1. Brihadaranyaka, Katha, Isa, Kena, Mundaka Upanishads Von Poley L. 1844

This is a digital copy of a book that was preserved for generations on library shelves before it was carefully scanned by Google as part of a project to make the world's books discoverable online.

It has survived long enough for the copyright to expire and the book to enter the public domain. A public domain book is one that was never subject to copyright or whose legal copyright term has expired. Whether a book is in the public domain may vary country to country. Public domain books are our gateways to the past, representing a wealth of history, culture and knowledge that's often difficult to discover.

Marks, notations and other marginalia present in the original volume will appear in this file - a reminder of this book's long journey from the publisher to a library and finally to you.

Usage guidelines

Google is proud to partner with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to the public and we are merely their custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing this resource, we have taken steps to prevent abuse by commercial parties, including placing technical restrictions on automated querying.

We also ask that you:

• Make non-commercial use of the files We designed Google Book Search for use by individuals, and we request that you use these files for personal, non-commercial purposes.

• Refrain from automated querying Do not send automated queries of any sort to Google's system: If you are conducting research on machine translation, optical character recognition or other areas where access to a large amount of text is helpful, please contact us. We encourage the use of public domain materials for these purposes and may be able to help.

• Maintain attribution The Google "watermark" you see on each file is essential for informing people about this project and helping them find additional materials through Google Book Search. Please do not remove it.

• Keep it legal Whatever your use, remember that you are responsible for ensuring that what you are doing is legal. Do not assume that just because we believe a book is in the public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other countries. Whether a book is still in copyright varies from country to country, and we can't offer guidance on whether any specific use of any specific book is allowed. Please do not assume that a book's appearance in Google Book Search means it can be used in any manner anywhere in the world. Copyright infringement liability can be quite severe.

About Google Book Search

Google's mission is to organize the world's information and to make it universally accessible and useful. Google Book Search helps readers discover the world's books while helping authors and publishers reach new audiences. You can search through the full text of this book on the web at http://books.google.com/

THE GIFT OF GEORGE W. WALES, OF BOSTON, 5 Sept.1888.

VRIHADÁRAŃYAKAM

KÁTHAKAM, ÍÇA, KENA, MUŃDAKAM

oder

FÜNF UPANISHADS

aus dem

YAĠUR- SÁMA- und ATHARVA-VEDA.

Nach den Handschriften

der Bibliothek der Ost-Indischen Compagnie zu London,

herausgegeben

von

L. POLEY.

Bonn,

in Commission bei ADOLPH MARCUS

Ind L 3101.7

IV.2797

HARVARD COLLEGE

SEP 5 1888

LIBRARY.

Walis Smith.

Digitized by Google

Dem Königlichen Geheimen Ober-Regierungs-Rath Ritter hoher Orden Herrn von Harlem, als Zeichen dankbarster Erinnerung und aufrichtigster Verehrung vom Herausgeber.

Vorrede.

Von den fünf Upanishads die wir hier dem Publicum übergeben, gehören drey, nemlich das Vrihadárañyakam, die Káthaka und Içá Upanishad dem Yagur Veda, die Kena dem Sáma Veda und die Mundaka dem Atharva Veda an. Die letztern vier hatten wir schon zu Paris 1835, Text, Commentar nebst französischer Uebersetzung herausgegeben, da aber diese Ausgabe vergriffen ist, so haben wir dieselben wieder hier aufgenommen.

Der Text des Vrihadárañyakam erscheint hier zum erstenmale und wir haben uns bemüht ihn mit der grössten Sorgfalt nach den besten Handschriften zu geben. Unter den Urkunden, welche in der Indischen Litteratur mit dem Namen Upanishad bezeichnet werden und deren Anzahl sich auf einige fünfzig beläuft, welche in ungleicher Anzahl in den einzelnen Vedas vertheilt sind, ist das Vrihadárañyakam an äusserem Umfange wie an innerer Bedeutsamkeit die grösste und wichtigste. Es findet sich darin ein vollständiges Bild des Indischen Ideenkreises in jener frühesten Epoche, welche man als die Vedische bezeichnen kann.

Dahin gehören alle jene Spekulationen — über Gott und sein Wesen, über die Welt, über den Menschen und das Verhältniss desselben zu jenen beiden Mächten, über seine eigene Natur und Bestimmung — welche die Grundlagen der Theologie und Philosophie geworden sind. Die Form ist noch unsystematisch, nicht etwa eine durchge bildete gegliederte Einheit, sondern ein bunter Wechsel von Ansichten, Untersuchungen und Traditionen. Es ist die Epoche des Menschengeistes worin er erst auszieht zur Entdeckung und Ergründung seiner selbst. — Für die Beurtheilung eines solchen Culturzustandes, wie der des ältesten Indiens fehlt es uns noch an dem rechten Maasstabe.

dessen darf man nie den Umstand ausser Acht lassen, dass die Indische Bildung eine von Grund aus originale, in sich selbst ihre Wurzeln tragende ist, denn Indien stützt sich nicht etwa wie Rom auf Griechenland, oder wie die christliche Welt auf die klassische. Es ist es selbst allein.

Die Bestimmung der Zeit welcher diese Urkunde angehört, ist unmöglich, da der jetzige Zustand unserer Kenntniss der Vedas höchstens relative Angaben und solche, welche sich aus der inneren Beschaffenheit ergeben, gestattet.

Nach der Natur und Farbe der Gedanken, so wie nach der alterthümlichen Sprache zu urtheilen, müssen wir das Vrihadárañyakam nach den Hymnen und vor die Redaction der Gesetze des Manu setzen, ungeachtet es mit den Hymnen Theile des Yagur Veda bildet.

Nur im Allgemeinen wollen wir bemerken, dass die Gründe, nach welchen Colebrooke die Vedas ins 14. Jahrhundert vor Christo setzt, noch volle Gültigkeit haben.

Wie viele Jahrhunderte vorangehen mussten bis die geistige Entwickelung zu solchen Resultaten kommen konnte, versuchen wir nicht zu bestimmen.

Da wir in Kurzem eine Uebersetzung sämmtlicher Upanishads herausgeben werden, so verweisen wir darauf in Bezug auf alle weitern Angaben über den Charakter und das gegenseitige Verhältniss dieser Urkunden und wollen nur noch bemerken, dass die Indier mit dem Worte Upanishad — dessen Etymologie sich in den Noten findet — die Wissenschaft des, von dem Menschen vornehmlich zu erkennenden Gegenstandes bezeichnen, dessen Studium ihn von den irdischen und vergänglichen Dingen abzieht, zur Erkenntniss des höchsten Geistes und dadurch zur Vereinigung mit demselben erhebt und, als Folge davon, von der Seelenwanderung befreit.

Bonn im Mai 1844.

॥ यजुर्वेद ॥

॥ वृहदारण्यकं ॥

॥ डं ॥

उषा वा ऋषभस्य मेध्यास्य शिरः सूर्य्यस्यचुर्व्वातः प्राणो व्यात्तमग्निर्वैश्वानरः संवत्सर ऋतामास्य मेध्यास्य यौः पृष्ठमासृजतामुदरं पृथिवी पाजस्यं दिशः पाश्र्व ऋवातरादिशः पर्शवः ऋतवो ऋज्ञानि मासाश्चाइमासाश्च पक्षाश्चदोरात्रात्राप्रतिष्ठाः नत्तत्रयेस्थानं नभो माषसंतन्ववेधि५१ सि- कता: सिन्धवो गुदा यकृद् ल्लोमास्नश्र पर्वता श्रोषधयस्र वनस्पतयश्र लोमान्युच्यनपूर्व्वार्द्रो निम्रोचं जघनार्द्रो यदिदं जृम्भते तदिद्योतते यदिद्धूनुते तत्स्तनयति यन्मेहति तदर्षति वागेवास्य वाक् ॥ १ ॥

ऋध्र्वा ऋषभं पुरस्तान्महिमान्व- ज्ञायत तस्य पूर्वे समुद्रे योनि रात्रिरेनं महिमान्व- ज्ञायत तस्यापरे समुद्रे योनिरेतौ वा ऋषभं महिमानावभितः संभूवतुर्य्यो भूवो देवानवरुद्धाजी गन्धर्वानर्व्वासुरानधो मनुष्याल्समुद्र एवास्य बन्धुः समुद्रो योनिः ॥ २ ॥

॥ प्रथमं ब्राह्मणं ॥

॥ वृद्धारण्यकं ॥

नैवेह किञ्चनाग्र आसीन्मृत्युनैवेदमावृतमासीत् । नायं हि मृत्युस्तन्वोऽकुरूत्तात्मन्वी स्यामिति सोऽश्वत-

रार्थिन श्रापोऽजनयत् । श्रापो वा अर्कस्तद्वार्कस्यार्क-

त्वं कतृं हु वा ग्रस्मै भवति य एवमेतदर्कस्यार्कत्वं

वेद ॥ १ ॥ ग्रापो वा अर्कस्तदपां शर ग्रासीत् । तत्समदहन्यत

सा पृथिव्यभवत्तस्यामग्राम्यन्ततस्य श्रात्तस्य तपस्य तेनोरसो

निरवर्तताग्नः ॥ २ ॥ स त्रेधात्मानं व्यकुरुतादित्यं तृतीयं

वायूं तृतीयं स एष प्राणास्त्रेधा विस्तितस्तस्य प्राचीदिकं

शिरो जँ हौ चासौ चेमावित्थास्तु प्रतीचीदिकं पुच्छमसौ चासौ

च शक्थ्यौ दक्षिणा चोदची च पार्श्वे चोः पृष्ठमत्तरिन्मु-

दरमियमुरः स एषोऽग्नौ प्रतिष्ठितो यत्र कुत्र चित् । तदेव

प्रतितिष्ठ्येवंविदान् ॥ ३ ॥ सोऽकामयत द्वितीयो म ग्रात्मा

जायेत इति स मनसा वाचं मिथुनꣳ समभवदशनायां मृत्यु-

स्तद्यद्रेतः संवत्सरोऽभवत् हु पूरस्तत्संवत्सर

ग्रास तम तावन्तं कालमाभयावाल्स्सवत्सरस्तमतावत् । को-

लस्य परस्तादृजत तं ज्ञातमभिव्याददात्स भाणकरोत्सेव

वागभवत् ॥ ४ ॥ स ऐन्नत यद् वा इममभिमꣳस्ये कनीयो

ज्ञं करिष्य इति स तयाऽवाचा तेनात्मनेदꣳ सर्व-

सृजत यदिं किञ्चनो यदूणꣳषि सामानि इन्द्राꣳशि यज्ञान्

प्रज्ञा: पशून् । तदेवासृजत तत्तत्मन्वमधित सर्व वा ग्रत्ती-

ति तददितेरदितित्वꣳ सर्वस्येतस्यात्ता भवति सर्वमस्यात्रं

॥ प्रथमो ऽ ध्या० द्वि० ब्रा०॥

भवति य एवमेतदितेरदितिवं वेद ॥५॥ सो ऽ कामयत भूयासा यज्ञेन भूयो यज्ञेयेति सो ऽग्राम्यत्स तपो ऽतप्यत तस्य श्रद्धास्य तपस्च श्रमोवीर्यं तप्रापोशूत्कृष्टेषु शरीरेषु स्पायितुमाधियत तस्य शरीर एव मन श्रासोत् ॥६॥

सो ऽ कामयत मिध्यं म इदं स्यादात्मन्व्यनेन स्यामिति ततो ज्यः समभवदसृजत्नमेधामूति तदेवाश्वमेधस्याश्वमेधत्वमेष रू वा अश्वमेधं वेद य एनमेवं वेद तमनवरुद्धेवामन्यत तस्मै संवत्सरस्य परस्तादात्मन् श्रौतभृत् पशून् देवताभ्यः प्रत्यौहतस्मैत्वं प्रोक्षितं प्राजापत्यमालभत्त एष हू वा अश्वमेधो य एष तपति तस्य संवत्सर श्रात्मायमिन्र्कास्तस्मै लोकाः श्रात्मनस्तावेतावर्‌काश्वमेधौ सो पुनरेकैव देवता भवति मृत्युरेवाप पुनर्मृत्युं जयति नैनं मृत्युराप्नोति मृत्युर्स्यात्मा भवत्येतासां देवतानामेको भवति ॥७॥

॥ द्वितीयं ब्राह्मणं ॥

॥ वृद्धदारव्यपकं ॥

द्वया ह प्राजापत्या देवाश्चासुराश्च तदः कामोयसा। एव देवा ध्ययस्ता ग्रामुरास्न एषु लोकेषुस्पर्धत्त ते हु दिवा। उचुर्हुतामृ-ग्नः यज्ञ उदीथिनाल्यागमेति ॥ १ ॥

ते ह वाचमूचुस्तन्न उद्गायेतित तथेतित तेम्यो वागुदगायच्चो वाचि भोगस्तं देवेभ्य ग्रासाययत्कल्प्यां बपतेति तदात्मने ते ऽविदुरनेन वै न उदात्रात्येष्यतीति तमभिद्रुत्य पाप्मनाविध्यत्स यः स पाप्मा यद्वेदमप्रतिद्वपं बदति स एव स पाप्मा ॥ २ ॥

ग्रथ ह प्राणमूचुस्तन्न उद्गायेतित तथेतित तेम्यः प्राणा उदगायचः प्राणो भोगस्तं देवेभ्य ग्रागाययत्कल्प्यां बपतेति तदात्मने ते ऽविदुरनेन वै न उदात्रात्येष्यतीति तमभिद्रुत्य पाप्मनाविध्यत्स यः स पाप्मा यद्वेदमप्रतिद्वपं बदति स एव स पाप्मा ॥ ३ ॥

ग्रथ ह चनुरुद्गुस्स्तन्न उद्गायेतित तथेतित तेम्यश्चनुरुद्गायचः प्राणो भोगस्तं देवेभ्य ग्रागाययत्कल्प्यां पश्यति तदात्मने ते ऽविदुरनेन वै न उदात्रात्येष्यतीति तमभिद्रुत्य पाप्मनाविध्यत्स यः स पाप्मा यद्वेदमप्रतिद्वपं पश्यति स एव स पाप्मा ॥ ४ ॥

ग्रथ ह श्रोत्रमूचुस्तन्न उद्गायेतित तथेतित तेम्यः श्रोत्रमुदगायचः श्रोत्रे भोगस्तं देवेभ्य ग्रागाययत्कल्प्यार्श्रृणोति तदात्मने ते ऽविदुरनेन वै न उदात्रात्येष्यतीति तमभिद्रुत्य पाप्मनाविध्यत्स यः स पाप्मा यद्वेदमप्रतिद्वपं शृणोति स एव स पाप्मा ॥ ५ ॥

ग्रथ ह मन उचुस्तन्न उद्गायेतित तथेतित तेम्यो मन उद्-

प्रथमो ऽध्या० तृती० ब्रा०॥

गायत्रो मनसि भोगस्तं देवेभ्य श्रागाययत्कल्पयापरं सक्कलयति तदात्मने ति ऽविदुरेन वै न उदात्रात्येष्यत इति तमभिद्रुत्य पाप्मनाविधान्स्त मः स पाप्मा यदेवेर्मनिचरिषं सक्कलयति म एव स पाप्मेव मुखल्वेता देवता: पाप्मभिरुपासृजन्तेव मेनाः पाप्मनाविधान् ॥ ६ ॥

ऽथ हेमासन्न्यं प्राणामूचुस्तन्न उद्गायेत तथेति तेभ्य ऽष प्राण उदगायत त ऽविदुरेन वै न उदात्रात्येष्यत इति तमभिद्रुत्य पाप्मनाविध्यात्स यथाश्मानमृवा लोष्टो विध्वंसतेव शंस्तेव शं विध्षंसमानो ऽविनष्टत। देवाऽश्रवणं परासुरा भवत्यात्मना परास्य दिशं श्रातृवोो भवलि य एवं वेद ॥ ७ ॥

तै होचुः क नु सो ऽभूको न इत्यमसक्तेत्यथास्ये ऽन्तरिति सोपास्त ंग्रादिरसो ऽजानापं हि रसः ॥ ८ ॥

सा वा ऽषा देवता दूर्नाम दूरं चास्या मृत्युर्दूरं रु वा ऽग्रस्मान्मृत्युरभवति य एवं वेद ॥ ९ ॥

सा वा ऽषा देवतेतासां देवतानां पाप्मानं मृत्युमपहत्य यत्रासां दिशां शोमत्तस्तद्मयां चकार तदोसां पाप्मनो विन्यदधात्तस्मा-ज्जन्मभयान्नात्मियोरितं पाप्मानं मृत्युमन्ववायानोति ॥ १० ॥

सा वा ऽषा देवतेतासां देवतानां पाप्मानं मृत्युमपहत्याथेना मृत्युमत्यवहतू ॥ ११ ॥

स वै वाचमेव प्रथमामत्यव-र्त्सो ऽग्निरभवसो ऽयमग्निः परेऽप मृत्यु मतिक्रान्तो दीप्यते ॥ १२ ॥

॥ वृद्दारण्यकम् ॥

पदा मृत्युंत्यमुच्यत स वायुरभवत्सो ऽयं वायुः परेषा मृत्युंमतिक्रान्तः पवते ॥ १३ ॥ स्रथ चनुरत्यवर्त्ततस्यदा मृत्युंमच्युत म आदित्यो ऽभवत् सो ऽमावादित्यः परेषा मृत्युंमतिक्रालस्तपति ॥ १४ ॥ स्रथ श्रोत्रमतिवहतथदा मृत्युमत्पमुच्यत ता दिशो ऽभवंस्ता इमा दिशः परेषा मृत्युंमतिक्राल्ताः ॥ १५ ॥ स्रथ मनो ऽत्यवर्त्ततस्यदा मृत्युंमस्यमुच्यत स चन्द्रमा ऽभवत् सो ऽसौ चन्द्रः परेषा मृत्युंमतिक्राल्तो भात्येवर्ं हु वा एनमेषा देवता मृत्युंमतिक्रान्ति व देवं वेद ॥ १६ ॥ ता श्रणायन्ने उपाधिनमाग्निविद्विक्कान्नमत्यते ऽनेनैव तद्स्यात् इहु प्रतितिष्ठति ॥ १७ ॥ ते देवा श्रनुवन्नेतव्दा इदर्ं सर्वं यदन्नं तदात्मन् श्रागासींरनु नो ऽस्मिन्न् श्राभजस्वेति ते वै माहिषंविशरतेति तथेति तथं समत्तं परियायविशन्त तस्मादनैनैनमत्ति तेनैतास्तृप्त्येवर्ं हु वा एनर्ं स वा श्रभिसंविशन्ति भर्त्ता स्वानार्ं श्रेष्ठः पुर एतां भवत्यन्नादो ऽधिपतिर् एैव वेद् य उ हैवविदर्ं स्वेषु प्रति प्रतिर्रुंभूषति न हैवालं भार्यैग्यो भवत्यय य ऽवैतन्मनु भार्यान् कुंभूर्षति स हैवालं भार्यैग्यो भवति ॥ १८ ॥ सोपास्य श्राद्विरसो ऽज्ञानार्ं हि रसः प्राणो वा श्रज्ञानार्ं रसः प्राणो हि वा श्रज्ञानार्ं रसस्तस्माद्यस्माद्यस्माद्राघात् प्राणा उत्क्रामति तदेव तचुच्यत्पेष् ह वा श्रज्ञानार्ं रसः ॥ १९ ॥ एष उ एव बृं-

प्रथमोऽध्यायस्तृतीया ब्रा॥

स्पतिर्‌वाग्‌वै बृहती तस्या एष पतिस्तस्मादु बृहस्पतिः ॥ २० ॥

ऋष उ एव ब्रह्मस्पतिर्‌वाग्‌वै ब्रह्म तस्या एष पतिस्तस्मादु ब्रह्मणस्पतिः ॥ २१ ॥

ऋष उ एव नाम वाचः सामैष मा चामश्रेतित तत्साम्नः समं यदेव समः पुष्पिणा समो मशकैन समो नागेन सम रास्‍भिःःसिलोकैः समो जनैः सर्वैः तस्मादेव सामाश्रुते साम्नः सायुज्यं सलोकतां य एवमेतत्साम वेद ॥ २२ ॥

ऋष उ वा उद्गाथः प्राणो वा उन्न प्राणेन हीदं सर्वमुत्‍बधं वागिव गीथोच्च गाथा चेति स उद्गाथः ॥ २३ ॥

तद्यापि ब्रह्मद्रविचारयेयं तस्य राजानमनुचारयां तस्य राजा मूर्धानं विपातयत्यादितो यपास्य श्राङिरसो न्नोदगायर्ति वाचा च क्षोभ स प्राणेन चोदगायर्तिति ॥ २४ ॥

तस्य हैतस्य साम्नो यः स्वं वेद भवति हास्य स्वं तस्य वै स्वर एव स्वं तस्मादार्विद्यं करिष्यन्वाचि स्वरमिच्छेत तया वाचास्वरसंपन्नयार्विद्यं कुर्यात्तस्माद्रज्ञे स्वरवतं ददन्त्त एवाथो यस्य स्वं भवाति भवाति हास्य स्वं य एवमेतत्साम्नः स्वं वेद ॥ २५ ॥

तस्य हैतस्य साम्नो यः सुवर्णं वेद भवति हास्य सुवर्णं तस्य वै स्वर एव सुवर्णं भवति हास्य सुवर्णं य एवमेतत्साम्नः सुवर्णं वेद ॥ २६ ॥

तस्य हैतस्य साम्नो यः प्रतिष्ठां वेद प्रति ह तिष्ठति तस्य वै वागेव प्रतिष्ठा वाचि हि खल्वेष प्रतिष्ठितो गीयते न्न इत्यु हेक श्राहुः ॥ २७ ॥

अथातः पवमानानांवाम्‍ध्यारोहः । स वं

॥ वृददारण्यं ॥

खलु प्रस्तोतन साम प्रस्तौति स यत्र प्रस्तुयात्तदेतानि जपेदस्ततो मा सद्रुमय तमसो मा ज्योतिर्मय मृत्योर्मामृतं गमयेतिं स यत्रासततो मा सद्रुमयेतिं मृत्योर्मामृतं गमयामृतं मा कुर्वित्येवेतदाह तमसो मा ज्योतिर्गमयेतिं मृत्योस्तमो ज्योतिर्मृतं मृत्योर्मामृतं गमयामृतं मा कुर्वित्येवेतदाह मृत्योर्मामृतं गमयेतिं नात्र तिरोदितमिवास्त्यथ यान्तरापि स्तोत्राणि तेष्वात्मानं ज्ञातुमागायेत्स्मादु तेषु करं वृणीत यं कामं कामयेत तं स एष एवंविद्वानात्मानं वा यमानाय वा यं कामं कामयते तस्माद्यति तदेतच्छोकाजदेव न हैवालोकयताया आशास्ति य एवमेतत्साम वेद ॥ २८ ॥

॥ तृतीयं ब्राक्षपां ॥

ग्रात्मैवेदमग्र ग्रात्मोत्पुरुषविध: सो ऽनुवीक्ष्य नान्यदात्मनो ऽपश्यत्सो ऽहमस्मीत्यग्रे व्याहरत्ततो ऽहं नामाभवत्स्माद्येतर्ह्यापि सङ्कीततो ऽस्मीति यो नाम प्रब्रूते यस्य भवति स गत्पूर्वो ऽस्मात्सर्वस्मात्सर्वान्पाप्मन: श्रौषत्स्मात्पुरुष: श्रौषति ह वै स त यो ऽस्मात्पूर्वो बुभूषति

॥ प्रयमो ऽध्यायः चतु॰ ब्रा॰ ॥

य एव वेद ॥ १ ॥ सो ऽबिभेतास्मादेकाकी बिभेति स

रायमीनां चक्रे यन्मदन्यं नास्ति कस्मानु बिभीति तत्

एतस्मा अयं वीर्य कस्मादयेषात् द्वितीयादि भयं भवति ॥ २ ॥

स वै नैव रेेे तस्मादेकाकी न रमते स द्वितीयमैच्छत्

स हितावानास यथा हीपुमांश्चौ संपरिषक्तौ स

ऐमेवात्मानं द्वेधापातयत्ततः पतिं पत्नी चाभवतां . तस्मादिदमईवृगल-

मिव स्व इति ह स्माहु याज्ञवल्क्यस्तस्मादयमाकाशः स्त्रिया

पूर्यत एव तां शं सम्भवत्ततो . मनुष्या. अजायन्त ॥ ३ ॥ सैषे-

षामद्वा चक्रे कथं नु आत्मन एव जनायिषवा सम्भवति हि तिरो ऽसानोति सा मौरभवदृषभ इतरस्ताश्यं समिवाभवत्ततो

मावो ऽजायत् क्लबितराभवदृष्वृष इतरो गर्दभीतरां गर्दभ

इतरस्ताश्यं समेवाभवत्तत एकशफमजायताजितराभवदस्त ई-

तरौ ऽविसितरा मेष इतरस्ताश्यं समेवाभवत्ततोऽजावयो ऽजा-

यतैवमेव यदिदं किञ्च मिथुनमापीपीलिकाभ्यस्तसर्वमसृजत्

॥ ४ ॥ सो ऽवदत् वाव सृष्टिरस्म्यर्हम् इद॒१ सर्वमसृजत्

तत् सृष्टिरभवत्सृष्ट्या षं हस्सैतस्यां भवति य एवं वेद ॥ ५ ॥

स ऋषभेभ्योऽन्यतस्स मुखाच्च योनेःहस्ताभ्यां चाग्निमसृजत तस्मादे-

तदुभयमलोमकमसतो ऽलोमका हि योनिरनतरतस्यदिद-

मातुरमुं पनानं पजेत्येकं देवमेतस्यैव सा विसृष्टिरेष उ

खेव सर्वे देवा . ग्रथ यत्किञ्चेदमाइ तदेतसो ऽसृजत तदु सोम

एतावदा इदमन्तं चैवान्नादन्नं च सोम एवान्नमग्निरन्नादः सैषा

॥ वृद्दारण्यकं ॥

ब्रह्माणो ९ तिसृष्टियच्छ्रेयसो देवानसृजताथ यन्मर्त्य: सन्नमृतानसृजत तस्मादतिसृष्टिरतिसृष्ट्या१ं हस्स्येतस्या भवति य एवं वेद ॥ ६ ॥ तदेतं तर्ह्याकृतमामीयतामच्यपाभ्यामेव व्याक्रियतासौ नामायमिदं३रूप इति तदप्येतर्हि नाम-रूपाभ्यामेव व्याक्रियते ९ सौ नामायमिदं३रूप इति स एष इदं प्रविष्ट ग्रानाखाग्रेभ्यो यथा नुर: नुरधाने ९ वदित: स्याद्दि-शुम्भरो वा विशुम्भरकुलाये तन्न पश्यत्यवकुल्त्सो हि स प्राण-नेव प्राणो नाम भवति बदन्वाकू पश्य३श्रनु: श्रृणवच्क्रोत्रं मन्वानो मनस्तान्यैवति वर्मनामायेव स यो ९ त एकैक-मुपास्ते न स वेदाकृत्स्नो झोषो ९ त एकैक-नेन भवत्यात्मेत्येवो-पासीतात्र झोते सर्व एकं भवन्ति तदेतत्पदनीयमस्य सर्वस्य यदयमात्मानेन झोतत्सर्व वेद यथा ह वैं पदेनानुविद्देदेवं कीर्तिभि: झ्लोकं विन्दते य एवं वेद ॥ ७ ॥ तदेतत्प्रेय: पुत्रात्रेयो वित्तात्रेयो ९ न्यस्मात्सर्वस्मादत्तररं यदयमात्मा स यो ९ न्यमात्मन: प्रियं ब्रुवीतां ब्रूयात्प्रियात्रेय इह कीर्त्यतादो हि तथैव स्यादात्मानेव प्रियमुपासीत स य श्रात्मानेव प्रियमुपास्ते न हास्य प्रियं प्रमायुकं भवति ॥ ८ ॥ तदा-त्स्यद्रप्टवियाया सर्व भविष्यन्तो मनुष्या मन्यन्ते किमु तद्वेद-व्यास्मान्नत्सर्वमभवदिति ॥ ९ ॥ ब्रह्म वा इदमग्र श्रासो-तदात्मानमेवाविददं ब्रह्मास्मीति तस्मात्त्सर्वमभवत्तथो यो देवानां प्रत्यबुद्धत स एवं तदभवत्तथापां तथा मनुष्याणां

॥ प्रथमा ऽ ध्या। चतुः ब्रा॥ १३

तदेतत्पश्यन्न् ऋषिर्वामदेवः प्रतिपेदे ऽ हूं मनुरभवं सूर्यश्चेति तदिदमप्येतर्हि य एवं वेदाहं ब्रास्मीति स इदं सर्वं भवति तस्य ह न देवाश्च नाभूत्या ईशते ऽ आत्मना भवत्यथ यो ऽ न्यां देवतामुपास्ते ऽ न्यो ऽ सावन्यो ऽ हमस्मीति न सवेद यथा पशुरेवं स देवानां यथा ह वै बहवः पशवो मनुष्यं भुञ्जुरेवमेकः पुरुषो देवान्भुनत्त्येकस्मिन्नेव पशावादीयमाने ऽ प्रियं भवति किंु बहुषु तस्मादेषां तन्न प्रियं यदेतन्मनुष्या विदुः ॥ १० ॥

ब्रक्स वा इदमग्र आसीत्केवलं तदेकं सन्न व्यभवत्तच्छ्रेयो रूपमत्यसृजत क्षत्रं यान्येतानि देवत्रा क्षत्राणीन्त्रादयो वरुणः सोमो रुद्रः पर्जन्यो यमो मृत्यु-

शान इति तस्मात्क्षत्रात्परं नास्ति तस्माद्ब्रास्मणः क्षत्रिय-

यमधस्तादुपास्ते राजन्य एव तद्यशो दधाति सैषा इद्रस्य योनिर्यद्ब्रक्स तस्माद्यद्यपि राजा परमतां गच्छति ब्रास्मैवात्त उपनिष्रियति स्वां योनिं य उ एनं द्विनत्ति स्वांर्धं स योनिमूर्छति स पापीयान्भवति यथा श्रेयांसं हि शंसति॥ ११॥

स नैव व्यभवत्तच्छूद्रं वर्णमसृजत पुष्पाणियं वै पूपेयं हूदयं सर्वं पुष्यति यदिदं किं च ॥ १२ ॥

स नैव व्यभवत्तच्छौद्रं वर्णामसृजत यानि देवजातानि गणााश ग्रास्यायन्ते वसवो रुद्रा आदित्या मरुत इति ॥ १२ ॥

स नैव व्यभवत्स्तच्क्षत्रयोरपमत्यसृजत धर्मं तदतत्क्षत्रस्य क्षत्रं यदर्मस्तस्मादधर्मात्परं नास्त्यथो

॥ वृद्धारण्यकं ॥

ग्रबलोयान्बलियाग्रङ्समाश्रङ्सते धर्मेपा यथा राज्ञेवं यो वै स धर्मः सत्यं वै तत्स्मात्सत्यं वदतमाहुर्धर्मं वदतीति धर्मं वा वदतॊ सत्यं वदतीत्येतद्वैतदयं भवति ॥ १४ ॥

तदेतदृक्साम नत्रं विट् शूद्रस्तदगिन्नेव देवेषु ब्रक्साभवद्वाग्वैषा मनुषेषु क्षत्रियेण क्षत्रियो वैश्येन वैश्यप्रशूद्रेण शूद्रस्तस्माद्ग्नावेव देवेषु लोकमिच्छते ब्रास्साणो मनुष्यवेताभ्यां हि दृपाभ्यां ब्रक्साभवदय यो रु वा ग्रस्माञ्जातस्स्वलोकमद-

ष्ट्रा प्रैति स एनमविदितो न भुनक्ति यथा वेदो वाननूको यद्वा कर्माकृतं यदिचु वा ग्रपनैवविन्दत्यस्यां कर्म करोति तदस्यात्ततः चोयत एवात्मानमेव लोकमुपास्ते स य ग्रात्मानमेव लोकमुपास्ते न हास्य कर्म क्षीयते ऽस्माद्धेवात्म-

नो यद्यत्कामयते तत्तत्सृजते ॥ १५ ॥ ग्रथो ग्रयं वा ग्रात्मा सर्वेषां भूतानां लोकः स यज्जुहोति यजते तेन देवानां लोको ऽथ यदनुब्रूते तेनर्षीणामथ यत्पितृभ्यो यन्नमस्यत्यथ मनुष्याणामथ यत्स्वपदाय वयांसि च गृहेषु स्वापदान्युपजीवात्ति तेन तेषां लोको यथा रु वै स्वाय लोकायार-

स्तिमिच्छेदेवर्षं हैवंविदे सर्वाणि भूतान्यस्मिमिच्छति तद्वा एतदिदं मौनॊङ्सितम् ॥ १६ ॥ ग्रात्मैवेदमग्र ग्रासी-

देक हैव स एको ऽकामयत स्यादिथ प्रजायेयाथ वित्तं मे स्यादिथ यजेयाथ वित्तं मे स्यादिति

॥ प्रथमो ऽध्या। पञ्च॰ ब्रा॰ ॥

मे स्यादय कर्म कुर्वीतत्येतावान्वै कामो नेच्छॊङ्गश्र नातो भूयो विन्देतस्मादप्यतरङ्गेकाकी कामयते ज्ञात्या मे स्यादय प्रज्ञायेयाथ वित्तं मे स्यादय कर्म कुर्वीतति मु धावद्यतेषा-मेकिं न प्राप्तोत्येकृत्स्न एव तावन्मन्यते तस्यो कृत्स्नता मन एवास्यातमा वाग्जाया प्राणा: प्रज्ञा चतुर्मानुषं वित्तं चक्षुषा हि तद्दिन्दते श्रोत्रं दैवर्षं श्रोत्रेण हि तच्छृणोत्यात्मेवास्य कर्मात्मना हि कर्म करोति स एष पाद्द्रो यज्ञ: पाद्द्र: पशु: पाद्द्र: पुरुष: पाद्द्रिमदशं सर्वं यदिदं किञ्च तदिदशं सर्व-माप्नोति य एवं वेद ॥ १० ॥

॥ चतुर्थं ब्राह्मणां ॥

यत्समान्नान्नि: मेधया तपसाजनयत् पिता ॥ एकस्मा साधारणां दे देवान्भाजयत् ॥ त्रीण्यात्मने ऽकृत पशुभ्य एकं प्रायश्चित्तं ॥ तस्मिन्सर्वं प्रतिष्ठितं यज्ञ प्राप्नोति यज्ञ न ॥ कस्मात्तानि न जीयते ऽन्नमानि सर्वदा ॥ यो वैतामचिंतिं वेद सो ऽन्नमत्ति प्रतीकैन ॥ स देवानपि गच्छति स ऊर्जमुपजीवतोति लोक: ॥ १ ॥

यत्समान्नान्नि: मेधया तपसाजनयत् पितात् मेधया हि तप-

॥ वृंहदारण्यकं ॥

साङ्ज्जयत् पितृकर्मस्य साधारामितीदमिवास्य तत्साधार-पामन्नं यदिदम्चते स य एतदुपास्ते न स पाप्मनो व्य-वर्तते मिश्रंश्चेतदू हि देवान्भाजयति तदितं च प्रकृतं घ तस्मादेवेभ्यो जुहोति च प्र च जुहत्यथो श्रद्धादर्शपूर्णामासाविति तस्मादिष्टियाजुक: स्यात्प्रशुभं एकं प्रायच्छोन्दिति तत्पय: पयो धेन्वाग्रे मनुष्याश्च पशवश्चोपजीवन्ति तस्मा-त्कुमारं ज्ञातं घृतं वैवाग्रे प्रपिलेद्यति स्ततमं वानुधापयन्त्यथ वत्सं ज्ञातमदुरतृणाद इति तस्मिस्तर्व प्रतिष्ठितं यच्च प्राणिति यच्च नेति प्रयसि होतॄन् मन्त्रं प्रतिष्ठितं यच्च प्रा-पिति यच्च न तद्यादिदमाद: संवत्सरं पयसा जुहदप पुनर्मृत्युं जयतीति न तथा विद्याददुरेव जुहोति तदरु: पुनर्मृत्युमप-जयत्येवंविद्धात्तर्वणं हि देवेभ्यो अन्नां प्रयच्छति कस्मा-तानि न क्षीयते अन्नमानानि सर्वदेति पुरुषो वा अन्नति: स होदमनं पुन: पुनर्जनयते यो वैतामचिनिं वेदेति पुरुषो वा श्रद्धाति: त होदमनं विविधया जनयति कामनीय इतन्न कुर्यात् द्वीपित हि सो अन्नमत्ति प्रतिवेनेति मुखं प्रतीकं मुखेनत्येतस्स देवानपि गच्छति स ऊर्जमुपनिजोवतोति प्रश-ंस:॥ २ ॥

त्रीण्यात्मने कुरुत इति मनो वाचं प्राप्यां ता-न्यात्मने कुरुतान्यत्रमनसा श्रद्धूयादर्शन्यत्रमनसा श्रौषमिति मनसा ह्येव पश्यति मनसा शृणोति काम: सङ्क-ल्पो विचिकित्सा श्रद्धा अश्रद्धा धृतिर्धृतिरधीरित्येत्स-

॥ प्रथमो ऽध्यायः पञ्चमः ब्राह्मणः ॥

सर्वं मन एव तस्मादपि पृष्ठत उपस्पृष्टो मनसा विजा-

नाति यः कश्च शब्दो वागेव सैषा शान्तमायत्तेषा हि न

प्राणो ऽपानो व्यान उदानः समानो न इत्येतत्सर्वं प्राण एव-

तन्मयो वा ऋथ्यमात्मा वाग्मयो मनोमयः प्राणामयः ॥३॥

त्रयो लोका एत एव वागेवायं लोको मनो ऽन्तरालोकः

प्राणो ऽसौ लोकः ॥४॥ त्रयो वेदा एत एव वागेवऋग्वे-

दो मनो यजुर्वेदः प्राणाः सामवेदः ॥५॥ देवाः पितरो

मनुष्या एत एव वागेव देवा मनः पितरः प्राणो मनुष्याः

॥६॥ पिता माता पितामह एव मन एव पिता वाग्माता

प्राणाः प्रजा ॥७॥ यत्किञ्च विश्ञातं वाचस्तदूपं वाग्धि विश्नाता वागेनं तदूवा-

ति ॥८॥ यत्किञ्च विजिज्ञास्यं मनसस्तदूपं मनो हि

विजिज्ञास्यं मन एनं तदूवावति ॥९॥ यत्किञ्चाविज्ञातं

प्राणस्य तदूपं प्राणो ह्याविज्ञातः प्राण एनं तदूवावति

॥१०॥ तस्यै वाचः पृथिवी शरीरं दोतीद्रूपमस्यान्न-

स्त्यावत्त्येव वात्तावत्ती पृथिवी तावानयमग्निः ॥११॥

श्रथितस्य ममसो यौः शरोरं ज्योतीद्रूपमसावादित्यस्तस्याव-

देव मनस्ताक्तो यौस्तावामसावादित्यस्तौ मिशुनऋतं समै-

तां ततः प्राणो ऽजायत स इन्द्रः स ऋषो ऽसपल्लो दिती-

यो वै सपल्लो नाश्य सपल्लो भवति य एवं वेद ॥१२॥

श्रथितस्य प्राणस्यापः शरोरं ज्योतीद्रूपमसौ चन्द्रमास्तदिदं वाङ्मनसोः

प्राप्तस्ताक्ष्य प्राप्तस्सावानसौ चन्द्रः तं हते सर्व एव समाः सर्वे ऽनसाः स यो हेताननत्वत उपास्ते ऽनवरतं स लोकं जयत्ययो केताननुपास्ते ऽनुत्तमं लोकं जयति ॥१३॥

