1. Brihadaranyaka Upanishad

ॐ पूर्णमदः पूर्णमिदं पूर्णात्पूर्णमुदच्यते पूर्णस्य पूर्णमादाय पूर्णमेवावशिष्यते ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः

१

प्रथमं ब्राह्मणम्

१

ॐ उषा वा ऋक्स्स्य मेध्यास्य शिरः । सूर्योऽश्मद्वारातः प्राणो व्यात्तमम्भिवेश्वानरः संवत्सरग्रात्स्य मेध्यास्य । द्वौः पृष्ठमनतरिचमुदरं पृथिवी पाजस्यं दिशः पार्श्वे ग्रावान्तदिशः परश्चव ऋतवोऽङ्गानि मासाश्चर्धमासाश्रध्मासाश्च पर्वाण्यहोरात्राणि प्रतिष्ठा नक्षत्राण्यस्थीनि नभो मांसानि । ऊर्ध्वँ सिक्ताः सिन्धवो गुदा यकृद् क्लोमाश्र पर्वता श्रोषधयश्र वस्पतयश्र लोमान्युद्गन्थूनपूर्वाधो निम्नोचङ्घनार्धो यद्विजृम्भते तद्विद्योतते यद्विधूनुते तत्स्तनर्यति यन्मेहति तद्वर्षति वागेवास्य वाक् । १ ग्रहर्वा ऋक्स् पुरस्तान्महिमान्वजायत तस्य पूर्वे समुद्रे योनिः रात्रित्रिरेण पञ्चान्महिमान्वजायत तस्यापरे समुद्रे योनिरेतौ वा ऋक्स् महिमानावभितः संभभूवतः । हयो भत्स्व देवान्वहद्वाजी गन्धर्वान्वा-सुरानश्वो मनुष्यान्समुद्र एवास्य बन्धुः समुद्रो योनिः २

१

प्रथमं ब्राह्मणम्

२

नैवेह किंचनाग्र ऋसीन्मृत्युनेवेदमावृतमासीत् । म्रशनाययाशनाया हि मृत्युरतन्मनोडकुरुतात्मन्वी स्यामिति । सोऽर्चन्नचरतस्यार्चत ग्रापोडजायत-न्ताच्चते वै मे कम्भूदिति तदेवाक्रस्यार्कत्वं कँ ह वा ग्रस्मै भवति य एवं वेद १ ग्रापो वा अर्कस्तदपाँ शर ग्रासीत्तत्समहन्यत । सा पृथिव्यभवत्तस्यामश्राम्यत्तस्य श्रान्तस्य तपस्य तेजो रसो निरवर्ततामिः २ स त्रेधात्मानं व्यकुरुतादित्यं वायुङ तृतीयँ स एष प्राणस्त्रेधा विहितः । तस्य प्राची दिक्शिरोडसो चासौ चर्मो । ग्रथास्य प्रतीची दिक्पुच्छमसो चासौ च सक्थ्यौ च दिङ्गा चोदची च पार्श्वे द्वौः पृष्ठमनतरिचमुदरमियमुरः स एषोडप्सु प्रतिष्ठितो यत्र क्व चैति तदेव प्रतीतिष्ठत्येव विद्वान् ३ सोऽकामयत द्वितीयो म ग्रात्स जायेतेति स मनसा वाचं मिथुनँ समभवदशनाया मृत्युस्सद्यन्देत ग्रासीत्स संवत्सरोऽभवत् । न ह पुरा ततः संवत्सर ग्रास तमे-तावन्तं कालमभिः । यावान्संवत्सरस्तमेतावत्कालस्य परस्तादसृजत तं

जातमभिव्याददात्स भागङ्करोत्सैव वाग्भवत् ४ स ऐचत यदिदं वाग्मभिमँ-स्ये कनीयोज्ञं करिष्य इति स तयैव वाचा तेनात्मनेदँ सर्वमसृजत यदिदं किंचर्चो यजूँषि सामानि च्छन्दाँसि यज्ञान्प्रजा: पशून् । स यद्यदेवासृजत तत्तदतुमभ्रियत सर्वं वा ऋत्तीति तददितेरदितित्वँ सर्वस्येतस्यात्ता भवति सर्वमस्यात्र भवति य एवमेतदितेरदितित्वं वेद ४ सोऽकामयत भूयासा यजेने भूयो यजियाति । स ओ श्रौमियत्तेपोडितव्यत तस्य श्रान्तस्य तमस्य यशो वयँ-यमुदक्रामत् । प्राणा वै यशो वीरीँँ तत्प्रायौपलूक्रान्टेषु शरीरीँ श्वितुमरमध्रियत तस्य शरीर एव मन ग्रासीत् ६ सोऽकामयत मेध्यं म इदँ स्यादात्मन्व्येन स्यामिति । ततोऽख: समभवददक्षत्नमेध्यमभूदिति तदेवाश्वमेधस्याख्षमे-धतवम् । एष ह वा ऋषभमेधं वेद य एनमेव वेद । तमनवरुद्धयैवामन्यत । तँ संवत्सरसय परस्तादात्मन ग्रालभत । पशूदेवताभ्य: प्रत्यौहत् । तस्मा-त्सर्वदेवत्यं प्रोक्षितं प्राजापत्यमालभन्ते । एष ह वा ऋषभमेधो य एष तपति तस्य संवत्सर ऋतायमग्रिरकस्स्येमे लोका आत्मानस्तावेतावकार्ष्मेधौ । सो पुनरेकेव देवता भवति मृत्युनेवाप पुनर्मृत्युं जयति नैनं मृत्युराप्रोति

२

द्वया ह प्राजापत्या देवाश्चासुराश्च । तत: कानीयसा एव देवा ज्यायसा ग्रसुरास्त एषु लोकेष्वस्पर्धन्त ते ह देवा ऊचुर्हन्तासुरानयज्ञ उद्रीथेनात्ययामेति १ ते ह वाचमूचुस्त्वं न उद्गायेति तथेति तेभ्यो वागुदगायत् । यो वाचि भोगस्तं देवेभ्य ग्रागायद्यत्कल्यानि वदति तदात्मने । ते विदुरनेन वै न उद्रात्रात्येष्यन्तीति तमभिद्रुत्य पापनाविध्यन्स य: स पाप्मा यदेवेदमप्रतिरूपं वदति स एव स पाप्मा २ ऋथ ह प्राणमूचुस्त्वं न उद्गायेति तथेति तेभ्य: प्राण उदगायद्य: प्राणे भोगस्तं देवेभ्य ग्रागायद्यत्कल्याणि जिघ्रति तदात्मने । ते विदुरनेन वै न उद्रात्रात्येष्यन्तीति तमभिद्रुत्य पापनाविध्यन्स य: स पाप्मा यदेवेदमप्रतिरूपं जिघ्रति स एव स पाप्मा ३ ऋथ ह चक्षुरूचुस्त्वं न उद्गायेति तथेति तेभ्यश्र्चक्षुरुदगायत् । यश्र्चक्षुषि भोगस्तं देवेभ्य ग्रागायद्यत्कल्याणि पश्यति तदात्मने । ते विदुरनेन वै न उद्रात्रात्येष्यन्तीति तमभिद्रुत्य पापनाविध्यन्स य: स पाप्मा यदेवेदमप्रतिरूपं पश्यति स एव स पाप्मा ४ ऋथ ह श्रोत्रमूचुस्त्वं न उद्गायेति तथेति तेभ्य: श्रोत्रमुदगायद्य: श्रोत्रे भोगस्तं

देवेभ्य ग्रागायद्यत्कल्यागँ श्रृणोति तदात्मने । ते विदुरनेन वै न उदात्रात्येष्यन्तीति तमभिद्रुत्य पापनाविध्यन्स यः स पाप्मा यदवेदमप्रतिरूपँ श्रृणोति स एव स पाप्मा ४ ग्रथ ह मन ऊचुस्व न उद्गायति तथेति तेभ्यो मन उदगायद्यो मनसि भोगस्तं देवेभ्य ग्रागायद्यत्कल्यागँ संकल्पयति तदात्मने ।

ते विदुरनेन वै न उदात्रात्येष्यन्तीति तमभिद्रुत्य पापनाविध्यन्स यः स पाप्मा यदवेदमप्रतिरूपँ संकल्पयति स एव स पाप्मँ खिल्वता देवताः पाप्मभिरुपासृजन्तेमेना: पापनाविध्यन् ६ ग्रथ हेममासँ प्रागमूचुस्व न उद्रायेत तथेति तेभ्य एष प्राग उदगायत्ते विदुरनेन वै न उदात्रात्येष्यन्तीति तमभिद्रुत्य पापनाविव्यत्सन्स यथाश्मानमृता लोष्ट्रे विडङ्सैतेवँ हैव विड्वँ समाना विष्वङ्न्रो विनेशस्ततो देवा अभवनपरासुरा भवत्यात्मना परास्य द्रि ष्ण्भात्रुलव्यो भवति य एवं वेद ७ ते होचुः कच नु सोडभूयो न इत्थमसक्तेत्यमास्येड्तरिति सोड्यास्य ग्राझिरसोड्यानाँ हि रसः ५ सा वा

एषा देवता दूर्गा दूर्गँ ह्यस्या मृत्युदूर्गँ ह वा ग्रस्मान्मृत्युर्भवति य एवं वेद ८ सा वा एषा देवतेतासाँ देवतानाँ पाप्मानं मृत्युमपहत्य यत्रासाँ दिशामन्तस्तदरमयाचकार तदासाँ पाप्मनो विन्यदधात्तस्मान्न जनमियान्न तमियान्नेतप्मानं मृत्युमन्ववायानीति १० सा वा एषा देवतेतासाँ देवतानाँ पाप्मानं मृत्युमपहत्यैना मृत्युमत्यवहन् ११ स वै वाचमेव प्रथभामत्यवहत्सा यदा मृत्युमत्यमुचत सोडग्रिरभवत्सोडयमग्रि: परेग मृत्युमतिक्रान्ता: पवते १३ ग्रथ चतुरत्वहतद्गदा मृत्युमत्यमुचत स वायुरभवत्सोडयँ वायुः परेग मृत्युमतिक्रान्तस्तपति १४ ग्रथ श्रोत्रमतिवहतद्गदा मृत्युमत्यमुचत स ग्रादित्योऽभवत्सावादित्यः परेग मृत्युमतिक्रान्तस्तपति १५ ग्रथ मनोडत्यवहतद्गदा मृत्युमत्यमुचत स चन्द्रमाः ग्रभवत्सोडसौ चन्द्रमा:

परेग मृत्युमतिक्रान्तो भात्येव ह वा एनमेष देवता मृत्युमतिवहति य एवं वेद १६ ग्रथात्मनेड्नाद्गमागायद्याद्ध किचान्मद्यतेडनेनैव तद्वदत इह प्रतितिष्ठति १७ ते देवा अभुवन्नेतावद्रै यदन्नँ तदात्मन् ग्रागासीरनु नोडस्मिन्नन्न ग्राभजस्मेति ते वै माभिसंविशेतति तथेति तँ समन्तँ परिषयविशन्त । तस्माददनेनान्नमत्ति तेनैतास्तृप्यन्त्येवँ ह वह भवत्यन्नादौधिपतिर्य एवँ वेद य उ हैवविदँ स्वेषु प्रति प्रतिरुबूषति न हैवालँ भार्येभ्यो भवत्यथ य

प्रथमाध्याये

तृतीयं

ब्राह्मणम्

एवैतदनुभवति यो वैतदनु भार्यानुबुभूर्षति स हैवालं भार्येभ्यो भवति १५ सोऽड्यस्य ग्राझिरसोडज्ञानाँहि रसः प्राणो वा ग्राझानाँ रसः प्राणो हि वा ग्राझानाँ रसस्तस्माद्यस्मात्कस्माद्ध्रातप्राण उत्क्रामति तदेव तच्छुष्यत्येष हि वा ग्राझानाँ रसः १६ एष उ एव बृहस्पतिरंगैव बृहती तस्या एष पतिस्तस्मादु बृहस्पतिः २० एष उ एव ब्रह्मास्पतिरंगैव ब्रह्म तस्या एष पतिस्तस्मादु ब्रह्मास्पतिः २१ एष उ एव साम वांगैव सामर्षि चामश्राति तत्सोमः सामत्वम् । यद्रेव समः प्लुषिताशा समो मशकेन समो नागेन सम एभिस्त्रिभिलोकैः समोऽनेन सर्वेए तस्मादेव सामाश्नुते साम्नः सायुज्यँ सलोकताँ य एवमेतत्साम वेद २२ एष उ वा उद्गीथः प्राणो वा उद्गीथः हीदँ सर्वसुतब्धं वागेव गीथोद्ग गीथा चेति स उद्गीथः २३ तद्यापि ब्रह्मदत्तशैकिtanेयो राजानं भट्टयन्नुवाचयँ त्वस्य राजा मूर्धानं विपाटयतातदितोऽड्यस्य ग्राझिरसोऽन्वेनोदगायदि ति वाचा च ह्रेव स प्राणेन चोदगायतति २४ तस्य हेतस्य साम्नो यः स्वं वेद भवति हास्य स्वं तस्य वै स्वर एव स्वं तस्मादर्थिज्यँ करिष्यन्वाचि स्वरमिच्छेत तयैव वाचः स्वरसंप्रत्यर्विज्यँ कुर्यात्समादग्रे

प्रथमाध्याये

तृतीयं

ब्राह्मणम्

स्वरवन्तं दिदृक्षन्त एव । ऋथो यस्य स्वं भवति भवति हास्य स्वं य एवमेतत्साम्नः स्वं वेद २५ तस्य हेतस्य साम्नो यः सुवर्गाँ वेद भवति हास्य सुवर्गाँ तस्य वै स्वर एव सुवर्गाँ य एवमेतत्साम्नः सुवर्गाँ वेद २६ तस्य हेतस्य साम्नो यः प्रतिष्ठाँ वेद प्रति ह तिष्ठति तस्य वै वागेव प्रतिष्ठा वाचि हि खल्वेष पतत्यापः प्रतिष्ठितो गीयते᳚ड्न इत्याहुः २७ ऋथातः पवमानानामेवाभ्यारोहः स वै खलु प्रस्तोता साम प्रस्तौति स यत्र प्रस्तुयात्तदेतानि जपेत । ऋसतो मा सद्मय तमसो मा ज्योतिर्गमय मृत्योर्मामृतं गमयेतिस मा सद्मयेऽमृतं मा कुर्वित्येवैतदाह तमसो मा ज्योतिर्गमयेऽमृतं मा कुर्वित्येवैतदाह मृत्योर्मामृतं गमयामृतं मा कुर्वित्येवैतदाह नात्र तिरोहितमिवास्ति । ऋथ यानंतराशि स्तोत्राणि तेष्वात्मने᳚ड्नाद्यमाग-यत्तस्मादु तेषु वरँ वृणीत यँ कामँ कामयेत तँ स एष एव विदुद्रातात्मने वा यजमानाय वा यँ कामँ कामयते तमागायति तदैतल्लोकजिदेव न हैव-लोक्यताया ग्राशास्ति य एवमेतत्साम वेद २५

प्रथमाध्याये

तृतीयं

ब्राह्मणम् ३

इति प्रथमाघ्याये तृतीयं ब्राह्मणम् ३

1

ग्रात्मैवेदमग्र ग्रासीत्पुरुषविधः । सोऽनुवीक्ष्य नान्यदात्मनोऽपश्यत्सोडहमस्मीत्यग्रे व्याहरत्ततोऽहन्नामाभवत्तस्माद्ये ह्यन्योऽमान्त्रितोऽहमयमित्येवाग्र उ-क्वाथान्नाम । प्रभूते यदस्य भवति स यत्पूर्वोऽस्मात्सर्वस्मात्सर्वान्पाप्मनं ग्रोषतस्मात्पुरुष ग्रोषति ह वै स तं योऽस्मात्पूर्वो बुबूर्षति य एवं वेद । १

2

सोडबिभेतस्मादेकाकी बिभेति स ह्यमूमां चक्रे यन्मदन्यन्नास्ति कस्मान्नु बिभेमीति ततो हैवैष भयं वीयते । कस्य ह्येष्णोऽद्वितीयोऽस्ति । २ स वै नैव रेमे तस्मादेकाकी न रमते स द्वितीयमैच्छत् । संहृतावानास यथा स्त्रीपुमाँसौ संपरीषक्तौ स इममेवात्मानं द्वेधापातयत्ततः पतिश्च पत्नी चाभवतां तस्मादिदमर्धवृगलमिव स्व इति ह स्माह याज्ञवल्क्यः । स स्त्रिया पूर्वत एव तां समभवत्ततो मनुष्या ग्रजायन्त । ३

4

सा हेयमीचां चक्र कथं नु मातमन्व जनयित्वा संभवति हन्त तिरोडसानोति सा गौरभवदृषभ इतरस्तां समेवाभवत्ततो गावोऽजायन्त । वडवेतराभवद्वश्वृष इतरः । गर्दभ इतरस्तां समेवाभवत्ततो गर्दभ्य इतराः । मेष इतरस्तां समेवाभवत्ततोऽजावोऽजायन्तैवमेव यदिदं किंच मिथुनं पिपीलिकाभ्यस्तदसर्वमसृजत । ४

5

सोऽवेदहं वाव सृष्टिरस्म्यहं हि सर्वमसृजत इति ततः सृष्टिरभवत्सृष्ट्यां ह्यस्यां भवति य एवं वेद । ५ ग्रथेत्यभ्यमन्थत्स मुखाच्च योनेर्हस्ताभ्यां चाग्रिमसृजत तस्मादेतदुभयमलोमकमन्तरतोऽलोमका हि योनिरनन्ततः । तद्यद्दिदमाहुरमुं यजामु यजेत्येकैकं देवम् । ग्रथ यत्किंचेदमाद्री तद्रेतः-सोम एवातवद्र इदं सर्वमन्नं चैवान्नादश्च सोम एवान्नमपिरन्नादः । सैषा ब्रह्मयोऽतिसृष्टिर्यच्छ्रेयसो देवांसृजताथ यन्मर्त्यांस्तन्नामृतानसृजत तस्मादतिसृष्टिरतिसृष्ट्यां ह्यस्यां भवति य एवं वेद । ६

7

तदिदं तर्ह्यव्याकृतमासीत् । तन्नामरूपाभ्यामेव व्याक्रियतासौ नामायमिदं रूप इति तदिदम-प्येतर्हि नामरूपाभ्यामेव व्याक्रियते सोऽयं नामरूप इति । स एष इह प्रविश्टः । ग्रा नखाग्रेभ्यो यथा दूरः सुरधानेव हितः स्याद्दिविषद्भरो वा विश्वंभरकुलाये तं न पश्यन्ति । ग्रकृत्स्नो हि सः प्राणनेव प्राणो नाम भवति । वदन्वाक् पश्यन्श्रोत्रं मन्वानो मनः । स योऽत एकैकमुपास्ते न स वेदाकृत्स्नो होषोडत एकैकेन भवत्यात्मेत्येवोपासीतात्र ह्योते सर्व एकं भवन्ति । तदेतत्पदनीयमसि सर्वस्य यदयं आत्मा । हेतत्सर्व वेद । यथा ह वै पदेनानुविन्देदेवं कीर्तिं श्लोकं विन्दते य एवं वेद । ७

4

पुत्रात्प्रेयो वित्तात्प्रेयोऽन्यस्मात्सर्वस्मादन्तरतरं यदयमात्मा । स योऽन्यमात्मनः प्रियं ब्रूयात् प्रियं रोत्स्यतीतीक्ष्णो ह तथैव स्यादात्मानमेव प्रियमुपासीत स य ग्रात्मानमेव प्रियमुपास्ते न हास्य प्रियं प्रमायुकं भवति ५ तदाहुर्यब्रह्मविद्यया सर्वं भविष्यन्तो मनुष्या मन्यन्ते किं तद्ब्रह्मावेद्यस्मात्तत्सर्वमभवदिति ६ ब्रह्म वा इदमग्र आसीत्तदात्मानमेवावेदं हं ब्रह्मास्मीति । तस्मात्तत्सर्वमभवदित्यो देवानां प्रत्यबुध्यत सैव तद्भवत्येषां यथा मनुष्याणां तद्धैतत्पश्यन्नृषिर्वामदेवः प्रतिपेदेऽहं मनुर्भवं सूर्यश्चेति । तदिदमप्येतर्हि य एवं वेदाहं ब्रह्मास्मीति स इदं सर्वं भवति तस्य ह न देवाश्चनाभूत्या ईशते । ग्रात्मा ह्येषां स भवत्यथ योऽन्यां देवतामुपास्तेऽन्योऽसावन्योऽहमस्मीति न स वेद यथा पशुरेवं स देवानाम् । यथा ह वै बहवः पशवो मनुष्यं भुञ्जतेऽरेवमेकः पुरुषो देवान्भुनक्त्येकस्मिन्नेव पशावादीमन् प्रियं भवति किं बहुषु तस्मादेशां तन्न प्रियं यदेतन्मनुष्या विदु: १० ब्रह्म वा इदमग्र आसीदेकमेव तदेकं सन्न व्यभवत् । तच्छ्रेयोरूपमतिसृजत क्षत्रं यान्ये- तानि देत्रा क्षत्राणि वरुणः सोमो रुद्रः पर्जन्यो यमो मृत्युरीशान इति । तस्मात्क्षत्रात्परं नास्ति तस्माद्ब्राह्मणो नृत्तियमध्येस्ते राजन्ये नृत्त एव तद्यशो दधाति सैषा क्षत्रस्य योनिर्यद्ब्रह्म । तस्माद्यद्यपि राजा परमतां गच्छति ब्रह्मैवान्तत उपनिश्रयति स्वां योनिं य उ एनं हिनस्ति स्वां स योनिमृच्छति स पापीयान् भवति यथा श्रेयांसं हि हिंसित्वा ११ स नैव व्यभवत्स शौद्रं वर्णमसृजत पुष्यमियं वै पृथिवीयं हि सर्वं पुष्यति यदिदं किंच १३ स नैव व्यभवत्तच्छ्रेयोरूपमतिसृजत धर्मं तदेत- त्त्वत्रस्य यद्यर्मस्तस्माद्धर्मात्परं नास्त्यथो ग्रबलियान्बलीयाँसमाशँसते धर्मेणा यथा राज्ञैवं यो वै स धर्मः सत्यं वै तत्स्मात्सत्यं वदन्तं वदतीत्येतद् वदन्तमाहुर्धर्मं वदतीति धर्मो वा वदन्तं सत्यं वदतीत्येतदु भयं भवति १४ तदेतद्ब्रह्म क्षत्रं विट् शूद्रस्तद्मिन्नेव देवेषु ब्रह्माभवद्ब्राह्मणो मनुष्येषु क्षत्रियेगा क्षत्रियो वैश्येन हि रूपाभ्यां ब्रह्माभवत् । ग्रथ यो ह वा ग्रस्माल्लोकात्स्वं लोकमदृष्ट्वा प्रैति स एनमविदितो न भुनक्ति यथा वेदो वानूकोऽन्यद्वा कर्माकृतं यदिह वा ग्राप्यनेवंविन्महत्पुरयं कर्म करोति तद्वास्यान्तत: क्षीयते एवात्मानमेव लोकमुपासीत स य ग्रात्मानमेव लोकमुपास्ते न हास्य कर्म क्षीयते ।

प्रथमाध्याये

चतुर्थ ब्राह्मणम्

ग्रस्माद्द्येवात्मनो यद्यत्कामयते तत्सृजते १५ ग्रथो ग्रयं वा ग्रात्मा सर्वेषां भूतानां लोकः स यजुहोति यद्यजते तेन देवानां लोकोडथ यदनुब्रूते तेन ऋषीणामथ यत्प्रतृभ्यो निपृणाति यत्प्रजामिच्छते तेन पितॄणामथ यन्मनुष्यान्वासयते यदेभ्योदशनं ददाति तेन मनुष्याणामथ यत्पशुभ्यस्तृणोदकं विन्दति तेन पशूनां यदस्य गृहेषु श्रापदावयांस्या पिपीलिकाभ्य उपजीवन्ति तेन तेषां लोको यथा ह वे स्वाय लोकायारिष्टिमिच्छदेव हविवदं सर्वाणि भूतान्यरिष्टिमिच्छन्ति तद्वा एतद्विदितं मीमांसितं १६ ग्रात्मैवेदमग्र ग्रासीदेक एव सोऽकामयत जाये मे स्यादथ प्रजायेयाथ वित्तं मे स्यादथ कर्म कुर्वीयेतावान्वै क: कामो नेच्छन्नातो भूयो विन्दतेस्मादप्येतर्ह्येकाकी कामयते जाये मे स्यादथ प्रजायेयाथ वित्तं मे स्यादथ कर्म कुर्वीयेति स यावदप्येतामेकं न प्राप्नोत्युकृत्स्न एव तावन्मन्यते तस्यो कृत्त्नता मन एवास्यात्मा वाग्जाया प्रजा चतुर्मानुषं वित्तं चतुषा हि तद्दिन्दते श्रोत्रं दैवं श्रोत्रेण हि तद्यज्ञोत्यात्मैवास्य कर्मात्मना हि कर्म करोति स एष पाद्यो यज्ञः पादः पादः पुरुषः पादिमिदं सर्वं यदिदं किंच तदिदं सर्वमाप्रोति य एवं वेद १७

