर्षञ्ञ पुखदं शुभदं तथा ॥ ७५॥ बणिजाज़ पुखऊतं बागिज्यस्थलमीप्तितम्। अत्र कवत्वा सुपुर्ञ्ज भुङत्तेऽन्यव शुभं फलम् ॥ ६॥ धन्य भारतवर्षञ् पुरदं शुभदं वरम्। गोपीपादाज्रजसा पूतं परमनिर्मलम्॥७॥ ततोऽपि गोपिका धन्या मान्या वोषित्ु भारते। नित्य पश्यन्ति राधायाः पादपद्म सुपुखदम्। ७८॥ षष्टिवर्षसहस्राि तपस्तप्तज्न ब्रह्मया। राधिकापादपझ्मस्य रेणूनामुपलव्धये। ७६ ॥ गोलोकवासिनी राधा कृप्णप्राणातिका परा। तत्र श्रीदामथापेन छव्रभानसुताधुना॥ ८० ॥

[28 भ्र0

ये ये भक्ताश् कवणपास्य देवा ब्रह्माद्यस्तथा। राधायाशापि गोपीनां कलां नाहन्ति षोड़भीम्॥८ क्वशाभक्ति विजानाति योगीन्द्रश्व महेशवरः । राधागोप्यश गोपास गोलोकवासिनक्व ये। द२॥ किज्ञित्सनत्कुमारश् ब्रह्मा चेद्दिषयी तथा। किज्जिदेव विजानन्ति सिद्धा भक्ताख्च नियचितम् ॥८३॥ धन्योऽहं कवतक्वत्वोऽहमागतो गोकुलं यतः । गोपिकाभ्यी गुरुभ्यव् हरिभति लभेडचलाम् ॥ ८४ H मधुरां च न यास्यामि तीर्थकीर्त्तेय कीर्तनम्। श्रोषामि किङ्गरी भूतवा गोपीनां जन्नजन्ममनि॥ ८५ न गोपीभ्यः परी भत्तो हरेख परमातमनः । यादटयों लेभिरे गोप्यो भति नाव्य च ताटृमीम् ॥८६

कलावत्युवाच।

पितृणं मानसी कन्या धन्या मेना कलावती। वयं तिस्रो भगित्यश्च समामः पृथिवीतले। ८७॥ धन्या जनकपत्नी ध सीतामाता पतिव्रता। अवोमिसस्भवा राधा अहं चायोनिससवा॥ ८८॥ राधा शीदामथापेन व्रषभानसुता भुवि। सनत्कुमारशापेन, वयमेव महीतले॥ ८६ ॥ चीरोदसागरं रम्य खेतष्वीपं मनोहरम्। तिस्रो भगिन्यो भत्या च विष्ुं दरष्टं गता वयम् ॥८०। अभ्युत्धानादि न कतं कोपादस्ान् पथाप ह। सनत्कुमारो भगवान् योगीन्द्राणां गुरुर्गुरुः ॥८१ ॥

४ अर ०] ग्रीक्कपजममखएडम्। ८०३

समत्कुमार उवाच। मूढ़ास्तिष्ठत भूमी च पुनः ख्ग न यास्यथ। मत्त्व प्रागिप्रिया भूत्वा चाहङ्वारेण हेतुना । ८२ १ पुमर्वरञ्ज प्रत्यकं ददी तुष्टो द्विजेख्वरः । विष्णोवैंशस्य शरैलस्य हिमाधारस्य कामिनी॥८३ ॥ ज्य ष्ठा भवतु त्वत्कन्या भविष्यत्व व पावती। धन्या प्रिया तु भवतु योगिनो जनकस्य च॥ १४ ।। तस्य कन्या महालत्ष्मी: सीतादेवी भविष्यति। वृषभानस्त्र वैश्वस्व योगिनां प्रवरस्य च ॥ ५॥ दुर्वाससश्न सिथस्य कनिष्ठा च कलावती। भविष्यति प्रिया साध्वी द्वापरान्ते च गोकुले॥८६॥ कलावतीसुता राधा देवी गोलोकवासिनी। श्रोदामगोपथापेन भवष्ति न संभव: । ८७। ईयो ब्रह्म प्शेषाणां भारावतारणेन च । आगमिष्यति पृथ्वीच् पुरन्तेत्रञ्न भारतम् । 2८। कलावती वृषभान: कौतुकात् कन्यया सह। जीवन्मुत्तश्न गोलोकं गमिष्यति न संभय: ॥ ८९ । धन्या च सीतया साड्ें वैकुरठच्च गमिष्यति। मेनका योगिनी सिद्ा पार्वत्याश् वरेग च।।१०० ॥ कल्पान्ते विषुलोके च लक्ष्मीवओोदने चिरम्। विना विपच्या महिमा केषां कुत् मविष्यति॥१०१॥ कमण च गते दुःखे प्रभवेह् लभं सुखम्। पुरा पितृयां कन्याच्च खर्गभोगविलासिका: ॥१०२ ॥ लक्षीसमा वरेणापि विप्रस्य विष्ुदर्यनात्।

८०४ [८४ त्र

कर्मचयच्चाप्यत्माकं बभूव विष्णुदर्मनात्॥१०३॥ पुरयेन तेन तीव्र रा कुमारस्यापि दर्भनम्। ग्ुतं तत्र कुमारास्यात् ज्ञानं परमदुर्लभम् ॥१०४ ॥ व्रअ्मविष्ुभिवादीनां सिद्वानां जगतामपि। ईश्वरः परमाता च श्रीक्वष्ण: प्रक्ृतः परः। निर्गुएव निरीहस पर: खेब्कामयो वरः॥१०५॥

तुलस्युवाच।

सर्वप्रागिषु देवाश्च तिष्ठन्य व पृथक् पृथक्। प्राणो विष्ुस्च विषयी मनी ब्रह्मा च चेतना॥ १० ६ प्रक्ृतिर्बुद्धिरूपा च सर्वशत्याधिदेवता। ज्ञानसरूप: शम्ुश् स्यं धर्मश् पूरुषः ॥ १०७॥ निर्गुय: परमाता च तद्व्रह्म प्रक्ृतेः परम्। स एव क्ृष्ण: साच्ती च कर्मणं जीविनामपि ॥१०८॥ भोका च सुखदुःखानां जीवस्तत्प्रतिविम्बकः । चन्तुषोश्चन्द्रसूर्यो च जिह्वायाच सरखती॥ १०८॥ वसुन्धरा त्वचि सदा बाह्नोस्त लोकपालकाः। आत्मनश्चापि ते सर्वें परिचारकरूपिय: ॥११०॥ आत्मन्यव प्रियास्त च सरवें गच्कन्ति जीविनः । यथा संसदि संसारे नरदेहमिवानुगा: । १११ ॥ तस्मात्मर्वात्मनात्मानं भजन्ति सन्ततं सदा। सन्तस् परया भत्या ध्यायन्ते योगिनो मुदा ॥ ११२॥ कर्मिणां कमणा साच्षी कुतः कर्म च गोपनम्। अन्तर्यामी च कवष्णक्ष प्रचारं कुरुते मुदा ॥११२ ॥

५ त्र० ] श्रीक्ृपाजन्खएडम्। र०५

कालिकोवाच। नरा बालाश वड्काथ्च युवानस्त्रिविधास्तथा। देवाद्यश्च ये सिद्धाः सर्वे जामन्ति तं परम् ॥११४॥ साम्प्रतं मूर्च्कितां राधां युक्तो बोधवितु बुधः। अत्र युक्ति: प्रधाना च तां प्रबोधय चोडव ॥११५।।

उद्दव उवाच।

चेतनं कुरु कल्याषि जगन्मातर्निबोध माम्। उद्धवं कवष्णभक्तस्य किङ्गरस्यापि किङ्गरम् ॥११ ६॥ प्रसादं कुरु मातमों यास्यामि मथुरां पुनः। न सतन्त्रः पराधीनी योषा दारुमयी यधा। यथा वषो वशीभूती वषवाहस्य सन्ततम् ॥११। द्ति श्रीव्रह्मवैवत्तें महापुराण नारायएनारदसवादे

पञ्चनवतितमोऽध्यायः।

श्रीनारायण उवाच।

उद्धवस्य वचः सुत्वा चेतनं प्राप्य राधिका। सा चीवाच समुत्याय र्नसिंहासने वरे॥ १॥ उवाच मधुरं देवी हृदयेन विदूयता। 5 - ६८

ब्रह्मवैवत्तपुराणे

गोपीनि: सप्तभिर्भत्वया सेविता खेतचामरैः ॥२॥ श्ीराधिकीवाच। मथुरां गच्छ वत्स ल' माञ्च विस्मर सम्पदा। अतोऽप्यधर्मी नास्त्यव भवतो भवसागरे॥ २ ॥ मदीयं वचनं सवं गत्वा कथय साम्प्रतम्। श्रीकश्® परमानन्द गीव्मानय मत्प्रभुम् ॥ ४॥ योषषिञ्जन्नि योषित्सु संप्राप्य ताट्टयं पतिम् । भेदो बभूव कस्या वा मदन्या कापि दुःखखिनी॥५॥ किं द्दासि प्रबोधं मे नास्ति में बोधमीचितम्। निष्फली देहिनां देही विनात्ानं सदोद्व ॥ ६। संप्रीत्या सह सौभाग्य गौरवं नित्यनूतनम्। अतीवदुर्लभं प्रमरहस्यं नवसङ्गमम् ॥॥ स्मरामि मनसा भश्न्नान्यो मनास वतते। रात्री निद्रां परित्वज्य स्मरणं शोकवर्धनम् ॥८॥ मामुद्वर ध्रवं वत्स निमग्नां शोकसागरे। जीवाभयप्रदनन तीर्थे स्नानफलं वृणाम् ।६। प्रबाधितु न प्रक्रोमि टुर्निवारञ्च मानसम् । चिन्तये चरणान्भोजं कवपपस्य परमात्मन: ॥१०॥ तद्ग एं महिमानञ्ज प्रीतिव्व प्रेमसागरम्। स्मारं स्मारच् सौभाग्य मनो मे न स्थिर चिरम् ॥११। जगतां युवतीनाच्च कामां वा दुःखमीट्टयम्। श्रीक्षाभेददु.सञ्ज का वा जानाति मां विना ॥१२। किञ्ञिज्जानाति सीता साप्यहञ्ज विधिबोधितम्। मत्परा दुःखिनी नास्ति कामिनीषु जग त्तये ॥१२॥

२५त्र० श्रीक्ृणाजन्मख गडम्। 500

का वा याति प्रतोतिं मे युत्वा च मानसीं व्ययाम्। कासां वा मत्ममं दुखं युवतीनां सुतोदव ॥१४॥ राधिकासदृशी स्तरोषु न भूता न भविष्यति। दु.खिनी विरहातप्ता सुखसीभाग्यवर्जिता।१५॥ सम्प्राप्य कल्पव्वत्तञ्ज पतिञ्च जगतां पतिम् । वज्चिताहं विधाता च निर्दयेन च पापिना ।१६। नीवनं सफलं जन्म सुस्निग्धं चन्तुषी मनः ।

यन्नासयुतिमावण पञ्जप्राणाः प्रहर्षिताः । स्मृतिमावरात् प्रफुत्चन्त आत्मा सुस्तिग्ध एव च॥१८g यथ पस्पर्श सुरती वशस्त्रिभुवनृष्वपि। कथा वा सम्पदा वक् विस्मरमि तमीखरम्।१८॥ त्र लोक्य विजयं रूपं गुणमेव विभर्ति बत्। न निर्मितो यो विधिना तैनैव निमिती विधि: ॥२०॥ तं विधेश् विधातारं दातारं सवसम्पदाम्। कत्पवृक्षात्परं शान्तं लक्ष्ीकान्त मनोहरम् ॥२१॥ सर्वेगं सर्ववीजञ्ज परमात्मानमीखवरम् । कया वा सम्पदा तात विस्मरामि च तं पतिम् ॥२२ यस्य निमन्यनाहेञ्ज न चन्द्री न च मन्मथः । नेवाश्विनीकुमारश्च गुगसाम्य न विश्वतः ॥२३॥ ध्वायन्त यत्पदाभ्भोजं ब्रह्म भशेषसंज्ञकाः । कया वा सम्पदा तात विस्रामि च तं प्रभुम् ॥२४॥ स्प्ने पश्यन्ति ये रूपमतुलञ् मनोहरम्। तऽपि सवें परित्यज्य ध्यायन्त तमहर्निशम् ॥२५॥

ब्रद्मवैवर्त पुराणे [६५ अ० गुखेन श्रेल: सलिलं शुष मृतवृत्ती मुकुलित: ककाष्ठ द्रवेदिति।

सूर्य्यश्न जलधिश्चेव ए स्न्नितव समीरण: ॥२६॥

कया वा सम्पदा पु गिती भक्तिभावतः ।

यङ्भयाद्दाति वातोऽयं त्र विस्रामि च तं प्रियम् ।२७॥

वर्ष तीन्द्रो दहत्यरिन सूर्य्यस्तपति यङ्जयात्।

यद्धयात् फलिता ह मृ त्युश्वरति जन्तुषु ॥२८ ।।

समुद्रा: स्वात्मविषध न्ताः पुष्पिता: समयेऽपि च।

कालस्य काल: सं ये ग्रहाश्च मुनयः सुरा: ॥ २८॥

स्वाधीनय् स्वतन्त्र: वर्तः संहर्ता स्रष्ट रीखरः।

कया वा सम्पदा भ प्रबोधी नास्ति तद्गो का विस्रामि च तं प्रभुम्।

माञ्च बोधयितं पत्तह दे येन मां बोधयेद् बुधः ॥३१॥

न वेदा न च वे-ग' कT न सावित्री सरखती। दाङ्गाः के वा सन्तश् के सुराः ॥२२॥

न श्भ्भ ने गुवं त्तश्च वेदानां जनको विधि: ।

स्थितेर्ग तिशिर रोप्रश्च योगीन्ट्राणं गुरोरगुंरु: ॥३३॥

कालसाध्यक्ने पृन्तनीया मार्गशून्य कुतो गतिः।

दुर्निवार: स सवच्च सुखं दुःखं शुभाशुभम् ।३४।

उत्तिष मशु(हम कालख कालसाध्य जगत्मुच।

व्रजवासं परित रां गच्छ सुखं वत्स मनोहरम् ॥३५॥

सुचिरं कृष्णविचे यज्य भवांख गमनीत्सुकः ।

पश्य चन्द्रमुखं तरु छवेदो दुःखाय न सुखाय च ॥३६।

राधिकावचनं सुत्वारे करोद भशसुद्दवः ।

श्रीक्कपाजमखगड़म्।

सुदन्तों राषिकां दृद्टा बन्धुविच्छेदकातराम् ॥३७॥ दूति य्ोव्रह्मवव्त्ते महापुराणे नारायणनारदमंवाढे श्रीकष्णा जनम खगडे राधोदवसंवाढे

षस्वतितमोऽध्यायः।

श्रीनारायण उवाच।

यीकनरगं कत्वा गमनीन्द खमुद्वम्। नतं रावापडास्भोजे गिरसा पुलकाचितम् ॥ १॥ उवाच माधवी गोपी रदन्ती प्रेमविह्वला।

मावव्यवाच। उद्वव शृणु वच्चानि चगं तिष्ठ वयोचितम्। निगूढ़ परमं ज्ञानं बत्ते मनसि वाव्कितम् ॥३॥ सुटुलभं पुराशषु वेदेषु गोपनीयक्म्। प्रग्न कुरु महाभाग राधिकां व्रिजगत्प्रसूम् ॥४ ॥ द्वत्युक्का सा च गापीशा समुवास सुसंसदि। उवाच मधुरं शान्तामुद्वश्यापि राधिकाम्॥ ५॥ उद्वव उवाच। एकाकी भव मा याति यात्य काकी पुनः पुनः। प्रार्णी कर्मायुरेधेन स्वकमफलभुक् युमान् ४६g

८१०

कमणा जायते जन्तुः कर्मशैव प्रलीयते। सुखं दुःखं भयं गोक: कर्मरैवाभिपद्यते।७। जन्तुर्भोगावशेषेख भोगं भुङता भवेषु च। पुनश्च कर्मणो भोगात्ममायाति च याति च ।८। रत्नादिकञ्ज यत् किञ्चित् मह्यं दत्तं त्या सति। मया साद्वेंन यात्यव तेन मे किं प्रयोजनम् ॥2 भवाब्धितारणे देवी भवती तरणीवरा। कर्णधार: सयं कृष्ा: सर्वेषां पारकारकः ॥१०॥ किज्रिहानं देहि महं भवाब्धिपारकारणम्। प्राप्य प्रसादं यास्यामि मघुरां क्वप्णसूलकम् ॥११। यां यां कालगतिं मातः सुराणाञ्च नृणामपि। पितृणां ब्रह्मलोकस्य तदूर्ध्वस्य च तां वद ॥१२॥ तामेव दुस्तरां घोरां तीर्लवा यामि हरे: पदम्। एवस्भूतमुपायञ्च देहि मे कमलालये ॥ १२ ॥ दूरतो वत्पदास्भोजं ध्यायन्त च दिवानिग्रम्। टेवा ब्रह्मेश गेषाद्यासत्वं तद्दचःस्थलस्थिता ॥१ ४।। उद्धवस्य वचः मुख्वा नहास कमलालया। वाससा नेवनीरज् संमार्जितसुवाच सा ॥१५॥ माधवीवचनैनैव करोषि प्रम्नसुद्दव। स्तीजातिरबला लोके किं वा ज्ञानं ददामि ते ॥१६। शुद्वां कालगतिं वत्स जानाति भगवान् हरिः । व्रच्मा महेशः शेषश् वेदाश्चत्वार एव घ॥ १७॥ किश्चिद्वेदातुसारिए सन्ती जानन्ति पुवक। स्ूयतां कृष्णवक्न य गोलोके रासमरले॥ १८ ॥

श्रीक्वएाजन्मखग्डम्। ८११

गोलोके चापि वैकुगठ ब्रह्मलोके च साम्प्रतम् । याच टृष्टा कालगतिस्तामेव कघयामि ते ॥१८॥ वृणां पितयां देवानां ब्रह्मलोकाटिकस्य च। वहिरलोकस्य ब्रह्मागडात् पातालानाञ नियचितम् ॥२०॥ दुरत्ययां कालगतिं येनोपायेन परिडताः। निस्तरन्ति बुधश्रेष्ठ कथयामि निगामय ॥२१॥ श्रीराधीवाच। भजन्ति जगता नाथं कालकालं जगद्गुरुम्। निर्गुएञ्न निरीहञ्ज परमात्मानमीखवरम् ॥ २२॥ सद: पतति देहोडयं विना येन सदातमना। तं निषेव्य कालगतिं तरत्येव हि केवलम् ॥ २३॥ आयुहरति सर्वेषां प्राशिनां रविरेव च। श्रीहरेः शुद्धभत्तानां सतां पुशवतां विना। २४ । विधेरमानसिकान् पुत्रान् चतुरः पश्य पुत्रक। सनकादीन् भागवतान् येषां च सुस्थिरं वयः ॥२५॥ रुद्राद्यान्वयसादित्यान् ज्ञानिनाज गुरोर्गुर्कुन्। बालाननुपनीतांख पञ्जवर्षग्रिशून यथा॥ २६॥ अभ्यन्तर महास्कीतान् सस्त्ितांश्च दिगम्बरान्।. श्रीकृष्ाध्यानपूतांख् तीर्थपूतांश् वैष्वान्। २७॥ वेद़वेदाङ़गयास्त्राणं चिन्ताहीनान् प्रफुख्लितान्। भत्तवा दिवानियं भखत् हरिभावेन तत्परान्॥ २८॥ वाह्यपूजाविह्दीनांस पूतान् मानसिकांस्तथा। मृत्युष्न्नयान् महाभागान् कालव्यालजितस्तथा ।२१॥ सनकञ्न सनन्दव्न ढतीयञ्च सनातनम्।

८१२ ब्रह्मवेवत्तपुराणे [८६ प्र

परं सनत्कुमारज्च ये स्न्रन्ति च सर्वथः ॥ ३०॥ तीथस््नानफलं लव्धा मुच्यन्ते क्वतपातकात्। हरिभक्िर्भ वत्येषां हरिदास्यं लभन्ति च॥२१॥ मृकु गडबालकं पश्य कर्मपा च दिजोत्तमम्। दगवर्षायुतं तीव्र ज्वलन्तं ब्रह्मतेजसा ॥ ३२॥ हरिसेवनतः पश्चात् सप्तकल्पान्तजीवनम्। वोढ़, पञ्चशिखं पश्य लोमकञ्जासुरिं तथा॥ ३१॥ सवकर्मविहीनञ् हरिसेवनतत्परम्। शृतकल्पायुषच्ैव ध्यायमानं हरे: पदम् । २४ ॥ जनद्ग्न: सुतं पश्य रामं तं चिरजीविनम् । हनुमन्तं बलिं व्यासमखत्थामानमेव च॥ ३५॥ विभोषयं हवप विप्र जामवन्तत् भलनुकम् । हरिभावनया चैते शुद्ाः सुचिरजीविनः ॥ ३६॥ सिद्ेन्द्रे षु मुनीन्द्रेषु नरेष्वन्य षु चोदव। हरिभावनशुद्धाश्च सर्वे ते चिरनीविनः ॥ ३१ ।। प्रह्वादं पश्य दैत्येषु हिरएकशिपो: सुतम्। हरिद्विषी दुरन्तस्य हरिभावनतत्परम् ॥ ३८ 1 चिरायुषं कालजितं पश्यान्यञ्चाप्यमंन्तकम् । त्रनेकजन्म्रतपसा लब्धा जन्म च भारते ॥ ३६ ४ ये इरिं तं न सेवन्त ते मूढ़ा: कृतपापिनः। वासुदेवं परित्यज्य विषये निरती जनः ॥ ४० ॥ त्वक्कामृतं महामूढ़ो विषं भुङ्त्त निजेकया। कस्य स्त्री कस्य वा पुत्रः कस्य वा बान्धवास्तथा ॥४१। कः कस्य बन्धुविपदि श्रीक्वशेन विना भुवि।

श्र० ] योऊप्ाजन्म खएडम् । ८१३

तस्मात्मन्तः सढ़ा कवणां भजन्त्येव दिवानिगम् ॥४२ ॥ जन्ममृत्युजराव्याधिहरं सर्वहरं परम्। कालस्य तरणोपायं भजनं परमात्मनः ।४२॥ आनन्दनन्दनस्येव परिपूर्णतमस्य च। मृणु कालगतिं वत्स मदीयज्ञानगोचराम्। ४४॥ नरागाच्च पितृनाच सुरागाञ्जापि ब्रह्मणः । नागानां राक्षसादीनां तत्परेषाञ्च पुत्रक॥ ४५॥ कथयामि निगूढ़ायें सावधानं निश्ामय। सर्वस्माच्च परस्थान: सर्वाधारी महान्विराट्॥ ४६॥ वस्य लोमसु विशवानि चासख्यानि च तानि च। सवम्माच्च परं सूत्म परमाणं निगामय ॥४७ कालारभ्भात्मकं सर्वमनूहं परमीस्सितम्। परमः सद्विश्ेषाणामनेको संयुतः सदा ॥ ४८ ॥ परमाणः स विज्जेयो हृणामैक्भ्त्रमी वतः । परमाणुद्दयेनाणुस्तसरेणुस्तु ते त्रयः । ४८॥ तसरेखुत्निकेणापि व टिरुक्ता मनीषिभि: । वेधस्त्रुटिशर्तनैव त्रिवेधेन लवस्तथा॥ ५०॥ तरिलवेन निमेषध तरिनिमेषेण च नगः । काष्ठा पञ्जक्षरोनैव लघुश्न दशकाष्ठया॥ ५१॥ लघु पञ्जदमं द्एडस्तत्प्रमाणं निभामय।

स्वर्रमाषैः कवतच्कद्रं यावत्स्थजलप्न तम्। टएडद्वये मुहर्तः स्यात् षष्टिटएडात्मिका तिथि:।५३॥ तद्ष्टभाग: प्रहर: प्रमापञ्च निरूपयम्।

८१४ ब्रह्मवेवत्तपुराे

चतुभिः प्रहरे रात्रिश्चतुर्भिर्दिनमुच्यते॥ ५४॥ तिथिपञ्जदगेनैव पत्तमासं प्रकीर्तितम्। पत्तद्वयेन मास: स्याच्कुक्कक्वप्णाभिधेन च ।५५॥ ऋतुर्मासद्वयेनैव तत्षटकनेव वासरः ॥ ५ू६॥ वसन्तो ग्रोषमवर्षाश्च सरेमन्तशीतकः । वर्षाः पञ्जविधा ेया: कालविद्विनिरुपिता: ।५ संवत्सरः प्रवत्सर इलावत्सर एव च। अनुवत्सरो वत्सरोऽयमिति कालविदो विदुः॥ ५८ अव्दो द्विषट्कमासेय तन्नाम पृणु चोद्व। वैशाखो ज्य४ आषाढ़ः श्ावगो भाद्र एव च । ५६ आशनः कार्तिको मार्ग: पीषो माघस्तु फाला नः चैत्रस्तु चरमो जेयो वर्षग्रेषो निरुपितः । ६०॥ वसन्तश्वेत्रवैथाखमासयुग्म न कीर्तितः । ज्ये ष्ठाषाढ़द्दयेनैव ग्रीष्मस्तु परिकीर्तितः ॥ ६१ ॥ वर्षा श्ावसाभाद्र च ह्याखिने कार्तिके शरत्। मार्गे पोषे च हेमन्त: शिगिरो माघभाला ने॥ ६२ अव्दस्तु चायने हे वे चोत्तरे दक्षिणायने।

श्रवणाददिमासपट्कं दत्ियायनमेव च । ६३॥ नतं वृष्डे: श्रावगाच्च पौषपर्यन्तमेव च। प्रतिपत्पूर्णिमां तस्य शुक्कपत्तः प्रकीत्ति: ॥ ६४ । पूर्णिमाया: प्रतिपद्श्चामावास्यान्त एव च। कृणा पक्षस्तु विन्नयो वेदविद्विर्निरूपितः । ६५॥ द्वितीया च ढतीया च चतुर्घी पञ्चमी तघा।

