Books / Brihadaranyakopanishad_with_Sankarabhashya__Anandagiri_Tika_-_Jivananda_Vidyasagara_1875

1. Brihadaranyakopanishad_with_Sankarabhashya__Anandagiri_Tika_-_Jivananda_Vidyasagara_1875

Page 1

UNIVERSITY OF TORONTO 3 1761 00095189 7

Page 2

JUT

Presented to the LIBRARY of the UNIVERSITY OF TORONTO by

Office of the High Commissioner for India, Ottawa

Page 5

बृहदारणकोपनिषत्।

परमहंसपरिव्राजकाचार्य्य-श्ीमत् पूज्यपाद गङ- राचारय्य कतमाघसहिता श्रानन्दगिरि

कतटोकयालङ्गता च।

वि, ए, उपाधिधारिया

ग्रीजोवानन्द-विद्यासा गर भट्टाचा योख

संस्तृत्य

प्रकाशिता

कलिकाता नगरे

वीडनयन्त्रे मुट्रिता। RA HAR दूं१८७५ 1275 Booksellers LA Publink.ere

SAR

Page 6

BL 1120 B75 B53 1275

LIBRARY AUG 1 9 1965 VERSITY OF TORONTO

1000513

Page 7

ॐपरमात्मने नमः॥

वृह्दारएकभाष्यारम्: ॥

भा• अ्ेनमो ब्रह्मण नमः। श्े नमो ब्रझ्मादिभ्यो ब्रह्म- विद्यासम्प्रदायकर्त्त भ्यो वंगऋषिभ्यो नमी गुरुभ्य: ।

ॐ ब्रह्मणे नमः ॥

आनन्दगिरिकृतव्ट हदार एकभाप्यटीका।

यद विद्यायपाद्िच्न्द खाते रसनाह्िवत् । यहिद्यया च तद्वानिस्त वन्दे पुरुषोत्तमम् ॥१॥ नमस्तय्य नस न्दो हसरसी रुड् भा न वे । गुरवे परपक्षौषध्वान्तध्व सपटोयसे ॥२॥ भगवत्पादपादाखद्न्द इन्हनिबर्ई्गम्।

एृह्हदारएवके भाष्य शिष्योपल्तिसिड्डये। सुरेश्रोक्रिमासित्रित्य मियते न्यायनिर्सय: ॥8॥

काखोपनिषद्विपरणव्याजेनाशेवामेवोपनिषद पोधयितकामो भगवान् भाष्य- कारो विश्नोपशमादिससर्थ शिष्ठाचारप्रमायक परापरगुरुनमसाररप मङ्र लमाचरति। नमो बहादिभ्य दूति। वेदो किरखगमा या ब्रक्न। तन्नम- कारेब सर्वा देनता नमरता भर्वान्त तद्येताचदाल्कत्वाक्ष। एष चद्टेव सबे देवा दति गुतेः। आ्रदिपदेन परमेषिप्रष्टतयो स्द्यन्त। यद्यपि तेषासक्ो

Page 8

[२ ]

तस्या दयमल्पग्रन्था वत्तिरारभ्यते संसारनिविवृत्सुभ्यः संसार- हेतुनिव्टत्तिसाधनव्रभ्मान्म कत्वविद्याप्रतिपत्तये। सेयं ब्रह्म- विद्योपनिषच्छब्दवाच्या तत्पराणां सहेतोः संसार स्यात्यन्ता वसादनात्। ब्रह्मान्नर्भावस्तयापि तेख्वनाहरनिरातावं पृथगयहणम्। चदर्थी नमोयोगे। नमः-प्र्दरितिविधः प्रह्जीभावविषयः। मतु ब्ह्ाविद्यां वक्ुकामेन किमित्ेते ममस्कियन्ते सेव व्ि वक्तव्येन्यत आ्ह् ब्रह्मविद्योनि। एतेषां तत्सम्पृदाय- कट ल वंशब्राह्णं प्रमाणयति। वंय ऋषिम्य दूति। यद्यप तत्र पौति माष्यादयो ब्रह्मान्ता: सम्पूदायकर्त्तार: श्ूयन्ते तथापि गुरुशिप्यक्रमेगा ग्रह्मयः म्राथस्यमिति सदादित्वरमिति भावः। संप्रत्यपरगुरुन्नमर्करोति। नमो सुरुम्य दति। यद्याप ब्रह्मविद्यासम्प्रदायकत न्तभावादेते प्रागेव नमसकतास्तथापि शिष्याणां गुरुविषयादरातिरेककार्याथं पृथमगुरुनमस्क- रम्। यख देवे परा भक्िरित्यादि ुतेरिति। यदहिश्व मङ्गजमा- चरितन्तत्प्रतिच्ञात प्रतीकमादन्त। उषा बा दूति। एतेन चिकीर्षिताया वत्तेर्भत् प्रपब्चमाष्ये णागतार्थत्वसुक्वम्। तदि इयाहेत्यादिमाध्र्यन्दिमसुति- मधिछ्वत्य प्रटत्तम् । दूय® पुनरुषा वा अश्वस् त्यादि काखश्ुतिमात्तित्येति । अथोह्श्य निहिशति तसा दति। मर्त म्पब्नभाष्याद्दिशेषान्रमाह। अल्पमन्येति। असा मन्थतोल्पत्वेपि नार्धतस्तथात्वमिति सन्वस ग्रृह्- यम्। दत्तिशब्दो भाष्यविषयः । स्रत्नानुकारिभिर्वाक्य: स्रत्नाधख रप- दानाज्जोपवयानस् भाष्यलक्षणखात्न मावादिति। नतु क्म्मकाएडािका- रिसो वित्वयोऽविकारी न ज्ञानकारडे सम्भवति अर्थत्वादे: साधा- रणलादैराग्यादेश् दुर्वचनत्वात्। न घ निरधिकार शास्तमारम्भमर्हती- त्यत ग्राहसंसारेन। का हिर्गादिकामः संसारपरवो नरपशुरधिकारी। द्रह् तु संसाराद्यादत्तिभिच्छवो विरक्ताः । न च वैरा- अ्यन्दुर्बच शुद्धबुद्देविवेकिनो ब्रह्मचोकान्ते संसारे तत्सम्भवात्।

Page 9

· [३ ]

उपनिपूर्व्व स्य सदेस्तदथत्वात्तादर्थ्याद्ग्रन्थोऽप्युपनिषद्- च्यते। सेयं षडध्यायी अरए Sनूच्यमानत्वादारएकम्। छह- ात्परिमाणती व्ृहदारखकम्।

एत्ं हि। शोध्यमानन्तु तच्चित्तमीश्यरार्पितकम्मभिः। वैराग्यं ब्रह्म- लोकादौ व्यनत्याशु सुनिर्मलमिति। वतो यथोक्तविशिष्टाधिकारिम्यो छृत्तेरारम्भ: सम्भातीत्यर्थः। तथापि विषय प्रयोजनसस्वन्वानामभावे कथ' छत्तिरारम्यते तल्राह। सं- सारहेत्विति। प्रमास्टताप्रमुखः कर्ट त्वादिरनर्थः संसारल्स ह्हेतरा- त्माडविद्या सविष्टत्तः साधनं ब्रह्मात् कत्वनिद्या, तस्ाः प्रतिरपत्तरप्रति- बज्चाया: प्राप्निलद्य उत्तिरारम्यत दूति योजना। एतदतं भर्वतत। सनि- दानानर्थनिष्टत्ति: यासतस म्योजनम्। ब्रह्मात् क्यविद्या तदपायस्तदका विषयः। सम्बन्धो ज्ञानफलयो र पा यो मेय त्वम् । य्रा स्त त द ्वि षयो विर्घ यत्वं , तदारभ्य शाखतमिति। प्रयोजनादिष प्रहत्त्यक्रतयोक्रेषृपि सव्य व्यापाराणां प्रयोजनाघात्तस प्राधान्यम् । उक्र हि। सर्व्संव हि शास्तस कम्परको वापि कसचचत्। यावत् प्रयोजनसोक्त® तावन्तत् केन ग्टह्यत दूति। तथाव शास्तारम्भौपायिक' प्रयोजनमेव नामव्यत्पादमद्वारा व्युत्पा- दयति। सेयमिति। अध्यात्मभास्त्रेष प्रसिद्वा सचिहिता चात ब्रह्मात- कत्वंविद्या। तविशनां सर्वकम्मसच्तासिनां सनिदानस संसारखात्यन्व- नाशकत्वाङ्गवन्यपनिषच्कन्दवाच्या। उपनिषद् भो ब्रहीत्याद्या च ुतिः।

क थन्तस्यास्त च्छन्दवाच्यत्व ऽयेतावानर्थों लभ्य ते तला। उपनिपूर्व्व सेति। बाखाथः। पदुल विथर पामत्यवसादनेषिति सयते। सदेर्धातोरुपनिपूव्व म्य किवन्तस्य सह्हेनुसंसारनिवत्तकब्रह्मविद्यार्थत्ादुपनिष च्क्द्रवाच्या सा भवत्य- क्फलवती। उपशन्दो हि सामीधमाह। तज्जासति सङ्ोचके प्रतीचि पर्य- वस्वि। निश्दक् निश्चयार्थसस्ादैकाता निव्धितम्। तद्िदा सहेत' सं-

Page 10

[४ ]

तस्यास्य कर्मभरकाएडन सम्बन्धोऽभिधोयते। स्व्वोप्ययं वेदः प्रत्यत्तानुमानाभ्यामनव गतेष्टानिष्टप्राप्तिपरिचारीपायप्र- काशनपरः सर्व्वपुरुषाणां निसर्गत एव तग्राप्तिपरिहारयो- रिष्टत्वात्। दष्टविषये चेट्टानिष्टप्राप्निपरिहारोपायत्ञानस्य प्रत्य चानुमानाभ्यामेव सिद्दत्वान्नागमान्वे षगा। न चासतत

सारं सादयतीत्य पनिषद्थ्यते। एक । कसादनाघस बादसदा- दिति। ग्रह्मविद्यष चेदुपनिषदिय्यते कचन्नवि पन्वे रहास्तकाद्दं प्रयुद्धते। न खल्व कस्य गन्दम्ानेकाजत्वमन्यावमित्ामद्याफ्। तादय्याढिति।

जनकत्व यन्थस्थ करिमिति तद्ध्येतणां सव्वेषां विद्या न भवतोत्याणद्ठा अथणादि पराणामेवर गयातुवचनादि नियमाधीताक्षरेभ्यस्तव्जन्रति टृक्षदा ररयकनाम निव्वचन पूर्ववकमाह्। सेयमिति। जरयारगयानुवचनाटिनियम

त्ति रित्यत वाह।ृहत्वादिति। उपनिषन्तर्यन्परिमाखाति रेकादस वहत्त्व प्रसिद्धमधतोपि तस्य तदस्ति। ब्रहणोSखए्ट करमखाल

नात्। अतो दृहन्वादाररायकत्याच्ट ष्टहदारगटकम्। न चैतट्शुड्बुद्वेरधीत- ममि विद्यामादधाति। कषाये कम्ममिः पक ततो ज्ानमिति ऋतेरित्वर्थः। ज्ञानकारडस्य विशिष्टाधिकार्य्यादिवेशिषडपि कम्मेकारडेन नियत- पूर्व परभावानुपपत्तिलम्यः सम्बन्धो वक्तव्यः । स च परोक्षकविप्रतिपह्तेर- शक्यो विशेषतो ज्ञातुमित्याशद्माह तसास्तरेति। प्रतिज्ञात रुम्व्वं प्रकट- यितुमसिद्वप्रमायभावानां वेदान्तानां सम्वन्वाभिधानावसराभावात् तत्प्रा- मारायं प्रतिपाद्य पच्चान्तेषां कम्मकारड़ेन सम्वन्वविशेषवचनसुचितमिति म- न्वानस्तत्प्रामारयं साधयति। सर्वोऽपोति। प्रत्यक्षानुमानाभ्यामित्वागमाति-

इ्यात्मको वेदो मानान्तरानधिगतं यदिट्टोपायादितज्न्तापनपरस्तवा चा-

Page 11

[ x ]

जन्मान्तर मब्यनध्या व्मास्तित्व विज्वाने जन्नान्तरेशटनिट्टप्राप्तिपरि- हारचका स्यात्। खभाववादिदर्गनात्। तम्ाज्नात्तर·

च शास् प्रवत्त ते।

स्षात सापक वावियेय। सल्य प्रा म: थव क एड़वो रति। चचश वेदनं

स च बहतरनानावोग्यो हपदिडोम लात् । एसट - प्रमेयममिति ्षि शुति: । त्त दात्म नापस्या ना त्। सख्वप्रकाशनः मच्च पकमकय्ात्। तमेय आव्मनुभाति सर्वामति खुते। उव परोऽविद्यातकार्यातीतखतृ। विरजः पर वब्ाथदिबाद जुतेः। एव'दपो वेदपट्वेदनीवचिडेकरस: मम्ावातुरेत सब्गप काथकारखात्मकः प्रपन्लः। क्ातवेदं सईमिति खुतेः । तचाय यनोक वस्तुखहप प्रकाशयन्तो वेदान्ता शिरधिवाक्यवतु प्रमावरमिति। कचशा पत्थक्षाि्नानवगतो बोडसाविष्मामधपायो प्रहाता तसु प्रकाग न- पर: सर्रोऽप्यय' वेटः । तखवाज्ञातत्वा्ल कम्स कासूड वम्मोनुदानमयु-

मुतेः। ज्ानका एाउन्तु साच्षादेव तल्ोपयुत्म्। परमदहषलौपनिष- दत्वततणात्। सत वेदा वत्पद्मामनरनतीति च खुतेः । तदुक्र कन्द क एडयज नामका एड़ ययापि प्रामासममिति। काधिकारिसी सम्यप्रतिपादन- हारा ज्ञानकाराडमामाएथमेत एक ट्यत हव्येपुर्पाष्ामिति । कयमर्थः। सुख मे खात् दुःख माभूदिति स्वमावतः यास्तं बिना सनषां पुरुष दामनवचछितसुखादिमाल उमिला घो एडस्माए। तव्हातख च मो दलातू, तत्कामिनो ज्ञानकाराडाधिकारियः एसभवान्। तवत् प्रमा साथ- विषयासाद्धत् कवनदप्रमार्यमिति। ननु वेहस काखपरतया पामा- रायात् कमम का रडवत् कारड़ान्तरव्ापप कार्यपरतया प्रामाएमेषव्य सिति नेयाह। ृष्टविषयेति। ककरिवाकारकपलेतिकसव्यतानामन्यतम-

Page 12

[६ ]

येयं प्रेते विचिकित्सा मनुष Sस्तीत्येके नायमस्तीति चैक दत्युपक्रम्यास्तोत्येवोप लव्ध व्य इत्येवमादि निर्गयदर्गनात्। यथा च मरणं प्राप्य त्युपक्रम्य योनिमन्य प्रपद्यन्त गरीरत्वाय देहिनः। स्थाणुमन्य ऽनुसंयन्ति यथा कमा यथागुतमिति च। स्यं ज्योतिरित्युपक्रम्य तं विद्याकसगो समन्वारभेते

खिन् कार्ये समीहितप्राप्ताधुपायभूते व्यत्पप्तिकासे प्रत्यनादिमितये तथाविधकार्यधियोऽन्यथालव्वलातृ तल्व नागमो5त्तुसन्यः । मह्षिलोक-

मदानि बोधकानि व्यतिप्रसङ्गात् ! न व म्रह्मगयम तुख्या व्युत्पत्य नुपपततिः। तमतिन् ब्रह्मत्नात्तवन व प्रसिद्धेः। तत्मामान्योपाधी विज्ञानादिपदानां व्युत्पत्ते: सकरतात्। तानि चालौकिकमखरड़ प्र- न्यगब्रह्म निल ठितसामान्यविथेष लक्षणया बोधयन्ति। तक्ष्ात् म्रहाय बेदपमाणकं न कार्यमिति भावः। किबु तिष्ठत वेदान्नप्रामारावं कर्म्म- काराड उपि व्यतिरिक्कात्मास्तित्वादी सिद्ेर्धे प्रामासयमावश्यकम्। तदभावे तत्प्रामारयायोगात्। न ह्हि भविष्यह् इसम्बन्धात्मासङ्गावाभघिगमे पार-

भविष्यह ह्हसम्वन्धिन्यात्मनि खर्गादी च तत्मासारायस्ाभ्यपेयलात्। कारयय वेदप्रामारायानियनात् वेदान्तानामपि साघे मानतव मिदातीत्याह। न

प्रदृत्तिः सादिति नेव्याह। सभावेति। यदात्मा देव्ान्वरसस्वन्वी था- खान्मानान्राज्च न प्रमितस्तदा भोकरनवगमात् न प्रेक्षापूर्व्व कारी यागादयलतिष्ठत्। लोकावतस व्यतिरिक्कात्मासितमजावतो जन्मान्तरे-

वज्ञान' विजा साम्परायिके मटत्तिरित्यर्थः । मनु विधवः साधनविशेषं

तस्मादिति। अतिरिक्तातमधिय विभा पारलौकिकप्रउ्त्नपपत्चता कर्म-

Page 13

[9]

पुस्यो वे पुरये न कभया भवति। अपयिष्ामौत्युपक्रम्य वि- ज्ञानमय दूति च व्यतिरिक्ाव्ास्तित्वम्। तत्प्रत्यच्विषयमे- वेति चेव्न। वादिविप्रतिपत्तिदर्गनात्। न हि देहान्तरसम्बन्धिन प्मनः प्रत्यक्षेशास्तित्वविज्ञान लोकायतिका बौडास न प्रतिकूला: स्युर्नास्यात्मेति वदन्तः। न हि घटादी प्रत्यक्षबिषये कविद्विप्रतिपद्यते नास्ति घट दूति। स्थायादी पुरुषादिदर्गनान्नति चेत्। न। निरुपि

काएडपरामारययोगादिति बावतृ। विधोनां सुत्यर्याध्वासुभवार्चत्वमवि-

सुत्यापि समुखनोतमित्याह। वेवमिति। निर्सवदर्वनाहतिरिकाका- स्तित्वर्मिति सम्बन्बः । तलय प्रकतोपयोगितवबोपकमोपसंह्ारान्तरे दर्य- यति। यचा चेति। पूर्वव वदेव सम्न्वद्योतनाथं चकारः। उपक्रमोपसंड्ा- रक रप्यात् कठज्योनामतिरिक्ात्माश्तितवे तातृपर्यसक्ा हहदारययकश क्या- खापि तल्न तातृपर्यमाह् स्वयमिति। न ह्रि मरसिदजहलवस् देहादेः सयं

नमधिकरोति। तं प्रेतं विद्याकमस ी पूव्व पार्जिते फलदानायातु- गच्कतः। स च गला ज्ञानकर्मानुुखफसमनुभवतीति थारीरिकमाह्मष-

देरजन्मान्तरसम्बन्धो युक्तः। तेनाता देहादिव्यतिरिक्ो जन्नान्तरसम्बन्धो सिड्धो ब्राह्मयाभ्यामित्वर्थः । वजातयव ब्राह्मषे व व्येव ला प्रारपय- व्यामोत्य पक्रम्य व्यतिरिक्कास्तित्वविषयः । न हिप्रत्वते देहादौ जिन्ना- सास्ति। तलवोपसंहारे य एव विज्ञानमयः पुतुष दरति विज्ञानसयवि-

तखात्तदप्य पक्रमोपसंहाराभ्यां व्यतिरिक्ात्मास्तित्व गलयतीत्याह। म पयिष्यामीत्युपक्रस्येति। न चोदाहुतानां वाक्य नामप्रामारास्। तत्रा-

Page 14

[5]

तरभावात्। न हि प्रत्यचैस निरुपिते स्वाख।दो विर्प्रािपत्ति- भवति। वैनाधिकास्वहमितिप्रत्ये जावमानऽषि देहान्तर- व्यतिरिक्तस्य नास्तित्वमेव प्रतिनानते। तम्मात् प्रत्वन्तविषय- वैलक्षखात् प्रत्यन्षाव्नात्मास्तित्वसिद्िः। तथानुमानादृपि। सुत्यात्मास्तित्व लिङ्गस्य दर्गनत्वात् लिङ्गस्य च प्रत्वक्तविषय- त्वाव्ेति चेत् न जन्नान्तरसम्वन्धस्याग्रहगात् आ्रगमेन त्वा

रिणो मीमांसकास्ता र्किकायाहम्प्रत्ययलिङ्गानि च वैदिकान्येव खमतिप्रभवानीति कल्पयन्ती वदन्ति प्रत्यक्षयानुमेवयात्मेति।

हम्प्र्ययो मान तत्र देह्ाकाराएरणात् वततरिक्कात्मास्तित्वस्य तेनेव एफ- र्न्तुनपपसः । छतोन तत्व शुतिम्रामारयमति शह्ठाते। तत्वयक्षति। मत्यक्षस विषयोकशो यसिितियतिरिक्कामास्तितवसुच्चते । यदयप व्यतत- रिक्कात्मास्तित्व तदभिप्रायेवाह' धीगोचरः। तथापि न सा व्यतिरेक- सातमनो गोचरयति। युत्यागमविवेकमूज्यानामहहम्परत्ययभाजां व्यतिरेक- प्रत्ययमाप्तौ विपस्चितां विप्रतिपत्ताभावप्रसङ्गादिति परिहरति। न वा- दीति। वेदम्रतिकूला वादिनो नास्तिका नैत्र विवाद सुवृनीताए। नहीति। तेष म्रातिकूल्यसम्भबनार्थ' विशेषणं नेत्यादोति वदन्तः सन्नो नोSसाकं प्रतिकूला न हि सुरब' वदनसेवासम्भावादध्यक्षविरोघादिति योजना। प्रत्यक्षविपये विपुतिपत्ता्भावे दष्टान्तमाह। न हीति। तल व्यभिचारं शङ्गते स्वारादाविति। पृत्यन्ते धर्मियि स्वायर्वा पुरुषो वेवि विपुतिपस रुपलम्भाज्ज पृत्यव्े विपुतिपत्ताभावो व्यभतिचारादिति पङ्काथ:। आदिपदेन पाषाखादी गजादौ गज्ञादिविषृतिपत्तिः सङ्ग- ह्यते। किअर यक्मात्े विपतिर्यात्तः किंवा तेन विविक्े पतिपन्नर। नाधयोडङगीकारात्। नचतमात्ममनि मत्यच विपुतियत्तायपि नाग-

Page 15

[2]

सर्वथाप्यस्यात्। देहान्तरसम्बन्धीत्य वम्प्रतिपत्त देहान्त-

कर्म्मकाएड समारव्धम्।

मान्यषणा। तेनैव तव्विरासैन तवरिसृवादिति सव्वानो द्वितीय दूष्यतत। नेतादिना। प्रयक्षतो विविक् वे विप्रतिपकत्वभाव प्रयश्र्वति। न हीति। थातमनः स्यसदेहव्यतिरिक्रत्व न प्रतक्षमिति प्रतिपाद्य सच्टेहव्यति- रिक्तत्वमपि नाहम्पृत्यवयाह्यमिवाह। वनायिकास्विति। ते सखह- मिति धियमनुभवन्ति। तर्वाप टेहान्तर' स्वलदेह्ातिरिक् सच्मम्। तल्व प्रधानसूताया बजरतिरिक्रशाकनो नाक्तित्वमेव पम्परन्ति। तलाइ- निविया छन्देह्ातिरिक्ात्मसितधिरित्यर्य:। किश्नु प्रतकख विषयो रपा- दिस्त द्रा हित्य न्ई स क्षएयन्तदात् नो5सिति। क ग्न्दमस् शम हपमित्वादिय्यितेः। नक्षि रुपादि तदाधार बिना प्रत्यव क्रमते। पातोन देहाइपतिि- क्ात्मासतित्वख प्रत्यन्षाप्रसिडिरिताह। तस्ममदिति। प्रत्यक्षतो विवित् विप्रतिपन्ययोगात् परते च तद्दर्भनादिति वावत्। चायेच्ाटय: कि- दाय्रिता गुपत्वाद पर्वदित्यनुमानादतिरिक्कात्मसिह्िरिति नेत्याह। तचेति। नात्मास्तित्वप्रसिद्धिरति सम्बन्वाथस्यायव्द:। कवम्भावः। इकादोनां खतन्त्रI संछपासिद्टि: पारतन्वेा परखराञ्चयत्वमाधारखेदानीमेव साध्य- मानत्वास् । कचिच्कव्दन चाख्यमालवचने सिद्धसाधनत्व मनसस्दाययक हिद्डत्वा- दातमोक्ी प दष्टानस साध्यविकलतेति। यः प्राेन प्रायितीत्यादिश्ठत्या माखनादिव्यापाराख्यस् लिङ्गस्ात्मास्तित्वे प्रदर्शितत्वात्। तख च व्याप्र सापेक्षस्य प्रत्यज्ञादिसिद्धात्मविषयत्वाव्त तस् तत्दकगव्यर्तेति यडुते। सुत्येति धात्ानः खातन्त्रय लिङ्गगन्यत्वाभिप्रावेय खृत्या लिङ्गन्नोपन्यस्तममिति परि- हरति। नेति योऽचेतनव्यापार स चेतनाधिष्ठानपूवको यथा रथादि- व्यापार:। म्राखनादित्यापारसाप्यवतनव्यापार वाज्जेतनाधिषान पृष्व कत्व- मिति सम्भावनामाल्रेय बिङ्गोपन्यासः। न ह्धि निशायकत्वम तदुपन्य-

Page 16

ज्ञान कट तवभोत्त तवसरूपाभिमानलक्षरां तद्विपरीतब्रझ्मात- स्रूपविज्ञानेनापनीतम्। यावद्ि तन्नापनीयते तावदय कम- फलरागई पादिस्वाभा विकदीष प्रयुत्त: गास्तविहितप्रतिषिद्ा- तिक्रमेणापि प्रवत्त मानो मनोवाक्कायैद टाटट्टनिट्टसाधनान्य- धर्ममसंजञकानि कम्माखुपचिनोति बाहुतन। खाभाविकदी- षवलीयस्वात्। ततः स्ावरान्ताधीगतिः ।

सते आत्मनो जन्मान्तरसम्बन्वस प्रमाणान्तरेणायहणात् तदुव्याप्तलिङ्गा- योगादित्याह। जन्मान्तरेति। ननु व्यतिरिक्रात्मास्तित्वमागमकगव्य चेतू कथन्तत् प्रत्यक्षमनुमेयञ्जति वादिनो वदन्तीति तव्राह। ग्रागमेन तिति। येय प्रते विचिकित्स त्यादयागमेन। को ह्वान्यादित्यादिवेदोक्रय म्राण-

दिनो वेटिकमेवाहम्पत्यय प्रतिलभमाना वदिकान्येव च लिङ्गानि पश्टन्तः सोत्प्रक्षानिभितानि तानीति कल्पयन्नो द्विधात्मान वदन्ति। वस्तुतस्तु वात्मा यथोक्तमत्यैकसमधिगम्य दत्यर्थः। तस्ासत्यादिना काराडयो: सम्बन्ध प्रतिज्ञाय तादर्थ्येन सिद्धेऽयें वेदान्तप्रामारायं सर्वोडपोत्यादना प्र- साध्याधुना कसभिः शुद्धव द्वेवैराग्यादिद्वारा ज्ञानोत्पत्तिरिति तयोः सम्बन् कथयति। सर्वथापीति। आ्र्ागमान्मानान्तरादा व्यतिरिक्कात्मा- स्तित्वप्रतिपत्रावपीत्यथः। पुरुषार्धोपायविशेषार्थिनो ज्ापनाथें कर्म- कागड़' समारव्ं चेत्तर्हि तल्नोक्ककम्भिरेत विवचितपुमर्य सिद्धेवेदान्ता- रम्भवैवर्थ्यान्न सम्वन्वोक्रिः सावकाशेत्याशङ्काइ। नत्विति व्त्मा- ज्ञान® खल्वनर्थ कारयमन्वयव्यतिरेकशास्तगस्यं मिथ्यान्तानकायलिङ्गकञु । तच्चाकट भोत्त ब्रह्मात्मतानादपनेयस्। न हि तत्कम्मक राडोक रेव कर्मभि: शक्य मपनेत' विरोधाभावात्। तस्म्रात्तदुबाधनारय ज्ञानसिद्ये वेदान्तार- म्भसम्भवादुक्वसम्बन्धसिद्धार्थः । यदि कम्मभिरज्ञान न निवत्तते। मा

Page 17

[ ११ ]

कदाचिच्छास्त्रक्वतसंस्कारबलीयस्तुम्। तती मत्यादिभि- रिष्टसाधन बाहुत्य नोपचिनोति धर्माख्यम्। तद्द्विविधम्। ज्ञानपूर्वक केवलञ्न। तत्र केवल पितलोकादिप्राप्तिफलम्। ज्ञानपूर्वक' देवलोकादिब्रद्मलोकान्तप्राप्तिफलम्। तथाच भास्त आत्मयाजी य्रेयान देवयाजी इत्यादि। सतिस द्विविध कर्म वैदिकमित्याय्या। साम्ये च धर्भाधमयोर्मनुष्यत्वप्राप्तिः। एवं व्रह्माद्या स्थावरान्ता खाभाविकाविद्यादिदीषवती धर्माधर्मसा-

निर्व्त्तिष्ट। सत्येव तख्िन् कममवद्यान्मोक्ष: स्ादित्याबड्डाह। यावदोति। सस्यक् त्ञानमेव साक्षान्ोक्षहेतुर्न कम। तत्त प्रयाल्या तदुपयोगि। न ्ि सत्येवाज्ाने मक्रिः । तन्तिन् सति संसारस्य दुर्वारत्वात्। तस्मात् कम्म- काएडस वराग्यद्वारा प्रत्रेशो सक्ताविति भावः। अ्यमित्वत्षो निर्दिश्यते। रागदवे षादित्यादिशन्द्नाविद्यासि ताभिनिवेशादयो सह्न्ते। दोषायां खाभाविकत्व शाख्तानमेव्त्वम् । अमिकार: सम्भावनार्थः। टष्टत्वमन्वय- व्यतिरेकसिद्वत्वम् । चटष्टत्व' शास्तमाल्रगम्यत्वम्। वधर्मौपचयम्रा चुर्थ्य हेतुमाह। खाभाविकेति। चथ वैराग्याथं कर्मम फलखपक्चयन्नधमीफक- माह। तत दति। उक्र हि। शारीरजैः कर्मदोषैरयाति स्वावरतां नर दूति। तत् कि- म्पुरायोपचयाभावाटनयकाशं खर्गादिफलभिति नेत्याह। कदाचिरदिति। शास्त्रीयसंस्कारस बलीयस्व फलितमाह। तत दूति आादियन्दो वागदेह्विषयः । फलविभाग वक्त कर्म भिनात्ति। तद्द्विविधमिति। तस् मुक्तिफलत्व निरसित फलं विभजते। तल्नेति। केशलमिष्टाटिकर्मेति गेष:। कर्मया पितलोक दवति हि वच्ति तस्तिनृफले नानात्वमभिमेत्या- दिशन्दः । विद्यया देवलोक द्रति शुतिमाम्तिित्याह। ज्ञानेति। देवलोको यस्ादिव हलोको यस्थान्तस्तसार्धस म्राप्निरेव फलमस्ेति वियह।। उक्रे.

Page 18

[१२ ]

तदेवेद' व्याक्ृत साध्यसाधनरूप जगतागुत्पत्त रव्याक्क

तमासौत्। स एष बीजाङ्ड राविवाविद्याककतः संसार श्रात्मनि

5र्व आातपर्थों गुति प्रमाषयति। तथा चेति। सर्वल परमात्मभावनापुर :- सरं नित्य कर्मानुतिष्सात्मयाजो। कामनापुरःमरं देवान्यजमानो देव्वा- जी। तयोरमध्य कतरः वेयानिति निर्षय: लतः । वतो जानयूत्र क क्म देवलोकस्य कामनापूर्व पिसलोकस्य म्रापकमित्थंः ।

पष्टततकु निष्टत्तक्त द्विधिषं कर्म वैटिकम् । दह चामुल वा काम्य प्रष्टत्त कर्म कीर्त्यते। निष्कामं ज्ञानपूर्वन्त निट्टत्तसभिधयते।

दत्यादिमनुससतिज्ञात् वोदाहरति। सतिक्षति। धर्माधसयोरेकैकसय फलसक्का मिश्रयोः फलमाह। सास्यति। उत्तं हि। उमाभ्याम्प रयपा- पाभ्या मातुष्य लमतेऽ्यध दूति। लिविधमपि कर्मफल वैराग्याथ म- हिप्योपसंहरति। एवमिति। सा चाविद्याऊतत्ादनर्थ रूपेताइ। खाभा- विकेति। विचित्रकर्म जन्यतया तस्या वचितामाह। धर्माच्मति। त्ह् धर्माधमाभ्यासेव तव्विर्माससम्भवात् उतमविद्ययेत्यत बाह। नामेति। तेषां सरन्मावस्याऽविद्या तदाकषम्वनेति यावत्। धर्मादेरविद्यायास निमित्त- त्वोपादानत्वाभ्यासपयोग दति भावः। ननु संसारगतेराविद्या कत्वमदुक्कम् । प्रत्यक्षादि प्रतिपत्नल्वात्तनामरूपाभ्यामेव व्याक्रियतेति। गुतौ व नामरूपा- वनो जगतोऽमिव्यक्किम्वखात्। न च प्रामायिकसाविद्यालतत्मत बाह। तदेवेद मिति। नगतः सकपमात्मा तल्ाध्यस्तत्वादात्मतत्वेSनभिव्यक् प्रत्यनादिना खुत्या चाभिव्यस्मिव टश्यमानमपि अनभिव्यक्कनेरवेि न तसाविद्याकवत-

Page 19

[१३]

दारभ्यते। अस्य त्वश्भेधकमस्बन्धिनी विष्वानस्य प्रयोजन येषाम मेधेनाधिकारम्तपामप्मदेव विज्वानास्तत्फ्रल प्राप्तिः । विद्यया वा कर्मला वा तब तल्ञोकजिदेवेत्ये वमादियु- तिभ्यः कम्पविषयत्वमेव विज्ञानस्यति चेत् न। योऽ्यनधेन यजते य उचैनमैव वैदेति विकल्पय्ुतर्विद्याप्रकरषे चान्ता

त्वव्तिरिति भावः। वविद्याऊतां संबारगतिमतुभाबते। स एय इति । वविद्यालतत्व कथमनादिर्तवमित्ामक्का तख मवाह्तक्देवेत्ाह्। वीजा- कराविवेति। तर्हि क दावित्कतया साष्मावक्ामन्तरेख नायो भविष्वयतो- त्यायक्ाह। क्रिपेति। चतन्यरदात््नि तस्यारिकााऊतत्वातुपपत्तिमाशहर नामाहपत्वेन ततो विस्नखत्वाटेकरपे युक्र तख कल्पतत्मिताइ। धनादिरिति। बनादेरपि संसारस म्राणमावर्शचषत्तः सादिति चेत्त- वापि ब्रह्मविद्यामन्तरेख नाथो नालीवाह। क्रनन् दूति। प्रवखनतो है- यत्व द्योतवितुमनर्य इति विधेषखम्। नैवगिक दूति पाठे कारयक्पेय तत्त्वछुस्नयम् । यखत् कर्म संसारफतं न भोज फमयति तजात् बन- दानसंसारनिवस्त कातमज्ञानार्वलेम साध्षनचतुएवसम्पनमध्िकारियमधत्त्य वेदान्तारम्भ: सम्भवतीत्यपसंहरति। दव्यतयादिति। ययोक्त्ानाथल नोपनिषदारम्भ ब्रक्ष वा दृदमय कासीदितारम्व्यम्। तमादारम्य ज्ञानोपदेशात् उमा वा छचसत्यारम्स्तु न दुनः साचादल तद्युक्रि-

समाई़। वख तिति । राजयन्नत्वादख्तमेघख तट्नधिकारियामपि ब्रा- ह्वणदीनान्ततृफ बाथिनामसदेवे पासनात्तदाप्रिरिति मत्ा तदुपासनोकि रित्य थः। किमल्र नियामकमित्यापक्कन विकल्पन्रवयम्। वेवलस्ापि ज्ञानस साध- नत्व सचयति दरत्यष्षतो विकल्पशुतिसुदाहरति। विद्ययेति। तत्फलाम्राप्रि

Page 20

[ १४ ]

नात् कर्मान्तर च सम्पादनदर्गनादित्तानात्तत्फ लप्राप्तिरस्ती- त्यवगम्यते। सर्वेषाच् करम्प्रणां पर कर्म्माख्वमेधः । समटटिव्य

तस्य चेह ब्रह्मविद्याप्रारभ आ्रम्रान सर्वकग्नयां संसा- रविषयत्वदर्गनार्थम्। तथा च दर्णयिचति फलमगनाया

रिति पूर्वेधा सम्बन्धः । तत्रंव खुत्यन्तरमाह। तव्ेपतिति। तदेतत् म्रा- वादर्भन लोकपाष्टिसाधनमिति यायतृ। आ्यदिगव्देन केलोपाखया न्र हालोकाप्निवादिन्यः खुतयो गह्यन्ते। व्श्नमेधे यदुपासनं तस्याप्यच्ादि- वत् तच्छघत्व न फलवच्चात्। न स्वातन्त्येग तह्न्य वङ्गेव स्वतन्वफना आावादिति शङ्कते। कर्म्मविषयत्वमिति। ज्वानसक्रत्वरथत्वन्द्पयत। नेति। यूर्वल्ाधतो दर्शितां विकल्पश्ुतिमत्र हेतुतया स्वरूपतोऽनुक्रामति। न योऽश्वमेघेनेति। स सनं पापमानन्तरति तरति ब्रहाहत्याभिति सम्बन्धः । ज्ञानकर्मशोस्तुल्यफलत्वस न्याय्यत्वादिति शेषः। उपास्तिफलशुतेरथेवाद- त्वमापङ्माश्वमेधवद्पास्तेरपि कर्मत्वात् विहितत्वात् कर्म प्रकरणाद्व्य त्थित- त्वाच्च मैवमित्याह। विद्यति। फलुतेरर्धवाढत्ाभावे हेतन्रमाइ। कर्मान्तरे चेति। अश्चमेधातिरिक्ञ कर्मराययं वा लोकोडग्निरित्यादौ चि-

वमेधोपासन न क्रत्वथें किन्तु पुरुषार्थम्। तत्र चाधिकारोऽश्चमेघक्रतवन- धिकारिणामपीत्ये तावदेवेष्टं चेदुपासने कर्मप्रकरणस्येपि तक्लामातृ विद्याप्र- करखे नासाध्ययनसर्थवदित्याशक्काह। रवैषाज्जृति। परत्वे हेतु: सम-

पुरायम्रेउत्व ऽपि प्ळ्ते किमायातन्तदाह। तख चेति। यदा क्रत प्रधानसाम्नमेधसोपास्तिसह्ितस्ापि संसारफलत्व' तदाल्ी- यसामग्निहोवादीनां संसारफल किं वाच्यमित्यस्तित् कर्म्मराधौ बन्ध- हेतौ विरक्ा: साधनचतष््यविशिष्टा ज्ञानममेक्षमायाखदुपाये स्रवया,

Page 21

[१५ ]

मृत्युभावम्। न नित्वानां संसारविषयफलत्वमिति चेत्। न। सर्वकअफलोपस हारय्ुतेः। सर्वें हि पत्नोसम्वह कगे। जाया मे स्यादेतावान् वे काम इति निसर्गत एव सर्वकर्मणां काम्यत्वन्दर्गयित्वा पुत्रकर्मापरविद्यानाज्चाय लोक: पितलोकी देवलोक इति फलन्दर्शयित्वाब्राम्मकताभ्रान्त सप्म शर्गत गमं " १५ नाम रूप कमति। सर्वकर्मणां फल व्याऊूतं संसार एवेति। दूदमेव चय' प्रागुत्पत्त स्तर्द्यव्याऊृतमासौत्।

दावेत सव्व कर्मसचरासपूर्व्य के कथष्म वत्तेरचित्या भयवती सुतिरुपा- सनां विद्यारम् निद्धातीति। तेनोषा वा चात्सेवादयुपनिषदारम्भो युक्कोऽस्य विशिष्टाधिकारिसमर्पकत्वादित्यरय। उपासनफलख संसारगोघर- त्वमेव कुतः सिङ्मत चाह। तथाचेति। अशनया हि मृत्य : सव नंत्र रेसे सोडविभेदिति भ्यादिति भवारत्यादिम्रवयात् उपास्तियुत्तक्रतुफबस् सबस बन्धमध्यपातित्वाहिशिष्टोऽषि कतुन सक्तये पर्ष्ात्रोतीत्वेः । उक्रे सब कर्म खां बन्तफलत्व नित्यनैमित्तिकामां न तत्फसत्वम्। तेषां

नित्यतामिति। एतावान् वे काम दरति सर्व कर्म खामविशेषेय फलसम्वन्वत्र- वणातृ। पश्चादेश काम्यफलत्वस्य तद्िध्युद्द् यवथात् सिद्धत्वात्। कम या पित- लोक द्ूतिवाक्यस नित्वादिकर्मफलविघयत्वास्नमोक्षफतलवाशङ्कति परिहरति। नेति। उक्रमेव स्कठयति। सर्व हीति। पत्नीसम्बन्ध मानमाह्। ना- येति। तथापि कर्थ कर्मयः सबस्य कामोपायत्वं तलाह। एतावान् व काम दूति। कथन्तर्षि तेषां फलमेदो लभ्यते तलाइ। पुत्रेति। ग्- घत्र। फलविभागे करथ समष्टिव्यष्टिप्राप्निफलतमश्चमेघसोक्रमत बयाह। कावात्मकताक्षति। वसाध्यायस्यायसाने कम्म फलस् हिरएयगर्भरूपता ल्यमित्याद्या शुतिरुपसहरिष्यतीत्यर्थः । उपसंारश्ुतेस्तातृपर्थ माह।

Page 22

[ १ ६ ]

तदेव पुनः सर्वप्राणिकर्मवगाटव्याकरियते वोजादिव हत्तः। सोग्य व्याक्ृताव्याकृतरूपः संसारोऽविद्याविषयः । क्रियाका रकफलालकतयात रूपत्वेनाध्यारीपितोSविद्ययैव मूर्त्ताभूर्त्त त- द्ासनालकः। अतो विलन्नगोऽनामरूपकर्मालकोऽडयो नित्व-

भाषते। अतोऽस्मात् क्रियाकारकफलभढृस्५ मिति साध्यसावनरूपाद्िरत्ास्य कामादिदीषकर्मवीजभूता- विद्यानिष्टत्तये रज्ज्वामिव सर्पवित्ञानापनयाय ब्रह्मविद्यारभ्यते

सर्व्च कर्म गामिति। कम फलं संसारश्ेत् प्राक्कदनुष्ठानात्तदभावान्म कार्ना पुनर्बन्धः स्ारदित्याशद्माह। ददमेवेति। तह्ि तस्ामवस्यायामिति या- वत्। तस् पुन्व्याकरणे कारयमाह। तदेवेति। व्याहृताव्याऊृतात्मन: संसारस च म्रामाशिकत्वन सत्यत्वमाणङ्का- विद्याऊतत्वेन तन्मिथ्यात्वमक्त सारयति। सोऽयमिति। स एव हि भ्ान्तिविषयो न प्रामाखिकस्तत् कुतोऽस् सत्तेत्यर्थः । कथमस्यात्मन्यहये कूटस्य प्राप्तिरित्याह। क्रियेति। समारोपे मूलकारणमाह। व्विद्य- येति। आत्मन्यविद्यारोपितं द्वतमित्यल् द्े वा वै ब्राह्मणो रुपे मूर्त्त अ्ञं- वामूच ञ्ञे त्यादिवाकय प्रमाशयति। मूत्तति। नन्वात्मन्यारोपो नोपपद्यते। तस्य नित्यशुद्धबइ्धमुततखभावस द्वतविलन्षत्वात्। असति सादृश्यऽध्यासा- सिद्धरत आरह।व्त दूति। संसाराइलक्षएवमेव प्रकटवति। ग्रना- सेति। आदिपदेनान्य डपि विपर्य्य यभेदाः सङ्गह्यन्ते। आरोमे प्रमि योमि करोमि भुञ्ज चेत्यनुभवं प्रमाखयति। अ्वभासत दूति। व्रात्म- न्यध्यास: सादृश्यादाभावेपि नभसि मलिनत्वादिवदातोऽनुभूयतेऽतः स- विलासाविद्यानिवर्त्त कब्रह्मविद्याघतवेनोपनिषदारम्भः सम्भवतीत्ुपस ह- रति। वत दति। एतावदित्यनर्थोकिः। तत्वन्नानादन्ञाननिटृटत्तौ दष्टा-

Page 23

[१७]

तत्र तावदखमेधविज्ञानाय उषा वा अखस्यत्यादि। तत्राख विषयमेव दर्नमुच्यते प्राधान्यादखस्य। प्राधान्यच्च तव्रामा द्वितत्वात् क्रतो: प्राजापत्यत्वाच्च॥

न्नमाह। र्वामिवेति। एवसुपनिघदारम्भ सविते प्राचमिकम्राह्षयो- रवान्तरतातृपय माह। तल् तार्वदति। चादासय पुमरवान्तरतात्पखे

पासनसुच्यते। तलाह। प्राधान्यादिति। तदेव कचमिति तदाह। म्ाधान्यक्वति। परजापतिदेवताकत्वाज्ञाचस प्राधान्यमिलाइ। माना- पत्यत्वाक्कति। म्रतीकमादाय व्याचषटे। उवा रत्यादिना ।

Page 24

(१८]

वाजसनेयिव्राह्मणोपनिषदारम्भः । ॐ उपा वा अश्वस्य मेध्यस्य शिरः ।

उषा वा दति ब्राह्मो मुहूत्त उपाः। वैशब्दः स्ारणार्थः 'प्रसिद्व' काल स्मारयति। मिरः प्राधान्यात्। गिरय प्रधान भरीरावयवानाम्। अश्वस्य मेध्यस्य मेधार्हस्य यत्चोयस्य उपा: शिर दति सम्बन्धः। कर्ममाङ्गस्य पथोः संस्कर्त्त व्यत्वात् का- लादिद्ृष्ट्यः गिर आदिषु चिप्यन्त। प्राजापत्वत्च्च प्रजा-

अरणार्य त्वमेव निपातख र्फुटयति। मसिद्वमिति। वास्तीये बौ- किके च व्यवहारे प्रसिद्धो ब्राह्मो सहूत्तरतं कालमिति यावत्। उर्षाम शिर: प्ब्दप्रयोगादिनावयबेध तस् प्राधान्य हेतुमाह। प्राधान्यादिति तथापि कथन्तत्र तच्छन्दपयोगसल्वाह्ह। शिरयनति। व्रख्मेधिकाख्चर- स्यषसो दाष्टिः कर्त्तव्येत्या। अख्खति। कालादिडष्टिरश्वाङ्ग किर्मिति च्िप्यतेऽश्राङ्गडष्टिरेव तेष कित्न स्ादित्याशद्माह। कर्माङ्गखति। गङ्गेषु- नङ्गजिति चेपे हेतन्तरमाह। प्राजापत्यत्वव्जृति। अश्वख सेवुखनीति शेष: तत्न हेतः । प्रजापतोति। ननु कालादिदष्टयोSय्ावयवेवारोप्यन्ते न तख प्रजापतित्व करियते तल्ना। कालेति। कावाद्यातको हिं मजापतिः । तघा च यथा प्रतिमायां विशा त्वकरण तदुदृष्टिः तथा कालादिद्ष्टिरश्चा- वयवेष तस्ञ प्रजापतित्वकरयम्। अश्नमेधाधिकारीहि सत्यव्तं कर्मणो वीर्यवत्तरत्वाय कालादिदद्टिरश्वावयवेषु कुर्यात्। तद्नधिकारी त अश्वा-

Page 25

[ १e]

सर्य्यय्न्तुरवीतः प्राण व्यात्तमग्निवेश्वानरः सम्व- त्सर आत्मा अश्वस्य मेध्यस्य।

त्वकरणं पशोः । एवं रूपो हि प्रजापतिः। विष्णुत्वादिकर- मिव प्रतिमादौ। सूर्य्ययन्तुः भिरसीऽनन्तरत्वात् सूर्य्याधिदैवतत्वाच्। वातः प्राणो वायुसाभाव्यात्। व्यात्तं विव्वतं मुखमग्निरवेशवानरः । वेश्वानर इत्यग्नेरविशेषणम्। वैखवानरी नामाग्निर्विव्तमुख- मित्यर्थां मुखस्याग्निदेवतत्वात्। संवत्तर आात्मा संवसरी द्वादममासस्योदशमासी वा। आता गरीरम्। काला- वयवानाच्च संवत्सर: शरीर शरोरबात्मा। मव्य ह्ोषा-

भावे खात्मानमश्नङ्ठल्पयित्वा खघर: मभ्टतिघ कालाटिडट्टिकरयेन प्रजाब पतित्व सम्पाद्य प्रजापतिरसीति वि्ञानास्तङ्वाव प्रतिपद्येतेति भावः। चन्तुषि सरयडष्टी हेतुमाह। स शिरस दति। उघसोडनन्त रतवं सयें दष्टम् । चक्तुषि च शिरसोऽनन्तरत्वन्द घयते।झत्तत् तदुर्द्ाष्टर्युकेतथः । तत्रव हेतन्तरमाह। सर्येति। आदित्यक्षत्र्भूत्वाच्तियो प्राविशदिति खुतेः। जुषि सर्योधिष्ठाल्री देवता। तेन सामोप्यात्तत तटुड्टिरित्यथः । ग्रन्न- प्रायावायुदष्टी चलमस्ाभाव्य हेतु: । वरश्नस विदारिते कुसे भवत्वग्नि- दष्टिस्तथापि पर्यायोपादान व्यथ्यमित्वाशङ्ञ क्रव्यादादिव्याषृ्त्त्यर्थ विशेषणमित्याह। वैश्वानर दत्या्नेरिति। वग्निर्वागमूला मुखस्विश दिति सुतिमान्त्रित्य मुखे तटुडष्टी हेतुमाह। मुखखेति। अधिकमास- सतुसृत्य लयोद्शमासो वेत्य क्रम्। परीरे संवत्परडट्टिरित्यलाल्तव हेतु-

Page 26

[२]

द्यौः पृष्ठमन्तरोक्तमुदरं पृथिवी पानस्यम्।

मङ्गानामात्मेति गुतेः। अश्वस्य मेध्वस्येति सर्व्वत्रानुषङ्ाथं पुनर्वचनम् । द्यौः पृष्ठ' ऊद्दत्वसामान्यात्। अन्तरित्तमुदरं सुषिरत्व- सामान्यात्। प्ृथिवी पाजस्य पादस्यम्। पाजस्मिति वर्ण- व्यत्ययेन पादासनस्थानमित्वर्थः। दिगयतस्त्रोपि पाखे पाखेन दियां सम्वन्धात्। पाशयोर्दिगाव्ट सक्ययावेषस्याद युत्तमिति चेत्। न। सव्व मुखत्वोपपत्त रश्वस्य पार्श्वाभ्यामेव

माह। कालेति। थामा इलादोनामङ्गानामिति थेषः। कालावयवाना संवत्सरस्यात्मत्ववट्ङ्गमां शरोरसात्त्व प्रमाफमाह । मध्य हीति। पन- रुक्र रर्धवत्वमाह । चश्वस्थेति । पृष्ठे द्युलोकटष्टो हेतुमाह । उर्द्ध तेति। उदरेऽन्रिक्षटष्टौ निभि- स्तमाव। सुषिरत्वेति। पादा वसन्ते यसिद्चिति व्यतपत्तिमात्रतिरिता विवचितमाह। पादेति। अश्नस हि खुरे पादासनत्वसामान्यात्पृथिवी इष्टिरित्यर्थः। पार्श्चयोर्दक चतुषयदट्टौ हेतुमाह। पार्शेनेति। वे पाश् चतसम् दिशसत् कथ' तयोस्तदारोपय' हाम्यानेव हयोः सम्बन्धा दिति शङते। पाश्चयोरिति। यद्यपि हे दियौ हाभ्याम्यान््या सम्य- ध्यते तथाप्यश्चस् प्राङमुखत प्रत्यङसुखवे च दन्तिगोत्तरयोसतन्म खले च म्राकप्रतोच्योदियोस्ताभ्यां सम्बन्धसम्भवात् तत्व तदुडष्टिरविरुद्वेति परि- हरति। नेत्यादोना। तदुपपत्तौ चाश्चस चरिष्ण त्व' हेतुकत्त व्यम्। पार्शादिषवान्तरदिशामारोमे मार्श्चदिकसम्बन्धो हेतः। कतवः संवकर- साङानि। हखादीनि च देहखावयनाः। तम्ाहलुटष्टिरङ्रेष कर्त्त व्ये- त्याह। वतव दति। अास्ति मासादीनां संवत्सरसत्वन्तित्वस्। चस्ति

Page 27

[२१ ]

दिग: पार्श्वे त्वान्तरदिश: पर्गव कतवोऽङ्गानि मासाथारई्वमाषाच पव्वीएमहोराचाणि प्रतिष्ठा नक्ष- त्ाएयस्थीनि नभो मांसानि।

पाथ्वायानसन्ाददीपः। अवान्तरदिय आ्रग्न य्याद्या: पर्णवः थां सूस्यन मासायार्डमासाथ पव्वाणि सन्धयः सन्धिसामान्यात्। श्रही राताणि प्रतिष्ठा बहुवनात् प्राजापत्यदेवपित्रामानुषाषि प्र- तिष्ठाः पादाः प्रतितिष्ठत्त्वेतैरिति। श्रहीरात्रैहि कालाता प्रतितिष्ठति अश्वस्य पादैः। नच्वाखखथीनि शक्कत्वमामा- न्यात्। नभी नभःस्था मेघा अन्तरिक्षस्यीदरत्वोती मींसानि उदकरुधिरसेचनसामान्यात्।

शरीरसन्वित्वम्पर्वख्ाम्। व्यतस्तेव माम्षादिडट्टिरिताह । सन्वीति। दुग- सहसत्राम्यां प्राजापत्यमेकमहोराल्रम्। क्यनास्थान्द्वम्। प्ाभ्यां पेत्राम्। षष्टिघटिकाभिर्मानुषमिति भेदः। प्रतिष्ठाशत्म पादविषय

पाट्यति। वहोरालरिति। अर्विष नह्लडट्टी हेतुमाइ। उुक्तत्वति। नभ: शव्द मान्तरियं किरमिति न गटह्यते सुख्य सत्य पचारायोगादित्याशह्का पुनरुक्रिम्परिइस मित्याह। अन्तरिक्षस्रेति। छटक' सिञ्जनन्त मेवा मां सानि रुधिरम्। वतः सेककर्ट तसामान्याद्मांसेयु मेघटट्टिरिताह। उदकेति।

Page 28

[२२ ]

ऊवध्यं सिकता: सिन्धवो गुदा यक्च्व कोमा- न्न पर्व्वता शषधयच् वनस्पतयथ्च लोमानि उद्यन्नु पूब्बार्द्वो निम्नोचन् जघनार्द्वो यद्िजुम्भते तदिद्यो- तते यद्विघूनुते तत्स्तनयति यन्म इ्ति तद्वर्षति वागे- वास्य वाक॥ १

मान्यात्। सिन्धवः। स्यन्दनसामान्याब्द्यी गुदा नाद्यो बड. वचनाच। यछ्च क्वोमानय हदयस्याधस्ताइचिीत्तरी मांस- खएडौ। क्ोमान इति नित्यम्बहुवचनमेकस्तिन्नव पव्वताः काठिन्यादुच््रितत्वाच। शषधयय नुद्रा: स्वावरा वनस्पतवो महान्तो लीमानि केशाय यथासस्भवम्। उद्यन्न द्ृच्कन् भवति भविताSSमध्याक्कादशस्य पूव्वार्ड्ो नाभरूई्दमित्वर्थः । निन्न्ी

यद्िजृन्भते गात्राषि विनामयति वित्िपति तद्विद्योतते विद्योतनं मुखघनविदारणसामान्यात्। यद्विधूनुते गात्रागि

अ्न्नजठरविपरिवत्ति न्यईजीर्रें सिकतादष्टौ हेतुमाह। विस्निष्टेति। किमिति गुदशब्देन पायुरेव न गटहते शिराग्रहणेहि मुख्यार्धातिक्रमः स्ांतृ तत्नाह। बड्वचनाच्ेति। चकारोऽवधारषायः । यद्यपि बहूत्या शिराम्योऽर्थान्तरमषि गुद्शब्दमहति तथापि सन्दनसादृश्यात् ताखव सिन्ुद्दष्टिरिति तासासिह गरहणपमिति भावः। कुता मांसखएडयोर्दितवमे- कत् बङवचनाटुबडत्वप्रतीतेरित्याशङ्क दारा दतिवद्वहकेर्गतिमाहह। क्वोमान दूति। तयो; पवेतटट्टौ हेतद्यमाह काठिन्यादिना। चुदरत्साध-

Page 29

[ २३ ]

श्रह्हवी अश्वम्पुरस्तान्मह्िमान्वजायत तस्य पर्वें समुद्र योनि राविरेनम्पथ्यानद्दिमान्वजायत तस्या परे समुद्र योनिरेतो वा अश्व महिमानावभितः सम्वभूवतु: ।

कम्पयति ततस्तनयति गर्जनभब्दसामान्यात्। यन्महति मूत्र करोत्यखस्तद्वर्षति वर्षवन्तत् सेचनसामान्यात्। वागेव शब्द एवास्याशस्य वागिति नाच कल्पनेत्यर्थः।१॥ अ्रहवा दूति सौवर्णराजती महिमाख्यी ग्रहावख्वस्याग्रतः पृष्ठत स्थाप्यते तद्विपयमिदन्दर्भनम्। ग्रहः सौवर्णो ग्रही दोप्तिसामान्यात्। वे श्रहरखम्प रस्ताव्ह्िमान्वजायतवि कर्थ अखस्य प्रजापति त्वात्। प्रजापतिर्हि शादित्यादि लचएीऽड्टा लक्षयते। अश लक्षयित्वाजायत व्ृक्षमनुविद्योतते विद्युदिति स्योदोषधिड ट्टिलीमस, महच्वसामा न्याइन ससिर्ट्ाव्टसान्जेषकर्त्तव्ये- न्याह। यथा सम्भवमिति। पूवत्वसामान्या नमध्याक्ालागवस्था दिव््हाि- रखस्य नामेहईधभागे कर्त्तव्यत्याह्। उद्यचित्यादिना। चपरत्वस्षा- डश्यादश्वस नाभेरपराईभागे मध्याङ्गादनन्तरभाव्यादित्यइष्टि: कार्येत्याह। निम्होचच्नितपादिना। विजुम्भत इव्पादौ प्रप्रत्ययारधों न विवक्चितः । विजक्णं सुख विदारयति। विदनोतनं पुनर्मेघविदारयम्। चतो विद्योतनदष्टिज माये कत्तव्येत्याह। हुखेति। सनयतीति स्तनितसच्यते तह टिर्गालकम्पे कर्त्तव्यत्यत्न हेतुमाह। गर्जनेति। मूलकरणे वषखहटी कारसमाह। सेचनेति। कख्ल द्ेषितपन्द् नास्यारोपणमित्यतो न सादृश्य वक्तव्यमित्याह। नालति। ६। व् ख्ावयवेषु कालाटिडष्टीर्विधायाश्चम्प्रजापतिरपं विर्वाचत्ा किड- कानरक्कहीला तातुपर्थ माह। यहर्ेत्वादिना। महाष्ृवनीयदव्याधारी

Page 30

[ २४ ]

दयो भूत्वा देवानवदत् वाजी गन्धवीनवीसुरा- नश्वो मनुष्यान् समुद्र एवास्य् बन्धुः समद्रो योनि:॥२। प्रथमं ब्राह्मगम् ॥ २ ॥

यद्दत्। तस्य ग्रहस्य पूव्वे पूर्व्व: समुद्रे समुद्रो योनिर्विभ- क्रिव्यत्ययेन। वोनिरित्यासादनस्थानम्। तथा रावरी राजती

महिमान्वजायत तस्यापर समुद्रे योनिः। महिमा मह- त्वम्। अशस्य हि विभूतिरेा। यत्सावर्गों राजतथ् ग्रहा- वुभयतः स्थाप्यते तावेती वै महिमानी महिमाख्यौ ग्रहा- वञ्चमभित: सम्वभूवतुः। उक्तलक्षणावेव स्भ तावित्यमसा- वश्ो महत्त्वयुक्त इति पुनर्वचनं स्तुत्वर्थम्। तथा च हवो भृत्वे- त्यादि स्तु त्वर्थमेव। हयो हिनोतेर्गतिकम्म र्णों विभिट्टगतिरि त्यर्थः। जातिविशेषो वा देवानवहत् देवत्वमगमयत् प्रजापतिः-

मात्रविशेषौ ष्प्पतः पृष्ठतक्षेति सञसपनात् प्रागूई्ज्जृति यावत्। प्र. सिद्धा तावदड़ो दीप्निः सौदर्खे च पहे सास्ति। व्तस्तखिन्नहर्द्द्टरिति दर्शनं विभजते। ग्रहरिति। अश्चसअत्तपनात् पूर्व्व यो महहिषाख्यो म्रइः स्थाय्यतेस चेद्हईध्ोपसते कर्थं सोऽश्वमन्वजायतेति पक्चा- दख्वस्य तज्जन्वाचोयुतिरिति पङ्ते। व्रहरच्चमिति। नावम्मच्ाद- र्थोडनुशब्दः किन्तु लक्षयार्थः । तथाचान्वस्य प्रजापतिरूपत्वातृ तं लक्ष- वित्वा महस यथोक्तस परिहरति। बवखति। तदेव रफउयति। प्रजापतिरिति। काछ

Page 31

[ २ ५ ]

त्वाहवानां वा वोढा भवत्। ननु निन्देव वाहनत्वम्। नैष- दोषो वाहनत्व स्वाभाविकमश्वस्य स्वाभाविकत्वात् उच्छा- यप्राप्तिदेवादिसम्बन्धोSशवस्येति स्तुतिरेवैषा। तथा वाज्यादयो जातिविगेषाः। वाजी भूत्वा गन्ध्व्यानवहदित्वनुपङ्गः। तथार्वा भूत्वाSमुरान्। अश्वो भूत्वा मनुधान्। समुद्रएवेति परमात्ा बन्ध र्बन्धनम्वध्यतSस्िव्िति। समुद्रो योनि: कार- समुत्पत्तिम्प ति। एवमसी शुडयोनि: शुद्दस्थितिरिति सतूयते।

लोकदेवताता प्रजापतिरख्ालना एथ्यमानोडलाइटव्ा स्टेन ग्रद्ेप पच्छाते। तथा चाश्तमन्वजायतेति सुतिरविकद्ुत्यवः। तुयन्दो न पच्ा- ह्ाथीन्यत उष्टान्तमाह्। एक्षरमिति। बढा एक् डकवितवा तद्वाप वि- घुदियोतते तदा एृक्षमतु विद्योतते सैति प्रयुष्चते। तथालाप्यतुशव्दो म पचादर्ध दत्यथः। यत्र च स्थाने यहः स्वाय्यते तत्पूर्व ससद्ररच्ा थ्ये- वभित्वाह। तस्ेति। पूव्वत्वमल्र सादश्यम्। कय सप्नमी प्रथमाचें वो- ज्यते। छन्दसर्थानुसारेख व्यत्ययसम्भवादिताह। विभक्ीति। बचा सौवर्ण पहेड्हर: टिरुपटिष्ट तथा राजते पहे रालिडष्टि: कर्त्त व्येत्याह। नर्थेति। कारि हि चन्द्रातपवत्वाट्राले: शौक्का वस्ततच राजतस प. इस तदुक्म्। तल राल्रिदर्श न मित्याह ।् वर्येति । रजत ' ु ब् न्यम्। चङ्गव रावरिः । वतो वा साडखवात्तल रालरिडिरित्या। नब- न्येति। प्रजापतिरूम प्ररतमख्त लक्षयित्वा तत्मडत्तपनातृपचाटस प्रढ- सिन्दर्थयति। एनर्मिति। तदासादनस्थाने पचिमससुटरटरिविधेयेत्ाइ। अस्ेति। कथमेतौ यही महहिमाख्यात क्कौ महत्वोमेतत्वादिताइ। म्ि- मेति। काथाच्वषयन्दर्भनमादिश्य यहविषयन्तदादियता वाक्यभेद: साच्- त्याह। वश्नख ति। किमल नियामकमित्यायड्ा पुनरुक्रिरिति मलाह। तावित्यादिना। वैशव्दारथं कथयति। एवेति। वाक्यगेषोऽप्यलालुगुषीम- वतीत्याह्ट। तथा चेति। इययन्दनिष्मत्तिपुरःसरन्तद्घमाह। इय दति

Page 32

[२६]

नैवेह किञ्चनाग्र आरसीत् मृत्युनैवेदमावृतमासीत्।

अप् योनिर्वा अश् दति शुतैः। प्रसिद्ध एव वा इति समुद्री योनि: ॥ २ ॥ दूति ततीयाध्यायस्य प्रथमं व्राह्मगम्।१॥ अथाग्न रश्मेधोपयोगिक स्योत्पत्तिरच्यते। तद्विषयदर्गन- विवन्तयैवोत्पत्तिः स्ुत्यर्था। नेवेह किच्वनाग्र आसीत् । इह सं- सारमरडले किव्चन कित्निदपि नामरूपप्रविभक्वविशेषं नैवासौत् न बभूव। प्रागुत्पत्तेमजत्रादेः किं शून्यमेव बभूव शून्यमेव स्यात्। नेवेह किञ्चनति शुतेः। न कायं कारसं वासीदुत्पत्तेय। उत्पद्यते हि घटः। अतः प्रागुत्पन्त र्घटस्य ना्तित्वम् ।ननु

वाज्य।दिशब्दानाक्षातिविशेषताचित्वादवाप तदेव ग्राह्तामिति पक्षान्र- माह। जातीति। देवानान्देवत्वप्रापकत्व कथमसत्याणङ्ताह। प्रजा- पतित्वादिति। अञ्व स्तोतुमारम्य कल्पान्रोक्या तन्निन्दावचनमसुचित- मिति। शङ्गते । नन्विति। उपक्रमविरोधी नास्तोति परिहरति। नेत्यादिना। समुत्पद्य भूतानि द्रवन्त्यसिस्तिति व्यत्पत्या परमगम्भरस्े- वरस् समुद्रशब्दतासाह। परमात्मति ततव योनित्वमत्पादकत्वम्। व- खुत स्यापकत्वम्। समदरत्व विलापकत्वमिति भेदः। छय परमात्म- योनित्वादिवचनसपासाश्नस कोपयुज्यते तल्राह। एवमिति। सृत्न्तरा- तुरोधेन समुद्रो योनिरितात्र समुदशद्दस रूढिमनुजानाति। व्श योनिरिति। २ । दूति ततोयस प्रथम ब्राह्मषम्।

अरथेति। नैवेहेतप्रादौ तद्दष्टिनासोति चेतवरस्। तलाग्नेजन्म वक्र भूमिका क्रियत दत्याह। च्ग्नेरिति। वायोरग्निरित्यादौ मरसिद्वं तज्जन्नेति चेत्- त्यम्। तद्िशेषखात्र जन्मोकिरित्ाह। छ्न्नमेधेति ! दर्शने विधित्सिते

Page 33

[२ ]

कारणस्य न नास्तित्व मृत्पिएडादिदर्गनात् यत्रोपलभ्यते तस्यव नास्तिता अस्तु कार्यस्य नतु कारणस्योपलभ्यमान- त्ात्। न। प्रागुत्पत्तः सर्वानुपलभ्भात्। अनुपलब्धियदभावो हेतु: सर्वस्य जगतः प्रागुत्पत्त ने कारणं कार्यज्जोपलभ्यते। तम्मात् सर्वस्येवाभावीऽसु। न। मृत्युनेवेदमाष्टतमासौदिति गुतेः। यदि हि किच्चिदपि

किअ्जन्मोतय ति चेत्तलाह। तद्विषयेति। अग्निद्र्यनस विधातुमितस विध्यर थसुपासाग्निस्तुतिफला तदत्पत्तिरिष्टा शुड्जन्ल्वात्। उत्ल्ष्ट्त्व न1- यसुपासो राजादिवदित्यथ : । तात्पर्य सुक्का बाक्यमादाया ज्षराय्यि व्या चष्ट। नैवेयादिना। नामरूपम्यी विभक्को वियेषो यस्ित्विति बडव्रीहिः। ल मून्यवादी लख्चावकाशो विम्ृश्य परेश्यु्नष्टम्ेन खपन्षमाह। किमि- त्यादिना। काय्यस प्रागसृत्त्त् हेलन्रमाह । उत्पत्तेवेति। निमतम्याग- सदुत्मद्यमानत्वात् यव्नेत न तदेव यथा परेष ब्रह्मेत्यर्थः । हेत्वसित्ञि पद्गित्वोत्तरमाह। उत्पयते हीति। घटपष कार्य मात्रसोप्सक्षषा- यम्। उक्तमनुमान निगमयति। व्त दूति। तल् तार्किकोमते। नन्वि- ति। यदुत न काथ कारखं वासीदिति तव भागे बाधो भागे चातु- मतिरित्यथः । कायसापि कथम्पृमसत्त्वपपत्तिरित्याशक्ााह। यह्चेति। एते नानुमानख सिद्धिवाध्यतोक्ता। कार्थवत् कारणस्ापि म्रागसत्त्व किन स्ादियापङ्जोकतहेतुत्वभावान्मवमित्याह। नत्विति। मून्याद्याह।न प्रागुत्मत्तरिति। वरिमनम्मु गसद्योग्यत्व सति तदानुपज्जव्त्वात्मग्सतबद्तवा- सिद्धो ह्ेतुः शुतेरनतिषङ्कत्वात्। तद्िरोधे सत्त पलव्व राभासत्वादित् येः । तदेव प्रपञ्जुयति वानुपलन्िय दिति कार्यवत् कारखसापि प्रागसत्व प्राप्ते सिद्वान्तयति नेयादिना। नैव्रेत्यादियुतिर व्याकतमामरूपादिबितया न प्रागसत्व कार्यकारणवोराह। अन्यया वाक्यशेषविरोधादित्वर्थः । सति विषणोति। यदि हीति। इयोरसत्वं का वाचो युत्तरनुपपत्तिखलाह।

Page 34

[२८]

नासत्। येनाव्रियते यज्चाव्रियते तदा नावव्यन् मृत्युनैवेद- मावृतमिति। न हि भवति गगनकुसुमच्कूत्रो बन्यापुच दूति। व्रवीति च मृत्युनवेदमाव्टतमासीदिति। तम्माद्य- नावृतं कारगेन यच्चाव्टतं कार्य प्रागुत्पत्त स्तदुभयमासीक्क तेः प्रामाखात्। अनुमेयत्वाच्च। अनुमीयते च प्रागुत्पत्त: कार्य- कारणयोरस्तित्वम्। कार्यस्य हि सतो जायमानस्य कारगे सत्य त्पत्तिदर्गनात्। असति चादर्गनात्॥ जगतोऽपि प्रागु-

त्ववत्। घटादिकारणस्याप्यस तवमेवानुपमृद्य मृत्पिगडादिक घटाद्यनुत्पत्तरिति चेत्र। मृदादः कारणत्वात्। मृत् व- गादि हि तत्र कारण घटरुचकादेर्न पिगडाद्याकारविशेषः । तदभावे तदभावात्।

न हीति। मा तहि वाक्यमेवाभू दिव्याशङ्कााह। व्रयीति चेति। म्त्यु ने वे- न्यादिवाक्यसुपसंहरति। तसरादिति। मुतेः प्रामासगादिति। ततप्रामा रायस्य प्रमायलक्षणे स्थितत्वादिति यावत्। परकीयेनुमाने सुतिविरोधम- भिधायानुमानविरोधमाह। वनुमेयत्वाच्चति। काय्य कारणयो: सत्त्वस्ा- नुमेयतया तट्सत्त्वमनुभातुमशकम्। उपजीव्यविषयतया सत्वानुमानस् म. लोयस्वादित्वर्थः । काय्यकारययोः सत्त्चानुमान प्रतिज्ञाय प्रथम कारण सच्तमनुमिनोति। अनुमीयते चेत्यादिना। कार्य्यस हीति। विमतं सत्यूव कार्य्यत्वात् कुम्भवदित्यथः। नानुप्ृद्य प्रादुर्भावादिति न्यायेन दष्टान्तखसा- ध्यवैकल्य चोदयति। घटादीति। न तावदसिद्दो घटः स्कारयसुपम- द्राति। घसतोडकारकत्वात् सिद्स्य तपमदकत्वनासत्म वकत्वमिति कुतः साध्यविकलतेव्याह। नेति। किञ्जान्वयिद्व्यमेव सर्वत्र कारणं न पिए्डा-

Page 35

[२2]

असत्यपि पिएहाकारविशेष मृक्ष वर्णादिकारणट्रव्यमा त्रादेव घटरुचकादिकार्य्येत्पत्तिर्ट्ट श्यते। तम्माब् पिरडका- रविशेषो घटरुचकादिकारणम्। असति तु मृत् वर्णादिद्व्य घटरुचकादिन जायत इति मृक्ष वर्णादिद्व्यमेव कारयं नतु पिणडाकारविशेष: ॥ सरवं हि कारणं कार्य्यमुत्पाद्यत् पूर्व्वोत्पन्रस्यात्मकार्य्यस्य तिरोधानं कुर्वत् कार्य्यान्तरमुत्पाद- यति। एकस्मिन् कारण युगपदनेककार्य्यविरोधात्। न च पूर्वकार्य्योपमदे कारणस्य साक्ोपमर्दो भवति। तम्मात् पिरड/दुपमदे कार्य्येत्पत्तिदर्भनमहेतुः। प्रागुत्पत्तः कारए .. सत्व पिएडादिव्यतिरेकेए मदादेरसख्ाट्युक्तमिति चेत्।

रिति। तदेव स्कुब्यते। मृतृसुवर्खादीति। तलति डशटाननोकिः । शिक्ा- न्वयव्य तिरेका/भ्यां कारण मबधेयम्। न च पिएडाभावे घटो न भवतीति व्य-

तद्भावेति। तदेव रफटर्यात। कासत्यपीति। त्वन्मतेऽपि व्यतिरेकराहित्यं तुत्यमित्याप्द्माह। कसतीति। मदा- दव घटाटिकारयं चेतृ किमिति पिएडादौ सत्येव ततो घटादयानुत्पतिि व्यायङ्माह। सवमिति। ब्रह्मयितवविद्यावद्यादुपपत्तिरिति भावः । अन्व- विद्रव्य पूर्वोत्पव्चस्त्रका्व्य विरोधानेन कार्यान्तरकनर्यत चेतु काय्यतादा-

न्वयिद्व्यव कारखत्वे फलितमाह। तम्ादिति। चन्वयिनो म्दाटेर्मा- माभावेनाभावास्त कारणनेति यङ्तते । मिएडादीति। तदेव चोद वित्ट- खोति। पिएडादत्रादिमा। महटः रुवखयुएडलमित्यािताद ताप्रत्य- यस्य पिएडाद्यतिरित्म्दाद्यमावेपपत्तेरतुगत मदादुपेयमिति परिष्-

Page 36

[३°]

पिरडादिपूर्वकार्य्योपमदे मदादिकारग नोपमृद्यते बटादि- कार्य्यान्तरेऽप्यनुवत्तत इत्येतदयुक्तम्॥ पिग्डघटादिव्यतिरे- केण मृदादिकारगस्यानुपलम्भादिति चेत्र। मदादिकार- यानां घटाद त्पत्ती पिगडादिनिवृत्तावनुव्कत्तिदर्मनात्। सा दृश्यादन्वयदर्भनं न कारगानुव्टत्तरिति चेव्न। पिएडादिगतानां मृदाद्यवयवानामेव घटादी प्रत्यक्षत्वे- डनुमानाभासात्सादृश्यादिकल्पनानुपपत्तः। न च प्रत्वक्षानुमा- नयोविरुद्ा व्यभिचारिता। प्रत्वत्तपूर्वकत्वादनुमानस्य सर्वत्र- वानाश्ासप्रसङ्गात्। यदि च क्षणिक सर्व तद्वेदमिति गम्य- मान तद्बुद्दरपि अन्यतद्बुद्दपेत्तत्व तस्या अप्यन्यबुद्यपे-

रति। नेति किञ्च या पिरडात्मना पूव्वेद्य मृदासीत्ा वाद्याभूदिति म्त्य- भित्षया म्दोन्वयि न्या: सिद्धेलत्कारणत्वं दुरपड्गवमित्याह। मद़ादीति। यत्मत्तत्क्षखिक यथा दीपः। सन्तयंमे भावा दवतानुमानात् सषार्याना क्षषिकत्वसिद्वेरन्वयदष्टिः सादश्यात्भ्ान्तिरिति पङ्टते। सादव्यादिति। पृत्ाभिन्तासिद्स्याप्यय विरुजं क्षषिकार्य बोधलिङ्गमनुष्तानुमानवद् मान- मिति दूषयति। नेतपादिना। साइश्यदोतादि वद्देन प्रताभिन्नाम्त्रान्तित्वाि सहाते। प्रताक्षात् कारएक्ां गम्यते। अनुमानात्तद्रदः। गतो इयोविरु उ्वत्वस्याव्यभिचारि- त्वाच्ाध्यक्षेयातुमानबाधी वेपरोतासमभवादित ाशक्ाइ। न चेति। प्रता-

पजीवकजातीयतमुक्तानुमानन्दुर्बल® तदुवार्ध्यामचथः। प्रत्यभित्ञा सायें खतो न सान बद्वान्तरसम्वादादेव वुड्ीनां मानतस बाई्वरिष्टत्वात्। न च

घाह। सनलरेति। प्रसङ्गमेव प्रकटयति। यदि केति। कषिकत्वादिव-

Page 37

[ ३१ ]

चत्वमित्वनास्थायां तत्सदृगमिदमित्यस्या अपि बुह्ेमृषात्वात् सर्वत्रानाशवासतैव। तदिदम्बुद्मोरपि कर्तभावे सम्बन्धानु- पपत्तिः। सादृश्यात्तत्म्बन्ध दति त्ेत्र। तदिदम्ब झोरित- रेतरविषयत्वानुपपत्तेः। असति चेतरतरविषयत्वे साटृश्यग्रह- णनुपपत्तिः। असत्वव साटृश्ये तद्बुद्धिरिति चेव्न। तदिद- म् दोरपि सादृश्यबुद्धिवद्म्विषयप्रसङ्गात्। अमद्विषयत्वमेव सर्वबुद्दोनामस्विति चेन्न बुद्धाबुद्द रप्यसद्विषयत्व प्रसङ्गात्। तद प्यस्विति चेन्न।

सादृश्यात्तद्युडिरित्यतः सिह्ः प्राक्कार्यात्पत्तेः कारखस

वेरपि साथ खतो मानत्वाकावा स्ताटगवद्न्रादेवायानलापि तथाखेना- वस्थानाहु है: खतः प्रामारटमपेयम्। तथाच प्रत्यभित्ञान सर्बम्नधेरबा- धादित्ययः। किश्व प्रस्भिन्नाया म्यान्तितवं वढ़ता सपानपङ्चशतदद म्यु बो: सामानाधिकर एयन सम्बन्धो वाच्यः । सचवक्र न शकतै। नहमसम्बन्विनो ट्रट्ट रभावादिव्याह। तदिदमिति। अ्रसति बब्बन्े वुद्धनोंः सादश्यात्ह् िरिति बहुते। सादश्यादिति। तथो: खर्संवे- दलादुयाइकान्तरख चाभावाव साहश्यासितिरति टूष्या। न तदिद- वधोरिति। तथापि किमिति सादश्यासिद्धिरियाथक्ञाह। क्षत घेति। सादश्यासिद्विम यपेत्य यङ्कते। वयसचवेति। यत्र सतेदवार्चें घी- सल व साधकापेक्षा नान्यवति भावः। तल बाह्ायवादिनम्रत्याइ। म तदिदम्ब दोरिति। विज्ञानवाद्याह। चसति। तथा सत्यनालम्बन

नेति। सून्यवाद्याह्। तद्पोति। सर्वा धीरवद्धिमवेत्य वा धीरसहिषया स्यासततक्य सर्पमद्धेरसद्विषयत्वासिद्धिरिति दष्यति नेव्य दिना।

Page 38

[ ३२ ]

द्वावः। कार्यस्य चाभित्यक्िलिङ्गलवात्। कार्यस च सद्वावः प्रागुत्पत्त: सिद्ः कथमभिव्यक्तिलिङ्गलवात्। अभिव्यश्िलिङ्ग-

प्राह्टत तम आदिना वटादि सुव तदालीकादिनाप्रावरग- तिरस्कारेण विज्ञानविषयत्व प्राप्तवत् प्राक्मज्जाव न व्यभिच- रति। तथेदमपि जगत् प्रागुत्पत्तरित्यवगच्छामः । न हरि पविद्यमानो घट उदितेऽप्यादित्य उपलभ्यते। न तेऽविद्यमा- नत्वाभावादुपलभ्यतैवेति चेत्। न हि तव घटादिकायं कटा-

परपक्षासम्भवात्तत्प्रत्यभित्ताया: स्थायिह्ेतुसिद्री दष्टान्स माध्यवे- कल्य® परिहृत्याबान्तरप्रऊृतमुपसंहरति। तन्ादिति। सम्पुनि कारगम- त्वानुमान® निगमयति। वात दति। कार्यकारगायोई् योरपि प्रागुत्पसः सच्वमनुमेयमिति प्रतिज्ञाय कारणास्तित्वम् प्रपज्चितम्। दढ़ानीं कार्याित- त्यानुमान दर्भयति। कार्यस्ति। प्रागुत्पत्तेः सङ्भानः प्रतिद्ध दूति चक्ा- राथः । प्रतिन्ताभाग' विभजते। कार्यस्येति। हेतुभागनानिपति। कथ- मिति। सभिव्यक्त्िलिङ्गमखति व्यनुपत्या कथमभिव्यक्रिलिङ्गत्वादिति कार्यसच्वे हेतः । उच्यते सिद्धे हि सच्च Sभिव्यक्तिर्लिङ्गमखेति सिद्धाति।

तिपन्न सच्व साध्यते। तन्नान्योन्याश्रयत्वमिति परिहरति। ग्यभिव्यक्ति- रिति। कार्घ तर्हि दूहानुमान प्रयोक्कव्यमित्याशक्का प्रथम व्याप्तिमाह। यदीति। यह्ञाभिव्यज्यमानस्त्पागभिव्यक्रस्ति। यथा तमोऽन्तःसं घ- टादीत्यर्थः । सम्पृय्यनुमिनोति। तथेति। विमतंप्रागभिव्यत्षाः सदभिव्य-

मीप्यादभिव्यज्यते न तल्व प्राक्कालीन सत्त्व प्रयोजकसित्वाशद्याइ। न हीति। उत्रेलुमाने कार्यस सदोपलब्चिप्रसङ्ग विपके वाधकनाशङ्कते। नेत्यादिना। उक्तानुमाननिषेधो नडर्यः । अविद्यमानत्वाभावादिति ळेदः ।

Page 39

[ ३३ ]

चिदप्यविदामानमित्वुदितेऽप्यादित्य उपलभ्य तैव। मृत्पिरडे- Sसन्निहिते तम आद्यवरगे चासति विद्यमानत्वादिति चेत्। न। द्विविधत्वादावरणस्य। घटादिकार्यस्य द्विविधं द्याव- रणं मृदादेरभिव्यकस्य तमःकुद्यादि प्राङ्मृदोभिव्यत मृदा- द्यवयवानां पिणडादिकार्य्यान्तररूपेय संस्थानम्। तम्मात् प्रागुत्पत्तेविद्यमानस्यैव घटाटिकार्यस्याव्टतत्वादनुपलब्धि:।

धत्वाच्तेपः । पिएडकपालादेरावरणवैल त्तखया द्युक्कमिति चेत् ।

धनुमाने बाधकोपन्यास' विद्ृणोति। न हीति। वत्त मानवद्तीतमा- गामि चटादि सदेव चेदुपलव्विसामग्या सत्यां तहत्म गजनेनाथाजोईसप- सभ्येत। न चत्रसुपलभ्यते। तम्मराद्युक्क कायस सदासत्वमित्यर्थः। म्तृ पिराडयहपं विरोधिकायान्तरोपलक्षणार्शम। चसचिह्िते सतीति वेद: न तावद्िद्मानत्वमात्र® कार्य्यस सदोपलन्भपाट्क्म्। सतोऽषि घटाढे- रमिव्यत्यनभिव्यत्योरुपलव्त्वादिति समाधन्त। नेति। अभिव्यककिसामपी-

द्विविधत्वादिति। उतपब्नस कुद्याद्यावरणं कनुत्पब्रश् विशिष्ट कारयममिति दवैविध्य- मेतर प्रतित्ापूर्वक साधयति। घटादीति। यदोपलम्य मानकारणात्रयवा्ना वार्यान्तराकारेय स्थितिस्तदा नेट कार्यसुपलस्यते। तव्ाज्यया चोपठ- व्यत द्त्यन्वय व्यतिरेकसिद्कारणख कार्यान्तररपेय स्थितस कार्यावरकत- मिति दृष्टव्यम्। विशिष्टस् कारणस्ावरकत्वसिड्ौ सिद्धमर्थमाह। त्रा- दिति। प्राक कार्यास्तित्व सिद्ध सदा तदुपलब्धि प्रसङ्गबाधक निराळ्ञतय

लष्टति कपालादिना तिरोभावे नष्टव्यवह्ारः पिशडाद्यावरणमङ्कनाभिव्य

Page 40

[ २४ ]

तम:कुद्यादिर्हि घटाद्यावरण' घटादिभिन्नदेगं टष्ट न तथा घटादिभिन्नदेगे दटट पिएड़कपाले। तम्मात्पिगड़कपालसंस्था

मवैलच्तयादिति चेत्। न। चीरोदकादे: चौराद्यावरणनैकदेगवदर्गनात्। घ-

चित् । न । विभक्वानां कार्य्यान्तरत्वादावरणतोपपत्त रावर- साभाव एव यत्न: कर्त्तव्य इति चेत् पिएडकपालावस्थयोविद्य- मानमेव घटादिकार्यमावृतत्वात्रीपलभ्यत इति चेत्। घटादि- कार्याधिना तदावरणविनाथ एव यत्न: कर्त्तव्यो न घटादु-

कावत्पन्नव्यवहारो दीपादीना तमोनिरासेनाभिव्यक्ौ भावव्ययहारः । पिएडादिना तिरोभावेडमावव्यवहार: । तदेव कार्यस सदा सत्वपि प्रयोग प्रत्ययभेदसिद्धिरित्यर्थः । पिएडादि न घटाद्यावरणं तेन समानदेश- खात्। यद्यसावरणंन तत्तन समानदेयम्। यथा कुद्यादीति शङ्कते। पिराडेति। व्यतिरेक्यनुमान विद्ृणोति। तम दत्यादिना। ग्रनुमान- फल निगमयति। तस्पादिति। किमिद' समानदेशत्वं किमेकाश्रयत्व' कि वैककारणत्वमिति विकल्पाद्य विरुद्वत्वेन दूषयति नेत्यादिना । कीरेश सङ्गरीस सोटकादेराव्रियमाणस्ेति यावत्। द्वितोयसत्ापर्यत। घटादोति। यसद कार्य्य तसितृम्दात्नि तेषामवस्थानासइत्त पामनाव-

सिद्धिः घटस कपालादेशाश्रयस्दायवमेदादिति दूषयति। न विभक्काना- मिति। विद्यमानसंवावृत्त्वादनुपलव्चियदावरणतिरस्कारे यत्नः खात्। न घटाहेरुत्पतौ। अतोऽनुभवविरोधः सत्काय्य वादिनः सादित्यायङ्कते।

Page 41

[३५]

तृपत्ती। न चैतदस्ति तम्म्ादयुतां विद्यमानस्य वावृतत्वादनु- पलव्धिरिति चेत्। न। अनियमात्। न हि विनाशमात्रप्रय- वादव घटाद्यभिव्यतिर्नियता तम आद्यावृटते घटादो प्रदोपा- ह्य तृत्ती प्रयत्नदर्णनात्। सऽपि तमीनामायवति चेत् दोपा- द्यु तृपत्तावपि यः प्रयत्नः सोपि तमस्तिरस्करणाय। तखिि- वष्ट घटः खयमेवोपलभ्यते। न हि घटे किश्िदाधीयत इति चेत्। न। प्रकाशवती घटस्योपलभ्यमानत्वात्। यथा प्रकाश- विभिष्टो घट उपलभ्यत प्रदोपकरणे। न तथा प्राक् प्रदोपक- रणत्। तस्मात् न तमस्तिरस्कारायव प्रदोपकरम्। कि तरहिं प्रकाशवत्त्वाय। प्रकाशवत्व नेवोपलभ्यमानत्वात्। क्वचिदावरणविनाशेऽपि यत्न: स्यात् यथा कद्यादिविनागे तर्मान्न नियमोस्ति। त्रभिव्यत्यथिनावरणविनाम एव यत्ः कार्य्य दूति। नियमार्धवत्वाच्। कारणे वत्त मान कार्यं कार्या-

क्ावरखेति। तदेव प्रपञ्चयति। पिएड्रेति। यत्रादतं वस्तु व्यज्यते तला- वरणभङ्ग एव यत्न इति व्याप्ततभावाख्षानुभवविरोधी:स्तोति दूष्यति । ना- नियमादिति। अनियम' साधयति। न हीति। तमसाषते घटादौ दी- पोत्मत्तौ यत्नोऽस्तीत्यल् चोटयति। सेऽपीति। वालुभवविरोधमाशको- क्रमेव व्यनक्ति। दीपादीति। दोपसमस्तिरयति चेतु कर्य कुम्भोपलच्चिरत आाह। तखिद्तिति। तत्र हेतुलाह। न हीति। वातुभवमत्सृत्य परिह- रति। नेत्यादिना किमिदानीमावरयमङ्गे प्रयत्नो नेत्वेव नियमोऽस्तु नेत्या- ह। कचिदिति। वानियम लविगमय वनुभवविरोधाभावसुपसंहरति। तस्म्म्दिति। किक्वा- भिव्यञ्जकव्यापारे सति नियमेन घटो व्यज्यते। तद्भावे नेत्यन्वयव्यतिरे कावधारितो घटार्थ: कुलालादिव्यापारः। तसार्थवन्वायमनिव्यत्चर्थ एव

Page 42

[३६ ]

न्तराणामावरणमित्यवोचाम। तत्र यदि पूर्वाभिव्यत्तस्य का यंस्य पिणडस्य व्यवहितस्य वा कपालस्य विभाग एव यत्ः क्रि- येत। तदा विदलचूर्साद्यपि कायं जायेत। तेनाप्याहृतो घटो नोपलभ्यत इति पुनः प्रयतनान्तरापेक्चैव। तस्माद्गटाद्यभिव्य- त्यर्थिनो नियत एव कारकव्यापारोऽर्थवान्। तम्मात् प्रागुत्प- न्ररपि सदेव कारय अतौतानागतप्रत्ययभेदाच्च। अतौतो घटी- गनागतो घट दत्य तयोय प्रत्यययोरवत्त मानघट प्रत्ययवन्न निवि- षयत्वं युक्तम्। अमागतार्थिप्रवृत्तयय। नह्यसत्वर्थितया प्रष्ट- त्तिलेोक दृष्टा। योगिनां चातीतानागतज्ञानस्य सत्यत्वादसंखे- द्रविष्यद्वट ऐखरभ्भविष्यद्घटविषय प्रत्यच्ज्ञान मिथ्या स्यात्।

प्रयत्नो वत्तव्यः। आवरणभङ्गसवाधिक दत्याह्। नियमेति। उम् मा- रयन्नं तदेव विद्णोति। कारय दत्यादिना। आरध्टत्तिमङ्गारथें यत्न यतो घ- टानुपलव्धिरतस्तद्पलब्वार्धत्न नियतः सन् यत्नः सफलः सादिति फकित. माह्। तमादिति। प्रशतमभिव्यक्तिलिङ्गकमनुमानं निर्दोषत्वादादेय मन्वा- मछतृफलमुपसंहरति। तस्ात् प्रागिति। कार्य्यस्य सच्वे युख्यन्तरमाह। कतोतेति। विमत सदयं सप्रभायत्वात् सम्मतिपन्तवदित्यर्थः। तदेवानु- मान विभट्यति। अतोत दति। अल्नवोपपत्तान्तरमाह। वनागतेति। आामारगिनि घट तदथित्वन लोके प्रद्टा्त्तिदष्ट। न चात्यन्तासति सा युक्ञा। तेन तस्यासदिलक्षयतेत्यथः । किञ्ज योगिनामीशख चातीता- दिविगयं प्रत्यक्षच्ञानमिष्टम्। तञ्ञ विद्यमानोपलम्भनम्। अ्रतो चटस सावक्त्वमित्याह। योगिनाव्जृति। ईश्वरससच्चयाथक्षकारः । भविष्यद्ट- हृथमतीतोपलक्षणाथमंखवर यौगिकञ्चति दष्टव्यम्। प्रसङ्गसेष्टतवमायभ्रा- हृ। न चति । अधिकबलं हि बाधकम्। न चानतिशयाद्शादिक्षाना- द्धिकबलं नानन्दृष्टम्। अ्वतो बाधकाभवान्मतन्मिथ्य त्यर्घं। तस् सम्यक-

Page 43

[३७]

न च प्रत्यक्षमुपचर्य्यते। घटसज्वावे ह्यनुमानमवोचाम। विप्र- तिपेधाच। यदि घटो भविषतीति कुलालादिषु व्याप्रियमाणेपु घटाथं प्रमाणेन निचितम्। येन च कालेन घटस्य सम्बन्धो भविषती- त्य च्यते तम्मिन्नव काले घटोSसन्निति विप्रतिषिडमभिधीयते। भविष्यन् घटोSसन्निति न भविषतोत्वर्यः । अय घटो न वत्तत दूति यहत्। अथ प्रागुत्पत्त र्घटोऽरुवित्युच त घटाथें प्रष्ृत्त पु कुलालादिषु तत्र यथा व्यापाररुपेण वत्त मानस्तावत् कुला- लाद्यस्तथा घटो न वत्तत इत्यसक्कृव्दस्याथेव विरुध्यते कस्मात् खेन हि भविष्यदूपेए घटो वर्त्तते। न हि पिएडस्य

पूर्ष्बोत्तरयोः कालयोिति शेष:। घटस म्रामसत्त्वामावे हेतवन्तरमाय। विप्रतिषेधादिति । सक्ि कारकव्यापारदयायामसत्तिति कोडर्थ: किन्तख भविध्यत्त्वाि तदा नास्ति कि वार्थ क्रियासामथाम्। व्राद्य व्याइतिं साधयति। यदीति। घटार्थ कुलालाटिष व्याप्रियमरोष सत्य घटोमविष्यतीति प्रमारोन निश्चितक्चेत् कथन्तद्विरुङ् म्रागसत्त्वमुच्यते। कारकव्यापारावच्छि- सेन हि कालेन घटस भविष्यत्वेनातीत्त्वन वा भविष्यत्यभूदिति सम्बन्वो विवच्हते। तथाच तत्तिन्नेव काले घटस् तथाविधसन्वनिषेधे व्याइतिरति- व्यक्तेरित्यर्थः। तामेयाभिनयति। भविष्यन्तिति। यो हि कारकव्यापार- दशायां भविष्यन्वादिरुपेणास्ति, स तदा नास्तीत्य ते तस तस्ामवस्थायां तेनाकारेखासत्त्चम्यी भरवत। तथाच घटो यदा येनाकारेखारि्ति स तदा- कारेण नासतीति व्याहतिरित्यय:। द्वितीयसत्यापयति। बथति। म्रागुतृ- पत्तेर्षटार्थ कुलालादिषु प्रष्टत्तेष कासावसन्नित्यसच्कन्दाथ खयमेव विवेच यति। तल्नत्यादिना। तत्र सिद्ञान्तो जूते। म विरुद्धत दूति। कथ-

Page 44

[३८]

वत्त मानता कपालस्य वा घटस्य भवति। न च तयोर्भविष्यत्ता घटस्य। तस्मात् कुलालादिव्यापारवर्त्तमानतायां प्रागुत्ृप- न्तर्घंटोऽसन्निति न विरुध्यते। यदि घटस्य यत्स्वस्विष्यत्ता- कार्य्यरूप तत् प्रतिषिध्येत। तत्प्रतिपेधे विरोध: स्वात्। न तु तङ्गवान् प्रतिषेधति। न च सब्वेषां क्रियावतामेकेव वत्तमानता भविषत्वं दा। अपि च चतुर्विधानामभावानां घटस्प्रेतरेतराभावो घटादन्यो दृष्टो यथा घटाभाव: पटादिरेव न घटस्वरूपमेव।

असद्याृत्तिरुपं सत्त्य घटस सिषाधयिषितं, तत्रद्धवानपि तख् सदा- तनमर्थ क्रियासामय्य निषेधन्नानुमन्यते। नावयोविप्रतिपत्तिरित्यभिप्र- ताह। खेन होति। मनु त्वन्नते सव्चस् मएमात्रत्वाविभेषात् पिएडा- देवत्तमानता घटस सात्। तथ चातीतता भविष्यत्ता च पिराडकपालयो: सादिति साङ्कर्यमाशद्माह। न हीति। व्यहारदगायां यथा पति- भासमनिर्वाच्च संस्थानलेदाव्तरयणादितायः । प्रागवस्थायां घटसार्थ- क्रियासामथ प्रलक्षणसत्त्व निषेधे विरोधाभावसपपादितसपमंहरति । तख्ा- दिति। उक्तनेव वरतिरेकद्वारा विउगोति। यदीतप्ादिना। यदा कारकायि वताप्रियन्त तदा घटोऽसन्तिति तस्य भविष्वत्वादिरूपं तत्काले निषिध्यते चेदुक्कविधया व्याघातः खातृ। न च तख तखििन् काले भवि- व्यत्ादिरूप सत्त्व निषिध्यते। अयक्रियासामर्यपस्व निषेधात् तन्न्र विरोधावक्ाशोसीवार्घः । न ह्ि पिराडसत्पादिना साङ्गर्यसमाधिरुतस्तमिदानीं सर्व्वतन्त्र- सिद्धान्ततया सयति। न चेति। भविष्यत्चमतोतत्वक्येति शेषः । का- सस मागुतृपत्त नायाच्जोद्द मसत्ताभा वे हेत प्रत्तरभाइ । अप वेति । त

Page 45

[३९]

न च घटाभाव: सन् पटोग्भावात्मक: किन्तर्हि भावरूप एवं। एवं घटस्य प्राक्प्रध्व सात्वन्ताभावानामपि घटादन्यत्व स्यात्। घटेन व्यपदिश्यमानत्वात् घटस्येतरेतराभाववत्। तथेव भा- वात्मकता अ्भावानाम्। एवज् सति घटस्य प्रागभाव इति न घटसरूपमेव प्रागुत्पत्तर्नास्ति। अ्रथ घटस्य प्रागभाव इति घटस्य यत् स्वरूपं तदेवोच्यं त। घटस्येति व्यपदेशानुप-

देवासुमानतया सष्टवितुन्दुश्टान्तं साधयति। चतुविचानामिति। बडो निर्धारये। घटान्योन्याभाव: पटाद्न्यत तल्ाप्यन्योन्याभावान्तराङ्गीका- रादनयस्थ त्वाशह्माष्ट। दृष्ट दूति। न यौक्िकमन्यत्व किन्तु घटो भ भववि पट दति प्रातीतिकम। तथाच चटाभावः पटादिरेवेति। पटादे- स्तती ऽन्यत्वात् घटान्योन्याभावस्यापि घठादन्यत्वसिद्िरिताचः। महु बठा- भाव: पटादिरिता्युक्कम्। विशेषखत्वेन घटस्ापि पटादाक्षन्तरभावमसक्ा- दिति चेन्दवं दृष्टपदेन निराऊृतत्वात्। घटाभावस पटाित्ाभावेडपि न स्वातन्त्यम्। क्रभावत्वविरोधात्। नाषि तदन्योन्याभाव: घटादेववस= संसर्गाभावान्नर्भावापातात्। न च स घटस्व धम्म: खरूपं वा घटः । घटोन भवतीति पतीताभावादितप्रभिप्रबाह। न घटसठूपमेवेति। यदि प्रतीतिमाश्रिता घटान्यान्याभाषः पटादिरिय्यते तदा पटादेभवखा- भावत्वविधानाद्याघात इवाशड्ाह। न पति। खरपपरहपाम्यां सखं सद्सदात्मकमिति हि एृद्वा: । तथाय पटादेः सेनातनाभावत घटतादाम यभावात्तदभावत्वक्षतव्याइ्तिरितार्थः । सिद्धे प्रतीतानुसा- रिषि दष्टाने विनितमनुमानमाह्ह। एवमिति। किञ्ु तेषामभावानां

मानफलं कथर्यात। एवक्जति। तेषां चटादृन्यत्व तस्यानाद्यनन्ततमद्यत् सर्वात्मात्वञ्ज प्राप्तोति। सच्व च तेषामभावानामभावा् भावभावयोमिय:

Page 46

पत्तिः। अथ कल्ययित्वा व्यपदिश्यत मिलापुत्तकस्य गरीर- मिति यहत्। तथापि वटस्य प्रागभाव दूति कब्पितस्येवा भावस्य घटेन व्यपदेशो न घटस्वरूपस्यैव। अथार्धान्तरं घटाइटस्याभाव इत्ुक्तोत्तरमेतत्। कि- ज्ान्यतागुत्पत्तः गभविषाएवदभावभूतस्य घटस्य खका रणसत्तासम्व न्धानुपपत्तिः। द्विनिष्ठत्वात् सम्बन्धस्यायुत- सिद्दानामदोष दति चेत्। न। भावाभावयीरयुतसिद्वत्वानु- पपत्तः। भावभृतयोहिं युतसिद्वताग्युतसिद्वता वा स्यान्नतु

घटस्य स्वरूपमर्धान्तर' वेति विकल्पप्राद्यमनूद्य दूषयति थथेत्यादिमा। प्राग्भावादेरघटत्वडपि सम्वन्ध कल्पयित्या घटस्यत्य क्रिरिति गढ्ठते। रथति सम्बन्धस्य कल्पितत् सम्बन्विनोऽप्यभावस्य तयात स्यादिति दूषयात। तथापीति। यत्र सम्वन् कल्पयित्वा व्यपदेशसल्न वास्तवो भेढ़ो यथा रार्जशिरसोस्तथालापि विर्का्पिते सम्बन्धे भेदस तथात्वाद्वास्तवत्वं सम्वन्धि- नोरन्यतरख सात्। न चाभावस्तथा सामेक्षत्वाता घटस्तर्थ तार्थ:। कत्ा- न्तरमनुवदति। गाथेति। । अनुमानफल' वद्द्गिर्घटस्य कारणात्मना ध्रवत्वनचनेन समाह्ितमेत- दिवाह। उक्तोत्तरमिति। अ्रसत्कार्यवादे दोषान्तरमाह। किञ्जति। खहेतुसम्वन्धः सत्तासम्बन्वो वा जन्मति तार्किकाः। न च प्रागुत्पत्त रसतः सम्वन्वस्तस्य सतोष्टत्तरित्ार्थः । युतसङ्योरव्ज घटयोमिथः संयोगे पृथ- कसिद्विरमेच्ते। वयुतसिद्वानां परस्परपरिहारेण प्रतीतानहायां कार्य- करणादीनां मिथोयोगे प्ृथकसिद्धभावो न दोषमावहतीति पङ्कते। कयुतेति। परिहरति। नेति। उक्रमेव स्फोटयति। भावेति। व्यवहा- रदधा कार्यकारगायोः साधितान्तुच्छव्यादृत्तिमुपसहरति। तस्मादिति। : नैवेहेतपत्न सर्वस्य प्रागुत्पत्त रस्च्वशङ्का मतपनेत्ादिवक्व्याख्या नेन निरस्ता। सम्पृति म्ताशब्दसार्थान्तरे रूढतान्न तेनावरय जगतः

Page 47

[ ४१ ]

अशनाययाशनाया दि म्त्युस्तन्मनोऽकुरुतात्मन्ी स्यामिति।

भावाभावयोरभावयोर्वा तम्म्ात् सदेव काय्यें प्रागुत्पत्तरिति सिद्म्। किं लक्षणेन मृत्युनाव्टतमित्यत श्ाह। अमनायया अशितुमिच्ा अणनाया सैव मृत्युः सा हि मृत्योर्लच्षगम्। तया लच्षिरतन सृत्यु नाथनायया। कथमश- नाया मृत्यरिति। उच्यते। अगनावा हि मृत्युः । हि गव्देन प्रसिद्धं हेतुमवद्योतयति। यो ह्यगितुमिच्ति सोममनाया- नन्तरमेव हन्ति जन्तन्। तेनासावशनायया लच्यते मृत्यरिति अगनाया होत्याह। बुद्ात्मनोऽ्णनाया धमम दति स एष बुद्दवस्थो हिरएगभी मृत्युरित्य चते। तैन मृत्य नेदं कार्य्य- मावृतमासोत्। यथा पिएडावस्थया मृदा घटादय आ्र्टताः

सस्भवतोतपास्ितपति। कि लक्षणोनेति। वनभिव्यक्कनामदपमध्यचाद्य- योग् मपञ्चीरतम ञ्मह्ाभूतावस्थातिरित् मायाहय सामास मतुपरितुत्- थ्यने। न हि सब कार्यमन्ान्तरकारणादुत्पत्त सहतीताभिम्रत्ाह। चत थाहति। कथ ययोक्ती मृतप्ररशनायया लच्ते न हि मूलकारणखायनाया- दिमत्वम्। वशनायापियासे प्राप्स्ेति स्थितेरिति बङ्ूते। कथमिति। मूलकारण स्ेव स्रतत्व प्राप्तस्य सर्वसंहृत्टतान्मता्त्वे सति वाक्यशेषोपपत्ति- रिति। परिहरति। उच्चत दति। प्रसिङ्गमेव प्रकटयति। यो होति। तथापि प्रसिद्ध मतत्र हित्वा कथ हिरखगर्भोंपादानमत बाह। बद्मा- तन दूति। उत हेत लला फलितमाह दतिस दूति। मतु न तेन जग- दाब्रियते मूलकारयेनेत तदावरणात्। तत्कय वाक्योपक्रमोपपत्तिरत चाह। तेनेति। नतु हिरएयगमे परशते कथ सदरि नय सकप्रयोगस

Page 48

[82]

सोऽर्चन्रचर त्तस्यार्चत आपोऽजायन्तार्चते वै मे-

स्ुरिति तद्दत्। तन्मनोऽकुरुत। तदिति मनसी निर्देगः।

मनःशब्टवाच्य सङ्गल्पादिलच्तणमन्तःकरगमकुरुत कतवान्। केनाभिप्रायेण मनोऽकरोदित्युच्यते आ्रत्मन्वी आ्रात्मावानिति लिङ्गव्यत्वयेन स्यां भवयम्। अ्रहमनेनात्मना मनसा मनस्री स्यामित्यभिप्रायः । स प्रजापतिरभिव्यत्न मनसा समनस्कः सन्नर्चन्र्चयन् यूजयन्नाम्मानमेव ऊतार्थोडस्रीत्चरच्रगमकरोत्। तस्य प्रजा- मतेरर्चतः पूजयत आपो रसात्मिका: पूजाङ्गभूता अ्जायन्त

लाह। तदिति। मनस दति वाक्यार्थ मधना कथयति सप्रकत दति भू- वस्ष्यतिरेकेय भौतिकस्य मनसः सृष्टिरयुत्तति मत्वा पृष्कति। केनेति। अपज्जीलतानां हिरएयगर्भादिभूतानां प्रागेव लव्वात्मकत्वात्तम्यो मनोव्य- किरविरुद्धेति मन्वानो वते। उच्यत दति। खात्मनन्यस् स्वाभाविकत्वान्त तदा शंसनोयमित्याशङ्कन वाक्यार्थमाह। ग्रहमिति। मनसो व्यक्तखोप- योगमाह। स मजापतिरिति। जनु तैत्तिरीयकाणामाकाशादिस्ृष्टिरच्चते तत् करथामहापामादो सृष्टिवचनन्लाह। अ्रेति। सप्नस्या हिरएगगर्भ कर्त्ट कसर्गोकिः । या- खाम्मञ्चीकतानामिति यावत्। नन्वाकाशाधा तेत्तिरीये सृष्टिः । दह ख- बाद्येति। उदितानुदितहोमवद्विकल्पो भविष्यति नेत्ाह। विकल्पेति। पुरुषतन्त्रत्वात् क्रियाया युक्तो विकल्प: । सिद्ेऽ्य त पुरुषानधीने नासौ सन्भवति। व्तः सृष्टिविरवच्चिता चेदाकाशादैव सा युक्का। प्र्विद्या- प्रधानत्वा्त नादर: सटाविति भावः। व्पामल्र सष्टिविचनमनुपयुक्तम् ।

Page 49

[ ४३ ]

कमभूदिति तद्वारक्यस्यार्कत्वम्। कए इवा क्रस भवति य एवम तदकर्यस्यार्कत्वं वेद्।। आपो वा अकस्तददपाएशर श्रसीत्तत्समद्दन्यत।

वत्तव्यं शुत्यन्तरसामर्थ्यात् विकल्पासन्भवाच सटिक्रमस्य। अचते पूजां कुव्वते वे मे मह्य कमुदकमभूदित्येवममन्यत। यस्मान्म त्युस्तदेव तम्मादेव हैतोररकस्याकास्यागन रखमेधक्रत्- पयोगिकस्यार्कत्वमर्कत्वे हेतुरित्यर्थः । श्र्प्रग्न रर्कनामनिर्वचन मेतत्। अर्चनात्मुखहेतुपूजाकरणत्म्बन्वाच्ागन रेतद्ीरं नामार्क दूति। य एवं यथोक्तमर्कस्यार्कत्वं वेद जानाति कमुदकं सुखं वा नामसामान्यात्। ह वा इत्यवधारणार्थों भवत्यवेति। अ्स्म एवम्विदे एवब्विदर्यभभवति । १॥ प्रापो वा अर्कः। कः पुनरसावक दूत्य चयते। भापी वा या अर्चनाङ्गभूतास्ता एवारकोडग्नरर्कस्य हैतुत्वात्। अष् चाग्निः प्रतिष्ठित इति। न पुनः साचादेवार्कम्ताः। तासा-

न सट स्ताभिरेव पूजा सिजातीत्या शङ्याख्मेविकाग्ने रर्कनाम सिद्वाय त- दुपयोगसुपन्यख्थति। वरचत द्रतति। कोऽसौ देतुरित्पेकायामर्चतिपदाययन- सार्क ग्न्दन सङ्गतिरिति मन्वान: सन्नाह्। व्यर्कत्वमिति। एवं मृत्योरर्क स्व 5पि कथमग्नरर्कत्वमित्याशङ्म म्टत्यसम्वन्वादिता्इ । बग्नेरिति। कि- मर्थ मम्नेरर्कनामनिर्वेचन मिता। यङ्कनपूर्व्वक्रियायोगस मासनार्थ मिताह। धग्नेरिति। निर्वचनमेव स्फोरयति। कर्चनादिति। फलवक्वाच्व यथोक्तनामयतो,ग्नेरुपास्तितल विर्वाचतेवाह । य एवमिति १। चपामर्कत्वन्नतणात् नागन रकेत्वमिति घङकते। कः पुनरिति। प्रकर- समाश्तित्य तासामकत्वमौपचारिकमित्युसरमाह। उच्चत द्रति। ताख्न्तर्हि-

Page 50

[88]

सा पृथिव्यभवत्तस्वामश्राम्यत् तस्य श्रान्तस् तप्नस्य तेजो रसो निरवर्त्ततागि: ।२॥

मप्रकरणादग्नस प्रकरगम्। वच्यति चायमग्निरर्क इति। तत्तत्र यदपां गर डव गरी दध दव मरभूतमासीत् तत् समहन्यत संघातमापदत। तेजसा बाह्यान्तः पच्मानं लि- ङ्मव्यत्ययेन वा योऽपांगरः स समहन्यतति सा पृधिव्यभवत् स सङ्वातो यैयं पृथिवी साऽभवत्। ताभ्यी गझोऽगडमभिनि- वृ त्तमित्वथः । तस्याम्पृथिव्यामुत्पादितायां स मृत्यु: प्रजा- पतिरश्राम्यच्क्रमयुत्ती बभूव। सर्व्वो हि लोक: कार्य्य क्ृत्वा श्राम्यति। प्रजापतेय तन्म्हत् कार्य्यं यत् पृथिवी सर्गः किन्तस्य श्रान्तस्येत्य च्यते। तस्य श्रान्तस्य सन्तप्स्य खिविन्नस्य तेजो रसस्तेज एव रसस्त जोरसः सारी निरवत्तत प्रजापतिगरी- रात्निष्क्रान्त दत्यर्थः। कोग्सी निष्क्रान्तोडग्निः सोSएडस्यान्त- विराट् प्रजापतिः प्रथमजः कार्य्यकरणसङ्कातवान् जातः । स वै शरीरी प्रथम दति स्रणत् ॥ २ ॥

रएमयमरड़ सम्वभूवेति स्रुतिमनुरुन्न्न पचारहेत्वन्तरमाह। ग्रभु चेति । मुख्यमकत्वमपां वारयति। न पुनरिति। ननु शुतिलिङ्गवाक्ा प्रकरयस्थान- समाख्यानां समवायपारदौर्बत्यमथ विप्रकर्षात् प्रकरणदापो वा वर्क दूति वाक्य बलवदित््राशङ्ा वाक्यसहऊतं प्करयमेत केबलवाक्याछलनदि- तपाशयवानाह। वच्तति चेति। भूतान्तरसहिताखम कारणभूतास षटथि- वीद्दारा पार्थिवोडग्निः प्रतिषठित दव्वाक्मिदानोम्पधिवीसगन्ताभ्यो दर्शयति तदितपादिना। ग्भु, भूतान्तरसहितास्रत्मन्नाख सतीषिति सप्नस्यर्थः ।

Page 51

[४५]

स व धात्मानं व्यकुरुतादित्यं तृतीयं वाय तती- यए स एप प्राणस्ंधा विहित: तस्य प्राची दिक शिरोडसो चा सीचेम्मौ।।

सच जातः प्रजापतिस्त्रेधा चिप्रकारमात्मानं खयमेव कार्य्यकरणसङ्कातं व्यकुरुत व्यभजदित्व तत् कथं वेधेत्ाह। आदित्यं तृतोयमग्निवायुपेक्षया तयाणाम् पूरएमकुरुतेत्यनु- वत्तते। अग्न्यादित्यापेच्चया वायुन्त तौयम्। तथा बाया- दित्यपेक्षयाग्निन्त तीयमिति द्रशव्यम्। सामर्थ्य स्य तुख्यत्वात् वयाणां सखयापूर णत्े। स एप प्राणः सर्वभूतानामग्नि- पायूादित्यरूपेए विशवतः सनैव मृत्ाम्मना न धा वाहिता विभक्ो न विराट्सरूपोपमर्दनेन। तस्बास्य प्रथमजस्याग्न

पर दून पर दतुत्रकमेव व्याचषे। दधू द्वेति। सहाते सहकारिकारख- माह । तेजसेति। यस्तदिति पढे नपुसकतवेन खुते कथन्तयोः शरशब्देन कारयसाच्छूनत्ववाचिना पुलिङ्ग नान्वयस्लाह। लिङ्गव्यता्येनेति। उक्का- सुपपत्तिद्योतनार्थी वारज्दो व्यता्रयेनान्वयमेवाभिमर्यति। योऽपामिति। वाक्यतात्पय्य माह। ताभ्य दूति । स्य लग्प्चात्मकविराजः सच्प्रपञ्ता- त्मकस्तल्ा द्त्पत्तिं वक्रपातनिकामाह। तस्ामति। एक्रकथे' लोक- सिद्धिमनुकूलयति। सर्वो हीति। दूदानीं विराडुतृपत्तिसुर्पादयति। किन्तसेत्पादिना। वग्निशब्दार्य र्फटयति। सोऽएडसति। तख् प्रथम- शरीरित्व मानमाह। स वा दूति ॥२॥ विराजो ध्यानाथ मतच्क दमेदमाह। स चेति। कोस लेचाभावस कस ति विवज्ञायामाह। खयमेवेति। कथमेकस वरिधात्मन्यथा कथमेक- त्वमित्याह। कथमिति। मृदो घटयरावाद्यनेकरूपवच्ववद्धिराजो बङस्वर-

Page 52

[४६]

अथास्य प्रतीची दिक प च्कमसी चासी चसवस्यौ रशमेधोपयोगिकस्थार्कस्य विराजचित्यात्मकस्याव्वस्य व दर्गन- मुच्ते। सर्व्वा हि पूर्व्वोक्तोत्पत्तिरस्य सुत्वर्घेत्ववोचाम। दूत्यमसी शुद्धजन्मति। तस्य प्राची दिक् शिरो विभिष्टत्व- सामान्यात्। असी चासी च ऐशान्याग्न यो ईमो बाहू। ईर य तग तिकममगः । अथास्याग्न: प्रतोची दिक् पुच्छ जवन्यो भाग: । प्राङ्- मुखस्य प्रत्यग्दिकसस्बन्धात्। असी चासी च वायव्यनैक्ट त्वो

पत्व साधयति। व्ाहेतादिना। कयमग्निन्तृतीयमिताश्ुत कल्पते तत्नाह। सामथ्य स्ेति। वायादिता्रयोरिवारनरि सह्ापूरणत्यशत्तरवि- शिए्लादग्निन्तययमफुरुतत्ापसह्मायते स लंधात्मनरमति चापक्रमा दिताथः। ननु किमय त्रेधा भावो विराठ स्वरूपोपमर्देन कियते। न ह्रि स तरिन् सतेपव युक्नो विरोधादितााह। स एष दूति। यथा तन्त्व- वस्थानुपमदनेन मूलकारणातृ पटो जायते तथा सव्वेषां भूतानां माप- तथा साधारयोडय्यय खेनेव खनन्त्र यानुगतेन मतारुपेण लेधा विभागख क्त्ता। न चैरुस्य बङ्रूपत्वविरोधो मायाविवदुपपत्तरिताथः। तस् प्रचीतादेस्तात्मर्यमाह्। तस्ेति। उक्तानि विशेषणानि प्रकरणाविच्छे- दार्थमनूदयन्ते। वग्निविषयन्दर्शनमिदानीमुच्यते चेतृ नेवेत]दि पूर्वोक्रम- नधक मिताणड्माह। सर्वा हीति। स्तुतिमेवाभिनयति। दूत्यमिति। कर्माग्ने: संस्कास व्यत्वाच्चिताग्निशिरसि म्राचीद्ृष्टिः कर्सत व्येताह। तस्ेति। आरोपे सादृश्यमाह। विशिष्टत्वेति शिरसोऽनन्तरभावित्वाद्वाहोरथान्या दिष्टिमाह। सै चति। कथमीर्मशन्दो वाड़वाचीत्याशङ्ा तदुत्पत्तिमाह। ईरय तेरिति। गताथ योगादोर्म शब्दो बाडमधिकरोतोतायः । तत्पुक्छादिष प्रतीच्यादिदष्टिरध्यसति। गथ त्वादिना। चितासाग्ने :- शिरसि बाह्णो: माच्याटिर्दष्टिकरणन्तरमितरथः । सक्विपद पृष्वनष्वोत्

Page 53

[89]

दक्षिणा चीदीची च पार्श्वें द्यौः पृष्ठमन्तरित्षम दर- मियम् र: स एपोऽसु प्रतिष्ठितो यब क्व चेति तदेव प्रतितिष्ठत्य वं विद्वान् ॥ ३ ॥ सोडकामयत द्वितीयो म आ्र्ात्मा जायनेति

सक्थन्यौ सकथिनी पृष्ठकीणत्वसामान्यात्। दन्तिणा ची. दीचो च पाशें उभयदिक्सम्बन्वसामान्यात्। योः पृष्ठमन्त- रित्तमुदरमिति पूर्व्ववत्। इयमुरः अधोभागसामान्यात्। स एषोऽग्निः प्रजापतिरूपी लोकाद्यातकोSग्निरस, प्रति- छठितः । एवमिमे लोका आप्खन्तरिति घुतः । यत्र क्वच यस्मि् कस्मिविदेति गच्कति तदेव तत्रव प्रतितिष्ठति स्थितिं लभते। कोऽसावैवं यथोक्तमस्ु प्रतिष्ठित त्वमग्न विद्ान् विजानन् गुरफलमेतत्। ३। सोडकामयत योग्सी मृत्य : सोऽबादिक्रमेणालनालानम- तास्थिद्यबिषयम्। उभयशब्देन प्राचीप्रतीचीह्य गह्यते। एरससि पृथिवो- दष्टिमाह। दरयमिति। उपासमुक्तमग्निमनुवदति। स एष दूति। तखोपा -. सनामेवाम प्रति््तित्व गुखसपदिशति। अग्नििति। भूतान्तरसह्िताना- मपां सर्वलोककारखत्वादशेवलोकात्मकोडग्निस्तल प्रतिषठितः सम्भवति इत्पल सुत्न्तर संवाद्यति। एवमिति। यव तेष लोकेष सर्व' कार्य प्रति- हित तर्थतत यापत्। लोकशव्देन स्वलानां भूतानां सव्विवेशविश्ेषा ग्ट- हने। अप भूतान्तरसहितासु कारण्भूतास्त्रिति यावत्। फलशुति व्या- चष्ट। यत्रेति। ग्थोपास्तिफल अप पुनर्म्ताङ्कयतीत्पादिना वच्चते। किमिट्मस्याने फबसङ्गीर्त्तनमत ब्राह। गुरेति ॥२ ॥ उत्तरयन्थमवतार् तस पूर्व सन्वेन सम्बन्ध वक्र एत्त' कीत

Page 54

[४८]

एडस्यान्त: कार्य्यकरगसङ्गातवन्त विराजमग्निमखजत स वेधा चालानमकुरुतेत्य क्म्। स किंव्यापार: सत्नसजतेत्व च्यते। स मृत्य रकामयत कामितवान्। किं द्वितौयो मे ममाका गरोर येनाह गरीरो स्यां स जायेतोत्पद्य तेत्व व- मेतदकामयत। स एवं कामवित्वा मनसा पूर्व्वीत्पत्रे न वाचं तयोलचगां, मिधुनं द्न्दभावं समभवत् सभभवन क- तवान् मनसा वयोमालोचितवान् तयोविहित सष्टिक्रम मनसा अन्वालोचयदित्वर्थः। कोसावशनायया लच्ितो मृत्यः। अगनायालचणी मृत्य रित्य क्म्। तमेव परामृ- त्यन्यन प्रसङ्गो मा भूदिति। तद्रेत आसीत्। त्तत्र मिथुने यद्रत आसीत्थमशारीरिय: प्रजापतरुतपत्ती कारयं रेतो वीज ज्ञानकरममरूपं त्य्यालोचनायां यत् दृष्टवानासोत्। जन्मान्तरकृत® तज्ञावभावितोऽपः सृद्वा तेन रेतसा वीजनाप्- खनुप्रविश्यायडरूपेण गर्भीभूतः स संवत्सरोऽभवत् स संव- त्सरकालनिस्ाता संवत्सर: प्रजापतिरभवत्। यति। सोदकामयतेत्रपादिना। ववान्तरव्यापारमकरैय कर्त्तृत्वानुपपतिरिति मत्वा पटच्ति। स किंव्यापार दति। कामनादिरूपमवान्तरव्यापारसुत्तर- वाक्यावष्टम्भन दर्शयति। उच्यत दति कामनाकाय्य मनःसंयोगसुपन्य- सति। स एवमिति। कोडयं मनसा सह वाचो दन्दभावस्तल्वाह। मन- सेति। वाक्यार्थमेव स्फटयति। लयीविहितमिति। वेदोक्तसष्टिक्रमाल्ो - चनं प्रजापतेनेदम्पुथसम्। संसारखानादित्वादिति वक्त मनुशन्दः। सोडकामय तेव पादो सर्व नाम्त्रो5व्यरवहतविराडविषयत्वमाशङ्क परिहरति। कोडसाषित्पादिमा। कथन्तया मृतालंच्चते तल्नाह। अयनायेति । कि- मिति तर्हि पुनरुतिरितोशङ्याह। तमेवेति। अन्यलानन्तरप्रर्वतेविरा- हात्मनीति यावत्। पवान्तरव्यापारात्तरमाह। तदित्रादिना। मसिङ्व

Page 55

[82 ]

स मनसा वाच मिथनए समभवत् अणनाया मृत्यु- स्तद्यङ्रत आ्रसीत्स संवत्सरोऽभवत्। न ह पुराततः संवतसर आ्रस तम तावन्त कालमविभः । यावान्तसंवतसरस्तम तावतः कालस्य परस्ता- द्सजन। तञ्जातमभिव्याददात् स भाणकरोतमैव वागभवत्॥ ४ ॥

न ४ पुरा पूर्व ततस्तस्मात् संवत्रकालनिर्भातुः प्रजा- पतेः संवत्सरः काली नास ह न बभूव ह। तं संवक्रकाल- निर्भमातारमन्तर्गमं प्रजापति यावानिष्ट प्रसिद्द: काल एता. वन्तमेतावत्स वतसरपरिमाणं कालमविभ: भृतवान्। यावान् संवत्र दह प्रसिद्दस्ततः परस्तात् किं ऊवतवान् तमेतावतः कालस्य संवत्सरमानस्य परस्तादूर्ईमजत सष्टवान् भएडम- भिनदित्यर्ः । तमेवं कुमारक्जातमग्निं प्रथमभरीरिएं अ्र्प्र- शनायावत्त्वान् मृत्यरभिव्याददान खविदारएं ्तवानत्त म्। सच कुमारी भीतः खाभाविक्याSविद्यया युक्को भाषित्येवं शब्दमकरीत्। सेव वागमवद्दाक् शब्दोऽभवत्।४ ।

रेतो वतावत्त यति। न्ानेति। नतु प्रजापतेन ज्वान कर्म वा सम्भषति तव्रानधिकारादिव्ाशड्मासीदितास पदखाथ बाह। जन्मान्तरेति। वा- क्यखापेज्ित पूरयित्वा वाक्यान्तरमाटाय वाकरोति। तङ्गावेत्ादिना। नतु कंवत्सरस मागेब तदाल्लवमित्ाशङ्गगोत्तर वाक्यसुपादस्त। म इ पुरेति। तह्ा-

Page 56

[५०]

स ऐक्षत यदि वा इममभिमएस्य कनीयोऽन्न® करिष्य इति सतया वाचा तेनात्मनेदए सरव्व-

स ऐचत स एवभ्भौत कतरवं कुमार दृद्टा मृत्य रैक्वत ईचितवान्। अथनायावानपि यदि कदाचिह्न इमं कुमार- मभिमंस्य। अ्भियूवो मन्यतिहिंसार्थः हिंसिथ्य इत्वर्थः। कनोयोऽन्न करिथ कनौयोऽल्पमन्न करिष्य दत्वेवमीचिच्वा तद्जचणादुपरराम । बहु ह्व्र कर्त्तव्य दोर्घकालमन्तवाय न कनीयः । तङ्गक्षणे हि कनौयोऽन्र' स्यात् वोजभक्षण दव सस्याभावः। स एवं प्रयोजनमन्नवाहत्यमालोच तयैव चय्या वाचा पूर्वेक्तिया तेमेव चालना मनसा मिथुनीभावमालो

व्यवहारस्ादित्वात्पूर्व्व व्यवहारो नासीदेवेताथः। कियन्न कावमपड- रुपेया गर्भी बनूवेतापेवायामाह। तमितपाटिना। व्यवान्तरव्यापारम-

दिना। केयम्प व्वमेव गर्भतयाविद्यमानस विराज: सटिस्वाह। नएड- मिति। विराहुतपत्तिस्ठका शन्दमाल्रस सषिं विदन्रभूमिकां करोति। समेवमिति। कयोग्येपि पुत्रभक्षपे प्रवर्त्तकन्दशर्यात। वशमायावत्व- मिति। विराजो भयकारसमाह। साभाविक्याति। इन्द्रियन्देयताल्च व्यावर्त्तवति। वाक शब्द दति ॥ ४॥ द्रदानीमृगाटिस्ष्टिसुपटेष्ट पातनिकां करोति। स इतराटिना। ई कयप्रतिबन्व कषङ्गायन्दपयति। अशनायावानपीति। अधिपूव्वो मन्व तिरिति रुट्रोस पमूनभिमन्येत वाख रुद्रः पञूनभिमन्यत इवाि यासतरमत्र प्रमाणयितव्यम्। अननस कनीयस्व का ह्ानिरित्ाशक्ाइ। बड हीति। तथापि विराजो भक्षये का कतिस्तवाह। तङ्गवणे

Page 57

[ ५१ ]

मसनत यदिदं किच्चरचो यजुषि सामानि कन्दाए- सि यज्ञान प्रजा: पटून्।

चनमुपगम्यीपगम्येदं सर्वं स्थावरजङ्गमच्चासरजत यदिद किश यक्किस् दम्। किन्तटची यजूंषि सामानि कन्दांसि च सप्त गायत्रमादोनि स्तोवगस्वादिकग्ाङ्गभूतांस्तिरिविधान्न्वान् गा- यत्रपादि क्वन्दोविग्िष्टान् यन्नांय तव्साध्यान् प्रजास्ततवार्भीः पशूंव ग्राम्यानारखात् क्मसाधनभूतान्। ननु चय्या मिघ- नोभूतयाऽसजतैत्यक् कगादौनौह कथमसजतति। नैप दोषः। मनसस्वव्यकोडय मिथ नीभावस्वय्या बाह्यः। ऋ- गादोनां विद्यमानानामेव कमरसु विनियोगभावेन व्यत्ो- भाव: सर्ग इति॥

हीति। तस्याच्चात्मकत्वात्तदुतृपाद्कत्वाक्षति प्ेषः। कारणनिवृत्ती का खनिष्ठत्तिरिताल दट्टानतमाह्। वीजेति। बधोकसयानन्तर मिचयन आयद्वारा व्योमृष्टि प्रस्तौति स एवमिति। नतु विराजः सृख्टा स्थावरजङ्गमात्मनो वगतः सृष्टेरुत्ततवात् किं पुनरुकोताशवेन टृष्टा परिहरति। किन्नदिति। गायव्पादीनीग्रादिपदेनो्एिगतष्ट ख्ृद्टती पड्रिलिषअमतीचछन्दांस क्रानि। केवलानां कन्टसा सर्गासन्भवास्त- राहढ़ावासृग्यज:सामात्मनां मन्वावां हट्टिमल् विवक्ितेतनाह। स्ो- सति। उदुगालादिमा मोबमाणमृगजात स्ोत तदेव होलादिना अं- समान शक्षम्। स्तुतमनुणंसतीति खुतेः। यव गीवते न व भंसते- उध्वर्जुप्ातभिस प्रमुज्धते सद्य्यल पाझमित्वाभिप्रश्ाटिपिटम्। चतएव विविधानित्वक्तम्। व्रजादयो याम्याः प्रथवो गवयादयसवारसदा इति भेदः । कम्म साधनभृतानसुअ्जतेति सम्बन्ः । स मनसा वाच मिथन' रु-

Page 58

[५२ ]

स यद्यदेवासजत तत्तदत्तुमध्रियत सव्वं वा अत्तीति तददितेरदितित्वए, सर्व्वस्वैतस्यात्ता भर्वत सर्व्वमस्यान्नं भवति य एवम तद्दितेरदितित्व वेद॥ ५ ॥

स प्रजापतिरेवमन्नव्ृद्धि' बुद्वा यद्यदेव क्रियां क्रियासा- धन फल वा किच्विदसजत तत्तदत्तु भत्तवितुमध्रियत छृत- वान् मनः सर्वं क्वत्स्र वे यम्त्मादत्तीति तत्तम्पाददितरदिति- नान्नो मृत्योरदितित्व प्रसिद्दन्। तथा च मन्त्रोऽदितिर्धौर- दितिरन्तरिचमदितिर्माता स पितेत्वादिः। सर्वस्यैतस्य जग- तोऽन्नभूतस्यात्ता सर्वात्मनैव भवति अन्चया विरोधात्। न हि कचित्सवस्य कोऽत्ता दृश्यते तस्मात् सर्वात्ा भवतीत्वर्थः । सर्व- मस्याव भवति। अतएव सर्वात्मनी व्यत्त: सर्वमन्रभ्भवतीत्य- पपदते। य एवमेतद्यथोक्तमदितर्मृत्यों प्रजापतेः सर्वस्यादना ददितित्व वेद तस्य तत् फलम् ॥ ५ ॥

भभवदिताक्त्वातृ प्रागेव त्रय्या; सिद्धत्वान्न तम्या सृहटि: सिटेति शङ्क- ते। नन्विति व्यक्ताव्यक्तविभागेन परिहरति नेवप्रादिना। दूति मिथ नो- भावसर्गयोर्पपत्तिरिति शेषः । अश्त सर्गसाससर्गश्ति द्वयसक्तम्। ददानीसुपाखख प्रजापतेरगुखन्तरं निर्हिशति। सप्रजापतिरितादिना। क्य मृतोरदितिनामत्व सिद्ध- वदुच्यते तल्नाह। तथा चेति। चढितेः सर्वात्मत्व वदता मन्त्रेय वर्ष कारणाख मृतोरदितिनामत्व स्रचितरमति भावः। मतोरदितित्वविद्धान- बसोडवान्तरफलमाह। सर्व्वसेति। सर्वात्नेति कृतो विशिष्यने तका-

Page 59

[५३]

सोडकामयत भूयसा यज्ञन भूयो यजेयेति। सोडशाम्यत्मतपोऽतप्यत तस्य श्रान्तस्य तप्नस्य यशी वीर्य्यमुद्क्रामत्। सोडकामयतैत्य श्वाश्वमेधयोनिर्वचना थंमिदमाह। भूयसा महता यस्ेन भूय: पुनरपि यजैयेति। जन्मान्त- रकरणापेक्षया भय: शब्दः। स प्रजापतिर्जन्ान्तरेऽमेधेनाय- जत्। स तद्वावभावित एव कल्पादी व्यावत्तत। सीऽखमेध- क्रियाकारकफलालवन निवृत्तः सत्नकामयत भूयसा यन्नन भूयी यजेयेत्यवं महत् कार्य कामयित्वा लोकवदश्राम्यत्। स तपोऽतप्यत। तस्य य्ान्तस्य तप्तस्येति पूर्ववद्यभोवोर्यमुद- क्रामदिति। खयमेव पदार्थमाह।

ह। अत्ययति। सख रपेयावस्थानाभावे सर्वाच्तभकषखस्याशकाताि- ताथः। विरोधमेव साधयति। म होति। फबसोपासनाचीनलवामरजा- पतिम दितिनामानमात्मलन ध्यावन् ध्ययात्ा भूता तत्तदू पत्वमापचः सर्व स्यान्नस्यात्ता सादितार्षः। चनमनमैवास सदान वावित्तसास भवतीति वक्त मनन्तरयाक्यमादत्त। सवमति। छतएवेताक्त व्यक्ीय रोति। सर्यात्मनो हीति ।५। उपास्तिविधी सफलेति सति समाप्िरेत्र ब्राङ्मयसोचिता विसु तरपन्येनेवायक्का मतीकमादाय तातृपर्यय माह। सोडकामयतेव्वा- दिना। तदेवाख्मेघसाव्वमेधत्वमितेप्रत दन्तं वाक्यमिदन्न वाक्यमिट्- मानिर्दिश्वते। भूयो दक्ियकत्वादश्वमेघस भूयस्वमितिरन्द्रो,कामय- तेतानेन सम्बध्यते। कथम्प नस्तेन यक्षमायास प्रजापतेर्भ यःशत्द्रोक्र। व ह्ि स पूर्व्वमश्तमेधमन्वतिउत् कस्मानधिकारत्वात्तल्ाइ। जन्नमन्तरेति तहेव सउ्यति। स म्रजापतिरिति। वथातोते जन्मनि यजमानोSव्वमे-

Page 60

[५४ ]

प्राणा वै यशो वीर्य्यं तत्प्राणेपूक्तान्तेषु भरी- र४ श्वयितुमध्रियत तम्य शरोर एव मन त्र््रा- सीत् ॥ ६ ।

प्राणायत्तरादयः। वै यथी वशीहैतुत्वात्तपु हि सत्मु ख्या- तिभवति। तथा वीयं बलमस्तिन् गरीरे। न ह्युत्क्रान्तप्रागो यभखी बलवान् भवति। तस्ाआगा एव यगो वोयं चास्मिन् शरोरे। तदेव प्राणलच यगो वीर्यमुदक्रामत् उत्क्रान्त- वत्। तदेव यशो वौर्यभूतेषु प्राणेषूत्क्रान्तपु गरीरान्निषक्रा- न्तषु तच्करीरम्प्रजापतेः खयितुभुच्छ नभावङ्गन्तुमध्रियतामे- ध्यञ्चाभवत्। तस्य प्रजापतेः शरीरान्निगतस्यापि तस्तिन्नव शरोरे मन आसीत्। यथा कस्यचित् प्रिये विषये दूरङ्गत- स्यापि मनो भवति तद्दत्। स तस्मिन्नेव गरीर गतमनाः सन् किमकरोदिति॥ ६॥

धस्य कत्ताभूत्। पधुना हिररायगर्भो भूयो यजेयेतााह। तथाच क- ््ट भदाङ् यः शन्दासामञ्जस्यमत व्राह ।स तङ्गावेति। य प्रजापतिरक्वमेघ- वासनाविशिष्टो ज्ञानकर्म्मफललवेन कल्पादौ निद त्तो भूयो बजयेताह। कर्ट्भोक्रक्न साधकफलावस्थयोयेजमानसलयोर भेंदाभवादितार्थः। प्रजापतिरीश्वरो न तस दुःखात्मकक्रत्वनुष्टानेच्छा युतेत्ााशङ्गा प्रक्लति- वश्ात्तदुपपत्तिमभिप्रव्याह। सोऽन्नमेधेति। कथमेतावता विवच्चिता खुतिः सिद्वा इधापङ्माह। एवमिति। समकारणमाह। स तप दूति। चन्तुरादीनां यशस्व हेतुमाह। वशोहेतत्वदिति। तदेव साध- यति। तेषु हीति। प्राखा एवेति तथाशव्दाथः । तत्स हि तेष शरीरे बलम्भवतीति पूर्व्ववदेव हेतरुन्नयः । उत्तमर्घ® व्यतिरेकद्वारा सोर-

Page 61

[५ ५ ]

सोडकामयत मेध्यं म इदए सादात्मननेन स्यामिति। ततोऽखः समभवद्यदख्वत्त न्मध्यमभूदिति तदेवाश्व मेधस्वाश्वमेधत्वम।

उचते सोsकामयत कथ भेध्य मेधाहे यच्चयं में ममेद मरीर स्यात्। किश्चालन्वी आमवांयानेन गरोरेश शरीरवान् स्यामिति प्रविवेध। यमत्तककरीर मद्ियोगात् गतयशीवीय सद्श्वदश्वयत् ततस्तस्मादखः समभवत्। ततोःखनामा प्रजा- पतिरेव साचादव स यते। यस्पाश्च पुनस्तत् प्रवेगाह्तवगो- वोर्यत्वाद नध्य सन्म ध्यमभूत्तदेव तस्म।देवाखमेधस्याखमेधनास्नः क्रतोर खमेवत्वमखमेधनामलाभः। क्रियाकारककलालको हि क्रतुः।सच प्रजापतिरेवेति स्तूयते। क्रतुनिर्वत्त कस्याश्वस्य प्रजापतित्वमुत® उषा वा अश्वस्य मेध्यस्येत्वादिना। तस्य वाश्वस्य मेव्यस्य प्रजापतिसवरुपस्याग्मस यथोतस्य क्रतुफलाकरूपतया

यति। न हीति। प्राणानां यशरूव वीर्खवच्व चोपसंहत्य वाक्याच' निगमर्यत। तदेवमिति। तत्म्रार्शे्वित्वादि व्याचष्ट। तदेवमित्यादिना। भरीराव्विर्गतस म्रजापतेमु कत्वमाशङ्माण्। तस्ेति। सम्यगन्तानाभावा- दासङ सत्यपि न पुनस्तरतितप्रवेशो युक्क: परित्यक्कपरिपह्ायोगादिति य- इते। स तख्तिरिद्तिति । ६। व्यज्ञानवथादुपरिताक्कपरियह्नोपि सम्भातोत्याह। उच्यत हति। वीतदे

प्रनापतेस्तदुषपत्तिरिति मन्वानो नते। मेध्यमिति। कामनाफलमाइ। दवि प्रविवेधेति। तथाषि कय प्रकतिनियत्तिसिद्रिरितयायझ्माह। य-

Page 62

[ ५ ६ ]

एषह वा अश्वमेधं वेद य एनमेवं वेद। समस्योपासन विधातव्यमित्यारभ्यते। पूर्वत्र क्रियापदस्य विधायकस्यायुतत्वात् क्रियापदापेक्षत्वाच्च प्रकरगस्थायमर्थो- S्वगम्यते। एष ह वे अखमेध कतुं वेद यः कथिदेनमश्चमग्निरूपम- र्कश्व यथोक्तमेव वच्यमाणन समासेन प्रदश्य मनन विशेषयेन विस्पष्ट' वेद स एषोऽगूमेव' वेद नान्यः। तम्मादेव दिति। यच्छन्हो यमादति वपाख्यातः। देहसाय्त्वडवि कथ प्रजाप- सेसतथात्वमिय्याणद्म तत्तादाकादिताह। तत दूति। प्रथ्वस प्रजाप- तित्वेन स्तुतित्वात्तस्यापासत्व फलतीति भावः। त्थापि कय्रमख्चमेघना- मनिवचनमित्याशद्याह। यसक्षति। कतोसतदाढकय़ प्रजापतेरिति यावत्। देहो ह्ि प्रायवियोमादय्यत् नस्तत्प्रवेगाज्ज मेधाह्ाऽभूदतः सो- उव्वमेघस्तत्तादातात्जापतिरपि तर्थत्ययः । ननु प्रजापतित्व नाश्मे- भस् स्तुतिनोपयोगिनी। अ्ग्नरुपासलवन प्रस्तुतत्वात् व्रतूपामनाभा- वादत आह। किगेति। मनु क्रलङ्गमाश्चथ्ाश्मेवक्रत्वात्मनय्ाग्नेरुक रोत्या सुतत्वात्तदुपास्तश्व पागेशोक्तत्वाहेष ह् वा वश्नेधमित्यादिवाकय मोपयुख्यने तल्राह। व्रतु नवत्त कसेपति। उत्क्न। चित्यस्ाग्नस्था पाची दिगित्यादिना प्रजापतित्वमिति शेषः। अश्चोपासनमग्ना्पासन- वु कमेनेरेति वक् खुतर वाक्यमित्याह। तखवेति। य एवमेतद्दितेरदित्व वैदेत्यादौ पागेव विह्ितसुनासन' किस्पुनरारम्भ रोत्याश्क्मह। पूव्व- लति। यद्यपि विधिरदितत्व वेदेति खुतस्तथापि सगुशोपास्तिविधिन पुधानविधिः। अत त् पधानविधिरुपास्तिपुकरवत्ादमेचाते। ध्रतोS- श्रमेधं वेदेति पुधानविधिरिति भावः । तात्मर्थ्यसक्ता वाक्यमादायाक्षरायि व्ाकरोति। एष दूवि। यथोक्तमित्य भयत्र पूजापतित्वसनुलष्यते। तमनवरङ्त्यादिभि: पु-

Page 63

[५७]

तमनवरुद्वैवामन्यत। तः संवत्सरस्य परस्तादात्मन आलभत। पश्ठन्देवताभ्यः प्रत्यौद्दत्।

वेदितव्य इत्यर्थः ॥ कथन्तन्र पशुविषयमेव तावदर्गनमाह। तत्र प्रजापतिभूयसा यन्नन भूयो यजियेति कामयित्वाल नमेव पशु मेध्य' कल्पयित्वा तं पशमनवरुड1वोत्स ट पश- मवरोधमक्कत्वैव मुक्तप्रपहममन्यताचिन्तयत्। तं संवत्सरस्य पूण स्य परस्तादूईमालने आत्मार्थमाल्भत प्रजापतिदेवता- त्मकत्व नेत्य तदालभतालभ्भ कवतवान्। पञ्नन्यान् याम्या- नारएांथ देवताभ्यी यथादैवत प्रत्योहत् प्रतिगमितवान्। यस्माचचवं प्रजापतिरमन्यत तस्ादेवमन्चोऽप्य त्ान विधिना तानं पशुमश मेध्य कल्पयित्वा सर्वदेवत्योऽहं प्रोच्यमाण आलभ्यमानस्तह' महवत्य एव स्याम्। अन्य दूतरे पशवो ग्राम्यारसया यथ।दैवतमन्याभ्यी देवताभ्य मालग्यन्त मदव- यवभूताभ्य एवैति विद्यात्।

दर्श्यमानविशेषराम्। विधिरत्र सह्टो न भवतीत्यायङ्कराह्त - तसमादिति। चन्मेघो विशध्यचन सम्बध्यते। एवं शद्दात्निद्ार्ण े भाति सति कुतो विधिरित्याह। कथमिति। एव हवा वश्वमेघं बेदे- त्यादी विवच्तितस्य विषेम मिका करोति। तलेत्यादिना। उपास्तिनि- धिप्रस्तावः सप्रस्यश्नः । कव न् पशुनिषयन्दर्यनन्दशयति। तमेति। एवमनन्वरननय मटस् सतीति यावत्। काथ विवच्चतं विधिमभिद- धाति। यमसति! प्रजापतिरित्म्फलावस्थायाममन्यतेताल किम्म्र- माणमित्ाशङ्क सम्पति तत्कार्य्यभतासु प्रजास तधाविधचेटाइ्टिरि- बाह। वत एमेति।

Page 64

तस्मात्मव्व देवत्यं प्रोत्तित प्राजापत्यमालभन्त। एषवा अश्वमधो य एप तपत तस्य संवतर आात्माऽ्यमभनिर्कस्तस्यमे लोका आ्र्त्मान: तावेता वर्काश्वमेधौ।

पतएवेदानी सर्वदेवत्य प्रोत्तितम्प्राजापत्वमालभन्त याज्िका। एवं एष वा अखमेधो य एपं तपति यस्तुवं पश- साधनक: कतुः स एष सान्तात् फलभूतो निदिश्यते एप वा अखमेधः । कोऽसी य एष सविता तपति जगद्वभासयति तेजसा। तस्यास्य क्रतुफलालनः संवत्सर: कालविशेष आाला शरीरं तन्निव्त्य त्वात्स वत्सरस्य। तस्यव क्रत्वालनोऽग्निसा- ध्यतच्च फलस्य क्रतुत्वरपेशैव निर्देशः। अ्रयम्पार्थिवोऽग्नि- रर्क: साधनभूतः । तस्थ चार्कस्य क्रतौ चित्वस्य मे लोका- प्रोचितं मन्तसंस्कृतं पशुमिति यावत। फलावस्यप्रजापतिवदितेाव शन्दाथ:। उपासनविधिरुक्कः। सम्पति प्रतीकमादाय ततपयय माह। एप दूति। हिविधो हि कठः । वाल्पितपशुरुतको बाह्यतकतुरुय।स पहिपकारोऽपि फलरूपेय स्थितः। सवितैबेति उपास्तिफलं वत्र ए- तह्ाक्य मिता्रथ: । विशेषोकि बिमा नास्ति वमत्वोपशन्तिरिता। को डसाविति। क्रनफलातमक: मविता मरड़ल देवता वेति सन्दहे द्वितोयं स्टहीत्वा तस् त्ादि व्याचषे। तस्यासति। ज्ादितोदयातुद्याभ्याम होरात्रिद्वारा संवत्मरव्यवस्थानान्तविरमातस्तख युर्त ततासावपामित्र्थ:। क्रतोरादित्यत्वसुक्का तद्ङ्गम्यारनस्तइन्व वक्त मयमग्निरर्क दति वाक्यम्। तस्थार्थमाह। तस्थेवेति। ननु पूब्वक्तखवाग्नरादित्यत्व कुतो नियम्यते उन्यश्वित्योSग्निरन्यय्ाग्निरादिता: कि न सादिताङ्ाह। तस चेंति।

Page 65

[ xe ]

सा पनरेकैत देवता भवति मृत्युरेवाप एुन- रमृ त्युस्लयति नैन मृत्यराप्रोति मृत्युरस्यात्मा भर्वत

सयोजप्यालानः भरीरावयवाः। तथाच व्याख्यात तस्य प्राची दिगित्यादिना॥ तावरन्यादित्यावेती यथा विश्ेषितावर्का- खमेधी क्रतुफले॥ पर्को यः पार्थिवोडग्निः स साच्षात् क्रतुरूपः क्रियालकः क्रतोर ग्निसाध्यत्वात्तद्र पेरैव निर्देशः। क्रतुसाध्यत्वाच्च फलस कतुरूपेशेव निर्देशः। शदित्योखमेध इति। तो साध्यसा- धनो क्रतुफलभूतावर्यादित्यी साउ पुनर्भूय एकेव देवता भवति। का सा मृत्य रेव। पूर्वमप्य केवासीत् क्रियासाध- नफलभेदाय विभत्ता॥ तथाचोत्तम्। स वेधाकानं व्यकुर- तेति। सा पुनरपि क्रियानिव त्य त्तरकालमेकेव देवता भवति मृत्य रेव फलरूपः। यः पुनरेवमैनमशमेवं मृत्य मे-

वथापि कथ' तस् वादित्वत्व तल्राह्। तथा चेति। तसय प्राचीत्यादित्ा- दिना लोकात्मकत्याञ्जत्यागन रुत्र तदिहाष्यव्यने तस्रत्तस वाल्रादिय्यत्- भिष्टमित्ययः । अग्नादियमेदस लोकवेदसिइ्धत्वान्न तयोरेकेन कतुना तादातमित्याशड्ाह। ताबिति। यथा विशेषतत्वमादित्व हमत्वम् । कुतस्तसय चार्कस क्रतुरपत्व साधनतवेन भेदादित्याशझोपचारा- दित्याह। क्रियासक दूति। तथापि कथमादित्यस कतुगदामोकिरि- व्यारड्ाण्। वतुसाध्यत्वादिति। नव्वादियस वतफललेन ऋरतुत्व- तज्ञ तोरग्न सादार ायोगाटयुक्क मग्न रादित्यत्वमित्याषद्माह। ताविति। ऋतफलत्वासतदात्मा सविता तह् वचचित्योग्निस्तावक्तविभागाटु व्य त्ादितो- मासनादिव्यापारौ सन्तावेकैत्र प्रायाख्या देवनेति तयोरेक्योकिरित्र्थ:।

Page 66

[६.]

एतासान्दवतानामेको भवति ॥७॥ इूति द्वितीयं ब्राह्मगम। इया ह प्राजापत्या देवाय्यासुरास्॥

कान्दवतां वेद अहमेव मृत्य रस्मि अश्वमेध एका देवता सा मद्र पाशाग्निसाध्येति। सोऽपजयति पुनमृत्वु पुनर्म- रवं सक्वमृत्वा पुनर्मरणाय न जायत इत्वर्थः। अपजितोऽपि मृत्य रैनं पुनरापनुयादित्याङ्गाह। नैनं मृत्यु राप्नोति । कस्मान्म त्य रस्य व विद आात्म भवति। किद्द मृत्युरेव फल- रूप: सन्नतासान्देवतानामेको भवति तस्यतत् फलम् ॥७॥ त्तोयस्य द्वितीयं ब्राह्मएम् । इया हेत्याद्यस्य क: सम्बन्धः । कम्मणं ज्ानसहितानां परा गतिरत्ा। मृत्वातभावोऽशमेधगत्य तथा। अथेदानीं मृत्ामभावसाधनभूतयीः कम्मज्ञामयोर्यत उद्गवस्तत्रकाग-

एकवेत्युत्त प्रकृतयोरग्पादित्ययोरन्यतरपरिशेम भङ्कते। का सेति। कथं दयोरेकत्वमेवत्व वा कथ द्वित्व' तल्वाष्ट। पूर्व्व मपीति। उत्तेडवें वा- क्योपकममचुकूलयति। तथा चति। सा पुनरिति। पुनरित्यादेरय निगमयति। सा पुनरिति। नतु फलकथनाथ सुपक्रम्य प्राणान्मनाग्नI्- दिययोरेकत्व वदता प्रक्रान्तं प्रस्तमिति वेत्याह। यः बुनरिति । एक चमभिन्नत्वम् ॥ २॥ ततीये द्वितोयं ब्राह्मगम् । द्वितीय मंग्निव्राह्मयान्तरनवतार्य तस पुर्वेस सम्बन्वाप्रतीतेन सोऽस्ती- स्याचषिपति। इया हेत्यादसेति । विवचितं सम्बन्धं वत्त'ृत्त' कीरस- यति। कर्मणामिति। सा काणा सा परा गतिरिति। गुतेरुक्ता परा

Page 67

[ ६१ ]

नार्य मुद्ोथब्राह्मएमारभ्यते। ननु सृत्यालभावः पूर्वन ज्ञान- कम्णोः फलमुत्तम्। उद्गोज्ञानकमरणीस्तु मृत्यालिभावा- तिक्रमणं फलं वत्यति। अती भिन्नविषयत्वात् फलस्य न पूर्व करमज्ञानोद्ववप्रकागनार्थ त्वमिति चेत्। नावन्दीषः । ्र- गन्यादित्या लभावत्वादुहीथफलस्य पूर्वताप्य तदेव फलमुत्तमे- तामान्देवतानामेको भवतीति। ननु मृत्य मतिक्रान्त इत्वादि विरुदम्। न स्वाभाविकपाप्मासङ्गविषयत्वादतिक्रमणस्य कोऽसौ स्वाभाविकः पाप्मासङ्गे मृत्यः। कुती वा तस्योद्रवः । केन वा तस्यातिक्रमगम्। कथ' वेत्येतस्याथ प्रकाशनाया- ख्यायिकाऽडरभ्यते। कथ हया द्विप्रकाराः। ह दूति पूर्वह- त्तावद्योतको निपातः। वत्तमानप्रजापतेः पूर्वजन्मनि

गनिर्मुकरिरिव्यारद्याह। मृतात्मभाव दूति। चन्मेवोपासनस सात्रमे- घस् केलख वा फलसुक्क® नोपाख्यन्तरायां कर्मान्तरायाख् त्यायकूाखमे धफलोत्योपास्यन्रारणं केवलानां समुञ्ितानाञ् फलसुपलक्षितमित्याह। छ्ाश्वनेधेति। एत्तमन्दयोत्तरब्राह्मणास् तात्पय माह । चर्घत। द्ानयु- क्राना कम्मखां संसारफलत्वप्रदर्शनानन्तरमिति यावत्। ज्ञानकमबोरङ्गा- वकस्य प्रायस् स्वदपं निरूपयित ब्राह्मपमित्य त्याप्योत्यापकत्व' सम्वन्ध- सुक्तमाच्तिपति। नन्विति। मृत्य मतिक्रान्ती दीप्यत दति मन्योरतिक्रमख वच्तमायज्ञानकमम फलत्वातृपूव्व त्र प तदन्नर्भावख तत्फलखोकत्वात् उम- यस्यापि फलख भेदात् पूजोत्तरयोज्ञानकमप्ोर्विषयशव्दितोहे खभेदाव्

परिहरति।

eW

Page 68

[ ६२ ]

यद्व्ृत्तन्तदेव द्योतयति ह शव्देन। प्राजापत्या: प्रजापते- व्टृत्तजन्मावस्थस्यापत्यानि प्राजापत्वाः। के ते देवाययासुराय। तस्यव प्रजापतेः प्राण वागाद्यः । कथ पुनस्तेषान्देवा सुरत्वम्। उच्यते शास्तजनितज्ञानकर्मभाविता द्योतनाहवा भवति। त एव स्ाभाविक प्रत्यक्षानुमानजनितदृष्टप्रयोजन- कर्मज्ञानभाविता अमुराः। संव्वेवासुपु रमणात् सुरभ्यो वा देवेभ्योऽन्यत्वात्। यस्माच् दृष्टप्रयोजनज्ञानकर्मभाविता असुरा: ।

नायमिति। वाक्यशेषविरोध पङित्वा दूषयति मन्वित्यादिना। खाभाविकः शास्त्रानाधेयो योऽय पाभा विषयासङ्गरूपः स मृत्य। तस्ातिक्रमयं वाक्यशेष कथ्यते। न ह्हि हिररायगभार्मत्योरतः पूवो- क्रञ्ञानकरममयां तल्यविषयत्वमेव्रोत्तरत्ञानकमग्रोरित्यथः । ज्ञानकमथो रुद्धावकत्व वह् ब्राह्मयमारम्यतामाख्यायिका त किमधत्याशङ्चा तस्ा- सात्पर्यमाह। कोऽसाविति। कथ यथोक्को ब्राह्मणाख्यायिकयोरर्ः शकयो न्ानमित्याकाङ्कां नित्तिय्याक्षराि व्याकरोति कथमत्यादिना। नियाताधमेव र्फटयति। वर्त्तमानेति। म्रजापतिशव्दो भविष्यद्दृन्या यजमान गोचरयतीत्याह। इत्तति। दन्द्रादयो देवा विरोचनाद्यय्यासुरा इत्याशङ्कां वारयति। तस वेति। याजमानेष प्राशोष देवत्वमसुरत्वक्न वि- रुद न सिद्धतीति शङ्कते । कथमिति। तेषु तदुभयमौपाधिकं साधयति। उच्यत दूति। पाखानपेक्षयोरज्ञानकम खोरुतृपादकमाह। प्रत्यक्षेति। सन्नि- धानासव्निधानाभ्यां प्रमाणइ्योक्निः। खष्वेवासुघ रमयं नामात्म्भरि- ततत्वम्। इत्यादिवाक्यहयं व्याचष्ट। यक्ाच्ेति।

Page 69

[ ६३ ]

ततः कानीयसा एव देवा ज्यायसा असुराः। य एपु लोकष्वस्पर्द्वन्त ते ह देवा ऊचुरईन्तासुरान्यज्न उद्गोथेनात्ययामेति॥१॥

ततस्तस्मात् कानीयसाः कनीयांस एव कानीयसाः स्वाथे वद्धि: कनीयांसोऽल्पा एव देवाः। ज्यायसा असुरा ज्यायांसोSसुराः। सवाभाविकी हि कर्मज्ञानप्रव्ृत्तिर्महत्तरा। प्राणानां शास्तजनितायाः कर्मज्ञानप्रवृत्तदष्टप्रयोजनत्वात्। अतएव कनोयस्तु देवानां शास्त्रजनितप्रृत्तरल्पत्वात्। अत्यन्तयत्नसाध्या हि सा। ते देवाथ्ासुराव् प्रजापतिशरीरस्था एपु लोकेषु निमि- त्तभूतेषु स्वाभाविकतरकर्मज्ञानसाध्य व्वसाईन्त स्तद्ीं क्वत- वन्तः। देवानाञ्जासुराणञ्च वृत्त्युद्ववाभिभवौ स्पर्द्टा कदाचि- च्छास्वजनिता कममैज्ञानभावनारूपा वत्तिः प्राणनामुद्ध- वति। यदा चोद्धवति तदा दृष्टप्रयोजना प्रत्यक्षानुमानज-

देवानामल्पत्व प्रपञ्चयति। खाभाविकीहीति। महत्तरत्व हेतु! टम्र योजनत्वादिति। अयसुराणां बडत्व प्पज्चयति। यास्त्रजनितेति। असुराणाम्बाडल्यमिति शेषः । तदेव साधयति। अत्यन्तति। उभयेषान्दवासुराणां मिघः सङ्गर्षन्दर्शयति। ते देवायति। कथ- म्हादीनां स्यावरान्तानां भोगस्थानानां सर्दानिभित्तत्वमित्यापक्क तेषां

कत्वातृपरम्परया लोकानां त वमित्तत्वमित्यभिप्रत्य विभिनष्टि। साभावि-

Page 70

[६४ ]

नितकर्मज्ञानभावनारूपा तेषामेव प्राणानां वृत्तिरामुर्य्यभि-

देवानां वत्तिरभिभूयते आसुव्या उद्वः। सोऽसुराणाञ्यो देवानाम्पराजयः । एवन्दवानान्ज्रये ध्मरभयस्वादुत्कर्ष आप्रजापतित्वप्राप्तः। असुरजयेऽधर्मभूयस्तादृपकर्ष आ्रसथराव- रत्वप्राप्तः । उभयसाम्य मनुष्यत्वप्राप्तिः । त एवं कनीय- स्तादभिभूयमाना असुरैदेवा बाहुत्यादमुराणां किं कृतवन्त इृत्य चते। ते देवा तसुरैरभिभूवमाना ह किल ऊचुरुक्वन्तः। कथ हन्ते दानीमस्त्िन्यज्न ज्योतिष्टोम उद्गीथेनोद्गोथक- अपदार्थकत्त सवरूपाश्तयणेनात्ययामातिगच्छामः । बमुरान- भिभूय खन्देवभावं शास्तप्रकाशितं प्रतिपद्यामह दरत्य ता- वन्तोऽन्योन्यम् । उद्गोधकमपदार्थकत्त स्रूपाश्रयराच्च ज्ञानकममभ्याम्। कम्मै वत्यमाएमन्त्रजपलक्षणं विधित्समानं तदेतानि जपैदिति। ज्ञानन्विदमेव निरुप्यमागाम् ॥१॥

का पुनरेषां स्पर्द्वा नामेत्याशङ्गाह। देवानाज्जृति। तामेव सफलां विष्ट- गोति। कदाचिदित्याटिना। अिक्वतेरसुरपराजये देवजये च प्रयतितव्य- मित्यनुगहबुद्मा जयफलमाह। एवमिति। आाकाङापूव्व कमनन्तरवाक्य- मादाय व्याकरोति। तएवमित्वादिना। योऽयमुद्गीथी नाम क्म्माङ्गभूतः पदार्थस्तत्कत्तः प्राशस सरूपाश्रयणमेन कय सिद्धतीत्याशद्माह। उङ्गीं- घेति। किन्तत् कम्म कि वा ज्ञानन्तदाह। कमेति। तान्येतान्यसतो सा सङ्गमयेतप्रादीनि यजूषि जमेदिति विधित्सामानमिति योजना ॥? ।।

Page 71

[ ६५ ]

नन्विदमभ्यारोहजपविधिशेषोऽयवादी न ज्ञाननिरुपक- परम्। न। य एवं वेदेति वचनात्। उद्गीघप्रस्तावे पुरा- कल्पयवणाद् उद्गीथविधिपरमिति चेत्। न। अप्रकरणात्। उद्गोथस्य चान्यन विहितत्वात् द्विधाप्रकरणत्वाच्चास्याभ्या- रोहजपस्य चानित्वत्वात्। एववित्रयोज्वत्वात् विज्ञानस्य च नित्यवत् शवणात्। तछ्तल्नीकजिद्वेति च श्रुतेः । प्रायस्य वागादोनास शुद्धाशुद्धिवचनात्। न ह्यनुपास्यत्व प्रायस्य शुद्धिवचनम्। वागादोनां च सहोपन्यस्तानामशद्विवचनम्।

हया सयादि न व्वाननिहृप्यपरम्। जपविधि येवत्व मार्चवादलान्

हवा छेत्यादिवाक्यनित्वर्थः। उपासतिविधिच्ववबात् तल्र वाक्य न नपविधिशेष दति दूषयति। नेति। माभूज्जपविधिभेषस्तवाथ्य डावेत्यौड्डा- वस्य कर्म्मयः सव्रिधाने पुरातनकल्पनाप्रकारख हया हेताटिना त्रवथात् नदिधिशेषोयवादोऽयमिति पङ्ठते। उद्गीघेति। नेद वाक्य ज्ञान-

करपादिति। उद्गोथस्तर्ई क विधीयते न खल्वविह्हितमङ्गमभवति तलाह। उह्ीयस चेति। सन्यनति कर्मकाएडोकिः। वथोद्गायेत्यद्गीवविधिरपि दह़ प्रतीयते तत्करव सव्निधिरपोद्यते तलाह। विद्योति। उद्गीथविधि- रिह प्रतीयमान: प्रापसोद्गाषद्योपासनविधिः। अन्ययाप्रकारविरोधा- दित्यर्थः। जयविधिशेषत्वमुद्गीचविधिशेषत्व वा ज्ानस वास्तीतुक्तम्। दूदानीं जपवधिष्टेषत्वाभावे युख्धन्तरमाह्। अ्भ्वारोहहेति। अनित्यत्व साधयति। एवमिति। प्राकविद्जानवतानुष्टेयो जपी न तहित्तानात् प्राम- वि तचासी पसाङ्वावो। मागेव सिद्ध विज्ञान प्रयोजयतीत्वर्यः । वसाभि

Page 72

[६६ ]

वामादिनिन्दया मुख्यप्राणस्तुतिय्याभिप्रतोपपद्यते। मृत्यु म- तिक्रान्तो दीप्यत इत्वादिफलवचनन्न। प्रागसरूपापत्तिरहि फलं तद्यद्दागाद्यगन्यादिभावः। भवतु नाम प्राणस्योपासनं नतु विशुद्ादिगुगवत्तेति। ननु स्याच्क्र तत्वात् न स्यादुपास्यत्व स्ृत्यर्थापपत्तः ।न। अविपरीतार्थप्रतिपत्तः श्रेयः प्राप्य पपत्तलोकवत्। वो विपरीतमर्थं प्रतिपद्यते लोके स दूटट प्राप्नोति अनिष्टाद्ा निवत्त ते न विपरीतार्थप्रतिपत्ा। तघ हापि यीतगब्दज- -नितार्थप्रतिपत्तौ श्रेयः प्राप्तिरुपपत्ना न विपय्यथे। न

म्राचीनत्व कथमित्याशद्दाह। वित्तानस चेति। य एवं विद्वान् पौर्ष- मासीं यजत दति वत् य एवं वेदेति विज्ञान मुत न हि मयाजादिनौ- यामासीप्रयोजकम्। तस्ा एव तत्पयोजकत्वात्। तथा प्रायवित्रयोज्यो जपो न विज्ञानप्रयोजकः । तस्य ख्वत्योजकत्वेन म्रागेव मिद्धरात्रश्यक- त्वादित्यर्थः। फलवत्वा्ज प्रायविज्ञान स्वतन्त्रं विधित्तितमित्याह।त- नेति। प्रायोपास्तर्विवचितत्व हेतन्तरमाह। प्रायसेति। यद्ि सयते तद्विधीयत दति न्यायमाश्ति्रित्योक्रमेव प्रमञ्चयति। न हीति। वतस प्राषो- पास्तरत्र विधित्सितेवाह। मृताममति। फलवचन प्रायस्ानुपास स्वनोपपद्यत दति सम्बन्धः । उक्तमेव व्यनकि। प्राशेति। मृतरमोन्तष- नन्तर वागादीनां यदग्नदित्व फल तद्द्यात्मपरिच्छेद हित्वोपामि- स राधिदे विकप्रापख रुपा प त्ते रुप पद्यते। तस्मद्दिधित्सि तैवा्र प्रायो सिरितार्थः । उक्तन्यायेन मायोपास्तिसपेतया प्रायदेवतां शुद्धादिगुयवतीमाक्षि- मति। भवत्विति। यथा म्रापसोपास्तिः शारतटष्टत्वादिष्ठा तथाख गुएसम्बन्वः शुतत्वादेष्टव्यः । उपास्तावपासे च गुयवति प्राये प्रामाखि- कपाप्नरविशेषादिति सिद्धान्नो बते। नन्विति। परायखोपासत्वे वि-

Page 73

[६७]

मस्ति। नच तदिज्ञानस्यापवादः श्यते। ततः श्रेय: प्रा- प्रिदर्मनाद्यथार्थतां प्रतिपद्यामहे। विपर्ययये चानर्थप्राप्तिद- शनात्। यो हि विपय्य येखाथं प्रतिपद्यते लोके पुरुष स्थाखुरिति अमित्र मित्रमिति वा सो:नथं प्राप्नवन् दृश्यते। आल खरदेवलादोनामप्यययार्थानामेव चेद्ग्रहरं सुतितो:न- र्थप्राप्ताधं शास्तरमिति ध्रवं प्राप्त याल्लीकवदेव न चैतदिष्टम्।

एज्ादियुणतादस स्तुताथत्वे नार्धनाद यसम्भवास् यचोका देव्ता खार्दित पूर्चव वाद्याह्। न खार्दिति। विशुद्धादिगुव्धताद्म्रववादत्विमाभू- तार्थवादत्वमिति परिहरति। नेति। हष्टरत्र फनप्राप्ति: गुता न ज्ञानस मिय्ाचेते युक्ता सस्यम्द्तानादेव पुमर्थाग्र: सम्भवादतः स्तुतिरषि वचाधवत्यय: । लोकटट्ान्त व्याचषे। यो फोति। द्ूह्हेति वेदाख्यदार्टान्तिकोकिः। ननु विशुव्वादिगुषवती दे- वतां वदन्ति वाक्यान्य पासनाविध्यय ल्वाव्न साच म्रामाएय प्रतिपद्धन्त तलाह। म यति। वन्यपराणासपि वाक्याना मानान्तरसंवादविस-

प्राणस विशुद्धादिवादी न खाये मानमन्यपरवादादित्यपादियाक्रयवदत सह।न चेति। व्रदित्ययूमादिताक्याय ज्ञानस

त्तद्वादख यधार्थत्वमेवेतय पसंहरति। तत दति। कोकवद्वेदेपि सम्यग्- प्ानादिष्टप्राप्निरनिष्टपरिहारय त्यन्वयमुखेनोक मर्य व्यतिरिकसुखेनापि सम- थयते। विपय ये चेत्यादिना। शास्तखानर्यार्थत्वमिष्टममिति शष्टां नि- राचष्टे। न घति। अपौष यसासम्भावितस खवदोषस्ाशेवपुरुषार्थ- हेतो: यासतसानर्धार्थत्वमेष्ट मथक्यमित्र्थः । यास्तख वचार्थभूतार्धत्व निगमयत।

Page 74

[ ६८ ]

स्म्। नामादो ब्रह्मट्टष्टिदर्गनाद्युक्तमिति चेत् स्फट नामादरव्रह्मत्वम् । ततर ब्रह्मटृष्टिं स्वागवादाविव पुरुपटृष्टि विपरीतां ग्राहयच्क्ास्त्र दृश्यते। तम्माद्ययार्थमेव शास्वतः प्रतिपत्तः श्रेय इत्ययुक्तमिति चेत्। न। प्रतिमावन्नदप्रति- पत्तः । नामादावब्रह्मगि ब्रह्मट्टषटि विपरीतां ग्राहयति। गास्त स्थागवादाविव पुरुषद्ृष्टिमिति नैतत्साध्ववोचः । कस्माद्देन हि ब्रह्मणो नामादिवस्तुप्रतिपत्रस्य नामादो विधोयते ब्रह्मटृष्टिः प्रतिमादाविव विष्ुदृष्टिः। आ्लम्बनत्व हि नामादिप्रतिपत्तिः प्रतिमावदेव न तु नामाद्येव ब्रह्मति। यथा स्थाणावनिरज्ञात न स्थारिति पुरुष एवायमिति प्र- तिपद्यते विपरीतम्। नतु तथा नामादी ब्रह्मट्टटटिरविप-

तसादिति। उपासनार्थं ज्ञानाथक्षेति श्ेषः। ग्रास्ताद्ययार्थप्रति - पत्तः श्रयःप्राप्तिरितात्न व्यभिचार चोदयति। नामादाविति। तहे- व स्फुटयति। ए्फ टमिति। अत्रहमषि ब्रह्मडष्टिरेर्तासरसद्व द्ित्ानिि- थ्या धीः। सा च यावव्नाम्त्रो गतमित्ादिशुतया फलवती। ततः प्रा-

न्यात्मतावभासी मिथ्यात्तानम्। ग्रव त भेटे भासमानेऽन्यलान्यइटटिवि- धीयते। यथा। विष्णोभेदे प्रतिमायां गटह्यमाये तत्र विष्ण डष्टिः क्रि- यते। तन्नेद मिथ्याज्ञानमितनाह। नेति। नञघें सध्यति। नामा- दाविति। प्रन्नपृर्व्वकं हेतु व्याचट। कस्जादिति। प्रतिमायां विष्णु- दृष्टि प्रतशलम्वनत्वमेव न विष्णतादात्ंा नामादेसु ब्रह्मतादात सुतमिति वेषम्यमाशङ्माह। आ्लम्वनत्वेनेति। उक्रमथें वैधस्ाद्दष्टा- व्वन सध्यति। यथति। कर्म्ममीमांसको ब्रह्मविद्गष प्रकटयन् प्रता-

Page 75

[६६]

रोता। ब्रह्मटष्टिरेव केवला नास्ति ब्रह्मति चेत्, एतेन

ऋगादिप पृथिव्यादिद्टष्टिदर्गनात् विद्यमानपृथिव्यादिवस्ु- दृष्टोनामेवर्गादिविषये ्वाच्तेपदर्णनात्। तस्मात्तव्ामान्याब्रा मादिषु ब्रह्मादिद्ृटष्टोनां विद्यमानब्रह्मादिविषयत्वषिद्िः ।

त्यवस्तुविषयत्वसिद्िः । मुख्यापेत्यत्वाच्च गोएत्वस्य। पञ्चा- ग्न्यादिषु चाग्नित्वा देगोएतान्म ख्यागन्यादिसड्वाववच्नामादिपु ब्रह्मत्वस्य गौएत्वान्म ख्यब्रह्मसङ्भावोपपत्तिः। क्रियार्थशाविगे-

वतिष्ते। ब्रह्मेति। केवला तटूर्टा्टरेत नाम्त्रि चोदते चोदनावयाज् फब सेतुखति ब्रह्म तु नासि मानाभावादित्यय । बय यथा देवानां प्रतिमा - दिषपास्मानानामन्यत्र सच्वम्। यथा च वसादानां पितृर्षा ब्राङ्ाक्- दिदेहे तर्र्य माखानामन्यत सत्वम्। तथा ब्रहषोपि नामादवपाखलाद- न्यत् सत्च भविष्यतीत्याशङ्ाह। एतेनेति। नामादो ब्रहदर्शनेनेति यावत्। दष्टान्तासिद्दिन कापि व्रह्मास्तीति भावः। रत्यज्ञानादिलनयं ब्रह्म नास्तीत्ययुक्तम्। सदेवसौम्ये दमित्यादिश्युतेरित्वाह। मेति। किज्जु ब्रह्मरष्टिः सत्यर्था मास्तीय:ष्टितात् द्र व मेवगग्नि: सामेति हष्टिर्वदित्याह। ऋगादि्वति। तदेव स्ध्यति। विद्यामानेति। ताभिई िभि: सामान्य दष्टित्म् तत्मादिति यावत्। यस दष्टान्तासिद्धि- रिति तल्नाह। एतेनेति। ब्रह्मटष्टः सत्यार्थत्ववचनेनेति यावत्। ब्रह्मा- स्तित्व हेतन्रमाह। मुख्यामेक्षत्वादिति। उक्तमेव विष्ठणोति । पक्षेति। पञ्चाग्नयो द्युपर्जन्यष्टथिपोपुरुषयोषितः । आदिपद् वाग्वेन्वादियहा- घम्। ननु वेदान्तवेद्य ब्रह्मेप्यते न च तेभ्यसतङ्ी: सिद्धाति तेषां विधि- वधुरयेषाप्रामारायात् तत् कुतो ब्रह्मसिद्विरत आह। क्रियाशैकति। वि-

Page 76

[७0]

विशिष्ट तिकर्त्तव्यताका एवं क्रमप्रयुक्ताङ्गा चेदित्े तढलौकिक वस्तु प्रत्यत्ताद्यविषयं तथाभूतस्ष वेदवाकयारेव ज्ाप्यते। तथा परमात शवरदेवतादिव स्वस्थ लादिधर्मकमगनयाद्यतीतं चेते- वमादिविशिष्टमिति वैदवाक्य रेव ज्ञाप्यत इत्वलौकिकत्वात् तथाभूतमेव भवितुमहंतोति। न च क्रियाथेर्वाकय र्ज्ञानवा- क्यानां बुडुत्पादकत्वे विगेषोऽस्ति। न चानियिता विप- र्व्यस्ता वा परमातदिवस्तुविषया बुद्धिरुत्पद्यते। अनुष्ठेया- भावाद्युक्तमिति चेत्। क्रियाथैर्वाक्य स्त्य गाभावनानुष्ठेया नाप्यतेऽलीकिक्ापि। न तथा परमात्म खरादि विज्ञानऽनुष्ठयं किव्विदस्ति। अतः क्रियारथैः साधम्यमित्ययुक्तमिति चेत्। न ज्ञानस्य तथाभू- तार्थविषयत्वात्। न ह्यनुष्ठयस्य तागस्य भावनास्यस्यानु-

मत खाथ प्रमाणमन्तातत्ञापकत्वात् सम्मतवत्। कातो वेदान्तशास्त्रादेव ब्रह्मसिडिरित्र्यः। सिद्धसाध्यारथ भेदेन वैषस्यात् अविशिष्टत्वमनिष्टमि- व्याशङ्गोक विषृणोति। यथा चेति। विशिटत्व स्वरूपोपकारित्व फलोपकारित्वञ्ज पञ्जुमोक्तम्पकार परासरष्टमे मित्प्रादिषं अन्ौकिकत्व साधयति। प्रताचादीति। किञ्ज वेदान्तनामम्रामाराय वद्यनुत्पत्तवां संथयाद्य तृपत्तेवां नादय इवाह। न चेति। न द्वितीय दताह। न चानिश्चितेति। कोटिद्यास्पशित्वाद्बाघान्त त्वर्य:। क्रियाथवाक्या विद्या- धानां वाक्यानां साधस्यसुक्तमान्तिपति। अ्रनुष्ठेयेति। साधस्य स्ायुत्त- मेव व्यनात्ति। क्रियाथैरति। वाक्योत्यबुद्देययार्थ त्वाद्दिध्यभावेऽपि वाक्य- प्रामारायमज्ञातज्ञापत्वेनाविरुइधमिति परिहरति। न ज्ञानखेति। छ्- तुष्यनउत्वनन्तरेग कुता वस्तुनि प्रयोगप्रच्यययोस्तयाधत्व मत्ाशक्का

Page 77

छयत्वात्तथात्व® किन्तहिं प्रमाणसमधिगतत्वात्। न च तदिपियाया बुद्दरनुष्ठे यविषयत्वात्तथार्थत्व किन्तहि वेदवा- क्यजनितत्वादेव॥ वेदवाक्याधिगतस्य वस्तुनस्तथात्व सत्यनु- ४ यत्व विशिष्ट चेदनुतिष्ठति नोचेत् श्रनुष्ठयत्वविगिष्ट नानुतिष्ठति अनुष्ठे यत्व वाक्यप्रमाणत्वानुपपत्तिरिति चेत्। न हयनुष्ठयेऽसति पदानां संहतिरुपपद्मते। अ्नुष्ठेयत्व तु सति ताद्र्थ्येन पदानि सहत्यन्त। तन्रानुष्ठयनिषठं वाक्यं प्रमाणं भवति। ददमननेवङ्कत्त व्यमिति। न लिद- मननैवमित्य वंप्रकारायां पदभतानामपि वाक्यत्वमस्ति। कुर्य्यात् क्रियेत कत्तव्य भवेत् स्वादित् वमादौनामन्यतमS सत्यतः परमात्म खरादोनामवाक्य प्रमाएत्वम्।

तयोविषयतथात्व।यें तद्पेक्षाखप्रामाययाध्यत्व वेति विकल्पद्यन्द- चयत। न हीति तदुभयविषवख् कर्त्तव्याचस तथात्व न कर्त्त- व्यत्वापेक्षम्। किन्तु मानगन्यत्वादन्यया बिप्रलम्भकविधिशक्या षि तथात्वापत्तरित्यर्थः । द्वितीयम्य त्वाह। न चेति। बुड्धियह्य प्रयो- गोपलक्षयाथम्। कत्त व्यतार्य विषय प्रयोगादेनासुष्ठेयविषयत्वान्वानतव विन्त

वेदेति। वैदिकस्थार्थ स्ाबाधेन तथार्थल सिद्धे समीहित साधनत्व- विशिष्ट' चेह्स्तु तदा कर्तव्यमिति धियानुतिरष्ठति। तच्केदनिष्टसाधनत्- विशिष्ट तदा न काय्य मिति धिया नासुतिउति। वतो मानसावसुठ्- नाननुष्ठानह्हेत कार्य्याकार्य्य वियावितर्थः । तथापि ब्रह्मषो वाक्याथतं मदार्थत्य वा नादामित्याह। अनसुशेयत्वमिति। तस्ाकारयत्ेि वा- कयााधत्वं कि न सादित्याशङ्माह। न होति। उभयल्नासतीति केद: । · द्वितीयन्दूपयति।

Page 78

[७2]

पदार्थत्व च प्रमाणान्तरविषयत्वम्। अतोऽसदेतदिति चेत्। न। अस्ति मेरुवर्गाचतुष्टयोपेत द्ूत्ेवमादयननुष्ठेवे5पि वाक्यदर्भनात्। न च मेरुर्वर्गचतुट्टयोपेत इत्वेवमादिवाका- श्रवणे मेवादावनुष्ठ यत्व बुद्धिरुत्पद्यते। तथास्तिपदसहितानां परमात्मेखरादिप्रतिपादकवाका पदानां विशेषणविशेषभावेन संहति: केन वार्य्यते। मेर्वादिज्ञानवत्परमात्मज्ञाने प्रयोजना- भावाद्युक्तमिति चेत्। न। ब्रह्मविदाप्नोति परम्। भिद्यने हृदयग्रन्थिरिति फलयवणात्। संसारवीजाविद्यादिदोषनि- वा्तिदर्भनाच। अनन्यशेषताच्च तज्जानस्य जुहामिव

पदाथत्व चेति। ब्रह्मगः शास्तावत्वमेतदित्य च्यने। कार्य/स्ट्टे- 5थ वाक्यप्रामागय दृष्टान्तेन साधयति। नेत्यादिना। शुकणलो- हितमित्रलक्षयं वर्णचतुष्ट्य तद्विशिष्टो मेरुरस्तीत्यादिप्रयोगे मेर्वादाव- कार्य्येडपि सम्यग्धीदशनात् तत्वमसिवाक्यादपि कार्यास ट्ट ब्रह्मणि म- म्यगन्ञानसिद्िरित्यर्थः । दष्टन्ने पि कार्य्य धीरेव वाक्या दु्देती व्या शद्या ह । म चेति। ननु तत्र क्रियापदाधीना पद्सङ्गतिर्युक्ता। वेदान्नेष पुनस्तदमावात्म- दसंहत्ययोगात् कुतो वाक्यप्रमायत ब्रह्मयः सम्भदति तल्राह्ह। तथ ति। विमतमफल सिद्धार्थज्तानत्वात् सम्पतवदित्यनुमानात् त्त्त्वमादे: मिद्ाथ- स्ायुक्त मानत्वममिति पङ्मते। मेर्वादीति। शुतिविरोधेनानुमानं घुनीते। नेतपादिना। विद्वदनुभवविरोधाच्च नैवमित्ाह। संसारेति। फलसुते- रर्थ वादत्व नामानत्वादनुमानाबाधकतेव्ाशह्काह। वनन्ेति। पर्ष- भयीत्वाधिकरणन्यायेन जह्नां फलमुतेरय वादत्व युक्म्। ब्रह्मधियो- 5न्यशेषत्वप्रामकाभावात्तत्फ लञ्तेर र्वादत्वायिद्िरिति। अरन्यथा शारीर- कानारम्भ: सादिताथः । खुतानुभवाभ्या वाक्योक्तत्तानख फलवत्वटष्ट- र्युक्का कार्य्यास्प ट्ेडये तत्त्त्वमस्ादेर्मानतेताक्तम्। सम्पति शासतरस का य परत्वाच्नियमे हेत्वन्तरमाह। प्रतिषिद्केति। यद्यपि कलक्जमक्षणादवेरघ :-

Page 79

[७३]

फलश्रुतेरर्थवादत्वानुपपत्तिः। प्रतिषिद्वानिष्टफ लसम्बन्धय वेदा देव विज्ञायते न चानुष्ठेयः सः । न च प्रतिषिद्वविषये प्रष्टः त्तक्रिय स्याकरणादन्यदनुष्ठे यमस्ति। त्रकत्तव्यताज्ञाननिष्ठतैव हि परमार्थतः प्रतिषेधविधौना स्यात्। सुधार्त्तस्य प्रतिषेधज्ञानसंस्कृतस्याभस्य डभीज्ये वह प्रत्युपस्थिते कलव्जाभिग्स्ताब्नादाविद भत्तामदी भोज्यमिति वा ज्ञानमुत्यन्न® तद्विषयया प्रतिषेधज्ञानस्मृत्या बाध्यते। मृगतष्णिकायामिव पेयज्ञान तद्विषययाथामाविज्ञानन त- स्मिन्बाधिते स्वाभाविकविपरीतज्ञाने Sनयकरी तह्चषमी- जनप्रष्ृत्तिन भवति। विपरीतन्नाननिमित्ताया: प्रवृत्तनि-

पातस्य च सम्बन्वो न वालकम्मनवेदितशादिवाश्ाततीयते। तर्थापि त- खानुष्ेय चाहाक्य सानुषत यनिष्ठत्वसिडिरियामह्याइ। न चेति। सम्- न्यसामावाथत्वास्ानुछेयतेताथः। वमकण्ादिकार्व्मिति विधिपरत- मेव निषेधवाकस विद्व सादिताषट्वााह। भ चेति। तस्तापि कार्या- धत्व विधिनिषेधभेदभङ्गान्नजय् खसमन्ाभायवोधेन शुख्यसार्थानतरे उत्तो वक्षणापाताच्तिषिद्धविषये रागादिना रष्टसक्रियावतो निर्षेधया- खार्थ धीसंस्क तस निरष धश्ुतेरकरखात् प्रभक्नक्रियानिष्टत्त पलच्षितादौ- दासतीन्यादन्यद्नुष्ठय न प्रतिभातीता्रथः । भावविचय कर्त्तव्यत्व' विधी- मामर्थोडभार्वविषयन्तु निषेधानामिति विशेषमाशङ्माह्। चकर्तव्यतेति। काभावस्व भावात्वाभावात् बत्त व्यताविषवत्वासिड्रििति हिशन्दार्थः ।

त्वात् तव्चिष्टमेव वाक्यमेष्टव्यमिति चेतेव्ाह्। चुधात्तसेति। विष-

वाषच्रमच्स उभोन्ये प माप्ते यङ्ग मज्ान' छुत्चामसोत्पन्न' त्र्रिषेधधी-

Page 80

[ ७8 ]

वृत्तिरेव न पुनयत्नः कार्य्यस्तदभावे। तस्म्ात्पतिषेधविधीनां

प्यस्ति। तथेहापि परमात्मादियाथात्माज्ञानविधौनां ताव- नावपर्य्यवसानतैव स्यात्। तथा तद्िज्ञानसंस्कृतस्य तद्विप- रीतार्थ ज्ञाननिमित्तानासवत्तोनामनर्धार्थ लेन नावमान- त्वात्। परंमात्मादियाघासमाज्ञानसृत्वा खाभाविके तन्नि- मित्तविज्ञानवाधितेऽभावः स्यात्। ननु कलन्जादिभक्षणादरनर्धार्थलेन वस्ु याथाता ज्ञानस्य स्मृत्या स्वाभाविके

संस्क तख तड्ीरत्पा बाध्यमितपत्र लोकिकडट्टान्साइ। मृगत कायामिति। तथापि मरउृत््यभावसिह्ये विधिरथ्यतामिति चेवेतप्राह। तखिद्विति। तद्भावः पृत्यभावो न विधिजन्यप्यत्नसाध्यो निभित्ता- भावेनेत्र विद्धेरितारघः। टष्टानमुनसंहरति। तक्षादिति। दार्शान्तिक- माह। तर्थति। न केवलं तत्त्वमस्ादिवाक्यानां सिद्धास्तुमालपय्येवसा- नता किन्तु सव्व कम्म निवन्त कत्वमप सिद्धतीतााह। तरथति। ग्र- चभोक्ृव्रह्माहमिति ज्ञानसंस्क तस प्रदृत्तीनासभाटः सादिति सम्बन्वः । तस्राद हमावादिपरीतोऽया यस कतृतादित्ञानस्य ततमित्तानामनर्याँ- थ लन न्ायमानत्वादिति हेतुः । कदा पुनस्तासासभावः खादत थाह। परमात्मादोति। मान्तिमाप्तमक्षणादि निरासेन निदृत्तनिष्ठतया निषेध- वाक्यमानत्ववत् तत्त्वमादेरमि प्रतागज्ञानोत्कर्त्तत्वादि निवर्तकत्वेन मानत्वोपपत्तिरिति रुमुदायार्थः । दष्टान्तदार्ष्टान्तियोवैषयस्यमा शङ्का ते। नन्विति। तख निषिद्वत्वादनर्थार्थ त्वमेव यद्यस्तु याथात्मंा तजज्ता- नेन निषेधे लते तत्स स्कारद्वारा सम्पादितस्तप्रा शाख्तीयन्ञानविपरीत- ज्ञाने बाघिते तत्कार्य प्रत्तप्भावो निमित्ताभावे नेमित्षिकाभाव-

Page 81

[७५]

खविहितप्रव्ृत्त्यभावो न युक्त दूति चेत्। न। विपरीतज्ञान- निमित्तत्वानर्थार्थ त्वाभ्यां तुल्यत्वात्। कलन्त भच्तणादि- प्रवृत्त र्मिथ्याज्ञाननिमित्तत्वमनर्थाध त्वक्ष यथा तथा शास्त- विहितप्रव्ृत्तीनामपि। तम्मात् परमामयाधाकाविज्ञानवतः शास्तविहितप्रव्टत्तीनामपि मिथ्याज्ञाननिमित्तलवेनानर्थ लेन न तुत्यत्वात् परमात्मज्ञानेन विपरोतज्जान निरवत्तिते युक्त एवाभावः। ननु तन् युक्ती नित्यानान्तु केवलास्तनिमित्तत्वा दनर्थार्थ त्वाभावाचाभा वो न युक्न इति चेत्। न। अविद्या: रागहेषादिदोषवतो विहितत्वात्। यथा खर्गकामादिदोषवती दशपोर्समासादोनि काम्यानि कमाषि विहितानि तथा

न्यायेन युक्को न तथाग्निहोलादिपटच्यनावो युककः। व्ादि न कर्त्तव्यमिति निषेधानुपळम्भादित्यथः। तत्त्वमशादिवाकयोना- रघाचिषिङ्मग्निहोलादीति सन्वानः सास्यमाह। नेत्यादिना । शास्तीय- प्रष्टत्तीनां गर्भशसादिहेतुत्वादनर्थार्थ तमहदृत्तच्याद्यभिमानकृतत्वेन विप- रीतज्ञाननिमिस्तत्वम्। एतदेव टष्टान्तावष्टस्न सष्यति। कलक्षेति। काम्यानामन्चानहेतुत्वानर्थार्थ त्वाभ्यां विदुषल्ष प्रशत्यपावो युक्को नित्या- नान्त भास्तमानप्रयुक्कानुष्ठानत्वाव्नान्तानकतत्वम्। म्रत्यवायाख्यानाथ ध्व- सित्वाज् नानर्थकरत्वम्। व्यतस्तव प्रतृत्त्यभावो युक्को न भवतीति रङूते। नन्विति। नितपानां पासतमाल्क्वतातुष्ठानत्वमसिदमिति परिहरति। नेवा- दिना। तदेव प्रपज्चयति। यर्घति। क्व पचतुष्टयोक्तिः । तैर विद्यादिभिज नि तेष्टिप्राप्ौ तनिट प्राप्त च क्रमेष रागद्ेपत्रतः पुरुषस ट्टम्राप्रिमनिष्टपरिह्ारञ्ज वाष्कतस्ताम्यामेव रागदेवा-

Page 82

[ र ६]

रिहाराथिनो नित्यानि कर्म्मागि विधोयन्त न केवलं था- स्त्रनिमित्तान्य व। न चाग्निहोत्रदर्पूर्णमासचातुर्मास्यपशुव- न्वसोमानां कर्मणां खतः काम्यनित्यत्वविवेकोस्ति। करत्त गतेन हि खर्गादिकाम्यदोष ए कामार्घता। तथा विद्यादिदीषवतः स्वभावप्राप्त ट्टानिष्टप्राप्तिपरिहाराथि नस्तद- र्थान्य व नित्यानीति युक्त तम्प्रति विहितत्वात्। न पर- मातमयाथात्यविज्ञानवतः गमोपायव्यतिरेकेग किश्चित् कर्म विहितमुपलभ्यते। कर्मननिमित्तदेवतादिसर्वसाधनविज्ञानी- पमदन ह्यामज्ञानं विधोयते। न चीपमर्दितक्रियाकारका- दिविज्ञानस्य कम्मप्रव्टत्तिरुपपद्यते। विगिष्टक्रियासाधनादि- ज्ञानपूर्वकत्वात् क्रियाप्रवत्तः । न हि देगकालाद्यनवच्छित्ना-

भ्यामिष्ट' मे भूयादनिष्ट' माभूदिता विशेषकामनाभिप्रेरिताविशेषप्रष्टत्ति- युक्कसय नितप्ानि विधीयन्त। स्वर्गकामः पशुकाम दति विभेषाथिनः काम्यानि। तुल्यन्तभयेषां केवलशास्तानिमित्तत्वमितार्षः । किञ्ज का- म्यानां दुष्ट्त्व ब्रुवता नितनामपि तदिष्सतृपत्तिविनियोगप्रयोगाधिका- रविधिरपे विशेषाभावदिताह। नचेति। कथन्नह्िं काम्यनिताविभा- गसतलाह। कत्ृगनेनेति। स्वर्गकामः पशुकाम दति विशेषार्थिनः काम्यविधि- रिष्ट' मे सादनिष्ट माभूदिताविशेषकामम्ररिताविशेषितप्रत्तिमतो निता- विधिरिताक्तमिताथः। नन्वविद्यादिदोषवता नितानि कर्माणीतायुक्कम् ।

कविषयत्वान्मवमित्याह। न परमात्मेति। योगारुढस तस्व शमः कारणसच्यत द्रति स्तेज्चानपरिपाके कारणं कमापशमः एव प्रतीयते न तथा कमविधिरितार्थः। न केवल विहिव नोपलभ्यते न सम्भषति

Page 83

[७9] سا

स्थ लाद्दयादिब्रह्मप्रत्ययधारिणः कर्मावसरोऽस्ति। भीजना- दिप्रव्ृत्त्यवसरवत् स्यादिति चेत्। न । अ्रविद्यादिकेवलदो- पनिमित्तत्वाङ्वोजनादिप्रवृत्त रावश्यकत्वानुपपत्तः । नतु तथा नियत कदाचित् क्रियते कदाचित्र क्रियत चेति नित्य कर्मापपद्यते। केवलदीपनिमित्तत्वात्त भोजनादिकमशोS- नियतत्व स्यात्। दोषोद्ववाभिभवयोरनियतत्वात् कामाना- मिव काम्येषु। शास्वनिमित्तकालाद्यपेक्षत्वाच्च नित्यानामनियतत्वामुप- पत्तिः। दीषनिमित्तत्वे सत्याप यथा काम्याग्निहोतस्

वेतयाह्। कममनिमिसति। वदा नासि त्व' संसारी विन्तकर्तभोत्त व्रह्मासीति सुतना साम्यते तदा देवताया: सम्प्रदामत्व वरयलम्। त्रीद्या- देरितेप्रतत् सर्वसरमृदित भर्वति। तत् कथमकर्तािज्ञानवतः सन्भवतति कर्मविधिरितार्थः। उपमदितमपि वासमावयाद्ङ्गविध्यति ततख विदुशो उपि कमविधि: सादिवाशङ्चाह। न चेति। वासनावशाद्ङ्ग तखाषा- सत्वादात्मफता् पुनः पुनर्वाधाज् विदुवो न कर्मप्रद्त्तिरितार्थः। किश्ा- नवचछिन्नं म्रह्माखोति सारतस्तदात्मकस्य देशादिस्ापेक्ष कर्म निरवकाशमि- वाह। नहीति। विदुषो भिन्वाटनादिवत् कर्मावसरः सादिति शङ्टते भोजनादीति। वपरोन्तज्ञानवतो वा परोक्षतानवतो वा भोजनादिपष्टत्ति: नाद्यः। वनम्युपगमातृ

द्वितीयः। परोक्षत्तानिनः शाखानमेक्षज्ञतृपिपासादिदोषऊतत्वात् तत्- व्विद्यादीति। वग्निहोलाद्यमम तथा स्ादिति चेननेसाह। नत्विति। भोजनादिप्रट्टत्तरावश्यकत्वानुपपत्ति विष्टणोति। केवलेत। न त् तयेतादि मपन्जवति। शाक्तनिमित्तेति।

Page 84

[७८]

शास्त्रविहितत्वात् सायं प्रातःकालाव्यपेत्तत्व' एवं तङ्कोज- नादिप्रवृत्तौ नियमवत् स्यादिति चेत्। न। नियमस्याक्रि- वात्वात् क्रियायाय्याप्रयोजकत्वाव्नासी ज्ञानस्यापवादकरः । तस्मात् परमातयाथाक्यज्ञानविधेरपि तद्विपरीतस्थ लहैता-

दोषेति। एवन्दोषकतत्वेऽपि नित्यानां भास्तमापेत्षतात् कालाधपेक्षत- सविरुद्धमित्याह। एवमिति। भोजनादेवीषकतत्वेरडप चारतुागयं चरे-

5पि स्ादिति शङ्गते। तङ्गोजनादोति। विदुयो नास्ति भोजनादिनिसमो- तिक्रान्विधित्वात्। न चेतावता यर्थ ष्चेष्टापत्तिरधर्माधीनाडविवेकलता ि सा। न तौ विदुषो विद्येते। वतोऽविद्यावस्ायामय्यसती यथेषचेष्टा विद्यादयायां कूतः सात्। संस्कारस्ाप्यनावात्। बाधितातुष्टत्तथ।

दुषां विविदुषूणालेघनियमः। तेर्षां विधिमिषेधगोचरत्वात। न च तेषा- मप्येष ज्ञानोद्यपरिपन्थी। तस्यान्यनिष्टत्तिरुपस् खयं क्रियाल्ाभावात् । मापि सतूक्रियामान्िपन् ब्रह्मविद्यां प्रतिक्षिपति। अन्यनिष्टक्यात्नस्त-

विरक्सय ज्ञानाधिकारात्। ज्वानिनो हेत्वभावाहेव कर्माभावातृ। तस्

स्वेन प्रामारय प्रतिपादितसपस हरति। तस्ादिति। तम् विधिरत्वा- दक वाक्यस्। तस्य निषेधवाक्यवत् तत्वज्ञामहेतोक्षह्िरोधिमिथ्याज्षान- ध्व'सित्वात्। चशेषव्यापारनिवर्त्तकत्वन कूटस्यवस्तुनिष्ठस्व युक्न प्रामा- रायम्। मिथ्यान्तानध्वसे हेत्वभावे फलभावन्यायेन सर्वकर्मनिष्टत्तेि- त्यथ: । तत्पदोपात्त® हेतु मेव सध्यति । कर्मप्रष्ठत्तीति । यथा प्रतिषेधे

त्कर्मखपि मत्यभावस्य तल्यत्वात्मरामारायभपि वल्यमित्वर्घः । प्रतिषेधशा- स्वसान्य तत्त्वमस्ादिास्तरसो चयसाने तर्थव निष्ठतत्तनिठत्व' स्ान्न

Page 85

ते व वाचमूचत्वन्नउद्गायेति तरथेति तेभ्यो वा- गुद्गायत्।

दिन्नाननिवर्त्तकत्वात् सामर्थ्यात् सर्वकमांप्रतिषेधविध्यय त्व' सम्पद्यते। कम्प्रवृत्ताभावस्य तुल्यत्वाद्यथा प्रतिषेधविषये। तथ्मात्य्रतिषेधविधिवच्च वस्तुप्रतिपादनं तत् परत्वस्ष सिद्ध शास्वस्य ॥ १ ॥ ते देवा ह एवं विनिशचित्य वाच' वागभिमानिनीं देवतां अचुरुत्तवन्तः। व्वं नोऽसभ्यमुद्गाय शद्गात कर्म कु- रुष्व वाग्दवतानिवर्त्यमोदगान कर्मम दृष्ट्वन्तः। तमेव च देवतां जपमन्त्राभिधेयां असतो मा सहमयेति। अब् चोपासनाया: कर्म्नरस कत्तृलवेन वागाट्य एव विवव्न्त। कस्मात्। यस्मात् परमाथतस्तत्कत्त कस्तद्विषय एव च

वस्तुप्तिपादक चमिताशक्माह। तम्जदिति। प्रतिषेधो हि मसक्कक्रियां निवन यंलदुपवक्तितौदासीन्यात्म के वस्तुनि पर्य्यवस्थति। तथा तत्वम-

प्रामारायवदर्थ वादादीमामम्यपराणामवि संवाद्विसववाट्योरभावे खाथे मानत्व सहौ सिद्धा विशुझ्ादिगुखवती प्राशदेव्तेति चकाराथः ॥१ ज्ञानमिह्ट परीक्षमाणमितेत्रतत् म्रसक्गागत विचार परिसमाष्य ते ह वाचमितादि व्याचष्ट। ते दवा दूति। चचेतमाया वाचो नियो- ज्यत्व वारवति। वागभिमानिनीमिति। नियोक्कणां देवनामभिप्राय- माह। वागदेवतेति। नन्वौद्गाल कमम जयमन्त्रपकाश्या देवता नि- वरत्तविष्यति नत वाग्देवतेनि तल्नाह। तामेबेति। कसतो मा सङ- सयेति जपमन्त्रामिधेयां दष्टवन्त ति पूष्वेय सम्बन्ध: । वागाद्यान्य करतृत्वादि दर्शयतोऽर्थवाद्स मासद्गिकन्तात्मयमाह। चल चेति।

Page 86

[ .ת] L

सवात्तानकमसंव्यवहारः। वच्चति हि ध्यायतीव लेलायतौ- वेत्यातकत्त कत्वाभावं विस्तरतः पष्ठे। दूहापि चाध्यायान्त उपसंहरिष्यति अव्याक्कतादिक्रियाकारकफलजातं वयं वा इदं नामरूप कर्मेत्यविद्याविषयम्। अ्व्याक्कतात्त यत्परं परमाताख्य विद्याविषयमनामरूपकर्मात्मक नेति नेतीत- रप्रतीत्याख्यनिनोपसंहरिथति पृथक्॥ वस्तु वागादिसमा- हारोपाधिकल्पितः संसार्यात्ा तक्ष वागादिसमाहारपत्त- पातिनमेव दर्शविष्ति तेभ्ये। भूतेभ्यः समुत्याय तान्येवा- नुविनश्यतीति। तस्माधुक्ता वागादोनामेव ज्ञानकर्मकर्ट-

वात्मास्तये कत्त त्वादातवभासमाने तस्य वागाद्यान्यत्मयुक्कममिताह। कसदिति। परस जोवस वा कत्त त्ादि विव्चितमिति विकल्पाद्य न्द घयति। यसदिति। विचारद्गायां वागािसङ्ातस्य क्रियादि-

तस्तचछकिमून्यस म तदाश्रयत्वमित्यर्थः । किञ्जाविद्याश्यः सर्व्ो व्यव- हारो न तह्टीने परािप्वतरतीत्याह। तद्विषय इति। कर्त्ता पास्ता- र्थवत्वादिति न्यायेन कन त्यमात्मनोडक्ीकर्तव्यमित्याशक्कतः यथा च त- योभयधेति न्यायादौपाधिकन्तस्तित् कर्त्त त्वमित्वभिप्रत्याह। वच्यति होति। यदुक्कमविद्याविषयः सव्वी व्यवह्ार दति तत्न वाक्यशेषमनु- कूलयत। दूहापीति। दतस परसतिव्ञात्मनि कत्त खादिव्यवहारो नास्तीत्याह। व्रव्याऊ्वतान्विति। अनासरूपकम्ात्मिकमित्वस्ाह् परिष्ात् तत्मदमध्याइर्स्तव्य प्थग्विद्याविषयात् क्रियाकारकफलज्ातादिति शेषः । मा भूत् परमात्मा कत्त तवाद्यावयो जीवस्तु खादिति द्वितीयमाशकाइ। यस्विति। जीवशब्दवाच्यस विशिष्टस कल्पितत्वात् न ताततियिक क्त्त- त्वादिक'। किन्तु तह्वारा खहपे समारोपितमिति भावः। व्ात्मननि तात्विककत्त त्वाद्यभावे फलितमरववादतात्र्थसुपसंहरति। तक्ादिति ।

Page 87

[८१ ]

यो वाचि भोगसं देवेभ्य आ्रगायत् यत् कल्याएं वद्ति तदात्मने।

त्वफलप्राप्तिविवत्ता। तथेति तथास्तिति देवेरुत्रा वाक् तेभ्यो

कः पुनरसी देवेभ्योऽर्थाय उद्गानकर्मणा वाचा निरव- त्तितः कार्यविशेष इति उच्यते। यो वाचि निमित्तभूतायां वागादिसमुदायस्य य उपकारो निष्पद्मते वदनादिव्यापारिण स एवं। सर्वेषां ह्यसी वाग्वदनाभिनिवट त्तो भोग: फलम्। तभोग सा विषु पवमानेषु लत्वावगिष्टेषु नवसु स्तोत्रेपु वा- चनिकमाततिज्य फल' यत् कच्याणं गोभन वदति वर्णानभि- निर्वत्त यति तदालने मह्यमेव। तह्यसाधारणं वागदेवताया: कम यत् सम्यग्वर्णनामुचारणं अ्तस्तदेव विशेय्यते यत् क

सात्मर्थ मर्थवादसयोक्का नियुक्रया वागदेवतया यत् लतन्तदुयन्यस्त। त घेत्यादिना।

कविदुपकारो देवानासुह्ानेन निवसनोयः। सच नास्तोति बङ्गते। कः पुनरिति। वदनादिव्यापारे सति यः सुसविशेषः सङतस्य निष्मदते स एव कार्ययविशेष इत्या। उच्चत इति। यो वाचीति प्रतोकमादाय व्याख्यायते कथम्पनर्वाचो वचन चक्षुषो दर्शनमत्वादिना निषपत्र फलं सर्व्व साधारणमित्यारङ्ानुभयमनुमुत्याह। सबषामिति। किज् देवार्धमुद्गायन्त्या वाचः स्वाथमपि कि्धिदुद्गानमस्ति। तथा च ज्योतिष्टोमे दादशस्तोलागि तत्र लिष पयमानाख्यय सोलघु याजमान फलसुद्धा- नेन लत्वा शिष्टेष नवसु स्तोल व यत् कव्यापाटनसामर्थ्यान्तदालने खा- रथमेवागायत् इत्याह। तं भोगमिति। कत्यिजञां क्रीतत्वान् फलसम्वन्धः

Page 88

[८2]

ने विदुरनेन वै न उद्गातात्य व्यन्तीति तमभि- दुत्य पामनाडविध्यन्त्स यः स पाभा यद्वेद्मप्रति- रूपं वरदति स एव स पामा ॥ २॥ त्याएं वद्तीति। यत्त वदनकारयं सर्वसङ्कातोपकाराव्क तद्याजमानिकमेव। तत्र कच्यानवदनात्मसम्बन्धसङ्गावसर दे- वताया रन्धुमेव प्रतिलभ्यते। विदुरसुरा कघमनेनोट्गाता नोडमान् स्ाभाविक ज्ञानं क म चाभिभूयातीत्य गास्त्जनितक्मज्ञानरूपेग ज्योतिषोद्ञा- चालनाऽत्येथन्ति अतिगमिष्यन्तोत्वेव विज्ञाय तमुद्गातारम

संयोजितवन्त इत्यथः। स वः सपाण्ा प्रजापतेः पूष्व जन्म- वस्थस्य वाचि न चिप्तः स एष प्रत्यच्षोक्रियते कोऽसौ यदेवेद- समभवतोत्यारद्माह। वाचनिकमिति। वथात्मनेऽवाद्यमागायदिति गु- तमित्वर्थ:। कल्याण्द्नसामयप्रश् स्वार्धत्व समययते। तहीति । कल्यावदन® वाचोऽसाधारयं चेतृ कस्ताई यो वाचोत्यादेविषयस्तलाइ। यत्विति। व गदेवतायामसुराण्ामवकाशन्दर्ययति। तलनति। स्ाचें प- रारधे चोद्गाने सतीति यावत्। कत्यायवदनस्यात्माना वाचेव सम्बन्धे यो- Sयमसक्गो5भिनिवेशस एवावसरो हेवतायास्तमवसर म्राम्येत्र्थ। अ्र- सरमेत्र व्याकरोति। रन्ुमेवेति। व्रसानतोत्यति सम्बन्ध: । कोSसावसूरात्ययस्त® व्याचष्ट। साभाविकममिति। तल्नोपायसुपन्य- सति। शासत्रति। असुरानभिसूय केनाताना देवाः स्यासन्नीति वि- वक्षायामाह। ज्योतिषति। प्रजापतेरवाचि पापभा चिप्तोऽसुररिति कुतोऽवगस्यते तव्राह। सहः स पापमति। प्रतिषिङ्गवदनमेव पापमे-

स्तरी वभनसारहं नातिबोभत्स भयानकम्पतादिवणनं न्तमययादष्टवचं

Page 89

[ ८ ३ ]

अथ द् प्राएमचुस्तवन्न उद्गायेति तघेति तेभ्य: प्राण उद्गायद्यः प्राणे भोगस्तन्दवैम्य आरगायत्

मप्रतिरपमननुरुप शास्तप्रतिषिद्ं वदति येन प्रयुक्नोऽसभ्य- बीभतानृताद्यनिच्छत्रपि वदति अ्नेन कार्येण प्रतिरुपवदने- नानुगम्यमान: प्रजापतेः कार्यभूतासु प्रजासु वाचि वर्त्तते स एवाप्रतिरु वदनेनानुमितः स प्रजापतर्वाचि गतः पामा कारणनुविधायि हि कार्यमिति। २। तथव घ्राणादिदेवता उदगोथनिर्वत्त कत्वा/ज्जपमन्तप्रकाश्या उपास्यायति क्रमेण परोच्षितवत्तो देवानाञ्जतन्निचितमासोत् वागादिदेवताः क्रमेण परोच्षामाणाः कत्याएविषयविशेषाल स स्न्धासङ्गहे तोरासुर पाम्संसर्गादुदुगोधनिर्वत्त नासमर्थाः।

पिशुनत्व स्टद्यते। शिमत्र प्रजापतेर्याचि पाप्मशत्त्व मानसुक्क भवतोत्यायक्का स एत स पाप्मेति व्याकरोति। काने- नेति। प्रजापत्वासु प्रजासु प्रतिपच्नासत्यादनादिना विक्केन तहाचि पापमानुमीयते। विभतं पाम्मापूव्यकं मरतिकूलधीविषयत्वादु ड :- सबद्यः स पापमा प्रज्जावाच्यनुमितः स एव प्रजापतिवाचि पापमान गमयति। विमतं कारणपूर्वक कायत्वात् घटात्। न च प्रजाग तन्दरितं प्राजापत्य तहिना हेत्वन्तरादेव सात् कारणानुविषायित्वात् काव्यख। न च तत्कारषोउमि परस्ित् प्रसङ्गोपायविद्धमिति खुतेः । न च न वै देवान् पापङ्रळ्कन्तोति शुतेन सर्वषि पापे वेधस्तख फलावस्य- स्ामापतेडपि यजमानावस्थस तङ्गावादित्यर्यः। ब्ाह्यसकाराभ्यां कारणस्य पाप्मानमनद्य तस्व कार्य स्वत्वसच्यते। उत्तराभ्यान्त कार्यस्य पापमान- मनूद्य तस्य व कारणस्थत्वमिति विभाग: ॥२॥ वागदेवताया जपमन्त्र प्रकाश्यत्वसुमासत्वञ्जनेति निर्धार्यावशिष्टपर्या- यचतुश्यस् तात्पर्यमाष। तथैवेति। परोक्षाफलनिर्षयमाह। देवना-

Page 90

यत् कल्याणञ्जित्रति तदात्मने। ते विदुरनेन वैन उद्गात्रात्येष्यन्तीति तमभिद्ठुत्य पामनाडविध्यन्त्स यः स पामा यदवेद्मप्रतिरूपन्निघति स एव स पाभा ॥ ३ ॥ अथ ह चन्तुरूचुस्वन्न उद्गायेति तथेति नेभ्य- न्तुरुद्गायत्। यय्चर्तष भोगस्तन्देवेभ्य आ्र्परागाय- द्य त् कल्याएम्प्यति तदात्मने। ते विदुरनेन वै न उद्गाचात्येष्यन्तीति तमभिद्र त्य पामनाडविध्यनृत् यः स पाभा यदेवेद्मप्रतिरूपम्पभ्यति स एव स पामा। ४॥ अथ ह् श्रोत्म्चुस्वन्न उद्गायेति तथेति तेभ्यः ब्ोचमुद्गायद् यः श्रोव भोगस्त- न्दवेभ्य आगायद्यत्कल्याणए प्णोति तदातने ते विदुरनेन वे न उद्गालात्वेष्यन्तीति तमभिद्र त्य पामनाडविध्यन्त्म यः स पाभा यदेवेद्मप्रतिरूपध पूटशोति स एव स पामा ॥ ५ ॥

अतोऽनभिधेयाः। असती मासद्गमयेति अनुपास्याय्ाशुडत्वा- दितराव्यापकत्वाच्चेति। एवमुखल्वनुत्ता अपि एताख्वगादिदे- वता: क व्याणाकत्याएकार्यदर्शनादेव' वागादिवदेवैनाः पाप्- नाऽविध्यन् पामना विद्वन्त इति यदुक्तन्तत् पाप्मभिरुपास- क्ेति। सातुपाखत्वे हेतन्रमाह। दूतरेति। दतर: कार्य कारणसङ्कातः तजिन्रव्यापकत्वं परिच्छिन्नत् अतक्वानुपासतवं जपमन्त्राप्रकाश्यत्वञ्केत्थः।

Page 91

[८५]

अथ हमन ऊचुस्वन्न उद्गायेति तरथेति तेभ्यो मन उद्गायत् यो मनसि भोगस्तन्द वभ्य आरगा- यद्यत्कल्याणए सङ्कत्पयति तदात्मने ते बिदुर- नेन वैन उद्गाचात्येय्यन्तीति तमभिद्रुत्य पाप्मना- Sविध्यनृत् यः पापमा यद्वेद्मप्रतिरूपए सङ्कल्प- यति स एव स पापमवमुखलेता देवताः पाप्मभिरुपासजन्नेव्मनाः पाप्मनाऽविध्यन ॥ ६।। अथ हेममासन्यम्पाणम चस्तवन्न उद्गायेति तर्थेति जन् पाप्मभि: संसर्ग कवतवन्त इत्व तद्दागादि देवता उपासौना अपि नृत्व्यतिगमनाया गरण: सन्तो देवा: क्रमेण। ३।४।५।६ अधानन्तर ह इममित्वभिनयप्रदर्गनं आसत आ्ास्ये भ- वमासन्य मुखान्तर्तिलस्थ प्राएमूचुरत्वन्न उद्गायेति तधेत्येवं शरणमुपगतै्यः स एप प्राणी मुखा उदगायत् दत्वादि पूर्व-

उत्त रिन्ट्रियेरनुक्केन्द्रियाराय पलववोया नोति विवनितोपसंहरति। एवमिति। वागादिवक्वगादियु कल्पकाभावास्न पाप्मावेधोऽसीत्ाय- घाह।। कल्याषेति। नयोररित पौनरुत्यमित्याशड्डा व्याख्ानव्याखं यनाबाद्वमित्याह। द्रति यदुक्कमिति। सम्पृति सख्यप्राणस् मन्त्रप्रकाश्यत्वसुपासत्वव् वत्र- मु त्तरवाक्यसुपादाय वा करोति। वागादोति। क्रमेषोपासीना द्रति स- म्वन्यः। वायादिघु नैराश्यानन्तव्मधशन्द्राथः। विवक्िताशसापको :-

गिर्य दोषेश संस एङृतमिच्दा कुतो जातेव्यायडराह। सेनेति। 15

Page 92

[८ ६]

तम्य एप प्राण उद्गायत्न विदुरनेन वैन उद्- गात्रात्य व्यन्तीति तमभिद्रुत्य पापमनाडविध्यनत्स यथाम्शानमृत्वा लोष्टो विध्वयसेतैवए हैवविध्वए

वत्ं पामनाऽविध्यनत्स वेधनङ्वत्तुमिष्ट्वन्तस्ते च रोपासंसर्गियं सन्त मुखा प्राणं खेनासङ्गदोषेन वागादिपु लव्प्रसरा तदभ्यासानुवृत्त्या संस्रत्तामागा विनेशुर्विनट्टा विध्वस्ताः । कथमिवेति दष्टान्त उचचते। स यथा स दष्टान्ती वथा लोकेS- श्मानम्पापाएमत्वा गत्ा प्राप्य लोट्टः पांशुपिगड: पापागचूर्स- नायाश्मनि निच्िप्त स््रय' विध्वसेत विस्त्रंमेत विचूर्णीभवेत्। एवं हैव यथायन्द ष्ान्त एवमेव विध्वंसमाना विगेषेय ध्व'स. माना विष्वच्चो नानागतयो विनेशुर्विनश्टाः वतस्ततस्तस्मादसुर-

वियोगात्। असंसर्गधर्मिमुखाप्राणाय्यवलाहेवा वागादय अछ्मता अभवन् । किमभवन् सन्दवतारूपमनन्याद्यालकं वच्ा-

तद्म्यासानुद्टत्ता लख पापससंसगकरणखान्यासनशादिति बावत्। उत म्ये दष्टान्तेन सध्यति। कघमित्वादिना। असुरनाशनामद्गजनितपापम- वियोगे हेतुमाह। अस सगेति । वच्नाण सोडग्निरभवदित्यादि नेति शे- वः। वागादीनां स्थितानां नष्टानाव् कुतोऽन्नादिरूपत्मिताशदया। यूर्वमपीति। न तर्ह्कि तेषाम्परिच्छेदाभिमान: खादिताङ्वाह। खा- भविकेनेति। परिच्छ दाभिमानादम्न्याद्यात्माभिसानेव बल्वत्त्व स- यति। शाखेति। न केवलसलोक्ानामेवासुराखाम् ससगधरमिप्राया- स्रयाबिनाशः। किस्तु तल्यजातीयानामपीत्यभिम त्याह। कियति। न शादीनामगनपादिभावामत्तिवचनेन तत्स यतख यजमानस देवताप्राप्तिराश्

Page 93

[८७]

समाना विध्वञ्चो विनेश्डुस्ततो दवा अभवन पराड

माएम्प र्वमप्यान्य/य्यामनम्। एवं सन्तः सावाविकैन पाप्मना तिरस्क तविज्ञाना: पिएडमाचाभिमान प्रसन्। ते तत्पा- पूमवियोगादुज्फित्वा पिगडमात्राभिमानं गास्वसमर्पितवा- गादगन्यालाभिमाना बभूवुरित्वर्थः। किश्च ते प्रतिपचभूता असूरा: पराभवन्नित्यनुवत्त ते। पराभूता विनष्टा इत्वर्थः ॥ यथा पुराकल्पन वर्णितः पूर्वयजमानोऽतिक्रान्तकालिकः। एतामेवाख्यायिकारूपां शुति दृष्टरा तैनेव क्रमेण वागादि- देवताः परीच्य ताय्यापी द्यासङ्गपाप्मास्ददोषवत्व नादी- पास्पदं मुख्य प्राणमातमत नोपगम्य वागाद्याध्यालिकपिएड- मात्रपरिच्छित्रात्माभिमानं हिला वैराजपिएडामानं वाभि- गाद्यग्नराद्यालविषयं वत्त मानप्रजापतित्व' शास्त्रप्रकाशित' प्रतिपन्नः तथैवायं यजमानस्तनैव विधिना भवति। प्रजा-

रपाय्मध्व सच्च फलत्यि क्रम्। तल पूव कल्पोयय जमानस्या तिभय यालरितवाद्य -

यति। यर्थेति। पूर्वकल्पनाप्रकारेय पर्वजन्मस्वो यजमान: शास्तप्रकायित वर्तमानप्रजापतित्वम्पतिपन्ची यर्थतत सम्बन्ध। पवयनमान दत्यस व्याखया कातिक्रान्तकालिक दूति। पुराकल्पमेव दशयति। एतामिति। तेनेति खु- त्टन्ा नेन्य तत्। तेनैव विधिना सुतिप्रकाशितेन क्रमेष मुख्य प्राखमा- त्मत्वनोपगस्यति शेष:। सापल्नो भातव्यसतस हिषत्धति कुतो विशेषण- मथ सिद्धत्वादुद वस त्यापह्माह। यत दूति। तस इट्ट तवनियिमे हेतुमा- ह। पारमार्थिकेति। चपरिच्छिन्नदेवतात्वमत्न परमार्थकमा्म ख्वरुपं विवच्ितम्। तत्तिरस्करणकारणत्वादुक्कपायमनो विशेषयामर्थवदिति शेषः । . वदाग्नयोऽष्ाकपाल द्रति वत् य एवं वेदेति प्रसिद्वार्थोपबन्वविधिपरं वा-

Page 94

[८८]

सुरा भवत्यत्मना परास्य द्विषन भातय्यो भवति य एवं वेद॥७॥

पतिस्वरूपेलना परा चास्य प्रजापतित्वप्रतिपत्तभूतः पा- पूमा भ्रातव्यो भवति। यतीऽद्ष्टापि भवति कयिद्वातव्यो भरतादितुल्यो यस्विन्द्रियविषयासङ्गजनितः पापमा भातव्यो दष्टा च। पारमार्थिकालस्वरूपतिरस्करण हेतुत्ात्। स च पराभवति विीर्यते लोष्टवत्यपरिष्वङ्गात्। कस्यतत् फलमित्याह। य एवं वेद। यथोत प्राएमा लत्वन प्रतिपद्यते

वातित्याह। कस्माञ्न हेतोर्वागादीन्म कवा मुख्य एव प्राय आममत्व नाशयितव्य दति तदुपपत्तिनिरूपसाय। यस्मादयंवा- गादोनां पिएडादीनाज्ज साधारण आत त्वेतमर्थ माख्यायिकया दर्भयन्त्याह शुतिः॥७।

क्य म्। अतश्चव विद्यादिति विवक्षितमित्यभिप्रेत्याह। यथोक्कमिति। फलवत् प्रधानोपास्त रुत्तत्वास होचुरित्याद्य त्तरवाक्यं गुणोपास्तिपरमित्ा ह। फलमिति। फलवन्तस्पृधानविधिसक्का मम्त्याख्यायिकामेवासित्य गुप- विशिष्टपाणोपासनमाहानन्तरशुतिरित्यर्थः। शङ्गोत्तरत्वेन चोत्तरगन्थमव- तारयति। कसराच्च ति। विशुद्धसोक्तत्वाद्वेत्वन्तर' जिन्तासमिति द्योतयितु च शब्दः। करखानां कार्यस तद्वयवानाञ्ज प्रायो यस्मादात्मा व्यापकस्त सात्य एास्तरयितव्य दत्यपपत्तिनिरुपणाधें तस् व्यापकत्वमित्येतदर्य त्राख्या- यिकया दर्शयन्ती सुतिर्व्ेत्वन्तरमाहेति योजना। तच्क्द्दसक दये॥७॥

Page 95

[८e]

ने चोचुः क्व नु सोडमृद्यो न इत्यमसत्त- त्ययमास्येऽन्तरिति सोडयास्य आङ्गिरसोडङ्गानाए हि रसः ॥ ८॥

ते प्रजापतिप्राणा मुख्येन प्रागीन परिप्रापितदेवसरूपा ह ऊचुः उक्तवन्तः फलावस्था: किमित्वाह। क नु दूति वितके। क नु कस्मिन्न सोsभूत्। यो नोग्स्ान् इत्यमेव- मसत' सज्चितवान् देवभावमांकत्व नोपगमितवान्। स्मरन्ति हि लोके वीनचिदुपक्वता उपकारिएं लोकवदेव सरन्ती विचारयमाणाः कार्य्यकरणसङ्टाते आ्रतन्य वोपलब्धवन्तः। कथमयमास्यऽन्तरिति आ्स्य मुखे य आ्काशस्तष्मिन्नन्तर यम्प्रत्यक्षी वत्तत दूति। सवा हि लोकी विचार्य्याध्यवस्यति। तथा देवाः। यस्मादयमन्तराकागे वागाद्याकतेन विशेष मनाश्रित्य वत्तमान उपलब्धो देवैः। तस्माल्त प्राण झ्र-

म्राखस्थात्मत्वादि व्यक्तीकन्त माख्यायिका अुति शिभजते। ते प्रज्ाप- तीति। वागादयस्त् प्रायमान्रिरिय फलावस्यासतर््ि किर्मिति प्राख ख्र. रन्नि प्राप्तफलत्वादित्याशङ्काह। खरन्ति हीति। विचारफलं उपनधि कथयति लोकवदिति। तामेवोपलव्धिमाकाङ्काद्दारेख विष्टकोति। कथमिति। दष्टान्त सश्यति। सवो हीति। तथा देवा विचाय्य प्रायमाध्ान्तराक्का- मस्थ निर्धारितवन्त इत्याह। तरथेति। किमनया कथया सिद्धमित्याय- आह। यसादिति। उपलब्धिसिद्वे्य युक्त समुक्ञिनाति। विधेषेति। सर्वनेव वागादीनविशेषेषाग्नादिभावेन प्रायः स्ितवाज्। न चाम:्यस्थ: साधारण' कार्य्य निवत्तयति कतो युक्तितोऽथ्ययमासानराकाशे वरुमान :-

Page 96

सा वा एषा दवता दूनाम दूरछ दखा मृत्यु-

यास्यो विशेषानाथयाच्चासक्तसञ्ि्ितवान् वागादीन्। अ्त एवाङ्गिरसः। आता कार्यकरणानाम्। कथमाङ्गिरमः । प्रसिद्ध ह्वेतदङ्गानां कार्यकरगलन्तणानां रसः सार आ्रात्म- त्वर्थः। कथ' पुनरङ्गरसत्व तदपाये गोपप्राप्तरिति व- चामः । यस्माच्चायमङ्गरसत्वाद्विशेषानाथ्वलाच कार्यकर- णानां साधारण आता विशुद्धय तस्मांद्यागादौनपास्य प्राय एव आअत्वनाथ्यितव्य इति वाक्ार्बः। आममा घ्ालतवे नोपगन्तव्योऽविपरीतबोधाच्क्रेयः प्राप्तविपर्यवये चानिष्टप्रा- प्रिदर्शनात् ॥ ८ ॥ स्यान्मत प्राणस्य विशुद्धिरसिद्वति। ननु परिहृतमेतद्वा- गादोनां कल्याणवदनाद्यासङ्गवत्प्राणस्यासङ्गास्पदत्वाभावेन। वाढम्। किन्ताङ्गिरसत्वन वागादोनांमालत्वोत्ता वागादि-

सिद्ध द्रत्यथेः । आ्रवास्यत्ववदाद्गिरसत्व गुणान्तर दर्शयति। वत एवेति। सर्वसाधारखत्वादेवेति । यावत्। तथापि कुतोऽखाङ्गिरसत्व' साधारणेपि नर्भास्त तद्नुपलक्ेरित्याशङ् परिहरति। कथमत्यादिना। चङ्टधु च रमधातो: सारत्वप्रसिद्विने प्राराख तथात्वमिति शङ्ङित्वा समाधन्ते कथ पुनरित्वादिना। कसरान् हेतोरित्यादि चोद्यपरिहारकपसहरति। यसा- च्चति। वाक्यार्थ प्रपञ्जयति आाता हीति ।।८। प्राशख शुद्धत्वाद्यापकत्वाच्चोपाखतमुत्त तसप शुद्धत्वं वागादिवदसिद्व मित्या शङ्गते। खान्मतमिति। पङ्कामाचिम्य समाधत्त। नन्वित्वादिना श- वेन स्पषटिर्यिसास्ति तेन स्पृष्टापरखाशुद्धतावद्शुद्धत्व' वागादिसन्दन्वाद्शुद्ध- त्वायङ्वा म्रायखानिपतीत्वर्थः । तात्पर्य्य दर्भयन्न त्तरवाक सत्तरत्वनाव-

Page 97

दूरए ह वा अस्ान्म त्युर्भवति य एवं वेद॥८ ।

द्वारेग शवस्टष्टितत्स्पुष्टरिवाशुदता मड्डत इत्वाह। शुद्ध एव प्राणः कुतः सावा एषा देवता दूर्नाम यं प्राय प्राप्या- श्मानमिव लोटवत् विध्वस्ता तसुराः तं परामृगति। मेति। सेवैषा येयं वत्तमानयजमानगरीरखा देवैनिर्धारितावमा- स्यउन्तरिति देवता च स्वात् उपासनक्रियायाः कममभावेन गुणभृतत्वात्। यम्मात्सा दूर्नाम दूरित्यवं ख्याता। नाम- शब्द: ख्यापनपर्य्यायः। तम्मात्यसिद्वास्या विशुद्धिदू र्नामत्वात्। कुतः पुनर्दूनामत्वमित्याह। दूर दूरे हि यम्मादस्वा: प्रा- रदेवताया मृत्य रासङ्गलच्तरः पापाSसंस्नेषध्म्ि तात् प्राणस्य समोपस्थस्यापि दूरता मृत्योस्तस्राद्द रित्येवं ख्यातिरेव प्राणस्य विशुद्धिक्ापिका। विदुषः फलसुच्यते। दूरह वा

तारयति। ग्राहेति। नन्वत्र प्रायो नोच्यते स्ीलिङ्गेनार्थानरोतिप्रतीतेरि त्यापद्वाह्। य प्रायमिति। तस्यामूतख परोक्षतादपरोन्तवाचीच क थमेतककन्दो सुज्यते तल्लाह। सवेति। कयं प्रायो देवताशद्दोन हि तस तच्छन्दृत्व प्रसिज्धमित्याशङ्माह। देवता चेति। यागे हि देवता कारक- त्वेन गुसभूता प्रसिद्वा। तथा प्रायोपि द्रव्याद्यत्यत्व सति विहितक्रिया- गुथत्वाह्यतेत्यथ: । मायोपास्तेदि विष फल' पापहानिदेवताभावकु। तल पापहानेरेत्र प्रधानफलसाल्र शकणाद्दुर्गुरविशिष्टप्रायोपासिरिह्ह वित्र- च्षितेति वाक्यार्थमाह। यसमदिति। न तावत्ाषदेवयाया दूर्नामत्व' नि- हड़ तत् तच्छन्दपसिद्वेरदर्शनास्षापि यौगिक मायस प््गउत्तेदू रत्वा- भावादित्याचिपति। कुतः पुनरिति। परिहरति। व्ाहेति। कय पापम-

Page 98

(1. सा वा एषा द्वतैतासां द्वतानां पापमान म्टत्य मपहत्य प्रस्मान् मृत्य भवति। अस्मादिवंविदो य एवं वेद। त्मादे- वमिति प्रक्ृतं विशुद्धिगुगोपेतं प्राएमुपास्त इूत्वर्थः। उपा- सनं नामौपास्यार्थवादे यथा देवतादिस्वरूपं शुत्या स्ाप्यते तथा मनसीपगम्यासनं चिन्तनं लौकिकप्रत्वयाव्यवधानन यावत्तह वतादिस्वरूपात्माभिमानाभिव्यक्तिरिति॥ लौकिका- त्माभिमानवत्। देवो भूता देवानप्येति किन्दवतोऽस्यां प्राच्यां दिश्यसौत्ये वमादिशुतिभ्य: ।। ८ । सा वा एषा देवता दूरं ह वास्मान्म त्वु र्भवतीत्यक्तम्। कथं पुनरेवंविदी दूरं मृत्य र भवतीत्य चते एवंवित्त्वविरोधा- दिन्द्रियविषयसंसर्गसङ्गजी हि पाप्मा प्राणात्माभिमानिनी हि विरुव्यते। वागादिविशेषात्माभिमानहेतुत्वात्माभाविका

सव्निधौ वर्त्त मानस ततो दूरत्वमित्याशङ्काह। असंसषेति। उपास्त सदा भावयतीति यावत्। ब्रह्मन्तानादिय प्रासतत्वत्ञानात्फलसिद्धिसभवे किं सदा तङ्गावनयेत्याशङ्का भावनापर्यायोपासनशन्दार्थमाह। उपासन ना- मेति। दर्घकालादरनैरन्त्यरूपविशेषत्वयं विवत्तित्वाह। लौकिमेति। तख मर्यादां दर्शयति। वाविति। मनुष्योऽहमितिवहवो 5हमिति यस जी- वत एवाभिमानाभिव्यत्किस्तस व देहपातादूड्ख तङ्गावः फलतीतल प्रमागमा- है। देवो भूत्व ति। का देवता रूप तवेति । कि देवोऽसि तङ्गावो भा- तीत्यर्थः ॥ ६। कसिड़कान्तरमवतार्य वृत्तकीततयतिसा वा दूति। नित्यानुशनात्पा- पह्ानिर्धम्मीत्पापच्यशुतेः । न चेदसुपासन नित्य नैमित्तिकं देवतात्मत्वका- मिनो विधानास्तत्करय पापमेव विदो दूरे भवतीत्याच्िपति। कधं पुनरिति ।

Page 99

[८३ ]

वनहेतुत्वाच। शासजनिती हि प्राणात्माभिमानस्तमादे वंविदः पापमा दूरभ्भवतीति युत्त विरोधात्तदेतत् प्रदर्ग- यति। सा वा एपा देवतेत्य क्ार्थमेतासां वागादोनां देव- तानां पाप्मानं मृत्यु खाभाविकाज्ञानप्रयुक्न न्द्ियविषयसं सर्गासङ्गजनितेन हि पाप्मना सर्वो स्त्रियते स द्यतो मृ-

प्राणात्माभिमानमात्रतयैव प्राणीपहन्तेत्व चयते। विरोधादेव तु पाप्मेवंविदी दूरङ्गमी भवति किं पुनयकार देवतानां पांप्मानं मृत्य मपहत्व त्ुच्यते।।

विरोधिसत्िपाते पूर्व ध्व समावष्यकं मन्वानः समाघत्ते। उच्यत दति। उक्कमेव व्यनक्ि। दन्द्रियेति। इन्द्रियायां विषयेध संसगें योडनिनि- वेशस्तेन जनितः पाप्मा परिष्कदाभिमानो परिचचम्राणतन्यात्ा भिमानवतो विरुध्यते परिच्छेदापरिक्कदयोर्विरोधख प्रसिद्वत्ादित्यर्डः। विरोध साधयति। वागादीति। पापमनो वागादिविथषवत्यातानि विशिष्ट Sभिमानहेतुलवा दाधिदैविकापरिच्क्विव्नाभिमाने ध्वसोयुष्यते। ं- श्यते हि। चारडालभाराडावलम्बिनो जलस् गङ्गादविशेषभावापस्तावने- वत्वनिष्टत्तिः । वशुच्चपि पयः प्राप्य गङ्गां याति पवित्रतामिति न्या- यादित्यर्थ: । यच्चैसगिकाज्तानजन्य तदागन्तुकप्रमायाज्ञानेव निवतीते। यथा रव्ज सर्पादिज्ञानम्। नैसर्गिकाज्तानजन्यय पापमा। तेन प्रामायि- कमाशवित्ञानेन तडस्तिरित्याह। स्ाभाविकेति। नन्वभिमानयोविरोधा- विशेषाद्वाध्यबाधकत्वव्यवस्थायोगादुइ्वयोरपि मियो वाधः सात्तलाह। शास्तजनितो हीति। उक्तमेव पापध्वसरूपविद्याफल प्रपञ्कदितुमुत्तर- बाक्यमित्याह। तदेतदिति। म्त्यमपहत्य यत्रासान्दियामन्तस्तहमयाघ्ु- . कारेति सम्बन्धः । करथं पाममा म्ृत्यरुच्ते तल्राह। स्वाभावि्केति।

Page 100

[28]

यत्नासां दिशामन्तस्तद्गमयाच्चकार तदासां

यत्र यस्मिव्नासां प्राच्यादीनां दिशामन्तोऽवसानं तत्तत्र गमयाचकार गमनं कवतवानित्वेतत्। ननु नास्ति दिगा- मन्तः कथमन्त गमितवानित्व चते। यीतविज्ञानवन्जना- वधिनिमित्तकल्पितंत्वाहिगां तद्विरोधिजनाध्यु षित एव देशो दिशामन्तो देगान्तोऽरसमिति यद्दित्वदोषः तत्तत्र गम- यित्वासां देवतानां पाप्मन दूति द्ितीया बहुवचन वि न्यदधाद्विविधं न्यग्भावेनादवात् स्थापितवती प्राणदेवता प्राणा माभिमानशून्य व्वन्त्यजनव्विति सामर्थ्यादिन्द्रिय संसर्गजो हि स दति प्राखाश्नयतावगम्यते। तमात्तमन्त्वं जनं नैयात् न गच्क सभभाषपदर्गनादिभिन संसृजेत्। तत्स सर्गे पापमना संसर्ग: क्वतः स्वात्याप्माय्रयो

वापहत्येत्यत्न पूव्ववदन्वयः । म्राशदेवता चेतु पाप्मान इन्ति सदव किन्न इन्यादित्याशद्याह। प्रायातमेति। भवतु प्राखो वागादीनां पापमनो- डपहन्ता विदुषस्तु किमायातमित्ाशङ्माह। विरोधादेवेति। गनन्ा-

शास्त्रीयन्ञानकम्सस खतो जनो मध्यदेशः। प्रसिद्धस्ापप तद्धिष्ठितत्वेम मध्यदेशत्वात् तल्नाप्यन्त्यजाधिष्ठितदेशख पापीयरवस्वीकारादतस्त' जनं तद्धिष्ठितिञ्च देशमवधिङ्कृत्वा तेनेव निमित्तेन दिशां कल्पितत्वादान- न््याभावात्म व्वोतजनातिरित्जनस तद्धिषतदेशस चान्ततोक्तमध्यदेशा- दन्यो देशो दियामन्त दवव्य त्ेन काचिदनुपपत्तिरिति परिहरति। उ च्यत दूति। किमित्यन्त्यजनेष्वित्यधिकावापः क्रियते तल्नाह। दति सामर्थ्यादिति। देशमाल्रे पाप्मावस्थानानुपपत्तिरित्यः । तामेवानुप-

Page 101

[८x]

पापमनो विन्यद्धात्तसाव जनमियान्नान्तमियने- त्यापमान मृत्यु मन्चवायानीति॥१०॥ सावा एषा द्वतैतासां देवतानां पापमानं मृतु मपहत्याधैना मृत्य मत्यवद्दत्।। ११।।

हि सः तज्जननिवास चान्त दिगन्तगब्दवाच नेयाज्जनशू- न्यमपि जनमपि तह भवियुत्तमित्य कमित्वभिप्रायः । नदिति। परिणयारधे निपातः । दूश् जनसंसर्गे पामान मृत्युमत्ववाया- नोति। अनु अव अयानोति अ्नुगवयमित्येव भोतो जन. मन्त नैयादिति पूब्बेंए सम्बन्धः । १०। सावा एवा देवता तदेतत्प्राशाबज्ञानकर्मफल वागादी- नामग्वपाध्यातत्वसुचाने। अयना मृत्युमत्यवह्ृत्। यस्मादाध्या- लिकपरिच्छदकर: पापा मृत्यु: प्राणत्मविज्ञानेनापहतस्त- स्माव्त प्राणोपहन्ता पाप्मनो सृत्यों। तम्माव् एव प्राय एना पसति साधनति। दन्द्रियेति। भवतु दथोक्ती दियामन्नस्तया च पाप्मा- संसगौडरतु तथापि किमायातमियाधक्कत तस्य थिष्टखयाव्यत्वमित्ाह। तखादिति। निषेधद्वयस तात्पर्यमाइ। जनून्यमपीति। प्रायो-

शद्धाह् । नेदित्वादिना। द्रत्' सुत्ठक्र' निषेधं न चद्हृङ्ट र्या ततः पापमानमतुगच्कयमिति। निषेधाति क्रमात् सवस भवं आयते न प्रायोपासकरेन। व्तः सवोषि मायाङ्वोतो न भयकच्केटु वाक्यं कि प्रकरणहतवदित्यथः ॥१०॥ द्विविधनुनास्तिफल पापव्ानिरदेवताभावय। तत्र पापहानिसुपदियता कवासङ्विकसाधारणो निषेधोदर्शितः। सम्पति देवताभाव वक्र खत्तरवाक्यमिति

Page 102

[८६]

स वै वाच्म व प्रथमामत्यवच्त्मा यदा मृत्य मत्य- मुच्त सोऽगनिरभवत्सोऽयमग्रि: परेण मृत्युमति- क्रान्तो दीप्यते ॥१२ ॥

वागादिदेवता' प्रकृत पाष्मान मृत्य मतोत्वावहत्प्राययत्स्व खमपरिच्छित्नमगन्यादिदेवतालरूपम्। ११। स वे वाचमेव प्रथमामत्ववहत्। स प्रागी वाचमेव प्र .. थमां प्रधानामित्येतदुद्गीधक न्गोतरकरणपेचया साधकत- मत्वं प्राधान्य तस्तास्तां प्रधमामत्ववहद् वहन कतवान्। तस्या पुनर्मृ त्युभव तीत्योडाया: किंरूपमित्युच्यते। सा वाक् बदा य- स्मिन् काले पापमान सृत्य मत्यसुच्यत अतीत्यामुच्यत मोचिता स्वयमेव तदा सोऽगि्निरभवत्सता वाक् पूर्वमप्यग्निरेव सतौ मृत्यु- वियोगेऽत्यग्निरेवाभवत्। एतावांसु विशेषो मृत्य विद्योगे। सोsयमतिक्रान्तोडगिनिः परण मृत्य परस्तान्म त्योर्दीप्यते। प्रा ड्मोच्षान्म त्य प्रतिबद्धोडध्यातवागालना नेदानीमिव दीप्तिमा- नासीदिदानीं तु सत्य परण दौप्यते मृत्य विदोगात्। १२।

प्रतोकोपादानपूवकमाह। सा वा एषेति। अथ वत्द्रायद्योतितमथें कय- यति। यसादिति। पाप्मापहन्तुत्वमनद्यावयिष्टभागं व्याचहे। तम्माळ एवेति ॥ ११ ॥ सामान्योक्तमयं विशेषेण प्रपश्चयति। स वे वाचसित्यादिना। कर्थं वाचः म्राथम्य तदाह। उद्गोथ ति। वाचो मचमतिक्रान्ताया रूपं म्रन्नपूर्वक प्रदर्भयति। तखा दति। चुनग्नरग्नित्वविरोधं धुनीते। सा वागिति। पूर्वमपि वाचोऽग्नित नोमासनालम्यन्तदग्नित्वमित्याशङ्गाह। एतावानिति। छतं विभेषं विशद्यति। मरागिति ॥ १२ ॥

Page 103

[20]

अथ प्राएम यवहत्स यदा मृतुमत्यम च्त स वायुरभवत्मोयं वायः परेण मृतयुमतिक्रान्तः पवते॥ १३॥ अरथ चक्तरत्यवह्त् तद्यदा म त्मत्य- मचत सआहित्योऽभनत्सोडसावादित्य: परेण मृ.

मृत्युमत्यमुच्यत ता दिशोऽभवए रता इमा दिश: परेण मृत्युमतिकान्ता: ॥१५ ॥। त्रथ मनोऽत्यवद्द- त्तद्यदा मत्युमत्यमुच्यत स चन्द्रमा अ्भवत्सोऽसी चन्द्रः परण मृत्युमतिक्रान्तो भात्यबह द् वा

तथा घ्रायः प्राणी वायुरभवत्। स तु पवते सृत्व, पर खातिक्रान्तः। सर्वमन्यदुक्कार्थम् ॥१२ । तथा चचुरादित्यो- डभवत् स तु तपति ॥ १४ ॥ तथा गोत दिभोग्भवन्। दियः प्राध्यादिविभागीनावसयिता ॥१५॥ मनचन्द्रमा भाति। यथा पूर्व यजमानं वागाद्यग्नगदिभावेन मृत्यु मत्यवहत्। एव- मेन वत्त मानयजमानमपि ह वे एषा पासदेवता अतिवहति।

वागादीनामग्नादिदेवतात्वम्राप्तावुपासकस किमायातम्। न ह्ि तदेव तख फलमित्याशइाह। यर्वति। देश्तात्वप्रतिबन्धक्ानृपाप्सनः सर्वान-

पि सदा प्राणमात्त्व नध्यायन् भावनावलाइ राजं पट् पूर्वयजमानवदा- प्रोतीति भाष: । कसेट् फबमित्याकाङ्धायां उपासक विभिरन्टि। यो बागादीति। उक्कोपासनस प्रागुक्क फतमनुगुयमित्यत्र मानमाह्। तं ब

Page 104

[e८]

एनमेषा देवता मृत्युमतिवद्दति य एवं वेद ॥ १६ ॥ अथात्मन पन्नाद्यमागायद्यद्वि किञ्न्ान्नमद्यनS- ननैव तद्द्यत इद् प्रतितिष्ठति॥१७॥

बागादयग्नगदिभावेनैव यो वागादिपल्लकविगिट्ट प्राग वेद तं' यथा यथोपासते तदेव भवतीति गुतः ॥ १६॥ अथालने। यथा वागादिभिरालार्थ मागान क्वत' तथा मुखयोडपि प्राय: सर्वप्रागसाधारणं प्राजापत्व फलमागान क्वत्वा नरिषु पवमानेष्वथानन्तर शिष्टषु नवसु स्तोत्र प्याम ने आकार्थ मन्नाद्यमन्नख् तदाद्यव्वाव्नाद्यमागायत्। कर्त्त: का मसंयोगो वाचनिक दूत्य क्रम् । कथ पुनस्तद्ननाध प्रापेनाका- य मागोतमिति गम्यत इत्यव्र हेतुमाह। यत्किश्वति। सामा- न्यानमल्र परामर्शार्थः। होति हेती यत्माज्ञोके प्रागिभिर्यत्- किच्निदव्रमद्यते भच्चाते तदनैनैव प्राणीनेव। अन इति प्राय्त- स्याखरा प्रसिद्दा। अनः शब्दः सान्तः गकटवाची यस्न्यः ख-

थेति। उपासस म्राशस कार्यकरपसङ्वातस्य विधारक्त्व नाम गुखानर वत मुत्तरवाक्यम् । १२ । १४।१५ /१६। तदादाय व्याकरोति। अथेत्यादिना। कदसुद्वात्विक्रीतस् फजमस्य- रसतवाह। कत्तरिति। चम्नागानमार्त्विव्वमित्यल प्रभ्नपर्वक वाक्यशेषम रुकूलयति। कयमितादिना। तमेव हेतमाह। यस्रदिति । प्रायेनैव तद्यत दूति सम्बन्धः । य सदितप्रास त स्मा दित प्रादिमाष्य यान्वयः । कनिते- ्ातोरन शब्दस् तायपर्यायस्तर्व्ि क्थं शकटे तच्छ्व्द्प्रयोगस्तलाह। खनः शब्द द्ति। द्रतस परायस साथ मन्नामान वुक्तमिशराह । विक्चति। प्रा

Page 105

[2e]

ते देवा अभुवन्न तावड्ा इद ए सर्व यदन तदात्मन आ्रगासीरन नोऽस्मिन्नन्न आमजस्ेति ते

रान्तः स प्रायपर्याय प्राणनेव तदद्यत इत्वर्थ:। किश् न के- वल प्राणेनाद्यत एवावाद्यन्तम्मिन्गरीराकारपरियतेऽबाद दूह प्रतितिष्ठति प्रायस्तस्माताणनालनः प्रतिष्ठार्थ मागौतम- वादम्। यदपि प्राणेनाव्नादन तदपि प्राणस्य प्रतिष्ठाथ मे वेति न वागादिथ्ित कव्यण।मङ्गजप/प्मसम्भवः प्राषेडस्ति। से देवाः। नन्ववधारणमयुत्नां प्राणिनैव तदद्यत इति। वा- गादोनामप्यत्ननिमित्तोपकारदर्भनाबष दोषः। प्रायदारत्वा- ततदुप कारस्य। कगं प्राणदवारकोवऊती वागादोनामुपकार दूत्य समर्थ प्रदर्शयव्ाह। ते वागादयो देवा: सविषयद्योतना हवा अव्र वन्नुक्तवन्तो मुखा प्राएमिद्मेतावब्रातो:धिक-

पेन वागादिवदात्मार्थ मत्मागोतक्टन्त्ि तस्यापि पाप्मवेध: सादिताब्- शाह। वदपीति। दहावे देहाकारपरियते पा्यस्तिष्तति तट्नुसारियव बागाट्यः स्थितिभाजः। पायजातस्यित्यय पायसान्जमिति न पाध्मवेकस- जिद्नसीत्यथ: ॥ १७। मर्त्ता शोण: पुरोगन्त त्यादियुयविधानाथं वाक्यान्तरमादत्त। ते देवा दति। तस विवच्ितमर्थ वक्र मादावाचितपति। नन्विति। व्युक्तवे हेतु- माह। यागदोनामिति। वयवधारयानुपपत्ति दूषयत। नैष दोष हति यथा परापसोपकारोऽद्रलतो न वागादिद्वारकस्तया तेषामपि नासौ प्राय- द्वारको विशेषाभावारदिति शङ्ते। कथमिति वाकयेन परिहरति। एतमर्थ- मिति। आाह् विशेषमिति शेषः । तेषां देवत्व साधयति सविषवेति।

Page 106

वै माभिसंविशनेति तर्थेति त ४ समन्त परिणय

विशन्त।।

मस्ति। वै दूति स्मरणार्थम्। ददन्तत्सर्वमेतावदेव कि यदवं प्रागस्थितिकरमद्ते लोके तत्सर्वमाबने आ्तमार्थमागासौरा-

आभजसवाभाजयख। सिचोऽश्रवणं क्वान्दसम्। अस्मांथात्नभा- गिनः कुरु इतर आह। ते यूय यद्यन्नार्थिनः वे मा माम- भिसंविशत समन्ततो मामाभिमुख्यन निविधतत्य व मुक्तवति प्राण तथेत्य वमिति त प्रागं परिसमन्त परिसमन्तान्नाविभन्त निश्येनाविभन्त तम्प्राणं परिवेध्य निविष्टवन्तः इत्वर्थः।

तत्न प्रसितिं प्रमाथयित' वैशव्द इत्या्। या दूति। सरणार्य दति त- तसिदिसार्थसति शेषः । वाक्याथमाह। ददन्नदिति। एतावत्त्वमेव व्या- चक्षे। तत्मवमिति। किमिदं म्राखार्थमन्नागान नाम तदाह् व्रगानेनेति। का पुनरेतावता भवताङ्गतिस्तलाह्ह वयक्षति। अन्नमन्तरेय नमापि स्यातु- मशता मंदर्धन्तदागीतमिति चेत्तताह। अात दति। आमजसेति कयमाणे कथमन्यधा व्याख्यायते तल्राह। खिच दति। तवषान्रस्वामित्वर व्पाकमपि तल् प्रवेशमात्न स्थित्य यमपेच्षितमिति वाक्यार्थमाह। अस्ांसेति। वै- शब्दो यद्यथ प्रयुत्।

Page 107

८१०१]

। तसादयदनेनान्नमति तेनैतास्तप्यन्त्यवऐहवा एन ४ खा अभिसंविशन्ति भत्ती खाना ए श्रेष्ठः पुर एता भवत्यन्नादोधिपतिर्य एवं वेद य उ

तथा निविष्टानां प्राणानुन्नया तेषां प्राणेनेवाद्यमान प्रा- पस्थितिकर सदन' तप्तिकर भवतिन खातन्त्रे णाय्रसस्वन्ो वागादोनाम्। तसाद्य तामेवावधारणमनेनैव तद्द्यत इूति।

विष्टा वागादोनान्द वतास्तस्राद्यदवमनैन प्रायेनात्ति लोक- सेनान् नेता वागावास्त प्यन्ति। वागाद्याययम्प्राणं यो वेद वागाट्यथ पञ्च प्रााथया इति तमप्येव ह वेसा नातय अभिसंविशन्ति वागादय दूव प्रायम्। शतीनामाय्यणीयो भवतीत्यभिप्रायः। अभिसविविष्टानां च खानां प्रायवदेव वामादीनां खान्नम भर्त्ता भवति। तथा ग्रेष्ठः पुरोऽग्रत एता गन्ता भवति। वागादीनामिव प्रायः तथाबादोऽनामयावी-

माय परिवेध तद्खत्षया वागादीनामन्नार्थिनामयस्थान वुंतेषाम म्रा- सयट्द्रसम्बन्धः सादिखाशसाह। तर्थत। त्यक्प्रापसाचवलाहागा- दिस्थित्यनुपलव्धरित्यर्थः । वागादीनामन्नोपकारस प्राणद्वारत्व सिद्ध फ- वितमाह। तस्ादिति। तेषामचकतोपकारख म्राथद्वारकत्व वाक्यभेषं मं वाट्यति। तटेवेति। विद्याफलं दर्शयन् गुपज्ञातकुपिरयति। वा- गादीति। वेटनमेव व्यायहे। वागाद्यय्ेति। सच प्रायोगइमभोति

Page 108

दवंविद् ४ खेषु प्रतिपत्तिवुर्भूर्षति न है वालं भार्य्येम्यो भवत्यथ य एवैतमनुभवति यी वै तमनुभाय्यान् बुभूर्षति स है बालं भार्य्यम्यो भवति॥१८॥

त्यथ: । अधिपतिरधिष्टाय च पालयिता स्तन्तः पतिः प्राग वदेव वागादोनां य एवं प्रायं वेद तस्य तद्यथोत्त फलभ्भवति। किव्व य उह एवं विदं प्राणविदम्प्रति स्रंघु भातीनाम्मध्य प्रति पत्तिः प्रतिकूली वुभूषति प्रतिस्पर्ही भवितुमिक्कृति सो्सुरा डूव प्राणाप्रतिस्पर्द्विंनो न है वाल न पर्याप्ती भार्येभ्यो भरणी- येभ्यो भवितुमित्वघ: । अघ प्रनर्य एव ज्ञातीनाम्मध्य एवमेव '् विद् वागादय दव प्रामन्वनुगती भवति यसेवै तमेवं वि- दमन्व वानुवत्त यन्न वालौयान् भार्यान्युर्भूरषति भर्त्तमिच्कति यथव वागाद्य प्राणानुव्वत्त्या आ्रम्मदुभूर्षव श्रसन्। स है बालंपर्याप्ती भार्येभ्यी भरणीयेभ्यी भवति भर्त्तु नतर: खतन्त्नः।

वेदेति चकारार्थः। वनामयावी व्याधिरहितो दीप्ाग्निरिति वायत् । सम्पति प्रायविद्यां लोत तद्िद्यावद्िद्वेषियो दोषमाह। किक्ेति। ऋदानीं प्राथ्यविदस्पति अनुरागे बाभं दर्शयति। अ्थेत्यादिना ।।८।

Page 109

[१०३ ]

सो यास्य आद्विरसोडङगानाए हि रसः। प्राणो वा अङ्गानाए रसः प्राणो हि वाश-

तिपादनाय प्रागस्याङ्गिरसत्वमुपन्यस्तम्। सो यास्य याष्वि- रस इति अभाष तोरयमाङ्गिरम इत्याङ्गिरसत्व हेतुर्नात्ति- स्तह तुसिह्यार्थमारभ्यते। तब तुसिकायत्त हि कार्य्यकरणा तत्वं प्राणस्थानन्तरक्ष वागादोनां प्राणाधोनतोक्ता । साच कथमुपपादनोयेत्याह। सी यास्य श्ङ्गिरस इत्यादि यथी. पन्यस्तमेवोपादीयते। उत्तरायं प्राणो वा अङ्गानां रस दूत्येवमन्त' वाक्य यथा व्याख्यातार्थमेव पुनः आरयति। कथम्प्राणो वा अ्ङ्गानां रस इति। प्राणी हि। हिशन्दः प्रसिद्धी अङ्गानां रसः। प्रसिह्मेतत् प्रायस्याङ्गरसत्व' न वागादोनाम्। तब्ाद्य क् प्राणी वा इति परपम्। कथ

ते देवा चब वचित्यादो गुयविधिविवक्षितो न वियिटविधिर्तु पकड- खवाल् त्रवपादित्याह। सवमेतदिति। उत्तरपन्बस व्यर्वहितेन समख वत्तु व्यर्तृितमनुवदति। वार्यकरयानामिति। व्यनन्तरयन्थमवतारवति। बम्ादिति। किमित्याक्रिरसत्वसाधओो हेतुः साधनोयसलाइ। तकेत्विति। सम्प त्यव्वच्तित सम्बन्ध दशयति। चनन्तरक्षेति। प्रकारान्तर वभत्वा- मानमिति सनर्चायत प गन्दः। त् यद्पपादनीव तदुच्यर्श्षा किमित् कल पुनरुतिरित्याशद्मा ! उत्तरार्थमिति। प्रतिप्वानुवादो वव्हमायहेवोदप- योगीत्यर्थः । यथोपन्यस्तमेवेत्यादि प्रपन्न यति। मायो वा दूति । एकरार्य निर्षमहेत प्ृष्कति। कथमिति तल्र मसित्ञि रेत कुर्वनृ परिहरति।

Page 110

[१०४ ]

दाना ४ रसस्तसाद्यस्ात्कम्ाच्चाङ्गात्प्राण उत्करा- मति तरदव तच्ष्यत्वेष हि वात्रङ्गाना ए रस: १६

पुनः प्रसिद्ृत्वमित्वत शह। तथाच्कब्द उपसहरार्थ उप- रितवेन सम्बध्यते। यममाद्यतो्वयवाक्कमदनुत्तविशेषाद्यक्षा-

उत्क्रामत्यपसर्पति तदेव तत्रव तदङ शुथति नीरसभ्भवति शोषमुपैति। तस्मादेष हि वा अ्ङ्गानां रस दृत्ुपसहारः। अतः कार्यकरणानामाला प्राय इत्वेतव्सिहमालापाये हि शोषो मरणं स्यात्तस्ात्तन जोवन्ति प्राणिनः सवें। तस्मा- दपास्य वागादोन् प्राण एवीपास्य इति समुदावार्थ:।१८॥

पराखी हीति। प्रसिद्धिमेव प्रकठयति। प्रसिद्धमिति। सरगां प्रसिड्वस्ाद्रि- रसत्वस्ेति शेष:। पुसिद्वेति शक्कते। कथमिति तामन्वयव्यतिरेकाव्यां सा- धयति। अत प्रहेति। पदार्थसुक्का वाक्यार्थमाह। यम्मात्कस्ादिति। उत्ोन व्यतिरेकेशानुक्कमन्वयं समुश्षत च शव्। तसाकदसो रिभावेन सम्बन्धसुत्त रफटयति। तक्षादिति। अ्न्वयव्यतिरेकाभ्याभङ्गरस- सत्वे पाणस सिद्धे फवितमाह्। वत दूति। उक्न्यायादङ्वरसत्व सिनेि कधमा त्ातत्व सिद्धेदित्यायद्माह। वातमति। व्रस्तु प्रायः सङ्कातसाक्का तथापि किं सात्तदाह्ट। तम्म्मादिति। भवत प्रायाधीनं सङातख जीवनं तथापि कथ तखवोमासत्वमित्ायझाह। तसाद्यासेति।

Page 111

[१०५]

एष उएव बृद्दस्पतिवाग्वै बृद्दतो तस्या एष पतिस्तर्मादु बृद्दस्पतिः ॥ २० ॥ एष उ।न केवलं कार्यकारणयोरेवाका प्राणी रुपकर्ग भूतयो किन्तहि ऋग्यजुः सास्त्रां नामभूतानामातेति। सर्वाक् कतया प्रागं स्तुवन् महौकरोति उपास्यत्वाय। एष उ एव प्रक्ृत आङ्गिरसो वृहस्पतिः । कथ वृहस्पतिरिति। उचते। वाग्व वृहती वृहती कन्दः पट्ति शटचरा। अनुष्ट प् च वाक् कथम्। वाग्वा त्रनुष्ट तिति गुतेः। सा च वागनुष्ट ब्व हत्यां कन्दस्यन्तर्भवति अतो युक्तं वाग वृहतीति प्रसिद्धवद्दत्त म्। बृहृत्याच्च सव्वा नचोऽन्तर्भवन्ति प्राएसंसुतत्वात्। प्राणो बृ-

बृहम्पत्याटि्धम्मकं प्रायोपासनं वक्र वाक्यान्तरमत्रतारयति। एष इति। तहा विधान्तरेष तात्पय माह्। न केरवमिति। वार्य स्वन- यरीर प्रताक्षतो रुप्यमायं रूपात्क करष्श् प्वातक्रियायक्रिमत्कम्म- भूतं तयोरात्ा प्राण दलका नामरायेरपि तर्थेति वक्र कएिडन्राय- तुष्यमितार्थः। किनिति प्रायस आतञवेन सत्मिचोत्ा सुतिरि- ताशझ्ाह। उपासचारयेति। उपन्दोऽप्ययों बृह्हसतिशद्दादुपरि सम्वध्यते। बृहस्पतिर्देगारना पुरोहित व्ासोदिति ऋुतेदेवपुरोहितो बृद्ध- स्तिरुचछते। तत्कयं मापस वृह्हसतित्व मिति यबुते। कयमिति। देशोपुरोितं व्यावत्तयितुउत्तरवाक्य नो त्तरमाह। उच्चत दति। मरसिद्ध वचन कथमितप्रायङ्माह। वृहतीति। वन्द दति। सूप्र हि गायत्ा- दीनि प्रधानानि छन्दांसि तेषां मध्यमं छन्दो वृहतीत्य च्यते। साच वृहतो षट्लियद्वरा प्रसिब्धत्यर्थः । भवतु ययोका बहती त्थापि कथं वाग्वं वृहतोत्यक्त तलाह। अनुष्टप पेति। हालि यदकरा तावट्नुदुविश सा चालाकरयतभेंः पार्टः घट्लयाचरायां बृहतत्या-

Page 112

इती प्राय ऋच इ्त्येव विद्यादिति गुत्यन्तरात्। वागा नत्वाचचीं प्राणेऽन्तर्भावः। तत्कथमित्याह। तस्या वाची बृह्त्या ऋ्च एप प्रागः पतिः। तस्या निर्वत्त कत्वात् कोठ्ठरा ग्निप्ररितमारुतनिर्वर्च्या हि ऋक पालनाह्ाचः पतिः प्रापेन हि पा्यते वाक्। अप्रागस्य गब्दोच्चारणसामर्थ्याभावात्। तस्मादु बृहस्पतिः ऋचां प्राण भात त्व्थः।

गन्नर्भवत्यवान्तरस ख्याया महामंख्यायामन्नभावादिताह। मा पेति । वागनुष्ट भोरतुड्ट व्ृहत्योद्ोत्तमक्यामुपजीव्य फरतमाइ। वत दतति । भवसु पागातिमिका वहती तथापि तत्पतितेन प्रापमय कयस्कूपतित्वमि- व्यायधाह। रृह्त्याकृति। सव्वात्मकप्राणरूपेण वहत्या: सुत्त्वात्तल सर्वासास्ृचामन्तर्भावः सम्भपति तव्मात्मायास् वहस्पतित्व सिष्ठमृक्- पतित्वमित्यथः। प्रापरुपेश सुता व हृतीत्यल प्रमायमाइ। प्राये व हतीति। तथापि प्रापस विव्ततमगात्ात्व कयं सिध्यतोत्यायद्याय। प्राण इति। तख तदात्त्व हेत्वन्तरमाह। वागात्मलवादिति। तास तदात्मत उपि कर्थं म्रायेडन्तर्भाव न्षि घटो मृदात्ा पटेऽन्नर्भवतीति शस्यते। तत्कथमिति। प्राशस वाङनियपाट्कत्वात्तन्ग तानामृर्चा प्राथे कारये युक्तोऽन्नर्भाव इत्याह। वाहेत्यादिना। प्रायस्य तम्विर्वत्कले उपि न तस्तिम् वाचोऽन्तर्भावोन ि घटस्य कुलालेऽन्नर्मान द्व्यायक- ह। कौश्धेति। कोषनिष्ठेनाग्निना मेरितस्तद्ृतो वायकर्द्गक्ककन क्ठा- दिभिरभिह्न्यमानो वर्षतया व्यन्धते तदात्मिका च वाङनिणींता देव- ताधिकरये ऋत्रच वागात्मिकोका तद्ु क तखाः प्रायेऽन्त भेतत्वमित्य- रथः। कगात्मत प्रायख प्रकारान्नरेय साधयति। पाज्ञमाहति। सत्वाम्रद्ले सति स्थापकतव वादात्ा्व्याप्तमित्वभिय त्योपस हरति तक्मादिति

Page 113

[१०७]

एष उ एव ब्रह्मपस्पतिवागवे ब्रह्म तस्या एष पतिस्तरमादु ब्रह्मपस्पतिः ॥२१॥

तथा यजुषाम्। कथमेप उ एव व्रभ्मयस्प्रतिर्वाग्व अभ्मय जुस्तक् वाग्विशेष एव। तस्या वाची यजुषो ब्रह्मष एव पतिस्तम्मादु ब्रह्मणस्पति: पूर्ववत्। कवं पुनरेतद्वगम्यते। वृहतो ब्रह्मणो ऋग्यजुद्ट' न पुनरन्यार्थत्वमित्य चते। वा- चोडन्ते सामसामानाधिकरस्यनिर्देगाहाम्वे सामेति। तवा च वाग्वे दृहतो वाग्वे ब्रद्मति च वाक्ममानाधिकरचयो वर्ट ग्य जुटट' गुत्त परिणेषात् साम्ताभिहिते ऋग्यजषी एव परिगिष्ट। याग्विशेषत्वाच्च वाम्विगेषे हि ऋग्वनुषी। तस्मात्तयोर्वाचा समानाधिकरणता युत्ना। प्विशेषप्रम- क्राप्। सामोद्ीध इूति च स्पष्ट विगेषाभिधानत्वम्। तबा

यजषासातति पूवथ सम्बन्धः । नियतपादाघराष्ामवास्फत् क्- तस्तद्विपरीतानां यजवां त्वनिति यकित्वा परिष्रति। बयमिति। त० यापि कषस्राषो वजरषामालेवायडाष। वास्े मह्योति। निरवस्कात्व पावविहतक्चालापि तत्यमित्वाह। पू्ववरदिति। हटिमानित् बहुते। कमं पुनरिति। वाक्यमेवविरोधाच्ाल इठि: बन्धवतीति परिष्ठरवि। उचत दूति। वाचोडन्ने सामेत्न्े बाच: वाम बामामाधित्रयेन निर्देशा हेदाधिकारोडयमिति योजना। तवापि कवव्टद्ञ वतहंवा हहतो अह्षे- रिति तलाह। तवा चेति। परिशेषमेत दर्यवत। सामनीति। रूतय वाकषमानाविलतयोष हती गदयोष्ट्र म्यञदमेट्टव्यमिलाह। वाग्विशेमला- पति। तल्ष प्ेतन्नरमाह्। विशेषेति। प्रसक्कमेव व्यविरेकसुखेन विट्व- योति। सामेति। द्ितीबचकारोवधारवार्ड; किश्व याग्व द्ृहती वाम्ब

Page 114

[१.८]

एप उ एव साम वागवै सामेष सा चाम- सेति तत्ाम्न: सामत्वम्।

वृहतीव्रह्ममव्दयोरपि विशेषाभिधानत्व युत्तम्। अ्रन्यथाS- निर्धारितविशेषयोरानर्धक्यापत्तेय। विशेषाभिधानस्य वाङ् मात्रत्व चोभयन पौनरुत््याद् ऋग्यजुः सामोद्ोथगव्दानाख अ्रुतिष्वेवं क्रमदर्गनात् । २१ । एष उ एव साम। कथमित्वाह वाग्वै सा यत्किश्वित् स्त्री- शष्दाभिधेयं सा वाक्सर्वस्त्रोशन्दाभिधेयवस्तुविषयो हि सर्व- नाम सामब्दः । तथाSमः एष प्राणः सर्वपु गब्दाभिधेयवस्तु विषयोऽमः शब्दः। केन मे पी स्यानि नामान्याप्रोषीति प्रा- पेनेति व्रयात्कन मे सत्रोनामानौति वाचेति युत्यन्तरात्। वाक् प्राणाभिधानभूती सामश्दी। तथा प्राग निर्वत्व

व्रह्मति वाक्याभ्या दृहतीव्रहमणोर्वागात्त्व सिद्गं न व तयोषाडमात्रत्य वाक्य इयेऽपि वाग्व वागिति पौनरुत्तमसङ्गात्तस्ादुरहतीज्रह्मफोरेषव्यमग्यजु- दममित्याह। वाडमाल्त्वे चेति। तल्व स्थानमाम्रत्रित्य हेत्वन्तरमाह पगति। मग्य जह प्रायस प्रतिपाद्य तसेव सामत्व सधयति। एप दत्या दिना। तदेव सत्यति। सर्वोत। सा शव्दो हि सवनाम। तथा च य- स्त्रोलिङ्ग: सर्वः शव्दस्तेनाभिधेय वस्तु वागित्वर्घ। अ्मः प्राय द्रत्यक्- मपाट्यति। सरःप'शब्दृति। पु'लिङ्गन सर्वेष र्व्देनाभिधेय वस्तु माय हूत्यथ: । तत्र खुतयन्तर प्रमाणयति। केनेति। आ्चार्यस शिघ्य प्रत्ये- तहाक्य पसानि पुसो वाचकानि। तथापि कस सामशव्दवाच्यतमित्वा- भङ्म फलितमाह। वागिति। वागुपसर्जनः प्रापः सामप्रव्हाभिषेय एकवचन निर्देयादित्यर्थः। नतु गीतिष सामास्ति न्यायादुविि-

Page 115

[ ٠٤: ]

यद्वेव समः पषिणा समो मशकेन समो नागेन सम एमिलिमिननीके: समोऽनेन सर्व्वेष

खरादिसमुदायमान गोतिः सामगव्दनाभिधोयतडती न प्राएवाग्वातिरेकेए साम नामास्ति किञ्चित् म्वरवर्णादेय प्राल्त निर्वत्यत्वात्ाणतन्वत्वाच। एप उ एव प्राणः साम यम्नालाम सामेति वाक् प्राणात्मकं सा चामसति तत्तसातास्री गोतिरूपस्य खवरादिसमुदायस्य सामत्वम्। तत्रगीतं भुवि यत उ एव समस्तुत्य: सर्वेष वच्माणन प्रकारेए तस्माद्दा सामेत्यनैन सम्बन्ध: ॥

लभ्यः। केन पुनः प्रकारेण प्राएस्य तुष्यत्वमित्व चते।

ष्ट काचिद्गीतिः सामेत्य च्यते। ताक तो वागुपसर्जनस प्राशह् सामत्वमत आह। सर्थेत। प्राशम्य सामत्व सतोति यावत् । प्रगते मन्त्रवाक्य साम- शब्दस्य एव्वरिष््तादस्तिम्राणादिर्व्यातिरेकेष सामेसाशध्ाइ। खर्रोत। आदिपदेन पदवाक्यादियहः। वागुपसजने म्राय्ये मुख्यः सामयद्द-

त्वमिति वाक्य योजयति। यस्ादिति। दद सामेद सार्मेति यह्यर्वाह्- यते तड्ाकमाणात्मकणेगेच्यते सा चामशति व्य त्पत्तेवसादेवं तक्कातमिद्स साम्त्रो यत्सामत्वं तन्सुख्यस्तामनिर्वत्ेताडौवलेव सद्ध्य व् व्यवहारे प्रसिद्वमिति योजना। प्रकारान्तरेय प्राबस्य सामत्सुनासनाषसुनन्यस्यत। यित्या- दिना। प्रकारान्तरावद्यीती वाशज्दोल न सयत इत्यायाह। वायन् दति। निमित्तान्तरमेव म्रञ्नपूर्वकं प्रकटयति। केनेत्यादिना। नतु प्रायस

१०

Page 116

[ ११० ]

तस्माद्व व सामात्र ते साम्न: सायुज्य ए स लोकतां जयति य एवमेतत्माम वैद ॥२२ ॥

समः पषिण पुत्तिकाशरोरेण समो मणकेन मयकगरी- रेण समी नागेन हम्तिशरोरग समः। एभिस्विभिर्लोके- स्व लोक्शरोरेण प्राजापत्वेन समोडनेन जगद्रूपैग हैरखग- भेणा पुत्तिकादिभरीरेषु गोत्वादिवत्कात्स्न्येंन परिसमाप्त दूति समत्वं प्राणस्य। न पुनः गरोरमात्रपरिमाणिनैवामू

शितया शरीरेपु तावन्मान् समत्वम्। त एते मर्व एव समाः। सर्वेऽनन्ता दति खुतेः। सर्वगतस्य तु गरीरेपु गरी- रपरिमासव्त्तिलाभी न विरुध्यत। एवं समलात्सामाखा प्रायं वेद यः शुतिप्रसारितमहत्वं तस्यतत्फलमत्र ते व्या- प्रोति साम्नः प्रासस्य सायुज्य सयुग्भावं समान देहेन्द्रि-

शरोरेष समत्वमित्याशङ्माह। पुत्तिकादीति। समशब्दस् यथा गुतार्थत्व किनसादिव्याझ्याह। न पुनरिति। आधिदेविकेन रुपेशामूर्तत्व सर्व- गतत्वज्ज दष्टव्य। नतु प्रदोपो घटे सङ्कचति प्रासादे च विकसति तथा प्रासोऽपि मशकाटिपरीरेय सङ्कोचमिभादिदेहेष विकास ्वापद्यतामिति। समत्यासिद्धिरित्याशङ्माह। न चेति। प्रायस सवगतत्व सनत्वशुति- विरोधमाशख्माह। सगगतखेत। खएडादिष गोत्ववच्करीरेव सर्व्वत्र स्थितस् प्राशाख तत्तच्छरीरपरिमाणाया इत्तेलाभः सम्भवाति। सर्वग तस्ेव नभसस्तल तत्र कूपकुम्भाद्यवच्छेदीपलम्भादित्यरथः । फलश्ुतिमत्रता दव्या- करोति। एवमिति। फखविकल्पे हेतुमाह। भावनेति। वेदनं व्याकरोति।

Page 117

[1११ ]

एष उ वा उद्गोथः प्राणो वा उत्प्राणन हीदए सर्वमुत्तव्व वागव गीथोच्चगीथा चेति स उ- द्गीथः ॥ २३ ॥

याभिमानत्व सालोक समानलोकतां वा भावनाविशेषती य एवमेतद्ययोत्त साम प्राणं वेद आप्राणत्माभिमानाभि- व्यक्तेरुपास्त इत्यर्थः ।२२॥ एष उ वा उद्गीथ:। उद्गोथी नाम सामावयवो भक्तिविशेषो नोद्गानम्। सामाधिकारात्। कवमुद्गीथ: प्रायः। प्राणी वा उत्प्राणन हि यस्मादिदं सवं जगदुत्त- व्धमूर्ध्व® स्तब्ध उत्तम्भितं विष्वतमित्वर्थः। उत्तव्ार्थावद्यीत- कोऽयमुच्छब्दः प्रागुणाभिधायकः। तस्मादुत्प्राणी वागेव

व्याप्राशेति। ददश् फलं मध्यप्रदीपन्यायेनोभयतः सम्वद्मवधेयम् ॥ २२ । भक्तिविशेष यामेत्यत् चौद्गाल् कषि प्रयुक्कत्वत्कथमुद्गीथः प्रापदत्याशड्माइ। उद्गोथो मारमेति। नञप्रदशोभयतः सम्बन्धः सामर्न्दितस प्रायस प्रहृतत्वादिति हेतुमाह। सामाधिकारादिति। न तावदुद्गाथशब्दस प्राय

इते। कथमिति। योगश्तिसुपेत्य परिहरति। प्राय्थ दति। उच्छन्दो नासार्थस्य वाचको निपाततादित्याशड्ा। उत्तव्वेति। तथापि कर्थ प्रापोवा उदिय कं तलाह। प्रायंति। वायुवै गौतमः ततूलमि-

Page 118

तद्वापि ब्रह्मदत्तखैकितान यो राजान भत्तय- न् वाचायं त्वस्य गजा मूद्गीन विपातयनाद्यदिनो- वागेव। न ह्युद्गोथभक्त: गव्दव्यतिरकेय किव्विद्रपमुत्प्रे- च्यते तस्ाद्य तामवधारगम्। वागेव गौथेतुच्चप्रागी गोथा च प्रागतन्त्रावागित्य भयमेकेन ग्रब्देनाभिधोयते स उहीघ: ।२३। उक्ार्थदार्व्यायाखाविकारभ्यते। तद्दापि तत्तचैतम्मि- न्ुकऽर्थे ह अपि आसाविकापि य यते ह स्। ब्रह्मद त्तोव्रह्मदत्तो नामतः । चिकितानस्यापत्व' चैकितानः तद- पत्य युवा चैकितानियो राजानं यन्ञे सोमं भत्तयन्र वाच किमयं चमसस्थो मयात्यमाणी राजा त्वस्य तस्य ममा- वृतवादिनो मूर्दानं शिरी विपातयाद्िस्पट पातवतु। तोरयन्तातडादेश आशिषि लीट्। विपातयतादिति। यद्य- हमनृतवादी स्यामित्यर्थः। कथम्प नरवृतवादित्वप्राप्तिरि- त्यच्यते। यद्यदोतोऽस्मात् प्रक्ृतात् प्राणद्दाकसंयुक्तादयास्यी न्यादिश्ुतेरित्यर्थः। उद्गीथभत्तः शब्दविशेधत्व पि गोधावागिति कथ- सुच्यते तलाह। गायतेरिति। व्थावधारणं साधयति। नहीति। तथापि कथ प्राएखोद्गीथत्वमित्याशङ्म वागुपसर्जनस तस् तथात्व क- थयति। उच्चति । २३। तद्वापीत्यादिवाक्यास प्रक्तानुपयोगमाशद्याह। रक्तार्धेति। उद्गी- थदेवताप्राखो न वागादिरित्य क्रोऽर्थ:। जीवति तु वंश्य युवा (पां ४ । १। १६२) दूति अरणातृपित्रादी वंशे जोवति पौत्रप्रभ्तेर्यदप- त्यन्तद्य वसञन्कमिति दूष्टव्यम्। क्रियापदनिघपत्तप्रकार सचरयात। तोरिति। तुम्रत्वयस्ायमाशिषि विषये तातङादेशः । व होसताडा- शिष्यन्यतरस्ां (पां७।१। ३५) दवति सरणादित्वयः। मूदपात-

Page 119

[ ११३ ]

यास्य आङ्गिरसोऽन्यनोद्गायदिति वाचा च ह्योव स प्राणेन चोद्गायदिति॥२४।

मुख्यप्राया भिधायकैनायास्याङ्गिरसश्व्दनाभिधीयते। विश्व- मृजां पूर्वरषोसां सत्र उद्वाता सोन्येन देवतान्तरेष वाक्- प्राणव्यतिरिक्तनोदगायदुद्गानं कवतवान्। ततोऽहमनृतवादो स्याम्। तस्य मम देवताविपरीतप्रतिपत्तुमूर्द्दानं विषातय- त्वित्येवं गपथञ्जकारेति विज्वान प्रत्ययदाव्य कर्त्त व्यतां दर्. यति। तमिमं आखायिकानिर्धवारितमर्ं सेन वचसोपसंह- रति ुतिः । वाचा च प्राशप्रधानया प्राणीन च खस्यात्मभू- तेन सो्यास्य आङ्गिरस उद्राता उदगायदित्य षोर्डर्थो नि- र्धारितः गयथेन॥ २४ ॥

प्रापक दर्शयति। यदीति। कन्हतवादित्वस्य प्रापकामावादप्रापिरिति शङ्कते। कथम्प नरिति। उद्वानस्य वड्ादिसच्त्धानान्तह वताप्राजापत्ा- दिल व णा दिन्न सिन्देवता किंवा देवतेति विपरतिपत्तेरन्तवादित्व पङ्तिते ब्रह्मदत्तः शपथेन निर्ययक्- कारेत्याह। उच्यत दति। प्रायाहाकसंयुक्तादन्यनायाखो वद्य दगाय- दिति सम्बन्धः। नन्वयास्ाङ्गिरसशन्दवाच्यो मुख्यः प्राखो देवता तव्ो- हाता भवितसुत्सहते तल्ाह। सुख्यति। उक्रार्धदार्यायेत्य क्रमुपस- हर्रात। दति विज्ञान दूति। उक्तरोत्या शपथक्रियया प्राथ एवोद्रोथ- देवतेत्यसितिपिन्वित्ञाने प्रत्ययो विश्वासस्तस यहात् नस्य कन्त व्यतामाख्या- यिकया दर्शयति सुतिरिति यायत्। व्राख्यायिकार्धस्व वाचेत्यादि- नोत्: पौनरुत्यमित्याशइाह। त्मिति। अपथस खातन्वप्रषाम्रा- मारयडपि श्ुतिमूलतया मामाएय सिध्यतीति भावः ॥२४॥

Page 120

तस्य हैतस्य साम्न्नो यः सं वेद भवति हास्य् खं' तस्य वै सवर एव सं तस्मादार्त्विज्य करि- व्यन्वाचि सरमिच्छेत तया वाचा खरसम्पन्नया- र्तिविज्य कुय्यात्तमाद्यज् सरवन्त दिद्टक्षन्त ए्व। तस्य हेतस्य। तस्येति प्रक्वतम्प्राणमभिसम्बध्नाति । ह एतस्येति मुखा व्यपदिगत्यभिनयेन। साम्रः सामगव्दवा- वस्य प्राणस्य यः सन्धनं वेद तस्य ह किं स्यात्। भवति हास्य खम्। फलेन प्रलोभ्याभिमुखोक्तत्य शुश्रषवे आ्रह। तस्य वे साम्र: खर एव खम्। सर दूति कराठगतं मा- धुर्य्यन्तदेवास्य स्व विभृषगम्। तेन हि भूषितमद्विमन्नभ्यते उद्ानम्। यस्मादेवं तस्मादार्तिवज्य ऋत्विकर्मोहानं करिघ- न्वाचि विषये वाचि वागाय्रितं खरमिच्छेत।। सास्त्रो धनवत्तां खरेण चिकीर्षुरुद्ाता। दृदन्तु प्रासङ्गिकं विधी- यते साम्न्र: सौस्य्येग सवरवत्त्वप्रत्यये कर्त्तव्ये इच्छामावेण सौखर्य्य न भवतीति दन्तधावनतैलपानादिसामर्थ्यात्क्त्त- उद्गोथदेवता प्राय एवेति निर्धार्य खरसुवर्षप्रतिष्ठागुरविधानार्थ- सुत्तरकसिडकात्यपवतारयति। तस् त्याटिना। किमित्याटौ फलममिल- व्यते तलाह। फलेनेति। सौखयें साम्त्रो भूष्ममित्यत्वानुभवसनुकूल- यति। तेन हीति। कथन्नहि करठगत माधर्यय सम्पादनीयमित्या- प्ङ्काह। यममदिति। प्रायोऽहं ममैव गीतिभावमापन्नस्य सौख्य्यें घन - मिति मक्ते प्राणविज्ञाने गुयनिधिरविवच्षितय तिकिमित्य द्वातुरन्चकस्तव्य- सुपदिश्यत दत्यारङ्का दष्टफलतर्य व्वाह। दृदन्विति। ग्रथेच्छ्वायां क- र्तव्यतेन विहितायां तावन्माल सिक्कषि कर्थ सौस्वयं सिध्येन्नह्ह सम्यामनामात्रय् सवर्गः सिध्यत्यत आष्। साम्त्र दति। तख सुकर

Page 121

[ f1५ ]

अरथो यम्य स्न्भवति भर्वत हास्य खं' य एवमेत- त्साम्न्न: खं वेद॥ २५ ।। तम्य हैतस्य साम्नो यः सुवर्ण वेद भवति दास्य

व्यमित्यर्थः । तयवं संस्कृतया वाचा खरसम्पन्रयात्तिज्य कुर्य्यात्। तम्माद्यम्मातसास्त्नः खभूतः खरस्तेन सेन भूषितं साम। अतो यन्न खरवन्तमुद्ातारं दिद्चन्त एव दृष्ट मि- चकन्त एव धनिनमिव लौकिका: । प्रसिद् हि लोकेऽथोऽपि यस्य स्व' धनसभवति तं धनिनं दिहच्न्त इति। सिह्स्य गुणविज्ञानफलसम्बन्धस्योपसंहार: क्रियते। भवति हास्य सं य एवमेतत्साम्न्न: ख वेदेति। २५॥ अथान्यो गुणः सुवर्सवत्तालच्षणी विधोयते। अ्रसावपि सोस्र्य्य मेव। एतावान्विशेषः। पूर्वे करठगतमाधुर्यंजमिदन्तु लाक्षिक सुवर्णशब्दवाच्य तस्य हैतस्य साम्र्री यः सुवणें

व्वंन तच्तव्द्रितस्य म्रायस्योपासकात्मकस्य सवरवत्यमतसये काये स्रतति वि- हितेकछामात्रण साम्त्रः सौखरयं न भवतोत्यस्ाक्ाम काटन्तथावनादिक- त्त व्यमित्य तदल विधित्मितमति योजमा। रैसर्बस सामभूषमतव गमकमाह। तत्मादिति। डष्टान्तमनन्तरवाक्ावट्टसन खटयाति। प्रसिद्ध हीति। अर्वत हाससमिति प्रागेवोक्रत्वाट्मर्थिका पुनकक्ति- रित्यायझयाह। सिद्क्ति॥ २५॥ साम्त्रो गुणान्तरमवतारयति। अर्थति। र ताई पुनवक्रि सात्तलाइ। एतायानिति। लाक्षयिकं कराठोडयं वर्णो दन्त्योऽयमिति ककषणज्ञानपूर्वकं सष वर्षेद्वारयं समेव सामशज्दितप्रायाभूतस धनमिति बावत्। लाकयिक-

Page 122

['६ ]

सुवर्ण तस्य वै खर एव सुवर्ण भवति हाम्यसु- वर्स य एवम तत्माम्न्नः सुवर्ण वेद ॥ २६॥ तस्य दैतस्य साम्नो यः प्रतिष्ठां वेद प्रति ह तिष्टति तस्य वै वागव प्रतिष्ठा वाचि हि

वेद भवति हास्य सुवर्गम्। सुवर्णशव्दमामान्यात् स्वरसुव- संयोलैकिकमेव सुवगीं गुगाविज्ञानफलस्भवतीत्यथः। तस्य वैखर एव सुवर्गम्। भवति हास्य सुवर्गी य एवमेतत्सास्न्नः सुवगीं वेदेति पू्ववत्सर्वम्॥ २६॥ तथा प्रतिष्ठागुरं विधित्सव्नाह। तस्य हैतस्य साम्न्रो यः प्रतिष्ठां वेद। प्रतितिष्टत्यस्यामिति प्रतिष्ठा वाक् तां प्रतिष्ठां साम्नो गुएं यो वेद स प्रतिष्ठति ह। तं यथा यथोपासत दूति युतेः। तङ्सवत्त्व युक्तम्। पूर्ववत् फलेन प्रतिलोभि- ताय का प्रतिष्ठेति शुश्रूषवे आ्ह। तस्य वे साम्तरो वागेव। वागिति जिह्वामूलीयादोनां स्थानानामाखया। सेव प्रतिष्ठा।

सौसर्यगुखत्रत्मायतविज्ञानवतो यथोक्तफललाभे हेतुमाह। सुवर्णशन्देति। वा- क्यार्थसाह। लौकिकमेवेति। फलेन प्रलोभ्याभिमुखीकत्य कि तत्सुवर्णिति शुन्ध घवे बूते। तस्ेति। गुरविज्ञानफलसुपसंहरति। भवतीति। साम्त- स्त च्कव्दवाच्यख प्रायस खरप्रभूतस्ति यावत् ॥ २ ६ ॥ उपासस्य प्रतिष्ठागुरत्वमि कथसुपासकस्य तट्गुयत्वन्तल्वाह।तं य- येति। आदिपदादुरःशिरःकराठदन्तौउनासिकातालूनि ग्टद्यन्ते। गरष्टौ स्थानानि वर्णानासुर' करठ गिरस्तथा। जिह्वामूलज्ज दन्ताक्ष नािकोठी

Page 123

खल्च ष एतत्प्राण: प्रतिष्ठितो गीयते Sन्नदत्य छदैक आह:।२७॥ अथातः पवमानानामवाभ्यारोहः सवेखलु

तदाह वाचि हि जिह्वामूलौयादिषु हि यम्मात्प्रतिष्ठितः सव्नेष प्राग एतद्ानं गोयते गीतिभावमापद्यते। तम्माव्साम्रः प्रतिष्ठा वागन्न प्रतिष्ठितो गौयत इत्य ह एकउन्ये आ्रहठः दह प्रतितिष्टतोत्य ता अनिन्दितत्वादेकोयपन्तस्य विकल्प न प्रतिष्ठागुणविज्ञानं कुय्यात् वाग्वा प्रतिष्ठान् वेति॥२७॥ एवं प्रासविज्ञानवती जपकर्म्म विधित्स्यते। यहिज्ञान- वतो जपकर्म्रधिकारस्तद्विज्ञानमुत्तम्। भवानन्तर यम्मा- च्चव विदुषा प्रयुज्यमानं देवभावायाभ्यारोहफलं जपकमां

तालु च। किमित्शटी स्थानानिवागित्ुच्यन्ते तवाह। वाचि होति। पचान्तरमाह। बद् दूति। अन्नशद्देन तत्मरियामो देहो सहाते। ए- कोयपन् युक्तिमाह। लेहेति। कथन्नहि प्रतिश्वगुस प्रायस विद्वानं कत्तव्यमत आाह। अनिन्द्यत्वादिति॥ २॥ अथातः पवमानानामित्यादिवाकयमवतारयति। एवमिति। तलाय- पब्द व्याचष्ट यद्विज्ञानवत दति। कातःशब्दाथमाह। यसाञ्जुति। इ- हेति प्रायविदुक्रिः। कदा तह्टि जपकर्म कर्सतव्य तल्राह। तस्थेति। उद्गी- घनात्ययाम त्व न उह्गायेति च प्रकरणादुद्वोधन सम्वन्वाज्जपस् स्व लोद्गा- नकाले प्राप्ती पत्रमानानामेवेति वचनात्कालनियमससिद्िरित्यर्थः । सवेख- ल्वित्यादिवाक्यतात्मर्यमाह। पत्रमानेष्विति। ननु कत्तव्यत्व नाभ्यारोह

Page 124

[ ११८ ]

प्रस्तोता साम प्रस्तौति स यत्र प्रस्तुयात्तदेतानि जपेत्

प्राप्ती पवमानानामिति वचनात्। पवमानेषु निष्वपि क- त्तव्यतायां प्राप्तायां पुनः कालसङ्कोचङ्ठरोति। सवे खन्नु प्रस्तोता साम प्रस्तौति। स प्रस्तीता यत्र यभ्िन् काले साम प्रस्तुयात् प्रारभेत तम्िन् काल एतानि जपेत्। अस्य च जपकर्ममण आख्याभ्यरोहः आभिमुख्यनारोहत्नेन जपकस्प्रण एवं विद्दवभावमात्मानमित्यभ्यारोहः। एतानीति बहुवचनाचोणि यजू षि। द्वितौयानिर्देगादु व्राद्मगोत्पन्नत्वाच्च यथा पठित एव सरः प्रयोत्तव्यो न मान्तः। याजमान जपकममै॥

म यते। जपकर्म विधित्तितमति चोच्यते। कि केन सङ्गतमित्यायद्ाह। सस्य घेति। अभ्यारोह्हपन्दस्य न तत्र रूटिट्ट इप्रयोगाभावादित्याग- दाह। आभिसुख्यनेति। यजर्मन्त्राक्षराणामनियतपाढाक्षरत्वाद्सतो मासङ्गमयेत्यारभ्यको वा हौवा मन्त्रावित्याणद्याह। एतानीति। यद्यमो याजषा मन्त्र:सतह्िं मान्त्रे या खरेया वैभाषिकपन्योक्रेन भाव्यमित्वागद्याह। दितोयेति। यत्र सरो विवक्ितस्तत् तृतीयानिर्देशो दृशते। उच्चकचा क्रियते उच्चः साम्त्नो पांशुयजषति। प्रश्ते तु द्वितोयानिर्देशाज्जपकममात्र प्रतीयते मान्त्रस्तु खरोन प्रतिभातोत्यर्थः। केन त्ाई खरेश प्रयोगो मन्त्राणामिति चेत्तवाह। ब्राह्मगोति। भवत शातपथन सरे मन्त्राणां प्रयोगम्तथापि किमार्त्विज्यं किंवा याजमानजपकम्मति विवन्ायामाह। याज़मानमिति।

Page 125

[ se ]

असतो मा सद्गमय तमसो मा ज्योतिर्गमय मृत्योमीमृतं गमयेति स यदानसतो मा सद्ग- मयेति मृत्य वी असत्द्मृतं मृत्योमीमृतं गम- यामृतं मा कुर्वित्यवैतदाह तममो मा ज्योतिर्ग- एतानि तानि यजूषि। असतो मा सद्गमय तमसो मा ज्योतिर्गमय मृत्योर्मामृत गमरयेति मन्चाणामथस्तिरी हिती भवतीति खयमेव व्याचट्टे व्राह्मणं मन्वार्थम्। स मन्त्रो यदाह यदुक्रवान् कोSसावर्ध इत्य चते। असतो मा सद्गमयेति। मृत्य र्वा अ्सत्सराभाविककर्गनविज्ञाने मृत्यु रि- त्य चयते। असदृत्यन्ताधीभावहेतुत्वात्। सद्मृतं सच्छास्ती-

ज्ञानाच्च मा मां सच्छास्तोयकर्मविज्ञान गमय देवभावसाध- नात्मभावमापादयेत्यर्थः। तत्र वाक्यार्थमाहामृतं मा कु- वित्य वैतदाहति। तथा तमसी मा ज्योतिर्गमयेति। मृत्य वें तमः सवैं व्वज्ञानमावरणात्मकत्वात्तमस्तदेव च मरणहेतु- त्वाम त्यः। ज्योतिरमृतं पूर्व्वोक्तविपरीतदवस्वरूपम्। प्रका- पात्मकत्वाज्ञानं

व्याचिख्यासितयजुषां स्वरूपं दर्शयति। एतानोति। मन्त्रार्थशब्देन पदार्थो वाक्यार्धस्तत्फलज्जति लयसुच्यते। लौकिकन्तमो व्यावर्त्तयति। सर्व हीति। पूव्वोक्रपदेन व्याख्यातन्तमो म्हाते। वैपरीत्य हेत- माह्। मरकाशात्मकत्वादिति। ज्ञानन्तेन साध्यमिति यावतृ। पदार्धो- ्रिषमाप्नाविति श्रव्दः। उत्तरवाक्याभ्यां वाक्यार्सत्फबक्यति हय

Page 126

[१२० ]

मयेति मृत्यवे तमो ज्योतिरमृतं मृत्योभा मृत गमयामतं मा कुर्नित्य वेतदाह मत्योमीमृतं गम- येति नाव तिरोहितमिवासति। अथ यानीतराणि

वृषीत यं काम कामयेत तए स एप

मा ज्योतिगमयेति। पूर्ववन् मृत्योर्मामृतं गमवेत्वादि। अमृतं मा कुर्वित्य वैतदाह। दैवं प्राजापत्व फलभावमापादये- त्वर्थः । पूर्व्वो मन्त्रोऽसाधनसभावात्तावनभावमापाद्येति। द्वितीयस्तु साधनभावादप्यज्ञानरूपात्साध्यभावमापाद्वेति। मृत्योर्मामृतङ्गमयेति पूर्वयोरेव मन्त्रयोः समुच्चितोऽर्स्तृतीयेन मन्त्र णोच्यत इति प्रसिद्वार्थतैव। नाव ढतीये मन्तरे तिरो हितमन्तहितमिवार्धरूपं पूर्वयोरिव मन्त्रयोरस्ति बथा गुत एवार्थ:॥ याजमानमुद्नानं छत्वा पवमानेषु निष्वयानन्तरं या- नौतरासि घिष्टानि स्तोनासि तेषात्मनेSन्नाद्यमागायेत्। प्राएविदुद्गाता प्रासभूतः प्रासवदेव यस्ात्स एष उद्गाता

क्रमेशोच्छत दव्याह। पूर्व्वविति। फलवाक्माटाय पूर्व्व साददिशेषं दरशयति। असृतमिति। प्रथमद्वितीयमन्त्रयोरधभेदाप्रतीतेः पुनरुक्ति- माशधवान्तरभेदमाह। पूर्व्व मन्त्र इति। तथापि तीये मन्त्रे पुन- रुक्रिस्तद्वस्थ त्यापङ्काह। पव्व योरिति । दत्तमनद्योत्तरवाक्यमवतार्यं व्याचष्टे। याजमानमिति। यथा प्रायस्तिष एवमानेष साधारवागानङ्कत्वा शिषेष सोवेष

Page 127

[१२१ ]

एवंविदुद्गाताऽमने वा यजमानाय वा यं कार्म का मयते तमागार्यत तद्वैतललोकजिदेव न हैवालोक्याता- एवं प्राण यथोक्त वेत्यतः प्रायवदेव तं कामं साधयितु समर्थस्तस्माद्यजमानस्तेयु स्तोचपु प्रयुज्यमानेपु वर वृषौत य काम कामयेत तं काम वर वशेत प्रार्थयेत। यम्मात् एष एवंविदुद्गातति तम्माच्कब्दावागेव सम्बध्यते। आ्रत्मने वा यजमानाय वा य कामं कामयते इच्छत्युदाता तमागा- नैन माधयत्यवं तावजन्ञानकसर्यां प्राणम्मपत्तिरित्युत्र तत्र नाख्याशङ्गासभ्भवः। अतः कम्भापाये प्राणापत्तिरभवति वान वेत्याभड्नते तदाभङ्कानिष्टत्त्यर्थमाह। तब्तल्ञोकजि- दवेति। तत् ह तदेतवादर्शन कर्म वियुत्त केवलमपि लोकजिदेवैति लोकसाधनमेव। न ह एवालोक्यताव अलोकाहत्वायामा शसन' प्राधन नैवास्तिह। न हि

स्ाथमागानमकरोत्तथेत्याह। प्राययबिदिति। तहिदो तददागाने योग्वता- भाह्। म्रायभूत हति ॥ हेतुवाकयमादौ योजयति। यस्म्म्रादिति॥ प्रति- नावाक्य व्याचष्ट। तमादिति॥ किरमिति व्यन्वासेन वाकहयव्यास्ान- मित्या शध्ार्थाक्तति न्वायेन पाठक्रममनाउत् परिहरति। यस्ादित्यादिना। स एष एत विदुद्गाताSडतने यजमानाय वा वङ्गाभ कामयते तमागानेन साघ्यति। वम्मादिति हेतपन्वस्तमादिति प्रति्ञापन्यात्ागेव संगध्यव दति योजना॥। एृस्त' कीत्तयति। एवं तावदिति। तल कर्माससुच्चिते ज्ाने देयताप्ी शङ्ठासमभवो नासित। मिथः सहकतयोरज्तानकमीपोलदाद्रि हेतत्वादित्याह। तलेति। समनन्तरं वाकयमवतारयति। कत दति। रमुजयात्फलाप्रेरड एत्वादिति यावत्। न हेतादिना पदानि किन्दन्ान्य- ११

Page 128

[१२२ ]

या आशास्ति य एवमेतत्सामवेद ॥ २८॥ इति त- तीयं ब्राह्मणम्।।

प्राणात्मन्य त्पन्नात्माभिमानस्य तवाप्ता गसन सब्वति। न हि ग्रामस्थः कदा ग्राम प्राप्न यामित्वरसस्थ इवा- गास्त। असन्निकष्टविषये ह्यनात्मन्यागंसन न तत्खायमनि सभ्भवति। तस्ाव्नागास्ति कदाचित्ाणात्मभाव न प्रतिप- वयमिति। कस्य तद्य एवमेतत्साम प्राय यथोक्त निर्धारित- महिमान वेदाहमस्ि प्राग दन्द्रियविषयासङ्टरामुरैः पामभिरधर्षणीयो विशुद्धो वागादिपञ्चकक्च मदाय्य- ल्वादग्न्याद्यात्मखरूपं स्ाभाविकवि्ञानोतय न्द्रियविषया- सङ्जनितासुरपामदोषवियुत्त सव्व भूतेषु च मदाय्ययात्ता-

मादाय व्याकरोति। अलोकाहत्वायेति। तदेव स्फृटयति। न हीति। तत्र दष्टान्माह। न हीति। दृश्यमानमाणसन तह्टि कािम न्ववये स्ा- दित्याशद्माह। कससतिसष्टतति ॥ प्रायात्ना व्यवस्यितमय विदुषस्दात भाव' कदाचिदहं न प्रतिपद्येयमित्याशंसन नास्तीति निगमयति। तक्ा- दिति। कम्म समुच्चजितादुपासनात्केवलाज्ज प्राणातत्व फलस तल ससुद्धिता- दुद्ातुयजमानस वा फलं केयलाच्जोपासनात्तयोरन्यतरस्ान्यस वा कर्र्ाच दिति जिन्नासमानः शङूते। कखति। ज्ञानकम्म वोरुमयत्र समभावाद् भयोरपि वचनात्फज्नसिद्धि। आ्राम्तमान्तरविषयन्तु केवलत्तानस लोकजय- हिततवमित्वभिम्रत्याह । य एवमिति ॥ एवं शव्दृश्य म्रकतपरामर्शित्वात्- पूज्बोंक्त सव्चें वेदास्वरूप सद्ग्पति। अहमस्तीत्यादिना॥ तख वागा- दिभ्यो विशेषं दर्शयति। दन्द्रियेति॥ किमिदानीं मापसेवोपास्तवा वागा-

Page 129

[१२३ )

आ्ररत्मवेदमग्र आ्रसीत पुरुषविधः सोऽनुवीच्ता- नान्यदात्मनोऽपश्यत् सोडदमस्ोत्यग्रे व्याहरत्ततो-

द्योपयोगबन्धनमातमा चाह स्व्वभृतानामाङ्गिरसत्वाहृग्य- जुःसामोहोथभूतायाय वाच आत्मा तद्याप्त स्तवनिबत्त कत्वाच् मम सान्न्रो गीतिभावमापद्यमानस्य बाह्यन्धन भूषणं सौखयों ततोऽप्यन्तरतर सौवं लाक्षषिक सौस्वय्य गीतिभाव- मापद्यमानस्य मम करठादिस्थानानि प्रतिष्ठा। एवं गुणोगह पुत्तिकादिगरीरेषु कात्खौन परिसमाप्तोSमृत्त त्वात्पव्व गत- त्वाच्चेति। आ एवमभिमानाभिव्यत्तेवेंदोपास्त इत्यर्थः । दूति मृहदारस्यकभाथ ततीय ब्राह्मएं। २॥ आ्म वैदमग्र आसोट् ज्ञानकसम्यां समुचिताभ्याम्प्रजा- पतित्वप्राप्तिर्व्याख्याता। केवलप्राणदर्शनेन च तडरतल्लोक- दिप कुव सपेक्ितमति नेत्याह। वागादीति॥ तस म्राथाम्तरयलेपि कुतो देवतात्वमासङ्गपापूर्मविद्वत्वादित्वा यद्याह। साभाविकेति। बदचकतोपकार प्रायद्वारा वागादौ सारयति। सध्वति। रूपात्मके जगतत मायम सदप- मनुसंधत्त। व्रात्मा चेति। नामात्मके जगति प्रापस्यात्मतसुत् कारयति। नदगिति॥ सति सामत्व गीतिभावावस्थायां प्रापसोक्र बाह्यमास्यन्तरख् सौखयें सौतरार्यमिति गुखद्वयमतुवढ़ति । समेति। तस्ष बैकल्पिकीं प्रति- षासक्रामनुख्ारयति। गीतीति ॥ तङ्ववेत्यादिनोत्त पराम्ृभति। एवं गुणोऽहमिति। द्त्येवमभिमानाभिव्यक्किपर्यन्त यो ध्यायति तसेद फबमि त्युपसंहरति। इतीति ॥ दति वतीयं ब्राह्मयम् ॥॥२ ॥ ब्राह्मणन्तरमवतार्थ्य पूर्व्वेय सम्बन्ध वत्तु इत्त कोर्त्तयति। थात्मवे- त्यादिना। केवलप्रायद्शनेन च प्रजापतित्वप्राप्रिर्व्याख्यातेति सम्वन्धः॥ दूदानीम तोत्या टेस्तवेदमित्वतः प्राक्तनपन्वसापाततस्तात्मय्यमाह। म्रजा-

Page 130

[१२४ ]

निद्वेत्यादिना प्रजापतः फलभूतस्य सष्टिस्थितिसहारेपु जगतः खातन्वादिविभृत्य पवर्णनन ज्ञानकमभगोरवेदिकयो: फलोत्कर्षो वर्णयितव्य दूत्यवमर्थमारभ्यते। तेन च कभ का- एडविहितज्ञानकर्म्मसतुतिः क्वता भवेत् सामर्थ्याद्विवच्ितन्वे तत्। सव्व मप्य तजन्ञानकमरफलं संसार एव भयारत्यादियुत्त-

सेति। ब्रह्मविद्यायाः केवलाया वत्यमाणाया मोकहेतु- त्वमित्युत्तराथक्ति। न हि संसारविषयात्साध्यसाधना

मतेरिति। आदिपदेन सर्व्वात्मत्वादि ग्टह्यते ॥ फलोत्कर्शेपवर्णन कुत्लोप- युज्यते तत्राह । तेन चेति। कम्म काराडपदेन पूर्वग्रन्थोऽपि सङ् हीतः।

भूतसतरत्मविभूतिरुच्यमाना ज्ञानकमम खोर्म हत्वन्दर्शयतीत्याह्। सामर्थ्यादिति। चापातिकन्तात््यमक्ा परमतात्पययमाह्ह। विय्क्षतन्वति ॥ किज्जु । वि- मतं संसारान्तमू तं काय्यकरणात्मच्ादसदादिकार्थकरणवदित्याह। कार्योति। प्राजापत्यपदस्य संसारान्तर्भू तत्वे हेत्वन्तरमाह। स्सेति ॥ स्यूलत्व साध- यति। व्यक्नेति॥ अनित्यत्वादद्श्यत्ाज् प्रजापतित्व संसारान्र्गतमित्वाह। अ्नित्यति। दूतिशन्दो विवक्ितार्थसमापथः ॥ किमित्वेत्वर्वाक्तमुपव राट ते तवराह। ब्रह्मविद्याया दति। तञ्चेद विर्वस्ततार्थ चनमेकाकिन्या दि- द्याया वच्चमाखाया मुक्रिहेतुत्वमित्य त्तराधमिति दष्टव्यं । बदा ि कम्- ज्वानफल प्रजापतित्वं संसार दत्ुच्यते तदा तात्पर्य्यन्नावत् सर्व्वक्तात्तस्ादि रक्नस्य वच्चमायविद्यायामधिकारः सेतातीत्यथ: अ्रथ यस कचिदर्टिता- मात्र या तल्ाधिकारसम्भवाद्वैराग्यं न कृग्यमत्ाशद्ाह। न हीति । उभयलापि विषयशब्द: पूर्व्वय् समानाधिकरगः॥ विवचितमर्थ सुपसंहरति।

Page 131

[१२५]

थं। तथाच वत्यति। तदेतत्पदनीयमस्य तदेतत्प्रेयः पुत्रा दित्यादि आ्रत्मवात्मति प्रजापतिः प्रथमोऽएडजः भरीय- भिधोयते। वैदिकज्ञानकर्मफलभूतः स एव किमिद भरी- रभेद्जात तन प्रजापतिशरोरणाविभक्तमातेवासीत् अग्रे प्राक् शरीरान्तरोत्पत्तः। स च पुरुषविधः पुरुषप्रकारः शिर:पाखादिलच्तणी विराट स एव प्रथमः सभ्भतः । अनुवोद्यान्वालोचन कत्वा कीऽह किं लक्षणी वामति नान्यहस्तुन्तरमातनः प्रागपिगडात्मकात् कार्य्यकरणरु पात्नापश्यन्न ददर्श। केवलन्ात्मानमेव सर्व्वात्मनामपश्वत्।

तस्त्ादिति। वैराग्यमन्तरेग ज्ञानानधिकाराजन्तानादिफलस प्रजापति- त्वस्योत्कर्षत्रतः संसारत्व चनं ततो विरक्रस्य बच्यमाखविद्यायामधिकाराहं। विरक्कसय विद्याविकारे मोक्षादपि वेराग्यं सादित्यायष्षाह। तथा चेति। भनु भोक्षाथें विद्यायाम्प्ररव्तितव्य मोक्षक्ापुरुषार्धत्वाव्न प्रेक्षावता प्राथ तत्नाह। तहेतदिति॥ आ्ापातिकमनापातिकक्ु तात्पर्यय सुक्का प्रतीकमाद यानराषि व्याकरोति। ग्रात्मवेति । तम्ाश्चमेधाधिकारे अवतत्व सग यति। अगडज दरति। पूव्वि्रिन्नपि ब्राह्मे तम्य प्रस्तुतत्वमस्तीताह। वदिकेति। स एवासोदिति सम्बन्वः । स्थित्यवस्थायामपि प्रजापतिरेत सा- वढेहस्तत्तद्यधाकना तिष्तीति विशेषासिहिरित्याणक्काह। तेनेति। कात्मशन्देन परस्ापि यहमम्भवे किमिति विराडेवोपादीयत दत्यामड्टा वात्रयभषादित्ाह। म चेति। वच्हमासमन्वालीचनादि विराडातकततुकमे वेत्याह। स एवेति। स्वरूपधम्म विषयी हौ विमर्षी नान्यदिति वाक्यमा- दायाचरागि व्याचष्ट वस्वन्तरमिति। दर्शनमृत्तयभावादेव वस्वन्तरस्ज्ञ प- तिर्न दष्टवानित्यागक्ञाह। केवलन्त्वति।

Page 132

[१२६]

Sद्दन्नामाभवत् तस्माद्प्येत्ह्यमन्त्रितोऽदमयमित्येवाग्र उक्काथान्यन्नाम प्रब्रूते यदस्य भर्वात स यत्प व्वौडस्मा-

सथा पूर्व्व जन्मथौतवित्तानसंस्क तः सोऽहं प्रजापतिः सर्व्वात्माहमस्ीत्यग व्याहरद् व्याहतवान्। ततस्तम्माद्यतः पूव्व ज्ञानसंस्कारादालनमेवाहमित्वन्यधादय्े तस्मादहन्ना- माऽभवत् तस्योपनिषदोऽहमिति शुतिप्रदगितमेन नाम वत्त्यति। तस्म्ाद्यस्ात् कारगे प्रजापतावेव वत्त तस्मात् कार्य्य- भूतेषु प्राणिथतर्द्येतस्तित्रपि काल आ्रमन्तितः कस्तुमि- त्य त्तः सन्नहमयमित्यवाग्र उक्का कारणत्माभिधानेना- त्मानमभिधायाग्र पुनविशेषनामजिन्ञासवेऽ्यानन्तर विशे- षपिरडाभिधान देवदत्तो यज्तदत्तो वेति प्रवृते कथयति

सेउहमित्यादि व्याचष। तरघति। यथा सर्व्वात्मा म्रजापतिरहमिति पूव्वसतिन् जन्नमनि स्र््ौतेन विज्ञानेन संसतो विराडात्मा तथदानीमि फ- स्ावस्थ: सोऽहं प्रजापतिरसीति प्रथमं व्याहृतवानिति योजना। व्याह- रखफलमाह। तत दति। किमिति। प्रजापतेरहमिति नामोच्यते। सा- धारयं हीदं सर्वेष्ामित्याशङ्मोपासनार्थमत्याह।तस्ेति। व्रध्याति- कस्य चान्तुषस्य पुरुषस्वाह्हमिति रहम्य नामेति यतो वच्चत्यतः सुतिसिद्ध- मेवैतन्ामास ध्यानार्थमिहोक्तमित्यर्थः । मजापतेरहन्नामत्वे लोकप्रसिद्धिं प्रमागयितुतुत्तर वाक्यसित्याह।

स चेत्यादिना। पूर्व्वरििन् जन्नमनि साधकावस्थायां कम्द्यतु्ठानारहमह- मिकया प्रजापति पेप्सनां मध्य पूर्ववो यः सम्यक कर्ममाद्यनुष्ठानैः सव्े

Page 133

[129]

तस व्वम्मान्सव्बान् पाभन औषत्तसात्यु रूष औरष - ति इ व सतं योऽस्मात्पव्वो बुभूषति य एवं वेद॥ १ ॥

यनामास्य विशेषपिएडस्य मातापितर्वतभ्भर्वति तत् कथ- यति। स च प्रजापति रतिक्रान्तजन्मनि सम्यक् क्म्- ्ञानभावनानुष्ठानः साधकावस्थायां यद्यस्मात् कर्मज्ञान- भावनानुष्ठानैः प्रजापतित्व प्रतिपित्म नां पूर्व्वः प्रथमः सन्न- स्मात् प्रजापतित्वप्रतिपित्सुसमुदायात्स वर्वस्मादादावीषदद- हत् किमासङ्गाज्ञानल व्षणान् सर्व्वान् पाप्मनः प्रजापतित्वप्रति- बन्वकारणभूतान्। यस्माद्वन्तस्मात् पुरुष: पूव्व मौषदिति पुरुषो यथा- यम्प्रजापतिरोषित्वा प्रतिबन्धकान् पाप्मनः सर्व्वान् स पुरुष: प्रजापतिरभवत्। एवमन्योऽपि ज्ञानक्मभभावना-

प्रतिबन्धकं यसादद्हत्तस्ात् स प्रजापतिपुरुष द्रति योजना। उक्रमेव एफ ट्यत। प्रथमः सव्निति। सव्च सादसपात् प्रजापतित्वप्रतिपित्म सकुदा- यातृ प्रथम: सन्नौषदिति सम्बन्धः। व्ाकाङ्ापूव्व कन्दाह्यन्दथयति। किमि- त्यादिना। पूव्व म्पजा पतित्व प्रतिबन्धक म ध्वंससत्व सिद्ध मर्थमाह्। यस्मरादिति। पुरुषतुणोपासकस्य फलमाह। यथेति। व्ययम्प्रजापतिरिति भविष्यहृच्या साधकोक्ि: पुरुषः प्रजापतिरिति फलावस्य: स कथ्यते। कोऽसाशैषतीत्- मेकषायामाह। तन्दर्शयतीति। पुरुषगुखः प्रजापतिरहमखीति यो विद्या-

Page 134

[१२८]

सोडविभे त्तस्पादेकाकी विभेति सहायमीत्ताञ्द- क्रे यन्मद्न्यननास्ति कस्मान्नविभेमीति तत एवास्य भ-

नुषानवव्निना केवल ज्ञानवलाद्वीषति भम्मोकरोति ह वै सः तंक योऽस्राद्विदुपः पूर्वे प्रथमः प्रजापतित्वम्ब भूषति भवितुमिच्कृति तमित्वर्थः । तन्दर्गयति य एवं वेदेति सामर्थ्याज्न्नानभावनाप्रकर्षवान्। नन्वनर्थाय प्राजापत्वप्रति- पित्सैवंविदा चेद्द्यते। नैष दोषः। ज्ञानभावनीत्कर्या-

प्राप्नीतीति स तन्दहतोत्युच्ते न पुनः प्रत्यत्तमुत्क्वटसाधन- नेतरो दह्यते। यथा लोके आजिसृतां यः प्रथममाजिमु पसर्पति तैनेतर दग्धा दवापहृतसामथ्या भवन्ति तद्दत् ॥१॥ यदिद' तुष्टषितं कममकारडविहितज्ञानक्ममफल प्राजा-

त्ोऽन्यानौपतोत्यरथः । विद्यासास्ये कथमेषा व्यवस्थ त्यागद्याह। साम-

विद्वन्दाहमादाय चोदयति। नन्विति। तथा च तत्प भायोगात्तदुपासतय- सिद्धिरित्यय: । निर्वच्ततन्दाहन्दर्शयन्नुत्तरमाह। नैष दूति। तदेव स्कट- यति। उत्कष्टेति। प्राप्तवन् भवतीति शेषः। औपचारिकन्दाहन्दष्टन्ेन साधयति। यधेति। व्जिमर्ययादा ता सरन्ति घावन्तीताजिसृतस्तषा- मिति यादत्॥ १॥ ज्ञानकम्म फलं सौत्म्मदमुत्ल्ष्ट्त्वातमुक्तिस्तदन्दसुत्यभावान्तव्वेल सम्यग्वी-

Page 135

[१२८]

यं वौयाय कस्माद्,्भेष्यत् द्वितीयाद्वै भयम्भयति ॥ २ ॥

र्शविष्यव्नाह सोsविभेत्। स प्रजापतिर्योगयम्प्रथमः गरीरी पुरुषविधो व्याख्यातः सोsविभेज्जीतवान् अ्रत्तमदादिव- देवेत्याह यस्मादयम्पुरुषविधः भररीरकरणवान् आ्रा. त नाशविपरीत दशनव स्वाद विभेत्तस्मा त्तत्ामान्यादद्यत्व उपये काको विभेति। किश्चास्म्दादिवदव भयहेतुविपरी- तदर्भनापनोट्कारएं वथाभूतात्दर्शन सोऽयम्प्रजा- पतिरिचामीत्तणब्नक्रे कतवान् साह। कथमित्याह। यद्यस्मान्मत्तोऽन्यदात्मव्यतिरिकेए वस्वन्तरम्पति इन्हौभू तं नास्ति तस्तिव्रात्मविनाशहेत्वभावे कममान्र विभेमौति। तत एव यथाभूताम्मदशनादस्य प्रजापतर्भयं वौदाय विस्पष्टमपगत-

तुष् षित सतोतुमभिम्रतमिति यावत्। व्राह्ह विषन्धितार्थ सिद्धार्थ हेतुमय- भाक्मिति शेष: । ज्ञानकर्मपरफल त डोक्यालासल्त्वसत्लए ममि संसारान्त- र्भूतमेव न केवल्यमिति वक्तुमुक्तवाक्यमित्यथः । कह्मेकाकी कोउपि मा

म्रामापमित्याप्क्का कार्यगतैन लिक्गन कारयेप्रजापती तटसुमेर्यमस्वा ह । यम्ादिति। तत्म्ामान्या देकाकित्वा विधेषादिति यावत्। प्रजापतेः संसारा- न्वर्भू तत्व हेत्वन्तरमाह । किक्लुति। यथासदादिभीरज्जस्थाएादौ सव्वं- पर्वादिम्मजनितमयनिवृत्तवे विचारेय तत्वत्ञानं सम्पादते तथा प्रजा- पतिरपि भयसय त्वेतोय विपरीतधियो ध्वलिहेतु तत्त्वप्ञान विद्यार्य सम्पा- दितवानित्यर्य: । परमार्थदरशनमेव म्रभ्यपूर्व्व क विभद्यति। कथमित्या- दिना। ता वन्यल तक्ादिवादी पठितव्य मच्कन्दोपलक्षित प्रत्यकषेत-

Page 136

[१३०]

वत् तस्य प्रजापतर्यज्रयन्तत् कैवलाविद्यानिमित्तमेव पर- मार्थदर्गनेनुपपन्नमित्याह कस्माद्भेष्यत् किमित्वसौ भीत- वान् परमार्थ निरूपणायां भयमनुपपन्नमेवेत्यभिप्रायः । यम्राद्- द्वितीयाइ्स्वन्तराई भय्भवति द्वितौयक्ष वस्वन्तरमविद्या- प्रत्युपस्थापितमेव। न घ्यटृटश्यमानन्दितीयभ्भयजन्म नो हेतु: । तत्र को मोह: कः गोक एकत्वमनुपश्वत इति मन्तवर्गात्। यच्च कत्वदर्शनन भयमपनुनोद अपनोदितन्तदुक्तम्। कम्माद् द्वितीयाइस्त न्तराद भयस्भरवति तदेकत्वदर्शनन द्वितीयदर्भन- मपनीतमिति नास्ति वतः अव चोदयन्ति। कुतः प्रजा-

क्वसानफलमाह। तत दूति। कस्म्राङ्गीस्यादेरुसरस्य पूव्वया पौनहुत्वम- त्याशङ्का विदुषो हेत्वभावास्त भर्यामतक्तसमर्थ नाथ तादुत्तरख नैवमित्वाह। त सेत्यादिना। अनुपपकी हेतुमाह। यसरदिति। परमार्थदर्शनेपि व- स्वन्तरात् किमिति भय न भर्वतत दृत्याशक्ाह। द्वितीयक्ेति। अन्वय व्यतिरेकाभ्यां इतस्ाविद्या प्रत्यपस्थापितत्वेि कुतस्तद्त्यद्वतदर्यनम्यका रयं न भवतीत्याशङ्काह। न हीति । तत्वज्ञाने सत्यत्ञानायोगात्तदुत्व इवतं

सिरित्यल मन्त्र संवाट्यति। तत्नेति । विरारडकादर्नेनेव प्रजापतेर्भयमप- नीतं नाद् तदर्श नेनेत्यसित्रर्धेडपि यन्मदन्यव्नास्तीत्याटियका व्याख्यातुमित्या- रदाङीकुर्व्वव्वाह। यक्चेति। तदेव प्रस्नद्वारा प्रकटयति। कक्ादित्यादिना। प्रथमव्याख्यानानुसारेख चोटसुतापयति। अत्रति। प्रजापतेव्रह्मातका- ज्ञानाङ्गीतिध्वस्तिरत्ता न च तसय तज्ज्ञानं युत्नं हेत्वभावादित्याह। कुत दूति। यस्ादस!कर्मेक्याधीस्तस्मा देव तस्यापि स्ादित्वागक्ञाह । को वेति।

Page 137

[१३१ ]

पतेरेकत्वदर्गनञ्ज्नात को वा अ्रस्मा उपदिदेग। अथानुप- दिष्टमेव प्रादुरभृत्। अस्रदादरपि तथा प्रसङ्ग: । ग्रथ जन्म- न्तरक्वतसंस्कारहेतुकम्। एकत्वदर्गनानर्थकप्रसङ्गः। यथा- प्रजापतरतिक्रान्तजन्मावस्थस्य कत्वदर्शनं विद्यमानमप्यवि द्यावन्धकारणं नापनिन्ये। यतोऽविद्यासंयुत्त एवायच्चाती 5विभेदेब सर्वेषामेकत्वदर्गनानर्थकं प्राप्रोति। अन्त्यमेव निवर्त्तकमिति चेत्। न । पूर्व्व वत्पुनः प्रसङ्गेनानेकान्त्यात्।

अवत्वाल्लाकवद्यथापुसयकर्म्मोङ्गवैर्विविक्क: कार्य्यकरणै: संयुक्त जन्मनि सति प्रज्नामेधाऋतिवेशारदान्द, ए्टम्। तथा प्रजा-

न हि तस्य शास्तमवण्माच्याय्याभावास्ताषि सचर्ासस्तस् लैवर्र्धिकविषयत्ा-

तेरकाधीर्युक त्वर्थ:। उपदेयानमेक्षमेव प्रजापतेरैकाज्ञानं मादुमू तमिति शहूते । अथेति। अतिप्रसतया प्रत्या् ।चसदादेरिति। प्रजापतेर्वजमा नावस्थायामाचार्थक्ष सत्वाच्कायाद्याएस रेकास्तनोदयात् तत्सस्ारोत्य तथाविधमेव तजज्ञान फलावस्थायाभति सादिति चोदयति। कर्थेतति। दूषयत। एकत्वति। आज्ञानध्व सित्वे नार्थवस्वममित्वायद्माह। वर्धेतत। तल्र गमकमाह। यत दति। दार्शन्तिकमाह। एवमिति। नन्वस्तिख्ेव अ- ननि प्रजापतेरक्याधीरनमेक्षा जायते। प्ामममरतिष वसेति कतेः । न व तदुत्च्यनन्तरमेव्र सहेत बन्ध निदबद्धि भवारत्याटि्फठेन प्रारब्वरुर्ममणा प्रतिबखादतो मरणकालीन तद्ज्ञानध्व सीति शहूते। मन्त्यमेवेति। प्रष्ठत्त-

रादिसव्य संस्कारहेत्वज्ञानध्व सित्धानसामर्थ्य प्रतिबन्धकत्व मानाभावान्माथ्ये जातं ज्वानमनिवस कमित्याशङ्ञा वक्र मन्तस व वानस निर्वन्त करव नान्तकत

Page 138

[१३२ ]

पतेधस्ंज्ञानवैराग्य श्व्य्य विपरीत हेतुसर्वंपाप्मदाहाडिशह्ध: कार्य्यकरग: संयुत्तमुत्क्कष्टप्जन्म तदुद्ववस्षानुपददिष्टमेव युत्त मेकत्वदर्नम्प्रजापतेः। तथा च समृतिः । ज्ञानमप्रतिघ यस्य वैराग्यक्ष प्रजापतेः। ऐशर्य्यज्तव धर्मय सहसिद्ध जतुष्ट्यमिति। सहसिद्वत्वे भयानुपपत्तिरिति चेत्। न द्यादित्येन सह तम उदृति। नान्यानुपदिष्टाथ लात सहसिद्दवाक्यस्य। य्रदातात्पर्यवप्र गिपातादोनामहैतुत मिति चेत्। स्यान्मतम् । यदावाल्भते ज्ञान' तत्पर: संयतेन्द्रियः । तद्विद्वि प्रगिपतिनत्वेवमादोनां श्रुतिस्मर ति विहितानां ज्वानहेतूनामहेतुत्वम्। प्रजापतेरिव जन्म-

क्ेतः । यजमानान्तरसान्ते ज्ाने तह्वुंसित्वाहृष्ट रन्त्यत्वस्यान्तानध्व मितेना- नियमातृ। न च यजमामान्तरे प्रजापतौ चान्त्य ज्ञानं ज्वानलाद्द्वानध्व- सिसव्ं ज्ञानेष बन्धहेत्वत्तानध्व सित्वाटष्टत्तानहेतोरनेकान्त्यात्। न चान्यम- का सानत्वाद्ज्ञानध्व सीति युत्त। उपान्य ताटग् प्ञानवदन्त्य ऽषि तद्य , गातृ । उपान््य हेतोरनैकान्त्यादित्यभिप्रत्य दूषयति। नेव्यादिना । क्प्रकारणाभावात्तदन्तरेगा धीत्पस्तावतिप्रसङ्गात् संक्काराधीनतेपि विशेषाभावादन्त्यस च ज्ञानस चाज्ानध्वंसित्वासिबवरयुक्त प्रजापतेरेकत्वदर्शन- मित्युपसंहरति। तसदिति। प्रजापतेः सुप्परतिबद्धवम्लष्टाउष्टोत्कार्य कर सवत्वातृ पूव्व कल्पीय पदपदार्थवाक्य सरयवतः कृतिविपरिवत्तिभो वाक्या-

कानां प्रन्ादयतिशयदर्शनात्तेन च ज्ानेन जन्मान्रहेत्वविद्याकयेडम्यारव्व क मर तव्जस्व भयारत्वाद्यविद्यालेभतो भविध्यतीति परिहरति। नैष दोष दृति। सफ़ हीतमर्थ समर्थयते। यथ त्यादिना धर्मादिचतएयाहिपरीतमधमा

Page 139

[१३३ ]

न्तरक्वतधम्गहेतुत्व ज्ञानस्ेति चेत्। न। निमित्तसमु- च्वयविकल्पगुणवद गुणत्वभेदोपपत्तेः। लोके हि नैमित्तिकानां कार्य्याणं निमित्तभेदोऽनेकधा विकल्पात। तथा निमित्तसमु चयः ! तैषास् विकल्पितानां समुच्ितानाच् पुनर्गृणवद्गुर वत्वकती भेदो भवति। तद्यथा रूपज्ञान एव तावन्र मित्तिके कार्य्ये तमसि विनालोकेन चन्तूरूपसन्निकर्षो नताव्वरा्णं रूप- ज्ञाने निमित्तं भवति। मन एव वेवलं रूपच्ञाननिमिसं योगि-

दि चतुट्यं तत्र हेतो: सर्बस् पाधमो भ्रामाद्यतियवेन नाजादिति यावत्। उत्क्वष्टत्व प्रक्ष्टप्नानाटियाजिलम्। उम्तजन्फतमाह। तदु- इयुति। तख ज्वानादिवैधावद्य पौराविकीं छतिसदाहरति। तवा चेति । अप्रतिवमप्रतिबद्ध निरक् यमित्य तत् प्रत्यक सम्वध्यते। त- स्ंतन्ततष्य सहसित्वं सड् निरवत्त तेति सम्बन्धः। वहसितृत्वष्तेः

हते। सहसिद्ृत्व दति। सा्यड सहजे ज्ाने सहेतोभवमप खादिति सेतृ नेवयाह। नहीति। वान्येनाचाय व्यासुपटिष्टमेव प्रजापतेद्ट्मिभ्ठ- देति दत्यवमय परलात्मइस्ि्द्धिवाक्यस्स तजद्ञानात् मराक्ड तख भवम- विषङ्म्। उव्वाज्ञामठेशादतो न विशोध: सुतिस्टत्योरिति समा- बस्ते। नेयादिना। ज्वानोलस राचार्यद्यनपेत्तल वह्ादिविधाना- नर्यव्याद्नेकपुतिसतिविरोध: सादिति भङ्टते। अ्र्ञेति। चादिपदेन भमाटियिहः। चञदादिष तेवां हेतुत्विति वेवलवाइ। प्रज्ञापतेरि- जेति। चोदित विरोध निराकरोति। नेत्यादिना। निमित्तानां विकल्पः समुज्यो गुयवत्त्वमगुषवत्त्वमित्यमेन प्रकारेय कार्योत्पत्तौ वि- शेवसम्भवाव्र म्रहादिविध्यानर्थ क्यमित्यय: सक्कचवाक्य विट्टयोति। लोके होति। तद्ि सव्वे विकत्पादि यथा भात भक्य तर्थेकिन्नेव १२