प्रथमाध्याये

चतुर्थ ब्राह्मणम्

यत्सम्पन्नानि मेधया तपसाजनयत्पता एकमस्य साधारगं द्रे देवानभाजयत्

प्रथमाध्याये

चतुर्थ ब्राह्मणम्

तीरायात्मनेऽकुरुत पशुभ्य एकं प्रायच्छत् तस्मिन्सर्वं प्रतिष्ठितं यज्ञ प्राश्निति यज्ञ न ।

प्रथमाध्याये

चतुर्थ ब्राह्मणम्

कस्मात्तानि न त्रीयान्तेऽद्यमानानि सर्वदा ।

प्रथमाध्याये

चतुर्थ ब्राह्मणम्

यो वैतामच्छितिं वेद सोऽन्न्नमतिं प्रतीकेंन । स देवानपिगच्छति स ऊर्जमुपजीवति

प्रथमाध्याये

चतुर्थ ब्राह्मणम्

इति श्लोका: १ यत्सम्पन्नानि मेधया तपसाजनयत्पतिति मेधया हि तपसाजनयत्पतैकमस्य साधारगमितीदमेवास्य तत्साधारगमन्नं यदिदमद्यते । स य एतदुपास्ते न स पाप्मनो व्यावर्तते मिश्रं ह्वेतत् । द्रे देवानभाजयदिद-

ति हुतं च प्रहुतं च तस्मादेवेभ्यो जुहति च प्र च जुहत्यथो ग्राहुर्दर्शपूर्णमासाविति । तस्मात्रेष्ठियाजुकः स्यात् । पशुभ्य एकं प्रायच्छदिति तत्पया: । पयो ह्रेवाग्रे मनुष्याश्र पशवश्रोपजीवन्ति तस्मात्कुमारं जातं घृतं वै वाग्रे प्रतिलेहयन्ति स्तनं वानुधापयन्त्यथ वत्सं जातमाहरतृषाद इति । तस्मिन्सर्वं प्रतिष्ठितं यद् प्राणिति यन्न निति पयसि हीदं सर्वं प्रतिष्ठितं यद् प्राणिति यन्न निति । तद्याददमाहुः सर्वत्र पयसा जुहुयादप पुनर्मृत्युम जयतीति न तथा विद्यादधरेव जुहोति तदहः पुनर्मृत्युमपजयत्येवं विद्वान्सर्वं हि देवेभ्योऽन्नाद्यं प्रयच्छति । कस्मात्तानि न झीयन्तेऽद्यमानानि सर्वदेति पुरुषो वा ग्रन्न्तिः स हीदन्नः पुनः पुनर्जनयते । यो वैताम्न्निं वेदेति पुरुषो वा ग्रन्न्तिः स हीदन्नं धिया धिया जनयते । कर्मभिरद्धैतन्न कुर्याद्वीदयेत ह सोऽन्नमत्ति प्रतीकनेति मुखं प्रतीकं मुखनेत्येतत्स देवान्पिगच्छति स ऊर्जा-मुपजीवतीतिप्रशंसा २ त्रीण्यात्मनेऽङ्कुरुतेति मनो वाचं प्राणां तान्यात्मनेऽङ्कुरुतान्रमना ग्रभूवं नादर्शमन्यत्मना ग्रभूवं नाश्रोषमिति मनसा शृणोति । कामः संकल्पो विचिकित्सा श्रद्धाश्रद्धा धृतिरधृतिरिहोर्धी-र्भीरित्येतत्सर्वं मन एव तस्मादपि पृष्ठ उपस्पृष्टो मनसा विजानाति यः कश्च शब्दो वागेव सैषा ह्यन्र्तमायते षा हि न प्राणोऽपानो व्यान उदानः समानोऽन इत्येतत्सर्वं प्राण एवैतन्मयो वा ग्रयमात्मा वाड्मयः प्राणमयः ३ त्रयो लोका एत एव वागेवायं लोको मनोऽन्तरिक्षलोकः प्राणोऽसौ लोकः ४ त्रयो वेदा एत एव वागेवऋग्वेदो मनो यजुर्वेदः प्राणः सामवेदः ५ देवाः पितरो मनुष्या एत एव वागेव देवा मनः पितरः प्राणो मनुष्या: ६ पिता माता प्रजैत एव वागेव पिता वाड्माताप्रजा: प्राणः ७ विज्ञातं विजिज्ञास्यमविज्ञातमेत यत्किंच वाचस्तदूपं वाग्घि विज्ञाता वागेनं तदू-त्त्वावति ५ यत्किंच विजिज्ञास्यं मनसस्तदूपं मनो हि विजिज्ञास्यं मन एनं तदू-त्तवावति यत्किंचाविज्ञातं प्राणस्तदूपं प्राणो ह्यविज्ञातः प्राण एनं तदू-त्तवावति १० तस्यै वाचः पृथिवी शरीरं ज्योतीरूपमयमग्रिस्तद्यावत्त्यैव वक्तावती पृथि-वी तावानयमग्रिः ११ ऋथैतस्य मनसो द्यौः शरीरं ज्योतीरूपमसावादित्यस्त-द्यावदेव मनसो द्यौः शरींर ज्योतीरूपमसावादित्यस्त-द्यौस्तावानसावादित्यस्तौ मिथुनं समैतां ततः प्राणो-जायत स इन्द्रः स ऐशत्सपत्नो द्वितीयो वै सपत्नो नास्ति सपत्नो भवति य एवं वेद १२ ऋथैतस्य प्राणस्यापः शरींर ज्योतीरूपमसौ चन्द्रस्तद्यावानेव प्राण-स्तावत्य ग्राप्तावानसौ चन्द्रस्त एते सर्व एव समाः सर्वेऽनन्ताः स यो

13

हैतानन्तवत उपास्तेऽनन्तवन्तं स लोकं जयत्यथ यो हैताननन्तानुपास्तेऽनन्तं स लोकं जयति १३ स एष संवत्सरः प्रजापतिः षोडशकलस्तस्य रात्रय एव पञ्चदश कला ध्रुवैवास्य षोडशी कला स रात्रिभिरेव च पूर्यतेऽप च क्षीयते सोऽमावास्यां रात्रिमेतया षोडश्या कलया सर्वमिदं प्राणिभृदनुप्रविश्य ततः प्रातर्जायते तस्मादेतां रात्रिं प्राणाभृतः प्राणां न विच्छिन्द्यादपि कृकलासस्यैतस्या एव देवतया ग्रपोच्यते १४ यो वै स संवत्सरः प्रजापतिः षोडशकलोऽयमेव स योऽयमेववित्पुरुषस्तस्य वित्तमेव पञ्चदश कला ग्रामैवास्य षोडशी कला स वित्तेनैव च पूर्यतेऽप च क्षीयते तदेतद्भ्यं यदयमात्मा प्रधिरिवित्तं तस्माद्यद्यपि सर्वज्ञायि जीयात ग्राम्ना चेष्टजीवति प्रधिनागदित्येवाहः १५

16

ऋथ तयो वाव लोका मनुष्यलोकः पितृलोको देवलोक इति सोऽयं मनुष्यलोकः पुत्रैरेव जय्यो नान्येन कर्मशाकर्मणा पितृलोको विद्यया देवलोको देवलोको वै लोकानां श्रेष्ठस्तस्माद्विद्यां प्रशंसन्ति १६ ऋथातः संपत्तिर्यदा प्रैष्यन्मन्यतेऽथ पुत्रमाह त्वं ब्रह्म त्वं यज्ञस्त्वं लोक इति स पुत्रः प्रत्याहाहं ब्रह्माहं यज्ञोऽहं लोक इति यद्रे किंचानूक्तं तस्य सर्वस्य ब्रह्मैत्येकता । ये वै के च यज्ञास्तेषां सर्वेषां यज्ञ इत्येकता ये वै के च लोकास्तेषां सर्वेषां लोक इत्येकतैतावद्वा इदं सर्वमिति स यदैवंविदस्माल्लोकात्प्रैत्यथैभिरेव प्राणैः सह पुत्रमाविशति ।

17

स यदैनं किंचिदद्भ्यायाकृतं भवति तस्मादेनं सर्वस्मात्पुत्रो मुच्यति तस्मात्पुत्रो नाम स पुत्रैरेवास्मिँल्लोके प्रतितिष्ठत्यथैनमेतद् देवा: प्राणाः ग्रामृताः ग्राम्विशन्ति १७ पृथिव्यै चैनमग्रेर्देवी वागाविशत सा वै देवी वागयद् यदेव वदति तत् तद्वदति १५ दिवश्चैनमादित्यो दैवं मन आविशति तद् देवाॅं मनो येनानन्द्येव भवत्यथो न शोचति १६ ऋषश्र्चैनं चन्द्रमाश्च देवः प्राण आविशति स वै देवः प्राणो यः संचारँश्वासँच न व्यथते॑डथो न रिष्यति स एवंविदत्सर्वेषां भूतानामात्मा भवति यथैषा देवतैवं

20

स यथेतां देवतां सर्वाणि भूतान्यनुवन्त्येवँ हि विद्वदँ सर्वाणि भूतान्यनुवन्ति । यदु किंचेमाः प्रजाः शोचन्त्यमैवासां तद्ववति पुरुषमेवामुं गच्छति न ह वै देवान् पापं गच्छति २० ऋथातो व्रतमिमाँसा प्रजापतिहि कर्माणि ससृजे तानि सृष्टान्योऽन्येनासृजन्त वदिष्याम्येवाहमिति वागदधे इदृशाम्येवाहमिति चक्षुः श्रोष्याम्यहमिति श्रोत्रं श्रौत्रमेवमन्यानि कर्माणि यथाकर्म तानि मृत्युः श्रमो भूतोपयेमेतान्याप्रोत् तानि न्याप्त्वा मृत्युरवारुन्ध तस्माच्छ्राम्यत्येव वाक् श्राम्यति

1

५

21

चक्षुः श्राम्यति श्रोत्रमथेममेव नाप्रोद्योडयं मध्यमः प्राणस्तानि ज्ञातुं दध्रे । ग्रयं वै नः श्रेष्ठो यः संचरन्स्रासंचरं न व्यथतेऽथो न रिष्यति हन्तस्यैव सर्वे रूपमसामेति त एतस्यैव सर्वे रूपमभवन्स्तस्मादेतनार्क्यायनते प्राणा इति तेन ह वाव तत्कुलमाचक्षते यस्मिन्कुले भवति य एवं वेद य उ हैवंविदा स्पर्धन्तेऽनुषष्यत्यानुषष्य हैवानतो म्रियत इत्यध्यात्मम्

1

५

22

ग्रथाधिदैवतं ज्वोलिष्याम्यवाहामत्योम्प्रदह तपस्याम्यहोमत्यादित्यो भास्याम्यहोमति चन्द्रमामा एवमन्या देवता यथोदेवंतं स यथेषां प्राणानां मध्यमः प्राण एवमेतासां देवतानां वायुः । सैषानस्तमिता देवता यद्वायु: ग्रथैष श्लोको भवति यतश्रोदेति सूर्योऽस्तं यत्र च गच्छतीति प्राणाद्वा एष उदेति प्राणेऽस्तमेति तं देवाश्चकिरे धर्मं स एवाद्या स उ श्व इति यद्वा एतड्मुहुर्धीयन्त तद्वाप्यद्य कुर्वन्ति । तस्मादेकमेव वतं चरेऽऽरायाद्देवापान्या नैनमा पाप्मा मृत्युाराप्नुते य एतस्यै सायुज्यं सलोकतां जयति

1

५

23

इति प्रथमाध्याये पञ्चमं ब्राह्मणम्

1

६

1

त्रयं वा इदं नाम रूपं कर्म तेषां नाम्नां वागित्येतदेकं वागित्येतदमुख्यमतो हि सर्वाणि नामान्युत्तिष्ठन्ति । एतदेषां सामैतदिद्रि सर्वेर्नामभिः सममेतदेषां ब्रह्मेतद्वि सर्वाणि नामानि बिभर्ति

1

६

2

रूपैरयुत्तिष्ठन्त्येतदेषां सामैतदिद्रि सर्वैः रूपैः सममेतदेषां ब्रह्मेतद्वि सर्वाणि रूपाणि बिभर्ति

1

६

3

कर्मणा समामेलत्येतदेषामुक्थमतो हि सर्वाणि कर्माण्युत्पद्यन्ते । तदेततत्रयँ सदेकमयमात्मा । सदेकमयमात्मा तदेतदमृतँ सत्येन छन्नं प्राणो वा ऋतम् नामरूपे सत्यं ताभ्यामयं प्राणः

1

६

इति प्रथमाध्याये षष्ठं ब्राह्मणम्

1

इति प्रथमोऽध्याय: १

2

1

द्वितीयोऽध्याय: २

2

1

ॐ दृषद्बालाकिहानूचानो गार्ग्यः ग्रास स होवाचाजातशत्रुं काश्यं ब्रह्म

2

10

ते ब्रवाणीति स होवाचाजातशत्रुः सहस्वमेतस्यां वाचि दद्यो जनको जनक

१

इति चै जनाऽधावन्तीति १ स होवाच गार्ग्यो य एतं वावादित्ये पुरुषमेतमेवाहं ब्रह्मोपास इति स होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्संविदिष्ठा ऽऽतिष्ठाः सर्वेषां भूतानां मूर्धा राजेति वा ब्रहमेतमुपास इति स य एतमेवमुपास्तेऽतिष्ठाः सर्वेषां भूतानां मूर्धा राजा भवति २ स होवाच गार्ग्यो य एतं वावासौ चन्द्रे पुरुषमेतमेवाहं ब्रह्मोपास इति स होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्संविदिष्ठा बृहन्पारडरवासाः सोमो राजेति वा ब्रहमेतमुपास इति स य एतमेवमुपास्तेऽहरहः प्रेसुता भवति नास्यान्नं द्वीयते ३

४

स होवाच गार्ग्यो य एतं वाव विद्युति पुरुषमेतमेवाहं ब्रह्मोपास इति स होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्संविदिष्ठा तेजस्वीति वा ब्रहमेतमुपास इति स य एतमेवमुपास्ते तेजस्वी ह भवति तेजस्विनी हास्य प्रजा भवति ४ सहोवाच गार्ग्यो य एतं वावायमाकाशे पुरुषमेतमेवाहं ब्रह्मोपास इति स होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्संविदिष्ठाः पूर्‌णामप्रवर्तिता वा ब्रहमेतमुपास इति स य एतमेवमुपास्ते पूर्यते प्रजया पशुभिर्नास्यास्माल्लोकात्प्रजोद्रवति ५ स होवाच गार्ग्यो य एतं वावायं वायौ पुरुषमेतमेवाहं ब्रह्मोपास इति स होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्संविदिष्ठा इन्द्रो वैकुरठोऽडपराजिता सेनेति वा ब्रहमेतमुपास इति स य एतमेवमुपास्ते जिष्णुर्हापराजिष्यभिवत्यनुतस्यजायी ६

७

स होवाच गार्ग्यो य एतं वावायमग्रौ पुरुषमेतमेवाहं ब्रह्मोपास इति स होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्संविदिष्ठा विषासहिरिति वा ब्रहमेतमुपास इति स य एतमेवमुपास्ते विषासहिर्ह भवति विषासहिर्हास्य प्रजा भवति ७ स होवाच गार्ग्यो य एतं वावायमप्सु पुरुषमेतमेवाहं ब्रह्मोपास इति स होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्संविदिष्ठाः प्रतिरूपमिति वा ब्रहमेतमुपास इति स य एतमेवमुपास्ते प्रतिरूपं हैवैनमुपगच्छति नाप्रतिरूपमथो प्रतिरूपोऽस्माऽऽयाति ५ स होवाच गार्ग्यो य एतं वावायमादर्शे पुरुषमेतमेवाहं ब्रह्मोपास इति स होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्संविदिष्ठा जोचिषुरिति वा ब्रहमेतमुपास इति स य एतमेवमुपास्ते जोचिषुरिह भवति रोचिष्णुर्हास्य प्रजा भवत्यथो य एते वाव यन्ति पश्यचछब्दोऽनूदेत्यतमेवाहं ब्रह्मोपास इति स होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्संविदिष्ठा ऽऽत्मनगच्छति सर्वाँस्ता-नतिरोचते ८

१०

स होवाच गार्ग्यो य एतं वावायं यन्तं पश्‍चाद्बध्नूदेत्यतमेवाहं ब्रह्मोपास इति स होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्संविदिष्ठा ऽऽसुरिरिति वा ब्रहमेतमुपास इति स य एतमेवमुपास्ते ऽसुरिरिह भवति कालात्प्राणो जहाति १० स होवाच गार्ग्यो य एतं वावायं दिशं पुरुषमेतमेवाहं ब्रह्मोपास इति स होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्संविदिष्ठा द्वितीयोऽनपग इति वा ब्रहमेतमुपास इति स य एतमेवमुपास्ते द्वितीयवान्भवति नास्माद्र्या-

11

शिच्छद्यते ११ स होवाच गार्ग्यो य एवं छायामयः पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति स होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्संविदिष्ठा मृत्युरिति वा ग्राह्मेतमुपास इति स य एतमेवमुपासते सर्वं हैवासिमल्लोकं ग्रायते नैन्नं पुरा कालमृत्युरागच्छति १२ स होवाच गार्ग्यो य एवायं पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति स होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्संविदिष्ठा ग्रातम्वीति वा ग्राह्मेतमुपास इति स य एतमेवमुपास्ते ग्रातम्वा है भवत्यात्मान्वी हि भवत्यात्मान्वीनां हास्य प्रजाभवति स ह तूष्णींमास गार्ग्यः १३ स होवाचाजातशत्रुरेतावदू ३ इत्येतावद्वद्दीति नैतावता विदितं भवतीति स होवाच गार्ग्य उप त्वा यानोति १४ स होवाचाजातशत्रुः प्रतिलोमं चैतद्यद्ब्रह्मा नत्रियमुपेयाद्ब्रह्म मे वद्यतीति तं पाङ्गावादायोत्थौ तौ ह पुरुषौ सुसमाजग्मतुस्तमेतैर्नामाभिरामन्त्रयांचक्रे बृहन्पारडरवासः सोम राजन्निति स नोतत्स्थौतं पाङ्गिना पेषं बोधयांचकार स होत्स्थौ १५ स होवाचाजातशत्रुयज्ञ एतत्सुपोडभूद्य एष विज्ञानमयः पुरुषः क्वैष तदाभूल्कृत एतदागादितितदु ह न मेने गार्ग्यः १६ स होवाचाजातशत्रुयज्ञ एतत्सुपोडभूद्य एष विज्ञानमयः पुरुषस्तदेषां प्राणानां विज्ञानेन विज्ञानमादाय य एषोऽन्तर्हृदय आकाशस्तस्मिञ्चेते तानि यदा गृह्णात्यथ हैतत्पुरुषः स्वपिति नामतदृहीत एव प्राणो भवति गृहीता वाग्गृहीतं चक्षुर्गृहीतं श्रोत्रं गृहीतमनः १७ स यत्रैतत्स्वपप्रचया चरति ते हस्य लोकास्तदुतैव महाराजो भवत्युतैव महाब्राह्मण उतैवोद्धावचं निगच्छति स यथा महाराजो जानपदानुगृहीत्वा स्वे जनपदे यथाकामं परिवर्ततेऽथ परिषदं परिवर्तेतैवमेवैष एतत्प्राणानुगृहीत्वा स्वेशरीरै यथाकामं परिवर्तते १५ ऋथ यदा सुषुपो भवति यदा न कस्यचन चेद हिता नाम नाडचयो द्वासमति सहस्राणि हृदयात्पुरीततमभिप्रतिष्ठन्ते ताभिः प्रत्यवसृप्य पुरीतति शेते स यथा कुमारो वा महाराजो वा महाब्राह्मणो वातिग्रीमानन्दस्य गत्या शयीतैवमेवैष एतच्छेते १६ स यथोर्णानाभिस्तुनोच्ड्रेेेद्यथामे चुद्रा विस्फुलिङ्गा व्युच्चरन्त्येवमेवास्मादात्मनः सर्वे प्राणा: सर्वे लोकाः सर्वे देवाः सर्वाणि भूतानि व्युच्चरन्ति तस्योपनिषत्सत्यस्य सत्यमिति प्राणा वै सत्यं तेषामेष सत्यं २०

यो ह वै शिशं साधानं सपत्याधानं सस्थूणां सदामं वेद सप्त हृदृष्टो भ्रातृव्यानवरुगाद्धि । ग्रयं वाव शिशुर्योडयं मध्यमः प्राणस्तस्येदमेवाधानमिदं

द्वितीयाध्याये

द्वितीयं ब्राह्मणम्

२

प्रत्याधानं प्राणः स्थूयानं दाम १ तमेतः सम्पाच्चितया उपतिष्ठन्ते तद्या इमा ऋत्नांलोहिन्यो राज्यस्ताभिरेन रुद्रोऽन्वायत्तोदथ या ऋत्न्नापस्ताभिः पर्जन्यो या कनीनका तयादित्यो यत्कृष्णां तेनाप्रियच्युकं तेनेंद्रोऽधरयैनं वर्तन्या पृथिव्यन्वायत्ता द्यौरत्तरथा नास्यान्न द्वीयते य एवं वेद २ तदेष श्लोको भवति । ऋष्वांगिबलश्रमस ऊर्ध्वबुध्रस्तस्मिन्यशो निहितं विश्वरूपम् । तस्यासत ऋषयः संप तीर वागृष्मी ब्रह्मणा संविदानिति । ऋष्वांगिबलश्रमस ऊर्ध्वबुध्र इतीदं तच्च्छर एष ह्यंगिबलश्रमस ऊर्ध्वबुध्रस्तस्मिन्यशो निहितं विश्वरूपमिति प्राणो वै यशो विश्वरूपं प्राणानेतदाह तस्यासत ऋषयः संप तीर इति प्राणो वा ऋषयः प्राणानेतदाह वागृष्मी ब्रह्मणा संविदानिति वागृष्मी ब्रह्मणा संवित्ते ३ इमावेव गौतमभरद्वाजावयमेवगौतमोऽयं भरद्वाज इमावेव विश्वामित्रजमदग्नी श्रमयमेव विश्वामित्रोऽयं जमदग्रिरिमावेव वसिष्ठकश्यपावयमेव वसिष्ठोऽयं कश्यपो वागेवात्रिर्वाचाह्यत्रन्नामदधतेतिह वै नामैतद्यदत्रिरिति सर्वस्यात्ता भवति सर्वमस्यात्तं भवति य एवं वेद ४

द्वितीयाध्याये

तृतीयं ब्राह्मणम्

३

द्वे वाव ब्रह्मणो रूपे मूर्तं चैवामूर्तं च मर्त्यं चामर्तं च स्थितं च यच्च सद्यच्च तद्यत्तदेतन्मूर्तस्वैतस्य मर्त्यस्वैतस्य स्थितस्वैतस्य सत एष रसो य एष तपति सतोधेष रसः १ तदेतन्मूर्तं यदन्यात्पृथिव्यैतद्मृतमेतद्यदेतस्यामूर्तस्यामृतस्यैतत्स्थैतस्यामूर्तस्यैतस्यामृतस्यैतस्मिन्नमृडले पुरुषस्तस्यैतस्य ह्येष रसो य एष एतस्मिन्नमृडले पुरुषस्तस्यैतस्य ह्येष रसो य एष तपति सतोधेष रसः २ ऋथामूर्तं वायुश्चान्तरिक्षं चैतदमृतमेतद्यदेतस्यामूर्तस्यामृतस्यैतत्स्थैतस्यामूर्तस्यैतस्यामृतस्यैतस्मिन्नमृडले पुरुषस्तस्यैतस्य ह्येष रसो य एष इत्याधिदैवतम् ३ ऋथाध्यात्ममिदमेव मूर्तं यदन्यात्प्राणाद्यज्ञायमनतरात्न्नाकाश एतन्मृतमेतद्यदेतस्यामूर्तस्यामृतस्यैतत्स्थैतस्यामूर्तस्यैतस्यामृतस्यैतस्मिन्नमृडले पुरुषस्तस्यैतस्य ह्येष रसो यद्यच्चः सतो ह्येष रसः ४ ऋथामूर्तं प्राणाश्च यश्चायमनतरात्न्नाकाश एतदमृतमेतद्यदेतस्यामूर्तस्यामृतस्यैतत्स्थैतस्यामूर्तस्यैतस्यामृतस्यैतस्मिन्नमृडले पुरुषस्तस्य यत एतस्य त्यैष रसो योऽयं दध्नःशुक्नपुरुषस्तस्यैतस्य ह्येष रसः ५ तस्य हैतस्य पुरुषस्य रूपं यथा महारजनं वासो यथापाण्डरवाविकं यथेन्द्रगोपो यथाग्रर्चिर्वथा पुण्डरीकं यथा सकृदिद्युतं सकृदिद्ध्युतैव ह वा ऋग्रस्य श्रीर्भवति य एवं वेदाथात ग्रादेशो नति नति न ह्येतस्मादिति नेत्यन্যত्परमस्त्यथ नामधेयं सत्यस्य सत्यमिति प्राणा वै सत्यं तेषामेष सत्यम् ६