अ्र० श्रीक्मणाजन्म खएडम् । ८१५

पडी च सप्तमी चैव ह्यष्टमी नवमी तथा ॥ ६६॥ दगम्येकादशी चापि द्ादयी च त्रयोदगी। चतुर्दभी कुह्र्यावहिनन्तु गणनं स्मृतम्। ६७॥ अशिविनी भरगो चापि क्ृत्तिका रोहिगी तथा। मृगशिरो तथार्द्रा च नत्तत्े दे पुनर्वस्॥ ६८॥ पुथ्यान्नषे मवा चैव पूर्वा चोत्तरफाला नी। हस्तचित्र तथा खाती विशाखा चानुराधिका ।६ट।। ज्येषठा मूखं तथा जेया पूर्वाषाढ़ोत्तरा तथा। यवगाभिजिते चैव धनिष्ठा च प्रकीर्तिता॥७॥ ततः प्तभिषा सेया पूर्वाभाद्रपदस्तथा। तथोत्तरा तु विज्वेया रेवती चरमा स्मृता ॥ ७१॥ अष्टाविंशति नक्षत्र कलत् भगिनस्तथा। क्रमेण ताभि: सार्ड्व् चन्द्रस्तिष्ठति नित्ययः ॥७२। सप्तविंवतिनक्षत्र' कलतञ्ज युती शुतम्। अभिजिक्कवण काया तेनाष्टान्भितिः सृता॥ ७३॥ एकढ़ा च मधी चन्द्रो रोहिखा वामया सह। रसे दिवानिशं नित्य य्वणा च चुकीप सा ॥ ७४॥ क्वायाञ्ज द्त्वा चन्द्राय वयौ तातान्तिकं भिया। ततो पितरमादाय सा चक्रे च विभागकम् ॥२५॥ बभूव तेन नक्तवमभिजिन्नामकं पुरा। एतच्कुत्वा कृणामुखाच्तशृङ्ग च पर्वते॥७ई॥ नत्तत्र कथितं वत्स तिथ्या स्मति नित्यशः । योगज्ज करणश्षैव मदकेण निभामय॥७॥ विष्कन्ः प्रीतिरायुष्मान् सीभाग्य थोमनस्तथा।

८१६

अतिगएड: सुकर्मा च ष्टतिः शूलस्तथैव च ।९८। गरडो वद्विर्ध्रु वशेव व्याघातो हर्षयस्तवा। वन्त्र सिद्धिव्य तीपातो वरीयान् परिघः शिव: ।2 सिद्धि: साध्यः शुभः शुक्री ब्रह्मन्द्रा वे ष्टतिस्तथा। कीतितस्ते योगगणो करएं श्रूयतामिति॥ ८॥ बवश्न बालवश्चेव कौलवस्त तिलस्तथा। गरश्च वणिजस्नापि विष्टिस्न भकुनिस्तथा॥८१॥ चतुष्पाज्चापि नागश्न किन्तुन्न इति कीर्तितम्। नराणाज्जापि मासेन पितृसाञ्ज दिवानियम् ॥८२॥ शुक्के चापि दिनन्त षां कश नत प्रकीर्तितम्। वत्सरेण नरायाञ्ज सुराणाञ्च दिवानिशम् ॥ ८३ । दिनन्तेषामुत्तरे व नतज् दक्िसायने। मन्वन्तरन्तु दिव्यानां युगानामेकसप्ततिः॥ ८४ । मनोरायुःपरिमितं शक्रस्यायुः प्रकीर्तितम्। पञ्चविंभत् सहस्त्रञ्न तथा पञ्चथतं परम्। ८५॥ तत्र सूर्यगतिर्नास्ति शक्रपातानुसारतः। विवानिशज्ज जानन्ति ब्रह्मलीकनिवासिनः ॥८६॥ दएडद्दयं नरपलं शक्रपातन तत्पलम्। एवं त्रि शहिननेव धातुर्मासः प्रकीर्तितः ॥ ८७॥ अव्दो द्वादथभिर्मासे रवं तस्य थतायुषः । ब्रह्मणः पतनेनैव निमेषात् श्रीहरैरपि॥ ८८॥ धातु: पातानुसारेए वैकुरठेन दिवानिथम्। तत्र सूर्यगतिर्नास्ति चैवं गोलोकतः स्ृतम्। ८८ ॥ वेक्ुएठवासिन: सरवें न वे जानन्त्यहर्निभम्।

श्रीक्ृण्जन्मखयडम् ।

चन्द्रस्यापि ब्हाणाच्च गतिर्नास्ति च तत्र वे । 2 ॥ चक्र नैव स्रमत्यव रामीनामिच्कया हरैः। दिनञ तेजसा दीप्त कष्स्य परमात्मनः ।८१॥ नतं तेजीविहीनञ्च हरौ च मन्दिरं गते। एवं कालगतिस्तत्र विष्णुलोकेऽस्ति सन्ततम् ॥८२ ॥ कालस्वरूपी भगवान् परमात्मा निराक्ृतिः । चन्द्रसूर्यगतिर्नास्ति पातालेषु च सप्तसु ॥ ८३० सद्दासिनश्व जानन्ति शङ्गन्ते न दिवानिश्म्। दिने च मूर्धि नागामां मगिज्व लति नित्यभ: ।८४।। सनध्यायां दीप्तमगि्निश्च रात्रिश्च तमसावता। कालन्तास्त्रीप्रमाणेन जानन्ति तन्निवासिन: ।। ८५। यथा भुवि तथा तत्र परिमाएं प्रकीर्तितम्। कतं त्ता डापरच्च कलिश्वेति चतुर्युगम् ॥ ८६ ॥ दिव्य र्द्ादय साहस्त्रैवेत्स रैश्ववापि तन्म्ितम् । अरष्टी गतान्यप्यधिकं सहस्रायां चतुष्यम्।८७।। दिव्य वर्षे: क्वतयुगं कालविद्विर्निरूपितम् । प्रष्टाविंभत् सहस्राखप्यधिकं पारिमाषकम् ॥ ८॥ लच्षाणाञ्न सप्तदभनटमाणं परिकीर्तितम्। अधिकं षट्शतान्यव सहस्रायां पतं तथा।८६ ॥ दिव्य वर्षेश्न व् तेति वक् कालविदो विटुः । वसवतिसहस्त्रापि लस्नैर्दादपभि: सह ।१०० ॥ नृणां वर्षैश्च त्रतिति कालविद्धिः प्रकीर्तितः। चतुष्टयं भतानाष्जाप्यधिकं डिसहस्त्रकम् । १०१॥ वर्ष दिव्य द्वापरस् वासन्नः परिकीतितम्। 5-६2

८१८

चतुःषष्टिसहस्राणि लच्षैरष्टभिरेव च। १०२॥ नृणां वर्षैद्ापरज् कालसेः परिकीर्तितम्। अधिकं द्विशतच्जेव दिष्य वर्षसहस्त्रकम् ॥ १०३ ॥ एवं मितं कलियुगं वत्स प्राप्तनिरूपितम्। हात्रि पच्च सहस्त्रच चतुर्लचं टमाणाकम् ॥ १०४॥ वर्षञ्जेति कलियुगे चकार कालकोविदः ।

हमायवषैं: कालज व्यक्तमेव चतुर्युगम्। दूति ते कथितं वत्स कालसंख्यानिरुपरम्॥ १०६ यथाुतं यथाज्ञानं ग् वत्स हरे: पुरम् ॥ १७॥ इूति श्रीव्रह्मवैवत्त महापुराणे नारायणनारदसंवादे श्रीक्ृपणजन्मखसडे राधोद्वसंवादे कालनिरुपसं नाम षसवतितमोऽध्यायः।

श्रीनारायण उवाच। गच्कन्तसुदवं दृद्टा सन्त्स्ता शीहरे: प्रिया। समुत्थायासनात् शीघ्रं हृदयेन विदूयता ॥ १॥ गोपीभि: सहिता शीघ्र समुद्विग्ना महासती। ददी शुभाभिषं तस्मै तर मूर्धि करं बथा॥ २ ॥ सिरग्धदूर्याचतं शक्तधान्य पुष्पच मद्डलम।

७ अ्र० ]

प्र र्यामास लाजांथ फलं पर्णे तथा दवि॥ २॥ दर्पमं दर्शयामास पूर्गकुभ् सपल्ञवम्। सफलं गन्धसिन्दूषकस्तूरीचन्दनान्वितम्॥ ४॥ पुष्पमाल्य प्रदीपञ्च रक्तगन्ध द्विजोत्तम । पतिपुत्रवती साध्वी काज्जुनं रजतं तथा ॥ ५॥ तमुवाच महासाध्वी हितं सत्यञ्ज मङ्गलम्। सङ्गोप्यं सायुनत्ञ्ज पतितं दुःखिता हदि ॥ ६॥ राधिकोवाच। शुभं भवतु मार्गस्त कल्याणमस्तु सन्ततम् । ज्ञानं लभ हरे: स्थानात् क्वशस्य सुप्रियो भव॥ ॥ कृषभक्तिः क्वष्णदास्यं वरेषु च वरं वरम्ं। श्रेष्ठा पञ्जविधा मुक्त हरिभक्रिर्गरीयसी ।८॥ व्रह्मत्वादपि देवत्वादिन्द्रत्वादमरादृपि। अमृतात् सिद्धिलाभाच्च हरिदास्यं सुदुर्लभम् ।८॥ अनेकजन्मतपसा सभ्भूय भारते द्विज। हरिभतिर्यदि लभेत्तस्य जन्म सुदुर्लभम्॥ १० ॥ सफलं जीवनं तस्य कुर्वतः कर्मणः चयम्। पितृणाञ् सहस्त्राषि खस्य मातुश्च मिश्चितम् ॥११॥ मातामहानां पुंसां च गतानां सोदरस्य च। बान्धवस्यापि पत्राय गुरुणां भिष्यभृत्वयीः ॥१२॥ तत्कम शोभनं वत्स यञ्च कृणो समपरम् । तत्कम शोभनं शुद्धं कृप्णसन्तोषयं यतः ॥ १२ ॥ सङ्वल्पसाधनं कम सम्प्रीतिविधिपूर्वकम्। तदेव मङ्गलं धन्यं परिणामसुखावह्तम्॥ १४॥

तट्व्रतं तत्तपः सत्यं तद्कि: पूजनं तथा। तदुद्देश्यमनशनं केवलं दास्यकारणम् ॥१५॥ समस्तपृथिवीदानं प्रादृत्िएं भुवस्तथा। समस्ततीर्थस्त्नानञ्ज समस्तञ्च व्रतं तप: ॥ १६। समस्तयन्तकरणं सवेदानफलं तथा। समस्तवेदवेदाङ्गपठनं पाठनं तथा॥ १७॥ भीतस्य रक्षयाजजैव ज्ञानदानं सुदुर्लभम्। अतिधीनां पूजनञ्च शरणगतरक्षराम्॥१८॥ सर्वदेवाचनज्जैव वन्दनं जपनं मनोः। भोजनं विप्रदेवानां पुरश्रणपूर्वकम्॥१८: गुरुशुम्र षसाज्जेव पित्रोर्भक्ित्व पोषराम्। सव श्रीक्मणादासस्य कलां नाहति षोड़भीम् ॥ २०॥ तस्ादुद्व यत् न भज कृप्णं परात्परम्। िर्गुगाज्ज निरीहच्ज परमावानमीश्वरम्॥ २१॥ नित्य सत्य' परं ब्रह्म प्रक्ृतेः परमीश्वरम्। परिपूर्ण तमं शुद्धं भक्तानुग्रहविग्रहम् ॥ २२॥ कर्मिणां कमसां सात्यप्रदं निर्लिप्तमेव च। ज्योतिःसरूपं परमं कारणानाच कारगम॥ २२॥ सर्वस्वरूपं सर्वेशं सवसम्पत्प्रदं शुभम् । भत्तिदं दास्यदं स्वस्य निजसम्पत्पदप्रट्म् ॥ २४॥ विसज्य ज्ञातिबुद्धिञ्ज मात्सर्यमशुभप्रदम्। भज तं परमानन्द सानन्द मन्दनन्दनम् ॥ २५ ॥ वेदे कौधुमिशाखायां तस्य नाम्नां सहस्त्रकम्। नन्दमन्दननामोतं कवतविघ्नसुदुर्लभम्॥२६

9 अ्र०] ८२१

उङ्वः सवमाकं परमं विन्म्रयं बयौ। प्रामं सम्प्राप्य सम्पूमें परिपूर्णी बभूव ह॥ २७॥ स्ववस्तज्च गले बड्डा दएडवत् प्रगनाम ताम् । मूध्र: केगेथ तत्पादं निबध्य च पुनः पुनः ॥२८॥ पुल्काज्जतसर्वाङ्ग: मायुनेतश्न भक्तितः । तविच्केद्छचा प्रेम्णा करोदोच्चैथ नारद ॥ २८॥ करोद राधा तत्प्र जृखा ररोद़ वल्वीगणः । उउवस्य गलं छत्वा स्ापयासास लोभतः । ३०॥ उद्वं मूर्च्छितं दृद्टा जृश्भितं त्वकचेतनम्। शोघ्रमुत्यापयामास राधिका कप्यमानसम् । ३१॥ चेतनं कारयामास जलं दृत्वा सुखाखुजे। शुभाभिषञ्च प्रदढी वत्स जीवेति नारद ।३२॥ उद्धवश्चेतनं प्राप्य तामुवाच सुसंसदि। रुढ़न्तोनाज़ गेपोना पुरतः परमार्थदम्॥ ३२॥ उद्दव उवाच। धन्य' यशस्य होपानां जखबुद्दोपः सुदुर्ल्भः । वत्र भारतवर्षन्तु सर्वेषामीप्पितं वरम् ॥ ३४ । अहो भारतवर्षेष पुस्य व्न्दावनं वनम्। राधापादाजसंसथरजःपूतं सुरेष्ठितम् ॥ ३५॥ धन्या मान्या च पृथिवी त्रिषु लोकेषु पूजिता। राधायास्तोघपूतयाः पाहाजरजसा वरा॥ २६॥ षष्टिवर्षसहस्त्रामि दित्यानि पुष्कर सुश। व्रह्मया च तपरप्त' वेदोक भक्तिपूर्वकम्।३७॥ गोलोकी राधिकाअव्दर्शनाय मनोरयात्।

८२२ ब्रह्म वेवर्त्तपुराखे

गोलोके राधिकाकृष्णो न हष्टः खप्नतस्तदा॥ ३८॥ खुता तेनाकाथवाणी सत्यरूपा च लीलया। वाराहे भारते वर्षे पुरे हन्दावने वने॥ ३९ ॥ रासोतवे महारम्य तत्नव रासमखले। द्रच्यसीति च देवानां मध्ये सुस्थो न संभय:।४० ॥ छुत्वा च विरतो ब्रह्मा तपसः स्वग्टहं गतः । लष्ो टृष्टस हृष्टव्व परिपूर्णमनोरथः।। ४१। गोपानां गोपिकानाञ सफलं जन्म जीवनम्। नित्यं पश्यन्ति ते पादपद्म ब्रह्मादिदुर्लभम्। ४२॥ मानिनों राधिकां सन्तः सदा सेवन्ति नित्ययः । योगीन्द्राश्न मुनीन्द्राश्ट सिद्ेन्द्रा वैशवास्तथा॥४३॥ सतों पुखां तीर्थपूतां स्वतःशुद्धां सुदुर्लभाम्। सुलभं यत्पदाभोजं ब्रह्मादीनां सुदुर्लभम् ॥४४॥ यत्पादपद्मनखरं छतं यावकचिड्ितम्। सर्वेश्वरेश्वरेणेव क्वष्ो न परमात्मना । ४ ५ ॥ चकार यस्या: पूजाच्ज स्तोत्नराजं सुदुर्लभम्। गतशृङ्ग स्वयं कवप्णो गोलोके रासमएडले ॥ ४६॥ पारिजातप्रसूनामामञ्जलिं गन्धचन्दनम्। ददी दूर्वाच्षतं स्रिग्धं यस्या: पादारविन्दयोः ।४9। त्रि शत्सष्तस्तकोटीनां गोपीनामीखवरी च या। तत्षटत्रि प्रत्सखीनास् ईखरी राधिकाभिषा ॥४८। ये का द्विषन्ति निन्दस्ति पापिनश् इसन्ति च। कथप्रायाधिका देवदेवीष्ज राधिकां वराम् । ४६ ६ ब्रह्मत्याभतं ते च लभन्त नात् संशयः।

शरीकृप्णा जन्म खएडम्।

तत्पापेन च पचचन्त कुभ्भीपाके च रौरवे। ५० ॥ तप्ततैले महाघोरे ध्वान्ते कीटे च यन्त्रके। चतुर्दश्रेन्द्रावच्किन्न पितभिः सप्तभिः सह। ५ १॥ तनः परञ्च जायन्त जन्मैकं लोकजन्तः। दिव्य® वर्षसहस्रच्ज विष्ठाकीटास पापतः ॥५२। पुंच्लीनां योनिकीटास्तद्रक्तमलभक्षकाः । मलकीटास तन्मानवर्षच पूयभच्षकाः । वेदे च काखशाखायामित्याह कमलोद्गवः॥५३ ॥ दृत्य क्वन्त तं यान्तमुवाच राधिका पुनः। रुदन्तञ् रुदन्ती सा कष्णविक्ेदकातरा॥ ५४॥ श्रीराधिकीवाच। गध्क वत्स मधुपुरीं सवें बोधय माववम्। यथा पश्यामि गोविन्द प्रयत्नेन तथा कुरु॥ ५५ ॥ निष्फलच्व गतं जन्म गच्छ मिथ्या दुराथया। आप्ाहि परमं दुःखं नैराश्य परमं सुखम् ॥ ५ू॥ पश्चाद्विचिन्त्य गोविन्द जीवन्म का बभूव सा ॥ ५७ ॥ दृत्युक्का राधिका तव ररोद च भृशं पुनः। प्रशम्य तां रुदन्तों च यशोदाभवनं ययौ। ५८ ॥ अथोहवे गते राधा मूच्कीं सम्प्ाप नारद। तत्यान चेतनं श्श्वद् बभूव ध्यानतत्परा: ५८॥ पङ्स पङ्गजदले सजले भयने मुने। गोप्यस्ता स्थापयामासु: साणुनेवोत्पसा वरा: ।६०। तत्सर्थमावाष्यनं भस्नीभृतं बभूव ह। पुनस्निरिग्धस्थले ख्रिम्धनिचाले चन्दनान्तिके । ६१

ब्रह्मवैवत्तपुराणे

पुनस्तां स्थापयामासुर्विरहज्वरकातराम्। सहसा शुष्कतां प्राप सुगन्धिचन्दनोदकम्॥ ६२॥ निमेषेण प्तयुर्ग तट् बभूवोद्वं बिना। हाहोद्वोदव हरि शीघ्र सत्ा वदेति च॥ ६३ ॥ समानय हरि शीघ्र यत् प्राण्ेख्वरमित्यपि। इत्युक्ववचनां दीनां सन्तापहृतचेतनाम् ॥ ६४॥ करुदुर्गोपिका: सर्वा राधां कत्वा स्वक्षसि।

इूति यीव्रह्मवेवर्त्तें महापुराणे नारायसनारदसंवाहे श्रीक्ृपजममखगड़ राधोदवसंवादे सप्तनवतितमोऽ्ध्ायः ।

श्रीनाराकषग उवाच।

अथोद्वो वशोदाज् प्रराम्य त्वरया मुद़ा। खर्जूरकाननं वामै छत्वा च वसुनां ययो॥ १ ॥ स्ात्वा भुक्ा च तत्रव जगास सथुरां पुनः। ददभं वटमूले च गोविन्द रहसि स्थितम्॥ २ १ प्रफुलोडप्युदवं दृष्टा सरस्तितं तसुवाच सः। रुदन्तं शोकद्ग्धच्च साशुनवञ्ज कातरम् ॥ २ ॥

श्रोऊ्मष्ण जन्मखएडम् । ८२५

श्रीभगवानुवाच। आगच्छोद्वव कल्याएं राधा जीवति वति। कल्याणयुक्ता गोप्यश्च जीवन्ति विरहज्वरात्॥ ४ ॥ शुभं गोपभिशूनाञ् वत्सानाञ् गवामपि। माता मे पुत्रविरहाद्ययोदा कीटृथी च सा। ५ ॥ वद बन्धो यथारथं तत्त्वां दृष्टा किमुवाच सा। व्वयोक्ता जननी किं वा पुनः साकिमुवाच माम्॥ई। दृष्टं तद्यमुनाकूलं पुर वृन्दावनं वनम्। निर्जनोपवनीघेव सुरम्यं रासमएडलम् ॥9॥ रम्य कुञ्जकुटीरौघै रम्यं क्रीड़ासरोवरम्। पुष्पोद्यानं विकसितं सङ्गुलञ्ज मधुव्रतैः ॥८ ॥ भाणडीरे च वटो दृष्टः सुस्त्रिग्धो बालकान्वितः। दृष्टो गोष्ठो गवां टृष्ट गोकुलं गोकुलव्रजम् ॥८॥ यदि जीवति राधा सा दृद्टा लां किमुवाच माम्। तत्सवें वद ह बन्धो चान्दोलयति मे मनः ॥१०॥ किमूचुर्गोपिका: सर्वाः किमूचुर्गोपबालकाः । गोपाश् वद्वा: किं वोचुरवयस्या जनकस्य मे॥ ११० बलदैवस्य जननी किमूचे रोहिणी सती।

किं भुत्त किमपूर्व वा दत्तं मात्रा च राधया कीट्टक् वाक्य सुमधुरं सभ्भाषा कीटटशीति च ॥१३॥ गोपानां गोपिकानाच् शनिशूनां मातुरेव च। राधायाशपि कीटृग् वा मयि प्र मोडवादिकम् ॥१४३ माच्ट सरति माता मे माच स्मरति रोहिणी।

ब्रह्मवैवर्त्तपुराणे

माज्ज स्परति सा राधा मत्प्र मविरहाकुला ॥१५॥ माजु स्परन्ति गोप्यश्च गोपास गोपबालकाः । भारडीरे वटमूले च बाला: क्रीड़न्ति मां विना ॥१ ६॥ दत्तमन्नं ब्राह्मगीभियत्र भुत्ता सुधोपमम्। प्रमदावालकेः सार्डिं यत्तद् इष्ट परीपितम् ॥१७। दन्द्रयागस्यलं दृष्ट दृष्ट गोवर्धनं वरम्। ब्राह्मण च हता गावी यत्र तद् दृष्टमुत्तमम् ११८ू। श्रीक्वषास्य वचः युत्वा भोकोत मधुरान्वितम्। उद्ववः समुवाचेदं भगवन्त सनातनम् ।१६।

उद्दव उवाच। यद्यदुतां त्वया नाथ सवें दृष्ट यथेषितम्। सफलं जीवनं नन्म क्वतमत्र व भारते ॥ २० ॥ दृष्ट भारतसारञ्ञ परय वन्दावन वनम्। तत्तारं व्रजभूमी च सूरम्यं रासमरडलम् ॥ २१॥ तत्सारभूता गोलोकवामिन्यो गोपिका वराः। टृष्टा तत्सारभूता च राधा रासेशवरी परा ॥२२॥ कटलीवनमध्य च निर्जने सुहदम्थले। पङ्गस्थ पङ्जदले सजले चन्दनाचिते॥ २३॥ शयनऽतिविषसा सा व्त्भूषगावर्जिता। अतीवमलिना चींगा छाटिता शुक्लवाससा ।२४॥ सेविता सखीभिस्तत्र सततं श्वेतचामरेः। कशोदरी निराहारा चगं शमिति च चगाम् ॥२५। न्तणं जीवति किं सा वा विरहज्वरपीड़िता। किं वा जलं स्थलं किं वा नक कि वा दिन हरे।२६

श्रीक्वप्ाजन्मखएडम् । ८२७

परं पशुं न जानाति किं परं किमु बान्धवम्। वाह्यज्नानविरहिता ध्यायमाना पदं तव॥२७। व लोक्ो यशसा भाति तन्सृत्युर्यशसभ्भवः । स्तीहत्यां नव वाष्कन्ति ज्वानहोनाश् दस्यव: ॥२८g गनकत शीघ्र जगन्नाध कदलीवनमीप्तितम्। वहिर्भूता न जगतां सा राधा त्वत्परायण ॥२६॥ अतीवभक्ता न त्याज्या प्रभुणा रचिता सदा। न हि राधापरा भक्ता न सूता न भविषति ॥३०॥ मन्मथः पश्रङ्राङ्गीतो भवांछ तत्तपुरःसरः। भवद्विधं पतिं प्राप्य कामदग्धा च राधिका ॥३१॥ तस्मात्सवपरं कर्म तच्च केनापि वार्यते। मधुर्दहति चन्द्रव् सततं किरणेन च ॥ ३२॥ पश्वत्म गन्धिवायुक्चाप्यनाथा सर्वपीड़िता। तप्तकाञ्जनवर्णाभा साधुना कज्जलोपमा ॥ २३ ॥ सुवर्णवर्णाकेशो च वासीवेशविवर्जिता। स्वयं विधाता खद्धतः सुराणां प्रवरी विभुः॥ ३४॥। त्द्धकः शङ्गरी देवो योगीन्द्राणं गुरोमुरुः। सनत्कुमारस्वद्धत्ती गरोशी ह्ानिनां वरः ॥ ३५॥ मुनीन्द्राश कतिविधास्वद्वता धरणीतले। वद्धक्ता याहृयी राधा न अक्नस्ताट्टयोडपरः॥ ३६॥ ध्यायतं याटृभी राधा सवयं लक्मीरन नाहगी। हरिशयाति चेत्येवं राधाय सीततं मया। भीघ्र गच् महाभक्षा तदेय सार्थक कुर।३॥ उद्ववस्य वचः गुत्वा जहानीवाच साषव:।

वेदोक्ं कथयामास सहितं सत्जसुव्रतम्॥ ३८॥

श्रीभगवानुवाच।

स्त्रीष धमेविवाहेषु व्त्यर्थे प्राणसङ्गटे। गवामर्थे ब्राह्मणार्थे नावृतं स्याज्जुगुप्ितम् । २८ । तत्सीकारविहीनेन कुतस्व नरकं कुतः। गोलोकं याति मद्क्ती नरकं न हि पश्यति ॥ ४० ॥ द्ङ्गीकारसाफल्य करिष्यामि तथापि च। यास्यामि खप्ने तन्मूलं गोपीनां मातुरैव च।। ४१।। इूत्याकएयं ययो गेहमुद्दवद्च महायपा: । हरिर्जगाम खप्ने च गोकुलं विरहाकुलम् ॥ ४२ ॥ सप्न राधां समाश्ास्य दत्वा ज्ञानं सुटुर्लभम्। सन्तोष्य क्रीड़या ताच्ज गोपिकाश् यथोचितम् ।४३॥ बोधयित्वा योदाच् स्तनं पीत्वा च निद्रिताम्। गोपान् गोपश्िशुंशव बोधयित्वा ययी पुनः॥४४ ।

दूति श्रीब्रह्मवैवत्ते महापुराण नारायण- नारदसंवादे श्रीऊ्प्सजन्मखएड अष्टनवतितमोऽध्यायः ।