स एष संवत्सरः प्रजापतिः षोडशकलस्तस्य रात्रय एव पञ्चदशकलाः ध्रुवैवास्य षोडशी कला संप्रतिमिरेवा च पूर्यते ऽप च क्षीयते सो ऽमावास्यां रात्रिमेष्यन् षोडश्यां कलया सर्वमिदं प्राप्नोत्प्रविष्ट्य तत्तः प्रातरिजाते तस्मादेतां रात्रिं प्रापाभृतः प्राप्नुवन्ति न विहित्सादपि कृकालस्यैतस्याः पक्षे देवतां ऋपचिलो ऽथ १५ ॥ यो वै तं संवत्सरं प्रजा-पतिं षोडशकलो ऽयमेव स यो ऽयमेवंकित्पुरुषस्तस्य वित्तमेव पञ्चदशकला आत्मैवास्य षोडशी कला स वित्तेनैवां च पूर्यते ऽप च क्षीयते तदेतत्कृभ्यं यदयमात्मा प्रतिरिवित्तै तस्माद्यपि सर्वज्ञानिं दीक्षत आत्मन्ना चेक्जीवति प्रतिधनागादित्येवाऽथ ॥१५॥

अथ यो वाव स लोकं मनुष्यलोकं शतृकामो देवतलोक इतित स यो ऽयं मनुष्यलोके पुत्रपौत्राद्यो मान्येन कर्मणा कर्मणा पितृलोको विधीयं देवतलोको वै लोकानां श्रेष्ठस्तस्मादियं प्रशंसा॑सति ॥ १६ ॥ अथातः संपत्तिरदा प्रेप्ठान्मन्यते ऽथ पुत्रमाे बं ब्रह्म तं यज्ञस्त्वं लोक इतित स पुत्रः प्रत्याहारं ब्रह्मासं यज्ञो ऽयं लोकं रतित यदे किञ्चनं तस्य सर्वस्य ब्रह्मोयेकता ये वै के च यज्ञाः लोकास्तेपां सर्वेषां यज्ञ इत्येकतां यत इत्यकतम् ये लोकास्तेषां ॥

॥ प्रथमो ऽध्यायः ॥ कण्ड ब्रा॥ २९

सर्वेषां लोकानामेकस्मादेव इदं सर्वमेतन्मा सर्वपथं सम्म-मित्सों डभुनजदिति तस्मात्पुत्रममुमुङ्क्षितं लोकस्मादस्तस्मादे-नस्मुजास्मति म यदेवंविदस्माल्लोकात्प्रेत्यस्थिरेव प्राप्नेषे सत्वं फुत्रमाविशति स यच्चेन किंचिदृश्याकृतं भवति तस्मादेनसः पुत्रो मुच्यति तस्मात्पुत्रो नाम स पुत्रे-मेघास्मच्छोके प्रतिमुङ्क्तस्यधेनमते देवा: प्राप्नु ग्रमृता ब्राविशासि ॥ १७ ॥ पृथिव्यै चैवमग्नेष्टे देवी वागाविशति सा वै दृष्टा वाग्यत् फसदेव वदति तत्तद्वति ॥१८॥

दिक्स्वस्मादिव्यं चैनं मुखे ऽग्राविशति तदेव मुखेनन्वे-व भक्षयध्यो न शोचति ॥ १९॥ श्राद्धमितं चन्द्रमसं सम्य देवः प्राप्नु ब्राविशति स वै देवः प्राप्नो यत् सद्गरम्यं-ब्रास्मरब्धं यद् व्यश्नते डकुते न रिष्यति स यावन्कत्सर्वेषां भूतानामात्मा मार्जाति पथिषा देवतेप्स्यं स यावतां देवताभिर्-

सर्वापिर्मूर्ताम्प्रकल्पेष्टं हैकंविदप्षं सर्वमपिर्भूतान्सर्वकृत्स-र्वं विक्षेमः प्रजापतिं लोकाः शाश्वतदिति तद्वदति पुरुषविमुचो-गहति न ह वै देवस्यापं गहति ॥२०॥ ग्रष्यातो ब्रह्मीमाषं-स प्रजापतिर् कर्माणि समृञ्जे तानि सृष्टान्यो ऽन्येन-स्रईत्त वदिष्याम्येवाहमिति वाग्द्रे इन्द्रियाम्यहमिति चनुः श्रोष्याम्यरुमिति श्रोत्रमेवमन्यानि कर्मापि यथा कर्म तानि मृत्युः श्रमो भूयोपयेमे तान्याप्रोतान्याभ्या मृत्युवरून्ध तस्मा-च्क्रोम्यतैव वाक् ब्राम्यत चनुः श्रोम्यत श्रोत्रमथममेव

नाम्रोद्यो ऽयं मध्यमः प्राप्यास्तानि ज्ञातुं दद्रिरे ऽयं वै नः श्रेष्ठो यः सरहस्योऽवसाद्गृह्णाति न व्यथते ऽथो न रिष्यति ऋतास्यैव सर्वे ऽनुपमसामिति त एतस्यैव सर्वे ऽनुपमभवॐस्त-स्मादित एतेनार्यायत्ते प्राणा इति तेन रु वाव तत्कुलमा-चन्नते यस्मिन्कुले भवति य एवं वेद् य उ हैवंविदा स्पर्धते ऽनुप्रुष्य हैवानत्तो म्रियत इत्यध्यात्मं ॥ २१ ॥

अथाधिदैवतं । द्वलिष्याम्येवाहुमित्यग्निर्दधे तपस्याम्यरुमित्यादित्यो भास्या-म्यरुमिति चन्दमा अवमन्या देवता यथा देवतर्षिं स यथेषां प्राणानां मध्यमः प्राणो ऽवमताम देवतानां वायुरेवाधि क्षान्या देवता न वायुः सैषा ऽनस्तमिता देवता यथायुः ॥ २२ ॥

अथैष श्लोको भवति यतश्चोदेति सूर्यो ऽस्तं यत्र च गहतीति प्राणाद्धा उदेति प्राणो ऽस्तमिति तं देवाश्चक्रिरे धर्म॑ स एवं च स उद् श्व इति यथा एते ऽमुत्राध्रियत तदेवाय॑ कुर्वन्ति तस्मादेकमेव व्रतं चरेत्प्राणार्हिवापान्याघ्र नेह्मा पाप्मनोऽमुंवादिनि यथु चरत्तन्नापिविपत्तमा एतस्य देवतायै सायुज्यॐ सलोकतां जयति ॥ २३ ॥

॥ पञ्चमं ब्राह्मणं ॥

॥ द्वितीयो ऽध्यायः प्रथ॒ ब्रा॥

त्रयं वा इदं नाम चैव कर्म तेषां नाम्नां वागित्येतदेषामुख्य-

मतो हि सर्वाणि नामान्युत्तिष्ठन्त्येतदेषां सामेतदिद सर्वैर्ना-

मभिः समेतदेषां ब्रह्मेतदिद सर्वाणि नामानि बिभर्ति ॥ १ ॥

अथ रूपाणि चतुरित्येतदेषामुख्यमतो हि सर्वाणि रूपाणु-

तिष्ठन्त्येतदेषां सामेतदिद सर्वे रूपाः सममेतदेषां ब्रस्मेतदिद

सर्वाणि रूपाणि बिभर्ति ॥ २ ॥ अथ कर्मणामात्मेत्येतदे-

षामुख्यमतो हि सर्वाणि कर्माण्युत्तिष्ठन्त्येतदेषां सामेतदिद

सर्वेः कर्मभिः सममेतदेषां ब्रस्मेतदिद सर्वाणि कर्माणि

बिभर्ति तदेतच्चतुर्यं तदेकमयमात्मात्मा एकः सन्नतच्चयं

तदेतदमृतं सत्येन ह्रुतं प्राणो वा अमृतं नामरूपे सत्यं

ताभ्यामयं प्राणः प्रकृतः ॥ ३ ॥

॥ षष्टं ब्राह्मणं ॥

॥ इति वृहदारण्यकके प्रथमो ऽध्यायः ॥

हरिः ॐ ॥दमबालाकिरिहानूचानो गार्ग्य ग्रामं स होवाचाङ्गि-

रसत्नु काश्यं ब्रह्म ते ऽहुवापीति स होवाचाजातशत्रुः

सहस्रमेतस्यां वाचि दद्मो जनको जनक इति वै जना

धावन्ति ॥ १ ॥ स होवाच गार्ग्यो य एवं पुरुषे

ॐ

पुरुष एनमेवाहं ब्रह्मोपास इति स होवाचाजातशत्रुर्मा मैत्रेयीसंवदिष्ठा ऋतिष्ठा: सर्वेषां भूतानां मूर्धा राजेति वा ऋ्रह्मेतमुपास इति स य एनमेवमुपास्ते प्रतिष्ठा: सर्वेषां भूतानां मूर्धा राजा भवति ॥ २ ॥ स होवाच गाग्र्यो य एनासौ चन्द्रे पुरुष एनमेवाहं ब्रह्मोपास इति स होवाचाजातशत्रुर्मा मैत्रेयीसंवदिष्ठा बृहस्पतिरेवास: सोमो राजेति वा ऋ्रह्मेतमुपास इति स य एनमेवमुपास्ते 'हरह: सुत: प्रसुतो भवति नास्यात्रं ज्ञायते ॥ ३ ॥ स होवाच गाग्र्यो य एनासौ विद्युति पुरुष एनमेवाहं ब्रह्मोपास इति स होवाचाजातशत्रुर्मा मैत्रेयीसंवदिष्ठा तेजेस्विति वा ऋ्रह्मेतमुपास इति स य एनमेवमुपास्ते स्ते तेजस्वी भवति तेजस्विनी हास्य प्रज्ञा भवति ॥ ४ ॥ स होवाच गाग्र्यो य एनायमाकाशे पुरुष एनमेवाहं ब्रह्मोपास इति स होवाचाजातशत्रुर्मा मैत्रेयीसंवदिष्ठा पूणामप्रवर्त्तनित वा ऋ्रह्मेतमुपास इति स य एनमेवमुपास्ते पूर्यतेऽस्य प्रजया पशुभिर्नास्माल्लोकात्प्रजोदर्त्तते ॥ ५ ॥ स होवाच गाग्र्यो य एनायं वायौ पुरुष एनमेवाहं ब्रह्मोपास इति स होवाचाजातशत्रुर्मा मैत्रेयीसंवदिष्ठा इन्द्रो वैकुठोऽपराजितासेनेइति वा ऋ्रह्मेतमुपास इति स य एनमेवमुपास्ते ऋ्रिष्णुर्हापरारिष्णुर्भवत्यनुत्तस्यजायी ॥ ६ ॥ स होवाच गाग्र्यो य एनायमग्नौ पुरुष एनमेवाहं ब्रह्मो-

॥ द्वितीयो ऽथ्या। प्रथ॰ ब्रा॥

पास इति स होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्संविदिष्ठा वि-

षासधिरिति वा ऋतुमेतमुपास इति स य एतमेवमुपास्ते

विषामहिर्‌ह भवति विषामहिर्‌हास प्रजा भवति ॥ ७ ॥

स होवाच गार्ग्यो य एवायमप्सु पुरुष एतमेवाहं ब्रास्सो-

पास इति स होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्संविदिष्ठा: प्रति-

रूप इति वा ऋतुमेतमुपास इति स य एतमेवमुपास्ते प्रति-

रूपषं हैवैनमुपगच्छति नाप्रातिरूपमथो प्रतिरूपो ऽस्मा-

जायते ॥ ८ ॥

स होवाच गार्ग्यो य एवायमादर्शे पुरुष -

एतमेवाहं ब्रास्सोपास इति स होवाचाजातशत्रुर्मा मैत-

स्मिन्संविदिष्ठा रोचिष्पुरुरिति वा ऋतुमेतमुपास इति स य

एतमेवमुपास्ते रोचिष्पुरुह भवति रोचिष्पुरुहास्य प्रज्ञा भव-

त्यथो ये: सन्निगच्छति सर्वाभंश्तानतिरोचते॥ ९ ॥

स हो-

वाच गार्ग्यो य एवायं यतं पश्नाच्छब्दो ऽनूदित्येतमेवाहं

ब्रास्सोपास इति स होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्संविदिष्ठा

ऋसुरिति वा ऋतुमेतमुपास इति स य एतमेवमुपास्ते सर्वॆषं

हैवास्मै लोक श्रावुरेति नैतं पुरा कालात्प्राप्नो जर्हाति

॥ १० ॥

स होवाच गार्ग्यो य एवायं दिश्नु पुरुष एतमेवाहं

ब्रास्सोपास इति स होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्संविदिष्ठा

द्वितीयो ऽनपग इति वा ऋतुमेतमुपास इति स य एतमेव-

मुपास्ते द्वितीयवान् ह भवति नास्माद्रपश्चिक्रियते ॥ ११ ॥

स होवाच गार्ग्यो य एवायं छायामय: पुरुष एतमेवाहं ब्रास्सो-

॥ वृद्दारण्यकं ॥

पास्त इति स होवाचाजातशत्रुर्मा मैत्रामित्संवदिष्ठा मृत्युुरिति त्वा श्रद्धामेतमुपास इति स य एतमेवमुपास्ते सर्वर्हं देवा-स्मिद्धोक श्रायरेति नैतं पुरा कालान्नम्रागृह्नति ॥ १२ ॥

स होवाच गार्ग्यो य एवायमात्मनि पुरुष एतमेवाहं ब्रह्म-पास्त इति स होवाचाजातशत्रुर्मा मैत्रामित्संवदिष्ठा श्रात्म-स्वीति वा श्रद्धामेतमुपास इति स य एतमेवमुपास्ते श्रात्मन्व्वी हु भवत्यात्मविनी हास्य प्रज्ञा भवति स हु तूष्णींमास गम्यः ॥ १३ ॥

स होवाचाजातशत्रुरेतावदित्येतावदिति नैत-वत्ता विदितं भवतीति स होवाचागार्ग्य उव लवायामिनि ॥ १४ ॥

स होवाचाजातशत्रुः प्रतिलोमं वै तद्ब्राह्मणाः क्षत्रियमुपेयादह्र्ं मे वद्यतोति यो वाव ला ज्ञपघिष्यामोति तं पाप्मावादायोत्तस्यौ तौ हु पुरुषर्षभं सुमनाङ्गमतुस्स्तमेतर्ह्य-मभिरामल्रयां चक्रे वृ्तुपादरवासः सोमराज्ञिति स नोत्त-स्थौ तं पापिनापेपं बोधयां चकार स होत्तस्थौ ॥ १५ ॥

स होवाचाजातशत्रुः यत्रैष एतत्सुप्तोऽभूदिति विज्ञानमयः पुरुषः क्षैष तदभूत्कृत एतदारादिति तदु हु न मेने गर्र्क्ष ॥ १६ ॥

विज्ञानमयः पुरुषस्तदेशां प्राणानां विज्ञानिनं विज्ञानमादाय य एषोऽन्तर्हृदय श्राकाशस्तस्मिंश्चरते तानी यदग्रृह्नात्यर्थ स तल्पुरुषः स्वपिलि नाम तदृशेति तु प्राणो भवति गृृह्नाति वारमृक्हलं चतुर्गृृहोतर्हि श्राकाश गृृह्नाति मनः ॥ १७ ॥

॥ द्वितीयो ऽध्यायो द्वि॰ ब्रा॰॥

स यत्रैतत्स्वप्नया चरति ते ह्यस्य लोकास्तदुतेव महाराजो भवत्युतेव महाब्राह्मणो उतेवोच्चावचं निगच्छति स यथा महा- राजो जनपदं निष्क्रीय स्व जनपदे यथा कामं परिवर्त्त एवैष एतत्प्राणान्गृहीत्वा स्वे शरीरे यथाकामं परिवर्त्तते ॥ १९ ॥ अथ यदा सुपुतो भवति यदा न कञ्चन वेद द्वि- ता नाम नाडो द्वासप्ततिः सहस्राणि हृदयात्पुरीततमभि- प्रतिष्ठते ताभिः प्रत्यवसृश्य पूरोति शेते स यथा कुमारो वा महाब्राह्मणो वा वातिग्रीम आनन्दस्य गवा शयीतैवमेवैतच्छेते ॥ १९ ॥ स यथोर्णनाभिस्तन्तुनोच्छ्रयेतेशोकेनो- द्रा विस्फुलिङ्गा युध्रत्येवमेवास्मादात्मनः सर्वे प्राणा: सर्वे लोका: सर्वे देवाः सर्वाणि भूतानि व्युध्रन्ति तस्यो- पनिषत्सत्यस्य सत्यमिति प्राणा वै सत्यं तेषामेष सत्यं ॥ २० ॥

॥ प्रथमं ब्राह्मणं ॥

यो ह वै शिशुरं साधानभूः सप्रत्याधानभूः सस्थूपाभूः सदामं वेद सत्त ह दृषतो श्रातृव्यानवरूणाधायं वाव शिशुर्यों डयं मध्यमः प्राणास्तस्येदमाधामिदं प्रत्याधानं प्राणाः स्थूणात्रं द्राम ॥ १ ॥ तमेताः समाधितय उपतिष्ठते तथा इमा ग्रन्थ लोक्तियो राजयस्ताभिरेनभू हृद्रो डन्वायत्तो डथ या

॥ वृददारण्यकं ॥

श्रदन्नापस्ताभिः पर्जन्यो या कनीनका तयादित्यो यत्कृष्णां तेनाग्निर्यचकुस्तेनेंद्रोऽधरयैनं वर्तन्या पृथिव्यन्वायत्ता श्रौततय्या नम्यतां य एव वेद ॥ २ ॥ तदेष श्लोको भवत्यवागिवलश्रमस उर्ध्वबुध्नस्तस्मिन्यशो निहितं विश्रद्रपं ॥ तस्यासत ऋषयः सप्त तीरि वाग्रथ्मी ब्रह्मणा संविदानेत्यवागिवलश्रमस उर्ध्वबुध्न इतीदं तच्छ्रुत एष श्लोकोऽथर्वाङ्गिरस उर्ध्वबुध्नस्तस्मिन्यशो निहितं विश्रद्रपमित्ति प्राणपा वै यशो विश्वद्रपं प्राणानेतद्रह तस्यासत ऋषयः सप्त तीरि रैत प्राणा वा ऋषयः प्राणानेतद्रह वाग्रथ्मी ब्रह्मणा संवित्ते ॥ ३ ॥ इमावेव गौतमभारद्दाजावमेव गौतमोऽयं भरद्वाज इमावेव विश्वामित्रजमदग्नी ऋयमेव विश्वामित्रोऽयं जमदग्निरमावेव वसिष्ठकश्यपावमेव वसिष्ठोऽयं कश्यपो वागेवात्रिवाचा श्येनमयतेऽत्तिह वै नामितयददत्रिरिति सर्वस्यात्ता भवति सर्वमस्यात्रिर्भवति य एवं वेद ॥ ४ ॥

॥ द्वितोयं ब्राह्मणं ॥

॥ द्वितीयो ऽथ्या॰ तृती॰ ब्रा॰॥

द्वे वाव ब्रह्मणो रूपे मूर्तं चैवामूर्तं च मर्त्यं चामृतं च स्थितं च यच्च सघ्र तस्थौ ॥ १ ॥

तदेतन्मूर्तं यदन्यद्वायोश्चान्तरिक्षाद्रिराशिनस्तदव स्थितमेतस्मिन्नेतस्य मृतस्यैतस्य स्थितस्यैतस्य स इतस्य मृतस्य स्थितस्यैतस्य सत एष रसो य एष तपति सतो ऽष रसः ॥ २ ॥

ब्रह्मामूर्तिं वायुर्यातिरिनं चैतदमृतमेतद्यदेत- स्यत्स्यैतस्यामूर्तस्यैतस्यामृतस्यैतस्य यत एतस्य तस्यैष रसो य एष एतस्मिन्न्मण्डले पुरुषस्यैष रस इत्यधिदैवतं ॥ ३ ॥

अथाध्यात्ममिदमेव मूर्तं यदन्यत्प्राणाच्छ्वासौ आत्मन्नाकाश एतम्न्नत्यनन्नतं स्थितमेतस्मिन्नेतस्य मृतस्यैतस्य स्थितस्यैतस्य सत एष रसो यद्नरः सतो ऽष रसः ॥ ४ ॥

अथामूर्तं प्राणाश्व यश्रायमत्कारात्साकाश एतद्- मृतमेतद्यदेतस्यतस्यैतस्यामूर्तस्यैतस्यामृतस्यैतस्य यत एतस्य तस्यैष रसो यो ऽयं दक्षिणो ऽदनपुरुषस्यैष रसः ॥ ५ ॥

तस्यैष पुरुषस्य रूपं यथा महरज्जनं वासो यथा पाण्ड्विविकं यथान्द्रगावो यथा सकृदियुक्तं सकृदियुत्पेव रुह व ग्रस्य श्रीभर्वति य एवं वेदाथात श्रादेशो नेति नेति न ह्येतस्मादिति नेत्यन्यत्पर- मस्त्यथ नामधेयं सत्यस्य सत्यमिति प्राणा वै सत्यं तेषा- मेष सत्यं ॥ ६ ॥

॥ तृतीयं ब्राह्मणं ॥

॥ वृहदारण्यकं ॥

मैत्रेयीति होवाच याज्ञवल्क्य उञ्यास्यन्वा श्वे ऋऋषम्स्थानादस्म ऋतु ते ऽनया कात्यायन्यालं करवापीति ॥ १ ॥ सा होवाच मैत्रेयी यन्नु इयं भगोः सर्वा पृथिवी वित्तेन पूर्णा स्यात्कथं तेनामृता स्यामिति नेति स होवाच याज्ञवल्क्यो घथैवापकरपावतां जीवितं तथैव ते जीवितऽस्यादमृतवस्य तु नाशास्ति वित्तेनेति ॥ २ ॥ सा होवाच मैत्रेयी येनाहं नामृता स्यां किमहं तेन कुयां यदेव भगवान्वेद तदेव मे ब्रूहीति ॥ ३ ॥ स होवाच याज्ञवल्क्यः प्रियवतारे नः सती प्रियं भाषम ऋत्विजामि ते व्याचक्षाणस्य तु मे निदिध्यास्वेति ॥ ४ ॥ स होवाच न वा श्वे पत्युः कामाय पतिः प्रियो भवत्यात्मनस्तु कामाय पतिः प्रियो भवति न वा श्वे जायायै कामाय जायाप्रिय भवत्यात्मनस्तु कामाय जायाप्रिया भवति न वा श्वे पुत्राणां कामाय पुत्राः प्रिया भवत्यात्मनस्तु कामाय पुत्राः प्रियाः भवन्ति न वा श्वे वित्तस्य कामाय वित्तं प्रियं भवत्यात्मनस्तु कामाय वित्तं प्रियं भवति न वा श्वे ब्रह्मणः कामाय ब्रह्म प्रियं भवत्यात्मनस्तु कामाय ब्रह्म प्रियं भवति न वा श्वे द्रत्रस्य कामाय द्रत्रं प्रियं भवत्यात्मनस्तु कामाय द्रत्रं प्रियं भवति न वा श्वे लोकानां कामाय लोकाः प्रिया भवत्यात्मनस्तु कामाय लोकाः प्रिया भवति न वा श्वे देवानां कामाय देवाः प्रिया भवत्यात्मनस्तु कामाय

देवा: प्रिया भवन्ति न वा श्रे वेदानां कामाय वेदा: प्रिया भवन्ति न वा श्रे भूतानां कामाय भूतानि प्रियाणि भवत्यात्मनस्तु कामाय भूतानि प्रियाणि भवन्ति न वा श्रे सर्वस्य कामाय सर्व प्रियं भवत्यात्मनस्तु कामाय सर्व प्रियं भवत्यात्मा वा श्रे द्रष्टव्य: श्रोतव्यो मतव्यो निदिध्यासितव्यो मैत्रेय- त्मनो वा श्रे दर्शनिन श्रवणेन मत्या विज्ञानenedर्शं सर्व विदितं॥५॥

ब्रह्म तं परादादो ऽननात्मनो ब्रह्म वेद नात्र तं परादाद्यो ऽननात्मन: नात्र वेद लोकास्तं पर- दुर्यो ऽननात्मनो लोकान्वेद देवा तं परादुर्यो ऽन्य- त्मनो देवान्वेद भूतानि तं परादुर्यो ऽननात्मनो भूत- मि वेद सर्व तं परादादो ऽननात्मन: सर्व वेदं ब्रह्मेदं ज्ञात्रमिमे लोका इमे देवा इमानि भूतानीदं सर्व यदय- मात्मा॥६॥

स यथा दुन्दुभेर्हन्यमानस्य न वाङ्ग्याउबुद- शब्देन गृहीत:॥७॥

स यथा शङ्खस्य धमायमानस्य न वाचा- उक्बदाङ्कुयाद्रूपाय शङ्खस्य तु ग्रहणेन शङ्खध्वस् वा शब्दो गृहीत:॥८॥

स यथा वीणायै वाद्यमानायै न वा- स्थाङ्कुबदाङ्कुयाद्रूपाय वीणावादस्य वा शब्दो गृहीत:॥९॥

स यथार्द्रैधाग्नेरप्यादितात्पृथग्धूमो विमिश्राल्येव वा श्रे ऽस्य महतो भूतस्य निश्वसितमेत-

॥ वृहदारण्यकम् ॥

ऋग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदो ऽथर्वाङ्गिरस इतिहासः पुराणां विद्या उपनिषदः श्लोका: सूत्राण्यनुव्याख्यानानि व्याख्यान-

निरुक्तानि निघार्णानि ॥ १० ॥ स यथा सर्वासामपां समुद्ध एकायनमेवऽयं सर्वेषां स्पर्शानां त्वगेकायनमेवऽयं सर्वेषां रसानां जिह्वैकायनमेवऽयं सर्वेषां गन्धानां ना-

सिके एकायनमेवऽयं सर्वेषां रूपाणां चतुरेकायनमेवऽयं सर्वेषां शब्दानां श्रोत्रमेकायनमेवऽयं सर्वेषां सङ्ङ-

ल्पानां मन एकायनमेवऽयं सर्वासां विद्यानां हृदयमेका-

यनमेवऽयं सर्वेषां कर्मणां हस्तावेकायनमेवऽयं सर्वेषा-

मानन्दानामुपस्थ एकायनमेवऽयं सर्वेषां विसर्गाणां पायुरे-

कायनमेवऽयं सर्वेषामधनां पादावेकायनमेवऽयं सर्वेषां वेदानां वागेकायनं ॥ ११ ॥ स यथा सैन्धवखिल्य उदके प्राप्त उद-

कमेवानुविलीयित न हस्योदृश्यायेव स्याच्चतो यतस्वाद-

दित लवणमेविं वा घर इदं महदूतमनन्तमपारं विज्ञा-

नघन एवतम्भा भूतभ्य: समुत्थाय तान्यवानुप्रविश्याते न

प्रेत्य सज्ञास्तीरे ब्रवोमीति होवाच याज्ञवल्क्य: ॥ १२ ॥

सा होवाच मैत्रेयीत्रेव मा भगवान्मूमूर्षु: प्रेत्य सज्ञास्तीति

स होवाच न वा अरे ऽहं मोह्यमित्तं वा घर इदं

विज्ञानाय ॥ १३ ॥ यत्र हि द्वैतमिव भवति तदितर इतरं पश्यति तदितर इतरं जिघ्रति तदितर इतरं रसयति तदितरमभिवदति तदितर

इतरं शृणोति तदितर इतरं मनुते तदितर इतरमभिवदति तदितर

॥ द्वितीयो ऽ ध्या० पञ्च० ब्रा० ॥

विजानाति यत्र वा ग्रस्य सर्वमात्मेवाभूतत्केन कं जिघ्रत्त्केन कं पश्येत्तत्केन कषं शृणुयात्तकेन कमभिवदेत्तत्केन कं मन्ते तल्लोकं तं विदानोयानेदसं मद्वै विजानाति तं केन विजानीयाद्विज्ञातारमरे केन विजानीयादिति ॥ १४ ॥

॥ चतुर्थ ब्रास्पं ॥

इयं पृथिवी सर्वेषां भूतानां मध्स्ये पृथिव्यै सर्वाणि भूतानि मधु यस्यायमस्यां पृथिव्यां तेजोमयो ऽ मृतमयः पुरुषो यस्याघ्यात्मं शारीरस्तेजोमयो ऽ मृतमयः पुरुषो ऽ यमेव स यो ऽ यमात्मेदममृतमिदं ब्रह्मेदं सर्व ॥ १ ॥ इमा ग्रापः सर्वेषां भूतानां मध्वासामपां सर्वाणि भूतानि मधु यस्यायमस्मिन् तेजोमयो ऽ मृतमयः पुरुषो यस्यायनक आत्मनि तेजोमयो ऽ मृतमयः पुरुषो ऽ यमेव स यो ऽ यमात्मेदममृतमिदं ब्रह्मेदं सर्व ॥ २ ॥ इयमग्निः सर्वेषां भूतानां मध्वस्येऽ ग्नौ सर्वाणि भूतानि मधु यस्यायमस्मिन्नपां तेजोमयो ऽ मृतमयः पुरुषो यस्यायमध्यात्मं वाग्मयस्तेजोमयो ऽ मृतमयः पुरुषो ऽ यमेव स यो ऽ यमात्मेदममृतमिदं ब्रह्मेदं सर्व ॥ ३ ॥ इयं वाग् सर्वेषां भूतानां मध्स्ये वाचः सर्वाणि

भूतानि मधु घस्त्रायमस्मिन्न्वायौ तेजोमयो ऽमृतमयः पुरुषो पश्चायमध्यात्मं प्रापास्तेजोमयः ऽमृतमयः पुरुषो ऽयमेव स यो ऽयमात्मेदममृतमिदं ब्रह्मेदं सर्व ॥ ४ ॥ ऋयमाहि्यः सर्वेषां भूतानां मध्यस्यादित्यस्य सर्वाणि भूतानि मधु यश्रायमादित्ये तेजोमयो ऽमृतमयः पुरुषो यश्रायमध्यात्मं चानुपस्तेजोमयः ऽमृतमयः पुरुषो ऽयमेव स यो ऽयमात्मेदममृतमिदं ब्रह्मेदं सर्व ॥५॥ इमा दिशः सर्वेषां भूतानां मध्वासां दिशां सर्वाणि भूतानि मधु यश्रायमिदं श्रौत्रः प्रतिश्रुत्कस्तेजोमयः ऽमृतमयः पुरुषो ऽयमेव स यो ऽयमात्मेदममृतमिदं ब्रह्मेदं सर्व ॥ ६ ॥ ऋयं चन्द्रः । मध्यस्य चन्द्रस्य । यश्रायमस्मिंश्चन्द्रे । यश्रायमध्यात्मं मानसस्तेजोमयः । ॥७॥ इयं विद्युत् । मध्वस्यै विद्युतः । यश्रायमस्यां विद्युति । यश्रायमध्यात्मं तेजसस्तेजोमयः । ॥ ८॥ ऋयमाग्निः । स्तनायित्नुः । मध्वस्य स्तनायित्नोः । यश्राग्नमस्मिंस्तनायित्नौ । यश्रायमध्यात्मं शाब्दः सौवरस्तेजोमयः । ॥ ९ ॥ ऋक्थमाकाशः । मध्वस्याकाशस्य । यश्रायमस्मिन्नाकाशे । यश्रायमध्यात्ममिदं श्रौत्रं च्छायाकाशस्तेजोमयः । ॥ १० ॥ ऋयं धर्मः । मध्वस्य धर्मस्य । यश्रायमध्यात्मं धर्मस्तेजोमयः । ॥ ११ ॥ ऋयं सत्यं । मध्वस्य सत्यस्य । यश्रायमस्मिंसत्ये । मध्यस्य सत्त्स्य । यश्रायमस्मिंस्सत्ये ।

॥ द्वितीयोऽध्यायः ॥ ३३

यस्मिन्मध्यात्मं सात्यस्तेजोमयो । ॥ १३ ॥ इदं मानुषं

॰ मध्यस्य मानुषस्य । यस्मिन्यमस्मिन्मानुषे । यस्मायम-

ध्यात्मं मानुषस्तेजोमयो । ॥ १४ ॥ श्रेयन्मन्या । मध्य-

स्यात्मन्: । यस्मिन्यमस्मिन्नात्मनि । यस्मात्मा तेजोमयो

स्यातमनः । ॥ १५ ॥ स वा अयमात्मा सर्वेषां भूतानामधिपतिः सर्वे-

पां भूतानां राजा तथाथा रथनभौ च रथनेमौ चारा: सर्वे

समर्पिता एवमेवास्मिन्नात्मनि सर्वाणि भूतानि सर्वे देवा: सर्वे

लोका: सर्वे प्राणा: सर्व एत आत्मान: समर्पिता:

॥ १५ ॥ इदं वैतनमधु दध्यडाथर्वणोऽथर्वणामुवाच । तद्‌-

तदृ‌षि: पश्यन्नवोचत्‌ । तद्वान् नरा सनये दधशंस उग्र-

माविष्कृण्वन् तन्वं वृ‌ष्टिं । दध्यड ऋ‌षिर्नमध्वाथर्वणो वामस्य

शीर्ष्णा प्र यद् ईमुवाचेति । ॥ १६ ॥ इदं वैतनमधु दध्यडाथर्वणो

ऽथर्वणामुवाच । तदेतदृ‌षि: पश्यन्नवोचत्‌ । आथर्वणाया-

श्विना दृधीचे ऽश्वं शिर: प्रतियेरयतं । स वां मधु प्रवोचद्‌-

तायन्वाष्ट्रं यद्सावापि कक्ष्यं वामिति । ॥ १७ ॥ इदं वैतनमधु

दध्यडाथर्वणोऽथर्वणामुवाच । तदेतदृ‌षि: पश्यन्नवोचत्‌ ।

पुरुशक्रो द्विपद: पुरुशक्रो चतुष्पद: । पुर: स पत्नो भवति पुर: पुरु-

ष: वै श्राविशादिति स वा अयं पुरुष: सर्वासु पूर्षु पुरी-

शयो नैनैन किञ्चनानावृतं नैनैन किञ्चनासंवृतं । ॥ १८ ॥ इदं

वैतनमधु दध्यडाथर्वणोऽथर्वणामुवाच । तदेतदृ‌षि: पश्यन्न-

वोचत्‌ । द्विपदं द्विपदं प्रतिद्रपो बभूव तदस्य द्वि-

पदं प्रतिद्रुपो बभूव तदस्य रूपं प्रति-

चतुपाय । इन्द्रो मायाभिः पुरुद्रुप ईयते युक्ता रथस्य धुरयः शतादशेत्यं वै धुरयो ऽग्रं वै दश च सहस्राणि बध्नन्ति चाम्बति च तदृतब्रह्मापूर्वमनुपरमनन्तर नय पञ्चनवात्मा ब्रह्म सर्वानुभूति्यानुशासनं ॥ १९ ॥

॥ पञ्चमं ब्रह्माणं ॥

ऋषि वंशः । पौतिमाष्यो गौपवनाद्गौपवनः पौतिमाष्यात्पौतिमाष्यो गौपवनाद्गौपवनः कौशिकात्कौशिकः कौटिद्- न्यात्कौटिदन्यः शाण्डिल्याच्छाण्डिल्यः कौशिकाच्च गौतमाच्च गौतमः ॥ १ ॥ श्रामित्रेश्यादामित्रेश्यः शाण्डिल्याच्छाण्डिल्यः ताद्यान्भिम्नात श्रान्भिम्नातादान्भिम्नात तादान्भिम्नात श्रान्भिम्नातादान्भिम्नात गौतमाद्गौतमः सन्तवप्राचीनयोग्याभ्यास् सन्तवप्राचीन- नयोग्यै पाराशर्यात्पाराशर्यो भारद्वाजाद्भारद्वाजो भारद्वाजाच्च गौतमाच्च गौतमो भारद्वाजाद्भारद्वाजः पाराशर्यात्पाराशर्यो बैनवापायनाद्वैजवापायनः कौशिकायने: कौशिकायनि: ॥ २ ॥ घृतकौशिकाद् घृतकौशिकः पाराशर्यायणात्पाराशर्यायणः पाराशर्यात्पाराशर्यो जातूकर्ण्याज्जातूकर्ण्य ऋासुरायणाच्च यास्काच्चात्रेयादित्यवर्णः शौनकाच्छौनको स्काध्यातुरायणाहैवणो हैवपारौपजनधनेरौपजनधनिरासुरेरासुरि-

॥ तृतीयो ऽध्यायः प्रथ॰ ब्रा॥ ३५

ऋभारद्धाद्वारद्धाद्बो शात्रेयादात्रेयो मापटर्मापिट्गौतमाद्गौ-

तโม गौतमादौतमो वात्स्याद्वात्स्यः शापिडल्याच्छापिडल्यः ;