1

मैत्रेयीति होवाच याज्ञवल्क्य उद्यास्यत्नवा गृहे ऽहमस्मात्स्थानादस्मि हन्ततेनया कात्यायन्यां करवाश्मीति १ सा होवाच मैत्रेयी यन्नु म इयंभोगः सर्वा पृथिवी वित्तेन पूर्णा स्यात्कथं तेनामृता स्यामिति नेति होवाच याज्ञवल्क्यो यथैवोपकरषवतां जीवितं तथैव ते जीवितँ स्यादमृतत्वस्य तु नाशास्ति वित्तेनेति २ सा होवाच मैत्रेयी येनाहं नामृता स्यां किमहं तेन कुयां यदेव भगवान्वेद तदेव मे ब्रूहि ३ स होवाच याज्ञवल्क्यः प्रिया वेतारे नः सती प्रियं भाषस एह्यास्व व्याख्यास्यामि ते व्याचक्षाणस्य तु मे निदिध्यासस्वेति ४ स होवाच न वा गृहे पतिः कामाय पतिः प्रियो भवत्यात्मनस्तु कामाय पतिः प्रियो भवति । न वा गृहे जायापै कामायजायाप्रिया भवत्यात्मनस्तु कामाय जायाप्रिया भवति । न वा गृहे पुत्राशंकामाय पुत्राः प्रिया भवन्त्यात्मनस्तु कामाय पुत्राः प्रिया भवन्ति । न वा गृहे वित्तस्य कामाय वित्तं प्रियं भवत्यात्मनस्तु कामाय वित्तं प्रियं भवति । न वा गृहे ब्रह्मणः कामाय ब्रह्म प्रियं भवत्यात्मनस्तु कामाय ब्रह्म प्रियं भवति । न वा गृरे क्षत्रस्य कामाय क्षत्रं प्रियं भवत्यात्मनस्तु कामाय क्षत्रं प्रियं भवति । न वा गृहे लोकानां कामाय लोकाः प्रिया भवत्यात्मनस्तु कामायलोकाः प्रिया भवन्ति । न वा गृहे देवानां कामाय देवाः प्रिया भवन्त्यात्मनस्तु कामाय देवाः प्रिया भवति । न वा गृहे भूतानां कामाय भूतानि प्रियाणि भवन्त्यात्मनस्तु कामाय भूतानि प्रियाणि भवन्ति । न वा गृहे सर्वस्य कामाय सर्व प्रियंभवति । आत्मा वा गृहे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यो मैत्रेय्यात्मनो वा गृहे दर्शनेन श्रवणेन मत्या विज्ञानेनेदँ सर्व विदितं ५ ब्रह्म तं परादाद्योडन्यत्रात्मनो ब्रह्म वेद क्षत्रं तं परादाद्योडन्यत्रात्मनः क्षत्रं वेद लोकास्तं परादुर्योडन्यत्रात्मनो लोकान्वेद देवांसतंपरादुर्योडन्यत्रात्मनो देवान्वेद भूतानि तं परादुर्योडन्यत्रात्मनो भूतानि वेद सर्व तं परादाद्योडन्यत्रात्मनः सर्व वेदेदं ब्रह्मेदं क्षत्रमिमे लोकाः इमे देवाः इमानि भूतानीदँ सर्व यदयमात्मा ६ स यथा दुन्दुभेर्हन्यमानस्य न बाह्याँ श्चब्दा-दच्छक्नुयाद्रहणाय दुनुभेषु ग्रहणेन दुनुर्भ्याभातस्य वा शब्दो गृहीतः ५ स यथा शङ्खस्य ध्मायमानस्य न बाह्याँ श्चब्दा-दच्छक्नुयाद्रहणाय शङ्खस्य तु ग्रहणेन शङ्खध्मस्य वा शब्दो गृहीतः ५ स यथा वीणायै वादमानायै न बाह्याँ श्चब्दा-दच्छक्नुयाद्रहणाय वीनायै तु ग्रहणेन वीणावादस्य वा शब्दो गृहीतः ६ स यथार्द्रै धाम्रेरभ्याहितात्पृथग्धूमो विनिश्चरन्स्येव वा गृरेडस्य महतो भूतस्य

निश्वसितमेतद्‌दृग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदोऽथर्वाङ्गिरस इतिहासः पुराणं विद्या उपनिषः श्लोका: सूत्राण्यनुव्याख्यानानि व्याख्यानान्यस्यैवैतानि सर्वाणि निश्वसितानि १० स यथासर्वासामपां समुद्र एकायनमेवं सर्वेषां स्पर्शानां त्वगेकायनमेवं सर्वेषां गन्धानां नासिके एकायनमेवं सर्वेषां रसानां जिह्वैकायनमेवं सर्वेषां रूपाणां चक्षुरेकायनमेवं सर्वेषां शब्दानां श्रोत्र-मेकायनमेवं सर्वेषां संकल्पानां मन एकायनमेवं सर्वासां विद्यानां हृदय-मेकायनमेवं सर्वेषां कर्मणां हस्तावेकायनमेवं सर्वेषामानदानामुपस्थ एकायनमेवं सर्वेषां विसर्गाणां पायुरेकायनमेवं सर्वेषामध्वनां पादावेकायनमेवं सर्वेषां वेदानांवागेकायनम् ११ स यथा सैन्धवखिल्य उदके प्रास्त उदकमेवानुविलीयेत न हस्योद्रहणायेव स्याद्यतो यतस्त्वाददीत लवणमेवैवं वा

इदं महदूतमन्तमपारं विज्ञानघन एवैतेभ्यो भूतेभ्यः समुत्थाय तान्येवानु विनश्यति न प्रेत्य संज्ञास्तीत्यरे ब्रवीम इति होवाच याज्ञवल्क्यः १२ सा होवाच मैत्रेयी तत्रैव मा भगवान्मूढ ह प्रेत्य संज्ञास्तीति स होवाच याज्ञवल्क्यो न वा अरे ऽहं मोहं ब्रवीमीलं वा इदं विज्ञानाय १३ यत्रहि द्वैतमिव भवति तदितरं जिघ्रति तदितरं पश्यति तदितरं शृणोति तदितरमभिवदति तदितरं मनुते तदितरं विजानाति यत्र वा अस्य सर्वमात्मैवाभूतत्केन कं जिघ्रेत्केन कं पश्येत्केन कं शृणुयात्केन कथं मन्वीत तत्केन कं विजानीयाद्‌द्रेनेदं सर्वं विजानाति तं केन विजानीयादिज्ञातारमरे केन विजानीयादिति १४

इयं पृथिवी सर्वेषां भूतानां मध्वस्यै पृथिव्यै सर्वाणि भूतानि मधु यश्शायमध्यात्मं शरीरस्तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो योड्यमात्मेदममृतमिदं ब्रह्मेदं सर्वम् १ इमा ग्रापः सर्वेषां भूतानां मध्वासाम्प्रे सर्वाणि भूतानि मधु यश्शायमध्यात्मं रेतस्तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो योड्यमात्मेदममृतमिदं ब्रह्मेदं सर्वम् २ ग्रायमग्रिः सर्वेषां भूतानां मध्वस्याम्रेः सर्वाणि भूतानि मधु यश्शायमध्यात्मं वाग्य-स्तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो योड्यमात्मेदममृतमिदं ब्रह्मेदं सर्वम् ३ ग्रायं वायु: सर्वेषां भूतानां मध्वस्य वायोः सर्वाणि भूतानि मधु यश्शायम-

4

सिम्न्वायौ तेजोमयोडमृतमय:पुरुषो यश्रायमध्यात्मं प्राणास्तेजोमयोडमृतमय: पुरुषोङयमेव स योडमातमदमृतमिदं ब्रह्मेदं सर्वम्

4

४ ग्रयमादित्य: सर्वेषां भूतानां मध्वस्यादित्यस्य सर्वांङि भूतानि मधु यश्रायमस्मिन्नादित्ये तेजोमयोडमृतमय: पुरुषो यश्रायमध्यात्मं चाक्षुषस्तेजोमयोडमृतमय: पुरुषोङयमेव स योडयमातमदमृतमिदं ब्रह्मेदं सर्वम्

4

५ इमा दिश: सर्वेषां भूतानां मध्वसौ दिशि सर्वांङि भूतानि मधु यश्रायमस्मिन्नादित्ये तेजोमयोडमृतमय: पुरुषो यश्रायमध्यात्मं श्रोत्र: प्रातिश्रुत्कस्तेजोमयोडभृतमय: पुरुषोङयमेव स योडयमातमदमृतमिदं ब्रह्मेदं सर्वम्

6

६ ग्रयं चन्द्र: सर्वेषां भूतानां मध्वस्य चन्द्रस्य सर्वांङि भूतानि मधु यश्रायमस्मिन्चन्द्रे तेजोमयोडमृतमय: पुरुषोयश्रायमध्यात्मं मानसस्तेजोमयोडमृतमय: पुरुषोङयमेव स योडयमातमदमृतमिदं ब्रह्मेदं सर्वम्

7

७ इयं विद्युत् सर्वेषां भूतानां मध्वस्यै विद्युत: सर्वांङि भूतानि मधु यश्रायमस्यां विद्युति तेजोमयोडमृतमय: पुरुषो यश्रायमध्यात्मं तैजसस्तेजोमयोडमृतमय: पुरुषोङयमेव स योडयमातमदमृतमिदं ब्रह्मेदं सर्वम्

8

५ ग्रयं स्तनयित्नु: सर्वेषां भूतानां मध्वस्य स्तनयित्नो:सर्वांङि भूतानि मधु यश्रायमस्तनयित्नौ तेजोमयोडमृतमय: पुरुषोयश्रायमध्यात्मं शाब्द: सौवरस्तेजोमयोडभृतमय: पुरुषोङयमेव स योडयमातमदमृतमिदं ब्रह्मेदं सर्वम्

9

९ ग्रयमाकाश: सर्वेषां भूतानां सध्वस्याकाशस्य सर्वांङि भूतानि मधू यश्रायमस्मिन्नाकाशे तेजोमयोडमृतमय:पुरुषो यश्रायमध्यात्मं हद्याकाशस्तेजोमयोमृतमय: पुरुषोङयमेव स योडयमातमदमृतमिदं ब्रह्मेदं सर्वम्

10

१० ग्रयं धर्म: सर्वेषां भूतानां मध्वस्य धर्मस्य सर्वांङि भूतानि मधु यश्रायमस्मिन्धर्मे तेजोमयोडमृतमय: पुरुषोयश्रायमध्यात्मं धार्मस्तेजोमयोडमृतमय: पुरुषोङयमेव स योडयमातमदमृतमिदं ब्रह्मेदं सर्वम्

11

११ इदं सत्यं सर्वेषां भूतानां मध्वस्य सत्यस्य सर्वांङि भूतानि मधु यश्रायमस्मिन्सत्ये तेजोमयोडमृतमय: पुरुषो यश्रायमध्यात्मं सात्यस्तेजोमयोडमृतमय: पुरुषोङयमेव स योडयमातमदमृतमिदं ब्रह्मेदं सर्वम्

12

१२ इदं मानुषे सर्वेषां भूतानां मध्वस्यमानुषस्य सर्वांङि भूतानि मधु यश्रायमस्मिन्मानुषे तजोमयोडमृतमय: पुरुषोङयमेव स योऽयमातमदमृतमिदं ब्रह्मेदं सर्वम्

13

१३ ग्रयमात्मा सर्वेषां भूतानां मध्वस्यात्मन: सर्वांङि भूतानि मधु यश्रायमस्मिन्नात्मनि तेजोमयोडमृतमय: पुरुषो यश्रायमध्यात्मं यश्रायमात्मा तेजोमयोडमृतमय: पुरुषोङयमेव स योडयमातमदमृतमिदं ब्रह्मेदं सर्वम्

14

१४ स वा ग्रयमात्मा सर्वेषां भूतानामधिपति: सर्वेषां भूतानाँ राजा

२

द्वितीयाध्याये

५

तद्यथा रथनाभौ च रथनेमौ चारा:सर्वे सम्पिता एवंेवास्मिन्‍नात्मनि सर्वाणि भूतानि सर्वे देवाः सर्वे लोकाःसर्वे प्राणाः सर्व एत आत्मानः सम्पिता: १५ इदं वै तन्मधु दध्यङ्ङाथर्वणोऽश्विभ्यामुवाच तदेतदृषि: पश्यन्नवोचत् । तद्रां नराऽसनये दं स उग्रमाविष्कृणोमि तन्यतुर्न वृष्टिं । दध्यङ्ङ इदं यन्मध्वाथर्वणो वामकस्यस्य शोष्मा प्रयदीमुवाचेति १६ इदं वै तन्मधु दध्यङ्ङाथर्वणोऽश्विभ्यामुवाच तदेतदृषिः पश्यन्नवोचदाथर्वणोऽश्विनोर्दध्रिच्छिरः प्रत्पैरयतं । स वां मधु प्रवोचदृतायनस्त्रां यदसावप कद्यं वामिति १७ इदं वै तन्मधु दध्यङ्ङाथर्वणोऽश्विभ्यामुवाच तदेतदृषिः पश्यन्नवोचत् । पुरश्चन्द्र द्विपदः पुरश्चन्द्रतुष्पदः पुरः स पत्नी भूत्या पुरः पुरु षग्राविशदिति । स वा एष पुरु षः सर्वासु पूर्‌षु पुरिशयो नैनेन किंचनासंवृतं नैनेन किंचनानावृतं १८ इदं वै तन्मधु दध्यङ्ङाथर्वणोऽश्विभ्यामुवाच तदेतदृषिः पश्यन्नवोचद्रूपं प्रतिरूपो बभूव तदस्य रूपं प्रतिचक्षणाय । इन्द्रो मायाभिः सहस्त्रां बभूव ह्यस्य हर्यः शता दशेति । एष वा हरयो यद्वै दश च सहस्राणि च तदेतद्ब्रह्मापूर्वमनपरमनन्तरमबाह्यमयमात्मा ब्रह्म सर्वानुभू:इतिद्वितीयाध्याये पञ्चमं ब्राह्मणं ५

ग्रथ वंशः पौतिमाष्यो गौपवनाद्दौपवनः पौतिमाष्यात्पौतिमाष्यो गौपवन-दौपवनः कौशिकात्कौशिकः कौशिडन्यात्कौशिडन्यः शारिडल्याच्छारिड-ल्यः:कौशिकाद्‌गौतमााद्‌गौतमः १ ग्रामिवेश्यादग्रिवेश्यः शारिडल्य-ज्ञानभिम्लाताद्‌ज्ञानभिम्लात ग्रानभिम्लातादानभिम्लात ग्रानभिम्लातादान-भिम्लातो गौतमाद्‌गौतमः सैतवप्राचीनयोग्याभ्यां सैतवप्राचीनयोग्यौ पाराश-र्यांत्पाराशर्यो भारद्वाजाद्‌भारद्वाजो भारद्वाजाच्च गौतमाद्‌गौतमो भारद्वाज-द्वारद्वाजः पाराशर्यात् पाराशर्यो बैजवापायनाद्‌वैजवापायनः कौशिकायनि: कौशिकायनि: २ घृतकौशिकाद्‌घृतकौशिकः पाराशर्योंऽत्पाराशरयोन्यङ्गः पाराशर्यांत्पाराशर्यो जातूकरर्याज्जातूकरर्य ग्रासुरायणाद्‌ग्रासुरायणः यास्काद्‌यास्का-द्‌सुरायणात्सुरायण ऐतरेयाद्‌ऐतरेयो माण्डूकायनेः माण्डूकायनिर्‌मांडू-कायनाद्‌मांडूकायनो माण्डव्याद्‌मांडव्यो कौत्सात्कौत्सः माहिकिल्यात्कुमारीहारितात्कुमार-हारितो गालवाद्‌गालवो विदर्भीकौशिडन्याद्‌विदर्भीकौशिडन्यो वत्सनपातो

बाभ्रवादृत्सनपाद्वाभ्रवः पथः सौभरात्पन्थाः सौभरोजयास्यादऋषिसादयास्य ग्राझिरस ग्राहूतेष्ठात्रादाभूतिस्वात्रो विश्वरूपात्वाष्ट्राद्विश्वरूपपस्त्वात्रोऽक्ष्वभ्यार्श्विनौ दधीच ग्राथर्वणादध्यइडाथर्वणोडथर्वणो दैवादथर्वा दैवो मृत्योःप्राध्वँसानामृत्यु: प्राध्वँसनः प्रध्वँसानात्प्रध्वँसन एकर्षेरेकर्षिर्विप्रचतेर्विप्रचित्तिव्यष्टिव्यष्टेः: सनारोः सनारुः सनातनात्सनातनः सनगात्सनगः परमेष्ठी ब्रह्मा ब्रह्म स्वयंभू ब्रह्मणे नमः

इति द्वितीयाध्याये षष्ठं ब्राह्मणम् ६ इति द्वितीयोऽध्यायः २

३

तृतीयोऽध्यायः

ॐ जनको ह वैदेहो बहुदक्षिणेन यज्ञेनेजे तत्र ह कुरुपञ्चालानां ब्राह्मणाग्रभिसमेता बभूवुस्तस्य ह जनकस्य वैदेहस्य विजिज्ञासा बभूव कःस्विदेषां ब्राह्मणानामनूचानतम इति स ह गवां सहस्रंववरुरोध दश दशपादा एकैकस्या: शृङ्‌गयोराबद्धा बभूवः १ तान्होवाच ब्राह्मणो भगवान्तो यो वो ब्रद्विष्ठः स एता गा उदजतामिति । ते ह ब्राह्मणा न दधर्षुथ ह याज्ञवल्क्यः स्वमेव ब्रह्मचारिणमुवाचैतत्: सोम्योदज सामश्रवा इति ता हौदाचकार ते ह ब्राह्मणाश्शुक्रुः: कथं नो ब्रह्मिष्ठो बुवीतेऽथ ह जनकस्य वैदेहस्य होताश्शिलो बभूव स हैनं पप्रच्छ त्वं नु खलु नो याज्ञवल्क्य ब्रह्मिष्ठोऽसीति स होवाच नमो वयं ब्रह्मिष्ठाय कुर्यामो गोकामाः एव वयँ स्म इति तँ ह तत एव प्रश्नं ददृहे होताश्शलः २ याज्ञवल्क्येति होवाच यदि दँ सर्व मृत्युना पँ सर्व मृत्युनाभिपन्नं केन यजमानो मृत्योरासिमतिमुच्यत इति होतॄत्त्विजाग्रिना वाचा वाग्वै यज्ञस्य होता तद्येयं वाक्सोऽयमग्निः स होता स मुक्तिः सातिमुक्तिः ३ याज्ञवल्क्येति होवाच यदिदँ सर्वमहोरात्राभ्यामपँ सर्वमहोरात्राभ्यामभिपन्नं केन यजमानोऽहोरात्रयोरासिमतिमुच्यत इत्यध्वर्युस्त्विजा चतुष्पादित्येन चतुर्वे यज्ञस्याध्वर्युरिति होवाच यदिदँ सर्वं पूर्वपक्षापरपक्षाभ्यामपँ सर्वं पूर्वपक्ष-

३

तृतीयोऽध्यायः

परपक्षाभ्यामभिपन्नं केन यजमानः पूर्वपक्षापरपक्षयोरासिमतिमुच्यत इत्युद्गाता वायुनाग्रेण प्राणेन प्राणो वै यज्ञस्योद्गाता तद्योदयं प्राणः स वायुः स उद्गाता स मुक्तिः सातिमुक्तिः ४ याज्ञवल्क्येति होवाच यदिदमन्तरि च्चनमनारम्भणकेनाक्रमेण यजमानः स्वर्गं लोकमाक्रम इति ब्रह्माहृत्विजा मनसा

३

ब्राह्मणम्

१

चन्द्रे॒ग मनो वै यज्ञस्य ब्रह्मा तद्वदिदं मनः सोऽसौ चन्द्रः सब्रह्मा स मुक्तिः सातिमुक्तिरित्यतिमुक्ता ग्रथ संपदः ६ याज्ञवल्क्येत होवाच कतिभिरय-मद्भिरहोंतास्मिन्यज्ञे करिष्यतीति तिसॄभिरिति कतमास्तिस्त्व हति पुरो-ऽनुवाक्या च याज्या च शस्यैव तृतीया किं ताभिर्जयतीति यत्किं चेदं प्राणाभृदिति ७ याज्ञवल्क्येत होवाच कत्यमद्भ्योऽन्युरस्मिन्यज्ञ ग्राहाति-होत्यतिति कतमास्तिस्त्व इति या हुता उज्ज्वलन्ति या हुता शतिनेदन्ते या हुता शधिशेरते किं ताभिर्जयतीति या हुता उज्ज्वलन्ति देवलोकेव ताभिर्जयति दीप्यत इति हि देवलोको या हुता शतिनेदन्ते पितृलोकेव ताभिर्जयत्यतीव हि पितृलोको या हुता शधिशेरते मनुष्यलोक-मेव ताभिर्जयत्यध इव हि मनुष्यलोकः ५ याज्ञवल्क्येत होवाच कतिभिरयमद्य ब्रह्मा यज्ञं ददृष्ष्टो देवताभिरगोपायितलेकयेत कतमा सैकेति मन एवेत्यनन्तं वै मनोडनन्ता विश्वे देवा ग्रनन्तमेव स तेन लोकं जयति ६ याज्ञवल्क्येत होवाच कत्यमद्योद्रातास्मिन्यज्ञे स्तोत्रियाः स्तोष्यतीति तिस्र इति कतमास्तिस्त्व इति पुरोनुवाक्याच याज्या च शस्यैव तृतीया कतमास्ता या ऋध्यात्ममिति प्राण एव पुरुनुवाक्यापानो याज्या व्यानः शस्या किं ताभिर्जयतीति पृथिवीलोकेमेव पुरुनुवाक्या जयत्यन्तरिच्छलोकं याज्यया झुलोकं शस्या ततो ह होताश्वल उपराम १०

इति तृतीयाध्याये प्रथमं ब्राह्मणम् १

१

ग्रथ हैनं जारत्कारव आर्तभागः पप्रच्छ याज्ञवल्क्येत होवाच कति ग्रहाः कत्यति-ग्रहा इति । ग्रष्टै ग्रहा ग्रष्टावतिग्रहा इति ये टेढष्टौ ग्रहा ग्रष्टा-वतिग्रहा इति कतमे त इति १ प्राणो वै ग्रहः सोऽपानेनातिग्राहेष ग्रहीतोऽपानेन हि गन्धाञ्जिघ्रति २ वाग्वै ग्रहः स नामातिग्राहेष ग्रहीतो वाचा हि नामान्यभिवदति ३ जिह्वा वै ग्रहः स रसेनातिग्राहेष ग्रहीतो जिह्वया हि रसान्विजानाति ४ चक्षुर्वै ग्रहः स रूपेणातिग्राहेष ग्रहीतश्श्रोत्रुषा हि रूपाणि पश्यति ५ श्रोत्रं वै ग्रहः स शब्देनातिग्राहेष ग्रहीतः श्रोत्रेण हि शब्दाज्जृणोति ६ मनो वै ग्रहः स कामेनातिग्राहेष ग्रहीतो मनसा हि कामान्कामयते ७ हस्तौ वै ग्रहः स कर्मणातिग्राहेष ग्रहीतो हस्ताभ्यां हि कर्म करोति ५ त्वग्वै ग्रहः स स्पर्शेनातिग्राहेष ग्रहीतस्स्वचा हि स्पर्शान्वेदयत इत्येढष्टौ ग्रहा ग्रष्टावतिग्रहा ६ याज्ञवल्क्येत होवाच यदिदं सर्व मृत्योरन्नं का स्वित्सा

३

ब्राह्मणम्

१०

देवता यस्या मृत्युरन्नमित्यग्रिवें मृत्यु: सोडपामन्नमप पुनर्मृत्युं जयति १० याज्ञवल्क्योति होवाच यत्रायं पुरुषो म्रियत उदस्मात्प्राणाः कामन्त्याहोरेति नेति होवाच यज्ञवल्क्योडत्रैव समवन्तीयन्ते स उच्चैर्वयताध्रायत्याध्मातो मृतः शोते ११ याज्ञवल्क्येति होवाच यत्रायं पुरुषो म्रियते किंेनं न जहातीति नामेत्यनन्तं वै नामानन्ता विशे देवा ऋ्रनन्तमेव स तेन लोकं जयति १२ याज्ञवल्क्येति होवाच यत्रास्य पुरुषस्य मृतस्याग्रिर्वाग्प्यायते वातं प्राणः श्रोत्रं पृथिवीं शरीरमाकाशमात्मौषधीलोमानि वन्स्पतीन्केशा ग्रप्सु लोहितं च रेतश्व निधीयते क्वायं तदा पुरुषो भवतीत्याहर्ह सोम्य हस्तमार्तभागावमेवतस्य वेदिष्यावो न मावेतत् सजन इति तौ होत्कम्य मन्त्रयां चक्राते तौ ह यदूचतुः कर्म हैव तदूचतुरथ यत्प्रशशन्सतुः कर्म हैव तत्प्रशशन्सतुः पुण्यो वै पुरुषो भवति पुण्येन कर्मणा भवति पापः पापेनैति ततो ह जात्कारव

