1. Brhma Amruta Jaya Krishna Bramha Tirtha Ed. Tailanga Rama Shastri Manvalli

ब्रह्मामृतम्

श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यसर्वेश्वरानन्दतीर्थशिष्य- श्रीिज्जय कृष्णब्रह्मतीर्थविरचितम् ।

काशिकरा जकीय प्रधानसंस्कृतपाठशालायाम साहित्यशास्त्राध्यापकेन मानवल्ल्युपाख्य- तैलङ्गरामशास्त्रिणा संशोधितम्।

यह पुस्तक वजभूषणदास और कम्पनी के पुस्तकालय में मिलेंगी।

बनारस ।

Publishod by BRAJ B. DAS & CO. BENARES. VIDYAVILAS PRÊSS. 1904.

Digitized by Google

Google

ब्रह्माडमृतम्।

श्रीपरमात्मने नमः । अविक्रियाय पूताय ससाय परमात्मने ।

यत्रेदं विश्वमखिलं मन्धर्वनमरोपमम। भाति तत्परमं धाम वैशिकेन्द्राखयमस्म्पहम ॥।२।।

मापीय शिष्या वयमासकामा:। स्मो दक्षिणाशामुखसंझ्ञकांस्तान नता: स्म सर्वेश्वरतीर्थपावान् ॥ ३ ॥ परमात्ममुखं मकटं दिश्वत: करमुद्रिकया चितिसंझिकया। वटमूलप वमयातान्तु तानू पणमामि सदाशिवतीर्थगुरुन्।।४।।

श्रितपदाम्बुजानू शिष्यषद्वदैः। उपशमोन्नतान् बोषवानूं सवा- शिवगुरुन् भजे बोधकौस्तुमानू ।। ५॥ अर्षेन्दुचूडाऽपर विग्रहान य० दानन्वलेशेन विधीन्द्रमुख्या:। सुनिर्वता: पङ्कजवकत्रराम- बभेन्द्रपावानहमाश्रये तानू ॥। ६ ॥

Digitized by Google

२ प्रहामृतम । आार्यिः कैश्चित सर्वलिङ्गसंन्यासः क्रियते कथम। इति पृष्टो यमी को डपि स्व्राऽऽनन्वाऽडस्वादलालसः ॥।७॥ तू- ष्यीम्भूतां जगच्छून्यं पश्यश्रन्धवदात्मटकू। निरन्तरं निर्वि- कल्पममाधिमगमत् स्फुटम ॥८॥ कदा चिद परमाऽडनन्द- विश्रान्ते: स्वान्तउत्थिते 1 स्मृत्वा यतिवरैः पृष्ट मुनिना मननं कृतम् ॥ ९॥ भ्रनेन ज्ञानिनः कि स्याद कुर्याद्वासनया हि तव। का वृद्धि: कं: क्षयस्तस्प जीवन्मुक्तस्य तेन तु ॥ १० ॥ मुक्तेनोपलवव स्थेंगमिसेतवसमअसम्। परन्तु द्वैतशान्त्यर्थ क- र्सव्यं मननं घुनम ॥। ११॥ ब्रह्माSSत्मैकत्वविज्ञानात्मर्वद्धने लयं गते। भूयो यत्रस्तत्कृते कखद्ेतुर्मननं कथम् ॥ १२॥ समाधौ न द्वैवष्टिर्व्यवहारे घटेत सा। जीवन्मुक्तिसुखं न स्याद् द्वैतदृष्टया ततो मयि ॥१३॥ तद्विरोधिट्वैतशान्यै मननं स्तु- वसंत। चिह्नत्यागमुत जात्ता डज्ञात्वा वा कृतवानयम् ॥१४॥ आाध्ये मं प्रति पक्ष्यामो जात्वा चैतदथ स्वयम्। एवं मश्वस्य तात्पर्य नक्तुमारभते मुनिः ॥१५॥ आत्मा ब्रम्माऽयमित्ये- वमुपदिष्टे महात्मभिः। श्रीसर्वेश्वरतीर्थायैंः स्वरत एव गतं ज- गत्।। ११॥ पक्सा सह भृतानि भौतिकं च चराऽचरम । स एक: पुंसि सूर्ये च स आत्मा तस्वमस्यपि ॥१७॥ सर- क्षमात्सूक्ष्मतरे नित्यं तस्वमेव त्वमेव तव। पज्ञापतिष्ठा पज्ञानं ब्रह्म तं सवसीति च ।। १८।। एष तआत्मा यत्साक्षान्नेह नाना Sस्ति कि चन। ईशावास्यमिवं सर्व चिन्मात्रो Sइं सवा- शिवः ॥ १९॥ तथा माणोस्मि पज्ञात्मा नो न वेदेति वेद घेत। एतमाविमहावाक्यैरुपविष्टे परात्मनि ॥ २० ॥ दृष्टे स- ्ींमवं विश्वं नाऽडसीदरि भविष्यति। मपश्चोपशमं शान्तं शिवमद्रैतमिसयम ।। २१॥ श्रुत्वा विमुख्ते लोको गुरोर-

Digitized by Google

प्रघ्ामृतम। ३

श्रद्धपैव्र सः। श्रद्धाभक्तिध्यानयोगाहेवे हीति श्रुर्ति बहु ।।२२।। विश्वस्य दृश्यमात्रस्य त्यागेन ध्यायतः परम । तक्षं मष्ा- SSग्रहेगौन निष्पपञ्चपरात्मनः ॥२३॥ श्ानिभन समुदूनम- चिरादू गुर्वनुग्रहाव। तन्न जानाति मूढो डयं विषयाऽड़स- कपीर्जनः ॥ २४॥ मनले प्रतिबन्धे उपि स्वघर्मताद्ि न ध्यु- तिः। स्वधर्मे निधनं श्रेयः स्व्धर्ममपि चेति वा ॥२५॥ न हि कल्यायाकृत्कश्चिवित्येवमववद्धरिः। अन्रा डलसो यतिः कशश्रिद्धारणादिपराङ्मुखः ॥२६॥ स्व्राऽमीषटमेव वदति न शा- स्रोक्तं तदुच्यते। एका लिड्गे यतीनां तु चतुर्गुरमिति स्मृ- तेः ॥ २७॥ मृदादिभिर्घर्षयित्वा गुदं स्नानैः कलेवरम । अ्र- प्सारूयं यत्र तत्र श्रषणं करवाण्यह्म् ।। २८।। ब्रह्ममं या- गिवये च न याम्यालोकये डपि था। ज्ञानं हि दुर्लभं लोके साघनान्यपि तस्य च ॥ २६॥ अ्रनुष्ठातुं न शक्यन्ते गतिः का वा भविष्यति। तथापि कार्य धर्मत्वाद्रेवान्तश्रवणं मया॥है०।। न च ध्यानं समार्धि वा दुष्करत्वात्करोम्यह्म्। अन्ते गर्ति न जाने Sइमिति चेन्मन्द षषिमि ते ॥ ३१॥ शूद्रयागसयो घ- र्मस्तव स्याद्रहुयत्रतः । कृतः शमादिकं वैव त्यज़तो नियत- क्रियाः ॥ ३२॥ ते गर्ति तु न जानामि प्रत्युक्तिस्व दीपते। अश्रद्धया हुतं वसं तपस्तपं कृतं च पव । ३३।। अमदि- स्याह भगवान् देवकीनन्दन: स्वयक। अम्नसे।रूयमतस्लपक्तरा श्रद्धाश्यान्त्यादिसंयुतः॥ ३४॥ श्रकयां मननं पयानं समारि ज्ञानसिद्धपे। कुर्यावृतन्द्रितश्रैवमाहतुक्च धुतिस्मृती ॥३५॥ तपःश्रद्धे ये शुपवमन्त्यरण्ये शान्ता विद्वांसो भैक्षचर्य चरन्तः । परीक्ष्य लोकान् कर्मचतान् ब्राह्मणो निर्वेदमायाल्यासत्पकुतः कृतेन। सद्विज्ञानार्थ स गुरुमेवाऽभिगच्क्केत समित्माणि: श्रो-

Digitiz Google

प्रझामृतम। त्रियं ब्रहमािष्ठम् ॥। ३६।। तस्मै स विद्वानुपसन्नाय सम्यक् पशान्तचित्ताय शमाऽन्विताय। बेनाऽसरं पुरुषं वेव सत्यं प्रो- वाच तां तक्वतो ब्रह्मविद्याम्॥३७।। ग्रान्तैसनन्यमतिभि-

रमार्थपदस्वरूपं शास्त्रेपु सम्यगनिशं विमुशन्ति धीरा:॥३८॥ मुञ्चनङ्ग तदङ्गसङ्गमनिशं त्वामेव सश्विन्तयन् सन्तः सन्ति यतो पतो गतमदास्तानाश्रमानावसन । नित्यं तन्मुखपङ्कजाद्विग- छितत्वत्पुण्यगाथाऽमृतमोतस्रोतसि संप्लुतो नरहरे न स्यामहं देहभृव ॥ ३९ ॥ ते सन्तस्तानि तीर्थानि स गुरु: सा घ देवता। मसीवति यदभ्यासैः शरबीनोवकं मनः ॥।४0॥। सस्मात्मकृत्या लोको यं विष्णोर्मयाविमोहितः । यथा रुचिस्तथा तिष्ठेव कि छ्विनं तेन मे चिता ।। ४१ ॥ नैवाहित वस्तुतो दृक्यं पतीति: सापि मा डस्त्विति । स्थितः स्थाणोर्मह्ेशस्य समाघौ निकटे सति ॥४२॥ सदेवेसादि- वाक्यार्थम्रह्मस्मरयपूर्वकमू। स्वे महिम्रि स्थितेनैव यद् हष्टं यो- यनिद्रया ॥४३॥ पितएडाजल्पवादोक्तिमसङ्गाऽनुमसक्ति

घसर्यते तदशेषेण पथावृत्तं मया डधुना। अद्वितीयं परानन्वं व्यायन्तं मौनिनं मति ॥४५ । पमच्छ हैतुक: कश्रिदीशा- Sनुग्रहवर्जितः। नन्वणुव्योमकालानां वर्तनं मानतो भवेत ।।४६।। न्यायोपबृंहितं तथ मानानां मबलं मतमू । दौर्बल्यमतरेषां हि तद्विरोधे हि दज्यते।। ४७॥ मन्यते डतो डद्वैत भात्मा शिष्येतेति भवान् खलु। श्रुत्याभासिकशरये भीतो ऽन्यस्यापि दर्शने ॥ ४८॥ तस्मादकोविदो नेत्रे सुखभ्रान्त्या निमीलति। हितं वक्ष्यामि ते सो 5हं नैयायिकशिरोर्माणः ॥ ४९॥ दुःख-

Digitized by Google

प्रहामृतम।

म्ंसाय यव: स्वान्मुक्तिसे नाऽन्वथा भवेद। मानादीना प- दार्थानां न्यायोक्तानां विचारणाव ।। ५० ॥ ईश्वराऽनुग्र- हेणैव ज्ञानान्मोक्षो भवेत्तव । संक्षेपेण जगत्सष्टिमलयौ व- र्णयाम्यहम ॥ ५१॥ निसाश्नतुर्विधा: सूक्ष्मा अयावः पार्यि- बादयः । तत दवयोर्द्योरयतोः क्रिया स्पादीश्रेच्छया ॥५२॥ द्रयोर्द्वयोस्तु संयोग: क्रियया जायते ततः । 5पणुके तु म- इसं स्याद् अणुकतरित्वसख्यया ॥५३॥ न कापि पारिमा- ण्डल्यं परिमायं तु कारणम्। पारिमाएटल्यभित्रा ये पर- माणुगता गुणाः ॥ ५४ ॥ आरमन्ते सजातीयान् गुणान घणुकसंश्रयान्। 5्रयणुकादिक्रमेणैव जायते परमेश्वराव ॥५५॥ महती र्भूमहत्तोयं महत्तेजो महाऽनिलः । एवं ब्रझ्माएडमखिलं पाणिनां भोमसिद्धये।। ५६। भोगपदाऽदष्टनाशाज्जगतः पलयो भवेव। ईशस्य सञ्िहीर्पातो द्वयोरण्ो: क्रिया भषे- द ॥५॥ तया विभागे सञ्जाते संयोगो नश्पते तयो । तेन वणुकनाशःस्याचन्राशे 5्यणुकस्य च ।५८॥ एवं प- णाड्या स्षित्यावि सर्वे कार्य विनश्यति। स्थितिकाले भ- पञ्चस्य सदसदोनिजन्मसु ॥५९॥ जीवेषु दु्ःतेष्वरेक: स्व- कर्माSSराधितेश्वराव। पवार्थतत्वज्ञानेन मुच्यते भवबन्ध- नाव ॥ ६० ॥ दुःखजन्मपटृत्तीनामुत्तरोप्तरनाशतः । अपनगों भवेदू ज्ञानादिसेवं गौतमो डब्रनीव ॥६१॥ त्वमेवं मोक्षसिद्धय- र्यमुत्तिष्ठोत्तिष्ठ भो यते। तस्मात्परं ब्रह्ममातं परिशिष्टमिति भ्र- मः ॥६२॥ इति प्रबोधितो योगी परमानन्दवारिषौ। समाधौ ली- नचित्त: स ईषदुन्मील्य लोचने ॥ ६३ ॥ अपशयतं सुखाकृष्टो निद्रया SSकृष्टवालनत । कि चिव मोच्य स्वाऽक्षिणी त निमील्य स्तम्भनत स्थितः ॥६४।। पुनः पुनः समाधातुं गते

Digitized by Google

व्रह्मामृतम् ।

तह्मिन् स दुर्मतिः। शिक्षार्थ पाणिना पाणि मृहीत्वा SSक्र. ष्टवान्यतिम् ॥ ६५ । चुकोप शप्तुमुदुक्त: सहमा धृतिमान् हवि। शापं वदौ च कोपाय भस्मीभृतो भवेति सः ॥। ६६।। अहो बत महापापी पूर्वशवुरिहाऽडगतः। नष्टश्व वित्रियं तेन फृतं स्म रहसि स्वयम्॥ ६७ ॥ काम एष क्रोध एष रजोगुण- समुद्धवः । महाशनो महापाप्मा विद्धयेनमिह वैरिगाम् ॥६८॥ धूमेनाऽडव्रियते वन्दिर्यथा SSवर्शो मलेन घ। यथोल्ेनावृते- स्यादिदुष्पूरेणाऽनलेन व ॥६९॥ त्रिविधं नरकस्पेदं द्वार्र नाशनमात्मनः । कामः क्रोधस्तथा लाभस्तस्मावेनत् त्यं त्प- जव।। 90 ।। एवं कोपकृतं स्मृत्वा विमियं योगिराट् पुनः। सच्छान्त्युपायमधुना समरते सुखवं महत् ॥। ७१ ॥ क्रुद्धयन्तं न मतिकष्येदाक्कुष्टः कुशलं वदेन। सप्रद्वारविकीर्याञ्च न वा- चमनृर्ता वदेव ॥ ७२ ॥। नमास्तु तुभ्यं कोपाय स्वाऽऽश्रप- ज्वालिने भृशम्। कोप्यस्य मम वैराग्यदायिने दोषबोधिने॥७३॥ अपराधिनि कोपश्चेत्कोपे कोपः कथ न जायेत। धर्मार्थका- ममोक्षपाणापशोह्ारियि स्वैरे ।। ७४ ॥ सततसुलभबैन्ये निःसुखे जीवलोके यदि मम पररिवावाव मीतिमाप्रोति क- शिद। परिवदतु यथेष्टं मत्समक्षं तिरो वा जगति हि बहुदूःखे दुर्लभः प्रीतियोगः ॥७॥ सुबालोपनिषदि-"महत्पवं जञाता वृक्षमूले वगेत्कु- वैलो Sसहाय एकाकी समाधिस्थ भात्मकामो नि- ष्कामो जीर्णकामो दृक्ष इव तिष्ठासेव छ्वियमानो न कुप्पेत न कम्पेतोपलमिन तिष्ठासेचि्क्वियमानो न कुप्येत न कम्पेत आकाशमिव तिष्ठासेच्क्वियमानो न कुप्येत न कम्पेत मलेन तिष्ठासेत्"। भिक्षूपनिषाद-"सर्वसहा सर्वसमा समालोष्टाऽइम

Digitized by Google

प्रझ्मामृनम ।

पाऽहक्कारावीश्च हित्वा स्ववपुः कुापमिन दश्यते"। भरु-

fत्ा"। स्मृतिश्च- "क्रोधाद्रवति संमोहः संमोहात्स्मृतिविभ्रमः । स्मृ- तिभ्रंशादू बुद्धिनाक्षो बुद्धिनाशात्मयाश्यति"| ७६ ॥ "क्रुद्धो हन्याद् गुरुनपि" इति च। देहः किमन्रवातुर्वा निषेक्तुर्मातुरेव वा । मातु: पितुर्वा क्रेतुर्वा बलिनो डमेः शुनो डपि वा ।।७७॥ एवं साधारणं वेहमव्यक्तमभवाप्ययम् । को विद्वानात्मसा- त्कृत्य हन्ति जन्तूनृते Sमतः ॥ ७८ ॥ तापवयेणाऽभिहृतं य- दैतर्वाखलं जगत्। तदा शोच्येषु भूतेषु द्वेषं भाङ्त: करो- ति कः।७९॥ अथ भद्रासि भूतानि हीनशंक्तिरहं परस्। मुदं तथापि कुर्वीत हानिद्वेषफलं यतः ॥ ८० ॥ बद्धवैराणि भृतानि द्वेपं कुर्वन्ति चेसतः । शोष्यान्यहो डतिमोहेन व्याप्तानीति मनीषियाम् ।८१॥ इति सश्चिन्त्य सर्वात्मा द्ागतं ज्ञाप- कारणाव। कोपं तत्याज येनाडयं संसार: परिवर्तते॥ ८२॥ नष्टसंसारिणो मेपि साभासो हृवयं गतः । पाजवल्क्यावि- वत्कार्य न मां कारयितुं क्षमः ॥८३।। शापो विदग्धशाकल्ये याज- वल्क्यस्य धीमतः। यथा तथा तवाप्यस्तु कोयं कं शपसे व- द॥८४॥ आरब्घकर्मनानात्वादू व्ञानिनामन्यया डन्यथा । वर्जनं हैतुके तस्मिन शापो 5यं न भवर्तते॥८५॥ याजव- ल्क्यस्य शाकल्पे शापस्तत्कर्मया Sभवत्। एवं चेतू पापसंक्लेषो मैवमश्चेषसंश्रपाद ॥८६।। एष नित्यो माहिमा आ्रह्मयास्य न वर्द्धते कर्मणा नो कनीयान्। तस्यैव स्यात पवचितं विवित्वा नलि- प्यते कर्मण पापकेन॥। ८७॥ इति।

Digitiz Google

प्रह्मामृतम।

"पनर्दनो ह वा इन्द्रस्य मियं धामोपजगाम त्रिशी- र्पाणं स्वाष्ट्महनम् । अरुन्मुखान् यतीन् सालाष्टकेभ्यः मायच्क्वत्तमेकेन चर्मणा लोमो मीयते न मातृवधेन न पितृवधेन न स्तेयेन न सूणहत्यया एवं मां यो वेद न तस्य केन च कर्मणा लोमो मीयते न मातृवधेन न पितृवधेन न स्े- पेन न भूयाइत्पया तदथा पुष्करपलाशभ्ापो न श्लष्यन्तएव- मेवंविदि पापं कर्म न श्िष्यते"। "तदुप्तरपूर्वाऽघयोरश्षेषवि- नाशौ तदर्शनाठ्"। तेन मोहो न कर्तव्यः शाखत्रं मानं मनीषिभिः । पश्य- न्तुपनिषद्द्ृष्टया ज्ञानिनां स्थितिमुन्तमासू।। ८८।। मायेण वर्तनं तेषां पथाशास्त्रं च कस्य चित। कोपाविकं भवेल्लो- करसार्थे पूत एव सः ।। ८९ ॥ कि मधसेवया सस्य ब्रह्मद- त्यादिना च किछ्। यस्य चिप्तं परे लीनं शुद्धे अह्मरायभेद- तः ॥ ९० ॥ ब्रहैव तश्तविच्छुद्धस्तरवविङ्रह्म तत्परम । व्यो- मवत्पूर्वभावेन तिष्ठते मोदते सदा ॥९१॥ अ्रन्यद्यधस्ति त- र्शात्मा नास्ति चेन्नरभृङ्गवत। पतीतिमात्रं मायैव स्वाप्रमा- पापदार्थनत ॥९२ ॥ एवंद्रष्टः कुत्र पापं पुण्यं वा नरको डपि वा । म्रह्माविलोको नास्त्येव सर्व भ्रान्तेन कल्पित- मू ॥ ९३॥ तद्धान्तिनाशेनोत्पवं न नष्टं नार्डपि च स्थितम्। व्योम्रि नैल्यस्य सम्बन्धमन्घाः पश्यन्ति नेतरे ॥ ९४ ॥ तद्धदू ड्रह्मविदं भ्रान्ता: पश्येयुस्तास्तु को रुदेत् । अश्रद्दधानाः था- स्रेषु गुरौ विष्णौ परात्मनि॥ ९५॥ पपश्चं न विदुर्धोरमन्धैरनी- साऽन्षवद्गृशमू। भवकूपे पतन्सज्ञा शहदो कष्टमिति स्थिति: ।।९६।। तस्मादलं प्रसङ्गेन भवशंषमुखे स्थितम्। विमोक्ककामस्तं वीक्ष्य तस्य पापमचिन्तयत् ॥९ ॥ त्यजन् वेदान्ततात्पर्य

Digitized by Google

प्रसामृतम ।

वेदमार्गस्य कण्टक: ॥ ९८ ॥ सृतिपान्यान् भवाडर्केय तर्प्ता- कवादिवर्ज्जितान्। भीसा शिथिलकौपीनानन्नपानादिक- पितात् ॥९९।। साधून मुक्तग्रहान शान्तान् निगमाऽरण्यगानू भयात्। भेदवादिमृगाविभ्यः स्मरतो गुरुपादुके ॥१००। मन्त्रांसतदुपविष्टांश्च तुदन्नाशीविषोषमः । स्थितो भृयो डपि मन्दात्मा विघ्नकुदेन चालिताः ॥१०१। मुनयोपि कृतात्मानो विश्रान्तेखमसा किमु। यदि न्यायरुचेस्स्य पापं चिन्त- यसे तदा ॥१०२॥ केषां चिद्गअ्मनिष्ठानां कथ तर्काविपाठ नम्। तर्कादिषु रतिस्त्रेरषां लोकदृष्ठ्या न तु स्वतः ॥१०३॥ मार्वादीश्वरायचादवस्थानमतर्किंतम् । अ्रथ वा कृतकूसो- पि लोकाऽनुग्रहकाम्यया ॥१०४॥ शास्त्रीयेणैव मार्गेय वर्चे . डहं का मम क्षतिः। सदशं चेष्टते स्वस्याः मकृतेर्ानवान- पि॥१०५॥ मकृर्ति यान्ति भूतानि निग्रहः कि करिष्य- ति। गृणा गुणेषु वर्त्तन्तइति मत्त्रा न सज्जते ॥ १०६ ॥ ज. नकावे: कथं राज्यमिति चेदू दृढबोधतः । तथा तवापि चेतर्के पठ यद्धा कृषि कुरु॥ १०७ ॥ निद्राभिक्षे स्नानशौचे नेच्छामि न करोमि च। द्रष्टारश्चेत्कल्पयन्ति कि मे स्यादन्यकल्प- नाव ॥१०८। समाधिमय कर्माणि मा करोतु करोतु वा। हृद- पेनाऽस्तसर्वाSडस्थो मुक्त एव न संशयः॥१०९॥ देवाऽर्चनस्ान शौचभिक्षादौ वर्त्ततां पुनः। तारं जपतु वा तद्वत्पठत्वास्न्नायम- स्तकम्॥११०॥ तरिष्णुं ध्यायतु धीर्यद्वा ब्रह्माऽडनन्दे विलीयतामू। साक्ष्यहं किश्चिदप्यत्र न कुर्वे नापि कारये॥१११॥ मुमुक्षु:स- रववेदान्तश्रवणादिपरो भवेद। तर्कादिशास्त्रपठनं वर्जये- च्छूरुतिशासनाव ॥११२ ॥ अनन्यप्रोक्ते गतिरत्र नास्त्पणी- यानिह वर्कमणुममायाद। नैषा तर्केय मतिरापनेया मोक्ता २

Digitized by Google

१० प्रह्मामृतम।

जन्येनैव सुजानाय प्ेष्ठ॥११३॥ स्मृतिश्च- अचिन्या: खलु ये भावा न तांस्तकंया योजयेत्। नाऽमतिष्ठिततर्केया गम्भीराऽर्थस्य निश्चयः । प्रकृतिभ्य: परं यथ् तदचिन्त्यस्य लक्षणम ॥ ११४ ।।

"तर्काSपतिष्ठाना"दिति घ। बुद्धधारोहाय तर्कश्रेदपेक्षेत तथा सति। स्वाऽनुभूत्प- नुसारेण तर्कता मा कुतर्कताम् ॥। ११५ ॥ स्वाऽनुभू- तावीिश्वासे तर्कस्याप्यव्यवस्थितेः। कथं वा तीर्ककं- मन्यस्तश््वनिश्चयमाप्तुयात् ॥११६॥ तस्मात्किश्चिन्न व- कव्यमात्मज्ञानात्मरूपतः । पदुच्यते तदा स्वस्मित्रापतेत्परम- मियम् ॥ ११७ ॥ एवं पापं तार्किकस्य चिन्तयित्वा भवा- म्वुधेः। भत्रपारं तारयितुं दीनमेवं विचिन्वते ॥ ११८ ॥ यो- गिने भगवान् कृष्ण आविरासीत्स्वलंकृतः। स दूरागमनं वीक्ष्य तुलसीवायुना डलमुक्॥ ११९ ॥ सुखवारां निघो मगरो प- पात घरणीतले। हरि: पअ्नपलाशार्भ्यां पािभ्यां भक्तवश्य- ताम ॥ १२० ॥ प्रकुटीक र्तुमालिख्य वक्तं चा SSघ्राय भूरि- शः। मुर्नि स्वाडङ्के समारोप्य मेघगम्भीरया गिरा ॥ १२१॥ पपच्छ पुत्र दास्यामि सर्वान् कामान् यथेप्सितान्। सर्वमे- तन्न जानाति भक्त: पाषायावत स्थितः ॥ १२२। शङ्ध दष्पा- वपि हरिसं बोधयितुमक्षमः । संसारस्मारणेनैव प्बोधयति गायति॥१२३॥ शब्दस्पर्शादयो दिव्या नृत्यगीतादयस्या। मत्मसावाद् भविष्यन्ति भोगार्थ भुवि दुर्लमाः ॥ १२४ ॥ भुक्ता तानय बिमलानुत्तिष्ठोतिष्ठ भो यते। स तु पबुद्ध: स- हसा पलायन् भववार्चया ॥ १२५ ॥ उड्डीयोड्ीय कुश्या-

Digitized by Google

मध्यामृतम । ११

वीनू लङ्गगनू याति योगिराट् । अग्रतः पृष्ठतो Sपीशो दया- लुसतं बनादू वनम् ॥ १२६ ॥ अन्तगाद्विस्मितो भो भो कृष्णो डहं तब देवता। इति भृयो वदन वार्शी कौशेयं च प्दर्श- पन् ॥१२७।। श्रुत्वा ता मधुरां पश्चाद रष्ट्ा कनकवास-

पीत्वा पावनमसर्थ शुद्रस्तुष्यति सर्वदा। गङ्गेवकस्थं रध्पा- म्यु जगतात्रयति स्षाद ॥१२९ ॥ साक्षाद्वगपतः पावस- रोजार्तिक पुनः सतम्। भनदुःखाडम्बुषेः पारमहमेन परः पुमा- न । पुरुषान्न परं कि चित्सा काष्ठेत्यनवद्धरिः ॥१३०।। इन्द्रनी लनवनी रवच्छर्नि पद्मसम्भवसुरेन्द्रविभाव्यम। मल्लिका- मुकुलराजिभिर्द्टतं नौमि पुष्पशरमानमर्वकम ॥ १३१॥ का- सधूमजतमालभास्वरं कामनिट्रिडपराङ्ग्मीश्वरम्। कामिता- यदपदाम्बुजयुग्मं कंसविद्विषमुपासमहे वयसू ॥११२।। गो- पगोगणचकोंरकवम्बैः पीयमाननदनाऽमृतरश्मिमू। वक्रकु- नतलविलोलशिखण्डं कलभगामिनमाकलये हरिमू।। १३३।।

गांत वस्तु किमप्यतिभासुरं त्वदितरन्न भवानहमस्मि किम॥१३४। लावसयसीमा कमला डक्रनासु श्रीरामचन्द्रो डधिकसुन्दरेषु। एतदू द्वयं तन्मिलितं तवाङ्गे को ना पुमान व- णीयतुं समर्थः ॥१३५।। तथापि मे वालकभाषयं ते जग- त्पितु: मरीणनमातनोति । लं तुल्यनिन्दास्तुतिरीश्वरोपि वि- शस्य रक्षार्थमिदं गृणीहि ॥१३६ ॥ यो मे पुरा संसतिशृ- इलौघं संक्विय कर्ो मणवं दिवेश। प्लुतं च सार्ष परिरभ्य दोर्भ्या सवमरे समा रक्षतु शेषशायी॥ १३७॥ तदतु कनक- मूर्चि: स्वात्मतस्वाऽवबोघाव प्रचलितमनसो मे कैशिवाश-

Digitized by Google

१२ ब्रझ्मामृतम ।

क्कितस्य। सपवि दिविजगन्घसत्रग्विभृषाविभूषे घननिनद- निनावैः स्वप्रगो गायति स्म ॥१३८॥ विद्युचैलो नटवर- षपुः श्रोत्रयोः कणिकारी मुष्गन गोप्या दधि मधु पयः शि- क्यभायडस्थमश्नन्। सोकान्योसौ स्वयमपि तथा भोजयत्रा- गताया स्तद्गण्डपैर्नयनयुगले पूरयन् विद्ठतस्तान ॥१३९॥ श- क्रातिथ्यं शिखरिवपुषा भक्षयन्तं रुषं यो मेघैघोरर्भजति वरुणे गोकुले व्याकुले च। धृत्वा शैलं करजलरुहे लीलया सप्तरात्रं गोष्ठं रक्षन् नतसुरपतिर्घेनुभि: पूजितस्तु ॥ १४०॥ एवं लो- कानू रक्षसे त्वं भक्तानर्भकलीलया। ज्ञानिनो ब्रह्मरूपेय वै- आनू विद्विद्स्वरूपतः ॥ १४१॥ नीलनीरजमङ्काशः कर्णाल- म्बितकेसरः। मणिकुएडलगण्डाभो विद्रुमाऽघरपल्लनः॥१४२॥ मन्दस्मितमुखाSम्भोजच्युतसारप्रदः श्रियै। वनमालां कौस्तु- भादिकान्त्या संस्पर्द्धयन् मुदा ॥१४३॥ वेणुगानमिर्षणैव मामपाङ्गेन वीक्षयन्। करेणैकेन कालीयपुच्छन् गृहन पदाम्बुज- मू॥१४४॥ उद्धृत्य दक्षियां सव्यपादाङ्गुप्ठेन पञ्चके। फणानां र्दीपैश्च नीराजितपदाम्बुजः ॥१४५॥ नागस्त्रीभिरधस्तात्तु देवगन्धर्वकित्नरैः। उपरिष्टाद्विमानस्थैः कोटिचन्द्रोपमै वृतः ॥१४६॥ वितानमिव कुर्वद्धिर्विमानं पुएटरीकनत । भ्ान- तास्पैः करे रवमुक्ताफलविभूषितैः ॥१४9॥ सिद्धैर्विमानसम्ब- दैखिव मौक्तिकमण्टितैः । भेगीदुन्दुभिघोषादयैर्गोपगोपीभिर- चिंतः। ननर्त च परानन्दो यो गोपालः स मे गतिः ॥१४८॥ इति स्तुतस्तु भगवान् मुनिना बहु पूजितः । कृच्क्रात्तं स्व्र- यमालिड््य वैकुण्ठभुवनं यथौ ॥१४९॥ गते तु तस्मिन् गोविन्वे स्मृत्वा स्मृत्वा च तद्दयाम्। मोदस्तं तार्किकं दृष्ट्वा बुद्ध र्तु स- मचिन्तयत् ॥१५०॥ बिना ज्ञानेन नोद्धारो ज्ञानं च श्रव-

Digitiz Google --

म्रझमामृतम । १३

णादिकम्। श्रवशदिः साधनानां चतुष्कं न विना भवेव ॥१५२।। साघनानाञ्च संपचिश्चित्तशुद्धि विना न सा। अ्रनुष्ठानाह्टते नि- सकर्मादेनैंव सम्भवेव ॥ १५२ ॥ "तमेतं वेदाऽतुवचनेन ब्राह्मणा विविविषन्ति यझञेन वानेन तपसानाशकेन। तपांसि सर्वाशि च यद्धदन्ति"। तपसा कल्मषं हन्ति ततो ज्ञानं भवर्सते। कर्मशौव हि संसिद्धिमास्थिता जनकावयः ॥ १५३ ॥ योगिन: कर्मकुर्त्न्ति सङ्गं त्यक्त्का SSत्मशुद्धये। कुरु कर्मैतर तस्मानवं पूर्वैः पूर्वतरं कृत- म्॥१५४ ॥ अ्रत भादौ कर्मभेदश्चित्तशुद्धयै निरुष्यते। वि- हितं प्रतिषिद्धं च द्विविधं कर्म तच्यते ॥ १५५ ॥ विहितं त्रि- विधं नित्यं काम्यं नैमित्तिकं मतम्। यावज्जीवमभ्रिहोतं जुडु- यादिति चोवना ॥ १५६॥ नित्यं विघत्ते Sपरिहोत्रमुपरागे निमज्जनम्। नैमित्तिकं तूपरागे स्नायादिसाविचोदितम्॥१५७॥ स्वर्गकामो यजेतेति चोदना काम्यकर्मयः । काम्याऽनुष्ठा- नतः स्वर्गमनिसफलमाप्नुयुः ॥५८॥ अतः काम्यं परित्यञ्य नित्यनैमित्तिकक्रिये। ईश्वराऽर्पणबुद्धयैत्र ह्वनुतिप्ठुन सदा भ- वेव ॥१५९ ॥ न हन्तव्यो ब्राह्मणस्तु निषिद्धं कर्म वर्जयेव। स चित्तशुद्धि लभते चित्तपापक्षयात्मिकाम् ॥१६० ॥ नि- त्याऽनित्यविवेको डयं चित्तशुद्धया नृणां भवेव। कार्यत्वा- द्विमतं सर्वमनित्यमिति तूच्यते ॥ १६१॥ जन्म बाहं ततः सर्वो जन्तुः माम्नोति यौवनम्। अ्रव्याह्तैव भर्वत ततो ऽनु- दिवसं जरा ॥ १६२ ॥ ततश्च मृत्युमभ्येति जन्तुदैसेशवरा- तमजाः। प्रत्यक्ष दृश्यते चैतवस्माकं भवतां तथा ॥१६३॥ मृतस्य च पुनर्जन्म भवत्येतन्व नाडन्यथा। आगमोयं बिना तच्च नोपादानं विनोद्रवः ॥१६४।। गर्भवासादि यावत्तु पुनर्ज-

Digitized by Google

१४ प्रझ्मामुनम ।

न्मोपपावनमू। समस्ताऽवस्थकं तावदू दुःखमेवाSवगम्यते॥१६५॥ एवं सर्वाणि भृतानि जायन्ते च मुदुर्मुद्ुः । विनश्यति तथाण्ड घ नामरूपं चराऽचरम् ॥ १६६ ॥ सर्वे लोका अनिसाः स्युर्दृश्यत्वाच घटाबिवत। दृश्यं यचदनित्यं स्पाल्लोकावेश्या- स्तथा सति ॥ १६७ ॥ अनिया स्युस्तभात्मा तु नित्य भा- नन्वचिद्वपुः । यधयनिसस्तदा नाशः स्यात्कृतस्याकृतस्प च ॥१६८। एवमभ्यागमश्च स्याद्विरोध: स्याप्तवा श्रुतेः । निरुपाधिमेमदष्टेः सुखमस्वापसमित्यतः ॥१६९॥ परामर्श- त्परानन्दरूपश्चैतन्यविग्रहः । तद्िननत्वे जडतं स्याद तथा Sनिसत्वमापतेत ॥। १७० ॥ नित्याऽनित्यवित्रके तु विषये दोषदर्शनाव। ब्रह्मलोकान्तभोगेषु वैराग्यं लभते चिरम्। अतो 5इं शवयाम्येतं वोषं वैराग्यकारयाम् ॥ १७१॥

ष्माऽश्रुदूषिते विरामूत्रवातपित्तसंघाते दुर्गन्धे डस्मिन श- रीरे किं कामोपभोगैरिति" । "शारीरमिवं मैथुनादेवोद्ू- तं संविध्यपेतं निरय एव मूत्रद्वारेया निष्फान्तमस्थि- भिश्चितं मासेनाऽनुलिसं चर्मणा Sवबद्धं निष्मूवपि- सकफमज्जामेदोवसादिभिरन्यैश्च मलैर्बहुभिः परिपूर्ण कोश इब वसुने"ति। "न वा अरे पत्युः कामाय पतिः मियो भवसात्मनस्त कामाय पतिः मियो भवति, न वा डरे जायायै कामाय जाया परिया भवत्यात्मनस्तु कामाय जाया मिया भवति, न वा डरे पुत्राणां कामाय पुत्राः मिया भनन्ति आत्मनस्तु कामाय पुत्राः परिया भवन्ति, न वा डरे विचस्य कामाय विशं मियं भवत्यात्मनस्तु कामाय चित्तं परियं भर्वात, न वा डरे सर्वस्य कामाय सर्व भियं भवसात्मनस्तु कामाप

Digitized by Google

प्रसयामृतम।

सर्व परियं भर्वात"। स्मृतिः- "भस्थिस्थूणं स्नायुबद्धं मांसशेगणतलेपितम्। चर्माडव- नद्धं दुर्गन्धि पूर्ण मूत्रपुरीषयोः॥१७२॥ जराशोकसमाविष्टं रो- गायतनमातुरम। रजस्वलमनित्यं च भृतावाम मिमं त्यजेव"॥१७३।। मांसाऽसटकूपूय विण्मूवस्नायुमज्जाडस्थिसंह तौ। बेहे चेव मी- तिमान् मूढो भविता नरके डपि सः ॥१७४॥ सा काल- सूत्रपदवी सा महाऽवीचिवागुरा। सा Sसिपत्रवनश्रेणी वेहे डइमिति या स्थितिः ॥१७॥ सा त्याज्या सर्वयत्रेन सर्वनाथे डप्युपस्थिते। सपष्टव्या सा न भव्येन सश्मासेव पुल्कसी॥१७६।। A मर्ता क्रिमीयां कियवन्तरम् ॥ १७७ ॥ चर्मखराडं द्विषा चछ- भ्रमपानोद्वारघूपितम् । ये रमन्ति नमसेम्यः साहसं किमतः परम्॥१७८॥ तच्चासरक्तवाष्पाम्बु पृथक कृत्वा विलो- चने। समालांकय रम्यं चेर्तिक मुधा परिमुह्सि॥ १७९ ॥ वि- दन्ति मर्ताः मायेया विषयान पदमापदाम । अथापि भुअ्ते कृष्ण तत्कथं श्रखराऽजनद॥१८०॥ श्रीभगवातुवाच। अ्रह- मित्यन्यथावुद्धि: भमत्तस्प यवा हदि। उत्सर्पति रजो घोरं ततो वैकारिकं मनः ॥१८१॥ रजोयुक्तस्य तमसः सक्कल्प: सविकल्पकः । ततः कामो गुणध्यानाद् दुर्घरः स्पाद्धि दुर्म- तेः ॥ १८२॥ करोति कामवशगः कर्माण्यविजितेन्द्रियः। दु :- खोदर्काण संपश्यन् रजोवरेगविमोहितः ॥१८३॥ भहो मे पश्यतः पापमल्पपुरायस्य दुर्मते । अतृप्स्याऽकृतार्थस्य ग्रह- खैनर्गिको इतः ॥१८४ ॥ अनुकूला Sनुरूपा च यस्य मे प- तिदेवता। शुन्पे गुह्दे मां संत्यज्य पुत्रैः स्वर्याति साधुभि: ॥१८५ सो डहं शून्ये गृहे कि तु मृतवारो मृतमजाः । जिजीनिषे

Digitiz Google

११ म्रह्मामृतम।

किमर्थ वा विधुरो दुःखपीडितः ॥१८६॥ तांस्तु तवाऽऽदृतानू स- द्विर्मृत्युग्रस्तान्विरिचेतसः । स्वयं च कृपणो भिक्षुः पश्पत्रप्यबुधो ऽपतत्॥१८७॥ एवं कुटुम््यशान्तात्मा द्वन्द्वारागः पतरित्रव- व। पुष्णन् कुटुम्मं फपण: साऽनुबन्धो Sवसीदति॥१८८॥ यः माष्य मातुषं लोकं मुक्तिद्वारमपादृतम्। गृंहषु खरवत्सक्त- खमारूढच्युतं विदुः ॥१८९॥ दष्ट्वा स्तयं देवमायां तद्धानै- रजितेन्द्रियः। पलोभितः पतसन्धे तमस्यग्रौ पतङ्रवव ॥१९०। योषिद्धिरण्याSSभरणाऽम्बरादिद्रव्येषु मायारचितेषु मूढः । पलोभितात्मा छुपभोगवुद्धया पतङ्गवन्नश्पति नष्टहाष्टिः ॥१९१। योगिनो योगविभ्रंशः सङ्गतः सम्भवेदिति। सर्वथा तत्निटृत्त्य- र्थमैलगीतं वितन्यते ॥ १९२ ॥ सङ्गं न कुर्यादसतः शिश्षो- वरभृत: कु चित। तस्याऽनुगः पतत्यन्धे तमस्यन्धाSनुगाऽन्ध- बद ॥१९३॥ भ्रहो मे मोहविस्तारः कामकश्मलचेतसः । बेव्या गृहीतकण्ठस्य हनायुखण्डा इमे स्मृताः ॥१९४। नाऽहं वेदाडभिनिर्मुक्त: सूर्यो वा डभ्युदितो मुधा। मिषतो वर्षपू- माणां बताऽहानि गतान्युत । १९५ ॥ अहो मे आत्म- संमोहो येनात्मा योषिता कृतः । क्रीडामृमश्चक्रवत्तु नरदेव- शिखामयिः ॥१९६॥ सपरिच्छवमात्मानं हित्ता तृगामिवे- शरम्। यान्ती स्ति्रियं चाऽन्वगमं नग्न उन्मप्तवद्रुदन् ।। १९७।। कुतस्तस्याऽनुभावः स्याप्तेज इशित्वमेव वा। यो Sन्वगच्छं- स्त्रयं यान्तीं खरवत्पादताडितः ॥ १९८ ॥ कि विदया कि तपसा कि वानेन धुतेन वा। कि विविक्ेन मौनेन स्रीभिर्यस्य मनो हतम् ॥१९९॥ पिबतो वर्षपूगान्मे ऊर्वश्या भधरा- SSसवम्। न तृप्यसात्मभू: कामो वन्हिराह्ुतिभिर्यथा॥२००॥ न जातु काम: कामानासुपभोगेन शास्पति । हविषा कृष्ण-

Digitized by Google

ब्रह्मामृतम् । १७.

वर्त्मेव भूय एवाऽभिवर्षते॥२०१॥ यत्पृथिव्यां व्रीहि- यवं हिरण्यं पशवः स्त्रियः। नाऽलमेकस्य तत्सर्वमिति मत्व्रा शम व्रजेद। २०२ । पुंश्चल्या डपहृतं चि्तं को डन्यो मोचयितुं प्रभुः। आत्मारामेश्वरमृते भगवन्तमघो- क्षजम्॥ २०३ ॥ काममाश्रित्य दुष्पूरं दम्भमानमदाऽन्विताः। मोहाद् ग्रहीत्वा Sसद्धाहान् प्रवर्चन्ते Sशुचिव्रताः ॥२०४॥ चि- न्तामपरिमेयां च पलयान्तामुपाश्रिताः क्षिपाम्यजस्रमशु- भानासुरीष्वेव योनिषु॥। २०५॥ आसुरीं योनिमापन्ना मू- ढा जन्मनि जन्मनि। मामपाप्यैव कौन्तेय ततो या- न्त्यध्मा गतिम् ॥२०६ ॥ ततो विरक्तो भोगेभ्यः शान्ति- दान्त्यादिमान्भवेत् । अन्तरिन्द्रियचिच्तस्य विषयेभ्यो निव- र्वनम् ॥।२०७।। शान्तिरित्युच्यवे सद्भिः वैराग्यं तस्य कारणम्। श्रोत्रादेरिन्द्रियस्यापि विषयेभ्यो डथ वारणम्॥२०८॥ दम इत्युच्यते सद्भिः शान्तिस्तस्यैव कारणम् । अनन्तरञ्चोपरतिः पारहस्याऽभिधा भवेत् ॥२०९॥ सैव ज्ञानस्य हेतुः स्यात्स न्यासो ऽन्यो न कारणम्। सजतैव हि तद्धेयं त्यक्तुः भ्रत्यक् परं पदम् ॥ २१० ।। वेदान्तविज्ञानसुनिश्चितार्थाः संन्यासयोगाद्यतयः शु- दसत्वाः। शान्तो दान्त उपरतस्तितिक्षुः समाहितो भूला SSत्मन्येवाऽऽत्मानं पश्येत। त्यागेनैके अमृतत्वमानशुः। न्यास एवात्यरेचयत् तस्मान्न्यासमेरपा तमसामतिरिक्तमाङुः । न्यास इति ब्रह्म ब्रह्मा हि परः परो हि ब्रह्मा तानि वा एतान्यवराणि तर्मासि संन्यासे न विधीयन्ते। न त्रिदण्ड्यादिसंन्यासः । नतु नोपतिष्ठेत यः पूर्वी नोपास्ते यस्तु पश्रिमाम्। स शूद्रवद्धहि- ष्कार्य इत्यादिश्युतिशासनात् ॥। २११॥ शिखोपवीतत्यागी च ३

Digitized by Google

१८ प्रह्मामृतम।

ब्राह्मण: पतितो भवेत। तस्मात्रिदण्डसंन्यास: ध्रुत्युक्तो नाऽन्य इत्यसत् ॥ २१२।। सशिखं वपनं कृत्वा वहिः सूत्रं त्यजेद्धुघः । अग्रेरिव शिखा नाऽन्या यस्य ज्ञानमयी शिखा। स शिखीत्यु- ्यते विद्वानितरे केशधारिणः ॥२१३ ॥ अथ परिव्राङ् विवर्णवासा मुण्डो ऽपरिग्रहः शु- चिरद्रोही भैक्षाणो ब्रह्मभूयाय भवति। तत्र परमहं- सा नाम संवर्त्ता Ssरुणिश्वेतकेतुदुर्वासोरुभुनिदाघजडभरत- दत्तात्रेयपभृतय अव्यक्तलिङ्गा अव्यक्ताऽडचारा उन्मत्ता उन्मत्तवदाचरन्तः। त्रिदण्डं कमण्डलुं शिक्यं पात्रं प- वित्रं जलपवित्रं शिखां यश्ञोपवितं चेत्येतत् सर्व भू: स्वाहेत्यप्स परित्यज्य आत्मानमन्विच्छेत्। यथाजातरूपधरो निर्दन्द्ो नि- व्परिग्रहस्तत्त्वब्रह्ममार्गे सम्यक् संपन्नः शुद्धमानसः प्राणसंधार- णार्थ यथोक्तकाले विमुक्तो भैक्षमाचरन् उदुम्बरपात्रेण ला- भाऽलाभसमो भृत्वा शून्याSगारदेवगृहतृणकूटवल्मीकट्टक्षमूल- कुलालशालाऽभ्रिहोत्रगृहनदी पुलिनगिरिगह्ण रकन्दरकोटरनिर्जन- स्थण्डिलेष्वनिकेतवानमयत्नो निर्ममः शुक्कध्यानपरायणो ऽध्या- त्मनिष्ठः शुभाऽशुभकर्मनिर्मूलनपरः संन्यासेन देहत्यागं करोति स परमहंसो नामेति। वहिःसूत्रं त्यजेद्विद्वान् योगमुत्तममास्थितः। ब्रह्मभावमिद सूत्रं धारयेद: सचेतनः ॥२१४ ॥ धारणात्तस्य सूत्रस्य नो- च्छिष्टो नाऽशुचिर्भवेत्। सूत्रमन्तर्गतं येषां ज्ञानयज्ञोपवीतिनाम्। ते वै सूत्रधरा लोके ते च यज्ञोपवीतिनः ॥२१५॥ ज्ान- शिखिनो ज्ञाननिष्ठा ज्ञानयज्ञोपवीतिनः । ज्ञानमेव परं तेषां पवित्रं ज्ञानमुच्यते॥२१६ ॥

सं य आत्मा। अयज्ञोपवीती कर्थ ब्राह्मणः स्यात् इदमेवाऽस्य तद्यज्ञोपवी-

Digitized by Google

प्रसामृतम । १९

वाग्दण्ड: कर्मदण्डश् मनोदण्डश्च ते त्रयः। यस्यैते नियता दण्डाः स त्रिदण्डी महामतिः॥२१७॥ तस्मात् शिखादित्यागोपि कति- स्मृत्यादिचोदितः। यावज्जीवमभ्रिहोत्रं जुहुयादिति चोदना॥२१८।। यावज्जीवं दर्शपूर्णमासाभ्यामिति च श्रुतिः । वीरहा वा एष इति जरामर्यादिगीस्तथा ॥ २१९॥ दृश्यते Sतस्तद्विरोघाच्छि- खादित्यागबोधकम् । अतः परं ततो न्यास: परहंसो न वि- दयते ॥ २२० ॥ तेनाSविरक्तविषयाः श्रुतयस्त्वदुदाहताः । ना- डन्धपद्ग्वादिविषयाः संन्यासश्रतयस्तव ।। २२१॥ तन्नाऽवि- शेपश्रवणाद् गृहाद्वेति भ्रुतेस्तथा। कर्माऽनधिकृतां पुंसां पृथग् न्यासविधिश्चुतेः ॥ २२२॥ अथ पुनरव्रतीति प्रभृत्याद्याः शुताः श्रुतौ। तस्मात्कर्मस्त्रधिकतां परहंसो विधीयते॥२२३॥ अस्मिन्पुरुषधौरेयः संन्यासे विकृतो भवेत्।सो 5यं पुरुषधौ- - रेयो ह्वाद्वेष्टेत्यादिकर्मवान् ॥ २२४॥ अव्यक्तलिङ्गा इत्यत्र भुतं लिङ्गादिवर्जनम्। परहंसयतेस्तच्च कर्थं विविदिषोर्भवेत् ।। २२५॥ परहंसयतेरात्मश्रवणाद्यधिकारिणः व्यक्तलिङ्गस्य तस्यैव श्रवणाद्यधिकारिता ॥ २६ ॥ तथैवाऽव्यक्तलिङ्गस्य शुकादे- रधिकारिता। जनकस्याऽन्तिके ब्रह्मविचारे भूयते खलु॥२२७॥ तत्रादौ व्यासपुत्रस्तु स्वयं शास्त्रं महामतिः ।जञात्वा सामान्यतो ब्रह्मसंशयाSSविष्टमानसः ॥ २२८ ॥ पितुः समीपं संपाप्य त्वा तत्रापि संशयात्। पश्चादासाद्य निकटं जनकस्य गृहं प्रति॥२२९॥ स्थितं विदेहराजेन द्वारपालेन वेदिते। झात्वा विविदुर्ष ह्वोनं पौष्कल्यं साधनस्य तु॥२३०॥ शोधयित्वा Sवमानैस्तमानीयाऽन्तःपुरे च तम् 'संमाननैश्र योषिन्विर्ञात्वा मुख्याऽधिकारिताम् ॥२३१॥ उपदिश्य ब्रह्मतनिद्यां शुकं वि- गतसंशयम्। उक्तं ब्रह्माऽपरोक्षेण ज्ञातं ब्रह्म त्वया Sनघ२३२।

Digitized by Google

२० ब्रह्मामृतम ।

अभावाच्ित्तविश्रान्ते्वित्तं त्वां क्षोभयत्यलम्। तेनयतरं कुरु ब्रह्मन् तद्विश्रान्त्यै समाधिना ॥ २३३ ॥ इत्युक्त: सो डपि तं ाह जनकं देशिकं प्रति। यथा डयं स्वविकल्पो- त्थः स्वविकल्पपरिक्षयात्। क्षीयते दग्धसंसारो निःसार इति- निश्चयः ॥२३४ ॥ एवमुक्का गुरोराजां गृहीला ब्रह्मविन्म- हान्। समाध्यर्य गत इति प्रसिद्धिर्भारते तथा ॥२३५ ॥ श्रीदुर्वासःसमीपेपि यतयो भूरिश: श्रुताः । व्यक्तलिङ्गाऽव्य- क्तलिङ्गा वेदान्तश्रवणे रताः ॥ २३६। तर्कनिश्चिततत्वार्थ- ज्ञाननिर्मलचेतसः । इंसा: परमहंसाश्च शिष्या दुर्वाससः पभोः ॥२३७॥ नन्वयुक्तमलिङ्गलं दण्डादेर्विहितबतः । परि- त्यागो जन्यथा व्यर्थो विधिः स्यात्तत्परमापकः ॥ २३८॥ मैवं मन्दाधिकाराणां विधिस्तत्मापको भवेत्। तीव्रवैराग्ययु- क्तानां मुख्यानामधिकारिणाम्। न दण्डादेग्रेहस्तस्य न मुख्यो डस्ति श्रुतेर्वशात् ॥२३९।। न चैतत्सिद्धविषयं साघकस्तत्परिग्र- हात्। इति वाक्यं वाक्यशेषे ध्यात्वा SSदौ भूयते विधिः॥२४०॥ विधेर्न सिद्धो विषयो विश्रान्तहृदयो महान् । विरक्तो ब्रह्म- जिज्ञासुः साधको विषयो विधे: ॥।२४१॥ तथापि विदुषो ब्रम यदिच्छेदिति वाक्यतः । श्रूयते परहंसस्य दण्डादेरपरिग्र- हः ॥ २४२ ॥। अशक्तस्य तदन्यस्य दण्डादेश् परिग्रहः। एक- दण्डत्वतच्छन्यबोधकाऽनेकवाक्यतः ॥२४३॥ परहंसे दण्ड- वस्त्रस्वीकारो Sतो विकल्प्यते। एवं सिद्धे च स्मृतिषु श्रवणा- दिविधौ स्मृतः ॥ २४४ ॥ आच्छादनादिनियमो वस्त्रवत्येव यु- ज्यते। सङ्कोचयेन्तं नियमं यदिच्छेदिति वेदगीः॥ २४५॥ विना वस्त्रावृति शान्ति पठित्वा श्रवणादिकम्। भवेद्दिग्वाससो डप्येवं महद्दिः प्रतिपादितम् ॥ २४६॥

Digitized by Google

म्रह्मामृतम। २१

स्वाहेत्यप्सु वस्त्रं कटिसूत्रमपि विसटज्य सर्वकर्मनिष्टत्तः को डहमिति स्मृत्वा यथाजातरूपधरो भूत्वा स्वरूपाऽनुसन्धान- पूर्वकमूर्ध्वबाुरुदीचीं दिशं गच्छेत पूर्वसंन्यासिगुरो: प्रणवम- हावाक्यपञ्चीकरणोपदेशं प्राप्य यथासुखं विहरन्नित्याद्याः। एवं विभागे संसिद्धे खिद्यन्ते ते इृथा जनाः । एतेनेदं कथ ग्रन्थान् पठेद्ा पाठयेत च ॥। २४७॥ वस्त्रेणाच्छाद्यानखा- ग्रमानाभि शृणुयादिति। स्मर्यते घटवस्त्रादेस्त्यागे शौचादि- लोपतः॥ २४८॥ एवमादि वचस्तेषां परास्तं न्यायवर्तिनाम् । किंचाऽयं बाह्यशौचादौ प्ष्टव्यः श्रद्धया Sन्वितः ॥२४९॥ शौचे परमहंसानां बाहां मुख्यं न वा डग्रिमः। न युज्यते कृते तस्मिन् शरीरं नैव शुध्यति॥ २५० ॥ पूर्णो विण्मूत्ररुधिरैर्मो- समेदोऽस्थिसंहतः । श्रेष्मादिभिश्र यो रोमकूपे क्रिमिभिराट्ट- तः ॥२५१ ॥ यद्दुर्गन्धेन गव्यूतिर्विष्वग्गन्तुं न शक्यते तमात्मत्वेन मत्वा यः पवित्रीकर्र्तुमिच्छति ॥ २५२।। उत्सहे- ता डपि विष्ठां च शुद्ध कर्तुमलं हि सः। उदाजद्रु: प्रमा- णानि तज्जुगुप्सां कलेवरे ॥ २५३॥ मलमूत्रभाण्डमेतद्वात्र- महोरात्रमत्र दृष्ट्वापि। गोत्रकुलसूत्रवादी नेत्रविद्दीनो न सन्दे- हः॥ २५४ ॥ अमेध्यपूर्ण क्रिमिजालसंकुलमतीव दुर्गन्धम- शौचमधुवम्। कलेवरं मूत्रपुरीषभाजनं रमन्ति मूढा न रम- न्ति पण्डिताः॥२५५॥ नवच्छिद्रकृता देहा: स्रवन्ति घटिका इव। बाह्यशौचैर्न शुध्यन्ति नाऽन्तःशौचं च विद्यते ॥२५६ । अहं ममेति विष्मूत्रलेपगन्धादिमोचनम्। शुद्धशौचमिति प्रोक्तं मृज्जलाभ्यां तु लौकिकम्। शौचात्स्वाऽङ्गजुगुप्सेति दष्ट फल- मसूत्रयत् ॥ २५७॥ क शरीरमशेषाणां श्लेष्मादीनां महाच- यः। क चाऽङ्गशोभासौरभ्यकमनीयादयो गुणाः ॥२५८॥ स्व्-

Digitized by Google

२२ ब्रह्मामृतम् ।

देहाऽशुचिगन्धेन न विरज्येत यः पुमान्। विरागकारणं तस्य किमन्यदुपदिश्यताम्॥ २५९॥ परहंसाSSश्रमस्थस्य स्ना- नादेरविधानतः। अशेषचित्तवृत्तीनां त्यागं केवलमा- चरेत् ॥ २६० ॥ स्नानं त्रिषवणं पोक्तं बहूदकवनस्थयोः। इंसे तु सकृदेव स्यात् परहंसे न विद्यते॥ २६१॥ अयाचितं यथाला- भें भोजनाSडच्छादनं भवेत्। परेच्छया च दिग्वासाः स्नानं कुर्यात्परेच्छया।२६२॥ न स्नानं न जपः पूजा न होमो नैव साधनम्। नाऽभिकार्यादिकार्य च तस्यास्ति हि महे- श्ररि । परहंसयतेः स्नानं नास्तीति ध्रुतिराह च ॥। २६३ ॥ परमहंसस्य मानसस्नानं तुरीयाऽतीतस्य भस्मस्नानमवधूत- स्य वायव्यस्नानमूर्ख्वपुण्डं त्रिपुण्डं हंसस्य भस्मोद्धूलनं पर- महंसस्य तुर्याऽतीतस्य न तिलकं न पुण्ड्रमवधूतस्य न किश्चन । पुमान् सेवेत सतत न नित्यियमान् बुध। यमान् पत- त्यकुर्वाणो नियमान् केवलान् भजन् ॥२६४।। पतति नियम- वान् यमेष्वसक्तो न तु यमवान् नियमाऽलसो Sवसीदेत्। इति यमनियमौ समीक्ष्य बुद्धया यमबह्ुलेष्वनुसंदधीत बुद्धिम्।२६५।। मनोनिग्रद्शौचस्य नोत्सहे गदितुं फलम्। इति शास्त्रोक्तशौचे तु हाश्रद्धालव आग्रहात्॥२६६॥ अमुख्येनैव बाह्येन शुध्य- न्त्वन्ये बहिर्मुखाः। प्रत्यङ्मुखानां शौचं तु मुख्यमान्तरमिष्य- ते॥ २६७॥ अभ्यासिनो बाह्यशौचमशुद्धस्यापि युज्यते। अ- रत्रिमात्रमुत्सज्य कुर्याच्छौचमनुद्धतैः ॥२६८॥ पश्चान्तु शो- धयेत्तीरमन्यथा त्वशुचिर्भवेत्। वापीकूपतटाकेषु नाऽऽहरे-

दम्॥ २६९॥ तस्मादव्यक्तलिङ्गानां यतीनां श्रवणादिषु। वैधे- व्वस्त्यधिकारित्वमुत्तरत्नापि वक्ष्यते॥२७०॥त्यक्तसर्वेषणस्याऽस्य

Digitized by Google

अ्रहामृतम्। २३

शरीरस्थितिसिद्धये । द्रव्यादिसङ्गहे माते भिक्षा मिक्षो- र्नियम्यते ॥२७१॥ सा भिक्षा पञ्चधा भोक्ता तत्रापि नियमो जपरः। शरीरस्थितिनिर्वाहमात्रमन्नादिभक्षणम्॥ २७२ ॥ न तु क्षीरघृताऽपूपफलदध्यादिभक्षणम्। रेतोद्टद्धिकरं ह्लेतद् ज्ञान- निष्ठाऽपहारकम् ॥ २७३ ॥ अतस्तु वर्जनं तेषां प्रयत्नेन नि- यम्यते । रसादिवर्जनेनाऽनं परिव्राजः श्रुतिर्जगौ॥२७४॥ स्वव्यतिरिक्तं सर्वे त्यक्त्वा मधुकरवृत्या Sहारमाहरन कृशो भूत्वा मेदोदृद्धिमकुर्वन्नाज्यं रुधिरमिव त्यजेदेकत्राऽन्ं पलाहा- रमिव गन्धलेपनमशुद्धलेपनमिव क्षारमन्त्यजमिव वस्त्रमुच्छिष्टपा- त्रमिवाऽभ्यङ्गं स्त्रीसङ्गममिवोष्णोदकं मूत्रमिव शवपिण्डमिवैकत्ा- Sन्नमिति। शब्दादीन् विषयान् त्यत्तका रागद्वेषौ व्युदस्य च। एतद्री- ताभाष्यकारा मिष्टान्नस्य विवर्जनम्।श्रीमदानन्दगिरयः पाहुर- र्थविचक्षणाः॥२७५॥ कि चान्यद्धर्मशास्त्रेषु यतिघर्माऽव- भासकान्। श्रोकान् संग्राहके ग्रन्थे विश्वेशस्मृतिनामके। प्रोक्तो S्यमर्थो विद्वन्भिरादर्तव्यो महात्मभिः ॥२७६॥ हितं मितं तदश्रीयाद्यत्सुखेनैव जीर्यति। धातुः प्रकुप्यते येन तदनं वर्जयेद्यतिः॥ २७७॥ नाय्यानां प्रेक्षणं दयूतं प्रमदाः सुहृदस्तथा। भक्ष्यं भोज्यमुदक्यां च नैव पश्येत्कदा चन॥ २७८ ॥ रसस्या- Sनर्थहेतुलमन्रवीद् भगवानपि। जिव्हया Sतिममाथिन्या जनो रसविमोहितः। मृत्युमिच्छत्यसद्बुद्धिर्मीनस्तु बडिशैर्य- था॥ २७९॥ इन्द्रियाणि जयन्त्याशु निराहारा मनीषिणः । व- जयित्वा तु रसनं निरन्नस्य विवर्धते ॥२८०॥ तावज्जितेन्द्रियो न स्याद् विजिताऽन्येन्द्रियः पुमानू। न जयेद्रसनं यावज्जितं सर्व जिते रसे ॥२८१॥ सक्तव्यं चेद्रसोपेतमन्रं देहस्थितिः

Digitized by Google

२४ ब्रह्मामृतम् ।

कथम्। इत्यं कृष्णोक्तरीसैव देहस्य स्थितिरिष्यते ॥२८२॥ सुखमैन्द्रियकं राजनू स्वर्गो नरक एव च। देहिन: स्याद्यथा दुःखं तस्मान्नेच्छेत्तु तद्ुषः ॥ २८३॥ शयीताऽहानि भृ- रीगि निराहारो Sनुपक्रमः। यदि नोपनमेद्रामो म- हाहिरिव दिष्टभुक्। किं शायीताऽपि बलवानोमित्याह हरि: स्वयम् ॥२८४ । ग्रासं सुमृष्टं विरस महान्तं सो- कमेव वा। यहच्क्वयैवाऽऽपतितं ग्रसेदागतमस्पृहः ॥२८५॥ भोजस्सहोबलयुतं बिभ्रद्देह्मकर्मकमू। शयानो वीतनिद्रश्च नेहेतेन्द्रियवानीि ॥ २८६ ॥ यो मे गर्भगतस्यापि दृर्त्ि कल्पितवान् प्रभुः। शेषदृत्तिविधानाय कि सप्तः सो Sथ वा मृतः ॥२८७॥ न शक्यते तथा स्थातुमिति चेत्माण- धारणम् । अभ्यनुन्नातमान्नायवाक्येन क्रियतां भवान्॥२८८।। तोयमात्रात्मायामात्रं तिष्ठेतपिवतभुतेः । अ्रशक्तश्चेत्कणैस्साकं पिवेदम्यूनि भूरिशः ॥ २८९॥ फलपत्रोदकाहारः पर्वतावि- ध्वििति भुतेः । कणानि तानि चाऽन्यानि रमृतौ मोक्तानि योगिभि: ॥२९०॥ भैक्षं यवागुं तक्रं वा कणपिण्याकसक्तवः । त्वङ्मूलपत्रपुष्पाणि करा यवकमित्यपि । २९१॥ एवमादि स्मृतिततीः संस्मृत्यैवं समूचिरे। इत्ये ते वै शुभाSऽहारा यो- गिनां सिद्धिदायकाः॥ २९२ । मातर्लक्षिम भजस्व कं चिद- परं मत्काङ्किणी मा स्मभूर्भोगेषु स्पृहयालनो न हि वर्य का निःस्पृहाणामसि। सघःस्यूतपलाशपत्रपुटिकापात्रे पवित्री- कृते मिक्षासक्तुभिरेव संप्रति वयं वत्ति समीहामहे।२९३। नन्वेतेष्वेकमाश्रित्याऽवस्थातुं नैव शक्यते। अ्शक्तेन मया ब्र- अभिति चेवथ वा शृणु। नात्यश्नतस्तु योगो उस्तीसत्र भा- ज्यकृदम्रवीव् ॥२९४ ॥

Digitized by Google

२५

"तस्माद्योगी नात्मसम्मितादवावधिकं तथा न्यूनं वे"वि। एवमानन्दगिर्याचार्येरुदीरितम् । 'आात्मसंमि- तमन्नमष्टौ ग्रासा"इसादि। प्रष्टी ग्रासा मुनेर्भक्ष्याः पोडशाSरण्यवासिन:। द्वार्त्रिशत्तु गृहस्थस्य थथेषटं म्रह्मचारियः ॥ २९५ ॥। अर्द्ध सव्यअ्नाऽम्रस्य तृतीयमुदकस्य च। वायोः सं- चरणार्थ च चतुर्थमतशेषयेद ।२९६॥ पूरयेदशनेनाऽर्ध वृ- तीयमुदकेन तु। वायोः संचरगार्थाय चतुर्थमवशेषपेव्।।२९७। भगाचितमसंकलृप्तमुपपत्रं यहच्छया। जोषयेत सदा भोज्यं ग्रा- समागतमस्पृरः ॥ २९८। माधूकरमथैकाअं परहंसः समाच- रेव। अ्शक्तः माकूमणीतादौ वक्त आाधेन वर्तपेद॥२९९॥ माधूकरं चरेद्रैक्षं करपात्रं तदुत्तमम । तदुत्कृष्ट फलाहार: सर्वोत्कृष्टं व गोमुखम्॥३०० ॥ गौतम: पाणिपावस्य विश्ेषं माऽब्रवीन्मुनिः। हविः माश्य तथा Sडचम्य निराहारो भ- वेदू गृही।। ३०१॥ माशयाऽडचम्य तथा भिस्नुर्निराहारो गृहे गृहे। पात्रमत्र भवेत्पाशिस्तेन निसं गृहानटेव ।। ३०२।। पाणिपात्रं चरन्योगी नाऽसत्कृद भैक्षमाचरेत। तिष्ठन भुअथा- चरनू भुञ्ज्याद् मध्ये नाऽडचमनं तथा॥ ३०३॥ आस्पेन तु पदा SSहारं गोवन्मृगयते मुनिः। तदा समः स्यात्सर्वेषु सो Sमृ- तत्वाय कल्पते ॥। ३०४। एतेषां सर्ववाक्यानां मूळभूतश्रुतौ तथा। फुटीकृतो डयं नियमः कर्चव्यो ऽथ मनीषिभि:॥३०५॥ कुटी चकस्पैकव भिक्षा, बहूवकस्पाडक्लप्मधूकरं, हंसस्य भरष्टगृहेषु अष्टकवलं, परमहंसस्य पश्चगृहेषु करपात्रं फलाहारं, गोमुखं तुर्याऽतीतस्य, अन्नाहारी चेव गृहत्रये, अवधूतस्या- जजगरवच्तिः सर्ववर्शोपु, यतिनैकत्र वसेव, न कस्यापि नमेव,

Digitized by Google

२६ म्रह्मामृतम 1

वेशिकस्यापि न नमेद। तुर्याऽतीताऽवधूतयोर्न ज्येष्ठो, यो न स्वरूपन्ञः स ज्येष्ठो डपि कनिष्ठः। आ्रत्मानमेवें ध्यात्वा Sनपे- स्षमायाः पाचीमुदीचीं वा दिशं पव्रजेव चतुर्षु वर्गोषु भैक्षचर्या चरेत, पायिपात्रिणाSशनं कुर्यादौपधनदशनमाचरेत, अश्नीया- त्मायासन्धारगार्थ तथा यथा मेदोदृद्विर्न जायते, कुशो भृत्वा ग्रामे एकरावं नगरे पञ्चरात्रं चतुरो मासान् ग्रामे वा नगर वा डपि वसेत।पक्षा वै मासा इति द्वौ वा वसेतू। विशीर्गाखण्डवसं वल्कलं वा पतिृह्व नाऽन्यत्पतिगृह्लीयाद। यदा डशक्तो भनति वर्षासु ध्रुवशीलो Sष्टौ मासानेकाकी यतिश्चरेदू, द्वावेवाSSचरे- दू द्वावेवाचरेत। यतयो भिक्षार्थ ग्रामं पविशन्ति पाणिपातमुदु- म्बरपात्रं वा गेहे गेहे विशेत्कवलमात्रेण नाऽपर गृह्लीयात, १वे पदे भुअनू गच्छेद। प्रथाडयं ज्ञानिविषय इति चेदितरस्य तु। भ्रष्टौ ग्रासा मुनेर्भक्ष्या इति शास्त्रान्मुननिर्यतिः ॥ ३०६॥ सर्वत्रेश्वरबुद्धयापि भक्षयेत्कवलाष्टकम । कि चाऽडरुणिश्रतिरपि विधाय साधका- न्मति॥ ३०७॥ संन्यासं श्रवणाधर्थ द्वावेवेतय्रवीत्ततः । पाणिपात्रादिकं वक्ति तेनाऽड्रस्य च चोदितम । ३०८। भैक्षे मसक्तो हि यातिविषयर्ष्वा सज्जते। भक्षणान्मलिने चित्ते मलाद्रागो हि वर्षते॥३०९॥ रागात्क्रोधादयां दृष्टास्त- द्वतां ज्ञानवार्त्तया। अलं तपां तु विज्ञानं दूरे दूरे पलायते॥३१०॥ ग्ृहिभिर्ब्रह्मनिदुद्धया भक्ष्यभोज्यैस्तु पूजितः । अज्ञा 5यं नरकं याति श्रुतिरप्यवमाह हि।। ३११॥ तितिक्षाज्ञानवैराग्यशमा- दिगुयावजितः । भिक्षामत्रिया यो जीवेत्स पापी यतिवृत्ति- हा।। ३१२॥। स याति नरकानू घोरानू महारौरवमंझ्ञकानू। आहारशुद्धौ सत्त्वशुंद्धि: सत्त्वशुद्धौ ध्रुवा स्मृतिः ॥। ३१३ ॥

Digitized by Google

ब्रह्मामृतम। २७

स्मृ्ति लभेतः सर्वासां ग्रन्थीनां विभमोक्षनः । महस्रवारं नमसः पतित्वा वा न संभवि॥ ३१४॥ ज्ञानं तु चित्तशुद्धया स्पाव सा च लघ्वशनादिभिः। अलमेतद्विचारेया प्रकृतं वर्णयाम्यह- म्॥३१५॥ तितिक्षा द्वन्द्वमहनं श्रद्धा वेदगुरुक्तिषु। नियृही- तस्य चित्तस्य मसकूमावरायमुच्यते ।। ३१६॥. समाधानं मु. मुक्षा च कैनल्पैच्छा भवेन्ततः। मसक्पगूय हाक्याजझ्ञासा विचारे कारणं भवेव । ३१७।। अ्रनन्तरं ब्रह्मनिष्ठं श्रोत्रियं विजि- तेन्द्रियम। जीवन्मुक्तं कारुिकं परहंसधुरन्घरम ॥३१८॥ उपगच्केत्स मित्पािर्यथाशास्त्रमतन्द्रिमः । तस्मै योभ्याय शि- ष्याय गुरु: कारुणिकांत्तमः ॥।३१९॥ जीवाडमेवब्रहमवि्दया पध्यूयात्सद्रिरादृताम । भुत्वा गुरुमुखाच्क्ष्य आात्मने ब्रह्म- रूगनाम्॥ २२०॥ प्रयुक्तां मन्यमानस्तां गुरु पृच्छतति साद- रम्। भगवन् श्रीगुरो विष्ो ब्रह्मात्मैक्यं कथं भवेव ॥३२१। संसार्यहमसंसारि ब्रह्मैक्यं स्यात्कयं तयो:।कि चाउ्य्रादिनां जीवे विवादो दृश्यते महान्॥ ३२२॥ अ्रहं मनुष्य इत्पेनं पतीति: सर्वजन्तुपु। ससवाच्क्वरीरमेवाडडत्मा तस्पैक्यं ब्रह्मण कथम ॥२२३॥ मैवं दहो मम स्थूल इसें भेददर्शनाव। कृत हानादिदोपाच भिन्न आत्मा ततो भवेत ॥ ३२४ ॥ न न्वेवमस्तन्द्रियाणि द्रष्टेयादिमतीतितः । आत्मा, मैवं किमे- कैकं ममुदाये डथ वा गतः ॥ ३२५ ॥ आाध्े घटं पुरा Sद्राक्षं तगिदानीं स्पृशाम्यहम। बाध्येत प्रसभिज्ञेयं शरीरस्य चनाशन. मू॥ ३२६॥ विरुद्धम तिशा लिल्ाद्रामगीभिर्ययाक्रमम। द्वितीये चक्षुगदीनामेकस्थापि विनाशने ॥२:७॥ तत्ममूहस्य नष्टृत्वा- त्कथमात्मस्थितिर्भवेव। पिपामितो Sहं स्षुधित इति मसयद- शनाद् ॥३२८।। म्राण एव भवेदात्मा देहादे: स स्थितिम-

Digitiz Google

२८ ब्रह्मामृतम ।

छः । नैवं पाणो भवेदात्मा वायुत्वात्तन्निरोघनाद॥ ३२९ ॥ पाणायामेन मनसा, सर्हस्तु मन एव सः । संक ल्पावेराश्रयत्वादू, मैवं बुद्धया निरोधनाव। ३३० ।। मनस, स्तहहिं बुद्द्धि: स्यावात्मा कर्माऽडश्रयत्वतः विज्ञानं तनुते यज्ञमिसादिश्रुतिवाक्यतः । ३३१ ॥ न, सु- पुप्ती विनष्टत्वादू मितत्वाच्च घटादिनद। सवोदपं निरन्तं च विज्ञानं जीव इष्यताम ॥ ३३२ ॥ मत्यभिज्वादिबाघेन मत- मेतन युख्यते। सुषुप्ादौ सर्वनाशा,ज्ीनात्मा शून्यमिष्य- तामू॥ ३३३ ॥ मैत, मात्मासितिता सर्वेरहमस्मीति दृश्यते। कि च शुन्यं दश्यते वा न वादृश्यं तया डग्रिमे।। ३३४॥ भवा- नेव हि तज्जाता जगतः समापतेत। शून्यं द्वितीये ना- स्सेव मानाडमावात खपुष्पवद ।। ३३५।। अस्तु ज्वाता कर्म- कर्ता मतिदेहं विभागवान् । विभु्नित्यो ब्रह्मयौक्यं कथं सं- सारियो भवेत॥ ३३६॥ मैवं, जीवस्य कर्तृत्वे कथं मोक्षो घटेत तद। स्वाभाविके तु कर्तृत्वे तिकारितं भवेद् घरुनम ॥३३७॥ विकारियास्तु निसत्वं न इृष्ट युज्यते डाप वा। वास्यहस्ते पथा तक्षिगा कर्तृत्वं दृश्यते तथा ॥ ३३८ ॥ देहेन्द्रियादिक- रयो कर्तृत्वं जीवआत्मनि। न्यस्तवास्ये यथा तक्षिणा कर्तृत्वं नैव दृश्यते॥ ३३९ ॥ न्गस्तेन्द्रियादिकरयो सुपुप्तौ जीवश्रा- त्मनि। सर्वकर्तृत्वविरहो दृश्पते तेन चात्मनि॥ ३४० ॥ क- तृत्वं वास्तवं जीवे कर्त्ता नाऽडत्मा भवेत्ततः । नन्वकर्त्तापि भोक्ता Sडत्मा दृष्टस्तु सुखदुःखयोः ॥३४१॥ मैवं, कर्तृत्व- हीनस्य भोकृत्वं सम्भवेत्कथम। अहं कर्त्ता डस्मि सर्वासां क्रियाणामिति धीसतदा ॥ ३४२ ॥ खर्गकामो यजेतेति श्रुति- श्वापि विरुध्यते। अकर्ता वस्तुतो डथात्मा भोकृत्वं पतिप-

Digitized by Google

म्रहमामृतम।

दते॥। ३४३॥ श्रपाधिकं पुष्पयोगाल्लौहिसं स्फटिके यथा। तस्मात्कतैव भोक्ता डत्मा प्रमाणाववगम्यताम ।। ३४४ ।। नन्वेवं सति जीवस्य कर्तृभोक्तृशरीरिण:। संसारिण: परं ब्रह्म स्वरूपणकता कथम् ॥ ३४५॥ अत्नोच्यते, वत्स सौम्प सातधानमना: भृणु। जीवो नाम ब्रह्मणो ऽन्यद्वस्तु किं चिन्न हीष्यते ॥ ३४६॥ शुद्ध चैतन्यमेवकमज्ञाने प्रतिबिम्बिते। भति- विम्बस्तनो जीवो विम्बस्त्वीश्वर उच्यते ॥३४७॥ अविद्यया त्व- वच्छिन्नं चैतन्यं जीव उच्यते । अविद्याविषयं ब्रम्मैवेश इत्यु- च्यते बुैः ॥३४८ ॥ जीवे डप्पनिद्यया कोशचतुष्टयमभूत्त- या। देहे ऽध्यस्ते मनुष्योहं स्थूलाइमिति मन्यते ॥ २४९ ॥ सुषितो डहमिति पाद्टो मन्यते कल्पिते तथा। अध्यस्ते- ष्िन्द्रियेष्वात्मा श्रोता स्पष्टेति मन्यते ॥३५०॥ द्रष्टा SSस्राव- पिता Sडघ्राता मूको वधिर इसपि। अध्यस्े मनसि स्वस्मिन कर्त्ता भोक्ता सुखी तथा। ३५१॥ दुःखी कामी स्पृ- हीसेवं मन्यते तद्विपर्यात । नैव स्थूलो न क्ुषितः श्रोता वस्तु च नो तथा ॥ ३५२ ॥ न सुखी नापि दुःखी था न कामी वा कदा चन। न कर्ता नापि भोक्ता Sडत्मा संसारी वा न वस्तुतः ॥ ३५३ ॥ शरीरस्यो Sपि कौन्तेय न करोति न लिप्यते। तत्रैवं सति कर्चतारमात्मानं केवलं तु यः ॥ ३५४ ॥ पश्यसकृतबुद्धित्वान्न स पश्यति दु- र्मतिः। यस्य नाऽहंकृतो भावो बुद्धिर्यस्य न लिप्यते ।३५५। हत्वा डपि स इमानू लोकान्र हन्ति न निवध्यते। तस्मा- दात्मा सर्वसाक्षी निसज्ञानमुखात्मक:॥ ३५६ ॥ अहम- स्मीति जीवो डयमात्मास्तित्वं प्रपदते। नन्वात्मानमनात्मानं जानामीति मतीतितः ॥३५७॥ ज्ञनाश्रयः स्वयं ज्ञानस्व-

Digitized by Google

३० ब्रह्मामृतम।

रूपत्व्रात्कयं भवेत। ज्ञानाSऽश्रयस्य मनसो जीवे डध्यासव- शादयम् ॥ ३५८॥ अयस्येक यथा वन्हेर्दग्धृत्वमुपचर्यते। भूस्थे तोये यथा Sर्को वा भृधर्मप्रतिबिम्बितः ॥ ३५९॥ प- तीयते तथा ज्ञानं मनःस्यं धर्म आत्मनः । ज्ञानरूपस्य जी- वस्य प्ञातृत्वसुपचर्यते ॥ ३६० ॥ नन्वस्तु ज्ञानरूपत्वं निस- ज्ञानस्व्ररूपता। कथं ज्ञानस्य सर्वस्य विनाशित्वं विनिश्चि- सम ॥ ३६१ ॥ अस्मित्नर्थे डधुना ज्ञानं ममोत्पननं गतं त्वि- ति। एतावन्तमहं कालं परमेश्वरविग्रहम ॥ ३६२ ॥ पशय- म्ेवाSडस मिसेव सर्वमाणिषु संमतम। अ्रनुसन्धानमस्तीदं नि- त्यज्ञानं बिना कथम् ॥ ३६३ ॥ लोके ज्ञाते डनुसन्धानमज्ञाते न कयं चन। धारागतानां ज्ञानानां ज्ञानं यदि न विध- ते ॥ ३६४ ॥ तेषामध्यनुसन्धानमज्ञातानां कयं भवेत। य- दास्त घारासमये न तज्जन्यं तथा सति॥ ३६५ ॥ धारायङ्ग: पमज्पेत यदि नित्यं तदिष्यते। स एवाऽडत्मा सर्वसाक्षी नि- सज्ञानैकलक्षणम् ॥३६६॥ सर्वदा स्यामहांमति परममेमद- र्शनाव। सुखस्व्ररूप आात्मा स्याद निषयास्तस्य व्यअ्ञकाः॥३६७। सुखमस्वाप्समित्येवं सुखम्य स्मरण सति। तन्मूलभून भ्रा- नन्दपकाशो जीन इष्यते ॥ ३६८ । नित्यानन्दः स्वपकाशो भवेदात्मा न चेतरः। ननु सर्वसुखं जन्यपुरायकर्मफलत्व- तः ॥ ३६९ ॥ मैंनं, व्यअ्कवृत्तीनां जन्यत्वेनांपचर्यते । ननु सश्वित्सुखस्यापि जीवस्य ब्रह्मणा सह॥ ३७०॥ सर्वज्ञन जगःकर्ता कथमैक्यं तथा सति। मुक्तिकाल डपि जीवस्य सर्वझत्वांदकं भवेव॥ ३७१. ॥ सर्वज्ञत्वादिकं तस्य ब्रह्मण: कथमुच्यते। अज्ञानांवषयाऽडधारं जगज्जन्माविकारणमू॥ ३श२॥ जगज्जन्मस्थितिध्वंसत्रिष्तेकैकस्य हेतुता। मसेकं ब्रह्मलिङ्ग-

Digitized by Google

प्रह्मामृतम। ३१

स्ाललक्षं ब्रह्मणो जगु। उत्पचिस्थितिहेतुत्वं निमिचस्यापि सम्भनेत् ॥ ३७३ ॥ उपावानत्वसिद्धयर्थ ध्वंसो ब्रह्मणि द- सिंतः । एतावति कृते तस्मिन्निमित्तलं न सिध्यति ॥ ३७४॥

त्येवं के चिद्चिरे॥ ३७५॥ जगत्कर्नृत्वमीशस्य कीहशं तत्र के चन। कार्याऽनुकूलव्ञानेच्छ्वाकृतिमत्वं तदिष्यते॥३७६॥ कार्याऽनुकूलव्ञानत्वं कर्तृत्वमिति चापरे । सर्वज्ञत्वमथाऽइ्स्प कीदशं तत्र के चन। ३७७॥ जीवो यथा मनोवच््या ज्ा- तेति परिगीयते। मायावृत्या तथा ब्रह्म सर्वज् इति वर्ण्य- ते॥ ३५८ ॥ अथ वा ब्रह्मयाः स्वाऽऽत्मचैतन्येनैत केवलम । स्वनिष्ठसर्वभासित्वात्सर्वझं ब्रह्म कथ्यते॥ ३७९ ॥ भ्रविद्यार्यां चित्रभित्तावतीतं चाऽप्यनागतम । मृष्टानुन्मीलिताSडकार- चित्रवद्ामनात्मना। ३८० ॥ वर्सतइति तद्योगात्तयोरप्य- वभासिता। एवं चेदू ब्रह्मण: सर्वविषयज्ञानरूपता ॥३८१ ॥ सिद्धा न सर्वज्ञातृत्वमिति चेत्तन्न सिध्यतु। सर्वजं नाम सर्वार्थ- ज्ञानरूपत्वमेत तन् ॥ ३८२ ॥ यद्रा स्वरूपचैतन्यं दृश्यकार्या- डभियोगतः। उगौत कार्यतां तच्व ज्ञानं तेनैव सर्वविद ।३८३।। नतु जीवो मनोवृत्तिमनपेक्ष्यैव चिद्धन: । स्वरूपबांधेनैवार्डर्थान् जानीयाद् ब्रह्मनत्मदा।३८४।। उपादानतया ब्रह्म स्व्रसंसष्टमिवं जगत्। वेति जीवो डनुपादानतया सर्वगतो डपि सन् ।३८५।। जगत्संसर्गरहितः कथं वेत्तीश्वरो यथा। गोत्वजाति: सर्वगापि नोष्ट्राश्वाविषु सङ्गिनी ॥ २८६ ॥ कि तु सास्रादिम- वक्तिमङ्गिनी स्यात्स्वभावतः । एवं जीवो डपि स्व्राभाव्यादू घटकुड्याध्यमङ्गवान्॥ ३८७ ॥ कि त्वविद्यामनौधर्मैः स्वभा- वादेव चोच्यते। जीवोपाधिर्मनो उन्तःस्थं यदैवाऽस्पावितो

Digitized by Google

३२ ब्रह्मामृतम। र्वाह्धिः॥। ३८८ ।। निर्मत्य चस्नुषो रभमीनेत दीर्घपमात्मना । परिणाम्बारऽर्यमाप्रोति भोगाऽटष्टे समुत्यिते ।। ३८९ ॥। तदा सदाश्रितो जीवसं तमर्थ म्काशपेत्। यद्वा न्तःकरणोपा- षिर्न जीव: सर्वगो मतः ॥ ३९०॥ परि्छ्विन्नघटादर्थमसं- यष्टं न भामपेव । घटािष्ठानचैतन्यत्रह्माऽभिन्नतया प- दा ॥ ३९१ ॥ वृचिद्वारा त्वभिव्यक्तस्त्रमर्थ भासयेचदा । जीव: सर्वगतो यद्रा स्वाऽम्ञानेनावृतः स्वयम ॥ ३९२॥ कयं घटाबिकं सर्व मासयेवावृतिक्षये । वृश्या घटाविकं सर्व भा- सयेदीपिका यथा॥ ३६३ ॥ तदळं चिन्तया डमुष्य मसक्ता- Sतुमसक्तथा। कार्याभिन्नमुपावानकारगं ब्रह्म गीयते।३९४। उपावानं प्रपश्चस्य मधानं विगुणात्मकम । परिणामितया युक्कं कार्यश्व सदयं मतम ॥ ३९५॥ ब्रह्मकार्येविसदशमेकं कूटस्थमिष्यते। तत्कयं जगदाकारपरिणामीति युज्यते॥ ३९६॥ सृष्ट्यादावीक्षणमपि पधानस्यैव युज्यते ।। ३९७।। सचवा- त्सभ्नायते ज्ञानं प्रधानं सत्वमुच्यते । अत्रोच्यते जढं लोके चेतनमरेरितं क्षमम॥ ३९८ ॥ कार्याSSकारेण भवितुं दृश्यते युज्पते डपि वा। चेतनेन पधानस्य पेरणं न हि दृश्यते।३९९।। भचेतनस्पेक्षितृत्वं गौयां मुर्यक्षणे सति। न युज्यते सत्त्व- वृतिर्न ज्ञानं साक्ष्यसङ्गतौ । ४०० ॥ सकतवृत्तिर्महामायब्रह्म- सस्तूपपधते। ससाकषिका सृष्टिकाले स्रष्टव्या डर्थाऽवर्लाम्ब- नी॥ ४०१ ॥ अनभिव्यक्रूपादिसंसष्टा चितिरेव वा । स- र्गादावीक्षयां विर्श्वानर्मातुर्बह्मणो भवेव ॥। ४०२ ॥ तस्मादू अ्रहम महामायमुपादानं श्रुतेर्मतम। मन्यते स तु नानात्वमात्म- नामप्यसङ्गतम् ॥ ४०३॥ चिद्रूपत्वं विभुत्वं च पकृते: पुरु- वस्य च। अविवेकात्संसर्ति च विवेकात्स्वात्मना स्थितिमू॥४०४॥

Digitiz Google

प्रह्मामृतम। ३३

मुर्क्ति चैतत्सर्वसिद्धयै प्रधानं चेशनज्जितम्। इदं युक्तयाSSभा- ससिद्धं न श्रुसैवेति मे मतिः ॥४०५॥ विहीनत्वात्ममा- गैस्तु विरुद्धत्वाच् तैः पुनः । अनुमानं तदीयं सत्मतिपक्षा- विदृषितम् ॥ ४०६॥ सर्ववेदैरघिगते त्वीशवरे फलवातरि । विश्वमूर्तौ विश्वहेतौ कथमीशविवर्ष्नितम् ॥४०७॥ भात्म- भेदो डपि दुःखवरसाङ्कर्याय चेन्न सः। साक्कर्यायापि भवति तथा हि व्यापकात्मनाम ।।४०८॥ सर्वात्मनां सर्वगत्वा- जातं तत्सर्वसन्निधौ। दुःखादिकं तु नाऽन्यस्पैकस्पैवेति कथ भवेत ॥। ४०९ ॥ ए तत्कर्मफलत्वाचेत कर्मय डप्येतदीयता। कृतस्ततसाधनेष्वरेवमभिसंध्यादिषूच्यताम ।। ४१०॥ एवं स- त्यक्षचित्तेषु पायाषु स्वीयता कुतः । अन्योन्याश्रयतापत्तिर- नवस्था तथा Sडपतेव ॥। ४११॥ स्वकीयाऽदृष्टजन्यत्वे दे- हादे: स्वीयता भवेव । स्वीयत्वरे तेन जन्यस्पाऽदष्टादे: स्वी- यता भवेत् ॥४१२॥ पूर्वाऽदृष्टेन जन्यत्वाददेहादेः स्वीयता यदि। तस्य पूर्वस्तस्य तस्येत्यनवस्था भवेचदा ।।४१३॥ तस्मादात्मा त्वेक एव वैचित्रपं सुखदुःखयोः। भवत्युपाधिभेदेन पथेन्दोश्चलनाबिकम् ॥४१४॥ वेवान्ते राजमार्गोयमेक आत्मा परः पुमान्। ससचिन्मात्रमानन्दो न द्वितीयो Sसित कश्ष- न ॥४१५॥ तस्मातसर्वगतादीशादू महामायाविदं जगद। जायते न जदादीशवर्जिंतादातुमानिकाव ॥४१६॥ एकैव माया डविद्या च सदसद्रूपवर्जिता। अनादिभावरूपा च ज्ञा- ननाश्या श्रुता श्रुतौ ।। ४१७ ॥ विवर्चते ब्रह्म तत्र माया तु परिणामिनी । स्वाऽभिन्नकार्यहेतुत्वमुपावानस्य लक्षया- मू॥४१८॥ वच्चोभयोरपि समं सन् पटो डयं जडो घटः। इति पतीयते तस्मादूपादानं दवयं मतम् ॥ ४१९॥ परिण- ५

Digitized by Google

३४ ब्रह्मामृतम ।

मस्तरत्रतो Sन्यथाभाव: परिकथ्यते। अ्रतत्वतो न्यथाभावो विवर्त इति गीयते । ४२०। मपश्चो यदि मायायाः प- रिणामो विवक््यते। तवा मिथ्या प्रपश्चः स्पात स्व्राप्रमापा- गजादिवत् ।। ४२१॥ अस्तंवं ब्रह्मनिष्ठत्वाव्रिषिद्धत्वाच्च रू- प्यवत। एवं सन् घट इसादिपत्यक्षं वाध्यतामियाद ।४२२।। न चैतदिष्टं प्रत्यक्षं मानं निर्विषयं भवेव। उपादानगतं तश्वं भपश्चे भाति नाऽपरम ॥। ४२३ ॥ व्यावहारिकसत्पत्वं घा- ध्यक्षस्यास्तु मोघरः । पारमार्थिकसत्यत्वं धुत्या तस्य नि- षिध्यते ।। ४२४। मिथ्याप्याकाशममुखं जायते ब्रह्मयः क्रमातू। ननु विश्वस्य मिथ्यात्वं वर्णितं तस्य क: क्रमः॥४२५॥ सृष्ट्यादीनां यथा रवप्रे रथावेरनेक्ष्यते क्रिया । कापि कापि धृतौ तस्य विगानं दृश्यते क्रमे ॥ ४२६॥ तथा Sडत्माका- शममुखा सटाष्टिरेकत्र कथ्यते। अन्यत्र तेज:ममुखा पराणाधा ड्म्यत्र पर्णिता॥ ४२७ ॥ भ्रक्रमेण धुता डन्यत्र तस्मात्सष्टिर्न चुजयते। निष्फलत्वाच्छुनेः सृष्टौ तात्पर्य नैव विदते ॥४२८॥ सुष्टये चाऽदये ता्मिन तात्पर्य सफलं भवेत। पद्वा खल्ब- न्ययासिद्धा नीयन्ते धुतयो डखिलाः ॥४२९ ॥ भ्नन्पसि- दया धुसा तैचिरिभुतया डनया। आकाशवायुसटष्टयैव छ्या- :नदोग्पे तेजआदिकम ॥४३० ॥ तत्तेजो Sसजतेत्यादा धु- निर्नेंतुं हि शक्यते। भृतानि सृष्का स भायामसृजतेत्या विकका तथा ।४३१॥ कुलालः कुशलो मृत्स्ां खनितुं साधनं पुरा। कृत्वा भूमिममत्रार्थ खनित्वा विविधानि च ॥ ४३२ ॥ कृत्वा डमत्राणयुपरतस्तं वदन्ति मनीषियाः। यदिदं दृश्यते Sमवं तत्सर्वमकरोविति ॥४३३॥ ऋमेरोदं अ्रह्मसृष्टं युगपद्वदति धुतिः॥ मिथ्यात्मवस्तुनः सटष्टिलोंके वेदे च दश्यते ॥ ४३४॥

Digitized by Google

म्रह्मामृतम। ३५

ऋ्रमेणैव अपञ्चस्य विरोध: को Sत्र सम्भवेत्। नन्त्राकाशो नित्य एव कारकत्रयवर्जनाव ।४३५॥ जनिश्ुतेस्तु गौया- लाद सृष्ट्यादौ नैत्र जायते। एकज्ञानात्सर्वबुद्धेविभुत्वाज्जनि विभुतेः ॥४३६॥ विवर्तकारणे कृत्वा ब्रह्मणो व्योम जायते। जायतां खं मातरिश्वा छ्वान्दोग्ये तदकीर्चनात ॥ ४३७ ॥। सैषा Sनस्तमिता वेवतेत्युक्तेश्व न जायते। भ्रुसन्तरोपसंहार- गौरायनस्तमयश्रुतिः ॥४३८॥ वियद्धज्जायते वायुः खग श्र. झैव कारसम। तत्तेजो Sमृजतेत्युक्ते ब्रह्मजं तेज. इष्यते ।४३९। वायोरगनिरिति छत्या स्याद्वायोर्ब्रह्मसंयुताव । लोके सर्वंज- नेर्दष्टर्न वन्हेरुदकोद्रवः ॥४४० ॥ विरुद्धता,दर्पा जन्म ब्रह्मणः सर्वकारणाद। अ्रग्नेराप इति श्त्या ब्रह्मणो वन्सुपा- धिकाव॥ ४४१॥ अपां जन्मविरोधस्तु सूक्ष्मयोर्नाडग्निनी- रयोः । ता अन्नमसृजन्तेति भुतमन्नं यवाविकम ॥ ४४२ न भूमेर्जायते त्वेवं व्रीमयाद्यन्नं जलाद्रवेव। भृताऽधिकारात्कृ- ष्णादिकपस्य श्रवणादपि। ४४३॥ तथा ऽद्म्पः प्रृथित्रीत्यु- के पृथिव्यत्रमभेवतः । क्लृप्तः कल्प्याद्वरं तेन लये मृष्ि कमो भवेत ॥४४४॥ देतावसति कार्यस्य न सत्वं यु- ज्यते ततः। पृथिव्यप्सव्रिति चोक्तत्वाद्विपरीतकरमो लये॥४४५॥ श्रोवादीनीन्द्रियाण्येवं वागादीनि तथा मनः। सृष्टेः ागृपिय डन्येषां सद्धानोक्तेरनादर: ॥४४६ ॥ एकबुद्धया सर्वबुद्धेर्भों- तिकत्वाज्जनिश्चुतेः । उत्पद्यते डस्तिता तेषां मागवान्तरमृ- षितः ॥४४७ ॥ भौतिकतादिन्द्रियाणां खादः पश्चात्स- मुद्रवः। शब्दादिपश्चके तव यस्य यस्याऽवभासकम् ॥४४८I तत्तद्गुणनदारव्धं तत्तञज्ञानेन्द्रियं मतम् । अप्वीकृतभृतानां सास्तिकांशैर्षथाक्रमम् ॥ ४४९ ॥ जनेन्द्रियाषि जायन्ते

Digitized by Google

३६ ब्रह्मामृतम। श्ोत्रावीनि तथैव च । वागादीनि रजोंशैस्तु पञ्चकर्मेन्द्रिया- णिच॥४५०॥ अपश्चीकृतभृतानां सर्वेषां सान्विरिकांशतः । समष्टिव्यष्टिभेदेन भिन्नमुत्पधते मनः ॥४५१॥ मनस्सु व्य- ष्टिभूतेषु समष्टयनुगतं भवेत । श्रोतरत्वङ्गयनं जिह्ठा घ्राणं घी- न्दिरियपञ्चकम् ॥४५२॥ वाक्पाणिपादपायृपस्था: कर्मेन्द्रि- पपच्चकम। मनो बुद्धिरहङ्कारश्चित्तं चेति चतुष्टयम् ।। ४५३।। अन्तःकरणमेवैकं भिद्यते वृत्तिभेवतः । शब्दस्पर्शौ रूपरसग- न्या: पश्चकबुद्दयः ॥४५४ ॥ वचनाऽऽदानगमनविसर्गा- SSनन्वलक्षणम। भूतभव्यार्थविषयं स्मरयां चाऽपरं मत- मू ॥४५५॥ एकादशैत कार्याणि तावन्सेवेन्द्रियाण्यपि। वत्तिलाभस्तत्र तत्र देहे कर्मवशादसोः ॥४५६॥ इन्द्रियाणि माणृत्तिरित्याहुः कापिला जनाः। देहस्थवृत्तिसद्गागेष्वेवा- डक्षत्वं समाप्यताम् ॥४५७ ॥ व्यवहारस्तावतैव सिध्येदुत्का- न्तिकीर्तनाव। परिच्छिन्नानि तान्येव न विभृतीति मे मतिः ॥४५८। अरतः प्रायादीन्द्रियायि विरुपायीति नि- श्यः। मुख्यः प्राण: पश्चरीतः सष्ठ्यादौ नैव जायते ॥४५९॥ आासीविति पाराचेष्टा प्ाकू सष्टेः श्रूयते यतः । भ्रासीदिति ब्रह्मसश्वं मोक्तं वा तन्निषेधनात ॥ ४६० ॥ एतस्माज्जायते माया इत्युक्तेरेव जायते। समष्टिव्यष्टिभेदेन मागोपि द्विविधो मतः ॥४६१॥ अपच्चीफृतभूतानां रजोंशैरखिलैश्च सः।जायते तत्र सूत्रात्मा समष्टिरभिधीयते ॥ ४६२॥ अस्माकं व्यष्टयः माणा विभागो डयं प्रकीर्तितः। बाह्यो वायुस्तनाविष्टः माण इससमअसम् ॥ ४६३॥ वांयुना ज्योतिषा प्ाण इति श्रुसा पृथक श्रुतः । वयसां पञ्जरस्थानां चेष्टया पञ्जरे यथा ॥४६४॥ चेष्टा ययैव देहे उक्षचेष्टया चेष्टलक्षणा। साधारिणी क्रिया

Digitiz. Google

प्रहामृतम। ३७

माण इत्याहु: कापिला जना: ॥ ४६५ ॥ मैनमिन्द्रिय जज्ञानदे- इस्थक्रिययोर्महद। वैलक्षण्यं भवेदेतदू दष्टान्ते नैव हश्यते॥४६६॥ पाण एष पश्चदष्र्तिभु: स्यानतु व्युपक्रमे । हिस्ययगर्भपर्यन्त- सर्वदेहसमोक्तितः ॥ ४६७ ॥ समष्टिव्यष्टिरूपेण विभुनैषा SSिदैविकी। आाध्यात्मिको डल्पः प्राणो डसावुत्फान्त्या- दिश्रुतर्भवेव.।४६८॥। स्व्रतन्त्रायायेव चेष्टन्ते न वेवैश्चक्षुरा- दयः। नो चेदक्ष्यादिजो भोगो देवानां स्यान्न चाऽडत्म- नः ॥ ४६९॥ श्रुतमग्न्यादितन्त्रत्वं भोगो ऽ्ग्न्यादेस्तु नो- चितः। वेवदेहेषु भोगो Sस्तु जीवो भुङ्गे स्वकर्मया॥४७० ॥ मुख्यमायास्य देहस्थसर्वाऽक्षस्थानगामिनः । भवन्ति वृत्तयो डक्षाणि न भिद्यन्ते ततः कुतः ॥४७१॥ वरूपत्वश्ुतेः मायाना- म्रोक्तत्वाच् तन्मृषा । श्रमाऽश्रमाविभेदोक्तेर्गोंणे तदूपनाम- नी ॥४७२॥ भालोचकत्वेनाऽन्यानि माणो नेता क्षवेइयोः। नामरूपव्याकरणो न कर्तेशषो न तु स्वयम् ॥४७३॥ अ्रनेन जीवेनेत्युक्तेव्यांकर्त्ता जीव इष्यते। जीवाऽन्वयः मवेशेन स- त्निधे: सर्वसर्जने ॥ ४४॥ जीवो डशक्तः शक्त ईश उत्तमो- क्तिस्तथेशितु: । एवं लोका लोकपाला लोकान्तर्वचतिनसत- था। ४७९॥ ब्रह्माण्डं च जगत्मर्वै सृष्टं तेन महात्मना । महामायाविना सर्वे यदा केवललीलया ॥ ४७६ ॥ एवं स- र्वक्सर्वेशस्तत्पदार्थो निरूपितः । एवं सिद्धस्येश्वरस्य सर्व- व्रस्य महात्मनः ॥ ४७७ ॥ तद्विलक्षणाजीवस्थ कथमैक्यं भ- वेचुणु । जगत्कृर्तृत्वमीशत्वं सर्वजत्वादिकं तथा ।। ४७८ ॥ अ्रन्यच्च सकलं धर्मजातं ब्रह्मयि कल्पितम। मायया तलमा- लिन्यमाकाशे कलपितं यथा ॥ ४७९॥ सगुणभ्रुतयः सर्वाः साऽवकाशा उपासने। नोपासने साडतकाशा निर्गुणशुतयो

Digitized by Google

ब्रहामुतम।

sखखिलाः ॥ ४८० ॥ निर्गुगाशतयः सर्वाः मबलास्तेन संग- ताः। सगुयाश्रुतयः सर्वा वाधितास्तद्विरोधतः ॥ ४८१॥ व्या वहारिकधर्मेषु स्थास्यन्ति म्रह्मणस्तः । सचचिदानन्दमद्वैतं नि- रवधं निरञनम्॥४८२ ॥ वरिशुद्धं गम्यते ब्रह्म सममित्या- दिवाक्यतः। अकर्तृत्वमभोकृत्वं सचचिदानन्दरूपता ॥ ४८३॥ जीवस्य पूर्वमेवोक्ता ताद्ृशोर्जीवकेशयोः । ऐक्यं वदन्ति षे- दान्तास्तस्त्रमस्यादयो डखिलाः॥ ४८४ ॥ कर्मकर्तृस्तुतिद्वारा कर्मस्तुतिपरा मताः। वेदान्ता जीवपरयोनडमेदप्रतिपाठ- काः ॥ ४८५ ॥ स्वर्गकामो यजेतेति ज्योतिष्टोमादिसाधनम । विहितं कर्म तत्कर्ता यदि देहः कथ फलप॥ ४८६ ॥ का- लान्तरोपभोग्यं स्यावतो देहाऽतिरिक्तता। आ्रात्मनो गम्यते तद्वच्छुद्धतवादिगुगासथा ॥४८७ ॥ कर्तृस्तुत्या कर्मणां ते सावका नैक्यबोधकाः। मरोचना त्वाङ्गतयोपयुज्यतइतरिणा- व ॥ ४८८ ॥ वेवान्तो न पृथक शास्त्रं लिङलोद्तव्यादिचो- बनाः। क्रियार्थास्तवभावाच्च धुत्यन्तस्याऽर्थनादता॥४८९॥ आम्नायस्य क्रियार्थत्वादानर्थक्यममिति स्फुटम् । अतदर्थस्य विधिना त्वेकवाक्यत्मुच्यते ॥४९० ॥ स्तुत्यर्थत्वेन मु- क्तिश्ष निसकर्मादिभिर्भवेत। नित्यानां करणात्पापकर्मसञ्च- पनाशनम्॥ ४९१ ॥ काम्यत्यागात्तत्फलाय न देहो जायते तथा। निषिद्धाSडचरणााSभावान्नरको डपि न जायते ॥४९२।। पारब्धकर्मणां भोगाव सयात्सर्वस्य कर्मणः । अभावाद्गानि- देहानामुत्पत्तिः केन सम्भवेव॥।४९३ ।। भशरीरत्वमोक्षो 5यं बिना ज्ञानेन सिध्यति। स्यादेतदेवं वेवस्य सर्वस्याऽप्या- शयो यदि।४९४॥ तत्र स्यान्न तथा उस्त्येत्र तथा हेन- त्मकाश्यते। वेवान्तो न पृथक शास्त्रं वदन वादी स कर्म-

Digitized by Google

प्रहमामुसम। ३९

उ॥ ४९५।। पष्टव्यो विषयाऽमावाद फलाऽभावान्र चा- डग्रिमः । उपक्रमाविभिलिंड्ैख्वात्पर्य ब्रह्मणि स्फुटम् ॥४९६॥ ब्रह्मैव वेदशिरसामखण्डाSSनन्दमद्यम्। विषयो न द्वितीयोपि सुख पाप्तपाविसम्भवात ।। ४९७॥ कि च विभो न हन्तव्य इत्यादौ न हि चोधते। क्रिया तत्साधनं वापि न क्रियार्थेन मानता ॥ ४९८ ॥ तस्मात्कर्तृस्तुतिद्वारा न कर्मपरता भवेद । कृतकं यदनित्यं तद् न्यायेनोद्लिता सती ॥४९९।। तध- थेति ध्रुति: सोममपामेत्पादिकां भ्रुतिम। वाघते सत्तशुद्धयर्थ कर्म नानाविरधं भवेव ।। ५००॥ कर्मकायडं म्रह्मकारठशेष- मेत स्वयं पुनः। शुद्धधर्थ कर्म विदधद् मुत्त्यर्थ न कदा च- न॥५०१॥ कृत्सेन वेववृन्वेन स्व्राभाविक्या निरोधनम्। प्रवृत्े: क्रियते तेन न तु कश्चित्मवत्पते॥ ५०२॥ पव्रजेद् ब्रह्मचार्येव रागी चेत्परयोषितः । न गृहीयाव परं तेकां क- न्यामुद्राहयेदिति॥५०३॥ उद्धाहितायां कन्यारयां यथाकालं कुरु क्रि्रिियाः । क्रि्रियाकर्त्ता स्वदारे ऽपि नित्यं मा गच्छ कि तु सः ॥५०४ ॥ ऋतौ भार्यामुपेयादित्येवं वर्णयति भ्रुतिंः । वृद्धस्वं कर्मणा मोक्षं विकत्थयसि कर्महः। निन्धन्ते कर्मठा वे- दैश्वमसेनापि योगिना ॥५०५॥ "अविद्यायामन्तरे वर्त्तमाना: स्वयं धीराः पसिडतं- मन्यमाना: । जघन्यमाना: पर्यन्ति मूढा अन्घेनैव नीयमाना 'पथा डन्धाः । अविद्यायां बहुधा वर्चमाना वयं कृतार्था इति अभिनन्दन्ति बालाः । यत्कर्मिणो न पवेदयन्ति रागात्तेनातुरा: क्षीपलोकाश्चयव्न्ते। इष्टापुर्त मन्यमाना वरिष्ठं नान्यच्छेपो वेदयन्ते ममूढाः । नाकस्य पृष्ठे ते सुकते तु भृत्वा इमं लोकं हीनतरं वा विशान्त"।

Google

४० प्रह्मामृतम ।

कर्मरायकोविदाः स्ब्धा मूर्खाः पण्डितमानिनः । वद- न्ति चाटुकानू मूढा युता मायागिरोत्सुकाः ॥५०६॥ रजसा घोरसङकुल्पा: कामुका अधिमन्यवः । दाम्भिका मानिनः यापा विह्सन्त्यच्युतमियान् ॥५०७। वदन्ति चान्योन्य- मुपासितस्त्रियो गृद्देषु मैथुन्यपरेषु चाशिषः । यजन्त्यसष्टाऽन्नवि- धानदक्षिया वृत्ये परं घ्न्ति पशूनतद्विदः ॥५०८॥ लोके व्यवायाऽडमिषमथसेना नित्यास्तु जन्तोर्न हि तत्र चो- दना। व्यवस्थितिस्तेषु विवाह्यज्ञसुराग्रहैरासु नि- वृत्तिरिष्टा॥५०९॥ यदुक्तं कर्मणो डभावादशरीरत्वलक्ष- याः। मोक्षो भवेष्टते ज्ञानाव तदेतननैव युज्यते ॥५१० ॥ न हि कश्चित् क्षणामपि जातु तिष्ठत्यकर्मकृद। कार्यते ह्ववशः कर्म सर्वः प्रकृतिरनैर्गुणैः ॥५११.॥ अतः सुनिपुणस्यापि ज्ञानशू- न्यस्य वेहिनः। मअवायकरं कर्म भवसेव न संशयः ॥५१२॥ अव्ञस्य कामना नेति ववितुं केन शक्यते। अतः कामेन क- र्माणि कुरुते सवशो डपि सः ॥५१३॥ नित्यानां करण- त्के्षां पापानां स्थाद्विनाशनम्। नाऽशुद्धानां महापातकार्ना वा स्याद्विनाशनम् ॥५१४॥ पारव्यव्यतिरिक्तानां सश्चिताना च कर्मशाम। सद्गावाद्गाविवेहे डपि भवेन्मोक्ष: कुतसत- व ॥५१५॥ निरपेक्षादतो ज्ञानादू मोक्ष: स्यान्न तु कर्मभिः। यदा रज्जां फणिद्रष्टुः पुंसः कर्मशतैरपि ॥५१६॥न ग- चक्ेद्रयकम्पादि रज्जुज्ञानात्तु गच्छात । तद्वत्स्वात्माऽज्ञानबन्ध: स्वज्ञानाद्विनिवर्चते ॥५१७॥ तस्मादखण्डविज्ञानान्मुक्ति: स्यान्र तु कर्मभिः। ससमिसाविकं वाक्यमखण्डार्थस्य बोध- कम् ॥५१८॥ स्वरूपलक्ष्यवाक्यत्वात्तया प्नोत्तत्वतः तक्त्मस्यादिकं वाक्यमखण्डार्थस्य बोधकम् ॥५१९॥ अ-

Digitized by Google

प्रह्मामृतम ।

कर्यकारणं द्रव्यं समानाश्रयगीस्ततः। पकृष्टवाक्यवत्सोयं- वाक्यनच्चेष्यते वुधैः ॥५२०॥ संसर्गाऽसङङ्गिसम्यग्घीहेतुता या गिरामियम्। उक्ता Sखण्डार्थना यद्ा तत्मातिपदिका- र्थता॥ ५२१. ॥ सम्बन्धन्यमादाय चाऽखण्डार्थस्प बोषकप। सामानाधिकरययं च विशेषणविशेष्यता ॥ ५२२॥ लक्ष्प- लक्षय सम्बन्धपदार्थः प्रसगात्मता । उक्तवाक्येषु सर्वत्र ल- सणा मामलक्षणा ॥५२३। अत्र जीवेशयोरैक्यं तादात्म्यं तु न संमतम। भेदाडमेदौ विरुद्धत्वात्कथं स्पारतां परात्म- नोः ॥५२४॥ उक्ताSऽत्मज्ानसिद्धयर्थ श्रवणं मननं तथा। ध्यानं समाभिः कर्तव्यं श्रनणावेविधानतः ॥ ५२५॥। वेवा- न्तानामद्वितीये तात्पर्यज्ञानसिद्धये। ऊहाऽपोहात्मिका चित्तत्रियैव श्रवणं विषेः ॥ ५२६। भ्पूर्वः परिसङ्गया वा विधिनियम एव वा। मननं च श्रुतार्जर्यानामूह्दाऽपोह्दविचिन्त- नम् ॥५२७॥ तिजातीयतिरस्कार: सजातीयधियस्तथा। भवाह उच्यते ध्यानं समाधिर्द्विविध: स्मृतः ॥५२८॥ स- विकल्पो निर्विकल्पः सविकल्प: स चोच्यते। जातृश्रेय- चिकल्पानामेको यत्र च विद्यते॥ ५२९॥ निर्विकल्पसमा-

स्थितिरुच्यते॥ ५३०॥ एवं साधनसम्पन्नपुरुषस्य हि जा- यते। जीवअ्रस्नैक्यविज्ञानं सर्वाऽनर्थनिवर्त्तनम् ॥ ५३१॥ फलव्याप्यत्त्रमेवाऽस्य शास्त्रकृद्भिनिवारितम्। ब्रह्मरायज्ञानना- शाय वृत्तिव्याप्यत्वमिष्यते । ५३२ ॥ निर्ममो निरहङ्कारः पुर्णवोधसुखात्मकः । कृतकृयः सर्वसाक्षी जीवन्मुक्तो न सं- आयः ॥५३३॥ तस्मादज्ञाननाशाय ब्रह्माऽडत्ममतिपत्तये । श्रुत्वा मत्वा ब्रह्मतत्त्वं सर्वसाधनसंयुतः ॥ ५३४॥ सर्वदा

Digitized by Google

४२ प्रहामृतम।

संयम कुर्यादू भोगाऽनासक्तषी: सुधीः । सर्वदा संयम कुर्तन यद्यत्तस्य विरोधि तव ॥५३५ ॥ सकलं सन्यसेद्विद्रानू कि दण्डाविकमों कुतः । तस्यापि तद्विरोधित्वादू गुहासु च स- रित्सु च ॥। ५३६॥ निधाय दण्डवस्त्नादीन पुरतो ध्यायतः परम्। मनो दुर्ष चख्चलं च ध्यायतस्तव योगिनः ॥५३७॥ गच्छेदू गोपशुचौरेभ्यः शङ्कया नियतं चलम्। नास्मेवैकत्र वासो डस्य सश्चारस्य विधानतः ॥ ५३८॥ एकाग्रत्ववि- रोधित्वात्तस्माइण्डादिकं सजेव। परहंसयतेस्तस्य न मुखयो Sस्तीति च श्रुतेः ॥५३९॥ न चैतत्सिद्धविषयं सांधकस्तु परिग्रहेत। इति वाच्यं वाक्यशेषे ध्यानादौ श्रूयते विधिः॥५४०॥ विधेरन सिद्धो विषयो विश्रान्तहृदयो महान्। वितिक्तं परमा- त्मानं पत्यक्क्रेन परीक्षतः ।५४१॥ जाननू साक्षात्कर्तु- मिच्छुः साधको विषयो विधे:। कथ नतु गृहीतस्य दण्डा- वेविधिपूर्वकम् ॥ ५४२॥ परिसागो डन्यथा व्य्थों विधि: स्यातत्ममापकः । मैनं मन्दाऽधिकाराणां विधिस्तत्मापको भ- वेत॥५४३ ॥ तीव्रवैराग्ययुक्तानां मुख्यानामधिकारियाम् । न दण्डादेर्ग्रहः सो Sपि न मुखयो डसस्त श्रुतेर्वशाव ॥५४४॥ कि चाऽन्यवाग्रही दण्डे पष्टव्यो घटदण्डयोः । दण्डावेविद- मानत्वाचयागो न भता मतः ॥५४५॥ संस्कृतत्वाद्वा भवता पक्षयुग्मं प्रणाशितम्। वस्त्रादेविद्यमानत्वाकयागो डपि च कथ तब।।५४६॥ संस्कृतस्पाऽिवेदादेस्त्याज्यता भ- विता कथम्। कथं महामन्त्रदन्दैर्गृहीतामग्निसाक्षिकाम् ॥५४9॥ उपभोग्यां धर्मपर्वी मुक्तका मव्राजितो भवान्। भोगेच्छाविर- हात्तस्य रक्षणादिपरयासतः ॥५४८॥ पतिबन्धकरत्वाच्च पु- रुषार्थस्य वंदहक। त्यक्तवानस्म तामेवं दण्डाकैस्त्यज भोग्य-

Digitized by Google

म्रह्मामृतम। ४३

ताम॥ ५४९॥ सा वेददृष्टिस्ते कुत्र गतेदानी यतेस्तथा । सा विरक्तिस्तपश्चर्या युक्ता Sडहाराविकुपिगी ॥ ५५० ॥ न मे भार्या डस्ति संन्यासं कृतनान् ब्रह्मचार्यहम। अ्रतो द- एडादिकं श्रुसा गृहीतमिति चेच्छृणु ॥ ५५१॥ गौरी वा वरयेत्कन्यां कन्यामुद्धाहयेद्विरम। मजातन्तुं मा उपवच्छेत्सी- रितिप्रभृतिश्रतेः ॥५५२॥ ऋगान्रयध्रुतेस्तद्वन्नाऽपुत्रस्पेनि च अतेः। समन्त्रस्य विधे: सत्तादुद्वाहं त्यक्तवान् कथम् ॥५५३।। विरक्त्तत्वान्मया त्यक्तो विवाह इति चेत्कथम। दण्डादौ र- मसे मोग्यबुद्धया वैषययिकं सुखम ॥ ५५४॥ अजानंसत्म- तिनिधि कृत्या कि रमसे तु तव। नाडइमेवं विधो भ्रान्तो विना ज्ञानं न सिध्यति ॥ ५५५॥ दरडचैलादिकगिति गृहीते विधितो मया। कश्चित्ककुलटः कं चन नत्वा ब्रह्ममं- विदम ॥ ५५६॥ लब्ध्नानिति यद्या्ति तथा कुर्यामहं पुरा। न चैवं दृश्यते काऽपि तस्मान्न करवाण्यहम ॥ ५५७॥ मैत्रं मंस्था न कुत्रापि श्रूगते विक्पटो यतिः। उत्पन्नब्रह्म- विज्ञानश्रवणाधिडकृतो दपि वा ॥५५८॥ नास्तेवेति वि- जिज्ञासुदिक्पटः कथितः पुरा। न्यायसाम्यात्पराक्षेया ब्रह्म- विज्ञानवांस्तथा॥५५९॥ तस्मात्परोक्षविज्ञानः संयम सर्वदा चरनू। विरोधि वराडवसत्रादि संत्यजवत्र च धुतिः ॥ ५६० ॥ "परमहंसत्रयाणां न कटिमूत्रं न कौपीनं न वसं न दण्डो न कमण्डलुः, जातरूपधरत्वरं विधिः। संन्यासकाले डप्यलंबुद्धि- पर्यन्तं धृत्वा तवनन्तरं कटिसूतं कौपीनं दएडं वस्त्रं कम- ण्डलुं सर्वमप्सु तिसटज्याऽथ जातरूपधरो भूत्वा सश्चरेत"। भ्रजाननामर्थमिमं मन्दानां भ्रामकं वचः । वदर्ता भ्रा- न्तिमाशक्ा कि चिदुत्तरमुच्यते ॥ ५६१॥ ननूक्तरीत्या सं.

Digitized by Google

88 प्रझामृतम।

न्यस्य धुतवेदान्तवाक्यतः। उत्पन्नब्रह्मज्ञानस्य निर्ममत्वादिकं कथम् ॥ ५६२॥ विद्यारण्यादिगुरुभिरेवमेवोदितो यतेः । द- ण्डादेविद्यमानत्वाद्विहितत्वाच्च तत्र हि ॥ ५६३॥ अभिमानो वतेर्युक्त: स्वधर्मनिघनरमृतेः । संत्यक्ते घटदण्डावावभिमानो निवर्तते ॥ ५६४॥ भूयस्त्यागस्तु देवादेनास्ति्येव श्रूयते Sपि न । इति चेत्स तु पष्टव्य: भृण्वता वेदमस्तकम् ॥५६५॥ यतीनां ब्रह्वोध: कि जायते न, न चेत्तदा। भज्येत श्रवणा- दीनां श्रोतव्य इति चोदना ॥ ५६६॥ भाधे तत्साधनैः सिद्धमुत नो नेति चेद्विधिः। शान्तो दान्त उपरत इति भग्नो भवेत्तव । ५६७। शहेतुकत्वं चाडस्प स्यात्साधने ब्रह्मधी- यदि। अमानित्वाऽनहन्ते तु क्पकम्पो गिरिर्यथा ॥ ५६८॥

वतेत न यतेत वा ॥ ५६९ ॥ न चेद् ज्ञानं विनश्येततु साि- त्वात्संसरेद् धरनम । सार्थको वरघातेति न्याय आपावित- स्तया ॥ ५७०॥ भ्ाधे कामयतः कण्ठे विद्धत्संन्यास भ्राप- तेद। तदङ्गत्वेन दण्डावेस्त्याग: श्रुत्यादिसंमतः ॥५७१॥ खिन्नान् या मातृबद्वत्सानू निर्वन्धात्स्वैरचारियः । भक्षणादौ तु विधिना महत्यापि नियोजयेव॥ ५७२॥ सदस्तृप्रिकर- त्वाय भ्रान्ता सा लौकिवी सुतानू। कि पुनर्लोकरक्षार्थ कोटि- मातृसमा श्रुतिः ॥ ५७३ ॥ परमानन्वदं साडङ्रं विदध्याद् मु- रूयमेव सा। सापेक्षं दण्डवस्त्रादिग्रहणं धीनिरोधने । ५७४ ॥ पतिबन्धं त्याजयित्वा परहंसादिलक्षणम। विद्धन्न्यासमतस्तस्मि- न्कर्ता विद्वान भवेद् धुवम ॥५७५॥ अथ कर्तव्यताऽभावादू ज्ञानिनो मे कर्थं भवेद। यत्रो न तत्साम्प्रतं किकर्सव्याडभावता बहिः ॥५७६॥ उताऽन्तर्दश्यमानत्वात मत्तेर्वाह एव ते।

Digitized by Google

म्रह्यामृतम ।

मृय: स्यात्ससमेतनु वर्तन्तामन्द्रियादयः ॥५७७।। मम कि तावता Sसङ्गचिद्याम्नः सर्वसासषियाः।शास्त्रीये किमशास्त्रीये तत देहेन्द्रियादयः ॥५७८॥ पवर्तन्ते द्वितीये ते तेषां स्व्राभा- वानिकत्व्रतः । पवर्त्तन्ते तथाघर्मशास्त्रादेरतिलङ्गिता ॥५७९॥ ते मसज्येत मा काक्कीविद्वराहादितुल्यताम। न तावन्मावता कि तु स्वैरचारित्वमप्यतः ॥५८०॥ चक्रुनिन्दा जना नूनं शास्त्राणि च तयैतर हि। बुद्धाऽद्वैतसतत्त्त्रस्य यथेष्टाऽऽचरणं यदि॥५८१ ॥ शुनां तत्त्रदशां चैत्र को भेदो Sयुचिभक्षणे। तत््वं बुद्धा डपि कामादीन्निःेष न जहासि चेतु॥५८२॥ गच्छेस्वं नरकानू घोरान महारौरवसंजकान्। सर्ने ब्रह्म व- दिष्यन्ति साम्प्रतं तु कलौ युगे ।।५८३।। नाऽनुतिष्ठुन्ति मैत्रेय शिशोदरपरायगाः। नाऽविरेक्ता दुश्वरितो नाऽशान्तो नाऽस- माहितः ॥५८४। नाऽश्ान्तमानसो वा डपि प्ज्ञानं त्वेव- माप्नुयाव । यतिर्द्वयेन पतति ब्रह्मव्ञानरतो डपि सन् ॥५८५॥। धीपूर्व रैतसात्मर्गात्तथा धातुपतिग्रहाद। दौषरेतैः मायद- निर्न मसिध्यच्च ते ततः ॥ ५८६॥ शोकमोहाविभिश्चित्तं क्षो- भयेक्व्रामनारतम्। विवेकशून्पस्तव क्षुब्धं मनो जतुमशक्तिमा- नू ॥५८७। तदधीनो रौखवं च माप्तपसे उ्ज्ञानवार्तया। श्रुतिस्मृनी ममैनाSडव्ञा यस्ते उल्लङ््य वर्तते ॥ ५८८॥ अ- शाच्छेदी मम द्वेषी मद्रक्तो ऽपि न वैष्णनः । यः शास्त्रनिधि- मुत्सज्य वर्त्तते कामचारतः ॥५८९ ॥ न स सिद्धिमत्राप्नोति न सुखं न पर्रा गतिम। यएतदभ्यस्यन्तो नाऽनुतिष्ठन्ति मे मतम् ॥५९०॥ सर्वज्ञानत्िमूढांस्तान्विद्धि नष्टानचेतसः। भ्राद् एवाऽभ्यासवशाज्जन्मान्तरशतष्वीप॥। ५९१॥ शास्त्रीय- पतर मे तत्र वर्त्तन्ते चेन्द्रियावयः । किमत्र कर्मण्यथ वा साधने

Digitized by Google

४६ ब्रह्मामृनम ।

ब्रह्मसंविदः ॥५९२॥ तानि कानीह कर्गागि यज्ञदानादि वा डथ वा। स्नानशौचाऽर्चनादीनि षद्धकर्मारायाग्रिमो न हि॥५९३॥ त्यक्तत्वात्कर्मयां पण्णा स्नानादेरनपेक्षणाव। स्नानं त्रिषनणं भोक्तं कुटीचकबहूदयोः ॥५९४॥ हंने तु सकृवेव स्यात् परहंसे न विद्यते। द्वितीये श्रवणे कि वा मननध्यानयोर- पि॥५९५॥ प्रथमे संवदस्म्य सिद्धताच्छूपणे तया। मवृत्तहेतुर्वक्तव्यः कि ज्ञानाऽनगणेन वा ॥५९६ । प्रतिष्ठा शिष्यभिक्षार्थ स्यादन्ते प्कटीकृतम्। वैराग्यं शिष्यलोकार्ना संग्रहो निन्धते बुधैः ॥५९७॥ भाशीर्युक्तानि कमाी हिं- सायुक्तानि यानि च। लोकाऽनुग्रहयुक्तानि नैव कुर्यान्र का- रयेत।।५९८।। अ्हङ्गारो ममत्त्रं च चिकित्मा कर्म साइ- सम। प्रायश्चित्तं मवासश्च मन्त्रौषधगराशिष: ।। ५९९। प- तिषिद्धानि चैतानि सेवमानो व्रजदधः । अिल्पजीवी न गृ- हस्थश्च निसं जितेन्द्रियः सर्वतो मित्रमुक्तः। अनेकस्थानी ल- घुरल्पाऽशनश्च चरन् देशानेकनरः स भिक्षुः ॥ ६०० ॥ नाऽसच्छास्त्रेषु सज्जेत नोपजीवेत जीविकाम। अतिवादान् त्यजेत्तर्कानू पक्षं कं चन नाऽडश्रयेन् ॥ ६०१॥ न शिष्या- ननुबध्जीत ग्रन्धान् नैवाऽभ्यसेद्हून्। न व्यारयामुपयुञी- त नाऽडरम्भानारभेत् क चित॥ ६०२। संसजेत्मर्वकर्मायि लोकाचारं च सर्वशः । ज्ञानरक्षेति चेवस्तु श्रत्ररो केवले कुनः ॥६०३॥ प्रवृत्तिः श्रवगो यद्वन्मतिमंयमयोरप। सा डस्तु प्रवृततिदेहादे: श्रवगो वासनावशात ॥ ६०४॥ तदभा- वाच मसादौ प्रवृत्तिर्नेव जायते। साधनत्वाऽविशेपे ीं मन- नावेस्तु वासना ॥ ६०५॥ कर्थं नास्तमधानताद् दवयं त्यक्तं मयेति चेद। नाऽडग्रेयादे: प्रधानत्वात्समिद्यागादिकं वि-

Digitized by Google

प्रह्मामृनम। ४७

ना । ६०६ ॥ फलस्य जनकत्वरं स्यादतो 5ङ्गतरं तयोरपि। अ- सुष्ठानाद्वासना तु तयोरस्तु प्व्तिका ॥६०७॥ तस्माच्क्र- वणसंभृतात्परोक्षावेव नृत्यसे। अथाऽपरोक्षमेवादावुत्पन्नं ज्रा- नमागमात । ६०८ ।। तात्कालिके च मनमे समाधाने स्थिते सति । वशमस्तमसीत्यादौ मत्यक्षं जायते यथा ॥ ६०९ ॥ परं तु मनभावीनि धुसन्तजधियो जपि मे। कषयामात्रं न ति- ष्ठन्ति विना पुस्तकमन्यथा ॥ ६१०॥ कालस्षपाय वर्तन्ते अत्रगो मे Sनुवत्तिते। संस्कारात्ेन मे को Sपि कर्त्तव्यांशो न विदते ॥ ६११॥ सत्यमुत्पद्यते ज्ञानं पसक्ष तत्त्रमादितः । नियमाधरूपेतस्य संसारं मांजहासतः ॥ ६१२॥ तात्कालिके च मनने समाधाने स्थित सति । कृतांपासनया लब्घचचतै- काग्ग्रस्य धीमनः ॥६१३॥ मुरुयाऽधिकारियाश्श्रिते सकृ- त्सौदामिनीनिभे। सविलासाऽज्ञाननाशनिवानं ब्रह्मनेदन- म्॥ ६१४॥ तस्पाऽन्तरङ्गनियमयमादेरंतुवर्तनम्। सिद्धस्य लक्षणान्येवं सनुष्ठेानि साधकैः ॥६१५॥ त्वयि सिद्धे स्युरेतानि न चेद्रज्येत सिद्धता। बादराययासूत्रं च भज्येत विदुषार्माि॥ ६१६ ॥ चर्या तद्वोघिका तद्वचछ्ान्तो दान्त इति श्रुतिः । कि च पातञ्ञलं सूत्रं नियमपतिपादकम् ॥ ६१७॥ भज्येत तद्योगिनां स्पान्नाऽ्स्माकमिति चेन्न तद। योगित्वं परहंसाना परहंसश्रुतिर्जगौ ॥ ६१८॥ कि च सिद्ध: कदा ित्तु कूतूहलपरो यदि। रमते उध्यात्मशास्त्रे Sसौ परानन्दे तु निमशः ॥६१९॥ मुक्कता ग्रन्थाविकं चित्तं क्षणमात्रमसं- स्थितम। अ्रशुद्धं तेन सिद्धं ते गता मुखुयाऽधिकारिता ॥६२०।। मन्दा्धिकारयो जातं परोक्षं ज्ञानमीदृया। वार्त्तया भ्राम्यमे लोकानपरोक्षमतर्भवानू ॥ ६२१ ॥ तस्माज्ज्ञानित्वमौनित्-

Digitized by Google

४८

साधनैः सहितो मनान्। संसज्य विद्वत्संन्यासाव पूर्वत्यागम- योजनाव ॥ ६२२।। विश्रान्तिफलकादन्यइण्डवस्त्घटादिकम । अपरोक्षधियै वाल्यमौनित्वादिकमादराव । ६२३ ॥ कुरु पार्वाच्क्वलावन्े स्थिति: स्यात्परमे सुखे। सप्तमी भूमिका नाम्ना तावत्कर्शव्यता हढा ॥ ६२४॥ कर्शव्यता स्वतो ग- चछंत्पश्राद्धातादिवाऽम्बरम्। आादानभ्यासकाले तु वहिरविष- यिणी हि सा॥ ६२५। वर्तते साधको उप्यवमकर्त्ता डस्मीति चिन्तयेत्।ततः परोक्षं निश्चित्य स्वात्मनो ब्रह्मरपताम् ॥६२६॥। संगृह्य सारविच्क्वासते मेधावी हवि घारयेत । ग्रन्थान् स- न्तयज्य विज्ञानतत्परः स्यादतन्द्रिनः ॥ ६२७। कर्नव्यतां त्य- जेदिद्वानवाह्यविषयामपि। ग्रन्थमभ्यस्य मेषावी ज्ञानविज्ञान- सत्परः ॥ ६२८॥ पलालमिव धान्यार्थी त्यजेद्रन्थमशेषतः। पुस्तके यदि वाञ्छा स्यादवधूतस्य तचछुतम ॥ ६२९॥ पुस्तकं हि मनोदण्डं करपातरं विगम्बरम। धृत्वा परिव्रजे ्वूर्गामिति शास्त्रविनिश्चयः ॥६३० ॥ इति तार्किकं समुद्धर्प्तु ब्रह्मज्ञानं ससाघनम्। संसटजेसारकं पूर्व चिन्तितं यन्मया डधुना ॥६३१।। सउज्ञानमुपदेक््यामि तार्किकं पुरतः स्थितम्। पूतं मत्वोक्त- शीत्पा Sसौ योगी त्वेवममन्यत ॥ ६३२॥ भवदोषधिया दश्ये विरत्तिजायते ततः । शुद्धे चित्ते विविदिषा संन्यासः सर्व- कर्मगाम् ॥६३३ ॥ त्यागात्संजायते ज्ञानमितिस्थितं तथा- विषम। भवशेषमुखग्रस्तं कुतर्कविषमस्तकम् ॥ ६३४ ॥ कृक- लासं यथा कृष्णो गजराजं यथा हरिः। स्वभक्तं तस्य भक्तो डह्मभक्तमपि तारये ॥ ६३५॥ कथ भक्तिर्भगवति सद्वितीयं विजानतः। भजनाद्गक्तिरित्युक्तिनिर्गुणे सगुणे डपि चा।६३६।। भवर्तन्ते वतो मोहस्त्यज्यतामवतज्प्थोः। अनुवृत्तिर्व्ञानिनि स्वाव

Digitized by Google

-१ प्रयामृतम । g९

शमावित्रदिति श्रुतम् ॥ ६३७। सनकादेनारदस्य वैकुण्ठ- गमनाविकम् । शुकादीनां रतिः कृष्णाकथायां विद्यते शुभ- म् ॥६३८ ॥ यावदायुस्तयो चन्धा वेदान्ता गुरुरीश्वरः । आदौ विद्याप्रसिद्धर्थ कृतघ्नत्वाऽपतुत्तये ॥ ६३९॥ भात्मा- रामाश्च मुनयो निर्ग्रन्था अप्युरुत्र्मे। कुर्बन्त्यहैतुर्की भक्ति मित्यम्भृतगुखो हरिः ॥६४०॥ देहेन्द्रियं मायामनोधियां यो ज- न्माप्यय: सुद्रयतर्षकृच्छैः। संसारघर्मैरविमुस्तमानः स्मृत्या हरे- र्भागवतपधानः ॥६४१॥ न कामकर्मबीजानां दश्यते यत्र सम्भनः। वासुदेवैकनिलयः स वै भागवतोत्तम: ॥।६४२ ।। शिवे च परमेशाने त्रिष्णी च परमात्मनि। समबुद्धया प्रव- र्धन्ते ये ते भागवतोत्तमाः ॥ ६४३ ॥ भुवनविभवहदेतवे

अतः परमभक्तोहं विषन्नं स्मृतिसंमतम्। युक्तयौषघञ्च पथ्पं च वेदमन्त्राऽभिमन्त्रगम् ॥ ६४५। कुर्वे मुनि: क्षणावेवमुक्तो डस्विति तथा डकरोव । सदेवाSSसीविवं सर्वे शुक्तिवद्रज्जु- सर्पत्रव ॥६४६॥ विजृम्भते ते मूर्द्धा तु पतेन्न मनुषे यदि। भगवंस्तत्र तत्राऽहं सभार्या ताडनाद्रयाव ॥ ६४७।। प- लायन्नागतो Sवापि गुहारयां वृश्चिकाघया। निसमेवं मान- दोषात्सङ्गतो दर्शनाद्धि वः ॥ ६४८ ॥ फृतकृसो डस्पि शिष्यं मामनुशाधि यथाविधि। सन्सज्य दुर्मतं वेदशिरख्वं शरणं व्रज ॥ ६४९॥ उपदिष्टो मया न्यायो गृह्यता श्रृति- संमतः । भूयोपि वच्मि ते सृष्टिं सावधानमना: शुणु ।६५०।। भ्रद्वितीयपरानन्दपरमात्मा स्वमायया। युक्तो Sसत्कल्पया पोगी यथा व्याघ्रस्तथेश्वरः ॥ ६५१॥ सर्वपपञ्चरूपेण कूटस्थो ७

Digitized by Google

५० प्रह्मामृतम।

डभूत्स्वयंग्रमः। इममर्थमभिप्रेस वालेम्यः श्रुतिरम्रनीद् ॥६५२॥ सूक्ष्माव स्थूलं समुत्पन्रमिति चेनूलपियाडतः । तन्तुरज्ओोश् वस्त्नाणि विस्तृतानीक्षसे न किम्॥ ६५३ ॥ अतो मृग्यं भ- माणं से परमाण्वादिकलपने । कि घाऽन्यत्परमाणूनां संयोगो निष्मयोजकः ॥ ६५४ ॥ तवभावे कुतो विश्वमीशश्चेत्सो उप्यसम्भवी। संसारी स्पाश्चेतनश्चेव कुलालवदचेतनः।६५५।। यदि तन्न मवर्तेत जडत्वात्ताहि कुम्भवत्। अनवस्था उप्यथे- क्षस्तु सर्वसंसारवजितः ॥ ६५६॥ सर्वज्ञः सम्भवसेव कार्य- लिङ्गाऽनुमानतः । इवं विचित्रकार्यत्वात्मासादादिव मान- तः ॥६५७॥ नानाकर्तृत्वसिद्धया Sसौ सर्वज्ञा स्पात्कथं तव। आगमादिति चेवीशः सर्वप्रः सर्वकारगाम ॥ ६५८। शोभसे भवतः श्रद्धा कूटस्थे परमेश्वरे। अद्वितीयः परानन्दो महामायो महेश्वरः ॥ ६५९॥ विश्वकर्ता विश्वयोनिरागमा- देव गम्यते। कि च रूपस्पर्शनच्वान्मितत्वाच घटादिवत्।।६६०।। भ्रणनः स्युरनित्यास्ते न ततो मूलकारयाम। कि च सांशेषु संयोगसन्त्वाविष्वेव दश्यते ॥६६१॥ अ्रव्याप्यदृतत्तिरणुषु निरंशेषु कयं भवेद। व्याप्पटत्तौ तु संयोगे पथिमा व्णु- कादिपु ॥ ६६२॥ कथ सङ्रच्छते तत्र स्थूलत्वाऽनुभवः क- थम। गुगास्य गुशिना साकं समवायो डभिधीयते ॥ ६६३॥ सो डपि सम्बन्धिना साकं सम्बन्धो यदि नेष्यते। तदा वि- शिष्टधीहेतुर्न स्यादेव खपुष्पवत ॥ ६६४।। सम्बध्येत यवा तस्य सम्बन्धान्तरमिष्यताम। तस्य तस्याऽन्यसम्बन्धो सन- वस्थैतमापतेत ॥ ६६५॥ संयोगस्य गुयालवेन संवन्धान्तरमि- ष्यत । संबन्धः समवायस्य न स्यादेवाऽगुपात्वतः ॥ ६६६ ।। समवायो वीपनत्स्यात स्वस्त्रेतरनियामकः। अतो विशिष्ट-

Digitized by Google

म्रह्मामृतम। ५१

घीहेतुर्गुणस्य गुणिना सह ।।६६७ ।। इसेनं परिभाषयं भ- वता कुत्र शिक्षिता। किं चान्यजजायते कुम्भ इत्यादौ ह- इपते जनि: ॥ ६६८॥ सकर्तृका जनिः सेयमसत्कार्ये कथं भवेव। कि चाऽन्पद्रौतमस्यापि स्मृत्या ब्रह्मैत शिष्यते।।६६९।। यथोपनिषदस्तत्त्वपधाना न तथा मतम्। इदं शास्त्रं मतं न्या- यपधानमिति भाष्यकृत ॥ ६७०॥ तस्माङ्रस्म माहमायं जगतः कारणं घुनम। न्यायताडलम्बने भग्रे तन्षवित्कृष्ण- लीलया॥ ६७१ ॥ नैयायिकतरेणाऽयः पातिताचालपा- दपाठ। पतेदन्यस्ततो उप्यन्य एवमन्योन्पताडनैः ॥६७२॥ अद्वैतफलमत्यर्थ यत्साक्षादपरोक्षतः। सिद्धं गोरक्षकं पू्वं भु- अता डनिशमादराव ॥ ६७३।। अतः सचित्मुखं म्रह्म ए- प्रकाशं निरञनम। अ्रद्वितीयं निर्विशेष भषानेव्र न संघ- यः ॥ ६७४ ॥ न तु ब्रह्माऽहमस्म्येव तथापि मम चेतमि । विक्षेपा उद्गनन्सेव तच्छान्ति: स्यात्कयं मम ॥६७५। यथा चिततं मशाम्येत भण्यतां यदि रोचते। सत्यं तस्त्रविदो- डप्येवमविश्रान्तिनिबन्धना: ॥६७६॥ विक्षपा उद्गवन्त्पेक ब्रह्माऽडत्मज्ानिनामपि। योगसंस्काररहितं विकलै: स्वा- अयं मनः ॥ ६७७॥ सोभयिता स्वमचारे नयेद्रन्धानिवा- Sनिलः । एवमेव शुको ब्रह्म जात्वा विक्षप्चेतसा ॥ ६७८ ॥ चलितो जनकेनोक्तो विश्रान्त इति विश्रुतम। तस्माद्विक्षेप- शान्त्यर्थ जीवन्मुक्तिसुखाय च ॥ ६७९॥ जीवन्मुक्ते: साध- नानि साधय त्वं पयत्रतः। जीवन्मुक्ति: केयमत्र कि ममायं कथ भचेव । ६८० ॥ तस्सिद्धि: किं फलं तस्या इति चेदु- उयते शृणु। जीवतो विदुषशश्चित्ते संभवरेत्कर्तृताविकम ॥६८१।। क्लेशरूपतया बन्धः कथ्यते ब्रह्मवाविभिः। तत्निवारणरूपात्मा

Digitized by Google

म्रह्मामृतम ।

जीवन्मुक्ति: मकीकर्यते ॥। ६८२ ॥ नन्वयं साक्षियो बन्धो घार्यते मनसो डथ वा। नाऽडदो ज्ञानेन तस्याऽयं वारित- लवातपुनः कथम ॥ ६८३॥ नोत्तरश्चित्तघर्मत्वात् सति चिच्ते न वारणम।न ह्ग्रेरुष्णता तोयाव शैसं वा तेन वार्यते।६८४। जलार्द्रता मृत्तिकाधैरग्न्यौष्ण्यं मणिमन्त्रतः । यथा डभिभू- यते तद्वच्वित्तधर्मो डभिभूयते ॥ ६८५॥ योगाऽ्भ्यासेन न- न्वेवं पारब्धं योगसिद्धये। चिच्तव्ृत्तीरपेक्षेत कथं योगात्तव- अयः ॥ ६८६ ॥ उक्ताऽभिभवसाध्याया जीवन्मुक्ते: सुख- तवतः। परारब्य फलएवाऽन्तर्भावाच्यङ्का न संभवेत ॥६८७ ॥ मारव्यमथ वा ज्ञानात्मवलं मनुषे यथा। मारब्यावपि यो- गस्तु मबल: स्यात्तथा सति ॥ ६८८॥ वीतहव्योद्दालकादे- र्वेहसंत्यागदर्शनाव। स्वेच्छयैवोपपत्नं स्याद् यदप्यल्यायुषां नृणाम ॥ ६८९॥ न चास्ति तादृशो योगस्तथा डप्पेषा प्रथ- वतः। कामावीनां निरोधार्यमात्रं योगो Sस्तु का क्ष- तिः ॥ ६९० ॥ तस्माद्योगाऽभ्यासवशात्कामाद्यभिभवे सति । जीवन्मुक्तिर्भवेत्तत्र विवादो नैव विद्यते॥ ६९१॥ जीवन्मुक्तौ प्रमाणणनि श्रुतयः स्मृतयस्तथा । एवं सचक्षुरिमादा: धुत- पसे डव्र भूरिशः ॥ ६९२॥ जीवन्मुक्तिस्थिति: भाइब्राह्म- याधमिधानतः। जीवन्मुक्तिस्तत्र तत्र वासिष्ठादौ निरुप्य- ते॥ ६९३ ॥ तत्स्वरूपे मानमुक्तं तत्साधनमथोच्यते। मत्य-

सनानां मनोनाशो जीवन्मुक्तेस्तु साधनम्। विद्वन्न्यासो याज्वल्क्यप्रमुखर्मुनिभिः कृतः ॥६९५॥ याङ्वल्क्यः म वव्राजेत्येवमादौ पतीयते। कहोलब्राह्मणे डप्येतं वै तमात्मा- नमित्यतः ॥ ६९६॥ वाक्यान्न्यासो याज्वल्कयैः कथितो

Digitized by Google

प्रध्यामृतम। ५३

वरिदुषां ननु। उक्तोपि विदुर्षा न्यासो नैवाऽज्ञानस्य गम्यते।।६ः७। क्कामत्ययेन संन्यासहेतुत्वमितरस्ततः । श्ारीरके ब्राह्मणे डपि सन्यासाबुदितावुभौ ।६९८ ॥ एतमेव विदित्वेति लोकमि- च्छन्त इसतः । मुनित्वमत्र मननशीळत्वं तन्न सिध्यति ॥६९९।। कर्त्व्यान्तरतासत्वे त्वर्थान्मानान्तरं भवेव। मलोभयित्वा नन्वन्र मुनितेन फलेन तु ॥ ७०० ॥ विधीयते विविदिषा न्यासोयं नेतरः पृथक। ज्ञानं विविदिषा न्यासफलं न मुनिता नतु॥ ७०१ ॥ ज्ञानमेत्र मुनित्वं स्याद मैवं साधनसाध्यता। गम्यते त्वापसयेन कथमैक्यं तयोर्भवेत। परिपाको ब्रह्मबुद्धर्मु- नित्नं ज्ञानपूर्वकम॥ ७०२॥ प्रयोजनं वितिदिषा न्यासस्या- स्त्विति चेचुणु । विद्धन्न्यासः फलीभूतसंन्यासान्तरमि- ष्यते॥ ७०३ ॥ ज्ञानहेतुवितिविषा सन्यासादनयोः पुनः । सलिङ्गता डलिङ्गता चेसेवं भेद: श्रुतौ श्रुतः ॥। ७०४ ॥ असौ स्व्रपुत्र मित्रकलत्राSSप चन्धादीनगीन स्वाध्यायं च सर्वकर्माणि संन्यस्य अमुं ब्रह्माण्डं चं हिता कौपीनं दण्ड- माच्छादनं च स्व्शरीरोपभोगार्थाय लोकस्योपकारार्थय च प- रिग्रहेव ।तच्च न मुख्यो डस्ति। को डयं मुख्य इति चेवयं मुख्यो न दण्डं न यश्ञोपवीतं नाच्छादनं चरति परमहंस:। तथापि परहंसत्वं तुल्यसङ्गया न बाधते । यतिरविविदुषु: सम्यच्छृतणादिकमभ्यसेव ।। ७०५ ॥ मनस्तद्वासनासागं यतिविद्धान् समभ्यसेव । त्रिदाण्डिनो विविदिषान्यासं सम्य- स्न्रिषाय च॥ ७०६ ॥ विद्वन्न्यासं फलीभूतं जावालश्रुतिर- ब्रवीत। वसिष्ठोक्तेर्वासनाया: स्वरूपभिधीयते ।७०७। दृढभावनया सक्तपूर्वाऽपरविचारयम। यदादानं पदार्यस्य वा- सना सा मकीर्तिता॥७०८।। भावितं तीव्रसंवेगादात्मना यच-

Digitized by Google

५४ ब्रह्मामृतम।

देव सः । भवताशु महावाहो विगतेनरसंस्मृतिः ॥। ७० ९ ॥ तादयूपो हि पुरुषो वासनाविव्शीकृतः। संपश्यति यदैवैतव सिद्धस्तिति विमुखति ॥ ७१०॥ वासनावेगवैवश्याव स्वरूपं भजहाति तद। भ्रान्तं पश्यति दुर्द्टीष्टे सर्वै मदवशादिव ।७११ लोकवासनया जन्तोः शास्त्रवासनया Sपि च । देहवासनया ज्ञानं जिव्ञासा नैव जायते।। ७२॥ उत्पन्नं ब्रह्मविज्ञानं विदुषो न मतिष्ठितम् । तवेवमासुरी बैवी वासना द्वि- विधा मता ॥ ७१३॥ शरीरवासना लोकनामना शास्त्रवा- सना। मलिनासितिस्र आसुर्यो विशयायैत्र वासना: ७१४।। चतसृर्णं वासनानां क्षयः कार्यो विवेकिता। नन्वमूर्तत्वरत- सामां क्षयः कर्त्तु न शक्यते। ७१५ ॥ भुजिक्रियाया नि- द्राया अमूर्ता: स्यौ मतौ। विरोधभूनोपतासजागरौ यत्र- पूर्वकौ ॥७१६ ॥ लोके दृष्टौ तथा ऽत्रापि वासनानां क्षयो भवेत। अध स्थित्वा निराहारः शवोभृतइति मन्त्रतः ।७१७।। संकल्प्य सविधानेन स्थितौ त्यागस्तगोर्यदि । मैषमन्त्रेण सं- कल्प्य प्कृने ऽव्यपमादतः ॥७१८॥ अ्रतस्थानेन तच्पा- गः कर्तु शक्यो मनीषिभिः। सूपौदनादिमान्निध्यत्यागसत्र यदीष्यते॥ ७१९ ॥ स्रकचन्दनादिमांनिध्यत्यागो Sत्रापि विनक्ष्यताम्। पुरायाश्रवणाच्चित्तलालनं यदि मन्यसे ॥७२०॥ मैडयादिना तथा Sत्रापि लालपेचित्तवालकम। वन्धी हि वा- सना बन्धमोक्षः स्ाद्रासनाक्षय: ।। ७२१॥ वासना तं प- रिसज्य मोक्षार्थित्व्रमांप त्यज। मानसीर्वामना: पूर्व त्यत्त्का विषयवासना:॥ ७२२॥ मैत्र्याविभावनां सम्यग् गृहायाSम- लवासनाम। ता अप्यतः परित्यज्य ताभिर्व्यतहरन्नांप ।७२३।। भन्तः शान्तसमसेहो भव चिन्मात्रवासनः । तामप्यथ परि-

Digitiz Google

म्रह्मामृनम्।

सज्य मनोबुद्धिसमन्त्रिताम्॥७२४॥ शेषे स्थिरसमाघाने ये न त्यजसि ते त्यज। विनेकाऽकनिरोधाभ्या स्वभ्गस्ताभया मुहु- मुंदुः ॥ ७२४॥ मैत्र्यादिभावनास्त्रासु सुस्थिरास्वखिलासु घ। क्षीयन्ते वासनागव्रमन्तरा श्रवासवत्सदा ॥ ७२५॥ अत्रस्थिता- भिर्मै5्मादिभावनाभिरयं यतिः । लोके व्यवहरन् हर्षविषा- वानू संपरित्यजन्। ७२६॥ मनोरथाSडलस्यनिद्रास्त्यक्त्ा चिन्माववासनाम। कुर्याचिद्वासना नाम चिन्मान्नमिति भाव- ना ॥ ७२८॥ चिज्जडोभयरूपेय भासते निखिलं जगद। उपादानतया चिच्च मृद्धत्स्यादनुयायिनी ॥ ७२९॥ भासते निखिलं चेदं जगचैतन्यपूर्वकम । तमेव भान्तमित्यादिश्रुत्या सर्वै जडात्मकम ॥ ७३० ॥ उपक्ष्य चितं चिन्मात्रं वासये- त्मा पि वासना। संपाधा श्वासवद्यावत्तावत्स्वाभाविकी हदा॥। ७३१। तस्माचिद्वासनास्थित्यै मलिना सुखवासना। विनासनीया मैत्र्यादिवासनाभि: प्रयत्रतः ॥ ७३२॥ निष्टत्ते सर्वयव्रे तु मलिना वासना यथा। निवर्तते थथा शुद्धवासना: क्षीयातां ययुः ॥ ७३३॥ वासनायां निवृत्तायां सर्वस्यां गत- वासनम्। मनो Sवतिष्ठते बुद्धमत्वं विगतकलमषम् ॥ ७३४ ॥। तस्माद्वासनया बद्धं मुक्तौ निर्वासनं मनः । राम निर्वासनी- भावमाहराऽडशु विवेकतः ॥ ७३५॥ सम्यगालोचनात्सत्या- दवासना प्तिलीयने। वासनाविलये चेतः शममायाति दीप- वत् ॥७३६ ॥ यो जागतति सुषुप्तिस्थो यस्य जाग्रन् विद्य- ते। यस्य निर्वासनो बोधः स जीवन्मुक्त उच्यते॥ ७३७ ॥। सुधुप्तियत्पवमितभावदृत्तिना स्थितः सदा जाग्रति येन चेतसा। कलाऽन्त्रितो विधुरित यः सदा बुधैननिपेव्यते मुक्त इतीह स स्मृतः ॥७३८॥ हृदयात्संपरित्यज्य सर्वमेव महामति:।

Digitized by Google

ब्रह्मामृतम ।

यस्तिष्ठति गतव्यग्रः स मुक्त: परमेश्वरः ॥७३९॥ समाधिमय कर्माखि मा करोतु करोतु था। हृदयेनाऽससर्वास्थो मुक्त एव न संशयः ॥७४०॥ नैष्कर्म्येण न तस्यार्थस्स्यार्थोस्ति न कर्म- भिः। न समाधानजप्याभ्यां यस्य निर्वासनं मनः ।७४१॥ विचारितमलं शास्त्रं चिरमुद्धाहितं मिथः । संत्यक्तवासना- न्मौनाहते नास्त्युत्तमं पदम। ७४२॥ निर्वासनमनस्कस्य कथं जीवनकारणम्। व्यवहारो भवेर्तिकि वा चाक्षुपो लुप्यते डथ वा॥ ७४३॥ मानसो वा तत्र नाद उददालकनिराकृतः । वासनाहीनमप्येतच्क्षुरादीन्द्रियं स्वतः ।।७४४। पवर्त्तते बहिः स्वार्थे वासना नाडन कारगाम। द्वितीयस्तु वसिष्ठेन प्तिषिद्धो महात्मना ॥७४५। अफलोपनतेष्वक्ष्यादीन्द्रियेषु यथा पुनः। नीरागमेवें पतति तद्वत्कार्येषु घारधीः ॥७४६॥ वासनाक्षय उक्तो जथ मनसो डप्ययसुच्यते। अशेषवासनानाशे मनो य- दपि नश्यति ॥७४७॥ तथापि वासनात्यागरक्षार्ये पृथगी- पते। सहस्राङकुरशाखस्य फलपल्लवशालिनः ।७४८।। अस्य संसारष्टक्षस्य मनो मूलमिति स्थितम । संकल्पमेव ते मन्ये संकल्पोपशमेन तु॥७४९। शोषयामि यथा शोषमेति संसारपा- दपः। प्रबुद्धो Sस्मि प्रबुद्धो डस्म दृष्टश्ौरो मया SSत्मन:॥७५0। मनो नाम निहन्म्येनमनेनाडस्मि चिरं हतः । अस्य संसा- रक्षस्य सर्वोषद्रवशालिनः । ७५१ ॥ उपाय एक एवाडसि मनसस्तस्य निग्रहः। मनसो शुदयो नाशो मनोनाशो महोद- यः॥७५२ ॥ इमनो नाशमभ्येति मनो Sब्स्य हि शृङ्गला। तावन्निशीथवेताला वल्गन्ति हदि वासना: ॥ ७५३ ॥ एकतत््वदृढाऽ्भ्यासाद् यावत्र विजितं मनः । प्रक्षीया चित्तदर्पस्य निगृहीतेन्द्रियदविषः ॥ ७५४॥ पग्िन्य इव हेमन्ते क्षीयन्ते

Digitized by Google

म्रह्यामृतम।

भोगवसाना: । इसरं इस्तेन संपी्य वन्तैर्दन्तान्विचूयर्य घ। भ्रङ्गान्यङ्गः समाक्रम्य जपेदादौ स्वकं मनः ॥७५५॥ ए तावति घराितले सुभगास्ते सन्तु चेतना: पुरुषा। पुरुषक- यासु च गुरायां न जिता ये चेतसा सेन॥ ७५६ ॥ हृवय बिले कृनकुण्डलोल्वणकलनाविषो मनोभुजगः । यस्योपशान्तिमग- मदुदितोत्रतशान्तिमव्ययं वन्दे॥ ७७॥ चितं नाभि: किला- डस्पेह मायाचफ्स्प सर्वतः । स्थीयते चेचदाक्रम्प तेन कि नित्मबोधतः ॥ ७९८। मनसो निग्रहाऽऽयचमभयं सर्वयो- गिनाम। दुःखक्षपः मवोषश्चाप्यक्षया शान्तिरेव च । ७५९ ॥ पख्चळं हीति वचनं हठयोंगिकगोचरम्। उपविश्योपविश्यैव चि- चैकेन मुदमुहुः॥ ७६०॥ न शक्पते मनो जेतुं विना युक्तिम- निन्दिताम। अ्ङ्कुशेन विना जेतुं यथा दुष्टमतङ्गजः ।७६१।। अरध्यात्मनिद्याडघिगमः साधुमङ्गग एव च । वासनासंपरि- त्याग: माणस्पन्दनिरोधनम् ॥ ७६२॥ एतास्ता युक्तय: पुष्टाः सन्ति चितजये किल। सतीषु युक्तिष्घेतामु इठान्नियम- यन्ति ये। ततखे दीपमुत्सज्य तमो पन्ति तमोअनैः ॥७६३॥ विमूढा: कर्नुमुद्युक्ता ये हठाचेतसो जयम्। ते निबश्नन्ति ना- गेन्द्रमुन्मचं विसतन्तुभिः ॥७६४॥ चक्षुवांकश्रोत्रजिहवार्दी स- चत्स्थानोपरोधतः। निगृहते हठादद्टत्तद्वच्चेतोनिरोधनम्।७६५।। करिष्यामीत्ययुक्त तव कि तु योग्य: स एव हि। य एव पसिडतः प्रोक्तः सोपायक्रमनिग्रहः ॥७६६॥ भ्रध्यात्मवि- धापमुखा उपाया ईरिता बुधैः । माणास्पन्वो वासना च चितस्य मेरके उमे। ७६७॥ तयोनिरोधे चित्तं तु शमं याति तत्क्षणाद। वासनामाायोश्चित्तमेरकत्वं न केवल- म्॥७६८॥ अन्योन्यमेरकत्वं च वासनामायायोर्मतम। षा- ८

Digitized by Google

५८ प्ह्मामृतम् ।

सनावशन: पाणस्पन्वसेन च वासना ॥ ७६९ ॥ क्रियते चि- चवीजस्य तेन बीजाङ्कुरफ्र्मः । तयोरन्यतरस्यैव्र नाशेनोभ- भयनाशनम् ॥ ७७० ॥ द्वे बीजे राम चित्तस्य मागास्पन्दनवा- सने । एकस्मिंश्च तयोः क्षीणे क्षिमं द्े अपि नश्यतः ॥७७१।। तयोविनाशने हेतुः फलं च कथितं बुधैः। मागाऽडयामदृढा- भ्यासैर्युत्त्या प गुरुदत्तया।। ७७२।। भासनाऽशनयोगेन माणस्पन्दो निरुध्यते। असङ्गव्यवहारित्वादू भवभावनवर्ज्ज- नाव ।। ७७३।। शरीरनाशदशित्वादू वासना न भवर्तते। वासनासंपियागात चित्तं गच्छत्यचित्तताम्।७७४।। पा- णस्पन्दनिरोधाच यथेच्छसि तथा कुरु। एतावन्मात्रकं मन्ये रूप चित्तस्य राघन॥७७५॥ यद्रावनं वस्तुनो ऽन्तर्वस्तु- त्वेन रसेन च। यदा न भाव्यते कि चिद्धेयोपादेयरूपि पत्।। ७७६ ।। स्थीयते सकलं त्पत्का तवा चित्तं न जायते। अवासनाद्वा सततं यवा न मनुते मनः ॥ ७७ ॥ अमनस्ता तदादेति परमोपशममदा। तस्पाश्चानुदये वक्ति शान्सभावं मुनिः स्व्रयम् ॥ ७७८।। चित्तक्षयदृढाऽडक्रान्तं न मित्राणि न पान्धवाः। शक्नुवन्ति परित्रातुं गुरवो न च मानवम्।।श७९।। लक्ष्मोपायं फलं चाऽऽह त्वासनस्य पतञ्जलि:। उक्ताऽडसनस्य देशो Sपि श्रुतिस्मृसादिषु श्रुतः ॥ ७८६। तथैवाSडसनयो- गो डपि मिताहारादिसेवनम्। अत्याहारमनाहारमित्यस्यां श्रूयते श्रुतौ।। ७८७ । नाऽत्यश्नतस्तु योगो डसिति न चैकान्त- मनश्नतः।न चाऽतिस्वप्रशीलस्प जाग्रतो नैव चाडर्ज्जुन ।।9८८। युक्ताऽऽहारविहारस्य युक्तचेष्टस्य कर्मसु। युक्तस्वप्राSबो स्य योगो भवति दुःखहा॥ ७८९॥ मागापीडनवाक्योक्त- पकारो डन्यत्र विश्रुतः । स्याहृर्ति समयवां गायत्रीं क्षि-

Digitiz Google

ग्रह्मामृतम ।

रसा सह ॥ ७९०॥ विः पठेदायतपायः पाणायाम: स उच्यते। माशायामास्त्रयः प्ोक्ता रेचपूरककुम्भकाः॥७९:॥ उत्क्षिप्य वातमाकाशं शुन्यं कृतता निरात्मकम। शुन्यभा- वेन युजीयादू रेचकस्पेति लक्षगाम् ।। ७९२॥। वक्केणोत्पल- नालेन तोयमाकर्षयेन्नरः। एवं वायुग्रहीतव्यः पुरकस्पेति स- क्षणम्॥ ७९३ ॥ नोच्छ्रुस्यान्न च निःध्वस्यान्नैव गन्रायि चा- लगेद। एकं भावं नियुञीयात्कुम्भकस्पेति लक्षगाम।।७९४।। बाह्लाऽडभ्पन्तरभेदेन कुम्भको द्विविध: स्मृनः। अपाने Sसतरं गते माणो यात्राऽभ्युदितो हृदि ॥७९५॥ तावत्सा कुम्भका- डवस्था योगिभिर्या डनुभूयते। बाहरस्तं गते माणे यायत्रा- डपान उद्गतः ॥ ७९६ ॥ तानत्पूर्णा समाऽवस्था बहिःस्थं कु- म्भकं विदुः। विद्यामदाद्यासुरीभिर्वासनाभिर्युता ड्युतौ॥श९७ तत्राSडद्यस्याडभ्पासनशादू निरुन्धे डसौ स्व्रकं मनः । तन्नान्त- रीयकत्वेन लीयते तत्र च श्रुतिः ॥ ७९८॥ माणान्पपी- ्यहेत्याद्या द्वितीयस्य तु योगिनः । म्रह्मध्पानेन मना नि- रुद्धे सुनिरोधनम् । ७९९ ॥ तन्नान्तरीयकलेन सिद्धोन्मानं त्रिरुन्नतम् । यथा पर्ततधातूनां दह्वन्ते धमनान्मलाः ॥८0 । तर्थान्द्रयकृता वोषा दह्वन्ते प्राणनिग्रहात। यत्मायापत्रनर्प- न्दश्चित्तस्पन्दः स एत हि॥८०१॥ मायस्पन्दक्षये यब्रः कर्तव्यो धमतोच्चकैः । आसनाऽनन्तरं कार्य पाण्ायाममसूत्र- यत् ॥ ८०२॥ रेचको बाहावत्ति: स्पात्पुरको उन्तरवत्तितः । कुम्भकः सतम्भत्ृत्ति: स्यात व्रिघायं परिकीर्तितः ।।८०३। स्यु- र्देशकालसंख्याभिः परीक्ष्यास्ते त्रयो मताः । त्रिभ्यस्तु रेचका- दिभ्यः पकारो डन्यस्तु सूत्रितः ॥८०४॥ तस्मावध्यात्म स्युश्िचनाशम-

Digitized by Google

.१० ब्रह्मामृतम ।

वा इमे ।८६॥ सषिसं मूढं च विक्षिसं विव्यय्रं मनस- सया। निरुद्धं चेति पञ्चैता भूमयो योगिनां मताः ॥८०६॥ आसुरीभिलोकशास्त्रवासनाभि: समन्विितम । सषिप्तमालस्य- निद्रायैः संमितं मूढमुच्यते॥। ८०७॥ कादाचित्कध्यानयुक्त- तथा सषिप्ताद्विशेषितम् । विक्षिप्तमुच्यते ध्यानैविंकषिपे नाशिते सति॥८०८॥ विक्षिपं तच संसारमध्यएवाऽतिष्ठते। एका- ग्रे सति यच्चितं योगस्तत्वं प्रकाशपेत ।। ८०९॥ क्लेशान विनाशयेत्कर्मवन्धान विश्रेषयेतथा। निरोधाऽभिमुखं कु- र्यात्संगज्ञातः स उच्यते ॥८१०॥ निरोधे सर्वदत्तीनामसंभ- ज्ञात उच्यते। समाधेप्तस्य चैव्राऽष्टावङ्गान्यत्र चपञ्चच।।८११॥ वाहरङ्रानि तत्राधो यम: सद्रि: मकीपिंतः। अहिंमा सस- मस्तेयं ब्रह्मचर्यादिलक्षणः ।।८१२॥ नियमः शौचसन्तोष- तपआदि: पकीतितः । वैलक्षण्यमनुष्ठाने स्र्यते नियमे य- मे।८१३॥ यमान् सेवरेत सततं न निस नियमान बुधः। यमानू पतत्पकुर्वाणो नियमान् केवलान भजन् । ८१४॥ पतति नियमवान् यमेष्वसक्तो न तु यमवान नियमाऽलसो डवसीदेव। इति यमनियमौ समीक्ष्प बुद्धया यमबद्ठ- लेष्वनुसन्वधीत बुद्धिम ।। ८१५॥ अ्रस्माभिरासनमा- यायामौ पूर्व निरूपितौ। स्वविषयाऽसमयोगे चित्तरूपाऽतुनर्त- नमू॥ ८१६॥ इन्द्रियाणामीर्यते Sसौ मसाहारो मनीषिभिः। चित्तस्य देशबन्धस्तु धारणा परिकीतिंता ॥८१७॥ अ्रथ तत्र मत्ययैकतानता ध्यानमुच्यते। एवं तदेवाऽर्यमात्रनिर्भास- मिति सुवितः ॥ ८८॥ समाधिः सुतकारेण पतज्जलिमह- पिंणा। आधारादिर्देश उक्तो मुनिभियोगवित्तमैः ।८९ ॥ देशान्तरं तथा Sन्यत्र श्रूयते योगिसंमतम। मनः संकल्पकं

Digitized by Google

व्रसामृतम। ६१

ध्यात्त्रा संक्षिप्यात्मनि बुद्धिमान् ॥। द२० ॥ धारयित्वा तथा SSत्मानं धारणा परिकीचिता। तच्वरकविषयश्िित्तमवाहो ध्यानमुध्यते ।।८२१॥ एवं विच्क्किय वि्छिद जायमान- स्तपेतरः । संततश्चेति तौ ध्यानसमाधी परिकीतितौ ॥८२२।। चित्तैकाग्य्राधतो ज्ञानमुक्तं समुपजायते। तत्साघनमतो ध्यानं यथावदुपदिश्यते॥ ८२३ ॥ विलाप्य प्रकति कृत्सां सम्भन- व्यत्ययक्रमात। परिशिष्टं च सन्मात्रं चिवानन्दं विचिन्तये- व॥८२४॥। इति पदशिती तौ दौ सर्वाऽनुभवयोगिना। ब्रह्माSडकारमनोष्टत्तिमवाहाऽहं कृर्ति बिना ॥८२५॥ सं- पज्ञातसमाधि: स्याद् ध्यानाऽभ्यासमकर्षतः । ननु संभज्ना- मासावङ्गी सर्वत्र वरिश्रुतः ।८२६॥ समाधेरष्टमाङ्गस्य कथ स्थानं परपदते । यथा मायावको वेदमधीयानः स्स्वलब्न- पि।। ८२१ ॥ पुनः पुनः समाघच्े ऽषीतवेदस्तु बालकः। सातधानो न स्खलति वेवस्याऽध्यापको गुरुः ॥ ८२८ ॥ भ्रसावधानस्न्दादीन कुर्न्मस्खलति स्वयम् । तथैव विषयै- क्ये डपि ध्यानादीनां परस्परम्॥ ८२९ ॥ स्यादेवाऽवान्तरो भेवः परिपाकविशेषतः । एवं च सति पूर्वोक्तो दोष आपधते कथम् ॥ ८३० ॥ संपरज्ञातान्तरङ्गं तु धारणावित्रयं मतम् । संभज्ञातावयो भूतभौतिकादिषु वाशताः ॥ ८३१ ॥ ते ऽन्त- र्घानादिसिद्धित्वाव समार्षि मुक्तिवं मतति । विरोधिनो न ते डस्माभिराद्रियन्ते कथं च न ॥८३२। पश्नोत्तराभ्यामप्येवं गम्यते मुनिरामयोः। जीवन्मुक्तशरीयां कथगात्मनिवां वर। शक्तयो नेह दश्यन्तभ्राकाशगमनादिकाः ॥ ८३३॥ वसिष्ठः-अनात्मविदमुक्तो डपि नभोविहरणादिकम् । द्रव्यमन्त्रक्रियाकालयुत्तया Ssप्रोत्येव राघन ।८३४॥ नाऽSत्म

Digitized by Google

६२ ब्रह्मामृतम।

वहगैष निषय आत्मज्ञोऽध्यात्ममात्रट्टकू। भात्मना SSत्मनि संतृ- पो नाऽविद्यामनुधावति ॥ ८३५ ॥ ये के चन जगद्गावास्तान- विद्यामयान्त्रिदुः । कर्थं तेषु किल।SSत्मजस्सक्क्ा विद्या नि- मज्जति ॥ ८३६॥ द्रव्यमन्त्रक्रियाकालयुक्तय: साधुपिद्धिदा:। परमात्मपदभासी नोपकुर्वन्ति काश्चन ॥ ८३७। सर्वेद्क्ालाभ- संशान्तावात्मलाभादियो हि यः। स कर्थं सिद्धिनाञ्क्कायां मग्न- चित्तेन लभ्यते ।८३८। न के चन जगद्रावास्तत्वजं रञ्जयन्स- मी। नागरं नागरीकान्तं कुग्रामललना इव ॥ ८३९ ॥ अपि शीतरुचावरके सुतीक्ष्गे डपीन्दुमण्डले। अप्यपः मसरत्यम्र जीवन्मुक्तो न विस्मयी।। ८४० । चिदात्मन इमा इसं प्र- स्फुरन्तीह शक्तयः । इत्यस्याऽडश्चर्यजालेषु नाभ्युदेति कुलूह- लमू ॥ ८४१ ॥ संपज्ञातसमाधिस्तु परमात्मैकगोचरः । वास- नानां विनाशस्य निरोधस्य च कारगाम । ८४२॥ तेन तत्रैव चाडस्माकमादरो विद्यते सदा। अथेदानी निरोधाख्यसमा- धिरुषवयर्यते॥८४३ ॥ सूवेणाडनेन व्युश्ाननिरांधेत्यादिना मया। विरोधिनश्च व्युत्थानसंस्कारा योगिद्धये॥ ८४४॥ वासिष्ठादौ तत्र तत्र मुनिना परिकीर्तिताः । निरोधहेतो- यंत्रेन मसहं च पनीक्षणम ।। ८४५॥ व्युत्थानवासनानां च सञ्जाते डभिभवे सति। तया निरोधमंस्कारपादुर्भावे स्थिते सति॥ ८४६॥ निरोधपरिणामो 5यं समाधिर्मनमो भवेत। प्- तिक्षणं हि मनसः परिणामो भवेदिति।८४9॥ न्यायारिसिद्ध- मतस्तस्य निरुद्धस्य तु तत्कथम। सत्यं सस्य विजातीयः परिणामो न जायते ।। ८४८। सजातीयनिरोधारूयात्सं- स्कारादुद्गमन्ति ते। प्रशान्तवाहितामेतां विर्ाष्टं भगवान् जगौ॥ ८४९॥ यदा विनियतं चित्तमात्मन्येवाऽनतिष्ठते।

Digitiz Google

अझामृनम । ६३

निःस्टृहः सर्वकामेभ्यो युक्त इत्युच्यते तदा । ८५० । यथा दीपो निवातस्थ इसादि-तदू विद्यादू दुःखसंयोगवियोग- मिति वाक्यतः। वृत्तिप्रशमने हेतु: प्रयत्राऽ्भ्यासपूर्वकः॥८५१॥ निरोध: स्यात्तदा चित्तं संस्कारेणाऽवशिष्यते। उक्तयन्राऽ्म्पा- सजत्वमत्रवीदू भगवानपि ॥ ८६२॥ भ्त्मसंस्थ मनः कृत्वा न किं चिपि चिन्तयेव। पतो यतो निश्चलति मनश्चञ्चलम- स्थिरम ॥ ८५३ ॥ ततस्ततो नियम्पैतवात्मन्येवेति वाक्यतः । अतो Sतिमावतीव्रस्य त्वसंप्रज्ञातनामनि ॥८५४।। समाधौ दृढभूमौ स्याश्चित्तस्याऽस्य विनाशनम्। तेन नाशेन चित्तस्प रक्षिते वासनाक्षये । ८५५। योगिनो ब्रह्मनिष्ठस्य जीव- न्मुक्ति: पतिष्ठिता । त्रिदेहमुक्तिरेव स्यान्मनोनाशे डस्प यो- गिनः ॥ ८५६॥ जीवन्मुक्तिरन युक्ता स्पान्र प्रश्नोप्तरनिर्ण- याद। विवेकाऽभ्युदयाचित्ते स्वरूपे उन्तर्हिते मुने ॥८५७॥ मै5पादयो गुणाः कुत्र जायन्ते योगिनां वर । द्विविधश्चित्त- नाशो डस्त सकपो रूप एव च । ८५८।। जीवन्मुक्तौ सरूप: स्यादरूपो डदेहमुक्तितः । प्रकुतं गुशासम्भारं समेति बहु मन्यते ॥ ८५९॥ सुखदुःखद्यवष्टन्ं विद्यमानं मनो विदुः। चेतसः कथिता सत्ता मया रघुकुलोदवह।।८६०।। अ्रस्य ना- शमिदानीं त्वं शृणु प्रश्नविदां वर। सुखदुःखदशा धीरं. साम्यान्न मोद्धरन्ति यम ॥ ८६१ ॥ निःश्वास इन मौलेन्द्रं चित्तं तस्प मृत विटुः। आपत्कार्पण्यमुत्साहो मदो मान्घं महोत्सवः ॥८६२॥ य नयन्ति न वैरुप्यं तस्य नष्टं मनो विदुः। चित्तपाशाऽभिधानं हि यदा नश्यति राघन । ८६३।। मै5्रपादिभिर्गुणैर्युक्त तदा सत्वमुदेसलम। भूयोजन्मविनिर्मुक्तं जीवन्मुक्तस्य तन्मनः ॥८६४ । सरूपो Sसौ मनोनाशो जी-

Digitized by Google

६४ म्रह्मामृतम ।

न्मुक्तस्य विद्यते। अरपस्तु मनोनाशो यो मयोक्तो रघूद्- ६। ८६५।। विदेहमुक्तिरेवाSसौ विद्यते निष्फलात्मिका। समग्राऽग्ग्रगुणाSSघारमपि सत्त्वं मलीयते । विवेहमुक्तावमले पदे परमपावने ॥८६६। संशान्तदुःखमजडात्मकमेकसुप्तमानन्द- मन्थ रमपेतरजस्तमो यत।आकाशकोशतनवस्तनवो महान्तसस्मि- न्यवे गलितच त्तमला विशन्ति ।।८६७॥। तस्मात्सरूपनाशो डस्य जीवन्मुक्ते: सुसाधनम्। ज्ञानरक्षा तपस्तद्वाद्वसंवादविनाशन- मू ॥ र६८॥ दुःखनाशस्तथा SSनन्वसमीभव्यक्तिरिष्यते । भयोजनं पश्चविधं जीवन्मुक्तेर्महात्मभिः ॥ ८६९। नतु मा- नेन संजाततत्त्वज्ञानस्य बाघनम्। कथं सञ्जायते ज्ञानरक्षा नैव मयोजनम् ॥ ८७० ॥ चित्तविश्रान्सभावेन संशयादि म- सज्यते। उत्पन्ननत्वज्ञानत्य रामस्य संशयादिकम ॥ ८७१ ॥ उदाजहार विश्रान्ते: पूर्व कौशिकयोगिरादू। न राघन तवा- डस्सन्यदू व्रेयं ज्ञानवता वर ॥८७२॥ स्वयैव सूक्ष्मया वु- द्धया सर्वविज्ञानवानसि। भगवव्यासपुत्रस्य शुकस्पेय मतिस्त- व.॥ ८७३ ॥ विश्रान्तिमात्रमेवाडत वातप्ेयो डप्यपेक्षते। शुकस्तु स्वयमेवादौ विदित्वा तश्वमात्मनः ।। ८७४। संश- यान: स्व्रपितरं पृष्टा डपि संशयात्पुनः । उपसङ्गम्य जनकं शुक एवमुनाच ह। ८७५॥ स्त्रयमेत्र मया पूर्वमेतज्ज्ञातं वि- वेकतः । एतवेव च पृष्टेन पित्रा मे समुदाहृतम् ॥ ८७६ ॥ भनताप्येष एवार्थ: कथितो वाग्विवां वर। एष एन च वाक्यार्थः धास्त्रेपु परिदृश्यते।। ८७७ ।। यथा डयं स्व्रविकल्पोत्थः स्व्र- विकल्पपरिक्षयाव। सीयते दग्घसंसारो निःसार इति निश्च- यः । ८७८ ।। तत्किमेतन्महावाहो ससं ब्रूहि ममाऽचलम् । सतो विश्रान्तिमाप्रोति चेतसा भ्राम्यता जगत् ।। ८७९ ।।

Digitized by Google

म्रह्मामृतम। ६५

नात: परतर: कश्चिप्निश्चयो Sस्सपरो मुने। स्वयमेव त्वया ज्ञातं गुरुतश्च पुनः श्रुतम ॥ ८८०॥ अ्रव्युच्छित्नचिदास्मैक: पुमानस्तीह नेतरव। स्वसंकल्पवशाद् बद्धो निःसंकल्पाद्विसु- यते ।। ८८१॥ तेन त्वया स्फुटं ज्ञातं प्ेयं स्वस्य महात्मन:। भोगेभ्यो डप्यरतिर्जाता दृश्याद्वा सकलाविद ॥ ८८२। मापं प्राप्तव्यमखिलं भवता पुर्यचितसा । न दृश्ये पतसि अ्र- हनू मुक्तस्वं मोहमुत्सज ।। ८८३ ॥ अनुशिष्टस्तथेत्येवं जन- केन महात्मना । विशवश्राम शुकस्तूष्णीं स्वस्थे परमवस्तु- नि॥ ८८४ ॥ वीतशोकभयाऽडयासो निर्भयश्क्कनसंशयः। जगाम शिखरं मेरोः समाध्यर्थमनिन्दितम ॥ ८८५॥ तत्र प- र्षसहस्राणि निर्विकल्पसमाघिना। देशे स्थित्वा यथामासा- वात्मन्यस्नेहदीपनत् । ८८६॥ अ्रव्श्वाऽश्रद्पानक्ष संघया- त्मा विनश्यति। नाडयं लोको Sस्त्रि न परो न मुखं संशया- त्मनः ॥ ८८७ ॥ विपर्ययस्य दष्टान्तो निदाघ: परिकीचितः। पराशरेया मुनिना तथैवोकतं महात्मना ।। ८८८ ।। मणिम- न्त्रौपघाद्वन्हिः सुदीस्ो ऽपि यथेन्घनम् । मदग्धुं नैव शक्त: स्याद पतिबद्धस्तथैव च । ८८९॥ व्ानाऽमिरपि सज्ातः सुदीप्ः सुदृढो डपि वा । मदग्धुं नैव शक्तः स्पात्मतिवद्धस्तु कल्मषम ॥ ८९०। भावना विपरीता या या चाऽसम्भावना शुक। कुरुते प्रतिबन्धं सा खलु ज्ञानस्य नाऽपरम ॥ ८९१॥ ततो Sविश्रान्तचित्तस्य संशयाविपरसङ्गतः । प्रतिबद्धफलं ज्ञानं स्याचतो डज्ञानलक्षणम् ।८९२। विश्रान्तचेसस्स्य नष्ट- वित्तस्य घीमतः। प्रपञ्च एव नो भाति संभयावि कुतो भवे- व ।। ८९३ ।। जगत्मतीतिहीनस्य स्वमयत्रं विनैव सः । व्य- वहारो डपीश्वरेयां मेरितैरसुभिर्भवेत् ॥ ८९४॥ छन्दोगा भत

Digitized by Google

६६ प्रह्मामृतम् ।

एवैन्द्रं वाक्यं नोपजनं स्मरन्। इवं शरीरं स यथा पयोग्य इति चाऽन्नुवन् ॥८९५॥ देहं विनश्वरमवस्थितमुत्थितं वा सिद्धोन पश्यति यतो ह्ागमस्वरूपम। दैवादुपेतमथ वैवव- शादपेतं वासो यथा परिष्ृतं मदिरामदान्घा: ।। ८९६।। पा- र्वस्थबोधिता: सन्तः पूर्वाSSचारकमागतम्। आचारमाचर- न्त्येव सुप्तबुद्धवदक्षताः ।। ८९७।। सिद्धो न पश्यतीत्युक्तमा- घारं चाचरन्ति च । परस्परविरोधो 5यं विश्रान्तेसारतम्य- तः ॥८९८ ॥ व्यवस्थया वारगीयस्ारतम्यमापे शरुतम। आत्मक्रीडा आत्मरता इसाद्यायाञ्च वाजिनाम॥८९९॥च- त्वारो Sत्र परतीयन्ते ब्रह्मविद्वअविद्वरौ। वरीयांश्च वरिष्ठश्र तएते भूमिससके । ९०० ॥ चतुर्थमूमिमारभ्य कमाद्गूमिच- तुष्टयम्। सम्माप्ता इति विझ्रेया समाध्यभ्यासपाठवाद।।९०१।। साध्यसाधनरूपेया भूमयः सप् सन्ति हि। इसिमूमि: शुभेच्छा स्याद प्रथमा समुदाहता ॥ ९०२॥ विचारण द्वितीया तु तृनीया तनुमानसा। सचवार्पात्तश्चतुर्थी स्यानतो sसंसक्तिना- मिक्ा॥ ९०३॥ पदार्थाऽभावना पष्ठी सप्तमी तुर्यंगा स्मृता। स्थितः कि मूढ एवास्मि म्ेक्षेहं शास्त्रसज्जनैः ॥९०४॥ वै- राग्यपूर्वमिच्छेति शुभेच्छेत्युच्यते बुधैः । शास्त्रसज्जनसंपर्कवै- राग्याऽ्भ्यासपुर्वकम ॥९०५॥ सदाचारे प्वत्तिर्या मोच्यते सा विचारया। विचारणाशुभेच्क्वाभ्यामिन्द्रियार्येष्वरक्त- ता। ९०६॥ यत्र सा तनुतामेति मोच्यते तनुमानसा। भू- मिकावितयाऽभ्यासाच्चिते जर्यविरतेर्वशाव ।। ९०७।। स- व्वात्मनि स्थिते शुद्धे सचवार्पात्तरुदाहता। दशाचतुष्टयाऽभ्पा- सावसंसर्गकला तु या । ९०८ ॥ रूढसत्त्वचमत्कारा प्रोक्ता Sसंसक्तिनामिका। भृगिकापश्चकाऽभ्यासाव स्वात्मारामत-

Digitized by Google

प्रह्मामृतम। ६७

या भृशम ॥ ९०९॥ अ्रभ्यन्तरायां पाहानां पदार्थानामभा- वनम्। परपयुक्ेन चिरमयतेनाऽबबोधनम्॥ ९१०॥ पदा- र्थाडभावना नाम पठ्ठी भवति भूमिका। भूमिषटूचिराम्पा- सादू भेदस्याऽनुपलम्भनाव ।। ९११॥ यत्स्त्रभावैकनिष्ठत्वं सा स्षेया तुर्यगा गतिः। तत्राद्याः साधनान्येव भेदससत्वधी- र्यतः ९१२॥ अ्रत एवैतन्नितयं जाग्रदित्युच्यते बुैः । वथ वद्धेववुद्धथेवं जगज्जाग्रति दृश्यते ॥ ९१३॥ भद्दैते स्थैर्यमायाते द्वैत तु मलयं गते। पश्यन्ति स्वप्नवल्लोकं चतुर्थी भूमिका म- ता ॥ ९१४। चतुर्थभूमौ निखिलदृश्योपादानवस्तुनः । अ- द्वितीय स्त्रभावत्वं निश्चित्य द्वैतवस्तुनः ॥९१५॥ मिथ्यात्व्र- निश्चयः सो डयं स्वप् इसभिधीयते। चतुर्थभूमिकां पाप्तो यो- गी तु ब्रह्मविन्मतः ॥९१६॥ पश्चमीतमुखास्तिस्रो जीत- न्मुक्तेस्तु भूमिकाः। अ्रवान्तरविशेषाः स्युर्वरसिष्ठादौ तः योक्तितः ॥९१७। समाधेनिर्विकल्पस्य तभ्यासाल्लन्घज- न्मनी। विश्रान्तितारतम्येन जीवन्मुक्तर्भवन्ति ताः ।। ९१८॥ पश्चमीभूमिगो योगी समाधेनिर्निकल्पकाठ । व्युत्तिष्ठति स्व्रयं सो डयं ब्रह्मविद्वर उच्यते ।९१९॥ षष्ठीं प्राप्तः परैयोगी व्युत्तिष्ठति विवोधितः। स ब्रह्मनद्वरीयान् स्यादिति भेवो दव- योर्मतः ॥ ९२०॥ पश्चमीभूमिकामेस सुप्तिस्थपवनामिकाम।

खतया निसं बहिर्वत्तिपरो डपि सन्। परिश्रान्ततया निसं निद्रालुरिव लक्ष्पते॥६२२॥ कुर्वअ्रभ्यासमेतस्या भूमिकाया तरि वासन:। पष्ठीं गाढसुषुप्सारूयां क्रमादतति भूमिकाम् ॥६२३।। यत्र नाऽसन्न सनूपो नाऽहं नाऽप्यनहंकृतिः । केवलं क्षीया- मनन आसते द्वैतैक्यनिर्गतः ॥६२४।। अन्तः शून्यो बहिः शून्पः

Digitized by Google

व्रह्मामृतम ।

शुन्यकुम्भ इवाऽम्बरे । अन्तः पूर्णो बहिंः पूर्णाः पूर्णकुम्भ इवाडम्बरे ॥। ६२९॥ तुर्याखयां सप्तर्मी भूर्मि सम्पाप्तस्य तु योगिनः । स्वतो वा परतो वा डस्ति व्युत्थानं न महा- त्मनः ॥ ६२६॥ स एव योगिनां ब्रह्मविद्वरिष्ठ इतीर्यते। प- श्वमीपमुख्ये भूमित्रयरूपे सुसाषिते । ६२७।। जीवन्मुक्ति- स्वरूपे तु द्वैतधीपरिवर्जनाव। संशयादेरभावेन ज्ञानं संरक्षितं भवेद ।। ६२८॥ तपस्त्वंयोगभूमीनां देवत्वाद्याप्तिहेतुतः। सद्धेतुत्वं भगवता वसिष्ठेनापि दर्शितम । अयतिः श्रद्धपो- पेतो योगाच्चलितमानसः ॥ ह२६॥। इसावि विमूढो ब्रह्मण: पथि इसादि संसिद्धौ कुनन्दन । एकामथ द्वितीयां च तृतीयां भूमिकासुत। आरूढ- स्प मृतस्याऽय कीदशी भगवन्गति: ॥६३०॥ यो- गभूमिकयोक्ता तु जीवितस्य शरीरियः । भूमिकांशाऽनु- सारेया क्षीयते पूर्वदुष्कृतम् ॥ ६३१ । ततः सुरविमानेषु लो- कपालपुरेषु च। मेरुपर्वतकुञ्जेषु रमते रमणीसखः ॥। ६३२ ॥ तत: सुकृतसम्भारादुष्कृते च पुराकृते। भोगक्षये परिक्षीये जा- पन्ते योगिनो भुवि ।६३३॥ शुचीनां श्रीमता गेहे गुप्ते गुपा- घता सताम। तत्र पाग्वासनाभ्यसतं योगभूमिक्रमं बुधाः।६३४। स्पृष्टा परिपतन्त्युच्वैरुत्तमं भूमिकाक्रमम्। तत््वज्ञानात्पूर्वभावि- भूमिकान्रितयस्य तु ॥ ६३५॥ सिद्धे तपस्त्वे कि वाच्यं भू- मिकात्रयरूपियाः। अरसम्पज्ञातयोगस्य तपस्त्वं योगिसंम- तम्॥ ६३६॥ मनसश्चेन्द्रियाणां चैवैकाग्य्रं परम तपः । त- ज्ज्याय: सर्वधर्मेभ्यः स धर्मः पर उच्यते ॥ ६३७। अनेन तपसा ज्ञानी न पाप्नोति पराभतम। तथापि क्रियते लोकसं- ग्रहार्थ मनीषिभिः ॥ई३८॥ गतिायामत एवोक्तं श्रीकृष्णे-

Digitized by Google

्रह्मामृतम । ६९

नाऽरजुनं मति। लोकसंग्रहमेवापि संपश्यन् कर्त्तुमईमि।।६३2॥ शिष्यो भक्तसतटस्थश्च संग्राह्मस्त्रिविघ: स्मृतः। अन्तर्मुखेन गुरुणा योगिना कथिते सति ॥ ६४० ॥ तच्वे श्रद्धां परां भर्क्ति संभाप्य सहसा मनः । शञिष्यस्य ततत्वे विश्रान्ति परां माप्पोत्यनुत्तमाम् ॥९४१॥ यस्य वेवे परा भक्तिर्यथा देवे तथा गुरौ। तस्यैते कथिता हार्थाः प्रकाशन्ते महात्मनः ॥ ९४२ ॥। भन्नमदानवसतिप्रभृसा योगिनं प्रति । सेवमानो भक्तलोक- सदीयं तु तपो श्ुते॥ ९४३ ॥ तर्य पुत्रा दायमिति श्रूयते स्मर्यते Sपिच । मियेपु स्त्रेषु सुकृतमियेषु च दुष्कृतम् ॥९४४॥ विसृज्य ध्यानयोगेन ब्रम्माप्येति सनातनम । तटस्थो द्विविध: मोक्त आस्तिको नास्तिकसतथा ॥९४५॥ सन्मार्गाचरणं दृष्ट्रा योगिन: स्व्यमास्तिकः। सन्मार्गएव तर्त्तेत सर्वदा स्मर्यते तदा ॥९४६॥ यद्वाचरति श्रष्ठस्तत्तदेवेतरो जनः । सप- त्पमाणं कुरुते लोकस्तदनुवर्तते ॥ ९४७॥ नासितको योगिव- र्पेंण दृष्टः पापाद्विमुच्यते। यस्पाऽनुभवपर्यन्तं बुद्धिस्तत्वे प- वर्चते ॥ ९४८ ॥ तहृष्टिगोचराः सर्वे मुच्यन्ते सर्वपातकैः। सर्वपारायुपकारित्वं योगिन: परिपठ्यते ।। ९४९ ।। कुलं. प- विवं जननी कतार्था विश्वभ्भरा पुण्यवती च तेन। अपारस- च्चित्सुखसागरे डस्मिनू लीनं परे ब्रह्माया यस्य चेतः ॥९५०। न केवलं योगिना स्य शास्त्रीयं तप उच्यते। कि त्वस्प लौ- किकः सर्वव्यवहारो डपि तद्गवेव ॥ ९५१ ॥ इत्यं तस्पैनं विदुषो यज्ञस्पेति श्रुतौ श्रुनम् । जीवन्मुक्तेस्तपोरूपं द्वितीयं फलमीरितम॥ ९५२॥ जीवन्मुक्तेिसंवादविरह: फलमुच्यते। लोके कलहरूपश्च निन्दारूपश्च संमतः ॥ ९५३॥ विसंवादो द्विया तत्र कलहः क्रोधमूलकः। योगिना तु सह कोधरहितेन

Digitized by Google

७० ब्रह्मामृतम।

महात्मना ॥ ९५४ ॥ कथ नाम क्रोधयुक्ते लौकिक: कलहा- पते। अतिवादास्तितिक्षेत नाऽवमन्येत कें चन ॥ ९५५।। न चेमं देहमाश्रित्य वैरें कुर्वीत केन चिद। निन्दारूपो द्वि- तीयोपि निन्धत्वाऽवर्शनात्कुतः ॥९५६ ॥ य च सन्तं न चा- सन्तं नाऽश्रुतं न बहुश्रुतम। न सुटत्तं न दुर्द्टतं वेद कश्रित्स माअमयः॥९५७॥ योगी तु तैथिकैः साक शास्त्रमेव विसं- घवेत। तैथिको योगिचरिते विसंवादं करोति वा ॥९५८ ॥ शास्रपमेपशब्वेन मेयं कीदृशमुच्यते। परशास्त्रममेयं स्वशास्त्र- मेयमुतोच्यते। ९५९॥ नाद्यो युक्तस्तमेनैकं जानथेति श्वुतेर्वशाव। नापि स्वशास्त्रमेयं वा पतिवाद्यग्रयो वदे- व । ६६०॥ पलालमिव धान्यार्थी त्यजेद्रन्थमशेषतः । का कथा विजिगीषायाः कथाया योगिनस्तदा॥ ६६१॥ भ्रष्टाङ्गमाचरन् योगी सर्वेषामेव संमतम । सर्वोपि तैथिको योगिचरिते न विसंवदेव ॥ ६६२ ॥ स्वस्वशास्त्रममेयेषु विवावे सम्भवत्यप। मोक्षसाधनरूस्य यमाघषाङ्ग- कस्य तु ॥ ६६३ ॥ योगस्यैकविधतवेन संमतत्वान्र चे- तरः। यस्येदं जन्म पाश्चात्यं तमाश्वेव महामते। विशन्ति विद्या विमला मुक्ता वेणुमिनोत्तमम्॥ ६६४॥ आर्यता हृदता मैत्री सौम्यता मुक्तता झता। समाश्रयन्ति तं नित्यमन्तःपुरमिवाऽङ्गनाः ॥९६५॥ पेशलाऽडचारमधुरं सर्वे वाञ्क्कन्ति तं जनाः । वेणुं मतुरनिध्वानं वने वनमृगा इष ॥९६६॥ सुषुप्तवत्पशमितभावदृत्तिना स्थितः सदा जाग्रति येन चेतसा। कलान्विितो विधुरिव यः सदा बुधै- निषेव्यते मुक्त इतीह स स्मृतः ॥ ६६॥ मातरीव शमं पान्ति विषमाणि मृदूनि च। विश्वासिह भूतानि सर्वाणि

Digitized by Google

प्रध्यामृतम। ७१

शमशालिनि ॥ ६६८॥ तपस्विषु बहुझ्रेषु याजकेषुनृपेषु च। बलवत्मु धनाठ्यंषु शमवानेव राजते ।। ९६९। तस्मादेवं हि मननं जीवन्मुक्ते: पयोजनन। विसंवादाSभावरूपं तृतीयं कथितं मया॥ ६७० ॥ इहलोकोद्रवात्सौख्याहुःखाच्च व्य- तिरिक्तयोः। पारलौकिकयोः सौरूयं दुःखयोरुमयोरपि॥९७१॥ तत्कारगे पुण्यपापे श्रौतस्मारचादिलक्षये। तचिन्तारूपदुःखस्प निषटस्मपि चाडब्रुवन् ॥ ६७२॥ किमहं साधु नेसाधाः श्रु- तयः स्मृतयस्तथा। पञ्चमं तत्फलं वाच्मि सुखाSडविर्भावलक्षण- मू॥६७३ ॥ त्रिधा सुखाऽविर्भावी यं सर्वकामाप्तता तथा। कृतकृसात्मता प्ाप्तपाप्तव्यत्व्रमितीरितम ॥ ६७४ ॥ सर्वकामा- पिंता यत्र निंविधा परिकीरपिता। सर्वेषु साक्षिता कामाहतता सर्वभोत्कृता॥९७५॥ म्रह्मादिपु स्थावरान्तेष्वनुस्यूतं चि- वात्मकम। तद्वसमाडस्पीति विज्ञानं स्व्रवेहपरदेहयोः ।।६७६।। सर्वसास्षित्वमस्तीति तदेव तदवापता । इममर्थमभिमेय सो डक्रुतेति श्रुतिर्जगौ । ६७७।। यथा लोके भुक्तभोगेष्वका- महतता तथा। ज्ञानिनः सर्वभोगेषु वोषदृष्ठ्या विरागि- गः ॥ ई८॥ सर्वत्राSकामहतता सर्वकामाऽप्तिलक्षणा । अत एवाऽनन्दवल्ल्यां श्रोत्रियस्पेति चश्रुतम् ॥९७९॥सद्रूपाSSनन्द- रूपेश सर्वत्राऽवस्थितं समम। स्व्रा्जऽत्मानमनुसन्धाय सर्व- भोकृस्व्ररूपता ॥ ६८ ॥ इममर्थमभिमेत्य त्हमन्रमिति श्रुतिः । तथैव कृतकृत्यत्वं विदुषो योगिन: भुतम् ॥ ६८१ ॥ म्ञानाऽमृतेन तृप्तस्य कृतकृत्यस्य योगिनः। नैवाऽस्ति किं चित्कर्तव्यमस्ति चेन्न स तच्वरविव ॥ ६८२॥ यस्त्वात्मर- ंिरेत स्यादात्मतृप्तश्च मानवः। अत्मन्येव च संतुष्टस्तस्य का- र्य न विदते । ६८३॥ भाप्ाऽमाप्तव्यपेतस्य जीवन्मुक्तिम-

Digitized by Google

७२ व्रह्मामृतम ।

योजनम । अ्रभयं वै ब्राम्म वेदेत्पेवमाध्या धुतिर्जगौ ॥ ६८४॥ दुःखहानिः सुखाऽवाप्तिर्ज्ञानादेव तु लभ्यते । जीवन्मुक्तेः फललेन नार्ऽईतोत्राऽभिधीयते । ६८५॥ तक्वब्ञानं यथापू- ्मुत्पन्नं रक्षितं भवेव। एवं सुरक्षितत्वेन तयोस्तत्फलता भवे- स ॥ ६८६॥ तस्मादुक्त्ममाणेन तार्किको बोधितो Sनिश- मू। ता एता भूमिका: माप्य स्व्रात्मारामो विराजते। एवमुक्त- पकारेण विश्रान्तस्वान्त आत्मटकू॥ ६८७॥ आहैकया मे म- नसो न धृत्तिर्बिशं न जाने पहरदूये वा। अवेदिषं नाऽद- नि दृश्यजालं तद्रासनाया: मसरः कुतो मे॥। ६८८॥ देह: पतत्वद्य युगान्तरेवा पतन्तु तस्मिन्गिरयो जशननिर्वा । तच्छे- षभूता विलयं प्रयान्तु का वा क्षतिनो वढवामुखाडमौ ॥६८ह॥ त्यजत्वनन्तः क्षितिमम्बुराशौ मुश्जन्तु तोयं भुवि सप् मेघाः। उन्मीलयत्वेष ललाटनेत्रं भस्मास्तु विश्वं मम कि पुरारिः ॥ ६६० ॥ स्षिति: स्फुटत्वद नभः पतत्वघः चल- न्तु शैला: सवितापि शीतलः । चन्द्रो डपि तीक्ष्णो Sस्तु दिवा निशञा तथा रात्रिश्च घस्त्रो Sहमविस्मयी त्वतः ॥ ६६१॥ त्यक्तोदयो दिनमणिरहिंमरशमिरस्तु रूक्षश्च शीतपवनः म- तिवातु नित्यम। शुष्यन्तु वारिनिघयो न दिशन्तु मिक्षा जल्पन्त्वसाधुवचनानि जना न कम्पे। ६६२॥ एवं निर्वासनं कालं निरन्तरमतन्द्रितः । नयेत्संवत्सरात्पूर्व तृप्यन्ते सर्ववास- ना:॥६६३॥ पश्यन्तु मद्हसुखाुभूंग्धचित्ता: वापथं कृतं मे। गृह्लामि दोर्भ्यासुरगेन्द्रजिहां पिवामि हालाहल- मित्यहं सुखम ॥ ६६४॥ दघाति तपं परशुं कराये नक्रेन्द्र- वक्रके च शिरः कषिपामि । कि चिन्न मत्तः परिशुद्धभूम्रो वस्त्व- हति कालत्रितये जप्यहं सः ॥६६॥ निःसंशयं ब्रह्म नि-

Digitized by Google

प्रझामृतम । ७३

रस्तभेदं पश्यन्तु लोका: शपथं क्षरोन। आयान्तु यस्यास्ति विभेदबुद्धिः सम्भूय मे डग्रे शपथं करिष्ये॥ ६६६ । तस्मा- दुक्त्तपकारेण विश्रान्तस्वान्त आात्मदकू। कोपि योगी परान- न्वस्वानुभूर्ति मगायि ॥ ९९७।। मत्पर्दशि यदध्यसं तद्धि- ज्ञानात्पलायते। यदतो न स भानन्दः परिपूर्णकलानिधि:। हृदयव्योम्नि संशुद्धे मादडन्ते हिर्माशुवव ।९९८। भ्रा- विर्भृतो हृवयजलजं तोषयन्त्रर्धयन् स पेमाऽम्भोषि विमल- घिषान् मोदयन्नस्ततृष्णान्। अन्तर्वाहां समरसतया भ्राज- यनू राजते यः सो 5हं राजा विगतकलुषो लौकिकावन्यच- न्द्रः ॥९९१ ॥ वृद्धो Sस्थ्यो दिविं निशि सवा भूतले म्र- अलोके निष्वग मेरोरुपरि तदधो दश्यजालाद्वहिश्व। वर्तें Sनन्तो न जनिमृतिमान् निर्गुणो ज्योतिषां च ज्योतिश्चान्य- स्तिमिरनिकराद्राजते पूर्णाचन्द्रः ॥ १०००॥ एतच्छैत्यं सकल- समये मोददं स्वात्मभूतं नष्टद्वैतं स्वपरविकलं सर्वभूतेः मदातृ। दुःखाडतीतो निखिलजगतां कारणं नासित तस्य कार्य हेतुर्भ- पदविधुरो राजते डखण्डचन्द्रः ॥ १००१॥ सृष्ठ्यग्रे यः प- रसुखवपुः शान्तरूप: सदा S5सीदू भूय: सृष्टा सुरनरखगै- भिन्नमयडं ततश्च । तद्रसार्थ परमकरुणो विश्वमन्तः पविष्टो घच्ते डन्तेपि पसितमुखः शान्तमायेशचन्द्रः ।।१००२।। स- र्वमाणान् युगपबोधपः मेरयन् स्वस्वकारये तचदेवानू निखि- लफलचिद क्षेत्रतन्मानिनौ च। कूटस्थ: सन्नमलसुदृशा वीक्ष्पते तैरसङ्ग: सचामात्रः सशिखनखगो वीप्पते साक्षिच न्द्रः ॥ १००३ ॥ यो दुर्झेयो गतगुरगयः सैः खयं तान्यः सुध्यत सत्यज्ञानो बहुसुखधनश्चेतसः सर्वदृत्तीः। जानंसासा- मुदयलयट्टमू भासत मत्यगात्मा स्वातमारामो यमिकुबलयं १०

Digitiz. Google

७४ प्रह्मामृतम ।

बोधयन् स्वाऽऽत्मचन्द्रः ॥ २००४ ॥ यः स्व्राज्ञानान्नरसुरतनोः स्थावरं नारकं च बिभ्रद्देहं स्वजनपशुषु स्वात्मतां योजयित्वा। नष्टमायो गुरुनरभयैर्बन्धजैर्मुह्यमानः शोचन्दुःखान् भ्रमति स- ततं शोभते जीवचन्द्रः ॥ १००५॥ यस्याङ्घयव्जमपतनवशा- त्कस्य चित्पुरायराशेः सच्चे शुद्धे स्फुरति सदय: पूर्णरूपः परात्मा । तस्मिन्काले किमपि परमाऽडनन्दमात्रे च तिष्ठेत सोयं भूमा वरतरपदो वर्धते मुक्तचन्द्रः ॥। १००६॥। एतमा- नन्दगानेन सिद्ध: को Sपिं विराजते। परमाऽडनन्दपीयूषं भ- जंस्तृप्रो दिवानिशम्॥१००७॥ सर्वसागादू ज्ञापयेच स्व्रा- ह्ममात्रमिदं जगत । शिष्यते हि स्व्रतन्त्रो डयं लोकाऽनुग्रह- काम्यया॥१००८॥ गृहलीयात्माणमात्रार्थ न गृह्ीयाच रा- जनत्। आहिताप्ति यथा काम्यं कुर्षात्कामनया स तु॥१००९॥ कामनायां नि्टत्तायं न कुर्य्याद्योज्यतां तथा। उपेक्षते कदा चिच्च वेहं वृषभयोगिवत् ॥१०१०। नोपक्षक उपेक्ष्यं वा ग्राहं स्याद् ग्राहकं तथा। तद्दृष्ठ्या भिन्नदृष्टीनां सर्वे स्यादेहमानिना- मू ॥'०११॥ स्व्रच्छन्दर्वात्तनस्स्य मुक्त्तमतगजस्य थ । भृङ्गला केन दीयेत तस्याऽसङ्रपरात्मनः । १०१२॥ आ्र्ात्मैन्र सर्वमिदमस्य विकारजालं मृत्संत्र कुम्भविकृति: कटकं सुनर्णमू। माला फणीव निजहेतुमतस्त्र एव स्वाडज्ञानमूमखिलं म- यि तत्वतो न । १०१३ ॥ कृतकृत्यो डस्म धन्यो डस्मि पू- यनिन्दोस्मि भृगनि। नृत्यन् गायन् परानन्दं न जाने सत्रसुखा- डनधिम्॥१०१४॥ अ्रहो भाग्यमह्ो भाग्यमहो गुरुरहो गुरुः। भ्रशंङ्गलेशाचीणों डयं भववारां निधिर्मया ॥१०१५॥ भ्रहदो शास्त्रमहो शासत्रं यद्राक्यलवलेशतः। दुःखसंस्रतिदावाभिवि- ज्वानेन पदा जितः ॥१०१६ ॥ श्रहो नारायणः शम्भुरहो हैयङ्रपीनमुत् । यत्मसादादिवं सर्व तत्तत्वं पभ्भूरपि।।१०१७।।

Digitized by Google

म्रह्मामृतम।

न वेत्ति कि सुरा म्त्यास्तृष्णातिवशगाः किमु। इत्येतं मननं कुर्वन्रटव्यामात्मवान् कविः ॥१०१८॥ प्रवधूनसार्व- भौमो भूमौ शमविरतियोषिद्रिः। काननवृन्दे क्रीडन् विल- सति करिणीभिरिव द्विरदेन्द्रः ।१०९॥ श्रीशमेरयया यं दयोगनिद्रोद्ूतदत्तान्तः । गीतो मया मुमुक्षून पत निखि- छाम्रनायसंग्रहः स्वच्छः ॥१०२०॥ नत्वा गुरुपवपधं लब्धे- शाङ्गिसरोरुदशुद्धाङ्ग:। श्रुत्वा Sत्र ग्रन्थममुं लोका ब्रह्माऽमृतं पितत ॥ १०२१॥ अग्रे स्थाणोरमृतमभयं स्व्रात्मतत्तवं नि- शायां संस्मृत्पैतव सुखमयतया तिष्वता दष्ट्रमित्यम। भर्तुर्ल- क्षम्याः पदनतिमनु श्रीगुरर्द्वेतिमिश्च संवादो मे चितिरहमिदं सर्वमेवेति हृष्टिः ॥१०२२॥ दृष्टः रवप्रो लिखित इह मे ग्रन्थ- तः प्ेरखातः पत्युः काइयाः पदजलरुहे भक्त्तिगद्ि: सुगयम्। पेयं म्रह्मामृतमिदमिहाऽमुत्र सौरयप्रदं स्यादय्याद्वियां श्रियमपि पशः भृवते मुक्तियुग्मम् ॥१०२३॥ श्रीगुरुः परमातमैन नानामूर्त्तिघरः प्रभुः । ब्रह्मनिद्यागुरुत्वे हि विभाति परमेश्व :- रः॥। १०२४ ॥। क ग्रन्थकरयां क तमिति मा जानताऽडसित काः। गुरोरनुग्रहः किं कि न करोसेवमाह वाकू ॥ १०२५॥ मूकं करोति वाचालमिति लोके डस्ति डिण्डिम: 1. यस्य देवे परा भक्तिर्यथा देवे तथा गुरौ। तस्यैते कथिता हर्थाः पक्ा- शन्ते महात्मन: ॥१०२६ ॥ काहं क ग्रन्थकरणं कि तु येषां मसादतः । मुक्तः स्या श्रीगुरुश्रीशवेदान्तास्ते गिरा डच- सा: ॥ १०२७ ॥

पूज्यपादशिष्य जयकृष्णब्रह्मतीर्थविरचितं प्रह्मामृतं सम्पूर्गाम ।।

Google

Digitized by Google