1. Candrajñāna Āgama (Vīraśaiva recension)

prathamaḥ paṭalaḥ

कलधौताचलोत्तुङ्गशृङ्गरिङ्गन्निकेतनम् । धर्ममूर्तिधरं श्रीमन्महावृषभकेतनम्

kaladhautācalottuṅgaśṛṅgariṅganniketanam | dharmamūrtidharaṃ śrīmanmahāvṛṣabhaketanam

अनन्तरुद्रप्रमथपरिषन्निकषोज्ज्वलम् । अनन्तरुद्रमासाद्य धिषणो धिषणोन्नतः

anantarudrapramathapariṣannikaṣojjvalam | anantarudramāsādya dhiṣaṇo dhiṣaṇonnataḥ

परिस्पृशन् श्रीपदाब्जपीठं मूर्ध्ना मुहुर्मुहुः । बद्धाञ्जलिः सुप्रसाद्य नीचैर्वाचमुवाच ह

parispṛśan śrīpadābjapīṭhaṃ mūrdhnā muhurmuhuḥ | baddhāñjaliḥ suprasādya nīcairvācamuvāca ha

बृहस्पतिरुवाच भगवन् करुणासिन्धो सर्वज्ञानसमाश्रय । नाविष्कृताश्चेद् भवता स्फुटमागमसंहिताः

bṛhaspatiruvāca bhagavan karuṇāsindho sarvajñānasamāśraya | nāviṣkṛtāśced bhavatā sphuṭamāgamasaṃhitāḥ

जगत् किलान्धतामिस्रे निमज्जेद् ज्ञानवर्जितम्

jagat kilāndhatāmisre nimajjed jñānavarjitam

अविज्ञायैव यो लोके भवदागमसंहिताः । विपश्चितं स्वं मनुते न तस्माद् विद्यते पशुः

avijñāyaiva yo loke bhavadāgamasaṃhitāḥ | vipaścitaṃ svaṃ manute na tasmād vidyate paśuḥ

भवत्प्रसादसंपत्त्या भवदीयागमामृतम् । निपीयैवामरगुरुरभवं सिद्धसाधनः

bhavatprasādasaṃpattyā bhavadīyāgamāmṛtam | nipīyaivāmaragururabhavaṃ siddhasādhanaḥ

आकर्णिता मया भागाश्चन्द्रज्ञानागताः शुभाः । बहवस्तदिह ब्रूहि कृपया शिवशासनम्

ākarṇitā mayā bhāgāścandrajñānāgatāḥ śubhāḥ | bahavastadiha brūhi kṛpayā śivaśāsanam

मोक्षधर्मा विशेषेण तत्रोच्यन्त इति श्रुतम् । अहं श्रुतेन येन स्यां विदिताशेषवेदनः

mokṣadharmā viśeṣeṇa tatrocyanta iti śrutam | ahaṃ śrutena yena syāṃ viditāśeṣavedanaḥ

अनन्तरुद्र उवाच युक्तं पृष्टं हि सुधिया त्रिदिवेशगुरो त्वया । शृणुष्वावहितो भुत्वा वक्ष्यामि शिवशासनम्

anantarudra uvāca yuktaṃ pṛṣṭaṃ hi sudhiyā tridiveśaguro tvayā | śṛṇuṣvāvahito bhutvā vakṣyāmi śivaśāsanam

पशुपतिपदार्थनिर्वचनम् ब्रह्माद्याः स्थावरान्तन्ताश्च देवदेवस्य शूलिनः । पशवः परिकीर्त्यन्ते संसारवशवर्तिनः

paśupatipadārthanirvacanam brahmādyāḥ sthāvarāntantāśca devadevasya śūlinaḥ | paśavaḥ parikīrtyante saṃsāravaśavartinaḥ

तेषां पतित्वाद् विश्वेशः शिवः पशुपतिः स्मृतः । मलमायादिभिः पाशैः स बध्नानि पशून् पतिः

teṣāṃ patitvād viśveśaḥ śivaḥ paśupatiḥ smṛtaḥ | malamāyādibhiḥ pāśaiḥ sa badhnāni paśūn patiḥ

स एव मोचकस्तेषां भक्त्या सम्यगुपासितः । चतुर्विंशतितत्त्वानां पाशत्वम् चतुर्विंशतितत्त्वानि मायाकर्मगुणा अमी

sa eva mocakasteṣāṃ bhaktyā samyagupāsitaḥ | caturviṃśatitattvānāṃ pāśatvam caturviṃśatitattvāni māyākarmaguṇā amī

विषया इति कथ्यन्ते पाशा जीवनिबन्धनाः

viṣayā iti kathyante pāśā jīvanibandhanāḥ

ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तान् पशून् बद्ध्वा महेश्वरः । पाशैरेतैः पतिर्देवः कार्यं कारयति स्वकम्

brahmādistambaparyantān paśūn baddhvā maheśvaraḥ | pāśairetaiḥ patirdevaḥ kāryaṃ kārayati svakam

परशिवस्याज्ञया सर्वज्ञतत्त्वोत्पत्तिः तस्याज्ञया महेशस्य प्रकृतिः पुरुषोचिताम् । बुद्धिं प्रसूते सा बुद्धिरहङ्कारमहङ्कृतिः

paraśivasyājñayā sarvajñatattvotpattiḥ tasyājñayā maheśasya prakṛtiḥ puruṣocitām | buddhiṃ prasūte sā buddhirahaṅkāramahaṅkṛtiḥ

इन्द्रियाणि दशैकं च तन्मात्रपञ्चकं तथा । शासनाद् देवदेवस्य शिवस्य शिवदायिनः

indriyāṇi daśaikaṃ ca tanmātrapañcakaṃ tathā | śāsanād devadevasya śivasya śivadāyinaḥ

तन्मात्राण्यपि तस्यैव शासनेन महीयसा । महाभूतान्यशेषाणि भावयन्त्यनुपूर्वशः

tanmātrāṇyapi tasyaiva śāsanena mahīyasā | mahābhūtānyaśeṣāṇi bhāvayantyanupūrvaśaḥ

ब्रह्मादीनां तृणान्तानां देहिनां देहसंगतिम् । महाभूतान्यशेषाणि जनयन्ति शिवाज्ञया

brahmādīnāṃ tṛṇāntānāṃ dehināṃ dehasaṃgatim | mahābhūtānyaśeṣāṇi janayanti śivājñayā

बुद्ध्यादीनां व्यापाराः अध्यवस्यति वै बुद्धिरहङ्कारोऽभिमन्यते । चित्तं चेतयते चाऽपि मनः संकल्पयत्यपि

buddhyādīnāṃ vyāpārāḥ adhyavasyati vai buddhirahaṅkāro'bhimanyate | cittaṃ cetayate cā'pi manaḥ saṃkalpayatyapi

श्रोत्रादीनि च गृह्णन्ति शब्दादीन् विषयान् पृथक् । स्वानेव नान्यान् देवस्य दिव्येनाज्ञाबलेन वै

śrotrādīni ca gṛhṇanti śabdādīn viṣayān pṛthak | svāneva nānyān devasya divyenājñābalena vai

वागादीन्यपि या न्यासंस्तानि कर्मेन्द्रियाणि च । यथा स्वं कर्म कुर्वन्ति नान्यत् किञ्चिच्छिवाज्ञया

vāgādīnyapi yā nyāsaṃstāni karmendriyāṇi ca | yathā svaṃ karma kurvanti nānyat kiñcicchivājñayā

शब्दादयोऽपि गृह्यन्ते क्रियन्ते वचनादयः । अविलङ्घ्या हि सर्वेषामाज्ञा शम्भोर्गरीयसी

śabdādayo'pi gṛhyante kriyante vacanādayaḥ | avilaṅghyā hi sarveṣāmājñā śambhorgarīyasī

पञ्चभूतोत्पत्तिकथनम् अवकाशमशेषाणां भूतानां संप्रयच्छति । आकाशः परमेशस्य शासनादेव सर्वगः

pañcabhūtotpattikathanam avakāśamaśeṣāṇāṃ bhūtānāṃ saṃprayacchati | ākāśaḥ parameśasya śāsanādeva sarvagaḥ

प्राणाद्यैश्च तथा नामभेदैरन्तर्बहिर्जगत् । बिभर्ति सर्वं शर्वस्य शासनेन प्रभञ्जनः

prāṇādyaiśca tathā nāmabhedairantarbahirjagat | bibharti sarvaṃ śarvasya śāsanena prabhañjanaḥ

हव्यं वहति देवानां कव्यं कव्याशिनामपि । पाकाद्यं च करोत्यग्निः परमेश्वरशासनात्

havyaṃ vahati devānāṃ kavyaṃ kavyāśināmapi | pākādyaṃ ca karotyagniḥ parameśvaraśāsanāt

सञ्जीवनाद्यं सर्वस्य कुर्वन्त्यापः शिवाज्ञया । विश्वम्भरा जगन्नित्यं धत्ते विश्वेश्वराज्ञया

sañjīvanādyaṃ sarvasya kurvantyāpaḥ śivājñayā | viśvambharā jagannityaṃ dhatte viśveśvarājñayā

दिक्पालानां शिवाज्ञयैव प्रवृत्तिः देवान् पात्यसुरान् हन्ति त्रिलोकानभिरक्षति । आज्ञया तस्य देवेन्द्रः सर्वदेवैरलङ्घ्यया

dikpālānāṃ śivājñayaiva pravṛttiḥ devān pātyasurān hanti trilokānabhirakṣati | ājñayā tasya devendraḥ sarvadevairalaṅghyayā

जीवतां व्याधिभिः पीडां मृतानां चैव यातनाः । अधार्मिकाणां धर्मेशः करोति शिवशासनात्

jīvatāṃ vyādhibhiḥ pīḍāṃ mṛtānāṃ caiva yātanāḥ | adhārmikāṇāṃ dharmeśaḥ karoti śivaśāsanāt

निर्-ऋतिर्विधिहीनानां फलं हरति कर्मणाम् । निशाचराधिपत्यं च कुरुते शङ्कराज्ञया

nir-ṛtirvidhihīnānāṃ phalaṃ harati karmaṇām | niśācarādhipatyaṃ ca kurute śaṅkarājñayā

आधिपत्यमपां नित्यं कुरुते वरुणोऽपि च । पाशैर्बध्नाति बध्यांश्च परमेश्वरशासनात्

ādhipatyamapāṃ nityaṃ kurute varuṇo'pi ca | pāśairbadhnāti badhyāṃśca parameśvaraśāsanāt

ददाति नित्यं यक्षेशो द्रविणं द्रविणेश्वरः । पुण्यानुरूपं भूतेभ्यः पुरशासनशासनात्

dadāti nityaṃ yakṣeśo draviṇaṃ draviṇeśvaraḥ | puṇyānurūpaṃ bhūtebhyaḥ puraśāsanaśāsanāt

करोति सम्पदः शश्वज्ज्ञानं चापि सुमेधसाम् । निग्रहं चाप्यसाधूनामीशानः शिवशासनात्

karoti sampadaḥ śaśvajjñānaṃ cāpi sumedhasām | nigrahaṃ cāpyasādhūnāmīśānaḥ śivaśāsanāt

धत्ते तु धरणीं मूर्ध्ना शेषः शिवनियोगतः

dhatte tu dharaṇīṃ mūrdhnā śeṣaḥ śivaniyogataḥ

शिवशासनादेव ब्रह्मादीनां सृष्ट्यादिकर्तृत्वम् सृजत्यशेषमीशस्य शासनाच्चतुराननः । तिसृभिर्मूर्तिभिः स्वाभिः पाति चान्ते निहन्ति च

śivaśāsanādeva brahmādīnāṃ sṛṣṭyādikartṛtvam sṛjatyaśeṣamīśasya śāsanāccaturānanaḥ | tisṛbhirmūrtibhiḥ svābhiḥ pāti cānte nihanti ca

विष्णुः पालयते विश्वं विश्वेश्वरनियोगतः । सृजते ग्रसते चापि स्वकाभिस्तनुभिस्तथा

viṣṇuḥ pālayate viśvaṃ viśveśvaraniyogataḥ | sṛjate grasate cāpi svakābhistanubhistathā

हरत्यन्ते जगत् सर्वं हरस्तस्यैव शासनात् । सृजत्यपि च विश्वात्मा त्रिधा भिन्नस्तु रक्षति

haratyante jagat sarvaṃ harastasyaiva śāsanāt | sṛjatyapi ca viśvātmā tridhā bhinnastu rakṣati

शिवशासनादेव कालादयः प्रवर्तन्ते कालः करोति सकलं कालः संहरति प्रजाः । कालः पालयते विश्वं कालकालस्य शासनात्

śivaśāsanādeva kālādayaḥ pravartante kālaḥ karoti sakalaṃ kālaḥ saṃharati prajāḥ | kālaḥ pālayate viśvaṃ kālakālasya śāsanāt

त्रिभिरंशैर्जगद्बिभ्रत् तेजोभिर्वृष्टिमादिशन् । दिवि वर्षत्यसौ भानुर्देवदेवस्य शासनात्

tribhiraṃśairjagadbibhrat tejobhirvṛṣṭimādiśan | divi varṣatyasau bhānurdevadevasya śāsanāt

पुष्यत्योषधिजातानि भूतानि ह्लादयत्यपि । देवैश्च पीयते चन्द्रश्चन्द्रभूषणशासनात्

puṣyatyoṣadhijātāni bhūtāni hlādayatyapi | devaiśca pīyate candraścandrabhūṣaṇaśāsanāt

आदित्या वसवो रुद्रा अश्विनौ मरुतस्तथा । खेचरा ऋषयः सिद्धा भोगिनो मनुजा मृगाः

ādityā vasavo rudrā aśvinau marutastathā | khecarā ṛṣayaḥ siddhā bhogino manujā mṛgāḥ

शिवशासनादेव स्थावरजङ्गमादीनां सृष्टिः पशवः पक्षिणश्चैव कीटाद्याः स्थावराणि च । नद्यः समुद्रा गिरयः काननानि सरांसि च

śivaśāsanādeva sthāvarajaṅgamādīnāṃ sṛṣṭiḥ paśavaḥ pakṣiṇaścaiva kīṭādyāḥ sthāvarāṇi ca | nadyaḥ samudrā girayaḥ kānanāni sarāṃsi ca

वेदाः साङ्गाश्च शास्त्राणि मन्त्राः सोममखादयः । कालाग्न्यादिशिवान्तानि भुवनानि सहाधिपैः

vedāḥ sāṅgāśca śāstrāṇi mantrāḥ somamakhādayaḥ | kālāgnyādiśivāntāni bhuvanāni sahādhipaiḥ

ब्रह्माण्डान्यप्यसंख्यानि तेषामावरणानि च

brahmāṇḍānyapyasaṃkhyāni teṣāmāvaraṇāni ca

वर्तमानान्यतीतानि भविष्यन्त्यपि कृत्स्नशः । दिशश्च विदिशश्चैव कालभेदाः कलादयः

vartamānānyatītāni bhaviṣyantyapi kṛtsnaśaḥ | diśaśca vidiśaścaiva kālabhedāḥ kalādayaḥ

सर्वं शिवशासनादेव प्रवर्तते यच्च किञ्चिज्जगत्यस्मिन् दृश्यते श्रूयतेऽपि वा । तत्सर्वं शङ्करस्याज्ञाबलेन समधिष्ठितम्

sarvaṃ śivaśāsanādeva pravartate yacca kiñcijjagatyasmin dṛśyate śrūyate'pi vā | tatsarvaṃ śaṅkarasyājñābalena samadhiṣṭhitam

आज्ञाबलात् तस्य धरा स्थितेह धराधरा वारिधराः समुद्राः । ज्योतिर्गणाः शक्रमुखाश्च देवाः स्थिरं चरं वा चिदचिद्यदस्ति

ājñābalāt tasya dharā sthiteha dharādharā vāridharāḥ samudrāḥ | jyotirgaṇāḥ śakramukhāśca devāḥ sthiraṃ caraṃ vā cidacidyadasti

बन्धमोक्षौ एतावतां पशूनां हि द्विपदां च चतुष्पदाम् । ईशः शिवो बन्धमोक्षौ तद्वशे तिष्ठतो ध्रुवम्

bandhamokṣau etāvatāṃ paśūnāṃ hi dvipadāṃ ca catuṣpadām | īśaḥ śivo bandhamokṣau tadvaśe tiṣṭhato dhruvam

दीक्षया शिवप्रसादप्राप्तिः अनन्तजन्ममरणकारणात् पाशसंचयात् । मुमुक्षुराचरेद् दीक्षां शाम्भवीं पाशकृन्तिनीम्

dīkṣayā śivaprasādaprāptiḥ anantajanmamaraṇakāraṇāt pāśasaṃcayāt | mumukṣurācared dīkṣāṃ śāmbhavīṃ pāśakṛntinīm

न विना तत्प्रसादेन प्राणिनां बन्धविच्युतिः । लभ्यते तत्प्रसादोऽपि नानया दीक्षया विना

na vinā tatprasādena prāṇināṃ bandhavicyutiḥ | labhyate tatprasādo'pi nānayā dīkṣayā vinā

वेदानुशासनमिदमेतद् वै शिवशासनम्

vedānuśāsanamidametad vai śivaśāsanam

शाम्भवव्रतस्य भवनिवारकत्वम् वेधामनुक्रियाभिख्यदीक्षात्रितयशोभितम् । षडध्वशुद्धिकलितं गुरुकारुण्यसंभृतम्

śāmbhavavratasya bhavanivārakatvam vedhāmanukriyābhikhyadīkṣātritayaśobhitam | ṣaḍadhvaśuddhikalitaṃ gurukāruṇyasaṃbhṛtam

भस्मरुद्राक्ष श्रीलिङ्गधारणात्मकमुत्तमम्

bhasmarudrākṣa śrīliṅgadhāraṇātmakamuttamam

शाम्भवव्रतमेतद्धि वेदशास्त्रैकचोदितम् । इदं शिवप्रसादैककारणं भववारणम्

śāmbhavavratametaddhi vedaśāstraikacoditam | idaṃ śivaprasādaikakāraṇaṃ bhavavāraṇam

एकैकमपि चास्याङ्गं मुक्तिदं कीर्तितं श्रुतौ । किमु वाच्यं नु सर्वाङ्गकलितं मोक्षदं त्विति

ekaikamapi cāsyāṅgaṃ muktidaṃ kīrtitaṃ śrutau | kimu vācyaṃ nu sarvāṅgakalitaṃ mokṣadaṃ tviti

इति श्रीचन्द्रज्ञानागमे उत्तरभागेऽनन्तरुद्रबृहस्पतिसंवादे शिवशासने क्रियापादे शिवाधिक्यकथनं नाम प्रथमः पटलः

iti śrīcandrajñānāgame uttarabhāge'nantarudrabṛhaspatisaṃvāde śivaśāsane kriyāpāde śivādhikyakathanaṃ nāma prathamaḥ paṭalaḥ

dvitīyaḥ paṭalaḥ

बृहस्पतिरुवाच सर्वज्ञानसुधाम्बोधे करुणैकविभूषण । शाम्भवीयव्रताङ्गानां माहात्म्यं विनिबोधय

bṛhaspatiruvāca sarvajñānasudhāmbodhe karuṇaikavibhūṣaṇa | śāmbhavīyavratāṅgānāṃ māhātmyaṃ vinibodhaya

अनन्तरुद्र उवाच अष्टावरणानि गुरुर्लिङ्गं जङ्गमश्च तीर्थं चैव प्रसादकः । भस्मरुद्राक्षमन्त्राश्चेत्यष्टावरणसंज्ञिताः

anantarudra uvāca aṣṭāvaraṇāni gururliṅgaṃ jaṅgamaśca tīrthaṃ caiva prasādakaḥ | bhasmarudrākṣamantrāścetyaṣṭāvaraṇasaṃjñitāḥ

इमानि शिवभक्तानां भवदोषततेः सदा । निवारणैककार्याणि ख्यातान्यावरणाख्यया

imāni śivabhaktānāṃ bhavadoṣatateḥ sadā | nivāraṇaikakāryāṇi khyātānyāvaraṇākhyayā

गुरुस्वरूपं महिमा च अष्टानामादितस्त्वेषां स्वरूपं महिमाऽपि च । संग्रहेण प्रवक्ष्यामि शृणुष्वैकाग्रचेतसा

1. gurusvarūpaṃ mahimā ca aṣṭānāmāditastveṣāṃ svarūpaṃ mahimā'pi ca | saṃgraheṇa pravakṣyāmi śṛṇuṣvaikāgracetasā

मोक्षस्य दीक्षासंप्राप्त्यै गुरुः स्यान्मूलकारणम् । न विना गुरुणा सिद्ध्यै साधनानि भवन्त्यलम्

mokṣasya dīkṣāsaṃprāptyai guruḥ syānmūlakāraṇam | na vinā guruṇā siddhyai sādhanāni bhavantyalam

शिष्यस्तु शिक्षणीयत्वाद् गुरुर्गौरवकारणम् । तस्मात् सर्वप्रयत्नेन गुरोर्गौरवमाचरेत्

śiṣyastu śikṣaṇīyatvād gururgauravakāraṇam | tasmāt sarvaprayatnena gurorgauravamācaret

यो गुरुः स शिवः प्रोक्तो यः शिवः स गुरुः स्मृतः । गुरुर्वा शिव एवाथ विद्याकारेण संस्थितः

yo guruḥ sa śivaḥ prokto yaḥ śivaḥ sa guruḥ smṛtaḥ | gururvā śiva evātha vidyākāreṇa saṃsthitaḥ

शिव - विद्या - गुरूणां समानफलदत्वम् यथा शिवस्तथा विद्या यथा विद्या तथा गुरुः । शिवविद्यागुरूणां च पूजया सदृशं फलम्

śiva - vidyā - gurūṇāṃ samānaphaladatvam yathā śivastathā vidyā yathā vidyā tathā guruḥ | śivavidyāgurūṇāṃ ca pūjayā sadṛśaṃ phalam

सर्वदेवात्मकश्चासौ सर्वमन्त्रमयो गुरुः । तस्मात् सर्वप्रयत्नेन तस्याज्ञां शिरसा वहेत्

sarvadevātmakaścāsau sarvamantramayo guruḥ | tasmāt sarvaprayatnena tasyājñāṃ śirasā vahet

गुर्वाज्ञापालनेन सत्फलप्राप्तिः श्रेयोऽर्थी यदि गुर्वाज्ञां मनसाऽपि न लङ्घयेत् । गुर्वाज्ञापालको यस्माद् ज्ञानसंपत्तिमश्नुते

gurvājñāpālanena satphalaprāptiḥ śreyo'rthī yadi gurvājñāṃ manasā'pi na laṅghayet | gurvājñāpālako yasmād jñānasaṃpattimaśnute

गच्छंस्तिष्ठन् स्वपन् भुञ्जन् यद्यत्कर्म समाचरेत् । समक्षं यदि कुर्वीत तत्सर्वं गुर्वनुज्ञया

gacchaṃstiṣṭhan svapan bhuñjan yadyatkarma samācaret | samakṣaṃ yadi kurvīta tatsarvaṃ gurvanujñayā

गुरोर्गेहे समक्षे वा न यथेष्टासनो भवेत् । गुरुर्देवो यतः साक्षात् तद्गृहं देवमन्दिरम्

gurorgehe samakṣe vā na yatheṣṭāsano bhavet | gururdevo yataḥ sākṣāt tadgṛhaṃ devamandiram

पपिनां च यथा संगात् तत्पापफलभाग् भवेत् । तद्वदाचार्यसङ्गेन तद्धर्मफलभाग् भवेत्

papināṃ ca yathā saṃgāt tatpāpaphalabhāg bhavet | tadvadācāryasaṅgena taddharmaphalabhāg bhavet

यथेह वह्निसंपर्कान्मलं त्यजति काञ्चनम् । तथैव गुरुसंपर्कात् पापं त्यजति मानवः

yatheha vahnisaṃparkānmalaṃ tyajati kāñcanam | tathaiva gurusaṃparkāt pāpaṃ tyajati mānavaḥ

यथा प्रज्वलितो वह्निर्निष्ठां काष्ठस्य निर्दहेत् । तथाऽयमपि सन्तुष्टो गुरुः पापं क्षणाद् दहेत्

yathā prajvalito vahnirniṣṭhāṃ kāṣṭhasya nirdahet | tathā'yamapi santuṣṭo guruḥ pāpaṃ kṣaṇād dahet

गुरोः क्रोधेन सर्वनाशः मनसा कर्मणा वाचा गुरोः क्रोधं न कारयेत् । तस्य क्रोधेन दह्यन्ते ह्यायुः श्रीर्ज्ञानसत्क्रियाः

guroḥ krodhena sarvanāśaḥ manasā karmaṇā vācā guroḥ krodhaṃ na kārayet | tasya krodhena dahyante hyāyuḥ śrīrjñānasatkriyāḥ

तत्क्रोधकारिणो ये स्युस्तेषां यज्ञाश्च निष्फलाः । यमाश्च नियमाश्चैव नात्र कार्या विचारणा

tatkrodhakāriṇo ye syusteṣāṃ yajñāśca niṣphalāḥ | yamāśca niyamāścaiva nātra kāryā vicāraṇā

गुरोर्विरुद्धं यद्वाक्यं न वदेज्जातुचिन्नरः । वदेद् यदि महाघोरे रौरवे पतति ध्रुवम्

gurorviruddhaṃ yadvākyaṃ na vadejjātucinnaraḥ | vaded yadi mahāghore raurave patati dhruvam

नैर्गुण्ये ख्यापिते तस्य नैर्गुण्यशतभाग्भवेत् । गुणे तु ख्यापिते तद्वत् सर्वं पुण्यफलं भवेत्

nairguṇye khyāpite tasya nairguṇyaśatabhāgbhavet | guṇe tu khyāpite tadvat sarvaṃ puṇyaphalaṃ bhavet

गुरोर्हितं प्रियं कुर्यादादिष्टो वा नरः सदा । असमक्षं समक्षं वा तस्य कार्यं समाचरेत्

gurorhitaṃ priyaṃ kuryādādiṣṭo vā naraḥ sadā | asamakṣaṃ samakṣaṃ vā tasya kāryaṃ samācaret

गुरोरागमने शिष्यस्याचरणम् गुरुं स्वगृहमायान्तं दृष्ट्वा भक्तियुतो जनः । नत्वा तदासनं दत्त्वा चासीत तदनुज्ञया

gurorāgamane śiṣyasyācaraṇam guruṃ svagṛhamāyāntaṃ dṛṣṭvā bhaktiyuto janaḥ | natvā tadāsanaṃ dattvā cāsīta tadanujñayā

स्वाचार्यचरणद्वन्द्वप्रक्षालितजलं सदा । यः पिबेद् धारयेद्भक्त्या सर्वपापैः प्रमुच्यते

svācāryacaraṇadvandvaprakṣālitajalaṃ sadā | yaḥ pibed dhārayedbhaktyā sarvapāpaiḥ pramucyate

चन्दनं चाक्षतं पुष्पं स्वर्णं ताम्बूलमम्बरम् । पात्रे निधाय गुरवे शिष्यो दद्यान्न पाणिना

candanaṃ cākṣataṃ puṣpaṃ svarṇaṃ tāmbūlamambaram | pātre nidhāya gurave śiṣyo dadyānna pāṇinā

संभोजयित्वा स्वगुरुं पश्चाद् भुञ्जीत बुद्धिमान् । गुरोः पुरस्ताद्यो भुङ्क्ते गुरुद्रोही स उच्यते

saṃbhojayitvā svaguruṃ paścād bhuñjīta buddhimān | guroḥ purastādyo bhuṅkte gurudrohī sa ucyate

ताम्बूलमुत्तमं तस्मै ततः पात्रेण दापयेत् । पश्चादिष्टानि वस्तूनि दत्त्वा नत्वा क्षमापयेत्

tāmbūlamuttamaṃ tasmai tataḥ pātreṇa dāpayet | paścādiṣṭāni vastūni dattvā natvā kṣamāpayet

शुभकार्येषु सर्वेषु विवाहादिषु भक्तितः । गुरुमभ्यर्चयेच्छिष्यो वस्त्रैर्हैमाङ्गुलीयकैः

śubhakāryeṣu sarveṣu vivāhādiṣu bhaktitaḥ | gurumabhyarcayecchiṣyo vastrairhaimāṅgulīyakaiḥ

दरिद्रश्चोदितेष्वेषु निजशक्तिमवञ्चयन् । अवश्यमर्चयेच्छिष्यो गुरुं लब्धधनेन वा

daridraścoditeṣveṣu nijaśaktimavañcayan | avaśyamarcayecchiṣyo guruṃ labdhadhanena vā

गुरुयात्राफलाधिक्यम् गुरुयात्रा देवयात्रा तीर्थयात्रेति च त्रिधा । आसां त्रिविधयात्राणां गुरुयात्रा फलाधिका

guruyātrāphalādhikyam guruyātrā devayātrā tīrthayātreti ca tridhā | āsāṃ trividhayātrāṇāṃ guruyātrā phalādhikā

गुरुसंदर्शनार्थाय भक्त्या यात्रां करोति यः । पुण्यदेही स विज्ञेयः समस्तामरवल्लभः

gurusaṃdarśanārthāya bhaktyā yātrāṃ karoti yaḥ | puṇyadehī sa vijñeyaḥ samastāmaravallabhaḥ

शिष्यो गुरुस्थितं ग्रामं प्रविशन् वाहनादिकम् । वर्जयेद् गृहसामीप्ये तथा वै पादुकानि च

śiṣyo gurusthitaṃ grāmaṃ praviśan vāhanādikam | varjayed gṛhasāmīpye tathā vai pādukāni ca

गुरुसेवाविधानम् गुरुं दिदृक्षुर्यः शिष्यः सद्भक्त्याऽनुदिनं मुदा । रिक्तपाणिर्न संपश्येद्यथा राजा तथा गुरुः

gurusevāvidhānam guruṃ didṛkṣuryaḥ śiṣyaḥ sadbhaktyā'nudinaṃ mudā | riktapāṇirna saṃpaśyedyathā rājā tathā guruḥ

फलं प्रसूनं ताम्बूलमन्यत् किमपि वस्तु च । तेष्वेकं गुरवे दत्त्वा नमस्कुर्यात् ततो गुरुम्

phalaṃ prasūnaṃ tāmbūlamanyat kimapi vastu ca | teṣvekaṃ gurave dattvā namaskuryāt tato gurum

श्रीमानपि तपस्वी च शास्त्रज्ञः कुलशीलवान् । कुर्याद्दण्डनमस्कारं निर्लज्जो गुरुसन्निधौ

śrīmānapi tapasvī ca śāstrajñaḥ kulaśīlavān | kuryāddaṇḍanamaskāraṃ nirlajjo gurusannidhau

उपचारेषु सर्वेषु द्वावेवात्यन्तशोभनौ । प्रियवाणी प्रणामश्च तौ विनाऽन्ये वृथा स्मृताः

upacāreṣu sarveṣu dvāvevātyantaśobhanau | priyavāṇī praṇāmaśca tau vinā'nye vṛthā smṛtāḥ

गुरुप्रदक्षिणा अग्रे दृष्ट्वा नमस्कृत्य प्रदक्षिणमनुस्मरन् । प्रदक्षिणं च कुर्वीत यथा शक्त्यनुसारतः

gurupradakṣiṇā agre dṛṣṭvā namaskṛtya pradakṣiṇamanusmaran | pradakṣiṇaṃ ca kurvīta yathā śaktyanusārataḥ

प्रदक्षिणज्ञो यो धीमान् न तु दीर्घपदं न्यसेत् । न गच्छेत् त्वरितो धीमान् न वदेदितरैः सह

pradakṣiṇajño yo dhīmān na tu dīrghapadaṃ nyaset | na gacchet tvarito dhīmān na vadeditaraiḥ saha

पदे पदान्तरं न्यस्य करौ चलनवर्जितौ । स्तुतिं वाचा हृदा ध्यानमेवं कुर्यात् प्रदक्षिणम्

pade padāntaraṃ nyasya karau calanavarjitau | stutiṃ vācā hṛdā dhyānamevaṃ kuryāt pradakṣiṇam

गुरोः पुरतः शिष्यस्याचरणम् स्वगुरोः पुरतः शिष्यो नेतरान् कीर्तयेज्जनान् । असह्यभाषणं चैव न वदेदितरेतरम्

guroḥ purataḥ śiṣyasyācaraṇam svaguroḥ purataḥ śiṣyo netarān kīrtayejjanān | asahyabhāṣaṇaṃ caiva na vadeditaretaram

नानृतं नाप्रियं वाक्यं न गुह्यं चापि भाषयेत् । नाप्रच्छन्नमुखो ब्रूयाद् गुरोरग्रे कदाचन

nānṛtaṃ nāpriyaṃ vākyaṃ na guhyaṃ cāpi bhāṣayet | nāpracchannamukho brūyād guroragre kadācana

स्वामि - भट्टारकाचार्य - देव - श्रीगुरुनामभिः । वाच्यः सदा गुरुः शिष्यैर्जातुचिन्नान्यनामभिः

svāmi - bhaṭṭārakācārya - deva - śrīgurunāmabhiḥ | vācyaḥ sadā guruḥ śiṣyairjātucinnānyanāmabhiḥ

त्वंशब्दं न प्रयुञ्जीत गुरौ शिष्यः कदाचन । आज्ञां न लङ्घयेत् तस्य समं नोपविशेत् तथा

tvaṃśabdaṃ na prayuñjīta gurau śiṣyaḥ kadācana | ājñāṃ na laṅghayet tasya samaṃ nopaviśet tathā

आसनं वाहनं वस्त्रं भूषणं शयनं तथा । न कुर्याद् गुरुसादृश्यं गतिसिद्धिहितेप्सुभिः

āsanaṃ vāhanaṃ vastraṃ bhūṣaṇaṃ śayanaṃ tathā | na kuryād gurusādṛśyaṃ gatisiddhihitepsubhiḥ

पात्रं स्नानजलं छायां माल्योपकरणानि च । भक्तिहीनोऽपि पादाभ्यां न स्पृशेन्नैव लङ्घयेत्

pātraṃ snānajalaṃ chāyāṃ mālyopakaraṇāni ca | bhaktihīno'pi pādābhyāṃ na spṛśennaiva laṅghayet

गुरोरुपेक्षा हानिकरी यः पश्यति गुरुं शिष्यः साधारणमनुष्यवत् । तस्य भक्तिर्वृथा विद्वन् भवत्यत्र न संशयः

gurorupekṣā hānikarī yaḥ paśyati guruṃ śiṣyaḥ sādhāraṇamanuṣyavat | tasya bhaktirvṛthā vidvan bhavatyatra na saṃśayaḥ

समस्तदेवतावासं सर्वमन्त्रास्पदं गुरुम् । उपेक्षते यः पापात्मा रौरकं नरकं व्रजेत्

samastadevatāvāsaṃ sarvamantrāspadaṃ gurum | upekṣate yaḥ pāpātmā raurakaṃ narakaṃ vrajet

गुरुभक्तिमहिमा गुरावत्यन्तभक्तस्य शिष्यस्येह परत्र च । न किञ्चिद् दुर्लभं विद्वन् समस्तं सुलभं सदा

gurubhaktimahimā gurāvatyantabhaktasya śiṣyasyeha paratra ca | na kiñcid durlabhaṃ vidvan samastaṃ sulabhaṃ sadā

इत्थमाचारवान् भक्त्या नित्यमुद्युक्तमानसः । गुरुप्रियकरः शिष्यः सर्वान् धर्मांस्तथार्हति

itthamācāravān bhaktyā nityamudyuktamānasaḥ | gurupriyakaraḥ śiṣyaḥ sarvān dharmāṃstathārhati

गुरुलक्षणम् गुरुश्च गुणवान् प्राज्ञः परमान्दभासकः । तत्त्वविच्छिवसंसक्तो मुक्तिदो न तु चापरः

gurulakṣaṇam guruśca guṇavān prājñaḥ paramāndabhāsakaḥ | tattvavicchivasaṃsakto muktido na tu cāparaḥ

शैवसिद्धान्ततत्त्वज्ञः प्रतिष्ठामन्त्रपारगः । मोक्षदः करुणोपेतो वीतरागो विमत्सरः

śaivasiddhāntatattvajñaḥ pratiṣṭhāmantrapāragaḥ | mokṣadaḥ karuṇopeto vītarāgo vimatsaraḥ

क्रियादिज्ञानपर्यन्तशिवतत्त्वविनिश्चयः । सम्प्रदायागतज्ञानो गुरुवंशसमुद्भवः

kriyādijñānaparyantaśivatattvaviniścayaḥ | sampradāyāgatajñāno guruvaṃśasamudbhavaḥ

लिङ्गाङ्गस्थलभेदज्ञः षट्स्थलज्ञानतत्परः । दीक्षाकर्मादिकुशलः षडध्वज्ञानवत्सलः

liṅgāṅgasthalabhedajñaḥ ṣaṭsthalajñānatatparaḥ | dīkṣākarmādikuśalaḥ ṣaḍadhvajñānavatsalaḥ

शिवस्य च गुरोर्भक्तः शिवैकाहितमानसः । शिवार्चनासक्तचित्तः शिवध्यानैकतत्परः

śivasya ca gurorbhaktaḥ śivaikāhitamānasaḥ | śivārcanāsaktacittaḥ śivadhyānaikatatparaḥ

गृहस्थस्यैव गुरुत्वसमर्थनम् । गुरुर्गृहस्थ एव स्यान्न कदाचिद्यतिर्गुरुः । वानप्रस्थयतीनां तु गुरुत्वं निष्फलं भवेत्

gṛhasthasyaiva gurutvasamarthanam | gururgṛhastha eva syānna kadācidyatirguruḥ | vānaprasthayatīnāṃ tu gurutvaṃ niṣphalaṃ bhavet

गुरुतत्त्वनिर्णयः गुरवो बहवः सन्ति शिष्यवित्तापहारकाः । दुर्लभोऽयं गुरुर्लोके शिष्यहृत्तापहारकः

gurutattvanirṇayaḥ guravo bahavaḥ santi śiṣyavittāpahārakāḥ | durlabho'yaṃ gururloke śiṣyahṛttāpahārakaḥ

संवित्तिजननं सत्यं परानन्दसमुद्भवम् । तत्तत्त्वं विदितं येन स एवानन्ददर्शकः

saṃvittijananaṃ satyaṃ parānandasamudbhavam | tattattvaṃ viditaṃ yena sa evānandadarśakaḥ

स पुनर्नाममात्रेण संवित्तिरहितस्तु यः । अन्यं न तारयेदज्ञः किं शिला तारयेच्छिलाम्

sa punarnāmamātreṇa saṃvittirahitastu yaḥ | anyaṃ na tārayedajñaḥ kiṃ śilā tārayecchilām

एषा तन्नाममात्रेण मुक्तिर्वै नाममात्रिका । यैः पुनर्विदितं तत्त्वं ते मुक्ता मोचयन्त्यपि

eṣā tannāmamātreṇa muktirvai nāmamātrikā | yaiḥ punarviditaṃ tattvaṃ te muktā mocayantyapi

तत्त्वहीने कुतो बोधः कुतो ह्यात्मपरिग्रहः । परिग्रहविनिर्मुक्तः पशुरित्यभिधीयते

tattvahīne kuto bodhaḥ kuto hyātmaparigrahaḥ | parigrahavinirmuktaḥ paśurityabhidhīyate

पशुभिः प्रेरितश्चापि पशुत्वं नातिवर्तते । तस्मात्तत्त्वं विदित्वेह मुक्तो मोचक इष्यते

paśubhiḥ preritaścāpi paśutvaṃ nātivartate | tasmāttattvaṃ viditveha mukto mocaka iṣyate

सर्वलक्षणयुक्तोऽपि सर्वशास्त्रं विदन्नपि । सर्वोपायविधिज्ञोऽपि तत्त्वहीनस्तु निष्फलः

sarvalakṣaṇayukto'pi sarvaśāstraṃ vidannapi | sarvopāyavidhijño'pi tattvahīnastu niṣphalaḥ

दुष्टगुरुलक्षणम् व्यसनी वामनः कुब्जो कोपी च कुटिलः खलः । चपलोऽधिकहीनाङ्गः पापीयान् सूचकोऽन्त्यजः

duṣṭagurulakṣaṇam vyasanī vāmanaḥ kubjo kopī ca kuṭilaḥ khalaḥ | capalo'dhikahīnāṅgaḥ pāpīyān sūcako'ntyajaḥ

व्याधिगस्तार्किकः शूरः काकनादो बकव्रती । गुरुदेवद्विजातीनां निन्दको वृषलीपतिः

vyādhigastārkikaḥ śūraḥ kākanādo bakavratī | gurudevadvijātīnāṃ nindako vṛṣalīpatiḥ

लम्बोष्ठो वक्रनासश्च गलीनः (लितः) कलहप्रियः । परापवादशीलश्च वर्जनीयो गुरुः स्मृतः

lamboṣṭho vakranāsaśca galīnaḥ (litaḥ) kalahapriyaḥ | parāpavādaśīlaśca varjanīyo guruḥ smṛtaḥ

अधोदृष्टिर्नैष्कृतिकः स्वार्थसाधनतत्परः । शठो मिथ्याविनीतश्च बकव्रतचरो द्विजः

adhodṛṣṭirnaiṣkṛtikaḥ svārthasādhanatatparaḥ | śaṭho mithyāvinītaśca bakavratacaro dvijaḥ

योग्यगुरुवरणम् यस्यानुभवपर्यन्ता मतिस्तत्त्वे प्रतिष्ठिता । तस्यावलोकनाद्यैश्च परानन्दोऽभिजायते

yogyaguruvaraṇam yasyānubhavaparyantā matistattve pratiṣṭhitā | tasyāvalokanādyaiśca parānando'bhijāyate

तस्माद्यस्यैव संपर्कात् प्रबोधानन्दसंभवः । गुरुं तमेव वृणुयान्नापरं मतिमान्नरः

tasmādyasyaiva saṃparkāt prabodhānandasaṃbhavaḥ | guruṃ tameva vṛṇuyānnāparaṃ matimānnaraḥ

शिष्यलक्षणं तत्कर्तव्यं च तत्रादावुपसंगम्य ब्राह्मणं वेदपारगम् । गुरुमाराधयेत् प्राज्ञं सुभगं प्रियदर्शनम्

śiṣyalakṣaṇaṃ tatkartavyaṃ ca tatrādāvupasaṃgamya brāhmaṇaṃ vedapāragam | gurumārādhayet prājñaṃ subhagaṃ priyadarśanam

सर्वाख्येयप्रदातारं करुणाक्रान्तमानसम् । तोषयेत् तं प्रयत्नेन मनसा कर्मणा गिरा

sarvākhyeyapradātāraṃ karuṇākrāntamānasam | toṣayet taṃ prayatnena manasā karmaṇā girā

तावदाराधयेच्छिष्यः प्रसन्नोऽसौ भवेद्यथा । तस्मिन् प्रसन्ने शिष्यस्य सद्यः पाशक्षयो भवेत्

tāvadārādhayecchiṣyaḥ prasanno'sau bhavedyathā | tasmin prasanne śiṣyasya sadyaḥ pāśakṣayo bhavet

तस्माद्धनानि रत्नानि क्षेत्राणि च गृहाणि च । भूषणानि च वासांसि यानशय्यासनानि च

tasmāddhanāni ratnāni kṣetrāṇi ca gṛhāṇi ca | bhūṣaṇāni ca vāsāṃsi yānaśayyāsanāni ca

एतानि गुरवे दद्याद् भक्त्या वित्तानुसारतः । वित्तशाठ्यं न कुर्वीत यदीच्छेत् परमां गतिम्

etāni gurave dadyād bhaktyā vittānusārataḥ | vittaśāṭhyaṃ na kurvīta yadīcchet paramāṃ gatim

स एव जनको माता भ्राता बन्धुजनः स्वयम् । मित्रं धनं च यत्तस्मात् सर्वं तस्मै निवेदयेत्

sa eva janako mātā bhrātā bandhujanaḥ svayam | mitraṃ dhanaṃ ca yattasmāt sarvaṃ tasmai nivedayet

निवेद्य पश्चात् स्वात्मानं सान्वयं सपरिग्रहम् । समर्प्य सादरं तस्मै नित्यं तद्वशगो भवेत्

nivedya paścāt svātmānaṃ sānvayaṃ saparigraham | samarpya sādaraṃ tasmai nityaṃ tadvaśago bhavet

यदा शिवाय स्वात्मानं दत्तवान् देशिकात्मने । तदा शैवो भवेद् देही न ततोऽस्ति पुनर्भवः

yadā śivāya svātmānaṃ dattavān deśikātmane | tadā śaivo bhaved dehī na tato'sti punarbhavaḥ

देशिकाकृतिमास्थाय पशोः पाशानशेषतः । छित्वा परं पदं देवो नयत्येनमसंशयम्

deśikākṛtimāsthāya paśoḥ pāśānaśeṣataḥ | chitvā paraṃ padaṃ devo nayatyenamasaṃśayam

शिष्यपरीक्षा गुरुस्तु स्वाश्रितं शिष्यं परीक्षेद् वर्षमेककम् । ब्राह्मणं क्षत्रियं वैश्यं द्वित्रिवर्षकमेव वा

śiṣyaparīkṣā gurustu svāśritaṃ śiṣyaṃ parīkṣed varṣamekakam | brāhmaṇaṃ kṣatriyaṃ vaiśyaṃ dvitrivarṣakameva vā

प्राणद्रव्यप्रदानाद्यैरादेशैश्च समासमैः । उत्तमांश्चाधमे कृत्वा नीचानुत्तमकर्मणि

prāṇadravyapradānādyairādeśaiśca samāsamaiḥ | uttamāṃścādhame kṛtvā nīcānuttamakarmaṇi

आकृष्टास्ताडिता वा ये विषादं नैव यान्त्यपि । ते योग्याः सततं शुद्धाः शिवसंस्कारकर्मणि

ākṛṣṭāstāḍitā vā ye viṣādaṃ naiva yāntyapi | te yogyāḥ satataṃ śuddhāḥ śivasaṃskārakarmaṇi

अहिंसका दयावन्तो नित्यमुद्युक्तचेतसः । अमानिनो बुद्धिमन्तस्त्यक्तस्पर्धाः प्रियंवदाः

ahiṃsakā dayāvanto nityamudyuktacetasaḥ | amānino buddhimantastyaktaspardhāḥ priyaṃvadāḥ

ऋजवो मृदवः स्वच्छा विनीताः स्थिरचेतसः । शौचाचारसमोपेताः शिवभक्ता द्विजातयः

ṛjavo mṛdavaḥ svacchā vinītāḥ sthiracetasaḥ | śaucācārasamopetāḥ śivabhaktā dvijātayaḥ

एवं वृत्तसमोपेता वाङ्मनःकायकर्मभिः । शोध्या बोध्या यथान्याय्यमिति शास्त्रविनिश्चयः

evaṃ vṛttasamopetā vāṅmanaḥkāyakarmabhiḥ | śodhyā bodhyā yathānyāyyamiti śāstraviniścayaḥ

गुरुमहिमा शिवे रुष्टे गुरुस्त्राता न रुष्टे निजसद्गुरौ । त्राता शिवस्तदेतस्माद् गुरुपूजारतो भवेत्

gurumahimā śive ruṣṭe gurustrātā na ruṣṭe nijasadgurau | trātā śivastadetasmād gurupūjārato bhavet

यः स्वस्य गुरुपूजां तु त्यक्त्वा शिवपदं यजेत् । पराङ्मुखः शिवस्तस्य नरकं संप्रयच्छति

yaḥ svasya gurupūjāṃ tu tyaktvā śivapadaṃ yajet | parāṅmukhaḥ śivastasya narakaṃ saṃprayacchati

गुरुपूजाफलम् एतत्सर्वं परिज्ञाय पूजां कुर्याद् गुरोः स्वयम् । गुरुः पूजाभिसंतुष्टः स्वसायुज्यं प्रयच्छति

gurupūjāphalam etatsarvaṃ parijñāya pūjāṃ kuryād guroḥ svayam | guruḥ pūjābhisaṃtuṣṭaḥ svasāyujyaṃ prayacchati

कार्तिके सोमवारे च पुष्पैः पत्रैः फलैर्यजेत् । शक्तश्चेत्तस्य पूजायां मासमेकमतन्द्रितः

kārtike somavāre ca puṣpaiḥ patraiḥ phalairyajet | śaktaścettasya pūjāyāṃ māsamekamatandritaḥ