२

ब्राह्मणम्

१

अथ हैनं भजवल्क्यायनिः पप्रच्छ याज्ञवल्क्येति होवाच मद्रेषु चरकाः पर्यव्रजाम ते पतञ्जलस्य काप्यस्य गृहानेम तस्यासीहुहिता गन्धर्व-गृहीतातमपृच्छाम कोऽसि स होब्रवीत्सुदन्वाऽऽडिर्स इति तां लोक-नामन्तानपृच्छामाथैनमबूम क पारिच्छत्ता ग्रभवन्निति क पारिच्छत्ता ग्रभवन्स त्वा पृच्छामि याज्ञवल्क्य क पारिच्छत्ता ग्रभवन्निति १ स होवाचोवाचवै सोडगच्छन्वै ते तद्यात्राश्रमेधयाजिनो गच्छन्तीति क्व न्वक्षेमेधयाजिनो गच्छन्तीति न्वीतित द्वात्रिंशतं वै देवरथाहयानार्यं लोकस्ताँ समन्तं पृथिवीं द्विष्टावत्तस्मुः पर्येन्ति तद्यावती द्वारस्य धारा यावद्वा मत्त्र-काया: पत्रं तावान्तरेशाकाशस्तानिन्द्रः सुपर्णो भूत्वा वायवे प्रायच्छत्तान्वा-युरात्मनि धित्वा तत्साग्रयत्राश्रमेधयाजिनोडभवन्नित्येवमिववै स वायुमेव

२

ब्राह्मणम्

२

प्रशशंस स तस्माद्वायुरेव व्यष्टिरुप पुनर्मृत्युं जयति य एवं वेद ततः ह भुज्युलाह्यायनिरुपराम २

३

ब्राह्मणम्

अथ हैनमुषस्तश्चाक्रायणः पप्रच्छ याज्ञवल्क्येति होवाच यत्सान्नादपरोरादब्रह्म य आत्मा सर्वान्तरस्तं मे व्याचक्ष्व इत्येष त आत्मा सर्वान्तरः कतमो याज्ञवल्क्य सर्वान्तरः

३

ब्राह्मणम्

४

सर्वान्तरो यः प्राणेन प्राणिति स त आत्मा सर्वान्तरोऽपानेनापानीति स त आत्मा सर्वान्तरो यो व्यानेन व्यानीति स त आत्मा सर्वान्तरो य उदानेनोदानीति स त आत्मा सर्वान्तर एष त आत्मासर्वान्तरः १ स होवाचोषस्त्राक्रायसो यथा विलूयादसौ गौरसावक्श इत्येवमेवैतदुपदिष्टं भवति यदेव सान्नादपरोन्नादब्रह्म य आत्मा सर्वान्तरस्तं मे व्याचक्ष्वेत्येष त आत्मा सर्वान्तरः कतमो याज्ञवल्क्य सर्वान्तरः २ न दृष्टेर्द्रष्टारं पश्येन न श्रुतेः श्रुतारं शृणुयां न मतेः मन्तारं मनीथा न विज्ञानतेविज्ञातारं विजानीयाः एष त आत्मा सर्वान्तरोऽतोऽन्यदार्तं ततः होषस्त्राक्रायण उपराम इति तृतीयाॅध्याये चतुर्थं ब्राह्मणम् ४

३

ब्राह्मणम्

५

स्रथ हैनं कहोलः कौषीतकेयः पप्रच्छ याज्ञवल्क्येति होवाच यदेव सान्नादपरोन्नादब्रह्म य आत्मा सर्वान्तरस्तं मे व्याचक्ष्वेत्येष त आत्मा सर्वान्तरः कतमो याज्ञवल्क्य योडश्नायायापिपासे शोकं मोहं जरां मृत्युमत्येति एतं वै तमात्मानं विदित्वा ब्राह्मणााः पुत्रैषणायाश्च वित्तैषणायाश्च लोकैषणायाश्च व्युत्थायाथ भिक्षाचर्यं चरन्ति या ह्येव पित्रैषणा सा वित्तैषणा या वित्तैषणा सा लोकैषणेै हि होते एषो एव भवतस्तस्माद्ब्राह्मणः पारिडत्यं निर्विद्य बाल्येन तिष्ठासेदाल्यं च पारिडत्यं च निर्विद्याथ मुनिरमौनं च मुनिर्निर्विद्याथ ब्राह्मणः स ब्राह्मणः केन स्याद्वेन स्यात्तेनैवातोऽन्यदार्तंततो होषस्त्राक्रायण उपराम १ इति तृतीयाॅध्याये पञ्चमं ब्राह्मणम् ५

३

ब्राह्मणम्

स्रथ हैनं गार्गी वाचक्नवी पप्रच्छ याज्ञवल्क्येति होवाच यदिं सर्वमप्स्वोतं च प्रोतं च कस्मिन्नु खल्वाप ओताश्च प्रोताश्चेति वायौ गार्गीति कस्मिन्नु खलु वायुरोतश्च प्रोतश्चेति वायोरोेतश्व प्रोताश्चेति गन्धर्वलोकेषु गार्गीति कस्मिन्नु खलु गन्धर्वलोका ओताश्च प्रोताश्चेति आदित्यलोकेषु गार्गीति कस्मिन्नु खलु आदित्यलोका ओताश्च प्रोताश्चेति चन्द्रलोकेषु गार्गीति कस्मिन्नु खलु चन्द्रलोका ओताश्च प्रोताश्चेति नक्षत्रलोकेषु गार्गीति कस्मिन्नु खलु नक्षत्रलोका ओताश्च प्रोताश्चेति देवलोकेषु गार्गीति कस्मिन्नु खलु देवलोका ओताश्च प्रोताश्चेतीन्द्रलोकेषु गार्गीति कस्मिन्नु खलु इन्द्रलोका ओताश्च प्रोताश्चेति प्रजापतिलोकेषु गार्गीति कस्मिन्नु खलु प्रजापति-

3

6

1

लोका ग्रोताश्र प्रोता श्रेति ब्रह्मलोकेषु गार्गीति कस्मिन्नु ब्रह्मलोका ग्रोताश्र प्रोता श्रेति स होवाच गार्गी मातिप्राच्तीमति मूर्धा व्यपभेदनतिप्रश्न्यां वै देवतामतिपृच्छसि गार्गी मातिप्राच्तीरिति ततो ह गार्गी वाचकन्व्युपरराम १

3

6

2

ग्रथे हेनमुज्जैलोक ग्रौविद: प्रपच्छ याज्ञवल्क्येत होवाच मन्द्रथवेदसौम्य प-तज्जलस्य काप्यस्य गुहेषु यज्ञमध्यानास्तस्यासीद्ध्रायां गन्धर्वंगृहीता तमपृ-च्छाम कोऽसीति सोऽब्रवीत्कबन्ध ग्राथर्वग इति सोऽब्रवीत्पतज्जलं काप्यं याज्ञिकांश्र वेत्थ नु त्वं काप्य तत्सूत्रं येनायं च लोक: परश्च लोक: सर्वांश्च भूतानि संदृब्धानि भवन्तीति सोऽब्रवीत्पतज्जल: काप्यो नाहंतद्ब्रगवन्वेदेति सोऽब्रवीत्पतज्जलं काप्यं याज्ञिकांश्र वेत्थ नु त्वं काप्य तमन्तर्यानिमां य इमं च लोकं परं च लोकं सर्वांश्च भूतानि योडन्तरो यमयति सोऽब्रवीत्पतज्जल: काप्यो नाहं तद्ब्रगवन्वेदेति सोऽब्रवीत्पतज्जलं काप्यं याज्ञिकांश्र यो वैत्काप्य सूत्रं विद्यात्तं चान्तर्यानिमिति स ब्रह्मविद्लोकविद्देवविद्वेदविद् भूतविद्यात्मविद् सर्वविदिति तेभ्योऽब्रवित्तदं वेद तज्ज्ञेवं याज्ञवल्क्य सूत्रमविद्रांसं चान्तर्यानिमां ब्रह्मगवीरुदजसे मूर्धा ते विपतिष्यतीति वेद वा ग्रहं गौतम तत्सूत्रं तं चान्तर्यानिमिति यो वा इदं कश्चिद्ब्रूयाद्वेदेति यथा वेत्थ तथा ब्रूहीति १

3

6

3

स होवाच वायुरेगौतम तत्सूत्रं वायुना वै गौतम सूत्रेणायं च लोक: परश्च लोक: सर्वांश्च भूतानि संदृब्धानि भवन्ति तस्माद्वै गौतम पुरुषं प्रेतमहरुग्र्यस्तं सिष्टास्त्याज्ञानीनि वायुना हि गौतम सूत्रेण संदृब्धानि भवन्तीत्येवमेवैतद्याज्ञवल्क्यान्तर्यानिमां बूहीति २

3

6

4

यः पृथिव्यां तिष्ठन्पृथिवीं यं पृथिवी न वेद यस्य पृथिवी शरीरं यः पृथिवीमन्तरो यमयत्येष त ग्रात्मान्तर्यानिम्यमृतः ३ योडप्सु तिष्ठन्नपो यमपो न वेद विदुर्यस्याप: शरीरं योऽप्स्वन्तरो यमयत्येष त ग्रात्मान्तर्यानिम्यमृतः ४

3

6

5

योडग्रौ तिष्ठन्नग्रिं यमग्रिर्न वेद यस्याग्रिः शरीरं योडग्रिमन्तरो यमयत्येष त ग्रात्मान्तर्यानिम्यमृतः ५ योडन्तरिक्षे तिष्ठन्नन्तरिक्षं यमन्तरिक्षं न वेद यस्यांतरिक्षं शरीरं योडन्तरिक्षमन्तरो यमयत्येष त ग्रात्मान्तर्यानिम्यमृतः ६

3

6

6

यो वायौ तिष्ठन्नवायूं यं वायुर् न वेद यस्य वायुः शरीरं यो वायुमन्तरो यमयत्येष त ग्रात्मान्तर्यानिम्यमृतः ७ यो दिवि तिष्ठन्दिवं यं द्यौर्न वेद यस्य द्यौः शरीरं यो दिवमन्तरो यमयत्येष त ग्रात्मान्तर्यानिम्यमृतः ५

3

6

7

य ग्रादित्ये

९

तिष्ठन्नादियादन्तरो यमादित्यो न वेद यस्यादित्यः शरीरं य ग्रादित्यमन्तरो यमयत्येष त ग्रात्मान्तर्यााम्यमृतः

१०

यो दिशो तिष्ठन्दिशोऽन्तरो यं दिशो न विदुर्यस्य दिशः शरीरं यो दिशोऽन्तरो यमयत्येष त ग्रात्मान्तर्यााम्यमृतः

११

यश्चन्द्रतारकं न वेद यस्य चन्द्रतारकं शरीरं यश्चन्द्रतारकमन्तरो यमयत्येष त ग्रात्मान्तर्यााम्यमृतः

१२

य ग्राकाशे तिष्ठन्नाकाशे ग्रादन्तरो यमाकाशो न वेद यस्याकाशः शरीरं य ग्राकाशमन्तरो यमयत्येष त ग्रात्मान्तर्यााम्यमृतः

१३

यस्तमसि तिष्ठन्स्तमसोऽन्तरो यं तमो न वेद यस्य तमः शरीरं यस्तमोऽन्तरो यमयत्येष त ग्रात्मान्तर्यााम्यमृतः

१४

यस्तेजसि तिष्ठन्स्तेजसोऽन्तरो यं तेजो न वेद यस्य तेजः शरीरं यस्तेजोऽन्तरो यमयत्येष त ग्रात्मान्तर्यााम्यमृत इत्यधिदैवतमथाधिभूतम्

१५

यः सर्वेभ्यो भूतेभ्योऽन्तरो यं सर्वाणि भूतानि न विदुर्यस्य सर्वाणि भूतानि शरीरं यः सर्वाणि भूतान्यन्तरो यमयत्येष त ग्रात्मान्तर्यााम्यमृत इत्यधिभूतम्

१६

यः प्राणे तिष्ठन्प्राणादन्तरो यं प्राणो न वेद यस्य प्राणः शरीरं यः प्राणमन्तरो यमयत्येष त ग्रात्मान्तर्यााम्यमृतः

१७

यं वाचं न वेद यस्य वाक्शरीरं यो वाचमन्तरो यमयत्येष त ग्रात्मान्तर्यााम्यमृतः यश्नवृषितिष्ठन्श्रुतुषोऽन्तरो यं चतुर्ण वेद यस्य चतुः शरीरं यश्नवूरन्तरो यमयत्येष त ग्रात्मान्तर्यााम्यमृतः

१८

यः श्रोत्रे तिष्ठच्छ्रोत्रादन्तरो यं श्रोत्रं न वेद यस्य श्रोत्रं शरीरं यः श्रोत्रमन्तरो यमयत्येष त ग्रात्मान्तर्यााम्यमृतः

१९

यो मनसि तिष्ठन्मनसोऽन्तरो यं मनो न वेद यस्य मनः शरीरंयो मनोऽन्तरो यमयत्येष त ग्रात्मान्तर्यााम्यमृतः

२०

यस्त्वचि तिष्ठन्स्त्वचोऽन्तरो यं त्वड न वेद यस्य त्वक् शरीरं यस्त्वचमन्तरो यमयत्येष त ग्रात्मान्तर्यााम्यमृतः

२१

यो विज्ञाने तिष्ठन्विज्ञानादन्तरो यं विज्ञानं न वेद यस्य विज्ञानँ शरीरं यो विज्ञानमन्तरो यमयत्येष त ग्रात्मान्तर्यााम्यमृतः

२२

यँ रेतो न वेद यस्य रेतः शरीरं यो रेतोऽन्तरो यमयत्येष त ग्रात्मान्तर्यााम्यमृतोऽदृष्टो द्रष्टा ग्रश्रुतः श्रोता ग्रमतो मन्ता ग्रविज्ञातो विज्ञाता नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टा नान्योऽतोऽस्ति श्रोता नान्योऽतोऽस्ति मन्ता नान्योऽतोऽस्ति विज्ञातैष त ग्रात्मान्तर्यााम्यमृतोऽतोऽन्यदार्तं ततो होदालक ग्रारुणिरपारराम

२३

इति तृतीयााध्याये सप्तमं ब्राह्मणम्

ग्रथ ह वाचक्नव्यु वाच ब्राह्मणा भगवन्तो हन्ताहमिमं द्वौ प्रश्नौ पृच्छामितौ

१

चेन्ते वद्यति न वै जातु युष्माकमिमं कश्चिद्‌ब्राह्मणोऽपि जेतति पृच्छ गार्गीति १ सा होवाचाहं वै त्वा याज्ञवल्क्य यथा काश्यो वा वैदेहोयोग्रपुत्र उञ्चं धनुरधिज्यं कृत्वा द्वौ बाणवन्तौ सप्ततिव्याधीनौ हस्ते कृत्वोपोतिष्ठेदेवमेवाहं त्वा द्वाभ्यां प्रश्नाभ्यामुपोदस्थां तौ मे बूहीति पृच्छ गार्गीति २ सा होवाच यदूर्ध्वं याज्ञवल्क्य दिवो यदवाक्‌पृथिव्या यदन्तरा द्यावापृथिवी इमे यदूतं च भवद्यं भविष्यद्यच्चेति कस्मिस्तदोतं च प्रोतं चेति ३ सा होवाच यदूर्ध्वं गार्गि दिवो यदवाक्‌पृथिव्या यदन्तरा द्यावापृथिवी इमे यदूतं च भवद्यं भविष्यद्यच्चेति कस्मिस्तदोतं च प्रोतं चेति ४ सा होवाच नमस्तेऽस्तु याज्ञवल्क्य यो म एतां वयोचोऽपरस्मै धारयस्वेति पृच्छ गार्गीति ५ सा होवाच यदूर्ध्वं याज्ञवल्क्य दिवो यदवाक्‌पृथिव्या यदन्तरा द्यावापृथिवी इमे यदूतं च भवद्यं भविष्यद्यच्चेति कस्मिस्तदोतं च प्रोतं चेति ६ स होवाच गार्गि दिवो यदवाक्‌पृथिव्या यदन्तरा द्यावापृथिवी इमे यदूतं च भवद्यं भविष्यद्यच्चेति कस्मिन्नु खल्वाकाश ओतश्च प्रोतोश्वेति ७ स होवाचैतद्‌द्रं गार्गि ब्राह्मणा अभिवदन्त्य स्थूलमनसघहस्वंदीर्घमलोहितमस्नेहमच्छायमतमोम्बाख्यनाकाशमसृङ्‌मरसमगन्धमचक्षुष्कमश्रोत्रमवागमनोडनेतेजस्कमप्राणममुखममात्रमनन्तरम बाहं न तदश्नाति किंचन न तदश्नाति कश्चन ८ एतस्य वा अग्रद्ररस्य प्रशासनेऽ गार्गि सूर्याचन्द्रमसौ विधृतौ तिष्ठत एतस्य वा अग्रद्ररस्य प्रशासनेऽ गार्गि द्यावापृथिव्यौ विधृतौ तिष्ठत एतस्य वा अग्रद्ररस्य प्रशासनेऽ गार्गि निमेषा मुहूर्ता ग्रहोरात्रार्धमासा मासा ऋतवः संवत्सरा इति विधृतास्तिष्ठन्त्येतस्य वा अग्रद्ररस्य प्रशासनेऽ गार्गि प्राच्योऽन्या नद्यः स्यन्दन्ते श्वेतेभ्यः पर्वतेभ्यः प्रतोच्योऽन्या यां च दिशमनु वेतस्य वा अग्रद्ररस्य प्रशासनेऽ गार्गि ददतो मनुष्याः प्रशंसन्ति यजमानं देवा दर्वीं पितरोग्न्वायत्ताः ९ यो वा एतद्‌द्रं गार्ग्यविदित्वास्माल्लोकाज्जुहोति यजते तपस्तप्यते बहुनी वर्षसहस्राण्यनुदेवास्य तद्‌द्रवति यो वा एतद्‌द्रं गार्ग्यविदित्वास्माल्लोकात्प्रेति स कृपणोडथ यो एतद्‌द्रं गार्गि विदित्वास्माल्लोकात्प्रेति स ब्राह्मणः १० तद्धा गार्ग्येन्‍द्रं द्रष्ट्रं श्रोत्रमतं मन्त्रविज्ञातं विज्ञातृ नान्यदतोऽस्ति श्रोतृ नान्यदतोऽस्ति मन्तृ नान्यदतोऽस्ति विज्ञातृतेत्‌सदेव बहु मन्येध्वं यदस्मान्नमस्करोष मुच्येध्वं न वै जातु युष्माकमिमं

12

कश्विद्‌ब्रह्मोद्यं जेति ततो ह वाचक्नव्युपरराम । इति तृतीयाध्याये‌ष्टमं ब्राह्मणं ॥

अग्रथ हैनं विदग्धः शाकल्यः पप्रच्छ कति देवा याज्ञवल्क्येति स हेतयैव-निविदा प्रतिपेदे यावतो वैश्वदेवस्य निविधुच्यन्ते त्रयस्त्रिंश त्रि च शता त्रयस्त्रिंश त्रे च सहस्रेति ।

त्रयस्त्रिंशादित्योमिति होवाच कत्येव देवा याज्ञवल्क्येति त्रय इत्योमिति होवाच कत्येव देवा याज्ञवल्क्येति षडित्योमिति होवाच कत्येव देवायाज्ञवल्क्येति त्रय इत्योमिति होवाच कत्येव देवा याज्ञवल्क्येति द्वावित्योमिति होवाच कत्येव देवा याज्ञवल्क्येति

देवाः । याज्ञवल्क्येति । अर्ध इत्योमिति होवाच कत्येव देवा याज्ञवल्क्येत्येक इत्योमिति होवाच कतमे ते त्रयस्त्रिंश च शता त्रयस्त्रिंश च सहस्रेति १ स होवाच महिमान एवैषामते त्रयस्त्रिंशशत्क्वे देवाः इति कतमे ते त्रयस्त्रिंशदित्यष्टौ वसव एकादशरुद्रा द्वादशादित्यास्‍त एकत्रिंशदिन्द्रश्चैव प्रजापतिश्च त्रयस्त्रिंशाविति २ कतमे वसव इत्यपां नपात्रित्यश्चादित्यश्च हौश्रश्चन्द्रमाश्चान्तरिक्षं चैते वसव एतेषु हीदँ सर्वँ हितमिति तस्माद्वसव इति ३ कतमे रुद्रा इति दशेमे पुरुषे प्राणाः ।

आत्मैकादशस्ते यदास्माच्छरीरान्मर्त्यादुक्तामन्था रुदयन्ति तद्यद्रुद्रायन्ति तस्माद्रुद्रा इति ४ कतम आदित्या इति द्वादश वै मासाः संवत्सरस्यैते हीदँ सर्वमाददाना यन्ति ते यदिदँ सर्वमाददाना यन्ति तस्मादादित्या इति ५ कतम इन्द्रः । कतमः प्रजापतिरिति स्तनयित्नुरित्येवेन्द्रः । यज्ञः प्रजापतिरिति कतमः स्तनयित्नुः ।

कतमो यज्ञ इति पशव इति ६ कतमे षडित्यमिश्र पृथिवी च वायुश्चान्तरिक्षं चादित्यश्च द्यौश्चैते षडिति ७ कतमे ते त्रयो लोकाः । एते हि सर्वे षडिति ७ कतमेते त्रयो लोकाः । एते हि सर्वे षडिति । ७ कतमे त्री देवाः इतीम एव त्री लोका एपु हि सर्वे देवा इति कतमौ तौ देवावित्यन्नं चैव प्राणश्चेति कतमो‌ऽध्यर्ध इति योड्यँ पवत इति ५ तद्‌-हुर्यदयमेक इवैव पवते‌ऽथ कथमध्यर्ध इति यदैष सर्वमध्यारोहन्नध्यर्ध इति कतम एको देव इति प्राण इति स ब्रह्म त्यदित्यचक्षते ६ पृथिव्येक यस्स्यायतनममग्रिलोको मनोज्योतिर्यो वै तँ पुरुषँ विद्यात्सर्वस्यात्मनःपरायगँ स वै वेदिता स्यात् ।

याज्ञवल्क्य वेद वा ब्रह्मँ तँ पुरुषँ सर्वस्यात्मनःपरायगँ स वै वेदिता स्यात् । पूरुषः स एष वदैव शाकल्य तस्य काम यस्यायतनँ हृदयं लोको मनोज्योतिर्यो वै तँ पुरुषँ विद्यात्सर्वस्यात्मनःपरायगँ स वै वेदिता स्यात् । एव यस्यायतनँ लोको मनो ज्योतिर्यो वै तँ पुरुषँ विद्यात्सर्वस्यात्मनःपरायगँ स वै वेदिता स्यात् । परायगँ स वै वेदिता स्यात् ।

11

परायगां यमात्थ य एवायं काममयः पुरुषः स एष वदैव शाकल्य तस्य का देवतेति स्त्रिय इति होवाच ११ रूपारायेव यस्स्यायतनं चक्षुर्लोको मनोज्योतिर्यों वै तं पुरुषं विद्यात्सर्वस्यात्मनः परायगां स वै वेदिता स्तात् । याजवल्क्य वेद वा ग्रहं तं पुरुषँ सर्वस्यात्मनः परायगां यमात्थ य एवासावादित्ये पुरुषः स एष वदैव शाकल्य तस्य का देवतेति सत्यमिति होवाच १२ ग्रोकाश एव यस्यायतनं श्रौत्रं लोको मनो ज्योतिर्यों वै तं पुरुषं विद्यात्सर्वस्यात्मनः परायगां स वै वेदिता स्यात् । याजवल्क्य वेद वा ग्रहं तं पुरुषँ सर्वस्यात्मनः परायगां यमात्थय एवायँ श्रौत्रः प्रतिश्रुत्कः पुरुषः स एष वदैव शाकल्य तस्य का देवतेति दिश इति होवाच १३ तम एव यस्यायतनं हृदयं लोको मनोज्योतिर्यों वै तं पुरुषं विद्यात्सर्वस्यात्मनः परायगाँस वै वेदिता स्यात् । याजवल्क्य वेद वा ग्रहं तं पुरुषँ सर्वस्यात्मनः परायगां यमात्थ य एवायं छायामयः पुरुषः स एष वदैव शाकल्य तस्य का देवतेति मृत्युरीरिति होवाच १४ रूपारायेव यस्यायतनं चक्षुर्लोको मनोज्योतिर्यों वै तं पुरुषं विद्या-त्सर्वस्यात्मनः परायगां स वै वेदिता स्यात् । याजवल्क्य वेद वा ग्रहं तं पुरुषँ सर्वस्यात्मनः परायगां यमात्थ य एवायमादर्शे पुरुषः स एष वदैव शाकल्य तस्य का देवतेत्यसुरिति होवाच १५ ग्राप एव यस्यायतनं हृदयं लोको मनो ज्योतिर्यों वै तं पुरुषं विद्यात्सर्वस्यात्मनः परायगां स वै वेदिता स्याद्याजवल्क्यवेद वा ग्रहं तं पुरुषँ सर्वस्यात्मनः परायगां यमात्थ य एवायमप्सु पुरुषः स एष वदैव शाकल्य तस्य का देवतेति वरुण इति होवाच १६ रेत एव यस्यायतनं हृदयं लोको मनोज्योतिर्यों वै तं पुरुषं विद्या-त्सर्वस्यात्मनः परायगां स वै वेदिता स्याद्याजवल्क्य वेद वा ग्रहं तं पुरुषँ सर्वस्यात्मनः परायगां यमात्थ य एवायं पुत्रमयः पुरुषः स एष वदैव शाकल्य तस्य का देवतेतिप्रजापतिरिति होवाच १७ शाकल्येति होवाच याजवल्क्य-स्त्वाँ स्विदिमे ब्राह्मणा ऋज्झावादयन्त्यकर्ताः इति १५ याजवल्क्येति होवा-चशाकल्यो यदिṄ कुणपझालानां ब्राह्मणान्त्यवादीः कि ब्रह्म विद्वानिति दिशो वेद सदेवाः सप्रतिष्ठा इति यदिṄशो वेत्थ सदेवाः सप्रतिष्ठाः १६ किं देवतो-ऽस्यां प्राच्यां दिश्यसीत्यादित्ये देवत इति स आदित्यः कश्मिन्नप्रतिष्ठित इति चक्षुषीति कश्मिन्नु चक्षुः प्रतिष्ठितमिति रूपेष्विति चक्षुषा हि रूपाणि पश्य-तिकस्मिन्नु रूपाणि प्रतिष्ठितानीति हृदय इति होवाच हृदयेन हि रूपाणि जानातिहृदये ह्येव रूपाणि प्रतिष्ठितानि भवन्तीत्येवमेवैतद्याज्ञवल्क्य २०