श्रीक्वष्णाजन्मसएडम् । ८३६

नवनवतितमोऽध्यायः ।

-::-

श्रीनारायण उवाच।

एतस्तिन्नन्तरे गर्गो वसुदेवाश्चमं ययौ। दएडी क्त्री च जटिलो दीप्तश् ब्रह्मतेजसा ॥ १॥ शुक्कयन्जोपवीती व तपसवी संयतः सदा। शुक्कदन्तः शुक्कवासा यदोः कुलपुरीहितः ॥२॥ तं दृद्टा सहसीत्याय देवकी प्रयनाम च। वसुदेवश्च भत्तया व रत्नसिंहासन ददी। ३॥ मधुपकें कामधेनुं वड्िशुद्दांशकं तथा। दत्त्वा गन्धं पुष्पमाल्यं पूजयामास भंक्ित: । ४ । मिष्टानं परमान्नव्ज पिष्टकं मधुरं मधु। भोजयामास यत्नेन ताम्बूलं वासितं ददी ।५॥ प्राम्य कृप्ण मनसा सबलञ्ज विलोक च। उवाच वसुदेवज्ज देवकीञ्ज पतिव्रताम् । ६ ।

गर्ग उवाच।

वसुदेव निबोधेदं सबलं पश्य पुत्रकम्। उपनीतोचितं शुद्धं वयसा साम्प्रतं वरम् ।७।

वसुदेव उवाघ।

शुभक्षरं कुरु ुरी यदूनां पूज्यदैवते। उपनीवोचितं शुद्धं प्रभस्यन्न सतामपि : ८॥ 5-७0

८३० ब्रह्मवेव त्तपुरा णे

गर्ग उवाच। सर्वेभ्यो बान्धवेभ्योऽपि देख्यामन्त्रणपत्रिकाम्। संभारं कुरु यल्नेन वसदेव! वसूपम!॥ ८॥ परश्ः शुभमेवास्ति चोपनेतुमिहाहसि। दिनं सतामपि मतं विशुद् चन्द्रतारयोः॥१०॥ गर्गस्य वचनं सुत्वा वसुचेवो वसूपमः। प्रस्थापयामास सर्वान् बन्धून् मङ्गलपत्रिकाम् ॥११॥ षटतकुल्यां दुग्धकुल्यां दधिकुल्यां मनोहराम्। मधुकुल्यां गुड़कुल्यां प्रचकार समन्वितः ॥ १२ ॥ राशिं नानो पहाराणं मणिरत्न सुवर्सकम्। नानालङ्गारवस्तञ्च मुकामाशिकाहीरकम्। १२॥ श्रीकष्णो देवगगांश्च मुनीन्द्रान् सिद्पुङ्गवान्। सस्मार मनसा भत्या भक्तांख्च भक्तवत्सल:। १४।। शुभे दिने च संप्राप्त ते च सर्वे समाययुः । मुनीन्द्रा बान्धवा देवा राजानी बहुमस्तथा॥ १५ देवकन्या नागकन्या राजकन्याक् सवभः । विद्याधर्य्क्च गन्धर्वाश्चाययुर्वाद्यभाराडका:। १६। ब्राह्मणा भित्तुका भट्टा यतयो ब्रह्मचारिय: । सत्यासिनश्यावधूता योगिन् समाययु:॥१७॥ स्त्रीबान्धवा: खबन्धूनां वर्गा मातामहस्य च। बन्धूनां बान्धवाः सर्वे खाययुः शुभकमेण्ति॥ १८॥ भीषो द्रोशक कर्णश्चाप्यखत्थामा कपो द्िजः। सपुत्रो धटतराष्ट्रश्व सभार्व्यक्च समाययौ॥ १८॥ कुन्ती सपुत्ा विधवा हर्षशोकसमाननुता। ।

ग्ोक्तराजन्मखएडम् । ८३१

नानादेशोद्ववा योग्या राजानो राजपुत्रकाः ॥२२॥ परतरिरवशिउ्ठस्ावनी भरद्वाजो महातपाः। याज्जवल्कास भीमश्च गार्ग्यो गर्गो महातपा: ॥२१। वत्सः सपुतच्च धर्मो जैगीषव्य: पराभरः। पुलहय पुलस्त्यश्चाप्यगस्यश्नापि सौभिः ।२२। सनकस सनन्दय ततीयय सनातनः । सनत्कुमारो भगवान् वोढ: पञ्चशनिखस्तथा ॥२३॥ दर्वासाथ्चाद्गिरा व्यासो व्यासपुत्रः शुकस्तथा। कुशिकः कीशिको राम ऋष्शृङ्गो विभाएडकः ॥२४॥ पृङ्गी च वामदेवश्च गौतमच्च गुणार्णवः। क्रतुर्यतिश्वारुशिश्च शुक्राचार्य्यो वहस्पतिः । २५। अष्टावक्रो वामनस पारिभदश् वाल्मिकि:। पैलो वैशम्पायनव् प्रचेता: पुरुजित् तथा॥ २६॥ भृगुर्मरीचिमधुजित् कश्यपश्च प्रजापतिः । अदितिर्देवमाता च दितिर्दैत्यप्रसूस्तथा। २७॥ सुमन्तुश्च सुभानुश्न एक: कात्यायनस्तथा। मार्करडेयो लोमश्श्च कपिलख् पराशरः॥२८॥ पाणिनि: पारियात्रव्च पारिभद्रच्च पुङ्गवः । संवर्त्तश्चाप्युतथ्यश्च नरीऽहञ्जापि नारद।॥ २८॥ विश्वामित्रः भतानन्दो जाबालिस्तैतिलस्तथा। सान्दीपिनिश् ब्रह्मांभो योगिनां ज्ञानिनां गुरु: ॥०॥ उपमन्युगौरमुखो मैत्र यश् शुतश्रवाः। कठः कचस करखी भरद्ाजश धमवित्॥ ३१ ॥ सिष्या मुनयः सर्वे वसुदेवाश्रमं ययुः।

८२२ ब्रह्मवैवर्त्तपुराये

वमुदेवश्न तान् दृष्टा ववन्द दडवद्क वि ॥ ३२॥ अथास्मिन्नन्तरे ब्रह्मा सस्िती हंसवाहन: । रत्ननिर्मापयानेन पार्वत्या सह पङ्गर: ।३३॥। नन्दी सयं महाकाली वीरभट्र: सुभद्रकः। मणिभट्र: पारिभद्र: कार्तिकैयो मणेश्वरः ॥ ३४ । गजेन्द्र ण महेन्द्रश्न धर्मश्चन्द्रो रविस्तथा। कुबेरी वरुणश्चैव पवनी वह्गिरेव च। ३५॥ यम: संयमिनीनाथी जयन्ती नलकूबरः। सर्वे ग्रहाश्च वसवो रुद्राश् सगणास्तथा॥ ३६॥ आदित्या् तथा शेषी नानादेवा: समाययुः । वसुदेवश्च भत्तया च ववन्द शिरसा भुवि ॥३७॥ तुष्टाव परया भत्या देवेन्द्रांश्न तथा सुरान्। भक्तिनम्त्रात्ममूर्धा च पुलकाच्चितविग्रहः॥ ३८ । वसुदेव उवाच। परं ब्रह्म परं धाम परमेश: परात्मरः । सयं विधाता मद्गेहे जगतां परिपालक: ॥३८॥ वेदानां जनकः स्रष्टासष्टिहेतु: सनातनः । सुराणाञ्ज मुनीन्द्रायां सिदेन्द्राणं गुरोगुरुः म ४० ॥ स्प्न यत्पादपद्मञ्च चरं द्रष्टं सुदुर्लभम्। िवस्मरणमाव्रय सर्वानिष्टाः पलायिता: ॥ ४१ । सवेसङ्गटमुत्तीर्य्य कत्वारं लभते नरः । सर्वाग्र पूजनं यस्य देवानामग्रणी: पर: ॥ ४२॥ घटेषु मङ्गलं मन्त भत्या चावाहनैन च। स्वयं गणेभो भगवान् स साच्ाद्विघ्ननायक: ।४३॥

ग्रीकणाजन्खएडम्। ८३२

कातिकयश भगवान् देवादीनाञ्ज पूजितः । ढेवानां प्रवरा पूज्या महालक्ष्मी: परात्परा॥ ४४ ॥ मह है पार्वती माता जगतामादिरूपिणी। सवशा्तिस्वरूपा च मूलप्रक्रतिरीखरी॥ ४५॥ परापराणां परमा परब्रह्मवरुपिणी। यंस्या अचीं समाराध्य वाष्कितं लभते नरः ॥ ४६॥ शरत्काले च भत््या च सा साच्षान्मम मन्दिरे। सवदेवैश्य सहिता सगणा भक्तवत्सला॥ ४७ ॥ कवपामयी च कपया चाविर्भूता च भारते। धन्चोऽहं कृतक्वत्योऽहं सफलं जीवनं मम ॥ ४८॥ आगतासि बतो दुर्गे परमाद्या च मद्ग्टहम्। एवं सवाश्च तुष्टाव क्रमेए च परस्रम् । ४८ म सर्वान् मुनीन्द्रान् विप्रांश्च गले बद्गांशुकं मुद्दा। प्रत्येकं वासयामास रत्नसिंहासने वरे ॥ ५० ॥ पूजयामास विधिवत् क्रमेण च पृथक् पृथक्। प्रत्य कं वरयामास ब्रह्मादौंख् सुरानपि ॥ ५१ ॥ मुनिवर्गान् ब्राह्मणांथ भत्या गगे पुरोहितम्। रत्न: प्रवालैम यिभिर्मुक्तामायिक्ा हीरकेः ॥ ५२॥ भूषरर्वसनैसैव मात्येश गन्धचन्दनैः। रत्नसिंहासने रम्ये सर्वेषां मध्यदेशतः ।५३॥ गणेशं वरयामास पूजाथें शुभकमसि। सप्ततीर्थोदकेनैव सुबर्सकलशेन च॥ ५४ ॥ पुष्पचन्दनयुक्तेन शीतेन वासितन च। सगंगङ्गाअलेनैव पुप्करोदवापुख्वतः ।५ू५ू॥

८३४ [१०० र्र

पञ्चामृतेन शुद्धेन पञ्चगव्य न भक्तितः । हेरम्व स्नापयामास समुद्रोदेन मन्त्रतः । ५६॥ वरयामास माल्येन पारिजातस्य नारद !। रत्नेन्द्रभूषणोनैव वड्निशुद्धन वाससा ॥ ५७॥ गन्धचन्दनपुष्प श् रत्नमात्याङ्ग लीयकम्। तुष्टाव पार्वतीपुत्र' सर्वदेवाधिपं शुभम् । विघ्ननिघ्नकरं भान्तं भगवन्त सनातनम्॥५८॥ दूति श्रीव्रह्मवैवत्तें महापुराणे नारायणनारदसंवादे श्रीक्ृप्णजन्मखरड भगवदुपनयने गरोभाभिषेके नवनवतितमोऽध्यायः ।

पततमोऽध्यायः।

श्रीनारायण उवाच।

अथादितिर्दितिच्चव देवकी रोहिणी रतिः। सरसती च सावित्री यथीदा च पतिव्रता॥ १॥ लोपामुद्रारुन्धती च अहत्या तारका तथा। ययुस्ता: पार्वतीं दृष्टा वेगेन मन्दिरादृपि । २ ॥ परस्परञ्च संभाष्य समास्रिष्य पुनः पुनः। प्ररम्य वेशयामासुमन्दिरं रत्ननिर्मितम् ॥ २ ॥ रत्नसिंहासने रम्ये वासयामासुरीखरीम्। वरयामास माल्येन वाससा रत्नभूषरौः॥४॥

श्रीऊए जन्मखगड़म्। ८३५

पारिजातस्य पुष्पञ्च शक्रानीतं मनोहरम्। ददी तत्पादपद्म च देवकी भक्िपूवकम् ॥ ५॥ सिन्टूरविन्दु सीमन्त भाले चन्दनविन्दुक्म्। कस्तूरीकुङ्गमादौंय् प्रददी परितस्तयोः ॥६॥ मिष्टान् सोजयामास ीततोयं सुवासितम्। ताम्ब लञ्ज वरं रम्यं कर्पू रादिसुवासितम् ॥ ७ । अलक्वकज्ज प्रददी नखेषु पादपद्मोः । कुङ्गमस्यापि रागञ्ज सिषेवे खवतचामरैः ॥८॥ संपूज्य पावतीं देवों मुनिपत्नी: क्रमेश च। पूजयामास विधिवत् पतिपुत्रवतीः सतीः ।८॥ राजकन्या देवकन्या नागकन्या मनोहरा: । मुनिकन्या बन्धुकन्याः पूजयामास सुव्रतः ॥ १० ॥ वाद्य नानाविधं रम्य वादयामास कीतुकात्। मङ्गलं कारयामास भोजयामास ब्राह्मणान् । ११॥ भेरवीं पूजयामास मथुराग्रामदेवताम। उपचारै: षोड़शभिः षछां मङ्गलचगिडकाम् ॥१२॥ पुख' स्वस्त्ययनं शुद्धं कारयामास मङ्गलम्। वेदांश्च पाठ्यामासर वसुटेवस्य वल्लभा ॥ १३॥ सगङ्गासुजलेनैव सुवर्णाकलशेन च। स्नापयामास सबलं श्रीक्रष्णं पुत्रवत्सला । १४ ॥

रत्ने न्द्रसारनिर्माएभूषएैख मनोहरैः॥१५॥ मातभूषयभूषाव्यः सबलः क्वणा एव च। आययी च सभां देवमुनीन्द्रापाच्च नारद।॥१६।

८३६ ब्रद्मवैवर्तपुराये [१०० अ

टृष्टा तं जगतां नाथमुत्तस्थी प्रजवेन च। म्वयं विधाता शभ्भ स ग्रेषो धमश भास्करः॥१७॥ देवाख मुनयशैव कार्तिकेयो गणेश्वरः । पृथक पृथक् क्रमेरैव तुष्टाव परमेश्वरम् १८॥ ब्रह्मोवाच। नाथानिवेचनीयोडति भतानुग्रहविग्रहः। वेदानिर्वचनीयञ् कस्वां स्तोतुमिहेखरः। १६: श्रीमहादेव उवास। टेहेषु देहिनं अखत् स्थितं निलिप्तमेव च। कार्मणं कर्मणां शुद्धं साचिएं साक्षतं विभुम। किं स्तीमि रूपशून्यञ्च गुणशूत्यञ्ज निर्गुएम्: २० ॥ अनन्त उवाच। किंवा जानाम्यहं नाथ! त्ामन्नोऽनन्तमीश्वरम्। अनन्तकोटिव्रह्माएडकारएं दुःखतारसम्॥२१॥ महाविष्णोश्य लोम्नाज्ज विवरेषु जलेषु च। सन्ति विश्वान्यसंख्यानि चित्राणि क्धत्रिमाणि च॥२२। सन्ति सन्तश्न देवाय्य ब्रह्मविष्णुभिवात्मकाः । त्वदंगाः प्रतिविस्बेषु तीर्थानि भारतं तथा।२३॥ ब्र ह्मा एडे क स्थितोऽहज्ु सूत्ष्मनागखरूपकः । स्थापितश त्वया कूर्मे गजेन्द्रे मशको बधा ॥ २४॥ परमाणु परं सूक्षम विश्वेषु नारित कुत्रचित्। महाविष्णो: परं सथूलं समी नास्ति च कुत्रचित् ॥२५। महाविष्णो: परस्वञ्च तत्परी नास्ति कश्वन। ख्तूलात् स्थ लतरो देव: स्रक्ष्मात् सूत्मंतमो महान् ॥२६।

सीक्णा जन्मखएडम्। ८३७

आधारस महाविष्यी जलरूपी भवान् खवयम्। जलाधारो हि गोलोकस्वञ्ज स्थावररुपष्टक ॥२७॥ सर्वाधारी महान् वायुः खासनिःशासरूपकः। भक्तानुग्रहठेहस्य नित्यस्य भवतो विभीः। २८॥ वक्कबहुतरैर्वाथ त्वया दत्तैः पुरेव च। स्तोतुमिच्छामि त्वद्योगं न दत्तं न्ञानमीखरम् : २६॥ देवा ऊनु:। त्वामनन्त यदि स्तोतु देवोऽनन्ती न हीखरः । न हि सयं विधाता च न हि ज्ञानाकक: शिव:।३०। सरखती जड़ीभूता किं कुर्म: स्तवनं वयम् ॥३१॥ मुनीन्द्रा ऊचुः । वेदा न पक्का स्तोतुञ्जेत्वाञ्जव जातुमीख्वरम्। वयं वेदविदः सन्तः किं कुर्म स्तवनं तव ।३२॥ इदं स्तोत् महापुरं देवैश् मुनिभि: क्ृतम्। यः पठेत् संयतः शुद्धः पूजाकाले च भक्तितः । ३३ । दह लोके सुखं भुक्ता लव्धा ज्ञानं निरन्जनम्। रत्नयानं समारुह्य गोलोकं स च गच्छति ॥ ३४ ॥ दति शीव्रह्मवैव्त्ते महापुराणे नारायणनारदसंवादे श्रीक्ृपाजन्मखरडे भगवदुपनयने भततमोऽध्यायः ।

८३८ ब्रह्मवेवर्तपुराणे [१०१ श्र०

एकाधिक शततमोऽध्यायः।

श्रीनारायण उवाच।

संस्तूय देवा मुनवो विरेमुश्चव मानसे। दद्टशः प्राङ्गणे कष्णं शोभितं पीतवाससा॥ १ ॥ यथासी दामिनीयुतां नवीनजलदं मुने!। वकपङत्तियुतञ्ज व मालतीमालया तथा ॥२॥ कपाले मणडलाकारकस्तूरीयुक्तचन्दनम्। सकलङ्ग मृगाङ्गन्न भोभितं जलदे तथा ॥ ३॥ द्विभुजं श्यामलं कान्त राधाकान्त मनोहरम्। ईषद्वास्यप्रसन्नास्यं भक्तानुग्रहविग्रहम् ॥ ४॥

रुदन्त पितुरत्सङ्ग बलेन सहितं परम् ॥५॥ अथ मङ्गलकाले च शुभलग्न मनोरमे। संवीच्िते ग्रहै: सौम्यैर्जाग्रल्लग्नाधिपे स्थिते॥ ६ । असद्ग्रहैरटृष्ट च सद्ग्रहेतित एव च। शुभकर्मसमारमं स्वस्तिवाचनपूर्वकम् ॥ ७। चकार वसुदेवश्चाप्याज्तयासुरविप्रयोः । दत्त्वा सुवर्णश्रतकं ब्राह्मणाय च सादरम् । ८ । टेवेन्द्रांथ मुनोन्द्रांस नमस्कृत्य पुरोहितम्। गणेप्ञ् दिनेशन्ज वज्निञ्ज शङ्गरं शिवाम्॥2॥ सम्पूज्च देवषट्क् साचतैर्देवसंसदि।

०१ अ्०] श्रील एजन्मखगड़म्। ८३६

उपचार: षोड़थभिः संयती भक्तिपूर्वकम् ॥ १०॥ पुत्राधिवासनं चक्रे वेदमत्त्रेग संसदि। सम्पूज्य नानादेवांस दिक्पालांथ नवग्रहान् ॥ ११ ॥ दत्त्वा पञ्चोपचारांस् भत्ता षोड़भमातकाः । दत्वा च वसुधाराव्ज सप्तवारान् ष्टृतेन च। १२ ॥ चदिराजं वसुं नत्वा सम्पूज्य प्रययो पुनः । वृद्विश्राद् सुनिर्वाष्य वत्किज्चिहविकं तथा ॥ १३ ॥ यज्ञं कत्वा तु वेदोतां यन्तसूत्र ददी मुदा। बलदेवाग्रजायैव क्ृप्णाय परमात्मने॥ १४ ॥ गायत्रीच्च ददी ताभ्यां मुनिः सांदीपिनिस्तथा। भित्षां ददी च प्रथमं पार्वती परमादरात् ॥ १५॥ अमूल्यरत्नपाव्रस्य मुक्तामाशिक् हीरकम्। हीरसारविनिर्माणं पित्रा दत्तञ्ञ हारकम्॥ १६॥ शुभाभिषञ्च प्रददो शुक्कपुष्प ण दूवया। ततोऽदितिरदितिश्वैव मुनिपत्राश्च देवकी॥१७॥ यथोदा रोहिणी हष्टा सावित्री च सरखती। प्रत्येकं प्रददी भिच्ां मणिकाञ्जनभूषिताम्॥ १८॥ देवकन्या नागकन्या राजकन्या: पतिव्रताः । कामिन्यी बान्वानाज् सस्तिता: सिग्धलोचना: ।१८। दरन्द्राणी वरुणानी च पवनानी च रोहिपी। कुवेरपत्नी स्वाहा च रतिः कामस्य कामिनी॥२०॥ प्रत्य कं प्रददी मिक्षां रत्नभूषणभूषिताम्। भित्षां ग्टहीला भगवान् सबली भक्तिपूर्वकम् ॥२१॥ किञ्चिददी च गर्गाय किञ्चित् खगुरवे तथा।

८80 [१०१ त्०

बेदिकं कर्म निर्वाप्य गर्गाय दत्ियां दद॥ २२ ॥ टेवांस् भोजयामास ब्राह्मणांक्चापि सादरम्। ये ये समाययुर्यन्ते ते च दत्त्वा शुभाभिषम् । २२ । क्वषाय बलदेवाय प्रहृष्टाः प्रययुर्गृह्म्। नन्दः सभार्य्यो निर्वाप्य शुभकर्म सुतस्य वै ॥ २४॥ क्रोड़े क्वत्वा बलं कृपं चुचुम्ब वदनं तयोः। उच्चैः रुरोद नन्दश्न यथोदा च पतिव्रता। श्रीक्कष्णास्तं समाश्वास्य बोधयामास यत्नतः। २५। श्रीक्वण्ण उवाच। सानन्द गच्क हे मातर्यमोदे तात! सत्वरम्। वमेव माता पोष्टी व पिता च परमार्थतः ॥२६। अवन्तिनगरं तात! यास्यामि सबलोऽधुना। मुनेः सांदीपिनेः स्थानं वेदपाठार्थमीसितम्।२७॥ तत आगत्य सुचिरं काले भवति दर्शनम्। काल: करोति कलनं स च भेदं करोति च॥ २८॥ सरवे कालकतं मातर्भेंदं संमीलनं नृणाम्। सुखं दुःखच्न हर्षस् शोकच्च मङ्गलालयम् ॥ २८॥ मया दत्तञ्ज तत्त्वञ्ज वोगिनामपि टुर्लभम्। सर्वे नन्दव सानन्द ल्ामेव कथयिष्ति।२०॥ द्ृत्य का जगतां नाथी वसुदेवसभां ययी। तदाच्चया चषणं प्राप्य ययी सांदीपिनेए हम् ॥ ३१॥ वसुदेवं देवकीच्च सम्भ्राष् विनयेन च। नन्दः सभार्थ्य: प्रययी हृद्येन विदूयता ॥ ३२॥ मुत्तामणिं सुवरगाज्ज मायिक्ाहीरकं तथा।

१०१ प०] श्रीऊ्मणा जन्म सुगडम्।

वड्िशुद्दांशुकं रत्नं नन्दाय देवकी ददी ॥ ३३ शेताशवञ् गजेन्द्रच्न सुवरीं रथमुत्तमम्। नन्दाय कणा: प्रददी वसुदेवश् सादरम् ॥॥ तयोरनुव्रजन् विप्रा देवकीप्रसुखा: स्त्रियः ।

कालिन्दीनिकटं गत्वा ते सवें नरुदुः शुला। परस्परञ्च सम्भाष्य ते सर्वे स्ालयं वयुः।२ कुन्ती सपुवा विधवा वसुदेवाच्या मुने नानारतमणिं प्राप्य प्रययी सालयं मुहा . 2०। वसुदेवी देवकी च पुतकल्यायहेतवे। नानारत्नमणिं वस्त्र सुवएं रजतं तथा ॥३ मुक्तामाणिक्ा हारस मिष्टावञ्ज सुधोपल। भट्ट भ्यो व्राह्मरोभ्यश्न प्रददी सादरं बुढा ।३ेट महोत्सवं वेदपाठं हरीनीमेकमङलम्।। विप्राणं भोजनञव कारयामास यलत: २७० / ज्ातीनां बान्धवानाज्न पुरस्कारं ययोपित। चकार मणिमाशिक्मुक्तावस्ैम नोहर: 0 32 1 दूति श्रीब्रह्मवैवत्तें महापुरासे नारावडााफसवाद श्रीक्ृपणाजनमखपडे मगवदुप नयात

८४२ ब्रह्मवैवर्त्तपुराणे [१०२त्र०

शीनारायण उवाच।

कृष्णः सान्दीपिनेर्गेहं गत्वा च सबली मुदा। नमशकार सगुरु गुरुपत्नीं पतिव्रताम् ॥१॥ शुभाशिषं ग्हीता च दत्त्वा रत्न मिं हरिम्। गुरवे तस्य भारय्याये तमुवाच यथोचितम् ॥ २॥

श्रीक्वष्ण उवाच।

तवत्तो विद्यां लभिष्यामि वाब्कितां वाष्कितं मम। कत्वा शुभत्तरं विप्र मां पाठय यथोचितम् ॥ २॥ ओमित्युक्ता मुनियेष्ठः पूजयामास तं मुदा। मधुपर्कप्राथनेन गवा वस्त्रेण चन्दने: ॥ ४ ॥ मिष्ठान्ं भोजयामास ताम्बूलञ्ज सुवासितम्। सुप्रियं कथयामास तुष्टाव परमेशवरम् ॥ ५॥ सान्दीपिनिरुवाच।

परं ब्रह्म परं धाम परमीथ परात्पर। स च्कामयं खयं ज्योतिर्निलिप् को निरद्ुश: ॥६। भत्त कनाथ भत्तष्ट भत्तानुग्रहविग्रह। भक्तवाव्काकल्पतरो भक्तानां प्राएवल्म ।७। मायया बालरूपोऽसि ब्रह्मेभशेषवन्दितः । मायया भुवि भूपाली भुवो भारचयाय च।८ । योगिनो यं विदन्त्य वं ब्रह्मज्योतिः सनातनम्।

०२ त्र० ] ८४३

ध्यायन्त भततनिवहा ज्योतिसभ्यन्तरे मुदा॥ ६॥ द्विभजं मुरलीहस्त सुन्दर श्यामरूपकम्। चन्दनोत्तितसर्वाङ्ग सस्तितं भक्तवत्सलम् ॥ १० ॥ पीताम्बरधरं देवं वनमालाविभूषितम्। लीलापाङ्गतरङ्गेश निन्दितानङ्गमूर््कितम्॥ ११ । अलक्भवनं तद्दत्पादपद्म सुशोभनम्। कौसतुभोद्कासिताङ्गञ्न दिव्यमूर्ति मनोहरम्॥ १२ ॥ ईषद्वास्यप्रसन्नञ्ज सुवेशं प्रस्तुतं सुरैः। टेवदेवं जगन्नाथं त लोक्मोहनं परम् : १३॥ कोटिकन्दर्पलीलाभं कमनीयमनीख्वरम्। अमूल्यरत्न निर्माणभूषणौधेन भूषितम्। वरं वरेख वरदं वरदानामभीपिपितम्॥१४॥ चतुर्णामपि वेदानां कारणानाञ्ज कारणम्। पाठार्थ मत्प्रियस्थानमागतीऽसि च मायया ॥ १५ ॥ पाठं ते लोकशिचारथें रमएं गमनं रगम्। स्ात्मारामस्य च विभो: परिपूर्णतमस्य च॥ १६॥ गुरुपत्नावाच। अद् मे सफलं जन्म सफलं जीवनं मम। पातिव्रत्यञ्च सफलं सफलञ्ज तपोवनम्॥ १७॥ महचहस्तः सफली दत्तं येनान्मीपितम्। तदाश्रमं तीर्थपरं तीर्थपादपदाङ्गितम्। तत्पादरनसा पूता गहाः प्राङ्गणमुत्तमम् ॥१८॥