केशोर्यात्केशोर्यात्केशोः कौशिकुहारो तित्कुमारद्धार्ति

गारलवाद्गालवो विदर्भीकौडन्याद्दिदर्भीकौडुन्यो वत्सन-

पातो बाभ्रवाद्त्सनपाद्दाभ्रवः पथः सौभरात्पन्यः सौभरो

ऽयास्यादाऽऋषादयास्य ग्राऽऋरस ग्राभूतेऽस्वाष्ट्रा‌भूतिस्वाष्ट्रो

विश्वृपाद्वाश्ट्राद्विश्वृपस्वाष्ट्रो ऽश्विभ्यामश्विनै॔ दधौच ग्रा-

थर्वणादध्यडार्थवणो ऽथर्वणो देवादथर्वा देवी मृत्योः प्रा-

ध्व॒ᳶᳶ सनान्मृत्यु॑ᳶᳶ प्रध्व॒ᳶᳶ सनᳶᳶ प्रध्व॒ᳶᳶ सनात्यद्ध्व॒ᳶᳶ सन ए-

कतॄषेरे कतॄषिरिव्प्रचि॔त्तेरिव्प्रचि॔त्तिव्यष्टेर्व्यष्टिः सना-

रोः सनारोः सनाहᳶᳶ सनातनात्सनातनः सनगात्सनगः परमेष्ठिनः परमेष्ठी ब्रत्-

पाो ब्रत्स स्वयम्भू ब्रत्माᳶपो नमः ॥३॥

॥ पष्टमं ब्राह्मणां ॥

॥ इति वृहदारण्यकैक देशे द्वितीयो ऽध्यायः ॥

हरिः ओं ॥जनको ह वैदेहो बहुदक्षिणेन यज्ञेनेजे तत्र ह

कुरुपञ्चालानां ब्राह्मणाः ग्राभिसमेताः बबहूक्तस्त्र ह जनकस्य

वैदेहस्य विनिजिज्ञासा बबहूव कः स्विदेषां ब्राह्मणानामनूचानतम्

॥ वृद्धारण्यकं ॥

इति त रु वाग्भि: सदसद्वरूरोध दशदशपादा एकैकस्या: मृड्योराबधा बभूवु: ॥ १ ॥ तान्होवाच ब्राह्मणा भगवन्तो थो वो ब्राक्षि: स एता मा उदजगानिति न रु ब्राक्षिणा न दध्र्पुरथ रु याज्ञवल्क्य: स्वमेव ब्रह्मचारिणमुवाचैता: सौम्योदन सामश्रवा इति ता होदाचकार ते रु ब्राह्मणाश्रुक्रुः: कथं नो ब्रक्षिष्ठो ब्रव्वीतित्यथ रु जनकस्य वैदेहस्य होताश्वलो बभूव स हैनं पप्रच्छ तन्नु खलु नो याज्ञवल्क्य ब्रक्षिष्ठो ३सी३ इति स होवाच नमो वयं ब्रक्षिष्ठाय कुर्मो गोकामं हैव वयं स्म इति तं हैव पप्रच्छ देहो होताश्वल: ॥ १२ ॥

याज्ञवल्क्येति होवाच यदिदं सर्व मृत्युनाssप्तं केन यजमानो मृत्योरास्मि-तिमुच्यत इति होतृविज्ञामिना वाचा वाग्वै यज्ञस्य होता तथ्येयं वाक्सो ५यमम्रि: स होता स मुक्ति: सातिमुक्ति: ॥ ३ ॥

याज्ञवल्क्येति होवाच यदिदं सर्वमहरुात्राभ्याssाप्तं केन यजमानो ३हरुात्रयोरात्रिम-तिमुच्यत इत्यध्वर्युप्रर्विजा चतुष्पादित्येन चतुर्वे यज्ञस्याध्व-रुस्तदिदं चनु: सो ५सावादित्य: सो ५ध्वरु: स मुक्ति: सातिमुक्ति: ॥ ४ ॥

याज्ञवल्क्येति होवाच यदिदं सर्व पूर्व-पद्नापरपद्नाभ्याssाप्तं केन यजमान: पूर्वपद्नापरपद्नयोरास्मि-तिमुच्यत इत्युद्गात्रविज्ञा व-युना प्राप्नो प्राणो वै यज्ञस्योद्गाता तद्यो ५यं प्राण: स उद्गाता स मुक्ति: सातिमुक्ति: ॥

॥ तृतीषो ऽध्यो। प्रथ॰ ब्रा॥

वायुः-स उद्गाता स मुक्तिः सातिमुक्तिः ॥ ५॥ याज्ञवल्क्योति होवाच यदिदमतरि॑नमनारम्भ॑ामिव केनाक्रमेणा यज्ञमानः कर्म लो॑कसाकृत॑ उत॒त॒ व॒म्पार्विना मनमा चन्द्रे॑गा मनो वै यज्ञस्य ब्र॑ष्मा त॑य॑दिदं मनः सो ऽसौ चन्द्रः स ब्र॑ष्मा स मुक्तिः सातिमुक्तिरित्यतिमो॑क्ता ग्र॑थ संपदः ॥ ६ ॥ याज्ञवल्क्यो॑ति होवाच कतिभिर्यम॑चर्गि॑र्भि॑होतास्मिन्य॑ज्ञे करिष्य-

तीति तिसॄभि॑रिति कतमास्तिस्त्र इति पुरो ऽनुवाक्या चं यां॑च्या च शस्यैव तृतीया किं ताभि॑र्जय॑तीति यत्क॑क्षेदं प्राप्न॑ोति ॥७॥ याज्ञवल्क्यो॑ति होवाच कत्य॑य॑न॑ध्य॑य॒पु॒रो-

स्मिन्य॑ज्ञे श्रा॑द॒ध॒र्ष्य॑ती॑ति॒ ति॑स॒॑ इ॑ति॒ क॑त॒मा॑स्ति॒स॒॑ इ॑ति॒ या॒ दू॑ता उ॒द्व॑ल॑ति॒ या॒ दू॑ता श्॒र॑त॑ने॒द॒ते॒ या॒ दू॑ता प्र॒धिशे॑र॑ते॒ किं॒ ता॑भि॑र्ज॑य॑ती॑ति॒ या॒ दू॑ता उ॒द्व॑ल॑ति॒ दे॒व॑लो॒क॑मे॒व ता॑भि॑र्ज॑य॑ती॒ दो॒प॑त इ॒व हि॒ दे॒व॑लो॒को॒ या॒ दू॑ता श्॒र॑त॑ने॒द॑ते॒ पि॒तृ॑लो॒को॒मि॒व ता॑भि॑र्ज॑य॑त्य॑ती॒व हि॒ पि॒तृ॑लो॒को॒ या॒ दू॑ता प्र॒धिशे॑र॑ते॒ मनु॑ष्यलो॒कमि॒व ता॑भि॑र्ज॑य॑त्य॑धे॒व हि॒ मनु॑ष्यलो॒कः

॥ ८॥ याज्ञवल्क्यो॑ति होवाच कतिभिर्यम॑च ब्र॑ष्मा य॑ज्ञं द॑धि॑पा॑तो॒ द॑क्षि॑र्‌गो॑पा॑य॑ती॒य॑के॑ति॒ क॑त॒मा॑ सै॒के॑ति॒ म॑मै॑व॒ क॑त॒मा॑ सै॒के॑ति॒ म॑म॒ वै म॑नो ऽस॒त॑ा वि॒श्वे॑ दे॒वा अ॑ज्ञा॑स्त॑मि॒व स ते॑न लो॑कं ज॑य॑ति ॥ ९ ॥ याज्ञवल्क्यो॑ति होवाच कत्य॑य॑न॑दातास्मि-

न्य॑स्त्रि॑या॒ः स्तो॑ष्य॑ती॑ति॒ ति॑स॒॑ इ॑ति॒ क॑त॒मा॑स्ति॒स॒॑ इ॑ति पुरो ऽनुवाक्या च यां॑च्या च शस्यैव तृतीया कतमास्ता या-

॥ वृद्ददारथकं ॥

श्रध्यात्ममितिप्राणा एव पुरो ऽनुवाक्यापानो याज्ञा व्यानः शस्या किं ताभिज्यितोति पृथिवीलोकमेव पुरो ऽनुवाक्याजयत्यन्नारिन्द्रलोकं याज्ञया स्वलोकषं शस्या ततो हू होताभ्यत उपरराम ॥ १० ॥

॥ प्रथमं ब्राह्मणं ॥

अथ हैनं जारत्कारव आस्तिकभागः पप्रच्छ । याज्ञवल्क्येति होवाच कति ग्रहा इत्यष्टौ ग्रहा इत्यष्टावतिग्रहा इति येत एते ऽष्टौ ग्रहा आस्तावतिग्रहा कतमे त इति ॥ १ ॥

प्राणो वै ग्रहः सो ऽपानेनातिग्राहेण गृहीतो ऽपानेन हि गन्धाञ्जिघ्रति ॥ २ ॥ वाग्वै ग्रहः स नाम्नातिग्राहेण गृहीतो वाचा हि नामान्यभिवदति ॥ ३ ॥ जिह्वा वै ग्रहः स रसातिग्राहेण गृहीतो जिह्वया हि रसान्विजानाति ॥ ४ ॥ चक्षुर्वै ग्रहः स रूपातिग्राहेण गृहीतश्छानुषा हि रूपाणि पश्यति

॥ ५ ॥ श्रोत्रं वै ग्रहः स शब्देनातिग्राहेण गृहीतः श्रोत्रेण हि शब्दाञ्शृणोति ॥ ३ ॥ मनो वै ग्रहः स कामेनातिग्राहेण गृहीतो मनसा हि कामान्कामयते ॥ ७ ॥ हस्तौ वै ग्रहः स कर्मातिग्राहेण गृहीतौ हस्ताभ्यां हि कर्म करोति

॥ तृतीयो ऽध्या॰ द्विती॰ ब्रा॰ ॥

॥ ९ ॥ तं वै ग्रहः स स्पर्शेनातिग्राहेण गृह्णातस्चा हि स्पर्शान्वेदयत उच्यते । तष्टौ ग्रहा अष्टावतिग्रहाः ॥ ९ ॥

याज्ञवल्क्योच ब्राह्मणं मृत्वा यदिदं मर्यो म्रियते । सो ऽपाम्नम्प पुनर्मृत्यं जयति ॥ १० ॥

याज्ञवल्क्योति होवाच यत्रायं पुरुषो म्रियत उदस्मात्पाणा: क्रामत्याहो नेति नेति होवाच याज्ञवल्क्यो ऽत्रैव समवनोयते स उच्चीयत्याऽऽभातो मृतः शेत इ॥ ११ ॥

याज्ञवल्क्योति होवाच यत्रायं पुरुषो म्रियते किं तं न जहाति न चेहाति नामित्यननं वै नामानिलो विदेवा' न्नत्मेव स तेन लोकं जयति ॥ १२ ॥

याज्ञवल्क्योति होवाच यत्रास्य पुरुषस्याग्नि वागप्येति वातं प्राणोऽनुरादित्यं मनश्र्चन्द्रं दिशः श्रोत्रं पृथिवीशरीरमाकाशमात्मौषधीर्ॐमानि वस्पतोन्केशा ग्रासु लोकितं च रेतश्र निधीयते कायं तदा पुरुषो भवतील्याहुर सोम्य हस्तमार्त्तभागावामवतस्य वेदष्यावो न नौवतत्सजन ईरित तौ होत्क्रम्य मन्त्रयां चक्राते तौ हु यत्कृतः कर्म हैव तद्चतुरथ यत्प्रशशंस्तुः कर्म हैव तत्प्रशशंस्तुः पुण्यो है पुण्येन कर्मणा भवति पापः पापिनेत ततो हु ज्ञात्कारव श्रात्तभाग उपर-राम ॥ १३ ॥

॥ द्वितीयं ब्राह्मणं ॥

॥ वृद्धारण्यकं ॥ ग्रथ हेनं भुज्युर्लात्यायनि: पप्रच्छ । याज्ञवल्क्येति होवाच मद्रेषु चरक: पर्यव्रजाम ते पतञ्चलस्य काप्यस्य गृहान्ति त्वामोदुहिता गन्धर्वगृहीता तमपृच्छाम को ऽमीति मो ऽब्रवीत्सुदन्वाऽऽऋषिर इति तं यदा लोकानामत्तानपृच्छाम-थैनमबूम क पारंिता श्रभवन्ति क पारंतिता श्रभवन्ति क पारंतिता श्रभवत्स वा पृच्छामि याज्ञवल्क्य क पारंिता श्रभवन्ति ॥ १ ॥ स होवाचोवाच वै सो ऽगच्छुन्वै ते तत्राश्वमेधयाजिनो गच्छतीति क न्वश्वमेधयाजिनो गच्छतीति द्वात्रिꣳशꣴशतं वै देवरथारोहण्या लोकस्तर्हि मतं पृथिवीं दित्सावित्त्य्याति तांꣳ समन्तं पृथिवों दित्तावत्समुद्र: पर्येत तद्यावतो ऽनुस्य धारा यावद्दा मद्रिकाया: पत्रं तावानत्तरे ऽकाशस्तानिन्द्र: सुपर्णो भूवा वाचवै प्रायच्छत्तान्वायुरात्मनिधिवा तत्रागम-यत्राग्वमेधयाजिनो ऽभवन्नित्येवमिव वै स वायुमेव प्रश्न-शꣴशꣴसत तस्माद्युरेव व्यष्टिर्वायु: समाधिरप पुनर्मृत्यं जयति यं एवं विद तत्ते ह भुज्युर्लात्यायन उपरराम ॥ २ ॥

॥ तृतीयं ब्रह्मपाठ ॥

ग्रथ हेनमुषस्तक्रायण: पप्रच्छ । याज्ञवल्क्येति होवाच यत्साक्षादपरोक्षाद्ब्रह्म य ग्रात्मा सर्वान्तररोतं मे व्याचच-

॥ तृतीयो ऽध्यायः पञ्चः ब्रा॥

त्येष त आत्मा सर्वान्तरः कतमो याज्ञवल्क्य सर्वान्तरो यः प्राणेन प्राणिति स त आत्मा सर्वान्तरो यो ऽपानेनापानिति त त आत्मा सर्वान्तरस्तथा त्तरो य उदानेनोदानीति स त आत्मा सर्वान्तर एष त आत्मा सर्वान्तरः॥१॥ स जीवाचोषस्तश्वाक्रायणो यथा विट्रूयादसौ गौरसावश्र इत्येवमेवितद्यपदिष्टं भवति यदेव सात्रादपरो-

ज्ञादृक्ष य आत्मा सर्वान्तरस्त मे व्याचच्वेत्येष त आत्मा सर्वान्तरः कतमो याज्ञवल्क्य सर्वान्तरो न दृष्टेदृश्ं पश्येन न श्रुतेः श्रृणोति न मतेर्मनोति न विज्ञातारं विजानीयादेष त आत्मा सर्वान्तरो ऽतो ऽन्यदार्त्त ततः होषस्तश्वाक्रायण उपरराम ॥ २ ॥

॥ चतुर्थ ब्राह्मणं ॥

श्रथ हैनं कहोळः कौषीतकेयः पप्रच्छू। याज्ञवल्क्येति होवाच यदेव सात्रादपरोक्षस्त य आत्मा सर्वान्तरस्तं मे व्याचच्वे-त्येष त आत्मा सर्वान्तरः कतमो याज्ञवल्क्य सर्वान्तरो यो ऽशनायापिपासे शोकं मोहं जरा मृत्युंमत्येत्येतं वैतमाानं विदित्वा ब्राह्मणाः पुत्रेषणायाश्र वित्तेषणायाश्र लोकेषणापा-

॥ वृद्धारण्यकं ॥

याश्च वृत्थायाय भिन्नाचार्यं चरति या केव पुत्रेषणा सा वि-तिष्पा या वित्तेषणा सा लोकेषणोभे चैते एषणे एव भव-त्सामाद्रिष्णा: पारिडत्यं निर्विद्य बाल्येन विरामेष्टाल्यं घ पांडित्यं च निर्विद्याथ मुनिरमौनं च मौनं च निर्विद्याथ ब्राह्मणः स ब्राह्मणः केन स्याचेन स्यात्तेनैवदर्श एवातो ऽन्य-दात्तं ततो ह कल्लोळ: कौषीतकेय उपराम ॥ १ ॥

॥ पञ्चमं ब्राह्मणां ॥

अथहैनं गार्गी वाचक्नवी पप्रच्छ । याज्ञवल्क्येति होवाच यद्दिव्यं सर्वमप्स्रोतं च प्रोतं च कस्मिन्नु खल्वापः श्रोताश्रेति वायौ गार्गीति कस्मिन्नु खलु वायुरो-ताश्रेत्यादित्यलोकेषु गार्गीति कस्मिन्नु खल्वादित्यलोका श्रो-ताश्रेति गन्धर्वलोकेषु गार्गीति कस्मिन्नु खलु गन्धर्वलोका श्रो-ताश्रेत्यादित्यलोकेषु गार्गीति कस्मिन्नु खल्वादित्यलोका श्रो-ताश्रेति चन्द्रलोकेषु गार्गीति कस्मिन्नु खलु चन्द्रलोका श्रो-ताश्रेति नक्षत्रलोकेषु गार्गीति कस्मिन्नु खलु नक्षत्रलोका श्रो-ताश्रेति देव लोकेषु गार्गीति कस्मिन्नु खलु देवलोका श्रो-

॥तृतीयो ऽध्यायः सप्तमं ब्रा॥

तास्व प्रोता श्रुतीन्द्रलोकेषु गार्गीति कम्मिन्नु खल्विन्द्रलो-

का श्रोताश्रो प्रतिश्रयेत प्रजापतिलोकेषु गार्गीति कम्मिन्नु

खलु प्रजापतिलोका श्रोताश्रो प्रतिश्रयति ब्रक्सलोकेषु गार्गो-

ति कम्मिन्नु खलु ब्रक्सलोका श्रोताश्रो प्रतिश्रयति स हो-

वाच गार्गो मातिशान्तीर्मा ते मूढा व्यपद्यनतिप्रश्नां वै

देवतामतिपृच्छसि गार्गि मान्तिपृच्छोरिति ततो हू गार्गी वा-

चक्रव्युपरराम ॥ १ ॥

॥ पष्टं ब्राह्मणम् ॥

अथ हैनमुद्दालक शारुपिः पप्रच्छ । याज्ञवल्क्येति होवाच

मद्रेष्ववसाम पतञ्चलस्य काप्यस्य गृहेषु यज्ञमधीयानास्तस्या-

सीद्रार्या गन्धर्वगृहीता तमपृच्छाम को ऽसीति सो ऽब्रवीत्क-

बन्ध ग्राथवण इति तं ऽब्रवोत्पतञ्चलः काप्यो ऽथैनं

वेत्थ नु वं काप्य तत्सूत्रं येनायं च लोकः परश्च लोकः

सर्वाणि च भूतानि सन्दृब्धानि भवतीति सो ऽब्रवीत्पत-

ञ्चलः काप्यो नाहं तद्गन्धर्ववेदेति सो ऽब्रवीत्पतञ्चलं का-

प्यं याज्ञिकाङ्गश्व वेत्थ नु वं काप्य तमर्त्यामिणां य इमं च

लोकं परं च लोकं सर्वाणि च भूतानि यो ऽ तारो यमय-

तीति सो ऽब्रवीत्पतञ्चलः काप्यो नाहं तं भगवान्वेदेति सो

॥ वृद्दारण्यकं ॥

अन्रवीत्पतद्वल्तं काप्यं याज्ञिकाऽइंघ्र घो वे तत्काल्य सूत्रं वि-व्यातं चार्त्थामिपामिति स ब्रह्मवित्स लोकवित्स देववित्स वेदवित्स भूतवित्स आत्मवित्स सर्ववित्स तेम्योऽब्रवीतदं वेद तञ्चेवं याज्ञवल्क्य सूत्रमविदाऽइंस्तं चार्त्थामियां ब्रह्म-गवीदजसे मूढा ते विपतिष्यतीति वेद वा श्रद्धं गौतम तत्सूत्रं तं चार्त्थामिपामिति यो वा इदं कश्चिदूयाद्द वेदेति यथा वेत्थ तथा ब्रूवीति ॥ १ ॥ स होवाच वायुर्वै गौतम तत्सूत्रं वायुना वै गौतम सूत्रेणायं च लोकः परश्च लोकः सर्वाणि च भूतानि तद्बध्यानीति तस्मादे गौतम पुरुषं प्रेतमादद्र्यस्मिँसिष्टतास्याऽऽत्मानीति वायुना हि गौतम सूत्रेण सन्दृब्धानि भवन्तोत्येवमेवैतद्याज्ञवल्क्यार्त्थामियां ब्रूवीति

॥ २ ॥ यः पृथिव्यां तिष्ठन्पृथिव्या ऋत्तरो यं पृथिवी न वेद यस्य पृथिवी शरीरं यः पृथिवीमत्तरो यमयत्येष त आत्मान्तर्याम्यमृतः ॥ ३ ॥ योऽप्तु तिष्ठन्नद्भ्योऽत्तररो यमपो न वि-द्यस्यापः शरीरं योऽपुमत्तररो यमयत्येष त आत्मान्तर्याम्यमृतः ॥ ४ ॥ योऽग्नौ तिष्ठन्नग्नेरत्तररो यमग्निर्न वेद यस्याग्निः शरीरं योऽग्निमत्तररो यमयत्येष त आत्मान्तर्याम्यमृतः ॥ ५ ॥ शरोऽ योऽमिमत्तररो यमयत्येष त आत्मान्तर्याम्यमृतः ॥ योऽन्तरिक्षे तिष्ठन्नन्तरिक्षादत्तररो यमंतरिक्षं न वेद यस्यातरिक्षं शरीरं योऽन्तरिक्षमत्तररो यमयत्येष त आत्मान्तर्याम्यमृतः ॥ ६ ॥ यो वायौ तिष्ठन्नवायोरत्तररो यं वायुर्‌ न वेद यस्य वायुः शरीरं यो वायुमत्तररो यमयत्येष त

॥तृतीयोऽध्यायः॥सप्तमं ब्राह्मणम्॥

घ्रातम्यमृतः॥७॥ यो दिवि तिष्ठन् दिवोऽत्तरं यं चैनं वेद यस्य चैः शरीरं यो दिवमत्तररो यमयत्येष त आत्मात्तर्याम्य-मृतः॥८॥ य आदित्ये निष्ठादित्यादित्तरो यमादित्यो न वेद यस्यादित्यः शरीरं य आदित्यमत्तररो यमयत्येष त आत्मात्त-

घ्रातम्यमृतः॥९॥ यो दिशं तिष्ठन् दिग्भ्योऽत्तरं यं दिशो न विदुर् यस्मै दिशः शरीरं यो दिशोऽत्तररो यमयत्येष॥१०॥ यश् चन्द्रतारके तिष्ठन् चन्द्रतारकादत्तररो यं चन्द्रतारकं न वेद यस्य चन्द्रतारकं शरीरं यश् चन्द्रतारकमत्तररो यमयत्येष॥११॥ य आकाशे तिष्ठन् आकाशादत्तररो यमाकाशो न वेद यस्याकाशः शरीरं य आकाशमत्तररो यमयत्येष॥१२॥

यस्तमसि तिष्ठन्स्तमसोऽत्तररो यं तमो न वेद यस्य तमः शरीरं यस्तमोऽत्तररो यमयत्येष त आत्मात्तर्याम्यमृतः॥१३॥ यस्तेजसि तिष्ठन्स्तेजसोऽत्तररो यं तेजो न वेद यस्य तेजः शरीरं यस्तेजोऽत्तररो यमयत्येष त आत्मात्तर्याम्यमृत इत्य-

धिदैवतमथाध्यात्मम्॥१४॥ यः सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्सर्वेभ्यो भूतेभ्योऽत्तररो यं सर्वाणि भूतानि न विदुर् यस्मै सर्वाणि भूतानि शरीरं यः सर्वाणि भूतान्यत्तररो यमयत्येष त आत्मात्तर्याम्य-मृत इत्यधिभूतमध्यात्मम्॥१५॥ यः प्राणो तिष्ठन् प्राणादत्तररो यं प्राणो न वेद यस्य प्राणाः शरीरं यः प्राणामत्तररो यमयत्येष

त आत्मात्तर्याम्यमृतः॥१६॥ यो वाचि तिष्ठन् वाचोऽत्तररो यं वाचं वेद यस्य वाक् शरीरं यो वाचमत्तररो यमयत्येष।

॥ १७ ॥ यस्वचक्षुषि तिष्ठन्स्चक्षुषो $त्तरो यं चक्षुर्न वेद यस्य चक्षुः शरीरं चक्षुरत्तररो यमयत्येष । ॥१८॥ यः श्रोत्रे तिष्ठन्श्रोत्रादत्तर्रो श्रोत्रं न वेद यस्य श्रोत्रं शरीरं श्रोत्रमत्तररो यमयत्येष । ॥१९॥ यो मनसि तिष्ठन्मनसो $त्तररो यं मनो न वेद यस्य मनः शरीरं यो मनो $त्तररो यमयत्येष ।

॥२०॥ यस्वाचि तिष्ठन्स्वाचो $त्तररो यं वाचं न वेद यस्य वाकू शरीरं यस्वचमत्तररो यमयत्येष । ॥२१॥ यो विज्ञाने तिष्ठन्विज्ञानादत्तररो यं विज्ञानं न वेद यस्य विज्ञानं शरीरं यो विज्ञानमत्तररो यमयत्येष । ॥२२॥ यो रेतसि तिष्ठन् रेतसो $त्तररो यं रेतो न वेद यस्य रेतः शरीरं यो रेतो $त्तररो यमयत्येष त आत्मान्तर्याम्यमृतो $स्तो $दृष्टो $श्रुतः श्रोतामतो मन्ताविज्ञातो विज्ञातानान्यो $तो $स्ति दृष्टा नान्यो $तो $स्ति श्रोता नान्यो $तो $स्ति मत्ता नान्यो $तो $स्ति विज्ञातिष त आत्मान्तर्याम्यमृतो $तो $न्यदार्त्तं ततो होदालक आरुणिरुपरराम ॥ २३ ॥

॥ सत्रं ब्राह्मपां ॥

अथ हु वाचकयुवाच ब्राह्मणा भगवन्तो $त्ताहरिमं द्वौ प्रभ्रौ प्रय्यामि तौ चेन्मे वद्यति न वै ज्ञातु युष्माकमिमं काश्चिद्विद्याचरिति पृढ गागीति ॥ १ ॥ स होवाचाहं वै

वा याज्ञवल्क्य यथा काश्यो वा वैदेशो योगपुत्र उद्दाल्यं धनुर्धियं कृत्वा दौ वापवत्तौ सपत्नातिव्याधिनौ रुस्से कृत्वोपतिष्ठेतेवां कां द्वां प्राणाभ्यामुपोदस्थां तौ मे वृणीतिपृथु गार्गीति॥२॥

सा होवाच यदूर्ध्वं याज्ञवल्क्य दिवो यदवाकू पृथिव्या यदततरा यावापृथिवी इमे॥ यदूतं च भवच्च भविष्यच्चेत्याचचते कस्मिंशस्तदोतं च प्रोतं चेति॥३॥

स होवाच यदूर्ध्वं गार्गि दिवो यदवाकू पृथिव्या पदततरा यावापृथिवी इमे॥ यदूतं च भवच्च भविष्यच्चेत्याचचते कस्मिंशस्तदोतं च प्रोतं चेति॥४॥

सा होवाच नमस्ते अस्तु याज्ञवल्क्य यो म एतं व्यवोचो ऽपरस्मै धारयस्वेति पृथु गार्गीति॥५॥

सा होवाच यदूर्ध्वं याज्ञवल्क्य दिवो यदवाकू पृथिव्या यदततरा यावापृथिवी इमे॥ यदूतं च भवच्च भविष्यच्चेत्याचचते कस्मिंशस्तदोतं च प्रोतं चेति॥६॥

स होवाच यदूर्ध्वं गार्गि दिवो यदवाकू पृथिव्या यदततरा यावापृथिवी इमे॥ यदूतं च भवच्च भविष्यच्चेत्याचचते श्राकाश एव तदोतं च प्रोतं चेति कस्मिन्नु खल्वाकाश ऽस्रोतस्व प्रतिष्ठेति॥७॥

स होवाचैतद् वै तद्गार्गि ब्राह्मणा ऽभिवदन्त्यस्यूलमनण्वस्वमदीर्घमलोहितममन्थममो ऽवचनाकाशमसंङ्गमरसमगन्धमचक्षुष्कमश्रोत्रमवागमनो ऽतेजस्कमप्राणममुखमामात्रमनत्तरमवाच्यं न तद्माति किञ्चन न तद्माति कश्चन॥८॥

ऐतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि

॥ वृद्दारण्यकं ॥

सूर्याचन्द्रमसौ विधृते तिष्ठत एतस्य वा ग्रन्थस्य प्रशांसने गार्गि च्यावापृथिव्यौ विधृते तिष्ठत एतस्य वा ग्रन्थस्य प्रशंसने गार्गि निमेषा मुहूर्ताः अहोरात्रेर्धसामाः मामा ऋतवः संवत्सरा इति विधृता स्तिष्ठन्त्येतस्य वा ग्रन्थस्य प्रशासने गार्गि प्राच्यो ऽन्या दिशः स्यन्दते ऽश्वेभ्यः पर्वतेभ्यः प्रतीच्यो ऽन्या यां यां च दिशमन्वेतस्य वा ग्रन्थस्य प्रशासने गार्गि ददतो मनुष्याः प्रशंसन्ति यजमानं देवा दर्वी पतरेऽन्वायत्ताः ॥ ९ ॥ यो वा एतदक्षरं गार्ग्यविदित्वास्माल्लोकादुच्यते यजते तपस्तप्यते बहुन्नो वृथा भवति यो वा एतदक्षरं गार्ग्यविदित्वास्माल्लोकात्प्रैति स कृपणो ऽथ य एतदक्षरं गार्गि विदित्वास्माल्लोकात्प्रैति स ब्राह्मणः ॥ १० ॥ तद्वा एतदक्षरं गार्ग्यदृष्टं दृष्टश्रुतं श्रुतमतं मत्विज्ञातं विज्ञातृ नान्यदत्तो ऽस्ति दृष्टृ नान्यदत्तो ऽस्ति श्रोतृ नान्यदत्तो ऽस्ति मत्तृ नान्यदत्तो ऽस्ति विज्ञातृस्मिन्नु खल्वन्तरं गार्ग्याकाशः श्रोतिश्रुतः प्रतिष्ठितः ॥ ११ ॥ स होवाच ब्राह्मणा भगवन्तस्तदेव बहु मन्येऽहं यदस्मात्स्मात्रमस्करोपामुच्येध्वं न वै ज्ञातु युष्माकमिमं कश्चिद्विद्वसोऽप्स्यतीति ततो ह वाक्कव्युपरराम ॥ १२ ॥

॥ श्रेष्ठं ब्राह्मणां ॥

॥ तृतीयोऽध्यायः नवं ब्रा० ॥

अथ हैनं विदग्धः शाकल्यः पप्रच्छ । कति देवा याज्ञवल्क्येति स हेत्येव । निविदा प्रतिपदे यावतो वैश्वदेवस्य निवि-

घ्यते त्रयश्च त्री च शता त्रयश्च त्री च सहस्रेति ॥ १ ॥ स होवाच महिमानमेवैषामते कतमे ते त्रयस्त्रिंशदेव इति होवाच

अष्टौ वसव एकादश रुद्रा द्वादशादित्यास्त्रयस्त्रिंशाविति । कतमे अष्टौ वसव इति होवाच

अग्निश्च पृथिवी च वायुश्च आकाशं चादित्यश्च द्यौश्च चन्द्रमा-श्च नक्षत्राणि च ते वसव एतेषु हि सर्वं वसु हितमिति तस्माद्वसव इति ॥ ३ ॥ कतमे रुद्रा इति दशेमे

पुरुषप्राणाः प्रात्मिकादशस्ते यदास्माच्छरीरान्निर्मत्यादुत्क्राम-

स्यथ रोदयन्ति तस्माद्रुद्रा इति ॥ ४ ॥ कतम आदित्या इति द्वादश वै मासाः संवत्सरस्येत आदित्या एते

हीदृङ् सर्वमाददाना यन्ति ते यदिदङ् सर्वमाददाना यन्ति तस्मादादित्या इति ॥ ५ ॥ कतम इन्द्रः कतम प्रजापतिरिति

स्तनयित्नुरेवेन्द्रो यज्ञः प्रजापतिरिति कतमः स्तनयित्नुरित्यशनिरिति कतमो यज्ञ इति पशव इति ॥ ६ ॥ कतमे पशव इति पृथिवी च वायुश्चादित्यश्च यौषधते पशव इति ॥ ७ ॥ कतमे ते त्रयो देवा इतीम एव त्रयो लोका एषु हिेमे सर्वे देवा इति कतमौ तौ देवा वृष्ट्यन्तं चैव प्राणाश्रेतिं कतमोऽध्यर्ध इति योऽयं पवत इति ॥ ८ ॥ तदाद्र्यदयमेक एव पवते यथ कथमध्यई इति यदस्मिन्निदं सर्वमध्यईोतेनाध्यई इति कतम एको देव इति प्राण इति यं म ऋपयः कवय इति ॥ ९ ॥ पृथिव्येव यस्यायतनमग्रिलोको मनो ज्योतिर्यो वै तं पुरुपं विद्यात्सर्वस्यात्मनः परायणं स वै वेदिता स्याद्याज्ञवल्क्य वेद वा ब्रह्मं तं पुरुषं सर्वस्यात्मनः परायणं यमात्य य एवास्य शरीरः पुरुषः स एष वदैव शाकल्य तस्य का देवतेत्यमृतामिति होवाच ॥ १० ॥ काम एव यस्यायतनं मनो ज्योतिर्यों वै तं पुरुपं विद्यात्सर्वस्यात्मनः परायणं स वै वेदिता स्याद्याज्ञवल्क्य वेद वा ब्रह्मं तं पुरुपं सर्वस्यात्मनः परायणं यमात्य य एवास्य काममयः पुरुषः स एष वदैव शाकल्य तस्य का देवतेति स्त्रिय इति होवाच ॥ ११ ॥ ऋपायैव यस्यायतनं चक्षुर्लोको मनो ज्योतिर्यों वै तं पुरुषं विद्यात्सर्वस्यात्मनः परायणं स वै वेदिता स्याद्याज्ञवल्क्य वेद वा ब्रह्मं तं पुरुपं

॥ तृतीयोऽध्यायः नव॰ त्र॰ ॥

सर्वस्यात्मनः परायणं यमात्थ य एवासावादित्यः पुरुषः स एव वेदैव शाकल्य तस्य का देवतेति सत्यमिति होवाच ॥ १२ ॥

आकाश एव यस्यायतनं श्रोत्रं लोको मनो ज्योतिरो वै तं पुरुषं विद्या-सर्वस्यात्मनः परायणं स वै वेदिता स्याज्ज्ञानवल्ल्या वेद वा श्रद्धं तं पुरुषषं सर्वस्यात्मनः परायणं यमात्थ य एवायं श्रौत्रः प्रातिश्रुत्कः पुरुषः स एव वेदैव शाकल्य तस्य का देवतेति दिश इति होवाच ॥ १३ ॥

तुम एव यस्यायतनं हृदयं लोको मनो ज्योतिरो वै तं पुरुषं विद्या-सर्वस्यात्मनः परायणं स वै वेदिता स्याज्ज्ञानवल्ल्या वेद वा श्रद्धं तं पुरुषषं सर्वस्यात्मनः परायणं यमात्थ य एवायं हायामयः पुरुषः स एव वेदैव शाकल्य तस्य का दिवतेति मृत्युरिति होवाच ॥ १४ ॥

आप एव यस्यायतनं चतुर्लोको मनो ज्योतिरो वै तं पुरुषं विद्या-सर्वस्यात्मनः परायणं स वै वेदिता स्याज्ज्ञान-वल्ल्या वेद वा श्रद्धं तं पुरुषषं सर्वस्यात्मनः परायणं यमात्थ य एवायमादर्शे पुरुषः स एव वेदैव शाकल्य तस्य का देवतेत्यसुरिति होवाच ॥ १५ ॥

आप एव यस्यायतनं हृदयं लोको मनो ज्योतिरो वै तं पुरुषं विद्या-सर्वस्यात्मनः परायणं स वै वेदिता स्याज्ज्ञानवल्ल्या वेद वा श्रद्धं तं पुरुषषं सर्वस्यात्मनः परायणं यमात्थ य एवायमप्सु पुरुषः स एव वेदैव शाकल्य तस्य का देव-

तेति वरुपा इति होवाच ॥१६॥ रेत एवास्यायतनधं हृदयं लोको मनो ज्योतिर्यों वै तं पुरुपं विद्यात्सर्वस्यात्मनः परायणं यमात्य य ऋवायं पुत्रमयः पुरुषः स हि वेदैव शाकल्य तस्य का देवतेति प्राणापति-रिति होवाच ॥ १७ ॥ शाकल्येति होवाच याज्ञवल्क्य-स्वार्धं स्विदमे ब्राह्मणाया श्रद्धारावनायामकृता इति ॥ १८॥ याज्ञवल्क्येति होवाच शाकल्यो यदिं कुरुपञ्चालानां ब्राह्मणानामवादि किं ब्रह्मविद्यान्निति दिशो वेद म-देवाः सप्रतिष्ठा इति यदिशो वेत्थ सदेवाः सप्रतिष्ठाः ॥ १९ ॥ किंदेवतो डस्यां प्राच्यां दिश्यसीत्यादित्यदेवतेति स ग्रादित्यः कामम्नप्रतिष्ठित इति चनुषीति कामम्नु चनुः प्रतिष्ठितामिति उपेप्थित चनुषा चह 'उपाधा पश्यति कामन्नु रूपाणि प्रतिष्ठितानीति हृदय इति होवाच कस्योनि द्विपाप्णि जानाति हृदयं द्विपाप्णि प्रतिष्ठि-तानी भवतीयमेवैतद्याज्ञवल्क्य ॥ २० ॥ किंदेवतो डस्यां ददिपायां दिश्यसीति यमदेवत इति स यमः कामम्नप्रतिष्ठित इति यज्ञ इति कामन्नु यज्ञः प्रतिष्ठित इति ददिपायामिति कामन्नु ददिपा प्रतिष्ठितेति श्रद्धायामिति यदा खेव श्रद्धत्ते डथ ददिपां ददाति श्रद्धायार्धं ह्येव ददिपा प्रतिष्ठितात् कामन्नु श्रद्धा प्रतिष्ठितात्

हृदय इति होवाच हृदयेन हि श्रद्धां जानाति हृदये ह्येव श्रद्धा प्रतिष्ठिता भवतोत्येवमेवैतद्याज्ञवल्क्य ॥ २१ ॥ किंदेवतो ड्स्यां प्राचीर्दिश्यसौ आदित्य इति स वृत्रः कस्मिन्प्रतिष्ठित इत्यप्स्वति कम्मिन्वापः प्रतिष्ठिता इति रेतसि इति तस्मादपि प्रतिपद्यं ज्ञातमाढृढयादिव तृप्तो हृदयदिव निर्मित इति हृदये ह्येव रेतः प्रतिष्ठितं भवतोत्येवमेवैतद्याज्ञवल्क्य ॥ २२ ॥