Page 140

[१३४]

नामस्माकन्तु सन्निकर्षालोकाम्यां सह तथादित्वचन्द्राद्यालो- कमेदेः समुचिता निमित्तभेदा भवन्ति। तथाSडलोकविशेषण- वद्गुणवत्व न भेदा: स्युः। एवमेवात्म कत्वज्ञानेपि क्चिव्जन्ा- न्तर्तं क्मम निमित्तभवति। यथा प्रजापतेः कचित्तपोनि मित्त। तपसा ब्रह्म विजिन्नाससे ति गुतः । कचिदाचाय्यवान् पुरुषो वेद। श्डावाल्लभते ज्ञानं । तडिद्ि प्रगिपारतन। आचा- र्य्याई्व भातव्यो द्रष्टव्य: श्रोतव्यः इतिश्रुतिष्तिभ्यः । एकान्त- ज्ञानलाभनिमित्तत्वं यडापभृतीनां। अधर्ममादिनिमित्तबियो·

अमित्तिके रुपज्ानाख्य कार्ये दर्शयामीत्याह। तद्यर्थेति। तत्र वि कल्मुदाहरति। तमसोत्यादिना। सस््चयन्द्गयति। ग्रग्माकन्िति। विकल्पितानां समु्चितानाव्ज निमित्तानां गुगावद्गुखत्वप्रयुक्तकम्भ दद्डय- यति। तथेति। आलोकविशेषस्य गुणवन्त्वं बड्लत्वमगुगवच्त मन्द- मभव्त्वं चत्तुरादेगु सवत्त्व निमलत्वादि तिमिरोपहतत्वादि वागुष- वत्त्वमिति भेद:। ष्ृष्टान्नस्पतिषाद्य दार्णान्तिकमाह। एवमिति। तथा- न्यस्ापि प्रजापतितुत्यस वामदेवादेजन्नानरोयमाधनवशादीव्वरानुय- हादखिन् जन्मनि सतवाक्यादकाज्ञानसदेतीति शैषः। भगुस्तत्तुत्ो वाधिकारी कचिदित्यच्यते। ततोऽन्वयव्यतिरेकाख्यमालोचन खेतकेतु प्रभ्टतिष ज्ञाननिमित्तानां समुच्चयन्दशयति। कचिदित्यादिना। एकान्त नियतमावश्यक न्ानोदयलाभे निमित्तत्वमिति यावत्। अथ प्रणिपाता- दिव्यतिरेकेय न मजापतेरपि ज्ञान सम्भवति सामयाभावादत ब्र्ह। अधममादीति। मयिपातादेत्तामोद्यप्रातबन्धकनिवत्त कत्वात् मजापतेय

वाक्यादेवैक्याघीः सम्भवतीत्यथः । तर्हि श्रणादिव्यतिरेकेयापि प्रजा रतेज्ञान सादित्याशङ्माह। वेदान्नेति। न तैबिमा ज्ञान कक्ष-

Page 141

[१३५]

स वै नैव रमे तम्मादकाकी न रमते स द्विती- यमैच्कत्।

गहेतुत्वात्। वेदान्तय्वएमनननिदिध्यासनानाख् साच्ाज् ज्ेयविषयत्वात्। पापादिपृतिबन्धचये चात्ममनसीभूतार्थ- ज्ञाननिमित्तसवाभाव्यात्। तम्मादहेतुत्वं न ज्ञानस्य श्रहा- पुणिपातादौनामिति॥२ दूतय संसारविषय एव प्रजापतित्वं यतः स पजापतिवे नैव रेमे रतिं नान्वभवत् परत्याविष्टोगभूदित्वर्थSसमदादिवदेव यत दूदानोमपि। तस्मादेकाकित्वादिधर्ममवत्वादेकाकी न

चिर्दप खातृ प्रजापतेसु जव्मान्तरीय चनषक्च्ादिदानीमतुरूतवाक्या- त्तदुत्पततिरिति शेष: । तर्हि व्द्ादिकमपि प्रतिबन्धनिवर्त्तकत्वेन प्रज्ञा-

पादीति। व्यात्मममसोमिचःसंयुक्कयोः सम्बन्धि वत् पापं तत्कार्यक रामादि। तेन ज्ानोत्सो प्रतिबन्धस पूर्वोक्रेन न्यावेन चये सति

कम्माकन्नदशादेव तदत्वत्तेवाक्यतात्पर्य्यादि ज्ञान सर्ववेषामेव ज्ञानषा- धनमाचार्य्यादिष पुनर्विकल्पससुइयावित्यर्थः । अधिकारिभेदेन ज्वामवेत- घ विकल्पेपि तेषामसासु समचयात्त स्ुतिसृतिविरोधोस्तील्ुपसंहरतति। तखादिति॥२॥

माह। दतसेति। धरत्याविष्टत्व प्रजापतेरेकाकित्व हेतूकरोति। यत दूति। कार्ययस्था रतिः कारणस्थाSरतेलिकमित्नुमान सचयति। द्रदानीमपीति। व्यादिपदेन भवाविष्टत्वादियहः । बरतिम्पृतियोगििट

Page 142

सहैतावानास यथा स्त्री पुमाएसी सम्प रिथ्वक्ौ

रमते रतिं नानुभवति। रतिनमिट्टार्थसंयोगजा क्रोडा। तत्रर-

अरतेरपनोदाय द्वितीयमरव्यपघातसमर्घं स्वीवस्व च्कद् ग्द्धि- मकरोत्। तस्य चैव सवोविषयं स्टद्ातः स्त्रिया परिष्वत्स्य वात्मनो भावो बभूव ॥ तेन सत्येम् त्वात् ह एतावानतत्परिमाय आ्रस बभूव ह। किम्परिमाण इत्याह। यथा लोके स्त्रीपुमांसावरत्वपनी- दाय सम्परिष्वकौ यत्परिमागी स्यातां तदा तत्परिमाणो बभूवेत्वर्थः' स तथा तत्परिमाणमेवैममात्मानं हेधा विःप्र- कारमपातयत्पातितवानिममेवेत्यवधारणं मूलकारणादिराजी विशेषणार्धं। न चीरस्य सर्व्वोपमर्देन दधिभावापत्तिवद्िराङ्- भावोपमर्देनैतावानास। किन्त्हि आ्रत्मना व्यवस्थितस्यैव

इत्रिद्वारा निवक्ति। रतिनमिति। कथन्नर् यथोक्काऽरतिनिरसनमि- न्यायङ्का्र स द्वितीयमैचदित्य तद्याचटे। स तस्या दूतति। स हेतस बाकस पातनिकां करोति। तस्ेति। तेन भावेनेति यावत्। कथमभिमानमाल्रेया यथोक्तपरिमायत्वम्। तलाइ। सत्येति। निमातोऽवधारये। तस्तैत्र पुनरनुवादोऽन््यार्थ। परिमागमेव म्रत्न- ूर्व्व क विदशोति। किमित्यादिना। सम्पृति स्तीपुसयोकृतत्पत्तिमाह। स तर्थेति। ननु दधाभावो विराजो वा संसक्नस्तीपुम्मानख पिएडस वा नादः। सशव्देन विराड्महायोगात् तस कम्मलादु द्वितीये लात्मशब्दा- जुपपत्तिसतलाह। दममिति। तथा च सशब्देन कत तथा विराडपहण- विरुद्धमित्यथः। तदेव ए्फटयति। नेत्यादिना। कस तहि द्विधाकरयमि-

Page 143

[१३७]

स इममेवात्मानं इधा पातयत्ततः पतिक्च पत्नी चाभवतां तम्मादिदमर्द्बृगलमिव ख इति

माणं गरीरान्तर बभूव। स एव च विराट तथा भूत: म हेतावानासेति सामानाधिकरखात्ततस्तम्व्पातनात्पतिय पत्नो चाभवतामिति दम्पत्योनिर्वचन लौकिकयोरत एव तस्माद्यम्मादालन एवाडः प्ृथगभूती येयं स्त्री तम्मदिदं गरी- रमाम्मनोऽ्डं वगलमईश् तहृगलच्ज तद्दड्टगलं विदलमर्दवि-

आालन दूति। एवमाह व उक्तवान्किल यात्तवल्का: यत्तस्य वल्को वक्षा यन्तवल्क: तस्यापत्य याज्ञवल्को देवरातिरित्यथः । ब्रह्मणी

न्यापदाह। किन्तहोति। तञ्ञ दिधाकरवकम्मेंत शेवः। कथन्नाई तला. त्शब्द: समभवतीत्याशङ्माह। स एव चेति । तथा भूतः संसन्नजाबापु- परिमाषोSभूदिति यावत्। न को:वं मतुः शतरूपेत्नयोरेव टम्पन्योरिट निवचन। किन्त लोकप्रसिदयो: सव्व योरेव तयोरेतह टव्यं। सव्मलास सम्भवादित्याह। लौकिकयोरिति। उक्रे निरवचने सोकातुभवमनुकूजयति। तख्ादिति। प्रागिति सहधमोचारियोसम्वन्वात्पूव्य मिल्र्थ: । व्ाकाङ्का- द्वारा घष्ठीमादायानुभवमवलस्ा व्याचष्। कलेत्याटिना। दगवभव्दो विकारार्थः । का नुभवसिद्वे्थ प्रामाशिकसस्मतिमाह। दवमिति। देधापातने स- त्येको भाग: पुरुषोSपरस्तु स्वीत्यत्नव ह्ेतन्तरमाह। यम्मादिति। उद्दहमा-

Page 144

[१३८]

स्त्रिया पूर्य्यत एव ताछ समभवत्ततो मनुष्या त्रजायन्त सो चयमीक्ताच्चक कथं नु मात्मन एव जनयित्वा सम्भवति इन्त तिरोसानोति सा गौरभवद्दपभ

वाऽपत्य यस्मादयं पुरुषाई आ्रकाशः रवयबशून्यःपुनरुद्दहनात्त- स्सात्पूर्थ्यते सव्यइं'ग पुनः सम्पुटीकरगेनैव विटलाईः। तां स पृजापतिर्मन्वाख्यः प्रतरूपाख्यामालनी दुहितर पत्नीखेन कल्पितां समभवन्म घुनमुपगतवान् ततस्तस्सात्तदुपगमनान्मनु-

सा गतरूपा उह दय सेय दुहितगमने स्मार्त्त प्रतिषेध- मनुस्रन्तीचासक्रे। कथन्विदमकत्य यन्मा मामालन एव जमयित्वोत्पाद्य सभवत्युपगच्कति। यद्यप्ययं निष्ट गोऽय ह- न्ते दानीं तिरोसानि जात्यन्तरेण तिरसकृता भवानीत वमी-

आयागवस्थायामाकाश: पुरुषाईस्तार्ईन्न्यो यसादसम्पूर्यो वर्त्त ते तम्मादुद्दड़- नेन माप्तस्तार्पेन पुनरितरो भाग: पूर्ययते। यथा विदखार्कों,सम्पूण: संपुटीकरणंन पुनः सम्पसाः क्रियते तद्वढिति योजना। पूर्व मपि स्ा- भावितयोग्यतावधेन संसगीडभूदनादित्वाव् सारस्ेति सरचयितु पुनरि न्युक्® पुरुषाईस्ेतराईय्व च मिथःसम्बन्धान्नुप्वादिस्ह्टिरित्याह। ता- मित्यादिना। सात्तें प्रतिषेधमिति न समोल्ां समानप्रवरां भार्य। विन्देते- न्यादिकमिति यावतृ ॥ ३ ॥ काहत्य हीद यह हितगमन मात्तक्षापदमात्रुषातृपित्त्य्षा सप्नमादिति ऋतेरिति मताह। कथमिति। तयोर्जात्वन्तरगमन क-

Page 145

[१३९]

इतरसाए समेवाभवत्ततो गावोऽजायन्त वडवेतराभ- वद्श्ववृष दूतरो गईभीतरा गर्हभ इतरस्ताए समे- वाभवत्तत एकशफमजायताऽजेतरा भवइस्त इतरोड- विरितरा मेष इतरस्ताएसमेवा भवक्ततोडजावयोड- जायन्तैवमेव यदिदं किश्न मिथुनमापिपीलिकाभ्य- सतत्सव्वमसजत ॥ ४ ॥

चित्वाSसी गौरभवदुत्पाद् पाषिक्सभिययोद्यमानाया: पुनः पुनः सैव मतिः शतरूपायाः मनोद्चाभवत्ततय ऋषभ इतरखां समेवाभवदित्यादिपूर्व्व वत्। ततो गावोऽजायन्त। तथा वड वेतराभवदशष्टष दूतरस्तथा गदभीतरा गर्दभ इतरस्तच वह- वाश्व्टषादीना सङ्गमान्तत एकथर्फ एकसुरमखाश्वतरगर्दभाख्यं चयमजायत। तथा ज्जेतराभवद्दस्तम्काग इतरस्तथाविरि- तरामेष इूतरः सतां समेवाभवत्तां तामिति बीप्ता। तामजां तामविश्चेति समभवदेवत्यर्थः। तत अजाशावयच्याजावयोS- जायन्त। एवमेव यदिदं किश्च यलिख्वेदं निशुन खत्रौपुसल-

थमित्याशकाह। यद्यपीति। शतरूपाया गो भाव्मापत्तायाम्ृषर्भाि भावो मनोर्भवत तावता यथोक्दोषपरि्ारसयोर्बडवादिभावे त न का- रसमसतोत्यायद्याह। उत्पार्दोति। ततस्क्षा गोभावादनन्तरमिति या- बत्। गशं जन्मार्थें मिचःसम्भनन ततःशब्दार्थः। तत्व तेषासुतपत्तौ सत्याभिति यावत्। वाक्यहये वीझा विवस्ितेत्ाह। तारमिति। ता मेवाभिनयति। तामजामिति। तां बडवां तां गर्दभीं चेत्यपि इट्टव्यम्।

Page 146

[1४०]

सोऽवेदवं वाडवरप्टिरस्माइए हीदए सर्व्वम स- न्तोति ततः सृष्टिरभवत्सृष्टगए हास्यतस्याभ्भवति य एवं वेद ॥ ५ ॥ द्षणं द्न्हमापिपोलिकाभ्य पिपोलिकाभि: सहानेनेव न्यायेन तत्सर्व्व मसजत जगत्सष्टवान्॥ ४ ॥ स प्रजापतिः सव्वमिदं जगत् द्टा डवेत्कयमहं वा5व अहमेव सष्टिः सज्यत इति सृष्टं जगदुच्यते सटिरिति। य- नया सष्ट जगनद्भेदत्वादृहमवासि न मत्तो व्यतिरिय्यते। कुत एतदहं हि यस्मादिदं सर्व्व जगदसृत्ति सृष्टवानम्मि तस्मादित्वर्थः । वस्मात्स ट्टिशव्द नाला नमेवा भ्य धा त्र्ार ज र्पर्तिस्त तस्तस्मात् ष्टिरभवत्स टटिनामाभवत्स व्यां जगति ह अस्य प्र. जापतरेतस्यामेतस्तिन् जगति स प्रजापतिवत् स्रष्टा भवति सात्मनोऽनन्भूतस्य जगतः । को य एवं प्रजापतिवद्ययोक्कं ततो मिथःसम्भवनाद्ययोक्कादिति यावत्। विशेषणानामानन्यात् प्रत्येक- सुपदेशासम्भव मन्वानः सं्िय्योपसंहरति। एवमेवेति। तहिभजते। ददं मिथनमिति॥ ४ ॥ पशुकम्म प्रयोगो न्यायः । यद्यपि मन्वादिस््टिरेशोक्का तर्थापि सखवा सृष्टिरुक वेति सिद्धात्कययाह। स प्रजपतिरिति। त्वगति प्रग्न- पूर्व्व कं विषद्यति। कथमित्यादिना। कयं सृटिरस्ीचवधार्यते कर्ट क्रिय योरेकत्वायोगादित्या शङ्काह। सृज्यत द्रतोति। पदाषमुक्का वाक्यारथ- माह। यन्मयेति। जगच्छव्दादुपरि तच्कन्दमध्याहत्वाहमेव तदसीति तत्र हेतुमाह। मद्भेदत्वादिति। एवकारार्धमाह। नेति। मद्भेदत्वा- दित्य क्माच्िय समाधन्त। कुत दव्वादिना। न हि सृट्ट सयरर्थां- न्वर तस्ैव तेन मायावित्रदस्यानादित्यर्यः। ततः सृटटिरित्यादि व्याव।

Page 147

[१४१]

अथेत्यम्यमन्थत् मखाच्च योनेईस्ताभ्याञ्त्ञाग्गिम

खाम्मनो Sनन्यभूतं जगत्ाध्याताधिभूताधिदैवं जगदह्म- स्मोति वेद ॥ ५॥ एवं स प्रजापतिर्जगदिदं मिथुनात्मकं सष्टा ब्राभ्मषादि वर्णनियन्तोदेवताः सिसत्तुरादावथति गब्दद्दयमभिनयप्रदर्ग- नारथ। अनेन प्रकारेण मुखे हस्तो प्रतिप्याम्यमन्यदाभिमुखयेन मन्यनमकरोव्स मुखं हस्ता्यां मथित्वा मुखाच्च योनहस्ता- भ्याञ् योनिभ्यामग्नि ब्राह्मएजातरनुग्रहकर्त्तारमखजत सष्ट- वान्। यस्माददाहकस्याग्न र्यौनिरेतदुभय हस्ती मुखस । त. रमादुभयमप्येतदलोमकं लोमविवर्जितं। किं सव्व मेव न अ्रन्त- रत अभ्यन्तरतीऽस्ति हि योन्या सामान्यमुभयस्यास्य। किम- लोमका हि योनिरन्तरतः सोएं। तथा व्राह्मोऽपि मुखा-

यमादिति। किमयें खट्ट रेव विभूतिरुपिष्ट त्वायझुाइ। सव्यारमिति। जगति भवतोति सम्बन्धः । वाक्यार्धमाह। प्रजापतिर्वदिति ॥५। मनु सव्वो सटिरक्ा उत्तज प्रजापतेर्विभूतिसङ्टरोत्तनफड किम- वशिष्यते यद्यमत्तर वाक्यमित्ामडाह। एवरममिति। बादावभ्यम- न्वदिति सम्बन्वः । साभिनयप्रद्र्शनभेव वियद्वति। चनेनेति। सुख्ा- देरग्निम्पुतियोनित्व गमकमाह। यम्ममदिति। प्रत्यक्षविरोध गङ्ित्वा दूष्यति। किमित्यादिना। इसयोमुखेव योनिषद्द्प्रयोगे निभित्त- माह। असिति हीति। प्रजाप्रतेमखादियमर्निः सृदोषि कर्ष मा- हणमनुग्टहाति तल्राह। तर्थेति। उक्रव ऋुतिसतिस वाद दर्य- यति। तस्रादिति। व्ाग्नेयो वे वाङ्मय इत्यादा कुतिस्तद्तुसारियी न सतिद् टय्या। यग्निमसट्रजतेत्यतदुपजक्षणार्थ मित्वभिप्रेत्य सच्यन्र-

Page 148

[१४2 ]

सजत तस्पादेतदुभयमलोमकन्तरतो डलोमकाचि योनिरन्तरः ।

देव जन्ने प्रजापतेस्तस्मादेकयोनित्वाज्ज्येष्ठ नेवानुजोऽनुग्टद्य तेडग्निना ब्राह्मणः। तम्मद्व्राझ्मगोग्निदेवत्वी मुखवीय्यक्षेति शुतितिप्रसिद्ध। तथा बलाययाभ्यां बाहुम्यां बलभिदादिकं चत्रियजातिनियन्तारं नव्रियञ्च तस्मादेन्द्र न्तत्र' बाहूवीर्य्य- क्षेति ुती ऋती चावगतं। तथोरुत ईहा चेष्टा तदाय्वाद- स्वादिलक्षणं विशो नियन्तार विभश्। तस्मात्क्वथादिपरी वस्वादिदैवत्यय वैश्यः । तथा पूषं पृध्वोदेवतं शूद्रस्न पद्मा परिचरणक्षममसजतैति श्रुतिसतिप्रसिद्धः । अत् चत्रादिदे- वतासर्गमिहानुत्त वत्तमाएमप्युक्तवदुपसंहरति सट्टिसाकत्या- नुकोत्यें। यथेयं सुतिव्यवस्थिता तथा प्रजापतिरेव सव्वे देवा

माह। तथति। बलभिदिन्द्रः । व्दिशव्द्न वरुणादिर्ग्टहयते। च लरियज्जाृजतेत्यनुवसते। उक्रमर्थ' प्रमाएन दृढयति। तस्प्मादिति। ऐन्ट्रो राजन्य दन्यादा खुतिस्तदनुसारियी च सतिरवधया। विश्वञ्ना- सजतेति पूर्व्ववत्। दह्हामयादूरतो जातत्व वस्वादेज्यव्तवसु तच्छ्न्द्रा- थः। पङ्मां मूद्रो वराजायतेत्याद्या सुतिस्तथाविधा च रतिरनुस- न्तव्या। अग्तिसगस् वच्यमाऐन्ट्रसर्गोपलक्षणत्व सति सृप्टिसाकल्यादेष ए एव सव्चे देवा दवत्युपस हारसिद्विरिति फलितमाह। चत्र ति। उत्रे न वच्यमानोपलपथ सव्वशन्द: सचयतीति भावः। किञ्न हट्टिरत्र न विवचिता। किन्तु येन प्रकारेण सृष्टिश्रुतिः स्थिता तेन प्रकारेय देवतादि सव्वें प्रजापतिरेवेति विवत्ितमित्याह। यधेति। तत्र हेतु- माह। सष्टरिति। तथापि कथ देवतादि सवें प्रजापतिमाल्रमि-

Page 149

[१४३ ]

तद्यदिद्माचुरमुं यजामु यजेत्येकैकन्देवमेतस्ैव सा विसृष्टिरेष उह्येव सर्व्वें देवा:॥

दति निथितोज्यः। स्रष्टरनन्यत्वात्सष्टानां। प्रजापतिनैव सृष्टतवाहवानां। अधैवं प्रकरणयें व्यवस्थित तत्स्तुत्वभिप्राये याविद्वन्मतान्तरनिन्दोपन्यासे नान्यनिन्दा निन्दार्थेव। किन्तन्यस्ुतये तत्तत्र कर्म्मप्रकरणे केवलयाज्िका याग- काले यदिदं वच आह्ुरमुमगिनि यजामुमिन्द्र यजेत्वादि

माना आहुरित्यभिप्रायः। तन्र। तथा विद्याद्स्मादेतस्यैव प्रजापतेः सा विसृष्टिदेवभेदः सव्वः। एप उहि एव प्रजा- पतिरव प्राणः सव्वे देवाः । अन विप्रतिपद्यन्त। पर एव

सागद्याह। प्रजापतिनेति। तद्यदिदमित्यादिवाक्रस तात्पर्थ माह। काथति। स्षा प्रजापतिरेत रृष्टं सव् कार्ययमिति प्रकरणाच पूवों- क्रमकारेश व्यवस्थिते सत्यनन्तर तस्यव स्तुतिविवक्चया तद्यदिदमित्वाद्य विद्न्मतान्तरस निन्दार्थ वचनमित्ययः । मतान्तरे निन्दितेऽपि कथ प्रकरणार्व: स्तुतो भवतीत्यायद्माह। अन्यति। एकैक' देवमित्यस्ष तातृपर्थमाह। नामेति ॥ काठक का सापकमितितव्रामभेदाक्कतुष तत्तह् वतास्तुतिभेदाहट भकटादिवदर्थ क्रिया- मेदाज् प्रत्यक देवनां भिव्नत्वात्कम्मि खामेतद्चनमित्ययः । आ्दियन्दन रपादिभेदात्त्गदत्व सङ्रह्हाति। नन्वल कर्न्मि्यां निन्दा न पतिभाकि

Page 150

[1४४ ]

हिरसगर्भ इत्येके। संसारोत्यपर। पर एव तु मन्चवर्सात्। दून्द्रं मित्र वरुणमग्निमाहुरिति युतेः। एष ब्रद्मष इन्द्र एष प्रजापतिरेते सव्वें देवा दूति गुतेः। रतय एतमेके वदन्यग्नि' मनुमन्य प्रजापतिमिति। यो इसावतीन्द्रियोऽग्राह्यः सूक्ष्मोड- व्यत्त: सनातन: सव्व भूतमयोऽचिन्त्यः स एव खयमुद्दभाविति च

तन्न्रतोपन्यासस्यय प्रतोतेरिव्यायद्वाह। तचति। एकस्व मायसानेक- विधो देवताप्रभेट्: शाकल्यब्राह्मण वच्चत दति विर्वन्तित्वा विशिनहि। आख दति। चग्नपादयो देवा: सव्े प्रजापतिरेवेत्य क्रम्। सन्पृति सत्सवरुपनिर्दिधारविषया तत्र विप्रतिपत्ति' दर्भयति। अलति। हि- हूरायगर्भस् परत्वमाद्य द्वितीये कल्पे ससारित्व विधयमिति विभागः । तल्न पूष्व पच ग्ह्ाति। पर एव त्वति। नन्व कस्यानेकात्माकत्व मन्च- वसौदयगम्यते नत परमात्मत्व प्रजापतेरित्यापड्ञ म्ाहपताकसुद़- हरति। एष दृति। ब्रह्मपजापती सवविराजी। एष शब्दः परमा- नविषयः । सतेश पर एव हिरगयगर्भ इति सम्वन्नः । तत्रव वाक्या- न्तर पठति। योऽसाविति। कम्प न्दियाविषयत्वमतीन्ट्रियत्वम्। छपा- हत्व प्ानेन्द्रियाविषयत्वम्। तत्र तुमाह। सत्माव्यक इति। न च तस्ासत्त्व प्रमालादिमावाभावसान्ित्वेन सदा सन्वादित्याह। म- नातन दति। द्रतश् तस नासत्व सव्व वामाकत्वादिताह। सव्वति। व्न्त:करणाविषयत्वमाह। अचिन्त्य दति। योडसौ परमात्मा यथोक्त विशेषयः स एव सयं विराडात्मना भूतवानित्याह। स एवेति। मन्व श्ाह्ायसटतिषु मरस सव्व देवतात्सत्वडछरत च सलख तम्तीतेलस

Page 151

[१४५ ]

संसार्य्येव वा स्यात् सर्व्वान् पापन श्रषदिति गुतेः । न द्यसंसारिग: पाभदाहप्रसङ्गोस्ति। भयारतिसंयोगथवणास। त्रथ चन्मत्यः सत्तमृतानसजतेतिच। हिरएगर्भम्पश्यते जाय- मानमिति च मन्त्रवर्सात्। ऋतेय क्मविपाकप्रक्रियायां ब्रद्मा विश्वसजो धन्मो महानव्यक्तमेव च। उत्तर्मा सात्वि- कोमेतां गतिमाहमनीषिए दूति। अथेवंविरुद्दार्थानुपपत्तः प्रामाएव्याघात इति चेन। कल्पनान्तरोपपत्त रविरोधा- दुपाधिवि शेषसम्बन्धाद्दिशेषकल्पनान्तरमुपपद्ते। आ्रसौनो दूरं व्रजति भयानो याति सव्वतः । कस्त मदामदं देवं मदन्यो आातुमहत्य वमादिश्रतिभ्यः । उपाधिवभात् संसारित्वं

ददानों पूर्वपच्ान्तमाह्। संसायतेति। सव्पाप्दाइत्नवण- मात्रण्य कथ प्रजापतेः संसारितनल्राह। न होति। वरतस्वर्मो- पदेशादित्यत्र परस्थापि सर्खवपाओोटयाड्गीकाराच्ेद® संसारित्वविकमित्ा- सहयाह। भयेति। वसजतेति व अ्रवणादिति सम्बन्धः । न वेवन मत्य त्वशुतेरेव संसारित्व किन्तु जन्नशुतेश त्याह। हिररादगभमति । यथोक्तहेतुना संसाय्यव सादिति प्रतिक्षयान्वयः । कम्म फलदर्यनाधिकाह ब्रह्म त्यादयाया: रटतेय ततृफलभूतस् प्रजापतेः संसारिखमेवेत्याह। फते- सेति। विराड्वह्ोत््यते। विश्वसजो मन्वाद्यः धम्मस्तदभिमानिनी देवता यम: । महान् प्रळ्तेराद्यो विकार:। सत्न' व्व्यत्त प्रकर्तिरिि भद:। वसु तर्ह डिविधवाक्यवयात्परजापते: संसारित्वमसंसारत्वचत्या- पहाह। स्थेति। तदुद्विविधवाकयत्ववख्ानन्तर्थमथशन्दाथः। एवंशब्द: संसारित्वासंसारित्वप्रकारपरामर्थार्थः । विरोधरुतमप्रामाएं निराक- रोति। नेत्यादिना। खतोऽसंसारित्वं कल्पनया च संसारित्वरमिति कल्प- नान्तरसम्भवात्। द्विनिषश्ुतीनामविरोधात्ामाययसिज्ञिरित्यय: । कल्प-

१२

Page 152

[१४६]

परमार्थतः खतोऽसंसाय्येव। एवमेकत्व नानात्वज् हिरख गर्भस्य। तथा सव्व जीवानाम्। तत्वमसौति गुतरहिरख्गर्भ- स्तु पाधिषद्मतिभयापेचया प्रायगः पर एवेति शुतिषति- वादा: प्रहत्ताः। संसारित्वन्त कचिदेव दर्शयन्ति॥ जीवानां तूपाधिगताशद्विवाहुल्यात् संसारित्वमेव प्राय- शोऽभिलप्यते। व्याहृत्तक्वत्स्त्रोपाधिभ दापेत्चया तु सव्वः पर- ववनाभिधीयते ग्रुतिषतिवाद: । तार्किकैस्त परित्वक्रा

नया संसारित्वमित्यतद्विघट्यति। उपाधीति। औपाधिकी परस् विशेषकल्पनेत्यल प्रमासमाह। आ्मीन दति। स्वारस्येन कूटस्योऽप्याता मनसः शीघ्र दूरगमनदर्शनात्तदुपाधिको दूर वररजत। तथा खन्ने गया- नोर्जरि मनसो गतिम्त्रान्त्या सव्वत्र यातीव भाति यथा जागरेऽपीत्वर्थः । का्पितेन हर्षादविकारेय स्वाभाविकेन तद्भावेन च युक्कमात्मान न कयि- दपि निश्नसु शक्रोतीत्याह। कस्तमिति। आ्दिपदेन ध्यायतीवेत्वादि- खुतयो गह्यन्ते। उदाहृतसुतोनां तात्पय माह। उपाधीति। किनह् पारमाधिकन्तदाह। सत दूति। पूव्वेष सबन्ः। हिरगगर्भस वास्तवमवास्तवञ्ज रूप निरूपितमुपसंहरति। एवमिति। तस्याप्यम्दा- दिवव स्वतो ब्रह्मत्' किन्तु संसारित्वमेव स्वाभाविवामित्याभक्का डष्टान्नम्य साध्यविकलताभाह। तर्थति। सख्जीवानामेकत्व नानात्वज्जति पूववेख संबन्धस्तेवां खनो ब्रह्मत्व प्रमायमाह। तत्त्वरमिति। कसाह हिरगयगभें विशेषो येनासावसदादिभिरुपाखते तलाह। हिररायगर्भ्विति। ननु सुतिष्ट तिवादेष कचचित्तस स सारित्वमपि प्रदृश्यते। सत् । तत्त कल्पित- मित्यभिप्रत्याह। ससारित्वन्तिवति। अासदाद्घ तल्यमेतदि्वाशद्याह। जीवानां त्वति । कथन्तहिं तत्त्वमसि। चेत्रत्तञ्जापि मां विद्वोत्यादिश्ुति- स तिवादा: सङ्गचछन्ते। तलाह। व्याउन्तति। खमते तत्वनिचयकक्ा

Page 153

[२४७]

अथ यत्किश्वेद्मार्ट्र तद्र तसोऽसजत तदु सोम:

गमबल रस्तिनास्तिकर्त्ताकत्त त्यादिविरुद बड् तकयद्वि- राकुलोक्कतः शास्तार्थः । तेनार्थनिययो दुर्जभः । ये तु केवलभास्तानुसारिण: शान्तदर्पास्तषा प्रत्यक्विषय दव निशित: शास्तार्थो देवतादिविषयः। तन प्रजापतेरकस्य दवस्याब्रादिलक्षणो भेही विवचित इति। तताग्निरत्री उब्रारदः सीम ददानीमुच्यते।। अथ यत्किश्दं लोके शार्द द्रवाककं तद्रतस आलनी वौजादसजत रेतस आप दूति शुतिरबात्मकस सोमस्तस्माद्यदार्ट्र प्रजापतिना रेतसः सष्ट तदु सोमएव। एतावड एतावदेव नातोऽधिकमिदं सर्व्वम्। किन्तदन्नस्जव

परमते तद्भावमाह। ताकिकस्विति। नन्वकजीववार्देउपि सर्् व्यवस्था- तुपपत्तसत्वनिव्यदौर्लम्य सुत्यमिति बेचेत्याह। वेत्विति। सम्व- त बोधा त्ाग शेषव्यवस्थासम्भवा दूईश् तद्भावसेट्टत्वाटेकमेव ब्रह्मानाद्यविद्या- वशादेव व्यवह्तारास्दकिति पक्ष न काचन दोघकलेति भावः। मव्चदेव- तात्मकखय प्रजापते: खतोऽसंसारित्वकल्पनया वैघरीत्यभिति स्विते सत्यचेत्या- द्यत्तरपन्यस तात्य्य माह। तलेति। विवक्ित इत्यत्तरपन्वप्रशत्तिरिति शेषः। तस्थ विषय परियिनषि। तताग्निरिति । बव्ाद्ययोनिर्धा- र खार्था सप्रमो। सम्पति मतीकमादायाक्षराणि व्याकरोति। क्राथेति। फात्त : सर्गा - नन्तथमययन्दारथः। रेतसः सकाशादपां सर्गषि सोमशं्दे किमायात- मित्याशङ्गाह। ववातकसति। ब्रद्ाख्याङतेः सोमोत्पत्तित्रवणात्तत य तोपचब्चेपति भाव। सोमस् दरवात्मकत्वे फलितमा । तम्िति ।

Page 154

[१४८]

एतावद्दा ददयसर्व्वमन्नञ्वैवान्नाद्य् सोम एवान्र- मगिरन्नादः सषाव्रह्मणोडतिर्सृ्टिः।

च्। तवैवमवधियते सोमएवान्न। यदद्ते तदेव सोम इरत्यर्थों य एवा त्ता स एवाग्निरधंबलाहवधारणं। अयमग्नि- रपि क्वचिह यमान: सौमपक्तस्य व । सोमोऽपोज्यमानोडग्नि- रेवात्त लवात् । एवमग्नोषोमात्कं जगदालत्ेन पश्यत्र केनचिहोषेण लिप्यते। प्रजापति् भवति। सेषा ब्रह्मणः प्रजापतैर तिसष्टिरालनोऽप्यतिथया।।

वग्नोषोमवोरव्ाद्ययो: सष्टावषि जर्गति सध्न्तरमवमिष्टमस्तोत्या- पधाह्। एतावदिति। आ्ाप्यायकः सोमो द्रवात्मकत्वादम्नक्षाप्यायक मसिद्व तस्मादुपपन्न सोमस्यावत्वमित्याह। द्रवात्मकत्वादिति। ोम एवाच्मग्निरवाद दत्यवधारणस विवन्तितमर्थमाह। ततति। यथोक्ं वाक्य सप्नव्यर्थः । यथाशुतमत्रधारणमवधाय्य कुतो विधान्तरेख तह्ा- ख्यानमित्याश्माह। अथवलाहीति। प्वादस संपत्त तादग्नितवमनस व संहरणीयतवा सोमत्यमवधारवितु दुक्नमित्वर्थः । नन्वदस सोमलेम न नियमोऽग्नेरपि जलादिना संहाराज्ज्र चान्त रग्नित्वेन नियमः । सोम-

पीति। सोऽपि संहायाय्येत्सोम एव। स च संहरत्ता चदग्नरेवेत्यवधारण. सिद्धिरित्यर्थः । प्राजापतेः सर्व्वात्तत्वसुपक्रम्य जगतो द्वेधाविभक्कत्वाभि-

कस्य सव्व दोषराहित्यं फलमत विवच्ितमित्याह। एवमिति अनुयाह- T कदेवसृष्टि शिक्ष तदपासकस फलोत्यर्थमादौ टेवस्रि सौति। सैषेति।

Page 155

[1४2]

यच्छु यसो देवानसजताथ यन्मर्य: सन्नम्ृता- नसजत तस्मादतिसष्टिरतिसथ्ाए दास्य तस्यां भ- वत य एवं वेद ॥ ६॥

का मेत्याह । यच्क्रयसः प्रशस्यतरादालनः सका गायमादसृजत देवान् सेपा तत्ाइवसट्टिरतिसृष्टिः। कथं पुनरामनोऽतिनया सरिरित्यत आह । अ्रथ यद्यस्ा अर्त्य: सन्मरणधर्ममा सव्नमृतानमरणधर्म्मिणो देवान् कस- ज्ञानवव्िना सर्ब्बानामन पामन उषित्वासजत । तस्मा- दियमतिष्टिर कृष्टत्नानस्य फलमित्वर्थः । तकादेतामतिषष्टि प्रजापतेरात्भूतां यो वेद स एतस्यामतिसध्यां प्रजाप- तिरिव भवति प्रजापतिवदेव स्रष्टा भवति। ६। तह दं तर्हा व्याऊतमामौत्। सव्ब वैदिक साधनं न्ा- नकम्नलक्षणं कर्वाद्यनैककारकापेच्ष प्रजापतित्वफलावसानं साध्यमेतावदेव यदेतद्याऊतं जगत् सारोऽथ तस्वैव साध्यसा-

अ्रग्निमू औ् व्यादि क् तेर ग्न्यादयो ऽस्ावयवास्तत्क य तत्म टिस्ततोऽतिम-

वचनमतिकुद्धममिति परिहरति। वत वार्हति। देवहष्टेरतिहष्टिलाभाव- शङ्गानुवादार्षो,यशब्दः। ज्ानसेत्य पलक्षय कर्मा को 5पीति दष्टव्यं। वतिसृथामित्यादिव्याचष्टे। तम्तादिति। देवतादिसष्ट तदात्ा

पूव्वोत्तरपन्थयो: सम्न्ध वक्र प्रतीकमादाय छत्त कीर्त्तयति। तव्त्यादिना। तस्यादेयत्वार्थं वैदिकमित्य क। साधनमित्य क सक्तिषाधन पुरः रफरति तज्चिरखति। भ्ानेति। एकरुपस्य

Page 156

[१५०]

धनलक्षणस्य व्याऊ्कतस्य जगती व्याकरणालाग बीजावस्था या तां निर्दिदित्तत्वङ्ग रादिकार्य्यानुमितामिव वृत्तस्य कर्म्भवीजो डविद्याचेत्रोह्यसी संसारहत्त: समूल उद्दर्त्तव्य इति। तदु- दरणे हि पुरुषार्थ परिसमाप्तिः। तथाचोत। ऊर्ह मूलोऽवा- क्भाख इति काठके। गीतासु च ऊद्वमृलमधः गाखमिति। पुराण च ब्रह्मवृत्तः सनातन इति। तडैतदिति वीजावस्थ जगत्ागुत्पत्तः। तहि तस्तिन् काले परोक्षत्वात्सव्व नास्नो

विनो जगतः सुखग्रहणाघ मैतिह्यप्रयोगो हगव्दः। एवंह

भोक्षसानेकरप न साधन भवतीति भावः । मुक्तिसाधन नानवस्तुतन्त् तत्वज्ञानमिदन्तु कारकसाध्यमतोरडि न तजेतरित्याह। कर्लादोति। किञ्जद® प्रजापतित्वफनावसान' मतरस्यात्ाभवनीति सुतेः । न च तदेव केवल्य भयारत्यादिन्नवणाद्तोडपि नेद मुत्यय मित्ाह। प्रजा- मतित्वेति। किञ्च नित्यसतद्वासुक्तिरिदन्त साध्यफलमतोऽप न सुत्ति- हेतु रत्याह। साध्यमिति। किञ्ज मुक्तिव्याक्कताद्र्यान्तरमन्यदेव ताह्व- ढितादित्यादियुतेः । ददन्तु नामरूप व्य कतलतोऽपि न तव्कतुरिताह। एता वदेवेति। सम्मयव्याकतकिडकामवतारयन् प्रवेशवाक्यत्ातनख तद्वेदमित्यादेरवाक्यख तात्पय्यमाह। अरथेति। ज्ञानकमम फलो्यानन्तय्य- मथरन्दायः। वीजावस्था साभासप्रत्यगविद्या तसानिर्देष्ट मिष्टत्वमेव न

वस्थां लोको निदिशतीति सम्बन्धः। यजुच्ञाने पुमर्याद्टिस्तदेव वाच्य किमिति प्रत्यगविद्योच्यते तव्नाह। तदुङ्वरखकस्नेति। उद्घस्षव्य दूति तनतालनिरुपणमय वदिति शेष।। कथ पुरुषार्य मरवयमानख तद्द्वारोपि

Page 157

[१५१]

तदासौदित्युचयमाने सुख तां परोत्तामपि जगतीगवखथां प्रतिपद्यते युधिष्ठिरो ह किल राजासीदित्य क्ते यद्दिद व्याककतनामरूपात्क साध्यसाधनलक्षण यथावर्षितमभि- धोयते तदिद गब्दयोः परोक्षप्रत्यन्तावस्थजगद्ाचकयोः सा- मानाधिकर एयाटेकत्वमेव वगम्यते। तदेवैदमिदमेव च तदव्याक्ृतमासौदिति। अथेव' सति नासत उत्पत्तिन सतो विनाशः कार्य्यस्य त्यवषटत भवति।

कोपयुज्यते तलाह। तदुहूरये हीति। नतु संसारख मूलमेव नार्त खभाववादात्प्रधानादेव वा तन्मल नाज्ञात महोत्याशक्ञा न्ुतिषा तिव्या परिहरति। तथा चेति। ऊर्द्ध सुक ए्ट कारय कार्यामेकया परमव्याकत मूलमख वत्यूईभूलो हिरएयगर्नादयो मूलापेकया डवाकशाखा दत्यशक- पाखः। एवमूई मूलमघ:शाखमित्यादिगाता व्यपि नेतव्या:। ज्त हि संसारख मूल नेदममूलम्भविष्यतीति खुतेस्तज्ञाज्तात ब्रह्मवेति कुति- ख तिम्रसिद्धमिति भावः। सस्पति प्रतोकमादाय पदानि व्याचहे। तहे- त्यादिना। वप्रचन्षाभिधानेन तदिति सव्वनास्त्ना वोजावस्थ जगटभिधी- यते परोक्षत्वादिति सम्बन्वः । कथ जगतो वोजावस्थत्वमित्वाश्म् तर्हींत्य- सार्थमाह। प्रागिति। कथन्तख परोक्षत्व तल्राह। भूतेति। निपातार्थ- माह। सुखेति। ह्शन्दाथ साभनयति। किलेति। यथा वर्षितमित्यनर्थ- लेन संसारेऽसारत्वोक्तिः। पद्द्यसामानाधिकररालक्मर्थ साह। तदद- मिति। एकत्वमभिनयेनोदाहरति। तदेवेति। एकत्वाइगतिफल कथवति. अथेति। सामानाधिकर रायवशाटेकत्वे निश्िते सत्यनन्तर नासतो विद्यते भानो नाभावो विद्यते सत दति कतिरहुसतरता भवतीति भाव: ।

Page 158

[१५२]

तन्नामरूपाभ्यामेव व्याक्रियतासी नामायमिदए- रूप इति तदिद्मप्येतर्हि नामरपाभ्यामेव

तद्वभ्भ त जगदव्याकृत सन्नामरुपाभ्यामेव नाम्रा रुपे एव च व्याक्रियत। व्याक्रियतति कर्भकट प्रयोगात्तत्खयमेवा- त्मव व्याक्रियत। वि आ अक्रियत विस्पट्ट नामरूपविशेषाव- धारणमर्याद व्यक्तोभावमापद्यत। सामर्ध्यादाचिप्त नियन्त- कत्तृ साधनक्रियानिमित्त असी नामेति स्व्वनाम्नाविशेषा- भिधानन नाममावं व्यपदिपति। देवदत्तो यज्ञदत्त इति

ात्ञात ब्रह्म जगतो मूलभित्य का तद्िवर्त्तो जगदिति निरुपयति। तदेवम्भ तमिति। तवतीयामित्वम्भावाघ लेन व्याचटे। नाम्तेति। क्रिया- मद्मय गाभिप्रायन्नद्त्ुवादपूव्व कमाह। व्याक्रियतेति। तत पदच्छे दपूर्व कन्सह्ाच्यमध माह। व्याक्रिवतेत्यादना। खयनेवेति कुतो विशेष्यते कारणमन्तरेय कार्ययोत्यात्तरयुत्तेत्यायद्याह। सामथ्यादिति। निर्हेतुकार्य- विद्वयनुपपतत्याचिप्रो नियन्ता जनायता कत्ती चोत्पची साधनक्रियाकरण- व्यापारस्तन्निमिस्तन्तदपेन्ष व्यक्तीभावमापद्यत दति योजना। नामसामान्य देवदत्तादिना विशेषनास्ता संयोज्य सामान्यविशेषवानर्थो नाम व्याकरण- वाक्य विवच्ित दत्वाह। असावित्यादिना। असौशद्दः औौतो Sव्यय- लेन नेयो रुपसामान्य शक्तकण्पादिना विशेषेय संयोज्योच्यते रूपव्या- करयवाक्य नेवाह; तथेत्ादिना। अ्व्यासतमेव व्याऊ्ञतात्मना व्यक्त- मित्येतत्स प्रपवद्वद्ृष्टान्तेन सध्यति। तदिदरमिति। तडेव्त् भूल्तकारख- सक्ा तन्नामरूपाभ्यामित्वादिना तत्काय्य सुत्तकिदानीं प्रवेशवाक्यस्थस- शब्दामेच्ितलर्थ माह्। यदर्थ दति। कावडइवातनो वेदसारम्भो यस् परख प्रतिपत्यर्यो वित्तायते। कर्म्काएड हि खार्थादुशनाहित- चित्तसुद्विद्वारा तत्त्वज्ञानोपयोगोष्यते। ज्ञानकाएडन्तु साक्षादेव तलोप- युज्यते सब्बे वेदा यत्पदमायनन्ीति प सूयते। स परोशन प्रविधो

Page 159

[१५३]

व्याकियनेऽसी नामायमिदएरूप इति स एप इड प्रविष्टः ॥ वा नामास्यत्यसौ नामाय। तथेदमिति शक्ककषादोनाम विशेष: । दद शुक्कमिद कणा' वा रूपमस्येतोदंरूपः। तदिद- मव्याकृत वस्व तर्येतस्मित्नपि काले नामरूपाभ्यामेव व्या क्रियतेज्सी नामार्यामदरूप दूति। यदथ: सव्वंभास्तारभ्भो सवाभाविक्या कत्त क्रियाफलाध्यारोपणा कवता यः कारणं सर्व्वस्य जगती यदामकी नामरूपे सलिला- दिव स्वच्छान्मलमिव फेनमव्याक्कते व्याक्रियेत। यथ ताभ्यां देहादाविति योजना। सृव्यस्याम्न्नायख म्रह्मात्ानि समन्वयसक्का तल विरोधसमाधानार्थमाष्। यसिद्िति। चध्यासख रतुविधिख्ातीना- मन्यतमत्व® वारयति। सविद्ययेति। तखा मिष्यास्तानलेन सदित्ाद माद्यध्यासहेलुत्वासिडिरित्या मझाह। साभाबिका ति। विद्याप्रागभाव- त्वमविद्याया व्यावस ्यति। कलिति। नहि तदपादानत्वमभावत्वे सम्भवति नचोपादानान्तरमस्तीति भाव:। वन्वयस्तु सव्यत्न यक्क्व्दस पूववह्, षव्यः । व्ात्मनि कत् स्वाध्यासस्ाविद्यालतत्वोत्त्या समन्वये विरोध: समा-

क्रमेव कारण तङ्गेदनिराकरणार्य कथयति। यः कारणमिति। शुतिष्ट- तिवदेष परस् तत्कारणत्ं प्रसिद्धमिति भावः। नामरूपाक्कस हैतसा विद्या विद्यमानदेव्ृ्त्वाहिद्यापनोद्यत् सिध्यतीत्याह। यदाताकेति। व्या- कत्त रात्मम स्वभावतः जुद्धत टष्टान्तमाह्। सलिखादिति। व्याक्रिय मापयोर्नामरपयो: खतो डशुद्धत्वादुडट्टान्तमाह। मलिवेति। यथा फेनादि जलोत्य तन्माल्रमेत तथा पातव्र ह्मोत्य जगदु ब्रह्ममात्र तज् ज्ञानवाध्यक्षेति भावः। नित्य शुद्धत्वादिल क्षण मपि वस्तु न खतो Sज्ञान- निवर्त्तक केवलस तत्साधकत्वात्। वाक्र्योत्यबद्धितृ्त्त्याहठन्त तथति म-

Page 160

[१५४ ]

नामरूपा्यां विलचणः सतो नित्वशुद्बुद्दमुत्तस्त्रभावः स एपोडव्याकृते आलमभृत नामरूपे व्याकुव्व न् ब्रह्मादिस्तम्पर्यय- न्तपु देहेष्विह कर्सफलाथयेष्व यनायादिमत्सु प्रविष्टः॥ नन्वव्याकृत' सवयमेव व्याक्रियतेत्व क्त कथमिदानीमुच्य- त पर एव त्वाल्डव्याकवत व्याकुव्वं ब्रिह प्रविट्ट दति। नैष दोषः। परस्थतनोऽव्याऊृतजगदाललेन विवन्नितत्वादा- चिप्तनियन्त कत्त क्रियानिमित्त' हि जगदव्याक्ृत व्या-

न्वानो बूते। यशेति। व्याकाशोहव नाम नामरूपयोनिर्षह्िता ते यदन्तरातटुब्रह्मति सुतिमाश्रित्याह। ताभ्यामिति॥ नामरपाताक्- द्ै तास स्पर्शशित्वादेवनित्यशुद्धत्व' ग्रशुङ्व् तस बन्वाधीनत्वात्तलाविद्या प्रयो- जिकेयभिप्रेत्व तत्सम्बन्ध निषेधति। बङ्गेति॥ तम्म्ादेव दुःखाद्यनर्था- स स्र्यित्वमाह। सन्न ति॥ विद्यादयायां शुद्ादिसङ्गावेपि बन्वावस्थयां नैवमिति चेन्ने त्याह। स्वभाव द्रति। वयव्याऊृतवाक्योक्कमज्ञात परमा- त्मान पराम्टृशति। सदूति॥ तमेव कार्य्य स्थ प्रत्यञ्ज निर्दिपति ! एष दूति। आत्माक्षि खवतो नित्यशुद्धत्वादिरूपोऽपि स्ाविद्यावट्टम्भास्नाम- रुपे व्याकरोतीति तत्पजनसाविद्यामयत्व विवनित्वाह। अव्याऊ्ृत दति तयोरात्मना व्यालतत्व तदतिरेकेणाभावः फलतीति मत्वा विशिर्नाटि। आत्मेति॥ जनिमन्मालमिह शव्दाथें कययत। ब्रह्मादीति। तत्न व दुःखादिसंबन्धो नात्मनोति मन्वानो विशिनष्टि। कम्मति। ब्रह्मातमैक्े पद्ड्यसोमगनाधिकररयाघिगते हेतुमाह। प्रविष्ट दूति । परमात्मा स्रष सृष्ट प्रविष्ठे जगतीत्याटिष्टमात्तिपति । नन्विति । पूर्ववापरविरोधं समाधन्त। नेत्यादिना। व्याक्रियतेति कम्मकत्त प्रयोगा- ज्लगत्क त र वितन्तितत्वसक्वमित्याशङ्माह । आ्कक्षिप्रेति। सच्यते वत्सः स्वय मे वेतिवत्क मकत्तंरि लकारो व्याकरयसौकर्थापेक्षया सत्येत कर्त्तरि निव-

Page 161

[१५५]

क्रियतैत्यवोचाम। ददंगव्टसामानाधिकरखाच्च व्याकृत

वद्याकृत। तथाऽपरित्यक्तान्यतमविशेषवदेव तदव्याक्ृत। व्याक्कताव्याकतमात्रन्तु विशेषी दृष्टय लोके विवन्ातः शब्दप्रयोगो ग्राम आगती ग्रामः शून्य दूति कदाचि- द्रामशब्देन निवासमाचविवत्तायां ग्रामः शून्य दूति शब्टप्रयोगो भवति कदाचिनिवासिजनविवच्तायां ग्राम अगत इति कदाचिदुभयविवत्तायामपि ग्रामशव्दप्रयो- गो भवत ग्रामच्च न प्रविशेदिति यथा। तद्ददिहापि व्याक्कतञ्व त्यभेद विवत्तायामा आानाल- नोर्भवति व्यपदेशः । तधद जगदुत्पत्तिविनाभातक- मिति केवलजगद्ापदेशस्तथा महानज झात्माःस्थ लो नखुः स एष नैति नेत्यादि केवल आातव्यपदेशः ।

हतीति भाषः। चय्या कतशद्दस नियन्वादियुक्कज्ञगहाविते सेलन्तरमाइ् । दूद यन्देति। कथसक्कसामानाधिकरगय मात्रादव्याऊतख नगतो निय- न्वादियुक्ततवं तलाह्। बर्थात। नियन्त्रादीव्यादिशव्देन कत्त करणादिय-

काय्य त्वात्मम्म तिप्रबरवदित्यथ : । कर्साई प्रागनस्य सम्मतितने च जगति विशेषस्तलाह्। व्याऊतेति। कथम्पुनरव्यालतेन जगदाचिना परो ग्टह्यते। एकस्य रब्द्खानेकार्थ लायीगादत ब्राह। दष्टयति। उक्रमेव स्फटर्यात। कदाचिदिति। उभयविवक्षया यामशव्दप्रयोगस दार्टान्तिकमाह। तददि- ति। द्ूहेत्व्यालतवाक्योकिः। निवासमात्रविवचया यामथव्दमयोगसापि दार्शन्तिकमाह। तर्थत। निवासिजनमालवत्रचया तत्योगखापि दार्शान्तिक कथयति। तथा महानिति।

Page 162

[ १५६]

ननु परेण व्याकर्ता व्याऊत सर्च्व तो व्याप्त सज्वदा जग कथमिह प्रविष्टः परिकत्पाते। अप्रविष्टो हि देगः परि- चििन्नन प्रवेष्ट मक्ते। यथा पुरुषेग ग्रामादिर्नाकाशेन

थापि स्याननपर आत्मा खंनैव रूपेग प्रविवेग किन्तहि तत्स्थ एव धर्म्मान्तरेणोपजावते तेन प्रविष्ट दूत्व पचर्य्यते यथा पाषाणे सहजोऽन्तस्थः सर्पो नारिकेले वा तोय न तक द्ा तदेवानुप्राविग्रदितिशुतेः। यः स्त्रष्टा स भावान्तरम- नापत्र एव कार्य्य सृद्वा पद्यात्पाविगढिति हि यूयते। यथा

व्व्यालतवाक्ये परम्य प्रमतत्वात्तम् प्रवेभवाक्य सगव्देन परामट्टस ष्टे कार्य्ये प्रवेश उक्सञ्ज प्रकारतरेवात्तिपति। नन्विति। कथमिति सचितामनुपपत्तिमेव स्पच्यति। अपविष्ठो होति। डट्टान्नादष्टमा न प्रवेशवादी शङूते। पाषारणोति तदेत्र विदयोति। ग्रथापीत्यादिना। परम्य परिपूर्णस् कचित्यवेभ्याभावे उपीनि यावत्। तच्छद्दः सटटकारय्य- विषय: । धर्ममान्तर' जीवाख्य। दष्टान् व्याचट। यर्थति। पापाषा- हाह्यः सर्पादिसतल्र प्रविष्ठ दति पङ्टापोह्ाथं सहन विशेषयं। सर्पादे- रासाटिरूपेय स्यितभूतप व्ुकपरिष्यानत्वात्तत छहजत् पाषाबादौ यानि भूतानि स्थितानि तेषां परिगामः सर्पादिस्तक येव तत्व भूतानामनु- प्रवेशवदपरिच्क्िन्नस्यापि परस् लौवाकारेय वद्मादौ प्रवेशसिद्विरित्ययः । वाच्ेप्ा व्ते! नेति। तदेत्र सधयनि। यः सटति। नतु तत्तनि- र्मिते वेपमनि ततो उन्यन्यापि प्रवेशो दध्यते। तथा परेग सृष्टे जगत्वन्यस प्रवेधो भवष्ति नेलाह। यधेति। पाषायासप न्यायेन कार्य्यस्थस्थव परख जीवाख्य परियामे तल्ुद्दत्यादिशवसमनुपपन्न मिति व्यतिरेक दर्शयति। नलिति। वसु त्हि परख माजारा द्रिवत्म व्वांवस्थानत्या गेनावस्यानान्तरसंयोगाता प्रवेयो नेत्ाइ्

Page 163

[१५७]

भुक्ता गच्छतौति भुजिगमिक्रिययो: पूर्व्वापरकालयोरित- रेतरविच्क दोऽविभिष्य कर्त्ता तद्ददिहापि स्याव्रतु तत्ख- स्यैव भावान्तरोपजनन एतत्सभभवति। न च खानान्तरेय वियुन्यस्थानान्तरसंयोगलच्षण: प्रवेशी निरवयवस्यापरि च्छितनस्य दष्टः । सावयव एव प्रवेगश्नवणादिति चेव्र। दिव्यो द्यमूर्त्त: पुरुषो निष्कल निष्कि यमित्वादिस्ुतिभ्यः । रूर्व- व्यपदेश्यधरमभ्रविशेषप्रतिषेधश्रुतिभ्यय। प्रतिविम्बप्रवेभवदिति चेन्न। वस्वन्तरेश विप्रकर्षानुपपत्तः। द्रव्य गुषप्रवेभर्वादति चेत्। न। अनाश्रितत्वाव्नित्यपरतन्त्रस्यैवाश्ितस्य गुरस्य द्रव्ये प्रवेश उपचय्य ते। न सु ब्रह्मयः खातन्वाय्रवणात्तया प्रवेध उपपद्यती। फले वौजवदिति चेव्न। सावयवत्वव्ृद्तिचयी-

न चेति निरबयनो उपरिकित्यात्ा तखा स्थानान्तरेख वियोग प्राथ्य स्थानान्तरेय सह्ह संयोगलक्षषो य: प्रवेधः स सावयजे परिचिकिचे व मार्जा- रादो हष्टप्रवेशसडशो न भवतोति योजना। वियुन्धेति पाठे त एक टेब योजना। प्रवेधखुत्या निरवयवत्वासितिं यङ्कते। साशयव दति।प्रवेश- श्ुतेरन्यथोपपस बैध्यमायत्वाव्वेवमिति परिहरति। नेव्यादिना। थमू न्तत्व निरवयवत्व। पुरुषत्व' पूलत्व। प्रकारान्तरेय प्रवेयोपपत्ति भङते । प्रतिविन्बति। आदित्वादौ जलादिना सन्रिकर्षादिसम्भवातम निविम्बाख्यप्रवेशोपपत्तिः। आत्मानित परसिवसक्क5नवच्ित्न केन चि- दषि तट्भाशास वथोक्तमवेथयसिद्धिरित्याह। न वख्वन्नरेबेति। प्रकार- न्तरेय प्रवेश' चोद्यति। ड्रव्य दति । परस्ापि कार्य्ये प्रवेश दति गेष: । गुषापेत्या परस वलक्षयन्द्र्थयन्परिहरति। नेत्यादिना। सातन्त्ाश्रवणमेष सव्व्वर वत्याटिपनसाटिफळे वीजस प्रवेशवत्काय्य प. हख प्रवेश: सादिति पङ्मित्वा दूषयति। फल इत्यादिना। विनाशादी

१४

Page 164

[१५2]

त्पत्तिविनाशादिधर्मवत्वप्रसङ्गात्। न चैव' ध्म्मवख्व ब्रभ्मगो डजोडजर इत्यादिय्ुतिन्यायविरोधात्। अन्ध एव संसारी परिच्छित्न इह प्रिष्ट दति चेत्र। मेय देवतैत्ततेत्यारम्य ना मरूपे व्याकरवागीति तस्या एव प्रवेभव्याकरगकर्ट त्नुतेः। तथा तत् ट्टा तदेवानुप्राविभव्स एतयेव सौमान विदार्यये- तथा द्वीरा प्रापदत। सर्वागि रूपागि विचित्व धीरी नामानि कृत्वाभिवदन्यदास्ते त' कुमार उत वा कुमारी व्वं जोणों टश्डेन वख्चसि पुरयक्रे रुपमिति च मन्त्रवर्मान्त परादन्यस्य प्रवेग: । प्रविष्टानामितरेतरभैदात्व रानेकत्व- मिति चेत्। न। एको देवो बहुधा सत्निविष्टः एक:सन्यह्धा विचार त्वमेकोऽसि बहूननुप्रविष्ट एको देवः सर्वभूतेषु

न चेति। जन्मादीनां धर्ममर्या धम्मियो भिद्ताभिन्नत्वासम्भवादि-

पुनरुक्रिः। परस सव्व प्रकारप्रवेशासम्भवे मुतेरालम्वन वाच्यमित्वाणङ्ा पूर्व पत्चमुपसं हरति। वान्य एवेति। जगतो हि परः सहति वेढ़ान्त- मरयदा सप्टव च प्रवेष्ा परविश्य व्याकरवाशीति प्रवेशव्याकरणयोरेक- कश तवश्नुतेस्तसात्पर सादन्यख प्रवेधो न युक्रिमानिति सिद्धान्तयति। ने- न्यादिना । तत्नव तैत्तिरीयन्ुति संवाद्यति। तरथेति। ऐतरेयमुति: रधि यथोक्तमर्थमुपोद्दलयतोत्याइ। स एतमेवेति। शीनारायणाख्यम- न्त्रसयरि चबानुकूलयति। स्व्वाषीति। वाक्यान्तरमुदाहरति। त्व' कु- मार दति। अलव वाक्यशेषसानुगुरय दर्शयत पुर दति। उदाहृत- श्रुतीनान्तात्पर्य साह। न परादिति। परस प्रवेशे प्रविष्ठानासियो भेदात्तदभिवस तसापि नानात्वपसत्तिरिति शङ्गते। प्रविष्ठानामिति। न

Page 165

[i५2 ]

गूढ: सव्वव्यापी सव्वभृतान्तरा्म त्वादियुतिम्यः प्रवभ उपपद्यते नोपपद्यत इति तिष्ठतु तावल्विष्टानां संसा- रित्वात्तदनन्यत्वाच परस्य संसारित्वमिति चेत् न। भ- गनायाद्यत्ययश्ुतेः। मुखित्वदुःखित्वादिदर्गनान्नेति चेत्। न। न लिप्यते ोकदुःखेन बाद्य इति आुतेः। प्रत्यचादिषि- रोधादयुक्तमिति चेत्। न। उपाध्याश्यजनितविशेषविषय- तावपव्य वादेन दृष्टट्रषार पश्येविभ्ञातारमरे वेन विजानीयादविभ्वात विज्ञानं। किन्तहि बुद्ाद्य पायातप्रतिच्छायाविषयमेव सुखितो

परस्यानेकत्वमेकत्वशुतिविरोधादिति परिहरति। नेतादिना। विचार विचचारेति यावत्। परस्य प्रवेशे नानात्वग्रसक्क म्रत्याखाय दोषान्तर- शोदयति। प्रवेश इति तेवां संसारित्पि परस् किमावातकदाह। तद्नन्यत्वादिति। सुयवष्टमन दूधयति। मेति। कासुभवमतुहाय भङकते। सुखीति। नाएंसारित्वमिति शेषः । गूढाभिसन्िरुत्तरमाई। नेति। वागभो हि परसासंसारिखे मान' स्वयोच्यते। स चाध्यक्षविरद्ोऽसारचेंन मान न चबपरीत्म्। व्य षत्वेन मसवक्वादिति शङ्ूते । मवयवादीति। थङ्टिते पू्ष्व वाटिनि खाशव्यमाविष्ण तवति सिद्धान्नी सवाभिसन्विमाह। नोपाधीति। उपा- धिरन्त:करयं तदान्नयल्वन अनितो विशेषचिदाभासस्तदतदुःखादिविषय- त्वात्मत्यक्षा देराभासत्वात्त नात्न्यसंस्तारिलागमस् न विरोधोडप्तीत्यर्थ:। किञ्जु मत्य्षादीनामनात्मविषय त्वादात्माविधयत्वाज्कागसख भिव्नविषयतया नामयोर्मियो विरोधो उस्तीत्य भिप्र त्याकनोऽध्यक्षाविषयते गुतीरुदाइ- रति। न हष्टरिति। सुख्यहमित्यादि प्रतिभासस तर्ाि का गतिरित्या-

Page 166

[१६०]

ति विधयेण विषयिणः सामानाधिकरखोपचाराब्ा- न्यंदतोऽस्ति दृद्टित्यन्यातप्रतिषेधाच। देहावयवविशेष त्वाच्च सुखदुःखयोवि षयधम्मत्व आत्मनस्तु कामायेत्यात्मा- थत्वश्रुतेरयुत्तमिति चेन्न। यत्र वा अन्यदिव स्यादित्वविद्या- विषयावार्थ त्वाभ्य पगमात्तत न क पश्यन्नह नानास्ति किसन तत्र को मोहः कः गोक इत्यादि विद्याविषये तत्प्र- तिषेधाच नालध्म्परत्व। ताकिकसमयविरोधाद्युत्तमिति

पक्षा पूर्व्वोक्तमेव खरयति। किन्हींति। वद्दिरुपाधिस्तलात्माप्तत- छाया तत्प्रतिविम्बस्तद्विषयमेव सुखय हमित्यादि विज्ञानमिति योजना। व्यातनो दुःित्याभावे हेतन्तरमाह्। वयमिति। वयं देहोडहमिति डश्ेन ट्रष्टस्तादाताध्यासदर्शनाह श्यविशिष्टस्ेव प्रत्यक्षविषयत्वाद केवल-

नस्थेव म्रत्यगात्मत्वं दशयन्ती सुतिरात्मनः मंसारित वारयतीत्ाह। नान्यदिति। किञ्ज पाटयोर्द:ख शिरास् दुःखमिति देह्हावयवावच्छलेन नत्मतीतेस्तइम्म त्वनिचयाच्ाकनि संसारितव प्रामायिकमिताह।। दे- हेति। सुतिवशादात्मनः संसारित्व शङ्कते व्रात्मनस्विति । सुख' तावदात्माम्यमात्मनस्तु कामायेति सुखसाधनस्ात्माथ त्वमुतेरतस्तद्विना-

अत्वाह। नेति। तदाविद्यमसारानुवादित्यल्न गमकमाह। यतति। कनेन हि वाक्य नाविद्यावस्यायामेवात्मार्थत्व सुखादेरभ्यपगस्यते । वातो न तस्ात्म्रधम्म त्वमित्यर्यः । आ्त्मननि ससारित्वसा प्रतिपाद््त्वे कमाह। तत्क नेति आत्मनोऽससारित्वे शब्द: । तर्क्कशास्त्रपरामारायादात्मनः ससारित्वमिति शङ्ते। ताक्ि- केति। वुझ्ाटिचतर्दशगुयवानात्ेवि ता्किकसमयस्ेन विरोधात्तसा-

Page 167

चेत्र। युत्त्याप्याम्मनो दुःखित्वानुपपत्तः। न हि दु :- खेन प्रत्यक्षविषयेणाम्नी विशेषत्व प्रत्यचाविषयत्वा- दाकाशस्य शब्दगुणवत्त्ववदाम्मनो दुःखित्वमिति चेव्न। एकप्रत्ययविषयत्वानुपपत्तः । न हि सुखग्राहकेष प्रत्य- चविषयेण प्रत्ययेन नित्यानुमेयस्यात्मनो विषयोकरणसुप- पद्यते। तस्य च विषयोकरसे आलन एकत्वादिषय्यभाव-

प्रसङ्ग: ॥

सपारित्मयुक्त । तर्क्काविकको कि विद्ञान्तो भवतीस्यंः । सवतर्का विरोधी या कतिपयतर्कविरोधो वा सिद्ान्नः। नाघाः। तार्क्षिकादि- सिद्धान्तस्यापि मियो वैदिकतकैय विरोधाटसिद्धिम्रसक्गात्। द्ितोबे न

युत्ववापीति। किश्च दुःखादिरातधनोन भर्वत बैद्यत्वाडपादिवदिव्याह। न होति प्रत्यक्षाविषियत्वोक्ा प्रतोचस्तद्विषयद्ःखाविभेध्यत्मयुत्। म्रत्य- क्षाप्त्वक्योः शन्दाकाशयोितर दुःखात्नोरपि गुखयुखित्वस्म्भवा्दिति भङ्गते। व्याकाशसेति। यत धम्म धर्ष्मि भावसतकज्तानगस्तव' उ बथा शुक्को घट दति तह्मापक व्यापत्त मान' दुःखाकनो धर्म्मपर्मित्, व्यावत्तयति। शव्दाकाशयोरपि गुखगुधिभावो नाख्माक सम्मतः I पन्दरतन्ाल्वमाकाशमिति स्थितेरितत्राशवेवाह् । नैकेति। कथन्तट्नुप- पत्तिस्तलाह। न हीति। नित्यान्भेयसति जरत्तार्किकमतानुसारेय साह्यसमयातुसारेख वोक्र । व्याधनिक' ताक्ि कम्मत्याह। तस चेति। सुखादिवदातमनोऽमि प्रत्यक्षेय विषयोकारे सत्ेकसिन्देके तदकासमतेरा- वन्तरख तलायोगाटेकल भोक्त द्यानिष्टे: पुरुषान्तरस्यान्यम्यतप्रत्यकला-

Page 168

ब१६२ ]

एकस्यव विषयविषयित्व दीपवदिति चेन्न। युगपद्स- अवादाल न्य गानुपपंत्तय। एतेन विज्ञानस्य ग्राद्यग्राह- कत्व प्रत्यत्त। प्रत्यचानुमानविषययोय दुःखातनोगु गा- गुणित्व नानुमान। दुःखस्य नित्मेव प्रत्य नविषयत्वाद्रूपा- दिसामानाधिकरएयाज्ञ मनःसंयोगजत्व उप्यातनि दुःखस्य सावयवत्वविक्रियावत्वानित्वत्वप्रसङ्गात्। न

दोपस स्वव्यवह्ारहेतुत्वन विषयविरषायत्वयट्ेकस वात्मनो ट्रष्ट टद्यत्- सिद्ेद्रष्टभावो नास्तोति गडडते। एकस्यवेति। व्ात्मनो विषयनिषयित् कात्स्ता नांथाभ्यां वा। वधयप युगपत्क मेगा वा। नाद द्व्याह। न युगपदिति। क्रियायां गुणत कर्तृत्व तल्र प्राधान्य कर्म्मतमतो युगपदेकक्रियां प्रत्येकसय साकव्वोन गुथप्रधानतायोगान्न वमित्वर्थः । न द्वितीयः। एकभावेऽन्याभावादिति मत्या कल्पान्तरम्पत्याह। थ्ात- नोति। एतेन म्रदोपडष्टन्ोऽपि परतिनोतस्तखां शाभ्या तङ्ञावे प्रक्तामनुकूलत्वातृ। नहु विज्ञानवादिनो युगपदेकय वित्तानस्य साक- व्वन याद्यपाहकत्वसुपयान्ति तथा त्वदात्मनोऽपि सात्तलाह। एते- नेति। एकसोभयत्वनिरामेनेत्यथः। मा भूत्त्यक्षमागमिक पारिभा- षिक वाजन: संसारितव। व्यानुमानिक तु भविष्यति दुःखादि

चादित्याशक्षाह। प्रत्यक्षेति। मह्ि मिथोविरुद्योगु वागसित्वमनु- मेय® दुःखादेव साभासबद्धिस्थत्वात्पारिशेध्यासिद्धिरित्वयः । साभासान्त :- करणनिष्ठ दुःखादीत्यत्व प्रमायाभावात्कय सिद्धसाधनमित्याणड्म दः- ख्यइमित्यादिपिरत्यकस तत्र प्रमायत्वादुक्ानुमानस सिद्धसाध्यतया परि- शेषातिडिरित्याह। दुःखसेति। यत्र रूपादिमति देहे दाहक- दादि ष्ट तत्नरंव तत्क तदुःखाद्युपलम्भाव्नातमनस्तइ्वक्वमिति ह्हेत्व- नतरमाह। रुपादीति। यत्वात्मामनः संयोग दात्मनि बद्ादयो नव वैशेषिका गुखा भवन्तीति तहषर्यत। संयोगेति। दुःरुसातनि

Page 169

[१६३ ]

संयोगि द्रव्यं गुएः कविदुपयत्नपयन्वा हषः कचित्। न च निरवयव विक्रियमाण टृष्ट कचिदनित्व गुणायय वा नित्वं। न चाकाग आगमवादिभिर्नित्वतयावगम्यते। न चान्यो दृष्टान्तीऽस्ति विक्रियव्ाएमपि तत्प्रत्य यानिव्ृत्त नि त्य मे- वेति चेत्र। द्रव्यस्यावयवान्यथात्वव्य तिरेकेष बिक्रियानु-

मनःसंयोगजत्वे अभ्य पमतेऽपि मनोवदातानः संयोगित्वाव्ावयपप्वा- दिप्रमङ्गदातमत्वमेव न सादित्यर्थ:। तल् संयोगिलेन सक्रियत्व साध- यति। न होति। सम्पति सक्रिव्त्वन सावयवत्व प्रतिपाद्वति। न धति। यहा दुःखाधावनो विक्रिवेति कैिदिष्टतात्तस बक्रि- यत्वमविरुइमित्याणङ्माइ्ट। न चेति। वाता न परियामी निरव्या- च्वाव्तमोवदिति भावः। कि्लाल्मा न गुखी नित्य ल.व्हामान्यदि- त्याह। वनित्यति। नित्य® पश्याम इति गषः। वा भष्द्ो नञ- हुकर्षार्थः। व्याकाशे व्यमिचारमाश्जाह चेति। थ्ाका- शस्य नित्यत्व चेदात्ान आ्रकाणः सम्भत द्त्वादियुतिविरोष: खा- दिति रूचायतमागमवादिभिरित्ुत। परमाखादौ यभिचारमाय- झाइ। न चान्य दूति। न तावद्शवः सन्ति लाखुवेतरस्व मानाभार्वाहिवक्षाकाशडन्तभवन्ति कालस्तु सव् निभेषा जानिर दत्वा-

भावः । यष्तिमिन्विक्रियमाणे तद्वेद्मिति बुद्धिन रिहन्यते तद्पि नित्स- सिति न्यायेन परिणामवादी ङ्कते। वि क्रियमायमिति। तत्पत्यय- स्तदेवेदमिति प्रत्ययः । बिक्रियां वटता द्रव्यसावयवान्यथात्व वाच्यं। तदेव तखानित्यत्व वात्यन्ताभाबस प्रामायिकत्वं दुर्वचत्वादिति परिष्ट- रति। न द्रव्यस्ेति । चात्मनः सक्रियत्व सवयवत्व वाडस्तु तर्थाप नानित्यत्वमिति सादादी भङ्गते। सावयवत्वेऽपीति । यत्माकयव तदव यषसंयोगऊत यथा मठादि। तथा सति संयोगस विभागावसानलाढ्-

Page 170

[१६४]

पपत्तेः। सावयवत्व ऽपि नित्यत्वमिति चेन्न। सावयवस्या- वयवसंयोगपूर्वकत्व सति विभागोपपत्तः ॥ वजचादिष्व दर्शनान्नति चेव्नानुमेयत्वात्स योगपूर्वत्वस्व। तस्मान्नालनो दुःखाद्यनित्यगुणय्यत्वोपपत्तिः। परस्या दुःखित्वऽन्यस्य च दुःखिनो्भावे दुःखोपगमनाय गास्ता- रभानर्थ क्ा मिति चेन्नाविद्या्ध्यारीपितदुःखित्वभ्रमापोह्ा थ व्वात्। आतनि प्रकृतसख्यापूरगभ्रमापोह्वत्कल्पित- दुःखात्माभ्य पगमाच। जलसूर्य्यादिप्रतिविम्बवदातप्रवेशय प्रतिविम्बवद्याकृते काय्ये उपलम्यत्व। प्रागुत्पत्त अनु- पलव्ध आतमा पश्चात्काय्ये च सष्टे व्याकते बुद्धेरन्तरुप- लभ्यमान: सूर्य्यादिप्रतिविम्बवज्जलादी कार्यय मृद्टा प्र- विष्ट दूव लक्ष्यमाणी निर्दिश्यते। स एप दूह प्रविष्ः ।

वयवविभागे ट्रूव्यनाशोऽवश्यम्भावीति दूषयति। न सावयवस्ति। यत्ा- वयव' तदवयवसंयोगपूव्व कमिति न व्याप्तिः । साधयवेष्वव वज्तादिष्ववयबस योगपूव्वकत्व प्रभाणाभावादिति शङ्गते। वज्चादिष्विति। विसतमवयवस योगपूर्व्वक सावयव्त्वात्मटर्पदत्यनुसानेन परिहरति। नानुमेयत्वादिति। व्रत्मनो मनःस योगजन्यदुःखादिगु- सत्वे सावयवत्वसत्किय त्वानित्यत्वादिप्रसङ्गस्पतिपाद्य प्रकृतमुपस हरति । त- सादिति। व्रम्मन उनरधध्वसयिं शास्तारन्वान्यया नुपप्या संसारितेत्वर्था - पच्या शङ्कते। परसति। अविद्याविद्यमानमात्मस्यमनर्थम्म निराकर्तु तदारम्भ: सम्भवतीत्यन्यथोपपत्या समाधत्त। नाविद्येति। पदसवावि- द्याऊृतस सारित्वम्ान्तिध्व साधं शास्तरमित्येतहृ ट्टान्तेनस्यत। ब्रात्म नीति। यत्तु परसादु:खित्वमन्यस् दुःखिनो उसत्वन्तल्राह। कल्पितेति। न् तावत्मरसादन्यो दुःखी नान्यो उतोडस्ि ट्रष्टत्यादिश्विते; स पुनरनाद्

Page 171

[ १६५ ]

तत्म द्ा तदेवानुप्राविभव्स एतमेव सौमान विदाय्य तया द्वारा प्रापद्यत। सेय देवतैक्षत। हन्ताहमिमास्तिस्त्री देवता अ्नेन जीवेनालनानुप्रविश्येत्यवमादिभिः। न तु सर्व- गतस्य निरवयवस्य दिगदेभकालान्तरापक्र मणप्राप्तिलक्षणः प्रवेशः कदाचिदप्युपपद्यती। न च परावालनी उन्योडस्ति नान्यदतोऽस्ति द्रष्ट नान्यदतोऽस्ति श्रोढ इत्यादिुतेरि- त्यवोचाम। उपलव्धाय त्वाच्च सष्टिप्रवेभस्थित्यप्यय वाक्या- नामुपलव्धः। पुरुषाथ त्वणादालानमेवावेत्तममात्त क्षर्व मभ- वद्ब्रह्मविदाप्नोति पर । स यो ह वे तत्परम ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवत्याचार्य्यवान् पुरुषो वेद तस्य तावदेव चिरमित्या- दिशुतिभ्यः। तती मां तत्वती जात्वा विभते तदनन्तर।

निर्वाच्या ज्ञानसस्वन्वात्तव्जन्यवुक्यादिमिरक्याध्यासमापद्रः संसरति। तथाच कल्पिताकारद्वारा दुःखिनः परसाकनो उङ्गीकारास्वार्थापतरु- त्थानमित्यर्थः। परस प्रवेधे प्राप्ता दोषपरम्परा पराृत्य तत्वेशखरुप निरुपयति। जलेति। यथा जले सर्यादे: प्रतिविम्वलक्षषः प्रबेशो दृश्यते। तथात्मनोऽषि सृष्ट कार्यय काल्पनिक: प्रवेश द्रत्ययः । कनव- चिछिन्नाइयचिहस्तुनो वस्वन्तरेष सचिकर्षासम्भवात प्रतिविम्बाख्यप्रवेशः सम्भवतीत्याशक्का वख्वन्तरकल्पनया कल्पितसच्विकरषाद्यादाय प्रतिविम्वपक् साधयति। आत्मति तदेव प्रपज्चयति। शागुत्पस्तरित्यादिना। स्वाभि- प्रेत प्रवेश प्रतिपाद्य परेष्ट पराचष्ट। न त्विति। कुतच्चिदिशी देया- त्कालाष्जापक्मशोन दिगन्तरे देशान्तरे कालान्तरे व प्राप्रिलक्षय इति यावत् यन्त परसादन्यस प्रवेष्टत्वमिति तलाइ। न चेति। कथैद प्रवेशादि वस्तुतो विद्यमानमस्तु किमित्याविद्य कल्पाते तल्राइ। उपल- धीति। वत्मज्ञानार्धतन प्रवेशादीनां कल्पितत्वात्तद्वाक्यानां न खाधें

Page 172

द [१६६)

आनंखाय्रेभ्यो यथाक्तुरः नुरधानेऽवद्दितः

तह्मग्रा सर्वविद्यानां प्राप्यते ह्यमृत तत इत्वादिस्मृतिभ्य स। भेद्दर्णनापवादाच्च सथादिवाक्यानामात् कलवदर्गनार्थ पर- तवोपपत्तिः। तस्मात्काय्य स्थस्योपलभ्य त्वमेव प्रवेग द्रत्य- पचय्यंते। आनखाग्रभ्यो नखाग्मर्य्यादमालनय तन्यमुपलभ्यते। तत्र कर्थामव प्रविष्ट दत्याह। यथा लोके त्तुरधाने तुरो धोयते उस्पिन्निति त्तुरधान तम्मित्नापितोपस्करा- धाने तुरोउन्तःस्थो यधोपलभ्यते ज्वहितः प्रवेशितः स्वाद्यघा वा विश्वन्भरोडग्निविश्वस्य भरणाद्दिखस्र: कुलाये नौडे डग्नि: काष्ठादाववहितः स्यादित्यनुवत्तते तत्र हि स म- थ्यमान उपलभ्यते। यथा च त्तुरः तुरधानेकदेगे Sवस्थितो

मेत्र प्रपञ्जयति। उपलब्धरित्यादिना ! ततः शब्दो भक्तियोगपरामणो तदित्यात्मज्ञामसुच्यते। तस्ाग्यृत् साधयति। प्राप्यते होति। दधा- दिवाक्यानामैक्यज्ञानाधत्व: हेत्वनरमाह। भेदेति। कल्पित प्रवेश प्रतिपादितसुपसहरति। तस्मादिति। का पुनरस प्रवेशख मर्यादेत्याशङ्काह। आ्रनखाय्येम्य दति । सम्भ- वति मर्ययादान्रे किमिति प्रवेशस्ेयमेव सर्यादेत्याशक्काह। नखाय्रेति। दष्टान्द्यमाकङन्ापूष्वकसुत्यापयति। तत्रेति। प्रवेशाधारो देहादि: सप्नस्यथः। प्रथमोदाहरणप्रतीकोपादान। यर्था। तद्याचष्ट लोक दूति! तत्न प्रवेशितत्व चुरख कथ सिद्धमत बाह। अ्रन्तःस्य उपलः व्यत दूति। विश्वन्भरसाग्निविषयत्व व्युत्पादयति। विश्वयेति। तख तङ्गत्टत्व महाभूतत्वाज्जाठरत्वाद्वा द्रश्व्व्य काष्दावग्रवहितत्वे युक्कि-

Page 173

स्यादिश्वमभरो वा विश्वभ्भरकुलाय तन्न पश्यन्ति। कवत्स्रो हि स प्रासन्नेव प्राणे नाम भवति॥

यथा चाग्निःकाछादी सरवती व्याप्यावस्थित एवं सामान्यतो विशेषतय देह संव्याप्यावस्थित आत्मा। तत हिसप्रा-

व प्रविष्ट तमातमान प्रायनादिक्रियाविगिष्ट न पश्यन्ति नोपलभन्त। नन्वप्राप्तप्रतिषेधीडय तन्न पश्यन्तीति दर्शनस्याप्रकृतत्वा- न्रैष दोषः । सथादिवाक्यानामाल् कत्व प्रतिपत्चर्थ परत्वा- त्रक्ृतमेव तस्य दर्शन। रूप रूप प्रतिरूपी बभूव तदस्य

माह। तन्नेति। दष्टान्द्वये विवव्ितमंगममूद्य दार्ट्न्तिकमाह। बथे त्यादिना। वातनो जायतवप्रयोदेहै दयी उत्तिः खामे तु सामान्यय्त्ति- रेवेतप्वान्तर विभागभाह। तत्र हीति। चवस्याह्य सप्नम्यचः। न केरल विशवश्त्तिरेव तदोपलख्ा किन्तु सामान्यवत्तिकति चकारायः। वापस्थान्तरे सबेतापि तखवाथः। वाक्यान्तरमवतारयित' भूमिकामाइ। तखदिति। यस्सादुभयी द्त्तिरात्ानः घरीरे दम्ाते तक्रात्तनव जल- स््रय्य वद्विद्यया प्रविष्टोऽ्यमिति योज्ञना । व्याऊताज्जगतः सकाथाटा- त्मान' ष्टथकत्त तन्न पश्यन्तीति वाक्यं तद्याचष्ट। तमात्मानमति। विशिष्ट पश्यन्तोऽपि केषलमात्म्ान न पश्यन्नीति यावत्। चानतुवर्तवान- वेधसेष्त्त्वमायक्का व्याचष। नोपलमभ दति। उक्कनिषेधमाक्षिपति। नन्विति। प्रतिषेध्यस माप्रि दर्शयन्परि- हरति। नेतादिना। तव्नामदपाभ्यां स एष इत्त्ादिवाक्यानां ज्ञाना- ईल्व मानमाह। रपमिति। विशिषस दर्शनेि पूर्वसादर्भने हेतु

Page 174

[१६८]

वदन् वाक प्यच्न्तुः गणन योचं मन्चानो मनस्तान्यस्यैतानि कर्म्म नामान्येव।। रूप प्रति चक्तणायेति मन्त्रवर्गात्। तत्र प्रागनादिक्रिया- विशिष्टस्यादर्शने हेतुमाह। अ्ऊ्रत्स्त्रोऽममस्तो हि बस्मात्- प्राणनादिक्रियाविगिष्टः । कुतः पुनरऊवत्सत्रत्वमित्युच्यते। प्राणम्नव प्राणनक्रियामेव कुर्वनप्रागी नाम प्राएसमाख्य: प्राणाभिधानी भवति। प्रागनक्रियाकत्त तादि प्राणः प्रागि- तोत्युचते नान्यां क्रियां कुर्वन्। यथा लावकः पाचक इूति। तस्माक्कियान्तर विभिष्टस्यानुपसंहाराह््क्वत्स्त्रो हि सः । तथा वदनक्रिया कुर्वन्वक्नीति वाक्पक् सनतुयष्ट द्रष्टा चक्षुरिति शृखन्शृगोतीति श्रोषं प्रागन्नेव प्राणी वढ न्वागित्याभ्यां क्रियाशतयुद्धवः प्रदर्शिती भवति पश्यक्ष: शृखन् श्रीचमित्याभ्यां विज्ञानशत्त्य द्वः प्रदश्यते। नाम- करिरनन्वरवाक्यमित्ाह्। तलेति। प्रतिज्ञावाक्याये स्थिते सतीति यापतृ। तस्ान्तदर्शनेऽपि पूर्णसादर्शनमिति शेषः। विशिष्टस्वापि पूर्ख- तवमात्मत्वात्। कन्यथा म्रासनाटिकर्र्टत्वायोगादिति। शङ्कते। कुत दूति। प्रायनादिक्रियाकर्स्ता प्राणादिभि: संहतत्वात्पूर्णो न भवतीत्युत्तर- वाक्येरत्तरमाह। उच्यत दरति। वात्मनि प्रायभव्द्प्रष्टत्तिसुपपाद्यति। म्राखनक्रियाकत्त त्वादिति। तत्कस तादात्मा प्राय उच्चते प्रायितीति व्युत्पत्तरिति योजना। सदष्टान्तमेवकारार्थमाह। नान्यामिति। एव. कारार्थमनूद्य हेत्वछसुपस हरति। तस्रादिति। सापावस्थायां समस्तकरणोपस हारेपि प्रायस व्यापारदर्शनात्ा ध्रान्यावगमात्मसवितादिवाक्यमादौ व्याख्याय क्रियार्शाक्ततेन प्राय- साउश्याद्वाचो वद्द्वित्येतत्प व्वेकमत्तरवाक्यानि व्याचष्टे। तथेतादिना।

Page 175

रूपविषवत्वाद्विज्तानशत्ः । नहि नामरूपव्यतिरित्त विज्नय मस्ति। तयोद्ोपलभ्भकरणं चक्षः योचे क्रिया च नामरप- साध्या प्राणसमवायिनी। तस्या: प्राणाशयाया अ्रभि- व्यक्ती वाकरएं। तथा पािपादपायूपस्थाख्यानि सव्वेषामु- पलन्नणार्था वाक्। एतदैवहि सव्वं व्याऊतं लर्य वा दूदं नाम- रूप कग्ग्रैति हि वच्चति। मन्वानी मनी मनुत इति ज्ञान- रशत्तविकासानां साधारणं करवं मनः मनुतै्ननति पुरुषस्त कर्त्ता सन्न्वानी मन दूत्यचते। तान्येतानि प्राणादी- न्यस्यात्मनः कम्मैनामानि करममैजानि नामानि कर्मनामा-

मायस्ेवेति। प्रायामाद्यपाविद्वारेखाकनीति ग्ेष: । दृष्टिक्रुतिभ्याम-

चिति। चसुराधुमाधिद्वारात्मनीति पूव्व वत्। उक्रबडवीन्द्रिय व्यापरा- भ्यामनुक्क तद्दतापारमुप्लच्यातानः मदटत्वादिपरिचेदोन सिध्यति। स- म्बन्ध' विनोपलक्षणादित्या शड्मराइ्। नामरूपेत्यादिना। म्रकाषसपक्ञा- शकातिरिक्तन याभावात्तदुपलमे च चलुःथ्रोलयीरिव लवगादेरपि करय- त्वाटेका र्थत्व रपसम्बन्ादुप लक्षयासम्भवादात्मानः प्रष्ट त्वादिसिडिरित्यर्थः । तथाप्युक्तकमम न्द्ियव्यापारेणानुक्ततद्यापारोपलक्षषादात्नो न गन्तृत्वादि- परिक्केद: सङकछते। विना सम्बन्धमुपलक्तणासिहेरित्याशङ्गाह। क्रिया चेत्- दिना। सव्वा क्रिया नामरूपव्यक्नया प्रायाम्तरय च। तल प्राखाखयनाम- विष योज्ञारणक्रियाव्यक्जकत्व वाचो इस्तादीनान्तदाय्या दा ना दिव्य क्कक ता ।।

ताश: । शक्रिद्योङ्गयोत्या समस्तसंसारस प्रतीत्यध्यासोल विवच्चित इव्पा- ह। एतदेवेति। उद्ग तं शक्रद्यमेतच्छन्दार्थः । उतेऽथें वाक्य शेषमसुकूल- यति। वयममति। व्यात्मा मन्वानः सनान दत्यष्यते। मनुत इति व्युत्मत्तरिति वाक्यान्तर व्य चटट। मन्ान दूति। करये प्रसिङ्धस्थ मन :- १५ 7

Page 176

स योऽन एकेकमपास्ते न स वेदा कनस्ो ह्येपोडत

न्येवन तु वसतुमात्रविषयाणि। अती न कवत्स्त्रात्मवस्ववद्यीत कानि। एवं ह्यसावात्मा प्राणनादिक्रियया तत्तकिकि याजनि-

चत्तुरिति वा विगिष्टमनुपसंह्ृतेतरविभिष्टक्रियात्मकं म- नसाऽयमात्मत्य पास्त चिन्तयति न स वेद न स जानाति ब्रह्म। कस्मादक्ृत्स्त्रीSसमस्ती हि वस्मादेष आ्रत्मा अप्रख्ाा- प्रविभक्न एकैकेन विशेषगेन विशिष्ट दूतरधमान्तरानुपसंहाराज्जवति। यावदयमेवंवेद पश्यामि ऋृणोमि स्पृ शामौति वा खवभावप्रषृत्तिविगिष्ट वेद -

तावदब्जसा कवत्स्त्रमातानं न वेद। कथम्प नः पश्यन् वेद-

न्दसय कथमात्मनि इत्तिरित्राशङ्ञा व्यत्पत्तिभेदमाह। ज्ञानगक्ीत- दिना। आत्मादिशव्देव्यो विशेषमाह। तानीति। ऊतस्ात्मवस्ववद्योतका- नि न भवन्तीता् तदेव रफ टयति। एवं होति। प्राशादोनां कम् नामत सतीति यावत् । व्यवद्योतामानोपि न कत्स्त्रो हष्टः सार्दिति शेषः । वाकृतृस्तदर्शिनो उय्यात्मदर्यित्वमाशइ्ाह्ह। सय दति। ग्रात्मो- याषितरातमदर्शनासत्वमयुक्तमिति शङ्धित्वा परिहरति। कस्ादितयादिना। तम्ममादिशिष्टात्म दर्शो न ब्रह्मात्मतवदशीति शेषः। उपास्तिर्तानसुपास्त द्ति जानाति न खभावादुपासनमिताक्कत्वात्। तथा च जानव् जाना- सीति व्याहतिरिताशङ्काह। यावदिति। य एवं वेदेतेप्रतदेव विव्रि- वते। पश्यामीतपादिना। आकाङ्गापूर्व्वक विद्यासत्मवतारयति। कथमिति। तत् व्याख्यय पदमादसे। आतमेतीति। तद्याचटे। परायादीति। व्याख्य यम्मदमादस। आ्त्मेतीति। तद्याचट। माष-

Page 177

[:]

एक क्रेन भवत्यात्मत्वेवोपासीताच् ह्येते सर्व्व एक भर्वन्ति।

त्याह। आतेत्यव आत्मा इति। प्राणादीनि विशेषशनि यान्य क्ानि तानि यस्य स आप्रवंस्तान्यात त्यु चते। स तथा क्वत्स्त्रविशेषोपसंहारी सन्क्वत्स्त्री भवति। वसुमात्ररू- पेण हि प्राणाद्य पाधिविशेषक्रियाजनितानि विशेषणानि व्याप्नोति। तथाच व्त्यात ध्यायतोव लेलायतीवेति। तस्मा- दात् त्यवोपासौत। एवं कृत्स्रो हसी खेन वसुरूपेए ग्ह्यमायी भर्वत। कम्मात्क्वत्स्र इत्याशड्डयाह। अ्त्रा- स्िमिन्नात्मनि हि यस्मान्निरूपाधिके जलसूर्य्प्रतिविम्ब- भेदा दवादित्य प्रासाद्य पाधिक्वता विशेषा: प्राणाददिकमम- जनामाभिधैया यथोक्का द्यते एकमभिव्नरतां भवन्ति प्रतिपद्यन्त अरत आत्मत्येवीपासीतेति।

दीति।। त्ित् डछे पूर्ष्वोक्दोषराहिता दर्भवति। स तरथति।तहि शेवसाव्याप्निद्वारेशति वावत्। कथन्नत्तद्ियेषोपस द्वारी तेन तेनातमा तिष्न कत्स्तः सात्तलाह। वस्तुमालति। सतोऽस प्राय्यमादिसम्बन्जें सन्भपत शिमित्ापाधिसम्बन्वेनेव्ायडरा। तथा धेति। च्ाकनि सध्योपस हारवति हष्ट पूर्व्वोक्तदोषाभावात्त पशने वात्मदर्यीतापस हरति। तखादिति। यथोक्रातमोपासने पूर्व्वोक्तदोषाभावे मागुक्कमेव हेत बार- यति एवमिति। तस्थाथं स्फोरयति। खेनेति। वा्यनसातीतेनाकार्थ- कारयेन प्रतागभूतेनेति यायत्। व्ाकाड्कापूर्व्वकमु मरवाक्यमवतार्थ्य व्याक-। रोति। कसादित ादिना।। तम्ाधणोक्कमात्मानमेशोपासीतेति शेषः । क सेष द्योतको डितीयो हि शब्दः।

Page 178

[१७२]

आत त्वेवोपामीतेति नापृव्व विधिः । पत्ते प्राप्तत्वाद्य- त्ाचदपरोन्तादुब्रह्म । कतम आक्षेति योड्यं विज्ञानमय इूत्य वमाद्याक्प्रतिपादनपराभिः शुतिभिरात्मविषयं वि- ज्ञानमुत्पादितं। तत्रातमस्वरूपवित्ञानेनैव तद्विषयाना- आाभिमानबुद्धि: कारकादिक्रियाफलाव्यारोपणालिका वि- द्या निवनतिता। तस्यां निवत्तितयां कामादिदीषा नुपपत्त रनातचिन्तानुपपत्तिः। पारिगेधादाकचिन्त व । तस्मात्तदुपासनमम्मिनृपने न विधातव्यं। प्राप्तत्वात् । ति- छतु तावत् पात्िक्यालपासनप्राप्तिनित्या वेत्यपूर्व्व विधिः

विद्यासत विधिसयं बिना विवनितेर्थें व्याख्यायां पूव्व विधिरय- मिति पक्षस् ताह। आत्मेतिार्वेति। ववपन्ता माप्तार्थों हपूव्य विधियथा खर्गकामोSग्निहोत् जडयादिति। नाय तथा पचे प्राप्तलवादालोपा- सनस्य तस्य तमाप्रिय्ष पुरुषविभेषापेक्षया विचारावसाने स्पष्टीभवि्यती- न्यर्थः। ददानोमात्मज्तानसाविधेयत्वख्यापनारथं वस्तुखभावालोचनया निता परप्निमाह। यत्साक्षादिति। उत्पाद्यतामुक्तश्ुतिभिरात्मविज्ञान किन्ताव- सेवाह। तत्र ति। कारकादीतादिपद तद्वान्रभेद्विघय। नन्ववि-

विदुषोव्यवहारे कविद्विशेषः पञ्चादिभिय्याविधेषादिति न्यायादत बाह।

तद्योगादिति भाव:। विदुष: सुघप्नत्व व्यावत्तयति। पारिशेष्या- दिति। औौतच्ञानात्मव्व मपि स्व्वासां चित्तवत्तीनां जन्मनैवात्मचतन्य व्यञ्जकत्वात्माप्रमात्मज्ञान स्रते त ज्वाने नासानात्मति सरष। आत्मव्चानमेवेति नित्पम्राप्रिममिप्रेत्याह। तसादिति। अ्िन् पक्ष द्रति नितप्रपाप्तत्वपचोक्ति। अपूर्व्व विधिवादी शङ्कते। तिठन ताव- दिति। सव्वेपां स्वभावतो विषयप्रतण्ानीन्दिरियायि नात्ज्तानवार्ता

Page 179

[१३ ]

स्यात् ज्ञानोपासनयोरिकत्व सत्यप्राप्तत्वाव्र स वेदेति विज्ञानं प्रस्तुयातेत्वेवोपासीतेत्व भिधानाई दोपासनगब्दयोरे- कार्थतावगम्यते। अनैन द्येतत्व्वें बेदालानमेवावेदि- त्यादिश्ुतिभ्यय विज्ञानमुपासनं तस्य चाप्राप्तत्वाद्दिध्यर्हत्व ।

विधिरेवायं करम्मविधिसामान्याच। यथा यजेत जुड्डया- दित्यादय: क्म्मविधयी नतैरस्यालेवोपासीतान वा त्रप- रे दृष्टवय इत्याद्याओोपासनविधेरवि भेषोऽवगम्यते। मानसक्रि- यात्वाच विज्ञानस्य ।

मपि मध्यन्न तद्तान्ताप्राप्तलादातज्ञाने भव्तापूव्व विधिरिति भाव:। विशिष्टसाधिकारियः शाउ्दत्तान शव्दादेव सिद्मिति कषमश्ाम्िरि- तपाशद्ाह। स्रानेति। न सल्वत्न गावज्ञान विवक्तित किम्न- पासन नाम मानस कम्म तदेव ज्ानाषृत्तिहपत्वाजन्ञानमितेकल तयोवेकत्वं विष्सोति। नेवपादिना । वतेन होतदो वेदपजरसार्थान्तरविषयत्वव्र म वेदेताल्ापि किन् सादिताशहृाह। वनेनेति। उक्तसुतिभ्यो यहित्ञान मुत तद पासनमेवेति योजना स योऽत एककमुपास्त उसापक्रमादाकतेनवो- पासीतेतापमंहाराज्ज्र न स वेदेताल तावदेदशज्दखोपासनार्थ तमेषव्य- मन्यथोपक्रमोपस हार विरोधातृ । तथा सव्वत्र वेदन तज्ञ सव्ध वाप्राप्रमिति तक्तिन्मूर्व्व विधि: सादिति भावः।दृतन तसिित्नेषययो विधिरित्याह्। न चेति। कातः पत्र-

न भवतीताह। तममादिति। आत्मोपालिविधयेताम हेखन्रमाह। कम्म विधीति। कम्मात्साननिध्यो: ग्ज्दानुसारेखाविशेषमनिदधराति। ययेतशादिना। सम्पृतार्थ तोऽप्यविशेषसाह। मानसेति।

Page 180

[१७४ ]

यथा यस्य देवताये हविग्ट होतं स्यात्तां मनसा ध्याये- द्वषट्करिष्यन्नित्वयाद्या मानसी क्रिया विधौयते। तथाते- त्येवोपासीत मन्तव्यो निदिध्यासितव्य इत्वाया क्रियैव विधीयते ज्ञानात्मिका। तथाऽवोचाम वेदीपामनगव्दयो- रेकार्थत्वमिति। भावनांशत्योपपत्तय। तथा हि बजैते- त्यस्यां भावनायां किं केन कथमिति भाव्याद्याकाङ्कापन- यकारणमंशतयमवगम्यते। तधीपासीतेत्वस्यामपि भाव- नायां विधोयमानायां किमुपासीत केनोपासीतकथमुपा सोतेत्य स्यामाकाङ्ायामाल्मानमुपासीत मनसा त्यागब्रह्मचर्य्य- शमदमोपरमतितिच्ादीतिकत्तव्यतासंयुक्त इत्वादिभास्व- रोव समथ्य तऽशत्रयं॥ यथा च कृत्स्त्नस्य दर्पूर्ण- मासादिविध्य इशतवेनोपयोगः। एवमीपनिषदालोपासनप्र

नदेव दष्टान्तेन स्पध्ट्यति। यथेति। यदि क्रिया विधयते कथ ज्ञानास्मिकेति विशेव्यते तव्राह। तर्थेति। द्ृतय्वात्मोपासनविधिरस्तो- व्याह।भावनेति। वेदान्नव भावनापेक्षितांरत्रयोपपत्ति विषदयित दृष्टान्तमाह। यर्थेति। भावनाया विधोयमानत्वे सतीति शेषः । म्ेर- छधम्मकशव्द्व्यापार: खन्नानकारणकः स्तुत्यादित्तानेतिकत्त व्यताक: पुरुष- प्रयत्नभाव्यनिष्ठः शब्दभावनोच्यते। सवर्ग यागेन प्रयाजादिभिरुपक्वत्य साधयेदिति पुरुषप्रव्ृत्तिररधभावरनेति विभागः। द्ष्टान्स्यमर्थें दार्द्टान्तिके योलयति। तष्टेत्यादिना । त्यागो निषिद्धकाम्यवर्जन उपरमो नित्वनेमि चिकतपागः। तितिवादीव्ादिपद समाधानादिसङ्ग हारथमिता पत्रय- मिति सम्बन्धः । शास्त शान्तो दान्त दवतपादि। उक्तप्रकारमंशत्रय अान्यदपि सुलभमिति बक्ुमादिपद् । विधियुक्तानां वेदान्तानां काय्य पर-

Page 181

[१७५]

करणस्यालोपासनविध्य द्ेगत्वनैवोपयोगो नेति नेत्वस् लमेकमेवाद्वितीयमशनायाद्यतीत दूत्वे वमादिवाक्यानामुपा- स्यातमस्वरूपविशेषसमर्पमेनोपयोगः। फलव्न मोच्षोऽविद्या- निव्ृत्तिर्वा। अपरे वर्सयन्त्य पासनेनात्मविषय विगिष्ट विज्ञानान्तर भावयेत्तेनाता ज्ायतऽविद्यानिव्त्त कन्ष तदैव नातविषय वेदवाक्यजनित विज्ञानमित्व तस्मित्नर्थ वचनान्यपि विज्ञाय प्रज्नां कुर्व्वीत। द्रष्टव्यः योतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्य मो- उन्वे ष्टव्यः स जिन्नासितव्य इत्यादीनि। नार्थान्तराभावात्।

त्वेपि तज्ञोनानां तेषां वस्तुपरतेताशङ्गाह्ह। यथा चेति। विध्युह- श्यत्वन तच्छषत्वनेति यावत्। वास्थलादिवाक्यानामारोपितह्वतनियेधे- नाद्वय वस्तुसमरपयतां कथसुपास्तिविधिभेषत्वमित्याणङ्माह। नेताादिना। ब्रह्म वेद ब्रह्मव भर्वात। तरत शोकमात्मनिदिव्पादोनां फलार्मकत्वे- नोप सितिरि्द्विापयोगमभिप्रेत्याह। फलद्षेति। मोक्े म्रह्मप्रमिः। आतमोपासन विधेयमिति पक्षसक्का पत्रान्तरमाह। कपर हति।

विघयत्वाभावमिति शब्दन हेतुकरोति। ज्ञानाकर वेदान्तेष विधेय मितत्र मानमाह। एतसिद्धिति। पचतइये प्राप्न प्रथमपक्त प्रतााह। नार्थान्तराभावादिति। तत्र नजय मेव स्य व्याचष्टे। न चेति। शाब्द- ज्ञानवतो विषयाभावान्त विधि: सम्भवत्ाविद्यातत्कार्य्यनिष्टत्तौ खयं फला- वस्थत्वाच्चताथ: । हेतुनाग मत्तपूर्वक विद्ृणोति। कमादित्-

Page 182

[१७६]

व्यस्य मानसस्य वाह्यस्याभावात्। तत्र हि विधे: साफल्य। य-

म्यते। यथा दर्शपूर्णमासाम्यां खर्गकामी यजेतेत्व वमादी। न हि दर्गपूर्णमासविधिवाक्जनितविज्ञानमेव दर्गपूर्णमासानु- छानं। तचा धिकाराद्यपैक्षानुधावि। न तु नेति नेतातप्रति- पादकवाक्य जनितविज्ञानव्यतिरेकेय दर्गपूर्मासादिवत्प रु- षव्यापारः सभ्भवति। सर्व्वव्यापारोपगमहेतुत्वात्तह्ाकाजनित- विज्ञानस्य। नह्य दासीनविज्ञानं प्रव्ृत्तिजनकमव्रझ्मानात्मवि ज्ञाननिवर्त्त कत्वाच्चैकमेवाद्ितीयं तत्त्व मसीत्वे वमादिवा क्या- नां। न च तत्निव्ृत्ती प्रवृत्तिरुपपद्मते। विरोधात्। वाक्य- जनितविज्ञानमात्रान्नाव्रह्मानातविज्ञाननिवृत्तिरिति चेन्न।

याव्रत्। कर्त्तव्यान्तराभावे5पि वाक्जन्यवित्तानमेव विषय सादितत- शदाह। तत्र हीति। दष्टान्प वाक्योत्ज्ञानातिरेकेय पुरुप- प्रदत्त्तिरविद्िताश्झाह। न हीति। तत्तह वाक्यार्थ ज्ञानाधीन- मिति व्यर्थो बिधिस्तलाह। तक्षेति। अधिकारो विधिपुरुषसस्वन्ध- स्तत्क तज्ञानापेक्षमनुष्ठानमित्वय वानृ विधिरितार्थः। तारह् प्रकतेऽपि वाक्योत्य ज्ञानव्यातरेकेय नत्विति। कथ विमत प्रवर्त्तक वैदिकज्ञानत्वाहिधिवाक्योतज्ञानव- दितपाइक्का प्रवत्त कविषयत्वसुपाधिरिताह। न होति। मिथ्याज्ञाना- निर्वन्त कत्वसुपाध्यन्तरमाह। अब्रह्मति। वाक्योत्य न्ञानस तान्रय त्त- कत्व 5पि प्रवत्त कत्व किन्न सादिताशङ्माइ। न चेति। द्वितीयो- पाध: साधनव्याप्रि शङ्कते। वाक्यति। ब्रह्मात्म क्ाधीपरवाक्योत्- विज्ञानसान्ञानतत्कार्य्य ध्व सित्ध्रौव्यात् साधनव्यापतिरिाह। नेवा दिना।

Page 183

[109]

तत्वमसि नेति नेत्वालैवेदमैकमेवाद्दितीय ब्रछ्मैवेदम- मृतं नान्यद्तोऽस्ति द्रष्ट तदेव ब्रह्मत्व विद्ीत्यादिवाक्यानां तद्दादित्ात्। द्रट्वयविधेविषयसमर्पकाख तानीति चेवनार्था- न्तराभावादित्य क्ोत्तरत्वात्। आ्तवस्तुस्वरूपसमर्पकैरेव वाक्य स्तत्त्वमसौत्वादिभि: श्रवणकाल एव तहर्शनस्य कवतत्वा ह,ष्टव्यविधेर्नानुष्ठानान्तरं कर्त्तव्यमित्व कीत्तरमेतत्। आ्र्रराम्म- स्वरूपान्वास्यानमान्न णालविज्ञाने विधिमन्तरेण न दव- त्तंत इति चेवालवादिवाक्यश्वणेनातविज्ञानस्य जनित- त्वात्कि भीः कृतस्य करणं। तच्छव्णेऽपि न प्रवर्तत इति चेन्नानवस्थाप्रसङ्गात्। यथात्मवादिवाक्यार्थय्वणे विधिम- न्तरेए न प्रवत्तते तथा विधिवानवार्थय्वणपि विधिमन्त- रए न प्रवर्षियत इति विध्यन्तरापेक्षा। तथा तदर्थय्रवणे

तद्वादित्वाह्स्तुपरत्वादिति यावत्। उक्रानां वाक्यानां विद्यपेत्ि- ताथ कत्वन तच्कषत्य शङ्गितमनुभाषते। दूश्व्येति। सिद्ान्तोपक्रमेष समाहितमेतहित्याह। नेति। तदेव सष्यति। व्याताति। परो- कमुद्गावर्यत। ग्रत्मस्वरूपेति। कुत्र तहि विधिरात्मत्ताने वा वाक्यशवणे वा तदथ ज्ञानस तिसन्ताने वा चित्तषत्तिनिरोध वा। नाद दत्याह। नात्मवादीति। द्वितीय शहूते। तच्ककयेऽपीति। कानिष्ठावादिया क्यस्यासत्यादिलिक्षणसय निवि' बिना ऋ्वयवत्तत्वमादेरमि तरमाढते शवणमनिरुद्धमित्यभिसन्वाय दोषान्तरमाह। नेत्यादिना । तथ्वमादिश्रवणप्रयोजको विधिरात्मनोऽपि प्रयुङ्के त्रवशमिति चेन्न व । स खल्व ध्ययनविधिरन्यो वा। आधये तदपेक्षया शुतस तत्वमस्ादेः खाथ बोधित्व कम्म वाक्यवदिति साथ निष्ठत्वाविशेषः। द्वितीये तस्ा-

Page 184

[१७८]

डपोत्यनवस्था प्रसन्येत। वाक्यजनितामज्ञानफतिसन्ततः

यदैवाल प्रतिपादकवाका श्रवणदाक्षविषयं विज्ञानमुत्पद्- ते। तदैव तदुत्पद्यमानं तद्विपयं मिथ्याज्ञानं निवत्त- यदेवोत्वद्यते। आत्मविषयमिथ्याज्ञाननिव्वत्ती च तग्रभ वः रटतयो न भवन्ति स्वाभाविक्यो नातवस्तुभ दविषयाः । अनर्थत्वावगतैय। आतमवगती हि सत्यामन्यदस्वनर्थ- तवेनावगम्यते अनित्वदुःखाशद्यादिवह्दोपवत्वा दालवसुन- य् तह्िलक्षणत्वात्॥

भावान्न विधेयत्वं। शोकमोहभवायासादिदुःखदोषनिवत्त कत्वाच् तत्स्टत विपरीतज्ञानप्रभवो हि शोकमोहादिदीषः। तथा च गोति। यथत्सादिना। ततीयमाशङकते। वाक्यजनितेति। ततः सा विधेयेति शेष:। तस्या विधेयत्व दूषयति। नेति। वथ प्राप्ति विष्णोति। यदैवेति। कनात्मस्तिह्ेत्वज्ञाननिट्टक्तै तत्काय्य सत्यनुप- घत्ते: सभावबलप्राप्नवात्मक्षतिरितधक्र। ददानीमनात्ममटतेरनथ त्वय्या- न्वयव्यतिरेकसिडत्वाज्जात्मऋतिः ख्वभावमाप्र त्ाह्। अरानर्थ लेति। गना- तनो Sनर्थ तवमिश्या् तदीयसतप्रनुपपत्तावितरस्तिरर्यमाप्ताह । वात्मावगताविति। वत्मनस् परमेष्ठत्वावगमादर्यप्राप्ता तदीयसति रिताह। आात्मवस्तुनस्ति। कार्थ प्राप्ता विधेयत्वाभावसुनस हरत । तस्ादिति। चनात्मऋति-

वतू। दट्टफलत्वाच्चात्मसतिन विधेयेताह। शोकेति। मिथ्याज्ञान- भेव सा निवत्तयति न शोकादीवाशज्ञाह। विपरीतेति। ग्रात्-

Page 185

[12 ]

तत को मोहो विद्वान् विभेति कुतयनाभयं वे जनक प्राप्तोऽसि भिद्यते हृदयग्रन्थिरित्यादिशुतयः । निरोध- स्तद्यर्थान्तरमिति पैदयापि स्याश्चित्तव्टत्तिरनिरोधस्य वेद- वाक्यजनिताल विज्ञानादर्थान्तरतात्। तन्वान्तर षु च कत्त व्यतयावगतत्वाद्विधेयत्वमितिचेन्न। मोक्षसाधनतेना- नवगमात्। न हि वेदान्तषु ब्रह्मामविज्ञानादन्यत्परम-

मभवत्। ब्रह्मविदाप्नीति परं। स यो ह वै तत्परमं ब्रभ्म वेद ब्रह्मैव भवति। आचार्य्यवान्पुरुषो वेद तस्य तावदेव चिरमभयं हि वे ब्रह्म भवति य एवं वेदेत्येवमादिशुति- तभ्यः । अरनन्यसाधनत्वाच निरोधस्य। न ह्याकविज्ञान-

रूटतेः शोकादिनिवस कत्व मानमाह। तथा चेति। चनुर्थ सुत्ाष- यति। निरोधस्तहींति। यदि वाक्योत्क्ानादेरविघेयत्व तहिं चित्त- तह्व तिनिरोधी सुक्रिसाधनतेन विधीयतां तसोक्तन्तानादेरर्थान्तरत्वा- दित्यथः। चोद्यमेव विणोति। वथापीति। छर्थान्तरत्वात्तस विदे- यतेति शेष:। तस् सुक्तिहेतुतन विधेयत्े योगशास्तं संवाद्यति। तन्त्रान्तरेख्विति। व्रथ योगानुशासनमिति। निःश्रेयसहेतुः समाधि: सतितस्तसच लनुणमक् योगशितर्टसिनिरोध दति। तव्विरोघा- वस्थायाञ्चात्मनः खरूपप्रतिष्ठत्व केतल्यमाख्यात। तदा द्ृष्ट: खरपे- वस्थाननित्येव योगशाम्तर मुक्तिहेतुलवेनेष्टो निरोषविधिरित्यर्थः । योग- शास्तादपि बलवती शुतिमासित्योत्तरमाह्। नेत्यादिना। चित्ततहृत्ति- निरोघस मुक्तिहेतत्व डपि न विधेयत्व विधि विना तत्सिकेरित्वाह। अनन्यति। न ताबदथा कर्थाज्जव्विरोधो विधेयः सर्व्वस्थापि तत्सम्भवा द्विधिवैयर्थ्यात्रापि सर्वात्मना तव्विरोधो विधेयो जानादेव तत्सिकवर्विष्य

Page 186

[१८०]

तत्स्म्र तिसन्तानव्यतिरेकेय चित्तहत्तिनिरोधस्य साधन- मसत्यम्य पगम्ये दमुत्त । न तु ब्रह्मविज्ञानव्यतिरेकेणान्यन्मो च्तसाधनमवगम्यते। आकाहभावाच भावनाभाव: यदुतत यज तेत्व वमादी किङ्वेन कथमिति भावनाकाड्कायां फलसाधनति कत्तव्यताभिराकाङ्कापनयन यथा तर्द्ाद- नहाप्यालविज्ञानविधावप्य पपद्यत इति। तद्सत् ।। एकमेवाद्वितीयं। तत्वमसि। नेति नेत्यणन्तरमवाह्य- मयमाता ब्रह्मत्यादिवाक्यार्थविज्ञानसमकालमेव सर्व्वा- काङाविनिवृत्तः । न च वाक्यारथविज्ञाने विधिप्रयुत्ति: प्रव- स्तते। विध्यन्तरप्रयुक्ती चानवस्थादोषमवोचाम । न चैक- मेवाद्ितोयं ब्रह्म त्यादिवाक्येषु विधिरवगम्यते। आ्रतमस्वरू पान्वाख्यानेनेवावसितल्ात्।

नर्धक्यादित्वर्थः । नान्यः पन्था विद्यते ज्ञानादेव तु केवल्यमित्वादियास्व- मनुसरन्नुपेत्य बाद त्यजति। अ्भ्यपगस्येति। निरोघस मुक्रिहेतुत्व- मिट्मापरामृष्ट। योगशास्तमपि सुतिसृतिविरोधे न प्रमागम्। ए- तेन योग: प्रत्युक्त दूति न्यायादिति भावः। वेदान्तेष विधेयाभावोत््या विधिरनिरस्तः सम्परयंशत्रयवती भावना तेवस्तीत्युक्त दूषयति। व्राकाङ्धति। तदेव स्फुट यितसकमनुवदति। यदुक्कमिति। ग्रागमावष्टमोन निराचषे। तदसदिति। विधिमन्तरेख वाक्याधत्ताने प्रवृत्ययोगादवैधमेव ज्ञान सर्व्वांकाङ्ानिवर्तक- मित्याशङ्माह। न चेति। यथा कम्मकारड़े साध्यायविधेरर्थावबोधपय- न्तव्वन ज्योतिष्टोमादिविध्यर्थच्ाने विध्यन्तर नामेक्षते तथाज्ञानकारडेडपि सादित्वर्थः। तत्नापि वेद: त्स्त्रोधिगन्तव्य दति विध्यन्तरप्रयुक्कमेव वाक्याथज्ञानमित्यारङ्ाह। विध्यन्नरेति। शुतहान्यश्ुतकत्नाप्रसङ्गाच्व

Page 187

[१८:]

दप्रामाखमिति चेदयापि स्याद्यथा सोरोदोयदरोदी त्तद्र द्रस्य रुद्रत्वमित्यवमादौ वस्तुसरूपान्वाख्यानमाचरत्वा दप्रामाखं। एवमालार्थवाक्यानामपौति चेन्न / विगेषात्। न वाक्य स्य वस्वन्वाख्यानंक्रियान्वास्यानं वा प्रामाश्याप्रामाखे कारणं। किन्तहि निचचितफलवद्दिज्ञानोत्यादकत्वम्। तद्य- भास्ति तत्परमागं वाका यत्र नास्ति तदप्रमाणं । किश्व भी: फलवन्नि- थितं च विज्ञानमुत्पद्यते न वीत्पद्यते चेत्थमप्रामाख्- मिति किंवा न पश्यस्यविद्याथोकमोहमयादिसंसारवौज- दोषनिवृत्ति विज्ञानफलं न ऋृशीषि वा किं तब मोह: कः शोक एकत्वमनुपश्यतो मन्त्रविदेवामिम नालविकागहँ भगवः शोचामि तं मा भगवाक्कोकस्य पारन्तारयतु

न विधिशेधत्व वेदान्तानामित्वाह। न सेति। वेदान्ता: खायें न माम सिद्धार्थवाक्यत्वातो Sरोदीन्ादिषदिता्नुमानात्तेषां बिधिभेवत्व' म्रामाख्या- य मेष्टव्यमिति शङ्गते। वस्तुसरपेति। तद्ेवानुमान प्रपन्चयति। का- थापीति। विधेरश्ुतत्वऽपीति यावत्। फलवत्िसितज्तानाजनकत्वमु- पाधिरिति मन्वानः समाधत्ते। न विधेषादिति। नजर्थ सष्ट्यति। न वाक्यस्ेति। विशिष्ट व्याचष्टे। किन्तहीति। तस म्रामाराप्रयो- जकत्वमन्वयव्यतिरेकाभ्यां दशयति। तद्यनति। सामान्यन्याय मलते योजयन्ष्टच्छति। किञ्चति। किन्तेषु ताडमज्तानसुत्पद्यते न वेति म्र. आयः । द्वितीये इत्तुभवविरोधः सादिति मन्वा पक्षान्तरमनद्य प्रत्याह। उत्पद्यते चेदिति। प्रामाएये हेतुसद्भावाच्याप्रामाखमिताथः। निच्चित- ज्ञानजनकत्व उपि फळवत्वविशेषणामसिद्धमित्याशद्माह। किक्जति । विद्व- दत्तुभवफलशुतिसिद्ध विशेषयमिति भावः। उष्टान्त विषटयित मन्नान्तर

१ ६

Page 188

[ १८२ ]

दूत्य वमादयुपनिषड्ाका मतान्येव' विद्यन्त । कि सोरोदौदि त्यादिपु निसित फलवच्च विज्ञान। न चेद्विद्तेSसव- प्रामाख। तदप्रामाखे फलवन्नियितवित्ञानीत्पादकस्य किमित्यप्रामाख स्यात्। तदप्रामाख वा दर्पूर्णमासा- दिवाकाषु की विस्त्रमः ॥ ननु दर्पूर्णमासादिवाकाना पुरुषप्रव्ृत्तिवित्ञानो त्पादकत्वात् प्रामाख। आत्मविद्ञानवाकापु तन्नास्तीति सत्य- मेव। नैष दोष:। प्रामाखकारणपपत्तः । प्रामाखकार- सञ्च यथोक्तमेव नाव्यदलङ्गारय्चाय यत्सर्वप्रवृत्तिवीज-

प्रामाएकारएं । यत्तक' विन्ञाय प्रता कुर्वीतेत्वादि- वचनानां वाकयार्थ विज्ञानव्यतिरेत्रीणोपासनार्थ त्वमिति।

प्रसतौति। एवमिति। वेदान्तरेस्विवेति यावत्। किंवा नेति शेषः । आदये साध्यवैकल्प मत्ा द्वितीय दूषयत। न चेदिति। तर्ह् तहश्- न्तेन तत्त्वमस्ादेरपि सादप्रामारमित्ारद्याह। तदप्रामारय दति। विमत साथमान यथोक्कत्तानजनकताहर्शाि्वाक्यवति भावः। विपने दोषमाह। तदप्रामारावे वेवि। प्रवर्त्तकन्ञानजनकत्वसुपाधिरिति शङ्ते। नन्विति। साधनव्याप्रि धनीते। आत्मति। प्रवत्तकधोजनकत्वधर्म्मिि नास्तीत्यङ्गकरोति।

दोष दूति। न ह्हि प्रवत्तकधीजनकत्व प्रामारये कारयं निषेधवाक्येष्व- मामारयप्रसङ्गात्। न च निवर्त्त कधीजनकत्वमप। तथाविधावप्रासाराय- प्रसङ्गात्। न चोभय प्रत्येकसुभयका र ण्त्वाभा वेना प्रा मा िति भावः । वेदान्ते षु म्रवर्सकधीजनकत्वाभावो न केवलमदोप किन्तु गुण दत्याह।

Page 189

[१८३]

सत्यमैतत्किन्तु नापूर्वविध्वर्थता पक्षे प्राप्तस्य नियताथ तेव। कथम्पुनरुपासनस्य पक्तप्राप्तिर्यावता पारिशेषादातवित्ञा- नस्र तिसन्ततिर्नित्य वेत्यभिहित'। वाढ। यद्यप्ये वं शरीरार

विनो प्रवृत्तिर्वाद्मनःकायानां लव्धव्ृत्त: कम्नैणी बलीय- स्वान्म तो प्वादिप्रव्टत्तिवत्तेन पत्ते प्राप्त' ज्ञानप्रव्ृत्तिदार्वत्य।

अलद्वारसेति । आत्मान चेदित्वादियुनेरेतड् सेत्वयाटिस तेवाल ज्ञा न कतक्त्यतानिदानं। न च त्तानस प्राज्त कलवे तद्युक्त पहटत्तीमां केयाचे- पकत्वादतो वथोक्वत्तानजनकत्वं वाक्यानां भूषखमेवेस्ठर्थः। न्टोलं ज्ञानं विधेयमिति प्रतिज्ञिम्य पूर्वोक्कपक्तान्तरमनुषदति। यसूक्रमिति। उपासनाधत्वमित्यातोपासनेन तत्साक्षात्कार भवर्वेित्येवमर्थ त्वमित्वथ:। वभ्यपगमवादेन परिहरतति। सत्यमिति। यथोक्रेष वाक्येष पु चालोपा- सनं तत्साक्षात्कारमुहि्श्य विधीयते चेतरतेऽपि वाको तत् म्भवाच्षापूव्व- विधिरिति प्रकरमो भज्येतेत्याशद्माह्। किन््विति। कथन्तह्टि विध्यक्री- कारवाचो युक्तिरियाशड्ाइ। पक्षेतति। यथा पच्ते प्राम्ृसयावचातस व्रीहिनवहन्तीति नियमरपो विधिरङ्गीकतस्तथात्मोपासनसापि पचे प्राप्तस सदेव कत्तव्य मानात्मोपासनमिति यो नियमस्दथ ता प्रकतवाक्यस्ति न प्रक्रमविरोधोडस्तीताथः । पातिकी प्राप्निसक्कामाक्षिपति। कथममिति। का पुनरत्ानुपपत्तिरिताशङ्माइ। यावतेति। व्यात्नि वाक्योतय विज्ञाने सतानात्मस्तिहेतूनां मिथ्यात्तानादीनामपनीतत्वाद्वेत्वभावे फला- भावन्यायेन तासामसन्भवादात्मसतिसन्ततिरेव पुनः सदा सात्रमकारान्त- रायोगादिति सिद्धान्तिनोक्कतवाव्नात्मोपासनख पच्े प्राप्रिरिताथः । तख निता प्राप्निसक्कामङ्गीकरोति। वाढमिति। तर्ाहि नियमविधियाचो युक्रि रदतवाशझाह। यद्यपति। व्यात्मनि नितापरोक्षसंविदेकताने

Page 190

[१८8]

तिरनियन्तव्या भवति न त्वपूर्वा कर्त्तव्याप्राप्तत्व दित्ववी- चाम। तस्माआप्तविज्ञानस्मृतिसन्ताननियम विध्यर्धानि वित्ता

अनातमोपासनमिदमिति भब्दप्रयोगाद्यथा प्रियमित्व- तदुपासौतेत्यादी न प्रियादिगुग एवोपास्यः किन्तहहि प्रियादिगुणवम्राणाद्येवोपास्य। तथेहापीति परातमभब्द- प्रयोगादाल्मगुणवटनालवस्त पास्यमिति गम्यते। आ्रत्मो-

रवं विभरणं वा यद्यपि नोपपद्यते तथापि तयोस्तसतिततुभयसिद्दत्ाव्रि- यमविधे: सावकाशत्वमित्ाशयेनाह। शरीरेति। वथारव्फलस्ापि कम्मयः सम्यगन्ानाव्िट्तेर्नविदुषो वागादीनाम्परत्तिरत बाह। ल- क्येति। यथा सुक्तस्ेवपा वाणाटेरप्रतिबन्वाद्यायद्देगं मकिरदददम्दिनी । तथा प्रटत्तफलस कमेखो प्ानेनोपजीव्यतया ततो बलदप्चात्तह शात्विदुभो उपि यावङ्गोग वागादिप्ष्टस्तिध्रीव्यमितप्ररथः। आरक्कमम मावस्य फलित- माह। तेनेति। व्यारब्यस कम्मयो यथोक्रेन न्यायेन मावल्ये तहयात्- नुधादिदोषो यदोङ्गवति तदात्नि िसरणादिसम्भवात्तज ज्ञानप्राप्तेः पाच्ि- कत्वाद्वश्यम्भाविकम्मामेक्षया तहौर्वल्य सादितार्थः । तथापि नियम- विध्यङ्गोकारस किमायातन्तदाह। तुसादिति। ज्ञानस पन्ते प्रा- प्रत्व तच्छव्दार्थ:। आदिपद् ब्रह्मचर्य शमदमादिष ङ्गहारय । विज्ञाये- तादिवाक्यानां नियमविध्यर्य त्वसपसंहरति। तस्त्रादिति। आ्दिपदेन मरतंमपि वाक्य सङ्कहते। तच्व्दार्थमेव स्फोरयति। अन्यारथि। प्ाब्दज्ञानादेव पुमर्थ सिद्धेस्तसय तदावृन्तेस्तृतीयन्ञानस् वा विधेयत्वाभावाद्े- दान्ना: शुद्ध सिद्धेऽये मानमित्युत। ददानीमितिशब्दप्रयुश्न चोद्यसत्वापयति। अनात्मेति। व्ातशव्दा

वनोऽव्यालत शव्दितस् प्रधानखोपासनमस्तिन्वाक्य विर्वक्ततमितार्घः ।

Page 191

[१८५ ]

पास्यत्ववाकावैलत्तखाच्। परेए च वत्चत्वालानमेव लोक- मुपासोतेति। तत्र च वाका आ्रत्मेवोपास्यत्व नाभिप्रेतो द्विती- यात्रवणादातानमेवेति। इह तुन द्वितीया ययत दति। परामगब्द आ्तेत्येवोपासीतेति। अतो नालोपास्य आतमगुणयान्य इति त्ववगम्यते। न वाकरगेष श्रममन उपा- स्यत्वेनावगमादस्यव वाकास्य श्ेप आलेवीपास्यत्व नाव- गम्यते। तदेतत्पदनीयमस्य सर्वस्य यदयमात्रान्तरतर य दय मात्माम्म नमेवावेदिति प्रविष्टस्य दर्शनप्रतिषेधादनु- पास्यत्वमिति चेत्। यस्यवाकनः प्रवेश उत्तस्तस्यैव दर्शन वार्यते। तन्न। पश्न्तीति प्रक्वतीपादानात्। तम्मादात नोडनुपास्यत्वमिति चेत्न। अक्तत्खत्वदीषाद दर्शनप्रतिषेधी प्राखना-

उत्तमेवार्थं दष्टान्तेन सत्यति। यरेत्यादिना। कनात्मोपासनमेवाल वि- ित्मितमित्यत्र हेत्वन्तरमाह। आतोति। तदेव प्रपन्चयति। परेफेनि। ततो वलक्एयं दर्भयति। दवह त्वति। बलक्षरावानरमाह। इतिपर- सेति। वेलक्षरदफळमाह। वात दूति। नालानातोपासन विवच्ित- मिति परिहरति। नेत्यादिना। हेत्वथं रफटयात। वसवेति। का- त्मनखदुपास्त्व तदा प्रकरमविरोध: स्ार्दिति शङ्गते। प्रविष्सेति। व्यात्मनो दर्शनप्रतिषेध प्रकटयति। वसति। तस्वेति नियमे हेतु- माह। प्रशतेति। तच्तव्दस महतपरामर्शित्ात्परविष्टस च म्रहतत्वास तेनोपादानादिति हेत्वय: । पूव्व पक्ष निगमरयत। रुरादिति। माण- नादिशिशिष्टस परिच्छित्नत्वात्तस हष्टत्वमि पूर्षस न दष्टतेति निषेधपर्य- वसानाचोपक्रमविरोधो5 स्तोति परिहरति। नेत्यादिना। तदेव विशद्- यति। दशनेति। कथमयमभिप्रायमेदः खुतेरवगस्यते तल्राह। म्राख- नादोति। प्राखन्नवेत्यादिना क्रियाविशेषविशितलेनाल्रनो विशेषणत्तस

Page 192

[१८६]

दिक्रियाविगिष्टल्वेन विशेषणात्। आत्मनयेदुपास्यत्वमनभि- प्रेतं प्राणनाद्य कैकक्रिया विगिष्टस्यात्मनोSक्ृत्स्त्रत्ववचनमन- थंकं स्याद्त्स्त्रो ह्यषोडत एकैकेन भवतीत्यनकैकविगिट्ट स्वात्मा कवत्स्त्रत्वादुपास्य एवेति सिद्धं। यस्वात्मगव्दस्येति परः प्रयोगः। आममशव्दप्रत्यवयीरात्मतत्त्वस्य परमार्थती उविषयत्व ज्ञापनार्थम न्यथामानमुपासीतेत्व वमवच्यत्। तथा चार्यादामनि गव्दप्रत्ययावनुज्ञाती स्यातां। तच्चानिष्ट नेति नेति विज्ञातारमरे केन विजानीयादविज्ञातं विज्ञात यतो वाचो निवर्त्तन्त अप्राप्य मनसा सहेत्यादिशुतिभ्यः । यत्वातमानमेव लोकमुपासीतेति तदनाकोपासनप्रसङ्गनिवृव तिपरत्ान्न वाकान्तर।

उष्ट्त्वडपि नासौ परिपूर्णो हष्टः सारदिति गुतेराशवो लच्यते। केवलस्य

रेकसुखेन साधयति। आ्त्मनरयदिति। तस्ानुपासत्वाथं तद्चनमर्थर्वि- त्याशङ्क तदुपासत्वनिषेधखात्मोपासतव पर्य वसानम्भिप्रत्याह्। नैके- केति। उपक्रमोपसंहाराभ्यां उपास्यत्वमात्मनो दर्शितमिदानीमितिशब्द- प्रचोगादनात्मोपासनमिदमित्युत प्रत्याह। यस्विति। प्रयोगशन्दादु परिष्टात्सप्रद्धो द्ृष्टव्यः दति शब्दस यथोक्ताधत्वाभावे दोषमाह । च्ान्य- थति। न चातनः खातन्त्र प्रणनुपासत्ाथेमितिशन्दोऽश्वानपूर्वापरवा- क्य विरोधादिति । दरष्टव्य। दति पव्दसन्तरेग् वाक्यप्रयोगे दोषमाह। तर्थात। तस् शव्दप्रत्ययविषयत्वमिष्टमेवेति चेत्तताह। तरथेति। ग्र्ा- लोपास्य तववाक्यवे लक्ष यादमात्मोपसनमेतदित्यक दूघर्यात। यन्चिति। धात्मव ज्ञातव्यो नानात्मेति प्रतिज्ञायात होत्यादिहेतरुत्तः । रुम्मति नदेतत्मदनीयमित्यादिवाक्यापोद्य चोद्यउतापयति। अनिर्ज्ञांतत्वति।

Page 193

नदेतत्पद्नीयमस्य सर्व्वस् यद्यमात्मानेन ह्येतत्सव्वं वेद्॥

अनिर्वातववसामान्यादाला ज्ञातव्योगनाला च। तत्र कम्मादालेपासन एव यत् आस्थीयते। आ्रत्ेत्वेवीपासी- तति नेतरविच्ञान दूत्यात्ोच्यते। तदैतदेव प्रकृतं पद- नीयं गमनीयं नान्यदस्य सव्वस्थेति निर्दारगार्धा पहठी। अस्तमिन् सव्वस्मिरिचनित्यर्थः । यद्यमात्मा वद्तदाकतत्व किं न विज्ञातव्यमेवान्यन्न किं तर्हि वतव्यतवेSपि न पृधरजा- नान्तरमपेक्षते। आत्मव्नानात्। कस्माद नेनावव्ञनन हि यरम दितत्सव्वमनालजातमन्यद्यत्तत्सव्व समस्त वेद जानाति। नन्वन्यच्तानिनान्यन्न सायत इत्यस्य परिहारं दुन्द भ्यादिग्रन्थन वच्यामः। कथं पुनरतत्पदनौयमिति।

उत्तरमाह। व्लेति। निर्द्वारसमेव स्फीरयति। वसिद्िति।

सादिति शङ्कते। किं नेति। तस्यान्तेयत्व निषेधत। नेति। तस्था- पि ज्ातव्यत्नान्यदिति वचनमनवकाशमित्याह। कि तहीति। तस् सावकाशत्व दशयति। ज्ञातव्यत्वउपीति। व्याकनः सक्काशादनातनोS-

सेवेति शङ्कते। कसादिति। उत्तरवाक्येनोत्तरमाह। कानेनेति।

कयारथमाक्िपति। नन्विति। व्ात्मकाय लादनात्मनस्तरिमिद्धन्नर्भावास्त जन्तानेन ज्ानसुचितमिति परिहरति। अ्स्थेति। सत्योपायाभावादात् तत्त्वस्य पदनीयत्वासि्विरिति शङ्गते । कथमति ।

Page 194

यथा ह वे पदेनानुविन्देदेव कीर्तति गोक विन्दते य एवं वेद॥।

उच्ते। यथा ह वै लोके पदन गवादिखुराङ़ितो देगः पदमित्य च्यते तेन पदेन नट्ट विवित्तितं पशु पदेना- न्विष्यमाणोऽनुविन्देत लभेत। एवमातनि लव्धे सर्व्वमुप लभत दति। नन्वातनि विच्ञाते सव्वमन्चजन्तायत. इति ज्ञान प्रकृते कघ लाभीऽप्रक्ृत उच्त दूति। न। ज्ान- लाभयोरेकार्थत्वस्य विवनितत्वात्। आमनो ह्यलाभोऽन्ता- नमेव। तस्माज्न्ञानमेवालनी लाभी नानातलाभवदप्राप्त- प्राप्तिलक्षणः। श्राम्मलाभी लव् लव्धव्ययोर्भेदाभावात्। यत्र ह्यालनोऽनाता लव्धव्यी भवति तननाता लखो लव्धव्यो- डनामा। स चाप्राप्त उत्पाद्यादिक्रियाव्यवहितः कारक विशेषोपादानिन क्रियाविशेषसुत्पाद्य लव्व्यः। स तप्राप्त-

कासत्यसापि गुत्या चार्थादेरथक्रियाकारित्वसम्भवादात्मातत्वम्य पद- नीयत्वोपपत्तिरित्याह। उच्यत दति। विवित्सित लखमिष्ट। कन्व- वखोपायत्व दर्शयत पदेनेनेति पुनरुक्िः । अ्रनेनेत्यत वेदेति ज्ञानेनो. मक्म्यानुविन्देदिति लाभसत्वा कीन्ति मित्यादिय्ुतौ पुनर्त्तानारधेन बिदिनोप- संह्ारादनुविन्द दिति ुतेरुपक्रमोपसंहारविरोध: सादिति शङ्कते । न- चिति। पङ्गितं विरोधं निराकरोति। नेवि। कघ तयोरैकाथ्ं या-

प्राप्निरेव लाभो न ज्ञानमात्र तथाल्रापि कि न सादिताशद्माह। नेव्या- दिना। ज्ञानलाभशन्दयोरर्थभेदसत कुलयापझमाह। यतर हीति। च्हा नात्म नि लव्ृलब्धव्ययोरज्ञानन्ययोच भेढे क्रियाभेद त् फचभेदसिषि-

Page 195

प्रे पुत्रादिलाभवत्। अयन्तु तद्विपरीत आाम्मा श्रात्म- त्वादव नोत्पाद्यादिक्रियाव्यवहितः। अतोऽनित्यलव्ध- स्वरूपत्व Sपि सत्यविद्यामान व्यवधान। यथा ग्ह्यमाणाया अपि शुक्तिकाया विपर्य्येन रजताभासाया अ्ग्रहण विपरीतज्तानव्यवधानमान्र तथाग्रहण। ज्ञानमात्रमेव वि- परोतज्ञानव्यवधानापोहाथ त्ाज्न्ानस्य। एवमिहाप्य ाक- नोडलाभोSविद्यामाचव्यवधान। तस्ाह्द्या तदपोहन- मात्रमेव लाभी नान्यः कदाचिदुपपद्मते। तम्मादामलाभे ज्ानादर्थान्तरसाधनस्यानर्थ कां वच्यामः । तकाब्निरा- शङ्मेव ज्ञानलाभयोरेकार्थत्वं विवत्तव्राह। ज्ञान' प्रक्र- त्यानुविन्ददिति। विन्द तेरलाभार्थ त्ाद्र सविध्ानफलमिद- मुच्यते। यथाऽयमात्ा नामरूपानुप्रवेशेन ख्याति गतः

त्यथ:। नन्वात्मलाभोऽपि ज्ानाद्विदाते बाभखादनात्मालाभवित्वाशक्क न्ानहेतुमालानधीनत्वमुपाधिरिताह्् । स ्घेति।व्यप्राप्तत्व व्यक्तीक- रोति। उत्पाद्योति। तह्यावधानमेव साधयति। कारकेति। कि चा-

किञ्जासावविद्यावकल्पितो Sप्रामाखिकत्वात्म म्पतिमदर्वदित्वाह। मिथ्येति। पऊते विशेष दर्शयति। व्ययन्त्विति। वैपरीतमेव र्फोरयति। ग्रा- त्मतत्वादिति। व्यातमनसव्हि नितालव्यलाव्न तल्रालव्वतबद्धिः सादिताा- पङाह। नित्येति। आ्रतन्यलाभोडज्ञान लाभस्तु ज्ञानमित्वेतह् प्टान्तेन सध्यति। यथेववादिना। शुक्रिकाया: खवरूमेय म्ह्यमाणाया कपीति

Page 196

तद्तत्प्रयः पुत्रात्प्रयो वित्तात्प्र योऽन्यस्मात्- व्वस्मादन्तरतरं यद्यमात्मा।

आल त्यादिनामरूपाभ्यां प्राणादिसंहति च झोक प्राप्त- वानित्यवं यो वेद स कोर्तिं ख्याति झ्नोक च सङ्गातमिटः सह विन्दते लभते। यदा यथोत्त वस्तु वो वेद मुमुलतूगा- मपेच्ित कोत्ति गव्दितमकाज्ञान तत्फलश्नोकशब्दितमु- तिमाप्नोतीति मुख्यमेव फलं ॥ ७ ॥ कुतथात्मतत्त्वमेव स्ेयमनाद्ृत्यान्यानीत्वाह 'तदेतदा- त्मतत्व प्रेयः प्रियतर पुत्रात् पुत्री हि लोके प्रियः प्रसि- दस्तस्मादपि प्रियतरमिति निरतिश्यप्रियत्वं दर्भयति। प्रियत्व न. प्रसिद्ध तस्ात्सव्वस्ादित्यर्यः। तक्कस्मादात्मतत्वमेव प्रिय-

दर्यत। तस्तादिति।अदिरधसुपरुंहरति। तसादितादिना। तयो- रेकाथत्व ऽपि कथमनुविन्देदिति मध्य प्रयुज्यते तल्ाह। विन्दतेरिति। आदिमध्यावसानानामविरोषसक्का की निमितप्ादिवा क्यामवतार्य्य व्याकरोति। गुखतपादिना। दूतिशज्दादुपरिष्टाद्यरथ तास सम्बन्वो ज्ञानस्तुतिश्ात्र विवचिता ज्ञानिनामीहक फलस्यानभिलषितत्वादिति दष्टव्यम् ॥७॥ आत्मनः पदनीयत्वे तस्येवान्तातत्वसम्भवो हेतुरुक्तोऽधना तल्वव हेतव- न्तरत्वनोत्तरवाक्यमवतारय ति। कृतक्नेति। द्वतसति यावत्। विरक्कख पुव्रे प्रीताभावात्कथमात्मनस्तस्मात् प्रियतरत्वमिताशङ्ाह। पुत्तो हीति। प्रियतरमात्म्त्वममिति शेषः । लोकडष्टिमेवावष्ट्याह । तन्नेति ! वि- तपदेन मानुषवित्तवहवं वित्तमप ग्ह्यते। विशेषाणामानन्तयःत्रत्येकं प्रद-

Page 197

[१८१]

तर न प्राणादीत्य चयते बाद्यात्पुनवित्तादः प्राणपिएड- समुदायो ह्यन्तरोऽभ्यन्तर: सन्निक्ठष्ट आलनः। तस्मा- दप्यन्तरतरादन्तरतर यदयमाला यदेतदाकतत्व। यो हि लोके निरतिशयप्रियः स सव्वप्रयन्नेन लब्चव्यो भवति। तथायमाता सव्व लौकिकाप्रियेभ्यः प्रियतमः । तव्मात्तल्वाभे महान् यत्न आ्स्थेय इत्यर्घः । कत्त- व्यताप्राप्तमप्यन्यप्रियलाभे यत्नमुज्फित्वा कममात् पुनरा- लानाला प्रिययोरन्यतरप्रिय हानेनेतर प्रियोपादानप्राप्ती आ्राल प्रियोपादनिनेवेतरहामः क्रियते न विपर्य्य इत्युथ्ते।

शुनमशक्यमित्याशयेनाह। तथान्क दिति। परचादो प्रीतिव्यमिचारेs- पि माखादो तदव्यमिचारादातनो न प्रियतमत्वमिति बडुते। तत्कका- दिति। मदान्तरमादाय व्याकुव्वनृ परिहरति। उच्यत उत्वादिना। व्हान्तरतरत्वे प्रियत मत्साधने हेतुरातमत्वमित्यभिप्रेत्य विशेष्य व्यपरयात। यदयमिति। आमनो निरतिशयम्रभास्दत्वउषि कुतस्तस्व पदनीयत- मित्याशङ्क वाक्यार्थमाह। यो हीतयादिना। पचादिलाभे रागादीनां कश्त व्यव्वन माप्तपरयलनविरोधादात्मलाभे प्रयल्नः सकरो न भवतीत्याशङ्काा. ह। कत्त व्येति। व्यात्मनो निरतिशयप्रेमास्दत्वे युत्ति पृच्छति। कस्मादिति। व्यात्मम्रिय सोपादा न मनुसन्धा न मितर सा ना त्मा प्रियख ह्रान- मनसुसन्ान। विषय योगनात्नि पुचादावमिनिवेशेनातम्रियसाननु- सन्धानमिति विभागः ।- युक्किलेशं दर्शवितुमनन्तरवाक्यमवतारयति। उ- व्यृत द्रति। कषिदात्मप्रियवादी स तम्ादन्य प्रिय व्रयादिति सम्वन्धिः !

Page 198

[1६२]

स योऽन्यमात्मन: प्रिय ब्रवाणं ब्रयात् प्रियए रोत्स्यतीतीखवरो ह तथैव स्यादात्मानमेव प्रिय

स य' कयिदन्यमनालविश्रेष पुचाटिक प्रियतरमा- तनः सकाशाद्ब्ुवाण ब्रूयादाप्रियवादी। कि प्रिय तवाभिमत' पुच्नादिलत्तग रोतृस्यत्वावरग प्राएसंरोध प्राप्ताति विनङ्यतोति। स कस्मादेव व्रवीति यम्मादीश्वरः समथ : पर्य्याप्तोऽ्सावेव वत्ता ह यस्मात्तम्मात्तयेव स्यादयत्त नोक प्रायसरोध' प्राप्ताति। वयाभूतवादी हि सः यस्मात्तव्वं ईश्वरो वत्त मौखरशब्दः चिप्रवाचीति केचित्। अवैद्यदि प्रियमुपासीत। स य आवानमेव प्रियमुपास्त आत्मव

वत्तव्य प्रम्नपूर्व्वक प्रकटयति। किमित्यादिना। व्रात्मप्रियवादि- न्येव® वदत्यपि पुच्तादिनाशस्तद्वाक्यार्थो नियतो न सिध्यतोत्याशक्का परि- हरति। स कसादित्वादिना। हगन्होऽवधारखाधः समर्थपदादुपरि सम्य- ध्यते। तस्त्रादेव वक्तीति शेषः। उत सामथ्यमनूद्य फलितमाह। य- सादिति। अ्रथातमप्रियवादिनां यथोक्त सामर्थ्यमेव कय लक्चकित्ाण- Sाह। यधति। वातोऽन्यदान्त मित्यनात्मनां विनाशित्वाहिनाभ्रिनय टुः- खात्मकत्वा्तात्रयतवस् मान्तिमाल्रत्वादात्ानलह् परीत्यान्म ख्या प्रोतिस्त- त् वेति भावः। पच्तान्तरमनूद्य दृद्प्रयोगाभावेन दूषयत। ईश्रशन्द दति। वत्मन्यमुख्या प्रीतिरिति स्थितैः फलितमाह। तम्मादिति। उपास्तिमन्द्य ततृफल' कथयति। स य दतति। अानुवाद्द्योतको हथन्दः । प्रियमात्मसुख® तसापि लौकिकसुखवन्नाशः सुखत्वादित्याशङ्गिते तव्चिराता- शसनुवादमात्र वित्रचितमित्याह। नित्येति। फलशुतेरगतन्तरमाह। आ्रा.

Page 199

[१६३]

मुपासीत स आत्मानमेव प्रियमुपास्त न हास्य प्रियं प्रमायुकं भर्वत ॥ ८।। तदाहुर्यद्ब्रह्मविद्यया सब्बें भविष्यन्तो मनुष्या मन्यन्ते।

प्रियो नान्योम्तोति प्रतिपद्यते। अन्यलञौकिक प्रियमप्य- प्रियमेवेति निशित्योपास्ते चिन्तयति न हास्यवंविद: प्रिय प्रमायुक प्रमरणगरील भवति। नित्यानुवादमात्र- मेतदालविदोऽन्यस्य प्रियस्याप्रियस्य चाभावादा कप्रियग्रहण सत्यर्थं वा प्रियगुणफलविधानारथं वा मन्दालदगिनस्ताच्छोल्य- प्रत्ययोपादानात् ॥८ ॥ सूविता ब्रह्मविद्या आतेत्यवोपासीतति यर्दर्थोपनिष- तुळ्वत्सत्रापि तस्यैतस्य सूतरस्य व्याचिखासुः प्रयोजनाभि- धित्सयोपोज्िघांसति। तदिति वद्यमायमनन्तरवाक्य- तप्रियेति। महडोदमात्मप्रिययह्ण यत्तचिव्स परिय न प्रपकत तल्तात्तटनुसन्धान कर्त्तव्यमिति स्तुत्यर्य फसकीरत्तनमित्वर्थ:। पवानर माहृ। प्रिय गुणनि। यो मन्दः सजात्दयों तख प्रियगुयबिशिट्टातोपासने प्रिय प्राखादिन नश्यनोति फछ' विधात फहवचनमित्यर्थः। नन्वात्मानं प्रियसपासीनस प्रियं प्रायादिविध्यसामरथ्याद् न नामति। तवा ध मन्दविशेषण मन्दमित्यायक्माइ। ताकील्यति। ताकीलवें विह्ित सोकञप्रत्ययस गुत्योपादानात्वभावदानायोगान्ज प्रमरणभीव त्वाभावे

मदाष् रत्यादेर्गतेन यन्थन सम्वन्ध वक्र एक् कोतयति। स्रतति तेति। तस्ाम्पामाखयमाह्। यदर्येति। तर्ई सलव्याख्यानेमैव सव्चों- पनिषरट्थसिड्केस्तदाङ्रित्यादि षथेतायझा। तक्षेति । विद्यासत

Page 200

[128]

श्वद्योत्य' वसु। आहुब्राह्मणा ब्रह्म विविदिषवी जन्मजरा-

गुरुमासाय तत्तीरमुत्तितोर्षवो धर्ममाधससाधनतत्फल- लक्षणात्साध्यसाधनरूपा न्निर्व्वि सास्तद्विलत्त नित्व निरति- यञ्चयः प्रतिपित्सवः किमाहुरित्याह। यद्रह्मविद्यया ब्रद्म परमाला तद्यया वैद्यते सा ब्रह्मविद्या तवा ब्रह्मविद्यया सर्व्व निरवगपं भविधन्ती भविधाम दृत्यव मनुषा यन्मनान्त। मनुषग्रहगा' विशषतोऽधिका- रज्नापनार्थम्। मनुष्या एव हि विग पतोऽभ्य दयनिश्यस

व्याखावमिचन्ती गुतिः सवित विद्याविवत्ितप्रयोजनाभिधानायोपो- हातञ्िकीर्षति। प्रतिपाद्य मथें बुद्धो सङग्ह्य तादय्येनार्थान्तरोपवर्णनस्

अह्विद्य बेत्यादि वाक्यप्रकाश्यख्चोह तच््दवन्यते। प्रतसम्वन्वासम्भ वादित्याह। तदिति। ब्राह्मगामालस चोद्यकर्त्तव्यत्व® व्यायत्तत दति। अह्ति। उत चया ब्रह्मवेदने क्कावत्व व्यावर्त्तयितु तदेव विशेषय वि- भजते। जन्मति। जन्मच जरा च मरषञ्ु तेषां मबन्व प्रवाहे चक्र- वदनवरत ममशन लत यदायासात्मक दुःख' तदेवोदक यखिन्नपारं मं साराख्ये महोद्धी तत्र सवतभूत तरणसाघनमति यावत्। तत्तीर तस्य संसारसमुट्रस तीर' परं ब्रह्मेत्यर्थः। तेषां विवििषायाः साफल्याथें ततपत्यनीके संसारे वैराग्यं दर्भयति। धम्मेति। निर्वेदस निरङ्शत् वारयति। तदिलक्षसेति उत्तरवाक्यमवतार्य्य व्याचट्। किमितता- दिना। अथ परा। यया तद्क्षरमधिगस्यत दति सत्ान्तरमार्तित्वाह। तद्यु पेति मतुष्या यन्मन्यन्ते तल्र विरुद्ध वस्तु भातीत सम्बन्बः। मनुष्य-

Page 201

[१६५]

किमु तद्ब्रह्मावेद्यसात्तत्सर्व्वमभवदिति।

साधनधिक्वता इृत्वभिप्रायो वथा करम्मविषये फलप्राप्ति ध्र वां कमभ्यो मनान्त। तथा ब्रह्मविद्याया: स्व्वाता भाव- फलप्राप्ति ध्रवामेव मनान्त। वेदप्रामाखस्वोभयवावि- गेषात्॥ तत्र विप्रतिषिद्' वस्तु लव्ष्यतेऽतः पृच्छामः। किमु तद्बृह्म यस्य विज्ञानात् सव्वें भविधन्ती मनुषा मन्यन्त तत् किमवेद्यस्पाद्विज्ञानात्तत्सव्व मभवद्द ह्म च सव्वमिति श्ूयते। तद्यद्यविच्चाय कि चित्सर्वमभवत्तथान्य घामप्यसु।

यहयस रतामाह। मनुष्यति। नतु देवादीनामयि विद्याधिकारी देव- ताधिकरणन्यायेन वच्चते तत्कतो मनुष्याणामेवाधिकारच्ञापनमितात चाह। मनुष्या दूति। विशेषतः सव्वाविसंवादेनेनि वावतृ। तरथापि किमिति ते ज्ानान्मुक सिद्धवद्मनीताणङ्माह। बर्देति। उभवलर कम्मव्रह्मगोरिति बावत्। उत्तरवाका सुपादत्त। तलति। मनुष्याणां मतं तच्छव्दार्यः। वस्तुशन्हेन ज्ञानात्फलसुच्यते। व्यानेपगड्र्भस चौदस प्रशत्ती विरोध- प्रतिभासो हेतु रतातः शव्दाथ: । तटुब्रह्मपरि'्कन्न्मपरिच्ित नेति कुतो ब्रहाषि चोधते तव्ाह ; यस्यति। प्रन्नान्तर' करोति। तत्कि- मिति। ब्रह्म खात्मा नाम व्ासीदतिरिक् वेति प्रश्नस प्रसक्क दर्गवति। यममादिति। सर्व्वस व्यतिरिकविषये ज्ञान मसिद्ध तत्कि विचारेयेत- शदाह्ह। ब्रह्म चेति। सब्ें खल्विद म्रहोतादो म्रहषः वर्षातातव श्रवष्ाद्तिरिक्कविषयाभावादात्ा नमवेदिति पक्षस सावकामतेतार्थः । किंशन्दस्य प्रतार्थत्मक्काच्तेपार्थमाह। तद्यदीति। ब्रह्म हि विद्विद- ज्ञात्वा सव्वमवजत्ात्वा वा। नाद्यः। म्हाविद्यानथेवाक्यादित्यक्का द्ितीयमनुनदति। तर्थेत। सवरूपमन्यह्ा दवाला ब्रह्मषः सर्व्ापततिरिति

Page 202

[१८६]

ब्रह्म वा इद्मग्र आ्रसीत्तदात्मानमेवावेत्।

फलेन सुल्यमेवेत्यनित्यत्वप्रसङ्ग:। सर्वभावस्य ब्रह्मविद्याफल- स्यानवस्थादोषय। तदप्यन्यद्विनाय सर्वमभवत्ततः पूर्व- म्यन्यद्िज्ञायेति। तावदविन्ताय सर्वमभवत् गास्ताथ वै- रूप्यदोषात् फलानित्यत्वदोपः। तर्हिं नैकोऽपि दोपोडय- विशेषोपपत्तः। यदि किमपि विज्ञायेव तद्ब्रह्म सर्वमभवत् पृच्छाम: किमु तद्ब्रह्मावेद्यस्ात्तत्सर्वमभविति ॥ ८॥ एवन्जोदित सर्वदोषानागन्धित प्रतिवचनमाह ब्रह्मा- यर सर्वभावस्य साध्यत्वोपपत्तः। न हि परस्य ब्रह्मणः

विकल्पपोभयल्न सधारणदूषयमाह। विज्वानेि। द्ितीयदोषाकरमाढ्। छनवस्थति। बहिरेवाक्षेप परिहरति। न तावदिति। वरज्तातव अहप: सब्बभावोSखदादेस्तु न्ानादिति शास्तार्थे वेरृप्यं न चखादेरपि नदन्तरेय तङ्वावः । शास्तानर्थक्ाजत्तानात् म्रह्मपः सव्वभावपक्षे खोक्त दोषमाच्प्ता सारयति। फलेति। स्वतोऽपरिच्छिन् म्रह्माविद्यातत्कार्य- सम्बन्वात्मरिच्छिन्नवङ्गाति तन्नििष्टकोपाधिक' सर्व्वभावस माध्यत्व। न चान- वस्था। सेयान्रानङ्गीकाराव्रापि क्रियाविरोधो विषयत्मन्तरेय वाक्काय- बुद्धौ सुरणादि परिहरति। नैकोऽपीति। एतेन विद्यानैयथ्टमपि परि- हृतमिताह। अर्थोत। यद्यपि ब्रह्मा परिच्छिन्न नित्यसतद्ध तर्थापि तल्न विद्या तत्कार्थध्व सरूपस्यार्विशेषस ज्ानादुपपत्तेन तह् यर्थ्यमिता्थेः। ददानीं प्रभ्नमनद्य तदु् रत्वेन ब्रह्मेतादिय्ुतिमवतारयति। यदीत्ा- दिना तत्र प्त्तिकतां मतानुमारेय ब्रह्मशन्दार्टमाह । ब्रह्मोति॥६ा तखय परि्छित्नताजन्ञानेन सव् भावस साध्यत्वसम्भवादित पेतमाह। सर्व्वभावस्येति। सिङ्गान्ने

Page 203

[12७]

सर्वभावापत्तिर्विच्चानसाध्या। विज्ञानसाध्याश्व सर्वभावा- पत्तिमाह। तम्मात्ततर्वमभवदिति। तत्त्मादुब्रद्म वा इढ- मग्र आसीहित्यपर ब्रह्म भवितुमहति। मनुषाधिकाराा- तद्वावी ब्राह्मयः स्यात्। सर्वं भविषान्ती मनुषरा मन्यन्त इति हि मनुषगा: प्रक्वतास्तषां चाभ्य दयनिःयेयससाधने विशे- पतोगधिकार दृत्युक्तं। न परस्य ब्रह्मणी नात्यपरस्य प्रजापतेः।

मुपसम्पत्नो भोज्यादपावृत्त: सर्वप्राश्गीच्छिव्नकामकम- वन्धनः परब्रह्मभावी ब्रह्मविद्याहेतोव हत्यभिधोयते। दृष्टय लोकेऽपि भाविनों वृत्तिमाश्चित्व भब्दप्रयोगी यघोदन पचतीति शास्त च परिव्राजकः सर्वभूताभय- दव्तिसामित्यादिस्तथेहैति केचिद् ब्रह्मभावो पुरुषो ब्राभ्मय

माह। न हीति। सा तहि वित्ानसाध्या माभूददत छाह। विनानेति। हिरएयनर्भख् नोपदेशजन्यज्ञान ब्रह्मभाव: सहसिद्द्तत- ष्यमिति सतेः। स्वाभाविकत्ञानवत्वात्तम त्तत्सर्व्वममवदिति चोपदेशा- धोनधासाध्योडसौ गुतो न चास,दिन्यतीतक लावच्छ दस्विक, से तथ्ित् युज्यते। समवत्ततेति च जनममात्र' खूयते। कालात्मके तत्हम्वन्वस्य ख मयपराहतत्वान्मनुष्याण्ां म्रहतल्वाज्ज नापर ब्रह्मष्न महशन्द मित्यपरितोषाड ततिकारमत हित्ा म्रह्मोति ब्रह्मभावी पुरुषो निहि- ग्यत इति भत्ट पपच्चोक्तिमासित्रित्य तन्नवतमाह। अनुष्योति। तदेव प्रपञ्चर्यात। सवव मितादिना। इ तैकत्व' सव्व जगदात्मकमपर हिरस्य- गर्भाख्य ब्रह्म। तख्िन् विर्द्यािरगयगर्भाSइ्तमिताइङ्गश्ोपासितिः । तथा सस्ितया तङ्गावमि्वैशेमगतो हिरसयगर्भपदे यङ्गोज्य ततो-

Page 204

दूति व्याचक्षते। तन्न। सर्वभावोपपत्तेरनित्वखदोषात्। नहि सोउस्मिन् लोके परमार्थती वो निमित्तवगाद्भावान्तरमा- पद्यते नित्यशति। तथा ब्रह्मविज्ञाननिमित्तक्ता चेतसर्व- भावापत्तिर्नित्या चेति विरुद। अनित्यत्व च क्म्मरफलतुत्य- तैत्युक्तो दोषः। अविद्याकृताऽसर्वत्वनिव्टत्तिञ्वेत्सर्वभावा- पत्तिं ब्रह्मविद्याफल मनासे ब्रह्मभाविपुरुषकल्पना व्यर्धा स्यात। प्रागव्रह्मवित्तानादपि सर्व्वो जन्तुव्रहमत्वात्तित्वमेव सव्व भावापन्नः। परमार्घ तो Sविद्ययात्वत्रद्मत्व मसव्व त्वक्षा ध्यारोपित। यथा शुत्तिकायां रजत। व्योस्तनि वाऽतल मलवंत्वादि तयेह ब्रह्मगि अध्यारोपितमविद्ययाऽव्रह्म- त्व मसव्वत्वज् ब्रह्मविद्यया निवत्यत इति मनासे यदि।

गंप दोषदर्शनाद्िरक्तः। सव्व कमम फलपराप्ता निट्ठत्तकामादिनिगडः

पब्दाय दति फलितमाह। अत दूति। कव ब्रह्मभाविनि जीवे ब्रह्मशव्दस प्रदत्तिरितारङ्ा। दृष्यति। ग्रादिगव्दन रहस्य: सदशों भाया विन्द्तेतप्रादि उटह्यते दूति प्ररुतवाक्यकथन। भर्त् प्रप- ब्व्याख्यान दूषयत। तन्नति। ब्रह्मरन्हन परस्मादर्यान्तरस गहे तस्य सव्वं भावापत्तः साध्यत्वादनित्ात्वापत्तेन्न त्सुच्चित्ममता :। साध्यसापि मोक्षस नित्पत्व माणङ्का यत्क तक तदनितामिति न्याय- माश्रितनाह। न हीति। सामान्यन्याय प्रकते योजयति। तर्थेत। अवतु सर्व्वभावापत्तेरनितात्व का हानिसलाह। अनित्वात्ं चेति। किञ्जच जोवसाव्रह्मत्व तवाविद्याऊत पारमार्थिक वेति विकल्पपाद्य ममूद्य दूषयति। चविद्याक्वनेति। तत्नानुवादभाग विभजते। प्रागि वादिना॥

Page 205

तदायुक्त यत्परमार्थत आ्रसीत् परम्ह्म ब्रह्मगव्दस्य मुखार्थभृत ब्रह्म वा दृदमग्र आसीदित्वस्तिन् वाका उचत इूति वक्त। यथा भृतार्थ वादित्वाई दस्य। न तिविय कल्पना युक्ता। ब्रह्मणव्दार्थ विपरीतो ब्रह्मभावो पुरुषो ब्रह्म त्युच्यत इति। ग्रुतहानाशुतकल्पनाया अननाय्यत्वात्। महत्तरे सर्वत्वज्च विद्यत एवेति चेत्न। तस्य ब्रह्मविद्ययापोहानुपपत्तः। न हि कदाचित्साच्ताद्दस्तुधसस्यापोट्री हरा कर्तो वा विद्या। अविद्यायास्तु सर्वत्रेव निवत्तिका दृश्यते। तथेहाप्य ब्रह्मत्वमविद्याकृतमेव निवर्त्य तामसर्वत्वन्ज ब्रह्मविद्यया। न तु पारमार्थिक वस्तु कर्त्तु निवर्तयितु वार्हति ब्रह्मविद्या। ब्रह्मभाविपुरुषकल्पना व्यर्थेन्य क व्यक्नीकरोति। तदेति। तखित् पच्ते ब्रहमत्तानात् पूव्व म परमार्तः पर ब्रह्माकोत्तदेव मलते वाक्य ब्रह्मशब्दनोच्यत दूति टुक्क। तत्वि ब्रह्हायन्दस मुख्यमालव्टनमिति योजना। गौर्वाहिक दृति वद्सुख्यार्थोप्रि म्रह्मशव्दो निरवहतीत्ा- रङ्राह। यर्थत। निरतिगयभकक्वरम्मन्न वस्तु म्ह्ममव्दन वशुतसु त्रह्ममाती पुरुषः । सुत्हान्यश्ुतकलाना न न्यायवती। ६स्ा- रत्वल्पना न दुक्नति व्यावत्य माह। न तिति। वग्निरघीतेऽसुषाक- महत्तर इति। तव्वाग्निशव्दस्य मुख्याधेत्व सतप्न्वितभिधानानुपपच्या वाक,र्थासिद्वस्त- जत्ताने प्रयोजने श्रुतमप हित्वाऽश्ुत गसते। प्ररुते त्व सति प्रयोजनविशेषे ऋुतह्हान्यादिन युक्तिमानितार्थ: । मसुष्याधिकार नि- ्ोट ब्रह्म भाषिपुरुषकत्मनेताश्क्त महत्तरविशेषय। यटुमहदिद्य येति। परस्धापि तुल्यमधिरततवं तस्य चाविद्याद्वाराऽधिकारित्वमविरुद्ध- मितास स्कटीभविष्यतोति भावः । द्वितोय कल्सुयामर्याप। ववि-

Page 206

[२००]

तस्मादर्थव श्रुतहानाशुतकल्पना ब्रह्मर्वविद्यानुपपत्ति रिति चेत्र। ब्रह्मगि विद्याविधानात्। न हि शुक्तिकायां रजताध्यारोपणेऽसति शुक्तिकात्व नाप्यते। चत्तुर्गीचरा- पन्नायामियं शुक्तिका न रजतमिति। तथा सदेवेद सव्वं ब्रह्मैवेदं सर्वमात वेदं सर्व्व नेदं हतर्मा्त। अब्रभ्मेति ब्रह्म- राय कत्वविज्ञानं न विधातव्यं ब्रह्मखविद्याध्यारोपणायाम- सत्यां। न ब्रूम: शुक्तिकायामिव बह्मखतहम्माध्यारोपख नाम्तौति किं तर्हि न ब्रड्माखातन्यतइस्माध्यारीप निमि- त्तमविद्याकट चेति। भवत्ववं नाविद्याकट भ्ान्त ब्रह्म। किन्तु नैवावद्ाविद्याकर्त्ता चेतनो भ्रान्तोऽ्व दूधते। नान्योऽतोऽस्ति विज्ञाता नानाढतीऽस्ति विप्ाळ तत्त्वमस्या-

द्येति। ब्रह्म विद्यावैयर्थ्य प्ररुङ्गान्विति दूषयत। न तस्ोति। वनु- पर्पत्तिमेत्र साधयति। नहीति। साक्षादारोपमन्तरेशेति यावत्। वस्तु- धम्मस परमाधभूतस् पदार्थसेतार्थः। विद्यायास्ताई कथमय वत्व तल्नाह। स्रविद्यायास्विति सवत्र कत्यादाविति यावतृ। विमतमवि- द्यात्मक विद्यानिवर्न्य त्वादरजतादिर्वि र्र्नकमह। तर्ेतत। विमतं न कारकं विद्यात्वाच्कुतनिकाविद्यावदित्याशयेनाह। नत्विति। ग्रञ्-

दिति। व्र ह्मरादविद्यानिवृत्तिविद्याफलमितात् चोदयति। वह्गोति। न हि सवस्े प्रकाशकरसे व्रह्माराज्ञानमादितेतमोषद्पपन्नमिति भावः। तसान्तातत्वमत्तत्व वाउडन्िययते नाद दताह। न ब्हणीति। न हि तत्वमसीति विद्याविधान विज्वाते महारययुक्क पििस

Page 207

[२ ]

वेदेत्यादिग्रुतिभ्यः। सतिभ्यथ्य समं सर्वेंषु भूतेषु ग्रह- माता गुडाकेग शुनि चैव खपाके च । यस्तु सर्वाषि भूतानि य्िन् सर्वागि भृतानोति मन्तवर्षात्। नन्ववं गास्तोपदेशानर्थकामिति। वाढं। एवमवगतेसव वानर्थंकामवगमानर्थकामपीति चेन्न। अनवगमनिव्ृत्तहष्ट त्वात्तत्निवृत्त रप्यनुपपत्तिर कत्वमिति चेन्न। दष्टविरोधात्। दृश्यते द्येकत्वविद्ञानाद वानवगमनिष्टत्तिर्ट श्यमानमप्यनु पपन्नमिति ब्रुवती दृष्टविरोध: स्यात्। न च दष्टविरोध: केनचिदप्यभ्यु पगम्यते। न च दृष्टऽनुपपत्र नाम दृष्टत्वा-

कात्। वयतस्तद्स्तातमेट्टव्यमित्यर्यः । मह्मात्मकामन्तात' यास्तेवञ्त प्यते तहिषयञ्जु तवणादि विधीयते। तेन तखिवज्ञाततवमेट्व्यमित्क्रमर्व दष्टान्तेन साधयति। न हीति। मिथ्यास्ञानसान्ञानव्यतिरेका दुब्रह्हारणविद्य ध्यारोपखाया मुक्री रौथारोपय दश्टान्तितमिति दृष्टव्य। कल्पा- न्तरमालम्बते। न व्रम दति। ब्ह्लाविद्याकल न भवतीत्यस यच्ाखुतो वाथ स्तदन्यस्तदाम्योऽस्तीति वा तत्रादयमङ्गीकरोति। मवत्विति। चना- दित्वादविद्याया: कल पेचषाभवाहिना च हार म्रह्ययि सान्ल्य नम्य पग- मादित्यथ: द्वितीय पल्वाह। किर्न्विति। ब्रह्मणेउन्यय्षतनो नासी- त्यत्न श्ुतिरृती उदाहहरति। नान्योडस्तीन्यादिना ब्रह्मणोऽन्यय्षतनो उषि नास्तीत्यत्र मन्त्रह्दय पठति। यस्विरति । ब्रह्मणोडन्यसाप्नसामावे दोषमाशङूते। नन्विति। किमिदमानर्थ- क्य मयग ते S नयगते वा चोदते तव्ाद्यमङ करोति। बःढरमिति। द्विती ये- नोपदेशानर्थक्यमयगमादिति दष्टव्य। उपदेशवद्ागमसापि खप्रकाशे वस्तुनि नोपयोगोऽस्तीति शङते। व्नगतेति। अानुभवमनुहता परि हरति। नानवगतेति। सावस्तुनो भरिव्ा चेदर्दतह्हानिरनिन्वा चेजत्वा- नाधीमत्वासिद्धिरिति यङ्गते। तव्रिष्टत्तरिति। अनवगमतम्रिवत्तह वा-

Page 208

[२०२]

देव दर्मनानुपपत्तिरिति चेत्तत्ाप्य पैव युक्ति: । पुरयी वै पुेन करम्पणा भवति। तं विद्याकगगी समन्वारभेते। मन्ता बोदा वार्त्ता विज्ञानाता पुरुष इत्येवमादिश्ृतिषति- न्यायेभ्यः परम्माह्िलक्तगोऽन्यः संसारी अवगम्यते। तदि- लक्षणय परः स एप नैति नैत्गनायाद्यत्येति य आल्ा Sपहृतपामा विजरी विसृत्वुरेतस्य वा अचरस्य प्रयामन

रिविलत्तग ईश्वर उपपत्तितः साध्यते। संसारदुःखापन- यार्थित्व प्रषृत्तिद र्शनात्स टमन्यत्वमोख्रात्स सारिणो वग- म्यतेऽवाकनादरः । न मे पार्थास्तीति शुतिष्तिभ्यः ।

मानतया स्वरूपापतापायोगात्मरकारान्तरासम्भवाज्ज पक्षम प्रकारमेष- व्यममति मत्वाह। न हष्ट दति। हषसपीत्य के विरोषेताज्यमितय्ा- पधाल। दशयमानरमिति। दष्टविरुत्धममि कुनो नेव्यते तलाह। नधेति। व्यनुपपव्रत्वमङ्गीलतपोक्त तदेव नास्तीवाह। न चेति। युक्रिविरोषे दृष्टिराभासी भवतीति पडूते। दर्भनेति। दष्टिविरोधे युत्तरेवाभासत्व स्यादिति परिहरति। तत्वापीति। अनुपपन्नत्व ह्िसर्व्वस् टटिवता- दिष्ट हष्ट त्वनुपपत्तत्वन किञ्िन्निमित्तमसीतारयः । ग्रह्ममाविपुरृष- कल्पनां निरालता खपन्ष शास्तमयार्यवत्त्वमुक्कम्। सम्पति प्रकारान्तरंय पूर्व्वपक्षयति। पुराय दति। आदिशव्देन योऽय विज्ञानमयः प्राणेदि- ता्द्या सुतिग्ट झते। कुरु कम्पैंन तस्च्वमितप्राद्याऋतिन्यायो मिथो विरुद्वयोरेकत्वायोगः । विलक्षणत्वमन्यत्वे देतः। जीवस परस्ादन्य- त्वऽपि न तस्थ ततोउन्यत्वेऽपि मतस् ततोऽन्यतत्वमित्यायड्ाह। तदि लन्षययति। परस तदिलक्षणत्व ऋतितो दर्शयित्वा तत्ववोपपिमाह। काणणदेति। च्ितप्रादिकमुपलव्विमत्कर्त्टकं कार्य्य त्वाहटवदितााद्योपप- च्तिसतयोर्मिथोभेदे हेत्वन्तरमाह। संसारेति। नीवस खगतदुःखध्वसे

Page 209

[२'३ ]

अहं ब्रह्मास्मीति॥

साऽन्वष्टव्यः स विजिच्नासितव्यम्त विदित्वान लिप्यते ब्रह्म- विदाप्रोति वरं एकधेवानुद्ष्टव्यमेतद्यो वा एतद्क्षरं गार्गि विदित्वा तमेव धीरो विच्ाय प्रणवो धनुःगरो वाला ब्रह्म तल्लत्यमुच्यत इत्वादिकर्म कट निर्हेगाच। मुमुत्ताप गतिमार्गविशेषोपदेशात्। अ्सति भेदे कस्य कुतो गतिः स्यात्तद्भावे च दत्तिशोत्तरमार्गविशेषानुपप त्तिर्गन्तव्यदेशानुपपत्तियति । भिन्नस्य तु परम्मादात्मनः सर्वमेतदुपपत्र। कननृजञ/नसाधनोपदेभाच। भिन्नस दृवझरः संसारी स्याद्युतास्त प्रत्यभ्य दयनिय यससाधनयो: कर्मज्ान- योरुपदेशो नेशरस्याप्तकामत्वात्। तम्माधुता ब्रह्मति ब्रम्म- भावी पुरुष उत्त दति चेत्र। ब्रह्मोपदेशानर्थकाप्रसङ्गात्। संसारी चेद्वह्मभाव्यब्रह्म सन्विदित्यात्मानमेवाहं ब्रक्मा- स्मोति सर्वमभवत्तस्य संसार्व्यात्मविच्ानादेव सर्वीत्मभा- दुःख मे मामूयादितार्थिल्वन म्रइ्त्तिईष्टा नेशर सासस्त दुःखाभावादतो भेदलयोरितार्थः। द्रतसख्वरस् न प्रद्ठत्तिहत्ुफळयोरभावादिवाह। ववाकोति। मिथो भेदे औौत लिङ्कान्तरमाह। सोडन्वेष्टव्य दूति। तल्रर लिङ्गान्तरमाह। ममुक्षोक्षेति। गतिर्देध्यानाद्या तका

द्यस्तथापि कथ भेदसिदिस्तलाह। कसतीति। माभूदतिरिता- शद्ाह्ह। तद्भावे चति कव' तर्हि गतपादिकमुपपद्यते तवाइ। मिन्न- स्ेति। जीवेश्वरयोर्मिथोभेटे हेतन्तरमाह । कम्मेति। भेटे सत्यपपचा: सम्भवन्नीति शेष: तदेव एकटयति। मिननयेदिति। तङ्गदैः प्रामाखि-

Page 210

[२०४ ]

वस्य फलस्य सिद्त्वात्परव्रद्मोपदेशस्य घ्रवमानर्थंका प्राप्त। तद्दित्तानस्य क्कचित्य रुषार्थसाधने विनियोगाव सारिण एवाहं ब्रह्मास्मोति ब्रह्मत्वसम्पादनार्थ उपदेग इति चेद- निर्धात हि ब्रम्मसरूपे किं सम्पाद्येदहं व्रझ्मासमीति। निर्धातलक्षणे हि ब्रह्मगि गकता सम्पत्कर्त। नायमात्मा ब्रह्म यव्साचादपरोचाद्वझ्षा । य आमा तव्सत्व स आत्मा ब्रह्माविदाप्रोति परमिति प्रकृत्व तथादा एतस्म्रादात्मन इूति सहस्रगो रथंत्वामेवेत्ववगम्यते। अन्यस्य ह्न्यत्वे सम्प्रत्कि यते नेकतवे। इदं सव्वं यद्यमात्मति च प्रक्ृृतस्यैव द्ष्व्यस्यालन एकत्व दर्भवति। तत्मावाअमनी ब्रझ्मत्वसम्पदुपपत्तिन चाप्यन्यत्- योजन ब्रह्मोपदेशस्य गम्यते । ब्रह्म वेद वृन्नेव भवति। अभय

भाविनो जीवख ब्रह्मशन्दवाच्यत्वे ब्रह्मोपदेशसानर्थक्यप्रसदान्तावविमिति दूष्यति। नेतपादिना। प्रसङ्गमेव प्रकटयति। संसारो चेदिति। रिविशेषत्वन ब्रह्मोपदेशोऽर्यवानिति । चेत्तव कि कर्मविधिशेयले नो- मास्ति विधिशेषत्वन वा तरदर्थवच्चमिति विकलाद्ं दूषयति। तद्िज्ञान- स्ेति। कविनियोगाडिनियोजकञुत्वाद्यभावारदिति शेषः । कल्यान्तरमा- दत्ते। संसारिय दति। उपदेशस ज्ञानाथ त्वात्तदनपेक्षत्ाच्ज सम्पत्े सतसय कय तादर्थय मिताशधाह। अनिकति होति। व्यतिरेकसक्रा- न्वयमन्वाचष्ट। निरज्ञातेति। पदयोः सामानाधिकररयन जीवन्रह्म शोरभेदाव गभाज्ज सम्मत्पक्षः सम्भवतीति समाधत्त। नेवादिना i कथ- मेकत्व गस्यमानेऽपि सम्मदोऽनुपपत्तिरित्ाश्ाह। वन्यस हीति। एकत्वे हेत्वन्तरमाह। ददमिति। एकत्वे फलितमाह। तस्ष्ादिति।

Page 211

वे ब्रह्म भवतीति घ। तदापत्तितवणातम्पत्तिय त्तदाप- त्तिन स्यात्। नह्यन्यस्यान्यभाव उपपद्यते। वचनात्मम्पत्त रपि तज्वावापत्तिर्व्जापक स्यादिति चेव। सम्पत्त: प्रत्ययमाचत्वाद्विज्तानस्य प मिथ्याच्चाननिवस्त कत्वव्यतिरेकेणाकारकत्वमित्ववीचाम। न च वचन वलुन: सामथ्य जनक न्ञापकं हि शास्त न कारकमिति स्थिति:। रु एष दूह प्रविष्ट इत्यादिवाक्यपु च परस्यैव प्रवेध इति स्थितं। तस्मादुव्रस्मेति न बुद्यभाविपुरुषकल्पना साध्वी। दूष्टर्यंबाधनाच्। सैन्धवघनवटनन्तरमवाध्यमेकरस वुक्तेति विज्ञान सव्वस्यामुपनिषदि प्रतिपिपाद्यिषितोऽर्यः कार- दये Sप्यन्त ग्वधारणादवगम्यते। खल्वल्पममृतत्वमिति। तथा सव्व माखोपनिषक च बुझ्धक-

कित्ज सम्पततिपने तदापत्ति: फलम न्यहति विकल्ा द्वितीय प्रब्ाड्। न चेतति। बादां दूष्यति। सम्पत्तियति। त' यथायथत्वादिवाकामान्रित्य यहूते। वचनादिति। बमच- रमानत्वाव् तददन्यसामानत्वमित्याह। नेति। नखामानतव डायेवं मानस्य कारकत्वात्। न च सलादा पासनाद्प्यन्यम्यामानत्म्। स्वितख नषसय वाऽनुमपत्तः । श्रुतित न पूर्व सिद्धत्पस्तल्वादिभावानिषायिनी। तत्माह्यापा तद्वाशोपवारादतो ब्रहभावः खतः सिड्गो न साष्पा- दिकमित्याह। विज्ञानसति। बथान्यखान्यनावे वथोत्त वचनमेव यत्रवाउधायकमित्याशद्माह्। न चेति। ब्रह्मोपढेशानय काम्रसङ्काब ब्ह्म- भातिरिपुरुषकल्पनेत्य का तत्मंव हेत्वन्रमाह्। स एध द्रति। व्रह्मो- पदेशस्य सम्प वत्े दोषान्तरमाइ। दषर्थेति। तदेव विट्यस्रिष्टमर्थ- माचष्ट। सख्वेति। यथोक् वस्तुतात्पर्थ गम्यमस्ासपनिषदीत्यल हेतुमाह्ह। काएाडइयेऽपोति। मधुकाराडावगतमवधारयं दर्भयति। द्वव्य- १८

Page 212

त्वविज्ञान नियितो्थः। तत्र यदि संसारी ब्रहमगोन्य आत्मानमेवावेदिति कल्पेत। इटस्यार्घस्य बाधन सवात्। तथा च गास्तमुपक्रमीपसंहारयोविरोवादसमन्नस कल्पित स्यादपदेशानुपपत्त य। यदि चात्मानमेवावेदिति मंमारो कन्पत। ब्रह्मविद्येतिव्यपदेशी न स्यात्। आत्मानमेवावेदिति संसारिण एव वैद्यत्वोपपत्तः । आम्मेति वेत्त रन्यदुचयत दूति चेन्न। अहं ब्रझ्मास्ीति विशेषणात्। अन्धर्यदंयः स्यादयम साविति विशेधेत। नत्वहमस्मीति ब्रहमस्ीति विगेषणा- दाममानमेवारवेिति चावधारगान्निश्चितमात्मव बृझ्धेत्वव गम्यते। तथा च सत्युपपत्री बृह्मविद्याव्यपदेगो नान्यया विद्या ह्न्यया स्थात्। न च ब्रह्मत्वाब्रद्मत्वे होकसोपपन्े

जुशासनमिति। भुनिकाराडान्ते व्यवस्थितमुदाहरति। एतार्शिति। न केवलसुप देशस्य सम्पक्के पत्े वहढारगयक बिरोध: । किन्तु मव्प- निषद्धिरोधो इस्तीताह। तर्थेतति। दूष्टमर्धमित्सक्का तङ्टाधन निग- मयति। तल्रति। ननु क्रहटाररके ब्रह्माकरिडका्या जीवपरयोमेंदो- डभिप्रेत उपसंहारेत्भेद द्रति व्यवस्थायां तद्विरोधः शक्य: समाधातु- मित्यत आह। तथाचेति। व्रहमभाविपरुषकलपनायासुपदेगानव्यमिष्ठार्थ वाघसत्व क्म्। ददानी ब्रह्म त्वाटि्विाक्या ब्रह्मयन््न परसाग्हण तदिद्यायां ब्रह्मविद्यति सञसासपपत्तिदोषान्तरमाह। व्यपदेशानुप-

परो म्ह्यते। तदिद्या च द्रह्मविद्यति रञन्तासिद्धिरिति बहूते। क्ा त्ेति। वाक्यशेषविरोधास्नवमित्वाह। नाक्मिति। तदेव प्रपक्कथति। अान्यखेदिति। यथोक्कावगमे फलितमाह। तथाच सतीति। अत्यन्त- भेटे व्यपदेशासुपपत्ि विषद्याति। ससारीति। जीवब्रह्मयोभेदाभे- होयममाट्मेटेन बहविद्येति व्यपदेशः सेतवतीत्याशवेन चेति। खाता

Page 213

[२७]

तस्मात्तत्सर्व्वमभवत्

परमार्थ तखतमः प्रकाणाविव भानोविरुहत्वात्। न चीभय- निमित्तत्वे ब्रह्मविद्यति निधितो व्यपदेशो युत्तस्तदा ब्रड्म विद्यरा संसारिविदय च स्यात् ॥ न च वस्तुनोऽई जरतीयत्व कल्पयितु' युतां। तत्वच्जान- विवचायां श्ोतुः संभयो हि तथा स्थात्। निवितश् ज्ानं पुरुषार्थसाधनमिष्यते। यस्य स्याददा न विचिकित्ास्ति। संशयाला विनश्यतीति त्रुतिष्टतिभ्यामती न संभयिती वाकार्थो वाय: परहितार्थिना। ब्रह्मषि साधकत्वकल्पना-

दितौति चेन्न। शास्त्रोपलभात्। न ह्यसमत्कल्पनयं शास्तक्ता तु तस्माच्छास्त्रस्यायमुपालस्ः । न च ब्रह्माण दूट चिकोर्षुण

ता व्रह्मातनोभेदामेदौ तर्थापि भिव्नाभिचविद्याया ब्रह्मविद्यति नियतो व्यपदेशोन खादित्याह। न चेति। निरमिसं विषय मिखाभिचविचया विद्या ब्रह्विष्यापि भवत्यवेति वयपदेशसिह्धिमाशभा। तदेति। उभयात्मकत्वाद्स्तुनस्तहिद्यापि तर्धेति विकल्पोपपत्तिमायझाह। न चेति। वस्तु तर्ाहि वस्तु ब्रह्म वाब्रह्म वा वकल्पकमित्यायक्ाह। न्ोतरिति। सशवितमपि ज्ञान वाक्यादुत््यते चेत्तावतैव पुरुषार्थ:

त्वेडपि वक्त : संशयितमथें वदतो न क चन हानिरिताशड्याह। कत- दूति। निच्चितसेव ज्ञानार्थस पुमर्धसाधनत्व न संघयितस्व्यतः प- ब्दार्थः। जोवपरयरत्यन्तमेदस्य भेदमिदयोक्षायोगात्र मेव व्रहमाशन्द्रवाज्य

Page 214

[२०८]

मास्वार्थविपरीतकल्पनया स्वार्थपरित्यागः कार्यः । न चैतावत्य वानतमा युक्ता भवतः सर्बं हि नानात्व ब्रह्मगि कल्पित मेकेकधेवानुद्रष्टव्यं। नेह नानास्ति किश्न यत्र हि हतमिव भवति सर्वो हि लोकव्यवहारी ब्रह्मखंव कल्पितीन परमार्ध: ड्यमेव कल्पनापेगलेति । नसाद्यबविष्ट स्रष्ट ब्रह्म तद्बृह्य। वे गव्दोऽवधारणार्थः ।

नदातानमेवावेदिति जातत्व ब्ह्मारायच्ते तद्युक्रम्। तस न्ञानमूर्तिता- दत एव न तत्कम्सत्वममि। न च खकर्सकम्मकज्तानान्मकिः क्रियाकारक फलविलक्षणादतो न पर ब्ह्म महयन्दितमत्यय: । यास्त महषि साधकत्वादि दर्शयति तज्षापौरुषेयमदोघाखोपलम्भाई। तथाथ ताभ्षन्ा- विद्यसाधकत्वाद्यविकत्मिति। समाधन्त। न शास्तेति। स चायुक्रस स्ापोरुषेयतव मासम्भावितदोषत्वादिति शेष: । नत्ु ब्रह्मषो नित्यसक्रतव- मरोकषखार्यं शास्तमय्यपालम्भाते नेव्याह। मर्चेति। यासाति अङ्मणो नितमक्तत्व गभ्यते साधकत्वादि च तस्य तेनेशोच्यते। न चाईजरतीय- सचितम् । तथाच वास्तत्र नितासुक्तत्व' क ल्पतमितरदिव्ास्थेयम्। यदि तख नितासुकत्वार्थ सर्व्वधेव साधकत्वादि नेव्यते तदा खार्घपरिताग:

खेतनोऽचेतनो वास्ति। नान्योडतोडसि टष ब्रह्मवेद सव् मितादियुते- ससादययोकता व्यवस्थाऽऽस्थ येतारथः। किञ्ज स्व्वस्यापि ससारस ब्रह्म- सनेवाविद्याय ध्यासतदन्नर्भूत साधकत्वाद्यपि तल्वाध्यस्तमित्यपगमे कानुपप- चिरिताह। न चेति । तस्यास्तिनुकल्पितत्व' कुतोऽ्वगतमिताराह। एकघेति। उक्तशुतितात्पर्य सङ्कल्यति। सर्वो हीति । सर्वस द्वंतव्य- बहारख बहागि कल्पितत्वे मलतचौद्यसयाभासत्व फलतीवाह। इतपल्प- मिति। परपच निरालता सपन्न दर्शयति। तम्मादिति। तभ्यात-

Page 215

[२2]

दूट' गरोरम्थ यह्ृह्यतेऽग् प्राक प्रतिबोधादृपि वड्चवासी त्सवज्द। कि न्व प्रतिवोधाद व्रझास्मासवें र्त्ताह' करियावान् फलानाल भोका मुखी दुःखी संसा- रीति चाध्यारोपवति। परमार्थतम्तु ब्रह्मव तहिलच्षख सर्वज्ज तत्कथच्चिदाचार्य्येण दयालुना प्रतिबोधित नासि

जि तमित्वव भष्दस्यायः। व्रहि कोऽसावाका खाभाविकी डयमात्मान विदितवद् ब्रह्म। ननुन सरस्याममन दर्शिती ह्यसी य दूह प्रविश्य प्राणित्यपानिति व्यानिति उदानिति समानितोति। नन्वमी गौरसावख्व दूत्यवमसौ व्यपदिम्यते

रेकेस जगनास्तीति रुचयति। वैशव् दति। तत्प दाधसक्का त्वपदार्थं कथयनि। दूदमिति। तयोवसुतो ेद गहित्वा पदान्र व्याबह। परागिति। तख्ापरिचि्छित्वतवमाह्। सर्वक्जेति। कथ' तर्हि विपरतधीरिताशङ्माह। कि्नत्विति। यथा प्रति- भास कत्त त्वादेर्वास्तवत्वमाशङ्ञ शाख्तविरोधान्मवमित्याह। परमार्यत- स्विति। तद्विलक्षगमध्यस्तसंसाररष्ितमिति यावतृ। किसत बह्मोति चोद परिष्ृन्य किन्तद्वेदिति चोद्यान्तर मनाह। तत्कथ्चिदिति। पूर्व- वाक्योक्मविद्याविशिष्टमचिकारित्वन व्यवस्थित म्रह्म नामि संसारीव्या- चायय दयावता कर्थासद्धोचितम त्ानमेवावेदिति सम्बन्वः । व्याक व प्रमेयस्तजन्तानमेव प्रभार मिेवमहत्वमेवकारस विवनवाह। अविदितति। प्रकृतमात्म रन्दाथ विविच्य वत्त पटच्कति। बहीति। स एष दूह मविष्ट दरत्यलातानो दर्ितत्वाम्ायनादिलिव्नस तस् तयवानुमन्वात मक्यताद्वाित वत्तव्यनित्याह। नन्विति। वात्मान प्रत्यक्षयित ृक्कतखतरोच्ययन-

Page 216

[ २१० ]

भवता। नात्मान प्रत्यत्त दर्गयसि। एवं तर्हि दश योता मन्ता विज्ञाता स आत्मति। नन्वतापि दर्शंनादिक्रिया कत्त : खरूप न प्रत्यन्त' दर्णयमि। न हि गमिरेव गन्तु: स्वरूप किदिरवा क्वेत्तरेव तर्हि दृष्टरद्रश गुतेः यीता मतर्मन्ता विज्ञातेरविज्ञाता स आतमेति। नन्वत्र को विशरेषो द्रष्टरि। यदि दृष्टेद्रष्ा यदि वा घटस्य द्रष सर्वधापि द्रष्टवं द्रष्टव्य एव तु भवान्विशेषमाह दृष्टद्रष्टेति। द्रष्टा तु यदि दृष्टर्यदि वा घटस्य द्रष्टा ट्रटव न विशेषोपपत्तः। अस्त्यत् विशेषो यो दृष्टर्द्रष्टा स दृष्टियद्धवति नित्यमेव पश्यति दृष्टि न कदाचिदपि टष्टिन दृशते द्द्टा तत्र

मनुत्तरमितिशङ्गते। नतसाविति। व्रात्म न चेत्वक्षयित मच्मि। नर्हि मतप्रक्तमेव त दर्थयामीतयाह।एवं तहीति। नेद प्रतिज्ञानरूप- अतिवचनमिति। चोदयति। नव्वनोति। प्रतक्षत्वाहर्गनादिक्रियाया- साफत्त : खरूपमपि तघेत्याशध्याह। न हीति। यदि दर्शनादिक्रिया- कर्त्त सवरपोक्रिमात्रय नित्ासानोपज्ञास्यति त्हि उथ्य्ादिमाित्वेना- त्मोत्या तष्यत भवानित्याह। एवं तर्हि दष्टरिति। पूर्वसात्प्पतिवचना- इषिनृ प्रतिबचने ट्रष्ट विषयो विधेषो न सीति शङ्कते। नन्विति। विशे- षाभावं विशद्यति। यदीतप्ादिना। घटस दष् दष्टद्ष्टेति विशेषे प्रतीयमाने तद्भावोक्रिर्व्याहतेव्ाशक्माह। द्रष्टव्य एवेति। तथा दूष्ट- ययपि विशेषो भविष्यतीत्ाशद्ाह। ट्श् तिति। दत्तिम दन्तःकरणा- र्वाचच्छ्रिन्नः सविकारो घटउथा कूटस्यचिन्माल्खभावः। सननिधिसत्तामाल्ेष्य बुडितह त्तीनां द्रष्टति विशेषमङ्गीलता परिहरति। नेवािना। एत- देव रफ टयति। अस्तीति। सप्नमी दष्टारमधिकरोति। दष्टे दष्टुस्ताव- दन्वयव्य तरकाम्यां विशेष विशदयति। यो दष्टेरिति। भवतु टष्टिसङ्गावे द्रष्ट: सदा द्रष्टत्व'। तथापि कथ कूटस्यदत्टित्वमित्यायङ्काह। ततेति।

Page 217

[२११]

द्रष्टहथ्या नित्यया भवितव्य। अनित्या चेह ट्टटंटिस्तत् दृश्या या दष्टः सा कदाचिच्त दृश्येत। अपि यथा इनित्वया दृथ्या घटादि वसु। न च तद्दृष्टट्रष्टा कदा- चिदपि न पश्यति इिं। कि ह दृष्टी दृष्ट नित्या घदृश्यान्याऽनित्या दृश्येति। वाढ। प्रसिद्वा तावदनित्वा दृष्टिरन्धानन्वतवदर्गनात्। नित्यव चेत्र्वोऽनन्ध एव स्याद्ृष्टसु नित्या दरटन हि द्रष्ट दष्टेविपरिलोपी विद्यत इति अुतरनुमानाच्चान्- स्थापि घटाद्याभासविषया खप्न दृष्टिरुपलभ्यते। सा तहि- नश्यति ट्रटु ्द प्टिस्तयाSविपरिलुप्तया नित्यया दृ्या सरूपभूतया सयं ज्योतिःसमास्यये तरामनित्यां दृष्टिं खप्नबुद्दा तयोवासनाप्रत्ययरुपां

नित्व वसुपपाद्यति। अनित्या चेदिति। एक्रपश परमर्धार्चा सप्रमो । कादाचित्क द्रष्ट टश्यत्व उष्टान्नमाह। यर्धेति। घटादिव र्द्ाष्टि: कादाचि- देव टष्टा हृष्यते न सवदेतानिष्ठापतप्रमावमाशद्माह। न चेति। विक्ञा- रियश्चित्तसाट्ष्ट त्वं क्रमदृष्ट तमन्यय।ट्रष्टत्वख्मु हष्ट तत्माकियो व्याव्त्त मान तस् निविकारत्व गमयतीति भावः । र्दष्टिदिय प्रमाणाभावादल्लिष्मिति रङ्ते। किमिति। तदुभयमङ्गी- करोति। वाढमिति। तलानित्यां इष्टिमतुभवेन साधयति। प्रसिद्वेतति। उक्तमयं युत्या व्यक्कीकरोति। नित्यवेति। सम्पति नित्दां टरटि कृतया समथयते। दृष्टरिति। तमवोपपत्तिमाह। कनुमानान्ति। तदेव विष्टणोति। वम्स्यापोति। जागरिते चकुरादिह्ीनसापि खप्रे पुसी वासनामयघटादिविषया दष्टिरूपल्या या च सा तस्िितकाबे चक्षुरादरिज्ञनित- दष्यभावेप खयमविनशववन्त्यसुभूयते। सा ट्रट्ट: सभावभूतार्यडिनित्ये

Page 218

[ २१२ ]

नित्यमेव पशन् दष्टद्रटा भवति। एवच् सति दष्टिरेव स्वरूपमस्यान्यीष्णवत्र कागादानामिव दृष्टिव्यतिरिक्रोऽ न्योड चेतनी द्ष्टा तद्रझ्मालानमेव नित्वद्टग् पमध्यारो- ननु विप्र- तिषिद् न विज्ञातर्विज्नातार विजानीया इति गरुतेवि- धातुविज्ञानं। नैवं विज्ञानान्न विप्रतिषेध । एवं टृष्ट- र्द्रष्टा इति विज्ञायत एव। अन्यज्ञानानपैत्तलाच्च। न च द्रष्टुर्नित्यव दृषिरित्ववं विज्ञाते द्रष्टविषयां दृष्टिमन्या- माकाङते। निवत्तते हि द्रष्ट विषयदृच्याकाङ्गा तद- सभ्भवादेव। नह्यविद्यमाने विषये आकाङ्ा कस्यचिदु- पजायते। न च दृश्वा दृष्टिर्द्रष्टारं विषयीकर्त्त मु त्सहते। वतस्तामाकाङवत। न च खरूपविषवाकाङा सस्यैव।

ष्टव्या। विमत नित्यमव्यभिचारित्वात्परेश्टात्मवदिति प्रयोग पपत्तेरिन्वर्थः । नन्वात्माटष्टि: सभावश्यत्कथ® द्ृष्टत्य क्मतभ्राह। तवेति। निव्यत्वेहेतुः । अविपरिलप्रयेति। नित्वह्दय परिह्त् स्वहपभूतयेत्युत्। तखा दृष्- न्रापेकषां वारयति। स्वयमिति। उत्मविपरिलप्नत्व व्यनकि। दत- रामिति आत्मादष्टदष्टेति स्थिते फलितमाह। एवक्केति। गरन्यस- तनोऽचेतनो वेति शेष: । नित्वद्ष्टिस्वभावमा ल्व पदार्ध ्ा प रि भोध्य सुव्यक्षर राषि योजयति तदुब्रह्मति। वाक्यशेषविरोधञ्जोदयति। नन्विति। कि कमेचेनातमनो ज्ञान विरुध्यते कि वा सान्तित्वनेति वाच्य। ना द्योडनभ्युपगमादित्याह। नेति न द्वितीय दत्याह। एवमिति। तदेव सटयति। एवं दष्टरिति। तर्ा्ि तद्विषय ज्ञानान्तरममेक्षितव्यमिति कुतो विरोधो न प्रसरतीत्वाशद्माह। अन्यद्ञानेति। न विम्रतिषेध दरति यूव्व वा सम्बन्धः । सङ्कहीतमर्य विद्वणोति। न चेति।। नित्येव स्वरूप- भूनेति शेषः। विद्राततव' वाक्कायवद्धिद्वत्तिव्याप्यखवम्। ग्रन्वां हषि ए्-

Page 219

[२१३]

तद्योयो देवानां प्रत्यबुध्यत स एव तद्भवत्तथा

विषयोकरए। तत्कथमवैदित्याह। अहं दृष्टेट्रटाला ब्र- हास्मि भवामीति। ब्रह्मति यत्साचादपरीक्षात्सर्वीन्तर आत्माऽ्थनायद्यतीतो नेत्यस्थ लमनखित्य वमादिलक्षएं॥ तदेवाहममिमिन्ाना: संसारी यथा भवानाहति। तथा देवं विज्ञानात्तदह्व सर्वमभवत्। अब्रह्माध्यारोपणापग- मात्ततकार्य्यस्यासर्वत्वस्य निषृत्या सर्वमभवत्। तर्मादुरत्त- मेव मनुष्ा मनान्त यब झविदाया सर्वं भविषाम दूति

रणलवगम्। ब्ातविवयस्फरथाकाक्काभावं प्रतिपाद्यति निवर्सदेहीति। कातनि स्फुरणरूमे एक रणस्ान्यसासम्भवेर्डय वतसदाकाङ्कोप्थान्तिरित्ा शझनाह | न हीति। कि व टूटरि टृश्याउडथ्या वा डष्टिरपेकते। नाद इव्याह। न चेति। कादिम्यमकाश्यम्य रुपादेस्तत्काशकताभावा- दिति भावः। न द्वितीय इत्याह। न चेति। वातनो द्त्तिव्याष्यत्वाप एफ र ण व्याम्य त्वानङ्गी करणाव्र वाक्यशेषविरोधोस्व्यपस हरति। तक दिनि। वाक्यान्तरमाकाड्कापृव्वकमादत्ते। तत्कयममिति। तद्क्षरायिि व्याचष्ट। दृष्टरिति। दूति पट्मवेदित्यनेम सम्वध्यते। ब्रह्मशत्दं व्या- वषट। ब्रह्मेतीति। ब्रह्माइंपदाथ वोर्मियो विशेषणविशेष्यभायममिम्त्य वाक्यार्थमाइ। तदेवेति। ग्राचार्योपदिषटडये खस निक्चय दर्शयत। यथति। इूति- शन्दो वाक्यार्थ चानसमापार्थ: ददानी' फबवाक्य व्याचष। तष्ा- दिति। सब्बभावसेव व्याकरेति। ब्रह्मेति। बह्मशविद्यया संसरति विद्यया व सच्चत इति पच्स् निर्रोषत्वरच्यत दरति पत्रस् निर्द्दोषत्वसुप-

Page 220

[३१४ ]

ऋषीणं तथा मनुष्याणं तद्वैतत्पश्यन्नुषिवीम- देव: प्रतिपेद्शदं मनुरभवए

यत्प ष्ट किमु तड्गह्वावेदास्पात्तत्सर्वमभवदिति। तननिर्णीत ब्रह्मवा ददमग्र आसीत्तदातानमेवावेत्तस्मात्तत्सर्वमभव- दिति। तत्र यो यो देवानां मध्ये प्रत्यबुध्यत प्रतिबुद्ध- वानामनं यथोत्ेन विधिना। स एव प्रतिबुद्ध आ्रात् तह हाभवत्तथा ऋषीणं तथा मनुषाएां च मध्येदेवा- दीनामित्यादिलोकदृध्यपेक्षया न ब्रह्मत्ववुद्योचते। पुरः पुरुष आविशरदिति सर्वत्र ब्रह्मवान्तः प्रविष्टमित्यवोचाम। अतः देवानामि- त्युच्यत। परमाथतस्तु तत्र तन्र ब्रह्मवाग्र आसीत्रराक्प्रति- बोधाहेवादिशरीरेष्वनारथव विभाव्यमानं। तदालान

संहरति। तस्त्राद्युक्तमिति। इत्त कीस यति। यत्ष्टष्टमिति। वथा-

मपेक्षते न तथा ज्ञानर्मिति वत्र। तद्ो यो देवानामित्यादिवाक्य तद्च- राषि व्याचष। तन्न यन्नेति। यथोक्रन विधिना अन्वयादिकवतपदार्थ परिशोधना दिनेत्ययः। ज्ञानादेव मुक्रि र नसाधनान्नरादित्येव काराथः । विर्वाच्ततमधिकार्य्यनियम म्कटयति। तथत्यादिना। यो यः प्रत्यबध्यत स एथ तद्भवदिति पूव्वेया सम्बन्धः । ब्रह्मवाविद्यया संसरति मुच्यते च विद्ययेत्यु क्वत्वाह्दवादीनां विद्याविद्याभ्यां बन्वमोच्षोकिसतह्िरइ्त्याशझा। देवानामित्यादीति। तत्वदथ्व भेद्वचने का हानिरित्याशद्याह। पुर इति। न्यावद्यक भेद्मनूद्य तत्तदात्ाना स्ित ब्र ाचैन् व विद्याविद्या्य वन् नोख्ोतन पूर्जापरोविरधोइस्तीति फलितमाह। अत दवति। अवि-

Page 221

[२१५ ]

तदिदमप्येताई य एवं बेदाचं ब्रह्मास्मीति

मेववेत्तथैव च सव्वमभवदस्या ब्रह्मविद्यायाः सव्वभावा पत्तिः फलमित्य तस्यार्थस्य ददिन्नर मन्तानुदाहरति ग्ुतिः। कथ' तव्चद्वैतदावानमेवाहमस्मीति पश्यन्र तम्म्रा- देव ब्रह्मणी दर्गनादृषिर्वामदेवाखयः प्रतिपेदे ह प्रतिप- न्रवान् किल। स एतस्मिन् व्रह्मातमदर्गनेग्वस्थित एतान्म न्वान्ददर्ग अहं मनुरभवं सूर्य्यसेत्यादौन्। तदेतद ह पश्यन्रिति ब्रह्मविद्या परामृश्यते श्हं मनु- रभव' सूय्य यत्यादिना सव्व भावापत्ति ब्रह्म विद्याफल परामृशति। पश्यन् सर्वात्मभावं फल प्रतिपेद इत्वस्ा- मोच्ष दर्भयति।

द्याडटिमिनूद्य त्त्वडस्टिमन्वाचट। परमार्घतस्िति। प्रबोधात् प्र नमि तत्र देवादियर रेघ परमाथतो ब्रह्मवासीसंदौपदेशिक ज्ञानमनर्थक् मित्याशह्माह। अन्यय वेति। नानाजीववादस तु नावकाशः प्रक्रमविरोध-

दित्यादिवाक्यमातार्थ्य व्याकरोति। व्सा दूति। मन्त्रोदाहरणक्ुतिमे। प्रन्नद्वारा व्याचष्ट कर्थममत्यादिना। ज्वानान्म किरित्यसाय वादोऽयमिति द्योत,यितु किखेत्युक्तम्। कादिपद् समस्तवामदेवसक्कपह्या र्थ । तत्रावान्तरविभागमह। तद्ेतदिति। शत्म्रम्ययप्रयोगम्राप्नमर्थ कथ यति। पश्यव्तिति। लक्षणहेत्वोः क्रियाया: (पां २।२। १६।) दूति हेतौ शत्प्रत्ययविधानान्रन्तव् घ सति हेतुत्वरम्भवात्मलते च प्रतय-

दर्ययति शुतिरित्य र्थ; कलोदाहरयमाह। भुज्जान दति भजिक्रियामालसाध्या

Page 222

(२१६]

स दूद सव्वं भवति तस्य ह न देवाच्च नाभूत्या ईशत।।

भुन्नानस्त प्यतोति यद्दत्। सेय' बृह्मविद्यया सव्व भावाप- त्तिरासीनहतां देवानां वोर्व्यातिथयान्नदानीमैदंयुगी नानाम्। विशेषती मनुषागामत्यवीर्य्यत्वादिति। स्वात्कस्य चिह् हिस्तह ात्थापनायाह तदिद प्रक्वत' ब्ृद्य यकव भू- तानुप्रतिष्ठ मानकाले यः आममानमेवैव वेदाहं ब्रह्मास्तौति। ध्यारोपितान्विशेषान् संसारधस्ानागन्धितमनन्तरम- वाह्य वह्मैवाहमम्मि केवलमिति। सोऽविद्याकृतासवेत्व- निवत्तर्बह्मविज्ञानादिदं सर्वं भवति। न महावौयेषु वाम-

हि तप्निस्तत्र प्रतीयते तथा पश्यचित्यादावि ब्रह्मविद्यामाल्साध्या सक्तिर्भा- तीताथ: तव्वैतदित्ादि व्याखाय तदिदमितद्यवतारयितु गडुयति। सेयमिति। ऐटंयुगोनानां कलिकालवरतिनामिति यावत्। उत्तर वाक्य सुतरत्वनावताय्य व्याकरेति। तद्दा तापनारयेति। तस ताटस्या वारयति । वत्तर्वभूतेति। प्रविष्टे प्रयायसत्ं सारयति। दष्टीति। व्यादृत वाह्यष विषयेषत्स क साभिलाघ सनो यस स तथोक्तः । एवं गन्दाथ मेवाह। अ्इमिति परिपन्थिनि कथ व्रह्माहमिति न्ानमित्यागङ्गाह। कपोह्मति। वहमित्प्रातज्ञान सदा सिद्धममिति न तद्यं प्रयतितव्यमित्याशङ्माइ्। संसारेति। केवलमित्वद्दितीयत्वसच्यते ।

Page 223

!२७]

देवादिषु होनवोर्शेषु वा वार्त्तमानिकेषु मनुषेषु ब्रह्मणी विशेषस्तद्वित्तानस्य वास्ति वा्तमानिकेषु पुरुषेषु तु ब्रह्म- विद्याफलेSनेकान्तिकता भङ्कत इत्यत श्राह। तस्य ह ब्रम्म विज्ञातुर्यथोक्रन विधिना देवा महावीर्य्याद्य न अपि अभूत्य अभवनाय ब्रह्म सव्वभादस्य नेभते न पर्य्याप्ताः । किमुतान्ये ब्रह्मविद्याफलप्राप्ती विघ्रकरणे देवाद्य द्ूगत इति का शङ्क त्युच्य ने देवादोन् पितृषवत्त्वानर्त्यानाम्। ब्रह्मचर्य्येग ऋषिभ्यो यज्जन देवेभ्यः प्रजया पिसृम्य दूति हि जायमानमेवर्सवन्त पुरुष दर्गयति अुतिः। दृत्ति- देवाः परतन्त्ान्मनून-

ज्ञामसुक्का तत्फलमए। सोविद्यति। यत्त देवादीनां महारी- ख खादुबह्मविद्यया मुक्रिः सिजाति माबदादीनामल्ीर्य त्वादिति तलाह। नहीति। येयासि वडविप्नानीति मसिउमान्त्रित्य बहुते । बास- मानिकेध्विति। गङ्ठोत्तरत्व नोत्तरवाकयामादाय व्याकरोति। वात काहे- त्यादिना। यथोक्केनान्वयादिना पक रेया म्रह्ावित्तातुरिति सम्बन्ध: । अषिपन्दारथं कथयति किमुतेति। वल्पवीरय्यासत विञ्रकरय पर्याप्ता नेति किसन वाच्यमिति। योजना। काप्राप्तृप्रतिषेधायोगमभिम्रत्य चोद- यति। ब्रह्मविद्यति। शङ्कानिभित्त दशयन्त्य त्तरमाह। उच्चत हति। गधमर्गानिवोत्तमर्गा देयादयो मर्त्यान् प्रति विम्व कूरवन्नोनि शेव: । कय देवादीन् प्रति मर्त्यानाम्ृित्व तल्राह्। ब्रह्मचय्य पाति। यबा पशुरेवं स देवानामिति मनुष्यायां पशुसादश्यत्वयाज् तेवां पारतक्यT- T ह्वाद्यस्तान् प्रति विज्ञ कुवन्तीताह। पच्चिति। अघोडय वा काता सव्च षां भूतानां लोक दूति च। तेषां सर्वप्रासिभोग्यत्वयुतेश्ष सखे तहि प्रकरा भवन्तीत्याह। कघो दति। लोकशृत्वभिप्र तमर्खं प्रकयति। था

Page 224

[२१८]

भृतत्वप्राप्तिविघ्न' कुर्य्यरिति न्याय्येवैषा गङ्गा। खपशून् खथरीरागीव च रत्तन्ति देवाः। महत्तरां हि हत्ति' कम्माधीनां दर्भयिथति देवादोनाम्। बहुपणसमतयेकेकम्य पुरुषस्य। तस्मादेषां तन्न प्रियं यदेतव्तनुष्ा विद्युरिति हि वत्त्यति। यथाह वे स्ाय लोकायारिष्टिमिच्हेदैव हैव विदे सव्वाि भूयान्चरिष्टिमिच्छन्तीति च ब्रह्मवित्वे यारार्थ्यनिव्ृत्त ने रिष्टिवचनाभ्यामवगम्यते। तम्मादृत्रह्मविदो ब्रह्मविद्याफल- प्राप्तिं प्रति कुर्य्यरेव विघ्नं देवाः प्रभाववन्तथ हि ते। नन्वेवं सत्यन्यास्वपि कर्भफलप्राप्तिपु देवानां विघ्नकरगं पेव-

त्नः इति। यथाऽधमर्णान् मत्चत्तमर्णा विज्वमाचरन्ति तथा देवाढ्यः । सवस्थितिपरिरकषसाथं परतन्त्रान् कम्मिरः प्रत्यमततत्वप्राप्तिरुहिग्य विघ कुर्बन्नीति तेष्रां तान् प्रति विघक नत्वयङ्गा सानकार्शवेत्यर्थः । पशुनिदर्शनेन विवच्ितमर्य विषटोति। खपमूनिति। मशुस्थानीयाना मनुव्ागां देवा- दिमोरव्वते हेतुमाह। महत्तरामिति। दतस देवादोनां मनुष्यान्प्रति विध्- कतृत्वमस्तत्वप्राप्ती सम्भावितमित्याह। तक्ादिति। दृतस तेषां तान् प्रति विघकत्तत्व भातीत्याह। यघेति । खलोको देह एवंविच्च' सर्वभूतभो- ज्योहमिति कल्पनावत्तम्। क्रियापदानुषङ्गाघसकारः। नहाविच्ेपि मनुष्याणां देवादिपारतन्ताऽविद्या। तत्किमिति ते विघमाचरन्तीताश द्वयाह।ब्रह्मवित्व दूति।देवादीनां मनुष्यान् प्रति विधुकत्त तयङ्का- सुपपादितामुपसंहरति। तस्परािति न केवलमुक्तहेतुबलादेव। किन्तु साम थ्याच्च त्याह । प्रभाववन्तस्चति। सामथ्याच्चद्िदाफलप्राप्ती तेषां विघकरत्व नर्हि कमाफलप्राप्तावपि स्वादित]्रतिप्रसङ्ग शङूते। नन्विति। भवतु तेष्रां सर्वत्र विषाचरयमितात व्राह। हन्तेति। अविच्चासाभावः सामर्थ विधकर्त्त त्वेतिप्रसतयन्तरमाह । तथेति। अ््रतिप्रसङ्गान्तरमाह। तथा

Page 225

पानसमम्। हन्त तह्यविस्त्रभोभ्युदयनिःशेयसाधनानु ष्ठानिषु। तथेश्वरस्ाचिन्त्यगक्तित्वाहिघ्नकरणे प्रभुत्वम्। तथा हि फलसम्पत्तिविपत्ति- हेतुत्वं गास्त लोके च प्रसिद्वम्। अतीऽम्यनाखास: गास्ता- नुष्टाने। न सध्व पदार्थानां नियतनिमित्तोपादानान्गह- चित्दर्शनाच। सभावपन्ते च तदुभयानुपपत्तेः। मुखदु :- खादिफलनिमित्त कर्म्मेत्यतस्तिन् पत्ते स्थिते वेदषतिन्या- यलोकपरिग्हीते देवेश्वरकानास्तावन्र कग्मफलविपर्ष्या- सकर्त्तारः। कर्ममणां काङितकारकत्वात्। कभा हि शुभा- शुभं पुरुषाणं देनकालेशराहिकारकमनपेष्य नालान प्रति लभते लव्ात्मकमपि फलदानSसमर्घ। क्रियाया हि कालेति। विधकरये प्रभुत्वमिति पू्व स सम्बन्धः। ईचरादोनां वथोक- काय्य करपत्व प्रमाखवाह। एवां होति। एघ होव साध कम्म कार- यत। कमम हेष तदचतुरितादिवाक्य शास्तं शब्दार्ष: देवादीना विषुवर्त त्ववदी वरादोना नपि तत्म्भवाहटार्थामुधाने विद्यासाभावात्तदमरा माएय म्राप्नमिति फलितमाह। वतोडपीति। किमिद्मर्वदिकम्य चोद किंवा वैदिकसेति विकल्पपाद्य दूषयति। नेतपादिना। दध्याद्युतु्रिपाद्विषया दुग्वाद्यादाद् ना ्मख््चिना ुख

नुपपत्त सदयोगात्कर्म्मफलं जगदेष्टव्यमितार्थः । द्वितीय प्रत्ाह् । सुखेति। कम हतोत्यादा श्ुतिः । कमखा बाध्यते जन्तुरित्यादिकतिजगहचितानु- पर्पत्त्तिक्व न्यायः। कयमेताव्रता देवादीनां कम्म फले विम्न कर्ट त्ाभावस्तलाह कर्मशामिति। कथ हेतुसिइ्िरित्याशड्ा कम्मएः खोत्पसौ देवाद्यमेवा व्यतिरेकसुखेन दर्शयति। कम्म होति। खफलेऽपि तस् तत् सापेक्षत् मस्तत्य,ह।लञ्ति। निष्मन्वमपि कम्म पुर्वोक्त कारकमनमेच्य खफ-

Page 226

[१२० ]

कारकाद्यनेक निमित्तोपादानखाभाव्यात्। तम्मात् क्रिया- नुगुणा हि दैवेखराट्य इति कर्ग्प्रैसु तावन्र फलप्राप्ति प्रत्यविस्त्रभ्भः । कम्प्रगामप्येषां वगानुगत्व कचित्म्वसामर््यस्या- प्रणोद्यत्वात्कमकाल दैवद्रव्यादि स्वभावानां गुगाप्रधान- भावस्वनियतो दुर्विज्ञेयस्तेति तत्क तो मोहो लोकस्य कम्म व कारकं नान्यत्फलप्राप्ताविति केचित्। देवमेवेत्परे। काल दूत्य के। द्रव्यादिस्वभाव इति केचित्। सर्व एते रंहता एवेत्यपरे। तत्र कम्मणः प्राधान्यमङ्गोकत्व वेदफतिवादा।

रदाने भत् न भवतीत्यथ:। कर्ममणः खोलत्तो खफले च कारकसापे- चत्व हेतुमाह। म्रियाया हीति। कारका द,नामनेवो्धां निमित्तानाम पादानेन खसायो निष्मद्ते यखा: सा तथोका तथ्ा मायः कारकाद नेकनिमित्तोपादामखामाव्य। तम्त्दुमयल्न परतन्त्रं कर्म्पेन्यर्थ: । देवादीनां कम्ममिचितकारकत्व फनितमाह। तम्ादिति। इतोडि कर्मफलेनाविस्त्रम्भो5सोताह। कर्मणामिति एषां देवानां कर्विद्ठलक्षणे कार्य्य कर्मखा वशवरसित्वमेष्टव्यम्। प्राषिकर्मामेक्षामन्तरेय विछवकरछेति- प्रसङ्गादतोऽन्यलापि सर्व्वत्र तेषां तदपेक्षा वाच्या दत्यर्थः । तत्र तेषां कर्म- वशवर्ततित्व ह्ेतवन्तरमाह। स्वसामथ्यसति। विघुलक्षरण कार्य दुःख- सत्पाद्यति। न च दुःखम्तेऽपायधुपपद्ते। दुःखविषयेडपायसाम-

विधुकारणमित्वर्थः । देवादीनां कर्मपारतन्व्् कम तत्परतन्व्र न स्ात्म धानगुणभावय परीत्यायोगादित्याशङ्क्य । कमेति। दतस नामीषां नियतो गुयप्रधानभावोऽस्तीत्वाह। दुवित्यक्षति। इतिशव्दो हेतवर्थः। यतो सुखप्रधानकृतो मतिविभ्मो लोकसोपलभ्यते। तसतादमौ दुर्विन्नयो ब नियतोऽस्तीति योजना ।।

Page 227

[ २ २ १ ]

आ्र्ात्मा ह्येपाए स भवति

पुरो वे पुर न कम्परणा भवति पाप: पापेनेत्यादयः। वद्य प्येपां स्वविषये कस्यचित्प्राधान्योङ्वव दतरषां तत्कालीन- प्राधान्यगत्तिस्तभ्स्तथापि न करममए: फलप्राप्ति प्रत्यने-

नाविद्यापगममात्रत्वादब्ह्मप्राप्तिफलस्य। यदुत बुड्म प्राप्तिफल प्रति देवा विन्व' कुर्य्युरिति तब न देवानां विघ्- करणे सामर्थ्यम्। कम्मात्। विद्याकालानन्तरितत्वाद्वृद्मप्रा- प्तिफलस्य। कथ। यथा लोके द्ष्यन्नुष आलोकेन न सं- योगो यत्कालस्तकाल एव रूपाभिव्यक्ति:। एजमात्मवि- पय ज्ञान यत्कालं तत्काल एव तदिषयाज़ानतिरीभाव:

मतिविममे वादिवि्यतिपसिर्हेतमाह। कम्मेडेत्याढिना। कथ तर्हि निकयसतलाह। ततति। वेदवादानुटाहरति। पुरायो वा दूति। ग्रदिपटेन धम्मरज्वा वजेदूअमिल्ादिसतिवादा ग्ह्न्ने। सर्योदयदाह् सेचनादी कालज्वलनसलिलादे: प्राधान्यपसिद्ेने कम्मेव प्रधानममित्याश- इाई। यद्यपीति। चनेकान्तिकत्वमप्रधानत्वम्। तत्र हेतुमाह। शाख्तेति । श्रुतिष्सतिलन्वणं शास्तमुद्ाहृतस्। जगहचित्रत्तुपपत्तिर््वायः । कम्मफले देवादीनां विभकष्टतव प्रसङ्गागतं निराकत्य विद्याफले तेषां तदाशद्धित निराकरोति। नाविदयोति। तव नञर्थक्रानुवाटपूर्वक विशद्यति। युक्नमिति। तत्र मच्चपूवक पूर्योतं हेत स्फटयात। कल्षा. दिति। वातमनो ब्रह्मत्वप्राप्तिरुपाया सुमेर न्ञामाध्वलिमावचासखाय

चरखे नावकागोऽस्तःचयर्थ:। उकतमेवार्धमाकाड्गापूर्वक दट्टान्वेन समधयति।

Page 228

[२२२ ]

स्यात्। अतो बृह्मविद्यारयां सत्यामविकार्ध्यानुपपत्तः प्रदीप इव तमःकार्य्यस्य। तत्केन कस्य विघ्न कुर्य्यदेंवाः। यत्रात्मत्व- मेव देवानां ब्रह्मविदस्तदेतदाहामस्वरूपं ध्येयम्। यत्ततव्व- शास्तरविन्नय' बह्म। हि यम्मादेषां देवानां स ब्ृह्मविद्- वति। बुहविद्यासमकालमेवाविद्यामात्रव्यवधानापगमा च्छु क्िकाया दव रजताभासायाः शुक्तिकात्वमित्ववोचाम। अतो नाकनः प्रतिकूलत्वे देवानां प्रयत्नः सभ्भवति। वस्य हनाम्मभूतं फलं देगकालनिमित्तान्तरितं तन्रानात विषये सफल: प्रवत्नो विव्नाचरगाय देवादौनाम्। न लिह विद्यासमकाल आत्मभूते देगकालनिमित्तानन्तरिते।

कथमित्यादिना । बृह्मविद्यातत्फलयोःसमानकालत्व फलितमाह। दति। देवादीनां ब्रह्मविद्याफले विधकर्तृत्वाभावे हेतन्रमाह। यत्रेति। यस्यां विद्यायां मत्यां ब्रह्मविदो देवादोनामात्मत्वमेव तम्यां मत्यां कथं ते तस्य विधमाचरेयुः सविषये तेषां प्रातिकूल्याचरखानुवपत्तेरितर्थः। एकज्थ समनन्तरवाक्यमुत्थाप्य व्याचटे। तदेनदाहति। कथ ब्रह्मविद्या- सरकालमेव व्रह्मविद्टेवादीनामात्या भर्वात तलाह। व्रविद्यामालेति। यथेद रजतमिति। रजताकाराया: शुक्रिकात्वमविद्यामात्रव्यरवाह्ित तथा ब्रह्मविदोऽपि सर्वात्मत तन्मात्रव्यवधानात्तसाच् विद्योदयेनान्रीयकत्वेन निदत्तेर्य का विद्यातत्फलयोः समानकालत्वस्। उत्तञ्जतत्प्रतिवचनदणा- यामित्यर्यः । उत्तस हेतोरपेच्तित' वदन् म्रह्मविदो देवाद्यात्त्व फलित- भाह। अत दूति। केाल्ये तेषां विषाकत्टत्वे कुत्र तत्कत तेलाशद्याह। यथ्य हीति। तेषां निरङ्कशं प्रसरत्व वारयति। न तिति। सफल- प्रयत्न द्रति पूर्वेष सम्बन्धः। तख निरवकाशत्वादिति हेतुमाह। ग्र- सरेति। ज्ञानसानन्तरफलत्वासत्फले देवादीनां न विधकत तेत्यकसपेत्य

Page 229

[ २२३ ]

5वसरानुपपत्ते: । एवं तर्हि विद्याप्रत्वयमन्तत्वभावाद्दिपरी तप्रत्ययतत्कार्थ्योय दर्णनादन्व एवातप्रत्ययो विद्य निवत्त को न तु पूव्व इति। न प्रथमो नानेकान्तिकत्वात्। यदि हि प्रथम आ्रत्मविषयः प्रत्ययो विद्यगं न निवत्त- यति तथान्त्याऽपि तुल्यविषयत्वात्। एव तर्हि सन्ततोऽविदयानिवत्त को न विच्छित दति। न। जीवनादी सति सन्तत्यत्यनुपपत्तः। न हि जीवनादिह- तुके प्रत्यये सति विद्शाप्रत्ययसन्ततिरुपपदाने विरोधात्। अथ जोवनादिप्रत्ययतिरस्कर णे नै वा म रण्न्ता द्िद्रा सन्त- तिरिति चेन्न। प्रत्ययेयत्तामन्तानानवधारणाच्छासार्था-

प्रत्ययानां सन्ततिरविदराया सयुथ्यः शङूते। एवं तहौति। ज्वानस्ानन्रफलत्वेन तटज्ञान निव्स- येदत्तानामित्र तत्वज्ञानार्मप ब्रह्मासोति न्वानसन्ताभावात् । न चाद- मेत्र ज्ञानमज्तान स्ामध्वसि प्रागित्र ऊ्द्ममि रागादेस्तत्काय्य यय च दष्टत्वात्। छतो देहपातकालोन न्ञान विज्ञान निवत्त यतीति कतो जोवन्म किरित्यर्य: । वन्त्यत्ञानस्यान्ताननिबत्तक्त्व तत्न्ततर्वा प्रथम मे - तखा न््यत्वादात्मविषयत्वाह्ा तद्सितेति बिकल्पोभयल दष्टान्ताभाव मत्वा द्वितीये दोषान्तरमाह। न प्रथमेनेति। तदेवानुमानेन स्फोरयति। यदि हीति। कल्पान्नर शह्यति। एवं तरह्हीति। वविित्ाज्तानसन्नति- रज्ान निवत्तयतीत्येतहूपयत। नेत्यादिना। जीवनादिहेतुकतत्ययो बभ- चितोऽह' भोच्येऽहमित्यादिलक्षयः । तस् बभजाधुपद्नतस ब्रह्मासीत्य- विच्छिच प्रत्ययसन्ततेष्व विरुद्धतया यौगपद्यायोग हेतुमाह। विरोधादिति। म्रत्ययसन्ततिसुनपाद्यन्नाशङ्कते। अ्रर्थेति। उत्तरीत्या प्रत्ययसन्ततिसुपेन्य दूषयति। नेत्यादिना। तमेव दोष विशद्यति। दूयत्तामिति। शाखवार्थो

Page 230

[२२४ ]

निवत्ति केत्यनवधारणाच्छास्वार्थो नावध्रियेत। तच्चानिष। एवेति त्प्रथमा विद्या प्रत्ययसन्ततिर्मरणकालान्ता वेति विशेषा- भावादाद्यन्तयोः प्रत्यययो: पूर्व्वोक्ती दोषी प्रसन्ये याताम्। एवं तद्यनिवत्तक एवेति चेव्र। तस्मात्तव्सर्वमभवदिति युतेः । भिद्यते हृदयग्रन्थिस्तन्र को मोह इत्यादि गुतिभ्ययार्थवाद दूति चेन्न। सर्वभाखोपनिषदामर्थवादत्वप्रसङ्गात्। एता- वन्मावार्थत्वोपचोगा हि सर्वशाखोपनिषदः प्रत्यत्तप्रमि- तालविषयत्वादस्व वैति चेन्न। उक्तपरिहारत्वादविद्या-

सिध्धिरित्याह। सन्नतीति। व्यात्मधीसन्ततेः सत्येषि न स्वात्मविषयत्वा- हिद्याद्वाराऽविद्यां निवत्त यति। आ्रध्यहिविक्षणस्यात्मसन्नतव व्यचार- दिति परिहरति। नाद्यन्तयोरिति। पूव्व सिरन् प्रताये नाविद्यानिवर्स- कत्वमन्त्य तु तथेत्टत्त तस्यान्त्यत्ात्तयात चेडष्टान्नाभावः। व्यात्मविषय- त्वात्तथात्व प्रथमप्रत्यये व्यभिचार: म्वादित्यक्ौ दोषौ। ग्राद्या मन्नतिर्न विद्याध्वसिनो। अन्त्या तु तर्थेन्ङ्गीकारयि विशेषानावादन्त्यत्वात्तस्या निवर्न्त कत्वे दष्टान्ताभावः। व्रात्मविषयत्वात्तटुभावत्वमेकान्तिकत्व मिल्े- तावेव दोषौ स्ातामित्युत्त विदृणोति। प्रथमेति। वन्त्यप्रत्ययख सन्तते- स्ाविद्यानिवस कत्वासम्भवे प्रथमस्ापि रागाद्यनुद्टत्या तद्योगाज्तानमन्ता- नानिवर्सत कमेवेति चोद्यति। एव तह्हीति। शुतिविरोधेन परिहरतति। न तमम्मादिति। तासामर्थवादत्वनाविवत्ितत्व शङ्कूते। वर्थवाढ दरति पेदिति। वतिप्रसङ्गेन दूषवति। न सर्वेति। यथोत्तश्ुतीनामर्थवादत डपपि कथ सव्व पाखोपनिषदा तन्त्वप्रसुत्िरित्याशद्माह। एताविति। एतावन्मालार्थत्वमात्ज्ञानात्तदन्वान निद्वत्तिरित्य ताववालसार्स रुद्वावः।

Page 231

[ २ ५ ]

प्रत्यच्तत्वादिति चोता एव परिहारम्तस्ादाद्योऽन्यः सन्ततोSसन्ततथ त्वचीद्यम्।

एवाविद्यादिदीपनिवृत्तिफलअ्वत्यत्वय आ्रदोऽन्त्यः सन्ततो इसन्ततो वा स एव विदो त्यभ्युपगमात्र चीदास्यावतारगन्बो उय्यस्ति। यत्त तां विपरोतप्रत्ययतत्कार्य्ययोय दर्णनादिति। न। तच्छेषस्थितिहैतुत्वात्। येन कर्मणा गरीरमारव तद्विपरोतप्रत्ययदोषनिमित्तत्वात्तस्य तथाभृतस्यैव विप- रोतप्रत्ययदोषसंयुत्तस्त्र फलदाने सामर्थ्यमिति। यावच्छ- रोरपातस्तावत् फलोपभोगाङ्गतया विपरीतप्रत्यय रागा

चहन्ोगम्ये प्रतोतो तासां प्रट्टत्ते: म वादविसंवादाम्यां मानत्वायोगादर्य- वार्धवाद्तेति प्रसङ्गसेट्टल पहुते। म्रत्वनति। प्रमातुरहन्ोगस्यता नात्मनस्तत्साविण्स्तस्य वेदान्ता: ब्रह्मत्व बोधयन्नीति न सवादाटिगङ्क- त्याह। नोकति। विद्वदसतुभवमान्चित्यापि फलुतेरथवादत समाप्तित मित्याह। वविद्यति। वातमत्तानस तदज्ताननिवर्त्तकत्व स्थिते परम- तस्य निरवकाशख फलतीत्याह। तम्षादिति। चोद्यसानवकाशमेव विभद्यति। अविद्यादोति। ज्ञानसन्ततेरन््यत्तानसय वा त्ञानध्सित्वा- सिज्ेराद्यमेव ज्ञान तथेत्य क्रम्। सस्प्रति परोक्रमनुबढ़त यसक्रमिति। दर्शनास्ाय ज्ञानमज्तानध्व सीति शेषः । प्रारथ्कमशेषस् विद्वद हस्थितिहेतुत्वाद्िदुपोडप यावदारद्वाज्य रागा

निवस कसुपपत्तिरित्युत्तरमाह। न तच्केर्षेत। तदेव प्रपञ्चयति। येनेत्यादि- ना। तच्छव्दसाचिपतीत्यनेन सम्बन्धः। कच्षेपकत्वनियमं साधर्यति। विप-

Page 232

[२२६]

दिदोषञ्च तावन्मात्मात्तिपत्वेव। मुत्नेषुर्वत्यवत्तफलत्वा त्तद्वेतुकस्य कर्मगास्तेन न तस्य निवततिका विद्ययाऽविरो घात्। कि तर्हि स्वाथ्यादेव स्वाविरोध्यविद्दयाकार्य्यं यदु त्पित्स तन्निरूपसाद्यनागतत्वादतोत हीतरत्। किश्नन च विपरीतप्रत्वयो विदशवत उत्पद्यते। निर्विषयत्वादनव पृतविषयविगेषस्वरूप हि सामान्यमाच्रमायरित्व विप- रोतप्रत्यय उत्पदामान उत्पदाते। यथा शुक्किकायां रज-

त्वयाययस्योपमर्हितखात् पूर्ववत् सभभवति। शुक्िकादी

रतेति। मिथ्याज्ञानेन रामादिदोषेया च निकित्तन म्षत्तत्वादिति यायत्। तथ भूत स्येचम्य विवरयं विपरीतप्रत्ययेत्याि कर्मेंव प्या विशेष्यते। ताव-

न्यवाव् ज्ानिनस्ततो देहाभासादि सम्भवतीत्ायद्याह। मक्युवदिति।

भोगेन लितरे क्षययित्वा सम्पदन्त दरति न्यायादित्ययः । तद्वेतुकम्य विप

रव्चममि कमत्वाविशेषान्रिवर्त्तविष्यति नेत्याह। तेनेति। अविद्यालेशेन सहारव्यस कर्मणो विद्यानिवत्तिका न भवतीत्यत्न हेतुमाह। अविरोधा- दिति। नहि ज्ञानादारव्कम तीयते तद्विरोधित्वादविद्यालेशाज्ज तट्व- स्थिते: अन्यथा जोवन्मक्निशासतुविरोधादिति भावः। आरव्वस कर्मणो ज्ञानानिवर्त्यत्व ज्ञानं कर्म्मनिवर्त्त कर्मिति कथ प्रसिद्धिरित्याह। कि तहीति। प्रसिद्धिविषयमाह। साश्नयादिति। ज्ञानविरोधि वदज्ञान- काय्य मनारख्वं कम ज्ञानास्त्रयप्रपावाद्यात्यादद्नानात् फलात्मना जन्माभि- सुखं तम्नित्तक ज्ञानमिति प्रसिद्धिरविरुद्वेत्यर्थः । विमत न ज्ञाननिव-

Page 233

[२२]

सम्यक् प्रत्ययोत्पत्तौ पुनरदर्गनात्। कचित्त, विदयाया पूर्वोत्पचविपरीतप्रत्वय जनितसंस्कारभ्यो विपरीतप्रत्यया·

वभासा: सतयो जायमाना विपरीतप्रत्ययप्राप्तिमकम्मा- त्कु र्वन्ति। यथा विज्ञातदिग्भागस्याप्यकसम्माहिग्विपर्ष्य- यविभ्म: उत्पदात सम्यग् न्ञानSप्यविस्त्रमाच्छास्तार्थविज्ञानादी प्रव्व- त्तिरसमन्जसा स्यात् सर्वन्ज प्रमाणमप्रमाणं सम्पदाते।

स्तेन ज्ञानेन निवन्यम्। आरक्ं तु कमफलदपेष जाततान्तड्गोगाहते न निशटत्तमहति। व्यनुमानन्त्यागमाय बाचितमप्रमायमत्यहः । नन्वना- रव्यकर्मनिदृटत्तावषि विदुषसदारक् कर्म न निवसते तथाय वथायूब्वें विप- रीत प्रत्ययादि प्रष्टत्ते विह्द विद्वव्वशेयो न सादत ब्राह। किक्जति। हेतु- सिद्धार्थ विपरोतप्रत्ययविषय विशदर्यात वनवष्टतेति। सम्पति विद्वद्धि-

स्ाग्टहीतविशेषस्य सामान्यमात्रस्ालम्नस्ेति यावत्। काचवस्ेति पाठेडय्ययमेवा्थ: । विदुषो विपरोतप्रतिभासेन यथापृर्व्व तत्स्वम्। यस्य तु यथापू्व्य संसारित्वमित्यादिन्यारयविरोधादिति मत्वोक्कम् । न पृव्व- वदिति। तत्रानुभव प्रमाखयति। शुक्रिकादापिति। यथाइज्तानवतो विपरीतप्रत्ययभावोऽनुभूयते तथा तह्तोऽि कचिद्धिपरीतमरत्ययो दम्यते। तथा च कथं तवानुभवविरोधी न प्रररेदितायक्त परोक्षत्तानर्वत विपरीत- म्रत्यथमक्य उपि नामरीवज्तानयति तहार्यमित्वभिप्रलाह। कचित्विति।

विदुषो मिथ्याज्तानाभावसक्का विपये दोषमाह्। सम्यगिति। तत्म व्वक मनुष्ठानमा दिशब्दार्थ:। सन्यगन्तानाविर्मभ दोषान्तरमाह।

Page 234

[२२८]

प्रमाणा प्रमाणयोविशेषानुपपत्तः। एतेन सम्यग्न्ञाना नन्तरमेव गरोरपाताभावः ज्ञानोत्पत्त: प्रागह तत्काल कम्रणामप्रव्ृत्तफलानां विनाशः मिद्ो भवति फल प्राप्तिविघ्ननिषेधशुतरेव। चीयन्ते चास्य कर्ममागि। तस्य तावदेव चिरम्। मर्वे पामानः प्रदूयन्त। त विदित्वा न लिप्यन्त करमपगा पापकेन। एतमु हैवैतेन तरतो नैन क्वताऊृते तपतः । एत ह वाव न तपति न विभेति कुतच- नेत्यादिश्रुतिभ्यय्न। ज्ञनाग्निः सर्वकममागि भवसातकुरुत- दूत्यादिकतिय। यत्तऋणैः प्रतिवध्यत इति। तब् अवि- दाविषयत्वात्। अविद्यावान् दयृणी। तस्य कर्ट लाद पपत्तेः। यत्र वान्यदिव स्वात्तत्रान्योन्यत् पश्चेदिति हि वच्यत्वन- न्यवसइस्वात्माख्य। यत्राविद्यायां सत्यामन्यदिव स्यात्ति- मिरकतद्वितोय चन्द्रवत्तताविद्याकतानेककार कापेच्षं दर्ग

सख क्षेति। पःनाद तानध्व से तदत्यमिथ्यात्तानस्य सव्षियम्य बाधितताव् विदुषो रागादिरतापपाध् नानान्ोक्षे तज्जअमालेया शरीरस्यितिषेत्वभा- वात्पतेदिति सद्यो मु कपन् प्रताह। एतेनेति। परहटसफलस कमणो भोगाहते कयो नासत तावेन न्यावेनेति यावत्। व्रब्कमका देन्हस्यि- तिसक्वा दूतरेरयो स्ाननिवत्य तवमुनसंहरति। ज्ञानोत्पत्तेरिति। तसह न देवाय नेति विदुषो विद्याफलप्राप्ती विघ निषेधणुतानुपमत्त्या यथो- कोडर्थो भातोतार्थः। न केवलं सुतार्थापतत्रा वथाक्ार्धसिडिः। किन्त शुति सृतिभ्यामषीत्याह।चीयन्त चेतपादिना। जीवन् क्वि साधयता ज्ञानफले प्रतिबन्वाभाव उक्रः । दूदानी पूर्वोक्त शङ्कावोजमतवदति। यत्विति । कसित्वं ह्ि विद्ुषो5विदुषो वेति विकल्पादं दूषयन् द्विती-

Page 235

[२२2]

स्मीतिन सवेद यथाशु परंव स देवानां। नादिकम्म तत्क तं फलञ्न दर्गयति तचान्योऽन्यत्पश्य दित्या दिना। यत्र पुनर्व्विद्यायां सत्यामविद्याकतानकत्वम्मप्रह- रणात्तत्न कं पश्वेदिति कर्ममासभ्भवं दर्भयति। तस्मादविद्यार्वदिषय एव वणितं कमसम्भवान्न तरत। एतचोत्तरत व्याचिख्यासिथमाणैरेव वाक्र्विविस्तरेय प्रद् ्यिष्यामः। तद्यथेहैव तावत्। अरथ यः कविदवअ्मविद- न्यामालनो व्यतिरिक्तां या काश्चिषवतामुपास्त सुतिन- मस्कारयागजल्य पहारप्रणिधानध्यानादिनोपास तस्या गुएभावमुपगम्यास्त अन्योSसावनात्ा मत्तः पृथगन्यो 5हमस्माधिकवतो मयास्ा ऋणिवत्त्रतिकत्त व्यमित्य वं प्रत्यय: सन्न पास्ते न स इत्यं प्रत्ययी वेद विजानाति तख्वं न सू मङगीकरोति। तव्नेताादिना। कयि त्वख् ति ग्रेष: । तदेव एक टयते। अविद्यायामिति। कविदुषो सस्ति करल त्वाटोतल मानमाह। यत्नेति। वच्हमायवाक्यथ प्रऊतोपयोगित्वन कथयति। कनन्यदिति। कषितव विदुषेनेत्य क व्यक्ीकत्त तस नास्ति कट त्वादीत्यवापि प्रमायमाह । यत पुनरिति । विद्यायां सत्यामविद्यायासक्कृतानेकत्वसमस व प्रमाष वल सम्पद्यते तल्र तमम्रादेय कारखास्तत्क नेव्याटिकमम दिरसम्भव दर्शयतीति योजना। प्रमाणसिद्ञमर्थ विगमयति। तक्कादिति। कविद्याविषय मृणित्वमित्य तत्पपञ्जयन्नविद्यासल मततारयति। एतक्केति। तडपितमवि द्याविषय यथा स्कट भर्वात तथातो योऽन्यामित्यादावननरपन् एव कथ्यते प्रथममित्दर्थ: । तद्वरागि व्याकरोति। चथत्वादिना । विद्या

२०

Page 236

[२३० ]

केवलमेवन् तो विद्वानविद्यादिदोषवानेव। कि ताि वथा

पशुरिव स्व्वाथेषु कम्मखवधिकत इत्व्यः। एतस्य्र ह्यविदुषो वर्णायमादिविभागवती ह्यधिकृतस्य करमणो विद्यासहि- तस्य केवलस्य च गास्तत्तस्य कार्य्य मनुष्यत्वादिकी बुह्मान्त उत्कर्षः । गरास्वोक्तविपरीतस्य च साभाविकस्य कार्यं मनुष्यत्वादिक एव स्थावरान्तोऽपकर्षो वथाचैतत्तथा। अथ तयो वाव लोका इत्वादिना वत्याम: कत्स्रनैवा- ध्यायशेषेण। विद्यायाथ कार्य्यं सवीतमभावापत्तिरित्वे- सत्स च्षेपतो दर्शित सर्वा

छलानन्तर्व मविद्यासतसाथ गन्दाथः। यागो गन्धपुष्मादिना पूत्रा। बत्यु पहारो निवेद समर्पय। प्रविधानसेकार्य। ध्यान तत्रवान- न्तरितप्रत्यय मवाहकरय। वदिपद प्रदत्षिणादिसङ्ग हगपायें। भेददश- नमाल्ोपासन न शासत्रीयमित्यभिप्रेत्व तदेव विट्टणोति। अन्योऽसाविति।

1 तथय मूलमाह। न स दूति। वाक्यान्तरमयताय्य व्याचटे। न स केवद- मिति। सोडविद्वानेवसुत्तटष्टान्तवशातृपशुरित देवानां भवति। तेषां मध्य तस्ककेन बडभिरूपकाररभोग्यत्वादिति योजना। पशुसाम्य सिद्धमथं कथयति। वत दति। अधानेनाविद्यासत्नेण कि कत भवतीत्वपेवाया- सविद्याया: संसारहेतृत्व सरत्नितमिति बक्ु मविद्याकाय्य कर्म् फल सङ्गि पति। एतखत्यादिना। कर्मसहायभूता विद्यादेवता ध्यानाकिका गास्त्रीयवतुस्वाभाविककमखोर्5पि ईविध्य वचयित व शव्दः। तत्र - सहकारिषी विद्या नग्नस्तीदर्भनादिरपेति भेद्: ।

Page 237

[२३१ ]

यथा ह वै बहवः पशवो मनुष्य भुख्जारेवमेकेकः पुरुषो देवान् मनत्तोकस्मिन्नेव पशावादीयमाने यथा चैषोऽर्थः कृत्सतस्य गास्तस्य तथा प्रद्गयिष्यामः । यस्मादिवं तम्मादविद्यरावन्त' पुरुष प्रति देवा ईशते विघ्न कर्त्तुमनुग्रहं वेत्येतदरभयति। यथाह वै लोके बहवो गोड शवादयः पथवो मनुषं खामिनमालनोधिष्ठातारं भुप्ुरः पालयेयुरैवं ब्रहुपशस्थानीय एकेकीविद्वान् पुरुषा देवान्दवानिति बहुवचनं पित्राद्युपलक्तणायें भुनत्ि पाल- यतीति। इमे इन्द्रादयोऽन्ये मत्तो ममेशितारी भृत्य दूवाहमेषां स्तुतिनमस्कारज्यादिनाSSराधनं क्वत्वाभ्यदय निश्नयसष तत्रदत्त पलं प्राप्तामीत्यवमभिसन्धिः । तन्र लोके वहुपशमतो यथकषिन्नव पथावादीयमान व्याघ्रा-

कथ यथोक्तकर्मफनमविद्यावतः खादितागद्याड। यथा चेति। स्रलरई विध्य सिद्याथें विद्यासलार्थ मनुक्रामति। विद्यायारयति। सवा- न्तराशङ्कां वारयति। सर्खा दीति। कथमेतट्वगस्यते तलाइ। यथेति। मनुष्याणामविद्यावता देवपशुत्व स्थिते। फलितमाह। यक्षा. दिति। तत्र प्रमायत्व नोत्तर वाकसयापयति। एतदिति। किभिद- मविद्यावतो देवादिपाजनमित्याधक्क वाकतात्य माह। दमे इन्द्रा- दय दति। काभिस्न्धिर विद्यावतः पुरुषसति पेषः। एकश्ित्वेत्ा- दिवाक्यमादाय व्याचषे। तननति। मनुष्यार्या पशुभावाह् त्ानमप्रिय देवानामिति स्थिते तदुपायमपि तत्त्वज्ञान तेषां देवा विद्विषन्तीत्या। तम्म्मादिति। तत्त्वविद्याया दौलभ्यत्व' कथन्जनेत्य क। मनुष्याषा- मुत्कर्ष देवा न मष्यन्तीत्यल्र पमाणमाह। तथा चेति। तेवं महदि- द्याया: कैवल्याप्रिः सतरामनिष्टेति भावः। देवादीनां मनुष्येक ब्र्म.

Page 238

[२३२ ]

डप्रियं भवति किमु बहुपु तस्मादषां तन्न प्रियं यदेतन्मनुष्या विद्युः॥१०॥

दिनाऽ्पनियमाणे महदप्रियं भवति तथा बह्ुपश- स्थानीय एकस्मिन् पुरुषे किं चित्र देवानां बहुपखपहरग द्व कुट म्बिनः। तस्रादेषां देवानां तब्न प्रियं किं तदादेतद्ब्रझ्मालतत्व कथच्च न मनुष्या विदयुार्जानीयुः। तथा च सरणमनु गीतासु भगवती व्यासस्य । क्रियावद्धिरहि कौन्तय देवलोक: समावृतः। न चैतदिष्ट देवानां मत्यैरुपरि वर्नमिति॥ अतो देवा: पशूनिव व्याघ्रादिम्यो ब्ह्मविज्ञानाद्विघ्नमाचिकीर्षन्ति। अस्दुपभीग्यत्वान्मा व्युत्तिष्ठयुरिति। यन्तु मुमोचयिष्यन्ति तं श्रद्वादिभिर्योच्चन्ति विपरीतमश्रद्वादिभिः । तस्मान्म मुन्-

ज्ञानसाप्रियत्वेपि कि सादित्याशज्चाह। वत दति। तेषां विधुमाच- रतामभिम्रायमाह। वसादिति। तर्हि देवादिभिरुपहतानां मनुष्याणां मुसुक्ेत्र न सम्पद्य तेत्याशङ्माह। वत्विति। उक् हि। न देवा दएड- मादाय रक्षन्ति पशुपालवत् । य हि रच्षित मचछान्त वद्धा सयोजयन्ति नरमिति। तहि कि सर्व्वानेव देवाननुग्टहन्तीत्याशक्खाह। विपरीत- मिति। देवतापराङमुखससुमाचयिषितमिति यातत्। सम्पति देवा: प्रियवाक्येन। ध्वनितमर्थमाह। तस्त्ादिति। अविद्वित्सु मनुष्यष देवा- दीनां खातन्त्यतच्छन्दाथ: अज्ञादिप्रधानस्तदाराधनपरः सन् देवाना प्रियः सात्तद्विपक्षस मुसुन्षा तैफत्यादित्वयः। तत्म्रीतिविषयस तत्सा- दादासादितवैराग्य: सर्व्वाणि कर्मायि संन्यस विद्याप्रापक स्वखाटिक पत्यकाय मना सादित्याह। चप्रमादीति श्रवणादिकमनुतिष्ठत्नपि वर्या-

Page 239

[२३३ ]

ब्रह्म वा दद्मग्र आसीदेकमेव तदेकएसन्न व्यभवत्।

देवाराधनपर: श्रद्याभतिपर: प्रशेयोऽप्रमादी स्यादिदरा- प्राप्ति प्रति विद्यं प्रतोति वा काक्ततप्र्शितं भवति देवा अप्रियवाकोन॥ १० ॥ सूतितः शास्तार्थः।आतेत्यवोपासौतेति। तस्य च व्याचिस्यासितस्य सार्थवादेन तदाहुर्यद्ब्रह्मविदायेत्या- दिना सम्बन्धप्रयोजनेभिहितेऽविदायाथ संसाराधिका- रसत्वमुत्त अथ योऽन्यां देवतामुपास्त इत्यादिना। तल्रा- विद्वान् ऋणी पशुवद्दवादिकर्सकर्त्त व्यतया परतन्त दत्युक्त किं पुनर्देवाटिकम्प कत्त व्यत्वे निमित्त। वर्णायमाय। तल

म्रमाचारपरो भवेदन्यथा विद्याललये फले प्रतिबन्धसम्भवादित्यामदेनाह। विद्यां मतीति। भयादि नमित्तध्व नेरविक्कतिः काकुरृच्यते। यचाइ काकु:सित्रि यां विकारी यः शोकभीत्यादिभिध्व नेरित्यमरः । तथा कका एव खुतेः खरकम्पन भयसुतलच्च देवाटिभजने कल्पाते तात्पय्य मित्याह। क।क ति ॥ १०॥ ब्रह्मक राडकाभित्य व्याख्याय ब्रह्म वा दृदमित्यादि वाक्यस्ातीतेन सम्बन्ध वक्र दृत्त' कीत्त यति। सुतित दति। शास्त्राथ शब्दो ब्रह्म विद्या- विषयः। सदाडरित्यादिनोक्रमनुवदति। तस् चेति। अथवादसद्ो यो देवानामित्यादिः। सम्बन्धो ज्वानस्य सर्च्चोपत्तिफलेन साध्यस्षाधन-

द्यासतनवे ृत्त कथ्यति। अविद्यायाकेति। ससारसाधिकार: प्रत्तिर तुपत्तिरिति यावत्। यथा पशुरित्यादिनोक्तमनुभाषते। तनति। चविद्या-

मन्वानोSविद्याविवातचातुख राय स्टिमकट नाथं तदेतदुब्रह त खा त् प्राप्त न वाक्यमित्याकाङ्कापूर्व्व कमाह। कि दुवरिति। ब्ह्म वा ददमित्ादिश

Page 240

[२३४ ]

के वर्णा दत्यत ददमारम्यते। यन्निमित्तसस्बन्धपु कमसयं परतन्त्र एवाधिकृतः संसारी त्येतस्यवार्थस्य प्रदर्गनायानि- सर्गानन्तरमिन्द्रादिसर्गो नोकः। अग्नस्तु सग: प्रजापतः सष्टिपरिपूरणाय प्रदर्शितः । अवच्येन्द्रादिसर्ग स्तन्नव द्रष्टव्य स्तच्कपलात्। दह तु स एवाभिधीयतऽविदुषः कर्ममाधिका- रहेतुप्रदर्भनाय। ब्रह्म वा ददमग्र आसीद्यदग्नि सट्वा- गिनिरुपापन्न ब्रद्म ब्राह्मराजात्वभिमानादवद्मेत्वभिधीयते। वै दद' चतादिजात बुद्नवाभिन्नमासीदेकमेव। नासीत् त्तला- दिमेदस्तद्बह्मक त्तचादिपरिपालयित्रादिशून्य सत्न व्यभ- वत् न विभूतवत्कम्मेरी नालमासौदित्यघः। क्ा मिद्मापरामश्यते। वर्गानेव वितिन्टि यत्निमिस्तति। यैरनिमिन्त बाह्मरायादिभि: मम्बन्वेष कर्मख्यमविद्वानविक्तः पशुर्व मंसरतीति पशुनिद्शनमुतौ प्रसिद्धं। तानि निमित्तानि दर्शायतुमुत्तर वाक्य प्रृन्तमित्वथः । अथ त्यव्यमन्यदित्यत्वानुम्याहकदेवतासग पक्रम्याग्न रेव हृष्टिरत्ता नेन्द्रादीनां वात्त्वविद्या प्रस्तुत्य तेषां सोच्यते। तत्र कः शुतेर भिग्रायस्तल्राह। एतस्येति। पूर्त मग्निसर्गानन्त र िन्द्रा टि्स र्ग वा च्यो - उि नोक्ः। फलाभावात्। दूह त्वविदुषस्तत्काय्य वर्णाद्यभिमानिनः कर्माधिक्वतिरित्य तसाथ स् प्रदर्शनार्थ तदाविद्यत्वविवक्चया स व्यू तृपाद्य त द्त्यथ:। चग्निसगोऽपि तह्यत्रैव वाच्या विशेषाभावादित्याशद्याह। आग्नस्विति। मजापतेः सष्टिपूत्त ये चेदग्निस टस्तलोक्ा। इन्तेन्द्रादि- सर्गोऽपि तत्नव वाच्योऽन्यथा तदपूत्त रिताप्ाह। जयञ्जुति। तहि ततोक्सय कमादलोकि: पुनरुत रिताशङ् तस्ेवार्थ सेतात्ोक्त सारयति। दह तिति। सङ्गतिसका वाक्यमादाय व्याचषे ब्रह्मति। बग्न: सलादिसर्गात्पूर्व्व मिति यावत्। वे शव्दस्यावधारणार्थत्व वदनवाक्यार्थोक्कियव्व कमितासाथ माह। द्दमति। द्वितीयमेवकार व्याचष्ट । नासीदिति ।

Page 241

[२३५]

तच्क योरूपमत्यसजत क्षतं यान्येतानि देवत्रा- क्षतासीन्द्रो वरुण: सोमो रुद्र: प्ज्जन्यो यमो मृत्युरीशान इति।

ततस्तद्बृह्म बृह्मणोSस्ि ममेत कर्त्तव्यमिति ब्राह्मर- जातिनिर्व्वत्य कम्भचिकौर्षालनः कम्मकर्ट त्वविभूत्य य्रेयो- रूप' प्रशस्तरूपमत्वसृजतातिभयेनासजत सष्टवान्। तत् किं पुनस्तद्यत्सष्ट च्षम चचियजातिस्तद्दत्िभेदेन प्रदर्शयति। यान्य तानि प्रसिद्वानि लोके देवता देवेपु त्तत्रागीति जात्या- ख्यायां पत्ते बहुवचनसरणद्यतिबहत्वाडा भेदोपचारेण बहुवचन। कानि पुनस्तानीत्याह। तत्राभिषिक्ता एव विशे- पतो निर्दिश्यन्त। दून्द्रो देवानां राजा। वरुणी यादमां। सोमो बाह्मणनां। रुद्र: पशूनां। पर्ज्यन्धो विद्युदादौनां। यम: पिट यां। मृत्य रोगादोनां। ईशानो भाभामित्य वमा- दौनि देवेषु चत्राणि। तदन्विन्द्रादिन्तत्रदेवताधिष्ठितानि

व्याचष्टे। तरदिति। तदेव सष्टमाकाङ्ाद्वारा सष्यति। किंपुनरिति। एका चेतृ चत्रजाति: सष्ट कथ ताह यान्यतानीति वहकिरितयाशड्राह। तद्मक्रिमेदेनेति। छलजातेरेकलातृ कथं चल्ाणोति बङ्धवचनमत्या- प्ङ्म जात्याख्यायामेकरिमिन् बड्वचनमन्यतरखां (पां १।२५८।) इति सतिमास्रित्याह। जातीति। बहूत्तर्गत्यन्तरमाइ। व्यक्रीति। तासा बङ्त्वाज्जातेय तद्भेदा त्तलापि भेदसपचर्थ बहूकिरित्ययः। चलाणीति

Page 242

[२३६]

तस्मात्क्तवात्परं नासिति तस्ाद्ब्राह्मणः क्षत्तिय- मधस्तादुपासते राजमये नव एव तद्यभो दधाति सैषा त्तलस्य योनिर्यद्ब्र ह्या।

मनुष्यचत्रागि सोमसूर्य्यदंश्यानि पुरुरवःप्रभृतीनि सृष्ठा- न्यव द्ष्टव्यानि। तदर्थ एव हि देवत्तत्रसर्गः प्रस्तुतः । यस्माद्बृह्मणातिशयेन सष्ट च्त तस्तृत्तवात्पर नास्ति बाह्मजातेरपि नियन्त। तस्माद्वृह्मणः कारणभूतः क्षत्रियस्य क्षत्रियमधस्ताद्ववस्थितः सन्न परिखथितमुपास्त। क। राजसूये। चत्र एव तदालीय वशः ख्यातिरूप बृक्षति दधाति स्थापयति। राजसूयाभिषितनासन्यां स्थिितेन राज्जाSडमन्त्रितो ब्ह्मन्निति ऋत्विक पुनस्तं प्रत्वाह त्व राजन् बह्मासीति। तदेतदभिधीयते कत्र एव तद्यथी दधातोति। सैषा प्रक्ृता चतस्य वोनिरेव यद्ब्ृह्न।

बड्वचनमिति सम्वन्वः । तेषां विशेषतो पहणं चलस्योत्तमत्व ख्याप- यितुमिति मन्वानः सब्ताह्ह। कानि पुनरित्ादिना। नतु किर्मिति देवेष क्षत्र- हष्टिरिच्यते। ब्राह्मषस्व कर्ममातुषानसामथ्यसित्वाथें मनुष्य्वेव तत््टि- रुपदेष्टव्य त्याशड्माह। तदन्विति। तथापि विवचिता सृशमखतो वक्नव्य त्याशप्वोपोद्वातोयमित्याह। तदर्थ दति। तस दिव्ादि व्याचषे। दख दिति। वलस नियन्तत्ववदुत्क्मे हेतत्रमाह। तस्तादिति। बहेति भसिद्व ब्राह्मयाख्यमिति यावत्। उक्वमेव प्रपज्चरयति। राजरूवेति। कसन्दां मच्चिकायाम्। लखकीयं यथः समर्पयतो म्राह्ाचस नि- एकर्ष मायधाइ । समेति ।

Page 243

[२२७]

तस्ाद्यद्यपि राजा परमतां गध्कति ब्रह्मता न्तत उपनिथर्यत खां योनिंय उ एनए हिनस्ति खाएस योनिमृष्कति स पापोयान् भवति यथा थेयाए सए हिए सित्वा॥ ११ ॥

तस्माद्यद्यपि राजा परमतां राजस्याभिषेकगुएं गच्छत्याप्रोति व्रद्मैव ब्राह्मणजातिमेवान्ततोउन्त कर्ममपरि- समाप्तावुपनिश्रयति खां योनिपुरोहितं निधत्त इत्वर्थः । यस्तु पुनर्वलाभिमानात् खां योनि ब्राह्मरजाति बाह्मएं य उ एन हिनस्ति न्यग्भावन पश्यति सामाबोयामेव स योनिृच्छति स्व' प्रसवं विच्छिनत्ति विनाभयति। स एतत्क्ृत्वा पापौयान् पापतरी भवति। पूर्व्वमपि चनियः पाप एव। क्रूरत्वादात्मप्रसवहिंसया सुतरां। वथा लोके श्रेयांस' प्रशस्ततर' हिंसित्वा परिभूय पापतरी भवति तद्दत्।

तयोर्बराह्मणत्वस् तत्यत्वात्कतोऽवान्तरभेटः । मत्रमपि क्रतुकाले ब्राह्मराय प्रापोतीत्याशभ्ञाइ। तममादिति। नलस् ब्रह्माभिभवे दोष- श्रवणाज्ज तस्य तट्पेक्षया तह्गषत्यमित्याह। यस्विति। प्रमादादपि वत्ु- छयन्दः । य एनं हिमस्तीति प्रतीकपहखम्। यस्तु पुनरित्यादिव्याख्या - नमिति भेटः। ईयसुनसरबर्थस प्रयोगे हेतुमाह। पू्व्वमपीति। ब्रा. हयाभिभवे पापीयस्वमिेतददाहरयेन उडावारोपर्यति । यर्थेति । ११।

Page 244

[२३८]

स नैव वाभवत् स विभमसजत यान्येतानि देवजातानि गणश आख्यायन्ते वसवो रुद्रा आदित्या विश्वेदेवा मरुत इति ॥२२॥ स नैव कभवत् सशौद्र वर्णमसजत पूपणमियं बै

त्षत्र सृष्टपि स नैव व्यभवत् करम्रे बृह्। तथा न व्यभवद्दित्तोपार्जयितुरभावात्। स विगमसजत कम्मैसा- धनवित्तीपाजनाय। क पुनरसी विट्। यान्यताति देवजा- तानि सवार्थे निष्ठा। य एते देवजातिभेदा इत्वर्थः। गएो गए गएमाख्यायन्त कथ्यन्त गगप्राया हि विगः। प्रायेण संहता हि वित्तोपार्जने समर्थाः नैकैकशः। वसवोऽट- सङ्ो गएस्तथैकादगरुद्राः दवादगादित्याः विश्वदेवा- स्त्रयोदश विशवाया अपत्यानि सव्े वा देवा मरुतः सप्त सप्त गणाः । स परिचारकाभावात्युनरपि नैव व्यभवत् स शौद्र वर्स- मसजत शूद्र एव शौद्र: साये वृद्ि: कः पुनरसी

कत्तत्राह्मपस नियन्तुस नलरियस सष्टत्ात्किसत्तरेपेत्याशद्यह। चत्र इति। तद्याचष्ट। कम्मय दूति। ब्रह्म ब्राह्मपोऽसित्यभिमानी पुरुष: तथा चलसर्गात्मव्वभिवेति यावत्। कथ तर्ह लौकिकसामथ्य- सम्पादनद्वारा कर्म्मानुष्टानमत चाह। स विशमति। देवजातानीत्यल्न तकारो निष्ठा गय गयं लत्वा किमित्या ख्यान विशामित्यापद्याह। गणेति। विशां समुदायप्रधानत्वमद्यापि प्रताक्षमिताह। प्रायेगेति ।१२। कर्त् पालयित्ट धनारजयितयां सृष्तात् कत वर्शान्तरसृथ्त- गङाह। मपरिचारकेति। शौद वर्षमसृजतेतवाल्कारो हद्िः। पु-

Page 245

[२३९]

पूषेयध हीदए सव्वं पुष्यति यदिदं किश्व ॥ १३॥ स नेव व्यभत्तच्छ योरूपमत्यसजत धर्म्म तद. तत्न्वस्य क्षत्रं यद्वमभस्तस्माइ्वम्मातिपर नास्ताथो अबलीयान बलीयाएं समाशएसते धर्म्मेण यथा

शूद्री वर्सो यः सृष्टः। पूपणं पुथ्यतोति पूषाकः। कः पुनरसौ पूषेति विशेषतस्तन्निरदिगति। इय पृथिवौ पूषा। खयमेव निव्वचनमाह। दय होद सरवं पुथ्ति पुष्ाति यदिद किञ्ज। म चतुरः सृष्टापि वर्णाबव व्यभवद्यत्वातृक्षत्रस्थानि- यताशङ्मया तच्छ्रेयोरूपमत्यवजत। किं तह्दमैं तदेत- चक्रे योरुप सष्ट नतस्य च्षत्र चत्रस्यापि नियन्त उग्रा- दृप्युग्र' यदर्समो यो धर्ममस्तस्ात् सत्रस्यापि नियन्त त्वाड्सं- त्पर नास्ति। तेन हि नियम्यन्त सर्वें तत्ाथमित्युचयते। त्रथी वलोयांसमातनी वलवत्तर

व्यतोति पुषेत्युक्कतवातपन्नस्ानवकाशतमाशड्ाह्। विशेषत द्रति। मूषयन्ट- सार्थान्तरे प्रसिद्धत्वात् कर्थं पृथिव्यां उृत्तिरित्याशक्घाइ। सयमवेति ।१२। नतु चातुव गये सृष्टे तायतेव कर्मासुष्ठानसिसरलं धर्मसणोत्यत चाह्। स चतुर दति। व्नियतापङ्या नियामकाभावे तस्यानियतत्व- सन्भायनयेति यावत्। तच्छन्दः स्ष्टम्ह्मविघयः। कुतो धम स्य सर्वनिय- न्तृत्वं चलसव तत्प्रसिद्धेरित्याह। तत्कथमिति। वनुभवमतुखृत्य परि- हरति। उच्यत दत्यादिना। तदेवोदाहरति। यधति। राज्जा सव- मान दति शेष:। धर्म सोत्कष्टतन नियन्तृत्व सत्यादभिन्नत्वे हेत्वन्र-

Page 246

[२४० ] राजवं यो वै स धर्ममः सत्यं वै तत्तसमात् सत्वं वद्न्तमाचुर्धम वद्तोति धम्म वा वदन्तए सत्यं वद्तीत्वेतद्ववनदुभयं भर्वात ॥१४ ।। मप्याशंसते कामयते जेतु धरमोगा बलेन। वथा लोके राच सर्वबलवत्तमेनापि कुटुम्बिक। एवं तम्ात् सिद्ध धम्मस्य सर्वबलवत्तरत्वात्सर्वनियन्त त्वम्। यो वै स धर्मो व्यवहार- लच्सी लौकिकैर्व्यवत्ियमाग सत्य वै तत्सत्वमिति यथाशास्तार्थता स एवानुष्ठोयमानो धर्म्मनामा भवति। शास्त्राधत्वन जायमानस्तु सत्य भवति। यस्त्ादेव तत्म्रा- त्सत्य यथा शास्त्रं वदन्त व्यवहारकाल आ्ङ्ः समीपस्था- उभयविवेकनाः । धम्में वद्तीति प्रसिद्' लौकिकं न्यायं वद्तीति। तथा विपर्य्ययेण धमें वा लौकिकं व्यवहार वदन्तमाहुः सत्य वदति शास्तादनपेतं वदतीत्ये तद्यदुक्त- भुभयं जायमानमनुष्ठीयमानव्न तद्दम्ै एव भवति तस्मात् माह। योवा दति। कय धर्मस्य सत्यत्वं। सह्रि पुरुषधर्मो वचन- धर्म :। सत्यत्वमित्यवान्तरमेदादितााशङ्माह्। स एवेति। यघोकने विवे- के लोकप्रसिद्धि® प्रमाखयति। यस्मदिति। उभयशन्दो धर्म्मसतावि घयो धर्म वद्तोते रतदेव विभजते। प्रसिद्भमिति। यथा शास्तानुसा- रेख वदन्न धर्म वढतीति तथा पूर्वोक्कवदनवैपरीतेान ध्म वढन्न बता वद्तीत्ाचरिति योजना। धर्ममेव व्याचष्ट। लौकिकमिति। सता् बदन्तीते]्रनदेव स्फटयति। शास्तादिति। काय्यकारखभावेनामयोरेकत्वसुप- संहरति। बदुक्कमिति। शास्तार्यसंथये शिषव्यवहाराव्विक्यः। बथा यद- वराह्ट्ादिशव्देध धर्मसंभयेष त यास्तार्थवशाचचिर्ययः। यथा चंतावन्द

Page 247

[२४१ ]

नदे तद्ब्रह्म च्तरं विट् शूद्रस्तदग्निनैव देवेष ब्रह्मा- भवद्ष्राह्मणो मनुष्य पु त्तववियेण त्तलियो वैभ्येन वैश्य: म धर्म्मो ज्ञानानुष्टानलक्तगः गाखन्ञानितरांय सर्व्वानेव नियमयति। तस्मात् स सत्रस्यापि चत्रमतस्तदभिमानो

मभिमन्यते। तानि च निसर्गत दव कम।धिकारनि- मित्तानि ॥ १४ ॥ तदेतच्ातुव्व एं सष्ट ब्रह्म त्तत विट शूद्र दूत्य त्तरार्थ उपसंहारी यत्तत्स्त्रष्ट ब्रह्म तदग्निनेव नान्येन रूपेए देवेषु । ब्रह्म ब्राह्मगजातिरभवद् ब्राह्मणी ब्राह्मएखरुपेए मनुषपु ब्रह्माभर्वादतरीषु वर्णेषु विकारान्तर प्राप्य चत्रियेण क्षत्रियोभवदिन्द्रादिदेवताधिष्ठिती वैश्यन वैश्यः शूद्रए

धर्मम्य सत्यादमेदे फलितमाह। तख्ादिति। तस् सर्व नियन्त्र त्वेवि परश्वते किमायात तदाह। तममाता दति। तर्षि यथोक् धर्म वथा-'

दभिमानोऽपि तथ वाभिमानान्तर पुरस्कत्यानुधपयेदित्यायद्याह। तानि चेति i १४ ॥ न सल्वविदुषो धामि कस ब्राह्मरधादिघ निमित्तेयु सतृक् कर्म- प्रट्टत्त निमित्तान्तरनपेक्षते प्रमाखाभावादित्वयः । पुमकुत्रिवैयर्थ्यमाश- इोतं। उत्तरारथ दूति। पूर्वत्र देवेष दर्शितस् वर्षविभागख मतु- व्यषत्तरयन्थ योजनाथ दति यायत्। सष्टवर्णा चतुश्व्यनिविष्टमवान्तरवि- भागमभिधातमारभते। यत्तदिति। नान्यम देवान्तरसरपेय चलादि- २१

Page 248

[२४२ ]

गूट्रेल श्र टस्तस्माद्ग्नावेव देवेषु लोकमिच्कन्ते ब्राह्मण मनुष्येष्व ताभ्याए हि रूपाभ्यां व्रह्माभवत्

शूद्र: । यस्म्ात् चत्रादिपु विकारापन्नमग्नी ब्राह्मण एव चाविकत स्रष्ट ब्रह्म तम्माद्ग्नावव देवेषु देवानां मध्य लोक कम्ंफलमिच्द्रन्त्य स्निसम्वड कममे कवत्वेत्वथः। तदर्धमेव हि तद्व्रच्म कर्ममाधिकरसत्वेना ्निरुपेख व्यवरिथितं। तस्मात्त म्म्रि- स्रग्नौ कममे कत्वा तत्फल प्रार्थयत दूत्येतदुपपत्र ब्राध्मगे मनुषपु। मनुषाणं मध्ये कर्भाफलेच्यां नाग्यादि- निमित्तक्रियापेक्षा कि त्हिं जातिमावसवरूपप्रतिलसभे नेव पुरुपार्थतिद्िः । यत्र तु देवाधीना पुरुणार्थसिद्धि- स्तत्नेवाग्न्यादिसस्वन्धक्रियापेक्षा। रतय जय्ये नैव तु संसिध्

विकारमन्तरेखेति यावत्। विकारान्तरमग्नि प्राह्पलत्षय। वलयेवेतन्न विवच्ितमयमाह। दन्द्रिदेवताषिषित दूति। वैश्यनेति वस्त्राद्यधिि- तत्व। सूदरसोति पूषाधिषितत्व। चमनादिभावमापद्वस चलादिभावो न तु चलादिभावमापन्नखावन ्रादिभाव दूव्यतावन्ालय ब्रह्मणो विक्व- तत्वाविक्वततमग्निमाह्मणस्तुत्वय कक्मित्भिग्रेव्य रुख दित्याद व्याचटे। यसादिवि। यवोक्नप्र,थनवा न्यायतं साधर्यति। तदय मेवेति। क्म फलदानार्थ मिति यावत्। मनुष्याणं मध्य कमप मनुष्यमवलस्ब्र

क्रियरपेज्ा नासित किन्तु ब्राह्मसजातिप्राप्रिमात्रेय तत्शद्धं जयादि कर्मा- वश्यम्तानीति तन्मालेय पुरुवार्य: सिश्तीति प्रतीकग्रहय्ापूय कमाह। मनुष्याणामिति। कुल्र तह्कि ययोक्ञक्रियापेक्षेति तवाह। यत् तिति। देवनां मध्ठेग्निसम्वन्वसेव कम लत्वा पुरुषाथ लाभो मनुष्यायां मध्ये व

Page 249

[ २४३]

दूवाहमणा नात् संगय:। कुर्ययादन्यन्र वा कुर्य्यानेत्री ब्राद्मय उचत इूति। पारिव्राज्यदर्शनाच। तस्पमादृवाझगत एव मनुष्येषु लोकं कनफलमिच्कन्ति। यम्मदेताम्यां हि

अय तु परमातलोकमग्नी ब्राह्मरे चेच्छन्तीति केचित्। तदसत्। अविद्याधिकारे कर्ममाधिकारारवं वर्णविभागस प्रस्तुतत्वात्परेण च विशेषगात्। यदि द्वन् लोकशव्देन पर एवातोच्येत परण विशेषणमनर्थकं स्यात् स' लोकमदृद्देति। खलोकव्यतिरित्तय दग्न्यधोनतया प्राथ्य मान: लोकस्तत: स्वमिति युक्त विशेषण प्रक्वतपर लोकनिवृत्य-

माह्ममय प्रयुत्त जय्य दिमाल् या तत्माप्रिरित्यल प्रमायमाह। छतेये ति।

कोइयं ब्राह्मयो नाम तलाह। मंत्र दति। सर्बष भृतेषभवमदो विशिए्टज् निमानिति यावत्। जनु यथोकर तेर्वाह्मराघ प्रतिबमभमालाद- भ्य द्यलाभेपि कुतस्ततो निःश्रयससिडिस्तलाह। पारिउ्रब्धति। बाह्मणे व्यत्ायाथ भिन्षाचय्ों चरन्तीति वाह्मबख पारिव्राज्यं भयते। सज् सचासादुब्रह्मषः स्थानमिति ब्रह्मलोकसाधन गस्यते। अतय ज्ाम्म- पाजातिनिमित्त लोकमिच्छन्ीति युक्कमित्ययः । ब्रह्मयो मनुष्येतित्य- स्याय सुपसंहरति। तसा दिति। हेतुगकामादाव व्यापट। दसा- दिति। हिशन्रार्थो यस दियको यत्सष्ट ब्रह्म तदेताम्यां यसा ताज्षा- दभवत्तरपादग्नावेवेतादि युक्तृमिति योजना। चरनौ डत्वा व्राह्मपे व दत्वा परमात्मलक्षण लोकमाप्मिच्छन्तीति अर्भ्तृपपश्वव्याख्यानमतव- दति। अनति। सतमी रवादितपादिवाकयविचया। मक्रमालोचनायं

Page 250

[२४४ ]

ध त्वात् सत्वेन चाव्यभिचारात्परमामलोकस्य। अविद्याक तानाच् सत्वव्यभिचारात्। व्रवोति च कम्मकतानां व्यभि- बार चीयत एवेति। ब्रह्मणा सष्टा वर्णाः कम्माथें। तञ्व कर्म धर्म्माख्य। स्व्वानिव कर्त्तव्यतया नियन्त परुषार्थ- साधन च। तस्ात्तनैव चेत्कसगा खो. लोकः परमाला- ख्योविदितोऽपि प्राप्यते कि तस्यव पदनीयलवेन क्रियत इत्यत श्राह॥

कम फलमिह्लोकगन्ढार्थो न परमात्मा प्रकमभङ्गप्रसङ्गादिति दूषयति। नदसदिति। कर्माधिकारार्य कर्मस प्रषृ्त्तिसिद्यर्यमिति याव्रत्। वाक्यशेषगतविशेषणवशारदपि कर्म फलस्य वात् लोकशन्द वाच्चतवमित्।ह। यरेश चेति। तदेव प्रपन्नयति। यदि हीति। परपच्े स्वमिति विशेषग

खलोकेति। परशन्ढोऽनात्मविषयः । ननु प्रकते वाक्य लोकगन्टेन पर- मात्मा नोच्यते चेदुत्तरवाक्यपि तेज नासाव्च्यत विशेषाभावाढितता- शङ्का विशेषणसामरथ्यान्तवमित्याह। खत्वेन चेति। कर्म फलविषय त्ेनापि विशेषयास् नेतु शक्यत्ान्न विशेषसिद्धिरिताणङ्गाह। अ्रवद्यिति। तेषां स्वरूपव्यभिचारे वाक्यशेष परमासयति। व्रवीति चेति। उत्तरवाक्य व्यावर्त्य पूर्व पचमाह। वहागति। तत्पुनरचेतनमकिद्ित्करमितप्रा- भङ्गाह । तज्जति। सत्रैरेव वण स्वख्कत्त व्यतया तान् प्रति नियन्त भूत्व ति योजना। तस्य पुमर्थोपायत्वप्रसिद्धिमादाय फलितमाह । तरर- दिति। अविदितोऽपीति केदः। देवतागुणकर्म सुत्निहेतुरिति पञ्च' मतिच्चेप्र मत्तरवाक्यमुत्ापयति। व्यत व्ाहेति।

Page 251

[२४५]

अरथ यो ह वा अ्प्मालोकात्ख लोकमदद्दा प्रति स एनमविदितो न भुनक्ति यथा वेदो वाडननूक्तो

अधति पूर्व्व पत्तविनिव्ठत्त्यथः। यः कचित् ह वे अ्रस्म्रा- वां मारिकात् पिएडग्र हरालक्षणादविद्याकाम कमहेतुकाद- गन्यघोनकरभ्मभिसानतया वा ब्राह्मण जातिमाचकर्माभिमानि- तया वा आगन्तुकादस्वरूपभूताल्लीकात् स' लोकमा- प्रति स्त्रियते। स यद्यपि स्ो लोकोऽविदिताऽविद्यया व्यव- हितोजव द्वाज्ात एनं सहापूरण दूव लौकिक आका- न भुनति न पालवति शोकमोहभयादिदोषापनयेन। यथा च लोके वेदाऽननूप्रोऽनधोतः कर्ममाद्यवबोधकलेन न भुनत्तयन्यहा लौकिक कृयादि कर्म्माक्कत खालनान

ज्तानादेव मुक्तिन कर्म खेत्यागसप्रसिद्धमिति नियातयोरयः। तव निमित्तमुपादानञ्चृति द्य सङ्िपति। वविद्येति। निभिन्तं विद्ट- खोति वग्नाधानेति। ग्रातारय लोकस सते हेतुमाव्। वात्मत्व- नेति। ग्रहं ब्रह्मासात्यहष्षति सम्बन्धः। यः परमात्मानमवितित्वव (ियते तमेन परमालान' पालयतीति योजना। परमात्नः खहूपत्वा- दविदितखायि पालवितत्व' सादिताशक्चा्त।सयद्यपीति। लोक- पन्दादुपरिष्टत्तत्तयापीति दृश्व्य। वविदित दताम व्याख्यानमविद्य- येतपादि। परमाल्ाख्वो लोको नाजातो शुनक्ीतात्र कर्म फलभूत लोकवैधम्ा दष्टान्तया दर्ययति। चञ्व इति। व्यव्ातस्ापालयित्- त्वे साधममादष्टान्माइ। सङ्प्रति। तथा लौकिको दयमो दयमो इसीता्रज्षातो न थोकादिनिवर्त नेनात्मान भुनति तथा परनातापीता थः। तल सत्ातत दष्टान्तद्वय व्याचषे। यथाचेतादिना। अवि

Page 252

[२४६ ]

जन्यद्वा कम्मकृतं यदिह् वा अप्यनैवंविद् महत्पुणयं कर्मम करोति तद्वास्यां ततः चीयत

भिव्यञ्जितमालोयफलप्रदानेन भुनत्रवमाता स्व्री लोक: सेनैव न भुनत्रथव। ननु कि खलोकदर्ननिमित्तपरिपालनेन

बाहुल्यात्तनिमित्त पालनमत्तव भविषाति। तन्न। कतस्य चयवत्वादित्व तदाह। यदि ह वे संसारेऽदुभुतवत्कश्चिन्म हात्माप्यनवंवित् स्व' लोकं यथोतीन विधिना विद्वान्ह- इह्वखमेधादि पुख कमेट्टफलमेव नैरन्तय्येग करोत्- नेनेवानन्त्य मम भविषातोति। तत्कर्मह अस्याविद्याव- तोडविद्याजनितकाम हेतुत्वात् खप्नदर्शनविभ्रमोद् तविभूतिव- दन्ततोउन्त फलोपभीगस्य नतीयत एव। तत्कारगवीर-

घादीतप्रादिशन्देन तदुत्य सर्त्र सङ्गदते। यदिहेत्दिवाक्यापोद्य क्षो द्य मुत्यापयति। म चति। नव्वनिष्टफलनिभित्तस्ापि कम्मगः प्राप्रिधरी- व्यात्कय कर्मणो मोच्षः सेतस्ति तल्राह्। द्ृष्टति। बाडत्यमश् मेघादिकमणो महत्त रत्व तद्ि दुरितमभिभूय मोक्षमेव सम्पादवध्यती- नार्थ: । यत्कृतक तद्नितप्रमिति न्यायमामिता परिहर्रत। तन्न्ने- वपदिना। सत्रम्यर्थ: संसार दूति निपातार्थ सचर्यत। अ्ङ्म त- र्वदिति। कानेवंवित्त व्याकरोति। खं लोकमिति। यथोक्को विधिरच्वद- व्यतिरेकादिः। पुरायकम्म च्छिट्रय दुरितम्रसत्नि निवारयति। नैरन्त- स संति। तथा पुरय सज्चिन्वतोभिमायमाह। अनेनेति। प्रकान्त

Page 253

[२४७]

एवात्मानमेव लोकमुपासीत स य आ्र्त्मानमेव लोकमुपास न द्ास्य कर्म चीयते

मीफ ल पा ल ना न न््या भा स्य व । अत आमानमेव ख लोक। आत्मानमिति स' लोकमित्यम्मिवर्धे ख' लोकमिति प्र्ृत- त्वाहिह च सशव्दस्याप्रयोगादुपासीत। स य आममानमेव लोकमुपास्त। तस्य किमित्य चयते। न हास्य कभत्तौयते। कन्माभावादेवेति नित्यानुवादः । यवाऽविदुपः कमी- चयलच्षएं संसारदुःख सन्ततमेव। न तथा तदस्य विद्यत दूत्यर्थ: । मिथिलायां प्रदोप्तायां न मे दह्यति किश्ननति यइत्। स्ामलो कोपासकस्य विदुषोऽविद्यामयोगात्मा व- न चीयत इत्यपरे वर्णयन्ति। लोकग्रव्दार्थछ् करग-

यच्कव्दामेक्षित कथयति। तत्कम्मति। म्रागुन्नन्यायाद्योती नियातः। कारणकपेय कारथस भ वत्यमाशङ्गप्राह। तत्कारणयोरति। मुक्कर- नित्यत्वदोषसमाविस्तक केन प्रकारेष सा दव्यायाह। व्रत दूि। वात्मशव्दाधेमाह। ख लोकमिति। तदेव स्टर्यत। खात्मानमिति। आात्मशन्द्स् प्रहतस्वलोकविषयत्व हेत्वन्तरमाह। दूहचेति। मयोगे सु पुनहतिभयादर्थान्तरविषयत्वमपि सादित्यर्थः। विद्याफलमाकाङाद्वारा निव्चिमति। सयदूति। कम्मफलस चयित्मक्का कम्म खोऽनयत्व वदतो व्याहतिमाशङ्काह। कम्मेति। वाक्र्यस्य वितचितमर्थवेध्म्ाT उष्टा- न्वेन व्यचष्ट। यर्थति। ग्रविदुष दूति वेद़ः। कर्म्मक्षयेि वा विदुषो दुःखाभावे द्ष्टान्माह। मिथिलायामिति। व्रात्मानमित्याि केल- भानान् लिरित्येव परतया व्याख्यातम्। सम्मति भत्प्रपङ्कव्याख्यासता-

Page 254

[२४८ ]

समवायिन दिधा परिकम्पयन्ति किलेको व्याल्तावस्थ: कममाययो लोको हिरखगबर्भाख्यस्त क्मसमवायिन लोक व्या्त परिच्िन्न य उपास्त तस्य किल परि- च्छिन्नकम्मलदर्णिनः कर्स चीयते। तमेव कर्मसमवा- यिन लोकमव्याछृतावस्थ कारणरूपमापाद्य वस्तूपास्त तस्यापरिच्छिन्नकर्ात दर्णित्वात्तस्य च कम्म न चीयत दूति। भवतीय शोभना कल्पना न तु योतो। खलोक- शव्दन प्रक्ृतस्य परमात्मनोऽभिहितत्वात्॥

पयतत। सात्मति। आत्मल्षोकोपासकस्य कर्म्मीभावे कयं तदकयनाचो युक्तिरित्याशङ्म कम्मभावस्यासिद्धिमभिनन्वाय कम्ममाध्यं लोक व्यालता- व्याऊततरूपेगा भिनति। लोकगन्द्रार्धञ्जुति। व्तोक्षिको कल्पना न तु श्रौतीति वतां किलेत्य कम्। तवाद्य लोकगव्दार्घमनूद्य तदुपामकम्य दोष- माह। एक दूति। परिच्छ्विन्नः कम्मात्मा तत्साध्यो व्याऊतावस्यो लोक- स्तसित्रहडप्रहोपासकसेति यावत्। किलशव्दस्तु पूर्व्ववत्। द्वितीय लोकशव्दार्थमनूद्य तदुपासकख लाभ दर्ययात। तमेवेि। वथा कुराड़- लादेरन्तर्ववहिरन्वेषणे सुवर्णातिरिक्रपासुपलम्भात्तटू पेखास नित्त्वम्। तथा कर्म्मसाध्य हिरणयगजादिलोक काय्य त्वादव्याहत कारयमेवेत्द्गी-

इ हवित्व' करव्सि त्वज्च घटते। तख सत्पात्नाव कमा। तेन तस्य तन्न कषीयते। यः पुनरद्वैतावस्थासुपास्त तस्चात्लैव कम्म भवतीवि हिमर्ळ- प्पज्जरुत्नित्वर्यः। आ्त्मानमित्यादि ससुच्चवपरमिति प्राप्त पक्षं पत्ःह। भवतीति। औ्रतत्वानावे हेतुमाह। खरंलोकेति। सं लोकमदद्त्ल्न

हारार्थमुक् त्वानाल लोकहँ विध्यकल्पना युक्ातार्थः।

Page 255

[२४६]

अ्रुमाद् वात्मनो यद्यत्कामयते तत्त सजते ॥ १५॥

ख लोकमिति प्रस्तुत्य स्वगब्द विहायाकमव्दप्रत्तेपेष पुनस्तस्यव प्रतिनिद् गादाव्ानमेव लोकमुपासीतति। तन कम्मसमवायिलोककल्पनाया अनवसर एवं। परेण च केवलविद्याविषयेण विशेषणाद्येषां नोऽयमालान लोक इति पुच्चकममपरविद्याकृतैभ्यी हि लोकैभ्यो विशिनषि अ्व- मात्मा नो लोक दूति। न हास्य केन च न कमेया लोको मोयते एषोडस्य परमलीक दूति च। तेः सविशेपरीरस्य कवा- क्ता युक्ता। दूहापि ख लोकमिति विशेषणदर्णनादस्माक्का मयत दरत्ययुक्तमिति चेदिह खो लोक: परमाता तदुपास- नात् स एव भवतीति स्थिते यद्यत्कामयते तत्तदम्मादाकनः

लोक वन्देनाल परमात्मरियण्टे पेतवन्रमाह। खंलोकमितीति। यथा लोकस्य सगद्दाथो विशेषयं तथात्मानमित्यत सगन्पर्थायाता शब्दार्थस्तस्य विशेषणं दृश्यते न च कम्म फलस्य मख्यमात्मत्वमतो लोक- शन्दोडत्र परमात्म वेत्यर्थः। प्रकरणाहिथेषयाज्ज सिद्धमथं दर्शयति। तच्जेवि। परस्ैव लोकशञ्दार्थत्व हेतन्रमाह। परेशेति। उत्तरमेव पपञ्जयति। पुत्तति। कघ परेष वाक्र्व परमात्मा लोरशब्दायः। महते तु कम्म फलमिति व्यपस्थेति देतनेवमेकवाक्यत्वमम्भवे तङ्गेटस्यान्या- यत्वादित्याह। तैरिति। एकत्राक्यत्वसम्भावनामेत दर्शयति। द्ूहापीति। यधोत्तरत्वात्मा द्यव्ेन लोको विशेषितस्तथात्मान मित्यलाप्यात्माशव्देन वि शिष्यते। पूर्ष्वयाक्यो च संलोकमदद्देति स्वयन्देनात्मशाचचिना तम्य वि-

प्रकरणेन परख लोकरञ्दार्थ त्वमयुन्ं लिङ्गविरोधाठिति चोटयति। र्र- ख.दिति। तदेव विष्णोति। दहेतपादिना। अर्थनादस्य लिङ्ग म

Page 256

सजत दूति तदालप्राप्तिव्वतिरैकेग फलवचनमयुक्कमति चेन्न। खलोकोपासनस्तुतिपरत्वायादेव लोकात्सर्व्वमिष्ट सम्पदत इत्वर्यो नान्यदृतः प्रार्थनीयमाप्तकामलात्। श्रा- त्मतः प्राग श्रत्मत आाणा इंत्यादि शुत्वन्तरंग। यधा सर्व्वात्मभावप्रद्शनार्थो वा पूर्व्ववद्यदि हि पर खवाला सम्पद्यते तदा. युक्तोSस्ाइप्वालन दत्यामगब्दप्रयोग: सवस्मादेवप्रक्ृताकनो लोकादित्य वमथः। प्रन्यवाऽव्याछृता- वस्थात्कस्पणो लोकादिति सविशेषगमवत्यत्। प्रक्ृतपर- मात्मलोकव्यावृत्तये व्याऊतावस्थाव्यावृत्तये च। न ह्स्मिन् प्रक्ृते विशेषितेऽयुतान्तरालावस्था प्रतिपत्त गकते ॥१५॥

मकरखाहलवददति म्त्वा समाधन्त। नेवादिना। सुतिमेव स्पध्यति। सवसदेवेति। लोकाजन्तातादिति शेषः । यथाकान्दोग्ये सुतारय मात्नः सष्ट त्वसच्य ते तथाल्ाप्यात्मलोक सोतुमेतत्फलवचनमिदाह। बात्त द्रति। भवतु वा माभूदम अवेतादिरय वादस्तवापि तस्य सर्व्वात्ततवप्रदग- नारथ ताद्युकमललोकशब्द न परमातप्रहयमिताह। सव्ातति। तक्ा- त्तत्सव्वमभवदि त वाक्य दष्टान्तयत। पूर्व्वदिति किञ्ञात्मशन्दृस् तरिधा प-

पालोकशव्दस्यापि तदथ त्वात्परस्ेशल लोकत्वमितप्राह। यदि हीति। किञ्ज यदि लोकशव्दन पर हित्वार्घान्तरमच्यते तदा सविशेषगां वाक्य सादन्यथा खंलोकमिति महतपरमात्मलोकस्य त्वत्पन्षे उनन्तरोक्रब्रहालोकख व्याउ्त्त्ययोगात्। न चात सविशेषणं वाक्य दष्टमतः खलोकमिति प्रछतः परमात्मवात्मावापि लोक दताह। अन्यथ ति। विशेधयां विनेत:रा- दिवाल परापराभ्यामर्थान्तर कि न सादिताशद्याह। न हीति। खंलोकमिति मऊते परमात्मन्यात्मानमेवेनि विशेषिते चाव्याशताख्यापरा- पराभ्यामन्तरावस्या न प्रतिपत्त शक्यते तस्ाः शृतत्ाभावा दतार्थ:।१५/

Page 257

[२५१]

तथो अयं वा आत्मा सर्व्वेषां भृतानां लोक: यजहोति यद्यजते तेन देवानां लोकोऽय यद नुबूते तेन ऋ्पोामथ खत्पितम्यो निपणाति

धग्मेंणा नियम्यमानो देवादिकमकत्तव्यतया पशुवत्प- रतन्त दरत्य कम्। कानि पुनस्तानि कर्भनाणि यत्कर्त्त व्यतया पशुवत्परतन्त्री भवति। के वा ते देवादयो येषां क्न्मभि: पशुवदुपकरीतोति तदुभय प्रपश्चरयति। धथो दूत्वय वाक्योपग्यासार्घः। अय वः प्रक्वती रही क्सनाधिलती विद्वाव्करोरेन्ट्रियसद्मातादिविभिटटः पिएड़ आ्त्मेत्य च्यते। सव्वेषां देवादोनां पिपोलिकान्तानों भूतानां लोकी भोग्य आल त्यर्घः। सव्वेषां वर्णायमादिविहितैः कम्म भिरुप कारित्ात्। क: पुनः कम्मरविशेष रुपकुव्व न् के्षां भृत- विशेषाणं लोक दूत्य चयते। स ग्ही यज्ज होति यद्यजते। यागो देवतासुदिश्य खत्वपरित्यागः। स एवासेचनाव धिको होमस्तेन होमयागलक्षणीन कर्म्मेणावश्यकर्त्तव्यते न देवानां पशुवत्परतन्तत्वन प्रतिबद् इति लोकोष्य यदकु-

क एडकान्तरमतार्थय वृत्तमनूद्याकाङ्कापूर्व्वक् तात्र्य भाइ। बषो इतादिना। वत्रेत्यविद्यावस्थापूर्व्वयन्वो वा सहते। अपिपिर्या- वस्ाथोशन्दसाहक्कतिमाशक्ा व्याकरोति। छधो दतीति। परसापि प्रकतत्वास्तसो विथिनषटि। म्हीनि। हित् हेतुरविद्वानित्याटिरितर- पर्थ्म दासार्थं कम्माधिकत इत् कम्। कटमु खालनः सव्पभोग्यतेव्ा- यशराष्त । सर्वेषामिति। तदेव प्रन्नद्वारा प्रकठयति। केः पुनररिति।

Page 258

[२५२]

कजामिच्छत तेन पितृणामथ यग्मनुष्यान्वा सयते यद्भ्योडशनं ददाति तेन मनुष्यागां अ्रथ यत्पशुभ्यस्तुणोदकं विन्दति तेन पशूनां यदस्य गृहेपु श्ापदावयाएस्यापिपीलिकाभ्य उपजी-

ब्रूते स्वाध्यायमधीतेऽहरहस्तेन ऋषीगां लोकोध यत्पि- त्टभ्यो निपृमाति प्रयच्कति पिएडोदकादि। यच्च प्रजामि- च्कते प्रजार्थमुद्यमं करोतीच्का चोत्पत्य पलत्तणार्था प्रजापति- ञ्जोत्पादयतौत्यथः। तेन कममणावश्यकर्त्तव्यलेन पितखां लोकः पितृणं भोग्यत्व न परतन्त्रो लोकः । अथ वष्मनुषाान् वासयते भूम्युदकादिदानेन गहे वच्च तभ्यी वसन्वोऽवसझो वार्थि भ्योऽशन ददाति तेन मनुष्ागाम्। अथ वत्पशु- भ्यस्त णोदक® विन्दति लभ्भयति तेन पशूनां यदस्य ग्ट- हेष श्दापदावयांसि च पिपीलिकाभिः सह कगवलि- भारडच्तालनादुपजीवन्ति तेन तेषां लोको वस्माद्यमे- तानि करम्माशि कुव्वन्न पकरोति देवादिभ्यस्तस्माद्ययाह

य जति जहोत्योस्या माथत्व नाविशेषात्य नरुक्किमाशक्का यजविशोदना द्रव्य- देवताक्रियारसुदाये ताथत्वादिति न्यायेनाह। यग दूति। ग्रासे. घन प्रव्षेपः। उकञ्च। जहोतिरासेचनावधिकः सादिति। य थोक्तहोमादिमिर्देवादोन् प्रत्य पकुव्व तो स्टह्हिणोडविद्यया प्रतिबन्ध- यस्मादिति। पूर्व्वेषा- मथशन्दानासभिग्र तमय समूद्य समनन्त रवाक्य मवतार्य्य तदय माह। तखमंदिवि। देकादीनां कम्माविकारियि कत्तृ त्वादिपरिपालन-

Page 259

[ २५३ ]

वन्ति तेन तेषां लोको यथाच बै खाय लोकायारि- प्टिमिच्केदेवए हैवंविदे सव्वीशि भूतान्यरिष्टि- मिच्कन्ति तद्ा एतदिदितं मोमाए सितम् ॥१६॥

वै लोके सवाय लोकाय स्खम देहायारिष्टिमविनाशं खभा- वात्च्य तिमिच्के तृखखभावप्रथ तिभयात्पीषयरच्षणादिभि: सर्वतः परिपालयेदेव ह एवंविदे सर्वभूतभोग्योऽहमनेन प्रका रेग मयाऽ्वथ्यमृणिवत्प्तिकत्त व्यमित्यवमाकान परि- कल्पितवते सर्वाषि भृतानि देवादोनि यघोक्तान्यरिष्टि- मविनाशमिच्कन्ति स्त्वाऽप्रथ्य त्ये सर्वतः संरक्षन्ति कुटम्विन दव पशूस्तस्मादेपां तत्र प्रियमित्युक्कम् । कम णामृणवद्वश्यकर्त्तव्यत्व पच्ठ महायत्तप्रकरण विदित कत्तव्यतया मौमांसित वि

मेव परिरक्षणमिति विवश्ित्वा पूर्ववोक् सरयति। तमादिति। बथोते कर्म कुष्ज नृ यद्यपि देवादीन् मतापकरोति तथापि न तत्का त्वमावद्दक मानाभावादिताशधाफ्। तहा दति। भूतयन्तो मतुव्ययन्नः पितयको देवयत्तो म्रहावप्तसे मे7वं पञ्च महायक्ताः । मनु शुतमपि विचार विभा मा- सुष थम्। म हि रुद्रीदनादि श्रुतमितेा वासुह्ठीयते तलाह। मीमांसित- मिति। तदेतदादयते यद्यजते स यदम्नौ जहोतीतादवदानप्रकरणम्। कपं ह वावजायते जायमानो योडखीव्ादिनार्थवाटेनेवि येमः॥१६॥ २२

Page 260

F[२५४ ]

आात्मवेदमग्र आसोत्। ब्रह्मविद्वाय त्तस्मात्पशभा वात्कर्त व्यताबन्धनरूपात्पतिमुच्यते। केनाव कारित: कमम बन्धनाधिकारेऽष दव प्रवत्तते न पुनस्तद्विमोच्षणो- पाये विद्याधिकार इति। ननूक्त देवा रत्तन्तौति। वाढम्। कम्गाधिकारे खगोचरारुढानेव तेगपि रक्षन्ति। अन्यया ऊताभ्यामागमक्कतनागप्रसङ्गात्। न तु सामान्यपुरुषमात विशिष्टाधिकारानारूढं तस्पाज्जवितव्यम्। तेन येन प्रेरितो- ज्वग एव वहिमुखीभवति खस्माल्लोकात्। नन्वविद्या साS- विद्यावान् हि वहिमु खौभूतः प्रवसते। सापि नैव प्रव- र्चतिका। वस्तुस्वरूपावरणालिका हि सा। प्रवर्त्त कवीजत्वन्तु

वाक्यान्तरमादाय व्याख्यातु पातनिवां करोति व्यात्मवेत्यादिना कर्भेव बन्वन तल्नाधिकारोनुछन तत्तिततिति यावत्। विद्याधिकारस्त- दुपाये मघखादौ पषृत्तिस्तल्र तार्थः । ययोक्काधिकारियो देवदिभौरक्षयं प्रष्टत्तिमार्मे नियमेन प्रवर्त्तकमति शङ्डते। न्विति। उक्रमङ्गीकरोत। वाढमिति। ताई्ि प्रवत्तकानर भ वक्रव्य तव्राह। वर्माधिकारेमि। कर्मखधिकारेख खगोचरत्व प्राप्तानेव देवाद्योऽषि रक्षन्ति न सर्व्वाग्यम- साधारणं ब्रह्मचारिणमतोऽस् कर्ममामे महटत्तां देवदिरक्तयसह्ितुलाद् ब्रह्मचारियो निधृत्तिं ताका प्रदात्तपरत्वपत्तपाते कारणं वाच्चमिताथः ।

कन्यथेति। खगोचररूढानेवेते]वकारस् व्यावनय की्नयति। न स्वति। विशिष्टाधिकारो म्टह्हस्यानुष्ठ यकर्मसु गहस्यत्वेन खाभित्व तेन देवगोचर- ताममाप्तमितार्थः। देवादिरंकषणसाकारते फलितमाह। तस्मादिति। पतरगविद्या ययोकाधिकारियो नियमेन महत्यतुरागे हतरिति बहुते।

Page 261

[२५५]

आ्र्त्म वेदमग्न आसोदेक एव सीडकामयन

उच्यतां कि यत्प्रव्ृत्तिहेतुरिति। तदिहाभिघोयते। एपणा कामः सः स्वाभाविक्यामविद्यायाज वत्तमाना बाला: प्रवर्त्तन्ते। पराषः कामाननुयन्तीति काठकुती। फती च काम एष इत्यादि। मानवे च सर्वा प्रष्ृत्ति: कामहेतुक- वेति। स एषोऽर्थः सविस्तरः प्रदश्यत दहाध्यायपरिसमाप्ः । आत्मवैदमग्र आसौत्। आलेव खाभाविकोऽविद्वान् कार्य्य करगसंघातलच्षणो वर्शो अग्र प्राग्दारसम्बन्धा- दालेत्यभिधोयते तम्ादाकनः पृथग्भूत काम्यमान

नन्विति। तदेव स्फुटयति। चाविद्यावानिति। तक्ा: सरपेव प्रवच- कत्व दूषयति। सपीति। वविदियास्त मह्त्यत्ववस्यतिरेकौ कथ- मित्ायड्रा कारणकारयत्वनेव्ाइ। प्रान केति। सतान्यक्रित् कारये कारयमेवाविदतपह्ठत्तरिति चेसलाह। एवं तह्हींति। एत्तरवाक्यमुत्त- रत्वे नावनाय्यी तश्रित् विरवस्ित प्रवर्त्तक सह्िपति। तदिक्ानिधीयत दति तत्नार्थतः मृतान्तर संवाद्यति। साभाविक्यामिति। तबव भग- वनः सम्म तमाह। रूतौ चेति। कथ केन प्रयुक्तोऽयमितनादिमत्रसो- त्तर काम एध क्रोध एव रजोगुखससङ्गब इतादि। चकामतः क्रिया काचिह थ्यते नेह कस्चित्। यदद्ि कुरते जन्तुस्तत्तत्कामस चेहित- मिति वाक्यमात्रिताह । मामवे व्ेति। दर्शितमिति येष:।एकेे रहतीयाध्याय येषमवि ममाषर्यति। स एषोडर्य दूति । एवं तात्पर्थ सक्का प्रतोकमादाय पदानि व्याकरोति। बाबवेवप्ाटिन वर्षों द्विजत्वद्योतको ब्रह्मचारीति वादत्। कच तर् हेत्वभावे तस कामितमपि सादितायङ्माह। जायादीति। सथव्ह व्याकुर्बत न्र-

Page 262

[२५६]

जाया मे स्याद्थ प्रजायेयाथ वित्तं मे स्वाद्थ कर्म्म कुवो त्यतावान् वे कामो नेचएच

जायादिभेदरूप नासौत् स एवैक आसीन्ायारद षणा वोजभूताविद्यावानिक एवासीत् साभाविक्या स्ालनि

नया वासितः। सोडकामयत कामितवान्। कथं जाया कम्माधिकारहेतुभूता मे मम कर्त्त: स्यात्तवा विनागह मनधिकत एव कम्मसतः कर्म्माधिकारसम्पत्तये भवे- ज्जाया। अथाह प्रजायेय प्रजारूपेणाहमेवोत्वद्यय। अथ वित्त मे स्यात्कन्म साधन गवदिलच्षणमथाहमभ्य दयनिः श यससाधनं कसा कवर्वीय वेनाहमतृणी भूत्ा देवादोनां लोकान् प्राप्नयाँ तत्कम् कुर्वीय। काम्यानि च पुत्तवि- त्तखर्गादिसाधनान्य तावान् वे काम एतावद्विषयपरि- च्किन्न इत्यर्थः एतावानेव हि कामवितव्यो विषयो यदु

वाक्य मादाया्वशिष्ट' व्याघष्टे। स्वाभाविकयोति। कामनाप्रकार प्रत्नापू्यकं प्रकटयति। कथमिति। कर्माधिकारहेतत्व® तस्ाः साधर्यति। तयेति। प्रजां प्रति जायाया हेतुत्वद्योतकोऽधशन्दः । प्रजाया मानुषवि्तानर्भा- वमभ्युपेता द्वितीयोऽथशब्दः । त्वतीयवस्तुवित्तस कर्मानुष्ठाने हेतुत्वव- क्येति विभागः। कर्मानुष्ठानफलमाह। येनेति। तत्कि नितानैमित्ति- ककमयामेवानुषान नेवााह। काम्यानि चेति। क्रिया पद्मह्क्रष्ट'च शन्द:। कामशव्दस यथाशुतमछे ग्हंलैववनितादिवाक्यसामिनाय

Page 263

[२५७]

नातो भूयो विन्देत्तस्मादप्येतह्येकाकी कामयने

मनुष्यलोक: पिटलोकी देवलीक दूति फलभूता साधनैषणायास्याः। एतर्दर्था हि जायापुत्तवित्त- कम लक्षणा साधनेषण। तम्म्मात् सैकेवेषणा या लोकेषणा सैव सत्येषणा साधनापेक्षेति द्विधाऽतोऽव- धारयिष्यत्य भे ह्यते एपणी एवति। फलार्थत्वात्सर्व्वा- रमस्य। लोकषणर्थप्राप्तोक्न वैत्येतावान् वै एतावानव काम दूत्यवध्रियते। भोजनेऽभिहिति तप्तिन हि पृथ गभिधैया। तदर्थत्वाङ्वोजनस्य। ते एते एषणे साध्यसाधन- लच्षरो कामो येन प्रयुक्तो विद्वानव एव कोणकारवदा- तानं वेष्ट्यति कर्नममार्ग एवालानं न प्रणिदधर्द्दाह्तिर्म- खोभूतो न ख लोक प्रतिजानाति। तथा च तेत्तिरोयके अग्निसुख्धो हैव धूमतान्तः स्व लोकं न प्रतिजानातोति। क-

माह। साचनलन्तरेति। ऊसा साधनषषाया: फलमूता दति सम्बन्यः । योरेषणारसक्वा लोकैपया परिशिनटि। एतदर्था हीति। कथन्नहि साधनषयोकिरिताशङ्गाह्। सैक्ेति। एतेन वाक्यशेषो उप्यनुरखोभव- तोताह। वत दूति। साधनवत्फलमदि काममालक्वक्कयनताई कताा साधनमात्रमभिधार्यतावानवध्ियते तलाह। फनार्थत्वादिति। उक्रसाघने साध्यमार्थिकमिताल उष्टान्नमाह। भोजन दति। साधनोकी साध्य- स्ार्थादक् रेतावानिति इयोरनुवादेमि कथमेषखात्ये कामगद्धसतल् प्रयु- ज्यते। नहितौ पर्यायौ। म व तद्शाच्यत् तयोरनर्थकतेत्ााथङ्डा- पर्ययायत्वमेषणाकामशन्द्रयोरपेताह। त एत दूति। वेष्टनमेव सट- यति। कर्ममाग दति। अग्निमुग्वोग्निरेव होमादिह्वारेय मम श्ंय :-

Page 264

[२५८]

जाया मे स्याद्थ प्रजायेयाथ वित्तं मे स्ाद्थ कर भ कुर्वीयेति स यावद्प्येतेषामेकेकं न प्राप्नो-

थ पुनरेतावत्त्वमवधाय्य ते। कामानामनन्तलवादनन्ता हि कामा इत्येतदाशडय हेतुमाह। यस्मान्नच्कंद न इच्छन्रपि

न हि लोके फलसाधनव्यतिरित दष्टमट्ट वा लब्धव्य- मस्ति। लव्धव्यविषयो हि कामस्तस्य चैतद्यतिरकेणाभावा- द्यतता वक्त मेतावान् व काम इति। एतदुक्त भवति दषटार्थ- मदष्टाथं वा साध्यसाधनलक्षणमविद्यावत् पुरुषाधिकार विषयमेषखाद्दयं कामोऽतोउताद्विदुषा व्युत्यातव्यमिति। यस्पादेवमविद्दानाला कामी पूर्व्व कामयामास तथा पूव्व- तरोगपि। एषा लोकस्थितिः प्रजापतशेवमेष स्ग आ्रसीत सोडविभेदविद्यया। ततः कामप्रयुत्त एकाकरममागी इरत्युपधाताय स्व्रियमैच्छत्तां समभवत्तत: सर्गोऽयमा-

साधन नात्मज्ञानमिताभिमानवान् धूमतान्तो धूमेन ग्लानिमापन्नः । ध- मतां वा ममान्ते देहावसाने भवतीति मन्यमानस्े धूमनभिसस्भवन्नीति सुतेः। सं लोकमात्मान वाक्यान्तरमुत्ान्य व्याचष्ट। कर्थममत्दिना। तसादेतावत्वमवधाय्य ते। तेषामिति शेषः । उत्तमेवार्य लोकईष्टिम- वष्टम्य सध्यति। न हीति। लव्धव्यान्तराभावेऽयि कामयितव्यान्तरं सादि- वाधङ्ाई। लब्धव्येत। एतद्यतिरेकेय साध्यसाधनातिरेकेषेति यावत्। नयो्दयोरपि कामत्वविधायिश्वतेरभिप्रायना्ट एतदुक्कमिति। कामस्ा- नर्थत्वातृ साध्यसाधनयोस तावन्ावव्वात्र्गादौ पुमर्थताविच्ासं त्क्का

Page 265

[२५2]

त्वक्वतस एव तावन्मन्यते तस्यो कत्स्त्ता मन

एघास्यात्मा वागजाया।

सोदिति ह्य क्म्। तम्मात्तत्सद्वाSवित्तर्ह्यतस्मिव्रपि काल एका- को सन् प्राग्दारक्रियातः कामयते जाया मे स्यादथ प्रजा- येह अथ वित्त मे स्यादथ कम कुर्व्वीयेत्य कार्थं वाक्यम्। स एवं कामयमानः सम्माद्यंय जायादौन् यावत्म- स्तान् स एतेषां यथोक्ानां जायादौनां एकैकमपि न प्राप्नोत्यक्वत्स्त्रोऽ सम्प ्रोडहमित्य तावदाकान मन्यते। पारि- येपपात्समस्तानिवतान् सम्पादर्बात यदा तदा तस्य क- त्सनता। यदा तुन पक्नीति क्वत्सतां सम्पादयितु तदा-

तृस्न्नत्वाभिमानिनः क्वत्स्त्रतेयमेवं भवति। कथमयं कार्य्य- करणसङ्कातः प्रविभज्यते तन्र मनोऽनुष्ृत्ति होतरत्व्वं कार्य्यकरएजातमिति। मनः प्रधानत्वादालवाला। यथा

खप्नलाभतुल्याभ्यस्तिस्म्यो5म्येषणाभ्यां व्युत्यान कद्ाासात्मकं द्त्त्ा का ङ्ध तमोचहेतु ज्ञानमुहिश्य व्रवणाध्यावत्तयेदितार्थः। तकदपीत]ादि व्या ष्ट। यस्ममदिति। माऊतस्टितिरेषा न बुड्धिपूर्वकारिणामिद एत्तमम- साशङ्गाष्। प्रजापतेश्रेति। तत्र हेतुतवे न पूर्ोक सारयति। सो5ि- भेदितपादिना। तल्नव कार्य्यलिङ्गकानुमान रूचयत। तम्मादिति। स यावदिता्ादिवाक्यमादाय व्यचटे स एवमिति। पूर्वसथलो षाक्य- पदर्शनार्थः । द्वितीयस्तु व्याख्यानमध्यपातीताविरोधः। कर्थ सिद्सथ- माह। पारिशेष्यादिति। तस्ाऊट सतेतेपतद्वतार्य्य व्याकरोति। वदेव]ा- दिना। अलवुस्तरत्वाभिमानिनो विरुज्ं लत्स्तवपत्ापङ्ाह। कथमिति।

Page 266

[२६०]

प्राणः प्रजा चत्तुर्मानुष वित्त चन्षतषादि तद्विन्द- ने थोत देवए योलेश द्ि तच्ृणोत्यात्म वास्य

जायादोनां कुटुम्वपतिरालैव। तदनुकारित्वाज्जायादि- चतुष्टयस्य। एवमिहापि मन आत्मापरिकल्पते क्त्स्रतायै। तथा वाग्जाया शव्दस्ोदनादिलचणी मनसा श्रोतादिद्वारिय गद्यत 5व- धाय्यते प्रपूज्यत चेति मनसी जायेव वाक्। सााभ्यञ्न वाङ्मनसाभ्यां जायापतिस्ानीयाभ्यां प्रसू- यते प्राण. कम्भार्थमिति प्राणः प्रजेव। तन प्राणचेष्ट दिलच्तगा करम चतुर्दृष्टवित्तसाध्य भवतीति चत्तुर्मानुष वित्तम्। तनिविधं वित्त मानुषमितरच्चाती विभिनष्टि इतर- वित्तनिव्ृत्त्य्थं मानुषमिति। गवादि हि मनुषामस्वच्धि वित्त चततुर्ग्राह्यं कससाधन तख्ात्तत्खानीयम्। तेन सम्व-

विरोधमसतरेय कातृस्त्ाथिं विभाग दयया। क्यमिति। विभागे प्रस्तुते मनसो यजमानत्वकल्पनाया निमित्तमाह। तन्रेति। उक्कमेव व्यनक्नि। यर्थति। तथा मनसो यजमानत्वकल्पनावदित्र्यः। वा जायात्वकल्पनायां निमित्तमाह। मन दति। वाचो मनोऽनुष्टत्ित्व सरूपकथनपुरःसर स्फोरय ति। वागिति । प्रायस प्रजात्वकल्पनां साधरवति। ताभ्याजजृति। कथ पुनशच्तु- मानुष वित्तमित्ुच्यते पशुहिर रायादि तथत्याशइ्याह। ततोति। छ्ा- ममादितये सिद्धे सतोति यावत्। व्यदिपदेन कायचेष्टा गह्यते। मानुष- मिति विशेषयसाधवत्व समथयते। तद्द्विविधमिति। सस्पति चकुषो आानुषवित्तत्व प्रपञ्जयति। गवादीति। तत्पदपराम्ृरष्टमेवाथे व्याचे।

Page 267

[२६१ ]

करम्मात्मना हि कम्म करोति स एष पाङ्क्का यज्ः पाङ्क्त: पशु: पाङ्क्त: पुरुषः पाड्कमिदए सव्वं य- न्याचत्तुर्मानुषं वित्त। चक्षुषा हि यम्मात्तनानुस वित्त विन्दते गवाद्यु पलभत दरत्यथ:। कि पुनरितरहवित्त य्ोत दैवं देवविषयत्वाद्विज्ञानस्य । विज्ञानं देवं वित्त तदिह यीत्रमेव सम्पत्तिविषय। कस्माच्क्रोवेण हि यममात्तहव वित्त विज्ञानं शृणोति। अतः योचाधौनत्वाद्विच्ानस्य श्ोत्मेव तदिति किं पुनरैतैरालादिवित्तान्तरिह नि- वत्यें कर्न्मरत्य चते। आत्व आक्रेति भरीरमुचते। कथ पुनरामा क्म्मैस्थानीयोऽस्य कमहेतुत्वात्। कथ कम- हेतुत्वं आाना हि शरीरेश यतः कमा करोति तस्या- कवत्स्त्रत्वाभिमानिनः । एवं क्वत्स्तरता सम्पन्ना। यथा वाह्य- जायादिलक्षणा। एवं तस्मात् स एष पाङ्: पञ्चभिर्निक्टत्तः पाक्चो यच्ो दर्शनमात्रनिवृत्तोऽकम्मि णोऽपि कथ पुनरस्

तेन सम्बन्वादिति। तत्स्थानीय मानुषवित्तस्थानीय तेन मानुषेख वित्ते नेत्येतत्। सम्बन्वमेव साधयति। चक्षुषा छीति। तमाङन्तुर्माहप वि्त- मिति शेषः। वाकाङ्ापूर्ववमुत्तरवाकसुपादत्त। किं पुमरिति। तद्याचष्ट। देवेति। तल्व हेतुमाह्। वस दित्यादिना। यजमाना- दिनिव्वक्य कर्मम म्रन्नपूर्वकं विशद्यति। किं पुनरित्यादिना। इह्ेति सम्पत्तिपन्तोकिः। परीरस कर्मत्वमपसिद्धमिति भक्ङगित्वा परिहरत। कथ पुनरिति। कस्येति यजमानोकि: हिशन्दार्थो यत दन्यमद्यते। तस्याऊतृस्त्रतेत्युतसुपसंहरति। तस्येति। उत्तरीन्या लतृस्तत्वे सिद्धे फलितमाह। तक् दिति। वसति दर्यनोकिः। पयोः पुरुषस च

Page 268

[२६२]

दिदं किञ्च तदिदएसर्व्वमाप्नोति यएवं वेद।७।४। चतुर्थ ब्राह्मगाम्।। यत्मप्नान्नानि मेधया तपसाजनयत्पिता एक- मस्य साधारणं द्वे देवानभाजयतन्ीणयात्मनेडकुरुत

यनः पशपुरुषसाध्यः स च पशः पुरुषय पाङ् एव । यथोक्नमनआदिपञ्चत्वयोगात्। तदाह पाङ्ः पशुर्गवादि: पङ्ग: पुरुषः पशत्व नास्य विशेषः। पुरुपस्यति पृथक्पुरुष- ग्रहणम्। कि बहुना पाङ्मिद' सर्व्व' कर्मसाधन फलञ् यदिदं किञ्च सव्वमेवं पाङ्क यज्ञमातमान यः सम्पादवति स तदिद सवें जगदातत्वे नाप्नोति य एवं वेद ॥ १७॥ इति बृहदारखके ततीये प्रपाठके चतुर्थें ब्राह्मसम्। ४। यत्सप्तान्नानि मेधया। अविद्या प्रस्तुता। तत्राविद्दा- नन्यां देवतामुपास्तेऽन्य Sसावन्योऽहमस्ीति सवरसाश्ररमा- पाङ्गत्व' तच्छन्दराथः। पुरुषस पशुत्वाविशेषात्म थम्पहगमयुक्तमित्या- भङ्चाह। पशुत्व डपीति। न केवलं पशुपुरुषयोरेव पाङ्गत्वम् किन्तु सर्व- सेत्याह। कि बड़नेति। तसादाध्यातिमिकम्य दर्शनस् यत्तत्व पञ्जृत्व- योगादविरुद्धमिति शेष:। सम्पत्तिफल व्याकरोति सरवमति। व्याख्या- तार्थवाक मनुवदन् ब्राह्मणसुनसंहरति। य एवं वोति। साध्य साध- नञ्न पाङ्गसलातना जात्यो तञ्कातमत्व नानुसन्द्धानस तदापिरेव फलं तत्- क्रतुन्यायादियर्थः ॥१७॥ त्तीयाध्यायस चतुथव्राह्मरम्। ब्राह्मषान्तरमवतार्थ् सङ्गति वक्त दत्त कीत्तयति। यत्प्रान्नानी- त्यादिना। तत्नत्यतिकरान्तव्राह्मणोकिः। उपास्िशन्दितं भेददर्शनम- विद्याकार्यमनेनानूद्य न सवेदेति तव्वेरविद्या पू्व्वत्र प्रसुतेति यो-

Page 269

[२६३ ]

पशुभ्य एकं प्रायच्कत्तस्मिनसव्वं प्रतिषछठमयञ्च प्राणिति यञ्च न कस्मात्तानि न त्ीयन्तेडद्यमानानि सव्व दा यो वे तामच्िति वेद सोऽन्नमत्ति प्रतीकेन

भिमानः कर्म्मकर्त्तव्यतया नियती जुहोत्यादिकर्माभि कामप्रयुत्ती देवादोनामुपकुर्वन् सर्वेषां भूतानां लोक दृत्य क्म्। यथा च स्वकम्मभिरेककेन सर्वेभू तरसी लोको भोज्यलेन सृष्टः। एवमसावपि जुहोतादिपाङ्क्तकर्मभिः सर्वाणि भूतानि सर्वच्च जगदात्मभोज्यत्वेनासृजत। एव- मेकैकः स्वकर्मविद्यानुरुप्यए सर्वस्य जगती भोक्रा भोज्यन सर्वस्य सर्वः कर्त्ता कार्य्यच् तार्थः। एतदेव च विद्याप्रकरणे मधुविदयार्या वच्यामः। सर्वं सर्वस्य कारय्य मध्वितालैकत्वविज्ञानारथम्। यदसी जहोतीताादिना पा- सूश्ी न काम्यन कर्मणामभोज्यतवेन जगदसजत विज्ञानन च

वेद्मय व्यासीदित्यादावक सरर्यति। कामप्रयुक्क दति। उत्तमनद्यो- सरयन्थमवतारयितुमपेच्तित परयति यथा चेति। गहियो जगतय

बनु सलसैय जगत्कर्त्व ज्ञानक्रियातिशयवष्चान्तरेषां तदभावादत

अन्तुरुस्तरसर्गस्य पितते नाल विवन्ितो न सु म्रजापतिरेवेत्यक्मयं बद्कि- व्याह। स्वस्ेति। वर्षस मियोह्हेतहेतुम्वे प्रमायसाइ। एतदेवेति। सर्व स्ान्योन्यका र्य्ंकारयात्वोश्रया का्पितत्ववचन दुत्ोमयुव्यते तलाद।

Page 270

[२६४ ]

स द्वानपि गध्कति स ऊज्जमुपनीवतीति शोकाः ।१।

तज्जगत्सवें सप्तवा प्रविभज्यमानं कार्व्यकारणतवेन सप्ता- ब्रान्य चन्त भोन्यतात् तेनासौ पिता तेषामत्रानाम् । एतेषा- मन्नानां स विनियोगानां सूनभूता: सङ्पतः प्रकामक- त्वादि मे मन्ता यत्सप्तान्नानि यदजनयदिति क्रियाविगे- षणं मेधया प्रजया विज्ञानन तपसा च कर्मणा ज्ञान- कर्मणी एव हि मेधातपशब्दवाचे। तवो प्रक्ृतत्वान्न- तरे मेधातपसी अप्रकरणात्। पाङ्क हि कर्म जायादि- साधन य एवं वेदेति चानन्तरमेव ज्ञान प्रक्ृतम्। तमान्न प्रसिद्धयोमेंधातपसोराशड्गा कार्यया। अती यानि यत्सप्ता- न्नानि जानकर्माभ्यां जनितवान् पिता तानि प्रकाशयिषाम दूति वाक्यशेष: ॥ १ ।

खातमकत्वति। एव भूमिकां कत्वोत्तरब्राह्मयतात्ययमाह। यट्सा- विति। उचने। ध्यानाघनति शेषः। अत्रत्वे हेतुः । भोज्यता- दिति। तेन ज्ामकमसस्यां जनकत्वेनेति याव्त्। ब्राह्मणमवतार्य्य मन्त्र- मनत र्यति। तेषामिति। तल्नाद्यं मन्त्रभागमादाय व्यचटे। यतप्ावानोति। धनयदिति क्रियाया विभेषयं यदिति पदम्। तथा च तदुकर मिटत्वादिति शेषः। यन्थाथधारयशक्तिरभेघा। सच्छ्रूचा- न्द्रायणादि तपः। ते कसादल म म्ह्न्ते तल्ाह। ज्ञानकम्मसीति। तवो: प्रकततव प्रकटयति । पाङ्ग हीति। दवतरयोरप्रऊतत्व हेतुकत- ममद फलितमाह। तक्कादिति। नानकम्पणोः प्रकतत्वसत् हेतुमादाय बाक्य पूरयति। कात इति॥ १ ॥

Page 271

[२६५]

यत्मप्तान्नानि मेधया तपसाऽजनयत्पितेति- मेधया हि तपसाऽजनयत्पितेकमस्य साधारण-

तत्र मन्ताणामर्थ स्तिरोहितत्वात् प्रायेख दुर्विभेयो भवतौति तदर्थ व्याखानाय ब्राच्मरं प्रवत्त ते। तन यत्- प्ावानि मेधया तपसाऽजनयत्पितेति। अस्य कोग्य उच्यत दूति। हिशव्दनैव व्याचष्ट प्रसिद्वार्थावद्योतकैन। प्रसिड्ो हास्य मन्त्रस्याथ इत्यर्थो यदजनवढिति चानुवादसरूपेण मन्त्रेण प्रसिद्वारथतैव प्रकाशिता। अती ब्राह्मरामविभइयै

वाह। मेधया हि तपसाऽजनयत्पितति । ननु कथ प्रसि- डतास्यार्थ स्येत्युच्यते जायादिकमान्तानां लोकफलसा- धनानां पितत्व' तावत् प्रत्यक्षमेवाभिहितञ्त जाया मे

वत्मप्नाज्ानीत्यादि मन्त्रमाग व्याख्याय ब्राह्मपवाकय ससपादाय तात्ईमा। तवेति। मन्चब्राह्मणात्मको यन्व: सप्रस्ययः । मेधवा हीत्यादि व्राह्मगमाकाङ्गापूर्षकसु यापयति। तल्र यदिति। म्रलतमन्त्र- समुटायः सप्तम्या पराष्टृश्यते। व्याख्यानमेव सङ्रहाति। पसिद्धो होति। न केवल हिशन्दानान्तस मसिद्वारथेत्व' किन्त मन्त्रखरुपालोचनायामपि तव्हिध्यतीत्याह। यदिति। मन्त्रा सस प्रसिद्त मन्त्रसानुगुयतव हेतू- लय फलितमाह। वत दूति। तत्परसिद्वमुपपादयत पृच्छति । न- न्विति। साध्यमाधनात्मके जमतत यत्मिष्टत्वमविद्यावतो भावि तत्पत्यच्ष- त्वात्प्रसिद्वमनुभूयते हि जायादि सम्मादयन्नविद्वामित्या। उच्यत दति। श्रुत्या च प्रागुक्तत्वात्म्रसिङ्कमेतदितााह्। अभिितकृति। यञ्ञ मेघात पोभ्यां सष्टववं मन्त्रत्राह्मगयोरुत्त® तद्पि प्रसिष्धमेत्र विद्यकर्म्पुत्तागाम- भावे लोकतयोत्मत्यनुपपत्त रिताह। तत्र चेति। पूर्घोत्तरगन्थः सप्न- क्यथः । पुत्रपैशाय लोको जय इत्ादौ वच्समायताच्चासार्थस मसि- २२

Page 272

८२६६]

तीदमेवास्य तत्मधारणमन्नं यदिदमद्यने।

स्यादित्यादिना। तत्र च दैवं वित्त विद्या कर्म पुत्रथ फलभूतानां लोकानां साधन स्त्रष्टत्व प्रतोत्यभिहित। वच्य- माणञ् प्रसिद्मेव। तस्मराद्य त वत्त मेधयेत्वादि। एपए रहि फल विषया प्रसिद्धव च लौके । एषणा च जायादो- त्युक्तमेतावान्व काम दूत्यनन। ब्रह्मविद्याविषये च सवे-

विकाभ्यो जगत्स्त्रष्ट तवमुत्तमेव भवति। स्ावरान्तस्य चानिष्ट फलस्य कर्मविज्ञाननिमित्तत्वात्। विवचितस्तु शास्त्रीय एव सांध्यसाधनभावः। ब्रह्मविद्याविधित्सया तद्दराग्यस्य विव- चितत्वात्सर्वो ह्ययं व्यत्ताव्यत्तलक्षणः संसारोऽ्णडोऽनित्य:

व्रतेतााह। वच्चमाणसेति। मन्त्रार्थसेतं प्रसिद्ल मन्त्रस प्रसिद्वाघ- विषय ब्राह्मणसमपन्तमित्यु पसंहरति। तस्ादिति। प्रकारान्तरेय मन्त्रा- यस प्रसिद्वार्थ त्वमाह । एषया हीति। फलविषयत्व तथा: खानुभव- सिङ्धमिति वक्रु' हिशब्दः । तस्ा लोकप्रसिद्धत्वऽपपि कथ मन्तार्थस् असिद्त्वमत आाह। एषणा घति। जायाद्यातवस कामस्य संसारा- रम्भकत्ववन्तोक्ेपि कामः संसारमारमेत कामत्वाविशेषादितातिप्रसुङ्क- माशङ्ाह। ब्रह्मविद्येति। तसा विषयो मोक्षः । तवितिन्वद्धितीयत्वा- ट्रागाटिपरिपन्यिमि कामापरमर्यायो रागो नावकल्पते। न हहि मिथ्या- ज्वाननिदानो राग: सम्यग्ज्ञानाधिगन्य मोक्षे सम्भवति। श्रद्या तु तत्र भर्वात तत्त्ववोधाघोनतया संसारविरोधिनी तन्न संसारानुषततिस कावित्वर्: शास्त्रीयस जायादे: संसारहेतत्व कममादेरशास्तीयस कथ तङ्वेतत्वमित्या- मझाह। एतेनेति। धविद्योत्स कामख संसारहेततोपदर्शनेनेति

Page 273

[२६७]

स य एतदुपासं न स पाभनो व्यावर्ज्ते मिथछ ह्येतह।

साध्यसाधनंरूपो दुःखोऽविद्याविषय दूत्येतष्मादिरत्तस्य ब्रह्मविद्यारव्वव्येति। तत्राब्नानां विभागेन विनियोग उचते। एकमस्य साधारणमिति मन्त्रपद तस्य। व्याखरा- नमिद्मेवास्य तत्साधारएमन्नमित्युत्तमस्य भीत समुदा- यस्य। कि तद्यदिदमद्यते भुज्यते सव्वेंः प्राषिभिरहन्य- हनि तत्साधारएं सर्वभोत थमकल्ययत् पिता सदान्। स य एतत्साधारएं सर्वप्राणभृत्स्थितिकर भुज्य- मानमन्नमुपास्त तत्परो भवतीत्यर्थः। उपासनं हि नाम तात्पर्यय।। दृष्ट' लोके गुरुमुपास्त राजानमुपास्त इत्यादौ।

तयोज मत्य ष्टिम्रयोजकत्वमेष्ट व्यमित्याइ। स्यावरान्नस्ति। यत्प्राय्ा नोत्या टिमन्तपटस मेधया हीत्दि व ह्मपस चाकरोत्यमर्षसक्का तात्प- र्याथ माह। विवन्तितस्विति। यास्तपरवशस शाखवशादेव साध्यसाध- नभावाद्शास्तीयाह सुख्यसम्भवाद् तखाल् विरवध्ततत्वमित्ययः । गा- स्तोयसय साध्यसाधनभावस् विवच्ितत्व हेतुमाइ। ब्होति। तदेव प्रप- कयति। सर्वो हीति। दुःखयतीति दुःखस्तवेतुरिति यावत्। मरत- मन्त्रब्राह्मणव्याख्यासमाप्राविति शन्दो निर्व्ितार्थ प्रदर्शनसमापी था। मन्त्रत्राह्मणयोः सुत्ार्थाभ्यामय सुक्का समनन्तरमन्थमवतारयति। तल्नति। सप्रविधेन् सृष्टे सतीति यावत्। व्याख्यान मेव विद्ृषोति। वसेत्याटिना: साधारणमचममाधारणीकुर्वतो दोष दर्शयति। तत्परो भवतोति। उत विष्टणोति। उपासन हीति। बहायोतेडयें मन्वनं प्रभाषयति।

Page 274

[२६८]

नाटृषार्थ कष प्रधान इत्यर्घ:। स एवस्भ तो न पापनोधमाद्ावत्तते न किमुच्यत दत्य तत्। तथाच मन्चवर्णो मोघमन्र' विन्दत द्रत्यादि:। कतिरपि नाकार्थ पाचयेदन्न। अतिबिभ्यो इप्रदायभ्यो यो भुङ्त स्तेन एव सः। अब्रादर्म्र रहा मार्टी- न्यादिः। कस्मात्पुनः पामनो न व्यावत्तते मिश्र ह्यतत- व्वेषां हि स' तदप्रविभक्त यत्प्राणिभिर्भुज्यते सर्वभोज्य- त्वादेव यो मुखे प्रत्िप्यमागोऽपि ग्रासः परस्य पीडाकरो दृश्यते ममेदं स्यादिति हि सर्वेषां तन्राणा प्रतिबद्दा। तस्मान्न परमपोडयित्वा ग्रसितुमपि गक्ते। दुषूक्त हि मनुष्याणामित्यादि। सरणाच। गहिणा वैशवदेवाखासन्न-

तथा चेति। मोघ विफल देवाद्यनुपभोग्यमनं यदि ज्तानदुर्वलो लभते तदा सर्वथव तस्ेति साधारणान्नसासाधारयोकरयं निन्दितमताथः । तत्नव रतीरुदाहरति । रतिरपीति। न टधा वातयेत्मशु न चेक ः ्वय मञ्तोयादिधिवर्ज न निर्वमेदिति पादवय दष्व्यम्। दृट्न् भोगान् हि वो देवा दासन्ते यत्तभाविताः । तैर्दत्तानिति शेयः । अनेनाभिगंसति- स्तेन प्रछक्त राजनि तावन्रान्टतसद्र दळ्त्तरपादवय दष्टव्यम्। तल्रा- द्यपादसार्थो भगहा श्रध्वाह्मणघातकः । यदाङः। वरिण्ब्रह्मह्ा चेद मासहेतभिधीयत दरति। खस्ान्नमक्षणे खपाप माष्टि शोधयतीत्यन्न- दातुः पापचयोक्किरितरसासाधारय लृत् भञ्जानस पापितेति। ग्रद्- त्वाल य एते्य: पूवें भुङ्कSविचक्षयः। स भुञ्जानो न जानाति खग्ट- भज ग्विमातन इत्रादिवाक्यमादिशन्दाथः । करकाङ्कापूव्वक हेतुमय- सार्य्य व्याकरोति। कसादितादिना। सवें भोज्यत्व साधर्यात। यो

Page 275

[२६६]

महन्यहनि निरुप्यत इति केचित्। तन्र सर्वभोता साधा- रखत्व वैशवदेवाखास्यान्नस्य। तन्न सर्वप्राएभृङ्ग ज्यमाना- न्नवत् प्रत्यक्ष नापि यदिदमद्यत दूति तद्विषय वचनमनु- कूल। सर्वप्राणभृङ्गज्यमानान्नान्तःपातित्वाच् वैखदेवाखास्य युक्क शचाएडालाददस्यान्नस्य ग्रहण वश्वदेवव्यतिरके- एापि खचारडालाद्यदयान्दर्शनात्तत्र युत यदिदमद्यत दूति वचन। यदि हि तन्न गह्यत साधारणभव्देन पितरा सृष्टत्वाविनियुत्तत्व तस्य प्रसज्य यातां। दूषते हि तत्स्त्र- ष्टृत्व तद्विनियुत्तत्वञ्च सर्वस्यान्नजातस्य। न च वैखवदेवाखा शास्त्रोत् क्स कुर्वतः पानोऽविनिष्वत्तिर्युक्ा।

सुख दरति। परम्य खमाजरादेरिति यावत्। पीडाकरत हेतुमाइ। ममेटमिनि। मागुक्कइट्टिफलमःचष्ट। तस्ादिति। साधारणमन्तममा- धारणीकर्बासस पापानिष्टत्तिरितात्र हेत्वन्तरमाह्। दुष्कृत हति। यदा हि मनुष्याणां दुष्कतमचतर्मा्त्िता तिर्ष्त तदा तद्साधारणीकुवतो महत्तर पाप भवतीता्थः । एकमस्ेत्पाहिमन्त्रव्राह्मययोः खपन्सक्का भत्ट प्रपज्जपक्तमाह। गह्हिरेति। यदनं सहहिया प्रताहमग्नी वैश्दे- वाख्य निर्वन्च ते तत्साधारणमिति भर्त्तमपञ्जुरुक्रमितार्थः। साधारय- पदानुपपत्तेन युक्नमिद् व्यख्यानमिति दूषयति।। तन्नेति। वेश्वदेवस् साधारणत्न पाहमित्याह। सरवति। वेश्वदेवयहेपोतरयहटडिः स्ा- दिति चेवेतराह। वैश्वदेवेति। यत्त परपचे यदिदमद्यत दृति वचो नानु- कूलमिति तन्नाअत्मक्षेसीवाह। तत्रति। मतान साधारणब् सप्नम्यथ:। विपचे दोषमाह। यदि हीति। प्रसङ्गसेष्ट्तव निरा- चष्ट। दूष्यते हीनि। परपचे वाक्ययेषविरोध दोषान्तरमाह्र। न चेति।

Page 276

[२७0]

देवानभाजयदिति हुतञ्त् प्रहुतञ्च तेवेभ्यो जद्तति च प्रजुह्ृत्यथो आ्हुर्दर्शपौर्ष मासाविति।

न च तस्य प्रतिप्रेधोऽस्ति। न च मत््यवन्धनादिक म्ेवत् प्रत्यवायथव- शादितरत्र च प्रत्यवायोपपत्तः। अहमन्नमन्नमदन्तमझोति मन्त्रवर्सात्। व देवानभाजयदिति मन्तरपदं। ये छेन्रे सृद्वा देवानभाजयत्के ते हे इत्युचे ते। हुतञ्न प्रहुतञ्ञ। हत- मित्यग्नी हवन । प्रहुतं हुत्वा वलिहरग । यस्मादुद् एतेऽन्र हुतप्रहुते देवानभाजयत्पिता। तस्मादेतह्यपि गहिय: काले देवेभ्ी जुह्नति देवैभ्य इृदमन्नमष्भिर्दीयमान- मिति मन्वाना: प्र च जुह्वति प्रजुद्वति च हुत्वा च बलिहर- याज कुर्वत दूत्यथ:। अथोऽप्यन्य आहुदयन् पित्रा देवेभ्यः

शयेनादितल्यत्व® तस्थ व्यावत्तयति। न च तम्येति। अनिषिद्व

न चेति । अवश्यं याति तिर्यक् जगध्वा चैवाजत हविरिता्करणे वैम्- देवस् प्रतप्वायत्तवणाच्च तदनुष्ठायिनो न पाभलेमोडसीताह। अकरणे चेति।सवसाधारणासयहे तु तत्परस निन्दाव्चनसुापद्ते तेन तदेव याधयमित्याह। दूतरन्ेति। तल्नव मुतान्तर संवाद्यति। अहमिति । कार्थिभ्योऽ विभज्यानमदत्वा स्यमेव भुञ्जान नरमहमन्नमेव भक्षयामि तम- नर्धभाजं करोमोताथः। मन्त्रान्तरमादायाकाङाद्वारा ब्राह्मयमुथाय्य व्या- चट्ट ह देवानितादिना। डतप्रतवोर्देवाव्नत्वे सम्प्रति तमनुशनमतु- कूलयति। यसतादिति। पक्षान्तरसपन्यख व्याकरोति। अयो दूति। यदि दर्शपूसमासी देवान्न कथ त्हि डतपरडते दूति पत्तस माप्रिस्त- बाह। दित्वेति। तहि दे देवानिति। खुतद्वितस डतप्रङतयोरपि सम

Page 277

[२७१ ]

प्रत्त न हुतप्रहुते। कि तर्हि दर्गपूर्णमासाविति। द्वित्वय- वणाविशेषाद न्यत्र प्रसिदत्वाच् हुतप्रहुते दूति प्रथम: पच्तः। यद्यपि द्वित्वं हुतप्रहूतयोः सभ्भरवति तथापि शौतयो- रेव तु दर्शपूण मासयोर्देवान्नत्वं प्रसिद्तर मन्चप्रकाशित- त्वात्। गुणप्रधानप्राप्ती च प्रधाने प्रथमतरावगतिः । दर्ग - पूर्णमासयोय प्राधान्यं हुतप्रहुतापेचषया। तस्ात्तयोरेव ग्रहणं युत्त द्े देवानभाजयदिति। यस्माहवाथमेते पिच्रा क् प्ते दशंपूर्ण मासाख्य न्र तस्मात्तवोर्देवार्थ त्वाविघाताया न्तीत्युच्यते। मनुष्याय पशवश्च यस्ात्तनैवान्न वर्तन्ते

मकम्। तल्र किलशन्दसतवितां पाठकप्रसिद्धिमाह। गातपयीति। कास्ये- वाव् प्रथमपन्स्य पूर्वरपत्तत्वमत बाह। यद्धपोति। मतिद्वतरत्व हेतुमाह। मन्त्रेति। अग्नवे जुष्ट निवपाम्यग्निरिद हरिरजुवतेत््रादिमन्त्रेष दयपूर्ण- मासयोदेशन्नतवस्य प्रतिपन्चत्वादिति यावत्। दतस दर्शपूर्षमासयोरेव देवा- न्नत्वमिति वक्कु सामान्यन्यायमाह। गुणति । गुखप्रधानयोरेकत्र साधारण- शन्दात्माप्तौ सत्या प्रथमतरां प्रधाने भवतावगतिगौयमुस्ययोरमुख्ये कारय्ये सम्प्रतप्रय दति न्यायादिताथः । कास्त्येव' प्रस्तुते कि जात तदाह।

चया प्राधान्यं सिड्म्। तथा च प्रधानयोस्तयोरितरयोय गुखयोरेकत् मराप्तौ प्रधानयोरेव ह् देवानिति मन्त्रयह्ो युक्किमानितार्थः। दर्धपूर्ष

जनशोलो न स्ादिति सम्बन्धः । नतु तत्तदाजनशीलत्वाभावे कुतो दर्श- पूर्णमासयोदेवार्थ त्वम्। न हि तापतविष्पन्नी तदर्यावित् शङ्ाह्। इष्टि भन्देनेति। कि पुनरस्िचाक्यो काम्येष्टिविषयत्वमितीष्टियन्द्सेताल निया-

Page 278

[२७२]

तम्मान्नेष्टियाजकः स्यात्पशुभ्य एकं प्रायचक- दिति तत्पयः । पयोह्यवाग्रे मनुष्याच्च पश-

नेष्टियाजुक इष्टियजनगील:। इटिटशव्दन किल काम्या दष्टयः पातपथीयं षयजनप्रधानी न स्यादित्यर्थः । पशुभ्य एकं प्रायच्कदिति यत् पशम्य एकं प्रायच्क- त्पिता कि पुनस्तदन्र तत्पयः । कथ पुनरवगम्यते पथवो- डस्यावनस्य स्वामिन इूत्वत आह पयो ह्यग्र प्रथम यमान्मनुष्या- य पशवश्च पव एवोपजीवन्तीत्य चितं हि तेषां तदन्नमन्यया कथ तदेवाग् नियमनोपजीवेयुः । कथमग्रे तदेवोपजीव-

ष्टीनामनुष्टाननिषेधे स्वर्गकामवाक्यविरोधः स्ादिताशद्याह। ताच्टी- ल्येति। तत्र विहितसोकअपतप्रयस्थाल प्रयोगात्कास्य रियजन प्रधान ्त्वमिह्ह निषिध्यते। तञ्च देवपुधानयोदश पूर्णमासयोरवण्यानुष्ठेयत्वसिद्दाथं न तु ताः सतो निषिध्यन्त तन्न स्वर्गकमवाक्यनिरोधोऽस्तोता्र्यः । पञ्चन्नविषयमन्त्रपदमादाय म्स्नपूर्व्वकं तदं कथयति। पशुभ्य दूति। पम्पूनां पयोऽन्नमित्य तदुपपादयित प्टच्छति। कथ इनरिति। पयो हीति पतकसुनादाय व्याकरोति। अग्र दूति। पशवो द्विपा- दशतुष्मादश्नति स्रुतिमास्रि्रित्व मनुष्यास्न्य क्म्। उचित होतत्र हि- शब्दस्तरप दर्धे। यस्मादित्य पक्रमादौचित्व® व्यतिरेकद्वारा साधयति। व्न्य- थेति। नियमेन प्रथम पम्पूनां तदुपजीवनमसम्परतिपन्तमिति शङ्गते। कथ- मिति मनुष्यदिषये वा प्रभ्नस्तदितरपशुविषये वेति पृच्ति। उच्चत दूति! तत्रा- द्यमनुभूयावष्टम्भ न प्रत्याचष्टे । मनुष्याश्षेति। चकारो मनुष्यमात्ररुङ्गहार्थ।

Page 279

[२७३]

वय्योपजीवन्ति तस्मात कुमारं जातं घृतं वे वाधे प्रतिलेह्यन्ति रतनं वानुधापयन्यथ वत्सं जात-

उद्यत्वेऽपि यथा पित्राउषदी विनियोगः क्वतस्तस्मात्क मारं बालं जातं घृत वा तवर्सिका जातकर्मीख जातरूपसंयुत्त प्रतिलेहयन्ति प्राभयन्ति। स्तनं वानुधापयन्ति पद्यात्पा ययन्ति। यथासन्भवमन्यपां स्तनमेवाग्रे धापयन्ति मनु- प्येभ्योऽन्यपां पशूनां। अथ वत्स जातमाहुः। कियत्न्रमाणो वत्स दूत्यवं पृष्टाः सन्तोटणाद इूति नाद्यापि तगम- त्यतोव बाल: पयसैवाद्यापि वत्तत दत्यर्थः। यच्चाग्रे जात- कर्मादौ घृतमुपजीवन्ति यत्ञेतरे पय एव तत्सव्वथापि पय एवोपजीवन्ति घृतस्यापि पयोविकारत्वात्पयस्वनेव

तेभैष पयसेबेति यावत्। एतं वेतिवाशब्दो वच्हामाखविकल्पद्योतकः । जातरूप हेम त्रवर्षिकेम्यो उन्येषां जातकम्माभावाद्योग्यतामनतिक्रम्य जनमेव जात कुमार प्रथम पाययन्तोत्याह। यथासम्भवमिति। यहा तेपां जातकम्मीनधिलतानां जातं कुमार यथासम्भय षत वा स्तन वा प्रथम पाययन्तीति यावत्। पशुरिषियं पथनं पशवसति रूचित समा- धान प्रत्याह। सतनमेवेति। पञूना जातवत्समिति सम्बन्धः । पणूनां पयोऽत्रमित्यल्न लोकप्रसिद्धं प्रमायायति। अथेति। द्विपात्मवधिकाःर- बिच्छ दार्थे शब्द: प्रतिवचन व्याचट। माद्यापीति। नन्वेषामय एतोप- गीवित्वसुपलभ्यते पयस्तनोपजीवन्ति एतपयसोभेंदादतः पञ्चन्नत्व पयसो भागाविङ्वमत व्राह। यक्चेति। ननु षतसुपजीवन्तोि पय एवोपलीव- न्तीत्ययुक्त तद्दसोक्ततात्तवाह। षृतसापोति। मन्त्रपाठक्रममतिकम्य पश्चन्न व्याख्याते सत्यवतिषते। कसादिति। ददेवानभालवदिति व्याख्य-

Page 280

[२७४]

भाच रतृणाद इति तस्मिन स्व्वं प्रतिष्ठितं । यञ्च

कसमात्पुर: संप्रम सत् पशन्न चतुघ लेन व्याायते करम- साधनत्वात्कम हि पयः साधनाथ्तयमग्निहोच्रादि त् कर्मसांधनं वित्तसाध्य वत्यमाणंस्यान्नत्यस्य साध्यस्य। यथा दर्पूर्ण मासौ पूर्व्वोक्तावत्र। अतः कर्मपचत्वाक्कर्मणा सह

मकारसमिति च। व्याख्यानप्रतिपत्तिसीकर्य्याच्। सुखं हि नैरन्तर्य्येण व्याखातं भक्न्त न्रानि व्याखातानि च सुखं प्रतीयन्त तस्तिन् सर्व्व प्रतिष्टितं। यच् प्रासिति यच्च नेत्यस्य को थदरत्य चते। तस्मिन्पखन्न पयसि सर्वमध्याताधिभूता-

ने साधिते साधनत्वाविशेषात्मयोऽि बुद्धिस्यमित्वर्व माश्रित्य परिहरति। कम्मेति। तदेव सध्यति। कम्महीति। यद्यपि पयोदप® साधनमान्रित कमम प्रटत्तं तथापि दर्शपूर्षमासानन्तर्य कथ पयसा सिध्यति तत्राह। तक्जति। विसन पयसा साध्यं कम्मास्तलयस साधनमिति। ऊल टशान्त माह। वथति। पूर्व्वोक्ी दर्शपूर्ए मासौ के देवान्न वव्मायसाननल- बस यथा साधनं तथा पवसोऽय्यग्निहोलादिद्वारा तत्साधनता- त्कर्मकोटिनिविष्टत्वाइ्ाख्यामानन्तये पयोव्याख्यानस युक्नमित्वथः । सद्वाधमभिप्रत्याह। साधन- तति। आनन्तथयें पाठक्रमः। व्रकारयत्वमविवचितम्। पाठक्रमा- दर्धक्रमस्य वलीयस्वात्तनेतरख बाध्यत्वमित्येतमथमे तन्त्रे स्थित- मित्ट भिप्रेत्याह। दति चेति। पञ्चबख चतुथ तेन व्याख्याने हेतन्तर- माह। व्याख्याम दति। व्याख्यानसौकर्य साधयति। रुखं हीति। मतिपत्तिसौकरय्य प्रकटयति। व्यख्वातानीति। चत्वारि साधनानि तीषि साध्यानीति विभज्योतौ वक्रस्ोत्रोः सौकर्थोष धीर्भवति ततय

Page 281

[२७५]

प्रापिति यच्च नति पयसि होदय सर्व प्रतिष्ठितं यच्च प्राणिति यञ्च न।

विदैवलचरं छ्वतुस्त्र जगनतिष्ठितं। यह् प्राषिति प्रारचेष्टावद्यच् न स्थावरं शैलादि। तत्र च हिमव्दनैव प्र- सिद्यावद्योतकैन व्याखत। कथ पयो ड्रव्यस्य सर्वप्रतिष्ठात्वं

सग्निहोत्ाद्याहुतिविपरिणामात्मकक्ष। जगत्क त्ख्तमिति श्रुतिष्तिवादा: पतशो व्यवस्थिताः। अती युत्तमेव हि शब्द न व्याखनातु॥

पाउकमातिक्रमः श्ेयानिताथः । पश्चवस् सर्व्वाचिष्ठानविषयं मन्त्रमय- तार्थ्य प्रन्नपूर्ववक तदीयं ब्राह्हणं व्याब्रटे। तथि सत्पादिना। मन्त्राङ्गेदो आह्योन प्रतिभातीव्ाथइ्यनाह्। तह्रति। पयसि हीति ब्राह्मणे कि- शब्दस प्रसिद्वावद्योतकमस्त। तेन च हेतुना हिशव्देन तव्िवित्ादिक मन्त्रपदं व्याख्यातमिति योजना। मन्त्राय स लोकप्रसिइ्भावाब्र मसिद्का- वद्योतिना हिशन्देन व्याख्यात न युत्तमिति यढ्ढते। करघमति। कायं कारये प्रतिष्ठितमिति न्यायेन बदिकीं मसिद्विमादाय समाघत्त। कारख- त्वेति। पयसो द्रवट्व्यमालस कुतः सब् जगत्कारपतमित्ाशड्ाह। कारणत्वक्ञति। तत्समवायित्व ऽपि कुतो जगतः कारणतेवायड्याह। चग्निहोतादिति। ते वा एते वाऊती जते उत्कामतस्ेSन्नरिक्षमाविश्वत

प्राप्निन्द्भयति। व्रग्नौ प्रास्ता हुतिः सम्यगादितासपतिष्ठते। आ्दित्य्ा- ज्जायते वृष्टिष्टष्टरव्वं ततः मरजा दतरादिषतिवादाः । पर्वास होतपरादि ब्राह्मषमुपसंहरति। वात दूति। मयुस: सव्व जगदाधारत्वख गुति- रतिमरसिद्धत्वादिति यावत्।

Page 282

[२७६]

तद्यदिदमाह: संवत्सरं पयसा जुह्दप पुन- मत्युं जयतीति न तथा विद्यादयदद्र व जुद्दोति

संवत्सरं पयसा जुद्द- पषुनमृत्युं जयतीति संवत्सरेण किल तरौगि पषगता- न्वड़ां तेषु च आहुतीनां सप्त च यतानि विंगतिथति याजुभतीरिष्टका अभिसम्पद्यमाना: संवत्सरस्य चाहोरा नाषि संवत्तरमग्नि प्रजापतिमाप् वन्त्वेवं लत्वा संवत्सरं जुद्ृदपजयति पुनर्मृ्त्यामतः प्रेत्य देवेषु सभ् तः पुनर्न स्रियत दूत्यरथ दूत्यवं ब्राह्मरवादा आहुर्न तथा विद्यान तथा द्रष्टव्यं यदहरेव जुहोति तदहः पुनर्मृत्युमपज यति न संवत्सराभ्यासमपेक्षत एवं विद्वान् सन् यदुतां पयसि हौदं सवें पतिष्ठितं पय आहुतिविपरिणामात- कत्वात्स्वस्थेति। तदेकेनैवाड्का जगदावत्ं पुतिपद्यते

सव्व पयपि प्रतिष्ठितमिति विधित्मितदर्शनस्तुतये याखान्तरोयमतं निन्दितमुङ्गावर्यति। यत्तदति। न केवलं कर्मषाम्त[जयः किन्तु दर्शन- स्व्हितेनेति दर्शयतुमग्निह्होत्राहुतियु सङ्काां कथयति। संवत्मरेशोति। उक्ताहु तिसङ्कायां संवत्रावच्छिन्नायामग्निह्ोत्रविदा सम्पतित्तथें किले- वाक्म्। ननु म्रताहं सायं प्रात्यंव्ाहती दे विद्ये तत्कथमाहुतीना षध्धिकानि लीषि शतानि संवत्मरेद्ध भवन्ति तल्ाह। सप्र चेति । प्रतेप- कमहारालावच्छिन्वाहुतिप्रयोगोणामेकरिमरत् संवत्रे पूर्ववोक्का स् तत्नं व प्रयोगार्द्वानां वि'पतप्रधिका सप्नशतरूपा सङ्पति सिङ्धमिताथः। आहतीनां सहासक्षा तासु याजुभ्नतीनामिष्टकानां हष्टिमाह याजपतीरिति। ताताभषि षषाषिकानि तोषि शतानि सह्काया

Page 283

[२७0]

तद्ः पुनर्मत्यु मपजयत्य वंविद्वान्तसव्वछ देवेभ्योऽन्नाद्यं प्रयक्कति।

तदुच्यते अपजयति पुनर्मत्युं पुनर्मरण सक्कत्मृत्वा विद्या व्करोरेग वियुज्य स सर्वाल्रा भवति न पुनर्मरणाय परिच्कित्र शरोर गहातोत्यर्थः। कःपुनहेतुः सर्वात्ाम्ता: मृत्य मपजयतीत्य चते। सर्वं' समस्त हि यस्माह्वैभ्यः सर्वेभ्योSच्ायमन्नमेव तददन्न सायं प्रातराह्ुतिप्रतेपेष प्रयच्ति तद्यत सर्वमाहुतिमयमातान कृत्वा सर्वदे- वात्ररूपेम सर्वेदेवरेकाल्भाव गत्वा सर्वदेवमयो भृत्वा

भगन्ति। तचाच प्रत्यह्हमाङतारमिनिष्यद्यमाना: सब्पासामान्यन

वयवाहे राल्व रृदासामान्येनेव डट्टिमन्वाचटे। सवतृसरसेति तान्य प षच्चचिकान वोषि यतानि प्रसिद्वानि। तथाय तेषु यथोके एकाहरि: ल्िष्टेत्यर्थः । चिय सवत्सरात्मप्रजापतिडष्टि- माह। सवत्सरमिति। यः वत्रः प्रज्ञापतिस्त चित्यग्ति विह्ासः सुम्पाद्यन्ति चह़ोराव ष्टकाद्वारा तयोः सह्यासाम्या- दित्ययः। इष्टिमनद्य फल दशयत। एवमिति। उत्तणश्ास्- मान्ये नाग्निहो ल्रा् तीर ग््यवयवभूतयाजुभतीसञट्केटकाः सम्पाय संवत्सरावरयवाहोर लाषि तेनेत्र सम्पाय पुरुषनाडीस्थसबासामान्यन तखाडीसान्य वाहोरालारया- पादा तद्ूपेपाडतीरिष्टका नारडीश्ाहुसन्दधानो नःद्होरात्रयाजुप्रतीद्वारा पुरुषसंवत्मरचित्यानां समस्मापाद्ाह्र्माग्निः संकतराता प्रजापतिरवेति ध्यायनग्निहोत्र' पयसा संवत्र जुह्गदिदाया सह्ितहोमवशात्जापति संवत्मरात्मक प्राप्य म््युमपजयतीत्यथः। एकीयमतसुपसंहत्व तद्चिन्दा- पू्व्वक मतान्तरमाह। दत्येवमित्यादिना। एवं विद्वानित्युक्र व्यततो

२४

Page 284

[२७८]

कसमात्तानि न चोयन्तेडदमानानि सर्वदेति पुरुषो वा अत्तितिः स हीदमन्नं पुनः एनर्जनयते।

पुन्न स्ियत दूति। अधैतद्प्युत्त ब्राह्मगेन। ब्रह्म वै स्वयम्भ स्तपोऽतप्यत तदैचत न वै तपस्यानन्त्यमस्ति हन्ताहं भूतेष्वात्मानं जुहवानि भूतानि चातनीति तत्सवेघु भूतेष्वात्मन हुत्वा भूतानि चात्मनि सर्वेषां भूताना ्र छेे खाराज्यमाधिपव्य पर्षेतदिति॥ कस्मात्तानि न चौयन्त जदमानानि सर्वदेति। यदा पित्रान्नानि सृद्टा सप पृथक पृथगभोक्त्यः प्रत्तानि तदा प्रभृत्यव तैर्भोक्तृभिरद्यमानानि। तन्निमित्तत्वात्तेषां स्थिते:

करोति। यदक्कमिति। तत्तरथव विद्दानेकाहोरालार्वच्छस्वातिमातेय जगद्रूम प्रजापति प्राप्य मृत्युमपजयतोत्याह। तदेकेनेति। उक्रेऽरये सृति- मवतार्य व्याचष्ट। तदुच्यत दूति। सचे हीत्यादि 'हेतुव्राक्यमाकाङ्ा- मूव्य कसत्याम्य व्याकरोति। कः पुनरितपादिना। यथोत्दर्शनवशाढेकयै- वाडतप्रा मृत्यु प्रजयतीतल ब्राह्मणन्तर संवाद्यति। गधेति। बथा संवतसरमित्याधयुक्त वथा यदहरेवेतप्राद्यपि ्राह्मणान्तरे सचितमितार्थः। ब्रह्म हिरगटमर्भभावी ज.वः स्वयम्भुः परसेव तदात्नावस्यानात्तपो ऽत- म्यत कम्मन्वितिष्ठतृ। यत्कृतक सदनिता्रमिति न्यायेव कम्निन्दाप्रकार- माह। तदेक्षतेति। कम्पसह्ायभूतासुपासनाऊुपदिपति ह्न्तेति। उपा- सनामनदा समुच्चयफल' कथयति। तत्सव्वव्विति। मेश्तवप राजनु- मारवदसातन्ामाशङ्माह। खाराज्यमिति। कविषाय मालयितत्वमाधिपताम्। पत्रने व्याख्याते। प्रग्नरुप मन्त्रपद्मादत्त। कसादिति। ननु चत्वार्यन्नानि व्याख्यातानि लीखि व्याविख्यासितानि तेष्वव्याख्यातेष कसादित्ादिप्रन्नः कसदिताशक्क

Page 285

सव्वदा नैरन्तर्य्येण ऊवतक्योपपत्तय युक्तस्तेषां च्यः । न च तानि चोयमाणानि जगतीऽविभ्ष्टरुपेशेवावस्थान- दर्शनाङ्गवितव्यज्ञाच्तयकारणैन। तस्ात् कस्ात्पुनस्तानि न क्ोयन्त दूति प्रश्नः। तस्यद प्रतिवचनं। पुरुषी वा चच्िति- यथासी पू्व्व मचानां स्रटटासीत्पिता मेधया जायादिसस्ब- इेनच पाङ्करसेया भोका च तथा येभ्यी दत्तान्यन्नानि तैऽपि तेषामन्नानां भोक्तारोऽपि सन्तः पितर एव मेधया तपसा च जनयन्ति तान्यव्नानि। तदेतदभिधीयते पुरुषी वे योजस्नानां भोक्ता सीच्ततिरक्षवहतु। कथमस्याति- तित्वमित्य च्यने स हि यम्मादिदं भुज्यमानं सप्तविध

साधनेषूतोध साध्यानामपि ते सामथ्याद्क्कत्वमस्ीता्रभिप्रता प्रत्नषत्ति मन्वानो व्याचष्ट। यदति। सरदेतप्रम्य व्याख्यानेरखेषताच्नानां मदा भोक्त भिरदामानत्वे हेतुमाह। तचचिमित्तत्वादिति। भोत्तयां स्थितेरन्न- निमित्तत्वात्तः सदादामानानि तानि यतपूर्ण कुम्पुलवङ्गवन्ति वीखानीतार्थ:। किञ्जु ज्ञानकर्ममफलत्वादव्वानां यत्कतक तदनितप्मिति न्यायेन नयः ब' भावतोत्पाह। कतेति। वस्तु ताई तेषां कयो नेवाइ। न च्ेति । मवतु तहि सभावादेव सप्ाव्नात्मकस जगतोऽत्तीखत नेवा। भवितव्य- क्ेति। सभाववादसातिप्रसद्गित्वादितार्थः । म्न्न' निगमयति। तक्ा- दिति। प्रतिवचनमादाय व्याच। तसेतपाटिना। तेषां पित्ृत्े हेत- भाह। मेघयेति। भोगकालेऽपि विव्ितप्रतिषिद्वत्तानकम्म सम्भवात् प्रवाद्ह- रूपेषावाक्षय: सम्भवतोता्थः । तत्र प्रतिक्षाभागसुपादायाक्षरायि व्या- चष्ट। तदेनदिति। हेतुभागमुवाम्य विभजते। कथमित्ादिना। तस्मान्तदक्षयः सम्भवति। पताह्तात्मनेति शेष: । उक्रे हेत' व्यतिरेकद्वारो- पपाद्यितु यहतदित्यादि वाक तद्याचष्टे। यदिति। कन्वयव्यतिरेक-

Page 286

[2८०]

कार्य्यकारणलक्षएं क्रियाफलालकं पुनः पुनर्भूयो भृयो- जनयते उत्पास्यति धिया धिया तत्तत्कालभाविन्या तया प्रज्नया कम्मरभिस वाङ्मन: कायचेष्टितैर्यर्द्याद यद्ये तत्सप्तविधमच् मुक्क चषषमात्रमपि न कुर्य्यातन्नया कम्मभिय ततो विच्छिदीद्वज्यमानत्वात्सातत्येन नतोयेत ह। तस्त्द्यथैवायं पुरुषो भोक्ताव्ानां नेरन्तव्ेण यथा प्रज्न' यथा कम च करोत्यपि तस्मात्युरुषोत्तितिः सातत्येन कर्ट त्वात्तस्राङ्क व्यमानान्यप्यव्नामि न चौयन्त दूत्यथः। अतः प्रजाक्रियाफललक्षणाप्रबन्धारूढः सरव्व- लोक: साध्यसाधनलक्षणः क्रियाफलात्मकः संहता नेक प्राणिकर मवासना सन्ता नोSवट्टववत्वात् चणिकोऽशुडोऽसारो

षिद्ध हेतु निगमय त। तम्मादिति। यथा तथाप्रस्तमिति। पठिनव्य साध्य मिममयति। वकयहेवौ सिद्ध फकितमाह। तम्ाङ्मव्यमानानीति। धिया धियेत्यादि मुतेः स हीदमित्यलोक्क परिहार प्रपन्नदन्त्या: सप्न- विधानस कार्य्यलात् प्रतिक्षणध्व मित्वेपि पुनः पुनः क्रियमारत्ात् प्रवाह्हात्ना तट्चल्म्। मन्दा: पश्यन्तीत्यस्तिनर्थ तात्मय्य माह। कात इूति। प्रत्ञाक्रियाम्यां हेतुभ्यां लक्ष्यते व्यावर्त्य ते निष्मादते यः प्रबन्नः समुदायस्तदारुढस्तट्तकः सर्चो लोकश्तनाच्चेतनात्मको द्तप्रपज्ज: साध्य- व्वेन च वर्त्तमानो ज्ञानकर्मफलभूतः क्षणिकोऽपि नित्य दूव लच्यते। तत्र हेतुः। संहतेति। संहताना मिषः सह्ायलवन स्थितानामनेकेर्षां माखिना- मनन्तानि कर्माि वासनाम तत्सन्तानेनावटव्वलाड दीकन्त्वार्दिति यावतु।

Page 287

[२८१]

यो वै तामन्तितिं वेदेति पुरुषो वा अक्तिति: स हीदमन्नं धियाधिया जनयते कर्ममभियद्वतन्न कुर्य्यतन्तीयेन इ सोऽन्रमत्ति प्रतीकेनेति मुखं

नदीस्रोतः प्रदौपसन्तानकत्पः कदलौस्तभभवदसारः फेन- मायामरीच्यम्भ: र्य्य मागोऽनित्यः सारवानिव लच्ष्यते। तदेतह राग्यार्ध- मुच्यते धिया धिया जनयते कम्मभियहतन्न कुर्य्यात् ची- येत हेति विरक्ानां हि। तस्माद ब्रद्मविद्यारञ्चव्या चतुर्थ- प्रमुखेनेति। यो वे तामच्ितिं वैदेति वत्यमायान्यपि लोएन्नान्यस्मित्नवसरे व्याखनातान्य वैति कत्वा तेषां याथा- कमाविज्ञानफलसुपसंक्रियने। यो वे तामक्ितिमचयहैतु यथोत्त वेद पुरुषो वा अच्ितिः स हौदमन्रं धिया धिया जनयते कम्मभियहतन्न कुर्य्यात् चीगेत हति सोऽन्नमत्ति प्रतोकनेत्व स्याथ उच्चते मुखं मुख्यत्वं प्राधान्यमित्य तव्ा

मातीतिकमेव संसारस्य स्थेययं न तात्त्विकमिति वक्र वितिर्मषिटि मदीति। वसारोऽपि सारवङ्गातीत्यत्र दष्टान्तमाह्ह। कटलोति। कश क्ोडपि शुदयद्गातीत्यलोदाहरसमाह्। मावेत्यादिना। घनेकोदाह्तरयं समारसानेकपत्वद्योतनाथं। केषां पुनरेष ससारोन्वथा भातीत्यपेकषायां मंसाराय परागहथामिति न्यायेनाह। तदातोति। किमिति प्रतिकर्षां म्रध्वसि जगदिति खृत्योच्यते तलाह। तदेस्तदिति। वैराग्यममि कुत्रोप- युज्यते तवाह। विरक्वानां हीति। इति वैराग्यमधविति शेषः । पुरुषो- 5व्नानामच्षये हेतुरित्यपपाद्य तजन्ञानमनद फलमाह। यो वे तामित्ा- दिना। वथोक्तमनुवद्ति। पुरुष दति। फलविषयमन्त्रपदस्यपादाय

Page 288

[२८२]

प्रतीकं मुखेनेत्येतत्स देवानपि गच्कति स ऊज्ज- मु पजीवतीति प्रभ्सा । २। बीएयाममने कुरुनेति मनो वाचं प्राण तान्या- त्मने कुरुतान्यलमना अभूवन्नादर्शमन्यचमना

धान्य नैवान्नानां पितुः पुरुषस्याच्चितित्व यो वेद मोऽब्- मत्ति नाव प्रतिगुणभूतः सन् यथाऽन्तस्तथा विद्वानत्रा- नामालभूतो भोकव भवतत न भोज्यतामापद्यते म दैवानपि गच्कति स ऊज्ज मुपजीवति देवानपि गच्कति देवात्मभावं प्रतिपद्यते ऊज्ज ममृतक्षीपजीवतीति यदुक्र सा प्रशंसा नापूर्व्वार्थोऽन्योडस्ति॥ २ पाङ्क्तस्य कर्मए: फलभूतानि यानि तीखन्नान्युप्ति मानि तानि कार्य्यत्वात् विस्तौर्गविषयत्वाच्च पृव्वेभ्योऽन्नेभ्यः पृथगुत्क ष्टानि तेषां व्याख्यानार्थ उत्तरी ग्रन्थ आ्रत्रा झएापरिसमाप्ः बौखातमने कुरुतैति। कोडस्यार्ध इृत्य-

मदीयब्राह्मरमवतार्य्य व्य करोति। सोवममित्यादिना। वघोक्कोपासना- बतो यथोक्ञ फलसुपास्तिप्राधाम्यनैव सोऽन्रमन्तीति सम्बन्धः । विदुषोन्तर प्रति गुषत्वाभावे हेतुमाह। अव्यामामिति। उक्रमर्घं प्रतिस्टष्ाति। भोकदेति। प्रसति सिब्बये प्रपञ्जयति। स देवानित्यादिना। साधना- नमकमन्नचतुश्यमन्नाक्षय कारणा सरक्षितित्वगु य्ाम्रक्षेेया पुरुषोयासय लब्- क्रम् ॥ २ ॥ द्रदानीमाव्र हायासमाप्नरुत्तरयन्थस् तात्पर्थमाह। पाड्क्रमन्या- दिना। ब्रह्मयशेषख तात्पयय मक्का मन्त्रभेदमनूद्याकाङ्काद्वारा ब्राह्ण कु. वाष्य व्यःचषे।त्रीगीवयादिना। ज्ञानकर्माभ्यां सप्ताव्वानि सद्वा चत्वारि

Page 289

[२८३]

अभूवं नायौषमिति मनसा ह्योव पश्यति मनसा थृणोति।

च्यने मनोवाक्पाखा एतानि वौसव्ानि तानि मनो वाचं प्राणञ्चालने आलार्थमकुरुत क्वतवान् सष्टादौ पिता। तेषां मनसोडस्तित्व स्वरूपन्न प्रति संभय दूत्यत श्राह अस्ति तावन्नः योतादिवाद्यकरणान्यतिरित। यत एवं प्रसिद्ध वाह्यकरणविषयातसम्बन्धे सत्यप्यभिमुखोभृत विषय न गह्ाति कि दृश्वानसौदं रूपमित्य को वदत्य- न्यत मे गतं मन आसीत् सोऽहमनचमना श्रासं नादर्गम्। तथेदं शुतशनसि मदोयं वच द्त्य क्रोऽन्यतमना अभव वाश्रीषं न सुतवानस्ीति। तस्माद्यस्यासन्निधी रूपादिग्रह- एसमर्य्रस्यापि सतयन्तुरादेः सवसविषयसम्बन्ध रूपगष्दा- दिज्ञानं न भवति। यस्य च भावे भवति तदन्यदम्ति मनो

भोक भ्यो विभज्य त्रीरायात्माथ कल्पादौ पिता कल्पितवानित्यथः । क्रन्य तत्यादि वाक्यम पादत्त। तेषामिति। घही निङ्वारयार्था। तल मन- सोडस्तित्वमादौ साधयति। असतिति ताविति। वात्मे न्द्ियाथसाचिध्ये सत्यपि कदाचिदेवार्थधर्जायमाना हेतन्तरमाक्षिपति। न चाटष्ार्दिति।

मनःसाधिकेत्यथः। लोकप्रसिद्धिरपि तत्न प्रमाणमित्याह। यत दूति। कतोडरिति वाह्यकरणाध्यतिरिक् विषययाहि करणमति शेषः । तामेव प्रसिद्िमुदाहरणतयोदाह्रति। कि दष्टवानित्वादिना। ततशन्वय- व्यतिरेकानुपन्यसति। तस्रादिति। यथोक्तार्थापत्तिर्लोक प्रसि्िव गादिति

Page 290

[२८४]

काम: मङ्गन्पो विचिकित्सा यद्ाऽथद्वा धृतिर घति ही घी भी रित्य तत्सव्वं मन एव तस्मादृपि नामान्तः करगसर्वकरगविषयोपयोगीत्ववगम्यते। तम्मात्म- र्वोहि लोकी मनसाह्येव पश्यति मनसा शृगोति तद्याग्रत्व दर्शनाद्यभावादस्तित्व सिद्े मनसः सरपार्थमिटमुच्यते॥। काम : स्त्रोत्यतिकराभिलाषादिः। सङ्गल्पः प्रत्य पस्थि- तविषयविकल्पनं शुक्कनीलादिभेदेन। विचिकित्सा संगय- ज्ञानं। ग्रडाऽदृष्टार्थे पु कमव्वास्तिक् बुद्धिर्देवतादिपु च। अयडा तद्विपरीता बुद्धि: । ष्ृतिर्द्वारणं देहादवमाद उत्तभ्भनम्। अध्टतिस्तद्विपर्य्ययः । डोलजजा। धीः प्रज्ञा। भीर्भय दूत्य तदेवमादिकं सवें मन एव मनसोऽन्तः करगस्य रूपाए तानि। मनोऽस्तित्वं प्रत्यन्यच्च कारगमुच्ते। तम्मा-

यावत् । विमतमात्माद्यतिरिक्तापेक्ष तसिमित्सत्यप क दाचित्कत्वाद्वटर्यादत्य- नुमान तच्छव्दाथ:। तस्ादन्मानादिमानादन्यदा्ति मनो नामेति म- सन्धः। रूपादियहणसमर्थस्याप सत दूति प्रमातोच्ते। छन्त करराम्य चत्तरादिभ्यो वेलन्तरादमाह। सवति। समनन्तर याक्य फलितार्घिषय- व्वनादन्त । तसतादिति । तच्छ्न्देनोत हेतु सध्यति। तद्यायत्व दूति । कामादिवाक्यमवतार्थ्य व्याकुव्वेन्मनस: स्वरूप प्रति संषय निरमति। वस्तित्व दति ।

संहत्ति। द्येतदिति। द्वतप्रदृ्त्त्य नाखं मनो भीक्ृकम्वश्ाद्जानाथकारेय विघन्तत द्वत्यभिग्रेत्य नन्तरवाक्यमवतारयति। मनोःस्तित्वरमिति। तदेवा- न्यत्कारणं स्फोरयति। यस्ादिति। तसादरिति विवेककारखमन्तःकरर मिति सम्बन्धः। चहरसंप्रयोगाल्तेन सर्शविशेषादर्शनेपि संप्रदुश्नया त्वचाविनापि मनोविशेषद्शन सादित्याशङ्गाह। यदीति। तक्ष लस

Page 291

[२८५]

पृष्ठत उपस्पष्टो मनसा विनानाति यः कथ शब्दो वागेव सा।

न्मनो नामास्यन्तःकरएं। यमचन्षुषी ह्यगोचरे पृष्ठती- उप्यु पस्प ष्टः कनचिदस्तस्यायं स्पर्भी जानोरयमिति विवे- केन प्रतिपद्यते। यदि विवेकक्वननी नाम नास्ति त्वख्षा- नेए कुती विवेकप्रतिपत्तिः स्यादत्तहिवेकप्रतिपत्तिका- रए तन्मनोऽस्ति तावन्नः स्वरूपच्न तस्याधिगतम्। त्रीख- नानोह फलभृतानि करममणां मनोवाकुप्राणाखरनि अध्यात्ममधिभूतमधिदैवक्ष व्याचिखाासितानि। तन्राध्या- त्मिकानां वाझ्यनः प्राणानां मनो व्याखातम्। अरधिदानों वाग्वक्तव्येत्यारभी यः कथिल्लोके गव्दो ध्वनिस्ताल्वादि व्यङ्गाः प्रासिभिर्वर्णादिलक्षण दूतरी वा वादित्मेवा दिनिमित्तः सर्वो ध्वनिर्वागेव स दढ तावहाच: स्वरूप- मुक्तम् ! अथ त थ्या : कार्य्यमुद्यते॥

सशमात्तरयाव्ित्वन विवेचकत्वायोगा दत्दर्थः । विवेचके कारणन् सयपि कुतो मनःसिद्धिप्तवाह। यत्तदिति। दृत्त कीकयति। अ'स तावदिति। उत्तरयन्यमतरतारयितु भूमिकां करोति। तीणीति। एन भूमिका मारचय्याध्या त्मिकजागव्याख्यानार्थं यः कचेत्वादि वाक्यमादाय व्याकरोति। अधेत्यादिना। पत्दपर्थायो ध्वनिद्विविधो वर्षात्कोवर्णा- ्वकस्तलाद्यो व्याहर्रुभिस्ताल्वादिस्यानव्यब्नो द्वितीयी मेघादिकतः स सर्व्वोपि प्रलता वागेवेत्यर्थः। प्रकाशमात्र वागित्क्का तल प्रमायमाह।

Page 292

[२८६]

एषा ह्मन्तमायत्तपा हि न प्रासोडपानो व्यान

उरान: समानोऽन इत्येतत्सर्व्व प्राण एवैतन्मयो

एपा

यमायत्तानुगता एषा पुनः भिधेयप्रकाशिकैव प्रकाशात्मकत्वात् प्रदोपादिवन्न हि प्रकाशान्तरेय प्रकाश्वते तद्दद्वाक्ाप्र- काशिकेव सवयं न प्रकागेत्यनवस्थां शुतिं परिहरत्वेषा हि न प्रकाश्या प्रकाशकत्वमेव वाच: कार्य्यमित्यथः। अथ प्राण उच्ते। प्राणी मुखनासिकासच्चार्य्या हृदय- वृत्तिः । प्रसायनायागः । अपनयनान्म नपुरीषाटेरपा नो डघोवृत्तिः। आनाभिस्थानी व्यानो व्यायमनकर््मा व्यानः। प्राणापानयोः सन्धिर्वीर्य्यवत्कम्हेतु। उदान उत्कर्षो

वचोऽि प्रकाश्यत्ववत्कथं प्रकाशमात्र वागित्युत्तमाशझाइ । एषेति। दृष्टान्त® समथयते। न हीति। मकाशान्तरेया सजातीवेनेति शेषः। प्रकाशिकापि वाक प्रकाश्या चत्तलापि प्रकाशकान्तरमेष्टव्यमित्यवस्य। सास- चिरासारध मेषा हि नेति खुति, मकाशमात्र वागित्याह। खपरनिव्वाइ- कस्तुशव्दः। तसात्म्रकाशकत्व कायये यत्र दृश्यते तत्र वाचः स्वरूपमतु- गतमेवेत्याह। तद्वदित्याहिना। आ्रध्यातिमिकम्रासविषय वाक्यमवताथ्य व्याकरोति। अथति। मुखादौ सज्जार्य्यासजजुरणार्हा हृदयसम्बन्धिनी या वायुष्टत्तिः। तत्र प्राप्तशब्दपट्टत्तौ निमिसमाह। प्रणयनादिति। पुरतो निःसरयािति यावत्। व्यायन प्रणापानयोनियमन कम्मास्ेति तथोक्त: वीर्य्य वत्कम्मररायामगन्य त्पादनादि। उत्कर्षो देहे पुष्टिः। आ्र दिपदेन कान्तिरत्ता। म्रायथव्देनानशव्दस रुचिमाशझ्माह। कन इत्े-

Page 293

[२८0]

वा अयमात्मा वाझयो मनोमयः प्राशमयः॥ ३ ॥

ध्वगमनादिहतुरापादतलमस्तकस्थान ऊध्व व्ृत्ति: समान: समं नयनाव्ग क्स्य पौतस्य च कोष्ठस्थानोऽत्रपत्ता अन दूत्ये पां वृत्तिविशेषाणं सामान्यभूता सामान्यदेह- चेष्टासम्बन्धिनी वृत्तिरवं यथोता प्राणादिव्वत्तिजातमेत- व्सवं प्राण एव । प्राए दूति वत्तिमानाध्यालिको:ननुक्त: कम चास्य वत्तिभेदप्रदर्भनेनैव व्याखगातम्। व्यासना- तान्याध्यात्मिकानि मनोवा क्प्राण खनान्यचान्य तन्मय एतद्विकारः प्राजापत्वरतैर्वाख्यनः प्राशैरारव्यः। कोऽ सावयं कार्य्यकारणसङ्वात आमा पिएड श्लस्वरूपत्व- नाभिमतोऽविवेकिभिरविशेषेसैतन्मय इृत्य कस्य विशेषणं वाख्यो मनोनय: प्राणमय इत्यपि प्राएस्फ टोकरएम् ॥ ३।

भामिति। तथापि ततीयस मायशब्दस ताभ्यां पुनरुक्तिरित्यापद्याइ। प्राय दतीति। साधारणाताधारयट्त्तिमानुम्राय् दत्यपौनरुतयमित्यर्थ: । मनसो दशनादिषद्वाचोSभिधेय प्रकाशनवज्च म्रायसापि कार्यं वत्तव्यमित्या- यह्पाह। कम्म चेति। एतनय दत्यत कयटो विकारथ त्वं छृत्तसङ्कीत्तव- पूर्व्वक कथयति व्याख्यातानोति। व्ाध्यातिमिकानां वागादीनामा- रम्भकत्व वारयति। प्राजापत्येरिति। व्ारव्खरूप प्रश्नपू्व्वकमनन्तर- वाक्यमनिर्द्वारयति। कोऽसाविति। काय्य कर रासक्काते कथमात्म शन्द- प्रश्त्तिरित्याशध्ाह। आात्मसरूपत्वेनेति। वाझय दवत्यादि षाक्यस्य पूर्व्वया पौनरुत्यमाधङ्ाह वयविशेषेषेति॥ २।

Page 294

[२८८]

वयो लोका एत एव वागेवायं लोकोमनोऽन्तरि- तलोक: प्राणोऽसी लोकः ।४। चयोवेदा एतएव वागेवग्वेदो मनो यजुर्वेदः प्राणः सामवेदः । ५ू। देवाः पितरो मनुष्या एत एव वागेव देवा मनः पितरः प्राणणे मनुष्याः । । पिता माता प्रजैत एव मन एव पिता वाझ्माता प्राखः प्रजा।७। विज्ञानं विजिज्ञास्यमविज्ञानमेत एव यत्किन्द-

तेषामेव प्राजापत्यानामन्नानामाधिभौतिकी विस्ता- रोडभिधीयते। त्यो लोका: भूर्भवः खरित्याख्या। एतएव वाझनः प्रागास्तन विशेषो वागिवायं लोकी मनोऽन्त- रिच्लीकः प्राणोडसी लोकः॥४। तथा तयो वेदा दूत्यादौनि वाक्यानि ऋज्वर्थानि॥५॥॥॥७॥विज्ञातं विजिज्ञास्यमविज्ञातमेत एव तत्र विशेषो यत्किञ्ज विज्ञानं विस्परष्ट ज्ातं वाचस्तद्र पं तत्र खयमैव हेतुमाह। वाग्धि विज्ञाता प्रकायातकत्वात्कयमविज्ञाता भवैद्या-

मेवेति॥ 8 ॥ तत्ेत्युक सामान्य पराम्पत। तिलोकीवा क्वदुत्तर वाक्य विच्ातादिवाक्यात् प्राफ्न नेतव्यमित्याह। तर्थेति॥॥ विज्ञातादि वाक्यमादाय तद्गत विशेष दर्शयत। विज्ञातमिति। विद्ञानं सव् वाचो रुपमति प्रतिज्ञातोऽर्थः । सम्नस्वथ: । प्रकाशकत्वे कथ वाथो विज्ञातत्वमित्याशद्माह। कघमिति। म्रकाशात्मकत्वमेव वुती- वाजु मिदमित्याह।

Page 295

[२८६]

विज्ञानं वाचस्तद्रूपं वाग्वि विज्ञाता वागेनं तङ्ग त्वाऽव्रति। ८। यत्किञ्व विजञाज्ञासय मनस- सतद्र पं मनो हि विजिज्ञासय मन एनं तङ्ग तवाड

न्यानपि विज्ञापयति वाचैव सस्राट् बन्ध: प्रचायत इति हि वत्चति वाग्विशेषविद ददं फलमुच्यते वागेदैन तद्विच्चातं भूत्वाग्वति पालयति। विज्ञातरूपेणेवास्यान्न भोज्यतां प्रतिपद्यत इत्यर्थ: ॥८ ॥ तआा यत्किञ्चाविस्पष्ट विस्पट नतुमिष्ट विजिनास्य तत्सरव्व मनसे रूपं मनो हि यम्मत्सन्दिद्यमानाकार- त्वाद्विजिन्ास्य। पूर्व्ववन्मनो विभूतिविदः फलं मन एनं तद्विजिन्नास्य भूत्वाऽवति विजिन्नास्य स्वरूपेगैवान्रत्वमा- पद्यते॥८।। तथा यत्किज्चाविज्ञातं विधानागोचर न च सन्दिह्यमानं प्रासस्य तद्रपंप्राणे ह्यविज्ञात अवि- नातरूपी हि

कारतातमइ्कल्पविकल्पात्मकत्वादिति यायत्। तमात्तव्वें विजिन्नासं ममो- रूपमिति। योजना। वित्तातादिरुपमिति सम्बन्वः । पूव्व वहाग्वि- भूतिविदो यथा फलमुक्क® तद्वदिति यावत्।वनिरुत्तशुतेरवित्तातरपो यखत्मारस्तमादविज्ञात सव् प्रायस रुपमति योजना। विच्ञातादि छपातिरेकेय लोकवेदाद्यमावाद्ित्तातादिरपत्वाभिधानेनेव वागादीनां डो- काद्यातत्व सिद्धे किमर्य लयो लोका दत्यादिवाक्यमित्याशङ्म तथव ध्यानार्थ मित्याह ।विज्ञातेति। भूरादिष्व केकल् वन्ाताटिलयउष्टर्षागा- देख व्यवस्थितत्वात्कतो विज्ञातादेर्शांगाद्यात्कत्व' नियन्त शक्यमित्याय- शाह सव लति। प्राथविभूतिविदः सम्पति फल कथयति। प्राय

२५

Page 296

[२८0] वति। ट। यत्किव्व्ाविज्ञातं प्राणस्य तद्र पं प्राणे हविज्ञातः प्रापा एनं तद्भूत्वाऽवति। १०। तस्यैव वाचः पृथिवी शरीर ज्योतीरूपमय

स्याविद्चातमेदेन वाङ्मन: प्राशाविभागे सिथिते त्यो लोका इत्यादयो वाचनिका एव। स्व्वत्र विचातादिरुपदर्गना इचनादेव तस्य नियम: स्मर्त्तव्यः। प्राग एनं तडूत्वा ज्वत्याविद्यातरूपेशैवास्य प्राणोऽडन् भवतोत्वर्यः। शिथ्य पुत्नादिभिः सन्दिह्यमाना अवित्तातोपकारा आ्रचार्य्य- पुत्रादयो दृश्यन्त। यथा मनः प्राणयोरपि सन्दिष्-

व्याख्याती वाङ्मनः प्राणनामाधिभौतिको विस्तारो जयायमाधिदैविकार्थ आरभ्भस्तस्यतस्या वाचः प्रजापते रन्नलेन प्रसुताया: पृथिवी गरीरं वाह्य आवारी ज्योतोरूपं प्रकाशात्मकं करणं पृथिव्या आधेयभूतं अथं

दूति। लोके विज्ञातसैव भोज्यतोपपत्तिरित्याशङ्माह। गिष्येति। शिष्यैरविवेकिभि: सन्दिद्यमानोपकारा अपि सुरवस्तेषां भोज्यतामापदमाना हश्यन्न पुत्रादिभिश्वातिवालेरवित्तातोपकारा: पित्रादवस्तेवां भोज्यत्वमप मद्यते तथा प्रकृतेऽपि सम्भवतीत्वर्थ: 1८1६1१०॥ दृत्तमनूद्य तस्व वाचः दृथियीत्याद्यवतारयति व्याख्यात दति। आधिदेविकाय स्तद्विभूतिप्रदर्शनार्थ दति यावत्। समनन्तरसन्दर्भस् ता- त्पर्थयमुक्रा वाक्याच्रासि योजयति। तस्वा दृति कथमाधाराेयभावा वाचो निर्हिशि्यते तल्राह। हिरूपा हीति। उक्तमर्थ सुङ्धिम्य निगम्-

Page 297

२८१1

मग्रिस्तद्यावत्येव वाक्रावती पृथिवो तावानय- मगिः।११। अथेतस्य मनसो द्योः शरीर ज्योतीरूपमसा वादित्यस्तद्यावदेव मनस्तावती दौसावान-

करणश्जधियं प्रकाशस्तदुभय पृथिव्यग्नी वागेव प्रजापते- स्तत्तत सतो दाग्भवति तन सर्वत्राधारत्व न पृथिवी व्यवस्थिता तावत्येष भर्वात कार्य्भूता तावानयमग्निराधेय: करण- रूपो ज्योतोरूपेश पृथिवौमनुप्रबिष्टः तावानेव भवति समानमुत्तरम् । ११ ॥ अथैतस्य प्राजापत्याव्ोक्तस्यव मनसी द्ीर्दालोक: गरोरं कार्य्यमाधारी ज्योतोरूपं करणमाधियोSसावा- दित्यस्तन् यावत्यरिमाएमेवाध्याकमधिभूतं वा मन-

यति। तदुभयमिति। सध्यात्मधिभूतस्जु या वाक्परिच्छिद्वा तस्ास्तु- व्यपरिमाणात्वमाधिदेविकतागंभत्वादंयाभ्िनोस तादाकयात्तथा मह दर्य यति। तक्षत्र ति। तावानयमग्निरिति प्रतीकमादाय व्याकरोति। का-

धिद्विक मनःप्रायं गत्वात्तादा तय याभिप्रायेय तुल्यपरिमायात्वमुच्यते। तथाच वाचा समान प्रायादाबत्तरशक् कथ्यमानसमानपरिमाशत्वमिति।१ : व्राधिट्विकवाग्विभूतिव्याख्यानानन्तव्य मथशब्दाथः। मनसी हैरुप्य- क् व्याप्तिमभिधस्त। तलति। मन एवासाता वागजाया प्राप्पः प्रजेत्यध्यात्ं मन एव पिता वाङ्माता प्राप्तः म्रजेत्यधिभूतम्स वाङ्ममसयो:

Page 298

[२८२]

सावादित्यस्ता मिथुन समैतां ततः प्रासोड जायत स दन्द्रः स एषोसपत्नी द्वितीयो वै सपत्नो नास्य सपत्नो भवति य एवं वेद् । १२ ।

स्ावती तावद्िस्तारा तावत्परिमाणा मनसो ज्योतो- रपस्य करणस्याधारत्वन व्यवस्थिता दौस्तावानसावा दित्यी ज्योतौरूप करणमाधेय तावग्न्यादित्वी वाजनसे आधिदेविके मातापितरी मिथुन मैथन्चमितरेतरसंसरग समेता सङच्क तां । मनसादित्य न प्रसूत पित्रा वाचागिनिना मात्रा प्रकाशित कम्मे करिष्यामीत्न्तरारीदस्योस्तत स्तयोरैव सङ्गमनाआराशी वायुरजायत परिसन्दास करमाणे। यी जातः स दन्द्रः परमेखरी न केवलमिन्द्र एवासपन्नोऽविद्यमान: सपत्नी यस्य क: पुनः सपत्री नाम द्वितोयो वे प्रतिपचत्व नोपगतो द्वितीयः सपत्न दृत्य- यते तेन द्वितीयत्व पि सति वाङ्मनसे न सपत्नत्व भजेते

मासस प्रजात्वमुत्त तथाउधिद्वेडपि तसय तत्मजात्व वाच्यमित्यभिम्र त्याह। ाविति। कथमादितास् मनसः म्राय प्रति पितत्व वाचो वाग्नेर्मा- वृत् तलाह । मनसेति। सावित्र पाकमाग्नय च म्रकाशम्ते कार्य्य- विद्ादर्शनात्तयोः सिद्ध जनकत्वमित्वर्थः । कम्मशन्देन कायमुच्चने तत्करिष्यामीति म्रत्येकमभिसन्विपूर्व्व कमादित्या गन्योर्द्यावाष्टथिव्योरन्तरले सङ्गतिरासीदित्याह। कम्म ति। सुङ्गतिकार्ययमाभप्रायातुसतारि दर्शर्यात

जात इति। द्वितीयस समस्त्व वागादेरपि तथात्व सादितायकाह।

Page 299

[२८३ ]

अथतस्य प्राणस्थापः शरीर ज्योतोरूपमसी चन्द्रस्तद्यावानव प्राणस्तावत्य आपस्तावानसौ

प्राण प्रति गुगभावोपगते एव हि ते अ्व्याकमिव तत प्रासङ्गिकासपत्नवित्ञानफलमिद नास्य विदुषः सपन्नः प्रतिपक्षो भवति य एवं यथोत्त प्रागमसपत्र वेद॥२॥ अथेतस्य प्रक्वतस्य प्राजापत्यान्नस्य प्राणस्य न प्रजो. क्स्यानन्तरनिर्हिष्टस्यापः गरोर काय्यं कारणाधारः पूर्व्व वज्ज गोतोरुपमसी चन्द्रस्तत यावानव प्राणी याद- त्परिमाणोडध्यामादिभेदेपु तावद्याप्तिमत्य आ्पस्तावत्- रिमाणास्तावानसी चन्द्र आधियस्तासप्खनुप्रविष्टः करय- भूतोउध्याममधिभूतञ्च तावद्याप्तिमानिव तान्चेतानि पित्रा पाङकन कपणा सष्टानि चौखव्ानि वाङ्मनःप्रालख्यानि

प्रतिपेक्षत्व नेति। यथोक्तसपंत्नव्याख्यानफलमाइ। तेनेति। सपलगुष- कप्राशोपासने फलवाक्यं प्रमाखयति। तलति। मागसासपत्नत्व सिद्वे सतीति वावत्। मासङ्गिकत्व प्रजोत्मत्तिमसङ्गदागतत्वम् ॥ १२॥

तच्छव्देन प्रजात्वेनोक्सय प्रायस किमिति न यहणं तल्ाह। न प्रजेति। कननवयम्य समप्रधानत्वन प्ररृतत्वादेतच्छन्देन प्रधानपरामर्भोपपह्यौ नाप्र- धान परामृश्येतेत्यर्थः । पूर्ववद्वाचो मनसच पृथियो दयौस शरीर यथा तघेत्यथः दवैरूये प्रायसोक्ते व्याप्निमवशिष्टां व्याचष्टे। तन्नेति। तावानित्यादि पतीकमादाय व्याचषे। चन्द्र दति। वाडमनःप्राखाना- माधिदेविकरपेयोपासन विधात उत्त कीत्तयति। तानीति। एतेसो

Page 300

-[२८४ ]

चन्द्रस्त एते सर्व एव समा: सर्बेऽनन्ताः स यो है- तानन्तवत उपास्तेऽन्तवन्त सलोकं जयत्थ यो हैताननन्तानुपास्तेऽनन्तः सल्ोकं जयति। २३।

कार्य्यात्मक कारणात्मक' वा। ससस्तानि तवेतानि प्रजाप- तिस्त एते वाङ्मनःप्रागा: सर्व्व एव समास्तुत्या व्याप्तिमन्तो यावत्ाणिगोचर साध्यात्माधिभ त व्याप्य व्यवस्थिता त्रत एवानन्ता यावत्ससारभाविनी हि ते। न हि काय्य क रणप्रत्याख्यानेन संसारोवगम्यते। कार्य्यकरणालका हि त इत्युक्त। स यः कश्चित् ह एतान् प्रजापतेरामभ- तानन्तवतः परिच्छिन्नानधिभ तरूपेणाध्यालरुपेए वोपास्ते सच तटुपासनानुरूपमेव फलमन्नवन्त लोक जवति परि च्छित्र एव जायते नैतेषामातभ तो भवतीत्वर्यः। अथ पुनर्य हैताननन्तान् सर्व्वत्तकान् सव्वेप्रारात्मभ तानपरि- च्छिन्नानुपास्त सोऽनन्तमेव लोक जयति॥ १३ ॥

Sतिरिक्कमविष्ठानमस्तीत्याशङ्का विभिनषटि। कार्ययात्मककिति। प्रजापति- रेतेभ्योऽतिरिक्कोऽस्तोत्याशड्ाह्त। समस्तानीति। खोपस्र दत्तमन्दा वाक्यमादाय व्याचट। त एत दूति। तुल्यां व्याप्रिसेव व्यनक्ति। यात्र- दिति। तावदशेष जगतव्याप्येति योजना। तल्यव्याप्रिमत्वमुपजी- व्याह। वात एवेति। तेषां यावत्स सारभावित्वमभिव्यनकि। न हीति। कार्य्यकरणयोर्यावत्म सारभावित्व पि प्रायानां किसायातमत आ्रह। का- येति। तेषु परिच्छित्नतवन ध्याने दोषमाह। स य दवति। एव पात- निकां कत्वा विवचितितमुपासनम पदितति । अर्घेति॥।१३ ॥।

Page 301

[२६५]

स एष संवत्र: प्रजापतिः पोड़शकलस्तस्य रात्रयए्व पञच्दशकलाध्र वैवास्य पोड़भो कला स रात्रिभिरेवावपूष्यतेऽप च च्ीयते सोडमा-

पिता पाङतेन कमीणा सप्ताचानि सृद्टा त्ीखन्रान्या मार्थमकरोदित्युत्त। तान्यतानि पाङ्ककम्फलभ तानि व्याख्यातानि। तन्र कथं पुनः पाङ्तास्य कमए: फलमेतानी- त्य च्यते। यस्मात्त व्वपि विष्वन्न षु पाङ्क्तावगम्यते। वित्तक म्णोरपि तत्र सभ्भवात्। तन पृथिव्यग्नी माता। दिवाद़ित्वी पिता। योऽयमनयोरन्तरा प्रायः स प्रजेति व्यास्यात। तन्र वित्तकमपणी सभ्भावयितव्य इत्यारभ्भः। स एष संवत्तरी योडयं वाबातमा प्रजापतिः प्रक्ृतः स एष संवत्सरातना विशे- षतो निर्हिश्यते षोडमकलः षोडश्रकला अवयवा अस्य सोग्य पोडशकलः सवत्रः संवत्सराता काल रूप:। तस्य च कालामनः प्रजापते रात्रय एवाहीरा- वाषि तिधय इत्यर्थः । पञ्चदशकला: ध्रवा एव नित्या

काचलये फलवद्वगानवषये व्याख्याते वक्रव्याभावास्तत्किमुत्तरयन्थेनेन्या- शङ्धा एस्त कोस्तयत। पितेति। तेषां तत्फलत्वे प्रमाणाभाषमाढाय शङ्गते। तत्रति। प्रक्वत व्याख्यान सप्नस्यर्थ: । कारयय लिङ्गकमनुमान प्रभाखयन्न त्तरमाह। उच्छम दूति। अासुमानमेव रफ टयित मच्े व पाङ्- त्वावगति दर्शयति। यस्तादिति। तस्तान्तत्कारएमपप ताटशममिति शेषः । कथ पुनस्तत्न पाङ्गत्वधीरित्याशद्याह। वित्तति। वातमा जाया मजेति लयं सङ्गह्हितमपि शब्दः। उक् हेतु' व्यक्तीकुवतुक्त सारयतति। त नेति। वव्ल्य सप्तम्यर्यः । तथापि कथ पाङ्गत्वमित्याशङ्ानलर-

Page 302

[२८६ ].

वास्याएं रातिमेतया षोडश्या कल्या सर्व्वमिद प्राएभद्नुप्रविश्य ततः प्रातजीयते तसमादेताए

व्यवस्थिता अस्य प्रजापतेः पोडगी पोडयानां पूरगी कला स गन्निभिरव तिथिभि: कलोक्ताभिरापूर्य्य ते चापत्तोयते च। प्रतिपदाद्याभिहि चन्द्रमा: प्रजापतिः शुक्कपक्चे आपूर्य्यते। कलाभिरुपचीयमानाभिवेद्ते यावत्म- म् र्गामराडल: पौर्गमास्यां। ताभिरेवापचीयमानाभि: कला- भिरपक्तीयते कृप्णापन्ते यावद्ध्र वैका कला व्यवस्थिता ग्मावास्यायां। सः प्रजापतिः कालाकामावास्याममावा- स्यायां रातरि रात्री या व्यवस्थिता ध्रवा कलोतैतया षोडश्या कलया सर्वमिद प्रागाभत्पराणिजातमनुप्रदिश्य यदपः पिवति सवें व्याप्यामावास्यां रात्रिमवस्थाय ततोपरेद्: प्रात र्जायते द्वितोयया कलया संयुक्तः। एवं पाङ्क्ालकी

यन्थमत्रतारयति। तत् वित्तति। सप्नमी पूर्ववत्। अतारितयन्वं व्य चट्। योऽ्यमित्यादिना। कय म्रजापतेस्ति थभरापूर्य माखत्वम- पत्तीयमायत्वञ्ज तल्ाह। प्रतिपदाद्यादिभिरिति। दद्गेरमर्ययादां दर्शयति। यावदिति। अपनयस मर्यादामाह। यावदुव्र वेति। अवशिष्टाममा- वाखां निविष्टां कलां प्रपञ्चयत् द्वितीयकलोत्पत्ति शुक्कप्रतिपदि दशयति। स प्रजापतिरिति। पाशिजातमेव विशिनष्टि। यदिति । स्यावर जङ्गम- ज्ञेत्यर्थ: । शरषध्यात्मनेत्यपलक्षणं जलात्मने्यप ृष्टव्यम्। फते प्रजापतौ पाङ्गत्व' वक्त मपक्रान्त' तद्द्यापि नोक्तमित्ाशद्याह। एवमिति। तदेव पाङ्गम् व्यनक्ति। दिवति। कल्ानां वित्तवद्धित्तत्व हेतुमाह।

Page 303

[२20]

राचि प्रोणमृतः प्राएंन विच्छिन्दादपि क्वक- लासस्थैतस्या एव देवताया अपचित्यै॥ १४ ॥

जसी प्रजापतिः। दिवादित्यौ मनः पिता। पृथिव्यग्नी वागजाया माता तयो प्राणः प्रजाः। चान्द्रमस्यस्तिथयः कला:। वित्तमुपचयापचयधामत्वाद्वित्तवत्तासां च कलानां कालावयवानां जगत्वरिणामहेतुत्व' कन्म । एवमेष क्ृत्स्र! प्रजापतिर्जाया मे स्यादध प्रजायेवाघ वित्त' मे स्यादथ कम कुर्वीयेत्य षणानुरूप एव पाङ्तस्य कमपः फलभूतः संवृत्त:। कारणनुविधायि हि काय्यमिति लोकेऽपि स्थितिर्यस्मरादेष चन्द्र रतां रानि सर्वप्राणिजातमनुप्र विष्टो ध्रवया कलया वत्तते। तकहतोरैताममावार्स्या रात्रि प्राणभृत: प्राणिनः प्रायन्न विच्छिन्दापाषिन न प्रमापयेदित्य तदपि क्वकलासस्य। क्वकलासी हि पापाता स्भावनैव हिस्यते प्रागिमिर्ट्टष्टोऽप्यमङ्गल दूति कृत्वा। ननु प्रतिषिद्वव प्राणिहिंसा अहि'सन्सर्वभूतान्यन्यत्न तोर्थेभ्य दूति। बाढं प्रतिषिद्वा तथापि नामावास्याया

उपचयेति। पाङ्गतवनिर्हेशेन लब्धमर्थमाह। एत्रसेष दूति। रुमपति कत्सस्य प्रजापतेरुपक्रमानुसारित्व दर्शयति। जायेति। भवतु प्रजापते- रत्रनीत्या पाङ्कत्व तर्थाप कथ पाङ्ककर्मफश्तत्व तवाह। कारखेति। पाङ्ककर्मफलत्व प्रजापतेरुक्वा प्रास्तङगकमरथमाह। यसतादिति। व्पि लक लासस्येति कुतो विशेषोकनिरित्याशध्माइ्। लकलासो हीति। वुतस्तम्य पापातत्व तल्ाह। दृष्टोऽपीति। विशेषनिषेधस् शेषानुन्तापरत्वादि- रोध: सामान्ययासेव सादिति शङ्ुते। मन्विति। तीर्थशृष्द: गास्त-

Page 304

[२८८]

यो वैस संवत्मरः प्रजापतिः षोड़भकलोऽय- मेत् म योऽयमेवंवित्य रुषस्तस्य वित्तमेव पञ्द- दशकला आत्म वास्य पोड़शो कला स वित्तनै-

अन्यत्र प्रतिप्रसवार्थं वचन हिंसायाः कृकलासविषये वा किन्तर्येतस्याः सोमदेवताया अपचित्व पूजाथें॥१४॥ यो वै स परोक्षाभिहितः संवत्तरः प्रजापतिः षोडग- कल: स नेवात्यन्त' परोत्षो मन्तव्यी यस्ताद्यमेव सः प्रत्यन्ष उपलभ्यते। कीऽसावय' वो यथोत्त वान्नात्मक प्रजापतिमात्भूत स एवंवित्पुरुष: केन सामान्यन प्रजापतिरिति तदुचयते तस्यव विदः पुरुषस्य गवादिवि- त्त मेव पच्चद्शकला ध्यञ्त कमें। तसा कृत्स्न्नतायै आ्तव पिएड एवासा विदुषः

विदितप्रदेशविषयः । साधारएेन सर्वत्र निषिद्वापि हिंसा विशेषतोSमा- वास्यायां निषिध्यमाना सोमदेवतापूजार्था। ततः शेषानुत्ताभावाद्न सामा- न्योक्तिवरोधोऽस्तीति परिहरति। बाढमिति ॥ ६४। यत्पू व्वमाधिटे विकलप्न्नात्मकप्रजा पत्युपासनमक्र तंद्हमक्षिम प्र जापति रित्यह पहेण कत्त व्यमित्याह। यो वा दूति। प्रताक्तम पलम्यमान प्रजा- पति प्रम्नद्वारा प्रकटयति। कोडसाविति। तख प्रजापतित्वमप्रससिद्वाम- व्याशङ्का परिहरति। केनेत्यादिना। कलानां जगद्विपरिणामहेतुत्व कर्मेन्युकम्। वित्तप कमहेतत्वमर्ति तेन तल्व कलाशन्दप्रटस्तिरुचते- ब्याह्ह। वित्तति। यथा चन्द्रमाः कलाभिः शुक्ककष्णपक्षयोरापूय्य ते जपनीयते च तथा स विद्वान्वित्तेनोपचीयमानेनापूर्य तेऽपपीयमानेन चाप - कषोयते। एतज्ज लोकप्रसिद्धत्वान्नप्रतिपाद्नसामेक्षमिताह ।स चन्द्रव-

Page 305

वाच पूर्य्यतेऽप च त्तीयते तदेतन्नभ्यं यद्यमात्मा प्रधिर्वित्त तस्ाद्यद्यपि सर्व्वज्यानिं जीयत श्ररा० त्ना चज्जीवति प्रधि नागादित्येवाहु: । १५ ॥ अथ चयो वावलोका मनुष्यलोकः पितलीको

पोडशी कला ध्रवस्थानीया स चन्द्रवद्वित्त नापूर्य्य ते चाष- सोयते च। तदेतल्वोके प्रसिद्ध । तद्तचम्य' नाभ्ये हित नभ्य नाभि' वाहतीति कि तद्यदय योऽयमात्मा पिएड: प्रधिर्वित्त परिवारस्थानीय वाह्यं चक्रस्येवारनेम्यादि। यस्म्ाद्यद्यपि सर्वज्यानि सर्वस्वापहरण' जीयते होयने ग्लानि प्राप्नोतोत्यालना चक्रनामिस्थानीवेन चेद्यदि जीवति प्रधिना वाह्यन परिवारेणायमगात् चीगोऽय यथा वित्तन पुनरुपचीयत इूत्यभिप्रायः ॥१५॥ एवं पाङत्तन दैववित्तविद्यास युत्तन कर्ममण नाबा वाक: प्रजापतिभवतौति व्याखनातमनन्तरञ्न जायादि-

दिति। व्ात्य म्वा कलेत्यक्त तदेव रथचक्रदष्टान्तेन सध्यति। तहेत- दिति। नाभिषक्कपिशिड़का तत्स्थानीय वा नभ्यं तदेव प्रब्नद्वारा सफोर- यति। किन्तदिति। शरीरस् चक्रपिशिडकास्थानीयत्वमयुक्त परिवाराद- सनादित्याशइ्गाह्ह प्रधिरिति। शरोरस स्थचक्रपिडकास्थानीयत्वे फलितमाह। तस्मादिति। पदार्थमक्का वाक्यार्थ माह जीवञेति॥६५। वननत्रयात्मनि प्रजापतावहङ्ग ह्ोपासनस फलसोक्तताद्दक्रव्याभावाडुस्त- रपन्थवैयर्थ्मितााशङ्च तदिषय वक्त दृत्तमनुवद्ति। एवमिति। साध-

Page 306

[३००]

देवलोक एति सोडयं मनुष्यलोक: पुत्रेषव जय्य। नान्येन कर्म्मणा कर्म्मण पिटलोको विद्यया देवलोकी देवलोको वे लोकानाथ येष्ठस्तसा द्विद्यां प्रशछसन्ति ॥२६।

वित्त परिवारस्थानौयमित्य त्ां। तत्र पुत्रकर्म्मापर विद्यानां लोकप्राप्तिसाधनत्वमात्र सामान्यनावगत न पुत्रादोनां लोकप्राप्तिफल प्रति विभेषसम्बन्धनियमः । सोग्य पुत्रादीनां साधनानां साध्यविशेषसम्बन्धो वत्तव्य दत्युत्तरकरिडका प्रीयते। अ्रथेति वाक्योपन्यासार्थस्वयो वा वेत्यवधारणार्थस्तय एव शास्त्रेत्तसाधनाहा लोकान- न्य नानधिका वा। के त दूत्य च्यते। मनुषलीकः पितलोको देवलोक दूति। तेषां सोडय मनुष्लोक: पुत्रसैव साधनेन जय्यी जेतव्यः साध्यो यथा च पुत्रेर जेतव्यस्तथोत्तरन वच्यामी नान्ेन कर्म्मेणा विद्यया वैति वाक्यशेषः। कम्मेणा

मोत्यव फलसुक्म्। तयोमियो बद्त्वात्माजापताज्ज फल दर्शित तत्कि- मुत्तरगन्थेनेतााश्रङ्म सामान्यन तत्पतोतावपोद्मसेति विशेषो नेकस्तदु- कथमुत्तरा सुतिरित्याह। तल्नेति। पूर्व्वग्रन्थः सप्रम्यथः। नियमो नावगत दृति सस्वन्वः। उपन्यासः प्रारम्भः । वा अवशन्दसावधारय रूपमधें विदृटखोति। त्य एवेति। तदेव लोकलय प्रम्नद्वारा स्फोरयति। के त दतादिना। जयो नाम पुत्र य मनुष्यलोकातिक्रम दरतति केचिसान् मतयाह। साध्य दति। पुत्र खास सिद्धत्वमसिद्वत्वमित्ाशख्याह। यथा चेति। ह्विविधो हि मतुष्यलोकन्नो यः कर्ततव्यर्मषानुष्ान भोगक।

Page 307

[३०१]

अथातः सम्पत्तिर्यदा प्रथ्यन्मन्यतेऽय पुलमा- ह त्वं ब्रह्म त्वं यज्ञस्वं लोक इति सपुतः प्रत्या- अग्निहोवादिलक्षणन केवलेन पितलोकी जैतव्यो न पुत्रण नापि विद्यया। विद्यया देवलोकी न पुचेष नापि कम्णा। देवलोकी वे लोकानां चयार्ां ग्छठः प्रभस्य- तमः । तस्मात्तत्ाधनत्वाहिद्यां प्रशंसन्ति॥१६॥ एवं साध्यलोकवयफलभेदेन विनियुत्तानि पुचकरमं- विद्याख्यानि नौषि साधनानि। जाया तु पुत्रकर्ममार्थ- त्वान्न पृथक्साधनमिति पृथङनाभिहिता। वित्तं च कर्ममसाधनत्वाव् पृथक्साधनम् । विद्याकर्मणोलोकजय हैतुल® स्ात्म प्रतिलाभेनैव भवतोति प्रसिद्वम्। पुत्रस्य त्वक्रियात- कत्वात्कन प्रकारेग लोकजयहेतुत्वमिति। न सायतेश्त- स्तद्वत्तव्यमित्यर्था नन्तरमारभ्यते। सम्प्रत्ति: सम्प्रदानम्। सम्प्रत्तिरिति वत्माणस्य कम्नैणो नामधेयम्। पुचे हि

तल्राद्यमायित्वान्ययोगव्यपच्छरेदसेवकाराथं दर्भ्यति। नान्यनेति। द्वितीये व्वयोगव्यपचछ दार्थ: । ज्योतिषेम लोक जयतीति साधमान्तरेणापि मनुष्य लोकजयशुतेरिति भावः । पूर्व्ववाकयस्थमेवकार सुसरवाकायोरनुषत् सनेत्य वाक्यडय व्याचष्टे। कमपेत्यादिना। साधनइ्यामेकया फबहार- कमुन्कषे दर्शयति। विद्यया देवलोक दूति ॥ ६ ॥ दृत्तमनुवदति। एवमिति। पुत्रादिविव्जायावित्तयोरपि मलतत्वा- तूफलविशेष विनियोगो वक्रव्य दत्याशङ्गयाह। जाया तिति। म पृथक पुत्नकमभ्यामिति शेषः। न पृथक साधन कम्याः सकायादिति द्रष्टव्यम्। भवत्यव साधनल्वयनियमस्तथापि विद्याकर्माणी हित्या रुम- नन्तरमन्थे किमिति पत्रनिरुपसमित्याशङ्माह्। विद्याकर्मम पोरिति।

२६

Page 308

[३०२ ]

डाहं ब्रह्माहं यज्ञोडदं लोक इत यह किञ्बानूक्तं तस्य सव्बस् ब्रह्मत्येकता।

सात्मव्यापारसम्प्रदानं करोत्यनेन प्रकारेग पिता तेन सम्प्रत्तिसञ्ज़कमिदं कर्म तत्कस्मिन्काले क्तव्यमित्वाह। स पिता यदा यस्मिन्काले प्रथनमरिघन्मरियामीतरिष्टा दिदर्शनेन मन्यतज्य तदा पुत्रमाह्याह वं ब्रह्म त्व' यन्नस्व लोक इति स एवमुत्त: प्रत्याह स तु पूर्व्वमेवानुशिष्टी जानाति मयैतत्कर्त्त व्यमिति तेनाह अहं ब्रह्माहं यज्नोहं लोक दूति। एतद्दाक्तयमेतस्यार्थस्तिरीहित इति मन्वाना शुतिर्व्यास्यानाय प्रवर्त्तते। बद किञ्न यत्किज्न श्रिट्टमनू- तामधीतमनधौतञ् तस्य सव्वस्येव ब्रह्मत्वतस्तिन् पद एकते कत्वं योऽध्ययनव्यापारो मम कत्तव्य असीदेतावन्त काल वेदविषय: । स दूत ऊर्ड्ड' त्वं ब्रह्म त्वत्कर्ट कोऽस्त्वित्यर्थः ।

यथोक्त चोधे पत्रस लोकहेतत्वन्नापनां सम्पततिवाक्यसित्याह। वत दति। अथात दूति पद्ह्य व्याख्याय सम्पत्तिपद व्यवह। रम्म त्तिरिति। किमिद सम्पदान नाम तदाह। सम्पृत्तिरितीति। तदेव कर्म्म विशद्यति। पुत्र होति। अनेन प्रकारयेति वच्हमायप्रकारोक्िः । अरिष्टादीव्यादिपदेन दुःखप्नाटिसङ्गहः। प्रत्याह वाक्यव्वयमति सम्व- नः। पत्रखाह बहोत्यादि पतिवचने हेतुमाह। सलिति। मया काय्यं यदध्ययनादि तदेवावशिष्ट त्वया कार्ययमिति। पुत्नख प्रागनु- शिष्ताभावे प्रतिवचनातुपततिरितर्थः । यह किन्नत्ादि वाक्यानं पु- तानुमन्त्रसताक्य रथे भेदाभावात्म नरुतिरिताश्माह। एतस्ेति। यहँ किञ्चेव्यादियाक्य वाक्यार्घमाह। योऽध्ययनेति।

Page 309

[ २०३ ]

ये वै के च यज्ञास्तेषाध सर्वषां यज्ञ इत्यकता ये वै के च लोकास्तेषा सर्व्वेषां लोक इूत्येकतै-

तथा ये वे के च यज्ञा अनुष्ठया: सन्ती मयानुष्ठि- ताथ्ाननुष्ठिताय तेषां सव्वेषां यज्ञ दूत्येतस्मिन् पद एकत्व मत्कटका वज्ञाय श्रसन्। तद्त ऊद्ग यज्ञस्व- त्कर्टका भवन्त्वित्यथः । ये वै केच लोका मया जैतव्याः सन्तो जिता अजिताय तेषां सव्वेंपां ठोक दूत्येतस्मिन् पदे एकता दत अद्ध'त्व लोकसतवया जैतव्यास्ते इूत ऊर्ह मयाध्ययनयन्तलोकजयकर्त्त व्यक्रतुस्त्वयि समर्पितोऽहन्तु मुक्तोडस्ति कत्तव्यतावन्धनविषयात्कतोः। मच सर्व्व तथेव प्रतिपन्नवान् पुत्रोऽनुशिट्ट्त्वान्। तत्रेम वितुरभिपायं मन्वा- नाSSचष्ट अुतिरतावदेतत्यरिमाणं वे दूद सर्व्वं यट्सहिणा कत्तव्यं यदुत वेदा अध्येतव्या यत्ा यष्टव्या लोकाच जेतव्या एतन्मा सर्व सन्नयं सवें होमं भावं मद्धीनं

त्वं ब्रह्नति बाक्यबल यत् इति वाक्यमम वक्य व्याख्यातुमित्याह। तथेति। ब्राह्मयार्य सङ्गहाति। मत्कन्तृका दूति। त्व' लोक दूतारस्थ व्याख्यान ये वे केचिदितादि। तल्व पदार्थातुक्षा वाक्यार्थमाह। दूत दूति। किरमिति त्वत्कत्ट कमध्ययनादिकमपि समथ्यते त्वदैव कि मानुष्ठीयते तल्राइ। द्रत उद्डमिति। कर्स व्यतैव बन्वन तद्विषयः। करतुः सङ्कल्पस्तस्ा:दिति यावत्। स पुत्र इतप्ादेस्तात्य्य माह। स चेति। तल- एततवमितगदि प्रतीकमादाय व्याचडे। सव्व हीति। अनद्यतने भूतेऽये विहितस् लडो भवविष्यदर्थत्व कर्थम- वाशधाह। छन्दसीति। प्रत्नानुशासनस फलवत्त्वमाह। यकादि-

Page 310

[२०४]

तावद्ा ददए सर्व्वमेतन्मा सव्वध सन्नयमितोभन- नदिति तसमात् पुल्रमनुशिए्ट लोक्यमाहुस्तस्मा-

मत्तोपच्छिद्याक्मनि निधायेतोम्मालनोकाना मामभुन जत् पालयिष्यतीति लृडये लङ. क्वन्दसि कालनियमा- भावाद्यस्मादवं सम्पन्नः पुत्रः पितरमस्पाल्ञीकात्कर्त्त व्य ताबन्धनतो मोचविथति तम्ात् पुत्रमनुशिट लोकां लोकहितं पितुराहुर्ब्राह्मणाः। अत एव ह्येनं पुत्रमनु- भासति लोक्योऽयं नः स्यादिति पितरः स पिता यदा यस्मिन् काले एवंवित्य तसमर्पितकर्त्त व्यताक्रतुरस्राल्लोका- प्रति स्न्यतैऽथ तदा एभिरव प्रकृतर्वाङ्मनः प्रागैः पुत्रमाविभति पुत्र व्याप्नोति अध्यातपरिच्कदहैत्वपग- मात्पितुर्वांङ्मनः प्राणाः सेनाधिदेविकेन रुपेय पृथित्य- ते: प्राणः सह पिताप्याविभति वाङ्मन: प्रासात्मभावितत्वा- त्पितुरहमस्तानन्ता वाङ्मन: प्राण अध्यात्मादिभेदवि

सादिना। कतसस्पतिकः सन् पिता कि करोतीतापेक्षायामाह। म पितेति। कोऽय प्रवेधो न हि विशिष्टस्य केवलस वा चिले सर्पवत्मवेशः सम्भवतात वाह। वध्यातति। हेतुमथ्याज्ञनादि:। वागादिष्वा- विष्टघूषि कुतोरऽर्थान्तरस पित्रावेशवीरिवाप्ाह। वागिति। तङ्गा वित्वमेव स्फोरयति। कहमिति। भावनाफलमाह। तसदिति। पुत्र- विशेषणात्परिच्छ्रिव्त्व पिहुसदवसमिताशद्ाह। सव्ेषां हीति। मतस पितरितो लोकाद्ाटत्तक कथ यथोक्तरप्लमित्ाइड्डाह।

Page 311

[३०५]

देनमनुजासति स यदैवंविदस्ान्नोकाताव्यथैभि रव प्रागोः सह् पुनमाविशति। स यद्यनन किश्विदत्तश कत भर्वात तस्मादनए सर्व्व-

स्तारा दत्यवं भाविती हि पिता। तमात्तवाणनुव्ृत्तित्व पितुर्भवतीति युक्तमुक्त मेभिरेव प्राण: सह पुत्रमाविभतौति। सर्वेषां ह्वसावात् भवति पुत्रस्य चैतदुक्त भवति। यस्य पितुरेवमनुशिष्टः पुत्री भवति सोऽस्तिसेव लोके वत्तते पुचरूपेण नैव मृतो मन्तव्य इत्यर्थः । तथा च सुत्यन्तर सोऽन्यायमितर आत्मा पुर भ्य: कर्मम्यः प्रतिघीवत दूति। अयेदानीं पुत्रनिवचनमाह। स पुत्रो वदि कदाचि दनेन पिता अक्षया कोणक्िद्रतीऽन्तराSक्ृत भवति क्तव्यम्। तात्कत्त व्यतारूपान्पिताSकृतालव्वसाल्लोकप्रा- प्तिप्रतिबन्धरूपात्यची सुञ्जति मोचर्यात तत्सवं स्यमुप- तिष्ठन् पूर यित्वा। तसमात्य रणेन चायति पितरम्। यस्मात्त-

एतदुकमिति। पुत्ररुमेयाल स्थितिमेव विभजते। नेवेति। कृत, पिता- डनुशिष्पत्रात्मनात् वर्त्त ते नासतपारन्त व्याषतः फलरूपेख च परत्रति भावः । उक्रेजर्ये ऐतरेयमुति सवादतति । तथा चेति। पछीमरथमाभ्या पिता पुत्लाव च्य ते। समदात्ादिवाक्यमवतायय व्याकरोति। क्यतगढिना। काऊ्त- मऊतादिति कछेद:। तम्रादिति प्रतीकमादाय व्याकरोति। पूरणेनेति तदेव प्रपञ्जयति। दूद तदिति। पुत्नर्षशिष निगमयति। स पितेति। पुव्र गोतल्लोकजयसुपस हरति। एवमति। ययो क्रात् लाडिद्या कममसोवि- शेषमाह। न तथेति। कय तहि ताम्यां पिता तौ जयति तलाह।

Page 312

[-३०६]

समात्यु चो मुच्जति तस्मात्य तो नाम स पचेरी-

स्मात्पुता नामेदं तत्पुतस्य पुत्रत्व यत्पितुम्किद्र पूर- यित्वा त्रायति स पितैवंविधेन पुत्रण सृतोऽपि मन्न- मृतोडषिन्रव लोके प्रतितिष्ठत्येवमसी पिता पुत्रगोमं मनुष्यलोकं जयति। न तथा विद्याकम्मभ्यां देवलोकपित् लोकौ स्वरपलाभसत्तामाचिए। नहि विद्याकम्म णो स्वरू- पलाभव्यतिरेकेय पुव्रवद्यापारान्तरापेच्चया लोकज- यहेतुत्व प्रतिपद्य ते। अथ कवतमम्पत्तिकं पितरमेनमेने वागादयः प्राण दैवा हिरखगर्भा अ्मृता त्रमरणध भाण आविशन्ति कर्यामति वच्तति पृथिव्य चैनममित्यादि। एवं पुत्रकर्मापरविद्यानां मनुथलोकपित्लोकदेवलाक साध्यार्थता प्रदर्शिता सुत्या स्वयमेवात्र केचिद्ावदूकाः

सरुपेति। तदेव सध्यति। न हाति। अनुशिष्टपुत्रपेतल्ञोकज यन पितर मधिकत्य पथेनमित्यादि वाक्य तद्याकरोति। चर्थेति।पुत्र- मकरणविच्छेदाथीऽघरन्दः। आवेशप्रकारबभत्वयाम् त्तरवाक्य मत्त्तिं प्रति- जानीते। क्थमत्यादिना। प्टथिव्य चेत्यादिवाक्यस व्यावर्त्य पन्त दृत्तानुवादपव्व कसुत्यापयति। एवसिति। अरत्नति वेदिकाव्निर्धाररित सप्नमी। बडवदन शीलत्वे हेतुः मुत्य क्र्य ति। मोचाय तां कखापाक- रणश्ुतिस्ृतिम्यां वदन्नीति शेष:। मीसांसकपक्ष म्रहतसुतिविरोधेन दूषयति। तेषामिति। कथमित्याशङ्म मुतेरादिमध्यावसानालोचनया पुत्रादे: संसा रफलत्वावगमान्न सुक्तिफलतेलाह। जायेत्यादिना। पुतादीनाजृति चकारादेतावान्वे काम दति सध्ये संङ्ग हः ! यदुकष्टगापाकरणसतिकति- भ्यां पव्राटेमुक्तिफलतेति तलाह। तस दिति। पुत्रादे: मुत' ससार

Page 313

[३.७]

वास्मिँलो के प्रतितिष्ठत्यथेनमेते देवाः प्राण त्रम्ता आरविभन्ति ॥१७॥

शुत्य क्विगरेषार्थानभित्ा: सन्तः पुत्रादिसाधनानां मान्ता थतां वदन्ति। तेषां सुखापिधान सुत्वेदं कवतं जाया मे स्या- दित्यादि पाक्क काम्य कर्ममेत्य पक्रमेण पुत्रादोनां च साध्य-

पयान परमातविद्याविषयेति सिद्म्। वच्यति च किं प्रजया करिय्यामो येषां नोष्यमातायं लोक दति। केचित्तु पितलोकदेवलोकजयोऽपि पित्लो कदेवली काभ्या व्याव्ृत्तिरेव। तम्मात् पुत्रकम्मापरविद्याभिः समुच्चित्वानुठ्ठि- ताभिस्तिम्य एतम्यो लोकेस्यी व्यावृत्त: परमामविज्ञानन मोत्षमधिग च्कतीति परम्परया मोच्चार्थान्यव पुलादि-

फलत्वं शतभन्द: फटनं रूप ल वे यार्थ: । वाक्य गेषमनुकूलयति। वच्ति चेति । मोमांसकपच्चं निराऊ्न्य भाट पपस्चपक्तमत्थापर्यात। के चित्वि त। मनुष्यन्तोकजयस्ततो व्याप््तिय ोन्यपेरर्थ: लोकतयव्याव्टत्तावपि कथ मोक्षः संपद्ते। न हि पुवादीन्येव सुक्तिसाधनानि विरक्रतवविरोधादित्याशङ्गवाह्। तसािति। पृथिव्य चेत्यादयोत्तरा सुतिरेव मीमांसकमतवङ्गळप्रपञ्जमतमपि निराकरोरोति दूष- यति। तेषामिति। कथ सा तन्न्वत' निराकषरोतीन्याशङ्म शुति विशि- नषटि। कतेति। त्राव्ात्मोपासितुप्तदाप्तिवद्तनविरुद्ध परमतमित्ययुक्रम्। सदाप्नेरेव मुक्रित्वादित्याशङ्गाह्त। न चेति। तथापि कथ यथोक्त फल मोक्षो न भर्वात तव्वाह। मेधेति। वावनात्मवो द्वान कम्ा ज् न्यत्वे् हत साह। पुनः पुनरिति। सवाप्नरसिते हेत्वनरमाह। यदेति ।

Page 314

[३०८]

पृथिव्ये चैनमग्रव्त दैवी वागाविशति सा वै दैवी वाग्यया यद्यदेव वदति तत्तङ्गवति ॥१८॥

साधनानीक्कन्ति। तेषामपि मुखापिधानायेवमेव श्रुतिरु- त्तराऊृतसम्प्रत्तिकस्य पुत्िणः कर्म्मिग खान्नारमविद्याविद: फलप्रदर्शनाय प्रवृत्ता। न चैदमेव फलं मोक्षफलमिति मक्यं व्नुम्। चाव्रसस्वन्धान्म्मधातपः कसत्वाचान्नानां पुनः पुनर्जनयत दूति दर्शनात्। वहतन्न कुर्य्यात् चौवेत हेति च चयथवगाच्करोरं ज्योतोरूपमिति च कार्य्यकरणत्वीपप- त्तस्त्रयं वा दूद्मिति च नामरूपकर्भाअत्व नोपसंहारात्। न चैदमेव साधनन्रय संहतं सत्कस्यचिन्नोत्तार्थ करवचित् नानातफलमित्वस्ादेव वाक्यादवगन्तु मक्यम्। पुचादि

पृथिव्ये पृथिव्याश् एनसम्नेस दैवो अधिदैवालिका वागिनं कवतसमात्तिकमाविगति सर्वेषां हि वाच उपा-

कार्य्य कारणवत्ववुतेरपि सत्नभावो न सुक्तिरित्ाइ। शररमिति। ग्र.

मुक्तिरिति युत्त्यन्तरमाह। त्यमिति। नन्वविरक्रम्यान्तस् मत्रापपतिफलमपि कममादिविरक्रस्य विदुषो मुक्तिफलिति व्यर्वास्यतिर्नेत्वाह। न चेदमिति। नहि पृथिव्यै चेत्यादिवाक्यस्कख सकच्क्र तव्यानेकार्थत्वम्। भिद्यते हि तथा वाक्यमिति न्यायादित्यर्थः ॥ ६७।। प्टथिव्ये चेतादिवाक्याव्टमोन पचइयं प्रतिक्षिप्य तदकषरायि व्याचहे। षृथिव्या द्वति। एनमित्युक्रमनूद्य व्याकरोति। एनमति। कथ पुन;

Page 315

दिवस नमादित्याच्च दैवं मन आविशति तह दैवं मनो येनानन्दाव भवत्यधी न शोचति ॥ १८॥

दानभूता देवी वाक् पृधिव्यग्निलचणा। सा ह्याध्यालि विदुषस्तहोषापगमे आवरण- भङ्ग दवोदकं प्रदोपप्रकाशवच् व्याप्नोति। तद्तदुच्चत पृथिव्या अग्न सनं देवी वागाविभतीति। साच दैवी वाग- वृतादिदीपरहिता शुद्ा। यया वाचा देव्या यददेव आमने परस वा वदति तन्तङ्भवत्यमोघा Sप्रतिबदास्य वाग्भवतौत्यर्थः ॥१८॥ तथा दिवखनं आदित्याच्च दैवं मन आकर्यत। तच्व दैवं मनः खवभावनिसमलत्वाद्येन मनसाSसावानन्दीव भवति सुखेाव भवत्यथी उपिन शोचति भोकादिनिमित्तासंयो- गात् । १६॥

सलनात्मभूता वागुपासकमाविशति तलाह। सर्व्वेषं हीति। तर्ाहि तयी- रभेदादविदुषोऽपि व्याप्नव वागिति विदुषि विशेषो नासतीलाशछाइ। सा हीति। देव्या वाचि दोषविगममुत्तरवाकयेन साध्यति। साचेति। विद्वद्वाचः सरप सं्िपति । अमोघेति॥१८॥ वाचि दर्शितन्याय मनस्तिदिशति। तथेति। यन्मनः स्वभाव- निममा लत्वेन दैवमित्यक्र तद्व विधिनष्टि। मन दति वसातिति विद्वदुकि। येन मनसा विद्वान थोच यपि तव्वेत्वभावात्तह्ँ वमिति पूर्ग सम्बन्धः।६ै।।

Page 316

अद्रन चन्द्रमसच देवः प्राण आविशति स वै देवः प्राणो यः सञ्नरछयासञ्चरकय न तथ- तेडथो न सिष्यति स एवंवित्सर्व्वेषां भूतानामात्मा भवति यथेषा देवतैवल स यथैतां देवताथ सर्वाषि भूतान्यवत्त्येवए दैवंविद्ए सव्वीिि भूतान्यवन्ति।

तघाद्वथनं चन्द्रमसय दैवः प्राए आरविभ्ति। स वै दैवः प्राणः किं लक्षण दत्य चयते। यः सच्चरन् प्राणिभेदे- व्वसञ्जरन् समष्टिवाष्टिरूपेशाय वा सच्षरन् जङ्गमेप्वस- ञ्ञरन् स्थावरेषु न व्यथते न दुः खनिमित्तेन भयेन युञ्यते। अथी उपिन रिथति न विनश्वति न हिंसासा- पद्यते। सयो यथोक्तमेवं वेत्ति चान्नालमरदर्शनं ससर्वेषां भूतानामाला भवति सव्वेषां भूतानां प्राणो भर्वत सव्वेषां भूतानां मनो भवति वाग्भवतोल्य वं सर्व्वभृतात्मतया सर्वन्तो भवतौत्यर्थः। सव्वक्ृच्व यथैषा पूर्वसिद्वा हिरख- गर्भदेवता। एवमेव नास्य सर्वजत्वे सव कृत्वे वा कचित्प्रति- घातः । किञ्ज सदूति दष्टान्तनिदे शो यथैतां हिरख- गर्भदेवतामिज्यादिभिः सवासि भृतान्यवन्ति पालयन्ति

मनस्यक्व न्याय माये क्वतिदिपति। तथेति। तमेव ैव प्राया प्रश्नपूव्व क प्रकटयति ! स वा दूति। स एवंविदित्यादि व्याचटे। म य द्वति । विदिरत्न लाभार्य: । न केवल यथोक्तमेव विद्याफल किन्तु फला-

Page 317

[३११ ]

यदु किञ्न मा: प्रजा: शोचन्त्यम वासा तङ्गवति

पूजयन्तेव हैवविदं सर्वाणि भूतान्यवन्ति इज्वादिलन्षणं पूर्जां सतत प्रयु ञ्जत दूत्यर्थः । अथेदमाशङ्गते सर्वप्राणिनामात्मा भवतीत्य ता। तस्य सर्व प्राणिकार्य्य करणलकत्व सवं प्राणिसुखदुःखे: सम्वध्यत दूति। तन्न। अपरिच्छिन्नबुद्दित्वात्परिच्छित्नाल बुद्दौनां ह्याक्रोशादी दुःखसम्बन्धो दृष्टोऽनेनाहमाक्रुष्ट दूत्यस्य तु स्व्वातना य आक्रश्यते यश्ाक्रीपति तयोरामत्व- बुद्धिविशेषाभावान्न तत्निमित्त दुःखमुपपद्यते मरगदुःख- वच्च निमित्ताभावात्। यथा हि कषि सिग्म ते कस्यचिद्द :ख- मुत्यद्यते ममासी पुत्रो भाता चेति पुत्रादिनिमित्त। तन्नि- मित्ताावे तन्मरणदर्शिनोऽपि नैव दुःखमुपजायते। तथे- श्वरस्यापरिच्छिन्नालनी ममतादिदुःखनिमित्तमिय्या-

नरमथ्यस्तोत्याह। किञ्कति। सच्चभतात्वत्व तहोषयोगात्माजापत्य पदमनाटेय मित्यत्तरवा क्यव्यावर्च्चामाशड्डामाह।

सव्वात्मिके विदुष्येकेकभतनिष्ठदोषयोगो नास्तोतत्तरमाय्। तख्तति। तदेत प्रपच्चयति। परिक्क्रिन्तति। अपरित्िस्तधीसेपि सलात्मके वि्दुषि सव्व भूतान्वर्भावात्तह : खादियोगः सादेविताशङ्का जठकुहरविरिर्वर्त्त्ति क्रिमिदोषेर स्माकमसं सर्गवत्म ऊतेऽपि सम्भनान्म वमितप्रभिप्रेताह। मरषेति। नोपपद्यते विदुषो दुःसमिति पूर्वेण सम्वन्वः। दष्टान्तं विवृणेति। यर्थेतति । मलरख खहस्ताद्यभिमानवतसट्ू :खादियोगर्वाह्दुपः सलातनः सांशनत- सर्वभूताभिमानिनस्तह :खादिससगः सादिताशङ्क दार्शन्तिकमाह।

Page 318

[३१२ ] प एयमेवाम गच्कति न इ वै दैवान पाप गच्छति ॥२०॥ अथातो वतमीमाएसा प्रजापतिई कमीशि ससजे तानि सष्टान्यन्योन्येनास्पद्वन्त वदिष्याम्ये ज्ञानादिदोषाभावान्नव दुःखमुपजायते। तदेतदुच्यते। यत् उ किश्न यत्विन्नमा: प्रजा: शोचन्ति अ्रमेव सहेव प्रजा- भिस्तच्छोकादिनिमित्त दुःख' सयुत्त भवत्वासां प्रजानी परिच्छिन्नबुद्धिजनितत्वाव्सर्वालनस्तु। केन सह कि संयुक्त भवेद्ियुत्त वा। अमुन्तु प्राजापत्वे पदे वत्तमानं पुरमेव शुभमेव फलमभिप्रतं पुखमिति। निरतिशयं हि तेन पुर कवतं तेन तत्फलमेव गच्छति। न हवे देवान् पापं गच्छति पापफलस्यावसराभावात्यापं फलं दुःख न गच्छतीत्यर्थः ।२०॥ 'त एते सर्व एव समा: सर्वेऽनन्ता दत्यविशेषेय वाङम- नः प्राणनामुपासनमुक्त नान्यतमगती विशेष उत्ताः। किमे- तथेति। मभ तार्वदित ादिपदेवाइन्तायरहणम्। तदेत्र दुःखनिमित् मिथ्याज्ञानम्। आदियद्दन रागादिरुक्रः । उक्रेय शुतिम वताय्य व्याचट। तदेतदिति। सुखमेव गच्छतीति सम्बन्धः। फलरूपेष वर्त्त- मानस कथ' कर्मसम्वन्दः स्ादिताशइ्ा। फलमिति। उक्रमेव व्यनत्ति। निरतिशर्यमिति॥२०॥ अथेत्रादिवाक्यस् वक्तव्यगेषाभावादानर्थकमाशङ्का व्यर्वह्ततो पासनातुवादेन तदङ्गव्रतविधानामत्तर दाक् मितप्रानर्थको

Page 319

[ ३१३ ]

वार्द्दामित वारदध्रे दक्षाम्यद्मिति चक्षः थोष्या- म्यद्दमिति श्रचमेवमन्यानि करमीणि यथा कर्म्म तानि मत्युः थमो भृत्वोपयेमे तान्याप्रोत्तान्यापृत्वा

वमेव प्रतिपत्तव्य किंवा विचार्य्यमाणे कविद्दिशेषो व्रत. मुपासन प्रति प्रतिपत्त, गङ्डात दत्य चते। अथातोग्नन्तर व्रतस्य उपासनस्य मीमांसा उपासनकमविचारयेत्यर्थः । एषां प्राणनां कस्य जर्मे व्रतत्वेन धारवतव्यमिति मोमांसा प्रवन्तते। तच प्रजापतिह शब्दः किलाधे प्रजा- पतिः किल प्रजा: सृद्टा कर्ममाषि करणानि वागादोनि कर्थार्धानि हितानौति कर्ममाणीत्य चन्ते ससजे सष्ट- वान्यागादोनि करणनीत्यर्थः। तानि पुनः सृष्टान्यन्यो Sन्य नेतरेतरमस्पद्वन्त स्पर्डा सङ्गर्षचक्र:। कथ' वदिषा- अ्यव स्वव्यापाराइदनादनुपरतैवाह स्यामिति वागव्रत दघ् छुतवती। यद्यन्योऽपि मत्समोऽस्ति खव्यापारादनुपरन्तु शक्तः सोऽपि दर्शयत्वातनो वीर्य्यमिति। तथा दरत्या-

परिहरत। त एत दत्यादिना। व्रतमित्य वश्यानुष्ठेय कर्मोच्यते। जिन्तासाया: सत्वमतः शब्दाथ:। उमासनोत्व्यानन्तय्य मथशन्दापं® कथ- यति। वनन्तरमिति। विचारणामेव स्ोरयति। एषामिति। प्रट्ट- त्तायां मोमांसायां प्रायव्रतमभग्नत्वन धारणीयमिति निर्धारखार्धगाख्या- यिका प्रथयव। तत्रव्यादिना। कथ वागादिकरणेष कम शब्द प्रृत्ति- रिताशझाह। कर्मार्थानीति। तदीयसष्टरूपयोगसुपदर्शयित भूमिका करोति। तानीति। सङ्गाप्रकार म्रन्नपूव्व क प्रकटयति। कथमित्या

२७

Page 320

[ ३१४ ]

मृत्य रवारुन्धत्तसमाच्काम्यस्य व वाक् श्राम्यति चक्षुः आ्म्यति श्रोचमथेममेव नान्नाद्योडयं मध्यमः प्राशस्तानि ज्ञातु दबिरे। म्यहमिति चन्ुः । श्रोषाम्यहमिति योत्नेवमन्यान्य पि कर्ममाणि करणानि यथा कम यद्यदस्य कम यथा- कन तानि वरणानि मृत्युर्मारकः ग्रमः श्मरूपी भूत्वा उपयेमे सल्जग्राह। कथ तानि करणानि खव्यापारे प्रक्व- न्तान्याश्ेक्क्रमरूपेणात्ान दर्शितवानाघा च तान्यवारु- सवदवरोध क्वतवान् मृत्य: स्वकम्भ्यः प्रचावितवानि- न्यर्थः। तस्मादद्यत्व डपि वदने सकसैयि प्रहत्ता वाक साम्यत्यव थमरूपिणा मत्यना संयुत्ता स्वकस्मरतः प्रचा- व्यते। तथा याम्यति चक्षुः। आ्म्यति योच। अ्थेममेव मुख्यं प्राएं नापनोन्र प्राप्तवान्मत्: यमरूपी। योऽय मध्यमः प्राणः त तैनाद्यत्वपि अयान्त एव कम्मैरि अवत्तते तानीतरासि करणनित न्ञातु दश्निर दृतवन्ति मनः॥ दिना। क्था कर्म खीय खीय व्यापारमनुसत्य व्रत दधिरे लगादीनि करखानीत्यर्थ:। प्रजापतेर्वागादिष श्र्रमद्वारा स्वकर्मप्रच्य तिरासीदित्यत कार्या लिङ्गकमनुमान प्रमाखयति। तस्दिति। वागादीनां भग्न- व्रतत्वनिर्धारयानन्तर्य मथशन्दार्थः। प्रजापतेः म्राये मृत्ययस्तत्वाभाके कार्य लिङ्गकमनुमान सचयत। तेनेति। म्रवर्तते प्राय द्ति सम्वन्धः । तथापि कथ मरायसेव व्रत धार्य्यमित्यमेचायामाह। तानीति।

Page 321

अंयं वै नः खेष्ठो यः सम्नरयासञ्चरय न व्यथते न रिय्यति हन्तास्थैव सव्वें रुपमसामेति त एतस्यत सव्वें रूपमभवछ् स्तस्वादेत एतेनाख्या-

अय' वै नोऽस्ाक मध्ये श्रेष्ठः प्रभस्यतमो्यधिकी यस्माद्यः सज्जरयासच्चर य् नं व्यथतग्यो न सिथति हन्त- दानों अस्यव प्रास्य सरवें वय' रूपमसाम प्रागमातत्व न प्रतिपद्येमहि। एवं विनिश्चित्य त एतस्वैव सरवें रूपम- भवन् प्राणरूपमेवात्मत्वन प्रतिपत्राः प्राशव्रतमेव दष्रि- रेऽसद्व्रतानि न सृत्योवारणाय पय्याप्तानीति। यसाग्ा रोन रूपेण रूपवन्तीतराणि चलनालना खेन च प्रका- शामना। न हि प्राणादन्यत चलनालकत्वोपपत्तियल- नव्यापारपूर्व कारयेव हि सवंदा खव्यापारेषु लच्ष्यन्त। तस्मादेते वागाद्यः एतेन प्राणभिधाननाख्यायन्तSभि- धोयन्त प्राणा इूति। एवं य एवं प्राणावतां सव करणानां वेत्ति प्राणशब्दाभिधेयत्व च तेन ह वाव तेनेव विदुषा

दागनार्थ मनुसस्वानप्रकारमेव दर्शयति। ववमिति। तस करेण्ल फलितमाह। हन्तेति। दतिशन्द् व्याकरोति। एवं विनिच्चित्येति। कममाक वामादीनां व्रतानि म्ृत्योर्वरणाय न पर्याप्तानीति विनिश्चित्य इधिरे प्राख्व्रतमेवेति सम्बन्ध। प्रापरूपलसक्का करयाना तवरामत्वमाह। यसारदिति। यस्ादित्यम्य :स दिति व्यर्तहतेन सम्बन्धः। प्रायरूप चलना- ता त्वमिति कुला निशीयते तत्नाह। न हीति। ति करणेष प्रकाशाक कत्व- मेव न चलनात्मत्व मित्याशद्माह। चल नेति। सम्मृति विद्याफलमाढ ह

Page 322

यन्ते प्राणा इति तेन हवाव तत्क लमाचकते यसिमि- नकुले भवति य एवं वेद य उ हैवंविदा स्पर्द्वत उनुश्रुष्य हैवान्ततो म्रियत इत्यध्यात्म ॥२१॥ अथाधिदेवतं ज्व लिष्या म्येवाहमित्यगग्रिर्दध्र नत्क लमाख्यातमाचन्तते लौकिकाः । यस्निन्कुले स विद्दा- जजातो भवति तत्क ल' विद्न्नाम्र व प्रथित भवति अ्मुषे द' कुलमिति। यथा तापत्य दूति। य एवं यथोत्त वेद वागा दोनां प्राएसरूपतां प्राणाख्यत्व च तस्यैतत्फल। किन्न यः कव्वित् उह एवं विदा प्राणामदर्शिना सपर्दते तत्प्रति- पन्षी सन् सोडस्मिन्नव शरीरेऽनुशुष्ति शोषमुपगच्कति अनुशुष्य हैव शोष गत्व वान्ततोऽन्ते म्यते न सहसोपद्ठतो

दैवतप्रदर्शनाथः ॥२१॥ अथानन्तरमधिदैवत देवताविषय दर्शनमुच्यते। कस्य देवताविशेषस्य व्रतधारणं श्र्य दति मौमांस्यते अध्या त्वत्सव' ज्वलिष्याम्यवाहमित्यग्निर्दघ्र। तप्ताम्यहमित्या- य एवमिति। तदेव सध्यति। यततिद्विति। तपती सर्ययसुता तस्या वंशस्तापत्यः । कसेद फलमित्युत्त पूर्वोक्तमेव र्फ टयति। य एवमित्या- दिना। न केवलं विद्याया यथोक्तमेव फल किन्तु फखान्नरमथ्यस्ीत्याह। किज्जति। प्रायविदा सह सर्दा न कत्त व्येति भावः। दत्यध्यातस्ान- थक्यमाशङ्काह। द्त्येवमिति । २१। ति.। त्हि ज्वलिष्यामीत्यादि किमथमित्याशङ्माह। कखेति। वदि-

Page 323

[३१]

तथाम्यह्मित्यादित्यो भास्याम्यहमिति चन्द्रमा एवमन्या देवता यथादेवतए स यथेषां प्राणानां मध्यमः प्राण एवमेतासां देवतानां वायुर्स्तीचन्त हान्या देवता न वायुः सैषा नस्तमिताऽदेवता यह्ायुः ॥२२॥

दित्यः । भास्याम्यहमिति चन्ट्रमाः । एवमन्या देवताः । यथा देवत' स टट्टान्तोऽध्यात् वागादोनामिषां प्राणानां मध्य मध्यमः प्राणी मृत्य ना नापः खकमणो न प्रच।वितः खेन प्रागव्रतैताभग्नव्रतो यथा एवमेतासामग्न्यादोनां देव- तानां वायुरपि स्रोचन््यस्त® यन्ति स्वकस्य उपरमन्त यथाध्यात्म वागादयोऽन्या देवता अ्रसन्याद्या न वायुरस्त याति यथा मध्यमः प्राणीऽतः सैषाऽनस्तमिता देवता वद्दायुर्योग्य वापुरेवमध्यात्मधिदेव च मीमांसित्वा निर्धा- रित वायृात्मनी व्रतमभग्नमिति ॥ २२॥

व्यामोलादावुक्र व्यखयानमिहापि दष्टव्यमित्वाह। ग्ध्यात्मवदिति। यथा- देवत खस देवताव्यापारमनतिक्रम्यान्या देवता विद्य दादा दव्िर व्रतमियर्प:। स यथेयादि व्याचष्ट। व्रध्यात्ममिति। वायुरपि न्टत्युना नाप्रः खक्रम यो न प्रच्यावित द्वति। खन वायुव्रतेनाभग्नव्रत दति शेघ: । . तदेत साधयति। स्होचन्तोति। ब्राह्मणोत्तमर्थसुपसं हरति। एवमिति ।२१/

Page 324

[३१८] अथैष श्लोको भवति यतशोदेति सर्य्योडस्त यल च गध्क्नीति प्राणाद्ा एष उदेति प्राणडस्तमेति नन्देवाच्चक्रिरे धर्म्मः स एवाद्य स उश इति यद्ा एतेऽमह्यथ्रियन्त तदेवाप्यद्य कुर्व्वन्ति। अधेवस्य तार्थस्य प्रकाशक एष श्ोकी मन्तो भवति यतथ यस्माह्ायोरुदेत्य इच्कति सूर्य्योगध्यातं च चक्षुरा- ना प्रायादम्त्ज यत्र वायी प्राणे च गच्कत्वपरम- न्वासमये खापसमये च पुरुषस्य तं देवास्त धमी देवा- सक्रिरे छतवन्ती वागादयोऽगन्याद्यय प्रागत्रतं वायुव्रतं च पुरा विचार्य्य स एवाद्यदानीं शवोऽपि भविधत्यपि कालेनुवत्य तेऽनुवत्ति थयते च देवैरित्वभिप्रायः। तन्र मं मन्त्र' सङपती व्याचष्ट ब्राह्मणम्। प्राणद्ा एष सूर्य्य उदेति प्राणडलमेति तं देवाश्चक्रिर धर्म्मे स एवाद्य। सउख दत्यस्य कोऽ्थ दूत्य चयते। यद्द एते व्रतममुहि अमुमि- न्काले वागादयोऽगन्यादयश्न प्राशव्रतं वायुव्रतं चाध्रियन्त ब्राह्मषार्थ दार्द्यारथें मन्त्रमवतार्य व्याकरोति। अधेत्वादिना। सर्यो Sविद्वसुदयकाले वायोरुडच्छति तत्व वापरसन््यासमयेस्त। गच्छति। स एवाध्यात् प्रबोधसमये चनुराताना प्रायाद्देति पुरुषस्य स्वापसमये व तखिनवास्त गच्छतीति यतसत्यादौ विभागः । लोकसोत्तराई प्राणादि- न्यादि ब्राह्मणव्यर्वहित लरोकपूर्णतात्तापनायें प्रथम व्याचषटे। ते देवा दूति। धारणस प्रकतत्वात्मामान्येन च विशेष लक्षयित्वाह। धतवन्त दूति। स एवेति धर्म परामर्भ: । तन्नेति सप्नमी सम्मूस मन्त्रमघिकरोति।

Page 325

[२१८]

तरमादिकमेव व्रतं चरेत्प्राएयाच्चवापान्याज् नेन्मा पामा मृत्य राप्रुवदिति यद्यु चरेत्मा-

तदेवाद्यापि कुर्व्वन्त्यनुव्त्तन्त Sनुवर्त्ति थन्त व्रत' तगोर- भग्नमेव। यत्त, वागादिव्रितं च तङ्गग्नमेव। तेषामस्तमन- काले च वायौ प्राणी च निम्नं क्रिदर्भनात्। अथैतदन्यतोक्तम्। यदा वै पुरुषः खपिति प्राएं तर्हिं वागप्येति प्राणं मनः प्राणं चत्तु, योच यदा प्रबु- ध्यते प्राणदेवाधि पुनर्जायन्त इ्वत्यध्यालम्। अथाधिदेवतम्। यदा वा अग्निरनुगच्कति वायुं तह्यनूद्ाति। तथ्माढे- नमुदवासीदि त्याहुर्वायं, ह्यनूदाति यदादित्यास्तमेति वायु' तहि प्रविगति वायु चन्द्रमा वायी दियः प्रतिष्ठिताः वायोरेवाधि पुनर्जायन्त दूति। यस्ादेव व्रतं वागादिष्व- गन्यादिषु चानुगतं यदेतद्ायोस प्राशस्य च परिस्न्दात्म- कत्व सव्वैदेवरनुवर्त्य मान व्रतम्। तम दन्योऽप्ये कमेव व्रतं

दूम मन्त्रमिति।पव्वारङ्गिोकिः। उत्तराइ्स व्राह्मरमाकाङापूर्व्व कसुत्ाप्य व्याचट्ट। तमित्यादिना। तैरभग्न देवैरभग्नत्वेन मीमांसित तेऽनुग- च्छून्तीत्यर्थ:। विशेषणसार्थवत्त्व साधयति। यत्विति। उक्तहेतुमग्नि- रहस माश्त्रित्य विशद्र्यात। व्यघेति। यथाल् न्यपमार्थो5 घशन्दाथः । अनुगच्कृति शाम्यतोन तत्। वायु- मनु तदधीन एव तरििन्काल उद्वात्यस्तमेति उद्वासीदस्तं गत इ्रत्यथ: । दतिथन्दोऽग्निर हस्यविष यवा क्य समा प्राथः । वायुव्रतमित्य कमेव व्रत घार्यमिति मन्त्रव्राह्मणाभ्यां प्रतिपाद्य तसादिति व्याचष। यस्मादिति। न हि वागादयो उग्नपाद्यो वा परिस्न्दविर-

Page 326

!३२० ]

पिपर्यिपेत्तेनो एतस्य देवतायै सायुज्यए सला- कतां जयति॥ २३ ॥ पञ्च्मं ब्राह्मणम्॥

चरत्। किन्तत्राखात्प्राणनव्यापारं कुर्य्यादपान्यादपानन- व्यापारज्च। न हि प्राणव्यापारस्य प्रागनापनलक्षणास्य उपरमोऽस्ति। तस्मात्तदेवैक व्रत चरेद्ित्व न्द्रियान्तरव्या- पारं नस्मा मां पामा मत्य : यमरूपी आप्वत्नाप्र यात्। नेच्कब्दः परिभये। यद्यहमस्मादतात्रच् तः स्यां ग्रस्त एवाहं मृत्युनेत्यवं चस्ती धारयेत्पागव्रतमित्वभिप्रायः । यदि कदाचिदु चरेत्रारभेत प्रागव्रतं समापिपयिषेत्समा- पयितुमिच्केद्यदि ह्यस्माइ् तादुपरमेत्ा: परिभूः स्याह वाश। तस्मात्समापयेदेव। तेन उतेनानन व्रतेन प्रागा- तम प्रतिपत्या सर्वभूतेषु वागाद्योऽगन्यादयश्च मदाल्मका एवायं प्राग आ्रत्मा सर्वपरिस्पन्दक्वदैवं तेनानेन व्रत- धारणीनेवास्या एव प्राणादेवताया: सायुज्य सयुगभावमेका-

हिय: स्यातुमर्हन्ति। तेन प्रासादिव्रित तैरतुवतर्त्त्यत एवेत्यर्थः । एक एकमेवेति नियमे प्राशव्यापारस्ाभग्नत्व हेतुमाह। न होति। तद- नुपरमे फलितमाह। तसदिति। ननु प्रागनाद्यभावे जीवनासम्भवात्तखा- घिकचात्तद् नुशन मविधेय मित्यागङ्का वकारल य नियम दशयति। हित्े ति। नेदित्यादि वाक्यस्याक्षरारथसक्वा तातृपर्यार धमाह। यद्यहमिति । यायाव्रतस्य सक्दनुष्ठनमाशङ्मा सज् न्द्रियव्यापारनिवृत्तिरुप् सचपासमाम- रखमनुवत्त येदित्याह। यदीति। विपने दोषमाह। यदि होति। पाग्ादिपरिहारायं नियम निगमयत। तम्मादिति। विद्याफल वक्र भूमिकां करोति। तेनेति। व्रतमेव विशिनष्टि। प्राखेति। पुतिपतति

Page 327

[३२१ ]

तयं वा इदं नामरूपं कम्म नेषां नाम्नां वागिती-

तत्व सलोकतां समानलोकतां वैकस्थानत्व विच्ञानमा द्यापेच्य मेतज्जयत प्राप्नोतोति ॥ २३। इति बीमद ह दारखके प्राङरोयभाषे ततीयप्रपाठके पश्चमं ब्राह्मगम् । यदेतदविद्याविषयत्वेन प्रस्तुतं साध्य साधनलच्गां व्याऊतं जगग्राणात्मप्राप्तन्तीत्कर्षवदपि फलम्। या चैतस्य व्याकर-

किं तत्तयं दृत्य चते। नामरूपं कर्मा चेतनालेव नाता यत्सा चादपरोचाड्रह्म। तम्ादव्ताह्िरज्ये तैत्य वमर्थ सवयं वा इत्यादयारभः । त्मानमेव लोकमहं ब्रह्मास्मीत्य पासितु बुद्धिः प्रवत्त ते वाह्यप्रत्यगात्मप्रष्ृत्योर्विरोधात्। तथा काठके। पराच्ि खानि व्यत्एत् स्वयन्भ स्तम्मत्परां पश्यति नान्तरालन्।

मेव पकटयति। सव्वभूतेषिति। सम्पति विद्याफल कथयति। एव मिति। कथमेकसितित्नेव विज्ञाने फलविकल्प: सादित्यापक्क विज्ञानयक र्षापेक्ष सायुञ्यं तच्तिकर्षापेत्तञ्ज सालोक्यामित्याह। विस्ानेति॥ २१॥ ्ृतीयाध्यायख पक्चम ब्राह्मय। पूपा्चितस्याविद्याकायय स् सङ्पेणोपसंह्ारायं ब्राह्मणन्रमवतार-

सम्बन्धः । वाव्याशतपुक्रियायामुक आमारयति । या चेति । व्याताव्या कतस्य जगतः सङ्हीत रूपमाह। सर्वमिति। वाङ्मनःपाणाख्य लय- मिति यङ्गां पत्याह। किन्तदित्यादिना। किमर्यः पुनरयमपसद्वार द्रव्यापङ्ाह्। बनात्मवेति। वत्मशव्दार्थ माह। यत्हान्षादिति।

Page 328

[३२२ ]

नदेषामकंथमतो द्ि सव्वीणि नामान्युत्तिष्ठन्ति।

कचिद्ोर: त्यादि। कंथ पुनरंस्य व्याऊताव्याकृतस्य क्रियाकारगफ- लाअनः संसारस्य नामरूपकर्म्मात्मतैव। न पुनरात्त्व- मित्य तव्सभ्भावयितु भकातदत्वतोच्यते। तेषां नाम्नां यथो- पन्यस्तानां वागिति गब्दसामान्यमुच्यते। यः कथ भव्दी वागीव सेत्युक्तत्वाद्दागित्येत्स्य गव्दस्य योग्यः शब्दसा- मान्यमाच्रमेतदेवा सैन्धवलवणकरणानामिव सैन्धवाचलस्तदाहातो ह्यस्मा- नामसामान्यात् सव्वोषि नामानि यज्जदस्तो दवदस दूत्येवमादिप्रविभागान्य त्तिष्ठन्ति उत्पदन्त प्रविभंज्यन्त

आत्म्रत्वन जगतो हेर्यत्व तच्छन्दैन परामृश्यते। वैराव्यमपि किमर्य- मित्याशङ्गाह। न होति। अविरक्ोि कुतूहलितया तल्वाधिकारी सादित्याशद्याह। वाह्यति। अनात्मपुमारामप्यात्मान पुत्यार्ययष्यत्या- त्ान: सर्वात्मकत्वात्क तो विशोध दत्यापद्याह। तरथेत। कथ ताि पत्व- गातमधीस्तवाह। कशिदिति। उपसंहारखत्यफलत्वेपि सर्वस जगतो नामादिमात्रत्वे प्रमाणाभावाठयुक्तमिति शङ्गते। कथमति। कानुमानैः सम्भावनां दश्यति। अ्रन्नति। तत्र तत्कार्थ तहेतुकमनुमानमाह। तेषामिति। वाशित्य तदुकथमिति सम्बन्धः । इ.न्द्रियव्यावत्त्यर्थ वाकृपटा- यमाह। शव्दति। सङ्गह्ीतमयं विष्टणोति। यः कश्षेत्यादिना। उक्तमपपादयितुमुत्तर वाक्यमित्साह। तदाहेति। कार्यय कारणभावे कि- मायातमत आह। कार्य्यज्जति। सन नामविशेषास्तन्नमाल्ास्तत्ततो न भिदान्ते। तत्कार्थ वाद्यवुकार्यय तत्ततो न भिद्यते। यथा मदो चट दूत्य-

Page 329

[३२३ ]

एतदेषाए सामैतद्वि सर्वेनामभिः सममेतदेषां ब्रह्म तद्वि सव्वीधि नामानि विभत्ति ॥ १॥

लवणाचलादिव लवणकणाः काय्येक् कारणेनाव्यति- रिक्क। तथा विगेषाणाच्च सामान्ये उन्तर्भावात्वय सामान्य- विशेषभाव दूति। एतच्छव्दसामान्यमेषां नामविशेषाएं ग्राम समत्वाव्साम सामान्यमित्यथः। एतड्डि यस्मात्सव्वे- र्नामभिरामविशेषैः सम। किन्न आमलाभाविशेषाच नामविशेषायं। यस्य च यस्मादाललाभी भवति स तेनाविभत्तो दृष्टो यथा घटादोनां मृदा कथ नामविशेषाणां आललाभी वाच्य दव्यचयते। यत एतदेषां वाक्कृष्दवाज् वस्तु ब्रह्माला ततो धयात- लाभो नामनां। शव्दव्यतिरित्तस्वरूपानुपपत्त स्तत्प्रतिपाढ- यत्य तच्छव्दसामान्य हि यम्माच्छृष्दविशेषान् सव्ताशि नामानि बिभत्ति धारयति स्वरूपप्रदानन । एवं

थं:। सर्वे नामविशेषास्तत्मामान्ये कल्पिता: प्रत्येक तद्नुविक्ृत्वाद्रज्विद- म शानुविद्वसर्पादिवदित्य तुमानान्तरमाह। तर्थेति। कार्य्याया कारयेडन्- र्भावादिति यावतृ। उता मेव मून्नपूर्व क' पूषक्जयति। करथमत्यादिना। सामत्व सधयति। एतदीति। द्ृतस नामविशेषा नाममालेऽन्तर्भ वन्तो- त्याह। किज्जत। नामविशेषाखां नाममालादातल्ाभात्तमादविशेषा त्तत्ववान्तर्भाव द्रत्यथः । सवें नामविशेषास्तत्सामान्यान्र ट्टथक वस्तुतः सन्ति। तेनात्मवत्वाद्य वातवन्तसे ततोउन्ये वस्तुतो नसन्ति। यथा व्दाता- वन्तो घटादयो वस्तुतक्ततोऽन्ये न सन्तीत्य के Sतुमाने व्याप्ति साधयति। वस चेति। हेतुसमर्थमुत्तरवाक्यमुत्यापयति। कथमित्वादिना। खतः

Page 330

[३२४ ]

अथ रूपाएां चन्तुरित्येतट्षामुकथमतो दि सव्वाणि रूपाण्य त्तिष्ठन्य तदेषाए सामैत्धि सव्वे- रूपैः सममेतदेषां ब्रह्म तद्वि सव्वीषि रुपाणि बिभर्त्ति॥ २ ॥

कार्य्यकारणत्वोपपत्तः सामान्यविरेषोपपत्तरातप्रदा नोप पत्तय नामविशेषाणां शब्टमात्रता सिद्वा। एवमुत्तरयो- रपि सर्व्व योज्य यथोत्न ॥१॥ अथेदानों रूपाणां सितासितप्रभृतौनां चत्तुरिति रुपसामान्यमात्र' प्रकाश्यमात्रमभिधौयते। अती हि सर्व्वासि रूपाख त्तिठ- न्त्य तदेषां सामैतडि सव्वेैंरूपैः सममेतदेषां ब्रह्म तद्ि सर्वाणि रूपाणि बिभत्ति ।२॥

शन्दमाल्रा सदिशेषाय्ामात्म ब्वाभो भवतीति शेषः। तत्न्नव युक्ति आाह। ततो हीति। तलैष वाक्यमततार्य व्याचट्टे। तदितप्रादिना। त खा्तन्मालात्तिशेषाखामात्मलाभ दति वाक्यशेषः। पूथमकबिडकायां सिङ्धमधमुपसंहरति। एवमिति। उपपत्तित्रयमुत्तरवा क्यद्दयेपि तुत्यमतित ्र- दि्यत। एवमुन्तरयोरिति॥ १ ॥ तल व्याख्यानसामेक्षासि पदानि व्याकरोति। अथेतादिना। जामव्याख्यानानन्तर्थ मथशन्दाथः। चचुरुकथमति सम्बन्धः। चक्षरिति चक्षुःशन्दाभिधेय चन्तुविषयसामान्यमभिधीयते तञ्जन्ुरुपसामान्य तढ्पि युकाश्यमात्रमिति योजना ॥ २ ॥

Page 331

[३२५ ]

त्रथ कर्ममणामात्म त्येतदेपामुकथमतो हि सवोषि कर्म्माएयुन्तिष्ठन्वेतदेषाए सामैतद्वि सव्वैंः कर्म्मभिः सममेतदेषां ब्रह्मतद्वि सव्वीणि कम्मीषि

अधेदानीं सव्वकम्मविशेषायां मननदर्शनालकानां चलनातकानां च क्रियासामान्यमाचडन्तर्भाव उच्चते। कथं सव्वेषां कमविशेषाणामाका शरीरं सामान्यमा सत्मनः कम्मातेत्य चते। आमना हि शरोरेए कर्म करोतोत्य तम्। शरोरे च सर्वें कर्ममाभिव्यज्यते। अ्रतस्ता- तृस्थात्तच्छव्दं कम्मसामान्यमावं सव्वेषमिषामुकुर्धाम- त्यादि पूर्ववत्तदेतद्यथोता नामरूपं कर्मन्रयं द्वतरत- राश्रयमितर तराभिव्यत्रिकारएमितरेतर प्रल ्यं। संहतं अयमा-

रूपप्रकरणानन्तर्थमघेत्च्ते। क्रियाविशेषाां क्रियामाल Sन्नर्माज प्रन्नद्वारा स्फोरयति। कथमित्यादिना। वत्मशन्देनाल शरीरनिवर्त्य- कममपहणे पुरुषविधन्ञाह्मणशेषमनुकूलयति। आातमना हीति। तत् दोप- पत्तिमाह। शरीरेचेति। तथापि कथमात्मशन्दः शरीरनिवर्न्य कमा ब्रयादित्याषक्का लक्षयवेत्याह। वरत दूति। रङ्धपस्ापि सङ्ेपान्तर माह। तदेतर्दिति। तदेतत्त्रय लिदएडविष्टमवतएत सदेकमिति सम्बन्ध: । कथ' संतत्वमत घाह्। दूतरेतराश्यमिति। रप विषय- माश्रित्य नामकमणो सिध्यतः स्वातन्त्य न निविषययोस्तयोः सिडादर्य- नाव्नामकम्म यी चाश्रित्य रूप सिदाति। न हि ते हित्वा किज्जिद्लख्त दरत्यथ: । वाचकेम वाच्यस तेनेतरम ताभ्याञ् क्रियायासतया प्रयोरपेक्षादश नाटन्ये ऽन्यममिव्यञ्ञकतवमाह। दवतरेतरेति। सति नाम्त्रि

२८

Page 332

विभन्ति तदेतत्तयं सदेकमयमात्मो एक: सन्ने- तत्तय तदेतदमटत सत्येन कन्रं प्राणी वा अ्र्प्मृर्त

लायं पिएड: ख्यात एतन्मयो वा अयमालेत्वादिना एतावद्ौदं सर्वं व्याक्ृतमव्याक्ृतं च। यदुत नामरूपं कर्म्मेत्ाका उ एकोऽयं कार्य्यकरणसङ्गातः भावेन व्यवस्थितमेतदेव वयन्नामरूपं कसप्रेति। तदतद व्यमासममृतं सत्येन छवन्नमित्वेतस्य वाक्यस्यार्थमाह। प्राणो वाडमृतं आात्मभृतोऽमृ- तो विनाशे। नामरूप सत्यं कार्य्याकके गरोरावस्थ

रुपसंहारदर्शनाट मे चति नामसंह्ारहष्टः पतोक्ष तयोः कर्म्मवस्ख्तिय सति तयो रुपसंह्ारोपलम्भादितरेतर प्रलयमित्याह्। रतरेतरमरल यर्ममिति । तयाणामेकर्त्वं विरुद्धमिति पद्वित्वा परिहरति। केनेलाहिना॥ कथ कार्य्यकरणसङ्गातातना त्रयाखामेकत्व तल्ाह्ह। तरथेति॥ नामरूपकमय कार्यय कररसङ्ातमातत्वऽपि ततो व्यतिरित्त सङ्ातादन्यत्स्ादिता- शद्ाह। एतावदिति। नामादितयख सङ्गातमालत्व कथ व्यवहारा- साङुर्यमित्याशझगाह। चात्मति। सङ्गातोयमात्मव्ितः खयनेकोपि सद्ध्याल्मादिभेदेन स्थित लयमेव भवतीति व्यवह्ारसाड्कर्य मिल्र्यः । एकसिनपि सङ्काते कार्या करणरुमेखवान्तरविभागमाह। तहेतदिति। क्यात्मभूतस्तस्ोपाधित्व न स्थित दवि यात्रत्। अविनाशी स्टलदेहे गच्क- त्यपि यावन्मोक्ष न गच्छतीत्यय: । रच्च त्वञ्व सत्यं भूतपञ्जक तदातो नामरूपे दव्याह। नामेति। करणयायाता कघयति। क्रियात्मक- स्विति ! पञ्जीकतपञ्जमह्हाभूतात्मक तत्काय्य सस्ें रच्च त्यक्चेति व्युत्पत्

Page 333

नामरूपे सत्यं ताभ्यामयं प्राणश्न्रः ॥ ३॥ इति घृचदार एयके ततीयोऽध्यायः॥

क्रियात्मकस्तु प्राएस्तयोरुपष्टभ्भकी वाह्याभ्याँ गरीरा- छत्रीऽप्रकाशी- कवतः। एतदैव संसारसत्मविद्याविषयं प्रदर्शितम्। अत ऊद्व विद्याविषय आत्माधिगन्तव्य इति चतुर्थ आरभ्यते॥३॥ इूति श्रीगोविन्दभगवत्प ज्यपादशिघस्य परमहंसपरिव्रा नकाचाय्यस्य यीगद्वरभगवतः क्वती वृहदारएकभाषे एतीयोऽध्यायः समाप: ॥

संत्य' वैराजं शरीर कार्य मपश्ीऊतपजमड्ामूतका र्य्यात्मककरण रूपसप्रदश- कलिङ्रस रुरवाख्यसायतन तसेवाकछादक तत्सल्वनात्मापि स्वलदेह्कन्- ल्वाटु दुर्विज्ञात तेनापि न्न मत्यग्वस्तु सुतरामिति तन् प्ञानेवव्ितर्भाव्य- मिति भाव:। ददानोमविद्याकाव्यप्रपक्मुपसहरति। एतिति वविद्या- विषयविवरणस् वच्चमायोपयोगसुपसंहरति। व्त दवति। मरपाञ्ञत सत्यविद्याविषये ततो विरक्तस्यान्वान विविदुषस्तजस्तापनार्थ चतुथग्रमुखः सन्दर्भो भविष्यति। तर्ादविद्याया विषयविवरएसुपयोगीति भावः॥२ । घठं ब्राह्णम्। दूति श्रीपरमहंसपरिव्राजकाचार्यय त्रीमच्कुद्धानन्दपूज्य- पादशिष्यण श्रीमङ्गगवदानन्दव्तानेन लतावां बृहदारएकभाष्यटीकाया षष्ट'ब्राह्मगम्। ततीयोऽध्यायः समाप्रः । खँ तत् सत् ।

Page 334

[३२८]

श्गणशाय नमः । आतेत्येवोपासीत तदन्वे षणे चे सर्वमन्विष्ट स्वात्तदेव चात तत्व स्वकात्प्रवस्वादन्वे ष्टव्यम् । आममानमेवावेदहं ब्रह्मास्मोत्यात्मतत्वमेकं विद्याविययम्। यसु भेददृष्टिविषयः वैदेत्यविद्याविषयः एकधैवानुद्रष्टव्यं मृत्ो: स मृत्युमा- प्रोति य दह नानेव पश्यतीत्ववमादिभिः प्रविभक्की विद्याविद्याविषयौ सर्वोपनिषत्सु। तन्र च यीऽविद्यावि- षयः स सर्व एव व्याख्यात आततीयाध्यायपरिसमाप्तः । सेच व्याख्याती

वृतोयाध्याये स्त्रतनितविद्याविद्ययोरविद्या प्रप्िता सम्पति विद्या प्रपञ्जयित® चतुयमध्यायमारभमाखो इत्त रुङ्ीत्तयति। आत्ष्ेति। कि- मित्यर्थान्तरेघ सत्खात्मतन्त्वमेवासुसन्धातव्य तलांह। तदन्वषणो चेति। तस्थैवान्व ष्व्यत्वे परप्रेमास्पदत्वन परमामन्दत् हेत्वन्तरमाह। तदेवेति। आत्मतत्त्वत्ञानस सव्वोपत्तिफलत्वाज्च तदेवान्व्व्यमिताह। व्रात्मान- मिति। उत्नया परिपाठा प्रसिद्मर्थ संङ्गहाति। व्यातत्त्वमिति। उक्नमर्थान्तरमनुवदति। यसस्विति। सोडयिद्याविषय दति सम्बन्ः । कर्थ भेद्दष्टिविषयस्ाविद्याविषयत्व तल्वाह्। अन्योसाविति। यो भेट्दष्टि- परःसन् वेदेत्यविद्या तह प्टिमलं सचिता तेम तद्विषयो भेदर्द्ट्टिविषय दूत्यर्थः । कथ यथोक्तौ विद्याविद्याविषयावसक्ठीसाववमन्तं शकोते तल्राह। एकधेति। सप्नाव्तव्राह्मणे दृत्तमथें कथयति। तत्र चेति। विद्याविद्या- विषययोरिति वावत् आदिपद साध्यसाधनावान्तरभेदसङ्ग हार्थ' ययोक्रो भेद एव विशेषः। तर्त्िन्चिनियोगो व्यवस्थापन तेनेत्यर्थः। उपसंहार- व्राह्मयान्ने पस्तमनुभाषते। स चेति। अाथ शोक्कौ विद्याविद्यावित्रयौ कथ- मसङ्ीणौं मन्तव्यावित्याशड्काह एकघेति। तत्रोत्तरयन्यख विषयपरि- शेषाथें पुरुषविधव्राह्मयशेवमारभ्योत्त द्शयति। तव चेति। तहिं समा-

Page 335

[३२८]

डविद्याविषयः । सर्व एव द्िप्रकारोऽन्तः प्राए उप्ट- स्भको गहस्येव स्तम्भादिलक्षणः प्रकाशकीऽसृती वाह्यय

कासमो गहस्येव सत्यगष्दवाच्यो मर्च्थस्तेनामृतभब्दवाच्ः प्राणम्कन्न दूति चोपसंहृतः । स एव च प्राणी वाह्याधारभेदेश्वनेकधा विस्ततः। प्राए एकी देव दरत्य- च्यते। तस्यैव वाह्यः पिएड एक: साधारणे विराड्वेखा- नर आत्मा पुरुषविधः प्रजापतिः। को हिरखगर्भ

प्रत्वादविद्याविषयस्य कथमविदुषो मार्ग्यस प्त्तिरित्याशक्ा तदर्थमवान्तर- विभागमनुवद्ति। सचेति। तावेत्र प्रकारी दर्शयवादौ सच्घरीर- सुपन्यस्ति। वन्तरिति। तस वाह्करषद्वारा स् लेत विघयेध पका- शकत्वमस्दतत्व व व्यत्पादित द्िताय मकारमाचश्ाषः स्वलंद्शयति। वाहसति। तख कयापि विधया रुच्मदेहं सत्यप्रकाशकत्वाद्मकाशकत्व व्यागभापायित्व नावहेयत्व® रूचयति। उपजनेति। वथा महस ट- खादि पहिरङ् तथा रुच्ख देहस स्यलो देहस्तयापि तबादिना बिना ग्टहस व्यवहारायोग्यत्ववत्तसापि स्यलदह् बिना न तद्योग्यत्वमिति म- ताह। हषति। तस पूव्वमकरखान्ते नामरूमे सत्यमित्यत्न प्रस्तुतत्व- मस्तीत्याह। सत्येति। सव्चथा वाधवैधय्य सत्यत्वमिति शङ्डां निरमितु विशिन्टि। मर्त्त्य दति। तख् कारय्ये दशयति। तेनेति। इत्तमनूद्या- जातशत्तु ब्राह्मरमवतारयति। स एवेति। चाित्य चन्द्रादयो वाह्या-

तहहि तम्यैकत्व तलाह। म्राय दूति। प्राशस नानासमेकतङ्ोक्त तत्र कत्व विषृणोति। तरुवेति। प्राएसव स्भावभूतोSमातलक्ण पिएड: समष्पो हिर एगर्भादियन्द्ररपाधिविषर्येलतल् श्रवतिरतत्ोर-

Page 336

[३२]

इत्याटिभि: पिएडप्रधानेः गव्दराख्यायते सूर्य्यादिप्रवि- भत्तकरणः ॥ एकज्जानेकन्न ब्रह्मैतावदेव नातः परमस्ति प्रत्वेकञ्न शरोरभेदेपु परिसमाप्त चेतनावत्कट भोत, चेत्वविद्यावि- पयमेवात्मत्वेनोपगतो गार्ग्यी ब्राह्मगो वक्तोपस्थाप्वते। तदि परीतालट्टगजातमत्रः य्ोता। एवं हि वतः पूव्व

त्तस्य वगमेति। विपर्य्ये हि तर्कशास्तवत्कवलार्थानुग मवाक्य: समप्यमाणो दुर्ज्नयः स्यादत्यन्तसूक्ष्तवाद्दस्तुनः । तथा च काठके। यवणायापि बहुभियों न लभ्य इत्या- दिवाक्य: सुसंस्कृतदेवबुद्िगम्यत्वं सामान्यमात्नबुद्दबुद्धि-

च्यते। स चाग्निम ई्ा चनुषी चन्द्रसर्यावित्यादि गुतेः सर्यादिभि: प्रविभत्न: करणरुपेतो भवतीत्यर्थ: । यदुब्रह्म समस्तं व्यस्त च तदिद हिरएयगर्भमात्रमेव न तर्ाद्धिक- मस्तीति हिरखगभें सौति। एकक्जेति । एकत्व' विशदीकत्य मायख नानात्व' विशदयात। प्रत्येकज्चेति। गोल्वादिसामान्य तल्यत्व व्याप- त्तयति। चेतनावदिति। केववभोक्तत्वपस् वारयति। कट दूति। वक्ता पूव्व पच्चवादीति यात्रत्। तल्ाद्मुख्यादुब्रह्मणो विपरीत कुख्य श्रह्म तमिवात्मष्टे राजा श्रोता सिद्धान्तवादीतघः। किमिति वक्त- स्ररोटरूपाख्यायिका प्रथीयते तल्नाह। एवं होति । एवं शब्दाथमेव एक- टयति। पूव्वपक्षेति। अतो भवितव्यमाख्यायिकयेति शेषः। व्राख्या- विकानङ्गीकारे दोषमाह। विपयये हीति। यथा तर्कशास्तरेय समर्थ्य- माणोर्थो जातु न शक्यते औतमेनितिकतर्काया निरङ्शत्ात। यथा केवलमर्थो सुगस्यते। प्रन्नप्रतिवचनभावरह्ितैयैवाक्य सैः समथ्य माखोऽि दुर्विन्नयोडर्थ: खात्। यद्याख्यायिका नानुस्तीयते। तेन सा सुख-

Page 337

[३२ : ]

गम्यत्वं च सप्रपञ्जन्दर्शितम्। आचार्य्यवान् पुरुषी वेद। आ्रच- र्य्याद्व विद्येति च क्वान्दोग्ये। उपदेश्यन्ति ते ज्ञानं ज्ञानिन- स्तत्वदर्शिन इति च गीतामु। दूहापि च भाकत्ययाज्ज- वस्कासंवादेनातिगह्वरत्व महता संरग्भण व्रह्मणी वत्यति । तमाच्िट्ट एवास्यायिकारुपेण पाद्य एवं वस्तु समर्पणार्थमस्यारभ्ः आ्रचारविध्य पदेशा-

डवगम्यते। केवलतर्कबुद्धिनिषेधार्था चाख्यायिका। नैषा तर्केण मतिरपनिया। न तर्कशास्तदग्धायेति श्ुतिषतिम्यां ग्रद्ा च ब्रह्मविज्वाने परमं साधनमित्वाखाविकार्थः। प्रतिपत्त्यथ मनुसर्त्तव्येत्ययः। कुतो दुर्विन्वेयत्वन्लवाह। क््यन्ति यथोकसय वसतुनो दुर्विप्यत्व शुतिर्ततिस वाद दशयति। तथा चेति। सुसंककतापरिशुद्धा देवबद्धि: सात्त्विकी बद्धिः। सामान्यमालवडिस्तामसी राजसी च बुद्धिः । अति गह्रत्वमत्यन्नगम्भोरत्' स रम्भस्तात्मय। ब्रह्म- सो दुविक्षेयत्वे फलितमाह। तस्रादिति। व्राख्याविकाया: सुखप्रति- पच्यर्थ मुक्रार्थान्तरमाह। व्याचारेत। उत्तमाद्धमेन पयिपातोपस- दनादि द्वारा विद्या याद्ा। ग्रधमासुत्तमेन तद्मातिरेकेष ब्रङ्कादिमा- त्रयसा लभ्यत दून्य,चारपकारज्ञापनाथ सायमारम् दत्यथ:। ग्राख्या- यिकाया यथोक्तडर्े नित्यत्व कथयति। एवमिति। वक्बोलोरमध्ये यथोक्ताचारवता खोला विद्या लब्धव्या। वक्रा च तादशेन सोपदेष्व्ये- न्येषोरडर्थोड सामाख्यायिकायामसुगतो गस्यते। तस्नादाचारविशेषन्दग-

धोरलभ्यते। यस्तु केतलस्तर्कस्तद्शासेषा वद्ि: सिद्धाति। तथा च केदख- तर्कप्रयुक्ता तत्त्ववुद्धिरिति रम्भावना निषेधार्याSSख्यायिकेति पच्षान्तरमाह। वोवलेति। केवलेन तर्केष त्त्वबुद्धिन सिद्यतीत्यत्न श्रुतिरती दर्गयति। नैषेति। सतिर्द्दादिति थेषः। प्रकारान्तरेषाख्याविकामवताय तत्रा

Page 338

[ ३३२ ]

। ॐ।। दत्वाला किहीनूचानो गार्ग्य श्रस स दोवाचाजातशत्र काश्यं ब्रह्म ते व्रताणीति स

तथा हि गाग्यीजातशनोरतीव श्रद्ालुता दृशते आ्खा- यिकायाम्। श्रद्यावान् लभते ज्ञानमिति च ऋतिः ॥ तत्र पूर्वपक्तवाद्यविद्या विषयब्रह्मविद्द प्तवालाकिर्दृपी गर्वितोSसम्यगव्रह्मविज्ञत्वादेव बलाकाया अपत्यं बालाकि- ट प्तथासौ बालाकिश् दृप्तबालाकिर्हशब्द ऐतिद्यारथ वाग्मी गार्ग्यगोतत आस बभूव। क्वचित्कालविशेष स ह उवाचा जातशत्रुनामानं काश्य काशिराजमभिगम्य ब्रह्म ते ब्रवा- सीति ते तुभ्यं ब्रह्म व्रवासि कथयानि। स एवमुक्तोऽजात- शत्ुरुवाच सहस्र गवां दद्ः। एतस्यां वाचि यो मां प्रत्यवीची ब्रह्म ते व्रवाशीति तावन्नाचमेव गोसहस्त्रप्रदान निमित्त- मित्यभिप्रायः । साक्षाद्व्रह्मकथनमेव निमित्त' कस्मा- न्नापेक्षते सहस्रदाने ब्रह्म ते ब्रवाणोति। दयमेव तु वाक् निमित्तमपेक्चत दृत्यचयते। यतः शुतिरेव रात्जोऽभिप्राय-

ख्यायिकानुगुरयन्दर्शयति। तथा हीति। शरद्वा ब्रह्मन्ञाने परमसाधन- मित्यत् भगवतोऽपि सम्मतिमःह। श्रद्दावानिति । व्ाख्यायिकार्थे बडधा स्थिते तद्कराषि व्यापट्टे। तल्नेत्यादिना। यूर्वव पत्तवादित्व हेतुमाह। अ्रविद्याविषयेति। गर्वितत्वे हेतुमाह। कासस्यगिति। दरयमेन त वाक् निमित्तमित्यल्वापि कसादित्य सुषज्य ते। सतो ब्रह्म ते जवाणीति वागेव सहसदाने मिमित्तमिति शेष।। श्ति

Page 339

[३२३ ]

होवाचाजातशलः सदस्रमेतसंवाचिदद्मो जनको जनक दति वै जना धावन्तीति॥ १॥ सहोवाच गाग्यों य एवासावादित्य पुरु पएत- मेवाहं ब्रह्मोपास दति से होवाचाजातशल मीमै-

माह। जनको दाता जनवाः श्रीतेति वे तस्मिन्वाव्यद्ये पदद्वयमभ्यस्यते जनकी जनक दूति। वैशन्दः प्रसिद्वाव- दयोतनार्थः। जनकी दित्सुर्जनक शुश्रूपुरिति। ब्रह्मशभू- पवो विवचवः प्रतिजिघृंक्षवय जना धावन्तीत्यभिगच्छन्ति। तस्मात्तत्सवं मय्यपि सन्भावितवानसौति। ९॥ एवं राजानं शुश्रूषुमभि मुखोभूतं स ह उवाच गाग्यः । य एवासावादित्य चत्रुषि चेंकीऽभिमानी चततुइरिगोह दृदि प्रविष्टोऽहं भीक्ा कर्त्ता चैत्यवस्थितः! एतमेवाह ब्रह्म पश्याम्यषिन्कार्य्य करएसङ्वात उपामे। तस्मात्तमहं

व्याचष। जनक दूति। प्रसिद्ध जनकस दाष्टत्वाि तद्वद्योतको वे निपात दति यावरत्। वाक्यारथ माह। जनकी दित्स रित्यादिना। सम्भानितवानसीति मागुक्न वाडमाल्र सहसदाने निभित्तमिति शेष: । तममान्म कर्पसअति क्रमणादिति यावत्। तत्मव्वें दातत्वाटिकमित्थः । दति शब्दोड भिपायंसभाप्ार्थः ॥१॥ दृदि प्रविष्टो भोक्ताहमित्यादि प्रत्यक्ष प्रमाखयति। अहहमिति। दृष्टिफल नैरन्तर्थयाभ्यास दशयति। उपास दति। तावता मम किमा- यात तदाह। तम्मादिति। मामेति म्रतीकमादायाभ्यासखायमाह। मामेति। विनिवारयन्मन्वाचेति सम्बन्वः। एकस माडने निवारकत्वमपरस् सवादेन संङ्गतिरिति विभागे सम्भवति कुतो दिवचनमित्याशझ्ाह। मामे

Page 340

८३३४ }

तस्मिन्संवदिष्टा अ्तिष्ठाः सर्व्वेषां भूतानां मूड्ा राजेति वा अद्मेतमुपास इतिसय एतमेव मुपास्तडतिष्ठाः सर्व्वेषा भूतानां मद्ा राजा अर्वा ॥ २ ।

पुरुषं ब्रह्म तुभ्य ब्रवीम्युपास्वति। स एवमुत्त' प्रत्य वाचाजा- तथतुर्मामा मामेति हस्तेन विनिवारयत्रतभ्षिन् ब्रह्मषिं विज्ये मा संवदिष्ठा मामेत्याबाधनार्थ द्विर्वचनम्। एवं समाने विज्ञानविषय एव आवयोरआनज्ञानवत दवे दर्भयता बाधिता: स्यामोऽती मा संवदिष्ठा मा संवादे कार्षीरखिन्ब्रह्मि। अन्च् ज्जानासि तद्व्रझ्मा वक्त मर्हसि। न तु यन्मया ज्ञायत एवाय चेन्मन्से जानोषे त्व' ब्रह्म- मातं नतु तद्विशेषेणोपासनफलानीति तन्न मन्तव्यं य्तः सवमेतद है जाने। यद्व्रवीषि कथमतिष्ठा अंतीत्य सवीसि भृतानि तिष्ठतीति। अतिष्ठाः सवेषां च भृतानां मूदा शिरो राजेति। वै राजाहोप्तिगुणपेतत्वादेतैविशेषण- विशिष्ट्मेतद्ब्रह्माभिन्कार्य्यकरएसंघाते कत्त भोता, चेत्ह- मेतमुपास दूति फलमप्यवं विशिष्टीपासकस्य। सय एत-

त्वांबाधनार्धमिति। लदेव स्फटयाति। एवमिति। तवदुत्ोन प्रकारेश यो विज्ञानविषयोजर्यस्तस्ति वावयोरवित्ञानसाम्यादेव समानेऽषि विज्ञानवत्त सत्यस्मान् विज्ञानवत दरव खवीकत्य तमेवाथ मसान् प्रत्युपदेशेन ज्ञापयता भवता वय बाधिताः साम दति योजना। तथापि गाग्यस कथमीषट्- बाधन तलाह। वत दूति। ततिषः सर्व्वेषामित्यादि वाक्य शङ्गा-

Page 341

[२३५]

स होवाच गार्ग्यों य एवासी चन्द्रे पुरुष एत- मे वाहं ब्रह्मोपास इति स होवाचाजातशल मीमेत- सिमिन्संवदिष्ठा बृद्दन्पाणडरवासाः सोमो राजेति

मेवमुपास्त तिष्ठा सर्वेषां भूतानां मूर्दा राजा भर्वात यथा गुणोपासनमेव हिच फलन्त यथा यथोपासते तदेव भवतीति युतेः ॥२॥

मसि ब्रह्मान्तरं प्रतिपेदे गाग्यः। य एवासी चन्द्रे मनसि चैक: पुरुषी भीत्ता कर्त्ता चेति पूर्व्व वद्दिशेषगम्। हइनाह- त्पाएडरं शुक्क वासी यस्य सोऽयं पाएडरवासा अपभरी

द्वारा ववतार्थय व्याकरोति। वथेतगादिना। एतंपुरुषमिति शेषः । दूति- शन्दो गुगोपास्तिसमाप्रार्थः । पूर्योक्तरीत्या लिभिर्गएवियिष्ट ब्रह्म तदुषा- सकस फलमपि जानामीत्यक्वा फलवाक्ासुपादत्ते। स य हति। किरमिति बथोक्न फलसुच्यते तलराह। यष्ति ।२। मनसति चेति चकारादुबुद्ौ चेत्यथ: । एक: पुरुषलमेवाहं ब्रक्मो- पासे त्वज्जेत्यछपासलतो सा मेत्यादिना प्रत्य वाघेत्थाह। इति पूर्व- षदिति। भानुमएडलतो द्विगुयइन्द्रूमएडखमिति प्रसिह्िमात्रिताह। मह हानिति। करथं पाएडरं वासचन्द्राभिमानिन: प्रायस सम्भवतीत्यामक्मा- ह। अपशरीरत्वादिति। पुरुषो हि शरीरेय वाससेव वेटितो भर्वाव पाएडरत्वञ्चापां परसिद्ध कपोवासः प्रायसेति च सुतिरतो युत मायख मरायडरवासस्तमित्यथः। न केवल सोमशव्दरन चन्द्रमा म्टहते। कि- न्तु लतापि समानधमत्वादित्याह। यशेति। चन्द्रमसं सताल्क बदि,

Page 342

[३२६]

वा अद्दम तम पास इति स य एतमेवम पासं ड़दर वई सुतः प्रसुतो भवति नास्यान्नं तीयते॥ ३॥ सहोवाच गार्ग्यी य एवासौ विद्युति परुष एतम वाहं ब्रह्मोपास इति स होवाचानातशव मी अद्दम तम - पास दूति स य एतमवम पास्त तेजखी ह भवति तेजखिनी हास्य प्रजा भवति ॥ ४ ॥

रत्ातएस्य। यथ्यान्नभूतोऽभिषूयते लतातको यन तमे- कोकत्य तमेवाहं ब्रह्मोपासे यथोत्तगुणं य उपास्त तस्या- हरहः सोमोऽभिषुती यत प्रसुतक विकारेष्वन्नञ्चास्य न चोय तेSन्नाल कोपासकस्य ॥ ३ ॥ तथा विद्युति तवचि हृदये चैका देवता तेजख्ौति विशेषखं तस्यास्तत्फलं तेजस्रीह भवति तेजखिरिनी हास्य प्रजा भवति। विद्युतां बहुत्वस्याङ्गौकरणदातनि प्रजा- याञ्च फलवाहुल्यम्॥ ४ ॥

थोक्ेति यक्शव्देन प्रक्तिरुक्ता। विकारशन्दन विक्वतयो स्टह्यन्ते। यथी- कोपासकस्य प्रक्ततिवत्त्यनुष्ठनसामर्थ्य लीलया लभ्यमित्वर्थः। अस्नाक्तय

संवाददोषेण चन्द्रे ब्रह्मययपि प्रत्याख्याते ब्रह्मान्तरमाह। तथेति। कथमेकसुपासनमेकफल मिताशदाह। विद्य तामिति। अप्रवचित्वममव- र् कत्वमक्रियाव्त्त्व वा। कथमेकरिनायावपराजिता मेनेति गुथः सम्

Page 343

स होवाच गार्ग्यो य एवायमाकाशेपरुष एत. मेवाहं ब्रह्मोषास इति स होवाचाजातशतुर्म मैन सिमिन्संवदिष्ठाः पूर्णमप्रवत्ती ति वा अद्मे त म पास दूति स य एतमचम पास्ते पूर्य्यत प्रजया पश-

स छ्ोवाच गार्ग्यो य एवायं वायौ पुरुष एतम वाहं ब्रह्मोपास इति स होवाचाजातशच्- मी मैतसिन्सवदिष्ठा इन्द्रो बैकुण्ठो पराजिता सनेति वा अद्दम तम पास इति स य एत्म वम पास्ते जिष्ए हीपराजिष्ण र्भ वत्यन्यतस्ता जायी ॥ ६ ॥ तथाSSकाशे दृद्याकाश चैका पूषममवत्ति चेति विशे- षएद्यं पूर्णत्वविशेषएफलमिदं पूर्य्यते ह प्रजया पश- भिरप्रवर्त्ति विशेषएफलं नास्यास्माल्लोकात्जोदर्तत इति प्रजा सन्तानाविच्छित्ति: । ५॥ तथा वायी प्राणी हृदि चैका विभेषणमिन्द्र: परमेखरी वैकुण्ठोऽप्रसह्यो नरैर्जितपूर्ववा पराजिता सेना मरुतां गएत्वप्रसिद्वरुपासनफलमपि। जिष्सह जयनगीलोऽप- राजिय्य ने च परेर्जितखभावो भवति। अन्यतस्यजायो अन्यतस्यानां सपत्नानां जयनभौलो भवति॥ ६ ॥

वति तलाह। मरुतामिति। विशेषसत्रयस्य फलवय क्रमेय व्युत्पाट्यति। ज़िम्य रित्यादिना। अन्यतसयानामन्यतो माततो जातानां। यक्विवि- २६

Page 344

[३३८]

स होवाच गार्म्यी य एवायमग्री पुरुष एत. मेवाहं ब्रह्मोपास इति स होवाचाजातशनमी नतस्मिन्संवदिष्ठा विषासहिरिति वा अ्म त- मुपास इति स य एतमवम पास्त विषासचिई अवति विषासचिह्ीस्य प्रजा भवति॥। स छोवाच गार्ग्यी य एवायमस परुपएत्म वाह बह्मोपास इति स होवाचाजातन मी मैतखिन्मं- वदिष्ठाः प्रतिरूप्र दति वा अद्म तम पास इति स य एतम वम पास्ते प्रतिरूपछ है वेनम् पगचूति नाप्रतिरूपमथो प्रतिरूपोऽस्माज्जायते॥ ८॥ अरनी वा चिद दि चैका विशेषरं विषासहिमषयिता परेषां अग्निबाहुत्यात्फलबाहुत्य पूर्व्वदत् ॥७॥ शप रेतसि हृदि चैका विशेषसं प्रतिरूपीऽनुरूपः स्ुतिष्टत्यप्रतिकूल दत्यर्थः । फलं प्रतिरूपं श्ुतिषति- शासनानुरूपमेव। एनमुपगच्छति प्राप्नोति न विपरीत- मन्यच्ास्म्ात्तथाविध एवोपजायते। ८ । व्यते चिप्यते तत्व्वं मसोजरणेन सहते तेनाग्निर्विषासहिः। यघा पूव्व विद्युतां वाङत्यादात्मनि प्रजायां च फलबाडल्वमत्त तथा चाल्ाप्यग्नीनां बचलत्वादुपासकस्यातानि मरजायां च दपाम्नित्व' सिध्यतीलाह। सग्नीति

प्रतिरूपत्व प्रतिकूलत्वमित्य तद्यावत्त यति। अ्तुरूप द्रति। कन्यञ्च फलमिति सम्बन्धः। असादुपासितरित्ययः । तथाविषसुतिसत्यनुकूल

Page 345

स होवाच गार्स्थो य एवामादशे पुरुष एत्म- वाहं बुह्मोपास इति स होवाचाजातशच में। मैत- स्मिन्संवदिष्ठा रोचिष्ण रिति वा अद्दम तम पास इति सय एतमवम पास्त रोचिष्ण ह भवति रोचिष्ण हीस्य प्रजा भवत्यथो यैः सन्निगच्क ति सबा० स्तानतिरोचते ॥॥ स होवाच गाग्यो य एवायं ये तं पस्ाचन्दोड नूदेत्येनम वाहं ब्ुह्मोपास इति सच्ोवाचाजातशल्र मा मैतस्मिन्संवदिष्ठा असुरितिवा अद्म तम पास इति स य एतम वम पास्त सव्वे है वासिलोक आयुरेति नैनं पुरा कालात्प्राणे जह्दाति ॥१०॥ आदर्शे प्रसादखभावे चान्चत्र खड्ादी हार्ईेंच सत्वश- दिस्वाभाव्य चैका विशेषणं रोचिष्ण र्दीप्तिखभाव: फलञ्ज

यं तं गच्कन्त य एवायं शव्द: पृष्ठतीउनूदेत्यध्यात्मञ् जीवनहेतु: प्राणस्तमेकौऊ्ृत्याहासुः प्राणो जोवनहैतुरिति। गुणस्तस्य फलं सर्व्वमायुरखिन् लोके एतीति। यथोपात्त कमपणायुः कर्म्मफलपरिच्छिन्नकालात्यरा पूव्व रोगा- दिभिः पौडामानमप्येनं प्राणीन जहाति॥१०॥ दूति यावत्। हार्दे चेत्य तदेव सध्यति। खत्वेति। सव्व तं केति विशेष- यस्य देवतेति विशेष्यतया सम्वध्यते। तदेव रोचिष्णुत्वमित्वयः। चाह- तमेवाइमित्यादीति शेष:। तस् गुखदुपासनस्ेत्थ:। सर्व मायुरित्य- तह्माचर। यथोपात्तसिति ।८।६।१०।

Page 346

[३४० ]

सद्ोवाच गार्ग्यो य एवायं दिन्ु पुरुष एन मेवादं बुह्मोपास इति स होवाचाजातशच्मी मैतस्िन्संवदिष्ठा द्वितीयोऽनपग इति वा श्रह्द- मत्म् पास इति सय एतम वम पासे द्वितीय- वान द भवति नास्माद्गसश्किद्यते॥ ११ ॥ स होवाच गाग्यों य एवायं कायामयः पुरुष एतमे वाड बुह्मोपास इति स होवाचाजातशत्रुमी मैतस्मिन्संवदिष्ठा मृत्युरिति वा अरद्दमतम- पास इति स य एतम वम् पास्त स्व्वध हैवास्मि- लोक आयुरेति नैनं पुरा कालान्मतुराग- चति॥१२ ॥

दित्ु कर्णयोहदि चैकाखिनो देवाववियुत्तस्वभावी

मशिनोस्त वंधर्म्मित्वात्तदेव च फलमुपासकस्य गणाविच्कदो

क्वायायां वाह्ये तमस्यध्यात चावरणालकेज्ञाने हृदि चैका देवता विशेषएं मृत्य: फलं सव्वं पूर्वववन्म तोरनागमे रोगाटिपोडाभावो विशेष: ।१२।।

का पुनरसावेका देवता तला। अन्निनाविि। तस्य देवसेति यावत्। यथोक्त® गुगद्वयसुपपाद्वति। दिशामिति। द्वितीयवष्त साष्ट- म्त्यपरिष्टतत्व । शब्दव्रह्मोपासकसेव तमो ब्रह्मोपसकस्ापि फलमित्ा-

Page 347

[३४१]

स होवाच गार्ग्थो य एवायमात्मनि पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास दूति स होवाचाजातशत्र मी मैत खिन्संघदिष्ठा आ्रत्मन्वोति वा शर्मेत- मुपास इति सय एतमेवमुपास्त आ्रात्मनीद भवत्यात्मन्चिनीहासय प्रजा भर्वतस ह तुष्ी- मास गारग्य:। १३ ॥ स होवाचाजातशत्र रेतावन द्त्येतावद्वीमि

आतनि प्रजापती बुदी च हदि चैकाळनीह भवत्यात्मवान् भवति आ्रत्मन्विनी हास्य प्रजा भवति बुद्धि- बहुलत्वात्परजावां सम्पादनमिति विशेष: । स्वयं परिद्चात- त्व नैवं क्रमेण प्रत्याख्याततु ब्रह्मसु स गार्ग्यो 5चीगब्रह्मविद्ता- नो. प्रतिभासमानोत्तरस्त पहीमवाक्शिरा आस । १९॥ तं तथाभूतमालत्य गाग्य स होवाचाजातशत्र रेता- वन्न दूति। किमेतावद्ब्रह्म निर्जातमाहोखिदधिकमप्यस्ती तर आह एतावद्ीति। नैतावता विदितेन ब्रह्म विदितं

ह। फलमिति। फलमेदे व कथउपासनमेदः सादिताशध्राइ। मत्यो- रिति। व्यप्तामि अ्रह्यारायन्वस समस्त बह्मोपदियति। प्रजापता- ्िति। व्ाततपव वश्यात्मकत्व फबखातमगामिलास प्रजायां तदिधान- सुचितमित्वाशड्डाह। बद्ीति। ११।१२।१२। विच रार्धा खुतिरिति कघयत। किमेतावदिति। वाक्यारय छोदा- समाधिभ्यां सटबति। किमित्वादिना। चादितादेरविदितत्वनिषेध प्रति-

Page 348

[३४२]

नैतावता विदितं भवतीति स ह्ोवोच गाग्य उपत्वायानीति॥ १४ ॥

भवतीत्याहाजातगन्: किमरधं गर्वितोऽसि ब्रह्ा ते ब्रवा गीति किमेतावद्दिदितं विदितमेव न भवतीत्य च्ते न चार्थ वादलमेव वाक्ानामवगन्तुं शक्यमपूर्वविधानपराषि हि वाक्यानि प्रत्य पासनोपदेशं लच्यन्त उतिष्ठाः सर्वेषां भृतानामित्वादीनि तदनुरु पाणि च फलानि सर्वत्र थ् यन्ते। विभक्तान्चर्थ वादतवे एत- दसमञ्जसम्। कथ तरहिं नैतावता विदितं भवतीति। नैष दोषोऽधिक्वतापेक्षत्वात्। ब्रह्मोपदेशार्थं हि शुश् पवेऽजातम तवे अमुख्यब्रह्मविद्ञाग्यः प्रव्ृत्तः स युक्त एव मुखब्नह्म- विदाऽजातशन्र णSमुख्यब्रह्मविद्वार्य्यी वत्त वन्म ख्यं ब्रह्म वतु' प्रवृत्तस्व तन्न जानीष दूति। यद्मुख्यव्रह्मविज्ञान- मपि प्रत्याख्ायेत तदेतावतेति न व्रूयान्र कित्विजज्ञातं ब्रह्मरय ता-

ज्ञाय हेतुमाह। न फलवदिति। नैतानि वाक्यानि फलवहिद्ानपरा गि। अधवादत्वादित्याशङ्माह। न ेति। फलत््वान्ापूर्वव विधिपर एय तानि वाक्यानीत्याह। तद्सुरपाखीति। अर्ववादत्वपि तेषामपूर्वा- थत् कि न हादिताशध्ाह। अर्थवादृत्व दति। वाक्यानां फलवद्धि- ज्ञानपरत्सुमेत्य निषेधवाक्यस गति प्टष्ति। कय तहोति। तखान- र्थक्य परिहरति। नेष दोष दूति। अधिकतामेक्षत्वाद्ेदनप्रतिषेधस्- न्युन स्फुटयति। ब्रह्मति। नेतावतेव्यविशेषेयारुख्यव्रह्मच्वानममि निषि- इर्मिति चेन्नलयाह। यदीति। किञ्च निष्कामेन चेदेतान्यपासनान्यसुडी-

Page 349

[ ३४३ ]

स होवा चाजातश नुः प्रतिलोमं वै तद्य दब्राह्मण: क्षलरियमु पेयाद्बृह्य मे वत्तीति व्येव त्वा जञर्पायष्या- मोति तं पाणवादायोत्तस्थे तौ च परुषए सुप्-

वद्विज्ञानद्वारत्वाच्च परत्रह्मवित्तानस्य युत्तमेव वक् नेता- वता विदितं भवतोति। अविद्याविषये वित्नयत्व नाम- रूपकरमातमकत्वच्चषां ततीयेध्याये प्रदर्भितम्। तमाब्रता- वता विदितं भवतीति व्रवता अधिकं ब्रह्म ज्ञातव्यम- स्तीति दर्शितं भवति। तच्चानुपसनाय न वत्तव्यमत्या- चारविधिज्जो गाग्य: स्यमेवाहीपत्वायानीत्व पगच्चानीति त्वाम्। यथाऽन्य: शिथो गुरुम् ॥ १४ । स होवाचाजातमत: प्रतिलोम विपरीतन्व तक्कि तद द्वाह्मग उत्तमवर्स आचार्य्य लेधिकतः सन् चत्रियम- नाचार्य्खभावमुपेवादुपगच्ी च्िषव्टत्त्या ब्रह्म मे वच्य- तोत्य तदाचारविधियास्त्रेपु निषिद्न्। तम्मात्तिठ तमा-

यन्ते तद्तेषां ब्रह्मत्तानार्थ लादमुख्यव्रह्मत्ञाननिषेधमन्तरेख निषेधोपपत्ति- रित्याइ। एतावद्िद्वानेति। आदित्यादिकमेव सुख्य ब्रह्मोति निषेधान- रथ क्य तद्ास्मित्याशङ्माह। चविद्यि। चादित्यादेम व्यन्रत्वास वात्तिषेघखोपपद्नत्वास्तत्ामर्थ्यसिङ्ञमथ सुशन्यखनि। तसादिति। उदगम- नवाक्य सुचाप्य व्याचष्टे। तज्जृति॥ १४। वब्रासयादवयनसापत्काले विधीयते। कानुअज्या च शुम्ध या याव- द्ध्ययन हुरो। नाव्राह्मय गुरौ यिष्यो वासमात्यन्तिक वसेदित्यादीन्या-

Page 350

[ ३४४ ]

एडरवास: सोम राजन्निति स नोत्तस्वौ तं पाषि- ना पेषं बोधयाञ्ज्कार स होत्तस्ौ ॥ १५ ॥

चार्य्य एव सन्। विच्रापयिष्याम्येव त्वामहम्। वस्मिन्विदिते ब्रह्म विदितं भवति। यत्तन्म ख्यं ब्रह्म वेद्य तं गार्ग्यं सल- ज्जमालव्य विश्भभजननाय पाणौ हस्त आदाय गहौ त्वोत्तस्थावु्धितवान्। तो ह गार्ग्याजातशत्र पुरुष सुप्त राजग्हप्रदेशे क्वचिदाजग्मतुरागती। तंच पुरुषं सुप प्राप्यतैना मभिर्बृह्न् पारडरवासः सोम राजन्नित्य तैरा- मन्त्रयाच्चक्र। एवमामन्तामासीऽपि स सुप्ती नोत्तखी । तमप्रतिबुद्दमानं पासिना पैषं आपिषापिथ बोधयालु- कार प्रतिबोधितवान्। तेन स होत्तखथी। तस्ाद्यी गारग्ये- याभिप्रतो नासावस्मित्करीरे कर्त्ता भीका ब्रह्मेति।१५॥ कं पुनरिदसवगम्यते सुषुप्तपुरुषगमनतत्सस्बीधना- नुत्थानैर्गार्ग्याडभिसतस्य ब्रह्मसोऽन्रह्मत्वं चापितमिति । जागरितकाले यो गारग्याभिप्रतः पुरुषः कर्त्ता भोक्ता ब्रच्य स सन्निहित: करणैषु यधा तथा अजातशतृभिप्रतोऽपि

चारविधिशाखायि। आदित्यादिव्रह्मम्यो विशेषमाह। यकधिद्विति। माखस व्याप्रियमारसव सम्बोधनाथ पृथगुक्तनामाख्रकणदापेषखाचचो- खानात्तस्याभोक्त तव सिध्यतीति फलितमाह । तस्मदिति॥ ९५। तौह सुप्रमित्यादि सुप्रपुरुषयत्यक्रिमाचििपतति। कयमिति। गाव्य काश्याभिसतयोरुभयोरपि जागरिते करशेय सव्रिधानाविशेषात्तत्व किमि- ति विवेको न दर्मित दत्यय:। जागरितेषु करयेषुहयो; सव्निधानेपि साक्क

Page 351

[ २४५ ]

तत्संमी भृत्वे व्विव राजसंत्निहित एव। किन्तु भृत्यस्वामि- तत्स- द्वोस व्वादनवधारितविशेषं यहष्ट त्वमेव भोत्ुन दृश्यत्वं यच्चाभोक्त दश्यंत्मेव। न तु द्रटतं तच्ोभयमिह सङ्कोर्रत्वाद्विवित्य दर्भयितुमशक्मिति सुषुप्तपुरुषगमनम् । ननु सुप्तऽपि पुरुषे विभिष्टर्नामभिरामन्त्रितो भोतव प्रतिपश्यते नाभोक्नति नैव निसायः स्यादिति। न निर्डा- रितविशेषत्वाह्वार्ग्याभिप्रतस्य। यो हि सत्येन छत्रः प्राणात्माSमृती वागादिष्वनस्तमिती निम्न्ीचत्सु यस्यापः भरोरं पाएडरवासा यच्याऽसपत्नवान् यथ बृहन् यथ सोमो राजा षोडशकलः स खव्यापारारूढीयथा निर्ज्जात एवाऽ्नस्तमितस्वभाव आ्रस्त। न चाऽन्यस्य कस्य- चिह्गपारस्तस्मिन् काले गाग्येणाभिप्रयते तहिरोधिनः । तस्मात्स नामभिरामन्तितेन प्रतिबोद्दव्य न च प्रत्यबुद्दात।

र्ययाहघकर' विवेवनमिति परिहरति। जागरितेति। म्रह्मगन्दादूर्ड® सशद्- मध्याहत्य योजना। तकि स्वामिम्टत्यन्वायेन तयोविवेकीऽपि सुकरः स्यादिन्याशद्या्। किन्विति। तद्विवेकावधारणकारयं तदाह। यद्ट्र- दृत्वमिति। कथ तद्नवधारितविशेषमिति तदाह। तक्कति। दकेति नागरितोकिः। यद्यपि जागरित हित्वा सुपे पुरुषे विवेकार्थ तयोरूप- गतिस्तल्र यो भोत्तव संबोधितः खनामभिस्तक्न्द् श्रोष्यति नाचेतनस्त- थाषि नेष्टविवेकसिद्धिरगारग्य काश्याभीष्टात्नोकुत्यितस पर्यादिति बहूते। मन्विति। स'शयं निराकरोति। नेत्यादिना। विशेषावधारयमेश विशद्यति। यो हीत्यादिना। खव्यापारस्तु मलशब्दादिः। यथा नि- पतो यथोती विशेषणरूपलन् रूपमनतिक्रम्य वत्तमानः म्रायसोक्तविशेष

Page 352

[३४६]

तमत् पारिगेषाह्ार्ग्याभिप्रतस्याभोक्षतम्। ब्रह्मणो भोत- सभावशेद्धज्जरीतैव खं विषयं प्राप्तम्। म हि दग्ध स्वभावः प्रकाशयिटस्भावः सन् वह्निस्तृगोलपादि दाह्य सवि षयं प्राप्त न दहति प्रकाश्यच्च न प्रकाणयति। न चेत् दहति प्रकाशयति च प्राप्तं स्वं विषयं नासी वन्निर्दग्धा प्रकाशयिता चेति निच्चीयते। यथाउसौ प्राप्तगव्दादि- प्राणो बृह्न्पारडर- वासा दत्येवमादिशव्द' स' विषयसुपलभेत। यथा प्राप्त वसोलपादि वहिदहेत् प्रकाशयेच्चाव्यभिचारेए तद्दत्। तस्माआप्ानां शव्दाढ़ीनामप्रतिबोधादभोत्त स्वभाव इूति निशीयते। न हि यस्य यः स्वभावी निच्चितः स तं व्यभिचरति कदाचिदपि। अतः सिद्ध प्राणस्या- भोत्तव्वं सम्बोधनाघ नामविगेषेष सम्वन्धग्रहणादप्रति- बोध इति चेत्। स्यादेतत्। यथा बहुष्वासौनेषु खनाम-

यांत्रतः स्वापेऽवस्यानेऽषि तख तदा भोगाभावस्तत्व भोक्त नराभ्यपगमादि- व्यायङ्गाह। न चेति। तस्ेव भोक तवे फलितमाह। तम्ादिति। कास्तु तम्य प्राप्तशन्दम्वमं तत्नाह। न चेति। परिशेषसिद्धमथमाह। तस्मादिति। म्राखसाभोक्तकत्व व्यतिरेकद्वारा साधर्याति। भोत खभाव- सदिति। न च भङ्के तसादभोक्नेति शेषः। उक्तमर्ये दष्टान्तेन सट- यति। न होत्यादिना। उलप' वालटर। विपने दोषमाह। न चेदिति। उक्तमर्य सङ्गिय्याह। यधेत्यादिना। प्रायखाभोतृत्वमुत्तसुपस- हरति। तसदिति। यद्यपि माएः खामे शब्दादीन् न प्रतिब्ुध्यते तथा- पि भोक्ृखभावा भविष्यति नेत्याह। न हीति। सम्बोघनशन्दान्रयरामतः

Page 353

[२४७]

विशेषेण सम्बन्धाग्रहणान्यामयं सम्बोधयतीति मृखन्नपि सम्बोध्यमानो विशेषतो न प्रतिपदेत। तथमानि हह्ट- न्नित् वमादोनि मम नामानोत्यग्रहोत्। सम्बन्धत्वात्प्राणी न गहाति। सम्बोधनाथं गव्द न तवविन्नातत्वादेवेति चेत्। न। देवताभ्य पगमेऽग्रहणानुपपत्तः । यस्य हि चन्द्राद्यभिमानिनी देवता उध्याक प्रायी भीका Sम्य प. गम्यते। तस् तया संव्यवहाराय विशेषनास्त्ना सम्बोधोऽवशवं गटहीतव्यो Sन्यथाSSद्वानाटिविषये संव्यवहारी Sनुपपत्र;

स्यात्। व्यतिरित्तपक्षेऽप्यप्रतिपत्त रयुक्नमिति चेत्। यस्य च प्राएव्यतिरिको भोक्ता तस्यापि बृहतित्यादि- नामभिः सम्बोधने बृह्त्वादिनासनां तदा तद्दिपयत्वात् प्रतिपत्तिर्युक्तका । न च कदाचिद्पि बृहत्वादिशब्द; सम्बोधितः प्रतिपद्यमानी दृश्यते। तम्न्ात् अ्कारम-

पन्दाथ:। तख खनामायहस सम्वन्ायहणरतं नानातातवकतकिति पङते। सम्बोधनारथात। प्ङ्गामेव विशद्यति। खादेतदित्यादिना। देव- ताया: सम्बन्धायहगमयुक्त सव्वतत्वादित्यत्तरमाह। न देवतेति। तदेव पपजचुयात। यस् होत्याहिना। तयेति गहणकत निर्देशः। कवश्य- मिति सचितामनुपपत्तिमाह। वम्यधेति। गादिपदेन यागसुतिनम- कारादिग्ट ह्यते। ए व्यवहारोडमिन्नाभोगप्रसादादिः। सम्बोधननामायड सत्कृतानातदोषच त्वदिष्टातमनोऽपि तल्य दति शङते। व्यततिरिक्रति। सङ्क हीत चोद विद्टशोति। यस चेति। तदा सुपप्रिद्शायां प्रतिपत्ति- यु क्रति सम्बन्धः । तद्िषयत्वादित्यतिरिक्काकविषयत्वादिति यावत्। वस्य वातिरित स्ात्मनः सम्बोधनसवमिति चेव्न त्याह। न कदाचि

Page 354

[३४८ ]

भोकृत्वे सम्बाधनाप्रतिपत्तिरिति चेत्। न। तह्त्तस्ताव आताभिमानानुपपत्तः । तस्य प्राणव्यतिरिक्को भीता स प्राणादिकरणवान् प्राणी यस्य न प्रायदेवतामाव डभि- मानो यथा हस्ते। तसात् प्राणानामसम्बोधने अत्स्राभि- मानिनो युक्नवाप्रतिपत्तिः। न तु प्राणस्यासाधारख नामसंयोगे देवतात्मत्वानभिमानाच्चालन: खनाम प्रयोगे डम्यप्रतिपत्तिदर्णनादयुक्नमिति चेत्। सुभुप्तस्य यन्नो किकं देवदत्तादि नाम तेनापि सम्बोध्यमान: कदाचिव्र प्रतिपद्यते सुषुप्तस्तया भोकापि सन् प्रागी न प्रतिपद्यत दूति चेत्। न । आत्मप्राएयी: सुप्ता- सुप्तत्वविशेषोपपत्तः । सुप्तत्वात्णग्रस्ततयोपरतकरग शराम्मा नाम प्रयुज्यमानमपि न प्रतिपद्यते।

दिति। त्वदिष्ठात्मनः सम्बोधनशन्दाप्रतिपत्तावपि भोक्क खाङ्गीकारख्क- व्दार्थः। अतोभोकत्वपि प्राशसेति शेषः। यथा हस्त: पाटोडङ्र लिरि न्यादि नामोक्ी मैत्रो नोतिष्ठति। सव्व देहाभिमानिलेन तन्मालानभि- मानित्यादेव काश्येष्टत्नः सव्व कार्ययकरगाभिमानित्वाद्ङ्गुलिस्थानीयप्राप्- मल्ो तदभावात्तवनामायहण न त्वचेतनत्वादिति परिह्रत। म तद्त दति सदेव स्फटयति। यस्थेति। प्रायमाले प्रायादिकरखताडभिभानाभावे क़लितमाह। तस्ादिति। चन्द्रस्यापि म्ायकदेशत्वात्तव्नामभि: सम्बोधने लत्स्त्ाभिमानी सन्न्- त्तिष्ठति। अ्नाप्यङ्ग ल्यादि््उिष्टान्तोपपस रित्यायङ्गाव्ह न तिति । गोतव- त्तस्य सख् वस्तुष समाप्नरह्हमिति सर्व लाभिमानसिद्धे बौधाबोधे त्यावत्या शङ्गाह्। देवतेति। विशिष्टसात्मनो देवतायामात्मात्वाभिमानाभावाटिव- रस च कूटस्यन्प्रिमावलवेन तद्योगाद्र तुव्यतेत्यथः । मरकारान्त- रेय तसयाभोक्कतप्र वारयन्नाइ्। खनामेति। कययुत्र प्राथेतरव्त

Page 355

[३४८]

न तु तद्सुप्तस्य प्राणस्य भीत त्वे उपरतकरपत्व सम्वो- धनाग्रहणं वा युत्तम्। मिति चेत्। सन्ति हि प्राणविषयाषि प्रसिद्वानि प्राणादिनामानि। तान्यपीह्याप्रसिद्ध व हत्यादिनामभिः सम्बोधनमयुता लोकिकन्यायापोहात्। तथाडी- का रेव सतः प्राएस्याप्रतिर्पात्तरिति चेव्र। देवता मत्याख्यानाथत्वात्। केवलसम्बोधनमाचाप्रतिपत्त्य वा- मुप्तस्याध्यात्मिकस्य प्राणास्याभोत त्वे सिहे यदन्देवता विषयैर्नामभि: सम्बोधभं तच्चन्द्रदेवता प्राणीऽस्मिव्क शेरे भोक्ति गार्ग्यस्य विगेषप्रतिपत्तिनिराकरणा्थम्। म हि तल्लीकिकनाम्ना सम्बोधने भक्यं कर्तुम्। प्राए- भोतृत्वभिति शेषः । तदेव विष्टणोति । रुष प्रस्ेति। विशेष' दर्भयन्न त्तर - माह। नातेति। काश्याभीष्टातन: सुप्तत्वयुत्त फनमाइ। छषप्ता- दिति। प्रायसापि सकृतकरणत्वातवनामाप्रहयमित्यायक् तस्ासप्रत्व- लत कायं कथयति। न त्विति। न ह्ि करयखामिनि व्याग्रियमाखे करणेपरमः सम्भयति। तसय चानुपरतकरणस खनामायइथ्चमयुत्तमि- त्यर्थः । प्रायनामत्व नाप्रसिद्धनाममिः सम्बोधनात्तदनुत्थान नामातत्वा- दिति शफडूले। प्प्रसिद्वेति। तदेव स्षटयति। सन्ति हीति । प्रसिद्वमन- द्याप्रसिड्ड विधेयमिति लौकिको न्यायः। जाप्रसिद्धसन्नस्नाभि: सब्बोधनखा- युफ्तवे फलितमाह। तष्मादिति। चन्द्रदेवताSसिनृदेहे कर्वी भोको चा- तयेति गारग्याभिप्रायनिषेधदवतानामयहसय तात्पर्यात्तु्प ्रो ्र ्यवा निति परि- हरति। न देवतेति। तदेव प्रपञ्जयति। केवलेति। प्राथादीनामपि सम्बोधनेऽपि तव्चिराकरणं कसु अक्यमित्यायश्ाह। न ह्होति। लौककि- कनाम्नो देवताविषयत्वाभावादित्यर्थः। मायसाभोत्त सवेडपीष्द्रियाणां भोक्तृ- त्वमिति केचित्तानुप्रत्याह।प्रा्थेति। प्राणकरणत्व चन्द्रदेवतानाम भोत्त- २०

Page 356

प्रत्याखनिन प्राएग्रस्तत्वात्करणन्तरायां प्रवृत्यनुपप त्तर्भोक्त त्वाग्रङ्वानुपपत्तिः। देवतान्तराभावाच। नन्व- तिष्ठा द्रत्याद्यातन्वीत्यन्तन गुएवह्वताभेदस्य दगितत्वाद युक्तमिति चेत्र। तस्य प्राय एवैकत्वाम्य पगमात्। सव्व गु- तिष्वरनाभिनिदर्गनन सत्वेन छत्रः प्राणी वाज्मतमिति च प्रायवाह्मस्यान्यस्यानम्य पगमान्नोक्त:। एष उ्येव सर्व देवा: कतम एको देव इति प्राण दूति च सव्वदेवाना प्राए एवेकत्वोपपादनाच। तथा करएभेदेष्वनाशङ्का। दहभेदेष्विव सतिज्ञाने- च्का दिप्रतिसन्धानानुपपत्तः । न ह्न्यदृष्ट' अन्यः सरति जानातीच्छति प्रतिसन्दधाति वा तस्पान्न करगभेदविषये

व्वऽणि देवतान्तरमल्र मोक स्वादित्याशङ्ाह। देवतान्तराभावाज्ृति। भोक त्वाशङ्गानुपपत्तिरिति पूर्व्वेया सम्बन्धः । तत्नोपक्रमविरोधं शङ्ठते। नन्विति। दर्शितत्वाहवतान्तराभावो नास्तीति शेषः। खतन्त्रो देवतामेदो नास्तीति ससाधस।न तस्ेति। प्राये देवतामेदसको युक्तिमाह। बर न्रामीति। न देवतान्तरख भोक्तत्व गाग्यस खपन्तविरोधादिति शेषः। सत्श्ुतिष्वित्युत्त ताः सङ्कपता दर्भयति। एष दृति। कति देवा याज्ञ वल्का त्यादिना सङ्गेपविस्तराम्यां सव्वरषां देवानां माणातन्य वैकत्वसुपपा- दयते। वतो न देवताभेदोऽस्तीत्याह। सर्वदेवानामिति। म्राणात्म थ- गभूतस्य देवस्यात्म्ातिरेके सत्यस्त्त्वापत्तेक्व प्रायान्तर्मावः। सर्वदेवताभेद- स्ेति वक् चशज्दः। करखानामभोत्तृत्वे हेतन्तरमाह। तथेति। देवताभेदेष्विवेति यात्रत् । कानाशङ्कां भोक्त तवस्ेति शेषः। तल्नोदाहरथान्तरसाह। देहभेदेव्विवेति। हि इस्तादिषु प्रत्येक भोकतव यङ्माते। तता सरोलनेलादिव्वमिन

Page 357

[३५२]

तथा गब्दादिपटुमान्ययादिक्कतय। अस्ति चाय वि- श्रेपो यस्मात् सर्णमाच णापतिबुध्यमान पुरुष सुप्त पा- खिना पेषमापिषाप्रिथ बोधयाल्जकाराजातशन्ः।त समाद्य आपेषसेन प्रतिबुबुधे ज्वलत्निव स्फरत्रिव कुत- विदागत दव पिराहन् पूर्व्वविपरीत बोधचेष्टाकारविशे- षादिमच् नापाट्यन् सोऽन्योडस्ति गार्ग्याभिमतब्रह्म्यो व्यतिरित इति सिद्। सहतत्वाच पारार्थ्योपपत्ति: प्राएस्य। गृहस्य स्तभभादिवच्करीरस्यान्तरुपष्टम्नकः प्राण: शरीरादिभि: संहत दृत्यवोचाम । आ्ररनेमिवत्च नाभि- स्थानीय एतस्मिन्सव्व मिति च। तस्माद्ग हादिवित् खावयवस- मुदायजातीयव्यतिरित्तार्थ संहन्यत इत्येवमवमच्केमहि।

ककारात्। छतः सङनातमाले भोकरि प्रतिबोधे विशेषासिद्धिरित्याट:

विशेषो बोधे दश्यसे। सोऽषि सुक्कातवादे न सिद्यातोत्याययेनाह। तर्थेतति। व्युक्त दति यावत्। चकारो विशेषानुकर्षार्थः। मा र तह्हि प्रतिबोधे विशेषोS भूदित्याशद्माह। अस्ति चेति। विशेषदर्शनफलमाह। तखा दिति। आदिशन्देन गुणादि ग्ह्यते। अन्यः सङ्कातादिति शेषः । देहादेरनात्मत्वमक्का प्रायथानातत्वे हत्वन्तरमाइ । संहतत्वाज्ति। हेत साधयति। गहस्ेति। यथा नेमिरराथ मिथः संहन्यन्ते तथव प्राएस संृतिरित्या। चरनेमिवज्चेति। किद्द प्राये नाभिस्यानीये सर्वमर्षित- मिति भूयते तद्युक्न' तस्य संहतत्वमित्याह। नाभीति। संहतत्वफलमाह। तर्ादिति। मारास महादिवत्पाराथ्यपि संहृतशेवित्वमेषितव्यं ग्टह्ादे

Page 358

[३५१ ]

भोत्त त्वाशङ्गा विज्ञानमात्रविषया वा कदाचिदप्य पप- दयते। ननु सङ्वात एवास्तु भोक्ता कि व्यतिरित्तकल्पन- येति। नापेषसे विशेषदर्गनात् । यंदि हि प्रागगरीरं सङ्वातमात्रो भोका स्यात्सद्वातमात्राविशेषाव्सदा पिष्टस्या- नापिष्टस्य च प्रतिबोधे विशेषो न स्यात्। सङ्गातव्य- तिरिक्क तु पुनर्भोक्रि सङ्गातसम्बन्धविशेषनिकत्वात्ये षगा- पेषणक्ृतवेदनायाः सुखदुः खमोहमध्यमाधमीत्तमकम्मफल- भेदोपपत्तय विशेषो युक्ती न तु सङ्वातमाचे सम्बन्ध कम्गरफलभेदानुपपत्तेवि शेषो युक्त: ।

भोक त्वाशङ्का युक्का । तेषु सतिरुपज्तामखेच्छ्ाया योऽहंुपदराव् शब्द' पणोमीत्यादिपतिसन्वानस् चायोगादित्यथः। अनुपपत्तिमेव स्फट- यति। न हहीति ।क्षषिकवित्तानस्य निराम्रयस भोत्त त्वाशङ्कापि प्रतिसन्वा- नासम्भवादेव प्रत्यक्नव्याह। विज्ञानेति। प्राणादोनामनात्मतसक्का स्ूले एृस्य तद्दक पूव्व पच्तयति। नन्विति। सङ्कातो भूतचतुध््यसमाह्ारः स्थूलो देह दूति यावत्। गौरोSहम्पश्यामोत्यादि प्रत्यक्षेग तस्ात्मत्वटष्टरिति भावः। म्माणाभवादतिरिक्कल्पना न युक्नत्याह। किं व्यतिरिकेति। सङ्कातस्यात्मत्व दूषयति। नामेषय दवति। विषषदर्शनं व्यतिरेकद्वारा विशदयति। यदि हीति। प्राशान सहित स्थलं शरीरमेत्र सङ्ातम्त- नाल्ो यदि भोक्ता सादिति योजना। त्वत्पचपि कथ पेषणापेषणयो- इत्याने विशेषः सादित्याशद्याह। सङ्गातेति। तस सङ्गातेन सम्बन्ध-

सापेषययोरिन्द्रियोङ्गवाभिभवकवतवेदनायाः स्फ टत्वाएफ टत्वात्मको विशेषो

तविशेषसम्भवाच् यथोक्तो विशेष: सम्भवतोत्यथेः। परपचेरम तथेव विशेष: सादित्याशइ्ाह। न तिति। न हि तत्न खकम्मारभ्यत्वादयः सस्वन्वतनिशेषा: कमफलमेदो वा युज्यते। सङ्गातवादिनाऽतीन्ट्रियकर्मान-

Page 359

[३५३ ]

मन्त विज्ञावर्थत्वं दृष्टा मन्यामहे तत्सङ्वातस्य च। तथा प्रा-

विज्ञाचर्थत्व भवितुमरहति। देवताचेतनावत्व समत्वात् गु- एाभावाऽनुपगम इति चेत्। प्राणस्य विशिष्टर्नामभिराम- न्वणदर्शनाच्चेतनावत्वमभ्य पगतम्। चेतनावत्व च पा- रार्थ्योपगमः समत्वादनुपपत्र इति चेत्। निरुपाधिकस्य केवलस्य विजित्ञापयिषितत्वात् क्रियाकारकफलालकता ह्या- तनो नामरूपोपाधिजनिता विद्याध्यारोपिता। तव्निमित्ती लोकस्य क्रियाकारकफलाभिमानलक्षणः संसार: स निरु-

स्तथा दर्धनादित्यायइ्ाह। समभेति। सालना सम्भादीनां जन्मचोष- चयसापचयय विनाशख नाम चाकतिश कार्यद्ेत्येते धर्म्मास्त्षिरपेक्षतया लका सत्ता स्फुरएं येन सच तेष स्तम्भादिष विषयेष दष्ट च स्ोता च मन्ना थ विज्वाता च तदयत्व तेषां तत्सङ्गातस्य च हद्दा प्रायादीनाभपि तथात्व भवितुमहतीति मन्यामह दृति सम्बन्व । प्राखादिः ख्वातिरिक्र द्रष्टयेष:। संहृतत्वाङ्गह्वादिर्वदित्यनुमानात्वत्ताया तत्मतोतौ च प्राणाि- वरिक्रियानपेचतया सिद्धो ट्रूश निर्विकारो युक्नस्तश्य विकारवत्वे हेत्वभावा- दिति भावः। माणदेवतापारार्थ्यासुमान व्याप्तान्तरविरुद्धमिति शङ्गते। देवतेति। प्राशदेवतायाखेतनस्वमेव कथमव्यपगत तलाह। म्राखखेति। तघा- पि प्रकतेऽनुमाने कथ व्याझन्तरविरोधललाह। चेतनावत्वे चेति। यो येन समः स तच्छेषो न भवति। यथा दीपो दीपान्तरेष तुल्यो न तच्छद दूति व्याप्तिविरोष: सादित्यर्थः। नाय विरोधः समाधातव्यः। शेषशे-

Page 360

[ ३२४ ]

पाधिकातस्वरूपविद्यया निवत्तवितव्य दति तत्स्रूप- विजिन्नापयिषयोपनिषदारभो ब्रह्म ते ब्रवागि नैतावता विदितं भवतीति चोपक्रम्य तावदरे खल्वमृतत्वमिति चो- पसंहारात्न चाती उन्यदन्तराले विवत्तितमुत्त वास्ति। त- स्पादनवसर: समत्वाद्ग गभावानुपगम दूति चौद्यस्य विशे- पवती हि सोपाधिकस्य संव्यवहारार्धो गुणगुगिभावी न विपरीतस्य निरुपास्यो हि विजिन्ापविषितः सव्वस्यामु- पनिषदि स ए नैति नेतोत्यपसंहारात्। तस्मादादि- त्वादिव्रह्मभ्य एतैभ्यो विज्ञानमयेभ्यो विलच्णोऽन्योऽस्ति विज्ञानमय द्त्येतत् सिद्म्॥

विभावस्याल्ाप्रतिपाद्यतवादिति परिचरति। न निरुपाधिकरसति। तढेव स्फटयति। क्रियेत्यादिना। उपनिषदारम्भो निरुपाधिक स्वकूपं त्ाप- यितु मित्यत्र गमकमा। ब्रह्मेति। हे वाब ब्रह्मणो रूपे मूर्त जुवामू- त्रथ्ञन्यादिदर्शनाद्सयासुपनिषाट् सोपाविकनप ब्रह्म विशक्ततमित्या शङ्ाह। न चेति। द्वित्ववाढस कल्पितविषयवच्चाव्वेतीति निरविभेषयस्तु- समपणादतोऽन्यदान्त मिति चोतेरत् निरुपाधिकमेव ब्रह्म प्रतिपाद्यमति भावः। शेषशेषिभावस्ाप्तिपाधयते फलितमाह। तस्ादिति। किमर्घ तर्ािं शेषशेषिभावस्तत्व तत्नोक्कसतलाह। विशेषवतो होति। सोपाधिकस नेषशेषिभादो विवचितस्तत्र तल्र च खानिस्टत्यन्यावेन विशेषसम्भवादसिवं समत्वमित्यथः । न च विपरीतस् निरुपाधिकस्य शेघशेषित्वमस्तीत्यत्न हेतुमाह। निरुपाख्यो हीति। शेषशेजित्वाद्यशेषविशेषमान्य दत्वर्थः। पा- शिमेषवाक्यविचार।घं सङ्िय्योपसंहरति। आदित्यादोति।

Page 361

[३५५]

स होवाचाजातशवर्यचचेष एतत्स प्रोऽमृद्य एष

स एवमजातशचर्व्यतिरिक्तात्मास्तित्वं प्रतिपाद्य गाग्य मुवाच। यत्र यस्मिन्काल एप विज्ञानमयः पुरुष एत. त् खपनं सुप्तोSभूत्राक्पाणिपेषप्रतिबोधाडिज्ञानं विज्ञावतऽने- नेत्यन्त:करएं बुद्धिरुच्ते तन्मयस्तत्रायो विज्ञानमयः। किं पुनस्तत्परायत्व तस्मिन्नुपलभ्यत्वं तेन चीपलभ्यत्वमुपल- व्धृत्वच। कथं पुनर्मयटोऽनेकार्थले प्रायार्थतैवावगम्यते। स वा अयमाता ब्रह्मवित्तानमयो मनोमय इूत्येवमादी प्राया-

प विज्ञानमय दूति च प्रसिद्ववदनुवादादवयवोपमाधयी-

त्कमन्त:करणं तन्मय दृत्येतत्परुषः पुरि भयनात्क्ञष

त्तमनद्यानन्तरयन्थमतताय्य व्याचषटें। स एवमित्यादिना। एतत् खपन यथा भर्वात त्टति यातत् ; यत्रेत्यक्त काल विभिनष्टि। प्रागिति। तदा काभू्दिति सम्बन्धः । विज्ञानमय दनल्र विज्वान पर ब्रह्म तद्धिकारो जीवस्तेन विकारार्थ मयडिति केचित्तचचिराकरोि। विज्ञानमिति। ग्रन्न :- करणप्रायत्वमात्मनो न मकल्यते तस्यासङ्गस्य तेनासम्वन्वादित्यात्तिपति। किं पुनरिति। ग्रसङ्गमाप्यानिद्यं बड्धादिसम्वन्वसमेन्य परिहरति। तसतिच्तिति। तत्ाचतितवाच् तत्प्रायत्वमित्याह। उपलब्ध तक्षेति। निया- मकाभाव शङ्धित्वा परिरति। कवमित्य दिना। एकष्मिक्षेव वाक्ये पृथि- वीमय इत्ादौ प्रायारधत्वीपलम्भाद्वित्तानजय दवत्यलापि तद्र्यमेव मयटो निश्चितमित्यक ददानीं जीवस परमात्मरूपविज्ञानविकारस सुतिकत्योरप्र- सिद्त्वाज्ज प्रायाधयत्वमेवेत्याह। परेति। अप्रसिद्धनपि विज्ञानविकारत्व

Page 362

[३५६]

विज्ञानमयः पुरुषः क्वेष तदाभृत्क त एतदागा- दिति तदु इ न मेने गार्ग्य: ।। १ ६।।

तदाऽभृदिति प्रग्नः । स्वभावविजिन्ञापयिपया प्राक् प्रति- बोधात्कि याकारकफलविपरीतस्वभाव आमिति कार्य्याभावेन दिदर्भयिषितम् । न हि प्राकु प्रतिबोधात्कम्मादि कार्य्य सुखादि किन्न न सह्यते। तस्मादकम्प्रयुक्कत्वात्। तथा स्वाभाव्यमेवातमनोऽवगम्यते यस्तिन्स्वाभाव्य डभूत्। यतथ् साभाव्यात्रच्य तः संसारी सभावविलक्षणा इत्वेतद्विवत्तया पृच्कति गागा्र प्रतिभानरहितं बुद्धित्युत्पादनाय क्वेष त- दाऽभूत्क त एतदागादित्वतद्ुभयं गार्गाणैव प्रष्टव्यमासीत्। तथापि गार्गाए न पृष्टमिति नोदास्तेजातशत्र बौधयि-

ुतिवर्शादिव्यतामित्यारद्दाह। य एष दति। य एध विज्ञानमय दन्य विज्ञानमयसषेति प्रसिद्ववद्नुवादादप्रसिद्धविज्ञानविकारत्व' सव् नामशुति- विरुद्धमित्यर्थः । जीवो ब्रह्मावयवस्तत्टभो वा तर्दयों म्यडत्याशद्याह। कावयवेति। ब्रह्मणो निरयवत्वशुततेस्तस्व जीवरूपेया प्रवेशन्वयाञ्त प्रलते वाक्य मयटोज्वयवाद्यर्थायोगानिर्विषयत्वासम्भवाच्च पारिशेष्यात्म र्वोक्ता प्रायार्थतैव तस्य प्रत्येतव्येत्यथः । विज्ञानमयपदार्ष्टसुपसंहरति। तस्रा- दिति। वत्रेत्यादि व्याख्याय वाक्यशेषमवतार्य्य तात्मय माह। केष दति। सरूपच्तापनाधें प्रन्नप्रद्ृत्तिरित्येतत्मकटयति। प्रागिति। कार्या- भावेनेलयुतां व्यनति। न हीति। तस्मादित्यखार्धमाह। छकमममयुत्त- त्वादिति। कि तथा स्ाभाव्यमिति तदाह। यसिन्विति। द्वितीय- प्रस्नाथ प्रत्िपति। यतसेति। उक्रेडर्ये प्रश्नद्वयसुत्यापयति। एतदिति । तथा स्ाभाव्यमवेति सम्बन्धः। एतदित्यघिरयामपादानञ्ज गह्यते। किमिति त प्रत्यभय प्टच्छते। स्कीयां प्रतित्तां निर्व्वोढसित्यभिप्र ताह।

Page 363

[३५७]

स होवाचाजानशलर यल्रैप एतत् प्रोऽभूद्य एषं विज्ञानमयः पुरुषस्तद्षां प्राणानां विज्ञानेन

तव्य एवेति प्रवत्तते। पपयिथ्ाम्येवेति प्रतिज्ञातत्वात् । एवमसौ व्य त्पाद्यमानोऽपि गार्ग्यो यचष आत्माभूत्ाक् प्र- तिबोधाद्यतर्य तदागमनमागादुभयं न व्यत्थ देव वत्त वाप्रष्ट वा गागपोडहं न मेने न जातवाम् ॥ १ ६ ॥ स होवाचाजातशन्र विवच्ितार्थसमर्पणाय यत्रेष एत- व्स प्ोड्भूद्य एव विज्ानमयः पुरुषः क्रष तनाभृत् कुत एतदा- गादिति यदपृच्छाम तच्कृराच्यमानं यल्रेष एतत्सुप्तोSभृत्त- दा तभिन्काल एषां वागादोनां प्राणानां विच्ाननान्त:

ज्ञानं वागादोनां खवखविषयगतसामर्थ्य रटहोत्वा य एष।-

बुद्धीति। ननु शिष्यत्वाद्गागेखव प्रष्टव्यम्। स चेदन्तताव पृष्तति नाह राजसतरिनौदासीन्यमेव युक्न तल्नाह। दत्यतदुभयमिति। तदु हेत्यादि व्याकरोति। एशमति। एतदागमन यथा भर्वत तर्थेति यावत्। तत्न क्रियापदयोर्यथाक्रमं वक्क प्रष्ट वेत्याभ्यां सम्बन्धः ॥ ६६ ॥ कूट स्थ चचि टेकर सो डयम त्मा तल्र क्रियाकारकफलव्यवह्ारो वस्तुतो नास्तोति विवनतोडर्थस्तस पकटीकरणार्य प्रस्तुत प्रन्नद्दयमहवद्ति। यत्र- ति। उपाधिरन्त:करण तस् स्वमापस्तदुपादानमज्तान तेन जनितमन्न :- करणगतमभिव्यक्क विशेषविज्ञान चेतन्याभासलकषयं तेन करयेनेत्यथः । वागादीनां सव' ख विषयगत प्रतिनियत प्रकाशन विज्ञानसामर्थ्यमि- त्यर्थ:। यएषोऽन्तरिति प्रतीकमादाय व्याचष्टे। मध्य दति। व्राका-

Page 364

[३५८]

विज्ञानमाहाय य एषोऽन्तह दय आ्रकाशस्तस्मि चक ते तानि यदा गृह्लात्यथ दैतत्य रुपः खपिति

इन्तरमष्य हृदये हृदयस्थाकाणो यत्राकाणशव्दन पर एव स्वं आमोच्यते तम्मिन्म्व आ्मन्याकागे शेते स्वाभाविकेडसांमारि- के। न केवल आकाग एव गुत्यकरसामर्थ्यात्। सता सोम्य तदा सम्पन्नी भवतीति लिङ्गीपाधिसम्बन्धकतं विगे- षातस्वरूपमुत्स ज्याविशेषे स्वाभाविक आ्रत्मन्यव केवले व- त्तत इत्यभिप्रायः । यदा शरीरेन्द्रियाध्यत्ततामुत्स जति तं- दाडसौ स्वात्मनि वत्तत इति कथमवगम्यते नामप्रसिद्धि- रित्याह। तानि वागादिविज्ञानानि यदा यस्निनकाले ए- ह्ात्यादत्तडथ तदाह एतत्प रुषः खपिति नाम एतन्नामा- स्य पुरुषस्य तदा प्रसिद्ध भवतत गौएमेवास्य नाम भ- र्वात खमेवात्मानमपीत्यपि गच्छतीति सपितोत्य चयते सत्वं

श शब्दस भूताकाशविषय त्वभापङ्माकाशोऽर्यान्तरत्वादिव्यपदेशादिति न्या- येनाह। आकाशशस्ट्रनेति। सद्रूपे ब्रह्मराेव सुषप्रस्य रयन भूताकाशे तु न भवतीत्यत्न क्ान्दोग्यश्रुतिमाह। मुत्यन्तरेति। कीडगत्र शयन विवि- चितमित्याशद्माह। लिङ्गति। सापाधिकारे स्वाभाविकत्व वाविद्या- मात्रसंमिश्रितत्वं सन्तति सभ्पाद्य न विदुरित्यादि कतेरिति दष्टव्यम्। तानि य देव्यादिवाकय माकाङ्गा पूव्वकमादत्ते। यहेत्यादिना। विज्ञानानि तत्ा- धनानीत्य तत्। पुरुष भ्रति प्रथमा षछा्थडतो वध्यति। अख पुरुष- सति। चच्वकर्णादिनास्त्रो विशेषमाह। गौणमेवेति। गौरत व्युत्-

Page 365

नाम तद्गृद्ोत एव प्राणो भवति गृहीता वाक गृद्तीतच्नक्र्गृ हीतए श्ोव गृद्ीत मनः ॥१७॥ स यचैतत्खप्नाया चरति ते हास्य लोकास्तदु-

खपितोति। नाम प्रसिद्दात्मनः संसारधम्मे विलक्षण रुप- मवगम्यते। न तवत युत्िरस्तीत्याशश्माह। तत्तत खापकाले गहौत एव प्राणी भवति। प्राण दूति घ्ागेन्द्रियं वागा- दिप्रकरणाद्दागादि सम्बन्ध हि सति तदुपाधित्वादस्य संसारधन्भित्व लच्ष्यते। वागादययोपसंदता एव। तदा तेन क गहीता वाक् गहीतसन्तुग्ट होत योतं गहौत मन- स्तस्मादुपसंवृतेषु वागादिषु क्रियाकारकफलात्मताभावात् खात्मस्थएवात्मा भवतौत्यवगम्यते ॥ १७॥ ननु दर्शनलचणायां खप्नावस्थायां कार्य्यकरणवि- योगेऽपि संसारधर्म्मित्वमस्य टृशते। यथा च जागरिते सुखौ दुःखौ बन्धुवियुत्तः शोचति मुद्यते च। तम्माच्छोक

पादयति। खमेवेति। नाम्नोऽर्थव्यमिचारसापि दृष्टत्याद्ज तह्शातवापे सरूमं जवस्यानमिति पङ्गामनूद्य तङ्ग हीत एवेत्याटि वाक्यसुत्थाप्य व्याचट। सत्यमित्यादिमा। का पुनरातानः सापावस्थायामसंसारिख्रमेवस्थान- मित्यत्र युक्तिरिहोक्ता भर्वतत तलाह। वागादीति। तदा सुष प्ावस्थाया तेनात्मनोऽचेतन्याभासेन हेतनेत्यरथ:। खापे करयोपसंहारं विद्ठखोति। कथमित्यादिना। तदुपसंह्ारफलं कथयति। तक्ादिति ॥ १७॥ सन्वयव्यतिरेकाभ्यां वागाद्युपाधिकमात्ानः संसारितसुत्त तत्न व्यति- रेकासिड्रिमाशङ्गते। नन्विति। व्यतिरिक।सिकरौ फलितमाह। तक्मादिति।

Page 366

[३६·]

तेव महाराजो भवत्युतेव महाब्राह्मण उनेवोच्चा वच निगच्कति।

मोहधर्ममवानेवाय। नास्य गोकमोहादय: मुखदुःखाद

त्वाव्स प्रछ्वत आात्मा। यत्र यम्मिन्काले दर्शनलक्षएया सप्नाया खप्नव्ृत्या चरति वर्त्तते तदा ते ह अस्य लोका: कम्प्रफलानि। के ते। तत्तत्र उत अपि महाराज दव भवति। सोड्य महाराजत्वमिवास्य लोकी न महाराजत्वमेव जागरित दूव। तथा महाव्राह्मए दब उत दव अपपि उच्चावचं उच्चच देवताद्यवचञ्न तिर्य्यक्कादि उच्चमिवावच- मिव च निगच्कति सषैव महाराजलादयोऽस्य लोका दूव पव्दप्रयोगाद्यभिचारदर्शनाच। तस्मान्न बन्ुविययोगा- दिजनितशोकमोहादिभि; खप्न सम्वध्यत एव। ननु च यथा जागरिते जाग्रत्कालाव्यभिचारिणो लोका एवं सप्नऽपि तऽ्स्य महाराजत्वादयी लोकाः खप्नकालभा- विनः स्वप्नकालाव्यभिचारि आ्त्मभूता एव। न तवविद्या

सप्रस्य रज्जसयेवन्निथ्यात्वेन वस्तुधर्मत्वाभावाच्चात्मनः संसारित्वमित्युत्तर- माह। न मृषात्वादिति। तदुपपादयन्नादौ स यत्रत्यादीन्यक्षराखि योजयति। सप्रऊत दत्यादिना। व्थात्न खप्नखभावो निर्हिश्यते न तस्य मिथ्यात्व कथाते तव्नाह। मषैवेति। खत्रे दष्टानां महाराजतवादीनां नायत्यनुवृत्तिराहित्यं व्यभिचारदर्भनम्। खप्रस्य मिथ्यात सिद्धमघमाह। नखादिति। विमता लोका न मिथ्या तत्कालव्यभिचारित्वाज्जाग्रक्लोकरवदिति

Page 367

[ २६१]

स यथा महाराजो जानपदान् गृहीता खे जन-

ध्यारोपिता दूति । ननु च जाग्रत्काय्य करणात्मत्व देव- तात्मत्वज्जाविद्याध्यारोपितं न परमाथ दूति व्यतिरिक्तवि- ज्ञानमयातप्रदर्शनेन दर्शितम् । तत्कथ दृष्टान्तत्ेन खप्न- लोकस्य मृत दवोज्जीविष्यन् प्रादुर्भविष्यति। सत्यम्। विज्ञा- नमये व्यतिरिक्त® कार्य्य करणदेवताकत्वप्रद शनमविद्याध्यारो- पितं शुक्तिकायामिव रजतत्वदर्शनमित्यतव्सिद्वति व्यतिः

न्याय उत्त दूति। असन्नपि दृष्टान्ती जायकार्य्यकरणटे- वतात्मत्वदर्शनलक्षं पुनरुद्वाव्यते। सर्व्वो हि न्यायः कि-'

न तावत् खप्न अनुभृतमहाराजत्वादयी लोका आ्रतम-

शङकते। ननु यथेति। साध्यवेकल्यं वत्र सिद्धान्नी पाषिपेषदाक्योत्त खरयति। ननु चेति। जायज्वोकस मिथाल फलितमाह। तत्कथ- मिति। प्रादुर्भावे जायज्वोकस कत त्व प्राकरयिकमेद्व्यम्। तत्र पूर्ष्व- वादी दष्टान्नं साधयति। सत्यमित्यादिना। अन्वयव्यतिरेकाख्यो न्यायः । देइद्यस व्यात्मनक्व विवेकमात्र मागुक्रम्। ननु प्राधान्येनात्मनः शुद्धि- रुक्रति विभागभङ्गीकत्य वस्तुतोऽसन्नममि दष्टान्त सन्न ल्ता तेन खन्न- सयत्वमाशङ्क तव्विरासेनात्यन्तिकी शुद्धिरात्मानः स्प्नत्राकयोनोच्यते। तथा जायतोऽि तथा मिथात्वादातमैकरसः शुद्धः स्ादिन्याशयवानाइ। दरत्य- सन्पीति। पाशिपेषत्राक्ये जायकिय्ात्वोत्तर्थादका शुद्धिरत्ापि सेवो- च्यते चेतुपुनरुक्तिरित्याशड्माह। सर्वो हीति।

प्रकृतेऽपि सम पूष्वत्र शुद्धिद्वारस्ार्थिकत्वादिह वाचनिकत्वादिति भावः ।

२१

Page 368

[३६२ ]

पदे यथाकामं परिवत्ततैव मे वैष एतत्प्रागान्

भूता आतमनीऽन्यस्य जाग्रत्प्रतिविम्बभूतस्य लोकस्व दग- नानहाराज एव तावह्ास्तसुप्तासु प्रक्ृतिषु पर्यक्क गयान: खप्नान् पश्यत्र पसंहृतकरगः पुनरुपगतप्रक्ृतिं महाराजमिवा कन जागरित दव पश्यति। यात्रागतं भुज्जानमिव च भोगान्। न च तस्य महाराजस्य पर्यङ्क शयानाहि ती यो न्यः प्रक्ृत्य पेतो विषये पर्य्यटन्नहनि लोके प्रसिडोडस्ति यमसी सुम्ः पश्यति। न चोपसंहृतकरगस्य रूपादिभती दर्शनमुपपद्यते। न च देहे देहान्तरस्य तत्त ल्वस्य स- स्भवोऽस्ति। देहस्र्यैव हि खप्नप्रदर्शनम् । ननु पर्य्य इ ग- यान: पथि प्रवृत्तमातानं पश्यति न वहिः खप्नान् पश्य- ति दत्यतदाह। स महाराजो जानपदान् जनपदे भ वान् राजोपकरगभृतान् सत्वानन्यांय महोतोपादाय स् आतमोय एव जवादिनोपाज्जते जनपदे बथाकामं यो यः कामोडस्य यथाकामममच्छातो यथा परिवर्त्त तदत्वर्थ:

जागहृष्टन्तेन खप्नसत्यत्वचदयसम्भवाद्दाच्यस्तस समाधिरिति पूर्वशािमुखे जोका समाधिसधना कथयति। न तावदिति। िमता न दष्टरातन धम्मा वा तह श्यत्वाह्ृटादिवदित्ययः। किञ्ज स्वप्टष्टानां जाग्रहरादर्था न्तरत्वन उष्टमिध्ात्वमित्याह। महाराज दति। तेषां जायदुद्दट्टादर्या

मियनातवित्याह। न चेति। योग्यदेशाभावाच्च तन्निय्य्रात्वमित्याह।

Page 369

[३६३ ]

गृहोत्वा खे शरोरे यथाकाम परिवर्त्तते॥१८ ॥

एवमेव एप विज्ञानमय एतदिति क्रियाविशेषएम्। प्रा- खान् गहोत्वा जागरितस्थनभ्यः उपसंहत्य खे गरोरे स एव ऐेहे न वहियथाकामं परिवर्त्तते। कामकम्ैभ्या मुद्धासिता पूर्ववानुभूतवस्तुसदृभी वासना अ्रनुभवतीत्यर्थः । तस्मात् खप्न मृषाध्यारोपिता एवालभूततेन लोका अवि दयमाना एवं सन्तस्तथा जागरितेऽपीति प्रत्येतव्यम् । त- स्राद्िशुड्ीsक्रियाकारकफलालकी विज्वानमय दूत्यतत्मिड यस्माटटृ श्यन्त द्रष्ट विषयभूता: क्रियाकारकफलालकाः का- य्य करणलक्षणा लौकिकास्तथा खप्नपि। तस्मादन्योऽमी दृश्य भ्यः सप्नजागरितलोकैभ्यी द्रष्टा विज्ञानमयो विशुद्धः ४१८॥

स्थस्ेति। एतदेव साधयितु पङ्मयति। नन्विति। तत्र स यथेत्यादि- वाक्यसुश्तरत्वेनावतार्य व्याचड। न वहहिरित्यादिना। यथाकाम त तमनतिक्रन्यत्यथः। एनदिति क्रियाया यहणस विशेषयमेतह हरां यथा तथेत्यथ:। परिवत्तनमेव विष्टणोति। कामेति। योग्यदेशाभावे सिज्धे सिडमथं दर्शयति। तखदिति। खप्नस् मिथाले तदुद्टष्टान्ततवन जड- त्वादिहेतुना जागरितसापि तथात्व शक्य निरुत मत्याह। तथेति। द्योमिथप्रात्व प्रतीचो विशुद्धि: सिद्धेत्युपसंहरति। तस्ादिति । चक्रिया- कारकफलात्मक इति विशेषएं समर्थयते। यस्दिति। जागरितं दष्टान्ी- कत्य दार्श्टन्तिकमाह। तथति। ट्रष्ट दृश्याभावे फलितमाह। तसादिति। वान्यत्वफच® कथयति। विशुद्ध दति ॥१८॥

Page 370

[३६४]

अथ यदा सुषुन्नो भवति यदा न कस्च न

दर्शनवृत्तौ खप्न वासनाराग्रेट्ट श्यत्वादतड्व्म्मतेति विशु- दताउवगता। आत्मनस्तन् यथाकामं परिवर्त्तत इति का- मवशात्परिव्त्त नमुत्तम् । द्रष्ट दृश्यसस्वन्धयास्य स्वाभाविक दू- त्यशुद्धता गज्ञतेऽतस्तद्विशुद्यर्थमाह। अथ यदा सुपुप्ती भ- वति यदा खप्नाया चरति तदाप्य्य विशुद्ध एवाथ पुन- यंदा हिल्ा दर्भनव्ृत्ति खप्न' यदा यस्मिन्काले सुपुप्तः सुछु सुप्तः संप्रसाद खाभाव्यं गतो भवति सलिलमि- वान्यसम्बन्धकालुपं हित्ा साभाव्येन प्रसोदति। कदा सुषुप्तो भवति। यदा यस्मिन् काले न कस्यचन न किञ्चने- त्यर्थों वेद विजानाति कस्यच न वा गव्दादेः सम्बन्धिवस्त्व- न्तरं किज्जन न वेदे त्यध्याहार्य्यम्। पूर्व्वन्तु न्याय्य सुप्ते तु विशेषज्ञानाभावस्य विवच्ितत्वादवं तावद्दिशेषवित्ञानाभावे सुषुप्ती भवतीत्य त्तम्। केन पुनः क्रमेणा सुषुप्ती भवती- त्य चते हितानामहितफलप्राप्तिनिमित्तत्वान्नाद्यी हिता उचन्त हिता दत्येवं नाम्रो नाडा: शिरो देहस्यान्नर-

दिना। तलेति खप्नोक्ति। कामादिसम्वन्वच्नकारार्यः। निवत्य शङ्का- सङ्गावान्निवर्त्त कान्तरसुति प्रतिजानीते। अत दूति। खप्नेप शुद्धिरुक्का किं सुषुप्नियहेषेत्याशङ्काह। यदेति। गतो भवति तदा सुतरामस मुद्धि: सिध्यतीति शेष: । तमेकं सुषुप्निकालं प्रन्नपूर्व्व कं प्रकटयति। कढेति। विकल्प व्यावर्त्तयति। पूर्व्वन्तविति। दत्तमनूद्य प्रश्नपूर्वकं सुषप्तिर्गति-

Page 371

[३६५]

वेह हिता नाम नाद्यो द्ा सप्ततिसहस्त्रा,ए हृदयात्य रीततमभिप्रतिष्ठन्ते ताभिः प्रत्यवसप्य

सविपरिणामभूतास्ताय्य द्ासप्ततिसहस्त्राणि हे सहस्र अधिके सप्ततिथ सहस्राणि ता दासप्तति सहस्राणि नाडोनां हृद- यादृदयन्नाम मांसपिएडात्युण्डरीकाकारात् पुरीततं हृदयपरि- वेष्टनमाचक्षते तटुपलत्तितं गरोरमिह पुरीतच्छष्दरनाभिप्रत पुरोततमभिप्रतिष्ठन्त इति शरोरं क्वत्स्त्र' व्याप्न वन्त्योऽखत्य- पर्णराजय दव वहिर्मुखाः प्रव्ृत्ता दूत्वर्थः । तत्र बुद्रन्तःकरणस्य हृदय स्थानं तच बुद्ितन्त्रा- गि चेतराषि वाह्यानि करणनि तेन बुद्धिः क्मवशा- कोवादोनि ताभिनाडोभिमंत् स्यजालवत्कर्णशष्क ल्यादिस्था- नै्यः प्रसारयति प्रसाय्य चाधितिष्ठति जागरितकाले तां विज्ञानमयोऽभिव्यक्तस्वाकचैतन्यावभासतया व्याप्नोति सङ्कोचनकाले च तस्या अनुसङ्गुचति। सोऽस्य विज्ञानम-

पकर द्शयति। एवं तावदिति। हितफलम्राप्तिनिमित्तत्वावाद्यी हिता

वव्ेति। तास्तामेव मध्यमसङ्मां कथयति। ताखति। तासाञ्ज हृदय- सम्बन्धिनीना ततो निर्गता् देहव्याप्ता वह्हिमुखत्वमाह हृदयादिति। ता- भिरितप्रादि व्याकत्तें भूमिकां करोति। तलति। शरीर सप्रस्यर्थः। शरोरे करयाना बुद्धितन्त्रत्वे कि सात्तदाह। तेनेति। तथापि जीवस किमायातमिताशङाह। तां विज्रानमय दति।

Page 372

[३६६]

पुरीतत शेते स यथा कुमारी वा मद्ाराजो

यस्य स्वापो जाग्रद्विक्तेपानुभवो भोगो बुद्ध पाधिस्भावा- नुविधायी हि सः। चन्द्रादिप्रतिविम्व दव जलाद्यनुविधा यो। तस्मात्तस्या बुद्धे जाग्रद्विषयायास्ताभिस्ताभिर्नाडीभिः प्रत्यवसर्पएमनुप्रत्यवसप्य पुरौतति गरीरे गते तिष्ठति त- प्रमिव लौहपिएडमविशेषेग संव्याप्याग्निवच्छरीरं संव्याप्य व- त्तत दत्यर्थः । स्वाभाविक एव खातनि वत्तमानोऽपि

सुपुप्तिकाले शरीरसब्बन्धोऽस्ति । तीर्णो हि तदा सर्व्वा- व्कोकान् हृदयस्येति वत्यति। सर्व्वसंसारदुःखवियुक्तयम- वस्थ त्यत् दृश्न्तः । स यथा कुमारो वात्यन्तवालो बा महाराजो वात्यन्तवश्यप्रक्वतिर्थयोक्तकन्महाब्राझ्मणो वात्य-

त्यतिघ्नी आनन्दस्यावस्था सुखावस्था तां प्राप्य गत्वा गवी- तावतिष्ठेत । एषाञ्च कुमारादीनां स्वभावस्थानां सुख निर- तिशयं प्रसिद्ध लोके विक्रियमाणानां हि तेषां दुःख न

भोगशव्दो जागरविषयः। वद्धिविकासमनुभवच्तात्मा जागरत्तीत्युच्यते। तत्मङ्गोचमनुभवन्खवपितीत्यत्न हेतुमाह। बुद्धीति। वद्धानुतिधायित्व परामृश्य ताभिरितादि व्याचष। तममादिति। प्रतावसर्पयं व्यावत्तनम्। मदार्थसक्का वाक्यार्थमाह। तप्नमिवेति। कम्मले देहस् कतत्वे चातनो दृष्टान्तद्रयं हृदयाकाशे व्रहाषि शेते। विज्ञानातेत्यक्वा पुरीतति शयनमाच नायस पूर्व्वापरविरोधः सादित्याश्गाह। साभातिक दरति। कपचा- रिकमिट् वचनसितात हेतुमाह। नहीति। दयमवस्थेति प्रक्ता सुदुप्रि-

Page 373

८३६७]

वा महाब्राह्मणो वातिघ्जोमानन्दम्य गत्वा शयो नैवम वैष एतच्छेते ॥ १८॥

स्वभावस्तन तेषां स्वाभाविक्वस्था दश्टान्ततेनोपादोयते प्रसिह्वत्वात्। न तेषां स्वाप एवाभिप्रेतः। स्ापस्य दार्ट्ा न्तिकववेन विवच्ितत्वाद्विशेषाभावाच। विशेष हि सति दृष्टान्तदार्टान्तिकभेदः स्यात्तसान्न तेषां स्ापो दृष्टान्तः। एवमेव यथायं दृष्टान्त एष विज्ञानमय एतच्चयन शेत दूत्येतच्कब्दः क्रियाविशेषणायः । एवमय' स्वाभाविके

स्व आत्मनि सव्वंसंसारधम्मातौती वर्त्तते खापकाल इति॥ १८॥ क्ष तदाभूदित्यस्य प्रश्नस्य प्रतिवचनमुक्तमनेन च प्रप्ननिर्सयेन विज्ञानमयस्य स्वभावती विशुद्धिरसमारित्व- जोत। कुत एतदागादित्यस्य प्रश्नस्यापाकरणाथ आरभ्ः । ननु यस्मिन् ग्रामे नगर वा यो भवति सीऽन्यत् गच्क

रच्यते। उक्रेषु दट्ान्तेषु विर्वात्ततमंशं दर्शयति एषाक्चेति। दुःखमप तेषां प्रसिद्मित्ाशंङ्ाह्त। विक्रियमाखानां हीति। कुमारादिखापस्ेव दष्टान्नत्व कि न सादित्याशड्याइ। न तेषामिति। खापस टष्टान्तम- सातृख्ापस दार्श्टन्तिकत्वमिति विभागमाशडाह। विशेषाभावादिति। क ष तदाभूदिति प्रम्नसोत्तरमुपपादितमुपसंहरति। एवमिति ॥ १६ । स यथेत्यादे: सङ्गतिं वक्त छृत्त सङ्कोत्त यति। कष दूति। किं पुनराद्यप्रश्ननिरषाधेन फलनिति रवपदाधश्ुद्धिरिव्याह। अ्रनेनेति। शुद्धि- द्वारा ब्रह्मत्वञ्च तसोकमाह। असंसारित्वक्जेति। उत्तरमन्यस तातूप- दयीमाह। कुत दति। पूर्वेखोसरस गताधत्व शङ्कते। नन्विति। स्थित्य-

Page 374

[३६८]

स्तत एव ग्रामान्नगरादा गच्छति नान्यतः । वथा सति क्ेष तदाभूदित्य तावानिवास्तु प्रश्नी यत्राभूत्तत एवागमन' प्रसिद्ध स्यान्नान्यत दूति। कुत एतदागादिति प्रश्नो निरर्थक एव कि शुतिरुपालभ्यते भवता न कि तहि द्वितीयस्य प्रश्न- स्यार्थान्तर योतुमिच्छाम्यत आनर्थक्ा चौदयामि। एवन्त- हिं कुत दूत्यपादानारथता न गृद्यते डपादानारघ ले हि पुन- रुक्तता नान्यार्थ त्वेऽस्तु तर्हि निमित्तार्थः प्रश्नः कुत एतदा- गात्कि निमित्तमिहागमनमिति। न निमित्तार्थ तापि प्रति- वचनवैरूप्यादालनथ् सर्वस्य जगतीऽग्निविस्फ लिङ्गादिव- दुत्पत्तिः प्रतिवचने ययते। न हि विस्फलिङ्गानां विद्र- वसेऽग्निर्निमित्तमपादानमेव तु सः। तथा परमाता वि- ज्ञानमयस्यात्नोSपादानलवेन यूयते डम्मादालन इूत्येत- स्पिरिन्वाक्य। तस्मात्प्रतिवचने वैलोम्यात्क त इति प्रश्नस्य निमि-

वहेरेत निर्धारितत्व दगत्यावधेनिर्हिधारयिषया प्रम्न प्रतिवचन सावकण- मित्याशङ्गाह। तथा सतीति। वपौरषेयो सुतिर शेषदोषसुन्यत्वाद्नति- पङ्गनीयेति सिद्धान्ती गृढाभिसन्विराह। कि खुतिरिति। न सुतिराक्षि- म्यते निर्दोषत्वादिति पूर्वरवाद्याह। नेति। शुतेरनापेक्षत्व तदोयज्ञोद्य निरवकाशमित्याह। किन्तहीति। तस सायकाशत्व प्ववादी साधयति। द्वितोयसेति। पर्ववादिन्यपादानादर्यान्तरे पञ्चम्याः शुम् षमाण सत्येक देशी व्रवीति। एवं तहीति। कथमन्याधेत्व' तदाह। व्रस्विति। तर् तख्ामपादानाथत्वेन पुनरुकत्वावस्थायामित्वय: एकदेशिन पईवादी दूषयत नेति। वपादानार्थतावदित्यमेरय : । तहेत्र स्फटयति। क्ात्म वशेति। जगतः सर्वस चेतनस्याचेतनस थेति वक्रु च शह्दः। तहि

Page 375

[२६८]

त्ताथता न शक्ते वर्णयितु। नन्वपादानपत्तेऽपि पुनरुत्- तादोष: स्थित एव। नैष दोषः । प्रश्नाभ्यामालनि क्रियाका- रकफलात्मतापोहस्य विवत्तितत्वात्। दह हि विद्याऽविद्या विषयावुपन्यस्तौ। आलत्वेवोपासीत आतानमेवावेत् आलमानमेव लोकमुपासौतेति विद्याविषयस्तथाविद्याविष- यथ पाङ्न कभ तत्फलज्ञान्नत्नय नामरूपकम्भव्कमिति। तव्राविद्याविषये वत्तव्य सव्वमुत्तम्। विद्याविषयस्तात्ा केवल उपन्यस्तो निर्णीतः । तव्निणयाय च ब्रह्म ते ब्रवाणीति प्रक्रान्तम्। न्- पयिथ्यामीति च। अतस्तद्ब्रह्मविद्याविषयभूत' न्तापयितव्यं याथाल्यतः । तस्य च यथाकं क्रियाकारकफलभेदशून्यमत्व- न्तविशुद्मद्वतमित्येतद्विवचितम्। अतस्तदनुरुपौ प्रश्नावुत्या- प्ये ते खुत्या क्रष तदाभुत्क त एतदागादिति। तच्र यच भवति तदधिकरणं यङ्जवति तद्धिकर्त्त व्यं तयोखाधिकरणाधिकर्त्त

भवत्वपादानार्था पञ्चर्मव्वाशङ्वा पूर्वयादी पूर्ष्वोक्त खारयति। नन्विति । सर्धा विद्या तज्जा निमुत प्रत्यगद्य ब्रह्म प्रश्ह्यव्याजेन प्रतिपिपादयि- षितमिति न पुनरुक्तिरिति सिद्ञान्नी स्ाभिसन्विरुद्ठाटयति। नैष दोष दूति। ययोक्त® वस्तुप्रभ्नाभ्यां विवत्ितमिति कुतो ज्ञानमित्याशङ्का तह्क

विद्याविषयनिर्षायस कर्त्त व्यत्वमल्र न प्रतिभातीव्याशक्वाह तवविरष्याय चेति। अन्यथा प्रक्रमभङ्गः सादिति भावः । किं तद्याथातथ्यं तदाह।

तयो: सौतमर्थमाह। तलेति। प्रग्नप्रष्टत्तिसक्का प्रतिवचनप्रदृत्तिमाह। सेति। निवत्त यितव्येति तत्प्रषटत्तिरिति शेषः। सम्मतिपत्तिवचनयोस्ातृप-

Page 376

१३७०]

चुद्रा

व्ययोर्भेदी दृष्टो लोके। तथा यत आगच्कूति तदपा- दानम् । य आगच्छति स कर्त्ता। तमादन्यी दष्टस्तथा-

केनचिद्विब्न साधनानन्तर पेत्येवं लोकवत्राप्ता बुद्धि: सा प्रतिवचनन निवत्तयितव्येति। नायमालान्यो 5च्चाभू- दन्यो वान्यसदागतः साधनान्तर वात्मन्यस्ति। किं तर्हिं सातन्येवाभृत्खमात्मानमपौती भवति सतासोम्य त- दासम्पन्नी भवति प्राप्तनालना संपरिष्वतः पर आर्वन संप्रतिष्ठेत दत्यादिय्ुतिभ्योगत एव नान्योऽन्यस्मादाग क्कति। तच्क त्यैव प्रदर्श्यतेSस्ादालन दूत्यातव्यतिरेकेण वस्त्वन्तराभावात्। न त्वस्ति प्राणाद्यातमव्यतिरित्त वस्त्व- न्तरं न प्राणादिस्तत एव निष्पत्तः । तत्कथमित्युच्य- ते तन्र दृष्टान्तः स यथा लोके ऊर्णनाभि: ऊर्णनाभिलूता कोट एक एव प्रसिद्ध: सन्खात्मा प्रविभत्तन तन्तुना उच्चरेदु-

ये माह। नायमिति। स्वात्मन्येवाभूदित्यत्न प्रमायमा ह। खात्म नमिति। सुषुप्ौ स्ात्मव्यवस्थितिरतः शब्दाथः प्रबोधदशायामात्मन एवागमनापादा- नत्वमितात्र मानत्वेनानन्तरकतिसत्ापर्यतत। तच्छ्वत्वैवेति। स्थित्यागत्यो- रात्मन एवावधित्वमित्यत्रोपपत्तिमाह। आ्रत्त्ययति। वर्न्तराभावत्वखा- सिद्धिं शङ्गित्वा दूष्यति। नन्वितप्रादिना। क्रियावतो मदादेघटाद्युवृपत्तिदर्शनादुब्रह्मपोडक्रियात्वान्ततो न प्राख्त- द्युत्पततिरिति शङ्गते। तत्कथमिति। सृष्टमायामयत्वमाश्रितय गृत्ा परि- हरत। उच्छत दति। खात्ा प्रविभत्त नेत्युकमन्वयव्यतिरेकद्वारा स्कोरयति

Page 377

[३०१]

विस्फुलिङ्गा व्युच्चरन्येवमेवास्मादात्मनः सव्वे प्राण: सर्व्वें लोका: सर्व्वें देवा सव्वीणि भूतानि व्यच्चर्रान्त तस्योपनिषत्मृत्यस्य सत्यमति प्राणा

द्च्केत्नचास्ति तस्योह्गमने खवतोऽतिरित कारकान्तरम्। बथा चैकरूपादेकस्मादग्नेः सुद्रा अल्या विस्फुलिङ्गाम्तुटयोऽगन्यवयवा व्युच्चरन्ति विविधं नाना वोचरन्ति। यथेमी दृष्टान्ती कारक- भेदाभावेऽपि प्रवृत्ति दर्भयतः । प्राकुप्रव्ृत्तय स्भावत एक- त्वमेवमेवास्मादालनो विज्ञानमयस्य प्राक्प्रतिबोधाद्यत्स्वरूपं तम्मादित्यर्थः । सव्वे प्राणा वागाट्य सव्वें लोक : सर्वार कर्म्गफलानि सव्वे देवाः प्राएलोका अधिष्ठातारीऽगन्यादय: सव्वाणि भूतानि ब्रह्मादिस्तम्वपर्व्यन्तानि प्राशिजातानि सर्व

षातमान दूत्यर्थे व्युच्चरन्ति। यस्मादालनः स्वावर जङ्गमं जग- दिदमग्निविस्फुलिङ्गवद्व्युच्चरत्यनिशं यत्तिन्नेव च प्रलीयते जलबुद्ददवद्यदातकं च वत्तते स्थितिकाले तस्यास्यातनो ब्रह्मण उपनिषत् उपसमीपं निगमयतीत्यभिधायकः गब्द

न चेति। असह्ायस् कारसत्ये दट्टाकसुक्का कूटस्थस सङ्ावे दष्टन्तमाह। यथा चति। माध्यन्दिनसुतिमाश्रिताह॥ सर्व एत दति। तसेवाद्यव साय्य व्याचट। यमदित्ादिना। ननु प्रतागभूतसय ब्रह्मषो वाचके श्रन्दान्तरेष्वपि सत्य किमित्येतकन्दविषयमाटरणं कियते तलाह। पास्ते

Page 378

[३७२]

वै सत्य नेषामेष सत्यम्॥ २०॥ चतुर्थस्य प्रथम ब्राह्मगम्॥०॥

उपनिषदित्युच्यते विश्रेषो 5वसीयते उपनिगमयित्त्व नाम। कासावुपनिषदित्वाह सत्यस्य सत्यमिति साधित्वा सव्वत् चोपनिषदलौकिकार्थ- त्वाह विभयार्थेति तदर्थमाचष्टे प्राणा वे सत्य तेपामेप सत्यमिति एतस्यैव वाक्स्य व्याख्यानायोत्तरं ब्राह्मणद्दयं भविष्यति॥१०॥ भवतु तावदुपनिषद्माख्यानायोत्तरं ब्राह्मणद्यम् । त- स्योपनिषदित्युत्तां तत्र न जानीमः। किं प्रकृतस्यालनो विज्ञानमयस्य पाणिपेषणोत्थितस्य संसारिण: शव्दादिभुज

सारिणस्तदा संसार्य्येत विज्वेयः। तद्वितानादेव सव्वप्रा- प्रिः स ब्रह्मविद्यति अथासंसारिणस्तदा तद्विषयाविद्या ब्रह्मविद्या। तस्माच्च

ति । ब्राह्मयाताक्य स्ार्धोषि कय निश्चीयतामिताह। एतस्ेति ॥२॥ उक्तमङ्गील्वता् विशेषाद्द्दधा संशयानो विचार प्रस्तौति। भवत्विति। सन्दिग्व समयोजनञ्ज विचाय्य मिति न्यायेन सन्देहसक्ा विचारप्रयोजकं प्रयोजन पच्कति । किञ्जात दरति। कखितिरिनृपत्ते किं फलतोति पृष्टे प्रथम- मनतमनूद्य तख्ित् फलमाह। यदीति। यद्वित्ञानान्मक्रिस्तसैव सेयता न जोवसेताशङ्माह। तदवित्ञानादिति। ब्रह्मन्तानादेव सा न संसारिज्ञाना- विपाशङ्वाह। स एवेति। यदिद्या ब्रह्मविद्या तदेव ब्रह्म न संसार-ो

Page 379

[३७३ ]

ब्रह्मविज्वानात्सव्व भावापत्तिः सव्वमेतच्क्ास्प्रामाखाइ्कवि थति। किन्भ्िन् पक्ष आतेत्येवोपासीत आलानमेवावेत अहं ब्रह्माजीति परब्रह्मकत्वप्रतिपादिकाः शुतयः कुप्ये- रन्। संसारिणयान्यस्याभाव उपदेशानर्थ क्ात्। यत ए-

सूनां बुद्धिव्यत्पादनाय विचारयिथामी न तावदस

प्रशासिताथनायावर्जित: परी विद्यत। करमाद्यवाङ्रह्म जपयिष्यामौति प्रतिभ्ाय सुप्त पुरुषं पागिपेष बोधयित्वा तं शव्दादिभीत्त त्वविभिष्टं द- भयित्वा तस्यैव सप्रदारेय सुपुप्तराख्यमवस्थान्तरमुन्नीय

व्यायडाह। तदिद्यवेति। बाद्कल्पीयफतसमा प्ररातितियन्द्र: पक्षान्तर- मनूद तमतिन् फलमाह। वधेत्यादिना। किमत्र नियामकमित्यायक्त ब्रह्मा वा ददनित्यादि शास्तमित्याह। सत मेतदिति। ब्रह्मोपनिवत्पचे यास्तमा- कागयात्मर्वं समक्जसल्ेत्तवव्रास्तु किं विच्ारपेन्याणक्मा जोवब्रह्मषोर्भेदो बेति वरिकल्पाद्ये दोपमाष्ट । किन्त्वति। अभेदपक्ष दूषयति। रुंसारिणक्षेति। उपदेशानर्थ क्ादभेदपवातुपर्पात्तरिति शेषः। विशेषाततुपलम्भस्य संघय- हेतुत्यमनुवद्ति। यत दूति। पचडये फलप्रतीति परासृपति। एवमिति। कान्वयव्यतिरेककौगल पारिहत्यम्। एतदिन्यकातोक्रि: । मह्पच मोह् स्य विचारोत्यनिर्षय विनानुक्छिव्वत्वम्। तस स्थानमालम्वन केनापि नोक प्रतिवचन यख किं तद्कातमिति प्रम्नख तस् विषयभूतमिति यावतृ। न हि येन केनचिदकाताा प्रष्ट प्रतिवत्तु शा यकते। त्रवणा- यापि बडभि यो न लम्य इत्वादिश्यतेरित्यर्य: । विचारप्रवोजकसक्का तत्-

३२

Page 380

[३०४ ]

तक्ादेवालनः सुपुप्तावस्थाविगिष्टादम्निविस्प लिङ्गोर्नामिटटटा- न्ताभ्यामुत्पत्ति दर्यवति युतिरेवास्रादित्यादिना ॥ न चान्यो जगदुत्पत्तिकारणमन्तराले युतीऽस्ति विज्ञानमयस्यव हि प्रकरणम्। समानप्रकरणे च गुत्यन्तरे कोषोत किनामादित्वादिपुरुषान् प्रस्तृत्व स होवाच यो वे बालाके एतेषां पुरुषायां कर्त्ता वस्व चेतत्कसीसवै वेदि- तव्य इति प्रबुदस्यव विज्ञानमयस्य वेदितव्यतां दर्णयति जार्थान्तरस्य। तथा चात्मनसु कामाय स्व्वं प्रिय भवतो- त्वक्का य एवात्मा पियः प्रसिद्वस्तस्वव द्ष्टव्यश्रीतव्य- मन्तव्यनिदिध्वासितव्यतां दर्भयति। तथा च विद्योपन्या- सकाल आतेत्येवोपासीत तदतप्रयः प्रत्रान्रयो वित्तात- यस्तदाला नमेवावेदहं ब्रह्मास्मोत्य वमादिवाक्या नामानु- लोम्यं स्यात्पराभावे। वत्यति च आकान चेहिज्ञानीवाद्रय

कार्यय विच रसुरसंहरति। वात दति। संभयादिना विचारकाय्य ताम- वतार्य्य पूर्वपच्तयति। न ताविति। जगत्क्त्ता हीवरो विवष्सने। प्र- ऊते च सुघुप्रिविशिष्टाज्जीव ज््वगज्जनच्यते। तखादीवरो जीवादतिरिक्रो नास्तीत्रयः। तदेव प्रपञ्चयति। नेत्यादिना । प्ररतेऽषि जीवे जगत्कारणत्व्मीद्चरसवात्र खुतमित्यायछाइ। न येति। तत्र प्रकरणविरोधहेतमाह। विद्यानेति। ऋुव्यन्तरवशादप ज.व एनाल् जगत्क त्तैत्याह। समानमकरखे चेति। अुत्यन्नरस्य च जीव- विषयत्व® जगदाचित्वाधिकरयायूव्व पक्षन्यायेन दृष्टव्य। वाक्यशेषवश्यादपि जीव्रस्व वेदितव्यतं। वाक्यान्चयाधिकरमपूर्व्पत्तन्यावेव दशयति। तथा चेति। जीवातिरिक्सय परस वेदितव्यखामावे पूर्ष्वोत्तरवाक्यानामातुकूलां

Page 381

[३७५]

मस्मीति पुरुष इरति सव्ववेदान्तेषु च प्रत्यगालवैद्यतेव प्रदर्शातैऽहमिति न वहिर्वेदता शष्दादिवत्दर्श्यते सौ- ब्रह्मति तथा कोषीतकिनामेव न वाच विनिभासी वक्कार' विद्यादित्यादिना वागाटिकरणैर्व्यापृतस्य कत्तरेव वेदितव्यतां दर्गयति अ्वस्थान्तरविशि्येः स- सारीति चेदयापि स्याद्यो जागरित गब्दादिभुग विज्ञान- मयः स एव सुघुप्ताख्यमवस्थान्तर गती संसारीपर: प्रभासितान्यः स्यादिति चेव्राहटत्वान् ह्यव धर्ममकः पदा- र्थो दृष्टोऽन्यन वैनाशिकसिद्ान्तात् नहि लोके गौस्तिष्ठन गच्छन्वागोरभवति भयानस्व खादिजात्यन्तरमिति न्यायाज यद्न्प को यः पदार्थः प्रमागेनावगती भवति स देभकाला- वस्थान्तरेवपि तडम्पक एव भवति म चेत्तहमकत्व व्यभिचरति सर्वप्रमाणादिव्यवहारी लुप्येत तथाच न्याय- विदः सांख्या मीमांसकादयोऽससारिणोभाव युत्िशतैः

हेत्वनरमाह्ट। तचाचेत्यादिना। द्ृतय जीवसेन वैद्तेत्याइ सवोते। तवय हेतन्रमाह सर्थति। सवेषेदितव्य दत्यल्न न स्टं जीकख वेदितव्प- स्वमिह तुसटममिति भेद: स्ापावस्ताज्जीवाव्जगज्जन्म शुतेस्तसेव बेद्यात्व दृष्टन जगहेवर शवरो वेदान्तवेद्यनास्त व्यत्वो मेचवरवादी चोदवति। क- स्वान्नरेति। चोदामेव विशणोति अथापीति। उक्तोपपतियत् उपीति यापत्। नावस्या भेदाद्स्तुभेदस्तथा ननु भवादपराद्वान्ताक्षेति परिहरति। वाटष्टत्वादिति कावस्था भेदादस्तु भेदाभाव दष्टान्ेन सश्यति। न हीति तत्र व हेतन्रमाह। न्यायाज्ति। जागरादिविशिष्टस्न सापर्वेशिचा स्तस संसारित्वास्चेव्वरोडन्योडस्तीत्युक्का तदभावे वादि सम्मतिमाह। तथा- बेड़ि। यादियन्दो लोकायतादि समस्त निरशरपादि संङ्कह्ार्थः । युक्रि

Page 382

प्रतिपाद्यन्ति संसारियोऽपि जगदुत्पत्तिस्थितिलयक्रिया कर्तृत्वं विज्ञानस्याभावादयुक्तमिति चेन्नहता प्रपश्लन स्थापित यच्चब्दादिभुक् स सार्य्येवावस्थान्तर विगिष्टो जगत दूहकत्तति तदसत् यतो जगदुत्पत्तिस्थितिलय- क्रियाकर्ट त्वविज्ञानगक्तिसाधनाभाव: सव लोकप्रत्यचः संसारिएः स कथमस्मदादि संसारी मनसापि चिन्तवितु-

मिति चेन्न भास्तात् गास्त हि ससारिग एवमेवामदालन इूति जगदुतृपत्वादि दर्भयति तस्ात् सर्व्वं यहयमिति। स्यादयमेक: पत्तः यः सवन्तः सर्वविद्योऽगनायापिपासे अत्येत्य सङ्गो नहि गज्यते एतस्य वा अक्षरस्य प्रणासने यः सर्वेषु भूतेषु तिउ्न्न्तर्यास्यमृतः समस्तान् पुरुषान् निरुद्यात्वक्रामन स वा एष महानज आत्मा एष नेतुर्विधरणः सर्वस्य वभो

अतरिति तसय देह्ित्वमदादितित्यत्वातृतदभावे सु क्रतृ जगत् कर्स् त्व । योगात् जीवाना मेवादष्टद्वारा तत् कत्त कव सम्भवात् स्यात् कि्ञित् कर मित्यादिभिरित्यर्थः । जीवो जगतृजन्मादि हेतुर्न भवति तल्लाम मद्ेत्वात् पाषायातत्तज्ज संसारित्वादिति भङ्गते। संसारियोऽपोति। ईशवरस्े मेत्यपेरर्वः। अ्युत्त प्रायादि कर्त्त त्वमिति शेषः । संगहवाक्य विष्टणोति यतृ हतेतपादिना क लातायापादानेन दूषयति। न गास्तादिति। निरीख्रवाटमुपसंहरति। तस्र्ादिति । ऐेखरव द्सुत्यापय त। यः सतत्ञ इतादिना। तातु पृथि- व्यादिष्वभिमानिनः पुरुषानुतृपादा योऽतिक्रान्तवान् स एध सत- विशेषमून्य दूति यावतृ। उदाहताः मुतयः सृतयघ् न्यायस्तु।

Page 383

सव्व स्येगनी य आत्मा अपहतपाभा बिजरी विमृत्य स्त- त्त जोऽसजत। आममा वा दूदमेक एवाग्र आ्मौम नि प्यते लोकदुःखन वाह्य इत्वादिय्ुतिमर्तभ्यः । मतशाहं सर्वस्य प्रभवो मत्तः सर्वं प्रव्त्तत दूति परोऽस्यसंसारी । श्ुतिस्टतिन्यायेग्यय स चकारणं जगतः । नन्ववमेवाका दाकन इूति संसारिग एवोत्पत्ति दर्भयतीत्य क्रम्।न य एषोऽन्तहटिय आकाश दूतति परस्य प्रक्वतत्वादयदाकन इति युक्त: परस्यव परामर्गः । क्वेष तदाभृदित्यस्य प्र प्रस्य प्रतित्रचनत्वेनाकाणगव्दवाच्यः पर आ्रत्मोक्ती य एपो उन्तर्रृ दय आकाशरस्मिऋकेत दूति सता सोम्य तदा म- म्पन्नो भवत्यहरहगक्कन्य एतं ब्रह्मलोकं न विदन्ति प्रा- ननात्मना संपरिष्वक्ः परे आत्मनि सम्प्रतिष्ठित इत्या- दिश्ुतिभ्य आ्रकाशशब्द: पर आ्रलति निशोयते। दहरोऽस्म्निव्नन्तराकाश दूति प्रस्तुत्य तम्मिचवातण- ब्द प्रयोगाच प्रकृत एव पर आत्मा तसाद् कमेवमेवा- मदात्मन दूति परमामन एव सष्टिरिति संसारिणः

विचित्र कार्यय विशिष्टवित्तानवत्पूर्वक प्रमाददौ तथोपलम्भादि- न्यादि:। प्रकरगमनुसृत्य जीवस प्रायिकारगत्वसुक्क ्र्यतत । नन्विति। नेद जीवस्य प्रकरणमिति परहरति। नेन्य.दिना। प्रततिवचन स्याकशरज्द्सा् परवषयत्वमसिद्धमयायइ्ाह। कष ति। द्रतखाकाशशव्दस्य परमात्मनिषयतेत्याह्ह। दहरीऽसिम्तिति। य कात्मापहतपापमा दत्याकरञ्ट्रप्रयोगः । प्रतिबचने परस्ाकाराश्दवा- व्यवव फलितमाह्। प्रकत एवेति। तस् प्रकतत्व उक्वमथमाह। तमा.

Page 384

३७८]

चावोचाम। धालेत्य वोपासीतालानमेवावेदह्ं ब्रह्मास्मीति ब्रद्मविद्या प्रस्तुता। ब्रह्मविषयच्न ब्रह्मवित्तानमिति ब्रह्म ते व्रवागीति ब्रह्म अपयिष्यामीति आरव्म्। तव्रेदानोमसमारि ब्रद्म जगतः कारणमथनायाद्यतीतं तद्विपरीतय संसारी। तम्मादहं ब्रह्मास्मीति न गहो- यात्। परं हि देवमीशानं निक्ष्टः संसार्य्याततन सरन् कथ न दीषभाक् स्यात्तमाव्नाहं त्रह्माभीति युक्तम् । तथ्मात्य ष्पोदकाञतरलिस्तुतिनमस्कारवल्य पहारस्वाध्यायध्यानयो न्रदि मिरारिराधयिषेत। आराधनेन विदित्वा मव्वेगित ब्रह्म भवति। न पुनरसंसारि ब्रह्म संसार्य्यात्त्वेन चिन्त- येदग्निमिव शीतत्व नाकाशमिव मूर्त्तिमत्ेन। ब्रह्मात्म त्वप्रतिपादकमपि शास्त्रमर्थवादी भविष्यति। सर्वतर्कगास्तलो-

दिति। दतक परसदेव म्रागादिस्हटटिरत्याह। संसारिय इति। यन इृता प्रपञ्ज नेव्यादाविति थेप: । अस्तीयरो जगत्कारण ब्रह्म तदेव जीव- स खरूप तम्यमुपनषदिति सिद्धालमाणङ्का दूषयत। वत र्त। रतीयोउध्यायः सप्नस्यय:। का पुनः सा ब्रह्मविद्याति तलाह। ब्रह् विषयज्ञति। दूति ब्रहमविदां प्रसिङ्भमिति शेषः। स्तुय ब्रह्मविद्या मस्तुतेत्वाह। ब्रह्मति। सत्यमस्ति प्रस्तुता ब्रह्मविद्या सा जीवविद्यापि तत्नति। ब्रह्मविद्यायां प्रस्तुतायामिति यावत्। ददानीं न म्हीयादिति सम्बन्वः । तक्क- न्दारथ:। विपने दोपसाह। परनिति। कथ' तर्हीयरे मति

Page 385

[३७८]

कन्यायथवमविरोध: स्यान्न मन्तब्राम्मणवादेम्यस्तस्यव प्र. वेशय्वणात्य रयक्र इति प्रक्त्य पुरः पुरुष आ्रविगदिति। रूप रूपम्परतिरूपी बभूव। तदस्य रूपं प्रतिचक्षणाय। म- र्वाणि रूपाणि विचित्व धीर: नामानि कृत्वाभिवदन् य दास्त दति सर्वभाखामु सहस्त्रगी मन्ववादा: सष्टिक- न्त रेवासंमारियः शरीरप्रवग दशयन्ति। तथा ब्राह्म- गवादास्तत द्ा तदेवानुप्राविभत् स य एतमेव सीमान विदार्य्येतया द्वारा प्रापद्यत सेय देवतैमास्तिस्त्री देवता त्र. नैन जोवेनामनानुप्रविश्य एष सर्वेषु भृतेषु गूढ आ्ररात्मा न प्रका- गत इत्यादाः। सर्वश्ुतिषु ब्रह्मस्थातशव्दप्रयोगादाकगब्दस्य च प्रत्यगा- त्माभिधायकत्वादेष सर्वभूतान्तरात्यति च गुतः परमाकव्य

मिचादि युतिभ्ये। युक्तमेवाहं ब्रम्मास्त्रीत्यव धारयितुम्। यदेवं स्थितः शास्त्रारथस्तदा परमामनः संमारित्वम् । तथा कुर्य्यादिचाषङ्वा खामित्वनेव्याह। तम्दिति। क्यदिपद मदकियादि- सङ्रहाथें ऐकातपयास्वादात्रूतिरेव ब्रह्म्णा क्त्तव्य व्याशहाइ। न दुन रि.त। का तहि श्ास्तगतिस्तवाह। ब्रह्मति। सुख्यार्धत्वे सग्भवे किमि- न्यथवादतेव्या शभमाह्। स ख्ति। संसारित्यासंसारित्वादिना कियो विर- इयोजीवेशवरयोः शोतोष्णवद्कानुपपत्तिन्यायो वित्तानात्मविषयत्व तटस्थे- शवर वषयत्वञ्वीपनिषदो निवारयन् परिहरति। नेतादिना। परस्यव प्रवे- यपादो मन्त्रत्राह्मगावादानुदाहरति। पुरुष दत्या दना। यन्वहं ब्रह्मति न ग्हीयादिति तवाह। सर्व्वसुतिष चेति। पाखवीयमप्येकत्वम निष्टम्सङ्गास सोकनव्यममति शहूते। यदेति। परस संसारित्वे तद्संसा'रित्वेच थास्तानधक्रय फज्ितमाह। तथा चेति। संस.

Page 386

[३८०]

च सति गास्ानर्य क्ामसंसारित्व चोपदेगानर्थ का स्पष्टो दोष: प्रापत्। यदि तावत्परमात्मा सर्वभूतान्तरामा म वशरोरसम्पर्कजनितदुःखान्यनुभवतीति स्पटं परस्य मं. सारित्व प्राप्तम्। तथा च परस्यासंसारित्वप्रतिपादिकाः मुतयः कुप्येरन्। कतयश् सर्वे च न्यायाः । अथ क घज्चिताणशरीरसम्बन्धजैर्दःखैन सम्बध्यत इति शक् प्रति पादयिनुम् । परमातनः साध्यपरिहार्य्याभावादुपदेगानर्थ- कादोषो न शुकत निवारयितुम्। अन्र कचित्परिहार माचनने। परमाता न सात्ताद्व तेष्वनुप्रविष्टः खेन रुपेग। किं तर्हि विकारभावमापन्नी विज्ञानातत्व प्रतिपेढ़े। म व विज्ञानाता परसादन्योऽनन्यस॥ येनान्यस्तन संसारित्वसम्बन्धी येनानन्यस्तनाहं व्र- हति धारगार्हः। एवं सर्वमविरुद्ध भविषतीति। तत

रिफोडनन्यथापि परस्ासंसारित्वे संसारित्याभिसतोऽपि वारसंसारीतुपदे- शानर्थक्य त विनेतर सुक्तिसिद्धिरिति दोषान्तरमाह। अनंसारिते षेति। तल्नाद दोष नि्णेति। यदि तावदिति। न लिप्यते लोकदु खेन वाह्म द्रन्याया: मुतयः । यख नाहङवृतो भावो बुद्धियस न लिप्यत दत्याद्याः सतृतयः । कूटस्याषङ्गत्वादयो न्यायाः। द्वितीये देषप्रसङ्गभापाद्य मक- टर्यात। सथेत्यादिना। दोषद्वये स्वयूयासमादिसु व्ापयति। ग्रनोति। कथ तहि तस् कार्यपरिष्ठस जोवत्व तव्राह। किन्नरहीति। ज.वख ब्हा- विकारत्व उपि ततोडनेदानाहं ब्रह्मति थः। अभेदे ब्रह्मणोपपि संसाि- तेत्याशझ्ाह। ठ सति। तर्याप कथ शद्धितदोषाभासतलाह। येनेति। एवमति भिन्नाभिन्नतपरामर्थः। एकदेशिमतं निराकतं विकलर्यात।

Page 387

[३८१ ]

विधानात्मनो विकारपचे एता गतयः पृथिवोद्धव्यवदनेक- द्रव्यसमाहारस्य सावयवस्य परमामनः एकदैमविपरिणामो विज्ञानाला घटादिवत्य वसंस्थानावस्थस्य वा परस्यकदेगी विक्रियत। केशोषरादिवत्सर्व एव वा परः परिणमेत् च्तौरा- दिवत्तन्र समानजातीयाने कद्रव्यसमूहस्य कविद्द्रव्यविगेषी विज्ञानातत्व' प्रतिपद्यते यदा तदा समानजातीयत्वाेक त्वमुपचरितमेव न तु परमार्थतः । तथा च सति सिह्वा· न्तविरोधः । अथ नित्यायुतसिद्वावयवानुगतोऽवयवी पर आमा तस्य तदवस्थस्य कदेशो विज्ञानाला संसारी। त. दापि सवावयवानुगतत्वाद्वयविन एवावयवगती दोषो गु-

तत्रति। एता गतय द्ूव्येते वच्चामाखा: सभ्भुव्ति न गत्यन्तरमित्यथः । यथा पृथिेषव्दितन्द्रव्यम नेकावयवससुदायस्तथा भति- कात्मर नेवाद्रव्यमसुदाय: सावयनः परमात्मा तस्य कदेशरव तम्यवन्तणस्त- कारो जीवः प्टथिव्येकटेशक्टह्विक:रघटशरावादीन्ेकः कल्पः। वथा भूमे- कषरादिदेशो नखकेगादिवा पुरुषस्य विकारस्तथावयविनः परसकदे- विकारो जीव दति द्वित्तीय: कलाः। यथा नर सवषं वासर्व्यात्ना दविरुचकादिरुपेण परिणमते तथा कृतुस्त एव परो जीवभावेन परियामे- दिनि कस्पान्तरम्। तलाद्यमन्द दूषयत। तल्न व्याहिना। नानादरब्यायां समाहारो या तानि वान्योन्यापेकाखि परशस तसका साब्तह् बहनां सु ख्यमक्य समाष्तारम्य च समुदवापरपर्यायस समुदायिम्यो भेदाभेदाभ्यां दुर्भसत्यन कल्पितत्वाटियर्य: । तहिं बह्मण्णो मुख्यमैका मामूत्तवाह। तथ्याचति। नह्रितव्राभाजव वस्यापि सम्मनमति भाषः । द्धिती यमनद्य निराकरोति। वथेत्यादिना। सच देवाष्टथ्नवस्थितेष्ययवेध जीवेषृतु-

Page 388

[३८२ ]

गो वेति विज्ञानलनः संसारित्वदीषेण पर एवाला स. म्वध्यत द्ूतीयमप्यनिष्टा कल्पना । ्तोरवत्सर्वपरिणामपचे सव शुतिषतिकोपः सचा- निष्टो निष्कियं शान्त दिव्यो ह्यमूत्तः पुरुषः स वाद्या- भ्यान्तरी ह्यजः आकाशवत् सर्वगतय्य नित्यः स वा एप महानज आतमाऽमरोजजरोऽमृतो न जायते सियते वा कदाचिदव्यकोयमित्यादिशुतिष्तिन्यावविरुद्वा एते सर्वे पक्षा अचलस्य परमावन एकदेशपत्ते विज्ञानाकनः क्म्मफलवत् देशसंसरणनुपपत्ति: परस्य वा संसारित्वमित्य क परस्थै- कदेशोडग्निविस्फ लिङ्गवत् स्पुटितो विज्ञानात्मा संसरतीति

भूतस तनोऽवयव्री परसत्तहि यथा प्रत्यव्यय मलसंसगे देहस्य मलिनत्व तथा परस जीवगतदु:खैमह्दुदुःख सादिति प्रथमकल्पनावदुद्दितीयापि कल्पना न युक्त न्यथ : । तृतीय प्रत्याह। चीरवढिति। न जायते िनियते वा विषदि- त्याद्याः शुतयः । न जायते सिरियते वा कदाचिदित्याद्या सतयः। शृत्या- दिकोपखेष्टत्वमाशङ्का वैदिक प्रत्याह। स चेति। सृतिसृती विवेचयन्- पच्तत्रवसाधारणं दूषयामाह। निष्कलमित्यादिना। कूटस्स्य निरक्यनस् कात्स्नैकदेशाभ्यां परिणामासम्भवो न्यायः । जीबस् परमात्मकदेशत्े दो- घान्तरमाह। अचनस्थेति। शकदेशस्यकदेशिव्य तरेकेगाभावाज्जीवस् खर्गा- दिष गत्यतुपपत्तिरित्यक् अन्यया परस्ापि स्ाब्तह्ि पटावयवेषु चतत पटो न चलतीन्याह। परख चेति। उक्र यदि तावत्मरम तोत्यादाविति पेषः। जीवस्य संसारित्व परख तन्नास्तीति शडूते। परसति। परख निरवयवत्त्यख्तुतेरवयवस्फटतानुपपत्ति मन्वानो दूषयति। तथपीति। यत्र परस्यातयतर रफदति तत्र तख च्षतं माम्ोति तदीयाव्ययसंसरणेच परमा-

Page 389

[३८३]

चेत्तयापि परस्यावयवस्फ टनेन व्षतप्राप्तिस्तव्स सरणी च परमा-

आलावयवभूतस्य विच्ञानात्मनः संसरण परमात्मशून्यप्रदेभा- भावाद्वयवान्तरनीदनव्यूहनाभ्यां हृदयशूलेने व परमावनी दुःखित्वप्राप्तिः। अग्निविस्फ लिङ्गादिद्टष्टान्तयुतेरन दोप इति चेत्र शुतर्भ्ापकत्वात्। न ग्रास्तर पदार्थानन्यथाकर्त प्रष्ृत्तम् । कि तहहिं यथाभूतानामन्नातानां ज्ापने। किञ्वातः शृखती यङ्जवति यथाभूता मूर्तामूर्त्तादिपदाथ धमना लोके प्रसिद्दास्तह ष्टा- म्तोपादनिन तदविरोध्य वस्वन्तरं जापयितु प्रवृत्त शा- स्त्र न लौकिकवस्तुविरोधच्तपनाय लौकिकमेव दृष्टान्तमुपा दत्त। उपादीयमानोऽपि दृष्टान्तोऽनर्थकः स्याहर्शान्तिका-

त्मन: म्देशान्तरेऽवयवानां व्यह मत्यपचयः खासयाव परस्ावयना यतो निर्गनन्ति तत् क्विद्रताम्रापिर्यम च ते गचछन्ति तल्लोषचयः सादित्यकराय- मनगामस्थलमनर हस मत्या दिवाक्यविरोधो भर्वेदित्वर्य: । परक् कदेश विसानात्मरति पछ्े दुःखित्रमप तस्य दुर्शारमापतेदिति दोषान्तरमाइ।

ध्यन्तीवनो जीवानां परकदेशत्नोक्रो दोषो Sयतरति। दुश्वनेक्षया ख्रुते. बलवत्वादिति रहूते। विस्फ लिङ्गादीति। शास्तार्घो युक्तिविरुद्धो न विष्य- तोति दूषयति। न हतेरिति । नअथं विषृणोति। न शास्त्रमिति। हेतुभागमाकाङ्कापूर्व्व क विम- जते। किन्तहति। कन्यादिव्याषत्तयर्थ्मत्ञातानामित्यक्रम् । व्स्तु याल- मस्तापकम्। तथापि परस्य मास्ति सात्रयवत्वमित्यल्र किमायातमिति पृष्कति। किञ्चात इति।शामस ययोक्कखभावत्व यत्मरख् निरवयवत्व फलति तदु- व्यमान® समाव्टिितेन स्रोतव्यमत्याह।सखिति। तल्व चनं बोकाविरो

Page 390

[ ३८४ ]

सङ्गतेः।न ह्यग्निः गीत आदित्यो न तपतीति वा दृष्टा- न्तशतैनापि प्रतिपाद्यितु मक्यम्। प्रमाणान्तरेणान्यया धिगतत्वाइलुनः । न च प्रमाणं प्रमाणान्तरेण विरुध्यते। प्रमाणान्तराविषयमेव हि प्रमाणान्तर जापयति। न च लीकिकपदपदार्थाश्रयणव्यतिरेकेयागमेन गक्मन्नातं वस्वन्त- रमवगमयितुम्। तस्ात्य्रसिदन्यायमनुसरता न गक्या पर मानः सावयवांश्ांशित्वकल्पना परमार्थतः प्रतिपादयितुम्। चुद्रा विस्फुलिङ्गा ममैवांग इति स्ूयते सार्य्यते चेति चेन्न। एकत्वप्रत्ययार्थ परत्ात्। अ्ररग्नहि विस्फ लिङ्गो5ग्निरेवेत्ये- कत्वप्रत्ययार्ही दृष्टी लोके। तथा चांभ।भिनैकत्वप्रत्वयारहः।

घेन शास्त्रप्रष्त्ति दर्भयति। यर्थति। आदिपदेन भावाभावादि ब्वह्यते। यदार्थ व्वव भोक्कृपारतन्त्रपाऊ्व्म्मशन्दस्तेवां लोकप्रसिद्धपदार्थानां दष्टान्तानामु- मन्यासेनेति यावत्। तदविरोधिलोकप्रसिद्धार्थाविरोधीत्वर्य : । वर्वन्र निरश्यवादि दार्ष्टान्तिकम्। तद्विरोध्य वेत्येवकारस् व्यावक्यमाह। न लौकिकेति। विपचे दोषमाह। उपादीयमानोडपीति। सामान्येनोक्र मर्थ दष्टान्विशेषनिविष्ठतया सष््यति। न हीति। व्ाग्नेरुष्णत्मादि त्यस तापकत्वमन्यथत्च्यते। ननु लौकिकं प्रमागं लौकिपदार्याविरुङ्- मेव खःये समर्पयति। बैदिक पुनरपौरुषेय तदविरुह्मषि स्ारथ' प्रभापये- दलौकिक विषयत्वादत आह्। न चेति। ननु खुतेरन्नातत्तापकत्वे लोका- नमेक्षत्वाक्दिरोधेषि का हानिसवाह। न चेति। लोकावगतसामथ्य: शन्दो वेदेपि बोधक दूति न्यायातदनपेक्षा क्ुतिर्नाज्तातं ज्ञार्पितुमल- मित्यर्थ:। शास्तस लोकानुसारित्व सि्द्धे फलितमाह। तमादिति। प्रसिद्धा न्यायो लौकिको दष्टान्तः । न हि नित्यसाकाशादेः सावयवत् परच नित्योऽभ्यपगतस्तव्न तस सावयवत्व नांभां शत्कल्पना वस्तुतः रुम्भ

Page 391

[३८५]

ततवं सति विज्ञानालनः परमातविकारांगत्ववाचका: गब्दाः परमाले कत्वप्रत्ययाभिधित्सव उपक्रमोपसंहाराभ्याक्ष। सवासु ध्युपनिषत् पूर्वमेकत्व प्रतिप्ाय दष्टानैहैतुभिय परमालनी विकारांशादित्व' जगतः प्रतिपाद्य पुनरेकत्वमुपसंहरति। तद्यथेहैव तावदिदं सवें यद्यमाकति प्रतिभ्नायी- त्पत्तिस्थितिलय है तुद्दष्टान्त विकार विकारित्वाद्येकत्व प्रत्ययहेतू- न् प्रतिपाद्यानन्तरमवाह्यमयमात्ा ब्रह्मेत्य पसंहस््ति । त- समादुपक्रमोपसंहाराभ्यामयमर्थो निष्ीयते। परमात कत्व- प्रत्ययद्रढिम्न्र उत्पत्तिस्थितिलय प्रतिपादकानि वाक्यानौति। अन्यथा वाक्यभेदप्रसङ्गाच्। सर्व्बीपनिषत विज्ञानालनः प-

वति लोकविरोघादित्यर्य: । जीवस् परांश्ानङ्गीकारे सुतिरत्योर्गति- वक्नव्येति पङतते। चुद्रा दति। तयोगतिमाह। नेत्यादिना। विस्फ लिङ्गे दर्शित न्याय सव्वल्ांथमात्र उ्तिदि्शति। तथापीति। टष्टान्ते यथोक्र नीत्या स्थिते दार्श्टिन्तिकमाह। तल्रेति। परमात्मना सह जीवखेकत्व-

न्तर सकृहलाति। उपक्रमेति। तदेव एक टयति 1 सर्ध्वास् हीति। उक्रमरथसुदाह्हरयनिष्ठतया विभजते। तद्यपेति। दहेति प्रक्वतोमनिष- दक्किः। कादिशन्देनांशांथित्वादि गह्यते। विष्टत सङ्क्ह्वाकाछपसहरति। तखादिति। ते्षा स्वार्धनिष्ठत्व दोष वद्च्ेकत्वम्रत्ययारथत हेतन्रमाह। अन्यथ। सम्भवत्येकत्राक्यत्वे वाक्यभेदय नेष्यत द्रति न्यायेनोक ग्रप. ज्ुयति। सर््बोपनिर्धत्सिवति। किञ्ज तेषां सार्धानिषत्वे मुतफलभावातृफ- बान्तर कल्पनीयम्। न चकत्वप्रत्ययविषयतया तत्फले निराकाङ्गषु तेघु करपना युक्ा। हष्ट सत्टष्टकल्पनानवकाशादिताह्। फलान्तरञ्षेति।

Page 392

[३८६]

रमात्मन कत्वप्रत्ययो विधीयत इृत्यविप्रतिपत्तिः सर्वेपामुप- निषद्दादिनां तद्िद्वाकवाक्ययोगे च सभभवत्य त्पच्चादिवा क्यानां वाक्यान्तरत्वकल्पनायां न प्रमाएमस्ति। फलान्तरक्ष कल्ययितव्य स्यात्। तस्म्रादुत्प्त्त्यादिश्रुत्तय आरपरात्मयेकत्वप्रतिपाद नपराः। अच च सम्प्रदायविद आ्ख्यायिकां सम्प्रच- चते। कशचित्किल राजपुत्रो जातमाच एव मातापितभ्या- मपविदो व्याधग्टहे संवर्द्ितः । सीऽमुध वंशतामजानन् व्या- धजातिप्रत्ययो व्याधजातिकन्ख वानुवर्त्तत न राजास्मीति राजजातिकर्मखनुवन्तत। यदा पुनः कखित्परमकारू- सिको राजपुत्रस्य राजश्रीप्राप्तियोग्यतां जानन्नमुच पुत्रतां बोधयति न व्वं व्याधीऽमुघ राज्जः पुत्रः कथच्विद्दाधस्य- गटहमनुप्रविष्ट दूति स एवं बोधितस्यका व्याधजाति

उत्परत्यादिश्ुतीनां खार्धनिष्ठत्वासन्भवे फलित्मुनसंहरति । तस्ादिति। सत्वमस्यादिया क्य्मैक्यापर तच्वेषः सच्ादिवावयमित्केये दविडाचार्य सम्मतिमाह। अल्र चेति। तत्र दष्टान्तपामाख्यायिकां प्रसयति । कच्वि - वदति। जातमात्र मागवस्थायामेव राजास्ीता्रभिसानानिव्यतेरिताथः । नाथ्यां तत्परितपागे निमिन्तविशेषस्ानिय्चितत्वद्योतनार्थ किलेतुनक्रम्। व्याधजातिम्रतायस्तत्पयुक्तो व्याधोडसीताभिमानो यख सतथा व्याघ जातिकम्माषि तत्मयुक्कानि मांसविक्रयणादीनि। राजाखीता भिमानपूर्व के सब्जातिप्रयुक्तानि परिपालभारदीनि कर्मापि। अद्ञानं तत्कायक्जोक्का ज्ञान तत्फलन्न दर्शयति। यदेतप्रादिना। बोधनप्रकारमनिसयति। य

Page 393

[३८७]

प्रत्ययक माषि पितपैतामहीमात्मनः पद्वीमनुवत्त ते राजाहमस्रीति। तथापि किलाय परस्मादग्निविस्फ लिङ्गादिवत्तव्जाति- रेव विभक्न इह देहेन्द्रियादिगहने प्रविष्टोऽसंसारी सन् देहेन्द्रियादिस सारधर्मममनुवत्तते। देहेन्द्रियसङ्गातोs्मि क्वथः स्थलः सुखी दुःखीति परमात्मतामजानन्नातनी न त्वमेतदात्मकः परमेव ब्रह्मास्य संसारीति प्रतिबोधित आचार्य्येण हित् पणात्रयानुव्ृत्ति व्रम्मवास्मीति प्रतिपद्यते- Sत्र राजपुत्रस्य राजप्रत्वयवद्ब्रह्मप्रत्ययो दढीभवति। विप्फु लिङ्गवदेव त्व परस्माद् व्रह्मणी भ्रष्ट इत्युत विस्फु- लिङ्गस्य प्रागग्न भ्व्रगाटग्य कत्वदर्शनात्तस्ादिकत्वप्रत्ययदा- द्ााय सुवर्णमखिलोहाग्निविस्फुलिङ्गदष्टान्ता नोत्पत्यादिभेद प्रतिपादनपरा: ।

त्वमिति। कथ तहि शत्रवेपसप्रवेशस्तल्वाह्। कथञ्जदिति। राजाह्तम- सी.यभिमानपूर्व कमात्मनः मितपैतामह्ीं पदवीमनुवरत्तत दति सम्ववः । दार्श्टन्तिक रूपामाख्यायिकामाचष्ट। तथेति। जीवस परसहिभागे निमित्तमज्ञान तत्कार्य्यञ्ज प्रसिद्धमिति द्योतवित किलेत्यक्म्। तज्जाति- स्तत्वभावो वस्तुतः परमात्मवेति यावत्। इूहेयपरोज्ामुभवगम्यतोकिः। गहन गम्भीर वनस्। संसारधम्ानुवर्त्तने हेतमाह। परमात्मतामिति। उक्तां विद्यां तत्कार्य्यविरोधिनीं ब्रह्मात्विद्यां लम्भयति ! न त्वर्ममिति। राजपुवस राजासीति प्रता्रययह्ाक्यादेवाधिकारिि ब्रह्मास्त्रीति म्रत्ययश- त्कृतम्। विस्फ लिङ्गाटिद्टान्तम्ुत्यत्याशद्माह । वन्रति। तथापि कय ब्रह्ममत्वयदारधें तलाह। विस्फ लिङ्गसेति। दृष्टान्तेष्वकत्वदर्शने तक्ा दिति परामष्ट' उत्पत्यादिभेदे नार्ति।

Page 394

८३८८1

व्यमिति च। यदि च ब्रह्मणयितपटवद् वृत्तसमुद्रादिवच्ची- त्पच्याद्यनेकधम्विचित्रता विजिगाहयिषिता एकरस मे-

व्यमिति च न प्रायोच्यत। य दह नानेव पश्वतीति निन्दा- वचन च। तस्मादेकरूपैकत्वप्रत्ययदादायैव सव्ववेदान्त- पूत्पत्तिस्थितिलयादिकल्पना न तत्प्रत्वयकरणाय। न च निरवयवस्य परमामनीऽसमारिगः ससाय्येकदेशकल्पना म्याय्या सतोऽदेशत्वात्परमालनः । अदेशस्य परस्य कदेगस'- सारितवकल्पनायां पर एव संसारीति कल्पित भवेत्। अरध परोपाधिकत एकदेशः परस्य घटकरकाद्याकागवन्न तढा तच विवेकिनां परमात्मकदेशः पृथक, सव्यवहारभा

शास्त्रतात्यय मित्यत्न हेतन्तरमाह। सन्वेति। चकारोवधारणा दिति पदमनुकर्षति। सङ्ग हीतमथें विद्टखोति। यदि चेत्यादिना। निन्दा- वचन चन प्रायोच्ह तेति सम्वन्धः । एकत्वसयावधारगफलमाह। तसा दिति। एकस्य भेद्सहत्व वारयितुमेकरूपविशेषराम्। आ्दिशव्देन प्रवे- शनियमने ग्टह्यते। न तत्प्रत्ययकरणायेत्यत्न तच्क्रव्देनोत्पक्यादिमेदो विव- प्षितः। किञ्ज परसैकदेशो विज्ञानात्म तत्न तवटेकदेशः स्वाभाविको वाक्या- दौपाधिको वेति विकल्पादं दूषयति। न चेति। विपने दोषमाह। सदेशखेति। द्वितीयसुत्ापयति। अथेति। एकदेशस्ौपाधिकत्वपचे परस्म्रिन्विवेकपनां तट्खसाडत्वबुद्धिभाजां तदेकदेशो वस्तुतः ट्ृथगभूत्ा व्यव हारलम्वनमिति नैव बुदिरजायते औपाधिकस स्फटिकलोहित्यर्वन्तथ्याता- दित्य त्तरमाह। म तदेति। ननु जोवे कर्शाह' भोक्ताहमिति परिच्कि - प्रधीः सर्वेषासुपलभ्यते। सा च तस् वस्तुतोऽ परिच्छिन्नब्रह्ममात्रत्वान्मन्-

Page 395

[३८६]

गिति बुद्धिरुत्पद्यते। अविवेकिनां विवेकिनाज्ोपचरिता बुद्धिरट्ृष्टेति चेन्नाविवेकिनां मिथ्याबुद्धित्वाद्विवेकिनां च सं व्यवहारमाचावलस्वनाथ वाद्यथा कृण्ी रक्तयाकाश इति विवेकिनामपि कदाचित्वा णाता रकता चाकागस्य संव्यव हारमाचरावलस्वनाथेतव प्रतिपद्यत दति नच परमार्यतः कृण्ो रक्तो वाकागो भवितुमहति। अतो न परिडत- व्र ह्मस्व रूपप्रतिपत्ति विषये व्रह्मगो ऽशांश्य कदेशैकदेशिवि- कारविकारित्वकल्पना कार्यया। सर्व कल्पनापनयनार्थ सा- रपरत्वात्सर्व्वीपनिषदां। अती हित्ा सव कल्पनामाकाः स्यव निविगेषता प्रतिपत्त व्या। आ्रकाशवत्सर्व गतथ नित्यः। न लिप्यते लाकदुःखेन वाह्य दत्यादिश्ुतिशतभ्यः ।

जीवम् दुर्व्वारमिति। चोदवति। अविवेकिनामिति। तल्वारिवेकिकां य थोक्ता बद्धिरुपचरिता म भवत्यतक्िस्तद्ब्रुद्धित्वेनाविद्यालादिति परि- हरति। नेत्यादिना। तरथापि विवेकिनासोहगी धीरूपचरितेति चेत्त- लाह। विवेकिनाञ्जुति। तेपां मंव्यवहारोभित्तानिवदनाअकस्तावन्माल

सिfरितयर्थ:। रिवेकनामवितरेमिनाव्चात्मनि परिच्छितषीरुपलब्धतयेता- वता न तस्य वस्तुतो म्रह्मांमत्ादिमिध्यतीत्य तदुडटान्नेन साधयति। यषे ति। अविवेकिनामिवेत्वमेरर्थः । ब्रह्म'ख वस्तुतोऽ शादिकलना म कर्त्त- व्येति दार्श्टन्तिकसुपसहरनि। वत दति। वंशंगिनोविशढीकरयामेक- देशकदेशीति। व्यतः शब्दोपासमे। हेत स्फुटयति। सर्ख्वकल्पनेनि। सज्ासां कल्पनानां अपनयनसेवार्धः । सारत्व नाभीष्टस्तत्परत्वादुपनिषदा तदेकसमधिगम्य ब्रह्मि न कदाचिदपि कल्पनास्तीत्यथ:। उपनिषदर् निर्विकल्पकास्तुपरत्व फलितमाह। व्तो हित्वेति ।

Page 396

नात्मान व्रह्मविलत्तण कल्पयेदुष्णालक दयाग्नी गी तैकदेग प्रकागालके वा सवितरि तम एकदेग सघ-

पोपाधिनिमित्ता एवान्यस सारधम्मिगि सर्वे व्यवहाराः। रूप रूप प्रतिरूपो वभूव। सर्वासि रुपागि विचिन्व धीरः। नामानि क्वत्वाभिवदन्यदास्त इत्वेवमादिमन्च- वर्सभ्यः। न खत आ्रत्मनः ससारित्वमलक्काद् पाधिस-

ध्यायतीव लेलायतीव। न कम्मगा वर्डते नो कनीयान्। कमणा लिप्यते पापकेन । सम सर्वेषु भूनषु तिष्ठन्त। परमे- श्वर' शुनि चैव खपाके चेत्यादित्ुतिष्तिन्यायेभ्यः परंमालनी जस सारितैव। अत एकदेशो विकारः ग्तिर्वा विज्ञाना तमाऽन्यो वेति विकल्पयितु निरवयवत्वाभ्युपगमे विश्ेषतो न शक्य ते। अशदि शुतिष्तिवादाखकत्वार्था न

ब्रह्मणे निर्विशेषत्व पि आ्रात्मनस्तदेकदेशस सविशेषत्व किंन स्या- दिव्याशङ्गाह्। नात्मानमिति। ग्रात्मा निविशेषक्ेत्कय तस्ित व्य हारल्यमित्याशड्याह। तखादिति। आसमननि सर्व्ो व्यवहारो नामरूपी पाधिप्रयुक्त दरत्यत्न प्रमासमाह। रूप रुपमति। गस सारर्ध्किखन्य क विशेषखं विशद्यति। न खत दूति। म्र.न्या ससारित्वमात्मनीतपाल्र मान- साह। ध्यावतीति। कूटस्यत्वासङ्गत्वादिन्यायः परमात्मनः राशत्वपक्षो निराहतः। नतु तस् निरंशत्वपपि कुतो जीवस् तन्माल्त्वं तदैकदेश- त्वादिसम्भवादत आह। एकदेश द्ूति। कथ तकि पादोऽस् विश्वा- भूतानि। ममेवांधो जीवलोके। अ्रंशो नानव्यपदेशान्। सर्व एते

Page 397

पनिषदां परमात कत्वज्ञापनपरत्वे। अथ किमर्घ तत्प्र- तिकूलोऽर्थो विज्ञानालभेदः परिकल्पात इूति कर्म

हि वाकान्यनकक्रियाकारकफलभोत्त कर्चाय्याणि। वि- चानालमेदाभावे ह्यस सारिण एव परमालन एकत्वे कथ- मिष्टफलासु क्रियासु प्रवत्त येयुरनिष्टफलाभ्यो वा क्रि- याभ्यो निवत्तयेयुः। कस्य वा बदस्य मीक्षायीपनिष- दारन्येत। अपि च। परमातकत्ववादिपक्षे कघ' पर- मात कत्वोपदेगः । कथ' वा तदुपदेशग्रहणफल। अ.

आ्त्मनोव्य पुरन्तीति सुतिस्टतिवादस्तलाह। य्थादिति। न्यायागमाभ्यां जीवेश्वरयोरं शाशित्वादिकल्वनां निरालना बेदान्ताना- मैक्यपरत्व स्थिते सति इतासिद्िः फलतीत्ाह। सर्ववोपनिषदाभिति। एकत्व त्ञानस्य सनिदानह तध्व सित्वमयशब्दार्थं । प्रकत ज्ञान तत्पदेन परामटृण्यते। दत्यहतमेव तत्वमति शेषः। किमयमति प्रञ्मा सन्वाने। छ्वतिनां मतसुत्यापयति। कम्मेकाएडेति। वेदान्नानामक्यपरत्वे्डप कय तत्प्राभाशयविरोधग्रसङ्गस्तल्ाह्ह। कम्मेति। तर्थापि विरोधावकाशः स्यादि- न्याशदाह। विज्ञानात्मति। केवलाद्वतपकषे कर्मका एडविरोमक्का तलैव ज्ञानकारडविरोधमाह! कस् वेति। परस्य नित्मुक्कत्वादन्यम्य खतः पर.

रित्यरय:। कर्मकागडस् कारडान्तरस् च प्रामाखानुपपत्तिवित्ञानात्ा- दिभेद कल्पयतीव्यर्थापत्तिह्यमुक्तम् । तत्व द्वितीयामर्थापत्ति प्रपश्यनि। अपरि चेति। का पुनरुपदेशसानुपपत्तिस्तलाह। बद्ह्ेति। तदभाव दून्यल तच्कन्दो बइ्धमधिकरोति निविषय निरधिकारम्। किञ्ज यद्यपघीपत्तिहयं त्ाया विधयोत्तिषति दर्ह्ि भेदस्य दुर्निरपत्वात्कथ कर्मकाएड प्रमाणमिति

Page 398

[३८२]

दस्य हि बन्धनागायोपदेशस्तदभाव उपनिषक्कास्त नि- वि षयमेव। एवं तह्य पनिषद्दादिपत्तस्य कम्मकाएडवादिपत्तेग चौद्- परिहारयोः समान: पन्थः। वेन भेदाभावे कम्मकागड़ निरालम्वनमातान न लभते प्रामाख प्रति तथोपनि- षदपि। एवं तहि यस्य प्रामाणे खार्थविघाती नाम्ति तम्यैव कन्म काएडस्यास्तु प्रामाखमुपनिपढ़ा प्रामा ए कल्प नायां साथविघाती भवेदिति माभूत् प्रामाख। न हि कममकागड प्रमाण सदप्रमाण भवितुमहति। न हि प्रदोपः प्रकाश्स प्रकाशयति न प्रकागवति चेति। प्रत्वत्तादिप्रमा- एत्रिप्रतिषेधाच्च। न केवलमुपनिषदी ब्रह्मकत्व प्रतिपाद

यटुब्रह्मपादिना कमवार्द चोदते तदुत्रह्मवदस्य कमवादेन तल्यम्। ब्रह्मादेपि शिष्यगासित्रादिभेदाभावे कथसुपनिषत्रामार मिचा- च्ेत्रु' सुकरत्वाद्यक्षोपनिषदा प्रतयमान शिष्य गासिल्रादिभेदमास्ित्य प्राम- रायमिति परिहार: स कमकाएडसापि समान। तलापि प्रातीतिकभेद्- माद:य प्रामारायख सुपतिपन्नत्वान्न च भेदप्रतीतिभ्ानव्वाधाभावादित्याभ- मत्याई। एवं तहीति। चोधसाम्य विद्टणोति। येनेनि। इति चोदा- साम्य:त्मरिहारसापि सा्यमिति श्ेष: । ननु कर्मकागड़ भेदपर ब्रह्म- काारडमभेदपर® प्रतिभात्यन्यतरवस्तुनिविकल्पः सम्भवति वतोऽन्यतरस्ाप्रा- माएयमत व्ाह। एव तरहौति। तुल्चसपनिषदार्माप खर्थाविघातकत्व- मियाशधाह। उपनिषदामिति। साथः पन्थत्तितरथात्मतीयमानः सचा- दिभेद: । यत्तूच्छते कमकाराडस्य व्यावहारिकं प्रामाएं न त त्विक ता- च्विकन्तु काराडान्तरस्ेति तलाह। न हीति। याद्ि म्रामागदख व्याय- हारिकत्व तद्देव तस् तात्विकत्वस्। न हि प्रमायं तत्त्वञ्च न वेदयति

Page 399

[३८३]

यन्त्यः स्वारथविघातं कम्मैकाएडप्रामाखविघातञ्ज कुव्वन्ति प्रत्यक्षादिनिथितभेदप्रतिपत्यर्थे: प्रमाणेय विरुद्दाते। तथा- दप्रामाएमेवोपनिषदामन्यार्थता वासु न तेव ब्रख्मैकत्व- प्रतिपत्यर्थ ता नोकोत्तरत्वात्। प्रमागस्य हि प्रमाएत्वमप्रमा- एत्वं वा प्रमोत्पादनानुत्पादननिमित्तमन्यथा चेत् स्तभादो- नां प्रामाएप्रसङ्गाच्कव्दादी प्रमेये। किंचाती र यादि तावद- पनिषदो ब्रह्मैकत्वप्रतिपत्ति प्रमां कुर्वन्ति कथमप्रमाणं भवे- युन कुर्वन्त्यवति चैद्यथाग्निः भीत दूति स भवानेवं व- दन् वत्तव्य उपनिषत्रामाखप्रतिषेधाधं भवतो वाक्यमुपनि- पत्मामाखप्रतिषेध किं न करोत्येवाग्निर्वा रूपप्रकाणमय करोति यदि करोति भवतु तदा प्रतिषेधायं प्रमाणं भ. वद्दाकयां अग्निस रूपप्रकाशकी भवेत्॥

विरोधाज्ोपनि षदाममामा रायमित्नसुपसंइत्त मितिशब्दः। उपनिषद्प्रा- मागय हेतन्रमाह। प्रत्यक्षादीनीति। प्रत्यक्षादीनि निच्चितानि भेदपति- पत्त्यर्थानि प्रमायानि तरिति वियहः। चष्ययनविध्यपान्तानां कुतस्तासा- मम्रामारायमित्याशङ्माइ । अन्याथता वेति। सिद्धान्तयति। नेत्यादिना। तदेव ए्फटवितु सामान्यन्यायमाह। प्रमाणसेति। साथे प्रमोत्मादकत्वा- भावेऽषि म्रामारायमिच्कन्त प्रत्याह। अन्य्थेति। यथोक्तकमयोष्तकप्रयुत्त प्रामारायमप्रामागय वेत्येतसितृपने कि फलतीति पच्कति। किक्केति। तत्र किसुपनिषद्ः खायें बोधयन्ति न वेति विकल्पपाद्यमनद्य दूघयति। यदि तावदिति। द्वितीयन थाम्य निराकरोति। नेत्याटिना । अाग्निर्यथा गोतं न करोति तथोपमिषदोऽपि ब्रह्मकत्वे मरमा न कुञ्चन्नोति वदन्न प्रति प्रतिबन्धो यहो न युक्कोनुभवविरोधादित्याशझ्माइ। यदीति।

Page 400

प्रतिषेधवाक्यप्रामाएं भवत्वेवीपनिषदां प्रामाखमत्र भवन्तो ब्रवन्तु कः परिहार इति। नन्वत्र प्रत्यत्तान्मद्दा- क्य उपनिषत्रामाखप्रतिषेधार् प्रतिपत्तिरग्नी च रूपप्रकाश- नप्रतिपत्तिप्रमापकस्तर्हि भवतः प्रद्वेषो ब्रह्मैकत्वप्रत्वये प्रर्मा प्रत्यक्षं कुर्वन्तीपूपनिषत्सु उपलभ्यमानामु प्रतिषेधानुप- पत्त: शोकमोहादिनिव्ृत्तिक प्रत्यन फलं ब्रद्म कत्वप्र-

पनिषदं प्रत्ययप्रामाखशद्का तावन्नास्ति । यच्चोक्त सवार्थवि घातकरत्वादप्रामाखमिति तदपि न। तदर्थपृतिपत्ते- र्बाधकाभावात्। नह्युपनिषद्म ब्रह्म कमेवाद्वितीयं नैव चेति प्रतिपत्तिरस्ति। यथाग्निरुण: शीतव त्वस्ाद्दाक्याहिरुजा-

तर्हि खाये प्रमितिजनकत्वाद्दाकास म्रामारयं सादिताश्याह। प्रतिषेधेति। उपनिषद्प्रामाराये भवद्वात्य: मामारय तत्प्रामाए तूपनिषत्मा- साराय दुर्शारमिति साम्ये प्राप्न व्यवस्थापकः समाधिर्वक्तव्य इत्याह। ग्र. तरेति। उक्रमेवार्थं चोद्यसमाधिभ्यां विषद्यति। नन्वित्यादिना। प्रति-

पत्तिरित्याह। प्रतिषेधति। उपनिषद्ताया धियो बेफल्यात्तासाममान- तेत्याशङ्माह । शोकेति। एकत्व' प्रति तावदापातेन जायते। सा च वि- चार प्रयुज्य रननादिद्वारा दृढीभवत। सा पुनरशेषं शोकादिकमपनय- तीति पारम्पर्यजनितं फलमिति द्रष्टव्यम्। खारधे प्रमाजनकत्वादुपनिषदा

प्रामाराय प्रतिपाद्य तदपामारय परोक्रमनुवदति। यञ्चोक्तमिति । कथ हि तासां खाथविघातकत्व किं ताभ्यो ब्रह्मैकमेवाद्वितीय नैव चेति प्रति- पत्तिरृत्पद्यते। किं वा कायिदु बहीकत्वप्रतिपर्त्ति अन्यासोपनिषद्स्तन पति-

Page 401

[३८५]

धद्यप्रतिपत्तिरभ्यपगम्य चैतदवीचाम। न तु वाक्य- प्रामाखसमय एव न्यायः। यदुतैकस्य वाक्य स्यानकार्थत्वं सति चानकार्थ त्वे साथय स्यात्तदिघातल्ृच विरुह्ोऽन्यो डर्घों न व्वेतद्दाक् प्रमायकानां विरुद्मविरुडस् कें वाक्य म- नकमर्थ प्रतिपाद्यतीत्येष समयोऽर्थे कत्वाइेकवाक्यता । न च कानिचिदुपनिषद्दाकाानि ब्रह्म कत्वप्रतिषेधं कुर्वन्ति । यत्त, लौकिकं वाकामग्निरुण शौतश्ेति न त- चकवाकाता तद्क देशस्य प्रमाणन्तरविषयातुवादित्वादग्नि: शीत दूत्यतदेक वाकामग्निरुशा दूति तु प्रमाणन्तरा- नुभवस्मारकं न तु स््यमर्थावबीधकमती नाग्निः गीत दू-

यत्त विरुद्वार्थ प्रतिपादकमिदं वाकामिति मन्धत तच्छौ

न्तिर्न व्ववैकस्यानिकार्थत्वं लौकिकस्य वैदिकस्य वा। य-

वेध कुर्व्व न्ोति विकल्पप्राद्यं दूषयत। तद्पि नेति। तदेव प्रपञ्कयति। न हीति। एकस याक्यखानेकार्त्वमङ्गीक्व्य वैधर्म्योदाहरयां युक्कम- त्याह। अभ्यपगस्यति। तखाङ्गीकारवादतव हेतुमाह। न लिति । उत्र- मयें व्यतिरेकद्वारा विदृणोति। सति चेति। भवत्येकस वाक्यसानेकार्षत्व नेत्याह। न स्विति। कस्ताह तेषां समयस्तलाह। चर्थरत्वादिति। तद- तां प्रथमे तन्त्र। वारथैकत्वादेकं वाक्यं साकाङ्ङ चेद्विभागे खादिति। द्वि- तीय दूषयति। न घेति। एकस वाक्यसानेकाथतव लोके दृष्टमित्यायड्राह। यक्विति। तढे कदेशख त्यादद्रिवाक्य विद्णोति। अग्निरिति। अानुवाट्कवोधकभागयोरे- कशाक्यत्वाभाव फलितमाह। अवत कति। हेतर्थमुक्मेव एसटयति। म्रसा-

Page 402

[३८६]

च्ोत्तं' कर्मकाएड प्रामाए विघातक्वदुपनिषद्दाकामिति तबा- न्यार्थत्वात्। व्रह्मैकत्वप्रतिपादनपरा ह्यपनिपदो नेष्टा- र्थप्राप्ती साधनोपदेशं तथित्ा पुरुषनियोगं वारयन्त्नेका थैत्वानुपपत्त रेव। न च कर्म्मकाएडवाकाना खार्थें प्रमा नीत्पद्यते। असाधारण चेत् खाथे प्रमां उत्पाद्यति वा कंत कुतोऽन्येन विरोध स्यात्। ब्रह्मकत्वे निरविंषयत्वाग्रमा नोत्पद्यत एवति चेन्न प्रत्यत्षत्वात्पमायाः। दर्गपूर्स मासाभ्यां स्वर्गकामो यजत। ब्राह्मणी न हन्तव्य इत्यवमादिवाकाभ्यः प्रत्यत्षा प्रमा जायमाना सा नैव भवष्ति। वद् पनि- षदो व्रह्मेकत्वं बोधविष्यन्तोत्यनुमानं न चानुमानं प्रत्यत्त- विरोधे प्रामाखं लभते। तस्मादसद्वैतद्रोयते प्रमैव नोत्प- द्यत इति॥ अपि च यथा प्राप्तस्यैवाविद्या प्रत्य पस्थापितस्य क्रिया-

आान्तरेति। शोतः शेशिरोSग्निरित्येवद्वोधकमेव चैद्वाक्य कथ तर्हि तत्व लोकस विरुद्धाधधीरित्याशद्माह। यत्विति। सार्थविघातकलवादप्रामा- गय सप निषदा मित्येत ्विराऊत्य चोद्यान्तरमनूद्य निराकरोति। यच्चेत्या- दिना। तसिरित्नितोष्टार्थम्रापकसाधनोकतिः। ननूपनिषद्वाकय' ब्रह्मकत्व

सतुत्पत्तिस्त्षणं विपर्य्ासलक्षणं वेति विकल्ाद्यमनूद्य दूषयति। म

त्यथ:। साथे प्रमासत्पाद्यदपि वार्क्य मानान्तरविरोघादप्रामाखमित्या- शध्ाह। असाधारये चेदिति। खगोचरमूरत्वात्म्रमायानामित्वय: । विमत म ममोत्मादक प्रमाणपहृतविषय त्वाद तुष्णरिनवाक्यवदिति शङ्डते। व्रह्मेति । म्रत्यक्षविरोधादनुमानमनवकाशमिति परिहरति । नेत्यादिना ।

Page 403

[३८७]

कारकफलस्या वयणे नेष्टानिष्ट प्राप्तिपरिहारोपायसामान्य परष्त्त- स्व तद्दिशेषमजानतस्तदाचचाणा गुति: क्रियाकारकफलभेट स्य लोकपरसिदस्य सत्यतामसत्यतां वा नाचष्टे। न च वार- मतोष्टानिष्टफ लपाप्ति परिहारोपाये। विधिपरत्वात्। यथा काम्येषु प्रव्ृत्ता शुतिः कामानां मिथ्याज्ञानप्रभवत्वे सत्यपि यथा प्राप्तानव कामानुत्पाद्यव्साधनान्येव विधत्त न तु कान मानां मिथ्याज्ञानप्रभवत्वादनर्घ रूपत्वक्चति न विदधाति। तथा नित्याग्निहोत्रादिमास्तमपि मिथ्याज्ञानप्रभवंक्रियाका- रकभेदं यथा प्राप्तमेवादायेष्टविशेयप्ररप्तिम निष्टविशेषपरिहार वा किमपि प्रयोजनं पश्यदग्निहोतादोनि कर्ममाणि विधत्त । नाविद्यागोचरासह्स्तुविषयमिति न प्रवत्त ते यथा काम्येु । न च पुरुषा न प्रवत्तरत्नविद्यावन्तो दृष्टताद्था कामिनी विद्यावतामेव कर्म्माधिकार दति चेव। दरतय कम्पक/राडस नाप्रामारवमिति वदन् द्वितीय प्रत्ा। का- ्ेति। यथा प्राप्तखेत्यसंव व्याख्यानमविद्याद्रास्यपस्वापितसेति। साध्यस- सतसम्बन्धबोधकस्य कम्मकाएडसा न विपर्य्यासो मिथ्यायते उपि तथाायं क्रि-

मिथ्य र्थसें सिथ्ाप्ता महभवत्वाद्नय मिठवतये माप्रवस कत्वा दग्रामारादमत् याह। यर्थति। विभतभप्रमाणं मिषपाथ त्वाहिम्रतमक्ाक्यदित्या यड्ा व्यभिचारमाइ। वधाकाम्येष्तिति। न्निष् लादिषय कास्येयुक सषु मिथााज्तानजनितं सिध्याभूत का सुपादाय मास्तप्रद्टत्तिवद्धित्य प्वपति तेष साधनमसदेवादाय शास्तं प्वत्ततां तथापि बुद्धिमन्तो न प्रवर्ततिष्यन्त वेदान्तव्यस न्निध्नात्वायगमादित्या यहराष् । न चेति। अविद्यावता क मास

वा कम्म प्रवश् कमिति विक ल्पादर क्गोलथ द्वितोय दूषयति। नेवदिना। २४

Page 404

ब्रह्म कत्वविद्यायां करम्म्ाधिकारविरोधस्योक्तत्वात्। एतेन ब्रह्म कत्वे निर्विषयत्वादुपदेशेन तब्गहणफलाभावदोषपरिहार उक्तो वैदितव्य: 1 पुरुपेक्कारागादिवैचिताच। अनेका हि पुरुषाणां इच्छा रागाद्वथ दोपा विचित्रास्ततय वाद्य- विपयरागाद्यपहतचेतसो न गास्त निवत्तयितु गत्नाम् । नापि सवभावतो वाह्यविषयविरक्तचेतसी विषयेषु प्रवत्त यितुं भत्तम्। किन्तु शास्तादेतावदेव भवतीदमिष्टरधनमिदमनि- ष्टसाधनमिति साध्यसाधनसम्बन्धविशेषाभिव्यक्ति प्रदोपादिव- त्तमसि रूपादिज्जान। न तु गास्तं भत्यानिव वलान्निवत्त यति नियोजयति वा। दृश्यन्ते हि पुरुषा रागादिगौरवाच्छा स्तमप्यतिक्रामन्त: तक्ात्पुरुषमतिवैचितामपेच्ष्य साध्यसाधन संम्बन्धविशषाननैकधोपदिशति। तत्र पुरुषाः स्वयमेव यथारुचि साधनविशेषेषु पवत्तन्ते शाखत्रन्तु सवितपृदी- पादिवद्दास्त एव।

कम्म का एडप्रामारयातुपपत्ति निराऊृता द्वितीया मर्थापत्तिमतिदेशेन निराकरोति। एतेनेति । कर्म्मकाएडसप्राज्त प्रति समर्यकत्वोपपादनेमेति। यावत्। नतु कम्म का एडसम्बन्धं बोधयतादृत्त्यादिपरमतो रागादिवयाज्त- इ्योगाच्छा खतीय प्रहत्या दिविषयस द्तसप सतात्वमन्यथा तद्िषयत्वासुप पासरितार्थापत्यन्तरमायातरमिति तलाह। पुरुषेच्कवति। न पटत्तिनिवृत्ती शास्तवशादिति शेषः। तदेव स्फटयति। अनेका हीति। भास्तुम कर स्वात्म्रवर्त्तक त्वाद्यभायसक्का तलैव युत्वन्तमा्।द्ेि त् यास्तस्न किंला मिताशङ्ाह। तम्म्रादिति।

Page 405

[३८६)

तथा कस्यचित्परोपि पुरुषार्थोपुरुषाधवद्वभासते यस्य यथावभास: स तथारूपं पुरुषाधं पश्यति तदनुरुपाणि साधना- न्यु पादित्सति। तथा चार्थवादोर्शप तयाः प्राजापत्या: प्रजापती पितरि ब्रह्मचर्य्यमूपुरित्यादि तस्मान्न बुद्य कतवं न्ञापयिथन्तो वेदान्ता विधिशास्वस्य वाधकाः। न च विधिभास्त्रमेतावता नि- विषय स्थान्नाप्य क्तकारकादिभेदं विधिशास्त्मुपनिषदां बुच- कत्व परति प्रामाएं निवत्तयति। खविषयशूराणि हि पुमा- शानि श्ोचादिवित्। तत्र परिषतमान्या केचित् खचित्तवगा त्सव्वं प्रमाणमितरैतरविरुद् मन्यन्ते तथा पृत्यचादिविरो- धमपि चोट्यन्ति बुह्मकत्वे। शब्दादय: किल श्ोचादिविष-

तत्र सम्बन्धविश्ेषोपदेशे सतीति यावत। यथारुचि पुरुषायां म्रषत्तिवत् परमपुरुषार्थ' कैवस्यसपदिश्व सम्यक ज्ञानसिद्धये तद्यायचवणादिय सवा- समूर्व्व का म्रष्टत्तिय द्विपूर्ष्य कारिया सचतेत्यायधाह। तर्घति। रागादि वैचिवानुसारेश्ेति यावतृ। उत हि। अपि एन्दावने सून्य पटमाल- त्वमित्यादि। तर्हि करथ पुर्ुपारधविवेकसिद्धिस्तवाह। यखेति। पुरुषा- यंदशेनकार्य्यमाह। तद्नुरुपाखीति। खाभिप्रायानुसारेय पुरुषाषां पुरुषार्थप्रतिपत्तिरित्यल्न गमकमाइ। तथा चेति। यथा दकारतवे प्रजा- पतिनोके देवादय: स्वाभिप्रायेश दमाद्यर्थलय जग्टडस्था खाभिप्रायवथा- देय पुरुषाणं पुरुषार्थप्रतिपत्तिरित्यरथवाद्तोऽवगतमित्यय: । पूर्ववोत्तरका गडयोरविरोधमपसंहरति। तस्ादिति। एकस वाक्स द्यधतायोगा- दिति यावत्। चर्थाह्वाधकत्वमाशङ्माह। न चेति। एतावता वेदान्ताना ब्रह्म कत्वन्तापकत्वमालेपत्ययः । वेदान्तानामबाधकत्व उपि क्मकाएडस व त्मरामाएयनिवत्त कत्वमस्तीत्यायक्ञाह। नापीति। खपचे सव्व विरोध-

Page 406

याभित्राः पृत्यक्षत उपलभ्यन्ते बृद्धकत्व ब्ुव्ता पृत्यक्ष- विरोध: स्यात्। तथा योलादिभि: गव्दाद्य पलव्ार: कर्त्ता- रय धर्ममाधर्मयोः पुतिशरीरं भिन्ना तनुमीयन्त संसारिण- सतव ब्ुह्म कत्वं य्रुवतामनुमानविरोधय। तथा चागम- विरोधक् वदन्ति। ग्रामकामी यजत। पशखर्गकामी यनेतेत्य वमादियाक्य भ्यो नाद्यनुष्ठातारय भिन्ना अवगम्यन्ते। अ्वोचयते। ते कुतर्कदूवितान्त:करणा ब्राह्मगादिवर्सापसद। अनुकम्पनीया आगमार्थ विच्छिन्नसम्प्रदायबुद्य इति। कघ यतादिद्वारैः शब्दादिभि: प्रत्यच्तत उपलभ्यमानैर्वु द्वण एकत्व विरुद्दात इति वदन्तो वक्तव्याः । किं शब्दादौनां भेदेनाकाशेकत्व

मिरासद्वारा खाथे वेदान्तानां प्रामारायसक्रम्। सम्पति तार्किकपणसुत्था- सयति। सत्नति। ऐक्े मास्तगन्य सीलते सतीति यावत् । सब्य अमायमित्यागमवाक्य म्रत्यक्षादि चेत्र्य:। कथमैक्यावेदकमागभव्राक्यां मयचतादिना विरुध्यते तलाह। तथेति। यथा ब्रह्मकत्व महत्तस था खख प्रत्यक्षादिविरोध मन्यन्ते तथा तमसमानृ प्रति चोदयन्त्यपीति योज ना। तत्न प्रत्यक्षविरोध मकटयतति। शव्दाद्य दति।सम्प्यनुमान- विरोधमाह। सथेति। खवटेह्समवेतचेष्टा तुत्यचेष्ा देहान्तरे टष्टा सा व मलयवत्मूर्व्विका विशिष्टचेशत्वात् समातवदित्यनुमानविरुत्महतथास्- मित्यथः। तत्नव प्रमाणान्तरविरोधमाह। तथा चेति। मानलयव रोषास ब्रह्म क्यमिति माप्त प्रत्याह्। कुतकात। दूति दूष्यता तेषा- मिति शेषः। इतयाह्ि प्रमायविरुङ्धमति वदता कर्य शोच्यतेति छ- छकति। कथमिति। तत्न ब्रह्मकत्वे मत्यक्षविरोध परिहरति। क्रोल्रा- दीति। तथाल्वे तट्ेकत्वा्युपगमविरोधः सादिति शेषः । यथा सर्व्व- भूतस्थमे कमाका शमित्वल्र न शव्दादिभेद माह्रिमत्यच्षविरोधस्तथैक कव्य-

Page 407

[४c१]

विरुद्वत इूत्यय न विरुद्याते न तर्हि पृत्वक्षविरोधः । य च्चोत्तं पति गरीरं शब्दाद्यु पलव्धारो धर्ममाधम्योक कर्त्तारी भिन्ना अनुमीयन्ते। तथाच। बृह्मकत्वे अनुमानविरोध दूति भिन्ना: करनुमीयन्त दूति पृष्टव्याः। अथ यदि व्रयुः सवैरस्माभिरनुमानकुशलरिति। के यूयमनुमानकुशला इत्येवं पृष्टानां किमुत्तरम् । शरीरेन्ट्रिय- मनआात्मसु च प्रत्येकमनुमानकौशलपृत्याख्याने शरीरेन्ट्रियमन: साधना आमानोऽवयवमनुमानकुशला अनेककारकसाध्यत्वा- क्कि याणामिति चेत्। एवं तर्ह्यनुमानकौभले भवतामनकत्वप- सङ्गोऽनैककारकसाध्या हि क्रियेति भवद्विरेवाभ्युपगतम् । तन्नानुमानं च क्रिया। सा गरीरेन्ट्रियमनआ्मसाधनैः का- लापिन तद्िरोधोऽस्तीत्याह। अरथति। तस्य कल्पितभेदविषय स्वादिति भावः। व्नुमानविरोध परोक्रमनुवदति। यञ्चेति। या पेष्टा सा प्रतय- वत्म व् दो सेतावता नात्मभेद: खमयत्रपूष्व कत्वस्यापि सम्भषादतुपश्षन्धि- विरोछे त्वनुमानसैवातुत्यानातृखदेह्चेष्टायाः खप्रयत्लपूष्व कत्ववत् परदेहे चेष्टयास्तयत्नपूष्व कत्वे चादावेव खपरभेद: सिद्वेात् स च नाध्यव्ात्परसा-

दोषान्तराभिधित्तया शङ्डयति। क्रथेति । वासदरथं पृक्कति। के यूयमिति। य हि स्थलदेहो वा करणजात वा देइह्यादन्यो था। नादौ। तयोरचेतनत्वादनुमातत्वायोगात्। न वतीयसखाविकारित्ा- र्दित भावः। किंशव्दस प्रन्नार्थतां मत्वा पूर्व्ववाद्याह। घरीरेति।

विधिटात्मकर्ल्टकातुमानात्म्रतिदेहमाल्भेदा धीरित्वरय: । विधिष्टसात्मनोऽ- चुमानकत त्वे क्रियाणामनेककारकसाध्यत्वादिति हेतसेत्तदा तय देहादेय- के क स्थाप्म ने कतव' सादित्य त्तरमाह्। एवं सह्होति। तदेव विष्योति । बने

Page 408

[४०२]

रकैरामकट का निर्वत्येत इत्वतत्र्रतिज्ञातम्। तन्र वयम- नुमानकुशला दूत्यवं वदद्धि: गरीरेन्द्रियमन आ्राल्मान: प्रत्वेकं वयमनेक इत्यम्य पगतं स्यात्। शहीऽनुमानकीशलं दर्शि- तमपुच्कशृङ्ग स्तार्किकबलीवहैः। यो द्यालानमेव न जानाति स कथ' मूढस्तवतं भेदमभेदं वा जानीयात्तत्र किमनुमि- नोति केन वा लिङ्गेन। नह्यालनः खतो भेदप्रतिपादक किच्चिलिङ्गमस्ति। येन लिङ्गनात्मभेदं साधयेत्।

तानि नामरूपगतान्य पाधय एवालनो घटकरकापवारकभू- चिक्कद्राणीवाकापस्य। यदाकापस्य भेदलिङ्ग पश्यति त-

केति। चातमनो देहादीनां चानुमानकारकार्णा प्रत्वेकमवान्तरक्रिया्ति वऋ्ादिष तथा दर्शनात्तथा चात्मनोऽवान्तरक्रिया किमनेककारकसाध्या किं वा नादेडय्यात्मातिरिक्ानेककारकसाध्या कि वा तटनसिरिक्कतत्साध्या वा नाद्याऽनवस्थानात्। द्वितीये त्वाकनोऽनेकतापत्तेनरातंा खान्न चाया- न्तरक्रिया नानेककारकराध्या प्रधानक्रियायाममि तथात्वप्रसङ्गात्। एतेन देहादिष्वषि कारकत्व म्रत्यत्तमिति भावः। यत्वात्मात्मप्रतियोगिकभेढ़- वाम् वस्तुत्वाह्टविति। तत्नात्मा प्रतिपन्नोऽप्रतिपन्रो वा। द्वितीय प्र- त्वाह। यो हीति। प्रतिपव्वत्वपच्तेऽपि भेटेनाभेदेन वा तत्पतिपसिः । सभवयापि नानुमानप्रृत्तिरित्याह। तन्नेति। दतयात्मभेदानुमानानु- त्यानमित्वाह। केनेति। किंशब्दसान्ेपार्थ एकट्यति। न हीति। जन्मादीमां प्रतिनियमादिलिङ्गवशादात्मभेदः सेत्यति चेवनेलाह। या नीति! आालमन: सज्ञातीयमेदे लिङ्काभाव उष्टान्तेन साधयति। यदेति ।

Page 409

[४०३ ]

दाSत्मनोऽपि भेदलिङ्ग' लभेत सः । न ह्यामनः परतीऽपि

यितु गक्यते। स्वतस्तु दूरादपनीतमेवाविषयत्वादातनः। यद्यत्पर आ्रतम धर्म्मेते नाभ्य पगच्छति तस्य तस्य नामरूपात-

शो वै नामरूपयोनिविहिता ते यदन्तरा तद्व्रह्मति खुतेः। नामरूपे व्याकरवाणीति च। उत्पत्तिप्रलयालमके हि नाम- रूपे तह्िलच्षणञ्ज ब्रह्म। अतोऽनुमानस्यैवाविषयत्वात्क तोऽनु- मानविरोध: । एतेनागमविरोध: प्रत्यक्रः । बदुत् ब्रह्म- कत्वे। यस्मा उपदेभो यस्य चोपदेशग्रहणफलं तदभावा देकत्वोपदेगानर्थकामिति। तदपि नानैककारकसाध्यत्वात्क्रि-

किञ्जौपाधिको वा स्वाभाविको वाकभेदः साध्यते नादः। मिद्वसाध्यत्वा- दित्यभिप्रेत्याह। म होति। न द्वितीय इत्याह। खर्तास्वति। आ्रत्मा

वान्यतरासित्ि दर्शयति। यद्यदति। साभ्यामात्तनोऽन्यत्वाभ्यपगमे मान- सुपन्यस्थति। व्काश इति। तस्वोदपत्तिमाह। उत्पन्तीति । अानु- मानाविरो६सुपसंहरति। व्यत दति। व्ागमविरोधसत्न्याया तिदेशेन निरकरोति। एनेनेति। औपाधिकनेदाख्यलेन व्ययह्ारखोपपतृत्व- दर्शनेनेति यावत्। प्रत्यक्षानुमानागसरह तस्याविरोधेपि साहिरोघोड- र्यापत्यति चदत वाह। यदुक्रमिति। उपदेशो यम करियते यख-

किं क्रियाणामनेकक्ार कसाध्यत्वादेवख्ोधयते किंया ब्हाणो नित्यसकत्वादिति विकल्पाध दूषयति। तद्पीति। तासामनेककारकसाध्यत्वस प्रत्

Page 410

[४०४ ]

याणां कथ्ोद्ी भवति। एकस्मिन् व्रह्मणि निरुपाधिके नो- पदेशो नोपदेश न चोपदेशग्रहणफलम्। तस्मादुपनिषदाक्षा- नर्थंक्य मित्य तदभ्य पगतमेव। अथानैककारकविषयानथ कालोद्यते न खवतोऽभ्युप-

मभयं दुगं दूदमल्पबुद्यगम्यं गास्तम्। गुरुप्रसादरहितैय- कस्त मदामदं देवं मदन्यो जातुमहंति। दैवैरतापि वि- चिकित्सितं पुरा नैषा तर्केए मतिरपनैया। वरप्रसादल स्यत्वश्रुतिष् तिवादेभ्यय। तदेजति तन्नजति तह रे सद्ृदन्तिके इत्यादि विरुदधन्म समवायित्वप्रकाशकमन्त्र- वर्णेभ्यस। गोतासु च मत्स्थानि सर्व्वभृतानौत्वादि। दस्तत्वादिति भावः। यदि ब्रह्मणो नित्यसुक्कत्याभिप्रायेखोपदेशानथेक्य चोदते तत्न नित्सके ब्रह्मसि ज्ञातेडसाते वा तदानधका चोद्त दति विकेल्पाद्यमङ्गीकरोति। एककिक्षिति। द्वितोयमुखापर्यात। अ्रथति। उपदेशस्तावदनेकेषां कारकागां साध्यतया विषयस्तदानधकर्य तमज्ताते नित्यमकते व्रहशि चोदते चदि- त्यर्थ:। सवरात्मादिमिरुमदेशख ज्ानार्थ मिष््सात्तद्वरोघादन्वाते व्रह्मषि तदानय क्ाचोद्यम्षतुपपन्नमित्ाह्। न खत दूति। छह्ते दिरो- धान्राभावेपि ताकिकसमयविरोधोस्तीताशद्याह। तसार्दिति। प्रमायविरोधाभावसच्व्दाथ:। आाथथमर्यादां भिन्दानाचाटा वित्र- व्लन्ते। भटास्तु सेवका मिथ्याभाषिस्तेवां सर्वेषां राजानस्तार्किकास्तर

रगम्यतवे म्रमाखवाह। कस्तमिति। देवतादेवरम्रसादेन लम्यमिताल् उ- विश्नतिवादा: सन्ति। तेभ्यक्ष यासतादिप्रसादहीनरल्य तत्त्व मति निद्धि सनितार्थ:।यास्त्रादिप्रमाद्वतामेव तत्त्व सुगममितारत्र औरत सार्त्त

Page 411

[४०५]

यो ह वै शिशडुए साधानए स प्रत्याधानए सस्यू- यए सदामं वेद सप्न व द्विपतो भरातुव्यानवरुसद्वि।

तस्मात् सुष्ठ चते। ब्रह्म वा इदमग्र आसौत्तदामानमेवावेदह व्रद्मास्म्रोति नान्यदतोऽस्ति द्रष्ट नान्यदतीडस्ति शोट इत्यादि श्रुतिशतभ्यः । तस्मात्मरस्य व ब्रह्मणः सत्यस्य सत्य' नामी- पनिषत्परा। चतुर्थाष्यायस्य प्रथम ब्राह्मण। ब्रह्म अपयिष्यामीति प्रस्तुत । तन्र यती जगव्जात य. नाय' यस्िंय लौयते तदक ब्रह्मति विभ्ञापित। किमालक पुनस्तव्जगव्जायते लौयते च पच्चभूतातक। भूतानि च नामरूपालकानि। नामरूपे सत्यमित्वपि ह्यत्त। तस्य सत्यस्य पश्चभूतात्मकस्य सत्य ब्रह्म। कथ' पुनर्भूतानि सत्य- मिति मूर्त्तामूत्तव्राह्मषं। मूर्त्तामूत्त भूताव् कत्वात्कार्य्य क-

लिङ्रान्तर दर्ययति। तदेजतीति। ब्रह्मादितीये सर्वप्रकारविरोधाभावे फलितमाह। तम्मादिति। संसारिणे अ्रहषोउर्थान्तरत्वाभावे कतीनामा- सुकूल्य दशयति। तक्म्मादिति। अर्ह्वते कृतिसिङ्धे विचार निष्मद्रमर्थ मु- पसंहरति। तस तरसेति। चतुर्यस प्रथम ब्राह्मपम् छृत्तवत्ति व्यमाययो: सककति वक्र इ्त कीर्त्तयति। बहोति। ब्ह ते अवाशीति प्रकम्य, व्यव त्वा प्पयिष्यामीति प्रतिज्ञाय जगतो जन्म्- दयो यतसतद्द्वितीय ब्रह्मति व्याख्य तमिताथः। जन्मदिविषयस जग तः खप पृक्छात। किमात्मकमिति। विप्रतिपत्तिमिरासये तत्रूप- माह। पक्चेति। कथ तर्हि नामरूपकर्मात्मक जग दळत तलाइ।

Page 412

[४०६]

रगाम्मकानि भूतानि प्राणा अपि सत्यं। तेषां कार्य्यकरणा- सकानां भूतानां सतत्वनिहिंधारयिपया ब्राह्मगद्यमार- भ्यते सैवोपनिषद्याख्या। कार्य्यकरणसतत्त्वावधारणद्वार- एहि सत्यस्य सत्य ब्रह्मावधायय ते। अत्ीक प्रागा वे सत्यं तेषामेप सत्वमिति। तंत्र के प्राणा: कियन्त्यो वा प्राग- विषया उपनिषद: का दति च बुह्मोपनिषयसङ्गन करण- नां स्रूपमवधारयति। वत्। यो ह वै शिशु' साधान सप्रत्याधान सस्थ ए सदाम वेद तस्ये द फल। किन्तत् सप्त सप्त सहयकान् ह द्विषती द षकत्तृ न् भ्राट्व्यान् माटव्या हि द्विविधा भवन्ति द्विषन्तीS-

भूतानोति। तत्र गमकमाष् नामरूपे इति। भूतानां सतात्वं कथ म हाः सतात्वाचो युक्तिरिताशद्याह। तस्थेति। तत्सतामितावधा- रणाद्वाध्येष भूतेष संता्रत्वासिद्धिरिति शङ्कयित्वा समाधन्त। कथममितय्ा- दिना। सच्च ताज्ज सतामिति व्युत्पत्या भूतानि सताशन्दवाच्यानि विवचान्न चेत्कयं तर्कि कार्य्यकारणसङ्गातस प्राखानाञ् सतात्म्ुक् तल्ा- ह। मूत्त ति। यथोक्कभूतरूपत्वात्कार्यय कारणानां तदात्म्कानि भूतानि सत्ानीताङ्गीकारात्काय्य कारखाना सतात्व प्राखा वपि तदात्मका: सता- शष्द वाच्या भवन्नीति। प्राया वे सत्पामिताविरुङ्धमितार्थः । एवं पात निकां कत्वोत्तरब्राह्मपह्यस विषयमाह। तेषामिति। उपनिषद्याख्या- नाय रसात्मकानां भूतानां सरूपनिर्धारवोपनिषद्माख्येतात् हेतुमाह। काय्ये-

वादिना। उपनिषदः काः कियन्त्यो वेत्युपसङ्ातव्यमित्काङ्काया- मिति शेष: । ब्रह्म चेदवधारयितुमिष्ट तर्ि तदेवावधार्यता किमिति मध्य करणखरूपमवताय्यते तलाइ। पधीति। ब्राह्मपातात्पय सक्का

Page 413

[8001

अयं वाव शिप्डयोर्डयं मध्यमः प्राणस्तस्यद

द्विषन्तथ तत्र द्विषन्तो ये भ्रातव्यास्तान् द्विपतो म्रातृव्यानव- रुणदि सप्त ये गोषखा: प्राणा विषयोपलब्धिद्वाराषि तग्रभवा विषयरागा: सहजत्वाद्भ्रातव्या:। ते हस्य सातस्थां दष्टि विषयविषयां कुर्वन्ति। तेन ते इट्टरो भरातृव्याः । प्रत्यगाके क्षणाप्रतिषेधकरत्वात्। काठ - के चोक। पराज्ि खानि व्यतृणात् ख्वयन्भ स्तस्मात्पराडप- श्यति नान्तरामत्नित्यादि। तत्र यः मिशादौन् वेद तेषां याथात्म्यमवधारयति स एतान् भातृव्यानवरुणद्यपाष्ट- गोति विनाशयति। तसा फलयवरेनाभिमुखौभूतायाह। अंय वाव शिशः १ कीऽसी। वोऽय मध्यमः प्राणः । गरोरमध्य यः प्राणी लिक्गाता यः पच्चधा शरीरमाविश्टो वृहत्पाएडरवासः सोमराजन्नित्य तः। यमिन्वाङ्मनःप्रभृ-

तट्चरायि योजयति। यो हेतादिमा। विशेषणसारथ म्ातव्यान् भिनत्ति। मातव्या हीति। के पुनरत्व मातव्या विवच्धन्त तल्ाह। सप्रति। कथ शोलादीनां सप्नत्व द्वारभेदादित्याह्ह । विघयेति। कथ सेवां म्ातव्यत्वमित्यापक्ञा विषयाभिलाषद्वारेणेत्याह। तत्पभवा कृति। तथापि कथ तेवां द्ष्टत्मत बाह। तेहीति। वर्येन्द्रियाषि विषयिविषयां दष्टि' कुव्व न्त्य यात्मविषयामपि तां करिष्यन्ति। तव यथो- कम्ातव्यत्व' तेषामिति तल्ाह। प्रत्यगिति। दन्द्रियाषि विषय प्रव््या- नि तलनेव दृष्टिह्ेतवो न मत्यगात्मनीत्याल् प्रमायमाह्। काठके चेति। फलि- तसुपस हरति। तत्नेति। उक्तविशेषणेष भ्ातव्येष सिद्धषिति यावत्। साय वागादीनि प्रविभतत्व हेसाह। पड्ीभेति। यथा जात दय-

Page 414

[४०८]

मेवाधानमिदं प्रत्याधानं प्राणाः स्यणान्नं दाम । १ ॥

तोनि करणानि विषक्ानि। पडीभङ्गनिदर्गनाव एप शिशुरिव विषये्वितरकरणवद्पटुत्वाच्छिणः साधनमि- त्युत्त कि पुनस्तस्य मिमोर्वत्सस्थानीयस्य करणालन ग्. धान। तस्यदमेव मरोरमाधान' कार्य्यालक। आाधीयते- गभिब्रित्याधान । तस्य हि शिशोः प्रायस्येद' गरीरमधि ष्ठान । अस्तिन् हि करणान्यधिष्ठितानि प्रलव्धाल्कान्य प- लब्धिद्वारं भवन्ति न तु प्रायमावे विषक्ानि। तथा हि दर्गि- तमआतशन्रुया। उपसंद्ृतेपु करणेपु विज्ञानमयो नोप- लम्यते। शरीरदेशे व्यूढेषु तु करणेषु विज्ञानमय उपलभ्य- मान उपलभ्यते। तच् दर्मित पागिपेषप्रतिबोधनेन। इद प्रत्याधान। शिरःप्रदेशविशेषेषु पृति पृत्वाधीयत इति परत्याधान। पायः खवयात्न्नपानजनिता क्ति: पागी बल- मिति पर्य्याया:। बलावट्टसी हि पायोऽसिन् भरीरे। स

बतुरोऽपि पाद्बन्धनकीदान् पर्यायेषोतृपाव्योत्कामति तथा प्रापो वागा- दोनीति निदर्शनात्प्रामे विषक्कानि वागादीनि विद्धानीतार्थः । भर,रख माय प्रतपाधानत्व साक्ष्यत। तम् होति। गरोरसाविष्ानत्व ए वयति। वअतु होति। प्रायमात विषक्तानि भोपलव्विद्वाराबीताल प्रमाषमाह्ट। तथा्तीति। देहाघिशने माये विषक्कानि तान्य पसव्धिद्वा- राषीताल्रानुभामसुकूळ्यति। गररेति। तलवाजातशत्र वाह्मप्सवाद दर्शयति। तज्चेति। शरीराचिते प्राये वामादिघ विषक्रघु उपलब्ध रप- सभ्यमानत्वमिति यावतृ। प्ताधानत्व शिरसो व्युत्पादयति। प्रदेशेति। बन्तपर्यायसय माथ्ख स्वय्पत्वं समर्थयती। बखेत। व्यय सुमूर्घरात्मा य्ति-

Page 415

18.2]

यन्नायमात्माSबच्य नेत्वसंमोहमिवेति दर्भनात्। यथा वत्सः स्थ णावष्टन्भः। एवं भरोरपत्तपातो वायु प्राणः स्वषति। केचिदन दाम। अन्न हिभुत' वेधा परिषमते। यः स्व- लः परिणामः स एतह् यं भूत्व मामप्येति मूचञ्च पुरोपञ्च। यो मध्यमो रस सारः स लोहितादिक्रमेण खकार्य्यं गरी- रं साप्तधातुकं उपचिनोति। खयोन्यन्नागमे हि गरीरसुप- चीयतेऽन्नमयत्वात्। विपर्य्ययेऽपत्तीयत पतति । यस्वषिष्ठी रसोमतमूर्क प्रभाव दूति च कथ्यते। स नाभेरुहं हृदयदेग- मागत्य यत्तलरएसङ्कातरूपं लिङ्गं गिशुसनक तस्य शरीरे स्थिति- कारएं भवति बलमुपजनवत्ख गाख्य तेनाव्रसुभयतः पाण- वत्सदामवत् प्राणशरीरयोनिर्बन्धन भवति॥ १॥

नकाले देहसबलनाव नीला मन्मेहमित प्रतिपद्यते तदोत्कामतीति पछ दर्यनादिति यावत् बलावट्टम्भोडसिन्देहे माप द्वताल टष्टान्तमाह। यथ- ति। भत प्रपख्चपन्त दर्शयति। शरीरेति। एक् हि प्राय रताक्ता- स नव्वासकममा वादु: शारीरः शरीरपक्षपाती स्टह्यते। एतसा रवखाया शिशु: प्रायः करपदेवता लिङ्गपत्तपाती ग्टद्ते। स देव: पाथ एत्मन- वाहय पाश बह् दति तद्माख्यात भूमिकां करोति। अब्नं हीति। त्वगस्ङमांसमेदोमज्जास्थिशुक्रेम्य: सप्नभ्यो घातुभ्यो जात साप्रपाटक । तथापि कथमद्नष्त दामत तदाह। तेनेति। १।

३५

Page 416

[४१८]

तमेताः सप्तात्तितय उपतिष्ठन्ते तद्या इमा अच्तन्लोहिन्यो राजयस्ताभिरेन रुट्रोनायत्तो डथ या अक्षन्नापस्ताभि: पर्जन्यो या कनीनका तयादित्यो यत् हवण्ण तेनाभिर्यच्ुक्कतेनेन्द्रोड

दूदानोन्तस्यव शियो: प्रत्याधाने अदस्य चन्तुषि का- समोपनिषद उचन्त । तमेताः सप्तातितय उपतिठ्ठन्त। तं करणातकं प्रां भरोरेशनवन्धनं चन्तुथ ढं एता वच्यमा णा सप्त सप्तसंख्यका अत्तितयोऽच्तितिहेतुत्वादुपतिष्ठन्त। यद्यपि मन्त्रकरण तिष्ठतिरुपपूर्व्व आरत्मनेपदीभवति। दहापि सप्त देवताभिधानानि मन्त्रस्थानीयानि करणानि। तिष्ठ- तेरतोSत्राम्यामनेपदं न विरुदम्। कास्ता अचितय दूत्य- चन्त। तत्तत्व या इमाः प्रसिद्वा अक्वतिषि लोहिन्यो लोहिता राजयो रेखास्ताभिर्द्दारभृताभिरेतं मध्यमं प्राएं अथ या अकन्नत्तिषि आ्रपो धूमादिसंयोगेनाभिव्यज्यमानास्ताभिर ब्विर्द्वारभूताभिः पर्ज- उपतिष्ठत इूत्यर्थः।

न्दर्भसय तात्मयें दर्शयन्नुत्तरवाक्यमुपादाय व्याकरोति। इदानीमितादिना। नतु यल मन्त्रेपोपस्थान क्रियते तत्वववोपपूर्व्व स् तिश्तेरात्मनेपदं भर्वतत। उत हि। उपान्न्तर करय (पा० १२२५) दूति। दृश्यते च छ्ा- दिता गायत्पोपतिष्त दति। न चात गन्त्र ख कि्चित् कियते। किन्त्- व्राच्तयहेतुत्वात्ायस। सप्ताज्वितय द्वतेापनिषदो विवचन्त तल्राह।

Page 417

[४११]

धरयैन वर्त्तन्या पृथिव्यान्चायत्ता द्यौरुत्ताया ना- स्याननं नीयतेय एवं वेद॥ २ ॥ तर्दष शोको भवत्यशीम्विलय्मस ऊर्ट्ट बुध्स्त- सिमिन्यशो निचित विशुरूप तस्यासत क्पयः

सचान्नभूतोऽच्तितिः प्राणस्य पर्जन्च वर्षति आ्रनन्दिनः प्राण भवन्तीति मुत्यतरात्। या कनोनका टृक्गकि: तया क- नोनकया द्वारेए आदित्वी मध्यमम्प्राणमुपतिष्ठत। यत् कप्म चत्तुषि तैनैनमग्निसुपतिष्ठते। यच्छुक्क चत्तुषि तेनेन्द्रो इध- रया वत्तन्या पक्षणा एनं पृथिव्यन्चायत्ता उधरत्वसा मान्यात्। यीरुत्तरयो्वत्वसामान्यात्। एताः सप्तान्नभूता: प्राणस्य सन्ततमुपतिष्ठन्त द्ूत्येवं यो वेद तस्य तत् फलम्। नास्याव नौयते य एवं वैद॥ २ ॥ तत्त त तस्तिरित्नर्थे एष सोकी मन्त्रो भवति। अर्वागबिल- समस इत्यादिः। तम मन्तार्थमाचष्टे सुतिः अर्वागबिल

यद्यपीति। मन्त्रेया कस चिद्नुष्ठानस्य करणे विवच्िते तिष्तिरुपपू्व्वों यद्यथात्मनेपदी भर्वात तथाय्यत्र सप्र रुद्रादिदेवतानामानिसन्त्रवटवस्थितानि तेख करणान्य पासनानुष्ठानान्यल क्रियन्ते। वतसस्तिश्ट्तेरुपपूर्ववस्ाल्नेपट- मविरुइमिति योजना। लोहितरेखाभी रुट्रस प्रायम्मत्यनुगतेरनन्तरमि• न्ययशन्दाथः। पजन्यम्याव्नद्वारा प्रायान्तयहेतुत्व प्रमाणमाह। पर्जन्य दूति। कथ पुनरेतेषां म्रायम्परयक्ितत्व सवेषर सिध्यति तलाइ। एता दूति। सम्प्र्पास्तिफलमाह। दूत्येषर्मिति ॥२॥

Page 418

[४१२ ]

सप्न तीर वागष्टमी ब्रह्मणा समिदानेत्यवीर्बिस- चमस जद्व बुध् इतीदं तच्किर एप हार्वाग्विलय- मस ऊर्ड्ट बुभ्स्तस्मिन्यगो निद्धित विशुरूपमिति प्राणा वे यशो निह्ित विशरूप प्राणानेतदाह तस्यासत कषयः सप्न तीर इति प्राणा वा क्षयः प्राणानेतदाह वागष्टमी ब्रह्मण समिदानेति वा- गघष्टमी ब्रह्मण स वित्ते॥ ३ ॥

यमस ऊर्द्धबुध्न दति। कः पुनरसी अर्वागविलख्मस ऊ- ध्वबुश्रः। दूदं तच्छिरयमसाकारं हि तत्। कथमेष हा रवागबिलो मुखस्य विलरूपत्वात् गिरसी बुभ्नाकारत्वादूर्ध्व वु- क्वस्तस्न्िन्यशो निहितं विशवरूपमिति। यथासीमश्चमसे। एवं तस्मिन्क्विरसि विश्वरूपं नानारूपं निहितं सिथितं भवति। किं पुनस्तदशः प्राण वे यशो विश्वरूपं प्राणाः योतादयो वायवथ मरुतः सप्तधा तेषु प्रसता य इत्येतदाह मन्तः शव्दादिज्ञानहेतुत्वात्। तस्यासत ऋषयः सप्ततीर दूति। प्रा- णा: परिस्पन्दात्कास्त एव च ऋपयः प्राणनेतदाह मन्त्रः वागष्टमी ब्रह्मणा सम्विदनिति। ब्रह्मणा संवादं कुर्वत्यष्टमी

न प्रसिद्धदेवताविषय दत्यभिप्रत्याह। तनेति। मन्त्रस् व्याख्यानसापे च्त्व तत्न त्यच्यते। शिरसक्षमसाकारत्वमसट्टमित्याशङ्का समाधस। कथ- मित्यादिना। वागष्टमीत्युनम्। तसाः सप्रमत्वेनोक्तत्वान्न चकस्ा द्वित्व- मित्यायङ्गाह। ब्रहारेति। शव्दरागित्रह्ा तेन संवाद: एंसर्गस् गच्त-

Page 419

[ ४१३ ]

दूमावेव गौतमभरदाजा वयमेव गौतमोडय भरदाज इमावेव विशामिचजमदग्री अ्रयमेव विश/भिन्नोऽय जमदगनिरिमावेव वसिष्ठकश्यपा- वयमेव वसिष्ठोऽय® कथ्यपो वागेवानिरवीचा ह्यन्न- मद्यतेडन्तिरह वे नामैतद्यदचचिरिति सर्व्वस्यात्ता

भवति। तह्कतुमाह वागघाष्टमी ब्रह्मणा संविदत्ते इति ॥३॥ के पुनस्तस्य चमसस्य तौरे आसते ऋषय दूति। इमा- वेव गीतमभरदाजी कर्णी अयमेव गोतमोडयं भरद्दाजी दक्षिएयोत्तरय विपर्ययेए वा। तथा चत्तुवो उपदिभन्र वाच इमावेव विश्वामित्रजमदग्नी। दक्षिएं विश्वामित्र उत्तरं जमदग्निः विप्यययेश वा दूमावेव वसिष्ठकश्यपी नासिके उपदिशन्वाच । दच्िएः पुटी भवति वशिष्ठः। उत्तर: कश्यपः। पूर्व्ववद्दा। वागेवाचिरदनक्रियायोगा- स्सप्तमो वाचा द्यन्नमद्त। तर्मादत्तिह वे प्रसिद्ध नामेत- दत्तृत्वादविरिति। अत्तिरेव सन् यदत्िरुचते परोक्षेण स-

न्नीति पन्दराथिशज्ञारयन्ती वागष्टकी सादिति यावतृ। तथापि सप्रसत्व रिहाय कयमष्टम्त्व तल्राइ। तद्केतुमिति॥३॥ वक्त त्वान्तृत्वभेदेन द्िधा वागिष्ट तत् वक्ल्वेमाष्टमी सप्रभी चान्ततवे- नेस्सविरोधः । रसना तूपलव्धिहेतुरिति भावः विपर्ययेख वा द्रस्ये तत्य व- रषदिन्य च्यते। वयलतिः सप्रय दति हम्वन्धः। चलरित इतः बदनक्रिया- योगारदिति। इतु साधयति। वाचा हीति। साध्यमर्यं निगमरयति। तस्दिति। तर्हि कथमत्रिरिति व्यपदिश्वतेऽत बाह। स्त्तिरेवेति।

Page 420

[४१४ ]

भवति सर्व्वमस्यान्न भवति य एवं वेद्॥ ४ ॥ इति द्वितीय ब्ाह्मषम् । द वाव ब ह्मणो रुपे मूर्त नत् वामूर्त्त ज्व मर्त्यश्चा मतञ्ज स्थितञ्च यच्च सच्च त्यच्क॥॥

व्व स्य तस्यान्नजातस्य प्राणास्यात्निनिर्वचनविच्ञानादत्ता भरवति। अत्तव भवति। नामुभिन्नन्यन पुनः प्रत्वपद्यत इति। एतदुत्त भवत सर्व्वमस्यान्न भवति। य एवमेतद्यथोक्त प्राणयाधाक्य वेद स एवं मध्यमः प्राणी भूत्वाऽधानग- तो भोकव भवति। न भोज्य भोज्याद्ावत्तत दत्वर्थः ॥ ४ ॥ चतुर्थ स्य द्वितीयं ब्राह्मराम् ॥ तन्र प्राणण वे सत्यमित्य क्रम्। याः प्राणनामुपनिष- दस्ता ब्रह्मोपनिषत्यसङ्गेन व्याख्याता। एते ते प्राणा दूति च। ते किमात्मकाः। कथ वा तेषां सत्यत्वमिति च वत्रव्य मिति। पञ्चभृतानां सत्यानां कार्य्यकरणात्मकानां स्वरूपाव-

म्राणस्य यद्त्जात तहेतस सत् स्ात्ता मवति अत्तिनिर्व्व चनविज्ञानादिति सम्बन्धः । सर्वमस्येत्व।दिवाक्मर्थोक्तिपूव्वक प्रकटयति। वत्तवेति। न केशलमलिनिर्वचन कतमेतहिज्जानफलं किन्तु प्राययाथात्म्यनेदनप्रयुक्तमि- न्याह। य एवमिति॥ ४॥ चतुर्थस द्वितीयं ब्राह्मषम्। सम्हन्वं वतु वृत्तक्कीतयति। तवति। अजातशत्र ब्राह्मषावसान सप्नव्यर्थः । उपनिषदो रुद्राद्यभिधानानि चकारादुत मित्यनुषङ्गः । उत्त- रबाह्मयतात्मय्यमाह। ते किनात्मका दूति। ब्रह्मणो निर्धारणीयत्वात् विमिति भृतानां सत्त्व निर्धार्य्यते तलाह। यदुपाधीति। तेषासुपाधि-

Page 421

[ ४१५ ]

धारसार्थमिदं व्राह्मयमारभ्यते। यदुपाधिविशेषापनयद्वारेण नेति नतोति बुहधराः सत्त्व निर्दिधारयिषितम्। तत हिरूप ब्रह्म पञ्चभूतजनितकार्य्यकरणसम्बद्' मुर्त्ताSमूर्त्ताख्य मर्त्या- मृतसवभावं तज्जनितवासनारुपस्न सव्वज्त सव्वशत्ति सोपा- ख्य' भवति। क्रियाकारकफलालकञ्च सर्व्व व्यवहारास्पदम्। तदेव ब्रह्म विगतसव्वोपाधिविशेषं सम्यग्दर्शनविषयमजमजर- ममृतमभयं वाङ्मनसयोरप्यविषयमद्वैतत्वान्नति नेतीति नि- दिश्यते। तन्र यदपोहद्दारेए नेति नैतीति निदिश्ते ब्रह्म। ते एते ह वाव वाव शब्दोऽवधारणार्थः। ह एवेत्वर्थः । ब्ुझ्म- राः परमालनी रूपे रुप्यते याभ्यामरूपं परम्ब्रह्माविद्याभ्या- रोपणाभ्यां के ते है। मुर्त्तज्ज एव मूत्त मेव च। तथा अ्रमू- न्तच्व एवामुत्तमेव चेत्यर्थः । अन्तर्णीतखातविशेषणे मूर्ता- मृत्ते ह एवेत्यवधार्येते। कानि पुनस्तानि विशेषणानि

भूतामां स्वरपावधारणार्यं ब्राह्मणमिति सम्वन्धः । सत्यस् सत्यमित्यत्र षष्ान्तसत्यपद्दित हेय प्रथमान्तसत्यशक्त्रितमाहेय तयोराध सवरूपोत्तार्थ- मथत्यतः प्राक्कनं वाक्य तदूङ् माब्राह्मणसमाप्नेरादेयनिरुपणार्धमिति रुकु दायार्थः। सविशेषमेव ब्रह्म न निर्विशेषमिति केचित् ताद्चिराकस् विभ- जने। तत्रेति । ब्राह्मषार्ये पूर्ष्वोक्कनीत्या स्थिते सतीति यावत्। ह वावेत्यादिशुतेः सोपाधिकं ब्रह्मरूप विष्टणोति। पञ्चभूतेति। शब्दप्रत्यय विषयत्व सोपाख्यत्वम्। निरुपाधिक ब्रह्मरूप दर्शयति। तदेवेति। एवं मूमिकामारचय व्क्षरागि व्याकरोनि। तल्नत्यादिना। हैरुप्ये सतीति यावत्। अ्रमूतश्जैययत्र चकारादेवकारानुषक्ति विवक्तत्हणो

Page 422

[8:६]

तद्नन्मूत यदन्यद्वायीश्यान्तरिक्षाच् तन्मर्त्यमे- ततस्थितमेतत्त्तत्यतस्य मूर्तस्वैतस्य मर्य स्े-

मूर्त्तामृत्त योरित्युचन्त। मर्त्यञ्च मत्यीं मरगधर र्य मृतक्ष तद्द - परीतं स्थित परिच्छित्व' गतिपूर्व्व कं यत् स्वास्त्र, यच्च याती- ति यद्याप्यपरिच्छित्न' स्थितं विपरीत सच्व सदित्यन्नभ्यो विशेषमाणासाधारणधम््नविशेषवत् त्यक्ष तद्विपरीतं त्यदि- त्वेव सव्वंदा परोक्षाभिधानार्हम्॥ १॥ तत्र चतुष्ट्यविभेषणविग्िट्ट मृत्त तथाऽमूत्तच्। कानि मूर्त विशेषणानि कानि चेतराणीति विभव्यन्त। तदेत- न्म्तं मृर्च्छितावयवमितरेतरानुप्रविष्टावयवं घनं संहतमि- त्वर्थ। किं तद्यदन्यत् कस्मादन्यत् वायोश्ान्तरित्ताच भूत-

तयं दद मर्त्यं मरणधर्न्मि। कस्त्ाद्यस्मातृस्थितमेतत् परि-

क्रानीखाशहाह्। अन्तर्गीतेति। मूर्तामतयोरन्तर्भावितानि खाल्लनि यानि विशेषखानि तान्याक्षाङ्माद्वारा दर्शयति। कानि पुनरित्याढिना। यह्गतिपूष्वक स्यास्त्र तत्म रच्छ्विन्न' स्यितसिति योजना। विशेष्यनाखत्व

तत्र ति मिर्धारणार्या सप्नमी। तत्र प्रत्येकं मूरताम्त्तेचतुष्टयवरिशेषखत्े सतति यावत् । कथं स्थितत्व मर्त्यत् तव्राह। परिच्छित्न हीति। तदेश टष्टान्तेन सपट्यति। यधेत्यादिना। व्तो म्त्य त्वान्म तमिति शेषः । मर्तत्वमख्ख स्ववीरन्योन्य हेतुहेतुमङ्भाय' द्योतयित वा शब्ः। कथ पुन- वदर्ष धर्मेष विशेषणविशेष्यभावो हेतुहेतमद्गापत्य निश्व तव्यस्तलाह। कन्यो

Page 423

[8:७1

तस्य स्थितस्यैतस्य सत एष रसो य एष तपति सतो ह्येष रसः ॥ २ ॥

च्किन्न' ह्यर्थान्तरे सम्प्रयुज्यमानं विरुध्यते। यथा घटः स्तम्भ कुद्यादिना तथामूर्त्त स्थितं परिच्छित्नमर्थान्तरसम्बन्धि।

तस्मादि परिच्छित्न परिच्छित्नत्वान्र्यमतो मूर्ततम्। मूर्तत्ाद्ा मय्यं मत्य त्वात् स्थितं स्थितत्वात् सत्। अतोऽन्योन्याव्यभिचा- राजतुणं धर्ममाणं यघेष्ट विशेषणविशेषभावो हेतु हेतुमद्भावसय दर्भयितव्यः । सर्व्वधापि तु भूतचयं चतुष्टयविशेषएविशिष्ट मूर्त्त रूप ब्रह्मणः । तत्र चतुर्णामेकरिमिन् ग्टहोते विशेषणे दतरह् होतमेव विशेषणमित्याह। तस्येतस्य मृर्त स्यैतस्व स्थितस्यैतस्य सतश्यतुष्ट्यविशेषणस्य भूतत्रयस्थेत्यर्थः। एष रसः सार इत्यर्थः। त्रयाणां हि भूतानां सारिष्ठः सविता। एतत् साराषि नौषि भूतानि यत एतत् चितयविभज्यमान-

न्येति रुपरूपीभावस्ापि व्यवस्वाभावमाशङ्माह्ह। सव्यापीति। तसै- तस्यष रस दूति वक्तव्ये किमिति मर्तस्त्यादिना विशेषणचतुष्टयमनद्यते तल्राह। तत्नेति। सारत्व साधयति। त्याणां हीति। तत्र प्रतिज्षा- मनद्य हेतुमाह। एतदिति। एतेन सवित्मएडलेन कतानि विभज्य- मानान्यसङ्कीयनि शकलष्णलोह्ितमित्येतानि रूपासि विशेषखानि देषां प्टृव्यिप्नजसां तानि तथा। ततो भूतल्यकार्यय मध्ये सविष्मएडरस प्राधा- न्यमित्र्थः। य एष तपति वसार्थमाह। व्यधिदेविकस्येति। हेतु-

Page 424

[४:८]

त्तस्वैतस्यामूर्त्त स्वैतस्यामृतस्वैतस्य यत एतस्य।

रूपविशेषणानि भवन्ति। आधिदेविकस्य कार्य्यस्यैतद्रूपं यत् सविता यदेतन्मएडलं तपति। सतो भूतलयस्य हि यस्म्रादेप रस द्त्येतह द्यते। मूर्त्तो द्येव सविता तपति। सारिषय। यच्वाधिदेविकं करणं मएडलस्याभ्यन्तरं तद्दच्यामः ॥२॥ अथामूर्त्त मधाधुनाSमूत्त मुच्यते। वायुयान्तरिच्तल् वत्प- रिशेषितं भूतड्यं एतदमृतममूर्त त्वादस्थितमतोऽविरुदमानं केनचिदमृतममरएधम्मपरतद्यत् स्थितविपरीतं व्याप्य परि-

परोक्षाभिधानार्हमेव पूर्वववत्। तस्यैतस्यामूत्त स्वैतस्यामृत- स्थेतस्य यत एतस्य त्यस्य चतुष्ट्यविशेषणस्यामूर्तस्येव रसः। कोऽसौ। य एष एतस्निन्एडले पुरुष: करणोत्मकी हिरख-

वाक्यमादाय तख तात्मर्यमाह। सत इति। मरडलमेवेतच्छूव्दार्थः। मराडलपरियह हेतुमाह। मूर्तो होति। मूतपहरासोपलक्षयत्ात् चतु- ्यामन्वयो हेतुतवाथः। अतक् मएडलात्मा सविता भूतल्यकार्यमध्य

मराडल ज् दाधिद्विक कायें किम्पुनस्तयाविध' करणमिति तदाह। य- ति्वति । २। आधिदैविक मूर्तमभिचाय ताहणेशमूत मतीकोपादाभपूर्व्व क स्फट- यति। अथत्यादिना। अमूर्त्तमुभयत्वहेतुत्वन सम्वध्यते। अपरिच्छि- सत्वमविरोधे हेतः। चमूत्तत्वादोनां मिथो विशेषणविशेष्यभावो हेतु- हेतुमङ्गावश् यथेष्ट दृष्टव्य दत्याह। पूर्ववदिति। पुनरुत्रिरषि पूर्व-

Page 425

[४१2]

त्यस्यप रसो य एष एनस्मिन्मएडले पुरुषस्त :- स्य ह्योष रस इत्यविदैवत । ३ ॥

गर्भः प्राण दूत्यभिधोयते। यः स एषः अमूर्त्तस्य भूतद्यस्य रस: पूव्व वत् सारिष्ठः। एतत्पुरुषसारड्टामूत्त भूतद्वयं हैर

थ्यात्तत्सार भूतदयम्। त्यस्य ह्ेष रमी यस्मायी मएडलरथः पुरुषो मखलवत्र गहाते सारस भूतद्यर्य तम्मादम्ति मणडलखस्य पुरुषस्य भूतद्वयस्य च साधसास्। तस्राधयुक्त प्रसिद्धवद्धतृपादानं त्यस्य होष रस दूति। रसः कारगं हिरखगर्भविज्ञानाला चेतन दूति केचित्। तव च किल हिरएगर्भविज्ञानालन:क्म्मे

वत्। य एष दत्यादि्प्रतीकपह््य तस व्याखयान। करणातक् दूति यथा भूतत्मयसय मराल सारिषसत् तहदिच्ा्त्। पूर्ववदिति। सारि- व रनूधय हेतुमाह। एतदिति। तादर्थ्याद्ध तहयक्ष भतलयोपहर्जनस खयं प्रधानस हिरएदगर्भारम्ार्य तवादिति बाघत्। भूतहयम्भ तल्वयो- पपर्जनमिति शेषः । हेतुमपतार्थ व्याचटे। त्यस्ष हीति। पुरुषमन्दादुपरिष्ठाळ्पद्ो दृष्ट्यय। वनतंत्वादिति विशेषयचतुष्तयवेमिद्यासाधम्यें तत्फबमाइ। तस्मादिति। खमतसुत्ता भर्व्ट प्रपन्यमतमाह। रस इूति। व्यस छीत्या- दो रस यन्द न भनदयकारणश्तक्त न व तश्चेतनादव्यत म घ जीव: | तथा डसामथ्यात्। नापि परः कौटस्थात्। तस्ाञ्तनः हलक्षेत्रप्तथेत्र्थः । सोर्डप कथ भूतददकारणमत आाह। तल्नेति। परकीयपतः सपनस्वथः। तत्क म गम्तला सा धार गमयस्पतिपन्नमित्य भिप्रत्य किळेत्व ता। यवाङ्गः।

Page 426

[४२०]

वायून्तरिचये प्रयोकतृ तत्क मे वायून्तरित्ताधार सदन्येर्षा भृतानां प्रयोत्त, भवति। तेन स्कस्परणा वायुन्तरित्षयोः प्रयोक्तति तयो रसः कारणमुच्यत दूति। तत्र मूर्तरसेना- तुत्यत्वात्। मूर्त्तस्य तु भुतत्रयस्य रसी मूर्त्तमेव मरडलं दृष्ट' भूतचयसमानजायीय न चेतनः। तथा मूर्तयोरपि भूतयोस्तत्समानजातीयेनैवामुर्त्तरसेन युक्त भवितुम्। वाक्या - प्रवृत्त सुत्यत्वात्। यथा हि मूर्त्तामूत्त चतुष्ट्यधर्सवती विभ- ज्येते। तथा रसरसवतोरपि मृर्त्तामृत योस्तुत्वेनैव न्यायेन युक्तो विभाग:। न चार्ड्वेशसम्। मूर्त्तरसेऽपि मरडलावि- परश्चेतनो विवच्यत दूति चेदत्यत्पमिदमुच्यते। सर्वचैव तु मू्ता-

यो ह्यतिन्मरउले वि्ञानात्मा ए खल्वविद्याकम्म पूर्व मन्ापरिष लतो

भवतीति। ननु हिररयगभ देहस पञ्चभूतात्मकत्वाड्ड तद्दयोत्मत्तावपीतरभूतो- त्पत्ति बिना कुतोडस् भोग: सिध्यत्यत ब्राह। तत्कमेति वायुन्तरिका- धार' तदूपपरियतमिति यात्रत्। वायनरिक्षयोभ् तत्वयोपसर्ज नय- रिति शेषः । प्रयोक्ञा हिरएगर्भ वित्ञानात्मा निराकरोति। तन्जेति। कथ मर्तरसेन सह्ह ययोक्कासूतरससातत्यतेत्वाशङ्माह। मूर्तस्ेति।

योवे जात्य खादिति भावः। चास्तु तयोवैजात्य नेत्याह। यथाहीति। मूतैं मत्यें स्थित' सदिति मर्तस् धमचतव््यममूते अ्रम्ृत व्यापि त्यदित्य- मूर्न स्य विभजन'। अप्ङ्कोय तेन प्रद्गन यया रसत्रतो. मूर्तामूत- योस्तुल्यत्वमुत्त®। तथा रस रस्योरपि। तयोस्तुल्येनैत्र प्रकारे प्रदर्शनसुचित नत्वमूर्नरसः। चेतनो मूतो रसस्वचेतन द्ति

Page 427

[ ४२१ ]

अथाध्यात्ममिद्मेव मूर्त्त यद्न्यत्प्राणाच् यक्षा-

मूत्त योब हरूपेए विवचितत्वात्। पुरुषशब्दोऽचेतनेऽनुपपत्र दूति चेत्। न। पत्तपुच्छादिविभिष्टस्यैव लिङ्गस्य पुरुषशष्द दर्भनात्। न वा दूत्य' सन्तः गव्यामः । प्रजाः प्रजनयितु मिमान् सप्त पुरुषानिक पुरुष' करवामेति। त एतान् सप्त पुरुषनिकं पुरुषमकुर्वन्नित्यादी शन्नरसमयादिषु च शुत्यन्तरेपु पुरुपशब्दप्रयोगादित्यधिदेवतमित्युत्तीपसंहार अध्यात्विभा- गोत्तयर्थ ः ॥९॥ अधाधुनाध्याल मूर्त्तामूत्त योर्विभाग उच्चते। किन्तन्म-

युक्तो विभागः । वईजरतीयसामामाषित्रत्वादिवयाह। तहेति। कह वैगस परिहत्त शङ्कते। मूर्तरसेऽपीति। शमूर्तरसयन्म तरसशन्देनापि चेतनसंव ग्रह्ायो मएडलापसस ग्रहषममित्येतद्दवूषयत। अ्रत्यल्पमिति। मराडलस् चेतनकार्य्यतयाS चेन न त्व सर्व्य स् तस्कार्यतया रन्माल तवाद्रसयो- शेतनतेति विशेषणानर्थक्यमित्वयः । मरडलाधारस चेतनत पुरुषभत्- वशादेष्व्यमति शङ्तते। पुरुषशन् दति। अमुपपत्ति परहरति। नेत्यादिना। तदेव व्याकरोति। नवा दूति। दृत्य विभक्काः सन्तो

वाडमनोरूपानिमान् सप्र पुरुषानेक पुरुष संहृत शिङ्र करवागेति नि- च्ित्य वामी प्राय: सप्रपुरुषानुक्वानेकं पुरुषं िक्गात्मान ऊतवन्त दृत्यर्थः । आदिगम्देन लौकिरमपि दर्थन सटझते। खुत्नरं तैत्तिरीयकं पुरुषशन्द प्रयोग:। सबा एष पुरुषोऽत्धरसमय दत्यादिः । परकीयं व्याखान प्रत्याख्याय प्रर्त सुतिव्याख्यानमनुव्तयति। वधिदैवतमिति।₹। चक्षो रसत्व प्रतिव्ञापूर्व्वकं प्रकटयति। व्यध्यात्मिकसेत्यादिना चत्तुषः मारत भरोरकयवेष प्राथम्य हेखन्रमाह। प्राथम्यानति। २६

Page 428

[४२२ ]

यमन्तरात्मन्नाकाश स्वैतस्य मूर्त्तस्य तस्य मर्त्ता स्वैतस्य स्थितस्ये तस्य सत एष रसो यच्चक्षु सतो ह्योष रसः॥ ४॥

न्त मिदमेव किन्नेद यदन्यतरगाच्च वायोर्यय्ावमन्तरभ्यन्तर आतन्याकाशः सं शरीरखच्च यः पाण एतद्दये वजयित्वा यद- न्यच्करोरारभकं भूतचत्मेतन्मार्त्य मित्वादि समानमन्यत्पू्वेग। एतस्य सतो द्येष रसो यच्चक्ुरित्याध्यालिमिकस्य घरीरारभ्भकस्य कार्य्यस्येष रसः सारस्तेन हि सारणे सारवदिद गरीर सम- स्तम्। यथाधिदेवतमादित्यमएडलेन प्राथम्याच्च चन्ुषी एव प्रथमे सभ्भवत दूति। तेजी रसी निरवत्त ताग्निरिति लिङ्गा- स जस हि चसुरेतत्सारमाध्यालिक भूतनय सतो द्येष रम दूतिमूत्त वसारले हेत्वर्घः ॥ ४ ॥

तत्र प्रमासमाह। चक्षषी एवेति। सम्अवतो जायमानस जन्नोसक्थी एव म्रथम मधाने सम्भवतो जायेते। शश्द् रेतसः सिकखर चक्ुषी एव प्रथमे सम्भवत दूति व्राह्मयमित्वर्यः । चक्षुषः सारत्व हेत्वन्तरमाह्। तेज दरसि।शरीरमात्रस्ाविशेषय निष्मादकम्। तल्व सवत्र सननिहित- मपि। तेजो विशेषतक्क्तुषि सिितम्। आदित्यम्ततुर्भूताियो प्राविश- दिति भुतेः। अतः तेजः शव्दपर्यायरसशन्दसय चक्ुषि प्रृत्तिरविरुद्वेति। भावः। दूतश्व तेजःशव्दपर्ययायो रसपव्द्यन्तषि सम्भवतीताह। तेजसो होति। प्रतिज्ञार्धसुपसंहरति। एतक्ारमिति। हेतुपवतार्य्य तस्थार्थ- माह। सतो हीति। 8 ॥

Page 429

[४२३ ]

अथामत्तें प्रापच्च यख्चायमन्तरात्मन्नाकाश एतद- मृतमेतद्यदेतत्य तस्य तस्यामू र्त्तस्व नस्यामृतस्य तस्य यत एतस्य त्यस्यष रसो योऽयं दत्षिपोक्षन्परुष- स्तास्य ह्ो ष रसः ॥ ५ ॥

अथाधुनाऽमूर्त्तमुच्यते। यत्परिशेषितं भृतद्दयं पारय यच्चाऽ्यमन्तरामत्नाकाश एतदमूर्तम्। अन्यत्पूर्व्ववत्। एतस्य त्यस्येष रसः सारो योडयं दत्िषेक न् पुरुषी दत्तिष5च्तन्रिति विभेषग्रहणं शास्त्रवृत्यत्तत्वात्। लिङ्गस्य हि दक्िषऽचिए वि- शेषतोऽधिष्ठातत्वं भास्तस्य पृत्यनं सव्व य्ुतिषु तथा पयोगद- शनात्। त्यस्य हाष रसदूति पूर्व्व वत् विशेषतोSग्रहणादस्व- मूर्त त्वसारत्व हेत्वथ: ॥ ५ ॥

चक्षुषो सूर्वत्वान्त तभूतत्वयकार्व्यत्व' युक्कम्। साध्म्याहेह्वावयवेधु प्राधानाज् तस्ाध्यालिकमतल्यसारत्वसिद्विरित्ययः । कुतो विशेषोकि- रित्याशङ्गाह। दक्षिय इति। शास्तस तेन वा दक्षियोडनिषि विशे- षस्य मत्यन्तत्वादित्यय : । द्वितीय® व्याख्यानमान्चित्व हेत्वय सटयति। लिङ्गस्ेति। हेतुमनूद्य तदर्यं कथयति। त्यस्ेति। यथा पूव्वत्न च- न्तुषि मूर्त्तादिचतुष्ट्यदथ्या ताहगभूतल्वयसारतोक्का। तथाल्ाप लिङ्गाता- न्यमून त्वादिच तथ््यस्य विशेषेषापहण्ादमूतत्वादिना साधर्म्यात्तयाविधभूत द्यसारत्वम्। तख परीरे म्राधान्याञ्च तत्सारत्वसिद्धिरत्यर्थः ॥५॥

Page 430

[ ४२४ ]

तस्य हैतस्य पुरुषस्य रूप।

बरहण उपाधिभूतयोर्मूत्तामू्त्तयो: कार्य्य करणविभागीना - ध्यालाधिदेवतयोविभागो व्याख्यातः सत्यशव्दवाच्ययोः। अ्र- येदानों तस्य हैतस्य पुरुषस्य करणालनो लिङ्गस्य रूप वच्यामो वासनामयं मूर्त्तामूर्त्त वासनाविज्ञानमयसंयोगजनि

रवव्यामोहास्पदं एतावन्माचमेवालेति विज्ञानवादिनो वैना शिका यतर भान्ताः। एतदेव वासनारूपं पटरूपवदालनी द्रव्यस्य गुण इति नैयायिका वैशेषिकाश् सम्प्रतिपन्राः । द-

तस्य हेत्यादि छृत्तान्नवादपूर्व्व कें सम्बन्धमाह। ब्रह्मणः इति। विभागो विशेष: । तस्याधिदैव प्रकतस्ैतस्ाध्यात्मसविहितसामूर्तरसभूता- न्तःकरण स्ेत रागादिवासनेति वक्क तसेत्यादि वाक्यमित्वर्थः। कर्थामद रूप लिङ्गसय प्राप्तमिति तदाह। मूच्तेति। मूर्तामूत्त वासनाभिर्विज्ञान- मयसंयोगेन च जनित बद्दे रुपमति यावत्। नेदमात्ानो रूप तस्दक- रसस्यानेकरूपत्वानुपपत्तेरिति विशिनष्टि। विचित्वमिति। व्रास्तवत्व- शङ्गां वारयति। मायेति। वेचित्रामनुसत्यानेकोदाहर णाम् । ग्र्त: करपस्व रागादिवासनास्थेत्कथ पुरुषस्तन्मयो दृश्यते तत्वाह। सर्वेतति । तदेव व्याकुव्व न्विज्ञानवादिनां मान्तिमाह। एतावन्मात्वमिति। बद्धि- मात्रमेव्राहंच्तिविशिष्ट स्वरसभङ्गर रागाटिकलषितमात्मा नान्य: स्थायी छषिको वेति यत्र ते भ्ान्तासतस रूप वत्चाम दूति सम्वन्वः । तारकि- काणासपि बौद्धषङ्गनििसुद्धावयति। एतदेवेति। अन्तःकरणमेवाहंधी ग्राह्य रागाटिधर्म्मकमात्मा तस्थ वासन,सव रूपं पटस शोक्तावदुयः स च स'सार द्ृति यत्न तार्किका: म्ान्तास्तस रूप वच्चपाम दूति पृर्ञ्व वसु।

Page 431

ब[४२५]

दमालाथें त्रिगुणं खतन्त पृधानाथ्चय पुरुषार्थेन हेतुना पव- न्तत इति साइयाः। श्पनिषदम्मन्या अपि केचित्क्रि- यां रचयन्ति। मूर्त्तामूर्तरागिरेक परमाकरागिरुत्तमः ता- भ्यामन्योऽयं मध्यमः किल तृतीय: कर्चा भीक्का विज्ञानम- येनाजातशत्र प्रतिबोधितन सह विद्याकमपूर्व पज्नासमुदाय- पयोक्त क मराशि: प्रयोज्य: पूर्वोक्तो मूर्त्तामूत्त भूतराथि: साध- नञ्जति। तत्न च ताकि के सह सन्धिं कुर्वन्ति। लिङ्गा- श्यमषः कर्मराभिरित्युका पुनस्ततस्त्रस्यन्तः साङ्त्वभया-

साधनां मान्तिमाह। ददमिति। केन प्रकारेणान्तःकरयमात्ार्थमि- व्यते तवाह। पुरुषाधेनेति। कथमख लरिगुखत्वादिक विकाति तलाह। प्रधानाच्चयमिति। नान्:करणमेवत्मा किन््वन्य: सैव्य गतः सव् बिक्रिया- सून्यः खनकाशत्तस्य भोगापवर्गानुगुर्यन प्रधानात्ाकमन्न:करणं तत्- धम्मक मशन्तत इति यह कापिखा भा्यति तबया रप वक्पाम ड्रामि सम्बन्धः । यत्र विचिता विपचितां मान्तिसदन्त:क्तरणं तथ्या देत्वलोच्यते। नातेति। खपचसक्का मर्र्ट प्रपस्चपकसत्यापयति। चौपनिषद मन्या दूति। कीउशी प्रक्रियेत्यक राशित्रवकल्पम वट्व्ादाषधम राशि दर्य- यति मूत्तति। उत्कटराश्रिमाचषट। परमात्मति। राखन्रमाह। ताभ्यामिति। तान्येतानि लोषि वस्तनि सूर्तासूर्त माहारजनादिरपमातम- तन्यमिति परोक्िमाश्रतित्य रािलयकल्पनासक्वा मध्यमाधमराव्योविशेष- माह। प्रयोक्केति। उत्पाट्कत्वं मवोहृत्वम्। कन्सयहषं विद्याप्रष्ट- येरुपलक्षषम्। साधन ज्ञानकम्सकारयं काय्य करयजातं तद्पि मयोञ्य- मित्याह। साधनजुति। दतिशब्दो रायित्रयकल्पा नासमाप्ाथः । घर- कीयकव्यनान्रमाह। तत्रेति। राश्ित्रये कस्पिते प्रनोति वावत्। सन्विकरणमेव र्कीरयति। लिङ्गाय्चयक्षेति। तत इ्त्यक्रिपरामथः। साहयभयात्तसन्चो वेशेषिकचित्तमम्यनुसरन्तीति सम्बन्धः । कथ तत्ि

Page 432

[४२६ ]

त्सवं: कम्मराशिः पुष्पायय दूव गन्ध: पुष्पविय्योगेपि पुटतैला- ययो भवति तह्ल्लिङ्गवियोगेपि परमालकदेगमाश्चरयति। स परमातकद्ेगः किलानात आगतेन गुणेन वाम्मणा मगुणी भवति। निरगुगोऽपि सन् कर्त्ता भोक्ता वध्यते सुचत च विज्ञानातति वैशेषिकचित्तमप्यनुसरन्ति। स च कर्ममरागिर्भृतराणरागन्तुकः स््रती निर्गुग एव

56 वदनातधर्ग इत्यनया कल्पनया साउ्यचित्तमनुवर्त्तन्ते।

प्तानुसरणं तदुपपादयति। कम्मरागिरिति। कथ निगषमात्मान क मराशिराअ्यतीत्याशद्याह। परमात्मैकदेश दूति। ग्रन्यत दति कार्य- करगात्मकाद्ग तराशेरिति यावतृ। यदा भूतराशिनिष्ठ' कर्मादि तदुद्ा- राऽडत्मन्यागच्छति तदा सकत्त्वादि संसारमनुभवतीत्वाह्ह। सन्कर्तेति। खतस्तस्य कर्मादिसम्वन्वत्वन संसारित्व स्ादिति चेव्ने त्ाह। म चेति। निगय एव विज्ञानात्ति शेषः । साङ्चित्तानुसारार्थमेव परेपा मरक्रियान्तरमाह। खत दूति। नैसगिक्यप्यविद्या परसादेवाभिव्यक्ता सती तदेकदेशं विक्न्य तरिन्वेवान्त करण्णाख्य तिश्तीति वदन्नोऽनात्मध्मोडविद्ये- त्युक्का साहचित्तसप्यनुमरन्तीत्ययः । व्रविद्या परसादत्पद्ना चेसनेवा- मगेव्नतदेकदवयमित्याशङ्गााह। ऊषरवदिति। यवा पृथिव्या जातोप्यूघ- रदेशस्तहेकदेयमास्रयति एवमविद्या परस्ाव्नाताऽपि तदेकदेशमाय्विष्य- तीत्यर्थ: । तद्तहू षयित्उपक्रसते। सब्ब भेतदति। तार्किकः सह्ह स- न्विकरखादिक मेतत्मव्वअविक्वत्य सामझ्खेन पूर्वोक्ानाङल्पनानामापातेन रमीवत्वमनुभवन्तीति यावत्। यथोह्कल्नानां खुतिन्यायानुसारित्वा भावात्याज्यत्व सरचर्यात। नेत्यादिना। कर्मद्य प्रत्ेन क्रियापदेन सम्जध्यते। नञश्ोभयत्नान्वयः। कर्थं ययोक्ककल्पनानां व्यपातरमणीयलेन

Page 433

[४२७]

सर्वमेतत्तार्किक सह सामन्जस्यकल्पनया रमणोय पश्य न्ति नोपनिषत्सिद्वान्तं सर्वन्यायविरोधञ्च पश्यन्ति। कथ- मुक्ता एव तावत् सावयवत्वे परमातमनः संसारतसव्रणत् कमफलदेगसंसरणनुपपत्यादयो दोषाः। नित्वभेदे च विज्ञानालनः परेषैकत्वानुपपत्तिः। लिङ्गमेवेति चेत्परमाअन उपचरतिदेशत्वेन कल्पितं घटकरकभूक्किट्राकाशादिवत् तथा लिङ्गवियोगीऽपि परमालदेमाश्चययम्। वासनाया कविद्या-

वास्य देशव्यतिरेकेग वासनाया वस्वन्तरसच्जरवं मनसापि

जुतिन्यायताहात्वमति पृष्कति। कथमिति। यदकं परखकदेशो रिज्ञाना- तोति तत्र तद्ेकद्ेगत्व वास्तवमव्ास्तत्र या मरथमे स परप्ादभिच्षो मिन्री वेति विकल्पदन्हपयति। छक्का एवेति। ग्ादगन्द्रेम सुतिकतिविरोधी सहाते। कल्पान्तरन्पत्याह। नित्वभेदे चेति। मेदाभेदयोषिषदलाद नुपपत्तियकाराथः। जिङ्गोपाधिरात्ा परखांग दूति कल्पान्तर शङ्काते। लिङ्गमेवेति। उपवरितत्व' कल्पितत्व लिङ्गोपाधिमा कल्पितः परांशो जोशत्मेशुके खापाटौ लिङ्गध्न से वासनाSनात्रलि त्यालिड्राभावे तदघीन- जीवमावात्। ततक तड्वियोगिकि डिङगस्था वासना जोवे तिश्तीति प्र- क्रियाSनुमपन्नेति दूषयति। तर्थति। यत्त परस दविद्यायाः मसुयान- मिति तचिराकरोत। वविद्यायासेति। चादिपदेनानात्धम तमविद्याया सहाते। परस द वद्योत्यत्तौ तस्ेव संसारः खातू। तयेरकाचिकर- रयात्। अतव्यानिद्यायां सत्यां न सुक्तिः। न च तख्ावष्टायां तत्िद्धि- कारये सिथिते कार्यसात्ननथायेगात कार्याविद्यानाश तमूकरपपर-

Page 434

[४२८] कल्पयितुं मक्यम् । नच गुतयो गच्कन्ति कामः मङ्ल्पो विचिकित्सा हृदये ह्यव रूपागि ध्यायतीव लेलायतीव कामा येडस्य हदिग्रिताम्तोर्णो हि तदा सर्व्वाम् ोकान् हृदये- त्यादयाः। न चासा गुतोनां गुतादन्यार्थान्तरकस्पना न्याय्या।

यत्वाच्च सर्वोपनिषदाम् । तस्ाच्छ त्वर्थकल्पनाSकुगला: सर्व्व एवोपनिषदर्थमन्यया कुवन्ति। तथापि वेदार्थक्ेत् स्यात् कामं भवतु नमे दषः। न च ह वाव ब्रह्मणो रुपे इति राशित्रयापत्तेः समन्ज्स'। यदा तु मूर्त्तामूत्त तव्जनितवासनाथ मूर्त्तामूर्ते हे रुपे- भरः। तथाच मेलियोडभावाओ्तक्षासिदिः। न चनातघर्मोविद्या विछ्ाया अपि तष्मत्वप्रसक्खातृ तथेोरेकाश्चयत्वाहिति भारः। यत्त चिङ्गो- परमे तद्ता वासनाSऽतन्यसोति तलाह। न चेति। पुछकादौ तु युगा- द्यवयशनामेवनुष्ृत्तिरिति भावः। दूतस वासनाया जीवाख्चयत्वममङ्गत- मित्याह। न चेति। ननु जीवे समवायिकारगो मनःसंयोमादसमपायि- कारयात् कामादत्पत्तिरित्यदाहृतसुतिय विवव्हते तवाह। न चासामिति। हदयमामसंसार कौपाधिक मभिधाय जीवख ब्रह्मत्वोपपादने तात्पर्यं गुती-

ननूपनिपद्मैक्ादर्यान्तरसमि प्रतिपाद्यं व्याख्यातारो वर्षयन्ति। तत्क- थमर्धान्तरकत्पनातुपपत्तिरत ब्राह। तस्दिति। सर्चोपनिवदामैत्यपर त्वपतिभासस्व्न्दार्थ:। नतु पररुच्यमानाडपि वेदार्थो सवेर किमि- त्से हंषाटेक त्यज्घते तलाह। तवापीति। न चार्घानरस्य वेदार्धत्व बल तात्मव्यं लिङ्गाभावादिति भावः। लिङ्गविद्येोमेपि पु'सि वारुनासी-

Page 435

[४२६]

ब्रह्म च रूपि ततीयम्। न चान्यचतुर्थमन्तराले तदैतदनु- कूलमवधारणं ह एव ब्रह्मणो रूप दूति। अन्यथा ब्रह्मक देशस्य विज्ञानालनो रूप एति कल्पो परमालनो वा वि ज्ञानामद्वरिगेति। तदा च रूपे एवेति द्विवचनमसमञ्जसम्। रूपाणीति वासनाभि: सह बहुवचनं युक्तरं स्यात्। ई च मूर्त्तामूत्त वासनाथ ततीयमिति। अथ मूर्तामूत्ते एव परमामनो रूपे वासनास्तु विज्ञानालन दति चेत्। न। तदा विज्ञानातद्वारेण विक्रियमाणस्य परमामन दूतीयं वाची युक्तिरनर्थिका स्यात्। वासनाया अपि विज्ञानालद्वारस्यावि- शिष्टत्वात्। न च वस्तु वस्त्वन्तरद्वारिय विक्रियत एति मुख्य- या वत्या शक्य' कल्पयितुम् । न च विधानामा परमामनी

त्यतद्चिराऊत्य राशित्रयकल्पनां निराकरोति । न चेति। कथ सिद्धान्नेवि वातशन्दरादिसामञ्जस तलाह। यदेति। राशित्रयपचे जोवस्य रूपमध्यS न्वर्भावे निषेध्यकोटिनिवेशः सादुद्रपिमध्य उन्तर्भावे अ्ुतिः शिक्षणीयेत्य- त्राह। धन्यथेति। भवत्येत्र शुतेः शिक्षेति तत्राह। तदेति। रूपि- नध्य जीवान्नर्भावकल्पनायामिति यापत्। विषयभेदेनोपक्रमविरोधं चोद- गत। अरथेति । दूस्य® व्यास्थायां जीवद्वारा विक्रियमायस परस रुपे सामूत्त दत्यकरयुक्ता। वासनाकर्माटिरमि तदुद्वारा तत्वम्वन्वाविशेषा- दति दूषयति। तदेति। विज्ञानात्मद्वारा परख विक्रियमाणत्यमङ्गीक्त्योक देव नास्तीत्याह। न चेति। तथाभूतसान्ययाभूतस् च बिक्रियाया दुरु- पादत्वादित्ययः। किञ्च जीवस ब्रह्मणो वख्वन्तरत्वमात्यन्तिकमनादन्तिकं नाद दत्याह। न खेति। न द्वितीयो भेदाभेदनिरासादिति दध्व्यम्।

Page 436

[४३०]

वस्वन्तरम्। तथा कल्पनायां सिद्दान्तहानात्। तथ्ाईदार्थ- मूढानां सवित्तप्रभवा एवमादि कल्पना अत्तरवाद्या। न ह्यक्षरवाह्यो वेहार्या वेदारथोपकारी वा निरपेनत्वाद्वेदस्य प्रामाखम्प्रति। तस्माद्राशित्रयकल्पना समञ्जसा। योऽयं दक्िणेत्तन्पुरुष दूति लिङ्गात्मा प्रस्तुतः। अ्रध्याक Sधिदैवेच । य एष एतस्मिम्मरडले पुरुष इति तस्येति प्रक्- तोपादनत्वात् स एवोपादीयतै। योऽसी त्यस्यामूर्त्तस्य रसो न तु विज्ञानमयः । ननु विज्ञानमयस्य वैतानि रूपागि क- भन् भवन्ति। विज्ञानमयोऽस्यापि प्रकृतत्वात्तस्येति च प्र- कतोपादानान्नवं विज्ञानमयस्यारूपितवन विजिन्नापयिषित त्वात्। यदिहि तस्यैव विज्ञानमयस्य तानि माहारजना- दोनि रूपाि स्यः। तस्यव नति नेतीत्यनाखायरूपतयाSSदे- शो न स्यात्। नन्वन्यस्यैवासावादेशो न तु विज्ञानमयस्येति। न षछान्त उपसंहाराद्दिच्तातारमर केन विजानीयादिति

परपक्षदूषणसुपसंहति। तस्म्रादिति। एवमाटिकल्पनाराशिलयं जीवख कामाद्यास्यत्वमित्याद्याः । अक्षरवाह्मत्व फलितमाह। न हीति। वेदा- योपकारित्वाभावे हेतुमाह। निरपेक्षत्वादिति। वेदाधतवादभावे सिद्ध मथं कथयति। तम्मादिति । तस्य हेतत्र परकीयप्रक्रियां प्रत्याख्याय खमते तच्कब्दाथमाह। योयमिति। प्रक्ृतत्वात् लिङ्गात्मकथहे जीवस्ापि पाषिपेषवाक्ये तङ्गा- वात्तस्य वात्र तच्छव्देन गहः सादिति शङ्गते। नन्विति। प्रक्वतत्वेऽपि तथ् निर्विशेषव्रह्मलवेन न्ार्पायतुमिष्टत्वाज्न वासनामय संसाररूप तत्त्वतो युक्नमिति परिहरति। नैवमिति। दृतस जीवस् न वासना निरुपिता किन्तु चच त्तखेयाह। यदि हीति। निषेध्यकोटिप्रवेशादिति भावः । नायं

Page 437

[४३१]

विज्ञानमयं प्रस्तुत्य स एष नेति नेतीति विज्ञापयि- प्यामीति च प्रतिनाया अथवच्वात्। यदि च विज्ञान मय स्यैवासंव्यवहार्य्य मात्मस्वरूप ज्वापयितुमिष्ट स्यात् प्रध्वस्तसर्वोपाधिविषयम्। तत दूयं प्रतिभ्षा डधवती स्यात्। येनासी ज्ञापिती जानात्यालानमेवाहं ब्रह्मास्ीति शाखनिष्ठां प्राप्नोति न विभेति कुतय नेति। अथ पुनरन्यो विज्ञानमयोऽन्यो नेति नेतीति व्यपदिश्यते तदाऽन्यददो व्र- ह्मान्योऽहमस्ोति विपय्य यो ग्टहीतः स्यात्। नातानमेवा- विदहं ब्रह्मामोति। तस्मात्तस्य हैतस्य लिङ्गपुरुषस्यवेतानि रूपाणि। सत्यस्य च सत्ये परमात्मसरूपे वत्तव्य निरवशेषं सत्य वत्व्यम्। सत्यस्य च विग्ेपरूपाणि वासनास्तासामि- मानि रुपाख चयन्त। एतस्य पुरुषस्य लिङ्गाकन एतानि रूपाणि। कानि तानोत्य चन्ते।

जीवसादेशः किन्त ब्रह्मयस्तटस्यस्ेति बङ्गयित्वा दूषयत। नन्वित्दािना। घछयसाने विज्तातारमरे केनेत्यात्ानसुनक्रन्य स एष नेति। नेवातशव्दा- त्तस्वादेथो न तटस्यस त्यरथ:। दवतक प्रत्यगधस् वायमादेश इव्याय। विज्ञापयिष्यामीति। तदेव समथयति। यदोति। कथमेताः प्रतिक्षार्थ- वत्त्व तदाह। येनेनि। प्ानफल कघवति। शास्तेति सन्वयमुसेनोक्क- मयं व्यतिरेकसुत्ञेम साधयति। अथेत्यादिना। विपय वे गहीते बङ- क हिडकाविरोध दशयति। नात्मानमिति। तच्कव्देन जोवपरामर्भासम्भवे फडितमाह। तर दिति। नतु लिङ्गस चद्ेतानि रूपाखि किमित्पन्य- सन्ते परमात्मखरूपसव वत्तव्यत्वादत बाह। सत्यष चेति।

Page 438

[४३२ ]

यथा माहारजन वासो यथा पाएडाविक यथे- न्द्रगोपो यथाऽगन्यर्चियथा पुण्डरीक।

यथा लोके महारजनं हरिद्रा तथा रतं माहारजनं व. था वासी लोके। एवं स्त्यादिविषयसंगोगे ताट्टगं वासनारुपं रञ्जनाकारमुत्पद्यते चित्तस्य। येनासी पुरुषो रत्त दूत्य,चते वस्तादिवत्। यथा च लोके पारड्वाविक अवेरिदमाविकमू णादि। यथा च एतदापाएडरं भवति। तंथा Sन्यद्ासना- रूपम्। यथा च लोके दन्द्रगोपोऽत्यन्तरक्ो भवति एवमस्य वासनारूप क्वचिद्विषयविशेषापेच्नया रागस्य तारतम्य क्क. चित्प रुप चित्त वृवत्यपे वया । यथा च लोकेऽग्नार्चिर्भास्वरं भव- ति तथा क्वचित्कस्यचिद्दासनारूपं भवति। यथा पुरडरीकं शु्र तदृदपि च वासनारूपं वस्यचिद्वदति यथा सक्कद्विद्य त्त यथा सक्वदिद्योतनं सव्व तः प्रकाशकं भवति। यथा ज्ञानप्रका- भविष्वद्यपेक्षया कस्यचिदारानारूपमुपजायते। नैषां आरदिर- न्तो मध्यसाया वा देश: कालो निमित्त वाऽवधाय्यते। अ्र-

इन्ट्रगोपोयमानेन कौसुमस गतत्वाद्महारजनं इरिद्रेति व्याख्यातम्। तल्न लोफप्रतिकि द्धयति। येनेति। ऊर्णादीत्वादिपद कम्वलादिस ह र्घम्। सनसि वासनावचितत्र कि कारणमिति तदाह्। कचिदतति।

वासनानामपि परिनितत्व दष्टान्तदार्ष्टान्तिकयोः साम्यादित्याशद्माह। नेषा- मिति। तत्र वाक्यशेषं संवासयति। तथाचेति। वासनानन्त्यात्तदीयपरिमित-

Page 439

[ ४३३ )

यथा सक्दिद्यत्त सक्कद्विद्यु त्तेवं ह वा अपरस्य यीर्भवरति य एवं वेदाथात आदेशो नेति नेति॥

वक्यति पछ ददंमयोऽदोमय इत्यादि। तम्मान्र सरूपसख्या डवधारणार्या दृष्टान्ता। यथा माहारजनं वास दत्याद्य: किन्तहि प्रकारप्रदर्गनार्थाः। एवंप्रकारायि हि वासनारू- पाणि दति। यत्त वासनारूपनभिहितमन्त सक्दिद्योतनमिवेति तत्किस

वत्तदीयं वासनारूपं हिरएगर्भस्य यो वेद तदस्व सक्कद्वि- द्युत्ता दव। ह वा दत्यवधारणर्धा। एवमेवास्य यौः ख्वा तिर्भवतीत्यर्थः। यथा हिरएगभस्व वमेतद्ययोत्षां वासना- रुनमत्व यो वेद। एवं निरवशेयं सत्यस्य स्रूपमभिधाय य- त्ततसत्यस्य सत्यमवोचाम तस्यव खवरूपावधारणायं ब्रह्मण

मद्यम परिमितउष्टान्तयहसातात्मर्य कुत् सात्पर्यमित्ायद्थाइ। तसा- दिति। प्रकारप्रदर्श नमेवाभिनयति। एवं प्रकाराणीति। कन्त्यवासनादि- विशिएसतोपार्ति फलवतीं तत्मकर्षाभिचानपूर्व्वऋमभिद्धाति। यतत्वि- न्यादिना। व्यक्तिः सर्वस वस्तुजातखेति शेषः । तटीर्यामत्स व्यक्ीकरमाह। हिरणयमन सेति। तदेव स्फट- यति। ययरत्यादिना। छत्तमनद्यानन्तरमन्वमपतारयति। एवमित्या- दिना। तसय ब्रह्मष दवि सम्वन्धः। कम्राट्मन्तरमित्युत तहयंयन्न- तः प्रत्दख्वामेचित पशयन् व्याकरोति। हत्यसेति। यथोक्कादेशस्ाभाव- पर्य्यवसायित्व' मन्वानः भङ्कते। मन्विति। निरवधिनिषेधासिक्क स्तदर्वाध-

३७

Page 440

[४३४ ]

इदमारभ्यते। अधानन्तर' सत्यस्वरूपनिर्देगानन्तर' यत्सत्यस्य सत्यं सदेवावगिथते यम्मात्। अतस्तम्माक्त्वय्य सत्य' स्व स्वरूपं निर्देच्यामः। आदिगो निर्देगो ब्रह्मणः। कः पुनरसौ निर्देध दूत्य चते। नेति नेतो- न्यवं निर्देशः। ननु कथमाम्यां नेति नैतौति गब्दाभ्यां सत्यस्य सत्य' निर्दिदित्ितमित्य चते सर्व्वोपाधिविशेषापी- हैन। यस्मित्र कयिद्विशेषोऽस्ति नाम वा रूप वा कम् वा भेदो वा जातिवां गुणो वा तहारेण हि शब्दप्रवृत्तिरभव- ति। न चैषां कश्विद्विगेषो ब्रह्मखस्ति। अतो न निर्देष्ट भवयते दूदं तदिति। गौरसी सन्दते शुक्को विषाणीति वथा लोके निर्दिश्यते। तथाउध्यारोपितनामरूपकमौहारेए ब्रह्म निर्दिश्यते। विज्ञानमानन्द ब्रह्म विद्ञानवन एव ब्रह्माके- त्येवमादिभव्हैः।

लेन सत्यस्य सत्यं ब्रह्म निर्देष्सिष्टमिति परिहरति। उच्त दूति। ब्रह्म- सो विधिमुखेन निरदेशे सम्भाव्यमाने किमिति निषेधसखेन तब्रिदिग्यने तल्नाह। यसििस्षिति। तद्िषिसुखेन निर्देष अशक्यामिति शेयः। नाम रृपाद्यभावेडपि ब्रह्मषि शब्दप्र्टत्तिमाशङ्माह। तद्द्वारेखेति। जात्ा- दीनामन्यतमख् ब्रह्मरयपि सम्भवात्तदुद्वारा तत्र रव्दपष्टत्ति: सादिति चेन्ने- लाह। न चेति। उक्कयर्थ वैधस्य द्ष्टन्तेन सष्टवति। गौ.रति तथा जा- स्यादाभावान्त ब्रहमाषि शब्दपदृत्तिरिति शेषः। कथन्त्ह्ि कचिद्विषिभुखेन ब्रोह्मषदिश्यते तलाह। अध्यारोपितेति। विज्ञानानन्दादिवाक्येष शबसे ग्ह्ीतप्रकिमि: शब्ह लव्यते ब्रह्मोच्वर्यः ।

Page 441

[४२५ ]

न ह्येतस्पादिति नेत्यन्यत्परमस्त्यथ नामधेयए

यदा पुनः स्रूपमेव निरदि दिक्षितं भवति निरस्त सर्वो- पाधिविशेष तदान शकते केनचिदपि प्रकारेण निर्देष

नतीति निर्देशः। दृदश्व नकारदयं वोप्ताव्याप्तार्थम्। यद्य- त्प्राप्त तत्ततनिषिध्यते। तथा च सत्वनिर्टिष्टा मङ्गा ब्रह्मणः परि- हता भवति। अन्यथा हि नकारद्दयेन प्रक्ृतडयप्रतिषेधे यदन्य प्रक्ृताव्तिपिद्ड्यात ब्रह्म तन्न निर्दिष्टम्। कोटृशन्तु खल्वित्याशद्का न निवत्तिथते। तथा चानर्थकय स निर्देगः पुरुषस्य विविदिषाया अनिर्वत्त कत्वात्। ब्रह्म जपयिथामौति च वाक्यमपरिसमाप्ताथं स्यात्। यदा तु सर्व्वदिकालादिवि- विदिषा निवत्तिता स्याय्व्वीपाधिनिराकरएहारए तदा

ननु लक्षयासुपेव्य सान्तादेव ब्रह्म किमिति न विवव्लते तलाह। यदा पुनरित। निर्देष्ट लक्षया मुनेच्च साक्षादेव वक्त मिति बावता

कुखेन निर्देशासम्भवे फवितमाह। तदेशि मराप्तो निर्देशो यस् विशेषस् तत्प्रतिषधसुखेनेति वावत्। एवं ब्रह्म निदिदिक्षित चेढ़ेकेनेव नजा बड्- तं द्ितीवेनेव्याशदाह। दृदक्षति। वीझया व्याप्तिः सव वियसङ्ग इ- सदर्थ नकारद्वयमित्युक्कमेत्र व्यनक्ति। यद्यदिति। विषयत्वेन म्राप्त सक- य ब्रह्मेत्युके सत्यविषयः प्रत्यगात्मा ब्रह्मन्येकतवे शास्तपर्य वसानान्नराकाङ्ं श्रोतः सिध्यतीत्याह। तथाचेति। दतिशब्दस प्रऊतपरामशित्वात्क्ृत- मूत्तामू्त्तदेरन्यत्व ब्रह्मणो नकारपर्थ वसान किमिति नेष्यते तलाह। अन्यथेति। वाशङ्का निषत्यमावे दोषमाह्। तथा चेति। कनयक-

Page 442

[४३६]

सत्यस्व सत्यमिति प्राणण वै सत्यं तेषामेष सत्यम ।। ६॥। इति ततीयं बाह्मगम् ।

सैन्धवघनवटेकरसं प्रज्ञानघनमनन्तरमवाह्यं सत्यस्य सत्वमहं व्रह्मास्मोति सर्वतो निवत्त ते। विविदिषात्मन्य वावस्थिता प्रत्ा भवति। तस्मादीपसार्थ नेति नेतौति नकारदयम्। ननु म- हता यत्नेन परिकरबन्ध क्वत्वा किं युक्तमेव निर्देष्ट ब्रह्म। बाढम्। कमान्नहि यस्ादिति। नेति नेत्येतस्मादि- तोति व्याप्तव्यप्रकारा नकारदयविषया निर्दिश्यन्ते। यथा ग्रामो ग्रामी रमीय इत्यन्यत्पवं निर्देशनं नास्ति। तस्मादय- मेव निर्देगो ब्रह्मणः । यदुक्तम् । तस्योपनिषत्सत्यस्य सत्यमि-

सति चकारेय समुच्चित दोषान्तमाह। ब्रह्मति। उक्तमर्थ मन्वय मुखेन समर्थयते। यदा तिविति। सर्वोपाधिनिरामेन तलव तत्र विषयवेदनेक्का यढा निवर्तिता तदा यथोतं पत्यगव्रह्माइमिति निश्चित्याकाङ्का सर्व तो व्यावस्तते तेन निर्देशस साथ कत्व यदा चोक्तरीत्या ब्रह्मात्मत्यव प्रत्ताSवस्थिता भव- ति सदा प्रतिन्ञावाक्यमपि परिसमाप्तार्थ सादिति योजना। वीभापन्न- सुपसंहरति। तस्ादिति। आदेशस प्रक्रमाननुगुगतमाशक्कानन्तरव- क्येन परिहरति। नन्वित्यादिना। न हीति प्रतकोपादान यखा द न्यस् हि शन्दाथस तस्मादित्यनेन सम्बन्धः। य्याप्नव्याः सङ्गाद्याः विष योकर्तव्या ये प्रकारा: ते नकारह्यख विषया: सन्तो निरदि श्यन्न दूति ने- त्येतस्ादित्य नेन भागेनेति योजना ! दति शब्दाभ्ां व्याप्रस सब प्रकार- सङ्ग हे दष्टान्तमाह। यरथेति। सामो सामो रमषीय द्ृत्य के राज्य- निविषरमणीयसर्व्व मामसङ्ग हवत्मलते उपीतिशब्दाभ्यां विषयभूट सर्ड्ई-

Page 443

[४३७]

त्ववं प्रकारेण सत्वस्य सत्य तत्परं ब्रह्म। अतो युक्तमुत्त ना- मधेयम् । ब्रह्मणो नामेव नामधैयम्। किं तत् सत्यस्य सत्य प्राणा वे सत्य तेषामेष सत्यमिति॥ ई॥ इति चतुर्थस्य प्रपाठकस्य ततीय ब्राह्मषम्। आत्ेत्यवोपासोत। तदेवैतसि तसवंखिन्पटनीयमालतत्व यस्मात् प्रेयः पुत्रादेरित्य पन्यस्तस्य वाव्स्य व्याखनानविषये सम्न्धप्रयोजने अभिहिते तदावानमेवा वेदहं ब्रह्मास्ोति। तस्मात्तत्सर्व मभवदित्य वं प्रत्यगाला ब्रह्मविद्याया विषय दूत्ये- तदुपन्यस्तम्। अविद्यायाच विषयोऽन्योSसावन्योSहमस्ीति न सदेवेत्यारभ्य चातुरवर् प्रविभागादिनिमित्तपाड्ककर्ससाध्यसा- धनलच्षणो वीजाइ रवट्व्याऊ्ृताव्याछतखभावी नामरूपाककः

प्रकारसङ्कह्े नकाराम्यां तव्निधेध दत्र्य:। यधोक्ताविषेधरुपा स्िर्देशादन्यचिर्देशेन यसतादुबह्गखो न परर्मास्त तकदित्यपरहार। वथत्यादि वाक्यं प्रकतोपस हारलेन व्याचषे। यदककमित्ादिना । ई ३ इ्रति उतुये प्रपाठके ततीय व्राह्मषम्। सम्बन्धाभिधितया इृत्तक्ीत्तयति। वयात्मव्ेवेति। किमित्या कतत्तव- मेव ज्ातव्य तलाइ। तद्वेति। इत्य सवितख विद्याविषयस वाकास व्याख्यानगेव विषयसल्र विद्या साधन साध्या युक्रिरिति रम्बन्ः । हिव फन्मित्यतदात्सानमित्वादिना दभितैव्याह। इत्यपन्यस्तसेति। विद्याि- घयत्वसत् निगमयति। एवमिति। उक्तमर्थान्तर सारयति। अविद्या- याश्ेति। अन्यो उविच्याययारम्याविद्याया विषयय संसाररप उपमह्- तस्व्रय मित्यादिनेति सम्जन्धः । ससारमेव विधिनषटि। चातुव गय।ति। चातुव्व एवं चातुराम्न्यमिति प्रविभागादिनिभित्त यस पाङ्स कम ए

Page 444

[४३८]

संसार: । नयं वा दूदं नामरूप करम्मेत्य पसंहृतः गास्ीय उ- त्कर्षलच्षगी ब्रह्मलोकान्तः । अधोभावय्य स्वावरान्तोऽगास्ीय: पूर्वमेव प्रदर्गितो दया हैत्यादिना। एतकादविद्याविषयाद्वि- रत्तस्यास्य प्रत्यगातविषयब्रह्मविद्यायामधिकारः कवं नाम स्यादिति ततोयेऽध्याये उपसंृत: समम्तोऽविद्याविषयः । चतुर्थें तु ब्रह्मविद्याविषयं प्रत्यगातानं ब्रह्म ते व्रवागीति व्र- ह्म जपयिथामीति च प्रस्तुत्य तद् ब्रह्म कमदयं सर्वविशेषशून्य क्रियाकार कफल स््रभावसत्यशव्दवाच्या शेषभूतधरसैप्रतिषेधदूारेग नीति नैतीति ज्ञापितम्। अस्या: ब्रह्मविद्याया अङ्गतवेन स- वसी विधित्सितः । जायापुतवित्तादिलक्षण पाङ्च कमा- विद्याविषयम्। यस्मान्नात्मप्राप्तिसाधनम्। अन्यसाधनं हान्यस

सस साध्यसाधनमित्ेवमात्मकमिति यावत् । तस्ानादित्व' दर्शयत। बोजाङटुरवदिति। तमेव त्रिधा सङ्धिपति। नामेति। म चोत्कर्षापक- षा्यां द्विधा भिद्यते तत्नाद्यमुदाहरति। शास्तीयमिति। उत्कष्टो हि ससारस्य सात्मभावः शास्तीयत्ञानलभ्य दत्यर्थः । द्वित.य कघयति। त्धोभावस्ति। निलष्टः संसारः स्वाभाविकत्तानकमोसाध्य दत्यथः । किमित्यविद्याविषयो व्याख्यातो न हि स पुरुषसोपयुज्यते तल्नाह। एत- सादिति। प्रयगत्ैव विषयस्तास्त्न् या ब्रह्मति विद्या तखामिति यावत्। तार्न्तीयमर्थमनृद्य चातुथिकमर्थ कथयति।चतुथ लिति। एवं वत्तमनूद्योत्तरव्राह्मयतात्मय माह्य । पखया दूति। किमिति सब्रासो विधित्स् ते कर्म राय विद्यालाभादित्याशङ्ा। जायेति। ब्विदनाया वि- यष एव विषयो यस्ेति विप्रहस्तसातृ सवपासो विधित्सित दति पूथ्वेष सम्बन्धः । नतु प्रक्रत' कम्मीविद्याविषयमपि किमित्यात्म- ज्ञान तादर्थ्येनानुष्टीयमान नोपनयति तलाह। अन्यत। तदेव हष्टा-

Page 445

[४३८]

फलसाधनाय प्रयुज्यमानं प्रतिकूलं भवति। न हि बुभुच्षापि- पासानिव्ट्त्ययं धावनं गमनम् वा साधनम्। मनुष्लोकपितलो- कदेवलोकसाधनतव न हि पुतादिसाधनानि ुतानि नालप्रा- प्रिसाधत न विशेषितत्वाच। न च ब्रह्माविदो विहितानि काम्यत्वश्वणादेतावान्व काम दति। ब्रह्मविदययाप्तकामत्वा- दाप्तकामस्य कामानुपपत्तः। येषां नो्यमालाग्यं लोक इति च शुतेः। कचित्तु ब्रह्मविदो डप्ये पणासम्बन्धं वर्यायन्ति तैष्ट- हदारखकं न शुतम्। पुतराध षणानामविद दिषयत्वम्। वि- द्याविषये च येषां नोऽ्यमालाडयं लोक दत्यतः किं प्रजया करिष्याम दत्येष विभागस्तैन शुतः सुत्या क्वतः॥

नतेन सध्यति। न होति। पाङ्कस कमेणोन्यसाधनलमेव कथमचिगत- मित्याशडाह। मतुष्यति। सोडयं मनुष्यलोक: पुलेशेष जययः कमप्ा पितलोको विदाया देवलोक दति विशेषितत्व ऋुतमेव। विशेषितल्वोकि- द्वारा ए्फ टोऊतमिति चकारेण दोत्यते। मतु ब्रह्मविद्या खफले विह्हितं कम्मपपिक्षते औौतसाधनत्वाहर्शादिवत्। तथाच समुज्यान्तर क्म्मसच्चाससि- दिरत आह। न चेति। कमखां काम्यत्व 5पि ब्रह्मविदस्तानि किन्न स्यरि व्याशध्वाइ। ब्रह्मविद्सति। दतय तख पुत्रादि साधनानुपसिरित्याह। येषामिति। ससच्चयपन्षमनुभाष्य श्रुतिविरोधेन दूषयतति। केचित्चित। जुतिविरोधमेव स्फोरयति। पुत्रादीति। अनिद्वद्विषयत्व खुतम्। तत्म- करय तेषासुपदेशादिति शेषः। किम्परजया करिध्याम इत्यत व्रारम् येषां नोडयमात्माडय लोक दूतिच विद्ाविषये सुतिरिति योजना। एष विभाग: मुन्या कृतस्ते; समुच्यवादिभिर्न मुत द्रति सग्बन्धः ।

Page 446

[४४०]

सर्वक्रियाकारकफलोपमईस्वरूपायां च विद्यार्या सर्ख्ा सह कार्य्येणाविद्याया अनुत्पत्तिलत्तगय विरोधस्तेने विज्ञाती व्यासवाक्ज् तैन गुतम्। कमविद्यास्रूप- योविद्याविद्यातकयोः प्रतिकूलवत्तनं विरोधः। यदिद वेदवचनं कुरु कमम त्वजति च काङ्गतिं ध्या या- न्ति काज गच्छन्ति कग्ेगा। एतदे योतुमिच्चामि तद्गवान् प्रव्रवीतु मे। एतावन्योन्यवैरूप्य वत्तेंते प्रतिकूलतः । दूत्य वम्पृष्टस्य प्रतिवचनेन क्नैगा बाध्यते जन्तुवद्यया च विमुच्यते। तस्मात् कभ न कुर्वन्ति यतयः पार- दर्शिन इत्यवमादिविरोधः प्रदशितः। तस्मान्न साधना

न केालं सृतिविरोधा देव रम वयासिद्धि: किन्त युक्तिपिरोकाचेव्याइ। सख्वि। द्वितीयसकारोवधारयार्धो नजा सम्वध्यते। रति,बरोधाच्च रसुद्यासिहिरित्याह। व्यासेति। तत्व प्रथस पूर्वोक युक्तिविरोषं रफट- यति। कशति। मतिकूलवत्तन निवच्य निवन्त कभावः । रम्परत रति- विरोधं स्फोरयति। यदिदमिति। प्रसिद्ध' वेद्वचन कुरु कर्म्मेचद्तम्प्त यदिदस्ुपलभ्यते विवेकिनम्परति च त्यजेति तत् काङ्गतिमितप्रादि: शिष्यय व्यासस्पति म्रम्नस्तस बीजमाह।। एताविति। विदशकग्माख्यावपायौ परलरविकद्धत्वे वरेते। साभिमामत्वनिरभिसानत्वादिपुरस्कारेय प्राति- कूव्यात् सचच्चयानुपपत्तर्यथोक्तस प्रन्नख सावकाशत्वमितार्थः । दूव्ेवम्प एस भगवतो व्यासस्ेति पेषः । विरोधो ज्ञानकर्मणोः समुच्चयस्ेति वक्र व्यम्। सकुद्दयानुपपत्तिसुपस हरति। तस् दिति। कघनई ब्रह्मविद्या- पुरुषार्धसाधनमिति तलाह। सव्वविरोधादिति उव्वसय क्रियाकारकफल- मेदातकास द्वतेन्द्रजालपा ब्रह्मविद्ाया विरोधादिति यादत्। एका- किनी ब्रहाविदा मत्तहेतुरिति सिते फबितमाह। दूति मारिव्राव्चमिति।

Page 447

[8४१ ]

न्तरसहिता ब्रह्मविद्या पुरुषाथ साधन सर्वविरोधात् साधन निरपेक्षैव पुरुषार्थ साधनमिति। पारिव्राज्यं सरवसाधनसवगा. सलक्षणमङ्गत्वन विधित्स्यते एतावदेवामृतत्वसाधनमित्ववधा- रणात् पठठसमात्ती लिङ्गाच कर्मी सन् याज्वल्का: प्रवव्राजेति। मैत्रेय्य च कर्मभसाधनरहितायै साधनतवेनामृतत्वस्य व्रह्मवि- द्योपदेशाद्वित्तनिन्दावचनाच। यदि द्यमृतत्वसाधन कर्म स्याद्वित्तसाध्यम्पाङ्क कर्मेति तन्निन्दावचनमनिष्ट स्यात्। यदि तु परितित्याजयिषितं कमे ततो युक्का तव्सधननिन्दा।

जुन्या दिव याद्वगम्यते कितु विङ्गादपीत्याह। एतावदेवेति। तख्नव बिङ्गा- न्रमाह। वछसमाप्ताविति। एतक्कोमयतः सम्वध्यते। यदि कर्मसह्ित ज्ञान मुक्रिह्ेतुस्तदा किमिति कममणः सतो याज्जवत्कास् पारिव्राज्यकच्यते तसासत्यागसद्ङ्गल्वन विधित्तित इत्यर्थ:। तल्नेव सिङ्गान्तरमाह। मैत्रय्यं चेति। न हि मैतयी भर्त्तरि त्यक्नकमण स्य' कर्माधिकर्त्तुम इति पतिह्वारमन्तरेख भार्ययायास्तदनघिकारात्। तथाच कर्मसून्याये मुकौ साधनत्व न विदयोपदेशात् कर्मत्यागस्तद्ङ्गस्तद्ङ्गखन ध्व नत द्रव्यथः । तत्नव हेतवन्रमाह। वित्तति। किमहन्तेन कुर्ययामिति निन्दते। व्तय तत् साध्य कम ज्ञानमह्हायलन सकौ नोपकरोतीत्यर्थः। तदेव विट्ट- गोति। यदि होति। तविन्दावचनमित्वत्र तच्छव्देन वित्तसुच्यते त्वत्पचे वा कथ निन्दावचनमिति तलाह। यदि तिति। ब्राह्मषोऽहं क्षत्रियो- मित्य भिमानस्य कर्मानुष्ठाननिमित्तस निन्दया सव्मिदमातमवेति प्रत्यये शयुतेस्तातय दर्यनाहिदाद्गलन सनासी विषित्तित इत्याह। कर्माि-

Page 448

[882]

मैत्रयीति दोवाच याज्ञवत्क्ा उद्यास्यन्वा अरें Sद्मसमात् स्थानादसिमि हन्त तडनया कात्तगयन्या उन्तं करवाणीति॥ १॥

पमह व्राह्मगेनेद कर्त्तव्यं स्तव्ियेणेद कर्त्तव्यमिति विषया- भावादात्मानं लभते विधिर्यस्येव पुरुषसोपम्हितः प्रत्वयो ब्रह्म- क्त्राद्यात्मविषयस्तसा तत्रत्वयसव्नयासात्तत्कार्य्यायां कर्मगां

मेन्र यीति होवाच याज्ञवल्को मैतैयों खां भार्यामाम- न्त्वितवान् याज्जवल्क्ो नाम ऋषिः। उद्ासाननूर्ध्व यास्यन् पारिव्राज्याखामायमान्तर' वे अरे दूति सम्बोधन अ्रहम- स्ाद्गार्हस्थात् स्थानादाश्रमादूर्ध्व गन्तुमिच्छन्रष्ि भवामि। अती हन्तानुमतिं प्रार्थ यामि ते तव। कि्चा-

कारेति। ननु जायति विधो कर्मानुशनमपहर्तयितुमत बयाइ। न हीति। ननु वर्णाम्माभिमानवतः सबपासोपीष्यते स कथ तदभावे त- बाह। यसवेति। अरथमाप्नियेत्यवधारयाधसकारः । प्रयोजकज्ञानवतो वैधसब्ासाभ्यपगमादविरोध दति भावः । ग्रत्मज्ञानाङ्गतव' सन्नाससय

भार्ययामामन्त्य किं ऊतवानिति तदाह। उद्यासननिति। वे शब्दो- 5वधारणार्थ: । आम्तमान्तर' याध्यन्नवाह्हमसीति सम्बन्वः। यधोते छानन्तर भार्ययाया: कतव्यं दर्थयति। वात दति। सति भार्यादौ सब्ता- नम्प तद्नुम्तायूर्व्वकत्वनियमादितिभाव; । कर्त्तव्यान्तर कचयत। कि

Page 449

[ ४४३ ]

सा होवाच मैतयो। यन्न म इयम्भगो: सव्वी पृथिवी वित्तेन पूरणी स्यात कथं तेनामृता स्यामिति नेति होवाच याज्जवत्को यथवोप- करणवतां जीवितं तथैव ते जीवित स्याद-

न्यत्तवाऽनया द्वितीयया भार्य्यया कात्यायन्या अन्त विच्केदं करवाणि। पतिद्ारेग युवयोमया सम्बध्यमानयीर्यः सम्वन्ध शसौत्तस्य सम्बन्धस्य विच्केदं करवाणि द्रव्यविभागं क्वत्वा वित्तेन संविभव्व युवा गमिष्यामि॥१॥ सवमुक्ता ह उवाव यद्यदि तु दति वितके मे मम दूयं पृथिवी भगो भगवन सर्वा सागरपरिचिप्ता वित्तेन धनेन मूर्खां स्यात्कथ न कथजनीति च्षेपार्थः प्रश्नार्थों वा तेन पृथिवी- पूर्णवित्तसाध्येन कर्मणाा्निहीचादिना मता किं स्यामिति व्यवहिरतन सम्बन्धः । प्रत्युवाच याज्तवल्काः। कथमिति यदि

क्षेति। आवयोर्विच्छेद: साभाविकोडस्षि कि तत्र कत्त व्यमतित्यायद्काह। पतिद्वारशेति। तववि प्रव्जिते खयमेवावयोविक्ेदो भविष्यतीत्यायध्ाइ। द्रव्येति। वित्ते तु न स्ती खातन्तामिति भावः ॥१॥ मैल्रेयो मोक्षमेवमेजमाणा मर्शार प्रत्यास्कूत्यमात्मनो दर्शयति। संवमिति। कर्मसाध्यक ग्हप्राजादादिर्वाव्ततात्वासुपपत्तिराष्टपनिदामस्। कथंशज्द्स् प्रन्नार्धत्वापच्ते वाक्य योजयति। तेनेति। कथ तेनेताल कथंशव्देन किमह' तेनेतरत्र किंशव्द्सुपादाय वाक्य योजयन्ती वित्तसा-

तर्थ: । सुनिरषि भार्याहृदयाभिन्: उन्तुष्टः सन्नाधेम प्रभ्नख् पतिवद्ती

Page 450

[४४४ ]

मृतत्वस्यतु नाभास्ति वित्तनेति॥ २॥सा होवाच मैलयी येनाहं नामृता सगं किमचं तेन कुय्यीं यदेव भगवान्चेद् तदेव मे व्र हीति ॥ ४ ।।

न्ेपार्धमनुमोदन नेति होवाच याज्ञबल्का दति प्रश्नयेत्ति- वचनाथ नैव स्यां अ्रमता। किं तर्हि यथैव लोके उपकरग- वर्ता साधनवर्ता जोवितं सुखोपायभोगसम्पन्न तथैव तद्ददेव तव जीवित स्वादमृतत्वस्य तु नाभा मनसाप्यस्ति वित्तेन वित्तसाध्येन कर्मऐेति॥ २॥ सा होवाच मैन्र यो एवमुत्ता प्रत्युवाच मैत्रे यो यद्देवं यैनाहं नानता स्यां किमह तैन विप्तेन कुयीं यदेव भगवान्- केवलममृतत्वसाधनं वेद तदेवामृतत्वसाधनं मे मद्य ब्रूहि॥ २।

तग्ाह्ह। प्रत्युवाचेति। विल्नेन ममाम्टृतत्वाभवे तदकिद्ित्कर मदेयमि वशधाह। किन्तहोंति। २। वित्तस्प्ामृतत्वसाधनाभावमधिगम्य तखि नास्थां ताचजा सुकसाधनमेवात्मत्ञानमात्मार्यें दात पति नियुख्जाना जूते। सा हेति! भार्यामेक्षित सोक्षोपाय विवक्सामादौ सौवि। स हतपादिना । वित्तेन साध्य कर्स तन्िद्वमतत्वसाधने पङ्टिते किमह' तेन कुर्यामिति भार्यययापि प्रतााख्याते सतोति यावतृ। साभिप्रायो न कमशक्रिहेत रति त्ा आार्य्याद्वारापि सम्पत्तौ सत्पाभिता्रथः ।४।

Page 451

[ ४४५ ]

स दोवाच याज्ञवत्काः प्रिया बतारे नः सती प्रियं भाषस एह्याख व्याख्यास्यामि ने व्याचता सास्य तु मे निदिध्यासखति॥४॥स छोवाच न वाअर पत्युः कामाय पतिः प्रियो भवत्यात्म- नस्त, कामाय पतिः प्रियो भवति नवा अ जायायै कामाय जाया प्रिया भवत्यात्मनस्त

स हीवाच याज्जवल्काः एवं वित्तसाध्य Sमृतत्वसाधन प्रत्याख्याते याज्तवल्का: स्वाभिप्रायसम्पत्ती तुष्ट याह। स होवाव प्रिया इष्टा वतेत्यनुकम्पराह थरे मैतयि नोSसाक पूर्व्व मपि प्रिया सती भवती दूदानों प्रियमेव चित्तानुकूलं भाषसे एत्यासव उपविध व्याख्यास्यामि यत्त तवेट्ममृतत्वसा धनमात्मज्ञानं वाघययप्यामि व्याचत्तायस्य तु मे मम व्याख्यानं कुष्व तो निदिध्यासख वाक्यान्यर्थती निसयेन ध्यातुमिच्केति ॥।४॥ स अगच अवृतत्वसाधनं वैराग्यमुपदिदित्तुः।

वमृतत्वसाधनभालाजान विवचितवदाका वा करे दृष्टय्य इत्वादि वक्रव्य किमिति नजा चरे पय रित्यादि वाक्सिताशझाह। जायेति।

नन्दृत्वमिति शेष: । अ्रतीकमादाय व्याचट। नयादूति। किंतच्- पातेम सयते तदाह। मसिद्मिति। यधोके कमे निवामकमाह। पूर्व्व पूव्वमिति। यद्यदासव् प्रीतिसाधनं तत्तद्नतिक्रम्व तिन्विषये। पू्वें पूव्व वचनमिति योजना। तल्र हेतुमाह। सह्ोति। नयाकरे

३६

Page 452

[ ४४६]

कामाय जायाप्रिया भर्वत। न वा अरे पचराणां कामाय पुचाः प्रिया भवन्यात्मनस्तु कामाय पुचा: प्रिया भवन्ति। न वा अरे वित्तस् कामाय वित्तं प्रियं भवत्यात्मनस्त कामाय वित्त प्रिय भर्वत। न वा अर ब्रह्मण: कामाय ब्रह्म प्रिय भवत्यात्म नस्तु कामाय ब्रह्म प्रिय भवति। न वा सरे क्तनस्

जायापतिपुचादिभ्यो विरागमुत्याद्यति। तत्सन्नशसाय न वै। वे शब्दः प्रसिद्दस्रणा्थः। प्रसिद्धमेव तन्नोके। पत्यु- भैरतु: कामाय प्रयोजनाय जायाया: पतिः प्रियो न भर्वत किन्तह्मनसु कामाय प्रयोजनावैव भार्वाया पतिः प्रियो भवति। तथा न वा अरे जायाये दत्यादि समानमन्यत्। न वा अरे पुताणाम्। न वा अरे वित्तस्य। न वा अर अ्रह्मण:। न वा अरे चत्रस्य। न वा अर लोकानाम्। न

सख् पहषमिति। उत्तवदतुक्तानामपि प्हयं कर्त्तव्यम् । मच्य सब्च विशेषतो ग्टहीत शक्न्त। तेन सामान्यार्थ सर्व्वपदकितर्यः । सर्व्- पर्यायेष सिद्धम्थमुयसंहरति। तख्दिति। नु सतीये प्रिय तनातद व्याख्यात तदेवालापि कथ्वने चत् पुनरुक्ति: सात्तवाह। तदेतदिति। वाथोपत्नासविवरणाम्यां प्रीतिरात्न्य वेत्ययुक्तम्। प्रव्रादावप तह्यं- नादत बराह। तममार्दिति। आत्मनो निरतिशयप्रीत्यासदतन परमा- नन्दत्वमभिधायोत्तर वाक्यमादाय व्याचषे। तक्तादित्यादिना। कय पुन- रिद् दर्शवसतदते तलाह। स्र्रोतन्य दति। सषणादीनामस्यतमेनाल-

Page 453

[ 885]

कामाय त्तत्र प्रिय भवत्यात्मनस्त कामाय त्तल प्रियं भबति। न वा अरे लोकानां कामाय लोका: प्रिया भवन्त्यात्मनस्त कामाय लोकाः प्रिया भवन्ति। न वा अरे देवानां कामाय देवाः प्रिया भवन्त्यात्मनस्त्र कामाय देवाः प्रिया भवन्ति। न वाअरे भूतानां कामाय भूतानि प्रियाणि भव-

वा परे देवानाम्। न वा अरे भूतानाम्। न वा शर सवस्य। पूर्व्व पू्वं' यथाSSसन्न प्रीतिसाधने वचनम्। तन्र तच्ष्टतर- त्वाड् राग्यस्य स्वग्रहणमुक्तानुक्तार्थम्। तस्माल्नोकप्रसिद्दमेतत्। आतव प्रियो नान्यत्। तदतत्रयः पुव्ादित्युपन्यस्तम्। तस्यैतद्व त्तिस्थानीयं प्रपच्चितम्। तम्प्रादाल्म प्रीति साधनत्वा - द्रीणो अन्यच प्रीतिरातन्य व मुख्या। तस्पादाला वा अरे द्रष्टव्यो दर्शनाह: दर्शनविषयमापादयितव्यः। श्रोतव्यः पूर्व- माचार्यतः आगमतथ। पद्चान्मन्तव्यस्तर्कतः। ततो निदि-

प्ानलाभात्किमिति सव्वेषामध्ययनमित्याशङाह। एव हीति । विध्य- सुसारित्वमेत्र शब्दार्थः ऋुतत्त्वाविशेषाद्विकल्पहेत्वभावाज्ज सव् रवात्रज्तान जायते चेत्तेषां समप्रधानत्वमाग्नयादिवदापतेदिताशङ्माह। य्देति। स्रवगास्य प्रमायविचारत्वन प्रधानत्वादद्वित्वम्। मनननिदिध्यासनयोखु तत्कारय प्रतिबन्ध प्रध्व सित्वादद्गत्वमित्य ङ्गाक्गिभावेन यदा अ्रतयादीन्यसतलत्त- दनुशानेन रुमुव्ञतानि तदा सामयीपौवकत्यात्तत्वज्ञान फबशिरर सिध्यति। मननाद्यभावे त्रवणमात्रय नेत्र तदुपपद्यते। मननादिना प्रतिबन्धापध्व सित्राक्यस फलनजत्तानजनकत्वायोगादित्ययः । परामर्ग-

Page 454

[४४८ ]

न्यात्मनस्तु कामाय भूतानि प्रियाणि भर्वन्ति। न वा अरे सर्व्वस्य कामाय सर्व्वं प्रियं भवत्यात्मनस्तु कामाय सर्व्व प्रियं भवत्यात्मा वा तर द्रष्टव्य: योतव्यी मन्तव्यो निदिध्यासितव्यो मैचेय्यात्मनो वा रें द्र्शनेन यवणन मत्या विज्ञानेनेदए सर्व्व विदितम् ॥ ५ ॥

ध्यासितव्यो निश्येन ध्यातव्यः। एवं ह्यसी दृष्टो भवति

गतानि तदा सम्यग्दर्शनं ब्रद्म कत्वविषयं प्रसीदति नाना्रथा। अवएमाच्रर यद्ब्रह्मक्षत्ादिकर्मननिमित्त' वर्णायमादिलन्ष- एमातना्रविद्ययाऽध्यारोपणप्रत्ययविषयं क्रियाकारकफलाल्क- मविद्याप्रत्ययविषयम्। रज्वामिव सर्पप्रत्ययस्तदुपमद्विमाह। आतमनि खलु अरे मैत यि दृष्टे अुते मते विद्ात दूद सरवें विदितं भवति । ५ ॥

वाक्यतात्पर्ययमाह। थदीत्यादिना। कर्ममनिमित्त ब्रह्मक्षतादि तदेव वर्णश्तमावस्थादिरुपमातमन्यविद्ययारोपितस प्रत्ययो मिथ्याज्ञान तस विघ- वतया स्थित क्रियाद्यात्मक तदुपमदनार्थमाहेति सम्दन्वः । अविद्या- ध्यारोपितज्रत्यव्विषयमित्य तदेव व्याकरोति। अविद्येति। अविधिाज- नितम्रत्ययविषयत्व दष्टान्तमाह। रज्वामिति ।५॥

Page 455

[४82]

ब्रह्म तं परादाद्योऽन्यनात्मनी ब्रह्म वेद चल तं पराहादयोऽन्यन्ात्मन: चनं बेद लोकास्त परादुर्यो डन्यन्रात्मनो लोकान्चद देवास्त परादुर्यीऽन्यना- नो देवान्वेद भूतानि नं परादुर्योन्यलात्मन भूतानि वद सर्व तं परादाद्योऽन्यलात्मन: सव्व

मनु कधमनास्तिबिविदितिऽनाद्विदितं भवति। नैष दोषः । न ह्यालव्यतिरेकेषानाक्किञ्चिदस्ति। यद्यस्ति न तह्िदित स्यान् तवनादस्ति आ्रात्मव तु सर्वम्। तथात्सर्वमार्मन विदिते विदित' स्यात्। कथ पुनरातव सर्वमित्येतच्क्रावयति। ब्रह्म ब्राह्मएजातिस्त पुरुप परादात् परादध्यात् पराकुर्यात्। कं योऽनप्चालन श्मस्वरूपव्यतिरेकेाल्व न भवति दय ब्राह्मणजातिरिति तां यो वेद तं परादध्यात्ता व्राह्मणजाति- रनात्मस्वरूपेण मां पश्यतीति। परमात्मा हि सर्वेषामात्मा। तथा चत्रं क्षत्रियजातिस्तथा लोका देवा भृतानि सर्वमिद

व्रत्मनि विदिते सव्वे विदितमित्य क्नाक्षिपति । नन्विति। इष्टि- विरोध निराचष्ट। नैष दोष इति। वत्मनि ज्वाते ज्वातमेव सव्च म्। ततोडर्यान्तरसाभावादित्युक्रमेव एक टयति। यदीश्वादिना। काकाङ्का- पूव्व कमु त्तरवाक्यमदा हृन्य व्याचष्ट। कथमित्यादिना । पुरुष' विशेषती मात प्रअ्नसमन्यस प्रतीकष सटहोत्ा व्याकरोति। कमित्यादिना। परा- करणे पुरुषस्यापराधित्व दर्शयति। वनात्म्ोति। परमात्मातिरेवेष दश्स- मानानामपि शराह्यजातिः खसरूपेय पश्न्कघरपराषी सादित्ाश-

Page 456

[४५०]

वेदेदं ब्रह्म दं त्लमिमे लोका इमे देवा इमानि भूतानीदए सर्व यद्यमात्मा॥ ६॥ स यथा द्न्दुभेईन्यमानस्य न वाह्यंपकन्दा- नकक्रयाद्ग चणाय दुन्दुभेस्त ग्रहणेन दुन्दुछ

ब्रह्म ति यावन्त्यन्र प्रक्रान्तानि यानानुक्तान्तानि सर्वाखालेव यद्यमाता योऽयमाता द्ृष्टव्य: श्रोतव्य इति प्रक्तः। यम्मरा दालनो जायते आलनेतव लीयते आत्ममयन्न स्थितिकाल आतव्यतिरेकेणग्रहणादाक्ब सर्वम् ।। ६॥ कथ' पुनरिदानीमिद' सर्वमातवेति ग्रहोतु भक्यते। चिन्मात्नानुगमात्सवत्र चित्स्वरूपतैवेति गम्यते। तव दृष्टान्त उच्चते। यत्स्वरूपव्यतिरेकेणाग्रहणं यस्य तस्य तदात्मत्वमेव लोके दृष्टम्। स वथा स दूति दृष्टान्ती लोके। यथा दुन्दुभे- भैयदिहनामानस्य ताद्यमानस्य दएडादिना न वाह्यान्क्वव्दा-

झराह।परमात्मठि। इद ब्रह्मेत्य सरवाक्यानुवाद्स्तस् व्याख्यानं

दिना। स्थितिकाले तिष्ठति तस्रादात्मव सर्घम्। तद्यतिरेकेणायहणा- दिति बोजना ॥ ६ । स्थित्यवस्थायां सवस्थात्प्रमात्रत्व' सातुमशकयं स्ापकाभावादित्ाकि- मति। कघ पुनरिति। घटः र्फरतीत्ादि प्रत्ययभास्त्रित्य परिहरति। विभालति। स यथा दन्दुभेरित्यादि वाव्यमवतारयति। तल्नेति। सर्वत्र रिदतिरेकेणासत्त्व' सप्रस्वथः । दष्टान्ते विवत्तित रुङ्धिपति। मखकपेति। इन्दुभिदृश्टन्तम दायाकरायि व्याचष्टे। स वषेत्ादिमा।

Page 457

[४५१]

घातस्य वा शब्दी गृद्ीतः॥७॥ स यथा ङ्स् आायमानस्य न वाह्यशकव्दाकक्रयाद्ग चणाय शङ्- स्य तु ग्रद्णेन शङ्मस्य वा शब्दो गृह्होतः ।।८॥।

न्वहिर्भृ तान्कष्द्रविशेषान् दुन्द भिग्नब्दसामान्याब्निष्कृटान्द- न्द भिशब्दविशेषान्न शक्कुयाद्गहृणाय ग्रहोतुम्। दुन्द भेमु ग्रह- ऐन पब्दसामान्यविशेषएलवेन दुन्द भिशब्दाः। एत इति शव्दविशेषा ग्टहोता भवन्ति। दुन्दु भिगब्दसामान्यव्यतिरेके- णाभावात्त षां दुन्द भ्याघातस्य वा। दुन्द भेराहननमाघातः। दुन्द भ्याघातविभिष्टस्य शब्दसामान्यस्य पहणेन तह्ता विशेषा ग्टहीता भवन्ति। न तु त एव निर्भिद् ग्रहोतु भव्न्ते। विशेषरूपेखाभावात्त पाम्। तथा प्रज्जानव्यतिरैकेए खप्रजाग- रितयोन कविद्सतुविभेषी गह्यते। तथ्तात्ज्जनव्यतिरेकेया- भावी युत्तस्तेषाम्॥७॥ तथा स यथा गङ्डस्य आायमानस्य शब्देन संयोज्यमानस्यापूर्य्यमालस्य न वाह्यान्क्कव्दान् शक्र या. दित्य वमादि पूर्व्ववत् ।८।

पन्द् विशेषानेव विषद्यतत। दुन्दुभीति। कवन्नर्हि टुन्दुभियन्द्विथेषाय पहयं तदाह। दुन्द भस्विति दन्द निशन्द्सामान्यखेति बावत्। एतेचे दुम्ट् भ्याचातसय त्यादद्रिवाकयासत्थाप्य व्याचहे। दन्द भ्याघातस ति। वाश न्दायमाह। तहगतविधेषा दूति। उक्तमर्य' व्यतिरेकसुखेन विभद्यति। न स्विति। विवच्तितन्दार्श्न्तिकमचष। तथेति। तल्व वस्तुविशेषयइ्ख-

यावत्। शबस सु पहणेनेत्यादिताक्यामादियन्दार्थः। दृन्टुभेस्ु पहये-

Page 458

[४५२]

स यथा वोणाये वाह्ममानायै न वाह्यँांपकन्दा- म्ककु याद्गदृणाय वीणाये तु ग्रद्णेन वोणावादस्य या शब्दो गृद्दोतः ॥८।

तथा वोगाये वाययमानाये बोगाया वाद्यमानाया अनेक

विलक्षणाय तनाचेतनरूपा: सामानारविशेषास्त पाम्पारम्पय्य गत्या यथेकस्मिन् हासामानवन्तर्भावस्तथा प्रज्ानवने कथचाम प्रदर्भयितव्य इूति दुन्द भिगङ्गवीगागव्दसामानाविशेषाणां यथा शव्दत्वे। एवं स्थितिकाले तावत्सामानविभेषाव्यति- रेकाद्ब्रह्म कत्व 'क्यमवगन्तु' एवमुत्पत्तिकाले प्रागुत्पत्तेवप्मम- वेति शक्यमवगन्तुम्।2।

तथेति दष्टान्ड्यपरामर्शः । एकेनेय टष्टन्नेन विवच्तिताष् सिरो किमि त्यनेकडष्टान्तो पादा न मित्या ङ्गाह।धनेकेति। द्ृहेति। जगदुच्यते शुतिर्खा। सामान्यबडत्वमेव रकठयति। गनेके हीति। तेषां स्वस्- सामान्येन्नर्भावेडपि कुतो ब्रह्मणि पर्य वतानमिताशद्माइ। तेषामिति। ककमिस्ममात्पूव्व तथेत्यध्याहारः । दूति मन्दते कृतिर्रिति भेष: । किमत

न सऩ्तीत्यनुमान विवक्षनाह। दन्दुभीति। शव्दृत्वेऽन्र्भावः । तथा प्रज्ञानघने सर्वव जगदन्नभ वतोति शेषः। दश्न्ल्रयमवष्टम्य निषटद्धितमर्घ- सुास हर ति। एवमिति। स यथाऽट्रकाग्नेरित्यादिव काख तात्य्य साह। एवमित्यादिना।हा

Page 459

[४५३ ]

रन्यवं वा अ रेऽस्य महतो भूतस्य निःखसितमेत

भवत्यगन्य कत्वमेव' जगन्नामरूपविक्वत प्रागुत्पत्त : प्रशनघन एवेति युत्नं ग्रहोतुमित्येतदुच्यते। स यथा S5द्रेधाग्नेरारद्रेधोभि-

कारंधूम्रग्रहणं विष्फलिङ्गादिप्रदर्गनार्थ धूमविस्फुलिङ्गादयी वि. निर्गच्कन्ति। एवं यथाडय दष्टान्तः। अरमैतयि अस्य पर- मालनः प्रक्वतस्य महती भृतस्य निःखसितमेतचिःससितमिव निःखसितम्। यथाSप्रयलेनैव पुरुषनिश्वासी भवत्वे वं वा घरे किं तविःखसितमिव तती जातमित्युचते। यटमेदो यजु-

स्थितिकालपदित्येमं मन्दराथ:। तलर वाक्रयमततार्थ्य व्याचटे। इतेोतदिति। महतो उनवच्छित्नस्य भूतस परमाथखेति यावत्। निच्न- वर्तामवेत्य कं व्यनलि। यर्थेति। करे मैलरेयि ततो जातमिति सम्दन्धः । तद्ेशकाङ्ुापूव्व क विशदयति। किन्दित्यादिना। इतिहाम इति आह्मणमेवेति सम्बन्धः। सवादादिरितयाहिपिदेन प्रायस शदादिप हयम् । व्सद्वा दृदमय व्यासीदित्ादिशन्देनासदेवेदमय व्यासीदिति ग्टहाते। देवजनविदिा वन्यगोतादियास्तम्। वेद: सोडयं वेदाइहिन भवतीत्ययः । इत्याया निदयेति सम्बन्धः । वादिगन्दः शिल्पयाखसङ्गह्ाथः । ग्रिय- मियेतदुपासीतेत्याया दयलादियन्दः सत्यस सत्यमिष्पनिषतङ्क हाघः । सदेते ल्ोका दत्यादय इत्यवादिरज्द्रेन तदप्येघ ल्लोको भरवत। अमनेव म भवतीत्यादि ग्टह्यते दन्यादीनो यादिपद्मथ योऽन्दां देवतासुपास्त ब्रह्म- विदाप्ोति परमियदि यहीत। सर्थवादेषु व्यखानपद्प्रउत्तौ हेख

Page 460

[४५४उ

द्यददग्वेदो यजुर्वेद: सामवेदोऽय्वीद्गिरस इनि चास: पुराणं विद्या उपनिषदः श्लोका: सूलाएनु

वैदः सामवेदोऽथर्व्वाङ्गिरसशतुविध' मन्त्रजातं इतिहास द्रत्य व्वं गोपुरुरवसीः संवादादिकव शौह्ताकरा इत्यादि प्रा. हणामेव पुराणमसद्ा इदमग्र आसीदित्यादि विद्या देवजन: विद्या वेद: सोडयमित्यादिरुपनिषदः प्रियमित्य तदुपासीते- त्याद्या: ख्ोकाः व्राह्मगप्रभवा मन्तास्तदेते झ्ोकाइत्यादयः सूत्राणि वस्तुसङ्गहवाक्यानि वेदे यथाउडत् त्येषोपासीतेत्वादीनि अनुव्याखनानानि। मन्त्रविवरणानि व्याखनानानार्थवादा। अथवा वस्तुसङ्ग हवाक्यविचारणनानुव्याख्यानानि। यथा चतु. र्थाध्याये आत्मत्वेवोपासेतेत्यस्य यथावानोऽसावनोऽहम- स्पोति न स वेद यथा पशुरेवमित्यस्यायमेवाध्यायशेषः ।

भात भद्गितवा पच्ान्तरमाह। अथवेति। इतिह्हासादिगन्दव्याख्यान- मुनस हरति। एवमिति। ब्राह्मणमितिहासादिपद्वेदनीयमिति शेष:। ऋगादि शब्दा नामितिह्ासादिगव्दानाञ्ज प्रसिद्ाथ त्यागे को हेतरित्याशक्षा निश्नस्तितशुतिरितिष्वासादियव्दानां मसिद्वार्थ त्यागे हेतुः । परिशेषस्वन्य- सत्यभिम्रत्याह। एव मन्त्रेति। ननु प्रथमे कागडे वेदस नित्यस्न प्रामारय स्थापित तदनित्यत्व तङ्ञानिरित्यत आह। नियतेति। ने- न्यादौ वेदे विभेष्यते। कल्पान्त तहि तान्यदा नित्यादिवाक्याच्चियतरच- नावत्व वेदस्य गभ्यते। अनादिनिघनानित्यादेश सदातनत्व तस्य निक्षी- यते। न ष लतकत्वाद्प्रामारय प्रत्यक्षादौ व्यभिचारात्। न च पौरू- घेयत्वादनपेनहेत्वभावादमरा मा रयम्। बुद्धिपूर्व्व प्रणीतत्त्वाभावेन तत्िद्वेः। न चोन्मत्तवाक्यसाहश्यमबाधितार्थ त्वादिति भावः। सिद्धे वेदस प्रामा

Page 461

[४x५]

व्याख्यानानि व्याख्यानान्यस्ववैतानि सर्वाषि- निशुसितानि॥१० ॥

मन्तरविवरणानि व्याख्यानानि। एवमष्टविधम्ब्राह्मणम्। एवं मन्चब्राह्मणयोरेव ग्रहणं नियतरचनावती विद्यमानस्यैव वेदस्याभिव्यक्तिः पुरुषनिश्वासवत्। नच पुरुषबुद्धिप्रयन पूर्वकः । अतः प्रमाणं निरपेक्ष एव खाथे। तमाधन् नोक्त' तत्तथव प्रतिघत्तव्यम् । सालनः खेय इच्कद्विर्ज्जान वा कमा वेति नामप्रकाशवथा हि रूपस्य विक्रियाव्यवस्था। नामरूपयोरेव हि परमात्मीपाधिभृतयोर्व्याकियमाययोः सलिलफेनवत्तत्वान्यत्वेनानिर्वक्नव्ययोः सर्व्वावस्थयोः संसा रत्वमिति। भतो नाम्न एव निखसितत्वमुक्तम्। तह्च- नेनैवेतरस् निशसितत्वसिहः। अथवा सर्वस्य हैतजातस्या विद्याविषयत्वमुत्तम्। ब्रह्म त परादात् ददं सव्वे यदयमा-

सहा फसितमाह। तम्मदिति। मामप्रपक्सर्टिरवलोपटिषा। न

माषेति। वद्यपि नायतन्त्रा रूपसटििति नामसत्टिषचनेव दपसह्टिरर्धा- दका तरथापि सर्ब संसारह्टिर्मोक्ा। मामरूपयोरेव ससारत्वे प्राक्त तत्- सूटे: प सारो न खादियाशझाइ। नासरूपवोरिति। सर्शवस्थयो- व्य क्रा व्य क्रावस्थयोरिति यायत्। नाममप बुसराल सर्गोक्तिपपादितासुप- मं ह्रति। दतीति। वातः भन्दार्थ ए्रटयति। तहचनेनेति। निश्व- वितन्तुति विधान्नरेयावतारयति। अथ देत्यादिना। मिथ्यालगप प्रतिबिन्ववत् मामासयसमापात् उन्नत्तादियाक्यानास्ु मिथ्याभ्नानाधीन-

Page 462

[४५६]

स यथा सर्वासामपाए समुद्र एकायनमेवल सव्वे. पाए स्पशीनां त्वगेकायनमेवए सर्व्वेषाए रसानां जिद्द कायन मेव सर्व्वेषां गन्धानां नासिक एका-

दमुत्त' पुरुषनिश्वासवद प्रयत्रोत्थितत्वाव्माएं वेदी न यघाऽन्यो ग्रन्थ इति॥ १०॥ किस्ान्यन्न केवलं स्थित्युत्पत्तिकालयोरेव प्रज्ञानघनव्य- तिरिकेणाभावाज्जगतो ब्रह्मत्वं प्रलयकाले च जलबुह्दुदफेनादी- नामिव सलिलव्यतिरेकेणाभावः । एवम्प्रज्ञानव्यतिरेकेय तत् काय्याणां नामरूपकर्मां तस्तिन्नव लोयमानानामभावः। तस्मादेकमेव ब्रह्म प्रज्ञानघनमेकरसं प्रतिपत्तव्यमित्यत आह। प्रलंथप्रदर्शनाय दृष्टान्तः। स इति दृष्टान्ती यथा येन प्रकारिण सव्वासांन दोवापीतडागादिगतानामपां समुद्रोऽब्धिरेकायनमेक

प्रयत्नजन्यत्वनामानत्वाहेदस्य तदभावाद्िषयाध्य भचारज्ट नाग्रामाययमि- खाह। तदायङ्केति । ६०। वन्यो मन्थो बुद्धादिमयीतः खर्गकामस्त्यं बन्देदित्वादि: ४ यधा

व्याकरोति। न केवलमिति। प्रलयकाछे च प्रज्ञानव्यतिरेकेषाभावाष्ज गतो ब्रह्मत्वमिति सम्वन्बः । उक्रमर्थ® द्ष्टान्तेन सध्यति। जनेति । तथापि प्रज्ञानमेवेकमेव सान् ब्रह्मत्याशब्याह। तस्म्मदिति। सत्यच्ञाना- दिशाक्याटु ब्रह्मणस्तनमात्रत्वादित्यथः। यधोतं ब्रह्म चेत्प्रतिपत्तव्यं किमिति तर्रह्ि स यधेत्वादि वाक्यमित्वाशक्म तक्केषखेन म्रतयं दर्ययत दृष्टाम्तवचनमे-

Page 463

[8५9]

य नमेत्रए सर्वषाए रुपाखाच्च क्रेकाय नमेवए सव्वें- पाछ शब्दानाए थोलमेकायनमेवए सर्व्वेषाए सङ्क- ल्पानां मन एकायनमेवए सवासां विद्यानाए

गमनमेकप्रलयी Sविभागप्राप्तिरित्यथः 1 यथा ज्यन्द ष्टान्तः। एवं सव्वेषां स्पर्शानां मृदुकक मकठिनपिच्छिलादोनां वायो रात्मभूतानां त्वगकायनं त्वगिति तवग्विषयं स्पर्णसामान्यमात्र तस्मिन्प्रविष्टा स्र्गविशेषा आप द्व समुद्र' तद्यतिरेकेणा- भावभूता भवन्ति। तस्वैव हि ते संखानमात्रा श्रसन् ।तथा तदपि सर्शसामान्यमान त्वक्शव्दवाच' मनः सङ्गल्पे मनो- विषयसामान्यमान ववग्विषय डय सणविशेषा:। प्रविष्ट तद्तिरिकेणाभावभृतं भवति। एवं मनोदिषयोऽपि बुद्धि-

तदित्याह। वत वाह्ेति। मलीयतेऽििद्धिति म्रलवः । एकवासौ प्रथ- यथ त्येकप्रलयः । तड़ागादिगतानामप कुतः ससुह लय न ि ता तेन सङ्गतिरित्ायद्ाह। यविभागे,त। चलहि सषदरन्दन जलसामा- नसु यते तदुव्यतिरेकेय च जअविशेषाषामभावो विवक्षित: तेवां तत्याधन- मात्रत्वातृ व्यतयाश्तामस्तिच्धवरिभागस प्राप्तिरिति सकुद्रऽविभागमाप्तिरि- ई म्टद्यन्ते। विषयाणामिन्द्रियका व्येलाभावात्क तः सर्धानां तववि विलय: सादित्याश- झाइ। लगितीति। स्र्भविशषार्खां सशस्षामान्येन्तर्माव म्पन्नयति। तसिद्चिति। तथापि रुमस्ख जगतो म्रह्हाव्यतिरेकेय्याभावादुन्रह्मात्वमित्ये- तत्वथं प्रतिव्वातमित्वायक्ञा परतपरवा ब्रह्वि सर्वप्रतरिलय दर्भयित क्रम- मनुकामति। तवेकि। मनस अति विषयविभविनादस द्यनाद्वति चाट-

२६

Page 464

[४५८]

इृद्थमेकायनमेवए सर्चषां कर्ममणां इस्तावेका- यनमेव सर्वषामानन्दानामुपस्य एकायनमे वध सर्वषां बिसगाणां पायुरेकायनमेवए सर्व्वे

विषयसामान्यमात प्रविष्टः। तद्यतिरैकेणाभावभूती भवति विज्ञानमात्रमेव भूला प्रज्ञानघने परे ब्रह्मषि शप दव समुद्रे प्रलोयते। एवं परम्पराक्रमेंण भब्दादौ सह ग्राहकेष कर- ऐेन प्रलोने प्रज्ानघने उपाध्यभावात् सैन्धवघनवत् प्रज्ञान- घनमेकरसमनन्तरमपार निरन्तर निरख्जनं ब्रह्म व्यवति- छते। तस्मादा वैकमद्दयमिति प्रतिपत्तत्रयम्। तथा सरवेषां गध्धानां पृथिवोविशेषाणं नासिके घ्राणविषयसामान्यम्। तथा सर्वेषां रसानां अ्र्विशेषां जिह्नेन्द्रियविषयसामान्य तथा रूपाणां तेजोविशेषाणां चन्तुर्विषयसामान्यम्। तथा शोता-

संनाननः सन्दितमालं विषयजातमिति तस तदविष्यमाले प्रविष्टस तदति

याञ्च बुद्धौ तद्िषयस पूर्ववद्त्प्रवेशात्मइल्पविकल्पात्मकमनः खन्दितं द्वैतस सङ्कल्पात्मके मनस्न्तर्भावात्तस व सन्मनोविषयसामान्यस बड्िविषयसा- मान्य प्रविष्टस तद्मतिरेकेयासत्वनित्याह। एवमिति। सवें जगत् उक्ेन न्यायेन वृद्धिमात भूत्वा तद्यच्क्रयोन्त आत्मनीति मुत्या ब्रह्मयि पययवस्य तीवाह। विज्ञानमाल्मिति। ननु जगदिद विलीयमान पत्तिशषमेव वि- लीयते। तचज्ञानाडते तख निःशेषनाशानाम््रयखात्। तथा च कुतो जक्षें- करसख प्रतिपचचिरत वह। एवकिति। शक्तिशेषलयेमि तखा दुर्निरुप-

Page 465

पामध्वनां पादावेकायनमेपए सर्वषां वेदानां वागेकायन® ॥ ११ ॥

दिविषयसामान्य पूर्ववत्। तथा योतादिविषयसामानाना मनोविषयसामानेा सङ्कल्पे मनोविषयसामान्यस्यापि बुद्धि- विषयसामान्य विज्ञानमाव विच्ञानमाचं भूच्ा परस्मिन् प्रज्ञानघने प्रलोयते। तथा कमेन्द्रियाणां विषया वदनादान- गमनविसर्गानन्दविशेषास्तत्क्रियासामान्यव्वेव प्रविष्ठा न विभाज्या भवन्ति समुद्र द्वाब्धिविशेषास्तानि च सामान्यानि- प्राणमात्र प्राएथ प्रज्ञानमात्रम्। एवं यो वे प्राणः सर प्रचाया वे प्रता स प्राण इति कौपीतकिनोऽधीयते। ननु सर्बनर विष- यस्य व प्रलयोभिहिती न तु करणस्य तन्र को भिप्राय दति। वाढम्। किन्तु विषयसमानजातीय करणं मन्यते श्रुतिन

त्वाइस्व करसस्य धीरविरुश्धतिभावः । एकायनप्रक्रियातो सर्वसुपसंहरति । तलादिति। ब्राह्मषविषयसामान्यमित्वादानेक्ञायनमिति सर्वत्र सम्बन्धः । कथं पुनरत्र प्रति पर्याय ब्रह्कषि र्य वसान तल्राह। तर्थात। यथा स्वेधु पर्य्यायेष ब्रह्मयि पर्य वसान तथोच्यत इति यावत्। पूव्व वदिति तव- ग्विषयसामान्यवदित्यर्थः सङ्ल्ेलय इति शेषः। विज्ञानमात्र दत्यवापि तथैव। एवं सरवषा कर्मखामित्यादेरर्थमाह। तथा कर्मेन्द्रियाणा- मिति। क्रियासामान्यानां सलात्संस्थानभेदृत्वमम्य मेत्याह। तानि चेति। क्रिया ज्ञान शत्त्योशिद्पाधिभूतयोचिदमेदाभेदमभि प्रेत्य म्राययत्याद्ना भा- व्यम्। तत्र तयोरन्योन्याभेटे मानमाह। यो षा दूति। ख्ुतिमुखात्करण- लयो न प्रतिभाति। खयन्व व्याख्यायते। तत्र को हेतुरिति पृच्छति। नन्विति। खुत्या करणालयस्थानुक्वतवमङ्गीकरोति। वाढमिति। प्टष्टमभिप्रायं

Page 466

[४६०]

स यथा सैन्धवखिल्य उदके प्रास्त उद्कमेवानु- विलीयेत नादाखोद्ग्रइ्णयेव स्यात्।

तु जात्यन्तरम्। विषयस्यव स्वातमग्राहकत्वन संस्थानान्तरं करगं नाम। यथा रूपविशेषस्यव संस्थानं प्रदीप: करगं सर्व्वरूपप्रकाशने। एवं सर्वविषयविशेषाणामेव स्वातमविशेष- प्रकापकत्वेन संस्थानान्तराषि करणानि प्रदोपवत्। तभनात् करणानां पृथकप्रलये यत्नः कार्यो विषयसामान्यालकत्वाद्विष- यप्रलयेनैव प्रलयः सिडो भवति करणानामिति । ११॥ तत्रदं सवं यदयमात ति प्रतिज्ञातं तत्र हतुरभिहित

प्रलयकालेवु प्रचानव्यतिरेकेणाभावात्यज्ञानं व्रझ्मैवाल वेदं सर्व- मिति। प्रतिज्ञातं यत्तत्तर्कतः साधितं स्वाभाविकोयं प्रलय

प्रकटयति। किन्तिति। करणस् विषयसाजात्ं विट्ृयोति। विषयसुवेति। किमत्र पमाणमित्याशक्कानुमान सचर्यत। प्रदीपवदिति। चन्तुस्तेजस रूपादिष मध्ये रुपस्व व्यङ्जकत्वात्मस्पतिपव्र्वदित्यादीन्यनुमानानि गास्त- प्रकाशिकायामधिगन्नव्यानि। करयानां विषयसाजात्य फलितमाइ। त- सादिति। ष्टभग्विषयप्रलयादिति शेषः। एकायनप्रक्रियासमाप्तािति शब्द: ॥। ११ ॥ स यथा सैन्ववखिल्यादेः सम्वन्ध वक्र दत्त' कोत्तयति। तत्वत्या- दिना। पूर्वव: सन्दभ सत्नत्यच्यते। प्रतिज्ञातेऽर्ये पूर्वोत्त हेतुमनूद्य साध्यसितिं फल दर्शवत। तस्मादिति। उत्रहेतययोक्ञ ब्रह्मैव सव्वमिद जगददिति यत्रपतिज्ञातमिद सर्व्व यद्यमात्ति तत्पूर्व्वोक्कटट्टान्तप्रबळ्रुप

Page 467

[४६१ ]

दूति पौराशिका वदन्ति। यम्तु बुद्िपूर्व्व कः प्रलयी ब्रह्मविदा व्रह्मविद्यानिमित्तोगयमात्यन्तिक दत्याचक्षत अविद्यानिरोध द्वारेण यो भवति तदर्थीयं विशेषारभ्ः। तत्र दृष्टान्त उपा- दोयते स यथेति। सैन्धवखित्यः सिन्धीविकारः सैन्धवः सिन्धु गब्देनोदक मभिधीयते स्यन्दनाव्सिन्धुरुदकं तह्िकारस्तन भवो वा सैन्वयासी खित्ययेति सैन्धवखित्यः खिल एव खिल्यः खारथ यत्रत्ययः सार्थे उदके सिन्धौ खयोनी प्रास्त: प्रचिप्तः उदकमेव विलौयमानमनुविलीयेत। यत्तज्वीमतेजसः सम्पर्कात्काठिन्य प्राप्तिः। सित्यस्य खयोनिसम्पर्कादपगच्छति। तदुदकस्य विलयनं तदनु सैन्धवखित्यो विलीयत दरत्युच्यते तदेतदाह उदकमेवानुविलीयेतेति। न ह नैवास् खित्यस्यो- द्र, हणायोड त्य पूर्व्व वद्ग्रहणाय ग्रहीतु नैव समर्थ: कचित्स्या- त्स निपुणोर्गप। दूव शव्दोऽनर्थकः। ग्रहणाय नैव समथः।

रुकतशात्याधितमति योनना। उत्तरवाक्यस विषय परिशेषार्धम क्ये पौगसिकसम्मतिमाह। सामाविक दति। कार्य्यायां प्रर्तावास्तितत्व स् भाविकत्वम्। म्रलयान्तरेडपि तेर्षां सस्ाति सद्गिरते। यस्त। हि- तीय प्रलयसविस् ज्ञनन्रया न्वम वता रय ति। अविद्यति। तब व्ान्ति क- प्रलयोकिः। एदक विकीयनानगित्य युक्म्। काठिन्यदिलयेडपि तह्हया- दगनादित्याथङ्गाह्ह। बत दति। न हेति मतीकमादाय घ्याचे। नैवेति।

Page 468

[४६२]

यतो यतस्वाद्तीत लवसमेवैव वा तर इद मचद्ग तमनन्तमपार® विज्ञानघन एव।

कस्माद्यतो यतो यस्माद्यसाह गात्तदुदकमाददोत गहीला स्वाद्येल्नवणास्ादमेव तदुदकं न तु खित्यभावी यथायं दृष्टान्त एवमेव तु अरे मैत्रेयि दूदं परमाताख्य महद्ू तं यस्मानहतो भूतादविद्यया परिच्छिन्ना सती कार्य्यकरणोप।धिसस्बन्धात् खित्यभावमापन्नासि मर्त्या जन्ममरणामनायापिपासादिसं- सारधमीवत्यसि नामरूपकार्य्यालिकामुष्यान्वयाहमिति। म

व्ति भूत खयोनी महासमुद्रस्थानीये परमातन्यजरेSमरडभवे शुद्ध सैन्धवधनवद्करसे प्रज्ञानघनऽनन्तपारे निरन्तर विद्याजनितम्रान्तिभेदवर्जिते प्रवेशितः। तस्मिन् प्रविष्ट

अन्वयप्रद्शनाधं नैवेति पुनरुक्कम्। महद्गतमैकमई तमित्य त्तरत्न सम्वन्धः । वस्याधखव सव्वोपनिषत्रसिद्वत्वम्दगनार्धो वैशव्दः। दद महन्ग तमित्यत्र दंशन्दाथें विशद्यति। यस्म्दिव्यादिया। तदिदं परमा- न्माख्यं महद्व तमिति पूव्व र सम्बन्धः । खित्यभावापचिक र्य्यें कयति। मन्थ तादिना। कोडसौ खिल्भावोभिप्रतसतलाह।नामद्पेति। का- य्य कर एस ङ्ाते तादाया भिभावद्वारा जात्यभिमालो5ल खिल्यभाव दत। दूति शद्दनाभिमानो लच्चते। यघोनो खिल्यभावे सति कुतो भूनख महत्वमित्यापङ्माह। स खिल्यभाव दूति। खिल्यभावः खयव्दार्थः। मरख परिशुद्त्वाथमजरादिवियेषखानि। केन रुपखेकरस तदाह। प्रद्वा-

Page 469

[४६३ ]

स्वयोनिग्रस्ते खित्यभावेSविद्याकृते भेदभावे प्रणाशिते दूढ मेकमदतं महद्ध तं महच् तद्कत् महद्वतं सर्व्वमहत्तर- व्वात्तदाकामादिकारणत्वाच् भूतं निष्वपि कालेपु खरूपा- व्यभिचारात्सर्वदेव परं निष्पन्नमिति। चकालिकी निष्ठा- प्रत्ययः । अथवा भूतपब्दः परमार्थवाची महच्च पारमार्थिक- चत्यर्थः । लौकिकन्तु यद्यपि महङ्भवति खप्रमया कवतं हि महदादि पव्व तोपमं न परमाथवसु। अतो विभिनष्टि इू- दञ् महच तद्गतञ्ति। अ्रनन्त नास्यान्ती विद्यत दूत्य- नन्तम्। कदाचिदापेत्िकं स्यादित्यतो विभिनध्यपारमिति। विज्ञप्तिर्वित्ञानं विज्ञानञ्ज तद्घनर्यति विज्ञानघनः। घनशव्दी जात्यन्तरप्रतिषेधाघः। यथा सुवणघनोऽयोघन दूति। एव भव्दोऽवधारणा्थः। नानाज्जात्यन्तरमन्तराले विद्यत इत्यर्थः।

नेति। तखापरिच्छिन्तवमाह। व्यनन्त दति। तस सामेन्षत्व वारयति। वपार दूति। प्रतिभाससाने भेडे करयं यथोकं तत्त्वमताणद्ाह। अ्रविद्येति भवतु ययोके तक्वे सित्यमावस पषेघ्स्यापि किं सासतयत आह। तमििति। मह्त्व सधयति। सव्वेदि। भूतलमपपादयति। लिषपीति। महदितकत पारमार्थिकक्षति विशेषयं किसरथ मित्याथङ्वना- ह। सकिकनिति। जागलाजीन परिदशयमान हि महदादि महदयपि भर्वत तथापि स्वप्नप्मायादिसमत्वान तत्परमार्थ वस्तु। न हि दश्यं जडं दन्दजालादेर्विशिष्पतेतो लौकिकावहतो ब्रह व्यावसयित विशेषणनितारयः। व्पेकितिक सादानम्लमिति पेषः।

Page 470

[४६३ ]

एनेभ्यो भृतेभ्यः समुत्याय तान्य वानु विनश्यति

यदोदमेकम्ेतं परमार्थतः खच्छं संसारदुखासम्प- कम्। कि निमित्तोग्य खित्यभावः। आ्त्मनीजातो मृतः सुखी दुःखाहं ममेत्य वमादिलक्षगोSनेकसंसारधर्मोपद्रुत दत्य चते। एतैभ्यो भूतैभ्यो यान्य तानि कार्य्य करणविषया- कारपरिणतानि नामरूपालकानि सलिलफेनबुड्द दोपमानि स्वच्कस्य परमाममनः सलिलोपमस्य येषां विषयपर्य्यन्तानां प्रज्ञा नघने ब्रह्मि परमार्थविवेकन्ञानेन प्रविलापनमुत्त नदीस- मुद्रवत्। एतेभ्यो हेतुभृतेभ्यी भूतभ्यः सत्यशव्दवाच्य म्य: समु-

सवच्छस्य स्फटिकस्यालक्तकायुपाधिम्यी रक्तादिभावः एवम्। काय्यकरएभूतभूतोपाधिभ्यो विशेषाम्मखित्वभावेन सम्यगुत्याय

अबधारयरूपमथ सेव स्फोरयति। नान्यदिति। एतेम्यो भूतेम्य: समत्यावेत्यदि समनन्तरवाक्यव्यावर्त्यामाशङ्गामाह। यदिदमिति। व स्तुतः सिद्धत्व किं सिध्यन्ति तदाह। संसारेति। तर्ा्ि तमि वमित्ता- भावास् तस् खिल्यत्वरमिति मत्वाह। किं निमित दति। खिल्यभाव- मेव विशिनदटि। जात दति। अनेकः संसाररूपो धर्म्ोडयनायापि- पासादिस्तेनोपट तो दूषित दवति यावत्। खिल्भावे निवित्तं दश- यत्र त्तरमाह। उ्यत दवति। एतच्छ्व व्दाथ व्याकरोति। यानीति। सऋ्चस्य परमात्मनः कार्य्यकरणविषयाकारेय परिषतानीति यावत्। तानि व्यहारसिद्यधें विशिनष्टि। नामरूपात्मकानीति। तेषामतिदुर्व्ब- बल रुचयति। सवितेति। सचछत्वे दष्टान्तमाह। सतिलोपमसेति ।

Page 471

[४६५]

न प्रत्य संज्ञास्तीत्यर ब्रवीमीति होवाच याज्ञ वलक्य: ॥१२॥

यभ्यो भूतैम्यो उत्यितस्तानि यदा कार्ययकरणविषयाकारप- रिणतानि भूतान्याकनो विशेषात्मखित्य हेतुभूतानि भास्ता चार्य्योपदेगेन ब्रह्मविद्यया नदीसमुद्रवत्प्रविलापितानि विन- श्यन्ति सलिलफेनबुद्बुदादिवित्। तेपु विनशत् स एवं विशेषालखित्यभावो विनश्यति। ययोदकालक्कादिहेतपनये सूर्य्यचन्द्रस्फटिकादिप्रतिविम्बी विनश्यति चन्द्रादिसरूपमेव परमार्थतो व्यवतिहठते। तद्प्रज्ञानघनमनन्तमपार सच्छ व्यवतिष्ठती। न तत्र प्रेत्यविशेषसत्न्नास्ति। कार्य्यकरण- सङ्वातिभ्यो विमुत्तस्यति। एवमरे मैनेयि ब्रमीमि नासि विशेषसञ्न्नेत्यहमसावमुथ्य पुत्तो ममेद क्षेत्र धन सुखी दुःखौत्य वमादिलक्षणाSविद्याकृतत्वात्तस्या अविद्यायास ब्रह्म-

तेषां प्रतक्तत्वऽपि प्रक्तत्वाभावे कथमेतचछव्देन परामर्थ: सादितयाय- इाह। येषामिति। उक्रमेकायनप्रक्रियायामिति गेषः । ब्रहाणि प्रस्तान- घने भूतानां मलये दष्टान्माह। नदीति। हेतो पञ्जमीति दर्शरयात। हेतुभूतेम्य दति। पृव्व खिन् म्राह्मर घष्यन्नसताशब्द्वाच्यतया तेषां पर- लतत्वमाह। सत्येति। यथा सन्यः सन् खिल्य: सिन्वोस्तज:सम्बन्वम- पेचप्ोहच्कति। तथा भूनेम्य: खित्यभावो भवतीवप्राप्त। सैन्तवेति । समुत्ानमेवर विदृशोति। यधेत्यादिना। तान्यवेत्यादि व्याचष्टे। येस्य- दूति। खिल्यहेतुभूतानि तत्न हेतुत्व उपि तामीति यावत्। ब्रह्मविद्यो- सपत्तो हेतुमाह। याखरति। तत्फल सहष्टान्तमाचषट। नदीवदिति। यच्या सलिले फेनाद्यो विनश्यन्ति तथा तेषु भूतेष, विनश्यत् सत्य्

Page 472

[ ४६६)

सा होवाच मैन व्यचैव मा भगवानमूमुद्दन प्रत्य

विदाया निरन्वयतो नागित्वात् कुती विशेषसस्न्ञासभ्भवो

सञ्त्ञा नोपपढाते किं पुनःकार्य्य करगविमुत्तस्य सर्वत इति ह उवाच उत्तवान् किल परमाध दर्शनं मैन्रेय्ये भारय्याये याभ्जवल्काः ॥१२॥ एवं प्रतिबोधिता साह किल उवाच उत्तवती मैन्रे यो अववेतमिन्न वैकस्तिन्वत्तुनि ब्रहमषि विरुदधर्मवत्वमाचनागैन भगवता मम मोहः कतस्तदाह अतव मा भगवान् पूजावा- नमुमुहन् मोहं कृतवान्। कथ तेन विरुदधम्वत्वमुत्तमित्यु- च्यते पूर्व्वविच्ञानघन एवेति प्रतिचाय पुनर्न प्रेत्य सजनास्तीति कथ' विज्ञानघन एव कथ वान प्रत्यसन्न्नास्तीति न हुषा:

पानु पश्चाद्खित्यभावा नश्यतीत्याह। सलिखेति। किंपुनर्भूतानां खिल्य- भावस च विनाशे सत्यवशिष्यते तल्नाह। यथेति। तलवि केवल्योकिः। उक्तमेव वाक्याथें स्फुटयति। नासीति। ब्रह्मविदोऽशरीरस विशेष- सजन्ञामावं कमुतिकन्यायेन कथयति। शरीरावस्थितसेति। सुपप्रसेति यावत्। स्व्वतो मुक्तस्येति शेषः । १२ । उक्र® परमार्धदर्शनमेव व्यक्तीकत्त चोटयति। एवमिति। तेन याजवल्कप्रनेति यावत्। दति वदता विरुद्धधन्म वत्त्वमुक्तनिमित्तशेषः । एवं वदन्तोऽपि कुतो। विरुदधर्म्मोकिसतताह। कथमिति। एकस्येष वि ज्ञानवतत्व सञज्ञाराहित्य व कुतो विरु द्वधीरित्वाशङ्माह। नहीति।

द्ववि प्रतोक सटहीत्वा व्याकरोति। करे दति। मोहनवाक्य न्रवीत्येव

Page 473

[४६७]

सत्ज्ञास्तोति स होवाच याज्ञवलक्यो न वा अर्ंडहं मोहं ब्रवोम्यलं वा अर इद् विज्ञानाय ॥ १३ ॥

शौतयाग्निरेवैकी भवत्यती मूढोSसात् स होवाच याप्वल्की न वै अर मैचेयि श्हं मोहं व्रधोमि मोहन वाक्य न ब्रवोमी- न्यथ:। ननु कथ विरुदधमत्वमवचो विज्ञानवन सजनाभा- वच्च नमयेदमेकसिद्वर्म्मिणि अ्रभिह्रित त्वयैवेदं विरुद्धमंलेन एक वस्तु परिग्टहीतं मान्या न तु मयोकम्। मया लिद- मुक्त® यस्तु अविद्याप्रत्युपस्थापितः कार्य्यकरएसम्वन्ध्याक्नः खिल्यभावस्तस्मिन् विद्यया नाशिते तत्निमित्ताविशेषसञ्च्ञा भरोरादिसम्बन्धिनि अन्यत्वदर्भनलच्णा सा कार्य्य करएस छातोपाधी प्रविलापिते नश्यति हेत्वभावात्। उदकाद्याधार- माशादिवच्चन्द्रादिप्रतिविम्बः तन्निमित्तय प्रकाणादिर्म पुनः परमार्थ चन्द्रादित्यखरूपानाशवदसंसारि त्ह्मस्वरुपस्य विद्वा- नघनस्य नाश: तद्विच्ानघन दूत्युक्षं स थाम सर्वस्य जगतः परमार्थतो भृतनामात् विनाशी। विनाशी ववविद्याऊृत- खिल्यभादो वाचारभ्भयं विकारी नामवेयमिति शुत्यम्तरात्।

भयानिति शङकते। नम्विति। रूमाघत्ते। न सयेति। कर्यं तर्हि मर्म- कसिद व वस्तुनि विशदुधम्म वत्वबतिरित्याशद्माह। सववैयेति। तया तहिं किसुक्कमिति तलाह। मयात्विति। खित्यभावस विनाशे प्रत्यगाकरूप- मेव विनश्यतीत्याशक्ञाह। न पुनरिति। ब्रह्मखरूपसानाथ विज्वानघनख किमायातमित्याशयेनाह। तदिति। विज्ञानघनस प्रत्यक्तत्व दर्ययति। आत्मति। कथ ति तान्यवानुविनश्यतीति तलाह। भूतनाभति। सित्यभावस्याविद्याऊतत्व प्रमाणमाष्ट। वाचारम्यमिति। सित्यभाव-

Page 474

[४६८]

यत्र चि द्नमिव सवति तदितर इतर पश्यति तदिनर इूतर® जिघ्रति तदितर इतरए सणोति तदितर दूतरमभिवद्ति तदितर

अ्यन्तु पारमार्धिकोविनाशो वा अरे अयमाता अतोडलं प- र्थ्याप्तः वे अरे दूद महद्व तं अनन्तमपार' यथा व्याखात विज्ञानाय विधातु न हि विज्ञातुविज्ञाते विपरिलोपो विद्यते अविनाशित्वादिति हि वत्चति ॥१२॥ कथ तर्हि प्रेत्यसज्न्ना नास्तोत्युचते शृशु। वन यस्मिन्न- विद्याकल्पिते कार्य्यकरणसङ्वातोपाधिजनिते विशेषात्नि खित्यभावे हि वसमद्द्वैतमिव परमार्धतोऽड्ैते ब्रद्मणि इतमिव भिन्नमिव वरुचन्तरमाअन उपलच्चते। ननु छैते- नोपमोयमानत्वात् द्वैतस्य पामाधिकत्वमिति न। वाचार- क्वरं विकारी नामधेयमिति सुत्यन्तरादेकनेवाद्दितीय-

वत्परमात्मनोऽपि नाशितव सादिति चेव्नलाह। अयन्त्वति। पार- मार्थिकत्वे प्रमायामाह। अविनाशित्व फलमाह। वात दति। पर्याप्र वित्त त मत सम्वन्नः । ददसत्वादिपदानां गतार्थ लादव्याख्ेयत्व सूघ- यति। यथेति। विज्ञानघन एवेत्यल् वाकगेघ प्रमासयति। न हीति । आत्मनी विज्ञानघनत्वं प्रामायिक चेत्तह्ि निषेधवाक्यमयुक्तमति शङ्ते।

सरमाइ। पखति। यसियु क्कलच्ययेखिल्यभावे सति वस्सादायोके वहषि द्वै तमिव छै तमपलथझ ते। तसा व्तरिि तुसतीतर दूतरं जिघनीति सम्त्वः इतन

Page 475

इूनर मनने तहितर इतरं विजानाति यत वा अ्स्य स्व्वमात्मवाभूत्तत्कन क जिम्रत्तत्कन क पश्येत्तत्कन कए मणयान्त्केन कमभिवदेत्तत्- केन क मन्चीत तत्केन क विजानीयात्। माळैवेद सर्वमिति घ। तत्तत्र यस्ादुइतमिव तस्दे वेतरोडसी परमामनः खित्यभूत आ्रमा परमार्थचन्द्रादेरिवोद कचन्द्रादिप्रतिविम्बी द्रश दूतरए चन्तुरादिकरणेन यत् दरश्व्य' रूपादिक' पश्यति इूतर इतरमिति कारकप्रदर्णनार्थ पश्यतोति क्रियाफलयोरभिधान। यथा छविनस्ौति यथो- दम्योद्यम्य निपातन केदयस्य च हैधीभावस्य च उभय क्रिन - त्तोत्य कैनेव शब्देनांभिधीयते क्रियावसानत्वात् फला। क्रियाव्यतिरेकेए च तत्फलस्यानुपलभ्भातृ। इूतरो.

वेताक्तमनूद्य व्याचष। मिदनियेति। द्रवशव्दसोपमार्दकुपेत बङ्ूते। नन्विति। है तेनह तखोपमीय मानत्वाह ट्टान्स दार्शन्तिकख च तस् दस्तुत्वं स्यादपमा

ऋुतिविरोधाच् तस सत्यतेति परिहरति। वाचारम्यषमिति। तल तमिन् सित्यभावे सतीति यावत्। खप्नादिद्वतममिर नागरितेर्जप तदुददं य आदासव्सते तख त्पर मात्ान: सकाशादितरो उसवाल्ा खिल्भूतो Sपर- माथनः सच्ितर जिम्रतीति योजना। परसादितरत्रिरत्राज्न्यपरमारधे सि च्यमू ते द्ष्टान्तमाह। चन्द्राेरिजेति। द्ूतरशत््मनद्य तखार्थमाइ। दरष्टति। स्विद्यादयायां सर्च्ागयधि कारकायि सन्ति कर्ट कम्म निर्देशस एव कार कोपलच्चपत्वादि्य्याह। दतरेति। क्रिया फलयोरेक शव्दत्व ट. ष्ान्त विदृखोति। सथति। उष्टान्तेपि वित्रविषत्ियापद्माननरोक म्हेतुमे सटयत। क्रियेवि। सतय जिमतीत्ल्लापि नियादलयोरेक-

४०

Page 476

[४७0]

येनेदश सव्वें विजानाति तं केन विजानीयात्

खाता दूतरेण घाणेनेतर' घ्रातव्य जिघ्रति तथा सर्व' पूव्व व- द्िजानाति ड्यमविद्यावद्वस्था। यत्र तु ब्रह्मविद्यया आव- द्यानाथसुपगमिता तवातव्यतिरेकेणान्यस्याभावो यत्र वे अस्य ब्रह्मविदः सर्व' नामरूपाद्यालन्वेव प्रविलापित आतम व स'वत्त' यच वमात्म वाभूत्तत्त केन करणेन क द्ष्टव्यं क: पश्य त्तया जिघ्रद्विजानोयात्। सव्वच हि कारकसाध्या क्रिया। अतः कारकाभावेऽनुप- पत्तिः क्रियायाः । क्रियाभावे च फलाभावः। तस्राद्विद्या- यामेव सत्यां क्रियाकारकफलव्यवहारी न ब्रह्मविदः । आतत्वादेव सर्वस्य नातन्यतिरेकेस द्वारत क्रियाफल

दूतर द्वति। तथेतरो दूष्टा नरेय चनुयोन्े द्रष्टय पश्यतीत्यादि ट्रष्ट- व्यमिति शेष: । उत्तरेष्वपि वाक्येष पूर्व्ववाक्यवतकर्त कर्म्मनिर्देशस् सर्व्व- कारकोपलक्षमत्व क्रियापदख च क्रिया। तत्फलाभिधावित्व' तु्त्यम- व्याह। सर्वकिति। यत्र हीत्यादि वाक्यार्थसुपसंहरति। दृयमिति। वल्र वा साखेयादि वाक्यस तात्म यंसान। यत्र तिति। एक्रेडथे वाक्या- करासि व्याचट। यत्रेति। तमेवाघ सङ्गिमति। यत्तवमिति। एव्ें कर्ट करणादोति शेष:। तत्केनेत्यादि व्याकरोति। तत्तलति। किं शब्दरखाक्षेपार्थ कथयति। सर्व्वत्र हीति। ब्रहाविदोऽपि कार- कद्वारा क्रियादि स्वीक्रियतानित्याशझ्माह। व्यात्त्वादिति। सत खा- अत्वासिड्िमाशङ्म सर्ष्वमात्वाभूदिति सृत्या रुलाधस। न चेति । कथ सर्डि सर्वमातमव्यृतिरेकेय भातीलायध्ाह। तजादिति। भेट्मानसा

Page 477

विज्ञातारमरे केन विजानीयादिति॥ २४ ॥ चतुर्थ ब्राह्मएं।

वास्ति। न चानाता सन्सव्व माभैव भवति कस्यचित्। तस्रा- द्विद्ययैवानात्मत्व परिकल्पित न तु परंमार्थत श्रलव्य- तिरेकेगास्ति किच्चित्तस्मात्परमार्थात्म कत्वप्रत्यये क्रिया- कारकफल प्रत्ययानुपपत्तिरतोविरीधाद्व्रह्मविदः क्रियाणं तव्साधनानाच्चात्यन्तमेव निवृत्तिः। कैन कमिति तेपार्थ वचन प्रकारान्तरानुपपत्तिद र्भनार्घम्। न केनचिदपि प्रकारेण क्रियाकरणादिकारकानुपपत्तः। केनचित् कि ज्ञित्कश्चित्कयञ्चिन्न पश्यदेवेत्यर्थः यात्राप्यविद्यावस्थावाम- न्यीऽन्यं पश्यति तवापि येनेदं सर्वं विजानाति तं केन विजानीयात् येन विजानाति तस्य करणस्य विज्जेये विनि-

विद्याऊतत्व फंलितमाह। तमात्मरमार्धेति। तङ्वेतोरज्ञानसापनीत- त्वादिति शेष:। एकत्वप्रत्ययाद्न्वाननित्तिद्वारा क्रिया दिप्रत्यये निष्टत्तेऽपि क्रियादि सानेव्याह। वत दति करणप्रमाययोरभावे कार्य्यस विरुदृत्वा- दिति यावत्। ननु किंशव्दे प्रम्नार्थे प्रतीयमाने कथ क्रियातत्साधनयोर- त्वन्ननिष्टत्तिरविदुषो विवच्यते तव्नाह। केनेति। किं शब्दस मागेवाके

मित्यन्तमेव क्रियानिवृत्तिविदुषो युत्तत्यर्थ:। सर्वप्रकारानुमपत्तिमेवाभि- नयत। केनचिदिति। कैवल्यावस्थामास्थाय सजन्ताभाववचनमित्य का तत्र व कि पुनर्न्याय वत्तुमविद्यावस्थायाममि सात्ियो जानाविषयत्वमाह। यत्रापीति। येन कूटस्यबोधेन व्याप्तो लोक: सर्व्व जानाति त साक्षियं केन करखेन को वा ज्ाता जानीयादित्यत हेतुमाह। येनेति। येन

Page 478

[892]

युक्तत्वात् वातुय नेधे एव हि जिनासा नात्मनि। न चा- ग्नेरिवातामनो विषयो न चाविषये ज्ञातुर्त्तानमुपपद्यते । तम्नाद्य नेदं सव्वें विजानाति ते विज्ञातारं कैन करगेन को वान्यो विजानोयाददा तु पुनः परमार्थविवेकिनो ब्रह्म- विदो विज्ञातैव केवलो द्वयोर्वत्तते तं विच्ातारमरे केन विजानीयादिति ॥१४ ॥ चतुर्थस्य चतुर्घें ब्राह्मगम्॥ यत्क वलं क्म्मनिरपेक्तममृतत्वसाधनं तद्दक्रव्यमिति मैन्र- यिव्राह्मणमारव्चम्। तच्चातज्ञानं सव्व सन्नसाङ्गविभिष्टम्। आतमनि च विज्ञात सव्वमिदं विज्ञातं भवति। आ्रत्मा च प्रियः सव्वस्ात्तस्ादाला दष्टव्यः सच श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्य इति च । दर्गनप्रकारा उक्रा

चन्ुरादिना लोको जानाति तस्य विषय पहणोनेशोपत्ीसत्वान्न साक्षिषि मछ-

खेति। किञ्जात्मा खेनैव सायते नातरन्तरेप वा नादय इत्याह। न चति। न द्वितीय दत्याह। न चाविषय दति। जालनरसाभावात्तसय विषयोऽय- मात्मा कुतस्त ने सात शक्यते। न ह्ि सातन्रमस्ति नान्यतोऽस्ति दटट त्यादिश्ुतेरित्यरथः। वत्मनि प्रमात्टप्रमारयरभावे ज्ञानाविषयत्व फलतोत्याह। तस्ादिति। विज्ञातारमित्यादिवाक्यस्ार्य प्रपञ्जयति। यदा त्विति। तदेव सवरूपापेनं विज्ञानधनत्वम्। विशेषायिशेपवित्ञाना- मेचं त सअज्ञाभाववचनमित्यविरोध इति ॥१४॥ इति चतुयें ब्राह्मगम् । पूर्व्वोत्तरब्राह्मपयो: सङ्गति' वक्र' वत्त' कीत्तयति। यत्के वज्तमिति। कैवल्य व्याचष्ट। कम्मेति। निरपेक्षमिति तच्चात्मत्ञानसुक्तमिति सम्बन्धः । नतो निराकाङत्व® सिद्धमिति घकाराथः । आात्मत्ञानं समपासिनामेवेति नियन्तु विभिनष्टि। सतरेति। मनु कुतस्ततो नैराकाङ्क सत्यमि तस्तन्व-

Page 479

[४७३ ]

स्तत्र च श्ोतव्य आचार्य्यागमाभ्याम्। मन्तव्यस्तर्कतस्तन्र तर्कथ उत्त आ्रतवेद सर्वमिति। प्रतिभातस्य हेतुवचनं आलैकसामान्यत्वमाभैकोद्ववत्वमाक कप्रलयच्न। तवायं है-

पकारकभूत जगत्सवं पृथिव्यादि यच्च होके परस्परीप- कार्य्योपकारकभूतं तदेककारणपूर्वकमेकसामान्यालकमेक प्रलयं च दृष्टम्। तम्मादिदमपि पृथिव्यादिलत्षयं जगत्व- रम्परकार्य्यकारणतात् तयाभूतंभवितुमहति। एष हयर्थोडसि- ववराह्मणे प्रकाश्यतैऽथवा आ्रत्मवेदं सर्वमिति प्रति्ञातस्या- कोत्पत्तिस्थितिलयत्वं हेतुमुक्का पुनरागमप्रधानेन मधुब्राद्म-

न्ेयान्तरसम्भवादत व्याह। व्यातनि चेति। न बा करे पत्युरित्यादावुक्क सारयति। वत्मा चेति। तस निरतिशयप्रेमासदत्वेन परमानन्दत फजितमाह। तस्रादिति। स चेहर्शनारईस्ई तह्शने कानि साधना- नीत्याशद्ाह। स चेति। दर्शनप्रकारा दर्शनकोपायप्रभेदा । श्रव्ख- मननयो: खरपे विशेष दर्भयति। तल्नेति। कोऽसौ तर्को वेन व्ात्मा मन्तव्यो भवत तलाह। तत्र चेति। दन्दभ्यादियन्थः सपम्यथः । उक्रमेव तकें सङ्गाहाति। व्रातमवदमिति प्रधानादिवादमादाय हेतव-

मिति। कथ हेत्वसिद्धिशङ्कोडियते तलाय। वक्षादिति। तस्मात्तथा भूत भवितमहतीति उत्तरल सम्बन्धः । अन्थोऽन्योपकार्योपकारकभूत नगदेकचतन्यानुवि द्वमेकप्रक्रतिक शेयत्र व्याप्रिसाह। यज्ञेति। हष्ट खप्रा- दीति शेष: । दष्टान्त सिद्धमर्व' दार्श्टान्तिके योजयति। तक्ज्ादिति। तवनदार्यं एटयति। परसरेति। तथाभूतमित्येककार यपूव्वकत्वादिति

Page 480

[४७४ ]

गीन प्रतिन्ातस्यार्थस्य निगमनं क्रियते। तघाहि नैया- यिकैरुतां हेत्वपदेशात्प्रतिन्ञायाः पुनर्वचनं निगमनमिति । अन्यर्व्याख्यातं आदुन्दुभिट्टष्टान्ताक््रीतव्यार्थ आगमवचनं प्राज्जधुव्राह्मगानन्तव्याथंमु पपन्तिप्रदर्गनेन। मधुब्राह्मगेन तु निदिध्यासनविधिरच्त दति। सर्वथापि तु यथागमैनावधारित तर्कतस्तथैव मन्तव्यम्। यथा तर्कतो मतस्य तर्कागमाभ्यां नि- चवितस्य तथ व निदिध्यासन क्रियत इति पृथङनिदिध्यासन- विधिरनर्थक एव। तम्मात्प्ृथकुप्रकरणविभागोSनर्थक ट-

म्झते। विमतमेव कारणक परस्परोपकाथोपकार कभूतत्वातवप्रतदित्ययुत्त

एप दीति। हेत्वसिद्धिशङ्टां परिहत्तं ब्राह्मपमिति सङ्गतिसका प्रकार- न्रेय तामाह। अथ वेति। प्रतिज्ञा हेतुक्रमेयोक्ता हेतुसहितस् प्रति- ज्ञाथस पुनर्वचन निगमन दव्यन्न ताकिकसम्मतिमाह। तथा हीति। भत्ट प्रपञ्जानां ब्राह्मणारम्भप्रकरमनुवदति। अन्येरिति। दष्टव्यादि- वाक्यादारम्य दुन्द भिटष्टान्नादागम: चनं श्रोतव्य दत्युक्श्तणनिृपणाथम्। दुन्द मिटश्टन्नादारभ्य मनननिरूपणार्थमागमवचनम्। निदिध्यामन' व्याखातु पुनरेतदुत्रा हा- सभित्वर्थः। एतद्दूषयति। सवधापीति बागादेविधेयतवेपीति य.वत्। न्वयव्यतिरेकाभ्यां सवणे म्रसस तत्पौषकल्ो सत्वर्नव्ध नन न विधिन्मेचते। यथा तकतो सत' तत्त्व तथा तर्वस तर्कागमाय्यां नि-

दयायां विध्यनचेचितत्व फवितमाह। तकजादिति। दति परकीय- व्याख्यानमयुक्तमिति श्रेष; । सिद्धान्तेपि मतषादिविध्युपनमात्कघ पर-

Page 481

[४७५1

दूय पृथित्री स्व्वेषां मतानां मध्वस्ये पृथित्ये सर्वाणि भूतानि मध यच्चायमस्यां पृथिव्यां तेजो- मयोऽमृतमयः परुषो यक्चायमध्यात्मय शारीर

त्यस्मदभिप्रायः। श्रवणमनननिदिध्यासनानामिति। सर्व- थापि त्वध्यायडदयस्यार्थीऽस्तिन्ब्राह्मण उपसं्ियते। दूयं पृथिवो प्रसिद्ा सर्वेषां भूतानां मधु सर्वेषां ब्रह्मर- दिस्तम्वपर्य्यन्तानां भूतानां प्राशिनां मधुकार्य्यं मध्विव मधु। यथ को मध्वपूपोSनकैमधुकरैनिवर्त्तित एवमिय पृथिवो सव्वं- भूतनिवर्त्तिता तथा सर्वाषि भूतानि पृथिव्य पृथिव्या अस्या मधुकार्य्यम्। किश् यद्ायं पुरुषोऽस्यां पृथिव्यां तेजो-

मध्याम शारीर: शरीरे भवः पूर्ववत्त जोमयोगमृतमयः पु- रुष: सच लिङ्गाभिमानी स च सर्वेपां भूतानामुपकार- करएतवेन मधु सर्वाणि च भूतान्यस्य मधु। च गष्दसाम

कय' म्रस्थान प्रत्याख्वातमित्याशद्माह्। सर्वथाषि त्विति। तद्विष्टुप- गमेडपोति यावत्। एवं संङ्गति माह्हपसोक्वा तद्करायि व्याकरोति। इयममत्वादिना। यदुक् कध्यिव मध्विति तद्विष्रशोति। वदेति। न केद लछत मघह यमेव विन्तु मध्वनरञ्रास्तीताह् । किक्ेति। पुरुषशब्दस् छेत्रनिषयत्व वारयति। स धेति। तस प्टथियीवन्न्धतवमाह। स च सववामिति। सवेषाञ् भूतानां त प्रति मघुत्व दर्शयति। सव्वागि चेति। नन्वाद्यमेव मधद्य सुतमस्ुतन्तु मधइ्यमशक् कल्पयितु कल्पकाभावादत श्राह। च शन्दत। प्रथमपर्यायार्थसपसंहरति। एवमिति। पृथित्रो सर्वायि भृताजि पाषिय:

Page 482

स्ेनोमयोऽमृतमयः परुषोऽयमेव स योऽयमात्म- दममृतमिद ब्रह्मदए सर्वं ॥ १ ॥

र्य्यात्। एवमेतच्चतुष्ट्यं तावदेकं सर्वभूतकार्य्यम्। सर्वागि च भूतान्यस्य कार्य्यम्। अतोऽस्यैककारगपूर्वकता वस्मा देकस्मात्कारणदितज्जातं तदैवैकं परमार्थतो ब्रह्मतरत्काय्ं वाचारभ्भणं विकारी नामधेयमानमित्वेष मधुपर्य्यायाय सर्वेषामर्थः सङ्पतः। अयमेव स योऽयं प्रतिन्जात दूदं सवें यद्यमात्मति दूदममृतं यन्मचय्य अमृतत्वसाधनमुत्त- मात्मविज्ञानमिदं तदसृतामद ब्रह्म यद् ह ते व्रवाणि घ- पायष्यामोत्यध्यायादी प्रक्ृत यद्िषया च विद्या ब्रह्मविद्ये: त्युच्यते दद सवैं। यष्माङ्वह्मणी विज्ञानात्सर्व भवति॥१॥

पुरुष: शारीरक्षेति चतुष्ट्यनेक मध्विति शेषः। मधुशव्दार्थमाह। सववेति।- अस्यति प्ृथिव्यादेरिति यावत्। परस्परखपकाययपकारकमावे फबितमाह। वत दूति। वसेति सवें जगदुच्यते। उक्तम्ट यक्षातपरस्- रोपकार्थ्योपकारकभूतमित्यादि भवत्वनेन न्वायेन मघुपर्य्यायेष सर्वेष कारयो- पदेशो ब्रह्मोपदेशसु कयसित्याराह। यस्त्रादिति। स म्रलत ग्रात्म- बाय चलजोक्ो भेद दति योजना। ददमिति चतुष्यकलनाषिषानविषयं ज्ञान परामृगति। दद ब्रह्मेति। छत चतुष्याधिश्ानमिद पव्दार्थः। ततीये च तख् प्रकतत्व दर्शयति। वडिपयेति। द्ंद सवममित्यत्न ब्रह्म- ज्ानमित्यक्तम्। कृव् सर्वाप्तिसाध्चनमिति यावतृ। तदेव रष्ट्वति। यस्मादिति ॥ f॥

Page 483

दूमा आप: सर्वेषां भूतानां मध्वासामपाए सवीणि भूतानि मधु यक्चायमाखभ तेजोमयो- 5मृतमयः पुरुषो यक्चायमध्यात्मए रैतसस्तेजो मयोडमृतमयः पुरुषोऽ्यमेव स योऽयमात्मेदममृ- तमिदं ब्ह्ोदए सवं ॥२॥ अयमग्र: सर्वेषां भृतानां मध्वस्याग्: सवीषि भूतानि मध यश्चाय- मम्िमिन्नग्नौ तेजोमयोऽमनमयः पुरुषो यच्चायम ध्यात्म वाङ्मयस्त जोमयोऽम तमयः पुरुषोऽयमे- व स योऽयमात्म दममृतमिदं ब्रह्मेदए सर्वम् ॥३॥ अपयं वायुः सर्व्वेषां भूतानां मध्वस्य वायोः सवीणि भूतानि मधु यच्चाथमस्मिन्वायी तेजोमयोऽमृत- तथा आपो अध्यात रेतस्यपां विशेषतोऽवस्थानम्।२॥ तथाग्निर्वाच्यग्न विशेषतीऽवस्थानम् ।३।। तथा वायुध्याता प्राणो भृतानां भरीरारभ्भकत्व नोपकारान्मधुत्वम् । तदन्त- यथा पृथिवो मधत्वन व्याख्याता तथान्येडि व्याख्येया इलाह। तथेतति। रेतस दरति विशे षणखाथ माह। अध्यात्मममिति। कापो रेतो भूता श्रिव् प्रविशस्तिति हि सृतधन्नरम् ॥ २ ॥ पृथिव्यामभु चोक्तन्याय मग्नवतिदियति। तर्थति। वाङ्मय दतासाथ साह । वायोति । वम्नि- र्वाग्भूत्वा मख' प्राविदिति हि खूयते॥२ चग्नावत्नन्याय वायौ योजयति। तर्थत । वायुः प्राखो भूत्वा नासिके माविभदिति मृत्यन्तर- मावितपाह। आयाध्यातमिति। दृधिव्यादि तदन्वततिनान्ज पुरुषाषा- मेकवाक्योपा त्ाना मेकरूप' मघुत्वमिति शङ्गां परिहर त्रन्तरविभागसाइ।

Page 484

[४७८]

मयः पुरुषो यच्चायमध्यात्म प्राएस्तजोमयोडमृत मयः पुरुषोऽयमेव स योऽयमात्म दममतमिद ब्रह्म दछ सर्व्वम्॥ ४॥ अयमादित्य: सर्व्वेषां भृता- नां मध्वस्यादित्यः सर्वषां भूतानां मध्वस्यादित्स् सव्वाणि भूतानि मधु यद्यायमस्िन्नादित्ये तेजो- मयोऽम तमयः परुषो यथ्चायमध्यात्म चान्ुषस्त- जोमयोऽमतमयः पुरुषोऽयमेव स योज्यमात्मद- ममृतमिदं ब्रह्म दए सर्व्वम् ॥ ५ ॥ इमा दिश: सवेषां भूतानां मध्वासां दिशाए सव्वा भूतानि मधु यसायमासु दिक्तेजो मयोऽमृतमयः पुरुषो य्चायमध्यात्म थौच: रगतानां तेजीमयादीनां करणत्वे नोपकारान्मधत्वम्। तथा- चोतम्। तस्येव वाचः पृथिवी शरीर ज्योतीरूपमयमरिन- रिति ॥ ४ । तैथादित्यो मधु चन्तुरध्यालम् ॥५॥ तथा दिशी मधु दिशां यद्यपि यौत्रमध्यात तथापि भतानामिति। प्ृथिव्यादीनां कार्य्यत तेजोमयादीनां करयात्वमित्यल्र 6 सप्रास्जाधिकारसस्सतिमाह। तथा चोक्मिति।४। यद्यथादितास्त- तीये भूतेऽन्तर्भवति तथापि देवताभेदमाचितप्ार्नावत्तन्याय तखि्रिव्ततिदि शात। तथति। आदिताश्नतर्भ त्वाचिी प्राविभदिति सुतिमास्रि्तह चनुरिति॥ ५ । आदितागत' न्याय दिन् सम्पादयति। तथति। दिश: श्र्रोत भूत्वा कर्सौं प्रावितत्तिति अतेः स्ररोत्मेव, दियामध्यात्म तथाचाध्यात्

Page 485

[892]

प्रातिश्ुत्कसते जोमयोऽमतमयः पुरुषोडयमेव स याजयमात्म दममतमिद ब्रह्मदए सर्व्वम् । ६।। अयं चन्द्र: सर्व्वेषां भूतानां मध्वस्य चन्द्रस्य सर्वाणि भूतानि मधु यच्चायमसित्िएच्यन्द्र तेजोमया, मृत मयः पुरुषो यद्यायमध्यात्मं मानससजोमयडम- तमयः पुरुषोऽयमव स योत्यमात्म दमम तमिद ब्रह्म दए सव्वम ॥७॥ दय विद्युत्र्वर्षा भूतानां मृध्वह्ये विद्य तः सवीसि भूतानि मधु यथ्याय- मस्यां विद्य ति तेजोमयोम तमयः पुरुषो यक्चाय- मध्यामं तैजसस्तजोमयाम तमयः पुरुषा्यमव स यो, यमात्म दमम तमिदं ब्रह्मे दए, सर्व्वम ॥८ ॥ अयए सजयित्नः सव्वे्षां भूतानां मध्वस्य स्तन पव्दप्रतिशवणवेलायान्तु विशेपतः सबिहिती भवति इूत्य. ध्यात्म्। प्रातिशुत्कः प्रतिशुत्कायां प्रतिश्वणवेलायां भवः प्रातिुत्कः॥६।तथा चन्द्रः अध्याम मानस: 1॥ तथा विद्य त्वक् तेजसि भवस्तजसीऽध्याताम् ॥८॥ तथा श्रोलमित्यव वक्तव्ये कघ प्रातिगुल्क द्रति विशेषण मित्वाशद्ाह। दिया- मिति। तथपोत्यमिनर्थें तुशन्दः ॥ ई॥ दिचु व्यवस्थितन्याय चन्द्र दर्शवति। तर्येति। चन्द्रमा मनो भूत् हृदय प्रातिशदिति शुतिमतु हताह। अस्यालमिति ॥॥ चन्द्रवदविद्युतोप मघुत्वमाह। तथेति। अध्यात्मं तैजस इ्त्वसार्यथमाह। त्यगिति ॥८।पर्जन्योषि विछुदा- द्िवत्सर्वेषां भूतानां मघु भवतीतयाह। तर्थेति। वध्यात्म शाब्द दतप्

Page 486

[४८0]

यित्नो: सव्वाषि भूतानि सधु यथ्यायमत्मिए स्तन- यित्नौ तेजोमयऽमृतमयः परुषो य्चायमध्यात्मए शाब्दः प रुषा य- मेव स योत्यमात्म दममृतमिदं बहदए सर्व ॥ ट। अयमाकाशः सर्वेषां भूतानां मध्वस्याका- पस्य सवोषि भूतानि मधु यश्चायमस्तिन्ना का शे तेजोमयोमतमयः प रुषे। यश्चायमध्यातमए दद्या- काशस्त जोमयाSमतमयः परुषायर्मव स घा- यमात्मेदमसृतमिदं ब्रृह्लेदए सर्वम्! १०॥

स्तनयित्र : भन्दे भवः शाब्दोऽध्याम यद्यमि तथापि खरे विभेषती भवतीति सौवरो अध्यालम्।८॥तथाकाशो डध्यातम हृदयाकाशो दृदय: आकाशान्ताः पृथिव्याद्यी भूतगणा देवतागसाश कार्य्यवारयसङ्कातात्मान उपकु- र्वन्तो मधु भवन्ति प्रति धरीरिएमित्युक्म्। रेन ते प्रयुत्नाः पररिभिः सब्वध्यमाना मधुत्व नोपकुर्वन्ति तद्दक्व्यमि तोदमारभ्यते॥ १० ॥

खाथमाइ। शब्दे भव दूति। वदयप्यध्यात् शन्दे भव दूति शाज्द:पुरुष- सवापि खरे विशेषतो भवतीताध्याता सौनरः पुरुष दति योजना ॥। सनवित्रावत्तन्यायमाकार्यडतिटियिति। तर्थेति। पर्ययायान्तर दृत्तम- नूदोत्याण्यति।।आकाशना दरति। प्रति परीरियं सर्वेषां शरी रिय्ां प्रत्येकमिति यावत्॥३० ॥

Page 487

[ ४८१ ]

अरय धर्मम: सर्वेषां भूतानां मध्वस्य धर्ममास्या सवीषि भूतानि मधु यक्ायमर्मिन्वर्मे तेजो- मयोऽमृतमयः पुरुषो यथ्यायमध्यात्मं धाम सेजो-

अयं धर्ममोडयमित्यप्रत्यच्षोपि धर्ममः कारययेए तत्पयु ्ेन प्रत्यक्षेष व्यपदिश्यते अयं धम इूति। प्रत्यचयदर्माय व्याख्यातः शुतिष्तिलक्षएः । चचादोनामपि नियन्ता

भिरनुष्टौयमानरूपय तेन चायं धर्म इति प्रत्यक्षेष व्यप- देशः। सत्यधम्न्रयोद्याभेदेन निर्हेगः ऊतः। शाख्ताचार- लक्षणयोरिह तु भेदेन व्यपदेश एकत्वे सत्यपि दष्टादृष्ट- भेदरूपेण कार्य्यारभ्कत्वात्। वस्वदृष्टीऽपूर्व्वाख्थो धमाः सामान्यविशेषालनाSटष्टेन रूपेय कार्य्यमारभते सामान्य-

काय मितीति। यद्यपि धम्नौ म्रयनोSयमिति निर्देधामरईस्तवामि प्टथिव्या- दिधम्मकार्यस मत्यवत्वास्म कारणसामेदनौपचारिकमादाव परत्वानव्टा- दिवद्वन्नस कति व्यपदेशोपर्पात्तरित्वर्य: । कोऽसौ धर्मो यख प्रत्यक्

धम्ममिन्यादाविति पेव:। तर्ाि तस प्रत्वव्तात् चोदनाजक्षणवमित्या- प्ङ्धT गोमतशुख्त्ाभ्याभविरोधमभिम्रत्वाह। गतीति । तसिद्रेव कार्य विङ़कमनुमाम सरपयति। छलादीनामिति। तल्लैवानुमानान्तर विव- चित्वोक्म्। जगत इति। जगहं वितनकारित्व हेतुमाह। पृथिव्या- हीनामिति। धर्म्मस प्रत्यक्षेण व्यपटेये छेखन्रनाह। म्राषिभिमिति।

४ १

Page 488

मयोडमृतमयः पुरुषोऽयमेव स योऽयमात्मेदमम्ृतः मिद् ब्रह्मदए सव ॥११॥ ददए सत्यछ् सर्वेषां भृतानां मध्वस्य सत्यस्य सर्वाणि भूतानि मधु य्चायमत्तिन्सत्ये तेजोमयो

रूपेए पृथिव्यादीनां प्रयोत्ताभवति विशेष रूपेण चाध्या- न् कार्य्यकरगसह्ातस्य तत पृधिव्यादीनां प्रवोक्तरि यशायमस्पिन्धम तेजोमयसतयाध्याम् कार्य्य करणसद्वातकः त्तरि ध्मां भवो धार्यः॥॥१॥ तथा दृष्टनानुड्ीयमानेनाचाररूपेय सत्याख्यो भवति स एव धर्म्मः सोऽपि द्विः प्रकार एव सामान्यविशेषालरु- पेस सामान्यरूप: पृथिव्यादिसमवेतो विशेषरूपः कार्य्यकरण-

तेनानुष्ठीयमानाचारेय प्रत्यक्षेष धग्मसय तक्यमायत्वनेति यावतृ। नतु वृतीयेडध्याये यो वै स धर्म्मः सत्वं वे तदिति सताधमायोरभेद्वचनाप्तयो- भें देवाल पर्वयायहयो पादानमनुपपसमत आ्ाह। सत्येति। कथमेकत्वे सति मदेलोतिरिलाशङ्ाह। दष्टति। अटष्टन रुपेश कार्यारम्कत्व प्रफ- सयति यसव्रिति। सामान्यात्नारम्कलसदाहरति । सामान्यरुपखति। विशेषाल्मना कार्यार्भकत्व व्य्नाक्क। विधेषेति। धर्म हौ भेदावुक्गौ नवोर्नध्ये प्रथमरधिकत्य अशत्यादि वाक्यमित्याह । तन्रति। द्वितीय विषयोराय वश्यायमध्याल्लसित्यादि मषटसमित्ाह। तगति ॥१२॥ दद स लमित्यस्िनुपर्याये सत्वशन्दाषमाह। तथा टटेनेति। सोड पोन्यपिशन्दो ध्म्मौदाहरपाय: । इयोरमि प्रकारयोिनियोग विभनते। हामान्यरुप ददि। उमयत्र समवेतशव्स्तत्र कारषतवेनानुतताथ :!

Page 489

[४८३]

उम्ृतमयः पुरुषो यच्चायमध्यात्मए सात्यस्तेजो- मयोऽमतमयः पुरुषोऽयमेव स योऽयमात्म दममृत- मिद ब्रह्म दए सर्व ॥१२॥ इट् मानुषए सर्वेषां भूतानां मध्वस्य मानुषस्य सर्वाषि भूतानि मधु यथ्ायमस्िन्मानुष तेजो- मयोऽम्ृतमयः पुरुषो वच्चायमध्यात्म मानुपस्ेजो- मयोऽम्ृतमयः पुरुषोऽयमव स योऽयमात्म दममृ- तमिद्® ब्रह्म द सर्व ॥१३ ॥

सङ्गातसमवेतस्तत्र पृथिव्यादिसमवेते वत्तमानक्रियारूपे सत्ये तथाध्यामं कार्य्यकरणसङ्डातसमवेतरि। सत्ये भवः सात्यः। सत्येन वायुरावातौति उत्यन्तरात् ॥ १२ ॥ धममसत्याभ्यां प्रयुक्तोऽयं कार्य्यकरएसङ्वातविशेषः । स येन जातिविशेषेए संयुक्तो भवति स जातिविशेषी मानुषादि- स्त्रमानुषादिजातिविभिष्टा एव सव्वे प्रागिनिकाया: परस्परोपकार्य्योपकारकभावैन वर्त्तमाना दृश्यन्ते। अतो मानुष्यादिजातिरपि सव्वेषां भूतानां मधु। तत्र मानुषादि- वच्चायमस्िवित्यादिवाक्यस विषयमाइ। तत्रेति। सत्ये यखेत्यादि वाक्यमिति गेषः। यथायमध्यातामित्यादि वाक्स विषयसाई। तथा- ध्यातममिति। सत्यस प्टथिव्यादौ कार्य्यकरयसङाते व कारखत्े प्रमाय- माह। सत्येनेति॥१२॥ टूट मानुषमित्यत्र मानुषयहणं सव्व जान्य पलक्षयामित्यमिप्रेलाय। भरमसत्याभ्यामिति । कथ पुमरेषा जातिः सर्वेषां भूतानां मघु भवत

Page 490

[ ४८४ ]

अयमात्मा सर्वेषां भूनानां मधुस्यात्मनः सर्वाषि भूतानि मधु यच्चायमस्तिन्नात्मनि तेजोमयोऽमृ- तमयः पुरुषो यश्चायमात्मा तेजीमयोऽमृतमयः पुरुषोऽय्म व स योयमात्म दमम तमिद® ब्रह्म दए सर्व ॥१४ ॥

जातिरपि वाह्याध्यालिका चेत्य भवथा निईभभागभवति ।११। यस्तु कार्य्यकरणसङ्गातो मानुषादिजातिविगिष्टः सोडय- माता सर्वेषां भृतानां मधु न चाय शरीरशव्देन निर्हिष्टः पृथिवौपर्य्याय एवं। न पार्थिवांगस्वैव तत्र ग्रहणत्। दह तु

भूतदेवतागुणविशिष्टः कार्य्यकरणसद्वातः सोऽयमाते त्य चते। तस्तिव्रस्मित्ात्मनि तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषोऽमूर्तरसः स-

तलाह। तलेति। भोगभमि: सप्नस्यर्थ:। यच्चायमस्च्ित्वादिवाकय- द्वस्य विषयभेट्ं दर्शयति। तलनेति। व्यवहारभमाविति यावत्। धर्म्मा- दिवदित्यमेरर्थः । निर्देष: खशरीरनिष् जातिराध्यात्िकी घरीरान्न- राम्रतिता त वाह्यति भेदः। वस्तुतस्तु नोभयथात्वमित्भिप्रेत्य निरदेयभागि- न्युकम् 1१२ ॥ अन्तिमपर्थायमवतारयति। यस्विति। ग्रात्मनः परीरेख गतत्वात्- पुनरुक्तिरतुपयुत्तेति शङ्गते। नन्विति। अवयवात्रयवविषयत्वेन पर्ययायद्वय- मपुनरुत्तमिति परिहरति। नेत्याटिना। परषात्मान व्यावस्त यति। सर्व्वभूतेति । चेतन व्यतच्छ्िनत्ति। कार्य्यतत। यच्ायमस्सनित्यादि वाक्यविषयमाह। तरिद्निति। यच्चायमध्यात्ममिति किमिति नोक्रमि

Page 491

स वा अयमात्मा सर्वेषां भूतानामधिपतिः सर्वेषां भतानाछ राजा तद्यथा रथनाभी च रथ-

र्वात्मको निहि खते। एकदेगेन तु पृथिव्यादिपु निर्हिं ष्टोऽवा- धाात्विशेषाभावात् स न निहिश्यते। यस्तु परिशिष्टी वित्ञा- नमयी यदर्थोडयं देहलिङ्गसङ्वात आ्राम्मा स यश्चायमात् त्युचते। यस्मिन्नाम्मनि परिशिष्टो विध्ञानमयोऽन्त्य पर्य्याये प्रवेणितः

ब्रह्मविद्यया परमार्थातनि प्रवेशिते स एवमुक्तोऽनन्तरोऽवाह्यः क्वत्स्नः प्रज्ानघनभूत: सर्वेषां भूतानामयमाता सर्वेरुपास्य: सर्वेषां भूतानासधिपतिः सवभृतानां खतन्ती न कुमारामात्य- वत् किं तहिं सर्वेवां भूतानां राजा राजत्वविशेषएमधिपति- रिति भवति किद्राजीचितष्टत्तिमाशित्य राजा न त्वषिपति-

न्यायद्ाह। एकदेगेनेति। वलत्लपर्यायोक्कि: ॥ ययायमालेवक्ता- घमाह। र्या्विति॥ १४ ॥ स वा व्रयमात्म स्ासार्थसाह। यव्ित्तिति । परिघिष्टः दूरष्वपर्थाये- व्वनुपटिष्टोउन्ये पर्यायेयमातलक्को विच्वावसयो यसिन्नात्मनि खिल्य- दष्टान्तवचसा प्रवेवितस्ेन परेशामना तादालयाक्षतो विद्वान् वल ग्रात- व्दाय दूनयः। उतामातयन्दावयनूद्य सव्षामित्ादि व्याचषे। ससिविति। अवधिया उतः कार्यकररसक्ञात एवोपाधिस्ेन विशिष्ट जोवे तसिदपरमर्थवनि महाणिमह्विद्यया प्रदेशिते स एवायमात्मा यथोक्रविशेषयः सोरमात्ः सर्वेषा भूतानां कषिपतिरिति सख्न्नः। प्ा व्य यम्पद्मादय तख वाच्यमथमाह। सर्येषामिति। तखैव विर्वच्ततोधेः सरवेर्ुपास इन्दकाः। सातन्ा व्यतिरिकद्वारा रकोरयति। नेवािना।

Page 492

[४८६]

नमौ चारा: सर्वे समर्पिता एवमेवालिन्नात्मनि

रतो विशिनध्यधिपतिरिति। एवं सर्वभृताल्ा विद्वान्ब्रद्म- विन्म क्वो भवति। यदुत ब्रह्मविद्यया सर्वें भविथन्ती मनुषा मन्यन्ते किमु तद्ब्रह्मावेद्यस्मान्तत्र्वमभवदितीदं तद्याख्यात- मेवमातमानमेव सर्वात्तत्व नाचार्य्यागमाम्यां गुत्वा मत्ा तकती विज्ञाय सान्तादवं वथा मधुब्राह्मणे दर्शितं तम्म्ादृव्रह्मविज्ञा- नादवं लक्षणात्पूव्व मपि ब्रह्मव सदविद्यया अब्रझ्मासौत्सर्व- मेव च सद्सर्वमासोत्तां त्वविद्यामस्राद्विज्नानात् तिरस्कृत्व व्रह्मविद्ब्रह्मव रुन् ब्रह्माभवत्सवं सत्सर्वमभवत्। परिसमाप्तः शास्तार्थो यदर्थः प्रस्तुतः। तम्तिन्नेतस्पिन् सर्वालभूते ब्रह्म विदि सर्वाकनि सवें जगत्समर्पितमित्वेतस्तिनर्थे दृश्ान्त उपादोयते। तद्यया रघनाभी च रघनेमी चारा: सर्वे सम-

सव्षां भतानां राजेत्येतावतैव यथोकार्थसिद्वौ किनित्यधिपतिरिति विधे- षगामित्यापद्याइ। राजतति। राजत्वजावनाक्रान्तोपि कसित्तदु- चितपरिपालनादिव्यरकारवानित्पजख्ं न पुनस्ख खातन्ता राजपर- व्वान्तसाप्ततो व्यच्ेदार्धमवयतिरिति विशेषणसिदर्षः। राजाधिपति- रित्युभवोरपि मियो निधेनयविशेष्यवममितयवाध्यायनिगसुर्वत । ए मिति। उक्वक्ष विद्यफजख वतीये कपाव्यतवमाह। युकमिति। तदेव व्याख्यान स्फोरयति। एवसिति। जैलेयीव्राहयोतक्रेपेति चावत्। एवममत्सायं कथयति। वथेति। महब्राह्मपे पूजजाहरे चोहत्रसेषा- त्मनि ववसादिवय सम्पाद् विहान् बल्ानवदिति सब्वन्तः। ननु मोगा- वस्यायामेव विटुषो ब्रह्मत्वापरिकव्वत्व न प्राच्यामविद्यादयायामिता- शघ्ाह। तसादिति। समानाधिकरण पच्नीलम्।एय् जह्नासोति त्रणादिकतात्तहा छाल रादिति यापत्। अ्हत्वाद्िधीध्व-

Page 493

[४८७ ]-

स्वीषि भूतानि सर्व एत आ्रात्मनः समर्पिता: ।। १५ ॥

पिता दूति प्रसिदोऽ्यः। एवमेतस्तिन्नात्मनि परमालभूते ब्रह्मविदि सर्वाशि भूतानि ब्रह्मादिस्तम्वपर्य्य न्तानि सर्वे देवा अनपाद्य: सर्वे लोका भूरादयः सर्वे प्राणा वागादय: सर्व एत आमनो जलचन्द्रवत्प्रतिशरीरानुप्रवेशिना अविद्याकल्पि- बाः सव जगदषित्समर्पितम्। यदुत्त' ब्रह्मविद्वामदेवः प्रति- पेदे अहं मनुरभवं सूर्य्ययति। स एप सर्वालभावो व्याखना- तः। स एष विद्वान्ब्रह्मवित्तर्वोपाधि: सर्वात्मा सर्वं भवति। निरुपाधिनिरुपाखनोऽनन्तरीवाद्यः छत्स्रः प्रच्ानवनी-

रयति। परिसमाप् दति। यस शास्त्रखायो विषयप्रयोजनाख्यो म्रह्मा- कणिडयां चनुधादी च प्रस्तुतसासार्थो यथोक्न्यायेन निर्द्धारित दव्यनुश- दार्थ: । सर्व्वात्मभतत्वव' सर्मादियतकलिपताना उर्व्वेशमात्भावेन स्थितत्वम्। सर्यं बरत्म तट्रपत्व सर्व्वातात्वम्। सत एत कत्वान दति कुतो भेढोकिः।

गस संपिशिदतमर्धमाह्। समिति। उक्तवव सर्वालभाव ततीयेनेक- वाक्यत्व निरहिशति। यदुकममिनि। सर्वाअनाने निदुषः समपशुत्व सादियागङ्याह। म एप दूत।सचय कितेन हैतेन सहितमधिश- नभूतं ब्रह्म प्रत्यगभावेन पश्सन्विद्वान्सर्व्वोपधिस्तट् मेवा स्थितः सव्वो भर्वात। तहेत्र कल्पितं सरपञ्जचनविदिहस्या विदुपोऽनीट्टमित्वर्थः। विद्दुद्दच्ा तसय निष्मूाध्धृत्व' दर्शयति। निरुनधिरिति। निरुपार्त' इ्दनव्या-

Page 494

जोऽजरोऽमृतोगभयोऽचलो नेति नेत्व स्ूलोनगुरित्येवंविशेषणी भवति।१५। तमेतमर्य मजानन्तस्तार्किका: केचित्पणडतमान्याय्यागम- विदः शास्ाथं विरुद मन्चमाना विकत्पयन्तो मोहमगाध मुपयान्ति। तमेतमर्थमेतौ मन्तावनुवदनः। अ्रनेजदेवां मनसी जवीयस्तदेजति तन्न जतीति। तथा च तैत्तिरीयके। यकत्परं नापरमस्ति किञ्चित्। एतल्ामगावन्नास्त। अह- मन्रमहमन्नमहनन्नमित्यादि। तथा च छान्दोन्ये। जन्तन्- क्रोडन्ममाग: स यदि पितलोककामः सर्वगन्धः सर्वरसः सर्वत्ः सर्वविदित्यादि। आथर्वण च। दूराव् दूरे तदि- हान्तिके च कउवल्ञोष्वपि। अशोरगोयान् महती महोयान्। कस्तं मदामदं देवम्। तंज्ञावतोऽन्यानत्येति तिष्ठदिति च। तथा गीतासु। शहं क्रतुरहं यज्ञः। पिताहमस्य जगतः । नादन्त कस्ववित्पापम्। सम' सर्व्वेषु भूतेषु। प्र््रविभक्त विभक्नषु। ग्रतिशः प्रभविष् चेतेवमाद्यागमार्घ विरुदमिव प्रतिभान्त' सन्यआाना: स्वचितसामर्थ्यादर्यनिययाय विक्-

गोवरत्व ब्रह्मसः सप्रपत्वत्वमविद्याऊत निष्मपस्चत्व तान्त्वकनिदागमा्कों विरोध उत्कः i १५। कथ त्टि तार्किया सीमांसकाय शास्त्रारथविरुत् पश्यन्ो व्रह्मारिवि नास्तीवादि विकल्यवन्तो गोसुइन्ते तवाह। तमेतमिति। वाददिव्यामोह साज्ञान सूलसक्का मलते ब्रह्मणो वैरूप्ये प्रमायमाहह। त मत्ादिना । तैतिरीयपुतावारियव्हेन अ्रहमचमदमदन्मद्यीत्यादि सहते। छन्दोग्य- उुतावादिगव्देन सत्यकामः । सत्यसङ्त्ो विजरो विम्दत्यरित्व दि गही म्। सुतिहिद्धे दैरुप्ये सतिमपि सवाद्यति। तथेति। पूर्वोकम्रकारे-

Page 495

ल्पयन्तोऽसत्यात्मा नासत्याका कर्त्ता अकर्त्ता मुक्ो बडः तणिको विज्ञानमात्र शृन्यव्वेत्यवं विकल्पयन्ती न पार मधिगच्कन्ति। अ्विद्याया विरुदधनदर्भित्वाव््वंत। तस्मात्तत्र य एव गुत्याचार्य्यदर्भितमार्गानुसारिणः त एवाविद्याया: पारमधिगच्कन्ति। त एव चास्ानोहसमु- द्रादगाधादुत्तरियन्ति नेतरे खब ड्विकीण लानुसारिणः । परिसमाप्ता ब्रह्मविद्याऽमृतत्वसाधनभृता। यां मैचेयौ पृष्टवती भर्त्तार यदेव भगवानमृतत्वसाधन वेद तदेव मे ब्रहि इत्येतस्या बुह्मविद्यायाः स्ुत्यर्थेयमाख्यायिका नीता। तस्या आख्यायिकायाः सहपतोऽ्य प्रकामनार्थावे- तो मन्ती भवतः । एवं हि मन्तब्राह्मणाभ्यां स्ुतत्वादमृ- तत्वसव्व प्राप्तादिसाधनत्वं ब्रह्मविद्याया: प्रकटोऊ्ृतं राज- मार्गसुपनीतं भवति। यथा आदित्य उद्यन् थार्वरं तमो-

यागमार्थे विरोधसमाधाने विद्यमानेषि तद्ज्ञानाह्ादिविभ्ानिरित्य प- संहरति। दन्यवमादीति॥ विकल्पमेव र्फटयति। व्स्तोति। सर्बल् पुतिसृतिषात्मनोति यावत। के ता्कि पारं ब्रह्मविद्याया: समधिगचन्ति तवाह। तमादिति। महान्नानफलमाह। त एवेति। तद्थेत्यादि- वाक्यारथं विश्वरेखोक्का इत्तं कीर्त्तयति। परिसमाप्रेति। ब्ह्मविद्या परिसमाप्ता चेक्किसत्तरपन्चे ने त्यायध्ा। एतस्ा इति। द्रयमिति प्रवथ्य प्रकरवस्थामासयायिका पराम्टृरपति। वयार्नतेति। इदं वतन्तध्वियादिना ब्राह्मशनेति शेषः। तहेतडषिरित्यादेसातय माह। तस्या दति। तद्ाचरेतरादिरेको मन्चः। क्ायवणयेवादिरपरः। मन्त्रत्रा हाणाभ्यां वच्चमायरीव्या ब्हाविद्यास्तुतत्व किं सिध्यतीत्याशद्ाय।

Page 496

18201

उपनयतीति तद्त्। अपि चैवं सुता ब्रह्मविद्या या इन्द्र राजरचिता सा दुष्प्राप्या देवेरपि। यस्मादश्विभ्यामपि दे- वभिषगभ्यामिन्द्ररच्तिता विद्या महताऽडयासेन प्राप्ता। बा हाणास्य् गिरण्कित्वाखा शिरः प्रतिसन्धाय तषिव्निन्द्रेण कि- न् पुनः खगिर एव प्रतिसन्धाय तेन व्राह्मगस्य खशिरमेवी- काशेया ब्रह्मविद्या गुता। तम्मात्ततः परतर कि्ित्व रुषा- थंसाधनं न भूतं न भावि वा कुत एव वत्तमानमिति नातः परा सुतिरस्ति। अपि चैवं स्तूयते ब्रह्मविद्या। सर्व्व- पुरुषार्थानां कम हि साधनमिति लोके प्रसिद्म् । तच करभ वित्तसाध्य तैनागापि नास्ति अ्मृतत्वस्य। तदिदमम- तत्व' केवलयातविद्यया कमनिरपेक्षया प्राप्यते। यस्मात्कस- प्रकरगी वत्त प्राप्तापि सती प्रवग्य प्रकरण कमम प्रकरणादुत्तीर्य कम्मण विरुद्त्वालक वलसन्नाससहिताभिहिताSमृतत्व- साधनाय। तस्मान्नातः पर पुरुषार्थ साधनमस्ति । धपि चिवं सुता ब्रह्मविद्या। सर्वो हि लोको दन्दारामः। स

एवं होति। तसा हक्िसाधनत्व टष्टान्नेन रफटयति। यथेति। केन प्रकारेण ब्रह्मविद्याया: स्तुतत्वं तदाह। अपि चेति। कपिशन्द: एवं शब्द्- सरचितं स्तुतिम्रकासमेव प्रकटयति। यः दन्द्रति। तखा दुघप्रापत्व हेतुमाह। यस्मादिति। महान्तमायासं स्फटयति। ब्राह्मयासेति। हतार्थ नापीन्द्रस रच्षितत्व विद्याया दौरलभ्य फलितमाह। तसादिति। न केवल सुक्ते नैव प्रकारेण विद्या सतयते किन्तु प्रकाशन्तरेखापोत्याह। अपि चेति। तदेव प्रकारान्तर प्रकटयति। सव्वेति। केवनवेत्यस व्याख्यान कर्म्मनिरपेच्येति। तल हेतुः । यसादिति। किमिति तर्क-

Page 497

[82१]

वै नेव रेमे तजादिकाकी न रमते दूति युतेः। याज्वल्को लोकसाधारणोऽपि सन्नालज्ञानबलात् भार्य्यापुत्रवित्तादि- संसाररतिं परित्यन्य प्रवानतृप्त श्रकरतिर्बभृव। अपि चैव सुता ब्रअ्मविद्या। यम्ादयान्नवल्कोन संसारमार्गाद्- त्तिष्ठतापि परियाये भार्य्याये प्रोत्यर्थ मेवाभिहिता। प्रियं भाषसे एद्यासति लिङ्गात्। अत्र यं स्तुत्यर्थाSSखायिकेत्ववोचाम। का पुनः साइखा यिकेत्य चयते। इदमित्यनन्तरनिहिष्टं व्यपदिर्भाति बुद्धी स. विहितत्वात्। वैभव्दः अरणार्थः। तदिताखायिकानिह न्तं प्रकरणान्तराभिहितं परोचं वैधव्देन वयारयन्रिह व्यप- दिमति। यत्ततावर्ष्यप्रकरण सूचित नाविषऊ्वतं मपु तदिद मध्विहानन्तर' निर्दिष्ट' इयं पृथिवौत्यादिना। कथ' तन प्रकरणान्तरे सचित दध्यङ् हवा आभ्यामाथर्वसो मधु

मकरणे म्राप्तापि म्करणान्तरे वथ्यते तलाह। कम्मग्ेति॥ मबिदं पु० मर्थोपायं कम्मता का विद्यायामेवादरे तद्धिकतां समधिगतेति फित- माह। तथ्ा दिति। प्रकारन्तरेख बह्मविद्याया: सुर्ति दर्ययति। कपि येति बनातमयत्ति त्यक्षा जात्न्येवातरति हेतुतवान्महती विद्येतय :। विद्यान्तरेय तसा: स्ुति भाइ। कपि चवमति। कथ ब्रह्मविद्या भाथ्योये मोताथ मेवोकोति गम्यते तम्नाह्। प्रियर्मिति। व्ाख्यायिकाया: सुत्वर्धत्व प्रतिपाठ उृत्तमनद्याकाल्लापूर्व्वक ता बार्थ व्याकरोति। अलववाटिना। व्रझविद्या सप्रस्वर्थः। महार्थसक्का बाक्याधमाह। यदिति। दव्यडिडत्यादि व्याकुष्य साकाङ्गापूर्ववक प्रव-

विभ्यामिति यायत्। केम मकारेयोवाचेतमेच्यायामाह। तहेनयोरिति!

Page 498

[822 ]

नामब्राह्मयमुवाच। तदेनयोः प्रियं धाम तद्वैनयोरेतेनी- पगच्कति। स होवाचेन्द्र य वा उक्कोडमपरतर्चदन्यन अनु- ब्रू यास्तत एव ते शिरण्किन्दामिति। तस्राद विभेमि यह मेसशिरो न किन्यात्तहामुपनेष्य इति। तो होचतुरावां त्वा तम्ाचास्यावहे दूति। कथ मालास्यथे दूति। यदा नावुपनेषसे। अ्रध ते गिरशित्वान्यलाष्त्ोपनिधास्यावः। अयाश्वस्य शिर श्राहृत्य तत्त प्रतिघास्यावः। तेन नावनुव- च्यसि। स यदा नावनुवत्चसि। अथ ते तदिन्द्रः गिर्के- रसप्रति। अथ ते सधिर शहृत्य तत्त प्रतिधास्याव इति। सथेति तो होपनिन्य। तो यदोपनिन्धे। अयास्य शिरण्कि- त्वान्यनोपनिद्धतुः। अथाशदस्य मिर शहृत्य तदास्य प्रतिद्धतुः । तेन हाय्याननवाच। स यदाभ्यामनूवाचा थास्य तदिन्द्र पिरयिक्केद। त्रघास्व स शिर आहृृत्य

एनयोरखिनोसवाध प्रीत्याएदसासीतृ। तद्दयात्ताय्यां प्रार्थितो आ्रल्लष- सतदुवाचेतार्यः । वदत्वियां सघ मार्धित तदेतेन वव्हमायेन प्रकारेख म्रयच्छन्रेवनयोरच्चिनो रा षायलेन बाहायव नीप गम न तवानित्या। तरेवेति। य्ाचार्ययलानन्र ब्राइयस वचन दययति। व छोवाचेति। शतचव्दो मध्वनुभवविषय:। यदर्थो यच्दञ््स्तत्व्दल्होतार्थों वा युवासुप- नेष्ये शिप्यतेत खोकरिष्यामोति यावत्। तौ देविषजावश्चिनौ शिरम्क- दनिमित्तं नरयं इख्स्यर्थः । नावावासयनेव्ये खभिष्यत्वेन खीकरिष्यसि सदेति यावत्। काथ शव्हस्ततेत्यथः । ब्राह्मायासाचुत्ञानन्तव मथ त्यक्कम्। मधप्रवचनानन्वर्य उतीयसाधपन्दसार्वः। यददख शिरो ब्राह्मये तिवद्ध तस क्दनानन्यें चतर्थ साधयन्दसा्घः। तर्ष्ि समसम

Page 499

[ ४८2 ]

तहेतदषि: पश्यन्नवोचत्तद्वान्नरासनयेद०् स उग्र-

तड्ास्य प्रतिदधतुरिति 1 यावत्त प्रवग्व कम्माङ्गभूतं मभ्ट तावदेव तवाभिहित न तु कच्यमातन्ञानाख्यम्। तत्र याSSख्यायिकाभिहिता सेह सुत्यर्था प्रदर्श्ते।॥।०। दूदं वे तनाधु दध्यङ्डाथर्बसोऽनेन प्रपच नाश्वभ्यासुवाच। तदेतदृषिस्तदेतक्कम ऋषिर्मन्त्रः पश्यन्न पलभमानोऽवीच- दुक्तवान् । कर्य तहंस दूति व्यवहितेन सम्बन्धः। दंस दति कमणो नामधैयम्। तच दंसः किं विगिष्टम् । उग्र क्र रग्। वां युवयोः । है नरा नराकारी अखिनो तच कर्म किविमित्त सनये लाभाय लाभलुब्धो हि लो-

मधु प्रवम्म न्रकरय ग्रदर्शितमेवेति लतमनेम ब्राह्मऐनेव्वायझाह । यात्र पिविति। प्रवर्म्वमकरणे स्थिताख्यायिका करिमर्थमल्ानीतेन्याशहतखा:

मह्मयभागव्याख्यां निगमयति। ददमिति। तहाकित्यादि गन्त- सत्थाष्य व्याचष्ट। तदेतदिति। कथ लाभायेति क्ररकर्मानुट्टनमत बाइ। लाभेति। ननु प्रतिषेधे सख्यो नकार: कर्यमगर्सें व्याख्यायते तलाइ। नकारस्यिति। बेढे पदादुपरिष्ात् यो नकारः ऋुतः स सलपचार: सन् उपमार्थोपि सन्नवति न निषेधाथः । तलोदाहरयमाह। यथेति। अश्नंन गूदमन्विनेव्यल नकारो यथोपमार्धीवस्तया म्रहतेऽपी- त्यथः। तदेव स्यति। वच्वनिवेति। यहदिति उपमाधीये नकारे एति वाक्यखरूपसनदा सद्ख कथयति। तन्यतरिलादिना। विद्यासतुति- द्वारा तह्रन्ताराविरावल न स्ुयेते किन्त करकम्मकारित्वेन निन्धेते

४२

Page 500

(४८४ ]

माविष्कशोमि तन्यतुर्न वृष्टि दध्यडह् यन्मध्वा- यर्वणो वामशुस्य शीप्एी प्रयदीमवाचेति ॥१६॥

के पि क्ररं कम्भाचरति तथैवैती उपलभ्य ते। यथा लोके तदाविः प्रकाशं कणोमि करोमि यद्रहसि भवद्ञां कतं जिमिवेत्य चते तन्यतुः पर्जन्योन दूव। नकारस्त परिष्टाद् वचारः। उपमार्थीयो बेद न प्रतिषेधार्थः । यथाख् न अखमिवेति यद्त्। तन्यतुरिव वष्टि वथा पर्जन्चो हटि प्रका वयति स्तनयित्वादिशव्द स्तद्दहं युवयोः क्र रं कम्भाविष्क- गोमि दूति सम्बन्धः । नन्वश्विनोः सत्वर्घो कथमिमी मन्ती स्यातां। निन्दावचनी हि इमी। नैष दोषः । स्तुतिरवैषा न निन्दावचनी। यस्मादीद्टशमप्यति क्ररं कन्म कुव्वतो युवयोन लोम च होयत दूति। न चान्यत् किव्विद्वीयत द्वति। सुतवितौ भवतः । निन्दां प्रशंसां हि लोकिकाः

तदम्याख्यायिका विद्यास्तुत्वर्थेत्वयुक्कनिति शङ्गते। नन्विति। आ्रख्यायि काया विद्यास्तुत्यथत्वमविकइ्धमिति परिह्रति। नैष दृति। लोममात्र- मपिन हीयते यसात्तवाहिद्यास्तुत्या तद्तोः स्तुतिरेश्ात्र विर्वाक्तेति योजना। यद्यपि क्रूरकम्मकारियोरश्विनोन दृद्टहानिः तथाप्यटट्टहानिः स्ादेवेतपाशङ्का कसुतिकन्यायेनाह। न चेति। कथ' पुनर्निन्दायां दृश- मानायां सतुति रव्यते तल्राह । निन्दामिति। भ हि निन्दानिन्द्य निन्दत- अपित विधेय सोतुमिति ज्यायादिताघः । यथा निन्दा न निन्ध विन्दित नेव तथा स्तुतिरपि स्ुष्यं जोतुमेव न भवति किन्तु निन्दितुर्मप तथा च नामयोव्यस्थितत्वसिताह। तथेति। तद्दामित्ादिन्वस पू- क्यर्व' व्याख्य याख्यायिकाया; खुतर्थंत्वविरोषक्ोहृत्य उत्तराई व्याचे।

Page 501

[82५]

तद्तदृषि: पश्यन्नवोचदायव् णायाश्यिना द्धी-

शमरन्ति। तथा प्रगंसारूपा च निन्दा लोके प्रसिद्वा द- ध्यङ्रामाथवणः। ह दूति अ्रनर्थको निपातः। यन्मधुक चमामज्ञानलक्षएम्। अथर्वणो वां युवाभ्यामश्वस्य मोर्णा शिरसा यदोमुवाच यत् प्रोवाच मधु। ईमिति अ्नर्थ को निपातः। इदं वे तन्मधु दत्वादि पूर्ववत् मन्त्रान्तरप्रद र्शनार्थ म्॥ १ ६ ॥ तथाऽन्यो मन्त्रस्तामेवाख्ायिकामनुसरति सा।श्रथर्य- पो दृध्यङ्रामाथवणोऽन्यो विद्यत दूति। अतो विशिनषटि दध्यङ्रामाधर्व एस्तस्म दधीचे आयर्वसाय है अश्वनाविति मन्त्रदृभो वचनं अशूवं अखस्य खंभृतं शिरो ब्राध्मगस् शिरसि क्विन्न खस्य शिरम्क्वित्वा ईदृशमति क्ररं कम्म क्वत्वा- अशव्यं शिरी ब्रह्माएं प्रति ऐरयतं गमितवन्ता युवाम्। स च आथर्वणी वां युवाभ्यां तन्न्धु प्रावोचद्यत्पवं प्रति-

दध्यडनामेति। यत्कच्ह ज्ञानाख्यं मध तदायर्वणो युवाभ्यमश्चस् शिरसा मावोचत्। यज्चासौ मधु युवाभ्यासुत्तान् तद्हमाविष लृणोमि दृति स- म्बन्धः। समानार्धत्व किमिति पुनरुच्यते तलाह। मन्त्रान्तरेति ॥: ६।। सुल्यार्थस्य ब्राह्मरम्य तात्पर्ययमाह। तथेति। विशेषणक्त्यं दर्गयन्- व्याकरोति। दध्यडनामेति। प्रथमम्चमित्यादि पदार्थवचन रग्स्े- त्यादौ क्ित्वत्यस् कर्म्मोकि: । वचा' शिर दत्यत्न तन्वयायमुक्रमिति विभागः। प्रच्ायूर्व्वकारियामोदयो म्रष्टत्तिरयुक्तति भद्ित्वा समाधने।

Page 502

[४८६]

चेश्वछशिर: प्रत्यैरयत® सवां मधु प्रावोचद्नाय न्वाष्ट्र' यहस्रावपि कत्य वामिति॥१७॥

ज्वातं वच्यामीति। स किमर्थमेव जीवितसन्दहमारूद्य प्रा. वोचदित्युच्यते ऋतायन् यत्पूवं प्रतिज्ञातं सतां तत्परि- पालयितुमिच्छन्जीवितादपि हि सत्यधम्मेपरिपालना गुरु- तरेत्य तस्य लिङ्गमेतक्किन्तन्धु प्रावोचदित्य ययते त्वाद्र त- षटादित्यम्तस्य सम्बन्धि यत्गिरम्किवत्र® लष्टाऽभवत्तत्तिस- वानाथं प्रावर्ग्य कमम। तत्र प्रवग्य कमाङ्गभूत यद्वित्तानं तत्वाद्ट' मधु यज्ञस्य शिरम्केदनप्रतिसन्धानादिविषयं द- शनं त्वाद् यन्मधु है दस्त्री दस्राविति परवलानां उप चयितारी गत्र एां वा हिंसितारी। अपि च न केवलं त्वाद्ट्रमेव मधु कम्सम्बन्धि युवाभ्यामवोचदपि च कच्चं गोप्यं रहस्य परमासम्बन्धि यद्वितान मधु मधुब्राह्मणनो- कां अध्यायद्दयप्रकाशितं तच् वां युवा्यां प्रावोचदित्व नुवर्न्तते ॥१७॥

स किमथमति। कतायनतित्यलार्यसिडिमर्थ कघयति। जोवितादपोति। यत्तस शिरोडल्दित ते देयपच्चिनावञ्रुवनुभिषजौ वै स् दूद यंज्म् शिरः प्रतिघत्तमित्यादि सुत्यन्तरमाम्त्रित्याह। यज्सत्यादि। प्रवग्यकरम्मरायेत प्रदृत्तेपि पकते विज्ञाने किमायात तदाह। तल्नेति। उक्तमेव सङ्ग- हाति। यत्तसथेति। यद्यथोक्तदर्शन' तत्वाङ्ट' मधु यञ्च तन्न्रधु तता वोचदिति सम्बन्वः । अध्यायद्दय प्रकाशितत्टती वचतुर्याभ्यामध्यायाभ्या प्रक- दितमिति यावत् ।१७।

Page 503

[820]

दूदं वे तन्मधु दध्यङ्डाथर्वणोश्विभ्यामवाच तदतदुषिः पश्यन्नवोचत्प रक्चक्रे द्विपद्ः पुरशक चनुष्पहः पुरःस पत्ती भूत्वा परः पुरुष आ

दूदं वे तन्मध्विति पूर्ववदुक्ती द्दी मन्लौ प्रवर्ग्य सम्प ध्याख्यायिकोपसंहर्त्तारी। इयोः प्रवग्य कम्ाथयोरध्याय- यीरथ: आखायिकाभूताभ्यीं मन्वाभ्य प्रकाशितः ब्रह्म विद्यार्थ योस्त्वध्याययोरर्थ उत्तराभ्यामृगम्यां प्रकाशचि तव्य द्वत्यतः प्रवत्तते यत्कच्य च मधु उक्तवान् आ्राथव- णो युवाभ्यामित्य क्म्। कि पुनस्तन्मध्वित्युच्यते पुसचके पुरः पुराषि भरौराषि यत दयमव्याकृतव्याकरणप्रक्रिया स परमेखरी नामरूपे श्रश्ाक्मते व्याकुर्वागः प्रथम भू- रादो ल्लोकान्सदा चक्रे क्वतवान्दिपदी दिपादुपसच्तितानि मनुष्भरीराणि। तथा पुरः शरीरासि चक्र चतुपदय- तुष्यादुपलच्तितानि पशमरीराखि। पुरः पुरस्ताव्ष ईश्रः पत्चो लिङ्गशरीरं भूता पुरः शरीराखि पुरुष आ्बिशः

य त। ।उक्तविति। वाख्याविकाविभयेय प्रात्त रुङ्कोच परिहसत। इयोरिति। उत्तरमन्व्रद्वयप्रष्टात्तिं प्रतिजानीते। व्रह्मति मम्पचवान्तर- सङ्गतिमाई। यत्कचाशति। हिरसयगर्भकतक शरीरननिर्म्भायमल नोच्यते शिन्तु पकरसबलादीश्वरकर्तट कमिताह। यत छति। शरोर- सृधपेक्षयां लोकसटृव्टिप्राथम्य पुरक्षाह् इसृ्नन्र प्रेशातृपूर्व्वमिति यात्रत्। सहिसर्ववेयु शक्ेरेषु वर्त्तमानः पुरि पेत दनि व्युत्परत्त्वा पुरि

Page 504

[४2८]

परदिति स वा अरयं पुरुषःसव्वासु पूर्षु धुरिशयो नैनेन किच्च्नानावृतं नैनेन किञवनासंवृत्तम् ॥।८। दूदं वै तन्मधु द्ध्यड्डाथवेकोडशि्विभ्यामवाच तद्तदृषि: पश्यन्नवोचद्रपए रूपं प्रतिरूपो दित्यस्यार्थमाचट्टे गुतिः । स वा अयं पुरुषः सवीसु पू- पं सर्वशरीरेपु पुरिणयः पुरि शेत इति पुरियः सन् पु. रुप इत्यू थते। न एतैनानेन किचचन किव्विदपि अनाव्ृतं अनाच्कादितम्। तथा नैनेन किञ्चनासंवृतम्। अन्तः अ्ननु- प्रवेशितं वाह्यभूतेनान्तभू तैन च नानाव्ृतम् । एवं स एव मामरूपाअनान्तर्वहिर्भावन कार्य्यकरगरूपेग व्यवस्थितः पुरथक्रे इत्यादिमन्तः सक्कपतः आलेकत्वमाचष्ट इत्वर्थः ॥८॥ दूदं तन्मध्वित्यादि पूर्व वत् रूप रूपं प्रतिरूपो बभूव। रूपं प्रति रूपं प्रति प्रतिरूपो रूपान्तर बभूवे त्वर्थः । प्रति- रूपोऽनुरूपो वा वाट्क् संस्थानी मातापितरी तत्स स्था- नस्तदनुरूप एव पुत्री जायते। नहि चतुष्पदी द्िपाद्दा शयः सन् पुरुषो भवतीत्युक्ता प्रकारान्तरेश पुरुषारषं व्युत्ाद्यनि। नेत्या- दिना। वाक्यद्यस्ेका धत्वमाशङ्का सव्व जगदोतप्रोतत्वे नात्मव्याप्रमित्वय विशेषमाननित्वाह। वाहेति। पूर्णत्व सत्यात्मनो दिव्यो ह्यमूर्त्त दत्या- दिश्ुतिमाश्रित्य फलितमाह। एवमिति। मन्त्रव्राह्मपयोरर्थवैमत्यमाग- ाह। पुर दूति।ज८। प्राचीनमेव ब्राह्ममनूद्य मन्न्रान्तरमवतारर्याति। दृदमिति। रूपसुपाधिमेदं प्रतिरूपो रूपान्वर प्रतिब्िम्वं' बभूवेत्येतत्प्रतिरूपो बभूवेत्यत्न विवन्ितमिति योजना। कनुरूपों वेत्युत्त विटणोति। याहगित्यादिना। उक्त मर्घमहुभवारूढ

Page 505

वभूव तदस्य रूप' प्रतिचत्तणाय इन्द्रो मायामि: पुरुरूप ईयते युक्त्ा हस हरयः पता द्शेत्ययं वै

जायते हिपदो वा चतुष्पात् एव हि परमेखरी नामरुपे व्याकुर्वाणी रूप रूपं प्रतिरूपी बभूव। किमथें पुनः प्रति- रूपमागमनं तस्येत्यचयते। तदस्यावनो रूपं प्रतिचच्तणाय प्रतिख्यापनाय यदि हि नामरूपे न व्याक्रियेते तदाऽस्याकनी निरुपाधिकं रूपं प्रज्ञानघनाखा न प्रतिखरायेत। यदा पुनः कार्य्य करणामना नामरूपेडव्याकते भवतस्तदास्य रूप प्रति- खगायेत। इन्द्रः परमेखरी मायाभि: प्रज्नाभिर्नामरूपभृत- तत्ऊ्ृतमिथ्याभिमानेवी न तु परमार्थतः पुरुरुपो बहुरूप ईयते गम्यते एकरूप एव प्रज्ञानघनः सर्तविद्याप्रज्ञाभिः । कस्मात्प नः कारणत् युक्ता रथ दव वाजिनः खविषयप्रकाश जाय हि यस्मादस्य हरयो हरणादिन्द्रियाणि। शता भतानि

करोति। न हीति। रूपान्तरभवने कत्तन्तर वारयति। सएव हति। प्रतिख्यापनाय शास्ताचार्यादिभेदेन तन्वप्रकाशनायेव्यथ:। तदेव व्यतिरेकेणान्वये च स्फुटयति। यदि होत्यादिना। मायाभि: प्रन्ना- भिरिति परपक्षसका खपच्चमाह। मायाभिरिति ! मिथ्याधीहितुभूताना- दयनिर्जाच्यादएडायमानाज्ञानवशादेव बङरूपो भाति। प्रशारभेदान्त बहू- करिरिति वाक्यार्यमाह।एकरूप एवेति। अविद्यामस्ताभिरबडरूपो मस्यत दूति पूर्व्वेष सम्बन्धः । परस्य बज्रूपत् निभित्त' प्रञ्नपूब्कं निवेदयति। कर दित्यादिना। यया रथेष युक्का वाजिनो रविन खुगोचर देशं प्राप- यितु प्रवर्त्त न्े तथास्य प्रतीवो रघस्वानीये शरोरे युक्का हरयः । स्ववि- षयप्रकाशन® यम तवर्त्तन्त तसरदिन्द्रियायां तविषयायाखु बद्लत्वाक्तट-

Page 506

[५००]

हरयोडय वे दण च सहस्त्राखि बहूनि चानन्तानि ् तदेतद्बह्माणव मनपरमनन्तरमवाह्मयमात्मा

दग च प्रासिभेदबाहुत्यात् गतानि दग च भवन्ति। तम्र्म्रा- दिन्द्रिय विषयबाहुत्यात्तत्रकाणनायेव च युक्तानि तानि नाल- प्रकाशनाय। पराष्चि खानि व्यढणत्स्यन्भ रिति हि काठ- के। तम्रात्तरेव विषयस्वरूपरीयते न प्रज्ञानघनैकरमेन स्वरूपग। तह्मयमन्यः परमेशरोऽन्चे हरय दूत्वेवं प्राप्त उच्ते अयं वे हरयोग्यं वे दश च सहसाणि बहूनि चान- न्तानि च प्रासिभेदस्यानन्यात्। किं बहुना तदेतद्ब्रह्म य आमाऽपूर्व्वं नास्य कारणं पूव्व विद्यत इति तरपूर्व्व म्। ना- स्यापरं कार्य्यं विद्यत इत्यनपरम्। नास्य जात्वन्तरमन्तराने विद्यत द्ृत्यनन्तरम्। अवाह्य' तथा वहिरस्य न विद्यत इत्य-

पैरेष बडरूपो भातीति योजना। इरियन्द्रसेन्ट्रियेष महत्तौ निमित्त- माह। इरणादिति। मतोचो विषय म्र्त,ति शेषः। दन्ट्रियबाडल्ये तु हेतुमाह। प्रायोति। इन्ट्रियब्राउल्यात्मत्वगात्मा वडरूप दति शषः । नन्वात्मानं प्रकाशयितुमिन्द्रियासि प्र्टत्तानि नतु रूपार्टिकमेव तत्कथ तद्विष्रयवथ।दालानोजन्यया प्रथेत्याप्द्माह। तत्पकाशनावेति। तस्रादि- न्द्रियविषयबाडल्यादिवल्ोक्कसपसंहरति। तम््रादिति। यदा यथोक्र- सुतिवग्ेन सव्मर्थमाह। तस दिति। यस दिन्द्रियाषि पराद्विषये प्रष्ट- त्तानि तम्स्तरिन्दिरियेविषयस्तरपरेवाय प्रत्यगात्मा गस्यते न तु रूसाघा- रगेन रुप्ेगेलर्थ: । युक्ता हीति सम्वन्त्मास्त्रित्य शङ्गते । एवं तहींि।

Page 507

[५०१]

ब्रह्म सवीनुभूरित्यनभासन॥१८॥ दतिपञ्तमं ब्राह्मगम । 1 अथ वएशः पौतिमाष्यो गौपवनादगौपवनः पौतिमाष्यात्यौतिमाष्यो गौपवनाद्गोपवनः कौशि- कात्काशिक: कौएडिन्यात्कीपडिन्यः शाणडिल्या

वाह्यम्। किं पुनस्त निरन्तरं ब्रह्मायमाला कोऽस्े यः प्रत्य- गाला ट्रष्टा योता मन्ता बोद्ा विज्ञाता सर्वानुभू: सर्वामना सर्वमनुभवतौति सर्वानुभूरित्येतदनुगासनं सर्ववेदान्तोपदेगः। एष सर्ववेदान्तानामुपसंहृतोऽ्थः। एतदमृतमभयं परिसमा- सय शास्तार्थः।12। चतुर्थस्याध्यायस्य पञ्चमं ब्राह्मगम्।। अथेदानीं ब्रह्मविद्यार्थ स्य मधुकाएडस्य वंगः स्तुत्वर्धो ब्रह्म विद्याया: मन्तवायं साध्यायार्थो जपार्थय तव वंश दव बंगी

कायमित्यादियाकयेन परिहरति। कयमति। तत्तिन्द्रियादिरुपेयाकन एवाविद्यया भानात्मम्बन्वस्य कल्पितत्वाख्वाइतह्हानिरित्यर्य: । दन्द्रियानन््ये हेतुमाइ। प्रागिभेदसेति। वाक्यार्थव्याख्यानाथमित्यागतेन तवन्दर्भेष भूमिकामार चय्य तत्पर वाक्यमवतार्थय व्याकरोति। किं बङनेत्याटिना।

एष दति। तसोभयविधपुरृषार्थरूपाथमाह्त। एतदिति। बत्व्यान्र परिशेषशङ्कां परिहरति। परिसमाप्रयषति॥ ६॥ एतर्स पञ्म ब्राह्मगम्। ब्रह्मविद्दी सङ्पविस्तराम्यां प्रतिपाद्य वंशब्राह्मयतात्यमाह्। सधेति। महाजनपरिग्टहीता हि ब्रह्मविद्या तेन सा महाभागधरति

Page 508

[५०२)

छागडिल्य: कौशिकाच गौतमाच्च गौतमः॥:।

भिम्नातादानभिम्लातो गीतमाद्गौतम: सैतवप्राची नयोग्याभ्यां सैतवप्राचीनयोग्यी पाराशय्या त्याराशर्य्यो भारद्वाजाद्वारद्ाजो भारदाजाच् गौतमाच गौतमो भारद्ाजादभारद्वाजः पारा वैजवापायनाद्ैजवापायन: कौशिकायने: कौशिकायनिः ॥२॥ घृतकीशिन काद्घुतकौशिकः पाराशय्यीयणत्पाराशर्यायणः जातूकएयीज् 1तूकएयं- श्सुरायणाच्च यास्काच्चासुराय णस्रवणोसैवि

यथा वेणुवशः पर्वणः पर्वणी हि भिद्यते तद्ददाग्रात्भृत्या- मूलप्राप्त रयं वंशोऽधनायचतुष्ट्यस्याचार््यंपरम्परक्रम वं दत्युच्यते। तन्र प्रथमान्त: प्रिथ्य: पञ्चम्यन्त आचार्यः । पर- स्तुतिः। व्राह्मयसार्थान्तरमाह । मन्त्रशति। स्ाध्यायः साधीनोज्वारण- क्षमत्व सत्यध्यापन जपस्तु प्रत्यहमावृत्तिरिति भेद: । यथोक्कनीत्या ब्ाह्मषारम्भ स्थिते वंशशब्दाथ माह। तल्नेति। तदेव रकटयति। यथेति। शिष्यावसानोपलक्षणीभूतात्पौतिमाव्यादारम्य तदादर्वेदाख्यव- ह्हामूलपर्य न्ोडय वंशः । पर्व्वणः पव्वणो भिद्यत दूति सम्वन्वः । वंश- पव्देन निष्मन्नमधमाह। अाध्यायचतुश््यसेति। अचाव शिष्याचार्यवा- चररन्दाभावे कुतो व्यवस्थेति तल्ाह। तन्नेति। परमेणठिब्रह्ममन्योरे-

Page 509

[५०३]

रोपजन्ध नेरोपजश्व नरासु रेरासु रिभ र ा जा द्भार दाज आवयादाच यो माणट मीरिटिर्गीतमा द्वौतमो वात्स्याहात्य: शाण्डि- ल्याच्छ्।पिडिल्यः कैगोय्यात्काप्यात्क शोर्य्य: काप्यः कुमार हारितात्कु पारद्दारितो गानवाद्गालवो विदर्भी को ण्डिन्याद्विदर्भी कौण्डिन्यो वत्मन- पथःसौभरात्य-

विशरूपात्वाष्टा- द्विश्त रू पस्त्वाष्ट्री5पिवभ्यामश्नी द्धीचत्र््राथर्व- खाइध्य ड्डथर्वणोडथर्व खोदैवाद्थर्वदैवो मृत्यो:

मेष्ठी विराट ब्रह्मणी हिरखगर्भात्ततः परमाचार्य्यपरम्परा नास्ति। यत्पुन्ब्रह्म तन्नित्व स्वयम्भ तस्म ब्रह्मण खय भूवे नमः ॥॥२॥ इति योगोविन्दभ गवत्पूज्यपादशिष्यस्य परमहंसपरिव्राजकाचार्य्य योगच्कद्वर भगवतः क्वतायां वृह-

कार्थत्वमाशझाह। मरमेशीति। कुतस्तर् ब्ह्मषो विद्यापाप्िसतलाह। तत दति। खयं प्रतिभातवेदो हिरसदगर्भो नाचार्ययान्तरममेक्षते। ई शरानुग्टहोतख बुद्धावाविरभ ताहदादेव विद्यालाभसम्भवादित्र्थः। कुत- जहि बेदो जायते तलाह। यत्पुनरिति। परसव जहाषो वेदरुपेणा- वस्थानात्तस्य नित्यत्वात् हेचमेक्षेत्यथः । च्यादावन्ते च ऊतमङ्गता सन्था: मरचारिणो भवन्तीति द्योतयिहमन्ते ब्रह्मण नम इन्युतं व्याचढे। तस्ा

Page 510

[५०४)

प्राधुसनान्म त्युः प्राधृएसनः प्रधुएसनात्प्रधव ए. सन एक कपेरेक ऋ्टषिर्विप्रचित्तेर्वि प्रचित्तिर्य्य ऐ्ट- र्व्यष्टिः सनारो: सनारु: सनातनात्सनातनः सनगात्सनग: परमेष्ठिनः परमेष्ठी ब्रह्मणो ब्रह्म ख्वयम्भ ब्रह्मण नमः ॥ इति षष्ठ ब्राह्मणं। ॐतत्सत्॥ इति चतुर्धोडध्यायः॥

दारखकछृटत्ती चतुर्थोऽध्यायः समाप्त;। उपनिषद्ृत्तौ द्विती- योऽध्यायः॥॥ त्रांतत्सत्।।

आ्यायः समाप्तः। ए्ृहदाररकोपनिषद्धाप्यटीकायां द्ितीयोध्यायः सुम्पूर्ष:। कोतत्त् ।

Page 511

[५० ५]

श्े नमः परमात्मने॥ जनको वैदेहो बहुदतिगेन यज्ञनेजे तन्र ह कुरूपाञज्ञालानां ब्राह्मगा अभिसमेता वभृवुस्तस्य ह जनकस्य

जनको ह वैदेह दूत्वादि याज्ञवर्कीय काएडमारभ्यते। उपपत्तिप्रधानत्वादतिक्रान्तन मधुकाणडेन समानाथत्वेपि सति न पुनरुतता। मधुकाएड ह्यागमप्रधानम्। आ्रगमी- पपत्तो द्यातकत्वप्रकागनाय प्रवृत्त क्ुतः करतलगत- विल्वमिव दर्शयितुम्। य्रोतव्यो मन्तव्य इति ह्यक्तम्। तस्म्रा - दागमार्थस्येव परीक्षापूर्व्वकं निर्हारणाय याज्चवल्कीय काएडमुपपत्तिप्रधानमारभते। आख्यायिका तु विज्ञानसु मधुकाड़े त्वाद्र व्रव्हश्रेति मघुद्य व्याख्थातम्। सम्प्रति काएडा- नरारमभं प्रतिजानीते। जनक दूति। नतु पूर्व सिद्ध्यायइये व्याख्या- तमेव तत्त्वसुत्तरलवापि वचचाते। तथा च पुनरुकरवं सनिकायडेनेति तवाह। उपपत्तीति। तुख्यउपपत्तिमधामच मघन्ाएडसापीति चेवे- त्याह। मधसाराड़ हीति। नतु प्रमाणादागमादेव तत्वज्ञानसुत्पत्सयते किसुरपच्या तत्मशानेन कारडेन वेति तलाह। व्यागमेति। करणत्ेना- टामस्तत्तवज्ञाने हेतुः। उपपततिरुप करणन्या पदाथपरिशोधनद्वारा तहेतु िव्यत् नमकनाह। श्रतव्य दति। करणोपकरण्योरागमोपपच्योशत्व ज्ञान हेतुत्वे निद्ं फलितमुरसंहरति। तम दिति। यथोकरी या का एडार- म्योपि किमियाख्यायिका प्रथीयने तवाह। वख्यायिका तिति ।विद्वा. नवतां पूजात प्रपूज्यमाना दद्धन्ते। तयाच विज्ञान महाभागधेयमिति स्तुतिरत्र विवच्ितेत्ययः । विद्यायहणे दानाखवोपायप्रकारन्ञापनपरा वा आ्याख्यायिकेयर्यान्तरमाह। उपारवेति कथ पुनर्दानस विद्यायहगोपायतं तवाह। मसिह्वो हीति। गुरुशुम् घया वघापुपकलेन धनेन वेव्याटौ ४ ३

Page 512

[५०६]

वैदेहस्य विजिज्ञासा बभूव कः खिदेपां ब्राह्म- गानामनूचानतम इति सह गवाए सहस््मव

त्यर्थोपायविधिपरा वा। प्रमिद्वो धयुपायो विदद्वि: गास्त्रेषु च दष्टोदानम् । दानेन छयपनमन्त प्रागिनः। प्रभूतं हिरख' गोसहसदानव्नेह उपलभ्यते। तम्मादन्यपरगापि शास्तय विद्याप्राप्ता पायदानप्रदर्भनाधीख्यायिकारब्या। अपि च तह्िद्यासंयोगः तख सह वादकरगं विद्या पाध्तु ापायी न्वायविद्यायां हर्टः। तच्चाम्मिन्नध्याये प्राबलयेन प्रदश्य ते। प्रत्यक्षा प विद्वत्स योगे प्रत्ाहदिः। तकाद्दिद्या- प्राप्त प्रपायप्रदर्शनार्धेवाखयायिका। जनको नाम ह किस सस्राट् राजा वभूव विदेहानां। तन्र भवी वः स वैदेहः। स

द:नाख्यो विद्यापहणोपायो यख्ात्मसिइ्रतरसख् तद्पायत्वनास्ति वक्र व्यमित्यर्थः। दाने सव्े प्रतिषतिनित्वादिष्ठुतिष विद्वद्गिरेत विद्यायहणो- पायो हष्टस्तलज्त तखोपायते विवदितव्यमिताह। विद्दद्गिरिति। एद- पद्नञ्न दानस विद्यायहणोपायत्वमिचाह। दानेनेति। भवतु दान

प्रभू तममिति। ननु समुदितेष ब्राह्मगेष ब्रह्मिउतम निर्द्वारयितु राजा ष्ट्वान्। तकधमपरेय सन्थन विद्यायहणोपायविधानायाख्यायिकर- भ्यने तवाह। तम्मादिति। उपलम्भो यधोक्कस्तच्छत्द्राथः । दूतस्ाख्यायिका विद्यापास्यपायप्रदर्शनपरत्याह। वपि चेति। तखि- ज्वेदेये विदा येशं ते तदविद्यास्तः सह सम्बन्य त्तरेव ्र्मपिवचन द्वारा वाटकरयाञ्च। विद्याम्रास्यराय द्वतात् गमकमाह। न्यायविद्यपायामिति।

Page 513

रुरोध दश दश पादा एकैकस्याः ग्टङ्गयोरावड्का बभूवु: ॥ १॥ च बहुदचिगेन यज्ञेन गाखान्तरप्रसिह्वो नाम यज्तोऽशमेधी वा दक्विणावाहत्याइहुदत्तिण दही- चते तेनेजे अयजत्। तब तबिन्यन्न निमन्विता दर्शन- कामा वा कुरुणां देशानां पज्चालानाव्ष ब्राह्मणास्तेपुहि विदुषां बाहुत्य प्रसिद्ध अभिसमेता अभिसङ्गता जभूवुः । तन्र महाग्त' विद्ृत्समुदायं दृद्दाय तस्य ह किल जन- कस्य यजमानस्य की नु खल्वत्र व्रह्मिष्ठ इति विगेषेग ज्ातु- मिच्छा विजिन्नासा बभव। कर्थ कः खित्की नु खन एपां ब्राह्मणानां अनूचानतमः । सव्वं दूमऽनूचानाः कः स्विदेषां अतिथयेनानूचानतम इति। स हानूचानतमो विषयोत्पन्नजित्तामुः सन् तदिज्ञानोपायार्ं गवां सहस्त्र प्रथमवयसामवरुरोध गोष्ठडवरोधं कारयामास। कि प्राह्युपायत्व उपि कय प्रक्रते तत्प्रदर्शनपरत्वमत श्याह । तक्कति। त्ि- दासंयोगादिति यावत् । न केवल तर्कशास्ववशादेव तहिदाभंयोगे प्रज्ता- द्नि: किन्तु खानुभवशशादपीताह। प्रताकाज्ति। य्याख्याविकाता- त्वरशमुपसंहरति। तक्ादिति। राजसयाभिषिक्रः साव्व मौमोराजा सम्ादित्युच्यते बज्जदक्षिपेन यन्तनायजदिति सम्बन्ध। व्न्नमेधे दक्षिषा- बाडल्यमश्चमेधम्रकरणे स्थितम्। न्राह्मणा चभिसङ्गता वभूतरिति सम्न्धः । कुरूपच्चालानामिति कुरोविशेषय तल्ाह। तेष हीति। तल यनशाला- यामिति यात्रत्। विजिस्ासामेवाकाङ्ायूर््विकां व्युत्पाद्यति। कघमि- खदिना। अनचानतमनुदचनसमरथत्म्। एवां मध्ये उतिथयेनानूचा- नतमः स एक: सादिति योजना। एकस् पलस् चलारो भागास्तेषामेको

Page 514

[५०८]

ताग्होवाच ब्राह्मणा भगवन्तेों यो वो बुह्िष्ठः स एता गा उद्जतामिति। ते ह ब्राह्मण न दष्टपुरथ ह याज्ञवल्क्यः सवमेव ब्रह्मचारिए मवाचैताः सौम्योदज सामश्रवा ३ इति ता छे-

विशिष्टास्ता गावोऽवरुडा दत्युच्यते। पलचतुर्भागः पाढः सुवर्णस्य। दग दग पादा एकैकस्याः गोशृङ्गयीराबद्दा वभवुः। पञ्च पञ्च पाढा एकेकस्तिन् गृद्न ॥१॥ गा एवमवरुध्य व्राह्मगांस्तान् ह उवाच। हे व्राह्मगा भवन्त इत्यामन्ता यो वो युभावं ब्रह्मिष्ठः सव्वे यूयं ब्रह्मणोडतिथयेन युष्माकं ब्रह्मिषः स एता गा उदजतां उत्कालयतु सग्टहं प्रति। ते ह व्राह्मणा न दष्टपुः। ते ह किलवमुत्ता बाह्मणाः ब्रह्मिष्ठतामालानः प्रतिज्ञातुं न दष्टषुः न प्रगल्भा: संवृत्ताः । अप्रगल्भभूतेष्वय याज्ञवल्काः समातोयमेव ब्रृह्मचारिगमन्त वासिनमुवाच। एता गा है सौम्य उदज उद्गमयास्मद्गृहान् प्रति। हे सामथवः साम-

भागः पाद दृत्यच्यते। प्रत्येकं पटङ्गयोदध दग पादाः सम्बद्वरद्िति शङ्कां निराकर्त विभजते। पञ्चेति। एकक सञ्छ ड्गे आ्वद्ञा बभूवरिति पूर्व्वेण सम्वन्धः ॥ १ ॥ ब्राह्मया वेदाध्यवनसस्पन्नास्तदर्यनिअा दति यावत्। उत्कालयतु उद्गमयतु। यतो याज्तपल्कद्यज्वदविदः। सकाशादुब्रह्मचारी साम- विधिं पटणोति कक चाध्यारूठ साम गोयते। तविष्वेव च वेदेषुन्तभूतो-

चउष्टयविशिटटो सुनिरित्याह। अत दति। निसित्तनिवेदनपृ्ष्ठकं बाह्व --

Page 515

दाचकार ते छ ब्राह्मषासकुधुः कथं नो बुह्मिष्ठो- ब्वीतत्यथ ह जनकस्य वैदेदस्य दोताशुला बभूव सददन पप्रष्क त्व नु खलु नो याज्ञवलक्य ब्रत्निष्ठोऽसी ३ इति स होवाच नमो वयं प्रग्मिष्ठाय कुम्मो गोकामा एव वयए स दूति नए ह तत एव प्रषुं' दधे होताश्लः ॥२॥ विधि' हि मृणोत्यतोऽर्धाच्चतुर्वेदी याज्तवल्काः। ता गा ह उदाचकार उत्कालितवानाचार्य्यगहं प्रति। याज्जवल्क् न ब्रह्निष्ठपणसवीकरणेनावनो बझमिष्ठता प्रतिभातिति ते ह चुक्रुधु: क्रद्वन्तः ब्राह्मणाः । तेषां क्रोधाभिप्रायमाचष्ट। कथ नोऽस्माकमेकैकप्रधानानां बह्निषोखोति बवीतेति। अय हैवं क्र वषु बाह्मशेषु जनकस्य यजमानस्य होतत्विक् श्रखलो नाम बभूव त्रासोत्। स एवं याज्जवल्का बृद्मिष्ठाभिमानी राजाश्चयत्वाच् डी यात्चवल्व पप्रच्छ पृष्टवान्। कथ यात्रवल्क्ति होवाच त' नु खलु नो वात्वल्क्य बुल्मिष्ठी- 5सोति पुतिर्भत्स नार्धा। स होवाच याच् बलकरो नमस्क क्ो वय बुध्धिषाय। दटानी गोकामाः स्रो वयमिति। तं दानां सभ्यानां क्रोधपाप्ति दर्शयति। याद्यलकोनेति। क्रोधानन्तयमथ- गन्ारथ कथयति। क्र्ष्विति। वाऋलप्रचल प्राथम्य हेतुः । राजेति। याजल्कामिताणुवादोऽन्वयमरदर्शनार्थः । प्रग्नमेव म्रञ्मपूर्ष्जक विषद्यति। कथमितादिना। अनौदत्यं ब्रह्मविदो डिद्गमिति सचयति। सहेति। किमिति तहि स्म्टह प्रति गावो मह्मिणपयभूता नीताखलाह। दढ़ा-

Page 516

याज्ञवलक् ति होवाच यदिदए सव्व मृत्युना-

दुश्निष्ठप्रतिप सन्त तत एव बृहमिष्ठपणसोकरणालट्ट दवे धृतवान्मनी होताखलः ॥१ ॥ याजवल्कपति होवाच तत्र मधुकारड़े पाक्न कमैणा दर्शनसमुच्चितन यजमानस्य मृत्योरत्वयो व्याखातः। उही- थप्रकरणे सङ्पतस्तस्यव परोक्षाविषयोऽयमिति तद्गत- दर्भनविशेषार्थोडयं विशेष आरम्यते। वदिदं साधनजातं न रस्य कममए ऋत्विगग्न्रदि मृत्य ना क्मलक्षणेन साभा विकासङ्गसहितेनाप्त न केवलं व्याप्तमभिपत्र च मृत्युना वशौक्कत® च। केन दर्शनलक्षणन साधनेन वजमानो मृत्वो- राप्तिमतोत्य मृत्युगोचरत्वमतिक्रम्य मुचते। सत्रतन्त्रो मृत्वो- रवश्यो सवतीत्यर्थः । ननूद्रीथ एवामिहित येनातिमुच्यते- मुखा प्राणातात्मदर्शनेनेति। वाढम्। उक्तो योऽनुक्की विशेष-

नोमिति न तस ताहयी प्रतिशा प्रतिमातीत्या यझ्याह्। तत एवेति।२ तव प्रथम मुनेरानिमुख्यमापादयित सम्बोधयति। याद्वलूक्र्येति। उक्करीता वाश्वप्रम्न प्रसुते तथ्योद्याधिकारेण सङ्गतिमाह। तलति। अधुकारड पूष्बत्र व्याख्याते यद्द्वीथम्रकरणं तरितमित्रास्ङ्गपाशनो म्ग्रों रतायः ससज्चितेन कम्मेय सङ्कपतो व्याख्यात दति सम्बन्तः। तसेवोद्गीध- दर्भनस्थेति यावत्। परीच्ाविषयो विचारभूनिरय प्रख्नमतिवच्नरूपो सन्य इतार्थः । तच्छद: समनन्तरनिर्हिध्यन्यविषय: दर्यनसुद्गीथोमामन बस विशेषो वागाडेरगन्याद्यालाल विज्ञान तात्िद्वार्घोडय क्रमः । एव- अशन्तरसङ्गतिमक्ता प्रभाधराषि व्यापह। यदिदमिति। मयुनायस-

Page 517

१५११]

प्ए सव्वं म्ृत्युनाभिपन्नं केन यजमानो मृत्यो- स्तत्र तरदर्थोग्यमारभ दत्यदोष: । होत्रत्जाग्ना वा चेत्याह यान्तवल्का:। एतस्यार्थ व्याचष्टे। क पुनर्होता येन मृत्य मतिक्रामतौत्य च्यते। वाग्व यत्तस्य यजमानस्य यज्जी वे यजमान दूति गुतेः । यन्नस्य यजमानस्य या वाक् सेव होताधियन्न। कथ तत्तत्र या दूय वाग्यनस्य यजमानसय सोडयं प्रसिद्धोSग्निरविदेवतम्। तदेतत् अ्न्नप्रकरणी व्याखा तम्। स चाग्निहोता अग्निर्वे होतेति गुतेः। तदेतदन्तस्य साधनद्यम्। होता चर्लिविंगधियक्मध्यालव्न वागेतदुभयं सा धनहयं परिच्छित्रं मृत्य नाSडसं स्वाभाविकाज्ानासङ्गप्रयु- त्रेन कमणा मत्युना। प्रतित्तरमन्यथात्वमापाद्यमान

मनत्वात्तन एगोरतायायोगान्तदतायसाधन शिश्धिष्टयनमेव वाच्यमि- व्ाशपेन पृष्कृति। केनेति। दर्यनविषय मन्नमान्चिपति। नन्विति।

मृशोरतायोपायस विञ्ञानस निज्ुतित्वात्केनेसि प्रश्नानुपपत्तिरिति यो जना। तहा परोचाविषयोडयमितादावक्रमादाय परिहरति। वाढ मिति। उद्गीयमकरणे वामादेरमन्याद्यातादर्शनरूपो यो विशेवो वसव्यरे उरवि नोतासदुत्वर्थो,य प्रन्नप्रतिवचनरूपो यन्य प्रति लला वेनेताटि परशनोपपत्तिरिदयार्य: । कीडक पुनर्दर्शन वताजवसाधन धेव्रवादा- वक्कमिताशङ्गयाह्। एवसेति।व्याचष्टे वाग्य यत्सेत्ादिनेति पेप:। व्याख्यानमेव विशद्यत्रु पृक्कति। कः पुनरिति। दर्शनविषय दर्शय चत्तरमाह। उच्छत दति। यत्रयन्द स यजमाने एव्प्रयोगो नालीवा् भङाई। यत दति। वजानस या वागध्याल सवाविध ने होताखु!

Page 518

[५१२ ]

राष्रिमतिमुचत इति ह्ोतर्ति जागिना वाचा

वगीकतम्। तदनैनाधिदैवतरूपेगाग्निना दृम्मानं यज- मानस्य मृत्योरतिमुत्तये भवति। तदेतदाह स मुक्तिः । स होताग्नि मु्तिरग्निस्वरूपदर्गनमेव मुक्तिः। यदैव साधनद्दय- मग्निरूपेय पश्यति तदानीमेव हि खाभाविकादासङ्गान्म- त्योर्षिमुच्यते। आध्यालिकात् परिच्छित्वरूपादाधिभौतिकाच तव्मात् स होताग्निरूपेण दृष्टी मुत्िर्मुतिसाधन यजमानस्य सातिमुक्तिः। यैव च मुक्तिः सातिमुक्तिरतिमुत्तिसाधनमि त्यर्थ:। साधनद्यस्य परिच्छिन्नस्य याधिदेवतारूपेणापरि चित्रनाग्निरुपेग या दृष्टिः सा मुक्तिः। वासी मु्तेरषि-

तथापि कय तयोदेवतात्नादर्भनमितााह। कथमिति। तयोरगम्या- त्मनादर्शनचत्तरवाक्यायष्टर्भेन व्याचष्े। तत्तलेति। कय एनस्वगग- न्योरेकत्व तदाह। तह्ेतदित। तयोरेकर्त्वि वुतो होतुस्तद्क्यमित्ा- भङाह । स चेति। स मुतिरतेशतद्पतारवितु भूमिकां करोि। यहे- तदिति। न केवलनेतदुभय मृतुाना संस्पए्मेव किन्तु तेन वगोऊतञ्चे- व्ाह। खाभाविवोति। मतनाप्त मतानाभिपत्तनिता्नयोरयेमनद् होल्रे वपादेरर्थमनुवदनि। तदनेनेति। साधनद्य तच्क्रव्दाथः । यज- मानगहमं होतुरुपलजगम् । उत्तगय समनन्वर वाक्यमवताय्य व्याक् होति। तहेतदाहेति। मुक्तयन्दतत्याधनविषयः । पदाथ सक्का वाक्या- यमाह। अग्निरहपेति। वाचा होतपाग्निखरुपेख दर्यनमेव सुक्रि- व्हेतरिति यावत्। उक्तमर्थ प्रपञ्चयति। यदवेति क सुक्किरित्स्ार्थ- सुषसंहरति। तक्ादिति। वाक्यान्तर रसथाम्य व्याचे। साति

Page 519

लाभ्यामाप्य सर्व्वमच्चोराचाभ्यामभिपन्न' केन इूत्यध्वय्य. पर्त्विजा चन्तुपादितेन चत्तुर्वे यज्ञस्याध्वय्युसद्

ङ्रस्य मृत्योराय््रयभूतानां दर्भपूर्णमासादिकर्ममसाधनानां यो परिणामहतु: कालस्तस्म्ात्कालात्य धगतिमुत्तिर्वताव्य तौदमार- भ्यते। क्रियानुष्ठानव्यतिरेकेणापि प्रागूर्ध्वख्च क्रियायाः सा- धमविपरिणामहेतुत्व न व्यापारदर्शनात्कालस्य। तम्म्रात्य थ. क्वालादतिमुक्तिर्वत्नाव्य त्यत श्रह। यदिदं सर्व्वमहीरावा- भ्यामाप्त' स च कालो डिरुपोऽहोरानादिलक्षणस्तिथ्यादिलन्ष- रय तत्राहोरानादिलचणात्तावदतिमृतिमाह। अहोराता- भ्यांहि सवें जायते वर्डते विनश्यति च । तथा यज्ञसा- धनज्ज यतस्य यजमानस्य चन्तुरध्वर्युध शिटान्यक्तराषि पू

रिपरिणामोगन्रादिसाधनान्यान्ित्य काम्य कर्मम मयश्दितसुत्दते। तेषां साधनानां विपरिणामहेतुत्वात्कालो म्युः। ततो इविमुक्रिर्वतष्य- न्यत्तरपन्यारम्भ दत्यथ: । कम्मणो श्रक्रिरुक्ता चेत्कालादपि सोत्ौष तस्य कर्मान्तर्भावेन मृतत्वादियाणइयाह। प्रृथगिति। कर्म निरपेक्षतया कालसय मृत्ुतवं व्य त्पादर्यात। क्रियेति। कालस् पृथडतत्यत्वे सिछे फलि- तमाह्ह। तखरदिति। उत्तरपन्थस्थम्रञ्नयोविषय भेत्त काल भिनति। स चेति। आदितासन्द्रसरि कष्ट भेदादुई्विष्धसुत्रेय कालस हैरूये सतपाधक्षसाडका विषयमाष। सत्रेति। वहोरात्रयोमृतास सिड्ध ताभ्यामतिष्युक्तिय कव्या। तदेव कयमिताणड्गयाह। ग्रहोराल्राभ्याभिति। यजस्ाधनञ्ज तथा ताभ्यां जायते वर्द्गते नश्यति चेति सम्बन्धः । प्रति- वचनव्याख्याने यत्षगन्दार्थमाह। यजमानस्ेति। स मुत्िरितास् तात्मर्थाथ माह। यजमानखतादिना। तसवाच्तरार्य कथयत।

Page 520

[५२३ ]

वाग्वै यज्ञस्व होता तद्येय वाक सोऽयमग्रि: स होता सा मृक्ति: सातिमुक्तिः। ३। याज्ञवलक्ये ति होवाच यदिदय सर्व्वमहोरा-

दैवतादृष्टिः सेवाध्यात्म्ाधिभूतपरिच्क द्विषयासङ्गास्पद मृत्यु- मतिक्रम्याधिदेवतात्वस्याग्निभावस्य प्राप्तिर्या फलभूता साऽति- मुत्तिरित्य चते। तस्या अतिमुत्तमुक्तिरेव साधनमिति क्वतवा सातिमुक्तिरित्याह। यजमानस्य द्वतिमुत्तिर्वागादीनाम गन्यादिभाव इृत्य दीथप्रकरणी व्याखातम्। तत्र सामान्येन मुखाप्राणदर्भनमात्र मुक्तिसाधनमुततम्। न तद्विगेषी वागा दीनामग्न्यादिदशनम्। दह विशेषो वर्खते। मृत्व प्राप्ताति- मुक्तिस्तु सैव फलभूता योद्गीघव्राह्मरोन व्याखाता मृत्य मति- क्रान्तो दोप्यत इत्याद्या॥ २ ॥ यातवल्कोति होवाच। स्वाभाविकादज्ञानासङ्गप्रयुत्ता- त्क भ ल क्ष णान्म त्योरतिमुक्तिर्व्याखगता। तस्य क मंगः सा स-

मुनिरिति। सुत्यतिसुत्त्योरसङ्कीर्णात्य दर्शयति। साधनद्वयस्येति। प्राप्ति- रतिमुतिरिति सम्बन्धः। तामेव सङ्ग हाति। या फलभूतेति। फलभूताया-

ननु वागादीनामगन्यादिभावोडल म्रयते। यजमानस्य म किज्ञिदुच्यते। तव्राह। यजमानसेति। तर्हि तेमेत्र गतार्थ त्ादनय कमिद त्राह्मष- मित्याशङ्का वाढमित्यादिनोक्त सर्यत। तलति। दगनवत्फलेऽपि विशेष: सादिताशिङ्याह। मृतपराप्तीति॥२॥ प्रश्नान्तरमवतार्थय तात्पर्य माह। यात्तवलक्यति। आ्स्त्नयभूतानि क्रानि तानीत्यायइयाह। दर्गपूणमासादीति। प्रतिन्तणमन्यथात्व

Page 521

[५१५]

दिद चन्हुः सीडसावादित्य: सो 5ध्वय्युः सा मुत्ति सातिमुक्त: ।४। याज्ञवलक्यति होवाच यदिदए सव्व पूर्व पत्ता

भिपन्नं केन यजमान: पूव्वपत्तापरपत्तयोराप्रिम

वर्व वन्न यानि। यजमानस्य चत्तुरध्वर्य्यय साधनद्दयमध्यात्मा- धिभूतपरिच्कदं हित्ाऽविदेवतालना दट यक् मुक्तिः सोs- ध्वयुंरादित्यभावन दृष्टो मुत्ति: सैव मुक्तिरेवातिमुक्तिरिति पूर्व्व वदादित्या क्म भावमापन्नस्य हि नाहीरान्रा सवतः । । दूदानीं तिथ्यादिलक्षणादतिमुक्तिरुच्यते। यदिदं सर्व्व- महीरात्रयीरविशिष्योरादित्यः कत्ता न प्रतिपदादीनां तिथीनाम्। तासान्तु वृद्विक्षयोपगमनेन प्रतिपत्प्रभृतीनां च- न्द्रमा: कर्त्ता। अतस्तदापत्या पृत्व पत्तापर पत्चात्वयः श्रदि-

सोडध्यथरिति। ययोक्नीतया आदिताात्म्त्वपि कयमहोराललव्षष् अतपोरतिमुक्रिरत वाह। व्यादितेत्ति। नोदेत नास्तमेतेतादिशुते- रादितेत्र वस्तुतो नाहोराल सः। तथा व तदात्मनि विदुष्यप तेन सम्भ- वत दूताथः । 8। किडकान्तरस् तातपथ माह। ददानीमिति। नन्वहो रातादिच-

दिलक्णादपि कालादसावुक्त वेति ऊ्वन पथगारम्भ सेति तलाह। ग्रहो- रात्रयोरिति। वरविशिश््योष्ट द्विक्षषमून्यवोरिति यावत्। कय ताह्ि तिय्यादिलन्षणात्कलादतसुक्रिरत आह। अतस्तदापत्येति। चन्द्र- मामथा तियादपयोमाध्य न्दिनसुताच्यते। कारववृतया त वायुभावा-

Page 522

[५१६ ]

तिमुच्यते इत्युद्वालत्विजा वायुना प्राणोन प्राणे वै यज्ञस्ये।द्गाता तद्योडयं प्राणः स वायः स उद्गाता सा मुक्ति: सातिमुक्ति: । ५।

त्वापत्याऽहोराचात्ययवत्। तत्र वजमानस्य प्रायी वायुः। स एवीद्गातेत्य दुगोथव्राह्मग Sवगत' वाचा च द्यव स प्राणेन चोदगादिति च निर्दारितम्। अधैतस्य प्राणस्याप: शरोर ज्योतोरूपमसी चन्द्र दूति च प्राएवायुचन्द्रमसा मेकत्वाचन्द्रमसा वायुना चीपसंहारिण कविद्विशेप एवं मन्य माना सुतिर्वायुनाधिदेवतरूपेणोप संहरति । अपि च वायु- निमित्तौहि वृद्धितयी चन्द्रमसः। तेन तिय्यादिलन्तणस्व क्ालस्य कर्त्तरपि कारयिता वायुः । अरतो वायुरुपपत्र-

पच्या तदत्य उक्तः । तथाच मुत्योविरोधे कः समाधिरित्याशज्माह। नत्रेति। कारवचुताविति यावत्। उद्गातुरपि प्राखात्मकाायुरूपत्व खुतिइया- नुसारेय दयवति। स एवेति। न केवलसुद्वातुः प्रायत प्रतित्ामात्रेण प्र. तिपननं किन्तु विचार्यय निर्द्वारितञ्जत्याह्ह। वाच्चेति । प्राणचन्द्रमसोय कत्व सप्ताताधिकारे निर्द्वारितमित्याह। अयेति। उक्रया रीता पागदो ज्ञामेकच मुत्योरविरोध फलितमाह। प्रायेति। मनोब्रह्मणोच्न्द्रमसा प्रायोद्गालोव् वायुनोपासत नेोपसङ्ग हे मृत्तरये विशेषो नास्तीति खुत्यो- वि कल्प नापपत्तिरित्य थ:। उपसंहरति परायमुद्गातार त पेणास तया सङ्ग ह्ाति कायश्रुतिरत्यर्यः। दतब्व काशस्ुतिरुपपन्ेव्याह्। पपि चेति। वायुः स्रवात्मा तम्तमित्तौ सावयवस चन्द्रमसोईडिह्ासौ। एताधीना हि चन्द्रदेर्जगतयष्टसार्थः । दक्मादिहेतत्व फलितमाय्ह।

Page 523

[५:७]

याज्ञवल्क्े ति होवाच यदिदमन्तरिक्तमनार-

स्तिथ्यादिकालादतीतो भवतीत्य पपत्नतरं भवति। तेन खुत्य न्तरे चन्ट्ररूपेण टष्टिर्मुत्तिरतिमुक्तिय। दह तु काखानां साधनद्दयस्य तत्कारएरूपेए वायात्मना दृष्टिर्मुतिरतिमुत्ति- सेतिन खुत्योविरोध: । ५ । मृत्यो: कालादतिमुत्तिर्य्याख्याता। यजमानस्य सोऽति- मुच्यमान: केनावष्टमभेन परिच्छेद्विषयं मृत्युमतोत्य फलं प्राप्नोत्यतिमु्यत इत्युच्यते। यदिदं प्रसिड्वमन्तरिच्षमाकाशी Sनारम्बएमनालम्वनमिव शब्दादस्त्येव तदालम्बन तत्तु न नायत इत्यभिप्राय। यत्त तदन्नायमानमालम्बनं तत्सर्व्व- नाम्ना केनेति पृच्छाते। अन्यथा फलप्राप्तरसभ्भवात्। येना- वष्टभभनाक्रमेण यजमान: कर्ममफलं प्रतिपद्यमानोऽतिमुच्यते

तेनेति। कर्न्तश्न्द्रसेत्यर्थः। वायोचन्द्रमसि कारयितृत्व उपि प्रलते किमायातं

तेनेति। गुत्यन्तरं माध्यन्दिनशुतिः साधनह्वयसत्युभयत् सम्बध्यते तत्रादौ मनसो ब्रह्मणसत्यर्थः। उत्तरत्न प्रायसोङ्गातव्यतथः। तच्न्द- चन्द्र विषय: ॥ ५ ॥ यदिद्मन्तरिक्षमितप्रादि प्रन्नान्तर' उत्तानुवादपूव्व कसपादत्त । म- त्योरिति। व्याख्यानव्याख्ययमावेन क्रियामटे नेतव्ये इतेप्रतततरप- मव्यते। समनन्तरवाक्य नेति यावत। तद्ञाचष्ट। बदिदमिति। के- नेतिप्रअख विषयमाह। यत्विति। म्न्नविषयं प्रपक्चयति। चन्यषेति। कनम्बनमन्तरेगोति यात्रत्। मम्नार्थ सङ्भिप्योपसइरति। केनेति। चच्-

४४

Page 524

[५१८]

स्वणमिव केनाक्रमेण यजमान: खर्ग लोकमाक्रमत दूति ब्राह्मपर्त्विजा मनसा चन्द्रेण मनो वै यज्ञस्य किन्तदेति प्रश्नविषयः । केन क्रमेग वजमान: खर्ग लोकमा- क्रमत दूति खर्ग लोक फलं प्राप्नीत्वतिमुच्यत इत्वर्थः । ब्रह्मण- विजा मनसा चन्द्रपत्यच्तरन्यास: पूर्व्ववत्। तवाध्यात्म यत्तस्य यजमानस्य यदिदं प्रसिद्ध मनः सोऽसी चन्द्रोऽधिदैवं मनोऽध्यातम चन्द्रमाधिदैवतमिति हि प्रसिद्म्। स एव चन्द्रमा ब्रह्मत्वि क् तेनाधिभूतं ब्रह्मणः परिच्छित्र रूपमध्यात्म च मनस एतद्द्दयमपरिच्किन्नेन चन्द्रमसी रूपेय पश्यति। सेन चन्द्रमसा मनसावलम्बनेन कर्मपफल खवर्गलोक प्राप्नाति अतिमुच्यत इत्यभिप्राय। दूतोत्युपसंहारार्थ वचनमित्येव रन्यासक्षराणामर्धेष ष्टत्तिरिति यावत्। मनो वे वन्तसेत्वाटेरटमाह। सवति। व्यतहारभूमिः सप्नम्यर्थः। वाक्याथमाह। तेनेति। द्विती- वातटतोयाभ्या सम्बध्यते। दर्व नफबमाह। तेनेति। वागादीनामग्ना- दिमावेन दर्शनसुकं। त्वगादोनान्तु वाह्यादिभावेव दर्शन वक्रव्य। तत्क थ वक्रव्य शेषे सत्य पस हारोपपत्तिरित्यायद्माह। सर्याषीति। वागदावुक्रन्यायस लगादावतिदेशोड्र विवच्ित इत्याह। एवस्परकार दति। वथशन्दो दर्शनप्रभेदकधनानन्तर्यायः । केय सम्पन्नामेति एृच्छ- ति। सम्मन्नामेति। उत्तरमाह। केनचिदिति। महतां फलवताम- ञुमेधाटिकमम खां कम्पतादिना सामान्ये वाल्पीय:सु कन्मसु विवच्धतफल-

सया निर्वन्य त दति ध्यान सम्मदित्यर्थ:। यद्ा फलसेव देवलोकादेरू- ज् डत्वा दिसा मान्य नाज्याद्याउतिसस्पाटन सम्मदित्याह। फलसति।

Page 525

ब्रह्मा तद्यदिहं मनः सो 5ती चन्द्रः स ब्रह्मा सा मु- क्तिः साडतिमुक्तिरत्यततिमोक्षा अ्य सम्पदः ॥६॥

म्यकारा मृत्योरतिमोक्षाः। सव्वागि हि दर्भनप्रकाराणि यज्ञाङ्गविषयाएस्मित्रवसर उक्तानोति कवत्वोपसंहार इ्त्यति- मोक्षाः। एवम्प्रकारा अतिमीचा इत्यर्थः । अरथ सम्पदः । अथाधुना सम्पद उच्यन्त। सम्पन्नाम केनचित्सामान्येना- गनिहोचादीनां कर्ममैणाँ फलवता तत्फलाय सम्पादनं सम्पत्- फलस्यैव वा स्व्वोत्साहेन फलसाधनानुष्ठाने प्रयततां केनचि द् गुख नासभ्भवः। तदिदानीं आहिताग्निः सन्यत्किक्षित्क साग्निहोवादीनां यथा सभवमादावालख्नोक्वय कर्म्मेफल- विद्वत्तायां सस्तां यत्कर्मफलकामो भवति तदेव सम्पादयति।

वदेति शेष: । कर्मि रामे सम्पद्नुष्टानेधिकाए इति दय यित्रमाह्िताग्नि: सच्तित्य क्। अग्निहोतादीनामिति निर्द्वारणे बे। यथासम्बव वर्णाश्ररमानुरुपमिति यावत्। व्यादायेत्यस्य व्याख्यान चालम्वनीलत्येति। न केल कनि ्वमे सम्पदनुश्ठलरपेक्षते किन्तु तत्फलविद्यावक्वमपीत्याह। कम ति। तदेव कम फलमेवेतप्रथः। कर्मारायव फलवन्ति न रम्पःस्तत्क- थ तासां कारय्य तेत्याशङ्माह। वन्ययति। वििताध्ययनखाय ज्ञाना- तुशनादिपरम्परया फलवत्वमिष्ट। न चाश्चमेवादिष सर्वेबामन्ष्ान- सम्भा कम सधिकतानामयि लवर्गिकाना केपाज्ञिद्नुशनासम्भवादतस्तेषां तदध्ययनाथ वत्त्वसुनपत्या सम्मदामपि फलबक्वमेष्टव्यमित्यर्यः। महतो- ्व मेधादिफलस् कथनल्पीयस सम्पदा प्राप्तिरित्याशड् शास्तमामारया- दिन्यभिप्रत्याह। यदिति। तदा ततृपाठः स्ाध्यायाथ एवेति पूर्वेष सम्बन्धः । वाध्ययनस् फळवत्वे व्रक्रव्य कितशह तकादृवि

Page 526

[५२०]

याज्ञवत्कोति होवाच कतिभिरयमद्यग् भिं र्ह्ोताखििन्यज्ञे करिष्यतीति तिसभिरिति कतमा स्ास्तिस् इति पुरोऽनवाक्या च याज्या च शस्यव

अन्यथा राजसूया खमेधपुरुषमेधसर्वमेधलन्षणानामनधिक्वता नां तवर्सिकानामप्यसभ्भवस्तेषां मत्पाठः साध्यायार्थ एव केवल: स्यात्। यदि तत्फलप्रास्य पावः कथन न स्यात्तस्ात्तषां सम्पदैव तत्फलप्राप्तिस्तम्म्ावसम्पदामपि फलवत्वमतः सम्पद् आरभ्यन्त॥ ई॥ याज्तवल्क्योति होवाच। अभिमुखीकरणाय कतिभिरय- मद्यास्तिन्यन्न कतिभित गभिः कतिसद्वयाभिक गजातिभि- रयं होतर्विविगस्मिन्यन करिप्यति शस्त शंसत्याहेतरस्तिस्भि- नर् गजातिभिरित्युत्तवन्त प्रत्याहेतरः कतमास्तास्तिस्त्र इति। सदययविषयोडयं प्रश्नः। पूर्व्वस्तु सख््याविषयः पुरोनुवाक्या च। प्राक् प्रयोगकालाद्या प्रयुज्यन्त ऋचः सगजाति पुरी Sनुवाक्य त्युचयते। यागारथ® याः प्रयुज्यन्त ऋचः सगर्जाति- र्याज्या। शस्तार्थ या प्रयुज्यन्त ऋचः सगर्जातिः भस्या। तेषां राजसयादीनामिति यावत्। ब्राह्मणादोनां राजसयाद्यध्ययन- सामर्थ्यात्तषां सम्मदैव तत्फलम्राप्तावर्मि कि सिद्धिपति। तस्मात्मम्पदा- मिति। कर्मणामिवेति दष्टान्ार्थौडपिथब्दः। तासां फलवर्त्ते फलित माह। वत दति । ई। सम्मदामारम्भसुनपाद्य मन्नत्राक्यमुत्यापयति। याज्जवलकयोतीति। प्रतीकमादाय व्याचष्टे। कतिभिरित्यादिना। कतिभि: कतमा इति प्रन्नयोर्विषयभेद् दययति। सज्ा्येवि। सोलिया नामान्याि

Page 527

[५२१]

ततोया किन्ताभिर्ज्यतीति यत्किच्चेदं प्राएम- दिति॥॥ याज्ञवल्क्यत होवाच कत्यमद्याध्वय्य रम्मि- न्यज आहुतीर्हीय्यतीति तिस्र इति कतमास्ता- स्विरिस इति या हुता उज्चलन्ति या चता श्र््रति-

सर्वास्तु या: काश्चनर्चस्ताः स्तोचिया वा अन्या वा सर्वा एता- स्व तिसपु ऋग्ज/तिष्वन्तर्भवन्ति। किन्ताभिर्जयतीति यत्किश्वदं प्राणभदिति। अतय सहयासामान्याद्यत्किखित्मराग- भृज्जातं तत्सदें जयति तत्सवें फलजातं सम्पदयति मह्ादि- सामान्येन।७।। याज्तवल्क्ति होवाचेति पूव्व वत्। कत्वयमद्याध्व्व्य

कतमास्तास्तिस्त्र इूति। पूव्ववदितर श्रह या हुता उत्व- लन्ति समिदाज्याहुतयः। या हुता अतिनेदन्त अरतीव गव्दं कुर्वन्ति मांसाद्या हुतय। या हुता अधिशेरते अधि अधी गत्वा भूमे: अधि शेरते पयःसोमाहुतयः । किन्ताभिजयतोति ताभिरवं निर्वर्त्तिताभिराहुतिभिः किं जयतीति। वा श्रह- काचिडगजातिरस्ीताशक्चाइ। सर्वास्विति। कन्या वेति शासतेजानि- यहः। विधेयामेदात्मरव शन्दात् नरुकतिः। वतय सम्पत्तिकारणदितर्थ। सदनासामान्यास्तिधा विशेषादिति यात्रत्।७। प्रायष्टज्जात लोकलय विवन्तित प्रथमः सज्ाविषयो दितीयखु सङ्कायविषयः प्रम्न दति विभाग लक्षयति। पूत्र वदिति। तेन सामान्य- नोज्वलत्व नेति यावत्। उक्तमर्थ सङ्ङिप्याह्। देवलोकाख्यमिति। कथ

Page 528

[५२२ ]

नेदन्तेया हुता अिशेरते किन्ताभिर्जयतोति या हुता उज्चर्तान्त देवलोकमेव ताभिर्जर्यत दीप्यत दूव हि देबलोको या हुता पितलोकमेव ताभिज यत्यतोव हि पितलोको या हुता अभिशेरते मनुष्यलोकमेव ताभिज यत्यध इव हि मनुष्यलोक: ॥८॥

तयो हुता उच्चलन्ति उज्चलनयुक्ता आहुतयो निर्व्त्तिता: फलञ्ज देवलोकाख्यं उज्वलमेव तेन सामान्येन या मया एता उच्वलन्त्य आरहुतयो निर्वत्य मानास्ता एताः साक्षाहेवलोकस्य कभ्नफलस्य रूपं देवलोकाख्यं फलमेव मया निरवत्चंत इत्येवं सम्माट्यति। या हुता अतिनेदन्त शहुतयः पितलोकमेव ताभिजयति कुव्सितभव्दकर्ट तसामान्येन पितलोकसभदार्या हि संयमिन्यां पुर्य्यां वैवसवतेन षात्यमानानां हा हताः स् मुञ् सुञ्ज ति शब्दोभवति। तथाऽवदानाहुतयस्तेन पिटलोकसामा- न्यात्पितलोक एव मया निवत्यत दूति सम्पादर्यात। या हुता अधिशेस्ते मनुषपलोकमेव तामिजयति भूम्य परि सम्वन्धसा- मान्यादध दव हि अध एव मनुष्लोक उपरितनान्साध्यान् लोकानपैच्याथवाधोगमनमपैच्चाती मनुप्लोक एव मया़

मांसाद्याडतीना पितलोकेन सह यधोक सामान्यमत आइ। पिन्- लोकेति। अधोगमनमपेक्षति। असतति हि सोमाद्याडतीनामघस्ा- हमनमस्च मनुष्यनोकसय पापप्रचुरस ताट्ग्गमन तद्पेच्चतार्थः ।

Page 529

[ ५२ ३ ]

याज्ञवल्क्य ति होवाच कतिभिरयमद्य ब्रह्मा यज्ञं दक्षिणता देवताभिगीपायतीत्य कयेति

निर्वत्यत दूति सम्पादयति पयः सोमाहुतिनिव्त्त नकाले॥८। यात्तवल्क्यति होवाचेति पूर्व्ववत्। अ्यमृत्विगब्रह्मा दक्षिणती ब्रह्मासने सिथित्वा यन्र गोपायति। कतिभिदेवता- भिर्गीपायतीति प्रासङ्गिवमेतह्वहुवचनम्। एकया हि देव- तथा गोपायत्यसी एवं ज्ञाते बहुवचनेन प्रग्नो नोपपद्यते खयं आनतस्तस्मात्पूर्व्व योः करिडकयोः प्रश्नप्रतिवचनेषु कतिभिः कतिभिस्तिसभिम्तिस्त्र दूति प्रसङ्ग दृष्टटहापि बहुवचनेनेव प्रश्नोपक्रमः क्रियते। अथवा प्रतिवादिव्यामोहार्थ वहुवचन- मितर आह। एकयेत्य का सा देवता यया दत्षिएतः स्थित्वा ब्रह्मासने यज्ञ गोपायति। कतमा सकेति। मन एवेति मनः सा देवता। मनसा हि व्रझ्मा व्याप्रियत ध्याननैव तस्य यन्तस्य मनश वाक् च वत्तनी तयोरन्यतरां मनसा संस्करोति व्रह्मति सुत्यन्तरात्तेन मन एव देवता तया मनसा हि

कतः सामान्य दिति यात्रत्। दन्षिकत व्राहयनीय सन शेष म्रासड्रिक वड्वचनमिताक प्रकठयति। एकया होति। जल्पक- थाप्रस्तुतेति हद निधाय बडत्वे मतान्तरमाह। अ्थवेति। रनसे देतात्व साधय त। मनसेति। वत्तनी वत्म नी तयोर्गड्मनसयोरव कोनो- स्न्यतरां वाच मनसा मौनेन ब्रह्मा सस्करोति। वाग् विसग: प्रायित्त विधानादिति सृतपन्तरस्ार्थः। तथापि कथ सम्पदः सिद्धिस्तलाय।

Page 530

[५२४]

कतमा सैके त मन एवेत्यनन्त वे मनोऽनन्ता विशदेवता अ्नन्तमेव स तेन लोक जर्यत ।८।। याज्ञवल्क्य ति होवाच कत्ययमद्योद्गातास्मिन्यज्ञे स्तोविया स्तोष्यतोति तिसु इति कतमास्ता- स्तिस इति पुरोडनुवाक्या च याज्या च पास्यव गोपायति ब्रह्मा वत्षम्। तच् मनोव्ृत्तिभेदेनानन्तम्। वै शव्दः प्रसिद्वावद्योतकः । प्रसिद्ध मनस आ्नन्त्वम्। तदा नन्याभिमानिनो देवा अनन्ता वे विखदेवाः। सरवे देवा य-

तेन लोकं जयति ॥८॥ याज्तवल्क्ोति होवाचेति पूर्व्ववत्। कति स्तोविया: स्तोष्यतीत्ययमुद्राता स्तोतिया नाम ऋक्सामसमुदायः कति- पयानामचाम्। स्तीत्िया वा शस्या वा याः काश्चन कच- स्ता: सर्वास्तिस्त्र एवेतराह। ताथ व्याख्याताः पुरोनुवाक्ा च याज्या च शस्यैव ततीयेति। तत्र पूर्व्व मुत्त यत्किच्वदं तच्चृति। देशः सव यरििअनस्ेक भवन्नोत्मिन्नत्व प्रतिपाद्यन्ते तरिमन्विश्न देवदथ्या भवतानन्तलोकप्रापिरिति सुतान्तरस्ाष्टः। वनन्न- मेवेतप्राट्व्याचष्ट। तेनेति। उक्रेन प्रकारेखेति यावत्। तेन मननि

खयेतार्थ: ॥८॥ प्रतिवचनसुपादत्ते। सोलिया वेति। प्रग,तम्ृगजात स्तोलमप्रगंत शस्त'। कतमास्तास्तिस्त्र दवतर्ादेस्तात्मय माह्। ताश्षति। प्रम्नान्तर 、

एत्तमनद्योपादत्त। तन्नति। यत्ञाधिकारः सप्रस्यथ:। पुरोमत-

Page 531

[५२५]

हतोया कतमासता या अध्यात्ममितति प्राण एव परोडनुवाक्याडपानो याज्या व्यान: शस्या किन्ता- भिज यतोति पृथिवोलोकमेव परोऽनवाकाया जयत्यन्तरिक्षलोक याज्यया द्यलोकए शस्यया ततो ह होताश्वल उपरराम॥ १०॥ पञ्चमे प्रथम ब्राह्मएम।।

प्रासभृत्तव्व जयतौति तत्केन सामान्य नेत्युचयते कतमास्ता- सिस्त्र ऋची या अध्यात भवन्तीति प्राण एव पुरोऽनुवाक्ा। अपशब्टसामान्यादपानो याज्या। आ्नन्त यादपानेन हि प्रत्त हविदेवता ग्रसन्ति। यागच प्रदानम्। व्यानः भस्या। अप्राणत्नपानत्र चमभिव्याहरतोति शुत्यन्तराक्किन्ताभिर्जय- तोति व्याख्यातम् । तन्र विशेषसम्वन्धसामान्यमनूक्तमिहीचयते सवमन्यझाख्यातम्। लोकसम्बन्धसामान्येन पृथिवीलोक मेव पुरोऽ्नुवाक्या जयत्यन्तरित्षलीकं याज्यया मध्यत्वसामा

वाक्यादिना लोकलय जयलक्षण फल। केन सामान्य नेतापेच्ायां सड्या- विशेषषेत्वाक सारयति। तदिति। ववियत्तमक सारययत्वाध्यात विशेष दायितमुत्तरो यन्थ दगाह। उच्यत इति। प्राखादौ पुरो- Sनुवाक्यादौ च प्टथिव्यादिलोकटिरिति म्रन्नपूव्व कमाह। कतमा दूति। चपाने याज्या४द्टी हेत्वलरमाह। बपनेन होति। इसादादानव्या- पारेशेति यावतृ। प्राणापानव्यापारव्यतिरेकेय शस्तप्रयोगस मुतनान्तरे सिद्धत्वाद्याने मसार्ईव्टिरिताह। कप्रायन्तिति। तल पुरोऽनुवाक्या- िष चेति यावत्। द्रहेयनन्तरवाक्योकिः। सर्व्वमन्यदिति सक्कास

Page 532

[५२६ ]

नात् दुलोकं एस्ययोह्टत्वसामान्यात्ततो ह तम्मादामनः प्रश्ननिर्णयादसी होताखल उपरराम नावमस्महीचर इ्रति ॥ १०॥ दूति योमद्बृहदाररके पज्षमप्रपाठके प्रथमन्राध्मग- भाषम्। आखायिकासम्बन्ध: प्रसिद्ध एव। सत्योरतिमुक्तिर्व्या- खाता काललच्षगात्कमलक्षणाच्। कः पुनरसौ मृत्युर्य- स्ादतिमुक्तिव्याखाता। स च सवाभाविकाज्ञानासङ्गास्पदी- उध्याधिभूतविषयपरिच्कित्नो ग्रहातिग्रहलत्तणो मृत्यः। तस्मात्परिच्कित्ररूपान्म त्योरतिमक्तस्य रूपाखान्यादित्यादी- न्युद्नोतप्रकरसे व्याखातानि अश्लप्रत्ने च तह्ती विशेष: मान्योकि: ॥ किन्तद्धिभेषसम्बकसामाग्यं तदाह। नेकेति॥ प्टथिशरेव- चगेन लोकेन सह प्रथमत्वेन सम्बन्वसामान्य पुरोऽमुवाक्यायामति तेन पृथिरीलोकमेव मराप्तोतोत्यरथ । अश्चलस्य तुष्णोम्भावं भजतोऽभि- मायमाह। नायमिति॥१०॥ऋव्लब्राह्मगं प्रथमम्॥ ब्राह्मणान्तरमपतारयन्नाख्यायिका किमथत भङ्गमामस्त्ा। काख्यायिकेति। याजवल्वो हि विद्याभकषषशादत् पूजाभागी ल- चयते नार्त्तभागस्तथा विद्यामान्दयादतो विद्यासुतार्थेयमाख्यायिकेताथे । ददानी ब्राह्मणार्थ वत्त इस्त कीत्तयति। मतयोरिति॥ मृन्स्वरूप पृच्कति 1 कः पुनरसाविति। तत्खरूपनिरुपणारयं ब्राह्मएसुच्यापर्यात। स चेति। मृहारित सम्बन्धः। खाभाविकं नेसगिकमनादिसिङ्मत्षानं तस्ादासङ्गस्तश्ास्पदमेगसदं यस स तथति विपहः । तस् वि- घयसुक्वा व्याप्रिमाह। अध्यातति। तस सरूपमाह। पहति। यथोक्तमृत्याव्याप्रिमग्नादोनां कथयति। तस्रादिति। तान्यपि पहाति- पहस्टहीतान्यथ न्द्रियसंसगित्वादितार्थः। तद्गतो विशेषोऽग्प्रदिगतो र्दृरषषटिभेद् दति यायात्। कशिद्युाख्यात दति सम्बन्वः ॥ सरत्नखापि कृसामस्तत्वममिप्रतारह। तक्ञति। चगनत्रादत्यद्यात्मक सैलप-

Page 533

[५२७]

कथित्तवतत्क्मसं ज्ञानसहितानां फलमेतत्। तसाता ध्यसाधनरूपात् संसारान्मोक्षः कर्त्तव्य इत्यती बन्धनरूपस्य मृत्योः सरूपमुचते। बहस्य हि मोक्षः कत्त व्यः। यदप्य तिमुतस्य स्वरूपमुतत तव्रापि ग्रहातिग्राहाभ्यामविनिमात एव मृत्युरूपाभ्याम्। तथाचोत्तमथनाया मृत्युरेध एव मृत्युरित्यादित्यस्थ पुरुष मङ्गोकत्याह एको मृत्यर्बहव दूति च तदाकभावापत्री वि मृत्योराप्तिमतिमुच्यत इत्सुचयते। न च तत्र ग्रहातिग्रही मृत्यु रूपौ न स्तः। अथैतस्य मनसी दोः शरीर ज्योतीरुपमसा- वादित्यः । मनय ग्रहः। स कामेनातिग्रहेण गहीत दति वच्त्यति। प्राणी वै ग्रहः। सोपनेन नातिग्राहषति वाख

दर्मिति यावतृ। फल वथोत्तष्ृत्पलतमिति शेषः। किमिति मव वन्वनरपस्य स्वरपमच्यते तलाह। एतस्रदिति। नतु मोछे कर्त्तव्ये वन्धन रूमेदवर्ण न म नुपयुत् मितराशङ्ाह। बन्यस हीति। कागन्यारदे नां यथोक्तमता्रव्याप्रिष्ठकां व्यक्ोकरोति। यद्पीति। अ्रविनिम्म का एशति- सक्तोडपोति भेष: । तथापि क्य सलस्य यथोक्तमृतर्रव्याप्रितलाह। तथाचेति। तथ पि कथमम्नप्रादोना मृत्व्याप्निन हि तलव प्रमाणमस्ति तल्नाह। एक दरति । बहन द्रति कान्टस तथापि विदुषो मृत्योरतिसक्तस न तदाप्रिरित्या- यधाह। तदात्ति। सौल पढे मृताव्याप्ति प्रकारान्तरेय प्रकठयति। न चेति। मनसि कार्यय करपरपेय दिवशादितास् चैक्यमस्तु तथापि कर्थ पहातियहाटहीतत सबसत्ाधट्राह। मनस्ेति। वागादेव क्रव्या- देश ग्र हत्व इतिमहत्व व हिरसयगमे किमायातमित्ारङाई। तथ ति। कम फलस् संसारत्वाज्ज तत्फल सौलपद मतापसमेवेतााइ। सुविचारितञ्जेति। यदेय कूर्म वन्मष्टत्तिप्रयोजक तदेव वन्तुनिषत्ेन

Page 534

[५२८]

स नाम्नातिग्राहेगेति च तथा नात्विभागे व्याखातमस्ाभिः। सुविचारितं चैतददेव प्रव्ृत्तिकारणं तदेव निव्ृत्तिकारगं न भवतीति। केचित्तु सर्वमेव निवृत्तिकारणं मन्यन्ते। अतः कारगात् पूर्व्व स्रात्पूर्व्व स्ान्म त्योर्मुच्यते उत्तरमु- श्तरम्प्रतिपद्यमानो व्याव्टत्त्ययमेव प्रतिपद्यते न तु तादर्थ्य- मित्यत आह। हैतचयात्सरवं मृत्ुद्वेतच्तये तु परमा- थंतो मृत्योराप्तिमतिमच्यते। अतथ्ापेत्तिकी गौगो मुक्ि- रन्तराले सर्वमेतदेवमवाईदरखकम्। ननु सर्वैकत्व

कारयमतः कर्म फल हैरएयगम पद बन्चनमेवेतार्थ:। खमतमुक्का मता- न्तरमाह। कौचित्चिति। सव मेव कमति शेषः। खवर्मकामवाक्ये देहा-

न्तरोपदेशेन स्वाभाविकप्र्टत्तिनिरोधी निषेधेष साक्षादेव नैसर्गिकम्र्त्तयो निरुध्यन्ते। तदेव सव मेव कम काएड निष्टत्ति द्वारेय मोक्षपरमितार्थः । ननु शास्त्रोयात्कम णो हेतोरुसरसुत्तर कार्य्य करगसङ्गातमतिथय- वन्तमायजातृप्रतिपदमानः सङ्भातात्यर्वस्ान् च्यते तत्कुतो निदृत्तिपरत्वं कर्मका एडसत प्राशङ्माह्। अतः कारणर्दित। यब्चीदमत्तरमुत्तर सातियय फल प्राजापत पदं तदषि प्रासादारोहणकमेय व्याउतिद्वारा- मालसवतारयितु। ननु तल्नव म्राजापतेा पढे मुतेस्तात्यं तस्ापि निरतिशयफलत्वाभावादिताथः। फलितमाह। दतात दति। यम्ा- त्मव' पूर्व परित्ाज्योत्तरसत्तर प्रतिपद्यमानस्तत्तविषत्तिद्वारा सुत्यर्थमेव तत्प्रतिपद्यते। न त तत्तत्मद्प्राप्ताथमेव वाक्य पर्य्यवसित तस्न्ति वत्व नाफलत्वात्। तस्मादुर्द्वतक्तयपर्यन्नं सर्व्वोपि फलविशेषो मत्- प्स्तत्वात्मासादारोह्हपन्यायेन मोक्षारधोवनिष्ठ्ते हिरगवगर्भपदम्राप्तत्ा द्वत- कषये वस्तुतो मृत्योराप्रिमतीत्य परमात्मरूपेय स्थितो मुक्ो भर्वत। तथा च

Page 535

[५२८]

मोक्षस्तम्नान्तसर्व्वमभवढिति खुतेः । वादम्। भवत्येतदपि न तु ग्रामकामो यजेत पशकामो यजेतेत्यादिश्युतीनां तादर्थ्यम्। यदि द्यद्वतार्थत्वमेवासां ग्रामपशुखर्गाद्यर्थत्वं नास्तौति ग्रामपशखर्गादयो न गहेरत् मह्यम तु कर्मम फलबैचिचाविशेषाः । यदि च वैदकानां कमएां तादर्थ्यमेव संसार एव नाभविथदय तादर्थ्ये उप्यनुनिस्पादितपदार्थ: स्वभावः संसार इति चैद्यथा च रूपदर्भनार्थ आलोके सर्वोपि तन्नस्थ:

अनुव्यभाषादूध्व मर्वाक परमात्मभावान्यध्य या तत्तत्पद्प्राप्ति: सा खख्ा- मेक्षिकी सती गौधी सक्तिमख्या त पूर्व्ोंक वेत्यर्थ : । सर्ष्यमेतदुमेक्षामा ले खारचित न तु उह्हदारायकस्य ऋुत्यन्तरस्य चार्य कति दूषयति। सव्य मेतदिति। सव्वेकत्ववचथे भोषो वृहदारगटकर्ध एवाक्काभिरथ्यते तत्कथमरम:क्रमयर्ईदररायकमिति शङगते। न तिति। कङ्गरीकरोति। वादमिति। चड्गीकतमं शं विषद्यति। भवतीति। एतत्ष्बेकत्मार एव- कार्थो भवसपीति योजना। कर्थ ताई् सर् मेतदबृह्हदाररायकमित्ुक तबाइ। न तिति। तदुकमीत्या कर्ममयुतीनां यथोक्कमोक्षाधत् न घटते। तेन सव्च मे दोले सक न सौतमित्यप्तमिस्यर्थः। मुतीना मोक्षा- धत्वाभावं समर्थयेते। यदि हीति। तक् त्तासा न मोक्षार्धमिति शेषः । किञ्ज संसारस्ावद्म्धिममहेतकः। तौ व विधिनिषेधाधीनौ। तयोश च्वदुकरीत्वा मोक्ाथत्व तदा हेत्वमावात्म सार एव न स्ादित्याह।

(िष्मादितोऽय कम्म पदार्थस्तस्थाय खभावो यदुत कर्त्तारमनर्थेन संयुन- क्रीति चोदयति। व्ययति। मोक्षार्थमपि कर्मकाराड़ स'बाराथ भवर्वति सदष्टान्तमाह। यथति प्रमाशाभावेन परिहरति। नेति। तदेव व्य- ४५

Page 536

[५३०}

प्रकाश्यत एव न प्रमाणानुपपत्त: अद्धतार्थत्वे वेदिकार्ना करमणं विद्यासहितानामन्यस्यानुनिष्पादितत्व प्रमाण नुपपत्ति न प्रत्यन् नानुमानमत एव च नागम उभ- यमेकेन वाक्ेन प्रदर्श्यत इति चेत्क ल्याप्रगयनालोका- हिवत्तन्र वं वाक्यधम्मानुपपत्तः । न चैकवाकागतस्यार्थस्य

लोकादावर्थ स्य प्रत्यक्षत्वाददोपः। यदप्य चते मन्ता अस्मि- •चर्ये दष्टा इत्ययमेव तु तावदये। प्रमाणागम्या मन्त्रा: पुनः किर्मास्मिन्नय आहोखििदन्यस्तित्नर्थ इति मृग्यमेतत् । नकि। छईतार्थत्व द्ति। अन्यमय बन्सयति यावत्। कनुपपत्त स्फोरयति। न म्रत्यक्षमिति। कर्मश्ुतिवाक्यस्यावान्तरतात्पय्य यथायुतेथें व्टझ्ते। निृत्तिदवारा सुक्ीत महातात्र्यमित्यङ्गीरत्य गङूते। उभय- मिति। लवरिमा: कद्रा: सरितः कुल्यास्तासां मरखयनयात्यर्थ पानीया थमाचमनीयाद्यर्थञ। प्रदीपस म्रासाद्योभार्थे कतो गमनादिहेतुरपि भवति। वृक्षमूले च सेचनमनेकाथ तथा क नकाएडमनेकाधमिति उपप- द्यति। कुल्यति। एकस्य वाक्यम यथा सुतेनार्थेनायवत्त्त्व रुम्भति जात् तात्पथें कल्पा कल्यकाभावात्र च त्वद्क्रया रोत्यानेकार्थत्वलच्णो वर्मो वाक्यस कखोपपद्मतेरथैकत्वादेकं वाक्यमिति न्यायादिति परिहरति। तन्न वमिति। वाक्यखानेकार्यत्वाभावे्डप तद्र्थस् क्मणो बन्धमोचाख्या नैकार्थत सादित्याशद्याह। न चेति। परोक्ते द्ष्टान्तं िघटयति। कुच्येति। विद्याज्जाविद्याज्जत्यादयो मन्त्रा: समुच्चयपरा दष्टाः । रमह- य शे कर्मका राडस निवत्तिद्वारा मोक्षाधत्वमित्यसतिरतर्थ सिध्यतीति शङ्कते। यदपीति। कमक्षाराडसोक्तरीयया मोन्ताथ लेनास्तप्रमायमिति परिह- रवि। अयभेवेति। मन्त्रायां समुच्चयपरत्वात्तखय च यथोकतार्थाक्षेपकत्वा- न्कुताSस्याथस प्रमाखं गम्यतेत्याशद्दाह। मन्त्राः पुनरिति। तेषां न

Page 537

[५२१]

वत्तव्य द्त्यत इदमारम्यी। नच जानोमी विषयसन्धाविवान्त- रालेऽवस्थानमर्दजरतीयं कोशलम्। वत्त मृत्योरतिमुच्यत द्वन्य का ग्रहातिग्रहावुच्य ते तत्वार्थ सम्बन्धाव्सर्वोडयं साध्य- साधनलत्षगो बन्ो ग्रहातिग्रहाविनिर्मोकान्निगडे हि निरज्जाते निगडितस्य मोच्चाय यत्रः कर्तव्यो भवति। तम्मा- त्तादर्थ्येनारभः। अथ हैनं ह शव्द ऐतिद्यार्थः । अ्रथानन्तर- मखले उपरते प्रक्ृतं याज्तवल्का जरत्कारुगोवी जार- त्कारवः ऋतभागस्यापत्वमार्त्तभागः पप्रच्छ याज्तव-

परमतासम्भवे खमतसुरसंहरति। तक दिति। बन्वनिरृपणमनुपयोगी- व्यापङाह। रुख मोक दति। यत्त कर्मकाएडबन्वाय सुकये वा न भर्शत कि ्वन्तरावस्या न कारयमिति तद्दूषयति।न चेति। यथा न जागत्ति न खपितीति विषयपहणकिद् Sन्तराखेस्थानं दुर्घट यथा चाई कुकुदाः पाकथमदञ् म्रसनायेति कौधलं नोपलभ्यते। तथा कमकाएड़ न बख्ाय नापि साक्षान्योक्षावेति व्याखयान कर्ते न जानीम हत्यथः । यत्त शुतिरेत्रोत्तरोत्तर पद्पराप्य भिधा न व्या ज्ेन मो कष ुरुष यतत ि - वाह। यनन्विति। मत्योराप्रिमतीत्य मुच्यत दत्य का यदेतङ्गहातियह- वचन तद्य सर्वः साध्यसाधनलत्तणो बन्ध दत्यनेनाभिम्रायेणच्यते। तस्थाथन मृत्य पदार्थनान्वयपद्दर्शनादिति योजना। कारथ सम्बन्वादि- न्यु क्र स्फुटयति। पहातिपह्टाविनिमोकादिति। एषा हि श्रुतिबन्धमे। प्रतिपादयाि नत् मोक्षे पुरुषमयतारयतीति भावः। ननु पुरुषस्ाये- च्ितो मोक्षः प्रतिपाद्ता किमित्यनर्थात्बोष: प्रतिपाद्यते तवाह। नि० गडे हीति। बन्वत्ञान ब्रिना ततो विश्वेषायोगान्म मन्षो: सप्रयोजक- बन्ध ज्ञानार्थ त्व नानन्तरब्राह्मणप्रउत्तिरित्य पस हरत। तसादिति। कति

Page 538

[५३२]

अ्रथ हैनं जारत्कारव आार्त्तभागः पप्रच्छ याज्ञ- वलक्येति द्ोवाच कति ग्रदाः कत्यतिग्रह्ा इति।

ल्कोति होवाचेत्यभिमुखोकरणाय पूर्ववत्प्रग्नः कतिग्रहाः कत्यतिग्रहा इति। इूतिभब्दो वाक्परिसमाप्तार्थः । तत् निर्जातेषु वा ग्रहातिग्रहेषु प्रश्नः स्यादनिरज्ञातेषु वा। यदि तावह्हा अतिग्रहाथ निर्मातास्तदा तह्तस्यापि गुणस्य सख्याया निर्वातत्वात् कति ग्रहाः कत्यतिग्रहा इति सइयाविषयः प्रश्नो नोपपद्यते। अथानिर्वातास्तया सदेयविषयप्रश्न इति। के ग्रहाः कति ग्रहा: दति प्रष्टव्यं न तु कति- ग्रहा: कत्यतिग्रहा इति प्रत्नः। अपि च निर्शत- सामान्यकेषु विशेषविज्ञानाय प्रश्नी भवति। यथा कत- मेSत्र कठा: कतमेन्र कलापा दति। न चात्र ग्रहातिग्रहा

यहा दरत्यादि: प्रथमः सङ्डपाविषयः प्रत्न। कतमे त इति द्वितीयः स- पत्रयविषय इत्याह। पूष्व वदिति। सम्पति म्रन्नमात्तिपति। तल्व त्यादिना। आद्यं प्रम्ममाचिम्य द्वितो- यमात्तिपति। अपि चेति। विशेषतत्व ज्ञातेष्विति च रज्ट्रार्थः । मत्त्य- तिमुकिपदाथ द्वयप्रतियोगिनौ बन्वनाख्यौ यहातियहौ सामान्येन माद्रौ। प्रम्नस्तु विशेषत्रभत्वायामिति प्रशा चोदयति। ननु चेति। तथापि प्रत्न- द्वयमनुपपच्नमित्याच्तेप्ता बूते। ननु तल्रेति। वाग्वे यज्तस् होतेत्ादा- विति यावत्। निज्ांतत्वाद्िशेषस्ेति शेषः। अतिमोक्षोपदेशन लगा- देरपि सचितत्वात्तेषु चतुषकसानिर्द्वारियाद्विथेषेय प्रपन्नषु वागादिप विश घजभृत्सायां सक्ादिविषयत्वम प्रन्खोपपद्ार्थ त्वान्नाद्ेप,पपत्ति-

Page 539

[५३३ ]

अष्टी ग्रहा अष्टावतिग्रा इति ये तडरी ग्रहा अष्टावतिग्रदा: कनमे त इति॥ १।

नाम पदार्थाः केचन लोक प्रमिद्याः। येन विशेषार्घः प्रश्न: स्यान्न तु चातिमुच्यत दत्यक्म्। गहाटहीतस्य हि मोनः समुत्ति: सातिमुत्तिरिति हि दिरुत्रम्। तस्माव्ाप्ता ग्रहातिग्रहाख। ननु तत्रापि चलारो ग्रहा ततिग्रहाय निर्ज्ाता वाकचन्ु: प्रागमनांसि। तत्र कतीति प्रश्नो नोपपद्- ते निर्जाततान्नानवधारणाय लात्। न हि चतुष्ट' तत्र विव- चितमिह तुग्रहातिग्रहदर्शनेटत्वगुणविवत्तया कतोति प्रश्न उपपद्यत एव। तभ्मात्म मुत्िः सातिमुत्तिरिति मुत्यतिम- को द्विरुते ग्रहातिग्रहा अपि सिद्वाः । अतः कतिसहया- का ग्रहा: कति वा अ्तिग्रहा इति पृच्कति। इतर श्रह। अष्टी ग्रहा अशवतिग्रहा दूति। ये तेडषी ग्रहा अ्भि- हिता: कतमे ते नियमेन ग्रहोतव्या इूति तत्राह॥१॥

रित समाधत्त। नानतधारणार्यत्वादिति। तदेव सश्यति। म हीति। तत्र पूवव ब्राह्मषे वागादिष्विति यावत्। फलितां प्रथमप्रकोपपत्ति कथ- यति। दह लिविति। नतु महाणासेत दूष्व तवोपदेशातिदेशाभ्या प्रति- पचत्वानष विभेषवुभत्सायां कति सहा दति म्त्नय्यतिपह्ञाखमप्रति- पत्तत्वात्कथ कत्यतिपरहा दरति प्रम्नः खादत बाह। तम्ादिति। पूर्व्- सादु ब्राह्मगादिति यावत्। वागाद्यो वत्रव्याद्यय चतारो यहाक्षाति- पहास यद्यपि विशेषतो निर्ज्ञातास्तयाप्यतिदेशप्राप्तास्ततारो विशषतो न सायन्त। तेन तेष विशेषतो ज्ानविङ्वे प्रत्र दत्यभिप्रेत्य विशिनाष। नियनेनेति। द्वितीये मरत्ने परिहारससापयति। तल्ाहेति। १।

Page 540

[५२४ ]

प्राणो वै ग्रहः सोऽपानेनातियहेगा गृद्दीतोड पानेन हि गन्धं जिघ्ति ॥२॥ वाग्वे ग्रह्ः म नाम्नातिग्राहण गृह्ीतो वाचा हि नामान्यभिव- दति॥३॥ जिहा वै ग्रहः स रसेनातिग्राहण गृद्दोतो जिह्या दि रसान्चिजानाति ।। ४ ।। चन्षरवे ग्रहः स रूपेणतिग्राहर गृह्ीतस्त्त षा हि

प्राणो वै ग्रहः प्राण दूति घ्रासमुच्यते। प्रकरगाद्वायु- सहितः सोधपनिनिति गन्व नैत्वे तदपानसचिवलादपानी गन्ध उच्यते। अपानोपहृतं हि गन्धम्। घ्रणन सर्वो लोको जिव्रति। तदेतदुव्यने अपानेन हि गन्धान् जित्रतोति॥२॥ वाग्व ग्रहो वाचा ह्यव्यातपरिच्छित्रया आसङ्गविष-

व्यापृतया ए- होतो लोकोपहतः तेन वाक ग्रहः स नाम्ातिग्राहेग

प्राणशजद्म्य त्रगविषयत्व पूर्ोत्तरयन्थयोर्वागादीनं प्रकतत्व हेतु- मह।प्रकरणादिति। तम्य गन्वन ग्हीतत्वमिद्धार्थ विगिरनष्टि। वायुसहित दूति। अपानगब्हस गन्वविषयत्व गन्वसापानेनाभाव हेतु- माह। अपानेति। तल्नरव हेतवन्तरमाह। अपानोपहृत' हीनि। अपश्वासोडलापानशव्दाथः । उक र्थे वाक्य पातयति। तदेतदित॥॥ वाचो ग्रहत्वउपनादयति। वाचाहीति। आसङ्गस्य विषय: शळ्ा- दिरेश स्पद यस्ा वाचस्तयेति विग्रहः। तत्िद्वार्धमध्यात्परिचछ्वन्नयेति विशेषयाम्। अप्वत्य परपीडाजर मिथ्यावचन तदेव स्वडष्टमात्रविरोध्य- नत विपरीत वा आ्दिपदेनेष्टनिष्टोक्तियहः । वाचि प्रक्ताया म नान्नति कथसुच्यते तत्राह। वागाग्य दूति। वक्व्येन वाचो वशीक्वत्त्वं

Page 541

[५३५] रूपाणि पण्यति। ५ ॥ योन वे ग्रहः स शब्द- नातिग्राहण गृह्ोतः योत ण हि शब्दाञ्क णोति॥ ६। मनी व ग्रहः स कामेनातिग्राहण गृद्ीतो मनसा हि कामान्कामयते॥ ७ हस्ता वै ग्रहः स कर्ममपातिग्राहगा गृह्ीतो हस्ताभ्याए हि कर्मम करोति॥ ८॥ त्वग्व ग्रहः स स्पर्शनातिग्राहेश गृद्तीतस्वचा हि स्पर्श।न्वेद्यत इूत्यतेषष्टी ग्रहा अ्टा्वतिय्ह् ॥ गहोतः म वागाख्यो ग्रही नाम्ना वक्तव्यैन विषयेणातिय हसातिग्राहेगेति दैष्यक्ान्दमं नाम वक्रव्यार्था हि वाक् । तन वत्तव्ये नार्थ न प्रयुत्ता वावा तेन वगोकृता तेन तत्कार्य- मकत्वा नेष तस्या मोचः। अतो नाम्नातिग्रहेण गहोता वागित्युचते वत्तव्यासष्न हि प्रवृत्ता सर्वानध वैज्यते । समानमन्यदित्यते। त्वक्पय्वेन्ता अटी गहाः खर्शपर्य्यन्ताघ एतवतियहा इति।३४५॥७१८॥६॥

साध्यति। वक्तव्याथिति।तादर्थ्येन वचनकरणत्वेनेनि यावत्। ६चनाय वाचो वत्तव्यन वशीऊतत्व फच्तितमाह । तेनेति। तत्कार्थ वचन मोन्त- सासाधारणे देवतात्मनि परय्यत्रसान वक्व्यार्छोकि बिना वाचो पर्य्यवमाने मिहमथमह। अत दूति। वाचोतियहाहीतत्मनुभवेन साधयतति। वक्कव्यति। वाचा होत्यादेरपानेन हीनदिना तल्याथतवादव्याख्येयल- भाह। समानमिति। घाय वागजिङ्का चक्ुः श्रोत् मनो हस्तौ तवगि- न्यक्का ग्रहासिगमयतत। दृत्यत दूति। गन्वो नामरनो रपं शज्द: कामः कमम स्पय दून्यतियहान्निगनयति। सयपर्यनकति ॥२॥

Page 542

[५३६]

याज्ञ वल्नक्येति दोवाच यदिदए सर्वं मृत्ोरन्नं

उपसंहृतेपु यहातिग्रहेपु आ्ह। पुनर्याजवल्का ति होवाच। यदिद सरवें मृत्योरव्न सर्व जायते विपद्यते च ग्रहातिग्रहलक्षणेन सृत्य ना ग्रस्तम्। का खित्का नुस्यात् मा देवता यस्या देवताया मृत्युरप्यन्न भवेन्म त्युरयस्येोपसेचन- मिति गुत्यन्तरात्। अयमभिप्रायः प्रष्टयदि मत्योमत्वुं वच्यतानवस्था स्यात्। अथन वच्यतास्पादृपहातिग्रहलत्त- णान्मृतोर्मोत्तो नोपपद्यते। ग्रृहातिगृहमृतुाविनाश हि मोत्षः स्यात्। स यदि मृतोरपि मृतुाः स्यादृग्रहातिगहलत्त गस्य मृतोवि नाः । अतो दुर्वचनं प्रश्न' मन्वानः पृच्छति । का खित्ता देवतेति। अस्ति तावन् तगोर्मृतुाः। नन्वनवस्था स्यात्। तस्याप्यन्यी मृतुारिति नानवस्था। सवमृत्ोर्मृत्वा- न्तरानुपपत्तः । कथ पुनरवगम्यतेऽस्ति मृत्योमृ तुारिति।

प्रतोकमादाय व्याचष्ट। यदिदमिति। यदिद व्याकतं जगत्वें मत्योरवर्मिति योजना। तस्य तद्वत्व साधयति। स्व्वमिति। मन्यो- रव्नत्वसम्भावनायां शुत्यन्तर' सवाद्यति। मत्यरिति। मयोम तयुमरिक्वच प्रस्नथ् करउदन्तनिरुपयदप्रयोजनत्वमाशड्माह। व्रयमिति। सन्देव यहानिग्रहलक्षण मत्योमोतो भविष्यतीति चेन्नत्याह। महेति। वास्तु तहहि ग्रहातिगरहनाशे सुकिरितात आह। स यदीति। न च मृन्यो- मृ त्युरस्त्यनवस्थानादित्य क्कमिति भावः। पच्ेऽनवस्थानात्मन्े चासुक्रिि- तप्रतः शब्दाथः।अस्तिरक्ष परिग्हाति। अ्स्ति तार्वदिति। मतो मृ त्युत्र ह्मात्मसान्षात्कारे। विवच्ितस्तस्ाय्यन्यो सत्यररिति चेदनवस्था। नाष्ि चेत्तह्नत्वज्ञानसापि स्यितेरसत्तिरिति शङ्कते। नन्विति। तत्रास्तिपचं

Page 543

[५२७]

का खित्सा देवता यस्या मतुरन्न मित्यग्रिवे मृत्य : सोउपामन्नमप पुनर्म त्य जयति ॥ १० ॥ याज्ञवलक्ेति होवाच यतायं पुरुषो स्रियत दृष्टत्वादृग्निस्तावत्सर्व स्य दृष्टो मृत्य, विनाशकत्वात् सो5द्विर्भ- च्य्रते सोडग्निरपामन्रम्। ग्हाण तर्ह्यस्ति मृत्वोर्मृ त्य, रिति। तेन सर्व ग्रहातिग्र हजातं भच्यते मृत्योमृ तुाना । तम्मिन् बन्धने नागिते मृतुग्ना भचिते संसारान् मोच उपपब्री भवति। बन्धनं हि गृहातिगहलत्तयमुत्तम्। तम्माच मोच्त उपपद्यत दूतोतत्प्ताधितम्। अतो बन्धमोच्चाय पुरुषप्रयासः सफलो भवत्यतोऽपजयति पुनमृ तुाम् ।१। परेग मृतुाना मृत्ी परमालदर्भनेन योऽसी मक्तो विद्वान् सोडयं पुरुषो यत्र यचित्काले स््ियते उदूद म- परिग्टह्य परिहरति। नानवस्थति। यथोक्कस ग्टयोः खपररिरोचिलाव किञ्चिदाद्यमिता्थः । उक्त पक प्रम्नद्वाश प्रमायारुढ करोति। कथ- मिति। हष्ट्त सष्ट्यति। अ्ग्निस्तानदिति। हए्टफलमाचष्ट। गटड़ा- योति। तस्य कार्य कथयति। तेनेति। चप पुनर्म त्या जयतीत्यम्य पात- निका करोते। तष्ि निति। उक्नमेव व्यक्तीकरोति। बन्न हीति। प्रसाधितं मत्योरपि मत्युरस्तीति। प्रदर्शनेमेति शेषः। मोक्षोपपद फलमाह। वत दूति। पुरुषप्रयासः गमादिपूर्व्वकम्तणादितत्फलख ज्ञानस्य फलं दर्शयन्वाकय योज्ञयति। वत दूति। ज्ञान पञ्चुम्यर्थः । सस्यगन्नानस्यापपुनर्मृत्यु जयतीत्य क्म्। १० ॥ फलं विशदीवत्तें प्रन्नान्नरसथ्ापर्यात। परैषेति। परेण मृत्य ना परमात्मदथनेनेति सम्बन्धः । यहातिपइलस्षगो बन्ः सप्रस्यथः । यहगद्दन प्रयोज्यराशिग्टहोतः मामादोनां स्यलानां बाद्दिउ्त्वे तत्व-

Page 544

[५३८]

उद्सात्प्राण: क्रामन्त्याहो ३ नेति नेति होवाच याज्ञवन्क्योत्रव समवनीयन्ते उच्छ्यत्याआयत्या ध्मातो मृतः ेते॥११ ॥

स्माद्रह्मविदो सििवमाणाआगा वागादयो ग्रहा: नामा- दयथातिग्रहा वासनारूपा अन्तस्था: सप्रयोजकाः क्राम न्यूह्ं उत्कामन्ति। आहोखिव्रेति नेतोति होवाच याज् वल्कमे नोत्कामन्तयवैवाभित्रव परेगालना अविभागं गच्न्ति। विदुषि करणानि खयोनी परब्रह्मसत्े सम- वनौयन्त एकोभावैन समवसज्यन्त प्रलीयन्त इत्वर्थः । ऊमय दव समुद्रे। तथा च शुत्यन्तरं कलागव्दवाच्यानां प्राणानां परसिन्नात्मनि प्रलयं दर्शयति। एवमेवास्य परिद्रटरिमाः पोडशकला: पुरुषायणाः पुरुषं प्राप्यास्त

रसतस्यक्नत्वात्कथं तदुत्कान्ति: पच्छते तलाह। यारुनारूपा दरति। तेषामनुत्कान्तौ सुक्तास्तममवं सचयति। स प्रयोजका दूति। उत्क्रानिति- पच्ते ध्रतरं जन्म मतस्य चेति न्यायात्पुनरुत्पत्तिःसादतुक्रान्तिपक्षे मरण- प्रसित्िविकध्येतेति भाव:। द्वितीय पतं परिण्टद्य परिहरति। नेति होवा- चेत्यादिना। कार्य्याणि करगानि वा स्व्ाषि परेणात्मना सह विमागें मच्छन्ति सन्त्यरिमिन्नव विदुषि समानोयन्त दति सम्बन्धः । तेषां विदुि विलये हेतुमाह। स्योनातरिति। विद्वानेव हि पूर्व्व मवद्यिया तेषां योनिरासोत् तसि ववद्यादयायां तद्बलादविद्यायामपनीतायां परिपूर्षो तथ्व तेषां पययवसान सम्भातीत्यर्यः । कारण कार्याणं परिलये डष्टा- नमाह। अममन दूति। प्रागादीनां कारणमंसर्गाख्यो लयय तृपुनरु- स्प्रत्तिः सादित्याशङ्म ज्ञाने सत्य व्ञानध्व सात्तवमित्यभिप्रेतवाह। तथा

Page 545

[५३2]

याज्ञवलक्ेति होवाच यतायं पुरुषो मियते

गच्कन्ीति। इति परेणाममनाऽविभाग गच्छन्ोति दशित। न तहिं मृती नहि मृतश्ायं यस्माक्ष उक्कयत्य च्क नतां प्रतिपद्यते आभ्ायति वाह्येन वायुना पूर्यते दतिवदा- आातो मृतः शेते निशेष्टः। बन्धननारी मुत्तस्य न क्चि- दुगमनमिति वाकाथः॥११॥ मुत्तस्य किं प्राख एव समवनीयन्त श्हीखित्तत्यो- जकमपि सर्वम्। अथ प्राणा एव न तत्रयोजकं सर्व्व प्रयो- जके विद्यमाने पुनः प्राणानां प्रसङ्गः। अथ सर्वमेव काम कर्म्ादि ततो मोच उपपद्यत इत्ववमर्थ उत्तर: प्रश्नः। यात्तवल्काति होवाच यत्रायं पुरुषो मियते किमनेन

चेति। सविषयाराय का दशेन्द्रियायि वायवय पश्नति घोडशकलास्तासा खतन्त्रमात्रयान्तर च वारयति। पुरुषायया द्रत। ताहां निवृत्ति पुरुष यतिरेकेण नास्त,ति पुरुष प्राप्यति भ्राखाश्नत्कमन्ति तर्हि मृतो न भवतीति प्रतीतिविरोधं शङ्गित्वा परिहरति। न तहींत्यादिना। हति- थ त्रो भस्वाविषयः । प्रकतं वाक्य प्रत्यक्षसतिह्वदे्मरखानुवाद्कमित्यनप्र- त्याह। बन्धनेति॥ ११ ॥ प्राणा उत्कामन्तीति विशेषणमाश्चित्य प्रथान्तरमादत्ते। मुक्तसेति। पन्डयेपि मयोजन कथयति। अथेत्यादिना यत्पुत्रचेवाद्यभूत्तदधना नाममात्रावयेषमित्य के नावशिट्ट कि्जिदिति यथावगस्यते तथाल्रापि नाममालं सियमाय विद्वास' न जह्हातोत्य क्रेन किञ्जिद्वशिष्टमिति दष्टि: सार्दित प्रत्यक्तितात्मर्य माह। सब्चमिति। ययाश्चुतमर्थमान्त्रित्य प्रत्यक्तिं व्य चट। नाममात्रन्तिविति। विदुषो नामनित्यत्व हेत्वन्नरमुत्तरवाक्या- वष्टम्भन दशयति। नित्व हीति। शनन्तशन्दरो नाम्नो व्यक्तपाचय

Page 546

[५४०]

किमनं नजदातीति नामत्यनन्तंवै नामानन्ता विश्व देवा अनन्तमेव स तेन लोकं जयति ॥१२॥ याज्ञवत्नक्ये ति द्ोवाच यलास्य पुरुषस्य मृत- स्याग्नि® वागप्यति वातं प्राणयक्तराहित्यं मन- जहातीति आ्हेतरा नामेति। सव्वें समवनीवत इत्वर्थः । नाममात्रन्तु न लोयते आऊृतिसमुन्धान्नित्व हि नाम। अ्नन्त वे नाम नित्वत्मेवानन्त्य नाम्नस्तदानन्वाधिक्वता अनन्ता वे विश्वदेवा अनन्तमेव स तेन लोकं जयति तन्रा- मानन्याधिक्वतान्विश्ान्द वानालल नोपेत्य तेनानम्त्य दर्ग- नेनानन्तमेव लोकं जयति॥६२॥ ग्रृहातिगृहरूपं बन्धनमुत्त मृत्युरूप। तस्व च मृत्यी- मृत्य सद्धावान्योचशोपपद्यते। स च मोक्षी ग्रहाति गहर पाणामिहैव प्रलयः प्रदौपनिर्वारवत्। यत्तद्ग्रहातिग्रहाख्य बन्धनं मृत्यु रूप तस्य यत्पयोजवां यत्स्वरूपनिर्द्वारणार्थ-

प्रतिभाति। कुतो नित्यतेत्याशझाइ। नित्यत्मेवेति। व्यक्रिभेदस प्रसव्वत्वाव्न तद्क्रव्य ब्रह्मविदः खाथ्ा नामापि न विष्यते परदधा तद- वथषोकति: शुको मक्क दृत्य,दिव्यपदेशदगनादतो नामनित्यत व्यावह्हारि- कमिति भावः। ब्रह्मासीति दर्शरेन विश्वेदेवामात्मत्वनोपगम्यानन्तं जोक जयतीति सिद्धानुवादो ब्रह्मविद्या सोत मतभिग्रस्वाननरवाक्यमादले। तदानन््यति। तद्याचष तव्नामानन्यति॥ १२॥ यत्रासेत्यादेस्तात्पयय दत्तानुवादपूर्व्वक कघयति। पहातिगह रूपमित्ादिना। किमेनमित्यादिवाक््यम्य खत्याख्यामक्का यत्र- न्यादेस्तात्मर्य चोकम्। इदानों म्र्- नति। किमेनमित्यादाविति यावत्। समुद्याहश्नाहेहयो: रूमयोज-

Page 547

[५४:]

सन्द्र दिगः योतं पृथिवीए भरीरमाकाश- मात्मौषधीर्लोमानि वनस्पतोन्केशा अप्सु लोहि- तञ्ज रेतक् निधोयते काय तदा पुरुषो भवती व्याह र सोम्य इस्तमार्त्तभागा वामवैतस्य वेदि- ष्यावो न नावेतत् स जन इति। मिदमारभ्यते। यात्रवल्कोति होवाच। अ्र्त्र केचिद्र्णयान्ति ग्रहातिग्रहस्य सप्रयोजकस्य विनाशपि किलन मुच्यते नामावभिष्टोऽविद्ययोषरस्थानीयया सवात्प्रभवया परमा- तनः परिच्छिन्नी भीज्याच जगती व्यावृत्त उच्छिव्नकाम कमान्तराले व्यवतिष्ठते। तस्य परमाल कत्वदशंनन हैतद- शनमपनेतव्यमिति। अतः परं परमालदर्शनमारव्यव्यमित्य वमपवर्गाख्यामन्तरालावस्थां परिकल्पगोत्तरग्रन्थसम्बन्ध कु- व्वन्ति।

कयोनश उपि पुसोसकिन चेत्ति तस बडतवाये।गात्कामसौ दयामवल- म्वतामित्याशधाइ। मामावगिष्ट दति। चितेहषरवद्वस्थितात्ाविद्यया परस्ात्मरिच्छ्ितय दात्मा तर्ि बन्वपत्तसैव स्ाव्नत भोज्याव्जगतो व्याड्- सिरितापङ्गााह्। उक्िननेति। सव्यस कर्ममाटिफलस सलातनः समच्चयासादितख भोगादप्राप्तार्याभावात्कामाविदता कम्माभावातायोज्क- राश रच्ित्तिरित्ाथ:। किमेनमित्ादावन्तरा वस्थसय विद्याधिकारियो निद्वरियात्तदपेक्षित विद्याशेषत्वे नोषसतप्रत्नादेरारम् सम्भावयत । तसरेति। द्रति प्व्दो वर्णयन्तीत्पानेन सम्वध्यते। तर्ई यत्नोषस्तप्रन्नादौ ब्रह्मविद्यो- च्यते तसवारम्भो युक्तो यत्रासेतादिसु दयेतायक्षा फबवदिद्याप्राप्ति- पचत्वेन निवत्य मृत्युनयोजकनिद्वारणार्यं यल्रेतादिरितभिप्रवाह। एवरमिति । ४ ६

Page 548

[५४२]

तत्र वत्तव्य विशोरशेषु करगेषु विदेहस्य परमात्मदर्गन- श्रवहमनननिदिध्यासनानि कथमिति। समवनोतप्राणस्य हि नाममान्रावगिष्टस्येति तेरुच्यते मृतः ग्ेत इति हुत' न म. · नोरथेनाप्येतदुपपादयितुं भकाते। अथ जोवब्रेवाविद्यामा- वावशिष्टी भोज्यादपावृत्त इति परिकल्पाते तत्त किंनि- मित्तमिति वक्तव्यम्। रमस्तइ्वतैकत्वात्प्राप्तिनिमित्तमिति यद्य चते तत्प र्व्वभेव निराक्ृतं कम्प्रसहितिन है तैकत्वाख्र् - दर्गनेन : सम्पव्रीविद्ान्म तः समवनीतप्रागो जगदावत्व' हि- रखगर्भसरूपं वा प्राप्ुयादसमवनीतप्राखो भोव्याज्जीवन्न व वा व्याहत्तो विरत्तः परमात्मदर्णनाभिमुखः स्यात्। न चोभयमेकप्रयन्ननिष्पाद्यन साधनेन ल्ं हिरस

हिर रायगर्भादन्यो वान्योव विद्याधिकारी मथमेऽपि मृतस जीवतो वा विद्याधिकारो विर्वच्ततस्वयेति पष्छात। तत्रेति। तव्नाद्यमान्तिपति। विशोखोग्विति। व्याचेपं स्फटयित् तदोयां सुक्तिमनुवदति। समवनी- तेति। नाममालावशिट्साधिकारो विद्यायामिति शेषः । रमानीत परयसेतात् खुति संवादयति। मत दति। कथमेतावता यथोक्कान्तेपसिद्धि- सलाह। न मनेरधेनेति। उपसहतप्रायय व्वणद्यधिकारित्वमेत- छहाथः । द्वितीय शङ्गते। अरथेति। अपाटत्तो वत्ताधिकारीति भेषः। जोवता भोग्याइावसतन सम्यग्धिय विना दुःशकमिति मत्वा पृच्छति । नच्विति। काप्राप्त कामो भवति प्राप्त निवत्तत दवि प्रसिद्धे कापरविद्यया क मप सच्चितया हैरसयगभमद्प्राप्तिरेव निव्ृत्तिकारषमिति शङ्कते। समस्तेति। अपरविद्यासस्ञित कम्म हैर रायगर्भभेागमापक न भोग्यावित्तिसाधन- मिति ततीये व्यत्पादितमिति परिहरति। तत्पूर्व मेवेति। उक्रमेव व्यकीकुर्व्व न् विभजते। कर्ममसह्वितेनेति। अरथक्मेव समुच्चितं कम्ों- अवार्थ किन सादत आह। नचेति। उमयथाधत्वाभाव समर्थयते।

Page 549

[५४३ ]

तौ होत्क म्य मन्तुयाञ्चकाते तो व यदूचतुः कम्म

मर्भप्राप्तिसाधन चेत्न। ततो व्यावृत्तिसाधन पर- मात्माभिमुखोकरणस्य भोज्याद्यावृत्तः। साधनसव हिरस्गर्भप्राप्तिसाधनम्। न द्वि यद्रतिसाधनं तहति- निष्टत्तरपि। अथ मृता हिरखगमें प्राप्य ततः समव- नोतप्राणो नामावशिष्टः परमावन्नानेऽधिक्रियत। ततोSम्म- दादर्थं परमात्मन्नानोपदेगोऽनर्थ क: स्यात्। सव्वेषां हि ब्रद्म- विद्या पुरुषार्थायोपदिश्यते तद्ो यो देवानामित्याद्यया शु- त्या। तस्मादत्यन्तनिकश्ट शास्तवाह्यवैयं कल्पना। प्रत्ल- तं वर्त्तयिथामः । तब केन प्रयुत्त ग्रहातिग्रहलक्षणं बन्धनमित्वतव्निदि- धारयिषयाह। यत्रास्य पुरुषस्य असम्यग्दर्शिनः शिरः पा-

हिरण्यगर्मत्वादिना। समुज्धितं कम नेभयार्चमिताल टर्टान्नमाह। न हीति। हिरयगर्भो विद्यािकारीति पम्च निविपति। बघेति दूष- यति। तत इति। ननु महाुभावानामस्दिशिष्टामामेव ब्रह्मविद्योप- दिश्यमाना मोक्ष फलयति। नाआाकमितामक्माह्। सव्ेषामिति। मच त्वन्नतेऽपि यदुद्वारा नवणादि लत्वा विद्यादयस्तदुद्वारैव चिदातने। मुक्तिसिह्ो सतमितात्र ववणादिनेति वाच्यम्। द्वारभेदस्यातुश्वाष्टविभागा- धीनप्रष्टपत्तिप्रयुक्कप्रयोजन चेत् विद्यदयस च काल्पनिकतेन यथाप्रतीति व्यवस्थेापपस: । वस्तुतो निरविशषे चिन्मालेयाविद्याविद्ये बन्सुक्की चेत्- भिम्र त्ापरपक्षमिराकरणसपस हृत ऋवतिव्याख्यान प्रस्ौति। तस्मादिति। कर्भव्य सृतिव्याख्याने वल्र ताद्याकाङ्डापूर्व कमवतारयति। तल्नेति। तल पुरुषशब्देन विद्वानुक्रो उनन्तर ततविधिरिताशक् वचामाणकर्मा- श्रयत्वस्सिक्केन बाध्यः सव्रिधिरित्भिम्त्ाह। ससस्यगदर्शिन इि।

Page 550

[५४४ ]

दैव तदू चतुरथ यत्पशशएसत्ः कर्म्म दैव तत्प्र- भशएसंतु: पुष्यो वै पुष्यन कमणा भवति

स्यादिमतो मृतस्य वागग्निमप्येति। वातं प्रायोग्प्येति च- तुरादित्यमप्येति। दति सर्व्वत्र सम्बध्यते मनचन्द्र दिगः यीच

स आकाशमप्यति शषधीरपि यन्ति लोमानि वनस्पतीनपि यन्ति कैथा अस लोहितं रेतस निधौयत इति। पुनरादान- लिङ्ग सव्व त्र हि वागादिशव्देन देवताः परिग्टद्यन्ते । न तु करणान्येवापक्रामन्ति प्राज्जोचषात्। तन्र देवताभिरनधि- छ्ठितानि करणानि न्यस्तदावाद्य पमानानि। विदेहय क- र्त्ता पुरुषोऽखतन्त्रः किमाय्रिता भवतीति पृच्ते। का- यं तदा पुरुषा भवतोति। किमाश्रितस्तदा पुरुषो भव- तोति। यमाश्त्रयमाश्रित्य पुनः कार्य्यकरणसङ्गातमुपाद त्ते। येन ग्रहातिग्रहलक्षणबन्धनं प्रयुज्यते। तत्किमिति

सन्निधिया घे लिङ्गान्तरमाह। निधीयत दति। तस हि पुनरादानयो- ग्यद्रव्यनिधाने प्रयोगदश नादिहाषि पुनरादान लहितादेराभाता्रतः- प्रसिङ्स सारिगोचर एवाय प्रन्न दत्यथ: । अविदुषो वागादिलयाभावाद्वा मनस दर्शमादिन्यायात्तस चात् युतेविद्वानेव परुषस्दीयकलाविलयस् श्रुतिप्रसिदत्वादियाशङ्गाह। सवत्र होति। अगन्याद्य गाना वागा- दियव्दितानामपकमशऽपि करखानां तद्भावे तद्षिषानस देहसापि भावेन भोगतम्भगात् प्रभ्नावकाशोSस्तीत्याशख्ाह। तलनति। देवतां- शेषूपस हतेष्विति यावत्। तेषं ताभिरनधिष्तत्व सत्यर्थक्रियाक्षमत् फवतोत्याह। न्यस्तति। करणानामधिशात्हीनामां भोगहेतुत्वाभावेपि

Page 551

[ ५४५ ]

पापः पपेनेति ततो ह जारत्कारव आर्त्तभाग उपरराम॥ १३॥ इति व हदारण्यके पञ्चमे पपाठके द्वितीयं ब्राह्मगाम॥

प्रश्नः। अतोच्यते। सभावयटृच्छाकालकमदेवविच्ञानमाच्र- शून्यानि वादिभिः परिकल्पितानि। अ्तोऽनेकविप्रतिपत्ति- स्थानत्वान्नवं जल्पन्यायेन वस्तुनिर्एयः। अरत्र वस्तुनिर्एय- अेदिच्कसि शहर सोम्य हस्तमात्तभाग हे आ्वामेवे- तस्य त्वत्प ष्टस्य वेदितव्य' यत्तहेदिषयावो निरूपयिथयावः। कस्मान् नौ आवयोरेतद्वस्तु सजने जनसमुदाये निषेतु न श्क्ते। अत एकान्तङ्गमिष्यावी विचारणाय। तो है- त्यादिय्ुतिवचन तो याजतवल्कात्त भागावेकान्त गत्वा कि- सकतुरित्य चते। तो ह उत्क्रम्य सजनाह भान्न्वयान- काते। आद लौकिकवादिपत्तागामिकैक परिग्टह् विचा- रितवन्ती। तो ह विचार्य्य यदूचतुरपोह्य पूव्व पत्तान्सर्व्वाने- तच्छ णु। कम हैवाश्रयं पुनः पुनः कार्य्य करणोपादान- हेतु' तत्तत्रोचतुरुत्तवन्ती। न केवल कालकम दैवेष्व मरेष्वभ्य पगतेषु हेतुषु यत्प्रभशंसतुस्ती करम्महैव तग्रशं-

क यमास्त्रयपत्रो भोक्त : स्वादित्याशङ्माह। विदेह्हसेति। प्रन्न' विष्ट- शेति। यमास्तयमिति। व्रह रयादि परिहारमवतारयति। ब्नति। मीमांसका लोकायता ज्योतिर्विदो वैदिका देवताकाराडीया विज्ञानवाटिनो माध्यमिकासत्यनेके विप्रतिपत्तारो जल्पन्यायेन परस्रमरचलितमात्रपथ्य- न्न विचारेसति यावत्। सरत्ति मन्नोकिः। नतु मषाजडर्त्तभागये

Page 552

[५४६]

सतुः। यस्मान्निर्द्वारितमेतत्कर्मप्रयुत् ग्रहातिग्रहादिकार्य्यक रगोपादान पुनः पुनः। तसात्प खो वे गासविहितन पुष्ेन कभ्मणा भवति। तद्विपरीतैन विपरीतो भवति। पाप: पापिनेत्ववं याज्ञवस्कोन प्रश्नेपु निर्मीतिपु ततोषणकाप्र- कम्मात्वाद्याजवल्कास्य ह जारत्ारव आर्त्तभाग उपरराम । १३। दूति श्रीमद्बृह्ृदारखके पञ्चमे प्रपाठके द्विती यब्राह्मगभाषयं।। अथहनं भुज्ुर्लाह्यायनिः पप्रच्छ। ग्रहातिग्रहलक्ष- गा बन्धनमुक्तम्। यस्मात्सप्रयोजकान्म की मुच्यते। वेन वा वद्दःसंसरति स मृत्यः। तस्माच् मीच उपपद्यते। यम्मा- न्या त्योर्म त्युरस्ति। मुत्तस्य च न गतिः क्वचित्। सर्व्वोत्सा- दो नाममात्नावशेषः प्रदोपनिर्वागवदिति चावष्टतम्। त वासवत्क्यय प्रतिवत्रति द्वाविह्होपलभ्ये ते। तयाच तौ हेत्यादिशचनमयुत्ता ततयसाल्ाभावादत व्राह। तौ हेत्यादीति। तल्ेत्येकान्ते स्वित्वा विचारावस्यायामिति। यावत्। न जेवलं कम्मकारगमूरतः किन्तु तदेव कालादिषु हेतुवभ्यु पगतेषु सत्य प्रघश सतुः । व्रतः प्रथ सावचनात्कम्मगः प्राधान्य गस्यते। न नु कालादीनामहेतत्वम्। तेषां स्वरूपनिष्पत्तौ कारकतया गुसभावदशनात् फलकालेपि तत्प्राधान्देनैव तह्ेतुत्वसम्भवादि- साह। न केवलमिति। पुरायो वे पुरयेनेतप्रादि व्याचष्टे। यस दि त्यादिना॥ १॥ वर्त्त भागब्राह्मयं द्वितीयम्॥॥ व्राह्मखान्तरमवताथ्य दृत्त कीत्तयति। अथेतप्ादिना। उक्मेव नम्य म्तात्व व्यक्रीकरोति। यक्मादिति। अरग्निवें मृतरितयादावक्र सरयति। तसादिति। वलायमितदावक्तमनुद्रवति। सुक्तस् चेति। यत्राखेतादी निर्शोतमनुभाषते। तत्नति। पूर्ववब्राह्मपस्यो यन्थः सप्- स्दर्थ:। तस् चावधारितमतप्रनेन सबन्वः। संसरतां सच्यमानानाञ्

Page 553

[५४७]

च संसरता मुच्यमानानाच्न काय्य करणानां खकारएसंस गे समाने मुक्तानामत्यन्तमेव पुनरनुपादानम्। संसरता- न्तु पुनः पुनरुपादानं येन प्रयुत्तानां भवति तत्कम्मेंत्यवधा- रित विचारणपूर्व्वकम्। तत्क्षये च नामावशेषेए सर्वो- ससादो मोच्तस्तच्च पुष्यपापास्य कमै। पुरयो वे पुरेन कमीण भवति पाप: पापेनेत्यवधारितत्वादेतत्कृ तः संसारः। तवरापु- रयन स्थावरजङ्गमेपु स्वभावदुःखबहुलेपु नरकतिर्यकप्रता दिपु च दुःखमनुभवति। पुनः पुनर्जायमानो सि्त्रियमाण- येत्य तद्राजवर्त्म वत्सर्वलोकप्रसिद्म्। यस्तु श/स्तरीयः पुखो वै पुखन कम्मणा भवति तव वादरः क्रियते। दह गुत्ा पुएयमेव च कम्म सर्वपुरुषार्थसाधनमिति सर्वे शुतिषति

यानि कार्यय करणानि तेषामिति वैयधिकर रामुपादानमनुपादा नक तामयल कार्य्यकरणानामिति सम्बन्धः । कम्मण्ो भावाभावाभ्यां बन्धमोचायुत्का। तत्राभावद्वारा कर्मणो भोकतहेतत्व रटयति। तत्क्षये हेति। तस्य भाषहा- रा बन्ध हेतुत्वं प्रकटयति। तक्कति पुरायपापयोरुभयोरपि संखारफलत्वावि शे घात्पुरायफल वत्माप फ लमितत्र वक्रव्यम्। ग्न्यथा ततो विरागा योगादि ताशङ्मा् वर्त्तिव्यमायस तात्पर्य् वक्र भूमिकां करोति। तरलोति। पुराये- दपुरायेपु च निर्द्वारणार्था सप्नमी। खवभावदःखबडउेषितप्रभयतः सम्व- ध्यते। तहिं पुगफलमपि सव्व लोकप्रसिद्धत्वाब्धात् वक्तव्यनित्यापड्माह। यत्विति। शास्त्रीयः सुखानुभव दूति शषः। दूहेति ब्राह्मगोकिः। श्ास्तीय कर्म सव्य ममम ससारफलमेवेति वक्र वाह्मयमिति। उक्ता- पङ्गोत्तरत्वेनापि तट्त्रतारयति। पुरादमेवेत्यादिना। मरस पुसयका- ध्यत्व विधान्तरेण साधयति। यावद्यावदिति। कथ तस्ानिवत्त नमित्या पाङ्माह। ज्ञानसहितसेति। रुशु्ञितममि कम्म ससारफलमेवेन्दत हेतुमाह। व्याऊतेनि। मेचषि खर्गादावित्र पुरुषाधसाविधषाठ

Page 554

[५४८]

वादाः। मोक्षस्यापि पुरुषार्थत्वात्तव्साध्यता प्राप्ता । याव

पुरघोत्कर्षेण मोच्षो भविष्यतीत्यागङ्गा स्यात्। सा निवत्त यितव्या। ज्ञानसहितस्य च प्रक्ृष्टस्य कमीण एतावती गतिः।

नित्य डव्याकृतधर्म्मिखनामरूपालके क्रियाकारकफलस्वभावव रजिते कम्मगो व्यापारीडस्ति। यत्र च व्यापारः संसार एवेत्यस्यार्थस्य प्रदशनाय ब्राह्मणमारखते। यत्त, कैखिदु- चयते। विद्यासहितं करभ निरभिसन्धि विषदध्वादिवत्काय्या- न्तरमारभत इति। तन्न। अनारभ्यतान्मोत्तस्य। बन्धननाग एव हि मोच्षो न कार्य्यभूतः । बन्धनव्ाविद्य त्यवीचाम ।

कशमणे व्यापार: सादित्याशद्याह। न तिति। व्यकार्य त्वसुत्पत्ति होनत्व' नित्यत्म्। नाशमून्यव व्व्याऊृतधर्मित्वं व्याऊतनामरूारा-

निरषक्रियमित्यादि श्तिमातरिय्याह। क्रियेति। चतुविधक्रियाफलविल- क्षणे नोके कम्म यो व्यापारो न सम्भयतीति भावः। नन्वास्याणोरा च प्रजापतेः सव्व कर्म व्यापारात्कयं मोक्षे प्रजापतिभावलक्षणे तद्ापारो नास्ति तलाह। यत्र चेति। कमफलस सर्ख्ैससारत्वमेवेति कुतः सिद्धा- ति। ताह। द्वत्यसेति। विद्यामितमपि कम ससारफल विद्यव मोक्षारथेति खपन्शुद्धाथें विचरयन् पूव्व प्चयति। यत्विति। यथा

रभते तथा स्तो बन्धफलमपि कर्मफलाभिलाषमनरेखानुष्ठितं विद्याससु च्ञितं मोक्षाय चमनित्यर्थ:। मुक्त: साध्यत्वाङ्गीकारे समुच्चितकर्मस- ध्यत्व® खान्न तु तस्ासाध्यत्व धीमाल्नायत्तत्वादित्यत्तरमाह। तन्नेति। ह्ेतुमेव सपधयतति। बन्घनेति। किन्तद्धन्वन तदाह। वन्तनञ्ञेति।

Page 555

[५४2]

अविद्यायाथ न कर्मणा नाथ उपपद्ते। दृष्टविषय- त्वाच् कम्मसामर्थ्यस्य। उत्पत्याप्तिविकारसस्कारा हि कम- सामर्थ्यस्य विषय उत्पादयितु प्रापयितु विकत्त संस्कत्त च सामर्थ्य कमणी नातो व्यतिरित्तविषयोऽस्ति कन्म- सामर्थ्यस्य। लोकेSप्रसिदत्वात्। न च मोक्ष एपां पदार्था- नामन्यतमोऽविद्यामाचव्यवहित इत्यवोचाम। वाढं । भवतु केवलस्यव कर्म्ण एवं स्वभावः। अती विद्यासंयुक्तस्य तु निर- भिसन्धेर्भवत्यन्यया स्वभावः। दृष्ट ह्यन्यभक्तित्वेन निर्जा-

वविद्यानाशोऽषि कर्मारभ्यो भविष्यतीति चेवलाह। कविदराया

तल्रव हेलत्तरमाह। हष्टविषयत्वाज्ञेति। न कर्मसाध्या सतिरिति पेषः। तदेतर सट्यति। उत्पत्तीति। उक्रमेश वर्मसामर्थ्यविषयमन्व- यव्यतिरेकाभ्या साधयति। उत्पादवितमिति। व्यमसिद्धत्वारदिति क्ेदः । उत्पत्यादोनामन्यतमत्वान्मोक्षसापि क्ममसामथत्रविषयता सार्दिति घेस्ने- त्याह। न चेति। नित्यत्ादात्म त्वात्कूट स्वत्वाद्वित्य एुइत्वाव्रिगेयलाज् त्वर्य:। यात्मभूतो यथोक्तो मोच्तसराईि किमिति सव्वेषां न प्रथत इव्वारहाढ। कविद्येति। उक्तकम्म सामथत्र पूर्व्ववाद्यक्गीकरोति। वाढमिति। चङ्गो- कारमेव स्फोरयति। अवस्विति। एवं सभावत उत्मादनादो समर्थता का तराि विप्रतिपत्तिस्तवाह। विद्यासंयुक्तसेति। कन्यया समावयतुविधे क्रियाफजे विलकयेऽपि मोळे समर्धतेति यावत्। उत्पच्यादौ समथस क- मा णो विद्यासयुक्तस तहिल कषणेडमि मोके सामथामस्तोत्यल्र डष्टान्तमाह। हष्ट हीति। उक्तउष्टान्तवशात्कमोसोऽपि केवलस संसारफलस विद्यासयो- गान् किफलत्वमपि सादित्याह। तथेति। समाधत्ते। नेत्यादिना। कातीन्ट्रियत्वात्कमफो सुक्तिसाधनत्वे प्रत्वक्षाद्यस्म्भवेप्यर्थापत्तिरस्तोति पहते।। नन्विति। नित्यष कम्मक मोक्षातिरिकस फलस मृतसा भावे सति तदुपलभ्यमानचोदनाया मोक्षफलत्व बिना उपपत्तिस्तेषां तत्सा-

Page 556

[५५०]

तानामपि पदार्थानां विषदध्यादौनां विद्यामन्तथर्करादिसयु- ज्ञानामन्यविषये सामर्थ्यम्। तथा करभगोऽप्यस्विति चेत्र । प्रमाणाभावात्। तत्र हि कर्मैय उत्तविषयव्यतिरेकेण वि- पयान्तर सामर्थ्यास्तित्वे प्रमाणं न प्रत्यक्षं नानुमानं नो- पमानं नार्थापत्तिन गब्दोऽस्ति। नमु फलान्तराभावे चोद मान्यथानुपपत्तिः प्रमाणमिति। न हि नित्यानां कमयां विश्वजिन्रपायेन फलं कल्यते। नापि गुतं फलमस्ति। चोद्यन्ते च तानि पारिशेषानोक्षस्तषां फलमिति गभ्यते। अन्यथा हि पुरुषा न प्रवत्तरन्। ननु विश्जित्राय एवायातो मोच्षस्य फलस्य कल्पितत्वान्ोने चान्यस्मिन्ा फलेऽकल्पिते पुरुषा न प्रवत्तरत्निति मोच्षः फलं कल्पाते।

चमत्वे मानमित्रय:। नतु विव्वजिता वजतेत्वल यागकत्त व्यतारपो नियोगोऽवगस्यते। तस्य नियोज्यसमेक्षत्वात् खर्ग: खात्मष्वान्प्रत्यविधि- ष्टत्वादिति न्यायेन खगकामो नियों्य डङ्गीलतस्तयानित्येष्वपि कर्मस भवि- व्यति सर्गों नियोज्यविशेषयामत बाह। न हीति। जोवन् नडवादिति जीवनविशिष्स नियोज्यस लाभास् नित्येष खर्गो नियोज्यविशेषयमि त्यथ:। ननु जोवविशिष्टोऽपि फलाभावेन नियोज्य: स्ात्तया व कमया पित्लोक र्ूति श्ुत' फल तेष कल्पयिष्यते नेत्याह। नापीति। नित्यविधिप्रकरणे पितलोकशक्यास्ात्रणादित्यर्थः । तह्ि फष्षा- भावाजोदनैंव साभूदिति चेव्न वाह। चौदन्ते चेति। तथापि फबान्तर

एक यत्कल्पक तदेत्र फलान्तरसापि कि न सादित्याधङ्म तसय निरति- भयफलविषयत्वान्म क्िकल्पकमेवेत्यभिप्र त्याह। चन्यथेति। वानुपमत्ता

Page 557

[५५१ ]

सुतार्थापत्या वथा विश्वजिति। नन्वेवं सति कथमुच्यते वि खवजिन्नाायो न भवतीति। फलं कल्पाते च । विखजिवग यथ न भवतोति विप्रतिषिद्मभिधीयते । मोच: फलमेव न भवतीति चेत। प्रतिन्नाहानात्कर्म् कार्य्यान्तर विषद- ध्यादिवदारभत इति हि प्रतिज्नातम्। स चेमोक्तः क- माणः कार्य्य फलमेव न भवति सा प्रतिभा होयेत। क- माकार्य्य ते च मोच्षस्य खर्गादिफलैभ्यो विशेषी वत्तव्यः। अध कम कार्य्य' न भवति नित्यानां कम्नखां फल मोक्ष दू- न्य स्या वचनव्यक्: कोष्थ दूति वत्तव्यम्। न च कार्य्य- फलशब्टभेदमात्रण विशेष: मक्य: कल्पयितुम्। अफलल्न मोची नित्येच कमभिः क्रियते। नित्यानां कर्मणां फ-

पेचियोज्यलाभाय नितेध फब कसाते। कथ तहि विव्वजितायो न मापोतीति सिद्ान्ती प्रवाह। नन्विति। एक्रमेव विद्ठखोति। मोखे चेति। वकल्पिते सहोति छेदः । युतार्थापत्या विधे: खतस्य मवत्तकातुप मस्यनि यापतृ। विश्वजितोव वित्यष मोन्े फले कल्पामाने सति फलित- माह। नन्ववमिति। कथमित्य क्रामनुपपत्तिमेत्र ए्क टयति। फलक्षति। फलकल्पनायां वि्वजिवाायोऽवतरति मोक्चसु खदपस्थितित्वेनातुत्वाद्य त्वातृ। फलमेव न भवतीति यहूते। मोक्ष हति। नियहमुद्वावयन्न- त्तरमाह। नेति। प्रतिद्ञाज्ानि प्रकटयति। कम्मत्याटिडा। कर्म्ब- काय्य त्वं मुत्त रुपेत्योक्न। तदेवायुक्तमित्याह। कर्मकाय्य से चेति । फलत्वे 5पि कमीकाय्यत' न भुक्ेरस्तोत्य क दोष' परिष्र्त चोदयति। काधेति। प्रतिज्ञाविरोधेन प्रतिविघत्त। नित्यानामिति। फललमब्गीरम क।यत्वेनाङ्गीलते कयं व्याषात रवायहाह। न चेति। विशेषाथगत इति सेषफबत्वमङ्गीकत्य कार्यलानड्गीकारे व्याघातमुक्ता वपरोतपि तहुात्शद

Page 558

[ ५५२]

लं न कार्य्यमिति चैषोग्थो विप्रतिषिडोऽभिधोयते यथा गिनिः भीत इूंति । विज्ञानवदिति चेद्यथा शानस्य कार्य मोत्षो ज्ञाननाक्रियमाणोऽप्य चते तद्दत्क्मकार्य्य त्वमिति चित्न। अज्ञाननिवत्त कत्वात् ज्ञानस्य। अभ्ञानव्यवधामनिव- न्तकत्वात्ज्ानस्य। मोच्षो जानस्य कार्य्यमित्युपचय्यते। न तु कम्मं णा निवत्त यितव्यमन्ञानम्। न चाज्जानव्यतिरेकेण मोच्स्य व्यवधानान्तर कल्पयितु शक्यम्। नित्यत्वाभ्ोत्तस्य साधकस्वरूपाव्यतिरेकाच्। यत्कमणा निर्वत्येत। अध्ञानमेव निवत्तयतीति चेन्न । विलक्षणत्वात् अनभिव्यत्तिरञ्ञान- मभिव्यत्तिलक्षणेन ज्ञानेन विरुध्यते । कम तु नाज्नानेन- विरुध्यते। तेन ज्ञानविलक्षणं कम। यदि ज्ञानाभावी यदि

अयति। अफलञ्ृति। आद्यं व्याघात दष्टान्म सश्यति। नित्ाना मिति। उष्टान्तेन व्याघात परिहरन्नाशङ्कते ज्ानवदिति। चेदिति। तदेव स्क टयति। यरघेति। दश्टान्न विघटयति। नेति। ज्ानस मोच- स्य व्यवधिभूताज्ञाननिवत्त कत्वान्मोक्षः । तेना क्रिय माणोपि तत्काय मिति व्यपदेशभाग् भवतीत्यथ: । तदेव स्फटयति। व्रज्ञानेति। दार्श्टन्तिक निराचष्ट। न तिविति। यत्कम्म या निवत्येत तन्नेन्षस व्यवधानानन्र कल्पयितु न त शक्यमिति सम्वन्: व्यवधानध्व से कम यः प्रवेशपि मुक्रता- क्ेव तत्प्रवेशः स्ादिति चेत्नत्याह। नित्यत्वार्दिति। नित्वकम निव्त्य' व्यवधानानन्तर' माभूदज्ञानमेव तच्वि- वत्त्य' भविष्यति तथा च मोच्तस्य कर्म काय्यत्व' शक्यमपचरतमिति शद्गते। वज्ञानमेवेति। कर्मषो ज्ञानाहिलन्षषत्ाव्नाज्ञाननिवत्त- कत्वमित्युत्तरमाह। न विवन्यत्वादिति। वैल न रय मे व

Page 559

[५ ५३]

संगयच्ानं यदि विपरीतच्ञानं वोष्यतेजज्ञानमिति सर्व्व हि तज्ज्ञानेनैव निवत्येत। न तु कम्खान्यतमेनापि विरो- धाभावात्। अथाटट्ट' कर्मणामत्ञाननिवत्त कत्वं कल्पामि ति चेन्न। प्वनिनाज्ञाननिव्टत्ती गम्यमानायामद्र्शनवृ चतिकल्पनानुपपत्तः । यथावघातन व्रोहीणान्तुपनिवृत्ती गम्य मानायाम ग्निहोचादिनित्य कम् कार्य्योदृष्टा न कल्पाते तुघ निव्ृत्तिः। तद्ृदज्ञाननिव्ृत्तिरपि नित्यकम्मकार्य्या न कल् प्यते यदविरुद् ज्ञानं कर्मभिस्तदेव लीकप्राप्तिनिमित्तमित्य त । विद्यया देवलोक दूति खुतेः। किशान्यकलो च फले

प्ररुटयति। अनभिष्यत्तिरिति। दृनव ज्ञाननिवत्य मेशाच्ञाननिवाह। यदीति। खन्यतमेन नित्य दिना व्यप्तन समस्ेन वा चौतेन सात्तेन चेत्थ: । कम्मत्तानयोरविरोधी हेत्थः । अ्ज्जाननिवत्त काय कमको नान्वयव्यतिरेक सङ्। किन्उष्टमेत कलामिति बहते। सर्थति। उष सयाष्टकलना न न्याय्यनि परिहरति। न स्ानेनेति। उत्तमर्थ टश्टनन ब्चावारोपयति। यथेत्यादिमा। वउष्टति कदः । व्स्तु न्ामादणान ध्वस्तिः किन्तु कम्मससद्धितादित्यायद्धाइ्। घानेनेत। ननु कम- भिरविरुद्धमपि हिररायगर्मादिविस्तानमसषि। तथा व समुच्चित त्तान- मस्ामध्व सि भविध्य त नेयाइ। यदतरिबत्मिति। मित्यामा क्य समुञ्ञिताना मससच्चितानाञ्ज स्पस्थिती मपे तत्पतिबन्वकाज्तानध्वस् वा म दष्टसामथ्यं कत्पासित्युत्त। ददानी तत्कलनामक्रीकायापि दूषयति। किञ्जति। कमयोडस्ति मोच्तसामथ्य मितेतदुक्वादेव कारयाद् भर्वात। किन्त्वन्यज्ञ कारय तत्रास्तोत्वर्य: । तदेव दर्शयित विचारयति। कच्ेा चेति। विरोधमपमयति। दुव्येति। कार्य्यत्वाभाव समर्थयते। यग्मि- रिति। मक्ान्तरमाह। शिश्ठति। सामर्थ्यविमय विषद्यति। यञ्

Page 560

[५५४]

नित्यानां करमगां सुतानां यत्कम्म भिर्विरुध्यते दय्यगुयक- माणां कार्य्यमेव न भवति किन्सत्कत्पाताम्। यकित् कममय: सामथ्य मेव न हष्ट कि वा यस्मिन् दृष्ट सामर्यं यच कममएं फलमविरुद्ध तत्कल्पातामिति पुरुषप्रवृत्तिजनना- यावश्य चेत्कममफल' कत्पयितव्यम्। कर्भाविरुडविषय एव गुतार्धापत्तः च्ोगत्वाव्नित्वो मोच्ष: फलं कल्पयितुं न गक्यः ।

वेति पारिगेषयन्यायान्तोक्ष एव कल्पवितव्य इति चेतु। सर्वेषा हि कनमणां सर्वें फलम्। चान्यदितरकर्म्फल व्य- तिरेकेण फलं कल्पनायोग्यमप्ति। परिगिटस् मीक्षः। स- चेष्टोऽवेदविदां फलम्। तम्मात्स एव कल्पवितव्य दूतिचेत्न।

ति। कविष्ह निर्षयस्तवाह। पुरुषेति। कल्प यतवा फबमिति सम्बन्ध। उत्पत्य दोनामन्यतमो ह्ि कर्मभिररूद्धो विषयः। तत्वन मित्यकरन चोदनालृपपत्त रूप शान्तत्व , त्यकम फलत्वन मोन्। तहावधामा ज्ाननिशत्तिर्वा न शक्यते कल्पवित। कर्माडावयो वरोध भावाडषं मार एवे यस्िद पत्त्यादो तदिषत्ाज् कन गास्तहिल नखं मोक्षे न व्यापारः । तथा व मित्य सविधिवशात्म रुषप्रट्ट्क्तिसम्पादना य फलडेत्कल्पयनव्यर त्क् तद त्च्य द नामन्यनमादेव तदरुद् कल्पामित्यरथ:। दनिशन्दः मुतार्थापत्ति- पर्हरसमापार्थः। मोक एन नित्यानां कर्मखां फलत्वेन कल्मयितव्यः । पारिशध्यन्य यादत शङ्गते। पारिशष्यति। परिशेषन्यायमे विशदयति। सवषामिति। स्वत् खवग पशुपुत्ा दनियात। तथ पि मोकादन्यदेव नित्यकम मख कि न सात्तवाह। न यनि: मोतसापतरकम फबनिव समाशहााह। परिितेति तख फखत्वमेव कथ सिद्ध तल्राह। स चेति। परिशषावत्त्खर्थ निगमयत।

Page 561

[५५५ ]

पुरुषे काविषयारणां कर भफलाना मेता वन्त नाम केनचदस- वमनावघृत तत्साधनानां वा। पुरुषेच्छानाप्षानिवतदेगका- लनिमित्तत्वात्य रुपेक्काविषयसाधनानाक्ष पुरुषेष्टफलप्रयुक्त- त्वात्। प्रतिप्रागिचेष्टवेचित्रगात् फलानां तव्साधनानां चा-

ज्ञाते च साधनफलेतावत्व कथ मोक्षस्य परिशेषसिड्धि- रिति। कम्पफलजातिपारिशेथमिति चेन् । सत्यपीच्छा- विषयाणी तसाधनानाव्जानत्ये कर्मैफलजातित्वं नाम स वेषां तुत्यम् । मोक्षस्वकम्म्र फलत्वात्परिशिष्टः स्यात्तस्मा- त्परिशेषात्स एव युक्तः कल्पयितुमिति चेन्न। तस्यापि

तख दिति। पारिशष्यासिद्या दूषयत। नेति। कम फल व्यश्वान- न्यमुत्न व्यनकि। म हीति फलवत्फलसाघनानां फलविषयेच्छानाजा- नन्त्य कथयति। तत्माधनामामिति। तदामन्य इतुमाष्। वनिय- तेति इचाद्यानन्त्य व्हेत्वन्तरमाह्। पुक््षत। एतादक्व नाम नासी न्युभयत्र सम्वन्धः । पुरुषस्ेष्ट फन्त शोभभाध्यासवषयभूत तत्र विर्वाययां ये मनाध्यासे म प्रयन्नत्वादिति हेत्वय: । इच्ायानन्त्य प्रायमदेव दश यित्वा तदामन्त्यमकरुसतरिनपि प्रागिनि दगयति। प्रति पाषि पेति। इककाद्यानन््य फलनमाह। तदानन््याकति साधनादिष्व तावक्वात्ताने कि सत्तद ह। अज्ताते चेति। इतियद्ः पारिष् नुपपतिसमाप- थः। प्रकारान्रेय पारिशेष्य भङ्ग ते। कभात। तामे शङ्ां विशद- यति। सन्त्यपोति। तथापि कर्थ मोक्तम्य परितिष्टत्त्व तदाह। मोच- सवित। परिगषफलमाह। तक्मदिति। गङ्ठित परिशेष दूष- यति। नेव्यादिमा। वर्थापत्तिपरिग्ेषी पराल्ृन्य कार्थापत्तिपराकरय मपसुयितु स्तोति। तस्दिति । छ न्यथ। प्यपपप्ति® प्रकट-

Page 562

नित्यकम्मफलत्वाभ्य पगमे कर्ममफलसमानजातीयत्ापपसे: परिशेषानुपपत्तिः। तस्ादन्यथाप्य पपत्तिस्तम्ात् धोगा शुतार्थापत्तिः। उत्पत्याप्तिविकारसंस्काराणामनातमदपि नित्यानां कम्मणां फलसुपपद्यत इति चौगा गुतार्थापत्ति:। चतुर्णामन्यतम एव मोक्ष इति चेन्र तावदुत्पाद्या नित्- लवात्। अत एवाविकार्य्योऽसंस्काय्य य्ात एवासाधनद्रव्या- कत्वाच्च। साधनात्मकं हि द्रव्यं संस्कियते। वथा पात्रा ज्यादि प्रोच्तणादिना। न च संस्कि यमाणः संस्कारनि-

त्वादेकत्वाच्। दूतर: कम्पभिर्वेलच्रयाबित्यानां कम्परैणां तत् फलेनापि विलच्षणेन भवितव्यमिति चेव। क्म त्वसालचखात्सलचसं

यति। उत्प्तीति। नित्यानासत्पच्यादिफलत्वेपि मोकषस तत्फलत्व सिद्धातति शङ्कते। चतुसामिति। तल् मोक्षसोत्पराद्यत्व दूषयति। न तावदिति उभयलातः शब्दो नित्वतपरामयों। असंस्कार्ययत हेतनर- माह। वरसाधनेनेति। तदेव व्यतिरेकमुखेन विदुणाति। साधनातक्र हीति। द्रतस मोक्षसासंरिकि यमाथत्वमित्वाह। न चेति। यथा यपस्न्- पाष्टास्त्रीकरणाभ्यक्कनादिना संिकियते। यथा चाहवनीय: सस्कारेग निषपादते। म तथा मोच्षो निताशुद्धत्वास्तिगुय्यात्वाज्जत्ययः । पक्षान्तर- मनुभाष्य दूषयति। पारिशेष्यादित्यादिना। एकत्वं पूरषत्व' साधनवलक्षरायं फलवैलक्षराव कल्पयतीति नङगते। दूतररिति। हेतुवैलक्षरायासिद्वौ कल्पकाभावात् फलवेलकरायासिद्धिरिति दूषयति। न कम्मतेति। निमित्तकवत हेतुनलक्षरायवशात् फलव लक्षरय- सिद्धिरिति शङ्गते। निमिन्तेति। मिमिसवेखच्रय फबवेलकरसा-

Page 563

[५५७ ]

कस्नीत् फलं न भवति। दूतरकम्ेफलैनिमित्तवैलक्तलादिति चेत्न। चामवत्यादिमि समानत्वात्। यथा हि महदाहादी निमित्त सामवत्यादीप्टिर्यथा भिन्ने जुहोति रकबे जुहां- तोत्येवमाटो नेमित्तिकेषु कर्म्म्रसुन मोच: फलं कल्पाते। तैग्ाविशेषान्नैमित्तिकत्वन जोवनादिमिमित्त व शवलात्। तथा नित्यानामपि न मोक्षः फलम्। आलोकस्य सर्वेषां रुपदर्शंनसाधनत्वे उलूकादय आालोकेन रुप न पश-

निमित्तमिति। परि्रति। न ज्ामव्यादिभिरिति। तद्ेत प्रपसुयति।

मंषाकपास निर्वमेदियत् दर्द्हदिति विधियिमा्ा प्रसिद्धारथय कन्दीपि-

चामपती विधीयते। वदोभ्य इविरार्ततिमाकका ऐन्द्र पत्ुथराष- भोदन निवमेदिय्यत्र पर्कदिति विधितभित्ववा निर्वमिति विषाश- भामनिनित्त हरिरिर्ततिममद्य निर्वामो विधीयते। मिख् लह्होति काचे जहोत्यय यस् पुरोहठाशी क्षीयमस्तं यस वरुयो सहाति। यदा तह चिह ताथ तदेव रिम पेदनो हि वद्तस प्रायवित्तमिति व भेद- नादिनिमत प्राययचसुक्तम्। म च तन्मक्रिफसम्। तथा निमत्त भे द उपि न नितम कम्म मुक्तिफब मित्यथः। ज्ामनतत्यादितल्यख मिव्यक नायां कुतो सव्यमित्याशङ्काह। तसषत। ज्ामव्त्यादिभिरिति यावत् । व पेष हतुनमत्तिकत््र नेति तदेव कयमति चेत्तलाह। जोइनारदीति। दार्शम्निक स्ष्यति। तर्थेति। नित्यं कमम कम्मान्तरहिस्न्षणमप न भोक्षफलमित्यत्र दट्टान्तपाह। वास्ी कर्सेति। पकुरन्तररलूकादिचन घ,मेखक्षएय उमि न र्सादि्विषसत्वमित्ा हेतमाह। रसार्दीनि। बैद- पख तर्हि वृक्रोपदुष्यते तवाह। मनुव्ाम्विहायोडकादौ मलवापीति

Page 564

[५५८]

सादिविषयत्व परिकल्पाते। रसादिविषये सामर्य्यस्वादृष्ट- त्वात्। सुदूरमपि गत्वा यहिषये दृष्ट सामर्थ्य तत्रैव कथिद्िशेषः वास्पयितव्यः । दत्पुनरुत्र विद्यामन्शके रादिसं युक्कविषद्ध्यादिवन्नित्यानि कार्य्यान्तरमारभस्त इति। आ्रभ्यतां विशिष्ट कार्य्यम्। तदिष्टत्वादविरोधी निरभि- मन्धेः कमणो विद्यासयुत्तस्य विशिष्टकार्य्यान्तरारसन

य्वणाह वयाजिन: शर यानातमवाजील्ादी यदेव विद्यया करोतीत्यादी च। बस्तु परमार्धदर्शनविषये मनुनोक्त आत्म्वाजिशव्दः सम' पश्यन्रात्मवाजीत्यत् समं पश्ववात्मयाजी भवतीत्वर्घः। अघवा भूतपूर्व्वगत्या आतमयाज्याकसंस्काराथं नित्ानि

यावत्। यद्विषयरे रपादावित्वर्यः। विथेवो दूरस्त्मादिरतिगयः। दार्ध्न्तिक पूर्व्ववादानुवाटनूव्वकमाबष्ट। यत्मु नरितवादिना। तत्तलनि यावत्। तदेव विद्ृणोति। निरभिसन्व रिति। विद्यासयुक्त कर्म विति- एकयकरमित्यत शतपदश्रुति प्रमाययति। देवयाजीति। तदाड- रित्य पक्रम्य देवयाजो श्रेयामित्याट़ौ काम्यकर्त्तर्देबयाजिनः सकाशाढा- तन्नुद्मार्थं कम कुरवातमयाजी श्रयानिति वत्मवाजिनो विशेषस्ख स्व्वकतयाजिनामात्मयाजी विशिष्यत दति फृतेश विशिष्टस् कर्म वितिट्ट-

कान्दोग्येपि विद्यासंयुक्तस कम पो विशिष्टकार्य्यारम्कत्व दर्शम- व्याह। यदेवेति। न त्वात्मयाजिशन्दो नित्वकमानुष्ठाविविषयो न र- ति। सर्व भतेषु चातान एब भूतानि चातन। सम्पश्व्कबाजी के

Page 565

[ ५५2]

कर्माणि करोति दूद मेने नाङ्ग सस्कियत दात युतेः। तथा गर्भलौमेरित्वाटिप्रकरणे कार्य्य करगास स्कारार्थ त्व नित्यानां कमगां दर्ग यति। संर्तय य आ्मयाजो तेः कमभिः सम दृष्ट, समर्थो भवति। तम्यह वा जन्मा- न्सरे वा सममादर्शनमुत्पद्यते। समं पश्यन् साराज्य मधिगच्छतीत्य षोरषर्थः। आ्र्राकयाजीभव्दस्तु भूतपूर्वगत्वा प्रयुज्धते। ज्ानयुक्तानां नित्वानां कर्मयां व्ानोत्पत्ति

खाराज्यमधिगन्छतीति। कल परातादर्शनवषये तक्ष प्रदुशता- दत बाइ। यस्विति। यदि सम पश्नुभवेत्तदा परेषाक्ानकी- भूतः खारःडभवतोत्वात्ज्तानस्तुतिरत्र विशवषिता। महती हीय मष विद्या। यदुषह्विदेवात्ायाजो सर्वत हि तद्नुशाम पुथगपेक्षते। ब्रम्म्म- वित्व रामकदिति व वच्चातीत्यर्य:। परद्शनवत्यातावाजिगव्दृय् गलन्तर माह। अध वेति। भूता या पूव्वस्थितिस्तामपेध्यातावाजियन्ो बिटु- भोनाथ:। तदेत्र प्रमन्जयति। बातति। तेषां तत् स्काराथ सवे प्रभा- बमाह। ददमिति। तल्ननंव कृति प्रमाययति। तथेति। गभसम्बन्धि- मिर्हममोक्यी निबक नादिभिश बेटिकमेवेन: यमयतीत्यखित्प्रकरफे निल्दक नयां स र्ाराष त्व निश्चितमित्र्थ:। स स्कारोि कुल्ोपयु्यते तला ह्। सस्कतसति। यो हि नित्वकर्मानुष्ठायो सदनुश्ठनजनियापुववक्षा त्परिशुद्धवद्धि: सम्यग्वीयोग्यो भवति। महायसय वत्तय ब्राक्मीय क्रियते तनतुरिति रतिरित्यथः । कदा पुनरेषा सत्यग्व रुत्पद्यते तल्ा ह। तसति। उत्पननस्य सम्यगत्तानख पलमाह। सममिति। कथ पु नः सम्यगज्तानवत्यात्मयाजिशब्द दत्याशङ्व पूर्व्वोक आवारर्यति। बातति। किमितोष्ह भूतयूक्गतिरात्रितेति तलाह। व्वानप्रयुक्कानामिति। रह्टिकै- रारमुपूर्कर्श कम भिः गृदवद्ध: व्यादि्यमाट्कात्ञान कति फसुदेति। कम व विद्यास युक्तमपि संसारफमेवेति भावः। तलव हतनरमाफ।

Page 566

[५६०]

साधनत्व प्रदर्भनाथं। किश्वान्यत्। ब्रह्मा विश्वतओ धर्मों महानव्यक्तमेय च। उत्तमां सात्त्विकोमेतां गतिमाह्म नो- षिण इति च। देवसाष्टिव्यतिरेकेण भूताप्यय' दर्भवति। भूत्तान्यप्येति। यञ वे भूतान्य त्वेतोति पाठ ये कुर्वन्ति तेषां वेदविषये प्ररिखिम्नबुदधित्वाददोषः। न चार्थवादत्वमध्यायस्य ब्रह्मान्त कमविपाकार्थस्य तद्यतिरिक्रामच्तमार्घ स्य च कर्म कारो पनिष्ां तुलार्थत्वदर्शनात्। किज्जेति विद्यायुभम प कर्म बन्ायवेत्यल न केषछसु३मेय कारयं किन््मन्यन्न तदुदण दकमसातर्थ: । तदेव दर्शयति। अ्रह्मोति। मात्चिती कषवगुष पस्तपत्ञानमसु इननम फलभूमामिति यावत्। यत्रि विद्यामुशममि कर्म ससारफळमेवेति सच्यते। एघ सव : समु हए्सितिप्रकारसय कर्न यः। लिदिधर्तिवित्रः क्मसंसार: साबभौनिक खुपस हारादिन बहाराथ:। किश । प्रशस कर्मस सैव्य देवाबासेति सार्षटितामिति। कर्म फलभूतदेषनासटर्श्ष्ख माप्रिसक्का तदतिरकेय निरृत्त सेवसानस्तु भूतान्सष ति प्ज चति। भूतेवस्यपवचनास् रुसुदयस सुद्धिफत- तेव्वाह। देवसार्णीत। निष्ठस सेवमामस्तु भूनान्यम्यति पञ्ठ चेति पाठा- न सतरव रुमुह्य पमादियतवितेति चव वाह। भूतानीति। ष्ानमेव अक्निहतुरिति प्रतिपादओपनिषद्धिरोधान्नाय भाठः साधीयानित्यः। ननु वियहवतो देवतेय ना स्त। मन्त्रममि कि सा देवता शब्द प्रत्ययावलम्दन । सतो ब्रह्मा वि्व खडित्यादेर थरमादत्वान्न तत्बहेन निताकम यां सुक्तिषाक्षन- व्व निराकस शक्यमत आाह। न चति। सनाथस संपश्नाताव जोवादेरिति शेष:। किसु। अर्व्वनिविह्धित कम निन्दितञ्ु रमाचरन्। प्रहजसेन्ट्रियार्धेष नर पतनकऋ्कति। बाररजः कम दोघयाति स्वात्- रतां नरः। वाचिकेः पनिकदृगतां मानसेरन््यजातितां। खमुफरखरोष्ट- थरं गोजानिसृगपन्ियां। चयडालपुकषनां व न्रहाहा बोनिवखती

Page 567

[५६१]

कम्णाञ् स्थावरखशूकरादिफलदर्मनात् वान्ताश्यादिप्र-

विहितानि वा प्रतिषिडानि वा कमाशि केनचिदवगन्तु शक्यन्त। येषामकरणादनुष्ठानास् प्रतखशूकरस्थावरादी- कम फलानि प्रत्यक्षानुमानाभ्यानाभ्यामुपलभ्यन्त। न चै- पामकममैफलत्वं केनचिदम्य पगम्यते। तस्द्विहिताकरण- प्रतिषिड्सेवानां यथैते कम्प्रविपाकाः प्रततिर्य्यकस्थावरा- दयस्तथीत्क्वष्टव्वपि ब्रह्मान्त पु कर्मविपाकत्व वेदितव्यम्। तस्मात्स आत्मनो वपामुदखखदत्ी Sरोदीद्यदरोदौरित्या- दिवन्नाभूतार्थ वादत्वम्।

त्यादिवाक्य: प्रतिपादितफलामा प्रत्यवेर्षा दर्यवात्। यथा तल्व नाभूताथवादृत्व तथा यथोक्राध्यायस्यापि नामताथवादतेत्वाह। विषि- सेति। किञ्च वङ्गादिदेशे कर्दिताश्यादिप्तानां प्रत्यक्षत्वाद्ध्ययनरहिता-

हादिवाक्यास्ार्थवादतेत्याह। बान्तेति। मसु स्थावरादीना चौरकारस कम्मरफल त्वाभावासत्तदर्थनेन वचनामां भूता धत्व शक्यं कल्पयिदमत बयाह।

कारयं वाच्यम्। म य तल्र क्ुतिसाती विह्ायान्यन्मानम'स्त। तथाच तौतखार्तकम्म ऊतान्येव स्थावरादीनि फलानीत्थः। सविव्हितासति- व्ितेषु स्थावरादिष प्रत्यक्षानुमानयोर्यदायोगं प्रदत्तिरुच या। स्थावराषां लोवून्य व्वाट् कममफलत्वमिति केचित्त: नप्रत्याह। न सषामिति। कख्- दादिषदेव ष्ट क्षादीनां वृदादिद र्यनाव् जीवत्व म्रसिद्ेस्तख्ात्यव्ययन्ति मा- दपा दत्बादिप्रयोगाज् तेषां कर्म्मफलत्वसिद्िरित्यथः। स्थावरादीनां कममफलस् सिद्ध फलितमाह। तम्मादिति बहादीनां पुरादकर्मफल्त्वेपि मरते किं सात्तदाह। तस्दिति।

Page 568

[५६२]

तत्राप्यभूतार्थवादत्व माभृदिति चेद्ववत्वेवम्। न चैताव तास्य न्यायस्य बाधो भवति। न चासमत्पचो वा दुर्थात। न च ब्रह्मा विश्वसज इत्यादोनां काम्यकममरफलत्व शक्य। वत्त तेषां देवसाट्टिताया: फलस्योत्तत्वात्। तम्मरातसाभिस- धधोनां नित्यानो कर्मणो सव्व मेधाश्मेधादोनां च ब्रक्म वादोनि फलानि। येषां पुनर्नित्वानि निरभिसन्धौन्यात संस्काराथानि क्रियन्त तेषां ज्नोत्पत्यर्यानि तानि । व्रा जोय क्रियते तमुरित्यादि समरगात्तषामारादुपकारकत्वामोक्ष

कम्म विपाकम्रकरणस्याभूता ध्यादत्त्वाभावे डट्टान्प तम्त स्यादिति भद्गते। तलापीति। चक्गेकरोति। मवत्विति। कर्यं तत्ति बधर्स्य उष्टा- न्विडिस्त व्याप्। न सेति। वैधव्य दट्टान्ताभावमाल्रेय कर्मवियाकाध्या यस नाभूतार्यवादतेत्यस न्ययस नैत्र बाघः । साधमााद्िष्टान्तादृपि तत्मिद्वेरित्यरथः। नतु प्रजापतिरातमनो वपःसुद्खखिद्दित्यादीनाभभूतार्थ- बादत्वाभावे अग्रमर्थवादाधिकरयं घटिष्यते तल्राह। न चेति। तदध- टनायारमीि नासाापत्तक्षतिस्तवैध तटसूताधवादत्व त्यजतस्तध्वरोथादिसार्थः।

ज्ञानसंयुत्तनित्ववर्मफलत्व ततो मोच एव तत्फलमित्यत बराह। न च्ेति। तेषां कान्यानां कर्मशानिति यावत्। देवसार्टिताया देवैरिन्द्राटिभि:स- मानैश्वखमाप्नेरित्यर्थः । उत्कट कम संसेव्य देवानामेति सार्ह्टितामिता- वति शेष: । नज्र विद्यास सुक्तानां कर्मका फल ब्रह्मादिभावसत्कयं तानि ज्षानोतृपत्तयर्थान्यास्थीयन तत्राह्। तस्माहिति। कम्मणां सुक्र- फबत्वाभवस्तकनार्थ: साभिसन्ोमां देवताभावे फलेऽनुरागवनामिति या- वेत्। नित्यानि कर्माषि औौतनि सार्त्तानि चाग्निहोत्स ्योपासन प्रभ्ट नी न ि निरभिसन्वीनि फलाभिक्षाषविकलानि परमेश्वरापराबद्या क्रियमाखानि। सात्मशन्दो मनो विषय:। कर्मर्प चित्तुद्धिद्वारा ज्वानोतपत्तथत्व प्रभाख-

Page 569

[५६३ ]

साधनानापि कर्मारि भवन्तौति न विरुध्यन। यथा चायमर्थः षठठ जनकाखाधिकासमाप्ती वश्चामः। यत्त, विषदध्यादि- वदित्य त्म्। तत्र प्रत्यत्तामु मानविषयत्वादविरोधः । यर््व- त्यन्तगन्दगम्योऽर्थस्तन्न वाक्यस्याभावे तदर्थप्रतिपाद्कम्य न भ क्य' कल््पयितु विषद्ध्यादिमाधमीम्। न च प्रमाणान्तर- विरुद्वार्थ बिषये शुतेः प्रामाएयं कल्पाते। यथा मोतीऽरि्नि: केदयतीति अुते तु तादथ्य वाकास्य प्रमाणान्तरस्याभा- सखम्। यथा खद्योतोऽग्निरिति तल्मलिनमन्तरिचमिति

माई।व होति। कर्थ तह कर्मया मोक्षसाचनत्व केचिदावकते तलाइ। तेषामिति। संखतवहीनामिति यावतृ। कमेद पर यद्दा मच्माघनत्व कमय दिह्ावद्च्यते तल्वाह। यथा घेति। वायमथ सर्चात शेषः। निर-

वमादिहेतुत्व मथ्यसदिमिमतोहशन्त काखरमावक निरोषी नासी त्याह। तलरति। कमे विद्यास एकस्य कार्यान्रारम्कचलकथ: मव्द नेव्र गभ्यते। न च तन्न मानानरमाशि। न व् मसुद्धितस्य क- मखो मोच्तारग्रुश्प्र तपाटक वाकस सभ्यते तदनाये कमय् वियायुक्क- 5पि विषदध्यादिसाधख कत्पययत न यञमितह। व'स्वरत।कर्म- साध्य वे च सोसस्या बताता। सटिनि भावः। गराम सोममलता था- भूमेतादिपतर्मीक्ष करमाष्य स्याय नितालमिति चनवाह। न चेति। वत्कतक तदनितामितातुमनानुग्टहीतं तद्यर्थ देतरादित क्या तहिरोषेना- ववादशुतेः खम प्राज्ागममितान्रः । अमाखानर्रुेध प्रामाव अतेनोच्यते चदिशुतेरषि कथं पत्प्श्ञादिविरद्ध स्व.घ प्राम्तारव मत्ात्र झाह। युते ति।। तज्नसदियाकस घहधतापय िक्ःसउहतपर- त्वे निमुारते सहट वषषम् पतान्ादेवभास्त्व भव्तीनाथ:। तदेव ह- हानन साध्यति। यथ ता। दना। यद्निवेकिन वयाक्क प्रताब् तथदष

Page 570

[५६४]

अथ् देन भुज्य लीह्यायनि पप्रषक याज्ञवस्क ति होवाच।

वालानां निशिते निश्चितार्थमपि वालप्रत्यक्षमाभासीभवति। तस्ा- व दप्रामाखयस्थाव्यभिचारात्तादध्य सति वाकास्य तथात्व स्यात् न तु पुरुषमतिकोशलम्। न हि पुरुषमतिकोणला- त्सविता रूप न प्रकाशयति। तथा वेदवाकनानापि नान्या- र्यानि भवन्ति। तमात्र मोच्ार्थानि कर्मागीति सिद्म्। अतः कम फलानां संसारत्वप्रदर्शनावैव ब्राह्मयमारभ्यते। अथानन्तरमुपरते जारत्कारवे भुज्यरिति नामती लह्यस्यापत्य® लाह्यस्तदपत्यं लाह्यायनि: पप्रच्छ वाज्त

प्रथमभावित्वेन प्रबल्ध निश्चितार्थ च तर्थापि तस्निवेवाकाशादौ विषये प्र- एृत्तस्थाप्तवाक्यादेमनान्तरस यथार्धत्वे सति तह्विरुद् पूर्रोक्तमविवेकिमतत् नमय्याभासीभति। तथे दं इतविषय प्रतयाकायाई तागमविरोधे भवताभास दूतार्थ: । ननु तात्पर्य नाम पुरुषस् मनोधमस्तदशाच्वर्ुेर्यथा- ्त्य तर्िं प्रतिपुरुषमन्यथव' तात्पर्य दर्शमासद्वपाटन्यर्चव ऋवतयर्थ: सादितााषङ्का दार्टन्तिक निगमयन्न त्तरमाह। तस्मादितपादिना। ता- दर्थ्यमध परत्व' तथात्व याथाथ्यें शव्दधमस्तातृपर्य तञ्ञ षा्िरघाङ्गगम्य त्था च शब्दस पुरुषाभिप्रायवशास्तान्यथारय तमितार्थः । उक्तमर्थ टष्टा- न्ेन स्पशट्यति। न होति। विचाराथ सुपहंहरति। तम्रादिति। विद्यास- युक्तस्यापि करमणो मोक्षारम्भकत्वासम्भवस्तच्छव्दाथ : । माभूत्कम्मणां मोजा य त्व' किन्तावतेत्प्राशङ्म ब्राह्मपारम् निगमयति। गरत दति। ब्राह्मयारन्यमेव प्रतिपाद्य तदक्षराषि व्याकरोति। ग्रथेति। याजवव्कामभिमुखीलता्र भुज्यः खस पूर्ववनिष्टत्तां क्थां कथ-

Page 571

[५६५]

वल्काति होवाच आदावुत्तमखमेधदर्गन। समष्टिव्यष्टि

वा। सर्वकमणं परा काष्ठा। भ् वहत्याखमेधाभ्यां न पर पुरयपापयोरिति हि सरन्ति। तेन हि समष्टोव्यष्टस प्राप्ती ति। तत्र व्यश्यी निर्धाता अएडान्तरविषया अख्मेधयाग फलभूताः। मृत्युरस्याला भवत्यतासां देवतानामेको भवती त्युत्त। मृत्युश्ाशनाया लच्षणो बुद्यात्मा समष्टिः प्रथमजी वायुः सूत्र सत्य हिरखगभः । तस्य व्याक्ृतो विषयी

यति। तामवतारयितुमश्वमेधसकप ततृफढं च विभउ्य दर्भवति। खादा- पिति। कतुरुत दति पूवष सम्बन्धः । कतोह विष्यमाह। घ्रानेति। अञ्चमेघस दिया विभक्कस सर्घकर्मोत्कषसुद्धिरति। सर्वकर्मषामिति। तम्य पुराय श्र छ्त्व मानमाह। भ्षहत्येति । समटटिव्य एटफडसेत्यक् सष्यति। तेनेति। वश्चमेधेन सहकारिकामनामेदेन समष्टीः समनुगतरपा व्यषीष व्याउत्तरपा देवता: प्राप्तोतीत्यर्थः । काः पुनर्व्यष्यो विवध्न्त तलाह। तल्नेति। अग्निरादित्यो वायुरित्याद्या व्यश्यो देवताः । सोडग्निरभव- दिस्य। दिव यडान्नर्वत्तिन्योऽव्मेधफ लभूता दर्शिता इत्यर्थ:। का तर् सम- विर्देवतेत्युक् तत्रवोत्त सरयति। म्हयरिति। तामेव समष्टिदपा दे- वतां प्रपज्जयितुमिद ब्राह्मणमिति वक्र पातनिका करोति। मृत्य- येति। मायात्मकबद्धिधर्मोपनाया: क्थं मृतोलक्षय तलाह। बुद्पा- ताति। तहि बुद्धेर्व्यहित्ान्शरपि तथा सादिताशडाए। समटिरिति। मागेश व्यध्य त्पत्तेरुत्मव्गत्वेन समह्टित्व साधयति। ग्रथमज हति। सर्वा- त्रयत्वं दर्भयति सरवरमिति। तत् वायुवे गौतमेतादि वाक्य ममाण मिति सचयति। वायुरिति। तथापि कर्थं प्रथमजत्व भूताना प्रथमकु-

४८

Page 572

८५६६]1

यदातक सर्व दतैकत्व यः सर्वभूतान्तरात लिङ्गममूर्त्तर सी वदाश्ितानि स्वभ तकमागि यः कर्म गां कर्म सम्बहा- नाञ्ज विज्ञानानां परा गतिः पर फल। तस्य कियान्गोचर: कियती व्याप्तिः सर्वतः परिमए्डलौभ ता सा वक्तव्या। नस्यामुक्तायां सर्वः संसारी बन्धगोचर उक्रो भवति। तम्प्र

मातनी इत्तां प्रकुरुते। तन च प्रतिवादिबुड्धि व्यामोहबिष्ा सोति मन्यते। --

सूपस रिताशधाह। सतप्रमिति। हिरगयगभखोक्कलव् गात्ये पि किमायात म्ृतोरितधद्वाह्। हिरगयगभ दूति। जगदेव मर्मा्व्य्टिरूप न

नत्सर्वं यदात्मक तख्ति सम्बन्धः । तखथोकेप्रमाछत्य मकटयति। यः र वेति। विज्ञानात्व्ान व्यावत्तयति। सिक्गमिति। तास हे]षरस दूता- नुहत्राह। अमूत्तति। तख साधनाव्यत्व दर्गरयत। यढाश्रितानोति। --- नस्षव फखाञ्चयत्वमाह। यः कर्मणामिति। परा गतिरिता्स्यव व्याख्यानं पर फचमिति। एवं भूमिकामार चय्यानन्तरव्राह्मपमनतारयति। तर्खेति। प्रश्नमेव प्रकटयति। कियतीति। सर्वतः परितो मरडलभाव नासद्य सयि- नेति याषत्। ननु किमिति सा वक्कव्या। तख सुकायामपि वत्रव्यसंसारा- वशेषादाकाइाविस्त्रान्त्यभावादत ग्रह। सस्यामिति। दयान् बन्ो नाधि- को न्य नो वेतान्यव्याच््रटेन बन्धपरिखामपरिक्दार्यं कर्मफलव्याप्निर- तोच्यते ततृपरिक्कदय वराम्यद्वारा मुक्तिहेतुरिति भावः । ब्राह्मणस्ेत्र प्रदटत्तावषि किमिति भज्य : खस्य पूवनिरष्टत्तां कघामाहेतागइाह। ताथ चेति। समष्टिव्यध्ातदय नस्ालौकिकत्वप्रदर्नेन वा किं स्वात्तदाह। तेन चेति।

Page 573

[५६]

मद्र पु चरका: पर्य्यव्रजाम ते पतश्लस्य काप्यस्य गृहानैम तस्यासीदहिता गन्धव्वगृहोता तम- पृच्छाम कोडसोति दूति त यदा लोकानामन्तानपृष्कामार्थ नमन्रम क्क पारिचिता अभवन्निति क पारिचिता अ्भवन स

मद्रेषु मद्रा नाम जनपदास्तेपु चरका अध्ययनार्थ ब्रतचरणाचरका अध्यर्य्यवो वा पर्य्यव्रजाम पर्य्यंटितवन्त- से पतञ्जलस्य ते वयं पर्य्यटन्तः पतश्नलस्य नामतः काप्यस्य कपिगोतस्य ग्टहानैम गतवन्तः । तस्या सोह हिता गन्धर्वग्ट- होता गन्धर्वेणामानुषेए सत्तून केनचिदाविष्टः । गन्धर्वोवा धिष् एोडग्मिऋ विग्द वता विभिष्टविच्चानत्वादवसौयते। नहि सत्त्वमात्रस्येटटशं विज्ञानमुपपद्मते। त सब्वे वयं परिवारिता: सन्तोSपृच्छाम कोऽसीति कस्वमसि किं नामा किंसतत्व:। सो5व्रवोहन्धर्वः सुधन्वा नामत आङ्गिरसो गोत्तः । त यदा यस्तिन्काले लोकानामन्तान्पर्यय वसानान्यपृच्कामा- घेन गन्धर्व मब्र म भुवनकोशपरिमाणच्चानाय प्रवृत्तषु सवे- द्रति मन्यते भज्यु रात गेप: । जल्प परम्पराजयेनात्माजय सेहत्त्वा ्दद्तर ताथः। विष्णात्यमग्न रुपास्यत। अग्नित देवानां होतेति शुतिमाथि- व्याह। ऋत्विगति। यथोकं गन्ववशव्दार्थं सक्हलिङ्गमाह। विधि- षति। तखान्यथासिद्ि दूषयति। न होति। वटटनमित्रादेरय विट्- गोति। भवनेति। भवत्ववं गन्ववं प्रति भवतः प्रत्नस्तथापि किमायानं तदाह। स चेति। तेन गन्ववनचनेनेति यावत्। दिव्येभ्यो

Page 574

[५६८]

त्वा पृच्कामि याज्ञवलक्य क्व पारिच्िता अ्रभ- वन्निति ॥१॥ स होवाचोवाच वै सोडगच्छन्व ते तद्यवाध्मेध याजिनो गच्छन्तीति क न्वगमेधयानिनो गच्क्

व्वात्मन आ्ाधयन्तः पृष्टवन्तो वव कघ क् पारिचिता अभ- व्निति। सच गन्ववः सर्व मस्भ्यमब्रवोत्। तेन दिव्येभ्यी मया लव् ज्ञान। तत्तव नास्त्यतो निग्टहौतोऽसीत्यभिप्रायः। सोऽहं विद्यासम्पत्नी लव्ागमी गन्धर्वात् ला लां पृच्कामि याज्ञवलक्य । क पारिचिता अभवन् तत् त' कि जानासि है यात्तवल्क् कथय पृच्छामि। क पारिचिता अभवन्निति ।१। स होवाच याज्वल्क्यः उवाच वै सः। वैशब्दः स्रणाथः उवाच वै स गन्धव सुभ्य। अगच्कन्व ते पारिचितास्तत्तत् क्व यत्र यस्मिन्नशमेधयाजिनो गच्छन्तीति निर्मीते प्रश्न

सकाशादितेश्रतत्। एतज् ज्ञानाभावे तवत्तानमप्रतिभा व्रत्मिउ्तवप्रतिव्वाह्ानि- सेताह। वात दति। प्रष्ट रभिप्रायसका प्रञ्नाक्षराषि व्याचह। सोड- हमिति। प्रथमा तावतूक्क पारिक्षिता वभवचितयाक्रिर्गन्वव प्रन्नारय। द्वितीया तवानुरपप्रतिबचनाथा। यो हि क पारिचषिता अभस्तिति प्रत्नो गन्ववं प्रति कतस्तस्य प्रतातति सवों सोडसम्यमत्रवीदिति तत्व विवच्धते। ततीया तु सुनिं प्रति प्रन्नाधति विभागः॥१॥ अज्ञानादिनिगह प्रपरिहरचुत्तरमाह। स होवाचेति। सरणार्धो गन्वर्वाल्मव्वस ज्ञानसेति शेषः । विन्वुवचित्यामेक्षायामाइ। गच्छन्निति। फहोरात आदितारघगताा यावानृपन्या मितस्तावान्देयो द्वातरियह ि

Page 575

[५६८]

न्तोति हातिएशत वै देवरथान्कगन्यय लोकस्त समन्तं पृथिवो द्विस्तावत्यय्यत ताए्समन्तं पृथिवों द्विस्तावत्ममुद्र: पर्य्यति तद्यावती त्तरस्य

आह। क नु कस्मित्नखमेधयाजिनो गच्छन्तीति। तेषां गति- विवचया भुवनकोशपरिमाणमाह। हातिगत' वै छेधिके तरिगत वे देवरयाज्ानि देव शादित्वस्तस्य रघो देवरय- सस्य रथस्य गत्याक्का यावत्परिच्किद्यते देगपरिमाय' तहव रयाह्का' तद्दवानि मद्गखित' देवरयाङ्कानि तावत्परिमाणो ज्य लोको लोकालोदागिरिया परिचिप्तः । यत वैराज ग- रोर यत्र च कर्सफलोपभोग: प्राणिनां स एप लोक एतावा- झोकोऽतः परमलोकस्त लोक समन्त समन्तती लोकविस्ता राद्द्िगुणपरिमायविस्तारेण परिमासेन त लोक' परितिप्ा पय्येति पृथिवो। तां पृथिवो' तथैव समन्त' द्िस्तावद्द्विगु- खेन परिमाणन समुद्रःपय्यति य' घनोदमाचचनी पौरा- येन

सत-करणव्यप्तः। स च चन्द्ररइस याप्ेन देशेन माक पथिरी रटतेता- च्यते। रविच दमतर्यवन्यय सरवभास्यते। समसट्सरिच्छ का तानती ट- थिव्रो ऋतेत्ाह। हालि भतनितपदिना। वय लोक इतारार्थमाह। तावदिति। तल्र लोकरागं विभजते। वनेति। उतं लोकमनूद्यावयिष्ट- स्यालोकत्वमाह। एतावानिति। प्रतीकमादाय व्यावटे। जोकमितपादिना। धन्वय दर्भवत' तं लोकमिति पुनरुक्िः। तत पौराणिकसकतिमाह। यद्यनोदमिति। उत्त ि। थयएडसास समन्तान्त त सच्चिविष्ोSमृतोद्धिः

Page 576

[५७0]

धारा यावद्ा मत्तिकायाः पत्र तावानन्तरेणाकाश- स्तानिन्द्र: सुपर्णो भृत्वा वायवे प्रायच्कत्तान्वा- युरात्मनि धित्वा तन्रागमयद्यचाशमेधयाजिनो

विवरेस मार्गेग वहिर्निगकन्तो व्याप्न वन्त्यखमेधवाजिनः। तत्र यावती यावत्परिमाणा चुरस्य धारा अग्र यावद्दा सोक्षा ण युक्त मन्िकाया: पत्र तावांस्तावत्परिमागोऽन्तरेग मध्ये कपालयोराकागम्छिद्र तेनाकाशेनेत्ये तत्तान्पा- रिच्षितानखमेधयाजिनः प्राप्तानिन्द्रः परमेखरी योऽखमे- धेडग्निश्चितः सुपर्णों यद्विषय दर्गनमुतत तस्व प्राची ढिक शिर दत्यादिना सुपस: पत्तो भूला पत्तपुच्ाद्यात्मकः सुपर्णो भूत्वा वायवे प्रायच्कन्म त्त त्वाव्नास्यामनो गतिस्तत्रेति। तान् पारिचितान् वायुरात्मनि धित्वा स्थापयित्वा खात्मभूता- न् कत्वा तन्र तस्तिन् अगमयत्। क्व। यत्र पूर्व्व 5तिक्रान्ताः मारोचिता अखमेधयाजिनोभवन्निति। एवमिव वे एव सेव स गन्धर्वो वायुमेव प्रभगस पारोच्ितानां गति। समा-

स्षमन्तादुघनतोयेन धार्ययमाखः स तिश्ठतोति। तद्यावतीतादेस्तातपर्थमाह। नत्रति। लोकादिनररिमाखे यथोक्रोत्ा स्थिते सतीति यावत्। कपाल-

सभूभि: सप्नम्यर्यः । परमात्मान व्यावत्तयति। योऽव्वमेध दवति। सुपगा- रत्ट्स श्येनवाउश्यनाश्रिक्ा चिनडयो पउत्ति दर्शयत। यद्िषयमिनि। उक्ताथं पद्मनुवदति। छुपगी द्रति। भूत्वेताखार्यमाह। पक्षेति। नतुचि- तहो डगिनिर राडा इहि रव्वमेघया जिन नहीता खयसे गच्छतु किमिति तान्वाये

Page 577

[५७१].

Sभवन्नित्य वमिव वे स वायुमेव प्रभशठ्स तस्मा- ह्वायरेव व्यष्टिवीयः समष्टिरप पुनर्म्टत्य जयति य एवं वेद ततो ह भुज्य लोह्यायनिरुपरराम ॥२ ॥ दति ततोय ब्राह्मणम्।।

पाSSख्यायिका तत्निक्नत्तत््वव माख्याविकातोऽपसत्य सेन श्ुतिरूपेशेवाचट्ट Sस्त्मभ्यम्। यस्माद्वायुः स्वावरजङ्गमानां भू- तानामन्तरामा वहिय् स एव तस्मादध्यात्धिभृताधिदेव- भावेन विविधा वा अट्टिर्व्यामिः स वायुरेव। तथा ममा अष्टिः केवलेन स्तामना वायुरेव। एवं वायुमालानं म- मष्टिव्यष्टिरूपाम्मकत्वेनोपगक्छति। य एवं वेद तस्य किं फ- लमित्याह। अप पुनर्मृत्युं जयति सक्म्म त्वा पुनर्न म्् यते। तत आममनः प्रश्ननिर्षयाद् भुज्य र्लाह्यायनिरुपर- राम॥२॥ दूति श्रोमद्बहदारएके पञ्चमे प्रपाठके त- तोयब्राह्मभायम् ।।

मयकति तलाह। मूनत्वादिति। व्यात्मनक्वित्यस्ाग्नरिति यातत्। तल् व्यगडाइ्ाद्यदेोकिरिति युक्म्। वायवे म्रदानमिति थेपः । आख्या विकासमाप्ताविति गन्दः । परितो दरित चीयते येन स परित्निदष्- मेधसवाजिन: पारिितास्तया गति वायुमिति सम्बन्धः । सुनिवचने क न्तमाने कयनाख्यायिकासमाप्निस्तवाह। समाप्रति। वायुमशंखाया हेतुमाह। यसदिति। कि पुनर्ययोक्तवायुतत्यवित्ञानेफलं तद़ाह। एवमिति॥ २॥ दति बहदारखमपस्ुमननाठरुमाप्पर्टकार्या ततीय भज्य मा ह्यम् ।

Page 578

[५७२]

अथ हनमपस्तय्याकायणः पप्रच्क याजवस्क्ति

अय हैनमुषस्तयाक्रायग: पप्रच्छ पुखपापप्रयुत्त ग्रहा- तिग्र हैग्ट होतः पुनः पुनर्ग्र हातिग्रहांस्य जन्न पाददव् मर तोत्य क्रम् । पुरस्य च पर उत्कर्षो व्याख्यातो व्याऊृतविषय:

संसरति सोडम्ति नास्त्यस्तित्व च किं लक्षण इत्ात्मन एवं विवेकावगमायोषस्तप्रत्न आरम्यते। तस्य च निरुपाधि सरूपस्य क्रियाकारकविनिसं कसवभावस्याधिगमाद्यथोक्ताइन्प नादिमुच्यर सप्रयोजकात्। आख्यायिकासम्बन्धसु प्रसिद्ः । अयह एनं प्रकृतं याचतल्क् उषस्तो नामतवकस्यापत्व

बाह्ममपान्तरसवतारयति। चयर्थेतति। तख्ापुनरुक्रमर्थ वक्कुमार्न्त- भागप्रम्न छृत्त कीक्ष यति। पुसयति। भज्यप्रश्नान्त सित्धमर्थमतुद्रवत। पुरयस् चेति। नामरूपाभ्यां व्याऊतं जगद्विरगयगर्भात्मासं तद्विषय सुत्क वें वियिनषि। समष्टोति। कन यथोतोत्कर्षस् पुरायकमाफलत्व तवा। द्वतेति। सम्पप्रानन्तरब्राह्मयस विषय दर्भयति। यम्विति। माध्य- मिकानामन्यषाज्जाद्यो विवाद: किं लक्षणो देहादीनामन्यतमस्ेभ्यो वि- लन्षगो वेति यावत। दवन्यंवं विम्दृश्यात्मनो देहादिन्यो विवेकेनादिगना- वेदं व्राह्मषमिचाह। दव्यात्मन दूति। वरिवेकाधिगमख् भेहत्ालावेना- नयकरत्वमायङ्मा कहोलपय्यरात्मर्ये सङ्गह्वाति। तस्य चेति। व्राह्मष- सम्बन्धउक्का आख्यायिकासम्वन्वमाह।व्राख्याविकेत। विद्या स्ुतयथा सुख ववोधार्षा चाख्याविके वर्षः। भुज्य प्रश्ननिरषयानन्तय मययव्दार्थः ।

गौयसति शङते। यदिति। तव्चिराकत्त मपरोचादित्य, क्रम्। सुख्यमेव

Page 579

[५७३]

होवाच यत्माक्ताद परोच्तादब्रह्म य आ्ात्मा सव्वान्त- रस्तं मे व्याचत्व इत्यपत व्रात्मा सव्वीन्तरः कतमो याज्ञवलक्य सचोन्तरो यः प्राणेन प्राणिति

चाक्रायग: पप्रच्छ। यद्ब्रह्म सात्तादव्यवहित कैनचिड्- षट रपरोच्तादगौगम्। न योतब्रह्मादिवक्कि तद् आ्रत्मा- तशृव्देन प्रत्यगातोचयते। तत्ालमव्दस्य प्रसिद्वत्व।त्सर्वस्याभ्य- न्तरः सर्व्वान्तरी यदः गव्दाभ्यां प्रसिद्ध आता ब्रह्मति। तमालानं मे मह्यं व्याचच्वेति विस्पष्टम्। शृङ्ग गृहीता यथा गां दर्शयति तयाऽडचच् सो्यमित्यवं कथयस त्यर्थः । एवमुत्त: प्रत्याह याज्तवल्क्ः । एष ते तव आ्रत्मा सर्वा- न्तर: सर्वस्याभ्यन्तरः। सव्व विशेषणोपलक्षणायें सर्वान्तर

द्ृष्टरव्यहितं सदप ब्रह्म। तथा च टरट्टधीनसिद्वत्वाभावात् खतो/दरो- कषमित्यथः । चोत ब्रह्म मनो ब्रह्मेत्यादि यथा गौयं न तथा गौयं ट्र- ए रव्यतहतं ब्रह्मद्दितीयत्वादित्याह। न शोल्ेति। उक्तमव्यत्धानमाक्रा ड्ाहाराSनन्तरवाक्य न साध्यति। किन्तदित्या दिना। तस परिच्छिस्- त्वशक्कां वारयति। सव्वस्ति। सर्वनाम्यो प्रतगव्रह्म विशेष्यं मम्यते इतरेस्तु शब्द विशेषणानीति विभागममिम्रत्याह। यद्यः शब्दाभ्यामिति। इति रुच्यते दव्यनेन सम्बध्यते। इतिशन्दो द्वितीयः प्रन्नसमापार्थः । तमेव म्त्न विष्ठणोति। विस्पष्टममिति। तदयें वाक्यार्षान्वययोग्ये पृष्ट तत्द्शनावं प्रत्यक्तिमवतारयति । एवसु.क दृति। सर्वान्तर इति विशेषोत्त्या प्रन्नस विशेषय कराणामना- स्थामापडगाह। सवविशेषरषेति। एव सर्वान्तर दति भागसायं विष्दखोति।

Page 580

[५७४]

स त आरत्मा सवीन्तरो योऽपानेनापानिनि स त :आात्मा सहयन्तरो यो व्यानेन व्यानिति स त

ग्रहणम्। य्सात्तादव्यवहितं अपरोत्तादगोय ब्रह्म बृहत्त- ममातमा सव्व स्थाभ्यन्तर एतैगगे: समस्तैयुक्त एपंः। कोsसी तवाता योग्यं कारध्यकरगसङ्गातस्तव। स येनात्नालवा- नस एष तवाला। तव कार्य्यकरगसङ्वातस्ेत्वर्थः। तत पि- एडस्तस्याभ्यन्तर लिङ्गाम करगसङ्गातस्त तौयो यथ सन्दि- ह्यमानस्तषु कतमी मे ममात्मा सर्व्वान्तरसत्वया विवत्तित द्त्यु क्ः । दूतर श्रह यः प्रागन मुखनासिकासव्चारिण प्राणिति प्राचेष्टां करोति येन प्रागः प्रणीयत इत्यर्थः । स ते तव काय्यकरणस्यात्ा विज्ञानमय। समानमन्यत्। योऽपानिनापानिति व्यानन व्यानितीति क्वान्दसन्दर्घ्यम्। स्व्वाः कार्य्यकरणसङ्गातगता प्रासनादिचिष्टा दारुयन्त्र-

यदिति। एषशत्दायं प्रम्नपूर्ववकमाह। कोमािति। म गव्दाथं विषणोति। योऽयमिति। येनेत्यल सन्दो द्रष्टव्यः । षध्र्घं सध्यति। तर्वेति। प्रम्नान्तरमुय्याप्य प्रतिर्वति। तलत्यादिना। सर्वाज्तरस्तवातम- त्यके सतीति यावत्। ततीयो मातस्ान्ी प्रणीयते प्रायनविगिष्टः क्रियत दूति यावरत्। कथमेतावता सन्देहोऽपाऊत द्व्यापङ्का विवत्तितमनुमान वक्नव्याप्तिमाह। सर्वा दूति। या खल्वचेतनप्रउत्तिः सा चेतनाधि- छानपूर्विका यथा रथादिपद्टत्तिरित्यर्थः । येन क्रियते सोऽसीति सम्बन्ः ।

Page 581

[५७५]=

आत्मा सर्वान्तरो य उदानेनोदानिति स त त्रआासर्वान्तर एष त त्र्र्रत्मा रबीन्तरः ॥१॥ स होवाचोषस्तच्चाक्रायणे यथा वित्र यादसी गीरसावश दून्यवमेवैतह्पदिष्ट भवति यदेव

क्यव येन क्रियन्ते। न हि चेतनावदनधिष्ठितस्य दारुय- न्वस्यव प्राणनादिचेष्टा विद्यन्त। तस्राद्विज्तानमयेनाधि- ष्वितविलच्गेन दारुयन्त्रवत्यायनादिचेष्टां प्रतिपद्यत। तस्मा- त्मोडस्ति कार्य्य करएसह्वातविलक्षषी यथ ष्ट्यति॥१॥ म होवाचीषस्तव्याक्रायणो वथा कविदन्यथा प्रतिज्ञाय पूर्व पुनर्विप्रतिपत्री ब्रयादन्यथा असी गौरसावखो यस- लति धावतोति वा पूर्दै प्रत्यकष दर्भयामीति प्रतिज्ञाय प. साचलनादिलिङ्ग व्य पदिश्वत्व वमेवैतद्ब्रह्म प्राएनादिलिङ्ग- व्य पटिष्टं भर्वातत तया। किं वहुना त्यक्का गोटप्णा नि-

दष्टान्तस्य साध्यवकल्पा् परिषरति। न हीति। सम्पत्नुमानमत्रातरयत । तख दिति। विमता चेष्टा चेतनाचिष्ठामपूव्विका उवेतनम्रष्टसित्वाद्रयादि- चेष्टावदित्वर्थ: म्रतिपद्यते। म्राणादीति पेष:। अनुमानफलमाइ। त- सात्सो:सीति। वेष्ट्यति काथ्य करगासस्नतमति शेषः ।१ प्रभनप्रतितचनयोरनुरूपत्माणङते। स होवर्चेति। टष्टान्तमेव सष्ट- वति। असावित्यादिना। प्रत्यक्ष गामख वा दर्भयामीति पृर्ष्ब प्रति- नाय पश्चाद्यचषलत्यती गौर्योता घाबति सोन्व द्रति चलनादिलिङ्कर्यथा गशदि व्यपदिश्वयत दति। एवमेव ब्रह्मप्रत्यक्ष दर्शयामीति मत्मश्राहठमारेय

Page 582

[५७६]

सात्तादपरोचाइ ह्वा य आत्मा सर्वान्तरस्त मे व्याचत्चेत्य ष त आ्र्ात्मा सर्वान्तरः कतमो याज्ञ- वलक् सव्वीन्तरः ॥ मित्त' व्याजम्। यदेव साचादपरोच्षादुत्रह्म य आाल्ा सर्व्वा- न्तरस्त मे व्याचच्चतोतर आह। यथा मया प्रथमं प्रति पातस्तव आतम एवंलक्षण दति तां प्रतिज्ञामनुवर्त्त एव । सत्तथव यथोक्त मया। वत्प नरुत् तमात्मानं घटादिव- द्विपयोकुरु दूति। तदशक्त्वाच्न क्रियते। कम्मात्प नस्तद- शक्यमित्याह। वस्तुस्वाभाव्यात्। किं पुनस्तदसतुस्ाभाव्यम्। हृष्चादिकर्त्तृत्वम्। दृष्टट्रष्टा ह्यामा । दष्टिरिति द्विविधा अवति लौकिको पारमार्थिको चेति। तत्र लौकिकी चन्तुः संयुक्तान्तः करणव्त्तिः ! सा क्रियत दूति जायते विन- दित्यथः । प्रतिज्ञा प्रन्नावनतुससतव्यौ। बुद्धिपूर्वकारिगोति फलितमाह। किं बडनेति। प्रत्य कितातर्य माह। यथ ति। प्रतित्तानुवस्तनमेवामिनयति। तत्तथति। कतमो याज्तवत्कात्यादिप्रश्नस् तात्मय्माह। यत्म नरिति। न हष्ट रितपादिवाक्यस तात्पर्ये वदत त्तरमाह। तदशकात्ादिति। गातमनो वस्तुत्वाह्वटादिवद्धियीकरयं नाशक्यमिति शङ्खते। कसदिति। वस्तुखदप- अनुहृतप्र परिहरति। आह्ेति। घटादेरपि त्ि वस्तुखभाव्यान्मा भूद्दिष- यीकरपमिति मन्वानः शङ्गते। कि पुनरिति। दधादिसाक्ित्वं वस्तुख्ाभाव्यं ततश्चाविषयत्वम्। न चेवं वस्तुस्ाभाव्य घटादेरस्तीतात्तरमाह्त। ट्ष्टरि- ति। दत्यादिसात्ियोऽपि दष्टिविषयत्व कि न सादिताशद्ाह। ट्टिरि- ति। यथा मदीपो लौकिकज्तानेन प्रकाश्यो न खप्रकाशक ज्ञानं प्रकाशयति तथा इष्टिसान्षी उथ्ा न प्रकाश्यत द्रताथ:। टष्टर्टष्टव नास्तीति सौगता-

Page 583

[x'७ ] F

न टष्ट ट्रषार पश्यरन थ्रते: योतारठ भटणयात्

श्यति च। या त्वालनो दृष्टिरग्नुाण्णप्रकाशादिवत्ा च द्रष्ट: सरूपत्वान्न जायते न विनश्यति च। सा क्रियमाषयोपाधि- भूतया संसष्टवैति वयपदिशते। द्रष्टति भेदवचच द्रट्ट ईष्े- रिति च। यासी लौकिको दृष्टियत्षुर्द्वारा रूपोपरता जाय- मानव नित्ययाSSटृथ्या ससृष्टव तव्पतिच्छाया तया व्या- सैव जायते तथा विनश्यति च तेनोपचर्य्य ते द्रष्टा सदा पग्या- न्नपि पश्यति न पश्यति चेति। न तु पुनद्र ष्टद्टट्टः कदाचिदप्यन्यथात्व। तथा च वत्यति पष्ठे। ध्यायतोव लेलायतीव। न हि द्रष्टर्दष्टवि- परिलोपो विद्यत इति च। तमिममर्थमाह। लोकिकरा

सान्मत्याह। हष्टिरितीति। लौकिकीं व्याचटे। ततेति। पारमार्थिकी इष्टि व्याकरोति। या त्वति। नव्वात्मा नित्टस्टिस्भावसत्कवं दूष्टे- त्यादिव्यपदेशः विद्धति तलाह। सा क्रियमाणरयेति। साच्यवद्धिस्तह्- (्तिडनन्त कत्तत्व क्रियात्वञ्चाध्यात्मिकं नित्यवय मे वयर्वाह्ियत द्रत्यथ : । व्ात्मनो नित्यटष्टिः खभावत्वे कथ पश्यति न पश्यति चेत काचिको व्यवहार दयाशषाइ। याऽसाषिति। या बङ़विभेषणा लौकिकी टष्टि रसौ तत्प्रतिष्क्ायेति सम्बन्धः । तया तत्प्पतिच्छायया व्याप्तवेति यावत्। किमित्योपचारिको व्यपदेशो सुख्यस्तु किन्रसादितशकाह। न त्विति। दृष्टवस्तुतो न बिक्रियाव्त्त्वमितात वाक्यशेषसनुकूलयति। तथा चेति। उत्तडर्य न दृष्टरिताादिश्वतिमवतार्थ व्याचष्ट। तमिभमित्ा दिना। उक्तमेव पपज्जयति। योडसाविति। न इष्टरितपादियाक्य।ये

Page 584

[५७८ ]

न मतेर्मन्तार मन्चोथा न विज्ञातेरषि जातार विजानीयाः ।

दृष्टे: कमभूताया द्रष्टार सकीयया नित्वया दृथ्या व्याप्ता- र न पश्वः। यासी लीकिको दृष्टिः कमभूता स रूपो- परका रूपाभिव्यन्तिका नातान स्वाकनो व्याप्तार मतम- नोवत्त: केवलाया व्याप्तार प्रत्यव्न व्याप्नोति। तस्ात्त प्रत्य- गामान दृष्टद्रष्टार न पश्वेः। तथा गुतेः योतार न शृग- याः। तथा मतम नोवृत्तः केवलाया व्याप्तार न मन्चीथाः । तथा विद्वातेः केवलाया बुद्धिव्वत्तव्याप्तार न विजानोयाः। एप वस्तुनः सभावोडतो नैव दर्णयितु गकात गवादिवत्। न दृष्टर्ट्रष्टारमित्वत्राचराखन्यया व्याचन्त केचित्। न दष्टर्ट्रष्टार दृष्टः कर्त्तार दृष्टिभेदमक्ृत्वा दृष्टिमानस्य कर्त्तार न पश्यरिति। दृष्टरिति कम्मषि पठठी। सा दृषटिः

निगमयति। तसादिति। उक्कन्यायसत्तर वाक्य षतिदिरयति। तथेति। एकं वस्तुसाभाव्यसुपसंहृता फलितमाह। एष दूति। न टटेरित्यल स्पन्- सुक्रा भत्तप्रपङ्चपक्तमाह। तदष्टरिति। कयमक्षराणामन्ययाव्याख्येतवाड नदिष्टमक्षरार्धलाह न दष्टरिति। दूतिश्दो व्याचतृत दत्यनेन सम्वध्यते। एवं व्याकुवतामभिप्रायमाह। दष्टरिति। कम्खि षठ्ठीमेव एफ टयति। सा दशिरिति। घडों व्याख्याय ततो द्वितीयां व्याचषे। द्रष्टारमितीति। पदार्थसुक्का वाक्यार्थ माह। तेनेति। उतां परकीयव्याख्यां दूषर्यात। सल्ररेति। डष्टकत्तत्वविवत्ायां तजन्ेनेैव तत्मिद्वेः षठ्ी निरथिकेतारथः। छकृथ पुनर्व्याख्यातारो यघोत्तदोष न पश्न्ति तत्ाह : पश्यताक्षृति।

Page 585

[५७=]7

क्रियमाणा घटवत्कस भवति। द्रशरमिति तजन्तेन द्रष्ट ई ष्टिकत्त ववमाचष्टे। तेनासी दृष्टेट्रष्टा दृष्टेः कत्तति व्या- ख्यातृषमभिप्रायः । तत्र दृष्टरिति षठ्ठान्तेन दृष्टिग्रहग निरर्थ कमिति दोष न पश्यन्ति। पथ्वतां या पुनरुक्रम- सारः। प्रमादपाठ दूति वानादर:। कथ पुनराधिका तजन्त नैव दृष्टिकर्त्तृत्वस्य सिदत्वात् दृष्टेरिति निरर्धंकम्। तदा दष्टारं न पश्येरित्येतावदेव वत्रव्यम्। यस्माड्वातोः परस्तृच्छ यते। तड्ञात्वर्थक्त्तरि हि तच् समर्ययते। गन्तारं मेनारं वा नयतौत्येतावानिव हि गव्दः प्रयुज्यते। न तु गतर्गन्तारं भिदेरभेंत्तारमित्यसत्यर्थविशेषे प्रयोत्तव्यः। न चर- र्थवादतन हातव्य सत्याँ गती न च प्रमादपाठः । म- ववेंषामविगानात्। तम्मादाास्यातृणामेव बुद्धिदोबत्य ना- ध्य त्प्रमाद: ।

वडोनेरथंत्र्य® मागुक्नमाकाङ्भाद्वारा समययते। कयनितप्ाना। किय- त्रहौ हाथ वदिता शडरगाह। तदेति। तव हेतुमाह। यसदिति। क्रिया धात्वरय। कत्ता प्रतायाथः। तथा चेकेनेव पदेनोमयलाभात्षटथ- क्कियायहयममय कमितार्थः । दृष्टरितास्यानर्य कत्व टष्टालेन साधयति। मन्तारमितादिना। व्यर्थवादतवन तर्कोदमुपयातमिताशङ्काह। न चेति। विधिशेषत्व भावाद्सदुकनीतन्ा सार्थवक्वरम्भवादितार्थः। बघ परपच्े निरय कमेवेद पद प्रमादात् पठितमिति चेव ताह। न देति। सव्वरषां काखमाध्यन्दिनानामिति यापत्। कथ तर्हीदं पदमनर्यकमिति परेषां पतीतिस्तलाह। तस्रादिति।

Page 586

[५८०]

एष त आरात्मा सव्वीन्तरोडतोऽन्यदान्त तती हो- पस्त्ाक्रायण उपरराम ॥ २॥ चतुर्थ ब्राह्मणम् ॥

यथा त्वस्मभिर्व्याख्यातं लौकिकटृष्ट र्विविच्य नित्यह ष्टिविभिष्ट आतम प्रदर्गयितव्यः । तथा कर्मकत्त विशेषण वन दृष्टिशव्दस्य द्ि: प्रयोग उपपद्मते। आ्तमरूपनिर्द्वार साव। न हि द्ट्टर्द्वष्टेरिति च प्रदेशान्तरवाकेरनैवं एक- वाक्यतोपपत्रा भवति। तथा चत्तूषि पश्यन्ति योत्रमिदं सुतमिति सुत्यन्तरेगकवाक्यतोपपत्ना । न्यायाच वमेव ह्या- तनो नित्य त्वमुपपद्यते विक्रियाभावे। विक्रियावच्च नित्य- मिति च विप्रतिषिड्म्। ध्यायतीव लैलायतीव न हि ट- ट्टर्दष्टेविपरिलोपो विद्यते। एष नित्या महिमा ब्राह्मग- स्येति च सुत्यक्षराखन्यया न गच्कन्ति। ननु द्रष्टा योता

कथ पुनर्भवतामपि हत्रेह्िरुपादानमुपधत्त तवाह। यथात्विति। प्रदर्भयितव्यपदादुपरिष्टादिति शब्दो दृष्टव्यः। कत्त कम्येविशेषयत्वेन साक्षिसाध्ससर्पकत्व नेति यावतृ। तत्ममर्पशमिति कुत्लोपदुज्यते तल्राह। आातमति। दथ्यादिसाच्षाता न तइषय दति तत्खरुपनिच्ययार्थ सा- चर्रादिसमपगमितयार्थः। वाता निताष्टिखभावो न दश्याया उष्टषिषय द्रतेपूरष चेत्र हष्ट रितादिवाक्य साथ सदा न हीतादिनाSस्ैकवाकयत्वं मि- दति। तसतादथोक्तार्थ तवमेव न हष्टेरितादिवक्यासेताह। न हीति। चात्मा कूटस्यइटिरिताल तलवकारश्ुतिं संवादयति। तथा चेति। तख् कूठस्थर्दष्टितव हेतन्तरमाह। न्यायाज्जेति। तमेव न्याय विशद्यात। एवमैवेति। विपचे दोषमाह। विक्रियावञ्जति। द्रतसात्मनो नासत विक्रिया वत्वमित्ाह। ध्यायतीकेति। अन्यया विक्रियावच््वे सतीति यावत्। प्

Page 587

[ ५छ१]

अ्रथ हेन कहोल: कौषोतकेय: पप्रच्छ याङ्ञ-

मन्ता विज्ञातेत्येवमादोन्यच्तराखाम्मनोSविक्रियत्वेन गच्छन्ती- ति। न। यथा प्राप्तलीकिकवाक्य नुवादित्वात्तषां । ना- मतच्व निर्द्वारणार्थानि तानि। न दष्टर्द्रष्टारमित्व बमादोना-

देव हि विशेषणं परिचत दष्टरिति। एष तव आ्रम्म सव्वैंरुक्र विगेषएोर्विशिष्टः । अत एतसादामन अन्यदान्त कार्य्य वा शरीर करणातकं वा लिक्मेतदेवेकमनात्तम- विनागि कूटस्थम तती होषस्तस्ाक्रायण उपरराम॥२॥ दूति योमद्बृहदारएके पञ्चमे प्रपाठके चतुर्थब्राह्मग- भाषम्॥ ४ ॥ बन्बनं सप्रयोजकमुक्त यश् बडस्तस्याप्यक्तित्वमधिगत

पिकियत्व पि खुताचरारय पपव्ानीति शङ्कूते। नन्विति। न तेषां विरो- धो हष्टो हध्ादिकर्र् त्वमनुसृता प्रषस् लोकिके वाक्ये तदर्थानुवाढि- स्वादुक्ववुतप्रन्तरायां स्वायं मरमारगाभावादिति परिहरति। नेतत्रा दिना। न दष्रितााठीन्वि तह सुताक्तराखि न खाधे प्रमायानी- तप्राशङ्गाह्ह। न दष्टरिति। वन्योऽर्थो दद्याटिकर्त्ता यथोक्कोर्थो दध्- दिसानी ट्रट्टपटस साकिविषयत्व सिदे दष्टरिति साक्षा्रसमर्पष्ात्तदव- वन्वोपपत्तिरितपमंहरति। तममादिति। पन्ञाकर निरालता खपन- सुतपाध्ानन्तर वाक्य विभजत। एष दूति। वन्यदानमिति विशेषय- सामथ्य सिङ्धमर्थमाह। एतदेवेति।२। दूत श्ीमद हदार राके पञ्च- मप्रपाठके चतुर्थ ब्राह्मगटीकार्या उषस्तत्राह्मषम्। ब्राह्मणल्य थ सङ्गति' वतमनु वढत। बन्धनममिति। च य ब्र- हथार्थ स्पति। यश्ति। उत्तरत्राह्मयतात्पर्थमाह। तसेति। एष

Page 588

[५८२ ]

वलक्येति होवाच यदेव सात्तादपरोक्ताङ्रह्म य

घ्यतिरिक्तत्व च । तस्येदानीं बन्धमोक्षसाधनं ससवगाम- मातज्ञानं वक्व्यमिति कहोलप्रम्न आरभ्यते। अ्थह एनं कहोलो नामतः कुषीतक स्यापत्य' कोषीतकेय पप्रच्क या- सवलक्य ति होवाच ति पूर्ववत्। यदेव साच्तादपरोच्ताद्व्र- हम य आममा सर्व्वान्तरस्तं मे व्याचन्त्वेति। यं विदित्वा वन्धनात्मुच्यते। याज्ञवल्क आद। एष ते तवाता। किमुषस्तकहोलाभ्यां एक आातमा पृष्टः किं वाभिन्नावा- कानी तुल्यलक्षणाविति। भिन्नाविति युत्तं प्रश्नयोरपुनरुत्त त्वोपपत्तः । यदिद्येक आत्मा उपस्तकहोलप्रश्नयोविवत्ि- तस्तत्र केनैव प्रश्ननाधिगतत्वात्तद्विषयो द्वितीयःप्रश्नोऽनर्थकः स्यात्। नचार्थवादरूपत्व' वाक्यस्य। तम्द्विन्नावेतावालानी क्षेत्रचपरमात्माख्याविति। केचिद्ाचच्षते तन्न। तवेति

सप्रश्नामन्तय्य मथशब्दाथ: । पूर्व्व वदित्भिसखीकरणाये सम्वोचितवा- निताथः। ध्व सित्ञानप्रभो नाल प्रतिभाति किन््वतुवादमालमिता भदाह। यं विदित्वति। तं व्याचच्ेति पूव्वया सम्बन्ः । प्रग्नयोर- वान्तरविशेषमदर्शनाथ परामृगति। किमुषस्तेति। तत्व पूव्व पन्त रट- हाति। भिन्नावितीति। उक्रमर्थ व्यतिरेकद्वारा विष्टणोति। यदि हीतादिना। अरथ कें वाक्य' वस्तुपरं तखार्थवादो द्वितीय वाक्य नेतपा क। न चेति। दुयोवाक्ययोस्तुल्यलन्तपत्व फलितमाह। तक्कादिति। मत्राद्यं वाक्य चतन्ष मधिकरोति। द्वितीय परमात्मानमितामिगेव्ाह। वतन्रति। ब्राह्मखद्येनार्थटूय विवत्ततमिति अर्टृप्रपञ्जप्रस्थान प्र० त्याइ। तन्नेति। प्रन्न प्रतिवचनयोरेकरूपत्व नाधमेदो उस्तीत् क्सुप- मादयति। एष त दूति। तथाम्यथ भेढे कानुपपत्तिस्तल्वाह। न चेत।

Page 589

[५८३]

आत्मा सर्वान्तरस्तं मे व्याचत्वेत्यष न आ्र्ात्मा सर्वान्तरः ।

प्रतिज्ञानादेष त आममति हि प्रतवचने प्रतिब्नातम् । न चैकस्य कार्य्यकरणसङ्ातस्य हावालानावुपपद्म ते। एको हि कार्य्यकरएसङ्वात एकेनात्मनात्मवाब चोषस्त- स्यान्यः कहोलस्यान्यो जातिती भिन्न आता भवति

ब्रह्म इयोरितरेणवश्यं गौणेन भवितव्य तथाळत्व स र्वान्तरत्व' च विरुदत्वात्पदार्थानां यद्क सर्वान्तरं ब्रह्मा त्मा मुख्य दूतरसासर्वान्तरेणनालनाS मुख्येनावश्यं भवि- तव्य तस्मादिकस्यैव दित्रवणं विशेषविवचायां।

सदेवोपपादयति। एको होति। काय्य कर खस ङ्वातभेदादात्भेदभाश- धाह। न चेति। जातितः खनावतोऽहमहमिस् काकारयादितयः। द्रतश न तन्वभेद दन्याह। द्योरिति। तदेव स्फटयत। यदोति। दूयोर्भध्य यद्यकं म्रह्मामीयं तद्ेतरेश गौषेनावश्यं भवितव्य नथात्मत्वाददि यद्यकसएट तदेतरखानात्मत्वादि कुतः स्ादिति कुतः स्वार्दित चेत्तव्ाह्। विरुद्धत्वादिति। उक्तोपपाटनपूळ्ट कं दिःन्रवणस्ाभिम्रायमाह। यदीत्ा दिना। कनेकमुख्यत्वासम्भना द तुतः पर्रिच्छिस स घट्वद्ब्रह्मत्वादनातात्वाञ्चकमेव मुख्य प्रत्य- गभूतं ब्रह्मेत्यर्यः । यदि पुनरुक्रिरनयिकेयाशङ्ञााह। तम्ादिति।

Page 590

[५=४]

यत्त पूर्वोक्कन समानं दितोये प्रश्नान्तरे उक्र ताव नाव पूर्व स्येवानुवादस्तस्यैवानुक्त: कविद्विगेषो वत्रव्य इति। कः पुनरसी विशेष दत्य चयते। पूर्वस्मिनप्रश्न अ्रस्ति व्यतिरित्क आत्मा यस्यायं सप्रयोजको वन्ध उक्त इूति। द्वितोये तु तस्य वात्म नोऽगनावादि संसा रधर्मातीतत्व विशेष उन्ते।

नु कयमेकस्य वालनोऽगनायादयतोतत्व' बदत्वज्जृति विरुड- धम्म ममवावित्वमिति न परिहृतत्वान्नामरूपविकारकार्य्य कर- एलन्तगसङ्गा तोपाधिभेद सम्पर्क जनितम्रान्तिमात्र हि

ताह्ि स एत्र विशेषो दर्शयतव्यो येन पुनरुक्रिर यवतीलाशड्माइ।

विशेषस्तर््ि प्रदर्श्यतामिति पृष्छति।कः पुनरिति। बुभत्मित विशेष दर्शवति। उच्चत दूति। दूविशन्द क्रियापदरेन सम्वध्धते। किमित्ेय विशेषो निर्दिश्यते तवाह। वद्विशेषेति। वर्थभेट्ासम्भवे फलितमाह। तर दिवि। योऽगनावेत्यादिना तु विवन्ति नविशेषोककिरिति शेघः । एर मेवात्तक््वमधितत्य प्रम्नावित्त चोहयति। नन्वति। विरुद्धधम वच्चा- निथो मिननौ म्रम्घावितेतत् दूषयति। नेत। परिहृतत्वमेव प्रकट- यति। नामरुपेति। तय, विकारः कार्य्यकरणलक्षणः मङ्कातः स एयोपा- विभेदस्तन सम्मर्सस्तसरत्रह् ममाध्यासन्तन जनिता मन्तिरह कत्त ता द्या नावन्मात्रसंसारित्वमितानेकशो व्यत्पादितम्। तमवनस्ति वस्तुतो

क्रिपसुङ्गेन संसारित्वम्य मिथात 1 विरुदेति। कथ ताईं वि रुद्धम्म व त्वम्रर्त तिरितया शङ्गा ह्ह यथेति। परेग पुरुषेसाज्ञानेन वाध्यारोपितैः सपेत्व दिभिधनौवगिष्टा दति

Page 591

[५८५ ]

च यथा रव्जु शुक्तिकागगणादय: सर्पर जतमलिना भवन्ति प. राध्यारोपितधर्मविगिष्टाः खतः केवला एव रज्ज शुक्तिकागग- णादय: ।न चैव विरुदधर्गसमवायित्व पदार्थानां कथन विरोधो नामरूपोपाध्यस्तित्व नैकमेवाद्वितीयम्। नेहनानास्ति किञ्जनेति आुतयोविरुद्दा रव्निति चेन्न। सलिलफेनटृष्टान्तेन परिहतत्वान्म दादि्ृटष्टान्तय। यदा तु परमार्थदुच्ा पर- माततत्वात् शुत्यनुसारिभिरन्यत्वेन निरुप्यमाण नामरूपे मृदादिविकारवद्दस्वत्तरे तत्त्वती न स्तः सलितिलफेनघटादि- विकारवदेव। तदा तदप क्षयैकमेवाद्वितीय नेह नानास्ति किश्चनैत्यादिपर मार्थदर्शनगोचरत्व प्रति पद्मते।

यावत्। सतचाध्यारोपेण विनेतारथ:। प्रतिभासतो विरुद्धधम वष्व उि क्षेत्रत्तन्वरयोभिंव्वत्वाद्गिवार्थावेत प्रन्नाविति वेत्रेवाह। न चैतमिति। निरुपाधिकरूपेयास सारित् सोपाधिकरुपेश ससारित्वमिताविरोध उक्क:। ददानीसपाध्यम्यपगमे सह्यत्व एतस्परव घटाटेरपाित्वटष्टेरिति यह्टूते। मामेति। सलिलातिरेकेण न सन्ति फेनादयो विकार नापि मदादतिरे- केग तडिकारा: शरावाद्य: सन्तीति उष्टान्ताख्ययुक्तियलादविद्यानामरुपर- चितकाय्य कररासङ्कातम्याविद्यामात्रत्वात्तसाय विद्याया निरासान्नषमिति परिहरति। नेत्यादिना । काय्य सच्वमम्यपगस्योत्त: दूदानीं तद्पि मि- रूपमाये नास्तीतााह। यदा तिति। नेह नानास्ति किञ्जुनेवादिय्ुता- सुसारिमित्रस्तुवध्ा निरुपयमाखे नामरपे परमातात्त्वादन्यत्वेनानन्येन चानिरुप्यमाये तत्त्वतो वस्वन्तरे यदा तुन स दति सम्बन्धः। म्दादिवि- कारवदितातां प्रकठयति। सलिलेति। तदा तत्परमात्मतत्वमपेच्य ति योज- नीय: ।

Page 592

[५८ ६ ]

कतमो याज्ञवलक्य सवोन्तरो योऽशनाया पिपासे शोक मोह जरां मृत्यमत्येति।

यदा तु स्वाभाविक्याविद्यया ब्रह्मस्वरूप रव्न शुक्तिकाग- मनस्वरूपवदेव खेन रूपेगा वत्तमानं केनचिदस्प षटस्भाव मपि सवामरूपकृतकार्य्य करगोपाधिभ्यो विवेकेन नावधायते नामरूपोपाधिदृष्टिरेव च भवति साभाविको तदा सव्वोडयं वस्त्वन्तरास्तित्वव्यवहारोऽस्ति चावभ दक्कतो मिथ्या- व्यवहारो येषां ब्रह्मतत्तादन्चलवे न वस्तु विद्यते येषां च नास्ति परमार्थत्वादिभिसतु शुत्यनुसारेण निरुप्यमाणे वस्तुनि कि त- त्तृ तोऽस्ति वस्तु कि वा नास्तोति ब्रन्मकमेवाद्दितीय सर्वसंव्य- वहारशून्यमिति निर्धार्य्य ते तेन न कथिद्िरोधः । न हि पर- मार्थावधारणनिष्ठायां वस्वन्तरास्तित्व प्रतिपद्यामहे। एक-

कदा त्हि लोकिको व्याहार सवाह। यदा तिति; ग्रविद्यया साभाविक्या ब्रह्म यदोपाधिम्यो विवेकेन नावधायय ते तदा लौकिको व्य- वहारश्त्तर्हि विवेकिनां नासौ सादित्ाशज्राह। अस्ति चेत। भेढ- भानप्रयुक्तो व्यवहारो विवेकिमामविवेकिनाज्ज तल्य एवायं वस्नरासित- त्वाभिनिवेशस्तु विवेकिना नास्तीति विशेष:। ननु यथा प्रतिभासं वस्वकरं पारमाथि कमेव कि न खात्तवाह। परमाथति कि द्वितीय वस्तु तन्व- तोडस्ति कि वा नास्त ति वस्तुनि निरूप्यमाये सति खुतानुसारेख तत्वद- शिभिरेकमेवाद्वितीय ब्रह्माव्यवहायय मिति निर्धाय ते तेन व्यवहारहखा सयपेन भेदऊतो मिथ्ाव्यवहारस्तत्त्वदद्या्यगोन च तद्भावविषयः शा- खोयो व्यतहार दताभयविधव्याहारसिद्धिरिताथः। तत शास्त्रीयव्यन

Page 593

[५८७]

मेवाद्वितीयमनन्तरमवाह्यमिति युतेः।न च नामरपव्यवहार काले त्वविवेकिनां क्रियाकारकफलादिसंव्यवहारी नास्तीति प्रतिषिध्यते। तस्पाद् ज्ञानान्ञानेऽपेक्षा सव: संव्यवहारः गा म्वोयो लौकिकथ। अती न काचन विरोधागङ्डा। सर्ववादि नामप्यपरिहाय्य: परमाथ संव्य वहारक्वती व्यवहारः। तन परमार्थालस्वरूपमपेक्षा प्रग्न: पुनः कतमी यान्वल्का सर्वान्तर दूति। प्रत्याहेतरी योऽणनायापिपासे। अशितुमिच्का अ्रभ- नाया। पातुमिक्का पिपासा। तेवशनायापिपासे योऽत्व तीति वच्तामाणन सम्बन्ध: ।

जारोपपत्ति प्रपञ्चयति।न हीति। तथा च विद्यावस्यायां शास्त्रीयो मे दव्ययहारस्दितर व्यव्रह्ारस्वाभासमालमिति शेषः। अ्विद्यावस्थायां लौ ककव्याहारोपपत्ति विष्ृयोति। न च नार्मेति। उभयविधव्यव्ह्ारो पपत्तिमपसंहरति। रुख दिति। उक्करोत्या व्ययहारहयोपपत्ती फित- माह। वयत दूति। प्रत्यव्ादिघ वेदान्तेव चेति थेषः। ज्ावाज्ञाने ुरस्क न्य व्यव्ह्ारः शार्तीयो लौकिकश्ेति नासभिरेवोच्यते किन्तु म० व्व षामयि परोक्षकाणामेतत्यमातम्। संसारदशायां क्रिया कारकव्यवह्ारष् मोक्षावस्थायाज तदभावसष्ट्लादित्याह। सर्वबादिनामिति। निरुपाधिके पर- खिन्रात्मनि चिद्वानावनाद्य विद्या कल्पितोपाधि कृतमशना याट्सत्व वस्तु त्रा वित्य मित्य पपाद्यानन्तर प्रञ्नसुयाय्य प्रतिवक्ति। तत्नल्यादिना। कल्पिताकल्पि- तयोरात्मरूपयोनिर्द्वारखार्था सप्नमी। योऽत्यति स सर्व्वान्तरत्वादिविशेष- लवात्मति शेष: ॥

Page 594

[५८८ ]

एयं वै तमात्मान विदित्वा ब्राह्मणाः पुवष- सायाथ्य वित्तेषणायाच्च लोकेषणायाथ्य व्त्याय।

अविवेकिभिस्तलमलवदिव गगनं गम्यमानमेव तलमले अत्यति परमार्थतस्ताभ्यामससृष्टखभावत्वात्तया मूठेरमनाया- पिपासादिमद्व्रह्म गम्यमानमपि नुधितोहं पिपासितोऽहमिति ते अत्येत्वेव। परमार्थ तस्ताभ्यामसंसष्टखभावत्वात्। न लि- व्यते लोकदुःखेन वाह्य दति गुतरविद्वल्लोकाध्यारोपितदुःखेने- ताथ:। प्रायैकधम्त्वात्समासकररं अभरनायापिपासयो गोक मोहम्। शोक इति काम इष्ट वस्त द्दिव्य चिन्तयती यदरमणं तत्तृष्णाभिभूतस्य कामवौजं तेन हि कामी दोप्यते। मोहस्ु विप-

ननु परोऽशनायादिमानप्रसिद्वेरनापि जोवस्तथा तस्य परसादव्यति- रेकादत आह। अविमेकिभिरिति। परमार्थत दरति उभयतः सम्बध्यते ब्र हौराखरड़' खानुभवाद्शनायादिमद्रम्यते तत्त्व वस्तुतो विद्यादसम्बन्वादशनायाद्यतीतं नित्मुक्तं तिष्तीत्यथः। अशनायामिपासादिमद्ब्रह्म गम्यमानमिति वद- ब्ाचार्ययो नाना जीववरादस्ानिष्टत्व सचयति। परमार्थतो ब्रह्मरायथना याद्यसम्बन्ध मानमाह। न लिप्यत दति। वाह्यत्वमसद्गत्व' लोकदुःखेने- न्ययुत्तं लोकस्यात्मनो दुःखसम्वन्वानभ्य पगमादितयाशङ्याह। अविद्व- दिति। अशनायापिपासयोः समसयोपादाने हेतुमाह। प्राये- ति। सरतिवाची शोकशब्दो न कामविषय दरत्याशङ्ाइ। दूष्टममति । कामवीजत्वमरतेरतुभवेनाभिव्यनकि। तेन हीति कामख शोकोवीजमिति स कोमतया व्याख्यातोऽनित्यामुचिदुखा- नातमखु तस्ात्म-

Page 595

अ्थ भिक्षाचर्य्य चरन्ति या ह्येव पुच षण सा रोतप्रत्ययप्रभवीविवेकी भ्मः। स चाविद्या सव स्थानर्थ स्य प्रसववीज भिन्नकार्य्यत्वात्तयोः शोकमोहयोरसमासकरण। तो मनोऽधिकरणी। तथा भरीराधिकरयी। जरां मृत्य चात्यति। जरति कार्य्य करएसङ्वातविपरिणामी बलौपलि तादिलिङ्गो मृत्यरिति तद्विच्छ दो विपरिणामावसानः । तौ जरामृत्य शरीराधिकरणवत्यति। ये तेऽणनायादयः प्रायमनः शरीराधिकरणाः प्रागिष्वनवरतं वत्तमाना श्र. होरातरादिवत्समुद्रोमिवच प्राणिपु संसार दूत्य चयते। योडसी दृष्टद्रृष्ट त्यादिलक्षण स साक्षादव्याहितो परोचाहौए: सर्वान्तर आत्मा ब्रह्मादिसतस्वपर्य्यन्ताना

नसि म्रभवत कत्त व्याकर्त्तव्य विवेक: स लौकिकः सम्यगन्नानविरोधो भामोडविद्य तच्यते। तस्या: सर्शानर्थोत्मत्तौ निमि्त्तत्व मूचारिद्याया दत्य- पादानत् तदेतदाह। मोहहसस्विति। कामख थोको मोह्ो दुःखस हेत- रिति भिवनकार्थल् तद्टिकद् दयल्र कार्य करयसङ्ातस्तव्त्दायः। स'साराहिरक्स पारिव्राज्य यक्र मत्तर वाक्यमित्यभिप्रेत्य मङ्केपतः ससार- खरपमाह। एत दत्यादिना। तेषामात्मधर्न्मत् व्यावत्तयत वियि- नषि। प्रागेति। तेषां खरसतो विक्क दयक्का वारयति। प्रागिष्विति। प्रवाहरूपेय नरन्तर्थे दष्टान्तमाह। बहोरात्ादिवदिति। तेषाभति चपलत्व टष्टान्त: । ससुट्रोम्मिषदिति। तेषां हेयत्व द्योतयति। म्राणषि- षिति। ये यथोक्ता: प्राशिषयनायाद्यसते तेष्वससार द्रन्यच्यन्त दूति योजमा। एतं वैतमित्यत तच्छ्रन्दार्थ उषस्तप्रत्नोक्ञ त्वपदार्थ कथयति। यो5सापिति। एतच्क्नाये कहोलप्त्नोक्त तत्मदार्थदर्शयति। बशना

५0

Page 596

[५20]

वित्तषण या वित्तषणा सा लोकेषणोभे होने एप- णो एव भवतः ।

भूतानां अभनायापिपासादिभि: संसारधर्म: सदा न सप- शयते। आकाश दव वनाटिमलै: । तमेतं वे आ्रक्यनं ख- न्सच्व विदित्वा जात्ा्यमहमस्ति परं ब्रह्म सदा सर्व- स'सारविनिर्मुत् नित्यतप्तमिति व्राह्मणाः। व्राह्मयानामेवा धिकारी व्युत्थाने। अतो व्राक्मगग्रहणं व्यत्याय वैपरीत- नोत्यानं कत्वा कुत दत्वाह। पुत्र षगाया: पुचार्धा एषगा पुत्र पण। पुत्रगीमं लोकं जवेयमिति लोकजवसाधनं पु- वम्प्रतीच्छा एषणा दारसंग्रहः।दारसंग्रहमक्वत्वे त्वर्थः । वित्तषणाया कर्म्मसाधनस्य गवादेरूपादानं अ्नेम कम- कत्वा पितलोकं जैष्यामीति विद्यासगुतान वा देवलोकं केवलया वा हिरखगर्भविद्यया दैवेन वित्तेन टेवलोकम्।

येति। तयोरक्य सामानाधिकररावेन चततमिताह्। तमेतमिति। ज्ञान मेव विगद्यति। अयमित्यादिना। साला ब्राह्मणा व्य खाय भिक्षाचये चरन्तीति सम्बन्धः। सचासविधादके वाक्य शिमित्वधिकारियि ब्राङ्मय- पद तल्नाह। व्राहमयानामिति। पुत्नाथ मेषखमेव विटिगोति। पुत्र- खेति। ततो व्यखाम एककराति। दारउकमिति। वित्तणयायाय व्य त्थान कत्त व्यमित्याह। वित्तति। वित्त (िविच मानुष दैवच। मानुषं गर्यदि। तम् कममसाधनसोपदनसुपार्जन । तेन कमऊता केवलेन काग्म का पितलोक जेष्यामि। देव वित्त विद्या। तत्म युत्तोन करमणा देवलोक केलया च विद्यया तमेत जेष्यामीतीच्छा वित्तषण। ततथ व्य थान कर्तव्यमिति व्याचषे। कर्मसाधनस्ेति। एतेन लोक-

Page 597

[५६१]

देवाद्वित्ताद् व्यत्यानमेव नास्तोति केचित्। यम्मात्तइलैन हि किल व्युथानमिति। तदसत्। एतावान्व काम इति पठितत्वात् एषसामध्य। दवस्य वित्तस्य हिरखयगर्भादि- देवताविषयैव विद्याविद्येत्यच्यते। देवलोकहेतुत्वात्। न हि निरुपाधिकप्र्ञानघनविषया ब्रह्मविद्या देवलीकप्राप्ति- हेतुः। तम्ात्तत्सर्वमभवत् आत्मा ह्यषां स भवतीति गुतेः। तट्बलेन हि व्य त्यानम्। एतं वे तमावानं विदित्वेति विशे- पवचनात्॥

विषय भ्या व्य न्याय एषणकाम एतावान्च काम इति गुत- रेत स्मिंस्वि विध उनावलोकप्राप्तिसाधने सृष्ामछ्कत्वेत्यर्थः । स. रवाहि साधनैच्का फलेच्कव। अती व्याचट ुतिरेकवैष-

वखायास् व्यत्थानसुत्त वेदितव्य दैवद्ित्ताद्य त्यानमाचरपति। ट्वादिति। सस्ःपि कामत्वात्ततो व्युस्ातव्य मति परिह्रति। तद्सदिति। त्ई ब्रह्म- विद्याया: सकाशादमि व्यायानात्तन्म लध्व से तद्याघातः सादिचाषड्भाइट। हिर गयग भादिति। देवतोपासनाया वित्तपज्दोक्रविद्ाले हेतमाय। देवलोकेति। ततप्निहेतव ब्रह्मवद्यायामपि तत्यमिति चेवेव्ाह। न हंति। तत्न फबान्तरम्वयं हेतूकरोति। तमदिति। द्वतय ब्रह्ताविद्या *h

प्रागेत्र वेटन सिज्क्चत्कि पुनव्य त्थानेनेत्याशङ्का प्रयोजकन्ताम तत्र्र- योजकसुहेश्यन्तु तत्त्वप्ाच्ात्करणमिति विर्वात्तत्वाह। तस्ादिनि। प्रयो- जकज्ञान पञ्जम्यधः। व्य त्थाय मिक्षाचय्य चरन्नीति सम्बन्धः। व्यया- नस्कृप प्रदर्शनाथमेषणास्रपमाह। एषफेति किमेतावतेत्याश्रङ्का व्यत्ा- वसहृपमाह। एतस्िन्ति। सम्वन्वस्तु पूर्वववत्। या ड्वेत्यादिश्ुतेस्ता-

Page 598

[५८२]

गैति। कथं या ह्वव पुत्रषणा सा वित्तेषणाSटष्टफलसा- धनत्वतुल्यत्वाद्या वित्तषणा कमनभूता सा लौकेषणा फला थैव सा सव्व: फलाथ प्रयुत्त एव हि सर्व्व' साधनमुपादत्ते। अत एकैवेषणा लोकेषणा या सा साधनमन्तरेण सम्पाढ- यितुं न मक्यत इति साध्यसाधनभेदेनीभे हि वस्मादेते ए- घणे एव भवतस्तस्मान्ह्मविदो नास्ति कर्भ कमसाधनं वा। अतो येऽतिक्रानाः ब्राझ्मणाः सवें कर्म कर्मसाधनल् सवें देवपित्ृमानुषनिमित्त यज्ोपवौतादि। तैनहि दैवं पिता मानुषञ्च कर्म क्रियते। निवौतं मनुष्ाणामि- त्यादिश्रुतेस्तस्मात्यूवे ब्राह्मणा ब्रह्माविदो व्यत्याय कर्मभ्यः कर्मसाधनभ्यय् यज्ञोपवीतादिभ्यः परमहंसपारिव्राज्य प्रति- पद्य भिच्षाचर्य्य चरन्ति। भिक्षार्यं चरणं भिच्षाचर्य् च- रन्ति त्यक्तासार्त्त लिङ्ग केवलाथममात्रगरणानां जीव- नसाधन पारिव्राज्यव्यञ्जकं विह्वाहिङ्वर्जितः। तस्ाद

त्मययमाह। सर्वा हीति। फल' नेष्कति साधनञ्जु चिकीषेतीति व्याघा- तातुफलेक्कान्तर्भूतैव साधनेच्का तदा कमेषणोक्यमित्यथ:। शुतेस्तदैक्यव्यतृपा- टकत्व प्रश्नयूव्वक व्यत्पाद्यति। कयमित्यादिना। फलेषणान्तर्भाव साधनैषणायाः समधवते। व्याचष्ट। लोकषसेति। प्रयोजकज्ञानवतः साध्यसाधनरूपात् सारादविर- कस्य कर्म तत्साधनयोरसम्भवे साक्षात्करसहिश्य फलित सच्पास दर्शयत। कात दूति। वातिक्रान्ता व्राह्मणाः कि प्रजयेत्यादिमकशितास्तषां कर्म कर्मसाधनज् यत्ञोपवीतादि नास्तीति पूव्वे या सम्बन्धः । देवपित्मानुघ- निमिसमिति विशेषण विशद्यति। तेन हीति । प्राचोनावीत पित- पःसुपवीत देवानामित्यादिभन्दाथः । यसात्यव्व विचारप्रयोजकत्तान- वती बराह्मणा विरत्ा: सननास तत्युत्त धम्म मन्वतिष्टस्सादपनातनोऽयि

Page 599

लिङ्गो धर्मचोऽव्यकलितिङ्गोऽव्यक्ताचार इति कतिम्य । ङ-

खान्के शान्नि्वत्य विसज्य यज्ञोपवीतमिति च। ननु ब्यु त्याय भिक्ाचर्य चरतोति व्त्तमानापदेशादर्धवादोडयं न विधायक: प्रत्ययः कयिचर यते लिङलीटतव्यानामन्यतमी- ्पि। तमादर्थवादमाचए श्ुतिष्तिविहितानां यन्नोपवीता- दीनां साधनाना न शक्यने परित्याग: कारयितुम्। यज्जी- वीत्य वाधोयोत याजयेद्यजेत वा॥ पारिव्राज्च तावदध्ययनं विहित वेदसनामनाच्क द्रस्त- खइ दं न संन्यसेदिति खाध्याय एवोत्सजमानो वाचमि- ति चापस्तम्बः । व्रझ्मोन्म वेदनिन्दा च कौटसाक्य सुह- द्धः। गर्हिताव्नाद्ययोजग्धिः सुरापानसमानि पडिति वे

मरयोजकमानी पिरक्तो ब्राह्मगस्तथा कुर्ययादिय्याह। तम दिति। लिद-

न्यकेति। तस दष्ठाय त्ान्म सुसमिस्याज्यत्व सचयत। केतलममिति। छस्षुख्यत्व च्व तस्य त्यज्यतेतयाह। पारिद्ञाज्यति। तथापि त्वदिष्टः सब्ना- सो न रतिकारनिबद् दूति चेन्न च्याह। विद्ानिनि। अ्रत्यक्षश्तिवि रोधाज् सार्तसस्ताासो मुख्यो न भवत त्वाह। अथेत। एत वे तम- त्यादि वाक्यम्य विधायकत्वसुनेय सत कम तव्याधनपरित्यागपरत्वमुक्कमाच्ति- पति। नन्विति। द्रतश् यत्तोपत्रीतमपरिताज्यमितवाह। यज्ञोपरी- तेप्रवेति । याजनादिसमभिव्य ह्याराद्सन्वा विविषयमेतदिताशङ्कााह। पार्र व्राज्ये ताषदिति। वेदतशागे दोघघुतेश्तदताागेउपि कथ परिव्राज्य यत्रो- प्ररतितवमिताशङ्गाह्। उपामन दूति। दतानेन वाक्यन गुव्वाद्यु

Page 600

[५e४]

दपरित्याग दोषयवणादुपासने गुरुयां हवानामतियीनां होमे जप्यकमेगि भीजने आचमने साध्याये व यत्रेपवी- तो स्यादिति परिव्राजकधमेंयु च। गुरुपासनस्वाध्यायभी जनाचमनादोनां कर्मगां स्रुतिषतिषु कर्त्तव्यतया चोदि- तत्वात्। गुर्वादा पासनाङ्गतवेन वज्तोपवीतस्य विहितत्वात्तत्प- रित्यागी नैवावगन्तु' शक्यते। यद्यप्येषगाभ्यो व्युत्थानं वि- वोयत एव तथापि पुत्राद्यषगाभ्यस्तिसृम्य एव व्युत्थानं न तु सवष्मत्कर्मगः कम्मसाधनाच व्युत्यानं सवपरित्यारी चाशुतं कतं स्याच्क्र तज्ज वज्नोपवीतादि हापितं स्वात्। त- थाच महानपंराधी विहिताकरणप्रतिषिवाचरगनिमित्तः कृतः

पवीतं वेदांख सर्वं तड्दर्जयेद्यतिरिति युतेरपि चातज्ञानपरत्ा- त्सर्वस्वा उपनिषद आल्मा दष्टव्यः य्ोतव्यो मन्तव्य दूति हि

पासनाङ्गतन यज्ञाप्रतीतस्य विदितत्वात्परिञ्ञाजकवम्मेय गुरूपामनाटीनां कर्त व्यत्या सुतिकतिषु चोदितत्ाद्य सोपवीतप,रत्यागोऽवगन्तु नेव्र शक्रय त दत्यन्दयः । सम्पति म्रौढिमारूढो व्युधाने व्यतयाने विधिमद्गेहतवि दूषयति। यद्यपीत्यादिना एषगाभ्यो व्यत्याने सति एष्यात्वाविशेषात्कम य स्त्साधनाज्च व्य खान सेत्सन त्याशद्ा यत्तोपवीता देरेषणात्वमसिद्धमित्या शत्रेनाह। सज् त। अशुतकरणे खुतत्यागे च कुर्व् न् विहित कम्ेत्यादि- एतिमाम्ति्रित्य दूषयमाह। तथा चेति। नु दृश्यते यत्ञोपयीतादिलि- द्त्यागः स कसमामिराक्रियते तल्ाह। तम दिति। नेयमन्परम्परति पररिहरति। नेत्यादिना। ब्रह्मचर्ययादेव म्र.जदित्यादि विध्य पलम्भ य परोदबा देनातज्ञानविधितलादेव सच्पास' साधयितनात्मज्वानपरत्व ताव

Page 601

lye५}

प्रस्तुतम् ।स चातव मात्षादपरोक्षा कर्वान्तगगणनायादि संसारध्मवर्जित दूंत्येवं विभ्रेय इति तावत्मिडम्। सर्वा होयमुपनिषद्वं परति विध्वन्तरगेषतवं तावचरास्यती नार्थवा दः। आतत्ञानस्य कत्तव्यत्वादाला चाणनायादिधर्मवाब् भ- वतीति साधनफलविलचणी जातव्यः । अतो व्यतिरके-

स मृत्यु माप्नोति। य दह नानेव पश्यत्य कधेवानुद्रष्टव्य- मेकमेवाद्वितीयं तत्वमसीत्यादि श्रुतिभ्यः । क्रियाफलं साधनझ्ाशनायादि संसारधमीतोतादाल्ष- नोऽन्यदविद्याविषयम्। यत्र हि इतमिव भवत्वन्यो Sमा- वन्योऽहमर्मि न स वेद। अय येऽन्यवाती विदुरित्वादि वाकाशतभ्यः। न च विद्याविद्य एकस्य पुरुषस्य सह भवतो विरोधात्तम: प्रकााविव। तम्दालविदी Sविद्याविषयोS-

दुपनिप्रढासपन्यसति। व्यपि देति। इतसा् सजाले विधि रिति यावत्। तद्िधिबलादेव सचतामसिद्धिरिति शेघः। करथ सर्वोपनिषदातमत्तानपरे- प्यते। कट्ट स्तुतिद्वारा कम्म विधिशेषत् नार्थवादत्वादित्या शङ्माह। का- त्मत्यादना। वास्तु ययोतञ धस्तु वित्तेय तर्थापि प्रस्तुते किङ्कात तवाह। सर्या ीति। ननु तख् कत्तव्यत्वपि कथ कम्मतत्ाधन- न्यागसिजरत व्ह। वरात्मा चेति। विपने दोषमाह। त दति। साधनफलान्न्मू तत्वे नाक नो ज्ानमविद्य त्यल प्रमायमाइ। कान्योs- साषित्यादिना। त्रियाकारकफलविलक्षणस्ात्मनो स्ाम कर्त्तव्यं तक्ामर्थ्याल्ाध्य- सःधनत्यागः सिद्ातीत्य क्म्। सम्मत्यविद्याविषयत्वाच् साध्यसाधनयो- विद्यावता न्याज्यन इव्याह। क्रियेति। तसा विद्याविषयत्व खुतीरदा-

Page 602

R-J

धिकारो न दष्टव्य: क्रियाकारकफलभेदरूपः। मृत्वोः स मृत्युमाप्नोतोत्वादि निन्दितत्वात्। सव्व क्रियासावनफला- नान्नाविद्याविषयाणां तद्विपरीतावविद्यया हातव्यत् नेट- तवात्। यज्नोपवीतादिसाधनानाच्च तद्विषयत्वात्। तन्म्राद- साधनफलखभावात् आ्ममनो उन्यविषया विलत्तया एषगा। उभे ह्य ते साधनफले एषणे एव भवतः। बत्ोपवीतादेस्तत्साध्य- कम्पणाव् साधनत्वात्। उभे ह्येते रषगे एवेति हेतुव चने- नावधारणादु यत्तोपवीतादिसाधनात् तमाध्यभ्यय कमभ्यो डविद्याविषयत्वात् एषणारूपलाच्च जिहासितव्यरूपत्वाच्च व्यु त्थानं विधित्सितमेव। न तूपनिषट्ः। आ्रत्मव्नातपरत्वात्। व्यु त्यानश्ुतिस्तु स्तुत्यधी। न विधिरन विधिव्तितविच्ानन

परति। यत्रेति। अविद्याविषयत् .प.साधनादिविघात एव भविष्यति। विद्याविद्ययोरखरादिष स्राह्ित्योपलस्भादिगद्याह। न चेति। विद्ा- विद्ययो: साह्ित्यासमवे फलरमाह। तम्मदिति। दतय प्रयोजक्र- ज्ञानवता साध्यसाधनभेढो न दह्टव्यो विरवत्तितत्वसाव्ात्कारविरोधित्ा- दित्याह। सनात। अवरविद्याविषयागां विद्यावता त्यागस्तथःपि कुतो यत्षोपवीतादोना त्यगनलाह। यत्ञोपवीतादीति। तव्िषयत्वादित्येव तच्कन्दा विद्याविषय एषणात्वाज्ज यत्ञीपवोतादीना त्याज्यतेत्ाह। त- सपादिति। नयल्वन प्रसुतादिति यावत्। साध्यसाधनविषया तदात्मि- कषखा त्याज्यति तत्र हेतुमाह। विलक्गोति। पुरुष घकपाद्िपरता सा वेयेत्यर्थः । साध्यसाधनयोरेषखात्व' साघरयत। उम हीति। तथापि यत्तोपशैतादोनं कमण च कथनेषणातमित्याप्ङ्का साधनालभवादि- क्याह। यज्ञोपवीतादोति। तयोरेषगात्व कर्य प्रतिस्ामात्रय सैस-

Page 603

[५2७]

समानकर्त तश्नवणात्।न ह्यकरत्तव्येन कर्त्तव्यस्य समा नकळ कत्वेन वेदे कदाचिदपि ग्रवणंरूसभवति। कर्त्तव्या- नामेव ह्यभिषवहोमभच्ायां यथा श्रवणमभिषुता हुत्वा भ- चतयन्तोति। तददाम ज्ञनेषणा व्ययानमिक्षाचर्य्याणां कर्त्तव्या- नामेव समानकर्टकत्वश्वणं भवेत्। श्विद्याविषयजादेषणा त्वाच्चाथ प्राप्त एव आ्म्मज्ञानविधेरेव यशेपवीतादिपरितरागो न तु विधातव्य दूति चेन्न । सुतरामात्मज्ञानविधिनेव विहितस्य समानकर्ट कत्वयवरेन दार्व्योत्पत्तिस्तया भिक्षाचर्य्यस्य । यत्प नरुत व्त्तमानापदेभा- दर्थवादमात्रमिति। शदुम्वरयपादिविधिसमानत्वाददीषः। व्युत्याय मित्ताचय्य चरन्तीत्यनन पारिव्राज्य विधीयते। पा रिव्राज्याश्तमे च यज्ञोपवौतादिसाधनानि विहितानि लिङ्गस

तोन्याशइाह। उमे होति। तयोरेषणात्व सिद्े फशितमाह। यस्ो- पवीतादीति। थात्मत्तानविधिरेत समयासविधितित्य क्ववादा त्ाबेलस्र मास्ति विधित्वमिति शङ्तते। म त्विति। व्यस्याय विदित्यति पाठक्रम- मतिक्रम्य व्याख्याने भवत्यवायं विविदिषोर्विधिरिति परिहरति। न विधित्मितेति। पाठक्रमेपि प्रयोजकत्नामवतो शिरक्रसय सवत्वेतय विधि- रित्यभिम्रत्याह। म हीति उक्तमेवान्वयसुसेमोदाहरप्द्ारा विद्योति। कत्तव्यानामिति। अभिवत्य सोमस्य कएडम लत्वा रसमादायेत्र्थः । पाठक्रममेवास्रत्रित्य शङ्ूते। वाविद्यति। मयोजक तानवतो विरक्वसथात्मप्तानविधिसामथ्यलव्वस् यत्तोपर्रीतादि त्यागम्य कर्त्तव्यात्माप्तानेन समानकष्ट कत्वन्वणाद तथयेनावश्य कत्वसिि- रित्य त्तरमाह। न सुतरामिति। व्य त्याने दर्शितन्यायं भिक्षाचर्ष्यप्य- विदिशति। तर्थेति। मिक्षाचर्यस चातज्ञानविधिनेकवाकास् तथेव द। धोमपत्तिरिति सम्बन्धः। व्यत्ामादिवाक्यसार्धयाटलसुक्रममूद्य दूष-

Page 604

ग्रुतिभि: ऋतिभिय प्रतस्तहजयित्वाऽन्यस्माद्व्य त्यानमेषगा- त्वे5पीति चेन्न। वित्ञानसमानकर्ट कात्यारिव्राज्यादेवणाव्य- त्यानलच्षणा पारिवाज्यान्तरोपपत्तः। यद्ि तदेषणाभ्यी व्य-

रित्यागरूपत्वादविद्याविषयत्वाच पगायास्तद्व्यतिरेकेण चा स्याथ्रमरूप पारिवाज्व व्रह्मलोकादिफलप्राप्तिसाधनम्। य द्विषत® लिङ्गविधानञ्। न चैषणारूपसाधनोपादानस्याय्मध्सैमार्च पारिवाज्यान्तर- विषये सम्भवति सति सर्वोपनिषद्दिहितस्यामञ्वनस्य बाधनं

यति। यत्म नपरित्यादिना। औदुम्वरो यूपो भवतीस्ादौ लेडपरपहेष विधिसवीकारवद्लापि पञ्जमलकारेय विधिसिज्कनाथ वादवशद्केत्यय: । सम्मति मक्ते वाक्य पारिव्ञाज्यविधिमङ्गीकत्य खयू्य: शङ्टते। व्यत्था- येति। का त्टि विप्रतिपत्तिस्त्राह। पारिव्राष्यति। जिङ्ग लिदएड- त्वादि। पुराखे यच्ञापवीते विसृज्य नवसुपादायाश्ररम मरविशेत्तिदएडी कम रडलुमानीत्याद्याः त्याज्यत्वमुत्तमिप्ाशक्का श्ुतिरतिवशाटुव्य त्थाने सकोचममिप्रेत्ाह। गत द्ति। उदाहृतस्ुतिष्रतीनां विषयान्तर दर्ययन्न त्तरमाह। नेवाादि- ना। तदेव विदृणोति। यह्ीतादिना। तसात्मज्ञानाङ्गत्व हेतुमाह। स्ात्मज्ञानेति। एषकायास्तद्विरोधित्वमेव्र कुतःसिद् तल्राह। अविद्यिेति।

ताई यथोक्तानां स्रुतिसतोनां किमालम्बन तदाह। तदुव्यतिरकेयोति। आाश्तमत्वन निरुप्यते वस्तुतस्तु नाश्रमस्तदाभास दवि यावत्। तस्ात्म- ज्ञानाङगत्व वारयति। ब्रह्मेति। अ्रथ व्युथानवाक्यक्तसुख्यपारिय्ाज्य-

Page 605

युक्तम्। यध्चोपवोताद्यविद्याविपयेषणारूप साधनोपादित्तायां चावश्य मसाधनफलरूपस्याथनावादििसंसा रधम्भवर्जितस्याहं व्र झास्मोति विज्ञानं बाध्यते। न च तह्ाधनं सर्वोपनिषदां तदर्थपरत्वाद्विच्ाचर्य्य® परन्तीत्येपणां ग्राह्यन्ती शुति: स्वयमेव बाधत दूति चेत्। अधापि स्यादेषणाभ्यी व्य त्यानं विधाय पुनरषसकदेश भिक्षाचर्य्य ग्राहयन्ती तत्सम्वह्मन्य दपि ग्राहयन्तीति चेन्न। भिचाचर्य्यस्याप्रयोजकत्वाडू तोत्तरकालभक्षएवच्छे षप्रति- पत्तिकरममत्वादप्रयोजकं हि तत्। असंस्कारकत्वाच। भक्षणं पुरुषसंस्कारकमपि स्यान्र तु भिन्नाचय्यम्। नियमादृष्टस्यापि

विषयत्वमेव निङ्गादिविधानस कि न साततलाह। न धेति । एषकारू- पायि साधनानि यस्ोपवोतादानि तेषामुपादानमसुहान। तस्याम्रमधम- मात्र शक्तसय यथोक्ते सचरामाभासे विषये सति प्रधानवाधेन मुसपारि- व्राज्य विषय मयत्वमयुक्कमितार्थः । कथ पुनर्ुख्य पारिव्राज्यविषयसे यत्ोपरीतादेरिष्ट प्रधानबाधन तदाह। यज्ञापत्रीतार्दीत। साध्यक्- धनयोरासङ्गे तहिलक्षण स्ात्मनो ज्ञान बाध्यते चेत्का वो हानिरिताय- झह। न चेति। निन्ाधय्य तावदिहित शिवितानुष्ानज्ज यज्ञोपर्री- तादिबिना न सम्भवतीति ऋुतश्वात्मज्ञान यन्ोपशोतादिविरोधितमिति भङ्डूते। मिच्चाचर्य्य मिति। शङ्कामेव विषट्यति। कथापीत्यादिना। यधाऊतशघस भक्षणं विवितमपि न ट्रव्याप्ेप परिशिष्ट्टरव्योपादानेन प्र. उत्तः । तथा सर्पखत्यागे विहिते परिशिष्टभिक्तोपादानेन विह्ितममि

दृष्टान्तमेव्र स्टयति। शेषति। तङ्गक्षणमित सम्बन्वः। धप्रयो- नक® द्रव्यविशेषस्यानाक्षेपकमिति यावत्। यहा दार्श्टान्तिकमेव स्फटयति। पघति। सर्वखनारो विहिते शेषस कालस शरीरपाता्व प्रिप्त्ि

Page 606

[६.]

व्रह्मविदो निष्टत्वात्। नियमादृष्टस्यानिष्टत्व किं भिच्नाचर्ये- पेति चेत्। न। अन्वसाधनाहुात्यानस्य विहितत्वात्। तथापि किं तेनेति चेत्। यदि स्याद्वाढम्। अभ्य पगम्यते हि तत्। यानि पारिब्राज्य 5भिहितानि वचनानि यश्ोपवीत्वे बाधीयी- तत्यार्दोि तान्यविद्वत्पारिव्राव्यमात्विषयागीति परिष्ठ तानि। इूतरथामज्ञानवाध: स्यादिति ह्यक्तम्। निरागि- प्रमनारभ्भ निर्नमस्कारसस्तुतिम्। अचोग ततौगकर्ागा तं देवा ब्राध्मणं विदुरिति सर्वकर्माभाव दर्भयति र- धर्मच इति

(ममात्र भिन्ाचर्य मतो न तदुपश्रीतादिप्रापकमितार्थः । किञ्व। भिक्षाचर्यस शरीरस्यिता्रवाक्ितत्रत्वान्न तललापि विधिह्हरेतृ। तहयादुपवी- तादिसिद्धिरिताह। अस स्ारकत्वाज्चृति। तदेव एककते। भक्षण मिति। एककालयुरद्धमित्रादि नियमवशादइष्ट सिद्धदुपवोतादिकम- प्याचिपतीति चेवेवाह। नियमेति। विविदिपोस्तदित्मप नोपवीताद्या व्ेपक ज्ञानोत्पादवाश्रतणाद्यपयोगि देहस्यितार्थ त्येनेव चरितार्थतादिति

न्तति वाक्य व्यर्थमिति शङ्कते। नियमादष्टखति। मिक्षाचर्यानुवादेन प्रतिपह्ादिनिष्टत्तयर्थत्वाह्ाक्यक् नानरथका मितात्त रमाह। नान्येति। निटत्त्य पदेशेन वाक्यसार्थवत्त्व षि तदुपदेशस् नाथवक्वं कूटस्वातमज्तानेनंत्र सव्निद्ृत्तः सिद्वेरिति शङ्गते। तथापीति। यदि निषव्रियात्मक्षानाद- शेषनिष्टत्तिः सात्ति तदआभिरपि खोक्रियते। सतमिताङ्गीकरोति। यदीति। यदि त छदादिदोषप्रावत्यादात्मनं निषक्रयमपि विस्त्य प्रार्ध नादिपरो भर्वात। तदा निष्तापदेशोऽपि भवता्रथवानिति भावः। मरागुक्त वाक्यववरोघान्निदृत्य पदेशः शक् दति चेत्तलाह। यानीति। मख्यर्परि- ज्राद्िषयत्व दोष आरयति। द्रतरघेति। निदृत्य पद्ेशातुयाह्रकत्वेन

Page 607

[६०१]

तस्माद्ब्राह्मणः पाण्डित्यं निर्विद्य वाल्ेन तिष्ठासेत्।

च। तस्मात्परमहंसपारिव्राज्यमेव व्युत्ानलक्षण' प्रति- पद्म तात्मवित्तव्व कर्मसाधनपरित्यागरूपमिति। यम्मात्पूव्व ब्राह्मणा एतमामानमसाधनफलखभाव विदित्वा सर्वस्रात्साधनसवरूपादेपणालच्षणाद्व्यु त्थाय भिच्षा- चर्य्य चरन्ति सा। दष्टादृष्टाथं कसी न तव्साधन' च हित्वा। तस्ादद्यत्व Sपि ब्राह्मणः ब्रह्मवित्पाणिडत्वं पणडत- भावमेतदात्मविज्ञान पाखित्यं तवनिर्विद्य निःशेष विदित्वा आत्मविज्ञान निरवशेष कृत्वत्यर्थः। आचार्य्यत आ्रगमतय एषणाभ्यी व्यत्थाय। एषणा व्यत्थानावसानमेव हि तत्पा-

छटतोरुदाहरति। निरा शष मित्यादिना। व्शुख्ए्व्ासिविषयत्वासम्म- वात्मुख्यपरि्राहिषय व्य त्थानयाक्यसित्य पसंहरति। तक्ादिति।

मतताय्य व्याचष्टे। यआ्मादित्यादिना। एक्तमेव व्यत्थान स्च्यति। दष्टति। विवेकतैराग्याभ्यामेषय्ाभ्यो व्यत्याय मृत्याचार्ययाभ्यां कर्त्तव्य ज्ञान निःशेष लवा बाल्येम तिष्ठासेदिति व्यर्वा्तितेन सम्बन्धः । मा- (िद्त्य निर्विद्यत्यनेनैव व्यत्थान विह्ितमित्याह। एषयेति। तक्ि मारिडत्यमेषणास्यो व्यत्याने सम्भवति तटल्र व्यत्यानविधिरित्यर्थः। त देव र्फ टयति। एषसोत्यादिना। तासां तिरस्कारेण पासिडत्यमुङ्भवति तस् षणाया विरुद्धत्वादिति। तथा च पासिडत्य [निर्विद्येत्यल ताखो व्य त्थानविधानसुचिरतामत्यर्थ: । विनाषि व्यत्थान' पासिदत्यमुद्गविष्यतोति चेन्नलाह। म हीति । मासिडत्य निर्विद्यत्यत्न व्यस्थानविधिमक्तसपर'ह ५९

Page 608

[६०२]

रिडत्वम्। एषगातिरस्कारोद्ववत्वादेषणाया विरुदत्वात्। ए- वणामतिरस्कृत्य न ह्यात्मविषयस्य पारिडत्वस्योङ्जव इत्वात्म- ज्ञाननेव विहितमेषणाव्य त्यानम्। आ्र्रत्मज्ञानसमानकर्ट क-

व्य त्याय ज्ञानवलभावेन वाल्ेन तिष्ठासेत् स्थातुमिच्छेत्। साधनफलाथयएं हि वलमितरेपामनात्मविदाम्। तद्दलं हित्ा विद्वानसाधनफलस्वरूपालविज्ञानमेव बल तद्वावमेव केवल माश्रयेत्। तदात्रयणे हि करगान्येषणाविषये एन हत्वा स्थापयितुमुकहन्त। ज्ञानबलहोन हि मूढ दृष्टादृट्वि- षयायामेषणायामेवैन करणानि नियोजयन्ति। बल नामाळा-

रति। दव्यात्मज्ञानेनेति। तर्हिं किनिति विदित्या व्यत्यायेताव व्य- त्याने विविरभ्य पगतस्तलाह। थात्मत्ञानेति। तेन व्यत्यानस्य समान- कत त्वे का प्रत्ययसोपादानमेव लिद्गभूता सुतिस्तया हढीक्वत नियमेन प्रापित व्यत्थानमित्यर्य: । वाल्येनेत्यादि वाक्यसुत्याप्य व्याकरोति। ट- सादिति। विवेकादिवशादेषणाभ्यो व्यत्ाय पासिडत्य सस्पाद तसा- न्याशिद्व्यान्त्ञानबलभावेन स्थातुनिच्कदिति योजना। केय द्वानवल भावेन स्थितिरित्याशङ्का तां व्य त्पादयति। साधनेत्यादिना। विद्वानिति शिवेकित्वोक्िः। यथोक्तवलभावावट्टम्भ करखानां विष्यपारवश्यनिवत्तप्ा पुरुषस्थापि तत्पारवश्यनिष्टत्ति: फलतीत्याह। तदाम्रयो हीति। उक्त मेवार्थ व्यतिरेकमुखेन विशदयति। ज्ञानबलेनेति। नन्वरद्यापि द्वानख बल कीदगिति न जायते तत्ाह। बल नामति। बाल्यवाक्यार्थ सुपस- हरति। छत दति। यथा नानबलेन विषयाभिसुखी टष्टिस्तिरपक्रियते

Page 609

[ ६०३]

बाल्यञ्न पाणिडित्यञ्न निर्विद्याथ मुनिरमीनञ मौनञ्ज निर्वि द्याथ ब्राह्मणः स ब्राह्मणः केन स्था-

विद्यया अगेषविषयदृष्टितिरस्करणम्। अतस्तद्वावेन बाल्येन तिष्ठासेत्। तथालना विदन्ते वौध्यमिति सुत्यन्तरान्नायमाका बलहोनेन लभ्य दूति च। बात्यन्न पारिडत्यज्ञ निर्विद निःशेष कवत्वा अथ ननना- न्ुनिर्योगो भवत्येतावद्ि व्राह्मषेन कर्त्त व्यम्। यदुत सर्वाना- त्ाप्रत्ययतिरस्कार एतत्ऊत्वा क्वतक्वत्यो योगो भवति। श्र- मीनञ्ाज्ञानानाव प्रत्ययतिरस्कारी पाष्डित्यवात्यसन्न्तकी निःशेष कृत्वा। मौन नामानातप्रत्ययतिरस्करणस्य पय्य- वसान फलम्। तच् निर्व्विद्याय ब्राह्मणः ऊतऊत्वो भवति। ब्रह्मव सर्व्वमिति प्रत्यय उपजायते। स ब्राह्मणः क्ृतक्त्यो-

तर्थेति यावत्। व्यात्मना तदिज्ञानातिमयेनेव्यथः। वीये विषयडष्टितिर- स्करणसामर्थ्य मित्येतत्। बलहीनेन विषयद्टितिर स्रयसामर्थ्यर्ितेनाय मात्मा न लभ्यो न भक्य: साच्षात्कत्त मित्यर्थः॥ बाल्यञ्चेत्यादि वाक्यमादाय व्याचषे। बाल्यक्जति । पूव्वोक्तयोरत्तरत हेतद्योतनार्थाडयरन्दः।देशोममाद्यति। एतावहीति। वाक्यान्तरमुत्याथ व्याकरोति। अमौनञ्चेत्यादिना। मौनामौमयोवाअ्तएं प्रति सामयोत्वद्यो- तकोड्थ शन्दः ब्राह्मएयमपपाट्यति।ब्रह्मवेति क्ाचार्यय परिचर्ययापूर्ववक वेदान्तानां तात्पर्यावधारय पासिडत्य। युक्रितो ग्नातमष्टितिरककारो बाल्यं। बहमात्मा परव्रह्म न मत्तोऽन्यदस्ति किञ्चनेति। मनसैवानुम- नान मौन महावाक्यार्थावगतिर्वाह्मययमिति विभागः । प्रागमि प्रि- नं ब्राह्मएयमिति चेत्तलाह। निरुपचरितमिति । ब्रह्मविद: समाचार

Page 610

[६०४ ]

दयेन स्यान्त नेदश एवातोऽन्यदात्त तो कहोलः कौपीतकेय उपरराम ॥ १ ॥ पञ्चम ब्राह्मणम्॥ ५॥

डतो ब्राह्मगः । निरुपचरित हि तदा तस्य ब्राद्मए प्राप्त- मत शह। स ब्राह्मणः केन स्यातन चरगेन भवेदोन स्या- देन चरणेन भवेत्तनेद्टय एवायम्। येन केनचिच्चरगेन स्यात्त नेटश एव उक्लक्षण एव व्राह्मगो भवति। येन केन चिच्रणनति सुत्वर्थम्। येवं ब्राह्मसयावस्था मेय स्तूयते न तु चरणेडनादरः । अत एतस्माद्माक्मखावस्था ना द् ग्ना ब बा

स्वन्तरमार्नत विनाश्यारत्ति परिग्टहीत खप्नमाया मरीचुद- कसममसारमालैवेकः केवली नित्यमुत्त इति। ततो ह कहोल कोषोतकय उपरराम ॥ १॥ पत्चमस्य पञ्नम ब्राह्मसम्॥ ५

टृच्कति। स दूति । अनियत तस् चरणमित्य त्तरमाह । येनेति । उक्कलक्पत्व अतलता्रत्वम् । च्व्र्वास्थित चरयामिच्कतो ब्रह्मविदो यथेष्- पेशभीष्टा सात्तथा च यद्यदाचरति कष्ठ दूति रतेरितरेषामप्याचारे- इनादर: सादित्याशङ्माह। येन केन चिदिति। विहितमाचरतो नि- षिज्नं च त्यजतः सुद्बुद्धेः खुताद्वाक्यात्सम्यग्घोरुत्द्यते। तस च वाम नावशाहावस्थितव नाव्यवस्थितेति न यथेष्चेष्टाचरणप्रयुत्तो दोष दत्य- थः । कतो जन्यदित्यादि व्याकरोति। वत दूति। रुप्र त्वादि दङ- दृश्टन्ोपादान दार्शन्तिकस वडरूपत्वद्योतनार्थ कतोऽन्यदिति कुतो विशेषयामित्याशङ्ाह। आत्म वेति । १ । मञ्चमख पञ्ञम कड्टोल- ब्राह्मगसृ॥ ५॥

Page 611

१६०५]

अथ हैन गार्गो वाचकवी पप्रच्छ याशवस्कय ति

यत्साच्षादपरीक्षाद्वह्म सर्वान्तर आक्मतत्युक्कम् । तस् सर्वान्त- रंस्य स्वरूपाधिगमाय शाकत्यव्राह्मणाद्ग्रन्थ आरभ्यते। पृथि- व्यादोनि द्याकाशान्तानि भूतान्यन्तर्वहिर्भाविन व्यवस्थितानि। तेषां यद्ाह्यं वाह्यमधिगम्य निराकुर्वन्। द्रष्ट: साक्षात्मर्वा- न्तरो गोग आला सर्वैसंसारधमनिमुकतो दर्भयितव्य इत्या रभः। अथ ह एनं गार्गी नामती वाचक्वी वचक्ोर्दु- हिता पप्रच्छ। याज्तवल्क्यो ति होवाच। यदिद सर्वें पार्थिवं धातुजातमप्त दके श्रतन्च दोर्घपटतन्तुवत्रोतश्व तिय्य कन्तुव- द्विपरीत' वा। अद्धिः सर्वतोऽन्तर्वहिर्भूताभिर्व्याप्तमित्वर्थः ।

पूव्व ब्राह्मष योरांम्मंन: सर्वान्तरत्वमक्न' तव्तिर्णयार्थसुत्तर ब्राह्मय- त्रयमिति सुङ्गतिमाह। यत्माकादिति। एक्रमेव सस्न्व विषयोति। पृथिव्यादीनीति। वन्नर्यह्हर्भावेन सवचमस्य लतारतम्यक्रमेपेत्यथंः । बा- ह्य वाह्यमिति बीझा। उपरिषत्तक्क व्दो दषवो यत्तदोनि त्यसम्वन्वात्। निराकुर्षन् यथा मुमुत्तुः सर्वान्तरसात्मान प्रतिपद्यते तथा स यथो- कविशेषणो दर्शयतव्य दृत्य त्तर यन्थारम्भ दूति योजना। कहोलप्रङ्र निषायानन्तथ मथशव्दार्थः । यत्पार्थिय धातुजात तदिद सर्वमम्- खित्यादि योजनीय। पदार्थसक्का वाक्यधमाह। यद्गिरिति। पार्यि- वस् धातुजातसाद्गिर्याप्ताभावे दोषमाह्। वन्यथेति। किमत्र गार्ग्या विवचिितमति तदाह। दद तावददित। तदेव दर्ययित व्यापि गाह। यत्काय्य मिति । कारखेन व्यापकेनेति शेघः। तत्काय्य सत्कार- खेन व्याप्न यत्परिच्कित' तह्यापकैन व्याप्त' यञ्ञ स्यखं तत्सच्ज थ व्याप्तमिति तरिप्रकारा ाप्रि:। इतिशव्दसत्माप्रार्थः। ब्याप्तिभूकि

Page 612

दोवाच यदिदए सर्व मपखोतञ्व प्रोतः्च करिन्र खलवाप शताच्च प्रोताथ्ति।

यत्कार्य्य परिच्छिन्न स्वल कारगेनापरिच्छिन्नन सूक्षण व्याप्तमिति दृष्टम्। यथा पृथिव्यद्विस्ता पूर्वव' पूर्वमुत्तरेशी- त्तरेण व्यापिना भवितव्यमित्व ष आसर्वान्तरादाबनः प्रय्नार्थः। तत्र भूतानि पञ्न संहतान्य वोत्तरोत्तर सत्षममावेन व्यापकेन कारणरूपेण च व्यवतिष्ठन्त। न च परमात्मनोऽवीक्इ् तिरेकेण वंस्वन्तरमस्ति। सत्यस्य सत्यमिति शुतेः। सत्यत् भूतपञ्चक सत्यस्य सत्य च पर आ्रात्मा। कस्मित्न खखाप श्री ताथ प्रोतारथति। तासामपि कार्य्यत्वात् स्व न्त्वात्परिच्छि- न्रत्वाच् कचिद्योतप्रोत भावेन भवितव्यम्। क्व तासामीतप्री

माह। यथेति। सम्पत्यनुमानमाह। तथेति। पूर्ष्वं पूर्वमत्यवादेधर्मियो निर्ह्गः। उत्तरेगोत्तरेग वाक्यादिकारणेनापरिच्छिय्न सक्ोथ् का प्रमिति शेष: । विमत कारबेन व्यापकेन सच्न व्याप्न कार्य्य ता-

गुक्तन्यायं सरवत्र सञ्जारयति। दृत्येष दूति। ननु तवापि भूतपञ्च- कव्यतिरिक्कानां गन्वर्वलोकादीनामम्यान्तरत्व नोपदेशात्कथ भूतपञ्चुकव्टा- सेन सर्व्ान्तरप्रतिपत्तिविर्व्च्ितेति तलाह। तत्रति। उक्ननीत्या पयाथें स्थिते सतीति यावत्। सूतात्म्स्यितिनिरद्वारये वा सप्नमी। क्थ परमा- त्सान भूतानि च हित्ा प्टथगेव् गन्वर्वलोकादीनि वस्वनरागि भवि- व्यन्ति नेतयाह। न चेति। गन्वर्वलोकादीव्यमि भूतानामेवावस्याविशे- भास्ततः सत्यं भूतपच्चक तस्य सत्यं पर ब्रह्म नान्यदन्तराकत् प्रतिपत्त व्यमिति। वन्यप्रतिषेधार्यी चशन्दौ। तात्मर्यसक्ा ऊम्रसत्यान्य तदचराखि

Page 613

वायौ गार्गीति कस्मिन्न खल वायुरोतच् प्रोत- सेत्यन्तरिक्षलोकेषु गागोति करिमन्न खल्वन्तरिक्ष लोका शताक्च प्रोताथ्य ति गन्धर्वलोकेषु गार्गोति कस्मिन्न खलु गन्धर्बलोका शता्च प्रोताथ्च त्या- दित्यलोकेषु गार्गोति क्मिन्न खल्वादित्यलोका ओताख् प्रोताक्चति चन्द्रलोकेषु गार्गी ति कमिमिन्र खलु चन्द्रलोका श्रताश् प्रोताक्चेति नक्षत्त-

तभाव दूत्यवमुत्तरोत्तर प्रश्नप्रसङ्गो योजयितव्य:। वायो गार्गीति। नन्वग्नाविति वत्तव्यम्। नैष दोषोगगनेः पार्थिवं वाप्यपांवाधातुमनाय्चित्वे तरभृतवत्खातन्वा षात्- लाभी नास्तौति। तस्मिव्ीतप्रोतभावी नोपदिस्यने कस्मित्न, खलु वायुरोतश् प्रोतथ् त्यन्तरित्तलोकैषु गार्गीति। तान्यव भृतानि संहतान्यन्तरिक्षलोकास्तान्यपि गन्धर्वलोकेषु गन्धव- लोका आदित्यलोकेष्वादित्यलोकायन्द्रलोकेषु चन्द्रलोका नत्तक लोकेषु नक्षत्रलोका देवलोकेपु देवलोका इन्ट्रलोकेप्चिन्ट्रलोका विराडशरीरारभकेषु भृतेषु प्रजापतिलोकेषु प्रजापतिलोका

व्याकरोति। कलिच्तित्यादिना। करिन्र, खलु वायुरित्यादाुक्कन्यायमत- दिशात। एवमति। वायावित्ययुक्ा म्रयु करपामग्निकाय्य त्वादग्नाविति वक्तययत्वादिति शङते। नन्विति। क्ाग्नरुद्कव्यापकत्वपि कार्शविद्युदादि पारतन््ात्ख- तन्त्रथ् केनचिदपां व्याप्तिर्वत्तव्य त्यग्नि हिन्द तत्कारण वायाकि्तियक्त वा- यो स्वकारयतन्त्रतेपि नोदकतन्त्रतेति तह्ापकर्त्वासब्िरित्ा् त्तरमाह।

Page 614

८६०८1

लोकेषु गार्गो ति कम्मिन् खल नत्तललोका श्र्तास प्रोताथ्ति देवलोकेषु गार्गीति कस्मिन्न खलु देवलोका शताच्च प्रोताथ् तीन्द्रलोकेषु गार्गी ति कस्मिन्न खल्चिन्द्रलोका शताथ् प्रोताथ्तनि प्रजा- पतिलोकेए गागीति कस्मिन् खल प्रजापति- लोका ततास्च प्रोताय्तेति ब्रह्मलोकेषु गार्गी ति कस्मिन्न खल ब्रह्मलोका शताथ्ष प्रोताक्ेति स हो वाच गार्गि ! मातिप्राचीमी ते मूद्ी वयपप्रदनति-

ब्रह्मलोकेषु ब्रह्मलोका नामाएडारभ्भकाि भूतानि। सर्व्वत्र हि सूत्त्मतारतम्यक्रमेए प्राखुपभोगाथ्रयाकारपरिणतानि भू- तानि संहतानि। तान्यव पञ्चेति बहुवचनभा्ति। कस्तिन्न खलु ब्रह्मलोका शताच्च प्रोताश्ति। स होवाच यात्वलक्यो है गार्गि ! माति प्रात्ती: ख' प्रश्न' न्यायप्रकारमतीत्यागमेन प्रष्टव्यां देवतामनुमानेन मा प्राच्तोरित्ययः । पृच्कन्तयाथ् मा ते तव मूर्दा शिरो व्यपप्तद्विस्पष्ट मा पतेत्। देवतायाः खप्रम्न आगमविषयस्तं प्रश्नविषयमतिक्रान्तो गार्ग्याः प्रश्न शनुमा-

नैष दोष इत्यादिना। चन्तरिक्षलोकशव्दार्थमाह। तान्येवेति। प्रज्ा- पतिलोकशब्दार्थ कथयति। विराडिति अन्तरिक्षलोकादीनां प्रतेतकत्वा- तूकतो वड्वचनमित्याड्ाह। सवत्र हीति। पूर्व वदतुमानेन मत्र पृक्छन्तीं गार्गी प्रतिषेधति। म होवाचेतपादिना। एक्रमेव सध्यन् वा- कयथसाह। वगमेनेति।। प्रतिषेधातिक्रमे दोषमाह। छृष्ठन््याकति।

Page 615

प्रत्नज वे देवतामतिपृच्छस गार्गि माति प्रात्ती- रिति ततो ह गार्गो वाचक्रव्यपरराम॥ १॥ पष्ठब्राह्मणम् ॥ ई॥ अथ हनमुहालक आरुषि: पप्रच्क याज्ञव- लक्योत होवाच मद्रपुवसाम पतच्दलस्य काप्यम्य

निकत्वाव्स यस्या देवताया: प्रश्नः सातिप्रश्या नातिप्रश्नश अन तिप्रश्या खप्रम्नाविषयेव केवलागमगम्य त्यथः। तामनतिप्रश्या वे देवतामति पृष्कसि अतो गार्गि माति प्राती्मत्तुन्न वेच्छमि ततो ह गार्गी वाचक्र व्युपरराम।१॥ इति श्रोमषृहदारख कभाथ पञ्चमे प्रपाठके पछ्ठ ब्राह्मगम्। ई। दूदानों ब्रह्मलोकानामन्तरतम स्तञ्न वक्रव्यमिति त- दर्थ आरभ:। तच्चागमेनैव प्रष्टव्यमितौतिहासेनागमोपन्यास: क्रियते। अथ हैनमुद्दालको नामतोऽरुणस्यापत्यमारुणि: प- प्रच्छ। याज्तवल्क्यति होवाच। मट्रेपु देशेष्ववसामोषितवन्तः

मरदपातमसुङ्ग प्रकटयनुप्रतिषेधमुपस हरति। देवताया दत्यादिना ॥।॥ पञ्जुमस् षष्ठ गार्गिव्राह्मणम्॥६॥ पूव्व खिनुबाह्मये सलादर्वातन व्यापकमुक्कमिदानें सल्ल तन्तर्गतमन्त र्यामिख' च मिर्वत् मत्तरब्राह्मयमिति सदगतिमाह। दूदानीमिति। ब्राह्मषतात्मर्यय मक्काख्यायिकातात्म र्य्यमाह। तज्चागमेनेवेति। क्राचा-

व्दार्थः। सोव्रवीदिति मतोकोपादान तसाधमाह। सवर्ममिति। दति

Page 616

[ ६१.]

तसपृच्छाम कोऽसोति सोडन्रवीत् कबन्ध आ्थर्वण इति सोऽब्रवीत्पतच्चल् काप्य याज्िकालय वेत्यनु त्व' काप्यतत्मन् येनायञ्न लोकः परस्च लोक: सर्वाणि च भूतानि सन्दब्धानि भवन्तीति सोड व्रवीत्पनञ्जलः काप्यो नाह तङ्गगवन्च देति।

पतज्जलस्य। पतस्लली नाम तस्यैव कपिगोत्स्य काप्यस्य ग्टहेपु यज्तमधीयाना यज्तथास्वाध्ययन कुर्वाणाः। तस्यासीदार्यया गन्धवेग्टहीता तमपृच्छाम कोडसीति। सोऽव्रवीत्कबन्धो नाम- तोऽथर्वणोऽपत्यमाघर्वण इूति। सोऽव्रवीहन्धर्वः पतन्चल काप्यं यात्तिकांश् तच्क्रिषान्वत्य नुत् हे काप्य जानोषे तत्ूचम्। किन्तदन सूत्रेणाय चलोक दूद च जन्म परथ लोक: प- रञ्न प्रतिपत्तव्यं जन्म सर्वाणि च भृतानि ब्रह्मादिस्तम्वपर्य्य- न्तानि सन्दृब्धानि सङ्कथितानि स्रगिव सूचण विष्टव्ानि भ- वन्ति येन । तत्कि सूत्र वैत्। सोड़व्रवीदेव पृष्टः काप्यो नाहं तङ्गगवन्व देति। ततसूचं नाह जाने हे भगवन्निति संपूज- यन्नाह।

पब्दाथमाह। एवममिति। येनायञ्जेत्पादिरुक्रः प्रकारः स सर्वलोकांक वेत्तीतिसम्वन्धः । विशेपेणोक्तिपूर्व्व क तानेव लोकाननुवदति। भूरादीनिति। स ब्रह्मविदित प्रादिनोत्त सङविपति। सर्वक्तृति। तथाभूत सरलेय विष्टतमन्तर्यामिया च नियस्यमानमिति यावतृ।

Page 617

[६११ ]

सोऽव्रवोत्पतञ्तल काप्य याजिकालय वेत्य नुत्व काप्य तमन्तर्यामिण य इमच्च लोकं परञ्न लोकठ सवाणि च भूतानि योऽन्तरोडयमयतीति सोऽब्र- वत्पीतञ्जल: काप्यो नाह त भगवन्वेदेति सोऽ- ब्रवोत्पतञ्जल काप्यं याज्ञिकाय यो वे तत्का प्यहत्र विद्यात्तच्वान्तय्यामिपमिति स ब्रह्मवित्स सोडव्रवोत्पुनर्गन्धर्व उपाध्यायमस्मांथ वेत्य नु त्वकाप्य तमन्तर्यामिएमन्तर्यामीति विभेषते। य इमश् लोक परञ् लोक सर्वाणि च भूतानि योऽन्तरोऽभ्यन्तरः सन्यमयति निय. मवति दारुयन्तमिव भ्र्रामर्यात खं खमुचितव्यापार कारय- तौति । सोडव्रवोदेवमुत्त: पतज्चलः काप्यो नाह त जाने भग- वव्निति संपूजयन्नाह। सो5व्रवोत्पुनर्गन्धर्वः स्वतदन्तर्गतान्त र्यामिणोविच्चानं स्तूयते। यः कबिद्व तत्सूत्र हे काप्य विद्या- द्विजानीयात्तज्जान्तर्यामिएं स्त्रान्तर्गत तस्यव स्तरस्य नियन्तार विद्याद दूत्यवमुत्तन प्रकारेण स हि ब्रह्म- वित्परमात्मवित् लोकांथ भूरादीनन्तर्यामिया नियम्यमा- नान लोकान्वत्ति स देवांच्चाग्नगादीन् लोकिनो जानाति वेदांश् सव्वप्रमाणभूतान्वेत्ति भूतानि च ब्रह्मादोनि सूत्रेष वरियमाणानि तदन्तगतैनान्तर्वामिय नियम्यना नानि वेत्ति स आत्मान च कर्टत्वभोक्तृत्वविभिष्ट तेनै- प्रस्तुतस्तुतिप्रयोजनसाह। द्वता्रवमिति भवत्व व तव सत्ा-

Page 618

[ ६१२ ]

लोकवित्स देववित्स वेदवित्स भूतवित्स आ्र्ात्म- वित्स सव्वविदिति तेभ्योऽववीत्तदद्द वेद तञ्ञे्वं याज्ञवत्का सूनमविद्दाकस्तञ्व्वान्तयामिण ब्रह्म- गवीरुदजसे मूद्ी ते विपतिष्यतीति वेद वा श्रहं गौतम तत्मूच तञ्न्नान्नर्यामिणमिति यो वा इद् कश्चिदुब्र याद् द वर्दोत यधा वेत्य तथा ब्रूद्दीति ॥ell वान्तर्यामिणा नियम्यमान वेत्ति सव्वत्च जगत्तथाभूत वेत्तोत्येव स्ुते स्तान्तर्यामिविच्ञाने प्रलुध्धः काप्योडभि- मुखोभूतो वयञ्न तभ्यय्यासभ्यमभिमुखोभूतेभ्यो Sव्रवीद्गन्वर्वः सरत्नमन्तर्यामिएं च। तदहं स्र्वान्तर्यामिविज्ञान वेद गन्धर्वाल्ञव्धागमः सन्। तथ्नद्याज्नवल्का सूत्र लच्चान्तर्या- मिएमविद्वांयेदव्रह्मवित्सन् यदि ब्रह्मगवौरुदजसे ब्रह्मविदां सभता गा उदजसे उन्नयसि त्वमन्यायेन तती मच्छाप- दग्धस्य मूर्दा शिरस्ते तव विस्पष्ट पतिथति। एवमुक्तो यात्चवल्का आह। वेद जानाम्यह हे गौतमेति गोत्रतस्त- तसूत्र यद्नन्धर्वस्तुभ्यमुक्तवान् यज्ञान्तर्यामिणं गन्धर्वाद्विदि- तवन्ती यूय तञ्चान्तर्यामिए वेदाहमित्वेवमुत्त प्रत्याह। गौतमो यः कश्चिव्पाकृत इद् यत्वयोत ब्रयात्कय वेद वेदेत्यातान स्प्राघयन् किन्तेन गर्जितेन कार्य्येण दर्शय यथा वेत्य तथा व्र हौति। १। न्ञान सम किमायातविताशध्ाह। तन्जदिति। किन्तेनेताल तसे- ताध्याहार: कार्येष दर्शयेत्क विष्योति यर्घेति॥।। ।।

Page 619

स होवाच वायुर्वे गौतम तत्मू वं घायना वै गौतम सृवेशायञ्व लोक: परश्च लोक सव्वाशिच भूतानि सन्दव्धानि भवन्ति तस्माच्व गौतम पुरुष प्रतमाहुर्व्यस्त्र एप्िषतास्याङ्गानीति वायुना हि स होवाच याजवल्को। व्रह्मलोका यस्मिस्नोताय प्रीताथ व्त्तकाने काले। यथा पृधिव्यण्यु तत्स चमागमगम्य वत्नव्यमिति तदयं प्रश्नात्रंमुत्यापि.मिति। अतस्तत्नि र्सयायाह। वायुर्वे गीतम ततमूत्र नाव्हायुरिति सूक्षमा- काअवद्विष्टम्भकं पृथिव्यादोनां यदात्मक् सप्तदविधं लिङ्ग' कभ्वासनासमवावि प्राणिनां यत्तत्समष्टिव्य थ्या- त्मक यस्य वाह्याभेदाः सप् सप्त मरुद्णाः समुद्रस्यवीर्मय- स्तदेतह्यव्यं तत्त्वं सूत्रमित्यभिधीयते। वायुना वे गौतम सतरणायञ्न लोकः परय लोक सव्वाणि च भूतानि सन्द व्धानि भवन्ति सङ्कयितानि भवन्तीति प्रसिद्धमेतत् । अर्परस्ति- च लोके पसिद्धिः। कथं यस्।द्वायुः सूत वाबुना विछत

यासवल् क्योके स्ात्मर्य माह। ब्रह्मखोका दति॥ दूत्नीष्टमा- जमरिदा ममत्यध्याहन्याद्यक्षेति शब्दस योजना। प्रभ्नान्रं सूवविष्यं गौतमवाक्य वैधव्दार्थमाह। नान्यदिति॥ स्त्तले दटान्तमाह। वापाका अ वदिनि । वायुनेव निशिनष्टि। यशाक्करमिति॥ पञ्चभतानि दश वाहानीन्द्रियाखि पञ्चउत्ति: प्राणयतर्विधमन्तःकरणामिति सप्रदश- विधत्वम् ॥ कममणां वासनानाओ्जोत्तरहष्टिहेतना प्रागिभिरर्जताना- माश्तररय वादमेविममेव जिङ्गमित्याह। कनम ति॥ तख्व सामान्यविशे- पातनो बडरूपखमाह। यत्तदिति॥ तस्यव जोकपरीक्षकप्र सिदस• पूर

Page 620

[ ६ १४ ]

गीतम सूतेस सं दृव्धानि भवन्तीत्येवमेवैतद्याच्- वल्कनान्तर्यामिं व्र हीति॥ २ यः पथिव्यां तिठ्ठन्प्टथिव्या अन्तरो यं पिवी

सव्व तम्माद गौतम पुरुषं प्रेतमाङ कथयन्ति व्यस्त्रंसि- पत विस्रसतान्वस्य पुरुषस्याङ्गानीति। मूतापगमे हि मख्या- दोनां प्रोतानामवस्त्रंसन छृष्ट एव वायु: सूतम्। तष्मभ- सिवत्रीतानि यद्यस्याङ्गानि स्ुत्ततो युततमेतद्वा त्रपगमे विस्न्र सनमङ्गानाम् अतो वायुना हि गौतम सूवेग सन्द- व्धानि भवत्तोति निगमयति। एवमेवेतद्यान्नवत्का सम्यगुत्त सूत्र तदन्तर्गतन्विदानीं तस्यव सूतस्य नियन्तारमन्त- र्यामिएं म होन्य क आह। २ ॥ दः पृथित्यां तिष्ठन् भवति सौउन्तर्यामी। सर्वः पृथिय्यां तिष्ठतीति सव्वंत्र प्रसङ्गो माभूदिति विगिनटटि। पृथिव्य- श्रन्तरोऽमन्तरस्तल तत्स्याप्प थिवी देवतेवान्तर्या मोत्यत आह। यमन्तर्थामिएं पृथिवो देवतापि न वेद मय्यन्यः

भाह। यख ति। तस स्रतल् सरा्र्य्त। वायुनत प्रसि्वमे- तत्म तविदामिति श्ेषः ॥ लौकिकीं प्रसिद्धिमेव प्रन्नपूर्व कमनन्तर सुत्य- वष्टन्भन सश्यति। कथमित्य दिना ॥ उक्तमेव दट्ान्त घ्यनकि । सूल- म्यादिना॥ वायो: सुतत् सिज्ध फलितमाह। अरत दूति ॥ २ ॥ नियन्तुरीखरख लौकिकनियन्त वत्काय करणत्वमायझयाह। यस चेति॥ ष्टथिय्या: शरीरित्वमेव न त शरोरर्त्वामत्ाद्ाह। प्टयिवोति। प्टथिव्या यत्कर्सं तदेत्र तस करख वेति योजना कथ

Page 621

i ६१५ ] न वेद यस्य पृथिवी शरीरं यः प्थिवीमन्तरो यमयत्येष त आ्र्प्रात्मान्त र्याम्यंमृत: ॥३ ॥

कहिद्वर्वत दूति। यस्य पृथिवो शरोर वस्य च पृथिश्चेव शरोरं नान्यत्पथिषोदेवताया यच्छरीरं तंदेव शरोरं यस्य। शरोरग्रहणं चोपलक्षशामें वारणव दृथिव्या- स्तस्या: सकं मरप्रयुत्त हि कार्य्य करणच पृथिवोदैवताया।

कर्त्तव्यतास्त्रभावमात्वरस्य यत्काययं करणच् तदैवास्य न खतस्तदाह यस्य पृथियीगरीरमिति। देवताकार्थ- करख येवरसात्तिमा वरसो सिध्वन हि नियमेन प्रदृंत्ति निव्ृत्ती स्याताम्। य देद्ृगौश्री मारायसास्य: पृषिवी पृंथिवीदेवतां यमंथति नियमयति। खंव्यापरिडा- रोजभ्यन्तरस्तिष्ठव्रष त श्रम्मा से तव मम च सव्च भूतानां चत्य पकन्तमार्थ एबदन्त्य्मी यखया पृष्टोव्धतः सव्व- पंसारधरणावर्जित इत् तव्समा नमन्यत्। २ ॥

पृतिव्या: मरोर्रे्ट्रिववस्व तदाह। खकम्ति। गन्तर्यामिकोऽपि तथा किं म सात्तवाह। तदसेति । वसानयामियस्तदेव कार्य कर- राञ्ज मान्यदित्यत्र हेतुमाष्। सक्म ति॥ तदेश हेत्वन्तरेण स्फोर- यति। पराधेति॥यः पृथिशीमित्यादिवा काक्ा तात्मर्थ माइ। देवसीति ॥ तत्र वाक्यमवतार्य व्याचटे। य दहगिति॥ यस पथिवी- देवताकार्य करवाभ्यामेत्र कार्य्य करयच्वमीदृशत्वम् । प्टथित्रोपर्ययाये द- र्भितन्याय पर्ययायाकरेऽतिदिभति । समानमिति ॥ ३॥

Page 622

[ ६१६ ] योप् तिष्ठनङ्गोन्तरो यमापो नविदुर्य स्या पः शरीरं योऽपोन्तरो यमवत्ये ष त आत्मान्तर्या- म्यमतः ॥४ ॥ योऽसी तिष्ठ न्नग्न रन्तरो वर्माग्र्न वेंद् यसराग्नि: शरीरं योऽसिमन्तरो यमयतत्र ष त आत्मान्तर्याम्यमृतः॥५ ॥योऽन्तरिक्षे तिष्ठन्नन्त- रिचादन्तरो यमन्तरिचंन वेद यसरन्तरिक्षए शरीरं योऽन्तरिक्षमन्तरो यमयते ष त आत्मान्त- र्य्याम्यमृतः ॥६॥ यो वायी तिष्ठन्वायोरन्तरो यं वायरन वेद यस्य वायःशरीरं यो वायुमन्तरो यमयतंप्रष त आत्मान्तर्य्याम्यमृतः ।७॥यो दिवि तिछठन्दिवोन्तरो य धयौर्न वेद वस्य दौः शरीर यो दिवमन्तरो यमयतर्र ष त आरात्मान्त- र्य्याम्यमृतः ॥ ८॥ य आदिता तिष्ठनादितमाद-

योऽप्सु तिष्ठन्नग्नावन्तरित्षे वायी दिव्यादित्य दिन्तु चन्द्र तारके आकाश यस्तमसि आवरणात्मके वाह्ये तमसि तेजसि तद्िपरीते प्रकाशसामान्य इत्यवमधिदैवतमन्तर्या- मिविषय दर्शन देवतासु! अधाधिभूतं भूतेषु व्रह्मादिस्तम्व- पर्य्यन्त वन्तर्यामिदर्शनमधिभूतं। अधाध्यात्म यः प्राण् प्राण- वायुसहिते व्ाणे यो वाचि चतृषि श्ोते मनसि त्वचि

ररव्च त् प्रायादौ तिशन्र नर्यामी तवात्मेति सम्बन्ध:॥ वाक्यान्तर प्रम्नपूर्व कमत्याप्य व्याचष्टे। कसदित्यादिना॥ यथा मनस

Page 623

न्तरो यमादिततो न वेद यस्वादितनः शरीरं व आदितामन्तरो यमयतन ष त आत्मान्तर्य्याम्य- मतः॥॥ यो दिचु तिष्ठन्दिगभ्योन्तरो य दिशो न विदुर्यस्य दिशः शरीर यो दिशोन्तरो यमयत्ोष त त्र्रात्मान्तर्याग्यमतः॥१०॥ यञ्- न्द्रतारके तिष्ठएश्वन्द्रतारकादन्तरो यञ्चन्द्रतारक न वेद यस्य चन्द्रतारकए शरीरं यश्चन्द्रतारक- मन्तरो यमयतप्र ष त आ्रात्मान्तर्याम्यमृतः॥११। य आकाशे तिउ्ठनाकाशादन्तरो यमाकाशो न वेद यस्याकाशः शरीरं य आकाशमन्तरी यमयतत्रष त आमान्तर्याम्यमृतः ॥१२॥यस्तमसि तिष्ठएस्तम- सोऽन्तरो यं तमो न वेद यस्य तमः शरीरं यस्तमो इन्तरो यमयतो ष त आात्मान्तर्याम्यमतः ॥१३॥

विज्ञाने बुङ्गो रेतसि प्रजनने । कस्मात्य नः कारषाहपृथि- व्याहिटिकरा महा भागा: सत्यो मनुष्यादिवदातंनि तिष्ठ- सवन्तमातमनी नियन्तारममिए न विदुरित्यत श्राह। अदृष्टो न दष्टो न विषयोभूतय्च्र्दर्श नस्य कखचित्खवन्तु चत्तुषि सस्निहितत्वत् हमिसरूप इति द्रशटा। तथा अश्रुतः श्ोतगीचरत्वमनत्रपन्नः कस्यचित्खयन्वलुप्श्वण- शत्ि सर्व श्रीत्र षु सन्निहितत्वत् योताा ो म: तथा बुड्ावमि सव्रिधानाऊज्ञाततेति यात्रत्। तत्रति पूर्व स-

Page 624

[६१८ ]

यस्त जसि तिछ्ठएरूजसोउन्तरो य तेजो न वेद यस्य तेज: शरीर यस्तेजोन्तरो यमय- तर्र ष त आत्मान्र्यान्यमृत इताधिदेवतमथा- धिभूत ॥ १४ ॥ यः सर्व्वेषु भूतेषु तिठ्ठन्सव्वेभ्यो भूतेभ्योन्तरी यए सर्व्वागि भूतानि न विदुर्यस्य सव्वासि भूतानि शरीर यः सर्व्वागति भूतान्यत्तरी यमयत्येष त आ्रत्मान्तर्याम्यमृत दत्यधिमतमथा- ध्यात्म ॥ १५ ॥ यः प्रारे तिठ्ठन प्राणादन्तरो यं मागो न वेद यस्य प्रायः शरीरं यः प्रासमन्तरो यमयत्य ष त आ्रत्मान्तर्याम्यमृतः॥१६ ॥ यो वाचि तिष्ठन्वाचीन्तरो वं वाङ्न वेद यस्थ वाक् शरीरं यो वाचमन्तरी यमयत्य प त. आत्मा- न्तर्याम्यमृतः ॥७॥ बश्चचन्तुषि तिष्ठएशद्तषोड

सङ्गस्पविषयमनाषन्न: । दट्टे युते एव हि सर्वः सङ्गस्पयत्थ

तरिहितत्ाच मन्ता। तघाइबिज्वाती निखयनोचरमना-

तान्निध्याच विज्ञाता। तत्र यं पृविवी न वेद य' सवगि भूतानिं न विदुरिति चान्ये नियन्त्व्ा बिस्ातारोडन्यी

न्द अन्वयसपबन्तयितुमतोऽन्य दव्यूकान् पदार्थान्य्यां-

Page 625

[६१८ ]

न्तरो यं चच्तर्न वेद यस्य चच्तुः शरीर यश्च र- न्तरो यमयत्य ष त आ्रात्मान्तर्याम्यमत: ॥१८॥यः श्रवे तिष्ठञ्छोतादन्तरो यए श्रोल न वेद वस्य शोवए शरीर यः शोवमन्तरो यमयत्येष त आर्- त्मान्तर्याम्यमृत: ॥१८ ॥ यो मनसि तिष्ठन्मनसो उन्तरो यं मनो न वेद यस्य मनः शरीरं यो मनोड न्तरो यमयत्वेष त आतमान्तर्याम्यमतः॥२०॥ यसत्वचि तिछठएस््वचोड न्तरो यं त्वड वेद यस्थ त्वक शरीर यरुवचमन्तरो यमयत्ष त त्राममा- न्तर्याम्यमतः ॥२१३ यो विज्ञाने तिष्ठन्विषाना- दन्तरो यं विज्ान न वेद यस्य विज्ञानए शरीर यो विच्ञान मन्तरो यमयतोष त आत्मान्तर्याम्य- मृतः । २२।।यो रेतसि तिष्ठवेतसोन्तरो यए

नान्योडतो न अन्य शतोऽत्ादन्तर्यामियो नान्योऽतोडस्ति द्रष्टा तवा नान्योऽतोऽस्ति योता नाग्योऽतोडस्ति मन्ता नान्मोडतोडस्ति विज्ञाता यम्मात्परी नास्ति द्रष्टा शोता मन्ता विस्ता योऽहष्टो द्रशग्ुतः शोताऽमती मन्ता अविज्वाती विज्ञातामृतः सर्वससारधनवर्जितः सर्वसंसा- रिसां कफफलविभागकसष त श्रात्मान्तर्याम्ममृसोSस्ा-

करोनि। वत दूति॥ ग्न्यो दरष नाखीति सम्बन्ः । एय.म <-

Page 626

८ ६२० J.

रेती नवेद यस्य सेतः शरीरं यो रेतोन्तरो यमय- तेषत आत्मान्तर्यास्यमृतो उ्टट्टो द्रष्टाऽश्र तः- प्रोताऽमतोमन्ता.बिज्ातो विच्ाला नान्यो तोशसटि। ट्रडा नान्य रोडस्ति स्रोता नान्यतो स्ति. मन्ता ना- न्यरो स्ति विज्ञातैष त आत्मान्तर्याम्यमृतोतो.न्य. दात्त ततो होझालक आरुसिर परराम ॥ २३॥ सप्तमं ब्राह्मरं।७। अय हवाचक्क यवाच व्राह्मका भगवन्ती हन्ता- हमिमं द्ौ प्रश्नौ प्रच्पामि तौ चेन्म वच्यति न

दी बराद मनोन्यदान ततो होदालक आरुणिरुपरराम

१५/१६।१७।१८/१६२० ।२१। २२/.२३। इति दृह्दारण्य के पश्चमव्रपाठकमाष्य सप्रमंक्रह्मयम्॥ कतः परमशनायादि वनम्मुक्त निरूमाधिकं साच्ादप रोवातर्वान्तर बक् वत्तव्यमित्यत बारभः। अयह्ह बाचः क्रव्यु काच पूव्व याच्तवरक न नि.षेद्वा मूर्द्धनातभयादु।- रता सती पुनः प्रष्ट बाह्यातुत्ष प्राथयते। हे ब्झखः

ITCMoN॥१२ ॥१२॥१४॥१५१६२१८/६ ॥२० ॥ २१॥ २ १ ॥ दत पछ्मख सप्नमम तर्यासिव्रा त्सस् ॥ वृर्व्- मिनृबोह्यये सलान्वर्यामिसौ प्रन्नप्रत्य क्रभ्यां निर्द्धारितौ सम्पत्य त्तर-

Page 627

[ ६११ ]

वै जातु युम्माकमिमं कश्िद होद जतेति एक्- मार्गीति ॥१॥ सा होवाचाहं वे ता याज्वलक्य वर्था काश्यो वा वैदेहो वोग्रपुव उज्य धनुरघिञ्य कृत्वा दी वारावन्तौ सपन्नातिव्याधिनी हस्त कृत्वोपति-

भगवन्तः पूजावन्तः पूदशुन मम वचो इन्ताहमिम यान्- वस्वरं पुनर्शै प्रथनी प्रत्यामि यद्यनुमतिर्भवतामक् तौ प्रश्र्नौ सेदयदि वत्यति कथ विष्य त मे क पश्व्विन्न वे जातु क- दाचिद्य पमकं मध्य इूमं याजवरका कविदबद्तोद बकव- दन प्रति जेता न वे कश्विद्वेदित्य वमुक्ा वाझ्का अ्नुद्ां प्रददु: पृच्छ गागैति लव्ामुज्ञा ह याजव स्काम् ।। सः होषाचाहँ वे त्वा स्वां द्ौ प्रश्न्न्व प्रत्यामी त्यनुषज्यते॥ कौ तावि त जिन्ञासमयां तयोर्दुरुत्तरव द्योन येतु दृष्टा- न्तपबेकं तावाह। हे याजदल्का यथा लोके काश्यः काशीपु भव. काश्य: प्रतिद्धं शौय्यं काश्य वैदेहो वा विटेहानां बा राजा उग्रपुत्र: पूरान्वय इचर्यः। उज्जामवता/रित- ज्याकं धनुः पुनरधिञ्चमारोपतव्याक छ्वाद्दो बाण-

धशब्दार्थ:॥ ननु यसाङ्गयाद्वारणी पूर्ख सुपरता तस्ास्तवस्वत्व त्थ पुमः सा प्रहुं प्रवत्तते तखह। पूव्मिति॥ हन्वेत्यसायसाह। य- दीति॥ न वै जात्विति प्रतोकमादार व्याचष्टे। कदाचिदित्याहिना॥।।। व्यशर्य्य दर्शयतुं कविदिति पुनरुक्ति: रन्वीयते। स उच्चत दूति॥ शषप्रश्नयोरश्यप्रत्य त्तरणीयत वा्मिश्लाङ्गीकारो हेतु-

Page 628

[ ६:२ ]

छे देवमेवाहं त्वां हाम्यां प्रश्नाभ्यामपोदस्ान्ती मे व्र हीति पृष्क गार्गीति ॥ २ ॥ सा होवाच यदङ याज्वलक्य दिवो यदवाक प्टथियया यदन्तरा द्यावाप्टथिबी दूमे यङ्ग त्दभवच्च म वष्यच्च त्याचचते र्कस्मिरएस्तदोतव्व प्रोतश्ति बन्तौ वाणाशव्दन शराग्र यो वंशखणड: मध्धीबते तेन विनापि शरो भक्तोत्यतो विभिनषटि। बासवत्ताविति तौ दौ वागावन्दो परो तयोरेष विशेषण रुपनातिव्याधिनौ श्यो: पीड़ाकरायबिशयेन इस कत्वा योत्तिक त्मोपत शान्मान दर्शमेदेवपेवाहं त्वर शरस्थानीयाम्यी प्रश्नाम्या हाभ्यासुपीद स्यामु त्यतवन्य रिम्र त्वत्समोपे। तो मे ब्रइ वुरविचेदाहि : र: पृच्क गार्मीति । २ ॥ सा छोवाच बदू ईमुपरि दिवीऽव्डकपालायच्ा शगघ: प. थथा सथाएडकपालांयचान्तरा मध्य द्यावापयजी द्यावापृथि ओोरणडकपालयोरिमे च द्यावापृथिवी यङ्ू त यच्चातोत भवञ्च वर्त मान खव्मापारस्थं भविष्यद्द वत्त मा- नादूदकालभा विलङ्गगम्य यत्मर्च्र मेतदाचक्षते कयय.स्त

रियाह। ब्रह्मविच्नेदितति। सुलसाधारें पटबये किमिनि सर्ज- जगदनद्ते तबाह। तमर्जमिति। पूर्रेत स्वं जगदात्मकमति बावत्॥ २ ॥ यथा प्रभमनद्य प्रत्य तिमादत्त। स होवाचेति ।ें तां व्याचटे। यहतदिति। यज्जमद्दाकतं समाताकमेतढबााताय्ताश वर्त्तव दति

Page 629

[ ६२२ ] । ३। होवाच यदूद् गार्गग दिवो यद्वाक् पटथियया यदन्तरा द्यावाष्टथिवी इमे यङ्गतव्व भवञ्च भविष्यच्च ताचक्षत आकाशे तदोतञ्व प्रोतष्वति ॥४ ॥ स होवाच नमस्त स्त्र, यान्तवलक्व यो म एतं व्यवची परम्मै धारयस्व ति पृच्छ गार्गीति

त्यागमतस्तत्सवें द्ैतजातं यखि्िन्न कीभवतीत्वर्थः। तत्सूत्र- सञ् ज्ञ' पूर्वोत्ं कस्मि्नोतन्व प्रोतन्त पृथिवीधातुरिवासु।₹। स दोव, चेतरो हे गागि® यत्त्व कोक्मऊ दिव इत्यादि सत्सव्व यत्म त्रमाचकषते तत्सूचमाकामे तदोतस् प्रोतक् यदे तद्ययाऊ्कत सनात्मकं जगदव्याक्ृताकाशप.खत्र पृथिवी धातुस्त्रिम्वपि कालेघु व्त्त वे उत्पत्तौ स्थितौ लये थ ॥४ । पुनः स्ा होवाच नमस् स्वित्या दप्रश्रस्य दुवचत्वप्रदश- नावं यो मे ममेतं प्रश्न व्यवचो विशेषेखोतवानास। एतस्य दुर्वच ए्वं कारणं सचमेव तावद्वगम्यमितरैदु वांधं किसुत सद्यस्मिन्नोतस्व प्रोत स्वेत्यतो न मोऽखु ते तुभ्यमपरस्म द्विनी- याय प्रश्नाय धारयख हणिकुर्बालानमित्वर्थः । पृच्छ गार्गी तीतर श्राइ व्याखातमन्यत् । ५।

सम्बन्धः । लिष्वि कालेष्विति यदक तद्यानलि। एतत्ताविति। वन्स- साथ वाक्मन्यदित्य च्यते । २॥ ४॥५॥

Page 630

[ ६२४ ]T सा होवाच यदूद् याच्चवल्वय दिवो यद्वाक्ष्ट- थित्या यदन्तरा द्यावापटथिवी इमे यङ्ग तञ्व भवच्च भविष्य च् ताचचते कसिि एस्तदोतञ्व प्रोतञ्वति ॥॥स होवाच यदूद गार्गि दिवो वद्वाकुषटथिव्य यदन्तरा द्यावाप्टथिवी इमे यङ्ग रुञ्च रवच्च मवि- व्यच्च तत्ाचक्षत आकाश एव तदोतञ्च प्रोतञ्द- ति कक्िन्न खल्वाकाश पतक्व प्रोतश ति ।७।

स होबाच यदूर्द्ध: याज्वस्का त्या देग्रन्नः प्रतिवचन चोक्तस्य वार्थस्यावधारणाधं पुनरुते। न किश्विदपूत् म- र्थान्तरमु्ते। सव्वं यथोत्त गार्या पृत्यु च्ार्य तमेब पूर्बीक मर्थमवधारितवानाकाभ एवेत याज्ञवल्काः। गार्या ह कर्मिन्न खल्वाक र शतश्च पोतश्चति। आ्रकाशमैव तावत्कालचयातीतत्वाहुर्वाव्यम्। ततोपि कछतर रक्षर य.स्मन्नाकाशमोतञ्न प्रोतञ्वातो वाच्चमिति छत्वा न पुति- पद्यते स््। पतिय त्तर्माम निग्रहस्थान तातति कसमयेथा- वाच्य मपि वदति। तथापि विपृतिपसतिर्नाम निग्रहस्यान विरुद्धा पुततिपान्तहि सा यद्वाच्यस्य वदनततो दुर्वचन पुश्न' मन्यते गार्गी तद्दोषद्वमपि परिजिह्ीर्षब्राह । ६।७

पदेव प्रशनमविर्मात्तिव वनरूपमनुवदति। सा हेति। पुनरुक्क रकि- ज्ञिस्करत्व व्यावर्त्तयति। उक्तसवेति॥प्र तितचनानुवादतात्मय काह। गागोति॥ प्रश्नाभिप्रायं प्रकठयति। आ्काश एवेति ॥ ॥॥

Page 631

[ ६२५ ]

स होवाचैतह्ै तदक्षरं गार्गि ब्राह्मणा अभि- व द ज््यस्थ लमनग व ह स्वमदीर्घ मलोहितमस् हम- चछायमतमोऽवारव नाकाशमसङ्गमर स्षमगन्धमच- चुप्क म श्रोतमवागमनोऽते जस्क मप्राएममुखममा- स होवाच याज्ञवल्का एतड तद्यनृष्ृटवत्यसि कम्िनु खल्वाकाश ततथ् प्रोतथ्नेति। किन्तदक्षरं यत्र चौयते न त्षरतीति चात्तर तदक्षरं है गार्गि व्राह्मणा व्रद्मविदोऽभि- वदन्ति। ागणाभिवटनकथनेन नाहमवाच्य वच्यामि न च न प्रतिपद्य यमि चेवं दोषडयं परिहरति। एवमपाछते प्रश्न पुनर्गाग्याः प्रतिवचनं दृष््व्यम्। ब्रृहि किं तदचर यद्वाह्मणा अभिवदन्तीत्युत्त आह। तस्थ लं तत्स् लाद- ज्य देवं तहि अखनण अस्तु तर्हि हसमहखमेव तर्हि दोघं नापि दोर्घमदौघें एवमेतैयतुर्भिः परिमाणप्रतिपेधैद्रव्य- धर्मा: प्रतिषिद्वो न न दय तद्क्तरमिचर्थः । अ्रस्तु तर्हिं लोहिती गुण ततोऽप्यन्य इलोहितम्। अग्नेयों गुणी लोहिती भवतु तहापां स्रेहन नास्न्नेहमसतु तहिं काया सर्वथाप्यनि- देश्यत्वाच्कायाया अप्यन्यदच्कयमस्तु तर्हितमडनमो भवतु वायुस्तह्यवायुर्भवत्तर्ह्याकाथमनाकाशं भवतु तर्हि सङ्गात्म कं

अप्रतिपत्तिर्तिप्रतिपत्तिक्ति दोषह्य सामान्यनोत्त विशेशतो न्ञात प्टष्छति। किन्नदिति॥ कस्थलादियाक्यमवतार्य्य व्याकरोति। एवमित्यादिना॥ यदग्नेलोहित रूपमित्यादि श्रुतिमात्रित्याह। ग- गर्ये दति॥ अवायुविशेषणेनाप्राणाविशेषरास् पुनरुतिमाशझ्ाह।आ्रा- ५३

Page 632

८ ६२६ ]

तुमनन्तरमवाह्य न तदम्नाति किश्वन न तदग्नना- ति कश्चन॥ ८॥ एतस्य वा शक्षरस्य प्रशातने गार्गि सर्य्याच्चन्द्र- जतुवदसङ्ग रसोऽस्तु तह्यरस तथा, गन्वमस्तु ताह चत्षुकर- चक्षुष्क न हि चन्तुरस्य् कर यं विद्यतेऽतोऽचन्तुष्क परत्यच रिति मन्तरवर्णात्तयाऽयोत्रं स भृगोत्यकर् दूति। भबतु तर्ह्ि वागवात्तयामनस्तथा Sतेजस्कमविद्यमानं तेजो,स्य तद- जस्कम्। न हि तजोऽग्दि प्रकागवदस्य विद्यते प्रागमा- ध्यात्मिको वायु प्रतिषिव्यतेऽप्राणमति। मुखं तर्हि द्वारं तदमुखममात्र' मौयते येन तन्मात्ममात्र मात्रारूपं तन्र भवति न तेन किञ्चिन्मीयतें। अस्तु तहि किद्रवदन्तर- वदनन्तरं नास्यान्तरमस्ति। सभ्भवैत्तह वहिस्तस्या- वाद्यमस्तु तर्हि भक्षयित तन्न तदग्नाति किञ्न न भवेत्तर्ह भच्य® कस्यचिन्न तदन्नाति कवन सर्व्वविशेषणरहित- मित्वर्थः । एकमेवाद्वितीयं हि तत्कैन कि विभिथते॥ ८॥

मितं सुत्या तथापि लोकबुद्िमपेच्यासङ्गते यतोऽतोS

ध्यात्मिक दूति। अमात्वमिति मानमेयान्वयो निराकरियते तस त्या- तमोक्िः। सम्मिसिडतमर्थमाह। सव्ति तदपपादयति एक- मिति ॥८॥ अय यथोक्तया नीत्या मुत्यवान्रास्तित्व ज्ञापिते वक्कव्याभावात्कि- मुत्तरेण ग्रन्थनेति तल्नाह। अनेकेति॥ यदस्ति तत्मरिशेष्णमेनेनि लौकिकी बुद्धिराशङ्गते। नेति। अकर निर्विशेष्णमिति शेघः।

Page 633

[ ६२७ ]

मसी विधृती तिष्ठत एतस्य वा अक्रस्य प्रशा- सने गागिं द्यावाष्टथिव्यौ विषुते तिष्ठतः ॥

स्तित्वायानुमानं प्रमाएमुपन्यस्यति। एतस्य चात्तरम्य यटेतद्धिगतमत्तर मर्ववन्तरं साततादपरोत्ताद्ब्रह्म य अ्र.त् डशनाठ देधभातौत एंनस्य वै अत्तरस्य प्रशासने। यथा राज्तः प्रशासने राज्यमस्फ टित नियत वर्जत एद- मेतस्याक्षरस्य प्रशासने हे गार्गि सूव्याचन्द्रममो सूर्य्यब चन्द्रमाथ सूर्य्याचंन्ट्रमसौ अहोरावयोलोकप्रदौपी ताद ध्येन प्रशासिचा ताभ्य निर्वत्य मानलोकप्रयोजनविज्ञा- नवता निम्मि तो विष्वती च स्याताम्। साधारणसव्वप्रागि प्रकागोपकारकत्वाल्लौकिकप्रदौपवत्। तस्ादस्ति तदन

अन्नर्यामिषि जगत्कारसे परसिद्त नुमानतिह्न विवस्ित निरुपाध्यक्षरं सेतपरति जगत्कारगतखोपलनणतया जन्मादिसन्र स्थितत्वादुपलक्षण- द्वारा ब्रह्म ए स्वरूपलक्षणप्रष्ट तेरन्तर्यामिएय नुमानप्रशतोपयक्रे ति भावः। अनुमानमुत्यक्षराणि व्याकरति। यदेतदिति। प्रशासने सरर्याचन्द्र- मसौ विघ्ुतौ स्ातामिति सम्वन्वः i उक्तमयें दष्टान्तेन स्फोरयति। यथति॥ वत्रापि पूर््ववदन्वयः । जगद्यवस्दा प्रशासित्ट पूर्त्विका व्यव- स्थाखाट्राज्यव्यवस्थावदित्यथः ॥ सूर्याचन्द्रमसावित्यादौ विव्त्तितमनु- मानमाह। सर्यश त्यादिना। तादथ्यन लोकप्रकाशईस्वन प्रशासिता निर्मिमि ताविति सम्वन्ः। निम्मातुविशिष्टविज्ञानत्वमाचष्ट। तन्तिई- चर्यमानेति। सूर्याचन्द्रमगै तक्कदवाच्यौ विमतौ विशिश्टविद्ञानरता िम्मि तौ प्रकाशत्वात्म्दीपवदित्यर्थः । विमतौ नियन्तपूर्व्व कौ विशिट्ठ-

तज्जनकत्व निर्म्मातुविशष्टविज्ञाने सम्भावनार्थ विशेषण साधारखः स

Page 634

[ ६२८ ]

एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि निमेषड

विष्ृतावोखरी स्वतन्त्री सन्ती निर्भिती तिष्ठती नियत- देभकालनिमित्तोदयास्तमनवृद्नितयाभ्यां च बन्तेते। तद- ्ववमेतयो: प्रकाशिवत्तरं प्रदीपकर्त विधारवितवदेतस्य वात्तरस्थ प्रशासने गार्गि द्यावापृथिव्यौ द्यीय पृथिवी च सावयवत्वास्फ टनसभावे अपि सत्यौ गुरुत्वात्पतनम्न- भावे॥ सं युक्तत्वाद्टियोगस्वभाव चेतनावदभिमानिदेवताधि- छठितत्वात्स्वतन्त्र अप्येतस्याक्षरस्य प्रासने वन्तेते विष्ृते तिष्ठतः ॥ एतद्दाक्षरं सर्वव्यवस्थासेतुः सवमर्य्यादाविधरणमती नास्यात्तरस्य प्रकाशन द्वावपृथिव्यौ अतिक्रामतस्तस्मा-

बैपं प्राशिनां यः प्रकाशस्तस्य जनकत्वादिति यावत्। दष्टान्े लौकि- करिशेषण प्रासादादिविशिष्टदेशनिविष्टत्वसिद्यर्थम्। ग्नुमानफलससह- रति। तस्दिति॥ विशिट्ट चेष्टावत्वाटित्य पदिष्ट हेतु सत्यति। नियतेति। नियतौ देशकाली नियतञ्ज निमित्त प्राागष्ट तद्दनौ सर्या चन्द्रमसावुद्य त्तावस्तमयौ तौ च येन विष्टतावुदयास्तमयाभ्यां छवि- कयाम्यां च वत्त ते उदयश्चास्तमयय्योद्यास्त सयम्। दृद्विच् कयस दृद्वित्तयमिति हन्द गहीत्वा द्विवचनम्। एवं कत तेन विधारयित- त्वेन चेत्यर्थः। रिमते प्रयतवता विष्टते सात्रयत्रत्व उप्यस्फ टितख्ाड् रु- व्वडपि अपतित्वात्म युक्तप्यवियुक्कत्वाच्च तनावत्व Sरूतन्त्रतवाज् स्त्स् पाषाणादिवदिति॥ द्वितीयपर्यायस्य तात्मर्ययमाह। साव्यइत्वादि- त्यादिना॥ किमियतस प्रभासने द्यावाष्टथिव्यौ वत्त ते तख्राह। एतहीति। प्टथिव्यादिव्यवस्था नियन्तार विनानुपपन्ता तत्कलिपिकेत्यर्थः ॥ तथा कि-

Page 635

मुहुत्ता अहोरातागय ईमासा मासा कृतवः संव- त्सरा दूति विधृतास्तिउ्ठन्त्येतस्य वा अक्षरस्य प्रशा-

विद्व मस्याम्तितमत्तरस्य । अ्रव्यमिचारि हि तलनिङ्ग यद्या- वाप्टथिव्यौ नियते व्त्तेते चेतनावन्तं प्रभामितारमसंसा- रियमन्तरेण नैतदुत्त येन दौरुपा पृथरिवो च दृढ़ेति मन्त्रवर्मत्। एतस्य वा अ्क्षरस्य प्रशासने गागि निमेषा मुहर्त्ता दत्येोे कालावयवाः सर्वस्थातीतानागतव तमा- नस्य जनिमतः कलयितारः। यथा लोके प्रभुणा नियती गणकः सर्वमायं व्ययन्नाप्रमत्तो गणयति तवा प्रभुखा- नोय एषां कालावयवानां नियन्ता। तथा प्राय्यः प्रागञ्चना: पूर्व्व दिगमना नद्यः स्यन्दत स्रवन्ति खतेभ्यी हिमवशादिभ्य: पञ्व ते यो गिरिभ्यो गङ्गाद्या नद्यस्ताथ यय

मित्यतेन विष्टते व्याशष्टथित्याविति तव्ाह। सर्वमर्यादेति। एत्र सैतुर्विधरण दति मुत्यन्तरमाश्तिरित्य फलितमाह। गतो नारसयेत॥ द्वितीय पर्ययायार्थमुपसंहरति। तमादिति॥ तकन्ोपात्तमयें स्कोरयति। ञ्व्यभिचारीति ॥ अव्यभिचारत्व प्रकुठयति। चेतनावन्तमिति । पृषि-

शझगाह। योनेति। उप्रत्वं पथिव्यादेश्वेतनावभिमानिदेवतावक्् न स्ातन्त्यम्। येन स्वस्तभित येन नाको योऽन्तरिके रजसो विमान: कझे देवाय हविषा विधेम द्रत्यत्र हिरएय गर्भाधिष्टतेश्वरः पृथिव्यादेर्निय- न्तोच्यते। न हि हिरएय गर्भमात्रसासितुप्रकरसे पूर्वापरयन्ययोरुच्य- मान निरङ्क श' सर्वनियन्त त्व सम्भवतीति मार। एते कालावयश विषटतास्तिउन्तीति सम्बन्ध: ॥ तन्रानुमान वकु हेतमाह। सर्वस्ति॥ यः कलयिता स नियन्न पूर्वक दति व्याप्तिभूमिमाह। यधेति॥ दार्श्-

Page 636

६ ६३०]

सने गार्गि प्राच्योऽन्या नद्यः स्यन्दन्ते एव तेभ्य: प र्व्वतेभ्यः प्रीतच्योऽन्यायां याञ्द दिशमन्व ति ।

प्रवन्तिता एव नियता: प्रवर्त्तन्ते नान्ययापि प्रवर्ततितुमुत्म- हन्त्यतस्तदेतल्लिङ्ग प्रगास्तु: प्रतोच्नेऽन्या: प्रतोचीं दिगम- प्षन्ति सिन्वादा नहा अन्याय यां यां दिगमनुप्रट्टत्तास्तां तांन व्यभिचरन्ति तन्न लिङ्गम्। किच्न ददती हिर- रयादौन् प्रयच्कतः स्ात्मपीड़ां कुव्व तोऽपि प्रमासज्ना अपि मनुषाः प्रशंसन्ति।. तत्र यच्च दीयते ये च दृदति ये च प्रतिग्टहन्ति तेषामिहैव समागमी विल्ययाव्वत्ती दृश्यते। अटष्टस्ु परः समहगमः ॥

न्तिकन्दर्शयन्ननुमानमाह। तथेति। निमेषादयो नियन्तपूर्व्व कावलेपि- त्त्वातम्पतिपन्नवदित्यर्थः ॥ कासता नद दृत्वपेचायामाह। गङ्गाया दूति। अन्यथा प्रवर्तति तमत्म हमानत्व तत्तदेवताना चेतनते न सात- न्यम्। विसता नियन्त पृञ्वि का नियन्त पष्टत्तित्वादुम्त्यादिप्रद्टत्तिवदिति चुयपर्य्ायार्थ:। नियतप्रउत्तिमत्त्वलदेतदित्य चते। तच्चेन्यव्यभिचा- रितोक्ि:। विमत विशिष्टज्ञानवह्यात्टक क्म्म फलत्वात्मवाफलवदित्य- भिप्रत्य पञ्जम पर्यायसत्ापर्यति। किश्वेति। दाता प्रतिगहीता दान देय फले दास्ति किमीचरेखेत्याशद्याह। तत्रेति। दाव्ादी- नामिहैव प्रत्यन्षो नाशो दृश्यते तेन ततमयुक्तोऽडटः पुरुषार्थोन कश्िद- सीत्यर्थः । अ्दष्ट' पुरुषायें प्रत्याह। अ्रष्टस्विति। समागमः फल- प्र तलाभः स खल्वहिको न भवति किन्तु पारलौकिकस्तवा च नासावि- हैव नष्दावादिप्रयुक्ः सम्भवतीत्यर्थः ॥

Page 637

एतस्थ वा अक्रस्य प्रशासने गार्गि ददतो तथापि मनुषा ददतां दानफततेन संवोग पग्मन्तः प्रमाणजतया प्रगंसन्ति। तञ् कभ्फनेन संबोजयितरि कर्नतुः कम्फलविभागन प्रगातर्यसति न खात्। दान- क्रियाया: प्रत्यचविनागित्वात्। तस्मादस्ति दानकट एं फलेन संयोजयिता। अपूर्वमिति चेत्र। तव्सद्वावे प्रमाखानु- पपर:। प्रगास्तुरपीति चेत । आ्गमतात्पर्य्यस् सिद्ध लात्। अवोचाम ह्यागमस्य वसुम रत्वम्। किश्चान्यदपूर्वकल्पनाया- सार्धापत्तः। स्योऽय्यथैवोपपत्तः । सेवाफलस्यास्य सेव्या- त्प्राप्तिदर्भनात्। सेवायाथ क्रियात्वा तव्सामान्याच। याग- दानहोमादोनां सेव्यादीखरादे: फलप्राप्तिरुपपद्मते। दष्टक्रि-

तहिं फलदातुरभावात्खार्थम् गो हि मूर्सतेति न्यायाहाळ प्रयसेव ना भदिलाशद्माह। तथापीति॥ फलसंयोगढटौ हेतुमाह। प्रमाण- सतयेति । हिरखडा वम्तत्व मजन इतादि प्रमाणं त्यापि कथमी- सरसिद्धिस्तव्राह। कत्त रिति ॥ तदि दात्प्रशंसम विशिष्टे नियन्नरि व्सतप्रनुपपच्नं तत्कल्पकमितार्ः। दानक्रियावशादेव तत्फलतिद्वौ कत नियन्त्रति चेव ताह। दानेति। कर्म्मएः चषिकत्वात् फलसय

सिङ्गमर्थसुपरुंहरति। तम्ादिति ॥ ग्यपूर्वस्ंव फलदात्टत्वात्क तमीखवरे- सोति शङ्क ते । पूर्व्व मिति चेदिति ॥ सयमचेतन चेतनानधिित या पूर्व फलदाह्ट न कल्पप्रमप्रामाखिकत्वादिति परिहरति॥ नेति॥ ईश्रद्घी शङ्क ते। प्रशास्तुरिति ॥ सङ्गावे प्रमाणचपपत्तिरिति शेष परिहरति। नागमेति॥ कथ कार्यपरसागमस् वस्तुपरत्वमिताशझ्ा।खशेचा- जेति। कर्मबिधिर्ति फलदव्रतिरेकेय नोपपद्यते। न च कर्माशुतरनिना-

Page 638

[ ६१२]

मनुप्या: प्रशए्सन्ति यजमानं देवा दर्वी पिंतरो- इ्वायत्ता: ॥। ६ ।।

क्रियाधम्मसामर्थ्यपरित्यागी न न्याय्यः । कल्पनाधिकााञ् ईश्वर: कल्प्योऽपूव्बे वा। तत्र क्रियायाय सभावः सेव्या- त्फलप्राहिर्ट्टष्टा। न त्वपूर्व्वान्र चापूर्य टृटम्। तवापूर्व मटष्टं कन्पयितव्यम्। तस्य च फलदाढत्व सामर्थ्यम्। सामर्थेत्र च सति दानच्ाभ्यधिकमिति। दह त्वौश्वरस्य सेव्यस्य सद्ाव- माच कत्पा® नतु फलदानसामर्व्य दालवस्। सेव्यात्फल- प्राप्तिदर्शनात्। अनुमानव् दर्णितं द्यावापृथिव्यी विष्ृते तिष्ठत दत्यादि। तथा च यजमानं देवा ईखराः सन्ती

शदाह। किञ्जति ॥ न केवल' सङ्भाजे प्रमाखासत्व मेवापूरईदू'य किम- न्यक्किच्चिदस्तीति यावत्॥ स तदेव प्कटयति। अपूर्वेति अपूर्वस कल्म- नायां या अर्थापत्ति: शङ्कते तस्था: कल्पितमपूर्व्व सन्तरेणायपपत्तः क्यः स्ादिति योजना। अन्ययाम्य पपत्ति विदखोति। सेवेति। यागादि-

सलाह। सेवायाशति। व्रादिपदेनेन्द्रादिदेयता ग्टद्यन्ते। विमता विभि ष्टज्ञानवता दीयमानकलवती विशिट्टक्रियात्वात्मअतिपत्रपदिति भातः । इतश्ापूर्वकल्पना न युक्नत्याह। दष्टति। दष्ट सेवाया ध्म्मतेन सा- मर्थ्य® सेव्यात्फलप्रापकत्व तदनुख्त्य दानादौ फलाप्राप्रिसश्भवे तन्विरा- सेनापूर्वात्तत्कल्पना न नाया॥ दष्टानुसारिएां कल्पनायां तद्विरोधिक-

Page 639

यी दा एतद्क्षरं गार्ग्य विदित्व ्मिलोके जुहोति यजते तपस्तप्यते बहनि वर्ष सह- जीवितुमुक्षहन्तः कृपपां दोनां रत्तमायित्य स्थितास्तव प्रमासः प्रगासनास्यात्। तगा पितरीऽवि तहयैं दर्वों द्विहोममन्वायत्ता अनुगता डूचर्ः ॥ समानं सर्व- मन्यन् 1 2ा दूतशास्ति तदत्तर यकत्तइज्वाने नियता संसारीप पत्तिर्भवितव्यं तु तेन यदिज्ञानात्तद्वि केदी न्यायोपपनेः। ननु क्रियात एव तद्दिच्किततिः सॉ.दिति चेव। यो वा स्नायोगादितार्थः ॥ अपूर्वस् फलहेतुत्व दोषन्रमाह। कल् नेति॥ तदाधिकां वक्र पराष्टृशत। ईसर दति॥ नापृर्ष्वो: कल्प- क् प्रत्वात्तत्व कल्पनाधिकामितायहाह। तेनेति॥वयन्हार भिःसप्र- स्यर्थ: । भूमिकां कत्वा कल्यनाधिकया सकेटयति। तैलादिगा। वपूर्वस्यादष्ट्त्व सतोति बावत् । दति कल्पनाधिकामिति बेष:। मे तवन्यवापि तुल्यकल्पनेव्याशद्गाह। द्हत्विति। खपचे धर्म्मिमात कल्पा परपशे धर्मो धम्मच त्याधिक्य तक्कात्फलमत जयपत्तरिति न्या- येन परस्ेत्र फलदात्तेति भावः । धर्भिभिषोि प्रामायिकत्व कैल्पत्- स्थमिप्रत्याह। वनुमानक्केति। ईवरास्तित्व हेतनरभाइ। तथां चेति। देवा यजमानमन्वायत्ता दूति सम्वन्धः । जीषनर्षो जीवन निमित्तीकत्येति यावत्। देवानामीव्वराणामपि हव्यार्थिलेन मनुष्या-

व्वैन विकतित् न वा वर्त्तते व दर्नौहोम: ॥ ै। ई वरास्तित्व हेत्वन्रमाह। दनसेति। मोक्षहेतच्ञानविघयत्- नाषि तद्सीत्याह। भवितव्यमिति। यदच्ानात्टत्तिर्या तज नानाता निदतत द्रति न्यायः । कर्मवशादेव मोनसिकस्तक तन्तानवषयत्वेना-

Page 640

[ ६२४ ]

स्राग्यन्तवद्ेवास्य तङ्गवति यो वा एतदच्तर गार्ग्य वदित्वाSस्माललोकातैति स कृपशोऽ्थ य एतदक्षर गार्गि विदित्वाऽम्माललोकात्प्रृति स ब्राह्मयः॥१०॥ एतदत्तरं है गाय विदित्व/विज्ञायास्मिँ ज्वोके जहीति बज तपस्तप्यते यद्यपि व इनि वर्षसहस्राएन्तादेवास् तत्परल भवति तत्फलभोगात्तत्तीयन्त एवास्य्र कमागि। अपि च यद्विज्ञानात्कार्प्यखात्याः संसारविच्छेदों वविज्ञानाभा- वाच कर्भऊत्कपपः कवनफलस्यैगेपभोक्ा जननमरगप्रव- व्यारूढ़: ससरति। तदस्तयक्षर प्रमासित तदेतदुचते यो वा एतदच्तर गाग्य विदित्वा साल्लोकात्प्रैति स कपणः पणक्रीत दव दासादिः। अथ य एतदत्तर गार्गि विदि- त्वास्म्ाल्लोकात् प्रैति स ब्राह्मयः ॥१०॥ क्षर नाम्य पेयमिति शङ्गते। नन्विति॥ उत्तरवाक्यो नो तरमाह। नेव्ा- रिना। यस्ा ज्ञानादतरूदनुष्ठितानि विशिटफलान्यपि सर्व्वाणि कर्मा र संतारमेत फत्तयन्ति तद्ज्ञातमन्तर नास्तीत्ययुक्र संसाराभावप्रसङ्गादिति- भावः ॥ अनरास्तिव हेचन्तरमाह। व्" प चेति ॥ पूर्ववाक्य जीवदव- खपुरत्रविश्रयमिद त् परलोकविषयमिति विशेष मत्वोत्तरवाक्य मत्रतार्य्य- व्याचट। तदेतदित्यादिना ॥ १० ॥

Page 641

[ ६१५ ]

तह्ा एतद्क्तरं गार्ग्यट्ष्ट द्रद्रय्ुतए् ग्रोव Sमतं मन्त्रविज्ञातं विनाट नान्यदतोऽस्ति ट्रष्ट नान्यदतोऽस्ति शोळ नान्यदतोऽस्ति मन्तुनान्य- दतोऽस्ति विज्ञात तस्मिम्न खखचरे गार्ग्याकाश ओतश्च प्रोतश्चेति॥ ११॥

त्रग्न दहन प्रकाशकत्वात्ख्वाभाविकमस्य प्रगास्तृत्वम- चितनस्यैवेय आ्रह। तडा एतदत्तर गाग्यहष्ट न केनवि- हष्टम विषयत्वात्स्यं तु द्रष्ट दृशिसरूपत्वात्। तथा,युत योत्राद्यविषयत्वात्सयं यील शुतिस्वरूपत्वात्। तथामतं

बुद्देरविषयत्वात् स्यं विज्ञात विज्ञानखखपत्वात्। किञ्चन अन्यदतोऽसमादत्तरादस्ति नास्ति किश्रिह् ष्टदर्भ न- क्रियाकर्ट एतदेवाक्तरं दर्भनक्रियाकर्त सव्वत्र। तथा ना- न्यदतोऽस्ति थीर्ट तदवाक्तर शोत सव्वंतर।नान्यदतो डस्ति मन्तृ, तदेवात्र मन्त, सव्वत्र सत्वमनीद्धरेण। नान्यदतोडस्ति विज्ञात विज्ञानक्रियाकरट। तदेवाचर सर्वबुद्धिद्वारेण विज्ञानक्रियाकर्ळ। नाचेतन प्रधानमन्द्।

प्रधानवादिन: शङ्कामनद्योत्तरवाक्यत निराकरोति। अ्रग्न रित्या दिना॥ दृतशात्तरख नाचेननत्वमित्याह। किञ्जति॥ नास्तीत्यन्वय- प्रदर्शन अतोऽन्यदिति विशेषास्िङ्मर्थमाह। एतदिति। अन्यद्वा पूररे-

दकिन्निति। परा काश पयवमान नासदुपरिणद्षिष्ठान कि्चिद- स्तीत्यर्थ:। तस्यैत परमपुरुषार्थ्माह। एघेति। पुरुणननपर किञ्धि

Page 642

[ ६३६ ]

सा होवाच ब्राह्मगा भगवन्तस्तदेव वह म- न्येध्वं यदस्मान्नमस्कारेग मच्चेव्वं न वैजातु यु. प्राकमिमं क शद्ध होद जैतेति ततो ह वाचक्र- युपरराम॥ १२॥ अमंत्राह्मराम्॥८ः

एतस्मित् खत्वत्रे गार्ग्याकाग शतक्ष प्रोतर्थेति। वढेव

संसारधमभतीतो यम्मिव्ाकाश शतय प्रोतथेषा परा काष्ठषा परा गतिरेतत्पर बक्मतत्पृधिव्याहेवकाशत्तस्ष सत्यस्य सत्यम् ॥ ११॥ सा होवाच है व्राह्मणा भगवन्तः मृशुत मदोयं वचस्तदेव बहु मन्येध्व मन्यध्वम्। किन्तद्यदस्ाद्याज्ञवल्कता- न्रभस्कारेए मुच्ेध्व मुच्यध्वमस्म नमस्कार कत्वा तदेव बहुमन्यध्वमित्यर्थः । जयस्वस्य मनसापि नामं सनीय: किसुत कार्य्यतः । कस्मान् वै युस्माकं मध्य जातु कदाचिदनोमं

त्मा काशा सा परागतिरिति हि सुत्यन्तरम्। ब्रह्मासमादत्तरादन्यदस्तीति चेननत्याह। एतदिति। ननु चतुथ सत्यस्य सत्य ब्रह्म व्याख्यातम- न्रन्तु नैवमिति चेत्तल्राह। एतत्ष्टथिव्यादेरिति ॥११॥ किन्तइचन तदाह। तद्वेति॥ बड्मानविघयभूतं वस्तु एक्ति। किन्त- दिति ॥ यदादौ मदीय वान तदेव बडमानयोग्यमिताह। यदिति॥ तद्ाकरोति। असादिति॥ नमस्कार कत्वा5सद्नुद्षा प्राप्येतिश । तदे वेति प्राथमिकवचनोकिः । किमिति तदीयं पूरव्रें वचो बच् मन्यामहे जेनुं पुनरिममाशखहे नेत्याह। जयस्विति। तत्न प्रन्नपूर्वकं पूर्वोक्तमेव बडमा-

Page 643

[ ६७]

याज्तवल्कंा व्रद्मोद्य प्रति जेता। प्रश्नी चेत्नह्य' वच्चति न वे जेता भवितति पूव्व मेव मया प्रतिन्नातमद्यापि ममा- यमेव नियो व्रम्मीद्ं प्रत्यतत्त त्यो न कविद्िद्यत इति। ततो ह वाचक्रव्युपरराम॥ १२॥ अत्ान्तर्यामिव्राझए एतदुक्तम् । यं पृथिवी न वेद यं सर्व्वाणि भूतानि न विदुरिति च। यमन्तर्यामिणं न विदु- ये च न विदुर्यच् तदच्रं दर्मनादिक्रियाकट लेन सवेषां चेतनाधातुरित्य कम्। कसेवां विशेष: किं वा सामान्य- मिति। तन्र कैचिदाचक्षते। परस्य महासमुद्रस्थानीयस्य व्रह्मणी Sत्तरस्याप्रचलितखरपस्य घत्प्रच लितावस्थान्तर्या मो अत्यन्ताचलितावस्थाचेव्रज्जो यस्त न वेदान्तर्यामिएम्।

नविषयभुत वाश्यमततार्य व्याचटे। कक्ादित्यादिना॥ पराजिताया- गाग्य। वचो नोपा देय मत्यागइ्माह। प्रत्नौ चेदिति । ततव प्रन्ननिर्षया- द्यात्पल् क्यास्याम्र रम्पात् प्रतिपाद्य ब्राह्मयान्प्रति हितसोक त्यर्थ: ॥२॥ अन्नर्यामी स्षेत्रत्तोऽनरमित्य तेषाभशन्तर विभेषप्रदर्शनारथं प्रकततव दर्शयति। वन्नर्यामीति॥ तव्वान्तर्यामियः प्ररतत प्रकटयति। य- मिति॥ वेत्रतस प्ररुतत्व स्फटयति। ये चेति ॥ अक्षरस् प्रस्तुतख प्रत्याययति। यक्षेति। सर्वैषां विषयायां दर्शनञ्णादिक्रियाकर्ल लेन चेतनाधातुरिति यत्तदक्षरमुक्कमित्वन्वयः ॥ तेष विचारमवतारयति। कस्विति॥ त्तिन्विवारे सयथ्यमतमुत्यापर्यत। तनति। मेनत्त- स्ाप्रस्तुतत्वशरड्डा वारयति। तमिति॥ यथा परसात्मनोऽन्तर्यामी जीव- सेत्यवस्थे हे कल्पाो ते तथा तस्य वान्या: पञ्चावस्था: पिरडो जातिर्वि- राट् सरत्न द्वमित्यवं लक्षरामहामत संस्थानभेदेन कल्पयन्ीत्ाह। सथेति। उत्तरीत्या कल्पनायां पिए्डो जातिर्बिराट् सलं देवमव्याऊत . ५8

Page 644

[ ६३८ ]

तथान्याः पञ्चावस्थाः परिकत्पयन्ति। तथाष्टावस्था द्रह्मणो भवन्तीति। वदत्त्न्येत्तरस्य गत्तय एता इूति। वदन्तनन्तगकिमक्षरमिति च । अन्यऽनरस्य विकार दति वदन्ति। अवस्थागती तावन्नोपपर्द्य ते। अक्षरस्यागनाया दिसंसारधमातीतत्व युतेः। न ह्यगनायादिध मेवद्वस्थावत्व चैकस न युगपदुपपद्यते। तथा गक्रिमच्न्न। विकाराव- यवत्वे च दोषा: प्रदर्शिताचतुधे। तस्मादेता अ्सत्या: सर्व्वाः कल्पनाः। कस्तहिं भेद एषामुपाधिकत इति ब्रूमी न खत एषां भेदोडमेदो वा सन्धववनवत्रन्ञाघनकर- सम्वाभाव्यात्। ऊपूर्व्वमनपरमनन्तरमवाह्यमयमामा व्र- झतिच गुतेः॥

सात्षी चेत्रज्तश्रेत्यटावस्या ब्रह्मणो भवन्तीति वदन्तः कल्पयन्तीति सम्वन्ः । अवस्थासुक्ता शक्िपन्तमाह। ग्रन्य दति।तु शद्देनावयवपनन्दर्थय- च्विकारपनं नित्तिपति। अयन्विति। तत्र पच्ह यं प्रत्याह । ग्रवस्यति।

कथमवस्यायत्त्व भक्तिमतत्वं वा न सिद्यतीत्यापद्याह्। न हीति॥ कर- शिष्टपक्षद्वयनिराकरयां प्रागेव प्रउत्त सारयति। विकारेति। पर- पच्चनिराकरणसुपर हरति। तस्त्ादिति॥ परकीयकल्प नासम्भवे पृच्वति। कस्तहीति॥ उत्तरमाह। उपाधीति॥ आत्मनि खवतो विशेषा- भावे हेतुमाह। सैन्धवेति॥ तल्नव हेतन्तरमाह। अपूर्वमिति । वाह्य' काय्य माभ्यन्तर कारखं ताभ्यां कल्पिताभ्यां सहाधिष्ठानत्वति न सत्ता स्फरतिप्रदत्तया वर्त्तते ब्रह्म स्भावतस्तु जन्मटिसर्त्रविक्किया: सून्य कूटस्य तद्दित्ययर्व णश्युनेरर्थः ॥

Page 645

[६३]

स वाह्याभ्यन्तरी ह्वज ूति चाघर्वरी। तम्मान्निरु- पाविकस्यात्मती निरुपा स्यत्वाननिर्विगेषत्व देकत्वाच नेति नतीति व्यपदेगो भवत्यविद्याकामकम्विगिष्टकार्थ्यकरली- पाधिरामा संसारो जौव उत्यते। नित्वनिरतिभयज्ता- नशत्युपाधिरात्मान्तर्यामीश्वर उच्यते। स एव निरु- पाधि: केवल: शुद्धः। खेन स्वभावनात्तर पर उचचते। तथा हिरएगर्भाव्याकृतदेवता जातिपिएडमनुष्यतिर्य्य क्- प्रतादिकार्य्यकरणोपाधिभि विभिट्टस्तदाख्यस्तद्र पो भवति। तथा तदेजति तन्न जतीति व्याख्यातम्। तथैष त आ्रत्म ष सर्वभूतान्तरात्म व सर्वेषु भूतेषु गूढ़: । तत्त्वमस्यहमेवेद® सर्वमात्मविदं सवें नान्योऽतोडस्ति द्रष्टत्यादिश्रुतयो न

व्यात्मनः खतो विशेषानवगमे फलितमाह। तम्म्ादिति। निहुपाख्यत्व वाचां मनसाञ्जागोचरतम्। तल्र निर्तिशेषत्वमेकत्वञ हेतुर्निरुपाधिकस्य ति निर्विशेषत्व साधयितमत्त तत्व च वीभावाकय प्रमाणरतम्॥ कथ पुनरेवैतस्य वस्तुनः संसारित्व तदाह। कविद्येति। तैविशिष्ट' यत्का र्य करणं तेनोपाधिनोपह्ितः परमात्मा जोव,संसारीति च व्यपदेशभाग्भवतीत्यर्थः॥ तथापि कर्थ तसान्तर्यामित्व तदाह। नि- त्यति ॥ नित्य निरतिशयं सर्व्वत्राप्रतिबन्ध ज्ञान तसििन्सत्त्वपरिखामे सत्त्वप्रधाना मायाशक्िरुपाधिस्त न विशिष्ट: सवालमेयरोल्तर्यामीति चोच्चत दूत्यर्थः । कथ तर्षि तरिन्नचरशब्दपर्टत्तिस्तवाह। स एवेति। निरुपा- धित्व शुदत्व हेतु: के लत्वमद्यत्व॥ तथापि कथ तत् हिरएयगर्भा- दिशदप्रत्ययायित्याशझाह। तर्थेति॥ यथैकस्िन्नव परकिव्ात्मनि कल्पितोपाधिप्रदुक्क नानात्व तथा तदेजति तब्नजतीत्यादि वाक्यमा- ख्रित्य प्रागेवोक्तमित्याह। तथेतति ॥ कल्पनया परस नानाल्वम् ॥ वस्तु व स्त क रस्यमित्यत्र खुतोरुदाहरति। तथेत्यवाहिना ॥ अ्वस्थायति विकार-

Page 646

८ ६४० 1

अथ हैन विद्ग्ध: शाकल्यः पप्रच्छ कति देवा यान्तवल्कति स हैतयव निविदा प्रतिपेदे यावन्तो वैश्वदेवस्य निविद्य च्यन्ते तुयश्ष तो च शता तुयश्च ती च सहस्रे त्योमिति होबाच कत्येव विरुध्यन्ते। कल्पनान्तरेख ताः खुतयो न गच्छन्ति। तम्मा- दुपाधिमेदेनैवैषां भेदो नान्यथैकमेवाद्वितीयमित्ववधा- रखात् सर्वोपनिषत्सु॥ दति वृहदारसकभा्े पक्षमा- ध्याय स्याट्टम ब्राह्मणम् । अध हैनं विदग्ध: गाकत्यः पप्रच्छ पृथिव्यादौनां मूत्षमतारतम्यक्रमेण पूर्वस्य पूर्वस्थोत्तरस्मिन्नोतप्रोतभाव कथयन् सर्वान्तर ब्रह्म प्रकाभितवान्। तस्य च व्रकषी जव्याऊ्ृतविषये सूत्रमेदेषु नियन्तृत्वमुक्तम्। व्याऊ्ृतविषये व्यकततरं लिङ्गमिति तस्यैव व्रझ्मएः साचादपरीत्तत्व नियन्त व्यदेवताभेदसङ्गोचद्दारेयाधिगन्तव्ये इति तदर्य शाकत्य-

वयतपच्ेऽपि यथोक्त श्रुतीनासुपपत्तिमाशद्याह। कल्पनान्तरव्विति। औपाधिकोऽन्नर्याम्यादिभेदो न स्ाभाविक दरन्य पसंहरति। तसर दित॥ खतो वस्तुनि नास्ति भेदः किञ्जकरसमेवेत्वल हेतमाह। एकमिति पञ्जमस्ाष्टमं ब्राह्मगाम्॥ ब्राह्मणान्तरमत्ापयति । अरथेति॥ गार्गिप्रश्न नियोंते तया व्ह- वदन प्रत्यतत्त ल्यो मास्तीति सर्वान् प्रति कघनानन्तरमयशब्दावः॥स- ङ्गति वत्ुं इत्त कीत्तयति। प्टथिव्यादीनामिति। यत्मान्षादित्यादि प्र स्तुत्य सर्व्वान्तरत्वनिरूपणद्वारा साच्ित्वादिकमार्थिक ब्राह्मणत्रये नि- रितमित्यर्थः॥ अन्नर्यामिवाह्ये पुरतो निर्हिषमर्थमनुद्रवति। तख

Page 647

[ ६४१ ]

देवा याज्वल्क प्रति तुयस्त्रि एशदित्योमिति हो- वाच कत्यव देवा याज्तवल्कति पडित्योमिति होवचि कत्येव देव यान्तवल्काति तय इत्योमिति होवाच कत्यव देवा याज्तवल्कत्रति दावित्यो- मिति होवाच कत्यव देवा याज्तवल्केन्यध्यद्द दूत्योमिति होवाच कत्य व देवा याज्तवल्केा्त्येक

व्राझणमारभ्यते। विदग्ध इूति नामतः गकलस्यापत्य शाकल्य: पप्रच्छ। कतिसह्याका देवा है याज्ञवल्केरति। म याज्ञवल्को ह किल एतयेव वत्यमायया निविदा प्रतिपेदे सहयायां सद्ररां पृष्टवान् शाकलो यावन्ती यावत्ङ्मराका देवा वैश्वदेवस्य शख्स्य निविदि निवित्नामदेवतासकयावा- चकानि मन्तपदानि कानिचिद्टैखदेवे शस्त मस्यन्त। तानि निवित्सष्न्कानि तस्यां निविदि यावन्ती देवा: श्ूयन्त तावन्तो देवा दूति। का पुनः सा निविदिति। तानि नि- वित्पदानि प्रदर्श्यन्त। तयय तो च भता वयय देवा दे- वानां तोणि च शतानि पुनरप्यवं वयख तीच सहस्राए-

केति। नामरूपाभ्यां व्याकतो विषयो ह्वतप्रपज्जस्तत्व सुवस भेदा ये प्ृथिव्याट्यसचु नियम्येणु नियन्त त्व' तस्योक्तमिति योजना ॥ किमिति व्याऊतविषये नियन्त त्वमुक्तमिति तलाह। व्यारतेति॥ तव हि परत- न्वस प्टथिव्यादेय इसां मियस्यत्व सष्टतरलिङ्गमिति तलव नियन त्वसुक्त- मितयर्थः॥ दत्तमनूद्योत्तरख ब्राह्मवस तात्मर्यमाह। तस्ैवेति॥ नरियन्नव्यानां देवताभेदानां प्राणान्तः रुङ्कोचो विकासचानन्त्यपर्यय न्-

Page 648

[ ६४२ ] 1

द्वत्योमिति होवाच कतमे ते तुयय्च ती च शता तुयश्च ती च सहस्रे ति ॥१॥ स होवाच महिमान एवैषामेते तुयस्त्िए शच्च व देवा दूति कतमे ते तुयस्त्रि एशदित्यटी

तावन्तो देवा दूति। गाकल्योऽप्योमिति होवाच। एवमेषां मध्यमा सइ्या सम्यक्तया जाता। पुनस्तेषामेव देवानां स- ङ्वोचविषयां सङ्यां पृच्कति कत्येव देवा याज्ञवल्केनति। व- यस्त्रिभत् षट् तयो द्वावध्यव्न एक दति। देवतासङ्गोचवि- काशविषयां सङ्नां पृद्वा पुनः सद्यस्वरूप पृच्कति कतमे ते वयश तो च शता न्रयथ तोच सहस्रे ति ॥१॥ स होवाचेतरी महिमानी विभूतय एषां त्रयस्त्रि भरतां देवानामेते वयख त्रीच शतेत्यादयः। परमार्थ तस्तु चय-

सदुदवारा प्रकतस्व ब्रह्मणः साक्षात्वापरोक्षत्वे श एघ नेति नेत्या- तेत्यादिनाधिगन्तव्य दति लत्वा प्रथम देवतासङ्कोचविकाशोक्किरनकर वस्तुनिर्देश द्वतपतदर्थमेतटुब्राह्मण मित्यटः॥ ब्राह्मणारमममेवसुक्का तद- चराणि व्याकरोति। ग्थेत्यादिना ॥ निविदि स्रूयन्त तावन्तो देवा द्त्ात्तरत्न सम्बन्धः । केय निवि- दिति प्टच्छति॥ निविन्नामेति॥ उत्तरमाह। देवतेति॥ पदाथ- सुका वाक्याथं कथयतति। तस्ामिति॥ यद्यि भाष्य निविद्याख्याता तथापि प्रम्नद्वारा खुत्या तां व्याख्याति। का पुनरित्वादिना ॥ व्नु- ज्ञावाक्य® व्याकरोति। एवमिति। मध्यमा सख्ता पड़विकलरिश- ताधिकल्रिशताधिकत्रिसहसलक्षणा । कत्य वेत्यादिप्रय्ननां पूर्वप्रश्रन परिहरति।पुनरितप्रादिवा॥कनमे ते

Page 649

[ ६४३ ]

वसव एकादश रुद्रा द्वादशादित्यास्त एकतिए शदिन्द्रश्वैव प्रजापतिथ्व तुयस्तिएशा इति ॥ २॥ कतमे वसव दृत्यखिनिश्व प्ृथिवी च वायुक्षा- न्तरचञ्वादित्यश दौथ चन्द्रमाथ्त नक्षवागि चैते वतव एतेषु हीदं वसु स्व्व हितमिति त- स्माद्सव दूति॥३॥कतमे रुद्रा दूति दशेमे पुरुषे स्व्रिभत्वेव देवा दूति। कतमे ते चर्यस्तर भदित्य चन्ते। अष्टो वसव एकादग रुद्रा हादमादित्यात एकतरिंगदिन्द्र- यव प्रजापतिथ् वयस्त्रि माविति चयस्विंभतां पूरणी॥ २ ॥ कतमे वसव दूति। तेषां स्वरूपं प्रत्येक पृच्चते। अग्निस् पृथिवी चेत्यग्न्याद्या नचनान्ता एते वसवः प्रािनां कर्ममफलाथयत्वन कार्य्यकरएसङ्वातरुपेण तम्वित्रासखन विपरिएमन्तो जगदिद सर्वं वासयन्ति वसन्ति च ते यस्माद्वासयन्ति तस्मावसव दति ॥ २ ॥ कतमे रुद्रा इूति। वरयय्ेत्यादिप्रग्रस् विषयमेदन्द्श यति। देवतेति॥ कति त्हि देवा भय- निि तवाह। परमा्थतस्वति ॥१ लयरंशतो देवाना स्वरूप प्रभ्र द्वारा निद्ारियति। कतमे त दूत॥ २ ॥ उत्तरप्रन्नप्रपञ्चप्रतीक ग्हीत्वा तस तात्मययमाह। कतम द्रति तेषं वस्वादीनां प्रत्यक वस्वाित्रिये प्रतिगणमिन्द्र प्रजापतौ चककसे- त्यर्थः॥ तेषं वसुत्वमेतेषु हीत्यादिवाक्यावट्टमोन सधयति। प्रादिना- मिति। तेषं कममपस्त्फलस्य चाश्रयत्वन तेषामेव निवासत्ेनच शरीरेन्ट्रिय उमदायाकारेण विपरिणमन्तोउन्ादयो जगदेतदाम्रयन्ति ख- यञ्च तल्व वसन्ति तसादा कं तेघं वसुत्वमित्वर्थः ॥ वसुत्व निगमयति। ते यसमदिति॥ २॥ म्रायगब्दार्यमाह। कन्मति॥ एते यदा छ्-

Page 650

[ ६४४ ]

प्रासा आत्म कादशस्ते यदास्माकरीरान्मर्चा- दुक्कामन्त्यथ रोद्यन्ति तद्यद्रोद्यन्ति तस्साद्र द्रा दूति॥४॥ कतम आदित्या इति द्वादश वै मासा: संवत्सरस्येत आदित्या रते हीदए सव्व माददाना यन्ति ते यदिदए सर्व्व माददाना यन्ति तस्मादादित्यो इति॥ ५॥ कतम दन्द्र: कतमः प्रजापतिरिति स्तनयित्र रेवेन्द्रो यज्नः

दश इमे पुरुषे कर्मीबुद्ीन्द्रियाषि प्राणा आत्मा मन एकादश एकादशानां पूरणस्त एते प्राणा यदा अ्रस्ा- चरोरामर्त्याग्रासिनां कर्मैफलोपभोगनये उत्क्रामन्ति अथ तदा रोदयन्ति तत्तत्र यस्ाद्रोद्यन्ति ते सम्बन्धिन- स्तस्माद्र द्रा इति॥ ४ ॥ कतम आदित्या इति। द्वादश वे मासा: संवत्सरस्य कालस्यावयवाः प्रसिद्धा एते आ्रदि- त्याः। कथमे ते हि यस्मात्पुनः पुनः परिवर्त्तमाना प्राणिनामायूषि क्ममफलव्नाददाना: गहन्त उपाददती यन्ति गच्छन्ति यस्ादेवमिदं सर्वमाददाना यन्ति तस्ा- दादित्या इति॥ ५॥ कतम इन्द्रः कतमः प्रजापतिरिति

सदित्यादि वाक्यमनुसत्य तेषां रुदृत्वसुपपादयति। त एते प्राख दूति। मरणकाल: सप्नस्यर्थः॥४॥ तेषामादित्यत्वमप्रसिद्धमिति श- दते। कथमति ॥५॥ एते हीत्यादिवाक्य भोत्तरमाह । एते हीति॥ प्रसिद्व' वञ्त्र व्यावत्तयति। वीर्यमिति। तदेव सङ्गातनिष्ट-

Page 651

प्रजापतिरिति कतमस्तनयित्र रित्यशनिरिति कतमो यन्त दति पशव दति ॥ ६॥ कतमे पडितासिमिश् पृथिवी च वायुक्चान्तरिच्ष- व्ादिताश्चययीश्चैते पडेते हीट ए सर्व्व ए षडिति। ७।। कतमे ते वयो देवा दूतीम एव तयो लोका

स्तनवित्र रेवेष्द्रो यज्ञ: प्रजापतिरिति। कतमःस्तनयित्र,रि त्यशनिरिति। अशनिर्वञ्च वौर्य्यं बलं यत्पाणिन: प्रमाप- यन्ति स दन्द्रः। दृन्द्रस्य हि तककमे। कतमी यक् दति परवः दूति। यज्ञस्य हि साव्रनानि पगवी यत्नस्यारूपत्वा- त्पशुसाधना ्यत्वाच पथवी यज्ञ इत्य चयते॥। ई॥ क नमे षड़िति। त एवाग्न्यादयो वसुत्वेन पठिताः । चन्द्रमसं नक्षताणि च वर्जयितवा षठ् भवन्ति पट्सख्ा- विशिष्टाः । एते हि यस्मात् त्यसिगदादि यदुत्मिद सव्व मेत एव पड्भवन्ति सर्व्वो हि वस्वादिविस्तर एतेष्वव षट्खन्तर्भवतीत्यर्थः॥ ७। कतमे ते तयी देवा दूति। इम

स्वन स्फुटय त। वलमिति । किन्तदिति चोत्तरमाह। यतमाश्तिन इति । प्रमापण हिंसनम्॥ कथ तखन्दत्वमुपचारादित्याह। इन्द्रस हीति। पम्पूनां यनतत्वमप्रसिइधमित्याशद्माह। यतस हीति। कारणे कार्योन- चार साधयति। यत्तसति। अ्रमूरत्त त्वात्माधनत्रयतिरिक्रूपाभावाद्य- सस्य पञ्चाम्तरयत्वाज्च पशवो यत्ता रताच्यत दत्यर्थः ॥३॥ एते हीति प्रतोकमादाय व्याचष्टे। यम््मदिति। यत्तयस्ति ग- दाढ्क तत्सीमेत एन यममादेते षड् भवन्नीति योजना। अक्षरार्थ- मुक्का वाक्यार्थमाह॥ सर्भो हीति ॥ ७॥ प्रतिज्ञासमा प्ावित शब्दस्तव

Page 652

१ ६४६ ]

एष हीमे सव्वें देवा इूति कतमी तौ ी दैवा- वितान्श्चव प्रासाश्चेति कतमोऽध्यई दूति योडय पवत दूति। ८॥ तदाहुर्यद्यमेक इवैव पवतेऽथ कथमध्यर्ई दूति यदष्मिन्निदए् सर्व्व मध्यार्ड्ोत्त-

एव लयो लोका दूति। पृथिवीमग्निच्वकौकत्य को देवोड न्तरिचं वायुस् कौकत्य द्वितौयो दिवमादित्यच्च कौकत्यं ततोयस्त एव चयो देवा दूति। एपु हि यस्माच तरिपु देवेषु सर्वे देवा अन्तर्भवन्ति तेनेत एव देवास्तय इत्येष नेरू- कानां केषांचित्पक्षः। कतमी तो द्ी देवाविति। अन्नव्वव प्रायथतौ दो देवावनयीः सर्वेषामुक्तानामन्तर्भावः । कतमोऽध्यर्ड् दूति। योडयं पवते वायुः ॥८॥ तत्राहुयोद यन्ति। यदयं वापुरेक दूवेय एक एव पवते। अध कथमध्यई दूति। यदस्तिन्निदं सर्वमध्याड्ीदस्तिव्वायी सतोदं सर्व- मधि आर्ड्गोदधि ऋधिं प्राप्नोति तेनाध्यर् दति। कतम

हेतुः ॥ एु हीति॥ देवलन्तयकरता के राज्जिदेव पच्ो दर्शितोऽन्येशन्तु वशे लोका दत्यस्य यथा शुतोऽर्थ दरत्याह॥ दृत्यष दूति ॥ ८॥एक- साध्यईत्वमान्िपति। तत्रेति। दूवशब्दस्तु कथमित्वत्र सम्बत्यते॥ परिहरति। यदसिद्निति । प्रायस ब्रह्मत्व साधयत। सनति।तेन महत्व नेति यावत्॥ तस परोक्षत्वप्रतिपत्तौ प्रयत्नगौरवायें कथयति। त्यदितीति॥ उक्नमयें प्रतिपत्तिसौकर्यार्थ सङ्गहाति। देवानामिति॥ एकत्व प्रासे पर्यय वसानं नानात्वमानन््यं पड़धिकतरि शतािकलरिसह- ससद्ाकानामेव देवानामल्रोक्तत्वात्कघं तदानन्त्यमित्याइड्डा शतसहर्त्रप- व्दाभ्यामनन्ताप्य के वेत्याशयेनाह। अनन्तानामिति ॥ एकखिरिन्पाणे पर्य-

Page 653

[ ६४) ]

नाध्यर्ई् दूति कतम एको देव दूति प्राशा दूति स ब्रह्मत्वदिताचच्षते ॥।

एको देव दति। प्राय दूति। स प्राणी ब्रम्म सर्वदेवात्मक- त्वान्महद्व्रद्म त्यदित्याचत्तते त्यदिति तद्व्रझ्माचक्षते परो नाभिध्यायकन शव्देन। देवानामेतदेकत्व नानात्वञ्ञान- न्तानां देवानां निवित्सङ्वाविगिष्टव्वन्तर्भावस्तेवामपि चद- स्विरिंगदा दिषू त्तरोत्तरेपु यावदेकस्तमि न् प्रा ्त् प्राययस्यैव ा दवैकस्य सर्व्वोडनन्तसहयाती विस्तर एवमेकयानन्तय अवान्तर- सहयाषिशिष्टथ् प्राण एवं। तल च देवस्यैकस्य नामरूपकर्म

वसानं यावङ्गपति तावत्मर्य्य न्तमुत्तरेधु लयखिविंशदादिए तेषामप्यन्तभाव दत्याह। तेशरमपीति॥ प्रास् कसििद्वन्तर्भावस्तलाह। प्रायमुवेति॥ सङ्गहीतमर्थमुपसं हरत। एवमिति॥ एकस्यानेकथाभावे किव्रिभित्त- मित्याशद्माह। तत्रे ति। उक्तरोत्या प्राणस्वरूपे स्थिते सतीति यात्रत् । दैवस्ैकस प्ररतख प्रायस वेत्यर्थः । प्राशिनां ज्ञाने कम्मपि चाधिकारस स्वामित्वस् भेदोऽधिकारभेदस्तन्निमित्ततवन देवस्यानेकसस्थानपरिकाम- सिद्धिः। प्राणिनो हि ज्ञानं कर्मा चानुडाय सलंभम््ादिरपमाप- दयन्ते तद्युको यथोक्तो भेद द्रत्यर्यः ॥ सङ्को्विकाश्ाभ्यां प्राणसदुपोक्ता

Page 654

[ ६४८ ]

पथिव्यव यस्यायतनमग्निलोको मनोज्योति- र्यो वै तं पुरुषं विद्यात्सर्व्व स्यात्मनः परायगए दूदानीं तस्यैव प्रासस्य ब्ह्मग: पुनरष्टधा भेदमुपदि- श्यते। पृथिवो एव यस्य देवस्यायतनमात्तयोऽग्निक्लोंको यस्य। लोकयत्यननेति लोकः । पश्वतीत्यग्निना पश्वती- त्यर्थः । मनोज्योतिर्मनसा व्योतिषा सङ्वत्पविक ल्पादिकाथ्यें करोति यः सोडयं मनोज्योतिः। पृथिवोगरीरोऽग्नि- र्दर्गनो मनसा सङ्गल्पयिता पृथिव्यभिमानी कार्य्यकरण- सङ्गातवान् देव दृत्यर्थ,। स एवंविगिटन्नतं पुरुषं यो विद्यादिजानीयात्सर्वस्यात्मन आध्यात्मितस्य काव्यकरण- सङ्गातस्यात्मनः परमयनं परआश्वस्त परायगम्। मात- जेन त्वङ्मांसरुधिररुप्रेण क्षेत्रस्थानोवेन वौजस्थानीयस्य पितजस्यास्थिमन्णशक्ररूपस्य परमयनं करणात्मनसस वै वेदिता स्याद्य एतदेव वेत्ति स वे वेदिता परिडतः स्यादि-

अवयवशे वाक्य योजयति। प्टथिवीति ॥ मं पिसिडतवाक्य ल्यारीं कथयति। प्टथिवीत्यादिना। प्र शरन्दोऽधारणार्यः । त परायर्ष य ऐव विज़ानीयात एव वेदिता सादिति सम्बन्धः ॥ अथ केन रुतेष प्टथिवी- देवस्य कार्य्य करणसङ्कातं प्रत्ययात्रयतव तदाह्। मातजेनेति। प्टविव्या मातशब्दराच्यलाद्य एव देवेऽहं प्टथिव्यसीति मन्यते स एव शरीरार- म्भकमातजकोशव याभिमानितया वर्त्तते। तथा च तख तेन रुपेया पितजलितयं कार्य्य लिङ्गञ्ज करयं प्रत्ययाश्रयत्व सम्भवतीत्यर्षः ॥ प्टृथि- वी देवस परायणत्वसुपपाद्यानन्तरं वाक्यसत्थाप्य व्याचष। सवै वेदि- तेति॥ तदा मम किमायात मत्यापद्माह। याज्तवल कयोति। मः

Page 655

[ ६४८]

स वै वेदिता स्यात्। याज्तवल्का वेद वा अ्रहं तं पुरुषए सव्वस्रात्मनः परायएं यमात्य य एवायए शारीरपुरुष: स एप वदैव शाकल्य तसर का देवते तामृतमिति होवाच॥ १० ॥

त्यभिप्रायः । याज्तव त्का त्व' तमजानन्नव परिडताभिमा- नौत्यभिप्रायो यदि तद्विज्ञाने पासिडत्य लभ्यरे वेद वा ग्रहं तं पुरुषं सर्वसात्मनः परायणं यमात्य य कथयमि तमह वेद तत्र शकवयस्य वचनञ् दृष्टव्यम्। यदि त्व वेन् तं पुरुषं ब्रूहि किंविशेषणेसी। शृणु यद्िगेषणः स एवावं शारीरः पार्थिवीः। शरीरे भवःशारीरी मातजकोभचय- रूप इत्यर्थः । स एष देवो यसत्वया पृष्टो है शाकत्य कि- न्वस्ति तत्र वत्तव्य® विशेषणान्तरं तद्ददेव पृक्कैवेत्यर्थः । है शाकल्य म एव प्रत्नोभितोऽमर्षवभग श्रह तोवार्दित दूव गजस्तस्य देवस्य शारीरस्व का देवता यस्मान्निष्प- द्ते यः सा तस्य देवतेत्यस्मिन्प्रकरण वितच्तितः । अ्रमृत-

पुरुषो तेन विशेषखेन विशिट्स्तद्विशषणमुच्चमानं शुरिवत्य क्ा तदेवाह। य एवेति। शरीरं हि पञ्जभूतात्मक तत्र पार्थिवांशेन जनकत्वेम स्थितः शरीर दूति यावत् ॥ तम्य जीवत्व वारयति। मातजेति ॥ पृथिवीदे- वस्य निर्गीतत्वशड्कां वारयति। किन्विति॥ याज्ञवल् क्यो वक्रा सन्प्र- प्टार शाकल्यं प्रति कर्थ वद्वेति कथयति तत्नाह। पृकेति। चोभि- तस्यामधवशगत्व दष्टान्तः । तोलेति॥ प्राकरषिक देवताशब्दार्थकाह ।। यसमदिति। पुरुषो निष्पत्तिकर्त्ता पशपोच्ते लोहितनिष्पत्तहेतत्वमत्र

५५

Page 656

[ ६५०]

काम एव यसनायतन ४ हृदयं लोको मनोज्यो- तिर्यो वै त पुरुषं विद्यात्सवसनात्मन: परायगाए स वै वेदिता सतात्। यान्तवल्का वेद वा अरहं त पुरुषए सर्व्वसपात्मनः परायगं यमात्य य एवा- यं काममयः पुरुषः स एष वदैव शाकल्य तस्त का देवते ति स्व्रिय इति होवाच॥ ११॥ रूपा-

मिति होवाच असृतमिति यो भुक्कस्या नस्य रसो माळजस्य लोहितस्य निष्पन्त है नुस्तस्माद्वान्नरसालोहित निष्पदते स्वििवाशित ततय लोहितमयं शरीर वौजाथयम्। समान- मन्यत्॥०॥ काम एव यस्यायतनम्। स्त्रीव्यतिकराभिलायः काम: कामशरीर इत्यर्थः । हृदयं लोको हदयेन बुद्दरा पश्यति। य एवायं काममयः पुरुषोऽध्यात्ममपि काममय एव तस्य का देवतेति स्तिय दूति होवाच स्तीती हि कामस्य

रसस्यानुभवेन सधयति। तस्म्मादीति। तस् कार्ययमाह। ततथति। लोहिता दद्वितीयपदार्थनिष्ठात्तत्ार्यय त्वङ्मांसरुधिररुपं वीजस्ास्यिम-

धंत्वान्न प्टयमव्याख्यानापचमित्याह। समानमति॥१०॥ उत्तरपर्यागेषु येर्षा पदानामर्थ भेदस्तेषं तत्कलनाथ प्रतीक स्ट- हाति। काम दूति॥ वाक्यार्थमाह। कामशरीर दत्यर्थ दूति॥ य च हृदयदर्शनो मनसा संकल्पयितेति पूर्ववत् । तस् विशेषणां दर्शयति। य एवेति॥ आ्ध्या लकस्य कामभयस् पुरुपस कारखं पृष्छति। तस्ेति॥ तख्यातत्कारपत्वमनुभवेन कनत् । स्त्रीतो हीति॥ ११॥ रूपशरी

Page 657

रायेव यसपायतनं चच्तुर्लोको मनोज्योतिर्यो वै त पुरुषं विद्यात्सव्व सत्रात्मन: परायगए स वैवे- दितासन्रात। याज्तवल्कन वेद वा अहंत पुरु- ष ० सव्व सनात्मनः परायं यमात्य य एवासावा- दित्ये पुरुष: स एषवदव शाकल्य तस्य का देवतेति सत्यमिति होवाच ॥ १२॥ आकाश एव यस्या- यतनंए ग्रोव लोको मनोज्योतिर्यो वे तं पुरुषं विद्यात्सर्व्वस्यात्मनः परायरए स वै वेदिता स्यात्। याज्तवल्का वेद वा अहं तं पुरुषए सर्व्व- स्यात्मनः परायगं यमात्य य एवायए श्रोत: प्रातिश्रत्कः पुरुषः स एष वदैव शाकल्य तस्य का देवतेति दिश दूति होवाच॥ १३ ॥

दोप्रिर्जायते॥ ११॥ रूपाए व यस्यायतनम्। रूपाणि शुक्क- कशादोनि। य एवासावादित्य पुरुष: सर्वेषां हि रूपाणं विशिष्ट कार्य्यमादित्य पुरुषस्तख का देवतेति। सत्यमिति होवाच। सत्यमिति चत्तुरुच्यते चक्षुषाध्यात्मन शदित्यखा-

रस् चनतुर्दर्शनस मनसा सङ्कल्य यतुर्देवस् कथमादित्य पुरुधे विशेषण मित्याभइ्गाह। सषं हीति।रूपमाल्ाभिमानिनो देवसादित्य पुरुषे विशेषावच्छेदः। स च सर्वरूपप्रकाशकत्वात्मैं रूपैः रुप्रकाशनायारन्ः । तखाद्यक यथोक्तं विशेषणामित्यर्थः। कथं चक्षुषः सकाशादादित्यस्ा- त्यत्तिरित्याशड्म चचो: सर्यो व्रजायतेति सुतिमाश्रित्याह। चनुषो

Page 658

[ ६५२ ]

तम एव यस्यायतनए हृदयं लोको मनोज्यो- तिर्यो वै तं पुरुष विद्यात्सव्व स्यात्मन: परायशा स वै वेदिता स्यात्। यान्तवल्का वेद वा अहं तं पुरुषए सव्व स्यात्मनः परायमं यमात्य य एवायं छायामयः पुरुषः सएषवदैव शाकल्य तस्य का देवरतेत मतुारिति होवाच॥ १४ ॥ रूपा- रायेव यस्यायतनं चच्तुर्लोको मनोज्योतिर्यो वै

धिदैवतस निष्पत्तिः॥१२ ॥ आकाश एव यस्ायतनम्। य एवायं श्ीन भवः य्ोबस्ततापि प्रतिथवगवेलायां विशेषती भवतीति प्रातिशुत्क्ुष्य का देवतेति दिग दति होवाच दिग्भ्यी ह्यसावाध्यात्मिको निष्पद्यते॥ १३॥ तम एव यस्यायतनम्। तम दति शार्वराद्यन्वकारी ग्टह्यते। आध्यात्म कायामयो न्ञानमयः पुरुषस्तस का देवतेति मृत्य रिति होवाच। मृत्य रधिदैवतं तख निष्पत्तिकारणं ॥ १४ ॥ रूपाए व यसायतनम्। पूर्व साधारणनि रूपा-

हीति॥ १२। तत्रापीति सतोक्ति। प्रतिम्णं संवाद: ॥ प्रतिविषय म्त्रमं वा सव्वासि त्रवणानि वा तहशायामिति यावत् ॥ दिशस्तलाषि- दैवतमिति ख्ुतिमाश्रित्याह। दिग्भ्यो हीति ॥ १२॥ अधिदैवतं मृत्य रीखवरो म्ृत्य नवेदमाटतमासीदिति खुतेः । स च

गच्छेतृस्वगे वा अ्वभ्नमेव वेति हि पठन्ति तदाह। म्ृत्य रिति ॥ १४ ॥ पुनरुत्ि प्रत्याह। परवमिति। आधारशब्दो भावप्रधानस्तया च

Page 659

[ ६५३ ]

तं पुरुष विद्यात्त वंस्यात्मनः परायमए सवै वेदिता स्यात्। याज्जवल्का वे द् वा अहंतं पुरुषए सव्वस्ात्मनः परायणं यमात्य य एवायमादशे पुरुष: स एष वदैव शाकल्य तस्तत का देवतेत्यस रिति होवाच ॥ १५ ।। आप एव वसायतन हृदयं लोको मनोज्योतिर्यो वैतं पुरुष विद्या- त्सव्व सात्मनः परायशए सवे वेदिता सतात् । याज्तवल्कन वेद वा अहं तं पुरुषए सव्व सात्मनः परायगं यमात्य य एवायमप्म पुरुषः स एष

खुक्तानोह तु प्रकाशकानि विभिट्टानि रूपाणि ग्ह्यन्ते। रूपायतनस देवस विशेषायतनं प्रतिविस्वाधारमाद- रशाद्यसुरिति होवाच तस्य प्रतिबिस्वाख्यस रूपस निष्पत्तिरसीः प्रागात्॥१५॥ शप एव यसायतनम्। साधारणः सव्वा आरप आयतनं वापोतड़ागाद्यायया- सवसुविशेषावस्थानम्। तस्य का देवतेति वरुए दूति। वरु-

प्रतिविम्बस्ाधारत्व यत्र तदित्य क्त भवति॥ ग्रादिशत्रन स्च्कखभा- वख ड्गादि ग्टह्यते। प्राऐन हि निष्टव्यमाखे दर्पणादौ प्रतिविम्बाभिव्य- क्रियोग्य रूपविषेषो निम्रदते। ततो युक्तं प्राशस् प्निविम्वकारख- त्वमित्यभिप्रव्याह। तस्ति॥१५॥। आ्प एव यसायतनम्। य एवायमफुपुरुष दरव्य भयत्र सामान्यविशेषभावोन प्रतिभातीति शङ्ग- मान प्रत्याह।साधारया दति॥ कथ पुनर्वापीकूपविशेषायतनख वरुखो देयता॥ नहि देवतात्मनो वस््सस तद्धिष्ठातुस्तत्कारणत्व त-

Page 660

[ ६५४]

वदैष शाकल्य तसत का देवतेति वरुस दति होवाच॥ १ह ॥ रेत एव यसपायतनए हृदय लोको मनोज्योतिर्यो वै तं पुरुष विद्यात्सव्व सत्रा- त्मन: परायस स वै वेदिता सतात। याज्रवल्कर वेद वा अहं त पुरुषए सर्व्वस्तात्मनः परायर यमात्य य एवायं पुत मयः पुरुष: स एस वदैव शाकल्य तप्तत का दैवतंति प्रजापतिरिति होवाच॥ १७॥

गातसङ्कातकव्वडध्यात्ममाप एव वाप्याद्यपां निष्पत्तिका- रगम्॥ १ ६ ॥ रेत एव यस्यायतनम्। य एवायं पुत्रमयो विशेषायतनं रेत आयतनस्य पुत्रमय दति चास्थिमज्ना- प्ुक्राणि पितुर्जातानि। तस का देवतेति। प्रजापतिरिति होवाच। प्रजापतिः पितोचते। पितती हि पुत्रसोत्पत्ति:

लाह। वरुणादिति ॥ ग्रपो वापीकूपाद्याः पीता: सत्योऽध्यात्म शरीरे मूतादिसङ्कात कुव्वन्ति। तास वरुाङ्गवन्ति। वरुणण दरेनाप एव रश्मिद्वारा भूमि पतन्त्योऽिधीयन्न। तथा च ता एव वरुणात्क्रा वाप्याद्यपां पीयमानानासुत्मत्तिकारणमिति युक्न वरुणस वापीतड़ागा- द्यायतन पुरुष प्रति कारणत्वमित्यर्ट्ट: ॥१६॥ वाक्यदय ग्ठहीत्वा तात्पर्थयमाह। विशेषेति ॥ पत्नमयश्दाथें व्याचटे। पत्रमय दति॥१७॥

Page 661

[ ६५५]

शाकल्ये ति होवाच याज्तवल्कारत्वाए स्विदिमे ब्राह्मणा अङ्गारावक्तयगामक्रता दूति ३॥१८॥ याज्तवल् क्ेति होवाच शाकल्यो यदिदं कुरुपश्वा- लानां ब्राह्मणानता्रवादी: कि व्रह्म विद्वानिति

त्रष्टधा देवलोकपुरुषभेदेन विधा विधात्मानं विभ- ज्यावस्थित एकैको देवः प्राण एवोपासनारयें व्यपदिष्टः। अधुना दिग्विभागेन पच्चधा प्रविभत्तस्यात्मन्य पसंहारार्थ- माह। तृण्णीभूत भाकत्यं याज्जवल्ययो य हेणेवावेभयवाह। शाकत्येति होवाच यान्तवल्कास्वा खिवदिति वितर्के इमे नूनं व्राह्मणा अङ्गारावक्यएमङ्गारा अवतौयन्ते यस्ति- नसन्देसादी तद्ङ्गावत्तयएं तसूनं त्ामकत कवतवन्तो ब्राह्मणणास्वन्तु तन्न वुध्यसे आ्रात्मानं मया दह्यमानमित्यभि- प्रायः॥१८॥ याज्तवल्काति होवाच शाकज्यः। यदिद कुरुपाच्चालानां व्राझमणानत्यवादौरत्य कवार्नास सयं भी- तास्वामङ्गारावक्षयएं क्ृतवन्त दूति। किं ब्रह्म विद्वान्स-

शाकल्येति होशचेत्यादियन्यस् तात्मय वत्र इत्त कीत्तयति। अाष्टधेति। लोकः सामान्याकार: पुरुषे विशेषावच्छ दो देवः । तत्का- रणमनेन प्रकारेण वरिधा वरिधात्मान प्रतिपद्य स्थितो य एकैको देव- स्तदुक्र: स प्राण एव सलात्ा तङ्गदत्वातृ पूर्वोक्कसय सर्वस् स चोपासना- र्थमटधोपटिष्टोऽधस्तादित्यर्थः ॥ उत्तरख तात्पर्यय' दर्शयति। ब्धु- नेति। प्रविभक्नस्य जगतः सर्वस्ेति शेषः । आतमशन्दो हृदयविशेषः ॥ याज्तवलक्यास् शाकल्य पथ्व बुद्धिपूर्वकारित्वापादकत्व दर्शयति। सहेणोति। सम षामेव ब्राह्मयानां प्रायेष हन्तवत्वन समतो भवानिति

Page 662

[ ६५६]

दिशो वेद सदेवाःसप्रतिष्ठा दति यदिशो वेत्थ सदेवा: सप्रतिष्ठाः ।१६।। कि देवतोऽसमं प्राच्यां दिश्वसीत्यादित्यदेवत

न् वमधित्तिपसि बाझ्मखान्। याजवल्कन श्ह व्रह्मविशनं तावदिदं मम किं तहियी वेद दिग्विपयं विज्नानं जाने तंच्च न केवलं दिश एव सहेवा देवः सह दिगधिकातमिः । किश्व सप्रतिष्ठाः प्रतिफाभिय सह। इतर आह। वद्यदि दिशो वेथ सदेवाः सप्रतिषठा दति। सफसं यदि विज्ञान त्वया प्रतिज्ञातम् ॥ १० ॥ किं देवतः का देवता अस्य तव दिग्भूतय्। असी हि यान्तवल्को हृदयात्मानं दिन्तु पञ्चधाविभ्त्रं दिगात्म- भूत तद्द्ारेण सवें जगदात्मत्वे नोपगम्याहमस्ति दिगा- त्मेति व्यवस्थितः पूर्ववाभिमुखः सप्रतिष्ठावचनाद्यया याज्ञवल्कास्य प्रतिज्ञा तथैव पृच्छति। किं देवतस्त्वमस्यां

सुनेरमिसंहितम् १८॥ शाकल्यस्तु कालचोदितताढतुरो धनीरन्य या प्रतिपत्तिमेवादाय चोदयतीत्याह। यदिदमिति। iदिख्विष्य वित्ञान जाने तंव्मास्तीत्यर्थः ॥ तच्चविज्ञान' केवल दिङ्माल्रख न भर्वात किन्तु देवैः सह प्रतिष्ठाभिक् सहिता दिशो वेहेत्याह। तक्चति ॥१६॥ अवतारितस्य वाक्यसाधें सद्िपति। सफलमिति ॥ प्राच्ा दिशि का देवतेति वक्तव्य कथमन्यया पृच्वते तल्राह। अमौ हीति। आ्रत्मा- नमात्मीयमिति यावत्। यथोक्तं हृदयमात्मतवनोपगस्येति सम्बन्वः ॥ तरथापि प्रथम प्राचीं दिशमभित्वत्व प्रते को हेतुरिति चेत्तवाह। पूर्वाभिसुख दति। यद्यपि दिगात्मा हमसीति स्थितस्तयापि कर्य हव्व

Page 663

[ ६५७]

द्वति स आदित्यः कस्मिनप्रतितिष्ठत दति चन्त षीति कस्मित्र चक्षुः प्रतिष्ठितमिति रूपेप्विति

दि यसीति हि सर्वत्र वैदे यां यां देवतामुपास्त दूहैव तद्भूतस्ता तां प्रतिपद्यन दूति। तथा च वच्यति। देवी भूत्वा देवानप्येतत्ययां प्रायां का देवता दिगातन- स्तवाधिषात्री कया देवतया त्व' प्राचोदिग पेण समन्न दूत्यर्थः । दूतर आ्र्प्राहआ्ररदित्यदेवत दति । प्रायां दिगि ममादित्यो देवता सोऽहमादित्यदेवतः । सदेवा इूत्ये- तदुक्तम्। सप्रतिष्ठा इति तु वत्तव्यमित्याह। स आ्दित्यः कस्मिन्प्रतिष्ठित दति। चन्षुषीति। अध्यात्मनश्स्तुष आ्रदित्यी निष्पन्न दति हि मन्त्व्राह्मणवादाः । चन्द्रमा मनसी जात- सन्तुष: सूर्य्य दत्यादय: । कार्य्य हि कारणी प्रतिठ्ठित भ्वतत। कस्तित्न चत्ुः प्रतिष्ठितमिति। रूपेन्विति रूपग्-

जगदात्मत्व नोपगम्य तिष्ठ्तीत्यवगस्यते तव्राह। सप्रतिष्ठति। सप्रतिष्ठा दिशो वेदेति वचनात्मर्वमपि हृदयद्वारा जगदातात्व नोपगम्य स्थितो मुनि- रिति प्रतिभाती यर्थः ॥ प्रतिज्ञानुसारित्वाच्चाय प्रत्नो युक्तिमानित्याह। यथेति॥ अहमखिम दिगात्े त प्रतिज्ञानुसारिएपि प्रश्न देहपातोत्तर- भावी देवताभावः प्टक्वते सति देसे ध्यातस्तङ्गावयोगादितापद्माह। सवत्र हीति। दूति न भाविदेवताभावः प्रञ्नगोचर दरति शेषः ॥उक्र ऽयें वाक्यश घमनुकूलयति। तथा चेति॥ प्रन्नार्थकुपसंहरति। कस्ामिति॥ वादित्यस् चन्तुषि प्रतिष्ठितत्व प्रकटयित कार्ययकारणभाव तयोराद- शय.त। अध्यात्मनश्नुष दूति। चक्षोः सथाऽजायतेत्यादयोमन्लव-

Page 664

६५= ]

चन्तुषा हि रूपासि पश्वति कस्मिनु रूपागि प्रति छ्ितानीति भवन्तीत्य वमेवैतद्याच्वत् क्ा ॥२०॥ हणाय हि रूपात्मक चत्तुः रूपेग प्रयुक्तम्। यैर्हि रूपैः प्रपुत्नं तैरात्म ग्रहणायारवव्स्ुस्तस्माव्मादित्य चत्षुः। सह प्राया दिशा मह तत्स्ैः सर्वे रूपेषु प्रतिठठितम्। चत्तुIा सह प्राची दिकसर्वा रूपभूतानि च। कम्मित्र रूपाि प्रतिष्टानौति हृदय इति होवाच। हृदयारव्धानि रूपाणि रूपाकारेख हि हृदयं परितम्। यस्मात् हद्येन हि रूपाणि सर्वो लोकी जानाति। हृदयमिति। बुह्धि- मनसी एकोक्ृत्य निर्देगः। तस्मादष्टद्ये ह्वेव रूपागि प्रति- व्वितानि हृदयेन हि स्मरगं भवति। रूपाणां वासना त्नां दटये रूपाषि प्रतिष्ठितानीत्यर्थः । एवमेवैतद्या- जवल्का॥ २० ॥

दास्तदनुसारियय ब्राह्मयवादाः ॥ भवतु कार्य्य कारणभावस्तयापि कथ चनुष्यादित्यख प्रतिषठितित्व तलाह। कार्य्यें हीति॥ कथ चक्षुधो- 5रूपेषु प्रतिष्ठितत्व तत्राह। रूपयहणायेति॥ तथापि कथं यथोक्त- भाधाराधेयतमन आह। यहौति। चनुषो रूपाधारत्वे फलितमाह। तस्ादिति। उपसंहृतमयें सस्काति। चन्तुषेति॥ हृदयारव्यत्व रपायां सफुय्यति। रूपाकारेणति॥ हृदये रुपार्स प्रतिषठितत्व हेत्वत्तरमाह। यस्रादिति ॥ हृदयशब्दस्य माँस्खएाडविषयत्व व्याव- न्तयति। हृटयमिति॥ कर्थ पुनर्वहिर्मुखानि रुपायि अान्तहदये स्थात पारयन्ति तल्नाह। हृदयेष हीति ॥ तथा प कर्थ तेपं हृद- यप्रतियितित्व तत्राह। वासनाक्कनामिति ॥ २०॥

Page 665

[ ६५]

किंदेवतोऽस्थां दच्िसायां दिश्यसीति यमदे- वत दूति स यम: कस्मिन्प्रतिष्ठित इति यन्त दति कस्मिन यन्ः प्रतिष्ठित दति दच्षिसायामिति कस्मि त् दक्िणा प्रतिष्ठितेति श्रद्ायामिति यदा ह्येव श्रद्त्त थ दच्षिसां ददाति श्ह्ायाए ह्येव दच्षिया प्रतिष्ठित ति कस्मि तुश्रद्वा प्रतिष्ठितति

किंदेवतोऽस्यां द्िखायां दिश्यसीति पूर्व्ववत्। द- वियायां दिशि का देवता तव। यमदेवत इूतति। यमो देवता मम दक्षियादिग्भूतस्य। सयमः कस्मिनति- छित इूति। यज्ञ दूति। यज्ञ कारणे स प्रतिछितो यमः सह दिशा। कयं पुनर्यननस्य कार्य्य यम इृत्युचते। ऋत्वि- गभभर्निष्पादितो यन्नी दक्षिसाया यजमनस्तभ्यो यञ्ञं निष्कीयते। न यन् न दव्िणां दिशं सह यमेनाभिज- यति। तेन यन्ञ यम: कारय्यत्वात्प्रतिषितः सह् दक्तिएया दिशा। कस्मिन्न यच्चः प्रतिष्ठित दूति। दक्षिसायामिति। द च्िराया स निक्कीयते। तेन दक्षणाकाय्य यज्ञः। कस्मन्न दकिणा प्रतिष्ठितेति। अ्रद्ायामिति। श्रद्ा नाम दिल्स- त्वमास्तित्रयबुद्धिभ लसह्िता। कथ तस्या प्र.तिता

पूर्ववदिताक्तमेव व्यनक्नि। दत्िणायामिति॥ यमस यन्काय- सवमप्रसिइधमिति शङ्तत्वा व्युधापयति। कथमित्वादिना॥ तस् यस- कार्ययत फलतमाह। तेनेति॥ यदख दत्रिखायां प्रतिष्टितत्व साथ- यति। दन्षिषयेति॥ काय्य ञ्व कारस प्रतिष्तिमिति शेष: । दव्ि-

Page 666

[ ६६० ]

हृदय दति होवाच हृद्येन हि श्रद्दा जानाति हृदये ह्य व स्रद्ा प्रतिष्ठिता भवतीत्य वमेवैतद्यान्त- वल्क्॥ २१॥ किं देवतोऽस्नां प्रतीच्यां दिश्यसीति वरुसदेवत दूति स वरुगाः कस्मिन्प्रतिष्ठित द्वताष्ति ति

दकिया। यस्मादयदा ह्यव यद्गतजय दवियां ददाति ना- अ्रदधइककिणां ददाति। तस्माचद्वायां ह्यव दक्षिणा प्रति- छ्ठितेति। कस्मिन्न, ब्रद्ञा प्रतिफतेति हृदय दूति होषाव। हृद्यह हि वत्ति: श्रद्ा। यमादष्टट्वेन हि श्रद्वां जानाति उत्तिक्व टटत्तिमति प्रतिछठिता भवति। तमा: दये ह्यव श्द्धा प्रतिष्ठिता भवतीत्येवमेवैतद्यानव त्क। ॥२१॥ किंदेवतोस्या प्रतीयां दिश्यसीति। तस्यां वरुणो Sचिदेवता मम। स वरुण: क स्मन्प्रतिकत इत्यनखिित्यपां हि वरुः कार्य्य श्रद्धा वा आ्रपः। श्रद्वारो वश्णम सजतेति त्रुतेः। क स्न्चापः प्रतिठिता दूति। रेतमीति

खायाः श्रद्ाप्रतिष्ठितत्व प्रकटयति। यम्म्मादिति॥ हृढये सा प्रति- ष्वितेत्यत् हेतुमाह। हृरवसेनि। हृदयव्याययत्वाज्ज मड्ायास्तवति- छ्वितत्वमित्याह।हृदयेन हीति। हृदयख श्रद्ाट्टत्तिरस्तु तयाि प्रह्ते किमायात तदाह। इत्तिक्ति॥ २१॥ रेतसो हृदवकार्य्यत्व साधयति। काम दरति॥ तयानि कथ रेतो हृदगस कार्य तदाह। कामिनो हीति॥ तवैव लोकप्रिि प्रमाययति। तस्मादिति । अ्रपिशब्दः सन्भादनाथ: ग्र-

Page 667

[ ६६१ ]

कस्िन्नापः प्रतिष्ठिता दति रेतसीति कस्मिन्न रेतः प्रतिषठितमिति हृदय दूति तस्सादपि प्रति- रूपं जातमाहुर्हृदयादिव हप्तो हृदयादिव निमि त दूति हृदये ह्यव रेतः प्रतिष्ठित भवतीतवमे- वैतद्यानवलक्य॥ २२॥ किंदेवतोऽस्तामुदीच्या दिश्यसीति सोमदेवत इति स सोम: कलिनप्र- तिष्ठित इति दीच्षायामिति कस्मिन्न दीचा प्रति- छ्वितेति सत्य दूति तस्मादपि दीचितमाहुः सत्यं वदेति सत्य होव दीक्षा प्रतिष्ठितेति कस्मिन्न, सत्य प्रतिष्ठितमिति हृदय दति होवाच हृद्येन हि रेतसा द्याप: सष्ा इत ुतेः । कसमन्न रेतः प्रतिष्ठित- मिति। हृदय इते। यस्पाहृद्यस्य कय्य रेतः कामो हृदय य दत्तिः। क मिनो हि हृदयाद्रतोऽिस्कन्दति। तस्मदपि प्रतिरूपमरूपं पुत्र जातमाञलींकिका अपा पितुह्दयादिवायं पुत्रः सप्तो विनिःसतो हदयादिव नि.मातो यया सुवर्शोन नि.मीतः कुण्डलः। तस्माद्वदये ह्येव रेतः पतष्ठितं भवती त्येवमेवैतद्यानवल्क ।२२। किंदेव- तोSस्यामुदीयां दिश्यसी त। सोमदेवत दति। लतां सोमं देवताश्जकीकृत्य निर्देशः। स सोमः क स्मन्प्रतिषित

धारणार्थो का॥ २२ दीचायां सोमस प्रतिउ्वतत्व साधयति। दोितो हो यादिना॥ दीचायाःसत्य प्रततावितत्वमप्रसिद्धमिति रद्धित्वा समाषत्त। कथममित्यादिना। अपिशन्दोजवपारणार्थः ॥ मत्य वदेति वदतामभिप्रा- ५६

Page 668

[ ६६२ ]

सत्य जानाति हृदये ह्येव सत्य प्रतिष्ठित भव- तीत्येवमेवैतद्यान्तवल्क ॥। २३।। किदेवतोऽस्यां ध्रवाया दिश्य तीत्यग्नि देवत दूति सोग्नि: कम्मिन्प्रतिछ्ठित दूति वाचीति

इत। दीकायामिति। दीवषितो हि यजमान: मोमं क्रीयति। क्रीतेन सोमेनेश ज्ञानवानुत्तरां दिशं प्र.तप- द्यते। सोमदेवता धछितां सौम्याम्। कस्मिन्न, दीच्षा प्रति- छितेति। सत्य दूति। कथ्रम्। यस्मात्सत्ये दीक्षा प्रतिष्टिता तस्मादपि दीक्षितमाज: सत्यं वदेति। कारणमसे कार्य्यभ्रषो माभूदिति सत्येह्यव दीक्षा प्रतिकतेति। कस्मिन्न, सत्य प्रतिष्ठतममिति। हृदय इति होवाच। हृदयेन हि सत्यं जानाति। तस्माद्वृदये ह्य व सत्य प्र- तिकितं भवतीत्य वमेवैतद्याननवल्का॥२३॥ किंदेवतोऽस्या ध्रवायां दिश्यसीति। मेरो: समन्ततो वसतामव्य भचारादूर्द्धा दिग् भ्रवेत्युच्यते। अग्निदेवत दति। ऊद्धायां हि प्रकाशभूय स्व प्रकाश व्वाग्निः सो,ग्निः

यमाह। कारखेति॥ श्रैषो म्ंथो नाश दूति तेषामभिप्राय दति शेघ:॥ प्रशतोपसंहारः । सत्ये हीति ॥ २२ । कथ पुनहद्डा दिगनस्थिता ध् वेताच्यते तत्राह। मेरोरिति॥ तलाग्नेदेवतात्व प्रकटयति। ऊ्ङ्भायां होति। दिशो वेदेत्यादिद्त्या जगतो विभागेन पञ्जधात्व ध्यानार्थ मुक्त दढ़ानी विभागवादिन्या: श्ुतेरभिप्रायमाह ; तन्नति। यथोक्े विभागे सतीत यावतृ॥ छतमर्घ रुद्ध्िवति । सदेवा दवि। तत्वावान्तरविभागभाव

Page 669

[ ६६३ ]

कस्मिन्र वाक् प्रतिष्ठितेति हृदय दूति कस्मिन्न हृदयं प्रतिष्ठितमिति ॥ २४ ॥। अहल्लिकेति

क स्मन्प्रतिडित दूति वाची.त। क किस्र, वाक् प्रतिषठि - तेति हृदय इत। तच यान्वल्कर: सर्व्वासु दिन्तु विप्रसतेन हृदयेन सर्ज्वा दिश आ्त्मत्वनाभसम्पन्नः सदेवा: सप्रतिफा दिशशात्मभूतासतवा नामरूपकमात्मभूतसा याजवस्कासा। यद्र पं ततप्राया दिया सह हृदयभूत याज्तवल्कासा। यत्केवलं कन्म पुत्नोत्पाद नलक्तराख् ज्ञान- सहितं व सहफलेना चछानीभिव देवताभिर्दच्षिया प्रती चुदीय कर्ममफज्ञालिका हदयमेवापन्नास्तसा। ध्र वया दिशा सह नाम सवें वागद्वारेण हृदयमेवापन्नम्। एताब- द्ोदं सषें यद्र पं वा कम्म वा नाम वेति सवें हृदयमेत-

यद्रपमिति। बाध पथ्यवि हृदये रूपप्रपज्जोपसंहारो दर्ितो ह- दये ह्यव रूपाशीति शुतेरित्यर्थः ॥ दक्िषायामित्यादिपरयायत्रवेख तत्नव कर्ममोपसंह्तार उक्र दत्याह । यत्केवलमिति। यद्धि केवल' कर्म्म तत्फलादिभिः सह दव्िणादिगात्मकं द्दा पसंहियते। यजतदक्िषादि- द्वारा हृदये प्रतिशतत्वोक्तदसिएस्ा दिशस्तत्फलत्वात्मल्लजन्माख च कम्म प्रतोच्यात्मक तत्रवोपसंहृतं हृदये ह्यव रेतः प्रतिष्तमिति गुतेः प्त्रजननश्व तत्काय्य त्वाउम्ञानउवितमपि कम्म फलप्रतिअा देव्ताभिःसहो- दीच्चात्मकम्। तल वोपसंकृत सोमदेवताया दीन्षादिद्वारा तव्पतिहटित्व- शुतेरेन दिक्कये सत्रें कम्म ृदि' संहृतमित्यर्थः ॥ पञ्चम पर्यायस तात्मय्य माह। म्कयेति॥ नामरूपकमारुपसंकृतेव्वपि शिश्ञिदप- मुहर्त्त व्यान्तरमवश्रिष्ट मस्तीत्या शह्या निराकरोति एतावज्ीति । प्ररद-

Page 670

[ ६६४ ] होवाच याज्तवल्को यवैतद्न्यवास्मन्मन्यासै यद्येतद्न्यवास्मक्ाच्छानो बै न दद र्वयाशससि

तसर्व्वात्मकं हृदय पृच्रते कस्मित्त हृदय प्रतिषितमति २४। अरहाकेति होवाच यानवर्करो नामान्तरेग सम्बोधनं कतवान्। यच यस्सिन्काले एतद्वदयमातासा शरीरसान्यत कवचिह शान्तरेऽस्मत्ती वत्तत इति मन्यामै मन्यसे। यद्वि यदि ह्यतडदयमन्यचास्मत्साइ्वेच्छानो वा एनच्करीरं तदादर्वयां स वा पक्षिणो वा एनद्वि मथुनी- रन्विलोड येयुर्विकषरस्तिति। तस्मान्मय शरीरे हृदय प्रतिष्ठितमित्यथः । शरीरसयाि नामरूपकरममात्मकत्वा- दृष्टद् ये प्र तिष्ठितत्वम् ॥ २५॥

न्तरसुत्यापयति। तत्मर्वात्मकमिति ॥ २४॥ हृदयपदेन मामाद्याधा रउद्हल्लिकशब्द नापि हृदयाधिकरणं विवच्तै वाक्यक्कायासाम्यादि न्याशझयाह। नामान्तरेेति। अहनि लीयत दत्ति वि्टड़ा प्रेतवाचि- नेति शेष:॥ देहे हृदय प्रतिश्तिमिति व्यन्मादयति। यत्र त्वाढिना सम्िनकाले शरीरं मृत स्ादिति शेष: 8 शरीरख हृटयाश्रयत्व विशदयति। यह्ीत्यादिना। देहादन्या हृदयसावस्याने यथोक्तदोय- मिति शब्दन परामश्य फलितमाह। दवतीत्यादिना॥ देहस्तर्हि वृत्त प्रतिष्ठित दत्यत आाह। शरीरसेति॥ वृत्तमन्द प्रस्नानरसपादत्त। हृद्येति॥ २५॥

Page 671

[ ६६५]

कन्मिन् त्वश्चामा च प्रतिष्ठिती स्व दति प्रास दूति कस्मिन्न प्राराः प्रतिछ्ठित इता्रपान दूति कस्मिन्न पान: प्रतिष्ठित दति व्यान दूति कस्मिन्न

हृदय मरीरयोरेवमन्यो,न्यप्रतिफोका कार्य्य करणयो- रतएां पृक्कामि। करि्मित्न त्वंच भरीरमात्ा च तव हृदयं प्रतिफितौ स्थ दूति। प्राण हति। देहमानौ प्रायी प्रतिछितौ स्पातां प्रागाट्टत्तौ। कस्मिन्न, प्रायः प्रतकित इत्यपान इूति। सापपि प्राणद्ट,त्तः प्राश्ेव प्रेयादपानट्टत्त्रा चेन्न निगह्ते। कस्मिन न्वपान: प्र.ते.छत दूति। व्यान दूति। साप्यपानष्टत्तिरध एव यायात्। प्राणर्टसिव प्रा- डव मध्यस्थया चेद्धानदटत्ता न निगृह्यते। कस्मनृव्यानः प्रतिषिठित दूति। उदान दूति। सर्ज्वासस्न्ोऽपि द्टत्तय उ- दाने कीलस्थानीये चेन्न निबद्वा विष्वग्भवेयुः । क स्मन्न- दान: प्रतिछित दूति समान दूति। समानम्रतिका ह्यता: सर्व्वा वृत्तयः। एतदुत्तं भवति शरीरहृद्यवायवोऽन्यो-

प्रापशव्दस्य सनविषयत् व्यव कत्तृं रत्तिविध घष प्राखसापाने प्रर्तिष्ठितत्व' व्यतिरेकद्वारा स्फारयति। सापीति ॥ प्राखायानयोरमयो- रमि व्यानाधीनत्व साधर्याति। साम्यपानेति॥ तिसयां छृत्तोनासुक्का- बामुदाने निवद्त्व दर्शयत। सर्वा दृति। विष्वङ्डिति नानागति- त्योक्रिः॥ कलिन् हृदयमित्यादेः समानानस तान्पय माह । एतदिति। तेवं प्रवत्त क दर्शयनि। विज्ञानमयेति॥ स एघ दृत्यादेस्तात्म्य्य माह।

त्शासने द्याशष्टथिव्यादि स्थित स परमात्म व प्रत्यगात वेतपदयोरथ

Page 672

[ ६६६ ]

व्यान: प्रतिष्ठित द्वत्युदान इति कस्मिन्न दान: प्रतिष्ठित दूति समान दूति स एष नेति नतप- त्म T5ग्रह्यो न हि गह्यतेंऽरशीर्यो न हि शीर्य्यतेऽसङ्गो न हि सज्जप्रतेऽसितो न व्यथत न रि्ष्यात।

न्यप्रतिषा: सङ्गातेन नियता वर्मन्त विन्वानमयार्थ- प्रयुक्ता दूति। सवमतद्यन नियतं यास्मनप्रतिफतमाका- शान्तमोतञ्व प्रोतश्व तस निरुपा धकसव साचादपरी हाद्ब्रह्मणो निहशः कर्स व्य दूत्ययमारम्भः । स एप। स यो नेति नेतीत निरहिष्टो मधुकाण्ड एप सः। सोऽयमा- त्माऽगृद्यो न ग्रह्यः। कथम्। यस्मात् सवकारय धर्म्मातीतस्त स्माद्गह्यः। कुतो यस्सान्न हि गह्यते। यद्ि करणगोचरं व्याऊृतं वस्तु तद्ग्रहएगोचर मदन्तु ताद्दपरीतमात्मतत्त्वम्। तथाऽशीया यद्वि मूें संहतं शरीराि तच्छीष्तेऽयन्त तद्विपरीतोऽतो न हि शीयय ते। असङ्गोSमून्ता मूर्त्तान्तरेग यः सम्वध्यमान: सज्जवतेऽ्यञ्च तद्विपरीतोऽतो न हि सज्जर- ते। तथाऽसितः अबद्डी यद्वि मून तद्दष्यते। ददन्त तद्दि

  • विववित्वाह। स एष दूति॥ निषेधद्वय सूत्तामूर्तब्राह्मसे व्याख्यात मिताह। स यो नेति। य मधुकारड़े चतुर्थ नेति नेतीति निधेष- मुखेन निर्हिष्टः स एप कूर्चब्राह्मरो तन्मुखेनैव वच्हत दूति योजना॥ निषेधद्वारा निर्हि ष्टमेव सष्यति। सोडयमिति। कार्य्यधर्मा: शव्दाटयोS- शानादयक्ष॥शत्ाक्त हेतुमवतार्य्य व्याचे। कुत दतादिना॥ तद्विपरीतत्व कर्षगोचरत्व न चन्ुषेत्यादिश्तेः तद्विपरीतत्वादमूर्चतत्ादिति यावत्॥

Page 673

एतान्यष्टावायतनान्यट्टी लोका अष्टी देवा अट्टी पुरुषा: स यस्तानपुरुषान्तिरुद्य प्रत्युद्याता

परीतत्वादबद्वत्वान्न व्यथतेऽतो न सथतति। ग्रहणशरण- सङ्गबन्धकार्य्य धममरहतत्वान्न रिय्ति। न हिंसामा- पद्यते न विनश्यतीत्यथः। क्रममतिक्रम्यौपनिषट्सा पुरुष- साख्यायिकातो,पसत्य श्रुत्या खेन रूपेशा त्वरया निहश: कृतः ॥ ततः पुनरास्ायिकामेवाश्रित्याह। एतानि यान्य- कान्यषावायतनानि पृथथिव्येव यसायतनमित्येवमादीनि प्रष्टौ लोका अग्निलोकादयोऽष्टी देवा अ्र्मटतमिति हो- वाचेत्येवमादयोऽष्टौ पुरुषः शरीरः पुरुष इत्याद्यः । स यः क्तित्तान् पुरुषान् शरीरप्रभ्टतीबरूह्य निस- येनोह्य गमयत्व.एचतुष्कभेदेन लोकस्थितिमुपपाद्य पुनः प्राचीदिगद्दारेण प्रत्य ह्य खात्मनि हृदये.त्यक्रामदतिक्ा- न्तवानुपा धधमे हृदयाद्यामत्व खेनेवाकना व्यवस्थितो

पूर्व्व लाय्य भयत्र तह् परीत्यमेतदेवातःशब्दाथें एसमटन् कसुपपाद्यति। यहेऐोति। कार्य्य धर्माः शब्दादयोऽशनाटयस्ष प्रागुक्ताः । ननु शार- ल्ययातवल् क्ययो: संवादा त्मिकेयमाख्यायिका तत्व कथ' शाकल्यनाषट- मातन याजवल् क्यो व्याचष्टे तलाह। क्रममिति॥ विज्ञानादिवाक्य वच्चमाणत्वात्किमिताल निर्देश इवाशझाह। तरयेति। एतान्यवितिप्रादिवाकास यूव णारुङ्गतिमाशड्गाह। ततः पुनरिति॥ निश्चषन गमयिचेतेत्रतदेव सध्यत। कष्टाविति॥ प्रत्य ह्ोप- संहृत्यति याषत्। औपनिषदत्व पुरुषसव्य त्माद्यति। उमनिषतस-

Page 674

[ ६६८]

क्रामत्तनचीपनिषद पुरुष पछामि तञ्बकेन विवन् से मर य ते विपतिष्यतीति। तएह न मेने शाकल्यस्तस्य ह मदा विपपातापि हास्य परि- मोषिगोऽस्थीन्यपजह रन्यन्मन्यमाना: ॥ २६।

य औपनषद: पुरुषोऽशनाया दिव,जत उपनिषत्स्वेव विच्नेयो नान्यपुमाणगम्यस्त® त्वात्वां विद्याभमा,ननं पुरुषं पृच्ामि। तञ्द्य दे मेन विवत्यसि वित्ययंन कथयष्यस मू्द्ठा ते विपतिव्यतीति। तत्वौपनिषदं पुरुषं शाकल्योन मेने हन विज्ञातवान् किल। तम्ह मुद्वा विपपात विप तितः । समाप्नासत्ायिका। श्रु र्वचनं तं ह न मेने इत्यादि। किश्चापि हासा परिमोषिरासत्करा अस्थीन्य,पे संस्कारायं शिष्येनीयमानानि गृहान्प्रत्यपजह,रपह्ृत- वन्तः । किं निमि नमन्यद्वनं नीयमानं मन्यमाना: । पूर्व- उृत्ता ह्यारयायिकेह सचिताष्टाध्यायां किल शाकत्यन। याज्वस्कास्य समानान्त एव संवादो निर्टत्तः। तत्र

वेति॥ तं हेतादिना याज्तयल क्यास वा मध्यमस्य वा, वाक्यमिति शङ्कां वारयति। समाप्रति। ब्रह्मविद्िद्वेषे परलोकविरोध, खादिताह। किञ्जति॥ मूर्दा ते विपतिष्यतीति मूर्ति पतिते शामेन किमिताग्नि- होलाग्निसंस्कारनपि शाकल्ो न प्राप्तवानित्याशख्माह। पूर्व दृत्तति नामेवाख्याविक्ञामतक्रामति। अ्ट्टध्याययामिति। गटाध्यायी वहदार- रसय कात्प्राचीना कर्मविषया। पुरे पुराय न्ेव्रतिरिक्र देयते तिविनून्य कालेस्वीनि च । नेति चन शब्दोडयई:। उपवादी परि-

Page 675

अथ होवाच ब्राह्मया भगवन्तो यो वः कामयते स मा पच्छत सव्व वा मा प्टच्त यो वः कांमयते

याज्वलूकोन शापो दत्त, । पुरेऽतिथ्ये मरिणस। न तै; स्थीनिच गृह्ान्प्रामस्यन्तीति से तदैव ममार। तस्य हाप्यन्यनमन्यमाना: प.रे मोषिणो स्थीन्यपजहू:। तस्मान्नोप- वाही स्यादुत द्येवंवेत्परो भवतीति। सैषाखयायिकाSSचा गय सचिता। विद्या सता १२६ ॥ यश्चेह्। यस्य नैति नेत्यन्यप्रतिषेधद्वारेण ब्रह्मणो निर्देशः कतस य विधिसुखेन कथं निर्देश: कर्तव्य द्ूत पुनराखायकामेवमित्याव्त्याह मल्न जगतो वक्कन्- मिति। आनयायिकासम्वन्ध चब्रह्मवेदो द्राहमणान् जित्वा गोधनं हर्तव्यमिति न्यायं मत्वाह। श्रथ होवाच। ब्रथाड नन्तरं तूष्णींभूतेष ब्राह्मरोषु ह उबाच। हे द्रल्मणाः भगवन्त दत्येवं सम्बोष्य यो वो युभनाकं मध्ये कामयते

भवकर्त्ता॥ तच्छन्वार्थमाह। उत हीति। किमितीयमाख्यायिकाल विद्य प्रकरणे सरचितेत्याशद्याह।रुषेति॥ ब्रह्मविदि विनीतेम भवितिव्य- मितरचार: । महती हीय ब्रह्मविद्या। यत्तविशवर् गर्मेव्कामुक् कविरोध: स्ादिति दि सतुतिः ॥ २ई ॥ कथ हेतप्राद्य त्तरयन्थमवतारयति। यसेव ादिना॥ जगतो मुन्स वक्तव्यमित्ाख्यायिकामेशशिता।हेत सम्बन्धः । आख्याका किमद- त्यत आह। व्ाख्यायिकेति। दूति शब्दः सम्बन्ध समात्यर्थः॥ नतु ब्राक्मरेषु तुष्णीम्म्र तेषु प्रतिषेद्द रभागद्गोधन' हर्त्तव्य' किमिति तान् प्रति याजवल्क्योऽवदीदितात व्ाह । न्याय म्ति। ब्रह्मास हि

Page 676

[ ६.]

तं व. पृ छामि सर्व्वान्वा वः पच्छामीति ते ह ब्राह्मणा न दधूषः ॥२७।। तान हेतेःश्नोकेः पत्रक। यथा वृक्षो वनस्पति- स्त्रगैव पुरुषोऽमृषा। तस्य लोमानि पर्णानि

इच्कति याज्वल्कां पृच्छामीति स मा मामागत्य पृच्छतु। सर्वे वा मा पृच्कत। सर्वे वा यूथं मा मां पृच्छत। यो वः कामयते यानवल्को मां पृच्कत्विति तं वः पृच्छाम। सव्वान्चा वो युभानहं पृक्छामि। ते ह ब्राह्मणा न दृषटषुस्ते ब्राह्मण एवमुक्ता अपन. प्रगल्भा: संदृत्ता: किश्विदम प्रत्य त्तरं वत्तुम् ॥ २७॥ तेष्वप्रगल्भभूतेषु ब्राह्मशेषु तान् ह एतैवव्यमारी: संकै; पप्रच्क पृष्ठवान्। यथा लोके दक्षो वनस्तिः । वक्तस्य विशेषणं वनस्पतिरिति। तथैव पुरुषो,म्टषा । त्र्म्टषा सत्यमे- तत्। तस्य लोमानि। तथ्य पुरुषस्य लोमानीतरत्य वनस्पतेः पखानि। तगस्योत्पाटिका। वहित्वक अस्य पुरुषस्येतर-

व्राह्मणनुमतिमनापाय नीयमानमनर्थाय स्वदित भप्रायः। रुम्वोध्यो- वाचेति सम्बन्धः। यो व दूति प्रतीकमादाय व्याचट। युभ्नाकमिति॥ व्याख्थ तभागमनूद्य व्याख्ययमादाय व्याकरोति। यो व इतनादिना। ययोक्तप्रम्नानतर व्राह्मयानामप्रनिभा दर्श यति। ते हीति ॥२७ ॥

क्षो वनस्तिरिति पर्यायत्वात्म नहत्तिरित्ाशज्गाह। उप्सति। तञ्व वस्य मह्त्वमाहेतन मौनरत्तिः ॥ पुरुस वृक्षधमालेतदिताच्यते॥

Page 677

[ ६ १ ]

त्वायोत्पाटिका वहिः॥ त्वच एवास्य रुधिरं प्रथन्दिवव उत्पप् तस्मात्तदावृसात्प्रति रसो वृक्षादिवाहतात्॥ माए्सान्यस्य शकरागि

स्यात्पाटिका वनस्पतेत््वच एव सकाशदस्य पुरुष स्य रुचिरं प्रस्यन्दि वनस्पतेः। तच उत्पटसवच एवोत्सफ- रति। यस्मादेवं सर्वं समान मेव वनस्पतेः पुरुषस्य च तस्मा त्तदा हसाद्विंसितात्प्र त तद्र चिरं निर्गच्कति छव्षादिवा हता चन्नाद्रसः । एवं मांसान्यस पुरुषमा वनसतेस्तानि शकराणि शकला नीतशर्थः । कनाटम्। दृक्षसत्र किनाट नाम शकलेभ्योऽभ्यन्तरं वत्कलरूपं काछठसंलग्न तत्स्त्रावष- त्पुरुपसर तत्स्यिरं तनन्किनारं साववदूढ़ द्ि तत्। अरस्थीनि। पुरुषसा स्नाव्नोऽम्यन्तरतोऽस्थी.न भवन्त। तथा किनाट- सराभ्यन्तरतो दारू, या काकानि। मज्जा। मज्जैव वनस्पतेः पुरुषस्य च मज्जोपमा कता। मज्जाया उपमा मज्जोपमा

साध्म्म त्रमेव स्पश्यति ॥ तस्य त्यादिना। मीरसा तवगुत्माटिकेतच्यते॥ उत्पटो षृटकनिर्या:॥ विश वाभानमेवाभिमयति। यथेति॥ साध सति वैधमाT् वत्त मशकयमित्राशयेनाह॥ यद्पीति॥ दृदमपि साधसान् मेत कि न सादित्याशडयाह। यदेति। तस्म्मादिति। एतस्पद्िग वणात् प्राग्यद्विश पणसुत्त तत्मर्ष सुभयो: सामान्यमनगतमिति सम्वन्धः । षट क णस्याङ्गस्वेत थपः। मा भत्तस परोह्णमिति देव ताह। भवि तव्यञ्चति भ्रवं जन्मम्तस् चेतीत्यर्थः॥ नीवतो हि रेतो जायते स

Page 678

[ ६O२ ]

मज्जामज्जोपमा कृता॥ यद चो वृकगो रोहति मलान्नवतर: पुनः । मत्ता: ख्न्मत्यना वक्या: क सान्मलात्प्ररोहति॥ रेतस दूति मा वोचत जीवतरुत्प्रजायते। धानारूह दूव वै वृच्ोऽञ्प्ता

नान्या विशेषोऽस्तीत्यथः। दथा वनस्पतेर्मज्जा तथा पुरु- पसर यथा पुरुषस तथा वनसपतेः। यद्यदि टच्ो टकण- म्छिन्नो रोहति पुनः परोहति प्रादुभवति मूलात्य नर्न- वतर: पूर्वस्मादभिनवतरो यदेतस्माद्विशेपण्ात्प्राग्बनस्यतेः पुरुषसा च सवें सामानामवगतम्। अ्रयन्त, वनत्नौ विशेषों हृशते यच्छिन्नसा प्ररोहणम्। न तु पुरुषे म्त्युना टकरो पुनः प्ररोहणं दृसयते। भवितव्यश्न कुतश्चतप्ररोहणन। तस्माद्वः पृच्छामि मर्त्तरी मनुष्यः खिभत्व ना षकगा: कम- न्मूलात्प्ररोइति मतसा पुरुषस कुतः प्ररोहणमितार्थः । यदि चेदेवं वदय रेतसः प्ररोहती त मा वोचत मैवं वत्तुन्- ईत। कस्माद्यसाज्जीवतः पुरुषात्तद्र तः प्रजायते न मतात्।

एव कुतो सबनीति विचाय्य ते। न चासिहेन सिङ्स साधन न च पुरु- पान्तरादिति वाच्य एकादिद्वावन्यतरप्रयोगातुपपत्तरिति मन्वानो हेतु- माह। यममादिति॥ वैधनत्तरमाह। अनि चेति। कारडरुहो उपोता्पेरर्थः। वशब्दः प्रतिद्िद्योतक दवताभिप्रेत्ाह। वे वत्त दूति।

मत मिननाद्ाह।यद्होति॥ पुरुषस्ापि पुनरुत्पत्तिमा भ दिवया रह्ा पूव्वरडैनं निगमयति।तआ्षदिति। खनावतादसुथापयति जात दति शब्दरषघ्य

Page 679

प्र तानभभवः । यत्समूलमावृह्ेयुव नं न पुनरा भवेत्। म त्यः खिन्म त्युना वृक्गाः कस्सान्म ला- त्परोहति । जात एवन जायते कोऽन्वनें जनयेत्प नः। विज्ानमानन्दं ब्रह्म रातिर्दातु:

अपिच धानारुहो धानावीजं बीजरुहोडपि टकषो भबत न केवलं काएडरुह एव। दूवशब्दो नर्यकः । वै वक्षो उञ्जसा साक्षात्प्रेता म्टत्वा सभवो धानातोऽपि प्रेता सभवो भवेदञ्सापुवनस्पतेः । यद्यदि सह मूलेन धानया बोड्ध हे- य रुद्यच्के युरुत्पाट पेयुरट्ट क् ज पुनराभवेत्य नरागता न भवे- नतफाद्: पृच्छामि। सर्वसे1व जगतो मूलं मतर्पः खिन्म तुग्ना वकण: कसान्म लातप्ररोहति जात एवेति मनाध्व यददि किमत्र पष्यमिति। जनिष्यतो हि सम्भवः प्रछथ्ो न जातस यं तु जात एवातोऽस्मि न्वपये प्रश्न् एव नोपपद्यत दूति चेत्। न। किन्त ई मतः पुनरपि जायत एवानाथा; कृसाभ्यागमऊवतनाशप्रसङ्गात्। अ्रतो वः पृच्छाम कोन्वनं

समास्थर्थः । तदेव स्फटयति। जनियनो हीति। न जायत दति भलोनोत्तरमाह। नेआहिना। सभाववादे दोषमाह । अ्रनार्थति। स्वभारासम्भवे फलिषमाह। अत दति॥ उत्नेव्र र्कठयत। जगत दूति॥ ब्रह्मविदां सेउत्वे याज्ञवल क्ास सिद्ध फजितगाह। अत दूति समाप्राख्यायिकेति॥ब्राह्मणाच सरे यथायथं जग्म रितार्थः। विच्ञा- नादिवाक्यमत्याप्यति। यञ्जगत इत्पादिना। विज्ञानपरस करयादि विष्रयत्व वारयति। वित्प्ररिति॥ वानन्दविय वसकत्य दर्श यति।

Page 680

[ ६४ ]

परायगं। तिष्ठमानस्य तद्िद् दति॥२८॥ नवमं ब्राह्मगं॥९॥ दति वृह्दारगयके पश्च- मोज्धायः। उपनिषतत हृतीयोऽ्धाय:॥५।

मतं पुनर्जनयेत्। तव्न विजनु्शाह्मखा यतो मतः पुनः प्ररो- इत जगतो मूलं न विज्ञातं म्रा इगैः। अतो ब्रह्मिषत्वात् हता गावो याबवलकेन जिता व्राह्मखाः। समाप्ार्ा यिका॥ यज्जगतो मूनं येन च गव्देन साक्षादाप दखते ब्रह्म। यद्यानवत्करो ब्राह्मणानपृष्ठवान् ततः संन रूपेण श्रुतिरस्मभ्य माह। विज्ञानं विन्न प्रविज्ञानं तच्चानन्द न वि- घयविज्ञानवह्:खानुविद्वम्। किन्तहे प्रसम्न शिवमतुल- मनायास निता वप्तमेकरसमिताथः । किन्तदव्रह्मोभयविश षरवद्रातिः रातेः षधथें प्रथम। घनसेरतार्थो धनसा दातुः कमक्वतो यजमानसा परमयनं परागतिः कर्माफलसा प्रदा तृतात्। किश्व व्यृत्यायैषणाभ्यस्तस्मिन्नव ब्रह्मसि तिठठुता

नेत्यादिना ॥ प्रसत्न दुःखहेतुशामक्रोधादिना स्न्तरह्रित सिनर

ळमाह। अतलमिति॥ साधनसाध्यत्वाधीनदःखवैधुर्य्य माह। क- नायासमिति। दुःसनिउत्तिमात्र सुखमिति पक्ष प्रतिन्िपति नित्य- तप्नमिति॥ आनन्दो व्ञानमिति ब्रह्मरायाकारभेदमाशह्याह।एकरस- मिति ॥ फलमत उपपत्तेरिनि न्यायेन व्रह्मषो जगन्दलत्वमाह। रातेरित्यादिना । ब्ह्मंस्थोउमृतत्वमेतीति शुत्यन्नरमाकित्य तवस

Page 681

[ ई . x ]

कममकत्तद्ब्रह्म वेन्तीति ताद्वव तसर तिष्ठ मानस। च तइ्- दो व्र ह्मविद इतारथः परायणमिति ॥२८। अचेदं विचार्यते। आनन्दशब्दो लोके मुखवाची प्रसिद्धः । अत्र च ब्रह्मणो विशेषण च न श्ानन्द शब्दः । भ्रूयते आानन्दं ब्रह्मति। शुनान्तरे चानन्दो व्रन्मति व्यनानात्। श्ानन्द ब्रह्मणो विद्वान्। यदेष व्ाकाश श्रानन्दः। यो वे भूमा तत्म खमिति च। एषं परमानन्द द्ूतेोवमाद्याः संवेदी च सुख आनन्दशब्द: प्रसिंङ्ग:। ब्रह्मानन्दय्य यदि संवेद्य: सादुकता एते व्रद्म्यानन्दभब्दाः । ननु वें श्रुतिम्रामा- एयात्स वैद्यानन्दस्रूंपमेव ब्रह्मं किं तच विचार्यमिति। न। विरुद्धश्ुतिवाक्यदर्शनात्। सतामानन्दगब्दो व्रह्मणि श्रूयते विज्ञानप्रतषेध सैकत्व। यत्र त्वंपर सरवसात्म वांभूत्त- त्केन क पश् द्विजानीयात्त केन विजानोयाद्यव नाना- त्पसति नानादिजानाति। प्राब्ननाभना सम्परवक्ती

*द:॥ २८॥। सर्चिदानन्दातक ब्रह्म विघाविद्याभ्यां बन्मोन्ास्पदमितरक्रम् ।

याषि प्ररुते वाको किमायातमिति तदषाह्। कतति। न च केर- समव् घामन्दशज्दो ब्रह्मविशेषणाययं कत्व न खुतः । किन्तु तैत्तिरीयका- दावपीत्याह। खुतयन्तरे चेति॥ ग्रहाविधेषयतनानन्दशब्द: भ्रूयत इति सबन्धः॥ अ्न्य :: गुनीरेतोदाहरति। क्ानन्द इत्यादिना॥ एवमादा :: मुतय दति शेष: । तर्थापि करथ विचारससिद्धिस्तवाह। संवेद इति ॥ ललोकप्रसिद्धरह्तन्तेय ब्रह्मरायानन्दः संबेद्योऽसंवेद्यो वेति विचार:

Page 682

[ ६७६]

कर्स व्यो विचार:॥ तस्माध्युक' बेद्याक्यारथनर्सायाय विचारयितुम। मोच- वादिविप्रतिपत्तख्व। साङ्म वैशेषिकाय मोक्षवादिनो नासति मोक्षे सुखं संवेद्यमितेरषं प्रतिपन्नाः । अर्नेर निरति- शयसुखं खसंबेद्यमिति। किन्तावद्युक्तमानन्दादियवणणाढ़ अत्षनक्रीःन्त्ममराण: स यदि पितृलोककामो भवति। स सबंत्: सर्ववित्। स्व्वान् कामान्समश्रत इतरादिय तिम्यो मोक्षे सुखं संवेदयमिति। नन्वक्व कारक विभागाभावा-

कर्त्त व्य दत्वर्थः॥ उनयत फन दर्शदति। ब्रह्मानन्दयति॥ अन्यथा लोकवेदयो: शद्रार्थ भेदादविशिष्टस्तु वाक्यार्थ दूति न्या- यदिरोधोऽसंवेद्यत्व दुनरद् तश्ुतिरविरुद्धेति भावः । विचारमाकिपति। नन्विति.॥ त्िरुद्धयुत्वय निर्रायाथ विचारकत्तव्यतां दर्शयति नेति॥ सङ्ग हवाकय विष्टखोति। सत्यमित्यादिना । एंकत्व सति विद्वानप्रति- वेप्रगु तमेशोदा हरति। यत्र त्यादिना। दत्यादिकणमिति शेणः। फलि- तमाह। विरुदश्षुनीति॥ शुतविप्रतिपत्तेवि चारकर्त्त व्यतासुपसंहति।त- आदिति। तत्वव हेचनरमाह। मोक्षेति॥ तामेय विप्रतिपत्ति वित्ृखोनि। सखता दून॥ विमर्श पृर्व्व क पूर्व पन्त गङाति। किन्ता- वदित्यादिना ॥ आवन्दादिववशाद्ित्ानमानन्दं ब्रह्मेति सुतेमेने सुखं भवेद्यमिति युक्कमति सम्बन्: । सल्लय वाक्यान्तराएमदाहरति। जच्- चितपाहिना॥ पृव्व पक्तमात्िपति नन्वत॥ कोके सेदिष्यते सुख- कान सहि तदानेककारकसाध्य वाच्यं क्रियात्वात्माका देवत्सत्ैंकच च मोल्े कारकविभागाभावास् मुखसंवेन अवतीतारथः॥ जन्यस कार- :कापेताया मयि सुखस्ानसाजन्यत्वान्न तद्पेचेवशद्ाह। क्रियाय सेत॥

Page 683

[६७ ]

द्विवनानुपपात्तः। क्रियाया व्ानेककारकसाध्यत्वाद् द्ानसर च क्रियात्वात्। नष दोष:। शब्दप्रामाध्याऊ्व वे द- ज्ञानमानन्दविषये। विज्ञानमानन्द मितशदीनानन्दख- रूपसगसंवेद्यत्व नुपपन्तानि ववनानोतरोचाम । मसु वचनेनाप्यान : शैतामुदकसर चौष् न क्रियत एव भ ाप- कत्वाइचनानाम्। न च देशान्तरेऽम्निः शीत द्ति शक्य ते सापयितुमगम्य वा देशान्तर उष्णमुदकमिति। न प्रतर-

दोनां वचनामाम्। शोलोड िन, रेतगा, देवा स्वत् प्रताका-

या क्रया सानेककारकसाध्यति व्याप्गमनादाद्वगतत्वज्ञानस्यादि बात्-

पर्षवादी परिहरति। बैष दोष हति ॥ तदेव एफ टर्वत। रिज्ञानमिति काडये महाषि सुतिप्रामाएयादानन्द्ज्ञानमुक्तमाविरपति। नन्विति ॥ कह-

हि विज्ञाणमानन्दमित्यादियचवानि मानान्तरविरोधेन विज्ञानक्रियां बह्- सहुत्यादर्यान्त। ते्श्र सामकत्वाज् स्तापकस चाविरोध पेवत्वादन्य पाति प्रमङ्गादितार्थ: । लौकिकत्ञानस्य क्रियात्व उपि मोने हुखन्ञान क्रियव न

व्वमेजेति भाव:। मानान्तर विरोधादातन्यानन्दत्तानस सत्वमेव वा नि- षिध्यन्त। तस् क्रियात्व वा निराक्रियते। तलादां दूष्यति। नेना- दिना॥ तदेव सटयति।न विज्ञानमिति ॥ सुसज्तानस गुएत्वाङ्गीक्ा- रात क्रिया त्वनिराकरयामिष्टमेवेति मखाह। चनुमयते त्ति। धहुम- यमेवाभिनयति । सुख्यइमिति॥ तवापि श्ुतिविरोध: सादित्ामद् प्रतयचानुसारेण सापि नेतव्यकाशयेनाह। तम्मादिनि॥ग्रात्न्यन-

Page 684

[ ६७८ ]

दिविरुद्वाथप्रतिपाद्कत्वम्। अनुभूयते त्वविरुद्वार्थता। सुर्यइमति सुखा मकमात्मानं खःमेव वेद्यते। तस्मा- समुसरां प्रतरक्षा विरुद्वार्थता। तस्मादानन्दं त्रह्मविच्ञाना- तमकं सत्स्वमेव वेदयते॥ तथानन्दपुतिपादकाः त्र् तयः समञ्जमाः स्यर्जश्नकी- डवममाय इतेखवमाद्या: पू्वात्ताः । न। कार्य्यकारण - भावे.नुपपत्त विज्ञानस्य। शरीरवियोगो हि मोच्ष आता- न्तिकः। शवीराभावेच करणानुपपशिरात्रयाभावात्। ततव विज्ञानानुपपतत्तिरकार्य्यकरसत्वात्। देहाद्भावे च विज्वानोत्पत्तौ सर्वेषां कार्य्य करणोपादानानर्थक्ा पुसङ्ग:। रकत्व विरोधाच। परश्वंत् ब्रह्मानन्दात्मकमात्मानं नितः

दस भयस्वादिता तशयः। न्विरुद्धार्थता वित्तावादिशुतेरिति भेषः। सुगगुश्िभावेऽपि नाद्तन्ुति: भक्या नेतुमितराशङ्य सववेद्यत्वपत्माश्तिरि वाह। तम्म्ादानन्दमिति। यथा कर्था्िदुव्रह्मरायानन्दख वैद्यत् खुतीनामानुगुराद महीत्ाह। नथे ति। ग्र.नन्दो वैद्यो ब्रह्मयीति चोदिते सिद्धान्नमाह। नेति। आ्य नुकमनागन्तुक वा ज्ञान सुक्तावानन्द गोपरयति नाघ इताह़। काय्य ति॥ अनुपपत्तिमेव स्फोरयति। शरीरेति॥ कार्य्य करणयोरसा- वेडपि मोके ब्रह्मनन्दज्ञान जनिष्यते संसारे हि हे लवमे वे ताशख्ञाह॥ देहादीति॥ द्वितीय दूष्यति । एकत्वेति॥ नहि ब्रह्मसवरूपज्ञानेनेव वेद्यानन्दरप भवितसत्महते॥ विषय विषयि गोरेकत्वविरोधात्ततक्वानाग- न्तुकमपि ज्ञान मुकौ नानन्दमधिकरोतीतार्थः । किज्ज ब्रह्म वा सको बा संसारी वा. ब्रह्मानन्दं गोचरयेत्तलाद्यमनुबदति।. पर.ञ्दिति ।

Page 685

विन्वानत्वा सतामेव विजानीयात्। तन्र मंमाव्य पि संसार- विनिम्मुक्त: साभाव्यं प्रतिपद्मेत। जलाशय दूषोदका- झलि: च्षिप्तो न पृतकन व्यपतिष्ठते। श्रानन्दामकत्रह्म- विज्ञानाय। तदा मुक्त आ्नन्दामकमामानं वेदयत दूतेश तद्नथकं वाक्य म्। अरय ब्रह्मानन्दमना: समुक्तो वेद्यते पुतरगात्मानन्दं वाहमसरनट्सरूप इूति। तदैकत्ववे- रोध: । तथा च स.त सर्वश्रुति विरोधः । तृतीया च कस्पना नोपपद्यते। किश्व्ानादब्रह्मषत् निरन्तरामानन्दविज्ञाने विज्ञाना विज्ञानकल्प नानर्थक्यं निरन्तरश् दा मानन्द वि- बरं ब्रह्मसो विज्ञानं तदेव तसा खभाव दूतराभानन्ं विजानाती त कल्पनानुपपन्ना। अतद्धिज्ञानपसङ्ग ि तम्िन् पव न अ्ह्मरुपानन्द वेत्ति। तेनेक्यादेकल विषयविघवित्वानुप- पत्त रुक्तत्वादिति दूध्यत। तव्ति। नाप संकरो ब्रह्मानन्दं गोच- रय त। स खल्वनिष्टत्त संसारे संसारिणमात्ानमभिमन्यमानो न ब्रह्मा- नन्द माकलयितुमलम्। संहारे निष्टत्त तु ततो विनिम्मुक्तो ब्रह्मखवा- भाव्य प्रतिपद्यमानस्तदानन्दं तद्देश पिषयीकत्त नार्ईतीति ततीय प्रतस। संसार्थपीति। सुक्तोऽषि बहषो भिव्नोडमिन्नो वेति विकल्प- मेदपक्षम नुभाषते ॥ जलेति ॥ ब्रह्माभिन्नस सुकख तदानन्द्विषयीकरष सुक्रन्यायेन निरस्यति। तहेति। भेदपक्षमनुवदति। अ्थोति॥ ब्रह्मा- जन्द प्रतपगात्मानरमिति सम्बन्धः । वेदनप्रकारभभिनर्यत। अह्मिति। नत्वमस्ादिश्ुतिविरोधेन निराकरोति। तदेति। मुक्रो ब्रह्मयः सका- शद्भिनोऽमिस्री वा मा भद्धिवाभिव्नसु सादिताशद्ाह । ततीमेति है। सर्वत्र भेदाभेदवाटसय दूष्तित्वादिताथः । ब्रह्मषः खानन्दस्ावेद्यत हेतन्तरमाह। किञ्चान्यदिति॥ तदेयोपपादयति। निरन्तरञ्नदिि॥ साख्यातप्रयोगस तर्त्हि कत र्थत्र त्य तलाह। तद्वित्तानेति । देवदच्ो.

Page 686

कस्पनाया अर्थवचम्। यथा निं परक् वेत्ती ते। न हि दूव्वाद्यासक्पनसो नैरन्तर्येय ज्ञानाज्ञानकसनाया श्रथवत्वम्। अय वि.च्कतमा मानं विजानाती ते। विज्ञानसरत्म विज्ान कूद्र, नाविषयत्वपसङ्ग आत्मनव् कियावत्त्वम्। त- तक्ा नितरत्वपुसङ्गः। तस्मा द्वज्नमानन्द मति सरूपा - व्ाखानपरैव त्रु तिर्नात्मानन्दसंवेद्यत्वार्या। जक्षनक्रीड़- व्वितरा दिश्रुतिविरोधी संवेद्यत्व इति चेद्न। सर्व्वा के कत्व यथा पाप्तानुवा देत्वात्। सुत्तसर सर्व्वात्मभावे सति यच कचिद्यो गयु देवेघ वा जह यादिपाप् तदथा पाप्तमेवा- हाबुद्धिपूर्ष्व कारित्वावस्थायां खात्मानमन्क्व विविच्य न जानाति नन्हदि- ताभयथास्वदर्ग मात्तलाख्यातप्रयोगो युं्धते नैव ब्रहएय हानप्रसङ्गो5 स नित्य ज्ञानस्वभावत्वात् । तथा च तवा ख्यातप्रयोगो नार्थ वानितार्टः ॥ ब्हरयाख्यातप्रयोगानर्थ कां दष्टान्न स्पष्यति। न हीति।। प्रत्यगातानि निताज्ञानवासि्िं पङ्ठर्यति। धर्णेति॥ ्वि्छिस्न- मिति ॥ क्रिया विशेषया परिहरति। वित्ञानसेति॥ चातनो विद्ञानस क्िट्रमत्तरा:मस स्वावस्था तदापि विज्ञानसस्ति चेत्तसाव्यविष्यतप्रसङ्र- सथा च यत्रान्यतशतीत्रादिश्तेरात्ानो मर्त्य त्वापत्तिन चेत्तदा वित्वान

निता ज्ञानवत्त्व दोषान्तरमाह। व्यात्मनक्ेति॥ व्ानन्दसाने व्रहमि विषय विषयित्वायोगयत्कथ विज्ञानादियाञ्यमित ्राणडयोपसंहरति। तका- दिति। बहययानन्दसावैद्यव्व सुतिविरोधसुत्त' स्ारयति। ज्- दिति। सर्वल्रात्मनो सुतासकय रुति योग्य दिए सवा जनवादि प्राप्त. तथैव तद्नुंवादित्वादखाः खुतेरन विरोधोडस्तीति परि हरति नेतगादिना ॥ तदेय प्रमङ्मयति। मुकसति । किमनुया-

Page 687

नयाते। तम्ञमरव सर्वात्मभावा दे त। सर्वात्मनावमोन्- लुतये यथा पाप्तातुवा देत्त्व दुः खत्वमरोति चेद्यो गयु यथा पाप्तजत्तलादिवत्। स्थावरादिषुयया पाप्तदुःखित्व- मपी त सेव्। नामरूपकृतकार्यकरणोपा, धसम्पर्कज,नत- मात्त्यध्यारोपितत्वात्सुखित्व दुः खत्वादिविशेषसनति परि- हृतमेतत्। सर्वविरुद्धश्ुतीनाष्क् विषयमवोचाम। तस्ता- देषो सा परम आनन्द इति वत् सर्व्वाएयानन्दवाक्यानि दष्टव्यानि। इति नवमं व्राझणाम्। इूति श्रीमह्गोबिन्ट- भगवत्य ज्यपाद शव्यसा परमहंसप रव्ाजकाचा वंसा यीश- ङरभगवतः लतौ छृहदारव्यकष्टत्तौ पञ्चमो ध्याय: टफलममिति चेत्तदाह। तत्तस्यति॥ सकस योग्य दियु कुष्ल्ाकमाग- देव तत्र प्राप्त जनखाद्यव्रभुक्रिस्ततरेडमदयते। तल्वानुवादवयर्थ्यमि- तार्थ:॥ विदुवसार्याक्यन योग्यादिय प्राप्तजवबाद्य नुवाहे सादतिप्र- किरिति शडूते। यथा प्राप्तेति। अतिप्रषङ्गमेत्र प्रकटयति। योग्यादिष्वति॥ कविद्यातम रुनामदपविरचितो षिद्वयत म्वन्ध निषन्धन- मिय्याज्ञानाधीमत्वादात्मनि दुःखित्वादिप्रतीतेन तल्र वस्तुतो दुखित्व न च जत्तणायपि वास्तव माविद्यस्ेव मुक्रिस्तृ तपेनुवादात् ।। दुःखितख हि नानु वाद इति हीनत्वप्राप्रितति परिह्रति॥ नेतपाहिना॥ यत विरु।श्ुतिदष्टेनागकर्पो निर्सीतो भवतीति तव्ाह। बिरुदति ॥ हैद त्ादिश्ुतीनां सोपाधिकनिरुपाधिकविषयत्वन मघुकाराडे व्ययस्थोकेरतप- थ:॥ ब्राह्मरायाथ सुपसंहरति। तस्म्पादिति ॥ बह्मराय,नन्दख हैदगवा दुनिहूपत्व तळन्दाईः । यर्थ पेस ताल भेदो न विातितः सर्चाक्ममा- बस्य प्ररतत्वात्। तथा विद्ञानादिवाक्य व्वानन्दसय बेद्यता न विशातिता।

मिनर्थः ॥। इति श्रीमदानन्दज्ञानविरचितायां एहदाररय सभाध्यटी-

Page 688

[ ६८२ ]

जनको ह वैदेह आसाश्चकऽ्थह यात्तवलतय आवव्राज। तए होवाच याज्तवल्क किमर्थ-

समाप्र:॥॥ दतुपनिषङ्गाष्े तृतीयोऽध्यायः ॥।॥ श्रा तत्सत् ।। 11 श नम परमात्मने। जनको ह वैदह श्माचजक सत सम्बन्ध। शारीराद्यानधी पुरुषामिर ह्या पत्थ हा पुन- हृदये दिगभेदन च पुन. पश्चचा व्यूद्य हदये पृत्य ह्य हृदयं शरीरश्च पुनरन्योन्यपुतिष्ठ पाणा देपस्द नरात्मके समा- नाख्ये जगदात्मन सूत्र उपसंहता जगदाम्मानं शरीर- हृदयसरनावस्थम तक्रान्तवान् य उपनिषद: पुरुषो नेत नेतोति व्यपदिष्टः स साक्षाचोपादानकारणसरूपेण च निहिष्टो विज्ञानमानन्द मतति। तरैरव वागादिदे- वताद्वारेण पुनर धगमः कत्त व्य दूतर धगमोपायान्तरा- थौजयमारओो व्राद्मराट्यस । आरय्यायिका त्वाचारपद- शनार्था जनको ह वैदेह आ्साञ्क आसनं कतवान्

कायां पञ्जुमोऽध्ययः समाप्रः।। उपनिष्ड्ाथटीकाया तीयोऽध्यायः। शीतह रुः पातुः ॥ पूर्व्वसिव्वध्याये जल्पन्यायेन सव्विदानन्दव्रह्म नि- द्वरितं। दूटानीं वादत्यायेंन तदेव निर्द्ार वितुमध्यायान्तरमवतारयति। जनक दूति॥ तत्र ब्राह्ममदय ाश्ान्तरसम्बन्ध पतिजानीते। ग्यामैगति॥ ननेर वत्ञा वत्त कीत्तय त। शारीराद्यानिति॥ निरृन् प्रतुाद्यति वि सार्थ व्याहारमापाध पर्यः। प्रताह् हदये पुनरुपसहृत ति यात्रतृ। ज.गदात्ानीतप्व्याऊ तोक्िः। स्रलय देम तत्वारयं सहाते । वतिक्रमएं ते- ड ग रपासंसष्टतम्।अन नरब्राह्ममद्ययतात्मर्य माह।तम्यवेति कागा-

Page 689

मचारी: पशूनिञ्ञन्नखन्तानिति । उभयमेव संम्रालिति होवाच॥ १ ॥ यत्त कश्रिद्त्रवीत्तक्गावामेताव्रवीन्म जित्वा शैलिनिवाग्व ब्रह्मति यथा मातृमान पितृमा-

आस्थायिकां दत्तवानित्यर्थः । दशनकामेम्यो राजा। श्रथ ह तस्मिन्नवमरे यात्चवत्का आवव्राजागतवाना मनो योग- क्षेमायं राज्चों वा विविदेषां दश्टनुग्रहार्थम्। तमागतं यात्वल्का यथावत्पूजां कृत्वोवाच होक्वान् जनकः । हे याशवस्का किमर्थमचारीराग रोडसि किं पशनिक्छन्पु-

आ्रान्मतः श्रतुमिच्छ नति। उभयमेव पश्रूनप्रश्नांग हे सम्राट। सम्राडति वाजपेययाजनो लिङ्गम्। समस्ताय बा भारत य वर्ष य़ राजा । १ ॥ किन्तु यत्त तुभ्य कसित्िदव्रवीत् आचार्या नेकाचाय्य- सेव्ी हि भवांसच्कसुवामेति। दूतर ब्रफ। अव्रवीदुक- वान्मे ममाचार्यो जित्वा नामतः शिलिनस्यापत्य मैलिनिः।

घषिशत्ोषग्नादिदेवतासु ब्रह्मदष्टिद्वारतार्यः। पृव्वोक्रान्ववय्तर- कादिसाधनापेक्षयाउत्तरशन्दः । आचार्य्यवता कडाटिसम्पखेन विद्या लक्व्य तपाचारः। अपाप्रपाप्तिर्योगः। मराप्तस रक्षण बम दति विभाग: । भारतस वर्ष्स हिमवत्सेतु पर्यय न्वसेति यायत् ॥ १ ॥ तत्र राजान प्रति प्रन्नमसापयाति। किन्त्विति। कचिदिति विथे- खख तात्म र्थयमाह। सनेकेति ॥ प्रामाख् आप्रलम्। यथोक्ता

Page 690

नाचार्य्य वान्त्रयात्तया तच्छैलिनोऽत्रवीद्दाग्ब ब्रह्म तावदतो हि किए स्वादितता्त्रवीत्तुते तस्याय- तनं प्रतिष्ठां न मेत्रवीदितोकपाद्दा एतत्सम्न्रा- लिति स वै नो ब्रह्हि यान्तवलका॥ वाम्ब व्रद्मेत। बाग्दवता ब्रह्म त्याहेतरो यथा मा टमानाता यस्य विद्याते पुचस्य सम्यगनुशास्त्री अनुशासकर्त्तो म मात्र- मान्। अत ऊव पिता यस्यानुशस्ता स पितुमान्। उपनयनादूर्ध्व मासमा:र्न्त नादाचाया यम्पा नुशास्ता स आ वार्य्यवान् 1. एवं शुद्धिचयष्ेतुसंयुक्तबुद्धिराचायः सयं न कदाचिद्पि प्रामाएयाद्भिचरनीति। म यया ब्रूयाच्िष्याय तथाऽसौ जित्वा शै/लनरुकवान्। वाम्वै व्रझमति। अवद्तो हि किं स्यादिति। न हि मकस्येहार्थम- मुचाथें वा किं चन रात्। कि त्वव्रबीदुकवान्। ते तुभ्य बस ब्रह्मण त्यतन प्रतिष्ठाव्क। आयतन नाम शरीरम्। प्रतिष्ठा चिष्वपि कालेषु य आश्ररयः । श्र्ह्ेतरो न मे.व्रवी- दिति। इतर आह। यद्येवमेकपाद्दा एतदेकः पादो यसा ब्रह्मयस्तदिदमेकपाढब्रह्म चिभिः पादैः शून्यसुपासा- मानमपि न फलाय भवतीत्यथः । यद्येवं स त्व' विद्यान् सन्नोऽसम्य ब्रूहि हे याज्ञवलक्येति। र्धो5नुमोदने युक्तिमाह। न हीति। यधोकतरह्यविद्यया शतऊतपत्व- सन्ान राजान प्रताह। कित्विति॥ करायतनप्रतिध्योरेक- त्वात् पुनरुक्रिमाशङ्म विभजते। सयतन नामेति॥ एकपादत लिभिरिति॥

Page 691

[ ६ = ५ ]

का प्रज्नता याज्वच्क। वागेव तम्र्रालिति होवाच। बाचा वैसत्राड्नन्ध: प्रजायत कग्वेदो यजुव दः- सामवेदोऽथर्वाक्रिरस इतिहास:पुरागाविद्या उ- पनिषद: श्रोकाः सृतागयनुव्याख्यानानि व्याख्या- नानीषए हुतमाशितं पायितमयञ्व लोक: परश्च स चाह वागेवायतन वाग देवसा ब्रह्मणो वागेव कररमा- यतन शरीरमाकाशेऽव्याऊताख: प्रतिकोत्पमिस्यिति- लयकालेवु प्रज्ञ न्यं तदुपासीत। अश्तीय सुपनिषद्ब्रह्मण स- मुथः पादः प्रन्नेति कत्वा एतट्व्रझोपासीत। का प्रजता या इवल्का किं सयमेव प्रज्ञात प्रज्ञानिमित्तम्। यथायतनं प्रतिष्ठे ब्रह्मणी व्यतिरिक्क तद्दत्कि न क्घं तईि वागेव सम्राडिति होवाच। वागेव प्रश्जेति ह उवाचोक्तवान्न व्यति- रक्का प्रज्ञति। कयं पुनर्वागेव पुच्चेत्य चते। बाचा वै सम्राड्बन्धः प्रज्ञायतेऽस्माकं बन्धुरित्यत्त प्रज्ञायते बन्ध- स्तथम्बेदादीए यागनिमित्त धम्म जातं ऊत होम निमि- शक्वा शतमन्नदाननि(मन्न® पायित पानदान नमित्तम- यञ्न लोक दृदञ्व जन्म परश्च लोकः प्रतिपत्तव्यञ्च जन्म।

रहि प्रतिशमायतमज्ञति शेषः ॥ प्रम्नमेव विद्ृगोति। कि स्वयमेवेति ॥ प्रतानिमित्त यसा वाचः सा तथा द्वितीयपत विशदयति। यथेति ॥ व्यतिरेकपश्ञ निधेधति। नेति ॥ वाकाङ्मा- पूर्ज्व क पच्ान्तरं ग्हाति। कथ तह्ीति॥ बलिदानसुबह्ारसम-

Page 692

[ ६८६ ] लोक: सव्वाणि च भतानि वाचैव सम्राड ब्रह्म जायते वाग्व सम्राट परमं ्रह्म। नैनं वाग्जहाति सर्व्वारायेनं भतान्यभिच्रन्ति देवो भूत्वा देवा- नप्येति य एवं विद्दानेतदुपास्ते। हस्त्यृ षभए सहस्र ददामीति होवाच जनको वैदेहः। स होवाच यान्तवल्कः पिता मेमन्यत नाननुशिष्य हरेतेति॥ २ ॥

सव्वाणि च भूतानि वाचा वै सम्राट् प्रज्ञायन्त 5तो वाम्बै सम्राट परमं ब्रझ्म। नैनं यथोक्त व्रझविदं वाग्जह्ाति। सर्व्वाएयेन भूतान्यभिक्षरन्ति बलिदानादिभिरिह। देवो भृत्वा पुनः शरीरपातीत्तरकालं देवाद्वथति अपि गच्छति य एवं विद्वानेतदुपास्त। विद्यानि्रियाथें हस्तितुत्यऋपभो हस्त्यृषभो यस्मिन्। गोसहल तद्कस्य षभं सहस ददामीति होवाच जनको ह वैदेहः। स होवाच याज्ञवत्काः अनतु शिव्यशिष्यं कृतार्थमक्ृत्वा शिष्याद्वन न हरेतेति मम पिताऽमन्यत ममाप्ययमेवाभभिप्रायः ॥२॥

परम्। व्रदिशब्दन सतकचन्दर नवस्तालङ्कारादियहः। विद्यानि ड्कि यार्थ सुवाचेति रुम्बन्धः ॥ पितरेतन्नातमस्तु तव किमायात तदाह। अभापीति॥२ ॥

Page 693

यदव ते कश्चिद व्रवीत्तच्छरावा मेतान्रवीन्म उदङ्क: शोलवायन: प्राशो वे ब्रह्मेति यथा मातृमान्पित्ृमा

वै ब्रह्मेताप्रायतो हि किए स्यादितात्रवीत्त ते तसपायतनं प्रतिष्ठा न मेव्रवीदित्र कपाद्दा एत- त्स न्नाडिति स वै नो ब्रहि याज्तव ववय प्रास एवा- यतनमाकाश: प्रतिष्ठा प्रियमितन नदुपासीत का प्रियता यान्तवल्व प्राणा एवं सम्राडिति होवाच प्राशसत वै सम्रराट् का मायायाज्य याजय तन प्रतिग्टद्यक्ष प्रतिग ह्षाताप तत्र वधाभ ङ्गंभव- ति यां दिशमेति प्रायस्व सम्राट कामाय प्राणो वै सम्राट् परमं व्रह्म नेनं प्राशी जहाति सव्वरादनं भूतान्यभिक्तरन्ति देवो भूत्वा देवानप्यति य एवं

यद्व ते क्विदञ्रवीदुदक्को नामतः ुल्वस्यापत्य शत्बायनो ब्रवीत्पाखो वै ब्रद्मति प्राणो वा वायुदेवता। सूर्ववत्पाण एवायतनमाकाशः प्रतिष्ठा उपनिष त्पुयमि- त्येतदुपासीत। कथं पुनः प्रियत्व प्रासस्य वै। हे सम्राट् कामाय प्राएस्यार्थायायाज्य याजयति प ततादिकमप्यप्र- तिषृह्य सपाप्य ग्रादेः प्रतिगृ हात्यपि तन तस्रां दिशि बध- निमित्तमाशङ्का बधाशङ्का दत्वथा यां दिशमेति तस्करा- यथा यागग्निर्देवता तद्दित्याह। पूर्वव वदिति॥ म्राण एग-

Page 694

[ ६८८ ]

विद्वानेतदुपास्ते हस्त्यृ पमए् सहस्त्र ददामीति होवाच जनको वैदेहः स होवाच यान्तवल्क: पिता मे.मन्यत नाननुशिष्य हरेतेति॥३ ॥ यदव ते कश्चिदव्रवीत्तच रावामेनत्रवीनमे बर्क़- वर्वो्षा उच्तुरवे ब्रह्मेति यथा मातृमान्.पेतृमानाचा-

तो हिकिए सगदितात्रवीत्त ते तस्पायतनं प्रति- षान्न मडत्रवीदित्कपाद्दा एतत्सम्न्राडिति स वै नो ब्रूहहि यान्तवल्क चक्षरेवायतनमाकाशः प्रतिष्ठा सतमितत्रे नदुपासीत का सन्ाता यान्त- वल्का चन्ुरेव सम्राडिति होवाच चक्षषा वै सभ्राट् पश्यन्तमाहुरद्राचीरिति स आहाद्राच मिति तत्सता्र भवति चक्तुर्वे सम्राट् परमं ब्रम्म

द्याकीर्णाश्र तस्यां दिश बधाशङ्का। तच्ैतत्सवें प्राणय प्रियत्व भवत प्राणस्यैव सम्राट कामाय। तस्मात्पाणं, वे सम्राट् परमं ब्रद्म नैनं प्राण्ी जहाति। समानमन्यत् । ३। यदेव ते कश्िद्वक्वरिति नामतः दृष्ण यापत्य वाष्ण5व्रवी चन्तुर्वे ब्रह्मत्यादित्यो देवता चनुषि उपनिषत्सत्यम्। यस्माचोचेरा सुतमनृतमपि सरान्नतु चक्ुषा हषम्। तस्माड सम्राट् पशन्तमाजरद्रान्ीख हस्तिनमिति स चेदद्राक्- यतनमित्यत्र म्रामशञ्द: करखविषयः । मतितादिकसित्ादिकमित्यदि-

Page 695

[६८८ ] ननं चक्षुर्जहाति सव्वागयेनं भूतान्यभित्तरन्ति देवो भृत्वा देवानप्येति य एवंविद्दानेतदुपाले हस्त्य पभए सहस्र ददामीति होवाच जनको वैदेहः स होवाच याज्तवल्क: पिता मेऽमन्यत नाननुशिंष्य हरेतेति॥8 ॥ यदेव ते कश्चिदव्रवीत्तच्ू रावामे तात्रवी न्म गद्भीविपीतो भारह्दाज: श्रोव वै ब्रह्मति यथा मातृमानपित्ृमानाचार्य्यवानव यात्तथा तङ्गार- द्ाजो Sत्रवीच्छोत्र वे ब्रह्म ताशृख तो हि किए स्या दितनव्रवीत्त ते तत्यायतनं प्रतिष्ठां न मेव्रवीदि- ततकपाद्दा एतत्सम्त्राडिति स वै नो ब्रूह्ति मिव्याइ। तत्सत्यमेव भवति। यक्षन्यो ब्रयादहमत्रौ- ष मति। तद्दरभिचरत। यत्त, चक्षुषा डयं तदव्यभि- चारात्मत्यमेव भवति ।8# यदेव ते गई भी विपीत दूत नामतो भारद्वाजो गोचतः स्रोचंवै व्रह्मति। श्रोचे दिगदेवतानन्त इत्येतदुपासीत। कानन्तता ्रोत्रसा। दिश एव ओचस्ानन््यम्। यस्मात्तसा। द्वै सम्राट प्राचीमुदीचों वा यां काश्विदपि दिशं गच्छति पदमकुलीनस्र हार्षम्। उयो जातिरिशेयः । आदिशव्दन म्ेच्- गखो गहाते ॥ २॥ चन्ुव्रहगपः सत्यत्व' साधयति। यस्- दिति। ४ ॥ उक्तमेयोपपादयति। यन्चिति॥ दिशामानन््यनि कोतस

Page 696

4

यान्तवल्क स्रोवमेवायतनमाकाशः प्रतिष्ठाऽनन्त द्वतप नदुपा प्ीत काइनन्तता याजवल क्य दिश एव सम्राडिति होवाच तम्माह सम्नाडपि यां काञ्द- दिशं गच्छति नैवास्था अन्तं गच्छतपनन्ता हि दिशो दिशो वै सम्राट् श्ोवए ग्रोवं वै सत्राट् परम ब्रह्म नैनए योवं जहाति सर्व्वागयेनं भता- न्यभिच्तरन्ति देवो भूत्वा देवानप्येति य एवंविद्दाने- तदुपास्त हत्त्यृ घभ २ सहसं ददामीति होवाच जनको वैदेह: सहोवाच याज्ञवल्क्य पिता मे- मन्यत नाननुशिश हरेतेति ॥।।यदेव ते कश्रिद- व्रवीत्तच्छ रावामेतनत्रवीन्मे सतत्रकामो जावालो मनो वै ब्रह्म ति यथा माहमान् पतृमाना- चार्य्यवान् ब्रयात्तथा तज्जाबालोऽत्रवीन्मनो

नवासया अन्त गच्कति कश्विद पि। अतो,नन्ता हि दिशे वै सम्राट् श्रचम्। तस्माहिगानन्त्य मेव श्चसरानन्त्यम् ५१ सत्यकाम इति नामतोजवालाया अपत्य जाबालः। चन्द्रमा मनसि देवता। आनन्द दृत्य पनिषत्। यद्यस्ान्मन एवानन्द- सतप्मान्मनसा वे सम्राट् स्त्रियमभकामयमानोSविह्याय ते प्राथयत इत्यरथः। तस्मादां स्त्रियम भिकामयमानोऽभिह्चायते किमायात तदाह। दिशो वेति। ५॥ तथामि कघमानन्दत् मनछः सभवत तलाह। स येनेति॥ ६॥ कथं हृदयस सर्व्द-

Page 697

[ ६१ ]

वै व्रह्मत्यमनसो हिकिए स्यादित्यत्रवीत्त ते तस्यायतनं प्रतिष्ठा न मेत्रवीदित्ेकपाद्दा एतत्सम्राडिति स वैनोव्रृहि याज्तवल्का मन एवायतनमाकाश: प्रतिष्ठाऽडनन्द दून्येनदुपासीत का आनन्दता यान्तवल्का मन एव सम्न्राडिति होवाच मनसा वे सत्राट स्तियमभि हार्य्य ते तस्यां प्रतिरूप: पुवो जायते स आ्नन्दो मनो वै सम्राट् परमं ब्रह्म नैन मनो जहाति स्व्वागायेनं भूता न्य- भिच्रन्ति देवो भत्वा देवानप्येति य एवंविद्दा- नेतदुपास्त हस्त्यृषभए्ट सहस्त्र ददामीति होवाच जमको वैदेहः स होवाच याजवल्का: पिता मेड मन्यत नाननुशिव्य हरतेति॥ ह॥ यदेव ते कथ्चि- दव्रवीत्तच्छ रावामेत्यव्रवीन्म विद्ग्धः शाकल्यो हृदयं वै ब्रह्मति यथा मातृमान्पितमानाचार्य्य- वानपु नब्रू या त्तथा तच्छा कल्योग्त्रवीड़दयं वै ब्रह्म त्य- तसां. प्रतिसूपो. नुरूपः पुत्रो जायते। स आनन्द हेतु: पुत्रः स येन मनसा निवत्यते तत्मान्मन आनन्दः ॥ ई॥ विद्ग्धः शाकल्यो हृदयं वे ब्रह्मति। हृदयं वै सम्राट् सर्वेषां भूतानामायतनम्। नामरूपकमात्मकानि हि भूनानि हृदयाश्रयाणीत्यवोचाम। शाकत्यव्राह्मरा हृदय- भतायतन.च तममतिशत्व च तदाह। नामरूपेति। तसाठरिति

Page 698

[ ६८२ ] हैंदयत्य हि किए स्यादित्यव्रवीत्त ते तस्यायतन प्रतिष्ठां न मेऽत्रवीदित्यकपाड्ा एतत्सस्राडिति स वैं नो ब्रूह्हि याच्वल्का हृदयमेवायतनमाकाशः प्रतिष्ठा स्थितिरित्य नदुपासीत का स्थितता या- सवल्का हृद्यमेव सम्र्राडिति होवाच हृदय वै सम्राट्सव्वेंषां भूतानामायतनए हृदयं वे सम्राट् सव्वेषां भतानां प्रतिष्ठा हृदये ह्येव सम्राट सव्वा- सि भूतानि प्रतिष्ठि तानि भवन्ति हृदयं वे सम्राट् परमं व्रह्म नैनए हृदयं जहाति स्व्वागय नं भूता- न्यभिक्षरन्ति देवो भूत्वा देवानप्य ति य एवंि- द्वानेतदुपास्त हत्य षमएसहस्त्र ददामीति हो- वाच जनको वैदेहः स होवाच यान्तवल्काः पिता मेऽन्यत नाननशिष्य हरेतेति॥॥वहदारगय के षष्ठ प्रथमं व्रह्मरं ॥१ ।

प्रतिष्ठानि चेति। तस्माहृदये हँव सम्राट् सर्चा,व भूतानि प्रतिष्ठितानि भवन्ति। तआङ्गृदयं सिथितेरित्य पासीत हृदये च पज,पतिर्देवता ॥७॥ दूति श्रीदह्ृदारणक- भाष्ये षछाध्यायस पृथमं ब्राह्मएम् । १॥

इ दयमिति॥ ७ ॥ प्रथमं ब्राह्मयम् ॥ १ ॥

Page 699

६ ]

जनको ह वैदे ह: कूरचादुपावसर्पब्नवाचनमस्तास्तु या नवल्कानु मा शाधीति स होवाच यथा वैसम्रा- गमहान्तमध्वानमेप्यन रथं वा नावं वा समाददी- तैव मे वै ताभिरुपनिषद्गि: समाहितात्माSस्येवं वृन्दारक आव्यः सन्नधीतवेद् उक्तोपनिषत्क

जनको ह वैदेह। यस्मात्मविशेषणानि सर्व्वाणि व्र- हाणि विजानांति यानवल्क्यस्तस्म(दाचार्य्यकत्व हित्वा

निपतन्नित्यथः । उवाचोत्तवात्नमस्ते तुभ्यमस्तु हे याज्ञवल्- क्यानुमा शाधि अनुशाधि मामित्वर्थः । इतिशब्दो वाक्यप- रिसमापतः।स हीवाच याज्जल्की यथा वे लीके है सम्त्राड् महान्त दोर्घमध्वानमेथयन्गमिथन् रघ वा स्थलेन गमिथन् नावं वा जलेम गमिथन् समाददौत एवमेवैतानि व्रह्मा ए्येताभिरुपनिषद्धिरयु त्ञान्युपासीनः समाहितात्ासि अत्यन्तमताभिरुपनिषद्धिः संबुत्तात्मासि। न केवल- मुपनिषतमाहित एवं ट दारकः पूज्ता्रय खरी न

पूर्व्व सिनृब्राह्मणे का नचिदुपासनाननि ज्ञानसाधनानीत्य कनि। दूदानों ब्रह्मस्तेत यख जागरा दद्दारा न्ानाथं ब्राह्मण्ान्तरमनतार- यति। जनको हेति॥ गत्ो जानित्वाभिमाने शिष्यत्वविरोधन्यपनीते मुनि प्रति तस शिष्यत्वनोपसत्ति दर्शयति। यसादिति॥ नम- स्कारोक्त रुई श्यमपन्दस्यति। अनुमेति॥अभीष्मनुशातन कत्तु प्रा- चीनत्ञानसय फलाभासहेतुतवोक्तिद्वारा परमफलहेतुरात्म ्ज्ञानभेवेति वित-

Page 700

[ ६८४ ]

पूतो विमुच्यमान: क्व गमिष्यसीति नाहं तङ्गगव- न्व द यत्र गमिष्यामीत्यथ वै तेऽहं तद्दच्योमियत्र गमिष्य सीति व्रवीतु भगवानिति ॥१॥

दरिद्र दत्वरयः। अधीत वेद अधीती वैदो वस्य सोऽयम- धोतवेदः एक्ताशोपनिषद् आचार्येस्तुभ्यम्। स त्वमुक्तीपनि- षत्क एवं सर्वविभूतिसम्पत्रोऽपि सन् भयमध्यस् एव परमा- त्मज़ानेन विनाऽकतार्थ एव तार्वदित्यर्यः । यावत्परं व्रह्म न वे्सि। दूनोडस्ाई हाडिमुच्यमान एतामिर्नोस्थानीयाभिः समाहितः क कस्तिनृगमिष्यस किं वस्तु प्राश्ासीति। नाहं तद्वखु भगवन्पूजावन्वेद जाने वत्र गमिषयामोति। अथ यदेवं न जानीषे यत गतः कवतार्थ: स्यामहं वै ते तुभ्यं तद्त्यामि यत्र गमिष्यसीति। व्रवोतु भगवानिति। यदि प्रपन्नी मां प्रति। शृशु॥ १ ॥

चिवा तत राज्ो जित्ञानामापादयति। स हेत्यादिना॥ यधोंकगु- रतम्पन्न्नदर्ह तर्षि कतारथत्वान्न से कर्त्त व्य मस्तीत्ाशद्याह। एवमिति याज्ञतलक्यो राज्ो जिज्ञासामापद्य प्टक्ति । द्रत दूति। परवस्तुविषये गतेरयोगात्श्न विषयं विवच्ित सङ्भिरति। कि वस्विति॥ राज्ा स्वकीयमत्तत्वसुपेत्य शिप्यत्वे सऊ्तते प्रतक्रिमवतात्यति।अ्रयेति॥ तल्नापेत्तिनमथरन्दसतरचितं पूरयति। यद्यवमिति॥ व्ाद्ापनमतुचि- तरमिति शङ्डां वारयति। यहीति॥ प्रसादाभिसुख्यमात्मनः रूचर्यात।। पृखिति। १॥

Page 701

इन्धो ह वै नामैष योगयं दच्िराक्षम्पुरुषरत वा एतमिन्धए सन्तमिन्द्र दत्याचक्षते परोक्षेरैव परोच्षप्रिया दव हि देवा: प्रत्यत्तद्दिष: ॥। २।। अथैतद्दामचिगि पुरुपरूपमेषास्य पत्नी

इन्ो ह वै नाम। इन्ध द्त्येबंनामायं सक्षुवै व्रह्मति। पुरोत्त आदित्यान्तर्गतः पुरुष एप योऽयं दहिषेत्तव्रतिषि विशेषेष व्यवस्थितः ।सच सत्यनामा तंवै तं पुरुष दोप्ति- गुणत्वात्रत्यचषं नामास न्ध दूति । तमिन्ध सन्तमिन्द्र इत्या- चक्षते परोच्षेण। दस्मव्यरोक्षप्रिया दव हि देव: प्रत्य- चदिषः। प्रत्यव्षनामयहणं द्विषन्ति। एव त्व वैख्वानरमा- कान रम्पन्रोऽसि॥२॥ अधैतद्दामेSत्तिषि पुरुषदपमेषास्य पत्नी य त्व' वैखानर- मात्मानसम्पन्नासि तस्यास न्द्रस्य भोत्त भौग्य वास्य पत्नी विराडनं भोग्यत्वादेव। तदेतदवख्ात्ता चैकं मिथुनं खप्न।

विश्वतैजसप्राज्तानुवादेन तरीय ब्रह्म दर्शयितुमादौ विश्वमनुवदत । दन्ध दति॥ कोऽसाविन्वनामेति चेत्तमाह। यश्कतरिति॥ अधिदेवनं पुरुषमुक्काध्यात तं दशयत। योऽयमिति॥ तस्य पूर्वकिन्वपि ब्राह्मणे प्रस्तुतत्वमाह। स चेति। मरते पुरुषे विदुरषा स म्सतिमाह। तं वैत- मिति। दन्वत्वं साचयति। दीप्तीति।। प्रत्यव्तस परोचेखाख्याने हेतुमाह । यक्ादिति ॥ २ ॥ एकस्येव वश्वानरस्योपासनायें म्रासङ्गिकमिन्द्रयेन्द्राणी चेति मि- धुन कल्पयति। अथेत्यादिना। प्रासद्टिकध्यामाधिकारार्धोऽ्ययन्दः॥ यदेतनि्िट्ठन' जागरिते विव्वशव्दित तद्ेतैक' स्वप्न तैजसथब्द्वाच्यि

Page 702

विराट तयोरेष सछ्स्तवो य एषोऽन्तर्दय आकाशो ऽथैनयोरतदन्' य एषोऽन्तर्ईदयेलोहि- यदेतदन्तर्हृ दये

कघम्। तयोरेष इन्द्राखा दन्द्रस्य चैप संस्तावः सभ्भ य वत्र संस्तवं कुर्वाते अन्योऽन्य स एष संस्तावः। कोडमीव एषोउन्तर्रृ दय आकागोउन्तर्ह दये हृद्यम्य माप्तपिगडस्य मथ्ये। अथैनयोरेतदच्मापमन्न भोज्य स्िितिहतुः। किन्तद् एषोऽन्तह दये लोहितपिणडो लोहित एव पिएडा- कारापन्नो लोहितपिएडोऽनं जग्घ' देधा परिगमते यः स्थूलं तदधी गच्छति। यदन्य तत्प नरग्निना प्यमान देधा परिणमते। यो मध्यमी रसः सरसी लोहितादि- क्रमेण पाज्जभौतिक पिएरीरमुपचिनोति। योऽगिष्ठे। रसः स एष लोहितपिएड दन्द्रस्य लिङ्गात्मनो हृदये मिथु- नोभूतस यत्तजसमाचक्तते स तयोरिन्द्रेन्द्राखोईदये मिथुनौभूतयोः सूत्त्मासु नाड़ीखनुप्रविष्टः स्ितिहेतु-

त्याह। तदेतदिति॥ तच्कव्दित तैजसमधिकत्य प्क्ठति ।कथमिति॥ किन्तस्य स्थान प्टक्वातेऽन्र वा प्रावरगा या मार्गो वेनि विकल्पाद प्रत्याह। तयोरिति॥ संस्तावं सङ्गतिमिति यायत्॥ द्वितीयं प्र.चाह। अधेति । अ्रन्नातिरेकेष स्थितेरसन्भवात्तस वक्र व्यत्वादित्घ्शब्दार्ज्: ॥ लोहितपिएड स्नन्तान्नरसं व्याख्यात भजितसान्नस तावद्िभागमाह। अन्नमिति॥ यदन्यत्तत्मु नरिति योजनीयम्। तत्नत्यध्याहन्य योऽय मध्यम दत्यादिगरन्थो योज्यः।। उपाध्य पहितयोरेकत्वमासित्ाह । यन्व-

Page 703

जालकमिवाथैनयोरेषा सृतिः सन्तरणीयेषा हृदयादूर्द्धा नाड्युच्रति यथा केशः सहस्रधा भिन्न एवमस्यैता हिता नाम नाय्योन्तर्हृ दबे

दथैनयोरेतव्वरगम्। भुक्तवतीः खपतीय प्रावरणं भवत। लोके तत्सामान्य हि कत्पयति युतिः । किन्तदिह प्राव- रणम्। यदेतदन्तह दये जालकमिवा नेकनाड़ोकिट्रवड- सत्वाज्जालकमिवाथैनयोरेषा सतिर्मार्गः। सच्चरती Sन- वेति सञ्चरगी खप्राजागरितदेयागमनमार्गः । का सा सृतिर्या एत्रा वदयदेगादूर्द्वाभिमुख सत्यु चरति नाड़ी। तखा: पारिमाखमिदमच्यते। यथा लोके केगः सह- स्रधा मिन्नात्यन्तनूक्षी भवत्येवं सूत्षा अस देहस्य सम्वन्धिन्यो हिता नाम हिता इयवं व्याख्याता नाद्स्ा- व्वान्तह दये मांसपिएड प्रतिष्ठिता भवति। हृदयादिप्ररु- ढ़ास्ताः। सर्वत्र कदम्वकेसरवदता भिर्नाड़ीभिरत्यन्त सूच्मा-

जसमिति॥ तस्याव्नत्वसुपपाट्यति। स तयोरिति॥ व्याख्यातेऽथें वाक्य खान्वितावयवत्वमाह। तदेतदिति॥ प्रावरणं पृथव्यते तवाह। किञ्चान्यदिति॥ भोगसामानन्र्व्य मथशन्दार्थः।प्रावरणप्रदर्शनस प्रयोजममाह। भुक्तवतोरिति॥ द्रह्ेति भोहोभोग्ययोरिन्द्र न्ट्राएयो- रुक्तिः । इृदयजालकयोराधाराधेयत्वमिबिचितं तस्ैव तङ्गावान्मागश- त् कते तलाह। अर्घेति। नाडीभि: शरीर व्याप्पस्ावस् प्रयोजन- माह। तदेतदति॥ तादित्यादिवाक्यमादाय व्याचष। यका- दिवि। तथापि प्रविधिकाहार दतेव वक्रव्य मविविक्राहारतर दूति

Page 704

[.इ८ ]

प्रतिष्ठिता भवन्त्य ताभिरवा एतदास्रवदास्त्रवति तक्सादेष प्रविविक्राहारतर दूवैव भवत्यस्सा- छारीरादात्मन:॥३॥ तस्य प्राची दिक प्राब्ब: प्राणा दक्िया दिम्द-

भिरेव तदन्रमास्रवद्च्कूदास्त्रवति गच्कति। तदेतह वता- शरोरमनेनान्ेन दामभूतेनोपचीयमानं तिष्ठति। तम्म/ द्य आात्स्ू ले न ब्नि नोप चितः पिएडः। दृदन्तु देवताग- रौर लिव सूच ात्र नोपचितम्। पिएडोपचयकरमप्यन्न प्रविवित्मेव मूत्रपुरौपादिस्थूलम्पेच्य लिङ्गस्थितिकरन्तन्न ततोऽपि सून्न्मतरमतः प्रविविक्ाहार: पिएडः। तस्रा- त्वविविक्ाहारादपि प्रविविक्ाहारतर एष लिङ्गात्मा दूव एव भवति। अस्नाच्कारीराच्करीरमेव शारीरम्। तस्माचछारीरादात्मनी वैखानरान जसः सून्षात्रोपचितो भवति॥ ३॥ स एष हृदयभूतसैजसः सूत्तमभूतेन प्रारे विध्रिय- माएः प्राख एव भवति। तसास विदुषः क्रमेण वेखान-

कसादुच्यते तत्राह। पिएडेति ॥ यम्मादित्यसापेच्ितं कथयति। अत दति॥ शारीरादिति खयते कयं शारीरादित्य च्यते तवाह् । य- रोरमेवेति ॥ उत्तामर्थ स ङ्योपसंहरात। आत्मम दूति ॥ २॥ तस प्राची दिगित्वाद्यवतारयित भूमिकां करोति। स एष दृति । प्रायश न्दाज्ञातः प्रत्यगात्मा प्रात्चो महाते । एवं भूमिका क त्वा वाक्यमादाय व्याकरोति। तसेत्वादिना।। तैजसं प्राप्तस्े्स

Page 705

चिरे प्रायाः प्रीतची दिक् प्रयश्वः प्राखा उदची दिगुदव्ः प्राणा: ऊर्द्ा दिगर्द्ा: प्राशा अवाची दिगवाश्वः प्राया: सव्वा दिश: सव्वे प्राया: स एप मेति नेत्यात्माऽगह्योंन हि ग्रह्यतेऽरशीर्यो नहि शीर्थ्यतेऽसक्गो न हि सज्यतेसितो न व्यथते नं रातजस प्राप्तस्य हदयात्मानमापन्स्य हृदयात्मनय प्राणंत्मानमापब्रस्य प्राची दिक प्राञ्जः प्रागताः प्रायः । तथा दक्षिणा दिग्दचिये प्रायाः । तथा प्रतीची दिक प्रत्य्ः प्रॉणः । डदोची दिगुदश्नः प्रायाः। ऊहा दिगूर्द्ा: प्राणा। अवाचौदिगवाञ्ः प्राणः। सव्वा दिश: सर्वे प्राणा: । एव विद्वान् क्रमेप सव्वीतमक प्राण- मात्मत्व नीपगती भवति। तै संर्वात्मानं प्रत्यगात्मन्य पर्सं- हृत्य द्रष् हिं द्रष्ट भाव नैति नेत्यात्मान तुरीयं प्रतिपद्यते। यमेष विद्वाननेन क्रमेय प्रतिपद्यते। स एष नेति नेत्या- त्म त्यादि न रिथन्तीत्यन्तं व्याख्यातमैतदभरं वे जन्मम-

व्याख्यानम्। दृदयाता नंमापवरस्ेति। एक्रमधे सौइ्ियाह। एवं विद्वानिति। रिविविस जागरिताभिमानिनस्त जमे तस्य च खप्राभिभानिनः सुनुपन भमानिनि प्राप्त क्रमेणालभव जामच्वित्यर्थः ॥स एघ नेति नस्य तोत्यादर्भेमिका करोति। त सर्वत्मानमिति॥ तल्र वाक्यभवतार्ख पूर्जोक्र व्याख्याम सरयति। यमेष दति। तरीयादपि माप्रव्यम- न्य दमय पस्तीत्यायद्याह। समयमिति। गन्नव्यं वच््यामोदा पक्रम्यावस्था - वयातोत तरीयमपटिथव्राम्रानृप्टटः कोविदारानाचष्ट कति न्यायशिष- यर्त नातिवत्त ते याशश्ाह्। त्तदि तिविद्याय।ा द्व्वियान्तराना ।

Page 706

रिष्यत्यभयं वै जनक प्राप्तोसीति होवाच याज्त- वल्काः। स होवाच जनको वैदेहोऽभघनवागच्छ- तादाजवल्का यो नो भगवन्नभयं वे द्यसे नम- सडस्तिम विद्ेहा अयमहमस्मीइति॥ 8॥ इति वृहदारगयके पछ्ठ द्वितीयं ब्राह्मरं ॥२

रणदिनिमित्तभयशून्य हे जनक प्रारोऽसोति। ह एवं किल उवाचोक्तवान्याज्वल्कपस्तदेतदुक्तमथ वै तेऽहं तद्द- च्यामि यत गमिष्यसीति। स होवाच जनको ह वैदेही डभयमेव त्वा त्वामपि गच्छतादच्कतु यस्व नोडम्ान् हे भगवन्पूजावत्रभयं व्रद्म वेदयसे ना्यसि प्र7पितवा- किमच्द हं विद्यानिष्कि यार्थ प्रयच्कामि। साक्षादात्मानमेव दत्तवते उतो नमस्तेऽसविमे विदेहास्तव यघेष्ट भुज्यतामयन्नाह- मस्ति दासभावे स्थितो यथेष्ट मां राज्यन् प्रतिपद्यखेत्वर्थः

दूति ट्टहद।रणयकभाष्ये षष्ठाध्यायस्यद्विबीयं बाह्यणाम्॥२॥

वमभिप्रत्याह।स होनाचेति। कघं पुनरन्यस् स्थितस् मष्टस्य वा- न्वप्रायममित्याशद्माह। उपाधीति॥ पश्वादिक दन्षिणान्तर मम- वतोत्याशद्य तसोकदिद्यानुरूपतव नासतीवाह। किमन्यदिति। वस्तुतो दत्ियान्तराभावसका प्रतीतिमायरित्ाह। अत इति॥ वक्षरार्य- सुका वाक्यार्थमा! यघेष्टमिति॥ ४॥यछद्वितीयं म्ाह्मषम्॥ २॥

Page 707

जनकं ह वैदेह याज्जवल् क्ो जगामेत्यस्याभिसम्बन्धो चिञ्ञानमय आत्मा सावादपरोच्ताद्वघ्म सर्वान्तर: पर एव नान्योतोडस्त ट्रटा नान्यदतोडस्ति द्रष्ट इत्यादि शृतिभ्य: । स एष दूह प्रविष्टो वदनादिलिक्कोऽस्ति विवित्त इति मधुकाडे जातमत्रुसंवादे प्राणादिकर्तृ त्वभोत्त त्वप्रत्या- ख्याननाधिगतोऽपि सन्पुनः प्रायादिपणमुपन्यस्योषरय। प्रश्न प्रायनादिलिङ्गाद्यः सामान्यनाधिगतः प्रापन प्रासितोत्यादिना दृष्ट द्रष्ट त्यादिनाऽलुप्त पकिखभाबीऽधि-

पूर्व्व मिनृ ब्राह्मणे जागरादिद्वारा तथ्व निर्रितम्। सषाति ब्राह्मखान्तरमवतारयय तस्य पूरण सम्बन्ध प्रतिजानीते। जनकमित॥ तमेव वक्ुं कतीरे छ्ृन्त कोरन्तयति। विज्ञानमय इति। यहुजह माचाद्परी वालर्धान्नर व्रात्मा स पर एव विज्ञानमय आतत्ाल हेत- माह। नान्य दति।विज्ानमयः पर एवेत्यत वाक्यानर पठत । स एष दू त। वटन्वागियादावुक्रमनुवदति। वदनादीति॥ तार्त्ती- वमथमनद्य चालुर्थिकमर्थमनुकदति। अस्तीति। यदि मघुकारड मा्ग्यकान्यसंवादे प्रायादीनां कर्त्त स्वादिनिराकरशेन तभ्यो व्यतरिका- डस्ति विज्ानाता ति सोऽधिगतस्ता किमिति पज्नमे तक्हद्गारो व्युत्पा- दयते तवाह। पुनरिति॥ यद्यपि विज्ञानमयनद्वानयतुर्थ स्थितस्यापि पुनरौघस्य प्रश्ने यः प्राशेन प्रादितीत्यादिना प्राशनादिलिङ्गसुपन्य स् तन्निङ्गगम्य: सामान्यनाधिगत: स हर्टेट्रष्टत्याटिना कूटस्थर्द्टाट्टिरभावो विभेष्तो निश्चितस्तथा व पञ्चमेपि तदुव्य त्ादनसुचितमित्यर्थः॥वाता कूटस्थर्दृष्टिस्मावशत्कयं तस्य संशरस्तवाह। बख चेति ॥ वत्तानन्- त्क ार्य्य ज्ञान्त: कस्थाटिपरोपाधिशब्दार्थ:॥ संसारखाकान्यौमाधिकत्व - शठनमाह। यथेति॥ दार्शनितिकस्यानेकरुपख्वादनेकट्श न्ोमा नम त्वभिप्रेत्य दार्शन्निकमाह। तषेति। तथोक्टटश्टन्नातुसारेवाकन्यधि

Page 708

[७०२]

वतस्तस्य च परोपाधिनिमित्तः संसारी यथा रज्जष- रशुत्िकागगनादिषु सर्पोदकरजतमलिनत्वादिपराध्या- रोपणनिमित्तमेव न सतस्तया निरुपाधिकी निरुपा- ्यो नेति नैतीति व्यपदेश्यः साचादपरोत्तातर्वान्तर आात्मा व्रह्माचरमन्तर्यामी प्रभास्तीपनिषदः पुरुषो विज्ञा- नमानन्दं ब्रह्मत्यधिगतम्। तदेव पुनरिन्वसञ्त्तः प्रवि- विक्ाहारतरस्ततोऽन्तहदये लिङ्गात्मना प्रविविक्राहा- रतरस्ततः परेस जगदात्मप्राणीपाधिस्ततोऽपि प्रवि- परोपाधि: संसार दति यायत्॥ कोपाधिकस्ातानः संकारित्वमका निरुषाधिकस्य नित्यमुक्तत्वमाह। निरुपाधिक इति।। निरुपाख्वत वाचा मनसां चागोचरत्वम् ॥ कथ ताह्हि तत्रागमप्रामाएंगं 7्वाइ। नेति नेतीनि व्यपदेश्य दति ॥ कहोलप्रश्नोक्तमनुद्रनत। साक्षादिति॥

सारयति। अन्तर्यामीति॥ शाकत्यत्राह्मणोक्तमनुसन्दघाति। औप- निषट् दूति॥ पाच्चमिकमथमित्मनद्यतीते ब्राह्मरद्ये दृत्तमनुभा - वते। तदेवेति॥ यत्मान्तादपरोन्षात्म्शन्तर ब्रह्म तदेवधिगमनो- पायविशेषोपदर्शनपुरःसरं पुनरविगतमिति रुम्वन्धः॥ पहाचाय्य न्रा- हखाथें सङ्गिम्य कूर्चब्राह्मणायें सद्पति। दन् इवयादिना॥ दन्य विशेषणा प्रविविक्काहार इति॥ हृदयेन्तथह लिङ्गात्मास ततो वै- श्ानरादिव्वात्मविविक्राहारतर दति योजना। विश्वतजसावुक्तौ प्रात्त तुरीये प्रदर्थयति। ततः परशेति॥ ततस्सादवि्वात्त जसाच्व परेण व्यवस्थितो यो जगदात्मा प्राणोपाधिरव्याऊताख्य: प्राद्तस्ततोऽपि तमय्य- पाधिभूत जगदात्मान केाले प्रतीचिविद्यया प्रविलाप्य स एप नेति नेतीति यत्तुरीयं ब्रह्म तदधिगतमिति सम्बन्वः ॥ दिद्ययोपाधिविल्ापने दक्षन माह। रज्वादाविति॥ अभयं ै जनकेत्याुुवत एवमिति॥ कूर्चव्राह्मषोक्तमर्थमदुभाषितम्। सङ्गिय्याह। चत्र चेतिः॥:

Page 709

जनकए ह वैदेहं यात्तवल्करो जगाम स मेने लाम्य जगदात्मानमुपाधिभूत रज्वादाविव सर्पादिक विद्यया स एव नैति नेनीति सावात्तर्ववान्तरं व्रझ्माधिगत- मेत्रमशय परिपिती जनकः। याज्वल्क्यनागमतः सङ्कपतः । अन व जादत्खप्रसुपु- सतुरौया एय पन्यस्तान्यन्य न्रसङ्ग न । दून्धः प्रविविक्वाहारतरः सर्वे प्राणा: स एष नति नेतोति। ददानों जाग्रत्खप्रादि- ह्ारिपैव महता तकय विस्तरतीऽधिगमः कर्त्तव्यः। श्- भयं प्रापयितव्यम् । सद्वावद्यात्मनी विप्रतिपत्या गङ्गानिरा- करणद्वारिख व्यतिरित्तत्व शुद्धत्वम्। खयं ज्योतिष्टमलुप्तथ-

कन्यपसङ्ग नोपासनानां क्रममक्रिफसतवप्रदर्शनप्रसक्क भेति याव्तृ॥ तेश सुपन्यासमेवाभिनयति। इन्ध दत्यादिना॥ इृत्तमनद्योत्तरत्रा ह्म यस तात्मर्यय माह। ददनीमि.त। आदिशन्द: सपुप्ितुरीयसङ्ग हारः ।त- र्कस्य महत्वञ्ञतर्विषदोषराह्ित्ये नावाधितत्वम्। वभिगमस्तस्वेतर प्रसु- तस्य ब्रह्मण इति शेष: । कर्त्त व्य द्ूतीद मदानीमारभ्यत दूति स- म्वन्व:॥ किमिद ब्रह्मषोऽषिगमख् कस व्यत्व नाम तदाह्। कभय- मिति॥ अाधिगन्नव्यमर्धान्तरमाह। रुद्ामशेति॥ प्राग सङ्गावसस्ा गमोधिगतस्तत्किमथं पुनस्तादथ्यन प्रयत्वते तत्राह। विप्रतिपत्तीति॥ वाद्यानां विप्रतिपच्या नास्ति च शङ्डायां तव्विरासद्वारा आकनः सुङ्गा- घोऽधिगनव्य दरत्यर्थः । व्रत्मनोऽस्तित्वपि केचिह्प्ादौ तदन्तर्भाव- मभ्युपयन्ति॥ तानृप्रत्याह। व्यतिरिक्कमिति॥ देह्ादिव्यतिरिक्रो- प्यात्ा कर्त्ता भोक्ा चेत्य के। भोक्तव केवलमित्यपरे। तानुप्रताक्त। शुदत्वमिति॥ तस् जडत्वपत्त प्रत्याचष्टे। सयं ज्योतिषमिति॥ तन्र कूटस्थटष्टिखमानत्व हेतुमाह। अलुप्रेति। एतेन विज्ञानस गुपत-

Page 710

न वदिष्य दन्यथ ह यज्जनकश्ष वैदेहो यान्वल्का श्वामििहोत्र समुदाते तसा ह यात्तवल्का वरं ददो

किसरूपत्व निरतिमयानन्दखाभाव्यम तत्त्वच्वाधिगन्तव्य- मितोदमारभ्यते। आस्थायिका तु विद्यासमप्रदानयहमवि- चिप्रकायनार्था। विद्यास्तुतये च विभेषती वरदानादिस्- चना। जनक ह वैदेहं यात्तकतक्यो जगाम। सच गच्छ- शंवं मेने चिन्तितवान्। न वदिष्ये कित्चिंदपि राज्े। गमनप्र- योजनं सु. योगच्ेमाथम्। न वदिष्य दत्येवंमङ्गल्पऽपि याज्त- वल क्ो यद्यज्जनक: पृष्टवांस्तत्पतिपेदे। तत्र की हेतुः । स- दल्पितसान्यय्ाकरय इूत्वत्राख्यायिकामाचटट । पूबेत्र किल जनक वाज्तवल क्ायो: संवाद आ सौदग्निहोचे निमित्ते। तब् जनकसाग्निहीत्रविषय विज्ञानमुपलभ्य परितुष्टी याज्ज-

पच्चोऽषि वेदितव्य:॥ये स्वानन्ट्मात्मगुषमाडस्तानृप्रयाड़। निरति- प्रवेति ॥ कल्मनः सप्रपक्वत्वपक्ष प्रत्यादिभतिः। गद्तत्वज्जति॥ ब्राह्मखतात्मयय ममिधायाख्या.यकातात्माय माह।श्राख्यायिका तिति॥ विद्याया: समपदान शिय्यलस मडणविधं क्र्ादिप्रकारस्म प्रका- शनार्धेयमाख्यायिवोति यावत् ॥ प्रयोजनान्तरं तखा दर्भयति। दिद्येत॥ कथं कम्म भ्यने विशेषतो विद्यायास्तुतिरल्र लच्हते तल्ाह। वहेत। कामप्रमाख्यस वरस याचवल कयोन राज् दत्ततात। तेन चावसरे ब्रह्मन्तानस्व पृष्टत्वादनेन विधिना विद्यास्तुतेः सूचना। साययत्र विवचितेत्यर्थः । तात्मर्यमेरसुक्वा व्याख्यामकरायामारभते। जनकमि- न्यादिना॥ संवादं न करोनीति व्रतन्क्किमिति गच्छतीचाशड्ाते। गमनेति॥ उत्तरमाह। योगेति॥ न्थ हेत्याद्यवतारयति। नेत्या-

Page 711

[ ७५]

सह कामप्रश्नमेव वत्र तए हास्मैददीतए सम्राडे व मव्ें प्रपच्छ ।१॥ या ज्वलक्य किं ज्योतिरयं पुरुष दति। वल्कास्तस्म जनकाय ह किल वरँ ददौ। स च जनकी ह कामप्रशमेव वर वब्र वनर्वास्तञ्ज वर हाम्म ददौ याज्ञ- वल्काः। तेन वरप्रदानसामर्थ्येनाव्याचि व्यासुमपि याज्तव- लक्य' तूणों स्थितमपि सम्राडेव जनकः पूर्व पप्रक्। त लेवानुक्तिव्र सविद्यायाः कमेणा विरुदत्वात्। विद्यायाय सारन्तात्। खतन्त्रा हि ब्रह्मविद्या। सहका,रेसाधनान्त- रनिरपेक्षा पुरुषार्थसाधनति च ॥ १॥ हे याज्ञवल्क्या त्येवं सम्बोध्याभिमुखौकरणार्थ किं ज्योतिरय® पुरुष दति। किमस्य दुरूत्रस्य ज्योतिर्येन

दिमा। अभेत्तरत्वनेति शषः । पूर्व्व वति कर्म्म का बडे कि॥ नन्व- ग्निप्रकरणे कामप्रश्नो वरो दत्तसक्किमिति तव वातयाधात्य प्रन्नप्रति- वचनेनासत्रचम्राता तलाह। तत वेति। कर्मा नरमेचाया ब्रह्म विद्याया मोक्षहेतुत्वारदयि कर्म्म प्रकरणे तद्नुक्रिरित्याह। दिद्य.वाखेति ।सर्वा- पेकाधिकरएन्यायाच तखा: खातन्त्य मत्यागड्याइ। खतन्ता हीति ॥ साहि खोत्पत्ती खफले वा कम्म रांत देचते। यायोऽम्य पणमानृ। न द्वितीयः । त एव चागनीन्वनाद्यनपेक्षेति न्यायविरोधादित्य भप्र त्याह। सहकारीनि दत्यमाज्त हेतोखल वामुक्रि.रति सम्वकः ॥ १॥ याजवलक्यवतमच्े हेतुमुका जनकस प्रन्नमुत्यापयति। हे या- सत्रज कोति॥ वकरार्शमका प्रत्रवाकय विव्रच्िितमघमाह। किमय- मित्यादिना। खशन्दो यथोक्रपुरुषविषयः ॥ ज्योतिःकार्य्य मित्यारुना- दिव्याहारोकि:॥ दव्येतदिति कल्पद्दय परामृषटते॥् पचतह्वयेऽपि

Page 712

4

ज्योतिषा व्यवहरांत। सोयं कि ज्यातिरयं प्राकतः कार्य- करणसङ्गातरूप: गिरपाखादिमान् पुरुषः पृक्राने। किमय स्वावदवसङ्गातवाह्यन ज्योतिरन्तरग व्यवहरति। ज्योति काय्येमय पुरुषो निर्वन्तयतौत्य तदभिप्रेत्य पृष्कति। किञ्वातो बदि व्यतिरित न यदि वाड्यतिरित्म ज्योतिषा ज्योतिःकायें निर्वत्तयति। ऋृणु तत्र कारगम्। यदि व्यतिरिक्त नैव ज्योतिःकार्य्यनिर्वन्त कत्वमस्य स्वभावो निद्ध रितो भवति।

निर्तनि मित्त मैवेह कार्ययममिति। अथाऽव्यतिरित्त नैव सातना ज्योतिषा व्यवहरति। ततः प्रत्यक्षपि व्वीतिषि ज्योति :- कार्व्यदर्शने व्यतिरिक्तमेव ज्योतिरनुमेयम्। अ्रथानियम एव व्यतिरिक्रमव्यतिरिक्क वा ज्योतिःपुरुषस्य व्यवहा- रहेतुस्ततोऽनध्यवसाय एव ज्योतिविषय दत्यवं मन्वान:

फलं पृक्कति। किज्जुति॥सप्रस्यध ति: ॥Eसरमाइ। यदिन॥ तवेति पच्तइयोकः ॥ कारखं फलमिति यावत्॥ प्रथमपकमनद् रूप- क्षसड्िफबमा। यदोत्यादिना। घही पुरुषमधिकरोत। कारणत न्योतिर्म दद्दते तत्काय्य न््वारनाद पलम्यते। तल्लापि विषये खप्रा- दाविति यावत्। कनुमावभेवाभिनयति। वयतिरिक्रेति। विमनमति- रिक्क ज्योतिरधीन व्यवहारतात्मपतत्दित्यरथ:। पचान्तरमन्द लोकाद-

कल्पान्रमाह। अधेति॥ अनियमं व्याकरे। व्यतिरिक्ममिति॥ त सिन्पच्े व्यवहारहेतो ज्योतिष्य नववात्तहिकारो व्याहारोपि नस्थ- र्ययमाजम्ब तेत्यह। तत दति॥ व्याख्यातं प्रत्नसपसंहरति। द्त्य व-

Page 713

आदित्यज्योतिः सम्राडिति होवाच आदित्ये

पृच्कति जनको याज्ञवल्क कि जगोतिरय पुरुष इति। नन्व वमनुमानकोगले जनकस्य किं प्रश्नन खयमेव क- स्माव्र प्रतिपद्यत दति। सत्यमेवमेतत्। तथापि लिङ्गलिङ्गिसम्वन्धवरिशेषा णामत्यन्तसीतम्या- ह रवबोध्यतां मन्यते बइनामपि परिडतानां किमुतैकस्य। अत एव हि धर्मसूत्त्मनिर्षये परिषद्यापार दूथयते। पुरुष- विभेषयापेचष्यते। दभावरा परिषत्तयी वैकी वेति। तस्मा- दद्यप्यनुमानकौशल राज्जस्तथाप्यत युक्तो यादवल्काः

मिति॥ प्रन्नमानिपति। नन्विति॥ व्यतिरितञ्वोतिर्वुभुत्ष््या प्रत्नो मशिष्यतीति चेत्तलाह। खवस मेवेत॥ राज्चोऽनुमानकौशलमङ्गीकरोति। सत्यमिति॥ किमिति तार् प- चतीत्याशदयाह। तथापीति॥ व्यायव्यापकयोस्ततम्वनस्य चातिस- कतादेकेन दुर्ज्तानत्वात्तज साने यासवलक्योऽप्यमेनित इत्यर्थः ॥ कर्थ तेषामतिस्त्रक्षात्व तवाह। वव्हनामपोति। लिङ्गादिघ्वने के शमपप विवे- किमां दुर्वोषताऽरिति। किसतैकस्य तेघ्ु दुर्बोधता वाच्येत्वर्थः ॥ तेषाम- न्यन्वसौत्तम्य माननों रृति प्रमाणयति। कात एवेति। कुश्लस्यापि पुरुषार्धत्वनिर्याये पुरुषन्तरापेव्षाया: सक्वादेवेति यावत्॥पुरुषिय घो वेदविदध्यातविदितादि:॥ तत्र एतारथ' सद्धिपति। दर्शति॥ एत् हि। धम्मसाषिगतो यैस्ु वेद: सपरिष्ट हयः। ते शिश् बाह्मया सयाः श्रुतिप्रतपात्तहेतवः । दशावरा वा परिषद्यं धम्मे परि- चन्षते । त्रारा वापि उत्तस्वास्त धर्म न विचारयेत्॥ लैविद्यो हेतक-

Page 714

[ ७४८]

नैव ज्योतिषाउस्त पल्ययते कर्म कुरुते विपल्ये- तीत्य वमेवैतद्यान्नवल्का ।। २ ।।

प्रष्ुम्। विज्ञानकीमलतारतम्योपपत्तेः पुरुपागाम्। अध वा गुतिः खयमेव आख्यायिकाव्याजेनानुमानमार्गमुप- न्यस्यास्ान्वाधवति पुरुषमतिमनुसरन्ती। याज्ञवल्को,पि

घन् जनक् व्यतिरिक्तप्रतिपाटकमेव लिङ्ग प्रतिपेदे यथा प्रसिद्वम्। आरदित्यजोतिः सम्न्राडिति होवाच। कथमादित्य नेव साववसङ्गातव्यतिरित्न चन्तुषोऽनु-

सर्की नैरूक्ो धर्म पाठकः । त्रयसाश्तमि्ः पृव परिष्देध ढशावरा॥ ऋग्व दविद्य जुर्विञ्व सामवेदविदेव च। तावरा परिष्जनेया धर्मा- संशयनिर्साय दति॥ एको वेताध्यत्निदुच्चते। वुशल्सापि राज्ो याज्तवल्क्य प्रति प्रश्नोपपत्तमुपसंहरति। तस्रादिति । स्रत्नार्घ नि- यये पुरुषान्तरापेक्षाया एडसस्मतत्वादिति यावत्H तत्व हेत्वन्त रमाह। विज्ञानेति॥ राजे यानवल क्यापेक्षासुपपाद्य पज्ञान्तरमाह । ग्य वेति। तथा चात राज्ो मुनेयी विवन्तितत्वाभावात् किमिति राजा मुनिमनुसरतीति चोध निरवकाशमिति शघः ॥ प्रश्नोपपत्तौ प्रतिवचन- सुपपन्नमेवेति मन्चानस्तदत्यापर्यति। याज्ञवलक्योऽपीति। अतिरिक्क ज्योतिषि प्रषटू राज्जोडभिप्रायस्तदभिप्रायः। बदभिन्ततया तथाविधं ज्योती- राजानं बोधविष्यन् यथातिरिक्ज्योतिरावेदक वच्हमायललिद्ग ग्ह्ीतव्या- प्रिकं प्रसिद्ध भवति। तथा तद्याप्रियहणस्लमादित्यज्योतिरित्ा- दिना सुनिरपि प्रतिपत्रवानितायः॥ व्याप्तिं बुभत्पमानः प्टच्कति। कथमति॥ यो व्यवहारः बीऽतिरिक्रज्योतिरधीनो तथा सवित्रधीनो नागधवहार दति व्याप्ति व्याकरोति। आ्रवितेशनेति एवकारं॥

Page 715

[ Go2 ]

अ्रस्तमित आदित्ये यान्तवल्व किं ज्योति- रवायं पुरुष दति चन्द्रमा एवास्य ज्योतिर्भव- तीति चन्द्रमरैवायं ज्योतिषाऽस्त पल्ययते कर्मा

ग्राहकेण जैगतिषाडयं प्राक्कतः पुरुष आ्रस्त उपवभति। पलायते पयेति चेत्रमरख वा तब गत्वा कम कुरुते विन त्येति विपर्येति च ययागतम्। अ्रत्यन्त यतिरिक्तव्ये तिष्टप्र- सिद्ध ता प्रदर्श नार्थमनेकविशेषणन्। वाद्यानेकज्योतिःप्रदर्शन-

तथास्तमित आदित्ये याज्ञवर्का किं ज्यीतिरेवाय पु- रुष दति। चन्द्रमा एवास्य ज्योतिरस्तमित आदित्ये चन्द्र-

भब्द: परिग्टह्यते। शष्देन विषयेय श्ोचमिन्ट्रियं दोथयते। व्याचट खानयत्रेति॥ गादित्यामेवामन्तरेख चकुईशादेवाय' व्यवहारः सेतृस्नोत्ाशझ्या। चन्दुम दृति॥ ग्रयासनाह्यन्यतमव्यापारदेव व्याप्ति- सिधई था निश धगाबजत्वमित्याशद्माइ। वतननतेति॥ कमनादीनमे- कंऋव्यमिचारे देहस्यान्यथाकावेपि नानुयाइक ज्योतिरन्वथा भर्वात।

हर्थः तथापि करिमर्थ मादितप्ाद्यनेकपर्यायोमादानम्। एकेनेव व्याप्रिय-

विग्रम्। तख व्यतिरित्ज्य तिरव्यभि वारसाधनार्थम नेकपर्यायो।न्वासो बहवो ह्ि डटान्ता व्याप्ति दढवनीतार्थः ॥ २॥ इन्द्रिय व्यावरत्तयति। वागितीति॥ गन्दस ज्योतिहं सषटयितुं पातनिका करोति। शन्दनेति॥तहीपनकार्य्य भाढ। त्रोलति॥ मनसि विष्याकारे परिणामे बति कि खान्तदाह। तेनेति॥ तल प्रमायमाचः।

Page 716

[ . ]

कुरुते विपल्ये तीत्य वमेवैतधान्नवल्का । ३ ॥ अस्तमित आदित्य याज्तवल्वा चन्द्रमस्यस्त मिते कि ज्योतिरेवायं पुरुष दून्यग्निरेवास्य ज्योतिर्भवतीत्याग्ननैवायं ज्योतिषाउस्त पल्य- यते कर्मम कुरुत विपल्य तीत्य वमवैतद्याजवल्व.न ।४॥ अस्त्मित आरदित्य याच्चवल्क चन्द्रम- स्यस्तमिते शान्तेडखी किं ज्योतिरेवायं पुरुष दूति वागेवास्य ज्योतिर्भवतीति वाचैवाय ज्योति-

योत्ेन्द्रिये सम्प्रदोप मनसि विधेक उपजायते । तेन मनसा वाह्यां चेष्टां प्रतिपदते। मनसा ह्वेव पश्यति मनसा मृणो- तीति ब्राम्मएम्। कथं पुनर्वागज्योतिरिति। वाची जेनाति- ष्टोमप्रसिद्धमित्वत श्रह। तत्तादै सम्र्राट् वसाद्वाचा ज्योतिषाSनुग्टहौतोऽयं पुरुषो व्यवहरति। तस्म/व्सिद्दमेत- द्वची ज्यीतिद्वम्। कथमपि यन यस्तिन् काले प्रावृषि प्रायेण मेघान्धकारे स्वज्योतिःप्रत्यस्तमये स्रोऽपि पाणि- हस्तोन विस्पद्ट निर्ज्जायते। अथ तस्तिन् काले सर्वचेष्टा- निरोधे प्राम्त वाह्यव्ये/तिषी Sभावाद्यब वागुच्चरति खा वा

मनता हीति॥ एवं पातनिका कत्ा वाचो ज्योतिद साधनाथं पृक्ठतति। कथ मतति ॥ का पुनरत्नातुपपत्तिस्तलाह। वाच दति॥ तत्रानन्तरवाक- सुंत्तरत्व भो ्ाय्य व्याकरोति। वत आ्हेताादिना । प्रसिङ्डमेवाकाङ्का- पूर्वक् स्फु टयति। कथमित्रादिना॥ उपैवेतप्रादि व्याचषे। तेन शढ- नेति॥ ज्योतिः काय् वत्व तञ्जन्यव्यहाररुपकार्य्य वत्वमिति यातत्।

Page 717

[ ७११ ] घाडस्त पल्ययते कर्म्म कुरुते विपल्यतीति तस्माद् सम्राडपि यत्र स्वः पाशिर्न विनिर्जायते जय यत्र वागुच्चरयत्य पैव तत्न न्येतीत्य वमेवै- तद्याचवल्कन ॥ ५। अस्तमित आदित्य यान्तवल्का चन्द्रमस्स्त-

भपति गर्दभो वा रीति उपैव तत्र न्यति तेन शव्द न जगोतिषा ्ोतमनसोनेरन्तर्य्य भवति। तेन जनोति :- कोर्वत्व वाक्प्रतिषद्यसे। तेन वाच जनोतिषा उपन्य त्येव। सत्र च कर्म कुरुते विपल्यति। तल वाग्जीतिषो ग्रहणं मन्ादोमामुपलन्तखर्थम्। गन्धादिभिरपि हि घ्राणदिष्व- नुग्टहीवेषु प्रष्ृत्तिनिट्ट त्यादयो भवन्ति। तेन तैरप्यनुग्रहो भवति कार्य्यकरएसङ्वातस्यैत्न मेवैतद्याज्ञवल्का ॥ ३॥४॥ ५॥ पान्तायां पुनर्वाचि गन्वादिष्वपिच भान्तेषु वाह्य ष्व- नुग्राहकेषु सर्वप्रदृत्तिनिरोध: 'प्राप्ोऽस्य पुरुषस्कैतदुत्त भवतत। जाग्रदिषये षहिमुखानि करणानि चत्षुरादोन्या-

सत्र याग् ज्योतिष इव्त् चतुर्थ पर्यायः सप्रव्यर्थ: ॥ किमिति गन्वादयः शन्द नोपलच्यन्त तलाह। गन्वादिभिरिति प्रभ्नान्तररुत्ाप्यति। एवं सेवेति तथापि खप्नादौ तस् प्रष्टतिदश नात्ततकारसीभत ज्योतिवक - व्यरमिति शप॥२॥५॥ कय पुनरत् पृक्ते ज्योतिरन्तरमित्ाशड्रा प्रष्रमिन्नायमाह। एतदुत्त भवतीति। यो व्यवहारः सोतिरिक्क्योतिर्निमित्तो यथा शादितनादिनिमित्तो जायइवहार इति व्याप्िसुक्कां निगमर्यत।

Page 718

मिते शान्तेडसी शान्तायां वाचि किंज्योतिरेवायं पुरुष द्रत्यात्मैवास्य ज्योतिमे वतीत्यात्मनैवायं दित्वादिव्येतिर्भिरनुग्टह्यमाणानि यदा तदा स्फटतर: संव्यवहारोऽस्य पुरुषस्य भवतीति। एवं तावज्ञागरिते खा- वयवसङ्गातव्यतिरित्त नेव जनोतिषा जनोतिःकार्यसिद्धिरस्य पुरुषस्य टृष्टा । तस्ान्ते वय मन्यामहे सवंवाद्यजपोति :- प्रत्यस्तमयेर्जम सप्नसुपुप्तिकाले जागरिते च ताटगव- स्थायां सवावयवसङ्गातव्यतिरित्रेनैव जनोतिषा अोति: कार्य्यसिद्टिरस्यति। दृश्यते च खप्न जगोतिःकार्यसिद्धिर्ब- शुसङ्गमनवियोगदर्शंनं देयान्तरगमनागमनादिकं सुसुप्ता- ोत्यानं सुखमहमखाभ न किञ्विद्वेदिषमिति। तस्मा- दर्ति व्यतिरित्त किमपि जोति। किं पुनस्तच्कान्तार्या वाचि जनोतिर्भवतौति। उच्चने आ्रत्मबास्य जगोतिर्भवतौ- स्याम ति। कार्य्यकरण खावयवसङ्गातव्यतिरित् कार्य्य कर-

एवं तावदिति॥ व्यार्प्िस्ञानकार्यमनुमानमाह। तस्ादिति॥ ताडगय- खायां सर्वज्योतिप्रत्यस्तमयदशायामिति यावत्॥ विभतो व्यवहारोऽतिरि-

मिति भावः। हेतोरात्रयासिद्विमाशञ्म परिहरति। दृथ्यते चेति। आदिशन्द्रन देशान्तरादौ कर्म्मकरण ग्हाते॥ आ्य्त्रयैकदेशासिड्िमा-

कानुमानफल निगमयति। तस्म्रादिति॥ ययोक्ञानुमानाज्जनोति: सिद्ध- येकिकि प्रभ्वेवयापद्याह। कि पुनरिति॥ सर्वज्योतिरुपरमे दश्यमा- जस व्यवढारख कारणतयातुमानतो ज्योतिर्मातसिद्धावमि न हैश घ्भु-

Page 719

ज्योतिषाऽस्त पल्ययते कम्मं कुरुते वि पल्थे तीति ॥ ६। णवभासकमादित्यादि वाह्यजोतिर्व त्खयमन्य नानवभा- स्वमानमभिधौयते। जनोतिरन्तरस्थ च तत्पारिभेयात्ा- य्य करणव्यतिरिक् तदिति तावव्सिद्वम्। यच्च कार्य्य करण व्यतिरित कार्थकरगसङ्गातानुपाहकं च जोतिस्तडाच्- सक्षुराटिकरेर्पलभ्यमान दृष्टम्। न तु तथा तच्चतुरा- दिभिरुपलभ्यते आदित्यादिजोतिः षूपरतेषु। कार्य्य न्तु जनोतिषो हथते। यस्ादात्मनैवाय जनोतिषा S5स्त पल्थयते कभ कुलते विपल्येतीति। तंक्ाव नमन्तःस्य व्ये तिरित्यव गम्यते। किञ्नादित्यादिज्यीतिविलव्णं तद्भौतिक च । स

चेनैवोप का रदर्शंनात्। यदादित्या दिवैल क्ष एं ज्ये तिरन्तर

सायां प्रय्नोपपत्तिरित्यर्थः । प्रतिवचनमवताय्य व्याकरोति। उच्दत इत्यादिना। व्यवभासकत्व दष्टान्तमाह । आरदित्यादीति । तत्र व्यततरि- कतव साधयति। कायेति॥ अनुयाहकतवादादित्यादिवदिति। भेषः ॥ तच्ान्त :स्व पारिशेष्यादित्य कमुपपाद्यत। यह्ति॥ उपरतेष्वाताज्यो- तिररति शेष: ॥ तदेव तर्हि माभूदिति चेस बाड। कार्य न्विति॥ ख- प्रादौ द्ृशामानं व्यवहार हेतलत्य फलितमाह। यस्मादित्यादिना ।

: व्यतिरेकान्तरमाह। किञ्जेति॥ सम्पति लोकायवश्तोदयति। नेत्ा- दिना.॥ तल नअर्यं व्याचछ। यदिति॥ एव्ं हेतु प्रन्नपूर्व्व क वि-

Page 720

सिद्धमित्य तदसत्। कस्मा दुप क्रिय मागा समानजातौये नेवा - दित्यादिज्योतिषा कार्य्यकरसद्वातस्य भौतिकस्य भौति- केनेवोपकार: क्रियमाणो दृश्यते। यथा दृष्टवेत्तदनुमेयम्। यदि नाम कार्यकार गादर्घान्तर तदुपकारक आदित्या- कार्य्य करएसह्वा तस जातो यमेवा ु

स्थानि चत्तुरादिज्यीतींषि। तस्ान्तव मनोरयमात्र विल- च्षयमा ममज्येातिः सिद्दमिति। कार्य्यकरगसङ्कातभाव- भावित्वाच सङ्कातवर्म्भलमनुमीयते ज्योतिषः । सामा न्यतो दृष्टस्य चानुमानस्य व्यभिचारित्वादप्रामाखम्। सामा- न्यतो दृष्टवलेन हि भवानाहित्या दिवद्दातिरित् व्यीति;

भजते। कलादित्यादिना। यद्यपि देवादेरुपकाययादुपकारकमादित्या- दिसजातीय दृष्ट तथापि नात्मज्योतिरुपकार्यसजातीयमनुमेयमित्याश- इाह। यथा हष्वृति तदेतर सष्यतति। यदि नमेति। विमतकन्न :-

दूषयति। यत्म नरित्यादिना॥ वयनेकान्तिकतव व्यनकति। यत दति । छन्तःस्थान्यव्यतिरिक्ञानि च सह्ातादिति दष्टव्यम्। व्यनिचारंफलमाइ। सखदिति॥ चिलवणसन्तःस्वञ्जति मन्तव्यम्॥ किञ्च चैतन्हं शरीस्धर्म- क्ति द्वावभावि चादू पादिव्रदित्याह। कार्य्य करसोति । विमतं रुङ्ठाताङ्गित् तङ्गासकत्वादादित्वदित्यनुमानावन सङ्गातवर्ष्म त् चेतन्वस त्याशद्ाह। सामान्यतो हष्टखेति॥ लोकायतस देहावभासकमप चक्षसततो न चिदते। तथा च व्यभिचारान्न तदनुमानप्रामाखनितर्ः [मनुओोSइ

Page 721

E८ ७१५]

साधयति कार्य्य करगेभ्य: ।न च प्रत्यक्षमनुमानेन बाधितु शययते। अयमेव तु कारयकारणसद्ातः प्रत्यन पश्यति शृणोति मनुते विजानाति च। यदि नाम ज्योतिरन्तर- मस्यीपकारक स्यादाहित्यादिवन् तदाका स्यान्यरोति- रन्तरमादित्यादिविदेव। य एव तु प्रत्यक्ष' दर्शनादि- क्रियां करोति स एकत्सा स्यात्ार्य्यकरणपङ्वातो नान्य:। प्रता सविरोधेS दुमानस्या प्र मा ख्ात्। नन्वयमेव. चेहर्गना दिक्रियाकत्तात्मा सहातः कघसवित्लरयैवास्य दर्शना- दिभियाकन्त त्व® कटाचिङ्रवति कराचित्र ति। नैष दोषोऽदष्ट्त्वात्। न हि दष्टेऽनुपपत्र नाम। न हि खद्योतप्रकाशाप्रकाधकत्व न दृश्यमाने कारणन्तरममुमे- य म्। अनुमेयत्व्रे च केनचित्सामान्यातसवें सर्वतानुमेयं ख्ात्। जानामीति प्रत्यवविरोधाज्ज तद्नुमानलमानमताह। सामान्यतो ट- प्ति॥ै नतु तेन प्रत्यक्षणत्ाथ्य तामिति चेब् त्याह। न चेति । द्ूतस देहस्यत चैतन्यनिन्याह। अयमेनेति॥ ज्योतिषो देखव्यतिरेरमट्रीक- न्यापि दूस्यति। यदि नाभेति। विमत ज्योतिरनाता देहोपका-

पनुमानादातनो देहव्यतिरिक्तमतमियानझाह। प्रत्यक्षेति । मान्य आत्मेति पूर्वेय सम्बन्धः । देहसयात्वत्य कादाचित्क ट्रष्ट सश्नाततवा- व्ययुक्नमिति शङ्गते। नव्विति॥ सभानवादी परिरति। नैष दोष दृत ।I कादाचित्क दर्श नादर्शने समभावतो देहखाभाव्यादित्यत्र दट्टान्- माह। न हीति॥

येने यतिप्ररङ्गमा्। अनमेयत्य चेति॥नु ्ति निभित्त े

Page 722

तज्ञानिष्टम्। न च पदार्थस्भावी नास्ति। न हारलेरुणाम्वा भाव्यमन्निमित्तरदकस्य वा शैत्य प्रागिधर्माधगाद्यपे

उस्विति चेन्न। तदनवस्याप्रसङ्गः। स चानिष्टः । न खप्- सम त्योह ष्टस्यैव दर्ग नात। बदुत स्वभाववादिना देहस्यव दर्भ नादिक्रिया न व्वतिरिक्षस्ेति तन्न। यदि हि देहस्यव दर्श नाक्िया सवप्े दृष्टव्यव दर्शनं स्वात्। अ्रन्थः खप्न पश्यन्दृष्ट मर्वमेव पश्वति। न जांकडीपादिगतमदृष्टपूर्वम्। ततख तत्सिडं भवति। यः खप्र पश्यति दृष्टपूवे वस्तु स एव पूर्वे विद्यमाने चक्षुष द्राजेन् देह दति। देहय दृद्रष्टा येनाद्राचीत्तस्तिनुउ ने चत्तु षि। खप्रे तदेव दट्पूवव न न खभावाङ्गवतत्कि(चदस्माक प्रसिद्ध' तल्ाह। न चेति। वग्नेरौष्णामु- दकस्य भं त्यमित्य दयपि न निनिमित्त विन्तु पारायहष्टापेचमिति शह्ूते। प्राशीति॥ आदिश ्दर् नेववरादि स्ह्यते। गढ़ाभिसन्विः सवभाववाद् ह् ।ै समेति। प्रतज्नसे:त्व ङ्ित्ा खाभिमरायमाह। व्वित्याहिना॥ सिद्धान्ती स्वप्नादिषिद्वननुयपकया देहातिरिक्मातानमभ्य पगमयस्त्तर- साह। नेत्यादिमा॥ तत्र नजं विभजते। यदुक्मिति॥ खवप्ने ष्टसेव दर्शनादिति हेतुभागं व्यतिरेकद्वारा विद्खोति। यदि हीति॥ नायहेहसय दष्ट : खत्र नट्टत्वादतीन्ट्रियम संस्कारख चानिटत्ादन्य- हष्ट चान्यस खप्नायोगान् खप दृष्टसव दर्शन देहातावादे म्भ तीत्र्थ:॥ मा भूह पशेव खप्न इटटिरन्दर्सापि सप दृष्टरित्ायद्याह। चन्ध इति ॥ अपिश दोषध्याहर्त्तव्वः ॥ पूर्वदष्ठैव सवप्न दृष्ट्त्वSपि कुतो देहव्यतिरिक्ो ट्ष्टा सिंद्तीव्याशस्ाह। ततय्षेति ॥ अथोभंयत्न देहसेव दट ते का ह निरिति चेदत बह। रेहशेदिति ॥ तल सहकारिच सुरभावाजनुरन्तरसगोलत्त देहान्रसांपि संहत्पत्तिवत्वा्न्य्े ्

Page 723

पश्खेत्। अ्स्ति च लोके प्रसिद्धिः । पूर्व टृष्ट' मया हिमवतः भृङ्गमद्याहं खप्रे : द्रावमित्य इ तच तुषा मन्या नार्मप। तस्ा दनुद तेडपि चक्ुपि यः खप्रदक् स णव्र दषटा। न देह दत्यवगन्य ने॥ तथा स्मुरी दरष्टयमर्वोरेकत्व सति य एव ट्रट्टा स एव समर्ता। यदा चैवं तदा निमीलिताच्तीपि सर- न्दृष्टपूर्वं यद्र पं तद्दृष्टवदेव पश्यतीति। तस्पाद्यविमोलितं तम्न द्रष्ट यव्िमौलिते चन्षुषि स्मारनप मस्यति तदेवा- निमोलितेऽपि चक्षुषि द्रष्टासौदित्ववगम्यते। सृते चदेहे डविकलसीव च रुपादिदर्भनाभावात्। देहस्यव दरष्टृत्व मृतैऽपि दर्ग नादिक्रिया स्थात्। तक्मा चदपाये देहे दर्मनं न भवति। यज्ञावे च भवति। तहर्गंमा दिक्रियाकत्त न देह इत्यवगम्यते। चक्षुरादोन्यव दर्शना- न खप्नः खादित्वर्थः ॥ मा भूत्पूर्वउष्टे खप्रो देहत्वभावारिता शक्ाह। अस्ति सेति॥ करथं ते जात्यन्वानामोडग्दर्श नमिति पेव्जव्ान्राहुम- बजशा्दिति म् मः॥ चन्धख देहसाद्रदृत्व पि चन्तभ्रतप्तस स्ादेव द्ृष्ट- ववमित्यापधयाह। तस्दिति। खप्र हष्टसैय दर्शनदिति केत व्याख्याय सवो उष्टस व दर्शनादिति हहेतु व्यावह। तर्थेतति। टूट्टस- कोरेकत्व डपि कुतो देह तिरिक्रो दष्ट याशझ्ाह। यदा घेति। देहा- तिरकस खरषटउन कृतो द्रष्ट तमित्यायद्याह। तख्रादिति। ट्रट सर्लोरकल्वसोकव्वाह्वेड निरिक्ः कर्त्ता चेदुररापि तथा विद्यतीत भाव:॥ देहसादष्टृत्व हेत्न्तरमाह। मृते पेति॥ न तस दृद्टते,त शेष:॥ तदेवोपपाद्यति। देहस वेति॥ टेहव्यटिरिक्त मात्ानमृपदादि- तमुपस हरति। तम्मादिति॥ चतन्यं यत्तदोरर्थ: । माभूद्ेहसातलव® दन्द्रयाणान्त सादिति शङ्गते। चकुरादीनीति॥ चन्यटए्टसेतरेषा-

Page 724

दिक्रियाकवृयीति चेत्। न यदहमद्राचं तत्सृगामीति। भि वकर्ट कत्वे प्रतिसन्धानानुपपत्तेः। मनस्तहीति चेत्। न मनसोऽपि विषयत्वा डपादियहष्टलाद्यनुपपत्ति। तस्ादन्त :- रथं व्यतिरिक्तमादित्याहिवदिति सिद्म्। बदुतां कार्य करगम

भिस्तत्मानजातीवैरवोपतरिय माणलादिति।तदमत्। उप- कार्योपकारकभावस्यानियमदर्ग नात्। कथं पार्थिवैरिवनेः पार्थिवत्वसमानजातोवैस गोलपादिभिरग्न: प्रज्वलनोप- कार क्रिवमाखो हते। न च तावना तव्समानजाती- यैरेवाग्नेः प्रज्वतनोपकार: सव्वचानुमेय: स्ात्। बेनोद- केनापि प्रञ्च्लनोपकारी भिन्ननातोवेन वैदुतस्यायेर्ज-

प्रत्यभिज्वानादिति न्यायेन परिहरति। नेत्यादिना ॥ आ्रत्मप्रतिपत्ति- हेतृनां ममन सन्भयादिति न्यायेन शुङ्गते। मन दृति ॥ शतुर्ज्ञान - साधनोपपत्त: सञ नामेदमावममिति न्यायेन परिहरति। न अनमो- ज्योति। हेहादेरनात्मत्वे फलितमाह। तस्ादिति॥ कात्म ज्योति सङ्भातादिति शेष:॥ परोक्कमनुयद्ति। यद्क्कमिति॥ धनुयाद्ममजा- तीयमतुमाइकमित्यत हेतुमाह। आदित्यादिभिरिति। उपकारय- पकारकत्वताजात्यनियम दूयत। तदसदिति। वनियमदर्शनमाकाङ्ग- पूर्व्वकमुदाहरति। कथं पाधितरिति। उलप बालतगम्। पार्थि वस्यान्नि' प्रत्य पकारकत्वनियम वारयति। न चेति॥ ताव्रता पार्थि- वेनागन रुपक्रिय माय तवद्शनेनेति यावन्। तत्समानजातीयेरिति तच्छब्द: पार्धिवविष्यः ॥ तत्र ह्ेतुमाह। देनेति॥ दर्शनफल निगमयति।

भविडपि वैजात्यनियमो नास्तीत्यर्थः। तलोपकारयेरकारकत्व साजा- कयनियमामाव उदाह्वारान्रय द्भयति। कदाचिदिति ॥ बम्साग्निना

Page 725

ठरस्य च क्रियमाणी दृशते। तस्पादुपकार्योपका रकमरवे समानजातीया समानजातीयनियमी नास्ति। कदाचित मानजातीया मनुष्या मनुशीरबीपन्ियन्त। कदाचित्सा वरपशादिभिख भिन्नज़ातीयैः। तस्मादहैतुः। कार्य्यक

सत्वादिति। यत्यु नरात्य त्वादिति। अय हेतुरज्योतिरन्तरस्यान्तःस्थतव वैलत्तखस् न साधयति। चत्तुरादिभिरनैकान्तिकत्वादिति। तदसत्। चत्तुरादि क रणिभ्योऽन्यल सतीति हेतोविशेषरात्वीपपत्तः । कार्य्यकरणसङ्कातधसीत्व ज्योतिष दति यदुक तत्र। अद्ध- मानविरोधात्। आदित्यादिज्यीतिर्वत्कार्य्य करणसक्काता- दर्थान्तर ज्यीतिरिति ह्यनुमानमुता तेन विरुष्यने। दय प्रतिज्ञा कार्य्य करणसक्टातधन्ैत्वं ज्योतिष दतति। तङ्गाव-

वाग्न रुपश, न््यु वलन्भादुपकार्य्योवकारकत्वे वैजञात्यनियगो नास्तीति मत्रो- पसंहरति। तमज्रादिति॥ उक्तानियमदर्शन तव्व्दाषः। चहेत- राक्षज्योतिषः सङ्भातेम समानजातीयतायामिति भेषः । अनुयाइकम-

सन्त्यतीन्द्रियत्वहहेतोरनै कान्त्यं परोत्तमनुनाष्य दूष्यत। यत्म- नरित्यादिना।। विमत ज्योतिःपङ्कातधम रङ्गावभावित्वाडूपादिर्शद- न्य क् मनद निराकरोति। कार्य्येति॥ वनुमानविरोधमेव साधयति। आदित्वादीति कालात्ययापटेशसकका हेत्वसिद्धि दोघन्तरमाफ्। त- सांवेति॥ वदर्शनादिति छेद: । यत्पुनविश षेऽतुगमाभावः सामन्य षि इसाध्यतेत्यनुमा नदूयपा म भिप्रेत्य सामान्यतो ह्स रेत्यादुत तहूष-

Page 726

भावित्व त्वसिह्न्। मृते देहै ज्योतियोऽदर्ण नात्। सामा- व्यतो दृष्टस्यानुमानस्याप्रामाख सति पानभोजनादिसर्बज्य वहारलीपप्रसङ्गः । सचानिष्टः। पानभीजनादिपु हि तुलिि

दान दृश्यमान लोके न प्राप्नोति। दृश्यन्ते हा पलब्य- पानभोजना: सामान्यतः पुरः पानभोजनान्तरः त्तुति- पासादिनिट त्तिमनुमिन्वन्त प्ादथ्य न प्रवर्न्तमानाः । यदु शमयमेव तु देहो दर्भनादिक्रियाकन्तति तत्रथममेव परिद्वतम्। खप्नस्मृत्वोदेह्ादर्थान्तरसूतो द्रष्टति। अनेनैव ज्योतिरन्त रस्यानात्मत्वमपि प्रत्यु तम्। यत्पुनः खद्योतादेः कादाचित्क प्रकाशाप्रकाशकत्व तदसत्। पत्ताद्यव वम्- छोचविकाशनिमित्त त्वायकागाप्रका मकत्वस्य । यत्पुनरुत धन्गाधम योरवश्य फलदाळ त्वखभावोऽ्य पगन्तव्य इति।

यति। सामान्यतो ष्टखति॥ विश घतोऽडएसर त्याप द्ृष्टवम् । किमि- व्यनुसानाप्रीमाए सवव्य वहार हानिरित्याशद्याइ। पानेति॥तकामा-

हध्यमानमित्य क विशदर्यति। डखवन्ते हीति ॥ तादथा न कतृपिपासा- दिमिट्त्त्युपायभोजनमानाद्यर्यतनेति याबत्। देहस्व द्रष्ट त्वमि- नाक्मनूद्य पूर्वोक्नं परिहार सारयत। यदक्तमित्वा- दिना। ज्योतिरन्तरमादित्यादिवदनात्ेव्य ना प्रत्याह। ध्नेनेति॥ सकुातादेट्र षट त्वनिराकरेनेति यारत्॥ देहस कादाचित्वं दर्श नादि- मखवं खाभाविकमित्यव परोक्कं दष्टान्तमनुभाष्य निराचषटे। यत्पुनरित्वादिना कचिदेष्व्य व्वसपटिटमनूद्य दूध्यति। यत्पुनररिति। धमदिर्यदि हेतवन्त- राधीन फमदावतव तदा हेलन्रसापि हेत्वन्रावीनफबदाल-

Page 727

[ ७२१ ]

कतम आत्मेति योग्यं वित्तानमयः प्राशेषु हृद्यन्तर््योतिः पुरुषः।

तदम्युपगमे भवतः सिद्धान्तहानात् एतेनानवस्था दोष: प्रत्यक्ः। तस्मादस्ति व्यतिरिक्तञ्चान्तःसर ज्योतिराम ति। ६।। यद्यपि व्यतिरिक्त्वादि सिद्धतथापि समानजातौ-

व्यतिरिक्तो वैत्यविवेकतः पृच्छति कतम इति। न्यायसूत्त- ताया दुर्विन्त यत्वादुपपद्मते भ्रान्तिः। अथवा गरीरव्य- तिरिक्त सिह डपि करणनि सव्वासि विज्ञानवन्ति च शिवे- कत आत्मनोऽनुपलब्धत्वात्। अतोऽह' पृत्कामि कतम आत्मति। कतमोडसी देहेन्द्रियप्राएमनःसु यस्वयोत आत्मा। येन ज्योतिषाऽडस्त दृत्यु कः । अथवा योऽयमाला त्वयाभिप्र तो विज्ञानमयः । सव्व इमे प्राणा विज्ञानमया

त्वमित्यनवस्थेत्युक्त प्रवाह। एतेनेति। यावत्। लौकायतमताउम्भवे खपन्षमुपसंहरतति तम्मादिति ॥ ६।।

च कथ कतम व्यातोति पच्यते तव्राह। यद्यपीति। व्नुगाहेप

हकत्वाविशेषादातज्योतिरपि समानजातीय देहादिनेति वान्तिर्भवति तयेति यापत्। कबिरेकिनो निम्क एटच्याभावादित्यर्थः। व्यतिरेकसाध- कस्य न्यायस् दर्शितत्ात्क तो आन्तिरित्याशङ्काह। न्यायेति। भ्ररान्ति- निमित्ताविवेकश्वत प्रन्नमक्वा प्रकारान्तरेण प्रम्नसत्ापयति। अथवेति । प्रश्नानराषि व्याचष्टे। कतमोऽसाविति। ज्योतिर्निमित्तो व्यवहारो नयोको न त्वालेवाथवाष्। येनेति। कातमनैवाय ज्योतिषेत्य कलवा- ६ १

Page 728

[ ७2२ ]

द्वेषुप्रागीपु कतमः। यथा ससुदितेषु व्राह्मणेषु मर्व दूमे तेजखिनः कतमः एनपु बडङ्गविदिति। पूर्वम्मिन् व्याख्याने कतम आत्मेत्य तावदेव प्रश्नवाक्यम्। योऽयं विज्ञा नमय इति प्रतिवचनम्। द्ितीये व्याख्याने प्रागेप्वित्व वमन्तं प्रश्नवाक्यम्। अथवा सर्वमेव प्रश्नवाक्य विज्ञानमयो वद्यन्त ज्यातिःपुरुषः कतम दत्य तदन्तम्। योऽयं विज्ञानमय दू- त्य तस्य ब्दस्य निर्धारितार्थविशेषविषयत्वरम्। कतम त्ररा ततोति गब्दस्य प्रग्नवाक्परिसमाप्नार्थल व्यवहित सम्बन्ध मन्तरेग युत्तमिति कत्या कतम झात्म त्य वमन्तमेव प्रश्नवा- क्यम्। योऽयमित्यादिपरं सर्वमेव प्रतिवचनमिति नियी- यते। योऽ्यमित्यात्मनः प्रत्यक्तत्वाननिईशः । विज्ञानमयो विज्ञानप्रायो बुद्धिविज्ञानीपाधिसम्पर्काविवेकाद्विजानमय दूत्य च्यते।

दाउनादिनिमित्त ज्योतिरात्मेत्यर्थः । प्रकारान्तरेख प्रश्न व्याकरोति। अवेति। सप्नस्यर्थं कथयति। सर्व दूति। योगय त्वयाभिप्रेतो वि ज्तानमयः स प्राशेषु मध्य कतमः स्ान्तपि हि वित्तानमया दूव भा- न्तीति योजना। उत्मर्थें दष्टान्ेन बुद्धावारोमयति। यर्थेति। व्या- ख्यानयोरवान्तरविभागसाह। पूरतसिमिन्नित्यादिना। हृदीत्यादिप्रतिर- चनमिति शेष: । द्वितीयततीयपक्षयोररुचि' सचयन्नाद्य' पकमङ्गीक- रोति। योऽयमिति। यस्वया प्टष्टः रेयमित्यात्नचिद्रपत्वेन प्रत्य नत्वाद्यमिति निर्दश दति पदश्यस्ार्थः। देहव्यवच्छेदार्थें विथिनट विज्ञानमय दूति। विज्ञानशब्दार्थमाचक्तणस्त्ायत्व प्रकटयति। वु- द्ोति। वुद्धिरेव विद्ान विज्ञायतेनेनेति व्यत्पन्त स्तेनोपाषिना सम्पर्क एवाबिजेकस्तस्ादिति यावत्।

Page 729

[ ७२३ ]

बुद्धिविज्ञानसंयुत्त एव हि यस्मादुपलभ्यते राहुरिव चन्द्रादित्यसंयुक्त: बुद्धिर्हि सर्व्वार्थकरणम्। तमसीव प्र- दोप: पुरोऽवस्थितः। मनसा ह्वोव पश्यति मनसा ऋृणो- तौत्य क्म्। बुद्धिविज्ञानालोकविगिष्टमेव हि सर्व विषयजा तमुपलभ्यते पुरोऽ्वस्थितप्रदोपालोकविगिष्टमिव तमसि। द्वारमावाषि वन्यानि करयानि बद्धः। तम्मात्तनैव वि- शेयतेवित्ञानमय दूति। येषां परमात्मविज्जप्तिविकार इति व्याख्यान तेषां विज्ञानमयो मनोमय इत्यादी विज्ञानमयस्य शव्दस्यान्यार्थ दर्शनादयीतार्थतावसीयते। सन्दिगधय पदार्थोऽन्यत निश्चितप्रयोगदर्गनाव्निहार- यितु शक्यो वाक्यशेषान्रिस्चितन्यायबलाद्दा सा धौरिति

तत्मम्पके प्रमायमाह। बुद्धिवित्तानेति। तस्राद्वित्तानमय द्रति षैषः। ननु चन्तुर्मयः श्रोत्मय दत्यादि हित्ा वित्ञानमय द्ृत्येव क- सादुपदिश्यते तत्राह। बुद्धिर्हीति। तस्ा: साधारणकरणत्व प्रमा- यमाह। मनश हीति। मनसः सर्यार्थत्व समर्थयते। दुद्ीति। किमर्धानि तहि चक्तुरादीनि करणानीत्याशद्माह। द्वारमाल्ाणीति। बुड्ध: सति प्राधान्य फलितमाह। तम्पादिति विन्ञान परमुब्रह्म तत्- प्रकतिको जीवो वित्ञानमय दरति भर्त प्रपञ्जेरुक्कमनुवदति। येषामिति। विज्ञानमयादिग्न्थ मयटी न विकारार्धतेति तैरेवोच्यते। तल मनः सम- भिव्याहाराद्विज्ञान बुद्धिन चाता तहिकारस्तसादसिन्प्रयोगे म- यटो विकारार्धत्व वटतां खोक्तिविरोधः स्ादिति दूषयति। तेषामिति। कथ विज्ञानमयपदार्थनिसायायें प्रयोगान्तरमनुस्त्रीयते तल्राह। मन्दि- ग्वश्ेति। यथा पुरोडाप चतुर्घा कत्वा वर्हिषद् करोतीति पुगेडाश- मात्र चतु ईकिर णवाक्य मे कायें सम्बन्विना शाखान्तरीयेगाग्नेय चलईा करो-

Page 730

[ ७२४ ]

चीत्तरत्र पाठात् ह्वद्यन्तरिति वचन/हुता विज्ञानप्राय- त्वमेव। प्रागिष्विति व्यतिरेकप्रदर्गनार्था सप्मो। यथा वृत्तेषु पापाण इति सामोप्यलचणा। प्राणेषु हि व्यति रकाव्यतिरेकता सन्दिद्यत आ्त्मनः । प्राणेषु प्रापैभ्यो व्यतिरित्त इत्यर्थः। योहि येषु भवति स तद्व्यतिरिक्की भवत्य व। यथा पाषाणेपु हक्षः। हृदि तन्र तत्स्याताणेषु प्राराजातीयैव बुद्धिः स्यादित्यत आह। हृद्यन्तरिति।

त्तस्यां हदि बुद्दौ। अन्तरिति बुद्धिव्ृत्तिव्यतिरेकप्र दर्ग- नार्थम्। ज्योतिरवभासात्मकलवादाताचते। तेन ह्यवभासकेनातमना ज्योतिषाSडस्त पल्ययते कर्म- कुरुत चेतनावानिव ह्यय कार्यकरणपिएडो यथादित्य

तीत्यनेन विशेषविषयतया निश्चितार्थेनाग्नेय एव पुरोडाभ व्यवस्याय्यते। यथा वोक्रा: शर्करा उपद्धातीत्यल्न केनोक्ता दत्यपेक्षयां तेजो वे एत- मिति काक्य येपाच्िरसयस्थेह्हापीत्यर्थः । आत्मविकारत्व मोचानुपप- च्याद्यबाधितन्यायादा वित्तानमयपदार्घ्निक्षय दत्याह। निव्चितेति । यदक्कं निर्मायो वाक्यशेषादिति तदेव व्यनक्ति। सा धीरिति चेति। ग्र- धारादर्था सप्रमी द्ष्टा सा कथ व्यतिरेकप्रदर्शनाथ त्याशइाह। यर्थेत भवत्वलापि सामीप्यलत्तणा सप्नमी तथापि कथ व्यतिरेकप्रदर्श नमित्या- शघाह। प्राशेपु हीति। फलित सप्नस्यर्यमभिनयति। प्रायेविति। तेषु समीपस्थोऽपि कथ तेभ्यो व्यतिरिच्यते तत्राह। यो हीति। वरिश- षखान्तरमाट्ाय व्यावत्यांशङ्कामुका पुनरवतार्य्य व्याकरोति। हृदीत्ा- दिना। विशपणान्तरस तात्मर्यमाह। अन्तरितीति। ज्योतिःशब्दार्थमाह। ज्योतिरिति। ज्योतिक् सड्यति। ते- नेति। आत्मज्योतिषा व्याप्त स कार्यकररसङ्गतस व्यवह्ारचमते हष्ट।-

Page 731

[ ७२५]

प्रकाशस्थो घटो वथा वा मरकतादिमशिः चोरादिद्रव्य प्रचिप्तः। करोति। ताहगेतदात्ज्यतिर्बुद्धरपि हृदयातमूत्षत्वा- दृदन्तःस्थमभि हृद्यादिक कार्यकरएसङ्गात चैकोकत्वा- ममज्यातिच्छाय करोति। पारम्पय्येण रन्मस् लतारतम्या-

तन्यज्योतिःप्रतिच्छाया भवति। तेन हि विवेकिनामपि तचात्माभिमानबुद्ि: प्रथमा। ततोऽप्यानन्तर्ययान्मनसि चैतन्यावभासता। बुद्धिसम्पर्कात्। तत इन्द्रिवेषु मनः संयो- गात्। ततोऽनन्तर' शरीरेन्ट्रियसम्पर्कात्। एवं पारम्पयख क्त्स्त्र' कार्यकरणसङ्गातमात्मा चैतन्यस्य स्वरूपज्योतिषाव- भासयति। तेन हि सर्वस्य लोकस्य कार्यकरणसङ्वाते

न्तमाह। यथेति। चेतनावानिवेत्य का दष्टान्तेनोपपाद्यति । यचावेति। हृदय बुड्धिस्ततोऽपि सूक्ष्मत्वादात्मज्योतिस्तदन्: स्वर्याप हृदयाटिक म ङ्वात च सर्वभेकीकत्य खवच्छाय करोतीति ऊत्वा यथोक्तमविादृश्यस- चितमिति दार्श्टान्तिके योजना। कथमिद्मात्मज्योतिः सर्वमात्मच्ाय करोति तल्नाह। पारम्पयति। विषयादिप्रत्यगाक्ा तेषु उत्तरो-

सर्वसमादन्तरतमत्यात्तत्र तत्र खाकारहेतुत्वमस्ीत्ययः । बुडरात्क्कायत्व समथयते। बुद्धिस्तावदिति। लौकिकपरीच्षकायां बड्धायात्माकिसान- म्ान्तिमुक्तेऽर्थे प्रमाखयति। तेन हीति। बुडेः पच्ात्नसपप चिन्नायतेत्यत हेतुमाह। बुद्धीति॥ व्रत्मनः सव्वनभासकत्वसु- क्सुपसंहरति। एवमिति। व्यात्मनः सर्वावभासकत्व किमिति कस्- चित्कचिदेवात्मधीरित्याशङ्ग्ाह। तेन हीति। बुध्ादेरुक्क्रमे गात्मकायत तक्ब्दारथः। आत्मज्योतिषः सर्वावभासकत्व लोकप्रसिद्धि

Page 732

स्तद्ट्टत्तिषु चानिवतात्माभिमानबुद्धियथा विवेक जावत तथा च भगवतोक् गीतासु। यथा प्रकाणयत्व क: क्वत्स्त्र लोकमिम रविः । तेत्र कषेत्री तथा क्वत्स्र' प्रकाणयति भारत!। यदादित्यगत' तेजी जगद्वासयतखलमित्यादि काठके। तमेव भान्तमनुभाति सर्वम्। तस्य भासा सर्वमिदं विभा- तीति च । येन सूर्यस्तपति तेजसेड इति च मन्तवर्गः । तेनाय हृद्यन्तर्ज्योतिः पुरुष त्काशवत्सर्वगतत्वात्पर्ग इूति पुरुषः । निरतिशयच्चास्य खयं ज्योतिष्वं सर्वावभासात्मकत्वा- त्सयमन्यानवभास्यत्वाच। स एप पुरुषः खयमेव ज्येाति :- स्वभावो यं त पृच्कसि कतम आ्त्मति। वाह्यानां ज्योतिषां सर्वकरणानुग्राहकाणां प्रत्यस्तमयेऽन्तःकरग-

रेव न प्रमाण किन्तु भगवङ्वाकयमपीत्याह। तथा चेति। अनाशिना- मयमनाशी चेतनास्ेतवितारो ब्रह्मादयस्त पामयमेव चेतनो यथोढका- दीनां अनग्नीनामग्निनिमित्त दाहकत्व तथात्मनिमित्तमेव चेतयित्त्व- मन्येषामित्याह। नित्य दति। अनुगमनवद्नुमान खगतया भासा सादिति शङ्गां प्रत्याह। तखति। येनेति। तत्न नावेदविन्जुते त' ृहन्तमित्य त्तरत्न सुम्वन्वः। ज्योति शब्दव्याख्यानसुपसंहरति । तेनेति। हृद्यन्तःस्थितोऽहमात्मा सर्यावभासकत्वन ज्योतिर्भवतीति योजना। पदान्तरमादाय व्याचष्टे। पुरुष दूति। आदित्यादिज्योतिषः सकाशादात्मज्योतिषि विश षमाह। निरति- भयञ्जति। प्रतिबचनवाक्यार्थसपसंहरति। स एष दूति ।स समान: सचित्याद्यवतारवित' कीर्चयति। वाह्ानासिति॥ तार्ह वाह्ज्योति:

Page 733

द्वारेश हृद्यन्तज्योतिः पुरुष आ्रत्मनुग्राहकः करणाना मित्य क्म्। यदा तु वाह्यकरणानुग्राहकाकमादित्यादि ज्योतिषा भावस्तदाप्यादित्यादि व्योतिषां परार्यत्याक्का यंकरणसङ्टातस्याचैतन्ये खार्थानुपपत्तः। स्ार्थजोतिष आ्मनोऽनुग्रहाभावे यं कार्य्य करणसङ्वातो न व्यवहाराय कल्पाते। आत्मजन्ोतिरनुग्रहेणैत हि सव्वदा सर्व संव्यव- हारः। यदेतद्वद्यं मनख्ेतत्सञ्ज्ञानमित्यादि श्रुत्यन्तरात्। साभिमानो हि सव्व प्राणिसंव्यवहारः । अभिमानहेतु च मरकतमषिटष्टान्त नाशेचाम। यद्यप्य वनेतत्तथापि जाग्र- दिषये सर्वकरणागोच रत्वादात्म जरोतिषो बुह् ाद वाद्या- भ्यन्तर कार्यकारणव्यापारसन्निपातव्याकुलत्वात्र भकाते। तज्जेगातिरात्माख्यं मुन्ज्ेषीकावन्निकृष दर्भयितुमित्यतः खप्न दिदर्श विषुः प्रकुरुते। स समानः सन्नुभी लोकाव-

यदात्विति। व्यतिरेकमुखेनोक्तमथमन्वयसुखेन कथयति। ग्रातमज्योतिरिति। ग्रत्म- न्योतिषः सर्वानुयाहकत्व प्रमोमाह। यदेतदिति। सर्वमन्त:करणादि

किञ्जाचेतनानां कार्यकरणाना्चेतनत्वप्रसिद्यनुपपत्या बदा चिदावव्या- प्रिरेष्टव्येत्याह। साभिमानो हीति। कथमसङ्गस प्रतीच: सर्वत्र बुझ्धा- दावह मान दत्याशड्माह। अ्भिमानेति। दृत्तमनद्योत्तरशाक्यम- वतारयति। यद्यपीति। यथोक्कमपि प्रत्यगज्योतिर्जागरिते दर्शवित- मशक्यमिति स्रुतिः स्वप्नं प्रस्तौतीत्यर्थः । अभकत्व हेतुद्दयमाह । रु- वेति। खप्ने निषलष्ट ज्योतिरिति शेषः। सदगः सन्सुरजुर्तीति

Page 734

[ ७२८ ]

स समान: सन्नुभी लोकावनुसञ्चरति ध्यायतीव लेलावतीव।

नुसस्लरति। यः स पुरुषः खयमेय जनोतिरात्मा स समानः सटृश: सन् केन प्रक्वतत्वात्सत्निहितत्वाच। हृदयेन इदीति घ। हृच्छ ्दवाच्या बुद्धि: प्रक्ता सा सन्निहिता च। तस्ा- त्तयैव सामान्यम् । किं पुनः सामान्यमखमहिषवद्वितेकती Sनुपलब्धिः। अवभास्या बुद्धिरवभासकं तदात् जनोतिरा-

विशुह्हत्वाद्यालोकोऽवभास्येन सदगोभवति। यथा रक्तमेव भासयन् आलोकरतसदृयो रक्ताकारो भवति। यथा हरितं नौल लोहितं वाऽवभ/सयन्नाली कस्तत्सटृशसकमानी भवति। तथा वुद्धिमवभामयन् बुद्धिद्वारेए क्ृत्स्त्न' क्षेत्रमवभासयतीत्युत्तम्। मरकतमणि-

सम्बन्ः । सादृश्यस् प्रतियोगि सापेक्षत्वमवेच्य पृष्कति। केनेति। उत्तरम्। प्रक्ृतत्वादिति। प्रायानामपि तुल्यं तदिति चेत्तलाह। सव्चिहितत्वाच ति। हेतुद्वय साधयति। हृदीत्यादिना। प्रर्नतत्वादि- फलमाह। तस्तादिति। सामान्यप्रभ्नपवक विशद्यति। कि पुर्नर- त्यादिना। विवेकतोऽनुपलब्धि व्यक्तीकर्तु बुद्धिज्योतिषो: सरूपमाह। ग्यवभास ति। अपभासकत्व दष्टान्तमाह। व्रालोकवदिति। तवापि कथ विवेकतोऽनुपलब्धिस्तलाह। व्रवभाखति प्रविद्विमेव प्रकटयति।

उक्रमर्ष दृष्टान्तन बुद्धावारोपयति। यथेत्यादिना। दृट्टान्तगत- मर्थ दार्ष्टान्तिके योजयति ! तथेति। पुनरु्रि परिहरति। द्रत्य क- मिति। सर्वावभासकत्वे कथ वुदनव साम्यभित्वाशद्ाह।

Page 735

निर्देर्शनेन। तेन सव्वेण समानो बुद्िसामान्यदारेख सर्व्व- मय दूति च। अतएव वच्यति। तेनासी कुतथित्प्रतिभजर मुञ्ज पोकावत्खेन जनोतोरपेण दर्ग यितु न मकात दति सर्ब्वव्यापारं तत्राध्यारोप्य नामरूपगतं जनोतिर्धर्मच्व नाम- रूपयोर्नामरूपे चात्मजनोतिषि सर्वो लोको मोमुद्यते। अयमात्मानायमात्म त्येवं धर्मा नैवं धर्मा कर्ताऽकर्ता शुद्धीऽशुद्वी बढ्चा मुकतः स्थितो गत आगतोडस्ति नास्तोत्यादिविकल्पः। अतः समानः सब्नभी लोकौ प्रति- पन्रप्रतिपत्तव्याविह लोकपरलोकावुपात्ते। देहेन्द्रियादि

सञ्जरति। दूति। तचन नामरूपोपाधिसाट्ृश्यं भ्रान्तिनिमित्त यन्तदेव हेतुन खत दूत्य तदुचते। यस्पात्स समान: सन्नुभी लोकावनुक्रमेण सश्चरति तदेतत्प्रत्यच्तमित्व- तह्दय यति। यती ध्यायतीव ध्यानव्यापार करोतौव

तेनेति। सर्वावभासकत्व तच्छदार्थः । किमयें तर्हि बुद्धा सामान्य- मुक्तमित्याशङ्कत् द्वारत्वनेत्याह। बुद्धीति। व्यातन: सव समानत्व वाक्यशेषमनुकूलयति। सर्वमय दति चेति। वाक्यग पसिङ्कऽ्ये लोकम्रा- न्त र गमकत्वमाह। तेनेति। सर्वमयत्व नेति यावत्। व्ात्मानात्मनोविवे- क दर्श नस्थाशक्यत्व परसराध्यासस्तइममाध्यासत्च स्यात्ततय लोकानां महो भवेदित्याह। इति सवेति। धर्भिविषय मोहममिनयति। वयमिति। धर्मविधय मोह द््शयति। एवं धर्मेति। तदेव रफटयति। कर्त्तेत्या- दिना। विकल्प: सर्वो लोको मोमुद्यत दति सम्बन्धः। स समान: सच्चित्यस्ार्थसक्काSवशिष्टभाग व्याकरोति। व्रत दत्याटिना। ग्रम्मनः

Page 736

[ ७३० ]

सहि स्वमो भत्व मं लोकमतिक्रामति मत्यो रूपागि ॥ ७

चिन्तवतीव ध्यानव्यापारवती बुद्धि स तत्स्थन चित्स्व भावजगोतीरूपेणावभासयन् तत्सटृटगस्तत्समान: सन् ध्याय- तोवालोकवदेव। अतो भवति चिन्तयतीति भ्ान्तिलो- कस्य। न तु परमार्थतो ध्यायति तथा लेलायतीवात्वरथ चलतीव। तेष्वव करणेषु बुद्दादिपु वायुषु च चलत्सु। तद्वभासकत्वात्तत्द्टण तदिति लेलायतीव। न तु पर- मार्थ तथ्लनधर्मकं तदात्म जनोतिः । कथ पुनरेतद्वगम्यत। तत्मानतृभ्रान्तिरेवाभयलो- कसच्नरणादि हेतुन सत दवत्यस्यारथस्य प्रदर्गनाय हेतुरु- पदिश्यते। स आात्मा हि यस्मात्खप्नो भूता स यया धिया

आ्त्मा सप्नन्यथः । यतः शब्दो वच्यमायोऽतः श्रद्दन सम्बन्वाते । अच- रोत्थमर्थमक्का वाक्यार्थमाह। ध्यानेति। ध्यानवतीं बुद्धि व्याप्तयि- दात्सा ध्यायतीवेत्यत् दृष्टान्तमाह। आलोकवदिति। यथा खल्वालोका नील पीत वा विषय व्यत्रवानसदाकारो दृश्यते तथा यमपि ध्यान- वतों बुद्धि भासयन्वरानवानित भवतीत्वर्थः । यथोत्तबुद्मवभासकत्वमुत्त हेतमनूद्य फलितमाह। अत दूति। दूवशब्दार्थ कथयति। न त्ति। बुद्विधर्माखामात्मन्यौपाधिकत्व® साधयति। तेष्विति। दूबशन्दसामर्थ्- सिङ्धमर्घमाह। न तिवति। स हीत्यादन त्तरयाक्य माकाङ्माद्वारोत्यापयति। कथमित्वाररिना तकब्दो वुड्िनिषयः । सज्जरणादीत्यादिशब्दो ध्यानादिव्यापारसङ्ग- हार्थ: । खप्नो भृत्वा लोकमतिक्रामतीति रुग्वन्धः । कघमात्मा खप्नो म-

Page 737

समान: सा धौर्यद्यज्ववति तत्तदसावपि भयतौवात उच्यत। तस्ाद्यदसी खप्नो भवति सापटृन्ति प्रतिपद्यते धोस्तदा सोडपि सप्रव्टत्ति प्रतिपद्यते यदा धौजि जागरि- पति तदाSसावप्यत आह। खप्नो भूत्वा खप्रटृत्तिमवभा सयन् धिय: सापवृत्याकारी भूत्वा इमं लोकं जागरितव्य- वहारलक्षय कार्य्यकारएसङ्काताम्मक' लौकिकशास्तीयव्य वहारासदमतिक्रामति अतीता क्रामति। विवित्ोन सं- नात्मजोतिषा खप्नालिकां धीटृटत्तिमवभासयन्नवतिष्टते। यस्मात्तममात्सयं जनोतिःसभाव एवासी विशुद्धः सन् कत क्रियाकारकफलशूच्ः परमार्थ तो धीसाहश्यमेवाभय लोकसज्चारादिसंव्यवहारम्ान्तिहेतुर्म तरोरुपाणि मृतुरः कम्माविद्यादिन तस्यान्यद्र पं रतः कार्य्यकारणन्येवास्थ रूपाणि। अतस्तानि मृतनोरूपाखतिक्रामति क्रिवाफलाश्र- याषि। ननु नास्त्यव धिया समानम्। अन्यद्धियो,वभाम- कमातजयोतिर्धो व्यतिरेकेण प्रताक्षेए वानुमानेन वाऽनु-

वति तल्राह। स ययेति। उक्त डर्थ वाकमवतार्य व्याकरोति। आ्- हेति। उक्र हेतुमनद्य पजितमाह। यलादित्याहिना। कार्यकरष- तीतत्वात्प्रत्यगात्मनो न स्वतः सच्जारित्वमित्यत आ्ह। ऋतोरिति। रृपाएयतिक्रामतीति प्र्वेण सम्बन्वः । क्रियास्तत्फलान चाख्त्यो येषं यानि वा क्रियाणां तत्फलानाञ्जाश्यस्तानीति यावत्। बुड्मावभासक ज्योततिरात्म त्य क गुत्वा शाक्य शङूते। नन्विति। प्रमाखादतिरिक्का- तोपलव्धिरित्याशङ्गा प्रत्यक्षमनुमान चेति प्रमाणइ विध्यनियममभिम्रत्य

Page 738

पलसात्॥ यथान्या तत्काल एव द्वितीया धी:। वत्वव

घटाद्यालोकयोः तन्र भवत्वन्यत्वेनालोकस्योपलसटघटादेः संस्चिष्टवोः साहृश्य भिन्नयोरेव। नच तथेह घटादिरिव धियोऽवभासके जोतिरन्तरं प्रताचर चानुमानेन वोपल- आामहै। धोरेवहि चित्स्रूपावभासकत्वेन हि साका- रविषयाकारा च। तस्ान्नानुमानती नापि प्रताकती धि- योवभासक जनोतिः भक्यते प्रतिपाद्यितु व्यतिरिक्तञ। यदपि दृष्टान्तरूपमभिहितमव भास्यावभासकयोर्भिन्नवोरेव घटाद्यालोकया: संयुत्तया: सादृसमिति। तत्राभ्य पगम- मात्रमस्ाभिरुत्तम्। न तु तन घटाद्यवभास्यावभासको मिन्नो। परमार्थ तस्तु घटादिर वावभासात्मकः सालोकोऽन्वोन्यो हि घटादिरुत्पद्यते। विज्ञानमात्र- दष्टान्तमाह। यरथति। घटादिरालोकशत्य भयोर्मिथ: संखृष्टयोर्विवेके-

वभासते॥ वस्तुतस्तु तयोरन्यन्त्रमेवेति शङ्कामनुवदति। यक्त्वति ॥ वध- स्य प्रदर्श जेनोत्तरमाह। तलति॥ दृष्टान्तः सप्नस्वर्थः | घटादेरन्यत्व- नेति सस्वन्धः । ज्योतिरन्तर नास्ि चेत्कुतो ग्राह्यमाहकसंवित्तिरित्या- प्दाह। धीरेवेति। वाह्ार्थवादिनोः सौलान्तिकवैभाषिकयोरभिप्रा- य मुपसंहरति। तसान्नति॥ ददाजों विच्ानवादी वाहार्धवादिभ्याभ- ्युपगत® दृष्टान्तमनुवदति। यद्पीति॥ वाह्यार्थवादप्रक्रिया न सुगताभिप्रतेति दूष्यति। तल्नेति। एम- यदष्टान्तखरूप® सप्नस्यर्थः। नतु घटादेरवमास्ादालोकोऽवभासको मिन्नो वच्चते नेताह। परमार्थतस्दिति । तस स्थायित्व व्यावर्त्तयति। अ्न्योऽन्य दति। प्रतीत विषयप्राधान्य व्यावत्त यब्ु क्रमेव व्वनक्त।

Page 739

[ ३३]

तदा न वाच्ी दृ्टान्तीऽस्ति विज्ञानलय समाचलाकर्बस्य। एवं तस्यैव विज्ञानस्य ग्राह्यग्राहकाकारतामल परिकथप- तस्व पुनर्वविशुद्धिं परिवात्पयन्ति। तद्गा हग्रा हकविनि- मुत्त विज्ञान खच्छीभूतं चषिकां व्यवतिफत इति केचित्। तस्यापि गान्तिं केचिदिककन्ति। अन्ये तदपि विच्ञानं सा- दृत ग्राहाय्र,हकांशविजिमुक्त शून्यमेव। घटादिवाहयसतु वढ़ित्यपरे माध्यमिका आचक्षते। सर्वा एताः कल्पना बुद्धि- विज्ञानावभासकस्य व्यतिरितस्यात्म ज्योतिषोऽपड्कवादस्या- य्यो मार्गस्य प्रतिपत्तभृतावैदिकस्य। तत्र येषाँ वाहवोडधेा- डस्ति तान् प्रत्युचते। तावन खात्मानवभासकलाष्टटादेम्तम- स्यवस्थिती घटादिस्तावन्न कदाचिदवि स्वात्मनावभास्यते। वित्ञानमातरमिति। रिद्ाववादे यथोक्डश्टन्तराहिता फल्तीतIाह। यदेति। शिष्यबुद्धतुसारेय लिविध एवसित्यादिना। परिकल्प त्यतन बाह्याययादसुपसंहृत्य तर्स्वेव्या- दिना विज्ञानवादसुपसंजहार। तल्न विज्ञाननादोपसंहार विद्टणोति। तदुपाह्यति।शून्यवादिमतमाह। तख्ापीति। तदेव रफटयति। तइपीति। पक्षत्रयेपि दोप सम्भावयनि। सवी दूति। कथममूघं कल्प नानां दू ररण मि याशड्क प्रयम वाझार्थवाटिन प्रत्याह। तत्रेति। निहरिये सप्नमी। यत्त धीरेवावभासक्त्वेन स्वाका- रेति तलाह। नेनि। यदयभास तत् खातिरिक्कावभासं व्यवभासतात् यथा घटादि। व्वभास्ा चेय बुद्धिरित्यनुमानाट्बुद्मतिरिक्तः साची वधनीत्यर्थः । द्ष्टान्तं साधयति। तमक्षीति। तख्ावभासकापेकषां दशयितु निभेनणत्। सालोको घट दूति। संलेश्नवगमाव्नास्ति घटख भदत्वन्यत्व

६२

Page 740

[ ७३४ ]

संशनिष्टयोरपि घटालोकयोरन्य त्वमेव। पुनः पुनः मंख्ञेपे विन्नषे च विशेषदर्भनाद्रज्जघटयोरिव ।अन्यते च व्यति- रित्तावभासकवं न सात्मनैत समामानमवभासयति। ननु प्रदोप: स्ात्मानमेवावभासयन्दृष्ट इति। न हि घटादिवत् प्रदौपदर्नाय प्रकाशान्तरमुपाददते लोकि- का:। तस्मातदीप खात्मान प्रकागयति नावभास्ला- दिगेषात्। यद्यपि प्रदोपोऽन्यस्यावभासकः स्वयमवभासात्क- त्वात्तयापि व्यतिरिक्तचैतन्यावभास्वत्व न व्यभिचरति घटादिवदेव। यदा चैव तदा व्यतिरिक्तावभास्यत्व तावढ- वश्यभभावि। ननु वथा घटचेतन्यात्रभासत्रत्वैऽपि व्यतिरित- मालीकान्तरमपेक्तते नत्वेव प्रदोपोऽन्यमालोकान्तरमपे-

कि तावतेत्याशङाह। अन्यत्व चेति। व्यतिरिक्कावभासकत्व ताट पात्रभासकसाहहित्यभिति यावत्। अवभामयत घटादिरिति भेपः । टट्टन्तस माध्यविकलत्व परिहृते व्यभिचारमागद्डते। न.न्वति 1 तदेव्र व्यतिरेकसखेनाह। नहीत। अनकानतिकत्व निगमयात। तर्ूा- दिति। प्रदीपस पक्ततुत्यत्वान्न व्यभिच.रोऽस्तीति परिहरति। नात्- भाखत ति। अयान्यावभासकत्वा्तक्ष नान्याभासतमिति चेरवाह। दद पीति। अवभासत्वहेतोरव्यभिचारे फलितमाह। यदा चेति। व्यत- रिक्रावभासत्व बुद्धरिति शोपः । अवभास्त्वे सत्यपि प्रतीे स्वातिरिक्रे- नैवावमास्त्वमिति नियमासिद्ध व्यभिचारतादवस्थ्किति भङ्कते। नन्विति। यदि प्रदीपस स्वावभासनात् पूर्वमसन्तनिशेमः समनन्तरकाले स्थात्। तदा

Page 741

[ ५]

सते। तम्मात् प्रहोपोऽन्यावभास्योऽि सन्नाल्मानमवभास यति। न सतः परतो वा विशेषाभावात्। यथा चेतन्य।व- भास्यत्व घटस्य तथा प्रदोपस्यापि च तन्यावभास्यत्वमवि - शिष्टम्। यन्त चयते प्रदोप आ्ममान घटशवभासयतीति त- दसत्। कम्माद्यदात्मान नावभासयति तदा कोटगः स्यात्। न हि तदा प्रदोपस्य खतो वा परती वा विशेष: कस्िदुप- लभ्यते। स नाम हावभास्यी भवति। यदाऽस्यवभासकः मन्निधावसब्निधी च विशेष उपलभ्यते। न हि प्रदोपस्य स्वात्मसन्निधिरसन्निधिर्वा शक्य: कल्पयितुम्। असति च कादाचिक विशेष आत्मान प्रदोप: प्रकाशयतीवि मृषै- वोचयते। चैतन्यग्रा हाकत्वन्तु घटादिभिरविभिष्ट प्रदोपस्य। तस्माद्विज्ञानस्यात्म प्राहायाहकत्व न प्रदोपो दृष्टान्तसैतन्य

स्वातमान भायतीति बक् युक्त न च सोस्तीति दूष्यति। नेवा- दिना। तदेव विद्ृशोति। यर्थेतति। व्यवभास्यत्वाविशेषादित्ययः । प्रदीपे परोक्त विशेघमनुभाष्य दूषयति। यत्वित्यादिना। यहा दीपो न स्वा- त्मन भासयति तट्ानवभासमान: सादित्याशद्माह। न हीति। विश- धामावेडपि दीपस खेनेयायभास्त्व कि न स्ादिति चेत्तलाह़। म नाम हीति। दीपस्य विश षान्तराभावेऽपि स्ात्ममन्विध्यसत्निधौ विश- विताशङगाह। न हीनि। दोपस सेनान्येन वा स्वसतिन्वशेधा- भावे फलितमाह। अपतीति। व्यभिचारनिरासपूवक भाखचानुमा- नसुपप द्यानुमानान्नरमाह। चेतर्यति। यद्यक्जक, तत्ख्वविज्ञातीयद्- प्ंा्र यथा सर्यादि व्यड्कज्ज विज्ञानं तस्द्वित्तानरवततिरिक्तचदाला सिद्धतीत्यर्थः । प्रदीपस न स्वातभास्यत्व किन्तु रिजातीय चेतन्यावभरास्य- त्वमिति स्थिते फलितमाह। तस्म्मादिति। यद्पाह् तद्गाहकानर-

Page 742

[ ७३६]

ग्राहयत्व च विज्ञानस्य वाहविपयैरविशिष्टम्। चैतन्यपा- हत्वे च विज्ञानस्य किं ग्राह्विद्ञानग्राह्तैव कि वा य्ः- हकविज्ञानग्राहते/ि तत सन्दिह्माने वस्तुनि बधान्यत दृष्टो न्यायः कल्पयितु' युक्तीन तु दृष्टविपरीत। तथा च सति यथा व्यतिरित्त नैव ग्राहकंग वाहानां प्रदोपा- दोनां ग्राहात्व दृष्ट तथा विज्ञानस्यापि च तन्यग्राहतात् प्रकाशकत्वे सत्यपि प्रदोपवद्व्यतिरिक्रच तन्यग्राहत्व युत्तां कल्पयितु न त्वनन्यग्राहत्वम्। यथान्यी विज्ञानस्य ग्रहोता स आत्मा ज्योतिरन्तर विज्ञानात्तदाऽनवस्थेति चेन्न॥ ग्राध्याग्राह्यत्वमात्र हि तद्ग्राहकस्य वस्वन्तरत्वे लिद् मुत्ता न्यायतः। न त्वेकान्तयाहकत्वे तद्याहकान्तरास्तित्व वा कदाचिदपि लिङ्ग सभ्वति। तस्मान्न तदनवस्थाप्रस- ङ्ग:। विज्ञानस्य व्यतिरिकायाहत्व करणन्तरापेच्षायाम- नवस्थ तिचेत्। न नियमाभावात्। न हि सर्वतायं नियमी भवति। यत्र वस्वन्तरय गहते वस्वन्तरं तत्र ग्राह्ग्राह-

याह्य' यथा दीपः । गाह्य चेदविज्ञानमित्यनुमानान्तरनाह। चैतन्टेति। तथापि कथ त्वदिष्टगराहकसिद्विरित्याशङ्क विन्भति। चैतन्वप्राहत् चेति। कथ तर्हि निसयस्तताह। दत सन्दिह्मान दूति। कखु लोकानुहारी निव्चयो लोकस्तु कथमित्याशङ्काह। तथा चेति। तथापि

विज्ञानस ग्राहकान्तरग्राहत्व तखापि याहकानरापेक्षायामन- वस्थाप्ररुक्तिरिति पङ्कते। अनवस्थेति चेदिति। कूटस्यबोधस विद्ञान- सान्तिणोऽविषयत्वाब्नानवस्थेति परिहरति॥ नेति । यद्याहत तत्खा- तिरिक्माहत बथा वटादीनि ग्राहयत्वमाल बुड्ियाहरुस ततो वर्च-

Page 743

[ ७३७]

कव्यतिरिक्त करणान्तरं स्यादिति नैकान्तेन नियन्तु शक्य

कना गह्यते तत्र प्रदोपादिरालोको या हागाह कव्यतिरिक्र करसम्। न हि प्रदोपाद्यालोके घटांगयदुरयो वा। घटद- जत्तुषाहत्व 5पि प्रदौपस्य चक्षुप्रदोपव्यतिरेकेए वाहमा- लोकस्थानौयं किञ्चित्करसान्तरमपैक्षते। तम्मान्नैव नियन्तु शक्यते। यत्र यत्र व्यतिरित्त पाह्मतं तत्र तत्र करणान्तरं

रसहारानवस्था नापि याहकद्वारा कदाचिदप्य पादयितु भक्य ने तस्म्ात्सिद्' विज्ञानव्यतिरिक्कमा मज्योतिरन्तरमिति। ननु नास्यव बाह्योर्थो घटादि: प्रदोपो वा विज्ञानव्यति- रिक्तः। यदि यद्व्यतिरेकेय नोपलभ्यते तत्तावन्ाव वन्तु दृष्टम्। यधा खप्नविज्ञानयाहा घटपटादिवस्तु खप्विज्ञान-

न्तरत्व प्रदीपस्य खानतभास्यत्वन्यायेन लिङ्गसुक्तम्। म च बुड्धिसा्रिषो- याह्ात्वमस्ति कूटस्यहष्टिखाभाव्यात्तत्कु तोऽनास्थेत्य पपादर्यति। साह्- त्वमात हीति। साज्षी सवातिरिक्रयाइो ग्राहकत्वाुबुड्धियदित्याग- घाह। न तिवति। याहकत्व हि यहसकर्त्टलव वा साततित्व वा आाद् बुद्धिसानियो मुख्यउटत्त्यायहपकर्त्तवेन कि्रिद्िद्ग मम्र्वत। द्वितीये तस्य याह्कान्तरास्तित्वन कदाचिदपि प्रभाशमस्ति तत्कुतोऽन- वस्थ त्यर्थः। ग्राहकानवस्था परिहृत्य करफानस्यामाडते। विद्ञान- स्ेति। तस् ग्रादत्व चचुरादिस्यानीयेन करणेन भवितव्यम्। तसापि याहत्व जन्य करणमिस्यनवस्थां दूष्यति। न नियमानावादिति। निय- माभायं साधयति। । न हीत्यादिना। वैचित्रारदर्शनमाकाङ्कपूर्व्व के एफ टयति। कथमित्यारिना। सभयत्र्यतिरेक दशयतत। न हीति।

Page 744

[ ७३८]

स्वप्नविज्ञानमाल तावगम्यत। तथा जागरितेऽपि घटप्रदोपादेजपदविज्ञान- व्य तिरेकेणानुपलभ्ाज्जायद्विज्ञानमाचतैव युत्ता भवितुम्। तस्मान्नासि वाह्योडयों घटप्रदीपादिर्विज्ञानमात्रमेव तु सर्वम् । तत्र यदुक्त विज्ञानस्य व्यतिरिक्तावभास्यत्वाद्विज्षान- व्यतिरिक्कमस्ति। ज्योतिरन्तर घटादिरिवेति तन्मिय्या। सर्वस्र विज्ञानमानत्वे दृष्टान्ताभावात्। न यावत्तावदभ्युपगमात्। न तु बाह्योऽयों भवतैका- न्नैव नाभ्युपगम्यते। ननु मया नाम्य पगम्यत एव। न विज्ञानं घटः प्रदोप इति च भव्दार्थपृथक्काद्यावत्तावदपि बाह्यमर्थान्तर मवश्वमभ्य पंगन्तव्यम् । विज्ञानादर्यान्तर वसु न चेदस्युपगम्यते विज्ञानं घटः पट दत्यवमादोनां गब्दा-

तथापि कथ वैचितन तत्नाह। घटवदिति। नियमाभावसुपसंहरति। तखादिति। अनवस्थाइ्यं निराकरण' निगमयति। तस्ाद्ित्तान- स्थेति। वाह्ारथवादिमतनिराकरवसुपरहरति । वाह्यार्थवादिनि ध्वस्त विज्ञानवादी चोटयति। नन्विति। वा- हार्थो विज्ञानातिरिक्ो जास्तीत्यत्र प्रमायमाह। यद्ीति। नोप- लभ्यते च जाग्रद्स्तु जागहविज्ञानव्यतिरेकेसेति शेषः । दृष्टान्तं समर्थ- यते। खप्नति। दार्शन्तिक विदृयोति। तषेति। उक्तमनुमानसुप- संहरति। तस्मादिति। सर्व्पवित्ञानसात्वमिति स्थिते फबितमाह। तन्नति। किमिति तख सिथ्यात्व' तलाह। सर्वसेति। वाह्यार्या- मलापवादिन दूषयति। नेत्यादिना। हेतु विभटयति। न तिवति। विज्ञानमाल्ववादित्वा- देकान् न वाह्ार्यानस्ुपगतिरिति शह्ते। कन्विति। वाह्ार्थ हठा- दङ्गीकारयति। नेत्यादिना। अन्वयदस्ेनोक्तमघें व्यतिरेकसुखेन विशद-

Page 745

[ ७३ ]

नामकार्थत्वे पर्य्यायशब्दत्व प्राप्नीति। तथा सातनानां फलस्य चैकत्वे साध्य साधनभेदीपदेमगास्ानर्थका प्रसङ्ग: ।

प्रतिवादिवाददोषाभ्य पगमात्। न हात्मवज्ञानमाव्र- मेव वादी प्रतिवादी प्रतिवादिवादस्तहीषी वाभ्य पगस्यते। निराकत्त व्यत्वात्प्रतिवाद्यादोनाम्। न ह भौयविज्ञान निराकर्त्त व्यमभ्य पगम्यते स्यं वात्म कस्यचित्। तथा च सति सर्वसंव्यवहारलोपप्रसङ्गः। न च प्रतिवाद्यादय: खा- त्मनैव ग्टहान्त ड्यम्य पगमः । व्यतिरित्तयाह्माहित अ्रभ्यु- पगम्यन्ते। तस्मात्तत्सर्वमेव व्यतिरिक्तपाहा' वस्तु जापदि पयत्वाज्जापद्यसतु प्रतिवाद्यादिवदिति सुलभी दष्टान्तः। स-

यति। विज्ञानादिति। ज्ञानश्ेययोर को दोषान्तरमाह। तथेति। फन- रधक शाख्त्रमुपदिशतो बुद्धस्य सर्वज्ञत्व न खादित्याह। तत्कत्त रिति। बा शब्दशार्थः । द्रतश सवस नास्ति विज्ञानमात्रतवमित्याह। किञ्जान्य- दिति । न केवल पू्वोक्तोपपत्तिवशादेव वाह्यार्थोडभ्य पेय: किन्तु तत्र- वान्यदमि कारणमुच्यत दृति यावत्। तदेव स्फुटयति। विज्ञानेति। यद्पाहंा्र तत्खवव्यतिरिक्रयाह् यघा प्रतिवाद्यादि जापहस्तु चेद पाह्मित्यनुमानावनवाइ्ार्थापलापसि्विरित्यर्थः । दष्टान्त विप्रति- पत्ति प्रत्याह। न हीति। निराकर्त व्यत्व उपि ते नं ज्ञानमात्रत्वं किं न स्ादित्या शद्यात्मीय न्ञानत्व वा तेषाभिति विकल्पा क्रमेय दूषयति। न हीत्यादिना स्वकीयनिषेधे चानिष्टापत्तिमाचष्टे। तथा चेति। खव- दङ्गीकारालोचनायामि प्रतिवाद्यहीनां विज्ञानातिरेक: रेतुस्ती- त्याह। न चेति। अन्यथा विवादाभावापातादिति भाषः । कथ तराि तेव्रामङ्गीकारसलाह। व्यतिरिक्ञे ति । सिद्व दृष्टान्त फलितमसुमान

Page 746

[ ८४0 ]

यकय विज्ञानव्यतिरित् ज्यातिरन्तर निराकत्तम्। स्वप्न नाभावारदपि भावस्य वस्तुन्तरत्वोपपत्तः। भवतैव तावत्स्प्र घटादिवि- ज्ञानस्य भूतभावत्वमभ्य पगतम्। तद्भ्य पगम्य तढ्व्यति- रकेस घटाद्यभाव उच्चते। स विज्ञानविधयो घटादि। यद्यभावी यदि वा भावः स्यादुभयर्थापि घटादिविज्ञानस्य भावभूतत्वमभ्युपगतमेव। न तु तत्निवत्त यितु शक्ते। तन्निवर्त्त कन्यायाभावात्। ए- तेन सर्वस्थ शून्यता प्रत्यु का। प्रत्यगा मपाह्ता चातनी- Sहमिति मौमांसकपचः प्रत्य क्ः। दन्तू कं सालोकोऽन्यय्ा- निगमयति। तस्रादिति। किश्वु चैत्र/न्तानेन मेलसन्तानो व्यवहारादनु- मीयते सर्बनत्ञानेन चामर्वत्तज्ञानानि नायनत। तत भेदस तेर्डप निङ्ध स्तदु :ष्टान्तासीलादेस्ति यथ्य भेद: शक्योऽनुमातुमित्याह। सन्नत्य- न्तरवदिति। न वाह्यार्थापलापसिद्धिरिति शेषः। तदपलापासमभवे फलितमाह। तसादिति। वित्तानार्थभेदोक्ा प्रत्यगात्ा विज्ञानाति- रिक्त उत्रः । सम्मति विमत न ज्ञानाभिव ग्राह्तात्खन्रय्राहर् त्य क्रमनुदति। खप्न दति। अयुक्त विज्ञानातिरिक्त्वमर्धसति शेषः । दष्टान्तस साध्यबिकलनामभिप्रत्य परिहरति। नाभावाढ़पीति। रूंग- हवाक्यं विद्ृणोति। भवतवेति। वाह्ाथवादिभ्यो विथेषमाह। तढ- भ्य पगव्यति। तथापि कथ दष्तान्तस् साध्यविकलतेत्याशड्गाह। रु दूति। घटा- दिविन्ञानस् भावभूतसाभ्य पगतस घटादेमवादमावाह्दा विष्यादर्शीन्न रत्वाद्यस कसचिद्वा हप्रार्यसोपगमाह ट्टान्स साध्यविकलता रुप्रमिह- त्यर्थः । माध्यभिक्नतमतिदेशेन निराकरोति। एतेनेति। ज्ञानतेदय- निराकत्त मशक्यत्ववचनेनेति यावत्। आ्त्मनो य्राह्साहसिति प्रत्य- गात्नंत ग्राहतेति मीमांस्षक्मतूमि प्रत्य कमेकस्ेव ग्राह्ममाहकता

Page 747

[ ७४१]

न्यस घटो जायत इति तदसत्। चगान्तर स एवाय इति प्रत्यभिन्ञानात्। साहश्वात् प्रत्वभिज्ञानं लच्तोयितकेशनखा हिष्विवेति चेत्। न तत्राषि चणिकत्व स्यामिहत्वात्। जात्य कलाद। कवत्तयु पुनरुतितषु च केमनसाहिषु केधनखत्व-

दृश्यमानलूनोिथितकेशनख/दिपु व्यक्तिनिमित्तः स एवेति प्रत्ययो भवति। तुल्यपरिमाणषु तत्कालीनवालादितुत्या इति प्रत्वदी भवति न तु त एवति। घटादिपु पुनर्भवति स एवेति प्रत्ययः । तस्मात्र समी दृष्टान्तः। प्रत्यचेए हि प्रत्यभिज्वा यमाने वसुनि तद्वति। न चान्यत्वमनुमातु' युत्त प्रत्यत्त- विरोध लिङ्गस्याभासोपपत्तः । सादृ ग्यप्रत्ययानुपपत्तर।

निरस्तत्वादित्याह। प्रत्यगात्मेति। क्षगाभङ्गवादिनोक्रमनद्य प्रत्यभिन्तावि- रोधेन निराकरोति। यत्र क्मित्यादिना। खपयेडषि प्रत्यभित्तोपपत्ति शाक्य: शङते। साडश्यादिति। दष्टान्त विषटयन त्तरमाह। न तल्ा- पोति। तर्यापि कय तत्र प्रत्यभितत्याशद्याह। जातीति। तत्रि- मित्ता तेषु प्रत्यमिसेति शेष:। तदेव प्रपङ्चयति। कत्त प्विति। व्भ्रनान्त दति केदः ॥ किमिति जातिनिमित्तषा धीर्व्यकरि- निमित्ता कि न स्ादत वाह। न हीति। ननु साडश्यवशादुव्यक मेत्र विधयीकत्य प्रत्यभित्तान केशादिघ कि न सात्तलाह। कस्वच- दिति। व्यभ्नान्तस्ेति यावत्। दार्टन्तिकवैषस्यमाह। घटादिष्विति । वैघस्यसुपसंहरति। तआ्दिति। यत्मत्ततुक्षिकं यथा प्रदीपादि। सन्तश्चामी भावा दवत्यनुमानविरोधाटुम्ान्तं प्रत्यभिद्वानमिताशडाह। प्रत्यक्षेणेति। अनुप्णतानुमानवत्प्रत्यन्विरोधे चशकत्वानुमान नोदेत्य-

Page 748

[ 9४२]

नानस्य न्गिकत्वात्। एकस्य हि वम्तुदर्गिनी वस्तुन्तर- दर्शने सादृश्य प्रत्वयः स्यात्। न तु वसतुदृश्येंको वस्तुन्तर- दर्गनाय नतन्तरमवतिठ्ठत। विज्ञानस्य त्तणिकत्वात्मक्इ- स्तुदर्गननेव त्तयोपपत्तेः। तेनेद सदृगमिति हि सादृश्य प्रत्ययो भवति। तेनेति दष्टसपरगमिदमिति वर्त्त मानप्रत्य- यस्त नेति हष्ट सृत्वा यावदिदमिति वर्त्तमान ततगकाल- मवतिष्ठेत्। ततः च्तरवादहानिः ।

अध तेने यवोपन्तोगः स्मार्न्तः प्रत्यय इदमिति चान्य- एव वात्तमानिकः प्रत्ययः। त्तीयते ततः मादृश्य- प्रत्ययानुपत्तिस्त नेद सदृभमिति। अनेकदर्शिन एक- स्याभावात्। व्यपदेगानुपपत्तिय दश्व्यदर्शनेनैवोपत्तवा- दिज्तानस्पेदं दृष्टमदोऽद्रान्तमिति व्यपदेगानुपपत्तिर्दष्-

श्य निवन्नो भ्वमो न भघो गाह। साद्यति। तद़नुपपत्ती हेत- माह। ज्ञानसति। तख् कयिकत्वपि किरमित सादृश्यप्रत्वयो न विद्यतीत्याशध्ाह। एकसेति। अस्तु तर्ह्हि वस्तुद्दयदधित्वमेकखेति चेवनेवाह। न तिति। उक्रमेव्रार्थं प्रपञ्चयति। तेनेत्यादिना॥ भवतु किन्तावतेति तव्नाह॥ तेनेनि॥ दटमित्वतिउत यद़ीति शेषः । रुसिकत्व हानिपरिहार शहित्वा परिहरति। अथेत्यादिना। तत्र हेतुमाह। नेकेत। परपन दोषान्तरमाह। व्यपदेशेति॥ तदेत विखोति।ददमिति। व्यपदेशनसोन स्य नासिद्ि शङ्टित्वा दू- वित। गधेत्यादिना।ऊन्योद्ट्ान्यस व्यपदेष्टेत्याशड्डा परिहरति । सथे-

Page 749

[ <४३ ]

वतो व्यपदेगक्गनवस्थानात्। अथावतिष्ठेत त्तगवादहा- निः। अघाहृष्टवतो व्यपदेशः रादवश्यप्रत्ववय तदानी जात्यन्धस्यव रूपविशेषव्यपदेगस्तत्मादृश्यप्रत्ययय सर्वमन्ध परम्परेति प्रसज्य त सर्वज्ञशास्तप्ररयनादि। न चैतदयते। अकृताम्यागमकवतविप्रनाशदोषी तु प्रसिद्वतरी चरवादे। दृष्टययपदेशहेतु: पूर्वात्तरसहित एक एव हि शृङ्खलावत्प्र- त्वयो जायत इति चेत्। तैनेद महशमिति च। न वर्त्तमा- नातोतयोर्भिव्नकालत्वाक्तत्र वत्त मानप्रत्यय एकः शृङ्गलाव- यवस्थानीयोऽतीतयापरस्ती प्रत्ययी भिन्नकाली तदुभय प्रत्ययविषयस्प क् चेकृङ्कलाप्रत्ययः। ततः चगडयव्यापित्वा- देकस्य विज्ञानस्य पुनः च्तगवादे हानिः । ममतवतादिवि- शेषानुपपत्तेश्य सर्वसंव्यवहारालापप्रसङ्गः। सर्वस्य च स्वसंवैद्य विज्ञानमानत्व विज्ञानस्य च सच्छाव बोधावभारमाव-

त्यादिना॥ शास्त्रप्ररायनादीत्यादिशब्दन शास्त्रीय साध्यमाधनादि ग्ट- हाते॥ वसिकत्वपत्त दूषणन्तरमाह॥ गऊतेति॥ व्यपदेशानुपर्पाति- स्का समादधान: शङ्गते। दरष्टेति॥ मादश्टप्रत्ययय शुङुलास्टानीयेन प्रत्यपेनैय सेत्सयतीत्याह॥ तेनेदमिति॥ अपसिट्टानप्रसक्काा प्रत्या- चथ्टे।॥ नेव्यादिना। तावेवोमी प्रत्ययौ विषयौ तद्तगाही चेन्नध्यवर्ती शृङ्धलावयविस्थानीयः प्रत्यय दूति यावत्॥ नखांनां मिथः सम्बन्वसतह्ि माभूदिति चेत्तल्वाह। ममेति॥ व्यपदेशमादस्यप्रतायानुपरप्त्तिस्तु स्थितैवे त चकारार्धः। यत्त विद्ानस दुःखादुपन्नतत्व तह - यति। सर्वस्य चेति। शुद्धत्वात्तत्य सर्गद्ूष्ट्भावाच न ज्ञानस दुःखादि- संपनः खसवेद्य वाङ्गीकारादित्यर्थः ॥ न्ञानम्य शुद्धवोधमखवामाव्यमततिद्व

Page 750

[ ७४४ ]

विरुद्वानेकांगवत्वं विज्ञानस्य स्वच्छवभामस्वाभाव्यादिज्ता- नस्य। अनित्यदु खादोनां विकानांगत्व च सत्वनुभूयमान-

भेव विज्ञानस्य तदा तवियोगद्िशुद्विकल्वनानुपर्पातिः॥ संयोगिमलवियोगदि विशुद्धिर्भवति। यथादर्णप्रभ- तोनाम्। न तु स््ाभाविकेन धर्मेय कस्यचिद्वियोगी हृष्टः । न हाग्न: स्वाभाविकेन प्रकाशनीशोन वा विद्योगी दृष्टः। यदपि पुष्पगुणानां रक्नत्वादोनां द्रव्यान्तरयोगेन वियोजन दृखते तवापि संयोगपूर्वत्वमनुमीवते। वीज- भावनया पुष्पफलादोनां गुणन्तरोत्पत्तिदर्शनात्। अतो-

तल्नैव हेत्वन्तरमाह। अ्नित्वति॥ तेश्रं तङ्र्मत्वे सत्य नुभूयमानत्वा- त्ततोऽतिरिक्त्व साडर्मायां धर्मिमात्रत्वाभावान्ययानाञु मानाद- थान्तरतादतो यन्नरय तजज्तानांशा यथा घटाटिमेय च दुःरदी- त्यर्थः। ज्ञानस् दुःखादिधम्मों न भर्वत किन्तु सरूपमेवेति शङ्काम- नुभाष्य दोषमाह। ग्धेत्यादिना।। अनुपपात्तमेव प्रकटयति। संयोगीत्यादिना। स्वाभानिकस्वापि वियोगोस्ति पुष्मरक्कत्वादीनां तथोपलम्भादित्याशङ्काह। यदपीति।

विमतं संयोगपूर्वक विभागवत्वान्तपादिवदित्यनुमानान्न स्वाभाविकस सवि वस्तुनि नाशोऽस्तीत्यर्थः ॥ अनुमानानुगुख प्रत्यक्ष' दर्शयति। वीज्ञेति। कार्पासादिवीज द्रव्यविशेषसम्पकाद्रक्कादिवासनया पुष्मादीनां रक्तादि-

Page 751

यन्मलं परिकल्पपते विद्वानस्य तदप्यन्यसंसर्गाभावाद- नुपपन्नम् । न द्यविद्यमानेन विद्यमानस्य संसर्ग: स्यात्। असति चान्यसंसर्गे यो धर्मो यस्य टष्टः स तत्खभावत्वाच तन वियोगमहति। यथाग्नेरीषंत्र सवितुर्वा प्रभा। तस्मा दन्यसंसगेण मलिनत्व तद्िशुद्धिय् विज्ञानस्येतीय कल्प- नान्धपर म्परेव प्रमाणगून्येत्यवगम्य ते। यदपि तस्य विज्वा नस्य निर्वाएं पुरुषायें कल्पयन्ति तन्रापि फलाय- यानुपपन्तिः। करटकविशुद्दस्य हि करटकवेशजनितदुःख- निवत्तिफलं न तु कग्टकविद्वमरणी तद्दुःखनिवृटत्तिफल- स्थायय उपपद्यते। तद्यत्सर्वनि्व्वाषीऽसति फलायये पुरुषार्थकल्पना व्यर्थेव। यस्य पुरुषगन्दवाच्यस्यहि सत्व-

रित्यर्थः । विशुदनुपपत्तिसपस हरति । कात दतति ॥ कल्पनान्रम- नूद दूषयति। विषयविघर्यीति। कथ पुनर्त्ानस्यान्येन संसर्गाभावतख विषयेख संसर्गादित्यायड्ाह। न हीति। व्यथान्यसंसर्ग मन्नरेवाि ज्ञानस विषयविषयाभासत्वमल स्ादिति चेत्तलाह। अयसति चेति । क लप माट्यमप्रामागिकमनादेय मित्य मसंहरति। तम्ादिति । कल्पनान्न- रमुत्थापयति। यद्पीति॥ उपशान्तिनिर्वायशब्दार्थः। दूषयति। तत्रापति॥ फल्यपावेऽपि फल स्ार्दिति चेखेत्याह। कस्टकेति दाश्टां- न्तिक विहखोति॥ यस हीति॥ ननु त्वन्नतेऽि वस्तुनोऽद्दय त्वात्तस्ास- द्रस केनाचद्षि संयोगवियोगयोरयोगातृफलित्वासम्भवे कोक्षासम्भवा- दिढत्य मित्याशङ्गाह। यस पुनिति। यद्यपि पूर्वे वस्तु वस्तुतः सुङ्र-

Page 752

[ ७8 ]

स वाडयं पुरुषो जायमान: शरीरमभिसम्पद्य-

स्यात्मनो विज्ञानस्य चार्थः परिकत्पनने तस्य पुनः पुरुषम्य निर्वास कस्यार्थः पुरुषार्थ इति स्यात् । यस्य पुनरस्यनेका- थंदर्मी विज्ञानव्यतिरित आरत्मा तस्य दष्टस्रगदुःखसं- . योगवियोगादि सर्वमेवोपपत्नमन्यसंयोगनिमित्त कालुष तडियोगनिमित्ता च विशुद्धिरिति। शून्यवादिपत्तस सर्वप्रमाणविप्रतिषिद्व दति तन्निशकरणाव नादरः क्रि- यते॥७॥ यथैवैहैकस्िन्देहै खप्नो भूता मृत्यो रूपागि कार्य- करएसङ्गातान्यतिक्म्य खप्न आत्मज्योतिषास्त एवं स वे प्रह्वतः पुरुषीयं जायमानः । कघ जायमान दत्य चते । परीर देहेन्द्रियसङ्गातमभिरुम्पद्यमानः शरीर आ्रात्म

दश निराऊतौ मून्यवादो निराकर्त्तव्यापि कसान्न निराक्रियते तल्राह। मून्यवादीति॥ समस्तस्य वस्तुनः सच्वेन भानान्मानानाञ्त सर्वेधां सदि- घयत्वाच्कन्यस चाविषयतया प्राप्तभावेन निराकरणनर्हत्ात्त्विय्यत्व घ सूत्यवादिनेव विषयनिराकरणोक्रता मृन्यस्यापण्पात्तख च ररया- र्पु रपयो: सतरशून्यत्वायोगात्तद्वादिनक् सत्त्वास्च्वयोसतदतुपपत्त : सम्व-

चासम्ब तित्वान्नासभिस्तह्वादनिरासायादर: क्रियते तत्मिद्व बुध्ाध- तिरिक्ं नियासतिङ्मत्यल्तशुइ्ं कूटस्यमद्यमात्मज्योतिरिति भावः ॥ ७ । प्रसङ्गागत परपत् निरातृत्य शुतिव्याख्यानमेवानुवत्त यत्तुत्तरवा- कातात्मर्यमाह ॥ यर्थेति॥ एवमात्मदेहभेदेनि वर्त्तमान जन्म त्जन् जन्मन्तरं चोपाददान: कार्यकरणान्यतिक्रामतीति शेष:। वातः खप्नजा-

Page 753

[, $89 ]

मान: पापभः सएसृज्य ते स उतक्रामन्रि- यमाराः पापनो विजहाति॥ ८॥

भावमापद्यमान दूत्यर्थः । पाप्मभिः पामममवायिभि- संसृज्यते संयुज्यत स एवोत्क्रामव्करीरान्तरमूई्ं क्रामन् गच्छन् सिियमाण दूत्य तस्य व्याख्यानमुत्क्रामन्निति। तान्येव संस्निष्टान् पाम रूपान् कार्यकरणलक्षणान् विजहाति तैर्वियुज्यते तान् प- रित्यजति। यथायं खप्नजाग्रहृत्योवत्तमान एवैकस्मिन्देहे

धिया समान सन्। तथा सोऽयम्पुरुष उभाविहलीक- परलोकी जन्ममरणाम्यां कार्यकरणोपादानपरित्यागा- वनवरत प्रतिपद्य आसंसारमीच्तात् सच्चरति। तम्मात् सिडमस्यात्मज्योतिषोऽन्यत्व कार्यकरणरूपैभ्यः पा्नभ्यः

कस्तसोच्यतेSनन्तरवाक्य नेत्वर्थः । सम्पत्व त्तर वाक्य' ग्टहीतवा व्याक - रोति। स वा दत्यादिना। पाष्मशब्दख लक्षणया तत्कार्यविषयत्व दर्श- यति। पाष्मससवायिभिरिति। पादमशब्दस पापशाचित्वपि कार्य- साम्याइमेगप षृटत्ति सचयति। धर्माध्मेति। उक्रमर्थ दन्तान्नत्वे ना- नवदति। यथेति॥ अपस्थाद्वयप्ञ्जारस् लोकद्दयसङ्जार दार्शन्तिक- भाह। तथति। इहलोकपरलोकावनवरत सज्जुरतीति। मम्बन्ः । सञजुरणप्रकार प्रकटयति। जन्नति॥ जन्ना कार्यकरणयोरुपादान- मरसेन च तयोस्यागमविक्क देन लभमानो मोच्ादर्वागनवरत सञ्जरन्। दुःखी भवतीत्वर्थः ॥ स वा दत्यादिवाक्यतात्मर्यसुपसंहरति । तस्मादिति । त वन्दार्थमेय स्फुटयति। संयोगेति। कथमेतावता तेभ्योऽन्दतव तत्राह।

Page 754

तस्य वा एतस्य पुरुषस्य है एव स्थाने भबत दूढश्ज परलोकस्थानन् सन्ध् तृतीयए स्प

संयोगवियोगाभ्याम्। न हि तह्मत्वे सति तरेव संयोगी- वियोगी वा युत्त: ॥८ । ननु नस्तोऽस्योभी लोको यी जन्ममरगाभ्यामनुक्रमेगा सच्चरति खपूजागरिते दव । खप्जागरितेतु प्रत्यक्षमय- गम्येते न ल्िहलोक परलोकी कैनचित्रमाणेन। तम्मादेने एव खप्नजागरिते दहलोकपरलोकाविति। उच्यते। तस्य तस्य पुरुषस्य वे ह एव स्थाने भवतो न ततीय चतुर्थ वा। के ते दद च यत्प्तिपन्रं वत्तमान जन्मगरीरेन्द्रिय- विषयवेदनाविभिष्टं स्थानं प्रत्वक्षतीऽनुभूयमानम् । परलोक एव स्थान परलोकस्थानम्। तच्च शरीरादिवियोगोत्तर- कालानुभाव्यम्। ननु सप्नोऽपि परलोकस्तथा च सति ह

न हीति। स्वामाविकस्य हि धर्मस् सति स्वभावे कुतः संयोगवियोगौ संयोगविभागव शाढ़स्वाभा विकत् निृद्धमात्मनस्तदन्य त्वमित्यथः ॥८॥ तसेत्यादियाक्यास व्याव्त्याशङ्कामाह। नन्विति। अवस्थादयवक्ोक - यसिद्विरित्याशङ्गाह्ह । सवप्नेति ॥ कथ तर्हि लोकद्वयप्रसिद्धिरत श्राह। हसदिति। तलोत्तरत्व नोत्तरवाक्यासुत्वाम्य व्याकरोति । उच्चत दूतति । स्थानद्यप्रसिद्धिद्योतनार्थो वे शब्दः । अवधारयं विद्ृणोति। नेति॥ वेदना सुखदःखादिलक्णा आगमख् परलकसाधकत्वमभिम्रेत्याह। तव्टेति। व्वधारणमाच्षिपति नन्विति। तस स्थानान्तरत्व दूष्यत। नेत। रख

Page 755

[ s४e ]

स्थान तस्मिन्सन्ध्ये स्थान तिष्ठन्रेते उमे स्थान पश्यतीदञ् परलोकस्थानव्द। एवेत्यवधारणमयुक्रम्। न।कथं तहि। सना तन्। इहलो- कपरलोकयोर्यः सन्धिस्तस्मिन्भवं सन्वा यत्तृतीयं तत्खपू- स्थानम्। तेन स्थानदित्वावधारणम्। न हि ग्रामयी: म- निधिस्तावेव यामावपैच्य ततीयलपरिगसनत्वमहति। कथ तहिं पुनस्तस्य परलोकस्थानस्यास्तित्वमवगम्यते यदपेक्ष्य स्वपस्थानं सन्धा् भवेत्। यतस्तस्मिन्सवध्य खप्नस्थाने तिष्ठन् भवन् व्त्तमान ऐते उभे स्थाने पश्यति। के ते उभे। दूदच् परलोकस्थान च। तस्मात्स्तः खपूजागरितव्यतिरेकेशोभी लोकी यौधिया समान: सत्ननुसञ्जरति जन्ममरथसन्ता- नप्रबन्धन। कथ पुनः खप स्थितः सत्रभी लोकी पस्त किमाश्रय: केन विधिनेत्युच्यते।

तख सखात्वाव स्थानान्तरत्वमित्य त्तरमाह । सन्पंत्र तर्दिति ॥ सन्नत्व व्युत्पादयति। दृह्हेति। यत्ततुखप्रस्थान ततीय मन्यसे तदिहलोक- परलोकयो: ए्वमिति सम्बन्वः ॥ अस् सन्धात्व फलितमाह। तेनेति। पूरसप्रत्ययश्ुत्या स्थानान्तरत्यमेव स्वप्नस्य किंन स्यादित्याशङ्का प्रथमशु- तसन्ा्शब्दविरोधान्वमिताह्। न हीति। परलोकास्तित्व प्रमाणा- न्रजिज्जासया पृष्कति। कथमिति। प्रत्यन्ष प्रमाणयक त्तरमाहह। यत इत्यादिना॥ खन्नप्रत्यन् परलोकास्तित्व प्रमागामित्य का तदेशोत्तर- वाकयम स्फ टयित प्ृष्ति। कथनिति॥कयं शब्दार्थमेव प्रकटयति। किमित्यादिना॥ उत्तरवाक्यभुत्तरख नोत्यापर्यत। उच्दत दति ॥

Page 756

[ ७५०]

अथ यथाक्रमोडयं परलोकस्थाने भवति तमा- क्र ममाक्रम्योभयान् पामन आनन्दाछञ्च पश्वति। अथ कथ पण्यतीति। शृणु। वथाक्रम आ्रक्रामत्यनेने- त्याक्रम आय्योऽवष्टन्भ इत्यर्थो याहृग आ्क्रमीःरय सीsयं यथाकमः। अय पुरुषः परलोकस्थाने प्रतिपत्तव्य निमित्त यथाक्रमो भदति यादृशेन परलोकप्रतिपत्ति- साधनन विद्याकर्मपूर्वप्रज्ञालच्णेन युक्ती भवतीत्यर्थः। तमाक्रम परलोकस्थानायीन्म खौभूत प्राप्ताङ्क रोभावमिव

चन धर्माधमफलानेकत्वादुभयप्रकारानित्वर्थः। कांस्तान् पात्मनः पापफलानि।नतुपुनः साक्तादेव पाप्मना दर्शनं सभ्भवति तस्मात्पापफलानि दुःखानीत्वर्थः । आनन्दांथ

तल्राथशञ््सत्तप्रम्नारधतया व्याकरोनि । उथेति॥ उत्तरभागमुत्तर- त्वन व्याचष्टे। शृखिति॥ यदुक्कं किमाम्र्रय दति तत्राह्। यथाक्रम दूति। यदुक्तं केन विधिनेति तलाह। तमाक्रामरमितति। पाष्मशब्ट्ख यथार्थत्व सम्भवति किमिति फलविषयत्व तल्ाह्ह॥ नत्विति। माचादा- गभाटते प्रत्यक्षेखेति यावत्। पाष्मनानेव साचाहर्शनासम्भवस्तक्ब्दार्थः । कथ पुनराद वयति पाध्मनामानन्दानाज्ज खप्रे दर्शन तल्ाह़। जन्मा- न्तरेति॥ यद्यपि मध्यमेव वयसि करणपाटवादेहिकवासनया ख्वत्रो दृश्यते तर्यापि कथमन्तिमे वयसि स्वप्नदर्शन तदाह। यानि चेति। फ- लानां चुदृत्वमल्र लेशतो सत्नात्वम्। यानीत्य पक्रमात्तानीत्य पसख््ाव-

दर्शनसम्भवान्र स्न्नप्रत्यक्ष परलोकराधकमितति शङ्ूते। तत्कधमिति॥ मरिहरति। उच्यत दति॥ यद्यपि खप्ने मनुष्याणामिन्द्रादिभावोऽननु-

Page 757

[ ७५१]

धग्नफलानि सुखानीत्य तत्तानुभयान् पामन श्रानन्दांय पश्यति जन्मान्तरदृष्टवासनामयान्। यानि च प्रतिपत्त- व्यजन्मविषयाि तुद्रधस्नाव्मफलानि धर्मभाधसीप्रयुत्ती- देवतानुगहाद्ा पश्यति। तत्कथमवग्यते परलोकस्थान- भावि तत्याप्मानं दर्णन खप्न दृत्य चते। यस्मादिह जन्मन्य ननुभाव्यमपि पश्ति बहु। नच खप्नो नामापूर्व दर्भ- नम्। पूर्वदृष्टस्मृतिर्हि खप्नः प्रायेए। तेन खंप्नजागरित स्थानव्यतिरेकेए स्त उभी लोकौ। यदुकमादित्यादि वाह्य ज्योतिषामभावेग्य कार्यकरणसङ्टातः पुरुषी येन ज्योतिषा व्यतिरित् नातना ज्योतिपा व्यवहरतीत्युक्म्। तदव नास्ति यदादित्यादि ज्योतिषामभावगमनम्। यत्र दं विवित्र स्वयं ज्योतिरुपलव्ये त।।

भतोऽपि भाति। तथापि तद्पर्वमेय दर्शनमित्याशद्ञाह। न चेति। खवप्रधिया भाविजन्मभाविनोऽपि खन्ने दर्शनातायेखेत्य कसृ। न च तद- पूर्वदर्शनमपि सभ्यग्ज्तानसुत्यानप्रत्ययवाधात्। न चंवं खप्नधिया भावि- जन्मासिद्धिर्यथा सानमर्याङ्गीकारादिति भावः । प्रमायफलमुपसंहरति। तेनेति॥ स यत्र त्यादिवाक्यम्य व्यर्वाहितेन सम्बन्ध वत्त दत्तमनूद्याचि- पति। यदित्यादिना॥ वाह्मज्योतिरभावे सत्यय पुरुषः कार्यकरय- महातो येन सक्कातातिरिक्क नात्मज्योतिषा गमनादि निर्वत्तर्यत। तदा- क ज्योतिरस्तीति॥ यदुककमित्यनुवादार्थः | विशिष्टस्थानाभाव वत्त विशे- पशाभाव तावहभयति। तदेवेति॥ व्यादित्यादिज्योतिरभावविभिष्टस्थान यत्रे त्य् क्रम्। तदेव स्थान नास्ति विशेषणाभावार्दिति शेषः ।

Page 758

[ ७५२ ]

स यत्र प्रस्वपित्यस्य लोकस्य सवीवती मात्राम- पादाय स्वयं विहत्य स्वयं निर्माय सवेन भासा

येन सर्वदैवाय' कार्य्यकरगमङ्ातः संसृष्ट एवोपल- भ्यते। तस्मादसत्समोऽसन्नव वा खेन विविक्स्वभावेन न्योतोरूपेगाकाति। अथ कचिद्दिविक्तः सेन ज्योतोरुपैणी पलभ्यते। वाह्ाव्यात्मिकभूतभौतिकसंसर्गगून्यः । ततो यथोक्त सवें भविधतीत्य तदर्थमाह। स यः प्रक्रत ग्रात्मा यत्र यस्मिन् काले प्रस्वपिति प्रकर्षेग स्वापमनुभवति। तदा किमुपादान: केन विधिना खपिति सन्धन स्थान प्रतिपद्यत दृत्य चयते। दष्टस्य लोकस्य जागरितलत्तरस्य सर्वावतः सर्वमदतीति सर्वावान्। नायं लोकः कार्यकरग- सट्वारो विषयवेदनासंयुक्तः। सर्वावत्त्वमस्य व्याख्यातमत्र- चयप्रकरण। अथोऽय वा आत्मत्यादिना। सर्वा या भूत- भीतिकमाता अस्य संसर्गकारणभूता विद्यन्त इति सर्वा वान् सर्ववानव सर्वावास्तस्य सव्वावती मात्रामेकदेगमवय-

ययोकस्थानाभावे हेतुमाह। येनेति ॥ संरूष्टो वाहैन ्वर्धोतिर्भभि- रिति शेष: ॥ व्यतहारभूमी वाह्ाज्योतिरभावाभावे फलितमाइ। तस्ा- दिति॥ उत्तरयन्यसुत्तरत्वनावतारयति। अथेत्यादिना ॥ यथोक्ञ सर्व- व्यतिरिक्तव सय ज्यातिक्वमित्यादि। आह खप्न प्रस्तौतीति याबत्। उपादानशब्द: परिगरहविषयः । कथमस्य सर्वावत्व तदाह॥ सर्वावक्व- मिति॥ संसर्गकारसभता: सहाध्यात्मादिविभागेनेति शेषः । किसुपादा नमित्यसोत्तरसक्वा केन विधिनेत्यसोत्तरमाह। स्यमित्यादिना। सेन

Page 759

[ ७५३ ]

स्वेन ज्योतिषा प्रस्वपित्यवायं पुरुष: स्वयं ज्यो- निर्भवति ॥ट ।

वमपादायार्पचद्यादाय गहोला टष्टजन्वासनावासित: सस्तित्यर्थः । स्वयमाकनैव विहृत्य देह पातयित्वा निःस- स्बोधमापद्य जार्गारते हादित्यादोनां चक्षुरादिष्वनुपही देहव्यवहारार्थः । देहव्यवहारयात्मनी धर्माधर्मफलो पभोगप्रयुत्तः । आत्मकमापरमक्कतमित्य।त्ास्य विहन्तत्य चने। सय निर्गाय निर्माग' कत्वा वासनामय खप्रदेह मायाम- यमिव निर्भनाएमपि तत्कर्मापेचत्वात्खयं कर्ळट कमुच्ते। खेनामीयेन भासामाचीपादानलक्षणेन। भासा दोघ्ा

साहि तत्र विषयभूता सर्ववासनामयी प्रकाशते। सा तत्र खयं भा उच्यते। तेन खेन भासाविषयभूरतन खेन

कपाद् प्रस्वनितीत्य त्तरत्रसम्बन्धः । कथ' पुमरात्वानो देहविष्हन्न त्व जायइलकर्मफलोपभोगोपरमयादि स विहन्यते तलाह। जागरिते हीत्यादिना॥ निर्मागाविष्य द्शयति। वारनामयमिति। यथा मा- याश्रि मायामय देह निर्मिमीते तह्वदित्याह। मायामर्यममिवेति॥ करथ पुनरात्नो यथोक्कें देहनिर्माणकर्श्ट स्व कर्मऊतत्वात्तवविर्माणस्रव्याइडाह। निर्माखमपीति॥ खेन भासेत्यल्ेतंभावे लतीया। करये ततीयां व्याव- त्तर्यत।सा हीति॥ तनति खपेकिः । यथोक्कान्त:करयष्टत्त विष्यत्वन प्रकाशमान- व्व उपि सवभासो भवत करणत्यमित्याशद्याह। सा तन्नति॥ खेन

Page 760

[ ५४]

च जनोतिषा तदविषयिया विवित्तरुपेणालुपदक स्वनाबेन तव्वारूप वासनात्मन विषघौकुर्वन् प्रस्वपिति। यदेव वर्त्तन तत्प्रस्पितीत्य ते। अतस्यामवस्थायामेत- स्मिन् काले वं पुरुष आमा खयमेव विवित्ताज्यीतिभति वाहरव्यात्मिकभूतभौतिक संसर्गरह्ित ज्योनिर्भवति। नन्वस्य लोकस्य मातरोपाद़ान कवतम्। कथ तम्मिन् सत्य- चायं पुरुष: स्वयं ज्योतिर्भवतौत्य च्ते। नैष दोषो विषय- भृतमेव हि तत् । तनैव चात्रायं पुरुष: स्य ज्योतिदर्गितु शक्य:। न लनया सति विषये कस्मिंयित्सुषुप्तकाल दव। यदा पुनः सा भा वासनात्मिका विषयभूतोपलभ्यमाना- भवति तदासि: कोगादिव निष्क्लष्टः सर्वससर्गरहित चन्तु- रादिकार्य क रण व्याव्ृत्तसव रूपमलुप्रद्द्, गात्मज्योतिः ख्वेन

ज्यो तर्षेति कत्तरि ततीया। खश डोलात्मविष्यः । कोडय प्रस्वापो नाम तलाह। यदेवमिति ॥ विविक्कविशेपण विद्ृणोति। वाहेति। खप्ने स्यं ज्योतिरात्ेव्य क्मान्तिपति। नन्वस्थेति॥ वासनापरिग्रह्सय मनोउत्तिरुपस विषयतया विष्यत्वाभावादविरुह्धमात्मनः खत्रे स्य ज्येतिरध्ननिति समाधत्ते। नैष्दोन दूनि॥ कुतो वासनोपाढानस विष्य- त्वमित्याशङ्मा स्वयं ज्येोतिष्धुतितामर्थ्यादित्ाह। तेनेति॥ मात्रा- दानस विष्यत्व नेति यावत्। तदेव व्यतिरेकहुखेनाह। नत्वत। यया सुषुप्रिकाले व्यक्सव विष्यस्ाभावे स्य ज्योतिरात्मा दशयतु न श स्य ते यया खप्नप॥ तआ्ात्तत्व ख्वयं ज्योतिद्युत्या मात्रादा- नस्य विषयत्व प्रकाशितमित्वर्यः । सवतु खन्ने वासनादानस् विषयत्व तयाषि कयं सयं ज्योतिरात्मा शक्यते विविच्य दर्शयितमित्याशङ्माह। यदा पुनरिति। स्वभासयद्वभाखं वासनात्समन्तकरणमिनि शेमः ॥

Page 761

[ ७५५ ]

न तत रथा न र्थयोगा न पन्यानो मवन्त्यथ सथान् रथयोगानपय: खृजते न तवानन्दा मुदः प्रमुदो माज्त्य पानन्दान्मुद: प्रमुद: हजते न तत

रूपेणावभासयद्ग्टहते। तेनाताय पुरुषः सयं ज्योति- भवितोति सिद्ध म् ॥ 2॥ नन्वत्र कथ पुरुष स्यं जनोतिर्येन जागरित द्व पाह्ग्राहकादिलक्षयः सर्वेो व्यवहारो दभाते। चन्ुरा- द्नुयाहकायादित्याद्या लोकासवव दश्यन्ते यथा जाग- रिते। तत्र कथ विशेषोऽवधारख करियते। अतायं पुरुषः स्य जगोतिर्भवतीत्य चते वैलचएात् खप्रदर्भनस्य। जाग- रिते होन्ट्रियबुद्धिमन आलोकादिव्यापारमङ्गौर्षमात्म- ज्योतिः । दहतु सप दन्द्रियाभावात्तनुपाहकादि- त्यागालोकाभावाच विवित्त केवल भवति। तस्ाद्दि- लक्षणम्। ननु तथैव विषया उपलभ्यन्त खपडपि। बधा जागरिते तत्र कथमिन्द्रियाभावाह्वेलक्षएमुच्यत इति।

खवप्नावस्थायामात्मनोऽवभासकान्तराभावे फलितमाह। तेनेति। 2 ।। यदुक ख्वप्न सय ज्यातिरात्मति तत्म्कारान्तरेणान्िमति। न- न्विति॥ अवस्थाहये विशेषाभावलत चोद दूष्यति। उच्छत दूति। वलच्रयं स्फ टयति। जागरिते हीति। मनस्तु खप्न सदपि विषयत्वाच्न ख्य ज्योतिद्विघातीति भावः ॥ उक्र' वैलचएयं प्रतीतिमाश्ित्या्ति- पति। नन्विति न तल्र त्यादिवाक्य व्याकुर्वसुत्तरमाह। ृखिति। प्रतीति घटयति ॥ अय चेति। रयादि सृष्टिमात्षिपति। कथ पुनररिति। वाम-

Page 762

वेशान्ता: पुष्करिगय: स्रवन्त्या भवन्त्यथ वेशान्ता: पुष्करिगयः स्नवन्त्यः हजते स हि कर्त्ता ॥ १० ॥

पृणु। न तत्र विषया: सप्ने रथादिलच्षगाः। तथा न रथयोगा रघे योजान्त इति रथयोगा अश्ादयस्तत्व न विद्यन्त। न च पन्थानी रथमार्गा भवन्ति। अथ च रधान् रथयोगान् पथस रजते स्वयम् । कथ पुनः सृजते रथादि- साधनानां वत्तादोनामभावे। ननूक्तमस्य लोकस्य सर्वावती मात्रामपादाय सय विहृत्य सयं निभ्नायेत्यन्तःकरण- वृत्तिरस्य लोकस्य वासनामाचा तामपाढाय रथादि-

चोद्यमाना दश्यत्वेन व्यवतिष्ठते तदुचते। स्य निर्मा- येति। तदैवाह रथादीन् सजत दूति। ननु तन करण' वा करणानुयाहकाषि वादित्यादिजोतीषि तदव- भास्या वा रथादवी विषया विद्यन्त तद्दासनामात्रन्तु केवल तदुपलब्धिकसनिमित्तचीदितोङ्ग तान्त:करयट त्या-

नामवीसष्टिव्िष्टेत्य त्तरमाह। उच्यत इति॥ तदुमलञ्चिनिमित्त नेत्यल् तच्कन्दरन वासनात्मिका मनोदत्तिरेवोक्का। उक्रमेन प्रपञ्चयति। नन्वित्यादिना ॥ चोदिततया योङ्ग तान्त;करषट्टत्तियाहकावस्या तदाश्रय तदात्मक्र तह्ासनारूप दश्यत रति योजना ॥ तय.ि कथमात्मज्योतिः स्वप्ने केवल सिध्यति तवाह। तद्यस्थेति ॥ तथा कोथादसितरिविक्रो भर्वत तथा दश्यायाः बरद्धर्विवक्रमाकच्चेनिगिति कैवल्यं साधयति। असरिषेन॥ तथा रथा वददिति कात् रुखान्येन

Page 763

[ ७4g ]

जयं टृश्यते। तद्यस्य जगोतिषा। दृस्यन्त लुप्तटभस्तदाल- ज्योतिरव केवलमसिरिव कोणाविवित्तम्। तथा न तबा- नन्दा: सुखविशेषाः मुदो हर्षाः पुव्ादिलाभनिमित्ता: प्रमुददस्त एव प्रकर्षोपेता: । अथ चानन्दादोन् सजते। तथा न तन्र वेभान्ता: पल्वलाः पुष्करिखस्तडागा स्रवत्योनद्यी भवन्ति। अ्रथ वेमान्तादोन् सृजते वासनामाव्ररूपान्। यम्मात् स हि कत्ता। तद्ासनाश्रयचित्तव्टत्त्य दवनिमित्तकमी हेतुत्व नेत्य- वोचाम तस्य कत्तृत्व न तु साच्षादेव तत्र क्रिया सभ्भवति तत्र साधनाभावात्। न हहि कारकमन्तरेख क्रिया सभ- वति। न च तच हस्तपादादोनि क्रियाकारकाणि सम- वन्ति। यत्र तु तानि विद्यन्ते जागरिते तत्रामजनोतिरव- भासितैः कार्य्यकरणैर्रथादिवासना श्रयान्तःकरसवृत्य द्वनि- मित्त कर्म निर्वत्य ते तेनीचयने स हि कत्तेति। तदुतमा-

विशिष्यन्त दति विशषः सुखसामान्यानीत्यर्यः। तथेत्यानन्दाद्यभायो डटान्तितः।कल्पीयांसि सरांसि पल्वलशब्दनोच्यते। रुहि कर्त्तेत्याल हि शब्दो यः सादित्य क्स्तखातृहजतीति शेष: ।। कुतोऽस कर्ळ त्व सह्हकार्यभावादित्याशख्माह। तहासनेति॥ तक- न्यन वेशान्तादियहणम्। तदीयवासमाधारयित्तपरिणामस् नोङ्गवति वत्कर्म तख हन्यमाननिदानत्व नेति यावत् । मुख्य कन तव वारयति। नत्विति। तस्तति खप्नोक्ति। साधनाभावेऽपि खन्ने क्रिया कि न स्ोदित्याशंडयाह। न हीति। ताई खप्र कान्यमि भविष्यन्ति नेत्याइ। न चेति तर्हि पूर्ष्वोक्रमपि कर्टटत्व' कथमति चेत्तवाह। यत्रत्विति। उत्रे- 5यें शाक्योपक्रममचकूलयति। तदुक्कमिति ॥ उपक्रमे मुख्य कट त' इड- ६४

Page 764

[७५८ ]

तदेते शोका भवन्ति। खप्रेन शारीरमभि प्रहत्यासप्तः सप्तानभिचाकशीति। शुक्रमादाय

त्मनैवाय ज्योतिषास्ते पत्थयत कम्र कुरुत दूति। तत्रापि न परमार्थतः खतः कर्टत्व चैतन्यव्योतिषावभासकत्व-

यति। कार्य्यकरणानि तदवभासितानि कर्मसु व्याप्रियन्त कार्य्यकरयानि। तत्र कत लमुपचर्य्यत आत्मनः। तदुतां ध्यायतीव लेलायतीवेति तदेवानूद्यत स हि कत्ततौह हेत्वर्थ म् ॥ १० ॥ तदेतष्मिन्न तो ये एते शीका मन्वा भषन्ति। खप्रे न सन्नभावन शारौर शरोरमभिप्रहत्व नियष्टमापाद्या- सुप्ः ख्यमलुप्तद्टगादिशत्तिस्ाभाव्यान् सुप्तान्वासनाकारो द्ूतानन्तकरटत्यात्त्रयान् वाह्याध्यात्मिकान् सर्वानेव भावान् खेन रूपेस प्रत्यस्तमितान् सुप्तानभिचाकशेत्य-

त्वौषचारिकमिति विशेषमाशड्ाह। तवामीति। परमार्थतय तन्यज्यो- तिषो व्यापारवद्पाध्यवभासकत्वव्यतिरेकेय खतो न कर्त्ट त्वं वाक्योपक्र- मेडपि विवज्ञितमित्यर्थः ॥ आ्रत्मनो वाक्योपक्रमे कर तमौपचारिक- भित्यू पसंहरति। यदिति॥ स हहि कत्ते त्यौप चारिकं कर्त्ट त्वमित्य चते चेत्तस ड्यायतीवेत्यादिनोक्रखात्म नरुक्रिरित्याशड्ाह। तदुक्कमिति। कानुजादे प्रयोजनमाह। हेत्वर्थमिति । खप्रे रयादिसृरष्टविति भेव:॥॥ तदेते श्रो का वन्ती्य त्मपव ्यचषटे । एेति उक्कोगर्यः सय ज्योतिद्वादिः। शरीरमिति सार्धे वृद्धिः। खयमसुप्रत्व हेतुमाह। अलुप्नेति ॥ व्याख्येय वदमादाव व्याचट। सुप्रानि-

Page 765

पुनरति स्थानए हिरगमयः परुष एकहस: ११ ॥ प्राशन रचन्नवर' कुलाय वहिप्क लायादमृतश्चरित्वा। स ईयतेऽमृतो यत्र कामए हिरगामयः पुरुष एकहछस: ॥ १२॥ स्वमान्त

लुपयाऽडमदृथा पसत्यवभासयतीत्यर्थः । शुक शुद्ध ज्योतिष दिन्द्रियमान्रारूपमादाय गयहोत्वा पुनः कर्मीणा जागरितस्थानमेत्यागच्छति हिरण्मयो हिरखमय दूव चैतन्यज्यातिःस्वभावः पौरषः पुरुष एकहंसः एक एव हन्ती त्य कहंसः । एकी जागत्खप्न हलोकपरलोकादोन् गच तो- त्यक ह प्ः॥११॥ तथा प्रणन पत्चवृत्तिना रत्तन् परिपा- लयन्नन्यथा मृतभान्तिः स्यादवरं निर्ठश््मनेकाशुचि- सह्टातत्वादत्यन्तबोभत्स कुलाय नोड गरीर स्वय तु वहिस्तस्मात्क लायाच्चरित्वा। यद्यप शरीरस्थ एव खप्र पसति तथापि तत्म्बन्धाभावात्तत्सथ दूवाकाशी वहि- सरित्व त्य चयते। अमृतः खयममरणधर्मा ईयते गच्छति। यन काम यत्र यत्र कामो विषयेषूङ्न तव्ृत्तिर्भवति त' त काम वासनारूपेणोद्व त गच्कति ॥ १२ ॥ किञ् खप्नान्ते

त्यादिना॥ एक्तमन्द् पदान्तरमवताय्य व्यायरोति। छप्तानभिचाक- धीतीति॥ तथाभन्दः स्वप्गतविशेघसमुच्यार्थः । किमिति खवने प्रा- सेन शरीरमात्मा पालयति तवाह। कान्यये.त।। व्हिसरित्वत्ययुक्त शरीरस्थस्य खप्नोपलम्भादित्यायद्याह। यद्यपीति॥ तक्म्वन्ाभावा कहिश्रित्व त्य, च्यते दति सम्बन्धः ॥ देवस्यस्यव तदसप्वक्धे दश्टान्माह।

Page 766

[ ७६०]

उच्चावचमीयमानो रूपायि देव: कुरुते बहनि। उतेव स्वीभि सह मोदमानो जचदुतेवापि भयानि पश्न॥ १३ ॥ आराममस्य पश्वन्ति न त पश्वति कश्चनेति। तननायत हुबोधये दित्या: ॥ खप्नस्थाने उच्चावचमुख्चं देवादिभावमवच' तिर्य्यगादि- भाव निक्ृष्ट तदुच्ावचमीयमानो गम्यमान: प्राप्र वनू- पाणि देवो द्योतनावान् कुरुते निवनवतौति वासनारू- पाशि बहन्यसह्न यानि । उत दूव अपि स्तीभि: सह मोद- मान दव जत्तदिव हसन्निव वयस्यैः। उत दव अपि भयानि बिमेत्य भ्य दति भयानि सिंहव्याघ्रादीनि पश्यन्निव ॥ १₹। आराममारमएमाक्रौडामनेन निर्म्मिता वासनारूपा- मस्यात्मनः पश्यन्ति सर्वें जनाः। ग्रामं नगर स्विरियमन्ना-

त न पश्यति कचन। कष्टभी वत्त तेऽत्यन्तविवित्त दृष्टि- गोचरमापत्रमप्यही भाग्यहौनता लोकस्य यच्छ क्ादर्भनम- प्यात्मन तंन पश्यति। लोकं प्रत्यनुकीश दर्भयति त्ुतिः।

ततुस्य दति खप्रस्थं विशेषान्तरमाह। किक्जति॥ उच्चावचं वि- घरयीकत्य देन तेनात्मना खेनेव सयं गस्यमान दति यादलू ॥११॥१२१२ आराम विट्टणोति। याममित्यादिना॥ म तमित्यादेस्तात्मय- भाह। कष्टमिति॥ टृष्टिगोचरापन्मप म पश्यतीति सम्बन्धः । कट- मित्यादिनोक्त मपञ्चयति। कह़ो दति। शोकानां तात्मर्यसुपसंइरति। सत्यन्तेति। वाक्यान्तरसादाय तात्मर्यमक्ाकाङ्कापूर्वकमजरायि व्याकरोति।

Page 767

दुभि षज्यए हार्स भवति यमेष न प्रतिपद्यते।

अत्यन्तविवितः सयं ज्योतिरात्मा खप्ने भवतोत्यभिप्रायः। त नायत बोधयेदित्याहुः। प्रसिदध्धिरवि लोके विद्यते स्प्न आ्त्मज्योतिषी व्यतिरिकत्वम्। कामी। तमानानं सुपमायतं सहसा भृग न बोधयेदित्याडरेव कथयनन्ति चिकिसकादयी जना लोके। नूनं ते पश्यन्ति जायहेहादि- न्ट्रियडारतोऽपसत्य केवली वहिर्वत्तत इति यत आ्रहुः। तं नायत वोधयेदिति। तत्र च दोष' पश्यन्ति। भग व्यसौ बोध्यमानः। तानोन्द्रियदारागि सहसा प्रतिबोध्य मानो न प्रतिपद्यत दूति। तदेतदाह दुर्भिषज्च हासी भवति यमेष न प्रतिपद्यत इति। तमिन्द्रियह्ारदेग यस्मा ह गाच्छ कमादाया पएतस्तमिन्द्रियद्शमेष आम्ा पुनर्न प्रतिपद्यते। कदाचिद्व्यत्यासेनेन्द्रियमाचाः प्रवेभयति। तत

तव्नेत्यादिना॥ तेषामभिप्रायमाह। ननमिति॥ दन्द्रियारायेव द्वारा- राय सेतोन्द्रियद्वारो जायहेहस्तसादिति यावत्॥ तथापि सहसासौ बोध्यतां का हानिरित्याणद्माह। तनति। सहसा बोध्यमानत्व सप्नम्यर्शः । किमत्र प्रमाणमित्याशंक्क्ानन्तरवाकम- वतार्य व्याचष्टे। तदेतदाहेत्यादिना। पुनरप्रतिपत्तौ दोषप्रसङ्ग दर्भ- यति। कदाचिरदिति॥ व्यत्यासप्रवेशख कायें दर्शयन्दुर्भिषज्यमित्यादि व्याचषटे। तत दूति॥ उक्तां प्रसिद्धिसुपसंहरति। तस्रादिति॥ दृत्तम- नव मतान्नरमुत्यापयति। स्वप्नो भूत्व त्यादिना। दति शब्दो यसा- दथ। तदेय मतान्तर स्फेरयति। नेत्यादिना॥ उक्तमङ्गीकत्य फल

Page 768

[ ७६२ ]

अथो खल्वाहुर्जागरितदेश एवास्यैष दूति यानि ह्येव जाग्रत्पश्यति तानि सुप्त इत्यत्ायं पुरुष:

आन्धाबाधिर्यादिदोषप्राप्ती दुर्भिषजा दुःखभिषक्कमता हास्मै देहाय भवति दुःखेन चिकित्सनीयोऽसी देहो भव- तोत्यर्थः । तस्मात्प्रसिद्दापि खप्ने सय जोतिद्मस्य गम्यते। खप्ो भूत्वातिक्रान्तो मृत्योरुपागीति। तम्मात् सपूं स्वय जनोतिरात्मा अथो अपि खल्वन्य आहुर्जागरितदेश एवास्यैष यः खपः । न सन्धा्र' स्थानान्तरमिहलोकपर- लोकाभ्यां व्यतिरित्तम्। कि त्हि इहलोक एव जागरि- तदेशः । यद्येव किच्चातः मृखती यद्गवति यदा जागरित देश एवायं खपस्तदायमात्मा कार्य्यकरषभ्यो न व्यावत्तस्तै- मिय्रीभूतः । अप्रती न सय जतिरा त्मेत्यत' स्वय' जोति ट्टबाधनायान्य आडर्जागरितदेश एवास्यैघ दूति। तत्र च हेतुमाचक्षते। जागरितदेशल यानि हि यस्ादस्त्या-

पृष्ाति। यदोवमिति। स्न्नो जागरितदेश दव्ववं वदीटमतश कि सादिति प्रम्नार्थः ॥ फल प्रतिज्ञाय प्रकटयति । पृखवति॥ मतान्तरो- पन्चःसख समतविरोधित्वमाह। द्रत्यत दरति । खप्नस्व जायहशत्व दूषयति। तदमदिति॥ तस् जाग्हशताभावे फलितगाह। तस्त्रा- दिति॥ खप्ने वाह्यज्योतिषः सम्भवो नास्तीत्यत् प्रमाणमाह। तदुक्र- मिति॥ वाहज्योतिरभावेपि खन्ने व्यवहारदर्शनात्तल खयं ज्योति- इमाच्ेप्रुमशक्यमित्य पसंहरति। तस्परादिति॥ कथ पुनर्विद्यायामनु- क्रायां सहसत्रदानतचनमित्याशङ्म दृटत्त कीर्त्तयति। रूय ज्योतिरिति।

Page 769

[ ७६३ ]

स्वय ज्योतिर्भवति सोऽहं भगवते सहस्त्रं ददा- म्यत ऊई्® विमोच्ताय ब्रहीति ॥ १४ ।

दोनि पदार्थजातानि जाग्रज्जागरितदेश पश्यति लौकिक- स्तान्येव सुप्तीऽपि पसतीति । तद्सत् इन्द्रियोपरमात्। उप- रतेषु हौन्द्रियेषु खप्नान् पश्यति। तस्मान्नान्यस्य ज्योतिषस्तत् मभ्भवोडस्ति। तदुकं न तत्र रथा न रघयोगा इत्यादि। तस्मादवायं पुरुष: ख्य' ज्योतिर्भवतीत्य व सय ज्योतिरा- त्मास्तीति खप्ननिदर्शनेन प्रदर्शितम् । अर्प्रतिक्रामति सृत्यो- रूपागीति च। क्रमेग सक्षरव्निहलीकपरलोकादौनिहलो कपरलोकादिव्यतिरितः। तथा जागृत्खप्रकुलायाभ्यां व्यतिरित्तः। तत्र च क्रमसव्नारासित्यय्ेत्य तत्प्रतिपादित यान्तवल्क प्रन। अतो विद्यानिष्कियायं सहस्र ददामौत्याह जनकः । सोऽहमैवं बोधितस्वया भगवते तुभ्य' सहस्त्र

त्याह। व्तिक्रामतीति॥ लोक्वयसन्गारवशादुत्कमर्थमनुदूयत। क्रमे-

सागते। तर्थेति॥ दूह्हलोकपरलोकाभ्यामिवेति यावत्। लोकइये स्थानह्वये च क्रमसञ्जारप्रयक्कमर्यान्तरमाह। तल चेति ॥ ग्रात्मनः खय ज्यो- तिषो देहादिर्व्यातिरिक्तस नित्यस दापितत्वादित्यतः शब्दार्थः । काम- प्रश्स् निर्सीत त्वान्निराकाङ्कत्वमिति शङ्डां वारयति। विमोत्तकति॥ सम्यगब्रोधस्तई तुरिति यावत्। ननु स एव प्रागुक्को नासौ वक्रळ्ोडसति तलाह। तदुपयोगीति॥ अयमित्य क्ात्मप्रत्ययोक्तिः। तादथ/त्पदा- रयत्तानस्य वाक्यार्थज्जानग्रेषत्वादिति यावत्॥ पदार्थस् वाक्यधिर्व्ति- भव दूषयति। तदेवदेश एवेति॥ कामप्रन्नो नाद्यापि निर्शेत दरत्यल्षे-

Page 770

[ $६४ ]

स वा एष एतस्मिन सम्प्रसादे रत्वा चरित्वा दृष्टव पुगयञ्ब पापञ्। ददामि। विमीत्तय कामप्रश्नी मयाभिप्रेतः । तदुपयी- ग्योडयं तादथ्यान्तदेकदेग एव। अतर्वां नियोच्यामि समस्तकामप्रग्ननिर्गायथबणेन विमोत्तायात ऊड्ग ब्रूहि।

निर्यायहैतोः सहस्रदानम् ॥१४॥ यतप्रस्तुतमात्मनैवायं व्योतिषाऽऽस्त दूति तत्प्रत्यव्षतः प्रतिपादितम् । अत्राय पुरुषः स्य' ज्यातिभ वतीति। खप्ने यन्तूक खप्नी भूत्व मं लोकमतिक्रामति सृत्वोरूपागोति। तत्र तदाशङ्गते। वृत्योरुपाखं वातिक्रामति तन्म त्य म्। प्र- त्यक्षं ह्य तत्। खप्ने कार्यकररव्यावृत्तस्यापि मोदतासादिद- र्शनम्। तस्मानूनं नैवायं सृत्युमतिक्रामति कमगो हि सत्वो:

त्तरवाक्य गमकमित्याह। व्त दति॥ कामप्रव्स्ानिर्यीतत्वादिति यावत्। तेनापेच्ितेन हेतुनेत्यर्थः ॥ विभोनशस्य सम्यगज्ञानविषयत्व सचयति। येनेति॥ सम्यग ज्ञानप्राप्ती गुरुप्रसादस प्राधान्यं दर्श- यति। त्वत्पसादादिति॥ ननु विमोत्तपदार्थो निर्णीतोऽन्यया सस्र- दानस्ाकस्मिकत्वप्रसङ्गादत आ्ह। विभोकेति॥ १४ ॥ उत्तरकविडकामवतारयितु® छ्ृत्त कीतर्याति। यत्पस्तुतमिति॥ आ्त्मनवेत्यादिना यदात्मनः खय ज्योतिष ब्राह्मणादौ प्रस्तुत तदल्वा- यमित्यादिना प्रत्यक्षतः खप्ने प्रतिपादितमिति सम्वन्धः । वृत्तमर्थान्तरम- नूद्य चौद्यमुत्यापयति॥ यत्तक्कमिति॥ मत्यं नातिक्रामतीत्यल्न हेतु- माह। प्रत्यन हीति। दच्छाद्षादिरादिशब्दार्यः॥ तर्थापि कुतो

Page 771

कार्य्य मोदलामादि दृश्यते। यदि च मृत्य ना बह् एवायं रुभावतस्ततो विमोक्षी नोपपदते। न हि स्वभावाकयि- हिमुथ्यते। अ्थ स्वभावीन भवति मृत्यस्ततस्तसाभ्ोत्त उपपत्स्यत। यथासी मृत्य राकीयो धर्मों न भवति ततः प्रदर्शनायात उई वरिमीत्ताय व्रहोत्यव जनकेन पर्य्यनु- युक्को याज्वल्कास्तहिदर्भयिषया प्रवष्टते। स वे प्रक्ृतः खयं ज्योतिः पुरुषः । एष यः खप्रे दर्ित एतस्िमित् संप्रसाद सम्यक् प्रसोदत्यस्त्मिव्रिति सम्पसादः । जागरिते देहेन्द्रिय- व्यापारशतसत्निपातज हित्वा कालुपयं तेभ्यी विप्रतिमुत्त ईप- प्रसौदति खप्र । दह तु सुषुप्त सम्यक् प्रसोदतीत्यतः सुपुप्त सम्प्रसाद उच्यते। तोर्णो हि तदा सर्वान् गोकान् भवति।

मृत्य नातिक्रामति तलाह । तम्ादिति। कार्य्यस कारषादन्यल प्रट्- न्य योगादिति यावत् ॥ उक्तमुपपाद्यति। करमणो हीति। कतः खप्रं गतो मृत्यं कर्माख्य नातिक्रामतीति शेषः । मा ्तर्हि महत्वोरतिक्मो- डभूत्को दोषस्तलाह। यदि चेति। स्वभावादपि न्त्योर्तिमक्रिमायझ्याह। म होति। उक्रं हि म ह्ि खभावो भावानां व्यावत््येतौ व्प्रवट्र्वेरिति। कथ तर्हि मोत्तोपपत्तिरित्याशष्ाह। अषेति॥ एषा च शड्डा प्रागेव राज्जा कतेति दर्शयन्तसतरहत्याप्यति। यधेत्यादिना॥ तहिदर्शय- येत्यत्र तक्कन्दव मतोरतिक्रमण ग्ह्यते॥ वैशन्दस् प्रसिद्धार्थत्वसुमेता सशव्दार्थमाह। स वै प्ररत हति ॥एषभन्दमनदन व्याकरोति। एष दूति॥ सम्यरुप्रसादे स्थिचा मतामतिक्रामतीति शेध: । सचुप्रस् सम्म- सादत साधयति। जागरित दत्यादिना। तत्र वाक्ययेषमनुकूलयत। तीरमे हीति। कासु सम्यक् प्रसाद: सषुप्ं स्थान तथापि किमायात- मित्त स्ाइ। स वा द्ति॥ पूरवाक्तन क्रमेय सम्यक प्रवादे सुपुप्र

Page 772

सलिल एको द्रष्टति हि वच्चति। सुषुपस्यमात्मानं म वा -एव एतम्मिन् सम्प्रसादे क्रमेण सम्प्रसव्ः मन् सुपुप्त सित्वा कथं सम्प्रसन्नः । स्वप्रात्सुपुप्त प्रविविद : स्वभवस्व एव रत्वा रतिममुभूय मित्रबध्ध जनदर्गनादिना चरित्वा विहृत्या- नेकधा चरणफलं यममुपलभ्येत्यर्थः। दृष्टव न कवत्व त्यः। पुशक्ट पुस्यफल पापल पापफलम्। न तुपुखपापयो: सः- कादर्शनमस्तीत्यवोचाम। र.स्माव्न पुखपापाभ्यामनुबङ्। यो हि करोति पुखपाये स ताभ्यामनुबध्यते।न हि दर्शन- मात्र सैतदनुबद्ध: स्यात्। तस्मात् खप्रा भूत्वा भृत्य मतिक्ा मत्य व न मृत्य रूपा खेव केवलम्। अती न मत्योरा तख्- भावत्वायङ्डा। मृत्य, से त्खभावोSस्य खवप्रऽपि कुर्य्यात्। नतु

सथित्वा सम्यक् प्रसन्नः मन् मतामतिक्रामतीत्यर्थः ॥ उक्मर्थमुपपाद- यितुमाकाङ्कामाह्। कथकिनि। रत्वेत्यादि व्याकुर्वन्परिह्रति। म्द- पदिति॥ पुवयपापशव्दयोर्यथासुतार्हतमबभ्ाह। न त्वति। व- बोचामो अयानृपाष्मम ख्ानन्दांख पश्तीत्यनति शेष:।पुगग्रपापयो दर्शनभेव न करणमि्यन्र फललितमाह। तम्मादिति। तद्द्रषटुरपि तदनुबन्ध : सादिताषत्रातिप्रषङ्गान्व मिताह। यो हीतादिना। 5 एपापास्यामातानो5संसपये पलितमाह। तम्ादिति। मतनोरति क्रमय कि सादिताशक्ाह। छतो नेति॥ मतरोररुभावत्वमुपपा- दयति। मतवंदिति। दूटापत्तिमाशख्माड। न तिनि। कनन्या- गतवाक्या दसङ्रवाक्या चेतार्थः॥ मोक्षशारतप्रामारयदपि मतर सभा- त्वमित्वाह। न त्विति॥ वभावादिति छेदः। तखाः सभावत्व लधममं कथयति। वत दति। व्तामेव व्याचट। पुरायपामाभ्या- मिति। खप्न मृत्यों खमात्वाभावेषि जाग्रदवस्ययां कत तमातानः खनायः। तथा च नियमेन तस नृतनोरतिक्रमो न रिध्यतीति बङ्गते।

Page 773

[ ६६' ]

पुनः प्रतिन्यायं प्रतियोन्या द्रवति स्वम्रायेव

करोति खभावथ त्कि याऽस्य निर्मोच्षतैव स्यात्। नतु खभा वः स्वप्न जभावात्। अतो विमोचोऽस्योपपद्यते मत्यो: पुसयपा पाभ्यां न तु जागरितेऽस्य स्वभाव एव। न हि बुद्धायुपा- धिक्वतं हि तत्। तच्च प्रतिपादित सादृश्यात्। ध्यायतीव ललायतीवेति। तस्मादेकान्त नैव खप मृत्य रूपातिक्रमशाब खाभा- विकत्वाशङ्काSनिर्मोचता वा । तत्र चरित्ापि चरसफल श्रममुपलभ्य त्यर्थ:। सम्प्रसादानुभवोत्तरकालं पुनः प्रति- न्याय यथान्यायं यथागतं नि आयो न्यायः। अ्यन- मायो निगमनं पुनः पूर्वगमनवैपरीत्य न यदागमनं स प्रतिन्याय: यथागत पुनरागच्कतौत्यथः। प्रतियोनि यथा- स्थानं खप्नस्थानम्। खत्रस्थानादि सुषुप्ति प्रतिपव्नः।स यथा स्थानमेव पुनरागच्कतीति। प्रतियोन्या द्रवति खप्रायैव

न स्विति। शपाधिकत्वात्कर्र्ट लस् सवाभाविकत्वाभावादाकनो मतनो रतिक्रम: सम्भवतीति परिहरति॥ नेति। कथमौपाधिकत्व कट- त्वस्थ सिज्वदुच्यते तलाह। तञ्जति। ध्यायतीवेत्यादो साउस्यवाचका- दिवियन्दादौपाधिक कर्त्तु त्वस् प्रागेव दतितिमितार्थः। जागरितेपि कार्र स्वस्य स्वाभाविकस्वाआावे फलितमाह। तस्त्मादिति॥ मतरो: वाभाविकत्वाशङ्ाभावऊत फलमाह। अनिभाचता वेति। वान्दो मज कर्षणार्थः ॥ पुरास्व पापश्चेते/तदन्न वाक्य व्याख्याय पुनरितादि व्याचष्। तत्र दृति। सत्राद्युख्ाय सपुप्रिमनुभूवोत्तर- कालममिति यावत्। स्थानात् स्थानान्तरप्राप्तावभ्यास वत्र पुनःशन्दः।

Page 774

स यत्तव किष्वित्य खवत्यनन्वागतस्ते न भवत्यसङ्गो ह्ययं पुरुष द्ूत्येवमेवतद्यानवल्काः । सोऽह भग -

खप्रस्थानायव। ननु खप्रन करोति पुरपापे तयोः फल- मेव पश्यतोति कथमवगम्यते। यथा जागरिते तथा करो- त्येवं स्वप्नऽपि तुल्त्वाहर्मनस्येति। न।यत शह म आ्राम्मा यत्किच्वित्तत्र सप्ने पश्यति पुसपापफलम्। अ्रनन्वागतीS ननुबइस्त न दृष्टन भबति। नैवानुबद्दोभवतीति। यदि हि स्वप्न कृतमेव तेन स्यान्तेनानुबव्येत। खपादुत्यितोऽपि सम- न्वागतः स्यात्। न च तल्लोके खप्नक्वतकस्प्रेणाSनन्वागतत्व- प्रसिद्धिः। न हि खप्कतेनागसागस्कारियमात्मान मन्यते कश्चित् । न चखपट्टशः यला लोकस्त गर्हयति परिहरति

प्रतिन्यायमितास्ावयवार्थमुक्का विवन्वितमर्थमाह। पुन्रिति ॥ सम्परसा- दादूद्मिति यावत्। जागरितात् खप्न ततः सुषप्र गच्छतीति पूर्त्रग- मन ततो वैपरीतान सुषप्रात् खत्र जागरित वा मळ्कतीति यदागमम स प्रतिन्यायस्तमेव सद्भिपति ॥ यर्थेति। यथा स्थानभाट््वतातेतद्विट- खोत। खपस्थानादिति॥ उक्रेडर्ये वाक्य पातयति। प्रतियोनीति॥ किमर्यं यथा स्थानभागमनं तदाह। खप्नस्थानायैवेति॥ स यदितव्ा- दिवाकयास व्यावर्त्यामाशङ्कामाह। नन्विति। तत्र वाक्यमुत्तरत्व नावतार्य व्याकरोति। यत वषेति। अननुबद्ध दतास्ार्थं स्फटयति। नैवेति । म यदित्ा।दिवाक्यस्याक्षराधमुक्ा तात्मयय माह। यदि हीति॥ तेना- लनेति यावत्। खन्ने ऊत कर्मा पुनस्तेनेत्ृ त्ा अनुबन्धे दोषमाह। खन्नोदिति॥ दूष्पत्तिमाशकाह। न चेति। संप्रश्तेन कर्मया जाग- दशस्यस् पुरुषसान्ागतत्वप्रसिद्िरिति यद्च्यते तव्र व्यवहारभूमौ दस्- तिपवमितार्थः। खप्द्टेन नापेदतख न समतिरितात् खानुभत

Page 775

वते सहस्र ददाम्यत ऊद्ध विमोच्तायैव ब्रह्मीति

वा। अतोऽनन्वागत एव तेन भवति। तस्मात्खने कुर्वश्तिवो पलभ्यते न तु क्रियाऽस्ति परमार्थतः। उनेव सौभि: सह मोदमान द्वेति । शोक उत्तः। आख्यातारस खप्नस्य महेव शन्द ना चचते। इस्तिनोग्द् घटोक्वता धावन्तीव मया दष्टा दूति। अती न तस्य कट त्वमिति। कथ पुनरस्याऽकर्ट त्' मिति। कार्यकरणमू नेः संतेषो मूर्त्तस्य स तु क्रियाहेतु- दष्टः। न ह्यमुत्त: कचित् क्रियावान्द ग्यतेऽमूत्त खात्मातो- Sसङ्को यसमाचासङ्गो ह्ययं पुरुषस्तस्मादन्वागतस्तन खपू- दृष्टेन। अ्रत एव न क्रियाकत लमस्य कयस्निदुपपद्मते। कार्यकरण संस्नषेण हि करत त्व स्यात च संग्नषः संवोगोऽस्य

दर्भयति। न हीति॥ यबोक् 5नतुभवे लोकस्यापि सम्मति दर्शयति। म धेति। तत्र फललिनमाह। छत दति॥ कथ तर््हि खप्ने कर्त त्व- प्रतोतिसव्राह। तसदिति। खप्रस्याभासत्वाज् म तत्र वस्तुतोडस्ति क्रियेत्याह। उतेवेति॥ तदाभासत्वे लोकप्रसिद्ञिमनुकूलयति। व्राख्या- तारख्ेति॥ खप्रस्याभासत्व फलितमाह। व्यत हति। चनन्वागत- बाक्य प्रतित्तारप व्याख्यायासङ्गवाक्य हेतुरूपमवतारवितमाकाङ्का- माह। कथमिति। मूर्त्तस मूर्त्तान्तरेय सयोगे क्रियोपलम्भादमूर्नतस्य तदमावादातनस्यामूर्त्त तवेनासंयोग: क्रियायोगादकर्त्तृ त्वसिहिरित्वात्तर हेतवाक्यार्थकथनयूर्नक कथयति। कार्यकरएंरितादिना। ग्यात्मनोऽस- ङ्रस्व नाकर्त तवमुत्त समर्थयते। जात एवेति। अतःशदारषं विशद्यति। कायेति॥ क्रियावत्वाभाये अन्नमरणादिराहिता कौटस्यं फलतीवाह। तस्नादिति । कर्मप्रतिवेकमुक्कमक्गीकरोति । एवमिनि। तत्प्रविविक्ातम च्चा ने ६५

Page 776

स वा एप एतस्सिन् सवप्रे रत्वा चरित्वा दृष्ट्रैव पुरायञ्च पापञ्व पुनः प्रतिन्यायं प्रतियोन्या दरर्वात बद्दान्तायैव स यत्तत्र किव्दित्पश्यत्यनन्वागत- स्तेन भवत्यसङ्गो ह्यय पुरुष दत्येवमेवैतद्याज्त-

नास्ति यतोऽसङ्गो ह्यय पुरुष। तम्मराद्मृत एवमेवैतद्याज्न वल्का । सोऽह' भगवते सहस्त्र ददाम्यत ऊर्द्ग' विमोचायैव बूहि। मोन्तपदार्थकद्अस्य कमप्रविवेकस्य सम्यग्दर्मित- त्वादृत ऊङ्क विमोच्षायेव ब्रूहौति ॥१५॥ तत्नासङ्गो ह्यय पुरुष द्त्यसङ्गताकर्टल् हेतुरुत्तः। उक्रञ्य पूर्वे कामवभात् स ईयते यत्र काममिति। कामय सङ्गोऽतोऽसिद्गो हेतुरुत्तः । असङ्गो ह्यय पुरुष दूति। न त्वे- तदस्ति। कघ तर्ह्यसङ्ग एवेत्य तदुचते। स वा एप एत- स्िन् खपू सवे एष पुरुषः सम्प्रसादात्पृत्यागतः खपू रत्वा

दार्य सुचयति। सोऽहमिति। नैराकाङ्कं व्यावर्त्तयति। वात दूति। कथ तर्हि सहस्दानमिताशङ्याह। मोक्षति॥ कामप्रविबेका षयमियोगमभिप्रतय पुनरनुक्रामति। छात ऊद्भमिति ॥ १५ ॥ उत्तरकणिडकाव्यावन् शङायह। त्ननति। पूर्वकसिडका सप्रस्यर्थः । भनत्वकर्त्ट त्वहेतरसङ्गत्व' किन्तावतेत्याशद्माह। उक्ञति।

त्यर्थः । आ्त्मनः खत्ने कामकर्मतम्वन्वेऽपि किमिति नासङ्गत्व त- लाह। कामसेति। हेत्वविद्ि परिहरति। न तिविति ॥ न चेङ्ेतो- रसिदत्व कि तर्ा्ि कथ तत्मिदिरिति पृच्छति। कवमिति॥ हेतुसम-

Page 777

[ ७१ ]

वल्क्य सोऽहं भगवते सहहं ददाम्यत ऊर्द् वि- मोत्तायैव ब्रहीति॥१६ ॥ स वा एष एतम्मिन् बुद्धान्तेरत्वा चरित्वा चरित्वा यथा काम दृद्टव पुषयन्न पापल ति सवें पूर्व- बद्बुद्दान्तायैव जागरितस्थानाय। तस्मादसङ्ग एवाय पुरुषः। यदि खप्रे सङ्गवान् स्यात् कामो ततस्तक्ङ्जेदेौषे- बुंह्दान्ताय प्रत्यागतो लिप्येत ॥ १६॥ यथासी खपू Sसङ्गत्वात्खप्नसङ्गजैदीषैर्जागरिते प्रत्यागती न लिप्यते। एवं जागरितसङ्गजैरपि दोषैने लिप्यत एव बुद्धान्ते। तदेतदुच्यते। स वा एष एतस्मिन् बुडान्ते जाग- रिते रत्वा चरित्वेत्यादि पूर्ववत्। यत्तत् बुद्दान्त किध्ि- त्पश्यत्यनन्वागतस्त न भवत्यसङ्गो ह्ययं पुरुष दति। ननु दृष्ट्र्वेति कथमवधार्यते करोतिच तब पुस्पापे तत्फलच्

यनार्थमुत्तरयन्थमुत्यापर्यत। असङ्र कति। प्रतियोन्या द्रवतोत्य तदन्न सर्घमित्य क्म्। खप्रे कत् त्वाभावस्तच्छन्द्रार्थः । उक्रमरुङ्गत्व' व्यत्तरे- कमुखेन विषाद्यति ॥ यदीति॥ सङ्गवानित्यस् व्याख्याम्। कामीति। तत्मङ्गजेसल खन्नविषयविशेषेध कामाख्यवाङ्गवशादुत्पन्नैरपराधरिति या- वत्। म तु लिप्यते प्रारयत्चत्तविधानस्ापि खप्नसूिताशुभाशक्कानिवई-

उक्कमयं उट्टान्ीकत्य जागरितेऽपि निर्षेपत्मातनो दर्शयति यथेत्यादिना तत्र प्रमायमाह्। तदेतदिति॥ जायदवस्यायामक्रमर- स्मान्तिपति। नन्विति ॥ तल कल्पित कर्ट त्मित्य त्तर माह। नेव्या- दिना॥ तदेव विदृणोति। व्यत्मनवेति। स्वतोSकत ते वाक्योपक्रम संवाद्यति। तथा चेति। वाक्र्याधें रुङ््हाति। झदीति।कर्ट-

Page 778

[ ७52 ]

टृष्टव पुरायब्च पापञ् पुनः प्रतिन्यायं प्रतियोन्या द्रवति स्वमान्तायैव ॥१७॥ पश्यति। न कारकावभासकत्वैन कर्ट त्ोपपत्तेः । श्रत्म- नैवाय ज्योतिषाऽडम्त इत्यादिनातज्योतिषावभासित: कार्य्यकरगसङ्गातो व्यवहरति। तेनास्य कट लमुपचर्यते न स्तः कर् त्वम्। तथाचीत् ध्यायतीव लैलायतौवेति। बुद्मादुपाधिक्वतमेव न खतः। दह तु परमार्थापेचयोपा- धिनिरपेक्षमुच्यते। दृष्ट्रव पुखस्व पापश्न क्वत्वेति तेन न पूर्वापरव्याघातायङ्गा। यस्माव्विरुपाधिकः परमार्धती न करोति न लि्यते क्रियाफलेन। तथा च व्यासेन भग- वतोक्कम्। अनादित्वा न्निर्गुषत्वात्परमात्मायमव्ययः । गरीर स्थोऽपि कौन्त य न करोतिन लिप्यत इति। तथा सहस्र- दानन्तु कामप्रश्नविवेकस्यादर्भितवात्। तथा सवा एष एतस्मिन् खपू स वा एष एतस्मिन् बुद्दान्त इत्ये ताभ्यां करिडकाभ्यामसङ्गतैव प्रतिपादिता। यस्माद्बुद्दान्त कते न

त्वमिति शेष: । नन्वौपाधिक कर्टत्व पूर्वसक्तमिदानी तच्विराकरणे पूर्वोत्तर विरोध: स्यादित्यलाह । दूह त्यिति॥ उपाधिनिरपेन्तः कर्त्ट त्वा- भाव द्रति शेष: । तेनेत्य ता हेतु स्फटयति। यक्मादिति। ग्रात्मनो लेपाभावे भगवह्दाकममि प्रमाणमित्याह। तथा चेति। ववस्याल्ये- पि कसङ्गत्वमनन्वागतत्व चातनः मिद्धन्गेहिमोक्षपदार्थस निर्गीतत्वा व्जनकस्य नैराकाङगमित्याशङ्काह। तर्थेत॥ यथा मोक्षेकदेशख कर्म- विवेकस्य दर्शितत्वात्मर्वत्र सहस्रदानमुत्त तथाल्वापि तदेकदेशस काम- विवेकस्य दर्शितत्वात्तहान न त कामप्रश्नस् निर्यीतत्वादित्यर्थः । द्विती- तत्टोय कशिड क यो स्तात्मर्थं सङ्गहाति। तहेत्यादिना। यधा प्रथमकशिड-

Page 779

[ ७७३ ]

खपान्तगतः सम्प्रसचोऽसम्वह्ही भवति सन्यादिका- य्ादर्भनात् तम्माच्निष्वपि स्थानेषु खतोऽसङ्क एवायम्। अतोऽमृतः स्थानत्यधमविलच्षणः प्रतियोन्या द्रवति स्पान्तायेव सम्प्रसादायेत्यर्थः । दर्शनटृत्तः खपस्य खप- भब्द ना मिधानदर्शनादन्तभब्द न व विशेषणोपपरः । एतस्मा अ्न्ताय धावतोति च सुपुप्त दर्भयिथति। यदि पुनरेवमुच्यते खंपान्त रत्वा चरित्वा एतावुभावन्तावनुस- स्षरति खपान्तव बुह्ान्तव्तति दर्भनात् सपान्ताय- वेत्यनापि दर्शनवृत्तिरेव खप्दर्भन इति । तथापि न किश्विह्प्यति असक्गता हि सिमाधयिषिता सिध्यतेव। यम्माज्जागरिते दृष्टव पुस्यन पापस् रत्वा चरित्वा च सपान्तभावती न नागरितदोषेशानुगतो भवति । १९ ।।

कया कर्मविवेक: प्रतिपादितसथेति यावत्। कब्डिकालितयाधें सक्ि- प्योपसंहरति। यव्ादिति। कवस्थालयेग्म्सद्ृत् कि विद्मि स- दाह। कात ति। प्रतोकमादाय स्प्राम्तशन्दाकमाड्। प्रतियोन्य ति । वाय' पुनस्तस्य सुचुप्रबिभयत्वमत चाह। दर्शनहत्तरिति। दर्शन बा- हमामय तख वृत्तिर्यस्तिति व्युत्पत्या खवप्ोदर्य नटात्तितस समपन्द- नव्र सिइ्त्वादन्तभन्दवैयरथ्यौत्तखान्तो लवो यसिद्चिति व्य त्त्त्या समान्- भन्द न सुचु प्रपहे सत्न्त शन्द न सप्रव्यावटतु पपन्त रल सुधुप्रस्थानमेव सप्- न्तयब्दि तमित्वर्थः। तल क वाक्यभेषानुगुएदमाइ। एतसा दुति । खप्रान्त घन्दस सप्र प्रयोगदर्भ नादिह्ामि तस्व तेन, यइणमिति पवानरहत्याप्याङ्गीव- रोति। बटीत्यादिना। सिवाधयिषितार्थविह्टी हेतमाह। यासारदिति। १७५

Page 780

[ ७08]

तदथा महासत स्य उभे कूलेऽनसव्तरति पूर्व- व्वापर्वैवमेवायं पुरुष एतावुभावन्तावनुसञ्य- रति खवम्रान्तञ्व बुद्धान्तव्व ॥१८॥

एन्रमयं पुरुष आ्ात्म्ा सयं ज्योतिः कार्य्करणविल- नएस्तप्रयोजकाम्यां कामकरमस्यां विलत्षणो यस्माद सङ्गो ह्वय पुरुषोऽसङ्गतवाढित्यग्रमर्थः। स वाएष एतंस्िमिन् सम्पसाद द्रत्याद्याभिस्तिसरभि: कगिड़काभि: प्रतिमादितः । तवरासङ्गतैवालनः कुती यम्मान्ागरितात् खप खपाच सम्प्रसाट: सम्प्रसादाच्च पुनः सप क्मे कुदान्त जागरितं बुहान्ताच पुनः सपान्तमित्य वमनु- क्रमसञ्नारेय स्थानवयस्य व्यतिरेक: साधित: पूर्व्व- ख्वोपन्यस्तोऽयमर्थः। सृपी भूत्वमं लोकमतिक्रामति मृत्योरूपाणोति। तं विस्तरण प्रतिपाद्य केवल दृष्टान्त- मात्रमवशिष्टं तइत्यामीत्यारभ्यते। तत्तव तस्िन्यया प्रद- र्शितो र्थदृद्टान्तीऽयमुपादोयते यथा लोके महामत्यो महांवासी मताख नाद्येन स्रोतसाऽहाय्य दत्यर्थः । स्रोतश्न विष्टभयति। मृच्कन्दवारी उमे कूले नद्ा:

करिडकालयेग सिद्धमर्थमनुवर्दात। एवमिति॥ व्क्नः स्यामलय्रस- द्वा रादसिडेस कत्वहेतरित्याशङ्कते। तल्ति। प्रतिज्ञा हेलोहे तुनिशारय सप्रम्यर्थः ॥ सप्रयोजकत्वाह हद्याईज़मरयन्तु दूरनिर स्तमित्वेवशन्दाघ्:॥ एव्ज्वोदित हेतुसमर्थनार्धं महामतृसवाक्य मति इतिभिनेत्व सङ्गन्ल्र- माड। पूर्वक्ञेति। यथा प्रदर्शनि तोर्थोस ङ्गल्वं कार्यकरवविनिर्मक्रतवद्ध कर

Page 781

[७७५ ]

तद्यथास्सित्नाकाशे श्येनो वासुपर्से वा विप-

तन्मध्य वर्ततिनोदकस्त्रीतोवेगन न परवशीक्रियते। एवमेवा- यं पुरुष एतावुभा अन्ता अनुसस्रति। की तौ। सपा- नश् बुद्ान्तन्। दृष्टान्तप्रदर्गनफल तु मृतुारूपः काय्य करणसङ्ातः। स ह तत्योजकाभ्यामनात्धमो ज्यस्ात्म तस्तमाद्िलक्षय इति विस्तरतो व्याख्यातम्॥१८। अत्र च स्थाननयानुप्तश्ारेण मूयं ज्योतिष श्रममनः काय्य करएसङ्कातव्यतिरित्तस्य कामकरगमैम्यां विवित्तीत्ता। सुतो नायं संसारसमावानुपाधिनिमित्तमेव तस्य संसारित्व- मविद्याव्यारोपितमित्येष समुदायाथ उत्तः । तन्र च जाग्रत्- मुपसुषुप्तस्थानानां त्रयाणां विप्रकोर्णरूप उत्ती न पुष्नोशट- त्य कत्व दर्णितःयम्माज्जागरिते संसक: स मृत्य : स कार्य्य करससङ्वात उपलच्तेऽविद्यया। सूप तु काम संयुक्ती

हार्यत्वमप्रकम्पपत्वं खत्कन्द् चारितव प्रकटयति। सज्रम्तपीति ॥ कि पुनर्ड- शनेन दार्शन्तिके लभ्यते तदाइ। डटाननेति ॥१८॥ श्येनवाकयमवतारयित पुत्त कीर्त्तवति। व्व चेति॥ पूर्यसन्दर्भ: अप्रभ्यर्थः। देहइयेन सप्रवोजवेन वस्तुतोऽसम्वन्धे फलितमाह। सत दूति। कव तर्चि तल संसारित्वधीरित्याश्काह। उपाधीति। चौपा- विकस्ामि वस्तुत्वमाशकयाह। वविदेपति॥इत्तमनूद्योत्तरयन्तम- वतारयन् भूमिकामाह। तलति॥ स्थानतयसम्बन्तिते विप्रकीर्थ विश्ि एटं रुपमस् त्यात्मा तथा पश्जोकत्य विवच्षित सर्वविशे मयामादायेति या वत्। एकतोति वाक्योक्िः । तल हेत वदन् जामहाकेम विवद्ताक्रो-

Page 782

रिपय श्रन्त: सज्हत्य पत्ती सल्लयायैव ध्रियत एवमेवाय पुरुष एतस्मा अन्ताय धावत यव

मृत्युरूपविनिम्मुता उपलभ्यते पुनर्वु द्वान्तमागतो बुद्धा- न्ताच। सुघुप् सम्प्रसख्नोऽसङ्गो भवतौत्वसङ्गतापि दृश्यते। एकवाक्यतया तूपसंड्ट्रियमाणं फलं नित्यमुत्तबुह्दशुद्द- सुभावतास्य नकत्र पुन्नोक्तत्य प्रदर्शितेति तत्पुदर्भनाय कण्डिकारभ्यते । सुुप्त ह्ववं रूपतास्य वष्समाणा इति। तहा अस्य तदतिच्छन्दा अपहतपापाभय रूपमिति। यस्मदिव रूप विलत्णं सुपुप्त प्रविवचितमिति तत्कथमित्याह दष्टान्तेनास्थार्थस्य प्रकटोभावो भवनोति। लव दष्टान्त उपादोयते। तद्यथास्मिन्नाकाशे भौतिके श्य नो वा सुपर्ये। वा । सुपर्यगव्दन चिप्र: श्येन उच्यते। यथा का शेडस्मिन् विक्वत्य विपरिपत्य यान्ती नानापरिपतनल-

शिरित्याह। यमार्दिति। ससङत्वा देर्वशटमानरमस मिथ्यातं सुचर्यात। सविद्यायेति। स्वप्रवाक्योSविवच्चित त्वात्मसिडिमाभद्ाह। खप्रेति।। ताईि सुपु- प्रशको ततृसिद्िने त्याह। सुषप्र पुनरिति। तथाप्मविद्यानिर्मोकेन प्रति- भातीति भाव: ॥ एवं पातनिकां लत्वा शये नवाकयमादत्त । एकवाकत्येति। पूर्ववाक्यानामिति गेषः॥ कुत्र त्हि यथोकमातमरूप पुञ्चोकत्य प्रदश्य ते तवाइ। सुषप्े हीति॥ तलाभयमित्यविद्याराहित्यसच्यते सा व सुषुप्र स्वरूपेय सत्यपि नाभिव्यक्ामातोति द्रष्टव्यम्। य आवृम्ष पुप्रे यथोत्रमात्ाक्षप वच्चते तम्रादिति यावत्। एव रूपमि्येनदेव प्रकटयति। विल्क्समिति। कार्य कर वविमिर्मुक्र कामकर्माविद्यारहितमित्वर्यः। स्थानह्य हिता

Page 783

[ 009]

मुप्तोन कञ्वन काम कामयते न कश्वन स्वम् पश्यति ॥१६।

चणेन कर्ममणा परिखित्तः संहत्य पत्ती सङ्गमय्य सम्प्- सार्य्य पक्षी सम्य ग्लीयतेडस्मिन्रिति संलायो नौडी नोडा- यव धियते स्वामनैव धार्य्यते सयमेव यथायं दृष्टान्त एवमेवायं पुरुष एतस्मा एतस् अन्ताय धावति अन्त- भब्दवाच्यस्य विशेषणम्। यत्र यत यस्मिव्न्त सुप्ती न कक्षन न कश्चिदपि कामं कामयते। तथा न कचचन सूप पश्यति न कश्चन काममिति। मपबुद्दान्तयोरविश्ेषेय सर्व्वः काम: प्रतिषिध्यते कञ्षनेत्यविशेषिताभिधानात्। तथा न कश्चन सुपुमिति। जागरितेऽपि यदर्शन तदपि मप मन्यन्ते। श्ु तिरत शह न कच्चन सप पश्यतोति। तथाच त्त्य- न्तरं तस्य चय आवसघास्तयः सृपा इति यथा दष्टान्त पचिए: परिपतनजश्रमापनुत्तये सूनोड़ोपसर्परामेव जाग्र-

कव सुषुप्र प्रवेष्टमिच्छतति पृष्कति। तत्कथ मति॥ खप्नादौ दुःखानु- भवात्तच्तपागेन सुघुप्र प्राप्ोतीत्यह। आहेति॥ अथोत्तरा शुतिः स्थानात् स्थानान्तर प्राप्रिमभिधस्तां तथापि कि दटान्तवचने नेव्याशडाह। टटान्ने- नेति॥ अस्, र्धस्य सुघुप्निप्राप्िरुपसेयेतत्। स एवार्थस्वति सप्रम्यर्थः॥ परमात्माकाश व्यावर्त्तयित भौतिकविश षयम्। महाकायो मन्दवेगः श्येनः भुनर्यास्तु वेगवानल्पविगह दति भेदः । धारणे सौकय्यं वक्र सयमेवे- न्युक्कम्। खप्नजार्गारतयोरपस/ नमन्नमज्तात् ब्रह्म। तथा न कञ्न सवप्- भिति खप्नजागरितयोरविशषेख सवे दर्शन निषिध्यत इति शुषः। स्वप्रविशे- खात् साप्रदर्श ननिषेधपि वुतो जायहर्थन निविष्यते तवा। जागरिते

Page 784

[७७८ ]

ता वा अस्यैता हिता नाम नाडो यथा केश:

नखपृयोः कार्य्यकरण संयोगजक्रियाफल: संयुज्यमानस्य पच्तिगः परिपतनज इव यमो भवति तच्छमापनुत्तये सात्मनो नोड़मायतनं सर्वसंसारधम विलत्तग मर्ध्वक्रिया- कारकफलायासशून्यं सुयमात्मान प्रवभति ॥१८॥ यद्यस्याय सुभावः सव्व संसारधम्शून्यतापरोपाधि- निमिन्तञ्रास्य संसारध्म्मित्वम्। यननिमित्तज्ञाख परोपा- धिक्ृतं संसारधम्मित्व सा चाविद्या। तस्या अविद्याया किं

चागन्तुकत्व ततो विमोक्ष उपपद्यते तस्यायागन्तुकत्व कोप पत्ति: कथंवा नात्मधम्म5विद्येति। स्व्वीनर्थयीजभूताया अविद्यायाः सतत्वावधारणयें परा कण्डिकाSSरभ्यते। ता

जपीति। कथमयमभिप्रायः गुतेरवगत इत्यागङ्वपाविशेधगासामथ्यादि- त्याह। अत आ्हति। जागरितस्यापि स्वप्नत्वे सुत्यन्तर सम्वाद- वति। तथा चेते॥ दृश्न्दार्टान्तिकयोविवन्षितमंत दर्शयतत। यथेत्यादिना। संुज्यमानस्य न्षेत्रततसति शेण। सर्वसंसारधर्मवित्- नगमति विशेषया व्याचष्टे।सतरति॥१६॥ शयेमनाक्य नातमन: सौषप्र रूपसुक्कमिदानों नाडीखराडस सम्बन्ध वक्त चोदयति ॥ यद्यखति। परः सन्नुपाधिरवु द्ादिरमद्गतवतः खतो बुझ्ादिस्म्वन्वासन्भवसुपेत्याह। यनिमित्तज्जेति। सिद्ान्ताभिप्रायम- नूद पूर्ववादी विकल्पयति। तस्या दृति। ग्रागन्तुकत्वमस्वाभायिक- तम्। ग्राध सोजानुपपत्ति विवचित्वाह। यदि चेति। ग्रसु तर्हहिि द्वितोयोल मोच्तोपपत्त रितापङ्गयाह। तसायति । माभूदविद्यात-

Page 785

[ ७02]

सहस्त्रधा भिन्नस्तावतासाम्ा तिष्ठन्ति शुक्कस्य नीलस्य पिङ्रलस्य हरितस्य लोहितस्य पूर्षा

वा अस्य शिर:पारादिलक्षयस्य पुरुषस्यैता हिता नाम नाद्यो यथा कैशः सहस्त्रधा भिन्न स्तावता तावत्परिमाष- नासिस्राडशुलन तिष्ठन्ति ताव शक्कर रसस्य नोलस्य पिङ्गलस्य हरितस्य लोहितस्य पूर्णा एतेः शक्कत्वादिमी रसविशेषैः पूर्णा इत्यर्थः। एतेच रसानां वर्णविशेषा

वश भवन्ति। तासेवंविधास नाड़ौषु सूप्मासु वाला- ग्रसहस्त्रमेदपरिमाणासु शुक्कादिरसपूर्यासु सकलदेह्व्या- पिनोषु सप्तदशक लिङ्गं वर्न्तते। तहाय्रिता: सर्व्वा वासना उच्चावचसंसारधर्स्ानुभवजनितास्तलिड़ वासनाथयं सूक्ष- त्वात्सच्क' स्फटिकमयिकन्प नाड़ीगतरसोपाधि संसर्ग- वशाद्र्साधर मंप्र रितोड् तहत्ति विभेष खौरथहल्पाद्याकार-

स्भावस्तद्व्मस्तु स्वाइममन्तराभावादित्याह। कथ वेति। तत्रोत्तरख- नोत्तरसन्थमत्यापर्यत। सर्वानर्थति। तासां परमसत्षतव दश्टान्तेनद- रशयति। वर्थेतत। कथमन्नरसख वर्यविशेषप्राप्तिरित्याशद्या। वा- तेति। भुक्नसालस परिणामविशेषो वातवाङल्ये नीलो अवत पित्ताधिक्य पिङ्गलो जायते से भातिशये शक्को भर्वतत पित्ताल्पत् हरितः सास्ये च धातूनां लोहित दूति तेषं मिथः संयोगवैषव्यात्तताम्याज्व विचित्रा बहवस्चान्नरसा भर्वान्त तदुव्याप्तानां नाडीनाममि ताटयो वर्षो जायते। चरयाः शिरा यातवहा: नीला मित्तवहा: शिरा कहग्वहासु रोहिगयो गौर्यः वभवहा: घिरा दति शौशुतेर्दर्शनादित्यर्थः।

Page 786

अथ यवैन घ्र त्तीव जिनन्तीव हस्तीष विच्छाय- यति गर्त्त मिव पतति॥

विशेषैवासनादिभि: प्रत्यवभासते। अथैव सति यत यम्मिन् काले केचन शात्रवा अन्ये वा तस्करा मामागत्व मन्तीति मृष व वासनानिमित्तः प्रत्ययोऽविद्यास्यी जावने तटे- तदुचते। एनं सुप्रटृम घ्न्तीवेति। तथा जिनन्तोव वगं कुव्व न्तीव। न केचन घन्ति नापि वगौकुव्वन्ति केवलनव- विद्यावा पनोङ्गवनिमित्त भ्रान्तिमात्रम्। यथा हस्ती चैनं विच्क्ाययति विच्काट्यति विद्रावर्यात धावतीवेत्यथे। गन्तमिव पतति ग्त्त जोर्कूपादिकमिव पतन्तमामान- सुपलक्षयति। ताटृमी ह्यस्य मृषा वासनोद्जवति। अरत्यन्त- निक्वष्टा धर्मभद्ञासितान्तःकरणव्टत्ायया दुःखरूपत्वात्। किं बहुना यदेव जायङ्वयं पश्यति हस्तादितक्षरं तदेव

नाडीस्वरूप निरुय तल आगरिते लिङ्गशरोरस दत्ति दर्श यति। ताखिति। एवस्विधास्वित्यस्सरव विघरगम्। सरक्षास्वित्यादि। पञ्जभ- तानि दर्श न्द्रियाषि प्राखोऽन्नःकरयमिति सप्तद्शकम् । जागरिते लि- ङ्.शरीरख स्थितिसक्ता खाप्री ततुस्थितिमाह। तह्निङ्गमिति। विवस्तितां खप्ने स्थितिसका खुत्यकषराषि वोजयति। अछेत्ादिना। खत्र धर्मा- दिनिमित्तवशान्स्िथ्य व लिङ्गे नानाकारमवभासते तन्मिध्ाज्ञान लिङ्गा- नुगतमूला् द्याकार्यत्वादविद्यति स्यिते एवं सतीति। तखिन काले स्वप्नदर्शनं विन्तेयमिति शेषः। दवशब्दार्थमाह। नेत्यादिना। उक्तोदाहरणेन समुच्चित्योदाहर- यान्तरमाह। तथति। गर्त्तादिपतनप्रतिपत्तौ हेतमाह।

Page 787

[ ७८१ ]

यदेव जाग्रङ्गयं पश्यति तद्वाविद्यया मन्यते भयरूपमत्रास्मिन् खप्ने विनैष हस्यादिरूपं भयमविद्या- वासनया सृषैवोद् तया मन्यते। अध पुनर्यत्राविद्यापकथमाण विद्या चोत्कथमाया किंविषया किंलचया वेत्य च्तेऽघ पुनर्यत्र यस्तिन् काले देव दूव सयं भवति देवताविषया विद्या बदोड्कता जागरितकाले तदोद् तया वासनया देवमिवात्मान मन्यते सवप्नऽपि तदुच्यते। देव दूव राजेव राज्यस्थोS भिषित्त: खप्नेऽपि राजाहमिति मन्यने। राजवासनावा- सित एवमत्यन्तप्रचीयमाण विद्योद्वता च विद्या सर्व्वत्म विषया। तदा खपनऽपि तज्ञावभावितोऽहमेवेद' सर्व्व- मस्मीति मन्यते । स यः सर्व्वात्मभावः सीऽस्यात्मनः परमी लोक: परम आत्मभाव खाभाविकः। यन्तु सर्व्वात्मभा- ताडथी हीति। ताटशत्व विशद्यति। वत्यनतति॥ यथोक्ा- सनाप्रभवत्व कथ गत्त पतनादेखगतिमित्याधड्काह। दुःखेति॥ यदेवेत्यादिश्रुतेरर्थमाह। कि बडनेति॥ भयमित्यस भय- रूपमिति व्याख्यानम्। भयं रुप्यते तेन तत्कारण तथा हस्तादि नास्ति चेत्कथ खप्ने भातीत्याशङ्गह। ब्रविद्यति॥ ग्रय यत्र देव द्रवेत्यादेस्तात्पर्यमाह। अ्रद्रेति।। फलमुच्यत दरति शेष:। तात्मर्य त्िपायशब्दाथमुक्का विद्याया विषयखरुपे प्रश्नपूव्व क वदन् यत्रे त्यादेरर्थमाह। किं विषयेति। दूयशब्द- प्रयोगात् खप्र एवोक्त दृति शङ्खां वारयति। देवतंति। विद्येत्य पा- सििरुक्ा। ग्रभिषिक्को राज्यस्थो जामदवस्थायामिति शेषः। ग्रह्- मेवेदभित्याद्यातारयति। एवमिति॥ यथा विद्यायामपक्य्यमागायां

Page 788

5घ यत्र देव दव राजेवाहमेवेद४ सव्वोडसीति मन्यते सोऽस्य परमो लोकः ॥ २०॥

वादर्वाग्वालायमात्रमप्यन्यव्न टृश्यते नाहसस्ीति। तद- वस्थाऽविद्या तयाऽविद्यया ये प्रत्य पस्थापिता अनात्मभावा लोकास्तेऽपरमाः स्थावरान्तास्तान् संव्यवहारविषयाललीका- नपेच्ययः अयं सर्व्वात्मभावः समस्तोऽनन्तरी वाह्यः सोऽस्य परमो लोकस्तस्मादपअथमाणयामविद्यायां विद्यायाञ काठठां गतायां सर्व्वात्मभावो मोच्षः । वथा सवयं ज्योतिष्ठ स्वप्न प्रत्यक्षतं उपलभ्यते तद्दद्िद्याफलमुपलभ्यत इत्यर्थः । तिरोधीदमानायाच विद्यायामविद्याया: फलं प्रत्यक्षत उपलभ्यते। अ्घ बननं घ्नन्तोव जिनन्तौवेति। त एते विद्याविद्य काय्य सर्व्वात्मभावः परिच्छित्रात्मनावथ। विद्यया शुद्या सव्वात्मा भवति। अविद्यया चासवाभवति।अन्यतः कुतच्चित्विभक्की भवति।

कार्यमुत्त तद्वदित्यर्थः । यदेति जागरितोक्रिः । दूढ़' चैतन्यमह चि- न्याल्नभेव न तु मदतिरितनास्ति तस्ाद्हं पूथाऽसीति जानाती- लर्थः। सर्वात्मभावस् परमत्वसुपपाद्यति। यन्तत्यादिना। तत्र तेनाकारेणाद्यावस्थितेत्याह। तदवस्थेति। तखाः कार्यमाह। तयेति। समस्तत्व' पूर्णल्मन्तरत्वमेकरसत्वम् । ब्रवाह्यत्व अवत्यु क्रम् । योऽय यथोक्तो लोकः सोऽस्ात्मनो लोकात्म कर्रेक्ानपेच्य परम दूति सम्बन्धः वाक्यार्थमुपसंहरति। तस्ज्मदिति। मोक्षो विद्याफलमित्य त्तरत्न सम्बन्धः । तस् प्रत्यक्षत्व दृष्टान्तेन सष््यति। यरथेति। विद्याफलवद- विद्याफलसपि खत्र प्रत्यक्षनित्य क्मनुवदति । तथति। विद्याफलसवि-

Page 789

f ७८३ ]

यतो विभक्तो भवति तेन विरुध्यते। विरुदत्वाङ्कन्यते जोयते विच्छादते चासव्व विषयत्व च मिन्नत्वादेतङ्गवति समस्तथ् सन् कुती भिद्यते कैन विरुदते येन विरुध्येत विरोधाभावात् केन हन्यने जोयते विच्कादते च। अत दृद्मविद्याया: सतत्वमुत्त भवति। सर्व्वात्ान

प्रत्यु पस्तापयति । आ्रात्मनः सर्वमापाद्यति। ततस्तद्विषयः कामो भवति। यती भिद्यते कामतः क्रियामुपादन्ते ततः फलं। तदेतदुक्त वच्यमायं च यत्र हि हैतमिव भवति तदि- तर दूतरं पश्यतीत्यादि। दद्मविद्यायाः सतत्व सह कार्येण प्रदर्शितम्। विद्यायास कार्य' सर्व्वात्मभावः प्रदर्भितोS

द्याफलख्तुत्य कमुपसंहरति। तेएते दति। उक्ं फल्य विभडते। विद्यपेति। वसर्वो भवतीत्य तत्परूटयति। अन्यत दति। प्रविभागे फलमाह। यत दति । विरोधफल कथयति। विरुद्धत्वादिति॥ अविद्याकार्य निगमयति। असर्वेति। अविद्यायाकत्परिच्छ्विन्नफ- लत्व तदा तस् भिन्नत्वादेव यथोक्ं विरोधादि दुर्वारमित्यर्थः । बिद्या- फलं निगमयति। समस्तस्विति । नन्वविद्याया: सतत्व निरूपयितुमार्य न च तदद्यापि दर्शित' यथा च किं ऊत सादत आह। छत दूति। कार्यवशादिति यावत्। द्रद शद्दार्थमेव स्फुटयति। सवात्मानमिति॥ ग्राहकत्वमेव व्यनक्ति। आत्मन दति। वस्तन्तरोपस्यितिफलमाह। तत दूति। कामस्य कार्यमाह॥ कामत दूति। क्रियातः फल लमते तङ्गो- गकाले च रागादिना क्रियामादघातीत्यविच्छिव्ः संसारस्तद्यावन्न म- स्यग् ज्ञान तायन्मिथ्याज्ञाननिदानमविद्या दुर्वारेत्याह। तत दूति। भेद्दर्शननिदानमनिद्येति अविद्य सन दत्तमित्याह। तदेतदिति॥

Page 790

[ ७८४ ]

तद्दा अस्येतदतिच्छन्दा अपहतपामा अभयए रूपम। विद्याविपर्य्ययेय। सा चाविद्या नातनः स्वाभाविकी धम्मा यस्माविद्यायासुत्क्वष्य माणायां ख्वयमपचीयमाना सतो काषठा गतायां विद्यायां परितिष्ठते सव्वीत्मभावे सर्व्वा- ताना निवन्त ते रज्वामिव सर्पज्ञान रव्न नियये। तच्चोत। यत्र त्वस्य सव्वमात्मेवाभूत्तत्क न कं पश्यदित्वादि। तम्मान्नात्मधर्ोडविद्या। न हि साभाविकस्योच्कित्ति: कदाचिदप्य पपद्यते सवितुरिवीाप्रकागयोः । तस्मा- त्तस्य मोत्त उपपद्यते ॥ २०॥ दूदानों योऽसी सर्व्वात्मभावो मोच्षो विद्याफल क्रिया- कारकफल शून्य सप्रत्यक्षती निहि श्यते। यत्राविद्याकाम

तत्न व वाक्यश षमनुकूलयति। वच्माराज्जति। अविद्याकनः खनावो न वेति विचार कि निर्शीत भवतीत्याशङ्क दृत्त कीर्त्तयति। दद- मिति। अविद्यायाः परिच्छिन्नफलत्वमस्ति ततो वैपरीत्यन विद्यायाः कार्यमुत्त सच सर्वात्मभावो दशिन दति योजना ॥ सम्पति निर्षीत मथें दर्श यति। सा चेति। ज्ञाने सत्यविद्यानिवृत्तिरित्यत वाक्यशेय प्रमाणयति। तह्ति॥ अविद्या नात्मनः खभावो निर्वर्त्यत्वाद्रज्लसर्पक दित्याह। तस्दिति। निवन्यत्व जय्यात्मस्वभावत्वे का हानिरित्याण- इय्राह। न हीति। अविद्यायाः स्वाभाविकत्वाभावे फलितमाह। तस्नादिति ॥ २०॥ तद्वा असैतदित्यनन्तरवाक्यतात्पर्यमाह। दूदानीकिति। विद्यावि- द्ययोस्तत्फलयोक्ष प्रदर्श नानन्रमिति यावत्॥ मोक्षमेव विशिनष्टि॥ यत्रति॥ मदद्वयसान्वय दर्श यन्चित्रचितमर्थमाह। तदेतदिति।

Page 791

कर्ममाणि न सन्ति। तदेतत्रम्तुतं यत्र सुप्ती न कश्चन काम कामयते न कञ्चन खप्न पश्यतीति। तह अस्य रूपम्। यः सर्व्वात्मभावः सोऽस् परमी लोक दृत्य क्स्तदतिक्कू न्दा अतिच्छन्दमित्यर्थः । रूपपरत्वाच्कन्दः कामोऽतिगतः कन्दोऽस्मिन् रूपे तदतिच्कन्दं रुपम्। अन्योडसी अ्सन्तः कन्दःगव्दो गायतादिक्वन्दीवाची। अयन्तु कामवच- नोऽतः खरान्त एव। तथाप्यतिच्कन्दा इति पाठ: साध्या- यधर्म्मो द्रष्टव्यः। अ्स्ति च लोके कामवचनप्रयुत्त: कन्दः- शब्द: खच्कन्दः परच्कन्द दत्यादी अ्तोऽतिच्कन्दमित्य व- मुपनयं कामवर्जितमेतद्र पमित्यस्तिनयें। तथापहतपामा। पामशब्देन धर्माधर्नावुच्य ते। पाप्मभिः संसृच्यते। पाफनी

यत्र त्यन्तशन्दित ब्रह्मोच्यते। व्याख्यात पदद्यमन्द्य वैशव्दव्य प्रर- द्वार्थत्व मन्वानो रूपपव्देन चष्ाा: सम्बन्ध दर्श वति। तदिति । अति- चकन्दमिति प्रयोगे हेतुमाह। रूपपरत्वादिति॥ कथमतिच्छन्दमित्याक- रूप विवच्यते तल्राह। कन्द दति ॥ कन्दःशद्दरस्य गायत्वादिच्छन्दोदि- घयस् कथ कामविषयत्वमित्याशङ्गनाह। अन्योऽसाविति॥ गायत्रता- दिवित्रयत्व्र त्यका कन्दःशब्दस कामविषयत्वमतःशन्ाथः । यद्याकरूप कामवर्जितमित्य तदल वियज्ित किमिति त्हि दैष्य प्रयुञ्यते तल्राइ। तथापीति। साध्यायधम्सत्व शान्दसत्वम्। दृह्गव्यवड्ारमन्तरेख काम- वाचित्वं कन्दःशञ्दस्य कथमित्याशड्ाह। वस्ति चेति॥ तस् कामवद्- नत्वे सति विङ्व पदरूपमन्द्य तस्ार्थमुपसंहरति॥ दत दूति। तचा कामवर्जितत्ववदित्य तत्। नन्वत्राधर्मवर्जितत्वमेत्र प्रतीयते न धन्मनत्तत्व

Page 792

विजहातोत्य कववात्। अपहतपा्मा धर्ममाधमवर्जितमित्य तत्किञ्चाभयं। भयं हि नामाविद्याकार्य्यम्। अविद्यया भयं मन्यत इति ह्य त। तत्कार्य्यद्वारिग कारणप्रतिषेधीऽयमभयं रूपमित्यविद्यावर्जितमित्व तत्। यद्तद्विद्याफलं सर्व्वा- तभावस्तदेतदतिच्छन्दापहतपाप्मा भवं रूपं सव्व संसार- धन्म वर्जितमतो भयं रूपमेतत्। इदस् पूर्वमेवोपन्यस्तमती तानन्तरव्राह्मणसमाप्ती। अभयं वै जनक प्राप्तोऽसीत्या- गमतः । इह तु तर्कतः प्रपच्चितं। दर्शितागमार्थप्रत्वयदा- द्याय। अयमात्मा स्वयं चैतन्यन्योतिःसभावः सव्वें सेन चैतन्यज्योतिषावभासयति। स यत्तत्र किञ्ञित्पश्यति रमते चरति जानाति चेत्य तम्। अतः स्थितञ्जतत् न्यायतो नित्य स्वरूपं चैतन्यज्योतिद्वमात्मनः ।

पाष्मशद्दस व्धर्ममात्रवचनत्वादत आह । पामशन्द्नेति॥ उपक्रमानु- सारेण माष्मशन्दयोर्भयविषयत्व विशेषरामनूद्य विवचितमधें कथयति। अपहतेति। तर्हि कार्यमेवाविद्याया निषिध्यते नेताह। तत्कार्येति। तसादर्धेतच्कन्दः। वाक्यार्थसुपसंहरति। यदेतदिति कूर्चब्राह्मणान्त S- पीदसक्तमित्याह। दृदञ्जति। आ्र्रगमवशान्तत्रोक्ञ चेकिकिमित्यत्र पुनरू- चयते तत्नाह। दूह तिविति॥ सविशेषत्व चेदात्मत्वानुपपत्तिरित्यादि- स्तर्क:। आगमसिङ्ध कि तर्कोपन्यासेनेत्याशङ्याह। दर्भितेति। ख्तीवाक्यस् सङ्गति वत्र वृत्तमनुद्रयति। अ्यमिति। अनन्यागतवाक्यो चातमनश्च तनत्वसुक्तमित्याह। स यदिति। ग्रत्मनः सदा 'चैतन्यज्योतिद' स्वरूप न केशलसुक्तादागमादेव सिद्ध किन्तु पूर्ववोक्ादनुमानाज्ज स्थित- मित्याह। व्रतः सितञ्जेति।

Page 793

तद्यथा प्रियया स्त्रिया सम्परिष्वक्रा न वाह्य

स यद्यात्माचाविनष्टः खेनैव रूपेश वन्तते कम्मादय- महमस्मीत्यात्मानं वा वहिर्वेमानि भूतानोति जाग्रत्खप्र- योरिव न जानातीत्यतोच्यते। शृखत्नाज्ञानहेतुमेकत्वमे- वाज्तानहैतुस्तत्कथमित्य चते। दृष्टान्तन हि प्रत्यक्षी- भवति विवचितोऽर्य दत्याह। तत्तत्र यथा लोके प्रियये- ष्टया खिया सम्परिष्वतः सम्यक् परिष्वत्तः कामयन्त्ा कामुकः सन्नवाह्यमात्मनः किश्चन किव्चिदपि न वेद मत्तो जन्यदस्विति। न चान्तरमयमहमस्ि सुखी दुःखो चेति अपरिष्वत्स्तु तवा प्रविभक्तो जानाति। मञ्व मेव वाद्य- माभ्यन्तरज्च। परिषङ्गोत्तरकालन्व कलापत्तेर्न जानाति एवमेव यथादृष्टान्तोऽयं पुरुषः केचन्ती भूतमात्रासंसर्गतः

दत्तमनट सम्वन्व वत्त कामशोद्यति। स यदीति॥ वलति सुघुप्तिरत्ता। चतन्य सभावस्व सुपुप्र विभेषत्ञानाभाव साधयतत॥ उच्यत दूति। सुघुप्निः सप्नस्यर्थः। वयज्ञान विशेषज्ञानाभायः । कोs- सावज्ञान हेतुस्तमाह। एकत्वमिति। जीवस परेणात्मना यटेकत्व तत् काथ सुघुप्र विश पज्तानाभावे कारण तखिन् सत्यपि चेतन्यखभावानि- छत्तरिति शङ्कते। तत्कथमिति॥ तत्र स्तीवाक्यसुत्तरत्वनोखयापयत। उच्यत दति। तत्र दृष्टान्तभागमाचष। दष्टान्तनेति। एकत्वऊतो विश वज्ानाभावो विर्वत्तोर्थः। परिष्वङ्गप्रयुक्तसुखाभिनिवेशादज्ञान किमिति कल्पाते खाभानिकमेय तत् कि न स्ादित्योशद्याह। अपरिष्व- कस्विति॥ तर्हि परिषङ्गवतोऽपि स्वभावविपरिलोपासम्भवाद्दिश ष- विज्ञान सादिति चेवनेत्याह। परिष्वङ्गेति। स्त्रीपुंसलक्षरयोर्व्यामिश्त्व

Page 794

[ ७८८ 1

किश्वन वेद नान्तरमेवायं पुरुष: प्राभ्नेनात्मना सम्परिष्वक्ो न वाह्य किश्वन वेद नान्तरम्।।

सैन्धवखित्यवत् विभक्की जलादी चन्द्रा दिप्रतिविम्बवत्कार्य्य- करए दह प्रविष्टः सोऽयं पुरुषः प्राज्नन परमार्थेन स्वाभाविकन सेनात्मना परेग ज्योतिपा सम्परिष्वत्ः सम्यक परिष्वत् एकोभूतो निरन्तरः सर्व्वात्मा न वाह्य किञ्चन वस्त्वन्तरं नाप्यान्तरमात्मन्यंयमहमस्ति सुखो दुःखो वेति वेद तच चैतन्यज्योतिःसभावल कस्म्रादिह न जानातोति यदप्राच्तीस्तन्रायं हेतु्मयोक्कः । एकत्वं यथा स्त्रीपु सयोः सम्परिष्वतयीः। तत्रार्थान्ना नात विशेषविज्ञान- हेतुरित्य ता भबति॥

तार्थः । दार्ष्टाततिक व्याकरोति। एवमेवेति॥ भतमात्रा: यरीरेन्ट्रिय- लक्षणास्ता भश्चिदात्मनस्तादात्माध्यासात्तत्पतिविम्वो जातस्ततोवभक वङ्गातीतपत्र दष्टनमाह। सैन्वेति। तख देहादौ प्रवेश द्ष्टान्तन दर्भ यति। जलादाविति। उपसर्गतललव्मयें कथयति। एकीमन दूति। तादातं व्यावर्त्तयित निरन्तर द्रठ्क्तम्। परमात्माभेद्प्रदुक्क- मनर्वच्छिन्नत्वमाह। सर्वात्मति॥ एवं स्तीवाक्यान्तरायि व्याख्याय चोद्यपरिहार प्रकटयति। तलति। प्रतनगात्मनीति यावत्। दहेति सुषुप्तिरुच्यते। यथा परिष्वक्कयों स्तोपुंसयोरेकत्व मूंसो विशषविद्ा- नाभावे तस् तत्र कारएमत्तमितार्थः । स्तोवाक्य औ्र्ौतमर्यमभिधाया- र्थिकमर्टमाह। तत्न ति ।

Page 795

[ ७८६ ]

तद्ा अस्यैतदाप्तका ममात्मकाममकामरपठ शोकान्तरम्॥ २१ ॥

नानात्व च कारणमातनी वखन्तरस्य प्रत्य पस्थापिका विद्यत्यक्त तत्र चाविद्याया यदा प्रविविक्को भवति तदा सवेरकत्वमेवास्य भवति। ततय ज्ञानज यादिकारक- विभागेऽसति कुती विशेषविज्ञानप्रादुर्भावः कामो वा सभ्भवति साभाविके खरूपस्थ आर्रमज्योतिषि । यस्मादेव सर्वेकतवमेवास्य रूपमतस्तव्व अस्यात्मनः स्यं ज्योतिःस्वभा- वस्यैतद्र पमाप्काम यस्मात्समस्तमेतत्तस्मादाप्ताः कामा अस्मिनूपे तदिदमाप्तकाम यस्य हन्यत्वन प्रविभक्क: काम- स्तदनाप्तकाम भवति। यथा जागरितावस्थायां देव दत्तादिरूपम्। न लिद तथा कुतच्चित्पविभज्यतेऽतस्तदाप्त

कि पुनर्नानात्व कारणमिति तदाह। नानात्व चेति। उक्त- मय योन्यामित्वादावित्ार्थः । किमेतावता सुचुप्र विशषविज्ञानाभावस्या- यानं तत्नाह। तन्नति। विशपविज्ताने नानात तत्न चाविद्याकारण मिति स्थिते सतीति यावत्। यदा तदेति सुघुप्तिविवचिता। प्रतितिक्रत्व कार्यकारणादिद्यविरहित्वम्। सर्वेस पूर्वे परमातना सहेता्रर्थः । वित्तानात्मा पशोच्यते। एकत्वफलमाह। ततस्षति॥ उक्तसुपजीव्याप्र- कामवाक्यमयतार्य व्याचष्टे। यस्ादिति॥ ग्रात्मकामव' समर्थयते॥ य- समात्ममस्तर्मिति। तदेव व्यतिरेकमुखेन त्रिशद्यति। यस हीतपादिना । विश पणान्तरमाकाङ्कापवकमादाय व्याचष्टे। किमन्यखदितप्रादिना॥ सुघप्नेरन्वल्वात्मनः सकाशादन्यचन प्रविभक्का दूव कास्यमाना: सुषुप्राशा- त्मैव कामास्तसादातकाममातरुपसित्ये तहुशन्नाह। यषेति। अघ-

Page 796

[ 0 ]

अत पिताऽपिता भवति माताऽमाता लोका अलोका देवा अदेवा वेदा अवेदा: ॥

काम भवत। किमन्यस्माइस्न्तरात्र प्रविभज्यते श्रही स्विदात्मैव तद्वस्वन्तरमत श्रह। नान्यदस्यात्मन: कथ वत आत्मकाममात्मेव कामा यस्मिन पे येऽत्र प्रविभक्ता दूवान्यत् न काम्यमाना यथा जाग्रत्सप्रयोस्त 5स्यात्मवा- न्त्वप्रत्युपस्थापकहेतोरविद्याया अभावादात्मकाममत ए- वाकाममेतद्र पं काम्यविषयाभावाच्छीकान्तर थोककिद्र शोकशून्यमित्व तच्छोकमध्यमिति वा सर्वथाप्यशोकमेत- द्र पं शोकवर्जितमित्यर्थः ॥ २१॥ प्रकृतः सयं ज्योतिरात्मा अविद्याकामकम्विनिमुक्त दत्य क्म्। अरसङ्गत्वादात्मन आ्रगन्तुकत्वाच्च तेषां तत्र वा

स्थाइ्ये खल्वात्मानः सकाशादन्यत्वन प्रविभक्का दय काम्याः काम्यन्त दूर्ति कामा:। नेव सुघप्नापस्थायामात्मनस्ते मिद्यन्ते किन्तु सुघुप्रस्ातमेव कामा द्रत्यात्मकाम® तद्रपमित्वर्थः । तस्यात्मवेत्यत्न हेतुमाह । अन्यत्वेनेति॥ यद्यपि सुषुप्नेडविद्या विद्यते तथापि न साभिव्यक्तास्तीत्यनर्थ परिह्हारोप- पत्तिरित्यर्थः ॥ कामानामात्मास्रयत्वपत्त प्रतिक्षेत्र तृतीय विशष- गम्॥ शोकमध्यं शोकस्वान्तर प्रत्यग्भतमिति यावत्। तर्ह्ि शोक- वच्च प्राप्त नेत्याह । सर्वधेति॥ पत्तङ्वयेऽपि शोकमृन्यमात्मरूपम्। न हि शोको येनात्मवांस्तस्य शोकवत्त्व शोकस्वाताधीनसत्वास्फ से रात्मा- तिरेके खाभावादित्यर्थः ॥ २ १ ॥ व्त्र पितेत्यादि वाक्यमवतारयितु दत्तमनुद्रवति॥ प्ररत दरति। सविद्यादिनिम्मोके हेतुइयमाह। असङ्गत्वादिति ॥ यद्यपि नागन्तुकत्व-

Page 797

गङ्गा जायते। चेतन्यस्भावत्व सत्यप्य कोभावान्र जानाति स्त्रोपु सयोरिव सम्परिष्वत्तयोरित्य तम् । तत्र प्रासङ्गिकमेत- दुक्त' कामकर्मादिवत् खयं ज्योतिट्टमप्यस्यात्मनी न सभावः। वस्मात् सम्प्रसादेनोपलभ्यत दत्याणड्वायां प्राप्ायां तव्निराकरणाय सतीपु सयोर्दष्टान्तोपादानिन विद्यमानस्य वं सयं ज्योतिष्टस्य सुपुप् Sग्रहषमेकीभावारड- तोन तु कामकर्मादिवदागन्तुकम्। इूत्व तत्पासङ्रिक मभि- धाय यत्प्रकृतं तदेवानुप्रवत्तयति। अन् चैतत्प्रक्वतमविद्या- कामकर्मविनिमु क्तमेव तद्र पम्। वत्सुषुप्त आत्मनी गद्यते प्रत्यक्षत इति तदेतद्ययाभूतमेवाभिहितं सर्वसम्वन्धाधीन- मेतट्र पमिति। यस्ादव तस्मिन् सुपुप्तस्थानSतिच्छन्दा- पहतपामाभयमेतद्र प तस्ादन पिता जनकः। तस्य च जनयितत्वाद्यत्पितत्व पुत्र प्रति तत्कर्मनिमित्त' तेन च

मविद्याया युक्त तथाप्यभिव्यक्ता सानर्वह्हेतुरागन्तुकीति एष्ट्व्यम् । स्ीग- क्यानिरस्याशङ्गामनुवदति। तलनति॥ कामादिदिमोके दर्शिते सतीति यारत्। स्वभावस्यापायो न सम्भवतीत्यभिप्रत्य हेतुमाह। यख्दिति । पङ्गोत्तरत्वन स्तीवाक्यमवतार्य तत्तात्मर्य पूर्व्वोक्तमनुकीर्त्तयत। एवं स्वयमिति। विद्यमानस्ति दृत्तमनद्योत्तरप्नन्थसत्यापर्यत। द्रव्येत- दिति। खयं ज्योतिद्वस साभाविकत्वमेतच्छन्दराथः ॥ प्रासङ्गिक' कामा- देरागन्तुकत्वोक्तिः ॥ प्रसङ्गादागतमिति यावतृ॥ प्रक्रतमेव दर्शयति। न्त्र चेति॥ व्तिच्छन्दादियाकंत्र सम्यप्रर्थः । प्रत्यक्षतः स्वरूपचैतन्य- शाद्यथोक्तात्मरूपस सुष्ुप्र ग्टह्यमारसुत्यितख परामर्श मवधेयम्। का-

दिति। प्रकतमय मुकोत्तरवाक्यस्थसप्तस्यरय माह। अ्ंतक्ति्तिति॥

Page 798

[ ७६२ ]

कर्म एSयमसम्बडोऽस्मिन् काले। तस्मात्पिता पुच्रसम्बन्ध- निमित्तस्य कसमयो विनिमु क्तत्वात् पिताप्यपिता भवति। तथा पुत्रोऽपि पितुरपुत्रो भवतीति सामथ्याज्म्यते। उभयोहि सम्बन्धनिमित्त कर्म। तदयमतिक्रान्तो वर्त्त- तेऽपहतपाम ति ह्यक्तम्। तथा माताSमाता। लोकाः कम्मण जेतव्या जिताथ। तत्कर्मसम्बन्वाभावाल्लोका अलोकाः। तथा देवाः कर्माङ्गभूतास्तत्करगमस्बन्धात्वया इवा अदेवा:। तथा वेदाः साध्यमावनसम्बन्धविधायकाः ब्राह्मसलच्तणा मन्तरलक्षणाययाभिधायत्वे न कर्माङ्ग- भूता अधोता अध्य तव्याख्। कर्मनिमित्तमेव सम्यध्यन्ते पुरुषेण। तत्कभ्भातिक्रमणादेतस्िन् काले वैदा अप्यवेदाः सम्पद्यन्त॥

जनकोऽप्यत्नाय्यपिता भवतोति सम्बन्ः । पिताप्यल्ापिता भवतीत्य पपा- दयति। तस्ेत्यादिना। यथा यखिन् काले तत्पिता पुत्रस्ापिता भर्वत तद्दित्याह। तथति॥ नाखारथस प्रतिपादकः शब्दोSस्ीत्याश- इाह। सामर्थ्यादिति॥ तदेव सामथ्य दर्शयति। उभयोरिति॥सधुप्र कर्मातिक्रमे प्रमासमाह। अपहतेति॥ पुनर्लोकवेदशब्दावनुवादार्थी।॥ वाकपान्तरमादाय व्याचष्टे। तर्थ त्यादिना॥ साव्यसाघनरुम्वख्वाभिष्या- यका ब्राह्मल्या दूति शषा। अभिधायकत्वेन प्रमायत्वन प्रमेय- त्वन चेत्यर्;।

Page 799

अत् स्ते नोऽस्तेनो भवति म्रणहाऽम्तर गाहा चा- एडालोऽचाएडाल: पौल्कसोऽपोल्कस: ग्रमयोऽम्- मास्तापसोऽतापसो नन्वागतं पुरायेनानन्वागत न केवल शुभकर्र्मसस्बन्धातीतः। किन्तहिं अ्रशभैरप्य- त्यन्तघोरै: क भभिरसम्बद्ध एवाय वन्तत इत्येतमर्थमाहात स्तेनो ब्राझ्मसुवर्सहर्त्ता भ् रहा सहपाठादवगम्यते स तेन घोरेय कर्म गैतस्म्रिन्काले विनिमं को भवति। येनाय कम्मणा महापातकी स्तेन उच्चते तथा भ्ूणहाःभूपहा तथा चाएडालो न केवल प्रत्यत्पब्रनैव कमषा विनि- स्ुत्त: । कि तर्हिं सहजेना प्यत्यन्तनिक्वष्टजातिप्रापकेणापि विनिम्मुत्त एवायम्। चायडालो नाम शूद्रेय ब्राह्मखा- मुत्पन्न: चाएडाल एव चारडाल स जातिनिमित्तेन कर्मखा सम्बहत्वादचाएडालो भवति । पोल्कसः पुल्कस एव पोल्कस: शूट्र गैव च्षत्रियायामुत्पन्नः । तथा सोऽप्यपुल्कसी

गतन स्तेनोऽस्तेनो भयतीत्यादेव्तात्मर्थर्यमाह। न केवलिति॥ सेनशव्दोडल चोरमाल्र भाति कर्थं विशेषयमित्याशध्ाह। भूय- हेति॥ भूगहा प परिष्व्रह्महन्तोच्यते ॥ तदेव घोरं कम्म विशि- नषि। येनेति। महत्मातकमस्ेति व्यत्पत्या महापातकसतनः। सेनादिवाकयन चाएडालादिवाकास गतार्थत्वमाशडाह। नेत्या- दिना। प्रत्य त्मन्नमागन्तुकम् । ब्राह्मखयां चलरियात् तो वश्याईदेह- कसतया। मूद्राज्जातस्तु चायडाल: सव्व धर्ममवहिष्क त इति रठति- माश्त्रित्याह। चागडालो नामेति॥ जातो निघादाक्द्रायां नात्ा- पुवकस दति रतेः। मद्रायां ब्राह्मयाज्जातो निवादः। सच जाता मूदः। तममातृचत्रियायां जातः पुन्कसो भवतीति व्याख्ा-

Page 800

पापेन तीर्गो हि तदा सर्वाञ्द्ोकान् हृदवस्य भवति॥ २२॥

भवति। तथा श्रमलन्तणैय कममभिरसम्बह्ी भवतीत्य चते ग्रमएः परिव्राट् यत्करम्प्रनिमित्तो भवति स तेन विनि- मुक्तत्वादयमरः। तथा तापसी वानप्रस्थो उ्तापरुः। सर्वेषां

नन्वागतं न अन्वागतमनन्वागतमसस्बधमित्य तत्य रव न शास्त्रविहितेन कन्मणा। तथा पापन विहिताकरग- प्रतिषिद्वक्रियालक्षणेन रूपपरलात्रपुसकलिङ्गम्। अ्रभयं रूपमिति ह्यनुवर्न्तने। कि पुनरसस्बद्ृत्वे कारयमिति तह्तुरुचते। तौथ्ाऽतिकान्तो हि यस्मादेवंरुपस्तदा तस्मिन् काले सर्व्वाक्कीकान् मोकाः कामा इष्टविषद: प्रार्थना:। ते ह्वि तद्विषयवियोगे शोकत्वमापद्यन्ते। इटट

नसुपेत्ाह। सूद्रेसँवेत। तथा चाएडालवदिति यावत्॥ श्र्म- खादिवाक्यस् तात्मर्थमाह। तथेति। परिव्राद्तापसयोरेव ग्रह सात्तत् कमायोगेऽपि शैधुप्रस्य वर्यात्रमान्तरकर्कयोग शह्धित्वाह सव् षामिति। ग्रादिशन्रन वयोऽस्थादि म्ह्यते॥ सौधुत्र पुरुष प्रऊ्ते कथमनन्वागतमिति नुहकप्रयोगसल्नाह । रूपपर- ववादिति ॥ तत्मरत्वे हेतुमनुषङ्ग दर्भयति। अ्रभयमिति। हेत- वाक्यमाकाङ्ापूर्व्व कसुत्थाम्य व्याचष्टे । कि पुनरित्यादिना ॥ वसा- दतिकन्दादिवा क्योक्तरुभावो5यमात्मा सुदुप् काले हृदयनिष्ठान् स- वोउछो का पतिक्रामति वस्ादेतदात्म रुप पुरायपापाभ्यामनन्वागत युक्त- मित्र्थ: ॥ शोकघन्दस कामविषयत्व' साधयति। दृषठेति।।

Page 801

[ ७५ ]

हि विषयमप्राप्त वियुक्'चोहिख चिन्तयानस्न्र गान् सन्तप्यते पुरुवोऽतः गोको रतिः काम दूति पय्यायाः । यस्मात् सव्व का मातीतो ह्यनायं भवति। न कश्चन काम कामयते अ्ति कन्दा इति ह्त् त प्रक्रियापतितोऽयं भोकगब्दः कामवचन एव भवितुमहति। कामय कम- हेतुर्वव्तति हि। स यथाकामी भवति तत्क्रतुर्भवति यत् क्रतुर्भवति तत्कम्म कुरुत दति। अ्रतः स्व्व कामातितीरणं- त्वाद्य क्तमुक्तमनन्वागतं पुर नेत्यादि। हृदयस्य हृदयमिति पुएडरोकाकारी मांसपिरडस्तत्समन्तःकरणं बुहिष्टदय- मित्य चते। तात्स्ययाम्मस्ाक्रोमनबड दयस्य बुद्धे यें थोका- बुद्धिसंत्या हि ते । कामः संकल्पी विचिकित्स त्यादि । सव्व मन एवेत्य कत्वात्। वत्यति च कामा येऽस्य इदि यरिता कथ तस्था: शोकत्वापत्तिरितायडनाह। इहं हीति।। तेषां पर्य्यायत्व उपि प्ररुते किमायात तदाह। यम्ादिति॥ अत्रति सुघुप्निरुच्यते। व्तः स्कामातितीर्षत्वादित्यु त्तरत र- स्वन्धः ॥ न केवलं शोकशब्द्स कामविघयत्वमुपपत्रमेव किन्तु सव्ि- धेरषि सिङ्धमित्याह। न कज्जनेति॥ शोकशन््रस्य कामविषयत्व उपि तदत्ययमाल्रात् कथ कम्मान्यः सादित्याशधाह। कामषेति। तत्र वाक्य प्रभाषयति। वच्तति हीति। कामस् कम्महतुत्व विङ्े फलितमाह। वत दति॥ इृदयस शोकानतिक्रामतीत्यत् हृदयशब्दार्थमाह॥ हृदयमितीति॥ मांसपिएडविशेषविषय हृदयपद कथ बुड़िमाह त्याशङ्याह। तातृस्थ्यादिति। यथा मज्जा: क्रोग- न्नीति मनजुक्रोशनमुच्यमान मङ्जस्थान् पुरुषानुपचारादाड़ तथा हृदय स्थत्वाह् द्व रुपचाराद्ट द्ि' हृदयशब्दो दर्शयतीत्यर्थः॥ हृदय- शब्दार्थ मुक्का तख सम्वन्वं दर्ययनि। हृदयसेति। तानतिक्रान्ो

Page 802

[ ८६ ]

ूति। शवसंत्यस्तरात्त्यपनोदाय होद वचनम्। इदि यरिता हृदयशोका इति च। हृदयकररसम्बन्धातीत- शायमस्मिन् कालेऽतिक्रामति मृत्यो रूपागोति ह्यक्तम्। ृदयसम्बन्धातीतवात्तत शयकामसम्बन्वातौतो भवतौति युक्कतर वचनम्। ये तु वादिनो हदि यिता: कामा वास-

वियोगेडपि चात्म न्यवतिष्ठन्त । पुटतैलस् दूव पुष्पादिगन्ध इवत्याचक्षते। तेषां काम: संकल्पः । हृदये द्यव रुपागि हृदयस्य शोका इत्यादोनों वचनानामानर्थक्मेव। हृद- यकरणोत्पाद्यत्वादिति चेत्। न । दृदि यिता इति विशे- षणात्। न हि हृदयस्य करणमात्रत हदि यिता दूति वचनं समज्जसम्। हृदये ह्वेव रूपाणि प्रतिष्ठितानीति च। भवतीति शेष: ॥ व्ातात्तरयास्त न बुद्धिमाथ्तरयन्तीत्यायद्याह। वु- जीति ॥ करथं तर्षि केचिदात्मात्रयत्व तेपं वदन्तीत्ायङ्क व्ान्ति- बशादित्याह। ग्रात्मति॥ भवतु कामादीनां हृदयाशितत्व तथापि तत् सम्बन्वद्वारा तदाम्त्रयत्वसम्भवात् कथमात्म्ा सुचुप्र कामानतिवर्तते तव्ाह। हृदयकरणेति॥ तत्मम्वन्वातीतत्व ्ुतिसिङ्गे फलितमाह। हृदयेति॥ भट्ट प्रपञ्च प्रस्थानसत्यापयति। ये त्विति । सळेव कृटये तदटिष्ठानां कामादीनामातान्य पल्ल घोन तद्धिष्टत्तावित्याशङ्गपाह । हृदय- वियोगेऽपीति॥ तन्म्रते स्रुतिविरोधमाह। तेषामिति॥करगेन वृदयेनोतमाद्यत्वादातमविकाराणामवि कामादीनां हृदयसस्नतसम्भवाच्ा- नर्थकां श्रतीनामिति शङ्गते। हृदयेति॥ न कामादिसम्वन्ध मात्र हृदयख श्र त्यर्थः। किन्त्वाञ्तयास्रयित्व तज्ञ करणत्वे न खात्। म हि चनुराद्यामयं रुपादिज्ञान दष्टमिति परिहरति। न हद़ीति॥ चकाराइचन न समङ्कसमिति सम्बध्यते॥

Page 803

आत्मविशद्देश्व विवन्तितत्वाह्क्करयरवचनं यथार्थमेव युक्नं। ध्यायतीव लेलायतीवेति च श्रुतेरन्यार्थासभ्भवात्। कामा येडस्य इदि थिता इति विशेषणादात्माश्चया अपि- सन्तीति चेत्। न अनाश्चितापेच खात्। न चायवान्तरमपे- च्य ये व दीति विशेषणं किन्ताह ये हद्यनायिता कामास्तान- पेच्य विशेषएं। ये खप्ररूढ़ा सविष्या भूताः खप्रतिपचती निवत्तास्तेनैव छदि शिता: सभाव्यन्त च ते। अती युत्कं तानपेच्य विशेषणम्। ये प्ररुढ़ा वन्तमानादिविषये ते सव्वे प्रमुच्यन्त इति। तथापि विशेषणानर्थक्मिति चेत्।ना तेषु यत्राधिक्याह्गयार्थलात्। इतरघाऽय् तमनिष्टञ्च कल्पित स्यादात्माश्चयतञ्ज कामानां। न कस्चन कामं कामयत इति

प्रदोपायत्त घटसानमिति वदन्तः करणायत्तमात्माय्रित कामा- दीति तस्य तदाक्यत्ववचनमापचारिकमिताशड्ाह। व्यातविशुद्ञ- सति। दवसखद यथारथमेवेत्याह। व्यायतीनेति॥ कन्वार्थारम- वाहुझाथ्रयणवचनस् ति ग्ेप: ॥ दद्िशुनाक्षणा पश्यतोत्य के वामेन न पश्यतोतिव्रतृ प्रसुच्यन्त हृदि शविता दूति विशेषमाशित्याधङ्कते । कामा ये दरति॥ प्रकारन्नरेण विशेषस्थायवतवं दर्ध्यति। नेतादिना। ष्यत्रति प्रकतमुत्य किः। आ्यात्रयान्तर वुद्यतिरिक्रमाताख्यम्। बुझ्नान्त्रताः कामा एव न सन्ति यदपेक्षया हृदयाम्त्रयत्वविशेषणा- मित्यायङ्ाह। ये तिति॥ प्रतिपक्षतो विषयदोषदर्भनादिति यावत्॥ कामानां वत्त मानत्वनिव्माभावाङ्मतभविष्यतामयि सन्भवे फलितमाइ। ये इति। हृसयानासितम तभ, वष्यककामसम्भवेनि सर्व्वकासनिष्टत्त वि्वच्ितत्वा- इ्त्त मानविशेषणमनर्थकमिति पङते। तथापोति। व्तीतानागतकामा- भाव: सम्भवति खतः सिह्ो न तविउत्तौ यल्नोडमेच्ते म्रह्ात्मदिडदुखा वर्त्त मानकामनिरासे यत्राधिक्यमाधेयमिति नापयितुं वर्त्त मानयहपमिति

Page 804

[ 965 ]

प्राप्तप्रतिषेधादात्माय्रयल' कामानां ुतमेवेति चेत्। न। सुधीः खप्ो भूत्व ति परनिमित्तत्वात् कामायवतप्राप्रस- ङ्रवचनाच। न हि कामाय्यत्व Sसङ्गवचनमुपपद्यते।सङ्गथ काम इत्यवोचाम । आ्त्मकाम इति शुतरा्मविययोऽस्य कामी भवतीति चेत् ।न। व्यतिरित्तकामाभावार्थत्ान्तस्याः।

चत्। न। हदि यिता इत्यादि विशेषशुतिविरोधादनपे- व्यास्ता वैशेषिकादि तन्त्रोपपत्तवः। शुतिविरोधे न्यायभास- त्वोपगमात्। खयं ज्योतिष्टबाधनाच। कामादोनाच रप्र केवलदृशिमात्रविषयत्वात् सयं ज्योतिद्वं सिद्ध । स्वितथ्व बाध्य तात्म समवायित्व। दृश्यत्वानुपपत्त यत्तुर्गतविशेषवत्। परिहरति॥ न तेष्विति॥ यदि यथोक्त व्याख्यानमनादृत्यात्य्यत्य मेय कामनामाय्रीयते तदाऽम्रुतं मोचासम्भवेनानिष्टञ्ज कल्पित स्ादि- त्याह। दतरथेति॥ ग्श्नुतत्वमसिद्धमिति शङ्ूते। न कङ्डनेति। चर्थादात्माश्रयव्व' श्रुतमेत कामानामित्यतह प्यति। नेत्यादिना।। निषेधो हि प्राप्निममेचते न वास्तव कामानामात्मधनत्व प्राप्रिस्तु सान्यापि सम्भवति। तममादात्मनो वस्तुतो न कामाद्याय्यत्वमित्वर्थः॥ दरतस्ात्म नो न कामाद्यान्यत्वमित्ाह। गरङ्गति। नन्वसङ्गवचन- मात्मनः सङ्गाभाव साधयति तस कामित्वे न विरुध्यते तवाह। सङ्गसति॥ कामय सङ्गस्ततोऽसिद्धो हेतरतति शेषः ॥ वाक्यान्त रमाश्रित्यात्मनि कामाम्तरयत्व शद्धित्वा दूष्यत। घातमत्वादिना॥ दूक्कादय: कचिदाम्िताः गुरत्वाद्रूपादिवदित्यनुमानात्मरिश पात् का- माद्याम्यत्वमातनः सेतृसतीति शङ्कते॥ वशत्रिकादीति॥ सुत्यवट- कभन निराचष्टे। नेत्यादिना॥ खवयं ज्योतिष्टवावनाज् नात्मान्नयत्व कामादीनामिति थेषः ॥ तदेव विद्ृणोति। कामादीनामिति। स्वित-

Page 805

द्रष्टर चि दृश्य मर्थान्त रभूतमिति। द्रटट: खवयं ज्योतिष्टं सिंद्म्। तद्बाधितं स्याद्यदि कामाद्याथवत्वं परिकल्प त। सर्वभा- स्वप्रतिषेधाच्। परस्य वदेशकल्पनाया: कामाद्याययत्व च सर्वशास्वार्थजातं कुख त । एतच विस्तुरेए चतुर्घेडवोचाम। महता हि प्रयल्नन कामाद्याययकल्पनाः प्रतिषेद्व्याः । आमन: परेशैकतशास्तार्थसिङ्डः। तत्कल्पनायां पुनः क्रियमाणायां शाखार्थ एव बाघितः स्वात्। यथेच्छा- दोनामात्मधर्गत्व' कल्पयन्तो वैशेषिका नैयायिकाीप- निषच्कास्तार्थेन न सङ्च्छन्त। तथेयमपि कल्पनीपनि- पच्छास्तार्थ बाधनान्नादर खोया ।। २२ ।

व्षानुमानादिति भेषः । यद्यल समवेत तत्तन न उददते। यचा चन्तुर्गत काष एमें तेनेव चन्ुमा न हदहते तथा कामादीनामालरम- वावित्व दश्यत्व न खात्। दश्सलवलेनैव खयं ज्योतिह् साधितम्। तथा च तहाधे पूव्धेतामनुमानभषि बाद्यतेतयर्थः। कथं कामादी- नामातसहश्यत्वमास्म्ित्य सत सयं जययोतिःसोपदिष्टत्व तवाह। दरद्टरिति॥ तथामि तेपामात्माम्रजत्े काठपगचिवालाह। तट्वाधित- मिति। यत्त परमाेकदेश जीवमाश्रिता तदाश्रत्रित कामादीति तला। सर्व शास्त्रोति॥ तदेव रफ टयति। परसेति ॥ शासर्धज्ञात निरवय- वत्वप्रत्यगेकत्वादि। तस कघ भोपः सादित्याशाह। एतक्तेति॥ चतुर्े चेद्गर्टट प्रपज्जमत निरस्त तहि पुनर्निराकरयमशिद्चित् करण- मित्याशङ्काह। महतेति ॥ परेग सद्ह मत्गालनो यदेकत्व तख शाखार्थस विड्यारथमति यावत्॥ श्रंशत्वकल्नावार्मम शास्ार्थसिद्ि माशङ्गराह् ! तत्कल्पनायाकिति॥ मर्द मम्मनल्पनाया हयत्वसुपसंह- रति। यथेत्यादिना ॥ २२ ॥

Page 806

यद्द तन्न पश्यति पश्वन््यतन्न् पश्ठति॥ स्तोपु सयोरिवैकत्वाव्न पश्यतीत्य त सयं ज्योतिरिति च। सयं ज्योतिट्ट नाम चैतन्यात्मस्वभावता। यदि ह्वम्नाणा त्वादिवच्चैतन्यात्म स्वभाव आत्मा स कथमेकत्व ऽपि हि सभावं जद्यान्न जानोयात्। अथ न जहाति कथमिह सुपुप न पश्यति। त्रिप्रतिषिइ्मेतच् तन्यमात्मखभावी न जानाति चेति। न विप्रतिषिद्मुअयमम्य तदुपपद्यत एव। कथं यह सुपुप्त तन्न पश्ति पश्यन्व तत्तत्र पश्न्नव न पश्यति। यत्तत् सुषुप्त न पश्यतीति जानौपे तन्न। तथा ग्हौयाः। कस्मात्पश्यन्व व भवति तत्र । नन्ववंन पश्तीति सुषुप्त जानोमो यतो न चतुर्बा मनो वा दर्गन करणं व्यापृत- मस्ति। व्यापृतेषु हि दर्शनत्रवणादिपु पश्यतीति व्यवहारो भवति शृणोतीति वा। न च व्याप्टतानि करणानि पश्यामः। तस्मान्न पश्यत्य वायं न हि किन्तहि पशयन्नेव भवति। कथं

यद् तब पश्यतीत्यादेः सम्बन्वं वक्र दृत्त कीन्तयति। स्तोपु- सयोरिति॥ चकारादुना स्वयं ज्योतिह्मिवि सम्बध्यते॥ किमिदं सयं ज्योतिद्वमिति तदाह। सयं ज्योतिद्वं नामेति ॥ एवं त्त- मनद्योत्तरवाक्य व्यावर्त्याशङ्कामाह। यदीत्यादिना। स्वभावत्या गमेश- मिनयति॥ न जानीयादिति। त्त्यागाभावे सुनुप्रे विशेषविन्तानरा- हित्यमयुक्तमितराह। अ््रध्तप्ादिना॥ आ्रका चिटूपोऽपि सुदुप्र वि- शेष न जानाति कि दुष्यतीताशद्ाह। विप्रतिषिद्दमिति॥ मरि- हरति। नेति। उमय चैतन्य सभावत्व विशेषवित्ञानराहिताञ्- त्र्थ: । उनयसीकार शङ्धित विप्रतिष पमाकाङ्कापूर्वक हवतयानिरा- करोति। कथमितप्रादिना। यहण तदितप्रादिवाक्य चोदितार्थानुवादस्त-

Page 807

[ ८ o१ ]

न हि द्रषटर्टष्ट विपरिलोपो विद्यतऽविना- शित्वात् ॥ न हि। यस्ाइष्टदटष्टिकर्त्तुर्या दृष्टिस्तस्या दृष्ट विपरि- लोपो बिनाश: सन् विद्यत यधागरोप्ंत यावदग्निभावि तथा चायमात्माSविनाश्यती Sविनाशित्वादामनी दष्टिर- प्यविनाशिनी यावदुद्टष्टभाविनी हि सा। ननु विप्रति- षिद्मिदमभिधीयते दष्टः सा हष्टन विपरिलुप्यत इति च। इष्टिय द्ष्टरा क्रियते। दृष्टिकर्ट त्वादि द्रष्टत्य थते। क्रियमाखा च द्रद्टा दृष्टिर्न विपरिलुप्यत इति चाशक्य वत्तम्। ननु न विपरिलुप्यत इति वचनादविना- शिनो स्ात्। न वचनस्य ज्ञापकत्वात्। न हि न्यायप्राप्ती विनायः। कवतकस्य वचनभतनापि बारयितु भक्यते वचनस्य यथा प्राप्ताथ ज्ञापकत्वात्। नैष दोष। आदित्यादि-

त्परिहारसतु पशयद्वित्यादिवाक्यमिति विभजते । यत्तलति॥ न हीत्या- दिवाक्य निरसामाशङ्कामाह। निन्विति॥ चक्रादिय्यापाराभावेर्जप सप्र दर्शनादि कि न स्ादित्याशङ्नाह् । व्याषटतेमिति॥ कास्तु त्ह्टि मत्र्ापि करणव्यापारो नेव्याह। न चेति॥ वयमिति सुषुप्रपु- दषोक्ति: ।। न पश्मत्य वेति नियम निषेधति। नेति। तत् हेत वक्रु प्रभ्न- पूर्व्व क प्रतिद्वा प्रस्तौति। कि तहींति। तल्नाकाङ्गापूर्वक हेव- वाक्यमुत्याप्य व्याचष्ट। कथममत्यादिना॥ विनाशित्वादित्य तद्ा- कुर्वन्दृष्ट विनायाभाव सष्यति। यथेत्यादिना॥ टूट्टरड टिर्नश्तीतल विरोधञ्जोद्यति। नन्विति ॥ विप्रतिषेधमेव साधयति । दृषटिक्ेति॥ कार्यसापि वचनादविनाथ: साहिति बह्ाते। नन्विति॥ तखा

Page 808

[ ८2 ]

प्रकागकलवदर्गनोपपन्त: । यथादित्यादयी नित्य प्रकाश- खभावा एव सन्तः स्वाभाविकेन नित्य नैव प्रकागेन प्रका- शयन्ति। न ह्वप्रकाभात्मनः सन्तः प्रकाशं कुर्वन्तः प्रकाश- यन्तीत्य चयन्ते। कि तहिं सभावैनैव नित्य नैव प्रकागेन। तथायमयात्मा विपरिलुतख्भावया दृष्ा नित्यया द्रषट- त्य चयते। गौए तर्हि द्ष्टृत्वम्। नैवमेव मुख्यत्वोपपत्तः। यदि ह्यन्ययाप्यात्मनो द्रषटृत्व दष्ट तदास्य द्रष्ट त्वखय गौषत्व न त्वात्मनोऽन्यो दर्भनप्रकारोडस्ति। तदैवमेव मुख्य द्रषटृत्व सुपपद्मते नान्यथा। यथादित्वादोनां प्रकागवितत्वं नित्य नेव स्वाभाविकेनाक्रियमाणन प्रकाशेन। तदेव च प्रकाश-

कारकत्वाच्ैवमिति परिहरति। न वचनस्ेति॥ तदेव स्फटयति। न हीति। यत्कृतक तदनित्यमिति व्याप्तानुग्टह्ीतानुमानविरोधाह्वचो ने कार्यनितात्ववोषकमितार्थः॥ कूटस्यहट्टिरेवाल् ट्रष्टगन्दार्थो न डटि- कत्ती तब विप्रतिषेधोऽस्तीति सिङ्ञान्तयति। नैघ दोष दृति। व्रदिता- दिप्का पतत्त्व वदित्य का दश्टान्त व्याचट। यथेति॥ दष्टान्त 5पि विप्रति- पव्ं प्रत्याह। न हीति । दर्शनोपपत्तेरित्य क् दार्ध्टान्तिक विभजते। तर्थेति। वात्मनो नियटटित्व दोषमाशङ्कते। गौशमिति। गौयस् मुख्यामेकत्वान्म ख्यस् चान्यस द्रष्टत्वसाभावान् यमित्य त्तरमाह। नेत्या- दिना। तामेयोपपतिनपदर्शयति। यदि हीत्ादिना। गन्यघा कूटस्य- दृष्टिमन्तरेखेति यावत्। दर्शनप्रकारसान्यत्व क्रियात्मत्व तस्य निष्क्रियख-

मेवेति। नित्याहित्व नैवेत्यर्थः। उक्रऽर्ये दष्टान्तमाह। यघेत्ादिना। तयात्मनोऽषि द्रषटत्व नित्व नैव स्वाभाविकेन चैतन्ज्योतिमा सिद्धति तदेव च दरष्टत्व' सुख्य दष्टत्वान्तरानुपपत्त रिति शेपः। वममनो नित्यहष्टिसभावच्व फलितमाह। तस्रादिति। तजन्त दष्टिशब्दमा-

Page 809

न तु तह्दितीयमस्ति ततोऽन्यद्विभक यत्प- श्येत्॥। २३॥

वित्त्व मुख्य प्रकाशयितत्वान्तरानुपपत्तः । तर्मान्र द्रष्ट- टष्टिर्विपरिलुप्यत इूतिन विप्रतिषेधगन्धोऽप्यस्ति॥ नन्व- नित्यक्रियाकळ विषय एव तच््प्रत्ययान्तस्य शब्दस्य प्रयोगी दृष्टो यथा केत्ता भेत्ता गन्तेति तथा द्ष्टत्यत्ापीति चेत्र। प्रकाशयितति दृष्टलात्। भवतु प्रकाशकेष्वन्यथा सग्भवान त्वात्मनीति चेत्। न ॥ दृष्टविपरिलोपशुतेः । पश्यामि न पश्यामीत्यनुभवदर्भनाव्रति देत्।न ।करण- व्यापारविशेषापेक्षलात्॥ उद तचन्तुषास्ज खप्न आत्मट्ृष्टेरवि परिलोपदर्भनात्। तस्मादविपरिलुप्खभावैवात्मनी दृषटिः। अतस्तयाSविपरिलप्नया दृषा स्वयं ज्योतिःसभावया

त्रित्य शङ्ते। नन्विति। ग्रत्नाम्य नित्यक्रियाकरषट विष्यस्त जन्तभब्द प्रयोम दूति शेष:। तजन्तथव्द्प्रयोगस्ानित्यक्रियाकर्त्ट विष्यत् व्यभिचारयस्- त्तरमाह नेति। वैषस्यमाशङ्कते। भवत्विति। आदित्यादिषु खामाविकद्र- काशेन प्रकाशयित्ृत्वमस्तु कादाचित्कप्रकाधेन प्रकाशवितलस तेध्वसम्भ- वाच लातानि नित्वाहरिर्रा तन्मामाभावात्। तथा च कादाचित्कडधौन तस्य द्रटट तेययः । प्रतीचशचिद्रपस चरौतत्वात्कर्ट त्व बिना प्रकाशि- तत्वमविशिटमित्य त्तरमाह। न हष्टीति। कूटस्यटट्टिरात् त्य के प्रत्यच- विरोष शङूते। पश्याभीति। दिविधोऽनुभवस्तस्व कूटस्यदष्टितमतुम्ट- ह ति। चचुरादिव्यापारभावाभावामेक्षया पश्यामि न पश्यामीति धियो- रात्मसाच्तिकत्वादित्य त्तरमाह्। न करयेति॥ ग्रात्मटष्टर्नित्यत्वे हेख- न्तरमाह। उदतेति॥ आ्लटृष्टर्नित्यत्वसपसंहरति। तक्दिति।

Page 810

[ c8 ]

पश्यत्रेय भवति सुपुप्त । कथ तर्हि न पश्यतौत्य चते। न तु तदस्ति किन्तहवितीयं विषयभूत कि विभिष्ट ततो द्रष्ट र- न्यदन्यत्वन विभन्त यत्पश्ेद्यदुपलभ्ये त । यदि तद्विगेषद- भनकारणमन्त:करणं चनूरूपं च तद्विद्ययान्यलेन प्रत्व प- स्थापितमासोत्। तदेतस्पिन्काले एकीभूतम्। आात्मनः परेग परिष्वङ्गात्। द्रष्टर हि परिच्छित्नस्व विभेषदर्भनाय कररम- न्यत्व न व्यवतिष्ठती। यन्तु खेन सर्वात्मना सम्परिष्वक्तः सन परेस प्राज्नेनात्मना प्रियमेव पुरुषस्त नन पृथक्रेन व्यवस्थि- तानि करणानि विषयाय। तदभावाद्िशेषदर्शन नास्ति। करणादिक्वतं हि तन्नात्मकवतम्। आत्मक्वतमिव प्रत्यवभासते

तच्वित्यत्वोक्तिफलमाह। व्त दूति। वाक्यान्तरमाका ङ्ापूवेकमृत्याम्य- व्याचष्ट। कथमित्यादिना। द्विती यादिपदानां पौनरुक्रिमाशङ्कार्थ्रभेद दर्भयति। यद्ीत्यादिना। साभासमन् करणं यत्पश्वेदिति विशेषदर्य- मकारयं प्रमात्द्वितीयम्। तसादन्यच्चनुरादिप्रमाय रुपादि च प्रमेय' विभक्त तत्सर्व जागतृखप्रयोरविद्याप्रतिपत्त सुषुप्तिकाले कार- सामात्रतां गतमभित्यत नास्तीत्यर्थः । सुदुप्न द्वितीय प्रमातरूप ना- सीत्य तदुपपाद्यति। आत्मन दति । प्रमातरूप पृथङ्ञास्तीति शेष:। तथापि करयव्यापारकत विषयद्र्शनमातनः सादित्याशद्ाह। द्रष्ट- रिति । सुघुप्नस्थापि परिष्छिव्वत्वमाशङ्माह। अयन्त्विति॥ तस परेसे कीभावफलमाह। तेनेति। विषयेन्द्रियाभावकत फलमाह। तदभावा- दिति। किमिति विषयाद्यभावाद्विशे षदर्शन निषिध्यते। तत्त्वमेव तस्ा- तसत्वाधीनं किं न खादित्याशद्माह। करणादीति। नन्ववस्थाड्ये विभे- वदर्शनमातऊतं प्रतिभावितस प्रधानत्वादत वाह। व्रात्मक्ृतरमिति। न तिवत्यादेस्तात्मर्यसपसंहरति। तस्रादिति। प्रमात्टकरय विषयक्तत्वाह्डिये- मडऐ्टे से पाञ्च रषुप्ावभावात्तत्कायाया विभेषट्ष्टेरमि तल्वाभावादिति

Page 811

[८०५]

यद्द तन्न जिघ्रति जिघ्रन्व तन्न जिघ्रति न

तु तद्वितीयमस्ति ततोऽन्यद्दिभक्नं यज्जि्रेत्॥ २४॥ यद् तन्न रसयते रसयन्वै तन्न रसयते न हि रसयितूरसयतेविपरिलोपो विद्यतऽवि- नाशित्वान्तर तु तद्ितीयमस्ति ततोऽन्यद्विमक् यद्रसयेत् ॥ २५॥ यह् तन्न वद्ति वदन्वे तन्न वदति नहि वत्तुर्वत्ोर्विपरिलोपो विद्यतेऽवि

तस्म्ात्तत्कृनैय भान्तितमनोद्ृष्टिः परिुष्यत इति समानमन्यत्। २३॥ यद् तब जिघ्रति। यह तन्न रसयते। यह तत्र ददति। यद् तन्न शृणोति। यह तन्न मनुते। यह तन्र स्पृशति। यह तन्न विजानाति। मननविज्ञानयोईधादि- सहकारित्व 5पि सति चत्तुरादिनिरपेत्ती भूतभविषयद्व्न्त- मानविषयव्यापारी विद्यत इूति पृथगग्रहरम् । क यावत्। ततुऊता जागरादावात्मलतर्त्व न म्ान्तिप्रतिपत्रविभेष दर्शनाभा- वप्रयुक्केतर्वः समानम ्न्यदिति ॥ २२॥ य है तब पश्यतीत्यादावक् न्यायसुत्तरवाक्या व्वतिदिशति। मनोबुद्दो: साधारणकरणत्वात् प्ृथग व्यापाराभावे कय पटर्थाड्िर्ह्ंगः सादित्याश- धाह। मननेति। वाक्यानि व्याख्याय खसिद्वान्तस्फ रणाथे विचार- यति। किं पुनरिति॥ धम्भेदो धर्मायां सतां भियो धर्मियश् भेदो कसतीति यावतृ। धर्मख इद्यारिपदार्थसेत्र्थः । परोपाषिनिमित्त

Page 812

[ ८.६ ]

नाशित्वान्न तु तद्ितीयमस्ति ततोऽन्य इभक्र्त यद्ददेत् ॥ २६॥ यद् तन्न शरृणोति श्रृगवन्वै तन्न् शृगोति न हि श्रोत: श्र तेर्विपरिलोपो विद्यत 5विनाशित्वान्न तु तद्वितीयमस्ति ततोऽन्यद्ि- भकं यच्छ णुयात्॥२७॥ यद् तन्न मनुते मन्धानो वै तन्न मनुते न हि मन्तुर्मतेर्विपरिलोपो विद्य- तेडविनाशित्वान्न तु तद्दितीयमस्ति ततोऽन्यद्दि- भक्न यन्मन्ीत॥ २८॥ यद्द तन्न स्पशति स्प शन्वै तन्न स्पशति न हि स्पुष्ट : स्पृष्ट विपरि लोपो विद्यतऽविनाशिचान्नतु तहितीयमस्ति

पुनर्ट था होना मग्नेरोषा्रप्रका गनज्व लनादिवद्र्सभेद आ- होख्विदभिन्नस्यैव धर्ममस्य परोपाधिनिमित्तक धर्मान्य- त्वमित्यत्र केचिद्व्याचक्षते। आ्त्मवस्तुनः खत एवैकत्व नानातवञ्च। यथा गोगेोद्रव्यतयैकतं सास्त्रादोनां धर्मासं परस्परती मैदी यथा स्थूलेष्वेवमेकत्व नानालं तथा निरद- यवेष्वमूत्त वस्तुष्व कत्वं नानातवज्जानुमेयम्। सर्वलाव्यभिचार

चन्तुराद्युपाधिक्वतमित्य तत् । धर्मान्यत्व' धर्मत्व धर्मिसो मिथो. न्यत्व चेत्यर्थः । भर्त प्रपञ्नमतेन पूर्वदर्तत गहाति॥ अति॥ गवादीनां सा- वयवत्वाट्रूपभेटसन्भयादेकेन रूपेणाभिन्नत्व रृषान्तरेय भिक्वत्वमित्य रय-

स्थूलेष्विति ॥ एकरूपत्वे वस्तुनो टष्टान्ताइट्टेर्ननारूप गवादिद ट्ान्तद-

Page 813

1[८9]

ततोऽन्यदिभक्त यत्स्प शेत। २६॥ यह तन विजानाति विजानन्व तन विजानाति नहि विद्यतऽविनाशि- त्वानत तद्दितीयर्मास्त ततोऽन्यद्दिभक्तं यद्दि- जानीयात्॥३० ॥

दर्भनादात्मनोऽपि तददेव दृथादौनां परस्पर नानात्व- भातना च कत्वमिति नान्यपरत्वात्। न हि दश्ादिधर्म- मेदप्रदर्शनपरमिद' वाक्य यद तदित्यादि। कि तर्हि चे- तन्यात्मज्योतिः कथं न जानाति सुपुप्त नूनमतो न चैत-

यह तदित्यादि॥

स्यत्म ज्योतिः खाभाव्यमुपलत्तितं हथ्टादाभिधेयव्यवहारा- पन्नं सुघुप्त उपाधिभेदव्यापारनिटट त्तावनुद्गास्यमान-

र्नात्तदेवानुमेयम् ॥ विमत भिन्नाभिन् वस्तुत्वाद्गपादिवदित्यर्थः । यद्यपि गगनादिय भिन्नाभिन्नत्वमनुमीयते तथापि कथमात्मनि तदनुमानमित्या- भङ्मा् वस्तुत्वस्य नानारूपत्वनाव्यभिचारादात्मन्यपि ययोक्कमनुमान निर्कशप्रसरमित्याह। सर्वलरति। यथोक्ञानुमान/नुग्रहाज्ज द्वतम- त्यादिभिस्ननाभिव्वत्ववस्तुनि तात्मर्यमिति भावः । भर्त प्रपञ्जीक्त वाक्यतात्- पर्थ्य निराकरोति। नेत्ादिना॥ चैतन्याविनाशे वाक्यतात्पर्यज्ञेत्कथ तर्हि दत्यादिभिदा वचनमित्या- यङ्काह। यदसेत। तद्वि सुघुप््स्थायासुपाधेरन्तःकरयस चह्ुरा- दिमेदाधीनप रिगामव्यापारनिट्टत्तौ सत्यासुपाधिभे दस्ा नुद्गा समानत्वात्त न

Page 814

लादनुपलच्यमाणखभावमय्य पाविभदेन भिन्नमिव यथा प्राप्तानुवादेनैव विद्यमानत्वमुच्ते। तव दृष्ादिधमी- भेदकल्पना विवचितार्थानभित्वतया सैवघनवत् प्रचाने- करसघनसुतिविरोधाज् विज्ञानमानन्द सत्य ज्ञानं प्रज्नान ब्रह्मत्यादिश्रुतिभ्यथ्न। शब्दप्रटृत्तथ लौकिकी च गव्द- प्रवृत्तिष्नन्षुषा रूप विजानाति योतेण शब्द विजानाति। वाचान्स्य रस विजानातीति च सर्वनैव च दधादि- पब्दाभिधेयानां विज्ञानशव्ददाच्यतामेव दर्गयति। शव्दप्रवत्तिम्न प्रमाणम्। दृष्टान्तोपपत्तय। यथाहि लोके सच्छखामाव्ययुत्त: स्फटिकस्तन्निमित्तमेव केवल हरि-

भिचमित्ानुपलद्यमाएखभाव' यद्यपि तयापि चचुद्वारिग जायमा- नायां बुद्धिट्टत्तो व्यक्त चतन्यं हष्टिः। घासद्वारेण जातायां तसां व्यत्त छातिरित्य पाधिभेदात्माप्नभेदानुवादेन चैतन्यस्ाविनाभित्व वाक- नात्पर्य मित्यर्थः। उक्े वाक्तात्पयये स्दिते फलितमाह। तलति॥ दूतश दध्ादिभेदकल्पना न लिष्टत्याह। सैन्व्वेति॥ तदेव स्पच््यति । विज्ञानमिति। न डत्यादिभेदकल्पनेति शेषः ॥ यथा घटाकाथो मह्ा- काश द्रत्य कशव्द विषय त्वादुपाधिभे देडप्या काशस्यैक त्वमिष्ट तथकश्द प्रट- न्तरेकत्व चितोऽपि खवीकर्त्तव्यं तत्क तो दथ्यादिभेदसिड्विरित्याह। शब्दप्रृत्तसेति। ताेव विद्वणोति। लौकिकी चेति। यत्तू सिद्धान्त दष्टानो नासतीति तलाह। दष्टान्नेति। किसेकरूषत्वे वस्तुनो दष्टान्तो नास्ति कि वा मिथ्यात्व तव्नानारूपसेति वक्तव्यम्। नादः॥ नानारू-

साक' दट्ान्तसिरद्धर्वस्तुतवहेतोय्च तत्ववानैकान्तिक त्वान्ताेरूपमेव वस्तु स्वीकर्त्त व्यमिति भावः । द्वितीय दूषयति। यथा हीति । तन्नि- मिस्तमेवेत्यत् तक्कदेन खच्छसाभाव्य परास्खते। स्फटिके हरितादि-

Page 815

[502]

तनीललोहिताद्य पाधिमेदसंयोगा त्तदाकारत्व भजते। न

धम्मभेदा: स्फटिकस्य कत्पयितु शव्यन्त। तथा चतुरा- द्यराधिभेद संयोगात् प्रज्ञानघनखभावस्य वात्म ज्योतिदो दृयादिशक्तिमेद उपल्यते। प्रज्ानघनस्य स्वच्छस्ा-

वथा चादित्यज्योतिरवभास्य भेदै: संयुञ्यमान हरित- नोल पोतलोहितादिभे दैरविभाज्य तदाकाराभास भवति। तथा च क्वत्स्र जगद्वभासयच्चततुरादौनिच तदाकारं भवति। तथा चोक्नमात्मनेवायं ज्योतिपाऽडस्त इत्वादि। न

धर्मागां स्वाभाविकत्व कि न सादित्याशड्माह। न चेति। तस हि सछ साभाव्य तद्शेन इरितादुपाधिसेदसम्बन्धव्यतिरेके्षेति यावत्। एकस् नानारूपत्व मिथ्यत्यत्र दष्टान्तसुक्का दार्शन्तिकमाह। तर्थति। व्रात्मा मिथ्यानानानिर्भात उपहितत्वात् स्फटिकवदित्यर्थः । किञ्चात्मा मिय्यानानालाधार: सक्त्ात्सम्प्रतिपन्तवदित्याह। प्रज्ञानेति। किज्जान्मा

व्दित्यादवकल्पितोऽपि भेदोऽस्तीत्यापङ्म विवचित साम्यमाह। यथा चेत्यादिना । व्विभाज्य वस्तुतो विभागायोग्यमिति यावत्। चच्तु- रादीनि चावभासयदिति सम्बन्धः। ग्ात्मनः सर्वावभासकत्वे वाक्योप- क्रम प्रमाययति। तथति॥ यत्त निरवयवेष्व नानारूपत्वमनुमेय- मिति तलाह। न चेति॥ व्रकाशादीनां द्ष्टान्नत्वमाशङ् निराचष्टे।

सर्वगतत्व तावदौपाधिकमिति राधयति। व्राकाशस्ेति। कथ तािि सर्व गतत्वंव्यव हारस्तलाह। सर्वोमाधीति॥ नव्वाकाशस्य सर्वत्र गमनम-

Page 816

[८१0]

च निरवयवेष्वनेकात्मता शववते कस्पवितुम्। दशन्ता- भावात्। यदप्याकाशस्य सव्वगतत्वादिधमीभेदःपरिकल्पत परमागादीनाञ् गन्धरसाद्यनेकगुसवत्च तदपि निरूप्य- माणं परोपाधिनिमित्तमेव च भवत्याकामस्य तावत् सर्व्वगतत्व नामतः खतो धर्मोडस्ति। सर्व्वोपाधिसप्रयाडि सव्वन्र सवेन रूपेए सत्त्वमपेक्ष्य सव्व गतत्वव्यवहारो न त्वा- काश: क्वचिद्ती वाडगतो वा। सवतो गमनं हि नाम देगा- न्तरस्थस्य देभान्तरेण संयोगकारणम्। स च क्रिया नेवा- विशेषे सभभवति । एवं ध्म्मभेदा नैव सन्तग्राकाशे। तथा परमाखादावपि। परमाणुर्नाम पृथिष्या गन्धघनाया: परमः सूच्सोवयवो गन्धात्मक एक एव न तस्य पुनर्गन्-

मेच्य सर्वगतत्व किमिति न व्ययहियते तलाह्। नत्विति॥ ध्याकाश गमनायोग वक्तं तत्सरूपमाह । गमन हीति। ननु कुतयिद्टिमागे संयोगे च केनचिहेशे न तत्करणीभता क्रियापि वहनाढाविशाराश भविष्यति नेत्याह। सा चेति। सावयवे ह्ि ग्योनादी क्रिया दृष्ने आकाभत्ववशेष निरवयव कुतस्तत्र क्रियेत्यर्थः। तथापि धर्मान्तरा- सयाकाशे भविष्यन्तीत्याशङ् तेषामपि क्रियापूर्वकायासुक्कन्यायकवलीक- तत्वमाह। एवमिति। भेदाभेदाभ्यां दुर्वचत्वाच् तत्न धर्मधर्मिभावो न सम्भवतीति भावः॥ आफाशे दर्शितन्यायमन्यलामि सव्चारयति। तर्थेत मार्थिवत्व परमासोरेक रूप गन्ववत्त्व चापरमितानेकरूपत्वमिता- शङ्गाह। परमाशुनमेति। न ह्ि पार्थिवत्वातिरेकि गन्घवत्व म्रा- माणिकमिति भावः। वैशेषिकपरिभाषामाित्ित्य शहूरयति। कर्थोत। पार्थि वपरमासौ रसाटिमत्त्वमनौपाधिक न भवति जलाटिससर्मलतत्वा- त्तथा च निरुपाधिकभेटेनेदसदाहरप्मिति परिहरति। न तल्ापीति। उत्तान्ययस दिगादावमि रुमत्व मत्वोमसंहरति। तम्षादिति। सन्नि

Page 817

[ ८ ११]

यत वाउन्यदिव स्यात्तवान्योऽन्यत्पश्य दन्यो ऽन्यज्निघ्र दन्योऽन्यद्रसयेद न्योऽन्यद्देद न्योऽन्य.

वत्व नाम शक्यते कल्पयितुम्। अथ तस्यैव रसादिम्त्वं स्यादिति चेनन। तचाप्यत्रादिसंमर्गनिमित्तत्वात्। तम्ात्र निरवयवस्थानिकधर्वत्त्व हटान्तोऽस्ति। एतेन हगादिग- किभेदानां पृथक्चन्ुरूपादिभेदेन परिणामभेदकल्पना परमात्मनि प्रत्य क्रा॥२४ २५।२६१२७१२८॥ २८॥३०॥ जाग्रत् खप्रयोरिव यद्िजाजौयात्तद्वितीयं प्रविभन्लम- न्यत्व न नास्तीत्य क्रमतःसुपुप्त न विजानाति विशेषम्। ननु यद्यस्यायमेवास्य स्वभावः कि निमित्तमस्य विशेषविच्ञान स्भावपरित्यागैन। अथ विशेषविज्ञानमेवास्य सभावः कम्मादेप विशेष न विजानातीत्य चते। शृखु। यत्र यस्मिन् जागरिते खप्ने चान्यदिवात्मनी वस्तवन्तरमिवाविद्यया प्रत्य -

परसमद्तातमानि हगादिशत्िभेदासत घा मध्ये टककक्ियनुरामना रूपा- तना च प्थगेव परिणमते। छातिशकिय घासालना गन्वात्मना देत्- नेन क्रमेण परखिन् परिणामकल्पना सर्तप्रपखचया कता सामि परसे- करूपत्वोपपाटनेन निरस लयाह। एतेनेति ।२४।२५/२६१२७।।२८॥

औौषाचिको हत्यादिभेदो न वास्तवोडस्तीला पपाद दत्तमहुदरर्वात। जानदिति॥ यत्रेत्य त्तरवाक्यव्वावर्त्यामाशङ्का दर्भवति। नन्विति। किमस्य विशेषविज्ञानराहित्य सवरूप कि वा विशेषविज्ञानवत्तम्। वाद्ये जामतृखप्रयोरनुपपत्तिः ॥ द्वितीये हुयुप्ररसिद्विरिति भात्रः ॥

Page 818

[ ८ १ २ ]

च्छ शुयाद न्योऽन्यन्मन्वीता न्योऽन्य तस्प शेदन्योS- न्य द्दिजानीयात्॥। ३१॥ सलिल एको द्रष्टादैतो भवत्ये प ब्रह्मलोक:

पस्थापितं भवति तत्र तस्ादविद्याप्रत्य पस्थापितादन्यऽन्य- मिवात्मान मन्यमानोऽसत्यात्नः प्रतिभल्े वस्न्तरेड सति चात्मनि ततः प्रविभक्Sचेन्य पश्येदुपलभेत। तच्च दर्शित स्वत्ने प्रत्यच्षती घन्तीव जिनन्तीवेति। तथा न्योऽन्यज्जि त्रे द्रसयेद्ृदेच्कृगयान्मन्वीत स्पृशेदिजानीया दिति॥ ३१॥ यत्र पुनः साविद्या सुषुप्त वस्त्वन्तरप्रत्य पसापिका शान्ता तेनान्यत्व नाविद्याप्रविभक्तस्य वस्तुनोडभावान्तत्केन कं पश्येज्जिघ्रद्विजानीवाद्वातः खेनैव हि प्रात्ननात्ना स्वयं ज्योतिःखभावेन सम्परिष्वकः सनस्त सम्प्रसन्न श्राप्त- काम आत्मकाम: सलिलवत्सच्छौभूतः सलिल दव सलिल एको द्वितीयस्याभावात्। अविद्यया हि द्वितीयः प्रविभञ्ते

मतीचक्चिन्माल्ज्योतियो विशेषविज्ञानराहहित्यमेव स्वरूप तथापि स्वावि- द्याकल्पितविशेषविज्ञानवत्त्वमान्नित्यावस्वाद्दय सिद्दातीत्य त्तर वाक्यमव- लम्वपोत्तरमाह। उच्यत दत्यादिना। तज्चैत्याविद्य® दर्शनमित्वर्यः ॥२६॥ पर्व्वोक्रवस्त पसंह्ाराथें सलिलवाकासुत्वापयति। यत्र त्यादिना । तेनानिद्याया: शान्तत्व नेति यावत्। वस्तुनोऽमावात्तलति शेधः ।सु- घुप्न विशेषविज्ञानाभावप्रयुता फलभाह। वत दृति। पूर्वमेवास्ार्धखो- क्रत्व द्योतयित हिशन्दः । सम्परिष्वङ्गफल समस्तत्वमपरिचिन्नतव तत् फल सम्मसन्नत्वम्। असम्मसादो हि परिच्छ दाभिमानकतः ।

Page 819

[ ८१३ ]

सम्राडिति हैनमनुशशास याज्तवल्कन एवास्य परमा गतिरेषास्य परमा सम्पदेषोस्य परमो

साच शान्ताचात एकी द्रष्टा दष्टरविपरिलुप्रवामम- जनोति खभावा या। अद्वती द्रष्टव्यस्ष्य द्ितीयस्याभावा देतदमृतमभर मेप बुद्मलौको ब्रह्मव लोकी बुह्मलोक: पर हवायमस्तिन् काले व्यावृत्तकार्य्यकरणीपाधिभेदः ख आत्मज्यतिषि शान्तस्व्वसम्बन्धी वर्ततते। हे सस्राहिति ह एवं हैन जनकमनुशासानुभिष्टवान् याज्तवल्का इति। श्रुतर्वचन मेतत्कथ वानुपभास एषास्य विज्ञानमयस्य परमा गतिः। यास्वन्या देहग्रहसलक्षणा बुद्यादिस्तम्वपर्य्यन्ता अविद्या कल्पितास्ता गतायातोपरमा अविद्याविषयत्वात्। द्यन्तु देवतादिगतीनां कर्ममविद्यासाध्यानां परमीत्तमा। यः समस्तात्मभावी यव नान्यपपश्यति नान्यच्छृशेति नान्य- डिजानातीत्य षव च परमा सम्पत्व्वासां सम्पदं विभूतोनां दयं परमा खाभाविकत्वादस्या: क्तका हान्याः रुम्पट:

सम्पसवत्व हेतवन्तरमाह। चाप्रकाम दरति। तदेव सम्मसन्नत्व द्शन्नन स्पटयति। सलिलदिति॥ उक्केजय वाक्याक्राषि योजयति । सलिख द्रवेति ॥ द्वितीयस्याभाव सुषुप्र व्यकीकरोति। अद्योति। चट्रष्टा- ट्रष्टेनि वाष्कदः। एकोऽद् तशक्ाम्यासस्तात्मर्य लिङ्गम्। तस् परमपुरु- पार्थत्व दर्शयन् कूटस्यत्वमाह। एतर्दिति। किरमिति घषठीसमाससपेच्य कर्मधारयो गह्यते तवाह। पर एवेति। असिन काले सुद्ठप्रावस्था- वामित्य तत् । चरमत्व साधयति। याखिति। प्रस्तुतं समस्ताक्भाव विशे विज्ञानराह्ित्यन विशिन्टि। यतनति॥ सर्घात्मभावारस को

Page 820

[ ८ १ ४]

लोक एघो स्य परम आनन्द एतस्यवानन्दस्या- न्यानि भूतानि मात्रामुपजीवन्ति ॥३२ ॥

तथेषोऽस्य परमी लोक: । येडन्ये कर्स्प्रफलायया लोका म्त जम्यापरमाः। अयन्तु न केन च कमपया मौयते खाभा विकत्वादेपोSस्य परमी लोकः । तथैषोऽस्य परम आ्ररानन्दः । यान्यन्यानि विषयेन्द्रिय सम्वन्धजनितानि श्रनन्दजातानि तान्यपेस्ष्य षोऽस्य परम आ्ानन्दो नित्य वाद्यो वे भूमा तत्- सुखमिति सुत्यन्तर त्। यचरान्य पश्यत्यन्यह्दिनानाति तदल्प मत्य ममुख्य सुखमिदं तु तड्विपरौतम्। अत एव एपोऽस्य परम आनन्दः। एतस्यवानन्दस्य मातरां कलामविद्याप्रत्य प- स्थापितां विषयेन्द्रियसम्वन्धकालविभाव्या नन्यान भूतानि उपजीर्वन्ति। तत एवानन्दादविद्यया प्रविभज्तमानख्रूपा- रन्यत्वन तानि ब्रृह्मराःपरिकल्प्यमानान्चन्यानि सन्तुाप- जीवन्त भूतानि विषयेन्द्रियसम्पर्कद्वारिण विभाव्य- मानाम् H ३२ ॥।

कस्य परमत्वसुपपादयति। येऽन्य दति। मीयते परिक्द्यते साध्यत दूति यावत्। सौषप्रस्व सर्वात्मभावस्य परमानन्दत्व विशदयानि। या- नीति। आअनोऽनरच्छ्िव्नावन्दत्वे दान्दाग्यश्ुरति संवाद्यति। यो व भूमेति। नतु वैषयिक मेक सुखमात्मरूप' चापरमिति सुखभेढाङ्गी- कारादपसिद्वान्तः सादित्याशङ्का मुख्यामुख्यमेेन तदुमपत्तमेवमिलाह। यल्र त्यादिना । किञ्ज वस्तुतो नाख्य दातमसुखातिरिक्क' वैषयिक सुखमित्याह। एतस ति॥ ब्रह्मातिरिक्क येतनाभावे कान्युपजीवकानि सु.रित्याशङ्का परि- हरति। कानीत्यादिना। विभाव्यमानामानन्दस मालामिति पूर्वेख सम्वन्ध:।२२।

Page 821

[ ८ १ ५ ]

स यो मनुष्यागाएरादः समडो भवत्यन्येषामधि पतिः सव ्मानुष्यभोग: सम्पनतमः स मनुष्याणं परम आनन्दोथ ये शत मनुष्याणामानन्दा: स

वस्य परमानन्दस्य मात्रा अवयवाः बुह्मादिभिर्मनुष- पर्य्यन्तैभू तेरपजीव्यन्त तदानन्दमात्राक्यवह्वारे मात्रिणं

लवणशैलम् । स यः कविन्मनुष्यायां मध्ये राङ्ट: संसिडीS- विकल: समपावयव इत्यर्थः समृद्द उपभोगोपकरणसम्पन्नी भवति। किञ्जान्येर्घ समानजातौयानामष्निपतिः खतन्वः पतिरन माएडलिक: सर्वेः समस्तर्मानुकैरिति दिव्यभोगो पकरणनिव्टत्त्यथें मनुष्याणामेव यानि भोगोपवारणानि तैः सम्पन्नानामप्यतिशयेन सम्पन्नः सम्पन्नतमः स मनुष्यायां

रभूतत्वमित्वेतत्। पग्मानन्दसैवैयं विषयविषय्याकारिख

स यो मनुष्ाणामित्यादिवाक्यतात्पर्यमाह। यखे ति॥ यथा सैन्ववाय- यवै: सैन्धवाचल लोको बोधयति तथा तस्यानन्दस माल्रा नाम अवयवास्त- त्प दर्शनद्वारेखावयविन परमानन्द्मधिगमयितुमिच्कद्वनन्तरो यन्थः प्रतत्त दत्यर्थः । तात्पर्यमक्वान्तराषि व्याचटे। सयः कश्विदित्यादिना॥ राइत्व- मविकलत्वञ्जेत्समृद्त्वेन पुनरुक्रिरित्याशड्गाहह। समयतति॥ तदेव सम्इ्- सवमपीत्याशङ्का व्याकरोति। उपभोगेति। अन्तर्वह्िःसम्पत्तिभे दादपुनरु किरिति भाव: ॥ न केवलमुक्कमेव तस्थ विशषण' किन्तु विशेषणान्तरञ्ञा- स्तोत्याह। किञ्चेति॥ विशेषणतात्मर्यमाह। दिव्येति तदनिवर्त्तनवे त्वस् ज्दमायगन्वर्वादिष्वन्तर्भावः स्ादिति भावः। अतिशयेन सम्पन दूति

Page 822

"[ ८१६ ]

एक: पिटसां जितलोकानामानन्दोथ ये शत पितृ सां जितलोकानामानन्दा: स एको गन्धर्व- लोक आनन्दोथ ये शत गन्धर्वलोक आनन्दा:

मात्रा प्रसतेति हात्त वत् वा अ्न्यदिव स्वादित्यादि- वाकेन। तस्म्ाद्य कोडयं स परम आनन्द इत्यभेदनिह गः युधिष्ठिरादितुत्चो राजानोदाहरण दृष्म्। मनुष- नन्दमादिं कत्वा गतगुोत्तरोत्तरक्रमेशोन्नीय परमा- नन्द यत्र मेदी निवत्त ते तमधिगमवति। अचायमानन्दः शतगुणोत्तरोत्तरक्रमेग वर्ईमानी वत्र वद्िकाठ्ठामनु- भवति। यत्र गशितमेदो निवर्त्त तेऽन्यदर्गनश्रवगमनन- भावात्त परमानन्दं विवन्न्नाह। अथ ये मानुष्या एव प्रकारा: शतमानन्दमैदा: स एक: पिट खान्। नेया विसे- षं जितलोकानामिति। श्रा्ादिकसैभिः पिवृन् स्तीष- यित्वा तेन कर्मणा जितो लोको वेषां ते जितलोका पितर

शषः। अभेदनिह् पस्ाभिप्रायमाह। तल्ेति॥ प्रकत वाक सप्नम्यर्थः ॥ आत्मनः सकाशादानन्दसेति। शपः। औपचारिकत्वं भे दनिहे शस् र्भावष् तोव्याश इ्याह। परमानन्दसेति। तस् व विर्षायत्वं विषयत्वमिति स्थिते फि- तमाह। तम्नादिति। यथोक्नो मनुष्ो न दटियथमवतरतीत्याशद्याह। युधिठिरादीति॥ अथ ये शत मनुषता खामित्यादेस्तास्तात्पर्यमाह। दष्टिति॥ पतगुणेनोत्तरोत्तर त्रा नन्द स्योत्क र् प्रदर्श नक्रमेय परमानन्द्मुन्नीय तम- विगमयत्युत्तरेय गरन्थेनेति सम्बन्धः। परमानन्दमेव विशिरनषटि। यतति॥ भेदः सङ्कपाव्यवहारः। कमेवप्रपन्नयति। यत्रे त्वादिना॥ पर

Page 823

[ 5१ 9]

स एक: कर्मदेवानामानन्दा ये कर्मखा देवत्वमभिसम्पदन्ते। अथये शत' कर्ममदे- वानामानन्दा: स एक आजानदेवानामानन्दा यश्च ग्रोवियोऽवजिनोऽकामहतोथ ते शतमा- स्तेषां पितृणं जितलोकानां मनुषानन्दगतगुणकृतपरि- माण एक आनन्दो भवत। स5पि गतगुणीऊ्वती गन्धर्व- लोक एक आनन्दो भवति।स च गतगुयोक्ृतः कर्मदेव- नामेक्आ्नन्दः। अग्निहोच्ाहियोतकमण ये देवत्व प्राप्तवन्ति ते कर्मदेबा: । तथैवाजानदेवनामेक आनन्दः। आजानत एवत्प- त्तित एव ये देवास्ते आजानदेवः । यश श्ोतियोऽधोत- वेदीऽटजिनी वजजिनं पाप' तद्रहिती यथोक्तकारीत्यर्थः । अकामहती वोनतशः। आजानदेवेभ्योऽवीक् यावत्ती मानदे विवकाष्यां हेतुमाह। ग्न्यति। यद्यपि यस्ेत्यादिनो-

न्दप्रदर्श नानन्तयें तल्व तलाप्यथशब्दार्ष:। तत्तह्वाक्योपक्रमो वा। एवं प्रकारत्वम्ृद्वादि पिनृणामानन्द दति सम्बन्धः । क्राड्काटिकर्मभिरि- त्यादिशब्दन पिएडपितय ताहि ग्हाते। के ते कर्मदेवा नाम तलाह। सग्नि होलादीति। यथा गन्धर्यानदः पतगुणीकतः कमदेवानामेक आनन्दरथा कमदेवानन्दः शतगुणीऊतः सन्नाजानदेवानामेक व्रानन्दो भवतीत्याह। तथवेनि। कुत्र वीततृष्णत्व तल्राह। व्राजानद्वेभ्य दति। मति- यादिवाक्यस प्रऊतासङ्गतिमाशङ्ाह। तख्य चति। एवम्भ तस् f- येतथ्वर्याशिष्स ति याततृ। प्रजापति लोकशब्दस ब्रह्मलोकयदाद-

Page 824

[5१5 ]

जानदेवानामानन्दा: स एकः प्रजापतिलोक आनन्दो यश्च ग्रोवियोवजिनोडकामहतोऽथ ये शत प्रजापतिलोक आनन्दा: सएकी

विजयास्तपु तस्य्र चव भूतस्याजानदेवेः समान आ्नन्द दूत्येतदन्वाकथयते। चगव्दात्तच्क रगुगीक्वतपरिमाए: प्रञ्- पतिलोक एक आ्नन्दो विराट् शरोरे। तथा तद्विज्ञान- वान् ख्ोनियोऽधीतवैदयावटजिन इत्यादि पूर्ववन। तच्क तगुगोक्ृतपरिमाणी बह्यलोक एक आनन्दो हिरगागभी- तनि। यश्चेत्यादि पूर्ववदेव। अतःपरं गणितनिवृत्तः । रव परम आनन्द इत्युक्तो यस्य च परमानन्दस्य बह्यलोका- द्यानन्दा मात्रा उह्धेरिव विाव। एवं गृतगुगोत्तरीज्त- द्दगपेतानन्दा यत्रेकर्ता यान्ति। यख् योनियम्रत्ववोडयैष

थभेदमाइ। विराडिति। यथा विराडात्ान्य जानदेवानन्दः पतगुणी- रुतः सवेक आनन्दो भर्वात तथािरासातपासिता श्री लयत्वारिि- शेवद्ो पिराजातल्यानन्दः सादित्याह। तरथेति। तष्दतगुयोक्वन द्रति तक् दो विराडानन्दवष्यः। श्रोलरियत्वादिविश घयवानपि हिरएय- गर्भोपासकस्तन तल्य नन्दा भवतीत्याह। वहेति। हिरगगगभनिन्दा- द्ुयरिष्टाद्पि ब्रह्मानन्दे गवितमेदे प्राकरिके प्राप्त प्रत्याह्। वतः परमिति। एथोऽस परमानन्द द्वत्य पक्रम्य किमित्यानन्दान्तरसुपदर्षि- तमिय्याशङुयाड। एष दूनि। तयापि सौषप्रत्वकलहरेपिसर्मित रेतेत्याह। यस चेति। पआ्मस ब्रह्मानन्दखा्पकदस्माह। तक्र होति। अनाच्किद्ववफलमाह। भमत्वादिति। ब्रहोनन्दा ठतरे परि- क्कित्रा मत्यीयेत्याह। द्रतर दृति। ब्रघ यात्रान्यत्पातीतादि

Page 825

ब्रह्मलोक आनन्दो यश्च सोतियो वृजिनोऽकाम- हतोथैष एव परम आ्रनन्द: । एव मम्प्रसादलच्षग: परम आ्नन्दत्त् हि नान्यत्वग्यति नाव्यच्छ्रणोति अ्तीभमा भूमत्वादम्तः । इतर तद्विपरीता आ्ानन्दाः। अन च शोतियत्वारजिनत्व तुल्ये। अका- महतत्वकृती विशेष आ्नन्दभतगुणव्ृ्धिहेतु। अतानि साधनानि श्ोनियत्वाव्टजिनत्वाकामहतत्वानि तस्य तस्या नन्दस्य प्राप्तावर्थादभिहितानि। यथा कमाएग्लिहीता- दौनि देवानां देवखप्राप्ती। तत्र च शोत्रियत्वाहजिनन्- लक्षखे कर्म्मणौ अधरभूमिष्वपि समाने दति नोत्तरान- न्दप्राप्तिसाधने अभ्युपैयेते॥

रिति भावः। शरोलरियादिमदानि व्याखाय तात्पयें दर्ययति। कक चेति। मध्य विशेषशोषु लिष्विति यावत्। तुल्ये सर्वपर्यायेष्िति शेषः । विशेषखान्तरे विशषमाह। व्यकामहतत्वति। तथोक्कविमा- गसुपपादयितुं विङ्मर्थमाह। चत्र तानीति ॥ यश त्यादियाक्य रप्र- म्यर्थः। तख तसानन्दस्ेति देयप्राजापत्यादिनिर्देशः । अरथदभिह्ितत्व दष्टानमाह। यछेति॥ ये कमाखा देवत्वमिन्यादिश्ुतिगमर्थ्याहेया- नन्दाप्तो यया कम्परयि साधनान्युक्तानि तथा यश्ेत्यादिश्तिसाम- ध्यदित तान्य पे श्रोलियत्वादीनि तत्तदानन्दप्राप्तौ साधनानि विक-

मश्व तुल्यत्वम्। न ह्ि ते पूर्व भूमियु हुते तया चाकामहतत्वयदा नन्होत्कणे तयोरपि इतुतेत तल्राह। तल्र चेति। निइरियार्चा सप्रमी। नह्ि श्रोत्रियत्वादि मून्यः साव्व भौमादिसुखमनुभविसु- मृत् हते॥ तथा च सव्ेत्र श्रनियत्वादेस्ुत्यत्वास्न तदानन्दातिरेक- प्राप्तावसाधारएं साधनमित्य्ः।।

Page 826

[ ८:0]

एघ ब्रह्मलोक: सम्रनाडिति होवाच याज्तवल्व सोऽहं भगवते सहस्त्र ददाम्यत ऊद्ध विमोच्षायैव ब्रूहीत्यत ह याज्वल्वतो विभ्या्कार मेधावी राजा सर्वेभ्यो मा,न्तेभ्य उदरीत्ीदिति॥ ३३ ॥

म्यानन्दप्राप्तिसाधनमित्यवगम्यत। स एष परम ग्रानन्दो वितष्ण श्रोन्नियप्रत्यच्षोऽधिगतः । तथा च वेदव्यासः । रच कामसुखं लोके यच्चदिव्यं महत्स खम् । तण्ाक्तयसु सस्यैते नार्हतः पोड़षी कलामिति। एष ब्रह्मलोकी है सम्ा- डिति होवाच याज्ञवल्काः सोऽहमेवमनुशिष्टी भगवभ्य ते तु सहस्र दर्दामि गवाम्। अत ऊड' विमोच्तायेव ब्रूहौति व्याख्यातमेतत्। चत्र ह विमोक्षायेत्यस्तमिन् वाक्ये याज्ज- वल्को विभयान्नकार भीतवान्। याज्ञवल्कास्य कारण- माह श्रुतिर्न याज्बल्को बत् त्वसामर्थ्याभावाज्वीतवान् ज्ञानावा किन्त्हि मेधावी राजा सर्व्वेभ्यो मा मानन्तभ्यः प्रश्ननिर्णयावसानैभ्य उत अरोत्सीत् आटणोत् अवरोधं

यदुक्कमानन्द शतगुसट् द्विहेतर का मह्तत्वक्तो विशेष दतति तदुपपा दयति। अकामहतत्वन्विति॥ पूर्व्व पूर्व्व भूमिषु वैराग्यसुत्तरोत्तरभ- म्यानन्द प्राप्तिसाधन वैराग्यस तरतमनावेन परमकाषठोपपत्तेर्निर- तिशयस् तस्य परमानन्दप्राप्रिसाधनत्व सम्भवादित्यर्थः। यशत्यादि- वाकयस सं तात्मय्य मुका प्ररते परमानन्दे विद्ृदनुभवं प्रमागदति। ए एस दति। निरतिशयमकामहतत्वं परमानन्दप्राप्रिहेतरित्यत्र प्रमायमाह। तथा चेति॥ प्रक्तं प्रत्यन्भतं परमानन्द मेष दति

Page 827

[ ८2१ ]

स वा एष एतस्मिन् स्वमान्ते रत्वा चरित्वा कतवानित्वर्थः । यद्य मया निर्णीत प्र्नरूप विमोचारय तत्तदेकदेगत्वेनैव कामप्रश्नस्य ग्टहोला पुनः पुनमी पयय नुयुङ्त एव मेधावित्वादित्य तङ्ववकारसं सर्व्व मदोय विज्ञानं कामप्रश्रव्यजेनोपादित् मतीति ॥३३॥ अत विज्ञानमयः सयं ज्योतिरात्मा खप्ने प्रदर्शितः ।

म प्रविवेकशासङ्गतया महामत्ाह श्ान्त न प्रदर्शितः ।पुन- य।विद्य/कार्य्य खप्र एव म्रन्तीवेत्वादिना प्रदर्शित। अर्था- दविद्यायाः सतत्त्व निर्दारितमतद्र्माध्यारोपसरूपत्व- मनात्म वम्म त्वस्न । तथा विद्यायाय कार्य्य® प्रदर्शित सर्व्वा- त्म नावः सत्र एव प्रत्यक्षतः सर्व्वोऽस्मीति मन्यने। सोऽस्य

परामटृशति सुतिमे धाव्ीत्याद्या व्याचष्टे। नेताडिना। तयानि किन्- द्वयकारणं तदाह। यद्यदिति॥ मेधा वित्वात् प्र ज्ञा तिश य गालतित्वादिति यावत्॥। तदेव भयकारणं प्रकटयति। सव्व मिति ॥ २२ ॥ स वा एप एतसििनित्याद्यत्तरपन्थसम्वन्व वत्र छृत्त कीनयति। क्लरेति॥ अलायं पुरुतः सयं ज्यातिर्भवतीति वाक्य सप्रस्यर्थः ॥ दत्तमर्थान्तरमनुदर्वति। स्वप्रान्तेति ॥ कार्य्य करणव्यतरिक्त्व प्रदर्गित- मिति सम्बन्धः ॥ उक्रमर्यान्तरमाह। कामेति ॥ अथ यत्रैन घननी- वेत्यादावुक्रमनुभाषते । पुनसति। कि तत्कार्य्य प्रदर्शनमामर्थादति- र्ह्ारितमविद्याया: सतत्व तदाह। अतङम्मति। खनात्ाधम तमा- त्मनि चतन्यादस्ाभाविकत्वम्। अविद्याकार्य्य वदिद्याकार्य स स्वम्त सर्व्वात्मभावलच्तयां प्रत्यक्षत एव प्रदर्शितमित्वाह। तर्येतति। सुपुप्र

Page 828

[ ८२ ]

दृष्दव पुरायश्व पापञ्च पुनः प्रतिन्याय प्रति- योन्या द्रवति बुद्ान्तायैव॥। ३४॥

परमो लोक इति। तव च सर्व्वात्मभादःखभावोऽस्याविद्या- कामकर्म्मादिसव्ैस पारधन सम्वन्धातीतं रूपमस्य माहा तसुपुप्त स्टह्यत इत्य तद्विज्ञापित सवयं ज्यातिरात्मा एप परम आ्नन्द एप विद्याया विषयः । र एष परमः सम्प्र- साद: सुखस्य च परा कार्ष्ठत्य तदेवमन्ते न ग्रन्थन व्याख्यातं तस्यैतत्व्वं विमोचपदार्यस्य दृष्टान्तभूत बन्धनस्य च। ते च एते मोक्षबन्धने सहेतुके सप्रपक्चे निर्हिष्टेSविद्याकाय्ये तत्सव्व दृष्टान्तभूतमेवेति तहार्ष्टान्तिकखथानीये मोत्तद- नवने सहेतुके कामप्रस्नार्थभूते तया वत्तव्ये इति पुनः पर्य्यनुयुङ्ता जनकोऽत उद्द® विमोत्तायैव ब्रूहौति। तत्र महामत्स्यवत्खप्रबुद्दान्तावसङ्ग: सच्चरत्य क आत्मा रूय

अन्ययोत्थितस सुखपरामर्थो न स्वादिति भावः। उत्ं विद्याकार्य निगमर्यति। एष दूति॥ तमेव विद्याविषयं विशद्यत। मएष

ब्रह्मलोकान्तवाक्य नेति यावत्। ोऽइममित्या देस्तात्पर्यय महुवर्दात। नक्जेति। यतो राजेतं मन्यतेतसतस सहसत्रदाने युक्का प्रह्त्तिरितर्ण। छात ऊईमित्यादेरभिप्रायमनुदूबति। ते चेति॥ यद्यपि यथोक्त- छपे मोकषबन्धने प्रागेवोपटिष्ट तथापि पृव्वेत्त सर्व्व दट्ान्भतमेव तयोरिति यतो राजा आारति कतो मोकबन्दने दार्शन्तिकमते यक्रव्य यानवहवय नेति मन्द्रमानस प्ररयतीतर्थ।। वन्मोतयोई- कव्यववन प्राप्ृदोरमि प्रथम बन्वो ६सरदत दति वक्रू दष्टान सार-

Page 829

[ ८२३ ]

व्योतिरित्य क्रम्। वथा चासी कार्वकरणानि सृत्य रुपासि परित्वजन्ुपादानय रति। तथा जायमानो सितयमाणव तैरेव मत्य रुपै: मंयुज्यते विदुज्यते चोभी लोकावनुसच्नरतीति। सचरण स्वद्नवु ह्दान्तावनुसव्नारस्य दार्ष्टान्तिजत्व न सूचितम्। तदिह विस्तरेण सनिमिन्तं सचचरणं वर्ण चितव्यमिति तदथाSय- मारभ: । तत्र च बुद्दान्तात्खप्रान्तमयमाका नुप्रवेशितः। तस्ात्मन्प्रसादस्थानं कोवदृष्टान्तभूतम्। ततः प्रथाव्य वुद्दान्त संसारव्यवहारः प्रदर्भयितव्य दूति। तेनास्य सम्वन्धः स वे बुद्धान्तात्खप्रन्तक्मेण सम्प्रसन्न एषः। तम्ि- न्सम्प्रसादे स्थित्वा ततः पुनरौपत्रय्य तः खप्न रत्वा चरित त्यादि पूर्ष्ववद्बुद्दान्तायैवाद्वति ॥३४॥

यति तल्नति।् दट्टान्तमनद्य दार्शन्तिकस् बन्वसय सतितम दर्थयति। यथा चेत्ादिना i उभा लोकावित्यत्र प्रचममेवंशब्दो दृष्टव्यः॥ द्ृत्तमन्द्यानन्तरप्रकरससत्यापरयत। तदिहेति। वान्तः संसारी सप्नम्यरथः । सनिभित्त कामादिना निमित्तन स्हितमित्या ततू। प्रकरणारम्तरमुक्का समनन्तरवाक्यख व्यर्वाह्ततेन सम्बन्वमाह । तल पेति। म माएष एतसिन् बुद्धान्त रत्वत्ापक्रम्य खन्नन्तासवेति वाकय सप्रस्या परामृकयते॥ खप्रान्तशव्दस् स्न्नविषय व्यान्य थे विभि टि। सम्मसादेति॥ कथ पुनः सत्सदस संसारोपवहनमितायद्याइ। तत दति || प्रायुक्त: रप्रव्यथी व्यर्वह्ितो यन्थस्नेति परान्टखते। सजनन्तरघन्य: षधप्रोच्यते। वाकास व्यर्वाह्ततेन सम्वन्वसक्का तदचरापि योजयति। सवै बहान्ादिति॥ सन्नान्ते रत्वा चरित्वेवादि बुद्ान्तायवाढ्वतीतेप्रतटन् पूर्ववदिति योजना ॥ २४ ॥

Page 830

तद्यथा नः सुसमाहितमत्स्ज्ज द्यायादेवमेवा-

द्वत आरभ्यास्य संगारी वर्खते। वथायमात्म, स्वपा- न्ताद्बुद्दान्तमागत एवमयमस्नाईहान्तरं प्रतिपत्स्यत दत्याहात्र हरन्तः। तत्तव वथा लोके अनः गकट सुसमाहित सुत्र भृग वा समाहित भागडोपस्करणेनोल- खलसुसलशूर्पपिठ रदिन, न्ादेन च समन्न सभारेगा- क्रान्तमित्वर्थः । तथा भाराक्रान्त मदुबर्जच्छ दं कुर्व- द्यया यायाहच्कक्ककटिकेनाधिठित सत्। एवमेव यथोक्ती दृशन्तोग्यं शारीर: गरीरे भवः। कोऽमी आत्मा लिङ्गोपाधिर्यः सयबुद्दान्ताविव जनममरगाभ्यां

यस्योत्क्रमणमनुप्रासाद्यत्क्रमएं स प्राज्जेन परेगामना

तद्यथेतप्रादेरिति तु कामयमान दतृत्तरस सन्दभख तात्मर्यय

दृष्टान्तवाक्य सत्थाम्य व्याकरोति। यथेत्यादिना। दूत दतपत दडानमाहेति योजना। भाएडोपस्करखेन भाराडप्रमुखेन गहोपस्करणेनेति यावत् । त देवोपकरणं विशिनाटि। उलखलेति। मिठरं पाक/थें स्थूलं भारड ।। कान्वय दर्शयितु यया शब्दोऽनद्यते॥ लिङ्गविशिटमात्मान विगिरनटि। यः खप्नेति॥ जननमरणे विशद्यति। पामेति। काय्यकरयानि पा- रमशब्द नोच्यन। शारोरस प्राधान्यं द्योतयति। यस्ेति।। उत्ह- रजद्या त चेत्तदाङ्गीऊतमात्नो गमनमितवाशङ्याह। तनति॥लिङ्े- पाधेरात्मनो गमनप्रतीतिरित्ातायवय्यश्ुतिं प्रमाणय त। तथा चेति॥

Page 831

८२५ ]

यश शारीर आत्मा प्राज्जेनात्मनान्वारूढमुत्सर्ज- द्याति यत्रैतदूर्द्धोकछासी भवति ॥३५॥

चोक्तमात्मनैवाय ज्योतिपाSडस्ते पल्यते दूति उत्हर्जदाति तत्र चैतन्यात्म व्योतिषा भास्य लिङ्क प्रायप्रधाने गच्छति सति तदुपाधिरप्याता गच्छतीव। तथा च शुत्यन्तर कस्तिव्नहमित्यादि ध्यायतीवेति च। अत एवोत प्रान्तना- तनान्वारूढ इूत्यन्यथा प्राज्जनैकीभूत: गकटवत्कथमुक्ज- द्याति तेन लिङ्गीपाधिराक्ा उत्सर्जन्र्ीसु निःक्ृत्यमा- नेषु टुःखवेदनयार्तः शब्द कुर्ञ्वन्याति गच्छति। तत्कम्मि- न्काल इत्य चयते। यत्र तङ्जवत्व तदिति क्रिया विशेषणमूह्ा चासी यत्रोर्दोच्कासित्वमस्य भवतीत्यथः। दृश्यमान- स्याप्यनुवदनं वैराग्यहेतोरीद।: कट्टः खल्वय संमारो येनोत्क्रान्तिकाले म्ससूत्क्वत्यमानिषु स्मृतिलोपो दुःख- वेदनार्थस्य पुरुषार्थसाधनप्रतिपत्ती चासामथ्यं परवगी- कृतचित्तय्य। तस्माद्य।वटियमवस्था नागमिष्यति तावदेव

उत्मर्नद्यातीति खुतेमु ख्थाधत्वार्थमात्मनो वस्तुतो गमन कि नसादि- त्ाशाह।ध्यायतीवेति॥श्रपाधिकमातनो गमनमिता्रव निक्का- न्तरमाह। अत एवेति॥ कयमेतावता निरुपाधेरात्मनो गमनं ने- व्यते तलाह। अन्यर्थेति॥ प्रमाय फल निगमयति। तेनेति॥ तत्- कसिच्विताल तव्कन्देनात्तस् गृद्टविशेघकरखपूर्व्व क गमन महते॥ एतदूड्गचछातित्वमस्य यथा स्ात्तथाऽवस्था यखिनुकाले भर्वात तििन् गमनमितापपाद्यति। उच्चत इतपाहिना॥ किर्मिति प्रताज्तमं सुतिरनुवदति तल्ाह। दृश्यमानेति॥ कथं संतारसरूपानुवाद-

Page 832

[ ८६ ]

स यत्रावमगिमान न्येति जरया वोपतपतो

पुरुनार्य साधनकर्त्तव्यतायामप्रमत्ता भवतेत्याह कारुग्या- चति: । ३५ ॥ तदस्यीद्वे(च्कासित्व कस्मिन् काले कि निमित्त कथ किमरघ वा स्यादित्य तदुचने। सोयं प्राक्ृतः गिरःप या- दिमान् पिएडो यत्र यस्म्िन् काले यमगिमानमगोर्भावम- खुत्व कारश्यमित्यर्थ: नि एति निगच्छति। कि निमित्त जरनावा खयमेव कालपक्फलवज्जीर्गाः का गष्कति उपतपतीत्य पतपत् ज्व रादिरोगग्रस्तेनोपतपता वा उप- तथमानी हि रोगेश विषमाग्नितवात्र भुक्त् न जरयति ततोऽव्नरमेनानुपवीयमान: पिएडः काश्यमापदते तदु-

मात्रग वराग्यडिस्तताह। ईश दूति॥ दूःआखमेव विश्द्यति।

प्रतचतुटयमन्द् तदत्तरत्वनस यत्रेतदि वाकामादाय व्या- करोि। तद्सेय्यादिना। प्रम्नपूर्घ क का्श्यनिमित्त स्वाभाविक- मागन्तुकं चतहर्थयति। कि निमित्तनितमादिना॥ कर्थं ज्वराटिना उपतय्यमानो हीति। ययोक्त निमिन्न- द्वयतगात् कार्श्यप्राप्मि निगमयति। ता एमनमिति॥ कम्म्रिनकाले तटू- ्कातित्वमस्ेति प्रपस्ोत्तरसत्नाविघया मिहमित्याह।यर्देत।। सविशिन्नप्नस्योत्तरमाह। यरवंकासीति। तनडि काश्य निमित्तं सम्भ नगकटयव्ानाशब्द परगा खकम्। गररविको-

रेति॥ तद्ययेत्यादिवाक्य प्रब्नपूव्वकमादाय व्याचष्ट। यहेत्याटिना। फल वखन, त्ा तुच्यत दति सम्बन्धः । किमिति निषमानेकडश्ठलोपादान-

Page 833

[ 529 ]

वासिमान निगक्कति यद्यथाम्र बोदुन्वर वा पिप्पल' वा बन्धनातप्रमुच्यत एवमेवाय पुरुष

च्यने उततपता वेत्यगिमानं निगच्कति। वदात्यन्तकाए प्रतिपत्रो ज्वरादिनिमितस्तदार्ड्वोच्छासी भर्वात। यदी- ह्ोकमो तदा भृपहितस भारमकटवदुव जद्याति जरा- भिभव्री रोगाहिपोड़न कार्यापत्तिथ गरोरवतीऽवध्य भाविन एतेडनर्था इति वैशग्यायेदसुच्यते। यदाS- मावनसजद्याति तदा कथ गारीर विमुश्तोति दट्टान्त उचते। तत्तत्र यथाम्त्र वा फलमुदखरं वा फलं पिष्पलं वा फलं विषमानेकटष्टान्तोपहान मरणस्यानियतनिमित्त- त्वाख्यापनार्थ म्। अ्नियतानि हि मरणस्य निमि त्ान्यस- व्वातानि च। एतदपि वैराग्याथ नेत्र। यस्माद्यमनेकम- रण निमित्तवांस्तस्मावर्वदा मृत्योरास्ये वर्त्तत दति। बन्ध-

मकेनाव विर्शत्ततसिङ्धरित्याशखाह । विधमेति॥ कथं मरयसानिय- तानि व्यनेकानि निभित्तानि सन्भवन्तत्याशङ्का: भामनुरुत्याह । व्न- यानीतत॥ कय मरणसानेकानियतननमित्तवक्वद्ोर्त्तन कुलोमव ज्याते तवाह। एतट्पीति॥ तदर्थवन्वमेन समर्थयते। यस्मदिति॥ द्ृत्य- मपमत्त भंवितव्यममिति शेषः। वृन्नन सह फलॅ येन रसेन सम्बध्यते स रसो बं्नकरणभतो बन्धन दन्तमेव वा बखन यरिमन फलं सम्बध्यते रसनेति व्युम्त्तेसतसाइन्नादनेकनिममित्तवशात् ्कोतस फलसय भर्वात प्रनोषप मित्याह। बन्वनादित्यादिना। सिक्रमात्मोपाधिरस्थेति तहिशिषट: शरीरसथोच्यते। सम्प्रकुच्याद्रवर्त,ति सम्बन्धः ॥ स.मत्यू पसगस् तात्म- थ्यमाह। नेतयादिना॥ यदि खप्रावस्थायामित सरयावस्थायां प्रादेन

Page 834

[ ८२८ ]

एभ्यो ङ्रेम्यः संप्रमुच्य पुनः प्रतित्यायं प्रतियोन्या द्रवति प्रासायव॥ ३६ ॥

नाद्वव्यत येन वृन्त न मह बध्धनकारणो रमो यम्मिन्वा बव्यत दूति वृन्तमेवोच्यते वन्चनम्। तस्मा इमाद न्ताक्ष बन्ध नाप्रमुच्यो वात,द्यरोकनिमित्तमेवाय पुरुषी लिङ्गामा

सम्यङ्रिलेंपेन प्रमुच्यनेन सुपुप्तगननकाल दूव प्रापन रच्न्। किन्तर्हि सह वायनोपसंहय पुT प्रतिन्यावं पुनः गन्दात्य व्वमप्ययं देहारहान्तरममक्कहतव्ान्यत्रा स्वप्नतु- द्वान्तो पुनः पुनर्गच्छते तथा पुनः प्रतिन्यायं प्रतिगमन यथागतमित्वथः। प्रति योनि योनिं योनि प्रति कस्े युता- दिवगादाद्रवति। किमर्थम्। प्राणायैव प्रासव्यूहायैवेत्वर्थः। म प्राण एव गच्छति। ततः प्रागायवेति विशेषणमन-

देह रवब्रद्रवतीति नाटियते केन प्रकारेश ताह् तडा देहान्र प्रति गमनममित्याशद्दाह। कि तहोंति॥ वायना प्रागेन सह कर- यजातसुपसंहृत्वाद्रवतीति पूर्ष्ववत्सम्न्वः॥ पुनः प्रतिन्यायमिति पती- कमाढाय पनःशब्दस तात्पर्य माह। दुनरित्यादिना॥ तथा पुनरा- द्रवतीति सम्बन्: । यथा पूव्व मिमं देहं प्राप्तवान् पुनरपि तथा ढे- हन्तरं गचतीत्याह। प्रतिन्यायर्मिति॥ देहान्तरगमने काररमाह। कमम ति। आदिशब्दन पूर्व्वप्रज्ञा गहाते प्रायव्यहाय प्रागनां विशेषाभिव्यक्िलाभायेति यात्रत्॥ प्रागाये त सुतिः किमरथमित्यं व्या- ख्यायते तव्नाह। सप्राया दूति॥ एतञ्ज तदन्तरप्रतपत्धिकरके निहारितम्॥ प्रायायेति विशेषयस्रानयक्ाद्यक प्रायाव्य हायेति वियेपणमित्याह। प्राखेति ॥ नन्वस प्रायः सह व्त्तते चेत्तावतेन

Page 835

[ ८२६]

तद्यथा राजानमायान्तमुग्रा: प्रत्येनस: सुत- ग्रामरयोपन्न: पानैरावसथै : प्रति्न्त यमाय्य्ा- धैकं प्राणव्य हाय हि गमन देहाहहान्तर प्रति। तेन ह्यस्य कर्मैफलभीमार्थसिद्धि।न प्रायसत्तामाचए तम्मा- त्तादय्याय युत्न विशेषण प्राएव्य हायेति॥ २६॥ तन्रास्यद भरीर परित्यन्य गच्छतो नान्यस्य देहान्त- रस्योपादाने सामर्थ्यमस्ति देहेन्द्रियवियोगात्। न चान्य ऽस्य भृत्यस्थानौया गहमिव राज्त शरीरान्वर ऊत्वा प्रतोच माण विद्यन्ते। अथवं सति कथमस्य शरीरान्तरोपादान मित्य थ्यने। सर्वेश्स्व जगत्सकर्म्फलोपभोगसाधनत्वायो- पात्तखवकर्मफलोपभीगाय चाय प्रवृत्तो देहाह हान्तर प्रतिपित्सुः । तस्माक्ष्र्वमेव जगत्खकर्मप्रयुत्न तत्कर्मफलो- पभोगयोग्य साधन क्वत्वा प्रतोच्तत एव। छ्वत लोक भोगसिङ्वेरवं म्रायव्य ऐ्ेनेत्वाधज्माह। तेन हीति ॥ बन्बथा सुघ- प्रिम अयोरपि भोगप्रसक्क रित्वर्थ: । तादर्थ्यार्थ्य प्राणस भोगशेवत्व- भिड्र्धमिति यावतृ ॥ २६॥

सुमूर्घावस्था सप्नम्यर्थः । व्रथास सयमसामय्य डप भरीरान्तरकर्त्ता- रोजन्चे भविषयन्ति यथा राज्ो मत्ता म्हनिम्यातारस्तवाइ। न चेति॥ स्यमस्ामर्थ्टमन्येषां चासक्वमिति सथिते फलितमाह।क- थेति॥ तद्यथेत्यादिवाक्यास तात्मर्यय दर्ययनुत्तरमाह। उच््यत इति ॥ भव त्वन्तस्य स्वकम फलोपमोगे साधनत्वसिद्धनथें सव् जगदपात्त व- यापि टेहाहेह्ानर प्रतिपित्मानस किमायातमित्वाशड्ाह। खक- स्माति। स्वकर्मम सेत्यल समन्दसत्कम फल लोपभोगयोग्यमित्ाल

Page 836

[ ८ ]

त्ययमागचू तीत्य व हैवं विद् सर्वाणि भलान्ति प्रतिकल्यन्त दूद ब्रह्मायातीद्मागच्छतीति।३७॥

पुरुषोऽभिजायत दूति सुनेः । यथा खप्नजागरित प्रति- पित्सोस्तत् कथमिति लोकप्रसिद्धो दष्टान्त उचचने। तत्र यथा राजानं राज्याभिषिक्तमायात खराट्टेरउपा जातिबि शेपा: क्रूरकर्स्रासोवा प्रत्यनसः प्रति प्रत्य नसि पापकनगि नियुत्ता प्रत्यनस्तस्करादिदण्डनादी नियुत्ता: सूताय ग्रामखव सनग्रामखः सूना वर्णमङ्गरजा जातिविगेषा ग्रामएो ग्रामनेतारस्ते पूर्वमेव राज्ञ आरगमन बुझ्यावे- भौज्यभत्त्यादिप्रकार: पानैमदिरादिभिरावसथैय प्रामा- दादिभिः प्रतिकल्पान्ते निष्पन्न रेव प्रतीक्षन्त डयं राजा आयात्ययमागच्कूतीत्य वं वदन्तः। एवं ह एवं विद कर्म्भफ-

स कन्दय प्रसतनोक विषयौ। तन मरसागमाह। कतममति॥ पुरुषे ह्ि ता कव त मानहेहो मूतपञ्चकादिना निर्म्मितमेव देह्ान्तरमभित्यापय जायन दूति सुतेरर्थः ॥ उक्तम वार्यं द्ष्टान्ेन स्पत्यति। यथेति॥ खप्नस्थानाव्जागरितस्थानं प्रतिपत्तमिच्छतः शरीर पूव्वमेव्र कत नापज क्रियते तथा देहाइह्ान्तर प्रतिपित्ममानख पञ्चभतादिना कतपेव देहान्नरमितार्यः । सव्व पां भूतानां देहान्तर ऊत्वा संसारियि परलोकांय प्रस्थिते प्रतीक्षणं केन प्रकारेशेति प्रभ्नपर्व्वक दष्टान्तवाक्य- मुत्याम्य व्याचष्ट। तल्नतादिना॥ तत्र पापकम्मि नियुत्तत्वमेव व्यनक्ति। तस्करादीति॥ आदिपदेनान्येपि नियाहा ग्हान। दएडनादीतप्रादिशब्दो िंसा प्रभेदसङ्गहार्थः । ब्राह्मरयां नतत्रियाक त

Page 837

[ ८३१ ]

तदथा राजान प्रयियासन्तमुग्रा: प्रत्येनसः सृ- त ग्राम गयो द भि तमाय न् वमेवे ममात्मनमन्त काले लस्य वैदितार संसारिणमित्वर्थः। क्म्फलं हि प्रस्तुत तदवंशष्दन परामृश्यते। सर्वाखि भूतानि गरीरकर्तशि करणानुग्रहीतृगि चादित्यादोनि कत्कमम प्रयुक्तानि कवतैरेव कमफलोपभोगसाधनैःप्रतोच्तन्त। दूद ब्रम्म भोक कट चास्म/कमायाति। तथेदमागच्छ नोत्य वमेव क्वत्वा प्रतोक्षन्त इत्यर्थ: ॥ ३० । तमेव जिगमिषु' के सह गच्छन्ति। ये वा गच्कन्ति ते किं तत्क्रिया प्रणुन्ना श्रहोख्वित्तत्कर्मवशात्खयमेव गच्कन्ति पारलोकथरीरकर्तृ णौव भूतानीत्यवोच्ने दृश्ान्तः। यद्यथा राजान प्रयियासन्तं प्रकरषेण यातुमिच्छन्त-

दूति ऋतिमाश्रिरित्य सरतशब्दार्थमाह। वर्ुस्क्गरेति॥ भोउ्यमच्वादि प्रकाररित्यादिशब्दन लेझ्यवोष्ययो: सङ्गह्ः। मदिरादिभिरिक्ादि- पदेन चौराहि ग्ह्यते। प्रासादादिभिरितादिषद्धी गोपुरतोरखा दिपहार्थ:। विद्न्मात् प्रतीयमाने किमिति कर्माफलस् वेदितारमिति विशेषोपादानमित्याशङ्ाह। क्म्मफल हीति। तत्कम्म प्रयुक्कानी- त्यत्र तकदः संसारिविघयः संसारियो वस्तुतो व्रह्माभिन्नत्वात्तखिन्

तद्था राजानं प्रियासन्मित्या दिवाक्यव्यावर्तज्जोद्यपयाप- यति। तमेनमिति। वागाद्यस्तमनुगळ्नतीत्ाशङ्घाह। ये पेति। त.त्कयाप्रयुन्नास्तस्य गन्तुर्वागादिव्यापारेय प्रेरिताः समाहता दति। यायत्। यानि च भूतानि परलोकशव्दितं शरीर कुव्व न्ति यानि वा करणानुपहीत यि व्दित्यादीनि तेष्वपि यथोक्तप्रभ्नप्रउ्वत्ति' दर्श-

Page 838

[ ८३२ ]

रुवे प्रास अभिसमायन्ति यवैतदूर्ोच्छासी भवति॥ ३८ ॥ ऋृतीय ब्राह्मगम् ॥३॥ स यतायमात्माsबल्य' न्ये त्य सम्मोहमिव न्येत्यथै- मुग्रा: प्रत्यनसः सूतयामखस्त एवाभिसमायन्याभि- मुख्य न समायान्त्येकोभावेन तमभिमुखा शयान्यनान्नप्ा एव राज्जा केवलतज्जिगमिषाभिज्ञाः। एवमेवेममाक्ान भोकतारमन्तकाले मरणकाले सर्वे प्राणा वागादयोऽभिस- मायन्ति यत्रैतदूर्द्वोक्कासी भवतीति व्याख्यातम् ॥३८।०। इति वृहदारखकभाव पठठस्याध्यायस्य ततीयं ड्राह्राम्।२ स यत्रायमात्मा। संसारोपव्णनं प्रस्तुतम्। तच्रायं पुरुष एभ्योडङ्रेम्य: सम्प्रमुच्येत्य क्म्। तत् सम्प्र मोत्तएं कस्िन् काले कथ' वेति सविस्तर संसरण वर्णयितव्यमित्वारभ्यते। सो यतत। परलोकोति ॥ नाद्यः परलोकाय प्रस्थितस्य वागादिव्यापा- राभावादाह्वानानुपपत्त:। न द्वितीयो भोक्तृकर्म्मयापि वागादिव्वचे- तनेषु खयं प्रष्टत्त रन्तुपपत्त रिति चोदयितुरभिमानः । उत्तरवाक्य- नोत्तरमाह। अलत्यादिना। मरखकालमेव विशिरना्टि। यत्रति।

भोक कर्मावशासदाहतत्वमन्नरेय प्रदृत्तिः सम्भवर्तति भावः ।३८॥ द्रति घष्टे प्रपाठके ज्योतिर्वाह्मणं ततीयं विद्टतम् ॥ २ ॥ बाह्मयात्तरमुत्यामर्यतत । स यत्रोति ॥ सम्बन्ध वक्र मत्त कीर्त्तयतति। संसारे ति॥ वच्छमाणोपयोगित्व मोक्रमर्यान्तरमनुद्रूवति। तलति॥

तत्हमपमोक्षणमिति ॥ एवं ब्राह्मणमवतार्यय तद्कराखि व्याकरोति। सोऽयमित्यादिना॥ गत्वा सम्मोहमित्र न्येतीत्य त्तरव सम्बन्धः। कथ-

Page 839

[ ८३३ ]

नमेते प्राणा अ्भिस्तमायन्तिस एतास्तेजोमावा:

डयमात्मा प्रस्तुतो यत्र यस्मिन् काले अबल्यमवलभाव नि एत्य मत्वा यहेहस्य दीर्बत्य तदामन एव दोर्बत्यमित्य प- चयेते अवल्य नेत्यति।न ह्यसी खती मूर्त्तत्वादवलभाव गच्छति तथा सम्मोहमिव संमूढता सम्मोही विवेकाभावः सम्नेहतामिव नि एति निगच्कति। न चास्य खतः सस्ो होऽसमोहो वास्ति नित्यचैतन्यज्योतिःखभावत्वात्। तेनेव पव्द: सम्माहमिव न्यतीति। उत्क्रान्तिकाले हि करणोप- मंहारनिमित्ती व्याकुलीभाव आतमन इति लक्षाते लौकिकैः। तथा च वक्ारो भवन्ति संमूढ: संमूढीऽयमिति। अथ वोभयत्रेवशब्दप्रयोगी योज्योऽवल्यमिव न्येतोत्यसम्मो हमित न्येतीति। उभयस्य परोपाधिनिमित्तत्वाविशेषात्।

मातमनो दौर्नज्यं तदाह। यहेहस्ेति॥ किमितापचारो मुख्यमेवाकनो दौर्ईल्यं किं न सादित्याषद्काह। न हीति। यथायमवलभाव निग ककति तथा सम्मोहं संमूढतामित प्रतिपद्यते। विवेकाभारो हि स म्मोहः । तथा च मूढतामित्र निगक्तीति युक्तमित्याह। तथेति। दवशब्दार्थमाह॥ न चेति॥ कथ पुनरातानः समारोपितोऽपि स- मोहः स्ाव्ित्य चेतन्य ज्येतिदवादित्याशद्ाइ। उत्क्रान्तीति। व्याकु- लीभावो लिङ्गसति शेषः । तल् लौकिकों वार्त्तामनुकूलयति। तरथेति। यथाश्ुतमिवशन्् ग्हीता वाक्य व्याख्याय पचान्रनाह। यरथवेति। दवमदप्रयोगस्योभयन्न योजनामेवाभिमयत। अबल्यमिति। उमयत्र तद्योजने हेतुमाह। उभयस ति ॥ तुल्चप्रत्ययेनायल्यसस्मोहयोरेक- कत कत्वनिह शादप्य भय त्रे वकारो दरष्टव्य दया। समानेति॥

Page 840

समभ्याद्दानो हृद्यमेवान्ववक्रामति सयवेष

समानकर्ट कनिई गाच्न। अथास्त्िन् काल एते प्रागा वागा- दय एनमात्मानमभिसमार्यान्त तदासय गारीरसात्मनी डङ्गभ्यः सम्प्मोत्तराम्। कथ पुनः सम्प्रमोत्तरं केन वा प्रका रेखात्मानमभिसमायन्तीत् चते।स आत्म एतास्त जोमा- त्ास्त जसी मात्रास्तजोमावास्त जोऽवयवा रूपादिप्रकाण- कत्वाचचत्तुरादोनि करणानीत्वर्थः। ता एताः समभ्याददान: सम्यडि्लें पेनाभ्याददान: आभिसुख्येनाददानः संहरमाग- स्तत्खप्नापेक्षया विशेषखं समिति। ननु सप निर्लेपेन सम्यगादानमस्तित्वादानमात्रम्। गहोता वाक् ग्टहीतव त्ुरस्य लोकस्य सर्वावती मात्रामुपादाय शुक्रमादाये- त्यादि वाक्य भ्यी हृदयमेव पुरडरीकाकाशमन्ववक्रामत्यवन्वव-

अधेत्यादि वाक्यमवतार्य व्याकूर्वन् कखिन् काले तत्सन्पमोक्षामित्य- सोत्तरमाह। वधेत्यादिना। कथ 'वेत्यक्त' प्रग्नमनद्य प्रस्नानर प्रस्तौति। कथमिति॥ अलोत्तरत्वनोत्तर वाक्यमादाय व्याकरोति।

जोमात्राशनतुरादीनीत्य क्म्। सम्प्पति समभ्याददान दत्वसार्थमाह। ता एता दत॥ संहरमाखो हृदयमन्वठक्रामतीतप्रन्वयः। तत्समिति विशेषण खवन्नामेक्षयेति सम्बन्तः । कथ खप्नापेक्षया विशषण तदाह। न तिवति॥ आदानमात्रमपि खप्ने नासीति कुतस्तद्याटत्त्ययें विशष- यमियाशङ्माह। अस्तोति। स एतास्तेजोमाता: समभ्याददान दृत्येत- दुव्याख्याय हृदयमेवेत्यादि व्याचष्ट। हृदयमित्यादिना। सविज्ञानो भव- तीति काक्यश षमाश्रितप्रवाक्यार्टमाह हृदय, दति॥ कथमात्मनो निघक्रियस

Page 841

[ ३५]

चाक्पः पुरुषः पराङपर्य्यावर्त्तते तथा रूपन्नो भवति ॥१॥ गच्कति हृदयेऽभिव्यक्विज्ञानी भवतीत्यर्या बुद्यादिविच्ष- पोपसंसारे सति। न हि तस्य खतयलन वित्तेपोपसंहा- रादिविक्रिया वा। ध्याततीव लेलायतीवेत्य कलवात्। बुद्ादु पाधिद्वारैव हि सर्वनिक्रियाव्यारीप्यते तस्मिन्।कदा पुन- स्तस्य तेजीमात्राभ्यादानमित्य चते। स यत ष चन्तुषि भव- चाक्षुपः आदित्यांशो भोत : कर्माण प्रयुत्ी यावइ हधा- रण' तावच्न्तुषोऽनुयहं कुर्वदत्तते। मरकाले त्वस्य चन्तु- पोडनुयहं परित्यजति खमादित्यात्मानं प्रतिपद्यते। तदेत दुक्तम्। यत्नास्य पुरुषस्य मृतस्याम्निं वागप्यति वात प्राणस चुरादित्यमित्यादि। पुनर्देहगहणकाले संत्यिष्यन्तस्तथा

तेजोमालादानकत्त तवमित्याशङ्यह। बुधार्दीति॥ तेश तदिशेमस चोपसंहारे सत्यात्मनस्तदादानकर्ट लमौपचारिकमित्व्।। ताह तद्ि- छेपोपसंहत्ट तवत्तदादानकर्त त्वमपि मुख्यमेव अविष्यतीत्याशद्माह। न हीति॥ आदिशब्दन क्रियाविशेष: सव्वो गद्यते। कर्थ र्ताई् प्रतोचिकत तवादिप्रथेत्याशद्माह। बुद्ादीति॥ स यत्न त्यादि वाक्य- माकाङ्ापूर्व कमयतार्व्य व्याकरोति। कदा पुनरित्यादिना॥ तस् पुरुष- शद्दाङ्गोक ल प्राप्त विशिनष्टि। आ्दित्यांश दति ॥ तस चानुघत्व सधयति। भोक रित्याहिना॥ यावद्ह्धारणमिति कुतो विशेषयं तत्राह । मरणकाले त्विति । आदितांशख चच रनुग्रहमकुर्वतः सातन्व्य वारयति। समिति।। मरखावस्यायां चन्ुराद्य नुया हकदेव- तांशानामधिदेवता्रनोपसंहारे खुत्यन्तर संवाट्यति। तदेतदिति।। तर्हि देहान्तरे वागादिराहित्य सादित्याशङाह। पुनरिति॥ रं-

Page 842

[ ८३६]

एकीभवति न पश्ठतीत्याहुरेकीभवति न जिघ्रतीत्याहुरकीभवति न रसयत इत्याहुरेकी-

सभातः प्रबुद्यतस। तदेतदाह। चान्तुषः पुरुषो यत्र यस्िन् काले पराक पय्यावत्तते परि समन्तात् पराङ्- व्यावन्तत इति वथाऽव्रास्मिन् कालेऽरूपन्नो भर्वत मुमू- पूंरूप न जानाति तदायमात्मा चक्षुराह्ितजीमादा: समभ्याददानो भवति खप्रकाल दव॥ १ ॥ एकीभवति करगजात खेन लिङ्गात्मना। तदैनं पार्शस्था आहुन पश्यतीति। तथा व्रागदेवतानिवृत्तौ घ्राण- मेकीभवति लिङ्गात्मना। तदा न जिघ्रतीत्याहुः । समान- मन्यत्। जिह्नायां सोमी वरुशो वा देवता तन्रिवृत्पेच्तया न रसयत इत्ाडः । तथा न वदति न पृगोति न मनुत

श्यिष्यन्ति वागाद्यस्तप्तहेवतािता यथास्थानमिति पेपः । मुमूषे- रितर स्वप्तः सव्वाणि करशानि लिङ्गात्मनोपन्ियन्त प्रबुध्यमानस् चोत्पित्मोरिव तानि यथास्थान प्रादुर्भवन्तीत्याह। तथेति॥ उक्रेडर्ये वाक्य मातयति। तदेतदाहेति॥ पराङ पर्यावत्तत दरति रूपनरे- मुख्य चाचुषस विविच्तितमिति शेषः ॥ १ ॥ तर्हि भोकतोपसंहृतं चन्ुरत्यन्ताभावीभूतमित्याशड्ाह। एकी ति।। उक्र5थ लोकप्रसिदि दर्शयति। तदेति॥ चन्तुषि दर्शित- न्यायं प्रामोडतिदिशति। तथेति॥ यथा चन्तुदेवताया निष्टत्तौ लिङ्गातमना चच्ुरेकीमवति तथा घ्रायदेवतांशस व्राणनुग्रहनिवृत्त्ति द्वारेणांशिदेवतयैक्ये लिङ्गात्मना प्ायमेकीभवतीत्यथः । तव्विवृत्त्यपेकया वरुषादिदेवताया जिह्नायामनुयहनिउत्तौ जिह्नाया विङ्गातनैक्य- व्यपक्येत्वर्थः । तदनुमाह्हकदेवतांशस तत्र तत्रानुग्रहनिठ्ठत्त्त्या तत्त-

Page 843

[ ८३9 ]

भवति न वद्तात्याहुरेकीभवति न श्रणोती- त्या रेकीभवति न मनुत दत्याहुरकीभवति न स्प शतीत्याह रेकी भवति न विजानाती त्याहु- सतस्य हैतस्य हृद्यस्याग्र प्रद्योतते तेन प्रदयातते नैष आत्मा निषुक्ञामति॥

न स्पृगति न विजानातीत्याहुस्तदोपलच्चते देवता निष्टत्ति करणनास् हृदय एकौभावः । तब हदय उप- संहत्य तेवु करणेषु योऽन्तर्व्यापार: स कथ्यते। तस्य ह एतस्य प्रक्ृतस्य हृदयस्य हृदयक्किद्रस्यत्यतत्। अग्र नाडोमुख निर्गमनद्वार प्रद्योतते खप्रकाल दूव खेन भासा तेजी- माचादानक्वतैन सनैव ज्योतिषाSSत्मनैव च तेनावज्योति :- प्रद्योतेन हृदयायेण एष आत्मा विज्ञानमयो लिङ्गोपाधि- निर्गच्कति निष्क्रामति। तथाऽSथर्वण कत्मिन् न्वहमुत्क्रान्त उत्क्रान्तो भविष्यामि। कस्मिन्वा प्रतिष्ठित प्रतिष्ठास्यामौति

दंशिदेवताप्राप्ती तत्ततकरणस लिङ्गात्मनक्य भवतीत्यभिप्रत्याह। न्थेति॥ मरणद्मारया रूपादिदर्यनराह्ित्यमर्थद्वयसाधकमित्याह । नदेति॥ तस् हैतस व्यादि वाक्य सपादत्त । तर्नति ॥ सुमूर्घावस्था सप्रम्यर्थः॥ केनायं प्रद्योतो भयतीत्यमेचायामाह। सप्नेति। यथा खप्रकाले स्ेन भासा खैन ज्योतिषा प्ररुमितीति व्याख्यात तथा- लापि तेजोमात्रायां यदादान तत्कृतेन वासनारूपेण प्राप्यफलविषय- बुद्िष्टत्तिरूपया खन भासा खेन चातचत ्यज्योतिण हृदयायप्रद्यो- तनमित्यर्थः ॥ तस्यार्थक्रियां दर्शयति। तेनेति॥ किर्मिति लिङ्ग- द्वाराउडत्मनो निर्गमन प्रतिज्ञायते तव्ाह। तथेति॥ यदि मरणकाले

Page 844

[८३८ ]

चक्षुषो वा मूर्यो वाऽन्य भ्यो वा शरीरदेशेभ्य स प्रायमसजतति तत्र चात्मवैतन्यज्योतिः सर्वदाभिव्य कतर तदुपाधिद्वारा द्यात्मनि जनममरणगमनागमनादि सर्वविक्रियालन्तगः संव्यवहारस्तदात्मक हि हाद्गविध करखम्। बुद्यादि तत्मूतं तज्जीवनं सोऽन्तरात्म। जगतस्तस्ुषय तेन प्रद्योतन हृदयायप्रकाशेन निःक्रममागः । केन मार्गण निष्क्रामतीत्य चते। चन्षुषी वाऽडदित्यलोकप्राप्तिनिमित्त ज्ञान कर् वा यदि स्यात्। मूर्द्दो वा ब्ृह्नलोकप्राप्तिनिमिन्तं चेत्। अन्य भ्यी वा शरोरदेशेभ्यः गरीरावयवैभ्यी वा कर्म यथा गुतमिति त विज्ञानात्मनमुत्क्रामन्तं परलीकाय प्रस्थित परलोकायोड्ग ताऊ्ततमित्यर्थः । प्रागः सर्वाधिका-

तेजोमात्ादान® ्तई सटा लिङ्गोपाधिरात व्यायझांड। तवति सप्म्यालिङ्गसुच्यते। सव्वदेति। लिङ्गसत्तादशोकि ॥ आत्मोपाधिभते लिङ्गे कि प्रमाशमित्याशङ्मात्मनि कूटस्ये संव्यवह्ारदर्शनमित्याह्ह। तदु- पाधीति॥ चक्षुरादिप्रसिदिरपि प्रमासमित्याह्। तदात्क हीति॥ एकादशविधं करणमित्यभ्यपगमातृ कुतो द्वादशविध्त्वमिताशद्य विशिनष्टि। बुद्ादीति॥ वायुबे गौतम तत्रूतमित्यादिच्युतिरषि यथोकत लिङ्गे प्रमाणमित्वोह तत्सतूवमिति। जगतो जीवनमपि तव् मान, मत्याह। तज्जीवनमिति॥ एघ सर्व्वभतान्तरात्मति शुतिरपि यथोक्त लिङ्ग साधयतीवाह। सोऽन्नरातोति। जिङ्गोपाधेराढनों यथोक्नपकाशेन गरणकाले हृदयास्तिरिप्क्रमण जाग प्रभ्नपूर्व्व कसुत्तर- वाक्य नोपद्शति। तेनेतयाहिना। चन्ुषो वेति विकल्प निमित्त रूच-

Page 845

[ ८३६]

स्तमुत्क्रामन्तं प्राणो नूत्क्रा मति प्राएाम नत्कामन्त रस्थानीयी राज्त दूवानूत्कामति। तच्व प्राएमनूतक्रामन्त वागादयः सर्वे प्राण अनुत्क्रामन्ति। यथा प्रधानान्वा- चिख्यासेय न तुक्रमेण सारयवह्मनमिह विवन्तितम्। एप आत्मा सविज्ञानो भरवत खप्न दव विशेषविज्ञानवान् भवति कर्मवशाब् खतन्तः । स्रातन्तणहि सविज्ञानत्व सव:अतक्वत्यः स्यात्। नेत्र तु तल्नम्यते। अत एवाह व्यासः। सद्ा तद्वावभावित दूति। कर्मणाऽनूद्ञाव्यमानेनान्तःकर-

एतस्मन् काजे सविज्ञानी भवति। सविज्ञानमेव च गन्तव्यमन्ववक्रामत्यनुगक्कति विशेषविज्ञानीड्वासितमेवे-

यति। आदित्यति। मूड़े वेति विकल् हेतमाह। म्ह्मलो- केति। तत्प्ाप्निनिमित्त चेजज्ञान कर्म वा सादिति पूर्ववेक सम्बन्धः॥ देहावयवान्तरभ्यो निष कमणे नियामकमाह। यर्थेति। कथं परलो- काय प्रस्थितमित् च्यते प्राशगमनाधीनत्ाद्वित्तानात्मगरनस् व्यायड्ाइ। परलोकायेति॥ ननु जीवस् प्रायादिनादात् सतति कथमनुशब्दन क्रमो विवच्ते तलाह। यथा प्रधानेति॥ प्रषानमनतिक्रम्य हीयमन्वा- ख्यानेकछा। तथा च जीवादेः प्राधान्यानिप्रायेखातुशब्दप्रयोगो न क्रमाभिप्रायेय देशकालभेदाभावादित्यर्थः ॥ सार्थ समूहे व्यत्तिषु कमेगा गमन दृश्दते न तथा प्रायादिष्विति व्यतिरेकः । यदुत हृदयायप्र- द्योतन तत्सविद्वानश्ुत्या प्रकटयति। तदेति ॥ कर्मवशादिति विशेष्य साधयत। नेति। विनन दोघमाह। खातन्त्यगेति। दृष्टापत्ति- माशङाइ्। नरवेति। कुमर्धोरखातन्त्य मानमाह्ह। कत एवेति। कर्मवशादुक् सविज्ञानत्वमुपसंहरति । कर्मखेति। कन्तःकरस् द्तिवि-

Page 846

[ ८ ४.]

सर्वें प्राया अनुत्क्रामन्ति रुविज्ञानो भवति सविन्ञानमेवान्ववक्रामति। त्यर्थः । तस्मातृतत्काले सातन्वगथें योगधर्मानुसेवन परि सइयानाभ्यासख् विगिष्टपुरीपचयय ग्रदधानेः परलोका- थिभिरप्रमन्तः कत्तव्य इूति सर्वगास्ताणां यत्नतो विधेयो जर्यों दुयरिताच्चापरमगम्। न हि तत्वाले गकते किश्चित् सम्पाद्यितुम्। कर्मणा नीयमानस्य स्वातन्वाभावात्।पुखी वे पुए न कर्मणा भवति पाप: पापेनेत्य कः। एतस्य ह्यनर्व स्योपथमोपायविधानाय सर्वशाखोपनिषद: प्र्टत्तान तदि-

डस्ति। तस्मादन वोपनिषद्विहितीपाये यत्र परर्भवितव्य- मित्येष प्रकरयार्थः ।

शेघो भाविदेह्हविषयस्तदाश्रि्रित तद्रप यदासनात्मक विशेषविद्वान तेनेति यावत्। सित्रियमारस्य सवित्ञानत्व सत्यर्थसिङ्मर्टमाह्। रवित्ञानमे- वैति, गन्तव्यस विज्ञानत्व विज्ञानात्तरयत्वमित्वाशङ्का विशिरनाट। विश-

पुरुषख् कर्मपानुसारित्व तक्न्दार्थः॥ योगशित्तष्टत्तिनिरोधः ।तख धर्मायमनियमप्रमृतयः । तेषामनुसेवनं पुनः पुनरावर्त न परिमक्वत्ा- नाभ्यासो योगानुष्ठानम्। कर्त्तव्य दति प्ररुतशुतेर्विधेयोऽर्थ द्ूति पेषः। किञ्ज पुरायोपचयरकत्त व्यतारुपेडर्थ सर्वभेव विधिकाएड पर्वन-

वार्त्त व्यमितासिद्नध्े निषेधशास्तमपि पर्यवसितमित्याह। दुशरिताक्षेति। नमु पूर्वे यथेष्टचेष्टां कत्वा मरणकाले सवमेतत्म्माद्यिय्यते नेवाइ। न हीति।

Page 847

[ ८४१ ]

तं विद्याकमखी समन्वारभेते पव्व प्रच्ना च ॥३।

प्रकटवव्सअनसंभार उत्सजंद्यातोत्य न कि पुनस्तस्य

गत्वा वा परलीक यद्धङ्के शरोराय्यारश्षक च यन्तरिक- मित्य चयते 1 तं परलीकाय गच्छन्तमाल्(न विद्य/कर्मणो विद्या च करम च विद्याकमोणी विद्या सर्वप्रकारविहिता प्रतिषिद्ा अ्विहिताऽप्रतिषिद्ा च। तथा क म विहित प्रतिषिद्स्नाविहितमप्रतिविह्वस्न समन्वारमेने सम्यगन्वा- रभेते अन्वालभरेऽनुगच्कतः । पूर्वप्रज्ञा च। पूर्वानुभूत- विषया प्रज्ञा पूर्वप्रज्जाSतीतक मेफलानुभववासनेत्यर्थः । मा- च वास नाऽपूर्व कर्मारभ्भ कर्मनिपादी चाङ् सरवतत। तेन ता अप्यन्वारभते। न हि तया वासनया विना केन केषाष्षित् कभ कर्त्तु फल्नोपभोत पश्वते।न ह्वनभ्यस्त विषये कर्मम पामीयमानख मानमाह। पुसय दूति॥ ताह् पुरयोपचया- देव यथोक्ञानर्थनिवृत्तव्यरथ्य तस्त्ञाममितायद्। एतर्सति। उपशमोपायस्त्चज्ञान तसर विधाम प्रकाशन तदर्थमिति बावत्। देवताध्यानादमथरे निर्वार्त्त व्यते कि नक्वज्ञानेनेवायध्ाह। ज छीति। सद्धिहितेति त क दन प्रश्ता: सवमाखोपनियदो सटखन। वित, ना- न्तरेशानथ व्व सासिङ्गौ फलितमाह्। सम्म्मादिति। द्रापित सवित्ाम- वाक्य नेति शेषः । दृतनम्द् प्रश्नपई कमुत्तरवाक्य मवतार्य व्याचषे। भरुटवदित्यादिना। वििता विद्याडवयासिका। प्रतिषिद्ञा नगनरती- दश बादिपा। अर्विद्िता घढािवियया। सप्तित्रिय्ा पचि पतिवद- बादिकितया। विव्िन कर्म यागादि। ग्रतियित म्हमामारि॥ चविहित ममनादि। व्यप्रतिषि् नेतपत्तविचयादि। विद्याकर्ष- ७१

Page 848

[ ८ ४2 ]

कागलमिन्द्रियाणां भवति। पूर्व्वानुभववा सनाप्रवत्ताना- न्विन्द्रियाणा मिहाभ्या समन्तरेण कोमलमुपपद्यते। हखने य केषाश्वित्कासुचित् क्रियासु चित्रकम्ादिलत्तणामु विने- वेहाभ्यासेन जन्नत एव कौमलम्। कासुचिदृत्वन्तसौकर्य- युक्ताखप्यकोमलं केषाज्षित्। तथा विषयोपभीगेषु सवभावत एव केषाच्चित् कौमलाकोमले दायेते। तच्च तत्सव्व पूव्व- प्रन्नोद्गवानुद्धवनिमित्त। तेन पूञ्व प्रत्नया विना कमैगि वा फलोपभोगेवा न कस्यचित् प्रदृत्तिरुपपद्यते। तम्नादेतच्तयं शाकटिकसभ्भारस्थानीय परलोकध्यदन विद्याकमपूर्व्व प्र- ज्ास्यं। यस्माद्िद्याकर्मणी पूर्व्व प्रज्ञा च देहात्तरप्रतिपत्त्य पभोगसाधनं तस्ाद्दिद्याकस्ादिशुभमेव समाचरेत्। यथे- ददेहसंयोगभोगोपभोगी स्यातामिति प्रकरणार्थः ॥२ ॥

शोरुपभोगसाधनत्वप्रसिद्ध रव्वारम्भ्उषि किमित्यन्वारभ्यते वासनेत्याग- घाह। सा केति॥ गपूर्वकर्मारम्पादावङ्ट पूर्ववासनेत्यल्र हेतुमाह॥ न हीति। उक्कमेव हेतुमुपपादर्यति। न हीत्ादिना। इन्द्रियाथां विषयेधु कौशल सनुष्ठाने प्रयो े ेु ान्रेषा- भ्यासमिन्ट्रियाएां विषयेष कौशल सम्भयति। तस्त्रादनुड्ठानाद्यभ्यासा- धीनमित्यर्ष्ः । तथापि कथ' पूर्ववासनादावङ्गमित्यागद्याइ। पर्यातुम- नेति। तत्रर लोकानुभव प्रमाययति। दृश्यते चेति। चित्रकर्मादीत्या- दिशन्द्न प्रासादनिर्माणादि स्टह्ाते। पर्ववासनोङ्ववरत कार्यसका तदभावऊत कार्यमाह। कासुचिदिति॥ रज्जुनिर्मारषादिम्विति यादत्। तत्र वोदा हर णसौलम्यमाह। तथेति। तल हेतनरमाशङ्म परिह- रति-। तज्जति। कर्मानुवानादौ पूर्वप्रत्ाया हेतत्वसपसंहरात। तेनेति। समन्वारन्भरचनार्थ निगमयति। तजजादित। तस व ठात्मया- थ माइ। यस्दिति ॥ २ ॥

Page 849

[८४३ ]

एवं विद्यादिसभ्भारसम्भृती देहान्तरं प्रतिपद्यमानो मुक्का पूव्व देहं पत्तीव वत्तान्तरं देहान्तर प्रपिपद्यते /श्रथ चाSडतिवाहिकेन शरीरान्तरेग कर्ममफलजन्मदेश नोयते। कि वातस्थस्यैत्र सव्वगतानां करणानां दत्तिताभी भव- त्याहोस्च्छ रीरस्थस्य सङ्कचितानि करयानि सृतस्य भिन्नघटप्रदोपप्रकाशवत्सव्व तो व्याप्य पुनर्देहान्तरारभ सङ्गोचमुपगच्कन्ति कि वा मनोमात्र वैशेषिकसमय दव देहान्तरारभदेशं प्रति गच्छति किंवा कल्पनान्तरमेव वेदान्त समय दूत्य चयते। त ए ते सब्व एव समासव्वेSनन्ता दूति खुतेः। सव्वीत्मकानि तावत् करणानि सर्व्वात्मकप्राण- संगयाच्च तेषामाध्यात्मिकाधिभीतिकपरिच्छेद: प्रायिक- सरांज्ञानभावना निमित्त:। अतस्तदभात् खभावतः सर्व्वगता

खादो दिगम्बरमतमाह। एवमित्यादिना। देवतावादिमतमाइ। चघ वेति॥ देवता मेव शरीरेय विश्रिष्टं जीव परलोक नयति तदातिर्वाहिक भरीरान्तर तेनेति यावत्। साख्यादिमतमाह ॥ कि बेति। हि्द्वान्न रूचयति। ग्राहोखिदिति। वैभषिकादिपक्तमाह । कि वेति। न्यन त्वनिटृत्त्यर्थमाह। किं वा कल्पनान्तरमिति। तव् सिद्वान्तस प्रामा- शिकत्व नोपाटेयत्व® वदन् कल्पनान्तराण्ामप्रामाशिकत्व न त्याज्यत्वमभि- प्रत्याह। उच्यत दति। तेषां सर्वात्मकत्व हेत्वन्तरमाह। सर्वात्मकेति। कथ ताई करयानां परिक्कित्नत्वधीरित्याशद्याह। तेषामिति॥ग्रा-

Page 850

[ ८४४ ]

क्रममा क्रम्यात्मानमुपसछ ह रत्ये वमेवायमात्मे द्ए

नामनन्तानामपि प्रायानां कर्मज्ञानवासनानुरुप्यपैव देहान्तरारभवभात् प्राणानां त्ति: सङ्ठ चति विकसति च । तथाचीक्त । समः प्षिण समी मथकेन समो नागेन सम एमिस्तिरिभिलोकै:समोऽनेन सव्वकेति। तथाचेदं वच- नमनुकूलं। स यो हैताननन्सानुरास्त इत्यादि त वथा यथोपासत इति च । तत्र वासनापूव्व प्रज्नाख्या विद्या करमा तन्ता जलूकावन्सन्ततव खप्नकाल दव कममैकतं देहाह हा- न्सरमारभत हृदयस्थ व पुनह हान्तर पूर्व्वाश्रयं विमु ख्- तीत्व तस्मितर्थे दृष्टान्त उपादोयते तत्तत्र देहान्तर- सचजार इद निदर्शनम्। यथा येन प्रकारेण टपजलायुका तरा जलू का त एस्यान्तमवसान गत्वा प्राप्यान्यत्तृम वखान्त- रमाक्रममाक्रम्यत दत्याक्रमस्तमाक्रममाक्रम्याय्रित्यात्मा-

च्छिव्नतेति स्थिते फलितमाह। वत दति तद्शाद्दाहृतसुतियशादि- न्य तत्। खभावतो देयताखरंपानुसा रख्ति यादत्। कमा ज्ञानवार ना- रूपेशेत्यल भोत रिति शषः । उभयत्न संवादार्घ प्रायानामिति दविर्त्क तेषं दृत्तिसक्कोचादौ प्रमाखमाह। तथा चेति । परिक्छिव्नापरिच्छिद्न- प्राोपासने गुरदोषसङ्टी्त नमपि प्राणसङ्कोचविकासयो: सवचकमित्वा। तथा चदमिति। आधिदेविकेन रुपेष सर्यगतानामपि करणानामाध्या- लिकाविभौतिकरूपेण परिच्छ्द्वत्वात्तत्परिद्टतस्य गमन® मिध्यतीति सि- इान्तो दर्शितः ॥ द्दानीं तृजलायुकाटटान्ताहेहान्तर गहोता छई- देह' सुच्जत्यात्ति स्टूलदेहविशिष्टस् व परलोकगमनमिति पौराखिक- प्रक्रियां प्रत्याख्यात दष्टान्तवाक्स तात्पर्थ माह। तवन्यादिना ।

Page 851

८४1

शरीर निहत्याऽविद्या गमयित्वाSन्यमाक्रममाक्र म्यात्मानमपसए हरति । ३ ॥

नमात्मनः पूर्व्वावयवमु पसंहरन्त्यन््यावयवस्थाने। एवमेवा- यमात्मा यः प्रकती यः संसारी दूदं गरीर पूर्वोपान्त निहत्य खप्न प्रतिपित्स रिव पातयित्या विद्यां गमयित्वा चेतन कृत्वा खात्मोपसंचारेणान्यमाक्रमं ढणान्तरमिव त- एजलूकामिव शरीरान्तर सहोता प्रसारितया वासनवा S5म्मानसुपसंहरति। तत्रात्मभावमारभते। यथा रवप्ने देह्ान्तरमारभते । खप्रदेहान्तरस्थ दरव शरीरारभदेशे आरभ्यमाण देहे जङ्गमे स्थावरेवा। तत्र च कर्मावभात्का- रणानि लव्धव्यत्तीनि संहन्यन्त वाह्यत् कुगमृत्तिकास्था- नोयं शरोरमारभ्य ते। तभ च करणव्यूहमपेत्य वागाद्य नु-

दे्हनिर्गमनात्परागवस्था उप्नस्यर्थः। तदेव यथोक्का वासना हृदयस्या विद्याकर्मनिमित्त भावि टेह सपति जीवोऽषि तल्नाभिमान करोति पुनश पर्वदेहं' त्यजति यथा खने देवेह्हमित्यभिमन्यमानो देहान्तरस्थ एव अवति तथोत्क्रान्तार्वाप। तखतान्न पर्वदेहपिथिष्टस व परलोकगमनमित्वर्थ: खात्मोपसं हारो देषे पूर्वखिव्ात्माभिमानत्याग: प्रसारितया वासनया भरीरात्तर सह्ीति सम्न्वः॥ उपसंहारख सरुपमा्र। तनति। सप्रस्य्थं विदखोति। आरम्यमाख दति। आरथ् देहानरे सझदे- इसाभिव्यक्तिमाह। तत्र चेति ॥ कर्मयहय विद्यापर्वप्रसयोसपडक्ष- गम्। ननु लिङ्गदेहबलादेवार्धक्रिसिड्ौ लत सलशरीरेशेवाशन तद्य िरेके या तरस्ार्थक्रियाकारित्व नासीति मलाह। दाहभ्ति

Page 852

[ ८४६ ]

तद्था पेशस्कारी पेशसो मात्रामुपादायान्य न्र- वतरं क ल्यासतरएरूपंतनुत एवमेवायमात्मेदए शरीर' निहत्याऽविद्यां गमयित्वान्यन्नवतर क- ग्रहः। या अगन्यादिदेवताः संशयन्त एष देहान्तरार- भविधिः ॥ ३ ॥ तन्र देहान्तरारभ नित्योपात्तमेवोपादानमुपसद्यो- पमृद् देहान्तरमारभत आहोखिविदपूर्व्व मेव पुनः पुनरा- दत्त दत्यनोच्यत। दष्टान्तस्तत्तचैतम्मित्नघे। यथा पेश स्कारी। पेगः सुवमें तत् करोतीति पेगस्कारी सुवर्चकारः पेशसः सुवर्णस्य मात्रामपादायापच्छिद ग्हौत्ान्यत् पूर्व्व स्म्राट्रच नाविशेषादन्यद्रवतरमभिनवतर कल्याणात् कन्चा- स्तर रूयं तनुत निर्म्मिनोति एवमेवायमात्म त्यादि पूर्व्ववत् आरब्ये देशहये करणोषु देवतानामनुग्ाहतव नावस्थान दुर्गयति। त- त्ति। स्यूलो देहः सप्म्यर्थः । करणव्य हस्त पामभि्व्याक्तः॥२॥ पेशस्कारियाक्व्यावच्यामाङ्डामाह। तर्लेति। संसारियो हि परते देहान्तरारम्े किमुपादान नारित कि वाडस्ति नास्त चेन्नभाष- रूप कायें सिद्धतृ। अ्रस्ि चेन्तक्किम्भूतपञ्चकसुतान्यत्। वाय5प तच्वित्वोपात्तमेव पर्वपर्वदेहोपसदेनान्यमन्य देहमारभते किंवान्यदन्य- जूतपञ्जकमन्य अन्यदेह' जनयति। नाद्यः। भतपञ्चकस्य तत्तहं हो- पादानत्व मायायाः सर्वकारणत्वखवीकारविरोधातृ। न द्वितीयो भूद्- पञ्चकोत्मावपि कारखान्तरख मग्यत्वात्तसैव देक्ान्तरकारयत्मम्भव सेतरो देहस पाज्चभौतिकंत्वप्रसिड्धिविरोधादिति भावः।उत्तर वाक्रय मुत्तरत्वनादत्त। सलं ति । तच्छव्दार्थभमेक्षित परयब्नाह्। दष्ान्त इति। फर्वएटं भागमादाय व्याचटे।, यथ त्यादिना। कि

Page 853

[ x४)]

ल्यागतरए रूपं कुरुते पित्य वा गान्धर्वं वा दैवं वा प्राजापत्यंवा ब्राह्मं वाजन्येपां वा भूतानाम्।8। स वा अयमात्मा ब्रह्म विज्ञानमयी मनोमयः

नित्योपात्तान्येव पृथिव्यादोन्याकाशात्तानि पञ्च भूतानि यानि हे वाव व्रह्मणो रूपे इति चतुर्धे व्यास्यातानि पेष: स्थानीयानि तान्येवोामद्योपदयान्यदन्यच देहान्तर नव- सरं कस्याएतर रूप' संस्थानविशेष देहान्तरमित्यर्थः। कुरुते पित्रत्र वा। पिटम्योहित® पितलीकोपभीगयोग्यमि- त्यर्थः । गान्व्वं गन्धव्वाणासुपभोगयोग्यं। तथा देवानां टैव। प्रजापते प्राजापत्य। बृह्मण इदब्राअ्मवा। यथा कर्मम यथा सुतमन्य घां वा भूतानां सम्वन्धि भरोरान्तर' कुरुत दूत्यभिरुम्वध्यत । ४ । यस्य बन्धनसय्न्तका उपाधिभूता यैः संवुक्तस्तनयी डयमिति विभाव्यत ते पदार्थाः पुञ्तीकत्य हैकत्र प्रतिनि- ईि श्यन्ते। स वा अरयं य, एवं संसरत्याभा ब्रह्मव पर एव

पुनरुपादाममेतावता देहान्रारम्भ उभ्युपगत भवति तल्नाइ। नित्यो- पातानीति। शरीरद्यारमभकाीति श्ेष: । तेषासुभयारम्भकत्वेन मूर्त्तामूर्त्तवाह्मष प्रसुतत्व दर्शयति। यानीति। देवविकल्प नियाम- कमाह। यया कम्मति॥ शरीरारम्म सायात्मकमूतपनुकसुपादानमिति वदता भतावयवानाममि सहैव गसनसित्य कः ॥४ ॥ दूदानीं स वा वयमाता त्यादेस्तात्मर्यमाह्।, येऽस्ेति। ताने- वोपाधिसतान् पदार्थान्विमिनष्टि। यैरिति॥ ननु पूर्वमय्ते पदार्था

Page 854

[ 085 ]

प्रासामय श्चच्ुर्मयः श्रीवमयः प्थिवीमय आापोमयो योऽगनायाद्यतौतो वित्तानमयो विज्ञान बुद्धिस्त नोपल च्यमाणस्तन्यः। कतम आ्रातमेति। योऽयं विज्ञानमयः। प्राशष्विति ह्यता विज्ञानमयो विज्ञानप्रायो यस्मात्तह्मै- स्वमस्य विभाव्यत ध्यायतोव लेलायतीवेति। तथा मनीमय मनःसन्निकर्षान्मनोमयः। तघा प्राएमयः प्रागः पञचर- त्तिस्तन्मयो येन चेतनयलतीव लच्ष्यते। तथा चत्तुसयो रूपदर्शनकाले । एवं योतमय: शव्दथवणकाले। एवं तस्य तस्येन्ट्रियस्य व्यापारोद्ववे तत्तकयो भर्वत एवं बुद्धिप्रा-

भूतमयी भवति। तत्र पार्थिवादिरीरारभ पृथिवीमयो भवति। तथा वरुणादिलोकेष्वाप्यभरीरारभ् आ्पोमयो भवति। तथा वायव्यपरीरारभे वायुमयो भवति। तथाकाअशरीरारभ आकाशसयो भवति। ऐवमेतानि त जसानि देवभरौराषि। तेव्वारभ्यमाणेषु तत्तमयस्त- जोमयो भवति। अतो व्यतिरिक्ानि पश्वादिभरीरामि

दर्शिता: कि पुमस्तत्मरदर्श नेनेव्यायझ्ाह। पुन्जीकत्यति॥ स बा चयमाआ ब्रह्मति भाग व्याकुर्वचात्मनो ब्रह्म क्या वासन बत्त दर्य- यति। सवा दूति। तस्वावास्तव' रूपसुपन्यस्ति। विज्ञानमय इत्यादिना। ज्योतिर्व्राह्मणेडपि व्याख्यातं विज्ञानमयत्मिवाह। कतम दूति॥ कखितिवर्धे मयट् प्रदुज्यते तत्राह। विज्ञानेति। उत्त मयडये हेतुमाह। यम्मादिति। बुद्ध क्याध्यासात्तडर्मस कर्त तवादे- राकनि प्रतीतिरित्यत मानमाह।

Page 855

[ 782 ]

वायुमय आकाशमयस्तेजोमयो तेजोमयः काम- मयोऽकाममयः क्रेधमयोक्रोधमयो धर्भ्म मयो

नरकप्रतादिभरीराणि चातजोमयानि। तान्यपेच्याहा- तजीमय इति। एवं कार्य्यकरयसङ्कातमयः सवाता प्राप्त वस्वन्तर' पश्न्निदम्योऽदीमय इृत्यप्राप्तव्यमिति। हव विपरीतप्रत्ययस्तदभिलाषः काममयो भवति। तस्मि- नकामे दोष पसतस्तद्विषयाभिलामप्रथमे चित्त प्रस- ब्रमकललुष शान्त भर्वात तन्मयोऽकाममयः। एवं तसति- चिविहते कामे कैनचित काम: क्रोधत्वन परिशमत तेन तन्मयो भवन् क्रोधमयः । स क्रोध: केनचिदुपायेन निव- निती यदा भवति तदा प्रसन्नमनाकुलं चित्त सद- क्रोध उच्चते। एवं तेन तन्मय। एवं कामकोधाभाम कामक्रोधाभाच् तन्मयो भूत्वा ध्मममयोऽधमामयस भवति। न हि कामक्रोधादिभिर्विना धर्मादिप्रवत्तिरुपप- दते। यद्यद्ि कुरुते कभ तत्तत्कामस्य चे प्टित मिति स्मर- खात्। धर्मममयोऽधम्नमयय भूत्वा सव्वमयो भर्वात। समस्त धर्ग्माधमायोस काय्य यावत्किबिदाकतं तत्तव्वें

ध्यायतीबेति॥ मनःसच्िकर्णन्तन दष्टव्यतया सम्बन्धादिति यावतृ॥ चन्तुर्मयत्वाटेरुपलक्ष णत्वमङ्गी लवत्याय्त। एवममिति। उठक्र- मनूद्य सामान्येन भूतमयत्वमाह। एवं बुद्दीति॥ भतमयत्व सत्य- वान्नरविथेषमाह। तलत्यािना॥ न चाकायपरमारव भावा दाक्ा

Page 856

[८५०]

5धर्ममयः सर्वमयस्त वद्तदिदम्मयोऽदोमय इति यथाकारी यथाचारी तथा भवत साध- धर्गाधस यो: फलम्। तत्पतिपद्यमानस्तनयो भवती। किं बहुना॥ तदेतन् सिद्धमस्य वद्यमिदन्नयी ग्टद्यमायविषया- दिमयस्तस्मादयमदोमयः अद इति परीन्ष काय्य व ग्ठहा- माणेन निईि श्यते। अनन्ता ह्यन्तःकरणे भावना विशेषा:। नेव ते विशेषती निहष्ट अव्न। तस्मिंस्तस्मिन्त्तणी कार्य्तो 5व गमम्यन्त।इूदमस्यदृदि व्त्त तेऽदोऽस्येति। तेन एटह्चमाग कार्य्य रोदसययतया निहि खयेते। परीवोऽन्तःस््रो व्यवहा- रोडयमिदानीमदोमय इति। सङ्कपतख यथा कर्त्तु यथा वाचरितु शोलमस्य सोडवं यथाकारी यथाचारी स तथा भवति । करय नाम नियताक्रियाविधिप्रतिषेवादिग-

शस्य शरीरानारम्भकत्व श्रुतिविरु द्वारम्भप्रक्रियानभ्य वगमादित्यमित्र- त्याह। तथाकारशति॥ कथं पुनर्धम्म्रादिमयत्व कामाटिमयत्वसपयुन्दते तताह। न हीति। कयं धम्मादिमयत्व स्व्मयत्वे काररमिताशद्याह। समस्तमिति॥ तद्यहेतदित्यादेररयमाह। किं बङ्नेति॥ विषयः शन्दादिस्तनोऽन्यदपि प्रत्यचतो ग्टह्यमायामादिशब्दार्थः । दूदंमयत्व- मदोमयस्वगमकमित्याह। तममादिति॥ निशेषतरून्मयत्वोक्ति दिना किमिति सामान्योक्तिरिताशङ्माह। वनता हीति। तइस्तित्व मानमाह। तरिच्तिति॥ व्वगतिप्रकारमभिनरयत ददमरखेति॥ दूदंमयत्वमदोमयत्वञ्जोपसंहरति। तेनेत्यादिना। परोकत्व व्या- करोति। अन्तःस्य दरति॥ व्यवहिततिययव्यवहारवानिति यावत्।

Page 857

[ ८५१ ]

कारी साधुर्भवति पापकारी पापो भवति सुराय: पुरायेन कर्म्मणा भवति पाप: पापेन।।

म्याचरयं नाम। अनियतमिति विशेषः। साधुकारी साधुर्भवति। यथाकारीत्यस्य विभेषणं। पापकारी पापो भवति च। यथाचारोत्यस्य ताचछोत्यप्रत्ययोपादानात्। अत्वन्ततात्पर्य्यतैव तन्मयत्वं न तु तत्कर्ममात रेत्याश- इ्याह। पुरयः पुरयेन कम्पणा भवति पापः पापनेति। पुन्वपापकर्मममात्र रीव तननयता स्यान्न तु ताच्कोल्यमपे- क्षत। ताच्कोत्ये तु तन्मयत्वातिशय इत्ययं विशेष:। तच कामक्रोधादिपूर्व्व कपु एापुख्यकारिता सव्वंमयत्व हेतु: संसारस्य कारणं देहाई हान्तरसच्नारस्य च॥ एतत्प्रयुक्तो ह्यन्य दन्य इ हानतरमुपादृत्त। तम्मात्य रापुख संसारस्य कारणमेतत्। विपयी हि विधिप्रतिषेधावत्र शास्वस्य साफल्यमिति। अथोऽप्यन्य बन्धनमोत्तकुशलाः खल्वाहुः।

द्रदानीमित्यममादु:रिष्टादपि तेनेति सम्बध्यते। परोक्षतवावस्थ दानी- मित्यु का तृतीय याच प्रकतो व्यवहारो निर्दिध्धते। दतिशन्द: कुर्ष- मयत्वोपसं ह्वारार्थ। ॥ विज्ञाभमयादिवाक्यारथं स्ङ्किपत। सङ्केपत- स्व्रिति॥ करणचरययोरकोन पौनरतामाशधाह्। करय नामेति॥ आदिशब्द: शिष्टचाररुडयहार्थः। वाक्यान्तर भङ्गोत्तरत नोत्याप्य व्याचष्ट। ताक्त्ीत्य त्यादिना॥ कुव्र तर्ई ताकील्यसमयुन्यते तवाह। ताच्त्रील्य त्ति । पूर्वपक्षसपसंहरति। तलत्याटिना॥ कमाय: संसारकारणत्वमुपसंहहरति। एतम्युक्ती हहीति॥ संसारमयो- जके कम्यि प्रमायमाह। एतद्विष्या हीति। कथ यथोक्-

Page 858

[ ८५२]

अथो खल्वाह: काममय एवायं पुरुष दति स यथाकामो भत्रति तत्क्रतुर्भवति यत्क्रतुभवति यत्क मे कुरुंते यत्करमे कुरुते तद्भिसम्यद्यते ॥५।। सत्य कामादिपूर्व्व के पुखयापुर गरीरग्रहरकारगम् । तथापि कामप्रयुक्त्ी हि पुरुषः पुखवापुसकम्जोपचिनोति॥ कामप्रहाणे तु कर्म विद्यमानमपि पुखापुोपचयकरं न भवति। उपचिते अपि पुसापुले कर्मणी कामगून्ये फला- रभके न भवतः । तस्न्मात्काम एव संसारस्य मूलम्। तथा चोक्तमावर्वमे। कामान् यः कामयते मन्यमान: स्वकर्मभि- जायते तत्र तचनेति। तस्मात्काममय एव,यं पुरुषो वदन्य न- मत्वं तदकारय विद्यमानमपीत्यतोऽवधारयति काममय एवेति।सच काममयः सन् वाद्यशेन कामेन वथाकामी भवति तत्क्रतुर्भवति सकाम ईष हभिलाषमाव याभिव्यक्ती यस्मित्विषये भवति सोविहन्यमान: स्फुटोभवन् क्रतुत्वमा- पद्मत। क्रतुर्नामाव्यवसादो निचयो यदनन्तरा क्रिया

कम्म विघ्रयत्व विधिनिषेधयोरित्याशद्ञाह। अ्रति। इतियन्द: पञथ पससमापार्थः। विङ्वान्तमवतारयति। गथो दूत॥ संग- रकारणस्ाज्ञामस प्राधान्चेन काम: सह्ाकरीति खसिद्वान्तं समदयते। सत्यमित्यादिमा॥ कामाभावेडपि कमाथाः सच्वं दटमित्याशद्याह। कामप्रहाये त्विति॥ ननु कामाभावेउमि नित्याद्यतुणनात्म रायापुरो सक्कोयेते तव्वाह। उपचेतेति॥ योहि पशुपुत्खर्गादीननतिथयपुरुषर्था- नान्यमानस्तानेव कामयते स तत्तङ्रोगभमौ तत्तत्कामस युक्रो

Page 859

[ ८५२]

तदेष श्लोको भर्वात तदेव सक्तः सह कर्म- गीति लिङ्ग मनो यव निषक्रमस्य प्राप्यान्तं कर्म्म-

प्रवत्त ते यत्ऋतुभवति यादकामकारय्येण कतुना यथा- सरूप: करतुरसासीडय यम्करतुर्भवति तत्कमें कुछतै। यदि- घयः क्रतुस्तत्फलनिवृत्तये यद्योग्य कमा तत्क रुते निब्स् यति यत्कम्म कुरुते तदभिसम्पद्यते। तदीयं फलमभिससद्य ते। तस्माव्सव्व मयत्व Sस्य संसारित्व च काम एव हेतुरिति। ५॥ स्त्तस्मिवर्थ एष झोकी मन्त्रोऽपि भवति। तद्बैति तदेत गच्छति। सक्त शासतस्तवोद्ध ताभिलापः सव्नित्वर्थ:। कथमेति सहकमखा। यत्कग्पर फलासत्ः सब्नकगेन्तेन कमाणा सहेव तदेति तत्फलमिति। किन्तलनिङ्ग। मनःमन प्रधानत्वाज्निङ्गस्य मनो लिङ्गमित्य चते। अथ वा लिङ्गाते Sवमम्यतेऽवगच्कति येन तलिङ्ग। तमनो यत् यस्मिम्िपत्र निश्येन सक्तमुद्ध साभिलाषमस्य संसारिणस्तदभिलाषी हि

भवती्याधर्ययश्तेरर्थः ॥ ऋुतियुक्रिसिङ्मथें निगमयवि। तख्ादिति॥

यथाकामो भवतीत्यादि व्याचष्ट। यसादित्यादिना। यसादित्यख तष्मदिति व्यर्षाहतेन सम्बन्ध: । दतिशब्दो ब्राह्मयसमाष्टवर्थः॥ ५॥ तत्रति गन्तव्यपरामर्थ: । तदेव मन्तव्य फल विशेष्तो चाव पच्नि। किम्नदिति॥ प्रतीकमादाय व्याचष्ट।।लिङ्गमिति॥ योऽ- बगच्कति स प्रमालादिसाची सेन साध्यय मनसावगस्यते तन्मननो बिङ्गमिति पच्ान्तरमाह। अ्धवेति । यत्िव्विष्येन संसारियो मनः संसत्त ततूफलप्राप्तिस्तस्ेति सम्बन्धः ॥ तद्वेपपाद्यति तदभिलाषो ७२

Page 860

[ ८५४ ]

गास्तस्य यत्विश्वेह करोत्ययं। तत्माल्नोकात्युन- रैत्यम्म लोकाय कम्मण दूति नु कामयमानो था-

तत्कमम कवतवान्। तस्मान्तन्मनोऽभिवङ्गवशादेवास्य तेन कन्म णा तत्फलप्राप्तिः तेनैततििद्धं भवति कामो मलं संसा रस् ति। श्रत उत्सन्नकामस्य विद्यमानान्यपि कर्मागि ब्रह्म- विदो बन्चर प्रसवानि भवन्ति। पय्याप्कामस्य कवतावनय हैव सव्वं' प्रलोयन्ति कामा इति गुतः । किस् प्राप्यान्त कर्म्मए प्राप्य भुक्काउन्तमवसानं यावत्कम्म प:फलम्। परिसमाप्ति कत्व त्यर्थः। कस्य कन्मणोऽन्तं प्राप्य त्वचते। तस्य यत्किव्नन कनम दूह्ास्मिक्षोके करोति निर्व्न्तयत्वयं तस्य कस्म गाःफलं भुकान्त प्राप्य तस्माशोकात्य नरेत्यागच्त्यम्म लोकाय कमाणोडयं हि लोक: कग्ग्रप्रधानस्तेनाह कसेर इति।पुनः कम्मकरणाय पुनः क्ृत्वा फलसङ्गवशात्पुनरमु लोकं यातीत्य वम्। दूति नु एवं कामयमान: संसरत वस्नमात्

हीति॥ पूर्ष्वाईथ सुपमहरत तेनेति॥ कामख संसारमलत् सत्यर्थ विङ्मर्थ माह। व्यत दूति॥ बन्न्प्रसवत्व निष्फ - लत्वम्॥ पय्याप्रकामस्य प्राप्तपरमपुरुषार्थसति यावतृ। रतात्ानः शुद्धबुद्धविदितसतत्वस व्यर्थः । दूकेति जीवदवस्योक्तिः। कामप्रधानः संसरति चेत्कम्मफलभोगानन्तर कामामावान्म कि: खादित्ाशद्ाह। किक्केति॥ दूतय संसारस कामप्रधानत्वमास्थयमित्वर्थः । यावद- वसान तावङ्ू क्वेति सम्वन्नः ॥ उत्तमेव्र सं्गिपति। कमय दूति॥ दूत्य वं पारम्पययेग संसरखोडते चानान्न सक्रिरिति शेषः॥ संसारप्र- करसासुपसंहरति। दति न्विति॥ कवस्थाद्यस दार्शन्तिक बन् प्रवन्धन दर्शयित्वा खषुप्रस्य दार्श्टान्चिक मोचष' वक्तु मथेत्यादि वाक्य॥

Page 861

[ ८५५]

कामयमानो योऽकामो निप्काम आ्राप्तकामआत्म

कामयमान एवैव संसरत्यथ तस्ादकामयमानो न कचित् संसरति फलासक्स्य हि गतिरुक्षा। अकामस्यहि क्रियतु- पपन्तः। अकामयमानी सुच्ते। एवं कथं पुनरका मयमानो भर्वत। योडकामी भवत्यसावकामयमानः । कथमकामतेत्य चयते। यो निःकामी यस्ानिर्गता: कामाः सोडयं निःकामः। कथं कामा निर्गच्छन्ति॥ य ग्रप्तकामी भवति। श्साः कामा येन स आ्प्तकामः। कथमाय्यन्त कामाः। आ्रत्मकामत्वन यस्मालव नान्य: कामवितव्यी वस्वन्तरभूत: पदार्थो भवति। आ्रत्मवान्तरी वाह्यः कृत्सः प्रज्ञानघन एकरसी नौद्डें न तिर्य्यग्नाधः। भात्मनोऽन्य- स्कामयितु वस्त्वन्तरं यस्य सव्व मात्म वाभूत्तत्कन किं पश्येत्

तलाथशब्दार्थमाह। यसादिति॥ कामरहितस संसारभाव साध- यति। फलासक्नसति॥ विदुषो निष्कामस क्रियाराहित्य नैष्कर्मान- मयत्नसिद्धमिति भावः ॥ अकामयमानत्व प्रश्नपूर्जक इेतमाह।

मानतेत्यर्थः ॥ व्कामत्व हेतुमाकाङ्कापूर्व्व कमार। कथमिति॥ बास- नारूपकामाभावाटकामतेत्यष्: ॥ निष्क्रामत्व प्रन्नपू्व्व क हेतुमुत्याम्य व्याचट्ट। कथमिति॥ प्राप्तपरमानन्दताचिषकामतेत्यथः॥ग्याप्तका- मख्व हेतुमाकाङ् पूर्व्व कमाह। कथमित्यादिना ॥ हेतुमेव साधयति । यसेति। तस युक्तमाप्नकामत्वमिति शेषः ॥ उक्नमयें प्रमायतः प्रद- शनाथं प्रपञ्जयति। अत्मवेति॥ कामयितव्याभाव ब्रह्मविदः ृत्य- वट्टस्सन साधयति। यखति॥ दति विद्यावस्थायख विदुषोडस्ति

Page 862

[ ८५६ ]

कामः न तस्य पाणा उत्कामन्ति ब्रह्मव सन्व्रह्मा- प्येति॥ है ।

शृरयास्मन्वीत विजानीयाद्दा। एवं विजानन् किह्ाम- येत। जायमानो हन्यत्वन पदार्थ: कामयितव्यो भवति। न चासावन्यो ब्रह्मविद आप्तकामस्वास्ति । य एवात्ा- कामतयाSSपकामः स निष्कामोSकामोSकामयमानयति मुचते। न हि यरूात्मव सर्व्वं भवति तस्यानात्मा काम- यितव्योऽस्ति। अनात्मा चान्यः कामयितव्यः। सव्वस्रात्म- वाभूदिति प्रतिषिद्म्। सव्वीक दर्शिनः कामयितव्याभावात् कम्मानुपपत्तिः। ये तु प्रत्यवायपरिहारायं करस कल्पयन्ति ब्रह्मविदोऽपि तषां नातव सव्ें भवति। प्रत्यवायस्य

सेऽन्वमविजामन्त किञ्चिदपि कामयेतेति योजना॥ पदार्थोऽम्यत्व नाविव्वातोपि कामवितव्य: स्ादित चेचेत्याह्। सायमावो हीति ॥ वनुर्भूते सरणविपरिवत्ति नि कामनियमादित्वयः॥ अान्यत्वन सायमानस्तव मदार्थो विदुषोि कार्मायतव्य: स्ादित्या- पङ्माह। न चेति॥ आप्कामस्य म्रह्मविदोदर्शितरीत्या कामयित- व्याभावे मुक्रिः सिद्धेत्य पसहरति। य एवेति॥। कथ कामयित- व्याभावो नात्मनस्तथात्वादित्याशङ्ाह। न हीति ॥ सर्व्वात्मतवमना- त्मकामयितत्वञ्ज सादिताशडाह। अनात्मा चेति।। व्थेत्यादिवाक्य औतमर्थमुक्तारथिङ्गमथें कवयति सर्व्वात्मदर्शिन दूति॥ कम्मजड़ानां मतसुत्याप्य प्रतिविरोषन प्रत्याचष्टे। येतििति॥ व्रहिदि प्रत्यवा-

चेति॥ यथोक्स्यापि ब्रह्मविदो विहितत्वादेव नित्यानुश्न सादिति

Page 863

[८५७]

द्यतोतो नित्वं प्रत्यवायासम्ह्दो विदित प्रक्त्यं व्रह्म विदं त्रूमः । नित्यमेव/शनायाद्यतीतमाम्ान पश्वति। यत्माच्च जिहासितव्यमन्यमुपादेयं वा यीन पश्यति तस्य करममन शक्या एव सन्वद्द। यस्वत्रह्मवित्तस्य भवत्येव मत्य- वायपरिहाराघ' कममेति न विरोधः । अतः कामाभाव/द- कामयमानी न जायते सुच्यत एवं। तस्यैत्रमकामयमानस्य कर्माभावे गमनकारणभावाव्ाण वागादयी नोत्कामन्ति नोद्ट क्रामन्ति देहात्। सच विद्वानाप्काम आ्रात्मकाम नया दूहैव व्रह्मभूतः । स्व्वात्मनो हि ब्रझ्मणी दष्टान्तलवेन प्रदर्भितमेतद्रूपम्। तद्दा अस्य तदाप्तकाममात्मकाममकामं रूपमिति । तस्य हिदार्श्टान्तिकभूतोऽयमथ उपसड्टियते। अथाकामयमान इत्यादिना। स कथमेवभ तो सुचत इत्य च्यते। यो हि सुपुप्तावस्थमिव निर्विशेषमद् समलुप्-

चेचेत्याह। नित्यमेवेति ॥ यो हि सदैवासंसारिणमात्मानअनुभर्वत न च हेयमादेय वात्ममोऽन्यवृत्मश्वति। यलादेव तक्षात्तव कर्मम मंस- एमयोग्यम्। यथोकग्रह्मविद्यया कर्ममाधिकार हेतनामुपसदितत्वादि- त्यर्थः ॥ कम्मसम्बन्वस्तर्षि कस्त्यायङ्माई। यस्विति। न विरोधो विधिकाएडसति शेषः ॥ खुत्यथाम्यां सिद्धमर्घमुपसंहरति। छत दूति। विद्याउभादित्य तत्। कामाभावात्कमाभावाच्जेति द्रष्टव्यम्। छकाम- यमानोऽकुव्वाश्ति शेषः ॥ देशान्तरमामायत्ता सुक्तिरि्य तहिरा- कत्तु न तस् त्यादि व्याचषटे। तस् त्यादिना॥ मरहौन सद्वित्व तदव- तारयति। सचेति॥ कथ वत्तमाने देहे तिन्रेय ब्रह्मभूतो सर्वत तल्ाह। स्व्वात्नो हीति॥ दर्टनालोचनया दार्शान्तिबोऽपि सदा

Page 864

[ ८५८]

चिद्र पज्योतिःसभावमात्मन पश्चति तस्हैवाकामयमानस्य कसाभावे गमनकारणभावाप्रासवागादयो नोतक्ा- मन्ति। किन्तु विद्वान् स दूहैव व्रझ्म भवत यद्यपि देहवानिव लच्ष्यते। स व्रम्मव सन्व्रझ्माप्य ति। तस्माव्हह तस्यात्रह्मत्व- परिच्छदहेतवःकामा:सन्ति। तस्मादिहैव व्रह्म व मन् व्रझ्मा- स्येतिन शरीरपातीत्तरकालम्। न हि विदुषा सृतस्य भावान्तरापत्तिर्जीवतोऽन्यो भावो देहान्तरप्रतिसन्धाना- भावमाच्रे रैव तु व्रह्माप्य तौत्य चते। भावान्तरापत्ती हि मोक्षस्य सर्व्वोपनिषद्दिवच्ितोऽयं आ्रत्म कल्ाख्य:स बाधिती भवेत्। क्मरहेतुकय मोचाप्राप्तीति न ज्ञाननिमित्त इति। स चानिष्टोऽनित्यञ् मोच्षस्य प्राप्नोति। न हि क्रियानि- हत्तोरडर्यों नित्यो हटः। नित्यख् मोत्तोऽभ्य पगम्यते। एव नित्यो महिमेति मन्तवर्णात्। न च साभाविकात ब्रह्मत्व भातीवि भावः ॥ सदा ब्रह्मीभतस मुक्रिर्नाम नास्तीति भ्ङ्ित्ा परिहरति। स कथमिति॥ परिह्ारमेव र्फोरयितुं तसत्यादि- वाक्यार्थमनुद्वति। तस्थैवेति॥ ब्रह्मय सचित्यसार्थमनुवदति। कि- नििति ।। विद्वानिहष ब्रह्म चेत्य तख ब्रह्मप्रापिरित्याशंङ्राह । व्र ह्मैवेति ॥ यदक्कं ब्रह्मव सच्चित्यादि तदुपपादर्यति। यख्त्रादिति॥ प्रागपि व्रझ्मभतस्यव पुनर्देहपाते ब्रह्मप्राप्रिरित्ययुत्तं विदुषो मृतस आवान्तरापततिस्वीकारादित्याशख्याह॥ न हीति ॥ कथ तहि ब्रह्मा- व्येतीत्य चते तलाह्। देहान्तरेत । विदुषो भावान्तरापत्तिर्मुक्रिरिति पच्तेऽयि कि दूषसमिति चेत्तदाह। भावात्तरापत्तौ हीति॥ तथा चोपनिप्रदामप्रामारय बिना हतुना स्वादिति भावः। भावान्तरापत्ति- मुकरिरित्यत् दोषा न्तरमाह। कन्मेति॥ दूति पदाद्गपरिटात् क्रिया- पदस्य सम्वन्ः ॥ व्स्तु कम्म निमित्तो मोचो ज्ञाननिमिन्तसु माभूत्त-

Page 865

[rye]

स्वभावादन्यन्नित्व कत्यथितु शक्म्। स्ाभाविकसेदगन्य- एगवहात्मनः स्वभावः सत्न मक्यरे पुरुष व्यापारानुभावीति

अग्निव्यापारातुभावी साभाविकयेति विप्रतिषिद्ं। ज्वल- नव्यापारानुभावित्व मुष्या प्रकाशयोरिति चेत्। न । अन्योप- लश्चिव्यवधाना नगमा भिव्य कापेक्ष्यत्वात्। ज्वलनादिपूर्व्व क- मग्निरुश प्रकाश गुणाभ्यामभिव्य व्यते नागन्यपेक्षया। किन्त- र्न्यहष्ट रग्नरीष् सप्रकाशी ध्म्मेा व्य्वहहिती कस्यचिह घा सम्बध्यमानी ज्वलनापेक्षया व्यवधानापगमने दृष्टरभि-

बाह। सयेति। प्रषङ्ग सर्खमास्ता परामृख्ते। प्रतिषेधयास्- विरोधादिति भाषः ॥ मोनस कर्म्मसाध्यत दोवन्तरमाइ। कनि- तातक्चेति॥ तल्नोपयुक्तां व्याप्िमाह। न हीति। वस्तु ता्हि प्रास्ा- दादिवत् क्रियासाध्यस मोक्षसाप्यनित्यत नेत्याह नित्यसति॥ रत- कोउपि ब्रह्मनावे ध्व सवन्नित्यः सादित्याशङ्ाह। म चेति लवरिमर- भावव्याधटक्यथें स्वाभाविक पदम्। व्यतोऽन्वदात्तमिति हि क्रुतिः । ध्व सस्य त विकल्प मात्रत्वाच्चित्यत्वमसम्मतमिति भावः॥ मोचोऽऊलिम- सभावोऽपि कर्मोत्य: स्ादिताशद्ाह। स्ाभाविकस दिति ॥ ग्रग्ने- रोषावदात्मनो मोक्षच्य स्वाभाविकस्वभावशेन् स क्रियासाध्यो व्याघा- तादित्यर्थ: ॥ दृष्टान्त' समर्थयते। न हीति। वरषिगतस्ाग्नरौष्- एग प्रकाशौ मोपलभ्य ते। सति च ज्वलने दृश्यते तेन स्वाभाविकायपि तायागन्तुकौ कादाचित्कोपलन्विमन्वादिति शङ्ूते। ज्वलनेति॥ न हि सतोSग्नेरौप्णपाटिकादाचित्क' युक्म्। तह् ष्टव्यवधानस दार्वां-

कास्युपगमादिति परिहरति नान्येति॥ तदेव प्रपन्नयति। जवलना- दीति॥ मन्यनादिव्यापारवशात् प्रकाशादिना व्यज्यतेऽग्निरिति यदुच्यते तदग्नी सत्यव तद्रतव्यापारामेचया तदौष वयाद्यभिव्यक्रितशान् भर्वात।

Page 866

[ 5६० ]

व्यज्यते तदपेचया स्त्रान्तिरुप जायते। ज्वलनपूर्व कावेतावु पा प्रकागो धम्मा जाताविति। यद्य पाप्रकागयोरपि स्वाभावि- कत्व न स्थात्। यःस्वाभाषिकोऽग्न धम्स्तमुदा हरियाम:न च साभाविकी धर्म एव नास्ति पदार्थानामिति शक्य वत्त म्। न च निगड़भङ्ग दवाभावभूती मोचो बन्धननिृत्ति- रूप उपपद्ते। परमात्म कत्वाभ्य पगमादेकमेवाद्ितीयमिति खुतः। न चान्यो बद्दोडस्ति। यस्य निगडनिवृत्तिवद्न्धन- निषृत्तिर्मोच्ः स्यात्। परमात्मव्यतिरेकेसान्यस्याभावं विम्त- रेणवादिषं। तस्नादविद्यानिवृत्तिमातरे मोत्तव्य वहारद्त्ि

किन्तु देबदत्तटष्ट रग्जि धममा व्य्वहहितौ न त तौ कसचिह् था रुस्- ध्य ते। ज्वलनादिव्यापारात्त दृष्टेव्यवधानभङ्ग तयोरभिव्यक्रिरित्यर्थः ॥ कथं तर्हि उ्वलनव्यापारादम्नेरौष्णाप्रकाशौ जाताविति बुहधिस्तवाह।

भित्यत्तापेक्षयेति याव्रत्। यथा वह्गरौष्णादि -स्वाभाबिक न क्रिया- साध्य तथात्मनो कक्ि: खाभानिकी न क्रियासाध्य त्व न्म्॥ दूदानीमम्न रोष पादि न स्वाभाविकमित्ाशद्ाह। यदीति।। उदा हरिष्यामो मोक्षसाल् खभावस्या कम्मसाध्यस्वायेति शेघः ॥ वथार्नेः खाभाविको न कशिइ्म्मरेडस्ति यो मोकस्य दष्टान्त: खादत आह। न चेति ॥ लब्धाताक हि वस्तु वस्वन्त रेख सम्बध्यते। अस्ति निम्वादौ निक्नत्वादि धीरित्यर्य: ॥ आवान्रापत्तिपन प्रतित्षय्य पचान्तर प्रत्याह। न सेति॥ न हि वन्तव्य तथातस निषतनिरोधान्याष्यन्य- थामूतस्यानवस्थानात्। न च प्रतिद्िविरोधो दुर्निरपध्वस्तिवण्यसादिति भाव: ॥ किज्ज परसादन्यस बन्धनिष्टततिस्तसेव वा नाद् इत्याह। न चेति। तत्र हैतत्न परमात्मैकत्वाभ्यपगमादित्यादिभाष्य व्याख्येयम्।

Page 867

[ ८६१ ]

पावोचाम। यया रज्वादी सर्पादिन्नाननिटटत्ता सर्पा- दिनिवृत्तिवदिति। येऽप्याचच्तते मोचे विज्ञानान्त- रमानन्दान्तर वाभिव्यज्यत दति तेर्वक्तव्योऽभिव्यक्तिश- ब्दार्थः। यदि तावलोकिवय वोपलब्धिविषयव्याप्तिरभिव्य- क्रिशष्दार्थ:। ततो वत्तव्यं कि विद्यमानमभिव्यज्यते5वद्य- मानमिति वा ।विद्यमानश्चेद्यस् मुक्तस्य तदभिव्यज्चत तसा- त्मभूतमेव तदित्य पलब्धित्य वधानानुपपत्तेर्नित्या भिव्यक्क- त्वान्म कस्याभिव्यज्यत दूति । विशेषवचनमनर्थक एवमथ कदाचिदेवा भिव्य ज्य न उपलब्धिव्यवधानादनात्भूत तदि- त्यन्य तोऽभिव्यत्िप्रसङ्ग:। तथा चाभिव्यत्िसाधनापेचिता।

न द्वितीयस्तस्य नित्यमक्त सत्वया बद्त्वामस्य मगमार्दिति ट्रष्टव्यम्। कथं परक्षा दन्यो वडो नास्तीत्यापङ्मत प्रवेशविचारादायुक्क ारयति। परमा- सेति। न चेदन्यो बहेडस् कथ मोकषव्यवहार: खादिता्ाह। तममादिति। अन्यय बइस्यानावात्मरस च नित्यमुक्तत्वादिति यावत्। यथा रळ््वादावधिष्ठाने सर्पादिष्ठेतोरऊवत्ञानस्य निद्ठत्तौ सत्या सर्पादेरपि

निष्टत्तिष्यय ह्वारो भवतींति चावादिभ्नति योजना। मतान्तरसङ्गावर्यति। य उप्याचवत दृति ॥ वैघयि कज्ञानानन्दापे क्षयान्रशब्दः । केयम भिव्यक्रि रुत्मचिर्वा प्रकाशो था॥ नाद्यो मोजे सुखाद्यु तत्तौ तदनित्यत्वापत्तरि- व्यभिप्रलाह। तरिति॥ द्वितोयमासम्बते। यदीति॥ तल्र दोष वन्नुं विकल्पयति। तत इ्ति ॥ द्वितीये खरविधासवदपरोक्षाभिव्य कर्न स्ादित्यभिप्रन्याद्यमनुभाष्य दूष्यति। विद्यामनजीति॥ उपलब्धि- खभाव्रस्तावदात्मा तस्य विद्युमान सुखादि व्यञ्यते चेतु। ज्ञानानन्दयो- देशादिव्यवधामाभावादानन्दः सदेव व्यज्यत दति मुक्िविधेधरामनर्थ क-

Page 868

[ ८६२ ]

समानायवत्वाद्वधानकल्पनानुपपन्तेः। सर्वदाभिव्यक्ति- रनभिव्यत्तिवा नत्वन्तरालकल्पनायां प्रमागमस्ति । न च समानाय्रवाणामेकखवावयभूतानां धर्मागामितरतरवि- षयवित्रयित्व सभ्भवति। विज्ञानसुखतोय प्रागभिव्यत्ाः संसारित्वमभिव्य त्ुपत्तरकालन्न मुक्तत्व वस्य सोन्य: पर स्मान्नित्याभिव्य क्ज्ञानसरूपादृत्यन्तवेलन खवाच्केवयनवो प्ात्मरमात्मभेदकत्पनायाज् वैदिक:कतान्त: परित्यक्कः स्यात्। मोक्षस्येदानीमिब निर्विशेषत तदर्याधिकयत्ानु- पपत्ति: शास्तवैयर्थ्य च प्राप्ोतीति चेत्र। अविद्यास्मा- पोहार्थ त्वात्। न हि वस्तुनो मुक्तामुक्तत्वविशेषोडस्ति।

नन्देा चानज्ु संकारदशायां न व्यञ्यते। मोचे त व्यज्यते तदमावादिति शङ्कते। अथति॥ उपलव्धिदेशाद्विव्नदेशसव घटादेरुपलरप्रतिबन्व- दर्श नादनात्मभूतं सुख न स्वभावभूतयोपलब्ध्ा प्रकाशेत किन्तु विपरयेन्द्रि- यसम्पर्कादित्य त्तरमाह। उदलख्ति। अन्यतोऽभिव्यका कि सारदिति चेत्तदाह। तथा चेति। तत्ाधनानि चेन्म को स्युः समारा- दविशेषः सार्दिति भावः ॥ उपलव्धिव्यवधानमानन्दसाङ्गीकत्योक्त दूढ़ानों तदेव नास्तीत्ाह। कदाचिदियवं कालमेदेनोमयं कि सादित्याशद्माह। न त्ति॥ आ्नन्द्ज्ञानयोवि घयित्वमस्य पेत्य कादाचित्की तावदभिव्यक्तिर्निरस्ता सम्परति तदपि न सम्भवतीत्याह। न चेति॥ आत्मभतत्व खाभाविकत्व विमत® न समानास्त्रयविषयं धम्सतात्प्रदीपप्रकाशवदिति भावः ॥ सुक्कावानन्द्ज्ञानाभिव्यक्तकिपसत दोपान्तर वक्र भूमिकां करोति। विज्ञा- नसुखयोक्षेति॥ तङ्गदापादनमिष्टमेव त्वाशङ्का विवच्ितं दोषमाह। परमात्मति॥ परमत निराऊते सिद्धान्त दोपइयमापङ्कते। मोचक्ेति॥ मोनार्थो5धिको यत्नः शमदमादि:। शास्त मोक्षविष्य। मोकस निवि-

Page 869

[ ८६३ ]

भात्मनीं नित्य करूपलात्। किन्तु तद्वित्रवा अविद्यापोह्यते। शास्त्रोपदेगजनितविज्ञानेन प्राक् तदुपदेशप्रात्तः । तदर्थस प्रयत्न उपपद्यत एव।अविद्यावतोऽविद्यानिष त्यनिषृत्ति छती विशेष भ्ात्मनः स्यादिति चेत्। न । पबिद्याकल्पनाविष- यत्वाभ्य पगमात्। रज्जूपरशक्तिकागगनाना सर्पोदकरजत- मलिनत्वादिवददोष दूत्यवीचाम। तिमिरातिमिरटष्टिव- दविद्याकरट त्वाकर्त त्वऊत आ्रत्मनो विशेष:स्यादिति चेत्। नध्यायतीव लेलायतीवेति खवतोऽविद्याकट त्वस्य प्रतिपिद्व-

विषयत्वीपपत्तेश्। यस्य चाविद्यास्त्रमी घटादिवनिविक्रो सेघत्व 5पि प्रत्गविद्यानइत्यानर्थ ध्व सित् नाभयमर्थ वदिति परिहरति। नाविद्येति।। तत् गञर्यं विट्टणोति नहीति। कथ तर्ह शास्ताद्यर्थव्वमित्याशक्ाह। किन्तविति। तत्र गास्तार्थवक्वं समर्थयते। तद्विषयेति॥ प्रस्तुतातविषयस्च्छन्द्ः ॥ सम्पति प्रयत्नस्ारथव- व्व प्रकटयति। प्रागिति॥ मयमस्तच्छब्दः शास्तविघयः । द्वितीयेो माचविषयः ॥ ग्रात्मनः सदैक रूपत् प्राश्युक्त माचिपति। व्विद्यति अविद्यः मोडपीति समाघत्त । नेति॥ यथा र्न्वाद्य विद्योत्यसर्पादे सहिदया ध्व साध्व सयोरवादेने वास्तरो विशेध स्तथातनोऽि खवा विद्यामालोत्विश षतत्य उपि बद् साध्व सयो ने वास्तवा विशषोडसीत्य र्थः ॥ अदोपः सविश पत्वराह्हित्य' ।। प्रकारान्नरेण सविशधत्व शङ्कते सिभिरेति । किमिट्मिद्या। वर्त त्व' तज्जनकत वा तदान्र्यत्वमिति विकल्पाद्य दूषयति। न ध्यायतीवेति॥ अत्मनः खतोऽविद्याकर्त- त्वाभावे हेतनरमाह। ग्यनेकेति ॥ विषयविषय्याकारान्तःकरएस्य तत्र

रीत्यविद्यालको भमो जायते तमात् तसात्मकार्यय तेत्यर्थः ॥ कल्पान्तर प्रताह । विघयत्वेति। श्रविद्यादेरात्मडश्लान्न तदास्ररयत्व। न ष्ि

Page 870

[ ८४]

गद्यत स नाविद्याभमवान् । अ्ह न जाने मुग्धाSस्रीति प्रत्ययदर्गनात्। अ्विद्यास्मवत्वमेवेति चेन्न। तस्यापि विवेकग्रहणात्।। न हियोयस विवेकेन गहोता स तम्निन् भान्तज्ञान इत्युचत। तस्य च विवेकग्रहगां तम्मिन्नव चभ्रम इति विप्र- तिषिङ्वम्। न जाने मुग्धीऽस्मोति दृश्यत इति व्रवोषि। तहर्शिनयाज्ञान मुग्धरूपता दृश्वत दूति च तदर्गनस्य विषय भवति कम्भरतामापद्यत इति। तत्कथ कम्परभूत सत् कट स्वरूपं दृशिविशेषएमज्ञानमुग्धते स्याताम्। अरध दृशिविशेषणत्वं तयोः कथ कभमसातां दृशिना व्याप्येत। कम हि कर्ट क्रियाव्याप्यमान भवति। अन्यच्च व्याप्यमन्य द्या- तदुगतसय तद्याह्यलम भतः खयहापत्त रितार्थः ॥ तदेव स्ोरदति॥ यस्य चेति॥ अनुभवमनहत् गङ्ते। यह नेताटिना। साक्षिसा द्यभावेन भेदाभ्युपगमान्नात्मनो विद्याययत्वमित प्रत्तरमाह। न तख्ापी ति। तदेव सध्यति। न हीति। वविद्यादेविबेकेन यहीतर्य तद्विघये म्रान्तत्व का हानिरित्याशङ्माह। तस चेति॥ ग्रज्ञानं मुग्ध त्वं' चातभो न विश षणामति विधान्तरेख दर्शयतश्षोद्य वाक्यमनुवर्दति न जान दति। नझाचषट। तवहर्िनश्चेति॥ ग्रज्ानादिस्तच्कब्दार्थः ॥ दृश्यमानत्वमेव विवद्यति। कर्म्मतामिति ॥ द्ृति न्रवोषोति सम्वन्वः । एवं परकीयवाक्ा व्याखयाय फलितमाह।तत्कयमिति ॥ तत्र चोद्यवा- क्यार्थे दर्शितरीत्या स्थिते सति कर्त्ट विशघयं नाज्ानसुग्वते खातां। तयो: प्रत्य क विपच दोषसाह। अथति। कथ कम्म स्ातामित्य तदेव व्याचष्ट। दशिनेति। तत्नापि कथ शन्दः सम्बध्दते॥। एतदेव स्फुट यवि। कर्म्म हीति ।। एतं सति व्याप्यव्यापक भावस्य भेदनिष्ठत्व

Page 871

[ ८६x ]

प्क न तनैव तद्माप्यरेच। वद कथमेवं सत्यज्ञानमुग्धते दृशिविशेषण स्यातां। न चाज्जानविवेकदर्गी अज्ञानमात्मनः कभभूतमुपलभमान उपलब्धधम्मत्वन गहाति भरीरे काश्य रूपादिवत्। तथा मुखदुःखेच्काप्रयत्नादौन् सव्वेी लोको गहातीति चेत्तथापि गहीतुर्लोकस्य विविक्कतेवाभ्यु- पगता स्यात्। न जानेऽह त्वदुक मुग्ध एवति चेङ्जव त्वमन्ती मुग्धी यस्ववं दर्गी तं ज्तममुग्ध प्रतिजानीमह वयं। तथा व्यासेनोत्तम्। दच्छदिक्ृत्स्र क्षेत्र ती प्रका- शयतीति। सम सर्व्वेषु भूतषुतिष्ठन्त परमेश्वाम्। विनश्य- तृख्विनश्यन्तं यः पश्वति स पश्यतीत्यादि गतभ उत्तम् । तस्मान्नात्मनः खतो बन्धमुक्तज्ञनाज्ञानऊती विशेषीऽस्ति । सर्वदासव्वशः समेकरसस्वाभाव्याभ्य पगमात्। ये त्वतीऽन्य- थाऽSत्मवस्तु परिकल्पाबन्धमोच्तादिभास्त्र चार्थवादमापाट- त्ये तत् । ह गतकाश्या दिवदित्वाह न चेति। ग्रज्ञानवत्काय मपि नात्मधर्ममः सादित्यतिदिभति। तर्थति॥ व्रज्ञानोत्यखेकादेरताधम् त्वनिराकरये प्रतीतिविरोधः सादिति शङ्गते। सुखेति ॥ तेपं ग्रात्व- मङ्गगौक्तत्य परिहरति। तथापीति ॥ आ्रत्मनिष्ठत्व सुखादीनां चैतन्यवदा- मग्ाद्त्वायोगात्तद्ग्राद्याया तेर्व न तइमतेवि भावः । प्रकारान्नरेख निराकत्तनिराऊतमेव चोह्यमनुदूवति। न जान दूति। कि प्रमातु- रज्जानाद्याश्नयत्वमनुभवादभिद्धासि तत्ाचियो वा। तलाद प्रत्याह। भवत्वमिति ॥ कल्पान्तर बिराकरोति। यस्विति॥ न ह्ि योऽयं साची स तत्राज्ो मूढो वेति। तथा च सव्व साज्ी नाज्ानादिमान् भवतीतार्थः॥ आकनो मोहादिराहितेत्र भगवद्दाक प्रमाययति तथेति। तस् सर्व्वव्रिशेषशन्यत्व वाक्यान्तरमुदाहरति। सममिति। व्दिपदेन सम पश्यनृह्ि सचत्र। ज्योतिपामपि तञ्जप्रतिरितादि गह्यते। शाकरनो

Page 872

[ ८६६ ]

यन्ति तउतहन्त खेऽपि भाकुनं पदृदंटुम्। खंवामुष्टिना SSक्रष्ट करमावद् ष्टयितुम्। वयन्तु तत्कर्त्तुमगक्काः। सर्वदा

ब्र ह्म व स्म दृत्य ष सर्ब्ववेदान्तनिख्चितोऽर्य: ॥ ६ ॥ द्ृत्यवं प्रतिपद्यामहे। तस्ाद्वद्माप्य तौत्य पचारमा- नमेतद्विपरीतग्रहवद् हसन्ततेविक्क दमान्र विज्ञानफलम- पेच्य खप्रबुद्दान्तगमनद्ृष्टान्तस्य दार्ष्टान्तिक: संसारो वर्षि- तः। संसारहेतुय्ाविद्याकमपूर्वप्रज्ञा वर्णिता। यैशो- पाधिभूत : कार्य्य करणलचएभू त: परिवेष्टितः संसारित्व- मनुभवति तानि चोकानि। तेषां सात्तात्ययोजकी धम्म- धर्म्माविति पूर्वपत्त कृत्वा काम एवेत्यवधारितम्। यथा निर्विशेषत्व प्रमाणिके खमतमुपसंहरत। तसास्ेति। पक्षान्तर #ै नुभाधते। ये तिति॥ गरतो निविशेष स्वाभाव्यादिति यावत्। अज्ञानाइन्वो ज्ञानान्मुतिरिति शास्तमर्थवादः ॥ आदिभब्दन रुद्ररो- दनादयर्थवाद® दष्टान्त सचयति॥ सोपहास दूष्यति। उत्पहन्न दूति॥ न ह्ि विशेषत्व शक्यमात्मनः प्रतिपत्त निरविभेषत्वप्रत्ाय- कागमविरोधादिति भावः । कर्थ तह्ि भवद्विरात्मतत्वसभ्युपगस्यते तल्वाह। वयन्तिवति॥ प्रभाणविरुङ्वार्थदर्शन त्कन्देन परामृश्यते। सच्वादीनामिय साम्यं दूषयति। सव्व देति॥ भेदाभेदमपवदति। एकरसमिति॥ तत्व हेतुमाह। अद्वतमिति॥ अद्वताभावोपलच्षितत्वादितार्थः । ऐक्र- स्ैक कौटस्थ हेतवन्रमाह। तविक्रियमिति॥ तदुपपादयति । ग्रज- मितादिना॥ अमर मरणायोग्यम्॥ तत्न सव्व ल्ाविद्यासम्बन्वरा- हितेत हेतुमाह। अभयमिति॥ ननु ब्रह्मेव' विघ न त्वात्मतत्त्व- मितनाशङ्माह। ब्रह्मवेति॥ यथोत्त प्रतपमभतं बह्मेतत्र प्रमाय- माह। दतेप्रष दाते। तत्नैव विद्ृदनुभवं प्रमाणयति। दवतेय्रवमिति।

Page 873

[ ८ ]

तदेष स्त्नोको भवति यदा सव्वें प्रमुच्यन्ते कामा येऽस्य हृदि श्रिताः । अथ मत्योग्मतो भवत्यव ब्रह्म समन्न त इति।

व व्राह्मषेनायमर्थोऽवधारित एवं मन्नेणापीति बन्धकारखं चोक्कोपसंहत प्रकरणमिति नु कामयमान इति। प्रथा- कामयमान इत्यारभ्य सुपुप्तदृष्टान्तस्य दार्शन्तिकभूतः सवा- त्मभावा मोचष उत्रः। मोक्षकारणच्चात्मकामतया यदाप- कामत्वमुक्तम्। तच्च सामथ्यावात ज्ञानमन्तरणातकाम- तयाप्तकामत्वमिति सामथ्याद्व्रह्मविद्यव मोचकारणमित्य,- क्रम्। अती यद्यपि कामी मूलमित्य क तथापि मोचका- रसविपर्य्ययेए बन्धकारणमविद्यत्ये तदप्य त्तमेव भवति। अनापि मोचषो मोक्षसाधन च ब्राह्मणेनोत्तम् । तस्य व ट्ट- ढ़ौकरणाय मन्त्र उदाड़ियते श्कशब्दवाच्यः। तत्तस्मित्नवार्थ

परपचनिरासेन प्रशत वाक्यार्थसुपसंहरति। तम्मादिति॥ उप्रचारे निमित्तमाह। विपरीतेति। वाता तत्वतः संसारीति विपरीतथइ- वत्ो या देहसन्ततिस्तस्या विचेदमाल ज्ञानफलमपे चलोपचारमात्र- मित्धर्थः ॥ ६। ब्राहमषोत्त 5यें मन्त्रमपतारयित ग्राह्मणार्थमनुवद्ति। खप्र तनादिना॥ क्यमर्थ: संसारस्तड्गतव मन्त्रस्तदेव सक्ः सह कम्मदे- वादि:॥ प्रात्मज्ञानस र्ताईि मोक्षकारपतमुमेच्तितमितरामधाइ। तक्जेति। गतो ब्रह्मज्ञान मोच्कारणमिताक्ततवादिति यावत्। मूल बन्वस्थेति शेषः । वतति मोक्षप्रकरयोक्रिः । बन्वप्रकरणं दष्टान्नयितु- मपिशब्दः॥ उक्रेऽर्ये तदेष दृतकराषि व्याचष्ट। तसतिद्वेवेति॥

Page 874

[ ८६८ ]

एप लोको मन्ची भवति। यदा यस्मितकाले सर्वे समस्ताः कामास्तयणाप्रभेदा: प्रमुच्यन्ते। व्रात्मकामस्य बुद्मविदः समूलती विोर्य्यन्ते। ये प्रमिद्दा लोक दूहामुवार्थाः पुत्रवित्तलीकैपणा लच्तया अस्य प्रसिदस्य पुरुपस्य हृदि बुड्धी िता आयिताः । अध तदा स मत्यों मरगधम्मो सन् कामवियोगात्समूलतोSमृतो भवति। अर्धादनात्मविषयाः कामा अविद्यालचणा मृत्यव दत्यतदुक्त भवति। अतो मृत्य वियोगे विद्दान्त्नीवन्नवासृतो भवति। अनास्तिन्नव शरोरे वत्त मानो बुह्म समश्ुते बुह्मभाव मोत्त प्रतिपद्यत इूत्यर्थः। वतो मोक्षी न देगान्तरगमनाद्यपेक्षते। तस्माहि दुषो नोत्कामन्ति प्राणा यथावस्थिता एव सवका- रसे पुरुष समवनीयन्त। नाममात्रं ह्यवशिष्यत इत्य क्रम्।

यखिन्काले विद्यापरिपाकावस्थायामितार्थः ॥ रुपुप्निव्यावृत्त्त्ययें सर्व्व- विशेषशामिति मत्वाह। समस्ता दूतति॥ कामशब्दसार्थान्तरविषयत्व व्यावत्त यति। तृषति॥ क्रियापदे रोपसगें व्याकरोति। आ्रमम- कामसहेति। तानेव विशिनष्टि। ये प्रसिद्धा दूति॥ कामानामाता- स्रयत्व निराकरोति। हृदीत ॥ समलतः कामवियोगादिति सम्वन्धः॥ कामवियोगादम्टतो सनतीति निहे सामर्थ्य सिङ्मर्थमाह। अर्यादिति। तेषां नताव किं स्ात्तदाह।अत दूति॥ अनतपादिना विवक्षित- ्र थमाह। अतो मोक्षेति। आदिपदसुत्क न्यादिमङ्गहाथें। मुक्त स्तदयचाभावे फलितमाहै। तसताहिति । तहहि मरयासिद्िरिताह। यथति॥ उत्कन्तिगत गतिराहितंत् यधावस्थि तत्वम् एवञ्ज पञ्चमे प्रतिपादितमित्ाह। नाममातमिति ॥

Page 875

यद्यथा हि निरल्च यनी वल्मीके मता प्रत्यस्ता भयीतेवमे वेदएशरीरए शेते। अथायमशरीरो

कथ पुनः समवनोतेषु प्राणषुदहै च सकारणे प्रलोने विहान्म क्रोऽत् व सर्वात्मा सन् वत्त मान: पुनः पूर्ववद्देहित्व मंसारित्वलक्षग न प्रतिपद्यत दूत्यनीचयते। तत्ततायं दृष्टान्तो यथा लोके अहिःसर्पस्तस्य नि्ल्वयनी निग्माकः साहि निल्वयनी वल्मीके सपाश्चये वल्मीकादावित्ययः। परत्यस्ता प्रतिच्षिप्ताSनाम्मभावेन सपेंए परित्वका गयोत वत्त त। एवमेव यथायं दष्टान्त दूदं गरीर सपस्थानोयेन मुतेनानात्म भावेन परित्यक मृतमेव गेते। अथतरः सर्प- स्थानीयो मुक्त: सर्वात्मभूतः सर्पवत्त तैव वत्त मानी Sप्यगरीर एव न पूर्ववत्पुन: सगरीरी भषति। काम कम्मप्रयुत्वशरीरात्मभावन हि पूर्व्वं सगरोरो मर्त्यय।

तद्यर्थ तादि वाक्य निरसया शङ्टामाह। कथ पुनरिति॥ विदुओ विद्ययात्ममालव्वन प्राणादिपु बाधितेष्वपि देहे चेदसौ वत्त ते ततो- इस् पूर्वव वह हित्वा द्विद्यावैयर्थ्य मितर्थ:॥ दष्टान्तेन परिहरति । छ् लेतपादिमा। देहे वर्त्तमानसापि विदुयस्लाभिसानराहितंत तलवन- च्यते। यसां त्वचि सर्पो नितरां लीयते सा हि निल्वयनी सर्पत्- गुच्यते। सूपनिर्ममोकटष्टान्तस् दार्शन्तिकमा। एवमेवेति॥ सर्प- दृष्टान्स दार्श्टन्तिक दर्शयति। अ्रथति। अज्ञानेन सह देहस्य नष्टसमधरीरत्वादौ हेतुरथशब्दार्थ:। अरथगन्दावद्योतित हे त्वत टम्भे ना- शरीरत्व विशद्यति। कामेति॥ पूर्वमित्वविद्यावस्थोक्िरिदानीमिति विद्यावस्योच्यते॥ व्युत्न्यनुसारेय रूढ़ज् मुख्य प्राएं व्यावर्त्तयति। प्राखसेति॥ न्रोके पर एवात्मा यथा म्राणभन्दसथावामीतार्थः॥

Page 876

[ =90 ]

मृतः प्रागो ब्रह्मव तेज एवं सोऽहं भगवते सहस्र ददामीति होवाच जनको वैदेह: ॥७।

तड्वियोगाढ् अ्थेदानोमगरीरोऽत एव चामृतः प्रायः। प्राणितीति प्रायः। प्राणस्य प्रागमिति हि वत्माणे झोके प्राणवन्धन हि सौम्य मन दति च सुत्यन्तरे प्रकरएव।क्य- सामथ्याच्च पर रवात्मा। अनप्रागभव्दी बृह्यव परमा- त्मव। किन्तु पुनस्तत्तज एव विज्ञान ज्योतिय नात्मन्यो- तिषा जगदवभास्यमान प्रज्ञानेतं विज्ञानन्योतिषतदवि- भंगद्न्तते। यः कामः प्रश्नो विमोचार्यी याज्ञवल्कान वरोद सो जनकाय सहेतुका बन्धमोच्तारय लक्षणो दृष्टान्त- दार्ष्टान्तिकभूतः स एषोऽन्तिकभूतः स एप निर्णीतः सविस्तरी जनकयजवल्काख्यायिकारूपधारिखा गुत्वा संसारविमोत्तीपाय उत्त: प्रागिभ्यः । इहानी ुतिः खवयमे- वाह। विद्यानि: क्रयार्थ जनकेनैव मुक्तमिति कथ सीऽह

यथा च मुतान्तरे प्रायभन्दः पर एवात्मा तथालापीतनाह। प्रागोति। किञ्ज परविषयमिदं प्रकरषमथाकामयमान दति मोक्षख प्रकान्तत्वाद- थायमित्ादि वाक्यञ्न तह्विष्यमन्यया ब्रह्मादिमब्दान्ुपपत्तः ।त- सादुभयसामर्थ्यादत पर एवात्मा प्रायशव्दित इतनाह। प्रकर- येति॥ विशेष्य दर्शयित्वा विशेषणं दर्शयति। ब्रह्मवेति। ब्रम्मश- ब्दस् कमलासनादिविषयत्व वारयति। किं पुनरिति। तेजःशब्दस कार्य्यज्योतिर्विषयत्वमायड्काह। वि्ञानेति॥ तल प्रमायमाह। वेनेति। प्रसा प्रकष्ट प्प्नि: सरूपचैतन्य नेलमिव नेत्र प्रकाशक-

Page 877

[ ८७? ]

मवं विमोचितस्वया भगपते तुभ्यं विद्यानिष्क यार्यं सहस्र ददामौति। ह एवं किलीवाचीक्तवान् जनकी ह वै- देहः ॥७। त्त कस्माद्दिमीच्पदार्थ नियतते विदेहराज्यमानान- मेव च न निवेदयति। एकदेशकाविव सहस्त्रमेव ददाति। तत्र कोडभिप्राय दूति। अच केचिद्र्णय न्ति। अध्याम्विद्या रसिको जनकः शुतमप्यर्थ पुनर्मन्त :शुत्र षति।अतोन सव्व मेव निवेद्यति शुत्वाभिप्र तं याज्तवल्कनात्प नरन्ते निवेदयि- प्यामीति हि मन्यते। यदि चात्र व सरवें निवेदयामि निह्ट-। त्ताभिलाषोऽयं श्रवणादिति मत्वा खोकान्न वच्तौति च भयाहस्त्र दानं शुथ्रूषालिङ्गन्ञापनायेति । सब्व मण्य तद- मस्थेति तयोक्रम्॥ सोड इमितादिस्तात्मय् वतु एत्त बीत्त यति। बः कामप्रत्न दृति॥ निर्थयप्रकार सङ्गिपति। संषारेति॥ बोऽहमि- तादिश क्यान्तरसुत्यापर्यत। द्दानीमिति। याकाङ्कापूर्ववन बाक्य- मादाय विभजते। कथमिति॥७॥ सहखदानमाचिपति । सरतेति॥ सव्व खदानप्राप्तावषि सहर- दानहेतुमेकदेशीय दर्भयति। चात्र केचिदित्यादिना॥ कदा त्ह्तिं गुरवे सव्य सं राजा निवेदयित्यति तवाह। शरुत्वंति॥ नतु पुनः शुभ्रहुरपि राजा विमिति सस्मतेन्रव सव्वखं गुरवे न प्रयक्कति। प्र- भता हि दक्षिया गुरु प्रीपयती खवीयां बुन्रूषां फलयति तलाइ। यदि घेति॥ कनाप्ोत्ती हृदयेऽन्यवविधाय वाच्यन्वन्रिष पादनात्ाक ब्याजोत्तर युत्तम्। श्रुतौ वपौरुषेद्ामपास्ता भेषदोषशङ्कायां न व्याजोकिर्यु का ॥ तदीय सारतिकप्रामाएयमङ्गप्रसङ्गादिति दूषयत।

पर्पत्तिमेवोपपाद्यति। विमोकेति ॥ तसापि पूर्वमसरदुत् सदीयनभ्ू- पाधीनं सहस्रदानमनुचित,मत्याप्रक्का भमादेव्तवसाधनतेन प्रागुत्र-

Page 878

[ ८02 ]

सत्य रुपस्येव । प्र मारभूतायाः युतरव्याजानुपपत्तेः। अरगेषो पपत्तथ। विमोक्षपदार्थ उतडप्यात्म ज्ञानसाधनमात्ना नगेषभूत: सर्वेषगापरित्यागः सत्ासाख्यो वत्रव्योडयेशेषो विद्यते। तस्ाच्क लोकमात्रशुश पाकल्पनाज्वी त्रगतिका हि गतिः पुनरुतार्थकल्पना। सा चायुक्का। सत्यां गती न च तत्स्तुतिमात्रमित्यवोचाम । नन्वेव सत्यत ऊई विमोच्तायवेति वत्तव्यं। नैष दोषः। आत्मज्ञानवदप्रयोजकः सवपासः पक्चे प्रतिपत्तिकममवदिति हि मन्य ते। सत्ननासेन तनु त्यजेदिति हिसतेः। साधनत्वपन्तेपि नात ऊह्व विमोक्तायैवेति प्रश्नमहति। मोच्तसाधनभूतात्मज्ञानपरि- पाकार्थत्वात्॥ सेनसह भूयोऽपि सन्नाासस्य वक्रव्य त्वयोगात्तदपेक्षया दुश् महस्त दानमित्याह। आगतिका हीति । मसु सचशासादि विद्यासुतार्थ- मुच्यते महाभागार्होडयं यत्तदर्थी दुषकरमपि करोततो नार्थ गेष- सिद्धिस्तल्राह। न चेति ॥ न सावत्स वासी विद्यास्तुतिर्विदित्वा व्युत्ा- येति समानकर्त त्वनिरदशादिति पञ्जमे स्थितम्। नाषि शमादिविद्या- स्तुतिस्तत्रापि विधेर्वच्यमाणत्वादित्यथः॥ अर्थ शेषणुस्नूषया सहसदान- मितत्र जनकस्थाकौशलं चोदयति। नन्विति॥ राज्तः भङ्वितमकौशलं दूषयति। नैष दूति॥ तत्र हेतुमाह। ग्रात्मज्ञानादिति ययाज्ञानं मोल्े प्रयोजक न तथा सच्ासी न चासिनृपत्ते तस्याकर्त्तव्यत्व प्रति- पत्तिकर्म्मवद्नुष्ठानतम्भवादिति राजा यतो अन्यते ततः सबासख न ज्ञानतुल्यत्वमतो मात ऊङ्ग विमोचायैत व्हीति पक्तीतार्थः । सवत्रासस् प्रतिपत्तिकम्ेवत्क ्स व्यत्व प्रमायमाह। सबनासेनेति॥ नतु विविदिषासन्नासमङ्गीकुव्व ता न तस् प्रतिपत्तिकम्म वदनुष्वेयत्वमि- व्यते तलाह। साधनत्वेति॥ ता्जतैव हि तज् त्ेय त्यक्त : प्रत्यक् परं पदमित्वाकतत्वादितार्थः ।

Page 879

[८०३]

तदेते सलोका अवन््यणु: पन्या विततः पुरागो

आत्मकामस्य ब्रृह्मविदो मोत्त दूतवेतस्मिर्ध मन्च बुह्मणोक विस्तरप्रतिपादका एते ख्ीका भवन्ति। अ्रणु: सूत्त्म:पन्था दुर्विन्न यत्वाद्वितती विस्तीर्णी विस्पष्टतरणहेतु- त्वाडा वितर इति पाठान्तरानोक्षसाधनी ज्ञानमार्ग: पुराणयिरन्तनो नित्यशुतिप्रकाशितत्वाव्र तार्किकबुद्धि प्रभवकुद्टष्टिमार्गवदर्वाक्कालिको मां स्पृट्टो माँ स्पष्टो मया लब्ध दूत्यर्थः। यो हि येन लभ्यते सत' स गतीव सम्ध्यत। तेनायं बह्नविद्या लक्षणी मोच्षमार्गो मया लब्- त्वास्मां स्पृष्ट दत्य च्यते। न केवलं मया लब्ः। किन्नुवित्तो मयैवानुवेदनं नाम विद्याया: परिपाकापेक्षया फलावसा- नतानिष्ठा प्राप्तिः। भुजैरिव तप्तावसानता पूर्वन्तु ज्ञान- राज्जोडकौशल परिहृता मन्तानवतारयत। आतमकामस्ेति।। यदेतपाद्य पीत ल्लो के नागा मित्रोका ना मप्यपौ न रुत्क सूचर्यत। विस्तररेत। ज्ञानमार्गस्य सरत्ष्त्वं हेतुमाह। दुर्व्विन्तयत्वादिति ॥ बिस्तीर् त्व प र वस्तु विषयत्वाद्यधेय।। माध्यन्दिन प्रुतिमाशित्ाह। विस्षेति। प्रयत्नगध्यत्व तस पञ्जम्या वित्धते। कथ पुनरषनातनो बैदिको

धरुक्ा तस्य व्यवक्कद्यमाह। नताकिकेत। मन्त्रदृशा लखत्वनि कुनो ज्ञानमागस तत स्र्शित्वमित्याशड्माह॥ यो हीति। अरनुवेदन- लाभयोविश वानावात्मीनरुता माशडाह । अ्रानुवेदनममति।पूर्वशब्द न पाठक्रमानुसारेख लाभी गहते। एवकारमास्िरित्य शङ्कते। किममा- विति॥ तया च तद्यो यो देवनामित्याद्य वश शुतिर्विरुध्यत दूति

Page 880

[ 5.8 ]

माएस्पटोऽनुवित्ता मयैव। तेन धीरा अपि यन्ति ब्रह्मविद: स्ग लोकमित ऊर्द्धा विमुक्काः ॥८॥

प्राप्तिसम्बन्धमात्रमवति विशेषः। किमसावेव मन्त्रदगैको बुह्मविद्याफलं प्राप्तो नान्यः प्राप्तव्ञान् येनानुवित्तो म्यवे- त्यवधारर्यात। नैष दोषः। अस्याः फलमात्मसात्िकमनुन्त ममिति बुह्मविद्यायाः सुतिपरत्वात्। एवं हि कतार्थाभि- मानकरणमात्मप्रत्ययसाचिकमात्मज्वानं किमतः परमन्यत् स्यादिति ब्रह्मविद्यां स्तौति। न तु पुनरन्ो बुह्मवित्तत्फल न प्राप्नोतीति। तद्यों यो देवानामिति सर्वार्थत् तेस्तदे- वाह। तेन ब्ह्मविद्यामार्गेण धौराः प्रज्ञावन्तीऽन्य ऽपि बुह्मविद दत्यर्थः। अपियन्त्यपिगच्कन्ति बृह्मविद्याफल मोच्ं स्वगें लोक च। खर्गलोकशब्दस्त्रिपिष्टपवाच्यपि सन्निह

हहरति। नेष दोष दृति। स्तुतिपरत्वमे। प्रकटयति। एवं हीति॥

दुत्कु टं किश्चिदित्यव विद्यामवधारयकुतिः प्रस्तौतीत्यर्थः । यथाश्रुता- थतव को दोष: स्ादिति चेत्तलाह़। न तिवति ॥ द्त्यवधारणश्ुत्या वि- ्वच्तितमिति शेष: ॥ तत्र हेतुः । तदो य दूति। सवार्थश्रुतेव्र ह्म- विद्या सर्वाथा सर्वसाधारणीति त्रमादिति यावत्। ब्रह्मविद्याया: सर्वार्थत्व वाक्यशेषप्रमायत नावतार्यन व्याचछ्े तदेवेति। ननु मोच खर्गशब्दो म युज्धते तस्ार्थान्तरे रूढत्वादत ग्राह। खगति। यथा ज्योतिटोमप्रकरसो गुतो ज्योतिः श्दो ज्योतिष्टोमविषयस्तथा मोक्षप्रक- रखे खुतः खर्गयदो मोक्षमधिकरोति। रदङ्गीकारे ब्रह्मविद्याया नि-

Page 881

[ ८७५ ]

तम्मिञ्क क्मुत नीलमाहुः पिद्रल ए हरितं लोहितन्द एष पन्या ब्रह्मणा हानुवित्त:

प्रकरणन्मोवाभिधायकः। इतोऽसाक्करीरपातादूडा ऊह्हं। जीवन्त एव विमुत्ता: सन्तः ॥ ८॥ तम्मि भोचसाधनमाग विप्रतिपत्तिमुं मुच यां। वायं। तस्मिन् शुक्क शुद्ध विमलमाहुः। केचित् मुच्तवी नौलमन्ये पिङ्गलमन्य ऽपि हरित लोहितक्च यथा दर्नं। नाध्यस्व ताः सुषुम्नाद्या श्ेषादिरससम्पर्णाः शक्कस्य नोलस्य पिङ्गल- स्य त्याय्य तत्वादित्य वा मोक्षमार्गमेवंविधं मन्यन्त । एष शुक्क एष नील दूत्यादिश्रुत्यन्तरात्। दर्भनमार्गस्य च

एते शुक्कादयोन तुशुक्कः शहोऽद्ैतमार्गा न नोलपो-

कर्ष प्रसङ्गादिति भावः । ओवन्न एव मुक्रा: सन्तः शरीरपातादू्ड मोच- मपि यन्नीति सम्बन्धः ॥८॥ तखिच्तित्यादि पूर्वपक्तसुत्यापयति। तस्िद्विति॥ विप्रतिपत्तिरेव प्रभ्पूर्वक विशदयात। कथमित्यादिना ॥ पिङ्गल वड्िन्वालातत्यम्। लोलित जपानुसुमसच्चिभम्। सप्रपञ्न भन्दस्घरपरसाटि्मद्व्रह्म तदु- पासनमनुसृत्य तत्पाप्रिभागे विवादो समुकर्यामित्याह। यथा दर्शन- मिति। तथापि कथ ब्रह्मपाप्तिमाग शक्रादिरपरिदिः। न हि ज्ञा- नस्य रूपादिमत्वमित्याशद्या ।नादस्विति। तास्ारपि कथ यथो- करूपवक्वमित्याशड्माह। सभ्ादीति । तथापि कथ शुक्कादिरुपय- च्वमित्योणङ्मा नाड़ीखएडोक सारयत। एकस्ेति। नाड़ीपरिपहे नियामकाभावमाशङ् पस्ान्तरमाह। आदित्यक्केति एवंविधं शुक्कादि- नानावर्षमित्यरथः । तस्य तथा प्रमायमाह। एष दति॥ प्ररते ज्ञान-

Page 882

[ ८ ६ ]

तादिगन्दवर्सावाचकेः सहानुद्रवयात्। याञ्छ कादौन् योगिनी मोक्षपथ आहुर्नते मोत्तमार्गा: संसारविषया एव हि ते। चक्तुष्टो वा मूद्ी वान्यभ्योवा गरीरदेशेभ्यो

हि ते। तस्माद्यमेव मोच्तमार्गी य आ्रत्मकामते नाम् कामतनया सर्वकामत्तये गमनानुपपत्ती प्रदोपनिर्वागाव- चत्तुरादोनां कार्य्य करणनामन्रव समवनय इत्वेय ज्ञान- मार्ग: पन्या ब्ुह्मणा परात्मसरूपेग व बाह्मगेन त्यत्तामवै- पण नानुवित्तः ॥

मारग किमिति मार्गात्तर कल्पते तल्ाह्॥ दर्शनेति। त्ाहि नाड़ी- पत्तो वाSडदित्यपत्तो वा कतरो विवन्ितस्तलाह। सर्वथापीति॥ शुक्क- मार्गस् ज्ञानमार्गादन्यत्वमात्िपति। नन्विति । एुकभब्दस नाद्वतविर- यत्व नीलादिशदरस्मभिव्याहार विरोधाटिति परिहरति । न नीलेति।। मेडान्तिकमन्त्रभाग व्याख्यात पुर्तपन्र दूष्यति। याञ्कुक्रादीनीति॥ न केवल देहदेशनिःसरणसम्बन्वादेव नाडीमेद्ानां संसारविषयत्वम्। किन्तु ब्रह्मलोकादिसम्बन्वादपीताह। ब्रह्मादीति॥ आटित्योऽपि देव- यानमध्यपाती ब्रह्मलोकप्रापकः संसारहेतुरवेति मन्वानो मोकमार्गसुप- संहरति। तसादिति॥ आप्तकामतया ज्ञानमार्ग दूति एम्व ।एव भमिकां कत्वैष दृत्यस्याय माह। सर्व्वकानेति। यथा तैलादिविजये प्रदीपस् ज्वलनानुपपत्तौ तेजोमात निर्वाससिष्यते। तथा स्वूलख र- न्स्य च सर्वस्वैव कामख ज्ञानात् तये सति गत्यनुपपत्तावत्रव प्रत्यगातमनि कार्यकरखानामेकीभावेनावसानमित्ययमेष शब्दार्थ दृत्यर्थः । पन्था दूत्ये- तद्याचष्ट। सानमार्ग दूति। द्रत्य भावे ततीयामा्तित्याह। परमा- त ति। स्रनुवेदनक्त्तु र्बराह्मयस सद्तपासित्व दर्शयति। त्यक्रति॥

Page 883

तेनेति ब्रह्मवित्प गयकृत्त जसश् ।ह।।

बुह्मतित्त नैतौत्य चयने। पूर्व पुखक्वद्व त्वापुनस्यन्तपुतराद्य परं परमात्मतजस्यात्मनं संयोज्य तस्मित्नभिनिद्टत्तस्त जसया- व्मभूत इ हैवेत्यर्थः । ईदृयी बुह्मवित्तन मागरुति । न पुनः पुरयादिसमुच्चयकारिणी ग्रहण विशोधादित्यवोचाम। अपुएयपुएयोपरमे य पुनर्भवनिर्भयाः। शान्ता: सवरासिनी यान्ति तस्म मोत्षातने नम इति स्मृीय। त्यज धर्माम- धर्मज् त्यादि पुखापुखत्यागोपदेशात्। निराभिषमनारभ निर्नमष्कारमसुतिम्। अत्तोएं चोगकर्मासंतं देवा ब्ाह्मखं विदुः। नेतादृ॥ बाहणस्याम्ति वित्त यधकता समता विप्रतिपत्ति निराकत्य भोषमागे निर्द्ायय ते न धीरा वपियन्ती- व्यलोक निगसयति। तेनेति॥ ग्न्योऽि मन्चडशः सकायादिति शेघः ।

चित्तान् प्रत्याह। न पुनरिति॥ विरोधाज् ज्ञानकर्मद्योरिति शेष: ।किञ्व क्रमसमुच्जय: समससुचयो वेति विकल्पाद्यमङ्गीलत्य हितीय दूषयत। छपुरादति। प्वानस कर्माससुच्चयेपि विवेकल्तानेन रुमच्योऽस्तीताथ- इयाह । ताजेति ॥ व्रह्म विदापि सुताादिडष्टस्तन रुमुच्षयो ज्ञानस्य- साशड्याह। निराशिषमिति। कास्याननुष्ठनमनारम्भ।' वचीषत निदि- द्वानाचरणम्। चीखकर्मत्व नित्यादिक्मराहहित्यम्। गसमुच्चये वाक्र्या- न्रमाह। नेत्यादिना॥ एकता निरमेचता सवेदासीनतेति यावत्। रुमता मिनोदासोनशत्र बुद्धिव्यतिरेकेण सर्बत्र स्वसित्तिव दष्टि: । दएड- निदान चहिंसानरत्वम्। अर्थस्य मून्न निष्क तिः चमा च कामस्य चि ज्तञ्ञ वपुर्वयक्ष। धर्मस् यागादि दयादमय मोचस सर्वोरमः क्रि- याभ्य: द्रत्यादिचतुर्विधे पुरुषार्थ साधनभेदोमदेशशि वाक्यमादिभद्ार्थः । ७४

Page 884

[596 ]

अ्न्ध तमः प्रविशन्ति येऽविद्यामुपासते। ततो सत्यता च । शील स्थिति दगडनिधानमार्जव ततस्ततथ्ी- परमः क्रियाभ्य दत्यादिस्मृतिभ्यय। उपदेश्यन्ति चेहापि त्वंष नित्यो महिमा बा झगस्य। न कमगा व्दते नो कनी यानिति। कम्मप्रयोजनाभावे हेतुमुक्का तम्माड्वाभ्मणः शान्तो दान्त इत्यादिना सर्वक्रियोपरम दर्भयति। तम्म्रा- द्यथा व्याख्यातमेत्र पुएक्वतवम्। अधवा यो बुहवित्तनैनि स पुएक्वत्तैजसथ ति व्रह्मवित्। स्तुतिरेषा पुखल्ति तैजसे च । योगिनि महाभाग्य प्रसिद्ध लोके ताभ्याम्। अ्र्परती

अन्धमदर्भनात्मक' तमः संसारनियामक प्रविगन्ति प्रतिपद्यन्त। के। येडविद्यां विद्यातोऽन्यों साध्यसाधनलक्ष- शामुपासते कर्मानुवर्न्त न्त इत्यर्थः । ततस्तस्मादपि भूय दव दत्यादि रति्यक्ष न पुरायादिसमुच्चयकारियो यहगामित सस्वन्वः । तथापि प्ररते मन्त्रे समुच्चयो भातीत्याशङ्गयाह। उपदेच्यन्नीति। वाक्य- शेषदिपर्ययालोचनासिड्नर्मुपसहरति। तसापिति॥ पूर्वम्प रयक्- द्व तवा पुनस्यक्पुत्राद्यप शो ब्रह्मवित्तनैतीति क्रमोन टुज्यतेगुत-

तेजांसि करणान्युपसंहृत्य स्टितस्त जनो दहराद्य पासीनो योगी त- सि््रिव्नगिमाद्य वर्यान्म ह्ानुभावत्वप्रसिद्धि:। ताम्यां पुराकत्त जसा्या- मित्यर्थः । व्यतःशब्दपरासृष्ट सच्यात। प्रख्यातेति। पुराटक्त्तज-

सयोरिति शेषः ॥६।। प्रस्तुतज्ञानमार्गस्तुत्ययें मार्गान्तर निन्दतति। अन्वमित्यादिना॥ वविद्यायामिति प्रतीकमादाय व्याकरोत। अदिद्यति॥ कर्थ

Page 885

[ ८02]

भू यद्व ते तमो य उविद्याया रता:॥१०।। अनन्दानाम ते लोका अन्धेन तमसा S5वृताः ।

ताछस्त मेत्याभिगव्छज््यविद्दाएसो ऽवधी जना:

॥११॥

बहुतरमिव तमः प्रविभन्ति। के। ये तु विद्यायामविद्या- वस्तुप्रतिपादिकाया कर्मार्धायां चय्यामेव विद्यार्या रता अभिरताः। विधिप्रतिषेधपर एव वेदो नान्योऽस्तौत पनि- षदर्थानपेच्िण इत्यथ: ॥१० ॥ यदि तेऽदर्शनलच्षणं तमः प्रविभन्ति को दोष इत्य, चते। अनन्दा अनानन्दा असुखानाम ते लोकास्त ना- ने नादर्शंनलक्षणेन तमसा दता: व्याप्तास्त तस्याज्ञानत- मसो गोचरास्तांस्त प्रेत्य मृत्वा अभिगच्छन्त्यभिप्रयान्ति। के येऽविद्ांसः । कि सामान्य नाविद्वत्तामाच ए नेतुचते। अबुधी बुधेरवगमनार्थ स्य धातोः किपप्रत्ययान्तस्य रूपम्। आत्मवगमवर्जिता इत्यर्थः । जनाः प्रक्वता एव जनन- धर्म्भिणो वैत्य तत् ॥ ११॥

पुनस्तव्यामभिरतानामघः पतनमित्वाशड्माह। विधीति॥१० ॥ मन्त्रानारमाकाहकाद्वारोत्याय्य व्याचष। यदीत्यादिना ॥ रुबुध द्रत्यस्य निर्ष्त्ति सचयन्चिषक्तमर्थलाह। बुधरिति ॥॥॥

Page 886

[ ८८0 ]

आत्मानं चेद्दिजानीयाद्यमस्मीति पुरुषः । किमिच्छन् कस्य कामाय शरीरमनु सञ्जवरेत॥।१२।

आत्मान सव परं सर्वप्रागिमनीषितन्ञ हत्स्मगना यादिधमभातौत चैद्यदि विजानीयावहस्रपु किच्त्। दूत्यात्मविद्याया दुर्लभत्व दर्भयति। कथमय पर श्रात्मा सर्वप्राणिप्रत्ययसान्ती वो नैति नेव्वाद्य कः। यस्मान्न:न्यो- डस्ति द्रष्टा योता मन्ता विज्ञाता समः सर्वभूतस्वो नित्यः शुद्धो व द्वो मुक्तखभावोऽस्ति भवामीति पूरुषः पुरुषः । स किमिच्छन् तत्स्वरूपव्यतिरित्तमन्यद्वस्तु फलभूत किमि- च्छन् कस्य वान्यस्यात्मनो व्यतिरिक्तस्य कामाय प्रयोजनाय। न हि तस्यात्मन एष्टव्यं फलम्। न चाप्यात्मनोऽन्चीडस्ति यस्य कामायेच्छति सर्वस्यात्मभूतत्वात्। अतः किमिच्छन् कस्य वा कामाय शरीरमनुसज्ज्वरेद्ध जज्येव्सन्तप्येत गरो- रोपाधिक्वतदुःखमनु दुःखी स्ात्। शरीरतापमनुतप्येत।

नमित्यादिना ॥ विज्ञान त्नो वैलनवयाथें विशिनटि। सवेति। ता- टस्थंा व्याव्त यति। हृत्स्यमिति । बुद्धिसम्बन्धप्राप्त' संसारित्व वारयति। अशनायादीति। प्रश्नपूर्वक ज्ञानप्रकार प्रकटयति। कथ- मित्यादिना । सर्वभततम्बन्वप्रयुत्त दोष वारयितुं विशिनष्टि। नित्येति। दूति विजानीयादिति सम्बन्धः । प्रयोजनाय शरीरमनुसंज्वरेदिति रु- म्वन्धः । किमिच्छद्वित्याच्चेप® समर्ष्यते। न हीति ॥ कख वा कामयेत्या- क्षेपसुपपादयति। न हेति। आवतपद्दय निगमयति। व्त दूति॥तदेव

Page 887

[ ८८१]

यस्यानुवित्त: प्रतिबुद्ध ग्रातमा Sस्मिन्मन्द हो

तदनामदर्शिनो हि तझ्मतिरिक्तमस्तृन्तरहोर्मपेद स्वात्। पुत्रस्येद भाय्याया दूदमित्य व मोहमानः पुनः पुनर्जननम रयनबन्धारूढः भरीररोगमनुरुद्ते॥१२॥ सर्वात्मदर्शिनस्तु तदसभ्भव इत्यतदाह। किल्व यस्य व्राह्मएस्यानुवित्तोऽनुलव्ः प्रतिब डः साच्तात्कतः । कथम- हमत्ति पर व्रम्मत्यवं प्रत्यगात्मत्व नावगत आ्रत्माSम्िमिन् सन्दध सन्दहे अनेकानर्थसङ्वटीपचये गहने विषमेSनेक- शतसहस्रविवेकविज्ञानप्रतिपत्ते विषमे प्रविष्टः। स यस्य

कथ विश्वऋत्व' तस्य विश्वक्वदिति नामेत्याशइाह। स हि यस्माव्सर्वस्य कर्त्ता न नाममाच न केवल विश्वकत्प रप्युक्त: । किन्तहि तस्य लोक: सर्व: किमन्यो लोकीऽन्यी Sसावित्य चते। स तु लोक एवं। लोकभष्दरेना तोच्यते तस्य

सश्यति शरीरेति। विद्ुषस्तापाभाव व्यतिरेकसुखेन विषट्यति। कना- कोति। वस्वन्तरेश्तोस्तापसम्भय दूति थेष: ॥१२॥ स चेत्य तदध्याहृत्य ममेदमित्यादि योज्यमित्य तदाह किमिक्छभ्ि- न्याद्याशुतिरिति शेषः। न केरलमात्मविद्यारसिकस कायक्केशराहित्य किन्तु ऊतलत्यता चास्तीत्याह। विञ्जति। सन्देहष्टथिव्यादिभिभ तैरु- पचिते शरीरे सन्देहत्व साधयति। कनेकेति। निषमत्व विषद्यति। व्नेकशतेति। न नाममात्मित्यत्र पुरस्ताद्वञस्तस्नादिति पठितव्यम्। यसादित्य पक्रमाद्िव्वतत्वमिति भेषः । परशब्दो, द्याविषयः। विश्व

Page 888

[ ८८२]

गहन प्रविष्टः। स विश्वकृत्स हि सर्व्व स्य कर्त्ता तस्य लोक: स तु लोक एव ।।१३।। दूहैव सन्ताथ वित्मरुहयं न चे दवेदिम हती

सर्व आत्मा। स च सव्वस्यात्म त्वर्थः। य एष व्राझ्मगेन प्रत्यगात्मा प्रतिबद्धतयानुवित्त आत्मानर्थसङ्गटे गहने प्र- विष्टः सन् संसारी। किन्तु पर एव। यम्मादिश्वस्य कर्त्ता सर्व्वस्यात्मा। तस्य च सर्व त्त्मा एक एवाद्दितीयः पर एवास्म्ीति मन्तव्य दूति श्रोकाथः॥१३॥ किञ्च हैवानेकानय सङ्ग ले सन्ती भवन्तोऽज्ञानदीघ नि- द्रामीहिता: सन्तः कथज्निदिव ब्रह्मतत्वमात्मत्व नाप्यथ विद्यो विजानीमः । तद्तङ्रह्म। प्रकृतमही वय कवतार्था दूत्यभिप्रायः। यदेतद्रह्न विजानीमः । तन्न चेद्विदितवन्ती वयं वेदन वेदः वेदोऽस्यास्तीति वेदी वैद्यव वेदिन वेदिर-

कत्क तकत्य दरत्यतत्। लोकलोकिविभागेन भेट' शङ्वित्वा दूष्यति। किमित्यादिना। यस्ेत्यादिमन्त्रस तात्मर्य्याथें संग्हाति । य एष दति। वास्व व किन्तावतेत्याशङ्गाह। एक एवेति। यो हि परः सर्वप्रकार- भेदराहित्यातृप सातया वर्त्त ते स एवास्रीत्यात्मानुसन्वातव्य इति योजबा १२ ॥ ब्रह्मविदो विद्ययाऊतळ्वत्ात्व शुतिसस्पतिरपत्तिरेव केाल न भर्वति किन्तु स्वानुभवसम्प्रतिपत्तिरत्तीत्याह। किञ्जति। अधेत्यस् कथ्चिदि- वेति व्याख्यान तदित्यस म्रह्मतत्वमित्य क्मयें स्फुटयति। तदेतदिति। ब्रह्म ज्ञाने कतार्थत्व मुत्यनुभवाभ्यासका तदभावे दोषसाह। यहेतदिति। सर्हि महती विनष्टिरिति सम्बन्धः । बडत्व' न विवच्ित ज्ञानान्मोक्षो

Page 889

[८८३ ]

विनष्टिः। य एतद्दिदुरम्ृतास्तर भवन्त्यथेतर दु.खमेवापि यन्ति॥१६ष।। यदेतमनुपश्यत्यात्मानं देवमख्सा। ईशानं भूतभश्यस्य न ततो विजगुप्सते॥ १५।

वदिः। ततोऽहमवेदि: स्याम्। यद्यवदि: की दोपः स्यान्म- हती अनन्तपरिमाया जन्ममरणदिलत्तणाविनष्टिविनश- नम्। अही वयमस्मान्हती विनशनात्रिमुक्ता यद्ड्यं ब्ुछ्न विदितवन्त दूत्यथ: । यथा च वय बुद्न विदित्वास्म्ाहिनाण- नादिप्रमुक्ता एवं ये तहिदुरमतास्त भर्वान्त। येन पुननेव ब्रह्मविदुस्त इूंतरे म्रह्मविद्वोऽन्येऽव्रह्मविद इ्त्यथः। दुःख- मेव जन्ममरणादिलक्षसमेवापि यन्ति प्रतिपद्यन्त न कदाचिदर्प्यावदुषां तती विनिष्ृत्तिरित्यथः। दुःखमेब हि त श्रात्मत्व नोपगच्कन्ति॥ १४॥ यदा पुनरेतमात्मान' कघच्वित्परमकारुषिक' क्चि दाचायं प्राप्य तती लब्धप्रसाद: सत्ननु पय्यात्पश्यति उत्र विवन्ित दृत्यभिप्रत्य वेदिरित्यसार्धमाह। वेदनमित्यटिना। नचे- तद्ब्रह्म विदितयन्तो वय ततोऽहमवेदिः स्ादिति योजना। विद्या- भावे दोषमक्का विद्ृदनुभवसिङ्मर्थ निगमयति। वहोवयमिति। दहै- वेत्यादिना पूर्वार्कनोक्तमेवार्थकुत्तरा्न प्रपश्चयति। यथा चेव्यादिना A दुःखादविदुषां विनिम्ोकामावे हेतुमाह। दुःखभेवेति ॥१४॥ किञ्ज विदुयो विहिताकरणादिप्रयुत्न भयं नास्तीति विद्या सोतमेव भन्त्रान्तरमादाय व्याचषे। यदा पुनरित्यादिना। उक्रमर्थ व्यतति-

Page 890

[ 8את)

वम्मादर्वा क्सन्वत्सरोऽ्होभि: परिवर्त्त ते।

साच्षारोति खमात्मन' देव द्योतनवन्त दातार वा सर्व प्रागिकम्मर फलानाम्। यथा कर्मानुरुपम ख्खसा स। घदी भान खामिन भूतमव्यस्य कालतवस्य त्वेतत्। न ततस्त स्मादोशानाहवादातान विशेषेण जुगुभते गोपायितु- मिच्कति। सर्वो हि लोक दखराद् परिमिच्छति मेददर्गी। प्रप्रयं त्व कदर्गी न विभति क्वतशन। अतो न तदा विजुगु- से। वदोथान देवमन्जसात्मतेन पश्यति न तदा निन्दते वा कञ्ञित्। सर्वमात्मान हि पश्ति । स एवं पश्वन् क- मसी निन्दात्॥ १५॥ किञ्च यस्ादोशानादर्वाग्यस्ादन्यविषय एवेत्र्थः। सम्वत्सगः कालात्मा सज्चस्य जनिमतः परिच्छेसा।तरा यमपरिच्छिन्दन्नर्बागेव वत्त तेऽहीभिः सावयवैरहोरात- रित्यर्थः। त्जपोतिषां ज्योतिरादित्यादिज्यीतिषामप्यव-

रेकमुखेन विभद्यति। सदाहोति जुगुभाया निन्दात्न प्रसिद्ध- त्वात्कथमवयवार्थमादाय व्याख्यायते रूढिया गमपहरतीति न्यायादित्या- घङ्गगाह। यदेति। तदेवोपपादयति। सर्वमिति॥१५ ॥ अधेश्वरसापि कालान्यत्वे सति वस्तुत्वाद्वटवत्कालावच्छिन्न लाप्न काललय प्रतियक्तमीच्चरत्वमत काह। किञ्जति। यस्मदीशानादर्वाक् सम्बत्सरो वर्त्त ते तमुपासते देवा दरति सम्वन्धः । ननु कथ सम्बत्सरोवां- गित्य च्यते कालख। कालान्तराभावेन पूर्वकालसम्वन्वाभावादत आ्इ। यस्म्मादिति। अ्रन्वयस्तु पूर्ववत् थ्यात्मज्योतिषो गुयमायुद्दलचप सत्य-

Page 891

[ ८८५]

तह वा ज्योतिषां ज्योतिरायु हौपासतेऽम तम्॥१ ६॥ यस्कि नपञ्व पञ्च जना आकाशश्च प्रतिष्ठितः । तमेव मन्य आत्मान विद्दान्रह्मामृतोऽ्म तम१७ भासकत्वादायुरित्य पासत देवाः । अरमृतं ज्योतिः । ग्रर त्रीऽन्य न्मियत हि ज्योतिः सर्वस्य ह्य तज्जप्रोतिरायुगुग्ोन । दस्म।- हेवास्तज्जपोतिरुपासते तस्ाच्चायुभन्तस्त। तस्म/दायु :- कामेनायुर्गु रोनोपास्य व्रझे त्यर्थ : ॥ १६ ॥ किश्न यस्िन्यत बुह्मणि पञ्च पक्च जना गन्धर्वादय: पञ्चव सङ्याताः। गन्धर्वाः पितरा देवा तमुरा रत्षांसि निषादपञ्चमा वा वर्णा आक्राणयाव्याक्ृताख्यो य्िन् सूत्रमोतञ्च प्रोतञ्च यस्िन् प्रतिष्ठितं एत्मिन्न खत्वक्तरे गार्ग्याकाश दत्युक्तम् । तमेवात्मानममृत व्रह्म मन्ये ऽहम्। न चाहमात्मानं ततोऽन्यलन जाने। किन्त्ह मृतोऽहं ब्रह्म विद्वान्सन्नज्ञानमात्रख तु मर्त्योऽहमासम्। तदपगमाहि- द्वानहममृत एव ॥ १७॥

चुपासकस्य फलमाह। सर्वस्थति यथोक्कोपातने देवनामेवाधिकारो विश घवचनादित्याशद्माह। तसम्मार्दिति ॥ ।६ ॥ ज्योतिषां ज्योतिरम्ृतमत्य क्ा तस्था म्ृतत्व सर्वाधिष्ठानत्व न सा- धयात। किक्कति॥ एवषाराईमाह। न चेति। यद्याकान ब्रह्म जानासि तहि किन्ते तद्विदाफलमिति प्रम्नण्वकमाह। किन्तहोंति। कथ तर्हि ते मर्त्य त्वप्नतीतिस्तलाह। अज्ञानमाले पेति ॥ १७ ।

Page 892

[ ८८६]

प्रासस्य प्रासामुत चच्तुषश्चक्तुरूत य्ोतस्य य्ोव मनसो ये मनो विदुः। ते निचिव्युब्र ह्मपुराण- मग्रम्॥१८॥1 मनसैवानुद्रष्टव्य नेह नानास्ति

किज्न तेन हि चैतन्यात्म ज्योतिषावभास्यमानः प्राग आात्मभूतेन प्रासिति। तेन प्राणरापि प्राणः मन्तं :ा गस्य प्राएम्। तथा चन्तुषोऽपि चक्षुः। तथा यीतस्यापि योलम्। व्रह्मशत्यधिष्ठितानां हि चत्तुरादीनां दर्शनादिसामर्थ्यम्। स्तः काछ्ठलोष्टसमानि हि तानि च तन्यात्मज्योतिःशून्यानि मनसोऽपि मन इति ये विदुयक्षुरादिव्यापारद्वारानुमि- तास्तित्व प्रत्यगात्मान न विषयभूतं ये विदुस्त किं निचि- क्युर निस्येन ज्ञानवन्ती व्रह्म पुराएं चिरन्तनमग्रत्रमग भवम् तद्यदात्मविदो विदुरिति द्याघवथे। तद्रहदर्गंनसाधनमु- चयते॥ १८॥ मनसैव परमार्थक्ञानसंस्ृतेनाचार्य।पदे- शपूर्व्व क चानुद्रष्टव्यम् । तन्र च दर्शनविषये ब्रह्मणि न दूह

परलता: पज्जुजना: पञ्जज्योतिषा सह प्राणादयो वा सुरित्यभिप्र- त्याह। किञ्जृति कथ चचुरादिषु चसुरादित्व ब्रह्मषः सिदति तव्राह। बह्मशक्कीति॥ निमतानि केनचिद्धिषवितानि प्रवर्तन्त करण- त्वाद्ास्याऽदिवदिति चल्रादिव्यापारेखनुमितास्त प्रत्यगात्मान ये दिदुरिति योजना । विदि क्रियाविषयत्व व्यावर्त्तयति। नेति ॥१८॥ प्रत्यगात्म्मविदां कथ ब्रह्मवित्वमिताशङ्माह। तदिति। सनसो ब्रह्ाद- शनवधनत्व करथ ब्रह्मयो वाङमनआतीतलमृतिरियाशद्याह। पर- सार्धेति। केवल मनो ब्रह्माविषयौकुर्वदपि अ््पसादिरखृत तदाकार जायते। तेन द्रष्टव्य तंदुच्यतेऽत एव दत्िव्याय बह्मेत्य पगच्छन्तीति

Page 893

किञ्वन मृत्यो: स मृत्य मामोति य दूह नानेव पश्यति।१ह।। एकघैवानुद्रटव्यमेतद्प्रम यं ध्रवं। विजर: पर आ्काशादज आत्मा महान्ध्र वः॥२०

नानास्ति किञ्चन। न किञ्चिदप्यसति नानात्वे नानात्वम- ध्यारोपयत्यविद्यया। स मृत्योर्मरणन्मरणमाप्रोति। कोडसी। य दूह नानव पा्यति अविद्याध्यारोपणव्यति- रकिए। नास्ति परमार्थतो दितीयमित्यय :॥१८॥ यस्मादेव' तस्ादिकधबैकेनैव प्रकारेण विज्ञानघनैक- रसप्रकारेणकारशर्वन्न न्तरेणनुद्रष्टव्यम्। यस्मादेतद्रक्षा- प्रमेयमप्रमेय' सर्वेकत्वादन्य न द्न्य प्रमीयते। इदन्त् कमे- वातोSप्रमेयम् । भ्रवं नित्य कूटस्वमविचालीत्यथः। ननु विर्डमिद्मुच्यते। अ्प्रमेय जञायत इति च। जायत दूति प्रमायमीयत इत्यर्थोऽनमेयमिति च तत्र्रतिषेधः । नैष भावः। अनुश दार्थमाह। याचायैंति। टरूष्ट द्ृश्वयादिमावनाभेदमाश- धाह। तल चेति। एकारार्थमाह। न चेति॥कयमात्ा न वस्तुतो भेदर्रह्तेऽपि भेदो भातीव्याशङ्गनाह। असतीति। ने हेत्यादे: रुनििड- तमर्थ कथयति वबधिति॥। ।६। ह ताभावे क थम नुदृष्टव्यमित्याशङ्काह । यममदिति तमेवे प्रकार प्रक- टयति। वरिज्ञानेति ॥ परिक्छिवत्व® व्यर्वाक्नात्त। वकाभपदिति। एक- रसत्व ह्हेतुलत्याप्रमेयत्व प्रतिज्ञानीते। यस्मादिति। एतदुब्रह्म यसादे- करस तआदप्रभेयमिति योजना। हेतथें रफटयनि। सरैंकत्वादिति-

Page 894

यथान्यानि वसन्यागमनिरपेच्षेः प्रमाग विषयोकरियन्ते न तथ तदामख्वत्त्व प्रमाणान्तरेग विषयोकत्तु गघवते। मर्च्च- स्यात्मत्व केन कं पश्येद्िजानौयादिति प्रमातटप्रमागादि- व्यापारप्रतिषधेनैवागमोऽपि विज्ञापयति। न त्वभिधा नाभिधेयलक्षणवाक्धर्माङ्गोकरणेन। तक्क्ावागसेनापि सर्गमर्वादिव प्रतिपाद्यते प्रतिपाद्यिचा। आत्मभूत हि तत्पुतिपाद्यितु: प्रतिपादनस्य प्रतिपाद्यविषयत्वात्। भेदे हि सति तङ्भवति। ज्ञानञ्च तस्तिन् परमात्मभावनिव्ृत्ति- रेव। न तस्मिन्साच्तादात्मभावः कर्त्तत्यो विद्यमानल्वादात- भावरय। नित्यो ह्यात्मभावः सर्वस्यातहिषत् दूव प्रत्यवभा सते। तस्मादतद्विषयाभासनिव्टत्तिव्यतिरेकेण न तम्मिन्ना-

थापि कथमप्रमेयत्व तदाह। अन्यनेति मियो विरोधमाशङ्कते। न- च्विति। विरोधमेत्र स्फोरयति। ज्ञायत दतीति। चोदित विरोध नि- राकरोति। नैम दोष दूति। सङ्गह्ीत समाधान विदयति। यथ त्यादिना।तस्य मानान्तरविषयीकन्त सशकात्व हेतुमाह। सर्वखति॥ इति सर्वद्वैतोपशान्तिश्ुतेरिति शषः। आगमोऽपि तह्ह कथमात्मान- भावेदयेदित्याशद्दाह। प्रमातनिति। ग्त्नः खर्गादिवा्धिप्यत्व नागम- प्रततिपाद्यत्वाभावे हेतुमाह । प्रतिपादयित्रिति। तथापि किमिति विघ- यत्व नाप्रतिपाधयतव तल्नाह। प्रतिपादयितरिति। तदिति प्रतिपाद्य- त्वमुक्त कघ तर्हि तसिन्नागमिक ज्ञान तव्राह। ज्ञानञ्जृति। पर- सिन्देहादावात्मभावसारोपितस्य निषा्तिरेव बाक्य न क्रियते। तथाच- त्मपरिशिट्टे खाभानिकमेव स्फरय प्रतिबन्धविगमात्मकटीभवर्तीत भावः । ननु ब्रह्मरयातभावः हृत्या कर्त्त व्यो विवच्ते। नत देवादावात्मत्वव्या-

Page 895

तमभावो विधीयते। अन्यात्मभावनिवृवत्तावात्मभाव: सा- त्मनि स्वाभाविको यः स केवली भवतीत्यामा नायत इत्य चते। स्वतस्याप्रमेयः । प्रमाणान्तरेण न विषयोक्रियत दूत्य भयमप्यविरुद्धमेव। विरजा विगतरजो रजो नाम धर्म्माधग्मादिमल तद्रहित इूति। एतत्पर: परो व्यतिरितः सूक्षमी व्यापी वा आकाशादप्यव्या ऋताख्यात्। तजी न जायते जन्ममरणप्रतिषेधात्। उत्तरजप भावविकारा: प्रति- षिद्वाः। सव्वैषां जन्मादितादाम महान् परिमाएतो महत्तरः सव्व साात्। ध् वीऽविनागी। तमौदृभमामानमेव धोरो धोमान् विज्ञायोपदेशतः शास्त्तय प्रज्नां शाखा- चार्य्योपदिष्टविषयां जिज्नासापरिसमाप्तिकरी कुर्व्वीत व्राह्मयः ॥ एवं प्रज्नाकरणसाधनानि सवासयमदमीपर- ष्ृत्तिरत आाह। न तसिद्विति॥ ब्रह्मणय दातभादः सदा मव्यते कथमन्यया प्रथेत्वाशद्माह। नित्यो हीति॥ सर्वस् पूर्सस् ब्रह्मण द्रव्य तत् । व्यतद्विषयो ब्रह्मव्यतिरितविष्य दत्वर्थः॥ ग्रहरग्रातभा- वस् सदा विद्यमानसवे फलितमाह। तक्षादिति॥ अतद्विष्याभासी

रेवागमेन क्रियते चेत्त्हि कथमात्मा तेन गभ्यते इताच्ते तवाह। ग्न्येति॥ यद्यगमिक[त्तिव्याप्यत नात्मनो मेयत्वमिष्यते कथ तहिं तस्थामेयत्वव्ाची युक्िरियाशङ्गाह। सतसेति॥ प्ृत्तिव्याप्यत्वेन मेयत्वस्फ रखाव्याप्यत्वन चामेयत्वमितापसंहरति। इतभयमिति॥ यदुक्' धवत्व तदुपस्कारपूर्व कसपपाशयति। निरज दत्यादिना॥ कथ जन्ननिघेधरितिरे विकार निध्यन्ते तलाह। बव्धामिति॥ यथोक्क वस्तुनि दर्शन निगमयति। तमीद्टशमिति। नित्यशद्त्वादिल- चणमिति यात्रत्॥ उक्ररोचा प्र्ञाकरपे कानि साधनानीति चेत्तानि ७५

Page 896

[ ८20 ]

तमेव धीरो विज्ञाय प्रज्नां कुर्वीत त्राह्मयः। मतितिचासमाधा नानि कुय्यादित्यर्थः। नानुध्यायात्रानु चिन्तयेद्हन् प्रभूताव्कव्दाप्तन् बडत्वप्रतिषेधात्क बला- त्म कत्वप्रतिपादका: खत्याः गव्दा अनुजञायन्ते। श्मित्य वं ध्यायध आत्मानम्। अन्या वाची सुल्थेति चाथवगे। वाची विग्लापनं विशेषेग ग्लानिकर थमकरं हि यस्मा- त्तड्हुभब्दाभिध्यानमिति॥ २०॥ सहेतुकी बन्धमोक्षावभिहिती मन्तव्राह्मणाभ्यां सोकैश। पुनर्मोच्रूपं विस्तरेण प्रतिपादितमेवमेतसम्म्प न्नात्मविषये सव्वो वेदो यथोपयुक्तो भवति तत्तया वक्तव्य- मिति तदर्येयं करिडका SSरभ्यते। तच्च यथार्ऽस्मन्प्रपाठके विहितं सप्रयोजनमनूद्यानैवोपयोगःऊत्स्तस्य वेदस्य काम्य- दर्शयति। एवमिति ॥ काम्यनिषेधत्यागः रुद्वनास उपरमो नित्यनेमि- त्तिकत्याग दूति भेद: ॥ बव्निति विशेषरायशादायातमथें दर्शयति। तन्नति। चिन्तनीवेषु शब्दज्विति यायत्। तत्र मुत्यन्तर संवाद- यति। ओमित्य वमिति॥ नानुध्यायादितत्र हेतुमाइ। वाच दति॥ तराद्दहञ्छाब्दाब्रानुचिन्तयेदिति पूव्व स रुम्बन्धः । दतिशन्दः लोक- व्याख्यानसमात्रर्थः ॥२०॥ कारिडकान्तरमवतारयित दृत्त कीत्तयति। सह तुकापिति॥ उत्तरकरि्डकातात्मय्य माह । एवभिति ॥ विरजः पर दत्यादिनो- क्क्रमेखावस्थिते ब्रह्मगीति यावत् ।। तदित्ापयुक्तोकिः ॥ तदर्था ब्रह्मात्मनि सर्वस्य वेदस विनियोगदर्शनार्थत यावत्॥ ननु विविदि- षावाकयन ब्रह्मातमनि सर्व्वस् वेदस विनियोगो वच्चते॥ तयाच तममात्प्ाक्न® वाक्य किमर्थमित्याशङ्गाह। तज्जति। यथासिन्नध्याये फलमात्ज्ञानमुत्त तथैव तदनूद्यति योजना। कथ वयोते जाने

Page 897

नानुध्यायाइहूञ्छव्दान्वाचो विग्लापन ४ हि तदिति ॥२७॥ स वा एघ महानज आत्मा योऽयं विज्ञान- राशिवर्जितस्यत्यवमर्थ। उत्तार्थानुवाद: स वा एष दत्यादिः। स इूत्यु त्परामथार्थः। कोडसावुत्तः परामृश्यते त प्रति निरहि मति। य एष विज्ञानमय इत्यतीतानन्तर- वाक्योत्तसम्प्रत्ययी माभूदिति। य एव कतम एष दूत्य- चने१२ १ । विज्ञान रयः प्राशेष्वित्य त्वाक्योल्निङ्गन संभयनिव्ृत्वथें। छत्त' हि पूव्य जनकप्रग्ारभ्भ कतम आ्रत्मति यीऽय विज्ञानमयः प्राणेष्वित्यादि। एतदुक्तं भवति योऽयं विज्ञानमयः प्राशेष्वित्यादिना वाकयन प्रतिपादित: खयं ज्योतिरात्मा स एष कामकर्मा विद्यानामनातमधगात्-

सवों वेदो विनियोतुं रक्यते। स्वर्गकामादिवाक्यास् खवर्गादावेत पर्य्य- बसानादित्याश्ङ्म संयोगष्टथकन्वयमनादत्य विशिनष्टि काम्यराज्षीति उक्तस सफलसात्मज्ञानखानुवाद दति यावत्॥ उक्तानां भयर्व विभेषं जञातुं प्टक्कति। कोसाविति॥ विशेषणानर्थ कामाघङ्क परिहरति। वतीतेति॥ तद्ि विरजः पर दत्यादिनोक्तो महत्वादिविशेषयः पर- मातमा। तत् सरब्दात्परतीतिमभदिति लत्वा तेन ज्योिव्राद्मबखं जीव पराम्टश्य तमेत वैशव्दन आारयित्वा तस् सव्रिहितेन परेणा- तानैक्या मेषशब्द न निर्दिभतीत्यर्थः ॥ २१॥ विभेपणनाक्यस्थमेषशन्द प्रन्नपूर्वक व्याचष्ट। कतम दूत॥ कथ जीशे विज्ञानमयः कथ वा प्रासोष्विति सप्नमी प्रयुज्धते तल्नाह । ए- क्रेति॥ तदनुवादस सशन्दाध सन्देहापोहं फलमाह। संभयेति॥

Page 898

मयः प्राशोषु य एषोऽन्तर्ु दय आ्ररकाशस्तस्सिञ्के ते सर्व्व स्य वशी सर्व्वस्येशानः सर्व्वस्याविपतिः स न

प्रतिपादनद्वारिय मोत्तितःपरमात्मभावमापादितः पर एवायं नान्य इत्य पः। स साक्षानहानज आाल त्य को विज्वा नमयः प्रागेव्विति यथा व्याख्याताथः। एवच् य एषीऽन्त- र्हदये हृद्यपुएडरीकमध्य य एप आकाशी वुद्धिविज्ञान- संश्रयः । तस्मिन्नाकाशे बुद्िविज्ञानसहितः गेते तिष्ठति। अंथवा सम्प्रसादकालेऽन्तई दये य एप आकाग: पर एव आत्मा निरुपाधिकी विज्ञानमयः खसभावस्तस्तिन् खभावे परमात्मन्याकाशाख्य शेते। चतुर्थ एव तद्दनाख्यात केष तदाSमूदि त्यस्य प्रतिवचनत्वेन।स च सव्वस्य व्रह्मन्द्रादेवगी सव्वो ह्यस्य वशेवत्तते। उत्तञ्यतस्य वाऽनतरस्य प्रशासनेदति न केवलं वशो सर्व्वस्य शान ईशिता च। व्रह्म न्द्रप्रभृतीनामी शितत च कदाचिज्जातिकतं। यथा राजकुमारस्य बलव- त्तरानपि भत्यान् प्रति तद्दन्मा भूदित्याह । सब्ब स्याधि-

उक्तवाक्योलिङ्गनमितात विद्ृफोति। एक हीति ॥ योऽय विज्ञान- मयः प्राखेण प्रागुक्त: स एव महानज आतमति जीवानुवादेन परमा- त्मभावो विहित दति वाक्याय साह। एतदिति॥ परमात्मभावापादन- प्रकारमनुवदति। साच्ादिति। विशु षणावाक्यख व्याख्य यत्वप्राप्तावुक्तवा- क्योह्निङ्गनमित्यत्ोक सारयति। योयमिति। वाक्यान्तरमवतार्य व्याचष्टे। य एष दति। कथ पुनराकाशशदस परमात्मविषयत्वसुपेत्य द्वितीय व्याख्यान तखार्थान्तरे रूढ़त्वादित्याङ्गाह। चतुर्थ दति॥

Page 899

साधुना कम्मणा भूयाबो एवासाधुना कनीयान्।

पतिरधिष्ठाय पालयिता खतन्त इत्यर्थः। न राजपुनव- दमात्या दिभ्टत्यतन्वः । त्रयमप्य तद्दशित्वादि हेतुहेतुमद्र पम्। यस्मात्सर्वस्याधिपतिस्ततीSसौ सर्वस्ेमानः । यो हि यम धिष्टाय पालयति सत प्रतोष्ट एवेति प्रसिड्म्। यस्माच्च सर्वस्य शानस्तस्मावसर्वस्य वथौति। किशान्यत् एवश् तो हृद्यन्तर्ज्योतिःपुरुषो विज्ञानमयो न साधुना शास्तविहितन कम्पण भूयान् भवति। नु वर्द्गते पूर्वावस्थातः केनचिद्ठ मा ए। नो एव शास्त्रप्रतिषिद्वेनासाधुना कर्म्मण कनीया- नल्पतरो भवति। पूर्वावस्थातो न होयत इत्वर्थः । किश्व सर्वो ह्यविष्ठानपालनादि कुर्वन् परानुहपीडाक्वर्तन धर्गमाधर्ााख्य न युज्यते। अस्यैव तु कथं तदभाव इृत्य च्यते। यस्मादेष सर्वेश्रः सन्कम्नणीऽपीशितु भवत्य व शीलमस्य। तसात्न कसनणा सम्बध्य ते॥

द्रथ न्ञानमनूद्य तत्फलरुतुरदति। सचेत्यादिना। कथपुननिरुपाधिक- से शरस वशित्वम्। कथञ्ज तदभावे तदात्नो विदुयस्तदुपपद्यते तत्राह उक्कञ्ज ति। विश षणत्रयस् हेतुहेतुमद्र पत्दमेव विशद्यति। यफादि- त्यादिना। तत् प्रसिद्ि प्रमाखयति। यो हीति। न केयलसुक्तमेव विद्याफल किन्न्यच्ास्तीत्याह। किञ्जृति। एवं मतत्व चातपरमाता- भिव्नत्वम्। परिशुद्धत्वमर्थ मनुवदति । हृदीति । ब्रह्मोभूतस् विदुषः ख्ा तन्त्रप्रादिवड्ग्मादिसम्बन्धित्व सादिति शङ्कते। सर्ज्वो हीति।

Page 900

[ 8&ת ]

एष सव्वेशवर एष भूताधिपतिरेष भूतपाल

नामधिपतिरित्व कार्थ पद। एष कर्त्ता तेषामेव पालयिता रचिता। एष सेतुः कि विगिष्ट दत्याह। विधरखो वर्साय्रमादिव्यवसथाया विधारयिता। तदाह एपां भूरादोनां व्रह्मलोकान्तानां लोकानामससभेदायासन्भिन्न- मर्य्यादाये परमेखरेण सेतुवदविधार्य्यमाणा: लोकासम्भि- न्रमर्व्यादा: रयुःअतो लोकानामसभ्भदाय सेतुभूतोऽयं पर- मेखरो यः स्यं ज्योतिरात्म वैवंवित्सर्वस्य वभोत्यादि व्रह्म- विद्याया फलमेतब्निर्हिष्ट। कि ज्योतिरय पुरुष दत्य वमा- दिषछप्रपाठकविहितायासेतस्यां ब्रह्म विद्यायामेव फलायां काम्यकदेशवर्जितं क्ृत्स्त्न कर्म्काएड' तादथ्येन विनियुव्यते। तत्कयमितुाच्यते। तमे तनेवभ्भ तमीपनिषद पुरुषं वेदानुवच-

परतन्त्रत्वसुपाधिरिति परिहरति। उच्यत दृति। सर्वाधिपत्वराहि- त्यज्जोपाधिरित्याह। किक्ेति । सर्व पालकत्वराहित्य्वोपाधिरित्याह।एप द्रति। सर्वानाधारत्वञ्चोपाधिरित्याह । एष दूति । कथ विधारयित्ृत्व- मित्याशङ्गाह। तदाहेति। तदेव साधयति। परमेश्वरेसेति। सर्वस वशीत्यादिनोत्तसपसं हरति। एव विरदिति। सफलं ज्ञानमनुद्य विविदिषा- वाक्यमवतारयति। कि ज्योतिरिति। एवं फलावां सर्वस् वशोत्यादि- नोक्फलोपेतायामिति यादत्। तादथ्यन परम्परया द्ूानोत्पत्तिश पत्वे ने- त्यर्थ: । विनियोजकवाक्यमाकाङ्गापर्वकमादाय व्याचष्ट। तत्कर्थाम- व्यादिना। एवम् त लोकोकविश पसामित्यय: । ब्राह्मषश दस नवरि- याद्य पलचयत्व ह तुमाह। अर्र्पिषो हीति। सम्भाबित पच्चान्तर-

Page 901

एष सेनुविधरण एां लोकानामसम्भे दाय तमेतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिपन्ति।

नेन मन्त्रव्राह्मयाध्ययनेन नित्यखाध्यायलच्षणन विविदि- षन्ति वेदितुमिच्छन्ति। के व्राह्मणः। ब्राह्मरग्रहणमुपलत्ष साथें। अविभिष्टो ह्यधिकारस्त याणं वर्णानां/अ्थवा कम्- कारड न मन्त्रबाह्मणेन वैदानुवचनन विविदिषन्ति। कथ विविदिषन्तीत्य चयते यज्ञ नेत्यादि। ये पुनर्मन्ववाअ्मएलक्ष- ऐन वेदानुवचनेन प्रकाश्यमान: विविदिषन्तोति व्याचचते तेषामारएकमात्रमेव वैदानुवचन स्यात्। न हि कमम- काएडे न पर आत्मा प्रकाश्यते। तन्लोपनिषदमिति विशेष श्रुतः । वेदानुवचनेनेति चाविगेपितत्वात्समस्तपाहौदं वचनम्। न च तदेकदेशत्सर्गो युक्कः ॥

माह । अधवेति। तेन विविदिषाप्रकार प्रस्नपूर्वक विष्ठखोति। कर्यम- त्यादिना। भरत प्रपश्चप्रस्थानमुत्ाम्य व्याचष्ट।ये पुनरित्यादिना। तव हेतुमाह।ज हीति। भवतृपनिघन्माल्पहषमित्याशङ्का वेदो यानूच्यते गु- रुज्चारणानन्तरं पद्यत दति व्युत्पत्त वेदा नुवचनशव्द न सर्ववेद्यह समभवति सदेकदेशत्यागो न दुक्क दत्याह । वेदेति । दोघसाम्यनाशड्डते । नन्विति । सिद्धान्त पप्युपनिषद वजयित्वा वेदानुवचनश् टन कर्मकारड़' म्टहीत- मिति कत्वा तस्य वेदैकदेशविश पविषयत्व स्ात्ततश्षोभयोरित्यादिन्याय- विरोध दत्यर्थ: । नित्यखाध्यायो वेदानुवचनमिति पचमादाय परिष्ट- रति। नेत्यादिना।

Page 902

[ ८८६ ]

ननु त्वत्पक्ेऽप्य पनिषद्वर्जमित्य कदेगत्व स्ात्। नाद्य व्याख्यानेऽविरोधादस्मत्यच्ते नैप दोषो भवति। यदा वेदा- नुवचनशब्दन नित्यः खाध्यायो विधीयते तदोपनिषद्पि गहोतैवेति वेदानुवचनभब्दार्थैकदेगो न परित्वक्रो भवति। यज्ञादिसहपाठाच। यज्ञादीनि कनाएंवनुक्रमिधन् वेदानुवचनशव्द प्रयुङ्त्। तम्मात् कर्ममव वेदानुवचनगव्दे- नोच्यत इति गम्यते। कर्मम हि नित्यखाव्यायः कथ पुननि- त्यस्वाध्यायादिभि: कमनभिरात्मान विविदिषन्ति। नेव विहितान्यात्मान® प्रकाशयन्ति यथोपनिषदः । नैप दोषः। कमाणां विशुद्धिहेतुत्वात्कम्भिःसंस्कृता हि विशुात्मानः श क्नुवन्त्यात्मनमुपनिषत्प्रकागितम प्रतिबन्ध न वेदितु।तथा ह्याथरवथ। विशुद्धसत्त्व स्ततःस्तुतं पश्यति निष्फलं ध्यायमान दति। स्ृतिय। ज्ञानमुत्पद्यते पुसां चयात्यापस्य कमैस

वेदैकदेशपरिग्रहपरितागात्मकविरोधाभाव साधयति। य्देति।

तमेवेताह। यन्ादीति। सङ्गहवाकंत्र विद्ृणोति। यत्तादीनि कर्मा- गीति। त्ाहि प्रथमव्याख्याने कथ वाकपश षोपपत्तिरिताशङ्कपाह।

मिति उपनिषद्गिरिवात्मा तैरपि ज्ञायतामित्ाशङ्काह। नैवेतति। कर्मण- मप्रमायत्व उपि परम्मरया ज्ञानहतत्वाद्विविदिषाशुतिरविरुद्वति समा- धत्ते। नैष दोष दूति। तदेव स्फुटयति। कर्मभिरिति। तत्र सतपन्तर प्रमाखयति। तथा हीति। ततो नितनाद्यनुष्नाद्दिशुद्धीरात्मान सदा चिन्तयन्नुपनिषद्गिस्त पश्तीत्ार्यः। आदिशद्र्न कषायपक्रि-

Page 903

[520]

यज्ेन दानेन तपसानाशकेनैतमेव विदित्वा मुनिर्भवति॥ इत्यादिः। कथ पुनर्नित्यानि कर्भमाषि संस्कारार्थानीत्य- वगम्यते। स ह वा आत्मयाजी यो वेदेद मेने नाड्ग संस्कि यत दूट मेने नाङ्मुपधीयत इत्यादि शुतेः। सव्वेषु च स्मृति शास्त्रपु कममागि सस्कारार्थान्य वाचनते अष्टाचत्वारिंग संस्कारा दत्यादिषु । गौतासु च । यह्ो दान तपसवपाव- नानि मनौषियां। सव्वैऽप्य ते यज्ञविदो यच्चक्षयितकलाषा दूति। यज्त नेति द्रव्ययन्ता ज्ञानयज्ञाय्य संस्कारार्थाः संस्क- तस्य च विशुद्सत्त्वस्य ज्ञानोत्पत्तिरप्रतिवन्धन भविय- त्यतो यज्ञन विविदिषन्ति। दानन दानमपि पापचय- रित्यादिष्तिसङ्गहैः। नित्यकन्मणां संस्कारार्थते प्रमाय पृक्कति॥ कथमिति॥ यद्यपि ऋृतिकतिभ्यां कम्मभिः संस्क तसोपनिद्धिराताद्षान शत्र्यते तथापि तेधां संस्कारार्थत्व कि प्रमाणमिति प्रम्न सुतिरटती प्रमाणयति। सह्ह वा दत्यादिना॥ कि पुनः र्तिशास्त तदाह। अष्टाचत्वारिंशदिति ॥ अ्ष्टावनायासादयो गुखासत्वारिशद्र्भाधानादय: संस्कारा दति विभागः । वच्वचनोपात्त रत्यन्तरमाह। गीतासु चेति। पदान्तरमादाय व्याचष्ट। यचनेतीति। ते्णं संस्ारार्थ- त्व डपि कथ ज्ञानसाधनत्वमित्याशड्डाह्। संस्क तस्ेति। दानेन विविदिषन्तीति पूव्वण सम्बन्धः॥ कथ पुनः खतन्त्र दान विविि- षाकारणमत वह। दानमपीति॥ विविदियाहेतरिति शेषः। तप- सेत्यलापि पूर्व्व वदन्वयः। कामानशून रागइषरहित रिन्द्रियरनिष्य सेयन यदक्ालापसन्तुष्टतनिति यावत्। यधाहुतार्धतव का हानि-

Page 904

[ 525 ]

न्द्रायणादिप्राप्ती विशेषगमनागकेनेति। कामाऽनगनमना- शकं न तु भोजननिव्टत्तिः। भोजननिट्टत्ती स्यत एव। नामवेदन। वेदानुवचनयज्नदानतपःग्रब्देन सर्व्वमेव नित्य कर्भीपलच्यते । एवं काम्यवर्जित नित्व कर्म्भजान सर्व्वमा- त्मज्ञानोत्प त्तिह्वारेए मोक्षसावनत्व प्रतिपद्यते। एवं कम्म काएड नास्य कवाक् तावगतिः। एवं बधोक् न न्यायेनेतमेवा त्मान विदित्वा यथा प्रकाशितं मुनिर्भवति। मननान्म नि- र्योगो भवतोत्वर्थः । एतमेव विदित्वा मुनिर्भवति नान्य। नन्वन्यवेदनेऽपि मुनित्व स्यात्कधमवधार्य्यते एतमेवेति। वाढं अन्यवेदनैऽपि मुनिर्भवित्। किन्वन्यवेदने न मुनिरेव स्यात्। कि तहि कनमपि भवेत्। स एतन्तीपनिषदं पुरुषं विदित्वा मुनिरेव स्यात न त कर्भी। अतीऽसाधारणत्व मुनित्व' विवच्ितमस्येत्यवधारयत्य तमेवेति॥ रितयाशङ्ाह। न त्ति। भवतपात्तामां वेदानुवचनादीनामिष्यमाखे ज्ाने विनियोगस्तथापि कथ सव्व नित्य कम् तत्र विनियुक्तमित्या- शद्ाह। वेदानुवचनेनेति ॥ उपलन्षयमाह। एवमिति ॥ प्रयाल्या कम पो मुक्िहेतत्व काएडह्यस्ेकवाक्यत्वमि हिद्यतीत्याह। एवं कमम नि॥ वाक्यान्तरमवतार्यय व्याकरोति। एवमिति॥ तस्यैवार्थमाह। यथोक्त नेत॥ यज्चाद्यनुष्ठानाद्विशुद्धिद्वारा निविदिधोत्मत्तौ गुरुपादोप- सर्पछम्नवयादि चेत्यनेन क्रमेसोतार्थः ॥ यथा प्रकाशित मन्तप्रकार मन्त्रव्राह्मणाभ्यामुक्तलन्णमितार्थः ॥ योगिशब्दो जीवन्म कविपयः । एवकार व्याकरोति। एतमेवेति॥ ग्रवधारणमाचिम्य समाधत्त । नन्यि- त्यदिना॥ एतकारस्तहि त्यजतामितप्राशङ्माह। किन्तिति॥ ग्रात्म वेदनेऽपि कर्न्ि त्व सादिति चेवेत्ाह । एवन्विति॥

Page 905

[ re2 ]

एतमेव प्रब्राजिनो लोकमिच्छन्तः प्रव्रजन्ति। एतस्मिन् हि विदिते केन क पश्येदित्यवं क्रियासभ्- वानमननमेव स्यात्। किञ्ज तमेतमेवामानसलोकमिच्छन्तः प्रार्थयन्तः प्रव्राजिनः प्रबजनशौलाः प्रभ्रजन्ति प्रकर्षेष व्रजन्ति स्व्वाणि कर्माणि सत्नास्यन्तौत्यर्थः। एतमेव लोक- मिच्छन्त द्ृत्यवधारणात्र वाह्यलोकचयेप्सूनां पारिव्रान्य Sधिकार दूति गम्यते। न हि गङ्गाहारं प्रतिपित्यु: कागी- देमनिवासी पूर्वाभिसुखः प्र ति। तस्ाह्वाहालोकत्रयार्थिनां पुत्रकस्भापरब्रह्मविद्या साधनं । पुत्रेणाय लोको जय्यी ना- न्य न करम्मणत्यादि गुतेः। अतस्तदर्थिभिःपुवादिस्ताधनं प्रत्या- ख्याय न पारिवाज्य प्रतिपत्तु युक्त। अतत्ाधनत्वात्पारि-

कथमात्मविदोऽपि सुनित्वमसाधारय तदाह। एतसिद्िति॥ द्रतश्ातमविदो न करम्मि व्यमित्ाह। किञ्कति॥ ग्यातलोकमिच्कतां मुसुन्तरामपि कर्म्म तागम्वखादातविदा न कम्मि तेति कि वत्तव्यमि- तार्थ: । ताच्छील्य वैराग्यातिशयशालित्व॥ ग्रवधारणसमर्थ्सिङ्ध- मर्धमाह। एतमेवेति। दष्टान्तमाह। न हीति लोकतयारथिनस त्मारित्राज्य नाधिक्रि- यन्त कुत्र तहिं तेषामधिकारस्तन्राह। तकादिति॥ स्वर्म- कामस्य खर्गसाधने यागेधिकारवल्लोकत्याथिनारवि तत्हाघने पुत्रा- दावधिकार इतार्थः ॥ पुवादीनां वाह्यलोकसाधने प्रमायमाह । पुत्र- येति॥ पुतादीनां लोकत्रयसाधनत्व सिद्ध फलितमाह। व्त दति। वतत्माधनत्व लोकलय प्रतानुपायत्व॥ व्वधारणार्थसुपसंहरति। तसादिति॥ लोकतयार्थिनां पारिव्राज्य नधिकारादिति यायत्। ग्रातम- लोकस्य सवरूपत्वन सदाप्रत्वात्कय ततस्ेत्ाशक्षाह। ग्रातमति।

Page 906

वाज्यस्य। तस्ादेतमेव लोकमिच्छन्तः प्रवजन्तीति युक्कमव- धारग। आत्मलोकप्रासिरद्य विद्यानिटत्ती खात्मन्यवस्थान- मेव। तस्मादात्म/नञ्ज ल्ोकमिच्छ ति यस्तस्य सर्वक्रियोपरम एवात्मलोकसाधनं मुख्य मन्तरङ्ग। यथा पुत्रादिरेव वाह्य- लोकचयस्य पुत्राटिकरमणा आत्मलोकं प्रत्यसाधनत्वात्।अ्स भ्वेन च विरुद्धलमवोचाम । तस्ादात्मान लोकमि- च्कृन्तः प्रवजव्तय व । स्व्व क्रियाभ्यो निवत्तेरन वेच्र्यः। वया दवाह्यलोकत्रयार्थिनः प्रति नियतानि पुत्रादोनि सावं- नानि विहितानि। एवमात्मलोकार्थिन: सवैषयानिवत्तिः पारिव्राज्य ब्रह्मविदो विघौयत एव॥

तस्थाततन निताप्राप्तत्वऽप्यविद्यया व्यर्वाहतत्वातपूसा सम्भवतीति भातः । भवत्वात्मलोकाप्र पूसा तथापि किन्तव्मप्निसाधन बदाह। तसा दिति । अविद्यावशान्तदीप् सासम्भवादितार्थः । तदिच्छाया दौर्लभ्य द्योतयतु चेच्छ्दः। सुख्यत्व उत्ाक्षरप्रतिपन्नलवम्। प्रनाडिका- साधनेभ्यो वेदानुवचनादिस्यो निशेषमाह। ग्रन्तरङ्गमिति॥ पारि- ब्ाज्य मेव लोकस्यान्तरद्गसाधनमिति दृष्ठान्तमाह। यर्थेति॥ तथा पारिव्राज्यसेवात्मलोकस्य साधनमिति शेषः । पारित्राज्यमेवेति नियमे हे- तुमाह। पुलादीति॥ तस्यान्यत्न विनियुक्कत्वारिति शेषः। यद्यपि केवलं पुत्रादिक नात्मलोकप्राप्रक तथापि पारिव्राज्यससुच्धित तथा सादित्ाशङ्गपाह। असम्भवेनेति॥ नह्ि परिव्राजकस पुत्रादि- स्तद्तो वा पारिव्राज्यं सम्भवति। उत्तञ्ज समुच्चय निराकुर्व्द्धः सप- रिव्राजकस्य ज्ञानस कम्मादिना विरुद्वत्व तेन कुतः समुच्चित पुत्रा- द्यात्मलोकप्रापकमितार्थः॥ साधनान्तरासम्भवे फलितसुपसंहरति। तसमादात्मानमिति । प्रत्रजन्तीति वर्त्तमानापदेशान्नाल विधिरस्ती- वाशङ्माग्निहोत्र जुह्ोतोति वद्विषिमामिताह। यथा चेति॥

Page 907

एतद् स्स वै तृत्पूर्वे बिद्दाएसः प्रजां न काम- थन्ते किं प्रजया करिष्यामः । कुतः पुनस्त आ्त्मलोकार्थिनः प्रत्जन्त् वेत्य चते। तवा- रथ वाद्याकारुपेण हेतु दर्भयति। एतड् स्र वैतत्। तदेत त्पारिवाज्ये कारणमुच्यते। ह स्वे किल। पूर्वे अतिक्रा- न्तकालीना विद्वांस आत्मज्ञा: प्रजा कर्मापरत्रह्मविद्य।श् प्रजोपलच्षित हिवयमेतत् वाह्यलोकत्रयसाधन निदि- श्यते प्रजामिति। प्रजा कि न कामयन्त पुवादिलोकलय- साधन नानुतिष्ठन्तीत्यर्थः। नन्वपरत्रह्मदर्गनमनुतिष्ठन्यव

त्मनो व्रह्मा वेद सवें त परादादित्यपरव्रह्मदर्गनमप्यपवद- न्त्य व। अपरव्रह्मणोऽपि सर्वमध्यान्तर्भावात्। यत्र नान्यत्य- श्यतीति च पूर्वापरवाह्यान्तर्दर्नप्रतिषेधाच्च। अपूर्वमनप-

कुतः पुनरिति। उत्पापितस्ार्यवादस तात्मय माह। तरनति॥ ग्र- त्मनोकायिनां पारिञाउ्यनियम: सप्नस्यर्थ:। कर्थवास्थान्यत्ञरायि व्याचष्टे। तदेतदिति। क्रियापदेन खेति सम्बध्यते। निपातद्दयसार्य- भाह। किलेति। पजां न कामयन्त दूत्य त्तरत्र सम्वन्वः । प्रजामात्र खुते कथ कर्मादि ग्टदते वाह। प्रजेति। आकाङ्कापव कमन्वयमन्वा- चट। प्रजां किमिति। वकामयमानत्वस पय्य वसान दभपति। पुत्रा- दीति॥ पूर्व विद्वामः साधमत्रय नानुतिष्ठन्तीत्य कमाचिपति। नर्न्वित॥ एप्रखाभ्यो व्यत्तिष्ठता कि तरनुश्नेनेत्यायद्याह। तइलाहीति। ग्रा- तमविढामपरविद्यानुशम दूष्यत।नापनादादिति॥ अ्रथात्र सखाना- तनो दर्ग नमे गमोद्यते। न सनरस ब्रह्मणो दशनमत आइ। अपर-

Page 908

रमनन्तरमवाह्मिति। तत्ोन क पश्येदिजानौर देति च। तस्मान्नात्म दर्शनव्यतिरेकेणान्यद्य त्यानकारगमपेच्ते। कः पुनस्तेषामभिप्राय इत्य च्यने। कि प्रयोजन फलं साव्य करियामः प्रजया साधनेन। प्रजाहि वाह्यलोकत्रय- साधन निर्जाता। सच वाह्यो लोकी नास्य स्ाकसात्- व्यतिरितः । सवें ह्स्माकमावभूतमेव । सर्वस्य च वयमा- त्मभूताः। आत्माच न आ्ात्मत्वादेवन केनचित्साधननी- त्पाद्य अाप्यो विकार्य: संस्कार्य्यी वा। यदप्यात्मयाजिनः संस्कारारथ' कर्मति तदपि कार्यकरणात्मदर्शनविषयकेव। दूद मेने नाङ़ संस्कियत दत्यङ्गाङ्गित्वादिय्वरत्। न

त्रह्मयोडपोति। तदपत्रादे खुय्यन्तरमाह। यत्रेति। यःस्तित् भू्ति स्यितयन्तुरादिभिरन्य न पश्वति ृणोतीत्यादिना च दर्श नादिव्यवहारस्य वारितत्वादात्मविदोन युक्कमपरव्रह्मदश नवित्वर्यः । तनव हेतनर- माह। पवेति। प्रतिषेधप्रकारसभिनयति। अ्पूर्वमिति। दतयत्- विदां नापरत्रह्मदर्श नमित्राह। तत्क नेति। अपरत्ह्मादर्श नासम्भे कि तेषामेघसाभ्यो व्यत्याने कारयमिताशझाह। तसदिति। साक्न- लयमननुतिश्तामभिप्राय प्रभ्नपवकमाह। कः पुनरित्वादिना । केवल्य मेव तत्ाध्य फलमित्प्राशझ्माह। प्रजा हीति। निर्ज्ञाता सो्यमितप्ा- दिन्ुताविति शश। स ए ह्ि प्रजया साध्यतानिति चेतर ताह। स रेति। आत्मव्यतिरिक्ो नास्तीत्य कमुपपादयति। तवें हीति। ग्रम्म- व्यतिरित्तसय लोकख प्रज्नाहिसाध्यत्वमिष्यनामिति चेतनैत्याह। ग्राता चेति। आमयाजिनः संरकारायें कर्मत्यङ्गोकारादात्मनोडस्ति संस्कार्य- त्वमित्वाशद्याह। यदपीति। अ्याङ्गाद्वित्व संस्तार्यतख् सुख्यात्दर्श न-

Page 909

येषां नो. यमात्मा,यं लोक दूति ते हस्ा पुवे- पणायाश्य वित्तषणायाश्च लोकैषसायाय् व्युत्था- याथ भित्षाचर्यं चरन्ति या ह्यव पुवपणा सा दर्शन सभ्भवति तम्ान्न किञ्चित् प्रजादिसाधनैः करि- थ्य मः ॥ अविदुषां हि तत्रजादिसाधनेः कर्त्तव्य फलम्। नहि मृगतश्णकाया मुदकदर्भी प्रव्ृत्त दूति। तत्रीषरमात्रमु- दकाभाव पश्यतीऽपि प्रदृत्तियुक्ता। एवमस्म(कमपि पर- मार्थात्मलोकदर्गिनां प्रजादिसाधनसाध्य मगतशिका- दिस मेडविद्हर्गनविषयेन प्रद्टत्तिर्युक् त्यभिप्रायः । तदेतदु- ययते। येषामस्माक परमार्थदर्शिनामयमात्म(णनायादि- विनिमुक्त साध्वसाधुभ्य/मविकाय्याऽयं लोकः फलमभिप्रतं। नचास्यात्मनः साध्यसाधनतादिसव्व संसारधर गीविनिमा कस्य साधन किञ्िदेषितव्यम्। साध्यस्य हि साधनान्व पसा क्ियते। अ्साध्यस्य साधनान्व षणयां जलबुह्दा विषयमेव कि नेष्यते तचाह। न हीति। व्यात्मविदां प्रजादिसाध्य- आावसुपसं हरति। तस्ान्नति। केषां तर्ा्ह् प्रजादिभि: साध्य फल तदाह। व्रविदुषा हीति। के पाश्चित्म वादिषु प्रउत्तियत्तनैव न्यावेन विदुषामपि तेषु प्रदत्ति: स्ादित्याशह्याह।न हीति। तत्र प्रृत्तिरिति रुम्बन्वः । ग्विद्वदर्- नविषय दति ककेदः । एक्तेऽ्थ वाक्यमवतार्य व्याचष्। तदेतदिति। यात्मा चेत्तदभिप्रत फल तहि तत्र साधनेन भवतिव्दनित्ाशझ्याह। न पेति। क ताहि साधनमेत्व्यमितनाशस्ाह। साष्यसेति। विपच दोपमाह। कसाध्यख ति। येवमितनादिवाक्यार्थ सुपसंहरति। तखा.

Page 910

[20४ ]

वित्तैवणा या वित्तषणा सा लोकेषगोभे ह्यते एषगा एव भवतः ।

स्थल एव तरयं कवत स्ात्। खे वा गाकुनपदान्व घगा। तम्मा देतमात्मान® विदित्वा प्रवजयुरेव व्राह्मणा न कम्भारभेर- द्रत्यर्थः । यस्मात्पूव्व एव ब्राह्मगा एवं विद्यास: प्रजामका मयमानाः । त एवं साध्यसाधनसंव्यवहार निन्दन्ती विद्द- द्विषयमिति कृत्वा कि कुर्वन्त इतुरच्यते। ते ह स्म् किल पुत्र षणायाय वित्तेषणायाय्य लोकैषणायाय्च व्यु त्यायाय भिक्षाचर्य्य चरन्तीत्यादि व्याख्यात। तस्मादात्मान लोकर्मि- च्कन्तःप्रव्रजन्ति। प्रव्रजेुरित्यष विधिरर्थवादेन सङ्गच्छते। नहि सार्थवादस्यास्य लोकस्तुत्याSSभिमुख्यमुत्पद्यते। प्रव्रज- न्तीत्यस्यार्थवादरूपो ह्यतद्व सेत्यादिरुत्तरी ग्रन्थः । अर्- वादश्चेन्नार्थवादान्तरमपेक्षेत। अपेक्षते त्वे तद्द से त्याद्यर्थवादं प्रत्रजन्तीत्य तत् । यस्मात्पूवे विद्वांसः प्रजादिकमभ्यो

दिति। ब्राह्मणानां ब्रह्मविदां प्रजादिभिः साव्याभावादितति यावत्। वा- क्यान्तर प्रम्नद्वारेणावता्य पाज्चमिक व्याख्यान तस सारयति। त एवमितप्रादिना। यर्दर्थोऽयमर्य वादस्तं विधि निगमयति। तस्रादिति। महानुभ।वोऽयमात्मलोको यत्तदर्यि नो दुष्करमपि पारिव्राज्य कुर्वन्तीति स्तुतिरत्न विवचििता।नविधिरित्याशड्माह। न हीति। तदेव प्रपञ्जयति। प्रब्ज्ञन्तीत्यस्य ति, तथापि प्रव्रजन्तिवाक्साथ वादत्व किं न स्ादित्या-

Page 911

[ ८५ ]

निर ताः प्रन्नजितवन्त एव तस्ादधुनातना अपि प्रव- जन्ति। प्रब्रजयुरित्यव सम्बध्यमानं न लोकस्तुत्वभिमुखं भवितुमहति॥ विज्ञानसमानकर्ळ कत्वीपदेगादित्यादिनाऽवोचाम । वैदानुवचनादिसहपाताच्। यथात्मवेदनसाधनते न विह्हि तानां वैदानुवचनादौनां यथार्थत्वमेव नाथ वादत्व तथा तैरेव सह पतितस्य पारिमाज्यस्यात्मलोकप्राप्तिसाधनत्व ना- यवादत्वमयुक्तम्। फलविभागीपदेशाच । एतमेवामान लोकं विदित्व त्यन्य स्मादाद्यात् लोकादात्ानं फलान्तरत्व न प्रविभजति। यधा पुत्र पैवायंलोकी जय्यो नान्य न करमेषा,

मद्ाह।वयवाद्येति। अपेचाप्रकारमेव प्रकटयदख्व सुत्यभिसुखत्वा- भावाहिधित्व मेवेत्याह । यम्षादिति ॥ किश्चु विदित्वा व्यत्यय निज्ञाचयें चरन्तीत्त्र विज्ञानेन बमान- कट्ट कत्व व्युत्थ:नाटेरुपदिश्यते। विज्ञानय्य सर्वासपनिषस, विधीयते। वतो व्युथानमपि विधिमह तोत्य क्रम्। तथा चालापि व्यस्ानापरप- र्याय पारिवाज्य विषेयमित्ाह। विज्ञानेति। दतव पारिाजाबा- क्यमर्थ वादो न भवतीत्याह। वेदेति। तदेव साधयति। वर्थ तादिना। पारिव्राज्यस विधेयत्व ह्हेत्वन्तरमाह। फलेति। पुव्राटिफलापेशया पारिब्राज्यफल विभागेनोपदिश्यते। तथाच फळवच्वात्य तादिवत्मारिय्रा- ज्यस विधेयत्वसिद्धिरितार्यः । तदेव विष्टणोति। तमेवेति। प्रक्तन- त्मान खलोकमापाततो विदित्वा तमेव साज्षात्कत्त मिळ्न्तः प्रव्रजन्तीति बचनात्म लादिसाध्यान्नुष्यलोकादाक्षाखं लोक मारिव्राज्दस फखान्तर- त्वन यतः शुतिर्विभज्याभिद्धाति। व्यतससय विधेयत्वमप्रत्य हमित्यर्ः। फलविभागोपदेश दष्टान्तमाह। यथति। तर्थापि पारिव्राज्यनि फल- विभागोक्त विधेयतेति दार्ष्टन्तिकमिति यन्दार्थ: । पारिव्राज्यस स्तुतिप- त्वाभावे हेतन्तरमाह। न चेति। यथा वायुवै सेपिळत्यादिरर्यवाद:

Page 912

कमाणा पितलोक दूति। न च प्रबजन्तीत्य तत्प्राप्तवन्नोक- स्ुतिपरम्। प्रधानवच्चार्थ वादापेत्त सकच्कुतं स्यात्। तम्मा- द्ान्तिरेवैषा लोकसुतिपरमिति। न चानुष्ठेयेन पारिया- ज्य न सुतिरुपपद्यते। यदि पारिवाज्यमनुष्ठ यमपि सदन्य सुत्यथ® स्वात्। दर्गपूर्णमासादीनामप्यनुडेयानां स्तुत्वर्य ता स्यात्। न चान्यत्र कर्त्त व्यतैतस्राद्विषयात्निज्ञाता। यत दूह स्तुत्यर्थों भवेत्। यदि पुनः क्वचिद्िधिः परिकव्पप्रत पारिव्राज्यस्य स दूहैव मुख्या नान्यत्र सभ्भवति। यदप्यन- विक्ृतविषये पारिवाज्यं परिकल्पते तत्र दत्तादवरी-

प्राप्ताथी देवतादिस्तुतार्थः स्थितो न तथदं खुतिपर तद्यद्योतिशब्दा- भावादित्यर्थ:। किञ्ज प्रधानस् दर्शपूर्णमासादेरर्थवादापेचावत्मारि व्रा ज्यमपि तदपेक्षसुपलभ्यते। तेन बख दर्शादिवद्दिषेयत्व दुर्वारमित्याह। प्रधानवच्चति। किञ्च पारिव्राज्य सकदेव खुतञ्जुदिद विरवत्तितमन्यस्तु- तिपर खान्न चेद सक्देव ् यते।प्रब्नजन्नीतापक्रम्य प्रजा न काम- यन्न व्युख्ायाथ भिक्षाचर्य्य चरन्तीताभ्यासादतोऽपि न सतुतिमात्र- मेतदित्याशख्माह। सक्दिति। न चेत्तलापि सम्बध्यते कथ तर्ि पा- रिब्राज्यस स्तुतिपरत्वप्रतीतिस्तलाह। तस्म्रादिति। ग्रसनु तर्हि विध- यमषि पारित्राव्यं सावकमपीति चेन्नेत्याह। न चेति। विपन् दोष- माह। यदीति। अघ परिव्राज्य यज्ञादिवदन्यत्न विधीयतामिह स्तुति- रेवेत्याशख्चाह। न चान्यतति। आत्मज्वानाधिकारादन्यत्न पारित्रा ज्यविध्यनुपलन्भादित्यर्थः । अन्यत्न विध्यनुपलम्भ समथ यते। यदीत्या- दिना। अन्यत्न प्रक्रियायासिति यावत्। कर्माधिकारे तत्त्यागविधेर्षिर- इत्वादिति मावः। भवत्विह पारिव्राज्ये विधिस्तथापि सव्व- कन्स ननिधिल्टरविषयः स्ादिताशश्चाह। यदपीति॥ तत्न कर्म्मा- नधिक्लते पुंतीत्यतत्। तत्र हेतुमाह। कर्त्तव्यत्व नेति। कर्मानकि-

Page 913

स एप नेति ने ्यात्माउगह्यो न हि गृह्यते हणाद्यपि पारिताज्यय कल्प्त कत्तवाल नानिर्जातत्वावि- भेषात्। तस्मात्सतुतित्वगन्वोऽप्यच नागज्ञः कम्पयितुम्। यद्ययमात्मा लोक दूषते किमर्य तत्प्राप्तिसाधनत्व न कभ्मीएव नारभेरन् कि पारिवाज्यनेति। अ्रत्ोष्यते।

जय: स त्रात्मा साधनत न फलचेन चोत्पादयत्वादिप्रका- राणामन्यतमत्व नापि कसीभिर्न सम्वध्यते। कस्माक्ष एप नेति नेत्यात्माSग्टह्योन ग्द्यते इत्यादिलक्षणः । यस्मादेव- लक्षण आता क भ्ैफलसाधनासम्बन्धौ मव्व संसारधर्माविल त्तयोऽशनायाद्यतीतोऽस्थ लादिधर्म वान् अजोऽजरोSमरोS सृतोषभयः मैन्वघनवद्दित्तानैकरसखभावः खयं ज्योतिरेक- एवाइयोऽपच्वी न परोऽनन्तरोऽवाह्य इत्य तदागमतस्तर्क- तथ स्थापितम्। विशेषतर्य ह जनकया ज्वल्का सवादेऽस्िमिन् कवतेन कत्त वयतया नातल वृत्षारोहषादाविव पारिव्ाज्य पि नास्ति। तथा चानविशतविषये पारिब्राज्य कव्यते चेत्तसिन्वियये व्टचारोह्टया-

च सिछ्ध फलितमाह। तस्ादिति। साथ वाद पारित्राज्य व्याख्याय स एष इत्यादि व्याकत्् शङ्ध- यति। यदीति। परिहरति। अलेति। तदर्थिनो नारभन्ते कनपशीति शेषः। कम्मेभिरसम्वन्धमाक्कलोकस्य साधयति। यमाकान- मिति। तस्य कम्मामम्बन्धे निष्पञ्जत्व फलतीताह। तक्मादिति ।

पज्वल्र स्थापितं यथाऽलापि ब्राह्मणड्ववे विशेषतो यस्वि्वारितं

Page 914

डशीर्य्यों न हि श.र्य्यतडरुज्गोन हिं सज्यतेऽसितो न व्यथते न रिष्यत्येतमु हैवैते न तरत दूति।

तम्म्ादेवंलक्षण आ रनि विदित आरत्मलन नैव कर्मारभ् उपपद्यते। तस्मादाता निर्विशेषः । न हि चन्ुमान् पधि प्रटटत्तोऽहनि कूपे कएटके वा पतति। छत्सस्य च कग- फलस्य विद्याफलेऽन्तर्मवात्। न चायलप्राप्य वस्ुनि विहान्यत्रमातिष्ठति। अके चेअधु विन्देत किमर्य® पव्वतं व्रजेत्। दष्टस्याथस्य सम्प्राप्ती को विद्ञान्यत्नमाचरेत्। सरवे कनमाखिलं पार्य जाने परिसमाप्यत इति गौतासु। दूहाषि चैतस्येव परमानन्द व्रह्मवित्प्राप्यस्यान्यानि भूताजि माचामुपजीवन्तौत्युक्तम् । त्तो वृन्नविदां न कर्म्मारभ्ः । यस्मात्सवै षणविनिवृत्तः स एष नेति

एक्तात्मविषय विवेकविज्ञानवतो न कम्मीसुष्ानमित्यत्र दष्टान्तमाह। हीति। ब्रहमाज्तानफले स्व्व कम्म फलान्तर्भावाज्च तर्दरारथनो मुसुचोरन कत्त - व्यकम् त्याह। ऊत्सरख ति। तथापि विचित्रफलानि कम्मीणीति विवे- की कुतहलवशादनुष्ठखतीत्याशड्गाह। न चेति। तत्व लौकिक न्याय दर्भयति। सक चेति। पुरोदेशे मधु लभेत चेदिति यावत्। ज्ञानफखे कर्म्मफलान्तर्भावे मानमाह। सव्वमिति । अखिलं सनग्राङ्गोमेतमित्वर्थः । तत्नव श्रुति संवादयति। द्रह्कापीति॥ निषेधतात्मर्य्य सपसंहरति। अत दूति। एवमित्यादि वाक्य योजयति। यस्ममादिति। उ हेति निपाताभ्यां

Page 915

[ ८2 ]

अतः पापमकरवमित्यतः कल्यासमकरवमित्युमे उ हैबैष एते तरति नैन कृताकृते तपत.॥२२॥

नेत्यात्मानमात्म वे नोपगम्य तद् पेकेव वन्त ते। तस्मादेत- मेवंविद नेति नेत्यात्मनूनमु हैवेते वच्चमाणन तरतो न प्राप्रुत इति युक्तमेवेति वाक्यशरेष:॥ के ते दूत्य चयते। अतोस्माव्रिमित्ताच्करीरधारणादि हेती पापमपुर कर्माकरवं क्तवानस्मि। कट् खलु मम वत्तमनैन पापेन कर्मणाह नरक प्रतिपत्सय इति। योय पश्यात्पापं कर्म कृतवतः परितापः म एवैनं तं नेति नेत्वात भूतं न तरति। तथातः कल्यारं फलविषयकामान्रिमित्ता यज्नदानादिलक्षएं पुख गोभनं कर्म कवतवानस्मि। अतोऽ- हमस्य फलं सुखसुपभीच्चे देहान्तर इत्व पोऽपि हर्षः। तन्न तरति उभे उह एव एष बुह्मविदेते कर्मशी तरति पुर- पापलक्षणी। एवं बुद्मविदः सव्पासिन उभेपि कमगी चोयेते। पूर्वजन्मनि कते ये ते दह जन्मनि क्वते ये ते चा- पूर्व च नारभ्येते। किश्न नेन क्वताऊते। कृतं नित्यानुष्ठा-

स्रचितो ऽर्थो यक्षादित्यनभाितः । दूतिशब्दखापेक्षित परयति। दूति युक्तकिति। आ क ।हा पूर्व्व कमुत्त रवाक्य भवतार्य्य व्याकरोति। के त दूत्यादिना यथोक्रातविदस्ापहर्णरुस्पय हेतुमाह। उभे दूतति। दुगयपापे तरनीतनके छथगवस्थानं तयोः शङ्ते। तह्विरस्तति। एवमिति निधधवाक्योत्तक्रमेरेति यावत्। दतशात्मा बिद्ो धर्म्मादिम्बन्वो

Page 916

तढेतट चाभ्य क्मे प नित्यो महिमा ब्राह्मगासन न वर्द्वते कर्म्मणा नो कनीयान् तसैत्रव सतात्य

नमऊतं तस्यै शक्रिया। तेडविकताऊते एनं तपतः। नातन हि छवतं फलदानैनाऊत' प्रत्यवायोत्यादनैन तपतः। अ्रयन्तु दुह्मविदात्मविद्यास्नना सर्ाषि कर्मायि भम्नमोकराति। यथ धांसि समिहोडग्निर्भ स्सात्कुरुतिऽर्जैन। ज्ञानार्लि: सर्व- कर्माणि भम्म्रसात्कुरुते तथेत्यादि स्मृो। गरीररभकयोस्तू- पभोगीनैव चयः । अतो बुझ्मविदकर्मसम्बन्धी ॥ २२॥ तदेतहसु बाझ्मणनोत्तमृचा मन्त्र राभ्युतं प्रकाशितम्। एप नेति नेत्यादिलच्षणी नित्यो महिमा। अन्ये तु महिमान: कर्मक्वता दूत्यनित्याः। अयन्तु नेति नेत्वादिलच्चणी महिमा स्वाभाविकत्वान्नित्यो बृझ्नविदो बाझएस्य त्यत्सर्वैषएस्य। कुतोऽस्य नित्यत्वमिति हेतुमाह। न करममेणा वर्डते शुभ

नास्तीत्याह। किञ्जृति। तदेवानन्तरवाक्यव्याख्यानेन स्फोरयति। ननमिति। तयोस्ताहि कुत्र तापकत्व तदाह। अनात्मत हीति पुरुषत्वाद्रह्म विदुष्यपि कतालतयोस्तापकत्व सादिताशड्माह। अरयन्त्- ति। अ्त्र भगवद्दाक्यां प्रमाययति। यथेति ॥ २२॥ यद्यपि पूर्व्वोत्तरयोर्धमसाधमायोरनार क्वायोरात्मा विद्य् व ्श्रा द््दिनलेग त यापि प्रारञ्वोरस्ति तयोस्तानकत्वमित्यापद्माह। शरीरेति। प्रऊ्रतं विद्याफलसुपसंहरति। ग्रत दूति। कन्म कार्य्य सम्बन्वादिति यावत्। उक्क विद्याफले मन्त्र संवादयति। तदेतदिति। रत्र नित्वो सहहिमे- त्य.न्न नियत्वउपपा्यति। अन्ये तिविति। तद्िलच्तराचनतल्लजतम् ।

Page 917

[ ८११ ]

दवित्त विदित्वा न लिप्यते कर्माया पापकेरनेति तस्सादेव विच्छान्तो दान्त उपरतस्तितिक्ष:समा- हितो भूत्वाऽत्मन्ये वात्मानं पश्यति रूर्व मात्मान लक्षणेन क्वतेन वृष्िलक्षणां विक्रियां न प्राप्नीति। यथा शुमेन कमणा नो वानीयान्नाम्यपचयलच्णां विक्रिर्दा प्रा- प्नोति। उपचयापचयहेतुभूता एव हि सर्वा विज्निदा इत्वे- ताभ्यां प्रतिषिध्यन्ते। अतोऽविक्रियत्वावित्य एव महिमा। तस्पात्तस्य व महिम्रः स्याइ्वेत्पदवित्पदस्य वेत्रा। पद्ते गम्यते ज्ञायत दूति । महिम्रः खरूपमेव पदम्। तस्य पदस्य वेदिता। किं तत्पद्वैदनेन स्ादित्युचते। तं बिटित्वा महि मानं न लिप्यते न सम्वध्यते कर्मणा पापकन धर्माधर्मल- छ्षणेनोभयमपि पापकमेव विदुषः । यस्मादेवमकमेसम्बन्ध्य प ब्राह्मणस्य महिमा नेति नेत्यादिलच्तणस्तर्ादेवंविच्छान्ती वाह्य न्द्रियव्यापारत उपशान्तः। तथा दान्तीऽन्तः करय- दशातो निवृत्तः । उपरतः सर्वेषणाविनिर्नुक्ः सबासी। वकम्मलतो महिमा सामाविकत्वमविज्ञमित्याशख्ा। कुतोरसेति। ष्ृद्धिरपरक्षयश्षेति विक्रियाह्याभारय उपि विक्रियान्तराखि रप्पन्नीत्या- भझह। उपचरवेति॥ एताभ्यां निषेधाभ्यामिति यावतृ। काकनः भर्षब वित्ञियाराहित्य फलितमाह। वत हति। तस नितनत्व गि किन्तदाह। तम्ादिति। अधम लक्षसनेति वक्रव्य किमिर्द् धर्माधम- लक्षणेनेत्य क्रमत बाह। कयम्पीत। संसारहेतुत्वारिशेषादित्यर्थः। तस्ादित्यादिवाकं व्याचष्ट। यखादिति। एवंविदात्ा कर्म तत्फ- लमन्दर्भशून्य द्रत्यापाततो जानव्ित्यर्थः । विशेषणाभ्यादतर्गतो विषि- सस्ोभय विधकरण्यापारोपरमस यातज्जीवादिश्ुतिरविद्ितं कर्ममापवादस्त-

Page 918

[ e2 ]

पश्यति नैन पाष्मा तरति सवं पाप्मानं तरत नैन पाष्मा तपति सवें पाष्मान तपति विपापो तितिचुर्दन्दसहिणुः। समाहित इन्द्रियान्तःकरगचलनरु- पाध्ाट्टत्वैकापरूपेग समाहितो भूखा। तदेतदुतत पुरस्ता डाल्यज्न पाषिडत्यञ्च निर्विद्यति। आ्त्मन्येव स्वकाय्य कर- यसङ्गात आ्रत्मानं प्रत्यक्चेतवितारं पश्यति। तत्र किं ताव नान्परिच्छिन्न नेतुचते। सर्वं समस्तमात्मनमेव पश्यति नान्यदात्मव्यतिरित्त वालाग्रमात्रमप्यस्तीत्य वं पश्यति। मननान्म निर्भवति जा प्रत्खप्नसुषुप्ाख्य स्थानत्रयं हित्वा एवं पश्यन्तं बाहयं नैनं पाप्मा पुखपापलक्षणस्तरति न प्राप्नोति। अयन्तु व्रझ्मवत्षवं पामानं तरत्यात्मभावनैव व्याप्नात्वतिक्रामति। न चेन पाममा कवताक्ृतलच्षणस्तपति। इष्टफलप्रत्यवावोत्पादनाभ्यां सर्व पाममानमय तपति। बह्मवित्सवीत्मदर्शनवइड्िना भस्नोकरोति। स एघ एव सादिरक्वस्थापि न नित्यादित्यागः । उत्म्ृग सापवरादेन बाधः कस् न सम्मत द्य्यादिन्यायादित्याशझाह। उपरत दूति। जीवनविक्केठव्य- तिरिक्कशीतादिवहिष्ण व तितिनुख्म्। यत्र कत्त: खातन्त्र तेणं कम्मएां निरत्ति: शमादिपदैः सक्ता। यत्र सम्यग्वीविरोधिनि निद्राल- सादौ पुंछो न खातन्त्र तरिधत्ति: समाधानम्। समाह्हितो भूत्वा पश्यतीति सम्बन्नः। पश्यतीति वर्त्तमानापदेशात्कथं विशेषणोषु सङ्का- मितो विधिरित्याशद्माह। तदेतदिति। यथोक्तः माधनरुि- तायां विद्यायां कि सादित्याशद्माह। एवमिति॥ तस् दुग- पापवंस्श हेतुमाह। अयन्तिति। दतश्व विदुधो न कमातद-

Page 919

[ ८१३ ]

विरजो विचिकित्सो ब्राह्मणो भवत्येष ब्रह्मलोक: सम्राडिति होवाच यान्तवल्कन: सोऽहं अग-

विद्धिपापी दिगतधर्गमाधर्मो विरजो विगतरजी रजःकामी विगतःकामः । अ्रविचिकित्सश्क्किन्नसंभयोSहमस्ि सर्व्वात्मा परव्रह्म ति निशितमतिः व्राह्मणी भवति। श्रयन्त वस्भूत- एतस्यामवस्थायां मुख्यो ब्राह्मएः प्रागेतस्राह्टड्यखरूपा- व स्थानाद्वीसमस्य म्ाह्मरयम् । एष ब्रद्मलोको ब्रद्मव लोकी ब्रहलोको मुख्यो निरुपचरितः सर्व्वात्मभावलत्तयः॥ हे सस्र्राट एन व्रह्मलोक परिप्रापितीऽस्य भय नति नेत्यादिलक्षणमिति होवाच याज्ञवल्का: । एवं ब्रह्मभूती जनको याज्तवल्कान व्रद्मभावमापादितः प्रत्याह। सो- 5ह' त्वया वद्भावमापादितः मन् भगवते तुभ्य विदेहा-

सम्बन्वोस्ीवाह। न चैनमिति। किमिति पाष्मा ब्रहाविद् न तपती- न्याशद्टराह् । सवमिति। कथ ब्राह्मणो भवतीत्यपुर्नयदच्यते। प्रागि ब्राह्मरायस्य सत्त्चादित्याशड्माह । अयन्त्विवि। मुख्यत्वमवाधित्वम्। स- फलां विद्यां मन्त्रत्राह्मणा्यामुपदिश्योपसंहरति। एघ दति। तल कर्मधारयसमास सच्यति। बहाषेति॥ तथाविधसमासपरियहे प्रकरणमनुयाइक मभिप्र त्याह। सुख्य दति। तथापि किमसिङ्मिति तदाह। एनर्मिति । व्ातीय विद्यालाभ द्यो- तयित राज्ो वचनमित्याह। एवमिति॥ सति वत्तव्यशेष कथनित्य राज्ो वचनमित्याशश्ाह। परिष्त्मापितेति। तर्थाषि परपुरुषार्धस वक्तव्यत्वमाशद्याह। समाप्त दरति। कत्त व्यान्तर वत्तव्यमस्तीत्याधद्याह। एतावदिति। तथापि यत्र निष्ठा कर्त्त व्या तह्ाच्यमित्याशद्माह।एति। ७७

Page 920

[८१४ ]

वत विद् हान ददाभि माञ्जापि सह दास्यायेति ।।२३ ॥ स वा एघ महानज आत्मान्नादो वमुदानो विन्दत वसु य एवंवेद् । २४। न्दथान् मम राज्य ददामि। मांच सह विदेहेर्दास्याय दास्यकरम्मणी ददामीति चगव्दात्सस्बध्यते। परिसमापिता व्रह्मविद्या सह सव्नगासेन साङ्ञा सेति वत्त व्यताका।परिस- माप्तः परमः पुरुषार्थः । एतावत्प रुपेण कत्त व्यमेषा निष्ठा- एषा परागतिवतन्निथयसमेतत्राप्य कृतक्वत्वो ब्राह्मणी भवत्य तत्सव्वंवेदा नुगासनमिति । २३॥ योऽयं जनकयान्तवल्काख्यायिकायां व्याख्ात आ्रत्मा स वै एष महानज आत्मा अव्ादः सर्व्वभूतस्त्रः सर्व्वा- न्नानामत्ता वसुदानी वसु धन सर्वप्राशिक्मफलं तस्य दाता प्रायिनां यथा कर्सैफलेन योजयितेत्यथ। तमेतम- तथापि परमा निशऽसतीति चेवनेत्याह। एषेति। नि भतन््र योऽन्य:स्ती- त्याशझाह। एतदिति। तयापि अतकन्यतया मुख्यत्राहारयसिडायं वक्नव्यानरमस्तीत्याशज्माह। एतत्ाप्यति। किमस्ां प्रतिन्ञापरम्परायां

गभयितुमिति शब्दः । २२। सम्पति सोपाधिकब्रह्मध्यानादभ्युदय दर्शयति। योऽयमित्यादिना ईसरश्त्मागिम्य: कम्म फलं द्दाति तर्रि तस् वघम्यनेष्ट र साताभि- त्याशङ्घाह । प्राशिनामिति॥ उपास सवरूप दर्शयित्वा तदुपा न सफल दर्शयति। तमेतमिति सर्वात्मत्वफलसुपासनम का पक्षान्तरमाह। अथवेति । दष्ट फलमन्नात्तृत्व' दनलामस एक्कगुणकमीत्वर ध्यायतः

Page 921

स वा एष महानज आत्माऽजरोऽमरोऽमतो जमब्नादं वसुदानमात्मानमचादवसुदानगुणाम्यां युक्त यो वेद सर्वभूतेष्वात्मभूतीऽत्मन्ति विन्दत च वसु सव्व कम्मफलजातं लभते सर्वत्त्वादेव। य एवं यथोक्ष वेद। अथवा दृष्टक लार्थिभिरप्यवं गुए उपास्यः। तेनाव्ादी वसीय लव्वादृष्टनैव फलेनाव्रानतृत्व न गोश्वादिना चास्य योगो भवतौत्यर्थः ॥ २४॥ दूदानीं समस्तस्यैवारएकस्य योजर्यउत्तः स समुच्ि- त्यास्यां कसडिकायां निरदिखते। एतावान् समस्तारएकार्थ दूति। स वाएष महानज आ्त्माऽजरो न जौर्य्यत इूति म विपरिणमत इत्यर्थः । अमगे यस्ाच्चाजरस्तस्मादमरी न स्नयत इत्यमरो यी हि जायते जोर्यते च स विन- श्यति मवियते वा। अवत्तजत्वाद्जरत्वास्चाविनाभी यतोऽत एवामृतः। यस्माज्जनिप्रभृतिभिस्तिरिभिस्वि भिर्भाववि- फलमाह। तेनेति॥ तदेव फल स्पष्यति। दष्टनेति॥२४॥ वन्ञात्त त्व दीप्ाग्नित्व' निरुपाधिकब्रह्मन्ञानान्म किरुक्रा । सोपा-

दूदानोमिति। अजत्वाच्ाविनाशीति वक्रुं चशनदः । कथ जन्मजराभा- बयोरमरत्रविनाशित्वसाधकत्व तदाह। यो हीति। व्यत्त्वजत्वाङ्टा- पिवाशी वजर्त्वाज्चामरोमरत्वाच्चापिनायीति योजना। मरणायोग्य त्वमुसजीव्य मरणकार्यत्वामाव दर्भयनि। वात एवेति॥ जन्मापन्चय- विनाशनामेव भावविकाराणामिह सुखतो निषेधाद्िट शादीनि विकार- न्तरायएय मनि भविष्यनीति विशेषनिषेधस शेषाभ्यनुन्तापरत्वादिताश- दाह। यखादिति ॥ दूतरे सत्त्वविष्टद्विपरिणामाः अतएवा

Page 922

[ ८१६ ]

5भयो ब्रह्माभय वे ब्रह्माभय् हि वै ब्रह्म भवति य एवं वेद ॥ २५॥ चतुथे ब्राह्मारं । 8 ।। कारैवर्जितखस्मादितरैरपि कामकम्ममोहादिभिम तुनरूपैवजित इत्व तदभयोगत एवं।

नामाविद्याकार्य्य® तत्कार्थ्यप्रतिषेधेन भावविकारप्रतिषेधेन चाविद्यायाः प्रतिषेधः सिद्धो वेदितव्यः। अ्रयमभय आत्म वंगुणविशिष्टः किमसी ब्रह्म परिषृढं निरतिभयं महदित्वर्थः । अ्र्रभयं वे बुद्य। प्रसिद्धमेतल्लोकेS्भयं बुझ्मेति। तस्माद्य,क्मेयंगुरविभिष्ट आ्त्मा बुह्मेति। य एव यथोक्तमात्मानमभयं ब्रह्म वेद सीऽभयं हि वे बुह् भवति। एष सवस्या उपनिषद: सङ्विप्तोऽर्य उक्कः। एतस्यैवार्थस्य सम्यक् प्रबोधायोत्पत्तिस्थि तिप्रलयादिकल्पना क्रियाकार- कफलाध्यारोपणा चात्मनि क्वता तदपोहेन च नेति नेत्य- दृत्यु का विद्णोति। यस्च्चति। किन्तङ्गय तदाह । भयक्कति। अव द्यामिष धितरिशेषणाभावादातान सा सदा सशतीत्ाशङ्ाह। तका- येति ॥ विश षणान्तर प्रभ्नपूर्वकमुत्याप्य व्याकरोति। अभय दति। कध पुनरभयगुणविशिष्टसात्मनो ब्रह्मत्व' तदाह़। सभयमिति॥ वै य- व्दार्थमाह । प्रसिद्धमिति॥ लोकशब्द: शास्तस्ाय्य पलचराम्। वेद्यप्- रूपसक्का विद्याफल कथयति। य एवमति ॥ कशिडकार्धमुपसंहरति। एष द्ूति। सृध्यादेरपि तदर्थत्वात्किमितासाविहनोपसहियते तवाह। एतस्ेति॥ हृथादेरारोपितत्वे गमकमाह। तदपोहेनेति॥ तञ््दः सृद्यादिप्रपञ्जविषयः । तद्पोहेनेति युक्नम् । तदेव र्फ टयति। नेतीति

Page 923

ध्यारोपितविशेषापनयनद्ारेण पुनस्तत्वमावेदितम्। यथा एकप्रभृत्यापरादर सख्यास्वरूपपरिज्ञानाय रेखाध्यारो- परणं कृत्वा एकेय रेखा दशय शतयं सहस्त्र यमिति याह- यत्यवगमयति सख्यासरूप केवन न तु सब्याया रेखा- त्मत्वमेव। यथा चाकारादोन्य्तराषि विजयाहयिपु: यत्र मसोरेखादिसंयोगीशायमास्थाय वर्ानां सतत्वमावेद- यति न पत्रयधात्मतामच्षराणं ग्राह्यति तथा चेही- त्प त्याद्य नेकोपाय मास्थायैक ब्रह्मतरवमावेदितम्। पुनस्तत्व- ल्पितोपायजनितविशेषपरिशोधनाथें नेति नेतौति तत्वी- पस हारक्वतस्त टुपसंहत' पुनः परिशद्ं केवलमेव सफल ज्ञानमन्त डस्यां किडकायामिति॥२५ ॥ दूति वहदार- रयकभा प्ये षष्ठा व्यायस्य चतुथें ब्राझ्मरम् ॥ ४ । अध्यारोपापवादन्यायेन तत्वस्यावेदितत्वादारोपित भवत्यव सृष्छादिहै- तमित्यर्थः। अध्यारोपापवादन्यायस पङ्डप्रज्ालनन्यायविरुद्धत्वात्तत्व विवन्ितं चेत्तदेशेच्यतां कथ सथ्ादिद् तारोपसेनेत्याशङ्का। यथेति उदाहरणन्तरमाह। यथा चेति॥ दष्टान्तह्यमनूद्य दार्श्टन्तिकमाचहे। तथाचेति॥ द्ूहेति मोक्षशाखतोकिः। तथापि कल्पितप्रपज्जसम्बन्वप्न- युक्त सविशेषत्व ब्रह्मणः सादित्याशङ्माह। पुनरिति॥ तकिक्नाकनि कल्पिनः सृध्यदिरुपायस्न जनितो विशपस्तसन् कारयत्वादिरस निरासर्थमिति यावत्। त्हि द्वताभावविशिष्ट तत्त्वमिति चेद्नेताह। तदुपसंहृतमिति ॥ परिशुद्ध भाववद्भावेनापि न संस मित्वर्थः । केवन- मित्द्वितीयोकिः॥ सृष्ादिवचस्य मतिमुक्षा प्रक्तसुपसंहरति सफलममिति ॥ दति शब्द: सङ्टहसमास्र्थो ब्राह्मणसमाह्य्थी वा॥२५॥ दूति घछे प्रपाठके शारीरकब्राह्मण चतुर्थम्॥ ४॥

Page 924

[६१८]

अथ ह याज्तवल्कनस्य दे भाय्ये वभूवतुर मेवयी च कात्यायनी च तयोह मैतेयी ब्रह्मवादिनी आगमप्रवानेन मधुकागडेन बुह्मकारडन बुह्मतत्व निर्दारितम्। पुनस्तस्यैवोपपत्तिप्रधानेन याज्ञवल्कीयेन कार्डेन पक्तप्रतिपत्तपरिग्रह छत्वा विस्टह्य वादेन विचा- रितम्। गिथाचार्थ्यसम्बन्धन च पषट प्रश्नप्रतिवचनन्यायेन सविस्तर विचार्य्योपसंहत ।अधेदानीं निगमनखथानीय मैनर यीबाह्मणमारभ्यते। अयञ् न्यायो वाक्कोविदैः परिग्टहीतो हेत्वपदेशत्तिन्ञाया: पुनर्वचन निगमन- मिति। अथवाऽडगमप्रधानेन मधुकाएडेन यद्मृतत्वसाधनं

धनं ससनासमात्मज्ञानमधिगम्यते । तर्कप्रधान हि याज्जवल्कीय काएड। तस्ाच्छास्वतकाम्यां नियचितमेतद्य देतदामज्ञान® ससन्ासममतत्वप्ताधनमिति । तस्ा-

ममाम् शारीरके ब्राह्मसे वंशत्राह्मय व्याख्यानव्य कत गद्ार्धेन मेत्रेयोव्रा ह्मगोनेव्याशङ्का मधुकाराडार्थ रतु इवति। कगमेति॥ पाञ्ु- मिकमर्थ मनुभाषते। पुनरिति। तस्य व ब्रह्मपास्तत्व मति गेषः । विग्टह्- वादो जयपराजयप्रधानो जयन्यायः । पष्ठ प्रतिष्ठापितमनुवदति॥ शिष्यति। प्रश्नप्नतिवचन न्यायस्तत्त्वनिर्यप्रधानो वादः। उपसहृत तदेव तत्त्वमिति शेष: ॥ सम्पत्य त्तरब्राह्मणखावगतार्थ तमाह। ग्रधेति । आगमोपपत्तिम्यां निश्चिते तत्त्व निगसनमकिजित्करमिताशङ्याह। अयक्चति। प्रकारान्तरेश सङ्गतिमाह। अथवेति कथमिह तकेणाधिग- तिस्तव्राह। तर्केति॥ मुनिकाएडस तर्कप्रधनत्य कि स्ात्तदाह।

Page 925

वभव स्त्रीप्रसेव तर्हिं कात्यायन्यथ ह यात्तवरकचो

आगमोपपत्तिम्यां हि निथितोऽ्थः यवयो भवत्यव्यभि- चारादिति। वाक्याक्षराणन्तु चतुर्थे यथा व्याख्याती डर्य स्तथा प्रतिपत्त व्योऽचापि यान्यतराणि व्यास्यातानि तानि व्याखाथ्यामःअथति हैत्पदेशानन्तर्व्य प्रदर्गनार्थः। हेतुप्रधानानि हिवा खान्यतोतानि। तदनन्तरमागमप्रधा- नन प्रतिशातीऽ्यो निगम्यते मैन्रे यौबाझषिन ।ह शब्दो छत्तावद्योतकः । यात्चवल्कास्यर्षेः किल वे भाय पतरी बभूवतुरास्तां मैत्रे यो च नामत एका Sपरा कात्यायनो नाम। तयीरभार्योमेत्रेयी ह किल इति बृछ्धवादिनी बुझ् वदनशोला बभूत आरोत्। स्त्रीप्रज्ञा स्तियां योचिता मा तआदिति। इति॥ फलतीति शेषः । शाख्वादिना ययोक्तस ज्ञानस नश्चितत्व 5पि कि सिद्धाति तदाह। तम्माच्छुड्वायद्भिरिति गषः॥ एत- चन्दो यथोक्वत्ञानपरामर्थार्थ दति। सिद्धातीति शेघः । तल्र हेतु- माह। क्यागमेति व्राव्यभिचारान्मानयुक्तिसम्यसाथस् सर्यव सच्चादिति यावत्। दूतिशब्दो ब्राह्मपसङ्गतिसमाप्रनर्थः। तात्मर्ययायें व्याख्याते सत्यत्तरव्याख्यानप्रसक्नावाह। अच्राणान्त्विति॥ तर्हहि ब्राह्ममेखिन् वक्तव्याभावात् परिसर्माप्िरेवेत्याशद्माह। यानीति॥ ननु वाक्यानि पर्वत्र व्याख्यातानिन हेतुरुपदिष्टस्तत्कथ तदुपदेशामन्तव ससनास- स्ाकृतत्वहेतोरात्मज्ञानस्याथशन्देन द्योत्यते तल्राह। इ तप्रधानानीति। तदेव छत्त व्यनलि। याज्ञवलकस्थेति॥ काथत्यसार्यमाह। एवं स-

Page 926

[८२ ]

मैवेयीति होवाच याज्तवल्क: प्रव्रजिष्यन्चा अरडेहमस्मात्स्थानादस्सि हन्त तेऽनया कात्याय- न्यान्तं करवागीति ॥ २॥ सा होवाच मैवेयी यन्न म दयं भगो: सव्वा पटथिवी वित्तेन पूर्सा स्यात्स्य नृन्व हंते नामृताSडहो नेति नेति होवाच यान्तवल्का यथैवोपकररावतां जीवितं तथैव ते जीवितछ स्याद्मृतत्वस्य तु नाशास्ति वित्तनेति।३

स्त्रोप्रस्ता सैव यस्या: प्रज्ञा ग्टहप्रयोजनान्व वसालत्तया सा रोप्रज्ञा एव तर्हि सस्मिन् काले आसोतात्यायनी अथवं सति ह किल याज्ञवल्काः पूर्वस्प्ाद्गार्हसथालक्षणाह,त्तात् पारिव्राज्यलक्षण' टत्तमुपाकरिषयत्रुपाचिकौर्षुः सन्॥१। हे मैत्र यीति ज्येछ्ठां भार्ययामानन्तयामास।श्रमन्त्य चोवाच ह प्रवुजिष्वन्पारिवाज्य करिघन्वा अरे मैनेयि अस्मात्स्ा नाहा हस्ादहमस्मि भवामि। मैव य्यनुजानीहि मां हन्त च्छसि यदि तेऽनया कात्यायन्यान्त करवागी- त्यादि व्याख्यातमन्यत्॥२॥सैवमुक्तीवाच मैत्रेयी। सर्वेयं प्ृथिवी वित्तेन पूर्सा स्यान्नु कि स्यां किमहं वित्तसाध्य न कम्मणा ग्रसता आ्हो न स्यामिति। नेति होवाच याज्ञ- तीति। भार्याइये दर्शितरीत्या स्थिते खस् च वैराग्यातिरेके सतीति यावतृ॥ १॥ तस्ां ब्रह्मवादित्व' तदामन्त्ररद्वारेग ताम्प्रत्यव संवादे हेतू कर्त्त व्यम्। तस्ा ब्रह्मवादित्व द्योतवितुमिक्सि यदीत्य क्रम्। मैले

Page 927

साहोवाच मैवेयी येनाहंनामृता स्या किमहं तेन कुय्ये। यदेव भगवान्व त्य तदेव मे वित्र हीति॥8। स होवाच याज्जवलच्यः प्रिया वे खलु नो भवती सती प्रियमवृधद्वन्त तर्हि भवत्येतद्दनाख्यास्यामि ने व्याचचासास्य तु मे निदिध्यासस्वेति ॥ ५ । स होवाच न वा अरे पत्य : कामाय पतिः प्रियो भवत्यात्म नस्तु कामाय पतिः प्रियो भवति। न वा अर जायायै कामाय जाया प्रिया भवत्यात्मनस्तु कामाय जाया प्रिया भवति। न वा अर पुवायां कामाय पुवा: प्रिया भवन्त्यात्मनस्त कामाय पुवा: प्रिया भवन्ति। न वा अर वित्तस्य कामाय वित्त प्रियभ्मवत्यात्मनस्त, कामाय वित्त प्रियं वल्का दूत्यादि। समानमन्यत् ॥३॥४॥स हीषाच प्रियैव पूव्वें खलु नोऽस्मम्यः भवती भवन्तो सतो प्रियमे- वावृधद्दद्वि तवती निर्द्धारितवत्यसि। अतस्तुष्टोऽहं हन्त- च्कसि चेदमतत्वसाधन न्ञातुहे भवति ते तुभ्य तदसतत्व- साधन व्याख्यास्यामि॥ ५॥ आत्मनि खल् अरे मैनयि दृष्ट कयं दष्ट श्रात्म- यो त्वम्टृतत्वमातार्थि तामाक्रनो दर्शर्यात। सैनभिति॥ गुरुप्रतादाधीना द्याप्राप्निरिति द्योतनार्थमाह। स होवाचेति॥ द्वानेष्वादुलभता- द्योतनाय चेदित्य क्रम ॥ २ ॥ 2 ॥8 : ५ ॥ व्याख्यानप्रकारमेवाह । आत्मनीति। दष्ट सर्वभिद् विटित भव-

Page 928

भवति। न वा अरे पशूनां कामाय पशवः प्रिया भवन््यात्मनस्त, कामाय पशवः प्रिया भवन्ति। न वा अर ब्रह्मगाः कामाय ब्रह्म प्रियं भवत्यात्मनस्त् कामाय ब्रह्म प्रियं भवति। नवा अरे चतत्य कामाय चवं प्रियं भवत्यात्मनस्त कामाय चष प्रियं भवति। न वा अर लोकानां कामाय लोका: प्रिया भवज्त्यात्मनस्तु कामाय लोका: प्रिया भव- न्ति। नवा अर देवानां कामाय देवा: प्रिया भव- न्त्यात्मनस्तु कामाय देवा: प्रिया भवन्ति। न वा अर वेदानां कामाय वेदा: प्रिया भवज्त्यातमनस्त कामाय वेदा: प्रिया भवन्ति। नवा अरे भूतानां कामाय भूतानि प्रियाणि भवज्त्यातमनस्तु कामाय भूतानि प्रियाशि भवन्ति। न वा अरे सर्व्व स्य कामाय सव्व प्रिय भवत्यात्मनस्तु कामाय सत्वें नौत्य चते। पूर्ववमाचाय्य गिमाभ्यां युते पुनस्तकेशोपपत्या मते विचारिते । श्रवणन्तागममात्रए। मते उपपत्या।पश्चा- द्विज्ाते। एतमेतन्नान्ययेति निर्द्धारिते किं भवतीत्य चते। तीत्य त्तरत्र सम्वन्वः । के गेपायेनात्मनि टट सरवे दट भवतत्य पाय तपृक। कयमिति॥ आ्रत्मदर्शनोपाय म्रणादित दर्शयत्तत्तर- माह। उच्यत दति। उक्कोपायफल प्रभ्नपूर्वकमाह। किमित्यादिना। रद सर्वमिच्यनूद्य तस्थार्थमाह। यदालनोऽन्यदिति ! तदालनि दृष्ट

Page 929

्रियं भवति। आ्रत्मा वा अरे दरष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यो मैवे व्यात्मनि खल्वरे दृष्ट खुते मते विन्ञात दूद ए सव्य विदितमाई। ब्रह्म तं परादाद्योऽन्यवात्मनो ब्रह्म वेद चवं तं परादाद्योऽन्यवातमनः चत्र वेद लोकास्त परा- दुर्योन्यवातमनो लोकान्वद देवास्त परादुर्यो- जन्यवात्मनो देवान्व द वे दारतं परादुय्थ ोऽन्यत्ना- तमनो वेदान्व द भूतानि तं परादुर्योऽन्यवातमनो भूतानि वेद सव्वं तं परादाद्योऽन्यतात्मन: सव्व वे देदं व्रह्मेदं चवरमिमे लोका इमे देवा दमे वेदा- दमानि सर्व्वाणि भूतानीद४सव्वं यदयमाहमा। स यथा दुन्दुभेर्हन्यमानस्य न वाह्याञ्छब्दाञ्क- क्रुयाङ् हणाय दुन्दुभेस्तु ग्रहशोन दुन्दभ्याघातस्य वा शब्दो गृहीतः ॥ ८॥ स यथा शङ्गत्त भाय- मानसप्र न वाह्याञ्कव्दाञ्छक्र याहहणाय शङ्गसत्र

दूद सव्वं विदित भवति ददं सव्व मिति यदात्मनोऽन्य- दातप्यतिरेकाणाभावात्॥६॥ चतुर्धे शव्दनिश्चा- सेनैव लोकाद्यर्थनिश्ासः साम्थ्याद्युक्तो भवतीति पृथ- हट सादिति शषः । कथमन्यकिन्दष्ट सत्यन्यह ष्ट भर्वतत तल्राह।

Page 930

[ ८२४]

तु ग्रहरोन शङ्गधास्य वा शब्दो गृहीतः ॥८। स यथा वीणायै वाद्यमानायै न वाह्याञ्कब्दाञकू क्रयाद्ग हसाय वीसाये तु ग्रहगेन वीणावादस्य वा शब्दो गृहीतः ॥ १० ॥स यथार्द्रे धाग्न रभ्या- हितस्य प्टथग्धूमा विनिश्रन्त्येव वा अरऽसा महतो भृतसत निश्वसितमेतद्यद्टग्वेदी यजर्वेद: सामवेदोऽथर्वाद्गिरस दतिहासः पुराएं विद्या उपनिषद: श्रोका: सृवारायनव्याख्यानानि व्याख्या- नानीष्ट४ हुतमाशितं पायितमयष्व लोक: परश्च लोक: स्व्वाणिच भूतान्यस्यैवैतानि सर्व्वासि निखसितानि ॥ ११॥ स यथा सव्वासामपाछ समद्र एकायनमेव ४ सव्वेषा ४ स्पर्शानां त्वगकयनमव ४ सर्व्वेषा ४ रसानां ङ नोकः । दूह तु सव्व भास्त्राघपसंहार दूति क्वतार्थ- प्राप्तोऽप्यर्थः स्पष्टोवात्तव्य इति पृथगुथते॥८॥८१०॥

सव्व कार्य्यप्रलये विद्यानिमित्त सैन्धवधनव इनन्तरी वाह्यः क्वत्स्त्नः प्रज्ञानघन एक आत्मावतिष्ठते। पूञें तु दृष्ट तसार्थसाह। चतुर्थ दति। सामथ्याद्य मून्यस् शब्दसानुप- पत्तरित्यर्थः। नन्वतामि सामर्थ्याविशेषातृष्टथगुत्किरयुत्तव्याशघाइ। द हत्विति ६//।/।६।।:।। स यथा सैन्धवघन दूत्यादिवाक्यतात्मर्यमाहह। सर्वकाययात॥

Page 931

जिह्लैकायनमेवए सव्वेषां गन्धानां नासिकका- यनमेवए सव्व पांए रूपायां चक्षरकायनमेवए सव्रषांए शब्दानांए श्ोवमेकायनमवए सव्व पाए सङगल्पानां मन एकायनमवए सव्वाततां विद्यानाए हृद्यमेकायनमवए सब्बेषां कर्ममगाए हस्ता- वेकायनमेव सव्वेषामानन्दानामुपस्य एकाय- नमवए सब्चे षां विसतगामाए पायुरेकायनमेवए सव्व षामध्वनां पादविकायनमेवए सब्बेंषां वेदानाए वागेकायन॥ १२ ॥ स यथा सन्ध- वघनोऽनन्तरोगवाह्यः कृत्स्त्रो रसघन एवैव वा

भूतमाचास सर्ग विशेषा जन्धविशेष विज्ञानस्तस्मन्प्रविला पिते विद्यया विशेषविज्ञाने तव्ि.मन्त च भूतसंसर्गे न प्रत्यस- ञ ज्राउस्तोत्येवं याज्तवल्केरनोक्का ।। १२॥।१३॥ सा होवा - चात्रैव मा भगवान्नंतसव्नंव वस्तन प्रज्नानधन एव न प्रत्य सञ ज्ाडसीति मोहान्त मोहमध्यं आपीपिपद पतह्ग मितवा- न से सम्मोहितवानसीत्यर्थः । अतो न वैश्रह्य मिममात्मानमु - कलक्षएं विजानामि विवकत दूति। स होवाच नाहं मोहं प्रवीमीत्याह यात्वल्काः। अविनाशी वा अरेडयमात्मा एतेभ्यो भतेम्य दत्वादेरर्यमाह। पर्वन्त्विति। ज्ञानोदयात्ागव स्थाया- मित्यर्थः। वव्वनिश षज्ञानः सन् व्यहरतीति शेषः। प्रविलापिते तस् त्यध्याहार: । पूर्वेत्तरविरोष भद्धित्वा परिहरति। सा होवा-

Page 932

अरेज्यमात्माऽनन्तरोग्वाह्य: कृत्स: प्रज्नानघन एवैतभ्यो मृतेभ्यः समुत्याय तान्यवानुविनश्यति न प्रेत्य सञ्न्नाऽस्त्रीत्यर व्रवीमीति होवाच या- नवल्का: ॥१३॥ सा होवाच मैव य्यवैव मा भग- वान्मोहान्तमापी पिपन्न वा अहमिम विजाना- मीति स होवाच न वा अरेह' मोह त्रवीम्यवि नाशी वा अरडेयमात्माऽनुच्छित्तिधर्मा ।१g।। यतर हि इतमिव भवति तदितर दवतर पश्यति तदितर दवतर जिघ्रति तदितर दूतरए

यतो विनषु शीलमस्यति विनाशी न दिनाश्यविनाशी विनाशशब्द न विक्रियात्मा अविनाशीत्यविक्रिय श्रामत्यय: शर मैचेय्ययमात्मा प्रकृतोऽनुक्त्तिधर्मा उच्छान्तरुच्क दः उच्चेदोऽन्तो विनाश रच्कित्तिधम्मास्येतय चत्तिधर्सा नाच्कित्तिधर्मा अनुच्ृत्तिधर्ममा नाप विक्रियालक्षणो नाथ चे दलक्षणो विनाशोऽस्य विद्यतः इत्यर्थ: ॥ १४ ॥ चतुर्षपि पृपाठकेष्व क आात्मा तुल्यो निर्द्ारितः परं ब्रह्म। उपायविशेषस्त तस्याधिगमे अन्यस्वान्यश्ोपेयस्त, स एव

चेलादिना। अविनाशित्व मूर्वत्र हेतरित्याह। यत दूति ॥१२॥१२॥१४॥ प्रत्यध्यायमन्यथा प्रतिपादनादात्ानः सविशेषतमाशङ्डा स एघ दूत्या देस्ात्य यमाह। चतुर्ष्व पीति। केन प्रकारेख तस्य तल्यत्वमित्ाश -

Page 933

[ ह]

रसयते तदितर दतरमभिवदति तदितर दतर४ शृणोति तदितर इतर मनते तदितर इतरष् स्पृशति तंदितर पूंतर बिजानाति यत त्वस्य सव्च मात्म वाभ त्तत्ेन कं पश्ये सतो न कं जिश्रे त्तत्न कए रसयेत्तलीन कमभिवदेत्त तकेन कए्ट भंगायात्तत्े नं कं मन्चीत तत्के न क ए स्प शत्तत्कन क विजानीयाद्येनेदए सव्े विजा- आात्मा यश्चतुर्धेऽथात आदेशो नेति नतीति निर्दिष्टः । स एव पश्चमे प्रायापणोपन्यासेन शाकल्य यात्वस्ववंसंवाहे निद्धा- रितः। पुनः पश्मंसमात्तौ पुनर्ज नकयानवत्व संवाहे। पुनरिहोप नवतस मान्नौ चतुर्याम, प पुपाठकाना मेतदा म् - निष्ठता नान्योऽन्तराले कविदपि विव क्षतोऽर्य इ्त्येतत्य- दर्शनायान्त उपसंहार: सएव नेति नेतीत्यादि:। यस्मा- त्य कारशतेनापि निरूघमागो त्त्त्व नेति नेत्यातवमिठ्ठ। नान्योपलभ्यते तर्के या वागमेन वा तस्मादेसदेवामृतत्वसाधनं

हाह।पर ब्रह्मोति॥ वध्यायभेदसरा कथमित्याशद्याइ। उपायेति। उपायभेद्यदुपेयभेदोऽपि सादिव्याशद्याह। एपेयास्वति। चातुर्थिका- दर्धात्माञ्जमिकस्थार्थस भेद व्यावर्त्तयति। स एवेति। प्रायपोपन्वा- रेन मुर्श ते व्यपतिष्यतीति सईपातोपन्यासाताय: पपालेन स्टहीत दूति गस्यते। तेन शाकल्यव्र/ह्मशेन निर्विभ्ेष: प्रत्यगात्मा निर्द्वारित द्ूत्यर्थ: । विज्ानमानन्द ब्रह्मत्यादावुक्त सारयति। उभरिति। पद्ट- भ्साप्तौ पुनर्विज्ञानमित्यादिना स एव निर्द्वारित दृति योजना। कूर्च-

Page 934

[ 435 ]

नाति तं केन विजानीयात्स एष नेति नैत्यात्माS- ग्रह्यो न हि ग्रह्यतेऽशीय्यो न हि शीर्य्यतेऽसङ्गी न हि सज्यते Sसितो न व्यथते न रिप्यति विज्ञाता- रमरे केन विजानीयादित्युकानुशासनासि मैव य्ये- तावदरे खल्चमृतत्वमिति होका याज्तवल्कमे विजहार॥ १५ ॥। पञ्चम व्राह्मय ॥ ५ ॥

वदतन्न ति नेत्यातपरिज्ञानं सव्व सवनासस तातमर्थ मुप- सन्जि्निहोर्षवाह एतावदेतावन्ाल यद्तव्ति नेताईताद् यान्म दर्भनमिदञ्नान्यसह कारिकारणनिरपेकषमेव । घरे मैलोय्यमृतत्वसाधन यत्पृष्टवता्रसि यदेव भगवान्वत्य तदेव मे ब्रूह्यमतत्वसावनमिति। तदैतावहेवैति विन्नयं त्वयेति हैवं किलामृतत्वसाधनम् आरत्मञ्ञान प्रियाय भार्ययाये उत्ता याज्जवल्काः किं कवतवान् यत्प व्वं प्रतिज्ञात प्रव्रजिष्यन्नस्सीति तच्चकार विजहार प्रव्रजितवानिताथः।

व्राह्मपादायषि स एवोक दत्याह। पुमर्जनदे ते। असि्रिवपि ब्राह्मगे स एबोक दत्याह। पुनरिहेति ॥ किरमिति पूर्वत तत्व तलोक्रस निर्वि- येषस्थात्मनोऽवसाने वचनमित्याशद्ाहचतुर्णामपीति । पौर्वापर्य पर्या लोचनायासुपनिषद्या निर्विश पमात्मतत्त्व.मत्यु पपाद्य वाक्यान्तरमवतार्य व्याकरोति। यसादित्यादिना। दूति होकेत्यादिवाक्यमाकाङ्कापूर्व क- मादाय व्याचष्ट। यत्पृष्ट्वत्यसीत्यादिना। व्राह्मषार्थमुपमंहरति। परि- समाप्नति॥ तथाम्य पदेशान्तरकर्त्त व्यमस्तीत्ाशद्याह। एतावानिति। किमत्र प्रमायमिति तदाह। एत.दति। तथापि परमा विशा सच्चरा- सिनो वक्तव्यति चेन्नेतयाह। एषेति। आमक्वाने रुसवामे सर्त्वप

Page 935

परिसमाप्ता ब्रह्मविद्या सत्यासपर्यबसाना। एतावानुपदेश एतई दानुासनमेषा परमनिष्ठा एष पुरुषार्थ कन्तव्यतान्त इति१ ५॥ दूदमिदानों विचार्य्यते शास्ारथ विवेकप्रतिपत्तये यत आकुत्तानि हि वाक्यानि दृश्यन्त। यावव्जोवमग्नि होत्र जुड्ुयाद्यावज्जोवं दर्भपूर्समासाम्यी यजेत कुब्बनवेह कभाषि जिजोविषेच्कत समा एतह जरामर्य्य सच यद- गिन होचमित्या दौन्येकाश्म्यप्रतिष्ठाप कान्यन्यानि चायमान्त- रप्रतिपादकानि वाक्यानि विदित्वा व्युत्थाय प्रजजन्ति। व्रम्मचर्य्य समाप्य ग्टही भवेद्र हाइनी भृत्वा प्रव्रजेत्। यदि वेतरथा बुह्मचर्य्यादेव प्रव्रजेत् ग्टहाव्नाइति हावव पन्थानावनुनि: क्रान्ततरी भवतः । क्रियापथय व पुरस्ता-

पुरुषार्थान्तर कर्त्त व्यमस्ोत्यामज्ञाह। एष दति ।इतियन्दो ब्राङ्मय हमाप्रर्थ: ॥१५। ससचगासमात ज्ानमस्ततस्वसाधनमित्दु पपाद्य सचत्रास्तमविकता विचारमवतारयति। द्दानीमिति। तल्र तल प्रागेव विचारितत्वाकि पुनर्त्िचारेथेत्यायझ्ञा। यास्तार्थेति॥ विरतास सचासो ज्ञानखान्त- रक्र' साधन ज्ञाननु केलमम्तृतत्वस् ति शास्तावें विवेकद्पाप्तिपभ्ति- रषि प्रागेव सिहेनि किं तद्थेन विचारारम्भ येत्याबध्याह। वत दति। कातो विचार: कर्शव्यो मान्यया शासार्थविवेक: खादित्य पसंहाराधो ि शन्द:। वाक्याभामाकुजत्वमेव टर्शयति। यावदिति॥ यदग्निह्ो-

त्यादिसटतिवाकय व्टझ्यते कवमेतावता वाक्यानि व्याकुलानीन्ायडाइ। कन्यानि चेति। विदित्वा व्युख्वाय भित्ताचययें चरन्तीति वाकय पाठक्रमेष

Page 936

[ ६३० ]

व्यवपासय तयो: सव्नास एवातिरेचयतौति। न कभण न प्रजया धनेन त्यागेनैके नामृतत्वमानशुरित्वादौनि। तथा स्म तयय ब्रह्मचर्य्वान् प्रव्रजति। गविभीस बुह्यचर्य्यो यमिक्के त्तमावसेत्तस्याथ्यमविकत्पमेके जूवने। वेदानवीत्य बुह्मचर्यये सा पुनपीत्रानिकेत्पावनार्थं पितृ गाम् । श्रस्नो- नाधाय विधिवत्तष्टयत्ता वनं प्रविश्वाघ मुनिर्वुभूपेत्। प्राजापत्यां निरुप्यटटि साव्ववेदसदत्तियाम्। श्ररात्मन्य- ग्नीन् समारोप्य बाअ्मणः प्रव्ज ह् हादित्याद्ाः एवं व्युखा-

स्म तिवाक्यानि गतम उपलभ्यन्त इतरेतरविकदानि॥ विद्वत्स च्तगासपर मार्थक्रमेश तु विविदिपासक्यासपरमाल्मानमेव लोकमि- चन्न: प्रगजनीति तु विविदिषा सचतासपरमेरवेति विभागः । क्रमसच्यगा- सपरां सतिसुदाहरति। ब्रह्मचरयमिति॥ अ्करमससनासवरिषय वाक्र् पठति। यदि वेति। कम्म सचपासयो: समप्राससाधिका प्रदर्शनपरा कुति दर्शयति। द्वावेवेति। अानुनिक्कान्ततरी मास्त्र क्रमेशाभ्य दयनिश्नयसो- पायत्वेन पुनः पुनरुक्रावित्वयः।ज्ानद्वारा सद्पारस मोचोपायत सुत्यन्तरमाह। न कर्मणति । तानि वैतान्यवराषि तमांसि न्यास ए- न्यरेचय दि्यादिवाक मादियव्दार्थ: । यथा मृंतयस्तथा सटतयोऽपि व्याकुला हखन्त दत्या। तथति। तव्राक्रमसद्मारे सुतिमादायुदा- हरति। ब्रह्मचर्य वानिति। यर्थ ह्ान्तरमप्रतिपत्ती प्रमापभूतां वति दर्शयति। वविशीसृति॥ आ्श्त्रमविकल्पविपयां कृतिं पठतति।त- स्ेति।ब्रह्मचारी षधार्थः। क्रमसखनासे प्रमायमाण्ह। तथति। तलव वाक्यान्तर पठति। प्राजापत्यामिति॥ सर्दबेट्स सर्व्स दनिखा यखां तो निरवच्चे त्वर्यः । कटिपटेन एएडा मिस्नवय त्यादि वाकां म्टह्ते दव्याद्या: सतयश ति पर्वेध सम्हनः। व्याकुलानि वा- क्य नि दर्शितान्युपसंहरति। एवमिति।

Page 937

[ ६३१ ]

आचारय तदिदा दिप्र तेपत्तिव शास्ता्थ प्रतिपत्दयं बहुविदाकथ। अतो न भक्यने शास्तार्यो मन्दबुद्धिभिवि- वेकेन प्रतिपत्त म्। परिनिष्ठितमास्तन्यायबुद्धिभिरीव द्येषां वाक्यानां विषयविभाग: मक्यनेवआरयितुम्। तम्ादेषां विषयविभागज्ञापनाय यथाबुद्िसामर्थ्य विचारयिशामः। याषज्जीवशुत्यादिवा क्यानामन्यार्थासभ्भवात् क्रियावसान एवं वेदार्थस्तं यत्तपात्र दहन्तीत्यन्तक भाग्रवणाजराम- य्यथवणाच लिङ्गाच भन्मान्त गरोरमिति। न हि पारि- व्राज्यपक्षे भककानतता गरोरख स्यात्। स्मृतिय। निषेका दिश्मशानान्तो मन्तैर्यस्योदिती विधिः । तस्य शाकडधि-

द्रतस कर्त्त व्यो विचारोऽत आह। कचारशति। सति सृति बिदामाचार: सविरुड्धो लच्चते। केविद्रह्तचर्यादेव प्रमजन्ति कापरे तत्मरिसमाप्य गार्ईस्थामेवाचरन्ति। अ्न्येतु चतुरो य्याच्तमान् क्रमे- पाच्चयने तथा क बिना विचार निर्धयासिद्विरित्दर्य: ॥ दूतषास्ति- विचारस् कार्यतेत्याह। विप्रतिपत्तिषति। यद्यपि बचविद: गास्ता

केचिदूर्वरेतस आ्श्रमाः सन्तीत्याङन सन्तीत्परे तत्कुतो विचाराहते निशयसिद्धिरित्यर्थ: ॥ कय केणञ्िदन्तरेवामि विचार मास्तारथो विवेकेन प्रतिभास्ति तलाह। कात इति । श्रुतिकत्याचार विप्रतिपत्त - रिति यावत् ॥ के लह माखवारयो बिवेकेन ज्ातुं सक्यते तवाइ। परिनिधितेति। मानाशुतिदर्धनादिवभादुपपादित विचारारम्सुपसं- हरति। तसादिति। विचारकर्त्त व्यतासक्ञा पूर्वपण न्हाति। यात- दित्यादिना। छत्यादीत्यादिशन्दन कुर्वव्रिल्वाटिमन्त्रवादो स्टद्यते।। ऐकास्रम्ये हेत्वन्तरमाह। तमिति॥ एतह जरामय्य सत्र यदग्निष्ो-

Page 938

[ ८३२ ]

कारोडस्मिनृन्यो नान्यस्य कस्यचिदिति। स मन्चकं हि यत्कम्मर वेद नैह विधीयते। तस्य श्ममानान्ततां दर्गयति। स्मृ य्यविकारा भ व प्र दर्शनाच्चात्यन्तमेव ् सुव्याधिकाराभावी कर्म्पशो गम्यते। अगन्य द्ामनापवादाच्। वौरहा वा एव देवानां योडग्नि मुद्ासयत इति। ननु व्य त्यानादिविधाना- इ कल्पिकं क्रियावसानत्वं वेदार्थ स्य नान्याघ त्वाद्यात्थाना- दिय्ुतीनाम्। यावज्जीवमग्नि होत्ं ज,होति यावन्जीवं द- थंपूर्ण मासाभ्यां यजे तेत्य वमादौनां युतीनां जोवनमात्र- निमित्तत्वाद्यदा न अक्यतेऽन्यारथता कन्पयितु तदा व्य त्थानादिवाक्यानाव् क्म्मानधिकृतविषयत्सभ्भवात्।

समिति सुतेच पारिब्ाज्यासिडिरित्याह। जरेति। तलैव हेतनरमाइ। लिङ्गाच्चेति। पारिव्राञ्वपक तदुपपत्तिमाधड्याह। न होवि। दतस नास्ति पारिव्राज्यमित्याह। सतियति। तस्थास्तात्मय्य माह। सम- नक हीति। नान्यस कस्यचिदित्यत् सरचितमर्थ कथयति। कत्व- धिकारेति। ग्ठहस्स्य पारिव्रान्याभावे हेतन्तरमाह। धग्नीति। 7ररव- वचमाचिपति। नन्विति। उभयविधिदर्शने घोडयीग्रहपापहखवद विकारिभे देन विकल्पो युत्तो न त क्रियावसान एवं वेदार्थ दति पचपाते निवश्नमस्तीत्यर्यः । तल्यविधिद्वय दर्ने्ि विकल्पो भवत्यत्र व साका- जानवकाशत्व नातुल्य त्वाख्ेवमित्वाह। नान्यार्व त्वादिति। तदेव स्फट- यति। यारष्जीवमित्यादिना। कर्मानधिक्तविषयत्ास वैकल्पिकमिति रम्बन्वः। क्रियावसानत्व वेदार्थ स्ेति भेषः ।

Page 939

[ ८३ ]

कुव्व न्र वेह कर्ममाणि जिजोविषेच्कत समा दति च मन्त्रवर्सात्। जरया वाह्ये वाम्मान्म चेत नृत्य ना वेति च कर्म्भवियोगच्किद्रा सभवात्कम्मिणं शममानान्तत्वं न वैकसिपिकम्। काण कुर्ठादयोऽपि कम्ए- नधिकृता अनुग्राह्या एव सुत्यति व्य त्थानाद्यायमान्तर- विधानं नानुपपन्नम्। पारिव्राज्यक्रमविधान स्यानवकागत्व- मिति चेत्। न । विखजित्सवव मेधयायवज्जीवविध्यपशाद-

ट्स्तव च क्रमपुतिपत्तिसभवो बुल्लचय्ं समाप्य गही भवे- द्र हाहनी भूत्वा पुव्रजदिति विरोधानुपपत्तः । न चैवं वि- षयत्वे पारिव्राज्यक्रमविधानवाक्यस्य कयिद्िरोधः। क्रमप-

तत्रन हेतन्तराययाह। कुर्षसतित्यादिमा ॥ न वैकल्पिकमित्वल् पूर्व- वदन्वय। व्य त्थानादिया क्यानां कथनमषिलतविषयत्वमत ग्राह्। का- सेति । अनधिकतविघयत् तेवामशक्ा व्रम्। ब्रह्मचख् समाय्य त्ा- दावधिकतविषये क्रमदर्भनादिति शङ्डते। पारिवाज्यमिति। गत्यन्तर दर्शयचुत्तरमाह। न विश्वजिदिति ॥ यात्रज्जीवमग्निहोत्र जुहोतीत्य- त्मर्गस्तस्यापवादो विश्वजजित्र्वमेधौ तद्नुषाने सर्वस्दानादेव साथम

तदेव स्फटयति। यावञ्जीवेति। कथ क्रमविधरेव विष्यत्व कल्पक्षा- भावादित्याशड्याह। विरोधानुपपत्तरिति। ग्टहस्यस्ापि विरक्रस पारिब्रज्यमिति किमिति क्रमविघयो नेष्यते तवाह। खन्यविषयेति। क्रमविधेरपि त्वत्पन्न रुङ्टोचः स्ादित्याशद्याह। क्रमप्रतिपत्तस्विति। सति ज्ञाने कर्मत्यागो निषिध्यते सत्यां वा विधेर्जित्तासायामिति विक- स्पाद् दूष्यति सिद्धान्ती । नातज्ञानखेति। विव्त्सननासखावश्यम्भ-

Page 940

[ ८३8 ]

तिपत्त रन्यविषयपरिकल्पनायान्तु यावब्जीवविधाना शुतिः स्वतिषयातङ्गोचिता स्यात्। क्रमपुतिपन्तसतु विञ्जितर्व- मेधविषयत्वात्र कविदाघः । नाममज्ञानखामृतत्वहेतु - भ्युपगमात्। य्तावदातो त्वे.वोपासतित्वारभ्य स एष नेति नेत्व तदन्त न ग्रन्थेन यदुपसंहृतमात्मज्ञानं तदमृतत्वसाध- नमभ्य पगत भवता। तव्ैतावदेवासृतत्वसाधनरन्य नेर- पेक्षमित्य तबर सृषयते तत्र भवन्त पृच्कामि किमर्य मात्म- ज्ञान मर्षयति भवानिति॥ शुखु तब कारएं यथा खर्गकामस्य ख्वर्गपास्य पाय- मजानतोऽग्नि होतादिस्र्गप्ाप्तिसाधन नापयति तथेहा-

वै तदेव मे बरूहौत्य वमाकाङितममृतत्वसाधनमेता वदरे वित्वान्न कर्मावसान एवं बेदार्थ द्ति संम्टहीत वस्तु विदृखोति। यत्ता- वदिति। नध्य सूवादारम्य निषेधवाक्यान्तेन सन्येन यदाता ज्ञानसुप- संहृत तत्तावन्य क्िसाघनमिति सवतापि यस्ादुपगत पराङ्रख्वातावित्ता- नादन्यनरत्यवधारयादिति न्य यात्तलाजत्ञाने सति कर्मानुष्ठान निरव- काशभित्यर्थः । कथात्मज्ञान कर्ममसह्ितमस्ृतत्वसाधन मय्यते म केवलं तथा च ज्ानोत्तरकालमषि न कर्ग्सत्यागसिद्िरिति बङ्टते।' तलति

न्तानस्य भवान्य सहते किमिति तह ज्ानमेवोपगतमिति विद्वान्ती पृष्वति। तव्वति। तस् कर्मानपेत्षत्वामङ्गीकारे सतीव्यर्थः॥ तत्र पूर्ववादी शारत्रीयत्वादाल्ज्ञानमसृतत्वसाधनमभ्य पगतमिति अहते। शृखि त॥ ज्ञापयति वेद द्ृति शेषः। यास्तानुसारेखात शनाङ्गीकारे कर्मनिरपेचमेवाताज्ञान मोक्षसाधन सेतखतीति परिष-

Page 941

[ ६३५ ]

दूत्य वमादी वेदेन ज्ाय्यत इति। एवं त्हि यथाज्ञापितम- गनि होवादि खवर्गसाधनमभ्युपगस्यते,तथे हाप्यातज्ञानं यथा ज्ञाम्यने तथाभूतमेवासृसत्वसाधनमात्मज्ञानमभ्युपगन्तु यु कम्। तुल्यपाप्रा खादुभयत्र। यद्यवं किं स्य/त्सव्व कर्षह- तूपमर्दकत्वादात्मन्ञानस्य विद्योडवे क मनिवृत्ति सपाह राग्नि प्म्वद्वानां तावदग्नि होतादिकमीणां भेदवुद्दिविषयस- मा दान का रक साध्य त्वम न्यबुद्धि परिष्छेद्यां ह्यग्नि देवता स- म्दानका रकभूतामन्तरेए न हि तत्वर्भनिर्षर्त्य ते। यया हि सम्प्रदानका रकबुद्या सम्प्रदानकारक कमसाधनत्वे- मोपदिश्यते सह विद्यय निर्वच्यो। अन्योऽसावन्योऽहम- स्प्ोति न स वेद देवास्त परादुयान्यन्ातमनो देवान् वेद मृत्योः स मृत्य माप्नोति य दह नानेव प्रश्यति। एकध वा- नुद्रष्टव्य सव्व मात्मनं पश्यतीत्यादिश्ुतिभ्यः । न च देशका-

रति। एवं तहीति। उभयन नामे कर्माय चेत्वर्थः । यहा स्ामसा- मृतत्वसाधनत्व तस्य कर्मनिरपेततवे चेत्यर्थः । तुल्यप्रामाएयाम्ामाख्यक्ष तुत्यत्वाई दखति शेपः । यथा शास्त ज्ञानास्य पगमेनि कथ तत्के- वजं केवल्यकारणमिति पटक्कनि। यद्येनमिति। शाखतानुसारेण स्वानम- भ्यु पमच्छन्त प्रत्याह॥ सर्वकमम ति॥ व्रकत्ञानस्य तदुपमरदकत्त्व दर्श- यितुं कर्महेतुं तावहर्ययति।दाराग्नीति। वग्निहव्रादीनां सम्पदान - कारकसाध्यत्व व्यतिरेकद्वारा साधयति। अन्दत॥ तथापि कथमा- न तानस कर्म हे तुपमर्दकत्वमित्यामछ्याह। यया हीति॥ दषेति विद्य :- दशोकि। विद्याया: सुतिजन्यत्वन बजवत्व दर्भयति। वन्योऽतावि- त्यादिना। ननु शुचौ देशे दिवसादौ काले शाखताचार्य्ादिवशादुलव प्ञाम पुतर्यसाधन शुवौ देशे प्रतिश्ठाय्येत्यादिक्तेलया च कथ तस्य भेदबुद्युमर्दकवमत ब्रह।न चेति। यतर काग्रता तत्र विशेषादिति

Page 942

[ ६३६]

लनिमित्ताद्यपे वत्वं व्यवस्थितात्मनसुविषयत्वादात्मन्ञानसत क्रियायाम्तु पुरुत्रतन्ततवातस्याइभकालनिमित्तापेत्षत्व ज्ञा- नन्तु वस्तुतन्तरत्वान्न देग कालं निमित्त वापेक्षते। यथाग्नि- रुण्णस्वाकायोडमूर्त्त इति तथात्मविच्वानमा। नन्वेवं सति पुमाएभूतसत्र कमवर्वनिरोध: स्यान्न च तुच्यपुमाराया- रितरत रनिरोधी युक्त:॥

रनिरोधकमात्मज्ञानं खाभाविकमेदबुद्धिमात्र निरुगद्धि तथापि हेत्वपहारात्करानुपपत्त वविधिवि रोध एव सगादिति चत्।न। कामपृतिषेधात्काम्यपुवृत्ति निरोधवद्दोषात्। यथा सर्गकामी यजेनेति सवर्गसाधने यागे पुहत्तप्तत काम-

न्यायाज् ज्ानसाधनस् समाधेरपिन देशाययपेच्ा दूरतस्तु कूटस्यवसतुत- न्वज्ञानस्य ति भाव: । विमत देशादरेन शारतार्थत्वाडमवित्याशइ् पुरुषतन्त्रत्वमुपाधिरितयाह। क्रियायास्विति॥ साधनव्याि दवयत। ज्ञानन्विति । विमत न देशाद्यपेदं प्रमागत्वाद्शाग्नित्ञानवदिति मत्य- नुमानमित्याह। । य्थति। ग्रात्म शनस्य भर्कम हे ू मर् कत्े् ो माशङूते। नन्विति॥ दष्टापत्तिकाशख्ाह। न चेति। कर्मकाराड़ न काएडान्तरसापि विरोधसम्भवादित्यर्हः । साक्षादात्मज्ञान कमविधिनिरोध्यर्याद्वति विकल्पत्राद्ं दूश्यति। नेत्यादिना। तदेव स्फ टयति। न हि विध्यन्तरेति। द्विवीय शङ्डते। तथापीति॥ यथा न कामी सादिति निषेधात्कसचित्कामप्रत्तिन भत- वीत्य तावना न सर्वान्प्रति कास्यविधिनिरुष्यते तथा कसचिदातज्ञाना- त्कर्मविधिनिरोधेऽपि न सर्वान् प्रत्यसौ निरुद्धोभविम्यतीति परिहरति। न कामेति। दश्न्समेव सत्यति। यधेत्यादिना। प्रतिषेधशास्त्रार्याननित

Page 943

[ ८]

प्रतिषेधविधे: कामे विहते काम्ययाग/सुछ्ठानरष्टत्तिर्निरु- ध्यते। न चैतावता काम्यविधि निरुड्धो भवति। कामपतिषे- धविधिना प्रतिषेध विधेरनर्थत्वन्नानातुप्रष्ट तनुपपन निरुद्ध एव स्यादिति चेद्धवत्व वैवं कर्मवि/धनिरोधो यथा कामन- तिषेधे काम्य विधेस्या प्रामाण्यानुपप/न्तरिति चेदननुछठ-

रमविधीनामिति चेत्। न। प्रागाम व्ानात्म इत्तुरपप्त :। स्ाभाविकस्य क्रियाकारकफलभेद्विज्ञानस्य प्रागाल्- ज्ञानात्कम हेतुत्वसुपपद्यत एव। यथा कामविषये दोष- विज्ञानोत्पतः प्राक्काम्यक मेाष्ट,त्तहेतुत्व स्यादेव खर्गादो- च्ाया: खाभाविक्यास्तद्वत्। तथा सत्यनर्थार्थो वेद इति प्रति तदुपपत्त रिति भावः। प्रतिषेध- विधेरिति । धमर्यकत्वन्ञान कामस्ेति शघ। ग्रहत्यनुपपत्तः काव्यधु कर्म्िति दरष्टव्यम्। निरुद्धः स्ात्काम्यविधि रत्वध्याहत्त व्यम्। गढ़ाभिसन्वि: सिद्वान्ती वते। अवत्विति॥ पुनरभिप्रायमप्रतिपद्यमान- योदयति। एवमिति ॥ एवमिति न्ानेन कर्मविधिनिरोधे सतीति वा- वत्। तत्प्पामाएयानुपपत्तिरिति शषः ॥ तदेव चोय विशद्यति। खन- नुषेयत्व दति॥ तेनामनुष्टयानामग्निहोवादीनां कर्म्मणां वे विषवस्तेश मिति यावत्। सिद्ान्ती स्वाभिसन्विसह्वाटयन्न त्तरमाह। नेत्यादिना । उपपत्तिमेवोपदर्भयति। सवाभाविकस्ति। तदेव दष्टान्तेन सष्यति । यथेति॥ व्रज्ञानावस्थायामेव कर्मविधिप्रउटत्तिरित्यत्रानिष्टमाभङ्डते। तथा सतीति। कर्मविधरपि पुरुषाभिप्र, यत्र्थात्मुरुषर्थोपयोगित्वविख- नानिटापत्तिरित्य त्तरमाह। नार्धेति। सर्धस्य पुरुषाभिप्रायतन्त्रत्व सोनखापि वास्तव पुरुषार्थत्व न स्ादित्यायद्याह। मोन्तमिति॥

Page 944

[e३८]

चेत्। न। अर्थानर्थयोरभिप्रायतन्त्रत्वान्मोक्षमेकं वर्जय- त्वान्य स्याविद्याविषयत्वात्। पुरुषा भिशायतन्व्री,दर्थानर्थो। मरणादिकाम्य षिदर्शनात्। तस्माद्यावदात्ज्ञानविधेगा- िमुखय तावदेव कर्म्विधयस्तप्मान्नात्मन्नानमहभावित्व

वदरे खल्वम्टतत्वमिति। कर्मनिरपेच्तत्वाज्न्ानस्य।। अतो विदुषस्तावत्यारिव्राज्य सिङ्गम्। सम्पदानादिकर्म

वचनमन्तरेणाय्य कन्यायतस्तथा च व्याखातमेतत्। येषां नोऽ्यमात्माऽयं लोक दूति हेतुवचनेन पूर्व विद्दांम:

अर्थानययोर भप्रायतन्त्रत्व साधयति । पुरुषेति । मरगा महाप्रस्थान- मित्यादि काम्य लत्वा जीवदवस्यायामेत महाभारताढाविविविधान दष्टमतोऽर्थानर्थावभिप्रायकावेवेत्यर्थः । कर्मविधीनामात्ाक्षा नाताचीनत्य प्रतिपादितमुपसंहरति। तसपारदिति। तथापि प्रकते किमायात तदाह़ तसमान्नेत। तत्र प्रमासमाह। दृत्यत दति। अतः शब्दाधें स्फ ट- यति। कमति। ज्ञानस्य कमप विरोधित्व तन्निरपेत्तत्व च सिद्ध फलि- तमाह। अत हेतुत्वाभ्य पगमादित्यादे- कैवल्यकारण च्ससिड्ग: सति तमिन् जीवन् कखव कर्मानुष्ठनानपकाशास्तदुदेशेन प्रदृत्तस्ाधीतवेदस्य

सर्वकम्स्यागलक्षण® पारिव्राज्य एघ एव विद्वत्न्नपारो न तपरोकषज्ा- नवतः प्रारक्फलप्राप्रिमन्तरेगानुध्ठयं शिज्जिदस्तीति भावः। विध्यविध- य(्ज्जातसाक्षात्कारख कथ पारित्राज्य तल्वाह। वचनमिति। विधि विनाफलमूरशरिब्राज्यमित्वर्थः । सत्यां जित्तासायां कर्मत्यागो न

Page 945

[ ८३2 ]

प्रजामकामयमाना व्युत्तष्ठन्ती, त पारिव्राज्य बिदुपामा- मलोकावबोधादेव तथा विविदिषोरप सिद्ध पारि- व्राज्यमेतमेवात्मानं लोक मिच्कन्तः प्रब्रजन्तीति ववनात्। कर्मणाश्चाविद्वदविषयत्वमवोचाम। अवद्याविषये चोत प- त्तराप्तिविक।रसंस्कारार्यानि कर्माणीत्यत वात्मा संस्कार- हारेणात्मज्ञानसाधनत्वमपि कमेणामवोचाम। यन्नादि- भिर्विविदियन्तीति। अ्रथैव' सत्यविद्दद्वपयाणामात्रमक- मगां बलाबलविचारणायामात्मन्ञानोत्पादन प्रतिनय-

पाक्यते निषेद्ध मिति वदन्वि वदियासचाम साघयति। तथा चेत्यादिना।

लोकस्याबबोधोडनि व्युस्ानहेतु: परोक्षनिकय एवं। सतीतरस्रित् फला वस्थस् व्यु शानादानुष्नायोगात्तदन्तरेगा तत्पास्यभावाज्। उक्र हि।। पमादिविदिपरतेरपि तत्त्वसाक्षातकारे नियत साधनतव तदाह। तथा चेति। एतत्मारिव्राज्यमिति सम्वन्धः । विविदिघुरनामाधीतवेदो विचार- प्रयोजका रातिकतनगन् मुसुनुर्मो न्षसाधन तक्वसाक्षात्कारमपेक्षनाख- स्तरिन् परोक्षनिश्व्ेनापि मून्यो सिवत्ितस्तस् कथ पारित्राज्यमत कह। स्त्मानमिति ॥ दतक विविदिषाषद्यसोसीव्ाह। कर्मषा- क्ुति॥ तया चाविद्याविरुद्दां विद्याभिळ्न्नशेषषि कर्माणि शरीरधार- समाल्वकारणेतराखि त्यजेदिति शषः । विविदिषासबासे हेत्वनर साधयति। अनिद्याविधये चेति। चतुविधफलानि कर्मारायनिद्यत्वविषये पर सम्भवन्ति न त्वसध्य वसनीत्यतो वस्तुजिसासायां त्यज्यानि ता नीत्यर्थः । कथ तर्रि कर्मशामुत्तमफतान्वयस्तत्ाह। ग्रातमेति। बुद्धि- शुद्धिद्वारा ज्ञानहेतुत्वात् कर्मखामसस्ति प्रखाद्यापरमपुरुषार्थान्वय दत्वर्थः। सत्रपासः क्मयोगक्ष निम्न यकरावुभानिति सतेविविदिषणां मुसुच्ूणां कथ पारिव्राज्यसैव कर्त व्यत्वमित्याशज्माह। अर्थेति॥ यथा विद्वत्च्ना

Page 946

मद्रधानानाममानित्वादीना मानसानाष्ट्र स्ानव्ानवे राग्यादीनां स.व्रपत्यौपकारकत्वम। हिंमारागद्द षा.द- बाजल्यात्। बर्जाकष्टकर्म,वािाअता इतर दूत्यतः पारिव्राज्यं मुसुक्षूरणा प्रशंसन्ति। त्याग एव हि सव्चे- षामुक्तानामपि कर्मणाम्। वैराग्य पुनरेतस्य मोचस्य परमो विधिः। किन्त धनेन कमु बन्धुभिस्त किं ते दारै ब्राह्मण यो मरिव्यसि। आ्रत्मानमन्विच् गुहां प्रविष्टं मितामहासत क गता षिता च। एवं साद्वयोगशास्त्रेपु

सस्तथा विविदिषासचासेपि यथोक्मीत्या सककापिते सतोति यावतृ।

रङ्गत्वचिन्ता तस्यां सत्यामित्यर्शः । ज्हिंसास्ते यब्रह्मचर्ययादयो यमाः। व राग्यादीनामित्यादिशब्दन शमादयो म्टद्यन्ते। दूतवे नियमप्र- घाना आश्रमधमा बड़ना क्रिटेन पापेन कर्म सा सङ्गीणा हिंसादिप्रा- चर्य्यात्। यमान् पतत्यकुर्वाणो नियमान् केलान् भजदिति रतेस्तर्ा न्यूव पामन्तरद्गत्वसुत्तरेण र्वाहहिरङ्गत्वमित्याशयेनाह। हिंसेति। कर्मयो- गापेक्या तत्त्यागस्ाधिकारिविशेष प्रतिप्रशस्तत्वसुपसंहरति। दृत्यत दूति। तत्प्रशसाप्रकारमेवाभिनयति। त्याग एवेति॥ उक्रानामाय्त्रम- रनुष्ठ यत्व नेति शषः। तच्यागे हेतुमाह। वराग्यमिति। मोचस कर्म्मपरितयागस त्यर्थः । उत्तमपुमर्याघिन: समा्र्द्वारा म्रवर्णाददि कर्त्त - व्यमित्यत्र बाक्यान्तरमुदाहरति। किन्त धनेनेति । अथ पितादिभिर्गत पन्थानमन्वेवयामि नात्मानमित्याशङ्गाह। पितामहा दति॥ विविदि- वासवप्ासे साङ्कादिसम्तिमाह। एवमिति॥ ययाडः साङ्या ज्ा- नेन चापवर्गो विपय्य यादिष्यते बन्ध द्रति विवेकख्याति पर्यन्तमद्चानान्चि- तचेष्टितमिति वा। विपर्ययाद्विशुद्ध केवलमत्म द्यते ज्वानमिति च।

Page 947

[2४१ ]

च सननयासो ज्ानं प्रति प्रत्यासन्न उद्यते। कामप्रषृत्ताभा- वाच। कामपुटत्तहि व्वानपुतिकूलता सर्वशास्त्र पु पृ.मद्वा। तस्पा द्वरकस्यापि सुमुक्षोर्षिनापि ज्ञानेन ब्रह्म - चर्य्या देव पुत्रजे दित्यादुपपन्नम्। नतु सावकाश त्वादना धक- तविषयमेतदित्युक्कम्। यावज्जीवश्रुष्य परोधा। नैष दोपः।

व्यतां ह्यवोचाम सर्वकर्मखा। ननु निरपेकमेव जीवननि- मित्तमेव कर्मव्यं कर्म॥

योगभास्त्रविदश्ाङः। व्यभ्याउवराग्याम्यां तवरिरोध द्रत।तत् वर ग्यणा विशयसत्रोतः परिखिली करियते। रिवेकदर्यनाभ्यासेन कल्याष- स्रोत उत्पद्यत दूति च। दष्टानुनविकविषयवित्शास वधोकारसञ न पराग्यमिति च । दूनय सवाासो ज्ञान प्रतिपत्यातच दयाह। का- भेनि। एनप्ासिन: कामप्रउत्यमावषि कथ सवरासस ज्ञान प्रतिप्रत्या मख् चमियाशड्ाह। कामप्रउत्तेरिति॥ दूति तु कामयमानः। काम एप क्रोध एत्र रजोगुणससुङ्गनः। महाशनो महापापमा विद्यानमिह वैरिणमित्यादीनि पास्वाणि विविदिषासन्नाससुपसंहरति। तम्मादिति। यथोक्तस्याधिकारियो दर्शितया विधया ्ञानेन विनापि रुदूरास् प्रा-

वाज्विधानमनधिक्वतविष्यसुचितम्। तथा सति सावकाशत्ान्न त्वषषिक-

शयोष निर्ाकाशस्ैव्र बलवत्वादित्याक्त शङ्ते। न्विति॥ यावज्जीव- शुतेनिश्यकाशत्व दूधयति। नैष दोष दूत। कथमतिशप्ेन सावका- शत् तलाह ॥ च्विद्वदिति ॥ जीवनमात्र निमित्तोकत्यचोदित कम्म कघ कामिना कर्त्तव्य तलाह। न तिति॥ प्रत्यवायपरिह्ारादेरिष- स्वादित्यर्ष: ॥

Page 948

पायेगा हि पुरुषा: कामबहुलाः कामख्वानेक वषयो

कर्माशि दाराग्निसम्वन्धपुरुषकर्त्तव्यानि पुनः पुनख्ानुष्ठो- यमानानि बडफलानि कृप्यािवद्दर्षशतममाप्तीनि च गार्हस्थ वाSरणये वाऽतस्तदपेक्षया यावज्जीवश्रुतयः कुर्ब्ब न्नेवेह कर्माणीति च मन्त्रवगः।। तस्मंय पक्षे विश्वजत्स्वमेधयोः कम्मपरित्यागः । यस्मिंम्तु पक्षे यावज्जीवानुष्ठानं तदा अशानान्तत्व भस्मा-

वनुष्ठाट स्वरूपनिरपणाया मप न जोवनमातर निःमत्तीकत्य कर्त्तव्य- मित्याह । प्राग्ेशेति ॥ तथापि नित्ये कर्म्मसु न कामनिमित्ता प्रद्ृ्त्त-

देरषि कामितत्वं युक्तमिति भावः । तथापि नित्ये कम्म(ि काम्यमान फलं विध्य दशे किज्जिन्न मुतमित्याशङ्माह। अनेकेति॥ कर्प्म भिरनेकैः साधनैर्य हुरितनिवर्हणादिसाध्य त देवास्ानतमप विध्य हेवे साव्य सर्वात, यद्यद्ि कुरुते जन्तुस्तत्तत्कामस चेष्टितमिति सपतेस्तदुव्यतिरेकेश प्रहत्त्- नुपपत्त रतो नित्योपि कामितफलमस्तीत्यर्थः । नतु वैदिकाना कम्मणां नियतफलत्वात्कामोडपि नियतफलो युक्तस्धाच नित्यधु तदभावान् कामितं फलं सैस्यति तत्नाह। अनेकफलेति॥ अथ तानि पुरुषमालक- र्न्तव्यानीति कुतो विवचितसव्नााससिद्धिस्तल्राह।दारेति। नन्वविरक्के- नापि गटहिणा मकदेव तान्यतुष् यानि तावता विधेश्वरितायत्वात्तथा च कंथ फलवाउल्यमितयाशङ्माह। पुनः पनश्ति॥ यावज्जीवोपतन्वा- दाउत्तिसििरिति भावः । तर्हि यावज्जीवश्ुतिवशादशेषाय्रमादुष्ठवे् या-

वर्षशतेति। अविरक्तगटहिविषयत्व स्ुतिमन्त्रयोरुपसंहरति। छात दूति। यत्त यावज्जीवञुतेरपवादो विश्वजित्सर्वमेधयोरिति तपि कामि- वर्टह विषयत्वान्न ब्रह्मचर्य्यादेव प्रब्नरजेदिति विध्यपवादक मित्याह।

Page 949

[८४३]

अथ वएशः पीतिमाष्यात्पीतिमाप्यो गौपवना- जौपवनः पौतिमाष्यात्पौतिमाष्यो गीपवनाज्गीपव- न्तताच शरोरत्यतरवसपेतता वा यावज्ञीवश्रुतन हि क्ष चयवैश्ययोः पाराज्यपुतिपसरस्ततथा मन्वैर्यस्यो- दितो विधि:। एकाश्रन्यत्वाचार्य्या इूत्यवमादीनां चचि-

च्या विरुध्यन्त। अ्न धक्वतानास् पृथ ग्वधानात्पारिवाज्य य स्नातको वाऽसातको वोत्सन्नाग्निरनग्नको वेत्यादिना॥ तस्मात् सिद्धान्याश्रमान्तराष्यधिक्वतानामेव॥ इति श्रीष्ट- हदारण्य कभाष्ये षछाध्यायस्य पश्चमं ब्राह्मगाम् ।५॥ अथानन्तरं याज्जवल्कीयस्य काण्डस्य वंश आरम्यते।

तारिसेति। परोक्न लिङ्गमपि तद्विपयत्वान्त सर्वस् वेदस कर्मायक्षा- नत्व द्योतयतीत्याह। यतमिसेति । यावज्जीवह्ुतर्गल्न्रमाह। दूतरेति॥ कथ सा चतरियरैश्यविषयल्ेन प्रष्टत्ता लवर्शिकाखामप पारिव्राज्यपरियहादित्याशद्याह। न हीति॥ यावज्जीव शुतिवदेका- क् स्यप्रतिपादक्रम तो नामपि चत्रियादिविषयत्वमाह।तथेति॥ सुतिएत्र- तीनां कर्म्म तत्सचावर्थानां भिन्न विषयत्व फलिनसुपसंहरति। तस्सादिति॥ यत्त काखकुआन्वादयोऽपि कम्मारियनधिक्रता वनुयाह्या एवं खुत्य ति तल्नाह। अनधिरतानाञ्जति॥ सत्यामेव मार्यायां व्यक्क- गनि रुत्स न्रान्निस्त स्यामसत्यां परित्यक्ताग्निरनग्निक दरति भेदः। व्राश्रमा- न्तरविषय शुति क ती ना म नधर् बरय त्ाभावे सिद्धमथें निगमयति। तसमादिति ॥ षष्ठ पञ्जम व्राह्मषम्॥५॥ तदेय विचारद्वारा खुतिहतीनामापाततो विरुद्वानामविरोधं प्रतति रादाथ वंश दयसार्यमाह॥ अथेति॥ साङ्गोपाङ्गस सफलखाता-

Page 950

[2४४ ] नः कौशिकात्कोशिक: कीरिडन्यात्कबिडन्यः शासिडल्याच्ोरिडल्यः कौशिकाज्च गौनमाच्च गौतमः ॥१॥ आग्तिवेश्यादाग्निवेश्यो गारग्या- हार्ग्यो गार्ग्याहार्ग्यो गौतमाहोतम: सैतवात्स- तवः पाराशर्ययायसात्याराशर्यायणो गार्ग्याय- णाहगार्ग्यायस उद्दालकायनादुद्दालकायनो जावा- लायनाज्जावालायनो माध्यन्दिनायनान्मा्ध्यन्दना यन: सौकरायणात्सीकरायग: काषायसाककाषा- यगाः सायकायनात्सायकायन: कौशिकायने: कौशि कार्यनः ॥२।। घृ तकी शिकाह् लकी शिकः पाराश- र्यय विसा त्माराशर्य्यययाः पाराशर्य्यत्याराशर्य्यो जातूकएयज्जातकरय आसुरायणाज्च यास्का्दासु- रायशास्त्र वगोस्त्र वशिरीप जन्धनेरपजन्धनिरास रेर सुरिर्भारद्दाजाङ्गारद्दाज आत्ेयादाव यो मारटे- र्मासिटिर्गो तमाझोतमो गीतमानौतमो वात्स्याहा- यथा मधुकाएडस्य वंशः। व्याख्ानन्त पूर्ववत्। ब्रह्म खयम्भु ब्रह्मण नमः॥॥ तंमिति श्रीष्टहदारणके षछाध्यायस्य वंश ब्राह्मरं षषठम्। इति श्रीमद्गोविन्दभगवत्पूज्य पाद शिष्यस्य विज्ञानसप्रवचनानन्तर्ययमथशन्दार्थमाह। अनन्रमिति। यथा प्रथ- कान्त: शिष्या गुरुस्तु पञ्चस्यन्त दूति चतुर्थान्ते व्याख्यात तघालापीत्ाह। व्याख्यानन्तविति॥ दत्यमागमोपपत्तिभ्यां सरुचासं सेविकर्त्तव्यताकमा-

Page 951

[ ८४५]

शोर्य्य: काप्यः कुमारहारितात्कमार हारितो गालवाङ्गालवो विदर्मी कौिड न्यादिदर्भीकौखिडि- न्यो वत्सनपातो वाम्वाइ्दत्सनपाद्दा:वः पथः सौभरात्पन्या: सौभरोडयास्यादाद्गिरसादयास्य आद्गिरस आभूतेरुवाद्टादाभूतिस्वाष्टो विश्व-

धीच आथव्व साद्ध्यड् डथर्वगोडथरवंणो दैवा- दथर्वा दैवो मृत्यो: प्राध्वएसनान्मृत्य : प्रा- ध्वएसनः प्रध्वएसनात्म्ध्वएसन एक ऋपरेकर्षि र्वि प्रचित्त र्विप्रचित्तिर्व्यट व्येष्टिः सनारी: सनारू: सनातनात्सनातनः सनगात्सनग: परमेछ्ठिन: पर- मेष्ठी ब्रह्मणो ब्रह्म स्वयम्भ ब्रह्मरो नमः ॥३॥ षष्ठ ब्राह्मराम ॥ ६।। दति बृहदारगयके षछ्ठो- उ्ध्यायः ॥ उपनिषत्स चतुर्थोग्थाय:॥४॥ परमहंसपरिव्राजकाचार्य्यस्य श्रीशङ्वरस्य भगवतः क्वती ट हदार एकटीकायां षष्ठोऽध्यायः ॥ त्त्ाममस्ृतत्वसाधनं सिदमित्ापरुंहत्त मितिभब्दः। परिरुमाप्रौ म- द्रलमाचरति। ब्रह्मि॥ श्ो तत्मत्॥ दतिश्रीमत्परमहंसपरिव्राज-

तायां श्रीमद् हदारएयकमाव्यटीकाया घ्छ प्रपाठके पह ब्राह्मखम्॥ समाप्रच्चायं घषोऽध्यायः ॥

Page 952

[ ८६]

अथ सप्तमाध्यायप्रारमाः । हरिः ओं॥ पूर्सामद: पर्सामिद पर्यात्यर्म- दच्यते पूर्षस्य पूर्रामादाय प गमेवावशिष्यते।

पूर्ण मद इत्यादि खिलं कारडमारभ्यते। अध्यायचतु ष्टयेन यदेव सात्तादपरोन्ताद्बद्य य आ्रत्म सर्व्वान्तरी निरुपाधिकोऽशनायहद्यतीतो नेति नतोति व्यपदेश्यो नि- द्वरितो। यद्विज्ञानं केवलममृतत्वसाधनमबना तस्यवा- त्म.नः सोपाधिकस्य मन्दार्यादिव्य व्हारविषयापत्रस्य पुरस्तादनुक्तान्य पासनानि क्ममभिरविरुद्वानि प्रक्ृटाभ्य- दयसावनानि क्रममुत्तिमान्जि च यानि तानि वक्तव्यानीति परः सन्दर्भः । सर्व्वोपासनशैपत्व नोङ्गारी दम दान दया- मित्य तानि च विधित्सितानि । पूर्स मदः पूस न कुतसति- द्ावृत्त व्यापौत्यतत्रिष्ठा च कत्तरि द्रष्टव्या। अद् दति अपरोक्षानिधायि सर्ज्नाम तत्परं बुह्यत्वर्यः। पूर्वसिमिन्नध्याये ब्रह्मातज्ञान सफल साङ्गोपाङ्ग वादन्यायेनेक्र- मिदानों काएडान्तरमवतारयति। पूर्णमिति॥ पूर्वाध्यायेवेव सर्वस्थ वक्तव्यस समाप्तत्वादल खिलकाएडारम्भनेत्याशड् पूर्वत्रानुक्र परि- शिष्ट' वस्तु खिलशब्दवाच्यमस्तीत्या हाध्यायचतुष्टयेनेति ।' सर्वान्तर द्रत्य क दूति शेष: ॥ अमृतत्वसाधन निर्द्वारितमिति पूव ख सम्वन्धः । शद्दा- र्यादीत्यादिश हेन मानमेयादिमहः। दयां शिवेदिताक्तानीति शेषः ।

Page 953

तत्म म्पर्गाम/काशवत्। व्यापि निरन्तर निरुपाधिक च। तदैवेद सोपाधिक नामरूपस्थ व्यवहारापत्र पूर्स सेन रूपेस परमात्मता व्याप्यव नोपाधिपरिच्कित्नेन विशेषा- तना । तदिद' विशेषापत्र' कार्य्यात्क बम्म पर्णात्कारणा- त्मन उदयने उद्रियने उद्गच्छतोत्य तत् । यद्यपि काय्या त्मनीद्रिचयते तथापि यत्सरूप पूर्यत्व परमात्मभाव न जहाति पूर्णमेवोद्रियने। पूर्णस्य कार्य्यात्नो म्ह्मषः पूरएं पूर्णत्वमादाय ग्टहीत्वात्मख रूपैकरसत्वमापा द्यविद्यया Sविद्यया कवत भूतमातरोपाधिसंसर्गजन्यत्ववभासं तिरस्कृत्य पूर्ए मे व्रानन्तरमवाहां प्रज्ञानघनैकरसखभाव केवलं व्रझ्मा- वभिष्यते। यदु त ब्रह्म वा दृदमग्र आसीत्तदात्मानमे- वावेत्। तस्मात्ततर्वमभवदित्य चोडस्य मन्वस्यार्थस्तन महं- त्वस्याथ: पूर्णमद दूति। दद पू्स मिति। ब्रह्मवा दृदमग्र

ओ कारादि यत्र साधनत्वन विधित्मित तत्पूर्शोक्रमैक्यज्ञानमनुयदति । पर्सम मिति ॥ अयवाधमुक्का समुदायार्थमाह। तत्सम्प भममिति॥ अ्दः पूर्र मित्यनेन लक्य तत्पदाथ दर्शयित्वा त्वपदार्थं दर्शयति। तदेवेति॥ कथ सोपाधिकस्य पूरमित्याशद्याह। खनेति॥ व्याय- रन्यमाह। नोपाधीति॥ न वयमुपह्ितेन विशिष्टेन रुपेश पूसातां बरस याम: किन्तु केशलेन स्वरूपेगोत्यर्थः । लक्ष्यौ तत्त्व पदार्थावुक्ता तावेत वाच्यौ कथयति। तदमिति। कथ कार्ययातनोट्रिच्यमाएस पूर्ण त्वमित्याशड्माह। यद्यपीति॥ लच्य पदार्टकयज्तानफलसुपन्यस्तत। पर्सस्थेति। उपक्रमोपश हारयोरेका ुप्म्ा तिापर्य लिंङ् सङ्ि रते। यदुक्कमिति॥ कथं पूस कशिडकाया ब्रह्मकशिडकया सहैका-

Page 954

[ ८४८ ]

आसीदित्वस्यार्थः। तथा च शुत्यु त्तरम्। यदेवेह तदमुत यदमुत्र तदनु दहेति। अतोऽदःगव्दवाच्यं पूर्णं ब्रह्म तदेवेद पूर्णकार्य्य स्थ नामरूपोपाधिसंयु क्मविद्ययोद्विकम् । तस्मादेव परमार्थख- रपादन्य दिव प्रत्यवभासमान तद्यदात्मानमेव पर पूर्णे ब्रह्म विदित्वाऽहमद: पम ब्रझ्मास्त्रोत्य वं पूर्ण मादाय तिरस्कृत्या पूर्ण सरूपतामविद्याऊतां नामरूपोपाधिसम्पर्कजमेतया व्रह्मविद्यया पूर्णमेव केत्रलमविगियने। तथा चोकम्। तस्मात्तत्सर्व्वमभवदिति। यः सर्व्वोपनिषदयीं ब्रम्म स एघोडनेन मन्त्र णानुद्यने उत्तरसम्बन्धायें ब्रह्मविद्यासाधन- व्वेन हि वच्माणानि साधनान्योङ्गारदमदानदया- ख्यानि विधित्ितानि खिलप्रकरणसम्वन्धात् सत्रोपासनाङ्ग

थत्व ने कवा क्यत्वमित्याशङ्म नद्व्युत्पाद्यति। तल त्यादिना॥ उपक्रमो- पसंहारसिह व्रह्मात्म क्यो कठश्ुतिं संवाद्यति। तथा चेति।

वत दति॥ पूर्स यद, होति यक्कनद्री दृष्टव्यः । उक्रमेव व्यनक्रि । तस्ादेवेति॥ संसारावस्यां दर्शयित्वा मोन्तावस्थां दर्शयति। तदा- दात्मानमिति ॥ उत्तविद्याफलवाक्योपक्र ममनुकूलयति। तथा चोक्मिति। न केवल ब्रह्मकिडकैशास् मन्त्रस्ै कवाक्यत्व किन्तु सर्वाभिरूपनिषाद्ग- रित्याह। यः सर्वोपनिषदर्य दति॥ अनुवाद्फलमाह। उत्तरेति । त देय स्फ टय ति, ब्रह्मविद्य ति, नसाद्य को ब्रह्मणोSतुवाद द्रतिशेष: । कथ र्गरई सर्वोपासनशेषत्वेन विधित्तितत्व रोंकारादोनासुत्मत आ्राइ खिलेति। अद्वितीयं ब्रह्म तात्मर्गप्रटत्त पास्तं

Page 955

मृतानि च। अब्र के वर्णवन्ति। पूर्सात्कारणात्म सें कार्य मुद्रिच्यते। उद्रित कार्य्य वर्त्तमानकालेऽपे पूर्ष मेव पर- मार्थवसतुभत इतरूपेण पुनः प्रलयकाले पूर्सस्य कार्य्यस्य पूर्णतामादायात्मनिधित्वात्य मा मेवा वविथ्यते कारणरुपम्। एवमुत्मत्तिस्थितिप्रलयेषु विष्वपि कालेपु कार्यकारणयोः पूर तेव। सा चैक्रेव पूर्गा ता कार्य्यकारणयीभेंदेनैव व्यपदि श्यते। एवञ् तथा इताइतात्मकमेक व्रद्म। यथा किल समुद्रो जलतरङ्गफेनबुद दाद्यात्मक एक लव। यथा जल सत्य तदुङ्गवाश् तरङ्गफेनबुद्ध दादयः समुद्रात्मभूता एवा विर्भावतिरोभा व्धर्मििय: परमार्थसत्या: । एव सर्व्व- मिट् हेत परमार्थसत्यमेव जलतरङ्गादिस्थानीय समद्र जलस्थानीय तु पर व्रम्म।एवस किल ्वतस्य सत्यत्व कभ काएडस्य प्रामास यदा पुनहैतं हतमिवाविद्याकतं मग- एटिभास्त्रन्त विशघ प्रच तस्यापशादः। ततो हता- द्वतरूप ब्रह्म सर्मेननिधदर्थः ॥ तदेत् ब्रह्मानेन मन्त्रेव सङ्धियत दति मत प्रपञ्जपत्तमुत्यापयति। वयवत्यादिना॥ कार्य्यकारवयोरुत्- पतिकाले पूर्ण त्वसका स्थितिकालेऽपि तदाह। पट्रिक्मिति॥ मरल- यकाले5षि तथो पूसत्व दर्शयति। पुनरिति॥ कालभेदेन कार्य- कारणयोरुक्रा पूसतां निगमयति। एवमिति॥ कार्य्यकारणत् पस् चेत्तर्हि कथमद्टतसिद्धिरित्याभङ्ाह। सा चेति। कथ तर्हि तयोरुत्त पूर्सत्व तदाह। कार्यय कारणयोरिति ।। एका पुर्सता व्यपदिश्यते न हयोरिति स्थिते लब्घमर्थमाह। एवञ्जेति॥ एक ह्यने- कातमकमिति विप्रतिषेधमाशङ्क टष्टान्तन निराचष्ट। यथा किलेति । एतमेक ब्रह्मानेकात्मकमिति शषः । ब्रह्मणो इताईतात्मकत्व 5पि मत्यमद्वैतमसत्यमितरदित्याशङ्काह। यया चेत्यादिना॥ दतस परमा-

Page 956

[ ६५0 ]

शि कायदनृतमधे तमेव परमार्थतस्तदा किल क्भकारड विषयाभावादप्रमाप भवति॥ तथा च विरोध एव स्यादैकदेगसूतोपनिषत्रमाष परमार्थतोऽद तवस्तुप्रतिपादकत्वात्। अप्रमाय' कर्मकाएड- मसद्दवैतविषयत्वात्। तद्विरोधपरिजिहीर्षया शुत्य तटुत कार्य्य कारणयो: सत्यत्व समुद्रवत् पूर्रमद इत्यादिनेति। तदसत्। विभिष्टविष प्रापवाद्विकत्पयोरसभ्भवात्। न हौयं सुविवचिता कच्पना। कस्ादयया क्रियावित्ये उत्सर्गप्राप्त- स्यैकदेशोऽपवादः क्रियते। यधा अ्हिंमन्सर्वभूतात्यन्यव तौर्थेभ्य दति हिंसा सर्वभूतविषयोलर्गेग निवारिता। तौथे विशिष्टविषये ज्योतिष्टोमादावनुज्ञायते। न च तथा वस्तु-

र्थमत्यत्व कम्मेकाएडशुतिमनुकूलयति। एवक्ेति। तिपने दोष्माह। यदा पुन रतति।। ग्रस्ु कम्म का एडप्रामागयं नेत्याह। तआचेति। विरोधोऽध्य- वनविधेरिति शपरः । तमेत्र विरोप साधयति। वेहेति। कय ति

विरोधसमाधिस्तवाह। तद्िरोधेति॥ म्राप्त भत प्रपञ्ज प्रस्थान प्रत्याचष्टे। तदप्रदिति। विशिटमद्धितीय ब्रह्म तद्ि पयोत्सगारवाद- योविकल्पसमुच्चययोच्चासम्भय वत्रा प्रवित्ञाभाग विभजते। न हीति॥ तत्र प्रप्नपुर्वक हेतु विशोति। कसादित्यादिना॥ यथे यादिपन्यस

य येत्यादिना॥ तवान्यवापि क्रियायासुत्गपवादौ दरश्व्याविति शेषः। बैधम्मेडडानस दार्टान्तिकनाह। न चेति। विषयमेदे सतातर्गाप- वादौ दष्टो न तावदद्वितीये ब्रह्मगि सभातः। नह्ि ब्रह्माद्वय मेव जायते नोयते चेति सम्भावनास्पदमिति भावः। उत्मरगापवादानुपप- त्तिवदुन्हमखि विकल्पानुपपत्तश्व तदेकरसमेपितव्यमितााह। तथेति॥

Page 957

[ <५१ ]

विषय दूहाद्वत बझमोतरगेय प्रतिपाद्य पुनस्तदेकदेशोऽपव- दितु शक्वते। व्रम्मणोऽ्ड तत्वादेवैकदेगत्वानुपपत्तस्तघा विकल्पानुपपन्तथ। यवातिराव षीडगिन गहाति नातिराच पोड़गिन गहातीति गहणापहणयोः पुरुषा- धोनत्वाद्िकल्पो भर्वात। न खिह तथा वस्तुविषये तं वा स्यादद्वत वैति विकल्पः सभ्भवत्वपुरुषतन्त्रत्वादाकवसुनो विरोधाच डैताहतत्व योरेकत्वस्य। तस्मान्न सुविर्वात्ततय कल्पना ग्रुतिन्यायविरोधाच सैन्धवधनवत्य ज्ञानकरसघन निरन्तर' पूर्वापरवाद्याभ्यन्तरमेदविवर्जित सवाद्याभ्या- न्त रमजं नति नेत्यस्थ लमनणमजमजरमभयमन्टतमित रव मदः गुतयो निधचितार्थाः संगयविषर्य्यासाभडारहिताः सर्व्वाः समुद्र प्रचित्नाः स्यरकिच्चित्करत्वात्। तवा न्याय- वि रोधोऽपि सावयवस्यानकान्मकस्य क्रियावती नित्यत्वानु- पपत्तेः। नित्यत्वव्चात्मनः स्मरयादिदर्गनादनुमीयते तद्ि-

विक ल्पानुपपत्तिमुपपादवति। यथेतादिना॥ सम्ति समुज्चयासममव-

युक्का ब्रह्मणो बानारसत्वकल्पनेति फवितमाह। तक्कादिति। परकी- य कल्प नानुपपत्ती हेचन्तर प्रतिज्वाय सुतिविरोध प्रकटीकतप न्वाय- विरोध प्ररुटयति। तथेति॥ बृहयोऽनेकरतत्वे सार्दिति शेपः।

नतु तथ् मितालव नाङ्गीक्रियते मानाभावादिति प्रासक्गिकामाशक्कां प्र- ताह। नितात्क्ञति॥ वदिदर्भनादितादिभव्दन सएवत कम्मोनुफुतिथ दविधिम्य .दतपविकरणोक्ता हेतनो ग्टह्यन्त। अनुमीयते कनयते सीक्रियत दूति यावतृ। तहिरोघस रता।दिदर्यनक्ता

Page 958

[ ६५र]

रोधस प्राप्नोति। अनित्यत्व भवत्कल्प नानर्थक्ाख् सटं। एव चासमन् पक्षे कर्मकाएडानर्थकाम्। अकताम्यागमकृत विप्रश मप्रसङ्गात् ॥ ननु वह्मणे द्वैताइतात्मकल समुद्रादिद्ृश्टान्ता विद्यन्त कथमुच्य ते भवतैकस्य द्वैताद्व तत्व विरुइमिति। न। अ्न्य विषयत्वात्। नित्यनिरवयवव्रस्तुविषयं हि विरुद्धत्वम- बोचाम इ््ताङ्द तत्वस्य न कार्य्यविषये सावयदे! तस्माचकुति स्मृतिन्यायविरोधादनुपपन्नेयं कच्पना। अ्रस्या: कल्पना- या वरमुपनिषत्परित्याग एव। अध्येयत्वाच्च न गास्तार्थेयं कल्पना। न हि जननमरणाद्यनर्थतसहस्त्रमेदसमाकुलं

तनितपृत्वा नुमा नविरोषय तार्थः, आतमनोSनितात्व दोषान्तरमाह, भर्वदति।। क्म्म का एडस्य सत्प्ार्थत्व परेण कलू प्यते। तदानर्थक्यमाता- नितास सष्टमेवापतेदिताक्मेव सटयति। स्फटमेवेति। ब्ह्नणे नामारसख विरोधमुत्तमसह्तमान: स्ोत्त सारयति। नन्वि.त॥ एमुद्रादीनां कार्य्य त्वसावयवत्वाभ्याम नेकात्मकत्वमविरुद्ध ब्रह्मपस्तु नितन्- त्वासिरश्यवत्वाञ्म नानेकाव्मकत्व युक्तमिति वैष्यमाद् यत्रुत्तरमाह। नेतादिना॥ ब्रह्मखो मानारसत्वकल्पनानुपपत्तिसुपसंहरति। तम्रा- दिति॥ काजो मिताः भाश्तोऽयं पुराष इताद्ः रतयः। ननु प्रत्ासाद् वरोधेनोपनिषटा विषयसिद्यर्थमेषा कल्पना क्रियते। तथा घ कथ साऽनुपपव्रत्याशङ्माह। असा दति॥ विरुद्धार्थत्व कल्पि- तेडपि तत्पामारयानुपपत्तरविषेषादिति भावः। किञ्च ब्रह्मणो नामा- रसत्व लौकिक वदिक या। नाद्यः। तस्ालौकिकत्वात्तवानारसत्व लोकस तटस्यत्वात् न द्वितीयः । तव् ननारसत्वस् ध्येयतवेन सेवतवेन अध्ये यत्वाज्चेति॥ तदेव स्फ टयति। म हीि॥ द्रतस नानारस ब्रह्म न शारतप्रकाश्य- मितराह। प्रज्ञानेति॥

Page 959

[ ६५३]

समुद्रवनादिवत्सावयवमनेकरस ब्रद्म व्येयत्न विज्ञयत्व न

नुद्रष्टव्यमिति चानिकधा दर्शनापवादाच्च मृत्वी: स मृतुा- माप्ोति य रह नानेव पश्वतीति। वच् सुत्या निन्दितं तन्न कर्त्तय्य। यच न करियते न स शाखर्थो व्रहणोनेक- रसत्वमनैकधात्वस् द्वतरूप निन्दि रत्वात्न दष्टव्य'।अतीन माखार्थः। यत्व करमत्व ब्रह्मगस्तह ष्टव्यत्वात्प्रशस्त।प्रगस्त- त्वाच्च ास्ार्थो भवितुमहति । यत्त का' वेदैकदमस्या- प्रामाए कमविषये द्ताभावादद्दते च प्रामाएयमिति तब्न यथाप्राप्त उपदेगार्थत्वात्। न हि इ्वतमदतंवा बस्तु जातमात्रमेव पुरुषं ज्ञापयित्वा पय्यात्कर्म्े वा व्रह्म विद्या-

चनेकथा दर्शनापवादाज्ज नानारस ब्रह्म शासतार्धो न भव्तिति येघ: । भेददर्शनस्य निन्दितत्व लव्चमर्थमाह। यञ्चति॥ व्यकर्त्तव्यत्व प्राप्र- मथं कथयति। यञ्च नेति। सामान्यन्यायं परते योजयति। ब्रह्मप दूति॥ कस्तर्हि शास्त्रार्थसलाह। यत्तविति॥ बह्मकरसे मामृक्र दोघमनुभाषते। यत्त क्मिति । कर्मकारडस्य कर्मविघदेन प्रामाएम- सदूईतविषय व्वादुत्रह्मकाएडयय लदुईते प्रामारयं परमार्थाई तवस्तु- प्रतिपादकत्वात्तथा च विरोधोऽध्ययन विधेरित्यनुवादार्थः। कर्मका- एडप्रामाएय प्रताचष्टे। तन्नति॥ प्रसिद्ध भेदमादाय ततव बिधि- निषेक्षोपदेशस प्ररत्तिनिष्ृत्तिद्वाराथव त्वान्न कर्म्म का एडानर्थक्यमितनर्थः। नतु शास्वमेवादौ भेट बोधयिचा पच्चादभ्य दयताधन कर्मोपदि्भति। तथा च नास्ति भेदसान्यतः प्राप्निरत श्राह।नही ते। यथा हि शास्त्र जातमात्र पुरुष प्रताद्वतं वस्तु बोषयत्वा पश्याटुन्ह्मविद्यासुपदियतीति नेष्यते तथा प्रथममेव्र पुरुष पति दवत बोधयित्ा कर्म पुनर्बोषय तोता्पि नाभ्य मेय प्रथमतो भेद्वेदनावस्थाया मख शास्तानधिकारित्ा

Page 960

[ 2५8 ]

घोपदिभति शास्त्रं न चोपदेगाह दवतं जातमाल्र प्रागि बुद्दिगम्यत्वात् । न व द्वैतस्यावृतत्वबुद्धिःप्रथममेव कस्यचित्स्यात्। येन ह तस्य सत्य स्वमुपदिश्य पथ्यादात्मनः प्रामाएं प्रतिपादये च्ास्म्। नापि पाषगिडभिरप प्रस्थापिता: गाम्तस्य प्रामाख न गटहोयु। तस्मराद्यथा प्राप्तमेव द्वतमविद्याऊतं साभाविकमुपादाय साभाविक्य वाविद्ययाज्युक्ताय राग- इषाददोषवते यथाभिमतपुरुषार्धसाधन कमोपदि-

दिन्यर्थ:। ह तस्योपदेशाह तसद्रीकत्योत्त तदेव नास्तीत्वाह। न देति ॥ मनु द् तस् सत्यवुद्धभावे शुतेरुक्रानुष्ठानाय पुसां प्रतृत्त्यनुपपत्त : सप्राभाराय सहार्थमेव ह तसत्यत्व' अुतिर्बोधयिष्यति नेत्याह । न च हसस्येति॥ वैतान्तत्ववादियु कर्मजडानां प्रद्वेषप्रतीतेर्न प्रथमद्वतान्द- तत्वबुद्धिर्न च द्वतसत्यत्व मुतर्थरतत्मरिचयहीनानाभपि इतसतात्वाभिनि- वेशादिताथः । किश्चन द्तर्वतथ्यं शास्तप्रामाखविघातकं यतो बौह्ाि- भिः सयसे प्रस्थापिता: खशिष्या इतमिथ्यात्वावगमेऽपि सवर्गकामय सत्र यन्द् तेत प्ा दिशास्त्रस प्रामाएमं ग्टहन्ति। तघान्निहोत्रादिभास्तस्थापि प्रामागयं भवष्यति साधनतवशतानरह्ारादिवाह,नापीति। काइयस् प्रामाययोपपत्तिसुपसंहरति। तम्मादितादिना। प्रसिक्भो योऽय क्रिया दिरुपे दते दोष: सातिशयत्वादित्तदर्धन विवेकस्तद्ते तरादूद्वता- छिपरीतमौदासीन्योपलच्ित स्वरृप तखिद्दवस्थान कवल्य तदरथिने सुभुक्वे साधनचतुष्ट्यसम्पचायेतार्थः । किञ्ज तत्त्वज्ञानादूड् पूर्व् वा वा काएडयोविरोधः बङ्तते। वाद्य इताह अथेति॥ व्यवस्थाभेढ़ा- देकसिमपि पुरुषे काराडइयस प्रामाणयमविरुइम। इतव स्थिते रतयप निषङ्भास्तत्वज्ञानोतत्यनन्तर जान्तरीयकत्वन प्राप्त केवल्ये पुरु- वनैराकाइग जायते नच निराकाङ्क पुरुष प्रति वास्तस शतत-

Page 961

[ ६५५]

तद्परीतौदासौन्यस्रूपावस्थाप्रा्थिने तदुवायभूतमा- त्म क वदर्गनात्मिकां व्रम्मविद्यामुपदिभति । अथव' मति तदीदा सोन्य सरुपावस्थाने फले प्राशते शास्तस्य प्रामास्य प्रत्यर्थि त्व' निवत्त ते। तदभावाक्कास्त स्यापि गास्तत्व तं प्रति निवन्तत एव। तथा प्रतिपुरुषं परिसमाप्त शास्तमिति

स्व्रशिषयशासनादिहैतमेदस्य। अन्यतमावस्थाने हि विरो- धः स्यात्। अवस्थितस्येतरेतरापेत्ततात्त, गास्तशिषयभास- नानां नान्यतमी व्यवतिष्टत। सर्वसमाष्ी तु कस्व विरोध आभश्टताई्ते केवले शिवे सिद्ध नाप्यविरोधता ऽतएव ।

मस्ति। प्रउत्तिवा निदत्तिर्ग नितन्न तकेन वा। पुसां देनोषदिवेत तच्कास्वममिषीवत इति न्वायात्क तकतर प्रति प्रवत्त कादिविऱ्िय:

मिनुपुरुष दर्शितन्याव सर्व्त्रातिदियति। तथेति॥ ज्ानादूङ्ड विरो- धाभावमुपसंहरति। इति नेति॥ कल्पान्रं प्रतयाह्। कहतेति॥ त त्वज्ञा नात्म व्वं' भ दस्यावस्थितत्वात्तम विद्यमादावाधिकारिभे दाढवस्था- भेदादा काएडयोरविरोधविदिरितार्थ: ॥ भेदमेवोमपाट्यति । अ्रन्व- त्मेति॥ शिष्यादीनाम न्यतमस्ेवावस्वानं चेदवस्यितस्ेतर्राख्र्प् स सामेक्षताच सेडप्यवतिषेत। नय ज्ञानातगन्यामसवारस्थान सवगमेत तेषं यघा प्रतिभावमवस्थानादतो म पू्व विरोधयङतार्थः। ऊई विरोध- पङ्गाभावमधिकविव कयाऽनुवदृति। सर्बेति॥

Page 962

[ ६५६ ]

अथाप्यभ्य पगम्य वमः। द्वैताद्वतात्मकत्व पि मास्तवि रोधस्य तुल्यत्वात्। यदापि समुद्रादिवत् हैताड्टताकमेकं व्रह्माभ्य पगच्ामो नान्यडस्वन्तरं तदापि भवदुक्ताच्द्ास्- विरोधान् मुच्यामहे। कथ। एकं हि परव्रझ्म छताहेता- त्मक' तच्कोकमोहाद्यतीतलदुपदेगं न काङति। न चोपदे:Tन्योब्रह्मणो हैताड तरपस्य ।त्र हग एक स्येवा।्य प गमात्। अघ डतविष रस्यानेकत्वा इन्योऽन्य उपदेगो न व्र ह्मविषय उपदेग इति चेन्तदा दवैतात्मर्कर व व्रम्म नान्यद- स्तीति विरुद्धाने। यस्तिन्द तव वयेऽन्योन्य उपदेयः सोऽन्यो द्र तच्चान्य देवेति समुद्रदृश्टन्तो विरुद्धः। न च समुद्रो- दकैकत्ववाद्व न्ञानैकत्वे बुझमरोऽन्योपदेयपह णा्दरिकल्पना सभ्भवति। न हि हस्ादिड़ ताड्व तात्म के देवदत्त वाकर्स- कथं केवल्य विरोधाभावस सत्चादित्याणद्याह। नापीति। कहै- तत्वादेवाभावसनि तत्वनिमज्जनादितयाह। अतएवेति। ग्रद्वितोयमेव ब्रह्म न इतातमकमित्य पपादितममिदानों ब्रह्मणो द्ताद्वैतात्मकत्वाभ्यू प- गमे5पि विरोधो न शक्य ते परिहत्त मित्याह। बवापीति॥ तुल्यत्वा- त्तदम्य पगमो ्थेति शेषः उक्रमेधोपद्भति। यढापीति॥ इता दतात्मकमेक ब्रह्मति पन्चे कथ विरोधो न समाधीयते। हतमद्वैतज्जा- विक्ृत्य काएडद्दयपामारय सन्भवादिव्यान्रिपति। कथरमित। ब्रह्मवि- घयः शास्तोपदेश: किम्वाऽब्रह्मविषयः । प्रथमे द्वैताह्तरूपस्ेव ब्रह्य- खोडभ्य पगमात्तस्य च नित्वमक्तत्वाक्वोपदेश: सम्भवतीत्याह। एकं हीति। तस्योपदेशाभावे हेतवन्तरमाह।न चेति॥ उपदेषा हि ब्रह्मणोऽन्यो- इनन्या वा॥ नाद्योऽभ्य पगमविरोधात्। न द्वितीयो मेदमन्तरेखोपढेश्यो प्देशकाभावासम्भवादिति भागः । कल्पान्तरसुत्याप्यति। अ्र्ररथेति । प्र- विज्ञाविरोधेन विराकरोति। तदेति। किञ्ज सक्स ब्रह्मरूपत्वे यः

Page 963

[ c५s]

योदवदन्त कदेमभूतयोर्वागुपदेष्टी कर्सः केवल उपदे शस्य ग्रहोता। देवदत्तस्तु नोपदेष्टा नाप्य पदेशस् ग्रहोतति कल्पयितु शष्यते। समुद्र कोदकात्म त्ववदेकत्व विज्ञानवत्वा

कल्पनायां स्यात्। तस्माद्यया व्याख्यात एवास्माभि: पूम्म मद दत्यस्य मन्वस्यार्थ:।

त्विति॥ खच यंथा फेनादिविकाराया भिव्वत्ेर्गयि ससद्रोदकात्कतव तथा जीयादीनां मिखृत्व उषि ग्रहस्वमावविष्तानंकाट्मक्ष सवमिति न विरुध्यते तल्राइ। न देति। स्व्वस् म्रह्मतमङ्गील्मत चेदुव्रह्वविण्य एवोपदेश: खाड्टेदसाविचारितरमखीयत्वादित्वर्यः। ननु नानाहूपवसु समुदायो ग्रह तलोपदेयभेदादुपदेश्ोपदेयभावो ब्र्मतु नोमदेश्य उपदेशकक्ुति तवाह। न हीति॥ तत्र हेतुमाह। समुद्रेति॥यचा मसुदस्योदकालाना फेनादिष्वेकर्वं तथा देवदत्तजेत्रइस वागाद्ायये घ्व क त्वन विज्ञानवत्वास्न व्यवस्थासमभवस्तचा जहरवप द्रष्टव्यमित्ययः। मनान्तर निराकरखमुपर्स हरति। तस्ादिति॥ कात्म करसख् प्रतिपादिका

ल्पनामर्थक्य ख्ेव्यादिमा दर्शिता। एवं कल्पनायामेकानेकातक ब्रह्म- स्वभ्य पगतेडपीत्यर्थः । परकीयव्याख्यानासम्भवफलितमाह। तकदिति।

Page 964

ओ ३ खं ब्रह्म।

श खं बुह्ेति मन्वोऽयस्ान्चचाविनियुत्त दह ब्राझणी ध्यानकमगि विनियुज्यते। अत च बुद्मति विगेषाभि- धान खमिति विशेषणम्। विशेषणविशेष्ययोय सामानाधि- करखन निर्देशो नीलोत्पलवत्। खंबुत्रेति बृह्मगृब्दो वृहृद्सतुमावास्पदो विशेषितोऽतो विशेष्यत खं व्रझ्मेति। यत्तत्खं व्रद्म तदांशव्दवाच्यनेो परब्दस्वरूपमेतत। उभय- थापि सामानाधिक रए मविरुद्दमिह च ब्रझ्मीपासनसाध- नत्वार्थमांभव्दः प्रयुत्तः । शुत्यन्तरादेतदालम्वन यष्ठमेत- दालम्बन परमोमित्याम्मान युञ्जीत। श्मित्य तेनैवा- न्नरेग परं पुरुषमभिध्यायोत। श्मिताव ध्यायय आ्रत्मा-

ध्यानशेषत्व नोपनिषदर्थ ब्रह्मामूद्य ताइ्विवानाधें तसि्मिरिन्विियुक् मन्त्रसुत्थापयति। मों खमिति॥ दूषे त्वेत्यादिवत्तस् कर्मान्तरे विनियु- कत्वमाशइ्माह। अयक्जेति। विनियोजकाभवादिति भावः। तर्ाि ध्यानेऽपि माय विनियुक्तो विनियोजका भावाविधेषादित्याशद्माह। दूहेति । खं पुराणमित्यादि व्राह्मण तस च विनियोजकत्व ध्यानस- मवेमार्थप्रकाशनवामथ्यात् यद्यपि मन्त्रनिष्ठ सामथ्य विनियोजक तथापि मन्त्रब्राह्मणयोरेकाथत्वादुव्राह्ममख सामथ्य द्वारा विनियोजकत्व- मविरुद्धमि त भावः। अ्रत्ति मन्वोकिः ॥ विशेषणविशष्यत्व यथो- क रामानाधिकर रयं हेटुकरोति। विश षसेति॥ ब्र ह्मत्य के सत्या काङ्म'- भावात् किं विश षरोनेवाह। ब्रह्म दृति॥ निरुपाविकस सोपाधिकस् बा ब्रह्मणो विश षणत्व पि कथ तरितमिन्नो गन्दपर्टा्तिरिताशद्ाह। य त्तदिति। किमिति ययोक्त व्रह्मषि चोंशदो मन्त्र प्रयुच्चते तलाह। दह चेति। शोंरिब्दो ब्रह्मोपासने साधनमित्यत्र मानमाह। तथा

Page 965

खं पुराशं वायुर खमिति ह स्साह कौरव्याय-

नमित्यादेः। अ्रन्यार्थासभ्भवाच्चोपदेगस्य। यथान्यतोमिति

द्वारप्रयोगो विनियोगा दवगम्यते न च तथार्यान्तरमि- हावगम्यते। तस्मद्ानसाधनत्व नैवेहोद्वारगव्द स्योपदेमः। यद्यपि ब्रह्माम्ादिशन्दा व्रह्मगो वाचक/स्तयापि शुति- प्रामा खादबरझणी नेदिष्ठमभिधानमोङ्कारोत एव व्रद्. प्रतिपत्ताविद पर साधनम् ॥ तच्च द्विप्रकारेए प्रतोकत्व नाभिधानलन च । प्रतौकत्वे न यथा विच्लादिप्रतिमाभेदेनैवोद्वारी व्रह्मति प्रतिप- त्तव्य: तथा ह्योङ्गारालम्वनस्य ब्रह्म प्रसौदति। एतदा- लम्बनं श्े छठमेतदालम्बन परम्। एतदालम्बनं जात्वा व्रह्म-

चेति। सामेनं ब्ैश वारयति। परमिति॥ आ्रादिशब्दन प्रबशे धनुरित्यादि गह्यते। ग्ो कारो ब्रह्मति सामानाधिकरएवी रदेशस ब्रह्मो पासने साधनतमोङ्कारस त्यसादर्थान्तरासम्भवाच्। तस्य तव्ाधनवमे दव्यमित्याह। कन्यार्थेति एतदेर प्रपन्चयति। यथेत्यादिना । कम्- त्ररेति तैत्तिरीयश्ुतिय हृयम्। ध्रपवर्गः खाध्यायावसानम्। चर्थान्त रावगतेरभावे फलितमाह। तम्मादिति। ननु शब्दान्तरेघ्वपि वद्वा- चके सत्मू किमित्यो शब्द एतद्यानवाधनत् नोपदिश्वते तलाह। यद्यशीति॥ नेदिष्ठ निरुटतम सम्म्रियतममित्यर्थः । प्रियतमप्रयुत्त फलमाह। खत एवेति॥ साधनत्व उवान्तरविश वं दर्शयति। तच्तति ।प्रतीकत्वेन कथ सा- धनत्वमिति पष्ति। प्रतीकत्वनेति॥ कथमित्ध्याहारः । परिह- रति। यशेति वों कारो नह्मेति प्रतिपत्तौ किं सात्तदाह। तथा

Page 966

सीपुवा वेदोडयं व्राह्मणा विदुर्षेदेनेन यद्ददि- तव्यम्।। प्रथमं ब्राह्मगाम् ॥ १ ॥

लोके महीयत इति ुतेः । तल खमिति भीतिके प्रतीति ्माभूदित्याह। खं पुराणं चिरन्तन खं परमात्मा/काणमि- त्यथः। यत्तत्परमात्माकाशं पुराण खं तच्चतुराद्यवि- षयत्वावनिरालम्बनमशक्य ग्रहीतुमिति। यद्ाभक्िम्यां भावविशेषेण चोद्वार आवेगयति विष्खङ्गाद्गितायां गैलादिप्रतिमाया विष्णु यथा लोकः । एवं वायुरं खं वायु रस्मिन्विद्यत दूति वायुरं खं मन्ते खमितुत्रचते। न पुरासं खमित्य वमाह स्म्र। कोऽसी कोरव्यायगीपुत्रः। वायुरे हि खे मुख्यः खप्न्दव्यवहारस्तस्मान्म ्ये सम्प्रत्ययो युक्त इति मन्यते। तत्र यदि पुराण' ब्रह्म निरुपाधिस्वरूप यढि वा वायुरं खं सोपाधिक ब्रह्म सर्व्वचाऽप्योङ्कारः प्रतोकत्व नैव प्रतिमावत्ाधनत्व प्रतिपद्यते। एतह सत्वकाम परत्रा-

हीति। मन्त्रमेत व्याख्याय ब्राह्मणमवतार्यय व्याचट। तल्रत्यादिना। मन्त्र: सप्नव्यर्थः ॥ ननु ययोक्ञ तत्त्व सनैत रूपेय प्रतिपत्तुं गकते किं प्रतीकोपदेशेनेव्याशहयाह। यत्तदिति॥ भावविश यो वुझे विव्यपा-

दरढयति। यथेति। कल्पान्तरमाह। वायुरमित्यादिना। किर्ममिति स्रल्नाधिकरयमव्याऊतमाकाशमल्र गह्हाने तलाइ। वायुरे होत॥ तदेव भताकाशात्मना विपरियतमिति भावः। तर्ह्ि पचढये सस्पवमाने कः तत्नति ॥ खुचन्तरखान्य यासिद्धिसम्वादोङ्कारस प्रतीकत्व ्गप विश्व-

Page 967

[ ८६१]

परश् ब्रह्म यदोङ्वार इति शुन्यन्तरात्क वलखशब्दायें विप्- तिप नन्तर्वेदोऽय मोक्कारो वेद विजानात्यनेन यद्द दितव्यम्। तस्माद्वद श्ंकारो वाचकोड भधानम्। तेनाभिधानेन यद्द दितव्यं ब्रह्म पकाश्यमानमभिचीयमान वेद साधको विजानात्य पलमेत। तस्मइदोऽयमिति ब्राह्मणा विदुः। तस्मादव्राह्मणानासभिधानव्वन साधनत्व मभिप्रेतमोङ्धार- स्थाथवा वेदोऽयमित्याद्यर्थवाद: कथमोङ्गारो ब्रह्मणः पुतोकत्व न विव्हिनः । श्ं खंब्रह्म ति सामाना धकरण्यात्तत्य सुति, रदानी वेदत्व न सर्व्वी ह्यय वेद श्ोकार एव। एतत्प्रभव एतदा- ककः सरव क यजुसामा.दभेदभिन्न एप ओोंकार:। तद्यथा शङ्क ना सर्वा,रा पर्णानीत्यादित्रुत्यन्तरादतसाय वेद ओंकारो यद्द दितव्य यत्तत्सवैं वेदतव्यमोंकारेशैव वेदै-

भावः। प्रतीकपत्तसपपाद्य भधामपत्तमुपपाद्र्यतत। वेदोऽयकिति। तहेत प्राञ्चयति। तेनेति॥ वेदेव्यत्वादौ तकद्दो दूषटव्य:। ब्राह्मषा विदरिति विशेषनिदेशख तात्म र्यमाह। तम्ादिति॥ प्रतीकपचेर्प बेदोऽयमित्यादियन्थो निर्वहतीत्याह । बाथर्वेतति ॥विध्यभावे कथमर्थ- वाद: सम्भवतीत्यापड्षा परिह्रति। कथमित्यादिना। वेदतवन सुतिरोङ्गारस सद्गहश्वरणाभ्यां दर्ययति। सब्े हीति॥ ग्योंकारे सवख नामजातस्यान्तभवि प्रमायमाह। तद्यर्थेतति॥ त वैव हेत्वन्रमवतार्थ्य व्याकरोति। दृतशति। वेदितव्य परमपर वा बह्मा। इे ब्रह्मणी वेदितव्य दति अत्यन्तरात् । तह् दन साधन- ्वउमि कथमोङ्गारस वेदत्वमित्यायज्ाह। दतरसापीति। अतएन

Page 968

[ ८६२ ]

वया: प्राजापत्या: प्रजापती पितरि त्रह्मचर्य्य- मघुर्देवा मनुष्या असरा उषित्वा ब्रह्मचय्य नेनातोऽयमोंकारो वेदः। इतरश्यापि वेहस्य वेदत्वमत एव तस्मा इशिषोऽयमोंकार: साधनत्व न प्रतिपभव्य दूति। अथवा वेद: सः। कोऽसोयम्। ब्राह्मणा विदुरोंकारम्। ब्राह्मणानां ह्यमौ प्रसवोद्गीथादि वकल्प र्वश यस्त स्मन् प्रयुञ्यमाने साधनत्वन सर्वो वेद: प्रयुक्तो भवरीति ॥१॥ सप्तमस्य प्रथम ब्राह्मषम्।१॥ अधुना दमा दसाधनचय विधानारथोऽयमारम्भः। चय- स्वि्रिसंखयाका: प्राजापत्याः प्रजापतेरपत्यानि प्राजापत्याः । ते किम्। प्रजापतौ पितरे ब्रह्मचरय शिष्यटसेम्रेह्मचर्ययश प्राधान्याच्छिथाः सत्तो ब्रह्मवर्यम्षुरुषितवन्त इत्यर्थः । के ते। विशेषती देवा मनुष्या असुराश्। ते चो घत्वा वेदितव्य वेदनहेतत्वादेवेत्यर्थः॥ प्रतोकपसे वाक्ययोजनां 'नगमयति। तसमादिति॥ अभिधानवचे प्रतीरुपस्ेपि वाक्यमेककल योजयस्ा पत्तद्रऽ्रपि साधारपयन योजयति। वयवेति। तस् पू्रोकनीता बेदत्व लाभ द्शयति। तत्तिन्रिति। ओंकारख ब्रह्मम उपासत- साधनसवमिय सितमितापसहत ितियद्रः ॥१॥ सप्नमख प्रथम ब्राह्मगस् ॥ १ 8 ज्ायणान्त रख तात्पखमाह। अधुनेति ॥ तविधान सो पास्तिथेत्रव्वनेति दृष्ट्यम्। आख्यावित्ाप्रवत्तिरारभः । मितरि ब्रह्मचय्य मपुरिति स्वन्धः। प्रजापतिप्मीरे ब्रह्मचर्ववासमात्रेख विषित्वै देवदिभ्योहित व्रय्ादित्यामद्माह। पिष्येति॥ शिष्य-

Page 969

[ ८६३ ]

देवा ऊचुर्त्र वीतु नो भवानिति तभ्यो हैतदच्षर- सवाच द दति व्यज्तासिडा३ इति व्यज्तातिषति होचुर्दाम्यतेति न आत्थेत्यामिति होवाच व्यत्ता- सिष्ठति॥१॥ अय हैनंमनुष्या ऊचुर्व्रवीतु नो भवानिति तेभ्यो हैतदेवाचर मुवाच द् दूति व्यज्चा- सिष्टा३ दूति व्य्तासिप्म ति होचुदत्त ति न आर्परा- त्ये त्योमिति होबाच व्यत्रासिष्ट ति।।२।अथ हैन-

ब्रझ्मचयं कमकुर्षन्नित्युच्यते। तेषां देवा ऊन्न: पितर प्रजापति प्रतति। किमिति। व्रवीतु कययतु नोऽसाभ्य यद शासन भवानिति। तेभ्य एवमर्थि्यो ह एतदक्षर वर्समात्रसुवाच द इति। उत्ता व तान् प्रपच्क पिता कि व्यच्ञा सष्ट इति मयो पदे शाधम भ/इत स्याचरस्याध विञ्ञातवन्त घाहो खन्नति। देवा ऊचुः। विच्ासिभति विज्वातवन्तो बयम्। यहावमु्यतां किं मयोक्कत/मति। देवा ऊचुर्दाम्यत दान्ता यूय' सभावतः कतो दान्ता भवतेति नोऽस्मानात्य कथय, स। इूतर माहोमिति

भावेन वृत्त : रुम्बन्विनो वे धम्माक्त या मध्य ब्रह्मचर्बस त्यादि यो- व्यम्। तेशमिति बिदरणे घही। उड़ापोह्यक्तानामेव शिव्यस्- मिति द्योतनार्थो इधक्ः। विचारार्याम्तिरित्यङ्गीलत्य प्रश्रमेष व्याचष्ट। मपेति। चोमिचनुद्तामेव विभजते। सस्यगिति॥ रुमा- मत्व नोत्तरस्य मर्वस् वार्यवादस्याव्यारत्े यत्े प्राप्त दत्त त्यव तात्पर्य- माह।। सभावत दूति॥ दानमेव लोभत्वागरुपसुपटिष्टमिति कुतो नि'ईष्ट' किमन्यदेव हित किश्चिदादिष् कि न सादित्याभक्ञाह।

Page 970

मसुरा अचुर्व्रवीतु नो भवानिति तभ्यो हैतदे वाच्रमुवाच द् दूति व्यज्ासिष्टा३डतिव्यनासि- सति होचुदयध्वमिति न आत्थ त्योमिति हो- वाच व्यन्तासिष्ट ति तदेतदेवैषा देवी वागनुवद्ति स्तनयित्र ईदद्द दति दाम्यत दत्त द्यध्वमिति तदेतत्त यए शिचेद्मन्दान द्यामिति॥ द्वितीयं ब्राह्मराम्॥३॥

सम्यग्वरच्ना/सर्षटेति। सामान्यमन्यत्। खभावतो लु्धा यूय- मतो यथा शत्ता संविभजत दरेति नोSस्मानाव्य किमन्य- ड् यान्नो हितमिति मनुष्या: ।१२ नथाऽसुरादयध्वमिति करा ययं इंसापरा अतो द्यध्वं प्राशिष दयां कुरुतेति निवदेत्प्रजापतेरनुशासनमद्याप्यनुवसत एव। यः पूर्व प्रज: पतिर्देवादीननुभशास सोऽप्यद्यापनुशास्थेव दैव्या सन- यित्र लच्षराया वाचा। कथमेषा अूयते दैवी वाक। कामौ सनयित्र ई इह इति दाम्यत दत्त दयध्वमिति। एषां वा- क्यानामुपलक्षणाय चिदकार उच्चाय्य तेऽनुक्कतिन तु सन

किमन्यदिति॥ यथा देव मनुष्याश् खाभिप्रायानुसारेग टकारतय- शवसे सत्यथ जग्टड्स्तथेति याबत्॥ दयध्वमित्वत्न तातृपर्यमीरयति। कर दति॥ हिंसादीतप्रादिशब्दन पर खापह्ारादि ग्टह्यते॥ प्रजा- पतेरनुशासन प्रागासीदिताल लिङ्गमाइ। तदेतिति। अनुशासन- सानुष्टत्तिमेत व्याकरोति। यः पूर्वमिति॥ द् दूति विसन्धिकरण सर्वत्र बर्समान्तर प्रमापोह्ाथं। यथा दकारतयमत्र वियक्तित तथा

Page 971

[ ८६५ ]

यिन : शब्दः। चिरेव सझ्ानय मस्य लोकेऽप्र महत्वाद्य रमादद्यापि प्रजाप तर्दाम्यत दस द्यध्वमित्यनुशस्यव

किं तचय मित्युव्यते दम दान दयामित शिचेदुपाद- द्यात्प्रजापतेरनुशासनमस्माभभिः कर्गव्यमत्येवंमतिं कुर्यात्। तथा च स्मतिः। चिविधं नरकस्येदं द्वारं नाशन मामनः। काम:क्रोधलया लोभसतस्मादतवयं त्यजेदित्यस्य हि विधेः शूष: पूर्वस्तथा पे देवादीनुपदिश्य किमयें दकारचयमुच्चा- रितवान् प्रजाप तेः पृथगनु वामनािम्यः । ते वा कथं विवे- केन प्रतिपन्नाः प्रजापते मनोगत समानेनैव दकारमा- चेगी त पराभिप्रायज्ञा विकसयन्ति। श्रच्चैक श्राजरदान्त- त्वादा उत्वादया लुत्व रपराधितमा त्नो मन्यमाना: श.इता एव प्रजापतावूषुः कि नो वत्यतीति। तेषास् दकार- अवणमाचादेवाकाशङ्गावशेन तदर्ये प्रतिपशतिरभृत्। स्तनवित्र शब्द उपि तरित्व विवच्ित चेपरसिदधिविरोध: सादितरा हाह। व्यनुकृतिरति॥ दशव्दानुकारमात्रमत्र विर्वास्तत न तु स्तन- वित्र शब्द तित प्रमाखनावादिताथः॥ प्रहतस्थार्थवाद्व्य विधिषय- वसायित्व फलितमाह यस्ादिति॥१॥२॥३॥ उपाद़ानप्रकारभेवामिनयति। प्रजापतेरिति। खुतिसिद्धविध्दन- कारेय भगरद्वाक्य प्रद्टत्ति दर्शयति। तथा चेति॥ तदेतत्य शिके- दितेपप्र विविश्वेत्कृ त तया: प्रजापता इताटिना सन्थेनेताणइ्य य सादित पादिना सरचितमाह। अ्स्थेति॥ सवेरेन त्रयमनुष्ठय चेत्तह्त देवादीसुहिश्य दकारत्योह्वारख मनुपपन्तमिति शङूते । तञ्तति॥ दमादित्रयस् सवैरलुउेयत्व सतीति यावत्॥ शिञ्च पटथक प्ृथगसुगान- नार्थिनो देवादयस्तभ्यो टकारमात्रोद्वारगोनापेज्तितमनुभावन सिदती

Page 972

[ ८६६ ]

लीकेऽपि ह्हि प्रसिद्ध पुत्रा: शिष्याख्ानुशास्या सन्तोः दोषा- स्विवत यितव्या इूति। अतो युक्त प्रजापतेर्दकारमाचोच्चा रसम्। दमादिचयो च दकारान्वयात्। आ मनो दोषानुर प्यगा देबादीनां विवेकेन प्रतिपत्त श ति॥ फलन्व तदा म- दोषज्ञाने सति दोषा निवसयितु शक्न्त ऽल्प नाप्य प. दशन। यथा देवादयो दकार मात्रेयेत।।

वनाह। एर्यागति॥ किमथमिदानी पूर्वध सम्वन्धः।दकारमात 1 ते वेति। लयं सरनुछ यमित परस्य सिद्धान्तिनोभिप्रायस्दभिक्वा: सन्तो यथोक्वनीतया विकल्पयन्नीति योजना। पराभिप्रायस्ा इतारप- हाथे था। परस प्रजापतेम नुष्यादीनास्ञाभिप्रायता इति नञ उब्खो वा पाठः। एकीय परिहारमत्यापयति।अलेति॥ वस्तु तेणमेव शङ्का तथापि दकारमात्रात्कीडशी प्रतिर्पत्ति रित्ाशधाह। तेवक्ति।। तदर्धो दकारारथों दमादिस्तस्य प्रतिपत्तिस्तद्द्दारेणादान्त त्वादिनिषृटत्ति- रसीदितार्थः । किमिति प्रजापतिर्दोषत्ापनद्वारेग ततो देवादीननु- शाखन् दोषाबिवर्त्त यि्यति तव्वाह। लोकेपीति॥ दकारोङ्वारणख प्रयोजने सिङ्ध फलतमाह। वत दूति ॥ यत्त क ते वा कथमितपादि तल्राह। दमादीति॥ प्रतिपत्त ञ्युक्त दमादीति शेषः । दूति शद्द : स्वयथ्यमतसमापार्थः ॥परोक्त परहारमन्गीकत्वाख्यायिकातात्मयये सिद्वान्ती ब्रूते। फलन्तिविति॥ निर्ज्ञातदोण देवदयो यथा ढकार- मातया ततो निवर्त्तन्त दूति शेषः। दूतिशब्दो दार्ान्निक प्रदर्श नार्थ:। निशिष्टान् प्रतप्नुशासनस् प्रत्ततवादसाक तद्भावादनुपादेयं दमादीि शङ्कते । नन्विति॥

Page 973

नन्व तन्नयाणां देवादीनामनुशसनं देवादिभिरय् केक मेवोपादेयमद्यत्व S.प न तु चयं मनुष्यै: शि.चतव्य मित्यचो

शिक्षितव्यमिति। तत दयानुत्वथ्याननुषठयत्व स्यात्कयमसु रैरप्रशस्त रनुष्ठितत्वादिति चेत्। न। तुल्यत्वाप्रयाणाम्। अतोऽन्योऽभिगयः। प्रजापतेः पुचा देवाद्यस्यः। पुच्रे- भ्यय हितमेव पिचोपद्रषत्यम । प्रजाप तय हितनो नान्य- थोपदिशति।तम्मात्युवागुशासनं दजापतेः परममेतद्वितम। अ्रतो मनुष्यैरेवैतवयं शशचितव्य मति। ग्थ न देवा असुरा वाऽन्य केचन विद्यन्त। मनुष्येभ्यो मनुष्याणामेशदान्ता रोजन्य रूत्तमैगुरो: सम्पन्नास्त देवा लोभ, धाना मनुष्ास्तया

किञ्ज देवादिनिरवि प्रातितिकानुशारनतशादेकैकमेव दमाद्यनु- ऐेव न तत्तयमितनाह। देवादिनिरिति॥ यथा पूर्वखिन्काले देवा- दिमिरेकैकमेयोपादेयभितुरत तथा वत्त मानेऽषि काले मनुष्य रेसेकमेव कर्त्त व्य पूर्वाचाराजुसारात्न त लय शितितय्य तथा च कसाय वि.ध- रिाह। अदतवडपीति॥ प्रचारप्रामाखनात्चित परिहरति। कालरति। द्ूतेप्रककमेव नोपाटेयमिति शेषः। दयालत्वसानुष्ठयन्- मानिपति। तन्नति॥ मध्ये दमादीनामिति यावत्॥ ग्रसुररनुषि- तत्व 5प दयालुख्मनुश्ठ याधन्वनदिवदिति परिहरति। नेवपादिना देवादिघ प्रजापतेरविश घात्तव्यस्तदुमदिष्मद्यत्व 5पि

घोपदिभतीवाशझ्ाह। प्रजापतिषति॥ हितनूस पितुरहितोपटे-

तमाह। वत दति॥ प्राजापत्ा देवादयो विप्रहवन्तः सन्तीताथवा- दस ययाश्ुतेऽ्य प्रामारायमम्य पगम्य दकारत्यस तात्मयें सिद्धमिति

Page 974

एष प्रजापतिर्य दृद्यमे तद् ब्रह्म तत्सवं तदेततबा

हिंसापरा: क्र र तसुरास्त एव मनुष्या अदान्तत्वा ददोष- चयमपेश्ष देवादिशव्दभाजो भवन्त। इूनरांव गुणान सत्त्वरजस्तमां पेव्यातो मनुष्ैरेव हि शिक्षितव्य मेतच्य- मिति तदपेक्षयैव प्रज,पतनोपदिष्टत्वात्। तथा हि मनुथा अदान्ता लुब्धाः क राख हसत। तया च स्पृतः। कामः क्रोधस्था लोभस्तपादेताघयं त्यजे.दति। सप्रमत द्वि- तीयं व्राह्मगाम ॥१॥ द मादिसाधनचनयं सर्वेपासनशेषं विहनम्। दान्तोड- लुध्धो दयालु: सन्सवपासनेव्वि करयते। त िरुपा चिकस्य ब्रह्मणो दशनमतिक्रान्तमधुना सोपाचिकत्य तस्यै- वाभ्युद्यफलानि वक्तव्यानीत्येवम थायमारम्भः। ए प्रजा

दक्ुमितिशब्दः ॥ सम्पति कम्म मीमांपकमतमनुहतनाह। अयवेति॥ कय मनुष्यधव देवासुरत्व तव्वाह। मनुष्याणामिति॥ अन्ये गुय- नामादयः ॥ कि पुनमनुष्यत्ु देवादिशब्द प्रवृत्तौ निमित्त तढाह। अदान्नत्वादिति॥ देवादिशन्दपउत्तौ निममित्तान्तरमाह। दूनरांयति॥ मनुश्य व्वव देवादिशद्प्रटटत्तौ फलितमाह। अत दति॥ दतिशब्दो विध्य रपत्तिप्रदर्श नार्थः। मतुष्यरेव तय शिज्ञितव्यमितात्र हेतुमाह। नदपेच्चयेति॥ मनुष्याय्ामिव देवादिभावे प्रमायमाह। तत्ा हीति॥ वय शिच्ितव्यमिता्त्र सतिसदाहरति। तथा चेति। दतिशड्रो ब्राह्मरसमातयर्थ: । सप्रमाध्यायस द्वितीय ब्राह्मगम्॥ सार्थवादेन विधिना सिद्धमर्थ मनुवदति। दमादीति ॥ कथ तम्व सर्व्ोपासनशेषत्व तदाह। दान्न दति॥ अलुव्ध दृति केद:। रुम्पतुतर

Page 975

चरए हृद्यमिति हृद्दत्येकमचरममिहरन्त्यम्म स्वाश्चान्ये चय एवं वेद द्द्न्धेकमचर ददत्यप्स पतिर्यद्धृदयं प्रजापतिरनुशास्तीव्यनन्तरमेवाभिित क: पुनरसावनुशास्ता प्रजापतिररत्वुचयते। एघ प्रजापतिः को- Sसौ यद् दयं हृदयमिति हृदयस्या बुद्धिरच्ते। यस्मिन् शाकल्यब्राह्मणान्त नामरूपक् मंणामुपसंहार उत्तो दिग्बि भागद्वारण तदेतत्सवभूत८तिष्ठ सर्वभूता भभूतं यह्ददय प्रजापति: म्रजानो सष्टा एतदब्रह्म हइत्वात्सर्वात्मत्वाच ब्रह्म। एतत्सर्वमुत्तं पश्चमाध्याये। हृदयस्य हदयत्व सर्वत्वन्त यस्मान्तस्मादुपास्यं हृदयं ब्रह्म। तब हृदयनामाच्तरविषय- मेव तावदुपासनमुच्यते। तदेनहू द्यामति नाम चाक्षरं घीएयक्षराएय स्थेति वत्तरम्। कानि पुनस्तानि चीएयक्षराषय चन्त। हृदत्येकमच्तरममिहर.न्त। इतेराहर तिकसीगो हदूत्य तद्र पमिति यो वेद यस्माद्वृदयाय प्रह्मरी खाख्न्द्र- याएयन्य च विषया: शब्दाद्यः खंस काय्य ममिह्हरन्ति त्तररुन्दर्भसय तात्पय्य वक्रुं भूममिकां करोत । त्तनोत॥ काएडइ्वय सप्रम्यर्थः। वनन्तरसन्दर्भख्य तात्पर्यय माह। अ््रठेति। पापक्षयादिर- भ्युदयस्त्फलान्य पासनानीति शघः॥ ऊमन्तरब्राह्मणमादाय तम्य सङ्गतिमाह। एध दत्यादिना। उत्तस इृदयश दार्थस पाज्ज मकत दरभयन् प्रजापतित्व साधयति। यमिननिति॥ कथ हृदयस् सरवत्व तदाह। उक्नमिति। सर्वस्वसङ्ठीरत्त नफलमाह। तदेतत्ा रभिति। तत हृदयस्योपास्यत्व सिद्ध सतीत्य तत्। फलोक्िमुत्थाय्य व्याकरोति। अभिह्हरन्नीति। यो वेदास् विदुषेभिह्रन्तीति सम्ब्ः । वेदनमेव

Page 976

स्वाश्चान्य च य एवं वेद यमित्येकमक्षरमेति स्वग लोक य एवं वेद॥१। वृतीयं ब्राह्मराम्॥।३॥ हृदयश्त भोत्तर्यम भहरति । अ्रतो हृदयनास््रो हृदत्येतद चरमिति यो वेदास्म विदुषेडभष्वरन्ति खास्न वातयो.न च सम्बद्ा: । बलिमिति वाक्यशेषः। विज्ञानाजुरु य रौन त्फलम्। तथा द इत्य तदप्य कम रमेतद प दानार्य ल धातो रूपं हृदयनामाक्षरत्व न निबह्धपर्चा हदयाय ब्रह्मणं खा् करणान्यन्य च विषया: रंरंवीये ददानि। हृदयश्न भोते ददाति सं बीर्यमनो दकार दूत्यवं यो वेदास्म ददति स्ाखान्य च। तथा यमित्य मदय्य कमक्षरम् दूणो गत्यथंस्य यमित्य तद्र पम स्म्ना.म निबद्धमिति यो वेद स खगें लोकमेत। एवं नामाचरादपीटश विशिष्टं फलं प्राप्नोति किमु वत्तव्यं हदयसरूपोपासनादिति। हृदयस्तुतये नामाक्षरोपन्यास: ॥१॥ इूति सप्तमस्य तनीरं व्राह्मणम्॥ ३॥

विशद्यति। यस्मादित्यादिमा॥ स्कार्यय रूपद्शमादि। हृदयन्त कार्य सुखादि॥ अतम्बद्ा न्ातिव्यतिरिकाः। दूच क फल कथ- यगि। रिशनेति॥ कात्ररापीति दकाराक्षरोपासनेऽवि फलसुच्यत कति गेषः। तामे फलोति व्यनकक्ति। इृदयाये,त॥ श्स विदुषे स्वाचान्े च द्दति। बलिमिति शषः। नामान्तरोपासनानि तोषि हृदयख- हरोपासनमेकमिति चत्वार्युपासनान्यन विवरच्ितानीत्याणद्यान्। एव- मिति॥ १॥ दति सप्मस् ततीय ब्राहगम् ॥ २ ॥

Page 977

तद्व नदेतदेव तदास सत्यमेव स यो हैतं मह्दच्ं प्रथमजं वेद सत्यं ब्रह्मेति जयतीमांललोकान जित दून्वसावसद्य एवमेतं महदयच्ं प्रथमजं वेद सत्य तस्यैव हृदयाख ब्रह्मणः सत्यमितुश्पासन विधित्स ब्राह तन्तदिति हृदयब्रह्म परामषम्। वे दूति स्मरणार्यम्। तदडृदयं ब्रह्म स्मयत इन्य कस्तच्व्दल्तदेतदुथ्यते प्रकारा - न्तरगति द्वितीय सच्कब्दः। किं पुनस्तत्प्रकारान्तर मेतटेव एत,देति वव्यमायां बुद्धौ सस्रधीकत्याइ। ग्रास। श्राम बभुव। तत्कि पुनरतद्ष यदुत हृदयंत्रद्यति। तदिति तृतोयसक्कव्दो विनियुक्तः । किन्तदिति विशेषतो नि.ई- श,ते सत्य मेव। सच त्यच्च मूत्त श्वामून्त क सत्यं व्र म । पस्- भूतात्मकमित्य तत्व यः कश्रित्तत्याभानमेत महन्ाहटत्वा- दयक्ष पूज्य पूर्व प्रथमनं प्रथम जात सवंस्ात्संसारिण ए तहेवाग्रे जातं व्रह्मातः प्रथमजं वेद विजानाति सत्य व्र- अति तस्द फलमुच्ते। यथा सत्यन ब्रद्मणा इूमे लोका शाममात्कृत एवं सत्या मान व्रद्म मह्द्यवं प्रथ

ब्राहमपानरमुथ्याय्यातरायि व्यावहे। तख्ेत्यादिना । सत्यचन्दावें सत्य व्वानादिवाक्योपात्त व्यापत्त यति। सक्नि॥ मर्व्वात्ात्वस्य चतुषे प्रस्तुतत्व सचर्यात। मूर्त्तकृति॥ वेदनमन्द फलोक्रिमनतारयत॥ स य दूति ॥ प्रथमञत्व प्रकुटयति। सर्वसादिति॥ स यः कशिद्वदेवि सम्बन्धः । करनिकसिङ्ग' फलान्तरमाद। जित दृति॥ वचोऊतख्र पत्रो: सछनेग सच्वं वाशयतति। अवभुति सयो हैतमिचदिना व

Page 978

[ ८2 ]

ब्रह्मति सत्यए्ह्ंव ब्रह्म ॥१॥चतुथं ब्राह्मगम।2ट।। आप एवेद्मग्र आसुस्ता आप: सत्यमसटरजन्त सत्यं ब्रह्म ब्रह्म प्रजापतिं प्रजापतिर्देवाएस्त मज वेद स जयतीमालोकान् किस् जिती वशीकत इत्यं यथा ब्रह्मणा. सौ शनुरिति वाक्यशेषः। श्रमचासद्रवेद सौ शत्ुर्जितो भवेदित्यथः । कमैतत्फलमिति पुनर्निग मयति। य एवमेतन्मण्दचं प्रथमज वेद सत्य व्ह्मेत्यतो विद्यानु- रपं फलं युक्त सत्य ह्येव यस्मादव्रद्म। १॥सप्नमसर चतुथें ब्राह्मगम् ॥ ४ ॥ सत्यसा ब्रह्ण: खुत्ययमिदमाह। मददवं प्रथमजाम त्युक्त तत्कथं प्रथमनत्वमितुन्चते। आप एवेदमग्र आसु: । आप इति कमसमवायिन्यो रिनहोचाद्याडतयः अ्निह्ोचा- दाजतेट्र वाभकत्वादाप्तम्। ता ड्ञापो गिनहोचा दकमापव- गौत्तरकाल केन चिद्टष्टेन सुक्ष गामना क्मेसमवायि- त्वमपरित्यज्यम्न इतरभूतस हता एवन केवला: कम्म-

एवमेतमित्यादेरेकार्यत्वात्म नरुक्तिरित्याशझ्माह। तसंतदिति॥ कथमस्य विज्ञानसेदम्फलमित्याशद्माह। अत दति॥ पञ्चुमोपराम्षं सध्यति। सत्य हीि॥ १॥ सप्रमस्य चतुथे ब्राह्मसम् ॥ ४ ॥ ददमा बह्य गहाते तस्यावान्तरसङ्गरतमाह। महदिति। ग्राङ्तीनामेव कर्मसमवायित्व न तपामिताशद्माह। अग्निहो- तादीति। यद्प्यामः बोमाद्या हयमाना: कम्र समवायिन्य सथाफ्ठुत्तरकाले कय तासां

Page 979

देवा: सत्यमेवोपासते तदेतत्वाच्षरए सत्यमिति स दूत्य कमक्षरं तौत्येकमक्षरं यमित्येकमच्षर प्रथ- मोत्तमे अक्षर रूत्य मध्यतोऽन्ृतं तद्तदनतमु- समवायित्वात्त प्राधान्यमपामिति। सर्वाएये। भूतानि प्रागुत्पत्त खव्याऊृतावस्थानि कत्त सव्िनानि निदिं श्यन्त। आप इति ता आपो वीजभूता जग तोऽव्याकताकनार्वा्थिता: ता एवेदं सव्वे नामरूपविक्ृतं जगदग्र आसुर्नान्यत्किश्ि- द्वकारजातमासीत्। ताः पुनरापः सत्यमसजन्त। त. स्मात्सत्यं ब्रह्म प्रथमजम्। त देतद्विरण्यगभस्व सचातमनो जन्म। यद्त्याककतस्य जगतो व्याकरण तत्सत्यं ब्रह्म। कुतो। मह्त्त्वात्। कथं मह्त्त्वममत्याह। यस्मात्स्व्व स्य स्रष्ट। कघ यत्त्यं ब्रह्म तत्पजापति प्रजानां पति विराजं सूर्य्यादिकरख मसजतेत्य नुषङ्ग:। प्रजापतिर्देवान्स विराट् प्रजापतिर्देवानसजत। यस्मात्सर्व मेव क्रमेय सत्याद्न्रझ्मषी

थझह। ताक्षति॥ कमातमनरायि त्वमपरित्यजन्तयस्तत्म्वन्दित्वनाप:

विश्नतीति योजना॥ आ्राप दूति विशषण भतान्तरव्यासेषार्थममिति मति वारयति। दूतरेति॥ कथ तर्हि तास्तामेतर खुतावुषादानयदाह कममत। दति तासामेवाल गहणमिति शषः॥ विव्तितपदायें निगम- यति। सर्वासतेवेति॥ मदार्थसुक्तमन्द् याक्यार्थमाह। ता दूति॥ यास्ता यथोक्का वपस्ता एजरेति यक्ब्दानुबन्धेन योजना। सत्य ज्ञान- मनन्तं ब्रह्मति श्रुत सत्य कथ भतान्तरसहितास्योग्मो जायते

Page 980

[८8 ]

भयतः सत्येन परिगृहीतए सत्यभ्यमेव भवति नैनं विद्दाए समन्तए हिनस्ति ॥१॥

जातं तस्मान्महत्सत्यब्रह्म कथ पुनर्यत्तमित्व चते। त एवं सष्टा देवा पितरमपि विराजमतीत्य तदेव सत्य व्रह्मोपासते। अत एव प्रथमज महदक्ष तस्मात्वीत्मनोपास्य तत्तस्यापि सत्यस्य ब्रह्मशी नाम सत्यमिति तदेतत्ता त्तरम्। कानि तान्यन्रा सीत्याह। स दृत्यकमन्रम्। तौत्य कमवरम्। तीति इूका रानुब्धो निईेगार्थः। यमित्य कमनरम्। तत तेषां प्रथमी त्तमक्तरे सकारयकारी सत्यम्। सृतुररूपामावात्। मध्यती मध्यमनृतम्। अनृतंहि सृत्य:। सृत्वनृतयोस्तकारसामा- न्यात्। तदेतदनृतं सृत्य रूपमुभवतः सय्ेन सकारयकार लक्षणानपरिग्हौत व्याप्तमन्तर्भावित सचरूपाभ्यामतो डकिन्नित्करम्। तत्सत्यभूयमेव सत्यवाहत्यमेव भवति । एवं सत्यवाडत्य सर्व्वस्य मृत्योरतृतस्याकिञ्चित्करत्व यो विद्यान्तमेव विडांसमनृत कदाचिप्रमाहोत्य न हिनस्ति?॥

तवाह। तदेतदिति॥ तस् व्रह्मत्व प्रश्नपूर्व्वक विभद्यति। तत्सता- मिति॥ सतास व्रह्मको महत्व प्रश्नद्वारा साधयति । कयममतपादिना। तस सर्ववस्त्रष्टृत्व प्रश्नद्दारेण सध्यति। कथमितप्रादिना॥ महत्तव- सुपसं हरति। तमदिति॥ विश घराल्रये सिह्धे फनितमाह। दिति। तस्ापीत्ापिशब्दो हृदय ब्रह्माडष्टान्तार्थः । बुद्धिपूर्वकमन्दत विद्षोऽपरि वाधकमिताभिप्रेता वितिनषटि। प्रमादोक्मिति॥S।

Page 981

तद्यत्तत्सत्यमसौ स आर्परादित्यो य एष एतस्मिन्म- सडले पुरुषो यश्चायं दक्षिऐेचन्पुरुषस्तावे-

अस्याधुना सत्यस्य व्रह्मणः संस्थानव गेष उपासनमुद्यते। त- द्यंत्। किन्तदव्संत्यं ब्रह्म प्रथमजम्। किमसी सः। कोऽसाडा दित्यः क: पुनरसावादित्यो य एः। क एप य एतस्मित्ा- दित्यमएडले पुरुषाभिमानी सोडसी सत्य बच्म। वदायम ध्यात्मी दक्षिणेSच्तव्रतिषि पुरुषय गष्दाव्स च संत्व ब्रह्मति सम्वन्धः। तावेतावादित्याचिस्थी पुरुषावेकस्य सत्य स्य व्रभ्मप: संस्थानविशेषी यस्मा त्तस्मादन्यीन्यस्मिव्नितरेतरस्मिव्वादि - न्ययानुषे चाकुषस्यादित्य प्रतिष्ठिती। अध्यक्ाधिदेवत- वीरन्यीन्यीपकार्योपकारकतवं।त्। कथं प्रतिष्ठितावितुाच् ते। रश्मिभि: प्रकाशिनानुग्रहं कुव्वत्रेष आदित्योस्मिंशतु व्ययात्मे प्रतिष्ठितः । अयक्व चाक्षुषः प्राणैरादित्य मन- ग्हव्रमुभिव्रादित्याविदेवे प्रतिष्टितः । सोऽस्तिव्करीर विज्ञानमयी भीका। वदा यस्मिन्काले उत्क्रमिष्यन्भबि-

ब्ाह्मषान्तरमत्रतारख व्याकरोति। वास् त्पादिना तव्ाचिदैविक स्थानविध घमुपन्यस्ति। तदितादिना ॥ सम्मताध्याक्रिक स्थानव- भैंघ द्शयति। यशतादिना। प्रदेशभेदवर्तिनोः स्थानभेदेन भेदं शकित्वा परिहरति। तावेताविति। अन्यान्यसुपकार्य्योपकार कत्वेना- न्योऽस्िन् प्रतिषठितत्व प्रश्नपूर्व्व क प्रकटयति। कथमित्ादिना॥ प्रा-

काशय वतर्थः। प्रासङ्गिकसपासना प्ररुङ्गागतमितार्थः। तत्दर्शनस

Page 982

तिछ्ठितः प्रासैश्यममुप्िन् स यदोत्क्रमिष्यन्भव- ति शुद्धमेवैतन्मएडलं पश्यति नैनमेते रश्मयः प्र- त्यायन्ति ॥ २ ॥ य एष एतस्मिन्मएडल पुरुषस्तस्य भूरिति शिर एकए शिर एकमेतदक्षरं भुव दूति बाहू हौ व्यति तदासी चातुष आदित्यपुरुषी रश्मोंनुपसहृत्य कैवलेनीदासीन्यन रूपण व्यवतिष्ठते। तदायं विज्ञानमयः पश्यति शुद्धमेव केवल विरश्मातन्मएडल चन्ट्रमगडलमिव। तदेतदरिष्टदर्शन प्रासङ्गिक प्रदश्यते। कथ नाम पुरुषः करणौये यत्रवान् स्यादिति। नैनश्वान्षुष परुषमुरीकत्य तं प्रत्यनुग्रहाय एते रग्मयः खाभिकत्त व्यवगात्प र्वमाग- च्कन्तोऽपि पुनस्तत्कमत्तयमनुरुध्यमाना दव नायन्ति न प्रत्यागच्छन्त्य नम्। अतोऽवगम्यते परस्परीपकार्योप- कारकभावात्त्य स्य वैक स्ात्म नोs गावेताविति ॥२॥ तच योऽसी कः य एष एतस्मिन्मरडले पुरुष सत्यना- मा। तस्य व्याहृत्याऽवयवाः। कथम्। भूरिति येयं व्याह्नतिः सा तस्य शिरः । प्राथम्यात्।तत्र सामान्य स्वयमेवाह श्ुतिः

किं फलमित्याशझ्याह। कयमिति॥ पुरुषद्वयसान्यो न्योपकार्यो पका- रंकत्वमुक्तं निगमयति। नेवादिना। पुनःशन्दन मतेरुत्तरकालो

नार्थम्। तत्र्र स्थानइ्यसप्न्धिन: सतास् ब्रह्मणो ध्याने प्रस्तुते सी- तार्थः ।। २ ॥ तत्र ति प्रथमव्याहतौ शिरोहध्यारोम्य विवचिते तखोपनिर्षाद-

Page 983

बाहूद्द एतअक्षरे स्वरिति प्रतिष्ठा ह प्रतिष्ठ द् एत अक्तरे तस्योपनिषद् हरिति हन्ति पामानं जहाति च य एवं वेद । ३।। योग्यं दक्षिरोचनपुरुषस्तस्य भरिति शिर एकए शिर एकमेतदच्रं भुव दूति बाह ही बाह ह एत अक्षरे स्वरिति प्रतिष्ठा प्रतिष्ठ दे द एतें एकमेकसद्नायुत्त गिरः। तथैतदत्तरमेक भूरिति। भुव दूति बाह। डित्व तामान्यादडी बाह दे एते अच्षरे। तथा सरिति प्रतिष्ठा। दे प्रतिष्ठे द्व एत पक्षरे। प्रतिष्ठ पादौ। प्रतिष्ठत्याभ्यामिति। तस्यास्य व्याहत्यवयशस्य सत्यस्य व्रह्मण उपनिषद्रहस्यमभिधानम्। येनाभिधानेनाभिघीयमान तद्रह्माभिमुखोभवति लोकवत्। कीऽसावित्याह। श्रह- रिति । अहरिति चैतह्रप हन्तेर्जहातसति यो वैद् स हन्ति जहाति च पामानं य एवं वेद ।॥ ३॥ एवं योडयं दक्षिषेऽचन्पुरुषस्तस्य भूरिति शिर इत्यादि मव्वैंसमानम्। तस्योपनिषद हमिति। प्रत्यगात्मभूतलात्। तादि व्याचष। तस तादिना॥ यथा लोके गवादि: खेनाविधा- नेनाभिधी मान: सम्मुखीभवति तहदिताह। लोकवदिति॥ नामोपा- स्तिफजमाह। हहरिति चेति॥ २॥ यथा मराडलपुरुषस्य व्याहृता्वयवस सोपनिषत्कस्याविदेवत- सुघासतननुक तथाध्याकवाकुष पुरुषसाकविशेषणसोपासनमुच्च इताह। एमिति। चानुषस पुरुष्स कथमहमितापनिषदष्पते तवाह। प्रतपगिति॥ इन्तर जव्ातेयाहमिते तद्रपमिति यो बेद म हन्ति पाप्मान जहाति चेति पूर्व्व वत्फलवाकां योज्यकित्ाह। पूर्व-

Page 984

[ ६८]

अक्षरे तस्योपनिषद्हमिति हन्ति पामानं जहाति च य एवं वेद् ॥४॥ पञ्दमं बाह्मगं॥ ५॥ मनोमयोऽयं पुरुषो भा: सत्यस्तस्मिन्नन्तहृदये यथा ब्रीहिर्वा यवो वा स एष सर्व्वस्येशानः सर्व्व

पूर्व्व बह्ग न्त जहातेय ति।४। सतमस्य प्रक्चम व्ाढ्मगम् ॥ ५॥ उपाधोनामनेकत्वात् अनिकविशेषणत्वाज् तस्यैव प्रकृत- स्य व बृह्मगी मन उपाधिविगिष्टस्पोपासन विधित्सव्नाह। मनोमयो मनःप्रायी मनस्व पलभ्यमानत्वानानसा वोपल भत दूति मनोमयोडयं पुरुषो भा: सत्यो भा एवं सत्य सद्ावः स्वरूप यस्य सीऽयं भाः सत्योभाखर दत्यतन्मनसः सर्व्वार्घावभासक त्वान्मनोमयत्ाचास्य भाखरत्व तस्मिद्वन्त- ह दये हृदयस्यान्तस्तम्मिन्नित्वतत्। वथा ब्रीहीवी यवी वा परिमाणतः। एवं परिमाणस्तस्तिव्नन्तहदये यो निरहि- श्यत इत्यर्थः । स एष सव्वस्य्रशानः सव्व स् खभेदजात- स्येशान: खामी। स्वामित्व5पि सति क्चिदमात्वादितन्त्री उवन्तु न तथा किन्तह्धिपािरत्षिष्ठाय पालयिता।

वर्दिति॥४ ॥ सप्नमखाध्यायस पञ्चम ब्राह्मषम्। ५। ब्राङ्मणान्तरमत्यापरयति। उपाक्षीनामिति॥ क्रनेकविश पयात्ाच्ध प्रतेतक तेषामिति शषः। तत्प्रायत्व हेतुमाह॥ मनमीति॥ प्रकारान्तरेख तत्प्रायत्वमाह् । मनसा चेति। तस् भाखररूप साधर्यात। मनत दति ॥ तख ध्यानायं स्थान दर्शयति। तस्त्रिविति। औपाणिकमिद् परिमाण खाभाविक त्वानन्तय मितभिप्रतनह॥

Page 985

स्याधिपतिः सर्व्वमिदं प्रशास्ति यदि्दं किश्ब ॥ १ ॥ षछ ब्राह्मगम् ॥ ६॥ विद्य द होन्याहुर्विदानाद्विय, द्विंदु त्येनं पापनो य एवं वेद विद्य द हो ति विद्य, द्येव ब्रह्म ॥१॥ सप्तमं ब्राह्मयं॥७। सव्वं मिदं प्रभास्ति यदिदं किश्च यत्किश्चित्स्व्व जगन्त- त्सव्वं प्रशास्ति। एवं सनोमयस्थोपासनान्तवारूपापत्ति- रेव फलम्। तं यथा यथोपासते तदेव भवतीति बुाझषम्? सप्मस्य पएं ब्राह्मगम् ॥ ६ ॥ तथैवोपासनान्तरं सत्यस्य वकणो विगिष्टफलमारभ्यते। विद्युदह् त्याहुः । विद्युतो बहमणी निर्व चनमुच्यते। विदाना- दवखरडनान्तमसी मेघान्वकार विदार्य्य द्यवभासते दि- द्यत्। एवं गुण विद्यु दद ति यो वैदासी विद्यतावखरड्यति विनाशयति पामन एनमातमान प्रति। प्रतिकूलभूता: पामनो ये तान्सर्वा्याम्नोऽवखण्डवतीतार्थः । य एवं वेद। विद्य दुव्रह्मति तस्यानुरूप फलम्। विद्यि यस्माङ्वह्म ॥ १ ॥ सप्तमस्य सप्तम व्राह्मणम्॥॥ स एष दूति॥ यदुकं सत्सेशान दूति तत्तिरगमयति। सर्वमिति॥ यथान्यत्र तथाSलाफलयुतेरफलमिदसुपाए्नमकार्य्यमिति चेवेवाह। एवमिति॥१॥ सप्रमस्य घहं ब्राह्मपस् ॥६॥ ब्राह्म णान्त रसद्गाव्य विभजते । तरथवेत्यादिना। तमसो विदाना- द्विदुदिति सम्बन्धः । तदेव रफठयति। मेघेत॥ उक्तमेव फलं प्रकु- उर्यात। एन.मति ॥१॥रप्रमस्य सप्रम ब्राह्मगम्॥॥

Page 986

वाचं घेनमपासीत तस्याय्यत्वार: स्तना: स्वाहा- कारो वषटकारो हन्तकार: स्वधाकारस्तस्यो ही स्तनौ देवा उपजीवन्ति स्वाहाकारं च वषटकारथ हन्तकारं मनुष्या: स्वधाकारं पितरस्तस्या: प्रास ऋषभी मनो वत्सः ॥१।। अटमं ब्राह्मगं ।८॥ पुनरुपासनान्तर तस्यव व्रह्मयः वाग्व व्रन्मति वागिति शब्दस्त्रयो तां वाच धेनु धेनुरिव धेनु: यथा धेनुयतुर्भि- स्तनैः स्तन्य पथः च्तरति वत्सायैव वाग्ध नुव च्यमागे: स्तनैः पय दूवान्ं त्तरति देवादिभ्यः । के पुनस्त स्तनाः। के वा ते येम्य: त्तरति। तस्या एतस्या वाची धेन्वा द्वो स्तनौ देवा उपजीवन्ति वत्सस्थानीयाः । की ती। स्ाहा- कार वषट्कारत्च आभ्यां हविर्दीयते देवभ्यः । हन्त- कारं मनुष्याः। हन्त दूति मनुष भ्याऽव्नं प्रयच्छन्ति। स्वधाकार पितरः। सधाकारेग हि पितम्यः स्वधां प्रयच्कन्ति। वस्या धेन्वा वाच: प्राए ऋषभः । प्रागन हि वाक् प्रसूधते। मनो वत्सः। मनसा हि प्रस्नाव्यते।

ब्राह्मयान्तरमबतारयति । पुनरिति॥ तां धेनुसुपासीतेति सम्बन्तः।। वाचो धेन्वास सादश्य विशद्यति। यषेत्यादिना ॥ स्तनचतुष््य भोतृतयञ्च प्रन्नपूर्वक प्रकटयतति। के पुनरित्यादिना। कथ देवा यथोक्नौ स्तनावुपजीवि तल्राह्ह। आभ्यां हीति॥ इन् यद्पे- चितमित्यर्थ:। स्वधामन्र प्रस्ताव्यते प्रस्तुताचरखोद्यता क्रियते। मनसा हीत्यादिनोक्ं विष्टयोति। रनरेति॥ फलाश्रवषदेतदुपासन- अकिञ्ञित्करमित्याभह्ाह। एव मिति ॥ तङ्गाव्य यथोक्ं वागुपाधिक-

Page 987

[ ८८१ ]

अयमन्तिव शानरी योग्यमन्तः पुरुषे येनेदमन्नं पच्यते यदिदमद्यते तस्यैष घोषो भर्वत यमेत- त्कमावपिधाय शृगोति स यदोत्कमिष्यनभर्वत नैनं घोषए शृणोति॥१॥ नवमं ब्राह्मयं॥ ॥

मनसा ह्यालोचिते विषये वाक्् प्रवत्त ते। तम्माम्मनी वत्म- सानोयम् । एवं वाग्ध नृपासकस्ताड्वाव्यमैव प्रतिपद्यते ॥१॥ अयमग्निवेंखवानरः। पूर्ववदुपासनान्तरमयमग्निवेख्वा- नरः कोयनग्निरित्याह। योऽयमन्त पुरुषे। कि गरी- रारभको नेत्य चने। येनाग्निना वैखानराख्य पेदमन्रं पच्ते। कि तदन्रम्। यदिदमद्यते भूज्यतऽव प्रजाभिर्जा ठरोऽग्नरित्यर्थ:। तस्य सात्तादुपलक्षणार्घमिदमाह। तस्याग्नरत्न पचती जाठरस्येष घोषी भवति। कोऽसीं। यं घोषमेतदिति क्रियाविशेषगम्। कर्णावपिधायाङ्ग लौभ्याम- पिधानं कृत्वा ऋृणोति तं प्रजामतिमुपासौत वैख्वानरम- गिनिम्। अत्ापि तङ्वाव्य फलम्। तन प्रासङ्गिकमिदमरिष्टल न्तणमुच्यते। सोऽन शरीर भोक्ता। यदोत्क्रमिष्न्भवत नैन घोष मृणोति॥ १॥ सतमस्य नवम ब्राह्मम्॥८॥

ब्ह्मरपतमित्वर्थः ॥ १॥ सप्नमस्ाट्टमं ब्राह्मषम् ।८॥ ब्राह्मणान्तरमनूद्य तस्य तात्मर्थ माह। व्यर्मिति॥ अद्प:नस्य पक्का॥ तत्मङ्गावे मानमाह। तस्ति॥ क्रियायाः ब्तएस् तटिति विशेषसम्। तह्या भवति अधेत्यर्थः ॥ कौन्ेयाग्न प्रपाधिकस्य पुर- सोपासने प्रस्तुते रुतीत्याह। तल्रति॥१॥सप्नमख् नवमं म्रह्म-

Page 988

i ६२ ]

यदा वै पुरुषोऽस्माल्लोकात्प्रति स वायुमाग- च्छति तस्म से तव विजिहीते यथा रथचक्रस्य खं तेन स ऊई् आक्रमते स आदित्यमागच्छति तस्सैस तत विजिहीते यथा लम्वरस्य खन्तेन स ऊई्द आक्रमते स चन्द्रमसमागच्छति तस्म स तत्र विजिहीते यथा दुन्दुभे: खन्तेन स ऊर्द्ध सर्वेषा मस्मिन्प्रकरणें उपासनानां गतिरियम्। फल- खोच ते। यदा वे पुरुषो विद्ाव्स्माल्लोकात्ति गरोर परित्यजति स तंदा वायुमगच्कत्यन्तरिते तियंग्भूती वायुस्तिमितोडमेद्यस्तिउति। सं वायुस्तत् स्वत्मंनि तम्मै सम्प्राप्ताय विजिहौते स्वत्मवयवान्विगमयति किद्री- करोत्यात्मानमित्यर्थः । कि परिमाण किंद्रमितुरचयते। यथा रघचक्स्य ख' क्विद्र प्रसिद्ध परिमाएम्। तेन क्विट्रे य स विद्वानू्द आक्रमते ऊ्ड्ड® स मच्छति स आदित्यमा- गच्ति । आदित्यी व्रझ्मलोक जिगमिषोर्मार्गनिरोध कत्वा स्थितः सोऽप्यवंविदे उपासकाय द्वार प्रयच्कति। तस्मै स तत विजिहोते। यथा लम्बरस्य ख वादितविशे- षस्य कविद्रपरिमाएं तेन स ऊद्क आक्रमते स चन्द्रमसमा- गच्कति। सोऽपि तस् तत्र विजिहौते यधा दुन्द भें: ब्राह्मणान्तरख तात्पयय माह। सर्वेषमिति॥ फलन्वश्ुतफला- नामिति शेषः । किमिति विद्वान्वायुमागच्कति तमपेन्षत्रय ब्रह्मलोक कुतो न गळ्छतीत्याशइमाह। अन्तरिक्ष दति॥ कदित्य प्रत्यागमने हेतु-

Page 989

[ 2 ]

आक्रमते स लोकमागच्छत्यशोकमहिमं तस्मिन्व- सति शाश्तीः समा: ॥१॥ दशमं बाह्मराम्॥१०॥ एतई परमं तपो यद्नाहितस्तप्यते परमए हैव लोकं जयति य एवं वेदैतह्द परमं तपो खं प्रसिद्धम्। स तेन ऊड्ड आक्रमते स लीक प्रजापतिमा- गच्छति। किं विगरिष्टमगोक मानसेन दुःखेन विवर्जित- मित्य तत् । अरहिमं हिमवर्जितं गारौरदुःख्व रजतमितार्थः। तं प्राप्य तस्मिन् तस्निन्वसति भाशतोर्नित्या: समा: सम्द त्सरानित्यथ: । ब्रह्मणो बड्न्कत्पान्वसतीत्य तत् । २ ॥ सप्तमस्य द्शम व्राह्मणम्॥१०॥ एतड परम तपः । कि तद्व्याहितो व्याधिबी जरा दिपरिग्हौतः सन्सन्तप्यते। तदेतत्परम तप दूत्यव चिन्तयेत्। दुःखसामान्यात्। तस्यैवं चिन्तयती विदुषः कमी- क्षयहेतुः। तदेव तपो भवत्वनिन्दतो विपीदतः स एव च । तेन विज्ञानतपसो दग्धकित्विष: परम ह वै लोक जयति य एवं वेद । तथा मुमूर्ष रादाविव कल्पयति किमे- रुद्ट परम तपो यं प्रत मां ग्रामादरएं हरन्ति ऋत्विजी

माह। ग्रादित्य दति॥ उक्रडथे वाक्य पातयति। तक्ा दूति॥ वहह नृकल्पा नितनवान्तरककल्पोतिः ॥ १॥ सप्रमश्य द्शम व्राह्मषम् ॥१०॥

यद्ाहित द्रत प्रतोकमादाय व्याचष्ट। जरादीति। कर्म्म चवहेत- रित्यत्र कम्म शन्दन पापसच्ते। परमह े वे कोकमित्यल् तपमो-

Page 990

[ e=8 ] यं प्रतमरगयएं हरन्ति परमए हैव लोक जयति य एवं वेदैतह्व परमन्तपो यं प्रतमग्नावभ्याद्ध- ति परमए हैव लोक जयति य एवं वेद॥ । १ ॥ एकादशं ब्राह्मरं॥११॥ अन्न व्रह्म त्येक आ्रहुस्तन्न तथा पूयति वा अरन्नमृते प्रासात्मायो व्रह्मेत्यक आ्रहुस्तन्न तथा शुष्यति

उन्त्य कर्मपैतद्ग्रा मादर एगमनसामान्यात्परमं मम तत्तवो भवथति। ग्रामादर खगमनं परमं तप इति हि प्रसिह्म्। परम ह वै लोक जयति य एवं वेद। तथैतह परम तपो यं प्रेतमग्नावभ्याद्धति। अग्निप्रवेभसामान्यात्। प- रम ह वे लोक जयति व एवं वेद ॥ १॥ सप्तमस्य का दशं व्राह्मगम् ॥ ११॥ अन्र व्रह्मति। तथैतटुपामनान्तर विवितन्नाहान्न व्रह्मान्नमद्यते यत्तद्व्रह्मति एक आचार्य्या आ्रहुस्तन्न तथा ग्हीतव्यमन्र व्रह्मत्यन्ये चाहुः प्राय्ो व्रह्मति तच्च तथा न ग्रहौंतव्यम्। किमर्थ पुनरत्न व्रह्मति न ग्राह्यम्। यस्मात्प यति क्रिद्यते पूतिभावमापद्यते। ऋते

नुकूल फल लोकशन्दार्थः । वस्तु सामादरएयगमन तथापि कथ तपस्वमित्याशङ्काह। आामादिति॥ १॥ऐकादश ब्राह्मगम् ॥११॥ ब्राह्मणान्तर ग्हीता तात्र्यमाह। अन्नमिति ॥ यथा पूर्व स्त्रि नृव्रा ह्मे फलवदुत्रह्मोपासनमुक्त® तद्दित्याह। तरथति॥ एतदिति ब्रह्मविषयोकिः ॥उपासं ब्रह्म निर्द्वारयित विचा

Page 991

वे प्राण ऋृतऽनादेते हत्व व देवते एकधा- भूयं भृत्वा परमतां गच्छतस्तड् स्साह प्रातृद: पितरं किए स्विदेवैव विदुपे साधु कुथ्यी किमेवा- स्मा असाधु कुर्य्यामिति स ह स्साह पाशिना मा प्राणात्तत्थं ब्रह्म भतुमहति। व्रझ हि नाम तद्यदवि- नाशि। अस्तु तहिं प्राण्ी ब्रम्म नैव वस्ाच्क थति वे प्रापः शोषकुमैति ऋते अवात्। अत्ता हि प्रागः। अतोऽबेनादन विना न भक्रीत्यात्मन धारयितुम्। तम्माच्क पति वै प्रागः ऋतोऽत्रात्। अत एकैकस्य व्रन्मता नोपपद्यते। यस्मान्तस्परादेते ह तु एव अन्रप्रामदेवते एकधामूयमेक- धाभावं भूवा गवा परमतां परमत्व गच्ती व्रम्मतवं प्राप्ुतः। तदेतदेवमध्यवस्य ह स्म्र आ्रह स प्रातदो नाम पितरमात्मनः। किंस्विदिति वितर्के। यथा मया ब्रम- परिकल्पितमेव विदुषे किंख्वित्साधु कुर्य्यां साध गोभन पूजा। कां तस्म पूजां कुर्य्यामित्यभिप्रायः। किमेव वास्म एवं विदुषे असाधु कुर्य्या लवतऊत्योऽसावित्य भिप्रायीन्न- प्रासी सहभूती ब्रह्मति विद्वानासावसाधुकरऐन खखडतो भवति। नापि साधकरणेन महौऊ्वतस्तमेवं वादिन स

रयतति। अजजमित्यादिना॥ अवस् विनाशित्व उषि ब्रह्मत्व कि न खादत क्राह। ब्हाहीति॥ कथमखं बिना प्रायस शोषप्राप्निस्तवाह। कत्ता हीति॥ प्रतेतक नाशित्वमतः शब्दार्थ:॥ किंस्विदित्वादिवाक्य साध विष्योति। अद्प्रोणारिति कस्तिति प्रतीकमादाय व्याकरोति एतयोरिति॥ यद्यकमत्वरीत्या परमतव यदि नास्तीतर्थः। उक्कमश्- ८३

Page 992

प्रातृद करतवेनयोरेकधाभयं भत्वा परमतां गच्छ- तीति तस्मा उ हैतदुवाच वीतान्नं वै वि अत्र्् हीमानि सव्वागि भूतानि विठानि रमिति प्रागो वैरं प्राणे हीमानि सव्वागि भूतानि रमन्ते सर्व्वागि ह वा अ्मिन्भूतानि विशन्ति सव्वागि भतानि रमन्ते य एवं वेद ॥१ ॥द्दादशं व्राह्मगम्॥ ॥ १२ ॥ पिता ह स्प्र आह। पाणिना हस्तेन निवारयन् मा प्रात- दैव वोच:। कः स्तुतयोरेनयोरत्नप्राणयोरेकधामूयं मूत्वा परमता कसु गच्क्रति न कशिदपि विव्वाननेन ब्रह्म दर्ग- नेन परमतां गच्कति। तस्मान्नव वक्तुमरहसि क्वतक्वत्योऽस :- विति। यद्यव व्रवीत भवान्कयं परमता गच्छतीति तस्मे उह एतदत्यमाए वच उवाच। किन्तद्ि दति॥ तद्वि द्तुरचते। अन्नवे वि। अन्नहि यस्मादिमानि सर्वागि भूतानि विष्टान्याश्चितान्यतोऽन्रवीतुाच्ये। किञ्च रमिति। रमिति चोक्तवान्पिता। किं पुनसतद्रम्। प्राणो वै रम्। कुत दत्याह। प्राणे हि यस्मावलाय्ये सति स्व्वा/ख भृतानि रमन्त डतो रं प्राणः। सव्व भूताश्रयगुणमन्न। सर्व- द्वीयां गुराद्य सङ्धियाह। सर्वभतेति॥ अन्नगुरं बिना प्राणगुख-

वादल पराशेनेत्यायङाह। नामीति॥ गुण्द्यख परसरापेक्षाम- नुभवानुसारेय स्फोरयति। यदा त्वति। अयतनवतो वलवतम्र कताय "क्षतर तंत्तरीयश्रुति संताद्यति। यवा खादित्यादिना॥ ग्रा

Page 993

[20 ]

उक्च प्राशो वा उरक्य प्राणो हीदए सर्व्वमुत्या- पय तुप द्वास्मादुक्यविद्वीर स्तिष्ठतुन्रक्वस्य सायु- ज्यए सलोकतां जयति य एवं वेद ॥१॥ यजुः प्राखो वे यजुः प्रारो हीमानि सव्वागि भूतानि यु ज्यन्ते युज्यन्ते हास्म सव्वासि भतानि सैठ्ठाय

भूतरतिगुरच प्राएः । न हि कविदनायतनी निराश्वी रमने नापि सत्यप्यायतने प्राणी दुर्बलो रमते। बदा त्वायतनवानप्राणी बलवांख तदा कतार्थमात्ान मन्य- मानो रमते लोकः। युवा स्यात्साधु युवा ध्यायक इत्यादि खुतेः। दूदानीमेवंबिंदः फलमाह। सर्व्वाणि ह वा अस्मि न्भूतानि विशत्यन्रगुणज्ञानावर्व्वासि भूतानि रमन्ते प्राणगुणन्नानाद्य एवं वेद ॥ १ ॥ सप्तमस्य ह्वादथ व्राह्मगम् ॥ १२ ॥ उक्थं तथोपासनान्तरमुक्यं शस्तं। तद्ि प्रधानं महा- व्रते करती। कि पुनस्तदुक् थं। प्राणो वा उक्यं। प्राणस प्रधानं उक्थञ्न पस्ताणामत उक्यमितुापासोत। कथ प्राप उक् धमि-

शिशे दूढ़िश्ठे बलिष्टस्तस य पृथिवी सर्वा वित्त स पूस स्ादितन- तदादिश देन महाते। अब्प्रापयोर्गुराड्यविशिष्टयोर्भिलितयोरुपास- हनमुक्क ॥१ ॥ द्ादय ब्राह्मराम् ॥ ११॥ रदानीं ब्राह्मणान्तरमादाय तात्पय्य भाह। एक् यर्मिति। सत्ु- शास्त्रानरेषु किमित्ाक् यसुपास्र्वनोपन्यसते तलाइ। तङ्गीति ।- सितु किमारोष्य कसोपासत्वमिति प्रन्नद्वारा विट्टखोति। किं पुनरित। नित्रुरुथटष्टी हेतुमाह। प्रागश्चति तरितिसू क्थशन्दसय समवेतार्थत्व

Page 994

यजुष: सायुज्यए सलोकतां जयति य एवं वेद । २॥ साम प्रागो वे साम प्रागे हीमानि सव्वा- सिभतानि सम्यन्चि सम्यष्दि हास सर्व्वाणि भ- तानि श्रैधठपाय कल्पन्ते साम्न: सायुज्यएसलोकतां जयति य एवं वेद ॥ ३॥। चव प्राणो वे चव प्रागो हि बै चव वायते हैन प्रायः चगितो:

त्याह। प्राणीहि यम्ादिदं सर्वमुत्यापयति। उत्यापनादुकथं प्रायी न ह्यप्रायः कयिदुत्तिष्ठति। तदुपासनफलमाह। उत् ह तस्ादेवंविद उक्थवित्प्राविड्वौर: पुत्र उत्तिष्ठति दृष्टमेतत्फलमद्ृष्टन्त क्थस्य सामज्यं सलोकतां जयति य एवं वेद॥ १॥ यजुरिति चीपासीत प्राणं। प्राणो के यजुः। कथं यजुः प्रागः। प्राणे हि यस्मावसर्वाणि भूताति युञ्धन्त। न ह्यसति प्राणी केनचित्कस्य चिद्योगसामर्थ्यम्। अतो युन- कौति प्रायी यजुः। एवम्विदः फलमाह। युज्यन्त उद्यमन्त दूत्यर्थः । ह अ्र्स् एवंविदे सर्वाषि भूतानि स्र्ध्ठत श्रछठ- भावस्तस्म य ध्याय स त्रष्ठी भवदिति। यजुषः प्राशस्य सायुज्यमित्यादि सव्वं समानं ॥ २॥ सामेति चोपासीत-

प्रन्नपूर्वकमाह। कघमित्यादिना॥ उत्यानस खतोउपि सम्भवाद्र प्राय्-

मपेक्य सायुज्य सालोक्य च व्याख्येयम्॥ १ ॥ यज्ञु:श्रब्दसान्यत्र रूढलाद्य क प्राशविष्यत्वमिति शधूतवा परि- हरति। कथमित्यादिना ॥ अयसत्यपप प्राखे योगः सम्भवतीतनाश

Page 995

प्र च्तवसवमामोति चवस्य सायज्यए सलोकतां जयति य एवं वेद् ॥४॥ तयोद्शं ब्राह्मयं॥१३॥

साम। प्राणी वै साम। कथं प्रागः साम। प्राणहि यस्मात्सव्वागि भूतानि सम्यध्चि सङ्गक्कन्त। सङ्गमसाम्यक- त्वापत्तिहेतुततन् साम प्रायः । सम्यत्ति सङ्गच्कन्ते ह त्रस् सर्वाि भूतानि। न केवलं सङ्गव्कन्त एव ग्रेष्ठभावाय चास्म कल्पन्त समर्थ्यन्ते। साम्त्र: साजुञमित्यादि पूर्ववन् ॥ ३॥ तं प्राणं क्षतरमितुत्रपासीत । प्राणी वे नतम्। प्रसिदध- मेतत्प्राणी हि वै चचम्। कथ प्रसिद्धतत्वाह। वायते पाल यत्य नं पिमड़ देहं प्राणः । नषितीः भस्तादिहिंसितात्पुन- मींसेनापूरयति यस्मात्तस्मात्वतवाणत्प्रसिह तचत प्रा- रस्य। विदत्फ्लमाह । प्र च्त्रमन्रम्। न वायतेऽन्येन केन- चिदित्यव चत्र प्राएसमत्र च्षत्र प्राए प्राप्नोतीत्वर्घः। शाखान्तरे वा पाठात् च्षत्रमातर प्राप्तोति प्राणी भव- तोत्यर्थः । चचस्य सायुज्य सलोकता जयति य एवं वैढ़ ॥ ४॥ सप्तमख्य त्रयोदशं ब्राह्मयम् ॥ १३॥

घाह। न हीति। प्रकरणानुम्टहीतप्रायशद् सुत्वा बजुःशनद्रस छि तका योगोडङ्गीक्रियत इत्वा। अरात इति ॥ २॥२॥ सङ्गमनादि तेत्रतदेव व्याचट। सम्यञ्जीति॥ शाखान्तरशट्रेन माध्यन्दिनयासो च्यते ॥ ४ ॥ सप्रमस त्रयोदय ब्राहयम्। १२॥

Page 996

[2 ]

भूमिरन्तरिचं दौरित्यष्टावत्तरागयट्टाच्रए ह वा एकं गायता पद्मेतदु हैवास्या एतत्स याव-

दानीं गायत रपाधिविशिष्टस्योपासनं वत्तव्यमित्वारम्यते। सर्वच्कन्दसां हि गायलौक्तन्दः प्रधानभूतम् । तत्प्रयोक्त ग- यत्राणाह्वायत्रौति वक्यति। न चान्येषो कन्दसां प्रयोत्त च प्राणवाएसामथा। प्राणाम्मभूता च सा सर्वच्कन्दसाल्षाक्ा प्रापः। प्रासय चतवाणात्क्षत्रमितुर्क्म्। प्रागय गायत्री। तस्मात्तदुपासनमेव विधित्ताते। द्िजोत्तमजन्म हेतुत्वाच्च गा- यतश व्राद्म समसजत। व्रिष्ट भा राजन्य। जगत्या वैश्य- मिति। द्विजोत्तमस्य द्ितीय जन्म गायत्रीनिमित्तम् ।तम्मा- त्प्रधाना गायती। व्राह्मणा व्युत्था व्राह्मगा अभिवदन्ति स व्राह्मणो विपापो विजरो विचिकित्सी व्राह्मणो भव- तीतुाक्तमपरुषार्थसम्बन्ध ब्राह्मणस्य दर्भयति। तभ्न

दसमनद्य गायत्ीब्राह्मपसय तात्पर्थमाह । मह्ाया इतराटिमा । कन्टोऽन्तरेव्वपि विद्यमानेषु किमिति मायत्र उ्रपाधिकमेव ब्रह्मोपास्मि- व्यते तलाह। सर्वच्छन्दसामिति॥ तत्ाधान्ये हेतुमाह। तिति ॥ तत्म योगे तुख्यं प्रयोत्त प्राशालाणसामथा न्दोउन्तरासमपीति चेव्- व्याह। न चेति। प्रमाणाभावादिति भावः। किञ्ज् प्राखात्मभावो गायलया विवसयते प्राशश सवेर्षा कन्दसा निवस्त कत्वादाता। तथा च सर्य छन्दव्यापकगायत्् र्रपाधिक ब्रह्मोपासनमेशत्र विवत्ितमिताड़। प्राातमेत॥ तदात्मभता गायत्रीत्वात्त व्यक्ीकरोति। प्रास्भेति ॥ नम्पयोक्त गयल्ारसादि गायत्री। प्रायच वागादीमां लाता । ततसकब्द- छणलासयोसतादक्यमितार्थः। प्रारामायलोसादाय फलितमा। त

Page 997

देषु जिषु लोकेषु तावड् जयति योडस्या एनदेब पदं वेद् ।। १।।

व्राम्मसत्व गायत्रीजन्मूलतो वत्तव्य गायतताः सतन्म्। गायचा हि यः सष्टो डिजोन्तमो निरहग एवोत्तम- पुरुषार्थसाधनेऽधिक्रियते. त प्तन लः परमपुष ॥ार्थसम्वन्वः। तस्मान्तदुपासनविध नायाह। भूमिरन्तरच दीःइत्े- तान्यश्टावत्रागि। अ्ष्टाक्तरमष्टावत्तराणि यम्य तदिद- मष्ाव्षरंह वे प्रसिद्धावद्यीतकी एवैंक प्रथम गायता गायचाः पदं यकारिणवा टत्वपूरणमेतटु ह एवं एत- देवास्या गायतराः पदं पादः। प्रथमी भूम्यादि- लक्षणास्त लोश्ाक्मा ॥भ्रट्टावरत्वसामान्यात्। एवमेवैतन्व लोक्यान्मकं गायतनाः प्रथमं पदं यो वेद तस्यैतत्फलम्। स विद्वान्यावत्किसिदेषु चिलोकेषु जैतव्य तावकर्व्व ह जयति योडस्या एतदेव पदं वेद । १ ॥।

कादिति गायत्ीप्राचान्य हेलतरमाह्ह। डिजोल्तमेति। तदेव स्फ ट- यति। गायन्रपरति॥ तत्ाधान्य हेतन्तरमाह। ब्ाह्मय रति॥ रव- मेतावता गायलीप्राधान्यं तलाह। तज्ति॥ कतो वक्रव्यमितालामः भ- दार्घ भाह। गायवया हीति। अधिकारिललते का्यमाइ। सत इति। तक्न्दो गायलीविषयः। गाय नोषशिवम्पराम्ृद्व फकितसुपस- हरति। तम्दिति गायत्रीप्रथमपादस सप्राक्तरत्व प्रतीवने न तष्टाक्षरतमितयाधझाह। वकारेगेति ॥गायत्ीप्रथमपादस मेवो - कानाकाय सङ्यासामान्यप्रयुत्त काव्य माह। एसदिति । गायलीप्रथ - मनादे ले लोकाउ द्यारोपस प्रबोजन दर्षयति। एवमिति॥ प्रथमपाटे इाते विराडाख्क फबतीनपुर्ष: ॥।॥

Page 998

ह वा एकं गायता पद्मेतदु हैवास्या एतत्स यावतीयं वयी विद्या तावद् जयति योऽस्या एतदेवं पदं वेद ॥ २ ॥ प्रागोपानो व्यान दूत्य- षावचराएय ट्राक्षरए ह वा एक गायवर पद्मे- तथाचे। यजूषि सामानौति तयो विद्या नामाच्तराणि एतान्यययष्टावैव तथेवाष्टाक्षर ह वा एक गायवैत पदं द्वितीयमेतदु हैवास्या एतत् यट्टग्यजुसामलक्षगमष्टा- त्षरतसामान्यादेव स यावतीय तयो विद्या तय्या विद्यया यावत्फलजातमाप्यने तावद्द जयति योऽस्या एतहायच्ता- स्त्रविद्यालक्षण पदं वैह॥ २ ॥ तथा प्राणः अ्रपानः वि- आनः व्यान एतान्यपि प्राणद्यभिधानाचराखष्टी। तञ्च गायत्ास्तर तोयं पद यावदिद प्रायिजात तावंड् जयति योऽस्या एतदेव गायवरास्त तौयं पदं वेद। अ्धानन्तर गायचास्त्रिपढायाः शव्दात्मिकायास्रीय पदमुच्ते डभिधेयभूतमथास्याः प्रक्ृताया गायचा एतदेव वच्य-

प्रथमे पादे वलोकडष्टिविदुद्वितीवे पाटे कर्त्त व्या विद्यादृष्टिरि- व्ाह। तथेति॥ दरिविध्य पयोगित्वेन सख्नासामान्य कथयति। कच दति॥ सकयासामान्यफतमाह। एतदिति। विद्याफल दर्य- यति। स यावतीति । २ ॥ प्रथमद्वितीय पादयोसैलोक्यत विद्यादष्टिवत्त तीये पादे प्राणापाना- दिहहिः कत्त व्येताह।तथेति॥ ननु लिपदा गायत्री व्याख्याता पेक्किसत्तर यन्तनेवाश्याह। अ्थेति॥ शब्दात्यकगायलनाः प्रक-

Page 999

तदु हैबास्या एतत्स यावदिद प्रागि तावद् जयति योऽस्या एतदेवं पदं वेदाथास्या एतदेव तुरीयं दर्शतं पढं परो रजा य एष तपति यहँ चतुरथ तत्त रीयं दर्भतं पदमिति ददश दव होष परो रजा इति सव्वमु ह्येवैष रज उपय्य परि माण तुरीयं दर्शतं पदं परी रजा व एष तपति। तुरीयनित्यादिवाक्यपदार्थं खयमेव व्याचष्टे श्रुतिः। र द चतुर्ध प्ररिद्व लोके तदिह तुरीयशव्द नाभिधीयते। दर्भन्त पदमित्यस्य कोऽ्थ दूत्य च्यते। ददम द्व टृश्यत दव हि एष मएडलान्तर्गतः पुरुषोडती दर्भत पदमुचते। परो रजा दूत्यस्य पदस्य कोउध दरतुत्रत्यते। सव्व समस्त उहि एष माडलान्तर्गतः परुषी रजी रजीजात समस्त लोकमित्यर्थ: । उपर्य्युपय्याधिपत्यभावेन सव्वं लोक रननो- जातं तपति। उपर्य्युपरीति वौप्सा सव्वलोकाधिपत्य- ख्यापनार्था। ननु सर्वशब्द नैव सिद्धत्वाह्ौप्मानर्थि का नैष- रणविच्छेदार्थोथशन्दः। यह चतुर्थमित्वारियन्थस पूर्वेख पौन- रुत्रामाशड्याह। तुरीर्ममिति कूहेतत प्रशतवक्योकि॥ योगिभि द श्यत द्वेति लच्यते न तु मुख्यमोश्वरस्य दृष्दलमतीन्द्रियत्वादित्ाह। दृश्यत द्रवेति॥ लोका रजांसुच्यन्त इति सृत्ान्तरमाक्रिताह । रूम- स्तमिति॥ आधिपताभावेनेति कथ व्याख्यातमित्ाशझमाह। उपर्यु- परीति॥ वीक्सामाच्तिपति। नन्विति ॥ सव्व रजस्तपतीते] तावतेव सर्वाधिपतसतिद्वत्वाद्यर्था वीभृति चोध दूरष्यात। नैष दोघ दूति॥ येवां लोकानामिति यावत्। मएडलपुरुष्स निरङ्कशमाधिपत्मितनत्र

Page 1000

तपत्य वएहव श्रिया यशसा तपति योऽस्या एत- देव पद्ं वे द ॥३। सषा गायतत तस्मिएस्तुरीये दर्भते पदे परो रजसि प्रतिष्ठिता तद् तत्सत्य प्रतिष्ठितं चन्तुवे

दोपो येषामुपरिष्टातसविता दृश्यते तद्िषय एव सर्द- गन्दः स्यादिय्यागङ्वानिव्वत्त्वर्या वौप्सा। ये चामुष- त्पराज्जी लोकास्तषासटे देवकामानाप्रृति युत्यन्त- रात्तस्मात्सव्वावरोधार्था वौपसा। यथाऽसी सविता सवी- धिपत्वलक्षणया श्रिया यशसा च ख्याया तपति। एवं हैव थिया यशसा च तपति योऽस्या एतदेवं तुरीत दर्शत पदं वेद॥ ३ ॥ सेघा विपदोत्ता या चली क्यवैविद्य प्रायलक्षणा गा- यत्रो। एतस्तिस्नतुर्थे तुरीये दर्शते पदे मरीरजमि प्रतिष्ठिता। मूर्त्तामूर्न्तरस्त्वादादित्यस्य। रसापाये हि वसतुनि रसमप्रतिष्ठित भवति। यथा काष्ठादिदन्धसारं तद्वत्। तथा मत्तामूर्तात्मकं जगततिपदा गायत्री आ्रा-

आादिति॥ चतुर्थ पादज्ामस्य फलवत्त्व कथयति। यथेति ॥३॥ अभिधानाभिधेयात्मिका गायत्रीं व्याख्यायाभिधानस्ानिधेयन- न्त्रत्वमाह सेषेत॥ आदित्यप्रतिरिता मूर्त्तामूर्त्तातिका गाय- त्ीतमत्र हेतमाह। मूत्तोत। भवत मूर्त्तामूर्त्त ब्राह्म यानुसारेणादि व्यस्य तत्हारत्व तथापि कथ गोयत्नारतत्म तिष्ठात्व पथगेय सा मूर्ता- द तिमिका स्यासतीत्याद्माह। रसेति॥तादिव्सम्ब्वाभावे

Page 1001

सत्य चच्तुर्हि वैसत्य तस्माद्यदिदानीं द्दौ बिव- दमानावेयाताम हमदर्शमहमश्रौषमिति य एव त्र याद्हमदर्शमिति तस्मा एव अ्द्ध्याम तद्दत- त्सत्यं बले प्रतिष्ठितं प्राणो बै बलं तत्प्रागे प्रतिष्ठितं तस्मादाहुर्वलए् सत्यादोगीय दूत्ये- दित्ये प्रतिष्ठिता तद्रसत्वातह विभि: पादैस्तष तुरौय पदं सत्य प्रतिष्ठित कि पुनस्तत्सत्यमुच्यते। चत्तुर्वे सत्य कथं चत्तुः सत्यमित्याह। प्रसिद्दमेतच्चत्तुर्हिं वे सत्यम् । कथ प्रसिद्धतैत्याह। तस्माद्यददि ददानीमेव दो विवद- मानो विरुद्धं वद्मानावेयातामागच्छेयातामहमदर्ग टृटवानसान्य आह अहमशीषं त्या दृष्ट न तथा तद्दस्त्विति। तयोर्य एवं ब्रूयादहमद्रात्तमिति तस्ा एवं ग्रदध्याम न पुनर्यो व्र यादहमश्रीषमिति। योतुर्म षा य्रवणमपि सभ्भवति न तु चन्नुषी सृषा दर्भनम्। तम्मान्ना- योषमितुत्रक्ववते त्रद्दध्याम। तस्मात्सत्वप्रतिपत्तिहेतुत्वात्सत्य व्न्षुस्तस्मिन्सत्य चक्षुषि सह विभिरितरै: पादैस्ुरीयं

मूत्ताद्यालिमिका गायली सादप्रतिष्ठितेति गेषः॥ सारादते सवातन्त्र ष मत्तदेन स्थितिरिति स्थिते फलितमाह। यर्थति॥ आदितास खा- तन्त्य वारयति। तर्थति॥ सतयचन्द स्ान्टतरिपरीतवाग्विषयत्व शङ्ा- द्वारा वारयति। किं पुनरित्यादिना ॥ चक्षुघः सत्यत्व प्रमाखाभाव शद्धित्वा दूष्यति। कथमित्ादिना॥ शति ब्रद्गाभावे हेतुमाह। श्रतरिति॥ द रवि मृषादर्शन सम्भवतीतराह। न स्त॥ कच

Page 1002

वमेषा गायततध्यात्म प्रतिष्ठिता सा हैषा गयाएस्तवे प्रासा वे गयास्तत्प्रायाठ स्तवे तद्य- हयाएस्तव तम्माह्वायत्री नाम स यामेवा पदं प्रतिष्ठितमित्यथः । उक्तव्व। स आदित्यः कस्तिन्प्रति- छठित इूति चक्षषौति॥ तहे तुरीयपदाश्रयं सत्य वले प्रतिषित किं पुन- स्तद्वलमित्याह। प्रायो वे बलं तस्मिन् प्रागे बले प्रतिठ्ठित 'सत्य। तथाचोक सूत्र। तदोतञ्च प्रोतश्ति। यस्मादले सत्य प्रतिष्ठित तस्मादाहुर्बलं सत्यादोगीय श्रीजीय श्जस्तर- मित्यर्थः । लोकेऽपि यस्मिन् हि यदाग्रित भवति तस्मादाश्नितादाय्यस्य वलवत्तरत्वं प्रसिद्म्। न हि दुर्बल बलवतः क्वचिदाय्यभूत द्ृष्टम्। एवमुक्तन्यायेन तु एषा गायत्री अध्यात्ममध्यात्म प्राये प्रतिषिता। सैषा गायत्री प्रायोडतो गायत्रशं जगत्रतिष्ठितम्। यस्मिनप्राण सर्वे देवा सर्वें वेदा: कर्म्मासि फलच्न एक भवति। सैवं गायनो त्कथज्ञित्सभ्वेषि श्रोल्पेक्षया दश्टरि विश्वासी हष्टो लोकसेत्पाह। तसनति विश्वासातिशयफलमाह। तस्ादिति। आदितास्च सुषि प्रति ष्ठतत्व पञ्चमेऽपि प्रतिपादितमित्याह। उक्रक्षेति॥ सत्यस सातन्त्य प्रत्याह। तह्ञा दति॥ सत्यस प्राशपतित- त्वञ्ज पाञ्चमिकमित्ाह। तथा चेति। सत प्रायो वायसतचनदेन सता्रशद्रितसर्नभूतस हथम् ॥ सत्य बले प्रतिश्ठतमितत्र लोकप्र सति भ्रमायर्यत। तम्मादिति॥ तदेवोपपाद्यति। लोकेडपीति । तदेव व्यनिरेकमुखेनाह। न हीति॥ एतेन गायतता: स्वा- ऋत सिइमित्ाह । एवमिति तमत्रिन्थे वाक्य योज

Page 1003

मूएसावित्रीमन्वाहैषैव स यस्मा अन्वाह तस्य प्रासाए खायते॥ ४ ॥ ताए हैतामेके सावित्री मनुष्ट समन्वाहुर्वाग-

प्रायरूपा सती जगत आत्मा। सा हेषा गर्यास्तन चात- वती। के पुनर्गयाः। प्राण वागादयी वै गयाः। शब्द- करणात्। तांस्तत्व सेषा गायत्री। तत्तन यस्ताद्वयां- स्तत्न तस्माह्वायती नाम । गयत्ायाडायलौति प्रथिता । म शचार्य्य उपनोयमाएवकनष्टवषें यामेवामं साविल्रों सवि- तदेवताकामन्वाह पच्छोऽर्डर्चशः समस्तान्न। एषैव म साक्षाव्ाणी जगत आत्सा मारवकाय समर्पिता दहेदानी वा व्याख्यानानां व्यास आचार्य्यो यस्र् माणवकायान्वा- हानुवक्ति तस माययकस्य मःन्गणन् वायते नरकादि- पतनात् ।४ ॥

यति। रुपेति ॥ गायवयाः प्राशात् कि सिध्यति तदाह। ग्रत हति। नदेव स्शट्यति। यसिद्चित्यादिना॥ गायत्रीमामनिरईचनेन तस्ता जग- ज्जीक्ष्न हेतुत्वमाह। सा हषेति॥ प्रयोक्त शरीर सप्नम्यर्थः। गायननीति गया वागुमलचितास्न्तुरादयः । ब्राह्मगयमूलत्व न स्तुत्यर्थ गायव्रा एव सावित्रीत्वमाह। स आचार्य्य दूति॥ पक्छः मादश: सावित्रा गायत्रीतं साधयति। स दूति। वयतः सावित्री गायलीति शेष:॥४॥ मतान्तरमुङ्गाकयति। तामेतामिति तत्वितुरई सीमहे। बयं देयस्य भोजनम्। श्रष्ठएसर्वधातमम्। हरं भगस् धोमहीतातुद् म ८8

Page 1004

(&65 ]

नुह्ट वेतहाचमनुब्र म इति न तथा कुर्य्याज्गायवी भेव सावित्रीमनुत्र याद्यदिह वा अप्येवं विद्वाह्नव प्रतिगृह्ाति न हैव तज्ायव्या एकञ्च न पदं प्रति॥ ५ ॥ तनेतां सावित्री हैके गाखिनोऽनुष्टुभमनुष्ट प्प्रभवाम- मुष्ट प्छ्कन्द स्क्राम न्वाहुरूप नौताव। तदभिप्रायमाह। वाग- नुट्टप्। दाक् शरीरे सरखती। तामेय हि वाचं सरखतो माएवकायानुनरूम दूत्येतद्दातो न तथा कुयान् तथा विद्यादयन्े आ्डम षैव तन्किं तहि गावचीमेव सावित्री मनुन्रूयात्कस्माद्यस्साल्राणी गायलौत्य कम्। प्राण उत्त वाक्च सरखती चशन्े च प्राणाः सर्वं माखवकाय समपित भवति। किञ्चद प्रासङ्गिकमुक्का गायचीविदं स्तीति। यदि ह वै अपि एवंविदत्िव न हि तस्य सर्वात्मनो बहुनामास्ति किज्जित्मर्वात्मकल्वाव् दुषः प्रतिग्टह्ाति सहैव तग्रति- ग्रहजातं गायवर एकं च नैकमपि पद प्रति पर्थाप्तम्ाप। सावित्रीमाङः। सवित्देवताकत्वादित्यर्थः । उपनीतस्य माखवकस्य प्रघमतः सरसत्पां व्वणा त्कायां सापेलषत् द्योतयित हिशब्दः ॥ दूष्यति। नेत्यादिना॥ जन्वपेद्तितगागात्मकसरखतोसमर्पण बिना गाय वोसमर्यणकयुक्मिति शद्धित्वा परिहरति। कसादित्यादिना ॥ यदि हेत प्ाहेरुत्तरग्नन्यस्याव्यवहितपूर्व यन्थासङतिमाशख्ा। ददमिति॥ स वितय गायतीत्वमिति यावत्। दरवशब्दाघ दशयति। न हीति। यद्यपि बड प्रतिम्टहाति विद्वानिति पूवस सम्बन्धः। तर्थापि न तेन प्रतिम हजातेनैकसापि गावत्रीपदस् विज्ञानफनं भुक्र सात्। दूरतस्तु दोषाधायकत्व तस्ेत्वर्थः ॥५॥

Page 1005

स य दूमा स्त्रीमोकानपूमा निप्रतिय्टचीयात्सो डस्या एतत्प्रथमं पद्माम, याद्थ यावतीवं वयी विद्या दस्तावत्रतिगह्षीयात्सोऽस्या एतदितीयं पंदमाम यादय याविदं प्रासि यस्तावत्पति गृहीयात्सोस्या एतत्तु लीवं पद्माम याद्धास्ा स दूमांखोन् स यो गावनीविदिमान् भूरादी खी- नृगोऽशादधनपूर्सान् लोकान्पतिष्टह्कीयात्स प्रतिग्रह्ः अस्या गायचा एतत्युयम पद यद्दाखातमाप् यात्। प्रथमपद् विज्वानफल तेन भुक स्यान्न त्वचिकदोषोत्पादक: स प्रतिग्रहः । श्रथ पुनर्यावती इयं चयी विद्या यस्तावत्प- तिग ह्ीयात् सोऽस्या एतद्द्वितीयं पदमान्न यात्। द्वितीय पदविज्ञानफल तेन मुत स्ात्तथा यावदिद प्रागि यस्ता वत्प तिय हीयात्सोड या एतन्तृतीय पदमान्यात्। तेन वतीयपदविज्वानफलं भुक्त स्यात्कसयित्व दमुव्यते पादचय सममपि यदि कचित्प तिएृह्ीयासत्पादचयविद्वानफल-

गाव त्रीविदः प्रतिस्ह्धतो दोशभाव सामान्यनोत् विशषतल्द- भावमाह। स दति॥ यथा तलोक्यावच्किबस ल विद्यवकदस चाथस प्रतिपहेश पादद्यविल्तानफलमेव भुक नाधिक दूसं तर्थति यावत्। प्रतियहीता दाता वा नैवंवरिषः सम्भाव्यते किन्तु स्तुत्यर्थं सुत तत्क न्पिनामत्याह। कलयिवति। उक्तमेर रुड््ह्ाति। पाद- वपरति॥ दात्पयित्व दसच्यते दूति किनिति कलपते सुखयमेतरतत्कि न सादिताशद्धाह। न थेति ॥ कल्नापि त किमर वाधया गायत्ीति॥ व्प्तीकत्योत्तरवाक्यखापयति। दातेति॥ तदेवाका-

Page 1006

[ १००० ]

एतदेव तुरीयं दर्शतं पद परी रजा यऽएष तपति नैव केन च नाप्य कुत उ एतावत्प्रति गृह्हीयात् ॥ ६। स्येव क्षयकाररं न त्वन्यस्य दोषस्य कतत्व न्षम। न चैवं दाता प्रतिग्रहीता वा गायत्री बज्ञानस्ुतये कस्परते। दाता प्रतिगृहीता च यद्यप् वं सम्भाव्यते नासौ प्रति- ग्रहोऽपराधक्षमः । कस्माद्यतोऽ्यचिकमप पुरुषाथविज्ञान- मवशिष्टमेव चतुर्थपाद्विषयं गतयचरास्तइरशयति। त्रथा स्या एतदेव तुरीयं दर्शत पद परोरजा य एष तपति। तचैतन्नैव केन/चत्क नचन केनचचिदपि प्रतिग्रह्ृणाय- नैव प्राप्मित्यथः । यथा पूर्वोक्तानि ची ण पहानि एता न्यपि नैवाप्यानि केनचित्कल्यित्व वमुक्तं परमार्थतः। कुत एतावत् प्रतिगृह्वीयात्चैलोक्ादिसम तस्पाद्ायनवं प्रका- रोपास्थ त्यथः ॥। ६ ।

झ्ापूर्वकमाह। कसादिति। वागातकपदवयवित्तानफलनो गोत्रान- न्तर्थ् मथशन्दार्थ: । नेव प्राप्य' प्रतिग्रहेण केनचिदपि नैव्र भुक्त स्ादि तर्थ: १ तव वध्द्वष्टान्तमाह। य्थति॥ तानि प्रतिग्रहेय यथाऽडय्यानि तत्तघैव तदाम्यमित्वर्यः ॥ कुत दूत्यादि वाक्यरखं तात्मय - साह। एतान्यपीति। गायत्ीविद: स्तुतिरुत्का तत्फलमाह। तस्ा- दिति। एवम्प्रकारा माद्चतुट्यरूपा सर्वात्मिकेत्वथ : ॥ ६॥

Page 1007

[ १००१]

तस्या उपस्थानं गायवास्येकपदी हिपदी विपदी चतुष्यद्यपद्सि न हि पद्यसे नमर्ते तुरीयाय दर्शताय पदाय परोरजससावदो मा प्रापदिति यं द्विप्यादसावस्मे कामो मा समहीति वा न तत्था उपस्थान तस्या गायचरा उपस्थान उपेव्य स्थानं नमस्करणमनेन मन्त्रेण। कोऽसौ सन्त इत्याह। हे गा- यचि अ्सि भवसि चैलोश्यप।देनैकपदी। चयीविद्यारूपेव द्वितीयेन द्विपदी। मायादिना दतीयेन चिपद्य स। चतु- धेन तुरीघेण चतुष्यद्यसि। एवं चतुभि: पादैरूपासकैःपद्यसे नावसेडतः परं परेण निरुपाधिकेन खंनकनाऽपदस। अ वद्यमान पदं येन पद्यसे सा त्वमपद्सि वससान्नह्टि पद्यसे नेति नेत्यात्म घात्। त्रतो व्यवहारविषयाय नमख तुरी- याय दर्शताय पदाय परोरजसे। इसौ शच्रु: पाष्मा त्वत्प।- तिविघ्नकरः । त्रद्रस्तदात्मनः कार्य्य यत्त्वत्य तिविन्नकर्तृत्व प्रापत् मैव प्राप्ोतु। इूतिशब्दो मन्त्रपरिसमाप्ायः। य द्विप्यात् यप्रति इँषं कुर्य्याल्खयं विद्वांस प्रत्यनेनोपसथान- मसौ शचुरमुकनामेति नाम गृह्टीयादस चन्नदत्तायाभि- प्रतः कामो मा समर्द्धि सम्टदिं म,प्ोत्िति चोपतिष्ठते।

प्ररुतमुपासनमेव मन्त्रंण सङ्ग्हाति। तखा दत्यादिना H ध्येय- रूपसुका जय गायत्ता रूपसुपन्यस्त। वातः परमति॥ चतुर्थ स पाद पादतयामेक्षया प्राधान्यममिप्रत्याह। अत दति॥ यशोक्त नमस्कारस प्रयोजनमाह। वसताविति॥ द्विविधुपस्थानमभिचारिकमा- भ्य,दविक च तत्राद्य देधा व्युत्पादयति। यं दिष्यादिति॥ नाम रव

Page 1008

८ १००२ ]

हैवास स काम कध्यत यस्मा एवमुपतिष्ठतेऽह- मदः प्रापमिति वा ॥ ७॥ एतड् वै तज्जनको वैदेहो बडिलमाशतरा- मवाच यन्न हो तज्ञायत्ीविद्त्र था अथ कथए इस्तीभतो वहसीति मुखएह्यस्या: सम्रारम वि- दाष्चकारेति होवाच तस्या अपग्तिरेव मुख यदि न हैवास्म देवदत्ताय स कामःसम्दाते। कस्म। यस्मा एष. सुपतिष्ठ तेऽहमदो देवदशाभिप्र त प्रापमिति चोपतिष्ठते। असावदो मा प्रापदित्यादिचयारणां मन्त्रपदानां यथा- काम विकल: ।७। गायचश सुखविधानायार्थवाद उच्यते। एतड् किल सथ्यते। तत्तच गायचीविज्ञानविषने जनको ह वैदेहो

कवान्। यन्न इति वितर्मे हो श्रहो दूत्य तद्यद्यत्त्व गायन्नी विद्ब्र था: गायचीविदसीति यद्ब्रयाः किमिद् तस्य वचसोऽननुरूपमव कथ यदि गायत्री, वत्प तिग्रहरादोषेण हीयात्तदीय नाम ग्टह्हौत्ा न तदभिप्रत मा प्रपदित्यनेनोपस्यानमिति सम्वन्वः ॥ आ्व्य दयिकसुपस्थानं द्श यति। अहमिति॥ कीदृगु- मस्यानमत्र मन्त्रपदेन क्त व्यमित्याघड्ड यथारचचि विकल्पं दर्भयति ॥ असाविति७॥। किन्तु तह्गायलीविज्ञान प्रतिकूलसुपलभ्यते वदाह। गथेति॥

प्रतिकूजकिट् हस्तीमतस तव का प्रति वहनमिवारझ्याह। एका्द्रेति।। राजा ते भृखिवति ॥ रसविव्ञानस टट्टालावट्टमोन फलमाचट्ट।

Page 1009

हवा अपि बह्नीवाग्नावभ्यादधति सर्व्वमेव तत् सन्दहत्य वए हैवैवंविद्यय्यपि वद्धिव पाएं कुरुते सव्य मेव तत्स ससाय शुद्धः पूनोजरोउमतः समभव- ति । ८॥ सप्तमसर चतुई एं ब्राह्मरं ॥१8॥ हिरगामयन पावरेस सतस्यापिहितं भुखं तत्त्व

इस्तीभूतो बहसीति। स पत्याड राज्ा समारितो मुखं गायचरा हि यस्मादस्या: ह समाट् न विदाख़कार न विज्ञानवानस्मीति होवाच। एकाक्कविकनत्वात् गाय- तीविन्ञान ममाफल जातम्। पशु तहि तस्या गायचा अ्म्निरेव सुखं। य.द व वैअपिर्बवेन्धन अ्नावम्या- दधाति लौकिकाः सव्यमेव तत्सन्दहत्येवेन्धनमरिनिरेव ह एव एवंविद्रायचा यग्नियुंखमित्येवं वेलीत्य वंवित् सरत् सयं गायचशत्मान्नि सुखःसन्। स यद्य प वच्धिव पापं कुरुते प्रतिग्रह्ादिदोष तत्सर्व्व पापजातं संसाय संभकयत्वा भुद्धोडग्निवत्य तश्च। तरमात्य तिग्रहदोषाङ्वायचराता बजरो प्रम्टतश्च सम्भवति॥द॥ सप्असर चतुई शं ब्राह्मय ॥१४। यो ज्ानकर्ममसमुच्चयकारी सोडनतकाल भादित्यं प्राध-

यदीतपादिना॥ कयशब्दोवधारणार्यः। पसस्र्व राह्ित युद्धि- सत्फलासंसर्भ स्तु पूनतेति भेद: ॥ गायलीवारख क्रममुत्ति फलत्वं दर्श- य.ति। गावतातमेति । द।।सप्रमस चतादक व्ाह्मपम्॥ १४ ।। बाहखान्रख तात्मर्यनाह। यो ज्ञामकयाति। व्रदितख्ा- प्रस्तुतत्वाकथ तलार्थनेत्नामझ्या्ट। वस्ति य।। तथापि कथमा-

Page 1010

0 १०० ४ ]

पंषन्त्रपावृणु सताधसाय टष्टये पूषने कर्षे यम सुर्य्य प्राजापतत व्यूह रश्मीन यत्यस्ति च असङ्गो गायवरामुरीय: पादी हि सतदुप स्थान प्रछतमतःस एव प्राथ्य ते हिरण मपेन ज्योतिम्मरेन पाचेगा। यथा पाचेगोष्ट व त्वपिधीयते एवमिह सत्याख्य ब्रह्म ज्योतिस्मैयेंन मण्डलेनापिहित मिवासमाहितचेतसा- महश्यत्वामदुच्ते। सत्यसरा पहितं मुखं सुख् सरूपं त- दभिधानं पाचमपिधानमिव दशनप्रतिबन्धकारणं। तत्त्व डे पूषन् जगतः पोषखात्यषा सविता अपावर त्पाछ्टत कुरु दरशनप्रतिबस्रकारणमपनवेत्ययेः। सत्यधस्माय नत्य- धर्म्मोडस्ति सम सोऽहं सत्य धर्माऽतस्तप तदात्मभूता- येत्यथः । दष्टये दर्शनाय॥ पूषन्नितयादीनि नामान श्रामन्त्रसार्यानि सवितुः। एकषे एकवात्ाट्टपस एक प र्दशनाहषिः स ह्नि सव्वसा जगत आरमा चन्रुषस् सनसव्व पश्यत्येको वा गच्छतीत्येकिः। सूरय्य एकाकी चरतीति मन्त्रवसत्। यमं सत्द्दि जगतः संयमन त्वत्क तं । सूर्य्य: दितास प्रसङ्रसतलाव्। तदुपस्थानमिति॥ नमस्ते तुरीयायेति ता्िं दर्शिवमितर्यः॥ आ्दित्यस प्रतङ्ग फलितमाह। अत दूति॥ समाह्ितचेतसा प्रयत्नवतामषि दृशवत्वाव्नपिहित किन्तु पिहितमेवेति तव्नाह अतमाहितेति॥ जगतः पोषवाद्मा हिमटव्यादिदानेनेति शषः ॥ छपावरखकरयसेव विद्टणोति दश नेति॥ सत्य परमार्घ स- दप ब्रह्म धर्माखभाम दति यावत्॥ नष दय नाथ तत्प तितन्कनि छृत्तौ पूषषि नियुत्त किमितर्नेन सम्बोध्य नियुज्यन्त तल्ाइ । पूष्रि- वप्रदोति॥ दर्श नाविरिताकं विभदयति। स हीते॥ सय आात

Page 1011

[१००५]

समहतेजो यत्त रूपं कल्याएतमं तत्ते पभ्यामि योऽसावसी पुरुषः सोऽहमस्सि वायुरनिलममत- मथेदं भस्मान्तए शरीर ओं३ क्रतो स्र कृतए सु ईरयते रसानामीनप्राखान् यो वा जगत दूति। म्राजापत्यः प्रजापतेरीवरस्ापत्य हिरण्य भमा वा। हे प्राजापत्य व्यूह विगमय रग्मीन्। समह सङ्धिपा मनस्तेजो येनाहं शक्रुयां द्रष्ट। तेजमी हपहतटरिन शक्रयां त्वत्सरूपमञ्जसा ट्रष। विद्योतन दूव रूपाणामत उपसंहर तेजः । यत्त तव रूपं सञं- कल्याणानामतिश घेन क त्यायं कत्याण् तमं तत्त पशामि। पश्यामो वय बचनव्यत्ययेन। योऽसौ भूमु वःखो व्याह- त्यवयवः । पुरुष: पुरुषाकृति वात्यु रुष: सोडमस्मि भवा, म अहरहमिति चोपनिषद उत्तवादादि वचाक्षुषयोसदेवेदं पदाम्टश्यते। सोऽइ्मस्मामर्तामति सवन्ध॥

जगतस्तस्युघ्रश्यति मन्त्रवर्सुमामतियोक्तम्। जगत जातमति। चन्ुर्भिख वरुण साग्न रियेतदाथियाह। चनुसेति॥ साभाविका रशायो न विगम,यनुं थक्ा दत्याशझ्गाह। समूहेति। मदीय तेजात झ्ेप विभापि ते मतुखरूपदर्शन सानियाशझगाह्॥ तेजसा हीनि। विद्योतन विछु प्रकाशस्खिन् सत रूपाणं खरप- मञ्जसा चनुपा न शक् दएं तस चनुभोषित्वात्तधेत्याह। विदोतन द्रवेति॥ तेज:र्पस् प्रयोजनमाह्ह। य.दिति ॥ किञ्ध नाहं त्वां म्त्य वद्याचेडमेदेन ध्याततादित्याह। यो:साविति॥ व्याहृतिशरीरे कथम- हमिति प्रयोगोपपततिरिव्वाशख्गाह। अहरिति ॥ तद्वेद मत्यह रूप- सुच्य ते॥

Page 1012

सर क्रतो सर कृत स्वर अगे नय सुपंधा राये अखान्वि ानि देव वयनानि विद्वान

ममान्टतस सचसा शरीरमाते शरोरस् वः प्रागो वायु: सोऽनिल वाह्यं तायुसेव प्रतिगच्कतु। तयाऽन्या देवताः खां सा अछ्यत गच्त्त। अग्रहमभि भस्ान्त सत् पृथिवीं यातु शरीर। श्रथदानीनात्मनः संकत्पभूतां मनसि व्यवस्थिताम गनदेवतां प्रधयति।ओोंकतो। शों मिति कतो दूति च सम्वोध नायीेव। कङ्गारप्रतीकत्वादोगानो- मयत्वाच क्रतुः । हे कतो स्मर स्मसव्यमन्तकाले ि त्वत्समरएवशादिष्टा गति: प्राप्यतेपतः प्राधते यन्मया करतें तत् स्मर। पुनरु करादरार्था। किश्व हे आन नय प्रापय सुपथा शोभनेन मागरा राये धनाय करमम फलप्राप्तय इताथः । न दच्षिरोन कृष्णोन

ननु ता शरीरपातेऽपि वाह।मसेति॥ वायुगरहंपसोपलत्तगच विवततिलाह। तर्थेत॥ हेउस देवतानामप्रतित्रन्वकत्व 5पि देहस्यव सक्षतां गतस् प्रतिवन्वक- स्वाद् तत्राम्ृतत्वमित्याशङ्ाह। कयति॥ मन्त्रान्तरमवतार्य् व्याकरोति। वाये दानोमित्यहिना ॥ अवतीत्योमोख्वरः सर्वस् रन्तकस्तस्य जाठराग्नि- प्रतीऋत्वेन ध्यातत्ादग्निशव्दन निर्देशः। एमग्नढ़ेवतां सवोध्य नि- युङ्ग। सरेति॥ दूर्षटा गतं जिगमिषता किनिति सरणे देवता निय- ज्यते तत्राह। सरगेति ॥ प्रार्थ नान्तर सनुज्ञचिनोति॥ किञ्जेति॥ उक्तमेव व्यनक्ति। नेव्या- दिया॥ वसन्नवेति पुर्वेय सन्बन्वः । प्रज्ञानग्हणकर्मादीनासुपलक्षगम्।

Page 1013

यु योध्यस् ञ्जु हु रागमेनो भूयि्ां ते नम उकि विधेम३॥ १॥पय्वद्शं व्राह्मयं॥ १५ ॥दति वृ हदार गयके सप्मोऽध्याय: ॥७॥उपनिषत्स पञ्चमोऽछ्याय: ।।५॥ पुनराषृत्तियुक्कन। किं सहि गुेनैव सुपया.सान्विख्वानि सर्वा र हे देव वयुगानि प्रद्वानानि सर्वप्राशिनां विद्वान् किश्च युयो ध अपनय वियोजय। अ्रस्मरसात्तो जुडराए कुटिल एनः पाप पापजात सव्वें। तेन पापन वियुक्ता वयमेप्याम उसरेण पथा त्वत्प साशत्। किन्त वयं तुभ्य कन्तु शक्रुमो भूयिष्ठां बजतमां ते तुग्यनमउकि नमस्का रवचन विधेम नम्कारोक्रा परिचरेम दवत्यर्थाऽन्यत्कत मशक्ताः सन्तः ॥ दनि सप्रमस पञ्चदशं ब्राह्मण॥१५॥ दूति श्रीगोविन्दभगवत्य ज्यपाद शिकसा परमहंसपररिव्राज- काचार्य्यसा सरीशक्वरभगवतः क्वतारयां वृह्हदारएयकटोकायां सप्तमो,ध्याय: समाप्र: ॥

प्रार्थनान्तर दर्शयत। किज्जति॥ पापरियोजनफलसाह। तेनेति॥ भवद्गिराराधितो भवतां यघोत्ता फल साधविष्यानीत्यायज्ाह। कि- निवत॥। बङतमत्व' भक्तिश्द्वातिरेकयुक्कल' यागादिना परिचरय क्रि- परिचरानेति पूव ख सम्बन्धः। अ्थकिश्व सुमूर्घावशादिति दश््वम्। इति बढ्ढोध्या- य हमाप्र्थः । पज्जदश ब्राह्मगम्॥ १५ ॥ दूति श्रीमत्रमहंसपरि- ब्राजकाचार्य श्रीशुद्ञानन्दपूज्यपादशिष्यनगवदानन्दत्तावऊतार्यां ह्दार- गय टीकायां स तमोउष्दाय: समाहः ॥ ग्रं तत् सत्।।

Page 1014

[005 ]

।।हरि: ओं॥यो हवै ज्येष्ठन्व श्ेष्ठञ्व वेद ज्येष्ठश ॥भो। प्राणो गायचीतुरक । कस्मा त्यु नःकारणात्पर ग् भावो गायचा न पुजर्वागादिभाव दूत। यस्मात्ज्येष्ठय श्रेछ्ठव्व प्राणोन वागादयो ज्येठश्रेष्ठभ।जः। कथं ज्येष्ठत्वञ्व श्रेष्ठ त्वश्व प्रारसेति तन्निर्दिधार यषगेदमारम्यते। अ्रथवो- कथयजु:सामक्षत्रा दिभावैः प्रागा सैगोपासनमभिहितं सत्स्त- पन्य मु चक्षरादिष तत्र हेतुमाच मिहानन्तय्ये या मम्वध्य ते न पुनः पूर्वशेषता। विवचतन्त, खिलत्वाद्सा काएडसा पूर्व्व च यद्नुक्त विशियं फल प्राणविषयमुपासनं तद्द कथ्य- मिति। यः कश्विद्व वै इतावधारगायं। यो ज्यष्ठश्रेष्ठ- गुएं वत्यमाणं वेदासौ भवतेश्व ज्वेस्ठव्व ग्रेपुख्च। एवं फलेन प्रलोभितः सन् प्रश्नाभिभुखीभूतस्तम चाह। प्राणी वैज्यठख् शष्ठथ्। कथं पुनरवगम्यते प्राणो ज्येष्ठस्व

श्रीगरेशाय नमः। ओोंकारो दमादिलय ब्रह्माव्रह्मोपासनानि तत् फल तदर्था गतिरादित्याद्य पस्थानमित्व धोऽर्थ: सप्रमे निद्टत्तः । सम्पति म्राधान्यनाव्रह्मोपासन सफल शोमन्यादिकर्म च वत्तव्यमिच्ष्टममध्याय- सारममाणो व्राह्मषसङ्गतिमाह। प्राय दति॥ तसा।यो गायलीति युक्तमक्तमिति पेषः॥ प्रायख ज्येश्तादिनाद्यपि निर्द्वारितमिति शङ्गित्वा परिहरति। कथमित्यादिना॥ प्रकारान्तरेण पूर्वोत्तरय- ज्यसङ्गतिभाह। अाधवेत॥ व्ादिशब्दादनवशिषादिनिर्दश- तति प्रायासेन विशिष्टगुपक्खोपाखत्वोक्ितिहतः। ज्येश्वादिसना- त्रमिह्हानन्तरसन्थेन कथ्यत दूति शेषः ॥ तदेव पूर्वग्रन्यस् हेतुमत्त्वादु- त्तरस च हेत्वानन्तर्येण पौर्यापर्येग पूर्वयन्थेन सहोत्तर स्रन्थजात सम्बन्वात दति फलितमाह। आ्रनन्तयेगोति। वच्हमायप्रायोदास-

Page 1015

[ १००६]

श्रछश्व स्ानां भवति प्रागो वे ज्येछथ ग्रछ्ठश्न श्रेष्ठख्ेति। यस्मान्निषेककाल एव शुक्रमोशितसम्बन्धः प्राणादिकपालस्विशिषृस्तथापि नाप्राणं ुक्र विरोह- तीति प्रथमो ष्टशलाभः प्रागमा चक्षुरादिभ्यः। ब्नो ज्येडो वयसा प्राणो निषेककालादारम्य गमे पुथ्,त प्रायाः। प्रायो हि लख्चषतौ पश्चाच्चसरादीनां दृत्तिलाभः। अरतो युत्तं प्रागसा ज्यष्ठा चक्षुरादियु। भवति तुकशशित्कन ज्य ष्ठो गुराहीनत्वात्त, न श्रेष्ठो मध्यमः कनिष्ठो वा गुणा- य्यत्वाइ्गवेक्ेष्ठो न ज्यए्ठः। न तथेहेतराह प्राण एव तु ज्य एव श्रेष्ठख्न। कथं पुनः श्रेअामागम्यते प्राणामा। तदिह संवादेन दर्श, यव्यास:॥ नस्य पूर्जवरो कसुक याय पास्तिऐघस्वमाश इ् गुणभेदात् फलमेदाज नवनित्यभिप्रत्याह। न पुनरति। किमिति प्राखोपामनमह स्वातन्त्यसुपदिश्यते तवव है। खिलत्वादिति। दूति भदो ब्राह्म- एव' ब्राह्मषारम प्र तराध्या नरायि व्याचष्ट। यः कश्चिटित्यादिना।। घुनरुपाढा नमन्व- वार्यम्। निपातयोरथेमवधारखमेव प्रागुक्तं प्रकुटवति। भवत्ये- वेति। प्रन्नाय कोउसी ज्येप्व श्रेषसेति। प्रग्नरदर्थमिति यावत्॥ आसस न्यश्तादिकमाच्तिपति। कथमिति॥ तत्र हेतुमाह। यम्षा- दिति॥ तस्ाउ्रउ्ठ्त्वादिकं तुल्य मेवेति शेषः । सम्वन्वाविशेषमङ्गीकत्य ज्यउत्व प्राणस साधयति। तथापीति॥ उक्रमेव समर्थयते। निषेक- कालाहिति॥ तलापि विप्रतिरव्वं प्रत्याह। प्राणे हीति। ज्येषत नेव श्रेषठत्व सि्ध किमिति पुनरत्रिरित्याह। भवत्विति॥ ज्येष्तव सत्यप श्रेष्ठत्वामावसक्का तखिन्सत्यनि ज्येउ्ठत्वाभावमाह। मध्यम दूति। दूहेति प्रार्प्धिः॥पाय नरेतव प्रमाणभावमाशङ् प्रत्याह। कथमित्यादिना॥ ८५

Page 1016

८ १०१०] ज्येष्ठश्व घछश्व खानां भवतारपि च येषा वुभूषति य एवं वेद् ॥ १ ॥ यो ह वै वसिष्ठां वेद् वसिछ्ठः स्वानां भवति

सर्वथा पतु प्रायं व्यपश्ेष्ठगुयं यो वेदोपास्त स खाना नातीनां ज्वेष्ठव् श्रेष्ठख भवत। ज्येछशेष्गुणोपासनसा- मर्थात्खव्यतिरेकेणा, प च येषां मध्ठे ज्य एख सेउव भवि- व्यामीति बुभूषति भवितुमिच्छत तेषाम,प ज्यप्ठग्रेष्ठ- आाणदर्शे ज्यपस श्रेष्ठश्व भवति। ननु वयोनिमित्त ज्येषत्व नदिच्छात: कथं भवतीतुरव्यते। नैष दोषः। प्राण- वद्दत्तिलाभत्वसैशव ज्येछ्ठत्वसन विव क्षतत्वात्। यो ह वै वसिष्ठां वेद वसिष्ठः खाना भर्वात। दर्शनानुस्तय श फलं। येषां चन्तातिव्यतिरेकेय वसिष्ठी अवितुमिच्कति तेषाश्ज वसिष्ठो भवतुशच्यतां ताह को, सौ वंसिष्ठ ति। वाखवे वसष्ठा। वासयतरतिशयेन वस्त-

पूर्जोकसपास्ति फलसुपसंहरति । सर्व्व घापीति ॥ आारो पेखवारोमेग बेत्यर्थः ॥ ज्यष्स्ाविद्याफलवत्त्त्वमात्निपति । नन्वति ॥ तस् विद्याफलत्व साघयति। उच्चत दति॥ दूछतो ज्यैष दुःसाध्यमिति दोष्सासक्व- माह। नेति। तत्र हेतुमाह। प्राणवदिति॥ यया प्रायकताशनादिप्- युकशचतुरादीनां वृत्तिलाभस्तथा प्राशोपाठ्काधोनं जीवनन्र्णां खवार्न अवतीति प्रागदर्शिनो ज्येष्तव न वयोनिवन्धनमित्यर्थः ॥ १॥ वसिउत्वमपि प्रायसवेति वक्र सुत्तरवाक्यसताथ् व्याचष्ट। यो हेता- दिना॥ फलेन मनोभित सिष्य प्रत्नाभिसुखं प्रत्ाह। उच्यतामित्यादता

Page 1017

i १०११ ]

वाग्ब वतिष्ठा वसिष्ठः स्दानां भवतपि च येषां वुनपति य एवं वेद ॥ २ ॥ यो ह वै प्रतिष्ठा वे द् प्रतितिष्ठति सम प्रति- तिष्ठति दुर्गे चन्तुव प्रतिष्ठा चच्तुषा हि समे च दु्गे च प्रतितिष्ठति प्रतितिष्ठति समे प्रतिति- छ्ठति दुर्गे य एवं वेद॥ ३॥

वेति व. सठ्ठा। वाग्मिनो हि धनवन्तो वसन्त्य तियेन। आच्कादनार्थस्य का वसेर्बसिष्ठां अ्भि भर्वान्त कि वाचा बांग्मिनोऽन्यांन्। तेन वसिष्ठगुरवत्परज्जानाइ्सिष्ठगुणो भवती त दर्शन नुरूपं फलं॥ यो ह वै पतिष्ठां वेद प्रतितष्ठत्यनयेति प्रतिष्ठा। तां प्रतिष्ठा प्रतिष्ठागुशवतीं यो वेद तस्यतत्फलं प्रतितिष्ठति समे देशे काले च। तथा दुगे विषसे च दुर्गमने च। देशे दुंरभिच्तादौ वा काले विषमे। यद्रेवसुद्यतां काइसौ

॥ वा यो वसिष्ठत्व' ह्िया प्रतिजानीते वासयतीति॥ वारुयत्यतिशये नेत्यु हां विभद्यति। याफिनो हीति वासयन्ति देति दृष्टव्यं ।। वस्ते वेन्य क् स्फुटयति। व्ाचादनार्टस तेति। य्याकादनार्वत्वमनुभवेन साधर्यति। वभिभवन्तीति ॥ एक्तसुपास्तिफन निगमयति । तेनेति॥ २ ॥ गुखानरं वक्त वाव्यान्तरमादाय व्याचषे। यो ह ाति॥ समे प्रतिर्श विद्या विनाषि सादित्याशह्याह। तर्थेति॥ विषमे च प्रतितिष्ठ- नोति सम्बन्धः ॥ विषमश दासयार्शमाह। दुर्गमने चेति ॥ दूदानीं प्रश्नपूर्जक अतिरश्ठा दर्शयनि। यद्येवमिनि॥ प्रतिष्वात्ञ्जसुषो व्यन्पाद्यति। कथमि-

Page 1018

[ १०१२ ] यो ह वै सम्पद् वद सशहास्म पद्यते य काम कामयते श्रोत व सम्पत् ग्रोव हीमे सव्वें वदा अमिसम्पन्ना: सए्हास्म पद्यते व काम कामयते य एवं वेद ॥४ ॥ प्रतिष्ठा। चक्षुर्बे प्रतिष्ठ। करथं चक्षुपः प्रतिषठात्वमि- त्याह। चक्षुषा 'इ समे च दुगे च दृष्टा प्रतितिष्ठति। अतोऽनुरूपं फलं प्रतितिफति समे प्रतितिषति दुर्गे य एवं वेदेति ॥ ३। यो ह वै सम्पद्' वेद सम्पङ्गरायुत्त यो वेद त स्वैतत्फल- मस्म विदुषे सम्पहते ह। किं। यं काम कामयते स कामः । किं पुनः सम्पङ्गुणकं। श्रोनं वे सम्पत्। कथं पुनः श्रोचस्य सम्पङ्गुत्वमितति। उच्यते। श्ोचे सति हि यस्मात्सव्व वेदा अभिसम्पन्नाः श्रोचन्द्रयवतोऽध्येयत्वात् वेदविहितकर्ा- यन्ताश्च कामा: तस्माच्रोनं सम्पत्। अतो ज्ञानानुरूपं फलं। सं हास्मै पद्यते स यं यं का मयते य एवं वेद । ४।।

न्यादिना ॥ विद्याफलं निगमयति। कात दूति ॥ २॥ वाक्यान्तरमादाय विभजते। वोह वे सम्पदमिति ॥ प्रम्नपूर्व्कं सम्पदुत्म- त्तिवाक्यसुपादत्त । किं पुनरिति॥ श्रोलस्य सम्पट गात्व व्यत्पादयति। कथमिति॥ अध्येयत्वमध्ययनाहत्वं । तर्थापि करथं स्रोत्र सम्पट् गाक- मित्याशङ्ाह। वेदेति॥ पू्ैंमे फलसपतंहरति । अत दति ॥४ ॥

Page 1019

[ १०१३ ]

यो हवा आयतनं वेदायतनए खानां मवतपा- यतन जनानां मनो वा आयतनमायतनए सानां भवतपायतनं जनानां य एवं वेद् ॥५ ॥ यो ह वै प्रजापतिं वेद प्रजायते ह प्रजया पशुभीरेतोवे प्रजातिः प्रजायते ह प्रजया पशुभिर्य एवं वेद ॥ ह॥

यो ह वा शयतन® वेढ। आयतनमाय्यत्तद्यो वेदाय तनं खानां भवत्यायतनं जनानामन्य षाम,प किं पुनस्तदा- यतनमितुश्चयते। मनो वा आयतनमाश्रय ड्न्द्रयाणां विषयाणाञ्ज। मन आय्रिता हि विषया आ्रा्मनो भोयत्व प्रतिपद्यन्त ।मनःसङ्गल्पवशानि चे.न्द्रियाणि प्रवर्तन्त । अ्तो मन श्ायतन म.न्द्रयायां अतो दर्शनानुरूपेण फल आय- तनं खानां भवत्यायतन जनानां य एवं वेद ॥ ५॥ यो ह वै प्रजापति वेद । प्रजायते ह प्रजया पग- भि्व सम्पन्नो भवति। रेतो वे प्रजातिः । रेतण प्रज-

कास्यानरमाढ़ाय विभजते। यो ह का आयतरनममिति॥सामान्य- जोक्मायतनं प्रश्नवृख् कं विशद्यति। किं पुनरिति॥ मनतो विषयाष्त्रयत्व विशदयनि। मन दृति॥ दृन्द्रियाश्रयव तख् सध्यति। मनः सङ्कल्पति ॥ पूव्व वतुफलं निममयति। छत दति ॥ ५॥ सुखान्तरं वत्रं वाक्यान्तरं ग्टहीता तदकरागि व्याकरोति। यो हेयादिना॥ वागादीन्ट्रियाणि तत्तत्र गुयविभिष्टानि शिक्ष रेतोशिशि :-

Page 1020

[ १०१४ ]

ते हेमे प्राया अहएथेयसे विवद्माना ब्रह्म जग्म स्त्रद्ोच: को नो वतिष्ठ दूति तए होवाच यस्मिन्व उक्रान्त दूढए शरीर पापीयो जन्यते स वो वसिष्ठ दति ॥ ७ नने न्टयमुपलत्यते। तद्षिमानानुरूपं फलं प्रजायते ह प्रजया पशुभिर्य एवं वेद ॥ ६॥ तेइ दमे प्राणा दागादयोऽहंश्रेयसे5इं श्रेयानित्येतस प्रयोजनाय विवद्माना विरुद्ध वदमाना ग्रह्म जग्म र्ब्रह्मः गतवन्तः ब्रह्मशब्दवाच्य प्रजापति गत्वा च तड्द ह ऊचुर त- बन्तः । को नोऽस्माक मध्य व सफठः । कोऽस्नाकं मध्ये वसत थ वारयति। तदब्रह्म तैः पृष्ट सत् होवाचोक्तवद्यस्मिन्वो युभाकं मध्ये उत्क्रान्त निर्गते शरीरादिदं शरीरं पूर्व्वस्ा- दतिशयेम पापीयः पापतरं मन्चते लोक: शरोरं हि ना- मानेकं श्रुतिसङ्गातत्वाज्जीवतोऽपि पापमेव ततोपि कष- तरं यस्मिन्न त्कान्त भवति। वैराग्यार्थमिदसुद्यते। पापी- य दूति। सवो युझ्ाक, मध्ये वमिषी भवष्यत। जान-

गुरामाचचायस मज्रशविरोधः सादित्याशझ्ाह। रेतसैति विद्याफजसुपसंहरति। तद्िज्तानेति ॥ ६॥ उत्ा वसिष्ठत्व दिगुखा न वागादिगागिन: किन्त मुख्यप्रायग। एवेति दर्भयितमाख्यायिकां करोति। ते हेयादिना । दयसुनप्रयोगस् नात्पर्थमाह। शरीर हीति॥ कििति शरीरख पापीयस्तसुच्चते तदाह। वराग्यार्थमिति॥ शरीरे वैराव्योत्पादमद्वारा तभ्चिन्नहंमनमि- मानपरिह।रार्थमित्यर्थः । वसिशे भवतीत्य क्वानिति सम्दन्धः । किमिति

Page 1021

८ १०१५ ]

वाग्घोक्राम सा संवत्सर प्रोष्यागत्ोवाच कथमशकत मटते जीवितुमिति ते होचुर्य था कला अवदन्तो वाचा पायान्त: पारीन पश्वन्तथ्- चृ षा पृर न्तः शोतेर विद्दाणसी मनसा पूजा- यमाना रेतसैवमजीविष्म ति पवित्रेश ह वाक्॥८॥ चन्तु र्होच्चक्राम तत्स वत्सर पोष्यागतमोवाच कथ- मशकत मटटते जीवितुमिति ते होचर्यथा अ्रन्धा अपश्यन्तशच पा पासन्त: पारेन वदन्तो वाचा श्रृणावन्तः श्रोवश विद्दासो मनसा पुजायमाना रेतसैवमजीविषति प्ववेश ह चचः ॥॥ शवए होच्क्राम तत्स वत्सरं पोप्यागतपोवाच

सपि वसिष' प्रजापतिर्नी वाचाऽय वसिक दूति। इतरेषाम- प्रियप रिहाराय। त एब मुक्ता ब्रह्मणा प्राया श्ाममनो वीर्य्परिक्षयाय इमेयोचकमु: ॥॥ तच वागेव प्रथमं ह श्रस्माच्करीरादुचक्रान उत्का न्तबतो। सा चोत्कम्य संवत्सरं प्रोप्य प्रोषिता भूत्वा पुनरा- मत्योवाच कथमशकत शक्तवन्तो यूय महते मां बिना

मवादेव सुख्य प्राय वतिष्ठत्वादियुयं नोक्वान् प्रजापतिः ।म ह्हि स््वत्त इत्याशद्याह। जानन्रपीति। पाक होज्कासे या रेसात्र्खमाइ। ए ममति। । उत्त डयें सुत्यक्षराषि व्यायह। तत्र त्यादिना॥ कार्य्याकार्य्य विभयम

Page 1022

कथमशकत मटटते जीवितुमिति ते होचुर्यथा वधिरा अृगृवत्त, श्रोवेग पाशन्त:पायनवदन्तो वाचा पश्वन्तश्रक्तषा विद्दाएसो मनस्ा पजायमा- ना रेतसैवमजीविभ्ति प्रविवेश ह श्र्रोवं ।१०। मनो होचकाम तत्स वत्सर' पोष्यागत्ोवाच कथ- मशकत मटटते जीवितमिति ते होचुर्यथा मुग्धा अविद्दाएसो मनसा प्रासन्तप्राशेन वदन्तो वाचा पश्यन्तश्रन्तुषा श्ररावन्तः श्रीत रा पजायमाना रेत- सैवमजीविषति पुविवेश ह मनः॥११ ॥ रेतो होच्क्राम तत्सवत्सरं पोष्यागत्ोवाच कथमशकत मट्टते जीवितुमिति ते होचुर्वथा क्लीवा अप्रजायमाना रेतसा प्रारान्तः पारोन वद- न्तो वाचा पश्वन्तश्रचतषा शृरावन्तः श्रोवेर विद्दा- ४सो मनसैवमजीविष्मति पुविवेश ह रेतः ॥१२ ॥ जीवितुमिति। एवसुक्का ऊचुर्यथा लोके कला मूका अददन्तो वाचा प्रारान्तः प्राशन व्यापारं कुर्व्वन्तः प्रारोन पश्यन्तो दर्शनव्यापारं चक्षषा कुर्व्वन्तस्तथा पटरवन्तः श्रचेण विद्वांसो मनसा कार्य्यादिविषयं प्रजायमाना रेतसा पुतानुत्पाद्यन्त एवमजीविभ्न वयं। इत्येवं प्रासौर्द त्तोत्तर वागाकनोऽस्मिन्नव,सकत्व® बुद्धा प्र.ववेश ह वाक्। स्यादिशन्द नोपेनणीय: सङ्गडः। चन्ुरादिभिर्दत्तोत्तरा पुनर्वाकिनकरो

Page 1023

अ्रथ ह पागा उत्कमिष्यन्यंया महा सहय: सन्धवः पड़ीशभङ्वन्त् वृह्हेदेवए हैवमानपाखा-

तथा चन्ुहाचक्रामेत्य दे पूववत्॥ श्रष मनः प्रजाति- रिति॥ ८ ॥८॥१०७११॥१२॥ अथ ह प्राणा उत्क मिष्यन्रत्क,मर करिव्यंसदानी- मेव सस्थानात्पुचलिता वागाद्यः । कििवेत्याह। यथा लोके महांश्ामौ सुध्यत महा सुच्यः शोभनहयो लक्ष- गोपेतो महान्प, रमारतः सिन्धु देशे भवः सैध्ववोडभिज- नतः पड़ी शशङ्व नपाद बन्धनशङ्ग न पड़ीशाय ते शङ्गवस्यति तानूसंष हेदुदयच्के धुग पदुत्खनेद श्वारोह़ आरू के परीक्षणाय। एवं ह एव दूमान् वागादीन् प्राशान् संब है।द्यतवान् सस्थानाट शितवान। ते वागादयो ह उत्तुहें भगकः भगवन् मोत्क मीः । यस्मान्न वै शत्याम खहते त्वां बिना जीवितु। यहीव मम श्रेष्ठता विज्वाता भवद्वर- हमन श्ठस्य्य उ मे मम बलि कर कुरुतं कर प्रय- कृतेति। अयश्व प्राणसंवादः कल्पतो विदुष: श्रेठ-

दिति तलाह।श्रातन इत॥८॥2॥१०११॥१२ ॥ वाग देपकरणतिकेदार्धो, यथदः। उत्कम करियन्यः भामीति

प्रासस श्रषठ्त्व वागादिनिनिर्द्धारमित्याह। ते बागादय दति। ता तत्फलेन भवित यमित्याह। यद्यवमितति॥य गेक्ख प्रामसंवाद्ख

Page 1024

i १०१८ ]

नसंवव ई ते होचुर्मा भगव उत्क्रमीर्न वै शच्या- मस्त्वदृते जीवितुमिति तस्यो मे बलि कुरूतेति तथति ॥ १३ ॥ सांहवागुवाच यंद्ा अहं वलिष्ठास्मि त्व तद्दसिंछोऽतीति यद्दा अहं पतिष्ठास्ति त्व' तेत्व्

परीक्षणप्रकारोपदेशः। अ्रनेन वह विद्वान् को तु खल्वन श्रैठ इंत परीक्षणं करोति। स एष परीक्षगाप्रकारः संवाद- भूत: कथ्यते। न हयन्यथा संहत्यकारिणो सतामेषामञ्मैव संवत्सरमानमेवे केकस्य निगमनाद्ुपपद्यतें। तस्मा दं- द्वानेवानेन प्रकारेण विचारयति। वागादीनां प्रधान- बुभुत्सुरुपासनाय बलिं प्रार्थिताः सन्तः प्राणस्तथेति प्र.तं- जातवन्त: ॥ १३।। सा हिं वाक प्रथमं बलिदानाय प्रटटत्ता ह किल उवाच उक्तवती। यद्व अहं वससिकास्मयन्मम वतिकत्व तत्तवैव

काल्पनिकत्व दर्शयति। अयक्षेत। कल्पनापत सरचयति। विदुष दूंति॥ प्देव सध्यति। अनेन हीति॥ उपासपरीक्षणप्रकारो विवक्ित- मेंकि संवादेनेत्याशद्याह।स एष दति॥ संवाद्स नुख्याथेत्वादकलपि- सत्वमांगइ्ाई। न होति। मंवादस् कत्पिन। फलितमाह । तका दति॥ एवं प्राससंवादस तात्य मुक्का प्ररुतामक्षरव्याख्याणेवानु- वत्तयति। बलिमिति॥ १२ ॥ साह वागिति प्रतोकमादाय व्याचषट। प्रधममिति॥ तेन वसि४ठ- ल्वगुऐन त्वभेक वसिष्ोऽति। तथा च तहतिष्ठत्व तवतरेति योजना । बनि-

Page 1025

[ १०१८]

तिष्ठोऽसीति चन्तुर्यद्दा अहए सम्पद्स्मि त्व' तत्तन्पइसीति श्ोव यदा ब्रहमावतनमखिि त्व' तदायतनमसीति मनो यद्ा शहं पुजातिरस्ि तेन वसिछठगुशोन व्व तद्दसिकठो सौति। यदहं पतेकाSरिि च्वं तत्पुतिष्ठोऽसि। या मम पु.तेषा सा स्वमनीति चनुः। समानमन्यत्। सम्पशयतनपुजापतित्वगुखान्त क्रमेष समर्पितवन्तः । यद्येव' साधु बलि' दत्तवन्तो ब्रूत तत्य मे एवं गुणविशिष्टस्य किमन्न किं वास इूति ब्ाऊ्करितरे। यदिदं लोके किश्व किसवदन्न' नामायाश्वम्य श्ाक्कमिम्य ्ाकीटपतङ्गभ्यो यचान्न लम्यन्न कीटपतङ्गाम्त च तेन अ्ह स्ध्मेव यन्किश्चित्पाषि भरद्यमानमन्न' तत्सव्व

दानमद्गीकत्वाववाससी पृक्ति। यद्वमित्वादिना॥ एवंगुयनियिटख ज्ये त्व क्रे उत्वय सिक्वावा दिपम् इस्य त्यर्थ॥ यदिदमित्यादि वाक्य व्याचषट यहति॥ प्ररुतेन खुनामचन कीटादीनां वाडसन सह यत्किद्विदव दष्टाने सत्व्व मेत्र तवाच्चमिति योजना। तहेव रक टयति। यवि्िदिति। पदार्थसुक्का वाक्याथं कथयति। सरज्मिति॥ वित व गको पक्ान्र- सत्यापयति केचित्विति॥ न ह् या कासत्ाद्य र्यवाददर्शनादिब्बर्थः । तह घ्यति। तदसदिति॥ यास्तान्रेय किमयो भवन्त्यमक्तमत्िय द्रव्या- दिनेत्यर्थः॥ प्रायविद तरित्त विषयं शास्तान्तर सर्व्वभक्यन्तु प्राबदर्शिनी विवचितम्। अतो व्यनस्थितवरिष्यत्वात् प्रतिषेधेन सव्व भक्तषसोदिना- नुदित होमर्वाद्विकल्प: स्ादिति शङकूते । तेनेति। किन्ताई सर्चवाद्रमक्षय रिहित न वा। न चेव तस निषिइसानुद्नं प्रायवेदि। तवापक्रा- भाषािहितं चेत्तत्कि यदिदमित्याटिना न हवेत्यादिना वा विहितं नाध

Page 1026

i १०२० ]

त्वं तत्प्रजातिरसीति रेतस्तस्यो मे किमन्न' कि मेवास दति यदिदं किञ्वाश्वभ्य आकृमिभ्य आकीटपतक्ग भ्य

तवान्न सव्वं पाणस्यान्तमिति हाष्टरत्र विधीयते केचित्त सर्व्व भचगी दोषाभावं वदन्ति पागान्रविदः। तद्मत्। शास्त्रान्तरेश पति षद्वत्वात्। तेनास्य विकल् दूति चेत्। न। अभिधायकत्वात्। न ह वा अस्यानन्न जाधन भवतीति सव्वं पारण स्यान्तमित्येतस्य विज्ञानत्य विहितत्य स्तृत्यर्थ मेततू। तेनैकवाक्यतापसः। न तु शस्त्रान्तरे विइनस्य बाधने सामर्थ्य मन्यपरत्वादस्य पाणमात्रय् सवमन्नमितेन- हर्शनमिह विधत्सितं। न तु सवं भक्षये दति॥

द्रत्याह। नाविधायकत्वादिति। यदिदमित्यादिना हि सव्ें प्रासस्ान्न - मिति ज्ञानमेव विधीयते न तु प्रागाविदः सर्वाव्तनक्षणा तदाद्योतिपठा- भावात्न विकल्पोपपत्तिरित्यर्थः ॥ द्वितीय दूष्यति। न हवादूत॥ मस्ेति विद्वत्मरामर्शाद्विपाताः पारारढत्वादवद्योतिनो दर्शनाढेकवाका त्व्रसम्म वे वाक्यमेदस्ान्याय्यत्वाज्कति हेसुमाह। तेनेति॥ अर्धवादस्ापि स्वारध प्रामाएय देवताधिकरणन्यायेन भविष्यतीत्याशङ्गा न कलक्ज भज्षवे- दित्यादिर्विितस मक्षसाभावस् बाधने न ह वेत्यादेने सामथ्यें दष्टिपर- व्वादस मानान्तरविरोधे खार्थे मानतायोगादित्याह। नन्विति॥ न इ वेत्यादेरन्यपरत्व प्रपञ्जयति। प्राशमालसेति।

Page 1027

[ १०२१]

यत्त सव्व भक्षरो दोषाभावच्वानं तन्मिथ्यव पुमारा।- भावा इदुप: पारत्वात्मरव्वास्नोपपत्तः समर्ाददोष: एवे- ति चेत्। न। अरशषान्न्त्व/नुपपत्तः । सत्य। यद्यपि विद्वान् पासो येन कार्य्य कररासङ्गान विभिष्स विद्दत्ता तेन कार्य्य कररास द्वातेन कमिकोटदेवाद्यशेषान्नमक्षयं नोप पद्यते। तेन तचाशेषान्नभक्षणदोषाभावज्ञापनमनधक। अपाप्तत्वादशेषान्नभक्षणदोपस्य। ननु पाणः सन्भक्षय- त्येव क्मिकोटाद्यन्षम पे। वाछं। किन्तु न तद्दिवयः परतिषेधोऽस्ति तस्माइ वरत किंधुकं। तच दोषाभावः। अतसतद्र पेण दीषाभावच्ञानमनथक। अ्रपाप्तवादशषान्न-

तत्र दोषभावज्ञापना त्तदेव विधित्मितमित्याशद्दाह। य्विति॥ अर्यवादस्य मानान्तरविरोध सार्धे मानत्ायोगसोक्तत्वादिति भावः।

यावत्। व्दोषः सर्वास्तमचसे तस्ेति शेषः ॥ अर्थापत्ति दूष्यति। नेल दिना॥ अानुपप त्तमेन विष्खो त। सत्यमिति॥ येनेन्दसात/ क्रथा- पीतति वक्रव्यम्॥ यद्यपीत्ापक्रमात्। प्राणसरूपसामर्थ्यादनुपपत्ति- रमि शास्यतीति शङ्गते॥ नन्विति ॥ किं फलातना विदुषः सख्ात्नमचसं साध्यते किंवा साधकत्वरूपेखेति विकल्पाद्यमङ्गीकरोति। वाढमिति॥ म्रायरृपेय सर्व्व भक्षएं तव्तब्दार्थः । तत्व प्रतिषेधाभावे सद्श्ान्त फिि- तमाह। तख्ादिति॥ तथा स्वारसिक प्राखस् सखमन्तव तत्र वा प्रतिषेधादोषराहित्यमिति शेषः । तद्राहित्य कि सादिति चेत्तदाइ। जत दति॥ पञ्चम्यर्थमेव स्फोरयति। अप्राप्तत्वादिति॥ प्रायविदः साधकत्वाकारेख सात्यते सव्वात्धमक्षयमिति पक्ष प्रत्याह। बेन लिति। द्ूह्हेति प्रागाविद्च्यते। निभित्तान्तरादत्यन्ताप्रापिविषयो बिधि: प्रति- ८६

Page 1028

८१०२२]

भदाणो दोष य। येन तु काय्य करणासङ्गातसावन् न पति- पेधः क्रियते तत्सवन्धेन लिविह नैव पुतिपुसवोस्त। तस्मात्यु. तपेधातिक्रमाद्दोष एव स्टादन्यवैषयत्वान्न वेत्यादेः। न च ब्राह्मणादशरीर य सर्ान्तत्वदशनमिह विधीयते किन्तु पारमाचस्यैव। यथा च सामान्यन सर्व्वान्तस्य पाणस् कि.शदन्नजातस्य किश्च्विज्जीवनहेतुः । यथा विषं विषजन् क्रिमेस्तदेवान्यत् पाणान्तमपि सद्दृष्मेव दोषमुत्पाद्यति मरणा, देलक्षरं। तथा सर्ज्वा- वस्यापि पाणस्य पतिषद्दान्नभक्षरी ब्राह्मरत्वादिदेहसम्व- न्धाहोष एवं सरत्। तस्मान्मिथ्याज्ञानमेवाभत््यभक्षर दोषाभावज्ञानम्॥

प्रतवो यथा ज्वरतसारनप्रतिषेधेऽ्यौषधं पिबेदिति तया शास्ताधि- कारिए: सर्व्वाभन्ाभक्षणनिषधेऽपि प्रायबिदो विषेषविधिरनोपल्यते। तथा च तस् भच्तणं दुःअध्यनित्वर्थः ॥ प्रतिप्रसवाभावे लख् दर्ययत। तस्ादिति। अर्थवादस तर्हि का गतिरित्वाशझ्वाह। अन्यविषयत्ा- दिति॥ तस स्तुतिमातार्थत्वान्न तह्त् शास्त्रप्रतिषेधातिक्रम दत्यर्थः । ननु विशिटस् प्राणस सर्त्वास्तत्वदर्शनमत्र विधीयते तथा च विदुषोपि तदा- तमन: सव्वात्तमक्तण् न दोषो यथादर्शन फलाभ्य पगमादत व्राह। न च्ेति। द्ूतोऽपि सब्बें प्रासखान्नमित्व तद्वटस्भन प्राणविदः सव्वभचरा न विधेयमियाह। यथा चेति॥ प्राशख यथोक्तस खवीकारेऽपि कस्- चित् किन्तदन्न' जीवनहेतुरित्यत्र ददान्तमाह । ययति॥ तया मव्व- प्राशिषु व्यवस्थयान्नसत्वन्ध दार्श्टन्तिकमाह। तथेति॥ प्रापविदोपि कार्यय करखवतो निषेधातिक्रमायोगे फलितमाइ। तम्मादिति।

Page 1029

[१०२३ ]

स्तच्ते न्नमापो वास दूति न ह वा अस्यानन्र जग्ध' भवति नान्न परिगृहीतं य एवमेतदन्न-

आपो वास दत्यापो भत्यमाया वास:स्थानीया स्तवाच च परारसपो वास इत्यतद्दशन विधीयते। न वासः काय्य आपो बिनियोतुं शक्याः। तसााद्यथा प्राप्त 5ब् भक्षणो दर्शनमाचं क तव्य म्। न ह वैं अपय सत्ं पाणण- सान्त मत्य वं बदो नंन्न मनंदनौय जाघ भुत्त भवातह। यद्यपनेनानदनोय भुक्तमदनीय भुक्तमहनीयमेव भुक्त संगन्न तु तत्कतदोषेण लिय्त इूत्वे तद्वियासुतिरिन्यवो चाम। तथा नानव्न पुतिगृहीतं यद्यथपुतिग्राह् हत्यादि पुतिगृद्दीतं सरात्तदप्यन्नमेव पृतिग्राह्य पतिषृहीतं सराज दयन्नमेव सरात्तवाप्यपृतिग्राह्यपुतिग्रहददोष ए न लियत इ्ूति स्ुत्यर्थमरेव्। य एवमेतदनस पाससान्न वेद।

वाक्यान्तरमादाय व्याकरोति। आप दति। खार्त्तादाचमनादन्य- देव औ्रतमाचमनमन्यतोऽप्राप्त विधेय तदर्थ मिदं वाक्यकिति केचित्।। तानृ प्रयाह। व्रत्र चेति वासः कार्य्य परिधानम्॥ तल्र सान्तादपा विनियोगायोगे प्राप्तमय माई। तसमादिति। यदिद किञ्जेत्यादावक्क दृष्टिविधेरर्थवादमादाय व्याचट। नेत्यादिना ॥ इनर्न अानुकर्षमन्व- यार्थ मुका वाक्यार्थमाह। यद्यपीतत। कभव्ामचएं ताई खीकत- मिति चेव त्याह। दृव्यतदिति॥ यथा प्राणविदो नाम्न भुक्त भर्वत तथ त्य तदन्नमतरसताई प्राणविदो दुष्पतिय होपीत्याशड्ाह। तत्ापीति॥ व्सत्प्रतिपहे प्राप्त डपीत्यर्व: । किमित्ययं स्तुत्यार्घ वादखोपसंह्ारार्थः । उक्तमेवार्थ चोद्यसामाधिभ्यां समर्थयते। नन्वित्याहिना। यथा प्राप्र

Page 1030

[१.२४] स्यान्न' वेद तद्िद्दाएसः श्र्ोत्रिया अशिष्यन्त आचामन्त्यशित्वाचामन्त्ये तमेव तदनमनगन कुर्व्ध- फलन्त, पराण्त त्मभाव एव न त्वंतत्फलाभिपायेश किं तर्हि स्ुत्यभिपु।येगोति। नन्वतदेव फलं कसान्न भवति। न माणात्मद रशनः पाणात्मभाव एव फलम्। तत्र च पाणात्म- भूतसा सर्वात्मनोऽनदनीयमयद मेव। तथा. पृतिग्राह्यम पे पुतिग्राह्यमेवेति। यथा पाप्तमेवोपादाय विद्या स घते। तेनैब फल. व धिस्रूपतावाक्यसा। यस्मादापो वास: पारासर तस्माद्विद्दांसो ब्राह्मणाः शचिया अधीतवेदा व्यन्तो भोत्यमाणा आचा मन्त्याप: अ सत्वा चाचामन्ति भुक्काचोत्तरकालमपो भक्षयन्ति। तत्र तेषामाचामतां कोड- भिपाय इत्याह। एतप्रेवानं पाएमनानं कु्ब्वत्तो म यत्त अ.स्त चैतद्यो यस्मै वासो ददाति स तमननान करोमीति

प्रक्तिवाकावशात्प्रतिपत्ररूपमन तक्रम्येति यावत् वाक्स विद्यास्तुतित् फलितमाह। अत दूति॥ यद्क्कमापो वास दति तस् शेषभतर सरग्र- न्यमुस्ाप्य व्याचष्ट। यस्मादिति॥ तत्नत्यशनातृ प्रागईकालोक्रिः । उक्र 5भिप्राते लोकप्रसिद्रिमनुकूलयति। अस्ति चेति॥ तलव वाको- पक्रमस्यानुकूल्यं दर्शयति। प्रायस्ेति॥ किम्य मिदं सोपक्रमं वाक्यमि- न्यपेचायामत्र चेत्यादावुत्त सरयति। यदप दूति॥ दृष्टिविधानमम- हमान: शङकूते नन्विति ॥ अस्तु प्रायार्य माचमन प्रापपरिधानार्थ ज्जेत्या-

न चेति। तत्र प्रत्यक्षत्वात्कार्यय भेदस्ाविरोधेऽपि प्रक्वते प्रमायभावादु- हिकरणत्वानुपत्तिरित्यसतिप्र त्योक्तसपपाद्यति। यदिति॥ नतु सात्तचस-

Page 1031

[ १०२५ ]

न्तो मन्यन्ते ॥१४। अष्टमस्य प्रथम ब्राह्मया ॥१॥

ह्िमन्यते। माणसा चापोवास इूति ह्यक्तम्। यदपः पिबामि तत्पाएसा वासो ददामोति विज्वान कत्तव्य- मित्य वमर्थमेतत्। ननु भव्यमाणो भुक्तवांस पुयतो भवि- प्यामीत्याचाम,ते तन पाससानग्नसाकर सायत्व च द्वि: कार्य्यताऽडदमनसा सात्। न च कार्यद्दयमाचमनसै।कमर युक्तम्। यदि पायत्यथें नानग्नताथमयानानतार्थ न मायत्यधें यस्मादवं तस्माद्दितीयाच मनान्तर पायसानानताकर- गाय भवतु। न क्रियाद्ित्वोपपत्त ह्व द्यते किये भोष्य- माणसा भुक्तवतय यदाचमन सातिवि।ित तत्पायन्यथे भवतत क्रियामाचमेव न तु तत्र पायत्वे दशनाद्यपेक्षते। तन्र चावमनाङ्गभृताखस बासोविज्ञान पायसेति कर्सव्य- तया चोदते। न तु तसमन् क्रियमाण आचमनसर पाय-

बय्य प्रायत्यार्थ तथवामग्नतार्थत्व प्रकतवाक्यादधिगतं तथाच कथ द्विकुरणत्मप्रामाशिकमित्याशङ्ा वाक्यस विषयान्नर दर्शयति। यका- दिति। हिकरणत्वदोपमुक्क दूध्यति। नेत्यादिना॥ तज्ञाचमनं दर्शन- निरपेक्षमित्याह। क्रियामात्रमेवेति॥ नन्वाचमने फलभूतं प्रायत्य दर्श- बसापेसमिति चेवेत्याह। नन्विति। क्रियाया एव तदाधानतामयादित्य- थः। तत्र त्याचमने मुद्यार्थे क्रियानरे सतीत्यर्थः॥ प्रायविज्ञानप्रकरणे वासोविज्ञानं चोढाने चेह्ाक्यभेदः सादिताशझ्माह । प्रायस्थेति॥रर्चा- वविज्तानवदिति चकाराथ:। व्ाचमनीयाखमसु वातोविज्ञान क्रियते पत्कयमाचमनस प्रायतार्य त्वमित्यापझ्याह। न त्ति॥ हिकरयत्-

Page 1032

[ १०२६ ]

त्यार्थता वाध्यते क्रियान्तरलादाचमनस्य। तस्राद्वीत्य- माणस्य भुत्तवतय यदाचमन तत्रापो वास: प्रागस्ति दर्गनमात्रं विधोयते। अप्राप्तत्वाद्न्यतः ॥१४॥ अ्ष्टमस्व प्रथमं व्राह्मगम् ॥ १ ॥ ख तकतुह वा आरुणेय दत्यस्य सम्वन्धः । खिल- धिकारीडयं तत्र यदनुत्त तटुचते। सप्तनाध्यायान्ते ज्ञानकर्मासमुच्चयकारिणामन मार्गयाचनं कृतम्। अरग्ने नय सुपधेति। तन्नानकेषा पथा सज्वावी मन्त्रेण सामव्यावद- र्श्रितः सुपथेति विभेषणात्पन्यानस्य ऊ्वतविणाकप्रतिपत्ति- मार्गाः। वच्यति च यत्कत्वेत्वादि। ते च कति कम- विपाकप्रतिपत्तिमार्गा दूति सव्व सेंसारगत्युपसंहारारथी- यमारभ्भः। एतावती हि संसारगतिरेतावान्कम्मविपाकः

दोषाभावे फलिन दर्शनविधिसुपसंहरति । तम्म्मादिति॥ व्यप्राप्रत्वाह्वा-

व्वमिति च न्यायादित्यय:॥ १४ ॥। अटमध्यायस प्रथम व्राल्मगम्॥१॥ ब्राह्मणान्तरमादाय तस्य पृव्व ण सम्बन्ध प्रतिजानीते। ख्वेतकेतु- रिति ॥ कोऽसौ सम्बन्वस्तमाह। खिलेति॥ तल् कम्मकारड ज्ञानका- सड़े वा यद्स्तु प्राधान्येन नोक्तं तद्ख्िन्काराड वत्तव्यमस खिलाधिका- रत्वात्तयाच पूर्व मनूक्तं वक्रु मिदं ब्राह्ममित्वर्थ:। वत्तव्यश वं दर्भयि- त' छत्त कीत्तयति। सप्रमेति समुच्चयकारियो सुमूर्षो रग्निप्रार्थनेपि किं सादित्याशङ्काह। तन्नति॥ कध्यायावसान सप्रय्य्थः ॥ साम- थ्य मेव दर्श यति। सुपधेतीति। विशषणवशाङ्हवो मार्गा भान्तु किं पुनस्त षां स्वरूपं तदाह । पन्यानश्चति॥ तत्र वाक्यरश पमनुकूलयति॥

Page 1033

[ १०२७ ]

स्ाभाविकन्य शात्तोवस्य य विज्ञानस्यति। वद्यपि डया ह प्राजापत्या इत्यत स्वाभाविक: पाणा सूचितः । न च तस्यदं काय्यमिति विपाक प्रदरशितः। ासीवस्यव तु विनाक: प्रदर्गितस्यवाल् प्रतिपत्त्यन्तेन व्रम्मविद्याप्रारभ तड राग्यस्य विवच्ितत्वात्। तवापि केवतेन कमाया। पितलोकी विद्यवा विद्यासंयुश्लन च कमेया देवलोक दृत्युक्तम्। तत्र केन मार्गेग पितलोक प्रतिपद्यने केन वा देवलोक इति नीक्नम्। तचह खिल प्रकरणेडशेषती व कव्यमित्यत आरम्य ते। अन्ते च सर्वोपमंहारः गास्स्य

एपसंह्नियमार्णा संसारगतिमेव परिक्किनत्ति। एतावती हीति। द्ति- गोदगधोगत्यात्मकेति यावत्। कर्मवियाकसाि कुल्ोपसंहियते तलाइ। साररनिति॥ इतियन्दो यधोक्तसंसारगत्य तरिक्रकमनिणाकाभावात्तदुप- संहारार्थ: एनायमारम् रतापसंहाराथः। कथोद्वीयाधिकारे मर्भोि कम्मविपाकोऽनर्थ एवेतयाक त्वात्मरिशिटसंसारगत्यभावात्कय खिलकाएड तविह शसिद्धिरत आाह। यद्यपीति॥ कस्ताह विपाकस्तवोतसलाह। भास्त्रीयस ति॥तत्र सरतविपाकस योप न्यासे हेतुमाह । म्रह्मविद्योति। अनिष्टविपाकान्त षैराग्य सुकताभिमुख्यादेव सिदमिति न तल्र तहि- वक्षा। दूह पुनः शासतसमाप्तौ खिलाधिकारे तदिपाको5थपसहयत दूति भाव: । प्रकारान्तरेख सङ्गति वक्र सुत्त सारयति॥ तत्रापीति॥ शास्त्रीयतरिपाकविषयेऽपीत्यर्थः । उत्तरय्वस विधयपरिशेषार्य पातनि- भाह। तत्नेति। लोकद्य सप्रव्यर्थः ॥ प्रागनुक्कमषि देवयान पन्थान कधमति कुतो नियमसिद्विस्तवाह। तक्षेति॥ वक्व्यशेस्य सत्व फि- तमाह॥ दृन्दत दति॥ तर्ाि प्रागनुक्त तह्धवानादि वक्रव्य प्रागेशेक्त त ब्रह्मलोकादि कस्मादुच्यते तवाह। ते चेति॥ शास्त्रस्ान्त चेति सम्धः । दतश् ट् ब्राह्म शमगतार्थत्वादार्य मित्याह । व्पि चेति ॥

Page 1034

६१०२= ]

ख तकेतुर्ह वा आरुणेय: पच्चालानां परि- दृष्टः। अपि चैतावद्मृतत्वमित्य ता न कर्सगोSमृतत्वाःS शास्तोति च तव हेतुनोक्स्तदर्ययायमेारभः। यस्मादियं कमणों गंतिन नित्व Sमृतत्व व्यापारोस्ति तस्मादेतावदेवा- मृतत्वंसाधनमिति सामर्थ्याद्वेतुत्व सम्पयते। अपि चोक्त- मग्निहीत न त्ववैतयोस्तमुत्क्रान्ति न गतिन प्रतिष्ट। नें तप्ति ने पुनरात्ति न लोक प्रत्य त्थायिन वेत ति। तत्र प्रतिप्रवचने ते वा एते आऊती हुते उत्क्रामत इंत्यादिना आहुतेः कार्य्यमुक्तम्। त्चैतत्कत्तुराहुतिलक्षणस्य कमैगाः फलं। न हि कर्त्ता रमनाश्रित्याहुतिलक्षणस्य कर्माराः सातन्युणोतकान्या दिकार्य्यारभ उपपद्यते। कर्लथवात्कमगः कार्य्यारभस्य

एतावदित्यात्म्ञानोक्रिरम्तत्व तत्साधनमति यावतृ ।. चकारादुक्रकमित्य- नुषङ्गः । ज्ञानमेवाकृतत्व हेतुरिताक्रोऽर्थस्ततति सपस्यर्थः। तदघो हेतवपदेशार्थः । कथ पुनर्वत्यमाणा कम्मगतिर्तानमेवासृतत्वसाधनमि- त्यत् हेतुत्व प्रतिपद्यते तलाह। यस्मदिति॥ व्यापारोडस्ति कम्मप कृति शेष: ।सामथ्याज््तानातिरिक्तसयोपायस संसारहेतृत्वनियमादि त्यर्थः । प्रकारान्तरेण ब्रा ह्मणतात्मय्यें मत्र मन्नि होल वियये जनकयान्त- ल. क्य संवादसिङ्नर्थमनुवदन्ति। अपि चेत्यादिना॥ तयोरग्निहोलाडत्योः साय प्रातश्वातुष्ठितयोरिति यायत् । लोक प्रतात्यायिन यजमान परिवेश्ेम लोक प्रत्याट्टत्तयोस्तयोरनुश्ठनोप- चितयो: परलोकं प्रति सान्नयोख्ानहेतु परिणाममितेरवदिति प्र-

Page 1035

[ १०२८]

षदमाजगाम स आजगामजवलिं पुवाहगां परि- चारयमारां तमुदीच्याभ्यवाद कुमार३ दूति स स्येव कार्य्यमितुनत्त षट्प्रकारमपोह तुतदेव कर्त्त : फल- मितुत्रपदिश्यते। षट्प्रकारमपि कमाप,ल,विज्वानस्य विर- चितत्वात्तद्हारेण च पञ्चाग्निदर्म नमिहोत्तरमार्गप्रतिपरि- साधनं विधित्सित। एवमशेपसमारगतर मंहारः। कगका एडस्यपा निष्ठेत्यतचहि दर्गविषुराख्यायिकां प्रषर्यति

रुगीयः । ह गब्द ऐतिद्यार्थः। पितानुशिष्टः सन् आ्रक्नी यशःप्रथनाय पञ्चालाना परिषद्माजगान। पञ्चाला:

अघट्कमग्निहोलविषये जनकेन याज्तवल का प्रताक्रमि'त सा्दन्यः। तत्र त्याक पगतप्रत्रष्ट कोकि: । बनु फबवतोSम्तखात्क सेदमा्य तिकलम्। मह्ितत्खतन्त्र सभभपत तव्वाह। त्थ ति। कत् वाचिप दाभावादा- डत्यपूर्वस् वोतृक्रान्त्यादिकारय्यारन्भकस्वा:व्व म कल गा मकफलमुक्त मव्या- रहयाह। म हीति॥ किञ्ज कारकाव्यवक्वात्कफय दुक्क ततूपरम् कर्ट्ट गामित्वमिचाह। साघनेति॥ सातन्त्यासन्भवाः7डत्योः खकत- कयोरेव गत्यादि विवत्तित चेत्ताह कय तत्र केवल्ताषत्योर्गतदि गम्यते तल्राइ। तरत्रत॥ वग्नहोलप्रकरण रप्म्यर्थः। वग्नि होत्स्ुत्यर्थ- ्वात् प्रन्नप्रतिरचनहपस मन्दर्भस्यति शषः । भवतेप्रर मग्निहोत- प्रकरणस्थिति: प्रक्वते नु किमायातं तलाह्॥ दृहत्विति। किरमिति रिदिाप्रकरणो कम् फलयज्ञान विवच्ते तल्ाह। तदुद्वारेकति॥ ब्राझ्म- सारम्भमुपपादितमुपसंहरति। एमिति। मंतारगतापसंहारेख कम्म विपाकस्य सर्वस्योपसंहार: िङ्वो भवात। तदतिरिक्कताद्दपाकामाशदि- त्याह। कर्म्मकाएडखे ति। यक्ेक् वस्तु दर्शयितुं व्रहएमारमते रेवत्र

Page 1036

८ १०३० J

भो३ दूति पतिशुश्यावानुशिष्टोऽन्वति पिवरेतत्ो मिति होवाच ॥ १ ॥

प्रसिद्वस्तवा परिषद्मागत्य जित्या राजो पि परिषद जेथ्यामीति गर्वेाजगाम। जीवलस्यापत्य जैबलिं पछाल- राज प्रवाहणनामान समृन्य: परिचारयमागमालनं: परिचरगं कारयन्तमित्व तत्स राजा पूर्वमेव तम्य विद्याभि- मानगर्व सुत्वा विनेत ओ्योडयमिति मंत्ा तमुदोष्योतच्या- गतमात्रमै: अभ्यवह् अम्युक्तवान्। कुमार। इति सम्वोध्य भर्त्सनार्या च पुतिः। स प्रतिशश्ाव भी ३ इति३भी३इत्े- वमुक्त:। प्रतिरूपमपि त्ततियं प्रत्यक्रवान् क्रुद्दः मत्रनु- ग्रिष्टोऽनुशासितोऽसि भवसि पित्रा दृत्यवाच राजा। प्रत्या- हेतर श्र मिति वाढमनुशिष्टोऽस्मि पृच्क यदि संभयस्त॥?॥

शिमित्या ख्यायिका परथीयते तल्ाह। उते।तटुङय मति॥ सर्वमेव पूर्दोक्र व तु दर्शययतुमिच्कन् वेदः सुखावबोधार्थमाख्यायिका करोतीत्र्थः । यदा कदाचिदतिक्रान्ते काले उत्ता छयोतित्व निर्पातस दर्शयति। हशब्द दति॥ यशः प्रथनं विद्वत्म, स्वकीयद्यासामर्य्य ख्यापनं प्तिद्वविद्वव्जन- पिशिटत्व नेति शेष: । कचिज्जयख प्रयत्यत्व गव हेतः किमिति राजा वृतकेतुमागतमात्र तदीयाभिप्रायमप्रतिपद्य तिरसकुव् द्वव सम्वोपित वानित्याशड्माह। स राजेति॥ सम्बोध्य अत्न कतानिति शेषः तद्वर्दयेति पदमिह् लासतीतशझाह। भतना्धित॥ भो दूति प्रति- वचनमाचार्थ प्रत्यचित न च्षत्रिय प्रति तस हीनत्वादित्ाह। भो दूनोति॥ अप्रतिरूपवचने क्रोध हेतकरोति॥ क्र इः सननिति॥ मितुः सकाशात्तव लश्ानुशातनत्व लिङ्ग नाखोतशद्ाह। छ्ष्ेति॥९॥

Page 1037

वेत्य वथेमा: पूजा: प्रयत्तो विपृतिपद्यन्ता३ दूति नेति होवाच वेत्यो यथेम लोक पुनराप- दयत्ता३ दूति नेति हैवोवाच वेत्थो यथे मं लोकं पुनः सम्पदन्ता३ दूति नेति हैवोवाच वत्यो यथासी लोक एवं बहुभि: पुनः पुनः प्रयद्गिर् यद्येवं वेत्थ विजानासि किं यथा येन प्रकारण इमाः प्रजा: प्रसिद्वा: प्रयत्यो सिियमाणा विप्रतिपद्यन्ता दूति विप्रतिपद्यन्त विचारणार्था प्ुतिः।समार्नन मार्गेण गच्कन्तीनां मार्गड विध्य यत्र भवति तन काचितजा- यान्यन मागे गच्छन्ति कायिदन्य नैति विप्रतिपत्तिः। यथा ता प्रजाः विप्रतिपद्यन्त तत्कि वेत्थेत्यर्थः। नति होवाचितरः । ताई वेत्य उ यथा इमं लोक पुनः पुनरापद्यन्ता २ इति पुनरापद्यन्त यथा पुनरागक्- न्तौमं लोकं। नीति होवाच खेतकेतुः । वैत्ो यथासी लोक एवं प्रसिहन न्यायेन पुनः पुनरसक्ृत् प्रयद्वि- सियमाणरयथा येन प्रकारेए न सम्पय्ता ३ इति न सम्प र्य्यतोइसी लोकस्तत्कि वैत्। नेति होवाच। वेथो पदार्थमुक्का वाक्यार्थमाह। समानेनेति। माडीरुपेश साधारणेन मार्गेसाभ्य दय गक्कतां यत्र मार्गवप्रतिर्पत्ति स्त्त्किं जानासति प्रभ्नार्थ.। विप्रतिपत्तिमेव विशद्यति।तर्लोत। वधिकतप्रजानिद्वरिणार्या सप्रमी प्रथम प्रन्न निगमयति॥ यष्टेति। प्रभ्नान्तरमादत्ते। तह्हींति। तदेव सड्यति। यथेति॥ परलोकगता: प्रजा: पुनरिम लोक यधागच्कन्ति तथा कि वेत्थेति योजना। मन्नान्तरप्रतीकसुपादत्त। वेखति॥तद्या-

Page 1038

[ १०३२ ] सम्पूर्थता३ दूति नेति हैवोवाच वेत्थो यति- य्यामाहुताए हुतायामापः पुरुषवाची भन्वा समुत्याय वदन्ती इूति नेति हैवोवाच वेत्यो देवयानसा वा पथः प्रतिपदं पितयारासत्र वा यत्कृत्वा देवयानंवा पन्यानं प्रतिपद्यन्ते पित्ृ

यतिथ्यां यव्सइवमकायामाहुत्यामाहुती हतायामापः पुरु- पवाचः पुरुषस्य या वाक् सेव वासां वाक् ताः पुरुषस्य वाचो भूत्वा पुरुषशव्दवाच्ा वा भूत्वा पुरुताकारपरि एतास्तदा पुरुषवाची भवन्ति। समुत्ाय सम्यगुल्ावा- दूताः साो वदन्तो दूति नेति होवाच। वद्यव वेश उ दैवयानस्य पथो मार्गस्य 'प्रतिपद प्रतिपद्यने बेन सा प्रतिपत् तां प्रतिपद पित्यासस्य वा प्रतिपदं प्रतिपच्छद्द- वाच्यमर्थमाह। यत्क्म कत्वा यथा विभिष्टकमी कवतवेत्यर्थः। देवयानं वा पन्ानं मार्ग प्रतिपद्यन्ते पितयाग न वा यत्कम्े कृत्वा प्रतिपद्यन्त तत्कस् प्रतिपदुचते ता प्रतिपदं किं वेत्य देवलोकपित्लोकप्रतिपत्तिसावन किं वैथत्वर्थः। अन्ाSप्यस्यार्थस्य प्रकामकमृषेमतस्य वची

करोति। एवमिति॥ प्रसिह्धे न्वायो जरादिमरणहेतुः । प्रभ्नान्तरमु- त्याय्य व्याचषे। वेत्य त्यादिना॥ पुरुषब्दवाच्या भूत्वा समुत्याय ददन्तीति सम्बन्वः। कथमपां पुरुषशव्दवाच्यत्व तदाह़। यदेति॥ प्रस्प्रान्तरमवतारयति। यद्यव वेसति। पितयारस वा प्रतिपद वेसति सम्बन्धः । यत्कत्वा प्रतिपद्न्ते मन्थान तत्कमे प्रतति-

Page 1039

[ १०३३ ]

याग वा पि हि न ऋषर्वचः खुतं छे खती अ्ृ- सावं पितृ शामहं देवानामुत मत्तर्ानां ताभ्या- मिदं विख्वमेजक्मेति यदन्तरा पितरं मातर- श्ति नाहमत एकं च न वेदेति होवाच॥ २ ॥ वाव्यं नः गुतमस्ति। मन्तरीऽप्यस्यार्थ स्य प्रकामकी विद्यत दूत्यथ: । कीडसी मन्त्र दृत्युचते। हे सती दी मार्गा- वशृएवं शुतवानस्मि। तयोरेका पितृणं प्रापिका पिट- लोवासम्वद्दा तया सत्या पिटलोक प्राप्नोतीत्यः । अ्हमशृखवमिति व्यवहितेन सम्वन्धः। देवानासुतापि देवानां सम्बन्धिन्यन्या देवान्प्रापयति सा । के पुनरु- भाभ्यां सृतिभ्यां पितन् देवान् गच्छ न्तौत्य चते। उतापि मर्त्त्यानां मनुषाएं सम्बन्धिनी। मनुष्या एव सतिभ्यां गच्छ न्तीत्यथ:। ताभ्यां सतिभ्यामिदं निश्व' समस्तमेजद्रच्छन् समेति सम्यग्च्छति। तेचह सतो यदन्तरा ययोरन्तरा यदन्तरा पितर मातरञ्च मातापित्रोरन्तरा मध्य दूत्यर्थ:। की तो मातापितरी द्यावापृथिव्यावएडकपाले। दूयं वै माता असी पितेति हि व्याख्यातं व्राहमणन अएड- कपालयोर्मंध्य संसारविषये एवैते सतो नात्यन्तिका

पदिति योजना। वाक्यार्थमाह। देवयानमिति। उक्तमयें सङ्गिय्याह। देवलोकेति। मार्गहयमेव नास्ति। त्या तमचामालेय पकाते। तलाह। अपीति॥ कत्नति कम्म विपाकप्रक्रियोकिः । मसार्थस मा- गइयसतत्॥ तेषाभेत मार्गहयेऽधिक्रतत्वमिति वत्रुं होतनत्ता तदेव ८७

Page 1040

१०३४ ]

अथेनं वसतपरोपमन्त्रयाब्बके नाटृतार वर्सात कुमारः प्रदुद्राव स आजगाम पितरं तए होबा- चेति वाव किल नो भवान पुरानुशिष्टानवोच- दिति कथए सुमेध दूति पञ्न मा प्रश्नान् राज- मृतत्वगमनाय। दूतरय श्रह नाहमतीऽस्मात्य ग्रसमु- दायादेकञ्च न एकमपि प्रश्न न वेद नाहं वेदेति हो- वाच शेतकेतु: ॥२॥ अधानन्तरमपनीय विद्याभिमानगर्वमेनं प्रक्ृतं खेत- केतु' वसत्या वसतिप्रयोजनेनीपमन्त्रयाजके। दह वसन्तु भवन्तः पाद्यमध्य मानोवतामितुापमन्तरं क्वतवान् राजा अनाद्ृत्य तो वसतिं कुमार: खेतकतुः प्रदुद्राव प्रति गतवान् पितरं प्रति। स चाजगाम पितरमागत्य चोवाच तं कथमिति वाव किल एवं किल नोऽस्ान् भवान् पुरा समावन्तनकालेऽनुशिष्टान् सर्वाभिविद्याभिरेवावीच- दिति। सीपालभ्भ' पुत्रस्य वचः सुत्वाऽह पिता। कथ केन प्रकारेण तव दुःखमुपजातं। है सुमेधः शोभना मेधा यस्येति सुमेधाः पृणु मम यथा वृत्त पच्न पञ्चसह्माकान्

एफटयत । ताभ्यामिति ॥ विश्व साध्यसाधनात्क सङ्गच्छते। गन्तव्य- त्वेन गन्तृत्वन चेति प्रेषः । प्रश्तमन्त्रव्याख्यानग्रन्थो ब्राह्मषशब्दार्थः। षदान्तरेत्यादौ विवच्ितमर्थमाह। नाएडकपालयोरिति ॥२।। खंतकेतो रभिमाननिव्ठ त्ति द्योत ाें म् । रा््त ुति कनादरे हेतुमाह। कुमार दरति। एव किलेति राजपराभवलिङ्गक पि-

Page 1041

i१०३५ ] न्यवन्ध रप्राच्षीत्ततो नैकञ्वन वेढेति कतमे त दूतीम दूति ह प्रतीकान्य दाजहार॥ ३ ॥ स होवाच तथा नसवं तात जानीथा: यथा यद्हं किञ्वन वेद सर्व्वमहं तत्त भ्यमोचं प्रहि- तु तत्र प्रतीत्य ब्रह्मचय्यं वत्स्याव इति भवानेव गच्छत्विति स आजगाम गौतमो यत् प्रवाहणस्य प्रश्नान् मां राजन्यवन्धुः। राजन्या बन्धनोऽस्यति परि- भववचनमेतत्। राजन्यबन्ध रिति अप्राचीत् पृष्टवास्वत- स्तस्माव्न एकश्चन एकमपि नं वेद विज्ञातवानसिमि। कतमे ते राज्ञा पृष्टा प्रश्ना दति। दमेत दतिहि प्रतोकानि मुखानि प्रश्नानामुदाजहारोदाहृतवान्॥ ३॥ स होवाच पिता पुत्र क्रृह मुप शमयंस्तथा तेन प्रकारेश नोस्मान्सवाह तात वव्स जानौथा गहोया यथा यदह किश्व विज्ञानजात वेद सर्व्वं' तुभ्यमवोचमित्यव जा- नौथाः। कोऽन्यो मम प्रियतरोडस्ति त्वत्तो यदथं रचिथे। अहमय्य तन्न जानामि यद्राज्जा पृष्ट तस्ात्प्रद्यागच्क। तल्र गत्वा राज्नि ब्रह्मचर्य्वत्सावो विद्यार्थ मिति स आह। भवानव गच्कत्विति। नाहं तस्य मुखॅ निरोक्षितुमुत्है। सटवचसों मृषात्व द्योत्यते वज्ञानाधीन दुःख' तवासम्भावितमिति सच यति । सुमेध दति ॥२॥ सत्यं किञ्जित्तदक्कत किञ्िद्वित्तानमन्यस प्रियतमाय दातुं रक्षित- मित्याशड्ाह। कोऽन्य दति॥ राज्ता यत्पृष्टं तन्या न विज्ञानं तथा

Page 1042

८ १०३६ ] जैवलेरास तस्मा आसनमाहत्योदकमाहारयान्द काराथ हास्मा अध्य चकार तए होवाच वर भवते गौतमाय दझ् दति॥8 ॥त होवाच प्रति ज्ञातो. म एष वरो यान्तु कुमारस्यान्ते वाचमभा- षथास्तां मे ब्रूहीति॥ ५ ॥ स होवाच दैवेषु वै गौतमो तद्दरेषु मानुषायां ब्रहीति॥ह।

स आजगाम गौतमो गोतती गौतम आ्रुगिरयत्र प्रवाहृगस्य जैबलेरास श्रसनमास्थायिकाम्। तस्मर गीत- मायागतायासनमनुरुपमाहृत्योदक भृत्य राहारयाच्- कार। अथ ह अस्मा अस्मे अधत पुरोधसा कतवान् मन्त्रवन्मधपर्कज्ज कत्वा चैव पूर्जां तं होवाच वरं भगवते गौतमाय तुभ्यं दद इति गोशादिलक्षणं॥४॥ स होवाच गौतमः प्रतिज्ञाती मे ममेष वरस्त्वयाऽस्यां प्रतिच्नायां दृढी- कुव्वांत्मानं। यान्तु वाचं कुमारस्य मम पुत्रस्वान्त समोपे वाचमभाषया प्रश्नरूपां तामेव व्रहि स एव नो वर दूति ।५ ॥ स होवाच राजा दैवेषु वरेषु तह गीतम यस्व प्रार्थयसे। मानुषाणामन्यतमं प्रार्थय वरम् ॥ ई॥

च तस्तिन्विषये त्वया वश्चितोऽसीत्याश्ाह। अहमपीति॥ तर्हि तत्त्व- ज्ञाम कथ साध्यतामित्याशड्माह। तस्ादिति॥ विचच्चितविद्याया गौतम विवचितवाह। ससामिति॥ तदिति सामान्योक्का वरो निर्हि- शयते 18॥ ५६ ॥

Page 1043

[१०३७ ]

स होवाच विजायते हास्ति हिरगयस्यापात्त गो अख्वानां दासीनां प्रवारासां परिधानस्य मा

Sभूदिति स वैं गौतम तीर्थेनेच्छासा दूत्युपैम्यहं स होवाच गौतमी भवतापि विज्ञायते ममाऽय्यस्ति सः। न तेन प्राथि तैन ऊत्य मम यत् त्वदित्ससि मानुषं वरं ।य- समान्ममाप्यास हिर खस्व प्रभूतस्यापात्तप्राप्त गोशानामपा- त्तमस्तीति सर्ज्वत्रानुषङ्की दासोनां प्रवाराणं परिवाराणं परिधानस्य। न च यन्मम विद्यमान तवत्तः प्रार्यनीयं तया वा देयं। प्रतिन्नातय् वरस्वया तमेव जानीषे यदत्र युक्त प्रतित्ञा रक्षणीया न बैति। मम पुनरयमभिप्रावी माभू- न्ो.सननि अस्मानिव केवलान् प्रति भवान् सव्वत बदा- न्यो भूत्ा अवदान्यो मामूत्कदर्ययो मामूदित्यर्थ। वही: प्रभूतस्यानन्तफ लस्येत्य तत्। अपर्य्य न्तस्या नरिसमाप्तिकस्य पुत्रपौचादिगामिकस्येत्य तत्। ईटशस्य वित्तस्य मां प्रत्यव केवलमदाता मामूद्ववान्। न चात्यन्तादेयमस्ति भवत एवं-

ममास्ति म दूति यदुक्क तद्पपादयति। यस्ादित्यादिना॥ न च य अमेत्यत् तसमादिति पठितव्यम्। किरन्ताह मया कर्त्तव्यमित्याश- दाह। प्रतिज्ञातश्ेति ॥ यत्तवाभिप्रेतं तदहं करोमीत्याणद्याह। म- मेति। माभूदित्यन्वय दर्शयन् प्रतोकमादाय व्याचष्। नोऽखानिति॥ वदान्या दानशीलो विभवे सत्यदाता कदर्य द्रति भेद: ॥ परिशिट भाग व्याकुर्षन्वाक्यार्थमाह। बहोरित्यादिना॥ मां प्रत्यजेति नियमस्यक्कत्य दरशयति । त्व वै दूति ॥ कोऽसौ न्यायस्लाह। शास्तरति॥ उपसद-

Page 1044

१०३= ]

भवन्तमिति वाचा ह स्म वै पू र्व्व उपयन्ति स होपायनकीत्तर् उवास ॥। ७।। स होवाच तथा नर्वं गौतम मापराधास्तव च पितामहा यथेयं विद्य तः पर्व्वन्न कस्मिएश् न

मुक्त आह। स त्व वे हे गौतम तौर्थेन न्यायेन गास्तविहितेन विद्यां मत्त इच्छास इच्कखाप मित्य को गौतम आह। तोथे उपैसुत्पगच्कामि शिष्लेनाहं भवन्तमिति जाचा ह स् एव किल पूव्वे व्राह्मणाः च्त्रियान् विद्यार्घिनः सन्तो वैश्यान्ा चत्रिया वा वैखानापद्य पयन्ति शिघटत्या हुप- गच्न्ति नोपायनशुश्नूषाभिः। अतः स गौतमः ह उपा- यनकोर्च्या उपगमनको्त्त नमात्न सैवोवासोषितवान्नोपन- यनं चकार॥७। एवं गौतमेनापदन्तर उत्रस होवाच राजा पौड़ितं मत्वा चषामयंस्तधा नोऽस्मान् प्रति मापराधा अपराधं माका र्षीरस्मदोयोऽपराधो न ग्रहोतव्य दूत्यर्थः । तव च पिता- महा अस्मत्पितामहेषु यथाऽपराधं न जग्टहुस्तथा पिता नवाकां शाखमिताच्यते । गौतमो राजान प्रति शिष्यत्ववृत्ति कुर्शाणः शसार्थविरोधमाचरतीत्याशद्माह। वाचा हेति॥ आपदि समादधि

र्षगामिति यावत्॥॥ विद्याराहित्यामेक्षया न हीनशिष्यभावोपगतिरापदन्तरा। तघाश- व्दार्थमेव विभद्यति। तव चेति। सन्तु पितामहा यघा तथा किमका-

Page 1045

ब्राह्मण उवास तां त्वहं तुभ्य वच्यामि को हि त्व वं व्रवन्तमर्हति प्रत्याख्यातुमिति ॥ ८ ॥ असौ वै लोकोऽरिनिर्गीतम तस्यादित्य एव महानां वत्त अस्माखपि भवता रचगोयमित्यर्थः ।यथा दूयं विद्या त्या प्रार्थिता इतस्वतप्रदानात्य वेंप्राङ्न कस्मि शिदषि व्राम्मण उवासोषितवती तथा त्वमपि जानोपे सव्व दा क्षत्रियपरम्परयेयं विद्या गता सा स्थितिर्मयापि रक्षणीया यदि शक्यत दृत्य क दैवेपु गीतम तद्दरेषु मानु- पायां वरूहौति न पुनस्तवादेयी वर इतीतः परंन भक्यते रच्तितम् ।' तामपि विद्यामहं तुभ्य' वत्यामि। को ध्न्यो हि यस्ादेव व्रवन्तं त्वामर्हति प्रत्याख्यातु न वच्यामौति। अहं पुनः कथं न वच्चे तुभ्यमिति॥८॥ असी वै लोकोऽग्निगे।तमे त्यादिचतुर्घ: प्रश्न: प्राधम्य न निर्णीयते। क्रमभङ्गस्ते तव्निर्षयाय कतादितर- कमित्यापडगाह। पितामहानामिति॥ किभिति तहायं विद्या कटिति मझ् नोमदिश्टते तल्नाह। न कििब्रिति॥ तर्हि भवता सा सदितीर- व्वतामइन्तु ययागत गमिव्यामीत्याशड्माह। दतः परमिति॥ तवाड् शिथ्ोऽ सीत्यव' म् वन्त अन्योऽयि न वच्यामीति यस्माच प्रत्याख्यातुम- हति तम्मरादह' पुनस्तुम्य' कथ न वच् किन्तु वच्ाग्यव विद्यामि- वपपादयति ।को हीत्यादिना ॥८॥ वसावित्यादिना यतिथ्यामित्यादिचतुर्थन्रम्ख प्रायम्येन निर्साये क्रम भङ्ग: स्ात्तत्व च कारण वाच्यमित्याशद्माह। क्रयभङ्गस्विति॥ मनुष्य- जनमस्थितिलयानां चतुर्थप्रन्ननिर्णयाधीनतया तस प्राधान्यात्। प्राधान्य

Page 1046

१०४० ]

समिद्रामयो धूमोहरच्व्िर्हि शोग्व्वारा अ्रवान्तर- दिशो बिस्फ लङ्गास्तस्सिन्रेतस्मिन्नग्ी देवा: प्रश्ननिर्णावस्यामी द्योलोकोडग्निहै गौतम द्यलोके डग्नि इष्टिरनग्नो विधोयते। यथा योषित्पुरुषयोस्तस्य हा,ोकनादि्एमि्समि्वनात्। आि्न हि समिध्यतेऽसी लोक: । रश्मयो धूमः समिध उन्यानसामान्यात्। आदित्याह्नि रशमयो निर्गताः । समिधय धूमी लोक उत्तिष्ठति। अहरर्चिः प्रकाशस्य सामान्यात्। दिगोद्वारा उपगमसामान्यात्।अवान्तर- दिशो विस्फुलि क्वा विस्फुलिङ्गवाद्धषैपात्। तस्मिन्न वंगुणवि- श्िष्ट द् लोकाग्नी देवा इन्द्रादय: श्हां जुद्वत्याहुतिद्रव्य- स्थानीयां प्रत्िपन्ति। तस्या आहुत्य आ्हुतेः सोमो राजा पितएं ब्राह्मणनाच्न सभ्भवति। तत्र के देवा: कथं जुह्नति कि वा य्रद्ाख्यं हविरित्वत उत्तम- सत्यधक्रममाश्रित्याविर्वक्तितस् पाठक्रमख् भङ्ग दूत्यर्थः। दून्द्रादीनां कर्मानधिकारित्वात् दुलोकस चाहवनीयत्वाप्रसिड्का होमाधारतायो- गात्मत्ययस् च श्रइ्ाया हौम्यत्ानुपपत्त स्तिव्नित्यादि वाक्यमयुक्तमिति शङ्खते। तलनेति॥ होमकम सप्नव्यर्थः । अस ब्राह्मणस सम्बन्धगन्थ समाधानमख चौद्यसासभिरुत्तमित्याह। अत दूत। तदेव दर्शयतुम- ग्निहोतप्रकरणे दृत्त आरयति। नन्विति। किन्तदुतमिति चेत्तदाह। ते वा दूति। आउत्योः सवतन्त्रयोरुतृक्रान्त्यादि कथमित्याशख्ञाह। त- लेति॥ यजमामस्य व्तिकाल: रप्रम्वर्थः। समाधानयेरेव तयोरुतक्रा- निर्न खतन्त्रयोरेवेत्येतदपपादयति। यधेत्यादिना॥ दूहेति जीवदवस्यो-

Page 1047

[१०४१ ]

श्रद्धां जुह्वति तस्या आाहुत्यै सोमो राजा सभ्भ वति॥ट ॥ स्माभि: सम्बन्ध न व्ववैतवोखमत्क्ान्तिमित्यादि पदार्थषट्- कनिर्सयार्थमग्निहोत उक्तम्। ते एव एते अग्निहीताहुती हुते सतो उत्क्रामतः। तेऽन्तरिच्तमाविशतः। तऽन्तरित्तमाह- वनीयं कुव्वाते वायुं समिधां मरीचौरेव शुक्रामाहुतिम्। तेऽन्तरिक्ष तर्प्ययतः। ते तत उ्क्रामतः। ते दिवमाविभतः। ते दिवमाहवनीयं कुर्व्वात। आदित्य समिधमित्य वमाबुत्तां। तवाग्निहोचाहुती समाधने एवोत्क्रामतः। यथेह यैः साधमेविशिष्ट एते आ्हवनीयान्निसमिह्माङ्गारविस्फ-

तन्राग्निरग्निव्वेन समित्समिलन धूमो धूमत्नाङ्गारा डङ्गारत्व न विस्फुलिङ्गा विस्फ लिङ्गत्वेन श्राहुतिद्रव्यमपि

प्रातिस्विकशक्रिरु पेणम्पादिरवतिष्ठते तथा चाविशेष प्रसङ्काभावादाष्त्यो

न्यारि समथ्टते नाग्निहोलाद्यपूर्षस् जगदारम्भकत्वसक्त भवतीवाह। तद्विकमममिति॥ विद्यमानत्वमेव विशदयति।अपूवकषेति॥ यथा य धोदितया विधया कथमपि पूर्वकल्पीयं कर्म प्रलयदशायामव्याकतालना स्दितं पुनर्जगदारम्भक तथा तथापीदानीन्तनमग्निहोलाटिक' कर्म काव जगदारम्भकं भविष्यतीतापड्माह। तथैवेति॥ विमतमारम्भकं तक्-

Page 1048

[ १.४२ ]

परेण सूक्ष पात्मना व्यवतिष्ठते तवविद्यमानमेवं ससाधन- मग्नि होतलक्षणं कर्म्मापूरव्वेणात्मना व्यवस्गित सत्त-

एवमग्नि होचाहुत्यपूर्वबिपरियामात्मक जगत् सर्व- मित्याहुत्योरव सृत्यर्थेनोत्क्ान्त्यादयो लोकप्रत्य त्या- पिता: षठ् पदाथाः कमीप्रकरणेऽधस्तानिर्णीता। दह तु कत्त: कम विपाकविवन्तायां खुलोका रन्वाद्यारम्य पश्चाग्नि

विधित्सितमिति। द्यलोकाग्न्यादिदर्भनं प्रस्तूयते। तत्र य आध्यात्मिका: प्रागाः दूहांग्निहोतस्य होतारस्त एवा धिदैविकलेन परिणता: सन्तः इन्द्रादयों भवन्ति त एव तत्र होतारी द्युलोकामी। ते एवहाग्निहीतस्य फल-

क्रिम व्वात्मम्पततिपन्रवदिति विधित्मितमिति भावः। अग्निहोतप्रकरण- सायें षङ्ट हीतसुपसंहरति । एव.मति ॥ उक्तसुपजीव्य प्ररतव्राह्मणप्रर्टत्तिप्रकार दर्भयति। द्रहृत्विति। उत्तरंआर्गप्रतिपत्तिस्ाधन विधित्मितमिति रुम्बन्ः । किमितात्तरमारगे प्रतिपत्तिस्तलाह। विशिष्टेति ब्राह्मपप्रत्तिमभिधायासौ सै लोकोडग्नि- रिताादिवाक्यप्रत्तिप्रकारमाह। इति द्यलोकेति। दूवं ब्राह्मर स्थितें सतीतो वत्। भक्त्वेव तथापि के देवा द्वति प्रश्नस् किमुत्तर तत्राह। तम्र ति। उक्कनीतप्ा पञ्चाग्निदर्शने प्रस्तुतो सतीतेतत् दहेति व्यवहारभूमियहः । कथ तेषं तत्र होततव तदाह। ते चेति॥ त- धापि कय द्युलोकेम्नौ तेषां होत्व तदाह। ते एवेति। तत्फल-

Page 1049

[ १०४३ ]

भोगायागिहेत्र' हुतवन्तस्तु एव फलपरिणामकालेऽपि तत्फलभीक्त त्वात्तत तत्र होढत्व प्रतिपद्यन्त तथा तथा विपरिणममाना देवभव्दवाच्याः सन्तोऽच च यत्पयो-

भच्तितमदृष्टन सूत्ष्मग रुपेण विपरियत सह कर्ता- ग्रजमानिनेम लोक धूमादिक्रमेणान्तरिच्तमन्तरिवाद्द्य- लोकमाविपन्ति ताः सूक्षा आप शहुतिकार्य्यभूता

सोमलोके कर्त्तः शरीरान्तरारभाव दुलोकं प्रविभन्ती हयन्त दूत्य चयन्त Sतस्तन द्यूलोकं प्रविश्य सोममएडले कर्त्त: भरीरमारभन्त। तदेतदुचयते। देवाः ग्रदां जुहति । तस्याहुत्य सोमो राजा सन्भवतीति ग्रङ्डा वा आप दूति श्रुतः । वैत् यतिथ्यामाहुत्यां हुतायामापः पुरुषवाची भोक् त्वादित्यत्र तक्न्दोडग्नि होल्राटिकर्मविषयलड्कोत त्वेच प्राखानां ज्ीवोपाधित्वादवधेयम्। तथा तथा द् पर्ज न्यादिसम्वन्वयोग्याकारे- गगोति यावत् । के देवा द्रति पश्ना निर्सीतः। सम्पत्य्वाशिष्ट प्रन्नद्दय जिसेतमाह। अत् चेति। जीषद्वस्थायामिति यार्त्। सह कत्त- त्यत् तक्न्द एष््व्य:। कमुं लोकमावरिभतीति सम्बन्वः। आ्रवेशप्रका- रमाह। धमादीति॥ कथमेतावता कि पुनः श्रद्ाख्य हविरिति प्रश्ो निर्सीत लवाह। ताः सच्मा दति॥ तथाषि कथ जुहगतीति प्रश्नस्थ कथ निरायस्तताह। सोमलोक दति ॥ तर्थापि तस्ा काङतेः सोमो राजा सम्भवतीति कथसुच्यते तवाह। ताल्तति। निसोंते- उर्थे श्ुतिमततारयति। तदेतदिति॥ कथ पुनरापः श्रद्धाशन्दवाच्या न हि लोके श्रद्ाशन्द् तास् प्रयुअ्जते तवाह। ऋ्रङ्गति॥ उपक्रमतयाद

Page 1050

[ १०४g ]

भूता समुत्याय वदन्तौति प्रश्नः। तस्य निर्गयविषयेसी वे लोकोऽग्निरिति प्रस्ुतम् । तस्मादापः कर्भ समवाविन्यः कत्तः भरीरारभ्भिकाः श्र्ाभव्दवाच्ा इति नियीयते। भूयस्वादापः पुरुषवाच दूति व्यपदेगो न वितरासि भूतानि न सन्तीति। कर्म्मप्रयुक्तश भरीरारभः। कभचाप् समवायि। ततथार्षा प्राधान्य गररकरटल। तेन चाप: पुरुषवाच दति व्यपदेगः । कम्मक्वतो हि जन्मारभ्भःसर्वत्र ।

षट्पदार्था अग्निहोत तथापि वैदिकानि सर्व्वार व कम्मा एय ग्नि होतप्रभृतौनि लच्यन्त । दाराग्निसम्बन्ध हि पाडत कन् प्रसुत्योक्तम्। कम्मणा पित्लोक इति वच्शत च। अथ ये यज्ञन दानन तपसा लोकान् जयन्तीति॥ ८॥

म्यापोडत्र श्रद्धाशन्दवाच्या दत्याह। वेत्येति॥ अपामेव पुरुष्शब्दवा- च्यानां शरीरारम्भकत्वान्न भूतान्तराणामिति कत्वा तस पञ्जुभतारक्- त्वाभ्युपगमभङ्गत्व' सादिति चेन्न त्याह। भूयस्वादिति। धपां पुरुषश- न्दवाच्यत्व हेत्वन्तरमाह ॥ कमति ॥ अथ कर्मप्रयुक्तमपि प्रसष्टं ज- न्ास्ति तत्कथमपा सर्वत्र पुरुषशन्दवाच्यत्व तलाह। कम्लतो हीति॥ अन्यथा तत्र तत्र सुखद्ःखप्रभेदोपभोगसम्वादिति भावः । यदि कर्मा- पूर्वशब्दवाच्यं भूतसत्रत्त सर्व्वत्र शरीरारम्भक कथ ताहि पूर्व्व मम्नि- होलाडत्योरेव वक्तव्य जगदारम्भकत्वमुतां तल्नाह॥ तन्नति। लच्य- न्तेऽग्निहोवाडव्येति शेषः । लक्षणायां पूव्दों तरवा क्ययो र्गभ कत्व - माह । दाराग्नीति। ६

Page 1051

८ १०४५ ]

पर्ज न्यो वाडग्निर्गीतम तस्य संवत्सर एव समिदवासि धमो विद्य दर्द्वि रशनिरद्वारा हादुनयो विस्फ लङ्गास्त्रस्मिन्न तष्मिन्गी देवा: सोमए राजानं जह्वति तस्या आाहुत्य वृष्टि: सम्भवति ॥१०॥ पर्जन्या वाडग्निगीतम। दितीव आहुत्याधारः। श्राह- त्योरावृत्तिक्रमेण पजन्यो नाम वृष्टापकरणाभिमानिनी- देवतात्मा। तस्य संवत्सर एव समित् संवत्सरेश हि गरदा- दिभिग्रीमान्त: खावयवैर्विपरिवस मानेन पर्जन्योडग्निर्दी- प्यते अभाणि धूमः । धूमप्रभवत्वाहमषदुपलच्यलाद्दा। विद्युदि: । प्रकाशसामान्यात्। अशनिरङ्गाराः । उपया- न्तकाठिन्य सामान्याम्याम्। फ्ादुनयी ह्वादुनयः स्तनयित्र- भष्दा विरफ लिङ्गाः । विन्षेप वानिकलवसामा न्यात्। तस्तिन्- त स्मवनित्याहुत्यधिकरणनिर्देगः । देवा दूति त एव होतार: सोमं राजानं जुहति। योऽसौ द्युलोकाग्नी श्रद्वायां हुतायामभिनिव्टत्तः सोमः स द्वितीये पज- न्याग्नी हयते। तस्याय सोमाहुतेर्वष्टिः सभ्भवति ॥१०॥

पयति॥ पज न्यो वा काग्निरित्यादिना। कुतोऽस द्वितीयत्वमिति श- द्विलोकमाङत्योरितेपस्ति खल्वम्ाणां धमप्रभवत्व गाया । धमन्योति :- सलिलमरुनां सच्निपातः क मेघ हति ॥१०॥ ८ढ़

Page 1052

[१०८६ ]

अयं वै लोकोऽग्निर्गीतम तस्य प्टथिव्येव समि- दग्निध मो राविरर्च्चि श्चन्द्र माहद्वारा नक्षवागि विस्फुलिङ्गास्तस्मिन्न तस्मिन्नसी देवो हटि ज- ह्वति तस्या आहुत्या अन्नष्ट सक्ावति ॥११।।

अयं वै लोकोऽग्निगैं।तम। अयं लोक इति प्रागिज- ोपभोगाथय: क्रियाकारकफलविगिट्टः स तीयोडग्निः। तस्याग्ने: पृथिव्येव समित्। पृथिव्या ह्यय लोकोडनेकप्राखु- पभोगसस्पव्नया समिध्यते। अगि्निर्धूमः । पृथिव्याय्योत्यान- सामान्यात्। पार्थिवं धनद्रव्यमाश्रित्यारिनिरुन्तिषति। यथा समिदाश्रयेण धूमः । रावरिरच्चिः । समित्सम्वन्धप्रभवपामा- न्यात्। अग्नेः समित्सम्बन्ध न ह्यर्च्चिःसमभवति। तथा पृथिवौ समित्सम्बन्ध न शर्वरी। पृथिवौच्छायां हि गार्वर तम श्र- चक्षते। चन्द्रमा अङ्गारा। तत्प्रभवत्व सामान्यात्। अचचिषो ह्यङ्गाराःप्रभवन्ति। तथा राती चन्द्रसा अङ्गारा उपभान्त- त्वसामान्यादा। नक्षवाणि विस्फ लिङ्गा: । विस्फ लिङ्गवडिने पसामान्यात्। तस्तिन्न तस्तित्नित्यादि पूर्ववत् दष्टि जुहनति।

एतल्ञोकरष्टाथव्योर्दे हदेह्हिमावेन भेद दत्याह । पटृथिवीक्ारयां हीति एतानिहि चन्द्र रात्र समसो म्त्योर्विभ्यतमन्तरायतिति रुतेः। राल स्तमस्तावगमात्। तस्य च म्हतावैं तस्काया मतामेव तत्तमस्छायान्त- रतीति भूच्छायात्वम् । तमो राङ्स्यानभ् । तञ्च भूच्कायेति हि प्रसिड्म् । उक्कत्प प्टथित्रीक्चायां निर्मित मएडलाऊ्ति स्वर्मानोस्तु टहतस्याव

Page 1053

[ १०89 ]

पुरुषो वाडग्निर्गीतम तस्य व्यात्तमेव समित्याणो धमो वागर्च्चिश्न्तुरद्गाराः श्रोव विस्फ लिङ्गा- स्तक्षित्न तस्सिन्नसौ देवा अन्न जह्नति तस्या आहुत्यैरतः सम्भवति ॥१२॥ तखया शहुतेरत्र सक्रवति। एट्टिप्रभवत्वस प्रसिद्धत्वाद्व्रो- हियवादेरबस्य॥ ११ ॥ पुरुषो वाग्निरगातम प्रसिद्ध। िर:पाययादिमान् पुरु. षंचतुर्थोSग्निस्तस्य व्यात्तविद्ृतं मुखं समित्। विदृतन हि मुखेन दीप्यने पुरुषी वचनसाध्यायादी। यंथा समिधांग्नि: प्राणी धूंमस्तदुत्थानसामान्यात् । मुखादि प्राय उत्तिष्ठति। वाकृशब्दोऽर्ि व्यञकत्वसामान्यात्। अर्च्विव व्यञ्जकं। वाक्- गव्दोऽभिधेयव्यञ्जकः। चत्तुरङ्गारा उपभमसामान्यात्प्रका शामयलाडा। शेत्र विस्फ लिङ्गा विचेपसामान्यात्तस्िव्नन्न जुद्वति। ननु नैव देवा अवमिह जुद्तो दृश्यन्त। नैष दोषः। प्राणानां देवत्वोपपत्त रधि हैवमिन्द्रादयी देवास्त एवाध्यात्म प्रायास्त च अवस्य पुरुषे प्रक्षपारः। लस्या आहुते रेतः सम्नवति अ्न्नपरिणामी हि रेतः ॥१२॥

तृतीय यत्तमोमयमिति सतेरत्यर्थः। सोमचन्द्रमसोरात्तयाययिमा- बेन भेद: || ११ ॥ योग्यानुमलव्धिविरोधमाशङ्कते। नन्विति ॥ द्ृष्ेति पुरुषाग्निनि- ह शः । श दवतं विरोध निराकरोति॥ नैष दोष दूति। उपपत्तिमेव दर्शयति। अधिदैवमिति ॥ १२ ॥

Page 1054

[१८४= ]

योषा वा अस्निर्गीतम तस्या उपस्थ एव समि- ल्लोमानि धमो योनिर्राच्चर्यदन्तःकरोति ते.द्वारा अभिनन्दा विस्फ लिद्रास्तस्तिन्न तस्मिनसी देवा रतो ज ह्वति तरा आहुत्ये पुरुषः सम्भवति स जीवति यावज्जीवत्यथ यदा स्रियते॥१३॥ योषा वा अग्निर्गीतम । योपेति स्वौपच्चमी होमाधि- करणोग्निस्तस्या उपस्थ एव समित्। तन हि सा समि- व्यते। लोमानि धूमस्तदुत्थानसामान्यात्। योनिरसिर्वर्णं- सामान्यात्। यदन्तः करीति तेडङ्वारा अन्तःकरय मैधुन-

गमकारणं मेथ नम्। तथाऽङ्गारभावोऽग्नरूपगमकारग। अभिनन्दा: सुखलवाः चुद्रत्वसामान्या्ित्फुलिङ्गास्तम्ि- व्तो जुहति। तस्या आहुतः पुरुषः सभवति। एवं द्यपज न्यायंलीकपुरुषयोषाग्निषु क्रमेण हयमाना: सोमट व्यन्न- रेतीभावन स्थूलतारतम्यक्रममापद्यमानाः श्रद्ागव्द- वाच्या आपः पुरुवशव्दमरभन्त। यः प्रश्नश्नतुर्थो वेत् यतिन्थामाहुत्या डतायामापः पुरुषवाची भूत्वा समुत्याय वदन्तीति स एष निर्णीतः। पञ्चम्यामाहुती योषाग्नी हुतायां रेतो मूत्वा आनः पुरुषवाची भवन्तोति॥ स

तस्ा आउत्य पुरुषः सम्वसोति वाक्य व्याकरोति ॥ एवमिति॥ पञ्चाग्निदर्शनस्य चतुर्थप्रभ्ननिर्यायकत्वन प्रक्रतोपयोग दर्शयति। यः प्रम्न दूति। निस् यप्रकारमनुवदति। पञ्चम्यामिति ॥ यथोक्तनीत्या जाते

Page 1055

[ १०४६ ] अथैनमग्नये हरन्तितस्य खिनरेवा रि्निर्भ वति समित्स मिड्ू मो धमोडर्च्वि रर्च्विरद्वारा अद्गारा विस्फ लिङ्गा विस्फु लिङ्गास्तस्मि न्नेर्तासता नग्ी देवाः पुरुष ज त्वति तस्या आहुतैत पुरुषो भास्वरवर्गाः सम्भवति ॥१२ ।।

पुरुष एवं. क्र मेए जातो जौवति। कियन्त कालमितुरचते। यावज्जोवति यावदस्मिव्करीरे स्थितिनिमित्त' कम्म विद्यते तावदित्यर्थ:। अथ तनृतये यदा यम्मिन्काले सियते । १३ ॥ अथ तदा एनं मृतमश्नयेऽम्न्यर्थ मेवान्याहुत्य हरन्ति होमाधि- करण न परिकत्परोऽगिनः । प्रसिद्वव समित्समिडूमो धूमी Sरचिरिरद्गारा अङ्गारा विस्फ लिङ्गा विस्फ लिङ्गा यधा प्रसिद्मेव सर्वमित्यर्थः । तस्तिन्पुरुषमन्याडति जुनति तस्था आचर्य श्रउतः पुरुषो भाखरवर्सोऽतियदोप्ि-

निष्पद्यतै॥ १४ ॥

देहे कथ पुरुषस्य जीवनकालो नियम्यते तत्राह्। स पुरुष दूति ॥१२॥ पञ्चाग्निकमेय जातोडग्निलयशाह तेनास्नपाकति ध्यानसिहय घषमग्निमन्त्वाउत्वविकरम प्रस्तौति। स्रथेति॥ जीवनननि.मत्तकर्मवि- अयस्तच्क न्दो वच्च मायाकीटा देदेह व्याउ् त्तये भस्वरवर्म विभेषयं दीप्यव शयवच्च हेतमाह। निषेकादिभिरिति ॥ ६४ ॥

Page 1056

ते य एवमेतद्िदु : दूदानों प्रथमप्रश्ननिराकरणाघ माह ते। के। य एवं यथोक्त पञ्चागरदर्भनमेताद्दिदुः । एवगव्दादग्निस मिद्ू मारचि रङ्गारविस्फ लिङ्गश्रहादिविगिट्टाः पच्चागुवी निहिष्टास्तानेवमेतान् पच्चागोन् विदुरित्वर्यः । नन्वगि-

पदार्घ घट्कनिस ये दिवमेवा हवनीयं कुवीते इत्यादि। दूहाप्यमुष् लोकस्यागित्वमादित्यस्य च समित्त्व मित्वादि बड साम्यम्। तस्मात्तच्छ षमेवैतदर्गनमिति। न यतिथ्या- मिति प्रश्नप्रतिवचनपरिग्रहाद्यतिध्यामित्यस्य प्रश्नस्य प्रति-

पञ्चाग्निविदो गति विवन्ुरत्तरपन्यभवतारयति। दूढ़ानोमिति। ये विदुस्तर्र्ि घमभिसम्भवन्नीति सम्वन्ध:॥ एव शब्दस प्रकते पञ्चा- ग्निपरामशित्व एमुटीकत्त चोदयति। नन्विति॥ एवह्िदुरिति शुत- सेतदर्श नमिताक तहेवेदमिति प्रत्यभित्तायक दर्भयति। तत्र हीति ॥ जदिपद्मादित्य समिधमितशदि सङ्गहीमुं रपमीनां धूमत्मङ्गोरर्चिद्- मित्यादि यहीतुं द्वितीयमादिपदम्। प्रत्यभित्ताफलमाह। तस्रादिति। प्रञ्नप्रतिवचनविषयस् व प्ररतस् वंन्न परामर्शात् न घट्प्रश्नीय द- ्शनमिह पराष्ष्टमिति परिहरति। नेत्यादिना । सङ्गहीतं परिहारं विद्टणोति। यतिथ्यामितास ति ॥ व्यधिकरसे पधा यावद्स्तुपरियहो विषय दत्यर्थः। घटप्रश्नीयमेव व्यवहित दर्शनमत्र पराम्ष्ट चेत्तदा यतिथ्यामिति प्रत्नो व्यर्थ: सात्। घट् प्रश्नीय निसोतदर्श नशेषभूतदशं- नख प्रश्नाटते प्रतिवचजसन्भवादिताह।न्यगेति॥ किञ्ज ूर्व ि् मन्थ पर्यवशिष्टतया पञ्जत्वसङ्वपाया निश्चितत्वासतदवच्छिनवाः सम्मदि काग्नय एवाल वंषव्देन पराम्रट सुचिता इत्याह। निर्ज्ञातताच्ति।

Page 1057

दच रस्य यावदेव परिग्रहल्तापदेवेवं गव्देन पात्रट्ट बुक्त- मन्यया प्रश्नानर्थ क्यानिन्नतित्वाच् मडयाया अग्नय एव वत्तव्याः। अ्रथ निर्ज्ञातमप्यनूद्यत। यवा प्राप्तस्यैवानुवा- दन युत्तम्। नत्वसौ लौकोऽगिरित्यर्थोपलक्तणार्थ स्तथा प्याद्य नाम््यन चोपलक्षण युत्त शुत्यन्तराच। समाने हि प्रकरण क्वान्दोग्यश्रुती पञ्चाग्नीन् वेदेति पञ्चसड्याया एवोपा दानादनग्निहोत्रशेषमेतत्प्चाग्निदर्शनं। यत्त्वग्निस- मिदादिसामान्य' तदग्निहोत्रस्तुत्यय मित्यवोचाम। तम्मा- त्नोत्कान्यादिपदार्थ घट कपरिज्ञानादर्चि रादिप्रतिपत्तिव-

वन्निहोत्रप्रकरणे निर्ज्ञातमेवाम्पादि पूर्वपर् उप्यनद्ति तथा चाग्निहो- व दर्भ नमव्यर्वहित मेवं शब्द न किं पराम्ट्मिति शङूते । अा्चति॥ वग्नि- होतदर्शन पूर्व सन्थेनद्यते चेत्तत्रकरणे प्राप्त रूपमनतिकम्य बार्नार- चादेरप्यवानुवदन खाच्न त तई्वपरीत नानुयदन® युक्तम्। अ्तुगदस् परोवादसामेजत्वात्। न चालान्तरिचाद्यनदति तम्ादेवंशब्दो नाग्निहो- वपरामर्शीति परिहरति। यथा प्राप्तस्ेति। धुलोक्षादिवादखान्तरिक्षा- द पल व णार्थत्वात् पूर्व्व खानुवादत्त्वसम्भयादेव वदद्स्ाग्नि होलवि् रिति रोदयति। बर्थेति॥ प्रापकाभावादुपलक्षयपन्तायोगेडप्ङ्गीशन्य पञ्चाग्निमिई शवयव्धेन दूष्यति। तथापीति। दतक सवतन्त्रमेव पञ्चा- निदर्शनभेवं शब्द परामटृरमित्ाह।गुत्यन्तराजति॥ समिदादिसाम्यद- श नादग्नि होत दर्शनश घभतदश न मेवतहर्श नमिताक्रमनद्य दू्यति। यत्त्वि त्यादिना॥ थनो चामाग्नि होल् स्तुत्यर्य सादग्निहोलस्ैव कार्यमिनन- क्रमित्यव्रेति। शषः॥ एवंशब्दनाग्निहोत्तपरामर्शासम्भवे फलित- माह। तसादिति॥ तक्न्दार्थमेव ए्फुटयत। एवमितीति । प्ररत पञ्चाग्निदर्शन तज्ञ स्वातन्वमित्यात्त तहतोक्िरादिप्रतिपत्तिरन केवल कम्मि सामित्यर्थः । प्रश्नपूर्व्वकं वेदित्विशेषं निर्हिपति। के पुनरित्वा-

Page 1058

{ १०.२ ]

दिति प्रकृतोपदनिनाचचि रादि प्रतिर्पत्तिविधानात्। के पुनस्त य एवं विदुः। ग्टहस्था एवं। ननु तेषां यज्तादिसा धनेन धूमादिप्रतिपत्तिविधित्सिता नानेवंविदामपि गठह- स्थानां वंज्ञादिसाधनोपपत्तेः। भिन्ुवानप्रस्थयोद्ार ए- सम्बन्ध न यहणात्। गटहस्थकम सम्वद्वाच्च पञ्ाग्निदर्मनस्य अती नापि व्रह्मचारिग एवं विदुरिति गहन्ते। तेपान्त- त्तर्र पथि प्रवेग। स्मृतिप्रामाखात्। अट्टागीतिसहस्त्रा- गामृषोणमूर्ई रेतसां। उत्तरेपार्टरणः पन्यास्तSन्तत्व हि भेजिरे॥

दिना॥ ग्टहस्थानां यत्ञादीनां पितयाणप्रतिरत्त वव्चमासताच् देवाने प,य प्रवेशोऽस्तीति शङ्खते । नन्विति॥ पद्चाग्निविदा ग्हस्यानां देव- याने पथ्यधिकारस्तदरहतानान्तु तेषामेव यजादिना पितयायप्रापतिरिति विभागोपपत्तेम वाक्यश वविरोधोऽस्तीति ममाधन्ते। नेत्यादिना॥ एवं- विदुरिति सामान्यचनात्मरिव्रजकादेरयव्रग्रहवं सादिति सेननेत्याह। भिन्तुवानप्रस्थयोेति॥ विधान्तरेय तयोरुत्तरमाग प्रवेशान्न पञ्जाग्नि- विषयत्वन यहणं पुनरुक्नेरित्यथ:। म्टहस्यानामेव पञ्चाग्निविदा तल्व ग्हपमित्वत्र हेतवन्तरमाह। ग्टहस्वेति । ब्रह्मचारियां तरौंह पहगं भवष्यति नेतपाह। त दति॥ पञ्चाग्निदर्श नस्व स्टहस्य कर्मसम्बन्ता- देवेतेप्रतत् । कथ' तर्हि नैषविकब्रह्मचारियां देवयाने पथि प्रवेशस्लाह। तेषामिति ॥ अर्थयम्यः सम्बन्वी यः पन्थास्तमासाद्यते सोत्तरग पघा। ने यथोक्सद्ा कश्यः सामेक्षमस्ृतत्व प्राप्ता दति रतार्ध: ॥

Page 1059

[ १०५३]

ये चामी अरराये श्रहा ए सत्यमपासते ते.च्िं रभिप्त स् वन्ति

तस्मात् ये गवस्था एवमग्निजोऽहमरन्य पत्यमित्य वं कमेणग्निभ्यो जातोडग्निरुप इत्वव येविदुम्त च ये चामी अरएे वानप्रश्था: परिमाजकाचारएनिठा: श्रह्ां ग्रद्ायुत्ता: सन्तः सत्य ब्रह्म हिर खगर्भात्मानमुपामते न पुनः ग्रडां चोपासने तेडरचिरनिमअवन्ति। यावह- हस्था: पत्ञाग्निविद्या सत्य वा ब्रह्म न विदुस्तावच्करड्वा- द्याहुतिक्रमेण पसम्यामाहुती इुतार्या ततो योषाग्ने जाता: पुनर्लोक प्रतुपत्थायिनोऽम्निहोतादिकमानुश्ठा- तारो भवन्ति। तेन कर्मपैणा धूमादिकमेण पुनः पित- लोक पुनः पर्जन्या दिक्रमेणेममावत्तन्त। ततः पुनर्योषाग्ने- र्जाता. पुनः कम्म कृत्व त्य वमेव घटोयन्दबन् गत्यागतिभ्यां पुनरावर्त्तम्े। यदा त्वेवं विदुस्ततो घटीवन्तभ्रमणादि- निर्मुक्ता: सन्त5चरभिसभवन्ति। अतचिरिति नाग्निज्वा-

व्ाथमान्तराषां प्चाग्निविषयले नालाय इसे फलितकाह। तका- दिति ॥ वग्निजत्व फलितमाह ।अरम्मापतयममिति। वग्निजर' साधयति। एवमिति॥ अग्नापतात्व कि सात्तदाह ।बग्नीति॥ एवं ये ग्टह्स्या विदुस्त ये ते घेति योजना। गरगगं स्तीजनासङ्कीसो देः । परिब्राज- काशति विदसिडनो ग्टदान उन्य पामेपणाभ्यो व्य ख्ितानां सस्यग् न्ाननि- शरना देग्याने पथ्यप्रवेशादाख्चममाव्रनिष्ठा वा तेऽपपि ग्टझरफिति द्रष्टव्यम्। म्रद्यापि खयसुपास्या कम्मत्वतणदित्पाशह्ञ प्रतायमालस सापेक्ष- त्वाद्पास्त्वानुपपत्त भैवमिताह। न पुनरिति॥ सव् पञ्चाग्निबिटः वत्यवह् विदय तर्थः ॥ विनापि द्य,बलमर्चिरमि रुम्पत्तिः सिति

Page 1060

१०५४ j

लामाव किन्तर्द्यचचिरभिमानिन्याच्चि गव्दवाचा देवतों- त्तरमारगलक्षणा व्यवस्थितैव तामभिसभ्नवन्ति। न हि परि- ब्राजकाना मगन्य्ि पत्र मान्तातम्बन्वोडक्ति। तेषां तेन देव- तैव परिण्टद्यतऽर्िःशब्दवाथ्या । ततोऽहदेवर्ता मरग- कालनियमा नुपपक रह: शव्दोऽपि देवतैव। आयुष: न्तये हि मरमं नैवं विंदाऽहन्येव मत्तव्यमित्वहर्मरगकालो नियन्तु शक्यते। न च राची प्रेताः सन्तोऽहः प्रतौत्तन्त। स यावत्विप्य न्नस्तावदादित्य गच्छतौति युत्धन्तरात्। अ आपूर्यय माणपक्षमहर्हदब सयातिवाहिता आपूर्य्य माग- पच्तदेवरता प्रतिपद्यन्त। शुक्कपच्तदेवतामत्व तदापूर्य माग- पचादान् षसमासान् उद्ङ् उत्तरां दिगमादिव्य: सवि- तति ताआाप्तान् प्रतिपद्यन्त शुक्कपचह्वतयातिवाहिता सन्तः। मासानिति ब हुद च नात्सइ्चारिखः षडुत्तरायण- दैवतास्तभ्यो मासेभ्यः षणमाप्तदेवताभिरतिवाहिताः॥

चैब्न तगाह। यावदिति। कमम कत्वा लोकं प्रतात्यायिन दूति पूछ र सम्बन्धः। केवलकर्मियां देवयानमार्गप्राप्तिरनास्तीवाक्र निगमर्यति। एवमेवे.त'॥ विदुषणभेव देवयानप्राप्रिसुपसहरति। यदा तिति । नन्व- चिधो ज्वालात्मनोऽस्थेर्यात्तदभिसम्पत्तिन फलाय कलाते तल्ाह। अर्चि रितीति॥ अरचि:प्रन्दन यथ क्देवतायहे लिद्गमाह। न हीति अतोऽचिं देवताया: सकाशादिति यादत्। ष्हः पब्दस् कालविषयत्वभु- कैदोषाभावादिति चेववाह। मरणेत। नियमानायमेव व्यनक्त। आयुष दूवि। विद्व द्वषये नियममाशड्ाह। न हीति। न व राव मृतोमि विद्ान हरपेच् फलीभतः सम्पग्योत नेवपाह न चति॥

Page 1061

[ १०५५ ]

अ्चि षोऽहरह आपूर्य्य मासापक्तमापूर्य्यमारा पक्षा- द्यान् पसमासानुद डदडदित्य एति मासभ्यो देव- लोक देवलोकादादित्यमादित्याई् द्य, नं तान् बैध्ु

देवलोकाभिमानिनीं देवतां प्रतिपद्यन्त। देवलोका- दादित्य मादित्याई्द्य तंविद्य दभिमानिनीं प्रतिवद्यन्ते। विद्य देवता प्राप्तान् व्रम्मलोकवासी पुरुषो व्रह्मश मनसा सृष्टो मानस: कविदेत्यागत्य ब्रह्मलोकाल् गमयति। मझ्म- लोकानित्यधरोत्तरभूमिभेदेन भिन्ना इूति गम्यन्त।

गमिता: सन्तस्तपु व्रह्मलोकेषु परा: प्रक्लटाः सन्तः स्यं परावतः प्रक्ृष्टः समा: संवत्तराननेकान् वसन्ति। व्रह्मसोडनेकान् कल्पान् वसन्तौत्वर्थः तेषां व्रझ्मलोक गतानां नास्ति पुनरावृन्तिरस्मिन् संसारे। नपुनरा-

चेक्तोभूने पूर्समासीमिति यद्वा्। नेहेति विशेषण-

एकखिन्रेष ब्रह्मलोके कथ वज्वचनमिताशझाह। ब्रह्मेति। ब्रह्मलोकानिति बङ्धवचन प्रयोगादिति रम्बन्धः । अबबह्मलोका विश- व्यत्वन ग्टह्यन्ते॥ बद्यचमोपपत्तौ हेतन्तरमाह। उपासनेति। कल्प म होडवान्त रकल्प विषय स्ते या मिह न पुनरावृवत्तिरिति कचित्माठाद सि- त्यादिव्याख्यानमयुक्कमिति रङ्डते । दहेति॥ यथा शीमतत्त पौसमा्सी यजेतेतारव्ाऊतिः पौर्षमासीमद्ार्थ: । शोभूतत्वस् न व्यावर्त्तकं मौस मासीपट्लच्च हे: प्रतिपद्यव कर्त्तव्य T- मिदमात् तथेहाऊतेरि हषन्दार्थ तान्निरङ्क शवानाइत्तिरत् सिद्यतोतार्थः।

Page 1062

[ १०५: ]-

तान् पुरुषो मानस एत्य त्रह्मलोकान गमयति तेषु व्रह्मलोकेषु परा: परावती वसन्ति तेषां न पुनरावृत्ति: । १५ ।।

नर्थक्यात्। वदिहि नानत्तन्त एवेहग्रहगमनर्थकमेव स्यात्। खोभूते पोर्गमासोमित्यन पीर्णमास्या: खोभूत- तमनुत न जायत दति युक्त विशेषितुम्। न हि तत्र खव आक्ृति: शव्दार्घो विद्यत दूति खःगव्दो नि.थक एव प्रयुज्यते। यत्र तु विशेषेग शब्द प्रयुत्त अन्विथ्माण विशेषणफलं चेत्र गम्यते तत्र युक्तो निरर्थकत्व नोत्स ट- विशेषणशव्दो नतु सत्यां विशेषसफलावगती। तम्मा- दस्मात्कल्पादूरई् मावृत्तिर्गम्यते॥ १५ ॥

परिहरति। नेतपादिना ॥ परोक्व दष्टान्त विभद्यति । खोभूत दत। कृतसम्भारदिवसापेत्ष हिखोभूतत्वम्। पौर्समासीदिने चातुर्मासेश्ठै लतायां कदा पौर्षमासीष्टि: कर्त्तव्येति बिना वचन न जायते। तल साभतत्वं विशेषण भवत्यन्यव्यावर्तकम्। तद्दिहेति विशेषणमपि व्याव र्त कमेवेति नातप्रन्तिकानाष्टत्तिसिद्धिरितार्टः ॥ यत्त पौर्खमासीशब्द स्ाश्तति वाचित्वादव्यावर्त्त कत्वमिति तवाह। न हीनि। वद्यपि प्ररते वाके पौर्यमासीशद्रो भवतप्र क्ततिवचनस्तयापि य्ःशब्दार्थोि का- चिदाऊतिरसीत]्ङ्गीकतप्र व्यावत्त कश्षोभतशब्दो नैव प्रयुञ्धते।तथालापि विशेषणशब्दस व्यावर्त्त कत्वमावश्यकमितार्थः। सुपिरमाकाशमिताडौ व्यावरक्त्य भावेऽपि विश षसप्रयोगवदलापि निशध्यं स्वरूपानुवादमालममि व्ाशझयाह।त्र तिति । विशषणफलसुपसंहरति । तस्मादिति ॥$५।।

Page 1063

[ १०५७ ] अथ ये यज्तेन दानेन तपत्ा लोकाञ्यन्ति न्ते धूममभिसस्भवन्ति धूमाद्राविए रावेरपच्ीय- मारप क्षमपचीय माापक्ा द्यान् षसमाषान् दचि- गादित्य एति मासभ्य: पितृलोक पितृलोका- अथ पुनर्ये नैवं वि दुरूतकान््याद्यग्निहोतसम्यन्ध रदार्थ- षट्कस्येव वेदितार: केवलकर्तिणे यज्जेनाग्निहोतादिना दानन वहिर्वेदिभिच्माणेषु द्रव्यसंविभायलवसेन तप- सा वहिर्येद्यव दौक्षादिव्यतिरित्तन ऊक्क्रचान्द्रायण/- दिना लोकाञ्जयन्ति। लोकानिति बहुवचनात्तवापि कलतारतम्यमभिप्रतं। ते धूममभिसअ्वत्त्य त्तरमार्ग दूबे- हापि देवता एवं धूमादिशब्दवाय्या धूमदेवतां प्रतिप- दन्त इता्र :। आतिवाहिकत्व च देवतानां तद्देव। धूमा- द्राचिं राच्रिदेवतां ततोऽपच्तीयमाखाचदेवता ततो यान् षण्मासान् दव्षिएं दिशमादिता एति ताम्ासान् देवताविशेषान् प्रतिपद्यन्ल । मासेभ्य: पितलोकं पित-

देवयान पन्थानसुक्का पथ्वन्र वत वाक्ानरमादाव पद्ह्य ळया करोति। अधेत्यादिना ॥ कव ते फभागिनो भवन्तीतर/काङाया- माह।यज्ञनेत॥ ननु दानतपती यद्ञपहऐनैव ग्हीते न पुथगा- हीतव्यं तललाह। व्हिव दीति॥ दीक्षादीत्वादिषदेम पयोज्रतादिय- चाङूषक्रह: ॥ तलरति पितलोकोक्तिः । अपिशद्ो म्रह्मटटानाथः॥ धमसम्मत्त रपुरुषार्थत्वमावद्योक्तम्। उत्तरमार्ग दरवेति। इ्रह्ापोति पितयाथमार्गेडपीतार्थः। तहदेवेव्ात्तरमार्गगामिनीनां देव्तानामि- जेवपूर्थः ततति। प्रतनलोकोकिः। कर्म्मिणां वर्हि देवर्मक्मायाना

Page 1064

[ १०५८ ]

च्न्द्र ते चन्द्र प्राप्यानंभवन्ति ताए स्तत देवा

मेनालस्तव भक्षयन्ति तेषां यदा तत्वर्थ्यवैत्य-

लोकाच्चन्द्रम् । ते चन्द्र' प्राप्याब भवन्ति। तोतवान्क तान् यथा सोमं राजानमिह वज्ञ ऋत्विज क्य्यायसाद- चोयस ति भज्यन्त्व वमेतांचन्द्र प्राप्तान् कम्मि गो भृता :- निव सामिनो भवयन्त्युपभुश्नते देवाः। आर्यायख्वापचीय- स्ति न मन्त्रः किन्तर्द्यान्याय्याप्याय्य चमसस्थ भन्तगेना- पत्तयच्न ऊत्वा पुनः पुनर्भत्तयन्तीत्वर्थः । एवं देवा अपि सोमलोके लव्चगरीरान् कन्िय उपकरणभूतान् पुनः पुनर्विश्रामयन्तः कम्मानुरूपं फलं प्रयच्कन्तः। तद्दि तेषामाप्यायनं सोमस्याप्यायनमिवोपभुञ्जते उपकरण भूतान् देवा:। तेषां कम्मियां यदा यस्मिन् काले तद्यन्न दानादिलक्षयं सोमलोकप्रापक कर्म्म पय्वैति परिगच्कत परिचीयत इतार्थः ।।

चन्ट्रलोक प्राप्निर ना र्थायवेत्शद्माह। उपभुद्कत दूति। अन्यया प्रति- मात व्यापत्तयति। आथ्यायखति॥ एवं देवा अपीति सङ्िन ढा- र्श्टान्तिकं वि्ृषोति। सोमलोक दूति ॥ कंथ पौनःपुन्यन विस्नरान्नि: सम्पाधते तलनाह। कर्मानुरूपमिति॥ दष्टान्तवद्दार्टन्तिके किमिब- प्यायन मोतं तलाह। तङ्कीति॥ पुनः पुनर्वित्रास्याभ्यनुज्ञानमिति या- वतृ। लोकहयप्रापकौ पन्थामाविघं व्याख्याय पुनरेतक्ञोकप्रांप्रिप्रकार- आह। तेषमितागदिना॥

Page 1065

[१०५६]

थे ममेवाकाशमभि निष्प दयन्त आकाशह्ाय वायो- वृटिवृष्टः पृथिवीं ते पथिवी प्राप्यान्न भ्वन्ति

श्य तश द्यमेव यासा: यद्ाशव्यवात्या दुलोकारनौ ता भाप: मोमाकारप रवता याभि: मोमलोके कर्मिशामुपभोगाव शरोर मारन्मस्नय ता: कर्ममकयाद्विमपिण्ड दवातपस- ग्पर्कात् प्रविलीयन्त । सत्प्र विलीना: सत्षा आकामभूता दूव भवन्ति तदिदमुद्यते इमसेवाकाशमभिनिष्पद्यन्त दूति। तेऽपि कर्निियलकरीश: सन्तः पुरोवातादिना इूतयामुतय नीयन्त न्तरिक्षगासराह। याकाशाद्दायु मिति। वायोरड एिं प्रतिपद्यन्त । तदुप। पजन्गाग्नौ सोमं राजानं जुद्तीत। ततो दृष्िभूता इमीं पृथिवीं पतन्ति। ते पृथिवीं प्राप श्री.इयवाद्यन्न भवन्ति। तदुक्तमसिशेके- डग्नौ एाटटंजु। तस्ा बाउत्या बब्म सम्भतीति

यास्ता दति॥ सोमाकारपरियतत्वमेव स्फोरयति॥ याभिरिति। तख भटिति दूवीभवनयोग्यतां दर्शय त॥ अमयमिति। सानाव्यापत्तिरुप- पत्तेरिति न्यायेनाह। आकाशभता दूर्वेति। व्रकाशाह्वायुप्राप्तिप्रकार- माह। ते पुनरिति॥ कान्याषिष्टिते पूर्ववदभिलामार्दित न्ावेनाह। ते दृथित्रोकिति॥ रेतस्मन्योगोगप्येति न्यायमाशित्ाह॥ते पुनरिति॥

Page 1066

ते पुनः पुरुषासनी हयन्ते ततो योषासौ जायन्ते लोकान् प्रत्य त्यायिनस्त एवमेवानपरिवर्त्त न्तेषथ ते पुनः पुरषाग्नौ वयन्त 5स्रभूता रेतःसिख्ि। ततो रेतो भूता योषाग्नौ ह्यन्त ततो जायन्त। ते लोकप्रत्युत्था- यिनस्त लोक प्रत्यु त्तछन्तोSम्निहोचादिकर्मानु,तष्ठ,न्त ततो धूमादिना पुनः पुनःसोमलोक पुनारमं लोक मति। त एव कर्मिगोऽनुपरिवर्त्तन्त घटीयन्ववच्चकीभूता बंभ्म- न्तीत्यर्थः। उत्तरमार्गाय सद्यो मुक्तये वा यावद् ग्रह्म न बिदु रिति। तु कामयमान: संसरीतेत्युक्रम् । श्रथ पुनर्ये उत्तर दक्िराञ् तौ पन्थानौ न विदुरुभरस्य दत्तिरास्य वा पथ: प्रतिपत्तये ज्ञान कर्मा वा नानुतिछन्तीत्यर्थः। ते किं भवन्तीत्युच्ते। कीटाः पतङ्गाः। यदिदं यच दन्दशूक' दंशमशकमित्येतङ्गवन्त। एवं हीयं संसारगप्ति: कष्टा।

योगः शरीरमिति न्यायमसुरष्पाह। तत दृति॥ उत्पन्नानां केगद्िं दिष्ादिकारित्वमाह॥ लोकमिति ॥ कर्मानुष्टनामनर वत्फलुभागित्व- माह। ततो धमादिनेति॥ सोमलोके फलभोमामन्तर पुनरतल्षोकप्रा- प्निमाह॥ पुनरिति॥ पौनःपुन्येन विपरिवत्त नस्यावधि सचयति। उत्तरमागमेति॥ प्रामद्नात् संसरख षषपि व्याख्यातमित्वाह। नन्विति ॥ स्यानह्य- मावत्विमहितसक्का स्थानान्तर दर्शयति। अथेत्यादिना॥ स्यानह या- त्त तीये स्थाने विशेन कथयति। एयमिति॥ तीये स्थाने ाव्दोग्य- श्ुति संवा्यति। तथा चेति॥ असुष्या गतेरतिकट्ट्त्व परिशिट वाक्यार्ष्टमाचषटे। तस्दिति सर्वोत्माहो वाक्ायचेतशां प्रलयः। यदुक्-

Page 1067

[ १०६१ ]

य एतौ पन्यानी न विदुस्ते कीटा: पतङ्गा यदिद' दन्दशूक ॥ १६ ॥ अटमस्य द्वितीय व्राह्मगं॥२॥ निमानस्य पुनरुद्वार एव दुर्लभः। तथा च शुव्यन्तरम्। तानी नानि चुदाव्स कशावर्त्ता न भूताति भरवनन्ति जा- यख म्रियख ति। तस्ात्सर्वोत्साहेन यथाश क खाभाविक- कमज्ानह्ानेन दक्षियोत्तरमार्गप्रतिप तिसाधन शास्त्रीय कर्मा ज्ञान वा तुतिषठतेति वाक्यार्थः। तथा चोकन्। यतो वे खलु दुर्त्निघ्पृपतर तस्माइस्माञ्जुगुसतेति शुत्य- न्तरान्मोक्षाय प्रयतेतेव्यथ। एवं प्रश्नाः सच् निर्णोताः । असौ वैलीक इत्यारम्य पुरुष: सभ्भवतीति चतुर्घ: प्रश्नो यतिध्यामाडत्यामित्यादिप्राथम्य न। पञ्मसु द्विती यत्वन देवयानस्य वा पथः प्रतिपद् पित्टयाणय् वेति दक्षिणोत्तरमार्ग प्रतिप,न्तसाधनकथनेन। तेनैव च प्रथमो डान रारम्य के चिद्र्चिंः प्रतिपद्यन्त के चिड्डसमिति विपति-

मस्यां निमम्मस्य पुमरुव्ञारो दवुर्ज्जभो भवतीति तल्व मुत्यन्नरमन्कूलयति। तथा रेति॥ छतो ब्ीश्ादिमानादित्यर्हः॥ तकादित्प्तिकष्टात्मारा- दिव्पर्थः। दन्तियोत्तर म र्ग प्रा प्ि सा ् े पीति। पञ्चप्नञ्नातु प्रस्तुत किमिति प्रतेतकं तेनं मिसयो न छन दत्ाशहाह ।एवमिति॥ निर्खीत प्रकारमेव सङ्गहाति। वसारता- दिना। प्राथम्येन नि्शौत दति सम्वन्ध:। देवयानख्ेतना दः पज्चम४ प्रम्नः।स त द्वितीयत्वन दक्षिणादिमार्गापत्तिसाधनोक्रा निर्यीत ट- नार्थः॥ तेनेव मार्ग हयप्राप्तिताधनोषदेशेनवेति यावत्। रतानां प्रजाभं

Page 1068

८ १०६२]

स यः कामयेत महत्पाम्र यामित्युद्गयन आप- र्य्यमारापचस्य पुरायाहे द्वादशाहमुपसद्द ती भूत्वा मलििः। पुनराटटसिय द्वितीयः प्रश्नः । आकाशादिकमेगोमं लोकमागच्छन्तीति। तेनैवासौ लोको न सम्प य्य ते। कीट- पतङ्गादिप्रतिपश्ेश्न केपाश्विदिति ततोयोऽपि प्रश्नो निर्मीतः ॥१६॥ इति अषम य द्वितीयं ब्राह्मगाम्।२। सयः कामयेत ज्ञानकर्ममणोग तरुक।। तच ज्ञान सवतन्त्रम्। कम तु दैवमानुष वत्तद्दवायत्तम्। तेन कमाथें वित्तमुपार्जनीयम्। तच्चा नत्यवायकारियोपायेनेति। तदयें मन्थाख्य कर्मारम्यते महत्त्वनापये। महत्त्त्व च सत्यर्थसिङ्व ह्ि वित्तम्। तदुच्यते स यः कामयेत। स यो वित्तार्यी

विप्रतिपत्तिः प्रथमप्रन्नस्तस निरायप्रकारमाह। अ्ग्नेरिति॥ द्वितीयप्रन्न- स्वरूपमनद्य तस्य निर्यीतत्वप्रकार प्रकटयति। पुमराद्त्तिकेति॥ ग्रा- गळ्छनीति निर्धौत दतुपत्तरसम्बन्ः । तेनेव पुनरावृत्त : सच्च नेत्यर्थ : | अमुष्य लोकस्वासम्प ततिहि ततीय: प्रभ्नः।स च हाभ्यां हेतुम्यां प्रागु- काभ्यां निर्द्वारितो भवतीतत भाव:॥१३।दतमल द्वितीय ब्राह्म गम् ॥ २ ॥ व्राह्मखान्तरमवतार्यय सङ्गतिमाह। रय दूति॥ तलति निर्द्ारखे रप्रमी॥ कथ तर्हि वित्तोपार्जन सम्भवति तवाह ॥ तञ्ञति॥ तदथ वित्तसिद्यर्थमिति यावत्। ननु महत्वसिद्यर्थमिद् कर्मारभ्यते। महतात्र- या.मति खुतेरत्कथमन्यथा प्रतिस्ातमिति भङ्डते। महर्त्वति परिहरतति। एक्रेडवे सुत्यच्षराषि योजयति । तदुच्छत दमनादिना स यो वित्तार्थी काम्येत तसेद' कम ति घेषः। यस कसनिद्िद्यारथिनर्तर्हीद कम

Page 1069

[ १०६२ J

कम्मरएयविक्ृती यः कामयेत। किमरह्मतत्त्व प्राप्तयां महान् स्यामितीत्यथः ॥ तत्र मन्यनकमंगो विधि व्वतस्य कालोडभिधीयते उद्गयन कादत्यस्य तब सखच प्राप्ावापूर्य्य मारापनस्य शुरूपक्षत्य। तचापि सत्ंत प्राप्ती पुष्याहेऽनुकूल आत्मनः कन्मसिद्धिकर इूव्यर्था द्वादशहं यस्मिन् पुषय ऽनुकूले कमम चिकीषति ततः प्राक पुयाहमेवारम्य द्वादशाहमुपसदव्रती। उपत्सत्सु व्रत- मुपसद्व्रतमुपसद: प्रमिद्धा ज्योतिष्टोमे। तच च स्नोपच- यापचयद्वारेण पयोभक्षरं तद्व्रतम्। अन्र च तत्कर्म्- नुपमंहारात् केवलमि, तकर्त व्यताशून्य पयोभक्षषमाच्र- मुपादीयते। ननूपसदां व्रतममति यदा विग्रहस्दा सादिताघझ्याष्ट्र । कममरयिकत दति। तल्र वित्ताधिनि पुसीति वा- वत्। उपसदो ना मेट्टिवियेष:। कयोतिटोमे प्रदर्ग्याहसिवति शेषः। किं पुनस्तासु जतमिति सदाह। तत चेति॥ यदुपर्तू, जनोपचवार- चयाभ्यां पयोभकषष यजमानस प्रसिह्ध तदलोयसहतमितार्थः । प्ररु- तेडपि तर्रि स्नोपचदापचय म्यां पयोभक्तएं सादिति बेबेलाह। कत्र चेति॥ मन्थाखयकम्म® सप्रम्यर्थः । तत्कम तापरुद्ूपकमेालिः। केवडमि- तुसम वार्थमाह। दति कर्त्त व्यतास्पून्यमिति॥ रुमासान्तरमान्तित्व ६- दूते। नन्विति॥ कर्मधारयरप समासवाक्य तदितुनत्ञ मन्याए कर्मा पः खा्त्त ल्वादल रताक्ानासुपसम्रहामानाद कर्मा धारवः सिद्तो वात्तरमाह। उच्यत इति । मन्यसमषः मार्त त्वमान्तिपति। मन्विति। मरिस्म हनपरिलेय नाग्नुा्रपसमावा ना दे : सात्तार्धखालोच्यमानतवा- दिय सुतिः कत्यनुवादिमी युक्का। तथा चैतत्कम्स भवत्वव कात्त- मिति परिहरति। रूतौति॥ मनु शुतेन मुद्धनुवरभदनीत्व वैपरीत्ा- दतो भवतीद औरौतमिताशझ्याह। त्रौतत हीति॥ यहीद कम्म

Page 1070

C१·६४ ]

शदुम्वरे कसे चमसे वा सव्वीपधं फलानीति सम्म त्य परिसमद्य परिलिप्यागिमपसमाधाय परिस्तीर्ययवृिताज्यए सएस्क त्य पुलसा नचवेगा सव्व मिति कर्न व्यतारूपं ग्राह्यं भव.त। तत्कस्मान्न परि गृद्यत दूत्युथते। स्मात्तत्वात्कर्साषः । साम ी मय कर्मम॥ ननु श्रुतवि,हत सत्कय स्माम्न भ,वतुमईति। समत्यनुवादिनी हि युतिरिय औौतत्व ह प्रकृतिविकार भावस्ततव् प्राकृतधर्म ग्राहहित्व विकारकम्मणो न त्विह त्रौतत्वम्। अरत एव चावसथ्यनाव्रेव तत्कमे बिधीयते। सव्वी वादत् स्मात्तवेति। उपसद्व्रती भृत्वा पयोव्रती सन्नित्यधः । औदुम्वर उडुम्वरद्टक्षमये कंसे चमसे वा विशेषरं कंसा- कारे चमसाकारे वा शडावर एवाकारे तु विकलो

स्ौत तड़ा ज्योतिष्टोमेनासप्रदतिविक् तभायः सात्। हमग्ाङसंयुक्ता-

सपः प्राऊनकर्मया। हत्वादुएसद एव वतर्मिति विग्टहा सर्वमिति कर्त्त- व्यतारूप्रशङ्गां ग्रहीतुं स चात्रामौतत्वमस्ति परिलेनाटिसम्बन्वात्। न च पूर्वव भाविन्य :: गुतेहत्तरमावविकत त्वनुवा द्ि च. िस्तस्ाक्ुन काल्य विषय त्वाभ्य पगमादिति मावः ॥ मन्थकम्म पः सार्ततव लिङ्गमाह। अत एवेति॥ तलैय लेवन्तर माह॥ सर्य चेति ॥ मन्यगतेति कर्त्त व्यतालारविताच्य ते। उपसद एव व्रतर्मिति विप्रहासन्भगादपतत् वरतमितप्रख्तदुक्त सिह्वसपसंहर्त्त- मितिशद्दः। पयोव्रती सनु वच्चमाखेन क्रमेष जहोतीति सन्वन्वः।

Page 1071

१०६५ 1 मन्यर संन्नीय जुहोति यावको देवास्वयि जातवेदस्तिर्य्य ज्वो प्रन्ति पुरुषस्य कामान् तेभ्यो 5हं भागधेय जुहोमि ते मा तृप्ता: सर्वे: कामैस्त- पयन्तु स्वाहा या तिरश्ी निपद्यतऽहं विधरखी मौडुम्वरत्व सर्व्योषध सर्वासामौषधीनां समूह यथा सम्भव ययामक च सर्वा शौषधीः समाहृत्य तथ श्राम्याखान्त नियमेन ग्राह्या श्री उयवाद्या वह्यमाणा: । पधिकग्रहणं तु म दोष: । ग्राम्याणां फलानीति फला न च यैयासम्भवं यथाशाकिच। इतिशब्द: समस्तसभ्भा- रोपचयदशनार्थः । धन्यदृपि यत्सम्भरयीय तत्सस्व सम्भृत्येत्ययः । क्रमस्तन गृद्योक्रो द्रषटयः । परिसमइन परिलेपमे भूमिसंस्कारोडगग्निमुषसमाधायेति वचनासव-

ताखमौडुम्बरभिति शड्डा वारयनि। उचमय दति। तस्वेति प्ररत माल् पसामर्थ। योहम्बरत डषि विकसणाबह्ाह। काकार हय। ववति पात मरे्यः । अत मावाद्यका त्वान्य सर्वोध्ध समाकत्यमयु कमित्थायझाह॥ यथा समभमति। सोवधिषु नियम दर्मबत तनेति। परिसङ्धयं शारयति॥ विकति इति सम् स्ताल तियदश प्रदर्भमार्षसव फजितं बाक्याथें कचयति। वन्द्पीति॥ गरोषष्ा- दोन्ं रमपारफनन्तर परिसमहनादिक्रमे कि प्रमायनिताषज्याइ्॥ क्रम दति। तवति वरिसम इनादा निः ॥ होमाधारत्वन व् ताग्नि- परियह वारयति। वग्निमति॥ क्यावसर्थ्यउसनी होम यति शेषः । कथमेतावता ले ताग्निप रियागस्तल्ाह।एकवचमारदिति। कथसुपस- माधानशदण ल्रताग्निनिवारक तलाह्। विद्यमानसेति। व्ावन- वनोयादेखाधेयत्ात्र प्रागेत सत्वमित भावः। मध्ये खसाग्नेखति

Page 1072

दूति तां त्वा ष्टतस्य धारया यजे सएराधनीमहर स्वाहा॥ १ ॥ ज्येछाय सवाहा श्रष्ठाय साहेत्यमी हत्वा मन्य सएस्तरवमवनयति प्रागाय स्वाहा वतिष्ठायै स्वाहेत्यगी हुत्वा मन्ये सए्स्त्रवमवनयति वाचे स्वाहा प्रतिष्ठायै स्वाहेत्यगी हुत्वा मन्थ सस- सथ्येऽग्नाविति गम्यते। एक :र चनादुपस माधानत्रवणाच विद्य मानस्येवोपस पाधानम्। परिस्त य्येदर्भानाटता स्मा्त- त्वात्कमराः स्थालीपाकाउत्परिगद्यते तयाज्य संस्कत्य प्रुंसा नक्षचेण पुषयाइमंयुकेन म्थं सर्व्वोषचफल(िर तत्रौडुम्रे चमसे दधनि मधुनि घृते चोपसिच्य कयप मन्थिन्योपसमध्य सन्नीय मध्य संस्थाप्यौडमवरेश सुवेणाप- स्थाम आज्यस्स जह्ोत्ये नै मन्त्रैय विन्तो देवा इत्याज्य: ॥१॥ ज्घेछाय साद्या श्ेषठाय साहेत्यारम्य छ ई या द्वती उत्वा मन्य मंस्रव मवनयति। सुवावलेपनमज्य मंन्थे संस्ञा- गषः। ववपस्थाममाचतिविश षप्रक्ेपेशः। भ जावेवीना याघन्तो देवा क्रमतयः सन्नो मसार्वान् प्रतिविम्नन्ति। तेभ्योSहमा- ज्यभाग तर्पयामि। ते च तेन तप्ता भूत्वा सवैरपि पुरुषारधैम तर्प- यन्तु। अहज्ज त्वदधीनोउपितः इत्यायमन्त्रखार्घः । जात जातं वेत्त वा जाते जातैं विद्यन दनि या जातवेदा या देवता कुटिलमतिमता सर्वस्ेवाह्तमेव धारयन्तीति मत्वा लामासय वर्त्तते ता सर्वसाधनीं हैतामहं ष्टतस् धारया यजे। स्वाहेति पूर्व्व वदेव द्वितीयमन्त्राथः ॥१॥ ज्घेष्वेत्यादिमन्त्र षु ध्वनितमर्यमाह। एतसदेवेति । द् ह ग्राइती डत्वलाक तत्र दत्वप्रतङ्ग प्रत्याचट। रेतप्व दृन्यार्येति।

Page 1073

८ १०६७]

वमवनयति चक्षुपे स्वाहा सम्पदे स्वाहेत्यगी हुत्वा मन्ये सएस्रवमवनयति श्रोवाय साहायत- नाय साहित्यग्री हत्वा मन्ये सएस्तरवमवनवति मनसे साहा प्रजातन साहिेतागी हुत्वा मन्ये सvस्त्रवमवनर्यात रेतसे साहेतागी हत्वा मन्धे सvस्त्रवमवनयति ॥२॥ अगुये साहिेतागी हत्वा मन्ये सएस्त्रवमवनयति सोमाय साहेतागी हत्वा मन्ये सएस्तवमवनयति भःस्वाहेताजी हत्वा मन्ये सएस्त्रवमवनयति भुवः स्वाहेत्यगी हत्वा मन्ये सएस्त्रवमवनयति स्वः स्वाहेतामी हत्वा मन्ये सवस्रवमवनयति भर्भवःसः साहठि- ततानी हृत्वा मन्थे सशस्वमवनयतत ब्रह्मगो साहेतानी हत्वा मन्य,सएस्त्रवमवनयत चवाय सूाहेताग्ी हुत्वा मन्ये सएस्त्रवमवनयति भूताय

वयति। एतस्मादेव ज्येडाय श्रेष्ठावेत्यादिप्रासलिङ्गाद ज्येष्ठश्रेष्ठादिप्राणविद् एवास्मिन् कर्ममएयधकार:। रेतस

संस््व: स्रवावलिप्रमाज्य मन्यइव्यस प्रापदेशताकल्वात्ाखनेकोऊतना सर्वात्मिकत्वम्। तथा च रव देहेषु प्रायरपेश त् अरमदत् प्रायस चलनात्मकत्वान्तहपस्ाज्ज । तव्राग्निरुपेण च न्व ज्वलदसि प्रकाशाक- कत्वादम्नसतद्र पत्वाज्न। तदनु ब्रह्मरपेण त' पूरमति। नमोरूपेण प्रस्ञ्व मिषकस्पयति सत्रैरविरोधित्वात्तमपि जगदेकसतमयदाकन्य नर्मा-

Page 1074

[ १०६८]

साहेताजी हत्वा मन्ये सएस्त्रवमवनयति भवि- प्यते साहेतासी हत्वा मन्य सस्तरवमवनयति विखाय साहेतागी हृत्वा मन्थे सरस्रवमवनयति स्व्षाय साहेतागी हत्वा मन्ये सएस्वमवनर्यात प्रजापतये स्वाहेतामी हुत्वा मन्ये सतस्तरवमवनयति ॥ ३॥ अ्रथैनमभि प्ृशति भ्रमदसि ज्वलदसि पूर्सा- मसि प्रस्तव्धमस्येकसभ मसि हिङ्क तमसि हिद्धि य- मासामस्य द्वीथर्मास उज्गीथमानमसि श्रावितमसि प्रताश्त्रावितमस्याद्रे सन्दीप्तमसि विभूरसि प्रभ- रस्यन्नमसि ज्योतिरसि निधनमसि संवर्गोडसीति ॥ ४ ॥ अधैनमुद्य च्छतना मए स्याम रृहि ते महि स हि राजेशानो धिपतिः स माछू राज शानोऽधिप- पति करोत्विति॥ ५ ।

दत्वारम्य एकैकामाऊतिं डत्वा मन्थे संखवसवनयति ॥२। अपरयोपमन्यन्या पुनमथाति॥२॥ तथैनमभिम्टशति

व्यापरिकिव्वतया स्थित वस्तु त्वमसि। प्रस्तोला यन्तारमभ लमेव हिं- कतमवि। तेनेव यत्तमध्य हिंक्रियमाण चासि उद्गाल्ा च यद्चारम तन्नध्य चोद्गीथसुद्रीयमानञ्जासि। अध्वयुख्ता त्व म्रवितमसि। ग्र- म्नोध्रण च प्रत्याश्ावितमसि॥ आराट्रे मेघोदरे सम्यगदीप्रमसि। विविध भवतीति विभुः। प्रभुः समर्थे भोग्यरूपेर सोमातना स्थितत्वादन्न® भोत, रुपेषाग्नप्ालना

Page 1075

अथनमाचामति तत्वितुर्वरेगयं मधुवाता ऋतायते मधुक्षरन्ति सिन्धव माध्वीर्न: सन्त्वो- पधीर्भ: खाहा। भर्गोदेवस्य धीर्माह मधु नक्र मुतोपसो मधुमत्पाथिवए रजः म द्यीरस्तु नः पिता भुव, स्वाहा। घियो वी नः प्रचोदयान्मध- मानो वनस्पतिर्मधुमाँ अस्तु सूर्य्य, माध्वीर्गावो भत्रन्तु नः स्वःसाहेति। सव्वीश्व सावित्रीमन्वाह सर्व्बाद्ध मधुमतीरहमेवेदए सव्व भूयासं भूर्भ- भरमद्सीयनेन मन्वरेष॥ ४ । अ्रधैनमुद्यच्छ त सह प्रागोन हस्त गृहाति श्मंयामंहते महीत्यनेन । ५॥ अधैनमाचामति भक्षयति गायशयाः प्रथमपादेन मधु नत्व कया व्याहनया च प्रथमया प्रथमग्रासमाचामति। तथा गायचीद्धितीयपादेन मधुमत्या द्वितोयया द्वितीयया च व्याहत्या द्वितीयं ग्रासम्। तथा ततोयेन गायचीपाटेन टरीयया मधुमत्या तृतीयया व्याहत्या तृतीय ग्र्रामम्। लयोध्यात्माधिदैवयोगगादीनाव्ट संहरयात् स्वं संश्गे5सीत्भिमर्ईन- कन्वखार्थ:॥२॥ २॥ ४॥ क्ामंसिस्वं सख् विजानासि। वयख् ते ता माह्ि महत्तर रपमामहि मन्यामहे।स हि प्राखो राजादिगुयः ।सच मां तयाभतं करोवितरधयक्ळनमन्त्रस्ार्थ: ।५॥ सवितुच् रेए वरणीय श्रेष पद धीमहीति सम्बन्वः । वाता वायुभेदा मधुसुख कतायते वहनन्ति। मि- न्ववो नद्यो मधु वरन्ति मधररसान् न््वन्ति। य्रोगधीस्ामानु प्रति माध्वीर्मधुररमा: सत्त/ देगस रुवितभर्गस्त जो:नन्ताप्रस्तुत पदद्चिन्त-

Page 1076

वः सुः रवाहेत्ान्तत आचम्य पासी प्रचाल्य जघनेनागि प्राकुच्छिरा: संविशति प्रातरादिता मुपतिष्ठत दिशामेकपुएडरीकमस्य हं मनुष्यागा- मेकपुएडरीकं भयासमिति यथेतमेत्ा्र जघनेना- गिनिमासीनो वश जपति ॥है॥

सव्वा सा.बच्ीं सव्वाद्य मधुमतीरक्का, हमे दं सवं भूया- समिति चान्त भूभृवःखः साहेति सप्स्तं भक्षयते यथा चतु भग्रसैस्तद ट्रव्यं सबें परेसमाय्ये तथा पूव्व- मव निरूपयेत्। यत्पाचाव लप्न तत्पातं सर्वें नि.राज्य तूण्णीं पिवेत। पाणी पुत्ताल्याप आचम्य जघनेनारिन पक्चा · दग्न: प्राकुशिया: संविशति। प्रातःसन्धामुपास्यादित्य- सुपतिष्ठते दिशामेकपुण्डरीकमित्यनेन मन्त्रेग। यथेत यथागतमेत्यागन्य जघनेनारिनमासीनो वंशं जपति ॥ ६॥

याम:। नक्क रात्रिसतोषसो दिवहास मधु प्रोतिकराः मन्तु। पार्य्रित रजो मध मदनुद्देगकरमखु। द्यौथ पिता नोऽखाक मधु सुखकरोस्तु। यः सविता नोऽआक धियो बुड्ीः प्रचोदयात् प्ररयेत् तस तद्रेशय- मिति सम्वन्धः॥ वन सतिवानोऽस्ाक मधुमानस्तु। गात्रो रशयो दिशो वा माध्वीः सुखकराः सन्तु । अन्तश ्दादितिशब्दा्टोपरिष्ठादकत्यनुण्ङ्गः एवं गाप्तचतुउये निट्टत्त मतावशिट द्रव्य कि कर्त्तव्यं तवाह। यषेति पाल्रावशिटस परित्याग वारयति। यदिति ॥ निसीज्य प्रताल्य ति या- वत्। प सित्रन्वालनाचनसामर्य्यात्माप्र शुद्यथें कात्त माचमनमनुजानाति। अयनाचम्यति॥ एकपुएडरीकशब्दः खरडन्नेध्वाची । ३॥

Page 1077

i१००१ ] तए हैतमुद्दालक आरुशिर्वाजसनेयाय यान्त वल्काायान्तेवासिन उक्तोवाचापि य एनए शुप्के स्थाणी निषिश्व ज्जायेरञ्काखा: प्ररोहेयु: पलाशानीति॥ ७ ॥ एतम् हैव वाजसनेया याज्तवल्को मधुकाय दैद्धपायान्तर्व.न उक्रो- वाचापि य एनए शुप्के स्थासी निषिन्स ज्जायेर- ञ्क्ाखा: प्ररोहेयु: पलाशानीति ॥८॥एतमु हैव मधुकः पैद्गाश्चलाय भागवित्तयन्तेवासिन उक्तोवाचापि य एनए शुष्के स्थाशी निषिष्व- ज्जायेरञ्वाखा: प्ररोहेय: पलाशानीति ॥८ । एतम हैव चूलो भागवित्तिर्जानकाय आयस्थ -

तं हैतमुह्दालक इत्यादि सत्यकामो जावालो- इन्त वासिम्य उकोवाचाप य एनं शुष्के स्थाशौ निषि- सृज्जागेरन्नवासन शाखाः प्ररोहेयुः पलाशनीति। एवमेतमेन मत्थमुद्दालकात्पुभ्टत्य कैकाचाय्य क्रमागत सत्य- काम आचार्य्यो बडभ्योन्तवासिम्य उक्का उबाच। किमन्यदुवाचेत्य व्यते। अपि य एनं शुष्के स्थाणौ गतप्रायऽपि एनं मन्यं भक्षणाय संस्कतं निषिश्वत् प्रक्तिपेज्जायेवन्नत्पाद्य रन्न वा.समन् स्वाणौ शाखा अवयवा दृक्षत प्ररोहेयु: पलाशनि पर्णाणि यथा जीवतः तमेत नापुवायेत्यादेरर्थमाह। विद्येत॥ शिष्यः श्रो.लियो मेधावी

Page 1078

[१०७२ ] सायान्तेवासिन उक्तोवाचापि य एनए शुप्के स्थागी निषिञ्व ज्जायेरञ्दाखा: प्ररोहेय: पला- शानीति॥ १० ॥ एतमु हैव जानकिरायस्थ राः सत्यकामाय जावालायान्तवासिन उक्तोवाचापि य एनए शुप्क स्थागी निषिन्त ज्जाये रञ्छाखा: प्ररोहेयु: पलाशानीति॥ ११ a एतम हैव सत्यकामो जाबालोऽन्तेवासिम्य उत्तोवाचापि य. एनए शुप्क स्थागी निषिञ्व ज्लायेरञ्काखा: प्ररोहेयः पलाशानीति तमेतन्नापुवाय वान- न्तेवासिने वा ब्रयात् ॥१२ । चतुरौदुम्वरो भत्रत्योदुम्वर:स्रव औदुम्वरश्चमत औदुम्बर

स्थाणोः किमुतानेन कम्मणा कामः सिद्गोदिति। ध्र वफलमद्' कन्म ति। कर्मसुत्यथे मेतद्विद्याधिग मे षट् तीर्था न। तेषामिह्ह स प्राणदर्शनस्य मथवज्ञानस्याधि- गमेद्द एव तीर्थे अनुज्ञायेते पुत्रश्न्तिवासी च। ७।८

चतुरौडम्वरो भवतीति व्याख्रातम्। दश ग्राम्यारा धान्यानि भबन्त ग्राम्याषन्त, धान्यानां दश नियमेन ग्रा ह्याणीत्यवोचाम तान्य तानीति निईश्यन्त। ब्री हीयवा- सिवलमाषा शणुप्रि यङ्गवोऽरावद्याणशब्दवाच्याः । क्व.च - धनदायी प्रिय: पत्रो विद्यया विद्यादातेति पट् तीर्धानि सम्पद नानि

Page 1079

[१०७३ ]

दूधा शदुम्वर्थ्या उपमन्यन्यी दश ग्राम्यागि धा- न्यानि भवन्ति त्रीहियवास्तिलमाषा अणुप्रियङ गवो गोधमा्च मसराय्य खल्वाथ्च खलकुलाश्च तान् पिषान दधनि मधुनि धृत उपपिश्व त्याज्य- स्य जुहोति॥ १३ ॥ दूति अटमस्य तृतीयं व्राह्मरं॥३ ॥ एषां वैभूतानां पृथिवी रस: प्टथि्या आापो

इशे प्रियङ्गतः प्रसिद्धाः कङ्गशब्दन खत्वा निष्पावा च वत्शब्दवाच्याः। लोके खलकुत्ञाः कुलत्याः। एत- द्तिरेकेण यथाशक्ति सर्वोषधयो ग्राह्याः। फलानि चेत वोचाम अ्यात्तिकानिव वजयतवा॥ १३। दत्यषमय तृतीयं ब्राह्मराम् । ₹। याहग् जन्मा यथोत्पादितो यैर्श गुणैविशिषः पुत्र आमनः पितुख लोक्ो भवतीति तत्सम्पादनाय ब्राह्मण- मारभ्यते। प्राणदर्शिनः श्रीमत्थ कम् कतवनः पुत्र मथउधिकारो। यदा पुत्रमन्थ चिकीर्षत तदा त्ीमाथ कत्वा ऋतुकालं पत्नताः प्रतीक्षत दत्येतत्। रेतस श्रष-

।७/८/६१०११॥१२१२ दवयस ृतीय ब्राह्मषम् ॥ २ ॥ प्रागोपासकस्य वि्तारथिको मन्याख्यं कमरेक्ा व्राह्मणान्तरमुत् :- मय.त। याहगिति॥ उक्कगुखः स कथ' स्ादित्यमेत्तया.मति शषः । तळन्दो यथोक्तपुलविष्य । यदसिन् ब्राह्मणे पुत्रमन्याख्य कम वच्यते तङ्गवत सव्वाविकारविष्य मित्ाश्याह। प्राणति। परत्रमन्यस् कालनि-

Page 1080

[ १०७४ ]

जपामोषधय ओषधीनां पुष्पासि पुष्पासां फला- नि फलानां पुरुष: पुरुषस्य रेतः । १ ॥ स ह प्रजापतिरीच्षाञ्जके हन्तास्म प्रतिष्ठां कल्पयानीति स स्त्रियए सहजे ताए म्हटाऽध ध्यादिरसतमत्व स्ुत्यावगम्यते। एषां वै चराचरागां भूतानां पृथिवी रसः सारभूता सच्भूतानां मछति हुक। पृथिव्य। आपो रसीऽभ, हि प्ृथित्योता च प्रोता च । अपा- मोषधयो रसः कार्य्य त्वाद्रसत्वमोषध्यादीनाम्। श्रपधौना पुष्पाखि। पुष्पाणं फला न। फलानां पुरुः। पुरुष य रेतः। सर्वे्योऽङ्गभ्य स्तेजः सम्भूतमिति युत्यन्तरात्। यत एवं सर्वभृतानां सारतमपेतद्रतीऽतः का नु खत्वस्य योया प्रंिफेति ॥ १ ॥ स ह सष्टा प्रजापतिरीक्षाश्चक ईक्ां कत्वा स्त्रियं सहजे। ताञ्च सष्टाऽ्ध उपास्त मैथुनार कर्भाध उपा- सनं नाम कृत,न्। तस्मात्सियमध उपासीत। ्रेष्ठानु-

यमाभावमाशह्ाह। यदेति ॥ किमत्न्र गसकमित्याश्ड्म रेतःस्तुतरित्याह द्रत्य तदिति ॥ पथिव्या: सर्व्व भूनसारच मधुत्राह्मगा प्रमाणयति। सर्व- भूतानमिति ॥ तल्व गार्मिव्राह्मय प्रमाएमित्वाह। ऊसु हीति॥ गपां पृथिव्याश्त रपत्व करणत्वाद्यक्तनोषध्यादीनां कथमित्याशद्याह। कारय- त्वादिति। रेतोऽसृजतेति प्रसुत्य रेतखल तेजःशब्दप्रयोग तख पुरुषे कारत्वअैतरेयके विवन्ितमित्याह। सवेभ्य दूति॥१॥ श्रेष्मनुम्नयन्त्यऽनुसरन्तीति श्रेशनुम्नयणाः पशुकर्मण सारसेन प्राषिमालस प्रशत्तटटया विधिरिताशझ्गाह।अनेति॥ ग्रवाच्यं कर्म

Page 1081

[ १०७५]

उपास्त तस्मातिस्वयमध उपासीत स एतं प्राञ्वं ग्रावासमात्मन एव समुद्पारवत्त नैनामभ्यसृजत् ॥शतस्या वेदिरुपस्थो लोमानि वहिंश्वर्माधिष- वगो समिधो मध्यतस्तौ मुप्की स यावान् ह वै वाजपेयेन यजमानस्य लोको भवति तावानस्य लोको भव तय एवं विद्वानधोपहासश्वरतता- त्रयणा हि प्रजा अच वाजपैयसामान्यातिक् पमाह। स एतं प्राश्च पकष्गतियुत्तमाम्मान ग्रावाणं सोमाभि- घवोपलस्थानीयं काठिन्यसामान्यात् प्रजननेन्द्रियमुद्पार- यत् उत्पूरितवान् स्वरोव्यंजन प्र.त तेन एनां रिविय मभ्य- सटृरजत् अभिसंसगें कतवान् । र॥ तस्या वेदिरित्यादे सवं सामान्य प्रसिद्धम्। समिद्टोग्निमध्यतः स्वीव्यञ्जनस्यै तौ मुष्का धषवणाफलके इति व्यर्वहतेन सम्वध्यते। वाजपेययाजिनो याबाँडोकः परसिद्वस्तावान् विदुषो मैथुनकम्णो लोकफलमिति श्रूयते तस्माद्वीभत्सा नो कार्य त। य एवं विनधोपहास चरत्यासां खवीणां सुकत दङ्के आवर्जयत्यथ पुनर्यो वाजपेयसम्पत्ति न सप्रम्यथ: ॥ २ ॥ मुष्कौ ष्टप्णौ योनिपाश्योः कठिनौ मांसखएडौ। तव्राधिषवयशब्दितसोमफलकडएर्यच्चानुडुहं चर्म् सोमकराडनार्थ तह्- हीरहसदेशस्य च कम्म सि. कत्तव्येत्ाह। ता्शिति॥ उपास्तिप्रकार- मुक्का फलोक सात्म्यमाह। वाजपेयेति स्यते मैथु नाख्यं कर्मेति पषः। स्तुतिफलमाह । तक्मादिति॥ दतिपब्दः सुतिफलदर्शनार्थः । उपास्त रचिक फलमाह। य एवमिति॥ व्यविदुयो दुर्व्यापारनिरतस

Page 1082

साए स स्वीगाए सकृतं वृडक्थ य दूद्मविद्दा- नधीपहासञ्चरत्यस्य स्तिरियः सकृतं वृञ्जते ॥३॥ एतद् म्म वे तद्िदानदालक आरुगिरा है- तद् स्म वैतद्दिद्वान्नाको मौजल्य आहैतद् स्म वै तद्िद्दान् कुमार हारित आह बहवो म्य्या ब्राह्म- गायना निरिन्द्रिया विसकृती साललोका अर्यान्ति य दूदमविद्दाएसो धोपहासव्वरन्तीति बहु वा

जानात्यविद्वान् रेतसो रसतमत्वञ्वाधोपहासं चरति। श्रा अस्य स्त्रियः सुकृतमाटञ्ञते अविदुषः ॥ ३॥ एतड्व स्म वे तद्विद्वानुद्दालक आरुणिराह पधोप- हासाख मैथुनकर्म वाजपेयसम्पन्न विद्वानित्ययः । तथा नाको मौद्गल्यः कुमारहारितश्च कि ता आहतु- रित्य चयते। बहवो मदा मरराधर्मिणो मनुथा ब्राह्मणा अयन येषां ते ब्राह्मायना ब्रह्मबन्धवो जातिमाचोपजीवन इत्यतन्निरिन्ट्रिया विश्विषन्द्रिया विसुक्वतो विगतसुक्कृतकर्ममासोडविद्वासी मैथुनकरम्ासक्ता

प्रयवाय दर्शयति। अथति॥ २॥

दति॥ पशुकर्मणो वाजपेयसम्पन्नत्वमिद शद्दार्घः । अ्विदिषमवाच्य कमासि प्रदृत्तानां दोषितवसपसंहर्तुमितिशद्दः । विदुषो लाभमनिदु- पक्ष दोष दर्श यित्वा क्रियाकालाव्गेव रेतरूवलने प्रायञ्चित दर्शयति। श्रीमन्य मिति॥ यः प्रतीच्षते तस रेतो यदि स्न्दति दति योजना ॥४।

Page 1083

[ १.७9 ]

दृंदए सुप्तस्य वा जाग्रतो वा रेतः स्कन्दन्ति॥ । ४॥ तद भिमषेदन वा मन्त्रयेत यन्मेष्द्य रेतः

तद्रेत आददे पुनर्मामत्विन्द्रियं पनस्तेज: पुन- र्भगः 1 पुनरसि्निधिप्णा यथा स्थानं कल्पन्ता- मिय्यनामिका ङ्गुषाभ्यामादायान्तरेश स्तनौ वा भ्रवी वा निमरनत् ॥५ ॥ इूत्यथः । ते किमसाँ क्षिका त्पुयन्ति परलीकत्परिभ्र डा दूति मैथुनकम खोडत्यन्तपापहेतुत्व दशयति। य दूढ- मविद् सोडधोपहासं चरन्तीति। श्रीमन्य कृत्वा पत्रग कतुकाल' ब्रह्मचथ ण प्रतीब्षतो यदीद' रेतः स्कदति। बड वाल्प वा सुप्नस्य जाग्रतो वा रागप्राबल्यात्॥४॥ तद भिभ्टशेद नुमन्त्र पेत वाऽनुजपेदित्यथः । यदाऽभि- मशति तदा नामिकाङ्गषाभ्यां तद्रत शदत्त आदद इूत्येवमन्त न मन्त्रेणा पुनर्मा मित्यनेन निम्टखगादन्तरेश भ्र वौ मध्ये भ्वोर्वा सनौ सनयोगी। ५ । मे ममाद्या प्राप्तकाले यद्रतः पृथितरों प्रत्यस्कांत्ीत् रागातिरेकेन एकब्रमा- सीतृ वोषधीः प्रति अययप्नरद्गमद्यच्याप: खयोनि प्रतिगतमभृत् तदिदं रेतः मअत्याददेह मतपादानमन्तस्ार्थः । केनाभिप्रायेश तदादान तदाह। पुनरिति ॥ यत्म ना रेतोरुपेष वह्हिर्निर्गत,मन्द्रय मा प्रत्येतु समागच्छतु तेजस्वगता कान्तिर्भगः सौनाग्य क्ञान दा तदप सवें रेतो- (िर्गमात्तदात््ाना वहित्विरगत' सकां प्रत्यागच्तु। आ्गििर्तिष्य स्थान येघां ते घिघ रया देवास्तद्रतो ययास्थान कल्पयन्त्विति मार्ज्जन- मन्त्रार्थः॥५॥

Page 1084

१०७८ ]

अंथ यद्यु दक आत्मानं परिपश्येत्तद्भिमन्त्- येत मयि तेज दन्द्रियं यशो द्रविराए सकृत- मिति श्ीई वा एवा स्तीणं यन्मलोद्दासास्तस्या- न्मलोद्दाससं यशस्विनीमभिक्रम्योपमन्त्रयेत।। ६ै। सा चेदसौ न दद्यात्काममेनामवक्रीगीयात साचेदस्म नैव दद्यात्काममेनां यध्या वा पागिना वोपहत्यातिक्रामेदिन्द्रियेरो ते यशता यश आदद् यदि कदाचिदुदक आत्मानमाकच्छांयां पख तया अभिमन्त्ररेत अ्रनेन मन्त्रण मयि तेज दूति। श्रीई वै एा पत्नी स्त्रीणां मध्ये यत् यस्मान्मलोद्दासा उद्त- मलवद्दासास्तस्मान्तीं मलोद्/ससं यशखविनीं श्रमर्ती अ्रभि- क्रम्यां भिगत्योपमन्त्रवेत । इद मद्यावाभ्यां कार्य्य यतु पुत्रों- त्यादनमिति चिराचान्त आसुंताम् । ई॥ सा चेदसौ न दद्यानम युन कन्तु का ममेनामंवरक्रीणीया दाभरणादिना ज्ापयेत्। तथापि सा नैव दद्यात् काम अयोनौ रेतस्खलने प्रायच्वित्तमुत्त रेतो योनावदके रेतः निञ्ज- चायादर्गने प्रायव्वत दर्शयति। अथतत्रा दना॥ निमित्तान्नरे प्रायश्चित्तान्तप्दर्श नप्रक्रमार्थोयशब्दः । मयि तेजःप्रम्टति देवाः कल्प- यन्विति मन्त्रयोजना॥ प्रक्रते रेतः सिन्नदु यसां त्री जनयतव्यस्ता स्त्रिय स्तौति। सीरितदिना ॥ कथ सा यर्शािनी न हि तस्था: खया- तिरस्ति तंल्राह। यदिति। रजखलाभिगमनादिप्रतिषिइ्मित्ाणड्य विशिर्नाट। वरिरातेति॥ २। न्ञापवेदात्मीय प्रेमातिरेकमिति शषः। बलादेव वशीकता भायां पशुकर्मार्थ कथसुपग केदिवाकाङ्मयाभाह ॥ खामीति ॥॥

Page 1085

[ १॰७2 ]

दूत्ययशा एव भवति ॥७॥ सा चेदस् दद्या- दिन्द्रियेण ते यशसा यश आद्धामीति यश- स्विनावेव भवतः ॥ ८ ॥स यामिच्छेत्क्रामयेत मेति तस्यामथ निष्ठाय मखेन मुखए सन्धायो- पस्थमस्या अभिमृखव जपेदद्गादङ्गात्सम्भवति हृदयाद्धिजायसे स त्वमङ्ग कषायोऽति दिग्ध- विद्वामिव माद्येमाममं मयीति ॥ ॥ मेनां यथ्या वा पासिना बोपहत्याभिकामेन्मथुनाय शपा मि त्वां दुर्भगां क रथ्ामीति प्रखयाप तामनेन मन्रे- णोपगच्केदिन्द्रियेण यशसा यश आदद दूति। तस्मात्तदति- शपाद्दन्धा दुर्भगेति व्याख्याता अवशा एव भवति॥ ७॥ सा चेदस्मे ददयादनुगुणा एव स्याद्त सतदानेन मन्त्रे गोपग के.दन्ट्रियेण ते यशसा यश आदधामीति तदा यशख्विनावेवोभावपि भवतः ॥८्॥सयां खभारययामि- च्क दिय मां कामयेतेति तस्ामर्थं प्रजननेन्द्रियं निषाय निःचय मुखेन मुखं सन्धायोपस्थमस्या अ्रभिम्टश्य जे-

भत्त भार्ययावशोकरणप्रकारमक्का पुरुष्वषिएास्तस्यास्तद्विघये प्रीतिस- म्मादनप्रक्रियां दश यति॥ स यामित्यादिना ॥ वहे रेतम्व मदीयःत् सर्वसादङ्गात्मुत्मवसे विशघतय् हशयादवरसद्वारेख जायमे सु त्वमङ्गानां कषायो रसः सन विलिप्एरविद्वां मगीभिवाम मदीया (िवय मे मादाय रुढ़शां कुवित्यर्थ: ॥॥

Page 1086

[ १०८०] अथ यामिच्छेन्न गमें द्धीतेति तस्यामथं निषठाय मुखेन मुखए सन्धायाभिप्रागयापान्या- दिन्द्रियेण ते रेतता रेत आदद् इत्यरेता एव भवति॥ १० ॥ अथ यामिच्छेद्दधीतेति तस्या- मधं निषठाय मुखेन मुखए सन्धायापारायाभि- प्रारायादिन्द्रियेश ते रेतसा रेत आद्धामीति गर्भि रयेव भवति ॥११॥

अथ यामिच्छन ग्भ दधीत न धारेद् भेगी मा भूदिति तस्यामर्थमिति पूर्व्व वद भिम्राषा.भेावनं प्रवमं कत्वा पच्चादपान्याहिन्द्रियेण ते रेतमा रेत आदद् दूत्य- नेन मन्त्रेणारेता एव भवति न गर्भिसी भवतीत्यथेः ॥ १०॥ अथ यामिच्केद्दधीत गर्भमिति तस्यामर्यमित्यादि पूर्व्व वत्। पूर्वविपर्य्ययेणापान्या, भप्राष्या दे न्ट्रियेय ते रेतसा रेत आदधा मीति गर्भिएयेव भवति ॥ ११॥

धानुसारेणानृष्ठानविशष दर्शयति। अथत्ादिना। तल्र तत्ायगव्दस्त- त्तदुमक्रमार्धो तेतथ्य: । पशुकमाकाे प्रथम स्वकीयपुंसद्वारा तदीयस्तत्े वायुं विस्हज्य तेनैव द्वारेख ततस्तदादानाभिमान कुर्ययादिताह़। वभि- प्रारमेति॥ भत्तु रेवाभिप्रायान्तरानुसारिय विधिमाह। अथ यामि- तपादिना॥ सवकीयाञ् न्दियेग तदीयपज्जमेन्द्रियाद्रेतः खवीक्तत्य तत्म- लोत्पन्तिसमर्ध कतममति पत्या खकीयरेतसा सह तितिनित्तिपेत्तदिदम- पानन प्रायनञ्ज तत्पूर्वकं रेतःसेचनम् ॥१०॥१॥॥

Page 1087

१.८१]

अरथ यस्य जायायै जार: स्यात्तम्व द्विष्यादा- मपातग्निम पसमाधाय प्रतिलोमए शरवर्हि- स्तीर्तवा तस्मिन्रेता: शरभृष्टोः प्रतिलोमाः सर्पि- षाका जुहुयान्मम समिडहौषी: प्रासापानी त आद्दे:साविति मम समिदेऽहौषी: पवपशूल स्त आाद दे: साविति मम स ममिंईडही पीरिष्टा सकृते त आद्द:साविति मम समिईऽही पीराशापराकाशी अथ पुनर्यस् जावाये जार उपपतिः स्यात्तश्दृरि- व्यादभिचरिषा म्येनमिति मन्येत तस्य दं कभ। श्रामपालेड ग्निमुपसमा/धाय सवें प्रतिलोमं कुर्यीत् तस्मित्रग्नावेताः गरभृष्टीः शरेषौका: प्रतिलोमाः सर्पिषाक्काः ्ृताभ्युत्ता जुज्यानम समिद्ेहोषौरित्याद्या श्ह्दतीरन्त सर्वा- साम ताविति नामग्रहणं प्रत्यकम्। स एन् एवंविद्ं व्राह्मगः भपति स विसुक्ृतो विगतपुषयकम्ा प्रति। तस्मादेवंवित् शोवरियस्य द्ारेण नोपहासमिच्केत् नम्मरापि न कुर्य्यात्।

सम्मति प्रावक्गिकमभिचारिक कम्म कचयति। अथ पुनरिति। इघव- तानुष्टिताममिद्® कमी फलरदिति वत्त द्िष्यादित्यविकारिवियेषण' कराम- विश घसं पालस प्रशुतकम्म योग्यत्वख्यापनार्थम्। काम्निमितेश कवचनादुय- समाधान उचनाज् कावसथ्यारिनिरत्त विवचितः । सत् परिस्तरवादि तख प्रतिलोमत्व कर्मयः प्रतिलोमत्व हेत कर्त्त व्यम्। मम खभते योषाम्नौ योववादिना समिडे रेतो तवानसि ततोऽपराधिनसव प्राखापानाश- दद दतनका होमो निर्वत्तयितज्यः। तदन्ने चासावितयातानः रखोर्व नाम स्टङ्डीयात्। दषट स्रीत क्म सुऊतं आत्त आया प्रार्थना वाचा ८१

Page 1088

1

ता आद्दे्साविति। स वा एष निरिन्द्रियो विसकृद स्माल्लोकात्प्रति यमेवं विद्दान त्राह्मयः शपति तम्मा देवं विच्छोवियस्य ह्ारेय नोपहा- समिच्छदुत होवंवित्परोभवति ॥१२ । अथ यस्य जायामार्त्तवं विन्देतद्ाहं कएसेन पिबेद- हतवासा नैनां वृषलो न वृषल्य पह न्याचचिरा- वान्त आपुत्य ब्रीहीनवघातयेत् ।। १३ ।। किमुताधोपहासम्। हि दस्मदेवंविदपि तावत्परी भवति शत्र र भवतौत्यथः॥१२॥ अध यस्य जाया- मार्त्तवं विन्देत् ऋतुभावं प्राप्त यादित्य वमादिग्रन्य: योह वा एषा स्त्रीणामित्यतः पू द्रष्टव्यः । सामथ्यात् त्राह कॅसेन पिवेदहतवासाख्न स्ात्। नैनां स्रातामस्त्राताख वृषतो वृपलौ वा नोपहन्यात्ोपस्पशेत्। तिरावान्त चिरात्रव्रतसमाप्तावाप्न त्य स्नाला अहतवासाः स्यादिति व्यवहितेन सम्वन्धः । तामाप्न तां व्रोहीनवघातयेत् व्रीह्मद- घाताय तामेव विनियुञ्जात्॥ १३

यत्पतिज्ञातं कम्म या नोषपादन तस प्रतीक्षा पराकाशा ॥ यथोक्रहो- महारा शापदानस फल दर्शयति। स एघ्र दति ॥ एवंविच्वं मन्यक- मद्ारा प्रार्थाद्यावक्म्। तसदेवंविदिताल्लवंवित्व परदारागमने यथोक्तदोषन्ञातत्वम् ॥ तक्छब्दोपात्त® हेतन्रमाह। एवंविदपीति॥१२। वभिचारिक कर्म प्रसङ्गागतमक्का पूर्वोक्तकाल न्वपयति। व्- थति॥ श्रीर्हवा एषा स््ीणानितेशनद्पेक्या पूव्व त पाठक्रमादर्यक्र मस्य बलपत् हेतुमाह। सामर्थ्यादिति ॥ ऊर्थवशादित यावतृ॥१२॥

Page 1089

t १०८३ ]

सय दच्कत्प तो मे शुक्को जायेत वेद्मनुत्रु- वीत सर्व्वमायुरियादिति चीरौदनं पाचयित्वा सर्पिष्न्तमश्नीयातामीश्वरौ जनयितवै॥ १४ ॥ अथ यदच्कत्पुवो मे कपिजः पिङ्गजो जायेत द्ौ वेदावनुत्रुवीत सर्व्वमायुरियादिति दध्यौ- दनं पाचयिवा सपिम त्तमश्रीयात/मीखरी जनयितवै । १५ ।अथ य दू क्क त्यु वो मे श्यामो लोहिताचो जायेत तीन् वेदाननुब्रवीत सर्वमा- युरियादित्युहोदनं पाचवित्वा सर्पि पन्तम-

सय इच्क त्पुतरो मे शुक्को वरभुती जायेत वेदमेक- मनुब्रुवीत सर्वमायुरियाडर्षशतं चौरोदनं पाचयित्वा सर्पिषन्तमश्रोयातामीखरौ समर्थों जनयितव जनयितुम्। दध्योदनं दधा चरु पाचयित्वा द्विवेदश् दिच्कति पुत्र तदैवमशननियमः केवल मेव स्ाभाविकमोदनं उदक नहणमन्य रसङ्गनिट त्ययें दुहितु: पाणडत्य ग्टहतन्त्र- विषयमेव वेदेनाधिकारात्। तिलीदनं क्वथरं विबिध गीतो विगीतः प्रख्यात दत्यर्थः । स समितिंगमः सभां

किं पुनशवचातनिमचेसतएड लैरनुद्य तदाह। सय दति॥ बलरे- वसाटृश्व वा शुद्धत्व वा शुकत्व वा स्ाभाविकमोदन पाचयति केक्किम- थ सुदरय हख त घतिरेके सौ दननाकासम्भवादित्याथह्याह। उदकपइष- मिति॥ चीरादेरि'त शघः । वेदविषय मेव तत्माशिडत्य कि न सादत आरह।वेद दत।समितिर्तिद्वत्समा ता गच्छतीति। विद्वानेवोच्यता.मति

Page 1090

[ १०=४ ] श्रीयांतामीखरी जर्नायतवै ॥॥॥ अथ य इकदहिता मे पशिडता जायेत सव्व मायुरिया- दिति तिलीदनं पाचयित्वा सर्पि भान्तमश्री- यातामीखरी जनयितवै ॥ १७ ॥ अथ य इच्छ त्प तो मे पशिडतो विजिगीत: समिति गमः शुन्पषितां वाच भाषिता जायेत सव्बा वेदान- नुव्रवीत सव्व सायरियादिति माएसौदनं पाच- यित्वा सर्पि पन्तमश्नीयातामीखरी जनयितवा शक्षा न वा ऋषभेर वा ॥१८॥

गच्छतीति। प्रगल्भ इत्यथः॥ पाषिडत्वस्य पृथग्ग्रहगात् शुत्र षितां शीतुमिष्टां रमणैयां वाचं भाषिता। संस्क ता या अर्थवत्या वाची भाषितेत्वर्थः । मांसमिशरीदन मांसौ- दनम्। तन्म्मासनियमार्थमाह शक्ष न वा मांसेन। उक्षा सेचनसमथः पुङ्गवस्तदीय मांसम्। ऋषभस्तनोऽप्यधिकवया- स्तदोयमार्वभ मांसम् ॥१8।१५॥१६॥१७।१८।

चेन ताह। पासिडत्यस ति। स्तशब्दो वेदचतव््यविषयः । औक्ष- वयादि ततीया सहाथ। देशविशघामेक्षया कालविशेषापेन्षया वा मांसनियमः । ग्राथशव्दस्तु पूर्व्व वाक्य घु यथारवि विकल्पार्थः ॥ १४ ॥

Page 1091

१०८५]

अथाभि प्रातरव स्थालीपाकावुताज्य चेटटित्वा स्थालीपाकस्ोपघात जुहोत्यगये स्वा हाऽनुमतये स्वाहा देवाय सविवे सत्यप्ररुवाय स्वाहेति हुत्वो- इत्य प्राश्नाति प्राश्य तरसगा: प्रयळ्छति प्रचाल्य पासी उदपावं पूरयित्वा तेनैनां विरभ्य क्- त्य त्तिष्ठातो विश्वावसोऽन्यामिळ्ळ प्रपुव्ी सञ्नायां पतना सहेति॥१९ ॥ अथैनामभिपद्यतडमो

अथाभि प्रातरीव कालेSवघातनिव त्तांप्तएड लाना- दाय स्थालीपाकावृत्ता स्थालीपाकविधिना आ्ज्य चेषित्वा आज्यसंस्कारं कवत्वा चरु अपयित्वा स्थालोपाकस्याडती- जुहोति। उपघात उपहत्योपहत्य अग्नये खाहा इत्याद्यो गार्हाः सर्व्वो विधिर्द्र ष्टव्यः । अरव्र हुत्वीड त्व चरु शेषं प्राप्र्ाति सयं प्राश्य तरस्या: पत्न प्रयच्कत्य च्छ्विट्टम् । प्रचाल्य पायी

कदा पुनरिदमोदनमाकादि कर्त्त व्य तदाह। कथति॥ कोडसी स्थाली- पाकविषि: करथ वातत्र होमस्वाह। गाहत दति॥ ग्ह्य प्रसिद्धो गार्ईगः । अवति पुत्रमन्थकर्मो क्रः । वतो मङ्गार्यातः सकाधड्गो विवावसो गन्वव त्वकत्तिष्ठान्याञ्ज जाया प्रपूव्यां तरुणों पत्या सङ्कीडमा नामिच्ळ अह पुनः स्वामिमां जायां ससुपमीति मन्तार्थः ।अभिपत्ति- रलिङ्गनम्। कदा चीरोदनादिभोजन तदाह। नीरेति। भुक्काs- मिपदन द्रत सम्बन्धः । ग्रह पतिरमः प्रायोऽसि त्व वार्गास कथ तव प्राणत्व मम वाकमिताषज्ञा वाच: प्राशाधीनत्ववत्तव मद्धीनत्वा दितानिप्रता् सा त्वमित्यादि पुन्व्व चनम्। ऋगाधार हि साम गी- यते। अस्ति च मदाधारत्व तव। तथा च मम सामत्वम्टक्ु तव।

Page 1092

[ १०८६ ]

हमस्मि सा त्वए सा त्वमसामो्हं सामाहमस्मि ऋत्त वौरहं पथिवी त्वं तावेहि सएरभावहै सह रेतो दधावहै पुएसे प्रताय वित्तय इति ॥ २० ॥ अथासना ऊरू विहापयति विजिहीथां द्यावा- पथिवी दूति तसत्ामथें निषठाय मुखेन मुखए सन्धाय त्रिरेनामनुलोमामनुमाष्टि विणुर्योनिं कल्पयतु त्वष्टा रूपागि पिएशतु आसिष्धतु आचम्योदपात्र पूरयित्वा तेनोदकेनैनां तिरम्यु चत्यनेन

नोरोदनानि यथाऽपत्यकामं भुक्क ति क्रमो दरष्टव्यः। संदे- शनकाले मोहमस्ीत्यादि मन्त्रेणाभिपद्यते॥१८२०॥ अथास्य अरू विहापयति विजिहौथां द्यावापृथिवी- त्यनेन। तस्यामर्घमित्यादि पूर्व्ववत्। नरिरेनां शिरःप्रभ- घयौरह पितृत्वात् पटथियीतव मात्त्वात्तयोर्मांतापितृत्वसिरिरित्यर्थः। नावावां संरभामहै संरभमुद्यम करवामहे। एहि त्वमागच्छ। को- 5सो रुंरभस्तमाह। सहेति। पुंस्वयुक्तपुत्रलाभाय रेतोधारय कर्त्तव्य- मितर्थ:।।१६/२०।। उरके: सम्बोधन द्यावाष्टथिवी दति। विजिहीतां भवन्तौ युवा- मिचर्थ:। विष्ण्व्यापनशीलो भगवान् भवतप्रा योनिं कत्पयत पुत्रो- त्पत्तिसमर्थां करोत। तष्ट सचिता रूपाधि पिंशत विभागेन दर्श नयो- ग्यानि करोत। प्रजापतिर्विराडात्मा मदातना स्थित्वा त्वयि रेतः समासिज्जत प्रज्षिपत। धाता पुनः सलात्मा तदीय गमे त्वदातमना स्थित्वा धारयत पुशत च। मिनीवाली दर्श नार्हदेवता त्वदाक्वना व- न्न ते। सा च पृथ टुका विस्तीशी स्तुनिभो (नीवालि पृथ हुके गर्भमिम

Page 1093

[ १०=७] प्रजापतिर्धाता गभे दधातु ते। गर्भ धेहि सिनी- वालि गम घेहि पृथुष्के। गर्भ ते अश्विनी देवा वाधत्तां पुष्करस्रजौ॥ २१॥ हिरगमयी अरगी याभ्यां निर्मान्यतामखिनी। त ते गभ हवामहे दशमे मासि सतवे। यथाउग्निगर्भा प्ृथिवी यथा दीरिन्द्रय गर्मिगी। वायुदिशां यथा ग भे एवं गभ द्धामि तेऽसाविति ॥ २२ ॥ सोष्यन्तीमद्गिरम्य क्षति। यथा वायु: पुष्करिी समिञ्जयति स्व्वतः । एवा ते गर्भ एजतु सहावैती जरायुगा। इन्द्रस्याय ब्रजः कृतः त्यनुलोमामनुमाष्टि विष्णुयानिमित्वादि प्रति मन्तम्। ग्रन्ते नाम गहात्यसाविति तस्या: ॥२१॥२२॥ सीधन्ती- मद्विरभ्युक्षति प्रसवकाले सुखप्रसवनार्थमनेन मन्तेख। यथा वातः पुष्करिणीं समिङ्गयति सर्वतः। एवाने गर्भ

घेहि धारय। अचिनौ देनौ सूर्याचन्द्रमसौ खवकीयरशसिमालिनौ तर गभेंत्वदात्मना स्यित्वा समाधचाम्। व्योतिषि प्रसवार्थ माधीयमान गभे दष्टान्ेन दर्श यति। यरथति॥ दृन्द्रेव सर्यगति यावत्। चासाविति पत्य ा निहशः । तख्ा नाम ग्टह्ातीति पूवेस रु- म्बन्ः। रुमिङ्रयति सरूपोपघातमऊत्वैव चालयतीत्य तत्। एश ते एवमेव ते स्वरूपोपघातमकुव्य सृजत भर्भसलत। जरायुणा गर्भवे- एनर्मासखराड न सहवैत निर्गच्छत। दन्द्रस प्रापसायं व्रजो मार्ग: सर्मकाले गर्भाधानकाले वा कतः सार्गल दत्यस् व्याख्या सपरित्रय दति पररिवेष्टनेन जरायुणा सहित द्रत्यर्थ; । तं मागं प्राप्य तमिन्द्रगभक

Page 1094

[ १०=८ ]

सार्गल: सपरिथ्यः । तमिन्द्र निर्ज्जह गर्भेस सावराए सहेति ॥ २३॥ जातेऽगिमपसमा- धायाङ्क आधाय कएसे प्ृपदाज्य सत्रीय पृषदाज्यस्योपघात जुहोत्यस्मिन् सहस्र पुप्या- समेधमानः से गृहे। अध्योपतययां मा छैल्वीत प्रजया च पशुमिश्च स्वाहा। मयि प्राखाए सवयि मनसा जुहोमि स्ाहा। यत्काम सात्य- रीरिच यद्दा न्यूनमिहाकर। अरिष्टत्सि ष्टकृ- हिद्ांत्मि ४४ सहुतं करोतु नः स्वाहेति॥ २४॥

एजत्विति॥ २३॥ अय जातकम्मे। जातेSग्निसुपसमाधाया- द्वमुपाधाय पुत्र कंसे पृपदाज्य सत्नीय संयोष् दधिष्टते पृषदाज्यस्योपघातं जुहोत्यस्तिरिन् सहस्त्रमित्ाद्यावाप- स्थानै ॥ २४॥

वह निर्जहि निर्गळ्छ । गर्भनिःसरणानन्तर या मामपेशी निर्गच्कति सा वरा ताञ् निगमयेत्यर्थ। ष्ृतमित्र दध पृष्दाज्यमिताच्यते। उपधातमिन्यभीक्षा पौनःपुन्य विर्वत्ततम्। पृषदाज्यखाल् मादाय पुनः- पुनज्ुहोतीत्र्थ:। अखिन् खग्हे परत्ररुपेश वह्मानो मनुष्याणं स- हस्रं पुष्यासमनेकमनुप्यपोषको भयासमस् मत्पुतसोपसद्यां सन्ततौ प्र- जया पशुभिश संह श्रीर्मा विच्िन्ना भयादित्याह। अ्र्त्तिदिति॥ मयि पितररि ये प्राखाः सन्ति तान् पुन्र त्वयि ननता समपयामीत्याह।म यीति। अत्यरीरिचमित्तिरिक्क कतवानसिति दूह कम्म रायकरवं तत्मषें विद्वामग्निः ख्वटरद्गत्वा खिविष्टमनधिक सुडतमस्नक्वासमक कहो- तिम्मर्थः ॥ २१॥२२ ॥२३॥२४॥

Page 1095

अथास्य दच्षिगां कर्रामभि निधाय वाग्वागिति विरथ दधिमधुष्टतए सन्नीयानन्तर्हितेन जातरू- पेसा प्राशयति। भुस्ते दधामि । भुवस्त दधामि। सुस्ते दधामि। भूर्मवः सःसव्व त्वयि दधामीति ।२५ । अथास्य नाम करोति वेदोऽसीति तदस्य तह्गुह्यमेव नाम भवति ॥ २६॥ अधैन मावरे मदाय स्तन प्रयक्कति। यस्ते स्तन: शशयों अथास्य दच्षिएकस मभिनिधाय संमुखं वाग्वागिति वरिजपेत्। अथ दधि मघु ष्टत सवीयनन्तर्हितना- व्यवहितेन जातरूपेण हिरखन प्रामयत्येतैर्मवेः प्रत्येकं मूरिति॥ २५॥ अथास्य नामधयं करोति वैदोऽसोति। तदस्य तदगुद्य नाम भवति वैद इति । २६। अ्रथैन मात्र प्रदाय खाङ्गस्थं स्तनं प्रयक्कति। यस्ते स्तन इत्यादि- कस जातस शिशोरित्यरयः। लयीलचया वाकूवय प्रवितििति जपतोडभिप्रायः । एतर्मन्त्ररभसत दधामीत्यादिभिरित मेव: । वेद- नाम्रा व्यवहारो लोके नासतीव्यायझा। तद्सति। यत्तदुवेद रति नाम तदस मुद्य भवति। बेदन बेदो5नुभयः सखस्य बिज सरपमित्यर्थः । ह सरस्वति यस्त सतमः शशयः फलं तेन सह् वत्तमानों यश् सष्वप्रायिना स्थितिहेत्वसभावेन जातो यस रत्धा ग्रदपयसोवी धाता यश वसु कम्म फल तद्विन्दतीति वसुवित् यथ सुष्ु ददातीति सुदलो येन च लनेन विञ्वानि वार्ययानि वरणीयानि देवादीनि भूतानि व्वं पुथनितं सन मदीयपुत्रस् धातवे पानाय मदीयमार्या: स्तने प्र- विषटं फुर्तित्यर्थः। दलास्तुत्या भोग्यासि। मितावरुखाभ्यां सम्भूतो में- त्रावरुणो वसिष्ठस्तस्य भार्या मैलावरुसी सा चारुन्वती तदत्व तिव्सीति

Page 1096

यो मयोऽभूर्य्यो रत्नधा वसविद्यः सृदव । येन विखवा पुष्यतति वार्याशि सरस्वति तमिह धातवे करिति॥ २७॥ अथास्य मातरमभिमन्त्रयते। दूलाति मैवावरुगी वीरे वीरमजीजनत्सा त्व वीरवती भव । याऽस्मान् वीरवतो करदिति त' वा एतमाहुरति पिता वताभरति पितामहो वताभ: परमां वत काठां प्रापच्छिया यशसा ब्रह्मवर्च् सेन य एवं विदोत्राह्मसस्य पुव्रो जायत दूति॥२८॥ दूति अष्टमस्य चतुथ ब्राह्मय॥४॥

मन्तरण ॥ २ ७। अथास्य मातरमभिमन्त्रयते दलास. त्यनेन। तं वा एतमाडरित्यनैन विधिना जातः पुत्रः पितरं पितामह वा अति शेत इति। यरिया यगसा ब्रह्म- वचसेन परमां निष्टा प्रापदित्वव सत्यो भवतीत्यर्थः । वस्य चैवंविदो व्राङ्मपस्य पुत्रो जायते स चैवं स्तुत्यो भवती. त्यध्याहार्थम्॥ २८। दृत्यटमस्य चतुर्थे व्राह्मगम्॥ ४ ॥

आया सम्बोधयति। मेत्रावरुणीति। वीरे पुरुषे मयि निमित्तमते भवती वीरं पुत्रमजीजनत् सात्व वीरवती जीव बडपृत्रा भव या भवनो वीरवतः पुत्राम्पन्नानसान् कतवतीति मन्तार्थः । पितरम- तीत्य वत्त ते दत्यतिपिता । अहो महानेष विसयो यत्पितर पिता- महं चस्वरमेत चं समतीय सर्वस्ादधिकरव जातोऽतीत्यर्थः । केवल पुत्रसैवेय स्तुतिरपि तु यथोक्तपुत्वतम्पनस पितुरपीतयाह ॥ २ ॥ २॥ २७॥२८॥। इत्यत्यएस चतुथे ब्राह्मषम् ॥ ४ ॥

Page 1097

[१०६१] अथ वशः। पौतिमाषीपुत कात्यायनीपुतात् कात्यायनीपुतो गोतमीपुत्राज्गौतमीपुवो भार- दाजीपुवाङ्गारद्दाजीपुनरः पाराशरीपुवात् पारा- शरीपुत्र औपस्वस्तीपुतादीपस्वस्तीपुत्ः पारा- शरीपुवात् पाराशरीपुत्रःकात्यायनीपुतात का- त्यायनीपुत: कौशिकीपुतात् कौशिकीपुत आाल- म्वीपुवाच्च वैयाघ्रपदीपुताच् वैयाघ्रपदीपुतः कागवीपुत्राच्च कापीपुवाच्च कापीपुतः॥१॥ ये भारद्वाजी पुताङ्गारद्वाजीपुवः पाराशरीपु- वात् पाराशरीपुत्रो वात्सीपुवाद्दात्सीपुतः पा- राशरीपुतात् पाराशरीपुवरो वार्क्ारुणीपवात्द्ा- अथेदानीं समस्तप्रवचनवंशः। स्तौप्राधान्यात्। गुण- वान् पुत्रो भवतीति प्रसतुतम्। अतः स्तौविशेषषेनैव पुत्र- विशेषणादाचार्य्यपरम्परा कौर्च्यंते। तानौमानि शुक्का- नौत्यव्यामिय्रासि व्राह्मणेन। अ्रथवाऽ्यातयामानौमानि साव्विध्यात् खिलकाएडस वंशोयमिति शर्ङ्का निवत्त यन् वंशब्राह्म- वतात्मर्यमाह। कशेति॥ विद्याभेदादतीतस काएडड्यस प्रत्यकं वंश- भाकषि नास प्टथकभानित्व खिलत्वेन तक्केषतातृ। तथा च रुमाप्रौ पठितो दशः समस्तस्तरैव प्रवचनस भवष्यतीत्यर्ः। पूवैा बंधौ पुरुषं विधेषितौ ततीयस्तु खो विशेषितः। तत्र कि कारणमित्याशश्याह। खोप्राधान्यादिति। तदेव स्फटयति। गुयवानिति। कीत्य ते ब्राह्म- मेनेति सम्बन्धः । शुक्कानि यज वीत्यस व्याख्यानमव्यमिन्र य्ीति ोर

Page 1098

पुतरः साङ्क तीपुवात् साङ तीपुत्र आलम्वायनीपु- वादाम्वायनीपुत्र आलम्बीपुवादालम्वीपुगे जा- यन्तीपुवाज्जायन्तीपुवो माएड कायनीपुवान्मा- रड कायनीपुतो माएड कीपुवान्माएड कीपुतः शासिडिलीपुताच्छारिडलीपुवो राथीतरीपुवा- द्राथीतरीपुत्रो भालकी पुत्राङ्गालकीपुतः क्रौष्चि कीपुताभ्यां क्रौम्चिकीपुती वैदभतीपुताइ्वैट्ट- भतीपुत: कार्शकेयीपुतात् कार्शकेयीपुतः प्राची नयोगीपुतात् प्राचीनयोगीपुत: साञ्ज्ीवीपुतात्

यजू षि तानि शुक्कानि शद्ञानौत्य तत्रजापतिमारभ्य याव-

ब्रह्मणः प्रवचनास्यस्य। तच्चैतदव्रह्म प्रजापतिप्रबन्धपरम्प-

तार्थानीत्यर्यः । पाठक्रमेय मनुष्यादिः प्रजापतिपर्यन्तो वंशो व्याख्यातः। सम्मत्र्थ क्रममान्नित्याह। प्रजापतिमिति। अधोसुखत्व पाठक्रमापे- चयोच्यते। तवापि प्रजापतिमारम्य साक्कीयीपुत्रपर्यन्त वाजसनेवि- पाखासु सर्वास्वको वंध दत्याह। समानमिति। प्रतचनाख्य स वंशा- त्नो ब्रह्मगः रम्बन्वातमजापतिर्विद्यां लब्वानित्याह। ब्रह्मष दति॥

Page 1099

आसुरायणादासुरायरा आमुरेरासुरिः ॥२॥ या नवल्कााद्यान्तवल्का उदालकादुददालकोऽर्णा- दरुग उपवेश रुपवेशि: कुश्रे: कुश्रिर्वाजश्रवसी वाजश्रवा जिह्वावतो वाध्योगाज्निह्वावान् वा- ध्योगोऽसिताद्दार्षगणादसितो वार्षगणो हरितात् कश्यपाइरितः कश्यपः शिल्पात् कश्यपा्छ्िल्पः कश्टप:कश्यपान्नैध्वेः कश्यपो नैध्र विर्वाची वाग- मिभय्या अग्मिर्यादि त्यादादित्यनीमानि शुक्का- लि यजएषि वाजतनेयेन यान्तवल्का नाख्य- यन्ते॥ ३ ॥ प्रमानमा साञ्जीवीपुतात्साञ्रीवीपुतो माएड कायनेर्मा एड कायनिर्मा एडव्यान्माएडव्य:की त्सात् कौत्सो माहित्थ माहित्यिर्वामकक्षायखाड्ा

रया आगत्यास्म/खनेकधा विप्रसतमनाद्यनन्तम्। खयम्भ व्रह्म नित्य' तस्मै व्राह्मणे नमः। नमस्तदनुवर्त्तिभ्यी गुरुम्यः। ॥१॥ २ ॥ ३ ॥। ४ । दृत्यट्टमस्य पञ्चमं व्राह्मएम् ॥५ ॥

तस्ाधिकारिभेदातृ व्वान्तरभेद दर्ययत। तच्चति॥ प्रजापतिमुख प्रवन्धः प्रपञ्चः सेव परम्परा तयेति यावत्। तख् परमात्मसरूप खयमृत्वमभिद्धाति। वनादीति॥ तस्था पौेय्त् नस् विो तथाSप्रामारय मभिप्रेत्य विशिर्नष्टि। नित्यमिति। आ्दिमध्यान्तेघु लत- मङ्गला सन्था: प्रतारियो भवन्नीति मन्वानः सवाह। त ब्रह्मणे नम दति॥१॥२॥२॥४॥ सट्टमस् पञ्चमं ब्राह्मयस् ॥५॥ ८२

Page 1100

मकचायगा: शाबिडल्याच्छाशिडल्यो वात्सना- द्वातमा: कुश्रेः कुन्नििर्यनवचसी राजस्तम्वाय- नादन्नवचा राजस्तम्वायनसुरात्कावषेयात रः कावषेय: प्रजापतेः प्रजापतित्रझ्मगो ब्रह्म स्वयम्भु ब्रह्मगेनमः ॥४ ॥ दूत्यष्टमस्य पञ्दम व्राह्मसम्॥ ५॥ ॥ दति वाजसनेयके वृहदा- रसयकेऽट्मोडययायः ॥ उपनिषत्स पछोग्ध्याय: समाप्तः ॥ श्र््री तत्सत् ॥ शंतत्सत्॥ इति शगोविन्दभ गवत्पूज्यपादगिष्य य् पर- महंसपरिताजका चार्य्यस्य योगङ्वरभगवतः क्वतायां वहदा- रएकटोकायां अष्टमीऽध्यायः समाप्तः ॥ उपनिषद्वाप्य षष्ठोऽध्यायः ॥ श्रीं तत्सत्॥

हरये परमानन्दपरिज्ञानापुरभ्ट ते॥।१॥ नमस्तय्यन्तसन्दो हसरसी रुहमानवे । गुरुवे परपचौषध्वान्तध्व सपटीयसे ॥२ ॥ दूति श्ीपरमहंसप रव्राजकशुङ्वा नन्दपूज्यपादशिव्यभगवदानन्द- ज्ञान्वतायां वृहदारएय कभाष्यटीकायामष््मोऽध्यायः। उानिष्ज्ा- ष्यटीकायां पष्ोऽध्यायः ॥ त्र्' तत्मत् ॥ समाप्नच्नायं ग्रन्थः ॥ श्रीपर मे- र; प्रियताम्॥

Page 1101

मराषव माटक ६६ छपमान चिन्तामणि घ. कवि रचित ई७ नागामन्द माटक क चूडामन्डि ई८ पूर्प्रन्न दर्यनम् मध्यसर्वम मङ्चराचा्य विरचित लत आध्य सव्ितम् अव्यसं का ह (सम्प थी) पू ६ चन्द्रशेखर चम्य काव्यम् ङानुथासन सटीक सम्य ्सा पसंहार-सटोक ७• गामवेद्स मन्च बाङ्मयम् मोर्वशी-रटोक गाम्य प्ाहितम् २

मतिसकभाण ७१ कारए संहिता भाम्य मह्िता ७१ निषचान अजिता नाटिका । ख्य दर्श म (भाष्य सा्ित) ७२ कारएड़ व्यूह् (वौदयासभ) २

प्रवचन भाष्य २

नोजप्रबन्ध ७५ प्रियदर्शिका नानिका-सटोक

नलोदय-सटीक त्रीहष विरचित

ईध केन कठ, प्रन्न मुवड़ उ६्तार सत व्याकरय-सटोक पर्याह१।० ड क्या, (सटीक स भाष्य) पू ७७् वासपट्त्तर-सटीक कान्दोग्य (उपमिघदु) ७८ पुष्मवाय विलास काव्य सभाष्य-उटीक् (कालिदास ऊत) सटीक न त्तिरीय ऐतरेव शेताख्चतर ७ट माित शुतकम् वदारबिम्ट निषद्) सनाष्य सटौक शतकम्, सुति इतकम्, मन्दखित . टह्हदारएगक (उपर्वभतटु) पतकम्, कटाचि शतकस् १०

भाष्य-सटीक ८० मसुसंनहिबा कुल कभटट • सुश्ुत (ेद्यरु) ४ कृत टोका स्हित पू

१ शाङ्गधर (वैध्यक) ८१ नैषध चरितम् (महिमाब हत टोका सह्ित) ३ पातजञय दधन (सभाष्य)-सटीक)४ ८१ चन्द्रालोक (प्राधीन अरङ्कार)H० ८२ वीरमित्रोदय (स्टति शारूद) ? ५ मुक्तिकोममिष्त् ८४ भावप्रकाश (वद्यघन

Page 1102

[ ३]

८ः प्रबोध चन्द्रोदय (बासकायडस प्रथमारश नाटक सठोक त्रयोदय बर्ग पर्यन्म्) र६ कमर्बराषन नाटक 29 मटीक बालूनीकि रा (सुरापर्वर बत) (वाजकाकडस चढह'म ८० रमतआादय सभाष्य वधि पय्यविंशति सर्ग ८८ बड्विंध ब्राक्ण १ पर्य्य नम्) ८2 मीमांसा परिभाष ८८ मद्मपास मिवरसट (5 ह• य संयह (बौगाची रुष) 22 संकमश्कामझ्वरी प्र (मोमांब्ा) १· ० नाf इत्दपथ 2१ रमंध सटोक २२ मेबदूत क्टीक १०२ नमर कोय ६२ ईयर निरूपयन् १०₹ वेदामसत शहराया (सर्कशाचसत लतम्) शरोरकभाव्य तथा का M ४ डू घरानुमान चिन्तामथिि गिरिकतटोका बह़ित (गङ् योपाध्याय लब) १.४ कामन्द्वीलत मोति ६५ न्यायद्शन (सभाम्य-सवृत्ति)२॥० १०५ वेदान्त-पर्ररभावा ६६ वठोक वाल्मोकि रामाकय १० ६ मेदान्तसार सटीक

किकाता संकल विद्यामन्दिरे-वि, ए, उपाधिधारिख

सकाब्ात् सभ्यानि।

Page 1105

BL Upanishads. Brihadāranyaka 1120 upanishad B75B53 Brhadāranyakopanisat 1875

PLEASE DO NOT REMOVE

CARDS OR SLIPS FROM THIS POCKET

UNIVERSITY OF TORONTO LIBRARY

Page 1106

UTL AT DOWNSVIEW D RANGE BAY SHLF POS ITEM C 39 14 12 11 10 016 6