21

किंदेवतोऽस्मां ददृश्यायां दिश्यसीति यमदेवत इति स यमः कस्मिन्प्रतिष्ठित इति यज्ञ इति कस्मिन्नु यज्ञः प्रतिष्ठित इति दक्िष्णा प्रतिष्ठितेति श्रद्धायामिति यदा ह्येव श्रद्धातेथ ददाति श्रद्धां जानाति हृदये ह्येव श्रद्धा प्रतिष्ठिता भवतीत्येवमेवैतद्याज्ञवल्क्य २१

22

किंदेवतोऽस्या प्रतिच्या दिश्यसीति वरुणदेवत इति स वरुणः कस्मिन्प्रतिष्ठित इति रेतसि प्रतिष्ठिता इति रेतसीति कस्मिन्नु रेतः प्रतिष्ठितमितिहृदय इति तस्मादपि प्रतिरूपं जातमाहुर्हृदयादिव सृमो हृदयादिव निर्मित इति हृदये ह्येव रेतः प्रतिष्ठितं भवतीत्येवमेवैतद्याज्ञवल्क्य २२

23

किंदेवतोऽस्यामुदीच्या दिश्यसीति सोमदेवत इति स सोमः कस्मिन्प्रतिष्ठित इति दीक्षायामिति कस्मिन्नु दीक्षा प्रतिष्ठितेति सत्य इति तस्मादपि दीक्षितमाहुः सत्यं वदेति सत्ये ह्येव दीक्षा प्रतिष्ठितेति कस्मिन्नु सत्यं प्रतिष्ठितमिति हृदय इति होवाच हृदयेन हि सत्यं जानाति हृदये ह्येव सत्यं प्रतिष्ठितं भवतीत्येवमेवैतद्याज्ञवल्क्य २३

24

किंदेवतोऽस्यां ध्रुवायां दिश्यसीति वाचि देवत इति सोग्रि:कस्मिन्प्रतिष्ठित इति वाचीति कस्मिन्नु वाक् प्रतिष्ठितेति हृदय इति कस्मिन्नुहृदयं प्रतिष्ठितमिति २४

25

ग्रहल्लेकेतिहोवाच याज्ञवल्क्यो यत्रैतद्यत्रास्मन्मन्यासै यद्यचेतद्यत्रास्मत्स्यच्छ्वानो वैनदद्यु-व्योंसि वैनद्विमध्नीरन्निति २५ कस्मिन्नु त्वं चात्मा च प्रतिष्ठितौ स्थ इति प्राण इति कस्मिन्नु प्राणः प्रतिष्ठित इत्यपान इति कस्मिन्न्वपानः प्रतिष्ठित इत्युदान इति कस्मिन्नूदानः प्रतिष्ठित इति समान इति स एष नेतिनेत्यात्मगृद्यो न हि गृह्यतेऽशीर्यो न हि शीर्यतेऽसङ्गो

न हि सज्ज्यतेsसङ्गो न व्यथते न रिष्यति । एतान् नृष्ठावायतनान्यृष्ठा लोका ऋष्ठा देवा ऋष्ठा: पुरुषा:स यस्तान्पुरुषान्निरुह रुधा प्रस्युद्यात्क्रमतं त्वौपनिषदं पुरुषं पृच्छामि तं चेन्ते नविवद्यसि मूर्धा ते विपतिष्यतीति । तं ह न मेने शाकल्यस्तस्मै ह मूर्ध्नोविपपातापि हास्य परिमोषिणोऽस्थीन्यपजह-रत्न्यनन्यमाना: २६

27

तांहैतैः श्लोकैः पप्रच्छ । यथा वृक्षो वनस्पतिस्तथा पुरुषोsमृशा । तस्य लोमानी पर्णानि त्वगसि रधिरं प्रस्रव्दि त्वच उतपत्तः । तस्मात्तदातृणशात्प्रैति

3

तृतीयोऽध्याय:

रसो वृक्षादिवाहतस्त् । माॅ्सान्नस्य शकराग्नि किनाटं स्ताव तत्स्थिरम् । ग्रस्थीन्यन्तरतो दारूणि मज्जा मज्जोपमा कृता । यद्वृक्षो वृक्षो रोहति मूलान्नवतरः पुनः । मृत्योः स्विन्मृत्युनातृक्षः कश्मान्मूलात्प्ररोहति । रेतस इति मा वोचत जीवतस्तत्प्रजायते । धानारुह इव वै वृक्षोऽझसा प्रेत्य संभवः । यत्समूलमावृहेयुर्यृदं न पुनराभवेत् । मृत्युः स्विन्मृत्युनातृक्षः कश्मान्मूलात्प्ररोहति । जीव एव न जायते को न्वै जनयत्पुनः । विज्ञानमानन्दं ब्रह्म रातिदातुःपरायणं तिष्ठमानस्य तद्विद इति २५

4

चतुर्थोऽध्यायः

ॐ जनको ह वैदेह ग्रासां चक्रेडथ ह याज्ञवल्क्य ग्रावब्राज । तं होवाच याज्ञवल्क्य किमर्थमचारिः पशूनिच्छन्नधनन्तानिति । उभयमेव सम्राडिति होवाच । यत्ते कश्चिद्ब्रवीतच्छश्वामेल्यब्रवीने जिल्हा शेलिनिर्वाग्वै ब्रह्मेति यथा मातृमान्पितृमानाचार्यवान्बूयाततथा तच्छैलिनिरब्रवीद्ग्राग्वै ब्रह्मेत्यवदतो हि किं स्यादित्यब्रवीतु ते तस्यायतनं प्रतिष्ठां न मे ब्रवोविदित्येकपाद्रा एतत्सम्राडिति स वै नो बूूहि याज्ञवल्क्य । वागेवायतनमाकाशः प्रतिष्ठा प्रज्ञेत्यनुपासीत । का प्रज्ञता याज्ञवल्क्य वागेव सम्राडिति होवाच । वाचा वै सम्राडवस्थुः प्रज्ञायत ऋग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदोऽथर्वाङ्गिरस इतिहासः पुराणंविद्या उपनिषः श्लोका: सूत्राण्यनुव्याख्यानानि व्याख्यानानि॰ष्टं हुतमाशितम्पायितमयं च लोकः परश्च लोकः सर्वाणि च भूतानि वाचैव सम्राप्नुवन्ते वाग्वै सम्राट्परमं ब्रह्म नैनं वाग्जहाति सर्वाण्येनं भूतान्यभिच्छरन्ति देवो भूत्वा देवान्येति य एवं विद्वाननदुपास्ते । हस्त्यृषभं सहस्रं ददामीति होवाच जनको वैदेहः । स होवाच याज्ञवल्क्यः पिता मे डमन्यत नानुशिष्य हरेऽति २ यदेव ते कश्चिद्ब्रवीतच्छश्वामेल्यब्रवीने जिल्हा शेलिनिर्वाग्वै ब्रह्मेति यथा मातृमान्पितृमानाचार्यवान्बूयाततथा तच्छौल्बायनोऽब्रवीत्प्रागो वै ब्रह्मेति यथा मातृमान्पितृमानाचार्यवान्बूयाततथा तच्छौल्बायनोऽब्रवीत्प्राणो वै ब्रह्मेति प्राणातो हि किं स्यादित्यब्रवीतु ते तस्यायतनं प्रतिष्ठां न मे ब्रवोविदित्येकपाद्रा एतत्सम्राडिति स वै नो बूूहि याज्ञवल्क्य प्राग एवायतनमाकाशः प्रतिष्ठा प्रियामित्येनदुपासीत का प्रियता

याज्ञवल्क्य प्राण एव सम्राडिति होवाच प्राणस्य वै सम्राट्कामायायाज्यं याजयत्यप्रतिगृह्णास्यप्रतिगृह्हात्यपि तत्र वधा-शब्दं भवति यां दिशमेति प्राणस्यैव सम्राट्कामाय प्राणो वै सम्राट्परमं ब्रह्म नैनं प्राणो जहाति सर्वाण्येनं भूतान्यभिक्षरन्ति देवाो भूत्वा देवान्प्रेति य एवं विद्वानेतदुपास्ते हस्त्यृषभाँ सहस्रं ददामीति होवाच जनको वैदेह: स होवाच याज्ञवल्क्य: पिता मेsमन्यत नाननुशिष्य हरेत इति ३ यदेव ते काशिद-ब्रवीतच्छ्रवामेत्यब्रवीन्तं बर्ह्मैतियथा मातृमान्पितृमानाचार्यवान्बूयाततथा तद्वार्षोडब्रवीद्च्छ्रोतुर्वे ब्रह्मेत्यपश्यतो हि किँ स्यादित्यब्रवीतु ते तस्यायतनं प्रतिष्ठां न मेsब्रवीदित्येकपाद्रा एतत्सम्राडिति स वै नो बूूहि याज्ञवल्क्य चतुरेवायतनमाकाश: प्रतिष्ठा सत्यमित्येनदुपासीत का सत्यता याज्ञवल्क्य चतुरेव सम्राडिति होवाच चक्षुषा वै सम्राट्पश्य-न्तमाहरदाच्छीरिति स ग्राहाद्राचामिति तत्तस्यं भवति चतुर्वेसम्राट्परमं ब्रह्म नैनं चक्षुर्जहाति सर्वाण्येनं भूतान्यभिक्षरन्ति देवाो भूत्वा देवान्प्रेति य एवं विद्वानेतदुपास्ते हस्त्यृषभाँ सहस्रं ददामीति होवाच जनको वैदेह: स होवाच याज्ञवल्क्य: पिता मेsमन्यत नाननशिष्यहरेत इति ४ यदेव ते काशिद-ब्रवीतच्छ्रवामेत्यब्रवीन्तं गर्दभीविपीतो भारद्वाज: श्रोत्रं वै ब्रह्मोति यथा मातृमान्पितृमानाचार्यवान्बूयाततथा तद्वार्षडब्रवीद्च्छ्रोतृं वै ब्रह्मेत्यपश्यतो हि किँ स्यादित्यब्रवीतु ते तस्यायतनं प्रतिष्ठां न मेsब्रवीदित्येकपाद्रा एतत्सम्राडिति स वै नो बूूहि याज्ञवल्क्य श्रोत्रमेवायतनमाकाश: प्रतिष्ठान्त इत्येनदुपासीत कानत्ता याज्ञवल्क्य दिश एव सम्राडितिहोवाच तस्माद्वै सम्राडपि यां कां च दिशं गच्छति नैवास्या ग्रन्थं गच्छत्यन्ता हि दिशो दिशो वै सम्राट्श्रोत्रं वै सम्राट्परमं ब्रह्म नैनं श्रोत्रं जहानि सर्वाण्येनं भूतान्यभिक्षरन्ति देवाो भूत्वा देवान्प्रेति य एवं विद्वानेतदुपास्ते हस्त्यृषभाँ सहस्रं ददामीति होवाच जनको वैदेह: स होवाच याज्ञवल्क्य: पिता मेsमन्यत नाननुशिष्य हरेत इति ४ यदेव तेकाशिदब्रवीतच्छ्रवामेत्यब्रवीन्तं सत्याकामो जाबालो मनो वै ब्रह्मोति यथा मातृमान्पितृमानाचार्यवान्बूयाततथा तज्जाबालोडब्रवीन्मनो वै ब्रह्मेत्यमन सो हि किँ स्यादित्यब्रवीतु ते तस्यायतनं प्रतिष्ठां न मेsब्रवीदित्येकपाद्रा एतत्सम्राडिति स वै नो बूूहि याज्ञवल्क्य मन एवायतनमाकाश: प्रतिष्ठान्द इत्येनदुपासीत काननता याज्ञवल्क्य मन एव सम्राडिति होवाच मनसा वै सम्राडिस्त्रयमभिहार्यते तस्यां प्रतिरूप: पुत्रो

जायते स ग्रानन्दोमनो वै सम्राट् परमं ब्रह्म नैनं मनो जहाति सर्वङ्गयेनं भूतान्यभिचरन्ति देवो भूत्वा देवानेत्येति य एवं विद्वानेतदुपास्ते हस्त्यृषभं सहस्रं ददामीति होवाच जनको वैदेहः स होवाच याज्ञवल्क्यः पिता मेsमन्यत नाननुशिष्य हरेतेति ६ यदेव ते कश्चिद्ब्रवीतच्चृण्गावामेत्यब्रवीन्मे विद- ग्धःशाकल्यो हृदयं वै ब्रह्मेति यथा मातृमान्पितृमानाचार्यवान्ब्रूयात्तथा तच्छृण्वडीब्रवीद्ये व ब्रह्मेति हृदयस्य हि वि क स्थादित्यब्रवीतु तस्यायतनं प्रतिष्ठां न मेsब्रवीदीयेकपाद्वा एतस्याम्राडिति स वै नो बूढि याज्ञवल्क्य हृदयमेवायतनमाशः प्रतिष्ठा स्थितिरित्येनदुपासीत का स्थितता याज्ञवल्क्य हृदयमेव सम्राडिति होवाच हृदयं वै सम्राट्सर्वेषां भूतानां प्रतिष्ठा हृदये ह्येव सम्राट्सर्वाणि भूतानि प्रतिष्ठितानि भवन्ति हृदयं वै सम्राट्परमं ब्रह्म नैनं हृदयं जहाति सर्वङ्गयेनं भूतान्यभिचरन्ति देवो भूत्वा देवानेत्येति य एवं विद्वानेतदुपास्ते हस्त्यृषभं सहस्रं ददामीति होवाच जनको वैदेहः स होवाच याज्ञवल्क्यःपिता मेsमन्यत नाननुशिष्य हरेतेति ७

ॐ जनको ह वैदेहः कूर्चादुपावसर्पन्नुवाच नमस्तेऽस्तु याज्ञवल्क्यानु माशा- धीति स होवाच यथा वै सम्राड्महान्तमध्वानमेष्यन्न्रथं वा नावं वा समाददीतैवमेवैताभिरुपनिषद्धिः समाहितात्मास्येवं वृन्दारक ग्राऽहयः सन्नधीतवेद उत्तोপনिषत्क इतो विमुच्यमानः क्व गमिष्यसीति नाहं तद्रगव्नेद यत्र गामिष्यामीत्यथ वै तेऽहं तद्वद्यामि यत्र गमिष्यसीति ब्रवीतु भगवानीति १ इन्धो ह वै नामैष योऽयं दद्योदक्न्नपुरुषस्तं वा एतमिन्धँ सन्तमिन्द्र इत्याचक्षते परोक्षेणैव परोक्षप्रिया इव हि देवाः प्रत्यक्षद्विषः २ स्रथैतद्रामेsन्नाग्नि पुरुषरूपमपश्यास्य पत्नी विराट्तयोरेप सँस्तावो य एषोऽन्तर्हृदय आकाशोऽथेनयोरितदन्नं य एषोऽन्तर्हृदये लोहिततपिरोदक्थेनयोरितत्प्रावरणस्यां यदेतदन्तर्हृदये जालकमिवाथैनयोरेषा सृष्टिः संचारणी येषा हृदयादूर्ध्वा नाड्यु-च्छ्राति यथा केशः सहस्रधा भिन्न एवमस्यैता हिता नाम नाड्योऽन्तर्हृदये प्रतिष्ठिता भवन्त्येताभिरवा एतदास्रवति तस्मादेष प्रविच्छाहारतर इवैव भवत्यस्माच्छरीरादात्मनः ३ तस्य प्राची दिक्प्राणः प्राणो दिशो दिगुद्गणः

४

द्वितीय ब्राह्मणम्

३

प्राणा ऊर्ध्वा दिगूर्ध्वाः प्राणा अग्राची दिगग्राणः प्राणा सर्वा दिशः सर्वे प्राणाः स एष नेतिनेत्यात्मागृहो न हि गृह्यतेडशीर्यो न हि शीर्यते डसृजो नहि सृज्यते डसितो न व्यथते न ऋषत्यभयं वै जनक प्राप्नो डसीति होवाच याज्ञवल्क्यः । स होवाच जनको वैदेहो डभयं त्वा गच्छतात्पूर्व याज्ञवल्क्य यो नो भगवन्नभयं वेदयसे नमस्तेऽस्त्वमेव विदेहा ग्रायमहमस्मि ॥

४

द्वितीय ब्राह्मणम्

१

जनकँ ह वैदेहँ याज्ञवल्क्यो जगाम स मेनेऽन वदिष्य इत्यथ ह यज्ञनकश्व वैदेहो याज्ञवल्क्येऽग्रिहोत्रे समूदाते तस्मै ह याज्ञवल्क्यो वरँ ददौ स ह कामप्रश्नमेव वव्रे तँ हास्मै ददौ तँ ह सम्राडेव पूर्व पप्रच्छ ॥

४

द्वितीय ब्राह्मणम्

२

याज्ञवल्क्य-किंज्योतिरयं पुरुष इति । ग्रादित्यज्योतिः सम्राडिति होवाचादित्येनैवायँ ज्योतिषास्ते पल्ययते कर्म कुरते विपल्येतीत्येवमेवैतद्याज्ञवल्क्य ॥

४

द्वितीय ब्राह्मणम्

३

ग्रस्तमित आदित्ये याज्ञवल्क्य चन्द्रमस्यस्तमिते किंज्योतिरेवायँ पुरुष इति चन्द्रमैवास्य ज्योतिभवतीति ज्योतिषास्ते पल्ययते कर्म कुरते विपल्येतीत्येवमेवैतद्याज्ञवल्क्य ॥

४

द्वितीय ब्राह्मणम्

४

ग्रस्तमित आदित्ये याज्ञवल्क्य चन्द्रमस्यस्तमिते किंज्योतिरेवायँ पुरुष इत्यग्रिरेवास्य ज्योतिभवतीत्यग्निना वै ज्योतिषास्ते पल्ययते कर्म कुरते विपल्येतीत्येवमेवैतद्याज्ञवल्क्य ॥

४

द्वितीय ब्राह्मणम्

५

ग्रस्तमित आदित्ये याज्ञवल्क्य चन्द्रमस्यस्तमितेऽग्नौ वागेवास्य ज्योतिभवतीति वाचे वै ज्योतिषास्ते पल्ययते कर्म कुरते विपल्येतीति तस्माद्धे सम्राडपि यत्र स्वः पाणिर्निर्णीयातै ग्रथ यत्र वागुद्यृत्त्युपैव तत्र न्येतीत्येवमेवैतद्याज्ञवल्क्य ॥

४

द्वितीय ब्राह्मणम्

६

ग्रस्तमित आदित्ये याज्ञवल्क्य चन्द्रमस्यस्तमितेऽग्नौ शान्तेऽपि वाचे ज्योतिरेवास्य ज्योतिभवतीत्यात्मनैवास्य ज्योतिभवतीत्यात्मना वै ज्योतिषास्ते पल्ययते कर्म कुरते विपल्येतीति ॥ कतम आत्मेति । विज्ञानमयः प्राणेषु हृद्यन्तर्ज्योतिः पुरुषः स समानः सन्नुभौ लोकावनुसंचरति ध्यायतीव लेलायतीव स हि स्वप्नो भूत्वेमँ लोकमतिक्रामति मृत्यो रूपाणि ॥

४

द्वितीय ब्राह्मणम्

७

७ स वा एष पुरुषो जायमानः शरीरमभिसंपद्यमानः पाप्मभिः संसृज्यते स उत्क्रामन्न्रियमानाः पाप्मनो विजहाति ॥

४

द्वितीय ब्राह्मणम्

८

तस्य वा एतस्य पुरुषस्य द्वे एव स्थाने भवत इदँ च परलोकस्थानँ च सन्ध्यँ तृतीयँ स्वप्नस्थानँ तस्मिन्सन्ध्ये स्थाने तिष्ठन्नेते उभे स्थाने पश्यति इदँ च परलोकस्थानँ च ॥

४

द्वितीय ब्राह्मणम्

च । ग्रथ यथाक्रमोऽयं परलोकस्थाने भवति तमाक्रममाक्रम्योऽभयानपन्नच ॥

11

ग्रानन्दांशं पश्यति स यत्र प्रस्वपित्यस्य लोकस्य सर्वावतो मात्रामपादाय स्वयं विहत्य स्वयं निर्माय स्वेन भासा स्वेन ज्योतिषा प्रस्वपित्यत्रायं पुरुष: स्वयं ज्योतिर्भवति ॥ न तत्र रथा न रथयोगा न पन्थानो भवन्त्यथ रथानर्थ-योगान्पथ: सृजते न तत्रानन्दा मुद: प्रमुदो भवन्त्यथानन्दान्मुद: प्रमुद: सृजते न तत्र वेशान्ता: पुष्करिष्य:स्ववन्तो भवन्त्यथ वेशान्तपुष्करिषी: स्ववन्ती: सृजते से हि कर्ता ॥ तदेतत् श्लोको भवanti । स्वप्नेन शारीरमभिप्रहत्यासुम्सुमानभिचाकशीति ॥ शुक्रमादाय पुनरैति स्थानं हिरण्मय: पुरुष एकहंस: ११ प्राज्ञेन रत्तन्नवरं कुलायं बहिष्कुलायादमृतत्वशरित्वा । स ईयतेsडमृतो यत्र कामं हिरण्मय: पुरुष एकहंस: १२ स्वप्रान्त उद्दावचमीमानो रूपाणि देव: कुरुते बहूनि । उतेव सीभि: सह मोदमाने जतदुतेवापि भयानि पश्यन् कुरुते बहूनि ।

13

ग्राराममस्य पश्यन्ति न तं पश्यति कश्चनेति । तं नायतं बोधयेदित्याह: दुर्भिषज्यं हasmai भवति यमेष न प्रतिपद्यते । ग्रथो स्वल्वाहर्जागरितदेश एवास्येष इति यानि होव जाग्रत्पश्यति तानि सुप्त इत्यत्रायं पुरुष: स्वयंज्योतिर्भवति सोsडहं भगवते सहसं ददाम्यत ऊर्ध्वं विमोक्ष्यायैव ब्रूहीति १४ स वा एष एतस्मन्संप्रसादे रत्वा चरित्वा दृष्ट्वैव पुरं च पापं च पुन: प्रतिन्यायं प्रतियोन्जाद्रवति स्वप्रायैव स यत्तत्र किंचित्पश्यत्यानन्वागतस्तेन भवत्यसज्जोह्यायं पुरुष इत्येवमेवैतद्याज्ञवल्क्य सोsडहं भगवते सहसं ददाम्यत ऊर्ध्वं विमोक्ष्यायैव ब्रूहीति १५ स वा एष एतस्मिन्बुद्धान्ते रत्वा चरित्वा दृष्ट्वैव पुरयं च पापं च पुन: प्रतिन्यायं प्रतियोन्जाद्रवति स्वप्रान्तायैव १७ तद्यथा महामत्स्य उभे कूलेsनुसंचरत पूर्वं चापरं चैवमेवायं पुरुष एतावुभावन्तावनुसंचरति स्वप्रान्तं च बुद्धान्तं च १५ तद्याथास्म-न्नाकाशश्येनो वा सुपर्णो वा विपरिपत्य श्रान्त: संहत्य पत्त्नी: संलयायैव ध्रियत एवमेवायं पुरुष एतस्मा ग्रन्ताय धावति यत्र सुप्तो न कंचन कामं कामयते न कंचन स्वप्नं पश्यति १६ ता वा ग्रस्यैता हिता नाम नाड्यो यथा केश: सहस्रधा भिन्नस्तावाशिमा तिष्ठन्ति शक्लस्य नीलस्य पिङ्गलस्य हरितस्य लोहितस्य पूर्ग्रा ग्रथ यत्रैनं जिनन्तीव हस्तीव विच्छाययतिगर्तमिव पतति यदेव जाग्रद्रयं पश्यति तदत्राविद्यया मन्यतेsडथ यत्र देव इव

20

राजेवाहमेवेदं सर्वोडस्मीति मन्यते सोऽस्य परमो लोकः तद्वा ग्रस्यैतदतिच्छन्दा ग्रपह्तपाप्माभयं रूपम् । तद्यथा प्रियया स्त्रिया संपृ- षक्तो न बाह्यं किंचन वेद नान्तरमेवमेवायं पुरुषः प्राज्ञेनात्मना संपरिष्वक्तो न बाह्यं किंचन वेद नान्तरं तद्वा ग्रस्यैतदात्मकाममात्मकामम् रूपं शोका- न्तरम् २१

21

ऋत्र पितापिता भवति मातामाता लोका ऋलोका देवा ऋदेवा वेदा ऋवेदा ग्रवेदाः । ऋत्र स्तेनोऽस्तेनो भवति भूःशोभूःशोभूशौ चोरिडोलौचोरिडोलः पौल्कसोऽपौल्कसः श्रमोऽश्रमश्रास्तापसोऽतापसोऽन्वागतं पुय्येनानन्वागतं पापेन तीर्यो हि तदा सर्वाच्छोकोऽनृदयस्य भवति २२