त्रिकालं वाऽथ षट्कालं प्रदोषे वा समर्चयेत्

trikālaṃ vā'tha ṣaṭkālaṃ pradoṣe vā samarcayet

भूतिरुद्राक्षभूषाढ्यः पञ्चाक्षरमनुं जपन् । त्वरया गुरुसामीप्यं गतस्तत्पादपङ्कजौ

bhūtirudrākṣabhūṣāḍhyaḥ pañcākṣaramanuṃ japan | tvarayā gurusāmīpyaṃ gatastatpādapaṅkajau

नमस्कृत्वाऽनयेद् भक्त्या स्वगृहं प्रति तं गुरुम्

namaskṛtvā'nayed bhaktyā svagṛhaṃ prati taṃ gurum

गृहागतस्य गुरोः सत्कारः आन्दोलिकायामारोप्य गजे वाऽपि तुरङ्गमे । अनुगच्छेत् स्वयं भक्त्या वाद्यघोषसमन्वितः

gṛhāgatasya guroḥ satkāraḥ āndolikāyāmāropya gaje vā'pi turaṅgame | anugacchet svayaṃ bhaktyā vādyaghoṣasamanvitaḥ

गृहं नीत्वा गुरुं पश्चात् क्षालयंस्तत्पदद्वयम् । तेनोदकेन शिरसि संप्रोक्ष्य स्वजनैः सह

gṛhaṃ nītvā guruṃ paścāt kṣālayaṃstatpadadvayam | tenodakena śirasi saṃprokṣya svajanaiḥ saha

दत्त्वा हस्तावलम्बं च ततो नीत्वा गृहान्तरम् । प्रकल्प्य चासनं श्रेष्ठं निवेश्य प्रीतिपूर्वकम्

dattvā hastāvalambaṃ ca tato nītvā gṛhāntaram | prakalpya cāsanaṃ śreṣṭhaṃ niveśya prītipūrvakam

यथा विध्यवधानेन पूजयेद् गुरुमव्ययम्

yathā vidhyavadhānena pūjayed gurumavyayam

गुरोः समर्चासमये दीपानष्टोत्तरं शतम् । षट्त्रिंशद्वा यथा शक्ति ज्वालयेदन्वहं बुधः

guroḥ samarcāsamaye dīpānaṣṭottaraṃ śatam | ṣaṭtriṃśadvā yathā śakti jvālayedanvahaṃ budhaḥ

त्रयोदश्यादिषु गुरुमर्चयेद् भव्यमण्टपे

trayodaśyādiṣu gurumarcayed bhavyamaṇṭape

उक्तं यद्गुरुणा पूर्वं शक्यं वाऽशक्यमेव च । करोत्येव हि पूतात्मा प्राणैरपि धनैरपि । शरीराद्यर्थकं सर्वं गुरुं दद्यात् स शिष्यकः

uktaṃ yadguruṇā pūrvaṃ śakyaṃ vā'śakyameva ca | karotyeva hi pūtātmā prāṇairapi dhanairapi | śarīrādyarthakaṃ sarvaṃ guruṃ dadyāt sa śiṣyakaḥ

माहेश्वरान् सपत्नीकान् पत्न्या सह दृढव्रतः । पूजयेद् भोजनाद्यैश्च पञ्च वा दश वा शतम्

māheśvarān sapatnīkān patnyā saha dṛḍhavrataḥ | pūjayed bhojanādyaiśca pañca vā daśa vā śatam

अग्रपाकं निवेद्याग्रे भुञ्जीयाद् गुर्वनुज्ञया

agrapākaṃ nivedyāgre bhuñjīyād gurvanujñayā

धनरूपैः पादुकाद्यैः पादसंग्रहणादिभिः । स्नानाभ्यञ्जननैवेद्यभोजनैश्चापि पूजयेत्

dhanarūpaiḥ pādukādyaiḥ pādasaṃgrahaṇādibhiḥ | snānābhyañjananaivedyabhojanaiścāpi pūjayet

गुरुप्रसादग्रहणम् गुरुपूजैव पूजा स्याच्छिवस्य परमात्मनः । गुरुशेषं तु तत्सर्वमात्मशुद्धिकरं भवेत्

guruprasādagrahaṇam gurupūjaiva pūjā syācchivasya paramātmanaḥ | guruśeṣaṃ tu tatsarvamātmaśuddhikaraṃ bhavet

तस्माद् गुरुमुखात् कर्म ज्ञानं चापि विशेषतः । ज्ञात्वा कर्तव्यमखिलं भोगमोक्षोपलब्धये

tasmād gurumukhāt karma jñānaṃ cāpi viśeṣataḥ | jñātvā kartavyamakhilaṃ bhogamokṣopalabdhaye

गुरुप्रसादपात्रं यः स हि मोक्षाय कल्पते । न मुक्तिमूलमन्यद्धि विहाय गुरुसत्कृपाम्

guruprasādapātraṃ yaḥ sa hi mokṣāya kalpate | na muktimūlamanyaddhi vihāya gurusatkṛpām

गुरुरूपं सुराचार्य लोकानुग्रहकाङ्क्षया । आद्यमावरणं प्रोक्तं किमतः श्रोतुमिच्छसि

gururūpaṃ surācārya lokānugrahakāṅkṣayā | ādyamāvaraṇaṃ proktaṃ kimataḥ śrotumicchasi

इति श्रीचन्द्रज्ञानागमेऽनन्तरुद्रबृहस्पतिसंवादे शिवशासने क्रियापादे गुरुस्वरूपनिरूपणं नाम द्वितीयः पटलः

iti śrīcandrajñānāgame'nantarudrabṛhaspatisaṃvāde śivaśāsane kriyāpāde gurusvarūpanirūpaṇaṃ nāma dvitīyaḥ paṭalaḥ

tṛtīya paṭalaḥ

बृहस्पतिरुवाच अनन्तज्ञाननिलय लोकानुग्रहतत्पर । अनन्तरुद्र भगवन् धन्यो भवदनुग्रहात्

bṛhaspatiruvāca anantajñānanilaya lokānugrahatatpara | anantarudra bhagavan dhanyo bhavadanugrahāt

असीमानं वरगुरोर्भूमानं श्रीमदाननात् । श्रावंश्रावं निमग्नोऽस्मि निर्भरानन्दवारिधौ

asīmānaṃ varagurorbhūmānaṃ śrīmadānanāt | śrāvaṃśrāvaṃ nimagno'smi nirbharānandavāridhau

अथ द्वितीयं शुश्रूषुः शिवलिङ्गं सुपावनम् । तस्य रूपं महत्त्वं च वद मे करुणाकर

atha dvitīyaṃ śuśrūṣuḥ śivaliṅgaṃ supāvanam | tasya rūpaṃ mahattvaṃ ca vada me karuṇākara

अनन्तरुद्र उवाच अहो निबोधयिष्यामि महालिङ्गस्य वै भवम् । यज्ज्ञात्वामुच्यते जन्तुरचिरेण बृहस्पते

anantarudra uvāca aho nibodhayiṣyāmi mahāliṅgasya vai bhavam | yajjñātvāmucyate janturacireṇa bṛhaspate

लिङ्गस्वरूपं महिमा च पूर्वमेकार्णवे घोरे नष्टे स्थावरजङ्गमे । मध्ये समुत्थितं लिङ्गमैश्वरं तैजसं परम्

2. liṅgasvarūpaṃ mahimā ca pūrvamekārṇave ghore naṣṭe sthāvarajaṅgame | madhye samutthitaṃ liṅgamaiśvaraṃ taijasaṃ param

ज्वालामालावृतं दिव्यमप्रमेयमनामयम् । कल्पान्ते तत्र लीयन्ते वर्तन्ते सर्वदेवताः

jvālāmālāvṛtaṃ divyamaprameyamanāmayam | kalpānte tatra līyante vartante sarvadevatāḥ

हृदये चैव गायत्री सर्वदेवोत्तमोत्तमा । लीयन्ते मूर्ध्नि वै वेदाः सषडङ्गपदक्रमाः

hṛdaye caiva gāyatrī sarvadevottamottamā | līyante mūrdhni vai vedāḥ saṣaḍaṅgapadakramāḥ

जठरे लीयते सर्वं जगत् स्थावरजङ्गमम् । पुनरुत्पद्यते यस्मात् तद्ब्रह्म लिङ्गसंज्ञकम्

jaṭhare līyate sarvaṃ jagat sthāvarajaṅgamam | punarutpadyate yasmāt tadbrahma liṅgasaṃjñakam

अव्यक्तं लिङ्गमाख्यातमनन्तमजरं ध्रुवम् । गुणत्रयं तदेवेशः सृजत्यवति हन्ति च

avyaktaṃ liṅgamākhyātamanantamajaraṃ dhruvam | guṇatrayaṃ tadeveśaḥ sṛjatyavati hanti ca

शिवलिङ्गं चतुर्विधम् तदेव शिवलिङ्गं हि तल्लिङ्गं तु चतुर्विधम् । परबिन्दुः परो नादश्चापरौ बिन्दुनादकौ

śivaliṅgaṃ caturvidham tadeva śivaliṅgaṃ hi talliṅgaṃ tu caturvidham | parabinduḥ paro nādaścāparau bindunādakau

उपर्यधोभागनिष्ठाश्चत्वारोऽपि सुरार्चित

uparyadhobhāganiṣṭhāścatvāro'pi surārcita

अधः स्यादपरो बिन्दुस्तदूर्ध्वमपरो ध्वनिः । तदूर्ध्वं परबिन्दुः स्यात् परनादस्तदूर्ध्वगः

adhaḥ syādaparo bindustadūrdhvamaparo dhvaniḥ | tadūrdhvaṃ parabinduḥ syāt paranādastadūrdhvagaḥ

प्रणवो वेदिरस्यायं नादो लिङ्गाकृतिर्मुखे । बिन्दुनादमये लिङ्गे नित्यं सन्निहितः शिवः

praṇavo vedirasyāyaṃ nādo liṅgākṛtirmukhe | bindunādamaye liṅge nityaṃ sannihitaḥ śivaḥ

बिन्दुनादात्मकं जगत् बिन्दुनादात्मकं सर्वं जगत् स्थावरजङ्गमम् । बिन्दुः शक्तिः शिवो नादः शिवशक्त्यात्मकं जगत्

bindunādātmakaṃ jagat bindunādātmakaṃ sarvaṃ jagat sthāvarajaṅgamam | binduḥ śaktiḥ śivo nādaḥ śivaśaktyātmakaṃ jagat

नादाधारमयं बिन्दुर्बिन्द्वाधारमिदं जगत् । जगदाधारभूतौ हि बिन्दुनादौ व्यवस्थितौ

nādādhāramayaṃ bindurbindvādhāramidaṃ jagat | jagadādhārabhūtau hi bindunādau vyavasthitau

बिन्दुनादयुतं सर्वं सकलीकरणं भवेत् । सकलीकरणाज्जन्म जगत् प्राप्नोत्यसंशयम्

bindunādayutaṃ sarvaṃ sakalīkaraṇaṃ bhavet | sakalīkaraṇājjanma jagat prāpnotyasaṃśayam

बिन्दुनादात्मकं लिङ्गं जगत्कारणम् बिन्दुनादात्मकं लिङ्गं जगत्कारणमुच्यते । तस्माज्जन्मनिवृत्त्यर्थं शिवलिङ्गं प्रपूजयेत्

bindunādātmakaṃ liṅgaṃ jagatkāraṇam bindunādātmakaṃ liṅgaṃ jagatkāraṇamucyate | tasmājjanmanivṛttyarthaṃ śivaliṅgaṃ prapūjayet

माता देवी बिन्दुरूपा नादरूपः शिवः पिता । पितृभ्यां दत्तमैश्वर्यं यथा भोगाय कल्प्यते । तयोरैश्वर्यलाभार्थं शिवलिङ्गं प्रपूजयेत्

mātā devī bindurūpā nādarūpaḥ śivaḥ pitā | pitṛbhyāṃ dattamaiśvaryaṃ yathā bhogāya kalpyate | tayoraiśvaryalābhārthaṃ śivaliṅgaṃ prapūjayet

मातापितृरूपं शिवलिङ्गम् सा देवी जगतां माता स शिवो जगतः पिता । पित्रोः शुश्रूषुके नित्यं कृपाधिक्यं हि वर्धते

mātāpitṛrūpaṃ śivaliṅgam sā devī jagatāṃ mātā sa śivo jagataḥ pitā | pitroḥ śuśrūṣuke nityaṃ kṛpādhikyaṃ hi vardhate

कृपयाऽन्तर्गतैश्वर्यं पूजकस्य ददाति हि

kṛpayā'ntargataiśvaryaṃ pūjakasya dadāti hi

तस्मादन्तर्गतानन्दलाभार्थं मुनिपुङ्गव । पितृमातृस्वरूपं हि शिवलिङ्गं प्रपूजयेत्

tasmādantargatānandalābhārthaṃ munipuṅgava | pitṛmātṛsvarūpaṃ hi śivaliṅgaṃ prapūjayet

महालिङ्गस्वरूपम् निष्कलं निष्क्रियं शान्तं निरवद्यं निरञ्जनम् । प्रत्यस्तमितभेदं यत् सत्तामात्रमगोचरम्

mahāliṅgasvarūpam niṣkalaṃ niṣkriyaṃ śāntaṃ niravadyaṃ nirañjanam | pratyastamitabhedaṃ yat sattāmātramagocaram

वचसामात्मसंवेद्यं तन्महालिङ्गमुच्यते

vacasāmātmasaṃvedyaṃ tanmahāliṅgamucyate

ऋतं सत्यं परं ब्रह्म सच्चिदानन्दलक्षणम् । अनन्यपरमं ब्रह्म तदतो ध्येयमास्तिकैः

ṛtaṃ satyaṃ paraṃ brahma saccidānandalakṣaṇam | ananyaparamaṃ brahma tadato dhyeyamāstikaiḥ

ततः सर्वं परित्यज्य महालिङ्गैकतत्परः । निर्ममो निरहङ्कारस्तद्ध्याननिरतो भवेत्

tataḥ sarvaṃ parityajya mahāliṅgaikatatparaḥ | nirmamo nirahaṅkārastaddhyānanirato bhavet

महालिङ्गस्य त्रैविध्यम् महालिङ्गं त्रिधा जातं सुजनानुजिघृक्षया । प्रथमं भावलिङ्गं तु द्वितीयं प्राणलिङ्गकम् । तृतीयमिष्टलिङ्गं स्यादित्येवं त्रिविधं मतम्

mahāliṅgasya traividhyam mahāliṅgaṃ tridhā jātaṃ sujanānujighṛkṣayā | prathamaṃ bhāvaliṅgaṃ tu dvitīyaṃ prāṇaliṅgakam | tṛtīyamiṣṭaliṅgaṃ syādityevaṃ trividhaṃ matam

निष्कलं भावलिङ्गं स्याद् भावग्राह्यं परात्परम् । प्राणलिङ्गं मनोग्राह्यं भवेत् सकलनिष्कलम्

niṣkalaṃ bhāvaliṅgaṃ syād bhāvagrāhyaṃ parātparam | prāṇaliṅgaṃ manogrāhyaṃ bhavet sakalaniṣkalam

सकलं दृक्कलाग्राह्यमिष्टलिङ्गं प्रकीर्तितम् । इष्टसिद्धिकरं सम्यगनिष्टपरिहारकम्

sakalaṃ dṛkkalāgrāhyamiṣṭaliṅgaṃ prakīrtitam | iṣṭasiddhikaraṃ samyaganiṣṭaparihārakam

षड्विधलिङ्गनिरूपणम् भावादिलिङ्गत्रितयं द्विविधं द्विविधं भवेत् । भावलिङ्गं महालिङ्गप्रसादाभिख्यकं द्वयम्

ṣaḍvidhaliṅganirūpaṇam bhāvādiliṅgatritayaṃ dvividhaṃ dvividhaṃ bhavet | bhāvaliṅgaṃ mahāliṅgaprasādābhikhyakaṃ dvayam

प्राणलिङ्गं तथा चरशिवलिङ्गद्वयं भवेत् । इष्टं तु गुरुलिङ्गाख्यमाचाराख्यं द्वयं भवेत्

prāṇaliṅgaṃ tathā caraśivaliṅgadvayaṃ bhavet | iṣṭaṃ tu guruliṅgākhyamācārākhyaṃ dvayaṃ bhavet

आचारलिङ्गमाख्यातं सद्योजातमुखात्मकम् । गुरुलिङ्गं तथा वामदेववक्त्रात्मकं भवेत्

ācāraliṅgamākhyātaṃ sadyojātamukhātmakam | guruliṅgaṃ tathā vāmadevavaktrātmakaṃ bhavet

शिवलिङ्गं तथाऽघोरमुखरूपं भवेत् पुनः । चरलिङ्गं भवत्येव तत्पूरुषमुखात्मकम्

śivaliṅgaṃ tathā'ghoramukharūpaṃ bhavet punaḥ | caraliṅgaṃ bhavatyeva tatpūruṣamukhātmakam

प्रसादलिङ्गं कथितमीशानमुखसंज्ञकम् । महालिङ्गं तथाऽखण्डशिवरूपं प्रकीर्तितम्

prasādaliṅgaṃ kathitamīśānamukhasaṃjñakam | mahāliṅgaṃ tathā'khaṇḍaśivarūpaṃ prakīrtitam

इष्टलिङ्गे शिवः पूजनीयः लिङ्गे संपूजनाद् ध्यानाच्छम्भुः सम्यक्प्रसीदति । ध्यायते पूज्यते चैव लिङ्गे सन्निहितः शिवः

iṣṭaliṅge śivaḥ pūjanīyaḥ liṅge saṃpūjanād dhyānācchambhuḥ samyakprasīdati | dhyāyate pūjyate caiva liṅge sannihitaḥ śivaḥ

इष्टलिङ्गे ततो नित्यं पूजनीयः परः शिवः । ध्येयश्च सततं विद्वन् लिङ्गरूपोऽम्बिकापतिः

iṣṭaliṅge tato nityaṃ pūjanīyaḥ paraḥ śivaḥ | dhyeyaśca satataṃ vidvan liṅgarūpo'mbikāpatiḥ

आधारादिषु प्राणलिङ्गध्यानम् आधारे कनकप्रख्यं हृदये विद्रुमप्रभम् । भ्रूमध्ये दीपसंकाशं प्राणलिङ्गं प्रकीर्तितम्

ādhārādiṣu prāṇaliṅgadhyānam ādhāre kanakaprakhyaṃ hṛdaye vidrumaprabham | bhrūmadhye dīpasaṃkāśaṃ prāṇaliṅgaṃ prakīrtitam

ज्योतिर्लिङ्गमिदं विद्वन् ध्यानस्थानं महेशितुः । ज्योतिर्लिङ्गं विभाव्यैव तत्र ध्येयः परः शिवः

jyotirliṅgamidaṃ vidvan dhyānasthānaṃ maheśituḥ | jyotirliṅgaṃ vibhāvyaiva tatra dhyeyaḥ paraḥ śivaḥ

प्राणेष्वन्तर्मनः स्थानं हृदयाब्जगतं शिवम् । लिङ्गं यत् तदिह ग्राह्यं प्राणलिङ्गसमाह्वयम्

prāṇeṣvantarmanaḥ sthānaṃ hṛdayābjagataṃ śivam | liṅgaṃ yat tadiha grāhyaṃ prāṇaliṅgasamāhvayam

ज्योतीरूपं तदेव स्यात् स्थानं मुख्यं महेशितुः । तत्र निध्यायमानं तु शम्भुर्मोचयतेऽचिरात्

jyotīrūpaṃ tadeva syāt sthānaṃ mukhyaṃ maheśituḥ | tatra nidhyāyamānaṃ tu śambhurmocayate'cirāt

भावलिङ्गलक्षणम् सच्चित्सुखमयं शान्तमादिमध्यान्तवर्जितम् । निष्कलं शाम्भवं यत्तदरूपं रूपमुच्यते

bhāvaliṅgalakṣaṇam saccitsukhamayaṃ śāntamādimadhyāntavarjitam | niṣkalaṃ śāmbhavaṃ yattadarūpaṃ rūpamucyate

तद्भावनास्पदं विद्वन् भावलिङ्गं प्रकीर्तितम्

tadbhāvanāspadaṃ vidvan bhāvaliṅgaṃ prakīrtitam

भावग्राह्यं मनोऽतीतं भावाभावपरं शिवम् । कलासर्गकरं सत्यं भावलिङ्गं प्रकीर्तितम्

bhāvagrāhyaṃ mano'tītaṃ bhāvābhāvaparaṃ śivam | kalāsargakaraṃ satyaṃ bhāvaliṅgaṃ prakīrtitam

प्रत्याहृतेन्द्रियग्रामैरमनस्कपदास्पदैः । पदे तुरीयातीताख्ये भावनीयं तु योगिभिः

pratyāhṛtendriyagrāmairamanaskapadāspadaiḥ | pade turīyātītākhye bhāvanīyaṃ tu yogibhiḥ

विस्मृतेतरभावानुभाविताखण्डतत्त्वकैः । योगिभिर्भाव्यते नित्यं भावलिङ्गं महात्मभिः

vismṛtetarabhāvānubhāvitākhaṇḍatattvakaiḥ | yogibhirbhāvyate nityaṃ bhāvaliṅgaṃ mahātmabhiḥ

भावलिङ्गानुभावात्तपरानन्दामृताब्धयः । निस्पृहा निर्भयाः शान्ता जीवन्मुक्ता न संशयः

bhāvaliṅgānubhāvāttaparānandāmṛtābdhayaḥ | nispṛhā nirbhayāḥ śāntā jīvanmuktā na saṃśayaḥ

लिङ्गत्रयाराधनम् ज्योतीरूपं प्राणलिङ्गं हृदयाब्जे प्रतिष्ठितम् । हृदये वा भ्रुवोर्मध्ये तुरीये ध्येयमास्तिकैः

liṅgatrayārādhanam jyotīrūpaṃ prāṇaliṅgaṃ hṛdayābje pratiṣṭhitam | hṛdaye vā bhruvormadhye turīye dhyeyamāstikaiḥ

ध्यानस्य शम्भोः पूजायाः स्थानमिष्टं भवेद्बहिः । जाग्रद्दशायां संसेव्यं भोगमोक्षफलार्थिभिः

dhyānasya śambhoḥ pūjāyāḥ sthānamiṣṭaṃ bhavedbahiḥ | jāgraddaśāyāṃ saṃsevyaṃ bhogamokṣaphalārthibhiḥ

तथैवान्तरगं स्थानं प्राणलिङ्गं प्रकीर्तितम् । सेव्यमेतत् तुरीये स्याद् भवबन्धमुमुक्षुभिः

tathaivāntaragaṃ sthānaṃ prāṇaliṅgaṃ prakīrtitam | sevyametat turīye syād bhavabandhamumukṣubhiḥ

इष्टं स्थूलतनोः प्रोक्तं प्राणं सूक्ष्मतनोः स्मृतम् । भावाख्यं कारणस्यैवं तनुत्रयगतं त्रयम्

iṣṭaṃ sthūlatanoḥ proktaṃ prāṇaṃ sūkṣmatanoḥ smṛtam | bhāvākhyaṃ kāraṇasyaivaṃ tanutrayagataṃ trayam

मलत्रयक्षपणी दीक्षा आणवं मायिकं चैव कार्मिकं च यथा क्रमम् । मलत्रयमनादीदं तनुत्रयगतं भवेत्

malatrayakṣapaṇī dīkṣā āṇavaṃ māyikaṃ caiva kārmikaṃ ca yathā kramam | malatrayamanādīdaṃ tanutrayagataṃ bhavet

तनुत्रयगतानादिमलत्रयमिदं गुरुः । दीक्षात्रयेण निर्दग्ध्वा लिङ्गत्रयमुपादिशेत्

tanutrayagatānādimalatrayamidaṃ guruḥ | dīkṣātrayeṇa nirdagdhvā liṅgatrayamupādiśet

लिङ्गत्रयाराधनमहिमा पूजयन्निष्टलिङ्गं तु निध्यायन् प्राणलिङ्गकम् । भावयन् भावलिङ्गं वै मृत्युपाशांश्छिनत्ति सः

liṅgatrayārādhanamahimā pūjayanniṣṭaliṅgaṃ tu nidhyāyan prāṇaliṅgakam | bhāvayan bhāvaliṅgaṃ vai mṛtyupāśāṃśchinatti saḥ

सर्वदेवमयं लिङ्गं तस्मिन् साक्षाच्छिवः स्वयम् । अनुग्रहाय वसति तस्माल्लिङ्गं प्रपूजयेत्

sarvadevamayaṃ liṅgaṃ tasmin sākṣācchivaḥ svayam | anugrahāya vasati tasmālliṅgaṃ prapūjayet

पृथिव्यां यानि तीर्थानि पुण्यान्यायतनानि च । लीयन्ते लिङ्गमूले तु तस्माल्लिङ्गं प्रपूजयेत्

pṛthivyāṃ yāni tīrthāni puṇyānyāyatanāni ca | līyante liṅgamūle tu tasmālliṅgaṃ prapūjayet

आकाशं लिङ्गमित्याहुः पृथिवी तस्य पीठिका । आलयः सर्वभूतानां लयनाल्लिङ्गमुच्यते

ākāśaṃ liṅgamityāhuḥ pṛthivī tasya pīṭhikā | ālayaḥ sarvabhūtānāṃ layanālliṅgamucyate

यस्तु पूजयते नित्यं लिङ्गं त्रिभुवनेश्वरम् । स सर्वमोक्षराज्यस्य क्षिप्रं भवति भाजनम्

yastu pūjayate nityaṃ liṅgaṃ tribhuvaneśvaram | sa sarvamokṣarājyasya kṣipraṃ bhavati bhājanam

सर्वे लिङ्गमया लोकाः सर्वं लिङ्गे प्रतिष्ठितम् । तस्मात् संपूजयेल्लिङ्गं यदीच्छेत् सिद्धिमात्मनः

sarve liṅgamayā lokāḥ sarvaṃ liṅge pratiṣṭhitam | tasmāt saṃpūjayelliṅgaṃ yadīcchet siddhimātmanaḥ

शिवलिङ्गस्वरूपम् च महिमानं च शाश्वतम् । न्यबोधयं देवगुरो किमतः श्रोतुमिच्छसि

śivaliṅgasvarūpam ca mahimānaṃ ca śāśvatam | nyabodhayaṃ devaguro kimataḥ śrotumicchasi

इति श्रीचन्द्रज्ञानागमे उत्तरभागे अनन्तरुद्रबृहस्पतिसंवादे शिवशासने क्रियापादे लिङ्गस्वरूपनिरूपणं नाम तृतीयः पटलः

iti śrīcandrajñānāgame uttarabhāge anantarudrabṛhaspatisaṃvāde śivaśāsane kriyāpāde liṅgasvarūpanirūpaṇaṃ nāma tṛtīyaḥ paṭalaḥ

caturthaḥ paṭalaḥ

बृहस्पतिरुवाच करुणाकर सर्वज्ञ भक्तानुग्रह तत्पर । सर्वागमामृतनिधेऽनन्तरुद्र नमोऽस्तु ते

bṛhaspatiruvāca karuṇākara sarvajña bhaktānugraha tatpara | sarvāgamāmṛtanidhe'nantarudra namo'stu te

धन्योऽस्मि शिवलिङ्गस्य वैभवाकर्णनादहम् । लक्षणं जङ्गमस्यापि माहात्म्यं ब्रूह्यनुग्रहात्

dhanyo'smi śivaliṅgasya vaibhavākarṇanādaham | lakṣaṇaṃ jaṅgamasyāpi māhātmyaṃ brūhyanugrahāt

अनन्तरुद्र उवाच अहो निबोधयाम्यद्य शृणु जङ्गमवैभवम् । निगूढमागमान्तेषु यज्ज्ञात्वाऽमृतमश्नुते

anantarudra uvāca aho nibodhayāmyadya śṛṇu jaṅgamavaibhavam | nigūḍhamāgamānteṣu yajjñātvā'mṛtamaśnute

जङ्गमलक्षणं महिमा च जङ्गमं स्थावरं चेति शम्भो रूपद्वयं स्मृतम् । स्थावरं च सयंव्यक्तं प्रतिष्ठितमिति द्विधा

3. jaṅgamalakṣaṇaṃ mahimā ca jaṅgamaṃ sthāvaraṃ ceti śambho rūpadvayaṃ smṛtam | sthāvaraṃ ca sayaṃvyaktaṃ pratiṣṭhitamiti dvidhā

स्वयंव्यक्तं तत्र भवेत् काशीविश्वेश्वरादिकम् । प्रतिष्ठितं कर्षणाद्यैः संस्कृतं मानुषैर्भवेत्

svayaṃvyaktaṃ tatra bhavet kāśīviśveśvarādikam | pratiṣṭhitaṃ karṣaṇādyaiḥ saṃskṛtaṃ mānuṣairbhavet

द्विविधो जङ्गमः जङ्गमं द्विविधं प्रोक्तं मान्त्रिकं सहजं त्विति । मान्त्रिकं मन्त्रसामर्थ्यादावाहितमुदीरितम्

dvividho jaṅgamaḥ jaṅgamaṃ dvividhaṃ proktaṃ māntrikaṃ sahajaṃ tviti | māntrikaṃ mantrasāmarthyādāvāhitamudīritam

ध्रियमाणं महाशैवैश्चरलिङ्गादिकं मुने

dhriyamāṇaṃ mahāśaivaiścaraliṅgādikaṃ mune

सहजं जङ्गमं माहेश्वर इत्यभिधीयते । माहेश्वरश्चरो भक्तः शैवो जङ्गम इत्यपि

sahajaṃ jaṅgamaṃ māheśvara ityabhidhīyate | māheśvaraścaro bhaktaḥ śaivo jaṅgama ityapi

सहजस्याभिधानानि भवन्तीश्वरशासनात्

sahajasyābhidhānāni bhavantīśvaraśāsanāt

त्रिविधः सहजजङ्गमः ब्रह्मचारी गृही चैव निराभारीति ते त्रयः । यथोत्तरं विशिष्यन्ते पूजनीया यथा विधि

trividhaḥ sahajajaṅgamaḥ brahmacārī gṛhī caiva nirābhārīti te trayaḥ | yathottaraṃ viśiṣyante pūjanīyā yathā vidhi

भक्तिचिह्नानि वक्ष्यामि भक्तिचिह्नानि प्रीती रुद्राक्षधारणे । भस्मत्रिपुण्ड्रे विश्वासः श्रद्धा पञ्चाक्षरे शुभे

bhakticihnāni vakṣyāmi bhakticihnāni prītī rudrākṣadhāraṇe | bhasmatripuṇḍre viśvāsaḥ śraddhā pañcākṣare śubhe

आसक्तिः शिवशुद्धे चात्यादरो लिङ्गधारणे । चरान्तरे परा प्रीतिः शिवकार्ये मनोजयः

āsaktiḥ śivaśuddhe cātyādaro liṅgadhāraṇe | carāntare parā prītiḥ śivakārye manojayaḥ

शैवशास्त्रे परा श्रद्धा तदध्यापनमन्वहम् । स्वयमध्ययनं चापि चरलक्ष्माणि निश्चिनु

śaivaśāstre parā śraddhā tadadhyāpanamanvaham | svayamadhyayanaṃ cāpi caralakṣmāṇi niścinu

चर (जङ्गम) दशचिह्नानि तेषां बाह्यानि चिह्नानि दश सन्ति बृहस्पते । प्रथमं भस्मरुद्राक्षलिङ्गधारणमीरितम्

cara (jaṅgama) daśacihnāni teṣāṃ bāhyāni cihnāni daśa santi bṛhaspate | prathamaṃ bhasmarudrākṣaliṅgadhāraṇamīritam

द्वितीयं गुरुसेवा च शिवस्तोत्रं तृतीयकम्

dvitīyaṃ gurusevā ca śivastotraṃ tṛtīyakam

नामोच्चारणमीशस्य चतुर्थं परिकीर्तितम् । पञ्चमं देवदेवस्य पूजनं समुदीरितम्

nāmoccāraṇamīśasya caturthaṃ parikīrtitam | pañcamaṃ devadevasya pūjanaṃ samudīritam

षष्ठं शिवागमार्थानुसन्धानमिति चोदितम् । तथा शिवपुराणानां श्रवणं सप्तमं विदुः

ṣaṣṭhaṃ śivāgamārthānusandhānamiti coditam | tathā śivapurāṇānāṃ śravaṇaṃ saptamaṃ viduḥ

नमस्कारश्चराणां च परिकीर्तितमष्टमम् । नवमं शिवभक्तानां गृहभोजनमीरितम्

namaskāraścarāṇāṃ ca parikīrtitamaṣṭamam | navamaṃ śivabhaktānāṃ gṛhabhojanamīritam

दानं च दशमं ज्ञेयं जङ्गमे च गुरावपि । एवम् बाह्यानि चिह्नानि कथितानि दशैव तु

dānaṃ ca daśamaṃ jñeyaṃ jaṅgame ca gurāvapi | evam bāhyāni cihnāni kathitāni daśaiva tu

आन्तराणि त्रीणि चिह्नानि त्रीण्यान्तराणि चिह्नानि कथितानि महात्मनाम् । शृणु तानि यथा विद्वन् मानसः प्रथमो जपः

āntarāṇi trīṇi cihnāni trīṇyāntarāṇi cihnāni kathitāni mahātmanām | śṛṇu tāni yathā vidvan mānasaḥ prathamo japaḥ

पूजा च मानसी ज्ञेया द्वितीया परमेशितुः । साक्षात्कारस्तृतीयस्तु स्वान्तरे परमेशितुः

pūjā ca mānasī jñeyā dvitīyā parameśituḥ | sākṣātkārastṛtīyastu svāntare parameśituḥ

आन्तराण्यपि बाह्यानि येषां सन्ति यदा पुनः । तदाऽपराणि चिह्नानि दश तेषां भवन्ति हि

āntarāṇyapi bāhyāni yeṣāṃ santi yadā punaḥ | tadā'parāṇi cihnāni daśa teṣāṃ bhavanti hi

अपराणि दश चिह्नानि कण्ठे विकारः प्रथमं गद्गदाख्यं द्वितीयकम् । जिह्वास्पन्दस्तृतीयं तु स्फुरणं त्वोष्ठयोरपि

aparāṇi daśa cihnāni kaṇṭhe vikāraḥ prathamaṃ gadgadākhyaṃ dvitīyakam | jihvāspandastṛtīyaṃ tu sphuraṇaṃ tvoṣṭhayorapi

कम्पनं च शरीरस्य चतुर्थं भक्तिलक्षणम् । रोमाञ्चः पञ्चमं षष्ठं स्वेदश्च कीर्तितम्

kampanaṃ ca śarīrasya caturthaṃ bhaktilakṣaṇam | romāñcaḥ pañcamaṃ ṣaṣṭhaṃ svedaśca kīrtitam

स्खलनं सप्तमं ज्ञेयमष्टमं बाष्पनिर्गमः । रोदनं नवमं चिह्नं दशमं पारवश्यकम्

skhalanaṃ saptamaṃ jñeyamaṣṭamaṃ bāṣpanirgamaḥ | rodanaṃ navamaṃ cihnaṃ daśamaṃ pāravaśyakam

एतानि दशचिह्नानि भक्तेरुक्तानि शूलिना

etāni daśacihnāni bhakteruktāni śūlinā

उक्तान्येतानि चिह्नानि येषां सन्ति महात्मनाम् । ते भक्ताः शाङ्करा ज्ञेयाः सर्वलोकैकपावनाः

uktānyetāni cihnāni yeṣāṃ santi mahātmanām | te bhaktāḥ śāṅkarā jñeyāḥ sarvalokaikapāvanāḥ

भक्तमहिमा अपारो भक्तमहिमा तद्वक्तुं केन शक्यते । स्वभक्तान् देवदेवोऽपि यत् स्वस्मान्मनुतेऽधिकान्

bhaktamahimā apāro bhaktamahimā tadvaktuṃ kena śakyate | svabhaktān devadevo'pi yat svasmānmanute'dhikān

अगस्त्यः कुम्भजन्मा तु शिवभक्त्यैव केवलम् । पपौ समुद्रमतुलं शिवभक्त्युपबृंहितः

agastyaḥ kumbhajanmā tu śivabhaktyaiva kevalam | papau samudramatulaṃ śivabhaktyupabṛṃhitaḥ

अणुर्महत्त्वं संयाति महच्चाणुत्वमाव्रजेत् । स्थलं जलधितां याति जलधिः स्थलतां व्रजेत्

aṇurmahattvaṃ saṃyāti mahaccāṇutvamāvrajet | sthalaṃ jaladhitāṃ yāti jaladhiḥ sthalatāṃ vrajet

संकल्पमात्रतो येषां शिवानुभवशालिनाम् । महिमा वाङ्मनोदूरस्तेषां कैर्वक्ष्यते कथम्

saṃkalpamātrato yeṣāṃ śivānubhavaśālinām | mahimā vāṅmanodūrasteṣāṃ kairvakṣyate katham

तस्मात् सर्वोत्तमा भक्ताः शिवेनैवोदितं पुरा । यद्यदिच्छन्ति मे भक्तास्त्रैलोक्येऽपि च दुर्लभम्

tasmāt sarvottamā bhaktāḥ śivenaivoditaṃ purā | yadyadicchanti me bhaktāstrailokye'pi ca durlabham

तत् सद्यः साधयिष्यामि व्रतमेतत् सदा मम

tat sadyaḥ sādhayiṣyāmi vratametat sadā mama

चर (जङ्गम) महिमा ऐहिकामुष्मिका भोगा मोक्षस्तत्संगतो भवेत् । चरसंगस्तु सर्वेषां सर्वकामफलप्रदः

cara (jaṅgama) mahimā aihikāmuṣmikā bhogā mokṣastatsaṃgato bhavet | carasaṃgastu sarveṣāṃ sarvakāmaphalapradaḥ

तत्पादपांसुभिः पूतं भवनं चेतरद् वनम् । तद्यथा शक्ति संपूज्या जङ्गमा हि हितेप्सुना

tatpādapāṃsubhiḥ pūtaṃ bhavanaṃ cetarad vanam | tadyathā śakti saṃpūjyā jaṅgamā hi hitepsunā

यदमी मानुषाकाराः प्रत्यक्षपरमेश्वराः

yadamī mānuṣākārāḥ pratyakṣaparameśvarāḥ

त्रिविधा चरभक्तिः चरेऽधिका स्वेष्टलिङ्गादुत्तमा भक्तिरुच्यते । चरेष्टलिङ्गयोस्तुल्या मध्यमेति निगद्यते

trividhā carabhaktiḥ care'dhikā sveṣṭaliṅgāduttamā bhaktirucyate | careṣṭaliṅgayostulyā madhyameti nigadyate

चरे न्यूना स्वेष्टलिङ्गात् कनिष्ठा भक्तिरुच्यते । तस्माद्धि कुशलो नित्यमुत्तमां भक्तिमाश्रयेत्

care nyūnā sveṣṭaliṅgāt kaniṣṭhā bhaktirucyate | tasmāddhi kuśalo nityamuttamāṃ bhaktimāśrayet

चरपूजा गरीयसी सर्वतीर्थाभिषेकाच्च सर्वयज्ञविधानतः । सर्वदेवाराधनाच्च चरपूजा गरीयसी

carapūjā garīyasī sarvatīrthābhiṣekācca sarvayajñavidhānataḥ | sarvadevārādhanācca carapūjā garīyasī

दूरे विलोक्य माहेशानभिगम्याभिवाद्य च । गृहमानीय यष्टव्यमित्येतच्छिवशासनम्

dūre vilokya māheśānabhigamyābhivādya ca | gṛhamānīya yaṣṭavyamityetacchivaśāsanam

चरो लोकहितार्थी स्यादहं चरहिते रतः । इति चरान् सुयष्टव्यमित्येच्छिवशासनम्

caro lokahitārthī syādahaṃ carahite rataḥ | iti carān suyaṣṭavyamityecchivaśāsanam

जङ्गमानसमर्च्यैव मत्पूजा क्रियते यदि । सा पूजा विफलैव स्यादित्येतच्छिवशासनम्

jaṅgamānasamarcyaiva matpūjā kriyate yadi | sā pūjā viphalaiva syādityetacchivaśāsanam

तदात्महितमाकाङ्क्षामाणः संपूजयेच्चरान् । तेषां यथा मनस्तृप्तिः सैव पूजा निगद्यते

tadātmahitamākāṅkṣāmāṇaḥ saṃpūjayeccarān | teṣāṃ yathā manastṛptiḥ saiva pūjā nigadyate

इदं ते चरमाहात्म्यं भोगमोक्षार्थसिद्धिदम् । कथितं संग्रहेणाथ किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि

idaṃ te caramāhātmyaṃ bhogamokṣārthasiddhidam | kathitaṃ saṃgraheṇātha kimanyacchrotumicchasi

इति चन्द्रज्ञानागमे उत्तरभागे अनन्तरुद्रबृहस्पतिसंवादे शिवशासने क्रियापादे जङ्गमस्वरूपनिरूपणं नाम चतुर्थः पटलः

iti candrajñānāgame uttarabhāge anantarudrabṛhaspatisaṃvāde śivaśāsane kriyāpāde jaṅgamasvarūpanirūpaṇaṃ nāma caturthaḥ paṭalaḥ

pañcamaḥ paṭalaḥ

बृहस्पतिरुवाच अशेषज्ञाननिलय लोकानुग्रहतत्पर । अनन्तमहिमाम्बोधेऽनन्तरुद्र नमोऽस्तु ते

bṛhaspatiruvāca aśeṣajñānanilaya lokānugrahatatpara | anantamahimāmbodhe'nantarudra namo'stu te

महिमानमिहानन्तं चराणां शिवयोगिनाम् । कृतकृत्योऽस्मि विश्वात्मन्नाकर्ण्य श्रीमदाननात्

mahimānamihānantaṃ carāṇāṃ śivayoginām | kṛtakṛtyo'smi viśvātmannākarṇya śrīmadānanāt

शुश्रूषुरद्य भूमानं पादतीर्थप्रसादयोः । तमप्यावेद्य विश्वेश कृपयाऽनुग्रहाण माम्

śuśrūṣuradya bhūmānaṃ pādatīrthaprasādayoḥ | tamapyāvedya viśveśa kṛpayā'nugrahāṇa mām

अनन्तरुद्र उवाच शृणु ते कथयिष्यामि पादतीर्थप्रसादयोः । स्वरूपमपि माहात्म्यमीश्वरेण प्रकाशितम्

anantarudra uvāca śṛṇu te kathayiṣyāmi pādatīrthaprasādayoḥ | svarūpamapi māhātmyamīśvareṇa prakāśitam

पादतीर्थस्य त्रैविध्यम् पादतीर्थं त्रिधा शम्भोर्गुरुजङ्गमयोरपि । दीक्षा शिक्षा ज्ञानमिति त्रिसंज्ञं तद्भवत्यहो

pādatīrthasya traividhyam pādatīrthaṃ tridhā śambhorgurujaṅgamayorapi | dīkṣā śikṣā jñānamiti trisaṃjñaṃ tadbhavatyaho

गुरुलिङ्गजङ्गमपादोदकव्यवस्था पादतीर्थं सदा पेयं भवबन्धमुमुक्षुभिः । गुरोरपीष्टलिङ्गस्य चरस्यापि विशेषतः

guruliṅgajaṅgamapādodakavyavasthā pādatīrthaṃ sadā peyaṃ bhavabandhamumukṣubhiḥ | gurorapīṣṭaliṅgasya carasyāpi viśeṣataḥ

गुरोश्चरस्य चालाभे इष्टलिङ्गपदोदकम् । लब्ध्वा गुर्वादिपादोदं भावयेन्मनसैव तत्

guroścarasya cālābhe iṣṭaliṅgapadodakam | labdhvā gurvādipādodaṃ bhāvayenmanasaiva tat

चरवर्जं गुरोर्लाभे लब्ध्वा गुरुपदोदकम् । गुरुजङ्गमपादोदं लब्धवानिति भावयेत्

caravarjaṃ gurorlābhe labdhvā gurupadodakam | gurujaṅgamapādodaṃ labdhavāniti bhāvayet

गुरुवर्जं चरप्राप्तौ लब्ध्वा चरपदोदकम् । तदेव गुरुपादोदमिति मत्वा पिबेत् तदा

guruvarjaṃ caraprāptau labdhvā carapadodakam | tadeva gurupādodamiti matvā pibet tadā

पाद्यं दत्वा विभोस्तस्य गृह्णीयात् पादतो जलम् । शतधारेण मन्त्रेण पञ्चाक्षरयुतेन च

pādyaṃ datvā vibhostasya gṛhṇīyāt pādato jalam | śatadhāreṇa mantreṇa pañcākṣarayutena ca

धृत्वा शिरसि पादाम्बु महत्फलमवाप्नुयात् । ऋतं सत्यमिति प्राश्य चाऽनन्तफलमश्नुते

dhṛtvā śirasi pādāmbu mahatphalamavāpnuyāt | ṛtaṃ satyamiti prāśya cā'nantaphalamaśnute

अकालमृत्युमथनं सर्वव्याधिविनाशनम् । सर्वपापोपशमनं शम्भोः पादोदकं शुभम्

akālamṛtyumathanaṃ sarvavyādhivināśanam | sarvapāpopaśamanaṃ śambhoḥ pādodakaṃ śubham

मङ्गलं मङ्गलानां च सर्वपावनपावनम् । दुष्टग्रहोपशमनम् इष्टसिद्धिप्रदायकम्

maṅgalaṃ maṅgalānāṃ ca sarvapāvanapāvanam | duṣṭagrahopaśamanam iṣṭasiddhipradāyakam

सर्वदुःखप्रशमनं सर्वोपद्रवनाशनम् । सर्वसिद्धिप्रदं सद्यः सर्वेषां मुक्तिदायकम्

sarvaduḥkhapraśamanaṃ sarvopadravanāśanam | sarvasiddhipradaṃ sadyaḥ sarveṣāṃ muktidāyakam

एकमूर्तेस्त्रयो भागा गुरुर्लिङ्गं च जङ्गमः । तदेवंगुणकं ग्राह्यं गुरुजङ्गमयोरपि

ekamūrtestrayo bhāgā gururliṅgaṃ ca jaṅgamaḥ | tadevaṃguṇakaṃ grāhyaṃ gurujaṅgamayorapi

पादोदकमहिमा शोषणं पापपङ्कस्य दीपनं ज्ञानतेजसः । गुरोः पादोदकं चित्रं संसारद्रुमनाशनम्

pādodakamahimā śoṣaṇaṃ pāpapaṅkasya dīpanaṃ jñānatejasaḥ | guroḥ pādodakaṃ citraṃ saṃsāradrumanāśanam

सर्वतीर्थाभिषेके या शुद्धिर्मनसि जायते । गुरोरङ्घ्रिस्पर्शजले शिरसा धारिते हि सा

sarvatīrthābhiṣeke yā śuddhirmanasi jāyate | guroraṅghrisparśajale śirasā dhārite hi sā

सप्तसागरपर्यन्तं तीर्थस्नानफलं सदा । गुरोरङ्घ्रिपयोबिन्दुसहस्रांशं न पूरयेत्

saptasāgaraparyantaṃ tīrthasnānaphalaṃ sadā | guroraṅghripayobindusahasrāṃśaṃ na pūrayet

चरपादोदमहिमा वर्णितुं केन शक्यते । तद्धि मोचयितुं सद्यः शक्नुते यच्चराचरम्

carapādodamahimā varṇituṃ kena śakyate | taddhi mocayituṃ sadyaḥ śaknute yaccarācaram

प्रसादस्वरूपं माहात्म्यं च अथ वक्ष्ये प्रसादस्य रूपं तद्वैभवं शृणु । गुरुलिङ्गजङ्गमानां भुक्तशेषः प्रसादकः

5. prasādasvarūpaṃ māhātmyaṃ ca atha vakṣye prasādasya rūpaṃ tadvaibhavaṃ śṛṇu | guruliṅgajaṅgamānāṃ bhuktaśeṣaḥ prasādakaḥ

त्रिविधः प्रसादः शुद्धसिद्धप्रसिद्धाख्यः स हि मुक्त्येकसाधनः । द्वयोस्त्रयाणां वा लाभे ग्राह्योऽयं पादतीर्थवत्

trividhaḥ prasādaḥ śuddhasiddhaprasiddhākhyaḥ sa hi muktyekasādhanaḥ | dvayostrayāṇāṃ vā lābhe grāhyo'yaṃ pādatīrthavat

शिवेन भुक्तं भुञ्जीयात् तत्पीतं हि जलं पिबेत् । शिवाघ्रातं सदा जिघ्रेदेष धर्मः सनातनः