तावद् दुःखच्च गोकश्च तावद्गोगश्च रोगक: ।१८ ॥

८४४ ब्रह्मवैवत्तपुरास [१०२ अ

तावज्जन्मानि कर्माणि क्षुत्यि पासादिकानि च । यावत्वत्पाढपझ्मस्य भजनं नास्ति दर्शनम् ॥२०॥ ह कालकाल भगवन् स्रष्टः संहर्तुरीखर। कपां कुरु लपानाथ मायामोहनिक्वन्तन ४ २१ ॥ इृत्य का साशुनेत्ा सा क्रोड़े कत्वा हरि पुनः। स्स्तनं पाव्यामास प्रेमृणा च देवकी यधा । २२॥ श्रीह्लष उवाच। मातस्वं मां कथं स्तीषि बालं दुग्धमुखं सुतम्। गच्छ गोलोकमिष्टञ्ज स्वामिना सह साम्प्रतम् ॥२३। त्यक्का प्राक्ृतिकं मिध्या नश्वरञ्ज कलेवरम्। विधाय निर्मलं देह जन्मसृत्युजराहरम् ॥ २४॥ दूत्य क्रा चतुरो वेदान् पठित्वा मुनिपुङ्गवात्। मासेन परया भत््या दत्वा पुत्र मृतं पुरा ।२५॥ रत्नानाज़ त्रिलच्च् मणीनां पञ्चलक्षकम्। हीरकागां चतुलचं मुकानां पञ्चलच्तकम् ॥ २६ ॥ माशिक्यानां द्विलत्तज्ञ वस्त्र त्रेलोकाटुलभम्। हारज् दुर्गया दत्त' हस्तरत्ाङ्ग लीयकम् ॥२७॥ ट्शकोटिं सुवर्णानां गुरवे दच्तियां दद। अमूत्यरत्न निर्माएं नारीसर्वाङ्गभूपगम् ॥२८॥ गुरुप्रियाये प्रददी वह्निशुद्धांशुकं वरम्। मुनिदत्वा च पुत्राय तत्सवें प्रियया सह॥ २८॥ सद्रतरथमारुह्य ययी गीलोकमुत्तमम्। तमद्भ तं हरिं दृष्टा प्रययी खालयं मुदा ॥ ३०॥ एवं ब्रह्मखदेवस्य चरित्र ऋृणु नारदम्।

०३ अ०] श्रीकष्जन्मखरडम्।

ददं स्तोत्र महापुर वः पठेद्नक्निपूर्वकम् ॥ २१ ॥ श्रीकृण्णे निश्लां भक्ति लभते नात्र संभयः। अस्पष्टकीर्ततिः सुबगा मूर्खो भवति पणिडतः । ३२॥ दूह लोके सुख प्राप्य यात्यन्त यीहरेः पदम्। तत्र नित्य हरर्दास्यं लभते नात्र संगय: ॥ ३२ । दूति श्रीव्रह्मवैवर्त्ते महापुराशे नारायणनारदसंवादे श्रीक्ृण्ण जन्मखरडे मुनिपत्नीस्तोत नाम द्ाधिकशततमोडवायः ।

वाधिकशततमोडध्यायः ।

श्ीनारायण उवाच।

अथागत्य मधुपुरीं प्रराम्य पितरं विभु:। मबलो वटमूले च सम्मार गहड़ हरि: ॥ १ ॥ साटवं लवसीदञ्ज विश्वकर्मारमीयितम्। तत्याज गोपवेशञ् वृृपवेशं दधार सः ॥२॥ एतस्सिन्नन्तरे चक्रमाजगाम हरि खयम्। परं सुदर्मनं नाम सूर्य्कोटिसमप्रभम् ॥२ ॥ तेजसा हरिया तुष्यं परं वैरिविमर्दनम्। अव्यर्थमस्तमस्ताणां प्रवर परमं परम् । ४ ॥ रत्नयानं परः कत्वा गरुड़ो हरिसन्निधिम्। विश्वकर्मा सशिष्यक् जलधि: दाम्पितस्तथा।५।

८४६ ब्रह्मवेवत्तपुराण [१०३ त्र

हरि प्रशेमुस्त सरवें मूर्धा च भतिपूर्वकम्। सस्तितं सादरं यत्नात्तानुवाच क्रमाद्विभु: ॥६॥ श्रीक्ृष् उवाच। है समुद्र महाभाग स्थलञ्ज पतयोजनम्। देहि मे नगरार्थञ्च पाहास्यामि निश्चितम्॥७॥ नगरं कुरु हे कारो त्िषु लोकेषु दुर्लभम्। रमणीयज्न सर्वेषां कमनीयच्न योषिताम् ॥८ ॥ वाञ्कितव्ापि भक्तानां वैकुएठसट्टशं परम्। सर्वेषामपि खर्गायां परम्पारमभीसिसितम् । ट 8 दिवानिशं सवगश्रेष्ठ सन्निधी विश्वकरमयः । स्थितिं कुरु महाभाग यावन्निर्माति द्वारकाम्॥१० दिवानिपज्ज सत्पार्शें चक्रश्रेष्ठ स्थितिं कुरु। ओोमित्युका तु प्रययुः सर्वे चक्र विना मुने ॥११॥ कंसस्य पितरं भट्रमुग्रसेनं महावलम्। हृपं चकार नगरे चत्रियाणां सतामपि॥ १२ ॥ विजित्य च जरासन्ध' निहत्य यवनं तथा। उपायेन महाभाग निर्माएक्रममीश्वरः ॥ १२॥ श्रीभगवानुवाच। पतयोजनपर्यन्त नगरं सुमनोहरम्।

रुचके: पारिभट्रश्व पलङ्गस् स्यमन्तकैः। गन्धकेर्गालिमेश्चेव चन्द्रकान्तादिभिस्तथा ॥ १५॥ सूर्य्यकान्तादिभिश्चैव पुत्रस स्फाटिकाकतैः । इरिइरैंस मणिभि: श्यामैगौरसुखैद्वषैः॥१६॥

१०३ ० ] श्रीकृप्णजनखएडम्।

गोरोचनाभि: पीतेय दाडिमीवीजरूपकैः। पद्मवीजनिभेशैव नीले: कमलवर्णकेः ॥ १७॥ मणभि: कज्जलाकारेरुज््वलैय परिष्क तेः।

स्वर्णमून्यथतगुरैरीषद्रत्त : सुथोभनैः । गरिष्ठेस्व वरिष्ठैश मगिश्रेष्ठैश्च पूजितेः॥ १८ ॥ यथाविधानं यद्योगं यत्र यन्म तमीप्तितम्। मगीनां हरणज्जव यत्तसङ्गा हिमालयात्॥ २० ॥ दिवानिशं करिरथानन्ति यावन्निर्माणपूर्वकम्। यच्तैश्न सप्तभिलचैः कुवेरप्ररितैरपि ॥ २१॥ वेताललच्ैः कुप्मागडलचैः शङ्गरयोजितैः। दानवैव्र ह्रचोभिः शेलकन्यानियोजितैः ।२२॥ कुरु दिव्यञ्ज पत्नीनां सहस्राणान्न षोड़भ। अन्यपत्नीजनस्यापि चाष्टाधिकशतस् च।। २३॥ श्िविरं परिखायुकतमुच्ःप्राकारवेष्टितम्। युक्तद्वादशपालञ्च सिंहद्वारपरिष्क तम् ॥ २४॥ युक्तज्चित्र विचित्रस्न क्त्रिमैश्न कपाटकेः। निषिद्वव्टक्चरहितं प्रसिद्वेश्व परिष्क तम् ॥ २५॥ सुलच्णं चन्द्रवेधं प्राङ्गसज्ज तथैव च। यदूनामाश्चमं दिव्य किङ्गराणां तथैव च । २६॥ सवप्रसिद्धं निलयसुग्रसेनस्य भूभृतः। आश्रमं सर्वतोभद्र वसुदेवस्य मत्पितु:। २७॥ विश्वकर्मोवाच। के ते हत्ताः प्रशस्ाव निपिद्ाथ्ापि केचन।

८४८ ब्रह्मवैवत्तपुराणे [१'३ प्र'

भट्राभद्रप्रदायापि तान् वदस्व जगद्गुर ॥२८॥ केषामस्थिनियुत्तञ्ज गिविरञ्ज शुभाशुमम्। दिशि कुत् जलं भद्रमभद्रज्ज वद प्रभो॥ २६॥ भद्रप्रदश्व को वत्तो दिधि कुत्र प्रवर्त्तते। किं प्रमाएं गहागाञ्ज प्राङ्गयानां सुरेखर ॥ ३०॥ मङ्गलं कुसुमोद्यानं दिशि कुत्र तरोस्तथा। प्राकाराणं किं प्रमाएं परिखानां सुरेश्वर ॥ २१॥ द्वाराणाजन गहाणाञ्ज प्राकाराणां प्रमाणकम्। कस्य कस्य तरो: काछठ प्रभस्तं भिविरे प्रभो। अ्मङ्गलं वा केषाञ्ज सवे मां वक्ुमर्हसि। ३२॥ श्रीभगवानुवाच। आयमे नारिकेलय गहिणाज धनप्रदः। भिविरस्य यदीथाने पूर्वे पुत्रप्रदस्तरुः ॥३२ ॥ सर्वत्र मङ्गलाहस तरुराजी मनोहरः । रसालवृत्तः पूर्वस्तिन् वणां सम्पत्प्रदस्तथा। ३४॥ शुभप्रदश सर्वत्र सूरकारो नियामय। विल्वस पनसचव जम्वीरो बदरी तथा ॥ २५॥ ग्रजाप्रदश पूर्वस्मिन् दत्तिसे धनदस्तथा। सम्पत्प्रदृश् सर्वत यतो हि वर्दते ग्टही ॥३६॥ जम्बूवृच्तस्न दाड़िम्बः कदत्याम्त्रातकस्तथा। बन्धुप्रद्श्व पूर्वस्तिन् दक्िणो मित्रद्स्तथा ॥३७॥ सर्वत्र शुभद्य्व धनपुत्रशुभप्रदः । हर्षप्रदो सुवाकश्च दत्षिरे पश्चिमे तथा॥ ३८ ॥ ईयाने सुखदशव सर्वत्रव निभामय।

०३ अ्० ]

सवत्र चम्मकः शुद्धी भुवि भद्रप्रद्स्तथा॥३६॥ अल्लाख्ुश्चापि कूझाएडमायास्वुच सकिंशुक:। खर्जुरो कर्कटी चापि गिविरे मङ्गलप्रदा ॥ ४० ॥ वाम्तूककारविल्वस वार्ताकुय शुरुप्रदः ॥४१॥ लताफलज्ज शुभटं सवें सर्वत्र निश्चितम्। प्रगस्त कथितं कारो निषिदञ्ज निशामय। वन्चव्ृक्षो निषिदव शिविरे नगरेऽपि च ॥। ४२॥ वटो निषिद्ः शिविरे नित्य' चोरभयं यतः । नगरेषु प्रसिदश्न दर्शनात् पुखदस्तथा । ४३ ॥ निषिडः प्ालमलियव गरिविरे नगरे पुरे। टुःखप्रदृश सततं भूमिपानां सदापि च॥ ४४ ॥ न निषिद्ः प्रसिडस ग्रामेषु नगरेषु च। विद्यामतिनिपिडस् सततं दुःखदस्तथा । ४५॥ हे कारो तिन्तिड़ीवृत्तो यत्नात्तं परिवर्जयेत्। पतन धनहानि: स्ात् प्रजाहानिभवेद् ध्रवम् ॥४६॥ शिविरतिनिषिदश्च नगर कि्जिदेव च। न निषिद्ः प्रसिद्श्च ग्रामेषु नगरेषु च॥ ४७॥ विद्यामतिनिषिदस् प्राज्तस्त परिवर्जयेत्। खर्जूरश गहुस्व निषिद्ः भिविरे तथा॥ ४८॥ न निषिद्वः प्रसिद्श्न ग्रामेषु नगरेषु च। वृत्तश्न चसाकादीनां धान्यञ् मङ्गलप्रद्म् ॥ ४८ ॥ ग्रामेषु नगरे चापि शिविरे च तथैव च। दन्तुव्ृक्षश्न शुभदः सन्ततं शुभदस्तथा॥ ५० ॥ अभोकस शिरीषच्च कदम्वच्च शुभप्रदः ।

८५० ब्रह्मवेवत्तपुराणे [१०३ अ०

कच्चित् हरिद्रा शुभदाशुभदयाद्र कस्तथा। ५१ ॥ हरीतकी च शुभदा ग्रामेषु नगरेषु च। मवाद्या भद्रदा नित्य तथा चामलकी ध्र वम्॥ ५२ गजानामस्थि शुभदमखानाव तथेव च। कल्याणमुच्चैःश्रवसां वास्ती स्थापनकारिणाम्॥ ५३॥ न शुभप्रदमन्येषामुच्छ्िन्नकारणं परम्। वानराणां नराणाञ् गर्दभानां गवामपि। ५४॥ कुककुटानां शृगालानां मार्जाराणमभट्रकम्। भेटकानां शूकराणां सर्वेषाञ् शुभप्रद्म् । ५५। ईशाने चापि पूर्वस्तिन् पश्चिमे च तथोत्तमे। शिविरस्य जलं भद्रमन्यत्ाशुभमेव च।५६। दीर्घें प्रस्थ समानञ्ज न कुर्य्यान्मन्दिरं बुधः । चतुरस्त्र ग्टहे कारी ग्टहिणां धननाशनम् ॥ ५७॥ दीर्घ: प्रस्थः परिमितो नेव्ाङ्वेनापि संहतम्। शून्य न रहितं भट्र शून्य शून्यप्रदंनृणाम् । ५८ ॥ प्रस्थ हस्तद्यात् पूर्व दीर्घे हस्तवयं तथा। ग्हागां शुभदं द्वारं प्राकारस्य ग्टहस्य च । ५ट ॥ न मध्यदेशे कर्त्तव्य किज्रित्र नाधिके शुभम् । चतुरस्र चन्द्रवैधं शिविरं मङ्गलप्रदम् ॥ ६०॥ अभद्रदं सूर्य्यवेध शिविरं मङ्गलप्रदम्। अभद्रदं सूर्य्यवेधं प्राङ्गयच् तथैव च । ६१॥ शिविराभ्यन्तरे भद्रा सथापिता तुलसी टृगाम्। धनपुत्रप्रदाती च पुखदा हरिभत्िदा ॥ ६२॥ प्रभाते तुलसीं दृद्टा खर्णदानफलं लभेत्।

१०३ त्र ० । श्रीक्कप्ण जन्मखएडम् । ८५१

मालती यूथिका कुन्दमाधवी केतकी तथा। ६३॥ नागेशरं मल्निकाल काजजनं वकुलं शुभम्। अपराजिता च शुभदा तषामुद्यानमीप्मितम्॥ ६४। पूर्वे च दत्षिणे चैव शुभदं नात्र संभयः । ऊध्वें षोड़भहस्त भ्यो नैव कुर्य्याद ग्टहं ग्टही॥ ६५॥ ऊध्वें विंभतिहस्तभ्यः प्राकारं न शुभप्रद्म्। सूत्रधारं तैलकारं खवर्णकारज्ज हीरकम् ॥६६॥ वाटीमूले ग्राममध्य न कुर्य्यात् स्थापनं बुधः। ब्राद्मरं चच्तियं वैश्य सच्छूद्रं गयकं शुभम् ॥ ६७॥ भट्ट वैद् पुष्ककारं स्थापयेच्किविरान्तिके। प्रस्थ च परिखामानं पतहस्तं प्रशस्तकम् ॥ ६८ ॥ परितः शिविरायाञ्च गभ्भीरं दयहस्तकम्। सङ्गेतपूर्वक्चैव परिखाद्वारमीप्सितम् ॥ ६॥ पत्रोरगम्य मित्रस्य गम्यमेव सुखेन च। शालमलीनां तित्तिड़ीनां हिन्तालानां तथैव च ॥७०॥ निम्बानां सिन्धुवाराणासुम्बराणामभट्रकम्। धत्तूरायां वटानाञ्चाप्येरएानामवाव्ळितम्।७१।। एतेषामतिरिक्तानां भिविरे काष्ठमी्ितम्। वृत्तञ्ज वज्हस्तज्ज भूधरो वर्जयेद्बुधः।७२॥ पुव्रदारधनं हन्यादित्याह कमलोद्वः । कथितं लोकशनिक्ार्थं कुरु काष्ठं विना पुरीम् ॥ ७३॥ शुभच्तपञ्चाप्यधुना गध्क वत्स यथासुखम्। विश्वकर्मा हरिं नत्वा जगाम पचिया सह॥ ०४॥ समुद्रस्य समीपञ्च वटमूलं मनोहरम्।

८५२ ब्रह्मवेवत्तपुराखे। [१०४ नप्

सुष्वाप तत्र नतं च कारृश् पत्िया सह ॥०५ ॥ स्वप्न द्वारवतों रम्यां ददर्श गरुड़स्तथा। यत्किञ्चित् कथितं कारु कषोन परमात्मना ॥ ०६ तदेव लक्षणं सवें दृदर्थ नगर मुने। कारु हसन्ति खप्न च तर्वे ते शिल्यकारिए:॥ ७॥ गरुड़ गरुड़ाद्वान्य वलवन्तश्च प्िरः । बुद्धी ददर्श गरुड़ो विश्वकर्मा च लज्जितः ॥ ७८॥ अतीव द्वारकां रम्यां शतयोजनविस्तृताम्। व्रह्मादीनाच नगरं विजित्य च विराजिताम्। तेजसाच्कादितं सूयं रत्ानाज् परिष्कृताम्। ७2॥ दति श्रीव्रह्मदैवत्त महापुराणे नारायणनारदसंवादे श्रीकृप्णजनमखरडे द्वारकानिर्माणारभ व्ाधिकशततमोऽध्यायः ।

चतुरधिकशततमोऽध्यायः।

• 0:0-

श्रीनारायर उवाच।

एतस्तिन्नन्तरे ब्रह्मा भवान्या च भवः खयम्। अनन्तथापि धर्मच भारकरय् हुताशनः॥ १॥ कुवेरी वरुणचव पवन् यमस्तथा। महेन्द्रयापि चन्द्रय रुद्राथकादशैव ते॥ २ ॥ अन्ये देवाच्च मुनदी वसवः सप्त एव च।

१०४ श्र० श्रीक्कष्ण जम्मखगडम्। ८ ५२

आदित्याथ्चापि दैत्याश्च गन्धर्वाः किव्नरास्तथा॥ ३॥ आययुर्द्दारकां द्रष्ट, शीक्वषञ्च बलं तथा। आगच्कन्तञ् सहमा वटमूलं मनोहरम्॥ ४ ॥ दृष्टा च देवता: सर्वास्तुष्ट वुः पुरुषोत्तमम्। आकाथाच् विमानेश सम्प्राप्य वटमूलकम् ॥ ५॥ दद्टशु्द्दारकां रम्यामतीवसुमनोहराम्। मुक्तामाणिक्वहीरेय रत्राजिविराजिताम्। ६। परितयतुरत्ान्न प्तयोजनसंमिताम्। सप्तभिः परिखाभिश्व गन्भीराभिस्न वेष्टिताम् ।७॥ प्राकारैनवभिर्युक्तां लच्षैः क्रीड़ासरोवरेः। मनोहरै: सपझश् सहितैश्व मधुव्रतैः ॥८॥ शोभितां सर्वतोभद्रैः पुष्पोद्यानविलच्तकैः। प्रफुन्नपुष्प: पवनेः सवेत्र सुरभीक्वताम् ॥ 2। आमोढिताच शीतन मन्दचन्दनवायुना। तरुभिर्नारिकेलानां शोभितां भतकोटिभिः ॥ १० ॥ गुवाकानाञ व्ृत्तैय भूषितां तञ्चतुर्गुरैः। चतुर्गुरौरगुंवाक्ानां युक्तामास्तरमहीरुहैः ॥ ११॥ परीतां पनसानाञ् वृत्तैरास्रसमैर्मुने। सुशोभिताञ तालानां दुमैरास्रसमैर्मुने॥१२ ॥ अश्त्थेवदरीभिश्च विल्वैराम्त्रातकैवैटैः। गाल्मलीभिश्व जम्बूभि: कदस्वेसापि ग्रोभिताम्।।१३। वंश्रेस् तित्तिड़ीभिश्व चम्पकैवकुलैप्तथा।

खजू रे रर्जूनैः पिष्टेरित्तुभिः काघ्नैरपि। 5-92

८५४ ब्रह्मवेवर्त्तपुराये [१०४ त्र०

हरीतकीभिर्धात्रीभिरिन्दुभिः परितः पताम्॥१५॥ शालैः प्रियालेहिन्तालै: भिशिरैः सप्तपर्णकेः । अन्यर्नानाट्गुमैरिष्टेरिष्टां युक्तां परिप्न ताम् ॥ १६॥ असंख्य मन्दिरे रम्यैरत्युच्चैरपि संस्कृताम्।

माणिकाहीर कैथितः सद्रतकलशान्वितैः। ्मर्य भिर्निर्सितेरिष्टः सोपाननिकरैवरैः ॥ १८ ॥ कपाटैः कठिनैर्दिव्य रर्गलाकील कैर्युताम्। हरिएमणीनां स्तम्भानां कदम्वरपि संयुतै: ॥१८ ॥ नानाचित्र विचित्रव्च सुचित्रश्च परिष्क तैः। दर्परैः सृत्त्मवस्त्रश्न शोभितैः खेतचामरैः ॥२०॥

वीधीभीरत्नखचितै राजमागैः समन्विताम् ॥ २१ ॥ ग्रीममध्याड्कसूर्य्याभां ज्वलितां रत्नतेजसा। गवाच्लचैः संयुत्तां वाजिशालोत्परिष्कृताम् ॥२२। दृष्टा च द्वारकां रम्यां ते देवा विस्मयं ययुः । प्रसन्नवदनी देवो लाङ्गली भगवानज: । २३। सम्मार यदुवंशानां समूहमुग्रसेनकम्। वसुदेवं देवकीज पाएडवांस्च समातकान्॥ २४ ॥ नन्ट यशोदां गोपालान् राजेन्द्रमुनिपुङ्गवान्। गन्धर्वान् किन्नरांखेव सवितो बटुपुङ्वेः॥२५॥ नन्दो वशोदा गोपाय जनन्या सह पाएडवाः। गन्धर्वा: किन्नराश्चैव विद्याधर्यस नारद॥ २६॥ किननर्वशापि नर्तक्ो गावका वादभाएडकाः ।

३०४ त्र ० ] श्ीकणजन्मखगडम् । ८५५

भित्तुका भाएडकायैव भटाथ गणकास्तया॥२॥ नानादेशोद्ववा भूपा वैद्याव्ान्य च मानवाः । सत्नासिनश्च यतयोऽवधूता ब्रह्मचारिणः ॥२८॥ आययुर्मुनयः सर्वें समरियाः सिद्पुङ्गवाः । सनकश्न सनन्दय ततीयय सनातनः ॥ २८। सनत्कुमारो भगवान् ज्ञानिनाज्ज गुरोर्गुरु:। शिथ स्त्रिकोटिभि: सार्डवे पञ्चवर्षो दिगम्बरः ॥ ३०॥ शिथयैस्त्रिलचैः सहिती टुर्वासा भगवानजः । लक्षगिथैः कश्यपस वाल्मीकिश्च तिलचके: ॥३१॥ लक्षग्रिष् र्मौतमय कोटिभिश्न वहस्पतिः । शुक्रस्त्रिकोटिभिः साईवं भरदाजय लन्नकैः ॥ ३२॥ शिपय स्त्रिकोटिभि: सारईमङ्रिरा भगवानजः। वश्निषठः कोटिभि: शिष्यः प्रचेताः कोटिभिस्तथा ॥३३। त्रिलक्ेश्च पुलस्त्यथ्ाप्यगसत्यः कोटिभि: सह। पुलहो लचशिषस क्रतुलचैस्तथैव च। ३४ ॥ अत्रिस्तिकोटिभिः साड़ें भृगुश्व पञ्चकोटिभिः। त्रिकोटिभिमरीचिश्व पतानन्दः सहस्रकेः ॥३५॥ सार्डव त्रिकोटिभि: मिथ ऋथशृङ्गो विभाएडकः । पाणिनि: कोटिभि: भिप्यलंचैः कात्यायनस्तथा ॥३६॥ याज्ञवल्काः सहस्रय्न व्यासः भिष्यत्रिकोटिभिः। श्रिथ्ैलेचैथ सहितो गर्गः कुलपुरोहितः ॥ ३७॥ गालवस सहस्रस सहस्त्रः सौभरिस्तथा। त्रिकोटिभिर्लोमप्रथ्च मार्करड यस्त्रिकोटिभि: ॥३८। सान्दीपिनिर्देवलश्च सच्किष्यैक त्रिकोटिभि:।

ब्रह्मवेव त्तैपुरासे [१०४३०

बोढ: ग्िष्यैः कोटिभिश लक्षेः पञ्चशिखस्तया॥ ३८॥ अहं नारायगश्चैव नरीमम सहोदरः। भिथ्येस्त्रिकोटिभिः साड्वे विश्वामित्र्व कोटिभि: ॥४०। त्रिकोटिभिर्जरत्कारुरास्तीकश्च त्रिकोटिभिः। त्रिकोटिभि: पर्शुरामी वत्सी लक्षेश्व भिथ्यकैः ।४१। दक्षस्त्रिलच्ैः शिष्यैश्च कपिलः पञ्चकोटिभिः। संवर्तश्न विलचैश्ाप्युतथ्यश्च तथैव च। ४२ ॥ सहस्र जैमिनिस्ैव पैलो लक्षैस्तथैव च। सुवस् सहस्रस्न वैथम्पायन एव च ॥ ४३ ॥ ग्रिष्यैलचैः समेतश्च व्यासश्निष्यः पुरोगमः । लच्चैः शिषैस्तथा मृङ्गी चोपमन्यु स्तथेव च॥ ४४ ॥ सहस्रश्व गौरमुखः कचो लत्तेगुरो: सुतः। अश्वत्थामा तथा ट्रोप: कपाचार्यः सगिषकः ।४५। भीष: कर्णश् भकुनी राजा दुर्योधनस्तथा। नृपस्य भ्रातरः सर्वे चान्य भूपा जगद्गुरुम् ॥ ४६ ॥ श्ीभगवानुवाच। शुभकमगि निष्पन्न यास्यन्ति ये समागताः । भिवब्रह्मादयो देवा मुनयस तथापरे॥ ४ ॥ तज्जापि यादवैः साईं प्रविशद् द्वारकां पुरीम्। मत्पितरा मातभिः साडें माहेन्द्र च क्षणे नृप॥ ४८ । अपरे यदवोऽन्य च यास्यन्ति मथुरां पुरीम। सुत्व ति विरसी राजा तमुवाच भयाकुल:॥ ४८ ॥ उग्रसेन उवाच। वासुदेव न यास्यामि भूमिं तां पैतकों पुनः।