किंदेवतो ड्स्यामुदीच्या दिश्यसौ सोम इति स सोमः कस्मिन्प्रतिष्ठित इति दीक्षायामिति कस्मिन्दु दीक्षा प्रतिष्ठितेति सत्य इति तस्मादपि दीक्षितमाढृसत्यं वदेति सत्ये ह्येव दीक्षा प्रतिष्ठितेति कस्मिन्सत्यं प्रतिष्ठितमिति हृदय इति होवाच हृदयेन हि सत्यं जानाति हृदये ह्येव सत्यं प्रतिष्ठितं भवतोत्येवमेवैतद्याज्ञवल्क्य ॥ २३ ॥

किंदेवतो ड्स्यां ध्रुवाया दिश्यसौ प्रजापतिरिति स प्रजापतिः कस्मिन्प्रतिष्ठित इति वाचीति कस्मिन्वाक् प्रतिष्ठितेति हृदय इति कस्मिन्हृदयं प्रतिष्ठितामिति ॥ २४ ॥

होवाच याज्ञवल्क्यो यत्रैतदन्यत्रास्मन्मन्यासी यत्रितदन्यत्रास्मत्स्याचक्रानो वैनदसुर्वयायांसि वैनदिमथूरत्रिति ॥ २५ ॥ कस्मिन्ह वं चात्मा च प्रतिष्ठितौ स्थ इति प्राण इति कस्मिन्प्राणः प्रतिष्ठित इत्यपान इति

कस्मिन्न्वपामः प्रतिष्ठित इति व्यान इति कस्मिन्नु व्यानः प्रतिष्ठित इत्युदान इति कस्मिन्नुदानः प्रतिष्ठित इति स मान इति स रष इति नेति वेद्यात्माग्र्यो न हि गृक्वते ऽशीर्षो न हि शीर्षते ऽसङ्गो न हि सङ्गते ऽसितो न व्यथते न रिष्यत्येतान्यष्टावायतनान्यष्टौ लोकाः ऋष्टौ देवाः ऋष्टौ पुरुषाः स यस्तान्पुरुषान्त्रिऋचं प्रत्युच्याल्यक्रामत्तं वौपनिषदं पुरुषं पृच्छामि तं चेन्ते न विवाद्यसि मूढा ते विपतिष्यतीति तथं हु न मेने शाकल्यस्तस्य हु मूढा विपपातोति हास्य परिषोषिणो ऽस्थुन्यपस्कुरेत्यन्यस्मन्मानाः ॥ २६ ॥

कामयते स मा पृच्छतु सर्वे वा मा पृच्छत यो वः कामयते तं वः पृच्छामि सर्वान्वा वः पृच्छामीति ते हु ब्राह्मणा न दधृषुः ॥ २७ ॥

तान्हेतैः श्लोकैरपप्रच्छ यथा वृत्तो वनस्पतिस्तथैव पुरुषो ऽमृषा ॥ तस्य लोमनि पर्णानि वयांस्याप्तीनि बाधः ॥ वच एवास्य रोधः प्रस्यन्दि वच उत्पतः ॥ तस्माद्दातृणात्प्रेति रसो वृक्षादिवात्रातः ॥ मार्धंसान्नस्य शकरापो किनाटर्थं स्ताव तत्स्थिरं ॥ शसिथीन्यन्यरतो दात्र्वा मज्जा मज्जोपमाकृता ॥ यदृत्तो वृक्षो रोहति मूलान्नवतरः पुनः ॥ मृत्युस्वृत्तुना वृक्षाः कस्मान्मूलात्प्ररोहति ॥ रेत इति मा-वाचत जीवत्तत्प्रज्ञायते ॥ धातारुह एव वृत्तो ऽज-

॥ चतुर्थोऽध्यायः । प्रथं ब्रा० ॥

सा प्रेत्य सम्भवः॥ यत्समूलमावृदहेतुरूर्ध्वं न पुनराभवेत् ॥

मृत्युः स्विन्मृत्युनावृक्णाः कस्मान्मूलात्प्ररोहति ॥ ज्ञात्वा तु वृक्षं न विचेतनः ॥

विज्ञानमानन्दं ब्रह्म रातिदातुः परायणं ॥ तिष्ठमानस्य तदिदं इति ॥ ३५ ॥

॥ नवमं ब्राह्मणम् ॥

॥ इति वृहदारण्यके तृतीयोऽध्यायः ॥

हरिः ॐ ॥ जनको ह वैदेहः श्रासां चक्रे यथ ह याज्ञ-

वल्क्य श्रावव्राज तस्मै होवाच याज्ञवल्क्यो विरथमचारोः

पशूनिच्छृण्णकृतेवं तानित्युभयमेव संग्रालिति होवाच ॥१॥

यत्ते कश्चिदब्रवीत्च्छ्रुवामेन्यब्रवीन्मे त्रिवा शैलिनिर्वाग्वै

ब्रक्षेति यथा मातृणाम् पितृणामाचार्यवंश्रूयातथा तद्धि-

लिनोऽब्रवीद्वाग्वदतो हि किंस्यादित्यब्रवीतु

ते तस्यायतनं प्रतिष्ठां न मे श्रवेदित्येकपादाऽऽतत्संप्रा-

लिति स वै नो बूवहि याज्ञवल्क्य वागेवायतनमाकाशः

प्रतिष्ठा प्रज्ञेत्येनदुपासीत का प्रज्ञता याज्ञवल्क्य वागेव

संप्रालिति होवाच वाचा वै संग्राड् बन्धुः प्रज्ञायते ऋग्वेदो

यजुर्वेदः सामवेदोऽथर्वाङ्गिरस इतिहासः पुराणं विद्या

उपनिषद: श्लोका: सूत्राण्यनुव्याख्यानानि व्याख्यानानीष्टर्थं ऋतमाशितं पायितमयं च लोक: परस्थ लोक: सर्वापि च 'भूतानि वाचैव संम्राट् प्रज्ञाप्येते गरवे संम्राट् परमं ब्रह्म नैनं वाग्जलाति सर्वाप्येनं भूतान्यभिरन्ति देवा देवान्प्रति य एवं विद्वानेतदुपास्ते हव्यृषभं सद्मं ददामिति होवाच जनको वैदेह: स होवाच याज्ञवल्क्य: पिता मे जन्यत नाननुशिष्य हरैतेति

यदेव ते काशिदेववीत्कृपुवामेत्यन्रवीन्म उदङ्: शौल्वायनम् प्राणो वै बह्मेति यथा नातृणमनुचार्यवान् ब्रूयात्तथा तच्छौल्वायनो जिज्ञासीत्प्राप्तो दि किं स्यादित्यब्रवीत् ते तस्यायतनं प्रतिष्ठां न मे जिज्ञासीदित्येकपाद्वा एतत्संप्राल्लति स वै नो बूद्धि याज्ञवल्क्य प्राणा एवायतनमाकाश: प्रतिष्ठा प्रियमित्येनदुपासीत का प्रियता याज्ञवल्क्य प्राणा प्राप्ता एव संप्राल्लति होवाच प्राप्तास्य व संम्राट् कामायाविद्य याज्ञात्यप्राप्तिगृह्यस्य प्रतिगृह्यात्यपि तत्र बधाशङ्कं भवति यां दिशमेति प्राणास्यैव संम्राट् कामाय प्राणो वै संम्राट् परमं ब्रह्म नैनं प्राणो जहाति सर्वाप्येनं भूतान्यभिरन्ति देवा देवान्प्रति य एवं विद्वानेतदुपास्ते हव्यृषभं सद्मं ददामिति होवाच जनको वैदेह: स होवाच याज्ञवल्क्य: पिता मे जन्यत नाननुशिष्य हरतेति

॥ चतुर्थो ऽध्यायः प्रथ॒मं ब्राह्म॑ण॒म् ॥

वीतच्‍चृङ्खुवामित्यब्रवीन्मे वर्कुर्वार्‍ष्मश्रनुर्वे ब्राह्मेति यथा मातृमान् पितृमानाचार्यवान् ब्रूयात्तथा तदार्श्मो ऽन्रवीच्छुनुर्वे ह्रप्तोत्रवर्णनो हि किञ्‍च स्वादित्यब्रवीतु ते तार्पयत्नं प्रतिष्ठां न मे ऽन्रवीदित्येकपाद्वा एतत्संप्राल्लिति स वै नो ब्‍रूदि याज्ञवल्क्‍य चतुरेवायतनमाकाशः प्रतिष्ठा सत्य-मित्येनदुपस्तीत का सत्यता याज्ञवल्क्‍य चतुरेव संप्राल्लिति होवाच चतुषा वै संप्राट् पश्यत्तमादुद्रानीरिति स ग्राहाद्रान्नमिति तत्सत्यं भवति चतुर्वे संप्राट् परमं ब्रह्म नैवं चतुर्‍वर्तनि सर्वाश्‍वेनं मृतान्यभिरक्षासि देवो भूत्वा देवानप्येति य एवं विद्वाननुपास्ते हस्‍त्यृषभं सहस्रं ददामीति होवाच जानको वैदेहः स होवाच याज्ञवल्क्‍यः पिता मे ऽमन्यत नानुशिष्‍य हरेतेति ॥ ४ ॥

यदेव ते काश्‍विदब्रवीतच्‍छृङ्खुवामित्यब्रवीन्मे गर्दभीविपीतो भारद्वाजः श्रोत्रं वै ब्राह्मेति यथा मातृमान् पितृमानाचार्यवान् ब्रूयात्तथा तदार्श्मो ऽन्रवीच्छ्रोत्रं व ब्राह्मेत्यमुं लोकं हि किञ्‍च स्वादित्यब्रवीतु ते तस्यायतनं प्रतिष्ठां न मे ऽन्रवीदित्येकपाद्वा एतत्संप्राल्लिति स वै नो ब्‍रूदि याज्ञवल्क्‍य श्रोत्रमेवायतनमाकाशः प्रतिष्ठान्त इत्येनदुपस्तीत कानकता याज्ञवल्क्‍य दिश एव संप्राल्लिति होवाच तस्माढे संप्रालापि यां कां च दिशं गच्छति नैवास्या श्रोतं गच्छत्यनन्ता हि दिशो व संप्राट् श्रोत्रभं श्रोत्रं वै संप्राट् परमं ब्रह्म

नैनर्थं श्रोत्रं जृम्भति सर्वाण्येनं भूतान्यभिरन्ति देवो भूवा देवान्प्रेति य एवं विद्धानेतदुपास्ते हृस्यृषभं सदसद्वामिति होवाच जनको वैदेहु: म होवाच याज्ञवल्क्य: पिता मे ऽमन्यत नानुशिष्य हरेतेति ॥५॥ यदेव ते काशिदब्रवीत्चकृणुवामेत्यब्रवीन्मे सत्यमको जाबालो मनो वै ब्रह्मेत्य यथा मातृमान् पितृमानाचार्यवान्ब्रूयात्तथा तज्जाबालो ऽब्रवीन्मनो वै ब्रह्मेत्यमनसो हि किऱ्ं स्यादित्यब्रवीतु ते तस्याक्तनं प्रतिष्ठां न मे ऽब्रवोत्येकपाद्वैतत्संप्रालाति ते यो न ब्रूते याश्चवल्क्य नम एवाकाश: प्रतिष्ठानन्द इत्येनदुपासीत कान्दता याज्ञवल्क्य ल्क्य मन एव संप्रालिति होवाच मनसा वै संप्रैष्यमाभिरूप्यने तस्यां प्रतिप: पुत्रो जायते स श्रानन्दो मनो वै संप्राहृ परमं ब्रक्झ नैनं मनो जृम्भति सर्वाण्येनं भूतान्यभिरन्ति देवो भूवा देवान्प्रेति य एवं विद्धानेतदुपास्ते हृस्यृषभं सदसद्वामिति होवाच जनको वैदेहु: स होवाच याज्ञवल्क्य: पिता मे ऽमन्यत नानुशिष्य हरेतेति ॥ ६ ॥ यदेव ते काशिदब्रवीत्चकृणुवामेत्यब्रवीन्मे विदग्ध: शाकल्यो हृदयं वै ब्रह्मेत्य यथा मातृमान् पितृमानाचार्यवान्ब्रूयात्तथा तच्छाकल्यो ऽब्रवीदिदयं वै ब्रह्मेत्यहदयस्य हि किऱ्ं स्यादित्यब्रवीतु ते तस्याक्तनं प्रतिष्ठां न मे ऽब्रवोत्येकपाद्वैतत्संप्रालाति स

॥ चतुर्थो ऽध्यायः ॥ द्वि॰ ब्रा॰ ॥

वै नो बुद्धिर्याज्ञवल्क्य हृदयमेवायतनमाकाशः प्रतिष्ठा स्थितिरित्येनदुपासीत का स्थितता याज्ञवल्क्य हृदयमेव संप्राहात हृदयं वै संप्राट् सर्वेषां भूतानाम-यतनं हृदयं वै संप्राट् सर्वेषां भूतानां प्रतिष्ठा हृदये खेव संप्राट् सर्वाणि भूतानि प्रतिष्ठितानि भवन्ति हृदयं वै संप्राट् परमं ब्रह्म नैनं हृदयं जहाति सर्वैयेनं भू-तान्यभिरन्ति देवा भूवं देवान्प्रेत्य य एवं विद्धानेत-दुपास्ते हस्ल्यृषभं सहस्रं ददामीति होवाच जनको वैदेहः स होवाच याज्ञवल्क्यः पिता मे जन्मनु-शिष्य हरेइति ॥ ७ ॥

॥ प्रथमं ब्राह्मणं ॥

जनको वैदेहः कूर्चादुपविश्याग्रणुवाच नमस्तेऽस्तु याज्ञ-वल्क्यानु मा शाधीति स होवाच यथा वै संप्राप्मद्धा-नमध्यानमेष्यन् रथं वा नावं वा समाददीतवमेवैताभिरुपनिषद्भिः समाहितात्मास्येवं वृन्दारक ऋषभः सन्नधी-तवेद् उत्तरोपनिषत्क इतो विमुच्यमानः क गमिष्यसीति नाहं तद्गगन्वेद यत्र गमिष्यामीयथ वै ते जरं तदद्यामी-यत्र गामभ्यसाति ब्रवातु भगवानिति ॥ १ ॥

६०

॥ वृद्ददारण्यकं ॥

वै नामिष यो ऽयं ददिपो ऽज्ञानपुरुषस्तं वा एतमिन्धं सत्तमिन्द्र इत्याचचते परोनैपैव परोनप्रिया एव हि देवाः प्रत्यन्विषः ॥ २ ॥

स्थौतद्रुमे ऽनिणि पुरुषत्वपम-पास्य पत्नी विराट तयोरेप सभ्यस्तावो य एषो ऽत्तरहृदयग्राकाशो ऽथैनयोरेतदयं य एषो ऽत्तरहृदये लोकहितपिङ्गो ऽथैनयोरेतस्पावरणं यदेतदत्तरहृदये जालकमिवाथैनयोरेषा मृतिः सघर्षीया एषा हृदयादूर्ध्वा नाड्यग्रति यथा केशः

सहस्रधा भिन्न एवमस्यिता हिता नाम नाड्यो ऽत्तरहृदये प्रतिष्ठिता भवन्त्योभयतः । अतदस्यद्भवति तस्मादेश प्रविविक्ताधारतर एवं भवत्यस्माच्छरीरादात्मनः ॥ ३ ॥

तस्य प्राचीदिकू प्राप्तः प्राणा दनियादिगदनिपो प्राणाः प्रतीचीदिकं प्रत्यष्णः प्राणा उदचीदिगुदञ्चः प्राणा ऊर्ध्व-दिगूर्ध्वाः प्राणा श्रवाचीदिगवाचः प्राणाः सर्वा दिशः सर्वे प्राणाः स ऋष नेति नेत्यात्माग्र्यो न हि गृह्यते

उशिरसो न हि शीर्यते ऽस्थो न हि सङ्यते हितो न व्यथते न रिष्यत्यभयं वै जनक प्राप्नो ऽसीति होवाच याज्ञवल्क्यः स होवाच जनको वैदेहो ऽभयं वा गच्छता-

ज्ञावल्क्य यो नो भगवान्भयं वेदयते नमस्ते ऽस्त्वमे विदेहा ग्रहमरुमस्मि ॥ ४ ॥

॥ द्वितीयं ब्राह्मणां ॥

॥ चतुर्थो ऽथ्या॰ तृती॰ ब्रा॰ ॥

६१

जनकथां रु वेदसं याज्ञवल्क्यो जगाम स मेने न वदिष्य इत्यथ रु याज्ञवल्क्यश्राद्धो याज्ञवल्क्याश्रमिन्द्रत्रि समूदाते तस्मै रु याज्ञवल्क्यं ददौ सु रु कामप्रश्नमेव वत्थं तथं हामै ददौ तथं रु सप्रालेव पूर्वः पश्च ॥ १ ॥

याज्ञवल्क्य किं ज्योतिरयं पुरुष इत्यादित्येनैवायं ज्योतिषास्ते पत्ययते कर्म कुते विपल्येतीयेवमेवैतयाज्ञवल्क्य ॥ २ ॥

ग्रस्तमित श्रादित्ये याज्ञवल्क्य किं ज्योतिरेवायं पुरुष इति चन्द्रमाः ख्वास्य ज्योतिर्भवतीति चन्द्रमसैवायं ज्योतिषास्ते पत्ययते कर्म कुते विपल्येतीयेवमेवैतयाज्ञवल्क्य ॥ ३ ॥

ग्रस्तमित श्रादित्ये याज्ञवल्क्य चन्द्रमस्यस्तमिते किं ज्योतिरेवायं पुरुष इति वाग्वास्य ज्योतिर्भवतीति वाचैवायं ज्योतिषास्ते पत्ययते कर्म कुते विपल्येतीति तस्माद्धि सप्रालपि यत्र स्वःपाणिर्न विनीयते यथ वाग्धरत्युपैव तत्र नीयोतियेेवमेवैतयाज्ञवल्क्य ॥ ५ ॥

ग्रस्तमित श्रादित्ये याज्ञवल्क्य चन्द्रमस्यस्तमिते शाने ऽग्रे शात्तायां वाचि किं ज्योतिरेवायं पुरुष इत्यात्मवास्य ज्योतिर्भवतीत्यात्मनैवायं ज्योतिषास्ते

पल्ययते कर्म कुते विपल्येति॥६॥

कतम आत्मेति यो ऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु हृद्यन्तर्ह्योति: पुरुष: स समान: सन्नुभौ लोकावनसञ्चरति ध्यायतीव लेलायतीव स हि स्वप्नो भूत्वेमं लोकमतिक्रामति मृत्यो रूपाणि॥७॥

स वा एष पुरुषो जायमान: शरीरोभिसंपच्यमान: पाप्मभि: सङ्सृज्यते स उत्क्रामन्न्रियमान: पाप्मनो विनिर्हति॥८॥

तस्य वा एतस्य पुरुषस्य द्वे एव स्थाने भवत इदं च परलोकस्थानं च सन्ध्यं तृतीयमं स्वप्नस्थानं तस्मिन्स्थाने तिष्ठन्नेते उभे स्थाने पश्यतीदं च परलोकस्थानं चाथ यथाक्रमो ऽयं परलोकस्थाने भवति तमाक्रममात्राम्योभयान्पामन ग्रानन्दांश्र पश्यति स यत्र प्रस्वपितस्य लोकस्य सर्वावतो मात्रामपादाय स्वयं विरुत्य स्वयं निर्माय स्वेन भासा स्वेन ज्योतिषा प्रस्वपित्यात्रायं पुरुष: स्वयं ज्योतिर्भवति॥९॥

न तत्र रथो न रथयोगा न स्यथास्ते न तत्स्थयो योगानुयोग्यं सृजते न तत्रानन्दा मुद: प्रमुदो भवत्यथानन्दानन्द: प्रमुद: प्रमुद: सृजते न तत्र वेशान्ता: पुष्करिण्य: सवत्यो भवत्यथ वेशान्तान्पुष्करिण्य: सवत्य: सृजते स हि कर्ता॥१०॥

तदेतत् श्लोका भवति स्वप्नेन शारीरमभिप्रहृत्यामुष्म: सुतानभिचाकशीति॥ सुक्रमादाय पुनरेति स्थानं हिरण्मय: पुरुष एकहंस:॥११॥

प्राणेन रक्षन् वरुणां कुलायं बाध:॥

॥ चतुर्थो ऽथ्या॰ तृती॰ ब्रा॰ ॥

कुलायादमृतशरिवा॥ स ईयते ऽमृतो यत्र कामभं हि-रमयः पुरुष एकधाम्सः ॥ १२ ॥ स्वप्रात उद्यावचम-यमानो डुपाणि देवः कुरते बहूनि॥ उतेव स्त्रीभिः सकृ-मोदमानो जनदुतेवापि भयानि पश्यन् ॥ १३ ॥ स्वारामम-स्य पश्यन्ति न तं पश्यति कश्चनेति तं नायतं बोधयेदित्या-दुर्भिषण्यर्थं रास्मै भवति यमेष न प्रतिपच्चते यथो-खल्वार्ड्डागारितदेशे ऽवास्यैष इति यानि केव ज्ञात्रप-श्यति तानि सुत्न इत्यत्रायं पुरुषः स्वयं ज्योतिरभवति सो

'डुं भगवते मह्यं ददाम्यत ऊर्ध्वं विमोचाय ब्रूतेति ॥ १४ ॥ स वा एष एतस्मिन्संप्रसादे रवा चरिता दृढैव पुण्यं च पापं च पुनः प्रति न्यायं प्रति यो न्याद्रवति स्वप्रायैव स यत्तत्र किश्चित्पश्यत्यानन्वागतस्तेन भवत्यसड़ो ह्ययं पुरुष इत्येवमेवैतच्चान्नवल्क्य सो 'डुं भगवते मह्यं ददाम्यत ऊर्ध्वं विमोचायैव ब्रूतेति ॥ १५ ॥ स वा एष

एतस्मिन्बुद्धान्ते रवा चरिता दृढैव पुण्यं च पापं च पुनः प्रति न्यायं प्रति योन्याद्रवति बुद्धान्तायैव स यत्तत्र किश्चित्पश्यत्यानन्वागतस्तेन भवत्यसड़ो ह्ययं पुरुष इत्येव-मेवैतच्चान्नवल्क्य सो 'डुं भगवते मह्यं ददाम्यत ऊर्ध्वं विमोचाय ब्रूतेति ॥ १६ ॥ स वा एष एतस्मिन्ब्रुद्दान्ते रवा चरिता दृढैव पुण्यं च पापं च पुनः प्रति न्यायं प्रति योन्याद्रवति स्वप्रातैव ॥ १७ ॥ तध्या महा-

मत्स्य उभे कूले ऽनुस्मरति पूर्व चापं चैवमेवायं पुरुष एता उभावचानुस्मरति स्वप्नातं च बुद्धातं च ॥ १८ ॥

तयथास्मिन्नाकाशे श्येनो वा सुपर्णो वा विपरीत्य प्रातः सभ्यंधृत्य पत्नो सधायायैव त्रियत एवमेवायं पुरुष एतस्मा ग्रत्ताय धावति यत्र सुप्तो न कञ्चन कामं कामयते न कञ्चन स्वप्नं पश्यति ॥ १९ ॥

ता वा ग्रस्स्येताद्विता नाम नाडीस्तथा केशः सहस्रधा भिन्नस्तावत्स्थामि मुक्तस्य नीलस्य पिङ्गलस्य हरितस्य लोक-

तस्य पूर्णा ऋथ यत्रैनं ग्रन्तीव जिनन्तीव हन्तीव बिह-पयति गर्त्तमिव पतति यदेव जाग्रद्यं पश्यति तदत्राविद्यया मन्यते यथ धत्र देव इव राजेवाहमेवेदं सर्वो ऽस्मीति मन्यते सो ऽस्य परमो लोकः ॥ २० ॥

तद्धा ग्रस्मैतदति-हन्दे ऽग्रपहतपाप्माभयं रूपं तथथा प्रियया स्वियासंपरिषक्तो न वाच्यं किञ्चन वेद नान्तमेवमेवायं पुरुषः प्राजेनात्मना संपरिषक्तो न वाच्यं किञ्चन वेद नान्तं तथै-

ग्रस्स्येतदात्मकाममात्मकाममकामर्थं रूपं शोकात्तरं ॥ २१ ॥

षत्र पितापिता भवति मातामाता लोका ऽलोका देवा अदेवा वेदा अवेदा षत्र स्तेनो ऽस्तेनो भवति भ्रूणहाभू-

पार्हा चापालो ऽचांडालः पौल्कसो ऽपौल्क्सः श्रमणो ऽश्रमणः जतापसो ऽतापसो जन्वागतं पुण्येनानन्वागतं पापेन तीर्यो ऽतीर्यो भवति कि तद्धि तद्वार्ज्जिकोवाचं भवन्ति ॥ २२ ॥

॥ चतुर्थोऽध्यायः तृतीया ब्राह्मणम् ॥

६५

यदै तन्न पश्यति पश्यन्वै तन्न पश्यति न हि दृष्टेर्दृष्टे-

र्विपरिलोपो विद्यते ऽविनाशिवात्तु तद्वितीयमस्ति ततो

ऽन्यदिभक्तं यत्पश्येत् ॥ २३ ॥ यदै तन्न बिभ्रति बिभ्रन्वै तन्न

बिभ्रति न हि ग्रालुर्धातेर्विपरिलोपो विद्यते ऽविनाशि-

वान्तु तद्वितीयमस्ति ततो ऽन्यदिभक्तं यद्बिभ्रेत् ॥ २४ ॥

यदै तन्न रसयते रसयन्नै तन्न रसयते न हि रसयितू रस-

यतोरिवपरिलोपो विद्यते ऽविनाशिवात्तु तद्वितीयमस्ति

ततो ऽन्यदिभक्तं यत्रसयेत् ॥ २५ ॥ यदै तन्न वदति वदन्वै

तन्न वदति न हि वक्तृत्वेरिवपरिलोपो विद्यते ऽविना-

शिवात्तु तद्वितीयमस्ति ततो ऽन्यदिभक्तं यद्वदेत् ॥ २६ ॥

यदै तन्न शृणोति श्रृण्वन्वै तन्न शृणोति न हि श्रोतुः

श्रुतेर्विपरिलोपो विद्यते ऽविनाशिवात्तु तद्वितीयमस्ति

ततो ऽन्यदिभक्तं यच्छृणुयात् ॥ २७ ॥ यदै तन्न मनुते

मन्वानो वै तन्न मनुते न हि मन्तुर्मतेर्विपरिलोपो वि-

द्यते ऽविनाशिवात्तु तद्वितीयमस्ति ततो ऽन्यदिभक्तं

यन्मन्वीत ॥ २८ ॥ यदै तन्न स्पृशति स्पृशन्नै तन्न स्पृशति

न हि स्प्रष्टुः स्पृष्टेर्विपरिलोपो विद्यते ऽविनाशिवात्तु

तद्वितीयमस्ति ततो ऽन्यदिभक्तं यत्स्पृशेत् ॥ २९ ॥ यदै

तन्न विजानाति विजानान्वै तन्न विजानाति न हि वि-

ज्ञातुर्विज्ञातेर्विपरिलोपो विद्यते ऽविनाशिवात्तु तद्‌

्वितीयमस्ति ततो ऽन्यदिभक्तं यद्विजानीयात् ॥ ३० ॥ पत्र

8

॥ वृद्ददारण्यकं ॥

वा अन्यदिव स्यात्त्रान्यो अन्यत्पश्येदन्यो अन्यदिद्धेदन्यो अन्यद्रवेदन्यो अन्यचकृपुपादन्यो अन्यनमन्वी- तान्यो अन्यत्प्रशेदन्यो अन्यद्विजानीया॥ ३१ ॥

एको दृष्टाद्रितो भवत्येष ब्रह्मलोक: संमालिति हैनमनु- शशास याज्ञवल्क्य ऋषास्य परमा गतिरेषास्य परमा संपदेषो ऽस्य परमो लोक ऋषो ऽस्य परम ग्रानन्द एत- स्पीवानन्दस्यान्यानि भूतानि मात्रामुपजीवन्ति ॥ ३२ ॥

स यो मनुष्यापार्थं राजा: समृद्धो भवत्यन्येषामधिपति: सर्वैरमानुष्यकैर्गुणै: संपन्नतम: स मनुष्याणां परम ग्रान- न्दो यथ ये शतं मनुष्यापामानन्दा: स एक: पितृणां जितलोकानामानन्दो यथ ये शतं पितृणां जितलोकाना- मान्दा: स एको गन्धर्वलोक ग्रानन्दो यथ ये शतं गन्धर्वलोक ग्रानन्दा: स एक: कर्मदेवानामानन्दो ये क- म्पा देवदेवभिसंपद्यन्ते यथ ये शतं कर्मदेवानामानन्दा: स एको श्रानिदेवानामानन्दो यथ श्रोत्रियो ऽवृजिनो ऽकामहतो यथ ये शतमाजानदेवानामानन्दा: स एक: प्रजापतिलोक ग्रानन्दो यथ श्रोत्रियो ऽवृजिनो ऽकामहतो यथ ये शतं प्रजापतिलोक ग्रानन्दा: स एको ब्रह्मलोक ग्रानन्दो यथ श्रोत्रियो ऽवृजिनो ऽकामहतो यथैष एव परम ग्रानन्द एष ब्रह्मलोक: संमालिति होवाच याज्ञ- वल्क्य: सो ऽहं भगवते सद्यन्न ददामीति तं होवाच याज्ञवल्क्यो उद्दालको वै विमोदितायैव

॥ चतुर्थोऽध्यायः । तृतीया ब्रा॥

वृहतीत्र रु याज्ञवल्क्यो विभयां चकार मेधावी राजा सर्वेभ्यो मा तेभ्य उदरौत्सीदिति ॥ ३३ ॥ स वा एष ऋतसिल्लप्राणो वा चरितो हृदय पुण्यं च पापं च पुनः प्रति न्यायं प्रति योन्याद्रवति बुद्धात्नायैव ॥ ३४ ॥ तद्यथानः सुसमाहितमुत्सृज्यादेवमेवायं शारीर ब्रात्मा प्राज्ञेनात्मनान्वग्न उत्सृज्यति यत्रैतदूर्ध्वोच्छ्वासी भवति ॥ ३५ ॥ स यत्रायमपिमानं नयति ज्ञाया वोपतपता वाशिमानं निगच्छति तथायामं वोदुम्बरं वा पिप्पलं वा बन्धनात्प्रमुच्यते एवमवायं पुरुष एभ्यो उदरेभ्यः सम्प्रमुच्य पुनः प्रति न्यायं प्रति योन्याद्रवति प्राण्नायैव ॥ ३६ ॥ तथथा राजान्मायतमुग्राः प्रत्येनसः सूत्रग्रामेऽणो गृहे: पानैरावसथे: प्रतिकल्पते ऽयमायात्ययमागच्छतीयेवर्थं हैवंविदर्थं सर्वापि भूतानि प्रतिकलपते इदं ब्रह्मायतीद्मागच्छतीति ॥ ३७ ॥ तथथा राजानं प्रयियासतमुग्राः प्रत्येनसः सूत्रग्रामेऽणो ऽभिसमायल्यवमवममानमलंकलेः सर्वे प्राणाः श्रभिसिमायति यत्रैतदूर्ध्वोच्छ्वासी भवति ॥ ३८ ॥

॥ तृतीयं ब्राह्मणं ॥

स यत्रायमात्माबलयं न्येत्य सम्मोहुमिव न्येत्यथैनमेते प्राण्णा ग्रभिसमायन्ति स एतास्तेनोमात्र: समभ्याददानो हृदयमेवान्ववक्रामति म यत्रैष चानुः पुष्प: पराई पर्य-वर्तते यथात्रण्णो भवति ॥ १ ॥ एकी भवति न पश्यतीत्याङरेको भवति न जिघ्रतीत्याङरेकी भवति न रसयतीत्याङरेकी भवति न वदतीत्याङरेकी भवति न शृणोतीत्याङरेकी भवति न मनुत इत्याङरेकी भवति न स्पृशतीत्याङरेकी भवति न विजानातित्याङुस्तस्य हेतस्यार्थं प्रजानाति तेन प्रजानन्नेष श्रात्मा निष्क्रामति चतुष्टो वा मूर्खो वान्येमो वा शरीरदेशेभ्यस्तमुत्क्रामतं प्राण्णो ऽनूत्क्रामति प्राणमनूत्क्रामतथं सर्वे प्राण्णा अनूत्क्रामति स विज्ञानो भवति स विज्ञानमेवान्वक्रामति तं विद्याकर्मणी समन्वारभते पूर्वप्रज्ञा च ॥ २ ॥ तद्यथा तृणजलायुका तृणस्यात्तं गवान्यमाक्रममाक्रम्यात्मानमुपसर्पं-ह्ररत्येवमेवायमात्मेदं शरीरं निधनत्याविद्यां गमयित्वानिमाक्रममाक्रम्यात्मानमुपसर्पंह्ररति ॥ ३ ॥ तद्यथा पेशस्कारी मात्रमपादायानन्यं नवतरं कल्याणतरथं रूपं तनुत एवायमात्मेदं शरीरं निधनत्याविद्यां गमयित्वान्यं नवतरं कल्याणातरथं रूपं कुरुते पित्रं वा गन्धर्वं वा दैवं वा प्राजापत्यं वा ब्राक्षं वान्येषां वा भूतानां ॥ ४ ॥ स वा अयमात्मा ब्रक्न्न विज्ञानमयो मनोमय:

॥ तृतीयो ऽध्यायः चतु॰ ब्रा॰ ॥

प्राणामयो ऽश्नानुरमयः श्रौत्रमयः पृथिवीमय ऋपोमयो वायुमय ऋरा-काशमयस्तेजोमयो ऽप्तेजोमयः काममयो ऽकाममयः क्रोधमयो ऽक्रोधमयो धर्ममयो ऽधर्ममयः सर्वमयस्तादृते तदिमयो ऽस्तोमय इति यथा कारी यथा चारी तथा भवति साधुकारी साधु-भवति पापकारी पापो भवति पुण्यः पुण्येन कर्मणा भवति पापः पापेनाथो ऽश्वाढः काममय एवायं पुरुष इति स यथाकामो भवति तत्क्रतुर्भवति यत्क्रतुर्भवति तत्कर्म कुते तदभिसंपद्यते ॥ ५ ॥

तदेष श्लोको भवति । तदेव मकुं मकृ धर्र्मेति लिङ्गं मनो यत्र निष्काममयम् । प्राप्यालं कर्मपास्तस्मै यत्किञ्चेह करोत्ययं ॥

तस्माद्धोका-त्युनरेत्यस्मै लोकाय कर्मणा इति नु कामयमानो ऽथाकामयमानो ऽकामो निष्काम आत्मकाम आत्मकामो न तस्य प्राणा उत्क्रामन्ति ब्रह्मैव सन्ब्रह्माप्येति ॥ ६ ॥

तदेष श्लोको भवति यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते कामा ये ऽस्य हृदि श्रिताः । अथ मर्त्यो ऽमृतो भवत्यत्र ब्रह्म समश्नुते इति तथ्याथाहिनिर्वर्यणी वल्मीके मृताः प्रत्यस्ता शयीतैवमेवेदं शरीरं शेते ऽथास्यशरीरेऽमृतः प्राणो ब्रह्मैव तेज एव सो ऽयं भगवते सहरसं ददामीति होवाच जनको वैदेहः ॥ ७ ॥

तदेतेऽथ श्लोका भवत्यणुः पन्था विततः पुराणो माथं स्पृष्टो ऽनुवित्तो मयैव ॥ तेन धीरा ऽपि यन्ति ब्रह्मविदः स्वर्गं लोकमितो ऽध्य विमुक्ताः ॥ ८ ॥

ॠामृत नोलमाद्रः पिङ्गलथं हरितं लोभितं च ॥ ऋष पन्या ब्राह्मणा ऋानुवित्तस्तेनैति ब्राह्मवित्युयेकृतेनासश्र ॥ ९० ॥ ग्रन्थं तमः प्रविशालोति ये ऽविग्रुप्रवते ॥ ततो भूय इव ते तमो य उ विद्यायार्थं रता: ॥ १० ॥ ग्रनन्दा नाम ते लोका ग्रन्थेन तमसा वृता:॥ तार्थंस्ते प्रत्याभिगच्छत्यविद्यार्थंसतो ऽबुधो जना: ॥ ११ ॥ श्रात्मानं चेद्विज्ञा-नीयादयमस्मीति पुरुष:॥ किमिच्छुन्कस्य कामाय शरी-रमनुसज्वरेतू ॥ १२ ॥ यस्यानुवित्तः प्रतिबुद्ध श्रात्मास्म-स्तद्‌घेहे ग्रहणं प्रविश:॥ स विश्रकृत्सि किं तस्य कर्ता तस्य लोक: स उ लोक एव ॥ १३ ॥ इहैव सन्तो यथ विद्रास्तदयं न चेद्वेदर्मर्हती विनष्टि: ॥ य एतदिदुरम-तास्ते भवल्यथेतरे दुःखमेवापि यन्ति ॥ १४ ॥ यदैतदनुपश्यत्यात्मानं दिवमञ्जसा ॥ ईशानं भूतभव्यस्य न ततो विजुगुप्सते ॥ १५ ॥ यस्माद्वाक्संवत्सरो जहेामि: परिवर्तते ॥ तदेवाद्योतिषां ज्योतिराग्येतिरोहित उमृतं ॥ १६ ॥ यास्मिन्नपञ्च पञ्चजना ग्रावाशश्र प्रतिष्ठित:॥ तमेवन्य श्रात्मानं विद्वान्ब्रह्मामृतो ऽमृतं ॥ १७ ॥ प्राणास्य प्राणमुत चक्षुषश्रनुरूप श्रोत्रस्य श्रोत्रं मनसो ये मनो विदुः ॥ ते निचिक्युरब्रह्म पुराणमग्रयं ॥ १८ ॥ मनसैवानुद्रष्टव्यं नेहु नानास्ति किञ्चन॥ मृत्यो: स मृत्युमाप्नोति य इह नानेव पश्यति ॥ १९ ॥ एकधवानुद्रष्टव्यमेतदप्रमयं ध्रुवं ॥ विरज: पर श्राकाशाद