śivena bhuktaṃ bhuñjīyāt tatpītaṃ hi jalaṃ pibet | śivāghrātaṃ sadā jighredeṣa dharmaḥ sanātanaḥ

शिवार्पितस्यैव प्रसादस्य परिग्राह्यत्वम् भुञ्जते ये तु सम्मूढास्त्र्यम्बकायासमर्पितम् । ते भुञ्जते क्रिमीनेनांस्यधो गच्छन्ति शाश्वतम्

śivārpitasyaiva prasādasya parigrāhyatvam bhuñjate ye tu sammūḍhāstryambakāyāsamarpitam | te bhuñjate krimīnenāṃsyadho gacchanti śāśvatam

पत्रं पुष्पं फलं तोयमन्नपानाद्यमौषधम् । असमर्प्य न भुञ्जीत भगवन्तं सदाशिवम्

patraṃ puṣpaṃ phalaṃ toyamannapānādyamauṣadham | asamarpya na bhuñjīta bhagavantaṃ sadāśivam

शब्दस्पर्शरूपरसगन्धतन्मात्रपञ्चकम् । असमर्प्य न भुञ्जीत भगवन्तमुमापतिम्

śabdasparśarūparasagandhatanmātrapañcakam | asamarpya na bhuñjīta bhagavantamumāpatim

यदिन्द्रियागतं किञ्चिद् यत्सुखं तच्छिवार्पितम् । तत्प्रसादं च भोक्तव्यं तदिन्द्रियमुखेन च

yadindriyāgataṃ kiñcid yatsukhaṃ tacchivārpitam | tatprasādaṃ ca bhoktavyaṃ tadindriyamukhena ca

संयोगेषु वियोगेषु चाणुमात्रसुखानि च । इष्टलिङ्गे समर्प्यैव भुञ्जीयात् तानि सन्ततम्

saṃyogeṣu viyogeṣu cāṇumātrasukhāni ca | iṣṭaliṅge samarpyaiva bhuñjīyāt tāni santatam

समर्पणं द्विधा प्रोक्तं स्थूलसूक्ष्मविभेदतः । यच्छब्दाद्यविभागेनैवेष्टलिङ्गे समर्प्यते

samarpaṇaṃ dvidhā proktaṃ sthūlasūkṣmavibhedataḥ | yacchabdādyavibhāgenaiveṣṭaliṅge samarpyate

द्रव्यं तत्स्थूलमित्युक्तमर्चाङ्गं तत्प्रकीर्तितम्

dravyaṃ tatsthūlamityuktamarcāṅgaṃ tatprakīrtitam

शब्दादिविषया यत्र भावेनैव न चान्यथा । समर्प्यते रूपमेव तद्धि स्थूलं (सूक्ष्मं) प्रकीर्तितम्

śabdādiviṣayā yatra bhāvenaiva na cānyathā | samarpyate rūpameva taddhi sthūlaṃ (sūkṣmaṃ) prakīrtitam

अर्चाङ्गं स्थूलमित्युक्तं सूक्ष्मं स्यादौपभोगिकम् । पदार्थभोगावसरे शब्दादीनां विभागतः

arcāṅgaṃ sthūlamityuktaṃ sūkṣmaṃ syādaupabhogikam | padārthabhogāvasare śabdādīnāṃ vibhāgataḥ

समर्पणं हि तत्सूक्ष्ममिदं स्यात् सार्वकालिकम्

samarpaṇaṃ hi tatsūkṣmamidaṃ syāt sārvakālikam

यदा येनेन्द्रियेणैव विषयो ह्युपभुज्यते । तदिन्द्रियगते लिङ्गे ह्यर्पणं सूक्ष्ममीरितम्

yadā yenendriyeṇaiva viṣayo hyupabhujyate | tadindriyagate liṅge hyarpaṇaṃ sūkṣmamīritam

समर्पणविशेषं ये भक्ताः सम्यग् विजानते । शम्भोः प्रसादमतुलमश्रमं विन्दते हि ते

samarpaṇaviśeṣaṃ ye bhaktāḥ samyag vijānate | śambhoḥ prasādamatulamaśramaṃ vindate hi te

प्रसादलक्षणं महिमा च समर्पितः प्रसादैककारणत्वान्महेशितुः । प्रसादत्वेन विख्यातः परमानन्ददायकः

prasādalakṣaṇaṃ mahimā ca samarpitaḥ prasādaikakāraṇatvānmaheśituḥ | prasādatvena vikhyātaḥ paramānandadāyakaḥ

ऋतं सत्यं परं ब्रह्मामृतमित्यपि गीयते । प्रसादस्तस्य महिमा केन वा वर्ण्यते कथम्

ṛtaṃ satyaṃ paraṃ brahmāmṛtamityapi gīyate | prasādastasya mahimā kena vā varṇyate katham

गुरूच्छिष्टं पुरोडाशं चरस्यापि विशेषतः । चरगुर्वोः प्रसादस्तु ध्रुवं पावित्र्यदायकः

gurūcchiṣṭaṃ puroḍāśaṃ carasyāpi viśeṣataḥ | caragurvoḥ prasādastu dhruvaṃ pāvitryadāyakaḥ

प्रसादमहिमाऽचिन्त्यः प्रोक्तो देवगुरो तव । गोपनीयः प्रयत्नेन किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि

prasādamahimā'cintyaḥ prokto devaguro tava | gopanīyaḥ prayatnena kimanyacchrotumicchasi

इति श्रीचन्द्रज्ञानागमे उत्तरभागेऽनन्तरुद्रबृहस्पतिसंवादे शिवशासने क्रियापादे पादोदकप्रसादस्वरूपनिरूपणं नाम पञ्चमः पटलः

iti śrīcandrajñānāgame uttarabhāge'nantarudrabṛhaspatisaṃvāde śivaśāsane kriyāpāde pādodakaprasādasvarūpanirūpaṇaṃ nāma pañcamaḥ paṭalaḥ

ṣaṣṭhaḥ paṭalaḥ

बृहस्पतिरुवाच अप्रमेयप्रभावाढ्य जगदीश नमोऽस्तु ते । श्रुत्वा प्रसादभूमानं कृतकृत्योऽस्मि साम्प्रतम्

bṛhaspatiruvāca aprameyaprabhāvāḍhya jagadīśa namo'stu te | śrutvā prasādabhūmānaṃ kṛtakṛtyo'smi sāmpratam

षष्ठस्य भस्मनश्चापि यन्माहात्म्यमनुत्तमम् । तदप्यावेद्य कृपया धन्यं संपादयाद्य माम्

ṣaṣṭhasya bhasmanaścāpi yanmāhātmyamanuttamam | tadapyāvedya kṛpayā dhanyaṃ saṃpādayādya mām

अनन्तरुद्र उवाच ब्रह्मन्नावेदयिष्यामि भस्मसंपादनं तथा । धारणं वैभवं चापि सावधानमनाः शृणु

anantarudra uvāca brahmannāvedayiṣyāmi bhasmasaṃpādanaṃ tathā | dhāraṇaṃ vaibhavaṃ cāpi sāvadhānamanāḥ śṛṇu

भस्माख्यं षष्ठमावरणम् विद्याशक्तिः समस्तानां शक्तिरित्यभिधीयते । गुणत्रयाश्रया विद्या सा विद्या च तदाश्रया

6. bhasmākhyaṃ ṣaṣṭhamāvaraṇam vidyāśaktiḥ samastānāṃ śaktirityabhidhīyate | guṇatrayāśrayā vidyā sā vidyā ca tadāśrayā

गो - गोमय - गोमूत्रस्वरूपनिरूपणम् गुणत्रयमिदं धेनुर्विद्याऽभूद्गोमयं शुभम् । मूत्रं चोपनिषत् प्रोक्तं कुर्याद्भस्म ततः परम्

go - gomaya - gomūtrasvarūpanirūpaṇam guṇatrayamidaṃ dhenurvidyā'bhūdgomayaṃ śubham | mūtraṃ copaniṣat proktaṃ kuryādbhasma tataḥ param

भस्मसम्पादनविधिः पञ्चाक्षरेण मन्त्रेण धेनुं तत्राभिमन्त्रयेत् । अष्टोत्तरशतेनाथ प्राशयेत् तु जलं तृणम्

bhasmasampādanavidhiḥ pañcākṣareṇa mantreṇa dhenuṃ tatrābhimantrayet | aṣṭottaraśatenātha prāśayet tu jalaṃ tṛṇam

उपोष्य च चतुर्दश्यां शुक्ले कृष्णेऽथवा व्रती । परेद्युः प्रातरुत्थाय शुचिर्भूत्वा समाहितः

upoṣya ca caturdaśyāṃ śukle kṛṣṇe'thavā vratī | paredyuḥ prātarutthāya śucirbhūtvā samāhitaḥ

कृतस्नानो धौतवस्त्रः पयोऽर्थं विसृजेच्च गाम् । उत्थाप्य गां प्रयत्नेन गायत्र्या मूत्रमाहरेत्

kṛtasnāno dhautavastraḥ payo'rthaṃ visṛjecca gām | utthāpya gāṃ prayatnena gāyatryā mūtramāharet

सौवर्णे राजते ताम्रे धारयेन्मृण्मये घटे । पौष्करेऽथ पलाशे वा पात्रे गोशृङ्ग एव वा

sauvarṇe rājate tāmre dhārayenmṛṇmaye ghaṭe | pauṣkare'tha palāśe vā pātre gośṛṅga eva vā

आददीत हि गोमूत्रं मूलमन्त्रेण गोमयम् । अभूमिपातं गृह्णीयात् पात्रे पूर्वोदिते गृहे

ādadīta hi gomūtraṃ mūlamantreṇa gomayam | abhūmipātaṃ gṛhṇīyāt pātre pūrvodite gṛhe

गोमयं शोधयेद् विद्वान् मूलमन्त्राष्टकेन च । दशजप्तेन मन्त्रेण गोमूत्रं शोधयेत् तथा

gomayaṃ śodhayed vidvān mūlamantrāṣṭakena ca | daśajaptena mantreṇa gomūtraṃ śodhayet tathā

भवाय नममन्त्रेण गोमूत्रं गोमये क्षिपेत् । शर्वाय नम इत्येवं पिण्डानां च चतुर्दश

bhavāya namamantreṇa gomūtraṃ gomaye kṣipet | śarvāya nama ityevaṃ piṇḍānāṃ ca caturdaśa

कुर्यात् संशोष्य किरणैः सप्तमूलेन चाहरेत् । विदध्यादथ पूर्वोक्तपात्रे गोमयपिण्डकान्

kuryāt saṃśoṣya kiraṇaiḥ saptamūlena cāharet | vidadhyādatha pūrvoktapātre gomayapiṇḍakān

आहुतिविधानम् शैवागमोक्तविधिना प्रतिष्ठाप्याग्निमर्चयेत् । पिण्डांश्च निक्षिपेत् तत्र चाद्यन्तप्रणवेन तु

āhutividhānam śaivāgamoktavidhinā pratiṣṭhāpyāgnimarcayet | piṇḍāṃśca nikṣipet tatra cādyantapraṇavena tu

षडक्षरस्य मन्त्रस्य व्यावृत्तस्य तथाऽक्षरैः । स्वाहान्तैर्जुहुयात् तत्र वर्णैर्गोमयपिण्डकान्

ṣaḍakṣarasya mantrasya vyāvṛttasya tathā'kṣaraiḥ | svāhāntairjuhuyāt tatra varṇairgomayapiṇḍakān

मूलेनैवाज्यभागौ च प्रक्षिपेदेव संयतः । ततो निधनपतये त्रयोविंशं जुहोति च

mūlenaivājyabhāgau ca prakṣipedeva saṃyataḥ | tato nidhanapataye trayoviṃśaṃ juhoti ca

होतव्याः पञ्चब्रह्माख्या नमो देवाय शम्भवे

hotavyāḥ pañcabrahmākhyā namo devāya śambhave

इति सर्वाहुतीर्हुत्वा चतुर्थ्यन्तैश्च मन्त्रकैः । भवः शर्वो मृडो रुद्रो हरः शम्भुर्महेश्वरः

iti sarvāhutīrhutvā caturthyantaiśca mantrakaiḥ | bhavaḥ śarvo mṛḍo rudro haraḥ śambhurmaheśvaraḥ

एतैश्च जुहुयाद् विद्वान् मूलमन्त्राष्टकं तथा । शिवाय त्रयहोमश्च स्विष्टकृन्मूलमन्त्रतः

etaiśca juhuyād vidvān mūlamantrāṣṭakaṃ tathā | śivāya trayahomaśca sviṣṭakṛnmūlamantrataḥ

इत्थं शेषं तु निर्वर्त्य पूर्णपात्रोदकं तथा । अष्टोत्तरशतेनाथ तर्पयेच्छुद्धमानसः

itthaṃ śeṣaṃ tu nirvartya pūrṇapātrodakaṃ tathā | aṣṭottaraśatenātha tarpayecchuddhamānasaḥ

पुलकाहरणम् पञ्चब्रह्मेण मन्त्रेण तज्जलं शिरसि क्षिपेत् । दशवारं तु जप्तेन दिक्षु तोयं विनिक्षिपेत्

pulakāharaṇam pañcabrahmeṇa mantreṇa tajjalaṃ śirasi kṣipet | daśavāraṃ tu japtena dikṣu toyaṃ vinikṣipet

शैवानां दक्षिणां दत्वा शान्त्यै पुलकमाहरेत्

śaivānāṃ dakṣiṇāṃ datvā śāntyai pulakamāharet

शैवानामाहरिष्यामि सर्वेषां कर्मगुप्तये । जातवेदसमेनं त्वां पुलकैश्छादयाम्यहम्

śaivānāmāhariṣyāmi sarveṣāṃ karmaguptaye | jātavedasamenaṃ tvāṃ pulakaiśchādayāmyaham

मन्त्रेणानेन तं वह्निं पुलकैश्छादयेत् ततः । त्रिदिनं ज्वलनस्थित्यै छादनं पुलकं स्मृतम्

mantreṇānena taṃ vahniṃ pulakaiśchādayet tataḥ | tridinaṃ jvalanasthityai chādanaṃ pulakaṃ smṛtam

ब्राह्मणान् भोजयेद् भक्त्या स्वयं भुञ्जीत वाग्यतः

brāhmaṇān bhojayed bhaktyā svayaṃ bhuñjīta vāgyataḥ

दिनत्रयेण यदि वा प्रथमे दिवसेऽथवा । द्वितीये वा तृतीये वा प्रातः स्नात्वा सिताम्बरः

dinatrayeṇa yadi vā prathame divase'thavā | dvitīye vā tṛtīye vā prātaḥ snātvā sitāmbaraḥ

शुक्लभास्वद्यज्ञसूत्रः शुद्धभस्मानुलेपनः । मूलमन्त्रं समुच्चार्य पुलकं भस्म सन्त्यजेत्

śuklabhāsvadyajñasūtraḥ śuddhabhasmānulepanaḥ | mūlamantraṃ samuccārya pulakaṃ bhasma santyajet

ततश्चावाहनमुखानुपचारांस्तु षोडश । कृत्वाऽहृत्य तथा शैवं ततोऽग्निमुपसंहरेत्

tataścāvāhanamukhānupacārāṃstu ṣoḍaśa | kṛtvā'hṛtya tathā śaivaṃ tato'gnimupasaṃharet

सद्यादिमन्त्रेण भस्मशुद्धीकरणम् सद्यादिकेन मन्त्रेण गृह्णीयाद् भस्म चोत्तमम् । तदनन्तरमन्त्रेण प्रमृज्य च ततः परम्

sadyādimantreṇa bhasmaśuddhīkaraṇam sadyādikena mantreṇa gṛhṇīyād bhasma cottamam | tadanantaramantreṇa pramṛjya ca tataḥ param

संयोज्य गन्धसलिलैः कपिलामूत्रकेण वा

saṃyojya gandhasalilaiḥ kapilāmūtrakeṇa vā

चन्द्रकुङ्कुमकस्तूरीमुशीरं चन्दनं तथा । अगरुद्वितयं चैव चूर्णयित्वा तु सूक्ष्मतः

candrakuṅkumakastūrīmuśīraṃ candanaṃ tathā | agarudvitayaṃ caiva cūrṇayitvā tu sūkṣmataḥ

प्रणवेनाहरेद् विद्वान् बृहतो वटकानथ । अघोरमन्त्रतश्चाथ दशजप्तेन मूलतः

praṇavenāhared vidvān bṛhato vaṭakānatha | aghoramantrataścātha daśajaptena mūlataḥ

भस्मसम्पादनस्य विधानान्तरम् विधान्तरं प्रवक्ष्यामि भस्मसंपादनं लघु । सद्येन गोशकृद् ग्राह्यं वामेन त्वभिमन्त्रयेत्

bhasmasampādanasya vidhānāntaram vidhāntaraṃ pravakṣyāmi bhasmasaṃpādanaṃ laghu | sadyena gośakṛd grāhyaṃ vāmena tvabhimantrayet

अघोरेण दहेत् पिण्डं ग्राह्यं तत्पुरुषेण तु । नित्यमीशानमन्त्रेण स्वाङ्गे धार्यं प्रयत्नतः

aghoreṇa dahet piṇḍaṃ grāhyaṃ tatpuruṣeṇa tu | nityamīśānamantreṇa svāṅge dhāryaṃ prayatnataḥ

भस्मत्रैविध्यम् शान्तिकं पौष्टिकं भस्म कामदं च त्रिधा भवेत् । गोमयं योनिसम्बद्धं यद्धस्तेनैव गृह्यते

bhasmatraividhyam śāntikaṃ pauṣṭikaṃ bhasma kāmadaṃ ca tridhā bhavet | gomayaṃ yonisambaddhaṃ yaddhastenaiva gṛhyate

ब्रह्ममन्त्रैश्च संदग्धं तच्छान्तिकमिहोच्यते

brahmamantraiśca saṃdagdhaṃ tacchāntikamihocyate

सावधानेन गोयोनिनिस्सृतं गोमयं तु यत् । अन्तरिक्षे गृहीत्वा तं षडङ्गेन दहेत् ततः

sāvadhānena goyoninissṛtaṃ gomayaṃ tu yat | antarikṣe gṛhītvā taṃ ṣaḍaṅgena dahet tataḥ

पौष्टिकं तु समाख्यातं कामदं तु ततः शृणु

pauṣṭikaṃ tu samākhyātaṃ kāmadaṃ tu tataḥ śṛṇu

सुशुद्धे भूतले दैवात् पतितं गोमयं तु यत् । प्रसादेन दहेदेवमेतत् कामदमुच्यते

suśuddhe bhūtale daivāt patitaṃ gomayaṃ tu yat | prasādena dahedevametat kāmadamucyate

भस्मधारणम् शिवाग्निजनितं भस्म शस्तं स्याच्छिवयोगिनाम् । विरजानलजं चैव धार्यं भस्म महामुनेः

bhasmadhāraṇam śivāgnijanitaṃ bhasma śastaṃ syācchivayoginām | virajānalajaṃ caiva dhāryaṃ bhasma mahāmuneḥ

औपासनसमुत्पन्नं गृहस्थानां विशिष्यते । समिदग्निसमुत्पन्नं शस्तं वै ब्रह्मचारिणाम्

aupāsanasamutpannaṃ gṛhasthānāṃ viśiṣyate | samidagnisamutpannaṃ śastaṃ vai brahmacāriṇām

त्रैवर्णिकानां सर्वषामग्निहोत्रसमुद्भवम् । शूद्राणां श्रोत्रियागारपचनाग्निसमुद्भवम्

traivarṇikānāṃ sarvaṣāmagnihotrasamudbhavam | śūdrāṇāṃ śrotriyāgārapacanāgnisamudbhavam

अन्येषामपि सर्वेषां धार्यं दावानलोद्भवम्

anyeṣāmapi sarveṣāṃ dhāryaṃ dāvānalodbhavam

भस्मस्नानोद्धूलनविधिः भस्मस्नानविधिं वक्ष्याम्यशेषाघौघनाशनम् । भस्ममुष्टिं समादाय संहितामन्त्रमन्त्रितम्

bhasmasnānoddhūlanavidhiḥ bhasmasnānavidhiṃ vakṣyāmyaśeṣāghaughanāśanam | bhasmamuṣṭiṃ samādāya saṃhitāmantramantritam

मस्तकात् पादपर्यन्तं भस्मस्नानं समाचरेत्

mastakāt pādaparyantaṃ bhasmasnānaṃ samācaret

ईशेन पञ्चधा भस्म विकिरेन्मूर्ध्नि यत्नतः । मुखे चतुस्तत्पुरुषेणाघोरेणाष्टधा हृदि

īśena pañcadhā bhasma vikirenmūrdhni yatnataḥ | mukhe catustatpuruṣeṇāghoreṇāṣṭadhā hṛdi

वामेन गुह्यदेशे तु त्रिदशधा ततः पुनः । अष्टधा सद्यमन्त्रेण पादमुद्धूल्य यत्नतः

vāmena guhyadeśe tu tridaśadhā tataḥ punaḥ | aṣṭadhā sadyamantreṇa pādamuddhūlya yatnataḥ

सर्वाङ्गोद्धूलनं कुर्यात् पञ्चभिर्ब्रह्मभिः पुनः

sarvāṅgoddhūlanaṃ kuryāt pañcabhirbrahmabhiḥ punaḥ

त्रिविधं भस्मधारणम् उद्धूलनं ततश्चैवमवगुण्ठनमेव च । त्रिपुण्ड्रं चेति विख्यातं त्रिविधं भस्मधारणम्

trividhaṃ bhasmadhāraṇam uddhūlanaṃ tataścaivamavaguṇṭhanameva ca | tripuṇḍraṃ ceti vikhyātaṃ trividhaṃ bhasmadhāraṇam

पञ्चभिर्ब्रह्मभिर्वाऽपि मूलमन्त्रेण वा पुनः । सम्मन्त्र्य निर्जलं भस्म तेन लिम्पेत् सुसंयतः

pañcabhirbrahmabhirvā'pi mūlamantreṇa vā punaḥ | sammantrya nirjalaṃ bhasma tena limpet susaṃyataḥ

सर्वाङ्गमापादशिखमुद्धूलनमिदं स्मृतम्

sarvāṅgamāpādaśikhamuddhūlanamidaṃ smṛtam

भस्मना मन्त्रितेनैव सजलेनानुलेपनम् । अवगुण्ठनमाख्यातं त्रिपुण्ड्रमथ कथ्यते

bhasmanā mantritenaiva sajalenānulepanam | avaguṇṭhanamākhyātaṃ tripuṇḍramatha kathyate

त्रिपुण्ड्रधारणद्वात्रिंशत्स्थानानि त्रिपुण्ड्रं कारयेद्धीमान् ब्रह्मविष्णुशिवात्मकम् । मध्याङ्गुलिभिरादाय त्रिसृभिर्मूलमन्त्रितम्

tripuṇḍradhāraṇadvātriṃśatsthānāni tripuṇḍraṃ kārayeddhīmān brahmaviṣṇuśivātmakam | madhyāṅgulibhirādāya trisṛbhirmūlamantritam

द्वात्रिंशत्स्थानके वाथ षोडशस्थानकेऽथवा । अष्टस्थाने तथा चैवं पञ्चस्थाने च योजयेत्

dvātriṃśatsthānake vātha ṣoḍaśasthānake'thavā | aṣṭasthāne tathā caivaṃ pañcasthāne ca yojayet

उत्तमाङ्गे ललाटे च कर्णयोर्नेत्रयोर्द्वयोः । नासावक्त्रगलेष्वेवमंसद्वयम् अनन्तरम्

uttamāṅge lalāṭe ca karṇayornetrayordvayoḥ | nāsāvaktragaleṣvevamaṃsadvayam anantaram

कूर्परे मणिबन्धे च हृदये पार्श्वयोर्द्वयोः । नाभौ गुह्यद्वये चैव ऊर्वोः स्फिग्बिम्बजानुषु

kūrpare maṇibandhe ca hṛdaye pārśvayordvayoḥ | nābhau guhyadvaye caiva ūrvoḥ sphigbimbajānuṣu

जङ्घाद्वये पादयोश्च द्वात्रिंशत् स्थानमुत्तमम्

jaṅghādvaye pādayośca dvātriṃśat sthānamuttamam

अष्टमूर्त्र्यष्टविद्येशदिक्पालवसवोऽधिपाः । एतेषां नाममात्रेण त्रिपुण्ड्रं धारयेद् बुधः

aṣṭamūrtryaṣṭavidyeśadikpālavasavo'dhipāḥ | eteṣāṃ nāmamātreṇa tripuṇḍraṃ dhārayed budhaḥ

षोडशस्थानानि विदध्यात् षोडशस्थाने त्रिपुण्ड्रं च समाहितः । शीर्षके च ललाटे च कर्णे चांसद्वयेऽपि च

ṣoḍaśasthānāni vidadhyāt ṣoḍaśasthāne tripuṇḍraṃ ca samāhitaḥ | śīrṣake ca lalāṭe ca karṇe cāṃsadvaye'pi ca

कूर्परे मणिबन्धे च हृदये नाभिपार्श्वयोः । पृष्ठे चैवं प्रतिष्ठायां जपेत् तत्राधिदैवतम्

kūrpare maṇibandhe ca hṛdaye nābhipārśvayoḥ | pṛṣṭhe caivaṃ pratiṣṭhāyāṃ japet tatrādhidaivatam

शिवं शक्तिं च सादाख्यमीशं रुद्राख्यमेव च । नासत्यो दस्रकश्चैवमश्विनौ द्वौ समीरितौ

śivaṃ śaktiṃ ca sādākhyamīśaṃ rudrākhyameva ca | nāsatyo dasrakaścaivamaśvinau dvau samīritau

वामादिनवशक्तीश्च एताः षोडश देवताः

vāmādinavaśaktīśca etāḥ ṣoḍaśa devatāḥ

अथवा मूर्ध्नि वक्त्रे च कर्णयोर्घ्राणके तथा । बाहुद्वये च हृदये नाभ्यामूर्वोर्युगे तथा

athavā mūrdhni vaktre ca karṇayorghrāṇake tathā | bāhudvaye ca hṛdaye nābhyāmūrvoryuge tathā

जानुद्वये च पदयोः पृष्ठभागे च षोडश

jānudvaye ca padayoḥ pṛṣṭhabhāge ca ṣoḍaśa

शिवः स्कन्दश्च चन्द्रार्कौ विघ्नेशो विष्णुरेव च । श्रीश्चैव हृदये तद्वत् तथा नाभौ प्रजापतिः

śivaḥ skandaśca candrārkau vighneśo viṣṇureva ca | śrīścaiva hṛdaye tadvat tathā nābhau prajāpatiḥ

नागाश्च नागकन्याश्च ऋषयो ऋषिकन्यकाः । पादयोस्तु समुद्राश्च तीर्थं पृष्ठेऽपि च स्मृताः

nāgāśca nāgakanyāśca ṛṣayo ṛṣikanyakāḥ | pādayostu samudrāśca tīrthaṃ pṛṣṭhe'pi ca smṛtāḥ

अष्टस्थानानि एवं वा षोडशस्थानमष्टस्थानमथोच्यते । शिरः स्थानं ललाटं च कर्णद्वयमनन्तरम्

aṣṭasthānāni evaṃ vā ṣoḍaśasthānamaṣṭasthānamathocyate | śiraḥ sthānaṃ lalāṭaṃ ca karṇadvayamanantaram

अंसयुग्मं च हृदयं नाभिरित्यष्टमं भवेत् । ब्रह्मा च ऋषयः सप्त देवताश्च प्रकीर्तिताः

aṃsayugmaṃ ca hṛdayaṃ nābhirityaṣṭamaṃ bhavet | brahmā ca ṛṣayaḥ sapta devatāśca prakīrtitāḥ

अथवा निटिलं बाहू हृदयं नाभिरेव च । भस्मस्थानानि कथ्यन्ते पञ्चब्रह्माणि देवताः

athavā niṭilaṃ bāhū hṛdayaṃ nābhireva ca | bhasmasthānāni kathyante pañcabrahmāṇi devatāḥ

यथा संभवमाकुर्याद् देशकालाद्यपेक्षया । उद्धूलनेऽप्यशक्तश्चेत् त्रिपुण्ड्रादीनि कारयेत्

yathā saṃbhavamākuryād deśakālādyapekṣayā | uddhūlane'pyaśaktaścet tripuṇḍrādīni kārayet

त्रिपुण्ड्रधारणविधिः ऊर्ध्वपुण्ड्रं भवेत् साम मध्यपुण्ड्रं यजूंषि च । अधःपुण्ड्रमृचः साक्षात् तस्मात् पुण्ड्रं त्रियायुषम्

tripuṇḍradhāraṇavidhiḥ ūrdhvapuṇḍraṃ bhavet sāma madhyapuṇḍraṃ yajūṃṣi ca | adhaḥpuṇḍramṛcaḥ sākṣāt tasmāt puṇḍraṃ triyāyuṣam

अग्निरित्यादिभिर्मन्त्रैर्जाबालोपनिषद्गतैः । सर्वैरुद्धूलनं कार्यं भस्मना सजलेन च

agnirityādibhirmantrairjābālopaniṣadgataiḥ | sarvairuddhūlanaṃ kāryaṃ bhasmanā sajalena ca

त्रियायुषेण मन्त्रेण बुधैस्तिर्यक्त्रिपुण्ड्रकम् । धार्यं सदा द्विजश्रेष्ठैर्धार्मिकैर्वैदपारगैः

triyāyuṣeṇa mantreṇa budhaistiryaktripuṇḍrakam | dhāryaṃ sadā dvijaśreṣṭhairdhārmikairvaidapāragaiḥ

मेधावीत्यादिना वाऽपि ब्रह्मचारी दिने दिने । भस्मना सजलेनैव धारयेच्च त्रिपुण्ड्रकम्

medhāvītyādinā vā'pi brahmacārī dine dine | bhasmanā sajalenaiva dhārayecca tripuṇḍrakam

त्रियम्बकेन मन्त्रेण प्रणवेन शिवेन च । गृहस्थश्च वनस्थश्च धारयेच्च त्रिपुण्ड्रकम्

triyambakena mantreṇa praṇavena śivena ca | gṛhasthaśca vanasthaśca dhārayecca tripuṇḍrakam

ओंकारेण त्रिरुक्तेन सहंसेन त्रिपुण्ड्रकम् । धारयेद् भिक्षुको नित्यमित्येतच्छिवशासनम्

oṃkāreṇa triruktena sahaṃsena tripuṇḍrakam | dhārayed bhikṣuko nityamityetacchivaśāsanam

भस्ममहिमा भस्म ज्योतिः समाम्नातमवश्यं तस्य धारणात् । संसारसागरं तीर्त्वा कैवल्यफलमश्नुते

bhasmamahimā bhasma jyotiḥ samāmnātamavaśyaṃ tasya dhāraṇāt | saṃsārasāgaraṃ tīrtvā kaivalyaphalamaśnute

भस्मसंधारणादेव सर्वतीर्थफलं भवेत् । भस्मसंधारणात् सर्वं भस्मीभवति किल्बिषम्

bhasmasaṃdhāraṇādeva sarvatīrthaphalaṃ bhavet | bhasmasaṃdhāraṇāt sarvaṃ bhasmībhavati kilbiṣam

भस्मेदं शाम्भवं ज्योतिस्तद्ध्यानाद् ध्यात ईश्वरः । भस्मसंदर्शनादेव शिवदर्शनमश्नुते

bhasmedaṃ śāmbhavaṃ jyotistaddhyānād dhyāta īśvaraḥ | bhasmasaṃdarśanādeva śivadarśanamaśnute

भूतप्रेतपिशाचाश्च महारोगाश्च दुस्सहाः । भस्मदर्शनमात्रेण पलायन्ते न संशयः

bhūtapretapiśācāśca mahārogāśca dussahāḥ | bhasmadarśanamātreṇa palāyante na saṃśayaḥ

भूतविद्रावणे पापसंहृतौ मुक्तिसाधने । न भस्मनोऽन्यत् सदृशमित्येतच्छिवशासनम्

bhūtavidrāvaṇe pāpasaṃhṛtau muktisādhane | na bhasmano'nyat sadṛśamityetacchivaśāsanam

भस्मनो महिमाऽगण्यस्तं वक्तुं केन शक्यते । तथापि कश्चिद् गदितः किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि

bhasmano mahimā'gaṇyastaṃ vaktuṃ kena śakyate | tathāpi kaścid gaditaḥ kimanyacchrotumicchasi

इति श्रीचन्द्रज्ञानागमे उत्तरभागेऽनन्तरुद्रबृहस्पतिसंवादे शिवशासने क्रियापादे भस्मस्वरूपनिरूपणं नाम षष्ठः पटलः

iti śrīcandrajñānāgame uttarabhāge'nantarudrabṛhaspatisaṃvāde śivaśāsane kriyāpāde bhasmasvarūpanirūpaṇaṃ nāma ṣaṣṭhaḥ paṭalaḥ

saptamaḥ paṭalaḥ

बृहस्पतिरुवाच अपारमहिमाधार करुणाभरणोज्ज्वल । धन्योऽस्मि भस्मनोऽचिन्त्यमहिम्नः परिवेदनात्

bṛhaspatiruvāca apāramahimādhāra karuṇābharaṇojjvala | dhanyo'smi bhasmano'cintyamahimnaḥ parivedanāt

रुद्राक्ष महिमानं च विबोध्य कृपया विभो । शिष्यं मामनुगृह्णीष्व सुरासुरनमस्कृत

rudrākṣa mahimānaṃ ca vibodhya kṛpayā vibho | śiṣyaṃ māmanugṛhṇīṣva surāsuranamaskṛta

अनन्तरुद्र उवाच रुद्राक्षस्वरूपं महिमा च गीष्पते ते प्रवक्ष्यामि रुद्राक्षाणां यथोदयम् । धारणं महिमानं च शृणुष्वैकाग्रमानसः

anantarudra uvāca rudrākṣasvarūpaṃ mahimā ca gīṣpate te pravakṣyāmi rudrākṣāṇāṃ yathodayam | dhāraṇaṃ mahimānaṃ ca śṛṇuṣvaikāgramānasaḥ

रुद्राक्षोत्पत्तिः त्रिपुराणां वधार्थाय विभुना शम्भुना पुरा । उन्मीलितानि चक्षूंषि दिव्यं वर्षसहस्रकम्

rudrākṣotpattiḥ tripurāṇāṃ vadhārthāya vibhunā śambhunā purā | unmīlitāni cakṣūṃṣi divyaṃ varṣasahasrakam

उभाभ्यां चारुपक्ष्मभ्यां पतिता जलबिन्दवः । त एव बिन्दवो जाता महारुद्राक्षवृक्षकाः

ubhābhyāṃ cārupakṣmabhyāṃ patitā jalabindavaḥ | ta eva bindavo jātā mahārudrākṣavṛkṣakāḥ

स्थावरत्वम् अनुप्रापुर्भक्तानुग्रहकारणात्

sthāvaratvam anuprāpurbhaktānugrahakāraṇāt

रुद्राक्षमहिमा श्रोत्रियाय सवत्साया धेनोर्दानेन यत्फलम् । तत्फलं लक्षगुणितं दर्शनाल्लभते नरः

rudrākṣamahimā śrotriyāya savatsāyā dhenordānena yatphalam | tatphalaṃ lakṣaguṇitaṃ darśanāllabhate naraḥ

पुनस्तु कोटिगुणितं फलं तत्स्पर्शनाद् भवेत् । तस्य कोटिशतं पुण्यं लभते धारणान्नरः

punastu koṭiguṇitaṃ phalaṃ tatsparśanād bhavet | tasya koṭiśataṃ puṇyaṃ labhate dhāraṇānnaraḥ

लक्षकोटिसहस्राणि लक्षकोटिशतानि च । तज्जपाल्लभते पुण्यं रुद्राक्षैर्भक्तिमान्नरः

lakṣakoṭisahasrāṇi lakṣakoṭiśatāni ca | tajjapāllabhate puṇyaṃ rudrākṣairbhaktimānnaraḥ

रुद्राक्षभेदाः रुद्राक्षाणां तु सद्भक्त्या धारणे स्यान्महाफलम् । धात्रीफलप्रमाणं तु श्रेष्ठमेतदुदाहृतम्

rudrākṣabhedāḥ rudrākṣāṇāṃ tu sadbhaktyā dhāraṇe syānmahāphalam | dhātrīphalapramāṇaṃ tu śreṣṭhametadudāhṛtam

बदरीफलमात्रं तु मध्यमं प्रोच्यते बुधैः । अधमं चणमात्रं स्यादिति विद्धि बृहस्पते

badarīphalamātraṃ tu madhyamaṃ procyate budhaiḥ | adhamaṃ caṇamātraṃ syāditi viddhi bṛhaspate

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्चेति शिवाज्ञया । वृक्षा जाताः पृथिव्यां तु तज्जातीयाः शुभाक्षकाः

brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāśceti śivājñayā | vṛkṣā jātāḥ pṛthivyāṃ tu tajjātīyāḥ śubhākṣakāḥ

श्वेतास्तु ब्राह्मणा ज्ञेयाः क्षत्रिया रक्तवर्णकाः । पीता वैश्यास्तु विज्ञेयाः कृष्णाः शूद्रा उदाहृताः

śvetāstu brāhmaṇā jñeyāḥ kṣatriyā raktavarṇakāḥ | pītā vaiśyāstu vijñeyāḥ kṛṣṇāḥ śūdrā udāhṛtāḥ

ब्राह्मणो बिभृयाच्छ्वेतान् रक्तान् राजा तु धारयेत् । पीतान् वैश्यस्तु बिभृयात् कृष्णान् शूद्रस्तु धारयेत्

brāhmaṇo bibhṛyācchvetān raktān rājā tu dhārayet | pītān vaiśyastu bibhṛyāt kṛṣṇān śūdrastu dhārayet

वर्ज्या रुद्राक्षाः ताम्राः स्निग्धा दृढाः स्थूलाः कण्टकैः संयुताः शुभाः । क्रिमिदष्टं छिन्नभिन्नं कण्टकैर्हीनमेव च

varjyā rudrākṣāḥ tāmrāḥ snigdhā dṛḍhāḥ sthūlāḥ kaṇṭakaiḥ saṃyutāḥ śubhāḥ | krimidaṣṭaṃ chinnabhinnaṃ kaṇṭakairhīnameva ca

व्रणयुक्तमवृत्तं च षड्रुद्राक्षान् विवर्जयेत्

vraṇayuktamavṛttaṃ ca ṣaḍrudrākṣān vivarjayet

उत्तमादिभेदाः स्वयमेव कृतद्वारं रुद्राक्षं स्यादिहोत्तमम् । यत्तु पौरुषयत्नेन कृतं तन्मध्यमं भवेत्

uttamādibhedāḥ svayameva kṛtadvāraṃ rudrākṣaṃ syādihottamam | yattu pauruṣayatnena kṛtaṃ tanmadhyamaṃ bhavet

समान् स्निग्धान् दृढान् वृत्तान् क्षौमसूत्रेण धारयेत् । सर्वगात्रेण साम्येन सामान्यानि विचक्षणः

samān snigdhān dṛḍhān vṛttān kṣaumasūtreṇa dhārayet | sarvagātreṇa sāmyena sāmānyāni vicakṣaṇaḥ

निकषे हेमरेखेव यस्य रेखा प्रदृश्यते । तदक्षमुत्तमं विद्यात् तद्धार्यं शिवपूजकैः

nikaṣe hemarekheva yasya rekhā pradṛśyate | tadakṣamuttamaṃ vidyāt taddhāryaṃ śivapūjakaiḥ

रुद्राक्षधारणस्थलानि संख्या च शिखायामेकरुद्राक्षं त्रिंशत्तु शिरसा वहेत् । द्वात्रिंशत् तु गले दद्याद् बाह्वोः षोडश षोडश

rudrākṣadhāraṇasthalāni saṃkhyā ca śikhāyāmekarudrākṣaṃ triṃśattu śirasā vahet | dvātriṃśat tu gale dadyād bāhvoḥ ṣoḍaśa ṣoḍaśa

द्वादशं मणिबन्धे च स्कन्धे पञ्चशतं वहेत् । अष्टोत्तरशतैर्मालां जपयज्ञे प्रकल्पयेत्

dvādaśaṃ maṇibandhe ca skandhe pañcaśataṃ vahet | aṣṭottaraśatairmālāṃ japayajñe prakalpayet

द्विसरं त्रिसरं वाऽपि सराणां पञ्चकं तु वा । सराणां सप्तकं वाऽपि बिभृयात् कण्ठदेशतः

dvisaraṃ trisaraṃ vā'pi sarāṇāṃ pañcakaṃ tu vā | sarāṇāṃ saptakaṃ vā'pi bibhṛyāt kaṇṭhadeśataḥ

मकुटे कुण्डले चैव कर्णिकाहारकेषु च । केयूरे कटके चैव कुक्षिबन्धे विशेषतः

makuṭe kuṇḍale caiva karṇikāhārakeṣu ca | keyūre kaṭake caiva kukṣibandhe viśeṣataḥ

सुप्ते पीते सदा कालं रुद्राक्षान् धारयेन्नरः

supte pīte sadā kālaṃ rudrākṣān dhārayennaraḥ

त्रिशतं त्वधमं पञ्चशतं मध्यममुच्यते । सहस्रमुत्तमं प्रोक्तमेवं भेदेन धारयेत्

triśataṃ tvadhamaṃ pañcaśataṃ madhyamamucyate | sahasramuttamaṃ proktamevaṃ bhedena dhārayet

मन्त्रपुरस्सरं रुद्राक्षधारणम् शिरसीशानमन्त्रेण कण्ठे तत्पुरुषेण च । अघोराख्येन मन्त्रेण करयोर्धारयेत् सुधीः

mantrapurassaraṃ rudrākṣadhāraṇam śirasīśānamantreṇa kaṇṭhe tatpuruṣeṇa ca | aghorākhyena mantreṇa karayordhārayet sudhīḥ

पञ्चाशदक्षसहितां व्योमव्यापीति चोदरे

pañcāśadakṣasahitāṃ vyomavyāpīti codare

पञ्चब्रह्मभिरङ्गैश्च त्रिमाला पञ्च सप्त च । अथवा मूलमन्त्रेण सर्वाण्यक्षाणि धारयेत्

pañcabrahmabhiraṅgaiśca trimālā pañca sapta ca | athavā mūlamantreṇa sarvāṇyakṣāṇi dhārayet

मुखभेदेन रुद्राक्षमहिमा एकवक्त्रं तु रुद्राक्षं परतत्त्वस्वरूपकम् । तद्धारणात् परे तत्त्वे लीयते विजितेन्द्रियः

mukhabhedena rudrākṣamahimā ekavaktraṃ tu rudrākṣaṃ paratattvasvarūpakam | taddhāraṇāt pare tattve līyate vijitendriyaḥ

द्विवक्त्रं चैव रुद्राक्षमर्धनारीश्वरात्मकम् । धारणादर्धनारीशः प्रीयते तस्य नित्यशः

dvivaktraṃ caiva rudrākṣamardhanārīśvarātmakam | dhāraṇādardhanārīśaḥ prīyate tasya nityaśaḥ

त्रिवक्त्रमनलः साक्षात् स्त्रीहत्यां दहति क्षणात् । त्रिमुखं चैव रुद्राक्षमग्नित्रयमुदाहृतम्

trivaktramanalaḥ sākṣāt strīhatyāṃ dahati kṣaṇāt | trimukhaṃ caiva rudrākṣamagnitrayamudāhṛtam

तद्धारणेन हुतभुक् तुष्यति स्फुटकामदः

taddhāraṇena hutabhuk tuṣyati sphuṭakāmadaḥ

चतुर्मुखं तु रुद्राक्षं ब्रह्मरूपमुदाहृतम् । पञ्चवक्त्रं तु रुद्राक्षं पञ्चब्रह्मस्वरूपकम्

caturmukhaṃ tu rudrākṣaṃ brahmarūpamudāhṛtam | pañcavaktraṃ tu rudrākṣaṃ pañcabrahmasvarūpakam

पञ्चवक्त्रं स्वयं ब्रह्म ब्रह्महत्यां व्यपोहति । तस्य धारणमात्रेण संतुष्यति सदाशिवः

pañcavaktraṃ svayaṃ brahma brahmahatyāṃ vyapohati | tasya dhāraṇamātreṇa saṃtuṣyati sadāśivaḥ

षड्वक्त्रं तु रुद्राक्षं कार्तिकेयाधिदैवतम् । विनायकाधिदैवं च दत्तेऽविघ्नं श्रियं वराम्

ṣaḍvaktraṃ tu rudrākṣaṃ kārtikeyādhidaivatam | vināyakādhidaivaṃ ca datte'vighnaṃ śriyaṃ varām

सप्तवक्त्रं तु रुद्राक्षं सप्तमात्रधिदैवतम् । तद्धारणेन सुप्रीता जयं ददति मातरः

saptavaktraṃ tu rudrākṣaṃ saptamātradhidaivatam | taddhāraṇena suprītā jayaṃ dadati mātaraḥ

अष्टवक्त्रं तु रुद्राक्षं दिगधीशाधिदैवतम् । वस्वष्टकप्रियं चैव गङ्गाप्रीतिकरं शुभम्

aṣṭavaktraṃ tu rudrākṣaṃ digadhīśādhidaivatam | vasvaṣṭakapriyaṃ caiva gaṅgāprītikaraṃ śubham

तद्धारणादिमे प्रीता ददते तस्य वाञ्छितम्

taddhāraṇādime prītā dadate tasya vāñchitam

नववक्त्रं तु रुद्राक्षं नवशक्त्यधिदैवतम् । तस्य धारणमात्रेण प्रीयन्ते नवशक्तयः

navavaktraṃ tu rudrākṣaṃ navaśaktyadhidaivatam | tasya dhāraṇamātreṇa prīyante navaśaktayaḥ

दशवक्त्रं तु रुद्राक्षं यमदैवमुदाहृतम् । तथाऽस्य प्रीतिजनकं धारणे नात्र संशयः

daśavaktraṃ tu rudrākṣaṃ yamadaivamudāhṛtam | tathā'sya prītijanakaṃ dhāraṇe nātra saṃśayaḥ

एकादशमुखं चाक्षं रुद्रैकादशदैवतम् । तदिन्द्रदैवतं प्रोक्तं सदा सौभाग्यवर्धनम्

ekādaśamukhaṃ cākṣaṃ rudraikādaśadaivatam | tadindradaivataṃ proktaṃ sadā saubhāgyavardhanam

रुद्राक्षं द्वादशमुखं महाविष्णुस्वरूपकम् । द्वादशादित्यदैवं च देवताप्रीतिवर्धनम्

rudrākṣaṃ dvādaśamukhaṃ mahāviṣṇusvarūpakam | dvādaśādityadaivaṃ ca devatāprītivardhanam

त्रयोदशमुखं चाक्षं कामदं शुद्धिदं शुभम् । तस्य धारणमात्रेण कामदेवः प्रसीदति

trayodaśamukhaṃ cākṣaṃ kāmadaṃ śuddhidaṃ śubham | tasya dhāraṇamātreṇa kāmadevaḥ prasīdati

चतुर्दशमुखं चाक्षं रुद्रनेत्रसमुद्भवम् । सर्वव्याधिहरं चैव सदारोग्यमवाप्नुयात्

caturdaśamukhaṃ cākṣaṃ rudranetrasamudbhavam | sarvavyādhiharaṃ caiva sadārogyamavāpnuyāt

तन्मुखं रुद्रमित्याहुस्तद्बिन्दुः सर्वदेवताः । रुद्राक्षधारणात् सद्यः सर्वपापैः प्रमुच्यते

tanmukhaṃ rudramityāhustadbinduḥ sarvadevatāḥ | rudrākṣadhāraṇāt sadyaḥ sarvapāpaiḥ pramucyate

संख्यानिरूपणम् रुद्राक्षधारणं पुण्यं केन वा सदृशं भवेत् । सहस्रं धारयेद् यस्तु रुद्राक्षाणां धृतव्रतः

saṃkhyānirūpaṇam rudrākṣadhāraṇaṃ puṇyaṃ kena vā sadṛśaṃ bhavet | sahasraṃ dhārayed yastu rudrākṣāṇāṃ dhṛtavrataḥ

सुरासुरा नमन्त्येनं यथा रुद्रस्तथैव सः

surāsurā namantyenaṃ yathā rudrastathaiva saḥ

अभावे तु सहस्रस्य बाह्वोः षोडश षोडश । एकं शिखायां करयोर्द्वादश द्वादश द्वयोः

abhāve tu sahasrasya bāhvoḥ ṣoḍaśa ṣoḍaśa | ekaṃ śikhāyāṃ karayordvādaśa dvādaśa dvayoḥ

