1. Champu_Ramayana_with_Commentary_-_Jibananda_Vidyasagara_1889
Page 1
चम्पूरामायगाम्।
विदभाधिपतिना
योभोननपतिना विरचितर
वि, ए, उपाधिधारिया
श्ी जीवानन्द विद्यासागरभट्टाचार्य्येप
विरचितया व्याख्या समलङ्तं तेनैक
संस्कम्य प्रकाशितम ।
द्वितीयसस्करणम्
कलिकातानगर
सरखतीयन्त्रे
सा्रितम्।
Page 2
चम्पूरामायराम्।
लक्ष्मों तनोतु सुतरामितरानपैकष-
उच्चैग तिर्जगति सिध्यति धर्मतस त् तस्य प्रमा च वचन: कतकेतरैश्ेत्। तेषां प्रकाशनदभा च महीसुरैश्वत् तानन्तरेय निपतेत् क नु मत्प्रणामः ।२॥
बन्सोमिति। दतरान् विव्वह्रान् देवान् न अमेचने इति सथोक्रम्, अन्याननमेज्य खय विन्नहरं, निगम वेद एव शाखी वृच्वः तस शिखा शिरोभागः वेदान्न इत्यर्थ. तख प्रबालं भषयभतकिशल यम, अम्बरुड़ार्यां पझ्माना डम्बरख सम्पट दूति यावत् चौयनिमं चोयंपरं कमलादपि समधिकशोमित्यर्थ, विद्वा एव अटूय· पवताः तेषा मेदे नाशे शतं धारा तैनूपत्र येषा तादयाना विव्वनाशकानामिति यावत् धरन्वरम् अयग हैरम्व गायपत्वम् कडाघ्रइ्य चरयायुगलं नः धसाक खन्ों मरिय सतरा मशं तनोत विस्तारयत। वसन्ततिलकं इत्त, सय वसन्ततिलकं तभजा जगौ ग दति तलचयात् ।।। उच्जरिति। चेतु यदि जगति धर्मतः धर्मय उन्ने रढ्ती मांतः परित्रासमिति भाव, सिध्यति सम्पद्यते, चेत् यदि क्वत-
Page 3
चम्पूरामायणे
स्तृप्तिं करोमि कथमप्यधुना बुधानाम्। गङ्गाजलैभु वि भगीरययत्लब्धय : किं तपगं न विदधाति जनः पितृणम्। ३॥
हं या हि वाद्यकलया क लितेव गीति:।
केतरै अक्ञतिमेः व्यपोरुषयैरिति वावत् वचने स्ुतिभिरिति भाव तख धर्मख प्रमा तत्त्वो न्ञानमिति यावत् अवेदिति शेष, तथा चेतू याि तेषा वचनाना महीसुरै भूटेवै ब्राह्ममरित्वर्थ प्रकाशन- दशा प्रकटनावस्था सारदिति पेष, तदा ताल ब्राह्मपान् चन्तरेय विना परित्यव्य ति भाव, कनुकुल स्थाने एव मभ प्रगाम निमतेत् ? नैव कुलामि स्थाने दरत्वर्थ। सङ्गतिसमध्मन्रतिपादन सुति पकुट नपराज् ब्राह्मगान प्रयमानीत्थे। वसन्ततिलक छत्तम् ॥२॥ वास्योकीति। अधना वालूमीकिना गोता रघुपुङ्धवाना रघ- बंशीयम्र एभपतीना या कोरत्तय तासा लेवे विन्दभि कथमवि बुधाना तप्नि करोमि सम्पाटयामि। तर्थार्ि, भुवि प्टथिव्या तनः अगोरथस् यत्नन प्रवासेन लव्े सुलमेरिति भाव गङ्गाललैः पितुखा तमेया कि न विदधाति न करोति? अपित करोतदे त्वथ.। भगोरथानीतगङ्गाजलेन बोकस पिटृतर्पचमव वालमी- किविरचितरामाययस यतुविज्तित्तातर्य वर्णनेन सर्माप सुधीवर्ग- सन्तोषपमिति भाव। वसन्ततिलक वृत्तस्। प्रतिवस्त पमालक्कार। तटुकक दर्मखे। प्रतिवस्तपमा सा खादु वाक्ययोर्गम्यसाक्ययो। एको षि धर्म सामान्यो यल निदि्श्यते परथािति ॥३। गद्यति। हि यतः गद्यनानुबद्वा सबुना रसलिश्रिता रसवती
Page 4
बालकाएडम्।
तस्मादधातु कविमामविदा सुखाय चम्प प्रबन्धरचनां रसना महीया॥ ४॥ वाचं निशम्य भगवानथ नारदस्य प्राचेतस' प्रवयसां प्रथमः कवीनाम्। माध्यन्दिनाय सवनाय महषिसेवां पुरामवाप तमसान्तमसां निहन्तोम। ५॥ तत्न कञन क्रौच्चमिथनादेक पञ्चभरमरानुविद्मपि व्याधेनानुविद्वं निध्यायतः बड्ानुकम्पस्य भगवतो वाल्मीके वंदनारविन्दाच्छन्दोमवी काचिदेवं निःससार सर सती (क) ।
यदसलि पद्कपं सुवचल वाद्यकलया वादिताशेन कलिता सङ्ता गोतिरिव हृद्या मनोद्ारियो सहतयानामिति शेष: तमातृ मदोया रसना जिन्वा क विनागेविदा कविरीतिविदुष सुदाद्र तुम् प्रबन् रचना गद्पद्यमय वाक्य चम्मरतभिधीयत द्रत्यक्लक्षयसन्दभ- रचना विद्वातु करोत। वसन्ततिलक ष्टत्तम् ॥४। वाचमिति। वशानन्तर को व्वसिित् प्रथितो लोके दत्यादि- म्स्पवाक्यात् परमित्वरथ प्रवयसा ट्वाना कबोना प्रथमः अपणोः भगवानृ प्राचेतस• नालूसीकि: नारदस वाच रामगुयक्ीतनर्प- मिति भाव• निशस्य खृवा माव्यन्दिनाय सबनाय मध्याङ्कक्षानाय महषिसेव्या तमसाम् वरज्ञानानां निडन्त्री नाशयिल्ों पुराया पवित्रा तमसा नदीं कवाम म्राप। वसन्ततिखकं इत्तम् ॥५।। (क) तत्नति तत्न तमया लक्षपया तत्तीरे इत्वर्थः क्रौञ्चमि- थनात् वकयुगलात् एक वर्क पज्जपरस् कामसय शरेण कानुनिड् म्रहत, व्याधेन केनचित् कमयुना वनुविद्क निहतमित्वर्थ
Page 5
चम्पूरामायणें
मा निषाद। प्रतिष्ठां लमगमः शाशती. समाः। यत् क्रौञ्जमिथुनादेकमबधीः काममोहितम् । ६। तहनु समयोचितक्वत्य निर्व्त्यं (ख) खाश्रममुपगत- वति सति भगवति वाल्मीकौ।
निध्यायत पश्वतः वतएव बढ्रातुकम्पस्य सन्जातकपख। कन्दोमवी अनुष्टभा कन्दसा विराचतेति यावत् निससार उन्चार। सरखती वायी। मा निषादेति। रे निषाट। व्याय ! व' शाश्ती: समा: वत्सरान् चिरकाल मति यावतृ कदापोति भाव प्रतिष्ठा सुख- स्थिति मा सगस, न प्राप्ताहि, यत् यत क्रौन्चमिथुनात् वकइन्दावृ एक क ममोित कामासक वकमिति श्ेष कबधी: इतवरनास। कनेन च शामवचनेनाद्यापि व्याघजाते सुखस्थितिन दृशयने दूवि दष्वयम्। यख् च प्राचीना वपराथद्वयमाचचतें। तथाच, है निषाद। मा बच्तोः तक्ाः निघोदत्यक्त्स्निति व्युत्त्या निषाढः छनय हत्घ: तत्सख्तौ, है वच्तोपते राम इवति यावत् त्वं भाशृतीः समाः चिरकायमित्वयः प्रतिष्ठां सख्यातिम् कगमः
भाय: एकं काममोहित रावशमिति भावः कबधीः इतवानमि। दरव्यकोगथः। चपरच्, हे निवाट ! चराडावरूप । रावय दूति भाव: त्वंशाशती: बमाः चिरकाल प्रतिष्ठा या कगनः व प्राप्त- हि, यत् यतः क्रौअ्मिथनात् सोतारामरृपाटिति भावः एकं काममोहित रामिति भावः वबधीः बधसमं तशं म्रापितवान- सोति भाव दति। प्रथमळतोययोः मायोगे कमागमनिषेधेऽि समम दति व्याषंलात् समाधेयम्। बसुष्ट वष्टत्तम् ॥६। (ख) तदन्विति तट्तु तट्नन्तरम्। समयोचितत्वत्व मध्याङ्क- विहितमन्व्यावन्टना दिकमित्यर्थः । निरवत्त सम्वादय।
Page 6
बालकाएडम् ।
वागी विलासमपरत्र कतोपलम- मभ्भोजभूरसहमान दवाविरासीत्। आभाति यत्क्वतिरनेक विधप्रपञ्ज-
तत. परमहर्षेष महर्षिसा विधिवद्भ्यचितः परमेश्ठो मध्यमलोकेऽपि सव्टत्त प्रकाशयितु किल भवन्तमेवोपि- श्यमानया भारत्या रामचरितं यथाशुतं व्याक्रियतामिति व्याहत्यान्तरधात् (ग)।
वागोति। यत्कति यख क्तिः दष्टिरितर्थे अनेकविघः बडुविधः प्रपञ्न चराचरविस्तार: व्याजमछलं यख तथाभूतः य टून्द्र जालविधि तसय साधिका सम्पादविल्ी पिच्टिनेव लोकमो- उन: वाग्विशेष दूब वाभाति राजते व अम्भोजभ पद्मयोनि- ब्र ह्यन्यथः चपरत्र अन्यसिन् सतोभिन्न जने दति भाव: लतः उपलम्भः वामयो वेव ताट्ृश वाराया सरखत्या: सपल्या इति भाव: विखासं विभ्वनस् असउ्सान दूव आविरासीत प्रादुबेभूष, महर्षें समोपमालमासेति वावत्। रय वाक्पतेरन्यख ततूपतित- द्शने वसहनत्व युक्नमन्रेति प्रतोतेरुत्प्र पालक्वारोडयम्। तदक्® दपये, भवेतृ सभ्भावनोत्म क्ा प्रज्तख् परात्ानेति। द्वितोयान्वे चोप- मालद्वार। तदक्र दपखे। साम्य वाच््यमवेधस्य वाक्योका उपमाइ- वोरिति। तटनयो: संसृष्टिः। तट्ुत दपखे। मिथोऽनपेचयैतेषा स्थिति महष्टिरच्यते दवति। वसन्ततिलक त्त ।७। (ग) तत दति ततः ब्रह्मय वाविर्भावानन्तर परमषेय अतिप्रोतेन। मध्यमखोके प्टथिव्याम्। खट्टत्त खचरितं रामायण- मिति भाव। भारत्या वाखा। व्याक्रियता वव्य ताम्। व्याहृत रका। वनरधातृ चन्वाहित: ।
Page 7
चम्पू रामा यखे
अ्रथ सरसिजयोनेराज्या रामवृत्त करवदरसमान प्रेच्य दृथ्या प्रतीचा। शुभमतनुत काव्यं खादु रामायणाख्य मघुमयभपितीनां मार्गदर्शी महर्षषिः ।८। एन् प्रबन्ध प्रयोतुं (घ) लोके क. समर्थ दूति चचिन्ता- सुपगतवति सति भगवति वाल्मीकौ। उपागतौ मिलितपरस्परोषमौ बहु्ुती त्ुतिमधुरखरान्वितौ। विचचसी विविधनरेन्द्रलच्णो कुशीलवौ कुधलवनामधारिसै । 2 ।
भयोना वाचा मार्गटर्शी टृष्टरीति महाष सरसिजयोने ब्रह्मषः सप्या वाटेशेन प्रतोच्या दष्षा मत्गटशनेन द्व्यदन्ात भाव: नवृत्त कदरससान इस्तांस्तवटरोफजतल्य प्रच्च दृद् विक्षा- वेति यावत् शुभ मङूलकरं खादु मधर रामायवाख रामद् अवन चरित याित् तत् रामाययम् वख््ा यख तथोक् काव्य रमयूणामन्दर्भविशेष, काव्य रसात्मक वाक्यमिति दपेयः । वातनुत विस्तारयालास। मालिनीष्टत्त, ननवयययुतेय मालिनी मोगिलोकै- रिति तव्नचषात्॥८। (घ) म्रयोक्नभिनेतम्। छपागताविति। मिलिता सङ्गता मरसरत उपना साह्टय वयो तधाभतौ, वडमुतौ विविधस्नानसम्पन्नौ, शुतिमधुरेख खरेख सन्वितौ, विचससौ सुदचौ, विविधानि नरेन्द्रख राज्. लच्चयानि चिज्जानि ययोः तथोकौ, कुशचयनानधारियौ कष: जन इत्ारान
Page 8
बालकाएडम्।
एतीमुनि परिष्टज्व स्क्वतिम् अपाठयत्। तौ चुनः इतस्ततो गायमानी दृद्टा राम. प्रहृष्टमना: खभवनमा- नोय सातभि: सह निजचरित गातुमन्वयुक्त। ततर, क्वन्दोमयोना निलयस्य वाचा- मन्त वसन्ती मुनिसस्तमस्य। रतो कुमारी रघुवीरहटत्त'
पस्ति प्रशस्ता जनलोचनाना- मानन्दसन्दायिषु कोसलेषु।
राज्जामयाध्य ति पुरी रघूगाम् ॥११॥
वन्तौ, कुशीलगौ नटौ, उपागतौ उपस्थितौ। रुचिराष्टृत्त, जभौ जसौ गीतिरुचिरा चतुम हैररिति तल्क्ष सात् ।E। हन्दोलयीनामिति। छन्दोमवीना ऊन्दता विरचिताना वेटि कोना वा वाचा निलयत् वाञ्तरयख सुनिसत्तमख मषे. वालूमोके रिति भाव वन्त वसन्तौ शिष्यौ, शिव्यान्त वासिनौ छाल दतमरः ॥ एतौ कुमारौ रघुवीराणा वृत्त चरित थाक्रम गालम् उपक्रमेतास् करब्वन्तावित्यर्थ। ययवातोते लोटपयोगसिन्य। इन्ट्रवज्जोपेन्ट्र षृत्तयोरुपजातिष्टत्त, खाहिन्द्ररजा बाद तो जगो ग दूति, उमेन्द्रवल्ा मथमे बघौ सैति, वनन्तरोदीरितलच्तभालौ पादौ बदीयावुपजातब बसा दति तवचमात् ॥१०॥ वस्ीति। जनलोचनानाम् आनन्द वन्दतीति तथोता कोमलेव जनपट्विशषम वयाप्रया ससतूसारिता ताड़िता दानवा बे:
Page 9
चम्पूरामायणे
तामावसह्शरथ: सरवन्दितेन सक्रन्दनेन विहितासनसविभागः । वृन्दारकारिविजये सुरलो कलब्ध- मन्दारमात्यमधुवासितवासभूमिः॥१२॥ अथास्मिन्ननपत्यतया दूयमानमानसे (ङ) पुवाथे क्रतु- मशमेध विधातु मन्त्रिभिः सह मन्त्रयमाणे दभरथे सुमन्त: प्रहृष्टमना महर्षेरङ्मदेशसङ्गतावग्रहनिग्रहशी- सडस्य (च) विभारडकसृनोरवश्यमृष्यशृङ्गस्य प्रभावात् प्रभवो (छ) भविता कुमाराणामिति सनत्कुमारोक पुरावृत्तमसौ
तथाभूताना रघया रघुवशीयानां राज्जाम् अयोध्येति मशस्ता पुरी राजधानी वसिति। दन्द्रवच्वाटटत्तम् ॥११॥ तामिति। सुरवन्दितेन देवैराराचितेन संक्रन्दनेन इन्ट्रय, संक्रन्दनो दुश्वन्रवनखुराषाएमघवाढन दत्यमरः। विष्ित: कतः टत्त दरति यावत् व्यसनस्य सविभागः सस्यगभागः यसे तथोक्ः इन्द्रख्यासनार्ईभागित्यये, दन्दारकाया ढेवानास् अरय शतरबः व्यसुरा दरति यावत् तेषा बिजये सुरलोकातृ प्रीतादिति भाव लब्स मन्दारमात्यख मधुना मवरन्दन वासिता सरभीकता वासभमि: प्रयनमन्दिर यख तथाभतः, टशरयः ताम् व्ययोध्याम् वावसत् वधितश्ठै। वसन्नतिखकं इत्तम् ॥१२। (ड) अर्थति। अनपत्यतया पुतरा्िित्यन। दूयबानमानसे सन्तय्यमाननसि । (च) अङ्गदेशति चङ्रदेशेष सङ्रत उपस्थित य ववपत्ठः प्ष्टिपतिबन् घनार्ट्ा्टिरित्रथ: तख निमहे निवारये शौग. दच तख। (क) प्रभव: सतुपाधिः।
Page 10
बालकागड़म् ।
दयरथाय कथयामास। सोऽपि सुमन्तवचनाच्कान्ताधि: प्ान्ताकुटुम्बिनं सम्बन्धिन (ज) मुनिमानौय वशिष्ठादि- षमखमेघाध्वरं सरयूरोधसि विधाय तव पुवीयामिष्टिं (भ) विधिवत्कतुंमारभत। तद्नु हविराहरणाय धरएां कवता- वतरणाः सर्वें गोर्वाखाः शक्रप्रमुखाव्नतुमुखाय दशमुखप्र- तानलगीभोभ्मसंभोषसमानंद्य तेन सह भरणमिति (ञ) झाङ्गधन्वानं मन्वाना: ऊवतनानाविधप्रस्तुतसुतयः चौराम्- राशिमासेदुः (ट)। सन्तापन्नं सकलजगतां शार्ड्गचापाभिरामं
(ज) शान्नाधिः विष्टत्तमनोव्यथः, पुस्ाधिर्मानसी व्यथेत्यमर । मान्ताक्ुट म्बिन पान्ताया: खङ्गराजाय दस्ताया: खसुताया: कुटुम्बिनं प्रतिं सम्बन्धिनं जामात्टसम्बन्वन्तमिति याववृ। (भ)श्मेधाध्वरम् वश्वमेधाख्य यत्रम्। सरयरोधसि सरयाः नद्यासतीऐे। पुत्नीयां पुत्नोत्पादनफलाम्। इषटि यत्तम् । (ञ) इविराइणाव हव्यपहचाय। मोर्वागा: देवा, मोर्वांखा दानवारय दत्यमरः। शऋप्रसुखा इन्द्राटयः। चतर्मुखाय बहथे। दशसखस रावमख प्रतापानल एव सभो्या तेन संभो- धगा सन्तापम्। आवेद्य निवेध। अरय परिताता, शरण ग्ट इ र चिल्रोरत्यमरः । (ट) क्तेति रता नानाविध यचा तथा प्रस्तुता प्रक्रान्ता खुतिः यैः तथाभूताः । ययासेदु: प्रापुः । सन्नपन्नमिति। तरिद्याना देवाना परिषत् सभा सकलाना
Page 11
१० चम्पू रामायणे
वेकुराठाख्य मुनिजनमनश्चातकानां भरएं कारुखाप विदशपरिषत्कालनेघं ददय ।१३। चोराम्बोधेजठर ममितो देहभासा प्ररोहै: कालोन्ीलत्कुव लय दलाद्वेतम्रापाद्यन्तम् । आतन्वानं भुजगशयने कामपि चौममौरे निद्रासुद्रां निखिलजगतीरक्षरे जागरूकाम ॥१४॥
जगता सन्नापन्नं दुखनिवारक, शा्ङ्गचापाभिरामं शाङ्गन धनुषा मनोहर, कच्ीरेव विद्यत् तथा लवित राजितं लन्ोमन्न- मित्यर्थ, वतसीगुच्क्न्य ववतसोपुष्मस्तवकस्य सच्कराय समानकान्ति: कावो यख तथाभूत नवीननोरदोपममिति भाव, सुनिजनाना अनास्सेव चातका तेषा भरस तप्निकरमिति भाव, वेकुरठ व्ाख्या वख तथोक, कारुयानि दया एव आप सलिखानि यत्र तथाविधं दयानिधधिमिति यावत्, कानमेघ कष्णमेघ द्दश। मन्दाक्रान्ता- षृत्त, मन्दाक्राम्वधिरसनगैर्मो भनौ तौ गयुम्ममिति तक्षनपातृ । कलोममारुपकयो सहि ॥३॥ चीराओभधेरिति। चोरामोघे नोरमागरस जठर कुत्िम् काभत समन्नात् देदव्य भासा प्रभाया परोहै अङ्करः निस्तार- रित्यय काल कष्णम् उन्मोलत् विकसत् यत् कुबलय नीलोत्मलं तम्य दल पत्र तख्य वद्दतम् वभिन्वताम् व्ापादवन्त जनयन्ततित्वथ, चौमगौरे मुजगशयने शेषशयाया निरलजगतीरक्षसे जागहका कामाम वनिवचनीया निद्ासुद्रा विद्रया निमोलनस् वातन्वान सम्पाववन्नमित्वर्थ, कालसेव ददशौत पूर्वेयान्वयः। मन्दाक्रान्त- इत्तस् ।:४।
Page 12
बालकाएडम्।
प्रह्वादस्य व्यसनममितं दैत्यवर्गस्य दभ्भ रूभ वत्तःस्थलमपि रिपोर्योगपद्येन भेन्तुम्। बद्शनद् पुरुषवपुषा मिश्चिते विश्वटृष्ट दंद्वारोचितिशदभुवने बंहसा सिहवेशे ॥१३।। नारायसाय नलिनायतलीचनाय नामावशेषितमहारबलिवेभवाय। नानाचराचन विधायक जन्मदेश नाभीपुटाय पुरुषाय नमः परम्मे ॥१६॥
मह टसेति। धमितम् सत्यन्तमिलय प्रस्हादस व्यनन विमदं देत्यवगख् दक्म् चड्द्वार सतमभ स्फाटिकमिति शघ रिपो: िरसय वशियो वक्ष स्थनम् अपि योममद्येन समकालमित्वर्य रहता बलेन भेत्त खराडयित पुरुषत्पुषा नरदेहेन मिम्मिते युक्क विश्वदृष्टे जगताम् वयावतेन दशनीये दृति वाबत, टभ्ाया रोचिभि: दोप्रिभि विशद शुख्ध भवन बख तादृशे मिह्वेशे, बड्ा न्रग् धनुरामविशेषः वेन तथाभृत न्दसतिड्वाकृति विम्ववसिति बावत्, दद शेति पूर्वेसान्वय । मन्दाक्रान्ताव्ृत्तम् ॥१५॥ बाराययायेति। नविनमिव पझमिव आयते विशयाले लोचने यख ताहयाय, नाम्ता कावपृषितं महत् बले दैत्पतेवैभव येन तथोकाय, नानाचराचराया जङ्गमाना गोभनुव्यादीनास चपराया टृक्षपवतादीना विधायकव सष्टब्रह्मय इति यावत् जन्नदेश उत्पत्तिस्थान नाभीपुट यख तथागताय बह्मयोनये दूत्े:, परस पुरुषाय नारायगाय नमः । वस्षन्ततिलक उत्तम् ॥६ ॥
Page 13
चम्पूरामायसे
करिहय प्रसुखानखिलानमर गखानरुपताम रस विलासची र- र्लोचनमरीचिवी चिसच्ना रैरानन्दयबर विन्दलो च न (ठ) स्फ टमभाषत। अपि कुशलममर्त्याः! सागत साम्प्रतं वः प्रमितद्नुजदभ्भा कि नु दभ्भीलिकेलिः। अमि धिषएमनोषानिर्मिता नीतिमार्गा- स्विद्भनगरयोगनेमकवत्वे चमन्ते ॥१ एवं भगवतः कुम ला नुयोगपुर:सरोमम ता सार सरसां (ड)
(उ) दवतीत्यादि। सुतीति सुतिरवेय सोलकीर्स नेन सुखरितानि शान्दतानि इरिता दिया सुखान वे तथोक्रान, इरिह्यप्रसुखान् इन्द्रादीन्। वरु्पेति वरुयख रक्कय तामरसख उत्पलख य: िल्दास: एफ रथ तख चौरा: अपह्ारकाः तैः रक्नोद्पलविल्वासव्गि रित्वर्थ, निदर्शनाबङ्कार.। लोचनयोः मरोचीना मयूखाना वीच- वद्ारै: तरङ्गमसारैः। अरविन्दबोचनः पुएाठरीकाचः। अपीति। हे कमन्याः। देवाः! सास्पतम् दढ़ानों व युभाकमृ अषि कुशल क्षेम, खागतं शुभागमनमृ ? नु भो : दम्भोले: कुलि- पद्य केवि: क्रोडा, शमित दनुजाना देव्याना दम्भः यया तथा- भता किस्? दव्वय देवान् नाशयत पक्रथ किभित्यथ: । िषयक टहसते मनोषया पज्या निमिता: कल्पिता नीति सार्गा. नोतिप्रयुक्तकोपाया दति यावव् लविदभनगरख खगख योग- सेमहत्ये योग: चलव्ख लाभः चेम लब्स पररिपालन तयोः जत्यै व्यापाराय चमन्ते अप्पि शक्रवन्ति किस्? मालिनीष्टत्त, नमअयय युतेय मालिनी मोगिव्लोकैशित तबनसातू ।:७। (ड) एवमित्वादि । कुशलानुयोगपुर.सर्रे मङ्गत्म्रन्नपूर्विकाम् । महतासार सरसा पौटषधरामिय रसवतीम् !
Page 14
बालकारडम् ।
सरस्वतोमा कस्य सम्पूर्शमनोरथा सुमनसां (ढ) संसत् पुसे परस विद्ापयामास। देव। कथमकुशलमाविर्भवेङ्भवता कतावलम्वानामस्माकम्। किन्तु, अ्रस्ति प्रशस्त विभ वेर षिबुधेर लङ्व्या लह्नति नाम रजनीपरराजधानी। मािका मन्दिरभुवां महसां परोहै- सेजस्तयाय दिनदीपदथां दिभन्ती ।१८ एनां पुराणनगरीं नगरीतिभाला सालाभिरामभुजनिर्जितयचरान:। हेलाभिभूतजगता रजनौचराणां राजा चिराद्वति रावणनामधेय:।१६।
(ढ) सुनम्स देवानाम् । सस्तोति। प्रशय्त विभव: बम्टड्धिरयेषां तैः विबुेटेवेरखद्या चट्बितमशक्ा, मायिका मन्दिरसुवा मायिका निर्मितम्ढ्ोत्यिताना मडया तेनवा मरोहै: खट्टरैः उदयैरिति वावत् तेससा लयाय सूर्ययाम्विचन्द्रभ्य इत्वः दिनेष दीपदशा मदीमावस्था दिशन्ी दद्तोतर्थ: सकति नाम रजनीचराया राजसाना दाजधानी नगरी छाि। वसन्ततिलकं त्तम् H१८। एनामिति। साजवत् सजतरुरिष अभिरामै: सुन्दरै. मफ- द्विरिति भावः सुजैः विशत्यति यावतृ निजित: पराभूतः मसायां राखा बेव तथाभतः, रावखनामधेय, छेजया अनया क भिभूतं जमत् ये यै' तेषां रजनीचराछा राजा, नगरव्व पर्वतस् रोखा भावते शोभते इति तथोक्रास् एना पुराणनगरों चिरात सववति मारवति। वपन्तिलक टत्त् ।१६।
Page 15
१४ चम्पू रामायणे
दिकालकीत्तिमय चन्द्रमस ग्रसन्त। तह्वैरियां रवमुखे भर्सादायी नेवास्ति कशिदमुमन्तकजन्तरैख।२०॥ अभ्ोजसभ्भवमम् बद्दभिसपोभि- वाराधयन् वरमवाप परैर्दुंबापम्। तस्मात्तमस्तभुवन निजशासनस्य लचौकरोति रजनीचर चक्रवर्त्ती ।२१।
वढिति। वख्ध रावयास वाउय राइत दव तेषा रसन7 यितानि रसनावत् वाचरितानि मखाय्ि तेषा व्ाराः दिस कालेघ व यः कीर्तिसयचन्द्रमा सव्ाकलिति शेषः त पसन्ते कवलयन्ति। रखसुसे सम्पाजशिरसि तख बेरिया शत्र गास् वस्षाक मिति शेघः अहस सन्तक वमन फनरेव बिना खन्य. कासत् नैय परणमढायी वाखयदाता वस्ीति शेष, केवल यनोऽय त यदि खनिकेतन नयति तदाव्ाक परित्ाय नान्यवनि मावः । वगन्त तिलकं इत्तस् ॥२०॥ वनधोजसभयवमिति। रजनीवराय रामरपाना चक्रर्त् सर् औष: राजा वासम् अ्भोववम्मवं पय्मयोनि बढभिस्तपोभि वाराघयन पररन्वे दुराप दुखभं दैवात् सर्गादवष्य- ससति आव• वरस् अनीष्टम् व्रवाप प्राप तख्ावृ बह्मनर प्रभावात् समस्तसुवन निजशासनद् साधिकारस् लक्षीकरोति लिभुवनं निसशारनाधीन करोतोखन। तम्मादन्कखापि तवूमार तन्वपातृ तं प्रति ससासर्य्य मकटन्े प्रक्िर्णास्तीति भावः । बढन्त- तिखकं इत्तम् ॥२१।
Page 16
बालकाएडम् । १५
सैन वय पराधीना दूव भवाम। तथाहि, सोडयं
तत दतः सचजरेच्चेदागमिथ्यत्याग दूत्यनाविष्क्वतातपो भयेन भगवान् सहस्त्रभानुरपि सङ्डचितभानुरेव तव्ानूनि नून समाशयते। एष मृगाङ्गोऽपि समयायासपरिश्वान्तिनि- व्त्ये ससंभ्मं नमज्जनपरिव्ृते मज्जनव्टहाभिमुखे नि- जिंतशतमुखे दशमुखे तत्रत्यविचित्रतरथातकुन्भस्तभाग्
जोपलमय कलशमुखादच्छा ्कमविच्छिन्नपाताख्बुधारां नि- जकराभिमर्शादापादयन् तस्य प्रसादपिशनानां सुनासीर- चिरकाङ्वितानां वितिवीचणनां (प) चरमातं पात्र
(ख) सोडयमिवि सोडयं रावयः। क्रोड़ापराधर केिपव तमु। साबरोधबधनन अन पुरसोजनसहित। आागसिष्यति अनिष्यते इत्थः। व्ाग. वपराषः। वनाविष्क सापत कपक् टिततीच किरयः। सहस्तमातुः सइसतकिरय। सहचितमातु: कुरिटतरपसि। तख सामुनि प्रस्वदेश। समात्रवते उदेत। मगाङ्कः पन्द्र। मृगयाया य वावान, शारीरव्यायामः तेन या परिश्रान्विः परिश्रम तत्ाः निष्टत्तय निवारयाय। ससग्भमंसत्व- रभयमिति यावत् नमं्ङ्भिजन, परिष्टते समन्तात् वेषटिते। नज्जन- मप्ाभिसुखे स्नानमयछपाभियाते दति यावत्। निर्जिंतशतमखे पराभतदेवराजे दयसुखे रावये। तत्नत्या मव्जनव्हबत्ति न दत्यर्थः विचिततरा. वे शातकुम्पसतत्ा वाञ्जनस्तम्ाः तेषास् अगषु शिखरेधु प्रतययम् साभिनवं प्रत्यप्नाना नििताना सटिकशिखा
Page 17
चम्प रामायखे
भवति। तन पुलस्तयनन्टनेन संक्रन्दननन्दनवनात् खम- न्दिरोद्यानमानीतस्य मन्दारप्रमुखस्य वन्दारकतरुतृन्दस्य (त) वन्दीक्वतसुरसुन्दरीनयनेन्दीवरद्दन्दात् (थ) तत्करारवि- न्दकनककलगाच (द) मन्दोष' स्वन्दमाने(घ)रम्बुभिज- म्वालितालवालस्य पचेलिमानामपि (न) कुसुमानां पतन- भयमापनङ्गमाना: पवमाना: सन्ततं परिस्न्दितुमषि (प)
शालभाख्जकाना सफटिकोपलपुत्तवियाना पुज्जस् समउस् करतलैः कव्वितस म्हीतस निजोपलमयख चन्द्रकान्तमगिमयस त्घः कलथस सुखात्। पच्ताकाम् अतिनिरमेबाम्। अविचिन्नः पात यस्ा तादृभी खम्बधारा जढधारा ताम। निजनराभिमर्यात सम- यदमम्कांतृ। वापाद्यन् सनावयव्वितयय। तख रावयख। प्रसा दमिशुनानाम् अननयहरूचकाना सुनासोरख हन्ट्रन चिरं काङ्धि ताना चिराभिलषिताना विधतिवोक्षखाना विश्तिसंखयक्रव- बाना् । (त) पुवस्यनन्दनेन पुरस्मवंधअवेनेति भाव। संक्रन्दनख इन्द्रस बन्टनवनाव। दन्दारकतरष्टन्टस देवतरूममहख। (थ) वन्दोक्वतेति वन्दोततानां छठहतानां सरसन्दरीय नयनमेव दन्ट्रोवरइम्ब नोवोत्मखयुगल तखादू। (ट) तदिति तासा बरारविन्देध करकमलेश स्वितादिति भाव: वनककतशात् खर्मशम्बाद। (ध) स्न्दमान सरयद्दि। (न) जम्वाबितं कईमितमस् आयाववालं मूखवेटन बख तथा- भतख।पचेत्निमाना पक्ाबास्। (प) बवाना: वाययर । घरिखन्दित परित बर वन्तुमप।
Page 18
बालकाएडम्। १७
प्रभवो न भर्वन्ति। एतेडमि पावका रूढ़ियङ्गां हुतवहाख्यां वहन्तस्तद्ग्टहे गाहपत्यपुरःसरा. पोरोगवीं पुर दधति (फ)। किं बहुना, स एष मानवादवमान आगमिष्यतीत्यमन्वान- स्तदितरेरबध्यत (ब) चतुराननवराल्लब्ध्वा समुद्तः (भ)
किणस्थपुटितवच,सथल: (म) खलकमलिनों वनवारण दूब
(फ) पावका अम्नय। वदि प्रसिद्ि तत्र पट्ठा सन्देह इति यावत् वव्यास्थामता छतवड्ा वहन्त । यज्नविरहेय छतर वहत्वाभावात् अतवक्ाख्याम् घव्य तव्वा आाग्यन्त दूति भाव:। मदुस्टहे तख रावसस बड़े। गाळपत्व गाहस्थ्य ग्टह्कायय- निर्वाष्ठक दति यावत् वयग्निविशेष पुर सरो व्यपयोर्येषा तथोक्ा:। पोरोगयों पुरोगव पाकाध्यक्ष तख दूय पौरोगवी ता घरं वारम्। दक्िमाग्निगाहपतो दवनीयस्तवोडम्नय सूति यत्तीयाव्न- स्तैविध्य पि रावमहे यत्तनाय्य विरदात् केवलं पाकाटिग्इ कार्य्येध वग्नरुपयोगेन केवल गारईपताम्नरेव ग्राधान्यमिति भाव.1 (ब) स एव रावस इत्यथ। अमान इति मानवात् अबश्य त्वप्राथनमवमानकरमिति भाव। असन्वान नगरायन् मानवमिति शेष तहितरै: तस्प्ात् मानवात् दूतरे कान्य. प्राथिभिरिति शेष ।
(भ) ससुदतः सम्यक प्रचयड। (म) सम्प्ारेति सम्हारे सगामे समाक्रानतानां समम भूताना दिगन्तदन्ताबलाना टिग्गजानां तेषा दन्ता एवं कुन्ता वसत विशेषा ते न्रययानि चतानि तेषा कियाः ते, सपुटितम् उच्ता- नत ववःसल वख तथाभस:।
Page 19
१८ चम्य रामायणे रावणस्त्रिलो कोमभिभवन् भवदीया नित्यस्मान् न जातु (य) किश्चिद्पि जानातीति। अथ भगवानाकर्ख गीर्वाणगर- वाणीम्,
वाचमूचे सुधाधारामधुरा मधुसूदन: ॥२२॥ भवतामपराध विधायिनस्तस यातुधानस्य (र) निधन- मधुनेव विधातु पक्म्। किन्तु सरसिजासनशासनमप्य- मोघीकुर्यनुर्वीतले पुत्रीयतः सूताममितस्य (ल) दभरथस्य मनोरधपि पूरितुमादृतमानुषवेशः (व) सन् हमैव नं बाधयामीतुक्कान्तरधात्। ततः सा परिषदनिमिपनव भाजा(श)सुन्तिनितहर्वासां दृषोकेशदेशात् प्रभमितदुर्द
(य) भवटीयान् भवतुमदाश्नितानित्वर्थ।जाल कटाचित्। दून्द्रति। इन्द्रनीलाचलात् नीलमिरेरुदजुन्ती उदुगच्कन्ी चन्ट्रिका दव धवल सितम् र्द्रघत इसित यख तघोत्नः मघसटन: तृधाभारेत मधरा ता वाचम् अचे उक्रवान्। अनुष्ट वटटत्तम् ।२२॥ (र) अप्रराधविध्याविन: अवापराधस। यातुघानस राज- छ, वातुधान पुरजनो नैक् तो वालरचती द्त्मरः । (स) मरविलावनशासन ब्रह्मय वरादेशनित्वयः। धमोषो कुवन् अव्यर्थोकुवन्। पुत्नीयत पुत्रकाभ्यतः। सवानितख
(थ) परिवत् तभा समह द्त्वघ,। अनिमिषनवनानई
Page 20
बालकारडम्। १६
भानि निर्दशाननानि (ष) चतुदपभुवनानि बुद्धा दुग्ध- सागराचनिरगात्। ततस्तानमरन् प्राह सापितामह। भवन्तस्तावदवतरियतो लक्ष्मीसहायस्य साहाय्यार्थमम्र- प्रभतिषु युवतिषु वानरभल्लगोपुच्क वेशभतः ग्रयितप्रभावा: (स) प्रजा: प्रजनयेयुरिति। पुरा खलु मम जुमारम सभ्भूतो जाम्बवानिति। ततस्ते गौर्वाणास्तथाकुवन्। अथ वेतानादेखानरात् (ह) नरः प्राजापत्व. (त) सहेम- पात्रः कशिदुस्ाय दपरवाय पुतीयते पायसममृतगायं प्रायच्छत्। ततः, कौशत्याये प्रथममदिभढ् भूपतिः पायसाडें प्रादादद् प्ररायमधुर केकयेन्द्रस्य पुत्रन। एत देव्यी तरलमनसः पत्युरालोच्य भावं स्वाद्ांभाभ्यां खयमकुरुतां पूर्षकामां सुमित्राम्।२१।
(ख) निर्द्शाननानि अरावयानि। (स) वानरेति वानरा कपय मल्षा कगा: गोपुच्ा: गोलाङ्ग ववन्त वानरविशेषा तेषा वशभत वशधारिय:। प्रतित प्रभावा विख्ातमाहाल्या। (ड)वैतानात् यत्तीयात् वैद्वानरात् चन्न: । (च) प्राजापत्य प्रज्ञापतिसम्बन्वी । कौधल्याये दूति। अपतिः द्शरघः प्रथमं कौशल्याये पाठ- शाङय् चटिशत् दत्तवान् तथा केकवेन्द्रस पुत्य केकयय मर्ईसृ द्न्यदिति प्रेष प्रययमधर यथा तथा मादा। एते देवो
Page 21
चम्य रामायणं
इवभटृथेऽवसिते सरयूतटा- दथ यथायथमुच्चलिते जने। दशरथ. परिपूणमनोरथ पुरमगात् पुरुहतपुरोपमाम् ।२४। अपाटवात् केवलमङ्गकानां
भनै. भने. प्रषितभूषणानि चकाभिरे दीहदलच्षयानि ॥२५॥
निष्यौ कौशल्याकेकय्यो तरलमनसः चञ्जलचित्तत सुमितार्थमिति मत्यु मावस् वाशयस् वालोच्य चनुभूय खयम् वातानेव खाई्वाशाभ्या निजनिजपायसयोरङ्वाशाभ्या सुमित्रा पूर्राकालास वमुरुता लतवत्यो, कौशल्या खाशात् वड् केकयी च सांभात् ई सुमिलायै ढत्तवतीलथ। मन्दाक्रानाष्टस्तम् ॥२३॥ कवस्टृथे दति। क्रथ ववम्टथे दोकान्तस्ाननिधी वयबसते समाप्न जने च सरयतटात् वथायथम् उच्धलिते प्रस्थिते सति दश- रध परिपूर्णमनोरथः सफलकाम सन् पुरुहतपुरोपसाम् कमरा- वतीनिभा पुरम् व्वयोध्यास् सगात्। ट्रूतविलस्वित इृत्त, टू तवल- स्वितसाड नभौ भराविति तज्ञचयात् ॥२४। वपाटवादिति। मनोज्ञा मनोह्ारियी वान्तिलाबराय यख तथयाभ तस्य गर्भोदयादिति भावः महिषीजनस अङ्गकाना देह्ानास् पपाटवात् असामथ्यात् शनेशने क्रमेख मषितानि गतान भषयानि वेष तथाविधानि त्वक्ालदरणानीतर्थ: दौहृद ्यनि गर्भलक्षयानि केवल चकाघिरे शुशुभिरे। उपेन्दवज्वावृत्त, काहिन्रवच्चा यदि तौ जगो ग दजि, छपेन्द्रवज्ता प्रथमे लघौ सैति तल्लचपात् ।२५।
Page 22
बालकाएड़म्। २ १
मन्दमन्दमपयाइलिवयी गाधता विषयनाभिगह्वरा। कोमलेन्द्रदुहितु: भनेरभू- मध्यय ष्टिरमि टष्टिगोचरा ॥२६। न्यगरोधपत्रसमता क्रममः प्रयाता- मङ्रीचवार पुनरप्युदरं छ्वभाष्ाः। जीवातवे दशमुखोर गपोडितानां मर्भच्छलेन वसता परमेख पुसा ॥२०॥
सन्दमन्दर्मिति। बोइलेन्द्रदविव: बौधल्ावा: मध्ययिरपि मन्द्मन्द ऋमेपेत्यथ: कपयान्ती विबय मचछनी बबित्यी तिर्ु रंखा इति भावः बखा. तथाणूता, यनेः क्रमेख मापवाविषय गभोर- तारराह्ट्रितमिति भावः नाभिनङ्वरं कसा तथाक्ञा सती दष्टमोचरा कभत्, पूर्वमतिद्योषमध्यतया मध्यदेशख् आासि नाजोति सन्दे8- सपदसमासोत् ददनोन्त करमेख वर्भभारखोदयाठ् मध्यदेवय टृष्टिगोचर- स्वमिति भावः । रथोहताष्टत्त, रात परैनरगैरयोक्कतेति तङ्- नयात १६। ववयोषेति। कशापना: बौधखाया. छटरबधि सन्तरमि दवमुरः रावथ एव छरगः सर्म: तेन पोड़िताना दहानां जोबातये लोवनौ- वचाय, जोषाटल्ी मनोषयमित्वमरः । गभच्क्लेन नभः कक्िस्यो अन्तः तच्चलेब बसता अधितिकता परमेथ पुवा नारावखेन क्रमभः मयातां माप्ता व्ययोधपत्रप्मता वटपन्नतत्यताम् बक्रोचवार प्राप । यवा पाक्क भमवानु बारावयय: वटपलबचच्चि्टितलथा बोधत्ाया छटरम षिष्वितशारनिति भाव: । वसन्ततिखक उत्तमृ ६२७।
Page 23
चम्प रामायण
अपिच, मध्य तनुत्वादविभाव्यमान- माकाथमासीदसितायताच्या:। गर्भोदये विष्ुपदाप देशात् काश्यं विहायापि विहाय एव ॥२८॥ उच्चस्थे ग्रहपचके सुरगुरी सेन्दी नवम्यां तिथौ लग्ने कर्कटके पुमर्वसुयुत मेषं गते पूषएि। निर्दग्धु निखिला: पलापसमिधो मेध्यादयोध्यारणे राविर्भूतमभूतपूर्वमभवद् यत्किव्विदेक मह: ॥२८।
सध्यमिति। असितायताध्या नीवायतनेल्राया मध्यं ततुतात् रू- न्यतात् अविभाव्यमानम् ववच्तनायम् व्वातएव ककायमृ वासीत्। दूद़ानीआंप गर्भोद्ये गर्भोपस्थितौ निष्णु पदापदेशात् विष्णा पटच्छजात् काश्य सन्वा विह्वायापि परित्वन्यामि विष्वाय एव आकाशमेव। वाकाश यथा पूर्व वामनहपिया विष्णुबाक्रान्तत्वात् विष्स पढाख्या लेभे तथा कौधल्ाया उदरमषि मर्भोदयात किश्चित् स्थलबा प्राप्ममपि विष्णोरकिष्ठानात् विष्या पदमिति व्वाकायमेवेति मावः । इन्द्रवज्ता- षृत्तम् ॥२८। उजस्थे दरति। पडाया रव्याटोना पक्चके उचस्य तु्गिनि सुरयुरौ जोबे मेन्द्रो चन्द्रससगवति नवस्या तिथौ कर्कटके बग्न ककट राशावुढिते दूसि भाव., राशीमासदयो लग्नसित्मर.। पुवरबसु- युते पूषाप् सयय भेषं गते सति वभतपूर्व यत्किक्ञितृ अनिवेचनीयम् एकस् चदितीय मह: तेव निखिल्ा: समया पल मासं कम्नलीति मखाशा: मासादा: राचवा दत्वथ, एव समिधः काष्ठनि ताः हदग्य मखोकर्मु मेध्यात पवित्ात् कबोध्यारे यो्या एव
Page 24
बालकारडम् ।
अपिच, अथ रामाभिधानेन कवेः सुरभयन् गिरः । ऊ लन्नकार कारुरयाद्रघूयामन्वयं हरि.॥३०॥ तमेवमन्वजायन्त वयस्त्र तारिनितेजसः । अरग्रजं तेऽनुकु वन्तस्तेस्तैर्लोको त्तरैर्गुगै: ॥३१॥ भरतस्त षु कैकेय्यास्तनयो विनयोज््वल. । अन्यी लक्ष्मणयत्रुघ्नी सुमिताया कतोदयौ। ३२
शरि अग्निमन्यनदारुनिशेष तखातृ व्वाविर्भतं म्राटुबंभूव । शार्दू लविक्रोड़ित इत्तम्। सर्यांन्वेयदि मः बजौ सततमाः शादू ख- बिक्रीडितमिति तलननयात्। कुपयमलक्कारः। रूपक रुषितारो पाटु विषये निरमक्जवे द्रतति दर्मय ॥२६॥ सथति। वथ खजननाननर इरिः रामामिधानेन मेति नाम्ना कवेबांलूसीके.गिर. वाच: सुरभयन् सुरभोकुवन् औौरभश- लिनो: कुर्व्वित्वर्य: कालसवात् हपया रघगाम सन्वय वध चलजु. कार। यतुष्ट वदटत्तस् ॥२॥।
मित्य. दाक्षियमनमांरपत्यो इननीयसयोऽग्नयः। ऑंग्नलेय- मिद त्रतेत्यमरः । तद्त् तेलो येषा तथाभृताः ते लयः भरत- बन्तमशल्र म्वा दत्यघ: ते, तै. बोकोत्तरै: कलौकिकै: गुणैदया- दाचिपयाटिभि: तम् चमज रामम् असुकुर्वन्तः सन्तः एवं रामवदि त्वर्थः त रामम् चह पसात् बजायन नाताः । सतुष्ट बहत्तम् ॥२:॥ भरत दति। तेष लिष मध्ये बैळेवासतनय: भरतः बिनयेन एळन्न अतिविनयवान् सांम्षत्राया ततः उद्य: बाय्यां तो बव्हाम- पत्नुओ्तो अन्यो दतोयचत्रयावत्वयः । अ्रतुष्ट ब्दत् स् ॥३२॥
Page 25
२४ चम्ब रामायये
एते ववधिर बौरा: प्रजाचेमाय दोचिता:। लोकानन्दा मुकुन्दस्य चल्वार दव बाहव: १२३।
धलावस्कन्द कान्हिभो कहन्दार कानीकप्रतिपात्यमानमद्ार-
तनं (ग) तरिशङ्गयाजिन (घ) भगबन्त® पद्यप्रबन्ध-
एते ति। सुगन्दस नारायपस चसार: वाह्य दूष बोका- नन्दा: अगताबानन्दना: प्रवाना सेमाय कुशखाय दोचिता: वते बौरा: बदुाधिरे व्ह्ति पापु। चनुष् वष्टत्तम् ३२२ (क) सकेति। चपरिमेयाभिबक्धबाभिरितर्थः मावाभि: इन्द्र. जालैमैयानकं यत् युद्ध तल ससुसतानां दैद्यानां बबाबसकन्टेन बबाक्रमपेन बा्दियीकानां अवविद् ताना, कान्दियीओो भवड्र म इतमरः। उन्दारवाशामृ फनोदेन सैन्यन प्रतिपाळ्यमानः म्रतीध्यमायः भष्ठान् रथो बख तथाभूत:। (ख) पहू क्रिरथः टयरथः। (न) तमनय्यत तपसां चथ्य या सतुष्वानेन जातानाम् आवि- भूतानास्। बाजतन खवानम् व्ाध्ार इ्रत्व। (घ) बिश्नु याजिनम्। पुरा बिशकुनांध इक्षाकुवशीय राजा बधरोरः सरग विवास गुरु वशिष्ठसुपमस्य बङ्मन् । बथाहं सधरीर:खमे डपूख तथा सहर्य बद्र क्रियतामिति अाम्यर्थेयालास। गुकस ताटये यम् व व्वनषिकारोति मत्याख्ातवान्। बव तेवा- वमतो राजा गुरुपुत्ातुपमस्य तवेशभ्ययिवबान्। ते च गुरूखा म्यार्ातं वं गुरुत्वानिन सवं सम्डाळ भवेति भपन्तः प्रत्यागख्यु: । ततख मशमवनामितः म राजा वतिव्द्धषियं विश्वामिलमामाद्य
Page 26
बालकाण्डम्। २५
मिव(ड) दर्भिंतसर्गभेदं(च) प्राछ्ृतव्याकस्मिव प्रकटितव मंव्यत्यासं (क्व) बुधमिव सरेमसुतं कुश्िकसुत(ज)मद्राचीत्। तदनु यथाविधि परिमटहीतसघर्येण मर्य्यादातीतमहिम्ा गाधेतर हृदये न (भ) गाधिनन्दनेन सतपरिताणार्थ(ञ) मित्थ- मभ्यर्थितः पार्थिंवोऽ्भूत्। राजन्! तव कुमारेण विनया-
तेन च यनन सगे नीत सुरराजेन ततातृ मं भित: बन्तरीस एव सितः। वरिशङ्डखग एव दति मसिद्विय्यति रामायमार्तातुस- केया । (ड) मद्यप्रबन्वमिव पद्यरचितकाव्यमन्दभमिव। (च) दर्शितेति दर्शितः सर्गस सष्ट: पत्े रचनाविशेषस भेढ: विशेष वेन तथोक्रम्। यदा मवषिविश्वामित्रः घोरेषापि तपया ब्रह्मपः सकाशात् ब्रह्मरय न प्राप वदा क्रोधात् हष्टिकमसि प्रटात्तः। तव्च दृद्दा भगवान् विरि्चिर्मौतः समुे ततट्भीष वर माद- दिति रामाययकथाल्ातुसन्व या। (ङ) प्रकटितेति प्रकाटितः प्रकाशितः व्वस चलरियस व्यत्वासः वैपरीत्य ब्रह्मरायलाभेनेति भाव. येन तथोत चल्रियत्वात् लव्- अ्रह्मरायभिति भाव, पक्चे पकटितः वर्णानाम् वकरायाँ व्यत्यास. विपर्य य. वेन तथाभतम् । (ज) सोमसुत पोतसोभरस मचे चन्द्रपुत्रम्। कुशिकसुतं विश्वामित्रमृ। (भ) तट्बु तदनन्रं तह्शनानन्वरमित्यथः । परिष्टद्ीतक्षपरययेख पूजितेनेत्वर्थः। मर्ययादा सोमाम् अतीतः अतिक्रान्नः महिमा यस तथवेक्रेन। गजघेतरहृट्येन गाधेतरम् ऋुगाधमित्वर्थ: दुरधि गममित्यर्थः हृटयं वख तादयेन । (ञ) हतपरित्रायाधं यप्रकार्यम्।
३
Page 27
२६ चम्यूरामायणें
मिरमेए रामेप शरासनमित्रेण (ट) सौमिविमातपरिज- नेन क्रियमाएक्रतुरचो रक्षोदुरित(ठ)मुन्तीर्य् क्वतावृश्ो (ड) भव्तुममिलषामौति। एवविधमाकखय कर्सपरुषं (ढ) महर्षिभाषितमतिमातपुत्रवात्तत्यात् कोधत्याजानि: (या) सथत्ान्तःकरणोडभूत्। ततस्तम्मिन् बहुप्रकारैरपरि- हार्थयनिशचवे भगवति विश्वामित्रे दभरथस्तपनकुलहितेन पुराहितनैव (त)मभिहितोऽभूत। पर्य्याप्कामाय भवानमुभ्म कुर्य्यात् सपय्यां कुभिकाव्जाय। निर्यातुधाना वसुधां विधातु निर्यातु राम: सह लक्ष्मणेन। २४॥
(ट) शरासन मिल्रेय धनु सहायेन धनुष्ट तेत्वथेः। (ठ) सचोदुरितं राचसविप्रम्। (ड) उतावस्ृथः सम्मादितदीचाव्सानः । (ढ) कछमरुष श्रुतिकट। (प) कौधत्याजानि: कोधत्या जाबा वस तथोक्त: दपरथ
(त) वमनक्कुला्ितेन सर्यवर्शाह्तकारिया। पुरो्हितेन वशि ऐ न । पर्य्याप्रेति। भवान् पर्ययाप्रकासाय लव्ममोरथाय असुभै कशिकाताजाय विश्वासित्राय सपया पूजा कुर्ययात। राम. बच्त- सेन सह वसुधां पृथ्वी निर्यातवामाम् वरावर्षा विधात कर्त ब्ु निनिर्यागऋछत। इ्रन्द्रवज्जाछ्वत्तम् ।२8।
Page 28
बालकाएडम् । २७
एवं वश्िष्टन प्रतिष्ठापितक्टतति(थ)दशरथः सुतप्रदानेन कुशिक सुतमनोरथमेव पूरयामास। योगेन लभ्यो यः पुसां संसारापेतचेतसाम्। नियोगेन पितु: सोऽयं रामः कोशिकमन्वगात् ।२५। तत्न सत् परित्रातु विश्वामित्रो महासुनि: । सोमितरिसहितं रामं नयन्रयमवोचत ॥३६। बलेन तपसां लब्ध बलेत्यतिबलेति च। विद्य ते मयि काकुत्स्थ! विद्या ते वितरामि ते ॥३७
(थ) प्रतिष्ठाषितष्टतति प्तिष्वाषिता प्रतिष्ठा बोता ष्तति: धय्य यदय तथाभूत, पूर्व धेययच्यत व्ासीत् ततो वशिष्ठवाको न सख्धैय इति भाव: । योगेनेति । यः संसारात् समेतं सष्ट चेतः येवां तथोक्कानों वोतराणायामिति भाव: पुं्सा योगेन समाघिना लभ्य: साचात् हरथीय इरति यावत कोडयं राम मिलनियोगेन कोथिकं विश्वासित्रम् छन्वनात्। खनुष्ट वष्टप्तम् ॥२५। सतति। अयं अठ्ठामुनिविद्वामित्र तत् विद्वाश्तमे द्ति शेघः सत् अज्ञ परिलात परिरचित सौमिलिसहित मबच्ायं रग्म नयन् चोचत उक्रवान्। वतुष्ट वृष्टत्तम् ।२६ बलेनेति। ह काकुतस्थ! पुरा परक्चयो नाम कमिदैव्ताको राजा देवैरसुरविज्ययायाभ्यरथितः देवराजय्य ट्टषमरूषियाः ककुटि खवता खसुरान् विजित्व टेवलोक निरापदसकरोत्। ततया ककुतृख् भूति तं देवा: साटरमाख्यातवन्तः। ततन्त मभ्ृति तहंश्या काकुत- खसत्षा लेमिरे कति पुराधम्। तपसा बलेन प्रमावेष बडा इति सतिबखा द्वति य बब्बे प्राप्त सवेनि शेध ते विध मवि विद्युते,
Page 29
चम्पू रामायणे
ततः परिम्हीतविद्यस् दाशरथेः प्रदेशमेकं प्रदश्य भगवानित्थमकथयत्। अस्त्मिन् पुरा पुरभिदः परमेशरस्य भालान्तरालनयनज्वलने मनोभू। सद: प्रपद्य शलभत्वममुन्नद्ङ्ग तस्माटमु जनपदं बिदुरङ्गसन्तम् ॥३८॥ तद्नु मानससर प्रस्टतां (द) सरयूमनिक्रम्य हत्रबधप्र- वृद्दवृद्दयव: पङ्चालनलव्धमल्करु न म्नोर्जनपो (
मान्यतं ते तुभ्य वितरामि ढदामि। विद्ययोभ्तयोः प्रभावात्
ट्टबटृत्तम् १२७॥ वसिद्िति। पुरा पूर्वस ्वख्तिन् प्देशे मनोभ काम: पुरभिट: तरिपुरार: परमेश्वरम हरख भालवय ललाटस चनराले नयनमे ज्वबनः अग्निः यद्ा मयनात् निगतो ज्वनन तितिरित् मलभत्व पतङ्गत्वं प्रमद्य प्राप्य सदय तत्चयात् चङ्कस् वसुत्ृत् तत्वाज भरता- ममादिति यावत् तसात् देतोः वसु जनवदं देयम् चङ्रसत्तम् छडगनामानं विटुण। वसन्तिलक टत्तम् ॥३८॥ (ट) तदन्विति। तद्नु तटनन्तर मानसं नाम सर तख्त्ात् प्रहता निहताम् । (ध्) पतर ति टलस धसुरख् बघन पट्टद्ः जातः टडनरस दन्दस यः पङ्ट बहाष्टत्याजनितं पापमिति यावत् तस चालनेम छोषनेनेवि यावत् लब्े मवद्वरूपकनामनी वाभ्यां तथोक्रयों: जनषदयो: देशयोः।
Page 30
बालकाएडम् ।
यच. सुकेतुद्ठु हिए प्रसादा- न्वमे सुतां कामपि ताड़काख्याम्। सुन्दः किलैनां परिसीय तस्यां मारीचनीचं जनवाम्बभूव ।३२। रकदा तु सुन्दे निहते मारीचः कुभ्भसभभवसुनिमॉम- भूय (न) तस्य आापादवाप कौएपतां (प) ताड़काप्यासीत् पुरुषादिनी (फ)। सेयमाजन्मसिङ्सिन्धुरसहस्त्रप्राणा (ब) जनपद्विपदं विदधाना (भ) व्यापादनीया त्वयेति। किज्ज, वैरोचनीं मन्घरां वसुनरापदावधुरन्रां (म) पुर-
यच् दति। सकेत्नांम कशित् बन्तः ट्रकियस बह्मणः पसाढात् ताडकाख्या ताडकानान्ती कामपि सुर्ता लेभे। खन्दः तदाख्य: कविद्सुर दति शेषः एना ताडकां परिषीय तखां ताड- कयां मारीच एव नीच तं आरोषाख्वम् वधमं तनयमित्वर्थ: जनयाम्वभव किलेति प्रसिदौ । इ्रन्ट्रवन्वाट्टत्तस् ।२६॥ (न) कुम्भसभवमुनिस् वमस्वनित्वर्थ, अमस्य कुम्तसम्मव इत्- नरः । (प) कौखपर्ता राक्षसताल्। (फ) पुरुषादिनी नरमांसभोजिनी राज्षसीति यावत्। (ब) व्याननयेति व्ाजनान: सिद्ध सिन्न राखा गजानां सहसखं साय् बलं बस तथाभृता महसइस्तिब नधारियीत्र्य:। (भ) विटधाना कुर्षती। (स) वैरोचनों विरोचन प्रहादसुतः तखापत सी वैरोचनी सं विरोचनखासुरपतेदुव्तिितरमितथे। अन्यरा तदाख्याम्। वहुम्तराया: प्रुथिव्मा चपराधघरकरा सधव्या विशेषानिष्टकारि मोमित्नथः।
Page 31
चम्पूरामायणे
न्टरेस निवृतां जनार्दनक्वतार्दनाक्ष भार्गवजननीं (य) अ्रदश्य दाक्रथेरमन्दां (र) सुन्दबधूबधविचिकिन्सामुत्सा दयामास (ल)। आशुतः सुतव्ृत्तेन तेन सुन्दप्रियाबधः । तमेवान्वदसस्य चाप: शिन्ज्ारवच्कलावृ ॥४ तत्काले पिशिता पमाशपिशना सन्ये व काचिन्म ने- रध्ानं तरसा करोध रुधिरचोदाकणा दारखा। स्वाधीने हनने पुरों विदवती मृत्यो: सकत्यात्ययात् एद्यत्किङ्गरसद्सङ्गटमहा शृङ्गाटकां ताड़का ।४१।
(प्र) नवार्दनेति लनाईनेन विष्णोरवतार विद्येप्नेय परशुरमे- सोति यावब् उतम् चदनं हिंसन बघ दव्र्थ: यख्ा: तथाभता आामवजननीं परशुराममातरम्। पुरा मितराप्तया भार्गव: सजननो रेपका जवानेति पुरायम्। (र) वमन्दा महतीस्। (ल) सन्देति सन्दस बधखाडका तथ्ा: बधे विचिकितया सियमिमा कथ इन्मि करथ वा गुरोरज्षा परिषरामीत्यवं संशय- मित्यर्थः, विचिकितसा त सशय इलमरः। उत्साटयामास चिक्केद । आमुत इति। सुतद्टत्तेन वातष्टत्तान्व नेति यावत् तेव रामेष मन्दमरियायासताड़काया बधः वमुतः प्रतिप्तातः । बख रामख चाप: धतुः शिज्लारवच्तलात् बोर्वोध्ानव्याजातृ तमेव प्रतिज्तात- ताडकाबधमित्वथः धन्ववदत् पुनरुकमकरोदिवेति मतीयमानोदृ. प्क्षा । वसुष्टूद्टत्तम् प8०॥ जतुकाले इति। तत्काले तखतिन् काले कापित् सन्थक
Page 32
बालकाए्डम्।
कया दायरथे: कर्समविशत्ताड़कागुरः। तथा धनुशु गास्त शमविभत्तज्जिघांसया ॥४२। ततो भाविनि संग्रामे बड्श्इस्य ताड़का। खप्रासे रामबाएस्य वीरपानमकलयत् ॥४२।
कृधिरचोटै: रक्विन्दभिः मातस्थितरिति भवः वरुणा रकेवे न्यर्थः पिशितायाना राचचसाना नाशमिशुना विनाधस्रचका दारखा अयदूरी खाधाने इनने हिसायां खावन्तायामितय क्त्ायेमख पुरों सक्त्याना सोकसंड्ाराषामिति भाव: अत्ययात् चयगमातृ ताड़कायास्ततकाय्य का रित्वेनेति भावः उद्याङ्ग: उदय गछछाङ्ग: काय्य भारविगमात् सहल्नसद्धिरिति भावः विट्ूरयां खम्लाना मिति मान: सङ: समूहै सङ्कटंसङ्ठसं मत् पटड्ठाटक चतुष्मथ यख्ा: तथोक्तां विदधती कुवती ताड़का तरसा बलेन सने: विख्ा मितरख् अध्वान पन्थानं रुरोध। शादू लविक्रीड़ितं इत्तम् ॥४१॥ यथेोति। ताडकाया गुरः चरितरमिति यावत् यथा दाशरथे: रामश कररस् अविशत् तथा धनुगु था: कामकच्या तख ति श्ेषः तखा जिदासया बधेकछया तूष शोममृ अविशत् कर्षनिति शेघः। ताडकाचरितनवसमात सेव रामसद्बधायं धनुराब्रण आचकषति भावः । वतुष्ट वष्टप्तम् ॥8२।। तत दति। तत· अनन्तर ज्याकघेख्यात् मरमित्वर्धः ताडका खप्रायः निजप्रायवायुभिरित्र्थः आविनि व्ामामिनि संपामे राज्सनमरे इत्यथ: बढमबस बद्धानुामख रामबापख बोरपानं कोरोचितमानं मधुपानमिति वावत् कनलवत् कसयानास। बघा वोगा सघनि मोला समराय प्रवत्तन् तथा रामबाण: ताडका- माथ्यरपं मध पोला वगामिनि राज्मसमरे म्रावसतेति भाव:। पतुष टट्टत्तम् 18२॥
Page 33
३१ चम्पूरामायणे
मुनि: कशाख्वोपज्ञानि ताडकामाथिने ददी। अस्वाणि नृभ्भकादीनि जन्नयासनभासमात्।४४। तत्न कज़न विरिज्ञिलोकप्रत्यादेशं (व) प्रदेशनेकं
प्रतिदिनमवदातैर्ब्रद्मभिव्र अनिष्ठः प्रथमितभवखेदे सादरं सेव्यमानः।
बलिनियमपर: सन् ब्रह्मचारी चचार।४५।
कुनिरिति। ुनिर्विध्ामित्रः जम्मशामनस इन्ट्रस भासनात् खाढेशाव् ताडकामाथिने इतताडचाय राजावेत्यघ: लशाभ तदाख्यो मचासुनि: तेन उपता वाद ज्ान येवा तानि लथाखन प्राशुङ्भावितानीति वावत् जम्मकाटोनि वखतायि ददौ व्पयामास। अनुष्ट दद्टत्तम् 11380 (व) तखेति। विरिज्चियोकप्रत्यादेश बह्लोकनिराक्ृतिम्। मड्टालोकनिभसिति यावत्। (प) डमचीयलानेत उपचीयमान: वरद्गमान परमो सह्हान् हष• यख ताइश• । प्रतिटिनेति। अख्ित् ानने प्रतिदिनस् धवढातैः विशुद्व- चरितेरिति वावत् बरह्मनिक्ट वेटपरावसै तत्त्वविद्धिरिति वा, वेद सन् तपो ब्रह्मोसमर। प्रभमतितः शान्ति नीतः भवखेद: ससार- दुख यैः तथोक्त: वोतरागैरित्रथः ब्रह्ममिः सादर बथा तथा सैव्यसान मरिचर्ष्साय बलेरसुरराजस नियमन शासनमेव हहेतः तखात् वालनः वाननरपी भगवान्, बचि: वैशदेवीयो यन्चविधि: वस निबमपरः ततसाधनततूपर अब्वारी विव्ितनझुचय: बनु
Page 34
बालकाएडम्।
अपिच,
ततिरियमतिनीला व्याप्तदिग् व्योमसीमा स्वयर्माप परिमातु लोकमभ्युद्यतेव ॥४६७ दूति विविधरसाभि: कीशिकव्याहताभि: ्रुतिपथमधुराभि: पावनीभिः कथाभिः। गलितगहनळक्क गच्छतोर्दाशरथ्ोः समकुचदिव सद्यस्ताटश मार्गदैघ्यम्:४७॥
चचनष तस्यावित्वरथः। मालिनीष्टत्तं, ननमयययुतैयं माखिनी भोगि- लोकैरिति तज्वचपात् ॥४५॥ अपहृतेति। चपहृता नाशिता विबधाना देवनाम् ब्ातिरवयया असुरराजख बले शासनादिति भावः वेन तथाभृतस्य, व्खलसुवन- मिचे वखिलसुपनानि विसुचनानि भिक्षते लिपादभुनिव्याजेनेि भाव दृति तथोकसय, वामनव्याज, मृति येस तथाभूतख्य निष्ो- ररिति यावत्, दूय व्याप्ता दिशा व्योम्त वाकापस च सोमा मया सादयी वतिनीला वाय्रमानोक्ञानाम् वाम्रमतरूणा ततिः ममूडः सयममि छोक जमत् परिमात परिक्छत्तुम् चम्युद्यतेव अंत्वतेव। बलिनोदत्तम् ॥8६॥ द्ूतीति। रतीत्य विविध इमो यास ताटृशीभि: सुतिमथ- मधुरामि: श्रोल् न्द्रियतर्पयोभिरित्वर्थ: पावनीभि: विशुद्धिजनोभः कौश्िकव्याहृताभि: विश्वामिल्रोढिताभिः बथाभि मखितं विगत गढ्मअष्क्र® वनगमनकष्ट' यतित् तत् यथा तथा मच्छतो दाशरथ्योः रामलत्मपयो: ताटय मार्गस पथ: देव्य विदालत सद्: तत्
Page 35
चम्परामायणे 50
ततः सिद्ाश्रमं प्रविश्य विश्वामित्रः सत्मारभत।
मलाशगण(स)मवलोक पलायमाना: करतलगलित- फ्लाशसमित्कुय्या: कुशिक नन्दनान्त वासिन: ससंभ्मम. भिलषिताहवाय (ह) राघवाय न्यवेदयन्। दृत्ाद्रे: शिखराणि तानि परितः चिव्वा हसित्वा क्रुषा कव्ा हस्तविघटटन तत इतः सिथिला नटित्ा मुङ्ठ:। सिक्षा न्मामसनास्रजान्त्रकतया बड़ा कचान खेघरान् दगध्वाग्ने: सटया दथा निशिचरा रन्धन्ति रनु दिव: ।४८
कविदितमत एव पन्थास्योरभवढिति भावः । मलिनीडत्तम् ॥:७।। (घ) अन्तरोक्षान्तरालातृ आकाभाभ्यन्तरात् व्रापतन्तम् चामच्छ.