२०४ त्०) श्रीऊ्तवजन्मखरडम् । ८५०

सवतीर्थपरां शुद्धां दैवे कमगि पैतके ॥५०॥ पावके भूमिदेशे च पितृगां निरवपेत्तु वः । मट्भूमिः सामिपित्भिः श्रादकमगि हन्यते॥ ५१॥ पितृणां निष्फलं श्राद्ं देवानामपि पूजनम्। किञ्ञित्फलप्रदच्चव सम्पूर्गी पैलके स्थले ॥ ५२ ॥ पुत्रपौत्रकलत् भ्यः प्राणभ्यः प्रयसी सदा। दुर्लभा पैतकी भूमि: पितुर्मातुर्गरीयसी ।५३ ॥ तत्यस्यञ्च पवित्रज्च दैवे कर्मणि पैलके। क्रोड़ाञ्ज दत्त दानव परदृत्तमश्ुद्धकम् ॥ ५ ४ ॥ स्त्रियते पैतकीभूम्यां तीर्थतुल्यफलं लभेत्। गङ्गाजलसमं पूत पिटखातीदकं हरे। ५५ । तव स्रात्वा जले पूते गङ्गास्त्नानफल लभेत्। पितृणां तर्पएं तत्र पवित्र देवपूजनम्।५६॥ पैतकी जन्मभूमिश्ेत् फलं ताद्विगुएं लभेत्। पैकीभूमितुल्या च दानभूमिः सतामपि ६ ५७ । वासुदेव उवाच। भोगास्ते वचनं किंवा निषेक: केन वार्यते। पेलकी तीर्थतुल्या सा किं तोथें द्वारकापरम्॥ ५८ ॥ सवतीर्थपरा स्रेष्ठा द्वारका बहुपुखदा। वस्या: प्रवेभमात्र स नरायां जन्मखणडनम् ५८॥ दानब द्वारकायाच श्राइञ् देवपूजनम्। चतुर्गुगाज्न तीर्थानां गङ्गादीनाज् भूमिप। ६० ॥ गच्क व्रह्मादिभिः सादे मुनिभिर्यादवैः सह। राजेन्द्र भवनं तत्र गटहाणां सादरं पुनः ॥ ६१।

८५८ [१०४ अ्र०

क रोति भश्व्कार महेन्द्रस्यामरावतीम्। निंवस त्वं सुधर्मायां माहेन्द्र च चषणे नृप ॥ ६२। जम्बुद्दीपस्थिता भूपा राजेन्द्रमराडलेखराः। करं दास्यन्ति तुभ्यञ्न महेन्द्राय सुरा बघा ॥ ६३॥ भूयाज्जितः कुवेरश्न धनेन धनसम्पदा। तेजसा भारकरथ्ापि महेन्द्रः सम्पदा तथा॥ ६४॥ देवा जिता रणेनैव पुरेन सुनयो जिताः। तपस्विनथ् तपसा व्रतिनश्व व्रतेन च । ६५ । उग्रसेनसमी राजा न भूतो न भविष्यति। सभायां यस्य भगवान् बलदेवो महाबल: ॥ ६६। विश्वच् यस्य शिरसां सहस्रार्णं नरेश्वर। एकस्तमिन् शिरसि न्यस्तं शूर्पे च सर्षपो यथा ।६७० न ह्यनन्तसमो देवो बलेन बलवत्तरः । यद् णानाज् नास्त्यन्तस्नानन्त जगुर्बुधाः ॥६८॥ बसवोऽष्टी महाभागा रुद्राथ् शङ्रं बिना। बलिनो द्ादशादित्या महेन्द्रय् सुरैः समः ६८॥ न समर्था ध्रवं जेतुमुग्रसेनं वृपेश्वरम्। कृष्णस्य वचनं सुत्वा प्रसन्नवदनी वृप:॥ २० । प्रययी यादवैः सार्द्वं महेन्द्रसवनात् परम्। स्ालयं द्वारकामध्य ज्वलन्त मणितेजसा ॥9१॥ सहस्त्रदारपालैस शूलिभिर्दएडहस्तकेः। नियुत्त रच्ितं द्वारं ददर्श मानवेश्वरः ।9२। अंभ्यन्तरे च शिविनं द्वारभ्य: षड्भ्य एव च। मन्दिरापाच भतकै रतानां परिभूषयम्॥ ७२।

०४ अ० श्रीकष्ण जन्मखएडम्। ८५६

कोटिं मत्तगजेन्द्राणां ददर्श गजमन्दिरे। चतुर्युगं गजीघञ्च गजानां षड्गुएं तथा॥श४॥ महावलांथ्च तुरगान् सूर्य्याशञ्ज हसन्ति च। गजेन्द्रोघञ्च सर्वेषां वाहनानामपीखरम्॥७५॥ हसत्येरावतं पश्वन्महेन्द्रस्य च नारद। अत्य चैरुच : शपवसां ददर्ग कोटिमीस्सितम् ॥ ॥ खराणां दभकोटिञ्च पादातं पड़गुएं तथा। निर्माएं रत्नसाराणां रथानां पञ्चलत्षकम् ॥७। पञ्चलचं सारथीनां तव्राख षड़गुगं तथा। अश्ववाटंतत्समच् सुधर्माञ्ज सतामपि॥ ७८॥ ददर्भाभ्यन्तरे रम्ये टेवास् मुनिसंयुताम्। वड्निशुद्धांशुकै रम्य भैषितां रत्तकम्बलै: ॥७६॥ रत्नसिंहासने रम्यर्भूषितां रक्तपिङ्गलैः । अमू्यरत्ननिर्मा एवीथीनां तेजसोज्ज्वलाम् । ८० । वेष्टिताज्ज महाभीतैः किङ्गरेः शतकोटिभिः । प्रविवेश सभां रम्यां शुत्वा शङ्कध्वनिं शुभाम् ॥८१ ॥ वाद्यञ्च दुन्दुभीनाज्ज मुनीनां वेदमन्त्रकम्। दृष्टा वपं समुत्तस्थी वेगेन सबली हरिः ॥ ८॥ ब्रझ्मा महेश्वरसव शेषश्च देवपुङ्गवाः । समुत्तस्थ : सुराः सर्वे मुनवश महाव्रताः ॥ ८३॥ राजेन्द्राश्चापि सिद्ेन्द्रा वसुदेवपुरोगमाः। रत्नसिंहासने रम्य चोग्रसेनो महावलः ॥ ८४॥ समुवास महेन्द्रस्य मुनीनामाज्जया हरेः। देवानाज़ गुरुगाव गर्गस्यापि तथैव च । ८ ५।

[१०४ प्र०

सप्ततीर्थोटकेनैव पूर्णकुभ्भेन नारद। चकार वेदमन्त्रव्च वृपस्याप्यभिषेचनम्॥ ८६॥ तस्म वस्त्रयुगं दत्तं वड्गिशुद्ध मनोहरम्। वरुणेन पुरा दत्तं कृष्णाय परमात्मने॥ ८9॥ मात्यच पारिजातानां चन्दनं रत्नभूषगम्। रत्च्कत्र ददी तस्म बलदेवो महाबलः॥८८॥ ब्रह्मा कमएडलुञ्ज व शूलञ्जापि महेश्वरः। पार्वती रत्नमात्यज्ज हारख्व मालती सती। ८ट॥ अ्रन्य देवाथ् मुनयो राजेन्द्रा: सिद्धपुङ्गवाः । कौतुकप्न ददी त क्रमेश च पृथक पृथक् ॥ ८०॥ वसुदेवो ददी तस्मे शुभदं खेतचामरम्। पवनेन पुरा दत्तं कष्णाय परमात्मने॥ ८१॥ नन्दो ददी च सुरभिं कामधेनुञ्च पूजिताम्। यशोदा देवकी तस्मे रत्नश्ेष्ठं ददी मुदा ॥ ८२॥ सप्तभि: किङ्गरैश्नापि संवीतः खतचामरैः। दधार छवत्रमक्र रो भत्या चैवाजया हरेः॥ ८३॥ रत्नसिंहासने रम्ये ददभ रत्नदपयम्। अतीवपुस्यावाप्यव्न हरिणा च पुररत: ।2४॥ चक्र सुतिच्च भट्टास भिन्तुका ब्राह्मणास्तथा। ददुः शुभाशिषं तस्मे देवासर मुनयस्तथा।६५॥ ब्राह्मरेभ्यो ददी राजा रत्नकोटिव भकितः । भट्टेभ्यो रत्भतकं भिक्षुकेभ्यस्तथेव च॥ ९६ ॥ अभिषित्य वृपेन्द्रस्न देवांश मुनिपुङ्गवान्। सम्मूज्य ब्राह्मपांसाप भट्टा भिन्षु द्विजं गुरुम् ।291

श्रीक्ृ पाजन्मखगडम्। ८६१

म्वालयञ्न ययुः सर्वे यादवायय मुदान्विता: । ये ये हरे: पार्षदाश् ते सर्वे स्ालयं वयुः ॥८८॥ प्रभाते चाययुः सर्वे सुधमाञ्ज सभां हरेः। नमस्कृत्य महेन्द्रञ्ज चोषु: सर्वेच संसदि॥६६॥ दूति श्रीव्रह्मवैवत्त महापुराणे नारावनारदसंवादे श्रीक्वपाजममखगड द्वारकाप्रवेश उग्रसेनाभिषेके

पञ्चाधिक भततमोऽध्यायः।

.**-

शीनारायण उवाच।

अथ वैदर्भराजेन्द्रो महावलपराक्रमः । विटभंदेशे पुरयात्मा सत्यशीलख भीषमकः ॥ १॥ राजा नारायणंशच्च दाता च सर्वसम्पदाम्। धमिष्ठश्च गरीयांक्च वरिष्ठश्चापि पूजितः ॥ २। तस्य कन्या महालक्ष्ी रुक्तिणी योषितां वरा। अतीवसुन्दरी रम्या रमा राभासुपूजिता॥ ३॥ नवयौवनसम्पन्ना रत्नाभरणभूषिता। तप्तकाव्नवर्णाभा तेजसोज्ज्वलिता सती। ४ ॥ शुद्धसत्वसरूपा सा सत्यशीला पतिव्रता। शान्ता दान्ता नितान्ता चाप्यनन्तगुपशालिनी । ५॥ दून्द्राणी वरुणानी च चन्द्रनारी च रोहिणी।

ब्रह्मवेव त्तपुराणे [१०५ त्र०

कुवेरपत्नी सूर्य्यस्त्री साहा शान्ता कलावती॥ ई। अन्यासु रमणीवासु श्रष्ठा च सुमनोहरा। रुविभ रया भीष्कन्याया: कलां नाहन्ति षोड़गोम् H91 तां दृद्टा राजराजेन्द्रो बालक्रीड़ारतां पराम्। वालां सुशोभां कुरवन्तीं यथाम्र षु विधो: कलाम् ।८॥ परत्पूर्णेन्दुयोभाव्या परत्कमललोचनाम्। विवाहयोग्यां युवतीं लज्जानम्र्राननां शुभाम् । । सहसा चिन्तिती धर्मो धमशीलस सुव्रतः। सुतां पप्रच्छ पुत्रांश्च ब्राह्मणांश् पुरोहितान्॥१०॥ भीष्मक उवाच। कं वगोमि सुतार्थच्ज वराहे प्रवरं वरम्। मुनिपुत्र देवपुत्र राजेन्द्रसुतमीस्तितम् ॥११। विवाहयोग्या कन्या मे वर्ईमाना मनोहरा। गीघ्र® पश्य वरं योग्यं नवयीवनसंस्थितम् ॥१२॥ धर्मशीलं सत्यसन्धं नारायणपरायणम्। वेदवैदाङ्गविज्ञन्ज परिडतं सुन्दरं शुभम् ॥ १३॥ प्रान्त दान्त चमाशीलं गुणिनं चिरजोविनम्। महाकुलप्रसूतत्न सर्वत्रव प्रतिष्ठितम् ॥ १४ ॥

महारथं प्रतापाहें रणमूध्ि च सुस्थिरम् ॥ १५ ॥ करोषि देवपुत्रञ्न ह्वं गुणयुतं तथा।

सुवाचकं विचारन्न सिद्धान्तेषु नितान्तकम्। वृपेन्ट्रवचनं गुत्वा तमुवाच मुनेः सुतः ॥ १॥

०५ूश्र०] श्रीक्पाजन्मख एडम्।

गीतमस्य पतानन्दो वेदवैदाङ्गपारगः । आप्तः प्रवत्ता विज्ञश्व धर्मी कुलपुरोहितः । पृथिव्यां सवतत्त्वज्जी निष्णातः सर्वकर्मसु ॥१८ ॥ पतानन्द उवाच। र्राजेन्द्र तवञ्ज ध्मज्ो धर्मशास्तविशारदः। पूर्वाख्यानञ्ज वेदोतं कथयामि निशामय ॥ १९॥ भुवो भारावतरणे स्यं नारावणी भुवि। वसुदेवसुतः श्रामान् परिपूर्सतमः प्रभुः ॥२०॥ विधातु् विधाता स ब्रह्म भशेषवन्दितः। ज्योतिःस्वरूपः परमी भक्तानुग्रहविग्रहः ।२१।। परमात्मा च सर्वेषां प्राशिनां प्रक्ृतेः परः। निर्लिप्तय् निरीहश्च साक्षी व सर्वकर्मेशाम् ॥२२। राजेन्द्र तस्म कन्याज्ज परिपूर्णतमाय च। दत्त्वा यास्यसि गोलोकं पितभिः पतकैः सह ॥२२॥ लभ सारूप्य मुक्तिज्ज कन्यां दच्वा परव च। दूहैव सर्वपूज्यश् भव विखवगुरोगुरुः ॥२४॥ सवसं दच्ियां दतत्वा महालक्ष्मोञ्ज रुक्तिगीम् । समपं कुरु विभी कुतुष्व जन्मखरडनम् ॥२५॥ विधाता लिखिती राजन् सम्वन्धः सर्वसस्मतः । द्वारकानगर कृषं शीघ्र प्रस्थापय डिजम् ॥२६॥ कत्वा शुभचसं तूणं सर्वेषामषि सम्पतम्। आनीय परमात्मानं भतानुग्रहविग्रहम् ॥२९।

दृष्टिमात्रात् कुरु वृप खजव्कर्मेखरडनम् ॥२८॥

८६४ ब्रह्मवेवर्तपुराण [१०५ उ००

यं न जानन्ति चत्वारो वेदा: सन्तथ् देवताः। सिद्ेन्द्राख् मुनीन्द्राश् देवा ब्रह्मादयस्तथा ॥२६॥ का ध्यायन्ते ध्यानपूताश्च योगिनी नं विदन्ति यम्। सरसती जड़ीभूता वेदा: भास्त्राणि यानि च ॥२०। 28

सहस्रवक्नः शेषश्च पञ्चवक्नः सदाभिवः। चतुर्मुखो जगद्ाता कुमार: कार्तिकस्तथा॥ ३१॥ ऋषयो मुनयसैव भक्ता: परमवैष्णवाः। अच्मास्तवने यस्य व्यानासाध्यश् योगिनाम् ।३२।। 16 ब्रालकोऽहं महाराज तङ् ं कथयामि किम्। पतानन्दवचः सुत्वा प्रफुज्लवदनो टृप: ॥२३॥ आ्लिङ्गनं ददी तस्मे समुत्थाय जवेन च। नानारत्नं सुवर्णाञ् वस्त्रञ्ञ रत्नभूषगम्। ३४॥ ददी तस् प्रदानञ्ज प्रसादसुमुखी तृपः। गजेन्द्र तुरगं श्रेछठं रथञ मणिनिर्मितम्॥३५॥ रत्नसिंहासनं रम्य धनञ् विपुलं तथा। भूमिञ्च सर्वसस्याव्यां शखद् वष्टिकरीं शुभाम् ॥२६० अकष्टसाध्यां पूज्याञ्च ग्रामं सर्वप्रशंसितम् ॥३७॥ एतस्मिन्नन्तरे रुकिसुकोप वृपनन्दनः। कम्पितो धर्मयुक्तश्व रक्ास्यी रक्तलोचन: ।३८।। उबाच पितरं विप्रं सभायामस्थिरस्तदा। उत्थाय तिष्ठन् पुरतः सर्वेषाच्च सभासदाम् ॥३६॥ रुक्रुवाच। शृणु राजेन्द्र वचनं हितं तथ्य प्रशंसितम। त्यन वाक्य भित्तुकासां लोसिनां क्रोधिनामहो॥४०॥

५ त्र . ] ग्ोऊप्जभखएड़म्। र६५

नर्त्तकानाच् वैश्यानां भट्टानामथिनामपि। कायस्थानाञ भिचूयामसत्यं वचनं सदा ॥४१॥ घटकानां नाटकानां स्त्रीलुब्धानाञ्ज कामिनाम्।. दरिद्राणाष्त्र मूर्खागां सुतिपूव वचः सदा । ४२ ॥ निहत्य कालयवनं राजेन्द्र पुरती भिया। उपायेन महाबाही लव्ध कवषणेन तद्नम् ॥ ४२॥ द्वारकायां धनी कवष्णो यवनस्य धनेन च। जरासन्धभयेनैव समुद्राभ्यन्तरे ग्टही॥४४ ॥ जरासन्धप्रतच्जव क्षरोनैव च लीलया। चमोडहं पन्तुमेकाकी राज्जश्वान्यस्य का कथा ॥ ४५॥ दुर्वाससक् शिषोऽहं रणशास्त्रविभारदः। ध्रुवं भीषमक तेनैव विशव संहर्त्तुमीश्वरः ॥४६॥ मत्समः पर्थुरामश्च शिशपालश्च मत्समः। सखा च बलवान् शूर: खग जेतु स च नमः ।४७॥ महेन्ट्र सगरं जैतुमहमीथः क्षरेन च। जित्वा युद्ध जरासन्ध दुर्बलं योगिनं नृप ॥ ४८॥ अहङ्गारयुतः कृष्णो वीरं सवं मन्यते धिया। यद्यायास्यति मट्गामं विवाहं कर्त्तुमीप्सितम् ।.४2 । ध्र वं प्रश्थापयिष्यामि चणेन यममन्दिरम्। श्रहो नन्दस्य वैश्वस्य तस्म गोरचकाय च । ५० ॥ साचाज्जाराय गोपीनां गोपालोच्छिष्टभोजिने। करोषि कन्यां स्वीकारं देवयोग्याच्ज रुक्णीम् ॥५१॥ दातुमिच्कसि वाक्यन भिक्षुकस्य द्िजस्य च। राजेन्द्र बुद्धिहीनोऽसि वचनाद्दद्वलस्य च ॥ ५२ ॥ 5-७२

८६६ ब्रह्मवैवर्त्तपुराण [१०५%

मा राजपुत्रो मा शूरो मा कुलीनच्च मा शुचि: । मा दाता मा धनाव्यश्च मा योग्यो मा जितेन्द्रिय:।५ कन्यां देहि सुपुताय शिशपालाय भूमिप। बलैन रुद्रतुष्टाय राजेन्द्रतनयाय च॥ ५४। निमन्त्रणं कुरु ृप नानादेशभवान् कृपान्। बान्धवांस मुनीन्ट्रांख पत्रद्वारा त्वरान्वित: ।५५। अ्रङ्ग' कलिङ्ग मगधं सीराष्ट्र वल्कलं वरम्। राटं वरेन्द्र वङ्गज् गुर्जराटिज्ज पेठरम् ॥ ५६॥ महाराष्ट्र विराटव्न मुद्रलञ्न मुरङ्कम् । भज्नकं गन्नकं खरवे दुरगें प्रस्थापय द्विजम् ॥५७ छतकुत्यासहस्त्रच्च मधुकुल्यासहस्रकम्।

तैलकुष्या पच्चभतं गुड़कल्या द्विलच्तकम्। शर्वरायां राशिशतं मिष्टाव्ानां चतुर्गुयम् । ५८। यवगोधू मधूर्णानां पिष्टराभिशतं शतम्। पृथुकानां राशिलक्षमत्राना् चतुर्गुराम्। ६० ॥ गवां लक्षं क्वेदनज् हरिणानां द्िलचकम्। चतुलचं भथानाज्न कूर्माणाच् तथा कुरु॥६१॥ दमलचं कागलानां भेटानां तज्जतुर्गुगम्। पर्वणि ग्रामदेव्य च बलिं देहि च भक्तितः । ६२॥ एतेषां पक्कमांसच्ज भोजनार्थच्व कारय। परिपूर्एं व्यञ्जनानां सामग्रीं कुरु भूमिप : ६३। अथ सुत्वा व तद्दाक्ं राजेन्द्रः सपुरोहित:। पकारामन्वणं तूग निर्जने मन्त्रिणा सह ॥ ६४ ॥

५ अ० ] श्रीक्कष्ण जन्मखराडम्।

हिजं प्रस्थापयामास द्वारकां योग्यमीष्तितम्। ऊत्वा च शुभलग्नञ्न सर्वेषामभिवाव्कितम् ॥ ६५॥ राजा सभ्भृतसभ्भारो बभूव सत्वरं मुदा। निमन्त्रपष्ठ सवंत्र चकार च सुताघ्नया ॥ ६६। विप्रः सुधमीं संप्राप्य नृपैदेवैश्व वेष्टिताम्। प्रददी पृत्िकां भद्रामुग्रसेनाय भूछते ॥ ६७॥ प्रफुल्लवदनो राजा गुत्वा पत्र सुमङ्गलम्। सवर्णानां सहस्रष्न ब्राह्मरोभ्यो ददी मुदा ॥ ६८॥ दुन्दुभिं वादयामास द्वारकायाच् सवतः। देवान् मुनीन् वृपांस व जातिवर्गीस बान्वान् ।६2। भट्टांश् भिक्षुकांसव भोजयामास सादरम् । श्रीक्ृण्णस्य सुवेशं च कारयामास भूपतिः॥ ७०॥ अतीवरम्यमतुलं त्रिषु लोकेषु दुर्खभम्। यावाञ्ज कारयामास जगतां प्रबरं वरम् । ०१॥ वेदमन्त्रे ण रम्यण माहेन्द्रे सुमनोहरे। आदी ब्रह्मा रथस्थश्न सावितश सहिती ययी ।9२॥ रथस्थश् महाहृष्टो भवान्या चभवः सयम्। प्रेषश्ापि दिनेशश् गणेभवापि कीत्तित: ।७३ । महेन्द्रश् तथा चन्द्रो वरुण: पवनस्तथा। कुवेरश्च यमो वड्िरीभानोऽपि ययी मुदा॥७४॥ देवानास् त्रिकोव्यश्च मुनीनां षष्टिकोटय: । गजेन्द्राणं विलचष खतच्छत्र विलचकम्॥ ७५॥ उग्रसेनो बभी राजा नच्तत्े षु यथा भभी। ययौ प्रसन्नवदन: कुणिडनाभिमुखी बली। ७६॥

८६८ ब्रह्मवैवर्त्तपुराणे [१०५ त

रत्ननिर्मापयानेन बलदेवो महाबलः । वसुटेवद्योद्वश्च नन्दोडक्र रश्च सात्यकि:॥७ ॥ गोपाला यादवेन्द्राय चन्द्रवंश्याश् ते ययुः । छतराष्ट्रसुता: सर्वे दुर्य्योधनपुरोगमाः ॥७८॥ युधिष्ठिरस्तथा भीमः फाल्गुनो नकुलस्तथा। सहदेवश्च यानेश्च प्रययुः पञ्च पारडवा: ॥७2 ॥ भीमो द्रोरश्च कर्ासाप्यशत्थामा महावलः। कपाचार्य्यश शकुनिः शत्यस् प्रययी मुदा॥ ८० ॥ भटानाज् विकोव्यस विप्राणं शतकोटयः। सत्ासिनां सहस्रञ्च यतीनां ब्रह्मचारिणाम् ॥८१॥ द्िसहस्त्र जितक्रोधाश्चावधूतास्तथेव च। उत्पलाना सहस्त्रच् सहस्त्र पुष्पकारिणाम्॥ ८२॥ नानाभित्पकरासव विचित्र® चित्रमेव च। लक्षच् वाद्यभाएंडानां नर्त्तकानाच लक्षकम् । ८३॥ गन्धर्वायां गायकानां लक्षमेवन्तु नारद। तत्र कल्पे भवत्येव गन्धर्वश्चोपबहपः॥ ८४॥ पञ्चापत्कामिनीभिश्न त्वमेव तेषु मध्यगः । विद्याधरीयां लच्तज लक्षमपरसां तथा॥ ८५॥ किन्नराणां तिलच्षञ् गन्धर्वायां तरिलच्षकम् ॥ ८६॥ द्वति श्रीव्रह्मवैव्त्ते महापुराण नारायगनारद- संवादे श्रीक्कशाजन्मखराडे रुकमि रायुद्दा है

·६ अ्र ० ]

षषाधिकथततमोऽध्यायः।

शोनारायण उवाच।

एतस्मिन्नन्तरे राजा ककुदी च महाबलः। वराथं कन्यकायाच ब्रह्मलीकात् समागतः ॥१॥ प्रददी रेवतीं कन्यां अश्वत्सुस्थिरयौवनाम्। अमूत्यरत्नभूषाव्यां विषु लोकेषु दुर्लभाम् ॥२ ॥ बलाय बलदेवाय सम्प्रदानेन कौतुकात्। वयो वस्यागतं सत्ये युगानां सप्तविभतिः ॥३ ॥ दत्वा कन्यां विधानेन मुनिदेवेन्द्रसंसदि। गजेन्द्राणां तिलच्स्ज जामात्े यौतकं ददी॥ ४ ॥ दयलच्षं तुरङ्गणां रथानां लच्षमेव च। रत्नालङ्वारयुक्तानां दासीनाञ्जापि लक्षकम् ॥ ५ू॥ मगिलक्ष रतलव्ष ववर्गकोटिज्न सादरम्। वह्गिशुद्धांशुक रम्य मुक्तामाशिक्हीरकम् ॥ ई॥ दत्त्वा कन्याल राजेन्द्रो बलाब बलगालिने। रत्नेन्द्रसारयानेन तेः साछं कुशिडनं ययी॥ ७॥ अथान्तर च निबन्ध साङ्के मङ्गलकर्मणि। रवतीं वेशवायास योषितां कमलां कलाम् । ८॥ टेवकों रोहिणीज्जैव यगोदा नन्दगीहिनी। प्रहितिश्व दिति: शान्तिर्जयं कत्वा च मन्दिरम् ६६॥

८७० ब्र ह्मवेवत्तपुराणे [१०६ त्र.