द्वात्रिंशत् कण्ठदेशे तु प्रत्येकं कर्णयोश्च षट् । उरस्यष्टोत्तरशतं चत्वारिंशच्च मस्तके

dvātriṃśat kaṇṭhadeśe tu pratyekaṃ karṇayośca ṣaṭ | urasyaṣṭottaraśataṃ catvāriṃśacca mastake

धारयेद् यस्तु रुद्राक्षं रुद्रवत् पूज्यते सदा

dhārayed yastu rudrākṣaṃ rudravat pūjyate sadā

मुक्तादिना सह रुद्राक्षधारणम् मुक्ताप्रवालस्फटिकरौप्यवैडूर्यकाञ्चनैः । धारयेद् यस्तु रुद्राक्षान् स रुद्रो नात्र संशयः

muktādinā saha rudrākṣadhāraṇam muktāpravālasphaṭikaraupyavaiḍūryakāñcanaiḥ | dhārayed yastu rudrākṣān sa rudro nātra saṃśayaḥ

केवलं वाऽपि रुद्राक्षान् रुद्रमुद्रान् बिभर्ति यः । तं न स्पृशन्ति पापानि तमांसीव विभावसुम्

kevalaṃ vā'pi rudrākṣān rudramudrān bibharti yaḥ | taṃ na spṛśanti pāpāni tamāṃsīva vibhāvasum

रुद्राक्षमहिमा रुद्राक्षमालया जप्तो मन्त्रोऽनन्तफलप्रदः । अरुद्राक्षजपः पुंसां तावन्मात्रफलप्रदः

rudrākṣamahimā rudrākṣamālayā japto mantro'nantaphalapradaḥ | arudrākṣajapaḥ puṃsāṃ tāvanmātraphalapradaḥ

यस्याङ्गे नास्ति रुद्राक्ष एकोऽपि बहुपुण्यदः

yasyāṅge nāsti rudrākṣa eko'pi bahupuṇyadaḥ

तस्य जन्म निरर्थं स्यात् त्रिपुण्ड्ररहितं यथा

tasya janma nirarthaṃ syāt tripuṇḍrarahitaṃ yathā

मूर्ध्नि विन्यस्य रुद्राक्षं यः स्नाति मतिमान्नरः । गङ्गास्नानफलं तस्य जायते नात्र संशयः

mūrdhni vinyasya rudrākṣaṃ yaḥ snāti matimānnaraḥ | gaṅgāsnānaphalaṃ tasya jāyate nātra saṃśayaḥ

पूजयेद्यस्तु रुद्राक्षं कृत्वा तोयाभिषेचनम् । यत्फलं लिङ्गपूजायां तदेवाप्नोति निश्चितम्

pūjayedyastu rudrākṣaṃ kṛtvā toyābhiṣecanam | yatphalaṃ liṅgapūjāyāṃ tadevāpnoti niścitam

रुद्राक्षमहिमाऽपारः कश्चिदुक्तो मयाऽनघ । गोपनीयः प्रयत्नेन किमतः श्रोतुमिच्छसि

rudrākṣamahimā'pāraḥ kaścidukto mayā'nagha | gopanīyaḥ prayatnena kimataḥ śrotumicchasi

इति श्रीचन्द्रज्ञानागमे उत्तरभागेऽनन्तरुद्रबृहस्पतिसंवादे शिवशासने क्रियापादे रुद्राक्षस्वरूपनिरूपणं नाम सप्तमः पटलः

iti śrīcandrajñānāgame uttarabhāge'nantarudrabṛhaspatisaṃvāde śivaśāsane kriyāpāde rudrākṣasvarūpanirūpaṇaṃ nāma saptamaḥ paṭalaḥ

aṣṭamaḥ paṭalaḥ

बृहस्पतिरुवाच अनुत्तरज्ञाननिधे परानन्दसुधाम्बुधे । श्रीमदीयमुखाम्भोजान्मकरन्दमिव सृतम्

bṛhaspatiruvāca anuttarajñānanidhe parānandasudhāmbudhe | śrīmadīyamukhāmbhojānmakarandamiva sṛtam

महिमानमिहाकर्ण्य रुद्राक्षाणामनुत्तमम् । संतृप्तो विवशश्चास्मि धन्योऽस्मि सुरसन्नुत

mahimānamihākarṇya rudrākṣāṇāmanuttamam | saṃtṛpto vivaśaścāsmi dhanyo'smi surasannuta

श्रीमत्पञ्चाक्षरस्यापि विधानं महिमोन्नतिम् । उपदिश्य कृपादृष्ट्या विलोक्यानुगृहाण माम्

śrīmatpañcākṣarasyāpi vidhānaṃ mahimonnatim | upadiśya kṛpādṛṣṭyā vilokyānugṛhāṇa mām

अनन्तरुद्र उवाच अधुना ते प्रवक्ष्यामि पञ्चाक्षरमहामनोः । स्वरूपं महिमानं च पुरश्चर्याविधिं क्रमात्

anantarudra uvāca adhunā te pravakṣyāmi pañcākṣaramahāmanoḥ | svarūpaṃ mahimānaṃ ca puraścaryāvidhiṃ kramāt

पञ्चाक्षरमन्त्रस्वरूपं महिमा च आदौ नमः प्रयोक्तव्यं शिवायेति ततः परम् । सैषा पञ्चाक्षरी विद्या सर्वश्रुतिशिवागता

pañcākṣaramantrasvarūpaṃ mahimā ca ādau namaḥ prayoktavyaṃ śivāyeti tataḥ param | saiṣā pañcākṣarī vidyā sarvaśrutiśivāgatā

शब्दजातस्य सर्वस्य बीजभूता समासतः । आदौ शिवमुखोद्गीर्णा सा तस्यैवात्मवाचिका

śabdajātasya sarvasya bījabhūtā samāsataḥ | ādau śivamukhodgīrṇā sā tasyaivātmavācikā

तप्तचामीकरप्रख्या पीनोन्नतपयोधरा । चतुर्भुजा त्रिनयना बालेन्दुकृतशेखरा

taptacāmīkaraprakhyā pīnonnatapayodharā | caturbhujā trinayanā bālendukṛtaśekharā

पद्मोत्पलधरा सौम्या वरदाऽभयपाणिका । सर्वलक्षणसंपन्ना सर्वाभरणभूषिता

padmotpaladharā saumyā varadā'bhayapāṇikā | sarvalakṣaṇasaṃpannā sarvābharaṇabhūṣitā

सिद्धपद्मासनासीना नीलकुञ्चितमूर्धजा । इयं प्रणवपूर्वा तु षडक्षरीति कथ्यते

siddhapadmāsanāsīnā nīlakuñcitamūrdhajā | iyaṃ praṇavapūrvā tu ṣaḍakṣarīti kathyate

षडक्षरी विद्या द्विजैरियं तु जप्तव्या नित्यं प्रणवपूर्विका । स्त्रीभिः शूद्रैश्च जप्तव्या नमोऽन्ता प्रणवं विना

ṣaḍakṣarī vidyā dvijairiyaṃ tu japtavyā nityaṃ praṇavapūrvikā | strībhiḥ śūdraiśca japtavyā namo'ntā praṇavaṃ vinā

ऋष्यादिन्यासः वामदेव ऋषिश्चास्य पङ्क्तिश्छन्द उदाहृतः । देवता स शिवः साक्षात् प्रणवो बीज उच्यते

ṛṣyādinyāsaḥ vāmadeva ṛṣiścāsya paṅktiśchanda udāhṛtaḥ | devatā sa śivaḥ sākṣāt praṇavo bīja ucyate

उमा शक्तिरिति प्रोक्ता न्यासश्चैवं षडक्षरैः

umā śaktiriti proktā nyāsaścaivaṃ ṣaḍakṣaraiḥ

जपविधानम् ध्यात्वा संपूज्य मनसि बाह्ये वा परमेश्वरम् । जपं कुर्यात् प्रयत्नेन ध्यायन् साम्बं त्रियम्बकम्

japavidhānam dhyātvā saṃpūjya manasi bāhye vā parameśvaram | japaṃ kuryāt prayatnena dhyāyan sāmbaṃ triyambakam

सहस्रं वा तदर्धं वा शतं वाऽथ जपेन्मनुम् । एवं यः कुरुते नित्यं स शिवो हि न संशयः

sahasraṃ vā tadardhaṃ vā śataṃ vā'tha japenmanum | evaṃ yaḥ kurute nityaṃ sa śivo hi na saṃśayaḥ

वर्णादिनिरूपणम् अस्याः पञ्चविधा वर्णाः प्रस्फुरद्रस्मिमण्डलाः । पीतः श्वेतस्तथा रक्तो हरितो नील एव च

varṇādinirūpaṇam asyāḥ pañcavidhā varṇāḥ prasphuradrasmimaṇḍalāḥ | pītaḥ śvetastathā rakto harito nīla eva ca

पृथक् प्रोज्या यद्येते बिन्दुनादविभूषिताः । अर्धचन्द्राकृतिर्बिन्दुर्नादो दीपशिखाकृतिः

pṛthak projyā yadyete bindunādavibhūṣitāḥ | ardhacandrākṛtirbindurnādo dīpaśikhākṛtiḥ

पञ्चब्रह्ममुखान्याहुः स्थानं तेषां सुरोत्तम । पूर्वादि चोर्ध्वपर्यन्तं नकारादि यथा क्रमम्

pañcabrahmamukhānyāhuḥ sthānaṃ teṣāṃ surottama | pūrvādi cordhvaparyantaṃ nakārādi yathā kramam

नामान्तराणि मूलं विद्या शिवं चैव सूत्रं पञ्चाक्षरस्तथा । नामान्यस्य विजानीयादोङ्कारो हृदयं मतम्

nāmāntarāṇi mūlaṃ vidyā śivaṃ caiva sūtraṃ pañcākṣarastathā | nāmānyasya vijānīyādoṅkāro hṛdayaṃ matam

मन्त्राङ्गानि नकारः शिर उच्येत मकारस्तु शिखोच्यते । शिकारः कवचं तद्वद्वाकारो नेत्रमुच्यते

mantrāṅgāni nakāraḥ śira ucyeta makārastu śikhocyate | śikāraḥ kavacaṃ tadvadvākāro netramucyate

यकारोऽस्त्रं नमः स्वाहा वषट् हुं वौषडित्यपि । फडित्यपि च वर्णानां मन्त्राङ्गत्वं यथा तथा

yakāro'straṃ namaḥ svāhā vaṣaṭ huṃ vauṣaḍityapi | phaḍityapi ca varṇānāṃ mantrāṅgatvaṃ yathā tathā

प्. 74 वर्णं दैवं तथा शक्तिराधारं छन्द एव च । ऋषिः स्थानं ब्रह्म चाथ आयुधं तु तथैव च

p. 74 varṇaṃ daivaṃ tathā śaktirādhāraṃ chanda eva ca | ṛṣiḥ sthānaṃ brahma cātha āyudhaṃ tu tathaiva ca

कला गुणश्च चक्रं च प्रकाशः करणं तथा । वायुर्ज्ञानेन्द्रियं चैवं षोडशैते क्रमोदिताः

kalā guṇaśca cakraṃ ca prakāśaḥ karaṇaṃ tathā | vāyurjñānendriyaṃ caivaṃ ṣoḍaśaite kramoditāḥ

नकारस्य षोडशरूपता नकारं पीतवर्णं स्याद् ब्रह्मा तत्राधिदैवतम् । सावित्री शक्तिरित्युक्ता चाधारं पृथिवी तथा

nakārasya ṣoḍaśarūpatā nakāraṃ pītavarṇaṃ syād brahmā tatrādhidaivatam | sāvitrī śaktirityuktā cādhāraṃ pṛthivī tathā

अनुष्टुप्छन्दसा युक्तं वासिष्ठार्सं तथैव हि । स्थानं पञ्चिमतो वक्त्रं सद्योजातं तु ब्रह्मकम्

anuṣṭupchandasā yuktaṃ vāsiṣṭhārsaṃ tathaiva hi | sthānaṃ pañcimato vaktraṃ sadyojātaṃ tu brahmakam

आयुधं वज्रमेवोक्तं कला निवृत्तिरेव च । गुणः कठिन एवोक्तःश्चक्रं तु चतुरश्रकम्

āyudhaṃ vajramevoktaṃ kalā nivṛttireva ca | guṇaḥ kaṭhina evoktaḥścakraṃ tu caturaśrakam

ज्वलदग्नेः प्रकाशस्तु करणं मन एव च । प्राणवायुसमायुक्तं घ्राणं ज्ञानेन्द्रियं भवेत्

jvaladagneḥ prakāśastu karaṇaṃ mana eva ca | prāṇavāyusamāyuktaṃ ghrāṇaṃ jñānendriyaṃ bhavet

इत्येवं षोडशानां तु नकाराक्षरमुच्यते

ityevaṃ ṣoḍaśānāṃ tu nakārākṣaramucyate

मकारस्य षोडशरूपता मकारं जलरूपं च दैवं विष्णुस्तथैव च । लक्ष्मीः शक्तिरिति प्रोक्ता चाधारं जलमेव च

makārasya ṣoḍaśarūpatā makāraṃ jalarūpaṃ ca daivaṃ viṣṇustathaiva ca | lakṣmīḥ śaktiriti proktā cādhāraṃ jalameva ca

त्रिष्टुप्छन्दः समायुक्तं विश्वामित्र ऋषिस्तथा । स्थानमुत्तरतो वक्त्रं ब्रह्म वै वामदेवकम्

triṣṭupchandaḥ samāyuktaṃ viśvāmitra ṛṣistathā | sthānamuttarato vaktraṃ brahma vai vāmadevakam

आयुधं पद्ममेवोक्तं प्रतिष्ठाख्यकलायुतम् । गुणस्तु द्रवसंयुक्तश्चक्रमर्धसुधाकरः

āyudhaṃ padmamevoktaṃ pratiṣṭhākhyakalāyutam | guṇastu dravasaṃyuktaścakramardhasudhākaraḥ

सोमस्यैव प्रकाशश्च करणं बुद्धिरेव च । अपानवायुसंयुक्तं जिह्वा ज्ञानेन्द्रियं भवेत्

somasyaiva prakāśaśca karaṇaṃ buddhireva ca | apānavāyusaṃyuktaṃ jihvā jñānendriyaṃ bhavet

इत्येवं षोडशानां तु मकाराक्षरमुच्यते

ityevaṃ ṣoḍaśānāṃ tu makārākṣaramucyate

शिकारस्य षोडशरूपता शिकारं वह्निरूपं तु रुद्रस्तत्राधिदैवतम् । गौरीशक्ति समायुक्तमाधारं चाग्निरेव च

śikārasya ṣoḍaśarūpatā śikāraṃ vahnirūpaṃ tu rudrastatrādhidaivatam | gaurīśakti samāyuktamādhāraṃ cāgnireva ca

उष्णिक्छन्द समायुक्तं जमदग्निर्-ऋषिस्तथा । स्थानं दक्षिणतो वक्त्रमघोरं ब्रह्म चैव हि

uṣṇikchanda samāyuktaṃ jamadagnir-ṛṣistathā | sthānaṃ dakṣiṇato vaktramaghoraṃ brahma caiva hi

स्वस्तिकायुधमेवोक्तं विद्यानाम कलाऽपि च । गुणो दीप्त्यनुसंयुक्तश्चक्रं त्यश्रकमेव च

svastikāyudhamevoktaṃ vidyānāma kalā'pi ca | guṇo dīptyanusaṃyuktaścakraṃ tyaśrakameva ca

तटितां तु प्रकाशश्च करणं त्वहमाकृतिः । व्यानवायुसमायुक्तं नेत्रं ज्ञानेन्द्रियं भवेत्

taṭitāṃ tu prakāśaśca karaṇaṃ tvahamākṛtiḥ | vyānavāyusamāyuktaṃ netraṃ jñānendriyaṃ bhavet

इत्येवं षोडशानां तु शिकाराक्षरमुच्यते

ityevaṃ ṣoḍaśānāṃ tu śikārākṣaramucyate

वाकारस्य षोडशरूपता वाकारं वायुरूपं स्यादधिदैवतमीश्वरम् । अम्बिका स्यान्महाशक्तिर्वायुश्चाधारमेव च

vākārasya ṣoḍaśarūpatā vākāraṃ vāyurūpaṃ syādadhidaivatamīśvaram | ambikā syānmahāśaktirvāyuścādhārameva ca

बृहतीच्छन्दसा युक्तं ऋषिः काश्यप एव च । स्थानं पूर्वाननं प्रोक्तं ब्रह्म तत्पूरुषं भवेत्

bṛhatīcchandasā yuktaṃ ṛṣiḥ kāśyapa eva ca | sthānaṃ pūrvānanaṃ proktaṃ brahma tatpūruṣaṃ bhavet

आयुधं बिन्दुरूपं तु कला शान्तिस्तथैव च । गुणः स्परश इति प्रोक्तं षडश्रं चक्रमेव च

āyudhaṃ bindurūpaṃ tu kalā śāntistathaiva ca | guṇaḥ sparaśa iti proktaṃ ṣaḍaśraṃ cakrameva ca

प्रकाश इन्द्रनीलस्य चित्तं तु करणं भवेत् । उदानवायुसंयुक्तं चर्म ज्ञानेन्द्रियं भवेत्

prakāśa indranīlasya cittaṃ tu karaṇaṃ bhavet | udānavāyusaṃyuktaṃ carma jñānendriyaṃ bhavet

इत्येवं षोडशानां तु वाकाराक्षरमुच्यते

ityevaṃ ṣoḍaśānāṃ tu vākārākṣaramucyate

यकारस्य षोडशरूपता यकारं व्योमरूपं तु दैवं चैव सदाशिवः । उन्मनी शक्तिरेवोक्ता आधारं व्योम चोच्यते

yakārasya ṣoḍaśarūpatā yakāraṃ vyomarūpaṃ tu daivaṃ caiva sadāśivaḥ | unmanī śaktirevoktā ādhāraṃ vyoma cocyate

जगतीच्छन्दसा युक्तं भरद्वाज ऋषिस्तथा । स्थानमूर्ध्वमुखं विद्याद् ब्रह्म चेशानमेव च

jagatīcchandasā yuktaṃ bharadvāja ṛṣistathā | sthānamūrdhvamukhaṃ vidyād brahma ceśānameva ca

आयुधं चैव शूलं स्याच्छान्त्यतीता कलाऽपि च । गुणस्तु शून्य एव स्यात् प्रकाशश्चन्द्रिकामणेः

āyudhaṃ caiva śūlaṃ syācchāntyatītā kalā'pi ca | guṇastu śūnya eva syāt prakāśaścandrikāmaṇeḥ

करणं प्रकृतिः प्रोक्तं समानो वायुरेव च । श्रोत्रं ज्ञानेन्द्रियं प्रोक्तमित्येते षोडश क्रमात्

karaṇaṃ prakṛtiḥ proktaṃ samāno vāyureva ca | śrotraṃ jñānendriyaṃ proktamityete ṣoḍaśa kramāt

यकाराक्षरमित्युक्तं न भूतो न भविष्यति

yakārākṣaramityuktaṃ na bhūto na bhaviṣyati

पञ्चाक्षरोत्पत्तिः एकमेव प्रधानं तु पञ्चाक्षरमिति स्मृतम् । काम्यसिद्धिप्रयोगेण प्रत्यक्षं पञ्चधा भवेत्

pañcākṣarotpattiḥ ekameva pradhānaṃ tu pañcākṣaramiti smṛtam | kāmyasiddhiprayogeṇa pratyakṣaṃ pañcadhā bhavet

ततः प्रस्तारकं प्रोक्तं विंशत्येकशतं भवेत् । एवं पञ्चाक्षरोत्पत्तिर्गुरोर्वक्त्रेण लभ्यते

tataḥ prastārakaṃ proktaṃ viṃśatyekaśataṃ bhavet | evaṃ pañcākṣarotpattirgurorvaktreṇa labhyate

मन्त्रं पञ्चविधं प्रोक्तं कर्म चाष्टविधाम् । परे पञ्चात्तरोत्पत्तिः पुनस्तत्रैव लीयते

mantraṃ pañcavidhaṃ proktaṃ karma cāṣṭavidhām | pare pañcāttarotpattiḥ punastatraiva līyate

सप्तकोटिमहामन्त्रा रूपवक्त्रैरनेकधा । पञ्चाक्षरे प्रलीयन्ते पुनस्तस्माद् विनिर्गताः

saptakoṭimahāmantrā rūpavaktrairanekadhā | pañcākṣare pralīyante punastasmād vinirgatāḥ

आज्ञाहीनं क्रियाहीनं श्रद्धाहीनं बृहस्पते । अजप्तं दक्षिणाहीनं सदा जप्तं च निष्फलम्

ājñāhīnaṃ kriyāhīnaṃ śraddhāhīnaṃ bṛhaspate | ajaptaṃ dakṣiṇāhīnaṃ sadā japtaṃ ca niṣphalam

आज्ञासिद्धं क्रियासिद्धं श्रद्धासिद्धमिदं तथा । दक्षिणासिद्धमपि च मन्त्रमेतन्महाफलम्

ājñāsiddhaṃ kriyāsiddhaṃ śraddhāsiddhamidaṃ tathā | dakṣiṇāsiddhamapi ca mantrametanmahāphalam

पुरश्चरणक्रमः दीक्षापूर्वं गुरोर्लब्ध्वा मन्त्रमाज्ञां समाहितः । संकल्प्य च जपेन्नित्यं पुरश्चरणपूर्वकम्

puraścaraṇakramaḥ dīkṣāpūrvaṃ gurorlabdhvā mantramājñāṃ samāhitaḥ | saṃkalpya ca japennityaṃ puraścaraṇapūrvakam

यावज्जीवं जपेन्नित्यमष्टोत्तरसहस्रकम् । अनश्नंस्प्तपरो भूत्वा स याति परमां गतिम्

yāvajjīvaṃ japennityamaṣṭottarasahasrakam | anaśnaṃsptaparo bhūtvā sa yāti paramāṃ gatim

जपेदक्षरलक्षं वै चतुर्गुणितमादरात् । युक्ताशी संयमी यः स पौश्चरणिकः स्मृतः

japedakṣaralakṣaṃ vai caturguṇitamādarāt | yuktāśī saṃyamī yaḥ sa pauścaraṇikaḥ smṛtaḥ

यः पुरश्चरणं कृत्वा नित्यजापी भवेत् पुनः । तस्य नास्ति समोलोके स सिद्धः सिद्धिदो भवेत्

yaḥ puraścaraṇaṃ kṛtvā nityajāpī bhavet punaḥ | tasya nāsti samoloke sa siddhaḥ siddhido bhavet

मन्त्रजपविधिः स्नानं कृत्वा शुचौ देशे बद्ध्वा रुचिरमासनम् । शङ्करं हृदि संचिन्त्य स्वगुरुं तद्गुरूंस्तथा

mantrajapavidhiḥ snānaṃ kṛtvā śucau deśe baddhvā ruciramāsanam | śaṅkaraṃ hṛdi saṃcintya svaguruṃ tadgurūṃstathā

प्राङ्मुखोदङ्मुखो वापि मौनी चैकाग्रमानसः । विशोध्य पञ्चतत्त्वानि दहनप्लावनादिभिः

prāṅmukhodaṅmukho vāpi maunī caikāgramānasaḥ | viśodhya pañcatattvāni dahanaplāvanādibhiḥ

मन्त्रन्यासादिकं कृत्वा सकलीकृतविग्रहः । देवं देवीयुतं ध्यायेत् प्राणापानौ नियम्य च

mantranyāsādikaṃ kṛtvā sakalīkṛtavigrahaḥ | devaṃ devīyutaṃ dhyāyet prāṇāpānau niyamya ca

विद्यां स्थानं स्वरं रूपं ऋषिं छन्दोऽधिदैवतम् । बीजं शक्तिं तथा वाच्यं स्मृत्वा पञ्चाक्षरं जपेत्

vidyāṃ sthānaṃ svaraṃ rūpaṃ ṛṣiṃ chando'dhidaivatam | bījaṃ śaktiṃ tathā vācyaṃ smṛtvā pañcākṣaraṃ japet

त्रिविधो जपः उत्तमो मानसः प्रोक्त उपांशुर्मध्यमस्तथा । अधमो वाचिकः प्रोक्त इत्येतच्छिवशासनम्

trividho japaḥ uttamo mānasaḥ prokta upāṃśurmadhyamastathā | adhamo vācikaḥ prokta ityetacchivaśāsanam

यदुच्चनी च स्वरितैः शब्दैः स्पष्टपदाक्षरैः । मन्त्रमुच्चारयेद्वाचा वाचिकोऽयं जपः स्मृतः

yaduccanī ca svaritaiḥ śabdaiḥ spaṣṭapadākṣaraiḥ | mantramuccārayedvācā vāciko'yaṃ japaḥ smṛtaḥ

जिह्वामात्रपरिस्पन्दादीषदुच्चारितोऽपि वा । अपरैरश्रुतः स्वेन श्रुतश्चोपांशुरुच्यते

jihvāmātraparispandādīṣaduccārito'pi vā | aparairaśrutaḥ svena śrutaścopāṃśurucyate

धिया यदक्षरश्रेण्या वर्णाद्वर्णं पदात्पदम् । शब्दार्थचिन्तनं भूयः कथ्यते मानसो जपः

dhiyā yadakṣaraśreṇyā varṇādvarṇaṃ padātpadam | śabdārthacintanaṃ bhūyaḥ kathyate mānaso japaḥ

वाचिकस्त्वेक एव स्यादुपांशुः शतमुच्यते । सहस्रं मानसं प्रोक्तं सगर्भस्तच्छताधिकः

vācikastveka eva syādupāṃśuḥ śatamucyate | sahasraṃ mānasaṃ proktaṃ sagarbhastacchatādhikaḥ

सगर्भोऽगर्भश्च जपः प्राणायाम समायुक्तः सगर्भो जप उच्यते । प्राणायामेन रहितो ह्यगर्भो जप उच्यते

sagarbho'garbhaśca japaḥ prāṇāyāma samāyuktaḥ sagarbho japa ucyate | prāṇāyāmena rahito hyagarbho japa ucyate

चत्वारिंशत्समावृत्तिं प्राणायामं तु संस्मरेत् । मन्त्रं मन्त्रार्थविधिमानशक्तः शक्तितो जपेत्

catvāriṃśatsamāvṛttiṃ prāṇāyāmaṃ tu saṃsmaret | mantraṃ mantrārthavidhimānaśaktaḥ śaktito japet

पञ्चकं त्रिकमेकं वा प्राणायामं समाचरेत् । अगर्भं वा सगर्भं वा सगर्भस्तु प्रशस्यते

pañcakaṃ trikamekaṃ vā prāṇāyāmaṃ samācaret | agarbhaṃ vā sagarbhaṃ vā sagarbhastu praśasyate

सगर्भादपि साहस्रं सध्यानो जप उच्यते । एषु पञ्चविधेष्वेव कर्तव्यः शक्तितो जपः

sagarbhādapi sāhasraṃ sadhyāno japa ucyate | eṣu pañcavidheṣveva kartavyaḥ śaktito japaḥ

अङ्गुल्यादिषु जपफलभेदः अङ्गुल्या जपसंख्यानादेकमेकमुदाहृतम् । रेखयाऽष्टगुणं विद्यात् पुत्रजीवैर्दशाधिकम्

aṅgulyādiṣu japaphalabhedaḥ aṅgulyā japasaṃkhyānādekamekamudāhṛtam | rekhayā'ṣṭaguṇaṃ vidyāt putrajīvairdaśādhikam

शतं स्याच्छङ्खमणिभिः प्रवालैस्तु सहस्रकम् । स्फटिकैर्दशसाहस्रं मौक्तिकैर्लक्षमुच्यते

śataṃ syācchaṅkhamaṇibhiḥ pravālaistu sahasrakam | sphaṭikairdaśasāhasraṃ mauktikairlakṣamucyate

पद्माक्षैर्दशलक्षं तु सौवर्णैः कोटिरुच्यते । कुशग्रन्थ्या च रुद्राक्षैरनन्तफलमुच्यते

padmākṣairdaśalakṣaṃ tu sauvarṇaiḥ koṭirucyate | kuśagranthyā ca rudrākṣairanantaphalamucyate

जपमाला त्रिंशदक्षैः कृता माला धनदा जपकर्मणि । सप्तविंशतिसंख्याकैरक्षैः पुष्टिप्रदा भवेत्

japamālā triṃśadakṣaiḥ kṛtā mālā dhanadā japakarmaṇi | saptaviṃśatisaṃkhyākairakṣaiḥ puṣṭipradā bhavet

पञ्चविंशतिसम्ख्याकैः कृता मुक्तिं प्रयच्छति । अक्षैस्तु पञ्चदशभिरभिचारफलप्रदा

pañcaviṃśatisamkhyākaiḥ kṛtā muktiṃ prayacchati | akṣaistu pañcadaśabhirabhicāraphalapradā

अङ्गुष्ठं मोक्षदं विद्यात्तर्जनी शत्रुनाशिनी । मध्यमा धनदा शातिं करोत्येव ह्यनामिका

aṅguṣṭhaṃ mokṣadaṃ vidyāttarjanī śatrunāśinī | madhyamā dhanadā śātiṃ karotyeva hyanāmikā

कनिष्ठाऽकर्षणे प्रोक्ता जपकर्मणि गीष्पते

kaniṣṭhā'karṣaṇe proktā japakarmaṇi gīṣpate

अङ्गुष्ठेन जपेज्जप्यमन्यैरङ्गुलिभिः सह । अङ्गुष्ठेन विना जप्यं कृतं तदफलं यतः

aṅguṣṭhena japejjapyamanyairaṅgulibhiḥ saha | aṅguṣṭhena vinā japyaṃ kṛtaṃ tadaphalaṃ yataḥ

स्थानादिभेदेन फलभेदः गृहे जपं समं विद्याद् गोष्ठे शतगुणं भवेत् । पुण्यारण्ये तथाऽरामे सहस्रगुणमुच्यते

sthānādibhedena phalabhedaḥ gṛhe japaṃ samaṃ vidyād goṣṭhe śataguṇaṃ bhavet | puṇyāraṇye tathā'rāme sahasraguṇamucyate

अयुतं पर्वते रम्ये नद्यां लक्षमुदाहृतम् । कोटिं देवालये विद्यादनन्तं शिवसन्निधौ

ayutaṃ parvate ramye nadyāṃ lakṣamudāhṛtam | koṭiṃ devālaye vidyādanantaṃ śivasannidhau

यदिष्टलिङ्गं संपश्यन् वामहस्तस्थितं परम् । जपते तत्फलं वक्तुं न मया शक्यते गुरो

yadiṣṭaliṅgaṃ saṃpaśyan vāmahastasthitaṃ param | japate tatphalaṃ vaktuṃ na mayā śakyate guro

सूर्यस्याग्नेर्गुरोरिन्दोर्दीपस्य च जलस्य च । विप्राणां च गवां चैव सन्निधौ शस्यते जपः

sūryasyāgnergurorindordīpasya ca jalasya ca | viprāṇāṃ ca gavāṃ caiva sannidhau śasyate japaḥ

तत्पूर्वाभिमुखं वश्यं दक्षिणं चाभिचारिकम् । पश्चिमं धनदं विद्यादुत्तरं शान्तिदं भवेत्

tatpūrvābhimukhaṃ vaśyaṃ dakṣiṇaṃ cābhicārikam | paścimaṃ dhanadaṃ vidyāduttaraṃ śāntidaṃ bhavet

जपकाले वर्ज्यम् उष्णीषी कञ्चुकी नग्नो मुक्तकेशो गलावृतः । अपवित्रकरोऽशुद्धो विलपन्न जपेत् क्वचित्

japakāle varjyam uṣṇīṣī kañcukī nagno muktakeśo galāvṛtaḥ | apavitrakaro'śuddho vilapanna japet kvacit

क्रोधं मदं क्षुधां तन्द्रां निष्ठीवनविजृम्भणे । दर्शनं च श्वनीचानां वर्जयेज्जपकर्मणि

krodhaṃ madaṃ kṣudhāṃ tandrāṃ niṣṭhīvanavijṛmbhaṇe | darśanaṃ ca śvanīcānāṃ varjayejjapakarmaṇi

आचामेत् सम्भवे तेषां स्मरेत् साम्बं त्रियम्बकम् । ज्योतींषि च प्रपश्येद् वा कुर्याद् वा प्राणसंयमम्

ācāmet sambhave teṣāṃ smaret sāmbaṃ triyambakam | jyotīṃṣi ca prapaśyed vā kuryād vā prāṇasaṃyamam

अशानश्च शयानश्च गच्छन्नुत्थित एव वा । रथ्यायामशिवे स्थानेन जपेत् तिमिरान्तरे

aśānaśca śayānaśca gacchannutthita eva vā | rathyāyāmaśive sthānena japet timirāntare

प्रसार्य न जपेत् पादौ कुक्कुटासन एव वा । यानशय्याधिरूढो वा चिन्ताव्याकुलितोऽपि वा

prasārya na japet pādau kukkuṭāsana eva vā | yānaśayyādhirūḍho vā cintāvyākulito'pi vā

सदाचारो चपन् जुह्वन् ध्यायन् भद्रं समश्नुते

sadācāro capan juhvan dhyāyan bhadraṃ samaśnute

रहस्यमन्यद्वक्ष्यामि गोपनीयमिदं शृणु । न वाच्यं यस्य कस्यापि नास्तिकस्याथवा पशोः

rahasyamanyadvakṣyāmi gopanīyamidaṃ śṛṇu | na vācyaṃ yasya kasyāpi nāstikasyāthavā paśoḥ

पञ्चाक्षरमन्त्रमहिमा सदाचारविहीनस्य पतितस्यान्त्यजस्य वा । पञ्चाक्षरात् परं नास्ति परित्राणं कलौ युगे

pañcākṣaramantramahimā sadācāravihīnasya patitasyāntyajasya vā | pañcākṣarāt paraṃ nāsti paritrāṇaṃ kalau yuge

गच्छतस्तिष्ठतो वापि स्वेच्छया कर्म कुर्वतः । अशुचेर्वा शुचेर्वापि मन्त्रोऽयं न च निष्फलः

gacchatastiṣṭhato vāpi svecchayā karma kurvataḥ | aśucervā śucervāpi mantro'yaṃ na ca niṣphalaḥ

अनाचारवतां पुंसामविशुद्धषडध्वनाम् । अनादिष्टोऽपि गुरुणा मन्त्रोऽयं न च निष्फलः

anācāravatāṃ puṃsāmaviśuddhaṣaḍadhvanām | anādiṣṭo'pi guruṇā mantro'yaṃ na ca niṣphalaḥ

अन्त्यजस्यापि मूढस्य मूर्खस्य पतितस्य च । निर्मर्यादस्य नीचस्य मन्त्रोऽयं न च निष्फलः

antyajasyāpi mūḍhasya mūrkhasya patitasya ca | nirmaryādasya nīcasya mantro'yaṃ na ca niṣphalaḥ

सर्वावस्थांगतस्यापि मयि भक्तिमतः सदा । सिद्ध्यत्येष न सन्देहो नापरस्य तु कस्यचित्

sarvāvasthāṃgatasyāpi mayi bhaktimataḥ sadā | siddhyatyeṣa na sandeho nāparasya tu kasyacit

न कदाचन कस्यापि रिपुरेष महामनुः । सिद्धो वाऽथ सुसिद्धो वा साध्यो वाऽथ भविष्यति

na kadācana kasyāpi ripureṣa mahāmanuḥ | siddho vā'tha susiddho vā sādhyo vā'tha bhaviṣyati

सिद्धेन गुरुणाऽदिष्टः सुसिद्ध इति कथ्यते । असिद्धेनापि वा दत्तः सिद्धः साध्यस्तु केवलम्

siddhena guruṇā'diṣṭaḥ susiddha iti kathyate | asiddhenāpi vā dattaḥ siddhaḥ sādhyastu kevalam

असाधितः साधितो वा सिद्ध्यत्येष न संशयः । श्रद्धातिशययुक्तस्य शिवे मन्त्रे तथा गुरौ

asādhitaḥ sādhito vā siddhyatyeṣa na saṃśayaḥ | śraddhātiśayayuktasya śive mantre tathā gurau

पञ्चाक्षरीविद्यामाश्रयेत् तस्मान्मन्त्रान्तरांस्त्यक्त्वा सा पायानधिकारतः । आश्रयेत् परमां विद्यां हृद्यां पञ्चाक्षरीं बुधः

pañcākṣarīvidyāmāśrayet tasmānmantrāntarāṃstyaktvā sā pāyānadhikārataḥ | āśrayet paramāṃ vidyāṃ hṛdyāṃ pañcākṣarīṃ budhaḥ

मन्त्रान्तरेषु सिद्धेषु मन्त्र एष न सिद्ध्यति । अस्मिन् सिद्धे महामन्त्रे तेऽपि सिद्धा भवन्ति हि

mantrāntareṣu siddheṣu mantra eṣa na siddhyati | asmin siddhe mahāmantre te'pi siddhā bhavanti hi

अपारो महिमा शैवपञ्चाक्षरमहामनोः । न वक्तुं विधिना शक्यः संक्षिप्योक्तो मयानध

apāro mahimā śaivapañcākṣaramahāmanoḥ | na vaktuṃ vidhinā śakyaḥ saṃkṣipyokto mayānadha

आवरणाष्टकप्रकरणोपसंहारः इदं हि शैवदीक्षाया महदावरणाष्टकम् । प्रथितं सर्वविद्यासु प्रत्येकमपि मुक्तिदम्

āvaraṇāṣṭakaprakaraṇopasaṃhāraḥ idaṃ hi śaivadīkṣāyā mahadāvaraṇāṣṭakam | prathitaṃ sarvavidyāsu pratyekamapi muktidam

प्. 85 गदितं त्वयि संप्रीत्या भुवनानुजिधृक्षया । वृन्दारककुलाचार्य किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि

p. 85 gaditaṃ tvayi saṃprītyā bhuvanānujidhṛkṣayā | vṛndārakakulācārya kimanyacchrotumicchasi

इति श्रीचन्द्रज्ञानागमे उत्तरभागेऽनन्तरुद्रबृहस्पतिसंवादे शिवशासने क्रियापादे पञ्चाक्षरस्वरूपनिरूपणं नामाष्टमः पटलः

iti śrīcandrajñānāgame uttarabhāge'nantarudrabṛhaspatisaṃvāde śivaśāsane kriyāpāde pañcākṣarasvarūpanirūpaṇaṃ nāmāṣṭamaḥ paṭalaḥ

navamaḥ paṭalaḥ

बृहस्पतिरुवाच सर्वागमार्थसारज्ञ सर्वभूतदयापर । जगदुद्धरणोन्निद्रानन्तरुद्र नमोऽस्तु ते

bṛhaspatiruvāca sarvāgamārthasārajña sarvabhūtadayāpara | jagaduddharaṇonnidrānantarudra namo'stu te

अष्टावरणमाहात्म्यमनन्तश्रुतिचोदितम् । श्रीमन्मुखादिहाकर्ण्य परां तृप्तिमवाप्नुवम्

aṣṭāvaraṇamāhātmyamanantaśruticoditam | śrīmanmukhādihākarṇya parāṃ tṛptimavāpnuvam

आचाराणां च पञ्चानां स्वरूपं विनिबोध्य माम् । अनुगृह्णीष्व कृपया सुरासुरनमस्कृत

ācārāṇāṃ ca pañcānāṃ svarūpaṃ vinibodhya mām | anugṛhṇīṣva kṛpayā surāsuranamaskṛta

अनन्तरुद्र उवाच पञ्चाचारनिरूपणम् लिङ्गाचारः सदाचारः शिवाचारस्तथैव च । भृत्याचारो गणाचारः पञ्चाचाराः प्रकीर्तिताः

anantarudra uvāca pañcācāranirūpaṇam liṅgācāraḥ sadācāraḥ śivācārastathaiva ca | bhṛtyācāro gaṇācāraḥ pañcācārāḥ prakīrtitāḥ

गुरुणा दत्तलिङ्गाद्वै नास्ति दैवं महीतले । इति भावानुसन्धानं लिङ्गाचारः स उच्यते

guruṇā dattaliṅgādvai nāsti daivaṃ mahītale | iti bhāvānusandhānaṃ liṅgācāraḥ sa ucyate

धर्माजितेन द्रव्येण यत् सन्तर्पणमन्वहम् । गुरुलिङ्गजङ्गमानां सदाचार इति स्मृतः

dharmājitena dravyeṇa yat santarpaṇamanvaham | guruliṅgajaṅgamānāṃ sadācāra iti smṛtaḥ

शिव एव परं ब्रह्म पञ्चकृत्यपरायणम् । न ततोऽन्या गतिरिति शिवाचारो हि कीर्तितः

śiva eva paraṃ brahma pañcakṛtyaparāyaṇam | na tato'nyā gatiriti śivācāro hi kīrtitaḥ

शिवस्य शिवभक्तस्य शिवधर्मादिकस्य च । न शृणोति च यन्निन्दां च गणाचार उच्यते

śivasya śivabhaktasya śivadharmādikasya ca | na śṛṇoti ca yannindāṃ ca gaṇācāra ucyate

शिवभक्तजनाः सर्वे वरिष्ठाः पृथिवीतले । तेषां भृत्योऽहमिति यद् भृत्याचार इति स्मृतः

śivabhaktajanāḥ sarve variṣṭhāḥ pṛthivītale | teṣāṃ bhṛtyo'hamiti yad bhṛtyācāra iti smṛtaḥ

इहोक्तानां च पञ्चानामाचाराणां सुरोत्तम । प्रकारान्तरमस्त्यत्र वक्ष्ये तदपि च शृणु

ihoktānāṃ ca pañcānāmācārāṇāṃ surottama | prakārāntaramastyatra vakṣye tadapi ca śṛṇu

लिङ्गाचारः लिङ्गाचारं प्रवक्ष्यामि प्रथमं मङ्गलालयम् । क्रियावेधामन्वभिख्यदीक्षान्तर्गतमूर्तयः

1. liṅgācāraḥ liṅgācāraṃ pravakṣyāmi prathamaṃ maṅgalālayam | kriyāvedhāmanvabhikhyadīkṣāntargatamūrtayaḥ

एकविंशतिदीक्षाश्च लिङ्गाचार इति स्मृतः

ekaviṃśatidīkṣāśca liṅgācāra iti smṛtaḥ

सप्तविधा दीक्षा आज्ञोपमा च कलशैरभिषेकस्ततः परम् । स्वस्तिकारोहणं भूतिपट्टमायत्तमेव च

saptavidhā dīkṣā ājñopamā ca kalaśairabhiṣekastataḥ param | svastikārohaṇaṃ bhūtipaṭṭamāyattameva ca

स्वायत्तमिति सप्तैताः क्रियादीक्षान्तरा मताः

svāyattamiti saptaitāḥ kriyādīkṣāntarā matāḥ

समयश्चाप्यसंसारस्तत्त्वं ज्ञानमनुग्रहः । अध्यात्मशुद्धविद्ये च सप्त वेधान्तराः स्मृताः

samayaścāpyasaṃsārastattvaṃ jñānamanugrahaḥ | adhyātmaśuddhavidye ca sapta vedhāntarāḥ smṛtāḥ

दृढव्रतमहिंसा च तस्मै पञ्चन्द्रियार्पणम् । एकाग्रचित्तसंपत्तिः परतत्त्वे सदा रतिः

dṛḍhavratamahiṃsā ca tasmai pañcandriyārpaṇam | ekāgracittasaṃpattiḥ paratattve sadā ratiḥ

लिङ्गे निजमनोलीनं सद्योमुक्तिश्च शाश्वती । एवं सप्तविधा दीक्षा मनुदीक्षान्तराः स्मृताः

liṅge nijamanolīnaṃ sadyomuktiśca śāśvatī | evaṃ saptavidhā dīkṣā manudīkṣāntarāḥ smṛtāḥ

सदाचारः सदाचारं प्रवक्ष्यामि सावधानमनाः शृणु । आचार एव सर्वेषामलङ्काराय कल्पते

2. sadācāraḥ sadācāraṃ pravakṣyāmi sāvadhānamanāḥ śṛṇu | ācāra eva sarveṣāmalaṅkārāya kalpate

आचारहीनः पुरुषो लोके भवति निन्दितः

ācārahīnaḥ puruṣo loke bhavati ninditaḥ

ज्ञानेनाचारयुक्तेन प्रसीदति महेश्वरः । तस्मादाचारवान् ज्ञानी भवेदादेहपातनम्

jñānenācārayuktena prasīdati maheśvaraḥ | tasmādācāravān jñānī bhavedādehapātanam

शिवस्य भक्तिराधार आचारः सर्वदेहिनाम् । आचारः परमो धर्म आचारः परमं धनम्

śivasya bhaktirādhāra ācāraḥ sarvadehinām | ācāraḥ paramo dharma ācāraḥ paramaṃ dhanam

ज्ञानमाचारहीनं चेन्न तद्भवति सिद्धये । शृणु तस्मिन् सदाचारे शीलमष्टविध भवेत्

jñānamācārahīnaṃ cenna tadbhavati siddhaye | śṛṇu tasmin sadācāre śīlamaṣṭavidha bhavet

सदाचारेऽष्टविधं शीलम् अङ्कुरं प्रथमं ज्ञेयमुत्पन्नं च द्वितीयकम् । द्विदलं च तृतीयं स्यात् प्रवृद्धं च चतुर्थकम्

sadācāre'ṣṭavidhaṃ śīlam aṅkuraṃ prathamaṃ jñeyamutpannaṃ ca dvitīyakam | dvidalaṃ ca tṛtīyaṃ syāt pravṛddhaṃ ca caturthakam

सप्रकाण्डं पञ्चमं स्यात् सशाखं षष्ठमुच्यते । सपुष्पं सप्तमं ज्ञेयं सफलं चाष्टमं भवेत्

saprakāṇḍaṃ pañcamaṃ syāt saśākhaṃ ṣaṣṭhamucyate | sapuṣpaṃ saptamaṃ jñeyaṃ saphalaṃ cāṣṭamaṃ bhavet

सदाचारोऽष्टशीलाढ्यः सेवितः कल्पपादपः । सद्भक्तानां सुमनसां ददातीष्टफलं महत्

sadācāro'ṣṭaśīlāḍhyaḥ sevitaḥ kalpapādapaḥ | sadbhaktānāṃ sumanasāṃ dadātīṣṭaphalaṃ mahat

अङ्कुरादिशीललक्षणम् अङ्कुराख्यं प्रवक्ष्यामि बीजभूतं समासतः । गुरुकारुण्यकलितषडध्वन्यासशोभिता

aṅkurādiśīlalakṣaṇam aṅkurākhyaṃ pravakṣyāmi bījabhūtaṃ samāsataḥ | gurukāruṇyakalitaṣaḍadhvanyāsaśobhitā

तनुः स्वीया प्राकृतेति भावोऽङ्कुर इतीर्यते

tanuḥ svīyā prākṛteti bhāvo'ṅkura itīryate

दीक्षितैरेव दाराद्यैः सहवासो य आत्मनः । शीलमुत्पन्नमित्युक्तं ग्राह्यमेतद्विचक्षणैः

dīkṣitaireva dārādyaiḥ sahavāso ya ātmanaḥ | śīlamutpannamityuktaṃ grāhyametadvicakṣaṇaiḥ

लाञ्छनानां हि शैवानां भस्मादीनामनारतम् । धारणं त्वप्रमादेन द्विदलं शीलमुच्यते

lāñchanānāṃ hi śaivānāṃ bhasmādīnāmanāratam | dhāraṇaṃ tvapramādena dvidalaṃ śīlamucyate

यन्नित्यं शिवधर्माणां माहात्म्यस्य विभावनम् । प्रवृद्धं शीलमित्युक्तं भक्तेर्वृद्धिकरं श्रुतम्

yannityaṃ śivadharmāṇāṃ māhātmyasya vibhāvanam | pravṛddhaṃ śīlamityuktaṃ bhaktervṛddhikaraṃ śrutam

इष्टलिङ्गमनभ्यर्च्य स्थीयते यदभोजनम् । सप्रकाण्डमिदं शीलं विज्ञेयं भक्तिसाधनम्

iṣṭaliṅgamanabhyarcya sthīyate yadabhojanam | saprakāṇḍamidaṃ śīlaṃ vijñeyaṃ bhaktisādhanam