न्तम्। (स) पलाशमयं राजसगयम। (उ) परतलेति करतले्य गविता मश्ट पलाशानि पतरायि समिध यत्काषानि कुशास् येषा तथाभता: । कुशिकमन्ट्नख विश्वा- मित्रस चन्तवासिनः छाला। ससंखमं सभवम्। अभिखषि तेनि अभिखषितः वाच्व: युद्ध येन तथाभताय । ह्त्ेति। बिशिचरा: राजवाः छटः पवतख् शिवरायि एद्गापि हृतवा उत्पाधे त्यर्थ तानि शिखराषि परितः समन्तात् चिसा निनिय इसिता क्रधा क्रोधेन इस्विघट्टनं करास्फालनं रत्वा तत इतः खिथत्वा सुङ्डः पुनः पुनः नटितवा न्टत्य तला बढजा रक्रेन कमा प्थिशें मिक्ा सभिष्टय्य चन्त्रमतया भवशिरारचि- तथा सजा मालया कचान् केशानू बङ्ा सयस भम्न: सटधा
Page 36
बालकाएडम्। ३५
तत्न, सक्रान्तवर्ान्तरगाधिसनोः सम्पर्कपुश्ादिब रामभद्र:। चाततक्रमात् पिप्पलद्एडयोग्य:
मारीघनीचम तिरा हवमारचय्य चित्त: कषरोन रघुनायकसायकेन। मध्य पयोनिधि भयेन निमग्नमूर्त्ति- वेंश पुपोष जलमानुषनिविभेषम् ॥५०॥
तुत्यया दृशा खेचराम् अन्तरीक्षचारियी जोवान् दग्ध्वा प्रताप्यति यावत् दिव: व्काशसय रन् विवर रुन्वन्ति ववाटटखन्ति। शादूल- विक्रीडिवं इत्तम् ॥४८॥ सक्रान्त वि। रामभट्. संक्रान्त लव् वखान्तर वर्णाविशेष: ब्रह्मसयमिति मावः वेन तथाभत. गाधिसततुः विश्वाभित्रः तख सम्पकपुरायादिव ससगजनितात् सुरतादिव न्ात्तक्रमातृ प्षल्रिय- धर्मानुसारातृ पिप्पलटराडयोग्य. वटट्गडमउ्टय्याधिकारी व्यप- राध्याहाय। ब्राह्मषो वित्याखाशौ चत्रियो वाटखादिरा विति महुः । पलाशानां राजसाना दगड़ शासने चाटत: खादर- वानृ पाषि काथच पलाशटरडे ब्राह्मगब्रह्मचारिया धायये इूति आाव: आाटत पागियस तथाभत वासीत्। राजरान् हन्तु करेस कार्सुक जगाहेति भाव। इन्ट्रवज्वाटटत्तम् 8826 सारीचेति। बारीच इव नीचमतिः बिरष्टबद्विर्निशाचर सति भेष: काइ्व युद्धम आरचयय लत्वा रघुनावकस रामस सायकेन परेय मध्यपयोनिधि मध्यससद् समुद्रख मव्य इत्रये: चित्र
Page 37
२६ चम्मूरामायखे
सुबाहुराहवोन्मत्तः ऊत्तः काकुत्स्पत्रिया।
वपस्पमा दृदयहारिफलान्वितेन समेरितेन रघुनायकसायकेन। स््रहान्वितेन निरगादनुरागिसोव प्राणावली हृदयतः पिशिताशनानाम् । ५२॥
मुनिरवभृथक्वत्यं विश्वह्ृद समाप्य।
व्तएब भयेन रामादिति शेष निमग्ना जलनध्य प्रविष्टा म्तति- वस तथाभत सन् जबमानुषात् निविशेष विशषर्राच्ित वेश जल आलुषसटृप्टेष्ठमिति यादव् पुपोष दघार। वसन्ततिलक इत्तम् ॥५-।। सबाडरिति। आहवे सयामे उन्मत्नः ससुदत दति यावत् मुनीनामृ धनभिप्रत कप्रीतिकर द्वत्यथ छबाङः काकुत्स्थस्या रामस पल्रिया परेय उत्तः किन्न सन प्रतनाधस यमख अतिथोक्ततः यमालयं मषित दति यावत्। वनुष्ट वष्टत्तम् ॥५ :। वशस् पेति। पिशिताधनाना राजसाना प्रायावली हृदयतः हृदयात् पचे म्टहात् अनुरागिसी प्रेसवती रामेव कामिनीव वंश- स्ृशा वशनिर्मितधतुःसृपेत्र्ः मचचे कबीनेनेति यावत् हृदयहारि अर्मभेटि यत् फसं फलक शिखरमिति यावतृ पच्ते मनोह़ारि यत् फल सरवसुखमिति बावत् तद्न्वितेन तद्युक्तन पत्ते तदभिलाषि- सति यावत् स्रष्न्वितेन तैलचिक्कषपनेति यायत पच्चे प्रययवता द्वरितेन निचितिप्नन पत्षे दूतीप्ररितेनेति यावत् रघुनायकसायकेन मह्ेत्य्थः निरगात् निजमास। राम्मरात्ता राजताः क्यान लड़रिति भाव:। रुपमालङ्कारः। वसन्वतिलकं टटत्तमृ ।५ २।। कथेति। कथ निशाचराणरा राजसानां वाताव् वृधात्
Page 38
बालकाएडम् ।
अ्रमनुत जयलख राममाजी समेतं वजनजनितमूर्च्या योक्ुमव्याजलक्षा।।५२। अथ मिथिलां प्रति प्रस्थितो विशवामित्रः काकुत्खयो रित्थमकथयत्। पुरा खतु कुशेययासनजन्म्ा कुशिकाभि- धानो (च) राजषिः कुशनाभकुशाम्बप्रसुखेश्नतुर्भिः कौ. भाम्बोमहोदयधर्मारसगिरिव्रजाख्यानां पुरोणां कर्त्तृभि: पुत्नी (क) बभूव। कुशनाभसतु कन्याशतं छताचामजन- यत्। कन्यरास्ताः सन्नडयौवना: कामयमान: पवमान: प्रत्याख्यानात् प्रत्यापत्रमन्यु(ख)रासामवयवेष्वनार्जवमत- नुत (ग)। अथ विदितवत्तान्त न कुथनाभेन तेन चमामेव
धान्: निष्टत: वेतानविन्नः यन्रव्याधात: वस तथामतो सनि: विश्वेष जगता हृध मनोइरं सुखदमित्यर्थ: ववमयत्त्य दोका नस्नानविधिं समाप्य खाजो युद्ध जयबच्धात्रा विजयन्रिया समेसं युत्र रामं बजनात् बत्तभूमे: जनिता उत्मादिता मर्तियख्या: तवा- भतया अव्याजवत्सत्रा चरुपटत्रिया सीतर्वेति बावत् बोक सृ क्रमनुत। रामे बीता संयोज्नयितमभिखकतिवानित्ययः । मालिनी- 2त्तम् ॥५२॥ (प) कुशेशयासनजनाति अशेशयं कमलं, शतपम कभेशय मिमरः। आसनं यस सुः कुशेययासनो ब्रह्मा तखात् जननर बस नः । युुशिकाभिधान: पुशियनाना। (क) वर्तृनि: वधिमतिभिः। पुश्री पुलशान्। (स) बामयमान: अभिखवनृ। पवमान: वायुः। पबाख्या नातू निराकर माठ् । म्रत्यापन्नमन्य : जातक्रोघः । (म) अनार्जवं कौटिस्ाम्। ययतनुत कतबात् कुआला शर वानिस्वर्थः ।
Page 39
चम्य रामायणे
प्रतिक्रियां मन्धानेन चूलिसूनवे सोमतेबाय राजे ब्रह्मट्- नाय प्रदत्तास्ता: प्रक्वतिसथा: (घ) बभूदुः। पुनरपि कुश- नाभसु पुबीयन् पितप्रसादादगाघसत्वान् (ड) गाधि- सव्वानस्मत्तातपादामुदपादयत्। इत्थ दाशरथि: कौशि- निरायामायामिनौ(च)मनुभूय बन्धूकस्तवकबन्धुरेख सन्यारागेय प्राचोमुखे भोगोक्कते (छ) भोाभिधानं दधाने नदे प्रवर्त्तितप्रत्यूषकत्यः (ज) छ्वतनि- यमेन मुनिना सह गङ्गाभुपतिष्ठमानेन पथा प्रातिष्ठत। आाजानपावनचौरां वृषानन्दविधायिनौम्। सुतिप्रपयिनीं सोडयमापगामाप गामिव ।५४।
(घ) मसतिल्वा: सुस्यदेवा इत्बर्थः। (ङ) प्रतीयनृ आातन: युमिच्न्। मिटप्रसाढात् मितयामनु- पड़ात्। चमाघसत्वान् दुबोधखभावानु मह्ासत्चानित्वथः ।
श्रेन। मिरायामाम् आयाम्रा्रिता नवस्ायिनीमिति भाव: यारभिनों रालिमृ। (क) बन्ब कानां बन्ुकार्म कुसमानां सवकवत् बन्घर: उन्नता- नतः तेव, सन््यारागेख सन्यासञ्जाततोह्िितयनमाचीसखे पूर्वदिड- सुके भोपोकते रक्रोलते। (स) प्रवन्ति तप्रत्यूघल्ञत्य: ऊतप्रातःलत्यः । कानानेति। बोडय राम: पालानम् व्ाजन्मत्यय: पायनं बोरं जब पचे दुग्व' यखा: तां, वृबस धर्मख मचे षममख बानन्द- विधाविनीं, शुतिम्रययिनी शासतप्रययवतीम् उमयल्र समानमेतत्, बामना नहीं मङ्ू गामिन आप प्राप्तवानृ। छपसालङ्वार: । चतु 2 वू टसम् ह५य
Page 40
बालकाणडम्।
पथ भागोरथो कथां ओोतुकामाय रामाय भगवानित- मभावत। पुरा तु मेनका नाम सुमेरोरभवत् सुता। गहमेधौ तयैवासोच्चक्रवर्त्ती घरायताम् ॥५५। कन्याइग्रममुष्यासीदेका मन्दाकिनी तयी:। भ्रन्या भगवती साचाचन्द्रचूड़कुटुम्बिनी ।४।। तां नदीं विबुधा लव्बा नाकलोकमनौनयन्। पस्न्तीं गिरिगौरों दैवाय महते ददौ ६५० मिवयोर्युजतोर्वोर्य दत्वा बात्ा समर्पितम्। घावक: प्रतिजग्राह् देवतैरनुमोदित: ॥५८।
पुरेति। पुा पू्वे सुमेरो: मेनवा नान सुता चमवत्। भरा- भृतां पवतानां चापरत्तीं नयेब मेननवैर व्ट्टमेधी म्इ़स्य: खोभा- नित्वय: वायोत् । ता हिमावय: परिषीतवानिति भादः । बढु
वन्याइ्यमिति। पह हिमाट्ू: बन्वादयम् वाहोद्। तबो: खन्ययो: इक्ा प्रथमेत्वव: मन्दाबिनी बङ्गा, अन्या द्वितौवेत्वथ: माबातृ सयं अमवती चन्ट्रचूड़स इरस कुटन्बिनी म्ट्िची Ii। बारबिति। विनुधा देवा: तां बढ़ों मन्दाकिनीं समुध्वा नाक- ओोव खगमृ वनोनयन् मायवालास। निरिह्िमातय: तमखन्नी समयरन्ीं गौरों द्वितीयां बन्बारबिति बावत् बहते देवाब दूरा- वेत्वथं: इसौ। पटुट्ट व्ट्टसस् ।५9। विवयोरिति। घावकः अम्बिः दैवतैः देवनथैः छडुमोदित: आशप्रः बनू बुनतो: तत्रभातोः शिवयो: मावतीभपुरबोः वोस्
Page 41
80 चम्पूरामायखे
अ्नपत्या नथामर्त्यान् बडुभार्ययाज्च मेदिनौम्। अकरोदम्बिकाकोप: पुतालामसमुद्गवः १५८। अथ सेनान्यमिच्कद्विरत्तः सब्रभ्मभि: सुरैः। बांद्गरड्काय जाडव्या न्यषितद्वीर्यमेश्वरम्॥ ६॥ सापि सप्तार्चिया चिश्र' तेजस्तत् सोढमचमा। हिमवत्प्रान्तकान्तारे शान्ता परवरो जही ।६१॥ तताभूत् कत्तिकाप्रोत्ये षोढ़ारूढ़मुखाम्बुजम्। तारकध्वान्तविध्वंसि सद: षारमातुर महः।६२।
पृत्वा म्टन्ोत्वा चात्या पथिव्या समपत म्तिजयाह भगवतोभुवि सालतं बीय्य म्छीतवानितवर्थ ।५८। कनपत्यानिति। अघ वोय्यपहणाननरं पुबख कबाभेन ससुद्भवतीति तथोक्, कम्बिकाया गौर्ययाः कोप: वम्यान देवान् धनपतथानृ चपतान्, मेदिनी प्टथिवीज्ज बड्भार्या बड्पतिकामृ फकरोद। तेन च कर्मया जातक्रोधा देवी देवानृ सपुता भवतेति, प्टथिवोज्ज बञ्चभार्या अवेत अशामेति भावः ।५2। पथेति। मथ स वाङ्गिः सेमान्य सेनापतिम इच्छ्गि. स- ब्ह्ममि: सरः देवेः उ्रः त्व' बीयेमिदं जान्तव्या निषेष्ठीति हथत इत्वर्थः बद्ाय भ्रटिति सद्य एवेत्वर्थः ऐबरं वोर्यय जाझष्या न्यषज्जत निद्ितवान्॥६०।। सामीति। सापि जाङ्गवो सप्राप्िषा अम्विना च्िप्र तत् तेन: बोट बोढमिति यावत् बकमा बरका वतबर नाना सती हिमवतः हिमाद: म्रान्त कात्तार दुर्गममियि बावत् तशिन भरबधे नर्टो तत्यान ।६।। तहेति। तल परवणे वोढ़ा घट्परकारेय् चारुड़ानि जाताबि
Page 42
बालकाएडम् ।
तैविध्य स्रूयतां वत्स! सरितस्त्रिदिवौकसाम्। यथोत हव्यमश्रन््या देवताया दूवाध्वरे ।६२॥ घुरोमयोध्यामध्यास्त सावित्रः सगरो नृपः । केथिनौसुमतिभ्याञ्ज लद्गित प्रथमाश्रमः ॥६४। स पुत्ीयन् सपतनीकस्तपस्त पे हिमालये। भृगु: प्रोतमनास्तस्मे ददी दायादसम्पदम् । ६ ५। असमन्जसुतं लेभे वैदर्भी केथिनी तयोः। षष्टिं पुत्रसहस्राणा सुमतिश्च यवोयसी ॥६६।
सुखाम्ब नानि यख ताट्टयं घड़ाननमित्यर्थ, तारक एवं ध्वान्न तम: तस विध्वंसि संडारकं, घसा माृखामपत्य घारमातरं मह: तेज: मदा तत्कय्रात् तलतिकानां तदाख्यनच्लनाविदेवीना मोत्येः ख्ानन न्दाय अभृत् अत् ॥६२॥। व विध्यिति। हे वत्स। लिटिवोकसा देवानां सरित: नद्या: मकाया इतथः, अधवरे यन् यथोकं यथाविष्टित कृव्य दवत वस्तु वन्नन्त्या सुञ्जानाया देवताया दूब, लविध्य भूयताम् ॥२॥ पुरोमिति। सावित्र सवितवश्य सगरो नाम ळपः केशिनो- सनतिभ्या मडिषोभ्यामिति भ्रेष सवद्ित अतिवाष्ितः प्रथमानम: बहचव्ें यस तथाभृतः सन् कयोध्या पुरोम अध्यास्त काधधिवसति ख। बहचर्यानन्तर केथिनों समतिक्ष परियोय मार्य्तखपममरो दिति भाव: H६:॥ म दति। स सगरः परलीयन् आातमन पत्रमिच्चन् सपतोक: सस्ोक: सन् हिमाखये तप: तेमे चचार। मगु. तटाख््ो बहाधि भोतममा: सन् तसा सगराव दाबाट्सम्मदं पुत्रबाभरप वरमिति यावत् ददौ ॥६५। वसमकति। तयोम्िय्यो: मध्य वैरदर्भी विदभराजदुन्िता
Page 43
४२ चम्प रामायखे
आरब्वह्यमैघ: सत्नमुञ्जत तुरङ्मम ॥६७ क्रव्यादवपुषा सोडयमहारि हरिणा हयः । ततस्त' नष्टमन्व ष्टु सौमतैया: प्रतस्थिर ॥६८0 सर्वें सपवंतामुर्वी खनन्तः सगरातजा: । चक्र जजरितध्वान्त नागलोकं नखाशुभि: ।६थ। त एते तपसा दोघ तमस्तोयप्रमाथिनि। कापिले जवलने वौरा लेभिरे शलभोपमाम्।७0
कैपिनी असमअ्जसृतम् अपमङ्ग नाम पुत्र, तथा ववीयसी कनिश्ठ देवी सुमात पुत्रसइस्नाया बर्टि घांष्टसइसपुलानित्यथ: ठेभे प्राप
वसमझ्सेत। उ राजा असमक्ुस सामझख्र्ित चारित्र चरित यथ् ताटश दुष्ट स्तमितयः पसमक्जम् अदास त्यक्षा सारवइयमेथः प्रसुताश्नमेशयप्तः सन् तरङ्गमं मेध्य अश्म् असु्ृत तताज ॥६७। क्रव्यादेति। क्रव्यादवपुषा राजसमसतिना हरिया इन्दक सोडयं कय. चद् कम्ठारि हृत। ततः तहरणानन्र सौमेय सुमतिनन्दना: घट्टिसइसाम्तीति भेषः तम् अश्नम् अम्ट्टं मतस्थिर प्रश्षिता: ॥८। स्वे दति। सवे समरस आताज: पवा मप्वताम् सने प्ािवीं खनन्तः सन्नः नागलोक पासाल नखांशुभि: नक्षप्रभाभि: जजरितं सयिहतं नाशितमित्वर्य: छ्वान तिमिर यत ताटयं चक्र: कतबन्त: ॥६६र ते रूति। ते एते दीरा: समराताजा तपझा दोपे म्वलिते, वम एव तोयं बबं प्रमथातीति तथोक्र मोहान्वारनायिनोतर्य:
Page 44
बालकाएडम्।
अ्रसमन्नसुतं पोत्रमंशमन्तमथाब्रवीत्। सप्ति हत्वा समाधत्तां सप्ततन्तु भवानिति॥9१8 सोऽपि गत्वा विलं तव दृद्टा भस्तोक्वतान् पितृन्। माशुस्तेभ्यो जलं दितसुशिराज भे तुरङ्गमम् ।७२॥ मातुलो गरुड़स्तेषामेन तत्नैवमब्रबीत्। मङ्गामिहानयायुषमन्नेषामिषा गति: परा।३॥ ततस्तनयवत्तान्त मुत्वा लव्वतुरङ्गम: । समाप्य सगरः सत पुत्रशोकाहिव गतः ।४।
कापिले कमिजसम्बन्विनि जवबने कम्नो मलभोपमा पतङ्रसाटटशय तेमिरे प्रापुः। अम्नमन्विययनः पाताले कमिलसचियी बवं दृक्ष त का मिल नितशं टराडयन्त: तव्कोपाब्लिना मखरता गता हूति भाव: ॥७०॥ समञ्जति। ससमझजस सुतं पौत्र क'शुमन्त अवान् सप्नि कत्त हत्वा वानीवे न्वर्थ सपनतन्तु यत्त समाधत्ता सम्पाद्यत दति अनवीद् ।। स दति। सोऽषि क शुमानृ विल पाताज्यमित्वय: मला तत पितृन् मितर्धानृनिति वायत भगोकतान् दृद्टा मायु: सजलनयन: अनृ तेभ्यः जलं तर्पय्रान्मखिमिति भाव: दिवसु: सन् चिरात् तरक्मं नेभे खाससाद १७२। मातव दाति। तलन पाताले तेषां समराताजानां मातलः बात- धांता गरड़ः इनम् का शुमन्तम् एवम् कजनीत, हव्यायुभन् ! इस वशिन् प्रदेश गङ्गाम् व्ानय, एषा गङ्गा एवं समरातजानां परा शण मांतः उड्वारकारिखीति भाव: १०२॥ तत इति। ततः अनन्तर बगरः तनवानां पत्राख्ा टत्ताल
Page 45
४४ चम्प रामायणे
श्रथांशमानयं राज्य चिराय परिपालयन्। दिलीपे न्यप्तभूभारस्पस्तेपे हिमालये ९५।। दिलीपेडपि दिवं याते सुत्ा वत्त भगोरथ: । पितृन् विधातु सुगतौन् विदवे मतिमान्तिम् ॥9। श्रमर्त्यसरित कर्तु मेने मत्त्य तरद्रिणीम्। ततो गोकर्णमासाद्य तपस्यति भगौरथे। टेबो देवापगा बोढुमन्वमस्त दयानिधि: ।99।।
कपिलभामभसोमवनबाना सुता लव्तरङ्गम मत्र यन् समाय्य सम्पाद्य पुत्रशोकातृ दिवं खगे गत· पज्जत्व प्रामेति यावत्॥ज8 ॥ ब्धेति। कथ सगरनिधमानन्तर कय काशुमान् चिराय टोघकाब राज्य परिपालयन् दिल्दीमे बिजपुत्र दति शेष न्यख: धर्पितः भभार: राज्यभारः येन तथाभतः पुत्र राज्य समर्येति आावः हिमालये तपः तेमे चचार गङ्गानयनाथमिति भावः । ७ । टिबीपेडपीति। दिलीपेऽपि टिव खगं याते मतिमान् भगीरथ: दिलीमतनय इति शेषः इृत्त भ्वपुरूषट्ठत्तान्त सृता मितृत् सुगतीन विधात बसु मति विटसे लतवान॥६॥ कमन्य सरितमिति। चमत्य सरित सरनदी मन्य तरङ्रिषं अनुष्यनटीं कर्त्त मेने अभिवषितवानितर्ः भमोरय पति शेष: । त्तः गोकमें मोकपांख्य निकेतन आासाद्य मगोरये तपखति तपयरति सति द्वानिधि देवः हर दति शेष, देवापगा देवबदों बोदु मुशिरसा धर्त्त मित्यय: सन्वमस्त अनुजन।७७॥ अरधेति। अथ देवदेवातुमत्नन्तर वोचीना तरक्गाया चवेन
Page 46
बालकाण्डम्। ५४
फेनच्छन्र पमातङ्गमार्गसव्यग्रवासवा।92।
एकोटकनभोमार्गदिडमूढदिव सेखरा।८० । आ्रवत्त गत्त सभ्ान्तविमानपनवविपवा।
अवलेपभराक्रान्ता सुरलोकतरङ्गियी। पपात पावतीकान्तजटामएडलगढरे ।८२।
समडेन छन्र व्याप् दिशा ग्रन्त नमनान्रज्ट यया तथाभूता, पथाङ्ठ कन्द्र एव शङ्ध तेन सन्भिव्नानि युक्नानि तारा एव नचचलाशय व ओशियानि तैः दन्तुरा उनता, तरब्पालट्टे: मान गडतरफ्ट्: सूर्यांगैः आयामितः म्रान्तिं नोतः बरुषः सौरसुनः यवा ता शो, फेनैम्ळवस चट्टतर वालच्ितस्ति भाव: समातङ्कस ऐरावतसेनर्थः सागसे सन्वषयो व्ययः वासव दन्द्र यस्ा: तथोक्रा, व्ाविःिशख शिख्ाभि. वाविष्क ताभि शाख्तिशिखाभिः उन्नेय नन्टनडमाखां कषछ यक्ा: तथाविधा, एकेन एटकेन जलस्रोतसेत््रव नभोमागेंघु वाक्ञाथपथेधु टिन्तु च मूढ विश्ित दिषसेनवरः सर्यः यख्ाः ताट्टयी, बावर्शातां समोया मत्तम्य सम्यन्रेघ संभानताना घूचितानां विभावाना देवयानाना झुवे सन्तरये विजनः विभति: यखा: तथाविधा, बीखा जोमता एव शैवाखा: तेः कता विरचिता लेखा रेखा येषु ताधयानि परिनिति इरिद्र्यानि तटानि यसा: तथोक्रा, चनलेप- भरेय्य गर्वातिशवेन चाक्रान्ता ससखतेत्यर्थः, सरलोकतरद्रियो बन्दाकिनो पा्वतोकान्तखय हरख जटामगडलं जटाजूटं तख महरे विवसे पमात 1७८-द२॥
Page 47
४ ६ चम्प रामायणे
प्लव्धनिर्गमा पभो: कपर्दादमरापगा।
प्रद्टष्टा तां नदीं तब तुष्टाव परमेखरम्। भगीरथो विधे: क्रोर्यात् परिचीयमनोरथः।८४। गङ्गा सप्ाळ्वतिर्जाता न्यपतइरमूईतः। तैन सुत्या प्रसब्ेन चिप्ता विन्दुसरस्यपि।८५ ताबु प्रायों गतास्त्रिस्त्रस्तिस्त्र: प्राचेतसीं दिशम्। अ्रन्या पितक्रियोदुक्ता भगीरथरथानुगा ॥ सैवा भागीरथी जड्गो: सतचेत्र समाहगोत्। तां स पीला ततः शान्ती जही शोतेष वम ना ।८9
ववक्ोति। ग्रम्मो: कपर्टात् जटाजूटातू पबब्धनिगंमा निर्गनमप्रामवती बमरामना मङ्गा दूर्शया शिखास् बग्नानां तुषार कषिकानाम् उपमा साहय दधौ म्राप ४८ः॥ मद्टद्ति। विधे: भाग्यस क्रोखातू निष्ठ रत्वात् परिकोम- मनोरथ चलवकाम रसव: अनोरथ: तल सटामवने मां नटीम कटृष्ा परमेश्र हरं तुषाब 1८:। गह्गति। तेन हरेष सुत्ा अनोरथळतवेति शेघ: प्रमन्नम प्रोतेन सता सर्ङतः शिरष: क्िपा मक्ूा बप्राऊवि: सप्रधारा जाता सती विन्द सरखपि व्यमतत् :८५। ताखिति। तास्यु पप्रस वाऊतिय मष्य तिस्नः वानतय: पाचों पूर्वा टिश, कपरालिस प्राचेतर्मीं पचिमाभिति यारत् दिय गता:। बन्दा सप्ननी व्याळतिरित्यरयः मितव्रिवास उट्युक्ा तत्- घरा, अमोरचम् अनुगच्छ्रतोति तथोक्ञा आसोदिति बेष: ॥८६। सैषति। या एषा भानीरयो सक्को: सनिविशेषद् सलक्षत्र
Page 48
बालकाएडम्। 8S
तयातटिन्या जान्व्या प्रापय्य त्रिदिवं पितन्। भगीरथः पुरं प्राप पारपूर्णमनोरथः।८८। अथ दाथरथियाकणितभागीरथीकथस्तां सरितं वि लङ्वा विभालां पुरों विलोकयन्, कस्येयमिति गाधिनन्दन मपृच्छत्। सोडम्य वमवाचत्। पुरा खलु सुरासुराणां सुधानिमित्तं मिथोविरोधे पवत्ते मायां विशवमोहिनीं विश्वरूप: प्रदर्श् दैतेयनिधनं शतधारपाणिना (भ) कार- यामास। तेषां तु जननीदितिरतिवेलमभ्य पगतमन्धु: भतमन्युशासनं (ञ) कर्मपि पुत्र लब्ु कामा पत्युमरीचे(ट)- वंचनात् कुशपनवने (ठ) सुचिर तपश्रचार। तां कैतवेन शुभ्ूषमाण: (ड) भक्रः पतधारपाषि पादकलितकेशक
यन्नसान समाष्मोत् चाड्डावयानाम। व जङ्ः ता भभोरथों पोल्वा ततः पानानन्तरं गान्त: भगोरयख्वेन प्रीत इति बावत् नरोतय कर्गेन व्तम ना पथा सुतिविवरेषेत्यर्यः जहौ ततान ।८७। सर्वेति। भगोरथः तथा तटिन्या जाङ्नव्या पिनन् समराता- जान लिदिव खरग मामय उबत्यति यावतृ परिपूर्षमनोरथ. लतार्थ: सन् पुरमृ अयोध्या प्राप आजगाम ICC। (क) अरथेति। अतपारमायिना अतधार वन्नं पाखौ बस तेन दून्द्र मे तथः । (ज) अतिवेलं अत्थम् अभ्य पगतमन्य : जातक्रोष: । बव- मन्यशासनम् इन्ट्रट्मनम् । (ट) अरोषे: अरीिसतख् वश्यपखति बावत्। (ठ) कुथहुवने कुशास्तरय देशे सितति भेषः । (ड) कैतवेन कलेन शुन्न घमास: सेवमान: ।
Page 49
चम्प रामायणे
लापामापबननिद्रामपवितति निवरसावगाहिततदीयज- उरः (ड) सपका गभे निर्भिद् निर्जगाम। दितिरषि विदिततनयकदना तान्यपि खगडान्याखसडलेन सप्त मरुतः (प) कारयित्ा त्रिविष्टपं प्रविष्टा (त)। ततः, अलम्ब षायामिच्चाकोर्जातः कविन्म हीपतिः। विभाल: खेन नाम्नात् विथालां विदधे पुरीम ॥८2। तदनु तद्दास्व्य न (थ) सुमतिनाख्षा नृपतिना छता- तिथ्यः सराजपुत्रो विश्वामित्रस्तत्न निभौथिनों (द) नीला मिथिलां प्रति प्रस्थित: प्रतपसासुत्तमस्य (ध) गौतमस्यान्नम प्रदृश्य तहारानुषततां (न) कथामित्यमकथयत्।
(ढ) माद्यो कखितः पतित केशकलाप वस्ा तथाभूताम् चापवनिट्ा निद्रा मताम्। निवशय दृद्दा। अवनाहिितं प्रविष्ट नदीय खठरम् उटर येन तथोक । (ख) विदिततनयछटना स्ातपुल्कत्त ना तानि सुसडाम नभखवि शेष: सप्न अरुत्त: वायुन्। (त) लरिविष्टम खमे प्रविष्टा गता। चतम्ब पायामिति। बरम् घाया नान सरसन्दर्याम् इक्षाको: जातः उत्पन्नः विधाखो नाल कचित् महोपतिः खत जनत खेन नाम्ता विधालां पुरों विद्धे स्वामयासास ६८६। (थ) तह्ासव्ये नेति तल विधाखाया वास्तव्य वसतियख तेन
(ह) तत् विशाखाया निशोधिनों रजनीम्। (घ) प्रतमपाम् उमतप्रसासृ उत्तमखय वहस । (न) तहारातुषक्रा तव्य द्वाराः पत्री अहसति यावत् तहतु-
Page 50
बालकाणम्। 8e
ननार्य्यज्ञुष्टेन पथा महेन्द्र:। क्रइस्ततो निर्व षण हषायं भार्य्यामटृश्याच्ज मुनिस्वकार ।20॥ वनमेतदते रामे थापानुत्ता भविषसि। दत्यु का गौतमः पत्नीं हिमाद्रि' तपसे ययौ ।८१॥ ततो विदितवत्तान्त देवतानां गये तदा। पितृयां प्रभावाल्ञभे मेषस्य वृषसं हषा ॥६२। तदेनामेनसो सुक्ता प्रतिस्टज्ञातु गौतमः । इति तस्याश्रम भेजे साक रामेण कौश्िक. ४2२।
कनति। महेन्द्रः सरपतिः चलर प्रदेशे नौतमख धमदारान् धर्ममत्रोम् चहल्यामित्वरयः बनायजु्टैन साधुविगह्नितेन पथा कगसत्। ततः तेन आधरमनेतर्थ: क्र्ो सुनिर्मौतम: टषायम् रन्द्र बिष्ट घ्यं पुस्वरा्षित भाखात यहत्याम् वहश्वा मापायमयोमिति भाव: चकार। उपजातिष्टत्तस् ॥६०। वनमिति। गौतमः रामे मृतत् वनं गते सति ल थापात् सन्ना भविष्यसि दति मत्नीं प्रयातामिति भावः उक्ा तपसे हिमाद्र
तत इति। ततः चननरं गौतमथापातृ परमिति यावत् देवसाना गये विदितष्टत्तान्न विद्वातदेवेन्द्रव्यापारे साति तदा पित- याम् अग्निष्वात्तादोना प्रभावात् दषा इन्द्र मेघस टषय लिङ्र लेभे ॥६र। सदिति। ततृ तखात् गौनमः एनस पापात् सुकास पना सपत्नोमिति शेष: प्रतिम्ह्धात तववपभावादिति शेषः । इति उकति
५
Page 51
चम्पूरामायणे
ततः, दुःखे सुखे च रज एव बभूव हेतु- स्तादृग्विधे महति गौतमध्मपताा। यत्मादु गुरुेन रजसा विक्वतिं गता सा रामस्य पादरजसा प्रक्रति प्रपेदे ॥८४। तन्निवहत्यया कतमातिथ्य विश्वामित: सराजपुव: प्रतिग्टद्य मिथिलीपकभुवि(प) जातं जनकयजनभवन- मभजत (फ)। तदनु जनकेन विधिवदभ्यर्थित तस्तिन् कुश्निकसुते निमिकुलपुरोधा: भ्तानन्दो रघुनन्दनमेवम- भाषत। तिष्ठन् चव्राहंडत्तो मुनिरममदसावाश्रमं ब्रह्मसूनी. रातिथ्यं तत्र लब्ा निरवधिसुरभिग्राभवादित्यवेत्य।
शेश: धोशिय विश्वासित्: रामेज बाकं सह् तख् नौतमस वान्तरमं मेने सगामेत्र्थ:।६र। दुःखे इति। रज. रजोशुयः पटरजय एव गौतमधसपलबाः चहत्याया: ताटृगविधे सथाविधे अपृति दुसे ससे हेत बभूब। अख्ात् सा रजसा गुरेन कामरागेपेति भाव· विजतिं प्रक्तेरन्यथा- मावं पाघायत्वमिति भाव: गता, किन्तु रामख माटरजसा चरष- रेखना प्रकति खास् अवस्थां प्रेटे म्राप। वसन्ततिलक टत्तम् H28 । (प) मिथिलोपकरठसुवि मिथिलाया: पर्यनदेशे। (फ) जनकवजनभवनं जनकस यन्तम्टप्तम् चभजत प्राप। तिषान्नति। समौ मुनिर्विव्वामित नवाउ्टटत्तौ चलरियोचिते कचारे तिष्म् जहारूनो मं ह्यपुलस वशिषस चाम्रपस् चगनत्। तह
Page 52
बालकाणडम् ।
सोऽनेन प्रार्थितोऽभूत्तदनु मुनिवरे नाम्युपेतेव कर्षन् क्रोशन्तों तां तयेव प्रचुरबलजुषा कन्दिभीको बभूव ।2५।
निगमस्य (भ) सुरभिनिमित्तं भूयोऽपि समारव्वसमरस्य दिव्यास्त्रपरम्परां (म) ब्रह्मदरडेन निरनधबरन्वतीजानि(य)- रवतस्थे। ततोडयं जातव्यलीक: (र) चान्नतेजस: परं
वशिष्नमे आातिथ्यम् अतिसत्कारं लतध्वा ग्राय्य दति आातिथ्य मिति बावत् निरबधि: निरतिशय हत्वर्थ: सरभेः तदीयझोमधेनोः माभवात् प्रभावसामर्थ्यादित्वर्यः अवेत्व माला वशिष्ठसुसाहिति शेपः चनेन विश्वाभित् या म वशिष्ः प्रार्थितः सुरभि मे देहीवि वाचितः वभत्। तदतु तत्म्रार्थनाननरं सुनिवरे वशिष नाम्यु- पेते नैव दासयामोति असममते सति तां सुरभिं क्रोधन्ीं बढाबूं दृरणनेति भाव: वर्षनृ चाय विश्वामित्र: प्रचुरबलजुधा म्रभूतसेन्य- मसुविन्या वशिशादेयाहिति भावः तथा सुरभ्या कान्दियीक्ष: मव- डरतः बभूव । शान्दियीको भयटूत टतमर: । सग्घराष्टत्त, सम्न- र्यांना व्वयेय विसनिवतियुता सग्वरा कीर्तितेयमिति तह
(ब) बडथः पुनः पुनः। (भ) समोबलेति तमोबलेन अधिगतः प्राप्तः विविध: वायुष् निगम: वसविद्या येन तथाभृतख। (म) दिव्याखपरम्परां दिव्याससमूइ्म्। (य) निरुन्नृ निवारयन्। अरुन्धतोज्ञानि: वधिण:।
Page 53
चम्पूरामायणँ
ब्राह्ममेव महो महौय (ल) दूति निव्वित्य तव्िदये (ब) दच्िसस्यां दिथि तौव्रतरं तपश्चचार। अथ सावितः (भ) क्षत्रिय स्त्रिथङ्गः सथरीर खर्गसिद्धिं प्रार्थयमानो वशिष्ठेन
दत्तचएडालभावस्तमेनं (ह) शरखमभजत। असावषि तब्नोरथपूर्तये (च) क्रतुमेक कत्ु प्राक्रमत। तत्न समा- गतेषु ब्राद्मणेषु जुगुप्सया (क) तिशङ्गयजनेनामतान् वशिष्ठपुतानयं (ख) थापेन खभत्तका(ग)नकरोत्। तत क्रतुभुजां (घ) वर्गेडपि खवर्गादनवतोर्षें (ङ)। अय महात्मा तपस: प्रभावा. दारोपयामास दिव त्रिभङ्ड् म्।
(ज) महा तेन। महोय: चतिमइत्। (व) ततू सिंड्धये तस्य ब्राह्ममड्टसः सिदधये बाभाय। (थ) सावित्र सर्थवशय:। (ख) म्रत्याख्वातः विराक्वतः त्ववल बाधिकारीति परित्यतः । (स) निर्बन्ननुषितैः पुनरः पुवरायसे चक्रुदैः। (ह) एनं विश्वाभित्रम्। (न्) तन्नोरथयूतये तख् बिशस्ो टष्टसितये। (क) जुगुभया षृथया चवत्येत््थः। (ख) वय विञ्चामितः । (न) वमकशान् कुछ रमावादानू चासडालानित्यय:। (घ) कतुभजा देवानाम्। (ख) वनवतोये बनागते। सयमिति। थर्य महात्ा विश्वाभित्व: तमसः प्रभावात् निद्क न:
Page 54
बालकाएडम्।
नोलाम्बर निड् तराजवेषं
ततः, अ्रपातयत् खगसुपाश्रयन्त सच्जातमन्यु: शतमन्युरेनम्। ततोऽवलम्बनास्य नियोगभङुं लेभे विशङुर्गगने प्रतिष्ठाम् 120।
मायकर्मारं तत्न तपःप्रत्यूहः प्रत्युद्धत इति (प) पचिमायां
कपनौतः राजवेषो यख ताटशं चायडालभावेनेति भवः नीबा- म्वरं मलिनवसनं मेघाचछवतया नोलवरनगनम् अतएद वर्धानि- योथात् वर्षांकालोनाइराल्ात् वविशेषः अवभिन्नः वेधः वस साहयं तिशक् दिवं समम् क्वरोपयामाय निनाय। उपजाति- वृत्तमृ ब६६। छमातवदिति। मतमन्य रिन्द्र: सन्जातमन्य : जातक्रोष: बनू सगसुपात्रयन्तम् एनं बियक्कअपातयत् प्राम्ंभयत्। ततः चम- नर बिपङ: वक विश्वासिलस नियोगभब्टमृ व्याप्नायट्टिम् कव लम्वत आश्रित्य मगने प्रतिष्ठा स्थिति लेभे प्राप । इमेन्द्राव्ा- उत्तम् १६७ (च) सर्वेति सुर्वेषां मोबांख्यारना देवानां मचख प्रारथनया परितत् भवनान्तरख निर्माधकर्म वेन तथाभृतम्। हरा विशद्गोरष:पातनाू वन देवैव्यमान बङ्ढा तघो बलेन द्वितीय हृष्टिवर्म कर्तसुपक्रममायमेनं देवाः बमागस्व वन्तोष्य च प्रमनयामास्वः। ततय्व तस्तित कमयि रयं विरतोभ-
Page 55
चम्पूरामावणे
दिशि पुष्करे पुष्कल (छ) तपश्चरन्तमसुमम्बरौषं यन्रपशवि नाधप्रायश्चित्याथें बह्चीभिर्गोभि: क्रौला नरपछतां नौय- मानस्तावटचौकस्य मध्यमपुत: शुनःश्रेफ: भरपमयाचत। अय भगवान् निजतनयविनिमयेन रत्ितुमेनमुन्मुखः पराज खेभ्य(ज)स्तभ्यो हविष्यन्दाािभ्य: शापेन वगिष्ठपुत्र-
शनःशंपज्ज परिपूर्षमानोरथी कारयामास (ञ)। तत' तपस्यन्तमेनं मैनकासङ्गतस्तपोभड्गबविरमङ्गो वकार (ट)। ततः पश्चास्तापाभिभूतो(ठ)ऽयसुत्तर भूभति (ड)
तिति भावः । तल तप चोभे दूति भावः तमवा म्रत्वहः विन्नः ॥ प्रत्यु्ध तः पत्ु पस्थित । (छ) पुष्कल प्रभूतम् । (ज्ञ) पराड्सुखभ्य पितुरादेशात् विक्ुखेव्य । (भ) वशिष्ठपुलदभ्ा चासडालभावम् । (ञ) गाधाइ्वयेति गाधे सोलविशेषे तयोई्वेन प्रोताम्य प्रमन्ना्याम् इन्द्रोपेन्ट्राभ्याम् इन्द्रविष्ण भ्याम्। एकया माथया दन्द्र द्वितीयया गाथया द्रयेन्द्र खुता तयोरतुमहेय राजानं िङ्धयप्त शुन शेफच्ज अविनटेइमकरोहिति भाव । (ट) मेनकासङ्त मेनका नाम काचिदपुरा सुरेस्तपो निवनमङ्गारथं मेषिता तथ्ाः बङ्रनेत्यथः। नमोभङ्ग: तपरुः व्याघात । चिर दोघकालम्। चङ्गीचकार आचक्राम। (ठ) पसात्तापाभिभतः कथ मया एतावन्न कालम् बनया सूह विह्वारोत्सकेन तमखयत्मिति सञ्जातमनसाप: । (ड) भूष्दाति पवते।
Page 56
बालकाएडम्। ५ू५
कोशिकोतोरे घोर तपशचार। तत्र जन्भारिप्रहितां (ढ) रभां शैली (पा) भवेति पक्ा पूर्वस्यां दिभि निरसतनि खासं तपश्रत्यमुषिन्रुमणा (त) तपोउन रुहिग्नमानसस्ता मरसासन, सविधाय (थ) जितेन्द्रयत्वात् ब्रह्मषिरमि वसिष्ठोऽप्यव व्याहरतु (द) भवन्तमित्यभाषत। असौ वश्निष्ठनिर्देशाद् व्रह्मषितमविन्दत। यथोपनयसंस्काराट् द्विजन्मा ब्रह्मवर्चसम् ।2८॥ दूति जनकपुरोष: स्पाविती गाधिसूनु: सह वपतनयाभ्यां भर्व्ररी तत् नौला । विधिवद्दिशदर्ध्य पुष्पदर्भापगभैं सरसिजदयिताय ज्योतिषे क्वान्दसाय 122।
(ढ) नम्भारिप्रा्विताम् द्रन्द्रप्र पितान् । (थ) शैली शिखामयी। (त) उप्पया उत्तापेन । (थ) तामरसासन: मझासनः ब्रह्मत्र्थः सविधाय ससुपेव। (द) व्याइरत सम्बोघयत । कसाविति। कसौ विश्वामित्रः उपनयसर्कारात् द्विजन्ता बाहयः ब्रहमवचसं ब्रह्ममय बथा बशिष्स निदेशात् ब्रह्षे दवि बम्बोधनात् बद्यषितम् अविन्दत प्राप ।2८॥ द्रतीति । द्तीत्य जनकश पुरोधया शवानन्देन साषित्: अधसित: नाविसतुः विश्वामित्र: नपतनयाभ्या रामबव्णाम्यां तत शर्वरों रजनों नोला अतिवाद्य सरसिजदविताय कमखकानाय कान्दसाय वेदमयाव ज्योतिषे तेजसे सर्यायेतथ: विधिवत् बथा
Page 57
चम्पूरामायणे
तदनु जनकराजधानीं रामलक्ष्मणनिरीक्षणकौतुका- दनवरतपातितेन विकचकुवलयनिचयोपचीयमानमेचक मरीचिवीचिम लिम्तुचेन (ध) मौरनारीजनविलोचनरो- चिषा कवचितनरपतिपथां (न) विश्वामित्रः प्रविश्य दश- रथतनयावित्थमभाषत। अ्रस्यां खतु नगर्य्यामारव्ववन्चस्य राज्ो जनकस्य भागधेयात् सीतानामधेयभाजनमजी- जनत् (प) कन्यारत रत्गर्भा भगवती (फ)। तस्या: पुनः कि पर किमपि माहावाम् (ब)। यतः, यस्था: पृथ्या वसनसुद्धि: पौठिका हाटकाट्रि- र्हार: सिन्धुः सगरतनयस्वर्गमार्गेकबन्धुः । क्रीडाशैल: परमपुरुषक्रोडदद्टा च तस्या: सोतामातुजगति मिथिलां सृतिकागेहमा्ङ्ु: ।१००।
विचि पुष्पर्टर्भामममें पुष्पकृयनिश्रितम् अध्यम् अदिशत दत्तवान्। प्रात सय सपतस् दति भाव । मालिनोहत्म 1ह ाा (घ) विकचेति विकचाना प्रस्फटिताना कुवयनिचयानां मोबो- तूपनससूद्ानाम् उपचीयमाना बब्माना मेवका व्यासला वा मरी- चिवीचि: मयखराजिः तह्तू अविस्तुच्त मौजन बोबित्वयेः तेन। (न) कवचितेति कवचिनम् वाट्टनं नरपतिबध राख्पथ बसा- सापू। (प) वजीजनत् सद्वारवत। (फ) रत्गर्भ भगवस ह्ातरीतथ:। (म) युनः किन्तु घर कए किमर खनिबेचनोयम।माहालांा
बसा इति। इसा रन्ता: प्ुथिक्याः उमनं वस्तम उदयय:
Page 58
बालकाण्डम् । ५०
अत्र सीताविवाहार्थममरेरपि टुष्करभ्। जनक: कल्पयामास धनुरारीपस पसाम् ।१०२। ततो महषिर्जनकस्य राज्तः सभां सुधर्मासट्मों प्रपेढे।
सचापलो कोसलराजपुती।१०२॥
कोशिक: प्रसुखे(भ)रमरेरम्त्कुलेमहत्तरे देवराते (म) नि०
ससुद्, पोठिया पोठासनं फाढवादि समेद, छार सगर तनयानां खगमाने खागारोष्ठम्यव्यापारे दति यावत् एकबन्ध : गङ्- सर्थः। क्रोडागरैष विह्वारमिरि परमपुरुषस क्रोड़स वराहस वराष्टडपियो विष्णोरित्यर्थः दद्टा दन्त: तख्ा प्टथिव्या: जगति मिथिलां सतिकागेकं प्रसवानारम् च्ाङ्ड: वहनन्ति वुषा कूति भेष। मन्दाक्रान्ताष्टत्तम् ।१००॥ कहति। बब मिथिखाया नननः सीताया विवाष्ायस् वयमरैरमि देवैरमि दुष्करं दुःसाध्यं चतुष वरोपयं मोर््या सक्कमन अक्जबषिति भाषः पर्यं शुल्द कल्पयासास संस्ापयाभान ।१०१७ तत इति। ततः वनन्तर मछर्षिवियवामित्रः जनकख रात्ः सुधमोंसट्टमों देवसभावमानां सर्भा म्रमेढे म्राप। तो व चापस धनुधः मिखोने कवसोयनारथं डोयौ समत्सकौ अातएव बचामनौ चावल्य न व्पतया सवितो कोसवराजपुतौ रामवचणौ आामतः मापृवन्तौ। उपनातिष्वृत्तमृ ॥१०२॥ (भ) प्रसुखैः भ्रवरैः। (स) देवराते देवरचिते हेवदत्त वा।
Page 59
चम्पूरामायणे
चिप्त' विशेषतः सीताशल्काथें मया रच्ितमिदमिति जन- केन प्रदर्भितस्य चापस्यारोपये राममादिदेश। रामे बाहुबलं विट्वखति धनुवेंशे गुणारोपसं नाभूत्क वलमात्मना तिलकिते वंशेऽपि वैकर्त्तने। आऊष्ट नितर तदेव न परं सौतामनोऽपि द्रुतं भङ्गस्तस्य न केवलं चितिभुजां दोस्तभ्दव्भस्य च॥१०२॥ रामाकर्षणभम्नकार्मुकभुवा ध्वानेन रोदोरुधा दप्तच्षतयथःसितच्छदकुले जीमृतनादायितम्। वीरश्ीप्रथमप्रवेभसमये पुखाद्वोषायितं मैथित्या: किल मानसे परियये माइत्वतूर्य्यायितम्॥१९४॥
रामे हति। रामे बाह्नोबेजं विष्ठरवति प्रकटयति सति केवल चतुयशे कार्सुबटवड गुमारोपयं मौर्बोंसयोजनं नाभूत, वयालाना तिख किते भूषिते वे कत्त ने स्ूर्यय सम्बन्धिनि वंशेऽषि गुणारोपय सतृ- कोति मयोजनमृ अ्रभूदिति शेष: । तदेव धतु: पर केवलं नितरास चात्वथमृ यारष्ट न, सोताया मनोउषि दुतं भरिति प्ालष राने शोति शेषः । तख् धनुष: केवल भड्गो न चितिभुजां रामामृ चन्य- धार्मिति भेघः दोसमरमस वाडरुपसन्मनवेख प भङ्रः खासी- दिति भधः । शादू सविक्रीड़ितं टत्तमृ ॥१०२॥ रामेति। रोदसी द्यावाप्ठुथिव्यौ कप्पद्धि खापूरयतीति तथो-
वार्मुकातू अवतोति तथोक्रेन ध्वानेन अन्द्न हप्रानां गवितारना सवासा रायां बध एव सितच्छट्शलं इंसकुल तम्मिन् जीमूतनाटा- वितं मेघ नाटेनेवचरितम्। यथा मेघागमे इता: प्टथिवों परित्वव्य मखायमाना मानसं सरो यान्ति तथा राम्ा वशासि रामख् बठु-
Page 60
बालकाएडम्।
रवः कठिनकर्षणतुटित चापनन्ना चपा- हिया द्विरदपीत्क्तैः कतइ रित्पतिखागतः। जगद्भमणकौतु कोचलितरामकीत्य इना प्रयाणपटहध्वनिं प्रथयति स्प्र ताराध्वनि ॥ १- ५॥
असूशन्द न विलयमापद्यन्ते सेति भावः । वीरश्रियः प्रथममवेशस्षमये पुरयाष्टरयोशाययितम् कद्य पुराय दिनस् द्य पुथाय दिनमृ द्वतति मागत्ताशन्द नेवार्चारतम्। मैथिल्या: सीताया: मानसै परियये उद्वास़े माफत्वातूर्ययायितं अङ्तलाय हित माकल्य बत् तूय दाटिव- भेद: तेनेवाचरितम। उपमासक्कार:। भाटूलविक्रीड़ित इत्तम्
रव दति। कठिनेन टुड़ेन कर्म्सेन ता टितादू मग्नादू चापाठू धतुष: जन्म बस तथोक्ो रवः ध्ानः चपातू कषयमाल जेव दिया द्विरदथीत्तैः दिमाजदीत्कार: ऊत हरित्मतिभि: टिकूपालैः खागत शुभागमनमत्न इति भाव: यख तथोक्तः बनु तारायां नचत्रायाम् सध्वनि पाि जगवूस अमशेन बत् कौलकम् कौट्सक सद्थमृ उच्चलिता मसपता रामख या कीतिरपा खड़ना बारी तखाः पयाये बालायां पटइध्वनि वाढविशेषरव प्रथयति सा प्रकटयति स। पथ्वोद्टत्तम्॥:०५। (य) सीतेति सीताया: परिपयाय उहा्टटायं सतो निवन: निसयो येन तथाभतेन जनकेन म्राित: मरितः दूतः ब्रन्ट्रशक्रः, खादू सन्देशप्तरो दूव दत्यमरः । तेन पाहतः । (र) पुरोह्ितेति पुरो्िितस भतानन्दस वभ्य पनमः म्रतटू गमनं तथ्ादू ।
Page 61
चम्पू रामायणे
येनाद्, पितमान् पुमान् वसुमती वेनैव राजन्वतौ। दून्द्र: सङ्गरसङ्कटेषु विजही वीरस्य यस्योन्मुख:
ततः, जनकः खकनीयांसमानुद्दाव कुशध्वजम्। हत्वा युधि सुधन्वान साङ्गाश्य स्थापितं पुरे॥१०७॥ तदनु ताभ्या(ल)मभ्यचितः सपुरोहिती दमरयस्तत्न पुत्राणां गोदानमड्गल निरवत्तयामास (ब)। य दात। यस दयरघस कीत्त: सुरबघना या सङ्गीतमोषी वङ्ीनसभा तस्ा सुखे तिखकायते तिलकभघणमिवाचरत, सुरबध्न: छङ्ग्रीतारम्य यख कोत्ति गायनीति भावः । आधः पुसान् विष्य: येन दशरधेन मित्मान् यं पितरसपगत दति भाव:, वसुमती पृथ्वो येनेव ट्यरथेन राजन्वती शोभनराजवती, सुराप्रि देये राजन्वानित्व- मरः । इन्द्रः सङ्ररसष्ट्टेष संमाभविषत्त उन्मख: ऊद्धसुखः सन् यद्य वौरस दयरथस प्रङ्कृतः चलत. सन्दनस रथख यत् वेतना- म्वरं ध्वजट्गडवसन पताबेत्वर्थः तखय दशा अख्खं म्रान्तदेश: तख्षा सन्दर्यनात् अवलोकनात् दुर्दशा दुरवस्याम् असुरनमकतामिति भावः विजह्ौ तत्याज। शादूलविक्रीडित इत्तम् ॥१०६। जनक दति। जनकः युधि सुद्धे सुघन्वानं तदाखय नपततिं कलवा साङ्गाश्य तव्रामनि पुरे नगरे स्वापितं खख वतानः कनी- बास कुशध्वज बाजदाव चाहृतवान ॥१०७ (ब) तदन्विति तहतु तटनन्तर कुशध्वजागमनात् परमित्ययः । ताभ्या जनककुशध्वजाभ्याम्। (व) मोदानमङ्गसं मोदानकपं नाड्गलिकं करमेति यावत् विवाह्ातृ मक कत्त व्यमति भावः। निवेत वामास सम्पादयामास।
Page 62
बालकाखम्। ६१
जगाह जनकासोतां ताताटेशेन राघवः। आाखायभासनेमाचा यजमानादिवामल: ।१०८।
गुपमनिमिष चापे कविदारोम्य सीतां
तदनु तदनुजम्ा मेथिलेन्द्रस्य चित्ते निहितबडुगुरु: समनूमिलां लक्ष्पोऽपि ॥१०2॥ ततो भरतशत्रुन्नी कुशघ्वजनियोगतः।
अथ दशरथः खतनयैः सह ऊवतविवाहैविंदेहेस्यः प्रति
जयाहेति। राघवः राम:, चनलः वग्निः वाम्ावशासनेन वेदविधानेन यजमानात् वाससिकात् पाचा पूजाभिय, तातख पितुरा- देथेन जनवात् सोतां जयाइ ॥१.८। गुखमिति। रामभट्र: अशिकतनयख विश्वाभिद्वस वाक्यात् वनिभिषचामे देवधनुषि कज्ञित गुय औषौमिसयः व्वारोप्य बीतामू अमहीतृ। तदतु सोतामइणानन्तर तद्सुजन्मा तख् रामस सातुजः वन्छसोडषि मेथिलेन्द्रस जनकस चित्त बिड़िता वर्षिता पापिता इति यावत् बहवः गुगा: सकोया इति भाव: येन बथामतः सन् अर्मितां तदाख्या वनकनन्दिनौम् अग्हीहिति मूवेयानय: । माति- मोधत्तम् ॥१०६| तह इति। ततः अनन्तरं भरतपत्रुन्नी कुधध्वनस् नियोगत:
ेधविनौ माहियो बढारावित्वय: सभूतास्। तरत मासडवी शत्- पय्य खुतकीर्ततिमय्ष्ठीदिति भाव:।११०।
Page 63
६२ चम्प रामायसे
निव्त्तमानो दुनिमित्तट्यमानान्तरङ्ग: (अ) संवर्त्तसमय- समुज्नृभ्भितहुतवहदु सहरोषभीषएं (ष) दुर्वार पराक्रम चद-
तपस (स) दपवतामयरेसर समुद्य्यप्रताप (ह) तप:समुचि तवल्कलमयवसनं वसान(न्)नपि वासनावशादनतिपरि- सुषितयुइ्दश्रद्द (क) मध्य मार्ग (ख) भार्गवमुनिमन्विष्टराम- भट्र ( ग)मद्राच्षीदप्राचीच्च। तननिरीचषणा(घ)देव प्रन्षीण-
(प) दुनिमिन्तति दुनिमित्तन अशुमबक्षणेन दूयसाब तथ्यमा नम् अन्तरङ्गम् वन्त करणं वस तथोक्र । (घ) सवनेति सपत ससये मलयन्नठे संबर्त्त मलय कलचयः कव्पन्त टव्रोळमरः। ससुज्जामारयक प्रज्वलितः व डत वड्ः वग्नि तद्तृ दु'सहेन रोषेय द्रोरन भीषय: भयडूर: तम्। (स) नन ति चलवर्गाया ग=क बहद्वारस मब्हूष सस्यक चूयन दृवर्य, य. परञ्ध कुठार तख धारावा अधीनाभिः काय- न्ताभि रुषिरधाराभि रक्तमवाहै परिकत्वित सम्माटित पिनखा नर्षक बेन तथोक्रम्। (ड) दमवताम चचक्कारियाम चग्रसर मेठमृ। सहुयः सु न- समज्ज्वालतः प्रतापो वख नाटय तम्। (क्र रप ससुचित वत्कन्कय नसन वसानं परिदधानस्। को रतनावरात करारवनद् कनतिपरिसुषिता ववसस्यगप- लोेता पुरवद्वा पेन तथाविधस्। यु पक्षेलाग नर्गबय मव्ये
रामभट्र येन तथाविषस। स्वय किगवपातृ ववलोकन
Page 64
बालाकम्।
हर्षो(ड)डपि महर्षिभि. सह विधाय सपर्य्यामार्य्यभीलः (च) कुशलमन्वयुङ्क् (छ)। अथ दशरधवारणीं तामशृखन् प्रसरव्ना भृगुपतिरिदमूचे प्रस्थितं रामभट्रम्। वजिगमिषुरास जौर्सचापात्तकीत्ते- बविदितपरशोस्ते दोमद कार्मुकेऽल्िन् ।१११। आदाय तक्गुरमाशु विधाय तत्न सन्धाय बारमवधार्य तपोधनत्म्। तज्जीविताय दयमानमना मनीषी सभ्भूतघोरसमराद् विरयाम राम: ॥११२।
(ङ) प्रचोण ड्ष: विल्प्नष्ठतिः । (च) सपय्या पूजाम्। आार्यशेल: साधप्रकतिः । (६) वन्नयुङ्धक काष्टच्क्व् । कथति। चथ दशरघनतपूजायद्वय्वानन्तर सगुपति० परशु- राम. पसन्ना प्रीतियुक्ता ता दशरथवाशोस वापटखवन् कगसाय्धति भाव प्रस्थित चलित पधीति शेष: रामभट्म् दूद वच दति शेष: ऊचे छकवान्। जोखेन चामेन धह्ुषा छाता वहोता जखति यावत् कोत्तियेन तथाभूतख वविदितः अन्नातः परशु बदीय दूति भावः वेन तथामूतख मम परशुधारामजानत इति वाबत् ते तय ववस्तिन् मटोये दवति भाव कार्मके पनुषि दोमेद बाडबलदर्पम् कवजिगभिष कवगन्तुमिच्ट वासस् चभवम्। माखिनोद्टत्तम् ॥ ::: ॥ काढायेति। मवोषी बुद्धिमान् राम तत् जामट्ग्न्य धनु- रित्र्यः वादाय म्हीता वाशु शोव्र तत्चयमेवेत्वर्थः समुय जोनैंसडतं विधाय कत्वा तत्न बनुषि बाय सन्वाय संवोज्य तमो
Page 65
६४ चम्प रामायणे
ताभुवो च भृगुवंभसभवौ चापदएडजमदस्निसभवौ। प्रव्नभावमवलस्बा केवल राघवार्पितमुयौ बभूवन्य ।११२।
जुता वक्तां प्राप वक्रतापि तथार्जबम् ॥११४। ततस्तत्चयममोघेन राघवः भवेण भार्गवस्य ख्गगततिं करोष। खाने (ज) हि तत्।
चनत्व तव्यति शेप ववधार्यय तस परशुरामस जोविताय प्राय- रक्षसाव टयमान मनो यख तथाभृतः सन् सन्धतात् उपस्थिताव् छोरात ढारुणातृ समरात् युद्धात् विरशाम निवट्टते। वसन्नतिल्कं हत्तम् ।११२॥
जमदाग्नसम्भवी कार्मकपरशुरामी केवलं प्रस्बावं नतभावम् अवलम्बन म्राय्य राधमार्षितमुयौ राघवेव रामेय कर्पितिः योजितः गुथः सौधों खन्यम गुयः विनय ययो: तथोकौ बभवत। धह. रमेया- वरस्य ज्यया सङ्मितं तेन व घरशुरामोऽननतः विनय प्रामेति भाव•। रथोगृताष्ृत्त, रातू परनेरखगैः रथोहतेति बख्कपाठ् ॥१२। युममटिति। युगपत् समखालं प्राप्तमुषयोः यषिगतमौर्की- कस्दैकस प्राप्पविनयस्ान्यसेति भ चाघकति शेष: वक्रतां कुटिलतां तथा वक्रनामि भामवकति शेषः आजवम ऋजुता माप। न्हायुक इठुमगडलाकारलेन कुटिसं मागवय् दर्घोपथमनात् शान्तो बभुवेति भाव• 8११४।। (ज) खाने युभ्, युक्त हे साग्तं रपाने एम्मरः।
Page 66
बातकाण्म्।
मूनं जनेम पुरुषे महति प्रयुभ्त- माग: पर तदनुरुपफलं प्रसूते। कत्वा रघूददगते: सपमन्तरायं यद्वार्गव: परगतैविकृतिं प्रपेदे ।११५। अध संक्रान्तया (अ) जामदम््ययत्तिसम्पदा सम्पन
विद्व मूधुापाप्राय दमरवः परिखयेव परिसरत्या (ड) सरसूसरितानुविद्वा(ढ)मयोध्यां दारकान् (प) सदारान्
नबामति। लनेन सप्तांत पुरुषे महाव्नि प्रयुक्न मरसुतूबढ हतमू चाग, छपराध, धामोडपराधो जन्तुरलमरः। नव निश्वितं तदमुदपं तस्य वामस: अनुरुम सुसटव मनं प्रसूते सन- बति, बत बतः भागब: घरशुराम: रहइस रामस मते: मयनद् घम्म् वतकानमृ बनरायं विन्नं कला परमते: परमावा नहे: सममनमय त्वंः विकतिं व्याघात ममेहे मराम। वहन्तितर्कं
(भ) रम्ानवा सक्तया। (ज) लामद्गन्यक्ष पत्िपम्मदा बन्पत युक्रम् । (ट) पदमाना सुरख़ामां परिषनः प्रशशंधुकिरित्ये: तस ओोम शरोर, भोग: ससे स्वाहिमतावहेय फणकाबवोरिलनर: । रुदवस बो भुन बाह तास्याम् चानिराम: सन्दरः तं मवासजमिति बबद्। (उ) खविरल सान्ट्र पृष्नं शोमाङ्म: बखितृ तट्ट बचा बधा। (ड) बरियरत्ा प्रवपना। (ढ) बतुविद्वा बेप्ितास्। (घ) हारबान पलानु।
Page 67
चम्प रामायणे
सादरमवलोकयन्तीना पौरपुरन्रीयां निरन्धितगवासे: (त) कटाचे: सोन्दर्थवचिततापिच्छे: (थ) पित्ातपल्नायमाप धवलातपत्रः (द) प्रविवेश। तत्न,
स्ताभिरबधू भिरतिवेलमवापसौख्यान्। दूच्वाकुनाथतनयान् प्रथमो रसाना तारुखयोगचतुरश्तुरः सिषेवे।११६॥ विद्ययेव त्रयोदृध्या दर्भपत्ाग्रधी, सधीः। राजपुत्ा तथा रामः प्रपेदे प्रोतिमुत्तमाम् ।११॥। दूति श्रीविदर्भराजविरचित चम्पूरामायणे बालकाएड समाप्तन्।
(त) निरक्ितगवाचे वाच्छादितवातादनै। (थ) सौन्दर्यति सौन्दर्येय चारुतया वाञ्जृत विप्रलव्न निजि- तनित्वथ तापिच्त तनालकुसुम ये ताभतै श्यामलैरिति भावः । (द) मितूसा पानेच्छा एव आतम सौरमयख तसत् त्ाय- मय धवल खतम् आातपत्र यख तथाभृत । लज्जेति। ताइसस यौवनख योगेन सङन चतुर म्रढीप्त इूति भाव, रसाना पटङ्गारह्टासकरुपनीरवीभत्सरौट्रमयानकाङ्क ता- खयाना प्रथमः काद्य फङ्गाररस दव्वरथ, लज्जावशात् अविशिटा इस्क टा सरबिक्रिया कामावेश: यासा ताभि बघभि मारोभि: कनिवलस् वतिसालम् सवाप प्राप्त सौखस् व्यानन्द यै. तथो- कानू चतुर इप्लामुनाथतनवान् द्परयसुतान सिषवे भेजे। वस्ष- नतिलकं टत्तस् ॥११६। विध्युयेति। हरमपत्रामघीः कुशायबुद्धि रामः त्योदध्वा
Page 68
ऋथ त्योध्याकारडपरारना:।
नचता दशरथेन निर्वृति भूभुजामसुलभा भुजाबलात्। मातुलस्य नगरे युधाजितः सापिती भरतलल्लसानुजी ॥१॥ अथ दशरथः एुत्रं राम खतस्तिनगत्तिं सव विषयमहीमातरे कर्तु पति विदध मतिम्४ भुवनभररो कल्प कस्याएभूधरमादरात् सग्टह पटलीघुर्य्यस्तभ्ष® विधातुमना दव ॥1
विवेदीदरशनजनितया विद्यया नानेन सुधीवद्दानिव तवा राजपुत्वा सीतया उत्तमा प्रीति प्रमेढे प्राप। उपनालङ्कार:। अतुष्ट ब्ड्टत्तमु
चम्यरामायखबाल काबडव्याखा समाप्ा।
गचतेति। अजाबलात् बाळवलात् भभुजा राजाल् बसुतभा दुलभामिति यावतू निरदतिं सुख गच्छता लममानेन ट्शरथेन मात- लख भरतस्ेति शेषः युधाजित, नगरे केकवराजभवने दवि यावत् भरत, वच्ायानुन शत्रत्र तौ सापितौ प्रषिताविति भाव. ।
कथेति। सथानन्तरं दपरधः सत समसितर्यः लिनर्त
Page 69
तदनन्तरमसी संमन्ना मन्तिभि: सड् पौरहदान् वृहनवःपुरोधसः समान् (ब) पुरोह्ितान् समाइय समा. दिदेश। विदितमेव हि भवतां भिवतातिमेव मतिं दधाना: सुपया सुसचरमाणा: प्राषिनान्दयमानमानसा: मानधना: अयमःससरणिसम्माजनजागरूका: (ख) जनो- पतापमार्जनपरा (ग) परां निर्वृतिसुपेत्य देवभूयङ्गताः (घ) सर्वे न. पूर्वपुरुषा इति। तम्मादस्मराभिरप्येतेषां सरगि- मनुसरमाये(ङरितावन्त काल परिपालिता. किल सकला:
पकसमबालय. पमरं राम खख् आल्म: न्टडपटबोना म्समप़ाना भर्खं, भारमाप्टो सभ: त विषातयना दूब चिकीधुरिव सविभय: साधिकार दम नही तवाबे पति बस अति विह्धे अतवान्।
(प) दुसम्म दति सचया इन्ट्र, टृदमश: बुनाशोरपुरुळब- पुरन्दर इखनरः। तब पुरोषः हुऱयतेः बनान् तुल्यान्। शिवतातिं एुभवरौम। सुपया समामय । सुस्सरमाब्ा, सुधव- इरन: । (स) अवश रति चबमता इुष्धोसियां सतरधि: पन्ना: तत्ब जम्ाजने आनडता: दुरायारपराज्र सा दूति भाव: । (ग) जनानाम् उमतापसा सन्नावस नालनपरा. कान्तिविघा बिन:। (च) हेवलबकता: देवलं पराप्ता:। (ड) रतेवा मुर्वपुर्माछा बरमि पन्मानं मत्ततितितर्नः बस्-
Page 70
वयोध्याकापडम् ।
प्रजा: प्रमाण(च)मतर परिपालनक्रियामनुभवन्तो ननु भवन्तः । एवं भवतामभ्युपगतानां निगमानां वा प्रतीप- गामिनों पदवों न प्रत्येति (छ) खलु लोकस्तदस्ति किञ्ञि दभ्यर्थनीयम। मम सुरनरगीतख्यातिभि हैंतिभिरवा दिवि सुवि च समानप्रक्रमैर्विक्रमेवा। नियतमपरिहार्यया या जरा सा मट्क्के विकचकमलघरडे चन्द्रिकेवाविरासीत् ॥३।
ववेषभार्ग वभक्गादपरिच्कव्रतरशौर्य्यमालिनि (ज) सोजन-
(च) प्रभायं साक्षिय रख्थे। (क) सभ्यपगतानास् उपाविंतानां विदितानामिति बावत बिममाना प्रतोपणामिनों प्रतिकूखवनिनों अवइ्िदिमागमविरोधिमी- सिति यावत पटवों पङ्ञतिम् व्ाचारमित्ववं:। प्रतेति विश्वसिति। भवता विटित निणमाचारमेव सर्य: समाटियते दूसि भद। मनेति। अम सुरमरै: मोलाभि: कोसितािः खारिमि: बधोषि: पेतिमिरकयं दिवि खमे मवि प्टथिध्याज् सनानः प्रक्रमः सामथ्यें येषा ताटयः विक्रमेवो या नियतम् चपरिष्ार्या बमिषार- मोया, सा जर वाईंकं बिकचकमबघस्ष मफ्टितपमाब्मडर्चा्ट्रकेव महक्त सभ घरीरे वाविरामोत् प्राद्ुर्यभूष। सम अरोपस्वितेति भार: १ मासिनोष्टत्तम् ॥२॥ (ज) समस्ंति ममसानों नमवनांख्षां नर्वपाटने पटुधारा वस तादृमस परमधस झुठारख मरणेन बारकेम शोष्ध: वेघः यस
Page 71
दम्प रामायणे
भाजने (भ) जनानुरागनिलये निर्मत्सर(अ) मत्समैं च वत्े- डस्म्िन् विश्वनभराभावं चिरकालधार्य्यमापमायेरमात्वैरनु- मनः सन्नवतार्य्य(ट) विश्वान्तिसुखमनुभवितुमभिलषामीति । तत. प्राव्ृषे एपयोवाह व्यूहस्तनितनाढा कर्णन समुद्दीर्ण्े नि- रतिशयाह्मादनिसर्ग निर्गलनिगलत्क कालापिन: कलापिन दूव(ठ) जना: प्रमदभरभबकलकलरवमुखरितहरिम्मुखा(ड) बभूवु: । आनन्दवापपविसरी नयने प्रजाना माविरबंभूव मकरन्द द्वारविन्दें। रामस्य कान्तिमभिषेकदिने भवितों प्रच्ात्य चत्तुरिव बीचितुमादरेय।४।।
तख भागवस परशुरामख भक्गात् पराजवात्। चपरिक्क्वित्वतर परि फहेत्तमशक्यतर वत् शौय्य तेन शाखते शोभते दति ताखन्। (भ) सौजन्यभाजने शिष्टाचारवति। (ञ) निर्मतूसरे विद्ेषर्िते। (ट) अवतार्थ समस्य। (ठ) म्ाष्टवेस्य ति म्राृषि भव म्राष्टषेयाब वर्षाकालौन इत्वर्थः यः पयोवाष्ठव्य द मेवटन्द तख्य सनिवनाटस ग्जितध्वने: आाकयं नेन खवयेन समदोष ससत्पन्न व निरतिशयास्ाट तेन निखगत: सभावात् निरमेलस् अनवरतं निर्गखन्ती निसरन्ती या केका ताम् कासपन्तीति तथोक्षा कलापिम दव सबूरा दूव : (ड) म्रमदेति ग्रमट्भरेय व्नन्दातिथवेन अवन्नीति तथोक्ताः कला मधुरास्फ टा वे कलरवा कोलाहबानि ते सुखरित ध्वनितं इरिता दिया सुख वेषा तथोक्काः । वानन्दति। अरविन्द पद्म मरकरन्द दवव अभिषेकिने
Page 72
प्योव्याकाणडम्।
राजापि तेषा सम्पश्मानमहीकवोत्सुकजनसमद
परपञ्जेन कचजुकिताङ्गानां () प्रमाणनीतां (त) प्रीतिं अपन्नाना (घ) हर्षप्रकर्षेए द्विगुशीक्कतमानन्दमन्तनि- यम्य (द) सुमन्त्रप्रमुखान् मन्तिमुख्यानेवमाचस्ौ। अस्राननाश्रिततपीवन सू मि भाना न् उन्दुच मार्गप पालनजागरुकान्।
मेवंविध: कथसुदेति जनानुराम ६५।
अनिल्नी भाविनों रापस कान्ति चनः प्रचाल्य साटरेय वोचितु द्रूड्ट सिव प्रजानां नयने आ्नन्दवाषपविता ध्ानलानुप्रसर कावि- बभव। वसन्ततिलक इनम् ॥:। (ढ) सम्तमानत सम्पत्मान स्रमार: यः महोत्मव: रामाभिषेकजनित दर नवः ताखतत १। मनानां सम्मदन
जनिष्यमाया वारता टेइना रान व्रातख ससु दायख परिजिकीष्येव परि्ाडासि ।द्वानां वर्मित-
देहानाम्। (त) प्रसानताताँ प्रमातुमश्व (थ) प्रमन्नानां भाप्तावास। (द) अन्तनिबख संवत्येलः वसद्िति। वस्तानम् चदि- -वः केशोरदणा यद ताटश रामस् चासस्बाा मथः अचिरात् अरिति अनाम्तरिततपोवनर्या ग्वितानित्वर्थे।
Page 73
दम्प रामायणे
भाजने (भ) जनानुरागनिलये निर्मत्सर(अ) मत्समैं च वत्े- डस्म्िन् विश्वनभराभावं चिरकालधार्य्यमापमायेरमात्वैरनु- मनः सन्नवतार्य्य(ट) विश्वान्तिसुखमनुभवितुमभिलषामीति । तत. प्राव्ृषे एपयोवाह व्यूहस्तनितनाढा कर्णन समुद्दीर्ण्े नि- रतिशयाह्मादनिसर्ग निर्गलनिगलत्क कालापिन: कलापिन दूव(ठ) जना: प्रमदभरभबकलकलरवमुखरितहरिम्मुखा(ड) बभूवु: । आनन्दवापपविसरी नयने प्रजाना माविरबंभूव मकरन्द द्वारविन्दें। रामस्य कान्तिमभिषेकदिने भवितों प्रच्ात्य चत्तुरिव बीचितुमादरेय।४।।
तख भागवस परशुरामख भक्गात् पराजवात्। चपरिक्क्वित्वतर परि फहेत्तमशक्यतर वत् शौय्य तेन शाखते शोभते दति ताखन्। (भ) सौजन्यभाजने शिष्टाचारवति। (ञ) निर्मतूसरे विद्ेषर्िते। (ट) अवतार्थ समस्य। (ठ) म्ाष्टवेस्य ति म्राृषि भव म्राष्टषेयाब वर्षाकालौन इत्वर्थः यः पयोवाष्ठव्य द मेवटन्द तख्य सनिवनाटस ग्जितध्वने: आाकयं नेन खवयेन समदोष ससत्पन्न व निरतिशयास्ाट तेन निखगत: सभावात् निरमेलस् अनवरतं निर्गखन्ती निसरन्ती या केका ताम् कासपन्तीति तथोक्षा कलापिम दव सबूरा दूव : (ड) म्रमदेति ग्रमट्भरेय व्नन्दातिथवेन अवन्नीति तथोक्ताः कला मधुरास्फ टा वे कलरवा कोलाहबानि ते सुखरित ध्वनितं इरिता दिया सुख वेषा तथोक्काः । वानन्दति। अरविन्द पद्म मरकरन्द दवव अभिषेकिने
Page 74
अयोध्याकारडम् ।
तवोनमाड़े मुकुट विधातु- महाय तिथ्ये दिवसे यतिथ ७। अथ दशरथमनोरथ कौशल्ाये निवेध सभवनसुप- जितस्य रामस्य भगवान् वशिष्ठः सन्जातकीतुक, कौतुक- मङ्गलं (प) निर्वत्तयामास (फ)। आपूरयन् मङ्गलतूर्य्यघोषे
उज्जृम्वित कोऽपि गिरामभूि- कन्स्तक. पौरजनातिमीद।८॥
तत्र, यामेवाद्डुनिभिचर कुलोन्मूलने मूलहेतु यस्याश्चित्तं प्रक्वतिकुटिल गात्रमित्र बभूव।
दशरथ विनयाभिराम विनयावनतमितय रामम् व्ह्हय एवस् इसम् ऊचे उक्रवान्। छक्काय ठिति तत उत्तमाक भिमिसुकट राजकिरोटमित्यय: विधातस् क्मयितु तिष्य पुध्यानचत्रयु दिवसे वतिष्य यत्न करिष्यामि। दन्द्रवज्वा६न्तम्॥9। (प) कौतुकसङ्गल हसतसूलवन्नरूप मङ्गलकाय्य म्। (फ) पिदेनयामास सम्पादयामास। आपूरयच्चिति। मङ्रलतूय्य घोषे बाड्रलिताद्विशेषभिस्वनः आाशवशावज्भमाना टिग्गजाना कर् तालानु कपूरयन नक्रा पयन् कोऽपि अनिवेचनीय गिरा वाचाम वभुमिः चगोचर उन्ग्स्तक• उस्वितथिरा पौरजनानाम् अतिमोढ आतांन्तर प्रमोट उज्जुम्भितः उठियाय। इन्द्राज्ाटत्तम् ॥८। का यामिति। वाम् एव निशिचराया राजमाजा कुखइन्ुखने
Page 75
08 चम्पूरामायऐें
अभभीजिन्या: भिभिरसरितः कासरीवाच्कमन्ः कैकय्या: सा सद्यहृदय मन्थरा निर्समन्य।2।
द्शनिरिव कठोर: पोतलाभोटपडती। अपहृतजनसौख्यान्मनराभेदवाक्ा- दृषि भरतजनन्या हन्त दौर्जन्यनासीत् ॥१०:
विध्वसने मलहेतुम् चाढिकारखम् बाड जनव दति शेषः, यस्या चित्त प्रत्त्या खभावेन कुटिल गात्रख शरोरत्य कुजखति भाव: मिल् सुल्यमिति भाव समानयोरेव मेत व्याटिति भाव बभूव, क्ा मन्यरा तदाख्या कैकेया: कुआ किङ्ूरी कमोजिन्या. कम- लिन्या: शिशिरपरित शातलसखिलाया नद्या अाच्क निर्मलम् कम्मः जल कासरीव मा्विषीव केकेय्या: सदय सिम्ध हृदय निर्ममन्य विलोडयामास आविलं चक्रारंतघ,। दुर्मन्त्नवादाना दिति भावः। हृदयसद्यमिति पाठा्यित्त उपमानाच्क्राम्मस्ा वादश्यादिति बोध्यम्। मन्दाक्रान्ताट्टक्तस् 120 अलघिति। इन्त सढे। अलघनां सहता चलिताना प्रसरता भ्भरावाताना वातविभेषाखा निष्म पदोषात् मिषषेखबलात् शोतखा- ोदमड्कौ शीतलमेघनिचये कठोर: ट्ारुसः सशनिरिव वज्जभिव कापहृतं जनानां सोख्यम् व्यानन्द वेन तथाभतात् मन्यराया
वतिशीतत्वम्रह्यनेरिति आव. जनन्या मातय्य परि कारमयुया: कार्यय- सुखमारभन्त दति न्यायेन अतिसुशीतलमरक्वतावपीति भवव दौर्जन्यं दो:थो्यम् वापीत् बजनोतरय। उदमावङ्कार। माखरिी उत्तसृ ॥१•
Page 76
अयोध्या काएडम्।
सैषा (ब) मन्यराभिधानपिभाचिका टेशपरवशनिजा शवा (भ) पूव दरडके (म) वैजयन्तपुरवास्तव्यभम्बरासुरस-
दमरथाय वरद्य न्यवेद्यत्। तयोरेकस्य संरभो भरतस्याभिषचनम् । अन्यस्य वन्यवृत्येव वने रामस्य वर्त्तनम्॥११। तस्तिन् कषणे वरयुगं चपतप्तताम्त्र- नाराचवैधपरुषं शरवसी विदार्य। सत्यप्रहासचकितस्य नृपस्य काम- मूरीचकार हृदये पुटपाकरीतिम १२॥
(ब) सेति सा एषा केकुयो। (भ) मन्यरेति मन्थरा अभिधान यस्ा: तथाविधा या पिया- चिका तखा वादेशख परवशः वधोनः निजाशय: यखा: तथोका । (म) टगडके दगडकारय। (य) वैजयन्ततति वैजयन्तपुर वास्तव्य निवासः वख ताध्पख शम्वराहरस मङ्गरे सघामे सकता जाता या वेदना व्यया तखा अपनोदनख उपशमनस सतख ति भावः वेतनाथें निष्क्रवार्थम्। (र) वितीखेवराय दत्तवराय वरद्वय लव्ष मिति शेषः । तयोरिति। तयो. वरयो: मध्य एकस वरख संरक्ष ससदु- योगः भरतव्य अभिषेचनम्, कन्वख वरस संरन: वन्यटत्या वने रामख वत्तनं स्थिति । एजेन वरेय भरतस राज्यम्, कपरेख वरेय रामस वनवास दूति भाव:॥११। तस्नित्तिति। तमिनृ चये चयात् तप्रस अतएव तामस रकस नाराचस वसविशेषस् वेधवत् परुष कठोरं दादुयामत्वर्थ
Page 77
दन्परामायणे
दथ द्मरथचित्ताच्चेतना निजगाम। दवहुतवहरीचिर्ज्चालया लिह्यमानात् भटिति गहनगुल्मादुज्जिहाना मृगौव। २३। अघ दगरथः कथमपि लव्वसन्न: (ल) केकेयौ मभाषत। नाम कामसुपाम्यिषयति वन त्यक्षा छत कौतुक लोकस्त्वच्वति कौतुक चिरष्टत तस्याभिषेके कथम्। वर्मांपायभयेन वत्सविवह द्रव्यामि वच्यामि किं यावत्कत्पमकी चतिरा त्तिंजननी जायेत जाये। तवा।४
वश्यो युग सत्यप्रष्ठायात् सत्वव्य चवात् चकितत शङ्गितस् न्टपस नवसा कर्षो विदाय्य हृये काम सम्यक यथा तथा पुटपाकन् रातिम् अरोचकार बङ्गोचकार। उपसालक्कारः। वसन्नतिखर्क
टृत्तम् ॥१२॥ सदान्वात। व्थानन्तर सा वसुतनया तनयसम्बन्बिनी या बात्ता वनप्रयाणकृपा तथा सन्तय्यमानात् दशरयख चित्तात् चेतना टवडतवहस ढाराग्न रोचिषा तेजसा ज्वलया लिहयमानात् का स्यनापात् महनशुत्मातृ वनगुख्ात् उव्तिहाना उद्गकतो सभाव साटात सडसा निरजगाम। दयरयो मुमोहेति भाव।
(ल) बब्धसन्न प्राप्नचेतन । राम दति। े जाये! मिबे। राम छन कौतक इसछल त्यक्का वन कामस क श्यम् उपाश्रविष्यति म मस्यति, किन्तु खोक, तल रामस कभिषके अभिषेकार्ये चिरष्टत कौलकम् व्यानन्द कथ त्वच्हाति ? पसंस सत्ख् कामायभवेन चवणङ्गवा वत्सस रामस विरह द्रव्याि,
Page 78
अयोव्याकाएडम्।
वक्ष कठोरहृदये। नवनाभिराम बामं विना न खलु तिष्ठति जौवितं मे। धातुर्बलादुपयमस्वयि जातपूर्व: कैकाय। मामुपयम नयतीति मन्ये ॥१५ तदनु निजमनोरथेकपूरसे ्वतादरा(क) कैकेयो सोप हासमवादीत्। सत्यविप्ववम पत्यसङ्गतः
सङ्गत भृगनमपश्यतस्तव। आशुतस्य विफलत्मस्ति चे- दाश्ुतस्य रचितोऽयमञ्जलि. ।१६।
किन्तु कि वध्चामि वतसमिति शेष: । कव यावत् कापरतयमित्वथ: कतिजननी व्यथाजननी वकीर्ति: कायथः तब नायेत। शादू ब- विक्रोडित ट्टत्तम् ॥१४॥ वतस मिति। हे कठोरहृढये। नयनाभिरामं वत्एं राम बिना मे सम जीवित न खल तिष्ठति, हे कैकेवि ! धातबेबाद् दैवबखात् त्ववि जातपूर्व उपयम विवाड मामृ उपयन यमसभोष नयतीत सन्य सस्भाववामि। वसन्ततिलक इत्तमृ ॥३५॥। (व) हतादरा लतयता। सत्यविप्वमिति। कपत्यस्षङ्गत. वपत्यस्त हेन मक्रतं जत वशस् कयात्सयं मत्यविव्वन सत्यध्व सम् अपश्यत वनवलोकयतः तद वाखृतख प्रतिप्तातव् विफलत्व वैफत्वम् अस्त चेत, तदा वाश्ुतख सख्यगृन्नानवल्ताया इति वावत् छयम् खञ्जलि: रचितः ऊतः।लं सानी अपि यदि सत्य त्यजसि तदा ननवर्त्ा ध्रिमिति भाव।
Page 79
चम्पूरामायणे
किं नागतस्ते अवसो: सकाश- मरिन्दम: सत्यगिरां पुरोय:। श्य नामिषीभूतक पोतपोत- जोवातवे शस्त्रनिह्वत्तगात: ।१७। किञ्, अभ्यर्थ कस्मेचिदुपाश्चिताय वितीर्य्य विप्राय विलोचने खे।
प्राप्नः प्रतिज्वा प्रथितप्रभाव: ३१८।
किमिति। सत्यगिरा सतयनाटिना पुरोग: अपगामीकें इत्यर्थः अरिन्दमः तदाखन्टपतिः शयनस पक्षिविशेषस् व्याभिषी- असः भोग्यवस्तुभृत य. कपोतपोन मारावतशिशु: तस जोवा- तवे जीवनाय शखतेया निरत्त किन गात्र येन तथाभतः ते तब अवसो: कर्थयोः सकाप न्रवणगोचरतामित्वयः कि न वामत. ? पुरा कसिदरिन्दमो नाम राजा शरखागत कपोतशावक रकामीति प्रतित्ता ऊत्वा तदतु तङ्मव्तम्प्राथेमायताय शनाय सत्यरच्ार्यं कमोतसाससस खवाल्रमासं ददाविति पुरायवार्त्ता। उपजाति टृत्तस् ॥१७॥ वभ्यच्य ति। बवर्करप्नः अाखर्कनामा वश्वित प्रधितप्रभावः विस्ातमहिमा प्रात्तः कसचितृ उपासिताय विप्राय अथ्च् घूजयिता से विखोचने नयने वितोय्ये दत्त्वा प्रतिन्वाम् आयपूरयत् । वत् वाचसे तदह दासामीति बढ्प्रतिखोऽसौ पसात् नयने ते धहहं बाचे इति कथयते कर चित् विप्राय ते रव नयने दरत्का मतका सफसीचक्रारेति यावत्। उपनातिष्टत्तम् ॥।८।
Page 80
अयोध्याकाएडम् ।
असुरसमरवेला जात बाधा व सा न वरयुगमदिशस्व प्रौतिपूवें चथा मे। अभिथिलगुसबन्धा, सत्य सन्धा नरेन्द्रा जललिपिरिति काम सङ्गिरन्ता गिरं ताम् ८१६. कि बहुना, कत्योद्या गिरमिह निवह खभावात् सम्मानं भुवि न सहेय राममातु: । संस्थास्ये विषमुपभुज्य पश्यतस्त सव्नाहं त्यनसि न चेतु प्रवर्त्तमानम् ॥२०॥
वसुरेति। असुरैः सह तमरवेखायां युबसमये जाता या बाघा ऐडा तसा अवसाने उपशन्ौ अतुपयासत दति भाव त्प्रीति- पुर्व सथा मे मह्य वरयुगं वरइयम् चदिश दत्त्ववानास, कशि गिल निसल दत्र्य, गुगबन्वः येघा सत्यगुपशालिन इति यावतृ सत्यसन्धा सत्यप्रतित्षा नरेन्द्रा ता गिर वाच प्रतिक्षा ते दति शेघ: काम सम्यक जलचिपि: जलालि खनलेखवपल्नममिति सांपरसायिनी- मिति भाव सङ्गिरनता कोत्तयन्तु त्व मिध्यावादोति सर्वे वदन्तविति आवः । मालिनोष्टत्तम् ११६ सत्योद्यामिति। दृद् समारे खभावात् सच्ोदा गिरं सत्वकर्ता वाचं निवेह् मतिपाखय। भुवि पथिव्या रामसय मातु कौशल्याया सन्मान राजमातेति समादर न सड्ेय। चेत् यदि प्रवत्त मानम उपस्थित मित्वथ: सवाइ्म् उड्योग रामाभिषेकविषयमिति भाय: न त्यनस तदरा मश्यतः ते तब चनादरे घष्ो मश्वन्त लवास् बना- हत्तोत्यर्थ, विषम् उपयु्ध मोत्ा सस्ाख् मरियामि॥
Page 81
चम्पूरामाये
एव वादिनीमेना भूयोपि भूपतिरवढत्। अयि कठिनहृदये। किमुत सुत्तलोकमर्व्यादया द्यापेतया (श) स्वयेति। नैवामवसत्वमिह मोलव तीषु गखा नवागमत् पितमता गणना स राम: । नैवापमात्म जसुखान्यहमप्यनाय्यें। नेवापमम्ब भरतेन न मे प्रदेयम् ॥२१। किश् वासस्वचा भवतु किञ्चन तारवोणां कायाद्गुमाव्च भवनानि भवन्तु वन्या: । कैकथि। तस्य भयनानि कथ भवेयु- स्वच्चेतसोडपि कठिनानि शिलातलानि ॥२२।
(श) सक्तलोकमय्यादया त्यक्खाकस्वित्य त्यघ।तयापेतवा बिरदयया। नवेति। हेअनाय दुराचारे। ट्रड्व जगति त शेलवतीष सुशीबासु नारीषु मध्य गसया नेव काभन, व राम पितमता मध्य मखना नैव सगलत्। अहम् वातमजसुखानि पुत्रजनितानि सुखानि नेव काम नैव प्राप्नवानसि। अरतेन प्रदेयस् अम्ब जल तमखो दकमिति यावत् नेव अहम् काप नेव प्राम्नवानरित। सर्वत् आविनि भतनदुमचारोडल्र दृष््व्य। तथाच सं सुपीबासु गखा न, राम मितमून्यो भविष्यति, कह् पुत्रसुखवाञ्जृत सन् भरत- दत्त तर्मसोदक न यह्ठीष्यामोति निष्कर्ष । वसन्ततिलक वृत्तम् :२:॥ वास इति। हे कैकेयि। तख रामसय तारवंया तरुसम्व वविनोना त्वचा वरकव्ानामित्वर्थः मध्य किञ्जन वास, बसना
Page 82
अयोध्या का एडम्।
एवं भर्त्ता भत्सिताप्यार्द्रचित्ता नाभूटेषा मन्थराक्रान्तवृत्ति। बकाचन्द्रे राजमाने निगावां वोरकन्ा चन्द्रकान्तस्थलौव ।5३॥ तदनु सुहर्नमावमा राममुखावलोकनसुखमनुबुभूषु- दशरथ कुमारमानयेति सुमन्तमाटिदेश। तेन सत्वर राजभवन प्रवेभितस्तती रामः क्वनप्रसामः षितरमयथा- भूतमुखविकासमारा(ष)दालच्य चकितमतिः (स) किमि- दमिति कैकयोमव्वयुङ त (ह)। सापि पापाशया प्रत्व- वादीत्। वत्स! प्रतिश्ुतवरद्वयनिर्वहणे निपुसेतर(च)-
भवतु, वन्या वनसम्बन्विनः कायाद्र भा छयाप्रधानतरवः भवनानि गट डाखि भवन्तु। किन्तु तन वेतस अपि कांठिनानि शिला- तलानि कर्थ शवनानि शयया: भवैयु १ वसन्नतिलक टटत्तम् ॥२-॥ एवमिति। एषा केकेयी मन्वरया व्वाक्रान्ता व्यभिभता ट्ट्त्ति: मदावारकपा वखा: तथाभता चतएत राजमाने दोथ्यमाने राका- चन्द्र पूर्रिभाचन्द्रमयि निशाया वीरुषा लतया कना वाटता चन्द- कान्तस्यलीव मत्त्ा खामिना एवस् दत्य भत्मितामि तिरस्क ताप काद्रचित्ता सदया कन्यत् स्रवन्ती न अभत। शालिनीयत्त, मातौ मौ वेच्छाखिनी वेदलोकैिति तहच पातृ। उपमालङ्कार,॥२२। (ष) वरात् दूरत. । (स) चकितमति. शांङुतमनाः । (इ) चन्वयुड्क वषच्व्। (च) प्रतिश्चुतवरहयेति पतिश्ृतयो, प्रतिघ्ातयोमेद्यमिति भाइः
Page 83
स्तातस्त सम्पति सानुशयस्तनयवात्सत्यात् (क) सत्यव्य- त्यासत्ामाच्च (ख) गाढ(ग)मगाधशोकसागरे निमज्ज- तोति। वरद्वय तावत्तव वन्यवृत्त्यव वने वत्तनमवनेरवन (घ) भरतस्य चेति। रामस्तदाकर्स प्रसुदितहृदय: क्वता- स्तलिरेनां व्यजिन्नपत्। भोता भूभरतः किमम्ब। भरत. किंवा वनात्पावनात् वस्ताऽह सगवन्ववायककुदस्तातः कुतः श्रोचति। दिव्याया: सरितो निवापकरणाज्जवीं प्रतिप्ञामिमां आवाभ्यामिह पूरयिष्यति न चेत् पुत्री करथ स्याद्यम् ॥२४।
वरयोई दस निवेहसे सम्फादने प्रदाने दवति यावतृ निपुखेतरः कनिपुष. वक्षम दृत्यथः । (क) सानुशयः सानुताप:। वनयवातल्यात् तनयख तव वात् सल्यात् स्नेह्ाव् । (ख) सत्य ति सत्यख्य म्रतिद्वातस व्यत्यासः विपर्यासः तमात् व्वास भय तरातृ। (म) गाढ़म् वात्वर्थेस्। (घ) वत्तनस् व्यवस्थानम्। बवने प्ृथिव्या कावनं रगम्। भीत दति। हे अम्व। सात। भरतः भुभरतः भूभार धारखात् कि भीतः? नैव भीतो भवेदिलरय। अहन्न पावनात विशुद्धात् वनात् वनवासािति यावत् किवा लस्तः ? नैव लस्त दत्यर्थः। वतः सगरान्वायककुदः सगरवभतिलक तातः मिता कुत कथ शोचतत? शोकय नैव कि्ित् कारयमित्य। दिव्याया. सररितः सम्बन्यविवकया घष्ठी दिव्याया सरिति मङ्ाया- मितथः निवायकरमात् पिटपुरुषाया तर्मयकरयातृ भमीरछ्ष
Page 84
शयोध्यो काणडम्।
वनभुवि तनुमावलायमान्नापितं मे सकलभुवनभारः स्थापिती वत्समृधि। तदिह सुकरताबामावयोस्तकितायां मयि पतति गरीयानम्ब! ते पचपातः ॥२५। िञ्ज,
तात: खवाचा व्यवहत्य हद वत्साभिषकोत्सवमड्ल मे।
कसाहिति भाव: लघीस् वतिकुद्राम इमा प्रतिप्ताम् वाबाभ्या पुलनाभ्या रामभरताभ्यामिति भावः करखा्या पूरायष्यति न वेव् तदा इइ जगति वय राजा कघ पुत्नी पुत्रवान् सात? पुलवता नेन कि फल प्राम्मम् ? नेव किज्ञिदिति भावः । वख वश्ो मगीरथ: चोर तप. समास्थाव गङ्गारावनेन दिव्यलोकात मङ्रामानीय पितन् ससदरन् वोरा प्रतिप्ञासुत्ततार सोडय मिता कर्थ साभान्या मेता प्रतिन्वाम आ्वाभ्या न पूरवेहिति विधदोथ। शादूब विक्रीडित छत्तम् ॥२४।। वनसुवीति। हे सम्ब! मातः ! वनसुवि तनुमालख खशरोर मलख लाया रक्षया मे मम वचापित, विन्तु वत्सख भरतख अरति शिरसि सकखाना सुवनानां भार: ख्ामितः । तमु तमात् दरूह एतयोविषययोरित्वर्थ: सुकरताया सौकरय्य तर्कितायां विबे- चिताया सत्याम आवयो मध्ये माय ते तव गरोयान् अतिमहानु पच्पातः स्रेह: पताद, यतः मवि चलभार भरते व विपुलं आरं वच्क्रास वतत्त मवि सरह: मरतादमि समधिक दति मन्ये दृति भावः। माविनीषत्तम् ॥२५॥ तात दववि। तात, पिता खवाचा निजेन वचसा हु मरियं
Page 85
चम्पूरामायखे
प्रसाममनस्य मयापितस्य कि पूर्गा पावस्य न पाव्रमासीत् ६२६। तत्नषममनिहृत (ङ) दव पवतः सर्वतः (च) परीत- स्वद्हन (छ) दूव वनस्पति (ज) दिवस्तिपदभभविपुर () दूव नहुष पपात निःसंनः पङतिरथ (ज)। तबः आा पिटनिदेशविचारमचिर(ट) माचरेति राममादिदेश।
स एप:, मातुराज्जा वहन् मुर्धा मालामिव महावगा:। वनाय रामो वव्राज जगतामवनाय द॥२७।
वतृमख्य भरतख अभिषकोतसवमडल मे मह्य मम वा व्यवहृत्व व्याहृत्यतर्थ मया वमितस टत्तस्य प्रणामससस पूरापातख् पाल भाजनक कथ न आाठीतृ मिला खय अरताभिषेकवार्तताया- सकावा वन गच्कता मवा यत् प्रसामपरंपाल मिल्र दोबते तद्सो कथ न सह्हातीति भाव। उपजातद्टत्तम ॥२६। (ड) वशनिकृत वन्वाइतः । (च) सर्वंतः रुसन्ताव । क परोतटवटहन व्याप्तदाशनल। (ज) वास्पत. हच । () दिवसनोति विवस्पतेरिन्द्रख पढात् मशेन विधुरः व्यागुर।
(ट) वित्नि देशतिाे चाया विचार का य्योकार्य छावप्रारणमित्घ तम्। काचरम् कविक्स्वम्। आतुरिति। मडायगा: रामः नालाभिव मात कैकेया:
Page 86
प्रबोधा कारडम् । र५
असी ममासाय्य (ठ) कौशत्वासद्ननभिषेकप्रतिबन्ध (ड) कैकेयोनिवेन्वमात्मनश् बनवास प्रणामानन्तरं तस्यै न्यवेद- वत्। छढाकखे विदीस हदया विषदिन्धमुखभनिलीमुख- विद् न्वरायुगलेव (ढ) महसा भूम्या निपत्य विललाप।
क्षेमङ्करे तव करे जगता तवागाम्। कान्तारकन्दखननं रचयेति नून- माबद्रवान् प्रतिसरं भगवान् वशिष्ठ ।२८॥
वावाम् मता बहन् जगताम अबनाय रक्षछाय राजसकुजनिधने नेति भाव, वनाय वव्राज जगाल। चशव्ट् पाटपूरमार्य। बनुष्- वडत्तम् ॥२०H (ठ) समासाद प्रापय। (ड) कोशसयावटन कौशल्वास्टडस्। ग्रभिष्क्कप्रतिबन्वम् अभि वकव्याघातम्। (ढ) विषेति निर्धाटग्ध विपलित्र सुखस् कय यस तादण: य. शिखोसुद पर तेन विद्वु मदगायुगल कणयुगल यसा तथा भतेव। रखेति। अगवान् वशिषः रेखारथाङमरशीरहपङ्ठचिक्क रेखाचक्रपझपङ्कचिक्िते चतएन ल्वाया जगता चेमछूरे शुभकरी तब करे तव कान्तारख दुर्ममकननद्य कन्दाना सननिशेधाया खनन भकसाधमिति भाव रचय कुछ दति एतदधमित्यर्य नूने निश्चित पतिसर कौतक हस्तसवलमिति यात्रत् त्रमद्वान् ननसुत्मक्षे दत वार्थ। कोमलकरेय कन्दखननद् दुप्करत्वात् तत् दृदोकरपाश सलवन्वन मिति भावः । वसन्ततिलक इत्तम् ६२८॥
Page 87
चम्प रामायऐें
तब सौमिवि (य)रतिमात्प्रह्वद्दमन्यु. (त) भतमन्युस मान(थ)मेनमग्रजमकथयत्। आर्य। न कार्य्मिद लोक- गहपीयाया: केकेय्या वचसा जरसा (द) च समाक्रान्त स्ान्ततया (ध) कत्याऊ्ृत्यविवेकमूकस्य रान्तः प्रभ्नाशेथित्या- (न)व्रि.सृतेन वचसा सत्तयज्य राज्यमटवोपर्य्टन विधा- तुम्। किन्तु तुभ्यमनभ्यर्थयमानाथ (प) प्रथममैव पिवा प्रदत्ता ननु पृथ्वी। चत्रधर्मोऽयि सत्यात् पथ: प्रमाद्यो- (फ)पि वर्णानमरकषपतः समौचौन: (ब) प्रायेण पुरुष निश्नवसे (भ) नियोजयेत्। नियतं नियते(म)बंलमति-
(प) सौमिमिवंतय.। (त) वतिमात्ति अतिमात्रमृ अत्ययं प्रटुड्वो अन्य: क्रोधः
(थ) वतमन्य समानम् इन्द्रतस्यम्। (ह) खरमा वाईको न। (घ) समाक्रान्तखान्ततया अाभिभुतमनरतयाश् (म) प्रमाथथिस्यात् बुविष्नभात। (प) अनव्यवंवमानाय कयापनानाय। (क) प्रसाद: प्रघटटः। (ब) वर्शेति वर्णाना मधयपक्षलरियवदभूद्रायास् वान्माषा
(भ) निश्नेयसे सक्रये। (म) नियते. देवस।
Page 88
श्रयोध्याका एडम्।
लक्षा (य) पौरुष(र) मेव पुरूषस्य धीरस्य पुरुषार्थान् (ल) समर्पयेत्। मा भूत्त्व दपझमयोररृषिमा कान्तारसच्जारतः पायो पाटलिमा मनाक प्रसरतु ज्याकर्षणादेव मे। कैकेयीप रिभू ततातवचने नम्री भवान्मास्म भूत किंवा मामकमार्य्यशौर्यजलघे। नम्न धनुवत्तताम् ॥२८। एवमाचचाएं (व) लन्न्मणं राम: साम्यन्नेववोच्त् । बत्स। सवितवंशजातानां(प) पिटनिदेश एव देविक:(ष) सवकमदु। बहवः खलु पितवचनगौरवात् मोहत्या(स)-
(य) कतियख्ु वतिक्रम्य । (र) पौरषं पुरुषकार । (ब) पुरुषार्थान् धर्मार्थेकामलोत्तान। नेति। वान्तारेघु दुर्गभेघ बनेधु सकारतः पर्यउनेन तव पढ्ष- घट्यो: वरुपिमा बौह़ित्य माभूत न भवत। मे अम पायो महावपंखादेव मौर्शोकषंणादेव सनाक वरं पाटखिमा रक्रिमा पसरत बजबासृ। भवान् कैकेया परिमतख्य वधोततस तातख वचने नखः धवनत तत्पाखनरत इति यावत् माख भृत न अवत । हे आय । से मौय जबधे! बीयय सागर ! मामकं मदोयं धहुः किंवा क्रध या वत्त सामू ? न बन्त तामिति यावत्, तातवचनणकुवन भवन्तमइ- अलुसरन् धतुर्षर: तब विपचान् नाधविष्यामीति भावः । शार्टूबभ बिक्रोडित इत्तस् ॥२६। (ब) सचनायं वटन्तम्। (थ) सवितवयजाताना सय्य कुतम्रसतानाभ्। (घ) पिन्निदेश: पित्राहेशः । देशिकः भ्रवत्तकः। (ब) गोइल्वा मोवधम्।
Page 89
चम्पूरामायणे
मपि मातवधमपि तारुखविनिमय होमपि मृक- गड़ रेखुकेय पूरुप्रभृतवः () कुर्वाणास्तपि निर्विचारमाचा रवता(क)मग्रगखा दरति गखन्त। तस्मादवश्य वश्य एव (ख) वितुरवगाहे (ग) गहनमिति। तत् विस्तृतपुत्र- वात्सत्या (घ) कौशत्ा तेन सह गन्तुमभिलषन्ती कृत- प्रसामेन रामेण सविनयमेवममिहिता। कान्तारभाजि मयि केकयराजपुतना: काकश्यकन्दलितया दलितस्य वाचा। तातस्य शोकदहनग्लपित भरीर मातस्वया न तु कदाचिदुपेक्षौयम् ।३०
(ह) तारूख मिनिसयं यौवनपरिवर्त्तस्। बौवन मित् दत्वा पितुर्वाड्व कम्रउपपममिति भाव । (च) मकशिदति म्करड स्तदाख्यो कनि', रैयुकेय रेखकासुत परशुराम, पूरु ययाते कनोयान् सता, ते मस्तय: चाटय, वेषा तथोका । (क) आचारवता सदाचारणालिनाम्। (ख) वश्य एव वशवद एव। (म) कवगाहे प्रविभामि। (व) विस्तु तपुत्रवात् सल्या वतोयपुत्र स्से उपत् । कान्तारेति। हे मात। सवि कान्तारभाजि बन गते तया, केकयराजपुत्या कारकश्यन नेष्ठर्यैय कन्दलितया युक्कया वाचा दवितख् निर्भिन्नख तातस पित शोकदडनेन शोक्ाम्निमा ग्लपित ज्वचित शरीर कटाचित न त उपेक्षणीय नेव अनवधानतया दर्श- यनोयम् अगित सेवनीयमेवेति भाव.। वसन्ततिखक इत्तम् ॥२०
Page 90
पयोध्या का गडम् ।
ततः सा तनयस्य सस्ययनाय समस्तदेवताकौर्त्तन पुरःसरी(ङ) माभिषमाचचचे। रामस्तामभिवन्ध निष्- क्रान्त: प्रक्रान्तनेपथ्यायाः (च) सौताया: प्रासादमास साद। कल्यासवादसुखितां सहसैव कान्तां कान्तारचारकथया कलुषीचकार। पभोदनादमुदिता विपिन मयूरों सन्तासयन्निव धनुर्ध्वनिना पुलिन्द: । २१।
प्रिये जनकनन्दिनि। प्रक्वतिपेशलामीहयों! कथं ग्लपयितु सहे तव शिरोषबृद्दीं तनूम्।
(ङ) ससस्तति समस्तानां देवतानां कोसनं पुरसरं बखा: तादशीम् । (च) प्रक्रान्नति प्रक्रान्नम् आरख् नेमथ्य राजमहित्य चित परिचद वसा: तघोक्ता तखा.। कत्यासहेति। विपिने बने अओोदख मेघख नादेन धवनिना सदितां प्फछ्वा मयूरों धनुष् निना कालुकनादेन सन्त्रासयन् पुलिन्द दरव व्याध दूव, राम: कल्याणवादेन अदय वाभिषको भविता पत्युरिति अक्मसमाधारेय सुखितास् उत्नायिता कानता सोतां बालारे बारः गमनं तख कथया कातेया तह़सैव कलूषोचकार व्यथया- मास। उपमालक्कार:। वसन्ततितक पत्तम् ॥३१॥ (ऊ) कय रामः। एनां सौताम्। उपगन्तुस् वतुगन्तुस् उमक्रान्ताम् उद्यताम् । प्रिये दति। है प्रिये जनकनन्दिनि! न्ठहीतानां प्ताना
Page 91
चम्प रासायणे
वहौत हरिणी गखत्रिक विसारिनानाभिरा-
िवाशैथिल्याया (भ) मेथित्या लक्ष्मणेम्यनवसितानुगम- नव्यवसाये (अ) वाशिष्ठाय (ट) सुयन्ताय भूपएमशेष नाग- सहस्रेर सह (ठ) शत्रुन्जयाह्वय(ड)मतुलं मातुलदत्त इस्ति- नमगस््यकोभिकाभ्याज् महाहाँसि च रतानि वितोर्य्य (ढ)
दुतानामिति यावव् इरियोगयाना लिकेष पश्नव्शाधरेष, पुशवथ्ा धरे विकमित्यमर। नितम्वभागेख्विति यावत् विसारियय: था: नाना बहव शिरा: धनन्य तासा चत्या लोटनेन करिते, निःसूतेः शोसिते, रक्र, वरणानि रक्रानि ट्टकासा व्याप्रविशेषामास कान- आनि सुखानि वत्र तादृशे अतिभयदुरे दूति भावः कानने बने अकतिपेशला सभावमद्दोम् ददशी तव तनु शरीर ग्लपवद केथ- विसु कथ सडे मथनसुमन्य ? नातुमन्तु अक्ोमोत्यय। दम्वी- हसम् ॥२२॥ (ब) तदसु तदनन्तरम्। (अ) अनुन्तिवदिति न धन्म्रिषत् अतुजिगमिषायाः सेधित्व यस्ा सघोतायाम् कनुजिगमिषायामिति निब्नवत्यामिति भावः । (ञ) वनवसितेति चनवसितः सानुगमनव्यन साय, बनुगमनोटु- योग, वख ताट्टये सनुिगमिषतीति वाबत्। (ट) वाभिष्ठाय वषिष्ठसुताय। (क) नाममइस्र य इक्म इस य मय (ड़) भवु झयाहूय मब जयनासकसृ। (ड) वितीर्य्य दून्वा।
Page 92
श्रयोध्या काखडम् ।
निजरारातिवीर्य्यमुषो (स) धनुषी निरमायताणकमषी(त) वर्मणो (थ) निमययादशिलोमुखऊ्तानुषङ्गी (द) निषङ्गी निर्वनतितवौरपानी (घ) क्वपाणी वरुणेन (न) जनकस- दसि (प) दत्तमेतत्वमादाय आमनुगच्केति सोमित्रिमन्व- ग्रहीत्। सौतापि निजाभरखगएं सुयन्नपत्ना विदधे (फ)। सोमिविरपि खधनेन कच्ित्ोमत्याश्रितसुपाध्यायमतोष- यत्। तत्र सक्कुटुम्ाय विजटाभिधाय (ब) इविजातये खह-
(प) निजरेति निर्जराया देवानास् वरातय शत्बः तानू सुष्णोत इति तथोत असूरविध्व सिनो ह्त्यर्थ। (त) निरपावेति निरपाय निर्विन्न लायकर्म कातरकषमकर्म ययो: ताष्टशे। (थ) वमशी कबचे। (द) निकेव्यादेति निर्मर्यादै मवादा सीमा तदहितै, वकये रितय मिलोससे अत. वानुषद्ग वाम्तय, ययो तथोक्रौ। (घ) निर्वन्ति तेति निरवततित सम्पादितं वीरमानं बोरभोजन बोराया यहांवणपामिति भाव पानं रकम बाभ्या तथोक्ौ, आमाने मामरकय टत्यसादु भावे कनट्। (न) यरुगेन जलाधिमेन। (प) जनकसदसि लनकसभावाम्। (फ) विधे समपयामास। (ब) सकुटुम्वाय सस्तोकाय। वरिलटाभिषाय तरिजटनाम्न। (भ) खडलान खख पसततले निरक्न्नः कर्मितः रात्ति भाव: दबह: पाक मयो: ताहयौ।
Page 93
चम्यू रामायणे
द्िजातिभ्यश्च रघुपतिवित्तानि विविधानि विततार। ततस्ते पौरनारोया विशवासावि:खासजृमानिलचलद्घर किसलयानामगुसलिलासरेय(म) शोकपावकेन च वपूषि मनासि च सिक्रा दग्ध्वा च निषिद्परिजनानुगमनतया
सोता पुरा गगनचारिभिरप्यटृष्टा मा भूदिय सकलमानवनंत्रपात्रम्। इत्याकलय्य नियतं पिद्धे विधाता बाष्मोदकेन नयनानि शरीरभाजाम् ॥२३॥
(स) विश्वासात् प्रमयातिरेकादिति बावत्। निःश्वासजुस्ानिलेन चलन् अधरकितलय बधरमल्न वासा तथोक्ानाम्। चमुससिता- भारेंय वाष्मवारिप्रवाहय। (य) प्रकाशितेति प्रकाशित, प्रवासख वनवासस विद्वान्तः सथेखे वत्न तथाभतात्। शुद्धान्तात् कन्तःपुरात्। सोतेति। पुरा प्वें गगनचारिमि खेचरैरपि अट्टष्टा इयं सोता सकलमानवाना नेवपात दाष्टविषयता गता मा भृत् न न भवतु द्रात वकलय विविच्य विधाता परारभाजा प्राणिता नयनानि वाष्मोदकेन अश्नुवारिया पिद्व वाच्छ्ादयालास पति नियत धुव मन्ये दति यावद। अल्र नियतमिति घढसुत्प्र चावाचक वन्य शङ्त ध्रुव प्राय ननसित्य वलादय। उत्प्र चाव्यञ्जकाः शन्दा दवशन्दोडषि ताटृयः । दति दषयोकाडिशव्दर ग्रहय- ददिति बोध्यम्। वसन्ततिखक इस्तम् ।२२
Page 94
अयोध्याकारडम् ।
कद्ायि यान्तमनुगच्छति मेथिली मां वत्सो जहाति न कढाचन लक्मणोऽि। इूत्येतवोरनुगति प्रतिबोध्य गन्तु भूयोऽषि राजभवन प्रविवेश राम।३४। त्मिन् सुमन्त्र णा विज्ञाप्य दशिते ढाभरथी (र) भूप- तिर्भू ताविष्ट दव (ल) विष्टरा(व)तनिपत्य सदारः सढार- चितपरिटेवनीककएडा सयमप्यकरेत्। तदा सुमन्त कैकेयीमब्रवीत्। देवि। विरम विरम रामाभिषेकससुन्मि षिताह्नादाडरावग्रहादाग्रहात् (श)। पुरा खलु ब्रह्मणो वरप्रसादा(ष)दवगतसकलप्राणिभाषपतया (स) पर्य्यङ्गप-
रुद्धापीति। मौथली सीता रुद्ाि निवारिताषि यान्त मच्छून्त साम अतुमक्कति, ववस् लक्खोऽप कढाचन न अह्नाति न सजनि समति शेष, द्वात हेतो राम एतयो सीतालक्ष्पयो
छनुग ततिस क नु ग म न मित्वथ प्रतिबोध्य वित्वम्य राज्ञे दूति
श्ेष गन्तु भयोऽष पुनरषि राजभवन प्रविवेध। वसन्ततलक
छत्तम्।२४। (र) डाशरथौ रामे। (ल) भताविष्ट दन केनचिहेवयोनिना अभिभत दूव। (व) विष्टरात् वासनात् । (श) रामेति रामव व्यभिषेके ससुन्मिषितः सम्यक विकसित य बाहादाङ्र वानन्दारम् द््वघे तख कावसड् प्रतिबन्दो वमिन् ताद्ृपाव। वाग्रहातृ वत्नात् निबेन्वादित्यथः ।
(ष) वरप्रसाढातृ वरप्रभावाद् । (स) अवगतेति चवमत विटित सकलाना प्रायिनां भाषय
वेन तख भाव. कवगतसक ल म्राष्रभापयता तथा।
Page 95
28 चम्प रामायणे
र्य्यन्तपरिसरत्विपोलिकालापे (इ) कतहासं तव पितरं इसनकारणं पृष्टा तद्विवरणं (त) पत्युर्मरथहेतुरित्यवेत्यापि भूयसो (क) निर्बन्धात् कुपितेन राज्जावज्ञाताया: (ख) मातुस्त माग (ग) मा कुर्बीधा इति। ततः, छवतासमच्जरनिय्यासं सगर केकयावजा। निदर्शनेन निर्दिश्य निरबध्नान्रिज पतिम् :३५।
(४) पर्यह्ख सट्टाया: पर्यन्तधु मराप्तदेशेष परिसरन्तीनह सभुरत्तोनां मिपीलियानामृ खालापे अन्योन्यभाषये। (च) तदिवरय तख् विवरय मकाशनस् । (क) ववेत्यापि मात्यापि। भयस चत्यन्तात्। ख) साजा तद मित्रा केअयराजेनेति शेष:। चवचाताया
(ग) मागें पन्थानं वैदव्यावसम्बनरूपमिति भावः । पुरा विधात- वशत् वोशयराजस सवम्रायिभाषयद्ञानशकरिर्जाता। तत्प्रकाशे प तस मृत्युरिति सिथिते कदाचित् तख मा्िषी तख वरविवरएं खानतो सपि मिपोलिकाप्ासे तृतनिबंन्ता भर्तुनिधनायाभविति भाव: 1 करतेति। वेकयातना केकयी लतः वासमखनख्य निर्यासः परि० त्याग येन ताधयमृ कतनक्जाख्पुत्रनिर्वादषिनमित्वर्य: सगर निद शनेन दृषान्तन निर्दिश्व दर्थयित्वा निज पति टभरय निरबभ्नात् निबेखन बबन्ध तर्यः । पुरा सगरो नाम नपतव्यष्ठसुत- समषक्ट परित्वव्य कनिष्ठघु घ्टिसइ्स््रवव मतिमकरोठ, चत: व्येहपरिलयागोडस्य पुखासस्थिति प्रतिबभ्गातीति भावः। कतुष्ट व्ष्टत्तम्
Page 96
प्रयोध्याकाण्डम्। ६५
तव, सिद्दार्थको महामात्यस्तत्परित्यागमब्रवीत्। सरयूपतितानेकप्रजामर सकारयात् 1 ३६। अरध द्शरथेन रामः सपरिष्कूद एव गच्केति निर्दिष्टः केवल खनिवमिटके वल्कलयुगलल्च प्रार्थयत्। सुखोचितानां सुव्यत्तदिव्यलावखसम्पदाम्।
क्रथ रघुकुलनाथी मध्यमाम्बानियोगादु गुणवति परिधाने मङलार्हें निराथ:। अरधिकुचतटव लाज्जानकी वाष्पसेका दपगतखरभावं वल्कलं पर्य्यधत्त ।२८
पिद्वार्थक इति। महामात्यः महामन्त्री सिद्धार्थकः मरखां पतितानामृ अनेकप्रज्ाना मरयकारपात् तख् चसमश्नख्त परि- त्वाग सगरेयोति भेध: अत्रवोत्। पुरा मगरसतोऽसमन्ज: धवो ध्यावासिनीनां प्रसानीं भिभ्ून् बलात् सटड्ोला सरया प्चिथ्य नाध- यालास। ततः मलाभि: क्रन्दृतीभिरावेदितो नपतिः पुत्र ताषथ दुरायारं दृद्दा निरवासयामासेति पुरायवत्तांतुमन्ेया। धतुध्ट वदतम् ६! ससोचितानामिति। कैक्रेयी सखोचितानाम् सभ्यस्सखानां ससबासितानामिति भाव: सुव्यक्ता टिव्या सावनायसम्पट् सौन्दरय्य- शोभा वेषां तथोक्ताना लयाया सोतारामलन्तयारना व्कलादोनि उपाष्रत्। सर्वान् परिष्ठ दानू प्ााष्किद्य वन्यपरिच्ठदानृ ते्: दत्तवतीति भाव:। अटुट्ट यद्टत्तम् 1२७॥ बथेति। वथानन्तर रघुकुबनाथः राम: मध्यमाया: अम्वायाः आातुः कैनेया नियोमात् आदेमात् भङ्गबार्ह माङ्कलिके सुपर्वात
Page 97
चञ्पर रामायणे
तत ये चित्रीयन्त: (ग) सवें निविकारवदनलत्तक-
तमानमाना (ङ)माननेषु पारम्पव्य णास्फ र(च)द्विकारः । सवस्कले दाभरथौ विषादा दामीखितान्ी यट्भूदशिष्ठ। तदेव जात करण महर्षें काकुत्स्थयाथाथ्य विलोकनस्य ।३८॥
शोभने परिघाने वसने निराध वशाराष्त सन् बाधअचतट स्तनतटयोकृपरि वलाता पतता वाष्याखा नवनवारीया सेकाठ् वपगत विनष्ट खरभार काकस यख ताहपम् कान्ुसितत्वाढा- ट्रौमतनया मृदुषमित्यरय वल्कल दत्षलच्ष मखभत्त परि्ितवान्।
(ग) चित्रीयन्त चित्रार्पिता दवाचरन् । (घ) निर्विकारेति निर्विकार वदनख बक्मो ओयख तथो नास्। इच्लामुकुलाध्यकम् दव्वाकुलप्रवर राममित्वये। कध्यक्षवन्त: मश्यन्त• । (ड) शोकेति शोकपडड ना शेकरूपेप कीलेन बह्ोजितं विङ्ड मानव येषा तथाभूतानास्। (चो मारम्मय्य स क्रमेय। अस्फ रत् प्रकटतासगच्छत् । सदलकले दति। दाशरथो रामे सवलकले पररि्टितवृत्तत्वचचि सति वशिष्ठः यत् कामीलिताकष निमीनितनयन सभृत् तदे नेलनिमीखन मषः वशिष्ठस कावुत्स्स रामख यथाथ्य तनव
परमात्तवमिति भाव, तख विलोकनख साज्षान्कारख करय साधकतम, करय सात्तकतम क्ेत्रगात्र न्ट्रिवेम्वपीत्यमर। जतम् । तेन निमीलनेन रामोडय परमात्रति तत्त्रदर्शनम् अमदिति विष्कष। उपजातिटत्तम प६।
Page 98
अयोध्याकाणडम्।
अस्य पोताम्बरत्यागे किं जाता विक्रिया पुरा। दूति प्रत्यग्दृया श्रेष्ठो वभिष्ठी नातिविव्यये 180।
(क्क)। तत्न, प्रयासाय प्रषिपतन्तीं सुषामात्निथ्य कौशस्ा गद्द्मवहृत्। घर्में निदाघकिरणस करै कठीह: कान्तारमध्यपद्वीषु नखम्पचासु। लवां बीच्य निसुलपदा वनदेवतामि- निन्दिथयते नियतमैव निमेषहानि:॥४१॥
वखेति। वस रामस मोताम्बरतागे पीतवसनपरित्यागेवा- ज्यविधवस्त्रपरिधाने इति भाव: पुरा यूर्वे किं बिक्रिया विकार: जाता ? न कायोसथः, सम एव आवः वासीहिति भाव। इूति धिवेति शेष: मत्यग्दृथा परात्मरदशिनां क्रेष्ठो वक्षिष्ठः न कातिविव्यथे नातिव्यथितः। मरात्मरख परमातनः रामख राजार्ह्ह परिकटे वल्कले वा को भेट दात विबिच्य सन्ताममत्जदिति निष्कष:। कतुष्ट वष्टत्तमृ 1: ॥ (क) अरुणसारथेः सयस कुलगुरु: वशिष्ठ इत्यरथः । अर्षत्
धर्मे इति। धर्मे योधे निदाघकिर्पस उथारपम: कठोर: करैः किरयैः नखम्पचास नखपर्यय नस्षन्तामिनीख्विति वावत् कानार- मध्यपद्वोष वनलध्यवत्म सु निस्तुलपदां निरुममचरमाम् क्तिमदुला- द्विसित्यर्थः त्वा बीच्ध दृद्ा वनदेवताभिः निभेषष्ानि: निनिमेघ: देश द्वत्यर्थः विधातेति वावत् नियतं निच्ित निन्दिष्यते कथमोदृश्य: सुलचथाया चरएव ममनम् ? सवेथा थिम् विधातारं वस वस्ु- चिबेको नास्ोति निन्दाहेतरिति भाव: । वसन्ततिलक ट्त्तस्॥8:।
Page 99
चम्पूरामायये
अ्रथ मैथिलीनाथः सलत्मयः सप्रदत्ियं राजानं जननीजनञ्न प्रसम्य प्रतिषिद्वप्रतिहारचक्रो (ज) निश्व-
क्राम। कथो दशरथान्जापरतन्त्रेस द्वारि समानौतः । प्रारब्यात्रस्य रघूद्दहस्य प्रागेव सौता रथमारुरोह। आनीलरथ्यं रथमारुरुची- रड्ां प्रभोरग्रसरी प्रभेव ॥४२। दाभरथी च रथमारुरुहतु:। यथा यथा राघवराजधानीं विहाव सीता विषिनोतुकाऽभूत्। तथा तथाजायत यातुकामा लद्गां विना राचसराजलत्त्ी:।४२।
(ज) प्रतिषिक्कति प्रतिषिद्ध म ममनुसरेति निवारितं प्रतिष्ठारचक्र दौवारिकसमूह: येव तथोक्तः । प्रारबति। सोता, मारव्वा नता वाल्रा प्रवाय येन तादृपस रघद्इस रामस प्रागेव पूर्वमेय आरोह्षपढिति शेष: वानीला रथ्ा स्थवाहा: कश्वा इत्यर्थ: यस ताट्ट्यं रथम् आररुतो: चारोढ़ मिष्छो: छड्गां प्रभो: टिवसकरख कमसरी अपवत्तिनी प्रभेव रथम् आररोह। उपमाल्वार: । दन्द्रवज्वाट्टत्तम् 18२ । यथेति। सीता राघवराजधानीम् वयोध्यां विह्ाय यथा यथा विषिनोत्सुका वनाभिसुखी कभृत्, राजसराजस रावबस वन्ोः तथा तथा लङ्का विना परित्व्धेति भाव यातवामा गमन- नखो अनावत आसीत। उपजातिष्टत्तम् ५8३॥
Page 100
अयोध्या काणडम् ।
पबालव्ृद्दमनुमच्कति रामभद्र- मेवा पुरी तदिह मा खतु निर्मुया स्मात्। दत्यादरादिव धरा बहुधा विधाय धलिच्कलात्निजतनु तमतुप्रतस्थे।४8। नृपसुखविमुखेन खेन कान्तेन साक दुहितरि विधियाकात् कामनाय व्रजन्त्याम्। पक्कुशलमिति मत्ा नूनमङ्काय ावी परिजनमुखवाष् पांशमिः पर्यहार्षीत् ।४॥।
खाबालेति। याबालष्टड बालट्डपय न् सर्वो जन दूति भाव: रामभट्रम् अनुग्कति, तत् तखातृ दह जगति एषा पुरी कयोष्या नियुखा सुगरहिता वरतप्नति भाव: मा खलु खात् नेव भवतु, भ्रति वियेति शेष: धरा वयोध्याभूमि: धूतिक्बात् बडधा निज- सनु विधाय ऊला चाहरादिव तं रामभट्रम् अनुप्रतस्थ अनुनगाम रामातुसारिखा जनानां बडधा सज्जारात् रजोन्धकार चाविरासी- िति भावः। वसम्नतिखकं इत्तम् ॥४४॥। कृपेति। विधिपाकात् दैवदुविषाकातृ न्टपसुसविसुखेन त्वक्राज्य- सुखेनेत्यर्थ. स न निजेन कानेन खामिना रामेशेरेत्थ: बाकतड्ट, सारक आाड्ेंरूम सजुरित्यमरः । दुडितरिकन्वाया सीताबामित्वथः काननाय बनन्यां मचन्या सत्यां धाली रथिवो अकुशनम् फामकलस् धवा- विकमिति आवः मतवा छङ्ाय अठिति पाशुभि: रजोमि: परि अनाना सुखवाष्य वदनामुलखं पर्य पार्षोत् परिजप्टार नूनसुत्- पने। बालाकाले रोटनममङ्गलकरमिति वद्या रनोयोगेन ननानां नयनवारिभोषयं अतवतीवेत्वयः । एतूम्रपाबङ्वारः। भाविनी उत्तम् 18५॥
Page 101
चम्पूरा मायखे
संस्थानमात्म्हचत्वर राजमार्गा । निर्मुक्तभोगभुजगत्वगिव चरीन लघीबभूव रखुपुङ्गवराजधानी ॥४६। अथ दपरथः सान्त.पुरजन: पुरान्निर्मत्य गत्यन्तरामा- वात्तमेव बामं सुचिरमवलीकयव्नालोकपथ(भ)मतिक्रान्त सुमन्त्राक्रान्तस्वन्दने (घ) रघुनन्दने सन्दमानवाष्पप्रवाही (ट) मोहसुपमम्य भूभ्यां पपात। ततः परिजनक्वताखा साल्षव्वसंननाय राज्जे कोधत्यासदन (ठ)मरोचत। दाशरथि-
रामेति। रघुपुङ्गवाना रघुश्नश्ठा्ना राजवानी योष्य रामा सुसारेक राममनुसरामीति बद्या सू् निर्गत युमपव् वा्ह्िर्गतः मौरवर्म: वखा: तथोक्का, सस्थानमाला चिज्रमाल्रा चिङ्गावशेव दवि भव. म्टड्चत्वरराजममा यस्ा: तथाविधा म्टह्चावर- राजपथमात्यावशिष्टति भाव:, अतएव कषयेन निर्मुक्र परित्यत्ः भोग: भुजगधरीरमित्वर्यः, भोमः सखे खन्ादिय्यतावहेश फणकाय- बरियमरः । बवा ताहयी भुजगत्वमिव सर्मनिर्मोक दव ससी बभूव। उपसाबङ्कार:। वशन्तबिलक इृत्तम् US६।। (भा) आालोकपवं दर्शनपथम्। (ञ) समन्नति समन्तेक तदाख्यन साराधिना व्ाक्रान्: सन्जावितः खन्दन रथो यख तादये। (ट) सन्दमानेति सन्दमान: प्रचरन वाष्यमवाह्ः मुजत समू%ः यस् तथाभूत: रद्द्वित्यथ। (ठ) कौथल्यासट्नं राममातुर्म्टहम्।
Page 102
तयोव्याकाएम्। १०१
रथइमइमिकया (डसमूच्ंन हाअनौघदुरवगाहतया (ढ) मन्दायमानस्यन्ट्नवेगः सकलजनविवेककोकनदं (ख) मुकुलयन् (त) मोहतमस् (थ) तमसातट(द)सुपागतत्, दरमगिरिशिखर(घ)मपि सहस्रदीधिति: (न)। आविःप्रलापमटवीं भजतो जनख काकुत्स्थपाद्विरहासहमानसस्य।
मूलस्थलानि तमसातटभूरहाबाम् 1890
(ड) अउमरमिकया अहनमृतः अडममत' राममनुसरामी न्य वमायइ्ञ तरवेयेति भाव, अहमपमिका तया सात् यः घरसर भवलइक्ार इतमर। (ढ) सन्त ककढिति सम्मकताम् अभिधाववां मडाजनानास ओघेन समहेन दुरवमाहतया दुगमतबा। (ख) सकसेति सकखानां जनाना विवेक: न्ानमेत कोकनर्ट रकोतृपलम्। (त) सुकुखयन् निमोखयन् काहरवसस्तिति भाव। (थ) मोइ्तससा मोहान्वकारेय। (द) तमसातट तमसा नाम बदी तखासट. तम्। (घ) चरमणिरिशिखरम् छास्ताचलचूडाम् । (न) सइसदोषितिः सुर्य। सविरिति। तमसाया: तटेष ये भूरुष्ताः पक्षा तेश मूलस्- ्ानि सखप्रदेशा: काक्ृतस्वस रामस पाटविरक्ठसह चरवविक्कूदा नल मानसं वस तथाभृतख् धाविभत प्रच्ाप वल्र तत् बडु- विलापसाितमिति यावनू बथा तघा घटनो कानार अजतः
Page 103
१०२ चम्मूरामायण
अथ निभौधे (प) दापरथि: सुमन्तष समन्त्ना वाि- तजनसहति(फ)रतिविनतानन्दनेन स्यन्दनेन (ब) वेदशु- सिगोमतिनिष्यन्दिनी नाम नदीः (स) तत्न च परिष्कृता- मिच्वाकवे मनुना दत्तां वसुमतीमतौत्य (म) विविधवन-
लङ्कार(र) मिड्डुदोपादपसुपागमत्। तत्न,
मच्कतः जनस वास्तोयानि विरचितानि परकयनानि पत्रभखा: येध तादृशानि व्टड्ासि सभवन्। वसन्ततिलक ्तम् ॥:७॥ (प) निशोेधे बईधराल। (फ) वञ्चितजनसहातः प्रतारिताबुयाललियबोकसमह इत्यर्थ: धनुयात्रिकान् जनान् परित्यव्यति भाव.। (ब) अतीति स्तिक्रान्त: विनतानन्दन: गवुड वेन तादशेन प्रजविनेति भावः । सन्दनेन रथन। (भ) वेदश्ुतीति वेदसुतिः मोमती निध्यन्दिनी व वाः बदीः वतोत्येषन्वयः। (म) वसुमतों भूमिम्। अतोत्य वतिक्रम्य। (य) विविधेति विविधाभि नानाविधाभिः वनगङ्कनवीरुद्गि: वनस् निविडताभि: तसपटले टमसमडैस मिडिता वाच्न्ा रथतुरमाया खुरसुद्रा घुरपुटाः यया तथाभूवया। मदव्या वत्म ना। (र) गमनगङ्गाचनिद्रितम् वकाशमक्गालतिटम् बम्बदषमिति आवः।इद्गति पङ्रवर नाम पुर नमर तख चलङ्कार भूषन- सुमसू !
Page 104
अयोध्याकाएडम्। १०३
दृष्टा राममनेक जन्मर चितैर्ट श्व' शभेः कमभिः ुखा माळवरद्यादुपगतां वत्तिञ्व वैखानसौम्। वे गोज्ृ न्भितहर्षथोकजनितेरवाष्प निषादाधिप:
सोडयं सुहत्मासाद गुहः अवताख्जलिरन्तसा (ल) रघु- नाथमनुनाथितवान् (व)। देव। पिटनियोगप्रवसान्त- करस(श) मपि भवन्त' विज्ञापितुमज्ञातजानपदरीति(ष)- भारती मां सुखरयति(स)। अस्य तदनिवार्य्यवौर्य्योङ्गटभटव-
दृद्दति।निषादाना चासडालाबास् अधिप गुह् द्वत्यर्थ अनेकजन्मरचितै बडजन्मरतैः शुभैः कमभि: दृश साक्षातकरणोय- मिति यावत् मातु कैकेया वरदयाव् पितटत्ताढिति शेषः छ्ठेतोः वैखानसौ व्ृत्ति तापसष्टत्तिम् उपागतम् वाश्रित रामं दृद्ा मुता च वेगेन उच्जुम्भिताभ्याम् उहोपिताभ्या उवषशोकाभ्या जनितै रामटइने डम वनप्रस्थयाने च शोक इति भाव: अतएव शोताश्ीतयुखान्वितै: दृषजनितै शीतलै शोकजनितैः उष्रिति यावत् वविरलैः घनैः कविरतधाररिति यावत् वाष्यः अशुमि सम्मक्रम् खाल तंवक्क वटन यख तथाभतः चभवत्। शादू खकिक्रोडित इृत्तम् ॥:८॥ (ल) कञ्जया ऋदिति । (ब) अनुनाथितवान् ग्राथितवान्। (प) मितरिति पितुनियोगे व्ज्जामालने दत्वर्थ प्रवष्ध ततृपरम् कान्ताकरमं यस ताट्टयम् । (ष) अज्जातेति सज्ञाता वविहिता जानपदानां नगरवासिन रीति: प्रथा ववा तादयी। (स) हुखरयति वाचाखयति वक्ता मरयतीतयः।
Page 105
चम्मूरामायखे
मं दुर्ग युक्तमनुषसभो ज्यजातमन्बरं मन्यराह्ट्यतो दावह(ह)- मस्मदोयं राज्यम्। तदिदमनिश प्रथममवत्तं (च) परिष्टह्य
शेन देशेडस्तमिन् विस्मयनीया तुभावमुनिवटन्दमन्दा किनीसषन्द शनेन (खद) मन्दायमाभजननीजनदुर्दश(ग)अतुर्दभ दपरथ- कथिता. समा: समापयतु (घ) भवानिति। तसमिब्निय प्रार्थनाभाजि सख्यौ प्रत्याचस्यौ राममद्र: प्रियोका।
(ड) वनिवा्ययति अनिवार्य वीखे वेषा तादृशा उङ्टाः उत्रटा· भटवर्गा योलुनगच्ा यख्ित् तथाभूत यत् दुरगे तेन युक्म्। पतुषन्नति सनुनता ने सततबस्तिइतव भोज्वजातेन मन्यरस् काविक चलम्। मन्वरेति सन्यराया: कैकेयीपरिचारिखा हदयख तोहा वक् सन्तापकर भवत्सुखदशनादिति भव। (क) वनिशि पत्तम् अतुज्जव्तिति क्रियाया विशेवयसृ। प्रथम. प्रछत्त प्रथमोपस्यित म्रथमोपस्यितपरित्ागे प्रमाणमावदिति साव.1 (क) परिजनयोग्यभाज्जनं परिवारोचितमाल्रम् । अवमु जनं कामिति भाव । वतुब्नन् वतजन्। (ख) विस्तययेति विभ्यवनौव अनुभावः प्रभायः वख ताविध सुनिटटन्द वस्ा ताटशी या मन्दाकिनो मङ्गा तव्ा मन्दशनेन। (ग) मन्दायमानेति मन्दायमाना बलावमाना अालवदतुभय सानेति याववृ जननीजवाना मातवर्गाया दुदेश यख् तथाभतः विदततन्ुवज्नदुख दूति भाव.। (घ) समा: वलसरात। तनापवत गमयत। तसितिति। ततिन सस्ौ चुह्े इख् म्ायनाभाजि सति
Page 106
अयोध्या काएडम् । १०५
मातुर्वाक्याइ्ल्कलेनावृतं मे गातर चाचप्रक्रियां नाहतौति ॥४६॥ ततखु तदनुरोधेन (ङ) रोघस्तरो(च)रघस्तात् सुमन्त्र- नियन्त्रितरष्ययोर्दाभरथ्यो(छ)रातिय्यं समचुपकें कर्तुमिव
वाहिनौतरङ्गमरुति(न) वाति काननगमनावस्थां काकुत्- स्थस्य प्रेचितुमचतमायामिव स्यायृति चरमे (भ) तिरो दिताबा पहामधिदेवतायां (घ) सन्याचरमां (ट) राम:
रामभट्ः मातः कैकेय्या: वाक्यात् वलकलेन टन्नत्वचा काछतं मे मम मात्र शरीर चात्रप्रक्रिया चल्रियष्टत्ति राजकाय्य मिति यावत् न अहंति इति एवरुपया प्रियोकता मरियवचनेन प्रत्याचख्यो मत्ाख्याट तवान् गुहवाक्य नाकरोदिति भावः । पाबिनोष्टत्त, मातौ गौ चे- चालिनी वदलो कैरिति तब्कपस् 182# (ङ) तटनुरोधेम गुड्स अ्रन्युरोघेन। (प) रोधसरो: तटतरो। (छ) सुमन्नेति समन्तेय नियन्त्रिता नियमता रथा बशा ययोः तथाभूतयोः । (न) करविन्देति चरविन्द्दृन्दभ्यः पद्मसमहेव्य• सन्दमानानां निःसरतां मवरन्दविन्द नां मन्दोइवास्िनि समष्ठवतीत्यथः । बाह्िनी- तरङ्मरुति नदीतरङ्गवायौ। वाति वह्ति सति । (क) परचित दषम्। अकमायामिव स्यारति अचले। परमे मविमे। (ञ) तिरोद्वितायाम् चट्यनं मतायास् बड्टामधिदेवताया दिवाधिदेव्याम्। (ट) चरमां सन््या सायंसन््यास्।
Page 107
१०६ चम्पूरामायणं
समाप्य तस्यां तरुमूलभुवि लक्ष्मणकल्पितं पतल्य(ठ)-
मभजत। रामे विदेहसुतया तरुमूलसंज्- मन्तःपुरं विभति लत्ष्मणसीविद्ल्वम्। निध्याय तं नियमितामितवाष्पवृष्टि निंद्रां निरस्य निषसाद निषादनाथ: १५०।
पूर्वोवोधरमृधि विरचितनटाबन्धौ (ड) सह सीतया दाभ-
(द) पर्णतल्य मलरशखास। रामे इति। रामे विदेहसतया सौतया सह्ेति शेषः लच्मणः नौविदन्ज: कज्ज की यत्र तथोक्न लन्तणपरिचारकमिति यावव, सौवि- दक्षा: कञु किन इतमरः । तरुमख सज्ा यस तथोक्रम् वन्न पुर विधात मचकति सति निषाटनाथ: चवडालाधिपतिगुह् दत्यर्थ तं रामं निध्याय चिन्तवित्वा परमात्म्लवेनेति भाव, नियमिता निवा रिवा चमिता वतिशाविनीतर्थः वाप्मट्टट्टिर्येन तथोक्ः रामख तत्वदधा परिहृतशोक दूति भावः निद्रा निरस सक्षा विषसाढ आमाझजुक्र। वसन्ततिलकं इत्तम् ॥५० (ड) व्यवीतायां गतायाम्। विभावयी रनन्यास्। अथमेति वयमुयः सयय मरोचयः मयखा एव वीचि मालास्तरङ्म्नथ्यय: ताभि द्वारिषि मनोद्वारिणीत्र्थः पूर्वोवौंधर मनि उद्याचलशिखरे। विरचितेति विरचितः विशेषेय कल्पित: जटाबन्ध: याभ्या तथाभूतौ।
Page 108
अयोध्याकाणडम्। १'७
इथी भागीरथीकच्छ(ढ)मामच्छताम। तत राम: प्रहर चेता: सीतामापष्ट। मेध्याखमार्ग परिमामसदु्पयस् दिव्यौषधिं कपिलकोपमहाज्वरस्य।
भागीरथों भगवतों भरणं भजाम: ३५१। तदनन्तरं राम: सान्तवचननिवारितसुमन्त्र: (ग) ससोमित्रिमद्लानि प्राथयमानया तवा मैथित्या सह गुहेनानोतां नाव(त)माररोह। स एष निषिध्य निषा-
(ड) दाशरथी रामलच्ायौ। भगीरथीकच्क्र भागीरथ्याः जलप्राय प्रदेशम् तटमिति यावत, अवमायमनप खात् पुसि कच्छर- सधाविध इत्यमरः । मेध्येति। मेध्य. चञ्मेधीयः अनः तख मार्ग: गतिरिति यादत् वख् परिमार्गयं परतः समम्तातृ अन्वेषयमेव दु्षय: अपथ्याधार: यस ताटशस कमिलकोममह्ाज्वरस कमिलमहषेः कोपरुपस महतो ज्वरस दिव्यौषधि शमयित्ोमिति वावत्, वातानां मितृयास् मनुतर्मणेन पसात् तर्मखेन पचेनिमं परिणतमिति वावत् भागधेवं सौभाग्य यखां तथाभतां अगवरतों भागीरयीं गङ्गां शरण निसतार- कारियों मजाम: सेवामहे। पुद्ा मेध्याश्वाहरणारयितर समराताजेष अतूपूर्वजेष कपिलमड्ठमा दग्घेष भगोरथः बडतपोभिरिमा गङ्गा पातालं नोला तान् गङगाजलसङ्ग नोहृत्य तर्पयामासृति पुराखवार्त्त। वसन्ततिखक ट्टत्तम् ॥५:॥ (या) साम्वति सान्तवचनेन म्रियवाक्यन निवारित: अबुमन्न- नाव निषिद् इति यावत् सुमन्त्रः येन तथाभदः । (त) नावं तरखिम। सिर्वा नौल्रशिसतरिरित्यमर।
Page 109
चम्पूरामायणे
सम्पूसशस्ये मत्याभिधाने जनपदे कतपद्यलज्नव्वेधन- चतुर(घ)खतुरो मृगान् विहृत्य कुतचिद्टनस्तिमूले निभा- मनैषीत् (न) । अरन्येद्यु(प)बंन्येन पथा प्रयाता(फ)स्ते प्रभा- ते प्रतीयमानहोमधूमप्राम्द्वारं (ब) भारद्दाजात्रममाश्रय- न्तस्ाभिवन्ध तममन्दहषें (भ) महर्षिंजनेनादिष्टवर्वना (म) बेकतंनीपूरोपप्नवं प्रवेन वैगवन निस्तीर्य्य(य) भमधननन-
(थ) निवादाचिपतेः गुडरु। (ट) अवतीर्षेति अवतीर्षः सुरवरितः गङ्गाबा: पास: येन तथोक: गङ्रामुत्तीर्य इत्वरथः । (घ) चबदिति चलता भावतां बत्चाया गरव्यायां मुमापा- मिति यावतृ बेधने चतर: निदुष: ममयानिपुष म्यर्थः । (न) अनेषीतृ अ्वतिवाह्यामास। (पर) अन्यदृ: चपरखिन् दिने। (फ) प्रयाता: प्रसयताः । (ब) प्रतीयमानेति प्रतोयमानं बच्यमायं शोषधम एव प्राग्द्वारं मूवद्वारं प्रथमं द्वारमित्वथ: यख् ताहयम्। (भ) अमन्दः अत्यन्, हर्षः रामदर्शनम इति भावः यख् तथा- भूत तं भरद्वाजम् सभिवन्द्य सभिवाद्य। (म) कटिष्ट्वत्तों ना कथतलागेर। (य) वेकत्तनीपूरोपप्नवं विकत्तनस सययस चपत सरो दैकत्तनी बसना तखा: पूरः मवाह् एव उपलबः उपटूबः तम्। प्रबन नोकया। वैव्यवेन वेखयो वशवशेषा: तेघामय बैखयः तेन वंशब कल्पितेनेतयः। निद्ोय उत्तीयं।
Page 110
भयोध्याकाएडम्।
सम्रिधानभमितशाबवसत्वचारित्रं (र) विचित्रं चित्रकूटम- चलमभजन्त (ल)। अनुजरचितपर्णगारह्टद्यास्ु माद्यत्- परभृतकुल चज्जृत्यञ्जमैरस्ष्तासु ।
स्विर मरमत रामसित कूटस्थलीषु : ५२। अथ मां वनवासवेरस्या(व)दपि राम. समाहबे दति प्रत्याभया परतन्त्र सुमन्त्र कानिचिदहानि गुहसकाशे नीता निराग(श)स्तत. प्रतिनिवृत्तो निव्टत्तोत्सवामयो व्या-
(र) प्मेति शाम एव धनं येपा ते पमधना: कषय ट्ूयथ तेषा जनान तापसजनानामित्वर्थ: सविशनेन ममर्मेख शममितम् वप- नोतं धालवम् अन्योन्यपत् भावः यत्र ताट्टग सत्वाना प्रायिा चारित वशिन् तथाभत विनीत्ायट्कुजमिति भव । (ल) अभजन्त म्रपु । अनुजति। राम चनुजेन बन्मखेन रचित मिमेतः य मशंगार पलकुटोर तेन हद्यासु मनोज्ञास म द्यनाम् म्रहष्यता घरम्टमकुलाना कोकिलटन्दान चज् द्व प्रसरद्धि पञ्ुने खरविभेषे. रश्चितातु आमोदितासष चित्रकूलस्थनष जनकदुइत नीठाया योगात् सङ्गात् जात साकेतसीखम् कयोध्यानिवामसुख यन् तन अत सन् चिरं दोघक्रालम् खरमत सुखेन तस्यावित्ययः। मालिना टत्तम् ६५-॥ (व) वनवासैति बने वासख बरख्तरात् विरतत्वात् दुखाकयवा- दितत भाव: । (थ) हराश. रामख मरत्यागननं प्रनीति शेष. ।
१०
Page 111
११० चम्प रामायसे
मासाद्य निर्दाशरथि: (ष) सारधिरिति योकातिरेकात्
याहमरथं प्रयासीन्मुखप्राय प्रायंसीत (ह)। एतहर्भनेन विसंजो (व) दशरथः कौगस्यासुमितराभ्यां समाखास्तितः कथ प्रयातं रामेण कथ कथितं मैथिचा किंवृतः सौमि- विरिति मुह्ुमुंहुरयुकुशिठितकरहः सुमन्त्रमन्वयुक्त (क)। सोऽपि राज्जे व्यजिन्नपत्। देव। कथ ब्रवोमि, कठिन- हृदयोऽहम्।
पारे रथस्य च सुतौ तव वर्तमानौ। भूला विदेहदुहितुनंवसौविदल्लौ भागीरथीतटवने पथिकावभूताम् ६५३।
(ष) निष्टत्तोतूसवा निरानन्दामित्वर्थ। वासाद्य प्राय्य । निर्दा- पराथ रामचन्दपरहित । (स) पौरेति पौरै. पुरवासिमिजने जनित वारव हूत्र्थ: य' दोन कातरः व्ाक्रन्द तेन मन्दीभनः हलीभूत मेमिषोष: चक्रपान्तध्वनिर्येस तथाभताद्। (ह) म्राशसीत् प्रायनाम । (च) एतहर्शनेन सुमन्त्रदर्शनेन । विसक विचेतन । (क) कन्वयुङ्क वष्टक्कत् । सेवेति। तव सुनौ रामलच्लो सेवाया यो रस अनुराग: जसू धनुमताना मौराया पुरवातिनम् वनुमच्कतामिति शेष: मनोरथस्य अाभिलाषख रथम च पारे बत्तमानौ परितक्तपौरखना- बुसरण्णी रथर्वितौ चेत्यर्थ: विदेवदह्हित सोताया नवौ सौवि
Page 112
पयोध्या काएडम् ।
किन्तु, टेव। तत्तनयस्य कुन्तलभरं तीरै खधेनूद्धवैः सेतुं नालमरुन्तीपतिरभूत्तस्याभिषे कोत्सवे । सिक्तो इन्त स एष मैथिलसुतावाष्पोटकोत्पाटके- न्यं ग्रोधच्रितैजटां रचयितुं चीरैनिषादाहतैः ॥५४॥ तस्या विटेहदुहितु: पदयोनखेषु लाचां विनाप्यरुसिमा सहसा बभूव। वन्य पथि प्रियतमैन सह व्रजन्तया वैवसर्थमाविरभवन्र कदापि वके॥५५॥
दल्लौ कञ्च किनौ रक्कावित्वयः भूता भामोरथ्ा गङ्गाया तटवने तोरकानने पथिकौ पाटचारियौ ग्यभुताम्। वसम्ततिलक इृत्तम् ॥५२। देवतति। ह देव! वरुनतीपतिर्वशिष्ट, सधनङ्गबैः यख ोम- धेतुजातै: वीरेः दुग्वः तस तव तनयव्य रामस् काभिधेकोतूयवे कुल्लमरं केशनिचय सेत न अालं समर्थः अभत, ढन्न खेटे स एघ कुन्तबभर• मथितसृतबा सोताया: वाष्मोढकानाम् अनुजलानाम् उत्पाटके निषाटेन चायहालेन गुहेन वाहतै व्ानीतैः योधातृ वढातृ चरिते निःहृते चोरे जटा रचयित सित्तः। वटनिर्य्ां- सेन केशाना जटिबत दद्षा सीता हरोदेति भावः। शार्दलवक्रो ड़ित ट्टत्तस् ॥५:॥ तखा दति। वाघाम् चलककरागं विनामि तस्ा विटेह्दाह्ित: सोताया: प्रियतमेन रामेय सछ्ठ वन्ध पधि व्रजन्या गच्छन्या: सत्ा: घटयोनखेघ सप्सा वरुपिमा लौष्ठित्य बभन। क्रिन्तु वक्र बदने कटाषि वैवसय मासतिन्व न शाविरभवत् प्रियतमसङ्गजोल्वासातिथया- दिति भावः । वशन्ततिखकं त्तम् ॥५५॥
Page 113
१११ चम्प समायस
सौतापतः किसलयै: परिकल्पा तल्प सचार्य्य सत्वदमनाय निभासु दृषटिम्। धन्वो तदङ्गिभजनादिव पुखलभ्या दस्प्र एव वनवत्मनि लक्ष्मखोऽभूत १५६#
निगमवपुषि ज्योतिषि (ख) हृदयलग्नशोकशल्या कौधत्ा- माशवास्य नरपतिरित्यमकथयत्। पुरा खलु सरयूरोधसि ग) विविधतरुनिवहपिहितविवसति वेतखति मृगया- स्महया(घ)कर्मपप समयमगमम् । तत्, तीयादाननिदानपुष्करगजमान्या तपखी मया पड: कवन शब्दवेधनविदा पाथः सरय्या हरन्।
सोतापतेरिति। पुरायलय्यात् सुकतसुल्लभाव् तख्व रामख कं्ि भजनादिव चरणसेवनाढिन धन्य. सताथत गत लन्हाम किसजये पक्षवे वीतापतेः तत्ञ शया परिकल्पा् रचयित्वा सन्ाना सापदाना हमनाय निवारणाय नियासुदा्ष्टि मञ्ार्य उत्म्ोत्य तर्थः वनवत नि करएयलार्मे काखन एव मिद्रार्राष्ठित एव सरथच देवभावं प्राप्त एव सभूत। वस्ृन्ततिलक ट्टत्तम् ॥५ ६। (ख) चरमेति चरमगिरिशिखरजुषि अस्ताद्लचडाबलम्बिनि। निगमवपुति वेदमयशरीरे ज्यातिषि सये इ्त्वय.। (ग) सरयूरोधसि सरयूतीरे। (घ) विविधेति विविधेनांनाप्रकारै तकृनियहैः टक्षरमूहै. पिित वाक्कराहितः वितरखान् सूर्ययः येन साटये। बेतखात वेत- सगढ छति यावत्। मृगयास्पृइ्या मृमवार्थमित्वय.। तोयेति। अन्द्वेधनविदा शन्दानुसारेख सव्यवेधनमट्नेत्वर्थं:
Page 114
तस्पिवोर्जरदन्वयोरनुमृति कर्तु चितां चिन्वतीः अहपो मख्यपतद्जवानपि सुतप्रेम्या प्रश्येदिति ।X॥ अहं वैश्यस्व शूद्रायां जीवस्तस्ान्र संभवेतृ। व्रममहत्व ति मामुका खगतो दुर्गतो मुनि: ।५=। तद्वश्य वश्य एवास्मि मत्योरिति नरपति: सुतिमाम गतराम एव विरराम (ङ)। मुनिधामक्वतोत्यन्तिवियत्तिनिष प्रतिक्रिया। यतो दपरधायाछ दिदेश दशमौं दयाम् ॥५2॥
सथा सरया पाधः जल दरन् कमन तपखी तोयख आदानं बहसं तख निदान कारपभृत पुष्कर शुराडादवड: यस ताहपस गजस सवान्ा मजोडयं निशि शुवडाटरड न जलमाकषेतीति कमेगेति बावव विद्. यरेब ताडितः । जरदन्वयो दृह्धयोरन्योय तव्मित्रो तथ तमखिन: इतस्ीति भावः जननीजनकयो: वनुम्ततिं मृतपुत्रामुगमन कर्त्ते चिता चिन्वतो: प्रविभतोरिति बावत् अवानषि सुतमसृपा पुत्रस्त उजनितशो केनेति वावत् ममश्य त्् विनाश लमेत दति भाप: नवि वपततृ। तवममि सावालित पुवशोकेन प्रायान् व््नेति भघन्तौ हो हिवं वताविति लावः । शादू उविक्रीडितं उत्तत् ॥५७। सहमिति। यड़ वेयख मूद्राया भार्खावामिति शेषः जातः तसात् महाइत्वा म्रहाबपजनित पातकमिति बावत् न सन्वेत् तर्वेति घेष, दूति मामृ उक्का व दुगत, दरवस्य अरघतदेक्ृतयेतिभा सनि ताषय सर्णत सरां म्राम ५८५ (ड) सुतिमाेति कृतिमागं अयविवर नत् दर्शमपर्थामति भवः नतः राम: वस तयाभतः रामनान पसत्षिति बावद् । विररान तुष्बोमास । सनोसि। सुनिषामेन हरता उत्पत्तिसेखा: तथाभूता सनिधाम
Page 115
११४ चम्ब रामायणे
किं बहुना, नाक्रान्त विदिवं परैः सुमनसां कान्ता न वन्दीक्वता नाकीमें पुरुहतशासनधरे, साकेतवाच्माड्नम्। नादिष्टा सचिवास्च भूतलपरित्राखाय वद्यप्यसौ नाक शोकवशादगाहप्रथो नास्था बहन् वाहने।६० अथ दमरथप्रशसामासलै, (च) कैकेयीनिन्दाकन्द
अवितेति यावत् विपत्ति निषत् निष्प्तिक्रिया कपतिकार्य्येत्थेः। वतः सा दशरथाय आशु शीम्र दशमो दथा मृत्युमित्वर्य. टिदेस
नाक्रान्तमिति। वद्यपि पर यत्रुभिः असुरैरिति भव लरिदिय खर्ग न वाक्रान्त भोषद्रतामत्वरय सुमनसा देवाना कान्ता नायय: न वन्दीकता न हठेन हृता व्सुररिति शेष:, पुरुव्हतस दून्द्रस आामनधरैः किहूरै: साकेतस कयोध्यावा वाह्याङ्गन वाह्य चखर न आकीर न व्याप् वाडायटानार्थ दपरथानयनायेति भान तथा मतलपरित्रायाय प्टथिवीराज्वरकषयाय सचिवाः चमाव्या न आदिशष न वापप्राय्म, तर्थापि वसौ दशरय वाचने रथे व्ास्या यत्न न वहन् विना रथमित्वरय शोकवश्ात् नाक खगम् अ्रगात् मराप। अमुराणासुपट्रवनिवारयाथम् वसातेष राज्यभार निच्चिमय टन्द्किङ्कठराहतो राजा म्रायश रथेन खम गच्छतति, सास्मतन्तु तत्तत् कारय विनापि रथ विह्ाय पुत्रशोकात् खर्ग जगामेति जिम्कष। शादू लविक्रीडित उत्तम् ॥६॥ (च) दशरधेति दशरथख प्रथसया राजाय पुत्रशोकेनात्मन पखानमि तत्वाज तथापि सत्वात् न परिम्ष्ट द्त्येवरूपयति भाव: मासहै, पूर्योरिति वावत्।
Page 116
अयोध्याकाएडम्।
देवनारवैर्मुखरितेषु (ज) टिङसुखेषु। अभूदराजकम्नानसहण गगनाड़नम्। ध्ालोक्ेव तथा भान्तमशेषञ्च महीतलम् ॥६१॥ तत. प्रभाते वशिष्ठवचसा तैलद्रोखा नरपति निचिस् चिप्रमेव (भ) भरतमकथितद्मरथ(ञ)मेव आनयतेति दूतान् केकयेषु (ट) प्रेषयामासुः। तेऽपि जितयवनजवन-
नमानस भरतमभिवन्ध गुरुनिदेश व्यजिस्नपन्। सोजय मातामहेन युधाजिता (ढ) चानुन्नातः कतिपयैरव दिनै-
(र) कैकेव्या निब्द्या कन्दलितै परिपुष्ट. (ज) सुखरितेष ध्वनितष। कभदिवि। वशष समग्र महीतलम् वराजबेन राजराह्िम ववन म्वाना सता साधना गया वल ताट्टशसृ कशव मगनाङ्गन भून्यचत्वरम् कालाक्यव तथा शान्त निष्टत्तोत्सवमिति बावद् कभव् प१I () क्षिप्रमेव शोत्रमेव। (ञ) वकथितेति न किता दशरथख कथा वार्त्ता वस ताटृथम्। (ट) के कयेषु तदाखय देशे। (ठ) जितेति जित पवन, वायुय्येः ते जवना वेनवन्तः ये हयाः तैः सङ्खोचचिता: खर्योक्षता पन्यानः यैः तथाभूताः। (ड) तुरगमतिः चश्चपतिः केकयराज दत्वधे तव्य पुरे नगरे। (ढ) मातासहेन वख्नपतिना। युधाजञिता तटाखेन मातुलेन ।
Page 117
चम्मू रामायणे
वनिमित्तसभ्भूत ख्ान्ताकः (ए) साकेत(त)माससाद। तिचकितमतिः पुरेव पश्यन्
न्यविभत भरतः परौतदूतः पितभवने पितकाननादनूने ॥६२। स पितरमनवेच्य तत्र मातु: सदनगत: प्रसिपत्य तामपृचृत्त्। क् नु मम गतवान् पितेति सैषा परुषतरं भरताय वाचमूचे।६३॥
(ख) अनिमित्तेन दुनिमितन वन्दत सज्जात खान् सना कक दुखम् उद्रेग इति यावत् बद् तथाभूत । (त) साकेतमयोध्यास्। अतोति। परीतदूत राजद्य तपरिष्टतः अरत पुरव पूर्वसेव छयथा पुरे नगरे चरतीति चार मौरवर्ग बश्मिम् ताटशं पुरस कयो- ध्यानगर पशन् वतएव व्तियकिता अतिशक्रिता मतिबख तथा- अतः सन् पित्टर काननात् परमशानात् बनने मनला तहसहये दत्थ: पितुभवने न्यविशृत प्रविष्टवान्। पुष्मिताम्राष्टत्तम्, वयुज्ति न युगरे- परो बकारो बुजि त नऔ जरमाव पुष्मितायवि तलनयात् । ६य। स दति। स अरतः तल पिटभवने पितरस् बनवेच्स वहुड़ा आत. केकेयाः मदनगदः ता बाबर प्रतिपन मम मिता क ब कुब खलु गतवान् इति घपटक्कत्। सा एषा बेकयो भरताब परुप- तरस् अतिनिष्ठर बधा तथा वाचल् रबे उतवती। पुश्मितापा छत्तम् ॥६स।
Page 118
अयोध्या का एडम्।
वनचर दूव साक मेथिलीलत्तणाभ्यां पितविधिमभिरोड प्रस्थिती रामभङ्र:। तदनु तव पिताभूत कालधर्मांनुकूल- रव मनुभव यथेच्छ नि.सपतां धरिवोम् ।६४। मयूरीव महानाग केकया केकयालजा। भारत्या भरतं चक्रे परिचभितमानसम् ॥६५। तदनु भरतवविरतर विलय्य विलुम्यमानविवेक: (ध) कैकेयोम कथयत्। परियतिपरुषायां पामनां सन्निपातात् न हि भवसि चतुसी सा त्वमस्ाकम म्बा।
वनचर ति। रामभ्ट्रः मैथिलीलप्तयाभ्या साक बाळ्व वन- चर दूत व्याध दब पितविधि मितरादंयम् अभिरोड़ पालयित प्रस्थितः गत, तद्ु तट्नन्तर रामवनगमनात् परमत्यथ तव पिता कालधरस मत्यो. अनुकूल वशद्गतः अभत। तव निःसपत्ा बबुर. द्रिता धरित्री पृथिशे वथेच्ठम् कनुभव भुडच्। माखिनी- ध्तम् 1६:। मयरीति। केकयालाजा कैकेयो मयूरी केकया खवारया केका वाशी मयरस त्यमर.। महानागं व्ासपमित भारत्या वचसा उक्करूपयेति शेष: भरत परिक्षभित सन्तापित मानस यख तथाभतं चक्र ऊतवती। तहचसा भरतो नितरा व्ययत इति भाव:। कातु- श ठष्त्तम् ॥६५। (थ) विलुस्यमानविवेकः विलप्रबुद्धि: द्वतिक्त्तव्यविमद दति वावत्। परिषतीति। परिपती परिपाके विरसानि दारुपानि तेवा
Page 119
११८ चम्प रामायणे
तदिह तनयवत्य: संलपिष्यन्ति कामं श्रुतिपुटरचितात्तेख्वां सविली मकीर्त्ते: ॥६६॥
अविकलमिनवश दग्घुमान्चित्व तापं जनमनसि किरत्त्या हन्त सत्यां भवत्याम् । अनुसनवमपापैर्देवता पूज्यमाना
अविरततषितात्ते वत्समालोक्य धेनो- रयि तनुजशतानां मातुरस्त्न बभूव।
पाना पातकाना वास्पातात् तव शरोरे प्रवेशादिति यावत् सा प्रतिवातिनी साधुपुत्वविवासिनी च तवस् कास्कं चतुणी रामभरत- बच्तापयल व्नाना सम्वा माता नहि भवास मातेति कसाभिन्नतुभिः नैव सम्बोधनीयासीति भाव। तत् तमतातृ द्ूड्ध वसिन् नगत तवयवत्यः पुबवत्य नायय दति शेषः ता सुतिपुटेष कर्षकुष्ठरेष रंचता व्यात्ति व्यथा यया तथाभताया: चकीन्त दुयशस् सवित्री नयित्रीं काम सम्यक सखमिध्यन्ति कीस विष्यन्ति। मवनी-
कविकलमिति। उन्नति खेटे। अविकल विशुद्ध सम्पपें वा इनवश सूयवयस् सास्तत्य दम्व जनाना मनसि ताप किरन्या ददत्यां भवत्या सत्या विद्यमानायास् अपामेः पुसयलटुमिः कानुबरन मनिवत् पूज्यमाना देवता सग्निरिति भाव ददानों कथम् वाम्तयम् यन्नातीति व्याश्तयाशः स सभिधान तत् आश्चयमक्षकनामधेय वदत ?
भवः । सालिनीषत्तम् ॥६७। कविरतेति। ततुजशताना पुल्नयताना मात: जनन्या: वपपि
Page 120
अयोध्याकाणडम्। ११६
तदिह तनयशोकं सन्तरेटेकपुता कशव कथमदानीं कोशलेन्ट्रस्य पुत्नी।६=।
वरयुगरसनाभ्यां प्रामवायुं तदीयम्। अपनगरममुष्यावर्त्तनं सुक्रूप पिटवनवसुमत्वा क्वापि वल्मौकवत्याम्।६2। एषा निकष्टमतिरातमगुखीचितेषु वंशेषु सत्सु बहुवा पिभिताशनानाम्।
धेनो. वविरत सतत हषितस् वतएव आात्ते क्विष् वत्सम् खालोका दृश्ा अस नेतजल बभव पततीति भाव। तत् तसात दूह संसारे एकपुत्ा कोशलेन्द्रस पुत्री कौशल्या दूदानीं कवं तनययोक वन्तरेतृ त्सजव् कथय। मालिनोदत्तम् ॥६८। धमिबदिति। दय केकयो कालयोगातृ समयबलसान्तित्वेतर्थः यवर्थे पञ्चमी, नरेन्द्र राजनि विषवेद् च, नरेन्द्रो विषवैद् सादिति कोषः । कमन्त्रे मन्चरहिते कमप मन्त्र मन्त्रिमि सह सत्वा कविम्ृष्यकारिय्ि सति वरयुगरसनाभ्या वरदयरपजिह्ाम्या बीवं नरेन्द्रसम्बन्बिनमित्वर्थ प्रायवायुम् धयमि्बित् एतेनासा भुनङ्गोल हक्नम। अत· वल्मोकवत्स्ा वलमीकाख्वकीट र्वतमत् पिएडपालिन्यां काषि पितवनवसूमत्या पमयानभसौ कापनगरमनुष्यावत्तन नगर- अनुष्यावस्थानराहित्यं युत्तरुपम् उचितमेवेत्यर्थ। वल्मीकनति पूमशाने प्रायथ: पन्नगाना सथिते नगरमनुव्यावासोडयुक्त एव युक्तसु धनामरिकायास् सन्त्यावसायिनां तत्तन्न्त्ोषधविदा वास दति निष्कष । भजङगत्रा दरव केकय्या: सहयासेन राज्ो विनाश दूति भवःस लि नोटत्तम् ६् ८B एघेति। निळष्टमति चुद्राशया एषा कावनः रूस पृणो-
Page 121
चम्य रामायणे
माकन्दपालिनि बने विषवलरोव हा हन्त! केकयकुले कथमाविरासीत् ।. जननीति विहौना मे जननौति स धर्मवित्। निरयाब्निरयाद्यौरो निरयादिव सातुज:।७।।। ततः सामात्य: पत्ुव्ितारोहयमभिलषन्तों कौधल्यां भरत शपथथतैनिवार्य (द) वभिष्ठाधिष्ठितेन पथा दमर थाय वायजू काभिप्रेतं (घ) प्रेतऊ्वत्यमशेषमकरोत्। ताते पितवनं याते यातु सराटवन तथा। भरतः प्राथयामास प्राञ्जलि: प्रक्वती. क्वती ।9२॥
चिते नीचाशयशालिस्वंत भाव बङशा पिशिताधनाना राजनाना व शेष सत्स विद्यमानेष माकन्दपालिनि व्राम्मतर्शोभिनि बने विष- बज्धरोव विषलतेव केजयकुले वातगुखनालिनीति भाव कथस् कावि- रासोत जाता ? हा इन्नति खेटसूच क स व्य य द्यम् । ब बन्नतिखक इत्तम् ॥s0॥ जननीति। स सानुजः सलस्मम वौर धमवित् राम: मे मम जननी माता जनाना नोतिविहीना नीतिसरष्टा दुर्सायवतीत्यर्थ, द्ूति प्ेतोः निर्मासि्ति काय शुभावइविधिरत्र तथाभूतात् कशुभादि न्यथ, कय शुभावक्ो विधिरितमर। निरिवात् नरकावृ ए हथमातस इवा सरु माढिति भाव निरयाटिब निरमच्कदिव। उत्- मेचालद्वार ॥७१॥ (ट) निवार्खत निवाय सन्वयत्वेतर्थ। (घ) यावजकाभिप्रेत याज्तिकोचितमिति वावत्। साते दति। हती भरतः प्रास्जि बड्राव्जति मन् ताते पिनरि पितवन पसमान याते कते दूति यावत् तथा तेन प्रकारय शहःदिति भावः मतयनं मातु रामस वन बत् रामो वसति
Page 122
श्योध्याकाणडम् । १२१
ताभ्यां सुमितराकोथत्याभ्यामन्तःपुरजनेन च सह भदतो भवनमभजत। अध यथाविधिविहितोधदैहिकं गमितचतुदमदिवसं (न) दिवसकरकुलहित करे(प)नगर- वृड्दे: साईममात्या: समुपेत्य मुककुटाभरणाय भरतं प्रार्थया- मरसूः। ततस्तान् निर्बध्रतः (प) सो5यं म्रत्यवादीत्।
मुकुटमध वहेयं युपदान्ा हि पूज्या। मम परमवकाथ: पराभालानुकूल: क्वचिदपि विपुलायां नाईस्त चेहएडकायाम् ॥०३॥
तहनमित्वर्यः यातु मन्तु म्रहती: वमात्यादीनृ म्रार्थबालास। पतुष्ट वष्टतम् ।।७१। (न) ममितेति ममिता वतिक्रान्ता: चतर्टशटिवियाः येन ताद्टय, सव्रियो ह्वादशेडनीति यासात् दादमटिनात् परमशौवान्नटिने आइ्धविधानं ततूपरे चलर्डशेडइनि प्रतिष्ाभोजनादिकं समाय्य लिवत- मिति भाव:। (प) दिवसकरकुलेति दिवसकरलन्तख सूयकुसख हिवकरै: प्ितैषिि। (फ) निबन्नत छायइपतः। बङभिरिति। रह अिरिनृ विषये बङ्भिः उक्र:वचनैः युध्धर- मिति शेषः किम?न किममि प्रयोजनमितर्थः, युध्नकमृ व्द्ा पूज्या क्वि पूजनीया एव ससेति श्रेष: परं विन्तु वेतु वदि कचि- दृषि विपुलायां सहत्यां टमडकाया दसाडकरय पर्णशाखातुकू: मतकुटी रोचितः मभ अजकाशः ख्थानं न अस्ति न सर्वतति न प्रामते द्वति साव:, वधाननतरं तहेत्वर्थ: त्वक्वा सौमिललैन्पस प्ति: ११
Page 123
१२२ चम्पूरामायणे
पतुक्का रामसेवोत्सुकमना निव्चक्राम। अनवधि रचयित्वा सत्पथे पाशलत्वं
नरपतिष्टहमध्यात् तूर्यमुद्घूर्षमाना कुटिलगतिरुदसथानन्यरा नाम वात्या।७/
ततः, केशहस्त' खहस्तेन महीला तद्दशोद्यतम्। कोमल्या वारयामास क्रुदं रामानुजानुजम् ॥७५। ततः सान्त:पुर (ब) एव पुरान्निर्गत्य भिल्पिवर्गसमी
व्यवप्वारः रामसेवनदपेति मावः येन ताटपः सन् सुझुट वड्ेयं राजकिरोट® धारयेयम्। दसडकारए रामपरिचर्यया विहाय नैव राजश्रियं म्ह्हानीति भाव: । वसन्ततिलकं टत्तम् ॥७३॥ धनवधीति। कुटिलगति: वक्रगासिनी मन्थरा नाम वात्या घूर्षवायुविशेषः सतृपथे सहाचारे उत्कष्ट मार्गे व अनवधधि सत्यन्त पाशुवतव कलटू धलिसञ्चयञ्न रचयित्वा प्रदायेत्यर्थः भुवनख जगतः नयनानां सौखस प्रातिकृत्य विपर्यास सताच सर्वानृ जनानृ वसन्वोष्यति भाव: उद्षर्णमाना सती नरपतेः राज्ः उ्ट हृणध्याव् उदस्याव उत्तस्यौ निजेगामेत्र्थः । मालिनीष्टत्तम्। रूप- कमलङ्कार: 1७:॥ जेशइसमति। कोधल्या केशइसत इस्तन केशेषु तामाक- वैन्तमित्वथः खहस्तन स्टडीला तखा: मन्यराया बधे उद्य क्रुद्व कुपितं रामानुजख मरतस् चतुज शत्र प्ञ वारयासात स्ो इत्या नैव कार्य्यति न्यमे नत्। मनुष्ट व एत्तम् ॥७५॥ (ब) सान्तमपुर, धन्त.पुरजन्बड्िन:।
Page 124
अयोध्या काणडम् । १२२
वतसरषि(भ)भरतः पुरतः प्रसतनरगजरथतुरमचरणच्ुस- चौणी तलसमुत्कोर्ेन (म) रेसुनिकुरम्बन जम्बालयन्रम्बर-
निस्तीर्य्य दूराढेवाश्नमद्दारि निवेभितबलभारी (ल) भर- हाजाभिवन्दनमकरोत्। सोडयं प्रीतमना सुनिर्भरत तज्ज- ननोजनमपि प्रत्येकमालोक्य सेनामप्याहय यथोचितमा- विध्यमकुरुत। तथातिथ्य चक्रे भरतबलभाजां तनुभृतां भरहाज: सोडयं भृकुटिभटकल्याखिलसुरः। तपस्तव्वा घोरं दिवि सुमनसस्तत्फलभुजो यथा तेषां तोषं चयमभिलषेयुमुनिळ्वतम् ।७६।
(भ) शिल्पिवरगेति भित्पनां वर्गेः समीळता असमाना समाना उता सरयि पङति: यख तथाभृतः । (स) प्रहतेति परृताना पलितानां नरगजरथतुरमार्यां चरखेः नुस्ात दलितात् चौगोतलात् भूतलात मसत्कीखेन ससुत्यापितेन। रेसनिकुरम्बन रज·समूहेन। (य) जम्वालयन् कटमयन्। चम्वरगङ्गा मन्दाकिनीम् । (र) सुमन्त्र ति सुमन्नेय भगितः उत्र गुमनवइ्ः गुगराशि- र्यध तादृयः यो गुफ्ठः तख वतुमत्या अतुजया। (ल) निवेशितेति निवेशितः संस्थापितः बखानां सेन्यानां भार: सतिशयः बेन तथोक्त: । तथेति। म्टकटिम्व भ्तिरेव भढ्ः सेनापुरुषः तक्ष कव्या: वश्या: सखिलाः रमया: सरा: देवा यस तथोतः आाप्तावशंवटदेवमय दूईि यावत् बोडयं भरहाजः भरतख बलभाजा सेनासमेतानां
Page 125
११४ चम्परामायणे
द्वति दिनं दिनशतकन्प (व) तत्र नीला मुनेनिदेशे न सर्वडपि चित्रकूटवनोहथमविशन। तव सत्यस्तसैन्य(ग)- स्तत इतो गुहेन सह राममन्विष्यन् हव्यगन्धिना गन्धव- हन (प) होमधूमेन च दूरादेव विभाव्यमानमचपलमृगगर-
घोष खवएस मुचितसामोप्यप्रदेशं(च) नूतनपरिक ल्पितपर्य-
तनुष्टतो माचिना तथा ताद्टपम् वातिथ्य पक्र अतवान् वधा घोर कठोरं तपः तखा चरिता टिवि खमे तत्य तपस फळं भुज्जस दति तथोका: समनसः देवाः तेषा भरतमेनिकाना सुनिना मरडाजेन कत जनितं तोषं म्रीति चपम् विलिषेयु• इच्केयु। अरतमेनिका भरद्वाजन कतातिथ्या: दिव्य सुखपनुभवन्ति सेति भाव । शिख- रिमीष्त्त, रसे रुह्टैमकवा यमनसभलाग: शिस्रियोति तक्जनषातृ
(व) हिनमतवल अतसंखयकदिनसटयं रामदर्यनौत्सक्यादिति भाव: । (श) सन्चस्तसन्यः सख्रिवेशितबलः । (घ) हव्यगन्विना इतगनवता। गन्ववह्हेम वासुना । (स) विभाव्यमान सच्यमायमृ। अचपलसुगगय शान्नता- दिति भावः। (ह) अबकी व्यमार्येति चयकीय मा्यानि इतस्त विचिय आयानि बलिकुसुमानि पूजापुष्पागि यत् तथोक्रमृ । (न) अथोवतेति अशोषताना मसस्ाना मिशिताधनानां मासा- पिनां मिथाचाना निमस्देबोनिविशेषायाम् उज्जाटने दूशोबरये
Page 126
अयोध्या काणडम् । १२८
भाखावलम्बमानवल्कलाजिन(क)ममु तरुशखारचितै(ख)- रम्बरचर पतिसेनागणकर किसलय विमुकिरिव(ग) नवपल्ञवभ-
यो मन्त म दवाचरन् लव्लपस वसापस धनुष: घोष: शन्द तसय अवगससुचितः अ्रभ्यस्तखवय इत्यय माभोययप्रदेग यख तथाविव सन्तापस पजुनिनादेन विट्रावितमिणिताशनामति वावत। (क) नतनेति मतनपररिकत्पितासु नवप्रखुतास्नु ममभालास बटीराख्यथ: वसन्नोति वास्व्या: वासिन्य इत्वथः या वैखानसानं तापसाना कटुब्बिन्यः पल्य ताभि: निविडित: परिपूरितः भुभागः प्रदेश: यख्व तथोक्रम। अनोकह्ेति चनोकह्ञाना पक्तायां शाखास अवलम्वमानानि वल्कजानि टतततव: वजनानि कष्णममनर्मायय ब
यत्र ताहगम्। (स) तरुशाखेति तरुशाखातु प्त्तपज्ञवेव्विति यावतृ रचितै: स्वापिते। (ग) अग्वरति अम्परचरायं खेघराय्रा पति सूय: नम्य सेना- गखा दव करकिसलया: किरमपसवा ते. विसुसेरिय माततेरिय। (घ) नवेति नवे. मख्जवाना भब्ट्र. छंदंः भबद्वन विचित्नायि
(ड) वभ्यच्य मानेति अभ्यच्य माना पूज्यमाना जानका बोतया निवासतबमलवेदिका वासतकूतलपरिष्कृता भूि बन ताहगम । (च) वजव्यति सावव्यमायया, सम्यकू हासाना खडगदार्मर- निषङ्गा: छवचापतूपीरा यल तथानधम्।
Page 127
१२६ चम्पूरामायणे
सकतं राम पीवक (भ) रामाश्रमं भरतः ससभ्ममभजत (ञ)। अथावासं शान्त रक्तसुकतानामसुलभं नवासोदश्यामं नलिननयनं वल्कलघरम्। जटाजूटापौड़ भुजगपतिभोगोपमभुजं दृदर्श श्रीमन्त विपिनभुवि सौतासहचरम् ॥99॥
(छ) सपय्यति सप्य्यायां सेनाया पर्यमत्सुकेन व्यस्तेन सौि- विशा लन्ममेन समाहृते. समानीते, कन्ट्मूलफले. कव्ित: सव्जित: एक देशो यख तथोक्रम् । (ज) अविनेति अविनाभूत काराढ्ठितः सविवेशित इत्वर्थः जनकदुष्ित: सोतायाः चरखनलिनयो पटच्मलयो. पिन्यासः विन्या नषिष्कमिति यावत् यष्तिन् तथाविधम्। (क) अपउमितं साकेतम् क्योध्या येन तथाभूतं सावेतादृपि मनोरममिति भाव:। रमणीयकम् व्तिसुन्द्रम् । (ञ) समन्भ मं सावेगम्। सभजत प्राप। अथेति। वथानन्तर विषिनभुवि वनप्रदेशे यान्त: अमगुपख धवासम याधारं, न लतं सुकतं पुा ये तेषाम अपुगयवतामित्य: कासनभ दुलभमित्वर्य, नवाम्ोदश्यास नवनीरदशयालल, नविननयमं पदानेत, वलूकलधरं, जटाजूटम् आपीड: भूषय यस्ष ताष्टशं जटा- पोमिन मिन्यथ, भुजगाना पतिवासक्ति तखय भोग: शरोर तडु- ममौ तत्सटयो भुजौ यख ताद्टम महाभुजमितर्थ, श्रीमन्त, बीता-
Page 128
अयोध्या का एडम् । १२०
सतस्तस्योपान्त जनकयजनाधीनजननां ववन्दे वैदेहीं रजनिकररेखामिव नवाम्। अरखानां पुखात्मदकमलमुद्रापरिचयात् अयोध्या मध्रीचोमविकलमवस्थां विदधतीम् ॥९८। सतः सिद् यमिननितरदुरवापं विजयते सुनिवापुत्नत्वादपि जगति रामानुजपद्म्। य ही वचिइन्द प्रतिनिधि भवेदम्व जयुग निशीधे निनिद यदि तमपि सावादफत सः 152
नरा इति। ततः रामदमनाननर तस्य रामय उपाने सानृ धाविति यावत् नवा रज्निकररेखामिन चन्द्रकचाभिव पुसवातृ पविवात पटकमलयोः या सुद्रा चिट्ट तखा: परिचयात् सभ्रात् धरख्यान कावनानास् कवरिकलं सभ्यक कयोध्यामओ्रोचीम चवो- ध्यामहशीमित्यथः ववस्या विद्धरतीं जनयन्तोम् चयोज्याया: तस्ा: मदकमअचिप्न ताहथी शोभा वसीत ताहयी शोभामृ उत्पादय- नीमिति भाव: जनकसय वजनं वत्भूमिः तदजीन जननम् उत्पत्ति यखा: ता बैदेहीं तोता वपन्द प्रयानाम, ददर्शीत केचित्। शिखति रिीषत्तम् I७=0 खवत इति। बसिन टतरदुरमापस् अन्यदुलभ स्वतः सभाबात् समित्रापत्रलवादमि सिह् रामानुज्ञपद रामानुज भ्ति शब्द जगति विजयते सर्वोतधरपेछ बत्तते, यदि चम्बत्तमुग पझ्मयुम्म निशोधे कईंराल मर्वासु राल्िध्विति यावत् निानद्र विकमित अवेत्, तदा यदोयस यत्मम्बन्विनः यत्तिरवव्स्य नेवयुगसख मातनधि तृत्धम- न्र्थः आादिति शेम, य भरतः तं बच्तपरमाम साचादकत माचाद् कतवान्। बत्मणस सोतारामयोनिमि समयो रकपार्थ नायरूष- त्वातृ तदोय नेलइन्दख रालिव्वमि विभसरयोः पत्रयोः सा्य
Page 129
१२* नम्पूरामायणे
तटनन्तर मरुपधे(ट) प्रथिततरग्रीभोष्ग्ि(ठ) दैवात् ऊतोपलभ्(ड)मभ्भोरहतटाक (ढ) सुधाधारापूरिताप भूरि- ताप. (पा) सतणा इव कससार: सरभसमुपेत् (त) निपत्य पादयोविरतर कदन् दयरथकथामपि कथयित्वा मैथिली- सहिताय सलक्षणाय रामाय मोकमूच्कीं (थ) प्रायच्छृत्। जननीजनोऽपि तत् निपत्य सुचिरमरोदीत्। विलोलद्वनमेतेषा थोकोदन्वति तन्वति।
सिति दूष्टव्यम्। धल यद्यथबलादाहृतेन सम्बन्धेनाध्यवसानादसम्बने मव्वन्यरूपातिशयोक्रिरखद्वार। तदुता दपये। सिद्धत्वेध्यरसाय-
पुर्वापर्थात्यय: कार्य्य हेतवोः सा मतधा तत दति। शिवरियोष्टत्तम्
(ट) मरूपथे निजनदेशे। (ठ) परथितेति मथिततर सुपसिद्धः योभोमा सीभनन्ताम: यमिन् तादये। (ड) ततोपखम्भ प्राप्तमित्वर्थ। (ढ) अम्भोइड्तटाक पझसर. । (ख) सधेतति सुघाधारािः व्रमृतधारामिः परिता आपो जलानि यत् तादृशम्। भूरिताप: धवसस्तप्रः । (त) सरभस सवेगम्। उपेत् समोप म्राम्य । (थ) शोकमच्छा शोवेन मूच्छो मोहः ताम्। िलोसडुनमिति। सन्वति निसतार गध्वति एतक्षिम् थोको दन्वति ओोकसागरे सत्याप रतेषा रामादोना विलसय गतंख उक्डडुन जातमिति भेष महान्तममि थोक ते छटूगततमित उत रुरिति
Page 130
अयोष्या काएडम् । १२८
ततः प्रपद्य सज्ता(द)मनुन्नया गुरोरमरसरिति (घ) विरचितसमुचितनिवापक्रत्य (न) प्रणिपत्य राममसक्ृत् (प) प्रवत्तयितं भरतः प्राथयत्। विकर्त्तनकुलस्य (फ) यढ नुकूल गुणगसास्य यदनुगुम यशोरुपस्य यदनुर्पं समा- चारस्य (ब) यत् समुचितं प्राचीनभाग्यस्य (भ) यद्योग्य लोकगहणीयाय (म) वदनहं शुतस्य (य) वा यत्सट्टशन्ताट्व- अमाशयं प्रकाशयन्ती भरतोपक्षा (र) विज्ञापना। तत्चछं नग प्रभाभङ्ग रलन्मीसमावेशलअ्रमसि (ल) चौगीपतिभत-
आवः यतः आाल्मरेटिना तन्त्ल्तानिना वशिष्टन वगख्यावतम् धम क्यसुनिवत् चाघरितम्। कगरूमो यथा गगडषमात्र या ससद् पपो तथा वशिष्ट तत्त्वोपदेशेन तेषा शोकसागर शोषतवानिति भाव:।
चहुष्ट वष्टतम् ॥८०॥ (द) प्रमन्य प्राप्य। संक्षा चेतनाम् । (घ) गुरोवेशिव्स। अमरसरिति गङ्गायाम्। (न) विरचितेति विरचितम् अानुष्ठित ससचितं निवापकत आबृकाय्य येन तथोक्रम् । (प) चसरत् पुनः पुनः। (फ) विकत्तंनकुलयय सूयय वंशख। (ब) समाधारम्य शिषाचारख।
(म) खोकगइपोयाय बोकनिन्दायै। (य) सुतस प्ानस् । (र) भरतोपद्ा अरतख उपक्षा प्रथमचरितेत्वर्थ: । ररटपी विधापना केरषि कदापि न कतेति भाव:। (त) चमप्रभेति चयप्रभावा विद्युतः भजूरा अचिरस्ाविमी
Page 131
१२० चम्परामायणे
धतोज्फिते मुकुटे विघटिताश'व) रामं प्रसिपत्व सादरं माँ पादुकाभ्या परिष्क कत (प) युवामिति रघुवरचरणद्दय स्यमेव प्रार्थ् परिचरितं (प) स्रिडलायिचरितमिव (स) बभार भरतस्योत्तमाङ्गम् (ह)। तथाहि, त्वया मया च कर्त्तव्य सत्यवाच: पितुवच: । दूति प्रत्यादिभद्रामी भारतीमपि भारतीम् ।८१॥ जाबालिप्राथनायामपि व्यर्थायाम् (च)।
या लन्मी: योभा तखा समावेश सस्यगाविर्भावस् बच्ा चिन्र यख् तादृशे सौदामिनोप्रभे द्रति भावः । (व) चौपीपतीना राज्जा पतै पूर्षपुरूपशतेरिति यावत् तं मसात् उजकितं त्यक्न तखिन्। सुकटे राजकिरीटे। विघटिताशं व्याइतापम् । (श) परिष्क रतं विशोधयतम्। (ब) परिचरित सेवितम्। (स) स्यगिडतथायिचरितमिव भूतसरयनरूप वतमव । (उ) एत्तमाङ्ट शिर:। त्वयेति। त्वया मया च सत्यवाघः सत्यवादिनः पित: वच करत्तव्य पालनीयम्। राम दति उक्कति शेष भारती भरतसम्व- नविनों भारतों वागों प्रत्याटिपत् निराचकार भरतवाक्य प्रत्या- स्वातवान्, पत्याटेशो निराक्कतिरितमर। धतुष्ट वत्म ॥८ (च) जावालीति जावानिरनाम सुनि तख्य प्रायनाया तवा वनं गन्नव्यमिति पितुरादेश, शिन्नावदु वनत्वम् ? बज्टचाटिमत् प्रदेशत्व सदिति तद्गत्तरम। तत्त्वया कयोध्यासतस्रिधो काििद्
Page 132
अयोध्याकाएडम्। १३१
भरतस्तदनु प्रार्थ लेभे लाभविदां बरः। काकुत्स्थ पादुकाकार महाघें मुकुटदयम् ॥८२॥ स एष सानुजः प्रायादयोध्या आातमासनात्। अटवीं पितसन्देशाद्यौ राम: सलक्षप: ।८३। विलद्वय विविधान् ेशान् भरतो छतवल्कल:। विषय समुपानित्य विषये विमुखोभवत् ॥८४॥ ततक्ायं यावदार्य्यस्य प्रत्यागमन तावदयोध्यां नाध्या- स्ते (क)। तस्मिन्नवधि(ख)मतिक्रम्य चिरायति (ग)
दयाने वासे कतऽपि पितुराजा पाखिता भर्वात तत् कथं भष्ठा- रवयगमनसतो भरतानुरोधेन तथा मवत स ति कुतर्कवा देनासु रोघे- उपोति भाव: व्यर्थोया विफलाया सत्याम् । भरत इति। तदतु तटनन्तर लाभविदा वरः लभ्यवस्तुन्नान कुशल इत्यरथ: भरतः प्राथ्य याचित्वा काकुत्स्थयय रामस पादुका कारं पादुकारप महाषें मह्ामूल्य मुकुटद्दयं लेभे प्राप ॥८२ म दति। स एषः सानुजः सशत प भरत. सावः रामख शासनात् भवोध्या प्रायात् जगाम। राम: सलप्झाण: सन् पिट- मन्टेशात् फटवीम घरगय ययौ ।८२ विलस ति। भरतः ष्टतवल्कनः वलकलपरिघायी सन् विवि- धानू दैयान् विबस अतिक्रम्य विषय जनपद राज्यमित्यध: ससुपा म्वित्य सममाय्य विषये स्रक्चन्दनवनितादी भोग्यवसतुनि विसुख: बोतस इ: चमवत् ॥C8H (क) अध्यास्ते वधितिष्ठति। (घ) तांख्न् रामे। अवधिं चवर्दशवत्सरकप यमयम्। (ग) चिरायति विलम्बमाने।
Page 133
१३२ चम्पूरामायणे
सब एवाययाम घ)माश्रित्य प्राणानपि निन्दिष्या(ए)मौति दायरथि(क, रपि समधनजनकथित निभिचरगणरचचितकदनपरिहरणय ग- इनजठरमव ज गाहे (ज)। विस्तीर्णा चैविपिनहरिणैर्वी तभोतिप्ररी है- दभ ग्रा सेडय्यक्वतरुचिभि: सस्ृह वोच्यमाय:। रामः प्राप्य प्रकतिमहितं खथानमतेमइषें- जंग्राहास्य प्रमुदितधिय, प्रेमपय्या सपर्य्ाम् ॥८५ू॥
(घ) वान्पयाधम् अग्निम् । (ड) निन्दिष्यामि त्यव्सामीतथः। (च) छात्रय खवानम्। (क) दाभरधि: रामः । (ज) शमशनेति इम एव धनं येषां तैः जनेः सनिभिरितर्थ: कचित एत्र निभिचरगणैः राजसगयैः रचित कत यत् कटनं मोडन बोकानारमिति इष: तसय परिहरपाय निवारणाय तेषां नाधेनेति भव:। मइनजठर निविडक्वाननान्तरालम्। कवजगाड्े प्रविबेध। विस्तीर्येति। राम. विस्तीर्णाक्ैः विधाबनेलः वीतभीतिप्ररोहैः विगसमयसुखार:ऋषिप्रभावादिति भाव:, विभिनहरियैः वनसगे: दर्मयासेडि कुथाहू रास््ादेऽमि वशतरुपिमि: त्यक्कसहै मद्गि: मृस् क सानुराग वोष्यमाय ह्ायमान: सन् प्रकतिर्माित सतः भूजित प्रसुदितधिय, हृष्टचित्तस रामद्र्शनेनेति भाव मचषें धतः स्वानस् वश्म प्राम्य कास मडषे. प्रमपर्य्यी वाद्रामित्वर्थ सुपय धूजाम् आ्तिथ्यममित्वर्य जाइ। मन्दाक्रानाषटत्त, मन्दाक्राना- अब धिरहनगैमों मनौ तो गयुम्ममिति तब्चयाठ् /द्1।
Page 134
अयोध्याकाणडम् । १३३
सौतामप्यनसूयाभिधाना अस्य पत्नी खूषगेरतोषयन्। खगाडनाय वसुधाबप्तमन :- पुगडरोकतुहिनत्वषा द्विषाम्। द एड का व नमवाप राघव खणडभानुरिव मेवमराडलम् ॥८ ६
दूति विदर्भराजविरचिते चम्पूरामायणे शोम दयाध्याकाएड: समाप्रः।
खगस नायेति। गभवः रामः चराजमानु: सय : मेत्रमगडट मित्र खाफ्ाशमराइलमिव वसधा पथिवी बघुररय तखा मन:पुवड - कमिष मदामित तख् तड्िनतिवष दय चन्द्रा दव तेषा दिषा शत गा प्थिवोपोडनपरायामिति भावः खगडनाय विध्व साय दमहकावन ट्रडआरगयम् व्बाप प्राप। रथोइ्वताट्टत्तम् ।८६।।
द्वति श्ीजीवानन्दविद्यासागरभट्टाचाय विरचिता चम्परामाय मायोध्या का पड़ व्यारा
सषाप्रा।
१२
Page 135
प्रधारएयका गड़: ।
प्रविश्य विपिनं महत्तदनु मेथिलीवस्भो
निभाचरदवानलप्रथमनं विधातु भरे- सचार सथरासन: सुरपथे तड़िलाननिव।। १।
तानामतविकट-विटपसालख ए निर्य्यात निर्य्यासगन्वा(क)-
प्रविश्केति। तदत तटनन्तरं महाबखसमन्वितः अतिबलः परितस् नीडमैवसव कवि: कान्तियख तथाभूतः सशरासनः धतु- आानू मेथिलीवसुवः रामः सुरपथे वाकाशे ताित्वान् सविद्य तृ मेघ द्रव शरेः बियाचरा एव द्वानलाः दाबाम्यः तषा प्रथमन विधात कले मवत् विषिनं वनं मविश्य चचार बबाम । पृथ्वीष्टत, नगे जसयता वसुपहयतित पृथ्वी गुरुरिति तखचपाठ। उपमा
(क) क रडू लेति वसडूबा: माल्रकएड तिमन्तः अवतएत कप- मबने कछलूसानामिति भेष: पटव तत्परा: शुएडाला: प्रशस्शुसडा हन्यर्थः तेपर इस्ितिनामित्य: कपोलयो: गएडयो: कएड़ तिमतोरति भाव: कर्बयेन वर्षेकेन विषमितं यथा तथा वानमिता विकटा: महन: विटमा: बाखा यख वधाभृतात् सामखगहात् सजभकलाठ् निर्यातः नि.सृतः यो निर्यासः रसावभेषः तख नन्वान्।
Page 136
श ररय काएडम्।
वनु मौयमाना विनाभूत-जलायथा(ङ)नाश्रम भागानमितस- रतो (च)रातिथ्यम मितमार्ग श्रमयो(क)दाभरथ्योरध्वानं त- रसा (ज) ररोध विनाधाभिधानी यातुधान: (भ)1 स एष रोषभीषण स्तिरिभिखशिखरावतसितविविधमृगभवभतः शत- उदातनयः (ज) सौतामपजहार व्याजहार व दाशरथी। को युवां युवानी कुतस्यो वामाचारवत् प्रतिभाति मे वा आचार: (ट)। चीरं (ठ) वपुषि जटाभिरसि करे च चएड-
(ख) व्यात्तगन्ान् हतगर्वान्। (ग) विदधानै: कर्वद्गि ततोऽप्य सृकष्टरिति भवः । (घ) वाष्तिग्ै छव्यगन्यध्गि धुमस्तोम: धूमनिषयै। (ड) धानुमीयमानेति अननुमोयमाना अविनाभता: काष खिता इति भाव: अबाभया वेप तान्। (घ) सभितः सवत । चरतो: भमनोः । (छ) आातिथ्यति थ्ातिथ्यन शमरितः निवारितः मार्गशः
(ख) चध्वान मन्यानम्। तरसा बलेन । (आ) यातधान: राजषम। (ज) रोषभीषय क्रोधेन अयहरः । विशिखेति लनिशिबख विमूबख शिसरे थय अवतमरतम् अबसम्वितं विविधानां सुम. शवामां निषव्तममशरीराय्षा वत ये तथाभतः। वतसृदातनयः अतहुदा नाथ नारी तखासनय पुतरः । (ट) अतखबो कुतः वमध तो कुत बानतो था। वाँ युवबो: व्याचारः व्यवप्ारः मे मम वाबाचारवत् अाखत्मतिकूबधाचार दूव प्रतिभाति राजते प्रतोबते पवि भाय: । (ठ) चोर वत्कवम्।
Page 137
₹२६ चम्प रामायणे
कोदरड:(ड) क्वायमाकल्प:(ढ) कचन कस्पलताकल्पेयमनत्पा- अरखा (ग) तरुणीति। दागर्राथिरपि कयितिनिजान्वयो विराधाङ वपमानां (त) विदेहराजदुहितरं विलोका सकोप: सौमिविया साकंरची थ, धचसि शिलीमुखा दो- बरिजघान। ततः, विशिखे विशिखे तत्र विधाळवरवमगि। सोतां निच्षिप्य चिक्चेप शूल रच्ो रघुदहे।२। तदनु शूलमखएडयद्ञ्मा भितशिखं रघुनायकसायक: । नियतमेव विराधविरोधिना हृदयशूलमपि व्िदिवौकसाम् ॥३॥
(ड) चगडकोटगाड. भीषण कार्भुकम्। (ढ) छाकव्प परिच्ळद।
(य) कल्पलताकल्ा कल्पतजामहयी। वनव्ाभरणा नाना- तड्ारवती। (त) वयितनिवान्वय: कयितालाकुछः । विराधाय विरापख एतृसडग। वेपभावा कम्पमानास् । (थ) रक्षो राजसम् । (द) शिबीसुखान् भरान्। विशिखे रति। विधानम्र हायः वर एव वस कवचं यन्य सादृये दर्भद्यघरोरे द्ति भाव. तत्र विराधे विशिखे शरे विशिके विध्वस फखके मति रच: विराध, नेश् तो यालरच्मी ड्न्यनर.। सीता निच्षिमय परित्न्य रघदड़े रामे मूलं चिन्हेप ॥२1 सदन्वित। तदनु मूनचेमानन्तर रघुनायकख रामख भावक परः वक्चता क टति पितशिख तोक्साप तत् नूलं विराधख
Page 138
शरसकाएडम । १३७
विरावोऽयि क्रुधा सरभस(ध)मभिपत्य सने निधाय रामलक्षणी गतिनिरोधापराधपरिहरणायेव मिहिरहिन करी प्रस्थे वहन् विन्य दव प्रतस्थे (न)। रामस्तत विरा- वबघोद्यता सौमित्रिमेवमभिदधे। या तुनः पदवी सेय यातुनश्चास्य लक्ष्मण।। यातु कामं तयैवेदं यातु काम न हन्यताम् ॥४॥
विरोषिना विपताया विद्िनोकसा देवना हृदयमूकमप नियत मेश्र सममेत सुमपदेवतसर्थः कसराडयत् चिच्छेद। देवभलोस्तख सूखच्छूद: देवाना मनसतामनाशी वमवहिति भावः। ट्रूसवल स्वित त्त, दतवलम्बितमाह नभौ भराविति तज्जकयात् ॥२। (ध) सुरभस सनेगस्। (न) गतीति मतेनिरोष, धवरोघ मख पटक्रोन्नत्येति भावः म एत अपराध टोप तख परिष्ठरणय परिमाजनाय। मिच्िर- रिमकरो सूर्याचन्द्रममी। प्रस्थे सानुनि वहन धारयन। पुरा भुमेरुमित मा प्रदत्ियोकरृतमिति विन्ध्याद्रिया सुमेरसिना मिष्विती सूर्यायन्द्रमसो कथलावा विधातवाहताचारमतिक्रमे, जन्ते रचन न कुव द्रति कथयामासल। ततय जातकोपेन विन्या- ्रिया तथा ससनृत यथा सूर्याचन्द्रममोगातनिरोध: सज्जातः। ततस देवानां भीतानामतुरोधेन अगस्य: विन्व्यगुरु ससुपेल विनव्य प्रहतिस्थम कोदिति पुराणवात्तां। यातिवति। इे लच्पण। नः कसाक यात पटयी प्न्या: दन वत्त्मत बावत सा दयं मदवी अख बातनः राजवख च। इढं बात रच तयत्र पत्व्या काम सच्न्ट बात गच्छतू, न कन्यता न वध्यताम् 180
Page 139
१३८ चम्म रामायरे
अयि कवलय माममू विमुझ- त्वतिककणं रुद्तीमवैच्य सीताम् । अरमरचयता सुभावसिभ्यां पिभिनभुल भुजभारहीनमेनम । ५ू? ततस्तौच्ातर तुर प्रपहर गाग वाच्तितवक्षता (प) रच सा न परित्यतेषु प्राणेषु पराक्रमाविषबपराक्रमी प्रा्रमेता -र मेतौ(फ) तदद्रगलितरुविरधारासेकेन खननचनायां कान नचमायां राचसभवोचितं विकटमवट(ब)सुत्पादयितुम्।
कयोति। धयि मां कवलय मक्षय कम रामलक्ष्मा यातित्यसेः विसुक्ध त्यज प्रति वसिकरुगस् अततिटीन रुढती विलपन्तो सोताम पवेव्य दद्टा उभी रामनत्ताणौ अामिय्या खड्माभ्याम् एनं मरिशित भ्रज राजसस कर शोध्र, घर टूतमतसर। भजयोर्रिय ोनम भारचयताम् वकुरुताम् । पुष्पिताप दत्तम् ॥५। (प) तोकतरेति तोचपतरेय वतनिशितेन कुरप्रयकस्त- विशेषेय यत प्रहरय प्रषार तेन गर्वाच््ित वातायनावितं विदा रितमिति भावः वक्षो यस तेन। (फ) पराक्रमात पराक्रमन्य परे पवमिराक्रमख छभिभास्य वाविषयी अगोपरी परक्रमौ बीय कयो तथाभतौ दुरतिकम- भामर्थ्यावित्वयर्थः माक्रमेतामु आरकन्तौ। एतौ रामलच्झय। (ब) तदस ति तम्य काड्रभ्य मलितानां निःवहताना राधरधाराया सैवेन प्ातेनेति यावव् खननतमायां खननयोग्यायाम् आादताहितति भाव:। काननचमा्यां वनभमी राजपथयो चत राजसख मदेव- मुटटयं विकट दहत् । चगट गन्नस्।
Page 140
भर एव काथडम् । १३६
तत्चसमेव तमदाचरो भषि सन्जातप्रत्यभिन्न (म) सन्
तच्करनणकु पितवैश्रवपदत्तरचो रुपिएीं भापव्यापदं तस्या- स्तथाविधमवसानच्न (र)। रक्षाषध, प्रकत इव्यमेव शसेत् खगाय गायकपद गामती विराध:। नागालयाय वपुरस्य वटेदितीव श्वम्त तदचिपदिषुप्रहत स राम ॥ ६।
(भ) चघटाचर निशाचरः । (म) सज्जातमत्यभिस समुद्ध तपून मसकर इत्यर्थ। (य) रस्या नाम काचितृ सरसन्दरी तखा: परिरमा वाबति द्नं बलादिति भाव। (र) तच्छ नसोति वस् रम्मापनिरवयाक् पशेन कृपित यः वैम्रवय कुवेर रभाखशुर इति माव: तेन दत्ता नतोरमियों रच्नाऊर्ति शामव्यापटम् चभिसम्मा मरपामापदम् । तक्ा , चापद तथानिध रामलक्परूतनिय दति भाव वश्भान विसुकनमाय- मिति भाव। यदा रामबक्षगो ने बाड़कढलपनियह करि- व्यत तदा त खा प्रकतिमापसर्मीत वेश्वयप्रसादवार्त्तामिति भाव•। रक्ष हति। कयमेव विराध रकषोबध गक्षपबघः महम: पारन् रामेखेति शेष दति खर्गाय स्वगवासिजनाय शंसेत् कथवेत् दूतीवेत्यष्याचार्यय गायकपटं गन्ववमटर्वी गमितः नीतः। तथा वख निरारधस्य वपुः शरीर नामालयाय पातालयामिजवाय वढेद रचोबन. प्रशृत द्वतोति शेष: द्वतीव दत्सम्पास् कारणादिव स राम:
Page 141
चम्प रामायखे
तदनु नाकलो कभजनाय पुरुवतैन (ल) सेमाइतस्य अगवत. शरभङ्गस्याय्मपद रघुपतिरभजत। तन्न, दभभतनयनेऽञपि वोच्यमाणे दभरथपुत्रसिषेविषैव जाता।
मनसि मुनेः भरभङ्गनामभाज: ।9। स मुनिराश्मस्थ काकुत्स्थमातिथ्येन समाराध्य तत्- सान्निध्याच्छूडां (व) मन्तपूतामाहतिमिव आत्मनस्तनु तनूनपाति (श) पातयित्वा शाश्तं (ष) पद समाश्ति तवान्। ततः सुतीक्पस् तपसः (स) सुतोत्पस्य तस्य
दधया बाखेन म्रहत निद्ध तत वपु श्वम्त गत्त अक्तिपत् निखा- तवानित्वर्थ। वसन्ततिलक षटत्तम् ॥६। (ल) नाकलोकभजनाय सगमाप्रये। पुरुळ्ञतेन इन्देय। दर्शेति। दशभतनयने सडस्राक्षे दृन्द्र इत्यर्थ वीच्चनान सावात् क्रियमायपि मनसिजन कामख अराया भन्गकारियो ष्टातत्तिव्य वचारः वम्य तथाभत्ख जितेन्द्रियसति भाव:, भरभक्ष द्रति नाम मजते दति तथोकस मैनेः मनसि दपरधपुत्रस रामख मिषविषा सेवनेच्का जातेव। तप मिङोऽमि परभङ्गसुमिः राम परिदित यत्नमकरोदिति भाव। पुष्पितायाष्टसम् । (a) माच्विध्यात् सन्रिघानात्। शुद्धा पूताम् । (थ) तननपाती तन शरीर न पातर्यात जाठररुपेय धारय- तोति तननपात् वग्नि सखिन्। (ष) शाश्त चिरन्तरम अज्तय स्वर्गमिति यादत्। (स) सतीकस अतिकठोरस तपस दतति सम्बन्विवच्यया करक भही। इृतीकष न तमसेतथः ।
Page 142
शररय का एडम् । १४१
निटेशाई पान्तम्म्मदुञ्चलतः (ह) सलिलनिधिपानसभा- वितजीवनाभावथड्या अरणाशयसाय लम्बमाननौलाम्ब- टकुटुम्बसन्दहावहेन नानानो कहनिवहेन पिहिता- कोग(क्)मगस्याश्रममारसाद। अ्रकथयस मैथिलीम्। तस्थेदमाश्चमपदं सरसीरूहाक्षि। संख्याविहोनमहिमैकनिकेतनस्। मर्त्ता समस्तसरितां कुपितस्य यन्य
पथि विनमितशासतः पन्नकीहच एषः ।
(४) उ त्बितः प्रस्यित. । (च्त) मलिलेति सलिबनिधेः ससुदत पानेन समभावितस कानु मितस जोवनाभावख प्रायामायख पङ््या विना जबपानं कर्थ प्रायधारसमिति भाव। शरणात्यखाय परित्रायलाभाय नाब- कना: मे नोलाम्बदाना नोलमेधाना कुटुम्बाः परिवाराः तेषा मन्दहं अममिति यावत् वावष्तति जनयतोति तथोक्ेन। नाना- नोक इनिवहेन बडावघट्टन्नमस्ातेन। पिष्िताभोगस काट्टत- पररिसरम्। सस्यति। ह सरमोरूषाकि। कमबनयने। सख्याविीनख वपीम्त इत्यथः महिम्त प्रभावख एकम् अदितीय निकेतनं निखय: सथाभतख तस्य सगस्यख्ख दटम् क्ाश्रमपदं तपोइननितयः । सम- स मरितां अर्त्ता सर्वनदोपतिरितय: कुमितम यख बनस्थत्य इस एत करविन्द पद्म तख दशाम् कावस्याम् वनाप प्राप । वसन्त- तिडक टत्तम् ।८॥ रूहेत। रह आात्मे मधि समदा: मदसाविय: ये गजेन्द्रा:
Page 143
१४२ चम्पूरामाय णे
अभिनयति निकामं सङ्गतोक्रायहानि
अस्िमिन् महापयधिया वदनं विगाव्य निर्गन्तुमचमतया जठरे लुठाङ्ग:। वन्येर्ग जैरनगरा: पिभिताशनभ्यो वातापिदानवदभासुपदेभयन्ति ।१०।
सैः न्यसतानाम् उतक्ििप्रानाम् आवकरषम्तार्थमिति भावः कसानां शुसद्ानाम् अतिभारात् विनमिता शाखा यख ताट्टन: वातएत सङता सम्भसेति यावत उच्छायस धौदनव्ख पानि: नायः यस तथोत्त: एष रक्की्टन सुनिवरख समस्थक् करमातत् कराप- खात् भुग्नस विनतख विन््याट्: सुद्राम् व्याकति निक्ामं सम्यरु थथा तथा अभिनयति बनुकरोतीलथः । उपमालदवारः । माखिनी हत्तम् n2। ष्यसिसिति। छखिन् छायमे फाजगरा मफासर्पविशेषा मषा- पथधिया मष्ठान् पन्या वयमिति वुद्या वदनम् वाजगरायार्मिति अयः विगाह्य पविश्य निर्गन्तु र्वा्िरगन्तुम् अक्मतया जठरे फाज- गरायामिति भाव: लुठद्धि: चबद्धि: बन्धे: गजे: करणमतैः पिशिताशनेव्य राज्सेव्य: वातापिदानवख टथाम् अबस्ाम् उप- देशयन्ति सापयन्ति। वातापिनोम दानव एतम् अगस्थ ननेजठरे लठितः मन् पश्मृतव प्रामेति बथयन्तोति भावः। पुरा दल्वन वातापी नाम दानवो बन विचरनी सुमीन् बाध्मषाच भोगनाय निमन्तत व्टडमनीतबन्तो। ततः व्येड्ट: एल्वत. कनिट' वातार्पि मेपरूपिय हलवा निषत् तन्पासैन अभ्यानत ुनि आध्मषं वा भोजयानाय। कथ भुक्षति तखतिन् जातालतपतया निदामाविष हानवेनानेन खातामे। निक्कमखा त्यान एव स व्ाताप भक्वित- सख उदरं विदार्य विरणचब्। ततन तायभी तख सुनेबाहपख
Page 144
अर ए का एड़म् । १४३
तत्न, चुलकगतसमुद्राखादने कुशयोने- रितरकरनिरसा मचचिकोसाररीता। गगनगतिविहोना ये घना: पल्वलान्त विपिनमहिषवैषैः केवलं ते बलन्ते ॥११।
मसाद राम: शिष्येः प्रवेभितः सकललोकवन्दमानचर- वारविन्दमरविन्दभवमिव (ख) वन्दारकवृन्देः (ग) परिषतं
वा मासेन ट्टास चक्रतः। कदाचित् अागरूम मुनिं निमन्ता तथेय आतापिमासं भोजयालास। त्रिय महासुनो निदित स शल्वलः तथेय भो आातामे ! निक्कमस त्युक्वाम्। मरं तख मुनेः घोरेब अठरानलेन स वातापिमससातृ कतः न पुननिरमच्त्। जतः क्रुहमभिधावन्तं तमिस्वलं स सुनिर्भमसाट्बरोहिति पुराम वाचां। वसन्नतिखकं इत्तमृ ॥ :- l चवनति। चलकगतस मयड़ मस्वितय्य ससटख आस्ादने घाने तद् काले इत्यथ: वाबाविकरणे सप्नमो। वे धनाः मेघा: कुम्धयोने: चगस्यक्य मचिकापाम् बनमतानामिति भाव: उत्यारस ताड़नस रोता प्रवारेय दतरेश् वामेनेति मायः करेब निरस्ा: मिचिप्ता: बतएव गगने या मात: तवा विशेना विर्रापता: इृसप्रहारवपीड़या वसामर्थ्यादिति भावः। ते वेवखं परतान्न
रन्ति। आसिनोषत्तम् ॥:१। (र) तटुटजनिबट तख सनेः कुठरसमीमम्।
(भ) वम्दाएवटन्द: देनयैः।
Page 145
२४४ सम्म रामायये
कोपहुडावनिरइङ्ाराय (घ) नड्डुषाय भुजद्गभावदूषिता- य(ड) दत्तभुजङ्गमाय (च/मति निरोधफ्वेपुर्यो (क)र्ु वगाहम हावनयो (ज) विनव्य शेलसिन्ुराव्योर्गधितागावता तसकरकरोदन (र) मुदर जात ना तवेदोजितवातापिदानवाब-
(प) कोपेति कोपेन यः डटारः तेन निरहद्ाराय चूर्गित- दर्पाय। (ड) भज्जक्गभवेन लाम्मघा्टत्या दूषिताय सञ्जातापरावाय। (च) दृत्तभअङ्गमाय दत्ता भङ्गम् सपस माया येव ताहृश, मभ- दसात्रय पदान्वान, मास्तशयट् वो नङ्ष ममत्तमात रसुन थे कालिहास:। (क) वतीति अति अत्यन्तः निरोधकव्य: गगनमा्गसंरोधन- व्यापार: वेपुल्य माहात्माञ्ज ययो तथोक्यो. । (ज) दुरवगाप्पेति दुश्यमाह्ह दुष्प्रपेध महत् वन काननं जनब ययोः तथाभूतयोः । (र) माधता लिका सू्य गतिरोधनालस्षेतति यावत् अगाघता वतन्स्प्रर्शता तयोः तककरो चौरौ करोदरे इसनठरे यस् ताष्टथ हसवस्पर्भन नमितविम्व्याचलम् उदरेण मोतससुट्रमिनि भाव. । (ञ) उदरेति उदरजातेन जाठरेग जातवेद्सा क रना जितः वातापिदानवक्य कावलेप गवः येन तथोक्रम् । (ट) लोपासुट्रावक्लभ बोपासुट्रापतिम् । (ठ) सकलेति सकवस्य समपस् सविद्क्कभव्य नि.शेधोकरणे भोषगे वाडव वडवानलः तम्। (ड) अपास्तति अपारता तका समखा वाभा वेन तथोक्रम्।
Page 146
अरस्थकायडम् । १४५
पाशं (ढ) वृषेकतानजननान(ए)मपि कुभ्भजन्मानं भगवन्त- लगस्यमपश्यन्। प्रभामिवार्की तमसा निहन्तरों ब्राह्मों दधानं नियमेन लक्ष्मौम्। तपोनिधिं शोर्य्यनिधि: प्रपन्नः खनाम सधीत्य ननाम राम: ११२। ततः परमह्षेंण महर्षिया प्रणोताभि(त)राजीभिः मह मुरशासनं परासनं (थ) सरसिजासनास्त मीता- मख (द) तूगीरयुग्म रुकामयकोश (घ) खङ्व प्रसाद्व तका नया गोदावरोतटप्रकटितां (न) पञ्चबटीमसेवत। तव
(ढ) उपगता चामिता दक्ियाधा दच्िया टिक येन तथोक्तम्। (या) पर्षत दृषे धर्मे एवतानस् एकाय जना वस तथाभतं कमक निष्ठमिखथः । प्रभामिति। शोथ निधि: वोयय काश्य रामः तमसा सिि राधाम अन्ानानायु निहन्ती नाशविल्रोम बाकों बौरों प्रभामिव ब्ाह्मों ल्मों ब्राह तेज इत्वर्घ नियमेन सातत्यन दधानं तपो- निधिम अणस्य प्रपन्न माप्: सन् खनाम निजनाणधेय सह्ठोत्य मनाम ववन्द। उपजातिष्टत्तम। उयमालह्वार: ।१। ((त) प्रधीताभि: ऊताभि । (थ) मुरशामनं सुशनामकद्तविनाशनं भरासर्म धनु । (द) सरमिजायनाख ब्हमासम्। सौल्ानगम् ऐन्ट्रम्। (v) इकानबकोप खवर्यामय खड्गपिधानमित्यथ। (न) मोहावरीतट्ट मकटिता प्रकाश गता साम् । १२
Page 147
१४६ चन्पूरामायणे
बरोच(प)मिव ताच्य महामहोप्रकल्प गघ्रराज(फ)म- द्राचीत्। पानेन होनजलमन्धिमपास्य मून मैनाक एष सुनिमात्रयतीति जाताम्। पङ्गामिमा रघुपते: कथितालवश- सव त्तातमित्रम हमित्य हरज्जटायु: ॥१२॥ रामसु दशरथमिव तं पश्यन् काश्यपकुलसन् तं सम्पातेरनुजम् (ब) अनुजरचितपर्णशालः (भ) पन्नववयां
(प) कप्रतिइन्दम् अपतियल शौयय यख तथाभतम्। शैर्थयां- वस्थाया: मत्ययाय विश्वासाय। उतापरोच मतमाचात्कारम्। (फ) ताच्च गढडम्। महामह्होत्रकलप महापर्वतनिभ न्टभ्राज जटायुघमिति यावत । मानेनेति। जटायु: क्रथितः वर्षितः आात्ममः वधः य्रेन तथाभृत: सन् तव तातसय मितदभरथस मिम्र मखाहमृ रति एक्कतिशेष: प्रानेन गठड वकरयेन छोमनलं शुष्कनलम् छञिम् कसुटमृ वमास त्यक्षा एष: मनाळ: तदाख: प्वतः सुनिम दमस्य पीताक्धिमिति भावः वाचयतति ननं निवितम् सम्प्रके वा तूति जातास् दूमा रघुपते शशामृ वहरत् छपनीतवान् वसन्ततिलक टटत्तस् ॥१२॥ (ब) काश्यपकुलसम्य तं कश्यपस रढं काश्यप तत् कुछ बाश्यप- कुछ तसातृ बम्भसं कश्यपात् विनताया नातो गुरुडः तत्सत- मित्थ। सम्माने. तदाख्यय गरुडप्रथमपुबरखध पतुज कनिष्म्। (भ) अहुजंति अतुजेन सन्हणेन रचिता निर्मिता पर्ण- आाबा पत्रकुटीर यस तथाभूत:।
Page 148
शरथ् काएडम्। १४०
कश्विकालं गमयामास। अ्रथ कदाचिदुपचीयमानमनो- अववैभवः (म) पाककपिशकसममच्जुमन्जरीपुन्जपिप्जरो- भूत केदारप्रपच्न: (य) पञ्चबासप्रयाणोचितवीरपायवत्पय- पुटपातटृश्यावश्यायविन्दुसन्दोहद्तन्द्रातपे (र) निरानन्दता चन्दनानुलेपने निर्लोलुपतां (ल) चन्द्रमालायां (व) निरा- श्तां चन्द्रकान्तस्थले निरास्थतां वातायनसेवने निरुत्- सुकता (प) वापीकूपोपकरठ निरुत्फतां वासरावसाने निरादरतां (ष) वारिविहारे (स) निराकाङ्तामुत्समा-
(न) छमचोयमनेति उमधीयमानं वर्हमान मनोभवख कामख वैभर्व प्रभाष: यम तथोक्र: । (थ) पाकेति पावेन परिणत्ा वपिये: पिङ्रनैः बनमाना धान्याना बक्तुमि: मनोत्: अव्टरीपुक्जः वह्रोनिययैः मिश्जरो भुता. वेहारपपक्ता: वेवनिचया: यत ताहंयः। (र) मजबाषेति पडबाबस बामख प्रबाण युद्धबात्ायाम् एचितम् उपयुक्न यत् वौरपायं तद्त् मलपुढाब्यव पातायि तेछ हाया: यवश्यायविन्दर्मा मिशिरबखाना वन्दोष्: ममषः बल तथा- विधः। चन्द्रातपे ज्योत्सायाम् । (ल) निर्योलुपता बोमराह्त्रित्यम्। (ब) चन्द्रमाडाबाम् उपरितलम्टढ्े, चन्द्रयाबा मिरोम्र- भित्यमरः1 (प) विराखताम् वाखा बतः तङ्टा्िित्यं तम उैततादिति आावः। वातायनसेवनें मयाच्तवायुषेवायां निदुत्सबताम् चौत्सुक- रराह्िलम्। (घ) बास विसाने रजन्यानने निरादरताम बाहरभू नयतं भीतातिमयादिति भावः । (स) वादिविद्वारे खखक्रोड़ावाम॥
Page 149
इम्पू रामायये
सायामुपेव्षता मुपवनभजनेऽप्युद्दिग्नतां (ह) सनानां जन यन् गनभोराभोगगर्भग्टहस्य (क्ष) व घनेष्टिकारचितभित्ति शव तिरस्करि णीपटलस्य (क) घ अगोदरलोममदुकम्ब लस्य (ख) च कालागरुधूमस्य च काश्मोराङरगस्य (ग) च निर्धूमाङ्गारभरितहसन्तिकायन्तस्य (घ) च सुभगद्वर: करेणकरनिकर वर्त्मक पायमानतुषारधू लिधूषरवासर: (ड)
भह्कत्य: (च)
(8) उत पखमासायाम् उपेवताम् सनाट्रम्। उपवनभजने उद्यानविह्वारे उद्िम्वता क्िश्लम। (प) गम्यी रेनि नम्भोर: व युद्धष्पववश इति यावतृ आभोग: विसतार: यसय ताट्टयं वह्ष नभव्वह्त म्टठाभ्यन्तरं तव्य। (क) घनेति वनाणि: निरवडामिरिष्टिकाभि रिताया निमि सायां मिसी कुध इच चिक्कय बत् तिकसकरियोपटल जर्वनिका- मनुय तख। (स) परथात पमम मूमावशवस्य उदरखोभवत् मद् कोमदं यत् कम्बल तख्। (ग) काइसी राङशमस् कुङ्ू म ववलेपनस। (घ) निधू मेति विधू सेधू सूसे. बङ्गारैः अरितस पूरितस् ृंसन्तिकायन्वख् सस्निभाजननि६वस्य। (ड) करेस्विति करेयना करानकर एव बत् पन्था: तन कपा खमाना ये तुषास एन घलठ लााभ धघरः वासरः दिवस यत तथ छ। (प) सरमीसह्ेत अर दहतनस पद्मवनक दावपावक: दायाबनः। सहिनेनि तारर नर्मन व्यतेन वतेन लासिकाना
Page 150
शरएयकाणडम्। १४2
सतनभरगिरिदुर्गसौकनि निर्भयनिलीननिदाघभावो दिवा-
प्रोतिकरकमलाकर: (ठ) करयुगक्कतखस्तिकाबन्धनतवा नोहाराम्मकपड्या प्रट्यकलमिव गोपायन्त(ड)मश्रान्त-
अतंकीमामृ अधरेख दूरोशतं तत्न वथमन्य रेथवादनशाये यसिन तथाभस. 1 (क) प्रचीषेति मकर्षेय जर्य नतं वाडमव यौवनं यासा तथा- भूता या: परायाक्मा वेशया: तासाम् बरङ्गवत् प्रयातं सौभाग्यम मटरो यस ताषय: म्मासखिवेश: पानीवधावायतनं यल तथोत्त:। सालट्टन्न ति तालषनाना विश्रान्तिकरः व्यवढारर्राह्ित दति यावत्। (ज) कामिनीति कामिनोना सनभर एव गिरिटग तख सोक्ति सोभाया निर्भयं बथा तथा निलोन: सथितः निदाघमाव: उम्रमायः वल तादय। दिवाभीताना मेचकाना वरातस समहस्य । () अनतिमयपर: दिनाजर सय यत्र तथोक्र: तोच्पता राहित्यादिति भाव:1 (ञ) चक्ोरनिकाख बयोराखपचिय। (ट) वनतिचेमतुरः नातिसुखद: निभावरचन्द्र: यब्र तथाभूतः। (ठ) वाट्म्बकरमख महंसट्टन्दख अनतिप्रीतिकरः नाति- सखदः कमलाकर बरोवर र्याश्षमृ तथोक्रः। (ड) करेति कन युगेन इसतयुगलेन ततं असिकाबन्नं भाफ्र लिकबन्न विशेनः सख् तख भावः तत्ता तथा, नीहार एव अनकः मत्यु: वख्ात् यक्या, इृदयक्षनं इृश्ययन्त्र गोपायन्तमिव रखन्नमिय मोतत्ायात इसाभ्या दन्बड्यच स्पनमिति भान:।
Page 151
१५० चम्परामायके
दन्तवोणव्यापारवेपमानाघरपुटतया मीतिकापिणाचि कानिर्हरणाय (ढ) निपुण़ मन्त्जपमिव कुर्वन्तमविरलपुल- कपालीकम्बलितकलेवरतया सकरुगविधिवितीर्णरोम- कम्वलकताङरन(स)मिव भिनामटन्त दुर्गतवग निः छ्टृया (त) कदाचिदपि कमला (घ) नालोकवतीति तस्य सास्रय दव (द) तदीयावासतामरसकोशं (ध) नाथयन्नग-
(ढ) वशानेति वशान्तः चनवरत दन्तवोपाया दशनरुपवीय यन्तस व्यापारेय सक्गावनेन वेपमान कम्पलानग् घघरपुट यस् तत्तया, भीतिका शीतमेव पिशाचिका दुष्टदेवयोनिविशेषः तस्या: निहेरखाय निराकरखाय। (ख) अविरलेति कावरलाभि: घनाभि: पुलकपालोमि रोमास् मखुयेः कम्बव्तम् वट्टत कलेवर सख तत्तवा, सवरूयेन सदयम विधिना दैवेन वितीगें दत्तैः रोमकम्बळे बोमदपै, कम्बलै; कता सद्गरक्षा शरीरख लाय शोताहिति भाव. येन तम्। (त) निर्धदा निर्दया। (थ) कमळा जच्तीः। (द) त्ब्ब कमलाये। सासतय दब मद्वेष दव । (घ) नहोय. कमलासम्बन्ो वावास, आयय: यसामरसकोश:
बड्ा पबाड़ सम्। (न) मगजेनि नगजाना परतीयाना मतङ्गजाना इास्तना करा इस्ता एव पुव्करा झुगडादवड़ा तेव्य उल्मिताना थोकननिकय आलिव व्यकारो येषा ते:।
Page 152
शरए काएडम् । १५६
तोएमहिमहिम प्रसारे(फ)रध्गान्त.करणानि सीमन्त- यन् (ब) हेमन्तसमयः समुदजुन्भत। यत्र कान्ता न पश्यन्ति क्ञान्ता विरहवाँह्किनाI निशावसानवेलाज् वेलाज्न व्यसनामुधेः॥१४॥ तत्न (भ) पर्मशालामध्यमध्यासौनं (म) लक्षणाग्रज सुपससपं शूर्पराखा।
(प) अतिपरुषेति क्वतिपरुषेय अातिदारुण्रन सरपरेय कामथ- रेया जानेन तापेन उभ्नया प्तपाया: सन्तप्राया गगनाकनाया: व्ाकाशनाय्या: सङ्गम्य. स्ान्तः निःसरन्ः ये सदविन्दवः धमकणः तत्सृ्टचे. तच्रिमे: । (फ) अन्तोसोति वत्ोय: प्रट्टढ् इति यावत् मिमा येधा तथाभता: ये हिमप्रसार: तेः। (ब) अध्वगान्त:करयरानि पधिकमनादि मोमन्तवन् विदारयन व्यधयत्तिति यावत्। ससद्जुम्भत काविरभृद। यत्र ति। यत्र यिन् काले विरा्इवािना विषकदानलेन ल्ान्ता व्यथिता: कान्ताः नायः निभावसानवेल्षा प्रातःकालन्व व्यस्नाम्ब धः द.खससद्रख वलाच समय तटय् न मखन्ति न विचारयन्तीति बावतू कमिसारस्य ममयासमययोरनिगस्यस विपतसम्पदोय्ष विचार न कुवन्तोनि सावः । अनुष्ट व ट्टत्तम् ॥ :: ॥ (भ) तत्र समवे। (भ) अध्यासीनम अितिष्व्न्तम्।
Page 153
चम्पूरामाययें
काल पालेयधवारा कव चितगंगनामो गढिकचक्रवाले । कामान्ा राकसो सा पतिमतिमतनी सेथिलीप्राणनाथे लाओ्मोलोलार विन्द नवपिश्ितधियन्तन्वती ख निकेव ।१५॥ ततसेन जानकोआनि(य)रिति जामीह्ि जनममु ममामुजमरतिमनुजबल (रमबलावियुश यु तमाश्नयितु तवति रामेष प्रत्यास्याता (ल) सौमिविमुपेत्य यथामनी- षित(व)मभाषत। तैनापि भट्र। तस्यार्थयस् दामों दासभाय्यापदमनार्य्यमार्य्याया: (प) कुलसन्भ तायास्तम्मा-
रसिम्तिति। उन्नुम्धितं मर्कटितम् उप्ण क्तनतट यस्या तधाभूता या दविता कान्ता तथा ्ानव जमन्य विरषिण रात यावत् संहार कलयति साधवतीति तशिन्, म्रालेयधारामि डिमसम्पातैः कवचतं पूरित गगनाभोग, टिज््वक्रशल टिभ्गनड यखिन् तथोक सश्चिन् काले सा कामान्वा राजमी बच्मावालार विन्दु कमलाया विखाससरसिजे नवविथिताय मतनमामबा करवती श्य निवेव वनपत्ियीव मैथिनोमायनाथे रामे प्रतिमति पतिबद्धिम् वतनोद् अतवती। ममालङ्वार: । सग्वरावृत्त, धम- रयाना लनेग लिसुनियतियुता सग्वरा कोसितेयमिति तक्वचपात् ।I। (य) जानकोजानि: आानको जाया यम्य तथोक्रः। (र) वानुजं कनिष्ठम् । व्वतिमतुज बखम् नतिक्रा न्ततवव्यते (ल) म्रत्याखाता निराशता । (ब) यथामनीषितं यथाब्ामम्। (थ) दासभार्य्यापद दास्ीपदनिति यापत् कनार्यंम् कयोग्यम्। थाखाया. माननीयायाः मवत्या प्ति श्ेष.।
Page 154
अरएकाणम्। १५२
त्तमेव भजेथाः । किञ्न, क्ररसत्वभयानककाननसच्चारा चतुरां (ष) विहाय वैदेहों तत्भवती(स)मेवासी परिगही धतोति लक्षमेनाभिहिता विद्ितं (ह) हितमिति तदीय उचनममनुत (च)। दमरथाम्म जयुग्म निरीक्षण चणसमाकुलबुड्िरयं दकी।
भमगतागतखिन्नगवीदभाम् ।।१६। वृषस्यन्ती वृषस्कन्ध राघवं रावणानुजा। भूय: शूपखखा भेजे शूर्पकारातिबाधिता ॥१७8
(घ) क्रोत क्र रैनिष रै: सब्ेः म्राथिभ भवानके भोषके कानने य सज्जार: समय सितिवां तत्न अचतराम् चापटीयसोमृ । (स) तत्रभवर्ती मान्या भवतीसृ। (ह) विहितं हतम् भिहितं वा॥ (च) कमतुत बबधे। दभरथति। दशरथख खाळवयुम्मस रामलक्मययोरितर्थ: निहेकषये करलोकने छगोन समाकुखा सम्मोफिता वदधियक्ा: सथाभता दरय सूपगसा उभयो: कूखयो: ससुलितद्द सज्जातस शाइलस नवतपपूसदेशख समेथय गतामताभ्या बाताबातान्य खिन्वा जाना या मवी सखा. दशामृ अवस्था दवो प्राप। अतान्यख धर्म कथमन्यो वह्हत्विति तथाविधधनोरवस्मािद अवखां दधाविति सम्भवन् वसतुमम्बन्ोऽसमवन् वापि सम्चित। यत्र विम्वासुविम्बत बोधयेस सा निदशनेति। दरूतवकम्बितं ट्टस्तम्॥१६। दुमखन्तीति। इषसन्ी कासकी दावखातुजा मूर्पबखा सूप
Page 155
१५४ चम्पूरामावणे
तदमु जनकदुहितुरनितरयुवतियोग्य (क) भगा रामस्य रामणोयक निरुप्य (ख) पुनरेवमचिन्तयत्। लावसाम्व निधेरमुथ् दयितामेनामिवेन जन
आस्तामैतदरएवासरसिके हा कष्टमखििन् जने कान्तिं काननचन्द्रिकासमदमां किं निर्ममे निर्ममे॥१८॥ सोतामाहर्तुकामामसुलभ विषय प्रार्थ नोददामकामा सोमिति: भसतरपषिदममुखभयिनीं तामनार्या निवाय।
करेय कामेन अ्तिबाधिता अ्यतिपोडिता सती अय• पुनः टमरन सषस्वेव रन्ो वख ताय राम्त्र रामं भेजे म्राप। अतुट्ट दक्धत मृ
(क) जनकद्ाष्ठितः सोताया:। अनितरयुवतियोग्यम् चपर कामिनोदुबभममिति यावत। ख) रामखोयकं बौन्दर्खे निषम्य हद्ा। लावस्थ ति। चखरबयगुरो: चख्ाब कुबयुरो: पृहस्यस उत पप्िभ: जनब: मझभ: अक्टा बवसवास्बुनिचे: बावसयतागरद् व्याहुध्य रामखति भाव: मना नारोमित एनं बनं मामितयात निर्देशः। वाना कखातू म बहजत् न सूटवान् ? एतस कान्ता यह़ कथ न लता विधास ति भावः। एतत् आसा तिन्तु एतख खान्ता माम वरोल विधातेति भाग: क्रा शटस् चरययबास- रसिके बनवासप्रयायिनि निसमे भोगवायनारषित अखिन् बमे वाननस चन्द्रिकाया: ममा दमा भास्ा बखा: ताहशोम् करणव- आान्द्रकाामयेत्र्थ: कान्मि सावदय कि क्य निसमे सचवन इतता- लिति यापब्। भादूबविक्रीफिस इत्तम् ।१८}
Page 156
श्ररखकाणडम्। १५५
पामक्रोधाविकानामहमहमिबय प्र इतामायतानां सख्या: खासानिलानामकुरुत तरसा मार्गविस्तारक्त्यम्१८ ततस्तस्या निकवत्तकर्नासिकाया: (ग) कनीयस्या: परिभव बदमे वचने व दृद्टा मुला प जनस्थानवर्त्ती समर- मुखमुखरः (घ) खरबतुद्थसहस्रमख्य (ङ) चतुदभाघ्यद्ष- रचितं रनोबल (च) रामलक्षणो जिष्टन्षु: प्रेषयामास।
सोतार्षिति। इखत पाौ यख तथाभत, ध्यससघर दृत्यथ सोमिनि. सन्झथ: मीताम् वाहर्सवामं रामनबाभात चोरवित- कामाम् ससुकभन्त विषयस सुरतसखस्ध ति भवः प्राथने उट्दाम: उत्कट कामोडमिसाय यसासथाभता ताम् नाथी टुष्टा दध- सुखस रावशमय भगिनों निवार्य्य निविध्य तरसा बलेन काम क्रोधाभ्याम् अधिकानाम् यष्टमपतमिकया परशरसई्डया म्रङ्ुता िःसरताम् आवताना दोरघांया तखा मू्पणखाया: श्वासाि जाना निःशासमकता मागेविस्तारलन्य वत्म विस्तारख कायये नामा कदेनेति भावः। ककुरुत रतवानू। सग्वराष्त्तम् ॥ (ग) नितन्तति निलत्ता किवा वर्णो नामिक्ा व यस्ासथो- क्रायाः। (घ) जनस्यानवसी जनस्थानं नाम डसडकारगयान्त पातिप्रदेश- विशेषः तत् सिपतः। समरसखसुसरः समरमुखे सयामशिरसि हखर: कयगामी। (ड) चतुदपेति चतुर्टशमहच्तायि संख्या वख् तयोत्रम्। (ब) चतुटप्ति पतथमिरध्यच्ेः रचितम्। रचोव राजस सैन्थम्।
Page 157
१५६ चम्पूरामायणं
अथ दाशरथिनिरीक् दिन्नु रकोगगसुसर्पन्तमपसर्पभू तथा (क) तथा शूर्षपखया निदर्शितसरगिमरशिमिव मन्यनात् प्रामनाविषक्वततजःप्रस्व (ज) सौतारक्षणे लक्ष्म- समादिश्य यातुधानबध (भ) तथाविधमतनुत (ज)। तपो- परुषभाषगस्पृह्यालु तालुजाल(ठ)मिद परदार निरोचषएनिर पत्रपनत्रववन्द(ड)मि-
(छ) उपसर्पन्तसापतन्तम्। अपसर्वभतया चरमृतया, छपसर्य खर, सप इळमर। (ज) निदर्शशितसरय प्रदर्शतपथम्। धरयिभिव अाग्नमन्यन- काइ्मिव मन्यनात् माक् पूवम् वनाविष्क तः कामकटित तेजमा प्रसर. वख तथोक्रम्। (भ) यातुधानवर्धं राज्सबधं, बातधान: बुगयजनो नैकतो यातरचशी दतमरः । (ज) वातनुत लतवान्। (ट) तपोघनेति तपोधनानां सुनीना निधनकरं सक्ारकमित्वर्थ: करनिकुरम्ब इस्तममफ्त । (ठ) परुषति परुषभाषय निष्ठरवाक्योकौ स्यरयाल तत्पर मिति यायत् तालजाल रकपया वदनष्टन्दम। (ड) मरदारेमि परटाराया परसतीरबा मिरीकसे अपलोकने निरपल्नपं निर्लच्न नेतन्द नयनसम्र।
Page 158
अरर का गडम्।
प्रत्युटज उशयद्ि(ढ)स्तपोब्नाध्वशुद्धि विदङ्गम् (या) दूति स्व्रराजनिटे माटिव (त) देशान्तरादापतद्वि: पताङ्ध: (प) कवप्राचोक प्रायेव्नवकाण (ट)मभूदाकागम्। तब निळ्व- अभिरसि विभिरसि विस्रगन्विना (घ्र) पवीरसुतवमास्तरी तसा प्रत्यापि (न/ क्रियमाणाय्मदूषणे (प) दूषगे शेष-
(ढ) निशितेति निशिततरेध तितेक्षेर शरणतेत शकाम
मना सवडपाना निशिचराया रानमानाय अवयवान सर्द्धा पर्रेक्ररूपायोति शेष काहृत् श्ालष्य प्रत्यटन प्ररिकूटोर दर्
याद्ज। (ग) तपोधनेति तपोधनानाम अध्वन पथ राज्ञमाना र पवदूर्षितखति भाव शुद्धि परिष्क तिमिति वावस् तत्तन्याममन्षर- नेति भाव विददुध्व कुरूत। (त) सभ्राजेति मधराजस जटायुध: निदेशादव काठेशादिव। (द) पतद्धि पाचिभि। (इ) कङमाचीकपराये कुढप्राचीकाख्यपा च्वडमेरितर्य । क वकाश निरनतरं पूर्णनितति यावतृ। (घ) नित्ताशरमि किन्नमस्तके। लिशनिरमि तदाव्वराक्षमे। विस्तरगन्विना वयामगन्वता, विस्त् म्याटामगन्व वदित्यमर। (न) शहरेति शहरात खुताना निगालताना वसाना हुन्मेदना, हन्म टस्तु वपा वसेतयमर: । स्रातमा मवाहेग। मत्याप परचक गत्वापि। (प) क्रियमार्यति क्रियमायम आान्तरमाया ब्हदयादाय। दूषएं वेन तथोक्।
oc
Page 159
१५८ खम्प गमायसी
भोषयवीचरखरः (फ) खर. राघवमाहवायाहायत /ब/।
रध्नतु सन्धीयमानपर सन्धानमोक्ष (य) मभूदभूतपूर्व इन्द्व- युद्म् (न)। तत्न खरो वहीतकोदएड(ल)रवमल्दनुभूय माननमनोन्मनायास. (व) समवसमापनचतुरद्तुरानना- स्सन्ानाहं दापाहपरसमं (श) ग्राहवितुकाम इक
(फ) रोषेति रोपेख भोषयं अयदूर यत् वोक्षय दर्शन तेन खर. उम्र' । (ब) ाहवाय संगानाय। याहयत साहहतवान्। (भ) विषस्तद्वावद्ा्ङ्गि, विद्वान् विषान्नद्दोषन्त, सन् सुघी कोविदो बध द्ृत्यमर। (म) अनिक्ीयमानेति पनिववोयमानी वनिर्षीयमानी जवा- घजयौ यत्न तथाभतम्। धयनिमिषे निमेषरहिते। (य) कानन्वति न अनुसन्वोयमानी न बव्मायो पराग सन्वानमोक्षौ सयोगत्यागी यत्न तथाभतम्। (र) अभतपूवं पूवसभूतम्। द्न्द्युद्धन् अयन्यसाहाय बिना इयोरेन वीरयोयत परम्मरयुद्ध तत्। (ल) स्टडोगकोतवूड़ व्डीतकार्मक। (व) वनुभवमानेत चनुसूयमान ववबध्यमान नमनोन्नमनवा कायास वन्य तथोफ्। (ग) सरतति ससरस्य मयामस् समापने चतुर निपुग मम- मजयकशल इति यातत। चतुवा ननाकतसन्वा नार ब्रहा रसना न- योग्यम। दाभ्षा इशरा तन नारवमसारभुररम ।
Page 160
शरए काएम्। १५६
शमहस्तात् प्रातन (ष) चाप शरेरपजहार। सोडयि कायपावकपावकिताननः कुभसभ्वदृत्त (र) धनुराधत्त। खरपरुषि भरासन गहीते खराकर णान्वयशेखरेय तेन। खररघुवरयोी. रस समाप् खरनखगयुघयोरिव क्षणोन ।२०॥ खरबधपरिशुद्ध दसड कार खभागे मुनिमिर मिह्हितानामाभिषा तादथोनाम्। स्ग्रमचरमपात्र सगुगमन्यराभत् तदनु मनुकुलेन्दु: सानुज: भधराशि: २१॥
(घ) प्राक्कने पूर्वष्टत साधारणमिति भाव । (स) कोपेति कोपपावकेन क्रोधानलेन पावकितम् बनलावितम् खानन सुखं यख तथाभृत.। कुम्भसम्भवट्त्तम् अगस्यहत्तम्। खरेति। खरकिरण उण्परपि सय्य द्रत्यथ तख कनयः वश. तसय शेखरेख शिरोभूषयभतेत तेन रामेम, खर पिमताति सरपा खरराच्सघा तिनोत्वय रूट रोप: यख तादये भरासने कामके उटहोते सति, खरनखरायुधयोरिव उट्भटनखिनोरिव सुररघुनरयो रख व्षणन काव्पक्ालेन समाप्र निभेघता मतम् ।
खरेति। खरस बघेन परिशुद्ध विशुद्धिं गते निष्पत्यडीकते दूति भाव: दराड़काररभागे सति मन्थरा कुज्ञा केकयीपरिचारिखे ख सु गः यामत्रनप्रथाय मन्त्रणादानकूपेरिति आवः सनिभिरभहि- तानाम् उक्राना ताषटशीनाम् आभिषाम् आशोर्वादानां खयम् धसरमपात प्रथसभाजन, साधु क्वत मन्यरया यत् रामो वन प्रत्ना-
Page 161
१६० चम्प रामायसे
तथाहि, प्राग् मन्यरेति महिषीति वरद्दयौति धमव्ययव्यथितमूप तिभारतौति। काकुत्स्थकाननकथेति च सन्ति संज्ञा:
ऋथ शूपसखा लङ्गामपि जनस्थानमव विजनस्थानं(ह) काकुत्स्थेन कारयितु दमकरठोपकराह (न) क्त्येव (क) निपत्य रामलक्षमणयोर्यथातय्य वैदेव्या देहसीन्दय खर
जित, यन वय निष्कसट के 5रिसिन् सुखेन नियसाम तत् तस् मन्यराये सास्त भयाटित्व वमाशिषा पाल्मिति भाव, चभूत। त दनु मन्य- यीर्षादानन्तर शोख राशि सानुज सलच्तग मनुकुलेन्द मनुवश- चन्द्र राम वाशिषा पात्मभदित््वय ।२। पागिति। पौबख्यात् रावयात् भतख भवनल्रयस् भाग्य- पडके भाग्यपरम्पराया प्राक पूर्व अन्थरा दति माठ्ृिषी केकयीति
धमव्ययातृ सत्यच्तयात् व्यधतव् वितख भपतेः राज्तः दशरथस भारती दति कावृत् स्वस्य रामस काननकथा दगूडकारगयवासयात्त दूति च सन्षा. अाभिधानानि जल्पनानीत्वर्थः सन्ति। वसन्नतिखक
टत्तम् ॥२२॥ (ह विजनस्थानं विगत जनाना प्रायिना स्थान यह ताटूभ प्रायिमून्यामित्यय.। (स) दभ कराठो पकराठ रायगसमी ये । (क) कन्देव अभिचाररिको क्रिमेव।
Page 162
फा र ए काएडम् । १६१
प्रमुखे: साकमनीकस्य (ख) चतुर्दथसहस्त्रसंख्यस्य पच्चता- करएकारएभूतामात्मावन्राप् (ग) विज्ापयामांस। स दएडकायां कतदगडकायां खसारमेना प्रथितखसार:। निभाम्य रामस्य निभम्य हत्त चक्रे रुषं राक्षसचक्रवर्त्ती ।२३। ततः प्रखाय्य जनस्थाने राजसानष्टी नष्टमति(घ)रयं ताडकेयं हाटकमृगं (ङ) पुरस्त्य सौताड्नयां (च) हरिरसो ग्रहौतु तस्यावसथ(छ)माससाद। मारीचोऽप्याकर्णितरा-
(ख) साक सृष्ठ। कानीकम्य सेस्यस ।
6 यचाम् आतानः खख्च अवन्वासृ कापमानना नामान्रमक्दरुपाभिति भाव:। स द्यड का यामिति। प्रथित प्रसिद्ध मस्य स्वात्मन सार बल यव्य तथाभत विख्यातमढठाबल रत्यथ व राज्मानां चक्रपती सस्ाट् रावग टमूडकया टयूडकारनय कतटगड कायो यस्ा: तथाभता किन्नकर्णोनासिकामिति आव एना खमायं भमिवी मूर्य- यसां निशास्य दष्टा रामस टटत्त चरितं राक्षमोधट्रवरूपमिति आवः मिशव्य खृत्वा रुष क्रोध चक्र रतवान । उपज्ासिष्टत्तम् ॥२। (घ) नष्टमति दुबेदि। (ड) ताडकेय ताडनासुत मारोयम्। हाटकमगं खर्यमगम्। (च) सोताइया सोतानास्त्रीम्। (य) वानसथस् चाम्मम्।
Page 163
१६२ चम्पूरामायणे
आरमति: (ज) प्रयतनमतेरपयनिवार्यमाये तम्मिन् रवसे ुबानुमेव(भ। बहुमन्यमानी गत्यन्तराभावात् (ञ) तदभ्य- र्नामभ्युपेत्य जातरपमयमृगरूपं(ट) मदोला सौता वज- वितु पञ्चवटीमगाहृत। दशमुखोऽपि जलवरपघस्थापित रथो दापरथविघटन कतास्थ(ठ)स्तम्बी। वविपिनमवजगाह राचसाना करोटौ- रसकदसक्वदा विर्वाष्पमालोका थोचन्। कतरुचिरिव व्त्म च्यडुयानां कुथाना
(ज) आकगितिरावगामति व्याकर्यिता मुता रावयख म आाताकर सा+ षायगीात भाव येन तथोक्र.। (अ) सुबाउमेजत यो रामहर्तन म्राक निषत द्वति भावः। (अ) मयनराभावात उपायान्त राभावात । (ट) जावरूपमयसगरूप काव्नमगरूममित्वर्थ। (ठ) जसपरति जनघरपध आाकाशे स्यापतः रथो वेन न्थाभत। दापरिवघट्टने रामख व्याम्रमात् चपसारय। रजास्थ लतप्रचल। विधिनासात। एप राजसाना करोटो: शिर कङ्ठालभत मारी अषय अम्ू कृगनिशेष सन् कामकत् वयमदत् पुन पुन कालाका नतो ट्राट निकय्य सथ आर्विर्वामसुदयु यथा तथा शोचेन् का तोडमोनि शोक अनवतंनि पाथ बद्धशानास् बहू शाहीतीना प अृयकासिति नावत् कुशाना मथिकपरपबानन पान्यपटक्तत- तयिन दद। अतकाचारत बङ्धाबुराग दूर निमिन नम् ववळ मरिष्, बाबिनीद्त्तम् 1२8।।
Page 164
क्रा रख का एडम् । १६१
तट्नु जनकपुलीयाखया तज्जिष्टतु- हे रियमनुजगाहे चापमादाय रामः। समय इति प मेजे पाथमातत्य मृत्यु: कुशिकसुतमखाजी भष्टमेन जिघांसु. २५॥ कहष्य दूरसटजादथ दर्शिताङ्: क्रव्याद एप रघुनाथभरेण विद्.। कातखवरेस तनुतां जिजही हतोडसी- त्यासस्वरय सह बामवचोनिमेन ॥२६। एतदाकए विदीर्णृदया हृटवदचितप्रेमृण (ड)
तटन्विति। तदनु तदनन्तर रामः जनकपुत्ा सोताया: वाचञया प्राथनया ता्जिष्टक्ष तदुयहपार्थी बन् चायं धनु. रादाय हरिय काखुनमवमति पेष अनुजगाहे चनुससार। ऋत्य यमस समय दति धिवेति शेष कुशिकततव् वि्यवामतय खाओ यतनकरे मष्ट रामशरात् निष्क त ममामति भव एन माराच निधासु उन्तुमिक सन् पाश बन्पनयन्त्रम् कातत् पिस्तल मेजे कबुजगाम च। मालिनीष्टत्तम् ह२॥ चजथा। धयानन्तरम् एप क्रव्याद राजस दाशिताङः प्रद्ग दर्यवावतथ, उटजावृ व्नमकुटोरात दूरम् व्ालयय राम िति प्ेप कार्तेसरेय सोवर्येन रखुनाथपरंय रामसायकेन रिङ् सन् रामस् वचोनिभन ववसा तुल्हेन इतोडसति काव. अरश करुमनिनादेन सड तनुता परीरध्मे विजही तत्थान कभारेति वावतृ। दसन्वतिलक टत्तम :२ः। (ड) हत्यद्यित प्र मृया म्ायप्रियम्रयवन ।
Page 165
चम्प रामायछे
करसव्याकर्त्तव्यमजामाना जानकी जानौहि भ्रातरमिति सोमिवरिमानिटेश। ततयार्य्येग कार्य्यामद(ढ)मादिष्ट दिष्ठदोषा्मिथ्याप्रतीतिः पराभवति भवतीं (ख) परं विभुवनैकघनुर्धरस्य और्यराशे. गमार्व्यस्य क: अदधौत्ष कौणपधुगनिमित्ता (त) विपत्तिमिति प्रिपत्व प्रत्या्- चक्षाया (थ) हृदयतोदकारिखा (द) वाखा मोहविह्वला सा बद्वतजयत्। भूयोऽपि लक्ष्मणः परुषभाषपभाषिणीं प्रजावतो(घ)मेवमभाषत। सुमुखि। मम सुमित्रा सत्यमम्बा यदासौत् तदभजमवितकं मातसम्पर्कसौख्यम्। अहह विधिविपाकाद् व्याहरन्ती दुरुकि त्मसि विषिनमध्य मध्यमाम्बा हिजाता ॥२७।
(ढ) दूढ कार्यय भवत्या रक्षपमिति भाव । (ग्) दिएढोषातृ भाग्यटोषात् मिथ्यश्नतीति मषबोधः भव- तोस व्ाया पराभवति व्यथयतीतथः। (त) महधीत विश्वसेत् ? कौगपधुमनिमित्ता कौयप राज्म एव घुछः कीटविशेष ता्तिमित्ता तव्वनितामित्वय। (थ) प्रत्याचचाय निराकुर्वन्त म्वातरनुसरये कस्तीऊुर्वन्तमिति भाव: । (ट) हृटयतोटकारियया हृटय व्यथयन्ा। (थ) प्रजावती माटजाया, माटजाया प्रजावतीत्यमत। सुमुखोति। हे समाखि। यदा मत्य मम सुमिल्ा फम्बा वयासीतू भवतोति श्ेष तत् तदा कानितकें वितर्करचितं स्त्यामति
Page 166
अर सका एडम्। १६*
इत्यक्का माटजाया मातसमोपगामिनि लक्षमे ततच्णमेव रनघान्वेषी (न) दशकन्वर (प) स्यन्टनं विह्ाय विहायस्थला( फ)दवतीर्य्य निजान्त कर सेडप्यमान्तं रागं (ब) वाह्निः प्रकटयन्निव धतकाषायपटमंन्यासवेष. (भ, पर्श्ा-
लामा ससाद ।
सोतां जहार चपल पिशिताभनेन्द्र:। माला महोत्पलमयीं पललस्मेष देवालयादिव निरस्तजनादलर्क. १२८
यावत् मातसम्पन सौख्य महपष्ववाससूसम् ब्रभज प्राप्नवानखा त्यथ। वहह खेटे विधिपाकात् दौभाग्यातृ वििनमध्य कानन मध्य दुरुक्रि दुष्टा वाच व्याउ्रन्ती कथयन्ती त्व मध्यमा कम्वा माता कैकेकीत्वर्थ कि नि्चित जाता वा सि। मासिनोष्टत्तम् ॥२७ (न) रनान्व घी छ्विट्रान्व पयपर । (प) दृशकन्वर रावया। (फ) विष्ठायस्यलात् च्यन्तरीचातृ। (ब) कमान्तम् कपर्याप्र प्रभूतममिति वावतृ राग मयायम् । (भ) ष्तति ष्त ग्टहोत. काषायमट कषायरक्मसन सस्याम वेष वेन तथाभूत। रामात्तमादिति। चपल कधीर पिशिताशनेन्द्र राचसपति: निरसजनात् निजनात् ढेवालयात् पललम्मेख मांसबद्या महो- तृपलनयों मालाम् चलक दूव काक डव, विगत लन्तपस सान्- धान स्थिति. यमात् तथाभतात् रामाम्ममाव सोता जहार। वसन्ततिखकं टस्तमु। उपमालक्कार ॥२८॥
Page 167
४६६ चम्प रामायणे
हा नाथ। क चिराय सीति बडुयो व्याक्ुश्य वाष्याविल पत्तुर्दिक्षु विमु्चतों दशरथस्याद्यामवेच् सुषाम्। मे रे रावस। मा बधू प्रतिरुषासुझ्जेति ग्टध्राविपो
समभूतमये तस्तिन् समर समरहसोः।
दशमुखरथमाशु ध्वस्तरथ्य विसूत मिथिलतरवरूथ शौणचक्र स चक्रे।
वरिशिखविभिखतू गौपाशकुन्तः भकुन्तः।३१।।
हा नाथेति। ग्टभ्रायाम् कधिप: जटायु, हा नाय। क कुल िरायास विलम्बसे १ द्वात बडश, पुन पुनः व्याक्रश् उच्चे. कधयला दिकु वाष्माविलम् काम्ुकलूषं चच्तु. विसुञ्जती विकि पन्ती टशरथख वाद्या प्रथमा सुषा पुत्रवधम् अवेध्य हद्दा रेहै रावय। बध जानकी मा प्रतिरुध हरेत्वरथ, ववसुक्ष सवंधा घरित्यज दृत्य का सध्वान पन्यान रुड्डा वाप वया काननाय रावयाम् व्यनल्पकोप महाक्र इस् ककरोत। शादू लविक्रोड़ित इटत्तम ॥२६॥ समभदिवि। तखिन् समये समरषसो तल्यवेगवोः मिध: परस्परं मथनेन पोडनेनेत्यथः सक्रइयो ग्टध्रराजसराजयो. पचिराजराजसाधिमयो सूमर संग्रान समभत सम्यक व्ववत्तत। कानुष्ट वृष्टत्तम् १॥ दशसुखति। गरुदूा पचाभ्याम् सनिहता भ्तिः प्राद कासिस्तलवारविशेष, खडगः प्रसिद्ध लिशिख लिमूलं वििख परविशेष तुषी माध, कुन्तख वेन तथासत, स भकुन्त,
Page 168
अर एय का एड म्।
राक्षसासित्तः च्ित्र पपात पततां वरः। मैथिलीपच्पातेन पक्षपातमवाप सः॥३२। तत्चरमन्यरथाधिरूढ़ न रावसेन भूवोपि नौय माना जानकी ऋष्बमूकतमृङ्गसङतप्नवङ्मपञ्जके पञ्चचूडाधर दूव च्माधरकुमार (म) कस्तिंश्वित् सुग्रीवसात्क्वतदभग्रीब प्रतापानलसटशं बालिविनापपिशुन महोल्कापातप्रतिमं (य) रामसाहाय्यप्रोत्साहनाय पुतमभि पतत्पतङ्गविम्व-
पच्ो जटायु काशु शाघ्त दशमुखख रावगाश्य रथ छसा नष्टा रथ्या वाहा यस तथोत, विस्वतं सारयिराहितं शिथिखतर दुबल प्ति भाव वरुथ रथगुप्तिसाधनकाष्ठविशेष, यख ताट्टभ तथा शोर्षचक्र भग्नरथाड्' चक्र ऊतवान्। मालिनीट्टत्तस् ।३१॥ राज्सेति। पततां वर पक्िराज जटायु राजसख रावमास् कमिना चत ताडितः मनू क्विप्रं शोत् पपात। म जटायु मैथित्या सीताया पक्पातेन के हेन पक्षपात पचयोभकदमिति
यावत् ववाप प्राप्नवात्। फनुष्ट उष्टत्तम् ॥२२॥ (म) ऋप्यमकेति ऋष्वम् का र्वपटङ् मङ्गत मिलित लङ्गाना वानरागा पज्जक यव् सादशे कालएब पसूनडाघरे द्रव पझ्पट्ङ्ग. शालिनीव छ्हघरकुमारे पततशावके छुहूपर्वते दति भाव• । (य) सुपीनति सपीवसातृक्वतः सुपोवायत्तीऊतः दशयीवस रावणख य• प्रतापानल तत्सटशम् बालिविनाभपिशुनं बालि विनाशसूचक महोल्कापातप्रतिम भष्तान् उल्कापातः ततृप्रतिरुपम् । (र) पुत्र सुयीवमिन भाव काभि सुपोवसत्रिषाविसथ, वाभियोगेदिताया पततइविस्वन्ध सूयय िन्वस शङ्का वहतीति
Page 169
चम्म राजावके
शुभार ल) मपातयत् तत्य ननमषि (व) स्वतेज.पतनसिव म पशन् लड्वालङ्गारभूतामशोकवनिकां मेथिलोमनयदन- बच्नो () दशयौव। अशोकवनिका लेभे राजसीपरिवेष्टिताम।
कल्ा हाटकताडकेयहरिएे शार्दूलविक्रीडितम्। आागच्छन्ननुजेन तव गदितामाकख वार्त्तान्ततः सोतासङ्गमलालसस्तटुटज राम. प्रतसथे द्रुतम् ॥३४॥
(ब) कनकेति कनकवत् कविशेन पिङगलेन कौशेयमयेन कमिको- पोत्यविरचितन उत्तरोयेय सन्तारतम् वानङ्म् व्याभरणभारम् फालक्कार जातम् । (व) तत्पतन तख चनद्गारजातख पतनस्। (श) अनयस् दुनयपर । अभोकेति। चशाकबनिका राज्षनीपरिवे्िता बीता मारूते- नुमत वाखाग्न पुच्छाग्न तसय समनाहा शमयत्रीमिति भावः क्ोषधीमिव लताविभेषमिय लेले माप। सोतासत्निधानातृ लङ्गदाह्े अदोकवनिकाया न काचतृ दाहपीडाभदिति भाव.॥३२॥ काकुतृस्य दवति। वयथ सोयर्यकृगवधानन्तर काकतृस्य रामो- इपि रक्षसाविपते रावजस वागेव मया मह रामपतारमाथ गचछ ेव वचनमेर वागुरा माश तथा वेष्टिते काट्टते ततो निस्त- नैसगस इति माव हाटकताडकेयहरियाो काञ्नमगरुप- मरीये हत्वरथ शादू सविक्रोडित व्यात्रवदावारतमितय लला त विनाशयति भावः वागचन तल्न पधीति शेष: अमुजेन बन्तगेन
Page 170
अन एवकाणडम्। १६०
पख कथ स्वादिति वाष्मगभ- मालोक् मानी वनदेवताभि: । विलोकयन् केवलपरशार्ला विलीनचेता बिललाप राम. ॥३५॥ हा कष्टमत्र न हिसा किमिद प्रवत्त- मालोकयामि चटुलामिह पादसुट्राम्। मा शोष्य नूनमग्हौतमग मुछत्त. मन्तहिंता वरुषु रोषवतीव सौता v३६॥
मदिसाम् उक्रो वासाम् वाकगव सत्वा तत सोतासक्मलालस पोतादर्शनार्थी सम् तत् उटज कुटोरं क्र त भोध प्रतस्थ चचाल। शादूख्विक्रोडितं इप्त, छर्य्योप्नयकि म सज सतमः भादू विक्रीएितामति तल्मपात् ।२४॥ अ्यमिति। कय रामः कथ खात् किमाचा रो अगत दति वनद्वसाभि: वाष्मनभम् उटुगतमबनवारि बधा तथा वाखोक्यमान दृश्यमान: राम मेवला सोताराँषिता पर्शाक्षा निधोकयन् विलोनवेता विरपचित्तः मनू विशसाप परिदेवितवान्। उपनाति- उत्तम ॥३५॥ द्वा कषमिति। हा कष्ट या सोता अाल चामिन् प्रदेशे न फि नैय वस्तीति शेष। दढ कि मष्टत्त किमुपस्थितम् ? दरड्ठ चट पज्जला रावशकसकप्रणसमवे सतस्ततः सझ्माराटिि भावः पा सुहरा चर गविभ्यासचिङ्चमृ थायोकवाम पशयाममि, बाता मा फास्ट डीतसर वोक्ध दैडा सुहर्स रोषवतीय क्र तरुष कनन तिरोजान गता कति ननम् उत्प्रचे। वसन्ततिलक दत्तमू ॥:
Page 171
१७० चम्परामायस
त्वदभिलषितपूर्त्े वच्चितः पञ्चवव्या- मचरमचरमोऽह मोहभाजां प्रजानाम्। तदिह सरलबुद्दे। नेष रोषस्य काल: सुमुखि। मम सुख किं रोढसौतावियोगम् ।३७॥ यद्यस्ति कौतुकमपूर्वमृमे मृगाचि। चान्द्र हरामि हरियं मम सनिधेाहि। यावन्र सुन्नसि मया दृतमेयमेन तावहदधातु तव वक्रतुलां मगाङ्ग: ।३८॥
त्वदभिलवितति। पे समखि। मोष्ठभाआ सु्धाना मजारना प्रना ब्याद् सन्नतो जने दत्मर। अचरम प्रथमः कपबोरि नथः व्यतमद वि भावः वह़ तव अभितषितस्य सोतषंदमयष्ठम- वषयख ति भाव पूच्चे पूरणाय वक्तितः प्रतारित सन् पञ्वद्याम घचरं विचारतवान् । के मरनबुद्धे अकुटिबमते! तह् तमात दूछ मयोति पषः एप रोषप्य क्रोधसय काल: समयः न मम सुख सकनया नयनमत्यथ सोढ: सीताया वियोग: येन साटशं किम ? नैव कदाचत् सोतावियोग सोढवानसोति भावः। वसन्ततिलक
उत्तक l७। यदो1 के मगाङ़ि। यदि कापूवसृगे कौतुकम् वस्ति तवेति रछ, बढ़ा वह़ चान्द्र चन्द्रमम्बन्धिन हुरिया इरामि, मम मांतपष्ि: कापभागक्क।मया कृतम् एनम ए मग चान्द्रमिति ज्ान न त्यजस, सावड ममाङ़ चन्द्र: काकलकू 21
कतला कखसादृश्य टयाल मापोत। वस्न्त-
Page 172
अराय का णडम् ।
सप्राला चेज्नकतनया किन्न तिष्ठेत महं हिंसैः सत्वैन किल विहता रक्तसिक्ा न भूमिः। गोदावर्य्या. पुलिनविद्ृति रामशून्या न कुर्याद् खुक्त नतञ्ञरकवलनात् संस्थिता सर्वथा सा।३। लोकान्तर प्रपयिन खशरं प्रपान्तु- माननप्तकालमतिलद्ा यदि प्रयासि। विद्वाप्य मामपि समाह्चय साध्वि। तसौ सोमिविरेव भरते निदधातु राज्यम्॥ ४0
सप्रार्येति। चेतृ वाद जनकतनया सोता सग्राया जोवि तेत्यव: तदा किं कव मह न तिष्त न मत्समोमे साभिलाषं प्रकाशयेत् ? जोविता कावश्यमेव्र अतसमोपमागत्व मा तोषयेदिति आव। हिस्े: सत्वैः प्राप्यिभिः न किब विदता नेव नाशिता, यतः भूमि: रक्विक्रा न, राममून्या सती मोदावर्य्या, पुलिने सेकते विन्वृति विहार न कुय्यात, तखातृ नमप्रख निशाचरख कबनात् मचखात् या सर्वथा सनै प्रकारै संस्थयिता मता ति
तो मयुम्ममिति तबवपातृ ॥२६॥ लोकान्रेति। यदि व्यास्प्रक्ासम् आ्वाटेशसमयं समेति भेष: परतिवस आातिक्रम्य लोकान्तरप्रयायिनं सगस्व शशुर प्रयन्तम् धभिवन्दित प्रयासि गच्छमि, हैसाध्यि! तदा तख प्शुरय विज्ञाय् मामम समाहय तल नयेत्वरथ। सौमिलिरेव सच्क छूप भरते राज्य निद्धात वर्पयत। वसन्तततितक एस्म् ॥॥
Page 173
चम्परामायखे
पत्थं विलप्य दयिता विषिने विचिन्वन् रामो न तत प्तिमान् न च लक्ष्मसोऽपि। ताटृग्विधामपि दभा कथयन् खवाचा वल्मोकजन्मसुनिरेव कठोरचेता: ॥४१॥ तत्न (ष) प्रारभमायप्रयायान् (स) प्रायानवष्टम्य (ह) जटायु क्रियमाससीतान्व षस सलक्षमण राममालकय(न)- व्वाचत। आयुषन्। मां खङ्गविच्वतपचतिं (क) चिति- तले निचिप्य चिप्रतरं (ख) जहार मैथिलीं रावए दति।
दत्वमिति। दस विलय्य रामः तब विपिने बने दविता कन्ता विचिन्यन् कान्विष्यन् न ष्तिमाम्, बद्तपोऽषिन च ष्ति- मानृ धेय थालो वमदिति भेष। ताटृग्विधा दयामयस्या खगचा कघयन वल्मोकात जनन यस तथोक्ो सनिरेत क्ा कथा- न्येवामिति भावः कठोरचेताः निष्ट रचित्तः पाषाषहृदय रति आदः आसीटिति प्रेषः, ताट्ृयकठिनहृट्यस्ेव तस्बोने बाक पसरसममवादिति भावः । वस्न्ततिलक इत्तम् ॥89H (न) तत् करयय। (प) प्रारभभाय मकरम्यमाय प्रथायं निर्गभनं यैः तथाविधान। (ह) ववटभ्य किज्ञित सिथिरीतत्य त्वर्थः। (च) खालयन् पशन्। (क) खङ्गेति खडगेन विचते विलूने पचती मचमूले यस तथामुनम्। (ख) चिप्तरम् वतिद्रुत लत्तो भयादिति भाव: ।
Page 174
और र काएडम् । १०३
स्वयंमाप भरभङ्गखोक्कतां भङ्गहौना सपदि गतिमवाप्ः संहतायुर्जटायुः । नयनसलिलमिश्र रामहस्तन दत्त दभरधदुरवापं प्राप नैवापमम्भ: ।४२। अथ दक्षिणारखानीं प्रस्थिते का कुत् स्ये राकसी कापि दयोमुखी नाम सौमितिमभिभूय तदोवेन (ग) शस्तरेष
प्रयातावेतौ महर्षेः सथूलशिरसः शापात् कोसपतां प्रपन्र: (च) पन्नगपतिभोगभीषसाभ्यां (क) भुजाभ्यां बबन्ध यथार्थ-
खयमिति। सयममि वात्मनेवेत्यर्थः सौतारचार्थमिति भावः वंहृतं नाभितम् वायु ओवनकालः येव तथोक्ः जटायु: सपदि शरभङ्ग न तदाख्येन सुनिना खोक्ता ल् भक्रहोनाम् अववामि त्यथः गतिं खर्गवासमिति भाव: कवनाप्तः प्राप्त सन् दभरथदुर- वापं ट्परथटुर्खभ नयनसलिलमिश्र सनाध्म रामस्तेन दत्त नेवायं पिट्टसोकटेयमृ अम्: तर्मपज्जलमित यावम् म्राम। माबिनी- त्तम् ॥४२॥ (ग) तदीयेन सौमित्तिसम्बन्विना। (घ) जूपमक्षासिद्विं मूर्यखखेय नासाकर्यच्छदरम्िति भाषः। व्भजत प्राप। (ड) तदसु तहनन्तर क्रौझ्ारय:रपया क्ौझपर्वतीयकानम- मार्गेय। (च) कोगपता राज्षसत्वं मपद् प्राप्त। (छ) पतनगेति पनगपतिर्वाम्धकि: तख भोंग दव देह टष औधयो साभ्याम्।
Page 175
चम्पूरामायगे
नामा कबन्धः (ज)। तदनन्तरमनशुपात्रेष (भ) राचस्रो- नैत्रेषु सदोत्पादितवारिभ्या () तरवारिभ्या रामलक्ष्म- पयो: कबन्धवाड्युगल कढलीलावमिवालूयत (ट)। तदनु दनुकबन्धेनादरादथिती तो गिरितटभुवि देहं देहतुस्तस्य भौमम्। अकथयदथ भापापायतुष्ट स रामं तपनतनयमेव्ा मैथिलों प्रापुद्ौति॥४३॥ तख्िमि (ठ) नृथ्यमूकमार्गसुपदिश्य सर्ग गते मतड्राश्म वासिन्या भवर्य्या कता सपया (ड) रामः परिष्टद्य तदनु-
(ज) वधारधनामा अन्वर्थनामा । कबन्व तदारय, कबन्वोडस्त्री कक्रिया युन्नमपमूदंकलेवर मित्यम रः । (भ) वानशुपाल्रेष वसुपातरह्ितेव्वितय। (ञ) सदेति सदा सततम् उत्मादित जनित वारि जलं याम्या तथोकाभ्या तासा पतिपुत्रादीना बधादिति भावः । (ट) कदलीलावमित कदलीकछ दमिव वसूयत िन्न्रम्। रदन्विति। तहतु तसय वाङक्क दनादनन्तरमित्वर्थ दतुकबन्व न दनुनामकेन कबन्व न आादरात अधितौ प्रार्थितौ तौ रामखत्मणै गिरे पर्वतस् तटभवि तटदेशे तस्य भीम ढेह देहतः भस्ोकत- पन्तौ। अथ देउदाइनन्र शापस चपायेन मोधनेन तुष्ट स दनु. राम तपनतनन सूर्य्यपुत्रम् सुमोवेथ्येत्यर्थः सह मेत्या मङ्गत्या मैथिली बीता प्राप्तहि लभख्त दवति अकुथयत्। मालिनीष्त्तम् ॥४२॥ (ठ) ताख्न दनौ। (ड) मतड्ग र रवङ्गय तहास्वस मुने वाश्मवासिन्या चश्रम स्थितया छायारामनस्था। सपयी पूजाम।
Page 176
अरख कागडम्।
पद्मवगाह्य (ढ) व्याकोशकुशेभयपरिचय कषायेर्वनदेवता- लतादोलानुकूलेः (स) कूलायतलौलापरवशवशावल्लमम-
खर विसरदासवासाबसौकन मेखरै(थ)विविधलतालासिका लाखोपदेश देशिकायमाने (द) कायमानसमानाभोगलता
(ढ) गहनपद वनभूमिम्। ववगाह्य प्रविश्य । (ख) व्याकोशेति व्याको्शानि विकचानि, व्याकोशबिकचसटा इतयमर । कुशययानि पद्मानि तेषा परिचयन यम्परकय कघायैः सुरभिभि: । वनदेवतेति वनदेवताना लताखु दोले दोखने कातुकूला: सड़ाया: तैः। (त) कूलायतेति कूलेष तटेय आयता विस्तृता या लौला क्रोडा तखाः परवशाना परतन्त्राया तदामक्ानामिति यावतु वशावद्धभाना करेयपतीना मदाव्वनि मद र्ज्जानि चुब्बान्त स्प न्नीति तथोक. । (घ) अम्वरेति गम्बराराते: कामस भरघे तणीरख सहगं वत् तटस हज्ारख तटस्यितचूनस्य शिखरात् मख्र्य्या दरति भावः विस- रन् विस्तार गच्छन् य आसनासार: मकरन्दमम्मात: तस्य सौकर: कग: शेखर घिरोभषयाभुत येषा ताहशे:। (द) विविधेति विविधा मानाप्रकारा लता एव खासिका नत्तका 1 शस खोमदेशे न्टयशवाया देशिकायमानै ा चा र्यायमा थौ:
Page 177
१०६ चभ्यूरामायखें
ले(घ)मंलिकाचं पकवितोभ वो दौभूतपाय पाथेय स्तटवनप व ने (न)रनुकम्पामान: पम्पामभजत्। इूति श्रीमद्विदभैराजविरचिते चम्पूरामायणे श्रीमदरखकाएड: समाप्त:।
(घ) कायेति काबस देहस यत् आनं परिमाय तत्समान: काभोग विस्तार: येषा ताद्शेव लतास्ट्टेष केलिलुव्धाना क्रोडा- लालसाना लखकपुरन्ोया व्याघपत्ोना शििलेषु क्रोडावाठ् विश्वधध धष्मिक्वष्न सयतकेशेष, धाम्मत्वा: सयता: कचा दत्यमर। या मलिका: तटाखयपुष्मयितास्षा गन्वेन लसलै: स्थूलैः परि- पुष्टरिति भाव. । (न) अध्विकाचेति महिमाचाया हंपनिशेषाय, राजहासु ने पजू चरमेकोडिते: सिता। सलिलैमेक्िकाचासत धातराङ्ट्रा: षितेतरेरित्यमर: । मक्षयोर्चिक्षोमेन सख्चाख्नेन छोदोभूतानि पाथशस्ट अद्ानि माधेयानि सम्ववानि येषा ते: तत्स्षम्म क रिति
रामायणारययक्ाएड व्याख्या समाप्रा ।
Page 178
अरख कागडम्।
पद्मवगाह्य (ढ) व्याकोशकुशेभयपरिचय कषायेर्वनदेवता- लतादोलानुकूलेः (स) कूलायतलौलापरवशवशावल्लमम-
खर विसरदासवासाबसौकन मेखरै(थ)विविधलतालासिका लाखोपदेश देशिकायमाने (द) कायमानसमानाभोगलता
(ढ) गहनपद वनभूमिम्। ववगाह्य प्रविश्य । (ख) व्याकोशेति व्याको्शानि विकचानि, व्याकोशबिकचसटा इतयमर । कुशययानि पद्मानि तेषा परिचयन यम्परकय कघायैः सुरभिभि: । वनदेवतेति वनदेवताना लताखु दोले दोखने कातुकूला: सड़ाया: तैः। (त) कूखायतेति कूलेष तटेव आयता विस्ता या लौला क्रोडा तखा: परवधाना परतन्त्राया तदामतानारमिति वावत वशाउद्धभाना करेयपतीना मदाव्वनि मद रज्जानि चुब्बन्त स्प न्नीति तथोक. । (थ) अम्बरेति गम्बराराते: कामस शरधे तघीरख सहयं बत् तटस इकारख तटस्यितचूनस् शिखरात् मञ्चर्य्या द्ति भावः विस- रन् विस्तार च्छन् य. वसवासार: मकरन्दमम्मातः तखय सौकर: कग: शेखर शिरोभषयाभुत येषा ताहथे:। (द) विविधेति विविधा मानाप्रकारा लता एव खासिका नत्तकयः 1 शसा खोमदेशे न्टत्यशचाया देिकायनाैा चा र्यायमाथा
Page 179
चम्पूरामायणे
कितमाधवी (ड) मांधवी भूतिरुदजृन्न (च)। यत्र कान्तेवियुत्ञाना युक्तानार्माप सुभ्रुवाम्। दोलाकम वितन्वन्ति मनांसि च वपृषि च ॥२॥
रपचयनन वनेषु जनेषु च। सुमनसां मनसामपि यहिने विरच्यन्ति विलोलविलोचना: ॥३॥
(घ) सन्ततेति सन्ततं निरन्तरम् व्याकृश्जितम् वानमित पङपरक् कामयय बत् भरासन धमुः तख भरापारेय गरवर्षयोन व्ठितं: स्यगित द्वति यावव वव्षारो मतिर्येषा तथाभृता: पथिकपरपन्ता: पान्यमङ्ा: दसां तथोका। (ड) प्रमदेति प्रमदेन उल्वासेन पञ्चलम् कास्थिर यत् चक्षरोक- कुल ममरष्टन्द तेन कख्जुकिता चाषता माधवो लताविशेषः वखा ताृथो। (च) आधवी मधोबसन्तस दयं माधवी वासन्तीत्यर्थः भूति: श्ी: पोभेति यावत् उदनूम्बत आविरभूत । यत्नति। यतर वसन्ने कान्न• वियुक्काना विर्रावहताना युक्काना सक्ततानामयि सुखवा नारिया मनासि प वयूषरि शरीरणिच दोखाकर्म दोलनकायय वितन्बन्ति विस्तारयन्ति यथाक्रममिति भाव । तथाच क्ान्तविर्राढ्टिरय: मनास कि कत्तव्य बथममदानों सवास्यामि कुलानुसारिणी अथच कि कुलेन वुरुधान्तरमात्रयामीत्य वमान्दोखनं कुर्बन्ति। कविर्रा्िमयस्तु बान्तः दोतायन्मधरुद्य खाक्रानि व्ान्दोबयन्नीति भावः। अतुट वष्ठत्तम् ॥२॥ करतल्तेरिति। अथ किज्च यहने बस वसन्तक् दिने विषोस
Page 180
किष्किन्धाकाएम् ।
तवसमशरसमरसमये (छ) पम्पां समन्तात् पर्यटन् कलृदयो ददयद्यिता ददि लक्षयन् लक्षपमिद् मभाषत। आधी मिदोषधिरिव हिता केलिकाले वयस्या पतनो वेता यजनसमये चत्रियाख व युद्ध। शिष्या देवद्विजपितसमाराधने बन्धुरात्तौ सीता सा मे शिभिरितमहाकानने का न जाता॥४॥ मलयगिरिचरोजय मनथाधोरयाज्जा- मथितपथिकवर्गो मारृतव्याजहस्ती।
विखोचना: पज्ुवनयना. नार्यः वनेष करतलैः समनसा पुष्ाचाम छपचयं चयन जनेष च ईक्षयेः नयनेः अपचयं सनसो विचननं विरचयन्ति। टतविलम्वितं टत्तमृ ॥३॥ (छ) वासमशरेति कसमभरस कामव्य समरसमये युद्धकाले। आधाविति। या सीता शिभिरितं खसन्निधानाहिति भाव: महत् काननं तख्त्रिन् मे मम का न जाता ? तथाचि व्ाधौ मन पीडायां िता वितकारियी आधिनाशिनौति भाव: सिदौषधि रिव सिद्वा प्रसिद्धिं गता कोषधिरिव, केलिकाले क्रोर या वयस्या रखी, कता अम्निलय, गाहपत्यो दक्षिया सिर्ह् 7/4सयोडगनयः। कस्निल्यमिट त्ेतेत्यमर। तथा यजनसमये बदकाले पत्री सफ धर्मचारियी मस्तीको धर्ममाचरेदिति शास्तात मुद्धे पलियाणी एव वोराचारवतोति भाव। देवाना दिजाना दघार कां समाराधने मिध्या वन्त वासिनी, वर्त्ता विपदि बन्धः। शादूजविक्रोड़ित न्तस् ॥13ब मखयेति। वय सवयगिरियर मलगपणतमद्ारी मन्थ काम एव धघोरखः इसितपक:, बघोरयो हवन बमर। तम्य
Page 181
वम्परामायये ककुल कच् विरचयांत मदौये शेत्यसौरभ्यमान्दा वरिविधमद्समद्दो मानसे वप्रलीलाम् ।५। एव दु सहविरहऊमानुअ्णानुभावं (ज) भावसन्धुवस- विचन्नसलक्षणवचनधार्थमाराधैव्यें (झ) राघवमग्रत. सुग्रो- वो विलोक् बालिप्रगिहितापसपघिया (ख) सुदूग्मपस सर्प(ट)। स तु समन्ता मन्तिभिस्तवोराशयमवजिगमिपु राज्जनेय प्रभन्ज्ननसच्जातं (ठ) प्रह्हिषोत् ।
आाप्तया मांधत. सम्पाडत पाधकवश वेन तथोक्त, शैत् सौर््य सन्हन्व तव् थेत्यसौर्यनान्य तेन लिविधेम मटेन समृद ससुत्ते ज्ञितः मारुतव्याजडठस्ती पवनरूपसातड् मटीये मानसे वमरखीलाम उत्खातकेजिम्, उत्खातकेसि: सक्राध बप्रक्रोडा निगद्यते दरति । विरचयति करोति। मम मानस नितरा व्यथयतीति वावत्। वत्र प्रहसख अलयमाकृतस प्रतिषेध्रेम इस्तिस्ापनातृ चपड्ति- रबहार:। तद्ुक्र दपयो। प्रक्वत प्रतिषिध्यान्यस्ापन सादपड्र- तिररिति। माजिनीषत्तम् ।५। (म) दुःसप्हेति दु.महेन सोट्पशक्रोन विरहलशाचुना विचकढ़ा- नलेन रुश: चीगः चनुभावः प्रभाव: बस ताट्ृय: तम् । (आ) भवेति भावस आशयस सन्व चग्रेन ममत्तेजनेन विचक्य सन्मपस् वपनेन घार्यमाय धैये यस तथोक्रम् । (ञ) बालीति बालिना वाननराजेन प्रमिहितः प्रेरितः रूप सर्प चरः तख्य धीः तवा हेतुना। (ट) अपससपे पलायित.। (ठ) तथो रामखक्गायोः वाययं भानम्। कवजिगमिष जिकासः। वख्जनेयस् बञ्जनासुत म्रभज्जनसन्जानं, वायुजाल उन- भन्त मित्यथः ।
Page 182
१८१
तपनपवनयोर्य: प्राप्तवान् पुत्रभावं शतमखक्वतबागी विद्यया जन्मना च। म तु दभमुखकी.ततिस्तोमसोमस्य पक्ष यरम इव तनूमान् प्राप रामं हनूमान् ।६। स एव सोकृतभिन्षुकवेष: सविनयमेतौ आबभाषे। अवन्ती कतरी कान्ाकारी (ड) कान्तार कथमिदमवात रतां (ढ) विचित्वतरजिय्युकोदएडमिडतावपि (प) दिनब स्वास्य सुदिनताद्वको न जौमूती (त) जटावल्कलयुता- वपि जङ्गमत्वाज्जवन्ती न कल्पहच्ती तमोपहालोकललिता वपि (घ) योगपद्यभाररसाननिध्याङ्ववन्ती न पुष्पवन्ती(द)।
तपनेति । व विद्यया जन्मना च तपनपवनयोः सूर्यमरुतोः पत्रभाव पुत्रत प्राप्तवान् सूय्य सकाशात् शिक्षितविद्य: पवनालाजस- त्यर्थः शतमखेन दन्द्रय कत टत्त इति यावतृ बाय वस्तविद्यति भाव: यख तथाभत, सतदशसखस रावखख कोत्तिस्ोमः यशो- राशिरेव सोमशन्द्रः तख तनभानू शरीरी चरमः पव द्रव कष्णपच एव रावगयशोविद्ठन्तेति भाव: इनृनान् रास प्राप। मालिनीष्टत्तल्
(ड) कानाकारी मनोहहराकती। (ढ) ववातरता प्राविशताम। (पा) विचिन ति विचित्वतराभ्यामृ अतिविचित्राम्यां जिया भ्या जय साधनान्या कोटमडाभ्या धनुभ्या मसिडतौ चलदू तौ। (त) जोमृतौ मेघौ। (थ) तमोपहेति तमोपहेन छ्वान्तविध्व सिना कालोकेन तेजसा लखितौ मुन्दरौ। (द) यौगपद्यति यौगपद्यन समकाखल्वेन भारकरयोः सय्योः
१६
Page 183
चम्प रामायणे
कुशस्तम्भेऽपि सभ्ृतं सौरभ्यमिव भासती। तपोवेषडपि सौन्दय्य युवयोर्युंवयोगिनो: ।9। युभमद्दार्त्तामुधास्वादलुब्धयो: शोतयोः सुखम्। स्वयमेव ग्रहीतु मे जिद्वा प्रद्वा प्रवस्तते ।८। कविदसति समस्तवानरपतिः सुगरीव दूति तेन सराल अयादृश्य मूक मुपाश्रितेन युवाभ्या सह सख्यमिच्कता प्रेषिसं हनुमदभिधानं द्धान भिनुरूपप्रतिच्छन्न (ध) वानरमिम आव्जनेय प्रभञ्जनसन्न्नात जानीतमिति। ततस्दीय वचनमाकरय कर्णयुगलसुधावर्ाषि देवर्रिप्रतिमो (न) दाभ- रधिस्तदर्ितन पथा तमुपाश्रित्य विर्राचतभुवनसौख्य सख्य तपनतनयेन साक(प)मग्निसाचिमकरोत्।
मान्तध्यात् सत्निधानात् सविधानदर्शनादिति भावः पुष्मवन्तौ मिलितो दिवाकरनिशाकरौ। कृशति। युवानौ योगिनी तथो सुकयो तपोवेषेऽि सौन्दर्य कुशस्तम्बद्ञपप सम्भतं सौरभ्यमिव भावते राजते। कुशस्तम्व सौरभ्यख सवथवासम्व दूव तापसख सौन्दर्य्यासन्वपि युवयो स्तत्सम्भव प्रति महतृ वैचित्यमिति भाव,। असुष्ट वदृत्तम् ।। युभदिति। मे मम जिह्वा युभ्गाक वार्त्ता इृत्तान्त एवं सुधा सम्ृत तखा वखादे लकयो लोलुपयोः सोलयो करयो सुख खयमेव ग्रहीत प्रह्ा नम्ना तत्परेति यावत् प्रवत्तते। युभ्गदुवात्त सवखे मम खत एव म्ष्टत्तिभवतीति भाव ॥८। (घ) इनुमद्भिधानं हतुमन्नाम द्वान धारयन्तम्। मिव्नरूप प्रतिच्छन्र भिचतुकवेषस । (न) देवारषप्रतिकः देव ऋषि देवाष तत्प्रतिम, तत्सदृप । (प्र) तपनतनयेन सय सुतेन सुमावेखेखर्य, बाक सह।
Page 184
किष्किन्धाकाणडमे । १८३
योगं वितन्वति हनूमति राघवस्य वेवसतेन हरिा समवर्त्तिना च। मैने विधिर्घर्टायितु हरिमिन्द्रपुत्र वैवखतेन हरिणा समवर्त्तिना च॥2। ततस्तत्क्षणं सभ्भूतविस्त्रभ्भाय (फ) प्रतिश्ुतबालि- बधाय कथितनिजदथाय दारथये सुग्रीवो दशग्रीवनीय- मानसीतापातितानि कानिचिदाभरणान्यदर्भयत्। प्रत्य पिंतानां कपिपुङ्गवेन राम: खकान्ताष्टतभूषसानाम्। सस्कारहान्ा परिधसराण प्रचालनं वाष्पजलैश्नकार ॥१०॥
योगमिति। इनसति वेवखतेन सूथयपुत्र या समवर्त्तिना महायारवतेत्यर्थ: हरिया वानरेय सुमोवेशेत्यथे: योग सख्य वित- न्वति विस्तारयति सति विधि विधाता टन्द्रपुल हरि वानरं बालिनमित्वर्थ समवल्तिना कपचपातिना वैवस्वतेन सूयतनयेन उरिया यमेन घटयित सङ्गमयित मेने इच्कति से त्यय: । वसन्त- तिबक टत्तम ॥2। (फ) सम्भतवस्तभाय सञ्जातपरतयाय। प्रत्यपितानामिति। राम: कविपुङ्गवेन वानरराजेन प्रत्यामि- ताना सर्कार ह्ान्या संसकरणाभावेन परिघसरायां अविनानां खका- कया षताना भषखानां वाष्मजले: प्रच्चावनं चकार। द्न्ट्रवच्वाटटत्तम्
Page 185
१८४ चम्प रामायणे
सानुयुक्तो (भ) बालिवेरकारय भानुसूनु(म)रित्थमकथयत्। पुरा खलु निखिलरिपुकुल तिमिरनिचयमरीचिमा लिनं (य) बालिनं मायावी नाम दानवः कशन दुन्दुभे(र)भ्ता रुद्ध्वा (ल) तद्बलचकितष्टतिरुरगनगरकुहरमगाहत (व)। तद्नुगाहमानेन मानपालिना (थ) बालिना विलमुख- आलनाय निहितस्तस्योत्थानवैला प्रतिपालयब्रह (ष)
(ब) सौमित्रीति सौमिलिया नव्तगेन भगितेन एक्नेन निर्वन्वेन वामइरहचनेन सन्व चित सन्दोपित धैय्य यख तादृयेन। (भ) चनुयुक प्ृकट। (म) भातुसनु सुगीषः । (य) निखिलेति निखिलानि समयागि रिपुकलानि शत्र मुलानि एव तिमिरनिचया अन्वकारसमह्ा तेषा मरोचिमाला सूर्यत सनशत्र घातिनमति यावतृ । (र) दुन्द भे: तदाख्यदानवख्य। (ल) रुद्वा चनुरूष्य व्ावयेति यावत्। (व) तटुबलेति तख बालिन बलेन चकिता शक्िता प्रतति: वैय्य यस्य तथाभूत। एरगनगरकुडर पातालम्। कगाइत प्रविष्ट वानित्यर्थः । (थ) सट्नुगाइमानेन तदनुमारिया। मानशालिना वतति- मानिना। (ष) विलसुखपालनाय विलस्य गह्रस सुख विलसुख तथ्य पालनाय रक्तयाय याद विलसुखात् पुनः स मलायते इति तत् मय्य वेक्षयायेति भावः। निहित स्थापित. । तव बाबन।
Page 186
किष्किन्धा काणडम् । १८५
चिरकालेडप्यतोते फेनस्यान मांसनिःसतमसग्पूर(स)मवेच्ष्य भाता मे निहत इति निरचिनवम् (ह)। तदनु विपुलो- पलपटलपिहित विलमुख: सबलोमुखवलस्तस्ौ (न्) दत्ा स्वयमुदशुरुदकनैवापमवापं (क) भोकान्ध: किष्किन्वाम्। अथ विदितववत्तान्तैरमात्वैरभिषेचिते मयि मायाविन निहृत्य इसा (ख) रसातलात् पुरं प्रविष्टोऽतीव रुष्टः प्रस्ष्टाशय: (ग) बहुथः प्रसिपतन्त प्रतिपाहितयाथातथ्य (घ) मां नगरा-
उत्यानवेला शत्र जयानन्तर प्रत्यावत्त नसमयम् । प्रतिपालयन् म्रती
(स) फेनस्यान फेननिचितम्। मासनिःवृतं मार्मनरगेवितम् अहकपूर शोखितप्रवाइम् । (v) निरचिनवं निश्धितवानाि । (प) तट्नु तट्नन्तरम्। विपुलेति विपुलेन मचता उपलपटलेन प्रस्तरमङ्डन पिहितम् वाच्क्वाटित विलस् सुख वेन तथोक्ः। सबलोसुखवन वानरसैन्यसमेत । तखे बाबिने। (क) उदभु उद्ाष्मः । उदकनैवाप तर्मय्ाञ्जलिमिति याबत ववाप प्राप्ततानसि। (ख) खरतरेति खरतरेय तीच्षपतरेख भुजपरिधेय बाडदगडन िघट्टितं दूरोअत विलवदनख गह्रखस्य मिधानम् काच्काटन वेन तथाभूतः। तरषा बलेन। (ग) प्रभ्नषशय. प्रथष्टः काशयः मनसो भावः यस ताहपः विळ्वतमना दूत्यथ। (घ) प्रविपादितेति प्रतिमादित बोषितं याथातथ्य तत्त्तवं येन तादृभस्।
Page 187
१८६ चम्प रामायणे
बविरागसमपि (ङ) निरकासयत्। तदनु तदमुधावनात् कान्दिशीकस्य (च) मम पर्वतऽस्ति(क)न्रकुतोभयसच्चार- कारणमाकख तां पुरैकदा बालिनमतुलभुनबलमखिल- कुलाचलचलनचतुर (ज) चतुरणवलद्गनजङ्वाल (भ) दुन्दु- भिर्नाम वन्दारकारिर्लुलायकायः (न) परिभूय समरे सम- तिष्ठत। निहतस्य तस्य (ट) भवं बाहुबलावलेपेन बालो सकललोक-विलय विलोलद निल-बलच लितलघुतूललो लया मतङ्गाश्रमचिती (ठ) चिप्रमचिपत्।
(ड) निरागस निरपराधम्। (च) तदनुधावनात् तख् बालिन पसादभिद्वखाद। कान्दियी कख कसा दिशि गन्तव्यमिति वाजानत दत्वर्थः । (छ) पर्वतेऽितरिन् ऋष्यमके इत्वर्थः । (ज) कसिवलेति वखिलानां सर्वेधा कुलाचलाना, महेन्द्रो मलयः मृद्' शुक्रिमान्टक्तपवतः । विन्व्यख पारिपाल्य सप्ते कुलपव्रता दरत्य क्रानां सप्ताना पवताना चलने कम्पने चतुरः शक्त द्वति यावत् तम् । (भ) चतरगवेति चतुर्याम् वर्सवाना समद्राया बडुने नङ्ानं परभस्तजङ्डाशालिनस् छरणवलङ्गनत्तममिति यावत्। (ञ) दृन्दारकारि: देवशत्र। लुलायकायः मव्िषाळतिः। (ट) तख्य दुन्द, भेः। (ठ) सकलेति सकलानां लोकानां विलये विध्वसे विलोलन् बहन् व: अनितः वायुः तख बलेन चलितस लघो: तूनख खोलया वनुहृप्य गोति मावः। मतक्कति मतङ्गख्व तटार्यख सनेःे् ाश्र चितौ आश्रमदेशे।
Page 188
किष्किश्ाकाएडम्।
तत्न बालिकरनुन्ननिष्पतट्- दुन्दभिप्रसतरत्तविन्दुभिः । पाटलं तदभवन्मुनेर्वनं तस्य वक्कमपि रोषपाटलम् ।११।
सिमिन् विस्मृ तपुरनिवाससुखे तुचिरं निवसति सति मयि। अयमसुखयदेव देव । धीमान् हनूमान् रिपुरिति भवतोऽपि वस्तमस्तीजसं माम्। दवहुतवहधूमस्तोम दृत्यम्ब वाहा- च्चकितमिव मयूर मारुतो वारिभीत: ।१२।
तलति। तत्न चितौ बालिनः करेख नुन्नातृ निच्िप्नात् निष्मतत दुन्दभे: दुन्द भिशवादित्ययः म्रव्हते. निर्गावततैः रक्र- विन्दुभिः तत् सने वनं पाटल रकं, तख सुने वकमपि वदनमपि रोषेय क्रोधेन पाटलं रक्त अभवत्। रथोद्वताष्टत्त, रात् परेनेर- लगैरोद्गतेति सन्जननपात् ॥११॥ (ड) मतङ्ति मतङ्गस्य पाप, येन मे आाश्मचचेत्नमेवं रक्दूपितं कृतं सोडलागत एवं किननशिरा: पतेदित्यवंदप, तख बलात् प्रभा- वात्। चबालिवश्य वालिना व्यागन्तुमशकामिति भावः । विम्ष्य विविच्य। कअमिति। ह देव। ायं धीमान् सुबुद्धिर्नुमान् दवडत- वहधुमस्ोम: दावाग्निधसराशि: इति धियेति शेष: चम् वाह्दात् मेघातृ चकितं भीतं नयूर वारिभीतः जनशीतमः मारुतः वायुरिव रिपु शव रिति वियेति शेष अवतोति स्त भङ्धितम् वसौजस दुबल मामृ एव दसय तव सङ्गमनेनेति भावः असुखयत् सुखी- चकार। उप्माबङ्कारः। माविनीष्टत्तम् ॥१२।
Page 189
चम्प रामायणे
सुल्वाथ रामः शोकोदगां सुग्रीवगिरं यद्येवं महा- भाग। मा भैषी()मम भिलौमुख(प) एव बलौलुखस्य (त) तस्यासून् कालन्ेपमपास्य (थ) पास्यतीत्युक्का तत्पन्य-
व्प्तत्य सुग्रोवस्य (ध) प्रार्थनया सप्तभुवनभवनस्तम्भसभ्भाव- नया किल सप्तधा धाता वध्य मानपरिणाहरोहान् (न) सप्तसालानप्यविधेययातुधानकुल विविधबधविधायकेन सा- यकेन (प) विव्याध। सोऽय सायकरो निकटगिरिकटक- अपि पाठयामास (फ)।
(ढ) मा भैषीः भय सा कुरु। (प) शिलोसख शर। (त) बलोसुखख्य वानरख। (थ) कालच्ेप कालविलम्बस् चपास चऊत्वा शोत्रमित्वर्थः। (द) तत् मत्ययाधें तस्य विश्वासार्थम्। (६) प्ररितेति प्रेरित निःचिप्न दुन्द भे. कलेवर येन तथोक्तः । तत्कर्मखापि दन्द भिप्रचेपेखापि। अत्प्रख बालिबधे पारकता प्रति वविश्वस्तखेति भाव: । (न) सप्नेति सप्ाना भुवनानां भूरादोनां सभ्ा एते भवन्वति वन्भावनया मननेन वर्ध्यमान: दृ्वि नीयमानः परियाहरोप्तः विशालताविस्तार: वेषा तान्। (प) सविधयेति अवविधेयानास् व्ववश्याना दुविनीतानामिति यावत् यातुधानाना राजसाना कुलसं विविध: मानाप्रकारः यो बघः इत्या तस्य विधायकेन साधवेन। सायवेन शरेप। (फ) निकटगिरिकटकं सन्निह्ितपर्वेतनितम्वम्। पाठयाभाम्ष िभेद।
Page 190
निर्भिन्नसालकटकोडम्मि यथा तथा त्व पौलस्त्यसालकटक युधि पाटयेति। ऊचे शिलादलनजातरवेय नून तस्मे बलीमुखवराय भिलौमुख सः ॥१३॥ ततस्तत्प्रत्याहतेन पुरुहततनुजेन (ब) साईं तस्य तलातलयुद्धे (भ) प्रवृत्ते सति सज्जनदुर्जनयार्भेंद रूपतो(म)- डपि विवेकुमच्तमतया मनसि विचारयन् सदसि वाचं वमतासुपेत दव (य) वास्मो तथो(र)रप्येकवेषकमणो-
निर्भिन्नति। मशिलोसुख परः क्ि वह यथा निर्भिन्न पाटित सालकटक टनमएाडल वेन तथाभृत, तथा त्वयुधि पौल- स्यद् सालकटक माकारदुग, म्राकारो वरयः साख दृत- मर। पाटय खगाडय दति शिलादलनजातरवेय्य परतमेदनसञ्जात- धवनिना तख बलासुखवराय सुगोवाय ऊचे चब्नीत् दति नूनमृ उतृप्र के। वषषन्ततिलक टटत्तम्। उत्प चाबङ्कार. ॥१२॥ (ब) तत्प्रत्याह्हतन तेन सुपोवेय प्रत्याह्तः प्रातिकूल्येन युद्धाधमिति भाव व्ाहहतः तेन। पुरुव्ृततनुजेन दन्दरतनबेन बालि नेत्यथः। (भ) तख सुपोवख्। तलातलेति तलेस तलेस म्रहृत्य यत् षत्त' सत् तलातल तन्ज तत् युबञ्जति तामन्। (म) रूपतः घाऊतेः। (य) सदसि सभायाम्। बाचयमतां तृष्णोसावम् उमेत दूव प्राप्त दव। (र) तथोरबालिसुमीवयोः।
Page 191
चम्प रामायखे
भैदमनवगच्छत्रमुककथरो(ल)डभूहायरथिः। सुग्रोवस्तु बालि- बलासहनतया लब्धदेन्यो वढान्य दूव मार्गणपातमार्गे (व)
न(ष)मृष्यमूके मूकवत्तपया निषस (स) विषसहृदय दया- लुरालोक्य त्ैलोक्येकधन्वी रामस्तङ्कद(ह)मवगन्तुकाम: कामप्यभिन्नानमाला (च्) सुग्रोवग्रीवाया बानिवारण निपुणां (क) सिद्धौषधिमिव बद्ढा भूयोऽपि बालिनमाह- वायाह्नयेति तमादिदेश। पुनरप्यवाप्य किष्किन्धां पर्जन्य दूव (ख) गजति तस्तिन् (ग) सूतामपुत्स्ताराभिहितां हि-
(ल) कनवगच्छन् वजानन्। वसुक्कशर नि्चिप्रपर। (ब) लव्देन्य प्राप्नटारिटरः । वढान्य दव दातेव। भागपख शरख वयपातमारगे कागमनपथे । (श) चपगतष्टृति विमतधैर्ये। (ष) तम् एन सुयीवम्। (म) लपया लच्नया निषस चुब्धम्। (ह) तदुभेद तयोर्बालिसुयोषयोभेंटम्। (च) अयभिन्नानमालाम् अभिन्नायते अनेनेति अभिच्वान रोडय- मिति प्रत्यायक चिङ्ग माला ताम् । (क) बागनिवारयनिपुखषा परापातनिवारखीमिति यावत । (ख) वर्जन्य दूव मेघ दूव। (म) तखतन् सुपीवे।
Page 192
किष्किन्धा काएडम्। १८१
तोकि(घ)मतिक्रम्य दुरतिक्रमतया नियतेः (ङ) समारब्व- समरो दाशरथिपरथकलीऊ्ृतवचःस्थलः (च) चितितले सहसा पपात। अथ विदितवत्तान्ता सन्तताशुनिष्यन्द- कलुषिततारा (क) तारानगरान्निर्गत्य वारिवारितं (ज) वारपयूथपतिमिव सुग्रौवनिभयनिरीच्यमार(भ)मुन्तग्रीव- मुत्यातुमचमतया च्मातलारपिंतकूपरयुगलं (ज) गलगल- दसक पूरशारशरीरं (ट) शरासनशनिखरनिन्यस्तहस्तेन सन्नि
(व) सलामपुत्रः दून्द्रातमज. बालीत्यथ.। ताराि्िता तारया समाइष्या वमह्हिता ता, मा युदधाय गच्छ कशुमलकय दवत्येवसत्तामिति यावत्। हितोकि ितवाक्यम्। (ड) नियतेदेवद्। (च) दाशरथीति दाशरधे: शरेय शकलीलतं विदोय वच्,स्थल
यख् तथाभत: । (क) सन्ततेति सन्ततानास् करविचछिन्नानाम् चम्र या निध्यन्दन मातेन कलिता काबिलिता तारा नेलकखीनिका, तारकानू: करणनिकेत्यमर। यखा: तथाविषा। (ज) वारिवारितं वारिगेजबन्वनी तथा वारित म्तिबद्धसामथ्य िति यावत्, वारीत मजबन्वनीलमरः। वाय्यगलाभङ्ग द्रव प्रछृत्त दति रघुवशे कालिदास:। (आ) सुयीवेति सपीवेष निभयं यथा तथा निरीच्माय निक्तत्वादिति भाव:। (ज) न्मातलेति ावले भनौ अर्षित पातितं कूरपरयुगलं कफोिट्य बेन तथोक्रम। (ट) गलेति गलात् करढात गखता सवता बटकपूरेय रक- मंवईेय शारं शबलं शरीर यख तथोक्रम् ।
Page 193
१६२ चम्पूरामायगे
कर्ष स्थितेन (ठ) काकुत्स्थेन ऊतसल्लापमपेताड़म्बर(ड)मि- वाम्बुधिमस्तोन्मुखमिव मयूखमालिन (ढ) बालिनमा
थयत्। कारख निरवधि यत्तव प्रसिद्ध शोताथो सहजमिवात्तिह्वारि मैत्यम्। तत्सवें मनुकुलनाथ! रम्यकीत्ते । मत्यापात्कथय कथं त्या निरस्तम् ॥१४॥
(ठ) शरासनेति परासनव्य धनुष शिखरे विन्यस्तः अर्पितः हस्तो येन तथोकः तेन। सन्निकर्षस्यतन ससीपपर्ततिना। (ड) उतस्जापं कवशिष्टालापम् । अपेताडम्वरम् आ्रवाडम्वर- हीनम्। (ढ) वस्तोन्म खमृ चसताचलगमनोन्य ख सयूखमालिनं सर्यम्। (या) खाङ्कति सख पङ्कन क्रोडेन उत्त मित गहीत तख बालिनः उत्तमाङ्ग शिर• यया ताहशो। कारुसमिति। हे मनुकुलनाथ। मतुवंशमते। हे रव्यकीते ! शोताशोषन्द्रस् अचज खाभाविकस् आत्तिद्वारि सन्ापच्ारक सैत्यमिव सव निरवधि कशषं कारवय कपालल अरसिद्ध विख्या- समू। तत् सर्वें सत्पापात् मदीयमाग्यदोषाठ लवा करण निरस्त न्यक् कथय। म्रहर्षिसोष्टत्त, त्याशानिर्मनजरमाः प्रहर्षषीयमिति तज्चचाव्॥१:॥
Page 194
१९३
एवंविधे प्रियतमेऽप्यनपेतजीवां मां राच्सौति रघुपुङ्गव । साधु बुड्डा। बार्णं विमुच्च मयि सम्पति ताड़कारे ! श्रेंयो भवेहयितसङ्गमकारिससत ॥१५॥ साधारणी क्षितिभुजां सृगयेति पूर्व- मुक्त' त्वयैव जनसंसदि सत्यवादिन् । शखामगीं तदिह मारय मां भरेस की नाम राम। मगयुदयते मृगीणाम ॥१६॥
एवमित। हे रघुपुङ्रव। रघुकलष्टषभ । एतेन टपतल्यबुड्ध- स्तव किमकार्यमिति भावः । हे नाडकारे! एतेन खाइत्यायामपि सव एथा नास्तानि सुचितम्। मियतमे मखश्वरे एवंविधे एवम वस्थां गते हत्वथः चाप कनमेतजावास् अगतप्राया मा राजसीति साध सभ्यक बुङ्धा विज्वाय सस्पति साय बाय पर विसुन्व ल्ज, एव सति टायतसङ्गलकारिय कान्तसङ्गविधयिनस तव सेयः खुभं भवत। वमन्ततिखक इ्त्तम् ॥१५॥ साधारणीति। हे सत्यवादिन्। त्वयैव पूव सनसंसदि बोक- समाजे मृगया मगखोकार पितिभजा राज्जा माधारयो सामान्यधसे दति यावत उक कयित, तत सलातू हे राम। पाखामगी वानरीं आामृ दूष्ठ वखन् सथाने मारय जाहि, को मगयु: व्याध: मगोपा दयते अनुकम्पते? न कोऽपीत्यथः नाम सस्ावनावास। मगयोकगौं अ्रति दयाकरये सम्यावनापि बास्तीति निष्कर्षः। वसन्ततिलकं इत्तमृ। सामान्यन विशेषसमर्थनरपोडर्यान्तरन्यासः । तद्कॢ दर्पये। सामान्य वा विशेषय विशेषस्तन वा यदि। कार्य्ल कारसनेटं कार्थ्येय प समथ्यते। साध्येगेतरयार्थान्तरन्यासो- इष्घा रत हात।१६॥!
Page 195
१८४ चम्परामाघर्य
सन्तस्य पूर्वमसुतस्तव बघुरष भेजे यथाट्रिमकुतामनम घसूजम्। भर्त्ता ममायमपि राम। ररमेवय प्राप्तो मदीयहृदवखथल मा द्रदुग म् ॥१६, नाहं सुकेतुतनया न च सप्तमाली बाली च रिभुबनप्रथितप्रभावः। तारास्ति वञ्तरहृद्या विशिखेरभेद्या धन्वी कथ भवसि राघव। मामविद्दा ।१८॥ चितिपतितनयाना हन्त गर्भेखवरायां किमु निरवधिमौग्धा शोर्य्वज्जन्मसिडम्।
सन्तख ति। हे राम ! एष तब बन्व सुनोन: पूरमृ थरतः क्सन्नात् बाल्तिन सन्त्रक् सव्यत भला वथा अतोयम् कम भेजे, तथा वयमपि मम भत्ता बाली शुररद्य भेनमशक्ा मदीव हृटयस्थलम् अटटरिदुग पवतरूप पत्र दुष्पनेशस्थान प्राप्त। वबन्न- तिलकं षटत्तम 8१00 नामिति। यह् सुकेतृतनया ताडका न, सप्ताली सगाना तालाना समाह्ार सप्नताली न च, लिभनने प्रथित विख्वयान अभार यख तथाभून बालीन घ।हेराघव। वहं वन्त हृदया कानिकािनहृढवत भाव अनएव विशिखै, पुरै, चमेद्या भेत्तसशक्या तारा वस, माम् बविद्वा कथ धन्वी चनुम त भवसि? नेव वनुपानिति ता गणायासाति भाव. ॥८॥ चितीति। इन्त खेदे। ह नघुर। गर्तेदराखास वाजन्- अभवा च्िातपतितनयाना राजपुत्राया औगमय मूढत शौथय- वरतू वीयय वतू निरबाध ववशवं तथा जन्नसिद्क किस? जन्मावषि
Page 196
१८५
मम वदि निस्पाये वर्त्तमाने कपोन्द्र रघुवद। यदसु्भ तिष्ठसे चापपाणि:॥१८। एव विलपत्ता हारायिताशुधाराया: (त) ताराया:
कताश्वास दव लव्धसन्तो बाली निजनन्दनमिच्वाकुनन्दने (द) समप्याङ्गदमङ्गसड्डिनों काञन काजजनमालां (ध) भोकावनतग्रीवाय (न) सुग्रीवाय दत्वा निजभुजबलप्रशा- न्तासुर: प्रशान्तासु(प)रभूत। तत्न हासकलभुवनबहुमत !
एते शैर्य शालिनः रढाखषति भाव, यत यन सम हृट्ये वर्त्त माने वतएव निरपाये अक्षये कपीन्द्र वानरवाजे सति अतरप वसुष्य हृदयस्थितस्य कपीन्द्रस्य बधाथमिति भाव, क्रियया यमभिप्रतौत्य- नेनासुझा द्वस्य समदानतम्। चापपाखि: धनुष्माषि: सन् तिएसे। मम माशेखरं बा्हिस्थित उतवानसि, हुटयसय न कथ अमि इन्तु पच्साति कथ तव दढानीमपि धनुर्षारणमिति
(त)हारायितात हारायिता हारवढावरिता वन्ुधारा यख्ा: तथाभताया। (थ) वाष्मति वाष्याम्व नामृ वश् गा कग्या तेषाम् सभ्यनगैः सेकेः। वक्षोणश्चामानिळे टाघनिशवामसारुतैः । (द) निजनन्दन खपुत्रम्। इच्चाकुनन्दने रामे। (घ) अङ्गसद्निनों शरीरस्यिता काञ्जन कामम काजूनमार्ला सोवर्षढ्ारम्। (म) शोकेति शोकेन कवनता योवा यख तथोक्ाय। (प) निजेति निजेन भजबलेन प्रशान्ता निर्जिता दति यावतृ का सुरा वेन तथाभतः। मशान्तासु: गतासुरः म्त इत्यर्थः ।
Page 197
१२६ चम्पूरामहयणे
बाहुबलानलशलभायिताहितबल। लालेस गन्धव । गन्धसि-
हितुरिडकायिबालबलय। (फ) बालिन्। विलय कथ गती- इसीति वाष्पाविलमुखा (ब) बलौमुखास्तस्य राजाज्जया यथाभिप्रेत प्रेतक्वत्य सर्वे निर्वत्तयामासुः। अभिषिता तु सुगरोवे रामश्यामपयोसुचा। अभिषेत् स्थिता मेवास्तव्महीं महिषीमिव । २०8 आर्थ्ार्य्यान्वेषण कार्य्या शरदीत्युक्तसंविदा। कपीन्द्रेणारथिंतो राम: किष्किन्वावर्त्तनं प्रति ॥२१।
(फ) बाड्बलेनि बाडवललेव वनल वग्नि तल पलभायितं अक्भवत् वर्चारिनम अ्ितबळ वेन तथोकत तस्सम्ब द्वौ। ललित- मन्वव ! चारुमृग ! गन्न ति गन्वसिन्व र खा गनगजाना पञुता करण विनाशने पञ्चावनः सिफ्. तत्लव्ब दो। दशसुखेति दश- सुखस भजा बाडव एव मजङ्गभोगा पननगदेशाः तेषा निरोधाय बन्तनाय चाितुमिडकदापारत बालबलय पुक्कमराडल यद् तथा- विध: मत्सम्बद्वो। (ब) वाष्मानिलसुखाः अम्षुपुणवदनाः । कभिषिक् दति राम एवं श्यामपयोमुक नोबजलघरः तेन सुपीवे वयाभषिक्त सिंक माधणापते तु मेघा स्िषीं राजपत्नो मिव तन्पडी किष्किन्व मेस वभषेक सथिताः आ्विर्भूताः। वर्षांकालः ससुपस्थित द्राति न. अनुष्ट वृद्ृत्तम् ॥२०॥ कायति। हे आय ध सखे दति यावतृ शवदि परत्- काले आर्याया नंतारा ऋव्वपया कार्य्या दूति एकसविदा कथितप्रविप्ञेन कपीन्द्रया सुगोहक रामः किष्किन्वाया वर्त्तन स्थिति प्रति अर्थितः वाचितः चनरुद्ध द्रति भाव:।२१।
Page 198
किष्किन्धाकाएडम्।
न योग्या नगरप्रासिरित्यु क्रवति राघवे। सुग्रीव प्रार्थ माप्यासौद्वरतप्रार्थना समा॥२२॥
तेन जीमूतकालेन देवकीनम्हनायितम् । ₹ ३। तव, आस्माकों रूपलक्षमीमसक्वदपहरत्यात्मकान्तया तदासा भर्त्तार नः सुरेन्द्रं किमपि न गणयन् बालिनं द्राणजधान दूत्थं मत्वेव वैरं ककिति घनघटा राघवस्याहवोत्था माशामाशास रुड्डा स्तनितमिषमहासिंहमाद ततान ॥२४॥
नेति। रामने रामे ननरप्राप्रि: नगरवायः न बोग्या नोचिता चतदशवर्षी यवनवासप्रतिप्नाअक्मयादिति भावः, पति उक्रवति सात सपौवद्ध प्ार्थनापि भरतम्य प्रार्थनया सभा तुल्या वामीत् ॥२२॥ दत्तेति। दन्तः परजुनद्य दृक्षविशेषस ततीयपायड:खथ विकासी येन तथाभतेन धानराद्ट्रान् कमविशेषान् दुर्योधनादोस निरखता दूरोकुवता वर्णाशाले हमा भतल वयक्षा मानसं सरो यान्तीति प्रसिद्धि। तेन नाखनकालेन वर्षाकालेन देवकीनन्दना- यित देवकानन्दन: उष्ण तद्दापरितम्। बथा देवकानन्दनः कनुनसय जय दुय्योधनख च पराजय सम्पाइयामास, तथा षाकालः वाजुनव्नत विकासयात हसाख दूरोकरोतीत भाव ॥2२॥ कासकोमिति। काखकेम् आाअ्तिशित्रियम् सयातमकान्त्या निमटेष्प्रभवा कासकत् पुन पुनः कपT रति एम द्रति शेष, तत् चखट्तुबरयम् च्ास्ता तिव्वत, मःकमार्क भर्ततारं खामिनं सुरेन्द्र देवराजं जिबाम न गणयन ट्राक भिति बाबिनं तव्पुत्र अधान प्तवान्, दत्य वरं िहसं - व य घटा मशवन्द मडति रापवस रामस चाहवोललास कार। यु.थम्
Page 199
चम्पूरामायणे
उपचित नौवनधारासतथभाजो निरससन्तापा:। भूपा इव नवमेघा: पौलस्यमहाबलाकुलिता: ॥२५॥ तेन किल रघुचतिरतिमात्प्रद्टड्डमन्यु: (भ) शतमन्यु भरासनभाररतारापथां (म) वनतरघनरवमुखरितहरि- शुखाभोगां (य) कटम्बवनपवनाकम्पननिवाडम्बरकादम्-
उत्यि म् उढिताम व्यशाम् आशास् टिशव रुङ्डा वाष्टत्य काच्का- द्य तयर्थरि र््सिहन तन विस्तृ तवनृ धनवरतं म्जितवानित्यर्थः । सग्वराष्टत्तम ॥२४।। उपातति। उपचितानि परिपष्टानि प्रभूतानीत्यथ जोवनानि जलानि धारयन्तीति तथोक्ता: सत्पथभाजः पशस्मागवत्ति न: साकाश सन्जारियसरति भाव, तथाविद्वा पच्े उपचितामि: परिपुष्टाभिः जोवनधाराभिः जोवनावस्थाभिरिति भव सतृपथ शिषाचारं नभन्न दूति तथोक्ता: निरस्तमन्तापा: नितस्तः निवारित सन्नाप: शीभ्ननित• दुःखजनितय् लोकानामिति भावः येः तथाविध्ा, नव- मेघा: भूपा दूव राजान दरव यौन्रस्वख्य पूर्वदिगमवख वायोरिति भाव: महाबलेन पत्े पौलस्यख रवयाख् महाबजेन वाकुलिता: सम्माव्तता. विक्भितास। यमकाटौ भवेदैक्य डलोवेवोलरोसरथेति नयेनाला पौरस्येत्यस स्थाने पौलस्यति पठितं सेषानुरोधादिति बोध्यम। वार्याषृत्त, यद्ा: पादे प्रथमे द्वादश मात्रास्तया ततोये ज। घष्टादभ द्वितीये पज्जदश चतुर्थके सा्य्यति तलचयाव् ॥२५॥ (अ) वतिमावनि वतिमात् प्रष्टद्ट: मन्य : शोकः सोसाविर- जनित डाम भाव: यख तथोक्ः । म शतमन्व प्रतत शतमन्योरिन्द्रसय परासनेन धनुषा शारतर पित्रतरं तारापथम् बन्तरोवं वसां तथाभताम्। य घनतरेति घनतरेय गभोरेय वनरवेख मेघनिनादेन सुख
Page 200
कुटुम्बा(र)मम्बुद्दकट्म्बकवलिताम्बरां (ल) िलौन्धुसम्बन्ध- बन्धुरवसुन्धरां (व) विकचकुटजनिमवयकवचितमहारएां प्राव्ृषेखां प्रक्रियां (भ) प्रेचमाण्ी लक्ष्मणमिदमभाषत। अयं काल: कालप्रमथनगलाभैरभिनवै- रहयूना यूनामपहरति घैय् जलघरैः। सराधारा धारापशिचयजड़ा वान्ति सहसा नभखन्तः सन्तः कथमिव वियोग: परिणमेत् ।२६॥
रित शब्दित पूरित दूति यावतृ इरिन्वाखाना दिडसुखानाम् वभोगः विस्तार: यखा तथोक्ाम। (र) कटम्बति कटम्बवनाना पवनख वाकम्पनेन निराडम्बर: निरुत्सव• काटम्वकुट्म्• कलहमपरिवार: यखा तथाविधास। () अ्म्ब देति धयम्ब दाना मेघाना कटमन समह्ेन कबलित पसम् चम्बरमाकाश यखा तादृशीम्। (व) शिलीन्तति शिलोक्ायां भूमिकदलीविशेधाया सम्बन्वन सुम्परकेया प्रोहेसत्य्य बन्ुरा उन्नरतानता वसुन्वरा भूमि यसां ताम्। (श) विकचेति विकचेन म्रस्फ टितेन कुटजनिचवेन कुटजसमूप्ेन कनचितम् वाषटतं महारसय यखा तथोक्ा प्राष्टपेगया वार्षिकों प्रक्रियां व्यापारम् । चयमिति। कायं काज वर्षाकालः काले प्रमथाति संहरतीति कालप्रमथनः हरः तख् गलाभे नीलैरित्यर्थ: छाभिनवैः जबवरै: घहयनाम् ढाफस्तारवता यूना तरुखानां धेययम् अापहरति नाश- यति। अराधारा: कामोहीपिन: धाराया जलसम्पताना परिचयेन सम्पकय नडा: गोतला: घना वा नभखन्तः वायवः सहमा वान्ति वह्न्ति, वियोग: सन्तः शोभनावसान: सन् कथमिव परियावेत् परि
Page 201
२०० चम्पूरामाययो
महासमरसूचकः प्रतिदियं मनोजन्मनो मयूरगलकाइलीक लकल: समुज्जृभ्भते। षयोदमलिने हिने परुषविप्रयोगव्यथां नरेषु वनितासु वा द्धति हन्त केका इति ।२९।
समर्दमांसल समीरसमौर्यमायै:। आमोदवोचिनिचयै्कुटज प्रसूनै- राकाशमेतदव का मविहीनमासीत् ।२८॥
बाकं गच्ेत् 9 कथ वियोगमतिवाहयामीवि नायः । शिखरिणो- पृत्त, रसेरुट्रछन्ना यमनसभला गः शिसरियीति तश्कणात् ४२६ मह्ेति। मनोजमन, मनसिजस मल्लासमरसूचक महासंगाम- व्यक्षकः मयूरायां गला: कराठा एव काहल्य वादित्विशेषाः तासां कलकखः प्रतिदिशं समव्जुमभते ससद्रत्व्वति उन्न खेदे। मयोदमलिने मेघारते दिने वरेषु वनिताक्षु नारीष वा मध्ये के नराः का नाय्: दति ब्रेका: सयरनास्यस परुषा दारुखा विप्रयोगव्यजा विरहपीड़ा दघनि धार्यन्ति जनयन्ति च। केका वासी मयूरखेखमरः । पृथ्वी- इृत्त, जसौ जसयला वहुपह्यतित पृथ्वो गुरुरिति तल्वत्यात् २७॥ कमभोधरेति। वणोधराया मेवानाम् दरेव्यः विभिरगतान वारिधाराखा सम्मर्देन मांसचा परिपुष्तः ये समीरा वाता: तैः समीव्यमारणे परर्थ्यमाखैः विस्तारं नोयमानेरित्यर्थ, वामोदा: सौरभारय व वोचिनिचया तरङूसमहाः तै, उपलक्षणे हतीया। कुटजमरसनै: कुट अपुष्म: एतत् आकाशम् छवकायविषीन निरवकाशं ससाकोसम्मिवि माव: आासौत्। वसन्ततिलक टक्षकू/२८।।
Page 202
किष्किन्धाकाणडम्। २०१
घनश्यामलपत्रस्य व्योमन्यग्रोधभाखिनः । प्ररोहा दूव लक्ष्यन्ते वाबिधारा धरां गता: १२६। अभोधिपाने सलिलेन साक- मापोतमौर्वागनिशिखाकलापम्। तप्तोदरा वारिधरा वमन्ति विद्य स्तोन् षमिषेए नूनम ॥३०॥ इत्थ प्रवृत्तेषु धर्नादनेषु (ष) दापरथिना कथमपि नोतेषु तदाकारकान्तिविजितमिव (स) शनेःधनेमेंघमएडलं पाएडर(ह)मभूत्। तस्य चापस्य व्यापारवेलायां (व) न
वनेति। घरो गता: मतलप्राप्ता: वारिधारा:, घना मेवा एव श्यामलानि पलनाथि ससय सथोताव्य व्योसन्यपोधशाखिन: काकाश वढतरो: प्ररो्टा ड्रव सम्बमाना सन्ताना दव लव्चन्त। उत् प्र चाबङ्वारः। तुष्ट उ पृप्तम् ॥E!l वन्योधीति। वारिधिरा सेघा विध वतायाः सौदामिन्या उन्म षमिषेय विकासव्याजेन वर्भोपपाये ससटूअलपानससये स लेन साकं ् चापातस् कार्वाम्निमिदकलारर नाडवानलशिखापुज्जम् चातएव तम्नोदरा सन्तप्नजठरा राज हत -दुगगिरन्ति ननतुत- प्रचे। वत्रापण्क त्यानुयाय्षितोतप्र भाल ् । दन्द्रवञाव् ॥ (ष) घनािनेष मेघदिवसेष। (स) तदिति तख् दशरधे आकान्स् या कान्ति: शामलतेति भाव: तया विजितमिव। (ह) पाराडरं पाराडरवर्णं विजितस्य तेजोहान्या शरीरख पागड ता जायते दत्ति भाव: । (प्) तख्ा दाशरथेः। चापस धनुम व्यापारवेवावां मक टनसमये।
Page 203
२०२ चम्यू रामायसें
भासनशरासनम् (ख)। रघुपतिचापघोषसमयो भवितेति भिया- डय्युपरतमुद्गट घनघटाजनितं स्नितम्। शसितमरुद्विरस्य विजित, किल शन्तिमगात् क रिचित कैत की कुटज नीपवन : पवन: । ३१ । तापोपशान्तिवटनात् कवतलोकहर्षा वर्षानटी गगनरद्वतलात् प्रयाता। अओोददवाद्यमचिरेण शगाम सवे निर्वापिताश्च महसैव तड़ित्प्रदीपा: ।३२॥
(क) सन्निधातव्य न ससुपस्थातव्य पराजयभयादिति भावः। (ख) पाकशासनपउनस् दन्टधनु। भरत्कालः म्रट्टत्त द्वति भाषI रघुपतीति। रघुपते रामस चापस धनुषः घोषसनय निना दकालः भविता दति मिया भवेन घनघटाभिर्नंघ्रट्टन्द: जनित स्वनितं गर्जितल् उदुभटसमि उत्कटमषि उपरतं निष्टत्तम्। परिचितं सम्प का केतकीना कुटजाना नीपाना कदम्वानाज वन वेन तथामृत केतकी- कुट ज नी पसम्पकेवा नित्यर्थ पवन कास रघुपते, वतितमरुद्गि: निःखा सवायुमि: विजित किल शान्तिम् समात् शशाम। नर्ट्टकं छत्त, वदि भवतो नजौ भजजला गुरुनर्ट्टकमिति तब्च्यात् ॥३:॥ तापोपभाननीति। तामस योअ्जनितस्ेति भावः उपशान्ति: सपशमन तख नटनात् सम्मादवव् तापोपयान्तिजनकनर्त्तनाच् कतः डोकाना जमतां दर्शकानाज्ज इष वानन्दः यया तथोक्का वर्षा- नटी वर्षरपनत्त की गगनमेव रङ्गतल न्टन्यचेल्र तम्ात् प्रयार
Page 204
किष्किन्धाकारडम्। २०३
क्रमेए वाहिनोजातं (ग) समलं भाविनीं वानरवा हिनीपूत्ति(घ)मसह मानमव तनिमान(ङ)मभजत। दुर्दि नापाये (च) लङ्गायामपि राजहसनि:गङ्सच्चार (छ्) स्भविष्यतीति मत्वा किल भूम्यामपि समजनि राजहंस- नि :: ङ्वसज्जार. (ज)। एवं ओ्षितायामपि प्रोषितजन शेमुषीमुषि (भ) प्राहृषि।
पलिता। अचिरेय तत्क्षगमेव सर्वम् काम्योदवाद्य घनगजननिति भाव. पशाम निवत्तम्। सहमेव तांडत् मदीपा विद्यु न एव दीप: निर्वाषितास निर्वाय नीताच्ष। रूपरमलङ्गारः। वसन्नतिलक त्तमृ ॥२२३ (ग) वा्हिनीजातं नदीसमूस: । (घ) भाविनीं भविष्यन्ती वानरवाहि्रिनीपूर्त्तिं कमिसेनामताइस्। (ड) तमिमान चोषताम्। (च) दुर्दिनेति दुदिनख मेघाच्छननदिवसस दु.समयस्य च छपाये छवसाने शरदागमे दत्यर्थ, पचचे राजसकुलतावसाने इतरथ। (क) राजहमस राजमे४स रामसेवघः स्थध राजहमार्ना राजमधना रावसपराजितानायिति माव: नि.शडनार: निर्भय- विचरगम्। (ज) राजहसेवि राजहमाना वर्षास मानस गतानामिति भाव: निपहूसन्जारः वार्षिककलषितज्नमानशङ्कारहितं जनविचरयमति यावत्। (अ) मोषितायां निगेलितायास् अवसितायाभिति बानव् । ओवितेति मोषितानां पवासिना विराहियामिति भावः सेडपासुषि दव्ाहारिखा विभोहजनन्यासिरि भाग: ।
Page 205
२०४ चम्पू रामायणें
नैत्रोसारलघौ प्रतिश्युतगिरत्निर्वोद मप्यक्षमे। सुग्रीवे चिरसस्थिता पमयितुं गगान्वतां ताटमीं किष्किन्धा द्रुतमाप कोपकलुषो रामाज्या लक्ष्मए: ।२२ ततन सौमितिरतीवरुष्ट: प्रविष्ट इत्यङ्गदेन विज्ञापितो
कामेति। कोपकलुषः कथ सुपोवः मतेष्वषि घनकालेषु कखकं वाततामपि न नयतीति क्रोधेनाविलचेता: लच्लम. राख आज्या आदेशेन, क्रामचिप्र न मट्नप्ररितेन प्टषत्केन परेण मिन्न विदोणें यत् छिट्र तदेव प्रमाली तथ्याः गलता निर्गच्कता जैली- सारेय सख्यरूपसारवसुना लघु महत्त्वर्रािनः तखििनृ अतएव प्रतिमृता वर्षान्ते भवत्कार्यारयं प्रव्त्तिष्य इत्येवरूपा गिर वाच निर्वोढ धारवितयपि सथच प्रतिपाखवितुममि बक्षमे काशक्ा सुपीवे चिरसस्थिता दोघकालपप्रियाविरह्ेय सव्चितामिति वावत् ताहशों रानावती प्रमातिशयेन निर्विवकतामिति भावः शुमयित निवारयित ट्रतंशेत्र किव्किन्वां प्राप। शादू लविक्रीड़ित टत्तम्
(ज) वानक्कति अनङ्गसङ्गरेय मट्नरयेन मङ्गतः सन्जातः यः परिश्रमः खेदः तसातू । वजातजागर न जातः जागरः प्रबोघः यख तथाभत: सुरतातिशयश्रमसप्न इ्वत्यथ । (ट) तहर्शनेति तस बन्पस दर्शनाव् यस्तामः भरय तेन बङ्कलितख सच्व्वस सकलपृनङ्गकुलस्य समस्तवानरष्टन्दस किलकिला वितेन किलकितेति शन्दनेत्थः । म्रबुद्: जागरितः ।
Page 206
किष्किन्धाकागडम् । २०५
सचिवयो: पृत्प्रभावनासत्रो. प्रभावेश (ठ) प्रक्ृतिं (ड) प्र. पेढे। ततस्तस्त्रित् सुगोवे राघवरोषस्य कारण निरूप- यति (ड) सति मुखरितहरिय्य खो(स)Sभूप्रक्षपज्यधोष,। तवारून द्रुतमपास्य पति. कपीना तल्नास नम्रवदनी घनचापवीपात्। सन्तोषपोषमिव भूरि भजन् भुजङ्ग:
ततः प्रतिश्ुतकार्य्यस् प्रोक्ाहनाथ प्रपयकुपितेन साता प्रेषित एष दति मारृतिना (त) धार्थ्यमापधेर्यये: सुग्रौव: सौमिति सान्तवितु तारां प्रेषितवान्।
(ठ) मभावेय म्रळष्टबोष्नेनेति भाव: । (ड) प्रक्वतति सास्थ्यम् । (ढ) निरपयति विचारयति कथ राधनो मयि रुष इति पृक्छ- तोति भाव. । (स) सुखरितेति रखरितं ध्वनित हरिन्युखं दिड़नुख वेन तथा- भसः दियो ध्वनयन्रतवथः। रतति। तत्र किष्किन््याया कपीनां पति सुपीव ट्रतमृ कासनम् अपास्य त्यक्षा वासनादुस्ावेतथेः भरि मभनं यधा तथा सन्तोषपोष सन्तोषातिशय अजन् भुञ्जानः पूर्वमिति भावः भजङ्ग: सन्तोषनाशख पिशुनत् मचकात् तर्याखघोपातृ नवमेघगर्जना- दिव धनापघोषातृ भगोरधतुनिनादात् नमवदनः नतानन मन् तलास विभवास्ुकार। उपमाबक्कार,। वहन्ततिलक दतस् ॥२४॥ (त) मारुविना इनसना।
१८
Page 207
२०६ चम्पूरामाय णे
द्राग्वारुपीमजननिद्ठ तराजतेजो निष्कान्ततारमुपयान्ततमोविकारम्। पूर्वाभया विभति सत्पथभाति मित्रे सत्य निशाप्तसममस्य निभान्तमासीत् ॥३। सा तु रामा (थ) ामानुज(द)मासाद चैवमवोचत्।
द्रार्गिति। पूर्याशया पूर्वमतिश्ुतप्रतिपालनममेन कार्ययमित्ा- भया सतृपथभाजि सदाचारसम्पन्न मिल् बच्तर्णे विशति प्रवि- शति पक्षे पूर्वाशया माच्या दिया मराच्या टिशि उदयेनेति बावतृ सतूपयभाजि सनृ प्रशस्त पन्या सत्पथमाकाशमित्वर्थ तत् भजते इति तथोक्त गगनतलसव्जारियोति यावत् मित्र सूये विति उदय गच्छतीति भाष: । अख सपा मिशान ्ह, निशान्त वटदशान्तयोरिखमर। द्राकू आाठति वाइयोमननेन मद्यपानेन निक्क तम् अपनीत वशितमिति वावत् राजतेज राष. खख तेन प्रभाव: विवेकसासश्यमिति भावः पचचे वारयो वरुषाधि ह्ठिता प्रतीचोदिमित्यथ नखा अजनेन संखवेष निद्हत विगत रासयन्ट्रस तेनः टीपि: यखिन् तथाभतं परनारीसम्ोगेन पुरुषस मानहानिजांयते दनि च ध्वन्यते। निष्क्रान्ता चन्तपुरात् निगेता वस्हणयान्वनाधािन भाव तारा बालिपत्री पक्चे निष्क्ान्ता विनष्टा कदर्शन मता द्वात यावत् द्ारा: नवलायि बसात् ताहृ- शम्। उपभान्त शान्ति नोतः तमसः ओोडख रामकार्यय साधने विससृतिरुपख ति भाव: पत्ने तमसः बन्वकारख विकार: प्रसर: यत तथाविधम अतएव सत्य सच्वतः नियान्तवस मियानन निशाब- सानेन समम् आसोतृ। शा मानुमग्ितोपमालङ्कारः। दवन्नतिनक इत्तम् 1२५U (थ) रामा नारो। (द) रामाहुज बम्मपम्।
Page 208
किष्किन्धाकाएडम् ।
प्राचीनं व्यसनं सुरेन्द्रतनयाज्जातं वने माभ्यतः सुहयीवस्य निराऊवतं खररिपोर्बागेन सालक्क्रिदा। अद्यास्य व्यसनन्तु पक्चविशिखादासौदुपेन्द्रातजात् सोमितरे! तदपि प्रभान्तमभवज्ञाघोषमात्रेय ते ।२६। तदनम्तर तारासान्तनप्रभान्तकोपेम सौमितिया साक तपनतनय: सविनयमाश्रित्य दाशरथिं प्राश्तलिव्यं- जिन्नपत, देव । कपिबलमखिलमखिलकुलाचलनिलय(घ)- मनिलतमये(भ)नाहतं चुरुहत दव पुलोमजापहारियं बलाभिधाममनुन्नादं (प) रावणं रणे इनिष्यतीति। ततः, ककुभि कुलिशपाणमेंथिलों तां विचेतुं विनतमथ दिशायां मारति प्रेतमत्तुः ।
प्राचीनर्मिति। ह सौमिस! सानच्छिटा सपताखभेदिना खररियो: रामख बायेन वने माय्यतः पर्ययटतः सुपीवस सुरेन्द्र तनयात् दृन्द्रसतात् बाखिन दावर्थ: जातं ससुद्ध तं प्राचीनं पूर्वतनं व्यसनं विपदित्वर्थः निराक्षतं सिडत वालिवधेनेति भावः । चम नु उपेन्द्रामजातृ उण्पपुन्ञात् पक्विशिखात् पम्मधरात् बामादित्यथ: यत् व्यपनं कान्नास ममामक्रिछपमिति भाव• वासोत्, तदपि व्यसनम् चद ते तय व्याघोषपाल् या धनुनिनादमाल्य्य प्रभान्तं निष्टत्तम् काभवत्। शादू कविक्रोडितं इत्तम् ॥२६। (घ) अखिलेति वखिया समया: कुलाघता: महेन्द्राट्य: कप्न सवता: निलया: वावासा: यख तथोक्रम् । (न) वनिलतनयेन वायुपुत्रय्त उनुमतेत्यय: । (प) पुरुषृत दव दन्द्र दय पुलोमजापहारिय भचीक्षारकं बलाभिधानं बलनामकम् अतुहादं महादकनिष्ठस्ातरमित्यथ: ।
Page 209
६०८ चम्परामायणं
वरुगदिशि सुषेय यक्षराजाजितायां हरिति शतबलिं च प्राहिपोद् वानरेन्द्र: ।३ड1े तद्नु (फ) दिनेषु केषुचिद् गतेष मासातिपातना- सहो(ब) नियतमुदग्रदसडः(भ) सुगौव दृति सत्वरमितरेषु(में) दिगन्तरप्रेषितेषु निवृत्तेषु ववङ्गबलेषु पितपतिहरिति(य) प्रेषिता मारुतिजाम्बवटख्टनलनील प्रभृतयोऽप्यलकसौतो पलव्धयस्तनय ना म कुपित कवशा प न्रि शेषि ाचरमपर- चितचारप्रान्तरं कान्तार नौलां (र) कान्तारे कस्मिंिदसु
ककुभीति। वानरेन्द्र सुमौव ता मैथिली विचेतम वे कुलिशपाय दन्द्रख् ककमि टिशि पूस्ामिति भाव विनत तटार्य वानरम, कधानन्तर प्रतभनु बमस्य दिशाया दक्िय- खामिति भाव' मारुन इतुमन्त, वरुयदिशि प्रतीच्यामिति भ व' सुषख, यक्षराजेन 5वरेष वञितायाम् वलड्कताया परिति दिशि उत्तरखामिति भाव शतबल नाम वानरज्ज प्राह्ियोत म रवामा व ॥२७॥ (फ) तटनु तटनन्तरम् । (ब) आसातिपातनासह मासस व्तिपातनस् अतिक्रमंन सहते इति तथोक्तः मातअध्य युध्नाभि सौतामन्विष्य निवर्नतितळ नोचेत् बधिष्यामि युद्ानिति मागादेशादिति भाव। (भ) डटमट्राड तो साटएड। (म) द्वतरेष बिनतादिष। (य) पित्पति हरिति दक्िषस्या दिशि। (र) चलव्येति अखखा कप्राप्ता सीताया उपलब्धिर बिगमः यैः तथोक्ता:। तनवेति तन्यख पुल्रख नाधेम कुपितख करवन् तटाख्वख महषरित्यर्थ: शामेन निःशेषिता विनाध गता, चरा जन्नव: चरा:
Page 210
किष्किन्धाकाएडम् ।
शमैकं निरोष्य रक्ष:पतिरिति (ल) बुद्रा युड्ाय सनदा (व) बभूवः। निभिचरपतिरित्यवेधय रोषा- दथनिनिपातनिभेन ताड़नेन। असुरहितममुं प्रहृत्य देत् सुरहितमैव चकार बालिपुत: १२८॥ ततस्तारेयवचनात् (भ) तत दतो विचित्य निकट- गिरिसानुभया: (ष) सानुगया: सलिलाभया (स) जलचर-
पुन्ाट्यक्ष यस ताट्टशं अडभतभिति आयः । अपरचितेति कपर- पितः विरित: पार: ससार: जनानामिति भाव: यत् ताटभं प्रान्तरम् अभ्यन्तरभाग: वख तथाविधम्। कान्तारं दुर्गमवत, कान्तारो वत्म दुगेमभित्यमरः। तीच्वां वाततिक्रम्य। (ल) रक्षपति राज्सराजः रावय दूति यावत् । (व) मन्नद्ा: समुदता:। निधिचरंति। बालिपुत्रः धङ्दः निभिचरपति रावणः वय- मिति शेष: द्रति सवेव्य वृक्षा रोषास् क्रोधत् अपनिनिपातनिभेन वन्नपातसटयेम ताडनेन चमेटप्रह्ारेखात यावत् असुराया फितम् कसु दत्य प्रहृत्य सुराया देवाना वितमेव चबार। पुष्मिताम्ा उत्तम् ॥२८॥ (प) तारेयवचनात ताराया चपत पुमान् तायेय: अक्द:
सख वचनात् । (ष) विचित्य बन्विष्य। निकठेति निवटय बचिडितस गिरे: पवतख सानुष प्रस्ेष भेरते पति तथोक्ता: । (ख) म बलाया उवपान लिबावन ।
Page 211
२१० चम्टू रामावखे
विलकुहरमवगाह्य(च) कजन काजनमयं मायानिमितं(क) पिहिताथानभोभामं (ख) विहिततपोभङ्गाये (ग) सुराङ्ग- नाये हेमाये (घ) द्रुहिसेन वितीयं (ङ) मेरुसाविंदुहिता ख्यम्प्रभया कवतावनं (च) वनोदेभमविशन्। ततः कताति-
(ड) जलचरेति उखवराया पतद्ानां पचिया हससारस प्रभटतोवालिति वावत् पतनोत्मतनाव्याम् अनुभीयमानं मल्वं छुटसरः उपशत्ये प्रान्त वख वघोतं, पामान् उपशल् खाि- वंमरः । (च) विलकुहर गहरान्तरम्। कवमाख्य प्रविश्य । (क) मावानिमित मायया रचितम्। (ख) पिवितेति पिितः वाच्क्राित: आशाना टिया नभसः वाकाशखय च भाग: येन तथाविधस्। (ग) विव्ितेति विदित करः तपसः भङ्गः बया तथाभताये। (घ) हेसाये तदाख्यायै। (ड) द्रवियेन ब्रह्मण्ा वितीयें इत्तम्। (च) मेरुसावशौति मेरुसावख: दुहिला कन्यया हेमागर्भसम्भू स येति भाव: खयस्नपमया तटाख्या कयाचित् कामिन्या कतम् कव नं रकय यस् ताहृपम्। पुरा मेरुसाविरताम कसिव घोर तमयचार। तेन छ भीतेन बझया तत्तपोभङ्गार्थ देमानाम्ी काचितृ सुरखन्दरो प्रेषिता । सा च मेरुमावर्षि तथा पर्य्यचरतृ यधा तखा तसात सयस्पभा नाम कन्यका जाता। ब्रह्मा च परि- बुह्टसन्माल डेमाये तत् वनं मद्दौ। तथा च बन्दाये वनमायौ दुनमिति पुरायवात्ता।ै
Page 212
२११
थ्यायाः (क्) स्वयं प्रभाया: प्रभावेण विलादुत्तीर्णाना समया तिपातन (ज) पतिष्यति सुयोवद्गड दति विक्कति(भ.) मु- पेत् सङ्गतमनांगटे(ञ)नाङ्गदेन पवनतनयवचनप्रत्ययप्रत्या- नोतप्रक्ृतिना (ट) सह प्रायोपवेशसुपैयुषां (ठ) प्वङ्ग- पुद्गवानां परिदेवनकथाप्रसड्गेन (ड) जटायुषो निधनं निशम्य विनव्यरन्धाद्िह्ितसम्पातः (द) सभ्पातिर्नाम गभ्त- राजस्तानेवमवादौत्। के यूयमक्षयबलेऽप्यभिधाय पापं वत्े जटायुषि मम शवसी दहन्तः।
(क) अतातिथ्याया: सतम् वयातिथ्य यया तथाभताया: । (ज) समयातपातेन सनयो नि्षौतो मासः तस वतिपातेन व्वतिक्रनगन । (भ) विलति विषादम्। (ज कतान सङत• समाप्र: मनसः गढरोग सन्ताप दरति यावत् यस नथाभतेन । (ट प्रवन त पवनतनवन्य छनुमत वचनप्रत्ययेन अवश्यमेष सोताम ५mसया सतो मम टक्षिणाचि सकरात द्वत्येवं वचो- विश्वासेन चानाता प्रसात: वख तथाविधेन आाश्स्तचित नेति भाव: । (ठ) नाज दवर्य प्रायः छनयनेन अरयं सदथम् उपवेश: तम्॥ उमेयुषाम वमानाम् । (ह) हरोरेवनस विद्ापस कथामसचन। (द)ह अरक्ात् विन्धयगिरिगह्तरात्। विचितसम्पात: कत निग्मन: । के सा, अचयं बलं वख तथाभतेऽषि वस्से जडायुि
Page 213
२१२ चम्परामायणे
तममत् पुरा किरणदाहित पत्तयुम्म तिम्मांशमुसवचसा शिथिरीकुरुध्े।३३।। ततस्तः प्रश्नावितव्वत्तान्तः () सम्पातिः प्रोषिता- युषे (त) जटायुषे निवापाज्जलिं निवृत्य (थ) पुरा कटा- चिदा मिषान्व षगाय (द) प्रेषितेन विजसुतेन सुपाखनाम्ा समास्त्रात (ध) महेन्ट्रमहोध्ररनधनिर्गतः (म) दशवदननो-
पाममृ फमड्रल तान्तिधनमति भावः आभधाय उक्का मम मबसी कर्को दहन्व: यूथ के ? पुरा पूर्व तख्ात् सटायुष तट्नयाङ तो- रिति भाव, किरसेन समयूसेन दाड्तित पत्रयुग्म पचद्य येन तथाभत तिम्माशुस उमपर इसम् उव्यावचसा प्रिशिरीकुरुध्व शोतखी- कुर्थ उष्पारापूममपेव्त युभ्गाक वचसा उष्णत्वम् अनुभूयते दूति आयः । पुरा गयडतनयौ सम्पातिजटायुषी व्वावयो: क. सूर्य- अतिवक्गित पत्र दूति कवतप्रतिप्ती चन्तरीकषसदपतताम्। क्रमेय सुथसकाश माम्योख्तयोः जटायुस्तत्तेज सोढमशक ज्यध मातरं शरस गतः। सोषि मातवात्सस्य न कातर मातर पताभ्यामा- छाय दग्वपक् एव वि्ध्यगिरौ पपात। तेन व जटायुष: पच- हानिन जाता, सम्मातिस्तु निदेग्वपक् एवं एतूपतनथक्रिहीन: जश्रष तस्याविति पुरायम्। वसन्ततिलक टत्तम्॥३2। (या) प्रन्नावितेति प्रम्नाविति: उत्तान्त सनिधनवात्तां यस तघाभत: । (त) प्रोषितायुषे मतजीवितीय। (थ) निवामाज्जलिं तोयाञ्जलिस। निर्वृत्य दत्वा। (द) आामिषान् वगाय मच्वम्वाइ्रयाय । 'घ) सभास्त्रात कथितन् । (न) महेन्द्र ति महेन्द्रम होध्रख् नहेन्द्रगिरे: रमव् महराठ् निगेत: सन।
Page 214
किष्किन्धाकाएडम् । २१३
यमामजानकीपरिदेवनं जानानः सूत्षचक्षु: (प) पुन- रैवमवोचत्। शलङ्गातर्य्येय (फ) लडाभिधानां यातुधान राजधानीमधिवसति सीता दशवदननीता। तत्र गच्छन्तु भवन्त: । किञ्, दिवाकरशोषभवां ममात्ति निशाकरो नाम मुनिनिरसन्। जगाट वः कार्य्यमहार्य्यधेया:। कषणेन तां दच्यथ राजपत्रोम् । ४0। दूति ब्ुवाणं छवतसौहदं तं सम्पातिमापृच्छा परापरज्चम्। प्रवद्वहर्षाः प्रथितप्रभावा: प्रत स्थिरे वानरयथनाघा: ।४१॥
(प) सक्मचच सन्मटर्शें। (फ) कातयय विषादेन खल विषाद मा कुरुत। दिवाकरेति। के अष्ठाय पैर्याः ! अतिधीरा इत्यथ निशाकरो नाम सुनिः दिवाकरव्य सय्यस लोषभवा दाह्जमिता सम वारतति व्यथा निरसनृ निराकुवन् व युभाक कार्य्य जगाद उक्वान्। यढा रामदूता सीतान्वेषणारथं त्वतसकाशमागत्य तढुष्ट्तान्तमा- ख्यास्न्ति तटा तेष खष्टसान्तमाख्याय खख्पचो भवितिति कथित- वानित्वरय।यत कणेन ता राजपत्रों सोता द्रस्सथ। उपेन्द्रवन्ना- एत्तम् 180॥ दतीति। दतीत्य ववायं कथयन्न ततशौहदं सम्पादितमित्र हलया' परापरत्न पूर्वापरवात्ताभिन्न तं सम्पातिम् वषटक्ा साघ
Page 215
२१४ चम्परामायणें
पय्याप्त प्रमदमुपेयुषां कपौनां पान्यानां दशमुखमार्गमार्गसाय।
सूवामपुवारिशिलीमुखानां स्मृत्वा गयस्तत बलोमुखानाम्। अपामपारस्य निधेख् पश्यन् प्रवासुखी वह्ुमवास्मुखोडभूत् ॥४१।
याम इति सम्भाष्य पथितम्रभावा: विख्यातमाछातात्रा: वामरयथ- नाथा कमसेनापतयः मटइर्षाः सन्तः परतरयिर चालताः । उप- आतिष्टत्तम् 18:॥ प्य्याप्रमिति। पर्य्याप्त म्रभूतं पमदं वषं सम्पातिदर्यमादिति भाव: उपेयुषां माप्तवतां दशसुखस्य रावपास् मर्गमार्गयाव व्त्मा- व्ेषखाय पान्यानामृ वध्वमाना पायेयीलतं सम्बलीकतं कपिराजख शासनम् वाटेश यः सुयोवादेशवत्ति नामित्वर्थः कपीनां वानराखां पायोधि: ससुद्ः नयमपथातिथि दृष्टिपथमतितः बभव। म्रह- घंगोदृत्त, त्याशाभिमंनजरमाः प्रषषणीयमिति सलनयात् ॥४२। छलामपुवति। तत ससुदतोरे बलोसुखाना वानराखां गण: सबाम्त्र टन्द्रस पत्रः बाली तथ चर शत्र राम तख शिबीस- खानां शरायां सत्वा कमगि पठी अपारख काशक्ापारगमनख कपां निध: सहुदूस च पशन् वलापि कमयि घठो वक् म् चवाक् वाकार्ित सुख यव तथाभतः वतएव चपाडसुखः छाधोसुख: च्भत् । उपननातिष्वत्तम् 1४३।
Page 216
किष्किन्धाकाएडम् । २१३
यमामजानकीपरिदेवनं जानानः सूत्षचक्षु: (प) पुन- रैवमवोचत्। शलङ्गातर्य्येय (फ) लडाभिधानां यातुधान राजधानीमधिवसति सीता दशवदननीता। तत्र गच्छन्तु भवन्त: । किञ्, दिवाकरशोषभवां ममात्ति निशाकरो नाम मुनिनिरसन्। जगाट वः कार्य्यमहार्य्यधेया:। कषणेन तां दच्यथ राजपत्रोम् । ४0। दूति ब्ुवाणं छवतसौहदं तं सम्पातिमापृच्छा परापरज्चम्। प्रवद्वहर्षाः प्रथितप्रभावा: प्रत स्थिरे वानरयथनाघा: ।४१॥
(प) सक्मचच सन्मटर्शें। (फ) कातयय विषादेन खल विषाद मा कुरुत। दिवाकरेति। के अष्ठाय पैर्याः ! अतिधीरा इत्यथ निशाकरो नाम सुनिः दिवाकरव्य सय्यस लोषभवा दाह्जमिता सम वारतति व्यथा निरसनृ निराकुवन् व युभाक कार्य्य जगाद उक्वान्। यढा रामदूता सीतान्वेषणारथं त्वतसकाशमागत्य तढुष्ट्तान्तमा- ख्यास्न्ति तटा तेष खष्टसान्तमाख्याय खख्पचो भवितिति कथित- वानित्वरय।यत कणेन ता राजपत्रों सोता द्रस्सथ। उपेन्द्रवन्ना- एत्तम् 180॥ दतीति। दतीत्य ववायं कथयन्न ततशौहदं सम्पादितमित्र हलया' परापरत्न पूर्वापरवात्ताभिन्न तं सम्पातिम् वषटक्ा साघ
Page 217
२१६ चम्पूरामायणे
हे बीरा यूथनायाः। परियतिपरुष, कोश्यमासोडिषादः
स्मृत्वा रातः प्रतिन्नामयमनिलसुतो लङ्वनायोन्म खखे- इदः प्रादुभेवेत् कि कथयत पयमानास्पहे गोष्पके वा ॥ ४ ५१ उदपतदुफभोक मराडलं वराडभानो: परिपतफलबुद्ा बालभावेऽपि साइयम्। तदनु कुलिशपातक्षुसगएडाय तस्म वरमदिपदमेय वायुतस्य विधाता ।४६।
हे वोरा दूनि। हे यथनाथा वीरा। परिणतिपरुषः परि- वामविरस एतख जलनिधे तरये एतावती शक्ति कसमात भवे- दिति शेष दवति कोडयम् वक्ाक विषाद ववासीत्? राज्ः सुपोधसय प्रतित्ञां मसातिक्रमेव प्राणटयडहपामिति भाव: सतवा वयम् अनखसुतः वायुपुल इतुनानित्वय चेत् यदि लङ्कनाय उन्म ख. ततूपरो भवेदिति शेष: तदा पयसाम् वासदे वाधार पवो धावित्वथ मोष्मटे वा भेद विशेष: वेति श्रेष कि प्रादु- अवेत् नैवेत्यर्थ कथयत। वायुपुलस पयोधिलङ्टनं गोष्मद बुद्नामव तटु यद्ययं गन्तुसुन्मखो भवेतू तदाखाक को विषाद इति आाट. : सग्घराष्टरत्तम् ॥४५॥ उद्नपतदित। सोडय इनमानृ वालभावेयि शेशवेषि परियत फलबद्या परिपक्ञ फलमेतिति बोधेन चराडभानो: डम्रइमे मगड़नप उपभोता मक्वितुत् उदपतत् चन्तरीच्तसुत्मपात। तदनु तटनन्र कुलिशपातेन वज्ममहारेय चुख भग्न मसड़ो दस् वधा- भुतायसा इनसते विधाता ब्रह्मा वायारख पितुरिति भावः न्प् सल्ेपाय कामेय परिणातमशक्य वरम् चटियित् दत्तवान्। घुरा रेभ मातक्रोडावृ सूर्यविम्व मक्कफलमिति मत्वा तत् यहीत
Page 218
किष्किन्धा का गडम्।
दूस जास्बवता परापरविदा सन्सुक्षितप्राभवः वत्वा वद्विसुपेयुषा खवपुषा त्रेविक्रम प्रक्रमम्। आरुह्याद्रितट यथोचितमसी सम्मान्य सेनाधिपान् आासन्नानथ सन्ननाह तरितुं वारा निधि मारति:॥४9। इूति श्रीविदभराजविरचिते चम्मूरानावम किक्किन्धाकाएड: समाप्रः।
उतृपतन्त इनुमन्त राजरयमकाले सूर्य मभिधावतीति मन् नो देवराज तस वञ्त निचिक्ेष। स स वज्याह्त्या भग्नइतुसा- रन्तिक एव पपात। तद्वबबोक्य माताखय वक्जना मपमार्त्ता पायु- मफघयत। वायु पुत्र ताष्टश दृद्दा शोकात्तः नाह जगतः कार्यय करोमीति निसलसखयी। अथ देवा वायुस व्वाराभावेन सर्व जगत् विनश्यद्वलोकयन्तः ब्रह्माण शरयं ययुः । ब्रह्मा त तत्सवमाकगय देवमयः वह वायुसपेत्य तत्पुल्रम् फचतशरीर विधाय विविधानृ वरान् दत्त्वा वायुमतोषयदिति पुरासवासा। सालिनीटटत्तम् ॥8६॥ दत्यमिति। इत्स् अनेन प्रकारेय परापरुविदा पूर्वापरवासा िव्नन जाम्ववता सन्ध चितत ससत्त जितः प्राभव प्रभाव इत्यथः वस तथोक्त: शमौ मारृतिः इनूसान् बद्धिसपेयुषा प्राप्मपसा खवपुषा निजशरोरेय तविक्रमं लरिविक्रम वामन तस्य कर्य व विक्रमः तं पक्रमस् उद्योग लिभवनव्यायनवन्नाहमिति भाव: कत्वा कट्रितटं पर्वततटम् वरुस व्यासद्वानृ सन्निद्वितान् सेनाधिपान् सेनापतीन यथोचितं सन्मान्य सतूतत्य वारा निधिं मसुद तरीत वव्ननाह सम्मवटते। शादू खविक्रीडित टत्तक ॥:७॥
चम्य रामायय किष्किन्वाकारड़- व्याखा जापा।
Page 219
नरथ सुन्टरकागड:।
ततो हनूमान् दश करठनीतां सीता विचेतु पथि चारणानाम्। महेन्द्रशे लस्य खगेन्द्रवेग. प्रस्थादुदस्थात् प्रथमानमान: ।१।। तदानीमुदन्वदुल् इ्वनटृढ़ तर निहिनचरएनिष्पोडनं (क) सोढमचम न्याभृदेष निःशेषनिःसरन्निभरौघतया निर- न्तवनिष्पतह्ाध्पपूर दव (ख) इतस्ततो विततजीमूतहृन्द स्यन्दतया पारिपविथिलधन्मित्ष दव (ग) सन्तस्यमानकु-
तत हति। तत्षः वनन्तरं खगेन्द्र वग• गरुडवेगधर, ग्रथमानः विस्तार गच्छन् सान गौरव वख तथाभूता, इनमान् दशकराठेन रावसेन नीता सीता विचेतस अन्वट्टु महेन्द्रशैलस प्रस्थात् तटात् पारयाना खचराया पाि वाकाश उदस्यात् उत्पपात । उपजाति उत्तमृ ॥१॥ (क) उदव्वत ससडस उतङ्नाव दढ़तर तथा तथा निह्िता व्याम् आार्मताभ्या चरगास्या निव्ाडनम्। (ख) व्हाम्टतृ प्रवत एछ नक्न्द्रः। ननिःशेषेति निःशेष वथा तथा निःसरत निगेबन् ओरोषः मरुवययप्रवाकः बसातू तत्तया । निरन्तरतिनिरन्नर निष्मतन बाळ्मपूर, नयबजलधारा यख तथा- भ्रत दूव। (ग) विततेत विततः कक. जमतल्मा मेघससचान
Page 220
सुन्दरकारडम्। २१६
अ्रयूधतया सच्जातशयथुरिव (घ) ससाध्वसतया धावमान- हरियोगएचरसकोटिपाटनोडूतधातुधू लिपट लितविकटक- टकतया चरितशोषित दूव (ङ) तत्चणप्रबुद्धकरठोरवक- गठरवमुखरितकन्दरतया (च) क्वताक्रन्द इव (छ) परिसर- गव्वर निविरसन्नि सतसरोसपतया (ज) निर्गलितान्तमाल
सन्द स्वय यख तत्तया। पारिपवसपलः शिथित: धम्मित्वः केशचयः यख तथाभृत दरव । (घ) सन्त्रसमानेति सन्त्रखनान सम्यक ल्ामं मच्छत् कुञ्जरयूर्ध हस्तिद्टन्द यसिन तत्तया। सञ्जातश्नयधुरिव ससुङ्गतथोथरोग
(ङ) ससाध्वसतया सभयतया धावमानानां इरियोगयाना चरयकोटिभि: चरणाय: पाटनेन कुट्टनेन उद्तानाम् उत्चि- पाना धातघूलोना गौरिकाटिचूर्णाना मटलितं संह्ितं विकटस टट्कट कटकं नितम्ब यख तत्तया। नरित नि.वतं शोषित रक यख तथाभृत दूव। (च) ततृचगोति तखि्िन वर्ये मारूतेरुवपतनसमये दत्यर्थ: प्रबु० द्वाना भग्ननिद्राया कराठोरवाखा सिहानां मततगजानां वा करठरवेस निःखनेन मुखरितः शव्दितः कन्दर: गुह्गा यख तत्तया । (छ) कताक्रन्द द्रव रुर्दान्रव । (न) परिसरेति परिसरगन्नरेव्य: तटगर्त्तेम्यः निविरसन्व: खनन्त: गर्जन्त: निःहता: सरीहपा: पन्नगा यस तत्तया। (भ) निगलिता निर्गता चन्त्राया कुक्षिखशिराविशेषाखां माला शयी यस तथाभृत दूव।
Page 221
२१० चम्य रामायणे
भीकर निकरकोरकिताकारतया समुप जातखे द ध्व (ञ) स्फ टिततटोपलपतनद्लितकी चक सुषिर संमू च्ंतृपवनफुत्- कारपरिपूरितगगनतया प्रवईमानोरड्ड खास दूव (ट) वच- सामविषय दौस्था (ठ) अभजत। कत्वा मारुतिलङ् नोत्थितरयात्ततानुयाता तत. पर्य्यायात्यतता महेन्द्रगहनक्तौणीरुहाणां ततिः। मध्येवारिनिधिप्रकाशितशिखा सेतो: कते भाविनः
(ञ) घूर्खनानेति घूषमानाना तरुष्ा दव्ाया पिटपक्रोटिभि: शाखायं ताडितात् सुसातू जबददन्दात् मेघसङ्काव् सन्दितेन निःवृतेन शोकरनिकरेय कम्बकणनिचयेन कोरकितः सक्जातकलिकः सकार: यस् तत्तया। सपजातस्ेद दरय सक्जातव्म दूव। (ट) एफ टितेति सफुटितख मरुतेमरपस निर्भरन्यासात् मच्यु तख तटोपलस तटशिलाया: पतनेन दलितस क्विटरितसति यावत् कीचकस वंशविशेषसय, वेगवः कीचकास्ते सये खनन्यननि लोदता इवति कोष: । सुषिरे विवने समच्छतः पवनस फुतकारेय परिपूरित गगन यख तत्तया। प्रवङ्धमान: प्रकषेय टदिं गच्कन् उर्द्ग श्वासः यख तथाविध द्रव। (ठ) वचसासविषय वक्मशक्यमिति यावत्। दौःस्थ्य दुःखता दुःखेनावस्थानमित्थः। कत्वेति। ततः अननरं तत्र पर्वते मरुतेहनमत: बट्- नेन एत्यित उद्भूतः यो रयः वेगः तखात् अनुयात्राम् चानु- गमन लत्वा पय्यायात् क्रमेय पतता महेन्द्रमइनचोपोरहाया महेन्द्रपवतीयवनट्टच्ायां ततिः समूहः मध्येवारिनिधि मध्यससुद् प्रकाशिता: शिखा: वपायि यखा: तथाभूता सती भाविनः भवि
Page 222
सुन्दरकाणडम्। २२१
पचाभिघा तरयरेचितवीचिमालः पाथोनिधे: पवननन्दनविश्माय।
मैनाकभूभ दुद्सृभ्भत स भमेय ॥३॥ तत् याता प्रत्यूह्, प्रत्युद्क त (ड) इतिवक्षसा त(ढ)मघः पातयित्वा प्रयातमैन सान्तयन् हिरखनाभो (स) बभाषे। सागरेय क्वतजेन तवाध्वय्मभान्तये। मारुते! प्रेरितोSसाव सौम्य। विशस्य गग्यताम्॥४।
व्यतः लक्ागमनारघमति मावः सेतो: कते निमित पयोधौ सत न्यासाय सेतुविमाध क सूतपाताय निखातस्य प्रोघितख शङ्ट- निवचख् कीलद्टन्दस म्रान्ति वमं दधा जनयालाम लोकानामिति शेष:। माकृतेव गेन उत्पत्य अनुसतानं मसुट्रपतिताना टत्ताया- कग्ायि आवसेतबन्ायें सूतपातार्य निखाता शङ्व द्रव लव्हान्त दूति भावः । शादू लविक्राडत टटत्तम् ॥२॥। पचति। पच्ताव्याम् अाभवातेन वो रव वेग तेन रेचिता रिक्कीसता विल्लेपिता दति वावत् वोचिमाला तरङ्म्ेयी वेन तथोल, उत्तुड्रन उन्नतेन इड्कबुलेन शिखरसन्नयेन कोलित विद्ध: नागलोकः खग बेन तथाभृत अमकूप द्वति आाउ, मैनाकभभ्टत् मैनाकाचल मवननन्दनख छपमत विप््माय पारधोनिधेः समुद्रातृ सन्मेस तवरया उदजृमात उत्तस्यो। वसन्नतिलक इत्तम् ॥ (ड) तत् ससुट्रमष्य द्रत्यघ॥ वालाप्रत्यव्ठः प्रयाणवित्रः। मत्युद्ग त. सन्जात.। (ढ) त मनाकसू। (ग्रा) हविरगयनाभः हिरवय नाभौ वस तवोक', पुषपि- मध्यतवादिय संज्षा बोध्या। मेवाक: । द्वागरगोति। हे सोख आकते! नवसब लत्जन हा
Page 223
चम्प रामायये
तव मितरा प्रविवातः यूबे परवतभेदिनः । तम्मनारिति विपचोऽत्र सपन द्वति मां भज्र ॥५। एवं प्राधयमानमेन सममान्य कार्यमला गते सतति हनमति। अवलोका हिर साममब्धो बलमानं बलमानमायिवञ्रः। प्रतमन्युरपेतमन्य रासीत्
आ अवय मािजबातु रामदुरख साड़ाय लते रामपूर्व पुरुलश नगरत्तीर उसडानि तता भवदिति निवेकरतेति भाव:, तब नवशक आानये सिरवये अन मरित: उत्यापित: अभ्ि तत् विषध ससताम180 तकत। पूर्ये तब पिन्रा अजननत भेस प्रवतनेदिन: गोत दिह्ः इनद्राबु पतद लोद्यताहिति वावत् पारलातः रचित: धसोतति भमः । तपपत् म ससुद विपव् शत्र • समेति शेष यदा सस अवि विपन: शत्र: स्बन गष नालि, सपनः पकवान कयन विनमिति वि्मांत पेबः याभन आगव। एतेन सनाप
गपज अर्य मे वतस बलजापकम दैखस सानं गौरवं समात
कणमधरिष्त्र: ग्रश्ा मसदू बपनान उत्पतन्तमित्ययः माहृति ह्हिरसय नाय बनाकम् अवलोकय दृष्टा पमत्ाप्रजय मतः नगवात् विभामदानादिति बावत् वसुभभिन से उ्क्षेत सर्थ: वक्रोध: यामीतू ॥६।
Page 224
सुन्टूरकागडम् !
तदनु यथा पुरं (त) लङ्षापुर अतिधावती इनूमतः सरगिमरुणदरूपसारथे: मदवीं (थ) विन्य दव बदनं व्यादाय बिरसनजननी रंहसा (द) सुरसा। उज्जृभितस्य तरसा सुरसां बिजेतुं पाटी पयोधिकलितौ प्वमानसूनी: ।
वीचिचयमू लितशोकरमालभारि :e तनु तनकत्य तदा हनूमान् कत्वावगाहं जठरे तदीये।
(न) वथा पुं पुरमित्र। (थ) सुरामं पनानम्। अर्पत् दरोघ। अरुयतारये हयख। मद्वी आार्गमृ। (द) वादाय विस्ताय्य। हिरसबजननी हिजिसमाता। रंड़मा बडेज नेगेन ना। उध्लमसेति। तरमा बलेन सूरता विजेतम् उष्मन्मितक वामानख सामाहोः तख इनमत: पादी परयौ प्रयोषिक लियी मरुदाखवत। तथा उत्तमाक् गिर: गगनसवन्ता: मग- नकया: कवत्रवात् तराङ्गनिवज्ात रक्षिताना विच्युताना शौक- रया जनय माना भवा ततू मगनसवनीदोचिषय एखित मीबर- कलु तहमा महुवारपत अभवत्। इनमान् महाषायो अवहिति
तनुमिति। स इममान तदा वहा घुरसा तादप मपि इनसन्त आविलु प्रता रुपमभा वदिति भाव, तनु सेह तनलत्य कक्षी- म र तद्ोय नठरे कुधी अयगाह मबेर्श कला ततः उद्राय बिम
Page 225
२१४ चम्प रामायखे
ततो विनिष्कम्य स चक्रपाखे स्विक्रमस्य क्रममेव चक्रे ॥८॥ भूयोडपि सोज्य रघुनाथदूत- विच्केद गच्कनखरेः खराग्रैः। नसिंहरंहा: पथि सिहहिकाड्ड छ्वाया निरोधादुपपत्रमन्य: ।६।। तदनु पारावारस् (ध) पारे लम्बमानशिखरिसि लम्ब
नितान्त:करखो(प)डभूत्। वानरसेना कथन्तरेदिममन्तराय वितन्वन्त सुदन्वन्तन्तरतु नाम(फ)। कथसुपयातु यातुधान-
स्क्रस्य लिविक्रमख लषिघ लोकेष निक्रमवत पट निदधत दति वाबत चक्रपायेः वामनकुमिय नारायगव क्रममेव पह्तिमेव चक्र वयन्तुससारत्यथः। उपज्ातिष्टत्तम् ृ८ भूय दति। सोडय रघनाथस्य दूतः न्सिंहरहा न्सिफ् मसवेग दत्यरथ. पथि वकाशमामे गच्छन् कायानिरोधात छाया- क्रमखात् उपपन्नमन्य: जातक्रोध सन् खरायः तोनायः खर. सिड्रिकाया राङ्जनन्या: बरङ्ग चिच्छद। उपजाति- दत्तस् l2ll (ध) पारावारळ बसुद्स। (न) लम्वमानशिखाियि तिष्ठति पवते लम्बमानतनु कवतर- करोर। (प) नितान्तेति नितान्तस् अत्वयें चिन्तातन्तुभि चिन्तासूल: वन्दाितं जडितम् छनकरना वसा तघाभत किरसव्यानवधारया दिति भावः । (फ) वनराय ्विन् र साहिजनितमिति भावः वितन्नन्त
Page 226
सुन्दरकागाडम् । २१५
राजधानीमिमां सवथा वितथमनोरथो(ब) दागरथिर्मोघी- कवताणवलङ्गन: (भ) केवलमहमभवम्। जीवति वान वेति न आानामि जानकीमिति। ततस्तत्रभवतीं (म) सीता- मवजिगमिषुराज्ज्नेय: (य) प्रच्कन्नसच्चारहेतोरखमय (र) गभस्तिमालिनः (ल) केवलमभिललाष। तदनु शातमखस्य निचेपचापस्य प्रत्यासोदति प्रयोजनवेलेति (व) प्रचेतसे कथयितुमिव प्रतीचीं (प) दिशं प्रविभति भगवति भाख- ति (ष) गगनतलमिदमपरमहीघर कटककान्तारसमुद्धव-
विस्तारयन्तम् उदन्वन्त असुट्स्। सरत नाम कथज्तित् पारं गच्छ त नाम सम्भावनाया सबथा तेषा वलाधिक्याहिति भावः। (ब) वितथमनोरथः विफलाशः । (भ) मोघीकतेति मोघीलत विफलोकतम् अेवलड्डन येन तथाभृत। (न) तत्भवर्ती पूज्याम् । (य) वञ्मनेय: अञ्जनासुतः इनमान्। (र) व्यस्तमयम् चास्ताचलगमनम् । (ल) गभास्तमालिन सूर्य्यस। (व) शातमखद्य ऐन्द्रस निव्ेपचापख न्यासभृतख धनुष । प्रयोजनवेखा प्रयोजनसमयः प्रत्यासीढति उपतिश्ते राजसबधार्थ- मिति भाव: । (श) प्रचेतसे वरुणाय परचिमदिगधिपतये दति भावः । प्रतीची पसिसाम्। दन्ट्रय प्रचेतसे प धनुर्न्यसत, तस्य दूटानीं प्रयोजन राक्षसबधरूप वत्त ते, तव् प्रत्यपखाय तं प्रचेतसं कथवितुभिव वक्र मिवेति निष्कर्ष। (घ) भास्वति सूय।
Page 227
२२६ चम्प रामायखे
दावपावकशिखाश्रेषिभि (स) किमिह आखितम् (ह)।
तटतपनोपलजालसमुल्लसज्ज्वालापटलै: (च) किमापाट लम् (क)। आ्होसिवि(ख)दागताय मिताय(ग) महार्घमष्ये प्रदातु' प्रमुदितचेतसा प्रचेतसा तूर्णमर्णवोद्गीर्थ्मारमाणि- क्य किरए.(घ) किम रुषितम्। श्रहो खिवित्तारा पथतरङ्गिखी सलिल (ङ)मपि अ्रसितुसुज्नुभ्ितस्य चरमसागरौर्वाग्नेरच्चि :-
(स) अपरेति चपरमहीधरख पसिमाचलख कटककान्तारात् नितम्बकाननातृ मसदुभवतीति तथोक्कः य. दावपावकः दावाग्नि: तखा शिखाश्रयिभि ज्वाखास्महै:। (ह) शोषितं रक्स्। (प) समीमेति समोपे समापततः पतङ्रस सुर्यख, पतङ्गौ पचिसूर्यौं चेतयमरः। रशमिमिः किरयैः दृढ़तरं यव् वेष्टन तेन विष्ठनतः निृतः अनल काग्नि येभ्यः तथाभूतानां तटतपनोप- लाभा तटवरतिनां सूयय कान्तमख्रीना जालातू समहात् सुज- सद्धि: ज्वालापटलै शिख्ामञ्जयेः । (क) आपाटल सम्यक् रक्तम्। (ख) काहोखिवित काथवा। (ग) मित्राय सरर्याय, छहदे इति ध्वनिः। (घ) असवैति छर्णवात ससुद्रात् उदुगीर्यमायानाम् वूक्षिय्य- माखाना मायिक्याना किरयैः मयूखैः। (ड) तारापथख अन्तरीचख तरङ्गिणी मन्दाकिनी तख्ा: सलिलं जलम् ।
Page 228
सुन्ट र का रडम्।
पुञ्जन (च) किमिह रव्जतमिति सकलजनस्य सन्देह- सन्दोहं (क) सन्दधाने सन्यादागे समुदञ्ञिते (ज) सरसी- कहश्रेणिषु पत्रपुटकपाटपिधानासु (भ) प्रतिकुमुदवन मकरन्दभिचामटत्ु (न) मधुव्रतद्िजेष्ु विकचकुवलयकलि- काकषणकवायेषु(ट) सायवायुषु तत इतः सञ्जरतु तिमि रेधु कालागरुधूमस्तोमश्यामलितेषु दिकपालपुरगोपुरव्य- हेषु (ठ) प्रतिकमलाकर (ड) प्रेङ्वतविश्लेषवेदनापूर्वरङ्क
(प) उन्नुम्भितख उतिवितस चरमसा गरौवाग्न: प्िमससुद्रीय- दाड़वानलख। आांच पुञ्जन तेजोराशिना। (छ) सन्द हसन्दोह संशयसमूहम्। (ज) ससुदृक्चिते समुन्नृम्भिते। (भ) पत्रति मत्रपुढान्यव कपाटपिधानानि कवाटरूपायि प्राच्छादनानि यासा तासू। (ञ) मकरन्द्मिचां पुष्परसयाच्ञम् चटवृस् कुवतृस्विति वावत्। (ट) सधुव्रतेति मधुव्रता समरा एन हिना: विद्रा: तेघ। विक- ेति विकचाना प्रस्फ टिताना कुवजयाना नीखोपपखाना कषयेन सम्पर्केध कषावेषु सुगन्वेष । (ठ) कालागुविति कालागुदपां कवावर्यानास् अगुदष गन्वदव्यवशेषाया चूमसोमेन धूमनिचयेन शयासितेष श्यामसता गसितेष टिकपालेति टिकपालाना दिगधिमतीना पुरगोपुर व्यहेष नगरद्वारसम्ड्ेषु। (ड) मातकमख्ताकर प्रतिसरोवरम् ।
Page 229
२२८ चन्प्र रामायसे
रथाङ्गविहङ्गानां दीनक्रेद्वारे नचवमालालदत गगनम त- ड्ड जे (ढ) । आतिर्बभूव पूर्वाद्र: मृद्गे शृङ्गारजौबितम्।
तत्करासतमसा कुडा रेजिरे गगनाजिरे। शेवालचयसंच्छन्ा: सरसोत विसाडुरा: ॥११॥ तस्तिन् प्रदोषसमये सहसा हनूमान् कोत्तिच्ळटाजवनिकाम पनीय भबोः।
(ढ) प्र स्वितेति प्रेङ्गिता म्रहता या विन्लषवेदना वित्ह्व्यया सा एव पूवरङ्ग: प्रथमाभिनयव्यापार तख्रिन्। रथाङ्रविहृङ्गानां चक्रवाकूपच्िणाम्। दीनक्रद्वारे करुपध्वनिविशेषे। नन्षत- सालेति मक्तमालाभि: तारानगाडले: पच्चे नच्त्रमालया सप- विशतिमौकरिकरचितष्ारेय चलङ्क तः तखिन्। गगनेति गगन ममेव मतङूज: इसी तखिन्। कविरिति। पूर्वट्ः उदयाचलस फड्ग शिखरे पङ्गारख तदास्वरसविशेषस् जीवितं जीवनसरूप दव्यर्थः उहीपकत्वादिति भाव• तमः चनकार एवं तमालकान्तारः तमालवन तख कुठार: कूदक इति भाव: अशलाञ्छन: चन्द्र: आ्विर्बभव। निरङ्करपकमल- डार:| तदुक् दपये। निरङ्ग केवलत्ैव रपय यत्तदेव तहिति। कनुष्ट उष्टत्तम् ॥१-॥ तवूकरा द्ति। तमया अन्वकारेय रुद्ा: सवलिता: तस करा: छिरया: गगनाजिरे अन्तरोचचत्वरे सरसि सरोवरे शैवाद्- ववेन येवालसमहेन सच्छद्ा समाव्टता: विसाट् रा दूव मयाल- परोष्ठा दब रोजरे सुशुमिरे। उपमालङ्कार: ।१:। तखिचतिवि। तखिन् मदोषसमये रजनीतुखे, बङ्गायां प्रवेश एव
Page 230
सुन्दरकाएड़म्। २२६
आविबभूव सुमनःपरितोषणाय लङ्काप्रवेशनवनाटकसूत्रधार: ।१२।। तत्काले लङ्गा धरेवता(गा।सात्मना सह विग्रहं विधातु' गहोतयुवतिविग्रहा (त) मार्गस्यार्गलीभूय भूयसा (थ) तर्जयन्तीं निर्जित्य तथा (द) वानररचितावत्ोपसं निन विलय (ध) सरसिजासनयासनादावेदवत्या (न) बिहि- तानुमति(प)मरितिलडायामविकलमेव (फ) मैथिलों वि-
नवनाटक तख सवधार मचामिनेटपुरुषनिधेष हनमान् थलो. रावगास कीत्तिच्छटा कीनिविस्तार एव जवनिका ताम चपनीय निरस सुमनसा वाधना परितोषसाय सचसा व्वाविब्रभव लङ्का प्रविवेधेति भाव। रूपकमलद्कार । वसन्नतिलक टटत्तम् ॥१२॥ (गा) बड्डाभिदेवता लङ्गापिश्तीं ढेवीम। (त) ग्हीतेति वटहोतः वबलन्वितः युवत्ा विपड्ठः यया ताम् । (थ) अमलीभयेति अरगल कपाटरोघटवडविशेष तत् भता मागरोषिनी भूत्वेत्ययः । भूयसा प्तिशयेन । (द) तया लक्काषिेवतया। (थ) वानरेति वानरेग रचिता कता करज्ा वरमानना परा- जयरपेति भाव, उपनना साद्य ज्ानं वख तथाभत निजविलयं निजष्व समू। (न) सरमिजामनशासनात् ब्रह्मण चादेभात्। वानेदयन्या यटा वानरेग केनाचतृ तव अवमानना करिष्यते तटेव ते ध्वसे बोद्धत्य दति वह्मायावन विन्वापन्या क्ति भावः। (घ) विचितानुमतिः कतलड्काप्वेभानुन्नः । (फ) कविक्रलमेव सम्यगेव।
Page 231
२३० चम्पूरामायणें
चिन्वननैक् तिचक्रवत्तिन: प्रासाद(ब)माससाद। तत,
तस्येद सदन विमानशिखरेबिभ्ायमम्ावलिम। एतत् पुष्पकमाटतं धनपतरित्यादरान्मारुत-
अपिच, आदित्यः अतक्वत्व एष भविता सौतापतरीदशं साहाय्य विरचय्य कोत्तिममितामादितुना सूनुना।
(ब) नैक ततिचक्रवर्ततिन राज्नाधधिपत। प्रासाठ राजभबनम् । एषति। तत् राच्सपत मासादे इन्दरेव हाप तख् किरय पद्योतिता उळ््वलीकता वाशा टिश यथा तथामता निशा रजनी एषा राजससावेभौमव्य रक्षपतेः नगरी रकषससभिराक्षमसेनाभि शंकिता प्रतिपाालता, तव्य रत्तपते: हद सटन वह विमानशिखर रजगह्हविशेषाय वमावलि मेघराजि विभरागम् समडडुषत्वाहिति भव.। एतत् धनपतेः कुवेशत पुष्मक तटाख्यरधविशेषः व्राहृत वलादिति शेष। दूति आहरात् मारुते इनमतः अदपयत्। चत दर्शयाद्वेति प्रतोयमानोत्म्रक्ा बोद्धव्या, अन्यथा बाक्यार्या इति खात् निधाया कचेननत्वेन प्रदशनक्रियाकारिताभावादिति वाध्यम्। उक्ज्ज ढपये। भवत् सम्भावनोतृम्र क्षा प्रसतक् पराताना। वाच्या मतीयमाना सा प्रथमं दिविधा मता। वाच्यवादिपयोंगे खाटमयागे परा पुनरिति। शादू लविक्रोडित इत्तम् ॥१२॥ धदित्य दवात।एष चदित्य स्य सोतापते: राम ई्य दाह़ायय विर्चय्य विधाय वयमिताम् कापरिच्छिता कोतिम् वयादित तना पछोतमिच्कना छनुना पुत्र पा सुमोवेपेतघः कतकतय: अत-
Page 232
सुन्दरका एडम् । २३१
दूत्यालोचय तदा किल स्वयमपि ख्यातिं ग्रहौत परां लड्ायां रघुनाधदूतमरणौ चन्द्रेस टौपायितम् ॥१४। एवमेव पर्य्यटन्नखप्नसुन्दरीसौन्दर्यमुद्रां निद्रयाप्यति- मय्य शय्यामहे कृतसवेश वैशयुवतीपरिव्वत(भ)मवरोधबधू- जनम्यनिरोधेन (म) निरोच्य तत्र वितथमनोरथो (य) मारुतिविर चितब हुविध चिन्ताप्रकार: प्रासादादवपुतः (र) सन् अशोकवनिकायामपि मेथिलौमन्वष्ट मभोष्टदेवता- प्रयाममतनुत (ल)।
काय्य भनिता असष्ति। दृति वा नोच्य किल बिबिच्य क दववतेति आव चन्द्रूया वववनप परा महती कार्ति महोत बङ्कायाँ रघुनाथस् रामम्य दूतसरणौ दूतवत्न दोपायित दोमेनेव व्ाच- रितम्। इन्मते स्वें खकिरणन प्रदर्शितमिति भारः। शाटूल- विक्रीडित पत्तम् 1९8H (भ) एमेव पय्यटन् इतस्ततो विचरन्। वखन्नसुन्दरीति अखप्ना देवा: तेवा सुन्दरोगा देवीनामित्वर्य सौन्दर्यसुट्रा सौन्दर्थ- मदमित नावतृ अततिभय्य अभिभूय निद्धावस्यायाममि सरसन्दरी सौन्द्यािकसौन्दय्य वत्यस्ता दति भाव। अतसवेश निट्रितमि त्यथ। वशयुवतीपरिष्टत वेशयुतत्य वेश्वा: ताभिः किद्वूरीभि- रिति भाव• परिष्टतम्। (म) कनिरोधेन वाबाधेन। (य) वितथमनोरथः विफलाघ, ताखू मध्य सत्या: बीताया: कत्ता सवथा कासस्भाविनीति अत्वेंि भावः । (र) अनपू तः गतिविभेषेय वततीखः। (ल) वयतनुत कतवान्।
Page 233
चम्पूर मायसे
असी जनकनन्दिनीं तत इूतो विचिन्वन् चषा टशो कवनिका मगादपगता न्यमार्वभ्रमः । परामभिलवषन गति शमधनी यथा निमम- स्त्रयोमखिलकिल्पिप प्रपामनेक टिव्योपधिम् ।। १५।। ततस्तस्या नागतालहहिन्तालतमालक्वतमा लस र ल
कदम्बकोटुम्बरक पित्था खत्थकुरवकमरुवक कुन्दतिन्टुक चन्द- न स्यन्दनचम्पक चाम्म यपनसरवेतसप लाश पाटला प्रियालप्रा- यैरन कैरनोक हनिव है: (ब) परिवतां पर्रिभ्रमन्नस्द्गषविट- पनिविडितगगनप्रपञ्जा कावन काज्जनमर्यों शिथपा(श)- मारुरोह। तत्न तत्पत्नसंछ्कन्नगाव: पुत्रो नभखतः। न्यग्रोधटलसलौनजना र्दनद य्रां दधौ । १ ६ ।
कसविति। वसौ हनमान् तत दूतः जनकनन्दिनी सोतां विचिन्वन् कान्विष्यन, कपगतः कान्यव्य मागव् पथ मम. यख तथा भृतः सन् परा गतिम् अभिलघ्न् निमेम शमधनः वखिखाना कित्विदाया प्रथमने एका अद्वितीया दिव्यौषधि ता तद पामितधे. लयी वेदससा्टिमिव वशोकवनिकास् सगात् प्राप। उपमालङ्कार: । पादू लविक्रोडित कत्तम् ॥:५॥ (व) नागेति भागतालादिभि: वनेकैः बङ्भि कनोकहनिवहै: छृच् सम है: । (प) शम्क्करषत समदूषे गगनस्शशिभि, विटये: शाखाभि निर्विडित काटृत गगनप्रपन्नः व्याकाशविस्तारः यया ताहशो, काखुन कामम, काखनमयी सौवर्सी शिशपा थालमलीम्। बलति। तव शिपातरौ तख्ा: पत्रः सुकन्न समाष्टव
Page 234
सुन्हरकाणडम्। २३२
मनोघ तवनादिव सुहिविने स्रेथ्केन संस्थापितां मालां देवकुलादिवामिषधिया चित्तां पमथाने थना। देवोमाश्चमतस्तधा सभवनं नकजरेण कला-
पुनरयमेवं चिन्तां ततान (ष)।
मात्र' यस तथोन्न नभखतत वायो: पुत्र उनमान् न्यपोघट्लेष वटपलव मखोनस जनादनख नारायगख दशामृ जवस्थास व्यानुरुप्यमिति यावत् दधो प्राप। अ्र जनादनदशाभ्रित दभान्ि- न्यपमापर्य्य वसानात् निदर्शनालप्ार। समवन् वस्तुसम्बन्ोऽस्वन् वापि कुल्चित् । यत्र विम्वानुविम्बत्व बोधयेत् सा निदश्नेति दर्षये। धनुष्टवद्टप्तस् H१६। मकीमिति। आकृति इनमान् चूनवनातृ वास्त्नवाननात् सककरन नोचजात्यविशेषेय, गोमांसभक्षको यस विरद्ध बड भाषने सर्वाचारविहहीनय्य क्हेच्छ दव्यभिधीयते दत्य क्लव्तणनेति यावत् स िवने सिअ्टकषकानने सस्थापिता मजोमिन मल्िकालतामिव देवकुवात् शुना कुद रेख व्ानिषधिया मव्यवसतुबोधेन पमगाने क्षिप्ता मालामित तथा वाखमतः पञ्जवटीकुटीरात् नकबुरेग निशा- नरेय उनातृ भित्ताव्या जमायित्य त्यय. सभवनम् व्ानीताम्, छाप- नीता परित्यक्ा वेवरचना यवा वामरयपरिच्दरहितामित्वर्थ: देवी जानकीम् वालोकयत् ददर्श। माजोपमालङ्कार: । तटुक्कं दर्पये। मखोपमा यटेकखोपमान बड दरयते दति। अत्र बछपद् द्ित्वोप- नक्षकं बोध्यम् । गादू लषविक्रोड़ित इत्तम् ॥१७ (प) पुनरिति कयं कूममान् पुनः एवम् दूख चिन्तां तनान करसवान्।
Page 235
२३४ चम्पूरामायखें
एनां विना रघुपति: परिव्टह्य धैय्यें सप्राण एव वसतीति विचित्रमेतत्। ज्योत्सत्नां विनापि निवसेननिधि शीतभानु माथां विनापि निवसेहवसेश्वरेऽपि ।१८७ एवं चिन्तयता हनूमता नीते निभीथसमये(स) निशौ- थिनीनाथे (ह) चरमगिरिशिखरोपक मठसेवासमुत्क रठ माने (च) दगकरठस्तु निद्राशेषेय सरप्रहारेण च कलुषो- कृतान्ष: (क) सरसहरिचन्दनचर्चया जानकोदर्शनेच्ळया च प्रकटितरागः (ख) वैकचमालया (ग) सुकुटतटरतप्रसया
रजनिचरमभागे वारसोमन्तिनीनां करतलकलिता भिर्दीपिका मार्जनौभिः।
एनासिति। शीतमानुकन्द्र निधि ज्योत्स्ता विनाधि निवसेत सिष्ठत। दिवसेखरः सूर्योडमि छाया सपत्नी विनापि निवसेत् सिष्टेत्। किन्तु एना सीता बिना घैवय परिवद्य मग्राग्ा एवं जीवित एव वसतीति एतत् विचितम वयापयय स्। वसन्नतिसक इत्तम ॥१८। (स) निशीचसमये वदराल। (इ) निशीथिनीनाथे चन्द्रभषि । (न) चरमगिरिरस्ाचन तव्य शिखरोपकर पूटङ्गमनतिधि: तल सेनया ससत्न्तराठमाने समुतृमुकायमाने। (क) कल वीलताक्ष काविलितनेल। (ख) प्रकाठनराम प्रकाशितानुराम । (ग) वेक चसा या तिय्य ककत्ा व ल स्विह्ा रेण। (ध) तिरक्क तेति तिरस्कता निर्जिता नचलमावा तादारा्- मेन तथाकत।
Page 236
सुन्दरकाएडम्। २३५
दिभि दिगि परिमष्ट यत्तमस्तत्मस्त हटयमवजगाहे केवलं नवगस्य ॥१६॥ सोज्य मदानहृदयो रघुवीरपत्ीं सीमन्तिनीति हतनीतिरवाप पाप:।
वैतानपावकशिखामिव वारणेन्द्र: ।२०॥ एतदर्मनवैपमानतनुलता (ड) मेथिजी कापुरुषविषय- परुषवचनपारम्पर्य्येग (च) विदोध्यमागहदया हृदयद्यित-
रजनोसि। रजन्या रात्रे चरमभागे शेषाशे वारसीमन्तिनोन वारादनाना परिचारखोनामिति भावः करतलका:ताभरि करतल- ष्टताभि दोपिका एव साजन्य: ताभिः दिशिदशिबत् तमः तिमिरं परिमृष्ट' निराह्ृतमिति यावत् तत् समस्त केवल रावयख हृटयम् कावजगाह व्राचक्राम, बोह्ाष्टतमभूहिति भावः। मालिनीद्टत्तम् ॥१६।। सोडयमिति। सोजय मटान्वहृदय मद्मत्तस्वान्ल पापः पापा- चार: छवतनीति: दुर्गेयवान् रावयः वारगेन्द्र वयामूनात् पज्ञनिता सम्ातपत्वा भन्नकी गजभव्हविशेष इति बुक्ता वतानयावकशिसा- मिव यप्ाग्निळ्वालामित सामन्तिनी भोग्या नारीपि विवेति शेष: रघुवोरपत्नी रामभार्ययाम वावाम वयाससाद। उपमालक्कार:। वसन्त तिनक टतम् ॥२०॥ (ड) एतदिति एतस रावयस दशनेन बेपनाना कम्पमाना तनुचता चाङ़लता वस्ा तथाभता। (च) कापुरुषेति कापुरुषाय विषया गोपरागि यान परुषाय् कटनि वचनानि तेषा पारम्मखैख विस्तारप्तति यादा।
Page 237
२३६ चम्पूरामायणे
भौय्यप्रत्ययादमुमेव(छ) तखाब मला तरमन्तरतः(न) कता सिता पर्य्यभाषत (भ)। अ्यि भी: सकलसमाचारप्रति छानिष्ठः (ञ) परमेष्ठौ ननु कुलगुरु(ट)भंवतः परकलत्रगात नेत्रप्रसलिरप्य(ठ)निरपत्रपतांजनयति मोवजातानां(ड)। भूथोऽपि पञ्चवटोपॉिसरमम् (ढ.) जनं प्रभञ्जन (स) दवानु- कूल: कूलोभकरठपरिभ्रष्टां नाबमिव (त) यदि नयेथाः।
(छ) हदयति हृदयर्दायतस रामस शोर्यप्रत्ययात् पराक्रमेष विश्वासात्। वयमुमेव रावखमपीत्वथः । (ज) वमन्रतः दय मध्य साय त्वर्थः परपुरुषेय सह्ठ संखा- पथ्थ दोघावउत्वात् परपुरुषसुह्दिश्व तण प्रति वचनमयोगे न दोष दूति भाव । (भ) पयय भाषत प्रत्यवाच। (ञ) सकलेति सुकखाना समाचाराया मदाचाराय प्रतिष्ठा स्थिति तखा: निष्ठा निष्मत्ति: यत्र तथाभतः सदाचारप्रसतिरिति आव:, निषा निष्धात्तनाशान्ता दतमरः । (ट) कुलगुरुः वशपरवर्त्त वितेति यावत् आवादिपुरुष दति भाव । (ठ) परेति परकवलाया परनारीयां माल्रेष सङ्ग्ष्य नेल्रख ममक्नि सज्जारोऽपि का कथान्यषां सर्शनादीना व्यापारायामित्य- िशब्दार्थ। (ड) मोतजातानां सत्कुखप्रमतानास् वनिरपत्रतां लोकस्माज
(ढ) भूयोऽषि पुमरषि। पमकटीपरियर मसुवटीप्देशय। कतु जन मर्मित भावः । (ख) प्रभञ्जन: वायु । (त) कूलोपवस ति कूबस तटस उपमरहात् साबिस्यालू
Page 238
सुन्टरकागडम्। २३७
तवाषि (थ) दयते नियत (द) मदीयो जौवितेशः साक्षा- ज्ीवितेशो(घ)ऽपि त्वयि दयालुर्भवेद्दायरथेरजेयस्य मैवा: (न) पात्रमपि भवितासि। किन्तु, खरप्रमुखनिशाचर- बलमथनसमय सुचिरल ग्न सान्द्रवसापइपङ्विलितमुख(प)मा- र्य्यपुतस्य शिलौमुखं (फ) भवन्तमन्तरेस (ब) कः श्हधौत(भ) निजहृदयगलितरुधिरधारया प्रचाल यितुम्। अथवा जन- स्थानसमरादारम्य समराभावावग्रहतषितानां (म) मौमि-
परिम्ष्ट विच्य ता वात्यावेगात् दूरतः पचलितामिति भावः । नावमिव तरयिमिव। (थ) तवापि दत्य पूर्व हतापराधखापीति वपिशळ्दारथ। (द) दयते दया करोति। नियतम् अवश्य निश्चितमित्वर्य। (घ) जोवितेशः म्ायेश्वर, राम इत्यथः। साचात् खय जोवि- तेशः वन्तक. । (न) वाजयख केनापि जेतुमशक्ास दाशरथेः रामख कैत्या: सौहृदय। (प) खरेति खरप्रसुखाना मिशाचरबलाना राजससेनाना मथन- समये विध्वसनकाले सुचिरलग्नन सान्ट्रग वनेन वसापक्कन हृटय- मेदोहपकर्टमेन पद्िलित सुख यस तथाभतम्। (फ) शिलीसुख शरम्। (ब) चन्नरेग बिना। (भ) म्रह्धीत शक्र वादिति भाव: । (स) समरेति समराभावः सयामरा्ि्त्यमेव ववयड: पृष्ट: प्रतिबन्धः तेन दषिताना सक्जाततप्णानाम्।
Page 239
२३६ चम्परामायणे
विपत्िचातकाना(य तवटड्गगलितश्रोगिताम्ुपारणां तवा- पनयघनतय (र क समर्थो निवाययितुम्। अथ निशिचरनाथ पञ्चबाणावभिन्न न हि जनकसुताया: प्रापदेकापि वाणौ। जनमुपनतमृत्य पञ्जवक्नाहिदष्ट विशति हतविषाधेशेषधे. किन्नु शक्ति ॥ २॥
परासुखो दशमुरस्तानभितो (व) निवसन्तीरारचिका
(व) सौमित्ीति सौमित्र लव्खन्य पल्रिया शरा एव चातक्ाः तेषाम्। (र) अपनयघनत दुर्गयमेघात्। सथेति। व्थ मैशिलोवाक्यानन्तरम् एकापि जनकसुताया: कैथिल्या वागी पज्चवाखन कामेन अवभिन्न विटीषें निशिचरनाथ राजसेचर न हि प्रापतृ नेव प्राविशद्। इत विषाधि विषव्यया वेन तथाभनायाः कोषधे शक्ति सामथ्य पञ्न वकायि सुखानि यस तथाभूतेन कषिना सर्मेष टष्टम् वतएय उमनतमृत्यम् उपस्थित- निधन जन किन्न कि मो विभति? नैव विभतीत्वर्थ वासचमत्यो- रोषध न किञ्ञित् फलोपधायकमिति भावः । सामान्य न विशेषसमर्थ- दपोडर्थान्तरन्यास । तदुक्व दर्पये। सामान्य वा विशषेय विशेष- सन वा यदि। कार्य्यज्ज कारणनेद कार्य्यग च समथ्यते। साधक्योंगे तरेगार्धान्तरन्यासोडष्टधा तत दति। माबिनीष्टत्तम् ॥।२१। (ल) ववधीरपेति कवोरया सामानना तख्ा: भगिति वच- नमु। (व) तां मैथिलीम्। चभितः समन्तात्।
Page 240
सुन्दरकागडम्। १३:
वाच्षसीराह्य मवत्ववतुभि (थ)रप्युनायेरेना ममावसवया कु हध्व मयम ननुकला(ष) चेदिमा हताया प्रातराभाय (स) महानस(ह) नवतेत्यादिश्य निभान्ते प्रत्यासन्ने निशान्त(क्ष- मेव विवेश। तदनु भौषएवीचणच्षणदाचरीय वाकादोषो- न् पणाम्म कुलितह दयपुरडरो का (क) पुएड रौकयूथपरि-
भापबलाद्दसुन्वरा प्रपन्ना (घ) जनकनन्दिनी चिन्तामेवम- करीत्।
(प) चतनभिरिति चतुर्मि सामदानभेटद्वूडरूपै, सामदानभेट्- हगड़ मत्यपायचतुष्टवममि्त्यमर । (घ) कानसुकला मतिकूलरातनी। (स) मातराशाय पातर्भोज्ञनाय । (उ) महानस रननशान्ास्। (च) निशान्न मभाते। मत्यासस् निकटवर्चिनि। निशान्त ब्रटह, निशान्त म्टउ्पान्तयोरित्यमर। (क) भषयोति भोषय भयदूर बोकग दर्शन यासां ता चगा- चाय राजन्यः तामास् वाक्टोषोन्मषणात् कर्कशवचनम्रयोगात्। सुकुलितेति सुककुलित निमीलित निस्तव्मिति यावत् हृदयमेव पुगड- रेकं कमल यखा: तथोक्ा। (ख) पुराजराकेति पुरडरोकयूथन व्याप्रट्टन्देन परिष्टताया भारडाङ्गनाया कथ्या भङ्राम् कादस्थामिति यापत् अद्गोमुवया बट स नो सनुकवागति भाव:। (ग) गोर्वासतरुगपोव देवाङ्गनेव। (प) मपन्ना प्राप्ना।
Page 241
२४० चन्दू रामायणे
नूनं विदितव्टत्तान्ते जटायुषि गतायुषि। भामिहावस्थितामार्व्यपुतः किन्नावबुध्यते ॥२२। आहोखित (ड) क्रव्यादमावया (च) विपर्य्यस्तप्रक्तेः (क) काकुतृस्थ। किमु नास्था सजायते (ज)। अथवा, न केवल मामहरद् दुरका ऊपाच रामस्य निसगसिद्वाम्। दूदं न चेतु संचचितवस्लः कि भवेत् स तूखों जगटेकवीर. ।२३। दूत्थ' विलप्य रघुपुङ्गवं चिन्तयन्तो सच्छा(भ)मच्ा अगमत्।
नवसिति। विदितः नातः हत्ताल ममानेन हरयनातति यावत् यमातृ तादृये गतायुषि त्यक्कपाये जटायुषि कायपुत्र राम दूडावस्यिता मा कि कथ न कावबव्यते न जानाति ननम् । तादृशाव् अटायुष: सकाशात् मम छत्तान्तगाशयमाय्य पुत्रः ज्रास- सीति यावत्। कानुष्ट वद्टत्तम् ॥२२l (ड) वाहोख्वित् चथवा। (च) क्रव्याटमायया राजससायया। (क) विषय्य सति विषययस्ा विक्वता प्रक्वति यस ताहृपख् । () किसु कथम् व्यास्था बत्न नयोति पेष न संजावते। न केवलमिति। दुरात्ा रावम केवस मान, रामख निसग- सिद्वा साभाविकों कपान्ज कहरत्। चेत् यदि दट्ट तदीयऊपाया कमि दरस न खादिति शेष तदा सम्मतवत्सख वश्तितरपाल जगदेकवीर सवशक्तिमानिति भाव सा किं दध तुष्णीं भवेत् ? नेव भवेदित्य्य। उपज्ातिष्टत्तम् ।२३। (अ) रुक्छात् इु.खातिभबाृ।
Page 242
सुन्टरकागडम्।
निशाचरीम्तां निरवद्यभीलां निभत्सय न्तोर्निभृतं निवार्य्। अस्वप्नत्ी कोत्सवमातमटृष्ट
दु खप्नमेकं त्रिजटा जगाद ।२ ४।। किञ्,
उपघ्नववक्षम्य परोक्षभावा- दुपेत्य पृथ्वों सुचिर लुठन्त्या: । नतजरस्तौमुखकर्षिताया: सोतालतायास्त्रिजटा जटाभूत् ।२५।। तदनन्तरमात्मत्यागाय स्पृहयन्त्या मैथित्यां मारुतिरि- यमनुपेक्षणीया तपखिनी नौतिममुख्जतीति (ट) चिन्तां
निशाचरोरिति। लरिजटा नाम काचित राजमी ता निरवध् शोलास् वनिन्द्यखभावां निभत्म बन्ती तिरस्करवती निशाचरा बिष्टत नीचेः निवाय्य निषिध्य काखप्नलोकाना देवनासुतसरो वत् तथाभतसालना टष्टम एक दुस्प् जगाट शशस। ढेननायुतमन गजसाना छन ससल दूति भाव•॥२8॥ उपप्नेति। वरिजटा उपन्नश्कव् वमयतरो परो्तभागत कसावविष्यादिति भाव• पृथ्वी भममिम उपेत् प्राम्य साचिर लठल् नकजजरस्ाभि: राजमीमि सुखे कर्षिताया व्याकषेया नात सोतालताया जटा वाम्त्रमभूता लम्बमाना विस्तति न्मुन। - जातिट्टत्तम् ॥२५॥ (ञ) छातमत्यागाय टेहतागाय। (ट) नीति वमुजती ईदर्श समन कालकग एरतालाग ता कमुखृती अव्वञन्ती वानुसरन्तीति भाव।
२१
Page 243
२४२ चम्प रामायम
परिय्ह्य नेदीया(ठ)नस्या बभूव। तत,
विस्त्रश्णार्थ मयमन्वयसङ्गतानि रामाभिकीर्तनमधूनि शनैन्य षिव्वत् ॥२६।। तद्नन्तर समन्तात् प्रसारितनयना जनकतनया तखां शाखाया शाखामगमुद्दीव्य चकितहृदया दुखप्न- बुद्मा (ड) सलक्षणाय भरवने भट्रमाशंसमाना (द) जनमिम दुशपखाप (स) खन्न. कथमाप्नयादिति विचिन्तयमाना सावासमायातनेक् तपतिबुद्दा तम्माव्ारृतपुतात्तवास। सोडपि समवतोर्य्य वचनवैचित्राज्जनकपुतं प्रत्यापयन्त) आञ्जनेयः कवताव्जलिवंजिन्नपत्।
(ठ) नेहीयानृ निकटव्त्ती। देव्या दूति। अयं इनमान् विस्त्म्मयार्य विश्वासाथें देव्या सीताया दधाननवचोमयं यत् वञ्त तेन दोषं चतमिति यावत् यत् कर्णान्रव्रय तव्य विरोपसे उपशसने भेषजानि कषधानि वन्वय मद्तानि वशसयुत्तानि रामाभिकीर्त्तनसधूनि रामनामोह्/ारयमधु- कपानुमानानीति आावः शने क्रमेय न्यविज्जृत् निषिक्रवान् रामगुयान कोनयामासैति भाव । वमन्ततिलक इत्तम् ॥२६॥ (ड) दुःखप्नबुद्मा ममायं दुष्ट खप्न दति बोधेन। (ढ) भट्र सहलम्। फयाशसमाना कारयमाना । (ख) दुगपरुाप टुलेभनिट्रम्। (त) म्रत्यापयन् विश्वासयन्।
Page 244
सुन्दरकाएडम् । २४१
कत्याखि। तीव्रवेगेन त्वद्ियोगेन ताम्यतः। राववेन्द्रस्य दूतं मामन्यथा मास्म मन्यथा.॥२७॥ त्वया सह प्रस्थितचित्तवत्ति- विभावरोकोकसमानधर्मा। वचोऽब्रवीन्मथिलि ! मन्म खेन त्वां कोशल कोशलराजपुत्र: ।२८। अपिच्, शिरसा तव सौमितिरकरोदभिवादनम्। अपृच्कत् सोडि भद्र ल्वामधिपश्च वनौकसाम् ६२ट॥ एवमसिहितया तया सभ्भ तविस्त्रममया (थ) भयानपै-
कल्यागीति। हे कल्यायि। मा तोव्रवेगेन दुःरूहसन्तामेनेति भाव: तव वियोगेन विरह्ेण तास्यत. ललिश्यतः राघवेन्द्रस रामस दूत कन्यथा मास मन्चथा दूतातिरिक नावगच्कति यावतृ। कानु- ष्ट व छृत्तस् ॥२७॥ त्वयेति । हे मैथिचि! तया वह प्रस्थिता चित्तष्टत्ति: यख तथोक्त त्वामेव सतत मनसा चिन्तयन्तिति भाव., विभावर्यां रात्र: कोकेन चक्रवाकेम म्रियाविर्रा्ितेनेति भाव, समानः धर्मः कवस्था वस तथाभृतः कोशलराअपुत्रः रामः मन्म खेन त्वा कौशलं कुशलमयं वच कञनीत। उपनातिष्टत्तम् ॥२८।। शिरसेति। सोमिति: खन्तमः शिरसा तव अभिवादन वन्दन ककरोतृ। सोऽपि वनौकसा वानरायं काधिम सुगोवस ता भट्ट चेम अष्टच्कत् ॥२६। (थ) सम्भूतविस्तम्भया सन्नातप्रत्ययया।
Page 245
२४४ चम्परमायगां
तथा (द) तावदनुयुतताः (ध) पवनतनयो बालिमरणकारम नुगोवस्य सख्यमाख्याय प्राचेतसचेत दूव (न) सन्ततसुव्षि- वितरामनामक (प,मङकलीय कमस्येप) प्रायक्त्। सोख्यावहस्य पवनात्मजदीयमान- रामाड्लोयकविलो कनवासरस्य। सत्य कला शततमीमपि नैव भेज पाषिम्रहीतवादन जनकालजाया: ।३०॥ ततस्त जानकी नि.सीमहर्षा बभाषे। महाभाग! सवथास्य दुरामन. प्रत्यासीदात (ब) मृत्युस्तथेवमनला- भिधानया (भ) विभौषणदुहिता महज्न खमात्ा प्रेषितया
(द) भयानपंतया निभोंकया । (घ) वनुयुत छष । (न) प्राचेतसचेत द्रव वाल्मीकिचित्तमिय। (प) सन्ननेति सन्त्त सतत सन्रि्ित रामनाम यत्तिन् तत् । (फ) कख सीतायै। कौख्यावहखति। जनक तजाया सोतायाः पायिमहोतवदिन वियाहनन्दनिवस सौख्यावइस सुख जनयत, पवनात्मजेन इन- मता दीवसानख रामाड्गलोयकस विलोकनवासरख दर्शनदिनस्व शततमीनमपि कलास काश नैव भेजे नैव प्राप सत्यम्। रामाङ्गलीय दर्शने वदानी सीताया वादयं सुखमासीत् विवाहम होत्वटिने तादृश *ैवेदि भाव। वसन्ततिखक इत्तम् ॥२०॥ (ब) प्रत्यारेदति सच्विघत्ते। (न) वनलाभिधानया कनबानासा।
Page 246
सुन्दरकारडम्। २४५
मार्य्यचुतस्य न समर्पयिष्यति। नियतमहमपि मासादूरड इन भक्रुयां प्राखान् धावयितुमिति। एतदाकख मारुति- महानुभावे। माभैषीः। भवन्तीं वहन्ेव तूरमुलद्वित- सागरो राघवचरणसरसिजसुपयास्यामीत्येव मां समथें समर्थयेया (य) दव्यभिधाय। महाम होघ्रसध्रीचों सोड्य वद्विसुपेयिवान्। यया नूनमपां रानि. कुल्यातुत्यां विशेहभाम् ॥३१॥ अथ तमुवाच सा जनकसुता मुदिता किमु तव टुष्करं चरगालद्वितवारिधेः । अपितु मया सह पवङ्गपुङ्गव । यास्यसि चे दियमनपायिनी परियमेद्वतः मदवौ ॥३२॥
(न) तुरेय चतुथ उप,व दएडमित भावः। (य) समषवेथा सन्भावय। मदाम हीध ति। सोउच इन्मान महम होध्मप्रोषो महा द्रिसश्भी दृद्धि उये यश नृ म्राप्त पर्वताकारशरीर छ्तवानित्वय। यवा दड़ता यमा राशि ससटू: नन नि्ित तुल्यातत्या चटूतर सरशें दशाम् कबस्था विशेत् गच्तू। तटानीं तख्वररसकाये मसुद्र: गोष्मदमिव आसते सेति भाक: ॥२१॥ सथेति। कयानन्तर ताहयशरोरधारनानन्तर साजनकदुडता सोता सुदिता हृष्टा वती त इन्मन्त उबाच, है सरडपुङ्गव । कपि- स। चरणेन लाहतः वारिधि: ससट्रो वेन तथाभृतम तव दुष्कर दुसाध्य किछ? किमप वताध्य नारीतर्घ। जापित विन्तु नया मड चे याद वाखसि, तदा दर्य कानमाबनी बचया.
Page 247
२४६ चम्म रामायणे
श्रन्यच, पातिव्रत्यहुताशनेन यदि तं कुर्य्यामह भस्मसात् सत्य दाशर्थे: शरस्य न भवेदात्मोचिता पारख। वशोनियापतिपि प्रस्तानकान्तिभवेत् - तिरावसे रघुपती यात्रा मम खयसे।३३ न त नः (र) पवनसुत, सीता पुनरभाषत। ि उगेस तव मैथिलि! वचचितायाः टगेय पुनराग तिरित्ययुक्कम्। हमा धपि भुवने विदिता यदि स्यात् ॥् ार रामधनुषः प्रथिता प्रशस्ति: ॥३४।
नि -परोगि एवत् भगत पढवी पन्था समट्लडनरूपेति भाव: किगी गच् तृ, वौखेख प्रत्यानोतेति अयशसा कान्का
Tवव । प्रातिव्त्मेन इताशन ववग्नि तेन वह बढि व भतग कुर्यात, तदा दाशरधे शरख वत्ममोचिता खस े गय्दा 77 सच्वतः न भवत। किञ्च, एतख ढाथरथे यथो- नडपि हो चन्द्रोडपि प्रस्ताना कान्ति वख तथाभत: कय नो रमे शासित, राजयो येन तथाभते सतत प दर वरनयसे सद्लाय अवताति शेष । भादुळ
1-) या1 र्पिषित। 7-सा। हे मैथिचि! सायामृगेय छझ्ममुरङ्गगा वज्जि माता अरT स शाख भुमेय वानरेय पुन, आगति: प्रति- निनिहिति कया पति वयुत नोचितमित्वयः । भुवने यहि एषड
Page 248
सुन्दरका सडम् ।
किं बहुना, दत्येतदेव चिन्तितं यदहें (ल) राघव गहिसयास्तदेव निव्चित यत् सटश(व)मीदशस्य समाचारस्य, तदेव प्रकाशित वदनुगुरं (प) रावणापराधप्रतिक्रियाया- सेवानुमोदितं यदनुकूलं कुलबध्शीलस्, तदेव कथितं यदुचित चत्रियाणीवाष्ीक्रमस्यति (ष) बहुभः प्रभस्य सवथा रामलक्षणी लङ्गामिमा प्राप्ताविति जानकि जानीहि जनमिनमनुजानौहि प्रस्थातुम्। किञ्ज, काकुत् स्थेन विदितपूर्व किमप्यभिन्ञान (स) दीयतामिति। सा तु दोघे निखस्य निव्चित्य पुरा खलु चित्रकूटतटवने तरुण- तरतरुरमणीयतया (ह) मन्दीऊतनन्दनवैभवे (त) रघु-
कथा वारत्ता विदिता वात्, तढा रामधनुष का नाम प्रशास्तः ? नैव काचितृ प्रशसेत्यथ । वसन्नतिलकं टत्तम् ।२४। (ख) कह असुरूपम्। (व) सदभ योग्यस्। (श) ऋनुगुम अनुरूपम् । (घ) चतरियागांव गोक्रमख चत्रियारया चलरियपत्रया वीर मत्या इति यादतृ वाषोक्रमस् वचननियसम्। (स) अभिन्वान साभिज्वायते कानेनेति अभिज्ञानं प्रभाषभतं चिङ्कम्। (ह) तरुणतरेति तरुणतराया नवम्रट्टद्वाना तरणा कछारगां हमयोयतया सौन्दयेग। (प) मन्दोकतेति मन्दोकत लघूकतं नन्दनख देवोद्यानस वैभन चस्मदु शोभेति बावत् वेन तथाभूते।
Page 249
२३८ चम्प रामायणे
नन्दनोपधानीअतोत्सड्गाया (क) मम पयोधरपरिसर (ख) खरतरनखरागरविरचितविदारणं धाराघरनामान कारक बघुपतिरवालोकयत्। कुश रू प कुशेश्यासनास्तर विजही वासविवायरे स वीर:। अ्रथ तत्कपया हताचचिमात्र- ख्विरजौवी स दधी यथाथसंज्नाम्।३५॥ सैषा परिचितकथासमरसाद्िगुणदुर्दथा (ग) केर्मपन- ड(घ) मपरमिदमभिज्ञानमुन्म च् (ङ)। चूडामगिं कपिवरस ददी दशास्-
(क) रघमन्दनेति रघुनन्दनेन उपधानीक्ृत• शिरोडबलम्बनीसतः उत्सङ्ग: क्रोड यखा तथाभताया.। (ख) पयोधरपारसरे सनदेशे। कुशेति। सनीस राम वासविवायसे ऐेन्द्रकाके कुशरूप कुशे- पवापनासत ब्रह्मासत विजही तताज। वरथानन्तर भरत्यागात् पर तख राजस उमया प्रगात त प्रति अनुकम्पवेतर्य हृतम व्नमात्रम् एकमाल्र चक्यख तथाभूत चिरजीवी स काकः यधाथरुन्ताम् एकाक्षेति यथाथ नाम दधौ दधार ॥५॥ (म) ह्िगुयादुदशा द्िराष्ट सदु खा। (घ) केशमिनद्ध केशाव्यन्तररच्ितम्। (ड) उन्म च्य वहिष्क ता। चूडामगिमिति। ऊशाङ्गी सीता दयासात् रानखात् या
Page 250
सुन्दर काण्ड म्।
आदाव तं प्रसतिपूर्वममौ प्रतस्थे माणिका गर्मवदमोरगतुत्बाहु ॥३६। ततः कवतक्वत्य एवं निर्गत्य निजागमन निशाचरपत: प्रकर्टायतु(च)मशोकवनिका प्रवभञ्ज प्रभञ्जना ताज. (छ)। स्वक्वत्ये: शाखानामवनतमतीव प्रकटयन् अमार्गेण स्ाम्यन् परिकलितमङ्ग: सुमनसाम्। दिनाना सव्तास छुतिमधुरवाचा विरचयन् अय लोकोद्याने दशवदनलीलाम तनुत ।।३
सन्त्ास तेन तवनिवारयायमिति भार पूजिनव महत समे. शिवेन शिखा ज्वाला यस तादृश चूडामयि मिरोरत्न कमिवरव् हलसत ढढौ। वसौ इनमान् त चूडामशिम् चाटाय स्टडीता माथिक्य रत्नविशेष मरभे मध्य यख ताद्श नदन सुख फणनबडल मिति भाव वस ताट्गेन उरगेय सपस तुव्य बाड यख तथोत्ः सन् उरगतत्न वाऊना चूडामर्िं दघदिति भाव प्रथातिमें प्रयानपुर सर प्रतस्थे चलित। वसन्ततिदक दृत्तम् ।२६॥ (च) प्रकटयितु प्रकाशयतुम्। (छ) प्रभञ्जनाम्मज इनमान। खशयारति। कय इन््मानृ लोक: भवनिव उद्यानम् उपरनं तसतिनु खळत्व: निजकाय उज्लम्फनादमिरति आन, पछ्े खकीवदुषयरति भाव. शाखाना विटपाना पक्षे बंशोयानामिति भाव, वतीव व्वत्यशम् कावनति पातं मटकवन् कुषद्तिति याव कानागेय व्राकाशनत्मनेतर्य, पक्षे वभिष्टाचारेय साम्यन् विच- रन्, सुसनसा पुष्पाया मचे साधना परिकजित सत, बङ् पातन यन तथोक्', सुतिसधरा सवखप्रिया पचे सुतिभिरव दे, मधुरा वाक
Page 251
२५० चम्प रामायणे
तदनु सरभसमारकिकरचोगएनिवेदित प्रमदवन कद नकु पितद्शवदनप्रेषितान् (ज) पितपतिकिङ्करभयद्वरान् (भ) प्रहस्तपुत्नेए जम्बुमालिना सह (ञ) निहत्य चैत्यती. रस(ट)मुपागतवति हनूमति पुनरपि निभमितामितनि- पिचरगसमारणो (ठ) रावयः सचिवान् पञ्च पञ्चाननप- राक्रमान् (ड) म्रहस्तप्रमुखान् बलीमुखं जौवग्राह (ढ) गहोध्वमिति प्राह्िगोत् (प)। तत् तानपि पञ्चता (त)
येषा तेषा दिजाना पिया मचचे वाह्मखाना सन्त्रास भय विर चयन् जनयन् सन् दशवट्नस् रावराव् लोखा विलसस् ववततुत विस्त तवान् वातुचकारेत्यय। निदर्शनालङ्कारः । मालिनीटत्तम् ॥३७॥ (ज) सरभस सवेगस्। वरिकेति ववारक्षिकै, उद्यानपालैितरथ: रचोगसे निशाचरट्टन्दैः निवेदितेन विज्ञापितेन प्रमदवनख कटनेन भज्जनेन कृपितः यः दशवदन, रावय, तेन मषितानृ। (भ) मितपतीति पितपतेयमख किङ्करा द्रव मयङ्कराः तान् । (ञ) जम्ब माल्रिना सह जम्ब मालिनसपीत्थ.। (ट) चैततोरखं विन्रानस्थानभूत वहिद्वारमित्यर्य। (ठ) निशसितेति निर्षामत सृतस् कमितानास् चासझाना निधि- चरगखाना नारय निधनं वेन तथाभतः। (ड) पञ्ञाननेति पञ्जाननपराक्रमान् सिंहविक्रान्तान्। (ढ) जोवयाह जोवस जोवनख याह. ग्रहस यतित् कर्मेयि तहु यथा तथा। (ख) प्रा्विखोद् प्रेषयामास। (त) पभ्ुता निधनस्। (थ) तोरपपरिघेय वाहिर्द्वारागेलेन।
Page 252
सुन्हरकारडम्। २५:
स्ानमुद्टोषयन्तं हनुमन्त नियन्तु (द) निखिलरक्षतामळ न्तमन्कुमारमाच्चिपत् (ध)। वत्ःमङ्ट्टचूर्सीक्कतकनकमहाभित्ति चेत्योत्यधूल्या नच्षत्राणामकाले सरगिमरुसयन् वौरलत्तमा समैतः । उन्त शूराख्यशारान् चितितलफलके नेपणीयान् हनूमा- नत्तक्रौडां विधात दशमुखनगरीचत्रे तत्वरेऽसौ।३८॥ तत्चरसं चपदाचरा सा म निमिषता(न) मेव निष्पादित- तदङ़निष्प षक्कत्य (प)स्वेत्प्रसाद(फ)सुत्माटितस्तन्जात जा
(द, नियन्तु बड्म्। (घ) आक्षिपत् प्रेरवद्। वच दति। व्तम महट्टन व्धातेन चूर्गीरत कनकमसा मित्ति काजनचाऊत्य यस तथाभतात् चैत्यात वा्ठिद्वार विश्ामचेलात उत्ा उत्थिता या धूलो तथा, वयकाले नचलाणा सरखिं आगम् अन्तरीक्षमित्यथ अरुमयन् रक्ोकुवन्, वीरलप्ाता वोय्य सम्पटा समेतः युक्त, वतौ हनमान् अचक्रोडामृ कनेय मढाख्य राज्सकुमानैय सष् क्रोडा बुद्धमिति भाव पदचे चनक्रोडां पाशक्रोडा विधात मने क्ितितलसेव फलरूम् अक्तक्रोडाभाज्न अतदारु निर्मितपट्टविशेष तखिन् नेपणीवान् पातनोयान् पक्षे निव्ेपा्डान रक्ष सु राजसेष मूरा वोरा वाख्या वेषा तथोक्तानु शाराज् पाधगुड़िका: प्रतोति शेषः दपसखख नगरी बट्टा तव्या सत्वरे म्राङसे तत्वरे त्वरान्वितो नभव । सग्वराष्टत्तम् ॥३८॥ (न) छमढाघरायां राजसानाल्, अनिमियता निभेषपातमकुर्य तामु। (प) विध्यादितेति निष्मादिनं सम्पाटितं तेषा नगहानराखाम् षद्गाना किरस पज्त निदेख कायें वेन तगाभृतः । (फ) नैलास चेतलूप राजपटबम्।
Page 253
चम्म रामायणे
ए वेटसा (ब) दग्ध्ा भूयोऽप्युपाचरिततोरणः समौग्यसृतो (भ) वसूव। एनसपि वत्तान्त गुला कुषितस्य पिभिता- छनपतर्युंगयदेव (म) निपेतु. पुत्रे सूामजिति खमति- हैतो(य) वशतिदृश्यः। अनिसिषसुवने वा व्योस्त वा भूतले बा समरसुपगतं लां पौचचितु कः समर्थ.। इूति नुतिजवनेन स्वाघयन्म वनाद प्ववगमिह नयेति प्राहिगोद्रावसेन्द्र, ॥३६॥ मेतु शोकरसं निभाचरपतर्हन्तुञ्ञमू रच्षसां तस्यान्तःपुरयोषिता रचयितु मानं विना रोदनम्।
(व) जातवेटसा कग्निना। (भ) अयोगषि पुनरपि। उपाश्विततोरण तोरणसुपाम्य- व्वित्यरथे। समीरसुतः वायुपुल्। (न) पिशिताशनपते रावयाख।युगपदेव समकालमेव। (य) सल्नामजिति दृन्द्रजिति। खमतिहेतो निजबदिहेतो:
कनिमिससुबने द्रति। अाननिभिषभबने देवलोके व्योक्ति काकाशे अतले वा समरमुपगत युध्यनानसिति यावत् त्वा वीचितु ट्रष्ट कः ममर्ध शक्ष ? न को5पीतथ । द्ृतीत्य तुतिवचनेन प्रभसा- वादेन लाघयन् प्रशसन राज्सेन्द्र राउण परग वानरम दृद्ठ नवमकाश दूति यावतू नय प्रापय द्रात एवाति शेष मेघनादं पर्िमोत् म श्यानाम। मालिनोष्त्तम् ॥३६॥ नेतुमि.। नि्धिचरपते रानमरजय्, निशाचरपतिमिति छाठ• ममीकी तोश १,खान नेतु प्रापवित रचषमा ए वस र भ7रो का कार्व बिना
Page 254
सुन्टरकाएडम् । २५३
सूर्य्या चन्द्रमसो: प्रवेशविकलां लङ्गापुरीमा्निना शुद्धि कर्ततुमसुथ वासवजिता जाती रसस्तोरणे ।0 सगामदुर्दिने तस्मिन् जहर्ष शरवर्षिि। वर्हीव मेघनादेन मेघनादेन मारुति: ।8१॥ तदनु यातुधानप्रबलप्रधाननिधनक्रुडो (र) विविधा युधवैतथ्य (ल) विमश (व) विजयश्रीसगन्ध® गन्धवाहन- न्द नं (श) चतुराननास्त्रेर (ष) बबन्ध दृशकन्धरात्मजः (स)। सेन दिव्यास्रग विवशशरीर(ह)मेनं पिशिताशना: शोस- वल्कले(च)बबन्ुः।
रोटनं रचययित ता रोदवितमिति यावत सर्य्याचन्द्रमसोः प्रवेश विकलां प्रवेशरहिता सर्योेगा चन्द्रन च प्रवेष मशक्यामिति भवः लड्डापुरीम् कब्निना काग्निटावेन शुद्धि कत्तेम् व्यसुष्य इनूभतः तोरये वासवजिता दन्द्रजिता वह रयः संगाम: नातः। शादू ल- विक्रीड़ितं इत्तमृ ॥४.॥ (र) यातुधानेति यातुधानाना रक्षसा मध्ये मबबाना मक्ट्ट बलशालिना प्रधानाना मेषाना निघलेम वघन क्रढ.। (ल) विविधानास् आयुधानाम् बखायां वतथ्य वेफल्य वरप्रभावेय इनमतः वस्नवेध्यत्वाभावादिति भाग:। (व) विमृश्य विविच्य। (श) विजयशरोसगन्व विजयन्रिया समन, नम्नाइनन्दन इन नन्तस् । (ष) चतुराननाकत या बह्मास्तय। (स) दृशकन्वरातन रावयपम्:। (इ) विषधशरीर पराधो टेनस । (च) शोगवल्क ले शोगार पतय न मिः॥
Page 255
२५४ चम्पूरामायणे
स मारुतेनैनट तपाभजम्मा
पुरा पुलसत्यान्वयपांशुलेन वन्दीकवतानां सुरसुन्दरीगाम् ॥४२॥ सदनन्तरमितरहननासहतया (क) निजाङ्ग तस्य दि व्यास्तस्य प्रभावं विभावयन(ख) विभावरीचरपतितनूज (ग) पवनतनयं म्निजपितसमोपसुपनिनाय। सोडयं ददर्थ दभकन्धरमन्धकारि-
व्याधूतचामरमरुच्चलितोत्तरीयम् ॥४३०
व दूति। नैक् तख्य दन्द्रजित: पाभात् जनम यख ताट्टश आरुते: इनसतः बन्तः पुरा पूवर पुलस्यान्वयपांशुलेन पुजस्यवश कलङकारिया रावशोनेत्यय: वन्दोकतामा इठहृतानां सुरसन्दरीय बन्घनख् मोच्ते मोचने हेतु: कारणम् काभवत् । उपजातिट्टत्तम् ॥४२।। (क) दूतरहननामइतया चन्यविघवधासमतया। (ख) विभावयन् प्रकटयन् । (ग) विभावरीचरपतितन्जः राजसराजतनय । सोडयमिति। सोडयं हममान् अन्कारे हरख य: लोबारि क्रीडापर्वतः कैलास इ्वत्यथः तळा तोबनेन उद्कंपेय परोचत बाइवीयय भजबल यख तथाभृतं, वन्दोअतामास् दून्द्रपुरवारबधना खगवेश्याना कराय: व्याधृतेन सव्जालितेन चामरमरुता चासरपवनेन चलित कम्मितम् उत्तरीयं यख तथोक, दशवन्वर रावय ददर्य। वसन्ततिबक इत्तम् ॥४२॥
Page 256
भुन्दरकागडम् ।
आपाटलाधर पुटान्तविराजमान-
सन्याम् दान्तरितमध्यसुवामयूख- रेखाभिराममिव वासवनीलमैलम्॥४8॥
क्वायात्मना प्रतितरङ्गविराजमान- शोतांशम एडल सनाधमिवाम्ब राशिम् ॥४५॥ निःश्परेयसः प्रयिनीं पदवों निरोडं तैलो क्य पापपरिपा कमिवात्तरुपम्।
लिभिटेशकन्वर विशिनटि प्ावाटलेव्याटिभिः। आपाटले ट्रेघट्रक पधरपुटान्त विराजमानेन दद्ट्रामइसां टन्तमयखाना मसरेण विस्तारेय धारा चित्रा शरीरकान्तिर्य्यख तथोत्तम्, अतएव स्- म्व दानाम् चन्तरिता छान्तगता मध्यसुधामयखस व्यद्चन्द्रसन्वर्थ: या रेखा तथा अभिराम: सुन्दरः तं वासवनीलशलम् दन्द्रनील- पर्वतम् । वसन्ततिलक टत्तम् 8४8॥ संग्रामेवि। संग्रानकेलौ समरक्रोडायाम् ऐरावतेन सहेति भाव• पररिघट्टनेन ऐरावतकनृकम्प्ारेगेतरथे: मग्नन निखातेन भग्न न चर्णितेन दिग्दन्तानां दिग्गजानी दन्नेन सता सुद्रा चिन्न- विशेषः यख तथाभूतं भजान्तरालं वच्ःस्थल यक् तथोक्तम्, छतएव कायातमना प्रतिविम्बरुपेय प्रतितरङ्ग विराजमानेन गोतांशुमगडलेन मनाथ सयुत्मृ धम्ब राशिमित ससद्रूमिव। उपमालङ्कारः । वसन्त तिखक टत्तम् ।४५॥ निःअयस दति। निःश्नयमः सुक्र: प्रययिनीं साधनीमिति
Page 257
२५६ चम्परामायणं
सूर्य्येन्दुपावकम हासि तपोबलेन जिल्ा यथेष्टम भिषितमिवान्वकारम् ॥४ई। सोऽपि पवङ्गम मवेच्य समीरपुत्र चित्रीयमायहृदय: पिशितापनेन्द्र। कैलासभेलचलनागसि भापदायी नन्दीखर: स्यमुपागत इत्यमंस्त ॥४७॥ ततः प्रहस्तन विहितविविधानुयोग: (घ) प्रत्यभाषत रावणं मारुतिः। अयमहमह्कामधिप तिकुलतिलकस्य (छ) सत्य सन्धस्य पितनियोगससुपनतवनवासनिरतस्य (च) शू-
भाव: पदवी पन्यान शिष्टसमाचारमिति भाव: निरोड स्वमयितुमषिति भावः खात्तरूप प्ृतविय, मलोकाय विभुवनख पापपरिपाकमिव टुष्क तपरियाससिय सिवितमिति शेष, तपोबलेन सर्थ्येन्द पावकाम सूर्य चन्द्राग्नोना म्डासि तेजावि जिस्ा यथेष्ट यथाकासम् वभि षिक्न सराज्य निविष्टमिति भाव वन्वकारमिव स्वितमिति शेषः । वसन्ततिखकं टत्तस् ।४६B सोडपीति। मोडषि पिशिताशनेन्द्र: राजसेन्द्र समीरपुत्र वायुपुत्र हावङ्गम वानरम् अवन्य दद्टा चित्नीयमाय विखयमान हृदय यस सथाभृत: मम् केलासरशेलसय चलनम् उत्त्ेपयमेर व्ाम कापराध तमििन् शापदायी अाभिसन्तातप्रदाता नन्दीशवर हरातुचर: खयम् उपागत उपस्यित इति अमंस्त मन्यते स ॥४७॥ (घ) विष्ितेति विषित अृतः विविध: नानाविध वानुयोगः प्म्न: यम तथोक्त । (ड) खड्ामिह चफ्नम् अधिपतेः दिवसकरख कुलं वंधः तक तिलकस्य। सत्वसन्वस्य नप्रातिजस । (च) पिलित पिवनियोगेन ससपनते रहपस्थिते वनवासे निरत: प्रष्टतः तख।
Page 258
सुन्दरकाएडम्। २५०
पटहरियहननसमय समुषितदारान् षरासन्जातसुग्रीव सख्य समुत्खातबालिकरटकस्य (अ) दुर्वृत्तक्षत्रवंशवनपवनसार
शीमतो दाशरथेदू तोऽहं सीतामार्गमार्गशाय (ठ) दिभि दिशि तपनतनयप्रेषितानां (ड) वानराणां एकतमः समु
(द) सूपेति सूर्याकारेय अतिबाघित निर्जित मूम ये तथा- भता नखा यखा तवा प्राप्त वेरप्य रुपस विक्वति नावाकर्यच्छरेटन- कपेति भावः यसात् तथाअतख। (ज) कुष्यदिति कुम्यत् अयूपपसाया वैदुप्य गोति भावः सरप्रमु- छना निशिचरायां बल राकससन्यमित्यथ: एव पलालजाल शुष्क- धान्यषक्षचयः तवा कल्पानबात् प्रखयाग्न द्ेघटून ततसटश थिलो हख शरः वख तथाविधस। (अ) कपटेनि कपटइरियखा मायासगख बोरीस साघ: द्ननससये सम्मितानाल् छपहृताना दारायां आर्ययाया इरघ: धन्व घछे मामये सक्षातेज सुघीवसरून वानराजमेत्या सनबुखात छाछीे वराटकमित्र येन तादशल। (ञ) दुनताना पलाका राजन्याना वश एव वनं तख घवन मरथि. वग्निः सक्ष जामदग्न्यख। (ट) भुजेंति मजबलख् माखवलस्य व. वरछेम: दय्रे तख बोमन वेतो: विध्व सकारपक। (ठ) सौतानामति सोतावा आागे. पन्पा: तसा मार्मपाद सून.
पजाय। (ख) सपनेति तपनतनयेन सूवस्धतेन हुमीवेखहर्थे: मेपितान
नाम।
Page 259
२५८ चम्पूरामायये
ट्रलङ्गनजङ्घुालस्तव नगरप्रमदावनसौस्ति (ढ) रघुवरधम- दारान् प्ररम्य प्रतिष्ठासु(ख)मंदोयमागमनं प्रकाययितु
लमनुभूतनेक तलूतातन्तुसब्रहन(थ)स्तव परिसरमुपास- रम (द)।
मतोपरुध्य रघुवंभपतः कललम्। वैतानवेदिजनितं पवमानबन्धु वस्त्रेष बडुमविनीत। कथं यतेथा: ॥४८g
(ढ) नगरेति नगरख् लड्टापुर्य्या दत्यरथः म्रसट्वनसीक्ति प्रसट् बनप्रदेशे। (प) रदिशदु. प्रसातुमिष्ट। (त) अथिताः पतिता धशोकवनिवाया वानोकउनिवड्ञा: एच्ससड्ा: वेन तथाभत । (थ) अनुभतेति धनुभूतं नैक तलूतातन्त नां राजसरूपचटू कोटविशेषाखं सख्इनं बन्वनं वेन तथाविघः । (द) मरियर प्रदेशस्। उपायरम् व्ामच्न् । कानानैति। इअविनौन दरावार। आनाकडोक खर्मलोक पर्ययन्त परिकीततत सन् चरित् वख ताद्वश रघुवशपतेः रामख कलत पतनीन अल बड्टायाम उपरष्य अवरुध्य वेतानवेदिननित यन्तवेदिससुद्ध वं मवमानवन्धम् काग्निम् नस्तरया बह कथ वतेथा किमशें प्रयास कुर्य्याः ? विफलः पिपरीतफजब्ष ते प्रयास दति आवः वत्र रघुवोरपत्या अवरोधनं वस्त्रम अग्निबन्धन मिति
Page 260
सुन्टरकारडम् । २५६
प्रेङ्वन्तो पिशिताथया रणमुखे सौमितरिपत्रिक्षत तद्गात्रं परितः पततरिपरिषच्त्रच्कवि सा गमत्। द्राक् पौलस्य। मुलस्यवंथ विलये सभ्भाविते त्वत्ऊते कान्ताना नयनान्तवान्तसलिल मा भून्निवापोदकम् 1४26 बड्ादरोऽपि परदारपरो गयहे त-
वातापनोऽहमिति किं विनतासुतस्य श.सानिलाय भुजग: सहयालुतालु: १५०॥
विक्ल प्रतिविम्बभावे पर्ययनसानात् निदशनालक्कारः। वसन्नतिलक
उतम् ॥४८॥ प्रङ्गनीति। रसससे समामशिरम्वि मिशिताशया मासलोलेन सोमिल लस्झमाख पल्रिया भरेय चत तव गाव परित्ष सम नात् प्रङन्ी चरन्ती पतलनिपाषत् पकचिसप्तति छत्रच्तविम कातपत्रकान्ति सा गनत न गन्त। से पौलस्य। पुरुख्यनश नखत। तववूहते तव दुमयवायस्तमत्र्य, गुलसयनरख् दिखये विध्व से सम्माविते मम्यक्ष सब्याादते कवि कान्ना सदीयासायिति आव नयनान्तस्य शान्त नि्गलित पलिल जन निवापोटकं तपण- पारि तर्वात शेष सामतुन भव। सतरं रघुपतेः कान्ता प्रत्य- पत्रेति भाव। पाटूलविक्रीडत टत्तम् ॥४६॥ बदाटर हति। हे अनाय। दुदृत्त। परठारपर' परख्ी- लन्पट वं बडाटरोड्पि नातानुराोऽपि बहे वनीतमिति सेध इन्ताकनायशव्य रामत् कलव भखा नागा न गक भलगः पत्तम वह वाताशन वायुभक दति वियेति धेप वितता सुतमय गरुड़सय वामानिलाव निःश्ासमाकृत तोक मि थे: कि
Page 261
२६० चम्पूरमायणे
ननिर्गतो रघुपतेः शरोरगः। प्रापवायुमविनौत। तावकं कालयापनमपास्य पास्यति॥५ू१ किं बडुना, मायामुगे समरनाटकसूत्रधारे भाखामगे व भवतः प्रतिकूलवाते। दृष्टोद्यमस्य रघुनायकसायकस्य मुक्रा प्रणामकवचं कवच किमन्यत् ॥५२॥
स यालु ताल्यक् तथाभूत भवेदिति शेष ?नैव भवेटित्य टूष्टान्तालङ्गार:। दृष्टान्लस्तु सघलख् वस्तुन प्रतिबिम्बनमिति दर्पखे। वसन्ततिलन टस्म् ॥५०॥ बाउचन्दनेति। हे अयविनोत। दुराचार । रघुपते बाजरेव चन्दन: चन्टनट्टतः तख निषड्ग: तूग्ोरमेव कोटर तम्पातृ निर्गतः शहोरग वाखभुजङ्ग: कालयाघन कालवेपस् अपास त्यक्षा शेत्र- मेवेतर्थ तावकं तटीय मायवायु पारखति। हपकमलङकगार। दथोद्वतादटत्तम्। रात् परेनरखगरयोद्वतेति तलन्तयात् ॥५।। सयारृणे दूति। समर एव नाटकं तखय सलवाहे वारम्कन नटरपे पति वायत मायामगे काखुनममरूपघरे मशपे दति बावतृ नवस् प्रतिकूलवाते मतोपपवनदपे शाखासगे वानरे सयीति भाव: हष्टः उद्यम उद्योग यख तथाभतस रघुनायकवायकन् राम- नशव प्रयामकवव प्रमातिक्पं कवन्न शरोररकयोषयोग्यावटख- विशेष सुक्का विकाय अन्यत् कवच वम किम्? न किममीतर्थः । तं रघुवर परख व्रज, नोचेटू मतिरनास्ीति भावः । वसन्नतिखस वसम् ॥५२॥
Page 262
सुन्टरकाएडम्। २६१
एतन्रिभम्य कुपितः पिशिताशनेन्द्र: प्राणानमुष्य हरतेति मटानवादीत्। आजम्सिद्वमतिरत्र विभीषणस्त दूतो न बध्य इति भास्त्रगिरा रुरोध t५३॥ रावसोडपि विभीषयभाषण(घ)मङ्गोक्वत्य प्रवङ्गमाना- मद्गेषु (न) लाड्गलमेव वरम (प)। तदेव कार्पासवाससा सवीत (फ) वीतिहोत्रसात्क्त्य (ब) चतरे चत्वरे दोषानु- ह्वोथ सम्रहार नगरं पकतः सज्जारयतति राचसानादि देथ। तेषु तथा कुर्वाणेषु। निर्णयाविषयमस्य बालतः कर्यि कार्शनकुरम्बकबुरः।
एतदिति। एतत् इनुमद्प दरति शेषः निशम्य सुत्वा पिशिता- शनेन्द्र: राज्सपति: कुमित सनृ कासुष्य प्रागान् हरत दति भटाल् वोदान ववादोत्। छाल सभायाम् वाजन्मसिद्धा मति: शोभनेवि आव• यक्ष नथाभृत विभीषण दूतः न बध्य दननि शास्तगिरा पाससानुशावनेन तें रावर्य रुरोध वारयामास ।५र॥ (घ) विभोषयभाषय विभीषयवचः । (न) कङ्गव अध्य दति निद्धारे मप्रमी । (प) यरं कछठम् वतिप्रियमिति भाव:। (फ) सवीनं वेष्ितम्। (ब) वीतिहोत्रसातृतत्य अयग्निसात्लत्य कग्निना सन्दोप्यि यावत्, वीतिषोत्रो घनञ्जय दत्यव्निपर्य्यावेष्मर. । निर्यायेति। काख इनमतः वालतः पुच्छात् निर्निभेषणयभाव्य- सन्जयाव् देवाना सौभाग्यमव्वाराहित्वर्य: कर्िकारनिकुरम्ः कर्णि-
Page 263
२६२ चम्पूरामायणे
दुन्मिमेष भगवानुष्बुधः ।५४॥
वर्रितमाक दूयमानमानसा (म) जानकी हुताशन- मुपस्थाय (य) हनूमतः शीतो भवेति प्राञ्जलि: प्राथयत। घोर स्य राघव कलततपोमयाग्ने र्मा भूवमिन्धनमहं कषणमित्यवेत्य। शैत्य वितत्य दहन: पवमानसूनो- बालाग्रसीन्नति मिदीप इवावतस्थे ।५५S
कारपुष्मगु्क: तद्दत् कर्बरः विविधवसं दत्वर्थः भगवान् उषबुद्: आांग्बि निर्यायाविषय कथमोष्टशसुद्गसममिति निसनयानहें यथा तथा उन्मिसेष उद्बभौ। रथोइ्ताष्टत्तम् ॥५:॥ (भ) वरचिकेति वरत्िकाय्ा राजसीना मयेन। गर्शेदीण
(म) दूयमामभानसा सन्तप्रचित्ता । (य) इताशनम् वग्निम् । उप्रस्थाय व्वाराध्य सुतवेति यावत्। वोरखति। दहनः शम्नि वड़ घोरस भोषपाख राघव- कलत्रतमोमयाग्न सीतातमोऽनलब्य इन्वनं काष्ठ सा भूब न अव- यम् दूति कपम् ववेत्य विविच्य यदि वहं इनमन् टहेय तढा सीता कोपात् दग्वो भवेयमित्यवधाय्य ति यावत् पवमानसनो• वायु- तनखस्य बालाप्रशीक्त्ि पुच्छायदेशे शैत्य विभत्य विस्ताय आायित्यति यावतू मयिटोप दूव रत्नपदीप दव कदाइक: टोपकशृति भाव: कवतास्थ अज्वालेति भावः । एत्प्रेतालङ्गारः। वसन्ततिलक इत्तम्
Page 264
सुन्दरकागडम्। २६३
तदनु पवनतनयोऽपि पुरमिदं न खतु सुव्यत्ं नत(र). मालोकयम्। तम्मादनलसाच्षिकमेव पुरमखिलमालोकया मीति यामिनीचरगरं(ल) परिचिततोरसपरिधेष जघान। सोतामिधानकमलां प्रभवे प्रदातु लङ्गाणंवं सुभितसैन्यतरङ्गभीमम् । वेधा ममन्य किल रज्जुभुजङ्गराज- ओगावृतेन पवनावमजमन्दरेय ।५६। अथ लङ्कायां दह्यमानायाम्। रचःस्तीवदनारविन्दरजनीं विश्वअरावहहिणी- वर्षारभदभां दमाननयश:कादम्बक्वाइम्बिनीम्।
(र) नह रानौ। (ळ) यासिनीचरगयं निशाचरवरगम्। सोतेति। वेधा विधाता सीताभिधानकमलां सोतानास्तनी लच्मों मभवे रामाय प्रदात रव्जरेय भुजङ्गराजभोगः वासुकिदेष्ठः तेन काइुतः वेषटित: तेन, पवनाल्ज इनमानेव मन्दर: तदाख्यप्वेतः तेन, छुभितानि अम्निदाष्तात् सच्ोभ गतानि सैन्यान्यव तरङ्रा: तैः भीमं मयदूर सड्माथवं सड्टारप बागर अमन्य किस विलोड़या- मासेव। चन्न कितशब्द उत्प्र नावाचकः । रूपकासु प्राय्यितोत् मक्षा खङ्कारः। वसन्ततिलक टत्तस् ॥५ ६। रक्षःसोति। इनमान् दिषि वकाये रनःाखीर्या राज्षमीना वद्नारविन्दाना सखपद्मना रजनी निमीलनकारित्वाहिति भाव: दशाननख्य रावशाख वशासि एव कादम्वा, कलहंसविशेष तेषा काद- किबनी मेघलाला मेपोदये हमाना मसायनस भासतोयलाहिति
Page 265
चम्परामायणें
वैध ययोचित वेषनिश्चितमनोलङ्ाबधूटौजटां वैदेह्यास्त्रिजटासमां समकिरड्ूम्या इनूमान् दिवि॥9॥ अपिच,
रचोनाथभयात्पिधातुमनसां विद्याधगयां तदा। व्याजव्याहृतये यथा परियमेडूय्या तथा जृभ्भते
छत्र, वैधव्योचिते वेषे निख्चितं मनो यखा: तथाभता या लड्ा एव बघटी नवोढा कामिनी तखा: जटां समाराभावात जटित- केशचयरपां वैदेद्ा: सीताया लिजटासमा, तिजटानास्त्री कापित् राजसी सोताया मियसखी वसोत तस्ा: सदयीम् च्ान- न्दकरोमिति भावः, विश्वन्वरा पथिवी एव बह्ियो मयरी सस्ा: वर्षारम्मदभा वर्षारम्भावस्याम् आ्यनन्दोत्सवमति भाव: वर्षासु शरयुरयाम् उतसवस् कविसमयसिद्वत्वाहिति भाव:, धर्म्या धसममूढ समकिरत् विस्तारयामास। कपकमलङ्गुारः। शादूकविक्रोडित टत्तस् ॥५ ७। एवदिति। एतख इनमतः विक्रमवोक्षयेन पराक्रमष्व्वा अनिताम् वानन्दवाष्माणासृ उदुगप्तिम उदय रचोनाघस रावगस अयात् विधातुमनसां गोपितकामाना विद्याधरायां तदा तखिन् काले खर्खोकेपि कलिन्दः सूय एव शैजः पर्वेतः तख तनया कन्या यसना तखा खकोलशङ्डा तरङ्रसपयम् आयवइति जनय- तोति तथोक्ता धव्या धमसन्नतिः यथा व्याजव्याहृतये कलोक्तये फासमाक वाष्मोदयः कय दुःखननित दृव्यवसुक्रये दति भावः परि- सामेत् पर्य्थवस्यत् तथा नृम्भते वाविभवति। शादूकविकीडितं छृत्तसृ ॥५८।
Page 266
सुन्दन का एडम् ।
प्ादी नीलांशकश्रीस्तदनु मरकताबद्दनीवीविभूतिः करत रोपङ्गमङ्गी क्षगमपि विकचेन्दीवरस्रकसपती । पशात् सिध्धाज्जनाभा जघनकुचतटीकरहनेत्रेबु जाता दिक्कान्ताना तहानीं दशमुखनगरीदाहसभ्भूतधूम्या।५८। हा तात ! हा जननि! हा सुत! हा सहाय! हा पुत्रि ! हा प्रियसखि ! कव नु हा इतोडसि। द्वत्यादि पौरपरिदेवनभारवाग्भि रापूरि रावसपुरी शिखिना परीता ॥६० यैर्वृन्दारकसुन्दरोजनमुवे नीराजनं निर्मितं निर्मेधे गगनेऽपि यैविरचिता सौदामिनीसंहतिः।
आदागिति। तदानों दृशसुखख् रावसख नगरौदाह्हेन सम्भूता वतुङ्ग ता धू्या घूमसन्ततिः वादौ म्रथनतः नोबाशुइसव त्ीर्यसाः सथाभता तदनु तदनन्तरं भरकते: नयिविशेषे: बढ्ढावा नोजा वश्नस्रन्य: विभतिरिव ओरिव विभृति: श्वखाः ताहशी, चर सयि कासु रोपपरख व कमनामिपङ्कसव अङ्गायत्ा: तोका, तथा विकचानास् दन्होनदाया नीबोतृमलाना सज मालाया सपला वदगोति वावत्, पचात् दिक्वान्गना हिगबभूजा जघनकुबतटोकम- नेलघ जिग्व वव अज्ञन तदत आभा वसा: तथाविधा जाता। उमनलङ्गार। सम्वगट्टत्तम् ।all का तातेति । शिखिना घब्निना परोता व्यापा रावसपुरो का हा वात! इा जननि। छा तुत। हा सहाय ! हा पुति! ह्ा मियलखि! सु भोः क व्यं कृत्र तिष्धेत्र्थ ? हा इतः विनष्: आख, इतवाटि पौराखा परिदेवनभार विखामातिशयः तक् वागूमि बजे को ममलेरितर्थ: कापूरि परियूरिता। वसन्तततिककं
२३
Page 267
२६६ चम्प रामायणे
ते द्विताखपि वासराणि न गता निर्वामीर्वानल- ज्वालाड़म्वरमम्व् धौ विदधिरे बालानलोद्यत्कपाः।६१।
दङ्गा रभेषविभवामवलोक् लङ्वाम्। व्योक्त्नि स्थिता निशिचरा: सग्टहाणि नूनं निर्वापयन्त दूव नेत्रभवैः पयोभि: ॥६२।। चक्र भक्रजिदान्नया रणमुखे यत्कर्मं रचोगण- स्त्कर्तु नणदाचरचितिभुजा युक्कीऽप्ययुक्तीभवत्।
यैदिति। यै'वन्दारकाणा देवाना य. मुन्दरोजन रख मखे बीराजन निर्म्सित सत, यैः नि्भेध मेघमून्य गगनेि सौदामिनीना विद्युता संहति: विरचिता विशेषेय कता द्विलारायपि वासरायि दिववान निर्वास न गता: ते बाबानलोद्यत्फया: फुच्ाग्निससुद्ग तब स्फ लिङ्गा: अम्बधी धौवांनलज्वालाडम्बर वाडवाग्निशिखमाश िदघिरे विशेषया दतवन्तः। उपमालङ्कार,। शादू लविक्रीडित बत्तम् D६:७ चादीप्यमानेति। निशिचरा राजसाः वादीष्यमानः यः पवनालाजख बाल पुच्छः तसय सङ्गात् सम्पकात् लङ्काम् चङ्गारशेष: विभव: सम्पदु वखा तथाविधासृ चवलोक्य दद्टा नेलभवे पयोभि च्मुभिरित्यथ सम्टहायि निर्दापयन्त दरव व्योम्ति वाकाशे खिवता बनसुत्पचे। उतूम्र चालद्वारः । वसन्ततिलकं टृत्तम् ॥६२॥ चक्र द्रति। रयोगयः राजसनिचय: रयमुख सयामशिरषि 'पक्रजितः मवनाद्स वानया यत् कन रत्र विजयरुपसिति भावः चक्र बतवाल पूर्वसति शेष, सास्मत वमदावरन्तितिमना राचप वाजेन वावर्यनेव्थेः तत्मिलति भाता का आदिष्ठोपि तत् हनू-
Page 268
सुन्टरकाएडम् । २६०
क्षप्ताच्िंत हनूमता परिचिती लड्ामधाचीद् यथा तत्पित्रा मर्ता युतोऽपि न तथा दाहक्रियाया पटु:॥६३। तस्तिन् हनूमदरसिप्रभवे हुताशे शुद्धि विधाय पतिमेव समेतुमेच्कत्। लद्खवरेण रणकेलिकुतूहलेन बाहोबलादपहता सुरराजलतः।६४। वाचामिदानीं किम विस्तरेख लङ्गापुरों रावणवाडुगुप्ताम्। काकुत्स्थदूतोऽयमुपेत्य चक्रे क्वतान्तदूतस्य सुखप्रवेशाम् ॥६५।
मद्विजय रुपमिति भाव: कर्तुम् वयुक्त अयसमर्थेः सभवत्। इनमता परिचितः मन्दोपित इति भावः सप्नाचिस्व अग्निव्व यथा लङ्ढास् वाधाचोत् ददाह, ततूपित्रा इनूमव्जनवेन सरुता वायुना युतोऽपि तथा दाइक्रियाया न पटु न समर्थः आसीदिति शेषः । थादू ल विक्रोडित इत्तम् ॥६२॥! तसिरिन्तिति। लङ्कनवरेय रावखेन रपकेलौ संपामक्रोडार्या कुतू इलेन कौलुकेन बाहोब खातृ भूजबलात् अपहृता सुरराजलप्तो: द्रेवराजन्रीः तखिन् इनमानेव अरथि, धग्निमन्यनदारुविशेषः तत्- परभवे तत्समुद्ध ते छताशे चम्नौ शुद्धि विधाय पतिभेव देवराजमेव समेत सङ्गन्तुम् ऐच्छत्। दुष्टसंसर्गजनितदोषपरिष्ठाराय कम्नों परीचितेव पुनदेवराजमाप् सभिललाषवेति प्रतोयमानोत्म्रचा। वसन्ततिलकं इत्तम् ॥६४॥ वाचामिति। द्रदानों वार्चा विस्तरेय किस ? नैव वाग्विस्ार प्रयोजनमित्वथः । कय काकुतख्यदूतः रामदूतः उपेत वयगत राव
Page 269
२६८ चम्प रामायणे
पौलस्यपातकसमागमजायमान - मेनः पुनान इव वानरयायजूक। निर्वनिताचविजयो निजबालवज्ौ हुला पलाशसमिध: सुगतिबभूव ।६६। लड्ादाहेडप्यनात्तां रवपतिदयिता चारणोत्या विदिखा सानन्दस्तां प्रणम्य पतिगमनविधी प्राप्य तस्या नियोगम्। आरुह्यारिष्टशैलं निधिमपि पयसा सवरमुत्तीर्य वेगा जक्रे गला महेन्द्र पवगबलपतीन् पूर्षकामान् हनुमान् १६९
बास्य बाडगुप्ना भुजबलरचिता लख्कापुरी हतान्तदूतख यमदूतस सुख प्रवेशास् कनयासगस्या चक्र कतवान्। दन्द्रवज्त्राषटत्तम् ॥६५U पौलस्येति। निर्वनित, वक्षस तदाख्यरावसकुमारख विजय: स हार इति यावत् येन तथोक इत्याजनितपापाक्रान्त दूति भाव, वानर एव बायलूक वज्वा, मौखस्य रावख एव पातकी पापी तख समागमेन जायमानम् एनः पाप ससगजनित पापसित्यर्थ युनान दव चालयजिव निजबालवड़ौ निजपुक्छानले मलाशसमिध: मल मास वअ्नन्ीति पलाशा राकसा ते एव समिघ काशनि इत्वा सगति' विशुद्धगतिमान् रामससीपगमनोन्यसस्ष बभव। उत्प्रेच्ा लड्कार. n६६! लड्डादाह्े दति।इनमान् चारयाना राजममायनविशेषाया, चारणासतु कुशोलवा दलमर । उक्ता वचनेन लङ्ढादाप्टेर्ाप कमात्तास् सव्यथिता रघपते. रामख दविता भायां विदित्वा सानन्दः प्रतिगमननिधौ प्रतिभिवत्त नव्यापारे ता सीता मयन्य तख्ा सोताया. नियोगम आदेश म्राम्य अरिट्टशेल उड्डानिखयम् व्िष्टरव म्वेतस् सायडा पवसा निर्धिं ससद्रसप सैर सच्न्दम् उत्तोर्थ्य
Page 270
सुन्दरकारडम्। २६६
अथ यथाहें सैन्याधिपात् सम्मान्य मारुतिरेतैरनुयुक्त:(व) स्वव्ृत्तान्तमखिलमाख्यातवान्। तदनु पवनतनयवचन- मुदिता वानरवरूथिनी (प) यूथनाथानुयाता (ष) तदर्थन जनितमानन्द दाशरथो सुग्रोवे च संविभज्येव (स) विव चितुम्, अहमहमिकया (ह) धावन्ती मध्येसरगि (च) दधिमुखक्वतावनं (क) मधुषनं हनूमदनुमत्याभिभूय मधु· पानसुखमनुबभूव।
अतान्लिद्धिमुख एष रोषवान्।
वेगातृ महेन्द्र पर्वतमिति शेष गत्वा बगबलपतीन वानरसेनापतीनृ वमदादीनित्वयः यूर्याकामान् सफलमनोरधान् चक्र लतवान्।
(व) एतैः सैन्याधियै. बङ्गदादिभिः । ऋतुयुक्त: छष्टः। (थ) वानरवृथिनी कपिसेना । (ष) यथनाधानुयाता सेनापतिसमभिव्याहृता। (स) सविअज्येव पृथक् सत्वव। (ह) वहम इ मिकया चड़मय वहमय वाल्ामीति परसर- सई्ववेति वाषव् । (च) मध्य सरयि पथिमध्ये। (क) दधिसुखेति दधिसुखेन तदाखयन वानरेण कवतम् चपनं रच्या यख तथाभूतम् । अधेति। अध वानराया मघपानप्रष्टत्यनन्नरम् एव दधितुखः शोषवान प्रछ: कताझखि: सनु गिरिवरतङ्ग म्वतप्रवरोतस् छब्ूद,
Page 271
चम्प रामायणे
बलोमुखान् मघुअजने मिलीसुखान् भवानिमान् झटिति निवारयेदिति ॥६य॥ अयमप्येन (ख)मवोचत। दभसुखपुरमध्य वीचिता मैथिलीति अवयमधु वितोषें येन वौरे मह्म्। दधिब्रुख। यदि सोडयं भाषते को निरध्या- नघु पिबतु यघेष्ट वाहिनी वानरालाम् । ६ट। तदनु (ग) अयविवशससुपनतद्धिमुखन बनविदितमधुवन- कदनप रिभगितजनक दुहित दर्भनजनितप्रमद्मरभरित(घ)-
मधुभजने मधुमाने धिलीसखान् कामरसरूपान् दूमान् बोसखान् वानरान अवान् भटिति निवारयेत् निघवत द्ात अनवोत् उक्त- बान्। रुचिरादत्त, जभौ जसी गितिरुचिरा चतुमहै रिति तनव
(ख) वायम् सङ्द। एनं दधिसुखम्। दशसुखेति। येन वोरेय दशसुखख् राववाख पुरसध्य नगरा नतरे मैथिली बीता वोचिता दृष्ट इति व्रवयमध कर्णांकृत मवं वितीमें दत्त, ऐदविसुख! यदि सोऽयं इनूान् भाषते मधूमाना- थमिति घेव, तहा क निरुध्यात् निवारयेत् ? न कोडपीतवर्थः। वत वानराणा वाहिनी सेना वधेष्ट मधु मिबत। मालिनी इत्तम् ब६र। (ग) तड्जु तदनन्तरम्। (घ) अयविवशख भयात् राजकीवमघुवनभङ्गजनितादिति भाव: विवशस विद्वलस्ध कातरख त्र्थः ससुपनतस सछपस्यितस दि सुखुस वचनेन विहित सधवनकदनं मधुवनभङ्: वेन तथाभूतः
Page 272
सुन्दरकाएडम्।
स्तपमतनय (ङ.) स्तनुविक्विति(च) मतनुत (छ) तदभिमुखाग-
पारुह्याट्रिमथावबह्य विपिनाव्यासाद्य नानाफला- न्र्कोव्य पुनमारचय्य वद्नैरनाद्य वाद्यकमान्। आलिद् दुममत्रमं मदवशादाघूय पुक्छकटा- मारादाबिरमूदहं प्रधमिका पीना कपोना चमू ॥९०॥ निद्राचयादरसितेज सनीरपुत्रः सोमिविनेबयुगलेन निपोयमानः।
तथा परिभयितेन उक्तन दृधिनुखनेति आव जनकदु्ित्टदर्शनेन सोतादर्शनन य. प्रमदभर इर्षातिशयः तेन भरितः पूरित: । (ड) तपनतनयः सुग्रार । (च) तनुविक्वति शरोरवेकतं गात्रभङ्गमित्यर्थः । (छ) अतन्ुत लतवान्। (ज) तदिति तेषा वानराखास् अनिसुखे व्ागनननिमित्ता पागमनडेतुका सम्पस्तिकुटुमव: बसाः तपागृताम्। आरहेति। वधानन्तर पोना सनती कपोना चल वानरबेना कद्रि मवेतम् व्यारुसा विभिनानि वनानि सवरुद नानाफलानि धासा भुक्ा वारोय सडा ऊला वातम् उन्म्फन विरचय लता वढने: सुखे. वाद्यक्रमान् वाद्यपरिपाटी, वापाद् सत्ेतथः धक्रम क्रमसमद्य तर्थे टू मं दृक्षस वबिद्गा मद्वभात् उज्लासवधत् पुच्छच्छटा लाङ् लविस्तृ तिम वाधय कम्मयित्वा बह् प्रथमिका शह पूर्वा सतो कराव् समीमे सुमीवस्तति शेषः आविरभृत छाजगाम। शादू लविक्रीजित इत्तस्॥9॥ निदूति। बनीरपुत् इनसान् निद्ाचयातू निर्निद्वत्ातू अर
Page 273
चम्प रामायखे
चूडामसिं करतले कलयन् ववन्दे पादारविन्दयुगल भरताग्रजस्य ।श। आक्लेशसभ्भ तगतागताभ्यां
आनन्दसिन्धौ पृतनासमक्ष- मक्षस्य हन्ता नितरी ममज्ज ॥9२॥
दाविःप्रमोदेन रघुद्दद्देन। तत्नानुयुत्त: पवमानजन्मा विज्वापयामास क्वतप्रणाम: ।२।
पितेन रकान सौमित्र्ेव्लपख नेलयुगलेन निधीयमान. सादर दृश्यमान दलरथ. करतले चूडामसि कलयन् दधान, सन् भरतायजद् रामख मादारट्न्दयुगस ववन्द प्रयानाम। यसन्ततिलकं टत्तस ॥७। वह्ल शेति। अकख रावणतनयस तदाखख निहना सचता इनसान् अक्शेन सम्भते गतायते ता्या निस्तीषंः पारंगत: विस्तीस वृहन् महार्णेव येन तथाभतोऽपि पूतनासमच्ष कषि- सेनासखिधौ व्यानन्दसिन्वौ आनन्दसागरे नितराम् पतिशयेन मनच्ज इन्तेति हषे । विखोषाजङ्ठार। इन्द्रवज्वाट्टत्तम् ॥७२। वनीतेति। न्ानीतख चूडामये, सव्निधानात् सब्माघ: व्ावि प्रमोहेन आविभत ममोद: यस तयोत्ेन सत्रतिप्रहृष्टनेत्ययः रघ- इइ्न रामेय तत्न कपिमणाजे अनुयुक्त: पृष्ट: मवनानजन्मा इनमान हतप्रखास: सन् विभ्ापवाजास वघादटत व्यवद्यद्।
Page 274
सुन्टर का ण्ड म्। २०२
लक्षापुरोपवनसीमनि राजपुत्रो- मालोकरयं निशिचरोगसबाध्यमानाम्। केनापि पातकवशेन सुपसंलोके वन्दोकता मिव भुजङ्गमराजकन्याम् :9:।
त्वन्म द्रया च व्यपनीय शोकम्। वार्सतामभिच्नानमयों ययाचे प्रस्थातुकाम: परिपूर्षकाम. 1०५॥
क थाम भिज्नाप्य वने प्रहत्ताम्। चिरं कदत्या जनकेन्द्रपुतरा चूड़ामणि: प्रेषित एष तुभ्यम् ।७६।
लढेति। सङ्गापुर्ख उपवनम् उद्यानम् छशोकवननरित्यर्य: तख सोमन सोमाया तदीयेक प्रदेशे दत्वर्थ निशिचरोगयेः राजसी- वृन्द वाध्यमाना किश्यमानाम् व्वतएव केनापि मातकवशेन पातक- विशेधसत्र्थ: सुपर्ल्ोके गरुडभूवने वन्दोऊता भजङ्गमराजकन्यामिव राजपुत्री मैथिलीस् आयालोकर्यं दषवानस्रोत्रय। उममालङ्कार। वसन्ततिलकं टत्तम् ॥७8॥ देव्या दति। खदीयान्वयकीतत नेन तव वशकीतनेन तव सद्या नामाक्विताङ्गरीयकेगोत्यथः च ढेव्या जानक्ा: शोक व्यपनीय निरख परिपूर्याकामः पूर्यमनोरथः वहंप्रस्थालकामः चमिन्वान- मयों वाचाम् ययाचे याचितवानसि। दन्द्रवज्वाट्टत्तम्।७५॥ ब्रह्मास्त्रति। जनकेन्द्रपुत्या सोतया बने चित्रकूटकानने द्रत्वथः पष्टत्ताम् उदुमता, ब्रह्मास्तय वित्रखस जयन्तखख काक-
Page 275
२०४ खम्प रामायखे
किं बहुना, टेव। तस्या: प्रतिष्ठासूनसूनाभोकपालितान्। मुद्रयित्वा प्रपन्नोऽहं त्वदभिन्नानमुद्रया।७9। द्ति श्रीविदर्भराजविरचिते चम्पूरामायणे सुन्टरकाएड समाप्तम्।
कपिय दन्दतनयस कत्यम् व्ाचरितं यख्ा तथोक्ता कथाम् व्यभि- नाख्म प्रकटय्य चिरं रृदत्या सत्या एघ. चूड़ामणि: शिरोरत्र तभ्य मघित। उपजतिष्टत्तम् ६७ ६। देवेति। टेव। तव अभिज्वानसुद्रया सभिज्ञानभतेन छङ्ग रो- यकेसोत्वथ' तस्ा देव्या. प्रतिषाखन् प्रस्थातमिच्छन् वाश स्वतृसमा गमाभिलाघ एवं कयोक स्ानम् व्श्तरय इति यावत् तेन पालितान् रचितान् वसतरन् प्रायात् सुदवित्वा निरुध्यति भाव: कड़ प्रपन्न उपस्थितः त्वामिति शेषः। वनुष् वट्टत्त॥
दूति श्ोजीवानन्दविद्याबगरभट्टाचाय विरचिता चम्परामायमसुन्दर का ग़ व्याख्या सभाप्ना।
Page 276
अथ युद्दकागडम् ।
दष्टे यत यटच्छयापि वचसा देवी पुरी वर्त्तते सारस्य महद्भ्युदेति सदसि प्रागल्भ्यमुज्नृभ्भते। जायन्ते सकला: कला अपि वणां जागतिति कौर्ततिनवा चेतः स्तिह्यतु तत्न देशिकपदाभोजे च भोजे मम॥१॥ भोजेन तेन रचितामपि पूरयिथन् अल्पीयसापि वचसा कतिमत्युदाराम्। न व्रोड़ितोऽहमधुना नवरत्नहार- सड्रेन किंन हृदि धार्यत एव तन्तु: ॥२।
दृष्टे दूति। यत वसिन् यटक्या सहता दष्ट डपि वचसा देवी वागदेवी पुरः चमतः वत्तते व्ाविर्भवति, महत् सारख रसनत्वस वभ्यदेति उदुभवति, सहसिति समाया म्रागलभ्य मौखयमिति यावत् उज्जमते, सकला: समया कबा विद्या कापि जायन उदुभवन्ति, न्णा मानवाना नवा कोर्ति.दागनि र्ुरतीत्यर्थ, त्न देशिकपदाओ्षोजे गुरुदेवचरयकमले भोजे विदभराजे च मम चेत सतरद्यत सितम्व भवतु अतुरज्यतानितरथः। भाटू विक्रोडित टत्तम ॥:8 भोजनेति। तेन भोजेन रचिताम् अयवदाराम् पतिमहती लति रामचरितकूपामिति आवः चलीवसाषि व्ततिबघ्नापि वचसा पूरविध्यव्नमि अघना न वीड़ितः न ब्नितः। तन्तु सूल नवरत्नह्ारस संद्न हृढि किन घायते एव लोकैरिति घेषः अपित धार्यत एवेलर्थः। वसन्नविलक छत्तम्॥२।
Page 277
२६६ चम्पूरामायणे
मुद्रामुद्रितजीवितां जनवजा मोहाकुलं राघवं चूडारत्नविलोकनेन सुचिर निध्याय निध्याय च। प्रविभे हृि लक्षमणः कलयितु पौलस्यविध्वसनं धौरः पूर्रायतु' कधाज् विमलामेकेन काराड न सः ॥३॥
दाकख हत्तिमनघाख्जनकातजाया:। इष्टिरदभाननरुषा परुषायमाबा बाणासनोपरि दधे प्रभुणा रघूसाम्॥8। श्रथ सुग्रौवोऽपि दभग्रीवकुपितराववावलोकनद्दिगुणी-
सुद्रति। सुद्रया बङ्ग रीय केय सुद्रितं रुव जीवितं यब्या: तथाभतां रामाङ् रीय माप्या मस्थानोद्यत जीवनपारिग्पिमिति बायतृ जनकजा सोता चूडारलख वोतादत्तख ति भाव· विबोवनेन मोष्ा- फुलं राघवं राम हृदि हृटये सुचिर निध्याय निध्वाय च पुनः पुनः चिन्त वित्वेतर्थ: धीर कविः लन्हग. एकेन काबडेन परिच्केदविभ- घेथा पौलरुयस रागास बिध्वसन बर्व कसयित कीस वित विमता करथास् वाख्यान पूरवितन्च प्रारेभे प्रावनतत। शार्टूख बिक्रीडित परसृ ॥२॥ धानल्देहि: चनन्तर रघर्णा प्रभुषा रामेय व्राअ्जनेयात् नून- मतः धनकालजायाः बोतायाः अनघा निमला रावशं प्रति निरसु रामामिति साव: द्ि वयवन्दारस् वानन्द रन्यरं हषेनंड यधा तथा आवव्य तुला बायासनोपरि घशुष उपररि दशाननरूपा दावयां प्ति कोषोनेसर्थ: मवषायमाया जिरतेत्यय ्द्ृषषटि टधे अ्पिता। क्रोपेन शरावन प्रति दृ्षिनिित्नत्ययः। वसन्नतिखकं
Page 278
युद्दकाएडम्।
छातरणोताइः(क) साहायकमनुपालयन्नन्धुमिव सिन्धु(ख)- मवधार्य् धार्य्यमायधैर्य्यादगाढ़मतिः (ग) अधिरूढ़त्ि कूटशिखरा (घ) लङ्कामधिगन्तु(ङ)ममन्दकुमुदनलनीलप्र, मुखमपि बलीमुखानीकं (च) समनोनयत्। वारिदादपि च रामनामतः पूरिता पुनरपाइधारया। तत्चसं प्रतिचचाल दक्षिय वाहिनीयमखिलापि वाहिनी ॥५॥
(क) द्ययोबेति दशयोवे रावसे कुमितख राघास छवलोक नेन द्िगुपोलत रणोद्साइ. वेन तथाभूतः । (ख) साहायक साहाय्य रामसति शेष: अनुपालवन् कुबन्िति आावः अनुसिव कूपसव चुद्रमिति भाव: सिन् सस्ट्रम्। (ग) घायं मार्णे धार्यमाय धैय्य स् अवगाढ़ा प्रविष्ट नतिः यख तथोकः । (घ) अधिरुदति अिरूटम् अभिषठितं ल्रिकूटशिसर बया तथोक्ता त्रिकूट पर्ततोपरि स्थितामितय: । (ड) वधिगन्तु म्ाम्त सृ। (च) अमन्दृति सवमन्दा. प्रबला द्रत्यथः कुछद्नीखनलप्रसुखा यामन् तथाभतम्। बलोसुखानीकं कमिसैन्यम्। बारिदादति। अपिच किञ्च वारिदात् जलदावू रामनामतः रामनाम्त्र. पुनः अपङ्: कटाक्षविखोकनमेव ध्ारा ष्टष्टिपवाहइत्यथ: तया पूरिता वखिला समयाप वाह्िनी कमिसेना नदी व तत्चर्यां दद्िय वाव्हिनीय नदीमतिं द्क्षियससुद्रमित्वर्ये प्रविचचाल प्रतख। यथा जलदेन टृष्टिजबपूरिता नटी दचियोद्षि गच्छति तथा रामख २४
Page 279
चम्परामायणें
ततः चणेन समचचलितकवससुदाये (छ) कुमुदा- मोटकारिषि (ज) भरभाधिकप्रसादयौले (भ) नीलेन्दी- वरानन्दिनि, ज) दधाननदिशाक्रमणव्यग्रतेजसि (ट) समा- रढ़तारानन्नलक्षमणानुगते (ठ) सरभसमुद्यसानुमन्त- मिव (ड) हनूमन्तमधिरोहति निशाचरतिमिरहरण
अपाङ्गावलोकनेन ससुतसाष्ठिता कपिसेना दक्षिय लवणोदाधि प्रति अचजिताभुदितर्य। श षानुपार्य्ित कूपकमलङ्गारः। रथोङ्ता- इत्तस् ॥५ (ऊ) समचेति समनस् वयतः चालितः प्रसयता ऋचाया भल- कानां नच्ताणाज्ज ससुढाव यख तथोत्त। (ज) कुददामोदकारिषि कुददख तदाख्यनानरविशेषस चानोट- कारियि उत्साहवद्विनि कुहदानाल् उत्पलाना निकासकारिषि च। () शरभेति शरमे तहाखय वानरे कगविशेषे च शशके दूति यावत् कधिक: प्रसादः प्रीतिः तच्क्रोे तद्तीत्यः । (ञ) नीखः तढाखवानर एव इन्ट्रोपर नौलोतृपल तख वन- न्दिनि इर्षेबा्ड्विनि विकासकारिषि च । (ट) टशाननेति दशाननख रावपस दिशा टिक पङ्गतिस तव्दा वाक्रमगाय मचते दश आाननानि यासा तथोक्ञाना दिशा काणनां दशना टिझ्यु खानासित्यथः आ्क्रमणाय व्यपस् उद्यतं तेजो यस तादशे। (ठ) समादढ़ेति समाहट ताराया: नन्दन अङ्द दृत्वर्थ, वेन नथाभतेन बच्हायोन सनुयात: तयतित्। पवे बमाछढानां मसु- दिताना तारायां नचलाखाम आनन्दन: शोभावड्वन: लच्गणानुगतः
(ड) सरभउं सग सवराहथ: जकहा अवन बदया चरबामब।
Page 280
युद्द कारडम् । २०८
निस्तन्द्र (ट) रामचन्द्र (स) समन्ततः (त) कन्दलित- बहुलहरिजालकोलाहलभरितहरिदन्तरो (ध) निरन्तरा- स्क न्दित निकट कान्तारावलि(द) बलोमुखबलसहाम्बुधिः(ध) ससन्भ ममुदजृन्भत (न)। उत्तासकासर मुदज्ञितपञ्चवक्क® वित्रस्तहस्ति विशरारुचमूरुयूथम्।
मासोदसोम विपिनं कपिनमघोषै:॥९।
(ढ) निशाचरेति निशाचरा राजसा एव तिभिरायि तेषा दरये निस्तन्द्र तन्ट्रा वाखस्य तद्राित तमन्। (प) रामचन्द्र राम एवं चन्द्र: ततिनृ । (त) समन्ततः सर्वेत. । (थ) कन्दलितेति कन्दलिताना मचिताना बडखानां हरि लालाना वानरसङ्खानां इंससमूहानाज्ज कोलाह्लेन कलरवेय भरित पूरित इरिदन्तर दिगन्तरं बेन तथाविक्व। (द) निरन्नरेति निरन्तर वथा तथा वासकन्दिता निध्वस्ता निकटकान्तारावलि सम्निहितबनराजियन तथाभृतः । (प) बलीसुखेति बलीसखाना वानराखां बल सेन्यमेव मड़ा- म्व धरि. महासमुद्र: । (न) ससस्भ मं सावेगम्। उद्जुम्भत उटुबभौ। एचासेति। कसोम सोमाराढ़ितं समपमित्वथः विपिनं वनो कपीना वानराखा नर्मघोषै:केजिनिनाटै उच्ासा: लखाः कासरा: महिया यत्र तथोत्म्, उदक्षिता उद्गता: पञ्चवक्रा: पञ्चानना सिंहा द्रव्वरय, यत्र तथोत्, सिंहो मगेन्द्र पञ्चाख्ध दतमरः। विव्रस्ा भीता इस्तिनो यत्र ताटृयम्। विगतं मजावितमितरय बरादरषा
Page 281
३८० चम्यू राम ायखे
सैन्येस्ततो रघुपतिः सरितां निवेश वेशन्तयन् विरलयन् विपिनान्राणि। शरुह्य सह्मपि शेखमसह्यवातं मन्दानिलेकनिलयं मलयं जगाप्र :5। गत्वा च तमद्रिं सौमितरिमिदमवादौत्।
जड़ोक्वतपटोरभूरहकुटौरसंसारिय: । मनो विघुश्यन्ति मे मलयमेखलामेदुरा दुरासद्वनप्रियप्रियतमारुता मारुता: ।८।
मगविशषायां चमरुपाज्न यूथ दृन्द समात् तथाविषम, तथा घालोलाखूपला: लोचनान्टेव मयनान्यव तरक्ा येषा तथाभता: कुरडशवा: हरियशिभव यत्र तथाभतम् चामीत्। वसन्ततिलक इत्तम् ॥६B सैन्यरिति। ततः अनन्वर रघपत रामः सरिता निवेश सरित् पतिं सैन्यः वानरचममि वेशन्तवन् चुटूसरः कुवन् लघकुनति भाव: विपिनान्तरायि वाननानतराय विरलयन् केदनपातनािि वनीमावादपनयास्त्यर्थः, वसह्ः वात बायुयंत्र तथाभतं सस तहास्यं श्ैकमम वमह्य मन्दख अनिलस एक वद्धतीय निल्य: कान्तरय तं मखय तदाख्य गिरिं जगाम। वसन्ततिबक इज्ञम् ।७। धमी दवि। तटसमीपेष ये मिझेरा: तेषा सरङ्ष रिङ्काङ्ग खेलद्गि पयोभि जलैः जडोकता: शीतबोकता ये पटौरभूरुष्ा: चन्टनतरयः तेषा कुटीरेम विवरेध ससरन्तीति तथोक्षा, एतेन शैत सौमन्य सूचिते। मखयस्ध मेखलासु नितम्वष मेदुरा: सि्रिग्वा, दुरायदमृ चम्त्राव्यमिति भावः वनप्रियाया कोकिखाना प्रियतम
Page 282
युद्दकाणडम् ।
दवत्यालपन् करुणमेष निरुद्वेल शेलं महेन्द्रमविगम्य महोमहेन्द्रः।
मच्चय्यकोत्तिनिधिमम्ब निधिं ददर्य ।2।। दृद्टा च तमङ्भ ताऊष्टमना (प) रामस्तदिदमाचष्ट। द्रष्ट नालमगाधतां फिपति: सौमान्तरेखा दिशो दीपा: सेकतमरडलानि तदय दूरे गिरां बारिधि:। येषामेष सुखादखानि नखरेयैंनाथवा पूरित- स्तेषां नः कुलभूभुजामविहतस्थेस्न महिस नम: ॥१०
मनोसोइनम् वारुत येष तथाविधा: धमी सारृता: वायव: मे मम सन. विधरवन्ति व्याकुलयान्त। पथ्वोटटत्त, जसो असयबा वसुपट् वतिव्व पृथ्वा गुरुरिति तज्वयात् ॥८। दूतीति। एष सहामहेन्द्र पथथिवीन्द्र: रानः छति इत करुय दोनम् वालमन् शोपक्विति आवः, निरुद्वा वाक्रान्ता बेवा सटभामयेन तथाक महेन्द्र भैलस् यधिगम्य प्राम्म आावससुद्रितम् छावत्ते अमिनिशेषे, सुरित विद्धितम् वन्यमपतीना बुबन्पतोना नगरवशेवानामिति वावतृ सक्षवनोततिनिधिमिय चिरन्तन कोति- रतलिय वाम्ब निर्धि ससुदूं ददश। बहनतिखक इत्तम् 12। (प) बड्ड तत बद्ध तेन व्ाचय क वतष्ट मनो वस तव
दष्ट मिति। फरयिर्णत धननः समाघताम् वतदस्शता टूष् कल न मथ। दिश साम नरेवा: वेकतमगुढज्ान तोयोल वालकाराशयः, तोयोलित तत् पुन्तिन रैकतं षिकतानयसिलमर:। होपा: वसेति वर्वलानुषङ्म.। तत् तम्मातू कव वाहिष्ि: बघद: गिरा वारच दूरे विशवतीति शेः अविवकनीय रति बावद एप
Page 283
चम्परामायणे
अथ हरीन्द्रो( फ)डाप महेन्द्रोपान्तकान्तारथोभिनि (ब) लोभनोयमलयबालानिले वेलावनप्रदेशे (भ) दाथरथे- निदेशेन निवेशयामास बलमखिलम्। सरसपटौर कुञ्जवनसञ्जव ना भिपत -
तटनिकटे दरस्फु टिततालर सालफले- कुदितमदा विचेरुरुदरभरयो हरय. ।११।
वारिति वेषा सगरातजाना नखरे सुखातृ अनावासात् व्रखानि सातः, अथदा वेन वेन सगरफेति भाव पूवितः तेषा न काक कुलभभजा वद्न्पतोना अविड़ता सेमा सिथरता वव तादृपाय कप्रतिउ्ठनसयानत्यर्थ, चिरन्तनायेति भाव. महिम् माहालवाय नमः। शादू खविक्रीडित ट्टत्तम् ॥९०॥ (फ) हरान्द्र वानरेन्द्र सुमीनः। (ब) महेन्द्रख पतरतस्य उप्रान्त य, कान्तार दुर्गमकानन तेन शोभते इति तथोका। (ख) खोभनीय सहणीय मलयख बालानित मन्दसमीर: यत् तथाजते। वेखननप्रदेधे तीरवनभमौ। सरसेति। सरसे सिग्ध पठीरकुक्षनने चन्दननिकुख्जकानने मख् वनेन सनमेन अनिपतन् अभिगच्कन् ममसदनन्य कसरोगन्नानू यो गव्वनइ्, बासु तेन मेदुरिते सिरग्वोकते जबधेः ससुदूख तट रिकटे ढरसा टिते: वलपरियतैः ताबरसाखफलै: ताखफलेराखफलै- सत्यर्थ:, एढर विप्रतीतनि तथोका इरव वानरा: उदितमा उद्ध तानन्दा: सन्नः विचेरु निचरन्ति सा। नहंटक छृत्त, य्ि अवशो नजौ भजज़खा गुरु नर्द्दकतिति तख्नबावृ ।११।
Page 284
युद्काएडम् । २८ह
अजन्तरमपरमिव चलित महाभोधिमओोविरोधसि (म
क(ल) म नोकोन्म खं (व) चारमुखा(श)दवधार्य धार्यमाण हृदयान्तक: (ष) पइ्लौनचरस दूवैरावणो (म) रावणा विधेय पर(ह)मजानन् जानकोमप्यविमोक्तुकामः (च) कामपरतन्त्रितो (क) मन्तिभः सम समाजमाजगाम। रहस्तदानीं रजनीचरेन्द्र प्रहस्तपूर्वानिदमाबभाषे।
(म) चनमोधिरो धसि ससुदरतटे। (य) हातसान्षवेश विराचितांस्थात। (र) रोढसोति रोदसोः द्यावाष्टयिव्योः लङ्ने विशख्ल पूटङ्गलारह्रित वानियममित्यय लाघब टू तकारित्वमिति भाव, यस ताइयं केवल रोदसीबड्नसमथजव न तताSपि समधिकज वथालीति
भाव:। (ब) राघवानीकं रामसेज्यम्। (ब) वनोकोन्मख रयोन्यसस्। (थ) चारसुखात् गूढपुरुषसखात्। (ष) धायमाखेति धार्ययमाय हृटये चन्तकः यम मृत्य रित्र्थः येन तथाभूत ऋत्य हाद चिन्तयाज्तति भाव. । (स) पङ्गोत पङ्ेषु कदमेषु लोना: निसम्ना चरगाः वस् तथा भृत: । ऐरावख: ऐरावत द्रूव । (ह़) पर उत्दष्ट अनन्तरफरयीयमिति वा विधेय कत्तव्यम्। (प) अविभोक्रुकाम: त्यकुमनिच्छ.। (क) कामपरतान्त्रत, कामाचीनीकतः। रह दति। तदानी तामनू काले रजनीपरेन्द्र: रावमः इढ
Page 285
३८४ चम्पू रामायणें
इदन्तु मे वाब्कितमीक्षितं वो वदन्तु यद्दरिजयोचितं न. ॥१३॥ अमीच पुनराशयन्ता वित्वापयामासुः। देव। जीवतु भवदान्षापरे(ख)वनुचरेषु परमस्मासु कस्मादयमवापी (ग) दुःखापोरुभुजपज्जरानौता (घ) सौतां जातु (ङ) न जहा- तु(च) नाथ द्वत्यभिद्धानेषु प्रधानेषु (छ) रभोपहितइटा-
इतव्यय बिजने दल्वर्थे प्रष्स्तपुर्वान् प्रहस्तप्रमृतानृ कमात्यानिति शेष: दूढ़ ववभाषे उवाच। न पखाक बैरिय रामख जयोचितं बतृ व: युभनामिरोक्षित हष्ट विवाचतामति माव, ददमेव मे मम वाष्कित दृष्ट वदन्तु भवन्त दति शेघ। उपजातिट्टत्तम् ॥१२।। (ख) भवटाप्तापरेष सवत ब्रसावहेष। (ग) छनाप. प्राप्ति विज्यम् शिचिन्ता कसादिति भावः। (घ) टुखापेन दखनाघिना परुगा सहता मजपस्रेण धानीताम्। (ड) जातु कदाचित्। (च जड़ात तजत। (छ) प्रधानेष सष्ठघ्यु कम्रात्े स्वि ् ् त प्र । (ज) रम्योप्वितेति रसाया नलयूवतभार्यावासु उर्पाक्तेन क्तेन इटावकारेय बलातवारय मृमः प्रुमतियख तथामर्त कम्भाजसम्भवशाप अह्षायापस्। पर का जत गच्न रवगः पधि नलकूवरामिसारियो रन्त बएय माहितन नहाख, यदि तव' कार्माप कानिनीं बलातरराप। वु ए्व त माण- नाशो भवेदिति भप्तः। तत दागनू निवते हति पुराये। (भ) चन्तव विज्र बौतातयर
Page 286
युद्द कागडम् । २८५
र्रायं (ञ)तमग्रजन्मानं(ट) सम्मानयन् विनयविन्वानभूषणो(ठ) विभोषगः सरोष मदमवादौत्। अ्रहह विधिनियोगादद्य नकजुरेन्द्र! खमसि पवकलते दुर्निवारानुराग। अरूमदव शनिखायामामिषग्रासमोहा- दविवतह्ृतजिह्वाचापल केशरीव ॥१२। आकसय किव्नरमुखादनघे स्ववशे काकुतस्थदारहरणोपनतं कलङ्म् । डा हेति मोलितदृश' करयोर्युगन्त- दष्टौ गुतीरपि दधातु कथं विधातु: ॥१४।
(ञ) दुखय कुनीतिम्। (ट) अ्रमजन्मान ज्या४म्। (ठ) विनरयेति विनयः शिषचारः विज्ञानं विशिट्ट त्ानस भषयं वख तथाभत. । कहदेति। ववहति खेटे, हे नकस्रेन्द्र। निशाचरपते ! वद्य ददानों त्व विधिनियोमातृ देवदुर्विद्याकावृ ववाभिष्यासमोह्ात्
बने च वनयङ्गो प दवो दाव दड़ेष्यते दति सब्जनः। अविरतं हतं जिह्लाया. चापल वेन तथाभत केशरीव सिह्ह दरव परकलल पर- भायया दुनिवार वतुरागो यक् तथाभृत, वास भवसि। माललि नोहत्तम् !१२। काकराय ति। किन्नराषा देवयोनिविशेषायां सुखात् कनवे निष्मामे सवशे निजकुले काकुतृ स्थख्य रामस्य दारहरमोन कललहरयेन उपनतम् उपस्थित कलङ्ट सूला हा हा इति मौितटश:
Page 287
२८६ चम्पूरामायणें
पश्य दानीमुदधिपरिखापालिता कुत लड्वा वाचातोत: क नुवनचरादागती दुर्विपाकः। कर्तु नकज्जरपरिभवं कापि मायेव शुङ जाता सोता धरषितनया जानकी मेथिलौति॥ १५॥ कि बहुना, न गरायसि यदि लं वा नरं वानर वा ननु परिचितवौर्य्यौ जिश्ुभू कात्तवो्यों।
सुद्रितनयनस् विधात ब्हय तत् करयो. युग भजचतृष्टयमित्वथः प्रष्टो सुती कर्यान् चतुरमुखत्वादिति भाव कथम् अपि दघात वाच्क्ाद्यत। ब्रह्मवंशः कलद्गितत्तया सौताहरणनेति भावः। वसन्ततिलक टत्तम् ॥१४॥ पश्यति। ददानों पखय अवलोकय विचारयेत्यरथेः, उद्धि: ससुद्ू एव परिखा वेष्टनरूपो जलराशि तथा पाखिता रचिता कामर- दुर्गमेति भावः तङ्का कुत्र? वाचातीत: व्यवागविषयः वनचराद् वानरात् वगतः उपनतः दुविपाकः मधुवनमङबङ्गादाह्काटिक्षप द्रति भाव क नु कुल खलु ? नतयो सङगतिः कदापि कथमषिन सम्भवतीति भावः । तसातृ कापि मायेव नकरन्राणां राजकनां परिभवं विध्वसं कर्त धरयितनया जानकी मैथिखी सोतेति नाम जाता उद्भूतेति शङ्क मन्य। मन्दाक्रान्ताष्टत्त, मन्दाक्रान्ताम्ब् धि- रसनगैर्नो भनो तो मयुग्ममिति तज्जन्पात् ३२५। नेति। यदि त्ववानर वा नरं वान गणयसि कवजानामीति भाव, नलु भो जिष्णभू नारायणावतारः परशुराम दत्वथ. कासतवीय: ततवीर्यय नन्दनस् तौ परिचितवीर्या विज्ञातविक्रमा- विति यावत्, कात्तवीर्यार्जुनः दिगविजये भवन्त जिता कारावास नोतवान्, तञ्ष भार्गवः जय निनाय, रामख् तं भार्गवं जितवानिति
Page 288
युद्द कागडम् ।
न कलयसि यदि तं नन्दिशापञ्ज धातु वरमपि नरवजें दुर्जयो दैवयोग: ११६७ इत्यादिनौतिसहितं हितमभिहितवन्त निजमनुज- मवन्नाय नातिरमरातिपच:(ड) शिक्णीय दति शसन्त (ढ) नृशस(स)न्तमरुन्तुदरोषसभाषणो (त) विभौषणो विहाय विहायसि (थ) समुत्यतन्त(द)मनत्यतद्वि(ष)श्चतु- भिरमात्य: समतौत्य वारिधि (न) दूरत एव सवितर्कसुट्-
भवतो विढितमेवेति भावः। यदि त्व नन्दिनः भायं यतो मां विक्वतसुख दृद्दा उपहलसि अतस्त मदिघसुखात् वानरात विध्वसो अविष्यतीत्य वरुपमिति भावः तथा धालु ब्रह्ायः नरवज मानव- व्यतिरित्त वरम् छबध्यत्वरुपमिति भाव, दैवातृ खर्गादबध्यत्ं मन्त्य व्वास्थापराडमुख दति रघुवशे कालिदासः । न कलयसि न विचार यसीत्यथः तदा दैवयोग नियतिवलमिति भावः दुजय दुरतिक्रम दरति यावतृ वानश्यमेव ते विनाधो अविष्यतीति भावः। आलिनी- ष्टत्तम् ॥१६॥ (ड) धरातिपच शत्र पचः । (6) शसन्त कथयन्तम्। (प) न्शंस निष्ठरम्। (त) अरुन्तुदेति चरुन्तुटं समव्यघादावकं रोषगभाषणं क्रोधवचन यख तधाभवः । (घ) विहाय परित्न्य। विष्ठायसि आकाये। (2) सतपतन्त ससदुगच्छन्सृ। (श) तमतपतद्धि: बतुगच्छद्िः। ॥ वनतोल मसलद्या। वरिषि महट्रम्।
Page 289
चम्पूरमायणे
धीवान् (प) सुग्रोवादौनन्तरिक्षगत एवमाचचने (फ)। मौलस्यमग्रजनुषं परुषश्वरन्त' सत्तयज्य बान्यवजनञ्त विभीषणोऽहम्। रामं विराममिह विद्विषतामवाप- मापन्नदैव्यहरणं परय ममेति ॥१७॥ अनन्तरमतिकरुण (ब) समोरयन्त (भ) समौरभुवा(म) व सप्रत्यभिन्नविन्वापितं (य) नियाचरपतरतुज निभम्य (र) तदा तदागमनाय (ल) कि कारणमिति शङ्ापरवशे (ब)
(प) उदुमोवान् उन्नमितमावान्। (फ) साचचचे उवाच। मौलस्यमिति। परुष निष्ठरं यथा तथा चरन्व व्यवहरन् मित्यथ. चमजनुष ज्य४्ट पौलस्य रावख बान्वजनञ्ज ज्तातियग- मव्यर्थ. सन्तयन्य वह विभीषण दह् ससुदरतटे विदिषता पत बा वराम शूमयितारम आपवाना सन्रिताना देन्यहरण दु.खभज्जन मम धरय रितार, शरण महराचलोरितमर। राममृ काम म्राप्मवानासर। वसन्ततिखक टत्तमृ ६:७ (ब) वतिकरुपम् क्वतिदोनस्। (भ) सपोरयन्त कथयन्तस्। (म) समीरभवा वायुपुत्रय इनूमतेत्यय: । (य) समत्यभित्न म्रत्यनिव्ा परिचय, तथा सहित सत्यं विभीष खोडय साधारति सपरिचयमतिति भावः विव्वापित निवेदितम्। (र) निशस्य सुत्ा। (ख) तहागननाय तख बागमनाय। (व) प्रछापरवश रद्ितमनसोल्थेः।
Page 290
युद्द काएडम् ।
जिवेदयति हरौशे (श) दाशरथिरपि दयमानः सयमानो (ष) मधुरमिदमभाषत। अभयागतोडयमपयाति चेव घा रघवो सर्नान्त लवो न कि सखे।। अनुजोऽयमस्तु तनुजोऽथवा रिपो: करुखापदं हि भरणागती जन ॥१८। तदनु हद़यविदा (स) हनूमता सद्य(ह)मानीतो विनीतोग्यमासरपतिरवन्दत (न्) दायरथिम्। रामसनाह विनतं रजनी चरेन्द्र दत्त तदय भवते दशक एठराज्यम्।
(श) हरोशे वानरेन्द्र सुप्रोन इत्वर्थ। (ष) सयसान. दमबसन्। कभयागत इति। हे सखे ! मित्र! सभयागत' समयाध- मगत. शरयागत इति यावत् काय चेव् वदि सुधा विफल यथा तथा ववताथ यथा तर्थतत मावः वपयाति इतोडपगच्छति, तदा दधवः रघुनश्या कि लघव न भवन्ति ? अमत भबन्य वतथ रघूम् शारखागतप्रतिपालकतवादिमि भावः। तखात् अय विभीषण रिपो: शत्रो रानमस सनुज कणोवात् अथना तनुज पुत्र वख भवतु, शरखागतो जन करुणापढ्रि तपापात्रमेय वनश्यनवाख मया वासयो दातव्य दति भाव सक्जभाषिषाषटत, सजसा जगो च यदि मञ्ज भाप्यातति तललन पात् ॥१८॥ (स) हूटयविटा साशवस्तन। (फ) सरय सबम सत्वरामति यावद् । (च) वाधरमति निशाचरपरतति विभीषय पूति वावतू, क्रवा- डोइसप चाशर दत्यमर । ब्रवन्दृत म्रपमत् ।
२५
Page 291
चम्प रामायणे
सानुप्नवः पवममणडलसार्वभौम: ११८। श्रयःपदात्दमुदेति विधे: प्रसादात् प्रायस्तदद्य फलितं हि विभौषणे यत्। रेखातपत्रसाहित पदमस्य गहन् एकातपत्रसहितं पदमेघ भेजे ॥२०॥ असी पुनरग्रत एव मरताम्रजापाङ्सुधातरङ्राभिषिक्को क)
राम दूति। राम: नं विवश रजनीचरेन्द्र विभीषयम् क्ाड्त ध्यञ्रयोत, भवते काद्य तत् दमकयठगव्य राजसाधिपत्यममति भव: दत्तम्। व्मित् महयसीति मावः चनजल बाबिनः राज्यभोक्ता प्रप्नराज्य दति यावतू सालुपृबः मालुग झश्ममरललस्ावभौम, वान- राधिपाति सुपीव दूसर्थ: उदाहरणं दृट्टान. प्रमाखमिति वावद, यवाह बालिन उत्वा समोवाय वानरराज्य ढत्तवान, तथा दयाननं इता तुम्य राव्य दाक्षामोति भाव। वसन्ततिलक टत्तम् 1१८॥ मय दूति। विधे: दैवख प्रसादात्ष् आसुकूत्याहित्यथ: हेतोः श्धःपदातृ शुभङ्करख्ानाद पद शुभमिति शेष: उर्देति उपनमति, मद्य विभोषणे तत् म्रायः वाळ्त्व फळित क्वि सङ्कतमेवेत्यथ:। सत् यसात् एघ विभीषय: वास रामख रेखातपत्नसाह्ित रेखा लम्ब- मानाचिङ्गनिशेष सातपम कत्र ताख्या मष्ठितं शुभवक्षमयुतमिति भाव: पट चरम मझून् एकापल्रमा्तित पट्म् एकांधिपत्यमिति भावः भेजे प्राप। वस्न्ततिळकं इत्तम् ॥२०॥ (क) अरतेति भरतायजख रामख चपाङ्सुधातशफ्ट्य मधुरा- पङ्विलोकनेनेति आवदृ अभिषिक्त: बव्निभावराधिमत इति केाव I
Page 292
युद्दका णडम्।
डापे पुनरुतराज्याभिषेक: (ख) सकलविस्रभ्भाजन- तथा (ग) सुग्रोव दवापरो दशगीवबलमखिलमावेद्य सद एव लङ्डापुरसमास्कन्दनाय (घ) सेनासमुत्तरणहेतु मेतु विधातुमाराधयतु वारान्निधि(ङ)मिति सविनय- मेनं विज्वापितवान्।
व्यानशे दर्भशयनं बेदीमिय हुताथन:॥२१। तत्न कुथास्तरणमध्यमध्यासीने निध्यानवति (च) देवे रामचन्द्रे नियन्त्रित इव (क्) नियतिवभा(ज)ननिभात्नयमपि प्रसादं (भ) नाससाद (ञ) यादसाम्पतिः (ट):
(ख) पुनरुक्ात पुन उत्र. वचसा कराङ्गाकत इति यावत् राज्या मिषेकः यद तथाभतः। (ग) सकलविस्त्म्भभाजनतवा सम्प सेविश्ामपाल्रतबा। (घ) बक्ति तक्ापुरस समासन्दनाव वात्रमपाय। (ङ) वाराननिधि सहुड्रूम्। प्रथेति। वथानन्तरम् वम्पोषिष्हृद्वेशयः मखये सागरभायील राभ. छताशन च्नि: वेटोलिय परिष्क तवसभूमिमिव बारां निधधिं ससदू ध्यायन् चिन्तयन् दर्मेशयनं कुशास्रय व्यान्य अधितष्ठा वित्यथ। चत्ुष्ट व ट्टत्तम् ॥२१॥ (च) वध्यासोमे अितिष्ठति। निध्यानवति समाधिमति। (छ) नियन्त्रित दूव संयत दूव। (न) नियतिवयात् दैववशात्। (भ) प्रसाद सुख्यितिमिति भाव:। (ज) आाससाद म्राप। (ट) यादसाम्म त., वाहांदि जएजलव डसमरः । तेर्श मतति: बसहू इत्यथः ।
Page 293
२६२ चम्प रामायखे
व्यापात्यन्रथ विलोचनकोसमब्धी कोपारुस कुटिलितस कुटोविटङ्क:। आदातुमैहत धनुः प्रधमो रघूसा पैतामहप्रथमसर्गसमापनाय ।२२॥ आदाय च दुरपं चापमारोपयन् विभिखमनल्प शिखम् (र) । नाघो विमोत्तसुदयुडक्क न यावदेव पाथोनिधेरुपरि पावकरूपमस्त्रम्। सन्तापिनी नयनवारिमिषेय ताम्य- वन्दाकिनी किसुत वाकुसमाललम्बे ।।२३।।
व्यापारयत्तिति। वथानन्र रवया प्रथम चपसो रान दतयथे कुटिलित वक्रोमत म कुटी एवं निटड़ू कपातपालिका यस् तथोत्ः सन्, कपोतपालित्ावान्तु विटङ् पुन्नपु सकमित्यसर। फओ्चो रसुट्र कोमेन वरर्य वक् विजोचनकोगम् चपाङ्गमिति यावत् व्यापारयन् परयन् पैतानड्प्रथमसगससापनाय पूर्वपुरुषोय- प्रथमहहष्टिरपसागरविध्व सनाय धतु वादात यहोतम् ऐडत चाष्ट- तवान्। वसन्ततिलक दृत्तम ॥2= ।। (ठ) दुराप दुरवमं चाप धनु आदाय अनतशिख महाज्वाल विशिख शरम् आ्शोपवन् सयोजयन्। नाथ इति। नाध म्रभ राम पाथोनिधे मसुद्स उपररि
पावकरुपम् व्ाग्नरूपस् वस्तम च्ाग्नयाखमित्यथ विमोतु िवंम यावदेव न उट्युड्त उद्युयुज, तानव् सन्तापिनी पति- दुखेन सन्तापयुक्तति भाव, ताव्यन्ती मन्दाकिनी गङ्गा नयन- वारिमिषेय वमुच्कलेन वारुय वारयास्तमितर्यः काललम्ब जयाह किसुत किमू १ वसन्ततिखक टत्तम् ॥२३॥
Page 294
युंद्द काएडम् ।
रुपा विशिखमुच्छिखं जहति राघवे लाघवा- दजायत रुजायतश्वसितनक्रचक्राकुलम्। वसातलबलत्तिमि स्तिमितकुन्भिकुभनस प्रविष्टगिरिकन्दरन्तरलमन्तर वारिधे: ॥२४। तत्क्षस जलनिधि: चन्ता (ड) च युगान्तानलस्य (ढ) सहनोऽपि गरलदहनोष्षणां (स) सोढ़ा(त)पि वाड़वगा- ढ़ावलेपस्य (थ) तितिन्ु(द)रपि भार्गवतौचपरशीः (ध)
रुर्षेत। रुषा क्रोधेन राघवे शामे लाघवात् टसउठस्तववाहिति भाव छाच्क्रखमृ उदुगतख्वाल विशिस जकतति त्यजति सति वारिधेः मसुदूख अन्तरम् काव्यन्तरम वरन्तकरपद्ट रुजया व्यथवा सन्नामे- नेत्वर्थ, खायत दोष असित निखासो येषा तथाभूतैः नक्रचक्ेः कुमभोराटिजलचरष्टन्द: वाकुल, रसातलाछ पातालात् बढन्तः ससुरन्तः सन्तापादिति भाव. तिलय मतृखविशेषाः, असिति मत्ख सिमिर्नाम पतयोजनलावत दव् डट.। यंन् तत्। सितितै: नियसे कुभ्भिमि कुधधीर: कुम्भोनसे अवजन्तुमेदेव प्रविष्ठा गिरि कन्दरा मर्वतगुष्ठा बख तथोक्त तरख चमनम् अधीरासिताय फाजा वत सभृत। पृथ्वीष्टत्तम् ॥२:॥ (ड) चन्ता सहन। (द) युगान्तानलत्य प्रखयाम्नः । (ब) गरबदड़ प्रिया कालकूट ट्ड् न सन्तामा नास । 'त) कोढ़ा महन। (थ) वाड़वैति वाडबस बड़ुशम्मे गाढ़: एतूट बरव्लपः
(ह) तितिक्ष: सडनथीद। (प) आगनति आागवस् म धरामत् तोक्षप्भो निरतणद
Page 295
चम्प रामायखे
परिभोषयत्त (न)मन्तरङ्ग, प)मङ्ारमय परमयं (फ) निमि घ(ब)मपि न विषे है। परसमथ भरव्यथानिदानं जलनिधिरेष जगाम राममेव। परुषकुलिशपातमेव किवा जलधरमर्थयते न जोवलोक: ।२५। आगत्य चानुपद्सुपदीछ्वतनूतनरल राशि (भ )र वारिराशि
(न) परिशोषयन्त परिशुष्क कुवेन्तम्। (प) वन्तरङ्गमृ् चवन्त करयम्। (फ) वयमिति जलनिधिविशेषयसृ। (व) निलिषनमि चलक्षयमपपि। शरसमिति। वधानन्तरम् एव अलनिषि: परवयधाया निदान कखकारय, निदानन्वाटिकारणनितमर। राममेव शरय जमान प्राम। जोवलोकः परुष कठोर कुखिशपातः वन्दूपात, यसात सयाभतसेव जलधर मेघ किवा न अारथयते ? न प्राथयत ? अपित अथवनें एव नलमिति शष। पुष्पिताय्ाट्टत्तम्, अयुजि नयुग रेंफतो यकारो युजि तु नजौ जरमाव्व पुष्पितासति तक्षच्व पाव्। दष्टनतालङ्गार:। तटुक्र दपप। दष्टान्खु रूघनस वसतुन प्रतिविम्बनमिति ।२५॥ (भ) अतुपद पडात्। उपदोकतेति उपदोक्ता उपढौककौऊता नतना रत्राशयः वेन तथोता। (म) विशेषेति विभेषेय उपज्ाता नतिः प्रमतिर्याद्ध तथा विषाभि:। तुतिभिः सोते:, सवः स्ोत्र सुतिन तिरितमरः ।
Page 296
युद्दकागडम्।
नन्दनम्। तदनु तदनुसहित(य)ममोघ।र)मस्त वैधावं कुत् चन वनसीमनि विनिपात्य साध्यत (ल) मया सलिलवि षथ: (व) सम्प्रत्येव नलो विद्धातु सैतुमित्यभिदधानी मन्दमन्दमन्तरधात् (श)। आदिष्टा रघुपुङ्गवेन हरयोडप्यष्टास् दित्तु न्षसात्
येः चिप्तेः सलिले नलेन जलधिर्यातोऽपि जम्बालतां निर्गच्छत्यचिराय निर्भरपय,पूर्र पुपूरे पुन. I२६
(य) तव्तु तटनन्तरम्। तटतुसह्हित तेन रामेय वनुसा्त परयोता मव्युद्यतमति वानत् । (र) कामोघम् वाव्यथम्। (ख) वैधाल ब्राह्मम्। कुलचन कख्तिमषित्। वनसीमनि कानन- देशे। विनिमात्य त्यजायत्वेत्थ ।साध्यते क्रियते। (व) सलिलविष्टम जलस्म्भनस्। (श) वन्तरधातृ तिरोदधे। आदिश्श इूति। रघुपुङ्गवेन रघुश्नटेनरानेयववादिष्ठ वाघप्रा दरबः वानरा: अपि चयात् अ््टासु टिच हितानिति शेष, लोक्य लिभवनस् ञजतानि गतानि मुलान मध्यानि िखराषि पङ्गायि वेषां तथोक्तान् पातालप्रविष्टमूखान् भूगत- मध्यात् तरिनगतप्टङ्गानिति यावतृ महत इति भवः धाती धरान् पर्वतान् वाहरन् व्यानिन्य रितर्थ। यैः पर्वतैः नलेन सहाख्यनानरेख सलिले च्ित्र: नलधि. जम्वालता शेवालन्त्व यात प्राप्ोडन अचिराय तत्क्णादेव निरगच्कृति निःसरति पर्वतेम्य दूति भाव, बिकरपय पूरे प्रसवयजलप्रवाह्े सति पुनः किक रपूरे नूगता गत, शदूलविक्रीड़ित इत्तसृ ।२ ६।
Page 297
अध जलधौ निपेतुरतिदूरनिपातद्ल ज्लचरदत्त जीवनगन्वमहोषधयः। स्फ टितधराविराजदहिपुङ्गवफ्रूत्करर- सुभितगुह्ागटहासिकमहाहरवो गिर्य: ।२e॥
विचित्रघटनं ततो विरचिती नलेनासुना। अबोधि हरियूथपरैरविपयोधि सेतुमहान् भुवो भुन दरबाभवन्तिरिजतनूभुवो लव्यन् ॥२८॥
सथेति। वधानन्तर गिश्य पव्रता विदूरावू निपातेन दलन्तः भेटू गता ल टितदेडा पूति वावत् वे सवचरा जल- जन्लव तेव्य टस लोवन ये तथाभृता गन्जमहौषषय वेष तथोफ्ता, रक टिताबा विटोर्याया का दूरात् निमातेनेति भाव: धराया प्टाधिव्या विराजता उद्मक्ता वाडपुक्तवाना मन्नग पवराखा फनूकरखेन फूतकारेसेतर्थे सुमिता कोम गता: सन्तस्ता दति वावत् गुष्डा एं हायि तेष आसते दवति तथोक्ा मह्ाषरब, बहानः मिठ्ा देषा तथाभना. सन्तः जबवौ ससुदू विमेत' निमतन्ति सलध। नर्हटक त्त, यढि भवतो नकौ भज- जला गुरु नटटकलति तज्जचयात् ६२७॥ वलचितेति। ततः धननरसृ छसुना नवेन कालावरत मह्ी- वराखा पव्ताना सवय ज्वान दल तल, खतएव ससटम वव्यत खेपया घर्वसानामिति बार यल तत् तथा तथा, सघा विशित्वा छद्म ता घटना बोजना पल तहू वध तथा, अविपयोधि बछट्ो बार विरचि' निित: मठान् सेत परियधनः वालरसनापतिभि: वबोधि विदित। वच सेव5नभ: िजमुलान प्रथिवो
Page 298
युद्धकाएडम् ।
अ्नन्तरमन्तकसुखा इव बलीसुखा: (प) प्रबोधे(स)नेव सेतुपथेन संसारमिव टुस्तरन्तरसिपतिमतीत्य सद्य एव प्रकार्श गिरोश सुवेलमवलीकयन्ती मुहुरविन्दन्त (ह) महान्तमानन्दम् । वलचिततटरेशैवाहिमीना निवेशे रविरलवनरेखामध्यमध्यासत राम।
सुलितकुपितसिहलस्तवेल सुनेलम ॥२६॥
स्थान् पदारधानिति भाव लभयनु ससुद्रपार नयन् भत पथिव्या भज दूब वसवत्। पुथ्वीष्टत्तम् ॥२८। (ष) वन्तकसुखा दूव व्ान्तकवष यमखेव सुख येषा तथोा यम भीषयवटना इत्यः। बलीसुखा वानरा। (स) प्रबोधेन प्रकष्ट्नानेन। (ड) दुस्तर दुष्पार तरािपति बसुट्स् वतीत वतिक्रम्य प्रकाश प्रकाशमान साक्षाहिति यानत् गिराश दर हरोपनमिति भाव सुवेल तढस्य पवत लङ्कानिखयमिति यावत सवलोकयन्त। कविन्दृन्त खालभन्त। वखवितेति। राम. वलयित वेष्टित तटदेशः यै. तथोता: वाडिनीना सेनाना निवेश कवस्याने सविरिल मान्ट्र वनरेखाया मध्य यख तथाभत कवीना वानराया कलकलेन कोलाउलेन शोर्य दुभ्य विटीर्येमायन्ोलव्य कन्दरामन्दिराणां गुह्हाग्टह्दाणाम् कन्त. नव्यात् चवितेध्य निगतेभ्य कुपितेव्य मिहेस्यः वस्ता भोता वेला तटदेश तटदेशीयप्रापिन दति वावत् यख ताद्ृश सुबेल तदाख्य गिरिम अध्यास्त वपितष्ठी। नालिनो:ृत्तम् ।२६॥
Page 299
चम्य रामायणे
तदनु दगमुख: शुकमुखा(च)दतिलद्वितजलधि (क)- मधिगतसुबेलाराम (ख) रामं निभम्य (ग) सम्यगवगम- नाय (घ) रघुनायकबलमनु (ड) प्रहितयोविदितवेषविभी-
पन्नाधारदाभरथिविमोचितप्राययो: (छ) शुकभारपयोर्व- चसा प्रासादाग्रमासाय (ज) प्रत्येकगस्तदावेद्यमानान् (भ)
(न) शुकसुस्ात शुकनाम्तः राक्षसचरात्। (क) संतिलादृतनलधम् उत्तोषंडागरम् । (ख) अधिगतेति सधधिगत अिषठितः सुब एव बाराम उपवनं येव तथोक्म् । (न) निभस्य मुता। (घ) सस्यमयगममाय सम्यक बानाय। (ड) रघुनायकबल रामसैन्यम् वनु म्रतीत्थेः । (च) विर्दितति विदितः पातः वेषः परिच्ट एुकयारमयोरिति भाव: येन तथाभतः यः विभोषयः तेन आवेदिता रावमयर- वेसाविति मापिता: वतएर कृपिता: वे कमिखोका: वानरवडु: तेषा नियम्त्रणेव ताडनेव नितान्नमु अत्थं खिच्नयोः । (छ) विपन ति विपचानाम् वधारः आान्तरयः टायरिः रामः तेव विभोचता रचिता दरति बावत् प्राणा ययो: तथाभतयोः । (न) प्रासादाय राजभवनशिखरम्। आ्साद्य पाय्य। (अ) तदावद्यमानान् साभ्या शुकशारण्ाभ्याम सावेद्यमानानु
(ञ) प्रवब्कमानेति म्रवद्माना समरसवाहे युद्धोद्यमे मति: वेधा तानृ रखोटुभटानिव्यथ।
Page 300
युद्द काएडम् ।
तिधौरतया (ट) सावधौरणमवेक्षमायः (ठ) प्रतिपचबल प्रथमिनौ तावुभावप्युपेक्षमायः (ड) थाटू लप्रभृतिभि: प्रथ- वय भि(ढ)रप्यवगताश्रेषवत्तान्तः सान्तस्ताप (एसुचिर मनुचिन्तयन् अर्तिकासीनमतिविनयप्रह्व (त) विद्य ज्जिह्न- मुपह्वरे (थ) किमथ्यभिधाय सौवादवततार। तत्चष चवदाचरो(द)डपि निदेशा(घ न्रिशाचरपतैर्दा शरथिशिर: मभरन्धनुरमि निर्माय मावानुभावादाहवानोत(न)मित्य भिधाय निधाय च पुरो (प) निदावातिशयसन्तापिनों(फ)
(ट) अनिधीरतया अातिगम्ोरतया। (ठ) सावधीरय सावसम। अवेक्मायः अवलोकयन। (ड) प्रतिपच्चेति प्रतिपचाखा पत्र खा बलनभमनी बलकय- करौ तावपि रामलल्तखावपि। (ढ) प्रणायिमिः सिग्वन्व भि: । (स) अवगताशेषट्टत्तान्ः विद्ातसमस्तवात. मान्तस्तापः
(त) अन्तिकासोनं समोपोपविष्टम्। अविविनयप्रह्म् वति- विन यनस्म् । (थ) उपहरे रहमि। (द) चयहाचर: राचनः विद्य व्लिह्वारय दति भाव:। (घ) निदेशातृ चाटेशात्। (न) मायानुभावात् मायाप्रभावेय। व्ाह्वानोत रखभमेरा- नोतम्। (प) पुरः कयतः । (फ) विदाातिशयेति निदाधातिपयेन योगातिरेकेव सन्वा. मिनीं म्ानिसापदयमानामिति वावत्।
Page 301
३०० चम्प रामायपे
त्रासन्तोमिव (ब) वैद्य तानल(भ)सिरकालविह्वला(म)मा- कुलीचकार मेथिलीम्। ततः प्रबुद्धा च सुग्धा (य) पुन स्तथ्यमिति विचार्य् तदनाय्यं पर्वद्ेवयत (र) पतिदेवता। रचोऽव रोधवसतिं रजनी चरी गां वक्षापरोधमपि रावरभलनस। सवेंसह। यदुपलभ्भधिया स एव सवें सहे भवति जीवति हन्त सीता ॥३॥॥
(व) वासन्तामिव साधरीखनामिव। (भ) वैद्यतानल, वज्चाग्नि. । (म) चिरकाखविस्ला चिरसन्तप्ाम्। (य) प्रबद्वा च प्रहष्टबोघवता धपि सुग्ा सोखभावादिति भाव: 1
(र) तत् वनाय्य म् वसदाचरय तथ्य सत्यम्। पय्यदेव यत मरिदेवितवती विललापेतय, विलाप परिदेवनमित्यमरः । रचोऽवरोषमिति। हे स्वसहे। प्टाथवि। मातरिति भाव, यख उपलस्भंधिया माप्रिबद्धा पुनः प्रापसामि तमिति प्रत्याशयेनि यावतृ रकसाम् ववरोधवसतिल् कान्तपुरवास रजनोवरीया राज् सीना रक्षोपरोध मम रकयायम् उपरोध निबन्वविशेष रवमख अत्मनञ्च एतत् बवं सहे सहय करोनि, स राम दूति भव एन अवति? निधन गन? इन्त खेे, बीता जोनति दूढानीममि प्रायति। वसन्तातखक ट्टतम् ।२०॥ (स) अत्यावितमत्यासम् ववा्िितम् चानङगल तखतित् या सति तथा कासम् ववस्यानम्। एता प्राप्माम वशुभमतियस्तामिति आव. । एता सीतास् । चामाय प्राय्य।
Page 302
युद्दकाएडम् । ३०१
टेहि। वै देह्हि वच: (व) कथामयं तव दौना दथा दशा ननकता मायाहि (थ) मा याहि मनास वैधुर्य्य (ष) निसिलजगतोधुर्य्यभुजबलाभिरामे (स) रामे किमिदमना य्यसविचार्य ह) मित्यभिदधाना कादम्बिनीव वर्मो गिनों केकिनीं मरमा(न) चिरमाखा-
सयामास। अथ निगदितनीतिं मुञ् सुन्जेति सीताम् अविरतरणकणड भीषणो रावशोऽयम्। मनसि न बहु मेने मन्त्रमं मात्यवन्त दिवि परममरोय मगडल माल्यवन्तम् ॥३१।
(व) हे वैदक्ठि मैथिचि! वच काक्य टेविवे कथा कथय एत। (श) सायाहि साया इन्द्रजाल सैव। (घ) वैधयें व्यकुखना मा याि न गच्छ व्याकुला न भब। (स) निखिलेति निखिखाना समसाना जगतीना धय भार- वइनचम यत् भुजबल तेन अमिरामे मनोरसे। (ह) सांविचार यस व्यवधारणोयम वसव्भाव्यमिति भार। (क) ननोनेति नशनालु ववामाराजु व्ारासस्यातान्, धारासम्यात् ासार इलमर। निस्यन्दते निसवनीति तथोक्षा। कार्टॉम्बनीव भेधमालेव। वर्सइ गिलो यीमवन्तापिनाम। केकिनों मयूरीम्। सरमा तढार्या Tवभीषरासाहियो। सथेति। अथाननरम् अवविरिते रपकएडभि भोषगा मयपूर कय रावम, सोता सुक्ज तृव्व राघवाय प्रतर्मय ति दस निगठत। काथतानोनिर्देन त मान्त्रय माल्ववन्त तदाख्य राज्मष्ट्द्व माता- अहसति पेष सनसि न बद् मेने न बद् मस्सानितरान् तन्कप
६६
Page 303
३०२ चम्परामायण
अथ रामोऽपि कामोचितवेषविभौषणामात्यविदित रचोनगररचोदन्तो (क) दृदन्तोपजातसमरसरअवि धि(ख) रमुधिमेखलालद्वारमणे(ग)लंङ्ाया: प्राग्द्दारस्थाय प्रहस्ताय (ब) पर्य्स्ताहितप्राणानिल (ङ) नील दक्षिय द्वार रचियो मेहो दरमहा पाश्व यो विश्वलय विजय धौरयन्ताने यं (च) प्रत्यग दारपाल नाधिक्वते पाकशासनज्ञित (छ) परा
न जग्ाहेति भाव,1 पर केबल मात्यवन्त प्वारभायतासात भार दिवि सगे अमरोणा ढेवोना मराइल म्वगौयसुरसुन्दरीवगमिति यावत् बड मेने दा पू्व यान्वय । मालिनीष्टत्तम।२१।। (क) कामेति कामोचित मनोरमोपयुत् वषा यख तथाभत राजवेष दृति आत· य विभीषय तव्य कमात्य कानुचर विदनः सातः रक्षता नगरख लक्काया रनोदन्त: रक्षाटृत्तान्त वेन तथा
भत। (स) हृदन्त ति हृढन् हृदय मथ्ये उपजात उपस्थित. सम् संरम्भ विधि: युद्धोदुयोगानुष्ठानं वव्य तथोत्तः । (ग) धम्ब धोति अम्व पि ससुदर एव मेखला काज्जी मा एव कलङ्कार तख मणेः रत्भूताया द्रत्यथः। (घ) प्रागद्वारखाय पूर्वेद्वारवततिने पूर्वद्वाररचिये दति भाव । प्रइस्ताय परषस्तबधाथमिति यावव। (ड) पय स्ति पखसत परितोविकित्त यथा तथा चाहित अरपित प्रायानिल प्राखतायु वेन तथोक महस्तवधार्थ कतमाय मनामिति भाव। (च) विनववेति वित्ववयस लिभननस पिजये धौरेय घरन्वरः तम्। तारेयं तारानन्दनम् चङ्गडामति वावत् । (छ) प्रत्यगद्वारपालनाधितते पचचिमद्दाररक्िय द्वत्यथेः । पराक भासनात्तिते उन्द्र जते।
Page 304
युंद् कापडम्ं । ३०३
क्रममिव तनूमन्तं (ज) हनूमन्तमन्तर्व्यूहविहितरच्षाय (अ) विरुपानाय रक्:प्रवङ्गमाच्नाधिपतीन् प्रतिनिधोन् विनिधाय(ञ) विधाय च सज्ज धनुरनुजेन समं समीकाभि- मुखेन (ट) दशमुखेन गुप्त(ठ)मुत्तरं गोपुर(ड)मुत्तरङ्गो (ढ) बलेरुपरुबोध (स)। अत्याकुलां हरिबलैरवलोका लङ्वा दत्तार्गलेषु दशकन्धरकिङ्गरेषु।
मद्ाटिताभिरुदभावि कवाटिकाभि: ॥३२।।
(ज) तन्मन्त षतशरीरम्। (भ) अनरिति वयन्तव्य दाना मध्यवखाना विदिता सता रत्षा वेन तथोक्राय। (ञ) रच परकधमक वाधिपतीन रचसा सबक्माना वानरायाम ऋचाया अज्ज कानाव चधिपतीन् विभीषयसुयीवलाव्बवत दत्वथः प्रतिनिधीन खखरूपानिति आावव विनिधाय खामयित्वा। (ट) ससीकामिसुखेन संपासोन्य खेन। (ठ) गुप रचितम् । (ड) गोपुर पुरद्वारं, पुरद्वारन्तु गोपुरमित्यमर:। (ढ) उत्तरङ्ग उव्सक । (स) उपरुरोध वाचक्राम। आत्याकुलामिति । इरिबलै: वानरमैन्यः बङ्गाम् चत्ाकुलास् क तिशयेनावरुद्ञा मित्यर्थ: कारलोक्य दृष्टा दशकन्वर किङूरेघ् रावय्टत्ेव इत्त: सर्गडः येः तथाभूतेष षङ्काद्वारावरोपिष्विति यावत् चन्नकरा
Page 305
३०४ चम्पूरामायणे
तत्क्षराच् लक्ष्मणाग्रज, सुग्रोवेस सह सुवेलाचलकूट त). मधिरूढ़ स्त्रिकूटावनी घर चूडा मणणि ( थ ) सिहलद्वीपक म ल - कर्शिका (द) निर्माणकोशलों (ध) विश्वकमणे निवेध- दरों (न) निशाचरहरोखां (प) अनारतवन्दीकवतामरपुर- घोवाष्पनदोमाकोपवन सीमान्ता (फ) सौमान्तरात् (ब)
ज धान्यां यमपुर्य्याम् व्ारककै यमकिङ्कूररति या् उद्वटता कवाटिकामि: त्वरितम् उद्भावि उद् त राक्षसाना खनगरानयनाथ यमेन द्वारायि उदुघाटितकवाटानि हतानीति भव। वसुनक तिखक टत्तम् ॥२२। (त) सुबलाचलेति सुबेलाचलळ कूट पटङ्रम। (थ) त्रिकूावनोधरख लिकूटशिखरिय चूडानगि शिरो- रत्नभूतम् । (द) सिंहखद्दीपमेव कमलें पझम तख् कसिका मध्यस्ानविशेघ
(घ) निर्मासकौपलीं नियास कौशलवपाम्। (न) निवेशटरी निवाससुन्ास्। (प) निशाचरहरोय्या राजससिह्ठानामृ। (फ) वनारतेति अनारतै, वाजसनिपाते वन्दोकतानाम् बमर पुरनोया वाष्प: वश्ुभि नटीमातकः सज्जातशख दृतति भाव उप वनसीमान्न: उद्यानसीमाप्रदेश: वखा: ता, देशो नद्यस्व हृद्ठम्व सम्प- न्रव्रोहिपालित । खान्नदीमातको देवसातककष बथाक्रममित्यमर । (ब) सोमान्तरात् स्थानान्तरात्।
Page 306
युद्द कारड़म्। ३०५
इनोत्सड्गां (भ) लक्षमवजो कमान(म)स्त्नेकत्र(य) समु. न्नतं सौधमधिवसन्त सन्तमसमिव (र) खटेहबड्मन्तिक चरोदस्त विमलमुन्तातपत्रमिषात्सतारकेय (ल) विभावरौ पतिनेव सेव्यमानं (व) वैमानिकबधू विधूयमानचामरद्वन्द्व- शोभितम भितश् लित मन्दाकिनीपरीवाहमिवाज्जनाचल(भ) मखिलजगद्विजय वर्सावलीम ति निर्गायके(ष)रनेकविधसम
(म)नरनरति निगन्र सेवाये ससामराना दिक गलावाल् टून्द्राढीना ये सातङ्ग उस्तिन टिग्गजा इति यावत तषा मटा- सख भि. मदजलै पद्टिल सकदम वाझाङ्गनख् मधयस्यलमति बावत् वखा तथोलाम। (म) कावलोंकमान पश्ठन्। (य) तत् लड्टायाम्। एशत्र एक्वित् रदेशे। (र) ससन्नतम् उत्त इुम। सोध दृस्यम। वविविसन्तम वधि- तिष्ठन्तस्। मन्तलसिव गाढन्वकारिव। (ल) सटेबद्व मिजाहमाखनम्। नानरचरै सव्विधि बततिभि मदेरिति याबत उसय जह्ग दृतस्विनवस्य विशुइस सुकातमवय लव्वितयुकाह्हारयवविभिवस मिमात् ब्याजाठ्। सता- वकेग तारका ननलायि तव्याह्हतेन। (3) विभावरीष तनेव चन्दरे खोड। सैव्यमानल व्वराध्यमानम् । (प) वैवानिकति वेसानिकबनूमिः सेचरनारीभि; विधुयमानेन विचाल्यमानेन चामरहन्दन शोभतं विराज्ञिाम्। अमित. उमवो मारयवोरिति यावत् चलिती मन्दाकिनीपरीवडौ गङ्गाप्रयाहो वन्ध त तथोक्तम्। अुज्जनानलं कव्जलगिरि क्ण्परयलादिति भाव:। (घ) कखिलेति अा्िपस्ध गरसहा अगतः लिभवनत् वर्धः विजयनर्मारखीवा जति: बदि: तसा निर्ायके निवायकैः।
Page 307
३०६ चम्यूरामायये
काभिवातमम्नभग्म रावणविषाण कुलियाग्र दुद्रीयेविश्ालव च. स्थलफलक(स) मानोलतमालसच्छाय(ह)माच्छादिताभि नवलोहितपट(च)मापाटल सन्यारागबन्ुर कन्वरमिव (क) ददर्भ दभकन्धरम्। कोपादुत्वतितस्तदा हरिपति: कौटौरमुत्वाटितं चक्रे नैनर् तनायकस्य सुदृढ़ोचक्रे च वैभौषगम्। युद्धा च प्रथमावमानकुपितनेतेन बुद्धा ततो मायामस्य जगाम कोमलगुसग्राम स राम पुन: ॥३ २।
(स) वनेकविधात वानेकविकेम विविध्रकारेष सम्षोक्षेष सथामे अनिधातेन प्रहारेस नग्नानि प्रोथितानि अग्नानि सवडताननि तथाभूतानि यानि ऐरावखावास् ऐरानताना विषायानि दन्ता. कुलिशानि वस्तासि प तेवास वथ मुखभागे। उदगोधे विक्षतमिति यावत् निशाल दृड़्त् वचत स्फलनं वस तथोक्रम। (ड) व्यानीतेति वनोले घननोले तमाले: समा काया कान्ति यख तथोक्रम्। (प) वाच्कादितेति वाक्कादितः पशिित: अभिनवः बोडित: रक पट. वसन येन ताट्शम्। (क) व्यापाटलेति आपाटलेन दवषटृश् न सब््यारागेय बन् रम्
कोपाहिति। तदा इरिपति: वानरेन्द्र: सुपीव दवत्वर्थ: भोषातृ क्रोपात पत्र दर्शन जादिति भाव: उतृपतितः बन् नैकत नायकस राजसेश्वरख कुटीरमेव कौटीर स्टर्मिसर्थ: उत्पादित चक्रे कतयान्, वैल, षयज् विभीषणसम्बन्धि व कौटोर सुदढ़ौपक्र च दष दढ़ीलतवानू। पूर्वस विध्ववनमेर अपरस दृढ़ीकरमिति
Page 308
युद्दक्ाणडम् ।
ततखव्षाइसोपलअविधिना (ख) दाभरबिना समार मन्त्रा मन्तिभि: सम(ग)मादिष्टः साधिष्ठभुजयौर्यथालो(घ) बालिनन्दन: सलील (ङ) साल(च)मुल्लड्वयन् लङ्गा प्रविश्य नृशस(क)मिति अशस निशिचरपतिम्। सोऽहं पवङ्ग मपतेस्तनय स्वदीय निखासरोधिनिजबालधिम रडलस्य। कालस्य दूषय खरविथिरोसुखानां पीलस्य। मा रघुपतरवधेडि दूतम्॥३४॥
बोदव्यम्। ततम प्रथनः य• करमान स्ठमङ्गवप दति भाव: तेन कुषि: तेन एतन रावगन युद्धा जया युद्ध सत्वेत्यय ततः तख्तरन् युद्धे वख रावयस माया कपट बड्डा मात्ा क्रोमन सुगमाम: गुवराशियख तथाभत रामं पुन, जगाम प्राप। शाटूलावक्री ड़ितं दत्तम् ।२२।। (ख) तस् रावयन् साफ्कस सकसाकारितम् धविम्ृष्यकारित मिति वावत् तन् उपालक्ष निभत सने विधि: व्यापारः कमि- लाष दूति भाव वस्य तथाभूनेम रावखटुयबलिरस्कारायिनेति आव।
(ग) सम सुगपत् ऐकमत्यानलम्बनेनेति भाव: । (घ) साधिषति साधिष्म व्यतिशूयेन साधु यत् भुजयो, शौयं तेन शालते शोभते दतति तथोक् । (ङ) सलील सावक्म्। (च) साल म्राकारं, म्राकारो वरथः साल टुखमर: । (ऊ) न्शंसं निष्ठ रवचनम् । सोइमिति। हे पौलस्य। बह्ह लहोयं निश्वामं रुपदीति तथोत निज बालमिमसड़ल बङ्कतवक्र बस तंथाभतस इङ्र
Page 309
३०८ चम्पूरामायणे
रक्ष पते। रघुपतैनयन ततीय- मास्वन्दनीयमिति हा मनुषे कलतम्। अभोजमित्य लिकसभ्भवमत्ति यभो: मन्दाकिनीमधुकरसु यथा मदान्:।३५।। किज्, एकं है हवसअ्व त्परिभवान्म्बान द्वितीयं पुन- दृत्ये न्द्राविनयात्तृतीयमपि में ताताहिताइ क्वतात् इत्थ त्वच्चरितै. पितामहसुखान्चेक विनैवाभवन् तच्चेक न विधेहि दाशरघये देया त्या मैथिली :२६।
मधते वानररजाब बालिन क प्रसिद्ध तनय पुत्र। पुरा सागरे सब््या कुबन् बाली राज्य जिगोष्या समागतं दृद्दा नाङ लेन समा वेख पतुर्ष सागरेष निचिपन् चवरुबश्वास कतरानृ। ततन्व तेन म्रपतेन मायरकाये पार्थित से एन छयोने वयमोवहिति पुरा गाम्। दूधमखरलरिभिरोसुखाना काखव् चयन्तकव्य रघप राजव दूत लाम् कवधक्ि अवगच्छ। वसन्ततिखक वत्तम् ॥२:॥ रच:पते दति। हे रचमते ! राजसराज। र्घुपते रामस ततीय नयनं नयनसवरूपमिति वावत् कलत मायया मदान् मट- मत मन्दाकिन्या हरजटावत्तिन्यामिति भाव मघबर शम्मो दृरख चांलिकसम्भन ललाटवत्ति व्षि नेतम् अम्भोज कसक बया वाखान्दनीय भोग्यस् दति सनुषे मन्यसे द्ा दूति सेसूचकसव्ययम । मढान्वमधुकरय शमततीवनयने ताच्क्विरोबत्ति न्या गज्नाया: कनन बोधेन वथा ताखन लोभ तथा तब राधवातोयनेलरपे तट्कबल खोभ दूति भाव। उपमालद्वारः । वसन्नतितक इत्तम ६३५। एक्कमिति। एक पितामडसस हैधयस स्मवाद कानतवीयीशतात् आागब्नदपा दिति भाज, परिभवात् अवमानाठ, द्वितीस पिता
Page 310
युद्काएडम्। ३०६
कौवेरस्य तु पुष्पकस्य हरया केलासविक्षेपएं दिक् पालाक्रमपञ् जत्यसि मुहठः किवा यशस्तावता। वेषं सयमिनी विधाय बिजने टेवों वने जानकों वेगादाहरता याद्य रचित वीरव्रतव्योचितम् ।३७। किं बहुना,
कड कुख देत्य न्दूव्य बले: सविनद्यात कात्याचारात पराजययन्त्रगा दिति भाव, ततायनपि पितानइसुख मे मम तातेन पित्रा बालि- नेतवथ चाच्ितात अनितात् वेङ्ञनात् मागरअलनिमातनरपदिति आर कानम्। दस तव बारते एक चहथ बिना पितामकख म्रह्हाप सुखानि तीगीति भाव सुखानि कभवन् स्तानानोति शेषः। एक मेव उच्ज्वलस वस्तीति भाव । तज्ञ एक सुख न विर्धाष्टन कुरू स्लानसिति शष राघवमारय्यांहरणनेति भाव। तसाव् तया दाशरथये रामाय मैथिली देया प्रत्पयोया। तव्ि ब्रह्मवश- म्रसूत तब ककखा त्वत्पूर्वपुरुषस्य तख तीगि सुखानि म्हानानि आासन्। एकन्तज्वलसस्ति, तर्टाप न म्तानि नवेति भावः । शादूल- बिक्रीडित टत्तम ॥२६॥ कौवेरति। कौवेरस् कुवेरसम्बन्विन पुष्मकस दरयं, कैला- सख कट्, विच्ेषण समुदरप, टिदूपालानाम् इन्द्राढोनाञ्ज वाक्र मया निनिर्जय सुख पुनः पुन जल्यनि कथयस तत्तत्कमभि स्द्धसे दति आाव तावता तत्तत्कमया किवा यशः ? तरवेति शेघ, जैव यशे लव्मिति भावः । सयमिन योगिनः वेष नेपथ्य विधाय तत्वा विजने जन्मून्य वने देवीं जानकी बेगात् महसा बाहरता तवा कद् ददानों वीरव्रतख्य वीरत्वखति भाव चौचि- तमृ औौचित् रचितं लृतम् एतेन कर्मगव ते यश विस्तसमिति आवः। शादू लविक्रोड़ित इत्तसृ ॥३७।
Page 311
३१० चम्परामायणे
पूजोपहारैरचनाय पुरा पुरारे- छन्रेषु मूर्दसु नवसवशेषित यत्। टेवस्तदय कुतुकी दशमं भिरस्ते रामो बलि रचयितु रसदेवतायै ।३८॥ एवमरुन्तुद्भाषसरोषणेन (ज) रावसेन बटह्यताम्य निग्टद्यताममति सरय(भ)मादिष्टानालम्वितभुजप्रकोष्ठा नाथरांश्चतुरखतुरो(ञ)य भुनङ्गानिव विहङ्गाधिपो (ट) गटहोला भुवि निपात्य चैतान् पादाहतन (ठ) प्रासाद-
यूजोपहारेति। पुरा मुर्वे पुरारेः हरख पूजायाम् उपदार बलि: तख रचनाय अनुश्ठनाय नवसु सठसु शिर.सछिन्नधु सवस यत् कशेषितम् वचच्छिन्नमिति यावतृ देव राम. चद्य ददानों ततृ से तब दशम शिर: रखदेवतायै युद्धाधिष्ात्य देव्ये बलि रचयितु कुतुकी कौतुकवान् ससवसक इति भाव वत्त ते द्ूति शेष,। वसन्त िलक टृत्तम ॥३८। (ज) वरुन्तुदति चरुन्तद मर्मेव्यथाटायि वत् भाषयं वचन तन राषय कोपन तेन। (भ) सरय सटेग सत्वरमिति यावत् । (ञ) व्वाला्वितेति वाखस्बितः भुजप्रकोष्ठ वेषा तान् महां- भजानिति आवः चाघरान् राजसान्, क्रव्यादोSलप वापर इत्य मरः । चतुरः चतु:रुख्यकान्। चतुर निपुयः। (ट) भुजङ्गानिव सर्मानिव। विष्ङ्गाधिम: गरुड । (उ) मादाहतेन चरयादातेन।
Page 312
युद्द का एडम् । ३११
शृङ्गमपि भिन्दन्नविन्द(ड)नात्मनः प्रतिरथ पङतिरयभुबो(ढ) विवेश निवेशम्।
बघुतनयस्तनो विदितरावणदुर्विनय. कुपितमना मनागिव दधे कुटिलां भुकुटीम्। अथ परिवब्रुराधरपुर हरय: सरय युगविगमे यथा युगपद्म्ुधिनौवंशिखा:।९॥
(ड़) सविन्दन् वलभमान: । (ढ) प्रतिरथ प्रतिवीरस्। पङ्िरथभः दशरथतनयद्ध। रघुतनय दति। ततः चङ्रदपत्यागमनानन्वर विदित रावन् 'दुर्विनय' दुराचार, वेन तथाभृत रघुतनयः राम कुषितमला सन् मनागिव दषदित कुटिलां वक्रा म्टकुटो दध तवानृ। चथ सकुटी रचना दर्शे न न न् र मित्व र्थ हरय. वानरा युग बिग मे कल्पान्त धवेशिखा वडवानलज्वाला: वम्ब धिमिव युगपत् सम- काल सरय सवेगस आशरपुर राजसनगर पविवत्र: अरवरुरुतु। नटटकं वत्तम् ॥२६॥ तत इति। ततः लक्खापुरावरोधनाननर मढेन रणोत्पाहेन वरिद्ववन्त समन्तात् सृति कुवन्तः ये लश्गवोरा वानरभटा: तेषां मरम्भगलरे रयोद्यमकाले सुभितानां खेट गताना कोमपाना राजसाना, राजन कोखप: क्रव्यादितयमरः। प्रकरख समइस अर्धिकोपेन चाइतः ताडितः दुन्दुमि, रववाधविशेष, तरद्रितानि
Page 313
३११ चम्पवा मायणे
तेन च समन्ततः कन्दलयता दलयतेव (ए) जगन्ति दुन्टुमिनिर्धोषस रोषेस च प्रधमाणा: केथरिख डूव (त) मिविकन्दराज् मन्दिगन् निगत्य गत्वन्तराय सन्धायकाव्यपत्या नी वानिमित्तान्यनवलो कमा ना (घ) विमा नाधिगतविबुधसीमन्तिन्रसि: (द) सह विजिषौर्षयेव (ध)
उत्तरोत्ता पहतानि वानि पनाना मेवावास् कघनानी नाति वन वेक्य तथोक्नानि व्यततिसान्द्रायय स्तनितानि निखना: तेपा बन्यु मि रहमैरित्र्म कांधकमेरने च्तिभयङ्ूरै रोटोन्तर द्यावापथिव्योरन्तरालम् डमरुरोष काककादयानार
पूरयानासेत्यय। पृथ्वोटत्तम् ॥४.। (ख) कन्दखयता पूरबता। दलयता विद् रबता। (त) केशरिय दूब सिह्ा दू ॥ (थ) मत्नतराय रक्षोडपायकरणाय सन्वायकनि खखरब्ा तत्परायीति भाव, चपन्यानि पुत्नान् शिम्दूनिति भाव। चनि मिसानि दुर्निमत्तानि वामाक्िसन्दनादोनोति भावः खानवलोकमाना कल चयन्त । (ढ) विमानेति विमानसधिगता खेचयय दति भावः या विब- धाना देवाना सोमन्तिव्य नाय ताभि। (ध) विजिहीषयेव विद्वारेच्द््रयेव। (न) प्रस्थानेति प्रस्थानसमये युद्धयात्राकाले परह्ान सुख यासा ता.। सुसुखोः सुबटना कामिनीरिति शेष । (म) अगसयन्तः अचिन्तवन्त, तासां निषेधवचनानि अश्वन द्ूति भाव:।
Page 314
युद्दकाएडम् । ३१२
वितास चलित निजवारणनिवारणवेशपरवथाः (फ) दिया- मुखमुखरितथिवारवास्न ड़ितव्याकुलौकत कुल महीआ्रा (ब) ्टध्रायतपक्षविचेप अ्वतपताका निकायपुनरुतसमत्तुङ्गशता
खरपट्टीसप्रासपर शुगदासुषल-प्त्ितोमर सुद्लपरिघट्ठवाण
(फ) निरन्तरति निरन्तर ज्वलितः कोपानळः कोमाग्नियत तथाअता: नयनकोणा: कढाकषविचचेया: तत्र बरयानि रकानि अल- तशतानि साङ्गारशतानि तेषा निपातेन य: वितासः कर्य तेन चलि तानां पलाविताना निजवारयानां सखइस्ना निवारणवेशस नियमनोदुयोगव्य परवशा: अधीना: ताट्टयान् वारयानु निकित- दबडन निवारयन्त इति भावः । (ब) टिशेति दिशासुखेत सुखरिताना शन्हायमानाना सिर्ना रवेस नादेन आयडित हिस्तियतं बथा तथा सत्यें वघा तथ- न्यथंः, वायडित द्ि्लियक्रमित्यमरः व्याकुखीक्षत कुलं वश एर महीत्र पवत वेषा तथोक्षा दुनिमित्तशिवारवेव वशेयान् व्याकुल यन्त दति भव: । (भ) वभ्रनि वध्रायां शकुनिम्ियाम् आायताः दिस्तुता ये पचा: तेषां विचेपेय सव्चालनेन लताना सम्मादिताना पताकाना निकायपुनरुत्ता: निवासाधिका कधविकपताकाशा लिन द्रत्वथः ळे ससुत्तङ्गा: ससन्नता: पताङ्गा रथाः तेषा महातेन परिगिता: साष्टताः ।
Page 315
३१४ चन्प रामायणे
कपाराधारिखो (म) दारुखाजगरसन्तानसंबीता (य) इव विन्ध्यकूटा (र) व्यूढ़ातिकरालकालायसकढटा विक्ल्पा डूव (ल) कल्याम्बुदाना व्यक्य डरव (व) कालरातेविवर्त्ता डव (श) कलिकालस्य च भयङ्रा: समराङ्समवदार- ग्रन्त: (ष) समीरयन्तो (स) बीरवादा(ह)नादाय च भरा-
(म) नितान्त ति नितान्तनिशिता: वतितीक्षा: याः लतान्त- ढङ्गा: चन्तरद्शना तद्त् खरतराः तीक्तरा: नखराः पट्टा मस्समेदाः समरासाः मरामास्तसदिता परथव: कुठारा: प्राक्ा कुठा- राखत्यर्थ, गढाः सुषलानि मसिद्वानि, शक्रयः वास्तविभेमा, तोमरा: सदुगरा: परिषा: ट्रू वाणाः असरविशेषा: रपायासव- वारा ज्ानृ धारयन्नीति तथोक्ता: तत्तदायुधधरा द्त्वथः। (य) दारुखेति दारूषः भोषखेः फाजगरसन्तानै- छजगरसूपवशीयैः संवोता संयुत्ता। (र) विन्वयकूटा: विन्याट: कूटा दूब विन्व्ययवतपूटड्गागीव। (ब) व्यूढ़. बड्ः वाच्छादित रत्यथः अतिकरालः अ्रतिभीषणः कालायसकडटः कष्पलोइकवचः यैः तथोका: बौहममपरिषाविन दति यावत्। विकल्पा दव भेदा दव सथवस्थानानीति वा। (व) कल्पाम्ब दाना प्रतयमेवानाम्। व्यक्तय दरव पथक् खिवता स्ात्मान दव, व्या्रतिखतु प्थगात्िकेत्यमर.। (प) विवर्ता दव परियामा दूव। (प) समराङ्गयां सयामचेत्रम् अवदारयन्त: विदारयन्त: । (स) समीरयन्तः कथयन्नः । (ह) वोरवादान् वोरध्वनोन् सिंहनादान् त्यजन्त इति बादतू । दूति
Page 316
युद्ध काणडम् । ३१५
सनमासारै(च)रिव गिरिमओोधरा (क) दूरापातिभि: (ख) शिलोमुखैबलीमुखबलमखिलमच्रोभयन्त रन्नोभटा: (ग)।
शिलानिहतमुदरः भिखारिभिन्नमत्तदिपः। सपन्नविजयैषिभिरदिवि सुरासुरेशकुले- रलाच्त हरिरचषसामतिभयडर: सङ्गर: ॥४१। क्रमेए च कुपितकपिवीरविदूषितनेन्ट तभुनप्रतापा-
(क) शरासन धनु। चासारे: वारामातेः। (क) अम्ोधरा. मेघा । (ख) दूरापातिभि दूराव् वापतन्तौति तैः। (ग) वचोभयन्न चलोड़ितवन्नः । रच्ोभटाः राजसवीराः। तत दति। ततः वनन्तरं दिवि वयकाशे खमचविजयेषिमि: निजपक्षविजयकाङ्िभिः काकुलैः शङ्ठितः सुरासुरः वानरविजया- रिभि: चुतान निरस्तानि नखैः आयुधानि अत्तायि वल् तथोक, तरुभि: परि त् टन्तः चव गच्कन्त दति भावः तोमरा यस ताटटश, शिलाभि: पाषायेः निहता सटुगरा: यत्र तथोक, शिखारभिः मर्वतैः भिन्ा: विध्वसिता: मत्ता हिपा: इसितिनः यत्र तथाभतः, अातएव बात मयङूर: हरिरक्षमां वानरनिशाचरायं मङ्र: संगाम: कल दृष्ट द्ति यावत्। वानरा: नखे. राक्षयानामस्ताय, तकुमिः तोमरान्, शिलाभि: सुटुगरान्, भर्वतेः मत्तद्विपान् नामयामसुरिति निष्कषः।
Page 317
३१६ चम्पूरामायखे
नल द्वास्त भजति (घ) भगवति भानुमति (ङ) मथिता-
विदूरमन्तरितहरिढाभोगी (छ) सनध्यारागे विक्रान्तहरिन-
ति (ज) विजुसमाणे (भ) तारगणे रगरभसचलितरथगज-
(व) कमतेति कमिते द्वारवीरवानरे विदूषिताना निर्जितान नैद ताबा राजसाना भजप्रतौपानले दव बाडवीर्याग्नाविव। भजजाति आश्रयति। अस्तम् वस्ताचलम। (ड) आनुमति सूयें। (च) सवितेति अथितानि विध्व सितानि व्यायुधानि सस्तायि वेषा तथोक्ा ये यातुधाना राकसाः तेषा गलनाल कराठनली एव प्चाल जलनिममल्रागे इत्यर्थः तमातृ परिवहतीति तथोक्त यो खोव्ितनदीपूर: रक्नटी प्रवाड् तस्त्पि्रिव । (छ) विद्ूरम् अवतिदूर यथा तथा। अन्तरितेति चन्तरित' आाचछादित शरदाभोग टिगन्तर वेन ताटटशे। (ज) विक्रान्तेति विक्रान्ताना विक्रमवतां दरोया सिंहाना नखे नखरप्रह्हारेरित्वर्थ: आाक्रान्तानां चुखाना दन्ताबलाना चिना विपुले्य विशालेभ्य कुम्मस्यलेव्यः सक्रः विचिप्नः यः सक्राकलापः मोकिकावल तस्तिप्षिव। वियति चाकाशे। (भ) विजुम्भमाये स्फ रति। (ञ) रखेति र्मरभसेन युद्धवेगेन चलिताना रथाना गज्ञाना तरगाखा पढातोनास़ पाटे: चाहता दलिता या विश्वम्भरा भूमि: तख्था वन्तराखातृ अवकाधातृ जनुरुदुभव: यख ताटये, जनुरुत्पात्त कुटुभव दतमरः ।
Page 318
युड्कारडम्। ३१७
भुंवनमास्कान्दति तमसि तामसौचरेष्विव (ट) समोकेषु पत वाकेषु दापरथिबल इव (ठ) प्रमदाकरे कुमुदाकरे (ड)। आसारधारां प्राकरन् शरागा माश्ासयन्मानसमाभराणाम्। वीरे हरीन् सयतति मेघनादी विव्याध हसानिव मेघनाद. :४२ रखे तदनु दारुखे रमसमङदो रावणे- द्ु मेए महता हतस्थधुरीसवानव्रजम्। शितेन शतकोटिना मिखरिकूटभिन्द्रो यथा मनाथ च रथं मनोरथमपि चसद्रचसाम् ॥४३
(ट) भवन जगत् । व्ाखान्दात वाच्काद्यति। तमास चन्व कारे। तामसौचरेष्विय राजसेष्विव। (ठ) दापरथिबसे दूव राधनसैन्ये दूव। (ड) ममटाकरे व्यानन्दनिभरे। कुमुटाकारे मदि । आसारेति। वीरः मेघनाढ संयति सयाम सघमाद: कंपा निव पराणाम् व्यसारवारा धारासस्यातमित्यय प्रतत्तृ विधि- पन काशरायां राज्षसाना मानसस वाश्ानयत् व्रासज कबन् हरोन वानरानु विव्याध। मेघवादस धारासस्पात किरति, नानवं सरव हसाग मनेन उसतसतीति बोध्यम्। इन्द्ररज्वाट्टत्तम ।।२। रस द्ति। तवु तदनन्तरम् अप् दारखे भषये रके शितेन चोहप न भतकोटिना वज्ेरेत्यय पिखरिकूट पकतष्ट्ङ्गम दून्द्रो बथा म् टूमेय टक्षेम रापर्ये रावथप्वस मेपना छतधः इमैन वाघातेन तषाः मिंथखा: गररया दति भाव:
Page 319
३१८ चम्पूरामायखे
वियत्तले तदनु विलौय मायणा स लच्यन् रघुतनय सलक्ष्मणम। अनिद्ममानधिगत जिह्यगाऊ्वतीज अमर्षतः समिति ववर्ष रावषिः॥४४। लक्ष्मणानुगत रामचन्द्र राष्ट्रभयङ्गरा: । वबन्धुर्दारुएतमा ब्न्बच्चदममी भरा:॥४ ५। यावद्याति पुर पुरन्दरजयी यावदशास्यान्नया सोता पुष्पकवासिनी रघुसुती दृद्वा पुरः शोचति। तावत्ते गालता: सुपर्सगरुतां वातेन बाताधना दौप्तो चन्द्रदिवाकराविव तमोसुक्ती ततो बाधवी ॥४६।
धुरीया धुवह्ा यानव्रजाः चव्नसघा यव तथाभत रथं रक्षता मनोरथममि चमिलषितसमि पत्र अवेक्दामपीत्यथ: 'क्षयात् अल- नेवर क्गेन ससाध चूखयामास। एथ्वोट्टत्तम् ॥४३॥ वियत्तले दति। तदनु यानभङ्गानन्तर स राव्रिमषनाद मायया वियत्तले छनतरीचे विखीय व्न्त्धाय समिति युद्धे सबससं रघुतनय राम लनयन् वमषता कोपातृ वजिह्यागान् सरलगाभिन: अधिगता प्राप्ता जिहागा वक्रगासिनी ववाछति वेषा तथाभृतान् कुटिलाकारानित्वथ शरानिति शेषः ववष। रुचिराष्टत्तम् ।।88। लक्जसति। राव दूब भवडकूरा ढारसतमाः कमी शरा वन्वच्छिट भवबन्वनच्केटिन लन्हमानुगत सबन्तय् रामचन्द्रमिय ते बबन्व। उपमालङ्कार। अनुष्ट ब्द्टतम् ॥४५ ॥ यावदिति। पुरन्दरजयो दन्द्रजत मेघनाढ यावत् पुरं नमर याति विजयी सन् युदचेल्राहिति शेष, दशाखव् रावगस आानया आटेशेन पुष्मकवासिनी पुष्पकरयवत्तिनो सीता यावत् रघु-
Page 320
युद्ध का एडम्।
दुर्वारे तदनु इयोच् बलयोरुज्जृन्नमाणे रणे धस्ाक्षं भुजतः प्रकम्पनमथ द्धा व्यधान्मारृति:। तरयोऽषि व वज्दष्ट्रमचलाननीलः प्रहस्त बलात तत्सवें दशकच्राय चकितैरुत्रत् नकज्जरेः॥४०॥ अथ तदानीमनोकिनीनाथबधकोपो दयादायोघनोत करो (ढ) दश करठ: सकलजगट्बाडभरित जयानकमयान
वतो रामबच्तया पुर अपत दृद्टा बङ्ानित भूम शोचति दुखात विलपति, तावव ते वाताशना: वायुभोजिन सर्माः बन्नपाशा दूति भावः सुपसंव् मवडद्य गरुता पच्ाया वातेन गािता: भरष्ट। ततः कनन्तरं राघवी रामबव्तायी चन्ट्रटिवाकराविव तमोसकी अन्वकारविसक्को तमसा राषषेति भाव सुक्को वा बन्नो दापो दिढीपाते। राधवी मेघनादस नागपाशेन बड़ौ दृद्टा रावयः सीता पुष्पकलारोप्य तथाभतौ तौ वावत् दर्शयति शोषयति च तावदेव तौ गरुड़सरणेन तटागत्या नागपाशविसल्ौ जाताविति निष्क्षः । शादू लविक्रोडितं ट्त्तम् ॥४६॥ दुर्वारे दरात। तटतु सटनन्तर हयोः बलयोः कपिराज्षससैन्ययोः दुवारे अप्तिविधेये रखे उज्नुम्माये प्रवद्धमाने सति मारृति, इन् आातू भजतः भजाय्यां धूम्नाम्, अथ सटनन्तर प्रकम्पनं नाम राज सपीरं, तारेयोडयि काङ्गदोऽषि कचलात् पर्वतनिव्ेमादित्यर्य बज्च- दद्ट, तथा नौलः बलात् निजबाडवलेनेत्थ मचस्त द्वेवा व्यधात् चिच्छ द उतवानित्वर्थ। चांकतैः भीतै- नक्रञ्वरै: राज्तमैः तत् मवें धम्ाच्ादिनिघनमिति भाव: दशबन्वराय रावरगाय उत्तञ्ज कथितक्ज। शादू लविक्रोडितं ृत्तम् 1890 (ढ) अनीकिनोति अनोविनोनाधाना सेनापतीना छूवावादीनां
Page 321
३२० चम्पूरामायण
कोदएडधरः सलिलघर डव (त) सुमेरुमृद्ग समुनुङ्ध (थ) रथमलङर्वन् सर्वतश्लितसकलचतुरङ्सद्गतया (द) लङ्ट- येव सय अनुगस्यमान: क्रमादतिक्रम्य पुरतोरएं पुरतो रखचलितमालोकयत (ध) निखिलमपि बलोमुखबलम्। जेतारमाइवमुखे दशदिकुपतीनां दृद्दा पुरी दशमुख रघुनन्दनस्य।
बधन यः कोमोदबः क्रोधावेग सखात्। आायोध्नोतूकरहः रयोत-
(ख) सकलेति सकलेष जगदराड ब्ह्माराडव भरितेन पूरितेन जयानकाना जयदक्वाना मवानवेन वारेय निनदेन वधिरितानि शनया यप्तरार्ितीप्षतानि वशेषाय्रि समस्ान शेवा हेव्ननव लो नानि नयनरृपायि शरवरान्द्रियायि बेन तथोक्ञ चच रवाय दिति भार। (स) रोचिष्मिति रोचिय् दोथपान जिष्य जयशीलं जय- साधनमिति आाव• यत् कोटराड धत् तस परतोति धरः, पचाद्यन प्रथय । मलिलघर दव जलघर दूव। (थ) ससत्त ङु सतत्तम् । (द) चलतेति चलितेन प्रस्यतेन मकलेन नतरप व इत्न्व रथपाढातेन सङ्गतया सयुक्रया । (घ) पुरतोरय पुरद्वारम्। पुरतः अप्यत। रमचा्ित सगा- नचमलम्। वाखोवयत अपश्यत्। जेतारमिति। आहवहखे युद्धे दथदिकपरीनासु इन्द्रादोना जेतार
Page 322
युद्ध कारडम् । ३२१
झाघावशेन न चचाल शिर: परन्तु मव्येतर भुजाशिरोऽपि समोच्य लच्ष्यम् ॥४८५
दशवदनस्तदा दशदिगन्तरमन्तरयन्। समरमुखे सखेलपदचङक्रमतो विदधे हरिकुलमाकुलं जलधिमादिवराह दव :४६॥ अनन्तरमनीकास्कन्द कन्द लितामरष (न) वर्षन्तं गिरीन हरोसामधिपति(प)मतिनिष्ठ रेव मुष्टिना गाढ़मभिनि
दशमुख रावयं पुर' वमतः दृद्दा लच्य शरव्य समोव् दृद्टा च रघ- नन्नख रामख शिरः सव्येतरं वाम भुजशिर: भजायन्न ल्वाघ- वशेन न चचाल। बडतत्यं तं राजसेय्वरं टष्ट्वान् वामबाडच नाख पुस्फोर दनमित्ताभवािति भावः। वसन्ततिलक इत्तम्॥४८॥ कथेति। वथानन्तरं दशवटन, रावगः वधिकं यथा तथा सर्जिता निभतृ सिता दिक्करिय ऐरावताः यैः तथाभूतै मढमजितै: गवजनितसिडनाटैरितर्थ: तदा तमनृ काले दशदिगन्तरस् अन्तरवन् तिरोदधत् समरतुखे रवाशिरा्वि सखेल सविलासं यत् पद्चङकमषं पटविन्यास तखातृ तेन वा आादिवराठ्ठ जबधिं ससुद्रमिव हरि कुल बानरसन्यम् चाकल विदधे कतवान। उपमालङ्कार.। नढ.
(न) वनीकेति वनोकानां सेन्यानास् वास्कन्देन व्वाक्रमयेन कन्दललितः प्रशङ्व. चमषः क्रोधः वस तथाभतम् । (प) गिरोन पवतान्। इरोया वानराषाम् क धिपर्सिं सुसीवस्।
Page 323
३२२ चम्पूरामायणो
नीलमपि निखिलजगज्जिता (ब) महता बलेन वातूल डूव (भ) तूलजाल कपिकुलमपसारय(म)ननविरतशरासार वर्षिएमभ्यमितीएं (य) सौमिविममि शक्या गाढ़मुरसि विव्याध क्रव्यादाधिपति: (र)। अवकीर्थ्य दाभरथिरशुभरे रनुजं पुलस्त्यतनुजञ्न परैः । युगपद् व्यवात् करुपवीररसौ युधि शोकहषंभबलज्ज बलम् ॥५०॥
(फ) व्यमन्दति कमन्देन मष्ठता लाघवेन द्रूसयेंगतयेत््थ: व् क्रान्त ध्वजकिरोटयो: अञ्जलं प्रान्तदेश: वेन ताटशम्। (ब) निखिलजग्जिता सर्वभवमजयिना। (भ)वातूल द्रव वायुचक्रमिव। (स) कपसारयन् निराकुवन।
मित्रोयम् अभिसुखोनं शत्र म्। (र) क्रव्यादाधिपति: राजसराजः । कवकीय्येति। दाशरयि रामः कमुझरैः नयनवारिभि: कतुज जन्तम शर पुलस्यतन्ुज रावयज्ज कनकोय साछाद युधध युमपत् करुणवोररसौ टरष्टनाशादनिष्टाप्: करुषाखो रसो भवे टित्यक लव्य: सामाजिकाना शोकसय लितानन्दविशेष, करुण, उत्तम प्रक्निरशोर उत्साड्सयायिभावक दवत्यत्तलन्नग, सामाजिका मानुवृसाइसवलितानन्दविशेष वीर तो रसौ आस्ाटविशेषौ बल सैन्यं शोकेन हषषे्य च अबलं सवलितञ्ज व्यधातृ चकार। प्रमि- सावराउत्तम्, ममिताक्षरा सजससे कयितेति तजचपात् ॥-I
Page 324
युद्धकागडम्। ३२₹
आधूय मोहमहितोनमयनाय यावत् सोमितिरेष समुसति तावदेव। पौलस्त्यमेष परिभूय परं तदीयान् प्राशान् सुमोच दयया न मुमोच बाणान ॥५ १॥ प्राप्य तत् प्रथम युद्धे पराजयमुदे जयन्। दधाननः पुरों प्राप दिनदीपदशानन: ४५२। प्राबीधयत्तदनु पङतिमुख: भयालु कालं विनापि च कथजन कुभभकराम्। आदेशत. सच विभोरएुनः प्रबोध सवेशधाम समराङएमाजगाम ।५६॥
साधूयात। एष सोमिि: लच्मयः मोह सूच्छा शाक्तिपष्ठार- जजनितमिति भाव: वाधय परित्य्य इनमटानीतगन्वमादनपर्वतीय- रवपल्यकरश्ीप्रभवर्य्येति भावः चांपतानो पत्र गाम् उन्पथनाय विध्व सनाय यावतृ ससुदक्जति ससुत्तिष्ठति, एवं दाशरथिः तावदेव पर थब पौलस्य रावय परिभय दयया तदीयान् प्रायान् सुमोच तत्याज प्रायान् नायहीदिति भाव बाखानृ शरात् न सुमोच न तत्याज शरान् दृष्ट्वानेव त्वर्ये। वसन्ततिलक टत्त् ॥: प्ाय्यति। दशाननः रावसः युद्ध तत् प्रथम तमेव प्रथम- मित्यथः न पू्वें कदाचिरदिति भावः पराजयं परिभवं म्राय्य उट्- जयन डांइग्नमना: वातएव टिनस यो दोपः तख टशा दरव दशा कावस्था यषा ताहशानि बलिनानीति भावः वाननानि यसवर्था- विधः सन् पुरी नगरीं प्राप रखात् मनायाक्षक्र इतति भावः।
प्राबोधयदिति। तदतु तदनत्तर पंङिसुखो द्याजन शयाल नांट्राल कुम्भकसें कालं समयं पय्मासान्तमति भावि: वनापि
Page 325
५२४ चम्पू रमायखे
विशूलं शूलधरमिव जगत्च्तयोद्युतं नकज्जर(व)मवलोक् गाम्यत ह जभुजतेजोविशेष(श)मशेषासु दिनु धावमान (ष)
वादौत्। कपयः केैकसेयानां कापि सेयं विभौषिका। अभूदभूतपू्वे वः प्राछ्ृयत अयवैक्लतम् ।५४।
कथघन प्राबोधयत् जागरयामास। म च कुमभकर्ग विभो रावखद शादेशत व्याज्जया नास्ति पुनः प्रबोध यसाव तथोक् सवेशधाम निद्राव्ह समराङ्गं युद्चेत्रम् आाजगाम। वसन्ततिलकं
उत्तम् ।५२0 (ख) अञ्जनाचलनिकाश कज्जलाट्रिनिभम्। (व) मूनधरमिय सूलिन इरसिव। जगतृचयोद्युत्त नगत् स्ारोपक्रानम। बक्घुर निभाधरम् । (थ) शास्यदिति शास्यन् सजः साभाविकः भुजयोः तेजो- विशेषो यख तथोक्त कुम्भकर्याप्रभावादिति भावः । (ष) धावमानं पलायमानमित्वर्थ: कुम्भकर्मे दृद्दा भयादिति มาจะ เ (स) मवसानेति पवमानेन चलितः यो जबदः तह्त् पाव्म्मतत् पुरमवल वाबरसैन्यम्। कमय हति। हे कपय ! वानरा। दूय सा केरमैयाना निभाचराया कापि विभोषिका अयस प्रदर्शनमाल्व नत वास्तावक अयकारयमत्रति भव:। वः युझनाकम् अमतयूवे पूर्वमभतं प्राक्ृत कोचजनोचित अयवैकतम् अयभूत् किमिदमिति शेष: ।५४॥
Page 326
युद्ध काएडम् । ३२५
वधारयन्ती धारयन्त: समरसन्नाहान् (क) दिग्भागा इव प्रतिनिवृत्ता: प्रयत्तापय(ख)मिवैरावणं रावणानुज (ग) विन्व्याचलमिव युगान्तानिलाः समन्तादाहतैगिरिभि- स्तन भिरण्यवाकिरन् (घ)। चिप्ता: संयति पुष्पिता क्षितिरु हास्ते रकषसो वक्षसि प्रस्विन्ने पटवासपांभन इवालोयन्त चूर्गींऊ्वताः । मुक्ता ये धरीधरा मुहुरमी तद्वाहुसङ्गट्टनात् प्रत्याहत्य परं प्रहर्त्तुरमवन् खेदाय भेदाय च ॥ ५ ५॥ ज्वलदनल त्रिशूलमुपरि स्मयन्रमयन् नयमवनोम नोकमदखेलनटुर्ललितः।
(ड) इर्य . कपय' । (प्त) सरयं सवेगम्। अनुनयसद्रत विनयसम्पन्नम् । (क) समरसव्ाष्ठान् युद्धोद्यमान् । (ख) प्रयत्ताशयमिव प्रयत्नातिशय वन्तमिव । (ग) ऐरावणस् ऐरावतल्। रावयानुजं कुम्भक्गम्। (घ) ववाकिरन् वाच्ज्राटयामाखु। चिप्रा दूति। तेः वानरः संयति युद्धे रकसः कुम्मकरख प्रदिनन ढाट वक्यि पुष्पिनाः सक्षातपुष्पा: चितिरहा: क्षा चूर्णोहता: उन्तः मटवासपांशव दरव पटवासरेखव दूव काखी वन्त लय प्राप्ता. । ये च धरणोधरा: पर्वताः सुक्ा: चिप्ना', ते धनी छरोधरा: तख कुमकपख बाडरडुट्टनात् भुजसद्ूषपात् प्रत्या्ृत्य प्रतिनिष्टत्य मठ्ठततुरेव पर केवल खेदाय पीड़नाय मेदाय गातचूर्षनाय अ्रभवन्। धादू बतिक्रिोड़ितं इत्तम् ॥५ ५।। २८
Page 327
३२६ चम्प रामायणे
सपदि बभञ्न नौलभृषभं शरभज्ज बला दहरत गन्धमादनमरुन्ध गवाचमपि।५६।। ततश्च सहजबल चापलाविग तलावव राघव शरणमश्ु- वानं राधवानोकमाशासयन् (ड) विश्वाधिकविपुलभुज- वोर्य्यी विकोर्थ्य द्विषति (च) सर्वतः पर्वतान् विधाय विचि- वप्नतिचिर युद्ध (क) नतच्जरविमुक्धात्रीवरवशः (ज) कुलि- प्दारित इव कुलभूधरी धराया (भ)मचेतन इव पपात हरिकुलपति: (ञ)। परिष्दद्य तं भठिति बाहुपस्वरे चलिते पुरं तदनु रावसानुजे।
(ड) सडजेति सहजेन खाभाविकेन वखाना सैन्याना चापलेन चावगत्यन कधिगत लाघवं वेन तथाभ्सम्। राधव राम भर्य रचितारम् चम्तरधान प्राप्तवत्। राघवम वयनीक कषिसेन्यस् व्ाख्ासन् सान्वयत्। (च) विश्वति विश्वभ्य नगदुभ्य अधिकं विपुलयो महतो भजयो बीय यस तथाभृत । विक्रीय्य वित्िय्। द्विषति कुम- कयें। (छ) अ्तिचिर दोघेकाल विचित्न युद्धं विधाय लत्ा। (ज) महज्जरेवि नकयूरेप राजसेन कुम्कर्रोन विसुक्स भाली चरस पव्तल बश तत्म्रहारात्त दति भाव । (स) कुलियदारित दूद वज्चभिन्न द्रव कुलभधरः कुखपवतः । परावा पदिव्याम्। (ञ) इरिकतपति सुपीद। परिव्टद्यति। तदसु सद्नन्तर छुम वसूरध्धगमनानन्तमितर्थ:
Page 328
युद्ध का एडम् । २२७
अविनौतबालिक्वतमद्य नः प्रभी- रयश: प्रमृष्टमिति हष्टमामरे: ।५७॥ तन्न विचित्र कुसुमपरिमलश्निभतिरोपचारसचेतनोद््रव- स्षु ग्रीवनखमुखा कलितशूर्पपखामुखानुकार: (ट) सचमत्की- र(ठ, सुतपुत्याक्षिगतमेनमनालच्ष्य वैलच्यतः (ड) प्रतिनि- वस्सो विषतोयताव कैचया: (ढ) चमदाचर: (ग) प्रति- कषमतिच्वीवतया (त) प्रतिपनतबलमिव खपक्षबलमपि
तं सुमोव व डप्ज्जरे परिव्वह्य रावणातुजे कुभकर्णे अढिति पुर नगर चालत प्रस्थिते सति काशरः राज्मेः कद्य न. क्रस्गाक प्रभो: रावपास कविनोतेन दुवतेन बालिना उतम् व्यशः साङ्ड लेन चल सद्रम निमज्जनततमात भाव प्रमष्टस् चमनीतमित्वर्थ दति हेतो हष्म् बाहाटितम। मझू भारषिपीडच, सजसा नगो च यांद मख्ज भाषिशोति तज्जक्यात् ।५७।। (ट) विचितत विचिल्नाय्ा विविधाना कुसुमाना परिमव धौरम शिशिरोपदारस शैत्यक्रिया च ताभ्या रचेतन अपनीतमोष् दूति यावत् उद्मीवः उर्गीनतयोव य सुपीव तस् नखसुखैः नख राय: वाकाित: इस मूरपसखाया सुखानुकार, नासाकर्षच्करेदनेन विक्तसुखावयव दति भाव यस तथामूतः। (ठ) सचसत्कार सविक्ायम्। (ड) वचिगतं इष्यम् एनं सुगोवन। चनालच्य बटदड़ा। वैलच्चनः बव्जया सुमीवधारणे वक्षमताअनितवेति भावः। (ढ) विद्ृत्तोकुतारकेवयः विट्टसा विकाि गता उरुः तारभा यो. तथाभते वक्ियी नयने यख तथोेक्ः । (प) चणदाचर राजसः कुम्भकर्ण दूति शेष:। (त) चतिनोवतया अतिमत्ततया।
Page 329
३२८ चम्प रामायमे
मक्षयन्नलच्षयन् सोमिविमद्रिशिखरान् विमुञ्जन्नवायम बसा (थ) राममाजगाम। भिन्दन् शूलमधार्ईचन्द्रसुखतो वौरो रघूगां पति र्बाणानत मुमोच बालिविपदो मारीचममच्छ्िद:। आलोक्याथ स तान्विदारितशिखानसिमिरिन् न किजित्करा- न्वायव्य पुनरेन्द्रमप्यरिबधूवैधव्यधुर्य्य द्े।५८॥ रामास्त्रोह्लितय राज्षसपतेरद्वेषु तुड्गी भुज: प्रागेको निषपात मन्दर इव प्रत्यिसेनाम्बधौ। सिन्धौ निष्पतित: परोडपि दद्दथे सेतुर्द्दितीयो वथा छ्विन्न व्योक्नि भिरस्तूरीयमभवत् कूट त्रिकूटस्य च :५८।
(थ) वञ्जया भ ढति। भिन्दव्नितति। व्यथानन्तर वीर रघया पति रामः मूलं बुम्धकषमत्ृतरमिति भान: भिन्दन् खराडयन् चल कुम्भकर्णा बालि विमट: बालिध्व सिन इत्यथः मारोचमर्मेच्क्रिट मायामुगमारोच- धातिन इत्यथ. बाखानृ सुमोच तत्याज। व्थ ताहृशाखच्ेपणा- नन्तर स राम तान् बायान् कामििन् कुम्भकर्णों विदारितशिखान् सगिडतापान अतएव अकश्ञित्करान् विफलान् बालोक दृद्टा वायव्य पुनः किञ्च करिबधना शत्र कान्ताना वधव्यधय्ये वैधव्यकरण उक्तमित्वर्थः एन्द्रपि वास्तमति शेषः दधे धारयामास। शादूख- बिक्रोड़ित ट्टत्तम् l५ ८। रामेति। रामस वसतः उद्दवितेषु विव्ततेषु राच्सपतै कुम्कषका सक्कघ मध्य प्राक्पूररें सन्दर द्रव मन्दरादरिरिव एक
निषपात। परोर्गप द्वितोयोमि भुज दति श्रेष: मिन्ौ बसक्र
Page 330
युद्धका गड म्।
तकुम्कर्सबधपरिव्तानमुखेन (द) दयमुखेन सहोदरमहो- दरमदापारखों सहायी विधाय समादिष्टाः कुमारा: नर- नस क टेवान्तका तिकाय बरिशिरस: पितुनिटेशान्रिवेशमिव पितपतेः (घ) प्राविशन्नमी समीकभुवम (न)। अजनि पुनः समीकमनयोरुमयोर्बलयो- रवदलित मुखे च यदमुष्फितरोषभरम्। अमरमगोदभामपि यदाधयपूर्प्तिकर क्षमरसमुत्ुकेन सुनिमा वट्टश्टसरम् । ६०।
निव्पतित: द्वितीयः सतुयघा सेतरिय हहपे हष्ट:। बोम्तयकाई निन शिरः सरीय चतुथ लिकूटस विछ्ङगसस पर्वतख्त तल्रयद ति पघः झूट फड्रम धमवश्। कुम्मरर्ष निष्ठत दति निष्कय। उपसासङ्कार. । श्ाहू लविक्रीडित इसम् ३५८॥ (ढ) तहनुमोदेति तैन अमुमोहेन कुम्कयानिधनो वितेनेि आव: भरितानी पूरिताना परिवजाना कापिदैख्शाना को बाइनस जयधनरिति भाव: कावणनेन अवखेन विहिन: थः अन्तनमवकी तैन परिम्लानानि हुखानि यख तथाक् न। (घ) निवेधसिय स्थानसषिय पितपतेः वलख। (न) समोकभव ससाम सेवस। वजनोति। यमयोः एमयो बडयी कपिरा दरसेन्यबोः पुनः धनोकं बुद्म् पजनि जातम। ब्वत मुदधमितय। बदबिते मिन व हुसे वतुजक्ित, बत्यती: शेषमरः कोपातिरयः वन्र तथ्याभतष विनसुपयापि क्रोषजनितम कश्माहिदयमक्रिटर्मनाहिति बाबः। धम बुइस अमरमनोधरधा सुरमद्दरोमानाम आपवस अनित्र तप- क यवर एस ति भाव: पुततिकर मोमक बजसताना अर्गमाह: सुद
Page 331
३१० चम्प रामायये
ममाथ शैलैरथ बालिनन्दनी नरन्तक सयति वानरान्तकम्। हनमता सोडॉप इत, सुरान्तक: पुरान्तकैनेव रुषा पुरान्तक: ।६१। सनन्तरमसमसमरशीलेन (प) नीलेन निहते महोदर मरुतिमातशिरासि (फ) तििरसि विभससितषु (ब) महापार्प्वादिषु वाहिनीपतिषु (भ) निर्भरविषादरोषपर- वशो निभाचर, साकार दूव (म) तमोनिकायः (य) सरय
खन्दरी ममा गमख शास्तीयल्वादिति भाव। यत् समरमसुत्सखेन युद्धवर्धधनमरेप सुनिना वाल्सीककना फटट्टचरम् कट्टष्टमूमें वर्णवत्ध मशक्यमिति भवः। नटटक इत्तस् ॥६ मनाथति। वथाननर बालिनन्दन चङ्द सर्यात युद्धे थेले. अवतेः वानरान्तक मरान्क ससाथ जघान। सोगप सरान्तक ेवान्तकः इनसता कृष क्रोधेन पुरान्तकेन त्रिपुरारियापुरान्क टय पुरेष वन्तरीक्षगतेष वन्तक दूय अरन्तकः चन्तकस्डुय दस्विशब
दव इत। वध्स्यंविल पत्तम्। उपसाबक्कार, ॥६१। (प) कसेति कासम, निरुममः यः बमर. सयामः तक्कीलेन सत्र दक्ेसेति यावत् । (क्र) आरुतोति माकृतिना इनूसता अयित मिरो यख साहथे। (ब) विधासतेषु विनाशितेष। (छ) वाष्तिनीमतिषु सेनापतिष्। (म) साकार दूय मूर्तिसानिव। (य) तमोनिकायः कन्तकारराभिरितये।
Page 332
युद्दकागडम्।
मतिकाय, समागत्व हत्रासुर दव सूतामया (र) सुमित्रा सुतन सह वितने विचित्नमायोधनम (ल) । स च सुचिर नियुध्य तमबध्य दतीव वरा- दनिलगिरा विबुध्य पुनरसमधत्त विधे:। टलितमनेन तहिवि समुत्यतितं जगता-
अनुनीय रार्वासारथो विधुवं पितर द्धत् पृथुसमीक्षध्ुरम्। स रथो समेत्य सधनु भरध-
(र) सलामया दन्द्र य। (ख) वायोषन युद्धम् । स चोत। व सौमिति सुचिर नियुध्य युद्ध ऊला वनिसगिर पवनवचसा वरात् वरप्रभावात् तम् व्तिकायम् ववथ्थ दतोव कविवध्य विदित्वा पुन. विधे: ब्रह्मय वसत म हानकम् ववत दआार। तत् अतिकायव पिर धनेन महारंय दाबित निक्वन टिवि अन्तरोचे ससत्पातत वत् जगतारा अधिका राङमीति दाखरयसुस्तिरतीति रक्ठामित्वय अतनुत अनयाना। नईटक टत्तम् l६़२। कनुनोवेति। क्थो बनन्तरस रावियि दृन्द्रजित् बिधुर कातर तत्तसूसेनापतिनिषनाहिात भाव पितरम् कहनीय सान्- रयावा प्थसमीकधर महासंयासभारं दपत दधान रथो रा- कार्मुकतूशोरवान् सन् चममिः सेनाभि:
Page 333
चम्प रमायणे
बुक्ांसि परितः (ष) म्रकल्था प्रतम्य (स) च दविषा प्रद- व्ियाभखावन्त (ह) मन्त्राधिगतानि विचित्नाशयस्तायि दथानसि्तिरोधानगत (क) एव शितमुखे: (ख) शिलीमुखै- निर्माय (ग) निखिधिलममाइृतिं (घ) निरखअतुः (ड) आ व्यादो व्याध दव हरोन् (च) विधुरीचकार (छ)। सहलक्षण तमप दाभरथिं परुषो निदाघ इव पद्मसर:।
वमेत्य महन्य दाशरयो रामबव्मयौ खि प्रति बातत मतस। समिताचराधत्त, मरांमताप्षरा सज०्स, लयतेति तहजयातू॥६न। (व) अधिसमर समाने। (प्र) रथामिरक्षाये रथमापनाथलृ। (ख) चारतः समन्ताद्। (स) म्रत्यष्म म्रकषेय सर्षवित्वा। (ह) प्रदान्तपशिक्ावन्न प्रदाधिय क्रन्तम् खांग्मिस्। (क) तिरोधानगतः चनताहिता। (ख) मितसुसे तोन्ायेः। (ग) निर्जाय हतवा। (घ) निशिसेति निदिखारमा अनता मर्माप्ति समपौड़नम्। (ङ्) निरतशब्र निर्जितसूरराज। (च) करोन वानराज नगाय। (छ) विधरोचकार व्याकुलीकसवान्। सहलम्तपरमिति। चयम् दृन्हजितृ मरुषा एवा निदाध, सोक्ष
Page 334
युद्दकागडम् ।
विकलाशय विधुरसत्त्वमयं विरचय्य धाम च जगाम थरै: ॥६४। च्तार्कभवतेजसि चपितरामचन्द्रद्युतौ विमुखय सति निर्गत विभिखववष्टिमस्तिन् घने। अदीप्नलमस्फ रत्कु मुदमस्तनौलोत्यलं समुत्तरलजीवन समभवत्तदा वाहिनी। ६५।
घदासर दव सहलनाख त दापरधि राम शरे बिकखाशयं व्यथति- चित्त विधुरसत्त्व व्याकुलप्रारज्ज विरचय्य लतवा धान बहं जगाम।
चतेति। पतम् वर्कभवं सौरमित्यर्थ सौमीवज्ज तेजो येन तथा भते कषपिता रामखव चन्द्रस द्याति दीप्निः येव तादृशे अक्तित् ने मेघे मेघनाढ़े दति भाव विशिखटटट्टि शरष्टष्टि विसुच्य त्वत्यर्थः निगते व्ह पतिगते सति तढा वाहिनी सेना नदी च, वदीप्र: वशोमित• पराजयादिति भाव, नलः तदाख्यवानरसेनापति रित्वथ. कन्यल छढीपा वशोमिता दति भाव नला तटस्यतय- विशेषा यत्र तथाभत वर्षागमाटिति भाव। धस्फुरन् कराजन् पराजयादिति भाव, कुसुट तटारयवानरसैनापति: चन्यत्र कास्फ - दन्ति अविकसन्ति कुसुटानि उतूपलानि यतर ताट्टशं वर्षागमादिति भव• वस्त विध्स्त नील तदाख्यवानरसेनापतिरेव नीलोत्- मल यत्र तथाविषस् वलनापि वर्षागमादिति भाव। ससुत्तरलं ससुतृ- कशिठत जोवन प्रायधारपम् अन्यत्न ससुनरष चञ्चल सवेगमिति भाव जोवन जल समभवत् सम्ाप चाल म्राप्र्थी भूधातरिति वर्षास नललणामुछदोतृपलादीनाम् अविकासख्च मरसिद्ध इति बोध्यम्। रथ्वोद्ृत्तम् । ल ममलरूपकालड्कार, उपमा च ॥६५॥
Page 335
चम्य रामायणे
अचलमथ सलोलमोषधोनां हरति हनूमति जाम्बवब्नियोगात्। विचलितमभवट् बल विशल्य विबुधमनोऽपि धूतशोकयल्यम । ६६ तन पुन. सहजतेजोभरितन दावानलेनेव वानरबलेन दह्यमाना दरमिव (ज) पुरौं विहाय पञ्चाननाविव (भ)
म्यन (ठ) माहतप्रवद्गसङ्ग (ड) प्रजङ्स्न (ढ) अद्गद्भुजप्रता -
कचलमिति। वथानन्तर जास्बवतः कतराजयय नियोगात् सादेयात् इनमति सलील सावसस् थवलीलनंति जान. तषधोनाम कचल पवंत गन्वमाद्नसिति भाव, इरति सति बल राघवसैन् विशल्य विगतासक्षतव्यथमित्यरथः वातएय विशेषेय चलित सपा आार्थकुद्युक्त विबुधाना देवाना मनोगम घूतम् सपनीत शोक एव धल्य यसमातृ यथाभृतम् वभवत्। पुष्पितापाष्टत्तम्, धयुजि न युग रेफतो यकारो युजि त नजौ जरगाव पुष्पिताग्ति तजकयात् ।६६। (ज) टरामिव सुद्ठामिव। (का) पञ्जाननाविव सिड्ठाविव। (ञ) पड्क्यावननिदेशतः दशाननादेयात्। (ट) वखिलरिपुप्रकम्मन सवभत् दलनम्। (ठ) ककम्पन तदाख्य राजसम्। (ड) आइतेति आहता: बबङ्गाना वानराया सुङ्गा येन तथा- भूतम्। (ढ) प्रजक्' तट्ाख्य राजमम्।
Page 336
युद्ध का रडम । ३३ ६
पानलशलमा (स)वुभावपि निशम्य (त) निशम्य च द्िविद मैन्दावदारिती (थ) महारथो शो सताक्षयपाचावपि (ढ) कोपाचान्तपरुषसरभ्ौ (ध) कुन्निकुस (न) सभु त्तक्षा(प) बाहु सुबाहुमारोचाविव राघवभुजाभ्या सुगीव हनमद्धामङ्गत युद्मतनिषाताम् (फ)। भूमी ततः परवगराजभुजैन विद्- मालाक्य कुन्भमसहन् विरह तदीयम्: शो कादगाद निलस्मुहतो निकुस् स्तन्नामयुत्त ममरौक्कुचकुश्भमेव ।६७।
(सा) चङ्गदेति चङगदव्य भजप्रताप एव अनख तख गलभो पतङ्गो याङ्गटेन निष्वतावित्वर्य। (त) निभम्य सुता। (थ) द्विविदेति द्विविद्मेन्दराभ्या तटाख्यननराब्याम् कवढारितो निहतौ। (द) शोषिताक्षेति तटाखौ राजमौ। (ध) कोपेति कोमेन सचान्त वनिष्ठित्त परुषः कठोर संरमः समुद्यम ययोः तथाभतौ। (न) कुम्भनिकुम्भौ तटाखयौ कुम्भकणसुतौ। (प) ससुत्तम्भन समासाल्व। (फ) वतनषाता कतरलौ। अमाविति। तत वनन्तर लूवगराजभजेन सुयोवबासना बिर्द्व सनथितं कुम् भूमो आलोक्य दृद्दा पतितमिति शेष । तटीय f उम मसउन् सोढ मधक वन शोकातृ कानलसतुना इरमता उतर निकुम्भ तखय कुममक नामयुक्रम् कमरीकुचक्रम् देवाङ्नास्न- कलससू अगान् म्राप, खग गन दखघ'। वसन्तनिखक ड्नम् ॥६१
Page 337
चम्पूगमायछे
ततः कौएपपतिनियुक्त (ब) युक्तमखिलवाहिनी- भि(भ)राहवाटोपमुखर(म) खरातज मकराकषमेच्वाकुश- रोडषि विपक्षमपि सपच दव (य) समक्षसवज्जनयितु: (र)। कत्वा मूर्दनि शासन पितुरथो गत्ा रस रावगि- हुंला तत्न महाभुजो हुतभुजं ृता महास्त्रागि च। स्थित्वा व्योमनि मायया भरचयत्त्यका च मित्वा चमू बुद्वा राघवकोपमाप सहसा लङ्गामलं कातर: । ६८ू। तत. प्रतोच: प्रतिहारा(ल)दय सप्रातिहारिको (व)
(ब्र) कौयपपतीति कौगपपतना राज्तपराजन नियुक्म्। (भ) वखिलवाड्िनीमि सर्वसैनिकै: युक्कम्। (म) वड्वाटोपसुखरं मपामसम्यमोटयम। (य) सपच् दब सुहदिव काथच पतलवान् । (र) सनचखयत् सस्पयत्। जनवितु पितुः सरखति आवः, समोपमिति शेष। प्त्वेति। वथानन्तर महाभज रावयि मेघनाढ मितः शसन सूम्न नि शिरसि लतवा रय मता तल रगे डतभजम ब्नि डता महाखायि छता च सायया व्योमनि वाकाशे सथिता शरचय बापट्टाट्ट वक्षा चम कपिसेना मित्वा सथित्वा राघास रामख कोप क्रोध बड्ढा अखम चैतिशवेन कातर सन् रामभवादिति भावः मइसा लङ्कास चाप मविवेश। अनेकक्रियासु एककारककोत्तेनवप दोपकमलट्कार। चमसतुतप्रखू त्योदी प जन्तु निवद्धते। चय कारक- मेकं खादनेकासु क्रियासु चेदिति दपये। शाटू लविक्रीडितं इत्तस्
(ख) वतीष पविलात्। प्रतिद्ठारात् द्दारात्। (य) सम्रातिह्ारिक: द्वारपालसहहित:।
Page 338
युड्काएडम् ३३७
निर्गय निज्लासिता (न) काविदाअ्जनेवन् उरती (त्र) मावानयों नेयितोम कुतोअतमनतवि तम्नि स)वाकस्वि क(ह)निद्ननय्य(च)लपि तथ्यनेव बड्ा चिराय युङ्धा निराशे (क) प्रतिनिवृत्ते पिद्विषि (स्र) विषक्पशविभस- नारभ्भि (ग) निललुश्विला(घ)मासाद्य मद्य एव प्रावस्तेत सत्(ड)मतिा चित्रम्। तद्नु हमूमतः प्रतिनिव्धत्ताद वत्त(च)मेतदानाल्य विशोसमाणतो (छ) मानसचर (ज)
(थ) निजन्य दिचा। (घ) आझनेवसय उनमतः। पुरत कमन। (स) तन्तसिन् वाञ्ञनेवे। (ह) आाकसिक सडया सन्नातम्। (प्) वतथ्य सत्स्। (क) निराधे भग्नमे जीताबधात् तदुहुरयकार्य वैसुर्ढिति
भाव:| (स्ु) विद्विषि शूली इऱसति। (ग) विषन विमका अलव एव पथव सेवा विथसन वरम वारभत जनयताति दथोक्म्।
(ड) रत्र वच। (च) प्रतिनिष्टत्ताह् रमाव् पतागतात्। स दस्सानत पीतान इन्याकृप मित भार । (द्) विशषमारस सध्वस्तचेता। (ज) ननयचर, नानयसरसि रब्ोरोलव,।
Page 339
चम्पूगमायछे
ततः कौएपपतिनियुक्त (ब) युक्तमखिलवाहिनी- भि(भ)राहवाटोपमुखर(म) खरातज मकराकषमेच्वाकुश- रोडषि विपक्षमपि सपच दव (य) समक्षसवज्जनयितु: (र)। कत्वा मूर्दनि शासन पितुरथो गत्ा रस रावगि- हुंला तत्न महाभुजो हुतभुजं ृता महास्त्रागि च। स्थित्वा व्योमनि मायया भरचयत्त्यका च मित्वा चमू बुद्वा राघवकोपमाप सहसा लङ्गामलं कातर: । ६८ू। तत. प्रतोच: प्रतिहारा(ल)दय सप्रातिहारिको (व)
(ब्र) कौयपपतीति कौगपपतना राज्तपराजन नियुक्म्। (भ) वखिलवाड्िनीमि सर्वसैनिकै: युक्कम्। (म) वड्वाटोपसुखरं मपामसम्यमोटयम। (य) सपच् दब सुहदिव काथच पतलवान् । (र) सनचखयत् सस्पयत्। जनवितु पितुः सरखति आवः, समोपमिति शेष। प्त्वेति। वथानन्तर महाभज रावयि मेघनाढ मितः शसन सूम्न नि शिरसि लतवा रय मता तल रगे डतभजम ब्नि डता महाखायि छता च सायया व्योमनि वाकाशे सथिता शरचय बापट्टाट्ट वक्षा चम कपिसेना मित्वा सथित्वा राघास रामख कोप क्रोध बड्ढा अखम चैतिशवेन कातर सन् रामभवादिति भावः मइसा लङ्कास चाप मविवेश। अनेकक्रियासु एककारककोत्तेनवप दोपकमलट्कार। चमसतुतप्रखू त्योदी प जन्तु निवद्धते। चय कारक- मेकं खादनेकासु क्रियासु चेदिति दपये। शाटू लविक्रीडितं इत्तस्
(ख) वतीष पविलात्। प्रतिद्ठारात् द्दारात्। (य) सम्रातिह्ारिक: द्वारपालसहहित:।
Page 340
युद्धकारडम्। ३३६
इत्यादि परिदेवमानमेनं विदिताभरमायाविभेषो (ट) विभौषणः समागत्य देव। अवतोऽपि किमिदमस्थाने दीन(ठ)मवस्थानम्। निरन्तरायमखनिवर्दनाय (ड) पुर. न्दरारिखा (ढ) कतं क्वत्रिम मेतदित्यवधार्य्य धारय मनसि घैर्ध्यमित्यभिधाय तद्बधाय लक्ष्णं तत्चसमेव पुरस्त्य
इरिकुलारवतस लितस्ततरो गिरिदरीकुहरादिव केभरी। अपरिपूर्य्य रुषाहवमाहवं स विद्धे बलभासनशासन:॥9:1
पेषः यवएत यः दुरतिक्रमः अनतिक्रमखीय इत्यर्थः तत् तखात् वयं तब शोकजलधि• केन कथ लङ्गनीय: वतिक्रमखीय: ? नैवातिक्रमित शक्य इत्यथः। वसन्नतिलक टस्षम् ।७॥ (ट) विरितेति विदितः च्ातः चाधराषां राज्साना आया विशेष वेन तादृश । (ठ) दोनं कातरम् । (ड) निरन्तरायेति निरन्तरायं निर्विन्न यथा तथा मखख् यत्तस निर्वेत नाय सम्पादनाय। (ढ) पुरन्दरारिया इन्द्रजिता। मवतामोदृशे विघाटे कोऽपि तख यत्तध्वसाय न यततामित्वाशवेन मायाविना तेन ताटशी म7या विरचितेति भाव:। करोति। ततः निकुम्भिखावरोधाननर हरिकबाना वानर सेनानासू आरवतः जयनादात गिरिदरोकुह्हरातृ पवतमुह्हाभ्यन्तरातृ जेशरीव मिद्द दव पलितः म बलशसनयासनः दृन्द्रननित् रुष
Page 341
चम्मरामायण
बातूल इव तूलाना वानराणा रसाजिरे। विद्रावसस्ततो मायाविद्रावससुतोऽभवत्।७२। अनुपद्मनीकिनीनार्थानघनसंस्व्त्र (स) सवर्त्त- प्रवर्त(त)मिव कवतान्त कमराइसमापतन्त' स्वन्दनगत (थ) तं सक्रन्दन जितं(द) गव्ववाह्नन्दनसन्धवर्त्तो(घ) मौमिवि
जन्भ(प)मस्सभयत् (फ)
क्रोधेन वाइ्व यनस वपरिमय्य छपारस्षमाप्य बाइ्त युद्ध विद्धे पकार। द्रू तविलम्बत उत्तसृ ॥0:। वातुल द्रात। ततः वगन्तर आयावित् रावससुत दन्दरजित् वातूज वायुमनक्ः तूलानाव रयाजिरे रपभसो वानरागां विद्रावस मन्ताडन वभवत् वानरान् द्राववामासेतय। रपमा बड्डार। चबुष्ट वट्टत्तस ॥७२। (खा) अनुपद प्रतिमद प्रतिपाद्च्ेममिति यावत् कानोकिनी नाथाना सेनापतीना निधने वहारे सरव्वतरम् व्तिशमेन ससुदयृत- मित्यय । (त) सबन्त मष्टत्त प्रखयोसितस्। (थ) सन्दनगत रथस्थस्। (ट) रुक्रन्दनजितस् इन्द्रजितम्। (घ) गन्ववाहनन्दन खान्वपर्वी इन्मतरन्वादढ दत्यये: । (न) पृतधारपागिरिव कुललियम्दिव। (प) जम्भ' तदाख देतम्। (र) व्सममयत् निचलीचकार।
Page 342
युद्ध काणडम् । ३४१
घरसरमदोत्कटं प्रचुरबौरवादोइ्वटं पतत्तरु टितकएटक प्रतिहतास्त्रमस्तरेय च। जगचयभयावह जयपराजयागोचर वितेनतुरुभाविभाविक तदा रमं दारगम् ॥७३। पतधारकठोरशिखेविभिखैः शतधा विरचय्य परासगुयम्। विद्धे विबुधेभजित समरे इतसाररयिमप्यध दाशरथि: ।0:
परसरेति। तदा दभावय पस्तिनाविव उभौ लक्यायेन्द्रजिते परस्रं महेन कवलेमेन उत्यटम् छहुमट, मचुरः बङ्मि: वौरवादै: वोरोचचितवचनै: उटूभटं ककश, पतन्तः क्रटिताः चताः करटडा: कटशलव• सामान्यसैनिका दति बावत् यत तथामृतम्, वस्तंय वस- प्रच्तेपेय प्रतिद्वतानि विध्व नितानि वखतायि प्रतिबबय्रयुक्कानोनि आवः वत्र ताट्र्शं, जगनवय लिमवनस सवावहंभीतिजनकं जय- पराजययो धगोपरम् वविषयं परसर परसरेय निर्जेतमशकया- त्वादिति मावः वतएव हारुयसृ अतितोत्र रणवितेनतः उतवन्ौ॥ पृथ्वीध्टत्तम् ७२। शतेति। वथानन्र टाभरथिः बस्तायः पतधर् कोर शिख्ा: यायि येष तादशवशिख घर परालशुख कालकळ्वां पतपा विरचक कब्जीकत्व सूमरे मंग्रमे विबधेधजितम् इून्द्रजजिरत इतसारािनमि निध्तसतरतभेविच्धे चकार। दूताषनाम्बतं
Page 343
६४२ धम्पूरामायखे
यदुचितमही मायाशौलस्य यङ् जग्ालिन: सटृभमथवा युत्तं नतञ्जरेन्द्रसुतस्य यत्। अतमखजितः भौय्यें यद्दानुरूपमथात्मन स्तदकत रुषा मन्दो मन्दोदरीतनयो रसे 19 अनुपद्मभिषिषेययिषति (ब) विभीषणे तेन (म) मुळ्लां भतिमर ईचन्द्रय दारयन (म) अपारयन् सोढमदसौ० वमविनयममर्षाकुल: (य) सौमितिरमोघ माघवतासम- भुञ्जत् (ब)।
वदिति। मन्द दुराधार मन्दोदरीतनयः दन्द्रजितृ माया- योरख मायाबिन: यत् उचिर, भृजशांखनः वाडतीथवतः बत्
युकं, तहा पतमखजितः दन्द्रलयन यत् शौय्यल् सनुरूपनिति श्रेय, सथ किंवा वातानः ससरूपस बद सनुरूप बट्टमं, रसे रष क्रोधेन तव् सबस् चारस ऊसवान् । इरिणीट्टत्तम्, नसमरसला गः घडवेदे इये हार यी महेति सबलयात॥७॥ (ब) अनुवद पढे पढ़े। अभिषिषेयविषति सेनाममित: बभि भावतीत्वर्ध । (म) तेन इन्द्रजिता। (म) खर्हचन्द्र या सदाख्यरेय द्ारयन् खसडयन्। (य) चटसीयम् ऐन्द्राितम्। अविनय दुराचार। चपारवन् अगऊ्रवन्। धमरषांकुछ्धः क्रोधपरीत:। (र) साधवतास्म ऐन्द्रमख्म। चढन्ृत् तत्वाख।
Page 344
युद्दकएडम् । ३४३
पतति का तत् प्रथममस्तरमु्लं सभिरस्तमिन्द्रजयिनस्ततः पिर:। अनु पुष्पवृष्टिरवनौ दिवीकसा
धुत्वा शकजितः सुतस्य निधनं गोकेन रचःपतेः क्रान्त निःशसदण्युपूरभवितिं क्रन्दख्व फूत्कारि च। कोपेनाथ विपाटल कुटिलितम वन्निदृत्तेच्यं जन्ने दष्टवनोषमहसितीद्ृटतं समस्तं मुखम् :99।
पतसीति। तत् उळ््वलं टोधमानम वसुत प्रथमं, ततः बस. मातानन्तरम् दन्द्रजविन: सशिरख सोष्णीघमित्वय शिर:, वत्न तटनन्तर दिवोकसा देवनां पुष्पि चध चनन्रम् खमरारि योषिताम असुरजारीया वाम्तिः यसुधारा थवने पृथिव्यां पताति स । कसहसष्टत्त, सजवा: सनौ व कथितः अतहंम इतति
सुनति। सतस पुतस शक्रजित, निधनं बर्घ सुखा थोवेन इचमं पतेः रावयद कमस सख समदमक अत्यथ: त्ान विषस, नि ससत, वस्या वाष्माखा पूरैः मवाह भरितं, कन्दत् रुदत्, फूदृ कारि फत्कारयत, अथ परकय मेवेत्यथे: बोमेन विपाटल विशेषरत्, भुिलेति कुटिबिता बक्ौदता मर्वात्तः कसता बल ताद्दशं दधा तथा प्ृसानि जातानि रेकयानि बेवाय यश्िन् तथोप्राम् । दष्ा: धनाः योश अचिन् तथाबिध, तथा अबूष्सितेन पारुविशेधय उटुष्त्तसृ उत्कटं नम् जातम्। बाढू वविक्रड़ित इसम् ॥श
Page 345
६४४ च म्पू रा माय खे
अनन्तरमपाक्रान्तेषु (ल) सुविक्रान्तषु पुरन्दरारि- मुरे षु नन्द नेषु (व) निहृतेषु कुम्भकर्णादिषु म्ाटषु विध्व- स्ते षु द्रहस्तपूर्वेधु सचिवेषु व्यतोतेषु (श) विरूपास्षप्रभतिषु रेनापतिषु कपिविमर्दनेन विभोरगं (ष) भवति निखिले बले समन्ततः (स) पौरवधूजनपरिदेवनोत्तरड्रायां (ह) लड्वायामातड्वातिथयरोषणो (च) रावगस्तत्चंयमैव हर्य्यच् दूव हरियों धरणौसुतां ( क) जिघांतुवन्तिकगतेन (ख) मन्त्रिया निवार्यमायः सारयिना विधिना व सखो
(ख) अपक्रान्वेष्न मतेष मतेष्वित्यथे। (य) पुरन्दरारिदृखेष्न दन्दरजितृप्रसुखेष । नन्दनेव पत्र ह॥ (थ) प्रमृस्तपूर्वष प्रहस्ताटिष सचिवेध् कमात्येस व्यतीतेय निध में नतेघ । (ष) कमोंत कमीना वायराख्ा बिमर्दनेन द्लनेन विशोरष विध्वस्त । (स) बमन्ततः सवत । (v) पौरेति मौरबधूजनानां नगरवासिनीमा कामिनोना परि देवनेन विखापेन उत्तरङ्गायाम् उढुगतोत्कस्ठायाम्।
कोपनः। (क) इयस दूव सिह दव, दृख न: केयरी इरिरितअर: । हह रिर्वीं मगोम। धरणोसुता सीतामृ। (स) शन्तिकगतेन पव्निवितेन।
Page 346
युद्ध काएडम्। ३४५
दिती (ग) दाशरधिविजय विहितसङ्गर: (घ) सङ्गरभुव(ङ).
सवततार।
कोपादसी परिधर्वा्टिकुठारकुन्त
एकोऽप्यनेकमुखबाहुतया सबन्धु- लोंको यधा समिति लोचनगोचरोऽभूत ।९८A अलच्यत स रचसाम धपतिः ऊपाण सहु प्रहस्य विनियातयन् प्रवगमणडलीमीलिषु। अयं तव तवायमित्यधिसमौकमेकेकशो वरानिव विनिर्दिभनमरवारवामस्त्र वाम् ॥92।
(ग) सज्जोटितः सस्ेषित । (घ) ढाशरथीति ढाशरथे रामव्य विजये वद्य राम जेष्याव्ये- बतवरूपे वि्ठित उत सङ़र प्रतिक्षा वेन तथाभून । (ड) सङ्गरभुवं रगभूिस् । कोपादिति। वसी रावमा एकोडपि असडायोऽषि कोपात परिघादिविविधारुघर अनेकरखबाखतवा दशसुखविशतिउस्ततवेत्यर्थः
सबन् ससच्नाय: लोक: जन यथा समिति सयामे लोचनगोचर: दृष्टिविषय अरभूत्। वसन्ततिखकं टत्तस् ॥८॥ कालच्चतेति। स रक्षसा अधिपति प्रहस पवगानां वानराया या मसडली समूह तख मौलिए मिर स सुड पुन पुन लपायस् वसि विनिमातवन अधिसमीकम् अधियुब्बल् छय तब काय तव दूति कमरवारवामम्तर वा ख्मविलासिनीनाम् एकैकश वरान् कभीष्टनायक- कमानिति भावः विनिदिया्निक दालमादिशाचचिय चलव्सन अट्टश्यत। पृथ्वोदटत्तम् ।।२28
Page 347
३४६ चन्पू रामायणे
तदनन्तरमचौहिणीचोभ कन्दलितरुष(च)मतिपरुषवि
दारितसारथि(भ)मतिविस्मयनीयकरलाघवं राघवानुजम मर्ववेगमुककया पत्या (प) मूहत्तमिव मुर्धानिमोलित- सुपराग इव (ट) कमलाकर(ठ)माततान यातुधान पतिः (ड)। आलोक्य दौनमनुजं हदि शक्तिघाता- कोकेन विद्वहृदय: सुतरां सराम: कोपेन चापमथ कुएडलयाज़कार लङ्गापतेरपि ललाटलिपिं विधाता ।८०।
(च) अन्ौद्रिियौति अक्षौ्िणीना संख्याविशेषयुन्नसेनाब चोभेन मथनेन कन्दलिता प्रष्टद्वा रुटू रोप: यख तथोक्तम्। (क्र) व्यतोति वतिपरुषेय अतितीन्षा न विशिखेन भरेग दलित: निमत्तः धवजः वेन सादृशम्। (न) वह ति वद् चन्द्र य निरत किन्र धतुयेन तथाविधम्। (भा) वस्तरेति वस्त्रधारया ववटारितः निलत्तः सारथियेन तघोनम्। (ञ) कामघेति वामषख कोमख कावेगेन आतिशयेन सुक्रया निचिप्रया शकता प्रत्िनामकेन सास्त सोतर्थ• । (ट) उपराग दव मास दब राङया छयखति शेष: । (ठ) कमलाकर सरोवरम्। (ड) यातुषानपरि: रावयः । खालोका ति। वथानन्तरं हृढि वचयि पक्िघातात् पतन- खनिपातात् दोनं सुग्वमिति यावतृ अतुजं बच्तवस् बाबोक्य सुर-
Page 348
युद्धकाएडम् ।
अवकोर्व्य दाशरथिरखुजले बनुज पुलस्त्यतनुजन्टपरेः। युगपट् व्यधात् करुणवोररसी युधि शोकहर्षशबलव्ष बलम् ।८१॥ वलयित चित्र चाप विनिवारितपङक्िसुखे विसनति राघवे विशिखवर्षममषवति । अरिष न कश्विदप्यध निवृत्य गतः समरा- दमरविलासिनौषु न च काविदलब्धवरा । ८३॥
राम अ्तिशयेन शोकेन विद्व हृदय वख तथाभत: स राम; कोपेन पाप धनुः विधाता वपि बड्डापते: रावयस ललाटलिपि भाल- त सौभाव्यसूचकवर गाव िलित्यथ कुवडलयाबकार एकल वत्त बो- चकार अन्यत्र चनावश्यकत्वात् आटतियुत्त चकार। रामधनुमगडढो- करगेन रावयविनाशख निश्चवात् तत्सौभाव्य साम्तं विनष्टितति तत्सूचकलियेरनावशयकत्वमरिति आावः। वसन्ततिलक इत्तम् ॥८॥ कवकोय्य ति। दाशरधिः राम: कखुजलै वाम्मसत्तिलः तु वच्सया शर पुलख्यनत्ुजं रावमध्त अकौय वन्ताद युधि युद्धे करुणवीररसौ धोकोत्वाइस्याविभाषी महदयाखादविशेषौ बल सन्यश् शोकहपशबल शोवेन दषय प समन्वितमित्यय: युगपत् समकालं व्यधात् बकार। प्रमिताचराट्टच्, प्रमिताचरा सजससै: कयितेति तजचखात् ।८:। वलवितेति। वधानन्तर वलवितेन मराडलितेन चित्र य टु भुतेन चायेन विनिवारितः निराजतः पङशनिसुखः द्याननः यन सादृशे वमवति कुपिते राघने शसे विशिखावं परटट्ट विहज व हज्जुति बति अिघ शत्र व नम्य कामहृमि सनराठ् युद्धात निशटस
Page 349
चम्पूरा मायणे
अवञ्न पुनरष्वनीसुतममानीतम हौधरमहौषधिनीजि सामुजाश्नेपसुखलञ्मनोरव. (द) समेघमानमानप् (ब) नमरकौतुकीपलख्सरसद़ित पुलकरत किताकति(न)-
टङ्द(द) मपि रथ कइटमप्य(ध)नुग्रहाय शतकती(न)बग्र- होत्।
न गताः, वमरविल्ासिनीष सुरनारोष मध्ये च काचितृ कामि सलन् वर अभितषितकान्त इवाति यावत् बया तादृयो न आसी दिति शेषः । नदटक उृत्तमृ ।८२] 'ढ) अञ्जनोसुतति वञ्जनीसुतेन इनजता समानोतो यो महोघर पवत गन्मादन दति भाव: तख महौषध्या विशस्यकरणोसमा- ख्ययेति भाव जीवितस अतुजय बन्तपस् वास्षे यालतिङ्ने यत सुख तेन बब्मनोरथ प्राप्ममनस्काम दत्यर्थ। (ख) समेधमानमानस उत्सउ्मानचित्त। (त) कसरेति रूमरे सयामे यठ् कौतुकम चौतृमुक्य तख उप: लक्ेन उदवेन य सरक्य कोम तेन उदव्वितेन उटुगतेत पुलगेन कजजुकिता चाडता वाजातर्वम् तथाभृत । (थ) अपितङ्गरम् चधियुब्म्। अनरसारयना माततिना । (द) अतिविशङ्गेत सतिशवेन निषट्ट टडड कख शत्र वाममिति भाव वसात त चवाछट न शूत्र गामवासिि निफलानि क्रियन्त दति भावः ।
(घ), क ङूट मषि व (न) शतक्रत" इन्द्र२।
Page 350
युड्काएडम् ।
प्स्ताश सत्रिससुन्त्मिषत्पुलकयो: सम्नाधयीः साहये। जाते जोवितसङ्गटेऽपि हसतोमू चीसु विश्रम्यतो
अरथ तयोर श्ान्तमुक्तदिव्या स्त्रयो राखएाडलटवृ व निभयो ()- शालूनेषु मार्गगेषु (फ) अभड्गरपरस्रविजयमार्गशेषु वामा पेषु वि्िन्नेषु (ब) धनुर्गुरोषु अव्याहतसहजसाहसनुप- निकत्तेषु द्ुरोणेषु यानेषु (भ) निरपायषसमराभिहतिनि-
धन्योन्यखति। अन्योन्यस परसरस् सहचनः अनुरुप: यः वध्यः शरव्य: प्रतिवीर इति यावत तख मिलनात् सङ्गमात् बालव्य मक्यक जचषीय शौगहोयं मई ययोः तथामतयो: शस्ायस्ति शख्ैम शखतव महृत्य बटु इत्त तत् पसायसि्ति युद्धमित्वथ तव्न् वसुन्म्िषत् ससद्यव पुलकं रोमद्वष ययो: तथोक्रयो: माउसे बचदा बलेन क्रियमाये व्यापारे युद्धे रति भव: सक्ाघयो: ल्ाघावतो: जीवितसङूटे मायसंथये जातेऽमि इसतो:, मूर्च्छास मोहेषु विश्व- व्यतो. छथ विश्रामसुख बममानवो: रडुशेरपडक्िएस्षयो राम- अवययो: वमानमृ अविरतम् असीमा अशय, रमःअासीत। शादू खविकोडित टत्तम् ।८॥
(फ) धालनेष निरवुलेष सार्गयोष पुरेघ । (ब) अ्रमङ्ग रेति बमद्रू रा अविनामिनी अविरतावथ: परसर विलयमागया अन्योन्यविजवानुसन्धानं येघ तथाभृतेष वामायेध आबापनिवड्ष। बिषित्नेध निश्धतेषु। (भ) अव्याहतेति धव्याइते: कदाय्यमतिष्ठवित्वाय मजः माआविकै वाहसनुण निकत घाश्तःविर्राहतैष्तिति भावः
Page 351
भिखे सांयुगीने (म) च रथे परस्रगर्वकल्पविजयमनी- रथ(य)मजायत भुजायतशोधनमायोधनम् (र)। तूखीमुखात्वरितमुद्धरण गुऐेन सयोजनेऽप्यथ भरस्य विमोचने वा। यवावलोकित दशास्य इवातिवेगा सोकेन राघवकरसिरमालुलुके।८४ यहोंदोरितबौरवादमहरद्रामी यदस्ैः चणात् सैनेवाङुरता मुखेन जगदे शेषञ्ञ लङ्गापतेः।
दुयः एयः धरप्रप्टारजजारतत्वादिति भावः। धुरोशेषु धुवह्ेष यानेषु
(प) विरपायेति निरपाये चवरिते इत्वये समरे या अभि- इतिः सघात रुवा निभिनन चू्िते उत्घ: सायुगीने सापा मिके। मरस्रोत परसग्स गवकल्प गर्वसटटय: विजयमनोरथ लववासना यत्र तथाभूतम् । (र) भुजेति भुजन आवतम् आतनं शोधन प्रतोकार वस माहुनसृ । यायोधन युड्धम् । तूपोहुखादिति। यल आायोपने लोकेन राघवख रामख् करः भजः तुगोकश्वात् निषङ्गसुखात् त्वरित सत्रम् उबूरसे, गुगेन मौव्यो मयोजने, सथ मौर्थेयोजनानन्तर भरव् विसोचने निक्षेपसे वा, वतिवेगात् सर्बोकितानि प्ृष्नि दश बायानि सुखानि येन नधाविध डब चिग्म चाउलके ष् वबन्तिन्क इत्तम्। उत्
सतति। रामः यसः चयात् वडंम् छदीवितः उत्जरित: औरवाह: वोरोपतरपन साफ्तपूरवाश्यमिति यावत येन नथाविद्व पप् कप़रत् पिरथह, कहूरता पुनआत्म तेनेव चङ्गापते: रावणस
Page 352
यु द् का एड म् ।
साम्ये सत्यपि चातुरीभिरुभयोर्धानुष्क मायाविनो- विच्किन्नाननट्शैनेन समभूद ब्रोड़ा रणे रावसे ८५ू: दमाननशरक्षतिकषरदस्ग्भ रौबद्बुदे- स्तरद्वितमहेन्द्रक एटक सहस्चक्षु: पथ:। रसे रघुकुलोदहः चराममानि वैमानिकै- यंम्ा दशभतेच्चगो बलरुषा कषायेक्षय: ।८६। तदनु वारुपेन वैख्वानर (ल) वैनतेयेन बातन्वयं (ब) वायव्येन वारिदं नैशाकरेण तामिस्त्र (भ) माहेन्द्रेष
सुकेन शेष वावशिष्ट वचनमित्वर्थः जगटे ऊचे। उभयो: धातुष्क मायाविनो धनुर्व्यापारे कौशलवतोरिति यात्रत् रामरावययोः वातरोभि: चषिप्रकारितादिि: साम्य तौल्य सत्यपि विद्यमानेडप विचितस यानवस सुखसय दर्शनेन रसे राबये बोड़ा तव्जा इम- भवतू वजायत। शादू लर्विक्रीडितं इत्तम् ।८५। उ्याननेति। दयाननद्य रावयस् परायां चय्या प्रद्ारेय घरनी या असगभरी शोगितधवारा तव्या. बटुबदैः सफोटविभेषै: तराङ्गित: प्रतिफलित मछ्ेन्द्रकरटकसहसतया इन्द्रभत्ु समूइख पनु :- पथ: टष्टिमारग, यत तथाभत. रघुकुबोदह: राम. रगे युद्ध वैमा- निकै. विमानचारिभिदेनैरित्यरथ च्ण बखरूषा बल नाम वासुर प्रति कोमेन कषायेक्षयः रकलोचन इत्थः टशनभनैक्षछ सहसातः बथा वनानि बध्यते सा। ृथ्वोषटत्तम् ।८६॥ (ल) वारुसेन वरुणास्त्रेय जलवषिखेति, भावः । वैश्वानरम् धाग्न यम्। (ब) वैनतेवेन मायूडेन वातन्वय भौजङ्रम्। (प) वायव्येन वायुदेवतेन ग्रसगा। वारिद मेवरूपम्। नेथा- क्रंय चान्द्रय आस केति भेष: तामिस्रम् व्न्कारमयम्।
Page 353
३५२ चम्प रामायये
दानवं(ष) वैप्यवीयेन माहेशवरञ्(स) परसरमेवमस्मस्तम भिन्दानयो(ह)रनयोर निशमाहवाग्रहाद्विदितान्यहानिच) सप् व्यतौयु. (क)। पस्ताथस्त्रि सकोतुकोऽपि दयितां सचित्त्य चिन्ताक्ुला- मस्तेए ज्वलता विधेरपुनरुत्मषं निभेषेय सः। मूर्ध: कन्दलितान् मुड्गर्मुंहुरवक्केटेडपि लड्डापती वातड्ेन समं समस्तजगतां चिच्छेद सौतापति: ।८
(ष) माहेन्द्र य ऐन्द्रस दानवं दानवसम्बन्वीत्यथ। (स) वैष्णवीवेन विष्ण दैवेन। आहेश्वरं शैवम्। (इ) भिन्दानयो: इरतोः। (ब) आइवामहात् समामाभिनिवेशात। अविदितानि बद्ा तानि। चड़ानि दिनानि। (क) व्यतीयु सतौतानि। पसताशसतीति। चिन्ताकुला विरकोतकसिठता टयिता कान्त सोता सािन्य खत्वा सकौतकः समुतृखत्रः यः सीताप्ति• राम. रसाशा शरेव शस्तरय्ष प्रहृत्य यटु इस तत् तखिन् युद्ध दत्वर्थ. ज्ववता दोपमानेन वसेरा निमेषेय बत्यतावषपेन सडर्मुङ्ड पुनः युन ववच्छ दे बत्तनेऽपि वन्दखितान् पुनरुदुभतान् मूत्: शिराभि: विधे दैवात् वपुनरुन्मेघम् अपुनभवं यथा तथा समसजगताज कातछन अवेन समं सछ चिच्छ द। रावगबचेन जमत् विरुष्ट्व वकारेति भव। गादू लवक्रोडितं इत्तम्। यम रावमबघढ्प कारबध जगता अवरूपख कार्यसन्व समकालोनत्वात् क्राय्य- हेत्वो: मौर्यपर्यातयरूपातिभयोकरिरसङ्गारः। तदक् दर्मये।
खद्िपयं यौ। मौर्वापर्यात्यय: कार्यपेलो, या मज्षा तत दति ।द0
Page 354
युद्दका णडम् ।
रक,पती पतति लब्धमनोरथाना- मातन्वता दिविषदामथ पुश्वर्षन्। साघापद समजनिष्ट पर न राम: कामोऽपि चाकलितशूपसखाविकार ॥८८॥ अनन्तरमालिङ्गितवसुन्वर (ख) शरतत्य(ग)मधिभयान- अधिगतनिषङ्गोपधान (घ) यातुवानपतिमधिगत्य (ड) निपत्य च सोदर्य्याहार्य सोहार्दसुलमवेंधुथ (च)कदयो(छ) हमिति विहितनिजदूषयो (ज) विभावसचिरतरं विल लाप।
रक्ष प्रताबिति। रकषया पतौ रबके पतति सति रामः परं कैदल लव्धननोरथाना मिद्धकामाना पुष्मवर्षैसृ आातन्वता कुर्वता िवि मदा देवाना लघापट पशसापाल न सगजनिष्ट नामीद, वालतिषितः सस्यक अतः मूर्यससाया विकास बेज तवाभन, बामोडम सादा पह वमजनष्टतयर्य:। कानव्ययैव ऋपयखाया रावनोन तन्मा ल एव राज्सकुलध्वव दूति वाकस लघबानम माइ, । वसन्ततिलक ष््त [८८ । (स) चालि दवत्यसुम्बर पात्तवित। (ग) शरतत्य परभययाम्। (घ) वधधिगतनियङ्धामधा।म उपभानीजततुम। (ड) षिगत्य एमे7। (च) सोदर्ययति नाकू सा ममाता य ब स हास
तथाभत।
Page 355
३५४ चम्पूरामायणे
अयि समसुखदुःखैरन्वितं बन्धुवर्गे: सहजममि भवन्त सुजतः साइसेन। कुलविनशन हैतो. कूटधर्मानुवृत्ते- दभमुख! मम यावजीवमासौललङ्: ।=21 आर्य्यस्य रचतुमसूननुनः स एक: प्राणानसुश्त परं युधि कुभ्धकर्षः। तज्जीवदवत् सयमहं मम जौवहेतो- रद्यापि हन्त सहते हतको विधिर्माम् ॥2०॥ इत्येवमख्तिन् (भ) विलवति विदितवत्तान्ता शुहा-
36
कयीति। अय दपसुख। समसुखदु खेः बन्तु वर्ग. पन्वित युक्त सृहजमषि लोदरनप भवन्त साहसेन ववमष्पकारितये- न्यथ. सुजतः तयजत. कुखस्य वंशक् विनशने विध्व सने हेत: कारय शख कूटधमासुद्त्तः कमटधारभिकस त्वघ. मम वावब्लीव कलङू: व्हपवाद कासीतृ। मबिनोष्टत्तम् ।८६। दाखसेति। म एक अनुज कसीयान् कुम्भकर्ण परं केवल मायस ज्वघस मातः वहन पयान् रचिद युधि युभ् मधान् वसुज्ुत तत्याज। बह्ह खय मम जोपेतो: जीवनार्थ जब जीवहृत् मायइला। इन्त सदे। इतर: दुष दति यावत् विधि: दैवं वद्यापि वघुनाषि म सहते जमते। मा प्रति विधे: वमा नोचितेति भाव:। वसन्ततिखक इत्तम् ॥2।। () चशिन् विभीषये। () आरदनीभि: क्रोशन्नोलि:। (ढ) चन्नरितः विनष्टः यूथम: मजपतिः वादा ताहयोभि:।
Page 356
युड्दकाएडम् ।
भीमिरिव तरुणभि: समं समापत्य (ठ) मध्य समर(ड)मा- पतितमशनिहतमिव मन्दरं दशकथधरं समीच्च (ढ) निह- तोपघ्र व (पा) लता निपतन्ती विलपन्ती नाथ नाथेति विषादाहता दायतविघुरौछ्मतकुररीवामन्दं (त) चक्रन्दू मन्दोदरी। या वीचिताजनि पुरा यमराजधानी वौर! तया निखिलदिग्विजयोत् सवेषु। तामद दुविधिबलेन समस्तलोक- साधारणः पुनरूपेथ्यसि हा किमेक: :८१। जनकः सयं दनुजवंशनायको दयितो जगत्ितयजेत्रभासनः।
(ट) समापत्य समेत। (ढ) मध्यसमर युद्धच्चेत्रमध्य। (ढ) समाच्य इद्दा। (प) निषना दिता। उपप्ा आानिता। (त) दवितैति दवितेन कानेन कुररेखेति नवः विघरोकता विररव्वितेत्यर्थ: कुररीव उत्क्रोशाखयपचियीव । येति। हे वोर। पुरा पूर्व निखधिलहिग विजयोत्सवेघु त्या या यमराजधानी वोचिता दष्ट व्जन, हा सेढे, अद्य दुर्विधि- बबेन दुदेवप्रभावेध कमरबोकसाधारखः सवजनसमान: इडः एकाकी रुनू तां वमराजधानीं पुनः किम् उपेष्यसि १ नमिष्याि ? वसन्नतिबकं इत्तम् ॥2: H जनक दति। अनकः पिसा ममेति शेषः खय दसुजवंशनावबः दानवराज: मब इति भाव:, दयितः कान्त. ममेति भेषः सम-
Page 357
३५६ चम्पूरामायवे
तनयः पुरन्दरजयोति गर्दिता विविनाहमेवमधुना विड्बिता /28 राजन्यधमे विदुषोऽयि रघूद्दहस्य हता यथाग्रजमथानुजपट्टबन्धः। आरथ्य बालिनमय कथमाविरासी- दिद्वाकुवंशसहज: कथमेष धर्मः ॥३। अहह निहता लङ्का बालानलेन हनूमतः परमवनिजापातिव्रत्यानलेन भवानपि। सुखमहमिहासीना शोकानलेन यदीटशे प्रभवति न मां हन्तु प्रायः स एव चितानल: 12४६
क्षितये लिभुवने जेत्र शासन बख नाद्टश मिलोकविजयीत्यथ, तनय पुत्रः मेवजादः पुग्न्दरजयी रन्द्राित इ्तीख ग्विता यहं विधिना देवन दनम डत्यन् काउुना विडग्विता प्रवारिता वासभिति शेष. । मख्जू भाषिसोष्टत्तम ।६२। राजन्ेति। ताजन्यधमविदुषः राजध्मविदोडमि बड्षु वाटष ज्ये४्ट एव राज्याधिकारोति राजषर्म: तं जानतोऽपोचर्थ: रघुहडस राम यथा चपज इता चथ सनन्तवम कातुजपट्टबन्: वनुजख राजाभिषेक दूति भाव कय वमः बाति म् क्ान्य कर्ध किस आविरासीत प्रावत्तत किस १ अघवा दस्वानवशीयाना मइज: सराभाविक एष धम कथ किम वसन्ा लक इस्तर १६२ वहदेति। वपहेति खेटे, इमग बलानलन खाइ लग्िना बक्ा बिषता दग्वा, परम् व्यन्यत अर्निजादा: बोताया पाात- वल्यानलेन महोलास्लिना भवानाम मिइत दति इन। वरड्म् रूछ बड्ाया फोक खेन सूनम व्यालीन: र,:व बत् यतः रेदशे काले इनिशा मव-विता क मिन. गादः बाहत्यन
Page 358
युद्दकारडम्।
तदइमिदानीं सायन्तनसमय दूव सवितु: (ध) प्रभा अगवति प्रविश्य जातवेदसि (द) चन्द्रिकेव चन्द्रमस तड़दिव (घ) तड़ितन्त (न) भवन्तमनुसरन्ती निर्वापयामि निरन्तर विरहदह न द ह्यमा न मा आ्मा न मित्या दि क रु य प रिदेव- नवतों प्रजावतों (प) निर्वत्य निर्वत्यं च निभिचरपतयंथा- विधि निजाननया पितमेघसमेतं सविधमैधमानविषादं (फ)
तेरभोभिरभोधर इव (भ) दावानलाकुलं बनसतिं (म)
अथ दशरथनन्दनाभिषेका- दधिगतराज्यपदो विभोषणोऽयम् ।
माफ़न्तु न प्रभवत न पक्रोति। उरियोष्टत, नसमरसबा ना घडवेदैइयेहरियो अतेति तहचयात् ॥28। (थ) सवित: दयख। (ट) जातवेदसि चम्नौ। (ध) तांडािय विदु दिव। (न) ताित्वन्त मेधन। (प) प्रज्ञावर्ती सात्जायां, मजावती मातजायेल्यमरः। (फ) पितमेधसमेतम् अन्य पिक्रियासमन्वितम्। सविधं सनी- प्रमु। एधमानविषाद प्रयद्धसानशोकम्। (ब) विधात कत्त मृ। (भ) अम्भोघर डव मेघ हूव। (म) वनस्पति अह्ातरुम् । कथेति। सथानन्तर दशरयमन्दनस समस अ्भिषेकातृ कषि- गतं प्राम्ं राज्यपदं वेन तथोक्तः थयं विभोधय: अनुदिनं प्रतिदिनम
Page 359
३५८ चम्यूरामायखे
अ्रनुदिनम भिव्टद्दमएडलोडभू- दरूकरामृतपू र णादिवेन्दु: 62 ५। नीतामुदीच्य निभृतेन विभीषणेन सोतामुदारगुपशौलवतों सतोनाम्। देवस्य तत्चयमभूहशकन्धरारे रानन्दशोकरसबन्धुरमन्तवङ्गम् ।।८ ६। तदनन्तरमरुन्तौव पतिदेवतानामनादिपुंसी(य)ऽपि मर्त्यधमसः (र) प्रत्याय- नाय (ल) नायकस्य (व) पुरन्दरमुखान् वहिर्मुखान् (भ) पुरस्तत्य भगवन्तमरविन्दासन(ष)मिन्टुकलेव पुनरुदे-
शरभिष्टह्म् समितो ाि म्राप्त मरडत चक्र राङ्ट्रममित्वरथः यस तथा- भसः सन् अरुपस सव्यस करा: किरणा एव अमतानि तैः पूर- व्ात् पोषखाठ् इन्द रिव चन्द्र दब वभूतृ। पुष्मितापाष्टत्तम् । छप-
नीतामिवि। निम्टतेन सयतेन विभीषयोन नीतां समोपसा- मोतां सतोनाम् उदाहरणगुयभीलवतों दवष्टान्नभृतगुयशेद कम्पद्ा सोताम् उदोक्य दृद्दा देवख दशवन्रारे: रामख तत्चयम् वन्तरङ्गम् अन्तकरगम् व्नन्दपोकरसाव्यीं हषविषादाभ्यामितर्थ: बन्ु रं विभिन्न्नमित्यर्थ व्भृत्। वसन्ततिलक इत्तम्। (य) कनादिपु सः आटिपुरुषस् नारावपस। (र) अ्न्य धमंया मानवरूपिय: । (ब) प्रत्यायनाय विञ्वासाय (व) नायकस भर्त्त · रामस् त्र्थः । (थ) पुरन्दासुखान् इन्द्राोन् वाहिनुखानृ देवान्। (घ) अरविन्दाबन ब्रह्मापम्।
Page 360
युद्धकाण्डम् ।
नधन्ती (स) तपनमिव (ह) ददनमवजगाहै (च)। प्राविचदनिषि पर निजशद्धिहेतो- देंवो पवित्रचरिता जनकेन्द्रपुत्री। अहश्चिर हि यदपावनवसुसङ्गात् युकत सयं तद्मुना दमुना बभूव ।2s
विदेहजां तत्न विलोक सौताम्। प्रभा पुनः प्रत्युषसीव पूषा अरत्यग्रहौत् प्राग्रहरी रघूसाम् ।2८8 पथोदारधी (क) रधिगतनिज प्रशंसाविधिना (ख) वि (स) ददेयना उदय गािध्यन्ती। (ह) तमनमित सुर्यामव। (च) दडनस् वााग्निम् । बबजगाड़े मवितेश। पविक्वदिति। पवित्र विशुद् चरित वखा: तथाभूता देशो जनवेन्द्रपुत्री सोता पर केवल निजशुद्िहेतो. वातमयोधनाय वचिि वम्निज्वाखाया प्रावित्तत् प्रविविध। कपावनानाम अपवितायं वस्तना सङ्रातृ ससगौत् चिर यतक ह पापं युत्त सदेहे मङ्ूत मित्थः दसुना अग्नि वसुन, सोतायाः सङ्गनेति भावः खयं ततु पवित्र वस्तु इति यादत् बभव। वशन्ततिलक ट्टत्तम् ।६७॥ विशुभ्धशीबामिति। रवर्या प्रायहरः रामः तलन बङ्ठावा षिटेषना वढेढ़ीं सताम् अनखानुषङ्गातृ चग्निसङ्गात बिशुब्णीयां पवित्रचाित्रा विल्ावय दद्षा पूषा सू्य्य- म्रत्यषमि प्रभाते मुन प्रभामित प्रत्यहीत प्तिम्टद्वातवान्। उमजातिष्टत्तम् ॥६्८ (क) उदारघो. महामात । (ख) अधिगतेति अधिगतः पाप्तः निजप्रशसाबिदि: सेन ताह मेन।
Page 361
चम्पू रामायये
घिना (ग) पुरुः प्रटृश्यमानं विमानाधिमतमहारथं (व) दभरथ प्रखिपत्य प्रतिपात्य च भिरसि तदनुग्रासनं (ङ)
दमानमना. (छ) सुग्रोवेय सह सभ्ाषणमानो विभीषयं सकरुमामवलोकयन्ननुजेन व सौतया सममयोध्यामधि गन्तुकामो राम: खेपरं विमानमाकरोह किमपि कोवे ह्म् (ज)। आरह्य पुष्पकमय विदितानि ताबि लङ्गोपक रठदभकररपाङ्गयानि। सिन्धु गभोरमपि सेतुनिबन्धनञ्व सन्दर्भयन् मगटशं स जगाम राम: 122।
(न) विधिना बहाया। (घ) विव्ानेति विमान ढेवयानम् अधिगतः प्राप्तः सफ्वारघत्र
(ड) तटनुशासनं तख मितु: अनुशासनम वाटेशम्। (च) पाकयासनेति पाकयासनस इन्दूस वरेख पत्च्जोषिते: खोवन माप्र. । इरिमि वानरेः युद्धम्तैरिति भावः। (क) म्रनोद्मानं म्रहुष्यत् मनो मानस वख् वथाभृत। (न) खेचरम वनरीकषचरं किमपि अनिविचनीय कौवेर विमान सुष्मक मित्यथ । कारुहयति। सः वय राम: पुष्पकम व्वरद्य विदितानि तानि सहोपकमठ उक्ासन्रिषी दशकरठड रावयस रमाङ्कणानि रप- सलााि गभीर विन् ससुदू सेतनिबन्धनं सेतबन्नत् मगदुग जनाओों सीता मन्दययन जमास। वश्न्ततिन्क उ्त्तम l2।
Page 362
युद्ध का गड़म् । २६१
उपरि यथा यथा मणिविमानमुदज्जति न- स्तरुषि। तथा तथा विपुलतामुपवाति नम. । अशेवलये तु पल्वलमवेक््य महाम्बुनिषिं पवनभुवे निवेद् च हसन्ति परे हरय: ॥१००॥ प्रिये विदेहराजनन्दिनि। विनतानन्दनमन्यति- प्ेते (भ) विमानवेग। यद् यट् दूरे पुरः पश्यन्रिच्छामि तव शसितुद्। तत् तदन्वगपि ट्रष्ट तत्क्षणेनापवार्य्यते ॥१०१। तरुसि धरणौसुते। (ज) पश्य नथमूकोय विम्बाधरे! (ट) पम्पासर इद कम्बुकरिट! (ठ) कबन्धनिबन्धनभू(ड)रियं
उपरोति। उपरि अन्तरीने सशिविमान रत्नभत पुष्मकं यथा यथा उदक्ति उत्तिष्ठति, ेतरुषि! नभ, वाक्ाशं तथा तथा विपुलता विशालत्वम उपयाति गच्छति। परे वन्य हरय: वानरा: अहोवलये भूमराडले मह्ाम्ब निधिं सफ्ठाससुट्रम् क्ावेच् दृद्टा मवनभवे इनसते पल्वलं चद्ू सर निवेद्य कथयित्वा इसन्त प। नदटक षत्तम् ॥१००॥ (भा) विनतानन्दनं गरुड़म् । व्ातिशेते वतिक्रामति। यदिति। पुरः अयत दूरे यत् यत् पश्न् तव शंमित वक्न म् दच्क्वामि, तत् ततृ तत्चगेनाप अन्वगपि प्श्चादपि ट्रटटम् कपवार्ययंते तिरोधीयते, तत्क्षणमेव दष्िपथात् अपगच्छतीति भवः । वेगातिशय द्योतनमिटस् ॥१० १। (ञ) धरणीसुते। पथिशोकन्य। (ट) विम्बाधर ! विम्बफलसदृशाधरशाबिनि ! (ठ) कम्ब कसिठ! शङ्गनिभकरठशालिनि ! (ड) कबन्निबन्धनभ कबन्वाख्ययोज्यनवाऊ्सङ्गतिस्थानम् ।
Page 363
३६२ चम्य रामायणे
करमोर! खरादिकलहस्थल(ढ)मिर्द मधुरालापिनि! मम पर्षशालेयं (ए) मन्तभगामिनि। (त) मायासृगमग- यावनमिदं कुटिलायतकवरि। (घ) मोदावरीय कुभ्भिकुन्- स्तनि। (द) कुभ्सन्नवायतन(घ)मिद विधुमुखि। विराध- विध्वसनवनमहीयं (न) विपुलविलोचने। (प) महामुनै- रत्रेराग्मपदमिद विदेहरजपुत्ि। चित्रकूटोऽयमिति विविधा: कथा; कथयन्नेनाय भागोरयोपरिसरगत (फ) अरद्वाजमुनेः प्रभान्त पावन तपोवनमवासोत्। अभाषत व मै थिलीम्।
क एडू विनो दनोलक एठो क रहोरवनखेम ग: ११०२॥
(ढ) खराटिकलहस्थल खरादिराजसयुबचेनम्। (प) पर्षशाला पत्रकुटीरम्। (त) मत्त ममासिनि । मत्तगजगाभिनि ! (थ) कुटिखावतेति! कुटिबा भ्गिमतो आयता दोघी कवरी केशपाशः यखा: ततूसम्व दौ। (ढ) कुम्भिकुशसतनि गजकुशनिभपयोधरे ! (ध) कुभ्भवन्युवेत कुम्भसभवस सगस्थत्य व्ायतनम् चात्रम' कगस्य: कुम्मसम्व इत्यमर: । (न) विराधेति विराधस राजसविशेषस विध्व सनवनमठी
(प) विपुखविलोचने ! विशालनेत्े। (फ) भागोरथीपरिसरमत गङ्गाममीपखियतम । प्रसुप्ति। कथी ननगः प्रसुप्नन्न निदितख वडियः मयूरस निःव्वामस िखासलाकुनस मारणया भोजनेन सुखितः व्ान
Page 364
युद्ध का णडम्। ३६३
तत अरहाजविहितविविधातिथेय (ब) तथैव पदवों (भ) दवीय सीमतोत्य (म) पुनरयोध्यासविधमासीद(य)न्नग्रत एव हनूमदावेदितोदन्त समागच्कन्त अरुन्वतीजानिपुर :- सर(न)मजस्त्रमानन्दाशुजल विलुलितालोके(ल)रमात्वलोकेः
भरतमवलोकयन्नतिवत्सलमना विमानावरोहषाय (ष) दशक राठ रियु (स)रुदकराठत (ह)।
न्दितः। मगः छरियः कराठीरवस सिहस् नखे. कराडविनोद्षनाय एत्कराठते अभिलपतीति तथोत्र, वन्न तपोवने दति शेष:। तप प्रभावातृ म्राणिनः खभाववेरममि परित्व्य चत्तिन् वसन्नीति भावः । अतुष्ट वष्टत्तम् ॥१०२।। (ब) भरद्वाजेति भरद्वाजेन विहितं अत विविधम आातिथेयस क तिथिसत्कार: यद तथासत: । (भ) मदवों पन्थानम्। (म) दवीससीं दूरवात्तनीम्। अतोत्य सतिक्रम्य। (य) चासोदन् उपगच्छन्। (र) चरुन्वतोजानिपुर सर वशिषसगम्। (ल) आनन्दृति वनन्दामुजलेः विलुखितः आलोक: दर्शन येषा तथाभूतेः । (व) परिगतं समन्नाव परिष्टतम्। (श) वजानभक्रिम्रितं खाभाविकभक्िसम्पन्नम्। (घ) विमानावरोइसाय विमानात अवरोहपाय ववतरयाय। (स) दशकराठरिपुः रामः। (ह) इटक राठत उत्क सिठतवान्।
Page 365
२६४ चम्प रामायखे
यान मदाशयमवेत्य यथा यघैतत्
आसेटुषी सविधमद्य तथा तथा भू इत्यादरेय भवतीमभिगच्कतीव ।१०३१ दूत्थ वढन्निन्दुमुखीं सलील
विभोषणावेदितया पदव्या विमानती मन्दमवारुबोह ॥१०४। प्रखोतम सिपादुकं प्रसतमग्रतः पादयो कदस्य भव्तं जवादुपनयन् भुजाभ्यन्तरम्। अवेच्य च तप:ऊशं वपुरतीववात्त्यतो नवं नवमिव स्पृशन् न विराम रामशिरम् ।१० ५॥
यानमिति। हे अवनोकुमार। पृथिवोकन्य! मम चाप- वस् काभिप्ायम अनेत्य विदित्वा एतत् यानं पुष्कं विमानं सथा यथा तारापथात् अन्तरीक्षात् अवसरति, बद्य भ पृथिवी तथा तथा सविध म्लामम् कासैदुषो वागतवती सती वत्यादरेख भवतीम कभिगच्छतीव। वसन्ततिलक टत्तम् ॥१०२ इतयमिति। देवः राम: दन्दसुखों सोताम् दत्य वदन् परवङ्ा- घिपाय दत्त' इसतः येन तथाभृतः सन् विभोषण्वेदितया पदव्या मार्मेय विमानत पुष्मकात् सलील सविखास मन्द यथा तथा चवा- दरोष्ट चवततार। उपजातिष्टत्तम्।१०४।। प्रयोतेति। रामः प्रशोता रडीता मयिपादुका रत्नपादुका येन तथोक्रम् कयनः पाद्योः प्रषात भरतं जवात् वगात् उदस एत्तोल्य भुजाभ्यन्तरं भुजयोरव्यन्तर वचखवस् उपनयन् प्रामयन् तपसा कुश बपु शरीर अरतस्ेति शेष: अव्व दृद्दा च कतीनयात्-
Page 366
युद्धे का एडम् । ३६५
पश्यन् ननन्द भरतः परिरम्य दोभ्यां सोमित्रिमार्य्यसमदु. खसुख वनेऽपि। सोषय सुखोपनतराज्यपरासुखाय तस्मे पुनः सहजमतिपरासुखाय १०६॥
म्रन (च) शतुव न समं सविनय प्रगियत्य जनकेन्द्रपुत्री सुननीअत्य (क) सुग्रीवदशग्रीवानुजादीन (ख) सावरोघ- बधूकान् (ग) यथोचिताभिरुप चर्य्याभि(घ)रभ्यर्चयाभ्यर्चित-
सत्यत सरहात् चिर नवं नवलिव समन्न विरदाम पुनः पुनः सपष्वानित्वरथः । पृथ्वीद्टत्तम् ॥१० ५॥ पश्यस्विति। मरतः वनेउपि घायस रामख समदुःखख गौमिलि बत्तयं पशन दो्यां भुजाव्यां परिरम्य वालिव्वन ननन्द। सोडय सौमिति: पुनः सुखोपनतस् चनायासलव् बत् राज्य तखाव् पराङसुखाय विसुखाय ज्याएभकतिथयेनेति भाव: सहजा साभाविकी या भत्नि: व्यश्तुराग: तवा परम् अलथम् सास्जति सुरतोति तथोक हख यख तादपाय तसा तरताय तरत सुहिश्य ति भावः क्रियया वमभिप्रतोति सूमण दवदानलम्। मनन्देति पूर्वेमान्वय। वसन्ततिखकं इत्तसृ ॥१०६। (च्) पुरत वयतः । अभिवाहितः अभिवन्दितः यः पूवेजः ज्य ४: तख उपवालनेन मस डाइसर्म नाटिनेति भवः निम्न: विवशः तेम। (क) सन्मनोळ्वत्य प्रफुख्मनोक्रत्य चभिनन्दा न्यर्थः । (स) सुयीवेति उपोय विभोपणा गेन्। (ग) सावरोधवधूकान् चन्व:पुरखोद्षमेताजू। (घ) उपचर्यामि: सतूकारे:।
Page 367
चम्पूरामायणे
पुरोहितमामन्वितमन्तिलो कमालोकानुग्ह्ीतपौरवर्गमग्र नन्मानं (ङ) विमानत एव सबहुमानमनयदपनीतजन- परिश्रम (च) निजाश्मम्। तत् च सौमितिसीतासखी
सुमित्रामपि क्रमादमिवादयन्निजालोजरसनितान्तकन्द- लिनान्तरङ्गाभिरेताभि(ञ)सन्द्र इव पयोधिवौचिकाभि (ट) प्रतिक्षणं परिरभमाणाभि: (ठ) सलत्मर. केवलमानन्द- धुरमविन्दत (ड)।
(ड) चग्रजन्मान ज्य४ठ राममित्यथः। (च) अपनौतेति अपनीत चणगतः जनाना परिश्रमः यमात् तथोत्तम् । () अतितोभनीवेति प्वतिशयेन लोभनौयंसृहणीय वाद्सल्या स यखा: तथाभताम्। (ज) कयश इति वयशः पल्यमिव तेन जनितः शोकातिरेक: यद्ा: तथोक्काम। (क) काऊ न्रिमेति वरविमेय सब्जेन सहेन परिष्क्राम् आबिद्रिता नेवगिकस्त् प्वनीमितथ । (अ) निजेति निजालोकरसैन खस् दर्शनाखादेन नितान्म सत्मन्त कन्दाित परिपुष्टस लनरङ्ग अान्तःकरय यादा तथो क्ामिः। एताभ्रि कौशल्ािभि:। (ट) पयोधिवीचिक्तामिः ससुट्रलहरोभि:। (ठ) परिरभमायाभि: व्वालिङ्गिन्तीभि । (ड) आनन्दधग्म् वानन्दमारम्।, व्य्ावन्दृत चलमरु।
Page 368
युद्दकागड़म्। २६०
अथखिलजगत्पतैरराप रघूद्हब्यादरा- द्विधातुमभिषेचन विचलता गुरोराज्रया। अनीयत समन्ततो हरिगणेन तोथे पुनः विग्रङ्म हृदि मन्थरां न भजता मतिं मन्यराम् ॥१०७॥ अलद्कत कवतमभिषेकमादरात् अमात्यसहतिभिरवाम्य राघवः । पुरेन्म खः पुनव्यमानशे रथ मनोरथ सचभरती महारथ ॥१०८॥ तन्न च सेवाविचन्षसान्या (ढ) लक्ष्मणमत्ुन्नाभ्याम- मितो विधयमानधवलबालव्यजनः (स) परिजनाचारनि
काथेतति। सथानन्तरमृ अखिलन्गता पतेरपि घूइड़सय रामस वादराठ् अभिघेचनं विधास सुरोवेशि्य वासया कतरो समन्ततः चवादृक्त विचलता गच्छता इरिगसेन वानरट्टन्देन हृदि अनस मम्यरा कुञ्जा म्राक रामाभिषेकविहन्तीममिति भाव: विभङ्न यदि पुनरन्तराये बसते इति वियेति भावः मन्वरा मन्दा गति न मजता सत्वरगामिनेत्यर्थ: सता पुनः तोर्थम् वनोयत म्रामितम्। पृथ्वीद्टत्तम् ६१०७। चलङुत दति। धयं राघवः वमात्यसंइतिभि: मन्त्रिष्टन्दः चादराव उतम चभिधेकम् सवाय्य प्राय्य चालङ् तः विभषित: पुरो- नसः नगराभिसुखः सन् पुनः रथं, सचमहारथो भरतस मनो- रथ मनस्कामम् कानशे म्राप। रुचिराष्टत्त, नभौ जसौ मिति रुचिरा चतुरयहैरति तलवयात् ॥०८॥ (ढ) सेवाविचक्याभ्या सेवानिपुख्ाभ्याम्। (प) विधूयमानेति विधयमान मब्चाव्धमानं मवख व्वतं बाल व्यजन चामरं यस तथाभूत: ।
Page 369
चम्पूरामायमें
वतभरतोदस्तमणिविमलमुक्तातपत्री (त) विचितोपजात
जोपचारपौरपुरखकटम्बसौरभ (न) चलितमज्ुमच्जीर- मणिकाजीवलयवाचाटित दर्थदिगन्तर्रा (प) वाद्यमानमा- ड् लिकमेरोमदङ्गपङ्गादिक विविधायव श्वरासमयो च्वलवित- सामोदपौरसम्बाधा (फ) सौधान्तरगवाचच लिततरुखीकटा
(त) पारजनेति परिजनाचारे मत्यप्टत्त निरतन भरतेन उद- सम् उडतं सविविमख सक्तातपत्र मौक्िकबरशोभितम् आतपत्र छत्र वस तादृश । (थ) विचित्न ति विचिल्न या उपजातेन कव्पतेन मतुलवेशेन मुनुष्यनेपथ्यन चारवः मनोहरा तैः। (द) व्रादुढेति वाहडा: पताङ्गा: रथाः मातङ्गा हस्तिनम यै: तथोक्त: । (घ) वशरल्लवङ्गपतिभि राजसवानरपतिभि:। (न) म्रवन््य मानेति म्रवच् सान• शेषाचतकुस्तमलाओोपचार शेब निमाल्यानि सचतानि आतपतराडला: कुसुमानि पुष्पानि लाजा साक्रचिकद्रवयमदा एव उपचारा वाचारा: याभि: तथोक्तानां पौर- पुरनीयर पुरनारीया कटम्बस सलूफख वौरमम् धानन्दो यख तथोक्राम । (प) चलिते ति पलितेन चघ्ुलेन अक्षना अनोहरेय मख्जीरेय बूयुरेश मचिका्जीकलयेन रलमयरशनाम्सूरलेन वाचाटितं सुखर दशाना दिशास् कन्तरम कव्यन्तरं दस्ा: तथोन्राम्। (फ) वादान्ानेति वाद्यमानानां ताझसानाना माङ्लिकाना मेरो मट्ङ्रनक्ाहिकाना निविभा् आरवक्ष शन्दत् समममये उर््ान
Page 370
युद्धकाएडम्। ३६८
चलेखानौलोत्यलन द्रामतीरणाभिरामरथ्यां (ब) तथाविधा- मयोध्यामाजवगाम रामचन्द्र: । राज्य स् समुपेयिवान् सविनयैरासेविती म्रातभि: सुग्रौवप्रसुखानपि प्रियसखान् से से पढे स्थापयन्। सच्कन्द: सुचिर सुखान्यनुभवन् देव्या तया सौतया रामः पाजयति सपा कर्ततिविभवैरामोदिनों मेदिनौम् :१-६ कोलालाख्यमहाग्रहारमहिताकल्पन सख्यावतां मूर्दन्धेन विभारदेन विधुना शीसोमनाथोदये।
ताना समन्ततः प्रच्वितानां सामोदाना ससखसितारना पौराणा सम्बाध: सङ्गष यख्ा तथाविधास। (ब) सौघेति वानान्रगवाचेव्य इर्स्याभ्वन्तरवातयनेव्य चलि- तानि तरुखीना युवतोना कडाकलेखा: कटाक्षराजय एव नोखो- तृपखानि तेषा दास माला एव तोरयानि तै: अभिरामा मनो- द्ृारियी रथा राजमाग: वखा: तथोक्राम्। राज्यमिति। राम: सं राज्य ससपेयिवान् सब्पाप्र: पवि- नयैः म्ातभिः व्वसिवितः स्यक परिचरितः समीवप्रसुखान् मियसखानृ मियान् सहृद खे से मटे राज्ये स्ामयन् सच्कन्द: सकाम: तथा देव्या सोतया सह सुखानि अानुभवन तथा कीत्ि- विभवः वथोरािमि: आामोदिनीं सौरभवतीं मेदिनों पृथ्ष्वी सचिर मालयति स । शादू लविक्रोड़ितं ट्टत्तम ॥१०६॥ कोलालेति। कोलालम् वाख्या नाम यख तथाभृत य: महानू कप्रहार: ब्रह्चारिये समावर्सनानन्र राज्जा तदुष्टत्त्य-
Page 371
चम्परामायम
प्रमभोजोटितपच्काएडमद्वितानन्दे प्रबन्धे कारडो निमित एकचूतपतिना षछोऽपि जीय द्वति शौलक्षएकविविरचिते चम्प रासाद युद्दकारड' समाप्रम् ।
धम धय टोयमानवस्तुविशेष तैन मह्ित मशमित थाकल्य प्ासयक तादशेन बरह्मोत्तरभमिलोविकेनेति भाव, सख्यावता कधेना, रुंख्यावान मािडत: कविरितंमर। मईन्येन मिरोमयिना विशारदेन कविना एकचूतपतिना एकचूनसपासधिपेन विघुना वव्हायापराख्ेनेति मावः श्रीमोमनाधोदये तदार प्रदेशे द्रत्वर्थः प्रकू यूर्व भोजेन छहितं विरचितं यतु पज्जकारड बालाहि्सन्दरा न्वमित्वर्यः तेन साहितः जनित: वानन्दो य्र ताटशे प्रबन्न रामाययचारितक्मे इति भावः पुनः निर्मितः वहः पसा पूरय: कारडोडपि युद्धकामाडोडपोत्थ: चिर जीवात् सर्वोत्करषेंद बत्तताम्। शाटू ब विक्रोड़ितं इसस ॥११०॥
द्वति स्रोजोवानन्दावद्यामागरभट्टानार्य विरपिता चम्पूरामायय युद्ध का राडव्यापया सम्राप्ता।
समाप्रोडयं सन्थ. ।
Page 372
युद्दकाएडम्।
चलेखानौलोत्यलदाम तोर णाभिरामरथ्या (ब) तथाविधा मयोध्यामाजगाम रामचन्द्र:। राज्य स्वं ससुपेयिवान् सविनयेरासेविती मातटभिः सुग्रोवप्रसुखानयि प्रियसखान् से सर पढे स्थापयन्। मच्कन्द: सुचिर सुखान्यनुभवन् देव्या तया सौतवा रामः पालयति रप कौर्ततिविभवैरामोदिनीं मेदिनोम: १०६ कोलालाख्य महाग्हारमहिताकल् न सख्यावतां मूर्ईन्येन विभारदेन विधुना श्रीसोमनाथोदये।
ताना समन्ततः प्रचखितानां सामोदाना ससुज्ञसितानां पौराया रुम्वाध सङ्षः यहां तथाविधास्। (ब) सौधेति सौधान्तरमवाल्ेव्य इर्व्यास्वन्रवातयनेव्य: चि- तानि तरुखीना युवतीना कटाक्षलेखा: कटाव्राजय एव नोखो- तूपलानि तेषा दाल माला एव तोरयानि तै: समिरामा मनो- ह्ारिसी रथा राजमार्ग यखा: तथोक्ाम्। राज्यमिति। राम: ख राज्य ससमेयिवान् समाप्ः सवि नये. म्ातभि: व्वासिवितः सम्यक परिचरितः सुमोवप्रसुखान् मियसखान् म्ियान् सुहृद से से मढ़े राज्य स्वापयन् सच्कन्दः सकाम: तथा देव्या सीतया सढ् सुखानि चनुवन् तथा कीतति- विभवै: यथोराशिभिः कमोदिनीं सौरभवतों मेदिनी पृथ्वी सुचिरं पालयति सा । शादू लविक्रोडितं टत्तम्॥१०६l कोबालेति। कोलाखम् वख्या नाम यख महानृ अपहार: ब्रह्ाचारिये समाव्तनानन्तर
Page 373
चम्परामायय
प्रमभोजोदितपञ् काण्डम हिता नन्दे प्रबन्धे पुनः का वडो निमित एकचूतपतिना पष्ोऽपि जीयाचिरम् ६१ १ १य ॥ द्वति शौलक्षमएक विविरचिते चम्प रामायणे युदकारड़ समाप्रम् ।
धम्र कर्य टीयमानवमतुविशेध: तेन मितः प्रधमित चाकल्प शातवन् न्ृरेन बद्मोत्तरभाम्षओ्विकेनेति भाव, सख्यावता करीना, सख्यावान् पाल्त: कविरिखमर। मइन्येन मिरोममिना वियारहैन कविना एडचूतपतिना एकचूतारयामपिपेन विधुना रह्त्रायापरास्वेनेनि मावः शोसोमनाथोदये सदाखम प्रदेशे इवत्यथ: प्ाक् यू्वे ओोजेन छदितं विरचितं यत मत्कायर वालाहिसन्दरा- नमित्सरयः तेन महित: जनितः वानन्दो बत्र ताटये प्रबन्न रामावय्यपरितङ्पे इति भाव: पुनः निभित: षढठ घसा पूरष: दाबलोगषि युडबागड्ोपोतथ: पिर जोयात सर्वोत्कष्ैेख् वर्त्तताम्। शादू स विक्रोड़ितं डत्तम् ॥११०॥
बभाप्रोडयं यन्थ.।