ब्राह्मणान् भोजयामास ददी तैभ्यो धनं मुदा। मङ्गलं कारयामास वसुदेवस्य वल्लभा॥१२ ॥ अथ देवा् मुनयो राजेन्द्रा: कटकेः सह। सम्प्रापुर्लीलामात्र ग कुणिडनं नगरं मुदा ॥ ११ ॥ दद्दशुर्नगरं सर्वे ह्यतीवसुमनोहरम्। सप्तभिः परिखाभिस्व गभीराभिश्व वेष्टितम् ॥ १२। प्राकार: सप्तभिर्युत्त द्वारायां पतकैस्तया। नानारतैश्व मणिभिनिर्मितं विश्वकर्मणा॥१२। नगरस्य बहिर्द्वारं दद्टशुवरयात्रिपः । रचितं रचके: साड़ें चतुर्भिस्न महारथैः ॥१४ ॥ रुकिश्न भिशुपालश्न दन्तवक्नी महाबली। शाल्वो मायाविनां श्रेष्ठो युद्धभास्त्रविभारदः॥१५ । नानाशस्तैस्तथास्त्रव्व रथस्थय रणीन्मुखः । विलोक्य कृृष्णसैन्यज्न चुकोप वृपनन्दन: ॥ १६। उवाच निष्ठुरं वाक्यं श्रुतितीक्षण सुदुष्करम्। उपहास्यं मुनीन्द्रांश्च देवांच्च मुनिपुङ्गवान् ॥ १७॥ रुक् रुवाच। अहो कालकतं कर्म दैवज् केन वार्य्यते। किंवाहं कथयिष्यामि देवेन्द्रायाञ्ज संसदि । १८। ग्हीतु कुक्रणों कन्यां देवयोग्यां मनोहराम्। आयाति देवैर्मुनिभिर्नन्दस्य पशुरक्षक: ॥ १८। साचाज्जारश्च गोपीनां गोपोच्किष्टाव्नभोजकः। जातेश्च निर्ययी नास्ति भत्त्यमैथुनयोस्तथा॥ २०॥ किनु राजेन्द्रपुत्रय् किन्तु वा मुनिपुत्तक:।

०६ प श्रीक्कष्ण नमम खएडम् ।

वमुदेव: सत्रियद भच्तणं वैश्यमन्दिरे। २१॥ भिशुकाले च स्त्रीहत्या क्वतानेन दुरालना। कुञा मृता च सभ्भोगात् वाससा रजको मृतः ।२२॥ राजेन्द्रस्य बधाद् दुष्टो ब्रद्महत्यां लभेद् ध्र वम्। मधुरायाञ्च धर्मिष्ठः सदः कंसी निपातितः ।२३। भाल्व उवाच। यदुत रुकयया देव किमसत्यक्च तत् वै। को वायं रुकणीभर्ता नन्दस्य पशपालक: ।२४ । श्िशुपाल उवाच। ग्रहो भुवि किमाश्य्यं देवा ब्रह्मादवस्तथा। मुनीन्द्रा ब्रह्मप: पुत्नाश्चाययुर्मानवाज्जया ॥२५: दन्तवक्क उवाच। सन्ततं ब्राह्मणा लुब्धा देवास भक्तवत्सलाः। आययुत्र हपुवाश् नन्दपुत्ाज्या कथम् ॥ २६ । तषाञ्च वचनं सुत्वा चुकोप देवसङ्ठक: । मुनिराजेन्द्रसद्श्व लाङ्गलीत्याटिकं तथा ॥२७॥

दूति श्रीव्रह्मवैवत्त महापुराण नारायणनारदसंवादे श्रीक्वण जनमखराडे रुकाएय दाहे

ब्रह्मवेव्त्तपुराणे। 1१०७ श्र०

श्ीनारायग उवाच।

अथ कोपपरोतश्च बलदेवो महाबलः। हलेन रुक्तिमानज्ज वभज्ज मुनिपुङ्गव । १ ॥ घाटकान् सारथिञ्ञैव निहत्य जगतीपतिः । भूमिष्ठञ्जापि पापिष रुकमिं हन्तु जगाम सः ॥२ ॥ रुक्ी च परजालेन वारयामास लीलया। नागास्त्र' योजयामास बड़ं हालिनमीश्वरम् । २॥ नागास्त गारुड़ेनेव संजहार हली खयम्। ग्टहाण कोपादुक्ी च परं शाशुपतं मुने ६४॥ अव्यथे वीरमदञ् शतसूर््यससप्रभम्। अभितो हलिना रुकी जुम्भरशास्त्र ग जृश्नितः ॥५। भूमिष्ठः स्थाणुवद्रुक्ो निद्धास्त्रणव निद्रितः। भाल्वस्तं निद्रितं दृष्टा गतबाएं मुमोच तम् ॥ ६॥ पेलवृष्टिं शिलावृष्टि जलवृष्टिं चकार सः। ज्वलदङ्गारवष्टिञ् शरवष्टि चकारह।र॥ बलाच्चास्त्रेण सर्वागि वारयामास लाङली। हलेन तद्रथं चूरों चकार रगसव्यतः ॥८॥ घोटकान् सारधिज्जैव जवान चैव लीलया। कोपाद् बलेन तं हन्तु वाग् बभूवायरीरिणी॥ट॥ त्यज शाल्वं कवप्णबव्य तव किं पौरुषं रणे। यस्य मूर्धि च त्रझ्मारडं शूप व सर्पपं यथा ॥ १० ॥

तच्क त्वा बलदेवस हल्तैन तस्य मस्तकम्। चकार चूगं व्यथितः पपात रगमूर्धनि॥ ११ ॥ पाल्वस्य पतनं दृष्टा भिशुपाली महावली। चकार शरवृष्टित्ज जलव्ृष्टि तथा भुवि॥१२॥ हली तस्य रथं चूरीं चकार लाङ्गलेन च। अर्द्वचन्द्रेण तद्वाणान् वारयामास लीलया ॥ १३॥ तं हन्तु शङ्गरः साच्षात् निषेधञ्च चकार तम्। क्वषबध्यं त्यज बल पार्षदप्रवरंहरेः ॥ १४॥ दन्तवत्नस्य दन्तञ्न बभज स हलेन च। सुप्रव्ृत्तस्य युद्धीन ते सर्वे जहसुख् तम् ॥ १५॥ बलस्य विक्रमं दृद्टा सर्वे वीरा: पलाविताः । चक्रुः प्रवेशनं सरवें कुगिडनं वरयात्रिका: ॥ १६ ॥ एतस्तिन्नन्तरे तत्र भतानन्दो महामुनिः । कोटिभिर्मुनिभि: साईमाजगाम हरे: पुरः ॥१०॥ पुरं प्रवेशयामास शतद्वारञ् दुर्गमम्। अगम्यन्नापि पत्र यां मितायाच् सुखप्रद्म् ।१८॥ देवकन्या नागकन्चा राजकन्यास्तथैव च। मुनिकन्या वरं द्रष्टं सस्तिताश्च समाययु:॥१६॥ दद्टशुर्योषितः सर्वा निमेषरहितेन च। प्रसन्न' कारयामास सस्मितक्न्द्रशेखरः॥२०॥ रत्ने न्द्रसार निर्माणरथस्थं परमेशवरम्। सर्वेषां परमात्मानं भक्तानुग्रहविग्रहम् ॥ २१॥ नवीनजलदश्यामं शोभितं पीतवाससा। चन्दनोचितसर्वाङ्ग वनमालाभिभूषितम्। २२।

[१०७म्०

वत्नकेयू रवलयरत्नमालाकुलोव््वलम् । रत्न कुरडलयुग्मेन गएडस्थल विराजितम्। २३॥ रत्ने न्द्रसारनिर्माणक्कण व्राज्जीर रा जितम् । सस्तितं मुरलीहस्तं पश्यन्त रत्नदर्पराम्॥ २४॥ सप्तभिः पार्षदैर्गोपेः सेवितं खेतचामरैः। नवयौवनसम्पन्नं शरत्कमललोचनम् ॥ २ ५। भरत्पूर्णेन्दुनिन्दास्यं भक्तानुग्रहकातरम्। कोटिकन्दर्पसौन्दयं सत्यं नित्यं सनातनम् । २६। तीर्थपूतं कीर्तिपूतं ब्रह्म पभेषवन्दितम्। परमाह्वादकं रूपं कोटिचन्ट्रसमप्रभम् ।। २७। ध्वानासाध्य दुरारांध्य परमं प्रक्वतेः परम्। दूर्वया पट्टसूत्रञ्च रत्नेन्द्रसारदर्पगम् । २८॥ दधानं कर्तृकासाध्य कदल्या: स्फुटमञ्जरीम्। चूड़ां त्रिविक्रमाकारां मालतीमाल्यभूषिताम् ।।२2। पुष्प नारीप्रदृत्तव्व मुकुटं मस्तकोज्ज्लम्। दृष्टा वरं युवत्यस् मूच्छीं संप्रापुरीश्रम्॥ ३०॥ रुक्ति पीजीवनं धन्य साध्यमित्यूचुरीपितितम्। जामातरं सा ददश राज्री भीषककामिनी ॥११॥ निमेषरहिता तुष्टा प्रसन्नवदनेचय। राजा प्रसन्नवदन: सामात्यः सपुरोहित: ।३२। समागत्य सुरान् विप्रान् भूतांख प्रयनाम सः। ददी योग्याश्रमं तभ्यो भत्यपूणों सुधीपमम् । २२॥ दिवानिप्ज्चाप्य वाच दीयतां दीयतामिति। सुखं निनाय रजनीं देवैस बान्यवेः सह। २४।

·१ ग्र. ] श्रीक्वपणाजमखएडम्।

वसुदेव: प्रभाते च प्रातःक्वत्य® चकार सः । सनात्वा सन्यादिकं कत्वा धत्वा धोते च वाससी ।३५। चकार वेदमन्त्रेवा शुभाषिवासनं हरेः। संपूज्य मातका: सर्वाः सात्ताच्च सर्वदेवता: ।२६। प्रदाय वसुधाराज्त वद्विश्वाद्वादिकं तथा। ब्राह्मगान् भोजयामास देवांस बान्धवांस्तथा । २७। वाद्यञ् वादयामास कारयामास मंङ्गलम्। सुवेशं कारयामास वरस्याप्रतिमस्य च ॥ २६॥ सज्जञ्ज कारयामास वरयानं सुशोभनम्। एवं राजा भीषकच विवाहार्हज्न मङ्गलम्॥३2॥ पुरोहितैवेदमन्त्रः सर्वकर्म चकार सः। मणिरत्न® धनं वापि मुक्तामाणिक्ाहीरकम् ॥४०॥ भत्यद्रव्यञ्न वस्त्रच्चाप्युपहारमुनुत्तमम्। भट्टभ्यो ब्राह्मशोभ्योऽपि भिक्षुकैभ्यी ददी मुदा ॥४१। वाद्यञ्च वादयामान कारयामास मङ्गलम्। सुवेशं कारयामास रुक्रास् मनोहरम् : ४२। राज्ीभिमुनिपत्नीभिविधानञ्ज यथोचितम्। ततः शुभे चरे प्राप्त माहेन्द्र परमोदये॥ ४३ ॥ विवाहीचितलग्ने च लग्नाधिपतिसंयुते। सद्गरहे च्षराशुद्ध चाप्यसतां दृष्टिवर्जिते॥ ४४ ॥ शुभचणे शुभर्चे च विशुद्ध चन्द्रतारयोः । वेधदोषादिरहिते भलाकादिविवर्जिते॥ ४५॥ दम्पत्यो: यर्मवोग्य च परियामसुखप्रदे। एवंभूते च समये भीषकप्राङ्गणं हरि: ॥ ४६॥

८७६ ब्र ह्मवेवत्तपुराणं [१०० प्र०

आजगाम सुरैः साईं मुनिविप्रपुरोहितैः । नतिभिर्बान्धवेः साडं पिता मात्रा वृपैस्तथा ।४9। गोपालकैः पार्षदैश वयस्यैश मनोहरैः। अट्टैश्व गणकैश्वव ज्योतिःश्रास्त्रवियारदैः ॥850 वादर्नानाविधेश्व नर्त्तकर्गायनैस्तथा। नानाशित्पकरैखव मालाकारैस्तथापरैः ॥४८॥ विद्याधर्थश्चाप्सरोभि: किव्नरीभिश्व सत्वरम्। स्थलञ्ज दद्टशुर्देवा मुनयश् नृपेशवराः॥ ५० ॥ स्वे समागता ये व विवाहदर्भनोत्स काः। रभ्ास्तमासहस्त्र ख् पट्टसूत्रपरिष्क तैः ॥ ५१ ॥ चम्पकानां चन्दनानां रसालानाज्ज पत्वैः। माल्यैर्नानाविधैय व पीतरत्तासितान्वितैः ।५२॥ परितो मङ्गलघटेः फलपज्ञवसंयुतैः। कस्तूरीचन्दनातास कुङ्गुमेन विराजितैः ॥५२॥ पर्गौलाजै: फलैः पुष्पेदू वाभिरुपथीभितैः। मुनिभिर्व्राह्मरैश्चव राजेन्द्रैरपि वेष्टितम् । ५४ ॥ रत्नेन्ट्रसारनिर्माणवेटीयुत मनोहरम्। चर्चितं चन्दनस्तिग्व: कसूरीकुङ्गमान्तितैः ।५५। सुगन्धिशीतमन्दैश्व पवनैः सुरभीक्वतम्। रत्ानाज् सहस्रैश्न ज्वलितं ज्वलदीप्कैः ॥५६। नानाप्रकारधूपैश्च गन्धद्रव्य: सुवासितम्। चित्र विचित विविधे: परितिनां पुखकारिणाम् ५O। परितः परितकव शोभनाहै: सुभोभनैः ।

विद्याधरीयां तृत्वय नत्तकीनाज्ष भिल्पिनाम्।

गुप्तह्वारेर्गवाच्तेश्व युवतीभिव्च वीत्ितम्। मङ्गलेन घटेनेव विदुषा च पुरोधसा॥ ६० ॥ कुशहस्त न भूपेन दनेन दानवस्तुना। दृद्टा च प्राङ्गसे राज्जा देवा ब्रह्मादयस्तथा ॥६१। अवरुह्य रथात्तू तिष्ठन्ति प्राङ्गणे मुद़ा। राजेन्द्रा दानवेन्द्राय मुनयः सनकाद्यः ॥ ६२॥ श्रीकृणाश्चापि सगवान् पार्षदप्रवरः सूह। तान् दृद्टा सहसीत्याय जवेन भीष्मकस्तथा ॥६३॥ मूर्धा ववन्द देवांस मुनीद्रांस उृपांस्तथा। रत्नसिंहासने चैव सुरम्येषु पृथक् पृथक्। क्रमतो वासयामास संपूज्य सादरेग च॥ ६४॥ राजा तुष्टाव भत्नया च तान सर्वान् भक्तिपूर्वकम्। वसुदेवं वासुदेवं सायुनेतः पुटाज्जलि: ॥६५! भीमक उवाच। अद् मे सफलं जन्म जीवितञ्ज सुजीवितम्। वभूव जन्मकोटीनां कर्मसूलनिकन्तनस : ६६। स्वयं विधाता जगतां प्रदाता सर्वसम्पदाम्। सवप्ने यत्पादपद्मञ्ञ दष्टं नैव त्तमः प्रभो॥ ३७॥ तपसां फलदाता च रुसश प्राङ्गण मम । स्ात्मारामेषु पूर्णेषु शुभपश्रमभीष्ितम् ॥६॥ योगीन्द्रैरपि सिद्धेन्द्ै: सुरेन्द्रेश मुनीन्द्रकैः। ध्यानादृष्टय यो देवः स शिवः प्राङ्गशे मम ॥६ट। 5-68

[१०७ ग्र.

कालस्य कालो भगवान् मृत्योर्मृत्युय् यः प्रभु: । मृत्युच्ज्यस सर्वेगो नराणां दृष्टिगोचर:। ७०। यस्य मूध्रीं सहस्र षु मूर्धि विशव चराचरम्। नास्यन्त: सर्ववेदेषु सोऽयञ्च मम प्राङृपे ॥१॥ सर्वकामप्रणेयो हि सर्वाग्रे यस्य पूजनम्। श्रेष्ठो देवगणानाज् स गऐेशी ममाङमे॥ ७२॥ सुनीनां वैष्णवानाच् प्रवरो ज्ञानिनां गुरुः। सनत्कुमारो भगवान् प्रत्यच्तः प्राङ्गणे मम ॥ ७३॥ ब्रह्मपुतास पीत्ास् प्रपीताश्चापि वंगजा: । ते सर्वें मटुग्टहैऽद व ज्वलन्तो ब्रह्मतजसा ॥ ७४॥ भ्रहो कल्पान्तपर्य्यन्त तीर्थीभूती ममाञ्रय:। येषां पादोदकैस्तीयं विशुद्ध' तद्ग्टहं मम । ७५। पृथिव्यां यानि तीर्थानि तानि तीर्थानि सागरे। सागरे यानि तीर्थानि विप्रपादेषु तानि च। ६। विप्रपादोदकक्िता यावत्तिष्ठति मेदिनी। तावत् पुष्करपत्रे षु पिबन्ति पितरो जलम् ॥ ७॥ विप्रपादोदकं भुक्का दत्त्वा विप्राय दच्ियाम् । सनातानां सर्वतीर्थानां फलमाप्नोति निश्चितम् ।७८। निकृन्तनञ्ज विपदां व्याधिनिर्मूलकारगम्। सुखदं शुभदं सारं विप्रपादीदकं नृगाम् ॥७2 न गङ्गासट्ृयं तीथें न देवो माधवात् पर:। सनत्कुमाराद्जकीन न हि कल्पतरोस्तनः ॥८०॥ न पुष्प पारिजाताच्च न व्रतं हरिवासरात्। युजनेन हि पूज्यज्ज न पत्र तुलसीपरम्।८१॥

श्री कष्ा जम्मखएड़म्।

न देवी प्रक्ृतेयापि नाधारः पवनात् परः। न हि स्लो महाविष्णोर्न सूक्ष परमाखुतः :८२। न ब्राह्मणात् परः पूतो नाथमध पर: प्रभुः । न देवो न परः कोऽपि इत्याह कमलोद्वः ॥ ८३॥ व्रद्मविष्णुशिवादीनां प्रक्ृतेश्व पर: प्रभुः । ध्यानासाध्यो दुराराध्यो योगिनामपि निव्धितम् ।८४। निर्गुपस निराकारो भक्तानुग्रहविग्रहः। स एव चन्ुषो नृयां साच्ाद् देवस मट्ग्टहे ॥ ८५ ॥ देवैव्र हभशेषेश्व ध्यातं यत्पदपङ्गजम्। धनेशेन गरोभेन दिनभेनापि दुर्लभम्॥८६॥ दृत्य का भीषकः कप्ण समानीय सयं पुरः। सुष्टाव सामवेदोत्तस्तोत य परमेखरम् । ८७। भीषक उवाच सर्वान्तरात्मा सर्वेषां साच्षी निलिप् एव च। कर्मिणां कर्मणामेव कारणनाज् कारणम्। द८॥ केचिदृदृन्ति त्वामेकं ज्योतीरुपं सनातनम्। केचिच्च परमाव्मानं जीवो यत्प्रतिविम्बकः । ८2।। कचित् प्राक्ृतिकं जीवं सगुणं स्रान्तबुद्दयः । केचित्नित्यभरीरव्च बुद्धाक्च सूत्षवुद्दय: । ८० । ज्योतिरभ्यन्तरे नित्य® देहरूपं सनातनम्। कस्मात्तेजः प्रभवति साकारमीखरं विना ॥ ९१ ॥ एवं सुत्वा स वाचान्तः स्मरन् विषुञ्ज नारद। पाद पद्मारचिते पादपझ चायं ददी मुद्दा । ८२। प्रर्ध्यक्ष प्रददी तत् दूर्वापुष्पजलाच्वितम्।

८८०

मधुपकज्ज सुरभि सर्वाङ्ग गन्धचन्दनम् ॥८३ ॥ यत् प्रदत्त महेन्द्रेण शुभकमणि यीतकम्। पारिजातस्य मात्यज जामातु् गले ददौ । ८४ ॥ कुवेरेण च यहत्तममूत्यरत्नभूषरम्। चकार वरणं तस्य स राजा भक्तिपूवकम् ॥ ६५॥ वड्गिशुद्धांशुकयुगं यदत्तं वड़्िना पुरा। ददी तदेव कृष्णाय परिपूर्णतमाय च । ८६॥ ज्वलितं रत्नमुकुट यहत्त विश्वकमेया ददी तन्मस्तके राजा कृप्णस्य परमात्मन: ।2७॥ धूपं रत्नप्रदीपञ्च नैवेद्य सुमनोहरम्। नानाप्रकारपुष्पञ्च रत्नसिंहासनं ददी॥श८॥ सप्ततीर्थोदकञ्जव पुनराचमनीयकम्। ताम्बूलञ्ज वर रम्य कर्पूरादिसुवासितम्। ६८ ॥ पय्यां रतिकरीं रम्यां पानाथें वासितं जलम्। कत्वा च वरणं राजा परिहारं चकार तम् ॥ १००॥ क्वताञ्जलिपुटो राजा तस् पुष्पाञ्जलिं ददी। १०१॥ दूति श्रीव्रद्मवैवर्त्ते महापुराण नारायएनारद- संवादे श्रीकणाजन्मखरडे रुक्मि रयुद्ाहै

२०८ %० श्ीऊगाजन्मखग्डम्।

श्ीनारायण उवाच।

एतस्तिन्नन्तरे देवी महालनत्मीख रुकतिगी। आजगाम सभामध्ये मुनिदेवादिभियुता॥ १ ० रत्नसिंहासनस्था च रत्नाल्ङ्वारभृपिता। र्वाहशुद्वांशुकावाना कवरीभारभूपिता॥ २॥ पश्यन्ती सस्सिता साध्वी ह्यमूच्रतदर्पगम्। कस्त रीविन्दुभिर्युत्ता स्त्रिग्वचवन्दनचचिता॥ ३ ॥ सिन्दूरविन्टुना शृश्वत् भालमव्यस्यलोज्ज्ला। तप्तकाच्जनवर्णाभा प्रतचन्द्रसमप्रभा ॥ ४ ॥ चन्दनोच्ितसर्वाङ्ा मालतीमा्त्वयोसिता। सप्तभिर्नृपपुत्र य समानीता च वालकेः ॥ ५ ॥ देवेन्द्रास भुनीन्द्राय सिद्ेन्द्रा नृपपुङ़गचाः। दद्टशू रुक्तिणीं देवीं महालव्मीं पतित्रताम् ॥ ६॥ सप्तप्रदचिगा: क्ृत्वा प्रगस सपति सती। सिषेच शीततोयेन स्त्निग्धचव्द्नपल्वैः ॥७॥ तां मिषेच जगत्कान्तः कान्तां यान्ताज्जु सस्मिताम्। ददर्भ कान्तः कान्ताच्ज कान्तं कान्ता शुभकरे ॥ ८ अथ देवी पितुः क्रोड़े समुवास शुभानना। लज्जया नम्त्रवदना ज्वलन्ती च स्वतेजसा । 2 ॥ बाजा देवेख्वरीं तस्ं परिपूर्णतमाय च।

८८२ ब्रह्मवैव त्तपुराये

प्रददी सम्प्रदानेन वेदमन्त्रेर नारद॥ १० ॥ वसुदेवान्तया कृप्ण: खस्तीत्युक्का स्थितो सुदा। जग्राह देवीं देवश भवानीष्च भवो यथा ॥ ११ ॥ सुवर्णानां पज्चलचं कृष्णाय परमाममने। दच्नियां तां ददी राजा परिपूर्णतमाय च ॥ १२। शुभकमणि निष्पन्न क्वत्वा कन्याच वच्तसि। रुरोद राजा मोहेन मुनिदेवेन्द्रसंसदि॥ १३ ॥ परीहारेस वचसा कत्वा तस्मे समर्पगम्। सिषेच कन्यां धन्याच् नेत्रयुग्मजलेन च॥ १४॥ दवति श्रीव्रह्मवैव्त्तें महापुराणे नारायणनारद- संवादे श्ीक्ृणा जन्मखरडे रुकिखुद्दाहे

नवाधिकयततमोऽध्यायः।

श्रीनारायण उवाच।

एतस्निवनन्तरे राज्जी रुक्तिपीजननी शुभा। पतिपुत्तवतीभिस साध्वीभि: सहिता मुदा ॥१। आगत्य मङ्गलं क्त्वा तत्र निर्मन्यनादिकम्। दम्पती वेशयामास रत्ननिर्माएमन्दिरम्॥ २8 नानाविचिरवाचवाव्य हीरहारेय भूषितम्। सुक्तामायिक्रत्रन सुदीप्त दर्पणेन च ॥ २ ॥

य्ीक्व याजन्मखगडम् । ८८३

ददर् कृणस्ततव दुगीं दुर्गतिनाभिनीम्। सरखतीच्च सावित्रीं रतिञ्ज रोहिणीं सतीम् ॥। ४ ॥ देवपत्नीं राजपत्नीं मुनिपतीं पतिव्रताम्। रत्नसिंहासनस्थान्न रत्नभूघयाभूषिताम्॥ ५ ॥ उत्तस्थ रारद् दृष्टा च श्रीक्णणं जगतीपतिम्। रत्नसिंहासने रम्ये वासयामास ता मुदा ॥ ६॥ स्तुतिं चक्रुश्न देवास् मुनिपत्राच्च माधवम्। पुटाञ्जलियुतास्तत् क्रमेण च पृघक पृथक ॥ ७॥ भोजयामास राज्जी च वरेण सह कन्यकाम्। सकर्पूरं सताम्बूलं प्रददी वासितं जलम् ॥८॥ दुर्गा कृष्णाव प्रदद़ी तत्र मङ्गलपत्रिकाम्। सर्वासामाज्चया देवी पठेति तमुवाच सा ॥ ८ ॥ पपाठ पत्रिकां छष्णी देवीसंसदि सस्तितः । लत्ष्मीः सरखती दुर्गा सावित्री राधिका सती।१०। तुलसी पृथिवी गङ्गाऽरुन्धती वमुना दितिः । भतरूपा च सीता च देवहती च मेनिका ॥ ११ ॥ टेव्यश्च ताथ दम्पत्यो: कुर्वन्तु मङ्गलं परम्। पपाठ चेति कषास्च सुशुवुर्जहसुद् ताः । १२। पावत्य वाच। रुक्तिणों रुकििणीकान्त त्वां पश्यन्तीस्ष सस्िताम्। पश्य प्रौढ़ां रूपवतों सुन्दरों नवयौवनाम् ।१२ ॥ सरसवत्युवाच। तव योग्या च युवती रत्नभूषपभूषिता। त्वां प्रार्थयन्ती सुचिरमवमन्यान्यमीखरम्। १४ ॥

८८ ४

सावित्र तवाच। यथा वरस्तथा कन्या विधिना योजिता पुरा। विद्ग्धाया विद्ग्धन सर्वत्र सङ्गनः शुभः ॥१५॥ रत्युवाच। दश्वरेग परीहासं का वा कर्त्तु चमा भुवि। ध्यानासाध्यो दुराराध्यी चावमन्यान्यमीख्रम्॥ १ई। गायत्र प्रवाच। यथा वरस्तथा कव्या चान्ुषों भैषके गहे। १॥ रोह्हिरुवाच। सत्य' ब्रूहि जगन्नाथ कामिनीनाञ्च संसदि। कीटृयी राधिका रम्या रुक्त्िणी चापि कीटयी ६१८॥ सरस्वत्युवाच। राधायां वाटी प्रीतिरुक्एां नैव ताथी। सा सङ्गिनी पूर्वकाले सर्वक्रीड़ासुवर्धिनी। १६४ प्राणाधिष्ठातदेवी सा पञ्चप्रागाधिका सती। रुकणी कमला साच्तात् सम्पदामधिदेवता ॥२०॥ सर्वथक्िस्वरूपा च कषास्य परमालनः । बुद्ेरप्याधिदेवी च दुर्या नारावणी परा ॥२१॥ देवाधिष्ठातदेवी तव सावित्री देवमाका। विद्याविदेवताहच्ज ततीऽन्याय कलाकलाः ॥२२॥ न ब्रह्मणि शिवे शेषे गणेशे च दिनेश्वरे। न भतेषु च पझ्मायां न भिवायाव मव्यपि॥ २३॥ प्रसादो वादृमस्तस्यामन्येषु च न ताट्टयः । त लोक्ये पृथिवी धन्या सुपुख भारतं यतः ॥२४॥

श्रीक्वणजन्मखगडम्।

तत्र वन्दावनं धन्यं राधापादान्चिह्ितम्। सर्वासामपि देवीनां राधा पुएवती सती २५॥ राधापादाजनखरे ददी स्िरिग्धमलक्तकम् । अयमेवमिति गुत्वा जहसुः सर्वयोषितः ॥ २६। ध्यायन्त दूरतः सर्वा राधावत्तःस्थलस्थिता। तस्माद्राधां नमस्कत्य तुलनां मन्यते किल ॥ २9॥ सरम्वतीवचः युत्वा सावित्री पावती सती। अन्याथ्त वोषितः सर्वाः साध्वित्य चुश्च संसदि ॥२८॥ लोपामुद्रानुसूया चाप्यहत्यारुन्ती तथा। सर्वास्ता मुनिपत्नाश्च रभसं चक्रुरीशरम् : २६॥ अथ देवां भूपांथ सुनीन्द्रांथापि भीसकः । पूजयामास विधिना भोजयामास सादरम् ॥३०॥ खाद्यतां खाद्यतां लोका दीयतां दीवतामिति। शब्दो बभूव नगरे वाद्यसंगीतमङ्गलैः ॥३१॥ अध प्रभाते ब्रह्म भगेषाद्यास्त्रिद गास्तथा। यानस्यारोहणं भूपाश्चक्रिरे च त्वरान्विता: ॥ २२ ॥ राजा महोग्रसेनश् वसुदेवस्त्वरान्वितः । कारयामास यात्राञ्ज श्रीक्वण रुक्सिगीं सतीम् ।२३॥ सुभद्रा रुकसि गीमाता कन्यां कत्वा स्ववच्सि। रुरोदोच्चैस्तत्सखी भिर्बान्धवैरित्य वाच सा । ३४ । सुभट्रोवाच। क्व यासि मां परित्यज्य वत्स मातरमीखरीम्। कथं जीवामि लां त्यक्का कथं त्वं वापि जीवसि ॥३५। महालक्षीमंम स्हात् कन्यारूपा च मायया।

[१०८ पर०

वसुदेवालयं यासि बासुदेवप्रिया सती॥ २६॥ दूत्य का कन्यकां थोकात् सिषेच नेत्रजेजलैः। भीषकः सामुनतस कन्यां कषो समर्प्य च ॥ ३ ० । तञ्च कत्वा परीहार ररोदोज्चैरतीव सः। करोद रुकाणीदेवी श्रीक्तष्तस्यापि मायया।३८॥ रथमारोपयामास वसुदेवः सुतं बधूम्। एतस्तित्रन्तर राजा जामात् यौतकं ददी ॥२८॥ मजेन्द्राणां सहस्रष् षड्गुणत् तुरङ्गमम्। दासीनाव्न सहस्रच्च किङ्गराणां पतं भतम् ॥४०H

स्वर्णानां परिशद्धानां पञ्जलत्तञ्ञ सादरम् ॥४१॥ तोयभोजनपात्नाणि क्वतानि विश्वकर्मणा। सोवर्शानि च रम्याणि सुरभी: प्रददी मुदा ॥ ४२। दुग्धवतीधेनूनाष्न सवत्सानां सहस्रकम्। अमूत्यानि च रम्यासि वड्गिशुडांशुकानि च ६४३। वसुदेवश्चोग्रसेनी देवैश्व मुनिभि: सह। प्रहृष्टवदन: भीत्र द्वारकाभिमुख ययौ। ४४ ॥ प्रविश्य खपुरीं रम्यां कारयामास मङ्गलम्। वाद्यन् वादयामास सुन्दरं सुमनोहरम्॥ ४५ ॥ देवकी रोहिणी रम्या यथोदा नन्दगेहिनी। अदितिस दितिखैव तथा च वरकामिनी ॥४ ६॥ श्रीक्ृषणं रुकणों रम्यां विलोक्य च पुनः पुनः। गहं प्रवेयामास कारयामास मङ्गलम् ॥४9॥ चतुर्विधं भोजयित्वा देवांस मुनिपुङ्गवान्।

१० श्र० ]

मृपांच बान्यवांसव परिहारं चकार च । ४८ । भट्टभ्यो व्राह्मणेभ्योपि ददी रवादिकं मुद्दा। तांथापि भोजवामास परितुष्टांश् सस्नितान् : ४2 । एवं भुक्का धनं लब्ध्वा ययुः सर्वे गटहं मुदा। मङ्गलं कारयामास वसुदेवस्य वल्लभा ॥ ५० ॥

दूति श्रीव्रह्मवैवत्त महापुरा नाराययनारदसंवादे श्रीकृष्णजन्मखराड रुकमिएय द्ाहे

श्रीनारायण उवाच।

आगतेषु गतेष्व वं साङ्क मङ्गलकर्मपि। नन्दो यमोदया साडें पुत्राभ्यासं समाययी। १। यशोदा उवाच।

ज्वानञ्ज भवता दत्तं पित्र नन्दाय माधव। माच्जापि मातरं वत्स ऊपां कुरु कवपानिधे। २॥ मामुडर महाभाग धरोद्वारणकारण। भवाब्धितरये भीमे भीताञ् पतितामपि॥ २। मायामयी सा प्रकृतिर्भवान्धितरणे तरी। त्वमेव कर्याधारस् भक्नोत्तीर्णक्वपामय । ४। यथोदावचनं युत्वा जहास पुरुषोत्तन: ।

[११० अ्र ०।

उवाच मातरं भत्त्या ज्ानिनाज़ गुरोगुरुः ॥५॥ श्रीभगवानुवाच। सिद्ियोगात्मकं मातर्ज्ञानञ्ज विषयात्मकम्। ज्ञानं भत्त्यात्मक श्र्ष्ठ महास्यकारणं शुभम् ॥ ई। ज्ञानं पञ्नविधं प्रोत्त सर्ववेदेषु सम्पतम्। भक्तयात्मकं सर्वेपरं तेषाज् लक्षणं शृणु॥७॥ त्ुत्पिपासादिकानाज् खरडनं स्वान्तशोधनम्। नाड़ीनां शोधनच्जव चक्रासामपि भेदनम् ॥ ८ ॥ भक्तिकुएड लिनीयुक्तमीश्वरं चिन्तयेत्ततः । दून्द्रियाणाज्च दमनं लोभादीनाज् वर्धनम्।2॥ मूलाधारं खाधिषानं मणिपूरमनोहतम्। विशुद्ञ्ज तथा न्ास्यं चक्रषट्कं प्रकीर्ततितम् ॥१०॥ नारीणामपि दुर्बोधं मूर्खाशाच्च दिशेषतः । ज्ञानं योगात्मकं साध्वि सिद्वानां साध्यमीफ्सितम् ॥११। जन्तूनामप सर्वेषां ज्ञानं खविषये तथा। मन्तः सर्वे विजानन्ति सेच्कया च मदीयया ॥१२॥ सिद्रात्मकञ्ज सिद्वानां नियुतं सवकर्मसु। चतुस्त्रि शत्मुसिद्वानां साधनं बोधनं तथा। ज्ञानं मोचात्मकं सिदं परं निर्वागकारगम्। १२। निवृत्तिमार्गमारूढ़ भत्तस्तन्नैव वाव्छति। भक्तात्मकच्ज यजज्ञानं तुभ्य राधा प्रदास्यति ॥१४। तस्याच्च मानवं भावं त्यक्षाप्ताञ्ज कररिपति। नन्दाय दत्तं यज्ज्ञानं तज्ञ तुभ्य प्रदास्यति ॥१५॥ गच्छ नन्द व्रजं मातर्नन्देन सह सादरम्।

१० ग्० ]

द्वत्य का विनयं कत्वा जगामाभ्यन्तरं हरि: ॥१६॥ नन्दो कयोदया साईें प्रययी कदलीवनम्। दृदर्थ राधां ततव निद्रितां त्वक्तभूषणाम् ॥१७॥ द्धानां शुक्कवस्त्रत्न निराहारां कशोदरीम्। पङ्गस्थ पङ्जदले सजले चन्दनार्चिते॥ १८॥ पयानां शुष्कितोष्ठीव्च साशुनेताज्ज मूर्चकिताम्। ध्यायमानां पदाभभोजं कृषपासय परमात्मन: ।१६। वाह्यज्ञानपरित्यक्तां तन्निविष्टकमानसाम्। पश्यन्तों सस्तितं कान्त पश्न्तीमुन्मुखास्ब जम् ॥२०॥ हसन्तीज़ रुदन्तीच रूप्ने कान्तसमीपतः। सखीभि: परितः शश्वत् सेवितां खेतचामरैः ॥२१॥ दिवानिशं रचिताच्च गोपीभिः शतकोटिभिः । सावधानपराभिश्व वेत्रहस्तामिरीखरीम्। सपद्वारेषु युक्ताभिः परितः प्राङ्गशेषु च ॥२२॥ तां दृष्टा विस्त्यं प्राप्य समार्य्यो नन्द एव च। ननाम परया भत्या टराडवत् प्रणिपत्व च ।२ ३। निद्रां त्यक्ना च सहसा बुबुधे सेख्वरेच्छया। • चणेन चेतनां प्राप विषयन्ञानवजिता॥ २४॥ पुरती दम्पती दृष्टा पप्रच सादरं सती। उवाच मधुरच्जैवं तत्र व सखिसंसदि ॥२५। राधिकोवाच। कस्वज्ञात्र समायाती ब्रूहि वा किं प्रयोजनम्। न च मे विषयज्ञानं न जानामि नरं पशुम ४२ ६॥ किं जलं वा स्थलं किं वा वि या नक् दिनं शृणु।

5-७५

ब्रह्मवैवत्तपुराण। [११० प्र०

स्त्रियं पुमांसं क्लीवं वा नाहं जानामि भेदकम् ॥२७॥ राधिकावचनं सुत्वा नन्दस विस्त्यं ययौ। भीता यथोदानिकटं गोपीसभ्भाषिता ययी ।२८॥ उवास निकटे तस्या: समुवाच प्रियं वचः । उवास तत्र नन्दश्च गोपीदत्तासनेन च । २८ ॥ यथोदीवाच। चेतनं कुरु राधे तमात्मानं रच्ष यत्रतः । द्रच्यसि प्राषनाथञ्ज संप्राप्त मङ्गले दिने ॥३०॥ तवत्ती विश्व पविवञ्ज खक्कुलज्ज सुरेशरि। गोप्यश्च पुशवत्वञ्च त्वत्पादाम्बुजसेवया।३१। लोका गास्यन्ति तवत्कीति तीर्थपूतां सुमङ्गलाम्। सन्ती वेदाव्न चलारः पुराणानि पुरातनम् ॥३२॥ अहं यशोदा नन्दोडयं बुद्धिरूपे निबोध माम्। वृषभानसुता त्वच् मां निशामय सुव्रते । ३२ ॥

तवान्तिकमागताहं प्रेरिता हरिणा सति । ३४। मृणु मङ्गलवार्ताञ् मङ्गलञ्न गदाभृतः । आराद् द्रत्यसि क्वष्ण तं है देवि चेतनं कुरु ॥२५॥ भत्तयात्मकं परिज्वानं देहि मह्यञ्न साम्प्रतम्। खद्धतरुपदेशेन तवत्समीपं समागती॥ २६। पश्चादायास्थति हरिस्वां मुहतें वरानने। भविष्यत्वचिरेशैव श्रीदाम्र्: थापमोचनम् ॥३७॥ यशोदावचनं सुत्ा वातीं प्राप्य गदाभृतः । श्रीक्ृप्णानामस्तरणाद् दूरीभूतममङ्गलम् ॥ ३८॥

१११ ग० ] भ्रीक्वणण जनम खगाड़म्।

संप्राप चेतनं राधा सभ्भाष्य क्वष्णमन्तरम्। उवाच मधुरं शान्ता लौकिकों भक्तिमुत्तमाम् ॥३८॥ दूवि श्रीव्रम्मवेवत्तें महापुराणे नारायणनारदसंवादे श्रीकृणणा जन्मखएडे राधायशोदासंवादे

एकादशाधिकशततमोडध्यायः।

राधिकोवाच।

ज्ञानात्मकथ्व परमी ब्रह्म भगेषपूजितः। ज्ञानव् न ददौ तुभ्य मन्मूलं प्रषिता सति ॥१॥ तनैव कझना नेतु भावार्थं बोधयामि किम्। वेदा: सन्तश्व भावाथें नैव जानन्ति तस्य च । २। स्त्रीजातिरबला मृढ़ा वस्तुतोऽज्ञानतत्परा। ततस्तद्विरहैशैव सन्ततं हतचेतना ॥ ३ ॥ किंवाहं कथयिष्यामि ज्ञानं पञ्नविधेषु च। भत्तयात्मकं सर्वपरं निबोध कथयामि ते॥ ४ ॥ श्रीक्ृषास्य वरेणापि त्व' साधो निभेयो भव। मोलोके चापि पतनं सभ्भवेज्च कुयोगिन:।। ५।: तस्मात् सवें परित्यज्य भजसव परमेखवरम्। पुत्तबुद्धिं परित्यञ्य ब्रह्मरूपं निशामय ॥ ६॥ स यशोदे भवति परित्यज्य च नखरम्।

ब्रह्मवेवर्त्तपुराणे [१११ य

गत्वा हन्दावनं रम्य पुरत्तेत्रञ्न भारतम् ॥७॥ कत्वा त्रिकालज्ञानव निर्मले यमुनाजले। हत्वाष्टदलपद्मञ् स्तग्वन चन्दनेन च ॥ ८॥ ध्यानेज गर्गदत्त न शुद्देन मनसा सति। सम्मूज्य परमानन्द सानन्द व्रज तत्पदम् ॥६॥ क्वत्वा निक्वन्तनं कम पितभि: शतकेः सह। वैष्वेन सहालापं कुरुष्व सततं सति॥ १०॥ वरं छुतवहज्वालां भत्तो वाष्कति पञ्जरम्। वरञ्जु कएटके वासं वरञ्ज विषभक्तयम्। ११ ॥ हरिभक्तिविहीनानां न सङ्ग नाथकारणम्। स्वयं नष्टो भक्तिहीनो बुद्धिभेदं करीति च ॥ १२ ॥ अङ्गरो भक्तिवृत्तस्य भक्तिसङ्गेन वर्धते। परं हरिकथालापपीयूषासेचनेन च॥ १२ ॥ अभक्वालापदी पाग्निज्वालाया: कलयापि च। अङ्धरः शुष्कतां याति पुनः सेकेन वर्धते॥ १४ ॥ तस्मादभक्सङ्गज्ज सावधान: परित्यन। यथा दृष्टा कालसपें नरी भीला पलायते॥ १५॥ यशोदे च प्रयत्नेन खात्मनः पुत्तरमीखरम्। राम नारायणानन्त मुकुन्द मधुसूदन ॥ १६ ॥ कृणा केथव कंसारे हरे वैकुएठ वामन। दूत्य कादय नामानि पठेद्ा पाठयेदिति। जन्मकोटिसहस्राणं पातकादेव मुच्यते॥ १७॥ राब्दो विश्ववचनी मश्चापीख्रवाचक:। विश्वानामीखरो यो हि तेन रामः प्रकीर्तितः।१८।

११ अ्र० ] श्रीऊ्वष जन्मखगडम् ।

रमते रमया साईं तेन रामं विटुर्बुधाः। रमाया रमणस्थानं रामं रामं विदो विदुः ॥१८। राचेति लन्ीवचनी मथ्ापीखरवाचकः । लक्ष्मीपतिं गतिं रामं प्रवदन्ति मनीषिय: ॥ २० ॥ नाम्ां सहस्त्र दिव्यानां सरणे यत् फलं लभेत्। तत् फलं लभते नूनं रामीच्चारणमात्रतः ।२१। सारूप्यमुक्तिवचनी नरिति च विटुर्बुधाः । यो देवोऽप्ययनं तस्य स चनारायण: स्मृतः ॥२२॥ नाराश् छवतपापाश्चाप्ययनं गमनं स्मृतम्। बतो हि गमनं तेषां सोडयं नारायण: स्मृतः॥२३॥ सहन्रारायणोत्युक्ता पुमान् कल्पशतत्रयम् । गङ्गादिसर्वतीर्थेषु स्त्नातो भवति निश्चितम् ॥ २४॥ नारव मोक्षं पुखमचनं ज्ञानमीप्मितम्। तयोज्ञानं भवेद् यम्मात् सोडयं नारायण: प्रभु:॥२५॥ नास्तन्तो वस्य वेदेषु पुराणेषु चतुर्षु च। भास्त्रेष्वन्चेषु योगेषु तेनानन्त विदुर्बुधा: ।२६॥ मुक्ुमध्ययमानञ् निर्मां मोक्षवाचकम्। तददाति च यो देवी मुकुन्दस्तेन कीर्तितः॥२७॥ मुकु भतिरसप्रेमवचनं वेदसम्मतम्। यस्त ददाति भत्ताभ्यो मुकुन्दस्तन कीर्तितः।२८॥ सूदनं मधुदेत्यस्य यस्मात् स मधुसूदनः । दूति सन्तो वदन्तीथं वेदे भिन्नार्थमीपितम्॥२८॥ मधुक्कीवञ्च माध्वीके कृतकमशुभाशुभे। भक्तानां कर्मपाञ्व सदनं मधुचूदन: ॥ ३०॥

८28 ब्रह्मवेवत्तपुरासे [१११ त्र

परिणामाशभं कर्म भ्रान्तानां मधुरं मधु । करोति सूदनं यो हि स एव मधुसूदन: ॥ २१॥ क्वषिरुत्क्वष्टवचनी नश्च सङ्क्िवाचकः । अथ्थापि दातवचनः क्ृष्णं तेन विदुर्बुधाः॥ ३२॥ कृषिश्च परमानन्टे यश्च तहास्यकमणि। तयोर्दाता च यो देवस्तेन क्ृष्ण: प्रकीर्तितः ॥२१॥ कोटिजन्मार्जिते पापे कवषिः लेशे च वर्तते। भक्ानां नश्च निर्वा तेन क्ृष्णः प्रकीर्तितः। २४। नाम्नां सहस्त्र' दिव्यानां वरिरावृत्त्या च यत् फलम् । एकावृत्त्या तु क्वष्णस्य तत् फलं लभते नर: ॥३५॥ कृष्णनाम्र: परं नाम न भूतं न भविष्यति। सर्वेभ्य परं नाम कृष्णेति वैदिका विटु: ॥ २६ ॥ कवष्ण क्रषोति हे गोपि यस्त स्रति नित्यशः । जलं भित्वा यथा पद्म नरकादुदरेच् सः ॥२७॥ क्वशोति मङ्गलं नाम यस्य वाचि प्रवर्तते। भस्गीभवन्ति सद्यस्तु महापातककोटय: । ३८। अश्मेधसहस्रभ्य: फलं ऊपाजपस्य च। वर तभ्यः पुनर्जन्म नातो भक्तपुनर्भवः ॥३९॥ सर्वेषामपि यज्ञानां लच्षायि व व्रतानि च। तीर्थस्नानानि सर्वाषि तपांस्यनशनानि च ॥ ४० ३ वेदपाठसहस्राणि प्रादतिएं भुवः शतम्। कपनामजपस्यास्य कलां नार्हन्ति षोड़भीम् । ४१ ॥ तेषां लोभाद्वेत् स्वर्गफलञ्ज सुचिरं नृणाम्। स्र्गाद्वश्य पुंसथ जपकर्तुर्हरे; परम्॥ ४२।

११ त्र० ] श्रीक्कष्ण जन्मखए्डम् । ८६५

के जले सवदेहेऽपि भयनं वस्य चातनः । वदन्ति वैदिका: सर्वे तं देवं केथवं परम् ॥ ४३ ॥ कंसच्च पातके विघ्न रोगे थोके च दानवे। तैषामरिनिहन्ता च स कंसारिः प्रकीर्तित: ॥ ४४ ॥ रुद्ररूपेण संहर्ता विश्वानामपि नित्यशः । भक्तानां पातकानाव हरिस्तेन प्रकीर्तित: । ४५।। माच् ब्रह्मसरूपा या मूलप्रक्वतिरीखरी। नारायणीति विख्याता विष्ुमाया सनातनी। ४६। महालक्ष्मीसरूपा च वेदमाता सरखती। राधा वसुन्धरा गङ्गा तासां स्वामी च माधवः । ४७ ॥ ब्रह्म पभेषादिभवैद्य वन्दय ध्यानैन किञ्चित् सनकादिभिश्व। वेदैः पुरागैन निरुपितञ्ज भजस भत्त्ा नवनीतचीरम् ॥ ४८॥ क्व चापि दुग्ध क्व दधि छतं वा नवोडृतं वा क्व च तक्रमीष्तितम्। तेषां क्व चरो भवति क्व चापि क्व बन्धनं ते भवमूलमध्य।४८॥ न योगिभि: सिद्धगसैमुनीन्द्रे-

योगैन बडो न हि रच्षितु' चमैः कथं स बदस्तव मूलमध्यतः ।५० ॥ प्र म्णा नुभत्ता स्तवनेन पूजया भवस पुत्र तरसाच भारते।

८२६ [१११ प्र,

हृत्पद्ममध्य स्थितमीशरं परं ध्यानिन यत्नन च सन्ततं सति ॥ ५१॥ वरं वृशुष्व भद्रन्त यत्त मनसि वाब्कितम्। सवें दास्यामि जगति देवानामपि दुर्लभम् ॥५२॥ यशोदीवाच। हरी च निश्ठला भक्िस्तहास्यं वाष्कितं मम। तव नाम्नश्न व्युत्पत्तिका वा तद्दकुमर्हसि ॥५ ३॥ श्रीराधिकोवाच। भवेद्धत्िनिच्ठला ते हरे्दास्यन्न दुर्लभम्। लभख मदरेणापि कंथयामि सुनिर्णयम् ॥५४॥ पुरा नन्देन दृद्टाहं भारडीरे बटमूलके। मया च कथितो नन्दो निषिडश्ट व्रजेश्रः॥५५॥ अहमेव सयं राधा छाया रापाएकामिनी। रापाणः श्रीहरेरंशः पार्षदप्रवरो महान् ।५६।। राश्दश् महाविष्युविश्वानि यस्य लोमसु। विश्वप्राशिषु विश्वेषु धा धात्री मातवाचक: ।५७। धात्रीमाताहमेतेषां मूलप्रक्लतिरीखरी। तेन राधा समाख्याता हरिया च पुरा बुधैः ॥५८॥ अहं सुहामशापेन व्ृषभानसुताधुना। शतवर्षच्च विच्छेदी हरिणा सह साम्प्रतम् ।५:॥ वृषभानश् कष्णस्य पार्षदप्रवरो महान्। पितृषां मानसी कन्या मम माता कलावती॥ ६० ॥ अयोनिसभ्भवाहच्ज मम माता च भारते। पुनः सार्धक् युभ्माभिर्यास्यामि श्रीहरे; पदम् ॥६१।

११२त्र० ] ग्रोक्तपाजनखरडम्।

दूति ते कथितं सवें व्रजं व्रज व्रजेश्वरि। व्रजेखरेण सहिता स्ामिना ज्ञानिना सति ॥६२। ममाधुना च भवती ध्यानस्य व्यवधारिका। ध्यानभङ्ग महादोषो नराणामपि सुन्दरि॥६३। दूति श्रीब्रह्मवै्त महापुराणे नारायणनारदसंवादे

--**-

श्रीनारायण उवाच।

वासुदेवो द्वारकायां वसुदेवाज्जया मुने। प्रथयी रत्रचितं रुक्िणीमन्दिरं वरम् ॥ १ ॥ शुद्ध स्फ टिक कङ्गापममूत्यरत्न निर्मितम्। पुरतः परितोरम्य नाना चित्रेण चित्रितम् ।२।। अमूल्यरत्नकलशं श्वेतचामरदरशरैः । वह्गिशुद्वांशुकेः शुद्धेः परितः परिशोभितम्॥२॥ ददर्श रुक्िणों देवीमतीवनवयीवनाम्। रत्नपर्य्यङ्गमारुह्य प्रयानां सस्तितं मुदा ॥8।। अप्रौढ़ाञ्च नवोढ़ाञ् नवसङ्गमलज्जिताम्। अमूत्यरत्ननिर्माणभूषरोन विभूषिताम् ॥५॥ रुकसुचावरीभारां मालतीमात्यभूषिताम्।

[११२ स्०

दृष्टा कणणं भीकन्या सहसा प्रसनाम सा ॥६। तां सभ्भाष्य जगन्नाथी रत्नतल्प उवास सः। शुभक्षणो च शुभया स रेमे रमया सह॥9॥ सुखसभ्भोगमात्र या मूर्क्छामाप मुदा सती। तस्यां जन्ने कामदेवो भस्मीभूतस शम्भुना ।८। स शंवरं निहत्यव तत्र प्राप रतिं सतीम्। रती मायावतीनाम्ना सङ्गतेन सुरस्य च। क्वायां दत्त्वा च शयने ग्हिणी पंवरालये।।2। नारद उवाच। जहार शंवरं कामो दैत्य केन प्रकारतः । कथयख महाभाग विस्तरेण शुभा कथाम् ॥१०२ नारायण उवाच। समतीते च सप्ताहे रुक्णी सूतिकाग्टहम्। ग्टहीत्ा बालकं दैत्यो जगाम खालयं जवात् ॥११॥ अपुत्रकश् देत्येशः पुत्र प्राप्य प्रहर्षितः । मायावत्ये ददौ हृष्टो हष्टा मायावती सती ॥१२॥ अतीवपालनैनैव वर्धयामास बालकम्। सरखती तां रहसि कथयामास निजने ॥१३॥ सरस्त्युवाच। शिवकोपानले पूर्व भस्तीभूतः पतिस्तव। स चायं रुकणीपुत्रो दैत्य नैव समाहृतः ॥१४। माययापि च मायेशी रुक्तिणीसूतिकाग्टहात्। समानीय ददी तुभ्य पतिस्तेऽयं न चात्मज: ॥१५॥ कामञ्च कथयामास जगन्माता च सा सती।

१२ त्र० ]

तव पत्नी रतिथ्च यं रमस्व रमया सह ॥ १६ ॥ त्वमेव रुकिाणीपुत्रो नान्यदैत्यस्य मन्मथः । कुररीव सती नित्यं रोदिति स्म त्वया विना ।१७! द्ृत्य का च वयी वाणी ब्रह्मागी ब्रह्मग: पट्म्। स रेमे निर्जने नित्य रामया सह सुन्दर: ॥१८॥ एकदा मन्थं दैत्यो दद्श रहसि सिथितम्। शृङ्गारं रामया साद्व कुर्वन्त कीतुकेन च॥१८॥ सस्मितं सस्मितायाश्च मध्यवन्तःस्थलस्थितम्। रतिं ददर्श कामेन मूर्च्कितां सुरतोत्स काम् ॥२०॥ दृष्टा चुकोप दैत्यय जग्राह खद्गमुत्तमम्। उवाच खङ्गहस्तश्व कामदेवं रतिं सतीम् ।२१। शंवर उवाच। धिक् त्वां महाकामुकञ्ज मूखें पगिडतमानिनम्। महापातकिनां श्रेषठं प्रमत्तं मातगामिनम् ॥२२॥ धिक् त्वाञ्च पुंछलीं मत्तां कामुकों हतचेतनाम्। पुत्र ग्टहीता रहसि करोषि सुरतिं सति ॥२२ दूत्य वमुक्ता खद्गञ्न तामेव हन्तुमुद्यतः । जिघांसन्त रतिं दैत्यं प्रेरयामास मन्नथ: ।२४ ॥ पपान दूरतो व्रह्मन् मूर्ष्छितः खाङ्गपीड़ितः । पुनस चेतनां प्राप्य कोपेन प्रज्वलन्निव ।२५। शिवदत्तञ्ज शूलञ्ज जग्राह निर्भरेण स। शतसूर्य्यप्रभं शूलं प्रलयाग्निसमं मुने ॥२६॥ दृष्टा जग्मुथ् देवाश् ब्रह्म भशेषसंच्नकाः । पवनः कथयामास कर्रो कामस्य यन्नतः ।२७॥

ब्रह्मवैवत्तपुराणे [ ११२ य'

स्मर सपरमहामायां दुगीं दुर्गतिनाभिनीम्। पवनस्य वचः शुत्वा दुगां ससमार मनथः ॥२८॥ शूलं बभूव बस्याङ्ग रम्य मात्य मनोहरम्। ब्रह्मास्त्रणा च तं दैत्य जघान मन्मथी मुदा ॥२८॥ रतिं ग्हीला यानेन जगाम द्वारकां पुरीम्। प्रययुर्देवताः सर्वाः सतुत्वा च पार्वतीं खयम् ।३०। रुविभगी मङ्गलं कृत्वा प्रजग्राह रतिं सुतम्। उत्सवं कारयामास परं स्वस्त्ययनं हरि: ।२१। ब्राह्मण्न् भोजयामास पूजयामास पार्वतीम्। अथ कषा: क्रमेगैव वेदोतो मङ्गले दिने ॥३२॥ सप्ानां रमणीनाञ् पागिग्राहञ्जकार ह। कालिन्दीं सत्यभामाञ्ज सत्यां नाग्निजितीं सतीम्॥३३। जाम्नुवतों लक्ष्मणाच्च समुद्ाहं चकार सः। ताभि: साडे क्रमेशैव पुत्रोत्पत्ति चकार ह।३४।। एकस्यां दशपुत्राश्च कन्यकेका क्रमेण च। निहत्य नरकं देत्यं सपुवञ्ज टृपेखरम्॥३५॥ बलवन्त सुरं देत्यं जघान रगमूधनि। ददर्भ कन्यास्तवरथाः सहस्राणाञ् षोड़म॥३६॥ प्रताधिका वयस्यास पश्वत्सुस्थिरयीवनाः। प्रफुल्लवदना: सर्वा रत्नभूषएभूषिताः॥३७॥ शुभक्षे च तासाज पाशिं जग्राह माधवः । ताभि: सार्ध स रेमे च क्रमेण च शुभक्तरे ॥३८॥ एकस्यां दगपुतास कन्यकेका क्रमेग च। इरेरेतान्यपत्यानि बभूवुश्च पृथक् पृथक्।३६॥

१२ ग . ] ग्रीऊराजन्मखगडम्।

एकदा द्वारकां रम्यां दुर्वामा मुनिपुङ्गतः । प्रिथे स्त्रिकोटिभि: सार्ईमाजगामावलीलया । ४०। राजा महोग्रसेनश सपुत्रः सपुरोहितः ।

नीत्वा षोड़भोपचारं प्रणेमुर्मुनिपुङ्रवम्। शुभाभिषञ्च प्रददी तैस्यो ब्रह्मन् पृथक् पृथक्॥४२॥ एकानंभाञ्च कन्यां तां ददी तस्मे शुभकसे। सुक्तामाणिका हीरांच रत्नञ्च यौतुकं ददौ ॥४३। स रेमे रामया साधे माहेन्द्र रत्नमन्दिरे। रत्नेन्द्रसारनिर्माणं ददी तम्म शुभात्रमम् ।४४। एकदास मुनिश्रष्ठः समालीच् स्चेतसा। पवानं कुतचिद्म्यपर्य्ङ्ग रतनिरमिते ॥४५॥ श्ुतवन्त पुराणञ्च द्या कुत्रचिद्दिभु: । महोत्सवे नियुत्तञ्ज कुत्रचित् प्राङ्गणे शुभे ।४ ई। ताम्ब लं भुत्तवन्तञ्च भत्त्या दत्तञ् सत्यया। कुत्राचत्सेवितं तल्प रुक्िएया खेतचामरे: ॥४9H कालिन्दीसेवितपदं शवानं कुतचित्मुदा। सर्वत्र समसंभाषां चकार भगवान् मुनिः ।४८॥ विन्मयं प्रययी विप्रो दृष्टा तत् परमद्ग तम्। तुष्टाव जगतीनाथं रुक्भिणीमन्दिरे पुनः ॥४2॥ वसम्तञ् सुधर्मायां सतां संसदि सुन्दरम्॥ ५०॥ दुर्वासा उवाच। जय जय जमतां नाथ जितसर्व जनारदन सर्वात्मक सर्वेश सववीज पुरातम निर्गुय निरीह निलिप्त निरञ्जन

६०२ [११२३०

निराकार मतानुग्रहविग्रह सत्वस्वरूप सनातन निःसरूप नितनूतन ब्रह्मपथेषधनेयवन्दित पदमया सेवितपाढ पद्म ब्रह्मज्योतिरनिर्वचनीय वेदाविदितगुसरूप महा- काथसमासमानीय परमाकन्मोऽसु ते ॥५१॥ दूत्येवमुक्ता मनसा हरेरनुमतेन च। प्रणम्य तस्थी विप्रेन्द्रस्तत्न व पुरती हरेः ॥ ५२॥ तमुवाच जगन्नाथी हितं सत्य पुरातनम्। ज्ञानञ्च वेदविहितं सर्वेषाच्च सतां मतम् ॥५३॥

श्ीभगवानुवाच।

मा भैर्विप्र शिवांभस्वं किं न जानासि ज्ञानतः । अहं सर्वस्य प्रभवो मत्तः सवें प्रवतते॥ ५४॥ अहमात्मा च सर्वेषां पवाः सर्वे मया विना। प्राशिदेहान् मयि गते यान्त्य व सर्वभक्कय: ।५५।। जातावप्यक एवाहं व्यक्ता एव पृथक् पृथक्। यो भुङते तस्य तप्ति: स्याव्नान्येषाञ्ज कदाचन ।५६। पृथक जीवादिसर्वेषां प्रतिमानञ्ञ प्रागिनाम्। परिपूर्णतमोऽहच्च गोलोके रासमएडले॥ ५७ ॥ श्रीदामशापाद्राधा सा मां टष्ट मत्तमाधुना। सर्वे चैवांभरूपेण कलया च तदंगतः ॥ ५८ ॥ कुक्तिगीमन्दिरे चांशोऽप्यन्यासां मन्दिरे कलाः । ममापि कुतचिच्चांशं कुत्रचिच्च कलाकलाः। कलाकलांशाः कुत्रापि प्रतिमासु च देहिषु ।५६॥ दत्युक्का नगतां नाथो गहस्याभ्यन्तरं ययौ।

१३ श्र० ] श्रीक्वणजन्मखएडम् ।

· दुर्वासाश्न प्रियं त्यक्का शीहरेस्तपसे गतः ॥६०॥ दूति श्ीव्रद्मवैवर्त्ते महापुराणे नाराययनारदसंवाड़े श्रीक्णा जन्मखड मुनिक्वणासंवादे

नारायण उवाच।

सशिष्यसापि दुर्वासास्त्यका च द्ारकां पुरीम्। केलासं प्रयवी भत््या शङ्गरं दरष्ट मीख्वरम् ॥ १॥ गत्वा मुनिश कैलासं प्रसनाम शिवं शिवाम्। तुष्टाव परया भत्त्या सशनिथ: प्रपतः शुचि: ॥२। तत्सवें कथयामास वत्तान्त श्रीहरेरपि। आव्मनस्तपसस्तत्व खवैराग्यञ्ज चेतस: ।३॥ मुनेश्च वचनं ुत्वा प्रहस्य पार्वती सती। तमुवाच हितं सत्यं सात्ताच्छङ्करसन्निधी॥ ४ ॥ पार्वत्य वाच। धर्मतत्त्व न जानासि वर्मिषं मन्यसे खकम्। अनपत्यां परित्यज्य क्व यासि तपसे मुने॥ ५॥ अनपत्याञ्च युवतीं कुलजाञ्ज पतिव्रताम्। त्यक्वा भवेयुः सत्र्यासी ब्रह्मचारी यतीति वा॥ ६। बाणिन्य वा प्रवासे वा चिरं दूरं प्रयाति यः ।

८08 [११२ त्

तीर्थे वा तपसे वापि मोत्ताथे जन्म खरिडतुम् ।। न मोच्तक्तस्य भवति धर्मस्य सुवलनं ध्र वम्। अभिशापेन भार्याया नरकञ्ज परत्र च। दूहैव च यशीनाथ इत्वाह कमलोद्धवः ॥८ ॥ द्वारकां गचछ है विप्र सवधमें रत्त साम्प्रतम्। एकानंघां मदंशाञ्ज धर्मतः परिपालय॥2॥ पाद्पद्मार्जित पादपद्म सर्व सुदुर्लभम्। सन्ततं ग्म्भ ना गीतं मुनीन्द्र: सनकादिभि: ॥१० परित्वज्य सुरतरो: छवष्पस्य परमात्मनः । क्व यासि तपसे वत्स सुधां त्यक्का मनोहराम् ॥११॥ श्रीक्ृप्णपादपद्मञ्न खप्नेजपति वो मुने। शतनन्मरक्वतात् पापान्मुच्यते नाव संगय: ।१२।। यद्वाल्य यञ्च कौमारे वार्धके वञ्च योवने। कामतोडकामती वापि भत्मीभूतञ्ज पातकम् ॥१३। साक्षाद्यो भारत वर्षे श्रीक्कष्णचर णाम्ब जम्। दृष्टा सद्ो भवेत् पूज्यो जीवन्ुत्ती भवेद् ध्रवम् ॥१४॥ कोटिजन्ार्जितात् सद्यः कतपापाद्दिमुच्ते। सर्वाख व हि तीर्थानि यतः पूतानि नित्ययः ॥१५॥ तद् व्रतं तत्तपः सत्यं तत् पुएय तच्च पूजनम्। सफलं कप्णसम्बन्धि स्वजन्खएडनं यतः ॥१६० कप्सभक्रिविहीनस व्राह्मणी वेदपारगः। तत्सङ्गाच्च तदालापाइ्कभक्ति: प्रणस्यति ॥ १७। कवशास्योच्छिष्टभोजी यः क्ष्णथ् ब्राह्मरः खयम्। आवञ्िपवनात् पूतः पूतं कर्त्तु जगत् चमः ॥८व

११३त्र० ] श्रीक्ण्णा जन्मखराडम् ।

श्रीकषाञ्ज परित्वज्य क्व यासि तपसे द्विज। तपसां फलमाप्नोति श्रीअष्णन्रसेन च।१६। यतो भत्तिन च भवेच्छ्रीक्वरषं परमात्मनि। स गुरुः परमो वैरी करोति जन्म निष्फलम् ॥२०॥ पार्वतीवचनं युत्वा गङ्गरः प्रेमविह्वलः । पुलकाच्चितसर्वाङ्गस्तुट्टाव परमेखरीम् ॥ २१॥ टुर्वासाः प्रणति कृत्वा भिवदुरगापदाम्ब जै। स्मारं स्ारं कण्णपदं पुनख द्वारकां यवी । २२॥ तत्र गत्वा हरिं दृष्टा तुष्टाव परमेखरम्। एकानंशालयं मत्वा स च रेमे तथा सह ॥२३। कृष्णो युधिष्विरध्यानात् प्रथयौ हस्तिनापुरम्। कन्तों सभ्भाष भूपञ्च म्रातृ य् प्रसुदान्वितः ।२४। उपाधेन जरासन्ध निहत्य श्रात्वमेव च। कारयामास यज्तञ्ज विधिवोधितदचियम् ॥२५। मुनोन्द्रय् वृपेन्द्रैव राजसूयमभीप्सितम् । श्रिशुपालं दन्तवक्न तत्र यज्ञ जघान स: ॥२६॥ अतीवनिद्रां कुवन्तं सभायां सुरभूपयोः । पपात तच्करीरञ् जीवो गला हरे पटम्। न दृष्टा तत्र सर्वेगं तुष्टावागत्म माधवम् ॥२७॥ भिशुपाल उवाच। वेदानां जनकोडसि व वेदाङ्गानाच् माधव। सुराणामसुराणाञ्ज प्राकृतानाञ्ज देहिनाम् ॥२८॥ सूत्ष्मां विधाय सटष्टिच कल्यभेदं करोपि च। मायया च स्वयं ब्रह्मा शङ्कर: भेष एव च : २८॥

ब्रह्मवेवर्त्तपुराखे [११३अ्र०

मनवो भुनयशेव वेदाय सटष्टिपालकाः । कलांशेनापि कलया दिकपालास ग्रहादय:।३०॥ स्वयं पुमान् खयं स्त्री च खयमेव नपुंसक: । कारगञ्च सवयं कारय्य जन्यश्च जनकः स्यम्॥ ३१ ॥ यन्त्रस्य च सुगो दोपो यन्त्रिणश्च खुती शुतम्। सर्वे यन्ता भवान् यन्ती तयि सवें प्रतिष्ठितम्॥ ३२॥ मम क्षमखापराधं मूढ़स्य द्वारिएस्तव। ब्रह्मथापात् कुबुदेश रक्ष रच् जगन्न रो।२३॥ दत्येवमुक्ता क्रमतो जयो विजय एव च। मुदा तो ययतुः शीघ्र वैकुएद्वारमीप्सितम् ॥३४॥ श्िशुपालस्य स्तोत्र ण सर्वे ते वित्त्यं ययुः । परिपूर्णतमं कवत्वा मेनिरे क्वप्णमीखरम् ॥३५॥ कारयित्वा राजसूयं भोजयामास ब्राह्मणान्। कुरुपा राडवयुद्ञ्ज कारयामास भेदत: ॥२६॥ भुवो भारावतरणं चकार स क्वपानिधि: । पुनर्ययी द्वारकाच्च चिरं स्थिता वृपाज्जया॥३७॥ विप्राया मृतवत्साया जीवयामास पुत्रकान्। मृतस्थानात् समानीय तन्मात्े प्रददी सुतान् ॥३८॥ तद् दृद्टा देवकी तुष्टा यवाचे मृतपुत्रकान्। मृतस्थानात् समानीय ददी मात्र सहोदरान् ।३६॥ सदो नहार दारिद्रा सुदाम्नी ब्राह्मपस्य च। समागतस्य स्वग्टहादु द्वारकां परणार्थिन: ।४०। नस्म ददी राजलक्ष्मीं निश्लां सातपौरुषीम्। पृथुकानां करं भुका भत्तस्व भक्तवत्सलः ॥४१।

११३त्र० ] योऊ्तप्ण जन्मखरडम्।

वभूव तस्य राज्यञ्ञ यथेन्द्रस्यामरावती। यथा धनेश्वरो देवी धनाव्यः स बभूव ह। ४२॥ निशलां हरिभक्िञ ददी दास्य सुंटुलभम्। अविनाभिनि गोलोके वथेष्ट पद्सुत्तनम्॥ ४३ ॥ जहार पारिजातञ्ञ भक्राहङ्कारमेव च। सत्यां च कारयामास पु्कं वतमीफितम् ॥ ४४ ॥ वर्धयामास सवत्र नित्य नेमित्तिकं मुने। तत्न व्रते कुमाराय स्वात्मानं दत्ियां ददी । ४५ ॥ ब्राह्मशात् भोजयामास तभ्यी रत् दद्दी मुदा। सत्यभामातिमानञ्ज वधशामास सर्वतः । ४६। रुकिरा अतिसीभाग्यमन्यासाव् नवं नवम्। वैष्ावानां सुराणाज् विग्रासामपि पूजनम्॥ ४७ ॥ वर्धयामास सर्वत्र नित्व नैमित्तिकं मुने। परमाध्यात्मिकं ज्ञानमुद्वाय दढी प्रभुः ।४८॥ अर्जुनं कथवामास गीतां च रएमूर्धनि। कृत्वा निष्कराटकञ्जव कृपया च कपानिषि: : ४१ ॥ युधिष्ठिराय पृथिवों राज्यलक्ष्मीं दद्ी प्रभुः । दुर्गाच्च कारयामास वैष्णवीं ग्रामदेवताम् । ५०॥ यन्तञ्च कारयामास कोटिहोमान्वितं शुभम्। नानाप्रकारनैवैद्यर्थूपदीपैमे नोहर: । ५१॥ व्राह्मशान् भोजयामास पार्वतीप्रीतये तथा। रैवते पर्वते रम्ये चामू्त्चरत्नमन्दिरे॥ ५ू२॥ गरेशं पूजयामास देवानामीप्वर परम्। लडडुकानां तिलानाज़ सुखाटु सुमनोहरास् । ५२ ॥

[११३ त्

परितुषटि पञ्चलत्तं नैवदाजन ददी मुदा। लडडकं स््नस्तिकानाञ् सप्तलच्ं सृधोपनम्॥ ५४॥ गणेश्वराय प्रददी शकराशतराशिकम्। पक्करभ्भाफलानाञ् द्यलच्षमपूपकम् ॥ ५५॥ मिष्टान्न पायसं रम्य खादु खस्तिकपिष्टकम्। ष्टतञ्च नवनीतञ् दवि दुग्वं सुधोपमम् ॥५६॥

सुगन्धि चन्दनं गन्ध वड्िशुड्ांशुक ददो॥ ५७ ॥ यज्ञन्न कारयामास कोटिहोमान्वितं शुभम्।, ब्राह्मपान् भोजयामास तुष्टाव स गणेशवरम् ॥ ५८। वाद्य द्शविधञ्जैव वादयामास तत्र वै। सूर्य्यञ्च पूजयामास साम्बः कुष्ठचयाय घ॥५ू८॥ हविष् कारयामास तञ्न साम्ब समातरम्।

वरं ददो व साम्बाय स्तोतज्च भास्कर ख्यम् ॥ ६१॥

दूति श्रीव्रह्मवैवत्त महापुरार नारायएनारद- संवादे श्रीक्णजन्मखएडे गरोभपूजा नाम वयोदयाधिकशततमोऽध्यायः।

श्री क पाजमखएडम्।

चतुर्द थाधिकथततमोऽध्यायः।

श्रीनारायण उवाच।

कृष्णपुत्रश्न प्रद्य म्रो महाबलपराक्रमः । तत्पुत्रोऽप्यनिरुडश्च विधातुरंभ एव च॥ १ ॥ एकदासावनिरुदो नवयीवनसंयुतः । सुप्तो रहमि पर्यड्े पुष्पचन्दनचर्चिते॥ २ ॥ स्वप्ने दृदर्श युवतीं पुष्पोद्याने सुपुष्पिते। सुगन्धिपुष्पतत्प्र मस्ति ग्वचन्दन चर्चिते ॥ ३ ॥ पयानां सुस्तितां रम्यां नवयौवनसंयुताम्। अमूल्यरत्ननिर्माएभूषऐेन विभूषिताम्। ४ ॥

मणिकुराडलयुग्मेन गएडस्थलविराजिताम्। ५॥ अतीवसूत्ष्वसनां क्वरन्मञ्जीररज्ज्रिताम्। पक्कविम्बाधरोप्रीञ्च शरत्कमललोचनाम् ॥ ६ ॥ भरत् प्मप्रभामुष्टकोटीन्टुनिन्दिताननाम्। मुक्तापङ क्िसमासाद्यदन्तपङ क्किम नोह राम् । 9 ॥ तरिवक्रकवरीभारां मालतीमात्यभूषिताम्। कस्तूरीकुङ्गमालतास्तिग्धचन्दन कज्जलैः ॥ ८ ॥ पत्रावलीविरचित सुक पीलस्थलीज््वलाम्।

ब्रह्मवेवर्त्तपुराणे [११४ प्र०

अत्युच्चेवर्तुलाकारस्तनयुग्म विभूषिताम् ॥ १०॥ नितम्बभारनम्ाज्जु कामबाणप्रपीड़िताम्। कामुकों कमनीयाञ् पश्यन्तों वक्रचन्तुषा॥ ११॥

वायुप्रेरणवस्त्रेय व्यक्तगुप्तस्थलोज्ज्वलाम् ॥ १२॥ तां दृष्टा कामपुवश् कामोन्पथितमानसः । उवाच मधुरं मत्तः काममत्तां सुकोमलाम् ॥१२॥ चारुचम्मकवर्णाभां कामेन पुलकान्विताम्। अतिप्रौढ़ां नवोढ़ाज शृङ्गारेच्ासुचञ्नलाम् ॥ १४॥ अनिरुद् उवाच। किं देवी किञ्ज गान्धर्वी का व्वं कामिनि कानने। कस्य स्त्री कस्य कन्या वा कं वा वाव्कसि सुन्दरि ॥१५। व लोक्ातुलसौदर्य्या मुनिमानसमोहिता। न बिभेषि कथं ब्रूह्ि खयमेकाकिनी च माम् ॥१६॥ अहं व लोक्नाथस्य पौत्रः कामात्मजोडधुना। कान्तेऽहमनिरुदश्न नवीनयौवनाहतः ॥१७॥ कमनीयश्च कामी च कामशास्त्रविशारदः। कामुकीकामनां पूर्णीं कर्तुमेवेशवरः खयम् ॥१८॥ मां भजस सुशीले व्वं सुवेशञ्ज सुशीलकम्। रतिशूरं रतिरसप्राज्ज रतिरसप्रियम् ॥ १८ ॥ रतिपुत्र रतिरसं प्रमत्तं रसिकं प्रिये। युवानं व्याधिहीनज्ज कामुकं कामुकीच्छति । २०॥ विदग्धा सुविदग्धन्न कान्तमायाति कामतः । विदृग्धाया विदृग्धेन सङ्गमी गुणवान् भवेत् ॥ २१ ॥

१४ त्र० ६११

प्रच्काद लोचनास्य्न नवसङ्गमलज्जिता। विलोकयन्ती वक्रात्तिकोऐन तमुवाच सा। २२॥ कामिन्य वाच। कामुकः कामपुत्नोऽसि कामेन व्याकुलीऽधुना। भवांश्ेत् कामुकीयोग्यो न कामश्चिन्तितः कथम् ॥२२॥ पोतरस्त लोक्नाथस्य स्वतः सभ्भावितस्य । स्वयं योग्यी योग्यपुत्रो विवाहं न कथं कुरु ॥ २४ ॥ विवाहिता यज्ञपत्नी सा च पुखव्रता सती। निश्नला सततं साध्या वर्धिनी सङ्गिनी सदा। २५॥ भयप्रीतिदानसाध्या गुप्तपत्नीतवनिश्चला। नैमित्तिका न नित्या सा सा च वैदविवर्जिता ॥२६॥ परं नरकसीपाना परत्र हायशस्करा। साधुस्तत् न हि रतो वंशजो वैष्वो यदि। २७॥ यदि पूर्व भवेद् स्रान्ती निवृत्तः साधुसङ्गतः । प्रवृत्तिरेषा भूतानां निवृत्त्तिसु महाफला । २८॥ प्रायखचित्ती पुनर्लिप्ी निवृटत्तः पातकी यदि। उपहास्यो भुवि भवेत्सवें कुञ्जरथौचवत्॥ २८॥ सुशीला सुन्दरी शान्ता धर्मपत्री प्रशंसिता। पतिव्रता सुसाध्या सा सश्त्सुप्रियवादिनी॥ ३०॥ कोमलाङ्गी विदग्धा च श्यामा रतिसुखप्रदा। एवस्भूतां परित्यज्य वैष्णवस्तपसे व्रजेत् । २१॥ सा चेत् परिणता साध्वी शान्ता पुत्रवती यदा। अन्यथा च हथा सवें तपसः सवलनं भवेत् ॥ २२॥ अ् साधुश्न दुवंश्रस्त् परनारीं प्रयाति चेत्।