इष्टलिङ्गानर्पितस्य द्रव्यस्याग्रहणं हि यत् । शीलं सशाखमित्युक्तमवर्ज्यं भक्तितत्परैः

iṣṭaliṅgānarpitasya dravyasyāgrahaṇaṃ hi yat | śīlaṃ saśākhamityuktamavarjyaṃ bhaktitatparaiḥ

शिवार्पितप्रसादस्य यत् परित्यागवर्जनम् । सपुष्पं शीलमित्युक्तं विज्ञेयं चैतदुत्तमम्

śivārpitaprasādasya yat parityāgavarjanam | sapuṣpaṃ śīlamityuktaṃ vijñeyaṃ caitaduttamam

गुरुजङ्गमलिङ्गानां यदेकत्वेन भावनम् । सफलं शीलमित्युक्तं सद्यः सिद्धिकरं परम्

gurujaṅgamaliṅgānāṃ yadekatvena bhāvanam | saphalaṃ śīlamityuktaṃ sadyaḥ siddhikaraṃ param

यः सदाचारमष्टाङ्गं भक्तिनिष्ठो निषेवते । स सद्यः सिद्धिमाप्नोति परां शम्भोरनुग्रहात्

yaḥ sadācāramaṣṭāṅgaṃ bhaktiniṣṭho niṣevate | sa sadyaḥ siddhimāpnoti parāṃ śambhoranugrahāt

शिवाचारः शिवाचारमतो वक्ष्ये शृणुष्वावहितो मुने । द्रव्यक्षेत्रगृहादीनां षोडशानां विशोधनम्

3. śivācāraḥ śivācāramato vakṣye śṛṇuṣvāvahito mune | dravyakṣetragṛhādīnāṃ ṣoḍaśānāṃ viśodhanam

शिवशास्त्रोक्तमार्गेण शिवाचार इति स्मृतः

śivaśāstroktamārgeṇa śivācāra iti smṛtaḥ

षोडश शुद्धयः भक्तहस्तगतं वापि भस्मना वा विशोधितम् । फलमूलादिकं ग्राह्यं द्रव्यशुद्धिरियं मता

ṣoḍaśa śuddhayaḥ bhaktahastagataṃ vāpi bhasmanā vā viśodhitam | phalamūlādikaṃ grāhyaṃ dravyaśuddhiriyaṃ matā

नन्दिमुद्राङ्कितशिलादार्वादिपरिशोभितम् । क्षेत्रं भक्तिपरैग्राह्यं क्षेत्रशुद्धिः प्रकीर्तित

nandimudrāṅkitaśilādārvādipariśobhitam | kṣetraṃ bhaktiparaigrāhyaṃ kṣetraśuddhiḥ prakīrtita

भक्तैस्तु निर्मितं वापि शिवलिङ्गाङ्कितं तु वा । वेश्म भक्तैः परिग्राह्यं गृहशुद्धिः समीरिता

bhaktaistu nirmitaṃ vāpi śivaliṅgāṅkitaṃ tu vā | veśma bhaktaiḥ parigrāhyaṃ gṛhaśuddhiḥ samīritā

भक्तेन निर्मितं वापि शिवलिङ्गाङ्कितं तु वा । भाण्डजातं परिग्राह्यं भाण्डशुद्धिः प्रकीर्तिता

bhaktena nirmitaṃ vāpi śivaliṅgāṅkitaṃ tu vā | bhāṇḍajātaṃ parigrāhyaṃ bhāṇḍaśuddhiḥ prakīrtitā

भक्तलोकसमानीतं भस्मना संस्कृतं तु वा । तृणादिकं परिग्राह्यं तृणशुद्धिरितीरिता

bhaktalokasamānītaṃ bhasmanā saṃskṛtaṃ tu vā | tṛṇādikaṃ parigrāhyaṃ tṛṇaśuddhiritīritā

भक्तियुक्तसमानीतं विभूत्या संस्कृतं तु वा । काष्ठं व्रतस्थैः संग्राह्यं काष्ठशुद्धिः समीरिता

bhaktiyuktasamānītaṃ vibhūtyā saṃskṛtaṃ tu vā | kāṣṭhaṃ vratasthaiḥ saṃgrāhyaṃ kāṣṭhaśuddhiḥ samīritā

भक्तारामे समुत्पन्नैर्भस्मना संस्कृतैस्तु वा । भक्तैस्तु साधितेनाऽपि विभूत्या संस्कृतेन वा

bhaktārāme samutpannairbhasmanā saṃskṛtaistu vā | bhaktaistu sādhitenā'pi vibhūtyā saṃskṛtena vā

नागवल्लीदलैः पूगैश्चूर्णेन च समन्वितम् । ग्राह्यं भक्तैर्हि ताम्बूलं वीटिकाशुद्धिरीरिता

nāgavallīdalaiḥ pūgaiścūrṇena ca samanvitam | grāhyaṃ bhaktairhi tāmbūlaṃ vīṭikāśuddhirīritā

शिवदीक्षान्वितैः पक्वमभक्तानवलोकितम् । भोज्यं भक्तैः परिग्राह्यं पाकशुद्धिरियं मता

śivadīkṣānvitaiḥ pakvamabhaktānavalokitam | bhojyaṃ bhaktaiḥ parigrāhyaṃ pākaśuddhiriyaṃ matā

घृतं दधि पयस्तक्रं माहिषं चाविकं त्यजेत् । गव्यं तु सर्वदा ग्राह्यं रसशुद्धिरियं मता

ghṛtaṃ dadhi payastakraṃ māhiṣaṃ cāvikaṃ tyajet | gavyaṃ tu sarvadā grāhyaṃ rasaśuddhiriyaṃ matā

पुनर्भवनिदानोक्तकाम्यकर्मविसर्जनात् । जन्मराहित्यसम्पत्तिर्भवशुद्धिर्निगद्यते

punarbhavanidānoktakāmyakarmavisarjanāt | janmarāhityasampattirbhavaśuddhirnigadyate

सर्वभूतदयालुत्वं पाञ्चभौतिकसंस्कृतिः । भूतदूषणराहित्यं भूतशुद्धिः समीरिता

sarvabhūtadayālutvaṃ pāñcabhautikasaṃskṛtiḥ | bhūtadūṣaṇarāhityaṃ bhūtaśuddhiḥ samīritā

सर्वकामान् समुज्झित्य शिवभावानुभावनम् । चेतसा यत् सर्वकालं भावशुद्धिः समीरिता

sarvakāmān samujjhitya śivabhāvānubhāvanam | cetasā yat sarvakālaṃ bhāvaśuddhiḥ samīritā

पद्भ्यां पिपीलिकादीनां न यथा हिंसनं भवेत् । गमनं हि परिग्राह्यं मार्गशुद्धिरियं मता

padbhyāṃ pipīlikādīnāṃ na yathā hiṃsanaṃ bhavet | gamanaṃ hi parigrāhyaṃ mārgaśuddhiriyaṃ matā

शास्त्रसंचोदिते काले निःशब्दे च मनोरमे । शिवलिङ्गाराधनं यत् कालशुद्धिरिहोदिता

śāstrasaṃcodite kāle niḥśabde ca manorame | śivaliṅgārādhanaṃ yat kālaśuddhirihoditā

अनृतं परुषं कुत्सं बीभत्सं दाम्भिकं च यत् । विसर्जनं तद्वचसो वाक्शुद्धिरिति कथ्यते

anṛtaṃ paruṣaṃ kutsaṃ bībhatsaṃ dāmbhikaṃ ca yat | visarjanaṃ tadvacaso vākśuddhiriti kathyate

आसने शयने याने गोष्ठ्यां सर्वत्र सर्वदा । सद्भक्तजनसाङ्गत्यं जनशुद्धिः समीरिता

āsane śayane yāne goṣṭhyāṃ sarvatra sarvadā | sadbhaktajanasāṅgatyaṃ janaśuddhiḥ samīritā

विद्वन्नयं शिवचारः सर्वशास्त्रेषु गोपितः । एतदाचरणान्मर्त्यः शिवसायुज्यभश्नुते

vidvannayaṃ śivacāraḥ sarvaśāstreṣu gopitaḥ | etadācaraṇānmartyaḥ śivasāyujyabhaśnute

गणाचारः गणाचारमतो वक्ष्ये भोगमोक्षैकसाधनम् । अनुष्ठितो भक्तगणैर्गणाचार इतीरितः

4. gaṇācāraḥ gaṇācāramato vakṣye bhogamokṣaikasādhanam | anuṣṭhito bhaktagaṇairgaṇācāra itīritaḥ

चतुष्षष्टिशीलानि सर्वोत्तमे गणाचारे सद्यःसिद्धिकरे परे । शीलानि तु चतुःषष्टिर्वर्तन्ते तानि संशृणु

catuṣṣaṣṭiśīlāni sarvottame gaṇācāre sadyaḥsiddhikare pare | śīlāni tu catuḥṣaṣṭirvartante tāni saṃśṛṇu

तत्र सप्तकायिकशीलानि भक्तिनिष्ठेन यद्वाचा यथार्थस्यैव भाषणम् । तत्सत्यं सर्वशास्त्रेषु प्रथमं शीलमुच्यते

tatra saptakāyikaśīlāni bhaktiniṣṭhena yadvācā yathārthasyaiva bhāṣaṇam | tatsatyaṃ sarvaśāstreṣu prathamaṃ śīlamucyate

न वाच्यमप्रियं सत्यं नासत्यं च प्रियं वदेत् । ब्रूयात् प्रियं च यत्सत्यं द्वितीयं शीलमुच्यते

na vācyamapriyaṃ satyaṃ nāsatyaṃ ca priyaṃ vadet | brūyāt priyaṃ ca yatsatyaṃ dvitīyaṃ śīlamucyate

वेदागमपुराणानां धर्मज्ञानैकबोधिनाम् । पठनं प्रत्यहं यत्तत्तृतीयं शीलमीरितम्

vedāgamapurāṇānāṃ dharmajñānaikabodhinām | paṭhanaṃ pratyahaṃ yattattṛtīyaṃ śīlamīritam

शिवस्य शिवभक्तानां गुरोरपि विशेषतः । प्रशंसनं यदश्रान्तं चतुर्थं शीलमुच्यते

śivasya śivabhaktānāṃ gurorapi viśeṣataḥ | praśaṃsanaṃ yadaśrāntaṃ caturthaṃ śīlamucyate

अन्येषां चैव देवानां मानुषाणां च जातुचित् । प्रशंसावर्जनं यत्तत् पञ्चमं शीलमुच्यते

anyeṣāṃ caiva devānāṃ mānuṣāṇāṃ ca jātucit | praśaṃsāvarjanaṃ yattat pañcamaṃ śīlamucyate

कदाचित् कुत्रचिद्वा यदात्मस्तुतिविसर्जनम् । तत् षष्ठं शीलमित्युक्तं सर्वशास्त्रैकसम्मतम्

kadācit kutracidvā yadātmastutivisarjanam | tat ṣaṣṭhaṃ śīlamityuktaṃ sarvaśāstraikasammatam

देवतानां मनुष्याणां निर्गुणानां च जातुचित् । गर्हाविसर्चनं यत्तत् सप्तमं शीलमुच्यते

devatānāṃ manuṣyāṇāṃ nirguṇānāṃ ca jātucit | garhāvisarcanaṃ yattat saptamaṃ śīlamucyate

तदेतद्वाचिकं शीलमुक्तं सप्तविधं मया । अथ पाणिगतं यत्तु शीलं वक्ष्यामि तच्छृणु

tadetadvācikaṃ śīlamuktaṃ saptavidhaṃ mayā | atha pāṇigataṃ yattu śīlaṃ vakṣyāmi tacchṛṇu

पञ्चविधं पाणिगतं शीलम् गुरुजङ्गमलिङ्गानां क्रियते या नमस्कृतिः । शीलमष्टममित्युक्तमखिलागमबोधितम्

pañcavidhaṃ pāṇigataṃ śīlam gurujaṅgamaliṅgānāṃ kriyate yā namaskṛtiḥ | śīlamaṣṭamamityuktamakhilāgamabodhitam

पूजापरिकराणां यत्संपादनमहर्निशम् । शीलं नवममित्युक्तं शिवप्रीत्येककारणम्

pūjāparikarāṇāṃ yatsaṃpādanamaharniśam | śīlaṃ navamamityuktaṃ śivaprītyekakāraṇam

रुद्राक्षमालया नित्यं मूलमन्त्रजपोऽन्वहम् । दशमं शीलमित्युक्तमखिलाघविशोधनम्

rudrākṣamālayā nityaṃ mūlamantrajapo'nvaham | daśamaṃ śīlamityuktamakhilāghaviśodhanam

गुरोर्माहेश्वराणां च भवानीवल्लभस्य च । आराधनं प्रत्यहं तच्छीलमेकादशं स्मृतम्

gurormāheśvarāṇāṃ ca bhavānīvallabhasya ca | ārādhanaṃ pratyahaṃ tacchīlamekādaśaṃ smṛtam

गुरवे जङ्गमेभ्यश्च शिवधर्माय भक्तितः । यथा शक्ति कृतं दानं द्वादशं शीलमुच्यते

gurave jaṅgamebhyaśca śivadharmāya bhaktitaḥ | yathā śakti kṛtaṃ dānaṃ dvādaśaṃ śīlamucyate

एवं पञ्चविधं शीलं पाणिसम्बद्धमीरितम् । अथ पादगतं वक्ष्ये शीलं पापौघनाशनम्

evaṃ pañcavidhaṃ śīlaṃ pāṇisambaddhamīritam | atha pādagataṃ vakṣye śīlaṃ pāpaughanāśanam

चतुर्विधं पादगतं शीलम् गुरोर्माहेश्वरस्याभिगमनं क्रियते हि यत् । तत् त्रयोदशमित्युक्तं शम्भुना सर्ववेदिना

caturvidhaṃ pādagataṃ śīlam gurormāheśvarasyābhigamanaṃ kriyate hi yat | tat trayodaśamityuktaṃ śambhunā sarvavedinā

गुरोर्माहेश्वरस्यापि क्रियते यत् प्रदक्षिणम् । भक्तिभावयुतेनैव गदितं तच्चतुर्दशम्

gurormāheśvarasyāpi kriyate yat pradakṣiṇam | bhaktibhāvayutenaiva gaditaṃ taccaturdaśam

पूजापरिकराणां हि सम्पादनचिकीर्षया । भक्तेन गम्यते नित्यं तत् पञ्चदशकं मतम्

pūjāparikarāṇāṃ hi sampādanacikīrṣayā | bhaktena gamyate nityaṃ tat pañcadaśakaṃ matam

गुरोरपीष्टलिङ्गस्य पूजार्थं स्थिरमासनम् । तत् षोडशकमित्युक्तं देवदेवेन शूलिना

gurorapīṣṭaliṅgasya pūjārthaṃ sthiramāsanam | tat ṣoḍaśakamityuktaṃ devadevena śūlinā

एवं पादगतं शीलं चतुर्विधमितीरितम् । त्वक्सम्बद्धमतो वक्ष्ये तच्छृणुष्वावधानतः

evaṃ pādagataṃ śīlaṃ caturvidhamitīritam | tvaksambaddhamato vakṣye tacchṛṇuṣvāvadhānataḥ

त्वक्संबद्धं शीलम् नित्यं यदिष्टलिङ्गस्य स्पर्शनं त्ववियोगतः । तत् सप्तदशकं प्रोक्तं वपुःसार्थकतास्पदम्

tvaksaṃbaddhaṃ śīlam nityaṃ yadiṣṭaliṅgasya sparśanaṃ tvaviyogataḥ | tat saptadaśakaṃ proktaṃ vapuḥsārthakatāspadam

इष्टलिङ्गस्पर्शजन्यरोमाञ्चसमलङ्कृतिः । अष्टादशं शीलमिति कथितं भवनाशकम्

iṣṭaliṅgasparśajanyaromāñcasamalaṅkṛtiḥ | aṣṭādaśaṃ śīlamiti kathitaṃ bhavanāśakam

त्वक्सम्बद्धमिदं शीलं द्विविधं परिकीर्तितम् । चक्षुर्गतं प्रवक्ष्यामि शृणु तत्सावधानतः

tvaksambaddhamidaṃ śīlaṃ dvividhaṃ parikīrtitam | cakṣurgataṃ pravakṣyāmi śṛṇu tatsāvadhānataḥ

चक्षुर्गतं शीलम् अश्रान्तं सानुरागं यदिष्टलिङ्गनिरीक्षणम् । एकोनविंशकं शीलमुक्तं भवभयाहपम्

cakṣurgataṃ śīlam aśrāntaṃ sānurāgaṃ yadiṣṭaliṅganirīkṣaṇam | ekonaviṃśakaṃ śīlamuktaṃ bhavabhayāhapam

इष्टलिङ्गेक्षणोद्भूतानन्दबाष्पसमुद्गमः । विंशं शीलं विनिर्दिष्टं स्पष्टं चन्द्रार्धमौलिना

iṣṭaliṅgekṣaṇodbhūtānandabāṣpasamudgamaḥ | viṃśaṃ śīlaṃ vinirdiṣṭaṃ spaṣṭaṃ candrārdhamaulinā

एवं ते द्विविधं शीलं चक्षुःसम्बद्धमीरितम् । अथ जिह्वागतं वक्ष्ये शृणु श्रद्धासमन्वितः

evaṃ te dvividhaṃ śīlaṃ cakṣuḥsambaddhamīritam | atha jihvāgataṃ vakṣye śṛṇu śraddhāsamanvitaḥ

जिह्वागतं शीलम् निवेदितप्रसादीयरसास्वादो यदन्वहम् । एकविंशकमित्युक्तमथ घ्राणगतं शृणु

jihvāgataṃ śīlam niveditaprasādīyarasāsvādo yadanvaham | ekaviṃśakamityuktamatha ghrāṇagataṃ śṛṇu

घ्राणगतं शीलम् निर्माल्यगन्धपुष्पादिसौरभाघ्राणनं परम् । द्वाविंशकं समाख्यातमतः श्रोत्रगतं शृणु

ghrāṇagataṃ śīlam nirmālyagandhapuṣpādisaurabhāghrāṇanaṃ param | dvāviṃśakaṃ samākhyātamataḥ śrotragataṃ śṛṇu

श्रोत्रगतं शीलम् गुरोः शिवस्य भक्तानां स्तोत्राकर्णनमन्वहम् । तत् त्रयोविंशकं प्रोक्तं मोक्षसम्प्राप्तिकारणम्

śrotragataṃ śīlam guroḥ śivasya bhaktānāṃ stotrākarṇanamanvaham | tat trayoviṃśakaṃ proktaṃ mokṣasamprāptikāraṇam

गुरोः शिवस्य भक्तानां निन्दानाकर्णनं हि यत् । तच्चतुर्विंशकं प्रोक्तं कायिकं तु ततः शृणु

guroḥ śivasya bhaktānāṃ nindānākarṇanaṃ hi yat | taccaturviṃśakaṃ proktaṃ kāyikaṃ tu tataḥ śṛṇu

कायिकं शीलम् गुरोरपीष्टलिङ्गस्य चरस्यैव प्रसादतः । कायशोधनमेतद्धि शीलं स्यात् पञ्चविंशकम्

kāyikaṃ śīlam gurorapīṣṭaliṅgasya carasyaiva prasādataḥ | kāyaśodhanametaddhi śīlaṃ syāt pañcaviṃśakam

निषिद्धविषयेभ्यश्च यदिन्द्रियविनिग्रहः । षड्विंशं शीलमित्युक्तं भवदोषनिवारणम्

niṣiddhaviṣayebhyaśca yadindriyavinigrahaḥ | ṣaḍviṃśaṃ śīlamityuktaṃ bhavadoṣanivāraṇam

अस्पृश्यवस्तुसंस्पर्शे स्नानं नीरेण भस्मना । शौचं हि सप्तविंशं स्याच्छीलं दोषनिवारणम्

aspṛśyavastusaṃsparśe snānaṃ nīreṇa bhasmanā | śaucaṃ hi saptaviṃśaṃ syācchīlaṃ doṣanivāraṇam

आसने शयने गोष्ठ्यां भविसम्बन्धवर्जनम् । अष्टाविंशमिदं शीलं निर्दिष्टं शौचसाधनम्

āsane śayane goṣṭhyāṃ bhavisambandhavarjanam | aṣṭāviṃśamidaṃ śīlaṃ nirdiṣṭaṃ śaucasādhanam

भूतिरुद्राक्षलिङ्गानां शरीरे धारणं सदा । एकोनत्रिंशकं शीलं मोक्षमार्गैकसाधनम्

bhūtirudrākṣaliṅgānāṃ śarīre dhāraṇaṃ sadā | ekonatriṃśakaṃ śīlaṃ mokṣamārgaikasādhanam

कायिकं पञ्चधा प्रोक्तं मुक्तिप्राप्त्येकसाधनम् । अथ मानसिकं वक्ष्ये शीलमेकमनाः शृणु

kāyikaṃ pañcadhā proktaṃ muktiprāptyekasādhanam | atha mānasikaṃ vakṣye śīlamekamanāḥ śṛṇu

मानसिकं शीलम् निषिद्धभोगविषये यत् संकल्पविवर्जनम् । ब्रह्मचर्यं हि तच्छीलं त्रिंशमीश्वरचोदितम्

mānasikaṃ śīlam niṣiddhabhogaviṣaye yat saṃkalpavivarjanam | brahmacaryaṃ hi tacchīlaṃ triṃśamīśvaracoditam

कामं भक्तिरसौकुर्यादविषयेषु न जातुचित् । एकत्रिंशमिदं शीलं निष्कामत्वं प्रकीर्तितम्

kāmaṃ bhaktirasaukuryādaviṣayeṣu na jātucit | ekatriṃśamidaṃ śīlaṃ niṣkāmatvaṃ prakīrtitam

वहेत् क्रोधमधर्मे तु न वैरिषु कदाचन । द्वात्रिंशकमिदं शीलमक्रोधं मुक्तिसाधनम्

vahet krodhamadharme tu na vairiṣu kadācana | dvātriṃśakamidaṃ śīlamakrodhaṃ muktisādhanam

न धनादौ वहेल्लोभं शिवस्याराधने वहेत् । अलोभाख्यमिदं शीलं त्रयस्त्रिंशं समीरितम्

na dhanādau vahellobhaṃ śivasyārādhane vahet | alobhākhyamidaṃ śīlaṃ trayastriṃśaṃ samīritam

मोहं भक्तजने कुर्यान्न कान्तायां सुतेषु वा । अमोहाख्यमिदं शीलं चतुस्त्रिंशं प्रकीर्तितम्

mohaṃ bhaktajane kuryānna kāntāyāṃ suteṣu vā | amohākhyamidaṃ śīlaṃ catustriṃśaṃ prakīrtitam

मात्सर्यं करणेष्वेव नजनेषु वहेत् क्वचित् । अमात्सर्यमिदं शीलं पञ्चत्रिंशं समीरितम्

mātsaryaṃ karaṇeṣveva najaneṣu vahet kvacit | amātsaryamidaṃ śīlaṃ pañcatriṃśaṃ samīritam

मदं मायाजये कुर्यान्न धर्मे नाऽपि संपदि । अमदाख्यमिदं शीलं षट्त्रिंशमिति कीर्तितम्

madaṃ māyājaye kuryānna dharme nā'pi saṃpadi | amadākhyamidaṃ śīlaṃ ṣaṭtriṃśamiti kīrtitam

गुणागुणविमर्शस्य त्यागो यस्तु गुरौ चरे । सप्तत्रिंशं समाख्यातं शीलं पुण्यफलप्रदम्

guṇāguṇavimarśasya tyāgo yastu gurau care | saptatriṃśaṃ samākhyātaṃ śīlaṃ puṇyaphalapradam

प्राणिनो यस्य कस्यापि न बाधाकरणं हि यत् । अहिंसाख्यमिदं शीलमष्टत्रिंशं समीरितम्

prāṇino yasya kasyāpi na bādhākaraṇaṃ hi yat | ahiṃsākhyamidaṃ śīlamaṣṭatriṃśaṃ samīritam

प्राणिदुःखस्य वीक्षायामक्षमत्वं दयाभिधम् । शीलं प्रसिद्धमेकोनचत्वारिंशं प्रकीर्तितम्

prāṇiduḥkhasya vīkṣāyāmakṣamatvaṃ dayābhidham | śīlaṃ prasiddhamekonacatvāriṃśaṃ prakīrtitam

क्रियायां वचने वापि यत्परस्मात् स्वतोऽपि वा । ह्रीर्या शीलमिदं प्रोक्तं चत्वारिंशं त्रिशूलिना

kriyāyāṃ vacane vāpi yatparasmāt svato'pi vā | hrīryā śīlamidaṃ proktaṃ catvāriṃśaṃ triśūlinā

रिपौ निजसुते वापि यद्वैषम्यविवर्जनम् । आर्जवाख्यं शीलमेकचत्वारिंशमुदाहृतम्

ripau nijasute vāpi yadvaiṣamyavivarjanam | ārjavākhyaṃ śīlamekacatvāriṃśamudāhṛtam

100

आगमे निगमे चैव विश्वासो यद्गुरुदिते । श्रद्धाख्यं शीलमेतद् द्विचत्वारिंशं समीरितम्

āgame nigame caiva viśvāso yadgurudite | śraddhākhyaṃ śīlametad dvicatvāriṃśaṃ samīritam

101

आपद्यपि दुरन्तायां धर्मस्य यदवर्जनम् । धृत्याख्यं शीलमेतत् त्रिचत्वारिंशं प्रकीर्तितम्

āpadyapi durantāyāṃ dharmasya yadavarjanam | dhṛtyākhyaṃ śīlametat tricatvāriṃśaṃ prakīrtitam

102

अदूषणं वैरिजनेष्वपकारपरेष्वपि । शीलं क्षमाभिधं चतुश्चत्वारिंशं समीरितम्

adūṣaṇaṃ vairijaneṣvapakārapareṣvapi | śīlaṃ kṣamābhidhaṃ catuścatvāriṃśaṃ samīritam

103

भोगप्रयुक्तवाञ्छाया राहित्यं यद्धिमानसे । भोगासक्तिच्युतिः पञ्चचत्वारिंशं समीरितम्

bhogaprayuktavāñchāyā rāhityaṃ yaddhimānase | bhogāsakticyutiḥ pañcacatvāriṃśaṃ samīritam

104

क्रियायां वचने वापि प्रमादरहितस्थितिः । धीर्या शीलं तदिह षट्चत्वारिंशं विनिश्चितम्

kriyāyāṃ vacane vāpi pramādarahitasthitiḥ | dhīryā śīlaṃ tadiha ṣaṭcatvāriṃśaṃ viniścitam

105

शिवान्यवस्तुविषयसंकल्पपरिवर्जनम् । शीलं दमाभिधं सप्तचत्वारिंशं प्रकीर्तितम्

śivānyavastuviṣayasaṃkalpaparivarjanam | śīlaṃ damābhidhaṃ saptacatvāriṃśaṃ prakīrtitam

106

अन्यूनधर्मानुष्ठानं परद्रव्यापरिग्रहः । अस्तेयाख्यं शीलमष्टचत्वारिंशमुदाहृतम्

anyūnadharmānuṣṭhānaṃ paradravyāparigrahaḥ | asteyākhyaṃ śīlamaṣṭacatvāriṃśamudāhṛtam

107

अलब्धवस्तुविषयव्यसनाभावसुस्वितिः । संतुष्टिः शीलमेकोन पञ्चाशत्कं विनिश्चिनु

alabdhavastuviṣayavyasanābhāvasusvitiḥ | saṃtuṣṭiḥ śīlamekona pañcāśatkaṃ viniścinu

108

पारमेश्वरयोर्नित्यं स्मरणं नामरूपयोः । जीवन्मुक्तिप्रदं शीलं पञ्चाशत्कं समीरितम्

pārameśvarayornityaṃ smaraṇaṃ nāmarūpayoḥ | jīvanmuktipradaṃ śīlaṃ pañcāśatkaṃ samīritam

109

शम्भुनामगुणादीनां चिन्तनं यदनारतम् । शीलं पाशहरं त्वेकपञ्चाशत्कं प्रकीर्तितम्

śambhunāmaguṇādīnāṃ cintanaṃ yadanāratam | śīlaṃ pāśaharaṃ tvekapañcāśatkaṃ prakīrtitam

110

भाव्यमानं सदा शम्भोः पादसंवाहनादिकम् । पादसेवनमेतद् द्विपञ्चाशत्कमुदाहृतम्

bhāvyamānaṃ sadā śambhoḥ pādasaṃvāhanādikam | pādasevanametad dvipañcāśatkamudāhṛtam

111

अर्चनं मानसं यत् स्याच्छम्भोरावाहनादिना । शीलं त्विदं गीष्पते त्रिपञ्चाशत्कमुदाहृतम्

arcanaṃ mānasaṃ yat syācchambhorāvāhanādinā | śīlaṃ tvidaṃ gīṣpate tripañcāśatkamudāhṛtam

112

शम्भुपादाब्जयोर्नित्यं प्रणामो मानसो हि यत् । शीलमेतत्किल चतुःपञ्चाशं संप्रकीर्तितम्

śambhupādābjayornityaṃ praṇāmo mānaso hi yat | śīlametatkila catuḥpañcāśaṃ saṃprakīrtitam

113

कैङ्कर्यकरणं शम्भोर्मनसा सर्वदा हि यत् । दास्यं शीलमिदं पञ्चपञ्चाशमिति भाषितम्

kaiṅkaryakaraṇaṃ śambhormanasā sarvadā hi yat | dāsyaṃ śīlamidaṃ pañcapañcāśamiti bhāṣitam

114

शम्भोः कल्याणरूपस्य सखिताभावनं हि यत् । सख्याख्यं शीलमेतत् षट्पञ्चाशमिति निश्चितम्

śambhoḥ kalyāṇarūpasya sakhitābhāvanaṃ hi yat | sakhyākhyaṃ śīlametat ṣaṭpañcāśamiti niścitam

115

बन्धमोचनभारस्य कृत्स्नस्येशे समर्पणम् । आत्मार्पणमिदं सप्तपञ्चाशं सम्प्रचोदितम्

bandhamocanabhārasya kṛtsnasyeśe samarpaṇam | ātmārpaṇamidaṃ saptapañcāśaṃ sampracoditam

116

यज्जपो मूलमन्त्रस्य मनसा क्रियते सदा । शीलमेतत् सेव्यमष्टपञ्चाशमवधारितम्

yajjapo mūlamantrasya manasā kriyate sadā | śīlametat sevyamaṣṭapañcāśamavadhāritam

117

शम्भोर्यद् दिव्यरूपानुसन्धानं क्रियते हृदि । ध्यानाख्यं शीलमेकोनषष्टिकं परिकीर्तितम्

śambhoryad divyarūpānusandhānaṃ kriyate hṛdi | dhyānākhyaṃ śīlamekonaṣaṣṭikaṃ parikīrtitam

118

ध्रियते तैलधारावदविच्छिन्नं तदेव यत् । धारणाख्यं शीलमिदं षष्टिकं समुदाहृतम्

dhriyate tailadhārāvadavicchinnaṃ tadeva yat | dhāraṇākhyaṃ śīlamidaṃ ṣaṣṭikaṃ samudāhṛtam

119

निवातदीपवद् ध्याने चेतसो यदवस्थितिः । समाध्याख्यं शीलमेकषष्टिकं सम्प्रचोदिकम्

nivātadīpavad dhyāne cetaso yadavasthitiḥ | samādhyākhyaṃ śīlamekaṣaṣṭikaṃ sampracodikam

125

सोऽहंभावेन विश्वेशं ध्यायन् कृत्यानि सर्वतः । तदिन्द्रियमुखेनैव क्रियमाणानि भावयन्

so'haṃbhāvena viśveśaṃ dhyāyan kṛtyāni sarvataḥ | tadindriyamukhenaiva kriyamāṇāni bhāvayan

120

यदाचरति तच्छीलं द्विषष्टिकमुदाहृतम्

yadācarati tacchīlaṃ dviṣaṣṭikamudāhṛtam

121

अपरिच्छिन्नरूपानुसन्धानं यन्महेशितुः । शीलमुक्तं सुराचार्य त्रिषष्टिकमुदाहृतम्

aparicchinnarūpānusandhānaṃ yanmaheśituḥ | śīlamuktaṃ surācārya triṣaṣṭikamudāhṛtam

128

अनन्तरूपं देवस्य भावयन्निजरुपतः । शिवानन्दवशाद् विश्वमात्मानं विस्मरन्नपि

anantarūpaṃ devasya bhāvayannijarupataḥ | śivānandavaśād viśvamātmānaṃ vismarannapi

122

यस्तिष्ठत्यचलः शीलं चतुष्षष्टिकमीरितम्

yastiṣṭhatyacalaḥ śīlaṃ catuṣṣaṣṭikamīritam

130

यश्चतुष्पष्टिशीलाढ्यः शिव एव न चापरः । एतदभ्यासयोगेन शिवसायुज्यमश्नुते

yaścatuṣpaṣṭiśīlāḍhyaḥ śiva eva na cāparaḥ | etadabhyāsayogena śivasāyujyamaśnute

123

गणाचार इति प्रोक्तो भृत्याचारमतः शृणु

gaṇācāra iti prokto bhṛtyācāramataḥ śṛṇu

132

भृत्याचारः भृत्यत्वं वीरभृत्यत्वं भृत्याचारो द्विधा मतः । गुरुलिङ्गजङ्गमानां कैङ्कर्याचरणं हि यत्

bhṛtyācāraḥ bhṛtyatvaṃ vīrabhṛtyatvaṃ bhṛtyācāro dvidhā mataḥ | guruliṅgajaṅgamānāṃ kaiṅkaryācaraṇaṃ hi yat

124

भृत्यत्वमिति निर्दिष्टं देवदेवन शम्भुना

bhṛtyatvamiti nirdiṣṭaṃ devadevana śambhunā

125

देशिकाय तनुं चित्तं शम्भवे च धनं तथा । जङ्गमाय समर्प्यैवं महोत्साहसमन्वितः

deśikāya tanuṃ cittaṃ śambhave ca dhanaṃ tathā | jaṅgamāya samarpyaivaṃ mahotsāhasamanvitaḥ

126

मुक्तिमेव परां काङ्क्षमाणो यदवतिष्ठते । तन्मतं वीरभृत्यत्वं शिवानुग्रहसाधनम्

muktimeva parāṃ kāṅkṣamāṇo yadavatiṣṭhate | tanmataṃ vīrabhṛtyatvaṃ śivānugrahasādhanam

127

इत्येवं कथितस्तुभ्यं पञ्चाचारविनिर्णयः । निगमागमसारोऽयं मुक्तिप्राप्त्येकसाधनः

ityevaṃ kathitastubhyaṃ pañcācāravinirṇayaḥ | nigamāgamasāro'yaṃ muktiprāptyekasādhanaḥ

137

नाशिष्यायोपदेष्टव्यो नाभक्ताय कदाचन । नापुत्राय च वक्तव्यो न श्रद्धारहिताय च

nāśiṣyāyopadeṣṭavyo nābhaktāya kadācana | nāputrāya ca vaktavyo na śraddhārahitāya ca

128

गोपनीयः प्रयत्नेन किमतः श्रोतुमिच्छसि

gopanīyaḥ prayatnena kimataḥ śrotumicchasi

इति श्रीचन्द्रज्ञानागमे उत्तरभागेऽनन्तरुद्रबृहस्पतिसंवादे शिवशासने क्रियापादे पञ्चाचारस्वरूपनिरुपणं नाम नवमः पटलः

iti śrīcandrajñānāgame uttarabhāge'nantarudrabṛhaspatisaṃvāde śivaśāsane kriyāpāde pañcācārasvarūpanirupaṇaṃ nāma navamaḥ paṭalaḥ

daśamaḥ paṭalaḥ

बृहस्पतिरुवाच सर्वभद्रगुणोपेत काद्रवेयपरिष्कृत । जनदुद्धरणोन्निद्रान्तरुद्र नमोऽस्तु ते

bṛhaspatiruvāca sarvabhadraguṇopeta kādraveyapariṣkṛta | janaduddharaṇonnidrāntarudra namo'stu te

आगमेषु निगद्यन्ते शैवभेदास्त्वनेकधा । चत्वारः क्वचिदुच्यन्ते तथा सप्तेति हि क्वचित्

āgameṣu nigadyante śaivabhedāstvanekadhā | catvāraḥ kvaciducyante tathā sapteti hi kvacit

दशेति च क्वचित् प्रोक्ताः कथ्यन्ते क्वचिन्यथा । संगृह्य तानिह ब्रूहि परिष्कारमसंशयम्

daśeti ca kvacit proktāḥ kathyante kvacinyathā | saṃgṛhya tāniha brūhi pariṣkāramasaṃśayam

अन्तरुद्र उवाच अष्टविधाः शैवाः अधुना ते प्रवक्ष्यामि शैवभेदमनुत्तमम् । अनादिशैवं प्रथममादिशैवं द्वितीयकम्

antarudra uvāca aṣṭavidhāḥ śaivāḥ adhunā te pravakṣyāmi śaivabhedamanuttamam | anādiśaivaṃ prathamamādiśaivaṃ dvitīyakam

पूर्वशैवं तृतीयं स्यान्मिश्रशैवं चतुर्थकम्

pūrvaśaivaṃ tṛtīyaṃ syānmiśraśaivaṃ caturthakam

शुद्धशैवं पञ्चमं स्यात् षष्ठं वै मार्गशैवकम् । सामान्यं सप्तमं ज्ञेयं वीरशैवमथाष्टमम्

śuddhaśaivaṃ pañcamaṃ syāt ṣaṣṭhaṃ vai mārgaśaivakam | sāmānyaṃ saptamaṃ jñeyaṃ vīraśaivamathāṣṭamam

अनादिशैवलक्षणम् अथ तल्लक्षणं वक्ष्ये यथावदनुपूर्वतः । अनादिशैवः शम्भुः स्यादाथ तस्य गणा अपि

1. anādiśaivalakṣaṇam atha tallakṣaṇaṃ vakṣye yathāvadanupūrvataḥ | anādiśaivaḥ śambhuḥ syādātha tasya gaṇā api

आदिशैवलक्षणम् आदिशैवास्तु विज्ञेयाः कौशिकाद्या महर्षयः

2. ādiśaivalakṣaṇam ādiśaivāstu vijñeyāḥ kauśikādyā maharṣayaḥ

कौशिकः कश्यपश्चैव भरद्वाजात्रिगौतमाः । आदावेते महेशस्य पञ्चवक्त्रेषु दीषिताः

kauśikaḥ kaśyapaścaiva bharadvājātrigautamāḥ | ādāvete maheśasya pañcavaktreṣu dīṣitāḥ

गुरोर्मुखाद्दीक्षिता हि तद्गोत्राश्चान्यगोत्रिणः । आगमान्तोक्तविधिना शाम्भवव्रतसेविनः

gurormukhāddīkṣitā hi tadgotrāścānyagotriṇaḥ | āgamāntoktavidhinā śāmbhavavratasevinaḥ

वेधामनुक्रियाभिख्यदीक्षात्रय विधानतः । लिङ्गत्रयपरिस्फूर्जदङ्गत्रितय शोभिनः

vedhāmanukriyābhikhyadīkṣātraya vidhānataḥ | liṅgatrayaparisphūrjadaṅgatritaya śobhinaḥ

आदिशैवा इति भुवि निगद्यन्ते बृहस्पते

ādiśaivā iti bhuvi nigadyante bṛhaspate

महेशस्य प्रतिष्ठायामुत्सवे स्नपनादिषु । आचार्यत्वे ह्यधिकृता आदिशैवा जगन्नुताः

maheśasya pratiṣṭhāyāmutsave snapanādiṣu | ācāryatve hyadhikṛtā ādiśaivā jagannutāḥ

पूर्वशैवलक्षणम् पूर्वशैवा हि विज्ञेयाः कानीनास्तु शिवद्विजाः । अनूढासु हि कन्यासु प्रभूताः पञ्चगोत्रिणः

3. pūrvaśaivalakṣaṇam pūrvaśaivā hi vijñeyāḥ kānīnāstu śivadvijāḥ | anūḍhāsu hi kanyāsu prabhūtāḥ pañcagotriṇaḥ

दीक्षाणामिह शैवीनां पूर्वभागोदितात्मनाम् । ग्रहणाग्रहणाभ्यां च द्विविधास्ते शिवद्विचः

dīkṣāṇāmiha śaivīnāṃ pūrvabhāgoditātmanām | grahaṇāgrahaṇābhyāṃ ca dvividhāste śivadvicaḥ

पूर्वकाण्डोक्तदीक्षाभिः संस्कृतास्ते ह्यलिङ्गिनः । स्वार्थे परार्थे यजनेऽधिकृतास्ते भवन्ति हि

pūrvakāṇḍoktadīkṣābhiḥ saṃskṛtāste hyaliṅginaḥ | svārthe parārthe yajane'dhikṛtāste bhavanti hi

अर्चकत्वे हि देवस्य कैङ्कर्यकरणेऽपि च । शिवागारपरिष्कारेऽधिकृतास्ते सुरार्चित

arcakatve hi devasya kaiṅkaryakaraṇe'pi ca | śivāgārapariṣkāre'dhikṛtāste surārcita

नाचार्यत्वे ह्यधिकृतिः प्रतिष्ठादिषु कर्मसु । दीक्षितानामपि ह्येषां कानीनत्वादसंशयम्

nācāryatve hyadhikṛtiḥ pratiṣṭhādiṣu karmasu | dīkṣitānāmapi hyeṣāṃ kānīnatvādasaṃśayam

(देवलकलक्षणम्) अथ येऽदीक्षिता एव परार्थयजने रताः । ते हि देवलकाः प्रोक्ताः सर्वकर्मविगर्हिताः

(devalakalakṣaṇam) atha ye'dīkṣitā eva parārthayajane ratāḥ | te hi devalakāḥ proktāḥ sarvakarmavigarhitāḥ

शिवागारादन्यदेशे तेषां स्पर्शोऽपि दोषदः । शिवार्चकत्वादेतेषां शैवत्वं तु परिस्फुटम्

śivāgārādanyadeśe teṣāṃ sparśo'pi doṣadaḥ | śivārcakatvādeteṣāṃ śaivatvaṃ tu parisphuṭam

शिवदीक्षाविदूरत्वात् शिवद्रव्यस्य भक्षणात् । शिवकैङ्कैर्यविषयश्रद्धालोपादिदोषतः

śivadīkṣāvidūratvāt śivadravyasya bhakṣaṇāt | śivakaiṅkairyaviṣayaśraddhālopādidoṣataḥ

तन्मला इत्युदीर्यन्ते सर्वशास्त्रेषु गीष्पते

tanmalā ityudīryante sarvaśāstreṣu gīṣpate

मिश्रशैवलक्षणम् मिश्रशैवमथो वक्ष्ये सुराचार्य समाशृणु । आदित्यमम्बिकां विष्णुं गणनाथं महेश्वरम्

4. miśraśaivalakṣaṇam miśraśaivamatho vakṣye surācārya samāśṛṇu | ādityamambikāṃ viṣṇuṃ gaṇanāthaṃ maheśvaram

एकपीठे संनिवेश्य मिश्रीकृत्यार्चयन्ति ये । मिश्रशैवा इति हि ते प्रोच्यन्ते मिश्रपूजनात्

ekapīṭhe saṃniveśya miśrīkṛtyārcayanti ye | miśraśaivā iti hi te procyante miśrapūjanāt

नैतेषां शिवदीक्षा स्यान्न शिवाधिक्यभावना । भस्मरुद्राक्षधरणाच्छैवत्वं मिश्रपूजनात्

naiteṣāṃ śivadīkṣā syānna śivādhikyabhāvanā | bhasmarudrākṣadharaṇācchaivatvaṃ miśrapūjanāt

मिश्रत्वं विद्यन्ते यस्मान्मिश्रशैवाः प्रकीर्तिताः

miśratvaṃ vidyante yasmānmiśraśaivāḥ prakīrtitāḥ

अन्तश्शाक्तं बहिश्शैवं सभामध्ये तु वैष्णवम् । मिश्रितं दृश्यन्ते यस्मान्मिश्रशैवाः प्रकीर्तिताः

antaśśāktaṃ bahiśśaivaṃ sabhāmadhye tu vaiṣṇavam | miśritaṃ dṛśyante yasmānmiśraśaivāḥ prakīrtitāḥ

शुद्धशैवलक्षणम् शुद्धशैवमतो वक्ष्ये प्रसिद्धं सुमनोर्चित । भस्मरुद्राक्षधरणात्मक पौराणदीक्षया

5. śuddhaśaivalakṣaṇam śuddhaśaivamato vakṣye prasiddhaṃ sumanorcita | bhasmarudrākṣadharaṇātmaka paurāṇadīkṣayā

दीक्षिताः शिवलिङ्गैकपूजातत्परचेतसः

dīkṣitāḥ śivaliṅgaikapūjātatparacetasaḥ

शिवपारम्यविश्वासाः शिवभावानुभाविनः । शुद्धशैवा इति भुवि निगद्यन्ते बृहस्पते

śivapāramyaviśvāsāḥ śivabhāvānubhāvinaḥ | śuddhaśaivā iti bhuvi nigadyante bṛhaspate

मार्गशैवलक्षणम् मार्गशैवं प्रवक्ष्यामि मुक्तिसन्निधिमार्गकम् । वेदागमान्तगदितदीक्षात्रयपरिग्रहः

6. mārgaśaivalakṣaṇam mārgaśaivaṃ pravakṣyāmi muktisannidhimārgakam | vedāgamāntagaditadīkṣātrayaparigrahaḥ

षट्स्थलज्ञानसम्पत्तिः षट्कालशिवपूजनम्

ṣaṭsthalajñānasampattiḥ ṣaṭkālaśivapūjanam

एकविंशतिसाहस्रयुतषच्छत संख्यया । षडक्षरीजपो नित्यं लिङ्गैक्यविभावनम्

ekaviṃśatisāhasrayutaṣacchata saṃkhyayā | ṣaḍakṣarījapo nityaṃ liṅgaikyavibhāvanam

धर्मोऽयं मार्गशैवान्तमीश्वरेण प्रकीर्तिताः

dharmo'yaṃ mārgaśaivāntamīśvareṇa prakīrtitāḥ

आदिशैवेन तौल्येऽपि दीक्षादीनां परिग्रहे । विशिष्टानां हि धमाणां शीघ्रमुक्तिप्रदायिनाम्

ādiśaivena taulye'pi dīkṣādīnāṃ parigrahe | viśiṣṭānāṃ hi dhamāṇāṃ śīghramuktipradāyinām

निरन्तरानुष्ठानं यद्मार्गशैवे विशिष्यते

nirantarānuṣṭhānaṃ yadmārgaśaive viśiṣyate

सामान्यशैवलक्षणम् सामान्यशैवं वक्ष्यामि तच्छृणुष्वावधानतः । शाक्ताद्याः सर्व एवैते मतपञ्चकवर्तिनः

7. sāmānyaśaivalakṣaṇam sāmānyaśaivaṃ vakṣyāmi tacchṛṇuṣvāvadhānataḥ | śāktādyāḥ sarva evaite matapañcakavartinaḥ

अध्वशोधनसंस्काराद्गायत्रीग्रहणादपि । सामान्यशैवा इति हि निगद्यन्ते धरातले

adhvaśodhanasaṃskārādgāyatrīgrahaṇādapi | sāmānyaśaivā iti hi nigadyante dharātale

वीरशैवलक्षणम् वीरशैवं प्रवक्ष्यामि विदितं श्रुतितन्त्रयोः । श्रौतं स्वतन्त्रमिति च द्विविधं परिकीर्तितम्

8. vīraśaivalakṣaṇam vīraśaivaṃ pravakṣyāmi viditaṃ śrutitantrayoḥ | śrautaṃ svatantramiti ca dvividhaṃ parikīrtitam

वर्णाश्रमीयधर्माढ्यं श्रौतमित्यभिधीयते । तदीयधर्मरहितं स्वतन्त्रमिति कथ्यते

varṇāśramīyadharmāḍhyaṃ śrautamityabhidhīyate | tadīyadharmarahitaṃ svatantramiti kathyate

आगमोत्तरकाण्डोक्तदीक्षाणां यः परिग्रहः । समान आदिशैवेन विशेषमिह संशृणु

āgamottarakāṇḍoktadīkṣāṇāṃ yaḥ parigrahaḥ | samāna ādiśaivena viśeṣamiha saṃśṛṇu

इष्टलिङ्गवियोगे वा व्रतानां वा परिच्युतौ । तृणवत् प्राणसंत्याग इति वीरव्रतं मतम्

iṣṭaliṅgaviyoge vā vratānāṃ vā paricyutau | tṛṇavat prāṇasaṃtyāga iti vīravrataṃ matam