॥ चतुर्थो ऽथ्या॰ चतु॰ ब्रा॰ ॥ ७१

ग्रात्मा महा॑न् ध्रुवः॥ तमेव धीरो विशाय प्रज्ञां कुर्वीत ब्रात्मणः॥ नानुध्यायादृदृदृजुब्धान्वाची विग्लापन्थं हि तदिति॥ २०॥

स वा एष महान्तम आत्मा योऽयं विशामयः प्राणेषु य एषोऽन्तर्हदय आत्मास्ति॑ते सर्वस्य वशी सर्वस्येशानः सर्वस्याधिपतिः स न साधुना कर्मणा भूयान्नो कनीयान्नैष सर्वेश्वर एष भूताधिपतिरेष भूतपाल एष सेतुर्विधरण एषां लोकानामसम्भेदाय तमेतं वेदानुवचनेन ब्रात्मणां विविधिषष्टि यजन्ते दानेन तपसा नाशकेनैनमेव विदित्वा मुनिर्भवत्येतमेव प्रव्राजिनो लोकमिच्छन्तः प्रव्रजन्त्येतद् स्म वैतत्पूर्वे विद्वांसः प्रजां न कामयत्ते किं प्रजया करिष्यामो येषां नो ऽयमात्मालोक इति ते ह स्म पुत्रेषणा याश्च वित्तेषणा याश्च लोककेषणा याश्च व्यूत्यायाथ भिन्नाचार्य चरन्ति या खलु पुत्रेषणा सा वित्तेषणा सा वित्तेषणा सा लोकेषणाभे ह्यते एषोऽयं न ऋते नित्याद्विद्यामागृह्नो न हि गृह्णते ऽस्मि॑यो न हि शीर्यते ऽस्मि॑ो न हि स॑यते ऽस्मि॑ो न व्यथते न रिष्यत्येतमु हैवैते न तर॑ति इत्येतत्पाप्मकरवमित्युभे उ हैवैष एते तरति नै॑नं कृताकृते तपत॑ः॥ २१ ॥

तदितदच्युत्क्रमेष नित्यो महिमा ब्रात्मणस्य न वईते कर्मणा नो कनीयान्॥ तस्यैव स्यात्पदवित्तं विदित्वा न लिप्यते कर्मणा पापकेनैति तस्माद्वावशान्तो दान्तः

॥ वृददारण्यकं ॥

उपरतस्तित्तिनुःसमाहितो भूत्वात्मन्येवात्मानं पश्यति सर्व-

मात्मानं पश्यति नैवं पाप्मा तरति सर्वं पाप्मानं तरति

नैवं पाप्मा तपति सर्वे पाप्मानं तपति विपापो विरजो

विचिकित्सो ब्राह्मणो भवत्येष ब्रह्मलोकः सम्भालिति

दोवाच याज्ञवल्क्यः सो ऽहं भगवते विदेहान्द्रामि मां

चापि सद्ध दास्यायेति ॥ २२ ॥ स वा एष महानज श्रात्मा-

न्नादो वसुदानो विन्दते वसु य एवं वेद ॥ २३ ॥ स वा

एष महानज ग्रात्माजरो ऽमरो ऽभयो ब्रह्माभयं वै

ब्रह्माभयं ब्रह्म भवति य एवं वेद ॥ २८ ॥

॥ चतुर्थ ब्राह्मणं ॥

अथ हु याज्ञवल्क्यस्य द्वे भार्ये बभूवतुर्मैत्रेयी च कात्यायनी च

तयोर् मैत्रेयी ब्रह्मवादिनी बभूव क्षिप्रत्नेव

कात्यायन्यथ रु याज्ञवल्क्यो ऽन्यदृतमुपाकरिष्यन् ॥ १ ॥

मैत्रेयीति होवाच याज्ञवल्क्यः प्रव्रजिष्यन् वा श्ररे ऽहमस्मा-

त्स्थानादस्मात् सुतु ते ऽनया कात्यायन्यां करवापीति

॥ २ ॥ सा होवाच मैत्रेयी यन्नु म इयं भोः सर्वा पृथिवी

वित्तेन पूर्णा स्यात्स्यां बदुं तेनामृता हो३ नेति नेति

होवाच याज्ञवल्क्यो ऽधिवेदानां जीवितं तु ते

॥·चतुर्थोऽध्यायः॥पञ्चमं ब्राह्मणम्॥

जीवितभं स्यादमृतलस्य तु नाशामित्ति वित्तेन॥३॥सा होवाच मैत्रेयी येनाहं नामृता स्यां किमहं तेन कुर्याम्पदेव भगवन्न्वेत्थ तदेव मे वि-ब्रूहीति॥४॥स होवाच याज्ञवल्क्यः;

प्रिया वै खलु नो भवति सती प्रियवृद्धयदत्त तर्हि भवत्येत-व्याख्यास्यामि ते व्याचक्षाणास्य तु मे निदिध्यास्स्व॥५॥*) स यथा सैन्धवघनोऽनत्तर ओषध्यः कृत्स्नो रसघन एवैवं वा अरे ऽध्यात्मान्तरो ऽषाध्यः कृत्स्नः प्रज्ञानघनः एवै-तेभ्यो भूतेभ्यः समुत्थाय तान्येवानु विनश्यति न प्रेत्य स-ज्ञात्तीयरे ब्रवीमि त्रोवाच याज्ञवल्क्यः॥१३॥सा होवाच मैत्रेय्यत्रैव मा भगवान्मोक्षात्मापीपिपन्न वा श्र-रुमिमं विज्ञानामिति स होवाच न वा अरे ऽडं मोहं ब्रवीम्यविनाशी वा अरे ऽध्यात्मानुच्छित्तिधर्मा॥१४॥

यत्र हि द्वेतमिव भवति तदितर इतरं पश्यति तदितर इतरं जिघ्रति तदितर इतरथं रसयते तदितर इतरमभिवदति तदितर इतरं शृणोति तदितर इतरं मनुते तदितर इतरं स्पृशति तदितर इतरं विजानाति यत्र वस्य सर्वमात्मैवा-भूतत्केन कं पश्येत्तक्नेन कं जिघ्रेतत्केन कथं रसयेत्तक्नेन कमभिवदेत्तक्नेन कं शृणुयात्तक्नेन कं मन्वीत तत्केन कथं स्पृशेत्तक्नेन केन विजानीयात्त ऋष नेति नेत्यात्माग्रह्यो न हि गृह्यते

*) Für die folgenden Abschnitte bis १३ verweisen wir auf Seite २४. ४ bis ११ etc.

॥ वृद्धारण्यकं ॥

उशीर्षो न हि शीर्षते असड्डो न हि सज्जते असितो न व्यथते न रिष्यति विज्ञातारमरे केन विज्ञानीयादित्युक्ता- नुशासनामि मैत्रेयेतावदरे खल्वमत्कृतो लोक्का याज- वल्क्यो विहहार ॥ १५ ॥

॥ पञ्चमं ब्राह्म्यां ॥

श्रथ वंशः । पाैतिमाष्यो पौतिमाहौपवनः पौतिमाष्यात्या- तिमाष्यो गौपवनादौपवनः कौशिकात्कौशिकः कौण्डिन्या- त्कौण्डिन्यः शाङ्डिल्याच्छाङ्डिल्यः कौशिकाच्च गौतमाच्च गौतमः ॥१॥ श्राम्रिवेश्यादाम्रिवेश्यो गार्ग्यादागर्ग्यो गार्ग्या- यणाद्गार्ग्यायणो गार्ग्यायणाद्गार्ग्यायणः उद्दालकायन- दुडालकायनो जाबालात्जाबालायनो माध्यन्दिनायन- माध्यन्दिनायनः सौकरायणात्सौकरायणः काश्यपात्काश्या- यणः सायकनात्सायकायनः कौशिकायने कौशिकायनि: ॥ २ ॥ घृतकौशिकाद्घृतकौशिकः पाराशर्यायपात्पाराशर्याय- पाः पाराशर्याल्पाराशर्यो ज्ञातूकार्ष्याज्जातूकार्ष्य श्रासुरायणाच्च यास्काच्चासुरायणः श्रात्रेयात्सात्रेयः पाैचन्धनिरौपचन्धनिरासुरे- रासुरिभारद्वाजाद्भारद्वाजः श्रात्रयादात्र्यो माण्टमौषल्गात-

॥ पञ्चमो ऽध्यायः दि॰ ब्रा॰ ॥

मा्रौतमो गौतमादौतमो वात्स्याद्वात्स्यः शाण्डिल्याच्छा-पिडल्यः कैशोर्यात्काप्यात्केशोर्यः काप्यः कुमारहारितात्कुमा-र्र्हारितो भार्गवात्तालवकारान्वोविदर्भीकौशिद्र्यादिदर्भीकौशिद्र्यो वत्सनपातो बाधवात्त्सनपाद्बाधवः पथः सौभरात्पन्थाः सौभरो ऽध्यास्यादाङ्िरसायाङ्िरस ग्राभूतेस्वाष्टादाभू-तिस्वाष्ट्रो विश्वद्रपाच्चात्राद्विश्वपस्चाष्ट्रो गाथिभ्यामधिनौ दधीच श्राथर्वणादध्यडाथर्वणो श्राथर्वणो देवादर्थवा दे वो मृत्योः प्रा-प्रधंसनान्मृत्यु; प्राधंसनः प्रधंसनात्प्रध धंसन एकश्रे-र्कश्रिर्विप्रचित्तोर्विप्रचित्तिर्य्यष्टिर्य्यष्टिः मनारो; मनारुः; मनातनात्सनातनः मनगात्सनगः परमेष्ठिनः परमेष्ठी ब्रह्मणो ब्रह्मा स्वयम्भु ब्रह्मणे नमः ॥ ३ ॥

॥ षष्टं ब्राद्मणं ॥

॥ इति वृद्धारण्यके चतुर्थो ऽध्यायः ॥

हुरिः डों ॥ पूर्पामदः पूर्पामिदं पूर्पानात्पूर्पामुदच्यते । पूर्पास्य पूर्पामादाय पूर्पामिवावशिष्यते ॥ डों खं ब्रह्म खं पुराणां वायुरं खमिति ह स्माह कौत्स्यायणिपुत्रो वेदो ऽध्यं ब्राद्मणां विदुर्वेदैनेन यदेतदव्यं ॥ ९ ॥

॥ प्रथमं ब्राह्मणं ॥

॥ वृद्दारण्यपकं ॥

त्रया: प्रज्ञापत्या: प्रज्ञापतौ पितरि ब्रह्मचर्यमूषुर्देवा मनुष्या ऋषयो ऽषिवा ब्रह्मचर्यं देवा ऊधुब्रवीतु नो भवानिति तेभ्यो हैतद्वरमुवाच द इति व्यज्ञासिष्टा३ इति व्यज्ञासिष्मेति होचुर्दाम्यत इति न श्रात्थेत्योमिति होवाच व्यज्ञासिष्टेति ॥ १ ॥

अथ हैनं मनुष्या ऊधुब्रवीतु नो भवानिति तेभ्यो हैतदेवरमुवाच द इति व्यज्ञासिष्टा३ इति व्यज्ञासिष्मेति होचुर्दत्त इति न श्रात्थेत्योमिति होवाच व्यज्ञासिष्टेति ॥ २ ॥

अथ हैनमुरा ऊधुब्रवीतु नो भवानिति तेभ्यो हैतदेवनुवाच द इति व्यज्ञासिष्टा३ इति व्यज्ञासिष्मेति होचुर्दयधमिति न श्रात्थेत्योमिति होवाच व्यज्ञासिष्टेति तदेते देवा देवी वागनुवदति स्तनयित्नुर्दद इति दाम्यत दत्त दयधमिति तदेतत् त्रयथं शिनेदं दानं दयामिति ॥ ३ ॥

॥ द्वितीयं ब्राह्मणां ॥

एष प्रजापतिरहृदयमेतद्व्रह्मेतत्सर्वं तदेतत् त्र्यरथं हृदयमिति हू इत्येकमन्तरमभिरुरुल्यस्मै स्वाश्वान्न्ये च य एव वेद द इत्येकमन्तरं ददत्यस्मै स्वाश्वान्न्ये च य एव वेद यमित्येकमन्तरमेति स्वर्गं लोकं य एवं वेद ॥ १ ॥

॥ तृतीयं ब्राह्मणां ॥

॥ पञ्चमो ऽध्यायः पञ्चमं ब्राह्मणम् ॥

तद्धैतदेव तदाम सत्यमेव स यो हेतं महद्यत्नं प्रथमजं वेद सत्यं ब्रह्मेति जयन्तीमाच्छो कान् जित इन्सावमय्य एवमेतन्महद्यत्नं प्रथमजं वेद मन्यं ब्रह्मेति मन्येभां झोकं ब्रह्म ॥१॥

॥ चतुर्थं ब्राह्मणम् ॥

ग्राप एवेदमग्र आग्रास्तां ग्रापः सत्यमसृजत सत्यं ब्रह्म प्रजापतिं प्रजापतिर्देवांस्ते देवा: सत्यमेवोपासते तदेतत् श्लो कभि णाति स एकमद्वारं तात्कनदर्श यति-त्येकमद्वारं प्रथमोत्तमे ग्रन्नरे सत्यं मध्यतो ऽनृतं तदेतदन्त-तमुभयतः सत्येन परिगृहोतर्थं सत्यभूयमेव भवति नैनं विद्धार्थंसमनृतर्थं हिनस्ति ॥१॥ तद्यत्तत्सत्यमसौ स ग्रा-दित्यो य एष एतस्मिन्नाडले पुरुषो यज्ञाय दद्निपो हृदयङ्गमस्तावितावन्यो ऽयस्मिन्प्रतिष्ठितौ रश्मिभिरेषो ऽस्मि-न्न्रातिष्ठितः प्राणियन्मुष्मल्त्स यदात्क्रामिष्यन्नमेवत शुध्दमेव-

तन्माडलं पश्यति नैनमेते रश्मयः प्रत्याययन्ति ॥२॥ य एष एतस्मिन्नाडले पुरुषस्तस्य भूरिति शिर एकर्थं शिर एकमे-तदनं भुव इति बाहू हे बाद्ध हे एते श्वसनरे स्वरिति प्रतिष्ठा हे प्रतिष्ठे हे एते श्वसनरे तस्योपनिषद्वह्रिर्हृति पाप्मानं जहाति च य एवं वेद ॥३॥ यो ऽयं दद्निपो हृदयपुरुषस्तस्य

भूरिति शिर एकर्थं शिर एकमेतदनं भुव इति बाहू हे बाद्ध हे

॥ वृहदारण्यकं ॥ बाहू ढे एते बध्दारे स्वरिति प्रतिष्ठा ढे प्रतिष्ठे ढे एते ऋतरे तस्योपनिषदरुमिति हृति पाप्मानं जहाति च य एवं वेद ॥४॥ ॥ पञ्चमं ब्राह्मणां ॥

मनोमयो ऽयं पुरुषो भाः सत्यस्तस्मिन्नन्तर्हृदये यथा व्रीहिर्वा स एषं सर्वस्येशानः सर्वस्याधिपतिः सर्वमिदं प्रशास्ति यदिदं किं च ॥ १ ॥ ॥ षष्ठं ब्राह्मणां ॥

विद्युद्वैत्यादर्विदानादित्युदधियुत्त्येनं पाप्मनो य एवं वेद विद्युद्वैति विद्युद्देव ब्रह्म ॥ १ ॥ ॥ सप्तमं ब्राह्मणां ॥

वाचं धेनुमुपासीत तस्याश्छावारः स्तनाः स्वाहाकारो वषड्कारः स्वधाकारस्तस्यै द्वौ स्तनौ देवा उपजीवत्ति स्वाहाकारं च वषड्कारं च हुतकारं मनुष्याः स्वधाकारं पितरः तस्या： प्राणाः ऋषभो मनो वत्सः ॥ १ ॥ ॥ अष्टमं ब्राह्मणां ॥

॥ पञ्चमो ऽध्यायः ॥

ग्रयमग्रिर्वैश्वानरो यो ऽयमत्यःपुरुषे येनेदमन्नं पच्यते यदेतद्मनं पद्यते तस्यैष घोषो भवति यमेतत्कर्णावपिधाय शृणोति म यदोक्षमिषन्नेवि नैनं घोषं शृणोति ॥ १ ॥

॥ नवमं ब्राह्मणम् ॥

यदा वै पुरुषो ऽस्माल्लोकात्प्रैति स वायुमागच्छति तस्मै स तत्र विनिर्हरति यथा रथचक्रस्य खं तेन स ऊर्ध्वं श्राक्रमते स आदित्यमागच्छति तस्मै स तत्र विनिर्हरति यथा उम्बरस्य खं तेन स ऊर्ध्वं श्राक्रमते स चन्द्रमसमागच्छति तस्मै स तत्र विनिर्हरति यथा दुन्दुभेः खं तेन स ऊर्ध्वं श्राक्रमते स लोकमागच्छत्यशोकमलिहं तस्मिन्न्वसति शाश्वतीः समाः ॥ १ ॥

॥ दशमं ब्राह्मणम् ॥

एतद्धै परमं तपो यद्व्राह्मणस्तप्यते परमथं हैव लोकं जयति य एवं वेदैतद्धै परमं तपो यं प्रेतमरायथं ह्रण्नि परमथं हैव लोकं जयति य एवं वेदैतद्धै परमं तपो यं प्रेतमग्रावध्यति परमथं हैव लोकं जयति य एवं वेद ॥ १ ॥

॥ एकादशं ब्राह्मणम् ॥

॥ वृद्धारण्यकं ॥

अन्नं ब्रह्मेत्येक श्राद्धस्तन्न तथा पूयति वा अन्नमृते प्राणात्पाणो ब्रह्मेत्येक श्राद्धस्तन्न तथा शुध्यति वै प्राणो रतेऽन्नादते ऋ ऋषिदेवते एकधाभूयं भवा परमतां गच्छतस्तौ स्मादृ प्रातृदः पितरं किथंस्विदेवैवविदुषे साधु कुयां किंवाम्मा ऋसाधु कुयामिति स ऋ स्माह पापिना मा प्रातृदः कस्वेनयोरेकधाभूयं भूवा परमतां गच्छतीति तम्मा उ हैतदुवाच वीतयं वै वि अन्ने हीमानि सर्वाणि भूतानि विविधि रमिते प्राणो वै रं प्राणे हीमानि सर्वाणि भूतानि रत्ते सर्वाणि ह वा ऋसृषितानि विशन्ति सर्वाणि भूतानि रमत्ते य एवं वेद ॥१॥

॥ द्वादशं ब्राह्मणं ॥

उक्थं प्राणो वा उक्थं प्राणे हि द्वादशं सर्वनुत्थापयति स्मदुक्थविद्धोरमृतष्युक्थस्य सायुज्यभं सत्लोकतां जयति य एवं वेद ॥१॥ यजुः प्राणो वै यजुः प्राणो हीमानि सर्वाणि भूतानि युज्यत्ते युज्यत्ते हाम्ने सर्वाणि भूतानि श्रैष्ठाय यजुषे सायुज्यभं सत्लोकतां जयति य एवं वेद ॥२॥ साम प्राणो वै साम प्राणो हीमानि सर्वाणि भूतानि सम्यच्चि सम्यच्चि हाम्ने सर्वाणि भूतानि श्रद्धायै कल्पते साम्नः सायुज्यभं सत्लोकतां

॥ पञ्चमो ऽध्या० चतुर्द० ब्रा० ॥

जयति य एव वेद् ॥३॥ जत्रं प्राणो वै जत्रं प्राणो हि वै जत्रं त्रायते हैनं प्रापा: जाप्तितो: प्रज्नतमात्राश्रिति जत्रस्य साभुष्यं सलोकतां जयति य एव वेद् ॥४॥

॥ त्रयोदशं ब्राह्मणं ॥

भूमिरत्तरिदं चौरित्यष्टावन्नारायणष्टानरर्षिं ह वा एकं गायत्र्ये पदमेतदु हैवास्या एतत्स यावदेषु त्रिषु लोकेषु तावद् जयति यो ऽस्या एतदेवं पदं वेद ॥१॥

ऋचो यजूंषि साम-नित्यष्टावन्नारायणष्टानरर्षिं ह वा एकं गायत्र्यै पदमेतदु हैवास्या एतत्स यावतीयं त्रयो विद्या तावद् जयति यो ऽस्या एतदेवं पदं वेद ॥२॥

प्राणो ऽपानो व्यान इत्यष्टावन्नारायणष्टानरर्षिं ह वा एकं गायत्र्यै पदमेतदु हैवास्या एतत्स यावद् प्राणो तावद् जयति यो ऽस्या एतदेव पदं वेदाथास्यां वाव एतद् तुरीयं दर्शतं पदं परोरजा य एष तपति यदै चतुर्थं तत्तुरीयं दर्शतं पदमिति ददृश इव ह्योष परोरजा इति सर्वमु हैवैष रज उपर्युपरि तपत्येवर्ष हेव श्रिया यशसा तपति यो ऽस्या एतदेवं पदं वेद ॥३॥

सैषागायत्र्येतस्मि॒ं-स्तूरोयि दर्शते पदे परोरजसि प्रतिष्ठिता तदिततस्तये प्रतिष्ठितं चतुवै सत्यं चतुधु वै सत्यं तस्माच्चिदिदानौं द्वौ विवाद्मा-

नावेयातामहमदर्शमस्रुमश्रोषमिति य एव ब्रूयादहुमदर्शामिति तस्मा एव श्रद्दध्याम तद्विततत्त्यं बल्ले प्रतिष्ठितं प्राणो वै बल्लं तत्वाणो प्रतिष्ठितं तस्मादुर्बलर्हि मृत्योरोनीय इत्येवम्वेषा गायत्र्यध्यात्मं प्रतिष्ठिता सा हेषा गायात्रं सत्त्रे प्राणां वै गयात्राणां सत्त्रे तद्यदयात्रंसत्त्रे तस्माद्यात्र्री नाम स यामेवामूर्षं सावित्रोमन्वाहिषेव स स यस्मा अन्वाहु तस्य प्राणां ण्वायाते

॥ ४ ॥ तांर्ह हितामेव सावित्रीमनुष्टुभन्बादर्वागनुदुवेतद्वाचमनुब्रूम इति न तथा कुर्यादयात्रोमेव सावित्रामनुब्रूयाद्रु इति वा श्रपयेऽन्विदधद्वै प्रतिगृह्णाति न हैव तद्यात्रया एकच्न पदं प्रति

॥ ५ ॥ स य इमांर्ह स्वीलोकान्पूर्णान्पतिगृह्लीयात्सो $स्या एतत्पथमं पदमात्रुयादय यावतीयं विय्या यस्तावत्प्रतिगृह्लीयात्सो $स्या एतद्दितीयं पदमात्रुयादय यावदिदं प्राणि यस्तावत्प्रतिगृह्लीयात्तसो $स्या एतत्तृतीयं पदमात्रुयादयास्या एतदेव तुरीयं दर्शतं पदं परोरजां य हेष तदाति न्वं कंचनापि कुरुत उ हैतद्वत्प्रतिगृह्लीयात्

॥ ६ ॥ तस्या उपस्थानं गायत्रस्येकपदो द्विपदी त्रिपदी चतुष्पदपदसि न हि पचसे ॥ नमस्ते तुरीोयाय दर्शताय पदाय परोरजसे $सावदो मा प्रापदिति यं द्विष्यादसावस्मै कामो मा समृद्धोतिं वा न हैवास्मै सकाम ऋध्यते यस्मा एवमुपतिष्ठते $सु मच: प्रापमिति वा

॥ ७ ॥ एतद वै तद्यामको वैदर्हो बुल्लिलमाषतरार्शिमुवाच यत्नु हो तद्य-

॥ पञ्चमोऽध्यायः-पञ्चदशो ब्रा॥

यन्नोविन्द्रूथा ग्राथ कथं हस्तीभूतो वरूसीतिते मुखस्थं स्याः संग्रामे विदां चकरेति होवाच तस्या ग्रग्रिरेव मुखं यति ह वा एषि बहिवागावध्यादधति सर्वमेव तत्सदृशत्स्येवस्थं हैवैवंविद्यापि बहिव पापं कुरूते सर्वमेव तत्स्पाय श्रुः पूतो ऽजरो ऽमृतः सम्भवति ॥ २ ॥

॥ चतुर्दशं ब्राह्मणं ॥

हिरामयेन पात्रेण सत्यस्यापिहितं मुखं॥ तवं पूषन्नपावृणु सत्यधर्माय दृश्ये॥ पूषन्नेकर्षे यम सूर्य प्राजापत्य व्यूह रश्मीन्-समूह तेजो यत्ते रूपं कल्याणतमं तत्ते पश्यामि॥ यो ऽसावसौ पुरुषः सो ऽसौ धमस्मि॥ वायुरनिलममृतमथेदं भस्मान्तत्स्थं शरीरं॥ ॐ क्रतो स्मर कृतं स्मर क्रतो स्मर कृतं स्मर॥ ॐ नमो नय सुपथा राये अस्मान्विध्धि देव वयुनान् विद्धान्॥ युयोद्धासमजुरापामेनो भूयिष्ठां तन म उत्किं विधेम ह॥१॥

॥ पञ्चदशं ब्राह्मणं ॥

॥ इति वृद्धारण्यके पञ्चमोऽध्यायः ॥

॥ वृद्धारण्यकं ॥

हरि डों ॥ यो रू वै ज्येष्ठं च श्रेष्ठं च वेद ज्येष्ठश्र श्रेष्ठश्र स्वानां भवति प्राणो वै ज्येष्ठश्र श्रेष्ठश्र ज्येष्ठश्र श्रेष्ठश्र स्वानां भवत्यपि च येषां भुवनं य एवं वेद ॥१॥

यो रू वै वसिष्ठां वेद वसिष्ठः स्वानां भवत्यपि च येषां बुभूषति य एवं वेद ॥२॥

यो रू वै प्रतिष्ठां वेद प्रतितिष्ठति समे प्रतितिष्ठति दुर्गे चतुर्षी प्रतिष्ठा चतुष्पा हि समे च दुर्गे च प्रतितिष्ठति प्रतितिष्ठति समे. प्रतितिष्ठति दुर्गे य एवं वेद ॥३॥

यो रू वै संपदं वेद सऋं हस्मै पद्यते यं कामं कामयते श्रोत्रं हि संपज्ज्जनोने श्रोत्रे वेदा श्राम-संपन्नाः सऋं हस्मै पद्यते यं कामं कामयते य एवं वेद ॥४॥

यो रू वा ग्रायतनं वेदायतनर्ऋं स्वानां भवत्यायतनं जनानां मनो वा ग्रायतनमायतनर्ऋं स्वानां भवत्यायतनं जनानां य एवं वेद ॥५॥

यो रू वै प्रजापतिं वेद प्रजायते प्रजया पशुभिर्य एव वेद ॥६॥

ते हेम प्राणाः श्रदध॒१॒ श्रेयसे विवदमानाः ब्रह्म जग्मुस्सदोचु : को नो वसिष्ठ इति तदोवाच यस्मिन्व उत्क्रान्त इद॒शं शोरं पापीयो मन्यते स वो वसिष्ठ इति ॥७॥

वाग्घोऽचक्राम सा संवत्सरं प्रोध्योवाच कथमश्र-क्त मदते जीवितुमिति ते होचुर्यथा कलाश्रवद्लो वाचा प्राणन्तः प्रापोेन पशवश्श्रनुषा श्रृपवन्तः श्रोत्रेप्ता विद्धा॒शंसो मनसा प्रज्ञायमाना रेतसवमज्ञावीष्मात प्राणिवेश रू वाकू

॥ ९ ॥ चनुर्होचक्राम तत्संवत्सरं प्रोध्यागत्योवाच कथमश- कत मदृते जीवितुमिति ते होचुर्यथा ग्रन्था ऋपश्यतश्रनुषा प्रापन्नः प्राणेन वदतो वाचा शृण्वतः श्रोत्रेण विद्धाऽऽंसो मनसा प्रज्ञायमानाऽऽरतसैवमजीविष्मेति प्रविश रु चनुः

॥ १० ॥ श्रोत्रं होचक्राम तत्संवत्सरं प्रोध्यागत्योवाच कथमशकत मदृते जीवितुमिति ते होचुर्यथा बधिरा अश्र- मृण्वतः श्रोत्रेण प्रापन्नः प्राणेन वदतो वाचा पश्यतश्रनुषा विद्धाऽऽंसो मनसा प्रज्ञायमानाऽऽरतसैवमजीविष्मिति प्रविवेश रु श्रोत्रं॥

मनो होचक्राम तत्संवत्सरं प्रोध्यागत्यो- वाच कथमशकत मदृते जीवितुमिति ते होचुर्यथा मुग्धा श्रविद्धाऽऽंसो मनसा प्रापन्नः प्राणेन वदतो वाचा पश्य- तश्रनुषा श्रृण्वतः श्रोत्रेण प्रज्ञायमानाऽऽरतसैवमजीविष्मेति प्रविवेश रु मनः॥

॥ ११ ॥ रेतो होचक्राम तत्संवत्सरं प्रो- ष्यागत्योवाच कथमशकत मदृते जीवितुमिति ते होचुर्यथा क्लीबा श्रप्रजायमानाऽऽरतसा प्रापन्नः प्राणेन वदतो वाचा पश्यतश्रनुषा श्रृण्वतः श्रोत्रेण विद्धाऽऽंसो मनसैवमजीवी- ष्मेति प्रविवेश रु रेतः॥

॥ १२ ॥ अथ रु प्राणा उत्क्रामिष्यन्- था महासुरुः सैन्यवः पडूऽश्वशकटूलसंवृङ्ढैदेवङ्ङं हैवेमान्प्रा- पात्संवरङ्ऐ ते होचुर्मा भगव उत्क्रमीर्न वै श्रन्यास्वदते जीवितुमिति तस्यो मे बलिं करुतेति तथेति॥

॥ १३ ॥ सा रु वागुवाच यद्धा श्रद्धं वसिष्ठास्मि वं तदसिष्ठो ऽसौति यद्धा

॥ वृद्धदारप्यकं ॥

श्रवंं प्रतिष्ठास्मि वं तत्प्रतिष्ठो ऽस्मीति चतुर्दशा श्रवंरं संपदस्मि वं तत्संपदस्मीति श्रोत्रं यथा श्रवणायतनमस्मि वं तदायतनमस्मीति मनो यथा श्रवं प्रज्ञातरास्मि वं तत्प्रज्ञातरसीति रेतसस्तस्यो मे किमतं किं वास इति यदिदं किश्च-स्वध्य श्रोत्रकिमिय श्राकीटपतङ्गेभ्यस्तत्ते ऽन्रापो वास इति न ह वा श्रस्यान्तं जगधं भवति नानतं परिगृहीतं प एव-

मेतदनस्यातं वेद तद्धि द्रष्टुं: श्रोत्रिया ग्रशिष्यन्त श्राच- मल्यशिवाचामल्येतमेव तदेनमनं कुरुतो मन्यते ॥ १४ ॥

॥ प्रथमं ब्राह्मणं ॥

श्वेतकेतुर्ह वा श्रारुणेय: पञ्चालानां परिषदमाजगाम स ग्राज-गाम जैवलिं प्रवाहणं परिचारयमाणां तमुदीचीनाभ्युवाद कुमारा इति स भो ऽ इति प्रतिशुश्रावानुशिष्टो ऽसि पितृत्यो- मिति होवाच ॥ १ ॥ वेत्थ यथेमाः प्रजा: प्रजाः प्रयत्यो विप्रतिप- च्याल्ता इति नेति होवाच वेत्थो यथेमं लोकं पुनरापद्यन्ता इति नेति होवाच वेत्थो यथासौ लोक एवं बहुभिः पुनः पुनः प्रयद्भिर् न संपूर्यत इति नेति होवाच वेत्थो यतिध्या-मादृत्याऽ१ं उत्तायामापः पुरुषवाचो भवासमुथ्याय वद्तो ऽ इ

॥ षष्ठो..ऽध्यायो द्वि० ब्रा०॥

इति नेति देवा वाच वेत्थो देवयानस्य वा पथः प्रतिपदं पि-

तृयापास्य वा यत्कृतः। देवयानं वा पन्थानं प्रतिपद्यन्ते पि-

तृयां वांप हि न ऋषयवचः शतं हे सतो ग्रामूपवं पितृ-

पामर्हं देवानामुत मर्त्यानां॥ ताभ्यामिदं विश्रमितस्मेति

यदतत्रा पितरं मातरं चेति नोऽहमत एकधन वेदेति हो-

वाच ॥१॥ सथेनं वसत्योपमल्नयां चक्रे ३ नात्त्य वसतिं

कुमारः प्रदुद्राव स ब्राह्मणं पितरं तंशं होवाचेतिं वाव

किल नो भवान्पुरा उशिष्टानवोच इति कम्प्रं सुमेध इति

पथ्यमान्प्रश्रानू राजन्यबन्धुप्राप्तोऽत्तो नैकधन वेदेति कतमे

त इतीम इति हू प्रजापत्युदाहरार ॥३॥ स होवाच तथा

नस्वं तात ज्ञानीथा यथा यदहं किंश्च वेद सर्वमहं तत्तुभ्य-

मवोचं प्रेऽस्मै तु तत्र प्रतीत्य ब्रह्मचर्य वत्स्याव इति भवा-

नेव गच्छविति स ब्राह्मणं गौतमो यत्र प्रवात्स्य देवतेः-

रास तस्मा श्रासन्माहुत्योदकमाहार्यां चकाराथ ह्यस्मा

श्रहं चकार तथ्यं होवाच वरं भवते गौतमाय दद्म इति

॥ ४ ॥ स होवाच प्रतिजानीतो म ऋष वरो यां तु कुमारस्यात्ते

वाचमभाषथास्तां मे ब्रूहीति ॥ ५ ॥ स होवाच देवेषु वै

गौतम तद्रेषु मानुषाणां ब्रूहीति ॥ ६ ॥ स होवाच वि-

ज्ञपते हास्तिदशिपत्यापात्रं गोत्रश्रानां दासीनां प्रवराश्रां

परिधानस्य मा नो भवान्बद्बोरनत्तस्यापर्यन्तस्याम्भवदान्योरे

ऽभूदिति स वै गौतम तीर्थेनेऽहासा इत्युपप्रैषमः भवन्नस्मिनि

वाचा हू स्मैव पूर्व उपयत्तु स होपायनकोत्यी उवास ॥ ७ ॥ स होवाच तथा नस्तं गौतम मापराधस्तव च पितामहा यथयं विद्यतां पूर्व न कस्मैश्शन ब्राह्मण उवास तं वरु तुभ्यं वद्यामि को हि वैवंञ्रुवतामर्हति प्रत्याख्यातुमिति

॥ ८ ॥ ग्रसौ वै लोको ऽग्रिगौतम तस्यादित्य एव समिद्ध-प्रमयो धूमो ऽर्चिर्दिशो ऽझारा श्वान्तरदिशो विस्फुलिङ्गास्तस्मिन्नेतस्मिन्नग्रौ देवाः श्रद्धां जुह्वति तस्या श्राद्ध्यै सोमो राजा सम्भवति ॥ ९ ॥

पर्जन्यो वा ऽग्रिगौतम तस्य संवत्सर एव समिद्धूमो विद्युदर्चानिरझारा श्रो-तदुनयो विस्फुलिङ्गास्तस्मिन्नेतस्मिन्नग्रौ देवाः सोमं राजानं जुह्वति तस्या श्राद्ध्यै वृष्टिः सम्भवति ॥ १० ॥

ग्रयं वै लोको ऽग्रिगौतम तस्य पृथिव्येव समिद्धूमो रात्रिरर्चिश्चन्द्रमा झाराः नक्षत्राणि विस्फुलिङ्गास्तस्मिन्नेतस्मिन्नग्रौ देवाः वृष्टिं जुह्वति तस्या श्राद्ध्या अन्नं सम्भवति ॥ ११ ॥

पुरुषो वा ऽग्रिगौतम तस्य व्यात्तमेव समित्प्राणो धूमो वागर्चिश्चनुर-झाराः श्रोत्रं विस्फुलिङ्गास्तस्मिन्नेतस्मिन्नग्रौ देवाः अन्नं जुह्वति तस्या श्राद्ध्यै रेतः सम्भवति ॥ १२ ॥

योषा वा ऽग्रिगौतम तस्या उपस्थ एव समिद्धोमानी धूमो योनिरर्चिर्यदत्करो-ति ते ऽझाराः ऽभिनन्दा विस्फुलिङ्गास्तस्मिन्नेतस्मिन्नग्रौ देवाः रेतो जुह्वति तस्या श्राद्ध्ये पुरुषः सम्भवति स जीवति यावज्जीवत्यध यदा मियते ॥ १३ ॥

॥ अष्टो ऽध्यायः द्वि॰ ब्रा॰ ॥

म्रियन्तेऽत्रिभवति समित्समिडूमो धूमो ऽर्चिरर्चिरझारा झझारा विस्फुलिङ्गा विस्फुलिङ्गास्तस्मिन्नेतस्मिन्नैव देवाः पुरुषं जुह्व-ति तस्य श्राद्धत्ये पुरुषो भास्वरवर्णः सम्भवति ॥ १४ ॥

ते य एवमेतदिदुर्ये चामी श्रद्धाऽऽश्रद्धाऽं सत्यमुपासते ते ऽर्चि-र्भिस्सम्भवत्यर्चिषो ऽहरक्न श्रापूर्वमाणपन्नमापूर्वमाणपद्याऽ-षेमासानुदाडादित्य रति मासेभ्यो देव लोकं देवलोकाद्-दित्यमादित्यादित्यं तान्वैततानुपुषो मानसं एत्य ब्रक्लो-कान्कामयति तेषु ब्रक्ललोकेषु पराः परावतो वसति तेषां न पुनरावृत्तिः ॥ १५ ॥

अथ ये यज्ञेन दानेन तपसा लोकान्जयत्ति ते धूममभिसम्भवन्ति धूमाद्रात्रिं रात्रेर्पन्नीयमानष्पेमासान्दक्षिणादित्य रति मासे-भ्यः पितृलोकं पितृलोकाच्चन्द्रम् ते चन्द्रम् प्राप्यात्रं भवन्ति तान्स्तत्र देवा यथा सोमऋं राजानमाप्यास्वपन्नीयस्वेत्य-वमेनाऽऽस्तत्र बध्नन्ति तेषां यदा तत्पर्यवैत्यथेमेवाकाशगतिनिषकृत्य श्रद्धाऽऽश्रद्धायां वाप्यवृणीते वृक्षं ते पृथिवीं प्राप्यात्रं भवन्ति ते पुनः पुरुषाग्मौ रीयन्ते ततो यो-षामौ ततो जानन्ते लोकान्प्रत्युत्यनियनस्त एवैनानुपरिव-त्ते ऽथ य एतौ पन्थानौ न विदुस्ते कीटाः पतङ्गा यदिदं दन्दशूकं ॥ १६ ॥