22

यद्वै तन्न पश्यति पश्यन्वै तन्न पश्यति न हि द्रष्टुर्दृष्टेर्विपरिलोपो विद्यते ऽविनाशित्वात् न तु तद्दितीयमस्ति ततोडन्यद्विभक्तं यत्पश्येत् २३ यद्वौ तन्न जिघ्रति जिघ्रन्न्वै तन्न जिघ्रति न हि घ्रातुः घ्राणेर्विपरिलोपो विद्यते ऽविनाशित्वान्न तु तद्दितीयमस्ति ततोडन्यद्विभक्तं यज्जिघ्रेत्

23

यद्रै तन्न रसयते रसयन्न्वै तन्न रसयते न हि रसयितु- र्सतेर्विपरिलोपो विद्यते ऽविनाशित्वान्न तु तद्दितीयमस्ति ततोडन्यद्विभक्तं यद्रसयेत् २४ यद्रै तन्न वदति वदन्वै तन्न वदति न हि वक्तुर्वाचेर्विपरिलोपो विद्यते ऽविनाशित्वात् न तु तद्दितीयमस्ति ततोडन्यद्विभक्तं यद्वदेत् २६

24

तन्नशृणोति श्रृण्वन्न्वै तन्न शृणोति न हि श्रोतुः श्रुतेर्विपरिलोपो विद्यते ऽविनाशित्वात् न तु तद्दितीयमस्ति ततोडन्यद्विभक्तं यच्छृणुयात् २७ यद्वै तन्न मनुते मन्वानो वै तन्न मनुते न हि मन्तुर्मतेः विपरिलोपो विद्यते ऽविनाशित्वान्न तु तद्दितीयमस्ति ततोडन्यद्विभक्तं यन्मन्वीत २८

25

यद्वै तन्न स्पृशति स्पृशन्वै तन्न स्पृशति न हि स्प्रष्टुः स्पर्शेर्विपरिलोपो विद्यते ऽविनाशित्वात् न तु तद्दितीयमस्ति ततोडन्यद्विभक्तं यत्स्पृशेत् २९ यद्वै तन्न विजानाति विजानन्न्वै तन्न विजानाति न हि विज्ञातुर्विज्ञातेर्विपरिलोपो विद्यते ऽविनाशित्वात् न तु तद्दितीयमस्ति ततोडन्यद्विभक्तं यद्विजानीयात् ३०

26

स्यात्तत्रान्योऽन्यत्पश्येदन्योऽन्यज्जिघ्रेदन्योऽन्यद्रसयेदन्योऽन्यद्वदेदन्योऽन्यच्छृणुयादन्योऽन्यन्मन्वीतान्योऽन्यत्स्पृशेदन्योऽन्यद्विजानीयात् ३१ सलिल एको द्रष्टद्रैतो भवत्येष ब्रह्मलोकः सम्राडिति हैनमनुशशास याज्ञवल्क्य एषास्य परमा गतिरेषास्य परमा संपदेषोडस्य परमो लोक एषोडस्य परम आनन्द एतस्यैवानन्दस्यान्यानि भूतानि मात्रामुपजीवन्ति ३२

27

स यो मनुष्याणां राद्धः समृद्धो भवत्यनेषामधि पति: सर्वैर्मानुष्यकैर्भोगैः संपन्नतमः स मनुष्याणां परम आनन्दोऽथ ये शतं मनुष्याणामानन्दाः स एकः पितॄणां जितलोक-

33 (३३)

३

३

३३

नामानन्दोऽथ ये शतं पितॄन् जितलोकानामानन्दा: स एक: कर्मदेवानामानन्दो ये ग्रानन्दोऽथ ये शतं गन्धर्वलोक ग्रानन्दा: स एक: ग्राजानदेव-नामानन्दो य॒श्श्रोत्रियोऽवृजिनोऽकामहतोऽथ ये शतमाजानदेवानामानन्दा: स एक: प्रजापतिलोक ग्रानन्दो य॒श्श्रोत्रियोऽवृजिनोऽकामहतोऽथ ये शतं प्रजापतिलोक ग्रानन्दा: स एको ब्रह्मलोक ग्रानन्दो य॒श्श्रोत्रियोऽवृजिनोऽकामहतोऽथेष एव परम ग्रानन्द एष ब्रह्मलोक: सम्प्राड्‌डति होवाच याज्ञवल्क्य: सोऽहं भगवते सहस्रं ददाम्यत ऊर्ध्वं विमोक्षायैव भूहीत्यत्र ह याज्ञवल्क्यो विभयां चकार मेधावी राजा सर्वेभ्योमान्तेभ्य उदरोत्सीदति

३

३

३४

तद्यथान: सुसमाहितमुत्सर्ज्ज्याया-देवमेवायं शारीर आत्मा प्राज्ञेनात्मनावारूढ उत्सर्ज्जन्यति यत्रैतदूर्ध्व-च्छ्वासी भवति इदमेव तद्वथाम्रे वोदुम्बरं वा पिप्पलं वा बन्धनात्प्रमुच्यत एवमेवायं पुरुष एष्योऽभ्य: सम्प्रमुच्य पन्था: प्रतिनीयम्प्रतियोन्याद्रवति प्राणायैव

३

३

३५

तद्यथा राजानं प्रतियासन्तमुग्रम्: प्रत्येनस: सूतग्रामरयोडभिसमायन्त्येवमेवममात्मानमन्तकाले सर्वे प्राणा ग्रभिसमा-यन्ति यत्रैतदूर्ध्वोऽच्छ्वासी भवति

३

३

१

स यत्रायमात्माबलं न्येत्य संमोहमिव न्येत्यथैनमेतास्तेजोमात्रा: समभ्याददातो हृदयमेवान्ववक्रामति स यत्रैष चान्दुष:पुरुष: पराङ्पश्यवतेतऽथारूप्यो भवति १ एकीभवति न पश्यतीत्याहुरेकीभवति न रसयत इत्याहुरेकीभवति न वदतीत्याहुरेकीभवति न शृणोतीत्याहुरेकीभवति न मनुत इत्याहुरेकीभवति न स्पृशतीत्याहुरेकीभवति न विजानातीयत्याहुस्तस्य हैतस्य हृदयस्याग्रं प्रद्योतते तेन प्रद्योतैने ष ग्रात्मा निष्क्रामति चक्षुषो वा मूर्ध्नो वान्येभ्यो वा शरीरदेशेभ्यस्तमुत्क्रामति प्राणमनूत्क्रामन्तं सर्वे प्राणा अनूत्क्रामन्ति स विज्ञानो भवति

2

सविज्ञानमेवान्ववक्रामति । तं विद्याकर्मणी समन्वारभते पूर्वप्रज्ञा च

3

तद्यथा तृणाजलायुकां तृणस्यान्तं गत्वान्यमाक्रममाक्रम्यात्मानमुपसंहरत्येवमेवायमात्मेदं शरीरं निहत्याविद्यां गमयित्वान्यमाक्रममाक्रम्यात्मानमुपसंहरति

4

तद्यथा पेशस्कारी पेशसो मात्रामपादायान्यन्नवतरं कल्याणतरं रूपं तनुत एवमेवायमात्मेदं शरीरं निहत्याविद्यां गमयित्वान्यन्नवतरं कल्याणतरं रूपं कुरुते पित्र्यं वा गान्धर्वं वा दैवं वा प्राजापत्यं वा ब्राह्मं वान्त्येषां वा भूतानां

स वा अग्रिमातमब्रह्म विज्ञानमयो मनोमयः प्राणमयः श्रोत्रमयः पृथिवीमयो ग्रापोमयो वायुमय ग्राकाशमयस्तेजोमयोडतेजोमयः काममयोऽकाममयः क्रोधमयोऽक्रोधमयो धर्ममयोऽधर्ममयः सर्वमयस्तद्यदेतदिदमंयोऽदोमय इति यथाकारी यथाचारी तथा भवति साधुकारी साधुर्भवति पापकारी पापो भवति पुण्यः पुण्येन कर्मणा भवति पापः पापेन

5

ऋथो खल्वाहुः काममय एवायं पुरुष इति स यथाकामो भवति तत्क्रतुर्भवति यत्क्रतुर्भवति तत्कर्म कुरुते यत्कर्म कुरुते तदभिसंपद्यते

तदेष श्लोको भवति । तदेव सक्तः सह कर्मैतत् लिङ्गं मनो यत्र निष्क्रमस्य प्रियान्तं कर्मसुस्थ यत्करोत्ययं तत्समोल्लोकाल्लुपुनरत्सम लोकाय कर्मणे इति नु कामयमानोडथाकामयमानो योडकामो निष्काम ग्राप्तकाम ग्रात्मकामो न तस्य प्राणा उत्क्रामन्ति ब्रह्मैव सन्ब्रह्माप्येति

6

तदेष श्लोको भवति । यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते कामा येऽस्य हृदि श्रिताः । ग्रथ मर्त्योडमृतो भवत्यत्र ब्रह्म समश्नुते इति

7

तद्यथाहिनिल्वयनी वल्मीके मृता प्रतिष्ठिता शयीतैवमेवेदं शरीरं शेतेऽथायमशरीरोडमृतः प्राणो ब्रह्मैव तेज एव सोऽहं भगवते सहस्रं ददामीति होवाच जनको वैदेहः

5

ग्रग्रुः पन्था विततः पुराणो मां स्पृष्टोऽनुवित्तो मयैव तेन धीरा ग्रपियन्ति ब्रह्मविदः स्वर्गं लोकमित ऊर्ध्व विमुक्ताः

6

तस्मिञ्छुक्लमुत नीरमाहुः पिङ्गलं हरितं लोहितं च एष पन्था ब्रह्मणा हानुवित्तस्तेनैति ब्रह्मवित्पुरुषः कृततैजसः

ग्रन्थं तमः प्रविशन्ति येऽविद्यामुपासते

१०

ततोभूय इव ते तमो य उ विद्यायाँ रताः

११

ग्रनन्दा नाम ते लोका ग्रन्धेन तमसावृताः । ताँस्ते प्रेत्याभिगच्छन्त्यविद्वाँसोडबुधो जनाः

१२

ग्रात्मानं चेदिज्ञासीतादयमस्मीति पुरुषः । किमिच्छन्कस्य कामाय शरीरमनुसंज्वरेत्

१३

यस्यानुवित्तः प्रतिबुद्ध ग्रात्मास्मिन्संदेहे गहने प्रविष्टः स विश्वकृत्स हि सर्वस्य कर्ता तस्य लोकः स उ लोक एव

१४

इहैव सन्तोऽथ विद्धदयं न चेदवेदिर्महती विनष्टिः । ये तद्विदुरमृतास्ते भवन्त्यथेरे दु:खमेवापियन्ति

१५

यदेतमनुपश्यत्यात्मानं देवमझसा । ईशानं भूतभव्यस्य न ततो विजुगुप्सते

१६

यस्मादर्वाक्संवत्सरोऽहोभि: परिवर्तते । तद्वेवा ज्योतिषां ज्योतिरायुरुहोंपासते ऽमृतम्

१७

यस्मिन्पञ्च पञ्चजनाः ग्राकाशश्च प्रतिष्ठितः । तमेव मन्य ग्रात्मानं विद्वान्ब्रह्मामृतोऽमृतम्

१५

प्राणस्य प्राणमुत चक्षुश्चक्षुरुत श्रोत्रस्य श्रोत्रं मनसो ये मनो विदुः । ते निचिक्युरब्रह्म पुराणमग्रचम्

१८

मनसैवानुद्रष्टव्यं नेह नानास्ति किंचन । मृत्योः स मृत्युमा प्राप्नोति य इह नानेव पश्यति

२०

एकधैवानुद्रष्टव्यमेतदप्रमेयं ध्रुवम् । विरजः पर ग्राकाशादज ग्रात्मा महान्ति ध्रुवः

४

चतुर्थ ब्राह्मणम्

२१

तमेव धीरौ विज्ञाय प्रज्ञां कुर्वीत ब्राह्मणः | नानुध्यायादबहूं शब्दान्वाचो विग्लापनं हि तदिति

४

चतुर्थ ब्राह्मणम्

२२

स वा एष महानज आत्मा योऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु य एषोडन्तर्हृदय आकाशस्तस्मिञ्छेतेसर्वस्य वशी सर्वस्येशानः सर्वस्याधिपतिः स न साधुना कर्मणा भूयान्नो कनीयान्नीयानेष सर्वेश्वर एष भूताधिपतिरेष भूतपाल एष सेतुर्विधरण एषां लोकानामसंभेदाय तमेतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिषन्ति यज्ञेन दानेन तपसानाशकेनैनतदेव विदित्वा मुनिर्भवति | एतमेव प्रवाजिनो लोकमिच्छन्तः प्रव्रजन्ति | एतद्व स्म वै तत्पूर्वे विद्वांसः प्रजां न कामयन्ते किं प्रजया करिष्यामो येषां नोऽयं आत्मायं लोक इति ते ह स्म पुत्रैषणायाश्च वित्तैषणायाश्च लोकैषणायाश्च व्युत्थायाथ भिक्षाचर्यं चरन्ति | या ह्येव पुत्रैषणा सा वित्तैषणा या वित्तैषणा सा लोकैषणोभे ह्येते एव भवतः | स एष नेति नेत्यात्मगृद्यो न हि गृह्यते ऽशीयो न हि श्रीयते न व्यथते न रिष्यत्येतमु हैवैते तरति नैतं कृताकृतेऽकल्याणमकरवमित्युभे उ हैवैष एते तरति नैतं पाप्मा तपत्

४

चतुर्थ ब्राह्मणम्

२३

तदेतदुभयं कृत्वा तस्मादेव स्यात्पादवित्तं विदित्वा न लिप्यते कर्मणा पापकेनेति | तस्मादेवंविच्छान्तो दान्त उपरतस्तितिक्षुः समाहितो भूत्वात्मानं पश्यति सर्वमात्मानं पश्यति | नैनं पाप्मा तरति सर्व पाप्मानं तरति नैनं पाप्मा तपति सर्व पाप्मानं तपति विपापो विरजोऽविचिकित्सो ब्राह्मणो भवत्येष ब्रह्मलोकः सम्राडेनं प्राप्तोऽसि हि वोऽच याज्ञवल्क्यः सोऽहं भगवते विदेहान्ददामि मां चापि सह दास्यायैति

४

चतुर्थ ब्राह्मणम्

२४

स वा एष महानज आत्मान्नादो वसुदानो विन्दते वसु य एवं वेद

४

चतुर्थ ब्राह्मणम्

२५

स वा एष महानज आत्माजरोऽमरोरुद्भयो ब्रह्माभयं वै ब्रह्माभयं हि वै ब्रह्म भवति य एवं वेद

ग्रथ ह याज्ञवल्क्यस्य द्वे भार्ये बभूवतुर्मैत्रेयी च कात्यायनी च तयोर्य मैत्रेयी ब्रह्मवादिनी बभूव स्त्रीप्रज्ञैव तर्हि कात्यायन्यथ ह याज्ञवल्क्योऽन्यत्रैव तमुपाकरिष्यन् | मैत्रेयीति होवाच याज्ञवल्क्यः प्रव्रजिष्यन्बा श्र्रेडहमस्मा-त्स्थानादस्मि हन्त तेऽस्या कात्यायन्यान्तं करवाणीतिति

यत्नु म इयं भगो: सर्वा पृथिवी वित्तेन पूर्णा स्यात्स्यां न्वहं तेनामृताहोर्ह नेति नेति होवाच याज्ञवल्क्यो यथैवोपकरसावतां जीवितं तथैव ते जीवितं स्यादमृतत्वस्य तु नाशास्ति वित्तेनेति ३ सा होवाच मैत्रेयी येनाहं नामृता स्यां किमहं तेन कुर्यां यदेव भगवान्वेद तदेव मे ब्रूहिति ४ स होवाच याज्ञवल्क्य: प्रिया वै स्वलु नो भवती सती प्रियमवृधदन्ति तर्हि भवत्यतद्भावियोऽस्यां तु मे निदिध्यासस्वाति ३ स होवाच

न वा अरे पतुः कामाय पतिः प्रियो भवत्यात्मनस्तु कामाय पतिः प्रियो भवति । न वा अरे जायां कामाय जाया प्रिया भवत्यात्मनस्तु कामाय जाया प्रिया भवति । न वा अरे पुत्राणां कामाय पुत्राः प्रिया भवन्त्यात्मनस्तु कामाय पुत्राः प्रिया भवन्ति । न वा अरे वित्तस्य कामाय वित्तं प्रियं भवत्यात्मनस्तु कामाय वित्तं प्रियं भवति । न वा अरे पशूनां कामाय पशवः प्रिया भवन्ति । न वा अरे ब्राह्मणः कामाय ब्रह्म प्रियं भवत्यात्मनस्तु कामाय ब्रह्म प्रियं भवति । न वा अरे क्षत्रस्य कामाय क्षत्रं प्रियं भवति । न वा अरे लोकानां कामाय लोकाः प्रिया भवन्ति । न वा अरे देवानां कामाय देवाः प्रिया भवन्त्यात्मनस्तु कामाय देवाः प्रिया भवन्ति । न वा अरे वेदानां कामाय वेदाः प्रिया भवन्ति । न वा अरे भूतानां कामाय भूतानि प्रियाणि भवन्ति । न वा अरे सर्वस्य कामाय सर्वं प्रियं भवति । आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यो मैत्रेय्यात्मनि खल्वरे दृष्टे श्रुते मते विज्ञात इदँ सर्वं विदितं

६ ब्रह्म तं परादाद्योऽन्यत्रात्मनो ब्रह्म वेद क्षत्रं तं परादाद्योऽन्यत्रात्मनः क्षत्रं वेद लोकास्तं परादुर्योडन्यत्रात्मनो लोकान्वेद देवान्वेद वेदास्तं परादुर्योडन्यत्रात्मनो वेदान्वेद भूतानि तं परादुर्योडन्यत्रात्मनो भूतानि वेद सर्वं तं परादाद्योऽन्यत्रात्मनः सर्वं वेद इमे देवा इमे लोकाः इमे वेदा इमानि भूतानीदँ सर्वं यदयमात्मा ७ स यथा दुन्दुभेर्हन्यमानस्य न बाह्याञ्छब्दाञ्छक्नुयादग्रहणाय दुन्दुभेस्तु ग्रहणेन दुन्दुभ्याघातस्य वा शब्दो गृहीतः ५ सयथा शङ्कस्य ध्मायमानस्य न बाह्याञ्छब्दाञ्छक्नुयादग्रहणाय शङ्केस्तु ग्रहणेन शब्दो गृहीतः ६ स यथा वीणायै वाद्यमानायै न बाह्याञ्छब्दाञ्छक्नुयादग्रहणाय वीणायै तु ग्रहणेन वागवादस्य वा शब्दो

४

ब्राह्मणम्

१०

स यथार्द्रीधाग्रेरम्याहितस्य पृथग्धूमा विनिश्वरन्त्येवं वा अग्रेडस्यमहतो भूतस्य निःश्वसितमेतद्यदृग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदोऽथर्वाङ्गिरस इतिहासः पुराणं विद्या उपनिषदः श्लोकाः सूत्राण्यनुव्याख्यानानि व्याख्यानान्नीष्टं हुतमाशितं पायितमयं च लोकः परश्च लोकः सर्वांश्च भूतान्यस्यैवैतानि सर्वाणि निःश्वसितानि ११ स यथा सर्वासामपां समुद्र एकायनमेवँ सर्वेषां स्पर्शानां त्वगेकायनमेवँ सर्वेषां गन्धानां नासिकैकायनमेवँ सर्वेषां रसानां जिह्वैकायनमेवँ सर्वेषां रूपाणां चक्षुरेकायनमेवँ सर्वेषां शब्दानां श्रोत्रेकायनमेवँ सर्वेषां संकल्पानां मन एकायुनमेवँ सर्वासां विद्यानां हृदयमेकायनमेवँ सर्वेषां कर्मणां हस्तावेकायनमेवँ सर्वेषामनन्दानामुपस्थ एकायनमेवँ सर्वेषां विसर्गाणां पायुरेकायनमेवँ सर्वेषामध्वनां पादवेकायनमेवँ सर्वेषां वेदानां वागेकायनम १२ स यथा सैन्धवघनोऽनन्तरोऽबाह्यः कृत्स्नो रसघन एवैवं वा अग्रेड्यमात्मानन्तरोऽबाह्यः कृत्स्नः प्रज्ञानघन एवैतेभ्यो भूतेभ्यः समुत्थाय तान्येवानुविनश्यति न प्रेत्य संज्ञास्तीत्यरे ब्रवीमीति होवाच याज्ञवल्क्यः १३ सा होवाच मैत्रेयी तदेव मे भगवाम्मोहान्तरापिपत्त वा अग्रहमिमं विजानामीति स होवाच न वा अग्रेडहं मोहं ब्रवीम्यविनाशी वा अग्रेड्यमात्मानुच्छित्तिधर्मा १४ यत्र हि द्वैतमिव भवति तदितरं पश्यति तदितरं जिघ्रति तदितरं रसयते तदितरमभिवदति तदितरं शृणोति तदितरं मनुते तदितरं स्पृशति तदितरं विजानाति यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूतत्केन कं पश्येत्केन कं जिघ्रेत्केन कं रसयेत्केन कमभिवदेत्केन कं शृणुयात्केन कं मन्वीत केन कं स्पृशेत्केन कं विजानीयात्सेनैदँ सर्वं विजानाति तं केन विजानीयाद्विज्ञानयात्स एष नेति नेत्यात्माग्रह्यो न हि गृह्यते न हि शीर्यते न हि सज्यते न हि व्यथते न हि ऋष्यति विज्ञातारमरे केन विजानीयादित्युक्तानुशासनासि मैत्रेयीतावदरे खल्वमृतत्वमिति होक्त्वा याज्ञवल्क्यो विजहारे १५

इति चतुर्थाध्याये पञ्चमं ब्राह्मणम् ॥

अथ वंशः पौतिमाष्यो गौपवनाद्दौपवनः पौतिमाष्यात्पौतिमाष्यो गौपवनाद्गौपवनः कौशिकात्कौशिकः कौशिकात्कौशिकात्कौशिकः कात्यायनात्कात्यायनः कौशिकादौशिजाल्यः शारिडल्याच्छारिडल्यः कौशिकाग्रौतमत्कौशिकाग्रौतमत् कौशिकाद्वौतमत् कौशिकात्कौशिकः कौशिकात्कौशिकः वात्स्यात् पाराशर्यायणात्पाराशर्यायणः पाराशर्याज्जातुकर्ण्याज्जातुकर्ण्यः पाराशर्यायणात्पाराशर्यायणः पाराशर्याज्जातुकर्ण्याज्जातुकर्ण्यः आसुरेरासुरिः भारद्वाजादभारद्वाजः भारद्वाजात्राणिक्यादात्राणिक्यात् गौतमादग्निवेश्यादग्निवेश्यः गौतमादग्निवेश्यादग्निवेश्यः शाण्डिल्याच्छाण्डिल्यः कौशिकात्कौशिकः वात्स्यात् कुश्रात्कुश्रिः यज्ञवचसो राजस्तम्बायनाद्यज्ञवचसो राजस्तम्बायनः तुरात्कावषेयात्तुरः कावषेयः प्रजापतेः प्रजापतिः ब्रह्मणो ब्रह्म स्वयंभू ब्रह्मणे नमः ॥

९

ग्रामप्रवेश्यादग्रप्रवेश्यो

4

चतुर्थोऽध्याय:

2

गार्ग्याद्रागर्यो गार्ग्याद्रागर्यो गौतमाद्रौतमः सैतवात्सैतवः पाराशर्यायणात्पाराशर्यायणो गार्ग्यायणाद्रागर्यायण उद्दालकायनादुद्दालकायनो जाबालायनो जाबालायनो माध्यन्दिनायनान्माध्यन्दिनायनः सौकरायणात्सौकरायणः काश्यपात्काश्यपः सायकायनात्सायकायनः कौशिकायने कौशिकायनि २ घृतकौशिकाग्रूतकौशिक: पाराशर्यायणात्पाराशर्यायण: पाराशर्यात्पाराशर्यो जातूकरेयाज्जातूकरेये शौनकायाश्शौनक: शौनकात्सौनकायौ शौनकात्सौनकौ पौत्रपजन्धनेरौपजन्धनिरासुरेरासुरि भारद्वाजाद्भारद्वाजद्राज ग्रात्रेयादात्रेयो मारिचेर्मा-रिचेर्गौतमाद्रौतमो वात्स्याद्वात्स्यः शारिडल्याच्छारिडल्य: कैशोर्यात्काप्यात्कैशोर्य: काप्य: कुमारहारितात्कुमारहारितो गालवाद्रालवो विदर्भीकौगिडन्याद्विदर्भीकौगिडन्यो वत्सनपातो बाहवृद्वत्सनपाद्वाभ्रव: पथ: सौभरात्पन्था: सौभरोड्यास्याद्रिरसादयास्य ग्राद्धिरस ग्राभूतेष्ट्वाष्ट्राद्भूतिस्वाष्ट्रो विश्वरूपात्वाष्ट्राद्विश्वरूप: दधीच ग्राथर्व-णाद्ध्यइडाडथर्वणो देवादथर्वा देवो मृत्यो: प्राध्वँसानमृत्यु: प्राध्वँसन: प्रध्वँ सनात्प्रध्वँसन एवर्हैरर्कर्षिर्वप्रचित्तेर्वप्रचित्तिर्व्यष्टेर्व्यष्टि: सनारो: सनारु: सनातनात्सनातन: सनगात्सनग: परमेष्ठिन: परमेष्ठी बृहस्पो ब्रह्मा स्वयंभू ब्रह्मणे नम: ३