भक्त्युत्साहविशेषोऽपि वीरत्वमिति कथ्यते । वीरव्रतसमायोगाद्वीरशैवं प्रकीर्तितम्

bhaktyutsāhaviśeṣo'pi vīratvamiti kathyate | vīravratasamāyogādvīraśaivaṃ prakīrtitam

वीरशैवभेदाः पुनः त्रिविधमेतद्धि सामान्यादिप्रभेदतः । सामान्यश्च विशेषश्च निराभारीति च त्रिधा

vīraśaivabhedāḥ punaḥ trividhametaddhi sāmānyādiprabhedataḥ | sāmānyaśca viśeṣaśca nirābhārīti ca tridhā

सामान्यवीरशैवलक्षणम् अथ लक्षणमेतेषां क्रमाद् वक्ष्यामि संशृणु । इष्टादिलिङ्गत्रितयस्यैकीभावेन चार्चनम्

sāmānyavīraśaivalakṣaṇam atha lakṣaṇameteṣāṃ kramād vakṣyāmi saṃśṛṇu | iṣṭādiliṅgatritayasyaikībhāvena cārcanam

गुरौ माहेश्वरे स्वेष्टलिङ्गे च समभावना

gurau māheśvare sveṣṭaliṅge ca samabhāvanā

त्रिकालं लिङ्गपूजा च सम्भवद्भिः पदार्थकैः । सामान्यवीरशैवस्य धर्मोऽयं परिकीर्तितः

trikālaṃ liṅgapūjā ca sambhavadbhiḥ padārthakaiḥ | sāmānyavīraśaivasya dharmo'yaṃ parikīrtitaḥ

विशेषवीरशैवलक्षणम् विशेषधर्मानुष्ठानाद् विशेषश्च स एव हि

viśeṣavīraśaivalakṣaṇam viśeṣadharmānuṣṭhānād viśeṣaśca sa eva hi

एकं माहेश्वरं वापि द्वौ वा त्रीन् प्रतिवासरम् । भोजयित्वा हि तच्छेषं भुञ्जीयादप्रमादतः

ekaṃ māheśvaraṃ vāpi dvau vā trīn prativāsaram | bhojayitvā hi taccheṣaṃ bhuñjīyādapramādataḥ

षट्कालं लिङ्गपूजा च नियतैस्तु पदार्थकैः

ṣaṭkālaṃ liṅgapūjā ca niyataistu padārthakaiḥ

द्रोणपुष्पं बिल्वपत्रं करवीरमथापि वा । मल्लिकोत्पलपुन्नागजात्यादिकुसुमानि वा

droṇapuṣpaṃ bilvapatraṃ karavīramathāpi vā | mallikotpalapunnāgajātyādikusumāni vā

एष्वेकं त्रीणि द्वौ वापि ह्यर्पयेन्नियमान्वितः । एवं चरिष्ये नियमानहमाप्राणसंचरात्

eṣvekaṃ trīṇi dvau vāpi hyarpayenniyamānvitaḥ | evaṃ cariṣye niyamānahamāprāṇasaṃcarāt

नान्यथा बिभृयां प्राणानिति यो नियमः स्मृतः । इत्यादिनियमैर्युक्तो विशेष इति कथ्यते

nānyathā bibhṛyāṃ prāṇāniti yo niyamaḥ smṛtaḥ | ityādiniyamairyukto viśeṣa iti kathyate

निराभारीवीरशैवलक्षणम् तुरीयाश्रमसेवी तु निराभारीति चोच्यते । स्वतन्त्रे त्यक्तदारादिर्निराभारीति कथ्यते

nirābhārīvīraśaivalakṣaṇam turīyāśramasevī tu nirābhārīti cocyate | svatantre tyaktadārādirnirābhārīti kathyate

स्वतन्त्रो निराभारी मुण्डी वा जटिलो वापि दण्डकाषायसंयुतः । स्वतन्त्रे वीरशैवे तु निराभारी चरेन्महीम्

svatantro nirābhārī muṇḍī vā jaṭilo vāpi daṇḍakāṣāyasaṃyutaḥ | svatantre vīraśaive tu nirābhārī carenmahīm

वैदिको निराभारी शिखायज्ञोपवीताढ्यो दण्डकाषायचेलवान् । वैदिके वीरशैवे तु निराभारीति स स्मृतः

vaidiko nirābhārī śikhāyajñopavītāḍhyo daṇḍakāṣāyacelavān | vaidike vīraśaive tu nirābhārīti sa smṛtaḥ

स्वेष्टलिङ्गावियोगस्तु समान उभयोः स्मृतः

sveṣṭaliṅgāviyogastu samāna ubhayoḥ smṛtaḥ

निराभारसामान्यलक्षणम् निस्पृहो निजलिङ्गैक्यो भिक्षाशी भयवर्जितः । मौनी भूतदयायुक्तो निराभार इति स्मृतः

nirābhārasāmānyalakṣaṇam nispṛho nijaliṅgaikyo bhikṣāśī bhayavarjitaḥ | maunī bhūtadayāyukto nirābhāra iti smṛtaḥ

कन्थाकमण्डलुधरो भूतिरुद्राक्षसंयुतः । दण्डकौपीनधारी च निराभारीति गीयते

kanthākamaṇḍaludharo bhūtirudrākṣasaṃyutaḥ | daṇḍakaupīnadhārī ca nirābhārīti gīyate

निराभाराश्रमस्थस्य सम्भवे तस्य सन्निधौ । ग्राह्योऽयमाश्रमस्तस्य मुखाद्धि प्रणवोऽपि च

nirābhārāśramasthasya sambhave tasya sannidhau | grāhyo'yamāśramastasya mukhāddhi praṇavo'pi ca

असम्भवे तादृशस्य शिवागारेऽथवा पुनः । बिल्वमूले परिग्राह्यो भवतीश्वरशासनात्

asambhave tādṛśasya śivāgāre'thavā punaḥ | bilvamūle parigrāhyo bhavatīśvaraśāsanāt

प्रणवे जप्यमानेऽपि सूक्ष्मपञ्चाक्षरात्मनि । स्थूलपञ्चाक्षरः शैवो न वर्ज्यो यतिभिः सदा

praṇave japyamāne'pi sūkṣmapañcākṣarātmani | sthūlapañcākṣaraḥ śaivo na varjyo yatibhiḥ sadā

दर्शनाचारादिप्रयुक्ता इमे शैवभेदाः आदेः पूर्वस्य शुद्धस्य तथैवं मार्गवीरयोः । सविशेषः शिवाद्वैतः श्रुतीनां सम्मतो मतः

darśanācārādiprayuktā ime śaivabhedāḥ ādeḥ pūrvasya śuddhasya tathaivaṃ mārgavīrayoḥ | saviśeṣaḥ śivādvaitaḥ śrutīnāṃ sammato mataḥ

मिश्रस्य शुद्धाद्वैताख्यो मतस्तु परिकल्पितः । सामान्यस्य विशिष्टोऽयं शक्त्याद्यद्वैत एव हि

miśrasya śuddhādvaitākhyo matastu parikalpitaḥ | sāmānyasya viśiṣṭo'yaṃ śaktyādyadvaita eva hi

आदेर्मार्गस्य वीरस्य प्रेतकर्म न विद्यते । दहनं चैव सा पिण्ड्यं नैतेषां सम्मते ततः

ādermārgasya vīrasya pretakarma na vidyate | dahanaṃ caiva sā piṇḍyaṃ naiteṣāṃ sammate tataḥ

पूर्वादीनां तु प्रेतत्वं तत्प्रयुक्तं हि कर्म च । विशिष्यते यतस्तेषां न दीक्षा शाम्भवी परा

pūrvādīnāṃ tu pretatvaṃ tatprayuktaṃ hi karma ca | viśiṣyate yatasteṣāṃ na dīkṣā śāmbhavī parā

आचारभेदमूलास्ते शैवभेदाः समीरिताः । प्रधानमेकमेव स्यात् सर्वविद्यासमन्वितम्

ācārabhedamūlāste śaivabhedāḥ samīritāḥ | pradhānamekameva syāt sarvavidyāsamanvitam

निर्गतोपपदं शैवं विदितं मुनिपुङ्गव

nirgatopapadaṃ śaivaṃ viditaṃ munipuṅgava

यदा गमान्तविश्रान्तशैवदीक्षाभिशोभितम् । अङ्गत्रितयसम्बद्धलिङ्गत्रयविराजितम्

yadā gamāntaviśrāntaśaivadīkṣābhiśobhitam | aṅgatritayasambaddhaliṅgatrayavirājitam

वर्णाश्रमीयधर्माढ्यं षट्स्थलज्ञानसंयुतम् । विशिष्टमष्टावरणैः पञ्चाचाराभिमण्डितम्

varṇāśramīyadharmāḍhyaṃ ṣaṭsthalajñānasaṃyutam | viśiṣṭamaṣṭāvaraṇaiḥ pañcācārābhimaṇḍitam

सद्यः पाशक्षयकरं कर्म ज्ञानसमुच्चयम् । महेश्वरप्रतिष्ठादिकृत्याचार्यत्वशोभितम्

sadyaḥ pāśakṣayakaraṃ karma jñānasamuccayam | maheśvarapratiṣṭhādikṛtyācāryatvaśobhitam

अथापीदं तत्र तत्र बहुधैवाभिधीयते । तत्तद्गुणसमायोगात् तत्तन्नामाङ्कितं भवेत्

athāpīdaṃ tatra tatra bahudhaivābhidhīyate | tattadguṇasamāyogāt tattannāmāṅkitaṃ bhavet

अनादिसर्गसंचारादनादीदं निगद्यते । मतानामिह सर्वेषामाद्यत्वादपि गीष्पते

anādisargasaṃcārādanādīdaṃ nigadyate | matānāmiha sarveṣāmādyatvādapi gīṣpate

आदिशैवमिति ख्यातं क्वचिद्वेदविदुत्तम

ādiśaivamiti khyātaṃ kvacidvedaviduttama

मुक्तिमार्गप्रधानत्वाद् मार्गशैवमिति श्रुतम् । देवतान्तरसम्बन्धवर्जनाच्छुद्धमित्यपि

muktimārgapradhānatvād mārgaśaivamiti śrutam | devatāntarasambandhavarjanācchuddhamityapi

स्मार्तकर्माभिसम्बन्धान्मिश्रमित्यपि च क्वचित् । वीरव्रतसमायोगाद्वीरशैवमिति स्मृतम्

smārtakarmābhisambandhānmiśramityapi ca kvacit | vīravratasamāyogādvīraśaivamiti smṛtam

इति ते गीष्पते सम्यक् शैवभेदः समीरितः । प्रधानमपि शैवं च किमन्यच्छ्रोतुमिच्छिसि

iti te gīṣpate samyak śaivabhedaḥ samīritaḥ | pradhānamapi śaivaṃ ca kimanyacchrotumicchisi

इति श्रीचन्द्रज्ञानागमे उत्तरभागेऽनन्तरुद्रबृहस्पतिसंवादे शिवशासने क्रियापादे शैवभेदो नाम दशमः पटलः

iti śrīcandrajñānāgame uttarabhāge'nantarudrabṛhaspatisaṃvāde śivaśāsane kriyāpāde śaivabhedo nāma daśamaḥ paṭalaḥ

ekādaśaḥ paṭalaḥ

बृहस्पतिरुवाच कङ्कालधर सर्वज्ञ कालकाल कृपानिधे । अनन्तरुद्र भगवान् नतोऽस्म्यनुगृहाण माम्

bṛhaspatiruvāca kaṅkāladhara sarvajña kālakāla kṛpānidhe | anantarudra bhagavān nato'smyanugṛhāṇa mām

शाम्भवव्रतनिष्ठानां शैवानां प्रयतात्मनाम् । आह्निकं श्रोतुमिच्छामि विधानं ब्रूह्यशेषतः

śāmbhavavrataniṣṭhānāṃ śaivānāṃ prayatātmanām | āhnikaṃ śrotumicchāmi vidhānaṃ brūhyaśeṣataḥ

अनन्तरुद्र उवाच शाम्भवव्रतनिष्ठानामाह्निकम् ब्राह्मे मुहूर्त उत्थाय नेत्रयोरिष्टलिङ्गकम् । स्पर्शयन्नीश्वरं साम्बं ध्यात्वा कार्यं विचार्य च

anantarudra uvāca śāmbhavavrataniṣṭhānāmāhnikam brāhme muhūrta utthāya netrayoriṣṭaliṅgakam | sparśayannīśvaraṃ sāmbaṃ dhyātvā kāryaṃ vicārya ca

शौचाचारनिरूपणम् बहिर्विदिशमाग्नेयीं गच्छेदारादतन्द्रितः

śaucācāranirūpaṇam bahirvidiśamāgneyīṃ gacchedārādatandritaḥ

शिवसूत्रं यज्ञसूत्रं मूर्ध्नि विन्यस्य वाससा । प्रावृत्य च शिरोऽन्यत्र जलपात्रं निधाय च

śivasūtraṃ yajñasūtraṃ mūrdhni vinyasya vāsasā | prāvṛtya ca śiro'nyatra jalapātraṃ nidhāya ca

विसृज्य चैव विण्मूत्रे शौचं कुर्याद्विधानतः

visṛjya caiva viṇmūtre śaucaṃ kuryādvidhānataḥ

ततो दन्तान् धावयेच्च क्षीरिकण्टकिशाखया । अलाभे दन्तकाष्ठानां सदाचारसमन्वितः

tato dantān dhāvayecca kṣīrikaṇṭakiśākhayā | alābhe dantakāṣṭhānāṃ sadācārasamanvitaḥ

अपां द्वादशगण्डूषैः कुर्यादास्यविशोधनम् । आचम्य चाथ नद्यादौ वारुणस्नानमाचरेत्

apāṃ dvādaśagaṇḍūṣaiḥ kuryādāsyaviśodhanam | ācamya cātha nadyādau vāruṇasnānamācaret

वारुणस्नानादिकम् सोपवीतः शिखां बद्ध्वा प्रविश्य च जलान्तरम् । शिवतीर्थं विधायाथ तन्मध्ये स्नानमाचरेत्

vāruṇasnānādikam sopavītaḥ śikhāṃ baddhvā praviśya ca jalāntaram | śivatīrthaṃ vidhāyātha tanmadhye snānamācaret

शिवब्रह्माङ्गविद्याङ्गैः स्नानं कृत्वा विधानतः । पञ्चब्रह्मशिवाङ्गैश्च त्रिः पठेदघमर्षणम्

śivabrahmāṅgavidyāṅgaiḥ snānaṃ kṛtvā vidhānataḥ | pañcabrahmaśivāṅgaiśca triḥ paṭhedaghamarṣaṇam

देवादींस्तर्पयित्वाऽथ शिवतीर्थं तु संहरेत् । अथार्द्रवसने त्यक्त्वा बिभृयाद् धौतवाससी

devādīṃstarpayitvā'tha śivatīrthaṃ tu saṃharet | athārdravasane tyaktvā bibhṛyād dhautavāsasī

भस्मस्नानादिकम् मज्जयित्वेष्टलिङ्गं च गृहीत्वा भसितं ततः । भस्मस्नानं ततः कुर्यात् सर्वदोषनिवृत्तये

bhasmasnānādikam majjayitveṣṭaliṅgaṃ ca gṛhītvā bhasitaṃ tataḥ | bhasmasnānaṃ tataḥ kuryāt sarvadoṣanivṛttaye

सर्वाङ्गोद्धूलनं कुर्याच्छुष्केण सितभस्मना । सजलेन च तेनाथ सर्वाङ्गमवगुण्ठयेत्

sarvāṅgoddhūlanaṃ kuryācchuṣkeṇa sitabhasmanā | sajalena ca tenātha sarvāṅgamavaguṇṭhayet

मूलतो मन्त्रितेनाथ सजलेनैव भस्मना । बिभृयाच्च त्रिपुण्ड्राणि द्वात्रिंशत्स्थानकेषु हि

mūlato mantritenātha sajalenaiva bhasmanā | bibhṛyācca tripuṇḍrāṇi dvātriṃśatsthānakeṣu hi

त्रिपुण्ड्रधारणम् उत्तमाङ्गे ललाटे च कर्णयोर्नेत्रयोर्द्वयोः । नासावक्त्रगलेष्वेवमंसद्वितयके तथा

tripuṇḍradhāraṇam uttamāṅge lalāṭe ca karṇayornetrayordvayoḥ | nāsāvaktragaleṣvevamaṃsadvitayake tathā

kūrpare maṇibandhe ca hṛdaye pārśvayordvayoḥ | nābhau guhyadvaye caiva ūrvoḥ sphigbimbajānuṣu

जङ्घाद्वये च पदयोर्द्वात्रिंशत् स्थानमुत्तमम् । धृत्वा चैवं त्रिपुण्ड्राणि रुद्राक्षान् बिभृयात् ततः

jaṅghādvaye ca padayordvātriṃśat sthānamuttamam | dhṛtvā caivaṃ tripuṇḍrāṇi rudrākṣān bibhṛyāt tataḥ

सन्ध्योपासनम् सन्ध्याद्वयमुपासीत सावित्रीमूलमन्त्रगम् । अर्चां निर्वर्तयेत् पश्चादरुणोदयकालिकीम्

sandhyopāsanam sandhyādvayamupāsīta sāvitrīmūlamantragam | arcāṃ nirvartayet paścādaruṇodayakālikīm

जपित्वाऽथ च सावित्रीं प्रसिद्धां मन्त्रमातरम् । उपतिष्ठेन्महादेवं भानुमण्डलमध्यगम्

japitvā'tha ca sāvitrīṃ prasiddhāṃ mantramātaram | upatiṣṭhenmahādevaṃ bhānumaṇḍalamadhyagam

षडक्षरीं जपेच्चापि समाहितमना यथा

ṣaḍakṣarīṃ japeccāpi samāhitamanā yathā

ध्यायेद् देवं च देवीं च प्राङ्मुखो वाप्युदङ्मुखः । स्वगुरुं च पुनर्देवं ततो नामाष्टकं जपेत्

dhyāyed devaṃ ca devīṃ ca prāṅmukho vāpyudaṅmukhaḥ | svaguruṃ ca punardevaṃ tato nāmāṣṭakaṃ japet

शिवनामाष्टकम् शिवो महेश्वरश्चैव रुद्रः शम्भुरुमापतिः । संसारवैद्यः सर्वज्ञः परमात्मेति चाष्टकम्

śivanāmāṣṭakam śivo maheśvaraścaiva rudraḥ śambhurumāpatiḥ | saṃsāravaidyaḥ sarvajñaḥ paramātmeti cāṣṭakam

पश्चात् करौ च प्रक्षाल्य कृत्वा चन्दनचर्चितौ । करन्यासं प्रकुर्वीत करशुद्धिपुरस्सरम्

paścāt karau ca prakṣālya kṛtvā candanacarcitau | karanyāsaṃ prakurvīta karaśuddhipurassaram

करन्यासादिकम् स्थित्युत्पत्तिलयाभिख्यः करन्यासस्त्रिधा मतः । गृहस्थानां स्थितिन्यास उत्पत्तिर्ब्रह्मचारिणाम्

karanyāsādikam sthityutpattilayābhikhyaḥ karanyāsastridhā mataḥ | gṛhasthānāṃ sthitinyāsa utpattirbrahmacāriṇām

यतीनां च वनस्थानां संहृतिन्यास इष्यते

yatīnāṃ ca vanasthānāṃ saṃhṛtinyāsa iṣyate

विभर्तृकायाश्च तथा संहारन्यास उच्यते । उत्पत्तिरुक्तः कन्यायाः सुवासिन्याः स्थितिर्भवेत्

vibhartṛkāyāśca tathā saṃhāranyāsa ucyate | utpattiruktaḥ kanyāyāḥ suvāsinyāḥ sthitirbhavet

अङ्गुष्ठादिकनिष्ठान्तं स्थितिन्यास इति स्मृतः । दक्षिणाङ्गुष्ठमारभ्य वामाङ्गुष्ठान्तमेव च

aṅguṣṭhādikaniṣṭhāntaṃ sthitinyāsa iti smṛtaḥ | dakṣiṇāṅguṣṭhamārabhya vāmāṅguṣṭhāntameva ca

उत्पत्तिन्यास आख्यातो विपरीतस्तु संहृतिः

utpattinyāsa ākhyāto viparītastu saṃhṛtiḥ

वर्णा ननु क्रमान्न्यस्येन्नकारादीन् सबिन्दुकान् । अङ्गुलीषु शिवं न्यस्य तलयोरपि पृष्ठयोः

varṇā nanu kramānnyasyennakārādīn sabindukān | aṅgulīṣu śivaṃ nyasya talayorapi pṛṣṭhayoḥ

अस्त्रन्यासं ततः कुर्याद् दशदिक्ष्वस्त्रमन्त्रतः

astranyāsaṃ tataḥ kuryād daśadikṣvastramantrataḥ

निवृत्त्यादिकलाध्यानम् पञ्चभूतात्मिकाः पञ्च निवृत्त्यादिकलाः पुनः । तत्तच्चिह्नयुताः सम्यक् पञ्चभूताधिपैः सह

nivṛttyādikalādhyānam pañcabhūtātmikāḥ pañca nivṛttyādikalāḥ punaḥ | tattaccihnayutāḥ samyak pañcabhūtādhipaiḥ saha

हृत्कण्ठतालुभ्रूमध्यब्रह्मरन्ध्रेषु भावयेत् । विद्यां पञ्चाक्षरीं तासां शोधनार्थाय संजपेत्

hṛtkaṇṭhatālubhrūmadhyabrahmarandhreṣu bhāvayet | vidyāṃ pañcākṣarīṃ tāsāṃ śodhanārthāya saṃjapet

विद्यामयो देहः सम्पादनीयः प्राणवायुं निरुद्ध्याथ गुणसंख्यानुसारतः । भूतग्रन्थिं ततश्छिन्द्यादस्त्रेणैवास्त्रमुद्रया

vidyāmayo dehaḥ sampādanīyaḥ prāṇavāyuṃ niruddhyātha guṇasaṃkhyānusārataḥ | bhūtagranthiṃ tataśchindyādastreṇaivāstramudrayā

नाड्या सुषुम्नयाऽत्मानं प्रेरितं प्राणवायुना । निर्गतं ब्रह्मरन्ध्रेण योजयेच्छिवतेजसा

nāḍyā suṣumnayā'tmānaṃ preritaṃ prāṇavāyunā | nirgataṃ brahmarandhreṇa yojayecchivatejasā

वायुना च विशोष्यैव देहं कालाग्निना दहेत्

vāyunā ca viśoṣyaiva dehaṃ kālāgninā dahet

अमृतप्लावनं कृत्वा भस्मीभूतस्य तस्य वै । ततो विद्यामयं देहं सम्भूतमिति भावयेत्

amṛtaplāvanaṃ kṛtvā bhasmībhūtasya tasya vai | tato vidyāmayaṃ dehaṃ sambhūtamiti bhāvayet

ततो विद्यामये तस्मिन् देहे दीपशिखाकृतिम् । शिवान्निर्गतमात्मानं ब्रह्मरन्ध्रेण योजयेत्

tato vidyāmaye tasmin dehe dīpaśikhākṛtim | śivānnirgatamātmānaṃ brahmarandhreṇa yojayet

अन्तर्देहं प्रविष्टं तं ध्यात्वा हृदयपङ्कजे । पुनश्चामृतवर्षेण सिञ्चेद् विद्यामयं वपुः

antardehaṃ praviṣṭaṃ taṃ dhyātvā hṛdayapaṅkaje | punaścāmṛtavarṣeṇa siñced vidyāmayaṃ vapuḥ

पुनः कुर्यात् करन्यासं करशुद्धिपुरस्सरम् । देहन्यासं ततः कुर्यादङ्गन्यासं यथा विधि

punaḥ kuryāt karanyāsaṃ karaśuddhipurassaram | dehanyāsaṃ tataḥ kuryādaṅganyāsaṃ yathā vidhi

वर्णन्यासं ततः कुर्याद्धस्तपादादिसन्धिषु । षडङ्गानि ततो न्यस्य दिग्बन्धं च तदा चरेत्

varṇanyāsaṃ tataḥ kuryāddhastapādādisandhiṣu | ṣaḍaṅgāni tato nyasya digbandhaṃ ca tadā caret

एवं समासरूपेण कृत्वा देहात्मशोधनम् । शिवभावमुपागम्य शैवपञ्चाक्षरं जपेत्

evaṃ samāsarūpeṇa kṛtvā dehātmaśodhanam | śivabhāvamupāgamya śaivapañcākṣaraṃ japet

न्यासान्तराणि अथ यस्यास्त्यवसरो नास्ति वा मतिविभ्रमः । स विस्तीर्णेन कल्पेन न्यासकर्म समाचरेत्

nyāsāntarāṇi atha yasyāstyavasaro nāsti vā mativibhramaḥ | sa vistīrṇena kalpena nyāsakarma samācaret

तत्राद्यो मातृकान्यासो ब्रह्मन्यासस्ततः परम् । तृतीयः प्रणवन्यासो हंसन्यासस्तदुत्तरः

tatrādyo mātṛkānyāso brahmanyāsastataḥ param | tṛtīyaḥ praṇavanyāso haṃsanyāsastaduttaraḥ

पञ्चमः कथ्यते सद्भिर्न्यासः पञ्चाक्षरात्मकः

pañcamaḥ kathyate sadbhirnyāsaḥ pañcākṣarātmakaḥ

एतेष्वेकमनेकं वा कुर्यात् पूजादिकर्मसु । यथा पूर्वोक्तमार्गेण शिवत्वं येन जायते

eteṣvekamanekaṃ vā kuryāt pūjādikarmasu | yathā pūrvoktamārgeṇa śivatvaṃ yena jāyate

ना शिवः शिवमभ्यस्येन्नाशिवः शिवमर्चयेत् । नाशिवस्तु शिवं ध्यायेन्नाशिवः शिवमाप्नुयात्

nā śivaḥ śivamabhyasyennāśivaḥ śivamarcayet | nāśivastu śivaṃ dhyāyennāśivaḥ śivamāpnuyāt

शैवीं तनुं कृत्वा षडक्षरीं जपेत् ततः शैवीं तनुं कृत्वा जपेत् साङ्गां षडक्षरीम् । ओंकारवदना देवी वायकारभुजद्वयी

śaivīṃ tanuṃ kṛtvā ṣaḍakṣarīṃ japet tataḥ śaivīṃ tanuṃ kṛtvā japet sāṅgāṃ ṣaḍakṣarīm | oṃkāravadanā devī vāyakārabhujadvayī

शिकारदेहमध्या च नमःकारपदद्वयी

śikāradehamadhyā ca namaḥkārapadadvayī

पञ्चाक्षरी परा विद्या सतारा लिङ्गरूपिणी । अधिकारयुजां तारे ध्येया सा मन्त्ररूपिणी

pañcākṣarī parā vidyā satārā liṅgarūpiṇī | adhikārayujāṃ tāre dhyeyā sā mantrarūpiṇī

तत्रानधिकृतानां तु मन्त्रं वक्ष्यामि संशृणु । शिकारवदना देवी वायकारभुजद्वयी

tatrānadhikṛtānāṃ tu mantraṃ vakṣyāmi saṃśṛṇu | śikāravadanā devī vāyakārabhujadvayī

विसर्गदेहमध्या च नमकारपदद्वयी । पञ्चाक्षरी परा विद्या वितारा लिङ्गरूपिणी

visargadehamadhyā ca namakārapadadvayī | pañcākṣarī parā vidyā vitārā liṅgarūpiṇī

तारेऽधिकाररहितैर्ध्येया सेयं भवेद् द्विजैः

tāre'dhikārarahitairdhyeyā seyaṃ bhaved dvijaiḥ

स्थूलसूक्ष्मपञ्चाक्षरः अ-उमाश्चैव नादश्च कला चेत्यंशपञ्चकम् । मिलित्वा प्रणवो जज्ञे सूक्ष्मपञ्चाक्षरात्मकः

sthūlasūkṣmapañcākṣaraḥ a-umāścaiva nādaśca kalā cetyaṃśapañcakam | militvā praṇavo jajñe sūkṣmapañcākṣarātmakaḥ

तथा नमः शिवायेति स्थूलपञ्चाक्षरो भवेत् । प्रतिपाद्यो महत्त्वेऽपि नानयोर्विद्यते भिदा

tathā namaḥ śivāyeti sthūlapañcākṣaro bhavet | pratipādyo mahattve'pi nānayorvidyate bhidā

सूक्ष्मं मूलं भवेदस्य स्थूलं विवरणं मतम् । तारेऽधिकारयुक्तस्तु तारयुक्तं मनुं जपेत्

sūkṣmaṃ mūlaṃ bhavedasya sthūlaṃ vivaraṇaṃ matam | tāre'dhikārayuktastu tārayuktaṃ manuṃ japet

जपन्ननधिकारी तु तारं गच्छेदधोगतिम्

japannanadhikārī tu tāraṃ gacchedadhogatim

तारेण तुल्यसारोऽपि सोऽयं पञ्चाक्षरो मनुः । शासनाद् देवदेवस्य लोकानुग्रहकाङ्क्षिणः

tāreṇa tulyasāro'pi so'yaṃ pañcākṣaro manuḥ | śāsanād devadevasya lokānugrahakāṅkṣiṇaḥ

आसीज्जप्यस्तु सर्वेषामाज्ञा शम्भोर्गरीयसी

āsījjapyastu sarveṣāmājñā śambhorgarīyasī

अग्निकार्यविधानम् श्रीरुद्रादींश्च जप्त्वाऽथ वह्न्यगारं प्रविश्य तु । होमं शिवाग्नौ कुर्वीत शैवसंस्कारसंस्कृते

agnikāryavidhānam śrīrudrādīṃśca japtvā'tha vahnyagāraṃ praviśya tu | homaṃ śivāgnau kurvīta śaivasaṃskārasaṃskṛte

स्थालीपाके प्रवृत्ते तु गृह्याग्निं पुरतोऽपि वा । शैवं सम्पाद्य संस्कारैस्तत्र निर्वर्तयेत् क्रियाः

sthālīpāke pravṛtte tu gṛhyāgniṃ purato'pi vā | śaivaṃ sampādya saṃskāraistatra nirvartayet kriyāḥ

वैतानिकं च विधिना शैवं सम्पादयेन्मखी । नित्यमौपासनं कर्म श्रौतं तत्रैव चेष्यते

vaitānikaṃ ca vidhinā śaivaṃ sampādayenmakhī | nityamaupāsanaṃ karma śrautaṃ tatraiva ceṣyate

वैश्वदेवादिगार्ह्याणि गृह्यशैवे समाचरेत्

vaiśvadevādigārhyāṇi gṛhyaśaive samācaret

समिधादिप्रमाणम् समिधो होमयोग्यास्तु वक्ष्यामि शृणु गीष्पते । पालाशखादिराश्वत्थशम्युदुम्बरजा समित्

samidhādipramāṇam samidho homayogyāstu vakṣyāmi śṛṇu gīṣpate | pālāśakhādirāśvatthaśamyudumbarajā samit

अपामार्गकदूर्वाश्च कुशश्चेत्यपरे विदुः

apāmārgakadūrvāśca kuśaścetyapare viduḥ

सत्वचः समिधः कार्या ऋजुश्लक्ष्णसमास्तथा । शस्ता दशाङ्गुलास्तास्तु द्वादशाङ्गुलकास्तथा

satvacaḥ samidhaḥ kāryā ṛjuślakṣṇasamāstathā | śastā daśāṅgulāstāstu dvādaśāṅgulakāstathā

आर्द्राः शुष्काः समच्छेद्यास्तर्जन्यङ्गुलवर्तुलाः । अपातिताश्चाऽद्विशाखाः कृमिदोषविवर्जिताः

ārdrāḥ śuṣkāḥ samacchedyāstarjanyaṅgulavartulāḥ | apātitāścā'dviśākhāḥ kṛmidoṣavivarjitāḥ

समित्पवित्रं वेदश्च त्रयं प्रादेशसम्मितम् । इध्मस्तु द्विगुणः कार्यस्त्रिगुणः परिधिः स्मृतः

samitpavitraṃ vedaśca trayaṃ prādeśasammitam | idhmastu dviguṇaḥ kāryastriguṇaḥ paridhiḥ smṛtaḥ

स्मार्ते प्रादेश इध्मो वा द्विगुणः परिधिः स्मृतः

smārte prādeśa idhmo vā dviguṇaḥ paridhiḥ smṛtaḥ

अग्नेरङ्गानि अग्नेरङ्गानि वक्ष्यामि न होतव्यं च येषु वै । अग्निकर्णे हुते रोगो नासिकायां मनःक्षयः

agneraṅgāni agneraṅgāni vakṣyāmi na hotavyaṃ ca yeṣu vai | agnikarṇe hute rogo nāsikāyāṃ manaḥkṣayaḥ

चक्षुषोर्निधनं प्रोक्तं केशे दारिद्यकृद् भवेत् । हुतं शिरसि पापं स्यात् तस्माज्जिह्वासु होमयेत्

cakṣuṣornidhanaṃ proktaṃ keśe dāridyakṛd bhavet | hutaṃ śirasi pāpaṃ syāt tasmājjihvāsu homayet

यत्र काष्ठं तु तच्छ्रोत्रं यत्र धूमस्तु नासिका । यत्राल्पज्वलनं नेत्रं यत्र भस्मानि तच्छिरः

yatra kāṣṭhaṃ tu tacchrotraṃ yatra dhūmastu nāsikā | yatrālpajvalanaṃ netraṃ yatra bhasmāni tacchiraḥ

यत्रैव ज्वलितो वह्निर्जिह्वा तत्रैव कीर्तिता

yatraiva jvalito vahnirjihvā tatraiva kīrtitā

अग्निकार्यं विधायैवं कर्तव्यमभिवादनम् । आद्यमष्टांशकं त्वेभिः कृत्यैरह्नः समापयेत्

agnikāryaṃ vidhāyaivaṃ kartavyamabhivādanam | ādyamaṣṭāṃśakaṃ tvebhiḥ kṛtyairahnaḥ samāpayet

अह्नो द्वितीयभागकर्तव्यानि भागे द्वितीये निगमानभ्यसेदागमानपि । अध्यापयेच्च शास्त्राणि समिधादीनि चाहरेत्

ahno dvitīyabhāgakartavyāni bhāge dvitīye nigamānabhyasedāgamānapi | adhyāpayecca śāstrāṇi samidhādīni cāharet

पुष्पाणि विल्वपत्राणि श्रीगन्धप्रमुखानि च

puṣpāṇi vilvapatrāṇi śrīgandhapramukhāni ca

तृतीयचतुर्थभागकृत्यानि अर्थसिद्ध्यै च कुर्वीत यत्नं भागे तृतीयके । चतुर्थे च तथा भागे मध्याह्नस्नानमाचरेत्

tṛtīyacaturthabhāgakṛtyāni arthasiddhyai ca kurvīta yatnaṃ bhāge tṛtīyake | caturthe ca tathā bhāge madhyāhnasnānamācaret

भस्मस्नानं विधायाथ त्रिपुण्ड्राणि यथा विधि । यथा स्थानं च रुद्राक्षान् धृत्वा च तदनन्तरम्

bhasmasnānaṃ vidhāyātha tripuṇḍrāṇi yathā vidhi | yathā sthānaṃ ca rudrākṣān dhṛtvā ca tadanantaram

सन्ध्याद्वयमुपासीत सावित्रीमूलमन्त्रगम् । कर्तव्याः पञ्चयज्ञाश्च गृहिणा स्वहितैषिणा

sandhyādvayamupāsīta sāvitrīmūlamantragam | kartavyāḥ pañcayajñāśca gṛhiṇā svahitaiṣiṇā

ततो माध्याह्निकी पूजा गुर्वी वा महती लघुः । कर्तव्या तु यथा शक्ति भक्तिसंसक्तचेतसा

tato mādhyāhnikī pūjā gurvī vā mahatī laghuḥ | kartavyā tu yathā śakti bhaktisaṃsaktacetasā

षट्सु कालेष्विष्टलिङ्गाराधनम् षट्सु कालेषु सम्पूज्यं त्रिसन्ध्यमथवा पुनः । इष्टलिङ्गं महेशस्य सर्वानिष्टनिषूदनम्

ṣaṭsu kāleṣviṣṭaliṅgārādhanam ṣaṭsu kāleṣu sampūjyaṃ trisandhyamathavā punaḥ | iṣṭaliṅgaṃ maheśasya sarvāniṣṭaniṣūdanam

अरुणस्योदये भानोरुदये संगवे तथा । मध्याह्ने च तथा सायमर्धरात्रौ बृहस्पते

aruṇasyodaye bhānorudaye saṃgave tathā | madhyāhne ca tathā sāyamardharātrau bṛhaspate

षट्कालमर्चनीयं स्याच्छिवलिङ्गमनामयम्

ṣaṭkālamarcanīyaṃ syācchivaliṅgamanāmayam

अवसरा पूजा अभोजने त्ववसरा विधेया ह्यन्यथा परा । लघुर्गुरुर्वा महती पूजा शक्त्यनुसारतः

avasarā pūjā abhojane tvavasarā vidheyā hyanyathā parā | laghurgururvā mahatī pūjā śaktyanusārataḥ

पण्डितो वाऽथवा मूर्खः प्रियो वा द्वेष्य एव वा । सम्प्राप्तो यस्तु पूजान्ते स वै शम्भुर्न संशयः

paṇḍito vā'thavā mūrkhaḥ priyo vā dveṣya eva vā | samprāpto yastu pūjānte sa vai śambhurna saṃśayaḥ

माहेश्वरं हि सद्भक्त्या पूजयेद् गृहमागतम् । जङ्गमं च समाराध्य प्रसादमुपभुज्य च

māheśvaraṃ hi sadbhaktyā pūjayed gṛhamāgatam | jaṅgamaṃ ca samārādhya prasādamupabhujya ca

सुखमास्थाय निश्चिन्तस्तदन्नं परिणामयन् । स्तोत्राणि च महेशस्य पुराणानि पठेत् पुनः

sukhamāsthāya niścintastadannaṃ pariṇāmayan | stotrāṇi ca maheśasya purāṇāni paṭhet punaḥ

आसायमथ कुर्वीत यत्नं पोष्यार्थसिद्धये

āsāyamatha kurvīta yatnaṃ poṣyārthasiddhaye

सायंकृत्यानि सायं तु वारुणं स्नानं निर्वर्त्याग्नेयमेव वा । उपास्य पश्चिमे सन्ध्ये वह्निकार्यं समाप्य च

sāyaṃkṛtyāni sāyaṃ tu vāruṇaṃ snānaṃ nirvartyāgneyameva vā | upāsya paścime sandhye vahnikāryaṃ samāpya ca

वैश्वदेवं विधायाथ रात्रिपूजां समाचरेत्

vaiśvadevaṃ vidhāyātha rātripūjāṃ samācaret

अतिथिं च समाराध्य प्रसादमुपभुज्य च । पठन् स्तोत्राणि वै शम्भोस्तदन्नं परिणामयन्

atithiṃ ca samārādhya prasādamupabhujya ca | paṭhan stotrāṇi vai śambhostadannaṃ pariṇāmayan

शम्भुं ध्यायन् सुखं शयीत अधिशय्याऽभिरुचितां शय्यां शम्भुं शुचिः स्मरन् । ध्यायन् शयीत निश्चिन्तस्ततो निद्रासुखं व्रजेत्

śambhuṃ dhyāyan sukhaṃ śayīta adhiśayyā'bhirucitāṃ śayyāṃ śambhuṃ śuciḥ smaran | dhyāyan śayīta niścintastato nidrāsukhaṃ vrajet

शाम्भवानामनुष्ठेयो धर्मस्ते विनिबोधितः । एवं समाचरन् मर्त्यो मुच्यते सर्वकिल्बिषैः

śāmbhavānāmanuṣṭheyo dharmaste vinibodhitaḥ | evaṃ samācaran martyo mucyate sarvakilbiṣaiḥ

नास्तिक्यादथ बालिश्याद् यो धर्मं न निषेवते । स गर्हामिह सम्प्राप्य हीनयोनिषु जायते

nāstikyādatha bāliśyād yo dharmaṃ na niṣevate | sa garhāmiha samprāpya hīnayoniṣu jāyate

इति श्रीचन्द्रज्ञानागमे उत्तरभागेऽनन्तरुद्रबृहस्पतिसंवादे शिवशासने क्रियापादे आह्निकविधिर्नाम एकादशः पटलः

iti śrīcandrajñānāgame uttarabhāge'nantarudrabṛhaspatisaṃvāde śivaśāsane kriyāpāde āhnikavidhirnāma ekādaśaḥ paṭalaḥ

dvādaśaḥ paṭalaḥ

बृहस्पतिरुवाच भगवन् सर्वधर्मज्ञ सर्वभूतहितेरत । शाम्भवानां मुमुक्षूणां शम्भुपादाब्जसेविनाम्

bṛhaspatiruvāca bhagavan sarvadharmajña sarvabhūtahiterata | śāmbhavānāṃ mumukṣūṇāṃ śambhupādābjasevinām

वर्णाश्रमोचिता धर्माः कथमावश्यका विभो । शाम्भवव्रतमेवोक्तं परमं मुक्तिसाधनम्

varṇāśramocitā dharmāḥ kathamāvaśyakā vibho | śāmbhavavratamevoktaṃ paramaṃ muktisādhanam

सत्येवं विविधैर्धर्मैर्ज्ञानप्रत्यूहकारिभिः । भक्तानां देवदेवस्य किं फलं समनुष्ठितैः

satyevaṃ vividhairdharmairjñānapratyūhakāribhiḥ | bhaktānāṃ devadevasya kiṃ phalaṃ samanuṣṭhitaiḥ

अनन्तरुद्र उवाच गीष्पते ते प्रवक्ष्यामि सावधानमनाः शृणु । इदं रहस्यं परमं परं सन्दिहते बुधाः

anantarudra uvāca gīṣpate te pravakṣyāmi sāvadhānamanāḥ śṛṇu | idaṃ rahasyaṃ paramaṃ paraṃ sandihate budhāḥ

ज्ञानकर्मसमुच्चयः ज्ञानं हि परमेशस्य गदितं मुक्तिदं मुने । तत् कर्मसहितं प्रोक्तं मुक्तिदानक्षमं त्विति

jñānakarmasamuccayaḥ jñānaṃ hi parameśasya gaditaṃ muktidaṃ mune | tat karmasahitaṃ proktaṃ muktidānakṣamaṃ tviti

अपश्यन्नन्धको दग्धः पश्यन् दहति पङ्गुलः । अन्धपङ्गुवदन्योन्यसापेक्षे ज्ञानकर्मणी

apaśyannandhako dagdhaḥ paśyan dahati paṅgulaḥ | andhapaṅguvadanyonyasāpekṣe jñānakarmaṇī

कर्म वैदिकमप्येके मन्यन्ते बन्धकं जनाः । तत्तथा ज्ञानरहितं मुक्तिदं ज्ञानसंयुतम्

karma vaidikamapyeke manyante bandhakaṃ janāḥ | tattathā jñānarahitaṃ muktidaṃ jñānasaṃyutam

यदपीश्वरनि ध्याननिष्ठाविवशचेतसः । न कर्मणा विनिर्बन्धो विद्यते परमार्थतः

yadapīśvarani dhyānaniṣṭhāvivaśacetasaḥ | na karmaṇā vinirbandho vidyate paramārthataḥ

कर्म नैव सन्त्याज्यम् तदपीश्वरनि ध्याननिष्ठाभ्यासपरस्य च । अविस्मृतप्रपञ्चस्य साधकस्य हितैषिणः

karma naiva santyājyam tadapīśvarani dhyānaniṣṭhābhyāsaparasya ca | avismṛtaprapañcasya sādhakasya hitaiṣiṇaḥ

न भवेत् कर्म सन्त्याज्यं वर्णाश्रमनियन्त्रितम्

na bhavet karma santyājyaṃ varṇāśramaniyantritam

अनर्पितं यदीशाय यदज्ञानविचेष्टितम् । फलाभिसन्धिसहितं यत्तद् बन्धकरं मतम्

anarpitaṃ yadīśāya yadajñānaviceṣṭitam | phalābhisandhisahitaṃ yattad bandhakaraṃ matam

अर्पितं यन्महेशाय यच्च ज्ञानसमन्वितम् । फलाभिसन्धिरहितं यत्तन्मुक्तिकरं मतम्

arpitaṃ yanmaheśāya yacca jñānasamanvitam | phalābhisandhirahitaṃ yattanmuktikaraṃ matam

न कर्मणामनारम्भो मुक्त्यै स्यान्मुनिपुङ्गव । बुद्ध्या यः कर्मसन्त्यागः स दोषाय भवेद् ध्रुवम्

na karmaṇāmanārambho muktyai syānmunipuṅgava | buddhyā yaḥ karmasantyāgaḥ sa doṣāya bhaved dhruvam

जहाति कर्म ध्यानस्थं सुप्तहस्तस्थपुष्पवत्

jahāti karma dhyānasthaṃ suptahastasthapuṣpavat

न यावल्लयमाप्नोति चित्तं शम्भौ परात्मनि । न तावत् कर्म संत्यक्तुं युज्यते सुरसन्नुत

na yāvallayamāpnoti cittaṃ śambhau parātmani | na tāvat karma saṃtyaktuṃ yujyate surasannuta

तस्माद् धीकुशलैर्धर्मः स्वस्ववर्णाश्रमोचितः । सादरं समनुष्ठेयस्त्वन्यथा पतति ध्रुवम्

tasmād dhīkuśalairdharmaḥ svasvavarṇāśramocitaḥ | sādaraṃ samanuṣṭheyastvanyathā patati dhruvam

त्यक्तवर्णाश्रमाचारस्त्व सिद्धज्ञानवैभवः । पतत्येव न सन्देहश्छिन्न स्वाधारशाखिवत्

tyaktavarṇāśramācārastva siddhajñānavaibhavaḥ | patatyeva na sandehaśchinna svādhāraśākhivat

अतो वर्णाश्रमाचारो निगमागमचोदितः । अवश्यं समनुष्ठेयः सततं भक्तितत्परैः

ato varṇāśramācāro nigamāgamacoditaḥ | avaśyaṃ samanuṣṭheyaḥ satataṃ bhaktitatparaiḥ

इति श्रीचन्द्रज्ञानागमे उत्तरभागेऽनन्तरुद्र बृहस्पतिसंवादे शिवशासने क्रियापादे वर्णाश्रमधर्मावश्यकताकथनं नाम द्वादशः पटलः

iti śrīcandrajñānāgame uttarabhāge'nantarudra bṛhaspatisaṃvāde śivaśāsane kriyāpāde varṇāśramadharmāvaśyakatākathanaṃ nāma dvādaśaḥ paṭalaḥ

caryāpāde prathamaḥ paṭalaḥ

बृहस्पतिरुवाच अनन्तविद्यानिलय विलसत्करुणालय । अनन्तरुद्र भगवन् प्रणतोऽस्मि जगद्गुरो

bṛhaspatiruvāca anantavidyānilaya vilasatkaruṇālaya | anantarudra bhagavan praṇato'smi jagadguro

शाम्भवव्रतमाहात्म्यमागमान्तगतं श्रुतम् । शाम्भवव्रतिनां धर्माः क्रियापादे ह्यशेषतः

śāmbhavavratamāhātmyamāgamāntagataṃ śrutam | śāmbhavavratināṃ dharmāḥ kriyāpāde hyaśeṣataḥ

श्रीमन्मुखादधिगता मयाऽवहितचेतसा

śrīmanmukhādadhigatā mayā'vahitacetasā

अथैतद्व्रतनिष्ठानां द्विजानां लिङ्गधारिणाम् । कर्तव्यमखिलं ब्रूहि विधानं त्वौर्ध्वदेहिकम्

athaitadvrataniṣṭhānāṃ dvijānāṃ liṅgadhāriṇām | kartavyamakhilaṃ brūhi vidhānaṃ tvaurdhvadehikam

अनन्तरुद्र उवाच गीष्पते ते प्रवक्ष्यामि शृणुष्वैकमना मुने । शाम्भवव्रतनिष्ठानामवसानविधिं परम्

anantarudra uvāca gīṣpate te pravakṣyāmi śṛṇuṣvaikamanā mune | śāmbhavavrataniṣṭhānāmavasānavidhiṃ param

येनैव संस्कृतो मुक्तिं व्रती गच्छेदसंभवम् । येनैव संस्कृतो मुच्येद् धर्महीनोऽपि तत्क्षणात्

yenaiva saṃskṛto muktiṃ vratī gacchedasaṃbhavam | yenaiva saṃskṛto mucyed dharmahīno'pi tatkṣaṇāt

शिवमेधनिरूपणम् शाम्भवव्रतनिष्ठानामिष्टलिङ्गैकसेविनाम् । देहावसाने कर्तव्यः शिवमेधविधिर्महान्

śivamedhanirūpaṇam śāmbhavavrataniṣṭhānāmiṣṭaliṅgaikasevinām | dehāvasāne kartavyaḥ śivamedhavidhirmahān

शिवे परे प्रविष्टानां मेध आराधनात्मकः । शिवमेध इति ख्यातः करणीयो मुमुक्षुभिः

śive pare praviṣṭānāṃ medha ārādhanātmakaḥ | śivamedha iti khyātaḥ karaṇīyo mumukṣubhiḥ

विशिष्टः पितृमेधोऽयं शिवमेध इतीर्यते

viśiṣṭaḥ pitṛmedho'yaṃ śivamedha itīryate

शिवमेधे श्रद्धाहीनस्य पातित्यम् शिवभक्तौ शिवार्चार्यां शिवमेधे शिवव्रते । श्रद्धाहीनो वसेन्नित्यं नरके कालमक्षयम्

śivamedhe śraddhāhīnasya pātityam śivabhaktau śivārcāryāṃ śivamedhe śivavrate | śraddhāhīno vasennityaṃ narake kālamakṣayam

शिवलिङ्गधरस्य दहननिषेधः शिवलिङ्गधरो विप्रो विपन्नस्तं न दाहयेत् । यदि वा दाहयेत्तस्य ब्रह्महत्या सदा भवेत्

śivaliṅgadharasya dahananiṣedhaḥ śivaliṅgadharo vipro vipannastaṃ na dāhayet | yadi vā dāhayettasya brahmahatyā sadā bhavet

प्राकृतानां मनुष्याणां दीक्षाविरहितात्मनाम् । दहनोपस्कृतः कार्यः संस्कारो ह्यवसानगः

prākṛtānāṃ manuṣyāṇāṃ dīkṣāvirahitātmanām | dahanopaskṛtaḥ kāryaḥ saṃskāro hyavasānagaḥ

शिवलिङ्गधरस्य समाधिविधिः शाम्भवानां मुमुक्षूणां संस्कारायैव चोदितः । पितृमेधे श्रूयतेऽसौ समाधिविधिरुत्तमः

śivaliṅgadharasya samādhividhiḥ śāmbhavānāṃ mumukṣūṇāṃ saṃskārāyaiva coditaḥ | pitṛmedhe śrūyate'sau samādhividhiruttamaḥ

परमेशोपासकानामनावृत्तिमतां नृणाम् । अवसानविधिः कार्यः समाधिविधिसंयुतः

parameśopāsakānāmanāvṛttimatāṃ nṛṇām | avasānavidhiḥ kāryaḥ samādhividhisaṃyutaḥ

गृही वाऽथ यतिर्वापि लिङ्गधारी तनुं त्यजेत् । न देहत् तस्य देहं तु समाधौ गोपयेत्तदा

gṛhī vā'tha yatirvāpi liṅgadhārī tanuṃ tyajet | na dehat tasya dehaṃ tu samādhau gopayettadā

समाधिर्मोक्षधर्मोऽयं प्रेतधर्मापवादकः । समाधिसंस्कृतेष्वस्माद्धर्मलोपो न शङ्क्यते

samādhirmokṣadharmo'yaṃ pretadharmāpavādakaḥ | samādhisaṃskṛteṣvasmāddharmalopo na śaṅkyate

इति श्रीचन्द्रज्ञानागमे उत्तरभागेऽनन्तरुद्रबृहस्पतिसंवादे शिवशासने चर्यापादे शिवमेधप्रशंसानाम प्रथमः पटलः

iti śrīcandrajñānāgame uttarabhāge'nantarudrabṛhaspatisaṃvāde śivaśāsane caryāpāde śivamedhapraśaṃsānāma prathamaḥ paṭalaḥ

dvitīyaḥ paṭalaḥ

बृहस्पतिरुवाच अनन्तरुद्र भगवन्ननन्तमहिमोन्नत । उच्चिक्रिमिषुणा पुंसा कर्तव्यं किं निबोध मे

bṛhaspatiruvāca anantarudra bhagavannanantamahimonnata | uccikrimiṣuṇā puṃsā kartavyaṃ kiṃ nibodha me

अनन्तरुद्र उवाच उत्क्रान्तिमिच्छतः पुरुषस्य कर्तव्यनिर्देशः उच्चिक्रिमिषुणा पुंसा निवेश्येशे निजं मनः । दानादि कर्तुं स्नातव्यं भस्मना वा जलेन च

anantarudra uvāca utkrāntimicchataḥ puruṣasya kartavyanirdeśaḥ uccikrimiṣuṇā puṃsā niveśyeśe nijaṃ manaḥ | dānādi kartuṃ snātavyaṃ bhasmanā vā jalena ca

धृतधौताम्बरेणोर्व्यामासीनेन कुशासने । उद्धूलनं त्रिपुण्ड्रं च भूत्या धार्यं प्रयत्नतः

dhṛtadhautāmbareṇorvyāmāsīnena kuśāsane | uddhūlanaṃ tripuṇḍraṃ ca bhūtyā dhāryaṃ prayatnataḥ

रुद्राक्षाणि च धार्याणि यथोक्तं मुनिपुङ्गव

rudrākṣāṇi ca dhāryāṇi yathoktaṃ munipuṅgava

भस्मरुद्राक्षधारी तु म्रियते यो महीतले । रुद्रत्वमाप्नुते सोऽयं वाक्पते नात्र संशयः

bhasmarudrākṣadhārī tu mriyate yo mahītale | rudratvamāpnute so'yaṃ vākpate nātra saṃśayaḥ

स्वात्मन्यग्न्यारोपणम् उत्क्रान्तिं भविनीं ज्ञात्वा निमित्तैः समनन्तरम् । या ते अग्न इति स्वात्मन्यग्नीनारोपयेद् गृही

svātmanyagnyāropaṇam utkrāntiṃ bhavinīṃ jñātvā nimittaiḥ samanantaram | yā te agna iti svātmanyagnīnāropayed gṛhī

अग्निरित्यादिभिर्मन्त्रैर्भस्मनाऽङ्गानि संस्पृशेत् । आत्मन्यारोपितस्यास्य वह्नेः संशमनाय वै

agnirityādibhirmantrairbhasmanā'ṅgāni saṃspṛśet | ātmanyāropitasyāsya vahneḥ saṃśamanāya vai

षडध्वशुद्धैः कर्तव्यो ह्यप्सु होमो यथाविधि

ṣaḍadhvaśuddhaiḥ kartavyo hyapsu homo yathāvidhi

माहेश्वरेभ्यो गोभूहिरण्यादिदानम् हिरण्यमथ गां भूमिं शिवलिङ्गं सुपावनम् । माहेश्वरेभ्यो देयानि शिवसायुज्यकाङ्क्षिणा

māheśvarebhyo gobhūhiraṇyādidānam hiraṇyamatha gāṃ bhūmiṃ śivaliṅgaṃ supāvanam | māheśvarebhyo deyāni śivasāyujyakāṅkṣiṇā

अत्युत्क्रान्तौ प्रवृत्तस्य सुखोत्क्रमणसिद्धये । तुभ्यं सम्प्रददे धेनुमिमामुत्क्रान्तिसंज्ञिताम्

atyutkrāntau pravṛttasya sukhotkramaṇasiddhaye | tubhyaṃ sampradade dhenumimāmutkrāntisaṃjñitām

हिरण्यगर्भसेव्यस्य महादेवस्य तृप्तये । हिरण्यं प्रददे तुभ्यं हेमबीजं महाफलम्

hiraṇyagarbhasevyasya mahādevasya tṛptaye | hiraṇyaṃ pradade tubhyaṃ hemabījaṃ mahāphalam

पुनरावृत्तिरहितशिवसायुज्यसिद्धये । इदं सम्प्रददे तुभ्यं शिवलिङ्गं सुपावनम्

punarāvṛttirahitaśivasāyujyasiddhaye | idaṃ sampradade tubhyaṃ śivaliṅgaṃ supāvanam

विश्वम्भराशताङ्गस्य विश्वनाथस्य तृप्तये । इमां सम्प्रददे तुभ्यं परां विश्वम्भरां स्थिराम्

viśvambharāśatāṅgasya viśvanāthasya tṛptaye | imāṃ sampradade tubhyaṃ parāṃ viśvambharāṃ sthirām

दानान्येवं यथाशक्ति कृत्वा तत्त्वानि योजयेत्

dānānyevaṃ yathāśakti kṛtvā tattvāni yojayet

सर्वाङ्गलिङ्गसाहित्यकथनम् आयुषः प्राणमित्यादि मन्त्रान् सम्यगनुस्मरन् । सर्वाङ्गलिङ्गसाहित्यं ततः कुर्यात् प्रयत्नतः

sarvāṅgaliṅgasāhityakathanam āyuṣaḥ prāṇamityādi mantrān samyaganusmaran | sarvāṅgaliṅgasāhityaṃ tataḥ kuryāt prayatnataḥ

सर्वेष्वङ्गेषु सर्वत्र सर्वदा सर्वतोमुखम् । लिङ्गं गुरूपदेशेन ज्ञातं यत्तत् प्रकाशते

sarveṣvaṅgeṣu sarvatra sarvadā sarvatomukham | liṅgaṃ gurūpadeśena jñātaṃ yattat prakāśate

एकमेव परं लिङ्गमङ्गेऽस्मिन् सुप्रतिष्ठितम् । सर्वतोमुखमाभाति नामरूपक्रियात्मना

ekameva paraṃ liṅgamaṅge'smin supratiṣṭhitam | sarvatomukhamābhāti nāmarūpakriyātmanā

इष्टलिङ्गं तु बाह्याङ्गे प्राणलिङ्गं तथान्तरे । भावलिङ्गं तथैवाऽस्मिन्नात्माङ्गे सुप्रतिष्ठितम्

iṣṭaliṅgaṃ tu bāhyāṅge prāṇaliṅgaṃ tathāntare | bhāvaliṅgaṃ tathaivā'sminnātmāṅge supratiṣṭhitam

हृदयाङ्गे महालिङ्गं श्रोत्राङ्गे तु प्रसादकम् । त्वगङ्गे चरलिङ्गं तु दृगङ्गे शिवलिङ्गकम्

hṛdayāṅge mahāliṅgaṃ śrotrāṅge tu prasādakam | tvagaṅge caraliṅgaṃ tu dṛgaṅge śivaliṅgakam

जिह्वाङ्गे गुरुलिङ्गं तु नासिकाङ्गे तथैव च । आचारलिङ्गमश्रान्तं सुप्रतिष्ठितमेव हि

jihvāṅge guruliṅgaṃ tu nāsikāṅge tathaiva ca | ācāraliṅgamaśrāntaṃ supratiṣṭhitameva hi

यथा ज्ञानेन्द्रियाङ्गेषु क्रमाल्लिङ्गं प्रतिष्ठितम् । तथा कर्मेन्द्रियाङ्गेषु क्रमाल्लिङ्गं प्रतिष्ठितम्

yathā jñānendriyāṅgeṣu kramālliṅgaṃ pratiṣṭhitam | tathā karmendriyāṅgeṣu kramālliṅgaṃ pratiṣṭhitam

अप्रतर्क्यमनिर्देश्यमवाङ्मानसगोचरम् । ससर्वशक्ति सर्वज्ञं सच्चिदानन्दलक्षणम्

apratarkyamanirdeśyamavāṅmānasagocaram | sasarvaśakti sarvajñaṃ saccidānandalakṣaṇam

भावयन्नेति तद्भावं भावपूतेन चेतसा । गणान् शम्भोरनुज्ञाप्य प्रायश्चित्तं समाचरेत्

bhāvayanneti tadbhāvaṃ bhāvapūtena cetasā | gaṇān śambhoranujñāpya prāyaścittaṃ samācaret

प्रायश्चित्तविधानम् ये वर्णाश्रमधर्माणामनाचरणसम्भवाः । ये त्वष्टावरणन्यूनताश्रिता व्रतलोपजाः

prāyaścittavidhānam ye varṇāśramadharmāṇāmanācaraṇasambhavāḥ | ye tvaṣṭāvaraṇanyūnatāśritā vratalopajāḥ

ये च पञ्चाचारलोपसम्भूता भक्तिलोपजाः

ye ca pañcācāralopasambhūtā bhaktilopajāḥ

मनोवक्कर्मजा दोषास्तेषां हि विनिवृत्तये । माहेशसन्निधौ सर्वप्रायश्चित्तं करोम्यहम्

manovakkarmajā doṣāsteṣāṃ hi vinivṛttaye | māheśasannidhau sarvaprāyaścittaṃ karomyaham

गुरुजङ्गमयोः पूजनम् इति संकल्प्य सम्पूज्य भक्त्या गुरुचरेश्वरान् । सन्तर्प्य धनवस्त्राद्यैः पिबेत् तत्पादतीर्थकम्

gurujaṅgamayoḥ pūjanam iti saṃkalpya sampūjya bhaktyā gurucareśvarān | santarpya dhanavastrādyaiḥ pibet tatpādatīrthakam

यस्य वक्त्रेऽन्त्यकाले तु माहेश्वरपदोदकम् । दीयते स हि पूतात्मा शिवसायुज्यमाप्नुयात्

yasya vaktre'ntyakāle tu māheśvarapadodakam | dīyate sa hi pūtātmā śivasāyujyamāpnuyāt

महालिङ्गविभावनम् शिवनाम पठन् दिव्यं महालिङ्गं विभावयन् । प्रायोपवेशं कुर्वीत शिवलीनमताः स्वयम्

mahāliṅgavibhāvanam śivanāma paṭhan divyaṃ mahāliṅgaṃ vibhāvayan | prāyopaveśaṃ kurvīta śivalīnamatāḥ svayam

अनन्तरं कर्णमन्त्रान् श्रावयेयुः सुतादयः । षडक्षरं दक्षकर्णे तथोपनिषदः शिवाः

anantaraṃ karṇamantrān śrāvayeyuḥ sutādayaḥ | ṣaḍakṣaraṃ dakṣakarṇe tathopaniṣadaḥ śivāḥ

कर्पूरं ज्वालयेत् पश्चादुत्क्रान्तिसमये तदा । अणुः पन्थेत्यर्चिरादिगतिमन्त्रं समुच्चरन्

karpūraṃ jvālayet paścādutkrāntisamaye tadā | aṇuḥ panthetyarcirādigatimantraṃ samuccaran

इति श्रीचन्द्रज्ञानागमे उत्तरभागेऽनन्तरुद्रबृहस्पतिसंवादे शिवशासने चर्यापादे उत्क्रान्तिसमयाचारवर्णनं नाम द्वितीयः पटलः

iti śrīcandrajñānāgame uttarabhāge'nantarudrabṛhaspatisaṃvāde śivaśāsane caryāpāde utkrāntisamayācāravarṇanaṃ nāma dvitīyaḥ paṭalaḥ

tṛtīyaḥ paṭalaḥ

बृहस्पतिरुवाच अनन्तरुद्र भगवन्नखिलज्ञानभासुर । अनन्तरं समुत्क्रान्तेः कार्यं कर्तुर्वदस्व मे

bṛhaspatiruvāca anantarudra bhagavannakhilajñānabhāsura | anantaraṃ samutkrānteḥ kāryaṃ karturvadasva me

अनन्तरुद्र उवाच उत्क्रान्तिकार्यकर्तृक्रमः आदौ कर्तृक्रमं वक्ष्ये तच्छ्रणु त्रिदशार्चित । पुत्रः पौत्रः प्रपौत्रश्च पुत्रिकापुत्र एव च

anantarudra uvāca utkrāntikāryakartṛkramaḥ ādau kartṛkramaṃ vakṣye tacchraṇu tridaśārcita | putraḥ pautraḥ prapautraśca putrikāputra eva ca

तत्सुतो वाऽथवा दत्तस्तत्सन्तानस्तथैव च । धनहारी पतिः पत्नी सपत्नीपुत्र एव च

tatsuto vā'thavā dattastatsantānastathaiva ca | dhanahārī patiḥ patnī sapatnīputra eva ca

पुत्री भ्राता च तत्पुत्रः पिता माता स्नुषा तथा । पौत्री दौहित्रिका चापि पौत्रपत्नी च तत्सुता

putrī bhrātā ca tatputraḥ pitā mātā snuṣā tathā | pautrī dauhitrikā cāpi pautrapatnī ca tatsutā

दत्तस्य पत्नी भगिनी भागिनेयश्च सोदकः । मातुः सोदक एवापि सगोत्रः शिष्य एव च

dattasya patnī bhaginī bhāgineyaśca sodakaḥ | mātuḥ sodaka evāpi sagotraḥ śiṣya eva ca

ऋत्विग् भृत्यो गुरुश्चैव सहाध्यायी तथैव च । जामाता च सखा चैव राजा च क्रमशः स्मृताः

ṛtvig bhṛtyo guruścaiva sahādhyāyī tathaiva ca | jāmātā ca sakhā caiva rājā ca kramaśaḥ smṛtāḥ

उत्क्रान्तिकार्यविवरणम् उत्क्रान्तप्राणमालोक्य कर्ता स्नात्वा धृताम्बरः । धृतत्रिपुण्ड्ररुद्राक्षः कर्माधिकृतिसिद्धये

utkrāntikāryavivaraṇam utkrāntaprāṇamālokya kartā snātvā dhṛtāmbaraḥ | dhṛtatripuṇḍrarudrākṣaḥ karmādhikṛtisiddhaye

कुर्याद् गणनमस्कारं दद्याच्च द्रविणं ततः

kuryād gaṇanamaskāraṃ dadyācca draviṇaṃ tataḥ

दीयते यन्मृताहे तत् सर्वपर्वसु दानतः । विशिष्यते तद्यथाशक्ति दद्याद् द्रविणमात्मजः

dīyate yanmṛtāhe tat sarvaparvasu dānataḥ | viśiṣyate tadyathāśakti dadyād draviṇamātmajaḥ

ऊर्ध्वोच्छिष्टादिदोषप्राप्तौ प्रायश्चित्तम् ऊर्ध्वोच्छिष्टादिसम्प्राप्तौ विदध्यान्निष्कृतिं तदा । प्राजापत्यप्रतिनिधिं द्रव्यं देयं हितैषिणा

ūrdhvocchiṣṭādidoṣaprāptau prāyaścittam ūrdhvocchiṣṭādisamprāptau vidadhyānniṣkṛtiṃ tadā | prājāpatyapratinidhiṃ dravyaṃ deyaṃ hitaiṣiṇā

प्रासादे वापि खट्वायां मृतौ कुर्याच्च निष्कृतिम् । गां वा हिरण्यं दद्याच्च प्राजापत्यमथापि वा

prāsāde vāpi khaṭvāyāṃ mṛtau kuryācca niṣkṛtim | gāṃ vā hiraṇyaṃ dadyācca prājāpatyamathāpi vā

सिद्धिं गतस्य संस्कारसमयः सिद्धिं गतस्य तु दिवा कुर्यात् संस्कारमात्मजः । पञ्चविंशघटीपूर्वमथ पर्युषितं भवेत्

siddhiṃ gatasya saṃskārasamayaḥ siddhiṃ gatasya tu divā kuryāt saṃskāramātmajaḥ | pañcaviṃśaghaṭīpūrvamatha paryuṣitaṃ bhavet

दिवा वा यदि वा नक्तं वपुस्तद्यदसंस्कृतम् । स्यात् पर्युषितमस्यैवं कुर्यात् संस्कारमादितः

divā vā yadi vā naktaṃ vapustadyadasaṃskṛtam | syāt paryuṣitamasyaivaṃ kuryāt saṃskāramāditaḥ

पञ्चगव्येन संस्नाप्य पावमान्याऽभिमन्त्र्य च । जलेन स्नापयित्वा च विधिवन्निखनेत् ततः

pañcagavyena saṃsnāpya pāvamānyā'bhimantrya ca | jalena snāpayitvā ca vidhivannikhanet tataḥ

गणप्राणस्य समाधिसंस्कारः गतप्राणशरीरं तु श्रीरुद्रादिमनून् पठन् । संस्नाप्य चाप्यलङ्कृत्य रुद्राक्षैर्भस्मनाऽपि च

gaṇaprāṇasya samādhisaṃskāraḥ gataprāṇaśarīraṃ tu śrīrudrādimanūn paṭhan | saṃsnāpya cāpyalaṅkṛtya rudrākṣairbhasmanā'pi ca

इष्टलिङ्गं करे न्यस्य सम्पूज्य समनन्तरम् । पेटिकायां च विन्यस्य वृणुयाद् वाहकांस्ततः

iṣṭaliṅgaṃ kare nyasya sampūjya samanantaram | peṭikāyāṃ ca vinyasya vṛṇuyād vāhakāṃstataḥ

पेटिकायां विन्यस्य शिवारामनयनम् महोक्षो वृषभश्चैव नन्दीशो नन्दिकेश्वरः । एतैश्च नामभिर्युक्तंश्चतुरस्तैः शरीरकम्

peṭikāyāṃ vinyasya śivārāmanayanam mahokṣo vṛṣabhaścaiva nandīśo nandikeśvaraḥ | etaiśca nāmabhiryuktaṃścaturastaiḥ śarīrakam

विमाने सन्निवेश्याथ शिवारामं नयेत्तदा

vimāne sanniveśyātha śivārāmaṃ nayettadā

इति श्रीचन्द्रज्ञानागमे उत्तरभागेऽनन्तरुद्रबृहस्पतिसंवादे शिवशासने चर्यापादे उत्क्रान्तिकार्यकर्तृक्रमनिर्णयो नाम तृतीयः पटलः

iti śrīcandrajñānāgame uttarabhāge'nantarudrabṛhaspatisaṃvāde śivaśāsane caryāpāde utkrāntikāryakartṛkramanirṇayo nāma tṛtīyaḥ paṭalaḥ

caturthaḥ paṭalaḥ

बृहस्पतिरुवाच प्रमथप्रवरानीकसेव्यमानपदाम्बुज । अनन्तरुद्र विश्वात्मन् नीलकण्ठ नमोऽस्तु ते

bṛhaspatiruvāca pramathapravarānīkasevyamānapadāmbuja | anantarudra viśvātman nīlakaṇṭha namo'stu te

अनन्तराणि कृत्यानि कर्तव्यान्यखिलान्यपि । निबोधय महेशान शिवारामप्रवेशनात्

anantarāṇi kṛtyāni kartavyānyakhilānyapi | nibodhaya maheśāna śivārāmapraveśanāt

अनन्तरुद्र उवाच मृतस्य शिवारामप्रवेशनम् शिवालयसमीपे वा शिवारामेऽथवा पुनः । विल्ववृक्षस्य मूले वा शिवतीर्थसमीपके

anantarudra uvāca mṛtasya śivārāmapraveśanam śivālayasamīpe vā śivārāme'thavā punaḥ | vilvavṛkṣasya mūle vā śivatīrthasamīpake

समाधिं कारयित्वा तां तनुं तत्र यथाविधि । निधाय पूरयेद् गर्तं भस्मना मृत्स्नयाऽपि च

samādhiṃ kārayitvā tāṃ tanuṃ tatra yathāvidhi | nidhāya pūrayed gartaṃ bhasmanā mṛtsnayā'pi ca

वस्त्रं तु धारयित्वाऽतः सचेलस्नानमाचरेत्

vastraṃ tu dhārayitvā'taḥ sacelasnānamācaret

केशवपनावश्यकत्वम् ब्राह्मणस्वर्णघातादिपापानि विविधानि च । केशानाश्रित्य तिष्ठन्ति तस्मात्केशान् वपाम्यहम्

keśavapanāvaśyakatvam brāhmaṇasvarṇaghātādipāpāni vividhāni ca | keśānāśritya tiṣṭhanti tasmātkeśān vapāmyaham

मेरुमन्दरतुल्यानि पापानि विविधानि च । केशानाश्रित्य तिष्ठन्ति तस्मात् केशान् वपाम्यहम्

merumandaratulyāni pāpāni vividhāni ca | keśānāśritya tiṣṭhanti tasmāt keśān vapāmyaham

इति मन्त्रेण संकल्प्य केशश्मश्रूणि वापयेत्

iti mantreṇa saṃkalpya keśaśmaśrūṇi vāpayet

अग्नेरिव शिखा यस्य विद्या ज्ञानमयी शिखा । स शिखीत्युच्यते विद्वन्नितरे केशधारिणः

agneriva śikhā yasya vidyā jñānamayī śikhā | sa śikhītyucyate vidvannitare keśadhāriṇaḥ

वपनान्तरकृत्यानि वपनानन्तरं स्नात्वा भूतिरुद्राक्षसंयुतः । गृहीत्वा च गणानुज्ञां दिव्यरूपाप्तये पितुः

vapanāntarakṛtyāni vapanānantaraṃ snātvā bhūtirudrākṣasaṃyutaḥ | gṛhītvā ca gaṇānujñāṃ divyarūpāptaye pituḥ

नवभिः पञ्चभिर्वापि शोभितं वृषभैः परम् । लिङ्गं तु पितृनामाङ्कं समाधौ स्थापयेत् तदा

navabhiḥ pañcabhirvāpi śobhitaṃ vṛṣabhaiḥ param | liṅgaṃ tu pitṛnāmāṅkaṃ samādhau sthāpayet tadā

दश दानानि दद्याच्च लिङ्गं च परिपूजयेत्

daśa dānāni dadyācca liṅgaṃ ca paripūjayet

क्षीरादिना तर्पणम् मृद्घट्टनोपजनितसन्तापस्योपशान्तये । क्षीरादितर्पणं कार्यमादशाहं तथाऽन्वहम्

kṣīrādinā tarpaṇam mṛdghaṭṭanopajanitasantāpasyopaśāntaye | kṣīrāditarpaṇaṃ kāryamādaśāhaṃ tathā'nvaham

इष्टादीनि च लिङ्गानि पितरं चापि तर्पयेत् । पित्रे नित्यं प्रदद्याच्च त्रिसंख्यानुदकाञ्जलीन्

iṣṭādīni ca liṅgāni pitaraṃ cāpi tarpayet | pitre nityaṃ pradadyācca trisaṃkhyānudakāñjalīn

नग्नप्रच्छादनाराधनम् प्रविश्य दीपसहितं भवनं ज्ञातिभिः सह । नग्नप्रच्छादनाभिख्यं कुर्यादाराधनं ततः

nagnapracchādanārādhanam praviśya dīpasahitaṃ bhavanaṃ jñātibhiḥ saha | nagnapracchādanābhikhyaṃ kuryādārādhanaṃ tataḥ

समाधिस्थापितलिङ्गस्य चालनप्रतिषेधः समाधिस्थापितं लिङ्गमादशाहं न चालयेत् । जन्त्वादिभिश्चालितेऽस्मिन् यथा स्थानं निधाय तत्

samādhisthāpitaliṅgasya cālanapratiṣedhaḥ samādhisthāpitaṃ liṅgamādaśāhaṃ na cālayet | jantvādibhiścālite'smin yathā sthānaṃ nidhāya tat

प्राणायामत्रयं कृत्वा स्पृष्ट्वा तद्व्याहृतीर्जपेत्

prāṇāyāmatrayaṃ kṛtvā spṛṣṭvā tadvyāhṛtīrjapet

समाधिस्थापितं लिङ्गमादशाहं प्रपूजयेत् । दशाहपूजाविधिना दिव्यरूपं प्रजायते

samādhisthāpitaṃ liṅgamādaśāhaṃ prapūjayet | daśāhapūjāvidhinā divyarūpaṃ prajāyate

आराधनविधिनिरूपणम् आराधनं ततः कार्यं दिव्यरूपवतः पितुः । एकोद्दिष्टविधानेन रुद्रत्वं भवति ध्रुवम्

ārādhanavidhinirūpaṇam ārādhanaṃ tataḥ kāryaṃ divyarūpavataḥ pituḥ | ekoddiṣṭavidhānena rudratvaṃ bhavati dhruvam

तत्त्वसंयोजनेनैव महेशत्वं पुनर्भवेत्

tattvasaṃyojanenaiva maheśatvaṃ punarbhavet

प्रथमेऽह्नि तृतीये च पञ्चमे सप्तमे तथा । नवमैकादशाह्नोश्च नवाराधनमाचरेत्

prathame'hni tṛtīye ca pañcame saptame tathā | navamaikādaśāhnośca navārādhanamācaret

आसप्तमा ज्ञातयश्च कर्ता च दशमेऽहनि । वापयित्वा च स्नात्वा च ते कुर्युः क्षीरतर्पणम्

āsaptamā jñātayaśca kartā ca daśame'hani | vāpayitvā ca snātvā ca te kuryuḥ kṣīratarpaṇam

दद्यादेव यथाशक्ति दश दानानि संयुतः

dadyādeva yathāśakti daśa dānāni saṃyutaḥ

सवृषलिङ्गोद्वासनम् उद्वास्य सवृषं लिङ्गं वसने च निधाय तत् । तीर्थमानीय पृथिवीं यच्छेति च मनुं पठन्

savṛṣaliṅgodvāsanam udvāsya savṛṣaṃ liṅgaṃ vasane ca nidhāya tat | tīrthamānīya pṛthivīṃ yaccheti ca manuṃ paṭhan

विसृजेत् तत्र लिङ्गं च दिव्यरूपमनुस्मरन्

visṛjet tatra liṅgaṃ ca divyarūpamanusmaran

गाणपत्याहोम आनन्दहोमश्च एवमुद्वास्य च स्नात्वा तिलामलकवारिभिः । गाणपत्याभिधं होमं तथैवानन्दसंज्ञकम्

gāṇapatyāhoma ānandahomaśca evamudvāsya ca snātvā tilāmalakavāribhiḥ | gāṇapatyābhidhaṃ homaṃ tathaivānandasaṃjñakam

कुर्यात् पितृर्गणैः साकमानन्दसमवाप्तये

kuryāt pitṛrgaṇaiḥ sākamānandasamavāptaye

एकादशेऽहनि स्नात्वा विप्रान् विज्ञान्निमन्त्र्य च । रुद्रहोमं विधायाथ वृषोत्सर्जनमाचरेत्

ekādaśe'hani snātvā viprān vijñānnimantrya ca | rudrahomaṃ vidhāyātha vṛṣotsarjanamācaret

उत्सृजेद् वृषभं श्वेतं रोहितं नीलमेव वा । तृप्त्या वै नन्दिकेशस्य शिवसान्निध्यसिद्धये

utsṛjed vṛṣabhaṃ śvetaṃ rohitaṃ nīlameva vā | tṛptyā vai nandikeśasya śivasānnidhyasiddhaye

षोडशाराधनक्रमः आद्यमासिकमुख्यानि षोडशाराधनानि च । रुद्रगणाराधनं च वृषोत्सर्गाभिधं तथा

ṣoḍaśārādhanakramaḥ ādyamāsikamukhyāni ṣoḍaśārādhanāni ca | rudragaṇārādhanaṃ ca vṛṣotsargābhidhaṃ tathā

आचारादिकषड्लिङ्गस्थल षट्कसमाश्रयम् । अनुत्तरं च पञ्चाशद् रुद्राराधनमाचरेत्

ācārādikaṣaḍliṅgasthala ṣaṭkasamāśrayam | anuttaraṃ ca pañcāśad rudrārādhanamācaret

आद्यमेकादशेऽह्नि स्यादूने मास्यूनमासिकम् । त्रैपक्षिकं त्रिपक्षे स्यादूनषाण्मासिकं तथा

ādyamekādaśe'hni syādūne māsyūnamāsikam | traipakṣikaṃ tripakṣe syādūnaṣāṇmāsikaṃ tathā

मासि षष्ठे किञ्चिदूने कर्तव्यं सम्प्रकीर्तितम् । प्रतिमासं मृताहस्सु ऊनाब्दं चेति षोडश

māsi ṣaṣṭhe kiñcidūne kartavyaṃ samprakīrtitam | pratimāsaṃ mṛtāhassu ūnābdaṃ ceti ṣoḍaśa

आषोडशान्न वै तस्य जीवभावो निवर्तते । षोडशाराधनं कार्यमेकोद्दिष्टविधानतः

āṣoḍaśānna vai tasya jīvabhāvo nivartate | ṣoḍaśārādhanaṃ kāryamekoddiṣṭavidhānataḥ

तत्त्वसंयोजनम् अकृत्वा षोडशविधिं न कार्यं तत्त्वयोजनम् । द्वादशेऽह्नि पितुस्तत्त्वसंयोजनचिकीर्षुणा

tattvasaṃyojanam akṛtvā ṣoḍaśavidhiṃ na kāryaṃ tattvayojanam | dvādaśe'hni pitustattvasaṃyojanacikīrṣuṇā

अवश्यं हि विधेयानि षोडशाराधनान्यपि

avaśyaṃ hi vidheyāni ṣoḍaśārādhanānyapi

एकोद्दिष्टविधानेन तत्त्वसंयोगसिद्धये । क्रियते यदेकमुद्दिश्य चैकोद्दिष्टं प्रकीर्तितम्

ekoddiṣṭavidhānena tattvasaṃyogasiddhaye | kriyate yadekamuddiśya caikoddiṣṭaṃ prakīrtitam

विश्वेदेवावाहनं च नाभिश्रवणकीर्तनम् । प्रदक्षिणविसर्गे वा सीमान्तगमनं नहि

viśvedevāvāhanaṃ ca nābhiśravaṇakīrtanam | pradakṣiṇavisarge vā sīmāntagamanaṃ nahi

रुद्राराधनम् एकादशेऽह्नि माहेशान् रुद्ररूपतयाऽर्चयेत् । यथा सम्भवमेतद्धि रुद्राराधनमुच्यते

rudrārādhanam ekādaśe'hni māheśān rudrarūpatayā'rcayet | yathā sambhavametaddhi rudrārādhanamucyate

वृषोत्सर्गफलावाप्त्यै विप्रमेकं समर्चयेत् । वृषोत्सर्गाख्यमाराधनमितीदं सम्प्रचोदितम्

vṛṣotsargaphalāvāptyai vipramekaṃ samarcayet | vṛṣotsargākhyamārādhanamitīdaṃ sampracoditam

आचारादिकषड्लिङ्गस्थलषट्कसमाश्रयम् । खड्गेशादिकपञ्चाशद् रुद्राराधनमाचरेत्

ācārādikaṣaḍliṅgasthalaṣaṭkasamāśrayam | khaḍgeśādikapañcāśad rudrārādhanamācaret

चत्वारः षड् दश तथा रुद्रा द्वादश षोडश । द्वावित्याचारलिङ्गादिस्थलषट्कसमाश्रयाः

catvāraḥ ṣaḍ daśa tathā rudrā dvādaśa ṣoḍaśa | dvāvityācāraliṅgādisthalaṣaṭkasamāśrayāḥ

आधारादिकषट्चक्रवर्तिषड्लिङ्गसंश्रयाः । चतुरादिकसंख्याद्यास्तत्तच्चक्रदलाश्रिताः

ādhārādikaṣaṭcakravartiṣaḍliṅgasaṃśrayāḥ | caturādikasaṃkhyādyāstattaccakradalāśritāḥ

षट्स्थलेषूपास्यमाना वर्णरूपतया स्थिताः । अर्चनीया हि पञ्चाशद् रुद्राः षड्लिङ्गतृप्तये

ṣaṭsthaleṣūpāsyamānā varṇarūpatayā sthitāḥ | arcanīyā hi pañcāśad rudrāḥ ṣaḍliṅgatṛptaye

द्वादशेऽह्नि तु कर्तव्यं तत्त्वसंयोजनं पितुः । पुरुषस्य चतुर्थस्य निवृत्त्यर्थं प्रयत्नतः

dvādaśe'hni tu kartavyaṃ tattvasaṃyojanaṃ pituḥ | puruṣasya caturthasya nivṛttyarthaṃ prayatnataḥ

तत्त्वादियोजनेनैव चतुर्थो हि निवर्तते

tattvādiyojanenaiva caturtho hi nivartate

लिङ्गाङ्गसङ्गिनः सा पिण्ड्यनिषेधः लिङ्गाङ्गसङ्गिनि मृते सा पिण्ड्यं न विधीयते । शिवलिङ्गाङ्गयोगेन शिवभावयुजः पितुः

liṅgāṅgasaṅginaḥ sā piṇḍyaniṣedhaḥ liṅgāṅgasaṅgini mṛte sā piṇḍyaṃ na vidhīyate | śivaliṅgāṅgayogena śivabhāvayujaḥ pituḥ

न योज्यमेव सा पिण्ड्यं प्रेतभावनिवर्तकम्

na yojyameva sā piṇḍyaṃ pretabhāvanivartakam

कलातत्त्वाराधनक्रमः महेश्वरादिभिन्नेभ्यः पितृभ्यस्तत्त्वसंयुताः । कला आवाह्य पात्रे तु समभ्यर्च्य पितुस्तदा

kalātattvārādhanakramaḥ maheśvarādibhinnebhyaḥ pitṛbhyastattvasaṃyutāḥ | kalā āvāhya pātre tu samabhyarcya pitustadā

वर्गत्रयैक्यसिद्ध्यर्थं तत्त्वादीन् योजयेत् सुतः

vargatrayaikyasiddhyarthaṃ tattvādīn yojayet sutaḥ

तत्त्वसंयोगविधिनाऽनुष्ठितेन यथाविधिः । महेशत्वादिसंसिद्धिः पित्रादेः स्यादसंशयम्

tattvasaṃyogavidhinā'nuṣṭhitena yathāvidhiḥ | maheśatvādisaṃsiddhiḥ pitrādeḥ syādasaṃśayam

अहनि द्वादशे कर्ता निमन्त्र्य विदुषो द्विजान् । गणाभ्यनुज्ञां संगृह्य चैवं संकल्पमाचरेत्

ahani dvādaśe kartā nimantrya viduṣo dvijān | gaṇābhyanujñāṃ saṃgṛhya caivaṃ saṃkalpamācaret

पितुस्तदीयपित्राद्यैः करिष्यन् तत्त्वयोजनम् । नन्दिकेशमहाकालसंज्ञिनोर्विश्वदेवयोः

pitustadīyapitrādyaiḥ kariṣyan tattvayojanam | nandikeśamahākālasaṃjñinorviśvadevayoḥ

पितुः पितामहादीनां महेशादिस्वरूपिणाम् । षट्त्रिंशतां च तत्त्वानां कलानामष्टत्रिंशताम्

pituḥ pitāmahādīnāṃ maheśādisvarūpiṇām | ṣaṭtriṃśatāṃ ca tattvānāṃ kalānāmaṣṭatriṃśatām

आराधनं करिष्यामीत्येवं संकल्पमाचरेत्

ārādhanaṃ kariṣyāmītyevaṃ saṃkalpamācaret

विश्वेदेवौ च पित्रादीन् तत्त्वानि च कलास्तदा । आवाह्य चाभिसम्पूज्य चिकीर्षुस्तत्त्वयोजनम्

viśvedevau ca pitrādīn tattvāni ca kalāstadā | āvāhya cābhisampūjya cikīrṣustattvayojanam

गवादिदशदानानि कुर्यात् सन्तृप्तये पितुः

gavādidaśadānāni kuryāt santṛptaye pituḥ

तत्त्वानां च कलानां च संयोजनमतः परम् । कृत्वोनमासिकादीनि यथाकालं समाचरेत्

tattvānāṃ ca kalānāṃ ca saṃyojanamataḥ param | kṛtvonamāsikādīni yathākālaṃ samācaret

इत्यौर्ध्वदेहिकविधिः शिवाश्रमनिषेविणाम् । बोधितस्तव वागीश निगमागमसम्मतः

ityaurdhvadehikavidhiḥ śivāśramaniṣeviṇām | bodhitastava vāgīśa nigamāgamasammataḥ

इति श्रीचन्द्रज्ञानागमे उत्तरभागेऽनन्तरुद्रबृहस्पतिसंवादे शिवशासने चर्यापादे और्ध्वदेहिकविधिकथनं नाम चतुर्थः पटलः

iti śrīcandrajñānāgame uttarabhāge'nantarudrabṛhaspatisaṃvāde śivaśāsane caryāpāde aurdhvadehikavidhikathanaṃ nāma caturthaḥ paṭalaḥ

pañcamaḥ paṭalaḥ

बृहस्पतिरुवाच अनन्तगुणवाराशे अनन्तकरुणाकर । अनन्तरुद्र भगवन् प्रणतोऽस्म्यनुगृहाण माम्

bṛhaspatiruvāca anantaguṇavārāśe anantakaruṇākara | anantarudra bhagavan praṇato'smyanugṛhāṇa mām

प्रकीर्णकविधिं ब्रूहि विधाने ह्यौर्ध्वदेहिके

prakīrṇakavidhiṃ brūhi vidhāne hyaurdhvadehike

अनन्तरुद्र उवाच प्रकिर्णविधिनिरूपणम् गीष्पते ते प्रवक्ष्यामि प्रकीर्णकविधिं परम् । येन सम्यङ् निवर्तेरन् कर्तॄणां सर्वसंशयाः

anantarudra uvāca prakirṇavidhinirūpaṇam gīṣpate te pravakṣyāmi prakīrṇakavidhiṃ param | yena samyaṅ nivarteran kartṝṇāṃ sarvasaṃśayāḥ

पूर्वशैवाद्युक्तपितृगणः विश्वदेवौ पूर्वशैवे रुद्रानन्तसमाह्वयौ । स्कन्दश्चण्डो गणेशश्च पितरः परिकीर्तिताः

pūrvaśaivādyuktapitṛgaṇaḥ viśvadevau pūrvaśaive rudrānantasamāhvayau | skandaścaṇḍo gaṇeśaśca pitaraḥ parikīrtitāḥ

नन्दी चैव महाकालो विश्वेदेवौ तदुत्तरे । पितरः स्युर्महेशश्च सदाशिवशिवौ मतौ

nandī caiva mahākālo viśvedevau taduttare | pitaraḥ syurmaheśaśca sadāśivaśivau matau

वस्वादिरूपाः पितरः पितृलोकनिवासिनः । महेश्वरादिरूपाः स्युर्मम लोकनिवासिनः

vasvādirūpāḥ pitaraḥ pitṛlokanivāsinaḥ | maheśvarādirūpāḥ syurmama lokanivāsinaḥ

शैवश्राद्धेषु वर्ज्यानि अपसव्यं तिलान् पिण्डं विकिरं चाग्निकर्म च । अर्घ्यपात्रं च मतिमान् शैवश्राद्धेषु वर्जयेत्

śaivaśrāddheṣu varjyāni apasavyaṃ tilān piṇḍaṃ vikiraṃ cāgnikarma ca | arghyapātraṃ ca matimān śaivaśrāddheṣu varjayet

ग्राह्यद्रव्याणि निषिध्यन्ते क्वचिद्दर्भा आगमे यद्यपि क्वचित् । तदत्यावश्यकत्वस्य निषेधस्तेन गृह्यताम्

grāhyadravyāṇi niṣidhyante kvaciddarbhā āgame yadyapi kvacit | tadatyāvaśyakatvasya niṣedhastena gṛhyatām

श्रीगन्धश्चाक्षतो धूपो दीपः सज्याश्च वर्तिकाः । पुष्पाणि बिल्वपत्राणि दक्षिणा वसनानि च

śrīgandhaścākṣato dhūpo dīpaḥ sajyāśca vartikāḥ | puṣpāṇi bilvapatrāṇi dakṣiṇā vasanāni ca

ताम्बूलं भस्मघुटिका द्रव्याण्याराधने स्मृताः

tāmbūlaṃ bhasmaghuṭikā dravyāṇyārādhane smṛtāḥ

तत्त्वसंयोजनक्रमः दम्पत्यो सह लिङ्गैक्ये समाध्यादिक्रियाः सह । प्राक्समाधेरन्यसिद्धौ तदूर्ध्वं चेत्क्रियाः पुनः

tattvasaṃyojanakramaḥ dampatyo saha liṅgaikye samādhyādikriyāḥ saha | prāksamādheranyasiddhau tadūrdhvaṃ cetkriyāḥ punaḥ

अनुजेन पितुः कर्म कृतं चेज्ज्येष्ठ आगतः । एकोद्दिष्टं विना कुर्यात् तत्त्वसंयोजनं पुनः

anujena pituḥ karma kṛtaṃ cejjyeṣṭha āgataḥ | ekoddiṣṭaṃ vinā kuryāt tattvasaṃyojanaṃ punaḥ

ज्येष्ठेन तु पितुः कर्म कृतं चेत्तत आगतः । दशाहान्तेऽनुजः कुर्यात् पार्वणाराधनं पुनः

jyeṣṭhena tu pituḥ karma kṛtaṃ cettata āgataḥ | daśāhānte'nujaḥ kuryāt pārvaṇārādhanaṃ punaḥ

कनिष्ठोऽप्याहिताग्निस्तु कुर्याद्वै तत्त्वयोजनम्

kaniṣṭho'pyāhitāgnistu kuryādvai tattvayojanam

दशाहमध्ये चेत्कर्तुः शावाशौचान्तरागमः । तस्य शुद्धिः पूर्वशेषादेकोद्दिष्टं यथोदितम्

daśāhamadhye cetkartuḥ śāvāśaucāntarāgamaḥ | tasya śuddhiḥ pūrvaśeṣādekoddiṣṭaṃ yathoditam

तत्त्वसंयोजनं कुर्यात् पित्रादेः प्रयतः सुतः । ततः संवत्सरे पूर्णे द्वादशाहेऽथवा सुधीः

tattvasaṃyojanaṃ kuryāt pitrādeḥ prayataḥ sutaḥ | tataḥ saṃvatsare pūrṇe dvādaśāhe'thavā sudhīḥ

तत्त्वसंयोजनं कुर्याद् वत्सरान्ते यदा पुनः । ऊनाब्दिकात् परं कुर्यादाब्दिकात् पूर्ववासरे

tattvasaṃyojanaṃ kuryād vatsarānte yadā punaḥ | ūnābdikāt paraṃ kuryādābdikāt pūrvavāsare

द्वादशाहप्रभृतिषु षट्सु कुर्याद्दिनेषु वा । त्रिपक्षे मासि षष्ठे वा वत्सरान्ते शुभागमे

dvādaśāhaprabhṛtiṣu ṣaṭsu kuryāddineṣu vā | tripakṣe māsi ṣaṣṭhe vā vatsarānte śubhāgame

एकादशाह एवाथ यदि दर्शः समापतेत् । तदैव तद्विधायादौ पितृयज्ञं समाचरेत्

ekādaśāha evātha yadi darśaḥ samāpatet | tadaiva tadvidhāyādau pitṛyajñaṃ samācaret

पितुर्महागुरोः कुर्यात् त्रयोदशदिने तथा

piturmahāguroḥ kuryāt trayodaśadine tathā

तत्त्वसंयोजनषोडशाराधनयोर्व्यवस्था तत्त्वसंयोजनमृते षोडशाराधने कृते । संवत्सरे व्यतीते तु पुनः कुर्वीत षोडशम्

tattvasaṃyojanaṣoḍaśārādhanayorvyavasthā tattvasaṃyojanamṛte ṣoḍaśārādhane kṛte | saṃvatsare vyatīte tu punaḥ kurvīta ṣoḍaśam

तत्त्वसंयोजनादर्वाक् षोडशाराधनानि च । एकोद्दिष्टविधानेन कुर्यात् सर्वाण्यतन्द्रितः

tattvasaṃyojanādarvāk ṣoḍaśārādhanāni ca | ekoddiṣṭavidhānena kuryāt sarvāṇyatandritaḥ

तत्त्वसंयोजनादूर्ध्वं यदा कुर्यात्तदा पुनः । प्रत्यब्दं यो यथा कुर्यात् तथा कुर्याद्विचक्षणः

tattvasaṃyojanādūrdhvaṃ yadā kuryāttadā punaḥ | pratyabdaṃ yo yathā kuryāt tathā kuryādvicakṣaṇaḥ

तत्त्वसंयोजनं कृत्वा कुर्यात् पार्वणवत् ततः । प्रत्याब्दिकाराधनादीन् विधिरेष सनातनः

tattvasaṃyojanaṃ kṛtvā kuryāt pārvaṇavat tataḥ | pratyābdikārādhanādīn vidhireṣa sanātanaḥ

तत्वसंयोजनादूर्ध्वमेकोद्दिष्टं विधीयते । यत्र तत् दैवयुक्तं स्याद्दैवहीनं वृथा भवेत्

tatvasaṃyojanādūrdhvamekoddiṣṭaṃ vidhīyate | yatra tat daivayuktaṃ syāddaivahīnaṃ vṛthā bhavet

तत्त्वसंयोजनाकरणे प्रत्यवायः । तत्त्वसंयोजनविधिमकृत्वा शुभकर्मकृत् । प्रत्यवैति ध्रुवं श्रेयो नाप्नुयादिति निश्चयः

tattvasaṃyojanākaraṇe pratyavāyaḥ | tattvasaṃyojanavidhimakṛtvā śubhakarmakṛt | pratyavaiti dhruvaṃ śreyo nāpnuyāditi niścayaḥ

मुख्येऽन्यस्मिन् कर्तरि तु शुभं कर्म समाचरेत्

mukhye'nyasmin kartari tu śubhaṃ karma samācaret

द्वादशाहं समारभ्य तृप्तये वत्सरावधि । दद्यादहरहः कुम्भं सजलं सप्रसादकम्

dvādaśāhaṃ samārabhya tṛptaye vatsarāvadhi | dadyādaharahaḥ kumbhaṃ sajalaṃ saprasādakam

पितुः शिवपदप्राप्त्यै तत्त्वसंयोजनात् परम् । आहिताग्निस्तु कुर्वीत पितृयज्ञं विधुक्षये

pituḥ śivapadaprāptyai tattvasaṃyojanāt param | āhitāgnistu kurvīta pitṛyajñaṃ vidhukṣaye

द्विविधमाराधनं तस्य त्रैविध्यं च एकोद्दिष्टं पार्वणं चेत्युक्तमाराधनं द्विधा । नित्यं नैमित्तिकं काम्यमिति तत्त्रिविधं पुनः

dvividhamārādhanaṃ tasya traividhyaṃ ca ekoddiṣṭaṃ pārvaṇaṃ cetyuktamārādhanaṃ dvidhā | nityaṃ naimittikaṃ kāmyamiti tattrividhaṃ punaḥ

आब्दिकं दार्शिकं चैव तन्महालयसंज्ञकम् । दैनन्दिनं च नियतोपाधिकं नित्यमुच्यते

ābdikaṃ dārśikaṃ caiva tanmahālayasaṃjñakam | dainandinaṃ ca niyatopādhikaṃ nityamucyate

संक्रान्तौ ग्रहणे चोक्तं तत्त्वसंयोजनं तथा । एकोद्दिष्टं वृद्धिसंज्ञं नैमित्तिकमुदाहृतम्

saṃkrāntau grahaṇe coktaṃ tattvasaṃyojanaṃ tathā | ekoddiṣṭaṃ vṛddhisaṃjñaṃ naimittikamudāhṛtam

मन्वादौ च युगादौ च तथा लभ्येषु प्रायशः । योगेषु क्रियते यत्तत् काम्यमित्यभिधीयते

manvādau ca yugādau ca tathā labhyeṣu prāyaśaḥ | yogeṣu kriyate yattat kāmyamityabhidhīyate

श्राद्धपदनिरुक्तिः पित्रोराराधनं सर्वमास्तिक्यमतिभिर्नरैः । श्रद्धया क्रियते यस्माच्छ्राद्धमित्यभिधीयते

śrāddhapadaniruktiḥ pitrorārādhanaṃ sarvamāstikyamatibhirnaraiḥ | śraddhayā kriyate yasmācchrāddhamityabhidhīyate

अपेक्षितं न प्रयच्छेत् सम्पादितपदार्थके । न स तत्फलमाप्नोति कृपणो गर्ह्यचेतनः

apekṣitaṃ na prayacchet sampāditapadārthake | na sa tatphalamāpnoti kṛpaṇo garhyacetanaḥ

श्राद्धभोक्तृणां नियमाः साधितेषु पदार्थेषु याचितव्यमपेक्षितम् । अन्यथा स पितृघ्नः स्यादसन्तृप्तान्नभोजनः

śrāddhabhoktṛṇāṃ niyamāḥ sādhiteṣu padārtheṣu yācitavyamapekṣitam | anyathā sa pitṛghnaḥ syādasantṛptānnabhojanaḥ

भोक्ता तु दक्षिणां नेच्छेत् कर्ता दद्याच्च दक्षिणाम् । कृतार्थौ तावुभौ स्यातामन्यथा दोषभाजनौ

bhoktā tu dakṣiṇāṃ necchet kartā dadyācca dakṣiṇām | kṛtārthau tāvubhau syātāmanyathā doṣabhājanau

कर्ममध्ये तु यो ब्रूते नालं मे दक्षिणेति च । कर्ताऽपि चेन्न प्रयच्छेत् तौ दुर्गतिमवाप्नुतः

karmamadhye tu yo brūte nālaṃ me dakṣiṇeti ca | kartā'pi cenna prayacchet tau durgatimavāpnutaḥ

देशकालादिषु विशेषः विप्लवे देशकालाभ्यां विदेशगमनादिषु । चन्द्रसूर्योपरागे च हेम्ना वाऽमेन वा पुनः

deśakālādiṣu viśeṣaḥ viplave deśakālābhyāṃ videśagamanādiṣu | candrasūryoparāge ca hemnā vā'mena vā punaḥ

कार्यमाराधनं प्रत्याब्दिकमासिकवर्जितम्

kāryamārādhanaṃ pratyābdikamāsikavarjitam

इति श्रीचन्द्रज्ञानागमे उत्तरभागेऽनन्तरुद्रबृहस्पतिसंवादे शिवशासने चर्यापादे प्रकीर्णकविधिकथनं नाम पञ्चमः पटलः

iti śrīcandrajñānāgame uttarabhāge'nantarudrabṛhaspatisaṃvāde śivaśāsane caryāpāde prakīrṇakavidhikathanaṃ nāma pañcamaḥ paṭalaḥ

ṣaṣṭhaḥ paṭalaḥ

बृहस्पतिरुवाच अनन्तरुद्र सर्वज्ञ सर्वागमविशारद । आशौचशुद्धिं वद मे कृपया करुणाकर

bṛhaspatiruvāca anantarudra sarvajña sarvāgamaviśārada | āśaucaśuddhiṃ vada me kṛpayā karuṇākara

अनन्तरुद्र उवाच द्विविधमाशौचं पुनश्चतुर्धां आशौचशुद्धिं वक्ष्यामि शृणुष्वावहितो मुने । जनिजं मृतिजं चेति प्रोक्तमाशौचकं द्विधा

anantarudra uvāca dvividhamāśaucaṃ punaścaturdhāṃ āśaucaśuddhiṃ vakṣyāmi śṛṇuṣvāvahito mune | janijaṃ mṛtijaṃ ceti proktamāśaucakaṃ dvidhā

तदल्पमधिकं पूर्णमपूर्णं च चतुर्विधम्

tadalpamadhikaṃ pūrṇamapūrṇaṃ ca caturvidham

कालतोऽल्पाधिकं ज्ञेयमपूर्णं तु त्रिरात्रकम् । पूर्णं दशाहं विज्ञेयं सुरलोकाभिवन्दित

kālato'lpādhikaṃ jñeyamapūrṇaṃ tu trirātrakam | pūrṇaṃ daśāhaṃ vijñeyaṃ suralokābhivandita

आशौचे दिवसव्यवस्था मातुस्त्रिरात्रं स्रावे स्यात् तज्ज्ञातीनां न विद्यते । माससंख्यं हि मातुः स्यात् पाते तं त्रिदिनं पितुः

āśauce divasavyavasthā mātustrirātraṃ srāve syāt tajjñātīnāṃ na vidyate | māsasaṃkhyaṃ hi mātuḥ syāt pāte taṃ tridinaṃ pituḥ

विप्राणां तु दशाहं स्यान्नृपाणां द्वादशाहकम् । विशां पञ्चदशाहं स्यान्मासः शूद्रस्य चोदितम्

viprāṇāṃ tu daśāhaṃ syānnṛpāṇāṃ dvādaśāhakam | viśāṃ pañcadaśāhaṃ syānmāsaḥ śūdrasya coditam

अतिक्रान्ते दशाहे तु जाताशौचं न विद्यते । ज्ञातीनां शुद्धिव्यवस्था मृते जाते हि ज्ञातीनां शुद्धिः स्यात् स्नानमात्रतः

atikrānte daśāhe tu jātāśaucaṃ na vidyate | jñātīnāṃ śuddhivyavasthā mṛte jāte hi jñātīnāṃ śuddhiḥ syāt snānamātrataḥ

सोदराणां च दम्पत्योर्विशुद्धिः स्याद्दशाहतः

sodarāṇāṃ ca dampatyorviśuddhiḥ syāddaśāhataḥ

मृतावनुपनीतस्य पित्रोस्तु त्रिदिनं स्मृतम् । उपनीतस्य तु मृतौ दशाहं सम्प्रकीर्तितम्

mṛtāvanupanītasya pitrostu tridinaṃ smṛtam | upanītasya tu mṛtau daśāhaṃ samprakīrtitam

आसप्तमं दशाहं स्यात्त्रिरात्रं त्वाचतुर्दशम् । स्नानमात्रं त्वैकविंशमाशौचं विद्यते मुने

āsaptamaṃ daśāhaṃ syāttrirātraṃ tvācaturdaśam | snānamātraṃ tvaikaviṃśamāśaucaṃ vidyate mune

मातुलादिमृतौ ज्ञेयं त्रिरात्रं सुरसन्नुत । बान्धवानां तु मरणे पक्षिणी विहिता पुनः

mātulādimṛtau jñeyaṃ trirātraṃ surasannuta | bāndhavānāṃ tu maraṇe pakṣiṇī vihitā punaḥ

त्रिरात्रमात्रिमासं स्यादाषण्मासं तु पक्षिणी । आवत्सरमहोरात्रं ततः स्नात्वा विशुद्ध्यति

trirātramātrimāsaṃ syādāṣaṇmāsaṃ tu pakṣiṇī | āvatsaramahorātraṃ tataḥ snātvā viśuddhyati

आशौचानां तन्त्रेण निवृत्तिः तन्त्रेणैव विशुद्धिः स्यादनेकेषां समागमे । अल्पं समानमपि च प्रथमेन निवर्तते

āśaucānāṃ tantreṇa nivṛttiḥ tantreṇaiva viśuddhiḥ syādanekeṣāṃ samāgame | alpaṃ samānamapi ca prathamena nivartate

आशौचमन्यदीयं तु पित्राशौचेन बाध्यते

āśaucamanyadīyaṃ tu pitrāśaucena bādhyate

शवानुगमने विप्रः स्नात्वोद्धूल्य च भस्मना । प्राणानायम्य षट्कृत्वः शिवं दृष्ट्वा विशुद्ध्यति

śavānugamane vipraḥ snātvoddhūlya ca bhasmanā | prāṇānāyamya ṣaṭkṛtvaḥ śivaṃ dṛṣṭvā viśuddhyati

आशौचाप्रवृत्तिः यतीनां च वनस्थानां नैष्ठिकानां च वर्णिनाम् । जनिजं मृतिजं वाऽपि नाशौचमिह विद्यते

āśaucāpravṛttiḥ yatīnāṃ ca vanasthānāṃ naiṣṭhikānāṃ ca varṇinām | janijaṃ mṛtijaṃ vā'pi nāśaucamiha vidyate

सद्यःशौचव्यवस्था यज्ञे विवाहे दाने च संग्रामे देशविप्लवे । आपद्यपि च कष्टायां सद्यःशौचं विधीयते

sadyaḥśaucavyavasthā yajñe vivāhe dāne ca saṃgrāme deśaviplave | āpadyapi ca kaṣṭāyāṃ sadyaḥśaucaṃ vidhīyate

दैवेषु राजकीयेषु साङ्घिकेषु च कर्मसु । नियुक्तानां तु सर्वेषां सद्यःशौचं विधीयते

daiveṣu rājakīyeṣu sāṅghikeṣu ca karmasu | niyuktānāṃ tu sarveṣāṃ sadyaḥśaucaṃ vidhīyate

सन्ध्यादिष्वाशौचाप्रवृत्तिः स्वकर्मकाले संशुद्धिः सर्वशास्त्रेषु चोदिता । अतः सन्ध्यामर्चनमप्याशौचे न परित्यजेत्

sandhyādiṣvāśaucāpravṛttiḥ svakarmakāle saṃśuddhiḥ sarvaśāstreṣu coditā | ataḥ sandhyāmarcanamapyāśauce na parityajet

संशुद्धिः संग्रहेणोक्ता सकलागमचोदिता । मुनिवृन्दारकस्तुत्य किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि

saṃśuddhiḥ saṃgraheṇoktā sakalāgamacoditā | munivṛndārakastutya kimanyacchrotumicchasi

इति श्रीचन्द्रज्ञानागमे उत्तरभागेऽनन्तरुद्रबृहस्पतिसंवादे शिवशासने चर्यापादे आशौचशुद्धिकथनं नाम षष्ठः पटलः

iti śrīcandrajñānāgame uttarabhāge'nantarudrabṛhaspatisaṃvāde śivaśāsane caryāpāde āśaucaśuddhikathanaṃ nāma ṣaṣṭhaḥ paṭalaḥ

saptamaḥ paṭalaḥ

बृहस्पतिरुवाच अपारमहिमाधारानन्तरुद्र नमोऽस्तु ते । प्रायश्चित्तविधिं ब्रूहि सर्वदोषनिवर्तकम्

bṛhaspatiruvāca apāramahimādhārānantarudra namo'stu te | prāyaścittavidhiṃ brūhi sarvadoṣanivartakam

अनन्तरुद्र उवाच प्रायश्चित्तविधिनिरूपणम् अतः परं प्रवक्ष्यामि प्रायश्चित्तविधिं परम् । उद्बन्धनमृता मर्त्या निरयं यान्त्यसंशयम्

anantarudra uvāca prāyaścittavidhinirūpaṇam ataḥ paraṃ pravakṣyāmi prāyaścittavidhiṃ param | udbandhanamṛtā martyā nirayaṃ yāntyasaṃśayam

नाशौचमुदकं तेषां समाधिर्वा विधीयते

nāśaucamudakaṃ teṣāṃ samādhirvā vidhīyate

उद्बन्धनमृतवाहकानां प्रायश्चित्तम् उद्बन्धनमृतं चैव गोब्राह्मणहतं तथा । संस्पृशन्त्यनुगच्छन्ति वहन्ति निखनन्त्यपि

udbandhanamṛtavāhakānāṃ prāyaścittam udbandhanamṛtaṃ caiva gobrāhmaṇahataṃ tathā | saṃspṛśantyanugacchanti vahanti nikhanantyapi

ये नरास्ते विशुद्ध्यन्ति तप्तकृच्छ्रेण गीष्पते

ye narāste viśuddhyanti taptakṛcchreṇa gīṣpate

तप्तकृच्छ्रलक्षणम् तप्तक्षीरघृताम्बूनामेकैकं प्रत्यहं पिबेत् । एकरात्रोपवासश्च तप्तकृच्छ्र इतीर्यते

taptakṛcchralakṣaṇam taptakṣīraghṛtāmbūnāmekaikaṃ pratyahaṃ pibet | ekarātropavāsaśca taptakṛcchra itīryate

नहि शुष्कोपवासोऽस्ति शिवाश्रमनिषेविणाम् । उपवासप्रतिनिधिं नक्तभोजनमाचरेत्

nahi śuṣkopavāso'sti śivāśramaniṣeviṇām | upavāsapratinidhiṃ naktabhojanamācaret

संसर्गप्रायश्चित्तम् आचरेन्न तु संसर्गं पतितैः सर्वदा द्विजः । यावदब्दं हि संगच्छन् प्रायश्चित्तेन शुद्ध्यति

saṃsargaprāyaścittam ācarenna tu saṃsargaṃ patitaiḥ sarvadā dvijaḥ | yāvadabdaṃ hi saṃgacchan prāyaścittena śuddhyati

तदूर्ध्वं तत्समः प्रोक्तस्तन्निष्कृत्यै स नार्हति

tadūrdhvaṃ tatsamaḥ proktastanniṣkṛtyai sa nārhati

चरेत् पञ्चाहसंसर्गे कृच्छ्रं त्रैरात्रिकं द्विजः । प्राजापत्यं दशाहे सान्तपनं द्वादशाहके

caret pañcāhasaṃsarge kṛcchraṃ trairātrikaṃ dvijaḥ | prājāpatyaṃ daśāhe sāntapanaṃ dvādaśāhake

मासार्धे दशरात्रं स्यात् पराको माससङ्गतौ । चान्द्रायणं द्विमासे च षण्मासे त्वैन्दवद्वयम्

māsārdhe daśarātraṃ syāt parāko māsasaṅgatau | cāndrāyaṇaṃ dvimāse ca ṣaṇmāse tvaindavadvayam

कृच्छ्रं वत्सरसंसर्गे विदधीत प्रयत्नतः । दिनसंख्याप्रमाणेन चरेद् वा नक्तभोजनम्

kṛcchraṃ vatsarasaṃsarge vidadhīta prayatnataḥ | dinasaṃkhyāpramāṇena cared vā naktabhojanam

शृगालादिदष्टप्रायश्चित्तम् द्विजो दष्टः शृगालाद्यैः स गायत्रीं शतं जपेत् । नारी वाऽथ नरो वाऽपि शुना दष्टो द्विजः सकृत्

śṛgālādidaṣṭaprāyaścittam dvijo daṣṭaḥ śṛgālādyaiḥ sa gāyatrīṃ śataṃ japet | nārī vā'tha naro vā'pi śunā daṣṭo dvijaḥ sakṛt

वृषं प्रदक्षिणीकृत्य सद्यः स्नात्वा विशुद्ध्यति

vṛṣaṃ pradakṣiṇīkṛtya sadyaḥ snātvā viśuddhyati

चण्डालादिहतस्य प्रायश्चित्तम् चण्डालेनाथवा गोभिर्विप्रैर्यस्तु हतो मृतः । विषेणापि मृतो यस्तु तं खनेन्मन्त्रवर्जितम्

caṇḍālādihatasya prāyaścittam caṇḍālenāthavā gobhirviprairyastu hato mṛtaḥ | viṣeṇāpi mṛto yastu taṃ khanenmantravarjitam

प्राजापत्येन शुद्ध्येयुर्वोढारो विप्रवाक्यतः

prājāpatyena śuddhyeyurvoḍhāro vipravākyataḥ

वर्षादूर्ध्वं विधेयं स्यात् प्रायश्चित्तं मृतस्य हि । ईशानबलिमाधाय पालाशविधिना खनेत्

varṣādūrdhvaṃ vidheyaṃ syāt prāyaścittaṃ mṛtasya hi | īśānabalimādhāya pālāśavidhinā khanet

यथा विधि विधातव्यं पुत्राद्यैरौर्ध्वदेहिकम्

yathā vidhi vidhātavyaṃ putrādyairaurdhvadehikam

चक्रवाकादिप्राणिहिंसकस्य प्रायश्चित्तम् चक्रवाकं कुक्कुटं वा शुकपारावतानपि । नक्राहिटिट्टिभान् हत्वा शुद्ध्यते नक्तभोजनात्

cakravākādiprāṇihiṃsakasya prāyaścittam cakravākaṃ kukkuṭaṃ vā śukapārāvatānapi | nakrāhiṭiṭṭibhān hatvā śuddhyate naktabhojanāt

दद्याद्धिरण्यं विप्राय हत्वैवाऽस्थिमतः पुमान् । प्राणायामेन शुद्ध्येत हत्वा चानस्थिशालिनः

dadyāddhiraṇyaṃ viprāya hatvaivā'sthimataḥ pumān | prāṇāyāmena śuddhyeta hatvā cānasthiśālinaḥ

सहस्रसम्मितान् हत्वा शूद्रहत्याव्रतं चरेत्

sahasrasammitān hatvā śūdrahatyāvrataṃ caret

नकुलं मूषकं गोधां गृध्रं कूर्मं च शल्यकम् । काकोलूकबकान् हत्वा त्रिभिर्नक्तैर्विशुद्ध्यति

nakulaṃ mūṣakaṃ godhāṃ gṛdhraṃ kūrmaṃ ca śalyakam | kākolūkabakān hatvā tribhirnaktairviśuddhyati

चण्डालसंभाषणादिप्रायश्चित्तम् चण्डालेन श्वपाकेन कृते सम्भाषणे तदा । प्राणानायम्य च सकृत् सावित्रीं प्रयतो जपेत्

caṇḍālasaṃbhāṣaṇādiprāyaścittam caṇḍālena śvapākena kṛte sambhāṣaṇe tadā | prāṇānāyamya ca sakṛt sāvitrīṃ prayato japet

चण्डालस्पर्शने स्नायात् दृष्ट्वा भानुं विलोकयेत् । चण्डालैः सह सुप्त्वा तु त्रिभिर्नक्तैर्विशुद्ध्यति

caṇḍālasparśane snāyāt dṛṣṭvā bhānuṃ vilokayet | caṇḍālaiḥ saha suptvā tu tribhirnaktairviśuddhyati

पात्रादिशुद्धिविधानम् ताम्रकांस्यौ भस्मनैव वस्त्राणि जलशौचतः । परित्यागान्मृण्मयानि शुद्ध्यन्ति बृहतांपते

pātrādiśuddhividhānam tāmrakāṃsyau bhasmanaiva vastrāṇi jalaśaucataḥ | parityāgānmṛṇmayāni śuddhyanti bṛhatāṃpate

श्वकाकगृध्रसंस्पृष्टे बह्वन्ने तु द्विजोत्तमैः । व्यपोह्य किञ्चित् स्पृष्टांशं क्षिप्त्वा भस्मजलान्वितम्

śvakākagṛdhrasaṃspṛṣṭe bahvanne tu dvijottamaiḥ | vyapohya kiñcit spṛṣṭāṃśaṃ kṣiptvā bhasmajalānvitam

दर्भोल्कया स्पर्शयित्वा ग्राह्यमेतद् भवेत्तदा

darbholkayā sparśayitvā grāhyametad bhavettadā

केशकीटादिसम्पृक्तमन्नं शुद्ध्यति भस्मना । स्नेहः शुद्ध्यति पाकेन ज्वालया गोपयोऽपि च

keśakīṭādisampṛktamannaṃ śuddhyati bhasmanā | snehaḥ śuddhyati pākena jvālayā gopayo'pi ca

दारुपात्राणि शुद्ध्यन्ति क्षालनात् तत्क्षणादपि । रजसा शुद्ध्यते नारी नदी वेगेन शुद्ध्यति

dārupātrāṇi śuddhyanti kṣālanāt tatkṣaṇādapi | rajasā śuddhyate nārī nadī vegena śuddhyati

दूषितेषु हि कूपेषु शतकुम्भमितं जलम् । उद्धृत्य पञ्चगव्यस्य क्षेपणाच्छुद्धिमाप्नुयुः

dūṣiteṣu hi kūpeṣu śatakumbhamitaṃ jalam | uddhṛtya pañcagavyasya kṣepaṇācchuddhimāpnuyuḥ

दहनात् खननाच्चैव धावनादुपलेपनात् । वृष्टेरपि च गोक्रान्त्या भूमिः शुद्ध्यति कालतः

dahanāt khananāccaiva dhāvanādupalepanāt | vṛṣṭerapi ca gokrāntyā bhūmiḥ śuddhyati kālataḥ

शवेन दूषितं वेश्म प्रोक्षितं सर्वतो जलैः । गोमयेनोपलिप्तं च धूमैराघ्रापितं शुचिः

śavena dūṣitaṃ veśma prokṣitaṃ sarvato jalaiḥ | gomayenopaliptaṃ ca dhūmairāghrāpitaṃ śuciḥ

मेध्यामेध्येन्द्रियाणि नाभेरूर्ध्वं यानि खानि मेध्यान्येतानि सर्वशः । अधःस्थितान्यमेध्यानि मला देहादपि च्युताः

medhyāmedhyendriyāṇi nābherūrdhvaṃ yāni khāni medhyānyetāni sarvaśaḥ | adhaḥsthitānyamedhyāni malā dehādapi cyutāḥ

देहस्थमलविशुद्धिः वसाशुक्रमसृङ्मज्जामूत्रविट्कर्णविण्णखाः । श्लेष्माश्रुदूषिकास्वेदा द्वादशैते नृणां मलाः

dehasthamalaviśuddhiḥ vasāśukramasṛṅmajjāmūtraviṭkarṇaviṇṇakhāḥ | śleṣmāśrudūṣikāsvedā dvādaśaite nṛṇāṃ malāḥ

विण्मूत्रोत्सर्गशुद्ध्यर्थं मृद्वार्यादेयमर्थवत् । दैहिकानां मलानां च शुद्धिषु द्वादशस्वपि

viṇmūtrotsargaśuddhyarthaṃ mṛdvāryādeyamarthavat | daihikānāṃ malānāṃ ca śuddhiṣu dvādaśasvapi

पूर्वेषां षण्मलानां तु शुद्धिरद्भिर्मृदा भवेत् । उत्तरेषां जलेनैव शुद्धिरिष्टा बृहस्पते

pūrveṣāṃ ṣaṇmalānāṃ tu śuddhiradbhirmṛdā bhavet | uttareṣāṃ jalenaiva śuddhiriṣṭā bṛhaspate

वस्त्रादिविशुद्धिः वस्त्रं चण्डालसंस्पृष्टं क्षालनेन विशुद्ध्यति । मृण्मयं तु परित्यागाद् धान्यं वै मार्जनाच्छुचिः

vastrādiviśuddhiḥ vastraṃ caṇḍālasaṃspṛṣṭaṃ kṣālanena viśuddhyati | mṛṇmayaṃ tu parityāgād dhānyaṃ vai mārjanācchuciḥ

मक्षिकामशकाद्यैश्च स्पृष्टं दृष्टमदीक्षितैः । केशकीटैश्च संस्पृष्टं भस्मनाऽन्नं विशुद्ध्यति

makṣikāmaśakādyaiśca spṛṣṭaṃ dṛṣṭamadīkṣitaiḥ | keśakīṭaiśca saṃspṛṣṭaṃ bhasmanā'nnaṃ viśuddhyati

सोमादयो नोच्छिष्टाः सोमे च मधुपर्के चाऽवसरे च निवेदिते । तथा गुरुप्रसादे च नोच्छिष्टत्वं कदाचन

somādayo nocchiṣṭāḥ some ca madhuparke cā'vasare ca nivedite | tathā guruprasāde ca nocchiṣṭatvaṃ kadācana

इति श्रीचन्द्रज्ञानागमे उत्तरभागेऽनन्तरुद्रबृहस्पतिसंवादे शिवशासने चर्यापादे प्रायश्चित्तकथनं नाम सप्तमः पटलः

iti śrīcandrajñānāgame uttarabhāge'nantarudrabṛhaspatisaṃvāde śivaśāsane caryāpāde prāyaścittakathanaṃ nāma saptamaḥ paṭalaḥ

aṣṭamaḥ paṭalaḥ

बृहस्पतिरुवाच अनन्तरुद्र भगवन् लोकोद्धरणदीक्षित । महापापोपपापानां प्रायश्चित्तं वदस्व मे

bṛhaspatiruvāca anantarudra bhagavan lokoddharaṇadīkṣita | mahāpāpopapāpānāṃ prāyaścittaṃ vadasva me

अनन्तरुद्र उवाच महापातकोपपातकानां प्रायश्चित्तानि महापातककर्ता तु सम्प्राप्य गुरुसन्निधिम् । दण्डद्रव्यं विधायाथ परां शुद्धिमवाप्नुयात्

anantarudra uvāca mahāpātakopapātakānāṃ prāyaścittāni mahāpātakakartā tu samprāpya gurusannidhim | daṇḍadravyaṃ vidhāyātha parāṃ śuddhimavāpnuyāt

अगम्यागमनप्रायश्चित्तम् अगम्यागमने प्रोक्तं शुद्ध्यै चान्द्रायणं व्रतम् । भुनक्ति यस्तु चण्डालीं द्विजोऽज्ञानवशंगतः

agamyāgamanaprāyaścittam agamyāgamane proktaṃ śuddhyai cāndrāyaṇaṃ vratam | bhunakti yastu caṇḍālīṃ dvijo'jñānavaśaṃgataḥ

सशिखं वापयित्वा च त्रिवर्षं भैक्षभोजनम् । कृत्वा गोमिथुनं दत्त्वा शुद्धिं प्राप्नोत्यसंशयम्

saśikhaṃ vāpayitvā ca trivarṣaṃ bhaikṣabhojanam | kṛtvā gomithunaṃ dattvā śuddhiṃ prāpnotyasaṃśayam

पितृदारान् भ्रातृजायां गुरुपत्नीं स्नुषां गतः । प्राजापत्यत्रयं कृत्वा दक्षिणां गोद्वयं दिशेत्

pitṛdārān bhrātṛjāyāṃ gurupatnīṃ snuṣāṃ gataḥ | prājāpatyatrayaṃ kṛtvā dakṣiṇāṃ godvayaṃ diśet

अकामां ब्राह्मणीं गत्वा कृच्छ्रचान्द्रायणं चरेत् । सकामां च तदर्धं स्यात् तप्तकृच्छ्रं सकृद्गतौ

akāmāṃ brāhmaṇīṃ gatvā kṛcchracāndrāyaṇaṃ caret | sakāmāṃ ca tadardhaṃ syāt taptakṛcchraṃ sakṛdgatau

ब्राह्मणीगमने कृच्छ्रं गर्भे सान्तपनं स्मृतम् । राज्ञीगर्भे पराकः स्याद् वैश्यागर्भे त्र्यहोदितम्

brāhmaṇīgamane kṛcchraṃ garbhe sāntapanaṃ smṛtam | rājñīgarbhe parākaḥ syād vaiśyāgarbhe tryahoditam

शूद्रीगर्भे त्वैन्दवं स्यादेवं शुद्ध्येन्न संशयः

śūdrīgarbhe tvaindavaṃ syādevaṃ śuddhyenna saṃśayaḥ

गर्भिणीं पतितां गत्वा तथा चैव रजस्वलाम् । अतिकृच्छ्रं चरित्वा तु विशुद्ध्यति न संशयः

garbhiṇīṃ patitāṃ gatvā tathā caiva rajasvalām | atikṛcchraṃ caritvā tu viśuddhyati na saṃśayaḥ

पशुवेश्यादिगमने प्राजापत्यं समाचरेत्

paśuveśyādigamane prājāpatyaṃ samācaret

अनिच्छन्ती सकृद्भुक्ता या नारी पापकर्मिणा । प्राजापत्येन रजसा शुद्ध्यते नात्र संशयः

anicchantī sakṛdbhuktā yā nārī pāpakarmiṇā | prājāpatyena rajasā śuddhyate nātra saṃśayaḥ

पादुकाताडनादिप्रायश्चित्तम् पादुकायास्ताडने तु व्रतं चान्द्रायणं चरेत् । बन्दीगृहान्नभुक्तौ तु कृच्छ्रं सान्तपनं चरेत्

pādukātāḍanādiprāyaścittam pādukāyāstāḍane tu vrataṃ cāndrāyaṇaṃ caret | bandīgṛhānnabhuktau tu kṛcchraṃ sāntapanaṃ caret

अभक्ष्यभक्षणप्रायश्चित्तम् विण्मूत्ररेतः संस्पृटं चण्डालस्यान्नमेव च । गोमांसं च द्विजो भुक्त्वा कृच्छ्रचान्द्रायणं चरेत्

abhakṣyabhakṣaṇaprāyaścittam viṇmūtraretaḥ saṃspṛṭaṃ caṇḍālasyānnameva ca | gomāṃsaṃ ca dvijo bhuktvā kṛcchracāndrāyaṇaṃ caret

शूद्रान्नं सूतकान्नं च पूर्वोच्छ्ष्टं तथैव च । भुक्त्वा कृच्छ्रं चरित्वा तु ब्रह्मकूर्चेन शुद्ध्यति

śūdrānnaṃ sūtakānnaṃ ca pūrvocchṣṭaṃ tathaiva ca | bhuktvā kṛcchraṃ caritvā tu brahmakūrcena śuddhyati

एकोद्दिष्टादिभोजनप्रायश्चित्तम् एकोद्दिष्टे तु यो भुङ्क्ते तत्त्वसंयोजनेऽपि च । सहस्रसंमितां जप्त्वा स शुद्ध्यति षडक्षरीम्

ekoddiṣṭādibhojanaprāyaścittam ekoddiṣṭe tu yo bhuṅkte tattvasaṃyojane'pi ca | sahasrasaṃmitāṃ japtvā sa śuddhyati ṣaḍakṣarīm

आब्दिकाराधने भुक्त्वा जपेत् पञ्चाक्षरीं शतम्

ābdikārādhane bhuktvā japet pañcākṣarīṃ śatam

लशुनादिभक्षणप्रायश्चित्तम् पीयूषं लशुनं श्वेतवृन्ताकफलमेव च । गृञ्जनं च पलाण्डुं च वृक्षनिर्यासमेव च

laśunādibhakṣaṇaprāyaścittam pīyūṣaṃ laśunaṃ śvetavṛntākaphalameva ca | gṛñjanaṃ ca palāṇḍuṃ ca vṛkṣaniryāsameva ca

देवस्वं च शिलीध्रं च भुक्त्वा विप्रो विशुद्ध्यति । पञ्चगव्यमनुप्रास्य त्रिदिनं नक्तभोजनात्

devasvaṃ ca śilīdhraṃ ca bhuktvā vipro viśuddhyati | pañcagavyamanuprāsya tridinaṃ naktabhojanāt

क्षुरकर्मादिविशुद्धिः क्षुरकर्मणि वान्ते च प्रेतधूमे च मैथुने । दुःस्वप्ने दुर्जनस्पर्शे नरः स्नात्वा विशुद्ध्यति

kṣurakarmādiviśuddhiḥ kṣurakarmaṇi vānte ca pretadhūme ca maithune | duḥsvapne durjanasparśe naraḥ snātvā viśuddhyati

सावित्र्यादिजपस्य महापातकनाशकत्वम् अयुतं चैव सावित्र्याः प्राणायामशतद्वयम् । स्नानद्वादशकं नद्यां तीर्थयात्रा द्वियोजने

sāvitryādijapasya mahāpātakanāśakatvam ayutaṃ caiva sāvitryāḥ prāṇāyāmaśatadvayam | snānadvādaśakaṃ nadyāṃ tīrthayātrā dviyojane

प्राजापत्यस्य कृच्छ्रस्य तुल्यमेतच्चतुष्टयम्

prājāpatyasya kṛcchrasya tulyametaccatuṣṭayam

सहस्रपरमां देवीं शतमध्यां दशापराम् । गायत्रीं च जपेन्नित्यं महापातकनाशनम्

sahasraparamāṃ devīṃ śatamadhyāṃ daśāparām | gāyatrīṃ ca japennityaṃ mahāpātakanāśanam

वामदेव्यं त्रिरावृत्य तदह्नैव विशुद्ध्यति । पौरुषं सूक्तमावृत्य मुच्यते सर्वकिल्बिषात्

vāmadevyaṃ trirāvṛtya tadahnaiva viśuddhyati | pauruṣaṃ sūktamāvṛtya mucyate sarvakilbiṣāt

रुद्रैकादशकं जप्त्वा तदह्नैव विशुद्ध्यति । श्रीमत्पञ्चाक्षरीं जप्त्वा तत्क्षणादेव शुद्ध्यति

rudraikādaśakaṃ japtvā tadahnaiva viśuddhyati | śrīmatpañcākṣarīṃ japtvā tatkṣaṇādeva śuddhyati

अथर्वशिरसं चैव नीलरुद्रं तथैव च । सकृज्जप्त्वाऽखिलैः पापैस्तस्मिन्नहनि मुच्यते

atharvaśirasaṃ caiva nīlarudraṃ tathaiva ca | sakṛjjaptvā'khilaiḥ pāpaistasminnahani mucyate

त्रिसुपर्णं च जप्त्वैव मुच्यते सर्वकिल्बिषैः

trisuparṇaṃ ca japtvaiva mucyate sarvakilbiṣaiḥ

श्रद्धायाः शिवसायुज्यप्रापकत्वम् यः श्रद्धयैवाचरति विहितं शिवशासने । स श्रीकण्ठप्रसादेन शिवसायुज्यमृच्छति

śraddhāyāḥ śivasāyujyaprāpakatvam yaḥ śraddhayaivācarati vihitaṃ śivaśāsane | sa śrīkaṇṭhaprasādena śivasāyujyamṛcchati

शास्त्रस्य गोपनीयता इति ते गदितं सम्यग् गीष्पते शिवशासनम् । रहस्यं सर्वशास्त्रेषु गोपनीयं प्रयत्नतः

śāstrasya gopanīyatā iti te gaditaṃ samyag gīṣpate śivaśāsanam | rahasyaṃ sarvaśāstreṣu gopanīyaṃ prayatnataḥ

इति श्रीचन्द्रज्ञानागमे उत्तरभागेऽनन्तरुद्रबृहस्पतिसंवादे शिवशासने चर्यापादे प्रायश्चित्तविधिकथनं नामाष्टमः पटलः

iti śrīcandrajñānāgame uttarabhāge'nantarudrabṛhaspatisaṃvāde śivaśāsane caryāpāde prāyaścittavidhikathanaṃ nāmāṣṭamaḥ paṭalaḥ

मूलपञ्चाक्षरमन्त्रन्यासाः ओं नमः शिवाय इत्यस्य श्रीमूलपञ्चाक्षरमहामन्त्रस्य वामदेव ऋषिः (शिरसि), पङ्क्तिश्छन्दः (मुखे), श्री सदाशिवो देवता (हृदये), ओं बीजम्, उमा शक्तिः (गुह्ये), शिव इति कीलकं (पादयोः), श्रीसदाशिवप्रीत्यर्थे जपे विनियोगः । सृष्टिन्यासक्रमः (ब्रह्मचारिणाम्) करन्यासः ओं यं ओं सर्वज्ञशक्तिधाम्ने अङ्गुष्ठाभ्यां नमः । ओं वां ओं नित्यतृप्तिशक्तिधाम्ने तर्जनीभ्यां नमः । ओं शीं ओं अनादिबोधशक्तिधाम्ने मध्यमाभ्यां नमः । ओं मं ओं स्वतन्त्रशक्तिधाम्ने अनामिकाभ्यां नमः । ओं नं ओं अलुप्तशक्तिधाम्ने कनिष्ठिकाभ्यां नमः । ओं ओं ओं अनन्तशक्तिधाम्ने करतलकरपृष्ठाभ्यांनमः । देहन्यासः ओं यं ओं ईशानाय नमः शिरसि । ओं वां ओं तत्पुरुषाय नमो मुखे । ओं शिं ओं अघोराय नमो हृदये । ओं मं ओं वामदेवाय नमो गुह्ये । ओं नं ओं सद्योजाताय नमः पादद्वये । ओं ओं ओं प्रणवाय नमः सर्वाङ्गे । अङ्गन्यासः ओं यं ओं सर्वज्ञशक्तिधाम्ने हृदयाय नमः । ओं वां ओं नित्यतृप्तिशक्तिधाम्ने शिरसे स्वाहा । ओं शिं ओं अनादिबोधशक्तिधाम्ने शिखायै वषट् । ओं मं ओं स्वतन्त्रशक्तिधाम्ने कवचाय हुꣳ । ओं नं ओं अलुप्तशक्तिधाम्ने नेत्रत्रयाय वौषट् । ओं ओं ओं अनन्तशक्तिधाम्ने अस्त्राय फट् । स्थितिन्यासक्रमः (गृहस्थानाम्) करन्यासः ओं शिं ओं अनादिबोधशक्तिधाम्ने मध्यमाभ्यां नमः । ओं वां ओं नित्यतृप्तिशक्तिधाम्ने तर्जनीभ्यां नमः । ओं यं ओं सर्वज्ञशक्तिधाम्ने अङ्गुष्ठाभ्यां नमः । ओं नं ओं अलुप्तशक्तिधाम्ने कनिष्ठिकाभ्यां नमः । ओं मं ओं स्वतन्त्रशक्तिधाम्ने अनामिकाभ्यां नमः । ओं ओं ओं अनन्तशक्तिधाम्ने करतलकरपृष्ठाभ्यां नमः । देहन्यासः ओं शिं ओं अघोराय नमो हृदये । ओं वां ओं वामदेवाय नमो गुह्ये । ओं यं ओं सद्योजाताय नमः पादद्वये । ओं नं ओं ईशानाय नमः शिरसि । ओं मं ओं तत्पुरुषाय नमो मुखे । ओं ओं ओं प्रणवाय नमः सर्वाङ्गे । अङ्गन्यासः ओं शिं ओं अनादिबोधशक्तिधाम्ने कवचाय हुं । ओं वां ओं नित्यतृप्तिशक्तिधाम्ने नेत्रत्रयाय वौषट् । ओं यं ओं सर्वज्ञशक्तिधाम्ने अस्त्राय फट् । ओं नं ओं अलुप्तशक्तिधाम्ने हृदयाय नमः । ओं मं ओं स्वतन्त्रशक्तिधाम्ने शिरसे स्वाहा । ओं ओं ओं अनन्तशक्तिधाम्ने शिखायै वषट् । संहारन्यासक्रमः (वानप्रस्थसंन्यासिनाम्) करन्यासः ओं नं ओं अलुप्तशक्तिधाम्ने कनिष्ठिकाभ्यां नमः । ओं मं ओं स्वतन्त्रशक्तिधाम्ने अनामिकाभ्यां नमः । ओं शिं ओं अनादिबोधशक्तिधाम्ने मध्यमाभ्यां नमः । ओं वां ओं नित्यतृप्तिशक्तिधाम्ने तर्जनीभ्यां नमः । ओं यं ओं सर्वज्ञशक्तिधाम्ने अङ्गुष्ठाभ्यां नमः । ओं ओं ओं अनन्तशक्तिधाम्ने करतलकरपृष्ठाभ्यां नमः । देहन्यासः ओं नं ओं सद्योजाताय नमः पादद्वये । ओं मं ओं वामदेवाय नमो गुह्ये । ओं शिं ओं अघोराय नमो हृदये । ओं वां ओं तत्पुरुषाय नमो मुखे । ओं यं ओं ईशानाय नमः शिरसि । ओं ओं ओं प्रणवाय नमः सर्वाङ्गे । अङ्गन्यासः ओं नं ओं अलुप्तशक्तिधाम्ने अस्त्राय फट् । ओं मं ओं स्वतन्त्रशक्तिधाम्ने नेत्रत्रयाय वौषट् । ओं शिं ओं अनादिबोधशक्तिधाम्ने कवचाय हुं । ओं वां ओं नित्यतृप्तिशक्तिधाम्ने शिखायै वषट् । ओं यं ओं सर्वज्ञशक्तिधाम्ने शिरसे स्वाहा । ओं ओं ओं अनन्तशक्तिधाम्ने हृदयाय नमः । ########### END OF FILE #######

mūlapañcākṣaramantranyāsāḥ oṃ namaḥ śivāya ityasya śrīmūlapañcākṣaramahāmantrasya vāmadeva ṛṣiḥ (śirasi), paṅktiśchandaḥ (mukhe), śrī sadāśivo devatā (hṛdaye), oṃ bījam, umā śaktiḥ (guhye), śiva iti kīlakaṃ (pādayoḥ), śrīsadāśivaprītyarthe jape viniyogaḥ | sṛṣṭinyāsakramaḥ (brahmacāriṇām) karanyāsaḥ oṃ yaṃ oṃ sarvajñaśaktidhāmne aṅguṣṭhābhyāṃ namaḥ | oṃ vāṃ oṃ nityatṛptiśaktidhāmne tarjanībhyāṃ namaḥ | oṃ śīṃ oṃ anādibodhaśaktidhāmne madhyamābhyāṃ namaḥ | oṃ maṃ oṃ svatantraśaktidhāmne anāmikābhyāṃ namaḥ | oṃ naṃ oṃ aluptaśaktidhāmne kaniṣṭhikābhyāṃ namaḥ | oṃ oṃ oṃ anantaśaktidhāmne karatalakarapṛṣṭhābhyāṃnamaḥ | dehanyāsaḥ oṃ yaṃ oṃ īśānāya namaḥ śirasi | oṃ vāṃ oṃ tatpuruṣāya namo mukhe | oṃ śiṃ oṃ aghorāya namo hṛdaye | oṃ maṃ oṃ vāmadevāya namo guhye | oṃ naṃ oṃ sadyojātāya namaḥ pādadvaye | oṃ oṃ oṃ praṇavāya namaḥ sarvāṅge | aṅganyāsaḥ oṃ yaṃ oṃ sarvajñaśaktidhāmne hṛdayāya namaḥ | oṃ vāṃ oṃ nityatṛptiśaktidhāmne śirase svāhā | oṃ śiṃ oṃ anādibodhaśaktidhāmne śikhāyai vaṣaṭ | oṃ maṃ oṃ svatantraśaktidhāmne kavacāya huṁ | oṃ naṃ oṃ aluptaśaktidhāmne netratrayāya vauṣaṭ | oṃ oṃ oṃ anantaśaktidhāmne astrāya phaṭ | sthitinyāsakramaḥ (gṛhasthānām) karanyāsaḥ oṃ śiṃ oṃ anādibodhaśaktidhāmne madhyamābhyāṃ namaḥ | oṃ vāṃ oṃ nityatṛptiśaktidhāmne tarjanībhyāṃ namaḥ | oṃ yaṃ oṃ sarvajñaśaktidhāmne aṅguṣṭhābhyāṃ namaḥ | oṃ naṃ oṃ aluptaśaktidhāmne kaniṣṭhikābhyāṃ namaḥ | oṃ maṃ oṃ svatantraśaktidhāmne anāmikābhyāṃ namaḥ | oṃ oṃ oṃ anantaśaktidhāmne karatalakarapṛṣṭhābhyāṃ namaḥ | dehanyāsaḥ oṃ śiṃ oṃ aghorāya namo hṛdaye | oṃ vāṃ oṃ vāmadevāya namo guhye | oṃ yaṃ oṃ sadyojātāya namaḥ pādadvaye | oṃ naṃ oṃ īśānāya namaḥ śirasi | oṃ maṃ oṃ tatpuruṣāya namo mukhe | oṃ oṃ oṃ praṇavāya namaḥ sarvāṅge | aṅganyāsaḥ oṃ śiṃ oṃ anādibodhaśaktidhāmne kavacāya huṃ | oṃ vāṃ oṃ nityatṛptiśaktidhāmne netratrayāya vauṣaṭ | oṃ yaṃ oṃ sarvajñaśaktidhāmne astrāya phaṭ | oṃ naṃ oṃ aluptaśaktidhāmne hṛdayāya namaḥ | oṃ maṃ oṃ svatantraśaktidhāmne śirase svāhā | oṃ oṃ oṃ anantaśaktidhāmne śikhāyai vaṣaṭ | saṃhāranyāsakramaḥ (vānaprasthasaṃnyāsinām) karanyāsaḥ oṃ naṃ oṃ aluptaśaktidhāmne kaniṣṭhikābhyāṃ namaḥ | oṃ maṃ oṃ svatantraśaktidhāmne anāmikābhyāṃ namaḥ | oṃ śiṃ oṃ anādibodhaśaktidhāmne madhyamābhyāṃ namaḥ | oṃ vāṃ oṃ nityatṛptiśaktidhāmne tarjanībhyāṃ namaḥ | oṃ yaṃ oṃ sarvajñaśaktidhāmne aṅguṣṭhābhyāṃ namaḥ | oṃ oṃ oṃ anantaśaktidhāmne karatalakarapṛṣṭhābhyāṃ namaḥ | dehanyāsaḥ oṃ naṃ oṃ sadyojātāya namaḥ pādadvaye | oṃ maṃ oṃ vāmadevāya namo guhye | oṃ śiṃ oṃ aghorāya namo hṛdaye | oṃ vāṃ oṃ tatpuruṣāya namo mukhe | oṃ yaṃ oṃ īśānāya namaḥ śirasi | oṃ oṃ oṃ praṇavāya namaḥ sarvāṅge | aṅganyāsaḥ oṃ naṃ oṃ aluptaśaktidhāmne astrāya phaṭ | oṃ maṃ oṃ svatantraśaktidhāmne netratrayāya vauṣaṭ | oṃ śiṃ oṃ anādibodhaśaktidhāmne kavacāya huṃ | oṃ vāṃ oṃ nityatṛptiśaktidhāmne śikhāyai vaṣaṭ | oṃ yaṃ oṃ sarvajñaśaktidhāmne śirase svāhā | oṃ oṃ oṃ anantaśaktidhāmne hṛdayāya namaḥ | ########### END OF FILE #######