॥ द्वितीयं ब्राक्मणं ॥

स यः कामयते मरुत्प्राशुयामित्युद्गयनं ग्रापूर्वमापन्नस्य पुण्याहे द्वादशाहमुपसद्यती भूवौदुम्बरे कष्णंसे चमसे वा सर्वौषधं फलानीति सम्मृत्य परिसमृत्य परिलिप्याग्रिमुसमाधाय परिस्तीर्यावृताज्यं सभं संस्कृत्य पुष्टंसा नन्नत्रेया मन्य१ं सन्नीय जुहोति यावत्तो देवास्वापि ज्ञातवेदस्तिर्यग्वो ग्रान्ति पुरुषस्य कामान्। तेम्यो ऋं भागधेयं जुहोमि ते मा तृप्ता: सर्वे: कामैस्तर्पयन्तु स्वाहा। या तिरश्री निपद्यते ऋं विधरणी इति तां वा घृतस्य धारया यजे सभं राधनिमद्भं स्वाहा।१। यज्ञाय स्वाहा। श्रेष्ठाय स्वाहेत्यग्नौ दवा मन्थे सभं सवमवनयति प्राणाय स्वाहा वसिष्ठायै स्वाहेत्यग्रौ दवा मन्थे सभं सवमवनयति वाचे स्वाहा प्रतिष्ठायै स्वाहेत्यग्रौ दवा मन्थे सभं सवमवनयति चक्षुषे स्वाहा संपदे स्वाहेत्यग्रौ दवा मन्थे सभं सवमवनयति श्रोत्राय स्वाहायตนाय स्वाहेत्यग्रौ दवा मन्थे सभं सवमवनयति मनसे स्वाहा प्रजात्यै स्वाहेत्यग्रौ दवा मन्थे सभं सवमवनयति रेतसे स्वाहेत्यग्रौ। ॥२॥

श्रमाय स्वाहेत्यग्रौ । सोमाय स्वाहेत्यग्रौ । भूः स्वाहेत्यग्रौ । भुवः स्वाहेत्यग्रौ । स्वः स्वाहेत्यग्रौ । भूरुभवः स्वः स्वाहेत्यग्रौ । ब्रह्मणे स्वाहेत्यग्रौ । क्षत्राय स्वाहेत्यग्रौ । भूताय स्वाहेत्यग्रौ । भविष्यते स्वाहेत्यग्रौ । विश्वाय स्वाहेत्यग्रौ । प्रजापतये स्वाहेत्यग्रौ । ॥३॥ ऋथेनमभिमृशति भ्रमसि व्वलदस्ति पूर्णमसि प्रस्तुब्धमस्य कसभेमसि हिरितमासि हिड्रीयामस्यूद्रथिमसूद्रो-

॥ अष्टोऽध्यो॰ तृती० ब्रा० ॥

यमानमसि श्रावितमसि प्रत्याश्रावितमस्याद्रे सन्दीतमसि विभूरसि प्रभूस्तनमसि ज्योतिरसि निधनमसि संवर्गोऽसौति ॥ ८ ॥ स्रथेनमचुचुत्याम९ङ्साम९ङ्ऽहि ते मधु ॥ मु हि रड- शानोऽधिपति: स मार्ं राजेशानोऽधिपतिं करोति ॥ ५॥ स्रथेनमाचामति तत्सवितुर्वरे्॒यं मधु वाता ऋताय- ते मधु॒ नक्ष॒त्रि॒ सिन्ध॒व:॒ ॥ माध्वो॒र्न:॒ सन्त्वोष॒धी:॒ ॥ भू: स्वाद्या। भर्गो देवस्य धीमहि ॥ मधु नक्त॒मुतोष॒सो मधुम॒त्यार्‌थि॒व॒र्षं रड: ॥ मधु॒ धौरस्तु न: पिता ॥ भुव: स्वाद्या ॥ धियो यो न: प्रचोदया॒त् ॥ मधुन॒क्त॒ मधु॒भि॒र्म॒धु॒ स॒ ॥ माध्वीर्गावो भवन्तु न: ॥ स्व: स्वाद्येति सर्वी च सावित्री- मन्वाद॑ सर्वा॒श्र मधुमतीर॒ह्मे॒वे॒द॒ङ्‌ सर्व भूया॒स॒ भूर्भुव: स्व: स्वाद्येत्य॑त॒ स्राच॑म्य पा॒णि॒ प्र॒न्ना॒ल्॒य ज॒घ॒ने॒नाऽऽग्रि॑न् प्र- कूशि॒रा:॒ सं॒वि॒श॒ति॒ ॥ प्रात॒रादि॒त्य॒मु॒प॒ति॒ष्ठ॒ते दि॒शामेक॒प॒ड॒र॒- कमस्य॑न् मनुष्या॒पामेक॒प॒ड॒र॒क॒ भूया॒स॒मि॒ति॒ य॒थि॒त॒म॒त्य॒ ज॒घ- ने॒भि॒या॒ने॒ति॒ ॥ व॒प॒थे॒ ज॒प॒ति॒ ॥ ६ ॥ त॒ङ्ङ॒ ह॒त॒मु॒द्दाल॒कं ग्रा॒म॒पि॒र्वा॒ज॒न॒याय याज्ञवल्क्यायात्तेवासिन उच्चोवाचापि य त॒न॒ङ्ङ॒ शु॒ष्के॒ स्था॒प॒य॒ निषि॒च्छ॒ड्यायेरु॒क्खा॒खा: प्ररो॑देयु: पलाशानीति ॥ ७ ॥ ए॒तमु॒ है॒व वा॒ज॒स॒ने॒यो याज्ञवल्क्यो मधुकाय पैङ्ग्यायात्तेवासिन उच्चोवाचापि य त॒न॒ङ्ङ॒ शु॒ष्के॒ स्था॒प॒य॒ निषि॒च्छ॒ड्यायेरु॒क्खा॒खा: प्ररो॑देयु: पलाशानीति ॥ ८ ॥ ए॒तमु॒ है॒व मधुक: पैङ्ग्यशृङ्गलाय भागवत्तय॒ ऋत्विज॑सन उ॒क्खो-

वाचापि य एनं शुष्के स्थापयति निष्पीडयेरुज्जाखा: प्ररोदेय: पलाशानीति ॥ ९ ॥

एतमु हैव चूलो भागवित्तिज्ञानकाय श्राय:स्थापयात्तेवासिन उत्कोवाचापि य एनं शुष्के स्थापयति निष्पीडयेरुज्जाखा: प्ररोदेय: पलाशानीति ॥ १० ॥

एतमु हैव ज्ञानकिरायस्थूणा: सत्यकामाय जाबालायात्तेवासिन उत्कोवाचापि य एनं शुष्के स्थापयति निष्पीडयेरुज्जाखा: प्ररोदेय: पलाशानीति ॥ ११ ॥

एतमु हैव सत्यकामो जाबालो डतेवासिभ्य उत्कोवाचापि य एनं शुष्के स्थापयति निष्पीडयेरुज्जाखा: प्ररोदेय: पलाशानीति तमेतं नाप्त्राय वान्तेवासिने वा ब्रूयात् ॥ १२ ॥

चतुरौदुम्बरो भवत्यौदुम्बरमुव श्रौदुम्बरऋषम श्रौदुम्बरय्य उपमन्थन्यौ दश ग्राम्यापि धान्यानि भवन्ति व्रीहियवास्तिलमाषा ग्रणुप्रियङ्डवो गोधूमाश्च मसूराश्च खल्वाश्च खलकुलाश्च तान्प्रस्थान्धननि मधुनि घृत उपसिच्यत्याज्यस्य जुहोति ॥ १३ ॥

॥ तृतीयं ब्राह्मणं ॥

एषां वै भूतानां पृथिवी रस: पृथिव्या ग्रापो डपामोषधय ग्रोषधीनां पुष्यापि पुष्याणां फलानि फलानां पुरुष: पुरु-

॥ षष्ठोऽध्यायः ॥

षष्ठ रेतः॥१॥ स दृढ प्रतापसिरीस्कां चक्रे रुक्मास्मै प्रतिष्ठां कल्पयां नीति स्म सृष्टिं सप्तभि तांबिं सृष्ट्वाथ स्पास्त तस्मा-

लिसिधयमध उपासीनः स रेतः प्रादुर्गावार्ज्जालेन रसः समुद्र-

पयत्तेन नामभ्यसृजत् ॥ २॥ मस्र्या वेदिरुपस्थो लोमभि-

विर्धर्माधिष्ठानयोः सामिधो मधत्तत्तौ मुष्कौ स याभ्यां ऋक्-

सामपेयेन यजमानस्य लोको भवति तावानस्य लोकोभवति

य एवंविद्धानधोपवासं चरत्यासां स्पोभासं सुक्तं वृङ्क्ते

स्येय इदमकृद्धानधिपस्सां ऋतस्य त्रिपः सुक्तं वृङ्क्ते ॥३॥

ऋतविद् स्म व्रतादानुद्रुतिक श्रुत्वा परादित्तद स्म व्रताद्धानि-

को मौदल्य ग्राद्धि स्म वैतद्विद्वान् कुमारस्वारिल ग्राद्ध-

वह्नो मर्या ब्राह्मणाय निरीन्ध्रिया विसुकृता अस्माक्षो-

कास्प्रयत्ति य इदमविद्वांसोऽधोपवासं चरन्ति तादृक् वा

इदृशं सुक्तस्य वा द्रप्सो वा रेतः स्कन्दति ॥ ४ ॥ सद्भि-

मृदेनु वा मन्नयेत् यन्मे ऽद्य रेतः पृथिवीमस्काद्दोष-

धार्यसृद्याद्रपः ॥ इदमकु तदृतं श्राद्ध पुनमा मृवोन्द्रिय पुन-

स्तेजः पुनर्मगः ॥ पुनर्मन्विर्षप्य यथा स्थानं कल्पतामिति-

नामिकाजुष्ठाम्यामास्यात्तरेप सानौ वा भुवौ वा निमृद्यामू

॥५॥ ग्रय यदुकृ धातमन् परिपश्येत्तद्भिमन्त्रित मथि तेन

ह्निपयं यशो द्रविणं सुकृतमिति श्रीर्ह वा एपा स्वोभ्यां

यन्नमपेद्धासास्तस्मान्मसोद्यास्तं यशस्विनोऽभिक्रम्पोपम-

यते॥ ६॥ सा हृदाम्नि नित्यचाकाममनसावज्रापात्स्मा चेद-

॥ वृद्धदारयकं ॥

सै नेव दृश्यात्काममेनां यथा वा पापिनां वोपरुत्यातिक्रा-मेदिन्द्रियेणा ति यशसा यश श्राद्द इत्ययशा एव भवति ॥७॥ मा विदस्मै दृश्यादिन्द्रियेणा ते यशसा यश श्राधा-मीति यशस्विनावेव भवतः ॥८॥ स यामिच्छेत्कामयेत मेतिं तस्यामर्थ निष्ठाय मुखेन मुखं सन्धायोपस्थमस्या अभि-मृष्य जपेद्‌ज्ञात्सभवसि हृदयादधिजायसे ॥ स वमझक-पायो ऽसि दिगधविदामिव मादयेमामुं मयीति ॥ ९ ॥

श्रथ यामिच्छेद् गर्भ दधीत इति तस्यामर्थ निष्ठाय मुखेन मुखं सन्धायानुप्रविश्यान्यादिन्द्रियेणा ते रेतसा रेत श्राद्द इत्यरेता एव भवति ॥ १० ॥ श्रथ यामिच्छेद्धीत इति तस्या-मर्थ निष्ठाय मुखेन मुखं सन्धायापान्याभिप्राणघादिन्द्रियेणा ते रेतसा रेत श्राद्धामीति गर्भिण्येव भवति ॥ ११॥ श्रथ यस्य जायाथे इकारः स्यात्तं चेद् दृष्यादम्पात्रे ऽम्भुपसमाधाय प्रतिलोमं शरबार्द्रः स्त्रीवा तस्मिन्नेताः शरभृष्टिः प्रति-लोमा: सार्पाक्तो नुनुयात्समिद्धौषी: प्राण-पानौ त श्राद्दे ऽसाविति मम समिद्धे ऽहौषी: पुत्रप्रमृष्यस्त श्राद्दे ऽसाविति मम समिद्धे ऽहौषीरिष्टसुकृते त श्राद्दे ऽसाविति मम समिद्धे ऽहौषीराशापराकाशौ त श्राद्दे ऽसावित्ति स वा ऋषिर्निरिन्द्रियो विसुकृदस्माद्लोका-त्प्रेति यमेवंविद्रास्पा: शपति तस्मादेवंच्छ्रोत्रियस्य दा-रेषा नोपद्रासामिच्छेदुत श्रेयावित्परो भवति॥ १२ ॥

॥ पञ्चमो ऽध्यायः चतु॰ ब्रा॰ ॥

यस्व जायामार्तवं विन्देत तं जरां कष्णसे न पिबेदहुतवासा नैना वृषलो न वृषल्युपहुन्यात् त्रिरात्रान्न गृह्णीयात् व्रीही-नवधान्येत् ॥ १३ ॥ अथ य इच्छेत्पुत्रो मे शुल्को जायेत वेद-मनुब्रुवोत सर्वमायुरियादिति जोरोदनं पाचयित्वा सर्पिष्म-समश्रीयातामोश्वरो जनयितवै ॥ १४ ॥ अथ य इच्छेत्पुत्रो मे कपिलः पिङ्गलो जायेत द्वौ वेदाननुब्रुवोत सर्वमायुरियादिति दध्योदनं पाचयित्वा सर्पिष्मत्तमश्रीयातामोश्वरो जनयितवै

॥ १५ ॥ अथ य इच्छेत्पुत्रो मे श्यामो लोहितान्नो जायेत त्रिवेदाननुब्रुवोत सर्वमायुरियादित्योदनं पाचयित्वा सर्पि-ष्मत्तमश्रीयातामोश्वरो जनयितवै ॥ १६ ॥ अथ य इच्छेद्धिता मे पशवो जायेत सर्वमायुरियादिति तिलौदनं पाचयित्वा सर्पिष्मत्तमश्रोयातामोश्वरो जनयितवै ॥ १७ ॥ अथ य इच्छे-त्पुत्रो मे पण्डितो विजिगीतः समितिङ्गमः श्रुभूषितां वाचं भाषिता जायेत सर्वान्वेदाननुब्रुवोत सर्वमायुरियादिति माषौ-दनं पाचयित्वा सर्पिष्मत्तमश्रोयातामोश्वरो जनयितवै श्रौ-द्रेण वा ऋषभेण वा ॥ १८ ॥

अथाभिप्रातरेव स्थालीपाकावृत्यां चेष्टित्वा स्थालीपाकस्योपघातं जुहोत्यम्रये स्वाहानुमतये स्वाहा दिवाय सवित्रे सत्यप्रसवाय स्वाहेति कुविदृत्य प्राश्नाति प्राश्नेतरस्याः प्रयछति प्रज्नाल्य पाणी उदपात्रं पूरयित्वा तेनैनां त्रिः प्रयुनक्ति युक्तिष्ठातो विध्यावसो ऽन्यामिच्छ प्रपवर्व ॥ स जायाँ पत्या सहैति ॥ १९ ॥

मिपयते उभे डहुमस्मि सा बश्रंसा कमायमो डहुं॥ सा मादुमस्मि रक्षूं बं मौरुहं पृथिषी बं॥ आ तावेहि समश्रुमांकृहे सुरू गेलो दघावहे॥

प१९ं मे अप्सु योनि दधि ॥५०॥ अस्य स्या उन्न बिभारयति विसृष्टिहां यावापृथिवी इति तस्वा मर्य निष्ठाग मुखेन मुखरं सन्धाय त्रिनेनमुत्सोमाममुमा दृष्टि विष्णुर्योनिं कल्यपतु वष्ठा डपापा विष्णूंशतु ॥

श्रासिद्धतु प्रजापतिधाता गर्भ दधातु ते ॥ गर्भ धेहि सिनीवालि गर्भ धेहि पृथुष्के ॥ गर्भ ते ऋषिनौ देवाग्नाधत्तां पुण्करर्ष- कू त्वं आईहि किरनया श्रग्वपी यम्वा॥ सिम्न्यातनाधिमौतिमैहां मे गर्भपंहं कूचमश्हे दशमे मासि सूतये ॥

पथामिगर्भी पृथिष्वी यथा चौरिन्द्रेया गर्भिपपी ॥ वायुरिंदर्शा यथा गर्भ एव गर्भ दघामि ते ॥२२॥ सोपत्यतीमदुःसमृद्धति यथा वायुः पुष्क- रीषीं सनिमं जयति सर्वतः ॥

एवा मे गर्भ एजतु मत्तावेतु करायुपा॥ इन्द्रस्यायं व्रजः कृतः सर्गलः सपरिष्ययः॥ तमिन्द्र निर्जातु गर्भियो सावरोहि सह्होतेः ॥२३॥ जोते उग्रिमुपस- माधायादृ श्रधाय कत्न्से पृषदयऽ पृषदव्यऽपोप- यतं जुठोतिस्नित्सहस्रं पुप्यसमेधमानः खे गृहे ॥

अस्यो- पसगां मा हितसीत्पजया च पशुभिः स्वाशा॥ मधु प्राप्र- वाऽ१ंस्वोयि मनसा जुहोमि स्वाशा॥ यत्कर्मपात्यभीशिं यदूनमिषाकंर ॥ श्रभिमृष्टिस्ववशृङ्खलस्वश्र पुष्टिं सुफुतं कारोतु म्वाश्हो॥ २४॥

प्रथास्य ददित्यां कृपमभिमिश्रय, यत्कर्माभि-

॥ पष्टो ऽध्यायः पष्टो ब्रा॥

वाग्वागिति त्रिरथर्वाङ्गिरस ऋषिः सन्नीयानत्तमर्हि तेन ज्ञातृपेण प्राशयति भूतते धामि भुवस्ते धामि स्वस्ते धामि भूर्भुवः स्वः सर्व वयि धामीनिति ॥२५॥ ऋथास्य नाम करोति वेदो ऽस्मीति तदस्य तदुच्यमेव नाम भवति ॥२६॥ ऋथैनं मात्रे प्रदाय तनं प्रयच्छति यस्ते स्तनः शशयो यो मयोभूर्यों रतधा वसुविद्यः सुदत्तः॥ येन विश्वा पुष्यति वाय्यापि सरस्वति तमिहु धातवे ऽकरिति ॥२७॥ ऋथास्य मात्रमभिमन्न्यत श्लासि मैत्रावरुणी वीरे वीरमजीजनत्॥ मा तं वीहवीतनयासान्वीकरवतो ऽकार्चिनितं व एतमाढ़रतिपिता वताभूूतिपितामहो वताभूः परमां वत काष्ठां प्राप्तचिक्रिया यशसा ब्रह्मवर्चसेन य एंवविदो ब्राह्म-पास्य पुत्रो जायत इति ॥ २८ ॥

॥ चतुर्थ ब्राह्मणं ॥

ऋथ वर्णक्रमः । पौतिमाषीपुत्रः कात्यायनीपुत्रात्कात्यायनी-पुत्रो गौतमीपुत्रादैतमीपुत्रो भारद्धाजिपुत्राद्भारद्धाजीपुत्रः पाराशरीपुत्रात्यपाराशरीपुत्र श्रौपस्वस्तीपुत्रादौपस्वस्तीपुत्रः पाराशरीपुत्रात्यपाराशरीपुत्रः कात्यायनिपुत्रात्कात्यायनपुत्रः

९८ ॥ वृद्धदारण्यकं ॥

कौशिकीपुत्रात्कौशिकीपुत्र श्रालम्बीपुत्राच्छालम्बीपुत्रो वै-व्याघ्रपदोपुत्राच्च वैय्याघ्रपदोपुत्रः कापवीपुत्राच्च कापवीपुत्र कापीपुत्राच्च कापीपुत्रः ॥ १ ॥ श्रात्रीयपुत्राद्रात्रीयपुत्रो गौत-मीपुत्राद्गौतमीपुत्रो भारद्वाजीपुत्राद्भारद्वाजीपुत्रः पाराशरीपुत्रात्पाराशरी-पुत्रो वात्सीपुत्राद्वात्सीपुत्रः पाराशरीपुत्रात्पार-शरीपुत्रो वार्कारुणिपुत्राद्वार्कारुणिपुत्रो वार्कारुणिपुत्राद्वा-र्कारुणिपुत्रः शार्त्तभागीपुत्रादार्त्तभागीपुत्रः शौङ्गीपुत्राच्छौङ्गी-पुत्रः सांङ्कतीपुत्रात्सांङ्कतीपुत्र श्रालम्बायनीयपुत्रादालम्बाय-नीपुत्र श्रालम्बीपुत्रादालम्बीपुत्रो जायन्तीपुत्राज्जायन्ती-पुत्रो मांडूकायनीयपुत्रान्मांडूकायनीयपुत्रो मांडू-कीपुत्रान्मांडूकीपुत्रः शापिलिपुत्राच्छापिलिपुत्रो राथीतरीपुत्राद्राथी-तरोपुत्रो भालुकीपुत्राद्भालुकीपुत्रः क्रौष्ठिकिपुत्राभ्यां क्रौष्ठि-कीपुत्रौ वैदभृतिपुत्राद्वैदभृतिपुत्रः कार्षकेयीपुत्रात्कार्षकेयीपुत्रः प्राचीनयोगीपुत्रात्प्राचीनयोगीपुत्रः सांजीविपुत्रात्सांजीवी-पुत्रः प्राध्वीविप्राद्याध्वरीविप्रः पाश्चीपुत्र ग्राम-रायणादासुरायणात् ग्रामुरेरासुरिः ॥ २ ॥ याज्ञवल्क्याद्याज्ञवल्क्य-ल्ट्रिय उद्दालकादुद्दालको ऋषेरादुर ऋ उपवेशिरुपवेशिः कुश्रे: कुश्रिवाजश्रवसो वाजश्रवा जिद्धावतो बाध्योगाज्जिद्धावा-न्बाथोगो असितादार्षमण्णादसितो वार्षगणो हरितात्कश्य-पादितः कश्यपः शिल्प्यात्कश्यपाच्चिल्प्यः कश्यपः कश्यपात्रे-ध्रुवः कश्यपो वैध्रुविप्रो वासिम्रिवायादित्यादिति-

॥ पञ्चमोऽध्यायः पञ्चमं ब्रा॥

त्यानीमानि शुल्कानि यजूंषि वाजसनेयेन याज्ञवल्क्येनाख्यान्ते ॥३॥ समानमा सास्नीविप्रात्सास्नीविपुत्रो माडूकायनिर्माडूकायनिर्‌माडव्यान्माडव्यः कौत्सात्कौत्सो मा-दिथर्मास्मथर्वामकन्नायणात्पणाधामकन्नायणा: शापीडल्याच्छा-पीडल्यो वात्स्याद्वात्स्य: कुश्रे: कुश्रिप्रणवचसो राजस्तम्भ-यनाच्च्यवनच राजस्तम्भायनस्तुरात्कावषेयातुर:कावषेय: प्रज्ञा-पते: प्रजापतिब्रह्मणो ब्रह्म स्वयम्भु ब्रह्मणे नमः ॥ ४ ॥

॥ पञ्चमं ब्राख्मणं ॥

॥ इति सप्तदशकाण्डे कापवशाखीये वृहदारण्यकेऽथर्ववे पञ्चमोऽध्यायः ॥

काठकोपनिषत्

उशन्‍न वै वाजश्रवसः सर्ववेदसं ददौ। तस्य ह नचिकेता नाम पुत्र आस । तं ह कुमारं सन्‍नं दनिएपन् नीचमानामु श्रद्धाविवेश सो ऽमन्यत पीतोदका जगधृपा दुध्दोदुहा निरिन्द्रिया:। श्रनन्‍द नाम ते लोकान्‍स गच्छति ता ददत्‍। स होवाच पितरं तात कस्मै मां दास्यसीति द्वितीयं तृतीयं तं होवाच मृत्यवे वा ददामीति बहूनामेमि मध्यम:। किंस्विद्यमस्‍य कर्तव्यं यन्मयाध्‍न करिष्यति। अनुशिष्‍य यथा पूर्वे प्रतिपश्‍य तथापरे। मृत्‍युः पच्‍यते सस्यमिवाजायते पुनः। वैश्‍वानरः प्रविशत्यतिथि ब्राह्मणो गृहान्। तस्‍यैतां शांतिं कुर्वन्ति हुरू विवस्‍वतोदकं। श्रा श्रापतीन्‍ने सड़तं मूनतान् चेष्टापूर्ते पुत्रप्रसून्श्‍च सर्वान्। एतद् दृढ़के पुरुषस्याल्‍पमेधसो यस्यनन्‍नवसतिं ब्राह्मणो गृहे। तिस्रो रात्रीर्यदवात्‍सीर्‌ह मे जनन्‍नं ब्राह्मणातिर्थ्‌नमस्‍यः। नमस्‍ते अस्तु ब्राह्मणस्‍य मे ऽस्‍तु तस्‍मात्‍प्रति त्रीन्‍वरान् वृणीषे।

॥ प्रथमा वल्ली ॥

शात्तसडुल्यः सुमना यथा स्याद्वीतमन्युरग्नौ तमोऽभि मृत्यो।

वत्प्रसृष्टं माहिवदेत्प्रतीत रतत् ऋत्रियाणां प्रथमं वरं वृणे।

यथा पुरस्ताद्वितां प्रतीत श्राद्धलविराजिर्नानात्त्रतृष्टः।

सुखं रात्रिः शयिता वीतमन्युस्वां ददशिवान्मृत्युमुखात्प्र-

मुक्तं। स्वर्गे लोके न भयं किञ्चनास्ति न तत्र त्वं न जरया विभेति।

उभे तीर्याऽशनायापिपासे शोकातिगो मोदते स्वर्गलोके।

स त्वमग्निं स्वर्ग्यमध्येपि मृत्यो प्रब्रूही तं श्रद्धा-

नाय मद्यं। स्वर्गलोका अमृतत्वं भजन्त एतद् द्वितीयेन

वृणे वरेण। प्र ते ब्रवामि तदु मे निबोध स्वर्ग्यमग्रिं नचिकेतः प्रजाननू।

ज्ञानतलोकासिमथो प्रतिष्ठां विद्धि वमेनं निहितं गुहायां।

लोकादिममिं तमुवाच तस्मै या इष्टका यावतीर्वा यथा वा।

स चापि तत्प्रत्यदद्यथोत्तम-

घास्य मृत्युः पुनराहु तुष्टः। तमब्रवीत्प्रीयमाणो महात्मा वरं तवेष्टाय ददामि भूयः।

तवैव नाम्ना भवितायमग्रिः सृङ्गं चेमामनकङ्गां गृहाण।

त्रिप्राचिकेतस् त्रिभिरेत्य सन्धिं त्रिकर्मकृत्तरति जन्ममृत्यू।

ब्रह्मजज्ञं देवमीड्यं विदिवा निचाय्येमां शान्तिमत्यन्तमेति।

त्रिणाचिकेतस् त्र्यमे-

तद्धिदिवा य एवं विद्धांशिनुते नाचिकेतं। स मृत्युबन्धा-

त्पुरतः प्रप्नोति शोकातिगो मोदते स्वर्गलोके।

एष ते ऽग्निर्नचिकेतः स्वर्ग्यो यमवृणीथा द्वितीयेन वरेण।

एतमग्रिं तवैव प्रवद्यामि जनासस्तृतीयं वरं नचिकेतो वृणीष्व।

१०२

॥ कठकोपनिषत् ॥

येयं प्रेते विचिकित्सा मनुष्ये ऽस्तीत्यकें नायमस्तीति चैके ।

एतद्विद्यामनुशिष्टस्वयाहं वराणामेष वरस्तृतीयः ।

देवैरत्रापि विचिकित्सितं पुरा न हि सुविज्ञेयमथुरो धर्मः ।

अन्यं वरं नचिकेतो वृणीष्व मा मोपरोत्सीरति मा सृजैनं ।

देवैरत्रापि विचिकित्सितं किल त्वं च मृत्यो यन्न सुविज्ञेयमात्थ ।

वक्ता चास्य त्वादृगन्यो न लभ्यो नान्यो वरस्तुल्य एलस्य कश्चित् ।

शतायुषः पुत्रपौत्रान्वृणीष्व बहून्पशून् ह्स्तिहिरण्यमश्वान् ।

भूमेर्मदुदायतनं वृणीष्व स्वयं च जीव शरदो यावदिच्छसि ।

एतत्तुल्यं यदि मन्यसि वरं वृणीष्व वित्तं चिरजीविकां च ।

महा भूमौ नचिकेतस्त्वमेधि कामानां वा कामभाजं करोमि ।

ये ये कामा दुर्लभा मर्त्यलोके सर्वान्कामान्छतदत: प्रार्थयस्व ।

इमा रामाः सरथाः सतूर्या न हीदृशा लभनীয়ा मनुष्येः ।

अभिरूढमत्य प्रतिभिः परिचारयस्व नचिकेतो मराणां मानुषादीः ।

श्वोभावा मत्प्रस्य यदेक्तत्सर्वेन्द्रियाणां जरयंति तज्ज्ञः ।

अग्रपि सर्व जीवितमल्पमेव तवैव वाहास्तव नृत्यगीती ।

न वित्तेन तर्पणीयो मनुष्यो लप्स्यामहे वित्तमद्राक्ष्म चेत्वा ।

जीवि-

ष्यामो यावदीशिष्यसि त्वं वरस्तु मे वरณीयः स एव ।

अजीयताममृतानामुपेत्य जीर्यन्मर्त्यः क्वधःस्थः प्रमोदान्तिदीर्घे ।

जीविते को रमेत ।

य-

स्माद्विद्र विचिकित्सन्ति मृत्यो यत्सांपरायं मर्हति ब्रूही

॥ द्वितीया वल्ली ॥

नस्तत् । यो ऽयं वरो गृहमनुप्रविष्टो.नान्यं तस्मान्नचिकेता वृणीते ।

॥ इति प्रथमा वल्ली ॥

अन्यच्च्रेयो ऽन्यदुतैव प्रेयस्ते उभे नानार्थे पुरुषं सिनीषतः । तयोः श्रेय आददानस्य साधु भवति हीयते ऽर्थाद्य उ प्रेयो वृणीते । श्रेयश्च प्रेयश्च मनुष्यमेतः तौ संपरित्य विनिर्वित्ति धीरः । श्रेयो हि धीरो ऽभि प्रेयसो वृणीते प्रेयो मन्दो योगनिमादृते । स तं प्रियान् प्रियरूपांश्च कामान्भिध्यायन्नचिकेतो ऽत्यस्राक्षीत् : नैतां सृङ्कां वित्तमयीमवाप्तो यस्यां मज्जन्ति बहवो मनुष्या: । दूरमेते विपरीते विषूची श्रविद्या या च विछेति ज्ञाता । विद्याभीषिणं नचिकेतसं मन्ये न त्वा कामा बहवो ऽलोलुप्पन्त । श्रविद्यायामन्तरे वर्तमानः स्वयं धीराः पण्डितं मन्यमाना: । दन्द्रम्यमाणा: परियन्ति मूढा अन्धेनैव नीयमाना यथान्धाः । न सांपरायः प्रतिभाति बालं प्रमाद्यन्तं वित्तमोहेन मूढम् । श्रयम् लोको नास्ति पर इति मानी पुनः पुनर्वशमापद्यते मे । श्रवणाप्यापि बहुभिर्यो न लभ्यः श्रद्धावतो ऽपि बहवो यं न विदुः । श्राश्चर्यो वक्ता कुशलो ऽस्य लब्धा श्राश्चर्यो ज्ञाता कुशलानुशिष्टः ।

ज्ञाता कुशलानुशिष्टः । न नरेषावरेषा प्रोक्त एष सुविज्ञेयो बुद्धा चित्त्यमानः । अन्यत्कृत्यमपु प्रमापयात्। नैषा तर्केण मतिरापनेया प्रोक्तान्येनैव सुज्ञानाय प्रेष्ठ । यां वमापः सत्यधृतिरिवर्तास्ति वाद्दृढ नो भयान्नचिकेतः प्रष्टा । ज्ञानाम्ययं शेवधिरित्यनित्यं न ध्रुवैः प्राप्यते हि ध्रुवं तत् । ततो मया नाचिकेतश्चितोऽग्निनित्यैदैवैः प्राप्नवानस्मि नित्यं। कामस्याप्तिं जगतः प्रतिष्ठां कृतोर्नत्स्यमभयस्य पारं । स्तोममहदुरुगायं प्रतिष्ठां दृष्ट्वा धृत्या धीरो नचिकेतोऽत्यस्राक्षीत्। तं दुर्दर्श गूढमनुप्रविष्टं गुहाहितं गहरेप्ठं पुराणां । श्रद्धात्मयोगाधिगमेन देवं मत्वा धीरो हर्षशोकौ जहाति । एतच्चुचा संपरिगृह्य मर्त्यः प्रवृश्य धर्म्यमणुमेतमाप्य । स मोदते मोदनीयं हि लब्ध्वा विवृतं सद्म नचिकेतसं मये । अन्यत्र धर्मादन्यत्राधर्मादन्यत्रास्मात्कृताकृतात् । अन्यत्र भूताच भव्याच भव्यात्तद्विद्य यत्पत्त्ययामृतं ति । सर्वापि च पददलति । यदिच्छतों ब्रह्मचर्यं चरति तत्पदं संप्राप्नोति इत्येतत्। एतदेवाक्तारं ज्ञावा यो यदिच्छति तस्मै तत्। एतदालम्बनं मबनं श्रेष्ठमेतदालम्बनं परं । एतदालम्बनं ज्ञावा ब्रह्मलोके महीयते। न जायते म्रियते वा विपश्चिन्नायं कुतश्चिन्न बभूव कश्चित् । अजो नित्यः शाश्वतोऽयं पुराणो न हन्यते हन्यमाने शरीरे ।

॥ तृतीया वल्ली ॥

शरीरे। हृत्ता चेत्मन्यते हतुं हतश्शेनम्न्यते हतं। उभौ तौ न विजानीतो नायं हन्ति न हन्यते। ऋपोरपोर्या-

सहृता महीयानास्माद् बडोर्हिहितो गृह्णां। नमन्त्रं पश्यति वीतरागो धातुः प्रसादान्महिमानमात्मनः। श्रा-

सीनो दूरं ब्रजति शयानो याति सर्वतः। कस्तं मदामदं देवं मदन्यो ज्ञातुमर्हति। श्रशरीरं शरीरेष्वनवस्थेष्व-

स्थितं। महान्तं विभुमात्मानं मत्वा धीरो न शोचति। नायमात्मा प्रवचनेन लभ्यो न मेधया न बहुना श्रुतेन।

यमेवैष वृणुते तेन लभ्यस्तस्यैष आत्मा विशत्यात्मभावं श्रातुं स्वां। नाविरतो दुश्चरितान्नाशान्तो नासम्माहितः।

नाशान्तम-नस्तो वापि प्रज्ञानैनमाप्नुयात्। यस्य ब्रक्ष च दात्रं च उभे भवत श्रोद्नं। मृत्युर्यस्योपसेवनं क इथ्या वेद यत्र सः॥

॥ इति द्वितीया वल्ली ॥

ऋतं पिवत्तौ स्वकृतस्य लोके गुहां प्रविश्टौ परमे परार्डे। छायातपौ ब्रह्मविदो वदन्ति पञ्चाग्नयो ये च त्रिणाचिकेताः।

यः सेतुरीजानानामत्तरं ब्रह्म यत्परं। ग्रभयं तितीर्षतां पारं नाचिकेतं शक्रमहि। ग्रात्मानं रथिनं विद्धि शरीरं रथमेव तु।

बुद्धिं तु साराथिं विद्धि मनः प्रग्रहमेव च।

इन्द्रियेभ्यः परा ह्यर्था अर्थेभ्यश्च परं मनः। मनसस्तु परा बुद्धिर्बुद्धेरात्मा महान्परः॥

महतः परमव्यक्तमव्यक्तात्पुरुषः परः। पुरुषान्न परं किञ्चित्सा काष्ठा सा परा गतिः॥

एष सर्वेषु भूतेषु गूढोऽत्मा न प्रकाशते। दृश्यते त्वग्र्यया बुद्ध्या सूक्ष्मया सूक्ष्मदर्शिभिः॥

यच्छेद्वाङ्मनसि प्राज्ञस्तदग्रेऽभिप्रविश्यते। आत्मानं मनसा विद्धि निश्शब्दं निश्चलं ध्रुवम्॥

वरान्निबोधत। नुरस्य धारा निशिता दुरत्यया दुर्गं पथस्तत्कवयो वदन्ति॥

अशब्दमस्पर्शमनुपमवयं तथारसं नित्यमगन्धवच्च यत्। अनाद्यनन्तं महतः परं ध्रुवं निचाय्य तन्मृत्युमुखात्प्रमुच्यते॥

नाचिकेतमुपाख्यानं मृत्युप्रोक्तं सनातनम्। उक्त्वा श्रुत्वा च मेधावी ब्रह्मलोके महीयते॥

य इमं परमं गुह्यं श्रावयेद्ब्रह्मसंसदि। प्रीतिपूर्वं प्रताह हि श्राद्धे त्वनन्तकर्मणि तद्वत्॥

।। चतुर्थी वल्ली ।।

इमं परमं गुह्यं श्रावयेद्रससंसदि । प्रयतः श्राद्धकाले वा तदानन्त्याय कल्पते तदानन्त्याय कल्पत इति ॥