4

चतुर्थोऽध्याय:

इति चतुर्थाध्याये पष्टं ब्राह्मणम् २ चतुर्थोऽध्याय: पञ्चमोऽध्याय: ४

5

पञ्चमोऽध्याय:

1

ॐ पूर्णमद: पूर्णमिदं पूर्णात्पूर्णमुदच्यते पूर्णस्य पूर्णमादाय पूर्णमेवावशिष्यते ॐ खं ब्रह्म खं पुराणं वायुरं खमिति ह स्माह कौडवायसीपुत्रो वेदोऽयं ब्राह्मणा विदुर्वेदैनं यदेतदितव्यम् १ इति पञ्चमाध्याये प्रथमं ब्राह्मणम् १

त्रया: प्राजापत्याः प्रजापतेः पितरि ब्रह्मचर्यमूषुःदेवा मनुष्या ग्रसुरा उषित्वा ब्रह्मचर्यं देवा ऊचुर्बवीतु नो भवानिति तेभ्यो हैतदचरमुवाच द इति व्यज्ञासिष्टा ३ इति व्यज्ञासिष्मेति होचुर्दाम्येतेति न ग्रात्थेत्योमिति होवाच व्यज्ञासिष्टेति ९ ग्रथ हैनं मनुष्या ऊचुर्बवीतु नो भवानिति तेभ्यो हैत-दचरमुवाच द इति व्यज्ञासिष्टा ३ इति व्यज्ञासिष्मेति होचुर्दत्तेति न

५

माध्यन्दिनीय

२

ग्राथेत्योमिति होवाच व्यज्ञासिष्टेति २ ग्राथ हैनमसुरा ऊचुर्ब्रवीतु नो भवानिति तेभ्यो हैतदेवाच्चरमुवाच द इति व्यज्ञासिष्टेति ३ इति व्यज्ञासिष्मेति होचुर्दयध्वमिति न ग्राथेत्योमिति होवाच व्यज्ञासिष्टेति तदेतदेवैषादेव वागनुवदति स्तनयित्नुर्द द इति दाम्यत दत्त दयध्वमिति तदेतत्‌त्रयं शिष्येभ्यो दानं दयामिति ३

५

माध्यन्दिनीय

३

एष प्रजापतिर्यदयमेदब्रह्मैतत्सर्व तदेतत्‌त्रयं हृदयमिति ह इत्येकमत्रमभिहर्त्यस्मै स्वाश्वान्ये च य एवं वेद द इत्येकमत्रं ददत्यस्मै स्वाश्वान्ये च य एवं वेद १ इति पञ्चमाध्याये तृतीयं ब्राह्मणं ३

५

माध्यन्दिनीय

४

तद्‌द्रे तदेतदेव तदास सत्यमेव स यो हैतं महद्यचं प्रथमजं वेद सत्यं ब्रह्मेति जयतीमाँल्लोकान्जित इन्न्वसावस्य एवमेतं महद्यचं प्रथमजवेद सत्यं ब्रह्मेति सत्यं ह्येव ब्रह्म १ इति पञ्चमाध्याये चतुर्थं ब्राह्मणं ४

५

माध्यन्दिनीय

५

ग्राप एवेदमग्र आग्रासुस्ता ग्राप: सत्यमसृजन्त सत्यं ब्रह्म ब्रह्म प्रजापतिं प्रजापतिर्देवाँस्ते देवाः सत्यमेवोपासते तदेतत्‌त्रयं यमित्येकमत्रं प्रथमोत्तमे ऋच्चरे सत्यं मध्यतोऽनूतं तदेतद्‌वृतमुभयतःसत्येन परिगृह्हीतम सत्यभूयमेव भवति नैवं विद्वाँस्समनृतँ हि नाश्ति १ तद्‌दत्तत्सत्यमसौ स ग्रादित्यो य एष एतस्मिन्न्मराडले पुरुषो यश्श्राय दक्‍तनपुरुषस्तावेतावन्यास्मिन्प्रतिष्ठितौ रश्मिभिरेषोडस्मिन्प्रतिष्ठितः प्राशेर-यममुष्मिन् स यदोत्रक्रमिष्यन्न्भवति शद्धमेवैतन्मराडलं पश्यति नैनमेते रश्मय: प्रत्यायन्ति २ य एष एतस्मिन्न्मराडले पुरुषस्तस्य भूरिति शिर एकं शिर एकमे-तद्‌द्वारं भुव इति बाहू द्रे एते ऋच्चरे स्वरिति प्रतिष्ठा द्रे प्रतिष्ठे द्रे एते ग्रच्चरे तस्योपनिषद्‌हरिति हन्ति पाप्मानं जहाति च य एवं वेद ३ योऽयं दक्‍तनपुरुषस्तस्य भूरिति शिर एकं शिर एकमेतद्‌द्वारं भुव इति बाहू द्रे एते ऋच्चरे स्वरिति प्रतिष्ठा द्रे प्रतिष्ठे द्रे एते ग्रच्चरे तस्योपनिषद्‌हमिति हन्ति पाप्मानं जहाति च य एवं वेद ४

5

Madhyama

5

मनोमयोऽयं पुरुषो भाः सत्यस्तस्मिन्नन्तर्हृदये यथा व्रीहिर्वा यवो वा स एष सर्वस्येशानः सर्वस्याधिपतिः सर्वमिदं प्रशास्ति यदिदं किं च १

5

Madhyama

7

विद्युद्ब्रह्मेत्याहर्विद्युद्दानाद्द्वैविद्यविद्ययैनं पाप्मनो य एवं वेद विद्युद्ब्रह्मेति वदुद्य एव ब्रह्म १

5

Madhyama

8

वाचं धेनुमुपासीत तस्याश्चत्वारः स्तनाः स्वाहाकारो वषट्कारो हन्तकारः स्वधाकारस्तस्यै द्वौ स्तनौ देवाः उपजीवन्ति स्वाहाकारं च वषट्कारं च हन्तकारं मनुष्याः स्वधाकारं पितरस्तस्याः प्राण ऋषभो मनो वत्सः १

5

Madhyama

9

ग्रयमग्निवैश्वानरो योऽयमन्तः पुरुषो येनेदमन्नं पच्यते यदिदमद्यते तस्यैष घोषो भवति यमेतत्कर्णावपिधाय श्रृणोति स यदोत्क्रमिष्यन्भवति नैनं घोषं शृणोति १

5

Madhyama

10

यदा वै पुरुषोऽस्माल्लोकात्प्रैति स वायुमागच्छति तस्मै स तत्र विजिहीते यथा रथचक्रस्य खं तेन स ऊर्ध्व आक्रमते स आदित्यमागच्छति तस्मै स तत्रविजिहीते यथा लम्बस्य खं तेन स ऊर्ध्व आक्रमते स चन्द्रमसमागच्छति तस्मै स तत्र विजिहीते यथा दुन्दुभेः खं तेन स ऊर्ध्व आक्रमते स लोकमागच्छत्यशोकमहिमानं तस्मिन्नवसति शाश्वतीः समाः १

5

Madhyama

11

एतद्वै परमं तपो यद्व्रतचाहितस्तप्यते परमं हैव लोकं जयति य एवं वेदैतद्वैप्रमं तपो यं प्रेतमरसयँ हरन्ति परमं हैव लोकं जयति य एवं वेदैतद्वैप्रमं तपो यं प्रेतमग्रावभ्यादधति परमं हैव लोकं जयति य एवं वेद १

पञ्चमाध्याये

द्वादशं

१२

ग्रन्नं ब्रह्मेत्येकं ग्राहुसत्न तथा पूयति वा ग्रन्नमृते प्राणात्रायो ब्रह्मेत्येकं ग्राहुसत्न तथा शस्यति वै प्राण ऋतेन्नादते ह त्वेव देवते एकधाभूयं भूत्या परमतां गच्छतस्तद्ध स्माह प्रात्रिदः पितरं किंस्वदेवैवं विदुषे साधु कुर्वां किमेवास्मा ग्रसाधु कुय्यामिति स ह स्माह पाशिना मा प्रात्रुद कस्त्विनयोरेकधा भूत्या भूत्या परमतां गच्छतीति तस्मा उ हैतदुवाच वीत्यानं वै व्यन्ने हीमानी सर्वांङि भूतानि विस्तानि रोमभि प्राणो वै प्राणे हीमानी सर्वांङि भूतानि रमन्ते सर्वांङि ह वा ग्रस्मिन्भूतानि विशन्ति सर्वांङि भूतानि रमन्ते य एवं वेद १ इति पञ्चमाध्याये द्वादशं ब्राह्मणम्

पञ्चमाध्याये

त्रयोदशं

१३

उक्थं प्राणो वा उक्थं प्राणो हीदं सर्वमुत्थापयत्युदास्मादुक्थविद्वीरसृष्टयुक्थस्य सायुज्यं सलोकतां जयति य एवं वेद १ यजुः प्राणो वै यजुः प्राणे हीमानी सर्वांङि भूतानि युज्यन्ते युज्यन्ते हास्मै सर्वांङि भूतानि श्रेष्ठचाय यजुः सायुज्यं सलोकतां जयति य एवं वेद २ साम प्राणो वै साम प्राणे हीमानी सायुज्यं सलोकतां जयति य एवं वेद ३ न्तत्रं प्राणो वै न्तत्रं प्राणो हि वै न्तत्रं त्रायते हैनं प्राणः ज्ञतितोः प्रज्ञात्रमत्रमाप्रोति न्ततस्य सायुज्यं सलोकतां जयति य एवं वेद ४

43

भूमिरन्निरित्थं द्यौरित्थावच्चरारायष्ठाच्चरँ ह वा एकं गायत्नये पदमेतदु हैवास्या एतत्स यावदेशु त्रिषु लोकेषु तावद्ध जयति योऽस्या एतदेवं पदं वेद १ ऋचो यजूंषि सामानीत्थावच्चरारायष्ठाच्चरँ ह वा एकं गायत्नये पदमेतदु हैवास्या एतत्स यावतीयं त्रयी विद्या तावद्ध जयति योऽस्या एतदेवं पदं वेद २ प्राणोऽपानो व्यान इत्यष्ठावच्चरारायष्ठाच्चरँ ह वा एकं गायत्नये पदमेतदु हैवास्या एतत्स यावदिदं प्राणि तावद्ध जयति योऽस्या एतदेवं पदं वेदाथास्या एतदेव तुरीयं दर्शतं पदं परोरजा य एष तपति यद्रे चतुर्थं ततुरीयं दर्शतं पदमिति ददश इव ह्योष परोरजा इति सर्वमु होवैष रज उपर्युपरि तपतियेव हैव श्रिया यशसा तपति योऽस्या एतदेवं पदं वेद ३ सैषा गायत्नयेतस्मिंस्तुरीये दर्शति पदे परोरजसि प्रतिष्ठिता तद्वै तत्सत्यं तस्मात्तत्त्वे प्रतिष्ठितं चरुर्वै सत्यं तस्माद्विददानीं दै विवदमाना वेयातामहमदर्शमहमश्रौषमिति य एवं ब्रूयादहम-

दर्शामिततस्मा एव श्रद्ध्याम तद्‌दै तत्सत्यं बले प्रतिष्ठितं प्राणो वै बलं तत्प्राणे हैषा गयाँस्तत्रे प्राणा वै गयास्त्रप्राणाँस्तत्रे तद्‌द्रयाँस्तत्रे तस्माद्‌द्रयित्रा नाम स यामेवामूँ सावित्रीमन्‌वाहेषैव सा स यस्मा ग्रन्वाह तस्य प्राणाँस्त्रायते ४ ताँ हेतामेक सावित्रीमन्‌षुभमन्‌वाहर्वाग्नुष्ठुबेतद्‌दाचमनुबूम इति न तथा कुर्यक्‍द्वयित्रोमव सावित्रमनुबूयाद्‌दैह व ग्रप्यविद्‌द्रोहं प्रतिगृह्णाति न हवं तद्‌दायत्र्या एकंचन पदं प्रति ४ स य इमाँल्‍त्रीलोकान् पूर्‌षान्‌प्रतिगृह्हीया-त्सोऽस्यैतत्प्रथमं पदमाश्रुयादथ यावतीयं त्रयीविद्या यस्तावत्प्रतिगृह्हीयात्सोऽस्यैतद्‌द्वितीयं पदमाश्रुयादथ यावदिंद प्राणि यस्तावत्प्रतिगृह्हीयात्सोऽस्यैतत्‌तृतीयं पदमाश्रुयादथस्यैतदेव तुरीयं दर्शतं पदं परोरजा य एष तपति नैव केनचनाप्यं कुत उ एतावत्प्रतिगृह्हीयात् ६ तस्या उपस्थानं गात्रयस्येकपदी द्विपदी त्रिपदी चतुष्पद्यपदसि न हि पदसे । नमस्ते तुरीयाय दर्शताय पदाय परोरजसेऽसावदो मा प्रापदितियं दृश्यादसावस्मै कामो मा समृद्धीति वा न हैवास्मै स कामो मा समृद्ध्यतेयस्मा एवंमुपतिष्ठतेऽहमदः प्राप्नोमिति वा ७ एतद्‌द्र वै तज्जनको वैदेहो बर्हिलाश्विरिवाच यत्न होतद्‌द्रयित्रीबिदबूथा ग्रंथ कथं हस्तीभूतो वहसीति मुखं हि ऽस्याः सम्राज्ञ विदां चकारोति होवाच तस्या ग्रपिरेव मुखं यदि ह वा ग्रपि बहिवाग्‌मावभ्यादधति सर्वमेव तत्संदहत्यै हैवैवविद्ययैप बहिव पापं कुर्वते सर्वमेव तत्संपसाय श्रद्धः पूतोऽजरोरमृतःसंभवति ५

इति पञ्‌ञमाध्याये चतुर्दशं ब्राह्मणम् १४

हिरण्मयेन पात्रेण सत्यस्यापिहितं मुखम् । तत्वं पूषन्नपावृणु सत्यधर्माय दृष्टये । पूषन्नेकर्‌षे यम सूर्य प्राजापत्य व्यूह रश्मीन्‌समूह तेजो यत्ते रूपं कल्याणतमं तत्ते पश्यामि । योऽसावसौ पुरुषः सोऽहमस्मि । वायुरनिलममृतमथेदं भस्मान्तं शरीरम् । ॐ क्रतो स्मर कृते स्मर क्रतो स्मर कृते स्मर । ग्र्रमे नय सुपथा राये ग्रस्मान्‌विश्वानि देव वयुनानि विद्वान् । युयोध्यस्मञ्‌जुहुराण-रामेनो भूयिष्ठां ते नम उक्तिं विधेम १

इति पञ्‌ञमाध्याये पञ्‌ञदशं ब्राह्मणम् १५

इति पञ्‌ञमोऽध्यायः ५

६

षष्ठोडध्याय:

१

ॐ । यो ह वै ज्येष्ठं च श्रेष्ठं च वेद ज्येष्ठश्च श्रेष्ठश्च स्वानां भवति प्राणो वै ज्येष्ठश्च श्रेष्ठश्च ज्येष्ठश्च श्रेष्ठश्च स्वानां भवत्यपि च येषां बुभूषति य एवं वेद १ यो ह वै वसिष्ठां वेद वसिष्ठः स्वानां भवति वाग्वै वसिष्ठा वसिष्ठः स्वानां भवस्यपि च येषां बुभूषति य एवं वेद २ यो ह वै प्रतिष्ठां वेद प्रतितिष्ठति समे प्रतितिष्ठति दुर्गे चतुष्प्रतिष्ठां चतुष्प्रतिष्ठति समे प्रतितिष्ठति दुर्गे चतुष्प्रतिष्ठति समे प्रतितिष्ठति दुर्गों य एवं वेद ३ यो ह वै संपदं वेद सं ह स्मै पद्यते यं कामं कामयते श्रोत्रं वै संपच्छ्रोत्रे हीमे सर्वे वेदा ग्राभिसंपन्नाः सं ह स्मै पद्यते यं कामं कामयते य एवं वेद ४ यो ह वा ग्राह्यतनं वेदायतनं स्वानां भवत्यायतनं जनानां मनो वा ग्राह्यतनमायतनं स्वानां भवत्यायतनं जनानां य एवं वेद ५ यो ह वै प्रजातिं वेद प्रजायते ह प्रजया पशुभिर्य एवं वेद ६ ते हेमे प्राणा ग्रहंश्रेयसे विवादमाना ब्रह्म जग्मुस्तद्रोचु को नो वसिष्ठ इति तद्रोवाच यस्मिन्व उत्कान्त इदँ शरीरं पापीयो मन्यते स वो वसिष्ठ इति ७ वाग्मोऽग्राम सा संवत्सरँ प्रोथ्यागत्योवाच कथं शकत मद्रते जीवितुमिति ते होचुर्यथाबन्धुरा गृहश्रवण्तः शृण्वन्तः श्रोत्रेण विद्वाँसो मनसा प्रजायमानाः रेतसैवमजीविष्मेति प्रविवेश ह वाक् ५ चक्षुरोऽग्राम तत्संवत्सरँ प्रोथ्यागत्योवाच कथं शकत मद्रते जीवितुमिति ते होचुर्यथान्धा गृहश्रवण्तः प्राण्तः प्राणेन वदन्तो वाचा शृण्वन्तः श्रोत्रेण विद्वाँसो मनसा प्रजायमानाः रेतसैवमजीविष्मेति प्रविवेश ह चक्षुः ६ श्रोत्रँ होऽग्राम तत्संवत्सरँ प्रोथ्यागत्योवाच कथं शकत मद्रते जीवितुमिति ते होचुर्यथाबधिरा गृहश्रवण्तः श्रोत्रेण प्राण्तः प्राणेन वदन्तो वाचा पश्यन्तश्श्रनुषा विद्वाँसो मनसा प्रजायमानाः रेतसैवमजीविष्मेति प्रविवेश ह श्रोत्रं १० मनो होऽग्राम तत्संवत्सरँ प्रोथ्यागत्योवाच कथं शकत मद्रते जीवितुमिति ते होचुर्यथामुग्धा गृहश्रवण्तः प्राण्तः प्राणेन वदन्तो वाचा पश्यन्तश्श्रनुषा शृण्वन्तः श्रोत्रेण प्रजायमानाः रेतसैवमजीविष्मेति प्रविवेश ह मनः ११ रेतो होऽग्राम तत्संवत्सरँ प्रोथ्यागत्योवाच कथं शकत मद्रते जीवितुमिति ते होचुर्यथाक्लीबा अग्नप्रजायमानाः रेतसा प्राण्तः प्राणेनवदन्तो वाचा पश्यन्तश्श्रनुषा शृण्वन्तः श्रोत्रेण विद्वाँसो मनसेवमजीविष्मेति प्रविवेश ह रेतः १२ ग्रथ ह प्राण उत्क्रमिष्यन्यथा महासुहयः सैन्यवः पड्वीरशड्कून्संवृहेदेवँ

6

षष्ठाध्याये प्रथमं ब्राह्मणम्

1

हैवेमान्प्राशान्संवर्हं ते होचुर्मा भगवान् उत्क्रमीर्न वै शद्यामस्त्वदृते जीवितुमिति तस्यो मे वलिं कुरुतeti तथेति १३ सा ह वागुवाच यद्वा ग्रहं वसिष्ठास्मि त्वं तद्वसिष्ठोऽसि यद्वा ग्रहं प्रतिष्ठास्मि त्वं तत्प्रतिष्ठोऽसि चतुर्थद्वा ग्रहं संपदस्मि त्वं तत्संपदसि श्रोत्रं यद्वा ग्रहमायतनमस्मि त्वं तदायतनमसि त्वं तदायतनमसीति मनो यद्वा ग्रहं प्रजातिरस्मि त्वं तत्प्रजातिरसीति रेतस्तस्यो मे किंन्नं कि वास इति यद्दे किं्चा श्रद्धया ग्रो कृण्मोभ्ये ग्रो कीटपतङ्गेभ्यस्तेऽनापो वास इति न ह वा ग्रस्यास्ति जगधं भवति नानन्नं परिगृहीतं य एवं वेद तदिद्धांस: श्रोत्रिया ऋशिष्यन्त श्राचमन्त्यशितवाचमन्त्येतमेव तदनमनं कुर्वन्तो मन्यते १४

6

षष्ठाध्याये प्रथमं ब्राह्मणम्

2

श्वेतकेतुर्ह वा ग्रारुणेय: पञ्चालानां परिषदमाजगाम स ग्राजगाम जैवलिं प्रवाहगं परिचारयमाणं तमुदीच्याभ्युवाद कुमाराः ३ इति स भो ३ इति प्रतिश्रावानुशिष्टोऽन्वास पितृत्र्योमिति होवाच १ वेत्थ यथेमाः प्रजाःप्रयत्यो विप्रतिपद्यन्ताः ३ इति नेति होवाचवेत्थो यथेमं लोकं पुनरापद्यन्ताः इति नेति होवाचवेत्थो यथासौ लोक एवं बहुभिः पुनः पुनः प्रयद्धिर्नसंपूयंताः ३ इति इति नेतिहैवोवाच वेत्थो यथासौ लोक एवं बहुभिः पुनः पुनः प्रयद्धिर्नसंपूयंताः ३ इति इति नेतिहैवोवाच वेत्थो यथासौ लोक एवं बहुभिः पुनः पुनः प्रयद्धिर्नसंपूयंताः ३ इति इति नेतिहैवोवाच वेत्थो यथासौ लोक एवं बहुभिः पुनः पुनः प्रयद्धिर्नसंपूयंताः ३ इति इति नेति हैवोवाच वेत्थो यतिथ्यामाहुत्यां हुतायामापः पुरुषवाचो भूत्या समुस्थाय वदन्तीर इति नेति हैवोवाच वेत्थो देवयानस्य वा यथःप्रतिपदं पितृयाणस्य वा यत्कृत्वा देवयानं वा पन्थानं प्रतिपद्यते पितृयाणं वापि हि न ऋषीर्वचः श्रुतम् । द्वे सृती श्रुश्रुवामहं देवाना मुत मृत्यूनाम् । ताभ्यामिदं विश्वमेजत्समेति यदन्तरा पितरं मातरं चेति नाहमत एकंचन वेदेति होवाच २ ऋथैनं वसतोपमन्त्रयां चक्रेऽनादृत्य वसति कुमारा प्रदुद्राव स ग्राजगाम पितरं तं होवाचेति वाव किल नो भवान्पुरानुशिष्टवोच इति कथं सुमेध इति पञ्च मा प्रश्नानाज्ञायनिबन्धुरप्राक्चित्तो नैकंचन वेदेति कतमे त इतीम इति ह प्रतीकान्युदाजहार ३ स होवाच तथैव नस्त्वं जानाथा यथा यदहं किं्च वेद सर्वमहं तत्तुभ्यमवोचं प्रेहि तु तत् प्रतीत्य ब्रह्मचर्यं वत्स्याव इति भवानैव गच्छत्विति स ग्राजगाम गौतमो यत्प्रपवाहरस्य जैवलेरास तस्मा ग्रासनमा-हत्योदकमाहर्यां काराथ हास्मा ऋध्य चकार तं होवाच वरं भगवते गौतमाय दद इति ४ स होवाच प्रतिजानो म एष वरौ यां तु कुमारस्यांते वाचम-भाषथास्तां मे ब्रूहीति ४

६

तदरेपु मानुष्यां बूहीति ६ स होवाच विज्ञायते हास्त हिरण्यस्यापातं गो ऋक्षाणां दासीनां प्रवाराशां परिधानस्य मा नो भवान्बहोरनतस्यापर्यन्तस्यााभवदान्यों भूयादिति स वै गौतम तीर्थेनेच्छास इत्युपैम्यहं भवन्तमिति वाचा ह स्मैव पूर्व उपयन्ति स होपायनकीत्योवावास ७ स होवाच तथैव नस्त्वं गौतम मापराधास्त्व च पितामहा यथेयं विद्येतः पूर्वां न कस्मिंश्चन ब्राह्मण उवास तां त्वेह त्वं वेद्योऽसि को हि त्वां ब्रुवतेतर्हि प्रत्यक्षीयातुमाति

५

ऋषौ वै लोकऋग्गौतम तस्यादित्य एव समित्त्रश्मयो धूमोऽधरर्चिर्दशो-ऽङ्गारा अश्वान्तरदिशो विस्फुलिङ्गास्तस्मिन्नेतस्मिन्नग्रौ देवाः श्रद्धां जुहति तस्या आहुत्यै सोमो राजा संभवति ९ पर्जन्यो वा ऋग्गिगौतम तस्य संवत्सर एव समित्त्रश्मयो धूमो विद्युदर्चिर्निरङ्ङारा हादुनयो विस्फुलिङ्गास्तस्मिन्नेतस्मिन्नग्रौ देवाः सोमं राजानं जुहति तस्या आहुत्यै वृष्टिः संभवति १० ग्रयं वै लोकऋग्गौतम तस्य पृथिव्येव समित्त्रधूमो रात्रिरर्चिर्नद्रमा ग्रह्झारा नक्त्राणि विस्फुलिङ्गास्तस्मिन्नेतस्मिन्नग्रौ देवाः वृष्टिं जुहति तस्या आहुत्या अन्नं संभवति