।। इति प्रथमाध्याये तृतीया वल्ली ।।

पराचि खानि व्यतृणात्स्वयम्भूस्तस्मात्पराड् पश्यति नान्तरात्मन् । कश्चिद्धीरः प्रत्यगात्मानमैक्षद्दावृत्तचक्षुरमृतत्वमिच्छन्‌ ।। पराचः काममनुयात्ति बालास्ते मृत्योर्यन्ति विततस्य पाशं । अथ धीरो अमृतत्वं विदित्वा ध्रुवमध्रुवेषु न प्रार्थयते ।। येन रूपं स गन्धं शब्दान् स्पर्शांश्र मैशुनान् । एतनेव विजानाति किमत्र परिशिष्यते ।। एतद् वै तत् । स्वप्रातं जागरितालं चोभौ येनानुपश्यति । महत्तं विभुमात्मानं मवा धीरो न शोचति ।। य इमं मधदं विद् आत्मानं जीवमोक्षिकात् । ईशानं भूतभव्यस्य न ततो विद्नुगुप्सते ।। एतद् वै तत् । यः पूर्वं तपसो जातमद्नः पूर्वमजायत । गुहां प्रविश्य तिष्ठन्तं यो भूतेभिर्यपश्यत ।। एतद् वै तत् । या प्राणेन सम्भवत्यदितिर्देवतामयी । गुहां प्रविश्य तिष्ठतीं या भूतेभिर्यजायत ।। एतद् वै तत् । श्राणयोर्‌निचितो ज्ञातवेदा गर्भ इवेत्सुभृतो गर्भिणीभिः । दिवे दिव ईड्यो जागृवद्भिर्हविर्मनुष्येभिरम्निः ।। एतद् वै तत् । यतश्‍चोदेति सूर्योऽस्तं

यत्र च गच्छति। तं देवा: सर्वे ऽर्पितास्तदु नात्येति क-

ष्ण। एतदै तत्। यदेवेह तदमुत्र यदमुत्र तदन्विह। मृत्यो:

मृत्युमाप्नोति य इह नानेव पश्यति। मनसैवेदमाप्तव्यं

नेह नानात्ति किञ्चन। मृत्यो: स मृत्युं गच्छति य इह

नानेव पश्यति। श्रद्धामात्र: पुरुषो मध्य ऽऽत्मनि ति-

ष्ठति। ईशानो भूतभव्यस्य न ततो वितुगुप्सते। एतदै

तत्। श्रद्धामात्र: पुरुषो ज्योतिरिवाधूमक:। ईशानो भू-

तभव्यस्य स एवाग्नि स उ स्वः। एतदै तत्। यथोदकं दुर्गे

वर्षं पर्वतेषु विधावति। एवं धर्मान्पृथक् पश्यंचानुविधावति। यथोदकं शुद्धे

शुद्धमासिक्तं तादृगेव भवति। एवं मुनेर्ज्ञात आत्मा भवति गौतम ॥

॥ इति चतुर्थी वल्ली ॥

पुरमेकादशद्वारमजस्यावक्रचेतस:। ऽनुष्ठाय न शोचति विमु-

क्तो विमुच्यते। एतदै तत्। हंस: शुचिषद् वसुरन्तरिक्षसदोता

वेदिषदतिथिर्दुरोणसत्। नृषद् वरसद् व्योमसद् बला

ऋतजा ऋतं वृहत्। उरू प्राहामुन्रयतपानं प्रत्य-

गस्यात। मध्ये वामनमासीनं विश्वे देवा उपासते। ग्रस्य

॥ पञ्चमी वल्ली ॥

विसंसमानस्य शरीरस्य देहिनः । देहादिवुच्यमानस्य किमत्र परिशिष्यते । एतद् तत्त्वं न प्राणेन नापानेन म-त्योः जीवति कश्वन । एतस्मान्नु जीवति यः स्मृतः ॥

हृत्त त इदं प्रवद्यामि गुह्यं ब्रह्म सनातनं । यथा च मरणं प्राप्य आत्मा भवति गौतम । योनिमन्ये प्रपद्यन्ते शरीराय देहिनः । स्थापनान्ये जनुसंयन्ति यथा कर्म यथा श्रुतं ॥

य एष सुपेषु जागर्ति कामं कामं पुरुषो निर्मिमाणः । तदेव शुक्रं तद् ब्रह्म तदेवामृतमुच्यते । तस्मिँश्लोका: श्रिता: सर्वे तदु नात्येति कश्वन । एतद् तत्त्वं ॥

श्रीमियर्थिको भुवनं प्रविश्टो रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव । एकस्तथा सर्वभूतान्तरात्मा रूपं रूपं प्रतिरूपो बहिश्च । वायुर्यथैको भुवनं प्रविष्टो रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव । एकस्तथा सर्वभूतान्तरात्मा रूपं प्रतिरूपो बभूव विश्वः ॥

सूर्यो यथा सर्वलोकस्य चक्षुर्न लिप्यते चाक्षुषैर्बाह्यदोषैः । एकस्तथा सर्वभूतान्तरात्मा न लिप्यते लोकदुःखेन बाह्यः ॥

एको वशी सर्वभूतान्तरात्मा एकं रूपं बहुधा यः करोति । तमात्मस्थं ये ऽनुपश्यन्ति धीरास्तेषां सुखं शाश्वतं नेतरेषां ॥

नित्यो ऽनित्यानां चेतनश्चेतनानां चेतनश्रे-तानामेको बहूनां यो विदधाति कामान् । तमात्मस्थं ये ऽनुपश्यन्ति धीराः शाश्वतीं शांतिं नेतरे ऽश्नुवन्ति ॥

तद् एत् इति मन्यते ऽनिर्दिश्यं परमं सुखं । कथं नु तद् विजानीयां किमु भाति विभाति वा ॥ न तत्र सूर्यो भाति न चन्द्र-

तारकं नेम विगुतो भाति कुतोऽयमग्रिः। तमेव भात्तमनुभाति सर्वे तस्य भाषा सर्वमिदं विभाति ॥ ॥ इति पञ्चमी वल्ली ॥

ऊर्ध्वमूलो ऽवाक्शाख एषो ऽश्वत्थः सनातनः। तदेव शुक्रं तदेवामृतमुच्यते। तस्मिँल्लोका: श्रिता: सर्वे तदु नात्येति कश्चन। एतद्वै तत्। यदिदं किञ्च जगत्सर्वं प्राण एजति निःसृतम्। महदयं वज्रसमं यं ऋतदिद्रुरं- तास्ते भवन्ति। भयादस्याग्रिस्तपति भयात्तपति सूर्यः। भ- यादिन्द्रश्व वायुश्च मृत्युर्धावति पञ्चमः। इह चेदशकद्बोद्धुं प्राक् शरीरस्य विस्रसः। ततः सर्गेषु लोकेषु शरीरावाय कल्पते। यथा दर्पे तथा आत्मनि यथा स्वप्ने तथा पितृलोके यथाप्सु। परीव दृश्ये तथा गन्धर्वलोके ऽयातपयोरिव ब्रह्मलोके। इन्द्रियाणां पृथग्भावानुदृष्टैस्तन्नवै च यत्। पृथगुत्पद्यमानानां मवा धीरो न शोचति। इन्द्रियेभ्यः परं मनो मनसः सचमुत्तमम्। सवादधि महानात्मा महतोऽव्यक्तमुत्तमम्। ऽव्यक्तात्तु परः पुरुषो ऽलिङ्ग एव च। यज्ञावां मुच्यते जनुरमृतत्वं च गच्छति। न सन्दृशे तिष्ठति रूपमस्य न चक्षुषा पश्यति कश्चनैनम्। हृदा मनीषा मनसाभिकूढो य एतद्विदुरमृतास्ते भवन्ति। यदा पञ्चाव-

॥ षष्ठी वल्ली ॥

तिष्ठन्ने ज्ञानानि मनसा सह । बुद्धिश्र न विचेष्टति तामाहुः

परमां गतिं । तां योगमिति मन्यते स्थिरामिन्द्रियधारणां|

अप्रमतत्सदा भवति योगो हि प्रभवाप्ययौ । नैनं वाचा

न मनसा प्राप्नुं शक्नोति न चक्षुषा । ग्रस्तीति ब्रुवतोऽन्यत्र

कथं तदुबलभ्यते । ग्रस्तीतिवोपलब्धव्यस्तनभावेन चोभयोः ।

ग्रस्तीतिवोपलब्धव्यस्य तत्त्वभावः प्रसीदति । यदा सर्वे प्रभु-

च्यते कामा ये ऽस्य हृदि श्रिताः । ऽग्रथ मत्यों ऽमृतो

भवत्यत्र ब्रह्म समश्नुते । यदा सर्वे प्रभिद्येरुह ग्र-

न्थाः । यथ मर्त्यो ऽमृतो भवत्येवमुक्तं चैकं

च हृदयस्य नाडीस्तासां मूर्धानमभिनीःसृतेकां । तयोर्द्वा-

मग्न्नमृतत्वमेति विध्गन्या उत्क्रमणे भवन्ति । मृत्युपमात्रः

पुरुषो ऽन्तरात्मा सदा जनानां हृदये सन्निविष्टः । तं स्व-

चीरात्पवृहेनमुज्ञादेवेषीकां धैर्यात् । तं विद्याच्चुक्रममृतं

तं विद्याच्चुक्रममृतं । इति मृत्युुप्रोकां नाचिकेतो ऽथ लब्धा

विद्यामुपोक्तां ब्रह्मप्राप्तिं विरजो ऽभूद् वि-

मृत्युरन्यो ऽप्येवं यो विदध्यात्ममेव । स हु नावक्तु स हु

नौ भुनक्तु स हु वीर्यं करवावदहे । तेजस्विनावधीतमस्तु मा

विद्धिषावहै । ओं शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥

॥ इति यजुर्वेदे कठकोपनिषदि षष्ठी वल्ली समाप्ता

द्वितीयो ऽध्यायः समाप्तः ॥

हरिः ॐ॥ केनेषितं पतति प्रेषितं मनः केन प्राणः प्रथमः प्रैति युक्तः॥ केनेषितां वाचमिमां वदति चनुः श्रोत्रं क उ देवो युनक्ति ॥

श्रोत्रस्य श्रोत्रं मनसो मनो यद्वाचो ह वाचं स उ प्राणस्य प्राणः ॥ चक्षुषश्चक्षुरतिमुच्य धीराः प्रेत्य ग्रस्माछोकादमृता भवन्ति ॥

न तत्र चनुरगच्छति न वाग्गच्छति नो मनो न विद्मो न विजानीमो यथैतदनुशिष्या-दन्यदेव तद्विदितादधि ॥ अविदितादधि ॥ इति श्रुश्रुम पूर्वेषां ये नस्तद्वाचचक्षिरे ॥

यद्वाचानभ्युदितं येन वागभ्युद्यते ॥ तदेव ब्रह्म तं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥ यन्मनसा न मनुते येनाहुर्मनो मतम् ॥ तदेव ब्रह्म तं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥

यच्चक्षुषा न पश्यति येन चक्षूंषि पश्यति ॥ तदेव ब्रह्म तं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥ यच्छ्रोत्रेण न शृणोति येन श्रोत्रमिदं श्रुतम् ॥ तदेव ब्रह्म तं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥

यद्वाप्राणेन न प्राणिति येन प्राणः प्राणीयते॥ तदेव ब्रह्म तं विद्धि नेदं यदिदमुपासते॥

॥ तलवकारोपनिषत्॥

तदेव ब्रह्म तं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥

यदिद् मन्यसे सुवेदेति द्रप्मेवापि नूनं तं वेत्थ ब्रह्मपो इपं ॥

यदस्य तं देवेभ्यो नु मीमांस्यमव ते मन्य विदितं ॥

नौह मन्य सुवेदेति नो न वेदेति वेद च ॥

यो नस्तद्वेद तद् वेद नो न वेदेति वेद च ॥

यस्यानुभूतं तस्य मतं मतं यस न वेद सः ॥

श्रवज्ञातं विजानातां विज्ञातमविजानतां ॥

प्रतिबोधविदितं मतममृतत्वं हि विन्दते ॥

आत्मना विन्दते वीर्यं विद्यया विन्दते ऽमृतं ॥

इह चिद्वेदेदय सत्यमस्ति न चेदिहावेदीनम्रुत विनष्टः ॥

भूतेषु भूतेषु विचित्य धीरा: प्रत्यास्मादकादमृता भवन्ति ॥

ब्रह्म ह देवेभ्यो विजिग्ये तस्य ह ब्रह्मपो विजये देवा ऋमहोयन्न त ऐन्वास्माकमेवायं विजयो ३ स्माकमेवायं मदिति ॥

तदेषां विजज्ञौ तेभ्यो ह प्रादुर्बभूव तन्न व्यजानत किमदं यत्नामिति ते ३ स्मिन्नब्रवन् ज्ञातवेद एतद्विजानीहि किमेतद्यज्ञामिति तथेति तद्‌ब्रह्मवादतमभवद्‌को ३ सीति ॥

ग्रामिवा ब्रह्म्मात्यब्रवोऽ्जातवेदा वा ब्रह्म्मस्मीति तस्मिंस्त्वपि किं वीर्यमित्यपीदं सर्वं दहेयं यदिदं पृथिव्यामिति ॥

तस्मै तृणं निदधावेतद्‌हेति तदुपप्रेयाय सर्वज्ञवेन तन्न शशाक दग्धुं स तत एव निववृते नेदशकं विज्ञातुं यदेतद्यज्ञामिति श्राथ वायुमब्रवन् वायवेतद्विजानीहि किमेतद्यज्ञामिति तथेति तद्‌ब्रह्मवादतमभवद्‌को ३ सीति ॥

वायुर्वा ब्रह्म्मस्मीत्यब्रवीन्मातरिश्वा वा ब्रह्म्मस्मीति तस्मिंस्त्वपि किं वीर्यमित्यपीदं सर्वमाददीयं यदिदं पृथिव्यामिति ॥

११४

॥ तलवकारोपनिषत् ॥

वीर्यमित्यपीदं सर्वमाददीय यदिदं पृथिव्यामिति तस्मै तृणं निदधावेतदादत्स्वेति तदुपप्रेयाय सर्वजन्तु तत्र शशाक-

यतु र तत् रय निववृते नैतदशकं विषाणं यदेतद्यत्नमिति स्रथेनद्रमनुवन्त्रदिज्ञानौधि किमेतद्यत्नमिति तथेति तद्-

भद्रवत्तस्मातिरोदधे स तस्मिन्नेवाकाशे स्रियमाजगाम बृह-

शोभमानामुमां हैमवतीं तां होवाच किमेतद्यत्नमिति ब्रह्मे-

ति होवाच ब्रह्मापो वा एतदिज्ये महोऽध्वरमिति ततो हैव विदां चकार ब्रह्मेति तस्माद्वा एते देवा श्रतितरामिवान्दे-

वान्देवान्यदाग्रयाधिराज्ञोऽदस्त सोऽत्रेम्रादेशि पस्पर्शुत्ते धन-

त्रथमो विदां चकार ब्रह्मेति तस्माद्वा इन्द्रोऽतितरामिवा-

न्यादेवान्स योऽनेन्रेदिष्ठं पस्पर्श स योऽनेन्रप्रथमो विदां चकार ब्रह्मेति । तस्येष श्रादेशो यदेतदिगुतो व्युतद्रा

इतीति नयमीमृदात्यधिदैवतमथाध्यात्मं यदेतद्चत्कीव च मनो ऽनेन चैतदुपस्मरत्यभीचीनं सङ्कल्पस्तद्वनं नाम तद्-

नमत्युपासितव्यं स ये एतदेवं विदुर्भूतानि संवाच्छलत्युपनिषदं भो ब्रूहीत्युक्ता त उपनिषद्राह्मणो वाव त

उपनिषदमबूमेति तस्यै तपो दमः कर्मेति प्रतिष्ठा वेदः

सर्वाङ्गानि सत्यमायतनं यो वा एतामेवं वेदापरुत्य पाप्मा-

नमनत्ते स्वर्गे लोके ज्येये प्रतितिष्ठति प्रतितिष्ठति ॥

॥ इति तलवकारोपनिषत्समाप्ता ॥

हरिः डों ॥ ईशा वास्यमिदं सर्वं यत्किञ्च जगत्यां जगत्। तेन त्यक्तेन भुञ्जीथा मा गृधः कस्यस्विद्धनं इ॥ कुर्वन्ने- वेह कर्माणि जिजीविषेच्छतं समाः। एवं वयि नान्यथेतो ३स्ति न कर्म लिप्यते नरे॥२॥ झसुर्या नाम ते लोका झन्धेन तमसा वृताः। तांस्ते प्रेत्याभिगच्छन्ति ये के चात्म- हनो जना॥ ३॥ झनेजदेकं मनसो जवोयो नैनद्‌देवा झ्रा- प्नुवन्पूर्वमर्षत। तद्‌द्वातो ३न्योत्येति तिष्ठत्तस्मिन्नपो मा- तरिश्वा दधाति॥ ४॥ तदेजति तन्नैजति तद्‌दूरे तद्वन्तिके। तद्‌ततरस्य सर्वस्य तदु सर्वस्यास्य वाघ्यातः॥ ५॥ यस्तु सर्वा- पि भूतानि झात्मन्येवानुपश्यति। सर्वभूतेषु चात्मानं ततो न विजुगुप्सते॥६॥ यस्मिन्सर्वाणि भूतानि झात्मैवानुबुद्धिजानतः। तत्र को मोहः कः शोक एकत्वमनुपश्यतः॥ ७॥ स पर्य- गाच्छुक्रमकायमव्रणमस्नाविरं शुद्धमपापविद्धं। कविर्मनोषी परिभूः स्वयंभूयाथातथ्यतो ३र्थान् व्यदधाच्छाश्वतीभ्यः समाऽभ्यः

९९६

॥ वाजसनेयसंहितोपनिषत् ॥

॥ ९ ॥ ग्रन्धं तमः प्रविशन्ति ये ऽविद्यामुपासते । ततः भूय इव ते तमो य उ विद्यायां रताः ॥ ९ ॥

अन्यदेवाहुरविद्यायाः । अन्यदेवाहुरविद्यायाः । अनयोर्न विद्वान् । अन्यदेवाहुरविद्याया अन्यदाहुरविद्यायाः । अनयोर्न विद्वान् ।

विद्यां चाविद्यां च यस्तद्वेदोभयं सह । अविद्यया मृत्युं तीर्त्वा विद्ययामृतमश्नुते ॥ ११ ॥

ग्रन्धं तमः प्रविशन्ति ये ऽसम्भूतिमुपासते । ततः भूय इव ते तमो य उ सम्भूत्यां रताः ॥ १२ ॥

अन्यदेवाहुःसम्भवादन्यदाहुरसम्भवात् । इति शुश्रुम धीराणां ये नस्तद्विचचक्षिरे ॥ १३ ॥

सम्भूतिं च विनाशं च यस्तद्वेदोभयं सह । विनाशेन मृत्युं तीर्त्वा सम्भूत्यामृतमश्नुते ॥ १४ ॥

हिरण्मयेन पात्रेण सत्यस्यापिहितं मुखं । तत्त्वं पूषणनृपावृणु सत्यधर्माय दृष्टये ॥ १५ ॥

पूषणनेकरर्षे यम सूर्य प्राजापत्य व्यूह रश्मीन्समूह तेजो यत्ते रूपं कल्याणतमं तत्ते पश्यामि यो ऽसावसौ पुरुषः सो ऽसावहमस्मि ॥ १६ ॥

वायुरनिलममृतमथेदं भस्मान्तं शरीरम् । ॐ क्रतो स्मर कृतं स्मर क्रतो स्मर कृतं स्मर ॥ १७ ॥

अग्ने नय सुपथा राये अस्मान् । विद्वान् । अग्ने नय सुपथा राये अस्मान् । विद्वान् ।

पयोधामस्मजदुराण- मेनो भूयिष्ठां ते नम उक्तिं विधेम ॥ १९ ॥

॥ इति वाजसनेयसंहितोपनिषत्समाप्ता ॥

ब्रह्मा देवानां प्रथमः सम्बभूव विश्वस्य कर्त्ता भुवनस्य गोप्ता। स ब्रह्मविद्यां सर्वविद्याप्रतिष्ठामथर्वाय प्रथमं प्राह। अथर्वणे यां प्रवदेत ब्रह्माथर्वा तां पुरोवाचाङ्गिरे ब्रह्मविद्याम्। स भारद्वाजाय सत्यवहाय प्राह भारद्वाजो ऽङ्गिरसे परावराम्। शौनको ह वै महाशालो ऽङ्गिरसं विधिवदुपसन्नः पप्रच्छ। कस्मिन्नु भगवो विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातं भवतीति। तस्मै स होवाच। द्वे विद्ये वेदितव्य इति ह स्म यद्ब्रह्मविदो वदन्ति परा चैवापरा च। तत्रापरा ऋग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदो ऽथर्ववेदः शिक्षाकल्पो व्याकरणं निरुक्तं छन्दो ज्योतिषमितिहासपुराणान्यायमीमांसाधर्मशास्त्राणि च। अथ परा यया तदक्षरमधिगम्यते। यत्तदद्रेश्यमग्राह्यमगोत्रमवर्णामवचन्न्-श्रोत्रं तदपाणिपादं नित्यं विभुं सर्वगतं सुसूक्ष्मं तदव्ययं यदूतयोनिं परिपश्यन्ति धीराः। यथोर्णानाभिः सृजते गृह्णते च यथा पृथिव्यामोषधयः सम्भवन्ति। यथा सतः पुरुषात्के-

श्लोमानि तथाज्ञानात्सम्भवतीह विघ्नं । तपसा चोयते ब्रह्म ततो $्न्नमभिजायते । $्न्नात्प्राणो मनः सत्यं लोकाः कर्मसु चामृतं । यः सर्षिः सवंविषयः ज्ञानमयं तपः । तस्मादे- हृद्य नाम रूपमत्रं च जायते ॥

॥ इति प्रथममुएडके प्रथमः खण्डः ॥

तदेतत्सत्यं मत्रेषु कवयो वान्यविशेष्वस्ति त्रता- यां ब्रह्मधा सत्ततानि । तार्याषट्स्थ निकतं सत्यंकामा ऋष वः पन्थाः सुकृतस्य लोके । यथा लेलायते स्वर्शिः समिधे स्र्च्चवारुने । तदाज्यभागावत्तरेऽपदत्ते; प्रतिपादयेत् । यस्था- मिद्धोत्रमदर्शयैर्ष्यामासम्चातुर्मास्यमनाययात्पारमितिथिवर्द्धितं घ । श्रकुतरमेधदेवमविधिनाकुत्समासममांस्तस्य लोकां दिनास्ते । काला करालां च मनोजवा च सुलोहितां च सुधूम्रवर्णा । स्फुलिङ्गिनी विश्वरुची घ देवी लेस्त्वाय- नामा इति सप्त जिह्वाः । एतेषु यश्रते श्राजमानेपु यथाकालं चाष्टुतयो रुद्रदावन् । तं नमस्येत; शूरस्य रसस्वो बक देवतां पतिरेको $धिवासः । एपेष हिते तमादत्तपः सुव- घसः सूर्यकश्य रश्मिभिर्यजमानं वहन्ति । प्रियां वाचमभिवदत्यप्सु ॐ चायत्यपः पुण्यः सुफलतो ब्रह्मणस्पोेः । प्रचा क्तोः ऽद्क्ष

॥ द्वितीयमुखड॥

यथाद्रुपा श्रद्धदर्शोक्तमवरं येषु कर्म । एतच्छ्रेयो मे डमिन्दस्ति मूढा निःसृत्यं ते पुनरेवापि यन्ति । श्रद्धविधायामत्तरे वाग्मिनांः स्वयं धीराः पण्डिताः मन्यमानाः । ब्रह्मन्यानाः परियन्ति मूढा ब्रह्मेनेव नीचमान पथान्याः। श्रविधायां बद्धा वर्तमान वयं कृतार्था इत्यमिमन्यन्ति बालाः । यक्कर्मियो न प्रवेद्यति रागात्तेनातुराः द्वीपलोकस्यवक्ने। इष्टापूर्त्तं मन्यमानाः वरिष्ठं नान्यच्छ्रेयो वेदयते प्रमूढाः। साक्ष्य पृष्ठे ते सुकृते ऽनुभूयेमं लोकं रोललं चाविशन्ति। तपःश्रद्धे ये हि कुरुतान्तश्वरेण शक्ता विद्यांस्तो मेधया चान्विताः। सूर्यद्वारेपा ते विरजाः प्रयान्ति यत्रामृतः स पुरुषो व्याध्यघ- त्मा । परीक्ष्य लोकान्कर्मचितान्ब्राह्मणःपो निर्वेदमायान्नित्य- कृतः कृतेभिः । तद्विज्ञानार्थ स गुरुमेवाभिगच्छेत् समित्पाणिः श्रोत्रियं ब्रह्मनिष्ठं । तस्मै स विद्वानुपसन्नाय सम्यक्प्रशान्त- चित्ताय शमान्त्विताय । घेनवदारं पुरुषं वेद सत्यं प्रोवा च त्वं तत्त्वलो ब्रह्मविद्यां ॥

॥ इति प्रथममुखडकं समाप्तं ॥

तदेतत्सत्यं यथा सुदीप्तात्यावकादिस्फुलिङ्गाः सदृशराः प्रभ- वन्ते सदृशाः । तथासद्दीविधाः साम्य भावाः प्रजायन्ते तन्त्रे सदृशाः ।

चैवापि यन्ति । दिव्यो ह्यमूर्तः पुरुषः स वाच्याभ्यन्तरो ह्यजः । ग्रप्राणो ह्यमनाः श्रुध्रो ह्यनात्परतः परः । एतस्माज्जायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि च । खं वायवस्तिरापः पृथिवी विश्वस्य धारिणी । ग्रभिमूर्द्धा चतुष्पी चन्द्रसूर्यौ दिशः श्रोत्रे वाग् विवृतास्र वेदाः । वायुः प्राणो हृदयं विश्वस्य पद्ध्यां पृथिवी शेष सर्वभूतान्तरात्मा । तस्मादग्रिः समिधो यस्य सूर्यः सोमात्पर्जन्य ग्रोषधयः पृथिव्यां । पुमान् रेतः सिञ्चति योषितायां वध्रीः प्रजाः पुरुषात्संप्रसूताः । तस्माद्वः मरुतो दीद्यन्ति यज्ञात्सर्वे ऋतुथा द्वादश । संवत्सरश्च यजमानश्च लोकाः सोमो यत्र पवते यत्र सूर्यः । तस्माच्च देवाः बृद्धाः संप्रसूताः साध्या मनुष्याः पशवो वयांसि । ति । प्राणापानौ त्रोत्रियावौ तपश्च श्रद्धा सत्यं ब्रह्मचर्य विधिश्र । सप्त प्राणाः प्रभवन्ति तस्मात्सकार्चिषः समिधः सप्तसप्तहोमाः । सप्त इमे लोका येषु चरन्ति प्राणागुराश्रया नि-धिता: सप्त सप्त । श्रतः समुद्रौ गिरयश्च सर्वे उन्मात्स्थन्दन्त्सिन्धवः सर्वरूपाः । श्रतश्च सर्वा ग्रोषधयो रसश्च येनेष भूत-स्तिष्ठते व्यक्तरात्मा । पुरुष एवेदं विश्वं कर्म तपो ब्रह्म परामृतं । एतथ्यो वेद निहितं गुहायां स यो ९ विद्याग्रभ्यिं वि-कितोः सोम्य ॥

॥ इति द्वितीयमुण्डके प्रथमखण्डः ॥

॥ द्वितीयमुंड॥

ग्रावि: सन्निहितं गुच्छाचरन्नाम महत्यदमत्प्रेततस्मर्पितं । एतत्याणानिमिषच्च यदेतज्जानथ सदसदरेप्यं परं वियानाय्यदृष्ठं प्रज्ञानां । यदर्चिमदप्यो ड पृ यम्मिन् लोका नि-

हिता लोकिनश्र तदेतदनरं ब्रह्म स प्रापास्तु वाङ्मन: । तदेतत्सत्यं तदमृतं तद्वेदवयं सौम्य विद्धि । धनुर्गृहीत्वौप-

निषंदं महास्त्रं शरं ह्युपासानिशितं सन्धयीत । ग्रायम्य तद्‌-

वतेन चेतसा लक्ष्यं तदेवान्तरं सौम्य विद्धि । प्रणवो

धनुः शरो ह्यात्मा ब्रह्म तदध्यात्ममुच्यते । श्रप्रमत्नेन वेद-

वां शरवत्तन्मयो भवित । यस्मिन्नौ: पृथिवी चातरिन्मोत्तं

मनः सहु प्रापैपश्र सर्वे: । तमेवैकं जानाथात्मानमन्या वाचो

विमुञ्चथामृतस्यैष सेतुः । श्रा इव रथनाभौ संहृता यत्र नाडी:

स ऋषो ड तस्मरते बृद्धा जायमानः । श्रोमित्येवं ध्यायथात्मानं

स्वस्ति वः पाराय तमसः परस्तातू । यः सर्वज्ञः सर्वविदस्यैष

महिमा भुवि दिव्ये ब्रह्मपुरे ह्येष व्योम्यात्मा प्रतिष्ठितः ।

मतरोम्यः प्रविभरिरितो प्रतिष्ठितो डने लयं सविधाय ।

तद्विज्ञानेन परिपश्यति धीरा श्रानन्दरूपममृतं यद्भाति ।

भियते हृदयग्रन्थिश्छियते सर्वसंशया: ।

तीयते चास्य कर्माणि तस्मिन्दृष्टे परावरे । हिरण्मये परे कोशे विरजं ब्रह्म

निष्कलं । तच्चुब्रं ज्योतिषां ज्योतिस्तद्यदात्मविदो विदु: ।

न तत्र सूर्यो भाति न चन्द्रतारकं नेमा विद्युतो भान्ति कुतो

डयमग्रि: । तमेव भान्तमनुभाति सर्वं तस्य

भासा सर्वमिदं विभाति ॥ १५ ॥

विभाति । ब्रह्मैवेदममृतं पुरस्ताद्वश्वाद्वश्वं पश्चाद्वश्वं दक्शापातश्रोत्तरेशा । श्रधश्शीर् च प्रसृतं ब्रह्मैवेदं विश्रमिदं वरिष्ठं ॥

॥ द्वितीयमुण्डक समाप्त ॥

द्वा सुपर्णा सयुजा सखाया समानं वृक्षं परिषस्वजाते । तयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्वत्यनश्नन्नन्यो अभिचाकशीति ॥

समानं वृक्षं पुरुषो निमग्रो ऽनीशया शोचति मुह्यमानः । जुष्टं यदा पश्यत्यन्यमीशमस्य महिमानमिति वीतशोकः ॥

यदा पश्यः पश्यते रुक्मवर्णं कर्तारमीशं पुरुषं ब्रह्मयोनिं । तदा विद्वान् पुण्यपापे विधूय निरञ्जनः परमं साम्यमुपैति ॥

प्राणो ह्येष यः सर्वभूतैर्विभाति विजानन्नविद्धानभवति । नातिवादी । ग्रास्तार्ति; क्रियावानेष ब्रह्मविदां वरिष्ठः ॥

सत्येन लभ्यस्तपसा ह्येष आत्मा सम्यग्ज्ञानेन ब्रह्मचर्येण नित्यं । ऋत्तः शरीरे ज्योतिर्मयो हि शुम्रो यं पश्यन्ति यतयः क्षीणदोषाः ॥

सत्यमेव जयति नानृतं सत्येन पन्था विततो देवयानः । येनाक्रमल्यृषयो ह्याप्तकामा यत्र तत्सत्यस्य परमं निधानं ॥

वृश्चिद्य तद्विम्यमचिन्त्यतप्तं सूक्ष्मादपि सूक्ष्मतरं विभाति । दूरस्थो ह्यदूरस्थिके च नित्यनिके च पश्यति तिष्ठति च विभुत्वात् ॥

॥ द्वितीयमुद्र० ॥

१२३

न चक्षुषा गृह्यते नापि वाचा नान्यैर्देवस्तपसा कर्मणा वा । ज्ञानप्रसादेन विशुद्धसत्त्वस्तु तं पश्यते निष्कलं ध्यायमानः ॥ यषो गुरोःशिष्यो वेदितव्यो यस्मिन्निष्णा: पञ्चमा संति । वेश । प्राप्नोतित्तं सर्वमोत्तं प्रज्ञानां यस्मिन् विशुद्धे विभ- वत्येष श्रात्मा । यं च लोकं मनसा संविभाति विशुद्धसत्त्वः कामयते यौश्र कामान् । तं तं लोकं जायते तांश्र कामान्- स्तस्मादात्मानं रर्चयेद्दूतिकामः ॥

॥ इति द्वितीयमुद्रके प्रवमखण्डः ॥

स वेदेतत्परं ब्रह्म धाम यत्र विश्वं निहितं भाति शुभ्रं । उपासते पुरुषं ये ह्यकामास्ते शुक्रमेतदतिवर्तन्ति धीराः ॥ कामान्यः कामयते मन्यमानः स कामभिर्जायते तत्र तत्र । पर्याप्तकामस्य कृतात्मनस्तु ह्येव सर्वे प्रविलीयात्ति कामाः ॥ नायमात्मा प्रवचनेन लभ्यो न मेधया न बहुना श्रुतेन । यमेवैष वृणुते तेन लभ्यस्तस्यैष श्रात्मा वृणुते तनुं स्वां ॥ नायमात्मा बलहीनेन लभ्यो न च प्रमादात्तपसो वाप्यल- ज्ञात् । एतैरुपायैर्यतते यस्तु विद्वांस्तस्यैष श्रात्मा विशते ब्रह्म धाम ॥ सप्तप्राणान्मृषयो ज्ञानतृमाः कृतात्मानो वि-

१२४ ।। मुण्डकोपनिषत् ।। तरागाः प्रशान्ताः । ते सर्वगं सर्वतः प्राप्य धीराः युक्तात्मानः सर्वमेवाविशन्ति । वेदान्तविज्ञानसुनिश्चितार्थाः सन्न्यासयोगग्नतयः श्रुध्दस्नावा: । ते ब्रह्मलोकेषु परान्तकाले परामृताः परिमुच्यन्ति सर्वे । गताः कलाः पञ्चदशप्रतिष्ठा देवाश्च सर्वे प्रतिदेवतासु । कर्माणि विज्ञानमयश्चात्मा परे 'व्यये सर्व एकीभवन्ति । यथा नद्यः स्यन्दमानाः समुद्रे ऽस्तं गच्छन्ति नामरूपे विहाय । तथा विद्वान्नामरूपाद्विमुक्तः परात्परं पुरुपंमेति दिवं स यो ह वै तत्परं ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति । नास्याब्रह्मवित्कुले भवति तदिति शोकं तरति तदिति पामानं गुरुप्रायणिभ्यो विमुक्तो ऽमृतो भवति ।। तदेतदचभ्युतं क्रियावतः श्रोत्रिया ब्रह्मनिष्ठाः । स्वयं युञ्जते एक ऋषिं श्रद्धयन्तस्तेषामवेतां ब्रह्मविद्यां वदेत शिरोव्रतं विधिवच्चैस्तु चीर्य्य । तदेतत्सत्यमृषिरङ्ङिराः पुरोवाच नैतदचीरपव्रतो 'धीते नमः परमर्षिभ्यो नमः परमर्षिभ्यः ।।

।। इति मुण्डकं समाप्तं ।।

Anmerkungen.

वृहदारण्यकं

Diese Upanishat welche auch Vrihad Up. oder auch Vágaṣaneyí Bráhmaná Up. heisst, bildet das 14te Buch des Çata-patha Bráhmanam welches der Schluss des „weissen Yagur“ oder Vágasaneyí ist. Unter der grossen Anzahl von Manuscripten des Vrihad. die sich zu London auf der Bibliothek der Ost-Indischen Compagnie finden und theils in Sanskrit theils in Bengali geschrieben sind, haben wir besonders zwey zur Grundlage des Textes ausgewählt. Beide sind deutlich und sehr korrekt geschrieben und tragen die Nro. 418. und 1973. Die eine, welche wir mit A. bezeichnen, ist aus der Colebrookeschen Sammlung und zeichnet sich dadurch aus, dass sie mit Accenten, die mit rother Dinte theils unter, theils über den Worten gezeichnet sind, versehen ist. Am Schlusse findet sich die Jahreszahl १०६३ संवत्. Die andere, welche wir mit B. bezeichnen, ist aus der John Taylorschen Sammlung und in neuerer Zeit geschrieben, ohne Datum. Ausserdem haben wir noch zwei Commentare benutzt, den einen von Çankara, Nro. 347. den andern, unter dem Titel Mitákará, Nro. 1318. von Nityánandácrama, diesen letztern jedoch vorzugsweise, da er klarer und einfacher ist und sich weniger in Digressionen einlässt als Çankara. Die Mitákará ist in Querfolio und ebenfalls aus der Colebrookeschen Sammlung. Aus dem Schlusse geht hervor, dass dieses Ms. zu Láhore १७९२ संवत् geschrieben wurde. — Ueber den Namen वृहदारण्यकोपनिषत् giebt die Mitákará in der Einleitung folgende Erklärung: उपनिषच्चकडेन तु मुख्यया वत्या ब्रह्मविद्यैव वाच्या उपसमोपसंव प्रत्यगात्मैकत्वं निश्चितिं सत्त्वरूपाणां सहितं संसारं साधयतीत्युपनिषदिति व्यप्त्तः ग्रन्थस्तु विय सम्यक्कथेनोपचारादुपनिषदिय्युच्यते

वृत्तवं चास्य ब्राह्मण्याहेतूनामन्तरंगवहिरंगभूतानां ब्राह्मणामिहोपदेशादर्थतो ग्रन्थपरिसमा-पातस्र बहुवार्द्र श्रापयकत्वं चास्य नियमप्रकमरपये s नूच्यमानत्वात् ।

Dass fast keine oder nur unbedeutende Varianten vorkom-men erklärt sich aus der Sorgfalt womit der Text schon früh behandelt, namentlich aber durch zahlreiche Commentare in seiner ersten Gestalt gesichert wurde. — Da wo die Rig Veda Sanhitá und Sáma Veda Sanhitá erwähnt werden, beziehen wir uns für jene, auf: Rig Veda - Sanhitá liber primus, sanscrité et latine editit Fr. Rosen. London 1838. — für diese, auf: Sanhitá of the Sáma Veda from Mss. prepared for the press by the Rev. J. Stevenson. London 1843. — Die von uns hier gegebene Form des Anusvāra अं findet sich genau so in den Mss. der Vedas; in den weniger sorgfältig geschriebenen Mss. erscheint es als ं.

प्रथमोऽ ध्या० प्रथ० ब्रा०

1. पातस्य । Com. पादासनस्थानं खुललत्पपं

— ग्र्रवध्यं । Com. ग्र्रष्टनोरप्रमाणं । B. hat उ्रवध्यं

द्वि० ब्रा०

1. ग्र्रश्वते । vergl. auch Rig Veda Sanhitá H. XIX. 3. und Adnot. ferner H. I.xxxv. 2.

2. ग्र्रसो चासो च। Com. ग्र्रंगरिमो ग्राहू ग्र्रसो चासो च इंगान्याग्ननयोः पा-ग्र्रौतिकसंग्रथसामान्यात्। पच्के। Com. तथन्यो भागः । ग्र्रसा चासो च । Com. वायग्र्र-नैक्रत्यो इयं। Com. पृथिवो।

3. प्रोक्षित । Com. मन्त्रपूतं.

तृती० ब्रा०

1. प्राप्तापल्या: । Com. प्राप्तापतेर् हिरपयगर्भस्य यतमानावस्यस्येमे s पतयभूता:। देवा:। Com. प्राप्तोयज्ञानकर्मवासनावासिता: योनातात्का:। ग्र्रसुराः। Com. प्रत्यतानुमा-नतनितदृप्टप्रयोतनकस्लभावित्तानकर्मवासनावासिता: । — Das Wort ग्र्रसुरः als feindlicher Gott gehört indess nicht der frühesten Epoche der Indischen Religion an; in dieser bedeutete ग्र्रसुरः noch einen guten, lebengebenden Gott. Ein wichtiges Beweismittel dafür haben

Anmerkungen.

wir in einem Manuscripte, welches den Titel ऋकप्राब्दसंग्रह: führt und das wir der gefälligen Mittheilung Herrn Wilson's verdanken, gefunden. Dasselbe enthält Vedische Worte in alphabetischer Anordnung nebst Erklärungen. Es heisst darin: वसुर्: = वसुस् । वसुर्: = उत्तमोता । वसुर्: = प्राधारोक: वसुक्रियते उ स्थितो ध्युपते: । Hieraus ergiebt sich ein sicherer Schluss auf die Identität der alten Zend-Religion mit der Indischen in einem der wichtigsten Begriffe, nemlich des Ahura Mazdá mit वसुर्: Auf das glücklichste wird dadurch auch die scharfsinnige Vermuthung Herrn Lassen's vergl. seine Indische Alterthumskunde 1. Bd. S. 522. Note. bestätigt.

18. प्रतिरुच्भूति । Com. प्रती: प्रतिकूल: भवितुं इक्कति । बभूर्षति । Com. बभू रेभति ।

चतु॰ ब्रा॰

3. ऋधक्वालं । Com. ऋधक्विदलं । वृगल: fehlt in Wils. Lex.

4. प्रयायुंक् । Com. प्रियापाप्रोलं । प्रयायुक fehlt in Wils Lex.

5. देवाे्र नाभृत्या ईश्वरत । Com. देवा क्रपि ऋभूयै सर्वात्मकक्रासृभावा स भवनाय नेपते न पर्याप्नु: ।

6. देवन्रा । Com. देवेषु । इन्द्र्रो देवानां रान्रा । वरुणो यादसां । सोमो कल्कपानां । हुद: पशूनां । यर्त्तयो विशुदातोनां । यमो धर्मरान्तः पितॄणां । मृत्यु॑ यमटृतो रोगादोनां । इ॒शान ईश्वरो देवतां रान्रा ।

7. वसवो ऽ वयथिंक एको न्वपा: एकादश रुद्र: द्वादश श्रादित्य: विश्न्वाया ऋपत्यनि ड्वष्टा विष्णो देव: मरुत् । वसुपसंख्यात: सप्तपात: ।

8. इ॒यं । Com. पृथिवी

9. वित्तिं मोमांसितं । Com. तदेव योत्कानां कर्मपास्मनं कर्तव्यत्वं भूतयत्तो मनुष्ययत्तः पित्रियत्तो देवयत्तो ब्रह्मयत्तश्रेति पञ्च महायत्तप्रकरपो व्रिहितं वित्तानं ।

पञ्च॰ ब्रा॰

Dieses Bráhmaṇam ist ein Beispiel dass selbst Erklärungen alter Sentenzen in den Text der Vedas aufgenommen worden sind. Der Com. bemerkt im Eingange, in Bezug auf die, in §. 1. enthaltenen Verse: मेधा मुगणां निरोहितार्वदन्ति पलोक्यहपर्ंक मद् त्रा-क्ष्यानाय ब्राह्मपां प्रवर्तते

2. ऊर्ण । Com. श्रमृतं

3. नभ्यं । Com. नामिः । Bemerkenswerth ist die Uebereinstimmung mit "Nabel" und "Nabe" ferner mit the navel und the nave of a wheel.

4. लोकां । Com. पितृलोकाहितं

— तस्मात्पुत्रो नाम । Com. यस्मात् पितुः हि द्रपूपोन पितरं तायते तस्मात्पुत्रो नाम ।

23. यतश्रोदेति । vergl. Käth. Up. 107. letzte Zeile.

— समापिपयिषत् । Com. समापयितुमिच्छत् ।

द्वितीयो ऽध्या० प्रथ० ब्रा०

A. hat im Anfange ओं श्रीमयोगीश्वरयत्नवल्क्यभगवते नमः ॥ ओं ।

1. काष्यं । Com. काशिराजं

2. पुत्रः । Com. पुत्र इदं शवे इति पुत्रः ।

3. स्वपिति । Com. स्वमेवात्मानमपयेल्यपि गडतोति क्युत्पत्तेः स्वपौतो भवति

4. पुरीतं । Com. प्राणेरें । In den Brahma-sútras III. 2. 7.

S. 255. in der Mitte heisst es dagegen पुरौदिति हृदयपरिवेष्टनमुख्यते ।

— statt कुम रोवा lese man कुमारो वा

— श्वित्रेऽ । Com. श्वित्रश्रयेन दुःखं हन्तीति

— तस्योपनिषत् । Com. तस्याकाप्रबन्धेनोकस्यात्मनो ब्राह्मणाः उपनिषदिति

नाम उप समीपं नित्तरं सादयति गमयति ज्ञानातमानमिति व्युत्पत्तेः ।

द्वि० ब्रा०

3. चमस । vergl. Rig Veda Sanhitá H. XX. 2. 6. und die Adnot.

— तौरे । Com. पाश्र्वे

— व्रासते । Com. वर्धन्ते । Ueber die Identifizirung der प्राप्ताः und ऋषयः vergl. man auch Brahma-sútras II. 4. 1. S. 222. in der Mitte.

4. इषौ । Com. कव्यों ।

— भरद्° ist das eine Ohr und गौत° das andere । इषौ । चक्षुषो

। विग्र्वा° ist das eine und नास° das andere । इषौ । नासापुटे । वसि° ist das eine und कश्य° das andere. Bemerkenswerth ist die Identität zwischen नाशा mit "Nase" ferner mit the nose und nasus.

Der Mund wird mit ग्रत्रि und ग्रनि: identifizirt; ग्रनि ist wiederum von der Wurzel अद ere, essen, to eat, abgeleitet.

तृती० ब्रा०

6. ग्राविकं । von Wolle gemacht oder was vom Schaafe kommt, ग्रत्रि: das Schaaf "ovis".

चतु॰ ब्रा॰

10. यदृग्वेदो । Com. यदृग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदो s थर्वङ्गिरस इति चतु॰ - विधमनुत्ततामुख्यते श्रथर्वपाङ्गिरसा च दृष्ट्रा मन्त्रा श्रथर्वाङ्गिरस इतिहास उर्वशीपुत्ररवसोः संवादादिदंवो श्राथर्वपाभागो यथा उर्वशी हाप्सर इत्यादिब्राह्मणामेव पुरापामसद्धा इडमग्र श्रासौदित्यादिविया देवतनविधा उदकुंभानिधिनिधाय दासोमां मन्त्रालोयं परिनृत्यंतोत्यादि - श्राथर्वणामेव उपनिषदः प्रियतयेतदुपासोतेत्यावा: प्रलोका: श्राथर्वपाप्रभवा: मन्त्रा श्रव्‌ - ङ्गिरस इत्यावा: सूत्रापि वेदे वस्तुसंग्राहकापि वाक्यान्यात्मलेयवोपासेत्येवमादौनि श्रनु - व्याख्यानानि वस्तुसंग्राहकवाक्यानां द्विरपावाक्यानि यथा प्रापा हे सत्यमित्येवमादौनां श्रिशुमूर्धामूर्त्तं ब्राह्मणो व्याख्यानानि मेधया हि तपसा जनयत् पितलेयवमादौनि एतान्युक्कानि ऋग्वेदादौनि मन्त्रब्राह्मणापातमकान्‌ऐवेष्टवरस्य निःश्वसितानि ।

पञ्च॰ ब्रा॰

7. Um die häufigen Wiederholungen zu vermeiden haben wir da, wo die Worte aus den vorangehenden Abschnitten ergänzt werden können, dies Zeichen ° gesetzt.

8. तद॑ । Dieser Vers findet sich auch Rig Veda Sanh. H. CXVI. 12.

9. श्राथर्वपाय । Dieser Vers findet sich ebenfalls Rig Ved. Sanh. H. CXVII. 22.

10. पुरुखे । Ueber diesen Vers vergl. man auch Brahma-sútr. III. 2. 21.

तृतीयो ऽध्य॰ प्रथ॰ ब्रा॰

1. यत्तेनेते । Com. इष्टे शयत्त

2. स्तोत्रिया: । Com. गौतिविशिष्ट ऋऋणातय:

दि० ब्रा० Ueber ग्रह und ऋतिग्रह vergl. auch Brahma-sutr. II. 4. 5. 1. तारत्कारव , Com. ऋतकाहु मोत्रो ऋतभागस्यापत्यं 2. ऋतिग्राहेप। Com. दैर्घ्य कान्दसं

तृती० ब्रा० 1. लात्वायनि:। Com. लत्वस्यापत्यं - गृहीता। Com. ग्राहिष्टसोत्तं - पारक्षितः। Com. परितो दुरितं क्षीयत येन स परिचित्तः

चतु० ब्रा० 1. व्यामिति। Com. दैर्घ्य कान्दसं

पञ्च० ब्रा० 1. कौशौतिकेयः। Com. कुशौतकस्यापत्यं

पष्ट० ब्रा० 1. श्रोतं। Com. दौर्घतनुवत्। श्रोतें। तिर्यकृतनुत्रन्

ग्रष्ट० ब्रा० 7. Der Com. bemerkt, dass die Wiederholung der ersten Frage und der darauf erfolgten Antwort des Nachdrucks oder der Vergewisserung wegen stattfinde.

10. ब्राह्मणः। Com. ब्रह्मोभूते मुक्त इत्यर्थः

11. बहुमन्येध्वं und मुच्येध्वं in beiden Mss. der Com. dagegen बहुमन्यध्वं und मुच्यध्वं

नव० ब्रा० 1. वैश्वदेवस्य। Com. श्रावस्तस्य — प्रतिपदे। Com. प्राप्तवान्तान् यैव निविष्ट सकानि मन्त्रप्रदानि धारयति यत्न इति। Ueber निविद्रू vergl. auch Rig Ved. Sanh. H. Lxxxix 3. und H. XCVI. 2.

2. वसवः। Vergl. hiermit Wilson Vishnu Pur. S. 130. wo es heisst: The Deities called Vasus, because, preceded, by fire, they

abound in splendour and might, are severally named A'pa, Dhruva, Soma, Dhava (fire) Anila (wind) Anala (fire) Pratynisha (daybreak), and Prabhása (light). - Im Padma Pur.heisst es zufolge einer Anmerk. bei Wils. because they are always present in light, or luminous irradiation: ज्योतिषा यां तु ये देवा व्यापका सर्वतो दिशं । वसवस्ते समाख्याता:।

4. वसु। Com. धनं। हुद्रा। Vergl. auch Vishnu Pur. S. 121. द्रहेमे। Com. द्रह प्राप्ता ज्ञानेंद्रियकर्मेंद्रियवदपा: आत्मा मनश्रेकादप्रा एकादग्रानां पूरपा:। Die fünf Organe der Wahrnehmung sind: Haut, Zunge, Auge, Ohr und Gemüth; die fünf Organe der Thätigkeit: Hand, Fuss, Kehle, Zeugungs-Organ und das der Excretion.

5. इदं सर्व । Com. चराचरमधि श्रधिकमर्ह वृद्धिप्राप्तेन हेतुना श्रधर्ह इति। स प्राप्तापो ब्रह्मसूत्रातद्रपेया सर्वकार्यापां भरपात् कारपाभूतो ब्रह्मेति भपयते तस्मातं प्राप्तां त्यदिति परोक्षाभिधायकेन श्रुत्येनाच्चते प्राप्ताविद: साक्षान्निदृशुमप्रकृत्यादित्यार्थ:।

6. श्रायतनं। Com. श्राश्रय: श्राश्रयं। परायपां। Com. श्राश्रय:। लोक: heisst hier ,,Auge" लोकायतनेनेति vergl. damit ,,lugen" und to look.

7. ऋसु। Com. प्रापा:

8. भुवायां। Com. मेरे: समन्ततो वस्तां श्रव्यभिचारात्स्थादिकु भवेतुच्यंत तस्यां प्रकारप्रभूयत्वादग्निंदेवता।

9. ग्रहलौंकति Com. हे ग्रहलौंकादानि लीয়ते इति व्युत्पत्ते: । मन्यासै। Com. मन्यसे।

10. नित्य । Com. निश्रयेनोक्य गमयित्या। प्रत्यसु। Com. उपसंहृत्य। श्रोपनिषदं। Com. उपनिषत्स्वेव विस्सेयं पुरुपमग्रानादिर्धर्मवर्ज्जितं।

11. प्रसंदि। Com. निःसृतिः। श्रातृपातृ। Com. दिंसितातृ। प्रकार(-पिं। Com. श्रकलानि। किनांट। Com. वृक्षस्य प्रकारलेप्यो s भ्यंतरं काष्ठसंलग्नं वल्कलद्रपमुच्यते: यत्समूलमावृंहेयु: Com. यदि वृक्षं सह मूलेन उत्पाटयेयु: । दातुः। Com. कर्मकर्तुर्यत्तमानस्य। परायपां। Com. पर गतिर्गत उपादानं च तथैष्याभ्यो व्युत्याय तस्मिन्नेव मोदातौते ब्रह्मपि तिष्ठमानस्य तदेव ब्रह्म वेनोति, तद्वित्तस्य तद्दिदो ब्रह्म परायपां।

चतुर्थो S ध्या। प्रथ॰ ब्रा॰

2. मातृमान्। Com. माता यस्य पुत्रस्यानुशासित्रो विप्रते। श्राधातनं। Com. श्रोगां प्रतिष्ठा। Com. विष्णुपि कालेश्वरीय । एकपादू। Com. एक: पादो यस्स । श्रननुशिष्य। Com. शिक्षामकृत्वा ततो धनं न हरतेति।

3. ग्र्यास्त्यं । Com. पतितादिकं । अप्रतिगृप्तस्य । Com. उदादे: ।

द्वि॰ ब्रा॰

4. उमे विदेहः । Com. तव यञ्ञं भोगाय सन्तु । ग्रहं । Com. तव ताम्रावेन शिवतो । स्मि ।

तृती॰ ब्रा॰

1. समुद्राते । Com. समुद्रतः संवादं कृतवन्तौ ।

2. ग्राम्ने । Com. उपविश्राति । पल्यंयति । Com. पेंयति । विपयेंति । Com. भूयो निवर्त्तते ।

3. सर्वावतो । Com. सर्वा भूतभौतिकमात्रा ऋध्यात्मादिविभागयुक्ता श्रस्य संसर्गकारणाभूता विशेष्ते इति सर्वावान् तस्य सर्वावतो मात्रासंप्रो वासनात्मकं ।

4. न तत्र रथा: । Vergl. hierzu Brahma-sūtras III. 2. 1.

5. एकहंस: । Com. हन्ति गहति हिनस्ति वा ।

6. कुलायं । Com. कौ भूसो लीयत इति कुलायं नीडं श्रारेर्ं ईयते । Com. गहति प्राप्तोति ।

7. तं । Com. माठं सुपुपं पुरुपमायतं भृङ्गं न बोधयेदिति चिकित्सका ग्राहु: कृत एवमनुप्रासतोत्यता श्राह दुभिष्यमिति यस्यादू देशाच्चुक्रमादाय सुतस्तं यमिन्द्रियादे-ग्रामेष न श्रात्मा पुनर्न प्रतिपयते सहसा प्रबोधित: कदाचिद्दू व्यासेनेऽ्नियमात्रा प्रवे-ग्रायति ततश्रानध्यादिदोषप्राप्तो श्रस्मै तद्वाय दुर्भिष्यं दुःखेन भिषक् कर्म भवति ।

8. संप्रसादे । Com. सक्यकं प्रसोदत्यस्मिन्निति । प्रति न्यायं । Com. प्रति पूर्वस्मादशनात् प्रतिलोभ्येन निश्र्रियन यो ग्रा-गमनं यथा स्यात्तथा प्रति योनिस्थपुस्यानं प्रत्याग्रकृति । श्रनन्वागतः । Com. श्रनन्वबळः ।

9. श्रय यज्ञ । Com. यस्मिन् स्वपूकाले एनं स्वप्नद्रुयं । विध्यापयति । Com. विध्यादयति । सर्वो । Com. पूर्यों ।

10. एतदू । Com. द्रुपं । प्रतिहिन्दा । Com. दौध्यविसर्गो दान्दसो प्रतिहिन्दा प्रतिफान्त: दान्दा: कामो यस्मादतिहिन्दककामविवर्त्तितं ।

11. ऋत्र । Com. सुपुपस्थाने । पोल्कसो । Com. गुद्रायो ब्राह्मणपात्रातो नि-ग्रादस्तस्मात् क्षत्रियायं ज्ञात: पुल्कम्रः स एव पोल्कसः ।

12. सलिलः । Com. सलिलवत् मात्रां । Com. कल्पं ।

13. राढ: । Com. संसिठ: । पितृपां lies पितृपां । श्राज्ञानदेवानो । Com. निर्गांसिष्ठानां सृष्ट्यादिभुतानां । मां तेभ्य lies मान्तेभ्य मा । Com. मां घन्तेभ्य: प्रश्ननिर्णायावसानेभ्य: ।

Anmerkungen.

135

चतु॰ ब्रा॰

1. न्यति । Com. याति

2. एको । Com. श्रादित्यांप्रास्तास्मिन्नूकोभूतं सति यदा चतुः लिंगात्मना एको भवति तदा मुरुषः: पार्थिवस्यादु पश्यति ।

3. पप्रास्कारे। Com. सुवर्पाकारे: पप्रः सुवर्पी । vergl. Rig. Ved. Sanh. H. VI. 3. und Adnot.

4. श्रद्धिः । Com. सर्पो निलायते यस्यां सा श्रद्धिनिल्वयन्ती सपत्क्कू । वल्मीके । Com. सपाम्रये ।

5. सन्देहे । तत्तोन्नादिमूहैः सन्दृष्टं उपचीयत इति सन्दे हो देहः धकारः कान्त्सः ।

6. पछ । Com. प्रापाम्रजुः श्रोत्रं मनश्रेति पछ पछसंसथ्याका: पछतना: पछतनसंत्कका:। vergl. auch Rig Ved. Sanh. H. VII. 9. und Adnot. H. 89. 10. ferner Bramma-sútras I. 4. 11 und 12.

7. निग्रापनं । Com. विश्रपमा ग्रानिकारं ।

8. नाशकेन । lies ग्रनाशकेन Com. कामानग्रानलकपेन ।

पछ॰ ब्रा॰

Sämmtliche Mss. enthalten dieses Bráhmanam welches, mit wenigen Veränderungen, dasselbe ist wie S. २८.

पछ॰ ब्रा॰

Ueber das in diesem Bráhmaṇam enthaltene Verzeichuiss der Lehrer giebt der Com. keine Erläuterung.

पञ्चमो ऽध्यायो द्वि॰ ब्रा॰

1. प्रतापत्या: । lies प्राजापत्या: । मृतिर्विच्चारार्या । दाम्यत । Com. स्वभावतो s दंत मनप्रोता वृयमतो दाम्यत ।

2. दम । Com. स्वभावतो लुद्धा वूयमतो दम ।

3. दयाध्वं । Com. स्वभावतो हिंसापराः गृयमतो दयाध्वं प्राप्तिपु दयां कुंत । स्तनयित्नुः । Com. मेघांद्रो यन्मातृ प्रतिपतिः स्तनयित्नुदुपेपयानुशीलन तस्मात् को- रपादू धर्म दानं दयां प्रिणोदुपाद्यादुनिको मनुष्यः ।

तृती० ब्रा० 1. अभिहरन्ति । Com. बलिं । ददति । Com. स्वं स्वं वोर्थमाददति । यं । Com. इयमे गातयस्य यमिति ।

चतु० ब्रा० 1. इन्न्वसावस्य । इतु ऋसो ऋसदू य Com. hat इतु इत्यं A. und B. इन्न्व०

पञ्च० ब्रा० 3. स्वः । Com. सु र इति वर्णक्रमोषे एते हे सचके । उपनिषन् + Com. रहस्यं ।

पष्ठ० ब्रा० 1. भाःसत्यः । Com. भा एव सत्यं स्वरूपं यस्मात् भाःसत्यः भास्वर इति । तस्मिन् । B. स्वास्मिन् । सन्तृत्य । Com. योगिभिदृश्यते ।

सत्त० ब्रा० 1. विदानादू । Com. मेघपापाद्यकारनिदानरुपादियुतं विदानं दापलवने इत्यस्य रूपं । त्रिपुति । शवषणूयति विनाप्रयति ब्रह्म ।

नव० ब्रा० 1. सन्तःपुषे । Com. शरोरें । येन । Com. सग्रनिमदं

दश० ब्रा० 1. तत्र । Com. स्वात्मनि त्रिविधीते स्वावयवान्निगमयति । आत्मानं हिद्रिं करोति । षं । Com. हिद्रिं । उभयस्य । Com. वादित्रविप्रेषस्य । hiervon kommen ohne Zweifel die Worte "Tamburin und Trommel"

द्वाद० ब्रा० 1. एकधाभूयं । Com. एकभावं । मा प्रातदः Kes प्रातृद । Com. हे प्रातृद

त्रयोद० ब्रा० 1. उक्यं । Com. महावुक्त प्रक्रो प्रभककभूतं प्रासखूभतिं ।

Anmerkungen

137

चतुर्द० ब्रा०

1. धौ: । Com. दि श्रौ इति वर्णाविश्लेषपाठो त्रैलोक्यनामाकरोपि पवि-

कानि । गासत्र्ये । गायत्र्या: ।

4. अभूदध्वास । Com. अभूवां कालवाचः ।

5. एके । Com. शाखिनः

6. प्राप्त॑ । Com. प्राप्तो॑तु । प्राप्त॑ं । Com. प्राप्त॑नुयां ।

7. अश्वत॑र॑ाभि॑: । अश्वत॑र॑ग्रस॑याप॑यं । चकृ lies चकार । संस॑य । Com.

सम्पकू भ॑य॑य॑त॒ा क॑प॑ा भ॑य॑पा इति धातोः ।

पञ्चद॑ ब्रा॑ ।

1. एक॑र्षे । Com. गमनादू दर्शना॑दा ऋषि॑: । वायु: । Com. आध्यात्मिक:

प्रापो । ऋ॑निलं॑ । Com. वात॑यं व॑युना॑नि । Com. त॑दुपल॑चि॑त॑नि कर्मा॑पि vergl.

Rig Veda Sanh. H. LXXII. 7 und H. XCII. 2, 6. । यु॑यो॑धि । der Com.

hat प॑योधि पृथ॑क॑कु॒ह॒ यू कुष॑भ॑व॒ इति धातोः । vergl. Vāga.

saneyí Sanhitá V. 36; IX. 8; Çankara hat यु॑यो॑धि । वि॑यो॑ज॑य विना॑श्रा॑य । जु॑दु॑रा॑पां । Com.

कु॑टिलं॑ दे॑व॑यान॑प्रा॑प॑प्रति॑ब॑न्ध॑र्क । भू॑यि॑ष्ठा॑ । Com. बहु॑ना॑मां । statt त॑न म उ॑कि॑ं lics

ते नम॑उ॑कि॑ं । नम॑उ॑कि॑ं । Com. नम॑स्का॑रवच॑नं ।

षष्ठोऽध्यायः प्रथ॑ ब्रा॑ ।

13. पद॑ग्र॑श्र॑ंकू॑नू । Com. पद॑ग्र॑श्रः प॑द॑न॑ग्रो॑ला: पदः पा॑दा॑स्ते॑षां सं॑ह॑ति॑: पद॑ो

म॑स्या ई॑श्रा: नियम॑का: ते च ते श्र॑ंकव॑श्र॑ पद॑ग्र॑श्रा: प॑द॑न॑ग्रा॑क॑त्र: पा॑द॑ब॑न्ध॑न॑ग्रं॑क॑व: ।

द्वि॑ ब्रा॑ ।

1. हैव॑किं । Com. ज्री॑व॑क॑स्या॑प॑यं प॑खाल॑रा॑वानं ।

2. हैलेपु । Com. दे॑व॑मा॑र्थ॑नो॑येपु ।

3. und 16. vergl. Bhag. Gít. VIII. 24, 25, 26.

तृती॑ ब्रा॑ ।

1. उप॑सृ॑तो । Com. उप॑सृ॑ते ज्यो॑तिष॑ो॒मे इ॑ष्टि॑वि॑शे॑षा॑स्ता॑थु यदृ॑ कृ॑तं ।

2. सं॑स॑त्व । Com. सव॑नृ॑त॑मा॑य॑भ॑म॑न॑य॑ति सिध्य॑त॑ ।

3. श्रा॑म॑स्ति । Com. श्रा॑ सम॑न्ता॑त् सर्व॑ ज्ञा॑न॑म॑सि ।

4. म॑थु॑ । Vergl. hiermit Rig Ved. Sanh. XC. 6, 7, 8. इ॑ति ।

चतु॰ ब्रा॰

1. स्त्रियं । Com. प्रातत्रपाश्यं । स्त्रिः । Com. प्रदेशे योनाथ्ये उपास्त मैथुन्या-क्ष्यमुपासनं कृत्वान् । मन्वेतत्किमर्थं विधीयते इति स्वः स्वात् प्राप्तुम्वादित्यतो ऽत्र वातपे-यदृष्टिकरपार्थमिति । ग्रावापां Com. सोमाभिषवोपलस्यानीयां प्रत्तननेन्द्रियं समुदपारयत उपूर्तितवान् । तेन । Com. पापापावत्कटिनेनैव हियसम्यसृजद्भिसमन्तो मुहुमुंहुः संसर्गं कृत्वान् ।

2. श्रधोपहासं । Com. श्रवाच्यं कर्म ।

3. श्रग्रिं धपय । Com. श्रग्रिं धपय स्थाने यथा तं उ श्रग्रिं धपय तृखा । vergl. auch Rig Veda Sanh. III. 2. und Adnot.

4. यदि । Com. प्रमादादुदक रेतः सिक्क्वा । एनां । Com. स्वभाव्या कामं यथाभिलक्षितभोग्यद्रव्यैरचक्रोप्याद्र वशोकुर्यात् ।

5. रथ । Com. यौवनादिर्भृंशप्रभाद्र । यां स्वभाव्या ।

6. स्ववघातयेत् । Com. चहग्रपपायं ।

14 जनयितवे । Com. जनयितुमीश्वरौ समर्यो ।

20. दत्ति lies इति ।

21. श्रश्विनौ । Com. सूर्याचन्द्रमसलचापो ।

22. नाते । Com. पुत्रो नातः साति । एतदमानः । Com. वेधमानः ।

23. वाग् । Com. प्रतिश्रातु । statt न्रियद्रधिं lies त्रिय दृधिं

24. शकः । Com. शकरोः प्रयक्षेतर्यः । प्राश्रयो । Com. श्रायः कर्मफलं श्रेते उच्मिन् कर्त्रन्ति व्युत्पत्तेः तेन सह वर्त्तते इति प्राश्रयः यथा ग्रं सुचं तस्य हेतुभूतं यग्राः स्थिति: स्थानं स्तनोत्यानेदश्रपं यस्य स्तनस्य सप्रायो उच्मिन् पचे त्वच्त्रव्यत्यासः । मय-शुभं भावयतोति मयोभूः !

25. शकतृ । Com. शकरोतृ ।

पञ्च॰ ब्रा॰

1. पौतिमाषी । Com. पौतिमाष्यस्यपलं व्री पौतिमाषी तस्याः पञ्चः कार्यात्म-पुत्रादिमां विद्यामधीतवानित्यादि । इदं त्वाचार्यपरंपराप्राकथनं सर्वासु वातिश्रालासु वेदाध्य-

ब्रह्मारभ्य पाठ्युक्त्रेमपा संजीवोपुत्रात्सांख्यवीपुत्र इत्येतत्पर्यन्तं समाने स्वादिमध्यान्तेषु कृत-मंगला ग्रंथा: प्रचार्रिपो भवन्तीति श्रित्ययितुमाह ब्रह्मपो नम इति।

Bey den vier folgenden Upanishads haben wir ausser dem zu Calcutta, ohne Titel und Datum, in Octav publicirten höchst seltenem Abdrucke für den काठकोप and मुंडकोप noch ein Ms. Nro. 11. aus der J. Taylor'schen Sammlung in der Bibliothek der O. I. C. zu London benutzt. Dasselbe enthält den Text und einen, ebenfalls von Çankara verfassten Commentar; es ist in Quero folio, ohne Datum, und ziemlich sorgfältig geschrieben. Wir bezeichnen den Abdruck mit C. das Ms. mit T.

काठकोपनिषत्

Diese Up. wird auch कठवल्ली genannt. C. hat vor dem Anfange folgendes Gebet: ॐ तत् सत् । ॐ स ह नाववतु स ह नौ भुनक्तु स ह वीर्य करवावहै तेऽसिनावधीतमस्तु मा विद्धिषावहै । ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः । हरिः ॐ । - T. hat es nicht, sondern beginnt mit उष्ण etc. Am Ende der Up. findet sich jedoch dies Gebet in beiden. Die dreymalige Wiederholung des Wortes शान्तिः geschieht, dem Commentar zufolge, सर्वतोशोपशमनार्थ. - Im Eingange des von Çankara verfassten Commentars zu C. findet sich folgende Erklärung des Wortes Upanishat. सद्दैर्धातोऽर्थे पगलव्यसादनार्थस्य उपनिपूर्वस्य कृप्रत्ययान्तस्य व्रपमुपनिष-

दिति । उपनिषक्वदने च व्याचचक्ष्यतेऽत्रभिप्रतिपाद्यवस्तुस्वरुपनिरुपणादिति । ये पुनरर्थयोगेन उपनिषक्वदतेन विरोच्यते इति । ये मुहुच्चवो दृशानुश्राविकविषयवितृष्णपा: सन्त उपनिषक्वदवाच्यां व्रच्यमानलचपां विद्यासुपसपोपगाम्य तन्निष्ठतया निश्चयेन श्रो-लयन्न तेऽशामविध्या: संसारव्रतस्य विश्रृपाठिंसनादिनाश्रानादित्येनार्थयोगेन विपोप-निषदित्युच्यते ।

S. 102. Z. 2. v. oben hat C. व्रयो.

3. » » T. सुत्त्ययो.

4. » » T. सुत्त्यं.

5. v. unten hat T. नृक्गोते.

6. » » T. fehlt यत् ।

S. 103. Z. 10. v. unten hat T. नैतां सका। सका so wie सृंका

140 Anmerkungen. fehlen in Wils. Lex. Der Com. zu T. erklärt es durch सृतिं सनं बन्धनस्ज्जूतीं der Com. zu C. durch सृतिं कुत्सितां मूढ़जनप्रवृत्तां.

S. 103. Z. 6. v. unten hat T. पपिडतं.

S. 104. Z. 4. v. oben hat T. तं त्वमाप: ” 5. ” T. सेवादि. ” 6. v. unten यदिच्छन्तो u. s. w. vergl. hiermit Bhag. Gít. VIII. 11. edit. Schleg.

S. 104. Z. 4. v. unten T. hat nicht येT.

” 2. ” न जायते. vergl. Bhag. Gít. II. 19 u. 20.

S. 105. Z. 2. v. oben श्यपोरे° vergl. ” VIII. 9.

” 12. ” T. hat श्रोणT: ” 5. v. unten T. ” सुकृतस्य

S. 106. Z. 9. ” T. ” आत्मा ” 6. ” T. ” जागृत

S. 107. Z. 1. von oben T. ” इन्द् ” 9. ” T. ” परांच: ” 11. ” T. ” ग्रबटस्प्रकाश्र ” 14. ” T. ” इन्द् ” 3. von unten. Die beiden Verse श्यपयो° — श्यनि: finden sich auch Sáma Veda Sanhitá S. 7. v. 7.

107. letzte Zeile v. unten यतश्रे° vergl. Vrihad. S. 20, 23. S. 108. Z. 5. v. unten wird der Körper पुरमेकादशद्वार ge- nannt, der Com. zu T. fügt als Erklärung hinzu: हे श्रोत्रे हे चक्षुषी

हे नासिके एकमास्यं हे पायूपस्थाख्ये एकं मूर्धनि एकं नामि° vergl. hiermit Bhag. Gít. V. 13. नवद्वारे पुरी’

Z. 4. von unten. Die beiden Verse हंस: — वृद्धत् finden sich Rig Veda Sanhitá Adnotat. zu H. XIV. und Vágasaneyí Sanhitá X. 24. XII. 14.

S. 109. Z. 7. v. oben T. hat एपु स्वप्नेषु

S. 110. Z. 4. v. oben उद्दूमूलो° vergl. Bhag. Gít. XV. 1. ” 3. v. unten T. hat यै सात्था ” 2. ” T. ” कामशब्दन

” 1. ” T. ” एनं .

Anmerkungen.

141

Die drey letzten Valli des II. Kapitels, nemlich die 4te, 5te u. 6te werden auch in manchen Manuscripten als 1te, 2te u. 3te des II. Gesanges angeführt.

तत्वकारोपनिषत्

Diese Up. gehört zum Sáma Veda und ist, wie Çankara im Eingange seines Commentars bemerkt, der Anfang des 9ten Kapitels (adhyáya). Nach den Anfangsworten wird sie auch Ke-neshita oder Kena Up. genannt. In C. geht dem Texte folgen-des Gebet voran : ॐ तत् सत्। ॐ श्राप्यायन्तु ममाङ्गानि वाक् प्राणापानौ श्रो-त्रमथो ब्रलमिन्द्रियाणि च सर्वाणि। सर्वं ब्रह्मोपनिषदं माहं ब्रह्म निराकुर्यां मा मा ब्रह्म निराकरोदनिराकरणं मयि स्रस्तु तदात्मनि निरते य उपनिषत्सु धर्मास्ते मयि सन्तु ते मयि सन्तु। ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः॥

S. 114. Z. 12. विपुतो व्यपुतदा। Com. विपुतनं कृतवद् इति घा इति उपमार्ये। न्यमोमिषदू। Com. निर्मिषं कृतवत्॥ श्रधिदैवतं। Com. देवताविषयं ब्रह्मपा उपमानदर्शनं। स्वध्यात्मं। Com. प्रत्यात्मविषयं ब्रादेप्न उच्चते॥

• 16. उपनिषद्। Com. उपनिषद्रहस्यं यत् चिन्त्यं॥
• 19. त्वये। Com. महति॥

वाजसनेयसन्हितोपनिषत्

Diese Up. bildet eigentlich das 40te und letzte Kapitel der Vágasaneyí Sanhitá und wird nach den Anfangsworten auch ईशावास्यं oder ईशाध्याय genannt. C. hat folgendes Gebet im Anfange, welches sich theilweise in einem Bráhmaïam des Vrihadár. findet, vergl. S. 75. unten : ॐ पूर्णमदः पूर्णामिते पूर्णात् पूर्णमुदच्यते। पूर्णस्य पूर्णामादाय पूर्णमेवावशिष्यते। ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः॥ - Dasselbe Gebet wird am Schlusse wiederholt.

S. 115.-Vers. 4. 6. स्वपो erklärt der Com. durch कर्मापि। - स्वपो तोति वा वायु:। verg'l. Adnot. zu H. XXXI. 3. Rig Ved. Sanhitá.

Vers. 9. श्रविप्रा ist dem Com. zufolge, der Inbegriff der Werke und religiösen Ceremonien, क्रिया dagegen die Erkenntniss des Brahma. Vergl. Vrihadár. IV. 4. 10. Die Verse 15, 16, 17 und 18.

18

142 Anmerkungen. finden sich in einem Brāhmaṇam des Vrihadār. S. 83. Zum 18ten Verse vergl. auch Vāgasaneyi Saṃhitā V. 36. und Rig Veda Saṅh. H. XXV. 12. und XLII. 7.

मुण्डकोपनिषत्

Dem Çankara zufolge gehört diese Up. zum Atharva Veda; in C. findet sich vor dem Texte folgendes kurze Gebet, das auch am Ende wiederholt wird: ओं तत् सत् । भद्रं कर्णेभिः शृणुयाम देवा भद्रं पश्येमाक्षभिर्यजत्राः । स्थिरैरङ्गैस्तुष्टुवाᳫसस्तनूभिर्व्यशेम देवहितं यदायुः । Vollständiger steht es Sáma Veda Saṃhitá. S. 162. 9. vergl. auch Rig Veda Saṃhitá H. LXXXIX. 8.

S. 117. Z. 6. v. unten C. hat शिष्या Com. zu T. श्रोत्ता श्रद्धैव । ) 5. " इति होपुत्रे᳚पिन्ययोगमोक्षसाधनश्रेष्ठोपनिषिति fehlt in C.

S. 118. Z. 13. " त्रेतायां। Com. zu T. त्रयापां ऋग्वेदादीनां भावश्रेता । Com. z. C. त्रयोसंयोगलत्तपायां हौत्राध्वर्यव्रौदातृप्रकारायां ।

S. 118. Z. 11. v. unten सुकृतस्य । C. hat स्वकृतस्य ।

S. 118. Z. 9. " श्रचातुर्मास्य । fehlt in T.

S. 118. Z. 1. " ऋचयन्त्येष । ऋचयन्त्य एष ।

S. 119. " 3. v. oben पपिउता । T. hat पपिउतं ।

S. 119. " 8. " चाविश्रान्ति । T. hat वाविश्रान्ति ।

S. 120. " 4. v. unten तेनश्र । T. hat तेनश्रे ।

S. 121. Z. 6. v. oben T. त्रायाम्य

S. 121. Z. 9. " C. im Text ग्रस्मिन् aber im Com. यस्मिन्

S. 121. Z. 13. " तमसः परस्तात् । vergl. Bhag. Gît. VIII 8.

S. 122. Z. 8. v. unten T. fehlt यः

S. 122. Z. 4. " C. im Texte त्यत् aber im Com. त्यति so auch T.

S. 123. Z. 7. " कामभिः । Com. कामैः

3 2044 019 632 090

DUE Apr 5 1928

DEC 16 1992

Digitized by Google