११

पुरुषो वा ऋग्गिगौतम तस्य व्यात्तमेव समित्प्राणो धूमो वागर्चिः चक्षुर्नद्रमा श्रोत्रं विस्फुलिङ्गास्तस्मिन्नेतस्मिन्नग्रौ देवाः अन्नं जुहति तस्या आहुत्यै रेतः संभवति १२ योषा वा ऋग्गिगौतम तस्या उपस्थ एव समित्त्रलोमनि धूमो योनिरर्चिर्यदन्तः करोति तेऽङ्ङारा विस्फुलिङ्गास्तस्मिन्नेतस्मिन्नग्रौ देवाः रेतो जुहति तस्या आहुत्यै पुरुषः संभवति स जीवति यावजीवत्वथ यदि म्रियते

१३

१३ ग्रथेनमग्रये हरन्ति तस्याग्रिरेवाग्रिभवति समित्समिद्धूमो धूमोऽर्चिरर्चिर्नद्रमा नद्रमा ग्रह्झारा विस्फुलिङ्झा विस्फुलिङ्झास्तस्मिन्नेतस्मिन्नग्रौ देवाः पुरुषं जुहति तस्या आहुत्यै पुरुषे भास्वरवर्णः संभवति १४ ते य एवमेतद्विदुर्ये चामी ग्ररायै श्रद्धां सत्यमुपासते तेऽर्चिषोऽहरह ग्रापूर्वमाषपक्षमापूर्वमायनं षड्ऋतूनुदङ्ढदित्य एति मासेभ्यो देवलोकं देवलोकादादित्यमादित्याद्द्रैग्युतं तान्वैद्युतान्पुरुषो मनस एत्य ब्रह्मलोकान्गमयति ते ब्रह्मलोकेषु पराःपरावतो वसन्ति तेषां न पुनरावृत्तिः १५ ग्रथ ये यज्ञेन दानेन तपसा लोकान्जयन्ति ते धूममभिसंभवन्ति धूमाद्रात्रिं रात्रेरपक्षीयमाषपक्षीयमापन्नमायनं षड्ऋतूनुदङ्ढदित्य एति मासेभ्यः पितृलोकं पितृलोकाद्चन्द्रं प्राप्यान्नं भवन्ति ताँस्तत्र देवाः यथा सोमं राजानमाप्यायस्वापक्षीयस्वेत्येवमेन्नँस्तत्र भक्षयन्ति तेषां यदा तत्पर्यवैत्यथेममेवाकाशमभिनिष्पद्यन्ते ग्राकाशाद्वायुः

वायोवृष्टिं वृष्टे: पृथिवीं ते पृथिवीं प्राप्यान्नं भवन्ति ते पुन: पुरुषाग्रौ हूयन्ते ततो योषाग्रौ जायन्ते लोकान्प्रत्युत्थायिनस्त एवमेवापरिवर्तन्तेऽथ य एतौ पन्थानौ न विदुस्ते कीटाः पतङ्गा यदिदं दन्दशूकम् १६

६

द्वितीयं ब्राह्मम्

२

स यः कामयते महत्यपि यश इत्युद्गायन श्रौतपूमांसपच्त्स्य पुरुषोऽहं द्वादशाहमुपसद्वती भूतवौधुम्बरे कंस चमसे वा सर्वौषध फलान्निति संभृत्य परिषभुद्य परिलिप्याग्रिमुपसमाधाय परिसृत्यावृताज्यँ सँस्कृत्य पुंँसाननत्त्रेग्ना मन्थँँ संनीय जुहोति । यावन्तो देवास्त्विय जातवेदसित्रयेऽग्नि पुरुषस्य कामान् । तेभ्योऽड्ं भागधेयं जुहोमि ते मा तृमाः सर्वेः कामैःत्पयन्तु स्वाहा । या तिरश्री निपद्यतेऽङ्ं विधरणी इति । ताँँ त्वा घृतस्य धारयायजे सँँराधनीमहँँ स्वाहा १ ज्येष्ठाय स्वाहा श्रेष्ठाय स्वाहेत्यग्रौ हुत्वा मन्थे सँस्कृतमवनयति प्राश्नाय स्वाहा वसिष्ठाय स्वाहेत्यग्रौ हुत्वा मन्थे सँस्कृतमवनयति वाचे स्वाहा प्रतिष्ठायै स्वाहेत्यग्रौ हुत्वा मन्थे सँस्कृतमवनयति चक्षुषे स्वाहा संपदे स्वाहेत्यग्रौ हुत्वा मन्थे सँस्कृतमवनयति श्रौत्राय स्वाहायनाय स्वाहेत्यग्रौ हुत्वा मन्थे सँस्कृतमवनयति मनसे स्वाहा प्रजात्यै स्वाहेत्यग्रौ हुत्वा मन्थे सँस्कृतमवनयति रेतसे स्वाहेत्यग्रौ हुत्वा मन्थे सँस्कृतमवनयति २ ग्राम्ये स्वाहेत्यग्रौ हुत्वा मन्थेसँस्कृतमवनयति सोमाय स्वाहेत्यग्रौ हुत्वा मन्थे सँस्कृतमवनयति भूःस्वाहेत्यग्रौ हुत्वा मन्थे सँस्कृतमवनयति भुवः स्वाहेत्यग्रौ हुत्वा मन्थे सँस्कृतमवनयति स्वः स्वाहेत्यग्रौ हुत्वा मन्थे सँस्कृतमवनयति भूर्भुवःस्वःस्वाहेत्यग्रौ हुत्वा मन्थे सँस्कृतमवनयति ब्रह्मणे स्वाहेत्यग्रौ हुत्वा मन्थे सँस्कृतमवनयति क्षत्राय स्वाहेत्यग्रौ हुत्वा मन्थे सँस्कृतमवनयति भूताय स्वाहेत्यग्रौ हुत्वा मन्थे सँस्कृतमवनयति भविष्यते स्वाहेत्यग्रौ हुत्वा मन्थे सँस्कृतमवनयति विश्वाय स्वाहेत्यग्रौ हुत्वा मन्थे सँस्कृतमवनयति सर्वाय स्वाहेत्यग्रौ हुत्वा मन्थे सँस्कृतमवनयति प्रजापतये स्वाहेत्यग्रौ हुत्वा मन्थ सँस्कृतमवनयति ३ ग्रथेनमभिमृशति भ्रमदसि ज्वलदसि पूर्‌षमसि प्रस्तब्धम-स्तेकसभ्रमसि हिंकर्तमसि हिंक्रियामासमस्युद्रीथमस्युद्रीयमानमसि श्रावित-मसि प्रत्याश्रावितमस्यार्द्रँ संदीममसि विभूरसि प्रबूरस्यँमसि ज्योतरसि निधनमसि संवर्गोऽसि ४ ग्रथेनमुद्यच्छत्यामँस्याँ हि ते महि स हि राजेशानोऽधिपतिः स माँ राजेशानोऽधिपतिं करोत्विति ५ ग्रथेनमाचामति तत्सवि-

तुवरेय्यम् । मध्यु वाताऽऋतायते मध्यु द्रन्ति सिन्धवः । माध्वीर्नः सन्त्वो-

षधीः । भूः स्वाहा । भर्गो देवस्य धीमहि । मध्यु नक्तमुतोषसोमधुमत्यार्थिवँ

रजः । मध्यु द्यौरस्तु नः पिता । भुवः स्वाहा । धियो यो नःप्रचोदयात् ।

मधुमान्नो वनस्पतिरधुमाँ ग्रस्तु सूर्यः । माध्वीर्गावो भवन्तु नः । स्वः

स्वाहेत । सर्वाँ च सावित्रीम्न्वाह सर्वाश्च मध्युमतीरहमवेदँ सर्वी भूयासं

भूभुवः स्वः स्वाहेत्यन्न तद्ग्रौचिम्यः पाजो प्रज्ञाल्यँ जगथेनाऽग्रिम आसीनो वँशँ जपति ६ तँ

कपुरडीकं भूयासमिति यथेतमेत्य जगथेनाऽग्रिमासीनो वँशँ जपति ६ तँ

हैतदु्दालक ग्रारुङिर्वाजसेनेयाय याज्ञवल्क्यायान्तेवासिन उक्त्वोवाचाऽपि य एनँ

शष्के स्थापौ निपीडयेरऽछाखः प्ररोहेयुः पलाशानीति ७ एतमु हैव

वाजसेनेयो याज्ञवल्क्यो मध्युकाय पैङ्गायान्तेवासिन उक्त्वोवाचाऽपि य एनँ

शष्के स्थापौ निपीडयेरऽछाखः प्ररोहेयुः पलाशानीति ५ एतमु हैव

मधुकः पैङ्गच्शृङ्गलाय भागवित्तियेऽन्तेवासिन उक्त्वोवाचाऽपि य एनँ शष्के

स्थापौ निपीडयेरऽछाखःप्ररोहेयुः पलाशानीति ६ एतमु हैव चूलो

भागवित्तिजानकय ग्रायस्थ्यायान्तेवासिन उक्त्वोवाचाऽपि य एनँ शष्के

स्थापौ निपीडयेरऽछाखः प्ररोहेयुः पलाशानीति १० एतमु हैव जान-

किरीयस्थूणः सत्यकामाय जाबालाय यान्तेवासिन उक्त्वोवाचाऽपि य एनँ शष्के

स्थापौ निपीडयेरऽछाखः प्ररोहेयुः पलाशानीति ११ एतमु हैव सत्यकाโม

जाबालोऽन्तेवासिभ्य उक्त्वोवाचाऽपि य एनँ शष्के स्थापौ निपीडयेर-

ऽछाखा:प्ररोहेयुः पलाशानीति तमेतं नापुत्राय वान्तेवासिने वा ब्रूयात् १२

चतुरौदुम्बरो भवत्यौदुम्बरऽश्वमस ग्रौदुम्बर इध्म ग्रौदुम्बर्या उप-

मन्थ्यौ दश ग्राम्यागि धान्यानी भवन्ति व्रीहियवास्तिलमाषा ग्रग्रुप्रियझ्वो

गोधूमाश्र मसूराश्र खल्वाश्र खलकुलाश्र तान्पिष्ठान्दनि मधुनि घृत

उपसिञ्चत्याज्यस्य जुहोति १३

इति षष्ठाध्याये तृतीयँ ब्राह्मणम् ३

एषाँ वै भूतानाँ पृथिवी रसः पृथिव्या ग्रापोऽपामोषधय ग्रोषधीनाँ पुष्पागि

पुष्पागाँ फलानि फलानाँ पुरुषः पुरुषस्य रेतः १ स ह प्रजापतरीच्याँ चक्रे

हन्तास्मै प्रतिष्ठाँ कल्पयानीति स स्त्रियँ असृजत ताँ सृष्ट्वा तामुपास्त तस्मा-

तिस्र्यमध उपासीत स एताँ प्राञ्ञँ ग्रावागामात्मन एव समुदपारयत्तेनैना-

2

मध्यसृजत् २ तस्त्या वेदिरुपस्थो लोमनि बहिश्चर्माधिषवणे समिद्धो मध्य-

तस्तौ मुष्कौ स यावान्ह वै वाजपेयेन यजमानस्य लोकोभवति तावानस्य लोको भवति य एवं विद्यानधोपहासं चरत्यासां स्त्रियां सुकृतं वृङ्केऽथ य इदमविद्वानधोपहासं चरत्यासां स्त्रियाँ सुकृतं वृञ्जते ३ एतद्ध स्म वै तद्विद्वानुदालक ग्राहुःरहैतद स्म वैतद्विद्वानाको मौद्गल्य ग्राहेतद स्म वै तद्विद्वान्कुमारहारित ग्राह बहवो ब्राह्मणायो नो निरिन्द्रिया विसुकृतो-

उस्माल्लोकात्प्रयन्ति य इदमविद्वांसोधोपहासं चरन्तीति बह वा इदँ सुवस्य वीर्य जाग्रतो वा रेतःस्कन्दति ४ तदभिमृशेदनु वा मन्त्रयेत यनेऽद्य रेतः पृथिवी-

वीमस्कान्त्सीद्यदोषधीरपसरद्दपः इदमहं तद्रेत ग्रादधे पुनर्मामैतु वीर्यं पुनर्भगः ।। पुनरग्रिहोत्राय यथास्थानं कल्पतामित्यनामिकाङ्गुष्ठ-

भ्यामादायान्तरे ऽस्नौ वा भुवौ वा निमृज्यात् ५ स्रथ यदुचक ग्रात्मानं पश्येत्तदभिमन्त्रयेत मयि तेज इन्द्रियं यशो द्रविणाँ सुकृतमिति श्रीर्ह व एषा स्त्रीणां यन्मलोद्वासस्तन्मलोद्वासं यशस्वीनीमभिक्रम्योपमन्रयेत ६ सा चेदस्मै न दद्यात्काममेनामवक्रीणीत्सा चेदस्मै नैव दद्यात्कामेनां यष्टच्या वा पाणिना वोपर्यादधीत ते यशसा यश आादधीमिति यश-

7

स्वनावेव भवतः ५ स यामिच्छेत्कामयेत मेति तस्यामर्थ निष्ठाय मुखेन मुखँ संधायोपस्थमस्या ग्राभिमृश्य जपेद्ज्जाताद्धि जातँसंभवसि हृदयादधिजायसे । स त्वमङ्कषायोग्रसि दिग्विद्वामिव मादयेमाममुं

मयीति ८ स्रथ यामिच्छेन्न गर्भँ दधीतति तस्यामर्थ निष्ठाय मुखेन मुखँ संधायोपस्थमस्या ग्रभिमृश्य जपेद्जपेद्धि जातँसंभवसि हृदयादधिजायसे । स त्वमङ्कषायोग्रसि दिग्विद्वामिव मादयेमाममुं

मयीति ९ स्रथ यस्य जायामार्तवं विन्देत्स्यामर्थ निष्ठाय मुखेन मुखँ संधायाभिप्राणयापान्यादिन्द्रियेषा ते रेतसा रेत ग्रादधामीति गर्भो जायायै जारः स्यात्तथा चेदिदँ धीयतेति तस्यामर्थ निष्ठाय मुखेन मुखँ संधायाभिप्राणयादिन्द्रियेषा ते रेतसा रेत ग्रादधामीति गर्भो जायायै जारो भवति ११ स्रथ यस्य

जायायै जारो भवति ११ स्रथ यस्य जायायै विन्देत्यायै जारो भवति ११ स्रथ यस्य जायायै विन्देत्यायै जारो भवति ११ स्रथ यस्य जायायै विन्देत्यायै जारो भवति ११

12

जायायै जारः स्यात्तथा चेदिदँ धीयतेति तस्यामर्थ निष्ठाय मुखेन मुखँ संधायाभिप्राणयादिन्द्रियेषा ते रेतसा रेत ग्रादधामीति गर्भो जायायै जारो भवति ११ स्रथ यस्य जायायै विन्देत्स्याच्चेदिद्र्श्यादामपातेऽग्रिमुपसमाधाय प्रतिलोमँ शरभिः-

स्तीवन्तस्मिन्नेताः शरभृष्टयः प्रतिलोमाः सपिषाक्ता जुहुयान्ममसमिद्धेऽहौषीः प्राणापानौ त ग्राददेऽसाविति मम समिद्धेऽहौषीरिष्ठासुकृते त ग्राददेऽसाविति मम समिद्धेऽहौषीराशा-

शपराकाशौ त ग्राददेऽसाविति स वा एष निरिन्द्रियौ विसुकृतो-

12

उस्माल्लोकात्प्रैति यमेवँविदब्राह्मणो नोपहासमिच्छेदुत ध्रुवँवित्परो भवति १२

हं कँसैन पिबेदहलवासा नै नां वृषलो न वृषल्युपहन्यातिरात्रान्तग्राप्तुल्य व्रीहीनवघातयेत् १३ स य इच्छेत्पुत्रो मे शक्लो जायेत वेदमनुब्रुवीत सर्वमायुरियादिति द्वौ रौद्रौ पाचयित्वा सर्पिष्मन्तमश्नीयातामौश्वरौ जनयितवै १४ ग्रथ य इच्छेत्पुत्रो मे कपिलः पिङ्गलो जायेत द्वौ वेदानुब्रुवीत सर्वमायुरियादिति दध्यौदनं पाचयित्वा सर्पिष्मन्तमश्नीयातामौश्वरौ जनयितवै १५ ग्रथे य इच्छेत्पुत्रे मे श्यामो लोहिताक्षो जायेत त्रीन्वेदाननुब्रुवीत सर्वमायुरियादित्यौदनं पाचयित्वा सर्पिष्मन्तमश्नीयातामौश्वरौ जनयितवै १६ ग्रथ य इच्छेतुहिता मे परिडता जायेत सर्वमायुरियादिति तिलौदनं पाचयित्वा सर्पिष्मन्तमश्नीयातामौश्वरौ जनयितवै १७ ग्रथ य इच्छेत्पुत्रो मे परिडतो विगीतः समितिङ्गमः शश्रुषितां वाचं भाषिता जायेत सर्वान्वेदाननुब्रुवीत सर्वमायुरियादिति मांसौदनं पाचयित्वा सर्पिष्मन्तमश्नीयातामीश्वरौ जनयित वा ग्रौद्रे वाषभेष वा १८ ग्रथाभिप्रातरेव स्थालीपाकवृताज्यं चेष्टित्वा स्थालीपाकस्योपघातं जुहोत्यम्रये स्वाहानुमतये स्वाहा देवाय सवित्रे सत्यप्रसवाय स्वाहेति हुत्वोद्धृत्य प्रश्नाति प्राशयेतरस्या: प्रयच्छति प्राज्ञाय पाशी उदपात्रं परिषिच्चा तेनैनां त्रिभ्योन्तत्यतिष्ठातो विश्वावसोऽन्यामिच्छ प्रपूर्य्यां सं जायां पत्या सहेति १९ ग्रथेनामभिपद्याते-ऽमोऽहमस्मि सा त्वं सा त्वमस्यमोऽहमस्मि सामाहमस्मि ॠक् त्वं द्यौरहं पृथिवी त्वं तावेहि सँरभावहै सह रेतो दधावहै पुंस पुत्राय वित्राय इति २० ग्रथास्या ऊरू विहापयति विजिहीथां द्यावापृथिवी इति तस्यामर्थं निष्ठाय मुखेन मुखं संधाय त्रिरेनामनुलोममनुलोमाश्रि विष्णुर्योनिं कलपयतु त्वष्टा रूपाणि पिंशतु । ग्रासिसृत्तु प्रजापतिधाता गर्भं दधातु ते । गर्भं धेहि सिनीवालि गर्भं धेहि पृथुश्रुके । गर्भं तेऽश्विनौ देवावाधत्तां पुष्करस्रजौ २१ हिरण्ययी अ्रगरसी याभ्यां निर्न्स्थतामश्विनौ । तं ते गर्भं हवामह दशमे मासि सूतये । यथाग्निगर्भा पृथिवी यथा द्यौरिन्द्रेण गर्भिणी । वायुदिशां यथा गर्भं एवं गर्भं दधामि तेऽसाविति २२ सोऽयन्तीमम्द्राभर्युक्तति यथा वायु: पुष्करिणीं समिञ्ज़यति सर्वत: । एवं ते गर्भ एजतु सहावैतु जरायुणा । इन्द्रस्यायं वज्र: कृतः सर्गल: सपरिश्रय: । तमिन्द्र निर्ज्झिहि गर्भेण सावराँ सहेति २३ जाते ऽग्रिमुपसमाधायाड़ ग्राधाय कँसे पृषदाज्यँ सन्नीय पृषदाज्यस्योपघातं जुहोत्यस्मिन्सहस्रं पुष्यासमेधमान: स्वे गुहे । ग्रस्योपरस्यां मा च्छेत्सीत्प्रजया च पशुभिश्र स्वाहा । मयि प्रजां स्त्वयिमनसा जुहोमि स्वाहा ।

६

षष्ठाध्याये

२४

यत्कर्मण्यात्यरीरिचं यद्वा न्यूनमिहाकरम् । ऋग्भि: प्रिष्टस्त्वष्टकृदिद्दान्निस्वाह्नै: सुहुतं करोतु न: स्वाहेति २४ ऋथास्य दद्विगां कर्मामभिनिधाय वाग्वागिनि तिरथ दर्धि मधु घृतँ सन्नीयानन्तहिंतेन जतरूपेशप्राशयति । भूसते दधामि भुवस्ते दधामि स्वस्ते दधामि भूरभुव: स्व: सर्व त्वयिदधामीतति २५ ऋथास्य नाम करोति वेदौडसीति तदस्य तदुद्यमेव नाम भवति २६ ऋथैनं मात्रे प्रदाय स्तनं प्रयच्छति यस्ते स्तन: शशयोर या मयोभूया रबधा वेसुवि: सुदत्रे: । तेन विश्वा पुष्यसि वार्याणि सरस्वति तमिह धातवे करिति २७ ऋथास्य मात्रमभिमन्त्रयते । इलासि मैत्रावरुणी वीरे वीरमजीजनत् । सा त्वं वीरवती भव यास्मान्वीरवतोऽकरदिति तं वा एतमाहुरतिपिता बताभूरतिपितामहो बताभू: परमां बत काष्ठां प्रापच्छ्रिया यशसा ब्रह्मावर्चसेन य एवंविदो ब्राह्मणस्य पुत्रो जायते इति २५

६

षष्ठाध्याये

इति षष्ठाध्याये चतुर्थ ब्राह्मणम् ४

ऋथ वँश: । पौतिमाशीपुत्र: कात्यायनीपुत्रात्कात्यायनीपुत्रो गौतमीपुत्रादौतममीपुत्रो भारद्वाजीपुत्राद्दारद्वाजिपुत्र: पाराशरीपुत्रात्पाराशरीपुत्र ग्रोपस्वस्तीपुत्रादौपस्वस्तीपुत्र: पाराशरीपुत्रात्पाराशरीपुत्र: कात्यायनीपुत्रात्कात्यायनीपुत्र: कात्यायनीपुत्रात्कौशिकीपुत्र ग्रालम्बीपुत्राद्य वैयाघपदीपुत्राद्य वैयाघपदीपुत्र: कारवीपुत्राद्र कापीपुत्राद्य कापीपुत्र: ९ ऋात्रेयीपुत्रादात्रेयीपुत्रो गौतमीपुत्रादौतमीपुत्रो भारद्वाजीपुत्राद्दारद्वाजिपुत्र: पाराशरीपुत्रात्पाराशरीपुत्रो वात्सीपुत्राद्वात्सीपुत्र: पाराशरीपुत्रात्पाराशरीपुत्रो वार्कारुढीपुत्राद्वार्कारुढीपुत्रो वार्कारुढीपुत्रादार्कारुढीपुत्र शौड्ढी पुत्राच्छौड्ढीपुत्र: सांखतीपुत्रात्सांखतीपुत्र ग्रालम्बायनिपुत्रादालम्बायनीपुत्र ग्रालम्बीपुत्रादालम्बीपुत्रो जायन्तीपुत्राज्जायन्तीपुत्रो मारडूकायनिपुत्रान्मारडूकायनीपुत्रो मारडूकीपुत्रान्मारडूकीपुत्र: शाण्डिलिपुत्राच्छाण्डिलिपुत्रो राथीतरिपुत्राद्राथीतरिपुत्रो भालुकोपत्राद्बालुकोपुत्र: क्रौष्णिकोपुत्राभ्या क्रौष्णिकोपुत्रो वेदभृतो पुत्राद्वेदभृतो पुत्र: कार्ष्णकेयी पुत्रात्कार्ष्णकेयी पुत्र: प्राचीनयोगी पुत्रात्प्राचीनयोगी पुत्र: सांजीविपुत्रात्सांजीविपुत्र: प्राश्नीपुत्रादासुरिवासिन: प्राश्नीपुत्र ग्रासुरेरासुरि: २ याज्ञवल्क्याद्याज्ञवल्क्य उद्दालकादुद्दालकादुरुप्रादुरुप वेशेरुपवेश: कुश्रे: कुश्रिवाजश्रवा वाजश्रवा जिहावतो बाध्योगाज्जिहावान्बाध्योगोसिताद्वार्षगणादसितो वार्षगणो हरितात्कश्यपाद्वारित: कश्यप:

६

षष्ठोऽध्यायः

५

शिल्पात्कश्यपाच्छिल्पः कश्यपः कश्यपान्नैध्रुवे कश्यपो नैध्रुविर्वाचो वाग्मिराया ऋभिरायादित्यादादित्यानिमानि शक्लानि यजूंषि वाजसनेयेन याज्ञवल्क्येनाख्यायान्ते ॐ समाना मा सांशीविपुत्रात्सांशीविपुत्रो मार्डूकायनिमार्डूकोऽयानिमौगिलव्या मौगिलव्यः कौत्सात्कौत्सो माहित्थेर्माहित्थि-र्वात्स्याद्वात्स्यः कुश्रेः कुश्रियज्ञश्वचसो राजस्तम्बायनाद्विज्ञेवचा राजस्तम्बायनस्तुरो कावषेयोऽत्क्कावषेयः प्रजापतेः प्रजापतिब्रह्मणो ब्रह्म स्वयंभू ब्रह्मणे नमः ४

६

षष्ठोऽध्यायः

६

इति षष्ठाध्याये पञ्चमं ब्राह्मणम् ५ इति षष्ठोऽध्यायः ६

इति बृहदारण्यकोपनिषत्समाप्ता १०

ॐ सह नाववतु सह नौ भुनक्तु सह वीर्यं करवावहै । तेजस्वि नावधीतमस्तु मा विद्विषावहै ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः