1. Chandas Sastra Pingalacharya Mruta Sanjivi Halyudhaya Tippani Madhusudana Saraswati Ananta Sharma Kedarnath Parimal.djvu

परिमल संस्कृत ग्रथमाला संख्या-६

मुनिपिङ्गलाचार्यप्रणीतं

छन्दःशास्त्रम्

श्रीमद्हलायुधभट्टविरचितया 'मृतसञ्जीवनी'-संस्कृतव्याख्यया

मधुसूदनसरस्वतीप्रणीतया छन्दोनिरुक्त्या टिप्पण्यादिभिः समुद्धासितम्

तथा

पं० अनन्त शर्मणा संशोधितम्

तदुपरि विशेषचिप्पण्यादिभिः

पं० केदारनाथेन संशोधितम्

परिमल पब्लिकेशन्स

दिल्ली

प्रकाशक

परिमल प्रकाशन

३०/१, यशोदा

नाथ नगर

दिल्ली - ११००७

दूरभाष - २५८४१०६३

E-mail : [email protected]

संस्करण २००७

मूल्य - १५० रुपये

मुद्रक :

हिमांशु प्रिन्टर्स

मेन यमुना विहार रोड़

मौजपुर, दिल्ली-११००५३

छन्दःशास्त्रस्य भूमिका।

तत्र छन्दः समीक्षास्यरछन्दस्तत्त्ववादः—

अथ किमिदं छन्दः इति प्रुच्छामः ।

"नतु व छोः ! यदि कविच्छन्दः-कः खलु ब्राझ्मण? इति, सोऽयं त्रिविधः पर्यनुयोगो भवति—लक्ष्यापेक्षः, लक्षण्यापेक्षः, लक्षणापेक्षः । तदतद्विषः समाधिमैवति—

असौ देवदत्तो ब्राझण इति लक्ष्यापेक्षः, कस्यपपात्रादिग्रहणवत्त्वेन विशिष्टविश्वामित्रागस्त्यादिभ्यः सैष ब्राझ्मणजननयो भवन्ति इति लक्षण्यापेक्षः,

'विद्या योनिः कर्म चैति त्रयं ब्राझ्मण्यलक्षणम् । सैव संप्रहवृद्धविद्ध काल्यापेक्षं पातनम् ॥ जीवितं यस्य धर्मोर्थ धर्मी रत्स्यरमेव च । अहोरात्रौ च पुण्यार्य तं देवा ब्राझ्मणं विदुः ॥ कर्मेणा ब्राझ्मणो जातः करोति ब्राझभावनाम् । स नित्यम निरतः छुदस्तस्माद्राझ्मण उच्यते ॥ जात्या कुलेन हतेन स्वाध्यायेन शुतेन च । अभिरोच्यते हि यस्तिष्ठेतिल्यं स द्विज उच्यते ॥

इति: क्षमा च दयासत्तये शौचचिन्तनियतग्रहः । विद्या चैव तपः सत्यं न वक्रं ब्राझ्मलक्षणम्' इति लक्षणापेक्षः ।

एवमेवेदं यद्दः पर्यनुयुज्यते किमिदं छन्दः इति; सोऽयं त्रिविधः पर्यनुयोगो भवति—लक्ष्यापेक्षः, लक्षण्यापेक्षः, लक्षणापेक्षः । तदतद्विषः समाधिमैवति—

'अभिमौळे पुरोहितं यज्ञस्य देवमृत्विजम् । होतारं रत्नधातमम्' (ऋ. १ अ. १ व. १) इतिदं छन्द इति लक्ष्यापेक्षः, गायत्र्युष्णिगनुष्टुभृहतीपङ्क्तित्रिष्टुप्जगत्य-ख्यः सैष छन्दोजातयो भवन्तीति लक्षण्यापेक्षः, 'यदक्षरपरिमाणं तच्छन्दः' 'मात्राक्षरसंख्यानियता वाकू छन्दः' इति लक्षणापेक्षः ।

तदिदं हि प्रतिपाद्यमितीदं छन्द इति चेत; न सिद्धम् । कृत एतत्? यददी—

रपरिमाणं तच्छन्द इति हि लक्षणमुच्यते, तत्सावदप्त्यां भवति । पृथिवी गायत्री अन्तरिक्षं त्रै—ःपु, यौर्जोगती । अभिगोयत्रः, इन्द्रै—ःपुष्टुभः, विश्वदेवा जागताः । तेजो वै ब्राझ्मं गायत्रम्, ओजो वा इन्द्रियं वीर्यं त्रिष्टुप्, पगवो जागताः । ब्राझ गायत्रम्, क्षत्रं त्रै—ःटुभम्, विड्् जगतम् । ब्राझ्मणो गायत्रः, क्षत्रियो त्रै—ःटुभः, वैश्यो जा—

गातः । चतुर्विशतत्यूप वाग्गायत्री; षड्विंशतवारिशदक्षरा वाकू त्रै—ःटुभी, अष्टाविंशतिवार्शद—

छन्दो वाङ् जगती, वाङ्मयमनेकधा लक्षण्या भृश्यन्ते । ताश्र सर्वा एवैता गायत्र्य-

छन्दो जगत्स्थ लक्षणैरभिन्ति । तत्र यदुष्यते—‘अक्षरपरिमाणं छन्द इति’;

वानिकेषुनेतदकार्षं कवयते, नान्यप्रेयानने कान्तिके लक्षण-

छन्दः प्रचक्षते । तस्मादलक्षणमेतत् । स्वादेशु व वेधु वेषु सर्वेष्वलगताः क्वचन सिल-

षणो षमों पदनुरोधेन छन्दःशब्दः प्रवर्तते । तमेतं धर्मं युच्छायाम्—किमिदं छन्द इति ॥

अथ लक्षणोपपरीक्षा—

निश्चित्यैन गायत्र्यादीनां भेदान्निरूप्यन्ते; किमिति पदच्छेदाः, उत्त लक्षणः,

मेगस्लेः:, शौगेकरुढा:, यौगिका वा? । अथवा कविनिम्रुल्या:, अपरत्र भत्या प्रभु-

षन्ते । तत्र तावत्—‘गायतो मुखादुदपतत्’ इति गायत्र्या:, ‘गायत्रीमेव त्रिपदा

सत्या चतुर्यैन पदेनाइर्यभवति’ इत्यन्र्र्र्रभ्र निर्वचनश्रवणात्, ‘गायन्तं नायपते यथा-

दाम्प्रीत्युच्यते वुछैः: ।’ इत्यादिसरणाश्र्रावयवार्यस्कोटाच नैते यच्चाशब्दा इति शस्यं

वकुम् । नाप्यते रुढा भवितुं युज्यते । “तदाहुर्यदन्यानि छन्दांसि वर्ष्यांसि भुयोडक्ष-

राणी, अथ कस्यादेतां ऋुहतील्याचक्षत इति । एतया हि देवा इमांल्लोकानाश्रुवत । तै

वै दशाभिरेकाक्षरैरिं लोकमाश्रुवत, दशाभिरंतरिक्षम्, दशाभिरिदं

दिशः:, द्वाभ्यामनुदिशम् लोकेऽ प्रतिष्ठितं, तस्मादयं ऋुहतील्याचक्षते ॥” (ऐ. ब्रा.)

इत्यैवमादिभिः: भ्रुतिभिरेऽमपयवायँसापेक्षतावगमात् ।’न चाप्यते योगरुढा भवन्ति ।

“ऋषभा वै वाग्वदत्” । ‘उक्षरेण निमिते सुसवाणी:’ इत्यैवमादिश्रुति:सिद्धेऽपि

वाक्प्रविभागाश्चाविशेषेण तु भवानिदानां गायत्र्यादीनां शब्दानाच्चष्टे । तत्र नैतेषु गाय-

प्रादीनामपववायँसमन्वयः: स्वारसेनं शक्यते कहुँम् । श्रुधं यौगिकतमप्यत एव

अत्यार्त्तं भवति । द्रव्याश्रयत्वगुणशब्दत्वक्रियाश्रयत्वानमन्यतमस्यापत्र दुःस्थ-

त्वात् । तत् तर्हि स्वादेवम्—न केवलं वाग्विशेषा एवैतेऽपि गायत्र्यादिशब्दानां विषयाः

वन्तीति, किं तर्हि—सन्त्सेव केचिदन्वयेऽपि साध्यदेवादयो द्विवणादयो वा वेदप्रसिद्धा

गायत्र्यादिशब्दप्रतिपाद्या:, अथ वाग्विशेषाक्ष । तेषु क्चिदिमे यौगिकाः, अपरत्र

भवति । तत्र न जायते कुतः कीदृशा?

इति । किंच भयसा श्रूयते गायत्र्यादीनामाच्छादकत्वाच्च्छन्दस्त्वममीति । तत्र

न जायते कथमेषां वाग्विशेषाणां साध्यदेवानां द्विवणानमन्येषां वा किमाच्छादकत्व-

मात्रमभवान्यदेव किमिचन्? । तस्मादृष्टष्टे तर्हिसा—किमिदं छन्दः? इति ॥

( १ ) “एते वा देवाः प्रातर्यावाणो यदभिरुषा अंश्नौ ।

त एवं वसभिः ससभिश्चन्दोभिरागच्छन्ति ।” इति ।

तदेतद् जायते—कतमं ते ससभिश्चन्दोभिरागच्छन्ति, कानि वा तत्र छन्दांसि? ॥

( २ ) “चन्दांसि वा भान्नोम्यसायनमभ्यध्यायान् । गायत्री, त्रिष्टुभ् जगती

चायननमभ्यध्यायत । त्रिष्टुप्, गायत्री च जगत्ये च । जगती, गायत्री च त्रिष्टुभक्ष । ततस्तो वा एतं प्रजापतिरूढरछन्दसं द्वादशाहमपश्यत्, तमाहरत्, तेनायत । तेन स सर्वांन् कामान् छन्दांस्यगमयत् ।" इति श्रूयते ।

तत्र न ज्ञायते—कयं द्वादशाहेन छन्दसामन्योंन्यायतनसंसदि: । कानि वा तत्र छन्दांसि? ।

( ३ ) "अर्हवै देवा अश्रयन्त रात्रिमखुरा: ते समावद्वीर्या एकासन । न व्यावर्तेन्त । सौदनब्रवीन्त्रः—कश्शाह चेमामनोइडखुरान् रात्रिमन्वैष्याव इति । स देवेषु न प्रतिविन्दत् । तं वै छन्दांसेऽनुववायन्, तस्मादिन्द्रश्चैव छन्दांसि च रात्रिं वहन्ति ।" इति श्रूयते ।

तत्र न ज्ञायते—कथमेतानि छन्दांसि तमिन्द्रमनुववायन्, कानि वा तत्र छन्दांसि? ।

( ४ ) "देवा वा अर्हैरुदैषमुपप्रायन् । विजयाय । तानमिन्द्रोन्वकामयतैतदुम् । तं देवा अभुवन्—अपि त्वमेहि, असाकं वै त्वमेकोइसीति । स त्रिशिरिण्भूत्वा चनीकोडसुरान् यदुसुप्रायादुद् विजयाय । त्रिशिरिणिरिति—छन्दांस्वेव श्रेरीरकुरुत । न्यनीक इति—सवनायैवयानुकीर्त्ति । तानसंभाव्यन् पराभावयत" ॥ इति श्रूयते ।

तत्र न ज्ञायते—कयं छन्दांसि श्रेणयोडभूवन् कानि वा तत्र छन्दांसि? ।

( ५ ) सर्वाणी छन्दांस्येताम्रलाप इत्याम्नायते । एतशो ह्ययं सूत्रोक्रः 'संज्ञायते । उद्दु श्रद्धत इव दुन्दुभिरेति प्रतिधुरः ! यद्रीमागृह्नन्ति देव एतंशो विररक्षे चक्षुषे अरंम् ।"' ( ऋ. ५ अ. ५ अ. १० व.)

इलेवमादिसत्रव्याख्याने तथैव प्रतिपत्तेः । नधा च न ज्ञायते—कथमेयां छन्दसामैताम्रलापत्वम्, कानि वा तत्र छन्दांसि? ।

अलं निर्दर्शनया । एवमादयो हि भूयांस्रछन्दसामुचावचवादाः श्रूयन्ते । तत्र न ज्ञायते—कथं कथमेते वादा उपदधन्ते कानि वा तत्र छन्दांसि? ।

किमेकमेवैतेषां छन्दसां छन्दःस्वमुत भियते भलर्थमिति प्रच्छामः—किसिदं छन्दः? इति ।

अथ यदप्युक्तं लक्ष्येप्यन् प्रतिवचनं, तदपि नैवावकल्पते । 'अभिमीलि पुरोहितम्' इत्यन्न हि किं नाम छन्दो विवक्षितं भवताम्? । किं तावत्संपूर्णा मचकृच्छन्दः स्यात्? । नेत्याह ।

'ऋचां दशसहस्राणि ऋचां पबदशातानि च । ऋल्लमशोति: पादक्षं पारंगं संप्रकीर्तितम् ।' ( च. व्यू. ९ )

इलेन हि द्वादशे मच्योः संज्ञायते, छन्दांसि पुत्रः सक्षैवैति विषयमेदो विज्ञायते ।

द्रे, तर्हि यत्नादवदानी ऋच्यन्दः? । नेत्याह--

'जाकलद्रे पदवेदैरेलं मात्रे च वेदे त्रिसहस्रयुक्ताम् । नत नाधे, अत्रद्रवं न पदैन्नि हि चर्चीतानि ।' ( च. व्यू. ९ )

इलेपं हि पदसंस्यानं स्वार्थेते, छन्दासी पुनः समैवैति विषयमेदो विज्ञायते । अथ किमे-

तान्यकराम्येव छन्दः: । नैतदाह—

—चत्वारि वाव इतसहस्राणि द्वात्रिशच्छाक्षरसहस्राणि इलेवंपकषरसंख्यानं स्वार्थेते । त-

साम तावदक्षराणि छन्दः स्वात् । अथ किं यदत्रैते वर्णाः श्रूयन्ते, तच्च्छन्दः ? । नैतदाह—

साम तावदक्षराणि छन्दः स्वात् । अथ किं यदत्रैते वर्णाः श्रूयन्ते, तच्च्छन्दः ? । नैतदाह—

वर्णा हि ते भवन्ति । व्यभिचरन्ति व ते ते वर्णाः, अध्याप्यनुवर्तन्ते छन्दस्त्वमतो नैते

वर्णा हि ते भवन्ति । व्यभिचरन्ति व ते ते वर्णाः, अध्याप्यनुवर्तन्ते छन्दस्त्वमतो नैते

वर्णाश्चन्दः स्वात् । किं यदयं वर्णक्रमस्तच्छन्दः? । नैतदाह—कं मो हि नाम पौवांपर्येम् ।

वर्णाश्चन्दः स्वात् । किं यदयं वर्णक्रमस्तच्छन्दः? । नैतदाह—कं मो हि नाम पौवांपर्येम् ।

न चानन्त्याभ्यां वर्णाभ्यां हि पौवांपर्यं शक्यतेऽध्रुवसाधुम् । तथा च वर्णव्यभिचार कमा-

न चानन्त्याभ्यां वर्णाभ्यां हि पौवांपर्यं शक्यतेऽध्रुवसाधुम् । तथा च वर्णव्यभिचार कमा-

तिवारः प्राप्रोति, अध्याप्यनुवर्तन्ते छन्दस्त्वमतो नैष वर्णक्रमस्तच्छन्दः स्वात् ॥ अथ यदयं

तिवारः प्राप्रोति, अध्याप्यनुवर्तन्ते छन्दस्त्वमतो नैष वर्णक्रमस्तच्छन्दः स्वात् ॥ अथ यदयं

गुरुलघुक्रमस्तच्छन्दः? । नैतदाह—यत्रापि नैव गुरुलघुक्रमस्तत्राप्यष्ठते छन्दोव्यवहारः ।

गुरुलघुक्रमस्तच्छन्दः? । नैतदाह—यत्रापि नैव गुरुलघुक्रमस्तत्राप्यष्ठते छन्दोव्यवहारः ।

स न स्वात् अथोऽथ्येतेत । नोऽष्यते त्विदमित्यं गुरुलघुक्रमरमेद इति ॥ किं तर्हि यथा-

स न स्वात् अथोऽथ्येतेत । नोऽष्यते त्विदमित्यं गुरुलघुक्रमरमेद इति ॥ किं तर्हि यथा-

कितियमाणो गुरुलघुक्रमस्तच्छन्दः स्वात्? । नैतदेवमपि शक्यं वकुम् । गयपयाविवेक

कितियमाणो गुरुलघुक्रमस्तच्छन्दः स्वात्? । नैतदेवमपि शक्यं वकुम् । गयपयाविवेक

स्पातर्हि व्याहन्येत । यथाेक्थंवितक्रमष्य छन्दस्त्वेदभ्युपगम्याने तदवच्छेदकमेदा-

स्पातर्हि व्याहन्येत । यथाेक्थंवितक्रमष्य छन्दस्त्वेदभ्युपगम्याने तदवच्छेदकमेदा-

—भवतात् सप्त छन्दांसि इति व्यवहारोपि न प्राप्रोति । तस्मादेषोऽपि गुरुलघुक्रमः:

—भवतात् सप्त छन्दांसि इति व्यवहारोपि न प्राप्रोति । तस्मादेषोऽपि गुरुलघुक्रमः:

स्वाद ॥ अथ यदत्राल्पकषरपरिमाणं तच्च्छन्द इति चेत्कैतदपि शक्यं विशातुम, यत्रापि

स्वाद ॥ अथ यदत्राल्पकषरपरिमाणं तच्च्छन्द इति चेत्कैतदपि शक्यं विशातुम, यत्रापि

नैतदक्षरपरिमाणं तत्रापीष्ठते छन्दोव्यवहारः । स न स्वात् ॥ अथ यथाेक्थंविन्दक्ष-

नैतदक्षरपरिमाणं तत्रापीष्ठते छन्दोव्यवहारः । स न स्वात् ॥ अथ यथाेक्थंविन्दक्ष-

रपेक्षासं छन्द इति चेकौतदप्यष्यति । कंवादेन प्रत्युक्तात् ॥ अथ किमेन मच्रोण

रपेक्षासं छन्द इति चेकौतदप्यष्यति । कंवादेन प्रत्युक्तात् ॥ अथ किमेन मच्रोण

कस्त्रतिपादवते, सा विद्या छन्दः ? । नैतदाह—विद्या हि नाम सा अर्थविषयिणी स्वात,

कस्त्रतिपादवते, सा विद्या छन्दः ? । नैतदाह—विद्या हि नाम सा अर्थविषयिणी स्वात,

शब्दविषयं डु छन्दः प्रतिपद्यते—हृति विषयमेदो भवति । नहु च मोः ! न मञ्जवो-

शब्दविषयं डु छन्दः प्रतिपद्यते—हृति विषयमेदो भवति । नहु च मोः ! न मञ्जवो-

धोर्य एव विद्या स्वात, किं तर्हि मञ्जरसापेक्ष्यते विदारोेदेन व्यपदेशः । तथा च

धोर्य एव विद्या स्वात, किं तर्हि मञ्जरसापेक्ष्यते विदारोेदेन व्यपदेशः । तथा च

मञ्जनैविध्याद ऋक्युःसामानीति त्रिविधा उपदिश्यते । गयपयगाननि चैतानी ऋषयजुः-

मञ्जनैविध्याद ऋक्युःसामानीति त्रिविधा उपदिश्यते । गयपयगाननि चैतानी ऋषयजुः-

सामानि न छन्दसोतिरिच्यन्ते । पयादित्रोिविध्येन छन्दद्बैविध्यष्य सांप्रदायिकेरभ्यु-

सामानि न छन्दसोतिरिच्यन्ते । पयादित्रोिविध्येन छन्दद्बैविध्यष्य सांप्रदायिकेरभ्यु-

पेतत्बात् ॥ सल्समेतद् । यदि हि नाम पयस्मृक, गर्ध यजुः, गेयं साम—इलेवाभिप्रेतं

पेतत्बात् ॥ सल्समेतद् । यदि हि नाम पयस्मृक, गर्ध यजुः, गेयं साम—इलेवाभिप्रेतं

भवतात्; सप्ताहि नुनेमेषु मेदामेदप्रयोजकधर्मानुपदाहरिष्यति—भवान् । किनिवन्थ-

भवतात्; सप्ताहि नुनेमेषु मेदामेदप्रयोजकधर्मानुपदाहरिष्यति—भवान् । किनिवन्थ-

नोंडं मेदः? पयामितराभ्यामातिरिच्यते गयमितराभ्यामिति । अथ कष्मात् पुनः पथ-

नोंडं मेदः? पयामितराभ्यामातिरिच्यते गयमितराभ्यामिति । अथ कष्मात् पुनः पथ-

मपि छन्दो गयं च गेयं चेति ? तदर्थमिदं पृच्छामः—किमिदं छन्दः ? इति ॥

अन्रोऽथ्यते—प्राणमात्रा छन्दः । सर्वे चेदं स्थावरजङ्गमेषु सप्राणमेवेह जीवति । प्राण-

धारण हि जीवनम् । अतः प्राणानुगमे निर्जीवं विनश्यति सर्वम् । स च प्राणः

सर्वत्र व्यक्तिभेदमिश्रया क्रियाक्रियतयैव मात्रयावस्ताय स्वपणीतं स्वायसं शरीरम्-

धितिष्ठतीति प्रतिपद्यते । तत्र वाचिकप्राणः स्वर इत्युच्यते । तन्मात्रा वाचिकच्छन्दः ।

एवं भौतिकप्राणो वैखानरः, तन्मात्रा च भौतिकच्छन्द इत्युसंधेयम् । मात्रा च

पुनरबच्छेदः । यथापि च नियता वाचू प्रयुजते छन्दःशब्दम्; अथापि नैतावता

वागेव छन्दःशब्दवाच्योति अभिमतव्यम् । नीलक्वेतादिशब्दानां गुणवाचकतया जाति-

शब्दतत्त्वेऽपि गुणिप्रतेऽनुपचाराद् गुणशब्दतत्त्ववदस्य छन्दःशब्दस्यापि गुणशब्दतत्त्वव्यवहारोपपत्तेः। तस्माद्वच्छेदरच्छन्द इष्यते सिद्धान्तः। स च मानेन वा प्रतिष्ठया वा तुलितकेन वा क्रियमाणो वस्तुस्वरूपमयोद्बावनः। ननु—‘स छन्दोभिरिछदङ्ग्रसत्साच्छन्दः-सीताचक्षते’ ‘ते छन्दोभिरिरातमानमाच्छादयन्, यदेमिराच्छादयन्, तच्छन्दसां छन्दः-स्त्वम्’ ‘ते छन्दोभिरातांन छादयित्वोपायन, तच्छन्दसां छन्दस्त्वम्’ ‘छादयन्नित ह वा एनं छन्दांसि पापात् कमेः’ ‘गायत्रेण छन्दसा त्वा छादयामि’ इत्यायासकृद्विवेच-नश्रवणादाच्छादकस्य छन्दस्त्वं लभ्यते, नत्वच्छेदस्य। आच्छादकानामवच्छेदकत्वसंभवात्। अन एव तु लोकेऽपि मानस प्रतिष्ठाया-स्तुलितकस्य वा छादकत्वप्रसिद्धेः—‘इति चेत्; अप्रसिद्धेरप्रसिद्धेः। तथा हि—केयमप्र-सिद्धिः?। लौकिकानामप्रतीतिः, स्वरूपतोऽसद्र्व वा?। नाद्यः; न हि लौकिकानामप्र-तिपत्त्या प्रमाणसिद्धोऽर्थः शक्यमनुभवगन्तुम्; प्रतिपत्तिमात्रेण वा प्रमाणान्तरैरसिद्धः-शक्यं स्वीकर्तुम्। व्यवहरतांसिद्धिप्रवणता हि लौकिकाः न वस्तुसतत्त्वमपेक्षन्ते। ‘शब्दज्ञान-

उपाती वस्तुशून्यो विकल्पः’ इति पातञ्जलेऽपि। विकल्पवृत्त्या व्यवहरतामसल्यप्यर्थे प्रतिपत्तिदर्शनात्। अत एवारुपत्वे प्रमाणतः सिद्धेऽपि ध्वासङ्ग्रार्कीयादीनां शुष्कत्वं, क्षेमादुरागवीरादीनां रक्तत्वं, क्रोधाकीर्णादीनां क्रूरत्वमनुत्तं व्यवहारतः प्रतिपद्यन्ते तु सन्तमर्थेम्॥

१-‘अश्वं नदस्य कम्बरे सृणि रोहितं द्रवि। द्रघिष्ठायाति जन्योः। ऊँ इ’

(ऋ. ८ अ. ४ अ. १४ व.)

२-‘भुजाहं तिखो अुल्त्रायंमियूणां भुन्या अर्कंभितो वि तिरे। वृङहद् वश्र्थो भुवनेष्पन्तः पर्वमानो हरित आ विर्देश॥’

(ऋ. ६ अ. ७ अ. ८ व.)

३-‘इदं श्रेष्ठं ज्योतिषां ज्योतिरुत्तमं विश्वज्योतिज्जुनुजिदनुजुष्टे वृहत्। विश्वेभाः श्राजो महिषूयों हृश उरु पप्रये सहु ओजो अच्युतम्॥’

(ऋ. ८ अ. ८ अ. २८ व.)

४-‘एषो ह देवः प्रदिशो नु सर्वाः पूर्वों ह जातः स उ गर्भे अन्तः। स एष जातः स जनिष्यमाणः प्रत्यङ्जनां नासिष्षति सऱ्यतोमुखः॥’

(यजु. ३२ अ. ३ क. ४ मं.)

५-‘पृङ् पृश्निभ्यांहुङ्घा सस्सिन्धुरेकः सऱ्यों विश्चमतु प्रभूतः। एकैवोषा: सर्वमिदं वभासेकं वा इदं विर्ससृज सर्वम्॥’

(ऋ. ६ अ. ७ अ. २९ व.)

६-‘सोमः पुषा च चेततुर्विश्वां सधितीनाम्। इदेव्वा रस्योहिता॥’

(ऋ. ३ प्र. २ अ. ६ व.)

१-‘अहं परस्तादहमवस्तादहं मध्यतो यदतरे लदु मे पितामूत्। आहं सऱ्यमभगतो रदर्शेऽहं देवेभ्यो परमं यद्य मा॥’

इत्येवमादिभिरेंद्रमाणेः सिड्‌डेऽपि सूरयेऽपि स्थिरत्वे, पृथिव्याश्रयत्वे वैपरित्येनाच्चतं व्यवदधातः प्रतिपद्यते, न तु सन्तमर्थम् ॥

"स एष वा न कदाचनास्तमेति, नोदेति । तं यदस्येति मन्यते, अह एव तत्तमित्वा अथात्मानं विपर्यस्यते । रात्रिमेवावस्तात् कुरुतेऽहः परस्तात् ॥ अथ यदेनं प्रातःप्रदेतीति मन्यते—रात्रिरेव तदनुतमित्वा अथात्मानं विपर्यस्यते; अहरेवावस्तात् कुरुत, रात्रिं परस्तात् । स वा एष न कदाचन निम्लोचति ॥" इत्येवमैतरेयादिश्रुत्या स्मृतिभिरदारोहः। यथा: पृथिवीजागतिनिमित्तकत्वं सिड्‌डेऽपि सूर्यगतिनिमित्तकत्वं सूर्यास्तमनं न व्यवदधातः प्रतिपद्यते, न तु सन्तमर्थम् ॥

एवं घटशब्दप्रयोगकारकारितान्तःकरणदृश्यवच्छेदकतयात्तदभिन्नतयैवैकत्वेन प्रतिपन्नस्य मूर्तिकान्वयविलक्षणसंनिवेशात्मकघटरूपावच्छिन्नचैतन्यस्य घटत्वतया तदवच्छेदेन 'घटश्चदृश्यते' सिध्यामित्यै समवायेनावयवेऽप्युत्पद्यमानातिरिक्तौड्यैः कश्चिद्वयतया घटशब्दवाच्य इत्येवमैतत्‌ न तु सन्तमर्थम् ॥

किं बहुना? लोके हि सर्वत्रैवैषां प्रतिपत्तिषु त्रिविधा दृष्टा—पारमार्थिकी, व्यावहारिकी, प्रातिभासिकी चेति । पारमार्थिकी, आर्थी, वास्तविकेत्यनन्तरम्‌ । व्यावहारिकी, औपचारिकी, औपाधिकीत्यनन्तरम्‌ । प्रातिभासिकी, आभासिकी, वैकल्पिकीत्यनन्तरम् । यथा काचे स्फटिके ह्रदिराम्यासिकी, काचे काचवदिरौपाधिकी, काचे मन्दादिरौपचारिकी । एवं पृथिव्यपेक्षया सूर्येऽपि कूटस्थता वास्तविक, पृथिवीं परितः सूर्येऽपि वार्षिकगतिः पूर्वाभिमुखीनाऽऽपचारिकी, पृथिवीं परितः सूर्येऽपि दैनंदिनगतिः पश्चिमाभिमुखीना प्रातिभासिकी—इत्येवं सर्वत्र नैविध्यं दृश्यते, तत्र प्रातिभासिकया मिथ्यात्वमेव, वास्तविकया सत्यत्वमेव । अन्यथा सतोडपि व्यवहारसिद्धसुगोहेनान्यथा प्रकृतिप्रत्युपस्थ लोके उपयोगदर्शनात् ॥

एन‌دभिप्रामेऽंव 'नादृंतं वदेत्‌ कुम्‌ । मृषासंहिता वै देवा:, अनृतसंहिता मनुष्या: ।' इति प्रतिज्ञाय—"अथो खलु:—को देहर्तिं मनुष्य. सर्वं सत्यं वदेत्‌ कुम्‌ । मृषासंहिता वै देवा:, अनृतसंहिता मनुष्याः ।" इत्येतरेपके, 'द्वयं वा इदं न ऋते निंगमित्‌ सर्वं चैवात्रान्नं च । सत्यं च व्याहारगीक्षत्रे नुतनूदूषसपेक्षत्वे तु सत्यमित्यन्वयम्‌, वतुनूदूषसपेक्षत्वेदंन्वसुरक्षितं महर्षिभिः । अत एव च—'धातुं वयांपि जीव्यासंपद्याह । तदेवंगूव जात्रितपेत्‌ । अपि हि भ्रातृषु शतद्रुप्रसः: पुत्नयो जांति ।' इति हि ननाश्वकृत्स्नं सादरं लोककथयतिपतिसूरूक्तव्याहरस्यादरणीयत्वमुपदित्सते । तस्माच्चातादृश्योंऽकि‌म्प्रतिपत्यभावत्मनुरुष्य कविभिद्रधे: प्रमाणसिद्ध: श्क्क्यते प्रत्यक्षयुमिति दिक्‌ ।

अथ न सस्पत्नोडमर‌वंगप्रसिद्ध: । छादकत्वसामने छन्दःपद‌शकयन्तावच्छेदकतया तदच्छन्द‌स‌ं मानार्जीनां प्रमाणसिद्धे स्वादिति वाच्यम्‌ : 'मा च्छन्दः। प्रमा च्छन्दः प्रतिमा च्छन्दः' इति श्रुता

छन्दस्त्वस्-तेषु वचनतः सिद्दे | संस्क्यादिपरिच्छेदे माशान्दसय्, तत्सदृशोयतनभूत-यामाश्रयपदवाच्योऽयं वसुप्रतिष्ठायां प्रमाणशब्दसय्, तुिलतके च प्रतिमाशब्दसय् व्याक्या-स्यमानत्वात् | नन्वेऽं तर्हि तदुभयवचनप्रामाण्यान्मानान्तं प्रतििष्ठातं तुलितकत्ल-सथाच्छादकत्वं चैतानी शाक्यतावच्छेदकत्नि स्युः ! न त्वेतावतापि मानायवच्छेदानामाच्छादकत्वं तिक्कतीति चेत्-न, ‘यदेमिराच्छादयन् तच्च्छन्दसां छन्दस्त्वम्’ इत्येवमादीनां छादकत्वस्यैव छन्दःपदप्रवृत्तिनिमित्तत्वमभ्युपगम्रीगां शुल्तीनां छन्दःपदाभिधेयेषु तेष्ववच्छेदेष्वाच्छादकवस्यास्तित्वबोधने एव तात्पर्योंवसायात् | तत्ाहि कीदृगास्तच्छा-रकत्वमवच्छेदानिमित्तमिति चेत्,-नेतरदितराच्छादकवर्मोदीति गृहाण | ननु च भोः-येनैव सता तद्वत्स्वरूपं न प्रतिपद्यते, तिरोहितं भवति, तस्माच्चान्तर्धानप्रधाने संव-रणे आच्छादनशब्दे रष्ठः | ‘घटाच्छादितः प्रदीपः’, वस्नाच्छादितं द्रव्यम्, रजसा-च्छादिते भानौ, ‘स्तनयुगपरिणाहाच्छादिना वल्कलेन,’

'न हया न रषो वीर ! न यन्ता मम दारुकः | अद्यन्नत शरैच्छन्नास्तथाहं सैनिकाक्ष मे ॥' (म. भा. वन. २०१२४)

इत्यादिषु दीपादीनां घटादिद्रव्यैस्स्तिरोधानेऽनप्रतिपतिपादर्शनात् | प्रकृते पुनर्नैतदेवं दृश्यते | न चावच्छेदेन सता तदवच्छिन्नं किंचिद्-तर्त्थते, तस्मादनाच्छादका अन्य-च्छादाः प्रतिपध्यन्ते—इति चेतस्सम्‌ | उच्यते—न केवलमनर्थादानमवाच्छादनशब्दत्वेस्य विषयः, किं तर्हि बहवो विषयास्तच्छछदयस्योपलभ्यन्ते | तथा हि—‘अङ्गाच्छादनभाग-यम्‌’, ‘आच्छाद्य चार्चयित्वा च श्वेतसीलवते स्ययम्‌’इल्यादिप्रसव्यनम्‌ ९, ‘आभूषणा-च्छादितात्त्री’ ‘छदयति शरलोकं यो गुणैर्यैण रः युद्धे, शरयुवतिविमुग्काच्छादयन्नि षजक्ष |’ इत्यादिषु पर्यायान्तर २, ‘चन्दनच्छछदगात्रः’ ‘तैलाच्छन्नं केलवर्म’, ‘घृताच्छन्नं च्यक्न-नम्‌’ इत्यादिषु वचिन्तकत्न ३, ‘येभिश्च्छन्नेऽहि दुर्दीनम्‌’, ‘कण्टकच्छछमार्गेषु’ इत्यादि-घ्वरोधः ४, ‘ईशावासमिदं सर्वेम्‌’, ‘आनच्छायते त्वयाशा समस्तम्‌’ इत्यादिषु व्यातिः ५, ‘छादयन्तं वेगैरदयान्मुखम्‌बध्नैः | निह्ह्यते छदेरिति दोषो वक्न प्रयो-वितः’ ॥ (शुश्रुतः - ) इत्येवमादिषु दूषितकरणम्‌ ६, ‘निच्चितं तु हंसपक्षैः कुक्कुटाकुक्‌-यूरसारसां च | दौकूलेन नवेन तु समन्ततश्छादितं शृङ्गम्‌ ॥ दण्डार्धविस्तृतं तद्भ-माश्रितं रलभूषितमूलमम्‌ ॥ छत्रपतेष्टदातपत्रं कल्याणकर्ने विजयदं च ॥

अन्येषामुपलग्रं प्रसादपटैर्वी भूषितशिरस्कम्‌ | व्यालमिबरकमाले छत्रं कार्ये च मायुरनम्‌ ॥ (बृहत्सं-हिता |) इत्येवमादिषु शरुपकरणम्‌ ७, ‘अभिमन्त्रितच्छादयसि’ ( अथ. ९।३।१८ ), ‘अङ्गं छादयेदाज्येन’ ( कात्यायनश्रौतसूत्रम्‌ ४६१५ ) इत्येवमादौ पूजनम्‌ ८, ‘छन्ने स्स्थाने समासीनः’ इत्यादिषु विविक्तम्‌ ९, ‘गर्गक्ष गोकुले तत्र वसुदेवणोदितः | प्रक्नच्छम गवां गो-दानां संस्कारनकरोऽयः ॥’ (विष्णुपु. ५. अं. ६ अ.) इत्य-नाव्ज्ञान्त्वम्‌ १०. ‘गायत्रेण छन्दसा त्वा छादयामि, त्रैष्टुबेन छन्दसा त्वा छादयामि, छादयन्नि है त्वा

एनं छन्दांसि पापात्मनेः इत्यादिषु गोपनं च ९९, इत्येकमन्ये विषयाछादनस्य भवन्ति । न चैतेषु छादनान्तर्धानमेव हृदयस्थान्यनुवर्तते स आच्छादनशब्दः । त- दितं सिद्धेएकार्थ्ये यसिद्धं गोपनापरपर्यायमाच्छादनं रक्षाभिप्रयं तदिहावन्छेदकानु- गतं ऋच्छव्यम् ॥ अच्छेदावन्छेदस्य स्वरूपतोडप्रच्यवनन छुपसतात् ॥

अथ्यानः प्रसङ्गविच्छेदे—नेदमैकार्थ्यं युक्तम्; प्रकरणोपप्लव्यार्थं शक्तिस्वीकारान्न- व्यकत्वात् । वस्तुतस्तु अपवारणे छादयति: प्रतिपद्य । तद् द्विविधम्—एकदिव- र्तित्त्वे आवरणम्याने कदिगर्तित्त्वे संवरऋ । इदं च संवरऋ वस्तुतः स्वरूपानुगत- मपि द्रेधा——ग्र्यङ्गच्छत्रप्रधृतदृष्टं च । तथा हि——मेघच्छत्राभ्रपिधानादीनामावरणकत्वेनोपसं- वीतघटादीनों बहिरवस्थानां दिग्देशकालसंख्यापरिमाणादीनां च व्याप्यवर्तिनां च संवर- ऋतेन प्रतिपत्ति: । अनेकदिग्वर्तिनोडप्येकदिग्वर्तित्वात्व्याप्तिरेकात् संवरऋेऽप्यावरण- ऋब्दो लङ्घ्यावसर इत्यन्ये देतत् । उभयोरेवानयोर्दृष्टिसमभन्धप्रतिबन्धकत्वमेवाच्छादन- शब्दप्रवृत्तिनिमित्तम् । प्रतिबन्धकत्वाच्छेदकं च हृदयस्थान्तरालवर्तित्वं व्यवधानापरप- र्ययम् । मेघच्छत्रादीनां ह्यन्राहः शब्दस्याहः प्रवर्तकस्योपरपतया संयोगोपरतया वा विद्य- क्षणातदर्शनां मेघावरणप्रयोग्यं दृश्यव्यम् । ईशावास्यमिदन्त्र तु नागमाच्छादनकर्मो- वसिष्यादुः, कि तु निवासार्थः; ‘तत्सृष्ट्वा तदेवानुप्राविशत्’ ‘नेन्दाहन्ते पञ्वत्ते धाम किंचिन्’ इत्यादिदृष्टून्तरैकैकाक्षकतया सर्वत्रैवास्मिन् विधमानत्वे तत्प्रयोत् । अथवा—— अस्त्येवाच्छादनार्थः । तार्किकहटेनैर्हेतुङ्येन्त यत्रैव दृष्टिः : प्रवर्तते, तत्र तत्रैव परमे- श्वरादन्यच्च हृदयते——इत्येकस्य तस्य । द्वैतद्वच्यपवारकवचेन विवक्ष्यादाच्छादकत्वोप- पत्तेः । एतेन ‘आच्छाद्यते त्वयासह समस्तम्’ इत्यादयो व्याख्याताः । ‘गूढालङ्कारवाक्ये- पत्तेः ।

पथि: प्रच्छछः: इत्यादावप्युभयावृतमकच्छपवारणादेवार्थस्य तत्समुपपद्यते——इति । विवेक्ष- यम् । तथा च छन्दोछादिततादीनां प्रतिबद्धदर्शनाच्छेदकत्वादचिद्यमानो चानव- हदर्शनवेनाभिप्रेतत्वानाच्छेदकत्वाच्च नावच्छेदकशब्द इति नेद; अश्रोच्यते——नैकान्ततस्तावदु दगवरोधकसैवाच्छादकत्वं वकुं शक्यम्, एकान्ते स्थितत्वात् पुंसां चक्षु: स्थाने तिष्ठाम इति प्रतिपदिदर्शनात् । ‘न च वर्षातपात् किञ्चिद् छत्राच्छादितवपुष्मन्’, इत्यादौ च सर्वोत्तमा हृदयमात्रस्यापि पुंसश्छत्रच्छत्मतोपरचा- रात् । एवं हृदयप्रतिबन्धनैरपेक्ष्येऽपि केवलं वर्षातपावृत्त्यायावरोधकानां गृहच्छ- दीनां चन्द्रातपादीनां वाच्छादकत्वमुपचर्यते । अत एव च ‘काचेनाच्छादिते दीपे न लङ्घ्यावसरौडनिलः’ इत्येवमादयो व्यवहाराः अपि सिद्धाः । तस्मादितरसंबन्धधापवा- - रकत्वभेदवान्छादकत्वमिति निष्कर्षः । विशेषधर्मावच्छिद्दे शक्तिमन्त्युपगम्य विशेषान्तरे हेतुत्वे च कवितु हृदः, कवित्तु नाट्रीकृत्यानां प्रतिबन्धकानामर्थानाम् । तत्र इततऋ च कवित् हृदः, कवित्तु नाट्रीकृत्यानां प्रतिबन्धकानामर्थानाम् ।

( १ ) भाष्य——भूति नैदमनैषु बहुधा। प्रयुफ्को वैदिकच्छन्दः कार्यानुरोधे मिप्रे ऋः.

रमे दु तत्र गुसतं नाट्याभिनीतत्सालकं रसितत्सापरपर्वाङ्कमित्सि. तालर्यमेदोष्यम्ध्रीर्यते । तथा चावच्छेदानामप्यवच्छेदस्सलुपानुगमत्सायवदस्स यप्रमद्याकदोषसंवन्धापवारकतया सिद्दमेव सरुपच्छादकरत्वं छन्दः-शास्त्रप्रणेतृभिः शिष्यम् । हदयते हि केनचिदवच्छेदेनावच्छिन्नोऽपि कश्चिद्वाग्विशेषो गाह्यणादिर्विशेषेपा वा तत्सरूपोपघातकवेद-द्वावच्छेदसंवन्धापवारणात्मगुणतिसाधनतया तदवच्छेदे छन्दोव्यपदेशः । इदं डु श्रोष्यम्—आच्छादकत्वाविरोधेप्येकदिस्वार्त्तिन्यावरणे छन्दःशास्त्रे नोपचर्यते । संवन्ध एव छन्दतः प्रतिपघते । तत्राप्यग्रेर्दृष्टे व्याप्तावर्तिनिर्वाय छन्दस्तः प्राप्य मिश्रं लभते । तथा च “वाग्वेदः । ‘सर्वेच्छन्दकः । हरिः हरिः । हरिरेषः । महाग्रथः !”—इति महाभारतप्रयोगो भवति । छन्दस्यति संरक्ष्यति रक्षति च रक्षत् इत्प-र्थात् । तदित्यमैकाध्येsपि सिद्दसकच्छेदानामाच्छादकत्वाच्छन्दस्त्वमिलस्सम् ॥

अथ के टेडवच्छेदा इति विचार्यते । गुणसमन्वयो हि वस्तुशब्देनास्सुयायते । तेऽपि समवायाश्रयत्वेनावस्थानम् । लोकेऽन्य-वहारे च समवायस्य प्राधान्यादतदुरोधेन तदन्तःप्रविष्टानामर्थानां गुणवत्त्वम् । समवायेऽ-पि तद्विशेषणत्वेन तदुरोधेनैव तदन्तःप्रविष्टानां गुणवत्त्वम् । तैरपि सद्द्रवद्रव्य तदितरद्रव्वै-लक्षणयेन भन्त्तीलोश्षां भावत्वम् । सर्वेषां वस्तुप्रयोज्यां समवायेन सत्ता|महणं सत्तैव वा भावः । तात्स्थ्यातदनतिसरेवाप्यसौ समवायोऽपि भावशब्देन सत्ताशब्देन कोप-चर्यते—इत्यन्यैरदेतत् । एते वस्तुशब्दाः प्रकृत्या स्याच्छन्दस्स्थानेऽ-आसन्नशब्दः, प्रयोगकभावाः, स्वाविभावाः, नैयककभावाः, सङ्घातिमावापवेधित तत्रावसंमिते वस्व-न्यमे, अप्संमिते वस्तुनि शोभते, वायुसंमिते वस्वगीनद्रव्स, तेजःसंमिते वस्तुन्व द्रव्सालंमसंमत्वात्स्य तथ्य तन तनाभवश्राप्ततम् ।

"अभिरसि जन्मना. जास्वेदा हृत्त मे कड्कुरसुतं मं आसुन ।"—( ऋ. ३ म. ३ व. १० डु ) इति । मजाग्रंङ्कमजुषण्यतां डु सब्र्रेपामिरेवाश्रयभावपमिति मतमेवद ।

अथ— "स्वित्रा प्रसवित्रा, सरलस्या पावा, तम्रा रसेः, पुष्णा रु.म्, रेत्नेजात्ने, हिरण्यलिङ्गा माण, भरेणेलोजस, रध्मिना तेजसा, सोमेंन राक्रा, विष्णुला रचम्प्रा, देकत्या प्रसूतः प्रसर्परामि"''( वाजसनेवि. अ. २. १० व ३० )

ईदृशेनैवम्भूयार्थतद्नां शास्त्रार्थगताभिज्ञानिमित्तकमोचिकारविनियुज्यमानां तेऽपि तेऽपि देवानां प्रयोजकक्मावत्म् ।

प्रयोजकत्वं ज— "शोमे " आ बकणो देवो कर्मडुपस् वे । ते ते पाथ उपन्ताम् । ते ते-माज्ञ. इवान्नाम् । पशा|दिना मेरश्राज्ञानिमिच्चवा तत्परम्मिच्छेनार्घ रघेमपुकद्रेदयम् ।

अत.एव— "सोमस्स त्वा चुप्रेणाभिपिषामि, अग्नेस्तेजसा, सूर्यस्य वर्चसा इन्द्रस्येन्द्रियेण, मित्रावरुणयोवीर्येण, मर्तामोजसा" इति (तै. सं.) सोमाद्यंधिदैवतानामध्यात्मं युष्मादिर्धर्मस्लपेण परिणतावस्थत्वमेव तददमें प्रयोजकत्वं बोध्यते। एत एव च देवप्रकृत्का धर्मोऽस्तदात्मनः स्वभाव इत्युच्यते तस्य द्विविधस्य माहोज्जवलदतः—

'बहिहृदयेनपेशी तु स्वभावोद्घट प्रकोर्तितः। तत्र सङ्क्र स्वभाववश इलेप भवति द्रिशया।। १ ।। निरर्गः शुद्धाभ्यासजन्यः संस्कार उच्यते । अजन्यस्तु स्वतःसिद्धः शरुपो भाव उच्यते ।। २ ।।'

एतत्संस्कारातमनिर्गसिदृश्यंमेवाध्ययनतपःश्रयायोगाभ्यासादिकर्मोपयुक्तं यत्-प्रयवेधयम्॥ उपादानद्रव््याभि: स्थायिभावा:। एवमेते त्रयो भावा 'उच्चा:', ते.च प्राणिनामात्मभूता दृश्यन्ते। तत्रापि आश्रयभावो जीवात्मा, प्रयोजकभावोदनन्तरात्मा, स्थायिभावो भूतात्मा। यस्य सतत्या यस्य सत्ता स तयात्मा। स च व प्रत्यर्थं नैधेति तत्र तत्रोपेक्ष्यम्। अथ येडनात्मभूता अपृथककृभूता विशिष्टो व्यमिचारिणोडपि सामान्यतो नियतयुक्ता बाह्यार्थास्ते व्यजकभावा दिनदेशकालसंवित्संस्कारापरिमाणस-धर्माणि। एत एव व्यजकभावा इहावच्छेदकं, द्वनदेशन्तं। 'गतरवाच्छेदकं' किञ्चिद्-'द्रश्नु व्यज्यते। तत्र परिमाणं नामावयवसन्निवेशातुरोधेन जयमानमपुत्वमहद्वैह-सत्प्रदीर्घेतलादिरूपम्। साधर्म्येण तु समानद्रव्यगुणकर्मकलम । नैतान््यर्मेदेक भत्यु द्रविचदपि शरुपं भतत इवाच्छेदकानामेशां तद्रसुरूपपतिनियामकग्राणमात्रारू-

ग्राणां तद्रसुच्छन-वस्त्वमिष्यते। अथान्ये व्यभिचारिणः सर्वे धर्माः संचारिभावा:। यथा आद्रैलोंष्णत्वे:ऽभूवादयः सांयोगिकाराः एतेप्यनात्मभूता एव। तेभो सत्स्वासत््व-योसद्रसुस्वरूपपतत्स्थलात्। तदित्यं प्रत्यर्थं धर्माणां पदं प्रकरणानि। तत्र चतुर्थ-प्रकरणपदार्ं अवक्छेद इति संसिदम्॥

तत्र तावदिग्नदेशकालसमीवितसंस्याग्राधानयेन ऋृहीतारतदेवच्छेदा इनरे गुणा वा तद्रसुनो व्यक्तिः। एतेषां मेदच्हानां मेददेव ।प्रथगगातमलोपचारात्। अथ परिमाण-प्राधान्येन ऋृहीतार्ते तद्रसुन आकृतिः। एमिेरेव मेदकेऽप्येतदस्तीमेदस्मिति बुधै तदा करणात। एवं साधर्म्येण..न्येन ग्रहणे ते तद्रसुनो जातिः। इतग्कालिकेतर-घटाकाराकारितान्तःकर ।ऋत्था प्रयुत्प्रैतदघटाकाराकारितानःकरणाद्रे: नाममन्येनो-याततलप्रयोजकस्य तद्रसुगतसाधर्म्यंपोपलक्षितपरिमाणादेशैक्लोभिमानात्। तत्र सा-धम्र्यं समानप्रसवप्रकर्षाविनन्धनमेवेह विवक्षितमित्यतत्स्थान् ' अथ एव मृद्रवके गोसासानिरासः। जातिरखण्डोपाधिरिति तु केषांचिदपदादर्थकल्पना-मात्रम्। एतासां वक्याकृतिजातीनां समवायस्तु पदार्थः। यघु "धर्माविशेषप्रसू-

द्रव्यगुणकर्मसामान्यविशेषसमवायानां पदार्थानां साधर्म्यवैधर्म्याभ्यां तत्वज्ञानं 'नास्ति श्रेयसम् ।' इत्यौलुक्यसूत्रप्रणेतृपाणिनीयव्याकरणा: षण्णां पदार्थत्वमीक्षमााणा नव्य-नैयायिका गुणाद्रात्राहलायसमन्ववाद । व्यक्त्याकृतिजातिसमवायस्य पदार्थत्वे विप्रतिपयन्ते तदेतन्मतार्थानभिजानात् । द्रव्यगुणकर्मणां सत्तावतांते* सामान्यविशेषाभ्यां तु ममत्रायास्तेषामेव पदार्थत्वायास्तेन सत्रेरण विवक्षया तद्विरोधान् । द्रव्यते केतस्य-

केषां तदुत्तरयाथावृत्तिध्वंसस्य । अत एव नहि शब्द: पदार्था: सन्तीति शास्त्रार्थ: । किन्तु द्रव्यं गुणकर्मणां द्रव्यगुणकर्मणां वृत्ते: समवायात्तस्य सत्तासत्त्वाभ्यां पदार्थत्वं दृष्टच्यम् । स खलु भावो यथाप्रेक्ष्य एवं तथापि धर्मगुणादीनां सामान्यविशेषाणां तदुपलक्षणार्था: समवाया भियान्ते । तम्माद्दहव: पदार्थघट-पटादय: सिद्दा: । आस्ति हि घटो वा पटो वान्यो वा द्रव्यगुणकर्मगामेव स सभावाय: । तथापि केचिदुधुणा जालाकृतिरूपा: समाना भवन्ति केचित्पुनर्नैयायिकैरर्मविचारध्यान्ते । अत एव एकजातीयापि ते तेऽर्था: परस्परं भियान्ते । तस्माद्द्रव्यगुणकर्मणां समवाय एव प्रकारान्तरविचक्षया व्यक्त्याकृतिजातीनां समवाय आह्वायात्ने

अन एव 'जात्याकृतिप्रपदार्थे:'-इत्युत्तरेणौलुक्यसूत्रेणैकवाक्यता संपद्य समवायस्तु भियानामेकात्रमेयेनावस्थानमित्युच्यते । तज्चिलुप्तेऽपि च पदे शक्तिरम्यं यते—इत्यनस्तन्न पदार्थत्वे । पदनिष्ठशक्तिरूपकत्वस्यैव पदार्थत्वेन विरत्नितत्वात् । अथवोपसंख्यानमात्रार्थे । प्रयोजनम् । युर्मिह यत्प्रवर्तते स तस्यार्थ: । तथा च सदर्थ पदप्रयोग: स पदार्थ: । व्यक्त्याकृतिजातिसमवायं प्रयायित्वं हि पदप्रयोग इति स पदार्थ: । तस्मां च व्यक्त्याकृतिजातीनामुद्देशलक्षणपरীক্ষाभिः स्वरूपं निरूप्यति प्रवर्तेते पारमार्थ्युक्त्राण—

'व्यक्त्याकृतिजातयस्तु पदार्थे:' । व्यक्तिगुणविशेषाश्रये मूर्त्तिं । आकृतिजाति-लिङ्गादया । समनप्रसवार्थमिका जाति: । शब्दसमूहलक्षणपरिग्रहसंख्याद्रव्युपचयवत्समवायानुगुणस्थानां व्यक्तावुपचारालम्बनक्ति: । आकृतितदपेक्षत्वान् मद्न-रदर्थानुमिदे: । तन्नाकृतियुक्तेऽन्यप्रसद्रात् प्रेक्षणादीनां मूदत्वके जगति ।

तदिद्यं व्यक्त्याकृतिजात्याश्रये पदार्थे वहूनां धर्माणां सद्भावेsपि च कंचिदेकमेवार्थं गमयदाय ननस्तन्नर्थेन गुणनमर्थ प्राहारितु पदर्थान् सकलान्न्ते । मथो—'मदीय: श्रेय: कृष्णकर्णों महारकस्तुरग: सुलक्षण ।' त्रैलोक्य मत्संवन्धं श्रेयरूपं गुणकर्णन्वे सांद्रमहत्त्वं त्यागिनि शुभलक्षणसंवर्न्यं च दिग्रकर्षेण तं तमर्थं नेमिमांऋत्ल्य प्रयत्नानां

तेषां शाब्दानामाकाङ्क्षावशात् समनानाधिकरण्यं भासते । पत्वनेनकंवाय्यमुपाद य नोऽरपि छन्दइच्छादन शाब्दयोगराङ्काविशेषण स्वहस्परसंरक्षकवस्य स्वरूपतिरोधान-न.वस्य चानित्यत्रान्त्य विषयीकरणात् वैष्णधिकरण्यं भासते । तदेतमुबावचा पदर्थर्म्याम-भवतोऽपयवुसंधेयम् ॥

तत्रैवं व्यक्तिभावप्रधानं द्विदेशकालसंविन्संख्यारूपमवच्छेदं पारिच्छेदसीमामर्यादाभिविधिनियतिनीतिरितिव्यवस्यामिति मानापरपर्यायं मानाभिधायिना माशब्देन, आकृतिभावप्रधानमुत्तमहतवहस्नवर्दीर्घवनीमकसंविन्देशरूपमवच्छेदं प्रतिष्ठायตนाश्रयपरिमाणप्रमाणापरपर्यायं प्रमाणाभिधायिना प्रमाणशब्देन, जातिभावप्रधानं च समनत्रद्रव्यगुणकर्मरूपमवच्छेदं साधर्म्येसामान्यसादृश्यसारूप्यतुल्यत्क्रतिमितिमिति प्रतिमानापरपर्यायं भतिमानाभिधायिना प्रतिमाशब्देनोच्यते छन्दस्त्वं विधीयते । मा छन्दः प्रमा छन्दः, प्रतिमा छन्द इति ।

हृश्यते च—

'अस्ति भावो यासु ऋभो अन्तरिक्षममिमीत वरीमानं पृथिव्याः । आसीददू विश्वा भुवना निषस्थाने विविधस्तानि वरुणम्य ततानि ॥ ७ ॥' 'गायत्रेण प्रतिमिमीते अर्कमर्केण साम त्रेष्टुभेन वाकम् । वाकेन वार्कं द्विपदा चतुष्पदाक्षरेण मिमते सस वाणीः ॥ २ ॥' ( ऋ. २ अ. ३ अ. १८ व. )

इत्यादिषु दैशिकसांख्यानिकमर्यादाभिप्रायकत्वं माशब्दस्य,

'यस्य भूमि: प्रमा अन्तरिक्षमुतोदरम् । दिवं यश्रके मूरुदयं तस्मै ज्येष्ठाय ब्रह्मणे नमः ॥' ( अथर्वें.)

इत्यादिषु प्रतिष्ठाभिप्रायकत्वं प्रतिमाशब्दस्य,

'संवत्सरप्रतिमा वै द्वादश रात्रयः ॥' ( ब्राह्मणम् ) 'द्वादश वै रात्रयः संवत्सरस्य प्रतिमा ॥' ( ब्राह्मणम् )

इत्यादिषु तुलितकाभिप्रायकत्वं प्रतिमाशब्दस्य ॥ तथा च मा-प्रमा-प्रतिमाशब्दैरुद्दिष्ट-तस्य त्रिविधस्याप्यच्छेदस्स वस्तुस्वरूपसंवरकत्वेनाभिप्रेतस्य छन्दस्त्वं वचतनः निर्दं भवति । ननु प्रमाणयोरपि छन्दसत्वेऽप्युपगम्यमाने—

'कासीत् प्रमा प्रतिमा कि निदानमाज्यं किमासीत् परिधिः क आसीन । छन्दः किमासीत् प्रउगं किमु स्रुक् यदेवा देवमयजन्त विश्वे ॥' ( ऋ. ८ अ. ७ अ. १८ व. )

इति मग्रे प्रमाणसम्बन्धोऽप्योक्यते । पार्चननभिधानं विरजत इति श्रुति ।

"तस्सादू यज्ञात् सर्वहुत ऋचः सामानि जज्ञिरे । तस्माद्यज्ञात् सम्भृतात् तस्मादजायत ॥ आङ्गिरा विदेे मरुतक्ष विदेे देवाक्ष विश्नु मर १५। विदेे । तस्माद् 'अङ्गिरसां नु गुष्टुता नृभ्यः पाल स्वस्तिभिः गृन्ना न ॥" तस्मादियु viandपोग्रानले सामाध्याश्रृस्य विशेषोनेतॄणां स्वादृश्रुधि मातृभि: रस्नापये। यज्ञ मादिमाध्यम् ।"

ननु ‘मा च्छन्दः, प्रमा च्छन्दः, प्रतिमा च्छन्दः’ इत्यमिप्रतिमितमत्रथवणानाक्रोकृतयामिप्राकृतया परिभाषितैर्मा-प्रमा-प्रतिमाशब्दैमान्त्यवचछेदमहणमयुक्तसति च्छन्दि । चैत्रमैश्च ऋतहेत्स्वावितिवरोषां गौणशब्दत्वात् । अनन्था—‘अथ जहुम्, अथोपसततम्, अथ धुवाम् । असौ वै जहुरन्तरिक्षमप्सृत, पृथिवी ध्रुवा । इमे वै लोकाः । पृथिवी टमालोकानतिपूर्वं कल्पयति । ते ततः हूषा: समृद्धन्ते १’ (तै. ब्रा. ३ का. ३ प्र. ९ अ.) इत्यादिभिरुपचारविशेषैः सुगमदयोडपि स्वार्थादपश्र्येरन् ॥

एवम्—

"मा च्छन्दः, तत्तथ्यिवी, अमिन्देवता ॥ १ ॥ प्रमा च्छन्दः, तदन्तरिक्षम्, वातो देवता ॥ २ ॥ प्रतिमा च्छन्दः, तद् यौः, सूर्यो देवता ॥ ३ ॥ अथौषि च्छन्दः, तहिशः, सोमो देवता ॥ ४ ॥ विराड् च्छन्दः, तद्वाक्, वरुणो देवता ॥ ५ ॥ गायत्री च्छन्दः, तद्गजा, बृहस्पतिदेवता ॥ ६ ॥ त्रिष्टुप् च्छन्दः, तद्धिरण्यम्, इन्द्रो देवता ॥ ७ ॥ जगती च्छन्दः, तद्रौः, प्रजापतिदेवता ॥ ८ ॥ अनुष्टुप् च्छन्दः, तद्रायु:, मित्रो देवता ॥ ९ ॥ उष्णिहा च्छन्दः, तद्‌ग्निः, पूषा देवता ॥ १० ॥ पङ्क्तिश्छन्दः, तत्कविः, पर्जन्यो देवता ॥ ११ ॥ बृहती च्छन्दः, तद्‌ब्रह्म, परमेष्ठी देवता ॥ १२ ॥"

इंस्यापस्तम्बश्रौत (१६।२८।९) सूत्रेऽपि प्रकरणविशेषे माप्रमादिवद् विराड्गायत्र्यादीनामपि वाग्जात्यमिप्रायत्वया प्रायोगात् समातनन्यायात् प्रकृतार्थं परतवं व्याहन्वेत ।

अत एव

"सावित्रैरऋषिमदत्ते प्रस्यै । चतुर्भिरादत्ते, च वारि वै छन्दांसि, छन्दोभिरेवादत्ते । अथो ब्रह्म वै छन्दांसि । ब्रह्मणैवावादत्ते । इयं वै गायत्री । अन्तरिक्षं त्रिष्टुप्, यौर्जिगती, दिवोषद्धुहुम् । सविन्रुम्रश्वो वा एतदेव्यों लोकेभ्यऋचछन्दो-भिदंशभ्याश्चि संभरन्ति ॥" इत्यमिप्रचितिप्रकरणाच्छन्द इत्यागत्याच्च्छुजगत्नु-ष्टुभां लोकादिक्क्षरतया प्रतिपादितानामपि नेकान्ततः स्वार्थोपलम्भः प्रजायते । अत एव च "इयं वै मा—अन्तरिक्षं प्रमा—अन्तरौ प्रातमा— इमानव टङ्कानुपदत्ते ।"

इंसुक्ता,

"अथो देवच्छन्दसाने वा एतानि, देवच्छन्दसान्येवोपपथे । द्वादश द्वादशमित उपदधाति । ततः षडन्त्रिशात् । षट्त्रिंशादक्षरा ऋहती, ऋहती᳚ खलु वै छन्दसां स्वाराज्यमानश्री ।"

इत्यादिना लोकानां देवच्छन्दस्त्वं गृहीतीच्छन्दस्त्वं चोपपादितम् । षडन्त्रिशादक्षरा' इत्यादिना लोकानां गीतिलक्षणलक्षितवेन तथा तथा व्यवहृतं कुशकल्वान् । तथा चेत्यं लोकानां प्रतिपन्ने छन्दस्त्वे छन्दोडुगतशश्वद्वास्त्रोपचर्यते । तन्नाम्यनुप्रजनननसंवन्‌धात्, प्रक्रमसामान्यादू, अर्थयोगाच्च लोकत्रयेडवच्छेदत्रयशब्दसंबन्धः ।

तथा हि—

"प्रजापतिरकामयत—प्रजायेयेति । स एतं दशहोतारमपश्यत् । तेन दशहोतात्रमत् । तस्य चित्तिः शुगासीत, चित्तमज्यम् । तस्मैतदेव वागासीत । एतानां यज्ञकृतुः । स चतुर्होतारमसृजत । सोडनन्दत—असृक्षि वा अस्मिति । तस्य सोमो हविरासीत । स चतुर्होतात्रमत् । सोऽताम्यत् । स भूरीरिति व्याहरत् । स भुमिरसृजत—अभिहोत्रं दशशपर्णमसौ यज्ञं रुषि ॥ ३ ॥

स द्वितीयमतप्यत । सोऽताम्यत् । स भुवसिति व्याहरत् । सोऽन्तरिक्षमसृजत । चातुर्मास्यानि सामानी । ( २ ) स तृतीयमतप्यत । सोऽताम्यत् । स सुवरिति व्याहरत् । स दिवमसृजत । अमिश्रोमसुकृतमिति त्रात्रमुख् । ( ३ ) एता वै व्याहृतय इमे लोका: । इमान् खलु वै लोकानु प्रजा: पशवश्छन्दांसि प्रजायन्ते ॥

इति तैत्तिरीयारण्यकश्रुतौ । प्रथमे तपसि भूलोकमथु छन्दसः प्रथमस्य मानात्तनः, द्वितीये तपसि भुवलोकमथु छन्दसो द्वितीयस्य प्रमाणात्तनः, तृतीये तपसि स्वर्लोकमथु छन्दसस्तृतीयस्य प्रतिमानात्तनः । अतश्र यथा लोकेऽव्ययं प्रथमोऽन्तरिक्षं मध्यमो दिवमसुत्तमस्तथावच्छेदेऽपि मानं प्रथमः, प्रमाणं मध्यमः, प्रतिमानसुत्तमः, इति प्रक्रमसामान्यम् । अथ दिग्देशकालसंश्रया‌वच्छेदानां प्रातिव्याप्तत्तथा प्रथमोपस्थिततया प्रथमोपस्थित-तथा न तथा साक्षाद् प्रवृत्ते—'अस्य है वै लोका रचनरमसृजत लोक इहैषः । अस्य वै लोक-स्पासौ लोकोडनुरूपडमुख्य लोकोडनुरूपः ।' इत्येतरेप्योकनानुरुपे᳚डसुधिमन् लोकेऽप्रतिमाशब्दो लड्यावसर इति तत्प्रिरेश्यान्तरिक्षे प्रमाणशब्दोऽवतिष्ठते । उभयोरेवानयोर्वापृथिव्योरन्तरिक्षे प्रतिष्ठितत्वात्तत्र प्रमाणशब्दसादृशुन्याच । तदित्यं गौण्या ऋृत्या लोकपराणामप्येषां सा-प्रमा-प्रतिमाशब्ददानामवच्छेदविशेषार्थीं विहन्यत इति सिद्धम्‌।।

तदित्यं मा-प्रमा-प्रतिमात्मकमभेदत्र्यमिध्नः प्राणावच्छेदोऽवच्छेदप्राण एव वा ऋद्ध इति लभ्यते । तत्कास्प प्राणसाम्यमवच्छेदो यैरवयवभूतैरन्यानैः प्राणैः प्रसिद्धते

वे प्राणच्छन्दःपरिस्पभाषायामष्कररसभेदेनालङ्क्रयान्ते तेषां शास्त्रप्रपञ्चनं प्रतिष्ठितैः-

कच्छेदो मात्राश्रयन्द्वेन । कयाचिन्न मात्रया नियतेर्नियतेश्च तैक्ष्ण्यरक्षरैरक्छेदसिद्धो तदवच्छेद-काक्षरसङ्ख्यामेदाच्छन्दस्ति भिद्यन्ते । यथाशास्त्र गायत्री, एकादशाक्षरा त्रिष्टुप्, द्वादशाक्षरा जगती चेलाबीति । तत्तैन्यक्षराणि वान्चिकच्छन्दसि शास्त्रिका एव प्राणा भवन्ति । आर्थिके तु छन्दसार्थिका: प्राणाः । प्रसिद्धानि हि वान्चिकान्यक्षराणि,

आर्थिकान्युदाहराम:-तथा हि शतपथश्रुतावमिरिवरुपाया अस्या: पृथिव्या: पृथिवीप्राणः-पसाम्प्रेक्ष पृथग् पृथग् गायत्रीतवमुपपादधितुमित्थमाभ्रायते-( ६ प्र. १२१२६ )

"प्रजापतिर्वा इदमम आसीदेक एव । सोऽकामयत—बहु स्यां प्रजायेयेति । सोऽश्राम्यत् । स तपोऽतप्यत् । तस्माच्छरीरात् तेपानादपोऽजायत ॥ ९ ॥ तस्मात्पुरुपात्पादापो जायन्ते । आपोऽनुवचन—क वयं भवेमेति । तप्यश्चमिलतब्रवीत् । ता अतप्यन्न । ताः फेनमसृजन्त ॥ २ ॥ तस्मादपां तस्मान्नं फेनो जायते । फेनोऽब्रवीत्—काहं भवान्नीति । तपस्येलब्रवीत् । सोऽतप्यत । स मुहुमसृजत ॥ ३ ॥ एतदै फेनस्तप्यते—यदप्स्ववेश्मन्: पृथिवी । स यदोपहन्यते मुहुदेव भवति । मुहुब्रवीत् काहं—भवान्नीति । तपस्येलब्रवीत् । सातप्यत । सा हिकिता अहुजत ॥ ४ ॥ एतदै सृतप्यते—यदन्नं विकृषन्ति तपस्यैप सुमात्रं विकृषन्ति सकृत्मेव भवति ( एतावत् तद् यत् काहं भवानि काहं भवान्नीति ।) सिक्ताभ्यः शर्करमसृजत ॥ ५ ॥ तस्मात् सिक्तातः शर्करेऽन्ततो भवति । शर्कर्तया अरमन् । अन्नोनोडय: ॥ ७ ॥ तस्मादमनोडयो धमन्नि । अयसो हिरण्यम् ॥ ८ ॥

तस्मादयो बहु धामन् हिरण्यसङ्काशमिवैव भवति ॥ ९ ॥ तद् यदक्षरन् तस्मादक्षरम् । यदृष्ट्रैकलोडक्षरन् । सैवाद्याक्षरा गायत्र्यमवन् । तदभूदा इयं प्रतिष्ठिति । तदभूमिरभवत् । तामप्रथयत । सा पृथिव्यभवत् । तस्यामस्यां प्रतिष्ठायां भूतानि च भूतानां च पतिः संवत्सरायादिक्षन्त । भूतानां पतिर्येहपतिरासीत् । तस्यै तानी भूतानि, ऋतवत्ते ॥ ९० ॥अथ या: स भूतानां पतिः संव-

त्सरः । उदसृजत । स प्रजापतिरभवत् । कुमार, कि रोरोदिषि, यच्चङ्क्रमात्तपसोऽजायतोस्सीति ॥ १२ ॥ सोऽद्रवीत्—अनपहतपाप्मा वा अस्मि—अविहितनाम, नाम मे घेहि । तस्मान्नपुंस्य जातस्य नाम कुर्वन्ति । पाप्मानमेवास्य तपपहन्ति । अपि द्वितीयम्, अपि तृतीयम् । अभिपूर्वेनिवास तद् पाप्मानमपहन्ति ॥ १३ ॥ तमब्रवीत्—इद्र: । सोऽद्रवीत्—ज्यायानं वा अतोऽस्मि घेहेव मे नामेति । तम-

त्रवीत्—सर्वोंडसीति । तदस्य तन्नामाकरोत् । आपस्तदूपमभवत् । आगां व इद्र: ॥ १४ ॥

सर्वः । अथो हीतं सर्वं जायते । ॥ ३४ ॥ सोमत्रवीण—जायान्न ना अतोऽस्मिन् घेहोव मे नामेति । तमत्रवीत—ऋषुपतिरसीत् । तददस तन्नामकरोत् । ओषधय-

स्वद्रुपमभवन् । ओषधयो वै पृथिवीः तस्मादध्नः पशव ओषधीलभन्तेऽप पती-

य्न्त ॥ ९६ ॥ सोमत्रवीत—ज्यायान् व अतोऽस्मिञ् घेहोव मे नामेति । ममत्रवीत—

उपोऽस्सीति । तयदस तन्नामकरोत् । वायुसद्रूपमभवन्त । वायुब् उपः । तस्माददा

बलवद्रोत्युमो वातीयाहु: ॥ ९७ ॥ सोमत्रवीण—ज्यायान् व अतोऽस्मिञ् घेहोव

मे नामेति । तमत्रवीत—अशनिरस्सीति । तददस तन्नामकरोत्—वियुसद्रूपमभवत् । विधुद्रा अस्तनिरसदृपं क्युद्रान्त, अशनिरक्भीडिल्लाहु: ॥ ३८ ॥ सोमत्रवीत—

ज्यायान् वा अतोऽस्मिञ् घेहोव मे नामेति । नमत्रवीत—भवोदसीति ! तयदस तन्ना-

मकरोत् पर्जन्यस्तदूपमभवत् । पर्जन्यो वै भवः । पर्जन्या्दीऽं सर्वं भवति ॥ ९९ ॥

सोमत्रवीत—ज्यायान्वा अतोऽस्मिन् घेहोव मे नमेति । तमत्रवीत—महान् देवोऽ-

स्सीति । तयदस तन्नामकरोत् चन्द्रमा स्तद्रूपमभवत् । प्रजापतिर्वै चन्द्रमा:, प्रजा-

पतिर्वे: महान्देव:॥ २० ॥ सोमत्रवीत—ज्यायान् वा अतोऽस्मिञ् घेहोव मे नामेति ।

तमत्रवीत—ईशानोदसीति । तयदस तन्नामकरोत् आदित्यस्तद्रूपमभवत् । आदित्यो

वा ईशान: । आदित्यो ह्यस्य सर्वस्येष्टे ॥ २९ ॥ सोमत्रवीत—ऐतावान् वा आसीत्

मामेत: परो नाम था इति । तान्येतान्यश्रावामुरपणि । कुमारो नवमः । सैनामेभि-

हता । यद्देवाऽग्निमुपारिण । अद्याश्चरा गयत्री तस्मादहुगायत्रोष्मिरन्ति । सौड्यं

कुमारो रुपाण्यनुप्राविशत् वा अथि कुमारमिव पश्यन्त्येतेनैवास्य रूपाणि

पश्यन्त्येतानि हि । रुपाण्यनुप्राविशत् ॥ २२ ॥

इखेतावता महता प्रबन्धेनामूभिरपफेनमृतसिकताशर्करामयोहिरण्यलुपपैष्ठाभिरक्षै:

परिच्छेदादसमुत्था: पृथिव्या: । भूतगायत्रीस्त्रीतमज्जसोपपादितम् । एतद् पृथ्वीगतेजोऽवद्याद्-

काशस्यैवेनद्रस्यजमारुरपैष्ठाभिरक्षै: । सैनोपपादितम् । एतमेवैतच्छुतितिलात्पर्य्यनुसरेभिरनित्यत्राप्यार्यिकप्राणानामक्षरतवमभ्युपगम्य

तत: परिच्छेदादन्यान्या गायत्र्य: प्रतिपाद्यन्ते । यथा हि महान्भारते भीष्मपर्वणि—

'सिंहो व्याघ्रो वराहो वा महिषो वारणस्य वा । ऋषभो वानरस्यैव संसारण्या: स्यात्ता वृप ॥

गौडलायनगृह्याच्च अश्वभृत्स्तद्योक्त: ।

एते ग्राम्या: समास्य्यन्ते: पशव: सस साधुभि: ॥

एते वै पशवो राजन् ग्राम्यारण्याश्चतुदर्श ।

वेदोक्ता: पृथिवीगाल येपु यज्ञा: प्रतिष्ठिता: ।

चक्रिङ्जा: स्थावराः प्रोक्तास्तेषां पञ्चैव जातय: ।

इत्युभयलताबन्ध्यस्त्वक्‌कूसरास्रुज्नजातय: ।।

तेषां विशिष्टिरेकोना महामूलेऽपि पदच्छ । चतुर्विंशतिरदृष्टा गायत्री लोके समन्तरा ॥ य एतां वेद गायत्रीं पुण्यां सर्वेगुणान्विताम् । तस्मै न भरतश्रेष्ठ स लोके न प्रणश्यति ॥*

इत्यादिना प्रभञ्चेन पदमिरचेतनजातीयैः, पदमिश्रान्त्वेतन्यातीयैः स्वावर-संश्रैः, तथा चतुर्दंशभिवेतनजातीयैः प्राणिमिरवच्छेदात् तुरीयत्वक्षरा लोकगायत्री समाख्याता ॥

एवमेवान्यान्यत्र सर्वत्रापि छन्दोव्यवहारः श्रौतः स्मार्तों वा सर्वोऽपि वान्छिकाक्षरानुरूपेणार्थकाङ्क्षरावच्छेदान्मा-प्रमो-प्रतिमात्मकमेदत्रयाभिपः समर्पनीयः । तत्र व वाचिकाक्षरसंख्यायमानां लक्षणत्वम्, आर्थिकाक्षरसङ्ख्यानां च लक्षणत्वं सर्वत्र समुचेयम् । एतद् सर्व एवात्रत्प्रश्नप्रतिन्योक्षा वैदिकनिदर्शनाश्रान्दोव्यवहारो व्याख्याता: । विषुवदहोरात्रद्वयस्य वृत्तीचाङ्गदत्तस्य, ततः द्विषष्टिः कमेण ह्रस्वानां त्र्याणामहोरात्रप्रद्वितानामष्णुप्रभृतिगायत्रीत्वम्, विपुचछादुरतरस्य कमेण दीर्घाणां त्र्याणामहोरात्रप्रद्वितानां पङ्क्तिप्रभृतिजगतीत्वं च पूर्वोक्तप्रकारेणैवामिप्रेत्य ससानामेषां छन्दःसंज्ञानां सूर्योदयल्माख्यायते । 'प्रजापतिरस्यपश्यत् । तदखोभवत्' इति श्रुता सूर्येरथसमाविष्टानां चतुर्ष्थानां तेषामहोरात्रप्रद्वितानामेव सूर्यांश्वल्माद् । तदेतत्सर्वं 'वेदसमाख्यां विस्तारत: समासतो य स्पष्कृतिमतिमत् ततोडवलोकयेम् ॥ इह तु मो-प्रमो-प्रतिमात्मकमेदत्रयाभिपः प्राणिमिवच्छेदो द्विविधच्छचप्राणोडपि वा छन्द इत्येतत् । तावत् सर्वेच्छन्दोरहसं सिद्धान्तो व्याख्यातमिति दिकू ॥

नन्वेममप्येतदपर्यां छन्दोलक्षणमाख्यायते— 'वासो अमे विश्वरूपं संव्ययस्व विभावसो ।' इति, 'छन्दांसि वा अमृवासः । छन्दांसि पृथिव्यां वसन्ति' । छन्दोभिरेवैनं परिददाति' । इति मैत्रायणीयश्रुतावभ्याच्चादनत्पेनामिप्रेतसायंस, (१) 'छन्दांसि वै संविश उपविशः'

इति तैत्तिरीयश्रुतौ तौ संप्राप्यावस्थानस्य, तत्प्रासनस्य चायंस, (२) 'शिल्पानि शंसन्ति देवशिल्पानि । एतेषां वै शिल्पानमनुब्रवीतह शिल्पमधिगम्यते । हस्तौ चक्षो वागो हृदयंमक्षतरौ रथः शिल्पम् । यदेव शिल्पानो शिल्पम्—छन्दोमयं वा । एतैर्यजमान आत्मानं संस्कुरुत ॥' इत्यन्तरेप्यश्रुतौ शिल्प-भूतस्यार्थस्य च (३) मानायवच्छेदविलक्षणस्यापि छन्दस्त्वेन प्रतिप्रानात् । इति चेत् ।

अत्रोच्यते—दैवतकाण्डे निरुके भगवता यास्केनं भविस्याहचर्या निर्वचनावसरे—'यत् किंचिदृष्टविषयिकं तद्मे: किम्' इल्येवं प्रतिजानानेन दार्ष्टिविषयिकाणां स्थानावरोधकानां सर्वेषामेवाथानामभिप्रेतानामच्छादनात् तत्त्वरूपावच्छेदकानां दिग्देशकालसंख्यादीनामेवानाल्मग्रानाल्मधर्माणां छन्दस्त्वेनाभिप्रेतानामाच्छादकत्वसाने मैत्रायणीयश्रुदेश्ला-

तपऽयसुपलभ्यते ॥ १ ॥ सङ्केशोपवेशयोरप्यवयववसानिवेशारूपतया तैत्तिरीयश्रुतेरपि रेमाणावच्छेदतात्पर्यकत्वमेवावसीयते ॥ २ ॥

अथ शिल्पं दृेधा-अपूर्वकौशलकरणम्, प्रतीरूपकरणं च । यत्र प्रकृतिदृष्टसार्थस्य भूयसा वैरूप्यमेव सन्धीयतुमिष्ठते तदायम् । यत्र तु प्रकृतिदृष्टसार्थस्य भूयसानुरूपमेव ससाध्यतुमिष्ठते तद्वितीयम् ॥ तथा—

'येभिः शिल्पैः प्रथानामवहन्दु येभिर्व्यामम्भ्यांपिंशत् प्रजापतिः । येभिर्वाचं विनरूूपां समवगत् तेनैममम इह वर्चसा समेधि ॥ येभिरादित्यस्तपति प्रकेतुमिः सूर्यो ददृशे चित्रभानुः । येभिर्वाचं पुष्कलेभिरव्यत् तेनैममम इह वर्चसा समेधधि ॥ प्रत्ने शिल्पं कदयपं रोचनावद् इन्द्रावत् पुष्कलं चित्रभानुः । यस्मिन् सूर्यो अपिंताता: सप्त सांक तस्मिन् राजानमधिविश्रयेमम् ॥'

इत्थं मन्त्रवर्णकसिद्धमातयप्रकारं शिल्पं दैशिकावच्छेदरूपं वा स्यात्परिमाणावच्छेदरूपं वेतं नाप्रमयोरेवान्तर्भावः । यतु 'यदै प्रतिरूपं तच्छिल्पम्' (३।२।१५) इति शतपथश्रुतिबोधितमनुकरणलक्षणं द्वितीयं शिल्पं तत्पुनः प्रतिमानावच्छेदानातिरिच्यत इति सिद्धं माभमप्रतिमातिरिक्कसार्थस्य छन्दस्त्वं नास्तीति ॥

तन्न्वेवमपि परिच्छेदप्रतिष्ठातुलितकार्तिरिक्कसार्थस्य सर्वेऽपि छन्दस्त्वं नास्तीत्यनवकृ-

पम् ॥—छन्दोविशेषाणां गायत्र्यादीनामेवमर्थव्यतिरेकेणैवाव्याप्ति भूयसोपचारदर्शनात्

(१) तथाहि—

'स वा एति च प्रैति चान्वाह । गायत्रीमेवैतदर्वाचीं च पराचीं च युनक्ति । परांच्ये हि देवेभ्यो यज्ञं वहति अर्वाचीं मनुष्यान्वती । तस्माद एति च प्रैति चान्वाह ॥ १ ॥ यददेवेति च प्रैति चान्वाह । प्रैति वै प्राणः, एतददानः । प्राणादानादेवैतदङ्गोति । यददेवेति च प्रैति चान्वाह । प्रैति वै रेतः तस्माद एति च प्रैति चान्वाह ॥ २ ॥ यददेवेति च प्रैति चान्वाह । प्रैति पशवो वि तिष्ठन्ते, एति समावन्ते । सर्वं वा इदमेति च प्रैति च । तस्माद एति च प्रैति चान्वाह ॥ सोऽन्वाह—'प्र वो वाजा अभिधाव' इति तच्छु प्रैति भवति । 'अमुं आयाहि वीतये' इति, तद्वैति भवति ॥

इति शतपथश्रुत्या एतिप्रैतिप्रक्रियोपलक्षितसार्थस्य गायत्रीत्वमात्रव्याप्तते ॥ १ ॥

(२) एवमेव—

'भायत्र्या ज्राक्मणं निरवर्तीयत, त्रिष्टुभा राजन्यम्, जगत्या वेद्यम्, न केनचिच्छ-

न्दसा ऋतं निरवर्तीयत' इति,

'गायत्रो वै ब्राह्मणः । त्रैष्टुभो वै राजन्यः । जागतो वै वेद्यः ॥' इति,

'इन्द्रे वै देवत्या क्षत्रियो भवति, त्रैष्टुभःक्षत्रनदसा, पबद॑सरसोमेन, सोमो राज्येन राज्ञो वन्षुता' इति च ।

एतन्मादिमैरतरेयांश्वातुभेष संस्कारस्य छन्दस्त्वं सुप्रतिपद्यते ।

'प्रकृतिविशिष्टं वातुवेष्यं संस्कारविशेषाच्च 'ब्राह्मणोऽस्य मुखमासीद्' बाधृ रजन्यः कृतः । ऊहू तदस्य यदिदं: पञ्चभ्यो ऋद्ध्रो अजायत ।' इंत निगमो भवति । 'गायत्र्या छन्दसा ब्राह्मणमसृजत, त्रिष्टुभा राजन्यम्, जगत्या वैश्यम्, न केनचिच्छन्दस ऋद्ध्रम् ।' इत्यस्संस्कार्यों 'भवंति । तत्रैव निवेश: 'स्यात्सवेशां' इति । वसिष्ठस्स्मरणे वाक्यशेषाद् ब्राह्मणादिवियोगांन संस्कारविशेषाणामेव गायत्र्यादित्वेनावयारणीयत्वात् ।

'न ऋद्ध्रे पातकं किंचिन्न च संस्कारमहाति' इति मनुस्स्मरणे छन्दःप्रातिनिध्येन संस्कारशब्दप्रयोगाच्च । न च

'ऋद्ध्रोऽप्येवंविधः कायों विना मच्रेण संस्कृतः । न केनचित्समसरुचछन्दसा तं प्रजापतिः ।'

इति मनुमादिसरणे छन्दःशब्दस्य मन्त्रपरतया व्याख्यानात्—

'अयं वाव विधिः प्रोक्तः ऋद्ध्राणां मच्रवर्जितः । अमच्रस्य तु ऋद्ध्रस्य विप्रो मच्रेण गृध्यते ।'

इति मरीचिवचनेऽपि छन्दःप्रातिनिर्ध्येन मन्त्रशब्दप्रयोगाच्च संस्कारपरतं दुर्वंचंमिति भ्रमितन्यम् ।। संस्कारगुणभूतस मन्त्रस्य ब्राह्मणत्वादिप्रयोजकत्वप्रतिपत्यपेक्षया ततन्मच्रोपनिबन्धसंस्कारस्यैव तातोच्चयात्—

'ऋणिद्वसंस्कारस्यैव तातोच्चयात् ।' मरीचिवचनं हि पूर्वोक्तं ऋद्धत्वस्यैवेहछन्दक्तया-तरां पुनर्विधेयतावच्छेदकतया समानप्रतिपचर्यभावेन तत् छन्दःशब्दस मन्त्रपरतवे नानाभावाच्च । मरीचिवचनेनैष्यमन्त्रस्य तस् मच्रोपलक्षितसंस्कारायोग्यसेवायों युक्तियुक्तः शंक्यते प्रतिपत्सुम् । अत एव

'चित्रकर्म यथानेके रंगैरुन्मील्यते शनैः । ब्राह्मण्यमपि वेदतुलं स्यात् संस्कारैर्विधिपूर्वकैः'

इत्येवमक्निरसा तततन्मच्रोपलक्षितसंस्कारसैव ब्राह्मण्यप्रयोजकत्वं सर्यते । तस्मादिदं छन्दःशब्दस्य संस्कारपरत्वम् ।। २ ।।

(३) एवमेव—

'तेजो वै ब्रह्मवर्चसं गायत्री । ब्रह्म गायत्री । ओजो वा इंद्रयं वीर्य निऋप । सत्नं निऋप । जगतां पशवः । इषमूजे रविः पुष्टिश्व ।'

इति भूयसा तेजःप्रभृतिषु तत्स्वरूपविशेषेषु गायत्र्यादुपचरणं द्वविणं छंद इष्यते ।। ३ ।।

तदित्थमागत्यप्रतिगच्छन्दर्थां संस्काराणां द्वविणानां चाननतांवादपर्योस्मेतच्चन्दोरक्ष्णं मन्यामहे । इति चेत् ।

उच्यते—आगतप्रतिगच्छन्दर्थों गायत्रीत्वं तावद्रेषा प्रतिपद्यते—देवतासाइचर्यभच्य्या च देवताहवेत्या च । तदेतद्विज्ञानसौकर्याय यास्कनिरुक्तं देवतानां भचिस्साहचर्यं

तिस्र एवैता देवता भवन्ति पृथिवीस्थानोडयममिः, अन्तरिक्षस्थानोडयमिन्द्रः, युष्मन्नौडयमादित्यक्ष । अभिन्द्रादित्या अमिवायुसूर्या इथ्वनर्थोऽन्तरम् ।

नव नव चैतासां प्रत्येकं विभक्तयः—लोकः, सवनम्, ऋतुः, छन्दः, स्तोमः, गाम, सम्रुगता देवाः, सेतविका देवाः, दर्मे चिति मेदान् ।

१ अर्यं लोकः, २ प्रातःसवनम्, ३ वसन्तऋतुः, ४ गायत्री छन्दः, ५ त्रिवृत् स्तोमः, ६ रथन्तरं साम, ७ प्रथमे स्थाने समाम्नाता देवगणाः, प्रथमस्थानীয়ाः क्षियक्ष, ८ इन्द्रः, सोमः, वरुणः, पर्जन्यः, ऋतव इत्येते संस्थिका देवाः, हविर्-प्यार्भावैषणवमाभापौष्णं च व ॥

अथेनद्रभक्तीनि—

१ अन्तरिक्षलोकः, २ माध्यन्दिनसवनम्, ३ प्रीष्मऋतुः, ४ त्रिष्टुप् छन्दः, ५ पञ्चदश स्तोमः, ६ बृहद् साम, ७ मध्यमे स्थाने समाम्नाता देवगणाः, मध्यमस्थानীয়ाः क्षियक्ष, ८ अभिः, सोमः, वरुणः, पूषा, बृहस्पतिः, ब्रह्मणस्पतिः, पर्वतः, कुल्सः, विष्णुः, वायु: इत्येते संस्थविका देवाः । १ मित्रो वरुणेन संस्थृते, पूष्णा हद्रेण च सोमः, अभिना च पूषा, वातेन च पर्जन्यः संस्थृते ॥ ९ अथ या च या च व बलकृते: सर्वे तादृश्व कर्मे, तस्मादपदानं व ऋत्विगादेशः ॥

अथादित्यभक्तीनि—

१ असौ लोकः, २ तृतीयसवनम्, ३ वर्षाऋतुः, ४ जगती छन्दः, ५ सप्तदश स्तोमः, ६ वैरूपं साम, ७ उत्तमे स्थाने समाम्नाता देवगणाः, उत्तमस्थानীয়ाः क्षियक्ष, ८ चन्द्रमसा वायुना संवत्सरेणोति संस्थवः । ९ अथ यच किश्चित् प्रवाहितं तत्सर्वमादि-भक्तिशेषः—

एतैरेव स्थानैयेष्ट ऋतुनच्छन्दः स्तोमप्रकृत्सु भक्तिशेषमनुकल्पयीत । शारदऋतुः, अनुष्टुपच्छन्दः, एकविंशः स्तोमः, वैराजं साम इत् पृथिव्यायतनानि । हेमन्तऋतुः, पङ्क्तिरच्छन्दः, त्रिणवः स्तोमः, शाक्वरं साम इत्यन्तरिक्षायतनानि । शिशिरऋतुः, अतिच्छन्दादृच्छन्दः, त्रयप्तिषड्, स्तोमः, रैवतं साम इत्नः धुब्धकौनि ।

इतीत्यंभूतया देवतासाहचर्यभक्त्या यावतामेव द्वादशविषयकामर्थानां देवागमन-प्रतिगमनत॥देनों च कर्मणां गायत्रीच्छन्दोदावांभक्तित्वेनाभ्युपपत्तां सिद्धमेवागत्यप्रतिगच्छदर्थानां गायत्रीत्वेन गायत्रीत्वम्, ब्रह्मणो वाचो गायत्रत्वेन गायत्रीत्ववत् । अथैनं

अभिः ९

प्रथममहरवँहति । त्रिवृत्स्तोमः, रथन्तरं साम, गायत्रीच्छन्दः । एति च प्रेति च

युक्तवन्, रथवत्, आशुमत्, पिबवत्, प्रथमपदनिरुचा देवता, अयं लोकोडन्युदर राथन्तरम्, गायत्रम्, करिष्यत् । पतानि पृथमस्याहो ऽ राणि ॥ इन्द्र: २

द्वितीयमहर्वह्हति । पबदसः स्तोमः, वृहत्साम, त्रिष्टुपच्छन्दः । नेति न प्राण, सम्- स्थतम्, ऋध्ववत्, प्रतिवत्, अनन्तवत्, गृण्णवत्, ऋधनवत्, मध्यमपदनिरुचा देवता, अन्तरिक्षमन्युत्तमु, बाहतमु, नेष्ठभुम्, कुवित् । पतानि द्वितीयस्याहो रुपाणि ॥

विंशेन्दवा: २

तृतीयमहर्वहान्ति । समदसः स्तोमः, वैरूपं साम, जगतीच्छन्दः । समानोदर्कम्, अश्ववन्, अनन्तवत्, पुनराक्ततमु, पुनर्निरृततमु, रथवत्, पर्यस्तवत्, नित्यन्, अनन्त- रूपम्, उत्तमपदनिरुका देवता, असौ लोकोडन्युदितः, वैरूपम्, जगतमु, इततं : पतानि तृतीयस्याहो रुपाणि ॥

वाकू ४

चतुर्थममहर्वह्हान्त । एकविंशः स्तोमः, वैराजं साम, अनुष्टुपच्छन्दः । इति च प्रेत च : युक्तवन्, रथवत्, आशुमत्, पिबवत्, प्रथमपदनिरुका देवता, अयं लोकोडन्युदितः, जातवत्, धनवत्, शु्कवत्, वाचोरुपम्, वेमदम्, विरिपितमु, विच्छन्दः, उरगणनि । ऋतम्, धरैजमु, अनुचुममु, करिष्यत् । पतानि चतुर्थस्याहो रुपाणि ॥

गण: ५

पञ्चममहर्वहान्ति । त्रिणवः स्तोमः, शाकरं साम, पङ्क्तिरच्छन्दः । नेति न प्रेति, यत् स्थितम्, ऋध्ववत्, प्रतिवत्, अनन्तवत्, गृण्णवत्, ऋधनवत्, मध्यमपदनिरुका देवता, अन्तरिक्षमन्युत्तमु, दुग्धवत्, ऋध्ववत्, घेनुमत्, पृक्षिमत्, मदत्, अभ्र्य्यावसत्, ( विश्वद्या इव हि पशवः ) जगतम्, ( जगता हि पशवः ) वाहतम्, ( वाहता हि पशवः ) पाद्कम् ( पाद्का हि पशवः ) वामम् ( वामं हि पशवः ) हवि:ष्मत् ( हविंर्हि पशवः ) वपुष्मत् ( वपुर्हि पशवः ) शाकरम्, पाद्कम्, कुवित् । पतानि पञ्चमस्याहो रुपाणि ॥

षष्ठमहर्वहान्ति । त्रयाबिंशः स्तोमः, रैवतं साम, अतिच्छन्दाच्छन्दः । समानो- दरस्म्, अश्ववत्, अनन्तवत्, पुनराक्ततमु, पुनर्निरृततमु, रथवत्, पर्यस्तवत्,

छ० ३२

त्रिधृत्, अनतरूपम्, उत्तमपदनिरुक्ता देवता, असौ लोकड्म्युंदनः, सप्तपदं, नाराशंसी:, नाभानेदिष्टम्, रैवतम्, अतिच्छन्दः:, ऋतम् । एतानि षट्स्थान्‍याहो रूपाणि ॥

७ एति च प्रेति च, युक्कवत्, रथवत्, आङ्गुमन्, पिवतन्, प्रथमपदनिरुक्ता देवता, अयं लोकड्म्युदितः:, जातवत्, अनिरुकं करिष्यत । एतानि ससपस्याहो रूपाणि ॥

८ नेति न प्रेति, यत् स्थितम्, ऊर्ध्ववत्, प्रतिवत्, अनुवचन, वृष्णवत्, दृढ-वत्, मध्यमपदनिरुक्ता देवता, अन्वरिषमभ्युंदितम्, ऋभुं, महद्वत्, द्विहृतवत्, पुनर्वत । एतान्यष्टमस्याहो रूपाणि ॥

९ समानोदर्कम्, अश्ववत्, अन-तद्वैन्, पुनरागृतम्, पुनर्निरुक्तम्, रथवत्, पर्यस्त-वत्, त्रिधृत्, अनतरूपम्, इति नानारुबत देवता, असां लोकड्म्युदितः:, ऋचिवत्, वत्, त्रिधृत्, अनतरूपम्, इति नानारुबत क्रतुम । एतानि नवमस्याहो रूपाणि ॥ इदं नवरात्रम् ।

१० पृष्ठ्यं षडहसुपर्या॑न्त । मुखसविम पृष्ठः षडहः । यथान्तरं मुखस्य जिह्वा, तालु, दन्ताः, ए॑वं छन्दोमाः । अथ येन॑व वाचं व्याकर्रोति येन स्वादु चास्वादु च विजानाति तद्रशमसहः । नासिके इव पृष्ठः षडहः—यथान्तरं नासिक्योरेवं छन्दोमाः । अथ येन॑व गन्धान् विजानाति तद्रशमसहः । अश्रीव पृष्ठः षडहः । यथान्तरमक्ष्णोः कृष्णमेवं छन्दोमाः । अथ यैव कर्णिका येन पश्यन्ति तद्रशमसहः । कर्ण एव सः—यथान्तरं कर्णस्य एवं छन्दोमाः । अथ येन॑व शृणोति तद्रशमसहः । श्रीदर्शमसहः ॥

इतीत्यं दशाहप्रतिपत्ति: श्रूयते । एतत्पदार्थनिरूपणं च वेदसमीक्षायां साधु कृतमिति ततः सङ्ग्रहमवगन्ते । इह तु सर्वेषामेवार्थानां नैवैद्यनानुयगमादृश्यहोरूपतया सिद्धमेवागल्यप्रतिगच्छदर्थानां समानभक्त्या गायत्रीत्वमिल्यवर्गम्यते ॥

अथ संस्कारो द्वेधा: कस्यचित् कार्यविशेषे योगतात्संपादनं हि संस्कारः । तत्रैधा—दोषापनोदनन, अतिशयाधानन, हीनान्नपूरणेन च । एभिः संस्कारैस्तत्तदार्थ-स्यादुष्टत्वं विशिष्टत्वं स्वरूपसदृशं च न संसदि भवति । अस्ति स संस्कारो यदभावे स्वरूप-सदृश्यसौ ग्राह्यणोद्धमतमेति न तु ग्राह्यणादपैति । तस्याप्योयगतं कर्मविशेषे । अस्ति च स संस्कारो यदभावे स्वरूपसदृश्यसौ ग्राह्यणोत्तमतामेति न तु ग्राह्यणाद-पैति । तस्याप्योयगतं कर्मविशेषे । सहकारिसंनिधानाभावेन कारणतानिरासादिति तदर्थः स संस्कारो विशोषकः ॥ २ ॥ एवमति स संस्कारो यदभावे ब्राह्मण्यं नोपतिष्ठते, ब्राह्मण्यादपेतश्व कर्मविशेषायंगो भवति । कारणासंनिधानादिति तदर्थः स संस्कारो मावकः ॥ ३ ॥ एपु च संस्कारसनदस्य करणव्युत्पत्त्या संस्कारजनकक्रियायापरत्वं ऋध्यम् ॥

तत्र गर्भाधानं तावत्स्रदूपसंपादनोद्भवेन सहधर्मंचारिणीक्षेत्रे गर्भांशयत्रुपे शरीराभिसमीपे वा संस्कार्यस्य संस्थापनं, सोडयं गर्भाभावकः संस्कारो द्वेध्यः। तथा च गर्भो-धानपुंसवनसीमन्तोन्नयनकरणाणि तत्र गर्भे ब्रह्माभावयोग्यतारूपातिशयाधायक-त्वाद् विशेषकसंस्कारा भवन्ति। 'गर्भाधानवदुपेतो ब्राह्मणगर्भं संदधाति । पुंसवनात् पुंसीकरोति, फलकपानामातपित्रुजं पापमानमपोहति ।' इति हारीतस्मरणात्। त एतेऽन्तर्गर्भसंस्कारा उच्यन्ते। ततस्तु बहिःशालयामिव गृहोदरवहिर्भूते गर्भे शुक्रशोणितोपगतदोषमार्जकत्वादुपकुर्वते जातकर्म-नामकर्म-निष्कम-प्राशन-कर्णवेधपञ्चगुणाः, जातकर्मणा प्रथममपोहति, नामकरणेन द्वितीयम्, प्राशननेन तृतीयम्, चूड़ाकरणेन चतुर्थम्, झाननेन पञ्चमम्, एतैरष्षिभिः संस्कारैर्गर्भोपघातात् पूतो भवति ।' इति हारीतस्मरणात्। 'एवमेनं शमं याति बीजगर्भसमुद्रवम्' (मधु.) इत्यादिस्मृत्यन्तरे-' ष्यक्श त एते गर्भाद्भुद्विसंस्कारा उच्यन्ते। सोडयमेतावान् गर्भसंस्कारोडनुत्ततायुक्तर-संस्कारयोग्यतासम्पत्त्यर्थः पितृकृत्कृक्श। तत्र संस्कर्तुनिष्ठमधिकृत्यावच्छेदकं ब्राह्मण-त्वादिघटितवर्णत्वघटितम्। संस्कार्यनिष्ठ तु ब्राह्मणादिवर्णेनैवेत्यमेव, न तु ब्राह्म-त्वादिकमपि तत्र फलोपधायकतारूपमपेक्ष्यते।

अतः परमुपनयं तावत् स्वरूपसंपादनोद्भवेन सावित्रीक्षेत्रे ब्रह्मचर्यव्रतरूपे कर्माभि-समये वा संस्कार्यस्य संस्थापनम् सोडयं वर्णभावकः संस्कारो द्वेध्यः। तथा चोप-नयन-व्रतादेश-वेदारम्भ-वेदाभ्ययनौपै, सावित्राभीययज्ञोपवीतनिषदशौलभगोदनभौतिक-महानार्चीमृतोत्र्गः, केशान्तः; समावर्तनलक्षणान् चेलेयते तत्र ब्राह्मणादिवर्णे यज्ञोपवी-यतारूपातिशयाधायकत्वाद् विशेषकसंस्कारा भवन्ति ।

'उपनयनाच्याभिमृष्टामभिर्तचर्याभिरभिनर्त्तवैतैश्वाथ्रिमः स्वच्छन्दनः:सम्मितो ब्राह्मणः पर्मं पात्रं देवपितृणां भवति छन्दसां पारं गच्छति छन्दःसामायतनम्‌' इति हारीतस्मरणात्;

'स्वाध्यायेन व्रतैर्होमैः बैजिहोत्रेज्यया शुमेः । महायज्ञैश्च यज्ञैश्च ब्राह्मीयं कीयते तनुः ।' ( मधु: २१२८ ) इत्यादिस्मृत्यन्तरे-न्यक्ष त एते आचार्यकृतंकाः अनुत्रतसंस्कारा उच्यन्ते। यथापि

'गर्भेऽहं मेजेर्जातकर्मचूडामणीजिनिबन्धनैः । व्रतैर्न्तं व्रजेतो तस्माद्विद्योपनयनक्रियते ।' ( मधु: ३१३१ )

इति मनुस्मरणात्। 'सांवत्सरिकस्य चूड़ाकरणम्, तृतीये वा प्रतिहवते, षोडशे वर्षस्य कंशान्तः ।' इति पारस्करादौत्रे मुण्डनगोदानीयोगर्भसंस्कारप्रकरणोपात्तत्वादुपनयनके-ज्ञान्तयोरपि गर्भसंस्कारत्वमाश्रिप्यते। अथापि दधिदर्शनेनाप्येन संभवस्येव कर्त्तिप्या-नामुभयविधसंस्कारत्वमिलत्‌ः प्रकरणातिरेको न दोषायेल्यलुसंभेयम्‌।

ततो बहिःशालयामिव पितृगृहं प्रत्यादृते वर्णे ऋणपञ्चकसूनापञ्चककोपगतदोषमार्जक-त्वादितरे नैमित्तिकवार्षिकमासिकादिकालकभेदचतुष्टयाभिः: शोधकसंस्कारा भवन्ति ॥

'ऋत: परं द्विजातीना संस्कृतीनिर्नयतोच्यते । संस्काररहित ये तु तेषां जन्म निरर्थकम् ॥

गर्भाधानं पुंसवनं सीमन्तो बलिकर्म च । जातकर्म नामकर्म च व्रतादेशकरणं परम् ॥

चौलकर्मोपनयनं तद्वतानां च व्रतष्ठयम् । ज्ञानोद्दाहो वाग्र्यणमष्ठकासु यथायथम ॥

श्रावण्यामुपाकर्म च भागश्राद्धां च व प्रवेष्णम । उत्सर्गश्राद्युपाकर्म महायज्ञाश्च नित्यश: ॥

संस्कारा नियता होते ब्राह्मणस्य विशेषत: । नैमित्तिका: घोडशोक्ता: समुद्राहावसानका: ॥

सतेवाग्र्यणमाद्याश्च संस्कारा वार्षिका मता: । मासिकं पार्वणं प्रोक्तमशक्तानां तु वार्षिकम् ॥

महायज्ञास्तु नित्या: स्यु: संध्यावन्द्वादशिहोत्रवत् ।' इत्याश्वलायनोक्ते; 'अश्विनि क्षीणवीहनक्ष दैवे च पित्र्ये च कर्मणि । यददा कुरते कर्म न तस्य फलभाग्भवेत् ॥' इति ब्राह्मोक्ते:,

१ नित्या: संस्कारा:—

पञ्च महायज्ञा । ५

२ मासिका: संस्कारा:—

पार्वणादय: । ५

३ वार्षिका: संस्कारा:—

आप्रयणादय: । ७

४ नैमित्तिका: संस्कारा:—

उद्दाहान्ता । १६

५ काम्या: संस्कारा:—

अग्निष्टोमादय:; ( गुणाधानाः ) प्रायश्चित्तानि ( दोषनिरासा: )

'ऋणैषुधर्मि: संयुक्ता जायन्ते मानवाः भुवि । पितृदेवर्षिमनुजेन्द्रं तेम्यश्व धर्मंत: ॥

यत्रेष्टु देवानां प्रीणाति स्वाध्यायतपसा मुनीन् । पुत्रै: श्राद्धै: पितृंष्वापि आदर्शसेन मानवान् ॥

ऋणमुन्मुच्य देवाना मुपूषीणां च तथैव च । पितृणामध्य विग्राणमतितीर्थां च पञ्चमम् ॥

देवानां च पितृणां च ऋषीणां च तथैव नर: । ऋणंनानं जायते.यस्मात्तन्मोक्षे प्रयतेत्सदा ॥

देवानामरणणे जन्तुर्धर्मैरंभवति मानव: । अल्पावित्तश्व पूजारूपवासव्रततैस्था ॥

श्राद्धेन प्रजया चैव पितृणामरणणो भवेत । ऋधीपिां ऋक्षचर्यैण शुतेन तपसा तथा ॥

ऋणानि त्रीण्यपाकृण्ण मनो मोक्षे निवेशयेत् । अनपाकृल्य मोक्षं तु सेवमानः पतत्यधः ॥

इत्यादिपुराणग्रन्थवचनेभ्यः,

पञ्चसूना गृहस्थस्य चुल्ली पेशण्युपस्करः । कण्डनी चोदकुम्भश्च बध्यते यास्तु वाहयन् ॥

तासां क्रमेण सर्वासां निष्कृत्यर्थं महात्मसि । पञ्च ऋषिर्महायज्ञाः: प्रत्यहं गृह्मोधिनाम् ॥

अध्यापनं ब्रह्मयज्ञः पितृयज्ञस्तु तर्पणम् । होमो दैवो बलिमोंतो नृयज्ञोऽतिथिपूजनम् ॥

इत्येवं मन्वादिस्मृतिवचनेभ्यश्च तथा वाभगात । त एते सकृत्का धर्मेऽधिदिसंस्भारा उच्यन्ते । सोडयमेतावान् व्रतसंसकारो यज्ञादिदेवसंसकारयोमयतासंपत्तर्थः ।

श्रुति: क्षमा दया शौचमनायासोडनसूयितम् । असूयाहिंसकामाल्तं ब्राह्मणानाममी गुणाः

इत्युक्तस्म गुणाष्टकविधेरिष्ठत्वं वा । तेशां पूर्वेषां संस्कारकर्मणामप्येतद्गुणाष्टकलुपातिसंब-भावकत्वात् ।

विज्ञायते चेतदेवामध्यानां गुणानामपि संस्कारत्वम् । अथचतवारिशत्संस्कारानाचक्षाणेन भगवता गौतमेन चत्वारिंशत्संस्कारानाऽऽय परिशेषे

'अष्टावात्मगुणाःाष्ठ' इति स्मरणात,

संस्काराः संस्कृतः पूर्वैरुत्तरैरपि संस्कृतः । नित्यमशुचिर्युक्तोऽपि ब्राह्मणो नात्र लोकिकम् ॥

ब्राह्मं पदमवाप्नोति यस्त्रिष्ठं चरते पुनः

इति शाब्दिस्मरणाच्च धृत्यादितमगुणानां ब्राह्मण्यतत्प्रयोजकत्वेनाभिधानात् ।

अर्हं वै प्रजापतेरात्मनो धैर्यमाशीरदं माल्यम् । यस्मै तद् पुरस्कात् कुरुत । यन्माल्यं तत्त् पश्वात् पर्योहन् ।

यस्माद् ब्राह्मणः सर्व एव त्राह्मणाभिधीरः । यन्माल्यं सुरतो वै सः । ततः राजन्यम-सज्जत इ तस्माद्याज्ञायार्चनीयोऽपि सुरैर् पोत्रा विलालपत आसते । मालव्यं हि तत् ।

तस्माद् ब्राह्मणः सुरां न पिबेत् । पाम्म-नात्मानं नेत संस्पृशा इति ।

तदित्यमेकायणीयस्मृतिदिशु ।

तत्र तत्र ब्राह्मणतत्प्रयोजकानां व्रुसादीनामाभावाच्च ।

अस्यातः परम् 'अहं व्रतपते व्रतं नःरिष्यामि, यामो व्रतपते व्रतं चरिष्यामि, आदिस्-व्रतपते व्रतं महिष्यामि' इति; 'इदमहं मन्त्रत: सन्त्सृपेमि' इत्यै व्रतोत्पायनं तावत्

स्वरूपसंपादनोद्योसेन सत्स्वोत्रे देवब्रततुल्ये गाईपत्याहवनीयाभिसंयोगी वा संस्कार्यस्य संस्थापनम् । सोऽयं देवभावकः संस्कारो दृष्टव्यः । तथाह च व्रतोपायनमध्येयं च पुरस्कृत्य कृतमभिषेक्त्रम्, दर्शपूर्णमासौ, पिण्डपितृयज्ञः, आत्मयज्ञेऽसि:, चातुर्मास्यम्, निरूढपशुबन्धः, सात्रामणी चीयते सप्तहविर्धानसंस्थाल्या यजमाने देवत्वयोग्यतामुपातिशयाधायकत्वाद् विशेषकसंस्काराद्वारा सवन्ति ।

'आरुण्यज्ञो वा एष आरुणधदेवतो यो दर्शपूर्णमासाभ्यां यजते' इत्यतरेयादिश्रवणात् ।

अथ गृह्याभिप्रयोगे: 'पथ्यायै सरस्वत्यै नमः', 'अष्टका पर्वैणम्', श्रावणी, आग्रहायणी, चैत्री, आश्वयुजेतिलताः सस पाकयज्ञसंस्थाः । औपासनहोमः, चैश्वदेवम्, पार्वणम्, अष्टका, प्रहมาสिकश्राद्धम्, बलिः, श्रावण्यो चैति वा सस पाकयज्ञाः । औपासनम्, वैश्वदेवः, स्थालीपाकः, आग्रयणम्, सर्पबलिः, ईशानबलिः, अष्टकान्त्वष्टका चैलेनं विभका वा स्मातामिभृत्स्ताः सप्त पाकयज्ञाः, यजमाने 'ऋणंसंबन्धोपगतदोषमार्जनकतृत्वाच्छोधकसंस्कारा भवन्ति ।

'जायमानो वै इहाजनशिमिरभृणवा जायते । ऋग्वचर्येणऋषिभ्यो, यजुर्जेन देवेभ्यः, प्रजया पितृभ्यः । एष वा अरभिषि:, यः पुत्री यज्वा ब्राह्मणकारि' इति भवणात् । 'ऋणं ह वै जायते योऽदत्ति, स जासमान एव देवेभ्यः, ऋधिभ्यः, पितृभ्यो, मनुष्येभ्यः । स यदेव यजेत, तेन देवेभ्य ऋणं जायते, तद्भ्यो एतकरोति । यदेनान् यजते यदेभ्यो जहति ॥ १ ॥ अथ, यदेवाधीत तेन ऋषिभ्य एतकरोति । यदेनान् प्रजामिच्छेत, तेन पितृभ्य ऋणं जायते । तद्भ्य एतकरोति । यदेवा संतताव्यवच्छिन्ना प्रजा भवति ॥ ३ ॥ अथ यदेव वासयते, यदेभ्योऽन्नं ददाति ॥ ४ ॥ स य एतानि सर्वाणि करोति स ऋतकर्मा । तथ सवैर्मासु सर्वं जितम्''

इति शतपथादिश्रवणेभ्यश्र पञ्जयज्ञानादीनांयजनशोधकत्वेन प्रतिपत्तेः । सोऽयमेतावान् यजमानसंस्कारः सौम्यादिकर्मयसंस्कारायोग्यतासंपाद्यर्थः । अथ संस्कर्तुःसंस्कार्ययोग्यताधिकारितावच्छेदकं विशते ।

अतः परममित्येभिः, स्त्र्मित्रोभिः-, उक्थः, शोङ्की, वाजपेयः, अतिरात्रः, आसोर्यामश्र्चेति सप्त सोमसंस्थाः । इह महान्तम्, राजसूयः, कुुरुवाजपेयः, सर्वतोमुखम्, पौण्डरोक्तम्, आम्भोजित, विश्वजित, अश्वमेधवसेधगोमेधाः-, गवामयनादिकिरसामयनादित्यागमयनविश्वसृजामयनानि सत्राणि, वृहस्पतिसवः, आग्रिरसः, अङ्गादशविधानि चयनानि—लेवमनेकविधा उपतिष्ठन्ते । तेऽप्येते संस्काराः भवन्ति । अदृष्टहेत्पादनद्वारा फलसिद्धावडनभावात् । तदित्थंमंतावानयमुत्तो दैवसंस्कारः स श्रौतो ऋत्विजाम् ।

इदं चात्रावभायते—सोमयागा द्विविधाः—आहुत्ता अनाहुताश्च । तत्सानादृत्ता

एकाहः । आह्न्त्रा चापि दृश्या-अहीनरूपाः सत्ररूपास्तु । द्वादशाहप्रभृत्येकादशरात्रसंस्ता अहीनाश्च । एकादशरात्राद्वादशरात्रौ तु दृश्यौ—अहीनरूपौ सत्ररूपौ च । त्रयोदशरात्राहीनाश्च । तान्यपि द्विविधानि—रात्रिसत्राणि, अथनसत्राणि चेति । तत्र सत्ररात्रपर्यन्तानि रात्रिसत्राणि । संवत्सरसत्रंमारभ्योपरितानान्यथनसत्राणि । तेशां च सर्वेषां प्रकारभूतं गवामयनमिति ॥

इत्यं च निरूपितो द्विविधः संस्कारो ज्ञातो दैवश्चेति । तत्र मादृशार्थी ततः कियते । दैवेन दैवी । तदुक्तं भगवता हारীতेन—

'द्विविध एव संस्कारो भवति—ज्ञातो दैवश्च । गर्भाधानादिर्दैवानान्तो ज्ञातः । पाकयज्ञहरियज्ञसैमित्यादिष्वेति दैवः । ब्राह्मसंस्कारसंस्कृत ऋषिभिः समानतां साखुच्यतां गच्छति । दैवेनोत्तरेण संस्कारेणानुसंस्कृतो देवानां समानतां सालोक्यतां सायुज्यतां नाच्छत्यतीति ।

तदित्थं प्रतिपक्षे वात्स्यसंस्कारेऽपि कतिपयसैव छन्दस्त्वमिष्यते ? आहोस्विदविशेषेण सर्वेष्वेति विचार्यते। किं चात्र:? । यदि कतिपयसैवोच्यते तत् तर्हि अर्थजरतीयत्नापतिः? संस्कारत्वाविशेषेऽपि कस्यचिच्छन्दस्त्वमनुष्य नेत्रत्र विनिगमकामावाद् । अथ यदि सर्वेष्वोच्येत तत् तर्हि ऋद्धस्यापे सच्च्छन्दस्त्वमापयते ॥

द्विजानां षोडशैव स्याद् ऋद्ध्राणां द्वादशैव तु । पञ्च मीश्रकजातीनां संस्काराः कुलघर्मितः ॥ वेदत्रयोपनयनमहानाम्नीमहात्रतम् । विना द्वादश ऋद्ध्राणां संस्कारा नाममात्रतः ॥

इति शाङ्खरोधः ।

'क्रिया जातकर्म—नामकरण—निष्कमा—चूडा—विवाहः षट्! ऋद्ध्राणां तु पठ्यते, पद्म महायज्ञश्वेलेयादशेँति मदनरलोके:—

'गर्भाधानं पुंसवनं सीमन्तो जातकर्म च । नामक्रिया निष्कमोच्चूड़ाग्राहणं वपनक्रिया ॥ कर्णवेधो व्रतादेशो वेदारम्भक्रियाविधिः । केशान्तः स्रानमुद्राहो विवाहामुपपत्निग्रहः ॥ त्रैलामिसंप्रहयैव संस्काराः षोडश स्मृताः । नैवेताः कर्णवेधान्ताः माङ्गल्यं कियाः इया: ॥ विद्वाहो माङ्गल्यस्तस्याः ऋद्ध्रस्यामष्ठतो दश ।'

इति व्यासोक्तः—

'विवाहमात्रसंस्कारं ऋद्ध्रोऽपि लभतां सदा ।'

इति श्राद्धोक्तेः

कतिपयसंस्तारवर्णनं विचारह्मणत्रासं वा तत्प्रायश्युक्ततैर्मनत्वार्थं ।

'आश्वकमेघे सर्वत्र श्रद्धा वाजसनेमिनः । तस्माच्छ्रुः: स्वयं कम्री यजुर्वेदो दीक्ष कार्यते ।'

'इति श्रद्धाभिकाचरतत्त्वघतस्मृतिवचनेन श्रद्धाणामपि वेदसंनिधाव्-इति चेत् । अत्रोच्यते—यथेच्छसि तथास्तु । उभयथाप्येतच्छक्यं यते प्रतिपत्स्यं कतिपयस्य वा सर्वस्य वाछन्दस्त्वमहोचति । नत्व चोक्सुर्मध्यत्रापि दृश्यणमिति चेत्—नेतदास्ति । अस्ति हेतत्त्-यदारम्भे यदारम्भः, यदवसाये यदवसायः, यदभ्युच्चये यदभ्युच्चयः, यदवचये यदवचयः; तत्तदायतनमित्युच्यते । यदाश्रयेण वा यस्य प्रतिपत्तिः सा तस्य प्रतिष्ठाडभिज्ञायते । तथा चायं तावद् ब्राह्मणसंस्कारः साक्षात्परम्परया च ब्राह्मणत्वक्षत्रियत्ववैश्यत्वानां प्रतिष्ठा भवति । तद्धीनोऽपपतितकलात् । प्रतिष्ठायां च श्रूयते प्रमाणशब्दः; तस्मात् संसिद्धं प्रमाणलक्षणं छन्दस्त्वमेतस्य ।

तत्र योग्यान्तरनि संस्कारविशेषेण ब्राह्माधीतयते, योग्यान्तरनि च संस्कारविशेषेण क्षत्रं, विड् वा । शौवसयं चेदं ब्रह्म, रौद्रं क्षत्रम्, मारुतो विशः । आम्नायेषु छन्दो गायत्री सा वाङवर्णा, ऐन्द्रं त्रिष्टुप्छन्दो-वैश्वदेवो विशः । विश्वेषां देवानां जगती द्वादशावर्णा । आततक्ष गायत्रं ब्रह्म, त्रिष्टुप् क्षत्रम्, जगती विड् । तदित्यमष्टवर्णेनिबन्धनं ब्राह्माधीयम्, एकादशवर्णनिबन्धनं चेदं क्षत्रम्, द्वादशवर्णनिबन्धना तैषां विश इति । श्रुतिसैववर्णत्वेऽपि वर्णत्वमौपचारिकं दृष्टव्यम् । अच्छन्दस्त्वसैव छन्दस्त्वेन विवसितत्वात् । तथा च यथा हि वाङवर्णों गायत्रीछन्दाः, त्रिष्टुप्छन्दाः, जगतीछन्दाः,' 'विच्छिन्नदा वा भवति; ऋषभयं मनुष्यवर्णोंडपि चतुर्विधो भवति । सर्वोंऽप्ययं प्राणिनगोंऽश्रितवर्गो वा तैरतैर्वर्णैछन्दोऽधिभिरेव सच्च्छन्दस्कतया वर्णों भवति । ब्राह्मणः, क्षत्रियः, वैश्यः, शूद्र इति । यथा च ग्राम्येषु पशुषु तावद्जो ब्राह्मणः, अवि: क्षत्रियः, गौवैश्यः, अश्वः शूद्र इति । यथा वान्त्र्य न स्थावरादिषु । एवमयं मनुष्येषु संस्कारसिद्धो भूत्या गायत्रीछन्ददा ब्राह्मणः, त्रिष्टुप्छन्ददा: क्षत्रियः, जगतीछन्ददा वैश्यः, प्राजापत्य-च्छन्ददा विछछन्ददा वा शूद्र इति ।

'ब्राह्मणोऽस्य मुखमासीत् बाहु राजन्यः कृतः । ऊरू तदस्य यद्वैश्यः पद्भ्यां शूद्रो अजायत ॥' इति ।

'प्रजापतिरकमयत—प्रजां येयेति, स मुखतश्चित्तं निरमिमीत । तमभिदेवता अन्वसृजत, गायत्री छन्दः, रथन्तरं साम, ब्राह्मणो मनुष्याणाम्, अजः पशूनाम् । तस्मातेऽ मुखतः—मुखतोऽस्यजन्त । उरसो बाहुभ्यां पद्भ्यां निरमिमीत । तमिन्द्रो देवतान्यसृजत, त्रिष्टुप् छन्दः, बृहस्साम, राजन्यो मनुष्याणाम्, अवि: पशूनाम् । तस्मात् वीर्यवन्तो—वीर्योदयसर्जयन्त । मध्यतः सप्तदशो निरमिमीत । तं विश्वेदेवा देवतान्यसृजत, जगती छन्दः, वैरूपं साम, वैश्यो मनुष्याणाम्, गावः पशूनाम्, देवता अन्वसृजन्त । जगतीक्न्दो, वैरूपं साम,वैश्यो मनुष्याणां, गावः पश्नानाम्,

तस्मात्ते आद्या:——आलधनानायाध्यज्यन्त । तस्माद्रयांसौडनेैभ्यो भुङ्क्तेर्हि देवता अन्व-सृज्यन्त ॥ पत्त एकविंशं निरनिमीत । तमभ्रुष्प छन्दोडन्वचज्यत । वैराजं साम, ऋषभो मनुष्याणाम्, अक्ष: पत्तूनाम्, तस्मात्तौ वृतसंकामिणावक्वस्व इषद्रव्य । तसाच्छन्द्रो यहेड-नवकूषो——न हि देवता अन्वसृज्यत । तस्मात्तादुपजीववत्, पत्तो हसृज्येताम् । प्राणा वै त्रिवृत्, अध्मासा: पङ्कदश, प्रजापति: षोडश: , ऋय इमे लोकाः; असावादित्य एकविंश: । तस्मिन् वै एते श्रिता:, एतस्मिन् प्रतिष्ठिता:, यं एवं वेदेतस्मैँव श्रयते एत-स्मिन् प्रतितिष्ठति ॥' इति ( शतपथ० ७।१।१९) ।

इति मन्त्रब्राह्मणानि तथाम्नानात् । यथु——एवंविधादेव मन्त्रब्राह्मणादात्मानात् सुष्ठ्वादौ मनुष्याकारपरमेश्वरस्य मुखाद्वोद्भ्य-श्वतवार: सुष्ठ्वादिमूतां ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यशूद्रा उतपत्त्था इति लभ्यते, ततश्वोत्पत्तिक्लभ्यमेव ब्राह्मणत्वादिकं न संस्कारलभ्यमित्याशङ्किपन्न, तदज्ञानात् । 'अधै वै प्रजापतेरात्मनो धैर्यमासीदर्धं माल्यम् । यदैर्यँ——सोमो वै स: । ततो ब्राझ-णमसृजत । यन्माल्यं——चुरा वै सा । तततो राजन्यमसृजत ।' इत्यादिमुत्तिषिद्धवेदापि सुष्ठाद्ब्राह्मणमसृजत, उरस: क्षत्रियमित्यादिनामपेक्षितार्थविशेषपरत्वात् । तस्मिं सिद्द-इत्यादिभक्तिसिद्धत्वाद्विप्रसंयोगाद्ब्राह्मणादिसंस्कारविशेषणामपि गम्यमादित्यामिति दिङ् ॥ निरुपवीयेध्यते चायमर्थो वेदान्ते 'भस्मसात्कृत्याभिमन्त्रयते विरम्यते ।

अथ द्विवणम्—

'तत्त्र समिधमातिष्ठ । गायतत्री त्वा छन्दसामवतु, त्रिवृत् स्वोम:, रथन्तरं साम, अभिदेवता, ब्रह्म द्विवणम् ॥' उष्मामातिष्ठ । त्रिष्टुप् त्वा छन्दसामवतु, पङ्कदश: स्वोम:, बृहस्पाम, इन्द्रौ देवता, क्षत्रं द्विवणम् ॥ विराजमातिष्ठ । जगती त्वा छन्दसामवतु । अनुष्टुप् त्वा छन्दसामवतु, एकविंश: स्वोम:, वैराजं साम, मित्रावरुणौ देवता, बलं द्विवणम् ॥ कवचोमा-तिष्ठ, पङ्क्तिस्त्वा छन्दसामवतु, त्रिणवत्रयश्चिक्व स्वोम: । शाकररैवते सामनौ । गृहस्पति-देवता । वचौँ द्विवणम् ।' इति तैत्तिरीयाश्रवणात्—

'प्राचीनारोह । गायत्री लावतु, रथन्तरँ साम, त्रिवृत् स्वोम: वसन्त ऋतु:, ऋक् प्राचीनारोह । दक्षिणामारोह । त्रिष्टुप् त्वावतु, बृहस्पाम, पङ्कदश: स्वोम:, प्रीष्म ऋतु:, क्षत्रं द्विवणम् ॥ उदीचीमारोह । जगती त्वावतु, वैरूपं साम, षोडश: स्वोम:, वर्षा ऋतु:, विर्व द्विवणम् ॥ प्रतीचीमारोह । अनुष्टुप् त्वावतु, वैराजं साम, एकविंश: स्वोम:, शरद्रु:, फर्वँ द्विवणम् ॥ ऊध्वमारोह । पङ्क्तिस्त्वावतु, शाकररैवते सामनौ, त्रिणवत्रयश्चिक्व स्वोमौ । हेमन्तशिशिरारौहत् । वचौँ द्विवणम् ।' इति

इति माध्यन्दिनीयाश्रवणाच्चाभिमतं .द्विविणं ऋक्सामकम्, इन्द्रमकं .द्विविणं क्षत्रम्

तथा मरुद्भ्यां द्रविणं विद् प्रतिपद्यते । ब्रह्मशब्देन चात्र यज्ञः, क्षत्रशब्देन च राष्ट्रम् विवक्ष्यते ।

'ब्रह्म वा एष प्रपद्यते यो यज्ञं प्रपद्यते । ब्रह्म वै यज्ञः । क्षत्रं हि राष्ट्रम् ।' इलेतरेरेयादिश्रवणात् । यज्ञशब्दः पुनरन्न्र सोमसुर्याभिषितत्रयीवियापारः

'अयं वै यज्ञो योडयं पवते । तदिदं यज्ञं संश्रय एतस्मिन् यज्ञे प्रतिष्ठापयति । यज्ञेन , यज्ञं संदधाति । यज्ञं वा एष जनयति यो यजते । सैषा त्रयी विद्या यज्ञः । तथा एतच्छ्लपमेष वर्णः ।।' इति ।

'प्रजापतिर्यज्ञमसृजत । यज्ञं रक्षमनु ब्रह्मक्षत्रे असृज्येताम् । ब्रह्मक्षत्रे अनु द्वयः प्रजा असृज्यन्त । हुतादश्राहुतादश्र । ब्रह्मैवानु हुतादः । क्षत्रमन्वहुतादः । एता वै प्रजा हुतादो यद् ब्राह्मणाः । अथैता अहुतादो यद् राजन्यो वैश्यः ऋद्ध इति । यज्ञाद्रे प्रजा: प्रजायन्ते । यज्ञात् प्रजायमानाः मिथुनात् प्रजायन्ते । मिथुनात् प्रजायमाना अनन्तो यज्ञस्य प्रजायन्ते ।।'

इलेतरेरेयादिश्रुतिभ्यः सर्वेजगद्गतपत्तिस्थितिक्रियापरिकरविद्याया एव यज्ञशब्दत्वव्यव-स्थापनात् । इन्द्रयाज्ञार्थप्रतिपादनपरत्वात्तु च सर्व एवैते वेदाः प्रवर्त्तन्ते इल्यप्यवधेयम् ।

तथा च--विधायो ब्रह्मप्रकाराः ब्राह्मणस्य स्वम् । तच्चामिभक्तम्, गायत्रीच्छन्दः साध्यमतोऽमिभक्त्या ब्रह्मणो गायत्रीत्वम् । राष्ट्रियादयो हि क्षत्रप्रकारा राजन्यस्य स्वम् । तच्चेन्द्रभक्तम्, त्रिष्टुप् छन्दः साध्यमत इन्द्रभक्त्या क्षत्रस्य त्रिष्टुपत्वम् । विडेव तु इषोर्ज-रषिगुपुष्णादिमेदभिन्ना वैश्यस्य स्वम् । तच्च वैश्वदेवभक्तम्, जगतीच्छन्दः साध्यमतो वैश्वदेवभक्तम्, जगतीच्छन्दः साध्यम

स्यादेतत् ! ( १ )—अथापि यदेतदाद्यर्यवे छन्दोभाषान्र्रायते—

'मा च्छन्दः, प्रमा च्छन्दः, प्रतिमा च्छन्दः, अस्रैवयच्छन्दः, पङ्क्तीच्छन्दः, उष्णिक् छन्दः, बृहती च्छन्दः, अनुष्टुप् छन्दो, विराट् छन्दो, गायत्री छन्दः, त्रिष्टुप् छन्दो, जगती च्छन्दः ।। १ ।।'

'पृथवीच्छन्दोऽन्तरेक्षं छन्दो यौष्छन्दः समावच्छन्दो नक्षत्राणि च्छन्दो मनदच्छन्दो वाकूच्छन्दः, कृषीच्छन्दो हिरण्यं छन्दो गौच्छन्दोऽजाश्चन्दोऽश्वच्छन्दः ।। २ ।।

'एवच्छन्दो वरिचच्छन्दः शम्मूर्छन्दः' परिभूच्छन्दः आच्छन्दो मनच्छन्दो वाच-च्छन्दः सिन्धुच्छन्दः समुद्र छन्दः सलिलं छन्दः संयच्छन्दो वियच्छन्दो वृहच्छन्दो रथन्तरं छन्दो निकायच्छन्दो विविधच्छन्दो गिरच्छन्दो भ्राजच्छन्दः सन्तुप्छन्दोऽ-

उप छन्दः कलुपच्छन्दलिकुपच्छन्दः काव्यं छन्दोजकुपं छन्दः पदपाठकृच्छन्दोजक्षरप-

धीरच्छन्दो विधारपकृच्छन्दः खरोरुजवा छन्दः प्रच्छच्छन्दः पंक्तिच्छन्द एतच्छन्दो वसि-

वच्छन्दो वयरच्छन्दो वयस्कृच्छन्दो विशालं छन्दो विषयार्छन्दस्तच्छन्दो दूषरोहणं

छन्दस्तन्दं छन्दोजकुछई छन्द इति ॥ ३ ॥

( २ )—यथा वार्थवण्णे त्रयसच्छन्दोविशेषा आख्यान्ते—

'त्रीणि छन्दांसि कवयो वियन्ति तरे पुरुरूपं दर्शतं विश्वचक्षणम् । आपो वाताऽोषध-

यस्तान्येकस्मिन् भुवन आर्पितानि' ॥ १ ॥

इति । तेनात्रिच्यते छन्दः-पदार्थ इति गम्यते—इति चेतू । न, यथा हि गाय-

व्युष्णिगनुष्टुपादयो विधारपकुसितोदृहीककुपादयक्ष वात्तिकच्छन्दोविशेषा उपपदि-

श्नते । एवमेव सन्ति खलु माप्रमाप्रतिमादयः, एवोवरिवःश्लाम्पादयक्षार्थिककच्छन्दो-

विशेषास्तत्तदर्थंव्यवस्थापका इस्त्रैव छन्दोभाषातात्पयोऽवगमात । तत्र च सिद्धं परिच्छेद-

रक्षणं छन्दस्त्वमिति नार्थान्तरतल्प्रसक्ति: ॥

यत्पुनरारथवण्णद्वादीनां त्रयाणां छन्दस्त्वमुपदिश्यते, तस्यायमाशयः—यदि दमनेक-

रूपं विश्वशब्देनाश्यातां किंचिदूरस्यते तदेतरत्सर्वं त्रेधा' व्यावच्छेद्या गृह्यते । आपेक्ष वाताऽ-

पौषधयश्रेति । एतदेवात्र तिस्र एव देवास्तेजोदशब्दनलीलेयं देवताप्रकरणेनाज्ञातम् ।

अथन्त हि निबिडावयवास्तरलावयवा विरलावयवाक्ष पदार्थमेदा लोके । न चैतदेवि-

ष्यापचारेण किंचिदोपभन्यते । तत्र निबिडावयवा अग्नौषधिमृदादिषुचन्द्रैः, तर्ला-

कयवा अपच्छन्देन, विरलावयवास्तु तेजोवाय्वादिशब्दैर्व्यपदिश्यन्ते । औषध्यादिवाता-

दीनां स्वाभुगतभावोपलक्षितत्वात् त्रयोदश्यते भावा एकैकस्मिंष्ये प्रत्यर्पिता दृश्याः ।

सर्वेष्यार्यंजातस्य मूर्तवस्थ्या, अबवस्थ्या, तेजोवस्थ्या च निमित्तानुरोधेन विप-

रिणमानात् । एतेषु त्रिषु भावेषु विश्वमेतप्रतिष्ठितमित्यत्: सिद्धमेषां प्रतिष्ठालक्षणं

छन्दस्त्वमिति नार्थान्तरतलप्रसक्ति: ॥

यत्तु (१)—शब्दचन्द्रिकादौ छन्दः-शब्दस्य विषयपरत्वम्,—(२)—यथा 'छन्दो-

उदधिदुःसाधः शुध्ददो विमनीकृताः' इत्यादौ वा तस्य रहःपरत्वम्, ( ३ )—

यदपि वा—

'भयोच्यमानं यदि ते श्रोठुं छन्दो विलासिनि ।

श्रूयतामिभगोसार्ं शुध्दया चित्तादृधायताम् ॥'

( राम. ३ । १७ )

इत्यादिगु रचिपरत्वम्,

( ४ )—'वरदानात् पितुः कामं छन्दश्छन्दयुरसि प्रभो १' इत्यादिषमिलाषपरतवम्,

( ५ )—'द्विणः सरलोदरपरच्छन्दानुवर्तिषु १' इत्यादि मस्तापरतवम्,

( ६ )—'कच्छन्दं मञ्जुनदरीभिरमितः प्रसन्नामाक्रीततः १' इत्यादिष कैराच्चास-

मतम्,

( ० )—‘स्वच्छन्दवीचकलड चञ्चकसककहरच्छातेतराम्‌लक्ष्य’ इत्यादिषु निष्प्रतिचनक्‌प्रतत्वम्,

( ८ )—‘तवन्दोषी राजपुरस्त्री नष्टिषेणसुतोऽभवत् । राजयेन छन्दसामशः प्रजा: स्वर्ग गते गरौ ।’

इत्यादिषु विरेचनपरत्वं का प्रतिपद्यते; तस्मात्तापि नार्थान्तरत्वमापादयितुं युक्तम् ।

( ९ )—विपस्य नाडीमार्गावरोधकतया दैशिकावच्छेदलक्षणत्वात् ॥ ( २ )—छन्दस्तुच्छन्दानुचस्तीपदं हु दृश्यं व्याख्येयम्—छन्दःशब्दसेच्छापरत्वे—यथा शुद्धदामिच्छा स्वातथाज्‌चतेनोऽयंमिति ऋतवा त एते दुःखेन साधयितुं शक्या भवन्ति, सर्वेया परेच्छानुवर्तनस्य दुःखरूपत्वादिलेकोदर्थः । छन्दःशब्दस्य परिच्छेदपरत्वे तु—वाच्यमवाच्यं देयमदेयमिलेनं मर्यादया व्यवहारनियमेनानुजौ क्रियामाणांय सहद्रो दुःसाधा भवन्ति. मित्रतताया: परिच्छेदासहत्वादिस्यनोऽर्थः । तथा चेच्छापरत्वे वाच्यमाणलक्षणम्, परिच्छेदपरत्वे च्छन्दस्त्वं सिद्धमेति नार्थान्तरम् ॥

(३।४।१६।)——अथ ‘श्रोतुं छन्दः’, ‘छन्दःश्रुतु:’ इत्यादिषु तु सर्वे तेच्छार्थकत्वं छन्दःशब्दसेऽति न तावदेकार्थ्यम् । रुच्यादीनामित्थंविशेषणोपपत्तौ । इच्छा चार्थमिप्रायो मनसक्छन्दः । तथा चोक्तः कोशकारः—‘अभिप्रायरच्छन्द आचार्य:' इति । यद्यापि च विषयविशेषाभिमुख्येन मनसः प्रस्थितिरेवाभिप्रायस्तथाप्युपचारभेदादसौ दृश्य—मनोर्‌गृहीतविषये वा विषयारूढमनसो वा । असिन्न् विषयेऽपि कीदृशस्त्वाभिप्रायः ? केनाभिप्रायेणागतोऽसि? ‘धनमभिप्रायणागतः’, ‘विप्राभिप्रायमिलेतत्सर्वं विषयाभिप्रायमू’, ‘धनाभिप्रायणागतः’, ‘विप्राभिप्रायमिलेतत्सर्वं विषयाभिप्रायमू’ इत्यथसुभयथा व्यवहादर्शेनात् ॥ तत्र मनोगृहीतविषयस्य मनोडवच्छेदकत्वान्मनसक्छन्द इदं भवति । अभिप्रायज्‌जुसारेणैव मनसः स्वरूपलाभात्‌। ततैव तत्त्वतिष्ठानात् । अथ विषयसंक्रान्तमनसः स्वलु मनुष्यावच्छेदकत्वान्मनुष्यक्छन्दस्त्वं भवति । स्वरसयुक्तमनोड्‌जुरोऽपि प्रवर्तंमानस्यात्मन् एवं मनुष्यत्वात् ततैव तत्त्वतिष्ठानात् । अत एव यावानस्य देहः सांयोगिको वार्थात्ते सर्वे तेनमनसो दीनाः, उदारमनसस्तदार । भवन्ति; नीचमनसो नीचतनम्, महाशयमनसस्तु महाशयत्वमातपन्नति । महुल्य उत्कृष्टान्तमिलसाभिप्रयत एवासाकुल्य उत्क्रान्ते, हस्त उत्कृष्टतामिल्यभिप्रयतस्य हस्तः । गच्छेयमिति न गच्छति, तत्रेयता कालेन गच्छेयमिति कालविशेषस्य विशेषणविध्यया गच्छेयमिति न गच्छति, तत्रेयता कालेन गच्छेयमिति कालविशेषस्य विशेषणविध्यया विषयीभावो वा, न गच्छेयमितिसेवमभिप्रायविशेषस्य नान्तरीयकसिद्धस्य प्रतिबन्धक-

विषयीभावो वा, सामर्थ्योपचयश्रादिप्रतिबन्धकसद्रावो वा, हेतुः समीक्षणीयः । अत एव, ‘आकुलयै प्रयुनेदघ्ने स्वाहा’ इहि—‘आत्मना वा रघे आकुलयते-यजेतोति । तमात्मन् गव्‌ प्रुषुहे यतखते । थे अस्मैते भास्मन् रेभते भाषीते भवत:—‘भाकूतिषु म्रुहे च । मेधादै

मनसेडमये स्वाहेति । मेधायां वा मनसाभिगच्छति—यजेति । ते अस्यैते आत्मन्‌ देवते आधीतेभवतः—मेधा च मनश्च—इदमादिना, तथा 'इमे वै प्राणा मनोजाता मनोयुजो दसकृतवः, वागेवामि:, प्राणोदानौ मित्रावरुणौ, चक्षुरादित्यः, श्रोत्रं विश्वेदेवा:' इलेवमादिना च सर्वव्यवहारप्रयोजकत्वं मनसः समाम्नायते ।

'तस्येह त्रिविधस्यापि न्यायिष्ठानस्य देहिनः । दर्शलक्षणयुक्तस्य मनो विद्यां प्रवर्तकं कम् ॥' इति मनुना स्मयते च । एतदभिप्रायेणैव पुरुषेषु मनुष्यमात्रस्य मानवमनुजा: शब्दा: प्रवर्तेते ।

'पुनन्तु मा देवजना: पुनन्तु मनसा धिय: । पुनन्तु विश्वभूतानि जातवेद: पुनर्हि मा ॥'

इति मन्त्रस्यार्थवणें 'पुनन्तु मनसो धिय:' इति पाठ: संगच्छते । मनसीलादिशब्दानां व्यक्तिविशेषाभि.रूदतानां मनःसंज्ञकत्वादर्थपरत्वभाववत्‌मनुज्यादिशब्दानामपि पशु-पक्ष्यादिष्वनुपचार: प्राशस्त्याभिप्रायः । प्राशस्त्यं च ऋत्यक्षकविजादूर्ययोग्यक्षेत्ररूप-स्थास्य मनुषः: संपूर्य्योत्सवेन दृश्यव्यम् । अत एवं मनुष्यवचनेपु त्रियग्योनिजेषु दृष्ट्योऽष्ट-विधा उत्पद्यन्ते । तदुत्पन्नक्षितनेत्रस्य मनुष्यत्वेऽपि शिलरूपेणैवोर्वरतमा नलादुदनुसारेरण यत्किचिद्वनेरेव ततः समुदीयात् ।

'मनसे चेतसे धिय आकृतय उत चित्तये । म्लैषु श्रोताय चक्षसे विधेम हविषा वयम् ॥' इति ।

एतस्मिन्नेव मन्त्रे प्रयोजकादितादात्म्याभिप्रायेण कतिपये इह्दा: प्रवर्तेते । तथा च मनु:—

'प्रजापितारं सर्वेषामणीयांसस्मणोरपि । रस्मिनां स्वप्रधीनगम्यं विद्यातां पुरुषं परम् ॥ एतमेके वदन्त्यग्निं मनुन्ये प्रजापतिम् । इन्द्रमेके परे प्राणमपरे ब्रह्म शाश्वतम् ॥' इति ।

अथेतस्मिन् मन्त्रस्याम्नानो कस्माद्विधानादन्योन्यसम्यक्संस्काराविशेषात्पत्तावन्यान्य-थाचारमाही भवतीति कस्यचिद्वाहणत्वं वा प्रवर्तते । तदेतदेवं तत्तद्विभिन्नप्रकृतिप्रयोजकानां तत्तदाश्रयगतसंस्कारविशेषाणां ब्राह्मणादिच्छन्द-दुचारचारानुमितेन तादृशसंस्कारांशेनोनमर्थ्यो दो ब्राह्मण: स्वरूपात् पततीति तादृशापातिल्यप्रतिबन्धद्वारा यथास्थितस्वरूपसंग्रक्षसय तादृशसंस्कारस्य ब्राह्मादित्रविणस्य वा ब्राह्मणादिच्छन्दस्त्वोपपत्ते: । ब्राह्मणादीनां तत्तैव प्रतिष्ठितत्वाच्चेति ।

वा ब्राह्मणादिच्छन्दस्त्वोपपत्ते: । ब्राह्मणादीनां तत्तैव प्रतिष्ठितत्वाच्चेति । तथा च न तत्रा-ध्यान्तरतेति सूत्रमेषिकया समीक्ष्यम् ।

जडेऽप्येयं स्वस्यप्रवृत्तिप्रयोजकस्य स्वकासाधारणधर्मंस्व स्वच्छन्दस्त्वमिति सर्वे एव स्वकर्मणि स्वच्छन्दसो भर्वान्ति । बलवत्परधर्मंसंक्रमे तु परच्छन्दसो जायत इति अन्याधीनप्रग्रहिकत्वात्। यथा हि कपाटादिषु समवायिनो: काग्र्रषण्डयोर्‌जदितयोरालम्बनस्य कीलितलौहादिशकलस्य कपाटच्छन्दस्त्वम्, अन्यथा काष्ठखण्डद्वयविभागात्कपा-

म्बन्धप्रान्तरत्वम् । टस्वरूपतस्ते: प्रसङ्गयते: एवं पादद्वयावसक्करदिमन आन्छन्दितः पङ्गुसतदधीनवृ-त्तिको भयनीसयां परिमच्छन्द: स्यात् । एवमेवान्यत्रान्यत्र सति एवं जड़क्वितनो वा श्मां स्वातन्त्र्यं भवत्येतद्विधैषणं छन्दनतस्तदधीनस्वातन्त्र्यं भवतोयतस्तस्मिन् स्वधर्मे प्रतिष्ठानादस्य स्वच्छन्दस्त्वं गवर्न्त्तांत पर्यालोच्यम् । ( य ) एतेन ‘स्वच्छन्दद्वोच्छलदच्छे’ ल्यादय: प्रयोक्ता अपि नुव्याम्या-ता: ॥ ( ८ ) ‘राज्येन न छन्दयामसु:' इत्यादावपि विरेचनस्य व्यवर्त्तनाप-रप्यायस्य संविग्रपरिच्छेदानतिरेकाज्जार्थान्तरत्वमापयते । तदित्थमनेकथा निर्दिष्टं संस्कृतं छन्द:प्रतिग्रान्तरत्वम् ॥

अथातः प्राकृतं छन्दःप्रतिष्ठामुपवर्त्तयामः । असति हि—सर्वेषामेवार्थजातानां साचिवाकारणविधानं यथा मात्राभूमि:, ज्ञानदर्शनचारित्रयशक्तिनिबन्धनानां च वृत्तभूमि: प्रातिस्वककभावेन प्राकृतितिसिद्धा; या भूमौर्दर्शनन परिक्षकद्विनिर्द्धा भवति । तां नामेव भूमिं युदिनिष्टं छन्दःप्रतिष्ठामालोचमानः शिल्पी तल्साम्येन बहिरथ्येऽनुपादयति । तस्मां च दर्शनिका यथास्यनुभवाहितसंसकाररूपा विषयोकारितान्तःकरण-

गत्यनुशयरूपां वाचकाणा विषयोत्पत्त्यनन्तरभाविनीमेवाभिप्रयन्ति । अथापि तद्‌-स्तूपपन्नस्तनच्छन्दःप्रतिष्ठानिब्नया वसुततस्तस्या आंतप्तानिक्रवसंसिद्धि: । नहि खलु हस्तचिकीर्षया कार्यं गमितस्यापि हस्तिन: प्रोत्कुचिक्रीषया वा पोषं गमितस्यापि कीटस्य कपिशरीरसम्बादानुगमः शक्यते कर्त्तुम् । न वा तरुणकपिसमहारीरस्य मनुष्य-हृशोर्मेहतापि प्रयत्नेन मुग्धनयनमपन्नोय तरुणकपिवद्रेमनागमनप्रौढि कतुं पारयाम: ।

पर्व्वाविशातिवर्षाणि यावद्‌दृष्टवर्धनभावस्यापि नरशरीरस्य तदुत्तरसुपायपरम्परयापि श्रद्धयोग्यत्वं न दूदयते । एते चान्ये चैवंविधास्तस्या एव मृद्वादां परमेश्वरेच्छानिय-मिताया: प्रतिष्ठाया महिमानो भवन्ति ।

सा चेयं छन्दःप्रतिष्ठा द्वेधा—मात्राप्रतिष्ठा वृत्तप्रतिष्ठा च । अवयवपिण्डपरिग्रहन-सहत्वे आधाया:, तदसहत्वे चान्या व्यवस्थिति: । एतद्व्यक्तकप्रतिष्ठाव्यङ्का एवं-वयवकूटा: प्रतिष्ठालुलितकेन संनिविष्टारालखान्दसिकनयैदक्षरशब्देन संज्ञायन्ते वर्णशब्देन च । तथा च श्रीयते—

'स दृश्यतेमवास्त्रादः द्वाभ्यामक्षराभ्यामहोरात्राभ्यामेव । तदाहु:—कतमां स देवाक्षरा वृहत्या यस्तां नप्रत्यतिष्ठत् । द्वादश पर्णमास्य:, द्वादशाक्षरा, द्वादशामास्त्या: । गषा वाव सा देवाक्षरा वृहत्या । यस्यां तत्प्रत्यतिष्ठदिति ।'

अत्र हि पौर्णमास्यष्टक्रमावास्यानामहोरात्रयोः शाक्षरवत्मासर्यातेः छन्दःपरिभाषायाम्

तथा शतपथश्रुतौ—

'पञ्चदश वा अर्धमासस्य रात्रयः । अर्धमासश्छो वै संवत्सरो भवति । तदत्रीरव-प्रोतिः । पञ्चदशानाम वै गायत्रीणां त्रीणि ण शतानि षट्त्रिंशच्च शतानि षष्टिश्च वै शतानि षष्टिश्र सर्वनसरसाहानि तदहान्याप्रोति । तदैन संवत्सरमाप्रोति ।'

इत्येवमहोरात्राभ्यां संवत्सरामिं प्रदर्शयितुं भगवता नेहाशिंगा पञ्चदशाभिः पञ्चदशाभिर्-रङ्गैः प्रकल्पिततशरीरार्णा वैदिकपययोः संवत्सराख्याप्रतिपत्तकान्निरुक्तप्रदेशानामध्यमास-श्यानां छन्दःपरिभाषायामक्षराख्यया प्रतिपत्तव्यानां चतुर्विंशत्याख्या संवत्सरस गायत्रीत्वम्

सुप्रतिपादितं भवतीति दृश्यम् ।

एतद्भिप्रायेणैव च—

'अग्निं दूतं वृणीमहे होतारं विश्ववेदसम् । अस्य यज्ञस्य सुकतुम् ।'

इतेऽनमन्त्रविवरणप्रक्रमे श्रुतपथे—

'देवाऋषे वा असुरोभये प्राजापत्याः । पसृधिरे । तान् सर्पममानं गायत्न्यनन्तर-तस्मै । या वै सा गायत्र्यमीत्, इयँ वै सा पृथिवी । इयं हैव तदन्तरा तस्मै । त उभय एव विदाञ्चक्रुः । यत्प्रातः वै त इयमुपवर्तन्ति, ते भविष्यन्ति । परेतरे भविष्य-न्तीति । तासुभय एतोपमत्रयैँचकिरे—अग्निरेव देवानां दूत आास, सद्रक्षा इल्सुर-रक्षसमुराणाम् । सामिमे वाहुमध्ये आय । तस्माद्वाह 'आग्निं दूतं वृणीमहे' इति ।'

इत्येन प्रन्थेन संवत्सरत्वं पृथिव्याः अपि गायत्रीत्वमाश्रयालेः । तत्राप्यंशानां षट्सुत्तरत्रिशातीस्मिनानां व्यवस्थिततया 'अर्धमासश्छो वै संवत्सरो भवति' इति न्यायेन पञ्चदशः परिच्छेदे चतुर्विंशतिलक्षरान्वोपलक्ष्ये ।

अपर आह—

"यन्त्यपश्यत् सरिरसि मध्ये उर्वीमपश्यजगतः प्रतिष्ठाम् । तनुपंकरसायतनादि जातं पर्णं पृथिव्या: प्रधनं हरामि ।। याामिरदंहजगत: प्रतिष्ठासु वांमिंसि विश्वजनस्य भर्त्रीनम् । ता नः शिवा: शंकरा: सन्तु सर्चा: ।।" ( तै. त्रा. )

"आपो वा इदमग्रे सलिलमासीत् । तेन प्रजापतिरधाम्यन् ऋतंमेदं स्वादिति । सोऽपदधत् । पुष्करपर्ण तिष्ठत् । सोऽमन्यत... आस्ति वै तत्—ऋतस्मि निधिमभितिष्ठ-तीति स वराहो रूपं कृत्वोपन्यमजन् । स पृथिवीममथ आच्छादत् । तस्याः उपह्योदसज्जत् तत्पुष्करपर्णडपह्रयत । यदप्रहयन् तनुग्यिच्चये पृथिवी-नंम् ।। अभद्र इदमिति तद्रूम्यै भूमित्वम् ।। तां दिशोडनु वातः समवहन् । तां शंकराभिरदंहन् शं वै नोऽद्भूदिति तच्छक-राणां शंकरत्वम् ।"

इत्थेवं मन्द्रब्राह्मणाभ्यां तैत्तिरीयके जंगतः प्रतिष्ठायाः शंकराभिरक्षरस्थानीयैःसंस्कृतत्वादस्याःछन्दःसामान्यलक्षणे प्राप्ते छन्दोभि विशेषप्रतिपित्सायाम्

"स वै सर्गः प्रथमं यजति । तदै कनिष्ठं छन्दः सदृ गायत्री प्रथमा छन्दसां युज्यते । अयं वै लोको बाह्नः । ओषधयो बाह्नः । अस्मिन्नेवलोके ओषधीर्दधाति । ता इमा आस्मै लोके ओषधयः प्रतिष्ठिता । तदिदं सर्व जगदस्याम । तेनेयं जगती, तज्जगती प्रथमंकुवेन् । अथ नराशंस द्वितीयं यजते । अनन्तरेक्षं वै नराशंसः । अनन्तरिक्षमु वै त्रिष्टुप् । तत्रिष्टुभं वै द्वितीयामकुवेन् ।"

इति शतपथोक्तशकारेण धुलोकान्तरिक्षापेक्षया कनिष्ठाया: पृथिव्याः कानिष्ठत्वसाधन्या|प्राप्तरीत्वा सर्वजगदाश्रयत्वाद् जगतीत्वमभियादि तत्प्रकरणप्राप्तं दृश्यंयमिति । कवितु—‘अवस् षोऽक्स् समग्रहाचन्दः,’ ‘त्रैष्टुभमिदं पयमि’‘यादिकिदहापि भेदेन व्यप-दिशान्ति—‘गायत्री वै पृथिवी, त्रैष्टुभमनन्तरिक्षम्, जागती यौः, आ तुष्टुभीर्दिशः ।’ इत्यापे ।

एवं यत्र गाहपत्यायां सन्तमाहवनीयमुदितं विकमाधनां विधीयते तत्र—

"तं वा अष्टाक्षरु विक्रमेपा|दध्रीत, अष्टाक्षरा वै गायत्री । गायत्र्यैवैतद्दिविसुपोचका-मति । एकादशाक्षारौत, एकादशाक्षरा वै त्रिष्टुप् । त्रिष्टुभैवैतद्दिविसुपोत्कामति । द्वादशाक्षारौत, द्वादशाक्षरा वै जगती । जगत्यैवैतद्दिविसुपोत्कामति ।" नात्र मात्रानिबन्धनत्वं च सुव्यक्तमाल्यातमिति दृश्यम्य ।

एवं मिश्रेऽमिश्रेऽमसंसायामैत-रेयके—

"स वा एष गायत्र्येव यदमिश्रेऽमः । चतुर्विंशत्यक्षरा वै गायत्री, चतुर्विंशति-मिश्रेऽमस्य सुतश्वाणि । स वा एष संवत्सर एव यदमिश्रेऽमः । चतुर्विंशतिरमिश्रेऽमस्य संवत्सरः, चतुर्विंशस्येमासो वै संवत्सरः ।"

इत्थवमप्रिश्रेऽमस्य गायत्रीत्वसंवत्सरलतोपचारप्रसङ्गेन स्तुतश्वाणामर्षतश्वाणामर्धमासत्वनगवमदश्वरत्नपि नावगतं स्यादिति । सोऽत्राप्यारम्भणमात्रत्वसिद्धौ चतुर्विशत्यमासत्वेनैव संवत्सरत्वोपपादनात् ।

यतु—"सोडनवीत् प्रजापति|रछन्दांसि—रथो मे भवत, युग्मामिरह्मे|तमध्यानम्-तुसंचराणीति । तस्य गायत्री च जगती च पक्षावभवताम् । उप्णिक् च त्रिष्टुप च प्रक्षौ । अनुष्टुप् च पङ्क्तिश्व युगौ । वृहत्योवोदीरभवत् । स एतं छन्दोरथमास्थाय एत-

मध्यानमनुसंचरत् ।"

इति तैत्तिरीयके छन्दांसि र्थतवम्; ( ९ )

यच्च—“पशावो वै देवानां छन्दांसि, तदू येऽयं पशवो मुखा मनुष्येभ्यो वहन्ति । तद्व छन्दांसि युक्तानि देवेभ्यो यञ्ञ वहान्ति ॥” इति शतपथे छन्दसां पशुत्वम्; ( ३ )

यदपि—‘अयुक्त सप्त गुन्युवः सूरो रथस्य नक्ष्येः । तानिर्ब्राति स्वयुक्तिभिः ॥ ९ ॥’ ( ऋ. सं. ११८ )

'सप्त त्वा हरितो रथे वहान्ति देव सूर्य । शोचिष्केशं विचक्षण ॥ २ ॥’ ( ऋ. सं. ११८ )

'भद्रा अश्वा हरितः सूर्यस्य चित्रा एतग्वा अनुयायासः । नमस्यन्तो दिव आ पृथिव्याः परि यावापृथिवी यन्ति मधः ॥ ३ ॥’ (ऋ.सं.११८)

'सप्त ससारः सुविताय सूर्य वहान्ति हरितो रथे ॥ ८ ॥.( ऋ. सं. )

'सप्त युञ्जन्ति रथमेकचक्रमेको अश्वो वहति सप्तनामा । त्रिनाभि चक्रमजरमनर्वम् यत्रेमा विश्वा भुवनानि तस्थुः ॥’ ( ऋ.सं. ११२३ )

'एयं रथंभि य ई च सप्त तस्थुः सप्त चकं सप्त वहन्त्यक्षाः ।

'इमं रथंभि ये सस सप्त तस्थुः सप्त चकं सप्त वहन्त्यक्षाः । सप्त स्वसारो अभिसंवन्ते यत्र गवां निहिता ममाना ॥’ ( ऋ. सं. ११२३ )

इत्येतेभु मच्रेपु छन्दसामसक्तत्वम्; ( ३ )

यच्च—“तेऽग्रेन्द्रिरस आदिल्यान् । ऋ. स्थ क॰ व॰: सद्यो हव्यं वक्ष्याम इति । छन्दःसु इत्यभुवन् । गायत्रीषु त्रिष्टुभि जगत्यामिति तस्माच्छन्दःसु सद्य आदित्येभ्य आङिरसः: प्रजा हव्यं वहन्ति ।’

इति त्रैधातवं छन्दसां सदनत्वं व्याख्यायते; ( ८ )—तेऽशामेनमाशयः—

सूर्यों हि दिवि गच्छन् त्रिशात्युत्तरपञ्चाशदितमे दिवसे पुनः प्राक्तनं स्थानमागच्छन् । यं पञ्थानमाश्रयाति तदयनदत्तं त्रिशात्युत्तरपञ्चाशदौरदिनं याम्योत्तरतश्ौकांशेन विप्रुः दृश्यते । तदीयामरेखातो दक्षिणतो द्व्यंशान्तरेडपरा रेखा नावदर्शिता, ततोडपि दक्षिणेन क्र्यंशान्तरेडन्या, ततः पञ्चाशान्तरेडपन्याः कार्याः । एवमुत्तररेखायाः । इतस्ततोऽपि तिस्रो रेखाः कार्याः । तदित्थमष्टरेखाभिः सप्तपर्वा सूर्यमार्गः । तत्र सर्वदिक्षु पर्वणि पञ्चदशभिरेधैर्विभागे कृतेऽचतुर्विशतिविभागा लभ्यन्ते, तदतस्तृ॰श-

लक्षरेयं गायत्री दृश्यवा ( ९ ) तदुत्तरपर्वणि च पादाद्योनिबध्योदयाभिलयोदयाभिरंशैरष्ठाविंशतिविभागा स्युः, ततस्तावदक्षरा सेयमुष्णिक् संसिद्धा ( ३ ) ततोडप्युत्तर-पर्वणि सपादैकादशौ कृतवा द्वाचिश्रद्विभागलाभात्तावदक्षरा सेयमनुष्टुप् सिध्यति ( ८ ) एवं तदुत्तरपर्वणि नवांशैः कृतवा चत्वारिंशदश्रिभिरंशैरौदयाभिलयोदयाभिरंशैर्युक्ता र॰शदक्षराया बृहत्याः सिः: ( ४ ) एवं तदुत्तरपर्वणि पञ्चभिः ( ५ ) तदुत्तरतत्क्ष पादोनपादेन सपादेकादशकलात्मकेन सहितै-रष्टांशैः कृतवा चतुश्चत्वारिंशद्वारिभिरंशैर्युक्ता ( ६ ) तथा सर्वान्तरपर्वणि साधैस्सौचैः

कृता अष्टाचत्वारिंशद्रिशदक्षराया जगत्याः संसिद्धिदृश्य्या ( ७ ) तथा हि न्यासः—

९ २८ १५० गायत्री

प्रतिभागे सार्धससविंशनयुत्तरस्सतकलापच्ये उष्णिह्

२ २८ १३० ५२' ३०''

प्रतिभागे सार्धससनवतिकलापच्ये अनुष्टुप्

३ २३ १३० ९५'

प्रतिभागे सार्धससनवतिकलापच्ये अनुष्टुप्

४ ३६ ९० बृहती

प्रतिभागे पञ्चससतिकलापच्ये बृहती

५ ४० ९० पङ्क्तिः

प्रतिभागे षष्टिकलापच्ये पङ्क्तिः

६ ४८ ९० १९' ९५'' त्रिष्टुप्

प्रतिभागे पादोननपञ्चाशकलापच्ये त्रिष्टुप्

७ ४८ ९० ३०' जगती

प्रतिभागे सपादेकचत्वारिंशकलापच्ये जगती

अभिमर्श निदिष्टे संवत्सरके यदपि निदेशालाघवाय एकस्मादेव स्थानादरुन्धानि तानि सर्वगणि छन्दांसि, अथापि तेषामारम्भणीयस्थानान्ति देवानांविशेषेः प्रतिपत्तव्यानी। अभिनारातो गायत्र्याः ( ९ ), सकृत्प्रत उष्णिह् ( २ ), सोमादनुष्टुभः ( ३ ), बृहस्पतेर्बृहल्याः ( ४ ), वरुणात पङ्क्तः ( ५ ), इन्द्रादेव त्रिष्टुभः ( ६ ), अथ विश्वेभ्यो देवेभ्यो जगत्या ( ७ ) उपक्रमणात। एतदभिप्रायेणैवैतद् देवानाम्-

'अग्नेगायत्र्यभवतः सयुग्वोर्णिहयया सविता संभूव। अनुष्टुभा सोम उक्थैर्महस्वान् बृहस्पतिरेव हवीं वाचमवद्॥ विराजं मित्रावरुणयोरमिभिरनुद्रस त्रिष्टुबृह भागो अहः। विश्वान् देवान् जगत्याविवेश तेन चाहुप ऋषपयो मधुथाः॥' (ऋ.सं. १ )

इत्योस्मिन् मष्ट्रोत्तच्छन्दसामं संयुक्त्वे तत्तच्छन्दोऽङ्गैः सहितत्वं च महर्षय आम्नन्ति॥ तथैव जगडुपभोगाच्च

एतेषामेव तत्प्रच्यन्दःसयुजां देवानामंशुभिराम्प्रायितस्य सूर्यांशोस्ततदधिष्ठाने ध्रुवमारक्नादिरूपवस्तुसुविदिते तत छन्दःस्थिनिर्दर्शनायामवगमसौकर्याय वा। तदिदं यथा-यथसुपेक्ष्यम्॥

तथा च व प्रकृते सूर्यप्रकाशात्मकस्य प्रजापतेर्दैहतीपदव्योपक्रमणस्य वृहतीसुभयतो-भागा रस्थोकरुणवत् संचारसाधनानैयेव भवन्तीति यथेच्छं रथव्यानत्वमश्ववद्धा चाह-नत्वमत्रैव सर्वदावस्थानात्मदनत्वं चोपचर्यते। सूर्यप्रकाशस्य प्रजापतितवं चैतरेरशातप-थयोराम्नायते-

'तदु तदिमांल्लोकान् समारुह्य अर्धेषा गतिरेषा प्रतिष्ठा य एष तपति। तस्य ये रश्मयस्तु कुत्रतोऽथ यत्परं मोः प्रजापतितो ये स्वर्गा वा लोकास्तद्वाभि-मोक्षिकानं, समार-स्थे अथैतान् गतिमेतां प्रतिष्ठां गच्छति। तदेतां गतिमेतां प्रतिष्ठां एतस्यैवात्रतम-ञ्चावंते॥'

'असावादित्य एकविंश उत्तमा प्रतिष्ठा, तदैवं क्षत्रम्, सा श्रीः, तदाश्रिलयम्। तद् बृहस्पति, तद्प्रजापतेरायतनम्, तन्स्वाराज्यसस्प्रोतिः इति च॥

तत्त्रैतस्य विशिष्टस्य रथत्वाभ्युपपत्तां तदपेक्ष्यते रथचके स्येष्टं छन्दोऽभिर्यातदाक्ता-मिग्रायेण कदाचित्स्पाचकृतम्, कदाविच्च रथपार्श्वेसाधनम्योदयात्रीजगत्मिग्रायेण

द्विचक्तवम्, अध कदाचित्पुनः कालचकऽपरिकृत्याभिप्रायेणकरकृत्वं न तत्र तन्न स्य-पेक्षन्ते ।

'ऋष स्य मातुरोदयां न युज्यते रथः परि ज्मा दिवों अस्य साधवि । ( ऋ. सं.) इमं रथसधि ये सप्त तस्यः सप्त चकं सप्त वहन्स्याः । सप्त स्वसारो अभिसंवन्ते यन्त्र गवां निहिता सप्रनास ।' इत्यादिषु सप्तचकत्वस्य,

'तस्य गायत्री च जगती च पक्षावभवताम्' इत्यादिषु द्विचक्तत्वस्य,

'उद्वेति प्रसवेता जनानां महान् केतुरणेवः सूर्‌यस्य । ( ऋ. सं. ) समानं चकं पर्याविवर्त्तनं यदेतशो वहति भूरि युक्तः । सप्त युञ्जन्ति रथमेकचकं मेके अश्वो वहति सप्तनामा । त्रिनाभिचक्रमजरमनर्वं यत्रेमा विश्वा भुवनाधितस्थुः । द्वादशारं नहि तज्जराय वर्धन्ति चकं परिद्यामृतस्य । आ पुत्रा अमे मिथुनासो अत्र सप्तशतानि विंशतिः तस्थुः । ( ऋ. सं. ) पञ्चारे चके परिवर्त्तमाने तस्मिन्नतस्थुश्चरुभुवनानि विश्वा । तस्य नाक्षस्त्रिप्पत्य भूरिभारः सनादेव न शीयते सनाभः ।' इत्येवमादिष्वेकचकत्वस्य च प्रतिपादनात् ।

एवमेवाश्वत्थवार्ह्युपपत्तावभि समाखः ने काश्चिद्वास्यां कल्पनाम्रोदपि सवेधा संभवादुपपद्यते, सिंहो माणवक इत्यादिर्‌गम-शब्दतया तत्तत्पर्यायविषयभूते वस्तुनि बाधादर्शनात् ।

विधीयते हि प्रकृतेः 'रथाश्वादिगुणच्छन्दसि वस्तुभूतः;' स च स्वाथिष्ठिततलवृक्ष्यापारप्रयोजककऽऽ-रक्तवैतदुभयसंवन्धेन स्वविशिष्टं यत्, तन्निष्ठप्रकृतिजनकप्रकृतेः तत्त्वरूपः । एतदेव हि देवताच्छन्दसः सङुक्तस्मित्यवधेयम् ।

'एते वाव देवा प्रातर्यावाणो यदभिरूपा अधिनौ—त एते सभि: समभिनच्छन्तोभिरोगच्छन्ति ।'

इत्येवमादयः श्रौतव्यवहाराः संगच्छन्ते । तदित्यंभूतस्य खल्वप्यस्य सप्त नॄनॄणाम-ण्डलरूपस्य सूर्यमर्गस्य

'सारोऽतिमण्डलशतं काष्ठोरन्तरं द्वयोः । आरोहणावरोहाभ्यां भानोरुद्देत या गतिः । स रथोर्ध्वस्थितो देवार्दिल्यैर्‌भिभूः स सथाः । गन्धर्वऽऽरप्सरोभिश्व ग्रामणीः सर्पराक्षसैः ।' इत्येवं विष्णुपुराणादिषु गतिप्राधान्येन रथत्वव्यवहारवदेव धान्ये यज्ञशब्देन, आदित्यप्राधान्ये प्रजापतिशब्देन, अध कालप्राधान्ये संवत्सरशब्देन च भूयसा वैदिकव्यवहाराः दृश्यन्ते ।

अत एव— 'यज्ञेन यज्ञमयजन्त देवास्तानि धर्माणि प्रथमान्यासन् । ते ह नाकं महिमान: सचन्त यत्र पूर्वे साध्या: सन्ति देवा:'॥

'यज्ञेन वै तदैव वा यज्ञमयजन्त, यदभिना अभिमयजन्त, ते स्वर्गं लोकमायन् । छन्दांसि वै साध्या देवा: तेऽप्रेऽमिना अभिमयजन्त ते स्वर्गं लोकमायन् ॥ आदित्यैश्चैवासृग्रासृग्रसृक् । ते अमे अभिमयजन्त, ते स्वर्गं लोकमायन् ।'

इत्यवसुज्कमैतरेयके ।

अन एव च— 'श्रौणि च शतानि पष्टिशत्कानुच्यानि यज्ञकामस्य, श्रोणि च वै शतानि षष्टिक्ष संवत्सर-स्थाहानि तावानं संवत्सर:; संवत्सर: प्रजापतिः प्रजापतिर्यज्ञ:' इत्यादि श्रूयते ।

एतदभ्रियायेणैव चैत्रेषां छन्दसाम्र्रे प्रजापतेश्च तत्त्वमपि तत् तत्रोपचार्यते ।

तथा हि— 'विष्णुक्रमा वै देवाइछन्दोऽभिरिमांल्लोकानपजघ्न्यमभ्यजयन् । यद्विष्णुक्रमान् कमते विष्णुप्रेद भूत्वा यजमानइछन्दोऽभिरिमांल्लोकानपजघ्न्यमभिजयति ।'

इत्येँ विष्णुक्रमपरिक्रमणविधौ— 'अथाऽऽवत्ते—सूर्यस्याऽऽवृतमनुवार्त इति । एवमिमाँल्लोकान् समाहृhya, अथैषा गति-रेषा प्रतिष्ठा—य पेठ तपति, तस्य ये रश्मयस्ते सुकृतोऽषथ यत्परं भाः प्रजापतिर्‌वो स स्वर्गो वा लोक:; तदेविमाँल्लोकान् समाहृhya, अथैतां गतिमेतां प्रतिष्ठां गच्छति, तदेतां इति माध्यन्दिना आहुः ॥

तैत्तिरीया अप्येवं—

'ऐन्द्रीमावृतमन्वावर्तते—इत्याह । असौ वा आदित्य इन्द्रः । तस्यैवाऽऽवृतमनु पर्यावर्तते । तस्मादृक्षिणोर्ध्व जातमेनो वीर्यावत्तरोऽथ यो आदित्यस्यैवाऽऽवृतमनु पर्य-वर्तते ।'

इत्युक्त्वा,

चतसऽभिरावर्तते—चत्वारि छन्दांसि ! छन्दांसि खलु वा अमे: प्रिया तनू: प्रिया-नेवास्य तनुवमभिपर्यावर्तते ।'

इत्याचमनन्ति ।

सप्त छन्दांसि कृणुमेकं तन्वन्ती'( म. भा. )स्थाया: स्मृतयश्वैतदर्थपराः ऋष्ठ्या: ।

गर्वं हि भूयांसो राशिकानां यज्ञातुबन्धिनो व्यवहाराः। एतदेव छन्दोमयमण्डलमसुरसुर्य प्रवर्तेमाना: सन्तीति तत् तत्रावीकितवयम् ॥

एवमेवादित्यप्राधान्यात् प्रजापतिशब्देन व्यवहार प्रवर्तेमाने मुख्यमादित्स्विम्बं तदु-पलक्षतरेखां वोभयतो दश रेखा आक्रम्य ऋतशरीरेसयैकविश्वास प्रजापतिपुरुषस्य याथासँ·यमेधैन हैमे प्रणिपदे—

"ता उत्तरेणाहवनीयं प्रणयति । योषा वा आपो वृपामिः । मिथुनमेवैतत्प्रजननं क्रियते । एवमेव हि मिथुनं कृपम् । उत्तरतो हि स्फी पुंसांसमभिक्षरते ।"

इति षट्पयोक्तयोःषावृप्न्यन्याेन सौम्याया अपां दिशो योपालं वाम्प्याया अमिदिशक्ष वृपलं प्रतिपय ततांनोऽरोदिवदरशेरखाभिप्रायेण विराट्क्मार्स्यातं तस्मते शुतिर्स्यादिपु । तथा च विष्णुददः—संसथानाभिप्रायेण तावत्—

"यथा वै पुरुपः एवं विटुवान । तस्य यथा दक्षिणोर्धः, एवं पवूोर्ध्वो विटवतः । ययोतरोर्धः, एवमुत्तरोर्ध्वो विटवतः । तस्मादुत्तर इत्याचक्षते । प्रवाहृण् सतः दिर एव विटुवान । विलसहित इव वै पुरुपः । तद्वापि स्फीमेव माबे सीष्मीं विजानाति ।"

इत्युक्तमैतरेयके—

"एकविंश एप भवति । एतेन वै देवा एकविंशेनादिल्यमित वत्तमं शुवर्यं लोकमारोहयन । स वा एष इत एकविंशः । तस्य द्शावरस्तादहनि द्श परस्ताद । स वा एप विराज्युभयतः प्रतिष्ठितः । विराजि हि स वा एष उभयतः प्रतिष्ठितः । तस्मादनतरेऽसौ लोकः सवैंपु शुवर्येषु लोकेष्वभितपपम्रेति"

इत्युक्त्वा,

"देवा वा आदिलस्य सवैंगस्य लोकस्य पराचोऽतिपातादविमिधः । तं कन्दोभिरंहं हृथै । देवा वा आदिलस्य शुवर्यस्य लोकस्यावाचोऽतिपातादविमुथुः । तं पवस्मी रणिमभिरुदवयन ।"

इथायाम्न्र्र्यते ।। 'सहरस्रीर्षा पुरुपः सहस्राक्षः सहस्रपात् । स भूमिं सवैंतः पृत्वा अत्यतिष्ठद्दशाङ्गुलम् ।'

'ततो विराडजायत विराजोऽधिपुरुपः । स जातोऽतिरिच्यत पश्राद्भूमिमथयो पुरः ।'

इखैवमादयो मधुवर्‌णोऽप्यसुरं इरदयन्ति । सयँयते चायमर्थो मन्वादिभिरपि—

'द्विधा कृत्वात्मनो देहमवैत् पुरुषोऽभवत् । अर्धेन नारी तस्यां स विराजमसृजत् प्रजः ।'

इत्यादिना ।

तदित्थं तावदंशानां दशकस्य दशकसैकैकमशततवर्गमभिप्रेभ्य वृहततीवमार्स्यातम् । अन्यत्र पुनः 'इयं वै मा, अन्तरिक्षं प्रमा, असौ प्रतिमा, द्वादश द्वादशाभिता उपदधाति । तत् पटन्रिंशद्भवति । पटन्रिंशदक्षरा वृहतती' इखैवमाचचापेन पौर्णमासाष्टकामावास्यां देवानामेवाक्षरत्वमभिप्रेभ्य वृहततीवं संसाधयते । एवं द्वादशाहस्ततो—

"तदाहुः—यदेनानी छन्दांसि वर्षीयांसि भुयोडक्षरतरामे यत् कस्मैतां वृहतीलाचक्षते इति । एतया हि देवा इमाँल्लोकानाश्रवन् । ते वै दशमिरेवाक्षरैरैमं लोकं क

माघवत्, दशभिरन्तरिषम्, दशभिदिवम्, चतुर्भिश्चतसो दिशः, द्वाभ्यामेवास्मिँल्लोके प्रत्यंतिष्ठन्। तस्मादेतां गृहीत्वा॑चसते ।

इत्यैतरेयश्रुल्या संवत्सरवतयात्मकनृहतीव्या॑पैकपदा—विराड्‌डक्षरतव्माह्यायते । विराजोडपि भूयसः रूचयो भवन्ति । तैत्तिरीयके तावत्—

‘नव प्रयाजा इज्यन्ते नवाजुजाजाः, अथै हवींषि, द्वादशारौ, द्वावाज्यभागौ । त्रिंशत्संपद्यन्ते । त्रिदक्षरा विराट् ।’

इत्येवं प्रयाजादीनामक्षरतव्माह । मैत्रायणीयके—

‘प्राणेभ्यो वै ताः प्रजाः प्राजायन्त । प्राणा वा एतानी नव हवींषि । नव हि प्राणा: । आत्मा देवता । ततः प्रजायते । नव प्रयाजा:, नवाजुजाजाः, द्वावाज्य-

भागौ, अथै हवींषि, अभ्यये समन्वयति । वाजिनो यजति । त्रिंशत् । त्रिदक्षरा विराट् । विराज्येव प्रतितिष्ठति । विराजो वै योनेः प्रजापतिः प्रजा असृजत । विराजो

वा एतयोनेयजमानः प्रजायते । त्रिंशत् । त्रिदशे रात्यो मासः । यो मासः ‘स संवत्सरः प्रजापतिः । तत्प्रजापतेर्वा एतदिराज्ञो योनेःमिथुनादू यजमानः

प्रजायते’—

इति प्रयाजादीनामिव त्रिदशानां विराड्‌डक्षरत्वमुख्यते !

अथ माध्यन्दिनीयके—

‘ऋतं चाभ्रिमहवर्हणी च, स्प्यं च कपालानि च, शम्यां च ऋष्णाजिनं च, उलूखल-मुसले, रषटुपले । तदस, दशाक्षरा विराट् । विराट् वै यज्ञः ।’—

इति ऋष्पाद्वीनामक्षरतव्सुकम् ।

ऐतरेयके च—

यदु गायत्री च, पङ्‌क्ति—च ते द्वे अनुष्टुभौ । यदुष्णिक् च, बृहती च—ते द्वे अनुष्टुभौ । यदु द्विपदा च विशालाक्षरा, त्रिष्टुप् च, ते द्वे अनुष्टुभौ । यदु द्विपदा च वृहद्‌,

जागती च—ते द्वे अनुष्टुभौ ॥’

इत्येवं ऋतवा द्व्योर्द्योरनुष्टुप्‌त्वम, तथ अनुष्टुप्‌कृतोरष्णिकृतिषुंभर्गात्रीजगतांश्व वृहत्या॑मपि च्छन्दोद्वयाक्षराणां सजातीयच्छन्दोद्वयाक्षरत्वमाह्यायते । तदेत-

देवमन्यत्रान्यत्र भूयसा ततच्च्छन्दःस्वरूपानिर्वेचनपरतत्च्छ्रोत्रवचनपरिस्रीलनया चत्वा-रोद्यो निष्कृष्य सिध्यन्ति—

( ९ ) छन्दःस्वह्पनिरूपकतयाभिप्रेतस ययेष्टसमुदायावयवतां गतस यस्य कस्यापि

इत्यजातस्य गुणजातस्य वा छन्दःपरिभाषायामक्षरसंज्ञा—इलेकः ॥

( २ ) क—तादृशैवाक्षराश्रयैर्द्वैद्युगुणैश्वरत्वविशातिसंस्यापुरणेः च सा मर्यादा गायत्री,

अश्रविष्यातिसंस्यापुरणेः च सा मर्यादा । उभयशिले—व चतुरुरतराणि तानि तानि छन्दांसि वैदितव्यानि । उत्तरोत्तरमेकैकाक्षरवार्धितपादत्वात् ॥

( २ ) ख—प्रातःप्रभानयेन चाष्टभिरक्षरैः कृता मर्यादा गायत्री, दशभिरविराट्, एकादशभिस्त्रिष्टुप्, द्वादशभिजगतील्पींछन्तीति—द्वितीया ।

( ३ ) एतद् पर्यायतुलितकस्य शिल्पाघुपयोगिनी मीतिरस्खन्न इति—तृतीया ।

( ४ ) मितेरपि न मितत्वेन रूपेण छन्दःस्वमपि तु कारणतापेक्षितस्स्वरूपविशेषज्ञ-नक्तावच्छेदकत्वेन—चतुर्थः ।

एतमेव निष्कृष्येमुसूत्र्य लौकिकाः, वेदिकाः, वाङिकाः, आर्षकाः सर्वे छन्दोयव-द्दारा यथाययं प्रवर्त्तमानाः सन्तीति तत् तत्रोक्तेश्यम् । तदित्यस्मिंश्रेपू छन्दोयवहारेऽपि छन्दःप्रतिष्ठातत्चं वैशयेन प्रदर्शितं भवति ।

वाङिकेष्वपि छन्दः—स्वराःसामिववाशयसाम्येनार्णानामपि नियतसंस्यावच्छ्छानां, संके-शोपवेशाश्र्यं गायनादिछन्दोविभेष्वरूपोपलभ्येस्तत्त्वेष्वेभिरपकेषाधिष्ठानस्य प्रस्तारादि-क्रियाभिनेयसामृत्य छन्दःप्रतिष्ठातत्चमतिष्ठते । सा च मात्राश्रित्याप्रधाना, अक्षरंस्वाप्रधाना, ऋक्स्वर-स्वाप्रधाना, नियतमात्राक्षरस्थानप्रधाना चेति त्रिविधाप्यनिरूप्यषूपा गायनादि-शब्दैरलक्ष्यते । तस्याश्राश्राणि धर्मः । अक्षरेषु चेयमनुगतेऽति कृत्सा तस्याछन्दःप्रति-छाया ब्रह्मत्वम् । तस्माच्छन्दस्तत्त्वविज्ञानेन सर्वमिदं विज्ञातं भवतीति विद्वेयम् ।

अथान्यः: प्रकारस्तत्र— 'श्रोत्रियस्छन्दोदधिते ।' इति पाणिनि सू० ५।२।८४ । 'बहुलं छन्दसि ।' इति २।४।३९ । इत्येवमादिभिः सूत्रजातेषु; 'युक्तच्छन्दांसधीयीत मासान् विप्रोऽर्धपञ्चमान् ।' इति 'कामात्मकान्छन्दसि कर्मयोगा एम्भिव्सुमुक्तः परमश्रवीत ।' इत्येवमादिभिः स्मृतिजातेपु; 'आसीनमहोक्षितामायः प्रणवच्छन्दोदश्श्निव ।' इत्येवमादिभिः काव्यजातेषु; एवमन्यत्रात्रनैयत् 'च वेदविषयतया छन्दःसुत्रः प्रषु-ज्यते । 'अनन्ताश्च वेदाः श्रीयन्ते'—इत्यनवच्छिन्नलवडवच्छेदताझुपपत्त्या सिद्धान्ति-रक्तत्रैकत्वलव छन्दःशब्दस्य—इते च ते । अत्रोच्यते—पारमगयीतस्याम्भविषयक-

च्छन्दोमिरेव सर्वस्य वेदस्य छन्दोनातद्धदादेव च मेनेन तत्स्वितपतेस्चातस्याताच्छन्द-न्यायेन तत् तदुपचार इष्यते । किं च पृथिव्यादिलोकानामध्यासीदेवां च ततच्छन्दः-श्छन्दितानामेव स्वरूपलभानात् कार्यकारितवव्यवस्थापनाच्चेह याज्ञ-वेदे भूयसा छन्दसामृटनेनाच्छन्दःप्राधान्याच्छन्दःशब्दोपचार इष्यते ।

उक्तं च सर्वेषां कार्यजातानामाधारभूतं प्राकृतं छन्दो ऋक्सामलयम् । तदृगुक्तधर्म- प्रतिपादनपरः प्रन्थच्छन्द उच्चते इति मुक्तम् । साङ्ख्यनैयायिकवैदान्तादिष्वप्यप्रतिपादनप-

रेषु ग्रन्येषु साङ्यादिशास्त्रदत्तवत् । तथाहि च गौणवृत्त्यां कविकननत्र प्रयोर्गेडपि मुख्यवृत्या-वच्छेद एव छन्द इति संसिद्धम् ॥

अथ छन्दोवादः ।

ननु किंमिदं छान्दमिति जिज्ञासायां गतियत्यवपरिच्छित्यतिरेकेण छन्दःस्वरूपं निरूप्यते तच्चावकल्पते । गतियत्यवपरिच्छेदाच्छन्द इदं सामान्यान्तरत्वात् । न च वृत्त-लेयो ध्वनिरिति गतिवैषम्यो मेदाः, लिप्यध्वपरिच्छेदितरङ्गैष्वपरिच्छिन्नतिरसङ्ख्ययोगस्य द्वै मेदौ, वर्णच्छन्दो गण-छन्दो मानाच्छन्द इति छन्दसकथयो मेदाः,—इत्येतेषु मेदेषु चतुर्णां नितान्तवैषम्यं प्रतिपद्यत इति वाच्यम् । आपाततस्तेषां मेदकल्पनायामपि वस्तुतः स्वरूपानतिरेकात् । तथाहि—गतिनै मध्ये वृत्तिध्वन्योर्वेण्यवेदीयपदार्थायंवाच्छन्दसङ्केत वर्णोपलक्षितवेदपि वर्णानात्मकत्वात्तन यथापि वृत्तिध्वन्योरप्रवेशः प्रतिपद्यते । अथाप्येष लयः खलु यतितारतम्यानिबन्धनो न यतरतिरिच्यते । अथमेव तु लयो गतिध्वपरिच्छित्तिशाब्दान्त-रेणाम्प्राक्ष्यायते । तयोविंवेकेऽपुलम्भात् । मसजसतगणेऽपि हि वणैर्मिनीयमानेऽभू-चारमितुरुघारणसामञ्जसमनुभूयते । जसयोः स्थाने तभयोः सङ्िवेशे तत्त्वस्यसुचार-रचनकृतता भवति । तत्र द्वयं हितीयः सङ्गणोडवसम्मी विशिष्टमञ्जनतात्प्रविचार-मानः स्वयमवच्छम्भुसंस्थापयति खान्ते । तदिदमवच्छम्भितंव तत्र केन रूपेण—? द्वादशाक्षररज्जेन वा, शाड्लविक्रीडितसंवलनिःश्लेषेन वा, तथाविधसत्त्वेन वा गणतुरी-यत्वविधिष्टसत्त्वेन वा, मगणोत्तरतरवविशिष्टसङ्गणोत्तरतरवविशिष्टसत्त्वेन वा ? । नाधः—मरमनययेषु नगणघटकस्य द्वादशाक्षरत्वेदृश्यवच्छम्भानपेक्ष्यणात् । न द्वितीयः—तत्र मगणजगणादीनां विशिष्टम्भनिपेक्ष्यणात् । न तृतीयः—तत्रैव द्वितीय-सङ्गणस्थानवच्छम्भितत्वात् । न तुरीयः—सजससङ्गेषु तुरीयस्यापि तस्य तदनपेक्ष्यणान् । तस्यान्मसजोत्तरसगणघटकत्वेनैव रूपेण तस्य द्वादशाक्षरस्यवच्छम्भितत्वं वाच्यम् । तथाच न मस्स सङ्गणावहितपूर्ववृत्तितनेऽवस्थानं, सस्य मगणोत्तरवृत्तित्वजगणपूर्ववर्तित्वाभ्यां, जस च सङ्गणद्वयमध्येवर्तित्वेन । सस्स पुनर्जगणोत्तरवर्तित्वतगणप्रार्तित्वलाभ्यां चेै्ये-वमवस्थानकम एवावधपरिच्छित्तिः स्यात् । ततः कमात्र्यच्यवमानानां तेषांसुचारणे किश्चितानुभवात् । अथेत्यं पौर्वापर्येणोचारणमेवाञ्ं लयगतिविशेषः स्यात् । निश्चित-रीत्या तेनैव रूपेणावच्छम्भसापेक्ष्यणात् । अवच्छम्भापेक्षाप्रयोजकत्वाप्रयोजकत्वाभ्यामेव न लयगतिप्रत्यवमर्शोऽत् । तदिदं पौर्वापर्यं च मसजसनां प्रकाश्य कमिकावस्थान-लक्षणाज्ञातिरिच्यवने—इति लयगतेरनतिक्रान्तिः । यतक्ष मसजोत्तरस-घटकत्वेन यतिमत्त्वं हेतवे, ततो यतिमत्त्वव्याप्ततया मसजोत्तरसघटकत्वरूपाया लय-गतैरपपरिच्छेदोर्व यथपर्थान्तरत्वमापातत: प्रतिभाति, अध्याप्यवच्छम्भप्रयोजक-त्वोपलक्षितपौर्वापर्येणैव गतिरूपत्वप्रतिपत्या अन्वयव्यतिरेकाभ्यामस्याः

वस्तुमभय गतिस्वरूपसंपादकतया च गतिप्रहणपे तद्रहणसंभवः । तस्मादासां यति-यतिपरीच्छत्तीनां नैकान्ततोऽर्थान्तरतदुपलभामहे--इति सिद्धमासामैकध्येयम् ॥ एव-मेवावष्टम्भप्रयोजकत्वप्रयोजकलोपलक्षितपौर्वापर्येणावस्थितानां मस्जादिगणानामेक छन्दस्त्ववादः छन्दसो यथप्रथोऽन्तरतद्वभावातः प्रतिभाति अथापि 'स राजा संरत्तः' 'स पाचको जातः' 'स नेदानां कुङ्डली न दण्डी' इत्यादिषु विधिविशेषघोभिविशेषल्वप-दृष्टयोरपि विशेषणमात्रविभ्रान्तरत्वदिहापि व्याघवान्मसजादिगमसमवेतस्य तत्प्र-वृपर्यैव छन्दस्त्वसिद्ध्या छन्दसो गतियतिपरीच्छत्तीनामतीरेरफलं फलतोल्लहे छन्दः-सोऽर्थान्तरतत्परिक्षारण; इति—चेदु—अन्रोच्यते—मसजोतरसगणचरमावयवोत्तस-त्वावच्छेदेन ततगतव्यवहितपूर्वलावच्छेदेन च वर्णयानोडयमवष्टम्भाख्यावच यातिर्ये चा-धपरीच्छत्तिनां वा छन्दः; गत्यादीनामवष्टम्भवदेशविशेषे नियतत्वामावात् ॥ १ ॥

अथ गतिस्वावष्टम्भः । अवष्टम्भप्रयोजकलोपलक्षितपौर्वापर्येस यतिरूपतया तस्य गतिरूपसंपादकत्वेपी तत्वसांभावात् ॥ न चाव्यपरीच्छत्तिः, गतौर्हि स्वमार्गप्रत-प्रच्यवमानायाः किञ्चित् कुरूपत्वमभूयते । यतस्तु तस्याः सौन्दर्य सोन्दर्यं वा विशिष्टे, साधुपरीच्छत्तितरीति गत्वयवसन्निवेशशिल्पेरुपायानुस्स्था गतिः॥सैमवात् । यथा स्थूलतकृत्स्नवसाम्येनानुवाचचतुःश्रोपादादिसाम्येन दिक्साम्येन च वर्णादिलिपीनां सौन्दर्यं वाचनसौकर्यं चानुभूयते, तदभावेन च बालकादिलिपीनां कुरूपत्वं वाचन-किञ्चित्त्वं च । तथा च स तत्र लिप्यादीनां शिल्पीनां चमत्कृतिहेतुत्वं दृश्यते ॥ न वा छन्दः—विलक्षणगणपौर्वाप्यनि-च्छत्तिगेलयतिरिफलं सुचचमिति दृश्यते॥ न वा छन्दः—विलक्षणगणपौर्वाप्यनि-वन्धनायां गतौ मात्राव्यवस्थार्निबन्धनत्वच्छन्दस्त्वस्याप्यसंभवात् । २ ॥

अथ एतद् छन्दो गतियतिपरीच्छत्तिभयोदितरस्य प्रतिपद्वते—इतीत्थमेषा-मथोऽन्तरतद्वं संशिदम् ॥ अत एव 'न इत्तदोषान् पृथग् यतिदोषे इत्तस्थ यत्यात्मकत्वा'-दिति पूर्वपक्षीकृत्य—'न, लक्षणस्य पृथक्त्वादिति' समाधानिह वामनेन काव्यालङ्कारसूत्रेऽपि । यतु केचित् अन्येषमार्योऽन्तरतद्वेपी छन्दोऽलङोरैक्येध्मेवाभ्युपगच्छन्ति, तदसत् । मत्स्थ-नदोषध्वमितवसंभववादिलयलम् ॥

इति छन्दसोऽर्थान्तरत्ववादः ।

अथ छन्दोविमक्तिवादः-अयेदं छन्दः पचषा—आनादिटचछन्दः, बृहच्छन्दः, अतिक्नरः, इतिच्छन्दः, प्रतितिच्छन्देथेः मेवात् । तत्र पचानादिटचछन्दांसि—उत्कमलुकं मष्यं प्रतिष्ठा सुप्र-तिष्ठा चेति । अथ सप्त बृहच्छन्दांसि—गायत्री, उण्णिह, अनुष्टुप्, बृहती, पङ्किः-, त्रिष्टुप, जगती चेति । तथा सप्तातिच्छन्दांसि—अतिजगती, शकरी, अतिशकरी,

अद्भिः, अलद्भिः, धृतीः, अतिधृतिरिति । एवं सातैव कृतिच्छन्दांसि—कृति:, प्रकृति:, आकृति:, विकृति:, संकृति:, अभिकृति:, उत्कृतिरिति मे दात् । अथोत्त ऊर्ध्वं प्रतिच्छन्दस्तच्छं संस्रायते । नन्वेतदृृहच्च्छन्दोऽभिप्रायेण सातैव छन्दांसि भवन्तीति भूस्साः श्रीयते, तत्कथं मे तवान् प्रपञ्चच्छन्दसामिध्यायते ? उच्चयते—पिङ्गलप्रक्रमे—'छन्दसां यो रसोदयक्षरत्, सोऽतिच्छन्दःसमभ्यक्षरत् । तदतिच्छन्दसोडतिच्छन्दः-स्त्वम् । सर्वेभ्यो वा एष छन्दोभ्यः सन्निर्मितो यतः पिङ्गलः' इत्याम्नायते । तत्र छन्दः-

सां रसस्वरसरूपः । 'चतुरक्षराभ्येव छन्दांस्यासन ।' इति छन्दोव्यूहनश्रुयते । तथा हि—छन्दोव्यूहने तावत् चतुरक्षरा गायत्री त्रिष्टुप् जगती च । तत्र जगत्याक्षर-व्यसङ्ख्याभि, त्रिष्टुभ एकाक्षरै च समादाय गायत्री तावदष्षाक्षरा कियते । इत्यै कृते अष्टाक्षरा गायत्री, चतुष्करा त्रिष्टुप्, एकाक्षरा जगती सिद्धा । अथैवंरूपा गायत्री स्वयंसंयुज्य त्रिष्टुभौ सम्पादयति सा त्रिष्टुबेकाक्षराश्च संपद्यते । एवं संपन्ना च त्रिष्टुप् स्वयं संयुज्य जगतीं संपादयति सा जगती द्वादशाक्षराश्च संपद्यते । गायत्री, त्रिष्टुप्, जगती चैति त्रीणि छन्दांसि सर्वाणि छन्दांसि भवन्ति गायत्र्युष्णिगनुष्टुप्छवृहती-पङ्क्तिनिष्टुभजगतौ । तत्राहुष्टुप्छन्दः, उष्णिक्रतितुष्टुभौ, गायत्रीजगतौ, चेलेषु चै दै दै संयुज्य दै दै गृहलौ सम्पादयत्—इत्येतेषाम् वृहतीरूपतया वृहच्च्छन्दःशब्देनाख्यायानम् । तथा च श्रूयते—'वृहती वै छन्दसां स्वाराज्यमानशे' इति । तदित्यं छन्दःसिद्धो

तथा चतुरक्षररूपैः रसैः जगतीमयैस्तावान् पिङ्गलोऽभवत् । तद्वाख्याभागदधि-च्छन्द इत्युच्यते । अथ पञ्चदशीसंवत्सरौ, चतुर्दशवत्सरग्रादसौ, त्रयोदश्यूनविंशतौ, चेलेषु चै दै दै संयुज्य दै दै घोटकसौ सम्पादयत्—इत्येतेषामितिच्छन्दोरूपतया अति-च्छन्दःशब्देनाख्यायानम् । एवमन्वविसृष्टरं पुनःस्वरक्षराधाने योविशलक्षरं भवति । तत्र कृतिशब्दः । तात्कियोत्तरं तज्जातीयक्रियान्तरसंनियोगे कृतिशब्दो दृष्टो वर्गवत् । तथा चेहापि द्विविधचतुर्विधैषु, एकविंशतिपञ्चविंशौ, विंशीष्टचतुर्विंशौ चेलेषु चै दै दै संयुज्य

दै दै ऋष्योविंशौ सम्पादयत इति कृतिच्छन्दोरूपतया कृतिच्छन्दःशब्देनाख्यायान्ते । तदित्यं सति कृतिच्छन्दसामिध्यद्वातिच्छन्दसां च जगल्यामनुभावः सुवचः । प्रतिच्छन्दांसि तु छन्दःसमुचयरूपाणीति नातिरिक्त्यन्ते । अधानादृष्टच्छन्दसां गायत्र्या-मनुभावः; तत्र स्वराजि चतुरक्षरदृध्या याज्ञश्या:, तत्र स्वराजि चतुरक्षरदृध्या आस्थौः; स्वरूपाध्यानात् । तदुक्तम्—

'उच्चादिपञ्चकं कैश्चिद्वात्रीलेव कथ्यते । सथा वातिजगत्यादि त्वतिच्छन्दः प्रवर्ण्यते' इति ।

तथा चातिजगत्यादीनां जगल्याम्, उच्चादीनां तु गायत्र्यामन्तर्भावसंभवात् समैव छन्दांसोति याज्ञिकानामिमानः ।। तदिदं छन्दः पुनर्द्वेधं—मात्राछन्दो वृत्तच्छ-न्दक्ष । तत्र मात्राछन्दस्सुक्लानि गायत्र्यादिति सत्तैव । तानि जातिभेदेन पृथग्

व्यपदिश्यन्ते । अथ मात्राछन्दसां गायत्र्यादीनामेकैके डवान्तरविशेषा वृत्तच्छन्दांसि । तानि वृत्तिमेदेन पृथग् व्यपदिश्यन्ते । यथा मातृकाविभाजिकाश्चतस्रो ब्राह्मणादिजातयः, ब्राह्मणादिविभाजिकास्तत्तद्ब्राह्मणादिगता अवान्तरविशेषरूपा वृत्तय इलेवमात्रयूह्यमिति याविकानां प्राचामतुसारेण व्याख्यातम् । नव्यास्तु छान्दसिकाः पुनरन्यथान्यथा विभज्य व्याचक्षते ।

( ९ ) तत्र पद्यजातं द्रेधा—वृत्तं जातिश्व । यत्र नियतवर्णव्यवस्थया छन्दःसिद्धिः- इत्तम् । यत्र तु नियतमान्त्राव्यवस्थया छन्दःसिद्धिः सा जातिः । तथा चोक्तं नोरीरेणः— 'पदं चतुष्पदी तच्च वृत्तं जातिरिति द्विधा । वृत्तमक्षरसंसख्यातं जातिमात्राक्रकता भवेत् ॥'

हलायुधोप्प्याह— 'पदं चतुष्पदी तच्च वृत्तं जातिरिति द्विधा । एकदेशस्थिता जातिरेवं लघुगुरुस्थितम् ॥'

( २ ) परे तु वृत्तिजातिरिति द्रेधा विभज्य तयो रुपभयोरेव वृत्तशब्देन छन्दोऽव्देन च सामान्यतो व्यपदेशमिच्छन्ति । वर्णवृत्तं वर्णेच्छन्दः, मात्रावृत्तं मात्राच्छन्द इति । तथा चैषां मतेऽ छन्दोविशब्दयोः पर्यायत्वाच्चिल्म् ।

( ३ ) छन्दःपरिमलकरास्तु तयोः पर्यायत्वमेव प्रख्याप्याय— 'मात्राक्षरसंसृष्टनियता वाग् वृत्तम् । ग्लस्मुवेतस्रलक्षणेण नियता वाग् छन्दः ।' इति । इलेवं व्यवप्य … इति । तथा च तन्मते—

'उच्चात्युक्का तथा मध्या प्रतिष्ठा सुप्रतिष्ठितष्ठा । गायन्रुपुणिगनुष्टुप् च वृत्ततीपद्क्जिनित्रिभम् ॥ जंगती चातिजंगती शाकरी चातिशाकरी । अच्यलश्रेष्ठा वृत्तिः सातिः ऋतिः प्रकृतिराकृतिः ॥ विकृति संश्रृतिर्यातिरिति ऋकृतिपञ्चक्खाः । एतासु वर्णच्छन्दांसि तत्तद्वचान्तु तु इतताः ॥

एवमेव षडादीनां मात्राच्छन्दस्त्वेमध्ये यते । तद्वान्तरभेदानां जातित्वमिति सिध्यति ॥' - इति ।

( ४ ) अपरे तु पुनरन्यथा विभज्य व्याचक्षते । तथा हि— पद्यच्छन्दस्तावब्रेधा—वैदिकं च, लौकिकं च, उभयसाधारणं च । यत्र लोकिकमुपलक्ष्य— 'मात्राच्छन्दोऽक्षरच्छन्दोभयात्मकस्तत् । त्रितीयमक्षरच्छन्दोभयात्मकं तु लौकिकम् ॥ आर्यागुदीतिपर्यन्तं गणच्छन्दः समीरितम् । मात्राच्छन्दः शुलिकान्तमौपच्छन्दसिकादिकम् ॥ समन्यान्युदकृतो यावदक्षरच्छन्द एव च ।' - इति ।

( ५ ) परे तु पदच्छन्दःक्षतुरुः—अक्षरच्छन्दः, मात्राच्छन्दः, अक्षरगणच्छन्दः. मात्रागणच्छन्दस्त्वेति भेदात् । यत्र मात्राणां न्यूनातिरेकेऽप्यक्षरसंख्यानां तत्त्वं तदक्षरच्छन्दः । यथा वेदे बहुलं प्रयुक्तं गायत्रीत्रिष्टुप् वृजगत्यादि । यत्राक्षराणां न्यूनातिरेकेऽपि मात्रासंख्यानां तत्त्वं तन्मात्राच्छन्दः—-यथोपच्छन्दसिकवैतालोयादिकम् । यत्र पुनरक्षरगणानां क्रमसंनिविष्ठानां व्यवस्था स्वरूपसिद्धिसत्नाक्षराणां गुरुलघुस्थानानां च नियतत्वादक्षरगणच्छन्दस्त्वेन व्यवहारः । यथेन्द्रवज्रासमघरावसन्ततिलिकामन्दाक्रान्तादि ।

अथ यत्र मात्रागणानां क्रमसंनिविष्ठानां व्यवस्थया छन्दःसिद्धिस्तत्राक्षरनियमाभाव-न्मात्रागणच्छन्दस्त्वेन व्यवहारः । यथा आर्या गीतौ हाकुङ्डलिकादि—इत्येवं पश्यन्ति । अर्थ-जातेष्वप्याकाशवाय्वादिष्वेषामेव चतुर्णां छन्दसां भेदानाविध्यम् । अत एवैक एव भावो द्रव्यगुणकर्मैषु भैषजोद्रग्रुपैषदवान्तरानेकरूपैरपि भेदेन ससुत्पच नानात्वं प्रति- पद्यते । तदतदेषां विमिश्रच्छन्दस्कानामर्थजातानां छन्दोभिर्वन्धनं एवातिरेक इति यत् स्वरूपनिर्धारणप्रकरणे वेदसमीकषायां वैषेयेन प्रदर्शिततम् ॥

तदित्यं केचिद्दिशोऽश्माख्रिल्यै त्रेधा चतुर्धा वा विभक्तानामप्येषां मात्रागणव्यवस्थानिबन्धनेषु गणत्रयेषु वर्णव्यवस्थासामान्याद् वृत्तान्तरतिरेकं पश्यन्ति द्वैधदार्शिनः ॥ तथा च सिद्धम्—ऋतशब्देन व्यपदेश्यं वर्णवृत्तमेकम्, जातिशब्देन व्यपदेश्यं तु मात्रावृत्तम्- परमभीतिथ्यं दृश्यते पदच्छन्दो भवतीति ॥

तत्र यथापि मात्रानियताक्षरव्यूह एव छन्द इत्युच्यते—यथापि च मात्राप्रस्तारस्वरूपपाणां वर्णप्रस्तारेऽपि वर्णप्रस्तारसरूपपाणां च मात्राप्रस्तारे यथायथमनुर्भावो दृश्यते- अतं एव तु द्वास्मातिमात्राप्रस्तारसरूपविशेषात्मिकाया अष्टादशमात्राप्रस्तारस्वरूपविशेष- शास्त्रिकाया वेदवज्राया मात्रावृत्ततत्मनुभूयपपगमेय यथा वर्णवृत्ततयाभुपपत्तिदेश्यते, न तथा 'दि खि खि' 'खागः प्रमोदाः' इति लक्षिताया: प्रमोदाया:, 'डुजं डुञ्ज डुञं डुक: प्रमदा' इति लक्षितप्रमदाजातिबहिभूवेनाभ्युपगमः क्रियते । ततो वर्णवृत्तमात्रावृत्तेति- भेदकरणमापाततो निमित्तं प्रतिभाति;—अथापि पिण्डाक्षेपणीयमद्धीरोधीव्याधू वर्णवृत्- त्वमात्रावृत्ततल्लाभ्यां विभज्य तद्वार्यायते । तस्य चैतस्याक्षरव्यूहस्य यथेच्छं विवक्षित- त्वेनानेकधातवाद्वहवचनः । तथाहि—प्रस्तारप्रतिपद्यानां स्वरूपाणां मध्ये यानि यानि गतिसंपन्नानि स्युःस्तानि कवचिदेकान्त्येन प्रयुक्तानि छन्दांसि भवन्ति !

कचिदु सजातीयानां विजातीयानां वा तेषां द्वयेन त्रियेण चतुष्टयेन पञ्चकेन षड्धादिनां वा यथेच्छं कृतानां गतिसंपन्नानां तत्र तत्र छन्दोव्यवहारः । तदुक्तं भगवता पिङ्गलेनापि- 'एकद्वित्रिचतुष्पादुक्तपादम्' इति । शाङ्क्कायनोडप्याह—'पदं पदैः, षट् समेलयतिच्छ- न्दसाम्' इति । अत एव—'आयाहि मनसा सह' इति (ऋक् १०१७२१),—'द्विपदा: यांसती'खे तेरयनाझाणे (५।१९।१०)। 'आयाहि मनसा सह' (१०१७२१) 'इमानुकं' ( १०१५३१ ) 'अभुरेक:' ( ८।२९।९ )—इति द्विपादासुक्कान्तीयाश्चलायनसूत्रे (८। ३८ ); 'आयाहि शन्तं उषसं द्वैपदंमिति—सर्वानुक्रमण्यां च द्विपदात्वेन व्यवस्थि-

तासु अपि 'पितुस्तो नैःसस्यः ( १०१७२१३ ) ऋचश्रुतुपात्संसारपङ्क्तियुदाहरणत्वमाश्र्यातं वेदार्थदीपिकायाम् ।

'द्वादशाक्षरयोमध्ये पादावशेषकरौ यदि । यस्याः संसारपङ्क्तिः स्यात् पितुस्ततो न तन्तुमितः ॥' इति ।

'द्विरिदुपदास्त्वनः समामनन्तीति' (सर्वाड:) सूत्रयता भगवता कालायनेनापि द्विपदा-त्बेनाभिप्रेतानां सर्वासामेव ऋचां शंसनकाले ताभ्यां द्वाभ्यामेव पादाभ्यां छन्दःपूर्तिः,

अयाध्ययनकाले तु द्वयोर्द्विपदयोस्तुर्भिः पादैश्छन्दःपूर्तिरभिप्रेयते । तेन यासां शंसने दर्शर्चत्वं, तासामेवाध्ययने पुनः पञ्चर्चत्वमिति चुप्रसिद्धं याज्ञिकानाम् ।

एवं षड्ढिगायत्रैर्जगतीकारतया एकमेव महापङ्क्तिश्छन्द इष्यते, न तु गायत्रीषु समुचयः ।

आतद्धमे प्रगाढे तु दशभिर्यतैर्जुष्टो गायत्रीद्वयस्य न समुचयेन तृचः प्रगाथ इष्यते न त्वैवैकं छन्दो नवाच्च महापङ्क्तिसमुचय इलष्यवधेयम् ॥

अथापि व यत्नैवं द्वयोरप्यार्णा वाचिकानां वा समुचयवस्तुनि द्विपात्, त्रिपात्, 'चतुष्पदित्येवं पादव्यवस्थापि-च्छन्ति ।

सेयं पादव्यवस्थापि नूनं विवादाधीनेव ।

उत्तरोटप्रस्तारस्वरूपे पूर्वंपूर्वप्रस्तारस्वरूपाणमनुच्चोचतुष्पदयामेकपादत्वस्, एकपद्यां चतुष्पदत्वस् च वकुं शक्य-त्वात् ।

यथा द्वाभ्यां पङ्क्तिभ्यामेका चम्पकमाला भवति, यथा वा प्रमाणिकाद्यैर्धेन गच्छवामरम्, प्रमाणिकादृग्येन गीतिका च जायते ।

इतमन्यत्रापि दृष्टव्यम् ।

अत एव—

'सुरगुरुवाके नहि गुणदोषौ जघुरिति केचित् च पुनरन्त्ये । शुभमशुभमं यत्फलमिदं सुखं चपरं युक्तं प्रथमगणे तत् ॥'

इत्यत्र यदि विवाद्यते—द्वौ श्लोकौ संभवतः यद्वा विवाद्यते—एक एव श्लोकः स्यात् ।

अथ विवाद्यते—एकोऽर्थमेवेदं संभवतीति पर्यन्ति ॥

अथ यत्थैकपादपि छन्दो भवति, तस्माद् पादसिद्धमिद्धनःसिद्धौ विशेष्योपपुज्यते; किंत्ववच्छेदकत्वेनैव छन्दःस्वरूपसिद्धौ भवतीति विशेष्यम् ।

यस्य कस्याप्यर्थस्य छन्दस् वा यथाकथंचित्प्रक्रियामाण्डवच्छेद एव तदर्यस् छन्दस् वा छन्दः ।

सर्वो-डप्यर्थः स्वच्छन्दसावच्छिन्नो भवति ।

यत्कु-विच्छित्तिविशेषोऽप्यत्रान्तर्ग छन्दः-शिल्पापरपर्यायमास्यायते, 'शिल्पं छन्द' इति श्रुते ।

तदप्यवच्छेदरूपत्वादेव ।

यदि द्वयमपन्छेदो नाम धर्मो जगति न स्यात्तर्हि जगदेवेदं न स्यात्, जगदन्तर्गतं वा य-लिङ्गचित् ।

एकमेव हीदं सदृशं तदवच्छेदमहात्म्यादनकेकधातवेन प्रतिपद्यमानं जगदृ-वति, तदनन्तर्गतं वा यत्किचित् ।

ऊदरदरोरोमिवाशिरोहित्पादाद्यवन्छेदाननुसृत्य-वत् ।

यथा होकस्मिन् श्वेतपद्मे शिल्पकृतानेकभङ्गिरेखावच्छेदमाहात्म्याद् गौरवः पुरुषो हस्तीखेवमद्योदनेकभावा: प्रादुर्भूय पृथक्त्वेन प्रतिभान्ते, न तु श्वेतपद्मा-पुरुषो हस्तीखेवमद्योदनेकभावा:

द्रविरिच्यंते । एकमेवैकस्मिन् सत्तये प्रध्माणि विश्वकर्मैकस्मातनेकभिदैरेखावच्छेदमादायान्य-दलिरिच्यंते । तथा च भगवान् कणादः— (वै. द. ११२७, १७)

'सदिति यतो द्रव्यगुणकर्मसु सा सत्ता । सदिति लिङ्गविशेषाद् 'विशेषलिङ्गाभावाचैको भाव:' इत्येवमाचार्यैकस्मादेव भावात् सत्ताप्रतिपदार्थप्रतिप्राणसच्छन्दोमेदेन सर्वेषां द्रव्यादीनां सत्तातिमन्त्रिति । तथाहि—एकः कश्चित्सत्तापरपर्यायो भावः प्रतीतिसिद्धः । स धर्माणां तारतम्येनावाप्यपाप्यभ्यानन्यथान्यथा स्वरूपं गमितोऽन्यथान्यथा पदार्थों भवति । धर्मसत्व्याद् द्रव्यगुणकर्ममेदेऽप्येधा—द्रव्याणि पुनर्नवधा; गुणास्तु सप्तधा, कर्मं पृथथा । तेषामेषां द्रव्यगुणकर्माणां सामान्यविशेषाभ्यां जाल्याकृतिव्यक्तिपदप्रतिप्राभ्यां ये समवायास्त एव पदार्थाः । यथा घट इति केषांचिद्रव्यगुण-कर्मणां सामान्यविशेषाभ्यामेकः समवाय इष्यते: पदार्थों भवति । एकस्मिंश्च घटसत्वे कतिचिद्रव्यगुणकर्मनि समवयन्ति । न च तेषां न्यायां सत्तातयी । यत् एव न द्रव्यगुणकर्माणीति यः पदार्थः;, अपि तु द्रव्यगुणकर्मण्येषः पदार्थः । अनन्ताश्चैवं पदार्थाः । तेषां च सत्तैकत्वनिबन्धनं पदार्थकत्वम् । द्रव्यगुणकर्मणां तु समवेमानेक-सत्ता । यथा हि यावद्रव्यधर्मैकस्यैव सत्ताया: प्रतीतावप्यनन्तरा घटपदार्थोंदेषु मिथः सत्ता निबन्धने, नैवं तत्त्वज्ञानसंसेकानां सत्ताया: पुनर्नान्तरा द्रव्यादि-पृथिवीति प्रयः । द्रव्यत्वं द्रव्यमिति प्रयः । सत्त्वं सदिति प्रयः । सत्त्वं सत्ता भाव इत्यार्थः । तदिदं सद्राव-द्रव्यभात्र-पृथिवीभाव-घटादिस्वानां विमिन्ना प्रती-तानामनुनेपि संक्षिप्यन् स भावलेऽपि प्रतिपयते—क्वचित्सामान्यमेव, क्वचिद्रिवेश भावः । तस्मैक्त्वाद्वायमेकः पदार्थः संसारो नाम । यो नित्यं सामान्यमेव, स सत्तानामेको नियं भावः । यस्मु तादेवैषोनन्ता नियपरमार्थनुदार्या इत्थेतस्य हेतवंते न संख्यादुं शक्यन्ते । यस्मु सामन्यविशेषात्मको भावस्तदनुरोधेनैवैते घटत्वपृथिवीतद्रव्यादिमिः सामान्यतो विशेषतस्तु गृह्यते: सर्वं एतैर्निलया: पदार्था व्यपदिशयन्ते । एवं हेतुभ्यां भातिर्थि-द्राभ्यों .सामान्यविशेषाभ्यां यथेच्छं विनियुज्यमानं सर्वेषामेषां सत्तासिद्धानां द्रव्यगुण-कर्मणां समवायोनेकत्वेनैकत्वेन च यथेच्छं नियम्यते । यथा गृहमिल्येको भावः,

अत्रणडकुच्यस्तम्भटत्कदारकपाटादयो यानेके भावः । एकमेकत्वानेकत्वोरेव द्रव्य-गुणकर्मणां समदायी समन्वयादनन्ता एते भावः पुरुषाख्याः;, एक एव वार्त्रं भावः पुरुषाख्य इति यावयते द्वैविध्येनापि व्यवहर्तुम् । स हि खल्वेकः पुरुषा भवति । अत एवामनन्ति—'द्वित्रो मायामिः पुरुषा इत्यते । तस्मैच सन्तं बहुधा बदन्ति । पुरुष एवं सर्वेम् । सर्वं बालिश्रदं ब्रह्म । एकमेवाद्वितीयम्' इत्यादि । तत्र यथायं पुरुषापरपर्याय एषं सर्वेम् ।

एक केवडुसामान्यभावो भातिसिद्धस्तथा सामान्यविशेषभावा नित्यविशेषभावाश्र सर्वेउपि भातिसिद्धा एव। जात्याकृतिव्यक्तिसमवायात्मकानां घटपटादिपदार्थानां सत्तासिद्धत्वेउपि सत्ताया: सत्तासिद्धत्वाङ्गभावात्। एकस्मिन् सामान्पे सामान्पविशेषभेदा नित्यविशेष-

मेदाक्ष भातिसिद्धा एव संबवन्ति। एतदभिप्रेक्षैव सूत्रयति—‘सामान्यं विशेष इति वृत्त्यपेक्षम्’ (वै. द. ११२३) इति। तथा च यदि सत्ता भातिसिद्धा तर्हि सत्तासिद्धा अपि सर्वेउत्ततो भातिसिद्धा एवेति सिद्धं सर्वस्यास जगतो विज्ञानरूपत्वम्। विज्ञानं हि नक्षाबेदनाश्रयान्ते। तदुपकारो हि ब्राह्मणो भवति। स विजानीते—विज्ञानमेव नक्षाबेदनाश्रयान्ते।

तदुपकारो हि ब्राह्मणो भवति। स विजानीते—विज्ञानमेव नक्षाबेदनाश्रयान्ते। सामान्यविशेषाभ्यामवच्छेदाभ्यां विवृत्य तदवच्छेदमहात्प्यादेव सर्व जगदुद्द्रावयति॥ तथा चैतदवच्छेदास्तदतदवच्छेदावच्छिन्नानां स्वणानां स्वच्छन्दांसि भवन्ति। स्वच्छन्द:संप्रत्यैव च तदर्थंसंपत्तिदर्शयते। यदि हि गोस्तरूपावच्छेदरूपायां रेखायां: किंचिद्विहन्यते, तावत्तैववस्तु यौ: स्वरूपाद् विहन्यते। तदवच्छेदाच्छादितस्य तु गो: स्वरूपाप्रच्यवो भवति।

तदिदमेवासु छन्द:सु: सहपाच्छादकत्वं स्वरूपपरक्षकत्वं च वेदे म्हरषय: समामनन्ति। अपैतदवच्छेदोपाधिभूतासु तत्स्वण्डस्यान्तरखण्डा अक्षररबेदनाश्रयान्ते। इति पर्यायेण वदान्ति। यथा संवत्सरच्छन्दस्त्वनिर्वाहकाणि द्वादशाक्षराणि मासा:, मासच्छन्दस्त्वनिर्वाहकाणि त्रिदक्षराणि दिनानि, संवत्सरस्य गायत्रीत्वे पक्षस्वपक्षवृत्तिविशन्तिरक्षरानिल्येवमनेकत सतपथादित्यादिषु प्रपन्चितम्।

तदित्यं यथैवार्थ: स्वल्काकारसच्छन्द:; वायुछन्द:, तेजरच्छन्द:, आपरच्छन्द:, पृथ्वी छन्द:; एवमेव शब्दतोडपि वर्णरच्छन्द:, अक्षरं छन्द:, पदं छन्द:, वाक्यं छन्द:, प्रकारणं छन्द:, इलेवमेषां सर्वेषामेव छन्दस्त्वं संप्रतिपन्नम्। एवं हि खल्ववच्छेदावच्छिन्न-

कलासामान्ये। सर्वेउपविशेषेण छन्दस्त्वेउपगम्यमानेउपि तदवच्छेदानुपौपयिकतया नूनमक्षरवयवस्थाजिनयन्तमेव छन्दोग्यद्धारमिच्छन्ति छन्दसिकाः। अक्षरं चेह मात्रानियतं भवति। परमानुतरसंख्यादेकमात्रिकत्वद्विमात्रिकत्वाभ्यामक्षरमपि दृश्यते भवति। तथा च मात्रानियताक्षरव्यूह एव, छन्दोदवच्छेद एव वा छन्द इति संसिद्धम्॥

इति छन्दोविभकवाद:।

अथ वैदिकानात्यवाद:—

ननु—वैदिकलौकिकवेदाच्छन्दसां द्वैविध्यमुपदिश्यते। तत्र न तु सवते किंनिमित्तोद्यमतीरेक? इति। तावत् सस छन्दांसि ससातिच्छन्दांसि सस इतिच्छन्दांसि चोपदिश्यन्ते, तावेव पुनलौकिका अप्युपदिश्यन्ते। यद्यपि प्राप्तमपिर्लोेपादिप्रन्वा मात्राच्छन्दांसि वेदे नोपदिश्यन्ते इति सिद्धमेषा लौकिफल्म्मू; अभ्यपि वेदोपाद्यान्त-

लोकेप्यनुवर्तनाsलौकिकरेकण वैदिकं न पस्माम:।

उच्यते—त्रिविधः खल्वपि छन्दोविभागः प्रयो्गभेदात्। प्रतिपाद्यते—मात्राच्छन्दः;, अक्षरच्छन्दः कमलच्छन्दोऽथेति। यत्र मात्रासमष्टिसंख्या न च्यवते, अथाक्षरसंख्या गुरुलघुसंनिवेशकमथ पर्यायेऽपु विलक्षणतामेति; तत्र मात्राणां प्रग्रहयतया मात्राच्छन्दोव्यवहारः। यथौपच्छन्दसिकादिषु, यथा वा शिखामालादिषु। अथ यत्राक्षरसमष्टिसंख्या न च्यवते, मात्रासंख्या गुरुलघुसंनिवेशकमथ पर्यायेऽपु विलक्षणतामेति; तत्राक्षराणां प्रग्रहयतयाडक्षरच्छन्दोव्यवहारः यथा न्यङ्कुसारणीविद्यारद्वहतीविद्यारपङ्क्यादिषु। एवं यत्र कमलसैव प्रग्रहयतया गुरुलघुसंनिवेशो नियतपौर्वापर्यस्तत्र सर्वेऽपि पर्यायेऽपु नाक्षरसंख्या च्यवते, नापि वा मात्रासंख्या। तसैतस्य कमलच्छन्दस्त्वं भवति, यथा सिंहोदतामन्वाकान्तारौलवक्रीडितादिषु। तदित्थं भूरसातिरेकेण सिद्धेऽपि वैविध्ये मात्राच्छन्दोभिवैदिकव्यवहारदर्शनालोके च भूरसा व्यवहृतोऽपि लौकिकलोपचारः। अक्षरच्छन्दोऽमिश्र लौकिकानामनुपचारायाह वेदे चानुपदं प्रातिलिकभावेन तदुपयोगात्तेषां वैदिकलोपचारः। अथ कमलच्छन्दसां नियतस्थानावस्थितगुरुलघ्वरनिवन्धनतया अक्षर-मात्रानिबन्धनतिरेकेण तैश्चैव विरुद्धुपचाराच वैदिकसाङ्गम्य्रैदिकत्वम्,—इत्येवमेशामुभयसाधार-णत्वं पद्स्यान्ति समीक्षादक्षः। अत एवं पिङ्गलादिप्रोक्तेषु छन्दोविकल्पादिग्रन्थेषु वैदिक-च्छन्दोभिसुदर्शनतया प्रतिपन्नेषु शुद्धवैदिकच्छन्दोऽनुशासनानन्तरम्; अथार्वाचीनप्रोक्तेषु छन्दो भाषाभाकृतपैङ्गलादिग्रन्थेषु लौकिकच्छन्दोऽनुशासनतया प्रतिपन्नेषु शुद्धलौकिक-च्छन्दोऽनुशासनानन्तरमुभयत्रापि कमलच्छन्दसामनुविधानमुपलभ्यत इति दृश्यम्।

यथोयत्र मात्राच्छन्दांस्यौपच्छन्दसिकादीनि, मात्रागणनाच्छन्दांस्यार्यादीनि, अक्षर-च्छन्दांसि न्यङ्कुसारणीवादीनि, तथाक्षरगणनच्छन्दांसि सिंहोदतादीनि—इत्येवं चतुर्थो विभागविधुनुन्नितं तथैव तत्वतिपत्तेः; तथापि प्रकृते वैदिकलव्—साधारणत्व-विवेकप्रसङ्गे तदवच्छेदकतया अक्षरच्छन्दस्त्व—मात्राच्छन्दस्त्व—कमलच्छन्दस्त्वधर्माणां विभाग इत्यवधेयम्।

नन्वेतावता प्रयोगसंप्रदायस्थितिरेवासिध्यते? आहोस्विद् वैदिकसमाल्यावलाद्विध्य-नतरसुपस्थाप्यते 'एषां वेद एव प्रयोगः; कर्तव्यो न तु लोकेपपीति'? यदुच्यते नेषां वैदिकसमाल्यावलोक्यते 'एषां वेद एव प्रयोगो नालोकेपपीति'? यदुच्यते नेषां वेद एव प्रयोगो नान्यत्र' यदि वा वैदिकसमाल्यावलोकनादेव वेदमात्रे प्रयोगोऽन्यत्र न भवति। प्राप्तिः प्रतिविधीयते। उभयथापि नोपपद्यते। वैदिकाक्षरच्छन्दःप्रतिपन्नानामनुष्टुप्-वेशां पथ्यान्त कविपुलादीनां वेदापेक्षयापि लोके बहुलोपचारस हृदयमानत्वात्, इत-रेपां च नित्युपजातिभेदानां रामायणमहाभारतभागवतादिपु प्रयो्ग प्रयुज्यमानत्वात्।

तस्मान्मात्राच्छन्दःकमच्छन्दोऽरोकेकान्तलौकिकत्वे ऽक्षरच्छन्ददसत्वु लोकवैदिकोभयमाधार-जन्य संशयेऽपि शुद्धवैदिकविषयता सर्वथा दूरपरास्तात्। अत्रोच्यते—पुरगणानिहासा-हिषु तावद् प्रबन्धवाचकानां पवित्रतानामप्त्युदेशेन वैदिकच्छन्दायार्वान्नपुमुनिभि-रांसान्तरप्रसिद्धा मत्रविशेषा एवंवानूद्य पण्डिता इति नानुवादे। लौकिकर्त्तं

प्रसज्यते। अनुष्टुप्विविषयोपणां तु पाद्यावृत्तिविपुलादीनां वैदिकत्वेऽपि विषयत्वसमत्वार्थ-समत्वात्मकमेदत्रयोर्विभक्तेऽप्युभयसाधारणत्वेन प्रतिपत्तेऽपु छन्दोज्ञातेऽवन्तर्भावात्। केको-पचारो न विरुध्यते। तस्मादुभयथापीदमुपपद्यते-वेदमध्ये प्रयोगोपलद्ध्या वैदिकानां वैदिकत्वमिहानूद्यते, वैदिकसमासत्व्या लोके प्रयोगप्रसिद्ध हेतोः प्रतिबन्धोयत इति। नन्वेसुभयसाधारणानां नैराप्रतिपत्तौ पथ्यावृत्तावदितरेषामपि छुद्वैदिकत्वेनाभिप्रेतानां गायत्र्यादीनां विषमवेनोपसंग्रहात्। किं त्वप्रसक्तिरिति चेत्-मैवम्। छन्दोऽ्याकृतिग्रन्थे "तत्रादौ विषमं व्यास्थास्यामः। स चतुर्ष्य्-वर्गं पदचतुष्टयेऽपि सुद्धतिरोगस्थितप्रचुफितं च" इति सूत्राभ्यां परिगणनस्थ वच्यमाणतया तदितरेपां विपमाणामुभयसाधारणत्वान्निराकरणात्। तस्मात् परिगणिततिरिक्तानां विषमाणां वेदमध्ये प्रयोगोपलद्ध्या सिद्धमेकान्तवैदिकत्वमिति निष्कर्षः॥

इति वैदिकान्तववादः।

छन्दोलक्षणवादः।

ननु गायत्र्युष्णिग्रहृद्वृहततीपदृत्रिपुप्छतुजगायादचछन्दो द्विपद्षा आन्न्रायन्ते। तत्र किं तावदेषां गायत्र्यादीनां गायत्रीतवादिकम्? दनुप्रतिष्ठते जिज्ञासा। न तावन्महर्षिपादैःक्षितषट्पदीतस्माधृतषट्पदैर्विपदीत्वं वा संग्रहन्ति। त्रिप-वेन चतुष्पात्वेन वाऽन्योन्यव्यभिचारात्। अथ षट्क्षरपादत्वं चतुष्पादश्रायत्रीत्वं, अष्टाक्षरपादत्वं त्रिपादगायत्रीत्वमिल्येवं भेदेन लक्षणं कार्य्यते। दृश्यते हि त्रिपाद-गायत्र्या वेदमध्ये गृहीतत्वमथाल्न्यासत्वपुष्णिग्या लोकवेदेऽभ्यासाधारणत्वामिल्यनयोभेद-प्रतिपत्तिरिति चेत्-न। गायत्रीसामान्यलक्षणस्य जिज्ञास्यत्वात्। नाप्येतदन्यतरत्वं गायत्रीत्वमिल्यनेनापि निर्वाहः। पादनिचृत्तः, समाक्षरपादेऽपि पादुगायत्रीत्वेन, पदपङ्क्तेः-पञ्चाक्षरपादेः पादगायत्रीत्वेनापि सुप्रसिद्धेः। किंच-षट्क्षरकेतरपादभावेऽसमाधिकारणं षट्क्षरपादसम्बन्धथामात्रं नाध्येतव्यं षट्क्षरपादेरिति लक्षणमपेक्ष्यते? आहोस्वित् षट्क्षरपादसम्बन्धथामात्रं नाध्येतव्यं षट्क्षरपादेरिति लक्षणमपेक्ष्यते? आहोस्वित् षट्क्षरादीनां गायत्रीत्वानापत्तेः। नान्न्यः; 'एकादशिनो परः पदकृत्सुचिराः,' 'मध्ये चेत् पिपीलिकमध्येऽति' कात्यायन-सूत्राभ्यामुष्णिक्कत्वेनैव प्रतिपत्तेऽरपि तथोचिरः-पिपीलिकमध्ययोगात्र्योश्चापत्तेः।

तस्मात् पादव्यवस्थायमव्यवस्थितवाचः पादव्यवस्थाघटितं लक्षणं व्यर्थप्रप्त इति स्थितम्। अस्तु तर्हि चतुर्विशलक्षरावाच्छन्दत्वमिति चेतदपि नः-"नाक्षराच्छन्दो वेति॑क्षा द्वाभ्याम्" इति शतपथश्रुतेः ( १९१२१२ ) "नह्य-केनाक्षरेणान्यच्छन्दो भवति न तो द्वाभ्याम्"—इति कौथितकिश्रुतौ ( २७ अध्या० ९ ) 'न वा एकाक्षरेऽछन्दोऽस्ति वियन्ते। न द्वाभ्यामिति' तैरेयश्रुतौ ( ९१९१६ ) तथान्यत्रापि चैकादशिनोऽनितरेके डपि गायत्र्यादिन्च्छन्दोऽव्याप्तप्रत्याह्याप्तिस्य भ्रग-सम्बेऽनान् तथाविधान् शुनिःप्रामाण्यसिद्धानां नित्यदुरिंगादीनां गायत्रीचिशेषतया

चतुर्विंशलक्षणरवच्छिन्नमतया गायत्रीतवानापते: । तत्र—‘न्यूनाधिकेनैकैन निप्ठुरैरिजौ’ 'ग्राभ्यां विराट्सुराजौ,' 'पादपुणार्ध तु कैप्रसयोगैकाक्षरीभावान् वृहोन्दि'ति (सर्वा. परि.) सूत्रोपदिष्टया व्यूहमर्यादया चतुर्विंशलक्षणरकत्वं सेत्स्यतीति चेत्—सत्यम्; एवमपि प्राजापत्याऋषिदेव्यादीनां गायत्रीविशेषाणां गायत्रीतवसिद्धिस्था स्यात् । तत्र व्यूह-मर्थादयापि चतुर्विंशलक्षणरावच्छिन्नत्वासिद्धे: । न च—चतुर्विंशलक्षणरावच्छिन्नत्वमात्र्यं-

ज्यत्रीछन्दस्त्वमात्राक्षररावच्छिन्नत्वं प्राजापत्यागायत्रीतत्वं पदपदार्थरावच्छिन्नत्वमात्रसी-गायत्रीतवमित्येवंप्रस्थानामपि गायत्रीतवभियेंव प्रसिद्धानां विधानां गायत्रीतवविधानो प्रांतविशिकलक्षणानि भविष्यन्तीति वाच्यम्;

नतुर्विंशलत्यक्षररावच्छिन्नत्वादीनां विभाजकतावच्छेदकत्वसिद्ध्यर्थं विभाज्यतावच्छेदकस्य गायत्रीतवस्यादि यावदस्य तासामस्थानामपि विधानां गायत्रीविभाजकत्वासिद्धे: । छन्दस्त्वात्कविभाज्यतावच्छेदकप्रसिद्ध्यर्थं विभाजकतावच्छेदकधर्मोप्रसिद्धा सप्त-चछन्दांसि—इति सर्ववेदे प्रसिद्धविभागानुपपत्तेः । तस्मादयं गायत्रीसामान्यलक्षणं क्रियिदपेक्षणीयमिति चेत्—अस्मेवम् । सर्वच्छन्दः कानिष्ठच्छन्दस्त्वं गायत्रीतवमिल्येवं तावदभिसंधास्यमः । गायत्रीपुरोगमिनि हि चतुरुतराणि सर्वाणि च्छन्दांसि भवन्ति ।

तत्र गायत्र्याः सर्वच्छन्दोऽपेक्षया समाक्षरघटितत्वात्कानिष्ठत्वं शक्यं वकुम् । ननु वेदं सत्यानादिस्थच्छन्दसामुक्तकलापोऽभ्यप्रतिष्ठासुप्रतिष्ठानां सर्वच्छन्दोऽपेक्षया स्वल्पाक्षरत्वाद् गायत्रीतवमातिप्रसज्येत! । वेदे गायत्र्यादीनामेव छन्दसां सुप्रसिद्धेस्तेऽपि छन्दस्त्वमेव नातिरिक्ति तु नामकम् । तांश्चश्रुते—“चतुरत्तरेषु छन्दःसु रक्तो विधृतः—एको गायत्रीमेकाहसुनुरेकाशुष्णिहमेकानुष्टुभं-वृहल्ला पद्मास ईयुः पङ्क्ति-मेकाहसुपेयुः तिख़्टभा षट्शं मासमीयुः—शो विषुवान् भवितेति जगतीसुपेयुः"

इति । तथा चेद् लक्षणं निर्दोषमिति चेत् न । सर्वच्छन्दः-रहितष्ठ-छन्दस्त्वमिलत्र हि क्रियेतान्न सर्वाणि च्छन्दांसि, किं तावद् गायत्र्युषिगदृतवादीनि सप्तच्छन्दांसि, सप्तक्रतेतच्छन्दोभिरित्यावन्तं सर्वच्छन्दांसि विचक्षते ते? आहो-स्विद् गायत्रीतवजगतीतवाधिकमनपेक्षैव मात्राक्षरसंख्यया नियता वाचो विवक्ष्यन्ते ?

तत्र न तावदः, आर्थींगायत्र्यपेक्षया प्राजापत्योष्णिहः स्वल्पाक्षरतया गायत्री-त्वापते: । तदपेक्षयाधिका क्षरया आर्थींगायत्र्या गायत्रीतवानापतेक्ष । न चार्थींस्य उवर्णादिस्थ्यः स्वल्पाक्षरया आर्थींगायत्रीतवं प्राजापत्योष्णिगायपेक्षया। चालाक्षरया: प्राजापत्यागायत्रीतवमिल्येवं वाच्यम् । आसुरीभ्य उष्णिगादिम्योऽनल्पा-

'राया एवाशुरिगायत्रीतवप्रसिद्धा तावताड्यनिरूहात । गायत्रीतरोष्णिकत्वजगती-

“उपोदिपकं कैश्चिद् गायत्रीलेव कथ्यते”

इति । तथा चेद् लक्षणं निर्दोषमिति चेत् न । सर्वच्छन्दः-रहितष्ठ-छन्दस्त्वमिलत्र हि क्रान्येतानि सर्वाणि च्छन्दांसि, किं तावद् गायत्र्युषिगदृतवादीनि सप्तच्छन्दांसि, सप्तक्रतेतच्छन्दोभिरित्यावन्तं सर्वच्छन्दांसि विचक्षते ते? आहो-स्विद् गायत्रीतवजगतीतवाधिकमनपेक्षैव मात्राक्षरसंख्यया नियता वाचो विवक्ष्यन्ते ?

त्वादीना मिदान्तौ यावदसिच्छा तत्त्वेन विभागासंभवादुष्णिगायत्रीपक्ष्या अल्पाक्षरत्नस्म-गायत्रीपदार्थतावच्छेदकत्वादुपपत्तेश्च । नाम्यनस्य; उत्काया दैवीगायत्र्या वा गायत्री-त्वसिद्धावप्यन्यासां गायत्रीतवानाप्तेः । तस्मादेवं गायत्रीसामान्यलक्षणमिति चेत्; अस्तु तर्हि गायत्रीपदेन याज्ञिकानां प्रसिद्धरेव गायत्रीतवम्, नैवम्! ज्ञानस्यैव प्रसिद्ध-पदार्थत्वाद् । गायत्रीपदकारकज्ञानविशेष्यत्वेन गायत्रीतवमेतदोक्तं भवति, तच्चा-युक्तम्-गायत्रीपदनिष्ठसकेतसमन्वन्धावच्छिन्नप्रकारतानिष्ठपितान्तर्गतनानाविशेष्यताव-च्छेदकत्वप्रसिद्धौ तादृशविशेष्यताया उष्णिगादिष्वच्यावर्तमानत्वेनानन्वया तेषामपि सर्वेषां गायत्रीतवातिप्रसक्तः । तस्माद् यदवच्छेदेन गायत्रीपदप्रतिपादः, सोऽतिरिक्तः कश्चन धर्मो वक्तव्य इति चेत् अस्वु तर्हि गायत्रीतवमसण्ङोपाधि:; तदवच्छेदेनैव गायत्रीपद-प्रसिद्धिरन्यास्वामिति चेत् तुच्छमेतत् । लोकप्रतीतपदार्थेऽपि हि विपये पदार्थतावच्छेदक-स्वारसङ्डोपाधित्वेन कथंचिद्भ्युपगमेऽपि साम्येऽश्रमाणामनन्यङ्गोपाधित्वस्वीकारस्याप्रामा-णिकत्वात् । तस्मादसिं खलु गायत्रीतवमिति चेद्यनते—चतुर्दशलक्षणरादिनिच्छानं पक्षः ॥ यस्मु निच्छुर्दुरिगादिगु दर्शितो व्यभिचारः स नादृतमुक्तः । एकेनाक्षरेण द्वाभ्यां वा न्यूनाधिकताया गायत्रीविच्छितिप्रयोजकतया नत्नामपि तस्मै विकृतौ प्रकृतिलक्षण-व्याघातरसंभवात् । न हि कस्यचिदन्वयवदोषेण मता प्राणिलश्रृङ्गमस्वलक्षणं व्याहन्यते; न वा लाघवेच्छद्वारि भङ्गप्रसङ्गात् । साङ्ख्यमूलभुक्तुरादिवैलक्षण्यात् प्राजापत्यनार्क्षभवति । तस्मादच् चतुर्दशलक्षणरावादिनिच्छानमेव गायत्रीतवम् । अथ यदपि प्राजापत्य-मुरीदैवत्यादिगु व्यभिचारदर्शनेनैव लक्षणमिलारुयन्, तदप्यन मृद प्रत्याख्यानं भवति । तासामऽप्यार्थविरृतिहेतुत्वान्तिरेकात् । तथा हि—

यदू गायत्रे अधिगायत्रमहिनं चैडुम्ब-तृडु चैडुं निःनिकक्षत यद्वा जगज्जगस्लाहितं पदं य इतदिद्धुस्ते अनृतन्नमात्सुः ॥ ९ ॥ (ऋ.सं. २।३१)

इति मन्न्रार्थनादेकास्मिन् छन्दसोन्तराध्यानप्रतिपत्त्या तस्मेवायं गायत्र्यां चतुर्विशलक्ष-क्षरावच्छिन्नायामेकाक्षरावच्छेदेन दैवतीं, पद्यदशाक्षरावच्छेदेनानुरीतवम्, अथाऽधाक्षराव-च्छेदेन प्राजापत्यत्वमिल्येवं विभागसेधार्विविधोपचारः । गायत्रीविभागजतयावैताशु गाय-त्रोशब्दो भाक्तः । ययापि कौटिल्यकशुतौ मन्न्रोड्यमन्यथा व्याख्यायते यथा—

"यद् यास्वे अधिगायत्रमहिनं चैकाषा चैकं निःनिकक्षत । यद्वा जगज्जगस्लाहितं पदं य इन् तादिद्धुस्ते असृतत्वमानशुः ॥" इति

अयो यदिमा देवता एषु लोकेष्वध्रुा:—गायत्रैडस्सिङ्ग्लोके गायत्रोड्यमस्रिस्थ्युः । चैडुमेऽन्तरिक्षलोके चैडुम्भो वायुरध्युः । जगतेडसुबिल्लोके जगतोऽसावादित्योद-ध्युः:—इति । न चैतावता छन्दसि छन्दोऽन्तरसत्ता मच्रार्थ उपलभ्यः, नथापि स्वल्पेन यनेनाधिकमर्थमुपदेशेऽस्मिवभिवर्तेमानानां महर्षीणां बहुविषया हि मन्न्रार्थवाद-भवांन्त । तदतो नामिभगन्मनमानं प्रमाणान्तरसिद्धमर्थ सर्वथा प्रसाद्यातुमवकल्पते ।

अथ पादच्छन्दसां द्विविधो भवति । विरामसिद्धो विभागसिद्धश्च । आद्यो न्यूनाधिकाक्षरत्वेऽपि तस्यते । परस्तु चतुर्थांशात्मकः । तत्र चतुर्विश्लयाक्षरनियताया गायत्र्या विभागजैःपादैःहान्ताराच्चः, तादृशपादद्रयहानौ साम्या:, पदत्रयहानौ याजुष्या:, पादद्रयाधिक्ये तु ब्राह्म्या:, व्यवस्थापनात्तासामप्यार्षींविकृतिरूपत्वावसायात् । तस्यै- न्यूनाधिकाक्षरत्वसंभवेऽपि सिद्धं चतुर्विश्लयवयवघटितत्वं गायत्रीसामान्यलक्षणम् । एतेनोष्णिगादियोगपि न्यास्याता इति दिक् ॥

इति छन्दोलक्षणवादः ।

अथ समासवादः ।

अथ विप्रतिपत्ति:-एकं तावत्-प्रस्तारसिद्धे रूपे चत्वारो भागा भवन्ति, प्रति- भागं वा यत्र तत्र यथाव्यवस्थाप्यनुवर्तते गतिसापेक्षतरीच्छन्ति ।१। अन्ये तु—प्रस्तार- छन्देशु स्वरूपेषु गतिसमञ्जनानां केषांचित्सजातीयचतुर्व्यूहः समतृत्तं भवति । सजातीयादिसमुच्चयोऽध्येव भवति । अथैकमेव प्रस्तारसिद्धं स्वरूपं चतुर्भागावकल्प- नयाच्चतुष्पाद भवन्तीति तद्विषयं ऋृतमितीयं समासासमासाभ्यां छन्दोभेदाः प्रकाश्यन्त इतीच्छन्ति ।२।

सर्वेषामेव श्लोकानां द्विदलत्वं प्रतिपदं युज्यत इत्यन्यदेतत् । एंवं स्थिते यान्येतानि श्लोकखण्डान्यास्यन्तानि तेषामेकैकप्रस्तारस्वरूपत्वं पाद्यंक्वेन प्रतिपाद्यतव्यम् । तथा च सप्ताक्षरकप्रस्तारसंवन्धिनः सप्तदशचतुःषष्टिभेदविशिष्टान् समासेन सङ्ग्रहाच्छन्दः- द्वादशाक्षरकप्रस्तारसंवन्धिनोऽष्टादशशततोत्तरैकश्रीचतुस्त्रिंशत्स्वरूपेषु तथा सप्ताक्षरप्रस्तारसंवन्धिनः सप्तत्रिंशस्वरूपेषु च समासेन शार्दूलविक्रीडितवृत्तिसिद्धिः । इत्येवमेकैकप्रस्तारस्वरूपाणां पदत्वात्तस्मासेन तानि तानि छन्दांसि संपबन्न इति इष्य्यम् ।

अथ क्रियाद-मसयोरपि षडक्षरप्रस्तारस्वरूपविशेषतया पदलसंभवात्तथो-रपि समासेन शार्दूलविक्रीडितवृत्तिभागसिद्धिः कस्माद्न्यायत् ? इति । तत्रेदं वकव्यम्—यथा हि सङ्कटकच्छदे-टङ्क-टकच्छन्दोरयोरप्यङ्कविचितदलत्वसंभवेऽपि ऋतुश्रीत् कारणात्तयोः समासेन सङ्कटकच्छदसिद्धिः मन्यते वैयाकरणाः—एवमेहि स नेष्यताम् । यथा वा शक्रादिवृचनेन—“उदङ्कमपस्यति”—इति यत्नं प्रयुञ्जते, तन्नोदकमिति पश्यतीलेवमेकः पदच्छेदः । जलं निरीक्ष्यते इत्यर्थात् ९, अथ-उदङ्कम् इति यत्कीलेवमन्या-यदच्छेदः । जलकम्पनं तनुकोरीत्यर्थात् २, एवमुदिति अकमीति पश्यतीतीति पदच्छेदः । जलकम्पनम् । उपरिष्टादहुः—खमालोचयतीत्यर्थात् ३, तथा-उ-इति, दकमीति, पसीति, अतीति चापरः पदच्छेदः । पङ्कच्छन्दप्रतिपाद्येहदायार्थेऽतिशयेन जलं वितर्क्यते इत्यर्थात् ४, इत्यमनेकधा संमवेऽपि खरविशेषात् पदविभागमध्यवस्यन्ति एच-वन्तः, तथेहापि गत्यविशेषात्पदविभागमध्यवसायः कियते । यत्र तु कौतुकीदृत्तः समासो भवति तत्रावश्यं गत्यनुरोधेन इति तन्मध्ये प्रस्तारविशेषानुगत-स्वरूपसंभवमात्रेण नानेकपदत्वगतिप्रतिपत्तियुज्यते । यथाहि—उद इति उदकमीति कच्छन्दस्य वा पदत्वं प्रतिपयन्त इष्यघारणीयम् ।

स चायं समासः पञ्चधा—नित्यसमासः ९, विकल्पसमासः २, संख्येणसमासः ३, प्रकृणे:समासः ४, उपपदसमासश्च ५ । तत्र समानप्रस्तारानुगतानियतस्वरूपाणा-मात्रेऽिते नित्यः । यथा—वसन्ततिलकाचरणयोर्नित्यसमासस्वरूपोद्देशकः ९ । यत्र तु लिङ्गसंस्थानुगतानियतस्वरूपाणां समुचयः, तत्र विकल्पः २ । यथा—सम्प्रति-शब्दो-ऽप्यावकचरण-योरपि भिन्नसंस्थानयोरभिनिवेशः २ । यदि तु लिङ्गप्रस्तारानुगतानियतस्वरूपाणां समुचयस्तदा सङ्कल्पः ३ । यथा—पश्यतां चरर्णयोः पद्यादिवृत्तौ शिखरिण्यादिवृत्तानुगतस्वरूपाणां समुचयस्तदा सङ्कल्पः ३ । यदि पुनर्विभिच्चप्रस्तारानुगतानियतस्वरूपाणां समुचयस्तदा रूपविशेषोः समुचयः ३ । यथा दोघाचरणयोर्देशिकादशमाच्चप्रस्तारानुगतानियतस्वरूपाणां मध्ये यथेच्छमेकैकसंनिवेशेन संसिद्धिः ४ । अथ सोऽयमुपपदसमासो मत्त्र । पदमेवेऽप्यप-पदपदव्यतिपत्ति: । यथा उदकच्छन्दे उदिति निपातस्यातिरिक्तेन समुचयेऽप्यपञ्चारः । यथा वा—समुद्रसुन्दे न निर्णीयते सस्तनद्गुहाशनद्गुहासमुचयो वा (१) संसृष्टिपञ्चारः । तयोर्देवतिरिक्तेन समुद्रयोस्समिति. निपातस्य यथायथंकोदशन्दस रक्षितोऽस्ति

समुच्चयो वा (३) समीहितनिपातस्य उनत्तिर्द्वेतेन समुच्चयो वेति (४)। संज्ञाशब्दोऽथमस्य-हडवत् प्रतिपत्त्रः । अभिग्रायविरोषाणु तं तं पदविभागमन्वाचक्षते नैरुक्ताः । एनमिह्यापि यथार्य्याजातो षष्टड्कारादिभूतलकारादुतरस्म कलात्रयस्य नञ्यान्यतररूपतयाभिनेतव्यस निपातसुप्ताद्विमिः पदत्वमेवाधिगम्यतेतड्याप्यखण्डवदुपचारः (५)। एतमेवान्यत्रापि दृश्यम्प ।

अथ प्रकारान्तरेणायं समासो दृश्यः-पादखण्डः, पदखण्डश् । यत्र समासारम्भ-कपदयोर् पूर्वान्तरपादत्वं तत्र पदखण्डः, अन्यत्र पदखण्डश् । स चायं विवक्षाधीनः । तेन भक्षभक्षसमासस्य पादखण्डटवेदखरपदिः सम्पप्ते, पदखण्डत्वे तु चम्पकमाला स्वात् । तत्र पादखण्डः समासान्तरेण गर्हितश्वागर्हितश्व भवति, पदखण्डटसत्वगर्भित एव । अथ नित्यपिकः-पादन्यतमसनासे समासयोर्द्वयोः प्रयोगदेकः श्लोको भवति । तदिदं 'मन्दं मन्दामिलादिवत्' द्विरफिनं समासः । अथ वैदिकानां तु समस्तैकदेश-द्विरुक्त्यापि छन्दःसिद्धिद्वृन्द्वचनाभ्येवन समासाभ्येवन च । यथा त्रिपदा द्विपदा ऋक्पदा ऋच् ॥

इति समासवादः ।

अथ छन्दःपदवादः ।

अथोचुः पदकृत्पदैः यैरेवं समुपहितैः—कि तावद् प्रस्तारसिद्धखरुपदु पदत्सेनाभ्युपगतेपु द्वयोर्युग्मपुर्वा सजातीयानां विजातीयानां वा समवायेन छन्दःसिद्धिरस्ति ? किं वा प्रस्तारसिद्धखरुपे उनदस्त्वेनाभ्युपगते विन्च्छेदविरतियातिपेक्षं पदविशेषक्यवस्थामभ्येति । कुत एतत् ? उभयथा हि यत्र प्राचां चवहार उपलभ्यते । उचिक्रियास्तावन्—विमार्गसमसमतेनाभ्युपगतेपु द्वेष्टे विजातीयानां सजातीयानां वा विरतिमत्यपदानां द्विर्केन चतुर्वोकैन वा छन्दः साथ्यते, तत्तर्हि यतिमत्यपदस्य षड्वाकेन वा नष्टाच्छन्दः-सिदिरपोह्यते ? यदि तुपदेशलाघवायाधिगमसौकर्य्यायां वा विरतिमत्यपदे यतिन्यवस्थाप्यते, तर्हि वृत्तमसिन् छन्दसैक विन्च्छेदविरतियाति-मेदानपेक्षं यतयः प्रपक्लयन्तामलमर्थजरतीयाभ्युपगमेन ।

अथ वैदिकाः पुनस्तुरुतराणि छन्दांस्यभ्युपगच्छन्तश्वरुद्रिलक्षरादिकाय वाचो गायत्रीलादिकमभिधायपुनस्तच्छन्दसैव विन्च्छेदविरतियातिमेदानपेक्षं यतिन्यवस्था पदसिद्धि मच्यन्ते । अन्तरेणापि तु यति पदव्यवस्थामास्थाय छन्दःखरूपसिद्धिं प्रति जांनते । तत्रैयं विधिपत्तिः—

'सवितुस्त्वा प्रसव उत्कनायम्यच्छिद्रेभ पवित्रेण सूर्यस्य रश्मिभिः । सवितुर्वे प्रसव उत्कनायम्यच्छिद्रेभ पवित्रेण सूर्यस्य रश्मिभिः ॥' 'वेष्टोसि श्रुक्रमस्यृतमसि धामनामासि म्रियं देवानामनाभृष्टं देवनजन्मसि च'

इत्थनधोर्माध्यन्दिनाभ्युपगतयोर्‌जंगलयडुब्भोर्‌विच्छेदो हि सत्त्वे, विरतिनान्ति ।

'धर्मित्रियांत् अप ओषधनः सन्तू दृर्मित्रियासस्मै सन्तु योऽस्मान् द्रेष्टि यथा वयं दृष्टः ।' इत्यसां माध्यन्दिनीयानामाषां निच्छिद्यतस्मुभि न विच्छेदो न विरति: ।

'अन्धं तमः प्रविशन्ति येऽविद्यामुपासते ।

ततों मूय इव ते तमो य उ विद्यायां रताः' ।। ९ ।। ( वाज. खं. ४०.९ )

या विद्ये विपरीतकर्मोभूयश्च न रक्षते ।

इयेनें पतत्रिणं सिंहं समेतं पातवंहसः ।।

इत्थनयोराम्नायनिच्छुदुछुप्णिहोरवयवस्थिते विच्छेदद्विरदी हस्येते । ततों उ खलु विज्ञायते सर्वत्रैव छन्दःसिद्धौ विच्छेदद्विरतिपेक्षा नास्तीति ।

अथ पुनः—

'क्षत्रस्य योनिरसि, क्षत्रस्य नामिरसि, मा त्वां हिीसीन्मा मा हिंसी:' इत्यत्र विराद्‌गायत्रीत्वमसीकृत्य द्विपदां विराजमभ्युपगच्छन्ति, ततः खलु सर्वत्रैव छन्दःसिद्धौ विच्छेदापेक्षा लभ्यते ।

अथानुशुभः सर्वच्छन्दस्त्वं प्रतिपादयितुं मैत्रायणीयानामाषायते—

'अनुष्टुभो वा एतस्याः ससारोह्याधाक्षराणां पदाने एकं समाक्षरम् । यत्साक्षरं क्षरम् तस्य चतुर्थाक्षराणि एकैकस्मिन् पदेऽप्यन्ति श्रीयेयाक्षरम् । यत्र चतुर्थाक्षरं-

पर्यन्ति मा जगती । यत्र त्रीणि स त्रिष्टुप् । यदघाक्षरं तेन गायत्री । यदनुष्टुप्

-तेनानुष्टुप् । सर्वैरिवासु छन्दोभिरिहंतं भवति । छन्दःप्रतिष्ठानो वे यज्ञः छन्दसु

वा वासै तवजां प्रतिष्ठापयाम:'

८ । ८ । ८ । ७

८ । ८ । ८ । १

। ३ । ८

८ । ११ । १२

इत्येवमाचक्षाणेन गायत्र्यादीनां पादव्यवस्थानिर्‌भरत्वसमाख्यानात् सर्वत्र छन्दः-सिद्धौ विरतिरपेक्ष्यास्तीयुपगम्यते । तदित्यमस्मभ्रसमेतद् । यतु ब्रूयात्-नास्त्य-

सामञ्जस्यम् ; उभयथाप्युपपद्यते: । इदं तावद् ब्रूमः—अस्मैव सर्वत्र नियेमेन छन्दः-सिकाविच्छेदविरातिप्रतिपादनात् । 'सर्वतस्त्वा सदा शुमान्त्रैः सादय' चाक्कमदादिभि-

लम्मेऽपि छान्दसिकपदाशाक्षरगणनासिद्धस्यापलापापयोग्यतयाৎ । मत्तु ब्रूयात्-न

समाप्ति तत्रापि 'क्षैप्रसङ्‌योगैकाक्षरीभावान् भूहेत्' ( ऋ.सं. ३. )प्रति म्लाययवोच्‍चदिशा

उच्चारणसौकर्योऽनुकूल्येन व्यह्नादू गणना द्रष्टव्या । यथा—

रुचं नो घेहि रा‌ऋप्यं रुचं राजधु चारय ।

रुचं वैशेषु श्रद्देषु मधि येहि रुचारुचम् ।।

इत्यादौ हि‌क्‍करेकारस हाक्‍काराकारस्य वा अवियमाननद्‌भावाद्‌व्यस्सरत्नम् । तथाहि—

'पुरुष ए॑वेद॑ सर्व॑ यद्‌ भूतं यच्च॑ भाव्यम् । उतामृत॑त्वस्येशानो यद॑न्ने॑नातिरोहति ॥ १ ॥ ( ऋ. सं. ३।३२ )

समानां व आकूति: समाना हृदयानि व । समानमस्तु वो मनो यथा वः सुसहासति ॥ २ ॥' ( अथर्व. सं. ३।१८।९ )

इत्यादौ भावितामिलेव ( वह ) इद॑य॑ व वर्णा॑भ्युच्च॑ने॑ऽच॑रणाद॑क्षर॑त्म॑ । नदी॑न॒ वैदिकानां व्यवहारे पादपूरणानुरोधे॑न व्यू॑ह: यव॑ह॑स्वरा॑णामित॑र॒व॒र्ण॑ंग॒र्म्मा॑भिव्या॑हारानु- कूल्यप्रातिकूल्य॑त॑र॒त॑म्यापे॑क्ष्य॒म॑स्॑युच्च॑ने॑नावि॒द्या॑माना॑व॒द्भा॑वे॑न व॒न॒ छान्द॑सी परिभा॑षा दृश्यते ।

इत्थं व्यूह॑ऽपि सिद्धो वेदपुरुषाणामुच्चारणं, निदान॑स्व॒रूपा॑न॒ व शास्त्र॑ं न शकोति विरन्त॑न॒व्यवहा॑रसि॑द्ध॒स॑र्मथ॑मप॑ल॑पि॒नु॑म् । अन॑ प॒न॒ पृ॑थ॒वीच॑द॑र॒म्म॑ पृथि॑व॒ीप्र॑थ॒वी- रूपा॑भ्यामुच्चा॑रि॒त॑या॒पि हृ॑द॑य॑ते विभा॑य॒र्क॑ व॒ण्याक॑रणव॒चन॑म् । य॒त॑ तु न दृश्य॑ते विधि- वचनं, सोऽ॑मन्वा॑र्थ॑प॑द॒कोऽपि भवति : न तु व्यवह॑रूणा॑मा॑ग्र्या॑नां, ना॑पि विरा॑दू व्यवहि॑या॑ण॑सा॑र्थ॑स्य॒पे॑ति दि॒क् ॥

अथान्यथा वृत्तम्— नास्त्येव सर्वत्र नियमे॑ना॑र्थ॑क॑लि॑च्छे॑द॑वि॒र॑ति॑प्र॒गृ॑हि॑स॑रि॑ति । अस्मि॑न्‌ नवेच्छन्द॑स्त्वो॒प- पाद॑कै॑चै॑र॑ण॒ीया॑श्रु॒तौ य॑जु॒र्म्म॑ण॒ा॑मु॑क॑मणि॑को॑त्क॑च्छ॑न्दो॑व्यवहा॑रे चानपे॑क्ष्य॒वार्थि॑कं पदं छन्दः॑स्व॒रूपो॑पा॑दन॑त् ॥

एतादृशा॒ वृत्ति॑य॒हो॑ इ॒ते चान्द्र-न॑न्दी॒श् । छन्दः॑स॒ल॑भा॑ष्या॑न्‌ सप्त॑भि॑या॑पि॑द्धि॑च्- छन्दः॑साऽऽय॑प्र॒स॑क्तः १—

'ए॑त॒न्म॑ग॒न्न॑ दे॒व॑य॒जनं॒ पृ॑थि॒व्या य॒त॑ दे॒वा॑सो अ॒जुष॑न्त वि॒भ्वे । ऋ॒क्‌सामाभ्या॑ं स॒न्त॑र॒न्तो॑ य॒जु॑र्भि॒- र्मा॑यास्पो॒ष॑ण॒ समि॑श्षा म॒न्द॑सेम । इ॒मा॑ आ॒पः शु॒म्भु॑ मे स॒न्तु॑ दे॒वी- र॑ोष॒धे॒ त्राय॑स्व स्वधि॑ते मैन॑ं हि॒ंसि॑: ॥'

इ॒त्थ॑मां सप्त॑ल॑क्षरा॑यां विरा॑द्रू॑पा॑यां द्वा॑द॑शग॑ल्या॑मे॑का॑द॑शा॑क्ष॑रै॑श्व॒तु॑र्भि॑रा॑ख्या॑लि॑ष्टुभ॑- क्‍लय॑ोद॑शा॑क्षरा॑भ्या॑म् चासु॑यो॑रु॒च्छो॑र॑पि संभवा॑त् । उपल॑क्षण॒मे॑तत् । द्वा॑द॑शा॑क्षरा॑- ने॑तादृशा॑धारा॑भ्या॑म् च वेद॑च्छ॑लारि॑ष॑कारा॑भ्या॑म् विरा॑डूजा॑ग॑त॒व॑द्भु॑प॒दे॑न॒ नक॑क्ष- राव॑शेषादा॑र्था॑ग॑ती॒ल॑सं॒सि॑द॒: । न च 'देव॑त॒ादि॑त॒श्रु॑' (छा. शा. ३१६२)इ॒त्यायु॑सू॑क्ता॒न- दृष्ट॑सि॒दि‌: । द्वा॑द॑शग॑ल्या॑मा॑र्थी॑ज॑ग॑ती॒ल॑वा॑दि॑ना सा॑ड्‌ऽड्‌ऽर्‌ऽथ॑ये॑दा॒न॑ी॒म्प॑नि॒रोध॑ात् । त॒स्मा॑द्‌ ग॑ति॑सि॑द्धमा॑र्थि॑के॒ विर॑ति॑मप॑द॑म॑नु॑रु॒ध्य॑वे॒ त॑च्छ॑न्दो॑द॑व॑य॑व॒भू॑ता॑नां प॒दा॑नां प॒दा॑रु॑या॑नां व्यव॑स्था शक्या प्रतिप॒त्तु॑म्,—अत॑स्त॑द॑व॒स्थ॑म॑सा॑म॑ज॒स्य॑स॒म् ॥

अत्रोच्यते——औ॑कि॑क॑च्छ॑न्द॑सि ताव॑द् ग॑ति॑स॑त्रा॑म् । ग॑ति॑ब॑ला॑प॑ति॑ता हि य॑सि॑ङ्ग॑स॒त्- ममा॑द॑रो॑धा॑दे॒व फ॑स॒धा॑ स्व॒रूपं॑ भ॒व॑ते । अ॑य॑ति॒:, य॑ति॒:, वि॑र॑ति॒:, वि॑च्छे॑द॒:, अव॑सा॑य॒खे॑दि ।

तत्र यावता पुनरावृत्तेः प्रायेण तत्रैव विरतेरंशमानतया तदनुरोधाद् द्विदलत्वं चतुष्पदत्वं षट्पदत्वं वा व्यवस्थाप्यते । अत एव तत्र नियता पादानुरोधिनी छन्दः-सिद्धिः । पादत्वं च पुनरावृत्तेमानत्वे सति विरतिमपदन्वम् । यतिमत्पदस्यादौ तौ विर-लन्तरितया विरतिमपदे तरतया च नैतस्य पादत्वसञ्जुपगच्छन्ति । अर्धसमविषमादौ तु पादव्यवहारो 'रजकाय वत्नं ददाती'वदौ दानव्यवहारवद् भाक्तः । पुनरावृत्तेगानःवाभावेऽपि विरतिमत्पदस्यानुवर्तमानत्वाद् उपपत्तेः । अनो नास्ति लौकिकानुपपत्तिः ।

अथ वैदिकच्छन्दसि—

'अभिषिम्यां प्रातःसवनमिन्द्रैणैनं माध्यन्दिनम् । वैश्वदेवं सरस्वला तृतीयसवनं सवनम् ॥' ९ ॥

इत्येवमगुष्ठवादौ गत्वभावेऽपि छन्दःसिद्धिदर्शनादक्षररगणनैव तत्नं, न गति: । अत एव गतिवलापतितार्या: पञ्चविधाया यतेरपि नैवापेक्षा । वैदिकार्यविज्ञानापेक्षं हि वैदिकानां प्रकृतेःस्थ देवसरुपसिद्धयुपकाछररगणनापेक्षौचिद्येऽपि श्रुतिरञ्जनोपयुक्ता-या गतेरनुपयोगात् । तस्माद् प्रसङ्गे गतियती नार्थ्ये प्रसक्ते तु तेन निवार्यंते । पादव्यवस्था तु यथनपेक्ष्यामपि नूतनमपेक्ष्यते ।

"पादौष्य विष्वा भूतानि त्रिपादस्यामृतं दिवि" ( ऋ.सं. ८१९७ )

इत्यादिभिरदवद्वाप पादैव्यवस्थाया इदंमात्रलवात् । तत्र च पादच्छन्दसोऽर्थ-विशेषः, स च स्थूलमेदेन संपूर्णं छन्द एव वा द्वितीयस्तृतीयक्षरुधः पञ्चमादिको वा यथाविवक्षामपेक्ष्यते । तदनुरोधेनैव गायत्र्यादीनां एकपदी द्विपदी त्रिपदीलादिभिः शाकुमतीकुढततीयनमध्याभुरिगादिमेदैश्वानेकधात्वसं साधनात् । तथा च नास्त्येव वैदिकानामप्यनुपपत्तिरिति भाव्यम् ॥

इति छन्दःपदवादः ।

अथ छन्दःपदसंहितावादः—

न च चतुष्पद्या विषमपादान्ते सन्धिकार्याणि हश्यन्ते, न तथा समपादान्ते, तत्र को हेतुः? । अत्र वदन्ति—पद्यं हि चतुष्पद्यासन्ध्यर्मात् पञ्चदू दृश्यम् । पञ्चनां हि पादेषु द्रन्द्वं द्रन्द्वं, सानिकृष्यते चोभिमाद् द्रन्द्वात्पूर्वम् द्रन्द्रम् । एवमेव पदानां पादेषु प्रथमं द्वयसुतं च द्वयं पृथक् पृथक् संनिव्यते; तस्मात्तत्र तन्न संहिताकार्याणि भवन्ति । समपादान्ते तु सन्धिर्कार्भावात् संहिताकार्याणि निवर्त्न्ते, 'परः सङ्कर्षः संहिता' ( पा.भ्या.डु. १।१।९९ ) इति सिद्धान्तात् ।

अथ पुनः कश्चित् प्रष्टव्यतिष्ठते । कश्चायं परः, संनिकर्षः? । यदि हि स्वरसिक्रद्र्मात्राकालाधिककालव्यवायाभावः संहितेतिष्यते, तर्हि नूतनमपि विषमपादान्ते संहिताकार्याणि निवर्तेरन्; यद्यःप्रातिशाख्यपदप्रबन्धमध्यायस्य प्रयमदूने—"समासोऽक-

ग्रहो हस्वसमकाळ:'—इत्यनुशासनात् । तद्गुरोरध्ये नैवासमस्तपदयोरधर्यमात्राकालस्य, यतौ द्विमात्राकालस्य, विरतौ तु सार्धद्विमात्राकालस्य, व्यवच्छेदकत्वस्वीकारापत्त्या संहिताया दूरापास्तत्वात् । अग्न्रोच्यते—नेदमवग्रहे तादेकमात्राकालव्यवधानं नियम्यते । "अवग्रहे तु यः कालस्वरधमात्रा विधीयते"—इति यास्यवलक्येन तत्रैव वार्धमात्राकालव्यवस्थापनात् । तस्मादवग्रहे कानिचिदेकमात्रापि व्यवच्छिद्य इत्यनेव कालव्यतिक्रमं लभ्यते । युक्तश्वायमार्षः, विच्छेदकालस्य न्यूनाधिकताया विवक्षाधीनतया नियमाऽनुपपत्तेः । अत एव ऋक्प्रातिशाख्येन संहिता "पदप्रकृति:(२.१९)—इत्य-रुच्यते । संहिताया: पदं प्रकृति:, पदस्य वा संहिता प्रकृतिरित्युभयथा सूत्रं व्याचक्षते । अर्थे कचित्कृतसमया: संहितावर्णा: पदमिति पदे वा वर्णस्थिता संहितास्वरूपं प्रतिपत्स्यं मुक्तम् । तत्र हि व्यंजनयो: स्वरान्तरितयो: स्वरानन्तरितयोरवा विच्छेदकालो नैकधा भवति । अत एव चावग्रहे समस्तपदे यत्सादौ च नैकरूपो विच्छेदकाल: कमागत: शक्यो नियतुंम् । विवक्षावशादौर्मेतृवशाच्च तारतम्यसंभवात् । यत्क-

स्वरान्तरितयोरमेध्यवर्ती व्यंजनयो: स्वर: । विच्छिद्य कालो मातृ वा ह्रस्वे तिल एव वा ॥ १ ॥

व्यंजनस्वरयो: कालो विच्छेदेऽस न वियते ॥ २ ॥

संयुक्तव्यंजनयोरमात्रापादोऽन्तरं भवेतु । समस्तपदयोरमेध्ये विच्छेदस्स्वरधमात्रक: ॥ ३ ॥

पादोनमात्राविच्छेद: पदयोरसमस्तयो: ॥ ४ ॥

एकैक्यान्वये वाक्यखण्डनां मात्रायानन्तरसम् । सैकादिक्रिमचतुःपादा मात्रा सापेक्षवाक्ययो: ॥ ५ ॥

चिमात्रा वा चतुमात्रा सूरूपतश्च विधीयते । अधिकारेऽ प्रकरणे ततोऽप्यधिकमिष्यते ॥ ६ ॥

श्लोकेरधमात्रा तु यतौ विरतौ मात्रायानन्तरम् । विच्छिद्ये तत्न मात्रे ह्रस्वे अवसाये ततोऽधिकम् ॥ ७ ॥'

इत्येव केचन व्यवच्छेदनियम: प्रदर्श्यन्ते; तदपि औचित्यमात्रसापेक्षं व्यवस्थान-मात्रम् । वर्णमैत्रीवशाद्विकल्पवशात् कचित्कदाचिद्रेकदर्शनात् । यथा—जायन्ते नव सौ तथापि च नव श्यामिसमभ्यस्ता सन्त्रम् । षट् संख्या निन नवैव सुपयथ जसि त्रीण्येव तद्वचछसि ॥ ९ ॥

चत्वार्येनवच:शु कस्य विधुब्धा: शब्ददस्य रूपाणि त-ज्ञान्तु प्रतिभास्लि चेङ्गिगदितु षाण्मासिकोडन्राधि: ॥ ९ ॥

इत्यत्रापादयतौ अर्थमात्रया द्वितीयापादयतौ पादोनमात्रया तृतीयापादयतावेक-मात्रया वा व्यवच्छिद्योडवभासते । तृतीयापादान्ते तर्द्धमात्रयैव, नैकमात्रयेतिं नाविदितं

९ गवाकृ शबदसेत्स्यर्थ: ।

भावुधानाम् । नन्वे तर्हि विषमपादान्ते सम्पादान्तेऽपि वा यथाविद्यं कचित् सन्धिकार्याणि प्रवर्त्तेन, कचिद्वा निवर्त्तेरङ्गस्य व्यवस्थया वैषम्यं स्यात्;इति चेत्;—न । द्विविधा संहिता भवति-प्राकृता संस्कृता च । या स्वाछन्देन प्रकृतिमनुवर्त्तेमाना स्वारसिकी,—सा प्राकृता स्वतः सा चास्यायते । यथा दध्यानयेल्लेकाराकरोः । या तु स्थलविशेषे वाचनिके, सा संस्कृता प्रघृशा चास्यायते। सा हि नियमेन प्रघृहीतत्वादेव न कस्यचिद्विवस्यादन्यथा भवति । यथा विषमपादान्ते संहिता । सा हि यथापि कचिद्विलम्बेन वर्णोचारयेत्, अथापि न निवर्त्तते प्रघृत्यलात् । यथा रामोऽचिलयत्न शुमागं तदितरभागात् पृथकूूल यदि विलम्बेनापि कश्चिदुचारयेत्, अथापि सा पदप्रकृति: संहिता न निवर्त्तते प्रघृत्यलात् । इयं सम्पादान्ते नाम्युपगम्यते, तस्माद्दोषः ।

अन्येऽपि वदन्ति-भविते । हीयं संहिता वर्णोः सरपदपादादिषु प्रयस्यं प्रल्ययं रूपमेदेन । वर्णसंहिता हि बलवत्तरम्येन वर्णगुणादिकं परवर्णे संचारयति । अक्षर-संहिता तु कचिद्द्विर्गिद्वयाद्वैणावकलपयति । तथा पदसंहिता वर्णाननुयोऽनु सन्निधापयति । असन्धिपदसंहितानिरित्ततस्त्वप्रमहष्णेदेनोचार्यते । उत्काछ्वेते संहिता-विशेषधर्मा वर्णसंश्लेषायां संहितोपनिष्ठीकृणे । तत्रेयं पदसंहिता वर्णानां विलम्बेनोचारणं तु सहते, सन्धिकार्यप्रतिपत्तौ तु वर्णसंहिता तद्व्रुम् । नैषाल्यन्तं वर्णसाक्षिध्यमेवेते; राघवेन्द्रलदौ शम्भान्तोऽत्र संहिताद्वितनुबन्धनकार्योद्दीनात् । तथा चेयं सन्धिकार्यप्रोज्जिका संहिता यावन्तं कालं सहते, तावत्कालानतिपाते नैव विषमपादान्ते विश्व्रमा: कर्त्तव्य इत्यादिश्यते । अधिकं तु ततः सम्पादान्ते इत्तो न तत्र सन्धिकार्योणि प्रवर्त्तेते । परे त्वाहु:-अतिविलम्बेनोचारणेऽपि विषमपादान्ते सन्धिकार्योणि भवन्ति । अनतिविलम्बेनोचारणेऽपि सम्पादान्ते न भवन्ति । राघवेन्द्रलदौ शम्भात्राविलम्बेऽपि सन्निहितसर्वर्त्तत्ते पुनर्नादत्व रघुनाथादावतिसांनिध्येऽपि निवर्त्तेते । तस्माच्चातदुफं युक्तम् । वस्तुतस्तु—

संहितैकपदे नियमा मिथ्या घातोपसर्गयोः । निलया संमाशे वाक्ये तु सा विवक्षामपेक्षते ॥ ९ ॥

इति यथा दयाकरेण घातोपसर्गाद्दौ नियतं वाचनिकं फललादनुजानान्ति; तथैव खलु विषमपादान्ते संहिताया निलयं, सम्पादान्ते तु संहिताया अविवक्षितत्वं फलाज्ज्ञोधादेव छन्दसिक्का अनुजानान्ति । तस्माच्छान्दसिकतयासिद्ध एवायमथ्ये इत्थमतिचिन्त्या ॥

इति छन्दःपदसंहितावादः

यतिदोषवादः ।

ननु विभक्तिज्ञानां पदाना विंभके: प्राक् कियमानाया यतेऽदृष्टत्वमन्वास्यायते तशावकल्पते, दुश्चहेत्ललाभात् । तत् तच्छन्दोद्दिते नियतस्थाने ऽपि हि यतिमन्वाचक्षते

आन्दसिकः । स्थाननियमसदृ वर्णेमात्रान्तरनिबन्धनो न तु विशिष्टिपौर्वापर्यनिबन्धनः संभबति । विशिष्टतादीनां वैषम्यकरपपादार्धकृतेऽ छन्दःशरीरे तदप्रवेशेन च छन्दः-

स्वरूपसिद्धौ तदनपेक्षणात् । अनविशेषकरपादे' शाद्दूलर्विक्रीडितद्वादशाक्षरस्थ यान्त-

मत्वान्वालूख्याते । तदिदं यदि न्यायोदशाक्षरे कृतं स्यात्ततहं युक्तो वतुं दोषः । द्वादशाक्षरे तु कृतया यत्स छन्दःस्वरूपसंपादने विशिष्टपूर्ववमप्रयो जकमग्रन्थ-

बन्धं चेति । न च व्याकरणानुसारेणाप्ययं दोषः संभबति । तत्र विशिष्टः प्राग्-

यत्करणप्रतिपेधानुशासनात् । नापि व्युत्पत्तिशास्त्रानुमतेऽपि दोषः । नात्र

पदयोः स्वप्रयोज्यदायोः स्पष्टीभवितोत्तररजायमानशब्दबोधे यथम्याकाङ्क्षायोम्यतेऽ्या-दिवदास्ते क्यारपलम्नवाखूख्याते, यतिश्शास्ति प्रतिवन्धनी, तथापि नावता शाब्दबोधप्रतिवन्धः स्वात, न छन्दसः स्वरूपहानिः । तत्र यतेरीष्ठत्वात् । अथवा नेयं

यतिरासत्तिविरोधिनी, एतादृशिलम्बेऽप्यर्थावबोधप्रतिबाधादर्शनात । इतरथा कुनापि यतिमता वृत्तेनार्थावगतिरने स्वादासत्तिप्रतिबन्धकृत् । अत एव परमसङ्कर्यात्‌मकस्मिं-

हितानिबन्धनं सन्निध्यार्थमपि न विरुध्यते । तस्मादस्मैव नामविभत्त्यात्मकोः

मद्योऽयलवरुद्धयोः पतिसतिरथेन्यवोधपयोगिनीति न व्युत्पत्तिशास्त्रविरोधः । अध्याग्रय-

पदोऽपदुष्यवं स्वादिति चेतदपि न ।

'यस्मात् शून्यप्रकृतिपुरुषाभ्यां महानस् गमे-

रुद्रादिमूर्तिं शक्रशाश्वतजलवर्यसतेः सहतेत्थे ।

ब्रह्माण्डेऽ यजठरगमहोपनिषद्रू निष्ठादू विरहो-

विंयं शश्वज्यति परमं ब्रह्म तत्त्वमयम्‌॥ ९ ॥'

इत्यादिष्वभियुक्तैः प्रयुक्तिविपयतादर्शनात् । तस्मादिष्वधिकृतपदे यतिप्रतिपेधो

निर्मूल इति चेत, अन्योऽच्यते—

एहि छन्दोऽत्र जाते मात्रावर्णान्यतरनियतस्थाने यतिः कर्त्तव्या इत्येको विधिः । सा च यतिरन्वभक्तिमध्यवर्त्तिनी यथा स्यात्तथा विशिष्टीकृतपदं न प्रयोज्यमित्यपरो

विधिः । तत्र छन्दःस्वरूपं स्वाभिव्यञ्जककरणपरम्परामात्रसापेक्षं यथापि तत्तद्वर्गसमष्टेरस्यै-

रस्य नापेक्षत इति पूर्वेण विधिना छन्दःसिद्धिः । 'कृतार्थो भवति, तथापि सार्थकपदवि-

न्यासेन छन्दःस्वरूपं सम्पादयमिप्रभृत् प्रत्ययमपरो विचित्रपतिष्ठित यत्स्वरूपं विशिष्ट-

कृतपद न प्रयोज्यमिति । अथ भावः—पद द्विविधं यत्कृतमध्युक्तं च । तदुभयोर्‌

घटेमानवच्छिन्नशक्वर्यपरम्परासापेक्षमित्यवस्यं यतियोग्यस्थाने विशिष्टकृतपदप्रयोगे

विप्रतिपेधः प्राम्रोति ।

अर्थाचुरोधिनी हि पदयासिरविभक्त्यन्ते स्थानं लभत इदं द्वयं

दमपेक्षते । अच छन्दोऽनुरोधिनी पदयतिस्थान निभके: प्रागेव स्थानं लभत इदं द्वय-

दिनक्रियौकिमतोर्लवक्चेदं प्रतिपेधाति । तत्रेदं दृश्यामिध स्वात्‌—अर्थगतिमनु-

षमणोः प्रयोजिता छन्दःस्वरुपार्धः 'अभिषया प्रवर्त्तनोडवद्यमे छन्दरर्‌मनि

प्राधान्यान्नु विभक्ते: प्रागेव छन्दोनियतस्सरे सतिमासादयेदिलर्यमपेक्षमाणस्य श्रोतुरमनोरञ्जनं स्तात् ॥ ९ ॥

अथार्थेऽनुबोधयिष्यैव प्रवर्तेमानस्तु ननमर्थानुरोधेनैव छन्दोऽत्रं प्रयोजयन्नार्थंक-यतिप्राधान्यान्नु विशिष्टयन्ते यतिमासादयेदिति छन्दोयाथातम्यमपेक्षमाणस्य श्रोतुरमनोरञ्जनं रञ्जनं स्तात् ॥ २ ॥ सेयमनवृत्ति: । अतः स्थाने कृतं विशिष्टकृतपदे यतिप्रतिषेध-शास्त्रामिति दिङ्॥

अथ पञ्चाङ्गतावाद:-

ननु यदि सर्वसैवाऽर्थजातसैकान्ततस्स्थनदोबदतं स्वीक्रियते, तत्ताहि नुनमिदं छन्दो-दपि छन्दोबदं स्तात्; स ताहि पयच्छन्दोवेद: किमिति पञ्चाङ्गं प्रवोच्यते? व छन्दसाघड्क्र: प्रतिविधीयते? । अथ-यदि नेदं छन्ददछन्दोबददमिति मन्यसे, तत्ताहि छन्दस: सर्वाङ्गगतत्वप्रतिषाहानिरिति चेत,-सलमु । यथेदं ब्राझणो व्यापकत्वं मन्यन्ते तथेदं दृष्ट-व्यम् । यदि नामास ब्राझ्मो ब्राझ्मत्विलमाश्रयाति तत्ताहि द्वैतं भवति । अद्वितीयं तु ब्रह्मैल्याचक्षते ब्रह्माविद: । यदि तु ब्रह्मत्विलं नास्तीसभिसमन्यते, तत्ताहि तस्य व्यापकत्वप्रतिषाहानि: प्रसज्यते । अथ ययनवस्थादोषात् तेज:शब्दप्रमाणादि-वदस्य ब्राझण: स्वरूपेणावभासमानस्य नेतरापेक्ष्युच्यते, तत्ताहि तुयं छन्दोवेदे-दपि । स्वरूपेणैव छन्दसां छन्दोबदत्वादितरचछन्दोऽदर्शनपेक्षात् । परे त्वाह:-भवति नूनं गतस्ध्वपरिच्छित्तिनाम छन्दसां छन्दो लिप्यध्वपरिच्छेदच्छन्दोलीपिच्छन्दस्त्व-वत् । सा चाऽध्वपरिच्छित्ति: प्रयोयो भवति । यया परिच्छित्त्याऽऽननेकेषामायंतन-साम्येन प्रवर्त्तनं दृश्यते । आयतनमेव तजातीयतरायतनसाम्यापेक्षया अध्यपरिच्छित्तिरुच्यते । अब्दयं हि सर्वस्याप्यतस्य वस्तुजातस्य स्वरूपसंपादनाधान्यैदृशेन प्रवर्त्तमानस्य कविर्दृशा भवति । तेनाऽऽश्रणा प्रकममाणस्य सौकर्यं सौन्दर्यं चाऽभूयते । स्वमार्गोत प्रत्यवमानस्य च तस्य किश्चित्वं कुरुपत्वं च जायते । तस्मादयमर्थयो-गदछन्दसां छन्द: । ननचैवं ताहि पयच्छन्दोवेदस्य पङ्क्तिरहैर्भवितव्यमिति । चेत्,-सलम् । अस्ति घड्क्रो वेदत्वात् । वेदस्य घड्कृत्वानियमात् । स्वल्पविषयत्वाद्धि नैयमध्ययोग-पार्थक्येनैह निस्प्रपतं इत्थं दृष्टव्यम् ॥

इति छन्दोवेदपञ्चाङ्गतावाद: ।

अथ छन्दोविज्ञानसार्थकतावाद: ।

इदं तावच्छन्दोविषयकशास्त्रमनारम्भणीयमिति मनर्थकत्वात् । चतुरदयं हि शास्त्रम-रप्यते—अविद्याऽऽत्मकल्पनार्थं, हेयार्थनिरसनार्थं सामर्थ्यम्-अशेषोदेकार्यम्, इतरवेदोप-कारार्थं चेत् । तत्रेदं छन्दोविज्ञानशास्त्रं नैषामनित्यतमं कमपर्यं संसाधयितुमीष्टे—

( १ ) कतावच्च्छन्दःसामविज्ञातोदर्र्थः सात्रैण विज्ञाप्य:? । स्वरूपं वा ? नामधेयं वा ? प्रयोगनियमो वा? तत्रोर्वेदविज्ञानमात्रेणाभ्युदययोगो? । नायं: ऋक्छन्द आदिपाठाद् वैदिकैरूनीं यद्वादिपाठाल् लोकिकानां सावत्र्ययुकच्छन्दसां स्वरूपस्य प्रतिपत्तिः*ल-ञान । प्रयुक्तातिरिक्तच्छन्दसां तु वैदिकानामनुबन्धानमेव । लोकिकानां पुनः साकृत्येन वेदानसेऽह४ संभारः, अनन्तत्लात् “शेषः प्रपितः” १ ( ऋ३५१८१९ ) “अन्नमनुत्तं गाथा” इति सूत्राण्यां पित्रलोन विशेषतः सर्वच्छन्दःस्वरूपनिर्वचनाशक्यत्वप्रतिबोधनात्, “ककुद्मन्सं योगसावेव धीरः को धिष्ण्यां प्रति वाचं वपपद । ककृद्रिनांपृष्ठं गूर्नाल्लोहित्री इन्द्रस्य निविकायुः ककुःस्निव् ॥” ( ऋ. सं. ८।१३।७।४ ) इति मन्द्रगा भगवता वेदपुरुषेणापि सर्वात्मना छन्दोयोगविज्ञानसाराक्यलप्रतिबोधनात् ॥ १ ॥ न द्वितीयः—नामविशेषेण छन्दःस्वरूपे विरोषानाघानादिल्छानुरोधितया तादृशानुच्छायंविमेतत्तो महतः शास्त्रोहस्यारम्भानावश्यकत्वात् ॥ २ ॥ न तृतीयः—अनुभिचारकैः सम्भरैव प्रयोक्लव्य, न शाब्दलविकीडितं मन्त्राकान्ता वेङ्कदै द्र्यभावात, ततच्छन्दःप्रयुक्तावापि लोल्कैः कामचाराच्च । ॥ ३ ॥ न तुरीयः—छन्दोभि: सानुप्रेरणाद्युदयकल्पनाया निर्वाण्जत्वात । तस्माच्छन्दोविज्ञानसारमात्रेणैव भवति :--

( २ ) अथ न हेयार्थान्निरुचनीयापितं शास्त्रमुपयुज्यते । गौः छन्दः प्रयोक्लव्यः सनुत्वाद् न गावी योणी गौता गोभोल्लिख्येवमादेशः, असाकृतवादिते हि यथा व्याक-रणशास्त्रेण साधुयच्चान्वाख्यानेभासाधुश्च्चदानां हेयत्वं विधीयते; न तथानेन छन्दः-आज्ञेण छन्दसां साधुत्वालाघुलाभ्यामुपपादेयहेयव्यवस्था क्रियते, प्रस्तारसिद्धस्सुप्रातिरिक्कस हैयसाप्रतिषेधः । तद यत्न डेढे न यत्र छन्दःस्पदिष्यत् प्रभादतोऽटले-कडघराधिकये टङलेडनापि छन्दोऽन्तरसिद्धिः संभबद्रलेख, च तत्र शास्त्रविरोधं पद्यामः । तस्माच्छन्दःसिद्धौ हेयोपादेयव्यवस्थाराहिल्यादान्यक्रिमितं छन्दःशास्त्रम् ॥

( ३ ) अथ न छन्दःशास्त्रमध्येतुसदृशयनेन रक्षण सामर्थ्यसुमदेक्रो रक्षः । हेयनिरसनपुरःसरुपादेयानो हि व्यवहारकृतः साधीयसाभ्युदयेन युज्यते, वियुज्येत चानिष्टकरेणेंति तत्कार्य सामर्य्यसुमद्रुतमिव विज्ञातं स्वात । न चेह तथा छन्दःशास्त्रे हेयोपादेयव्यवस्थां पद्यामः, ततो नैतद्ययनेन कश्चिल्लिङ्गानुमाव्यामः ॥—

( ४ ) अथ नेतद्वेदोपकङ्करकृतमप्यस्य शास्त्रस्य संभरति । यथा हि—नाग्यवेदो-मप्यभको ऋग्वेदः, टङवेदोपकङ्करकृतो यजुर्वेदः, यजुर्वेदोपकङ्करकम् गेयवेदः; यथा वा वायवेदाइवेदिकीयवेदाः सर्ववेदोपकङ्करकम् इपन्ते ।—न च तस्माद् बन्धिदर्शन पद्यामो वाडन्तरेण छन्दोविज्ञानमपर्याप्तः स्वात् ॥

ननु शास्ति बहनेवेदो योऽन्तरेण छन्दोविज्ञानमपर्याप्तः स्वात्, अप्याह—ऋक्संहितारिविदमिकृतसंस्कारेणु स्थाविरेभिर्दिव्यरकमार्गनिगिर्यतसंस्कारेणु

मेदव्रतःसु नद्यासाम्रो निवर्त्तेसैकतवेदपि प्रगाथाः प्रत्यहं मेदेन प्रयुज्यन्ते । तत्र के ते स्तोत्रीया: प्रगाथा ? इत्याकाङ्क्ष्यायाम् "गर्भषु मा:षु बाह्यताः प्रगाथा आयन्ते । तेषामेषु छन्दसि संयुज्यतेव्र्यम् । चदुरुतरैरेव छन्दोभिरेतेव्र्यम् । तदाहुरनवकूष्मानि वा एतानि छन्दांसि माथ्यन्दिने, वृहृत्या चैव त्रिष्टुभा चैतव्र्यम्"—इत्येवं ताण्डिश्रुतौ दाशतयीसमात्रातेनाश्वांशिताशतप्रमितप्रगाथतृचसमुदायेन तावद्रतःसु प्रगाथलामे तद्विरिक्केषु त्र्योदशव्रतःसु प्रगाथलाभायं त्रयः पक्षे विधीयान्ते । ते चैहे प्रगाथा न चान्तरेण शाखामेधयवसन्तु शाक्याः, नापि व तन्मन्त्रेण प्रगाथप्रयोगे उच्यतिष्ठोः पर्योमोति; एवमितरत्राप्येकान्ततरछन्दोविशानमपेक्ष्यते प्रत्येकम् । अत एव च "यो ह वा अविदितार्थेयछन्दोदैवतत्राभिज्ञानेन मत्त्रेण याजयति वा अध्यापयति वा स्थानं वच्च्छन्ति गर्तं वा पतते वा म्रियते पापीयान् भवति । तस्मादेतानि मत्त्रे मत्त्रे विद्यात" ( छं.ज्ञा. ३।७५ ) इति श्रूयते ।

'मत्त्राणां दैवतं छन्दो निरुक्तं ब्राह्मणान् ऋषीन् । कृतव्दितादीन् प्राज्ञात्वा यजन्तो यागकण्ठकः ॥ ९ ॥ अविदितला ऋषिच्छन्दोदैवतं योगमेव च । योधापयेज्जपेद्वापि पापीयान् । जायते तु सः ॥ २ ॥ ऋषिच्छन्दोदैवताननि ब्राह्मणार्य स्वरायापि । अविदितला प्राज्ञनो मत्त्रकण्ठक उच्यते ॥ ३ ॥'

इति स्फुयते च । भगवान् कल्यानोऽप्याह—“छन्दांसि गायत्र्यादीनि एतानिर्वादेवदिन्वा यजोतोऽसृणुते जपति जुहोति यजति याजयते तस्माद् ब्रह्म निर्विद्यं शान्तयार्नं भवति । अध्यान्तरा श्वगतं वापयते स्थानं वच्च्छन्ति प्रमीयते वा पापीयान् भवति । अथ विज्ञायेतानि योधीते तस्य वीर्यवत्—अथ योऽयंवित्तस्य वीर्यवत्तरं भवति उपिप्णा हन्वेद्वा तत्फलैन युज्यते" इति ॥ तस्माद् सन्व्सेब भूयांसि छन्दःशास्त्र प्रयोजनानि तद्विज्ञानमन्वेरण चार्य यज्ञवेदो निर्विघ्नों यातयामो भवति, तस्मादिति यज्ञवेदोपकारकृतद् छन्दःशास्त्रस्य—

यथापि दर्शन्तशास्त्रया नाट्यरालावायगेयवेदानामुत्तरोटतरनरस्म पुत्रेपुत्रवेदोपकारकृतमा-स्वायते, तावनापि छन्दोत्रेदसैव सर्वोपकारकत्वमस्यां भवति; गेयव्रेदस्य छन्दो-वेदान्तरिफलव्वान् । तस्मादस्ति वायादिवेदोपकारकत्वं छन्दःशास्त्र ॥—

अथ कि बहुना ? येयं शिल्पविद्या लोकेऽनित्यन्तफलोपघायकतया प्रतिपद्यते, नैवा नूनमय्न्छन्दोविवोपजीव्या भवति—अर्थाच्छन्दोविज्ञानतिरिक्कैव वा । ‘शिल्पं छन्दः’ इति श्रुते: । मवं चेदं सच्चराचरं जगन्न्पडलं हृद्यते विध्यकर्मणः द्वयम् । तथा प्राणिज-नैरप्य कियमाणं नत्कनकं दरस्ते शिल्पमेवालम्बतत् । सर्वे व विद्यामन्वेन्भा रसव-नान्वचिच्छास्मकेन केनापि द्विपेनैवाभुगता भवन्ति । तस्माच्छिल्पविद्यामन्वप्यस्सेन सर्ववेदोपकारकत्वं छन्दःशास्त्र ॥ ९ ॥

यदप्युक्तं--नास्य छन्दःशास्त्रस्य विज्ञातृषु सामर्थ्यविवक्षोत्रेकादिफलोपधायकत्वं स्तोति, तद्‌ऽयत एवं प्रयोजन्यतां भवति "अविदिच्छा योडधीते तस्य ब्राह्म निर्धींय, स स्तोति, तद्‌ऽयत एवं प्रयोजन्यतां भवति, अथ विज्ञायीतानि योडधीते तस्य ब्राह्म वीर्यवत, स जपित्वा हुत्वेष्ट्रा तत्फलैन युज्यते"-इत्येवंमाचक्षाणैन भगवान् कालायनेनानन्यव्यतिरेकाभ्यां छन्दो-विज्ञाने एव यज्ञवेदाध्यायावत्फलोप्यासक्तप्रतिपादनात् । श्रूयते चाभ्युदयसम्पत्कत्वं छन्दोविज्ञानस्य । तथाहि--"तस्योष्णिग् लोमनि, त्वग् गायत्री, त्रीष्टुप्‌मांसं, अनुच्छृप् स्नावनि, अस्थि जगती, पङ्‌क्तिर् मज्जा, प्राणो वृहत, स छन्दोभिरिच्छन्नः । यच्च्छन्दोभिरिच्छतस्तस्याच्छन्दसीलाचक्षते ।" इत्याश्रित्य "छादयन्ति ह वा एनं छन्दांसि पापात्कर्मणो यस्मिंश्चिदिदिशि कामयते" (ऐ.आ. २११६) इत्यारण्यके समाम्नायते, तस्मात् पुरुषस्य पापसंवन्धं वारयितुमाच्छादकत्वाच्छन्द इत्युच्यत इत्यस्मिन् प्रयोजनं छन्दःशास्त्रम्

छन्दःशास्त्रम् ॥

तथा तैत्तिरीया अप्यमननान्त--"प्रजापतिरभिमचिनुत स खुरपविरभूत्वा तिष्ठन् नं देवा विमन्यतो नोपायन् ते छन्दोभिरालम्भन् तच्छन्दसां छन्दस्त्वम्" (तै.सं. ५१६१६) इति । तस्माच्चीयमानामिसन्तनस्य छादकत्वाच्च्छन्दस्त्वमियत्ति प्रयोजनं प्राविशन् ते छन्दोभिरच्छादयन् यदेभिरच्छादयन्सतच्छन्दस्त्वम् । तथा छान्दोग्योपनिषदि श्रूयते--"देवा वै मृल्योर्भयतखयाँ विद्याँ प्राविशन् ते छन्दोभिरच्छादयन् यदेभिरच्छादयन्सतच्छन्दस्त्वम्" (छा.२) इति । तस्माद्विधृतु भारविचिते छन्द इत्युच्यते । ततोऽगस्त्य प्राज्ञनं छन्दःशास्त्रम् तु अथान्यो मत्वर्‌वणः श्रूयते "गायत्रेण छन्दसा त्वा छादयामि त्रैष्टुबेन छन्दसा त्वा छादयामि जगतेन छन्दसा त्वा छादयामि" इति । तत्‌तच्छन्दद्रवमेयां रक्षाजनकूलसंवरणसाधनत्वादिति प्रयोजनं छन्दःशास्त्रम् ॥ २ ॥

अथ 'पुरा अदःई' पराभूता: पुरा यदेभिर्गायत्रादिभिः स्वमाल्मानं प्रच्छाद पुन-स्तान् जिघ्युतस्तच्छन्दसां छन्दस्त्वमिति वृत्तपराशराद्युक्तेच्छन्दःसम्बद्धतशरीरस्य शतक्रतु-भावकत्वं विजयशालित्वं च संसिद्धं भवतीत्यस्मि प्रयोजनं छन्दःशास्त्रम् । स यर्ते चायमयो भगवान् कालायनेनापि सर्वौकस्मणीसूत्रे--"अर्यप्सु ऋषयो देतारश्चे-न्दोभिरभ्यधावन्" (स.खं. २) इति । "अनुपुतादिमोक्षणान्तं फलमाल्माधीनं कर्तुमिच्छन्तो महुच्छन्दःप्रभृतयः सवननान्ता ऋषयः देवताः सूक्तहविर्भागिनः, छन्दोभिगीयन्यादि-म्रुपायभूतस्तद्‌ऽयुक्मत्रोवो 'अर्यप्सु प्राप्नावयमेऽपोऽयमिति' इडङ्कल्पा: श्रद्धयागचछन्ति हि तदर्थंमाह--पड्‌गुरुशिष्योयोगपि । अन्यच्चायमाह-- (स. भा. उपसं.)

"ऋषीनिमार्षेणगोत्रज्ञ ऋषे: ससंस्थानतामियात् । एकेकस ऋषेशोऽनादि सहस्राब्दा स्थितिर्‌भवेत् ॥ १ ॥ छन्दसां चैव सालोक्यं छन्दोज्ञानादवामुयात् ॥ २ ॥ तस्याल्मस्य देवतायास्ताद्‌ऽद्‌रावं प्रतिपद्यते । यों याँ विजानाति नरो देवतामिति निर्णयः ॥ ३॥ ऋष्यादिविज्ञानफलमनुभूय सुपुष्टितः । स्वाध्यायस्य फलं पश्याछ्रुचया दत्तं प्रपद्यते ॥ ४ ॥' इति ।

तस्मादपुप्रादिमोक्षान्तफलसाधनत्वादस्ति प्रयोजनं छन्दःशास्त्रस्य ।

अथ यद्यपि छन्दःसिद्धौ, हेयोपादेयव्यवस्थारोहिल्यादनर्थकत्वमिदं छन्दःशास्त्रमिति; तदप्यत एव नावकल्पते । सर्वं हि वेदियवाक्यं सावधारणं भवति, न वावधारणमितरनिवृत्तिमन्तरा रघम् । यतश्चेदं छन्दोविवयकं शास्त्रमतो नूनमितरवारकरणानन भवितव्यमिति सिद्धं हेयोपादेयव्यवस्थाप्रयोजकत्वं छन्दःशास्त्रस्य । सा च हेयोपादेयव्यवस्था त्रेधा ।—विजात्यान्येषु छन्दांसि न तु तु विजात्यान्यपीति । विजात्यैव च जपहोमयज्ञादिषु प्रवर्तते न तु विज्ञायापीति, भावाभावातिरेकप्रधाना सैका ॥ १ ॥

अथ "अनुष्टुभा यजति, बृहलया गायति, गायत्र्या स्तौति" इत्यादि । तत्रानुष्टुभैव यजेत न बृहलया न गायत्र्या, तथा बृहलयैव गायेत नान्यथा, एवं गायत्र्यैव स्तुवीत नान्यथेयं प्रथमा द्वितीया । "द्वितीयाचतुर्थ्योः यरोच्वैति" सत्नेभ्यो वचेष्टु, तथा "स्वराऽदु चाय्यर्दम्" "अन्रायुषु न जः" "ऋषभो जति" सत्नेभ्य आर्यांसु विधिनैवेष्यप्रधाना द्वितीया ॥ २ ॥

अथ—"पादस्योभ्द वस्वम्" "न प्रथमा लः" "द्वितीयाचतुर्थ्योर्यरस्वैति" सत्नेभ्यो वचेष्टु, तथा "स्वरा द्रु चाग्योद्दम्" "अन्न्रायूषु न जः" "ऋषभो जति" सत्नेभ्य आर्यांसु विधिनैवेष्यप्रधाना तृतीया ॥ ३ ॥

( १ ) अथ यद्यपि—नाविजात्यार्थनिरूपणार्थमिदं शास्त्रमध्यवसति, एतदप्यत एव प्रयाश्र्यातं नेदितव्यम् । अन्तरेण शास्त्रारम्भसम्भववाच्छन्दःस्वरूपवगमसैका-नमुपयुक्तस । "अनुष्टुभा यजति, बृहलया गायति, गायत्र्या स्तौति" इत्यादि । न तु ज्ञायते काजुष्टुप् ? का बृहती ? का गायत्रीति । अज्ञात्वा प्रवर्तमानस्य नाश्च पापीयान् स्यात् । यत्रापि सदृशहती महासदृशहतीमाख्यान्ते, तत्रेतास्तावदनच्छान्दसिको बृहतीविकारान् प्रतिपद्यते । छान्दसिकस्तु पादविशेषव्यवस्थया पङ्क्तिविकारः सतो बृहती, त्रिष्टुभ्विकारो महासदृशहती, जगतीविकारो महाबृहती, इत्येवमध्यवसति । तथा च साधु यद्ये प्रवर्तन्ते । अन्यथा प्रवर्तमानसैतनि छन्दांसि यातयामानी स्युरिति-वष्यमेऽपि स्वरूपज्ञानोपयुज्यते छन्दःशास्त्रारम्भः ॥ १ ॥

यदपि तत्तरीयका आमनन्ति—“तदस्या ह व सुतग्रामणः—एवं छन्दांसि । तेष्वसादित्यो वहतीरस्याः । सतोरुतीषु रुवते सतोरुहत् प्रजया पचुरिसन्निकीयेव”—इति तत्प्रतिपादितसदुपहत्या स्तोतीस्तदुपहतु खल्वति सतोरुहत्या स्रोतस्त्यर्थप्रतिपत्तेर्वष्यम्थोऽपेक्षित्वमुपदिश्यते नामघेयसोऽति नामघेयावगमार्थमुपुज्यते छन्दःशास्त्रारम्भः ॥ २ ॥

अथामनन्ति—“व्यतिषकामि: स्वते”—इति । न चान्तरेण छन्दोवेदसूचः शक्या व्यतिषक्का: कर्तुमिलुपयुज्यते छन्दःशास्त्रारम्भः ॥ ३ ॥

भूयांसक्थार्थवादाः श्रूयन्ते छन्दोवेदस्येति तत्तदभ्युदयसिद्धावुपयुज्यते शास्त्रारम्भः ॥४॥

इमानि च भूयांसि च्छन्दांसि चानुशासनस्य प्रयोजनानि यान्यत ऊर्ध्वंमुकामिष्यामः। बहृचचानां ऋुतौ तावदन्वायते—“प्रजापतिं यहीं छन्दांसि देवेभ्यो भागधियानि वभाजत्। स गायत्रीमेवाऽऽयये वशुभ्यः प्रातःसवनेभजत, त्रिष्टुभमिन्द्राय ऋुद्रेभ्यो मध्यन्दिने, जगतीं विश्वेभ्यो देवेभ्य आदित्येभ्यस्तृतीयसवन इ। अथास्म यत् स्वं छन्द आसीद्-रुचु—तवं नचैव देवानां पापिष्ठोऽसि, यस्य तेऽहं स्वं छन्दांसि यो मोदनतमम््युदौ-हीरुच्छावाकीयामभीत इ। तदजानात् स स्वं सोममाहरत् स स्वे सोमेध्यं मुखमभि पप्मिरदतुष्टुभं। तस्मादनुष्टुभ्रियां मुख्या युज्यते” (ऐ। ब्रा। १।२२) इति।

तच्च्छन्दोविंदं वेद्वांसंतरेण कौतन्यः शाकोलेतदयं विज्ञातुम्? अतो दिव्यवेदार्थप्रतिप-त्ययेमारंभणीयरछन्दोवेदः॥ १ ॥

अथो पञ्चविंर्यो वैतच्च्छन्दो यद्विराज् यतिपदा तेनोष्णिहाग्नियच्यौ यदस्या एकादशाःराणि पदाति तेन त्रिष्टुप्। यत् नयक्षिशादक्षरा तेनानुष्टुप्। न वा एकेनाक्षरेण च्छन्दांसि दियान्त न द्वाभ्यां यद्विराज् तत्पद्यममूल्। सर्वैषां छन्दसां वीर्यमवरुन्धे सर्वेषां छन्दसां सायुज्यं सरुपतां सलोकतामृणोते। अच्छादो-ऽपतिरभवति अश्वते प्रजयााऽऽनुं य एवं वेद्। विराजौ धीरोवदः श्रूयते; स न पञ्चविंर्येतमवगन्तुं शक्कोति संतरेण च्छन्दोवेदमित्या-रंभणीयरछन्दोवेदः॥ २ ॥

“सर्वैैछन्दोभिरियंरदियाज्: सर्वैवैं छन्दोभिरिष्टा देवा:; स्वर्गं लोकंजयस्तथैवतद्-जमान: सर्वैछन्दोभिरिष्टा॥ स्वर्गं लोकंजयति।...एतानी वाव सर्वाणि छन्दांसि गायत्नैैष्टुमं जगत्समन्वन्यानि। एतानि हि यज्ञप्रतिमानि क्रियन्ते। एतैर्ह व। अस्य छन्दो-भिरियजत: सर्वैछन्दोभिरिष्टं भवति य एंव वेद” (ऐ। ब्रा। २।३३) इति हि श्रूयते। तत्र किं तावत्सर्वैषां छन्दसां स्वरुपं? कानि वाःन्यान्ति न तत्वतः शाकोल्यवधारयितुमच्‍छा-न्दसी न वा यदुपमिल्यारंभणीयरछन्दोवेदः॥ ३ ॥

“स एवं वेद्वांसछन्दोमयो देवतामयो ब्रह्मयोमद्रुतमय: संभूय देवता अप्येति य एवं वेद। यो वै तद्वेद् तथा छन्दोमयो देवतामयो ब्रह्मयोमद्रुतमय: संभूय देवता अप्येति तत् सुविदितमिति”ति (ऐ। ब्रा। ९।८) श्रूयते। तदेतस्य छन्दोमयस्य देवताप्ययो यथा भवति तथा ऋा हि ऋुझानमिल्स्साकं शुझ्ञानं यथा स्वादित्यारंभणीयरछन्दोवेदः॥ ४ ॥

“तयदाग्नेयं तया यजति विजित्या एवं सा विराट् नयक्षिशादक्षरा भवति” “नयक्षिशादै देवाः—अङ्गैौ वसव: एकादश ऋुद्रा द्वादशादित्या: प्रजापतिश्व वषट्कारस्थ। तद् प्रथम उक्थमुखे देवता अध्वरभाज् करोति अक्षरमक्षरमेव तदेवता व ऋतुप्रविष्टि देवपात्रेणैव तदेवतासृप्र्यान्त इति श्रूयते” (ऐ। ब्रा। १२।१९)। तदेवं देवता यक्षरभाज् कल्प्यन्ते, तत्तैर्हि नान्तरणाक्षररछन्दोविज्ञानमेता विज्ञातुं शक्यन्ते। तदेतच्छन्दोभिरियथा विजानी-यामित्यारंभणीयरछन्दोवेदः॥ ५ ॥

“धन्तो वा एताभिदेवां: पुरो मिन्दन्त आयन, यदुपसद: सछन्दस: कर्तव्या न विच्छन्दस:। यद्विच्छन्दस: कुयाद् धीवासु तद्वृणड दच्यावीर्यों ग्लावो जनितो:।

तस्मात् सच्छन्दस एव कर्तव्या न विच्छन्दसः' (ऐ.भा.७८) इत्युपसदं सच्छन्दस्त्वकरणमनुझायते । तदन्तरेण छन्दोवेदमशक्यं सच्छन्दस्त्वकरणमिल्यारम्भणीयसच्छन्दोवेदः ॥ ६ ॥

"गायत्री ब्राह्मणस्यानुरूयात् । गायत्रो वै ब्राह्मणः । तेजो वै ऋग्वर्चसं गायत्री । तेजसैवैनं तद्ऋग्वर्चसेन समर्दयति ।…विष्टुभं राजन्यस्यादनूयात् । तैष्टुभो वै राजन्यः । ओजो वा इन्द्रियम् वीर्यं त्रिष्टुप् । ओजसैवैनं तदिन्द्रियेण वीर्येण समर्दयति ।… जगती वैश्यस्यानुरूयात् । जगतो वै वैश्यः । जगता: पशवः । पशुभिरेवैनं तत्समर्दयति" (ऐ. ब्रा. १.२) इति श्रूयते । तत्र गायत्र्या ऋग्वर्चसं तेजः, त्रिष्टुभा त्विन्द्रियं वीर्यमोजः, जगत्या च पश्वादयः पदार्था लक्ष्यन्ते । तदन्तरेण गायत्र्यादिविज्ञानमशक्यमेषां विज्ञानमिल्यारम्भणीयसच्छन्दोवेदः ॥ ७ ॥

"चतुरत्तरैर्देवाच्छन्दोभिः सयुग्भूत्वा एतां श्रियमारोहन्ति यस्यामेतर्हि प्रतिष्ठिता: । अभिगयन्त्या: सवितोण्णिहा सोमोऽनुष्टुभा बृहस्पतिरेढ्वला मित्रावरुणौ पृथिव्यन्द्रावृष्ठुभा विश्वेदेवा जगत्या । ते एते अभ्यानूच्यते—अमेगोयन्न्यभवत्सयुग्वेति । कल्पते ह वा अस्मै योगक्षेमः । उत्तरत्तरिग्णी हि श्रियं कृते अश्रुते प्रजानामैश्वर्येमाधिपत्यं य एवमेता अनुदेवता एतामासांद्रीमरोहति क्षत्रिय: सच्चि"ति (ऐ.भा. २७२) हि श्रूयते । तत्र देवताच्छन्दसोः सयुग्वलाव्यानादुत्तरत्तरिग्णी श्रियं प्रजामैश्वर्यमाधिपत्यं चापेक्षमाणानामवदस्यमेषां छन्दसां चतुरत्तरत्वविज्ञानमपेक्षितं भवतील्यारम्भणीयसच्छन्दोवेदः ॥ ८ ॥

"यदू गायत्रे आभिगायन्रमाहितं त्रैष्टुभाद्रा चैष्ठुं निरतक्षत । यद्वा जगजगस्राहिरतं पदं य इत्थादृष्टे अमृतत्वमानशु:" इयेतदै तच्छन्दसश्छन्दसि प्रतिष्ठापयति कल्पयति देवाविश्वो य एवं वेद"ति (ऐ.भा. १२१९) श्रूयते । तदतसच्छन्दःप्रतिष्ठापदं निधिलामृत त्वमृवीयेयसारम्भणीयसच्छन्दोवेदः ॥ ९ ॥

"तं ससभिश्च्छन्दोभि: प्रातरहयन्त । तस्मात् ससच्चतुरत्तराणि छन्दांसि प्रातर्जुवाकेनूच्यन्ते ।" इति हि तैत्तिरीयका आमनन्ति । मैत्रायणीना्संभारादिदेवान्प्रधायानुप्रयान्त्यते । "देवेभ्य: प्रातर्यावभ्योंहूतीन छन्दांसि वै देवाः प्रातर्यावाणः । छन्दोभ्यो वा एतदनुवाच आहु"-इति । तयाच्चतरेयकेऽपि—

"देवेभ्य: प्रातर्यावभ्योंहोतरहूतीसाहाश्रुवः । एते वाव देवाः प्रातर्यावाणो यदसृ ऋषयो । त एते ससभिः ससभिश्च्छन्दोभिरागच्छन्दन्ति । आस्य देवाः प्रातर्यावा हवं मचछन्ति य एवं वेद" (ऐ. मा. ७.५ ) ससाभेयानि छन्दांस्यन्वाह, "…ससोषस्यानि कन्दांस्यन्वाह…ससाभिनानि छन्दांस्यन्वाह—ससधा वै आगवदत् । तावदे वाग्वै सर्वेभ्यो ब्राह्मणः परिप्रहीलै । तिस्रो देवन्ता अन्वाह । ऋभो वा इने दिक्लो लोकाः । एषामेव लोकानामभिजितै (ऐ.भा.८.१७) । तद्वदु—कियमनूच्यः प्रातर्जुवचनं यथाच्छन्दस्मनूच्यः प्रातर्जुवाकः । प्रजापतेः एतान्यक्षणानि यच्छन्दांसि । एष व एतान्यक्षणानि य एवं वेद ।" (ऐ. मा. ७८) इति श्रूयते । न चेतरच्छन्दोविज्ञानमनुत्तरोच्चनं साधीयः सन्मवतील्यारम्भणीयसच्छन्दोवेदः ॥ १० ॥

॥९१॥

"आग्रेयै देवाना वमो विष्णुः परमस्तदन्तरेण सर्वा अन्य देवताः । आम्रावैष्णवं पुरोऽनान्त वीक्ष्यणीयमेकादशकपालं सर्वाभ्य एवं तदेवताभ्योडनन्तरायं निवैष्पान्त । अग्रैषु सर्वा देवता विष्णुः सर्वा देवता एते वै यज्ञस्थान्ये तन्वौ यदभिषेकविषयौ । तददार्शिषेर्ण पुरोडाशं निप्रेष्यति । अमत्तान एव तद्देवभवन्ति । तदाहुर्यदेकादशकपालः पुरोऽलाशो द्वाभाविष्णुं । कैनयोस्स्र्र हृदिः, का विभक्ति-रिति । अश्वकपाळ आम्रेयोदशकशरा वै गायत्री गायत्नमेक्षछन्दः त्रिकपालो वैष्णव-खिरिहीन्द विष्णुर्व्येकमत । सैनयोस्स्र्र ऋतुः सा विभक्तिः" (ऐ. ब्रा. ९९) इत्याम्नायते । तन्नेवमेकादशकपाले देवतयोः हृदिसविभच्यै कृत्वा पारयेमेवारम्भणीयच्छन्दोवेदः ॥ ९२ ॥

॥९३॥

"तेजो वै ब्रह्मवर्चसं गायत्री । आयुर्यज्ञ उन्नय । वाग्वा अन्नम् । श्रवै यशदच्छन्दसां पृहत् । पाज्रो वै यज्ञः । ओजो वा इन्द्रियं वीर्यं त्रिष्टुप् । जागता वै पशवः" (ऐ. ब्रा. ९८६) इति श्रूयते । तदत्तस्तच्च्छन्दोद्याज्यामनुरुन्धाना यथा तत्त्कामेघु एककुल्याः सुरेलारम्भणीयच्छन्दोवेदः ॥ ९३ ॥

॥९४॥

"ते देवा अदुवन—विराड्याज्यास्तु निष्केवल्यस्य या त्रयम्बिशदक्षरा । त्रयम्बिशदै देवाः । अध्रौ वसव एकादश रुद्राः द्वादशादित्याः । प्रजापतिद्द वषट्कारश । देवता अक्शराणः करेतः । अदर्शदर्शनेन तद्धेवता अनुब्रुवीत देवपात्रेण तद्धेवतास्तु दान्ति यं कामयेत—अनायतनवान् स्वादिति अविराजस्य यजेद्गायत्र्या वा त्रिष्टभा वान्ने-वा छन्दसा वषट्कुर्यात् । अनायतनवांन स्वादिति । विराजस्य यजेदायतनवन्तमेवै न तत्करोति । यं कामयेत — आयतनवांन स्यादिति । विराजस्य यजेदायतनवन्तमेवै न तत्करोति ।" (ऐ. ब्रा. ९२१९) इति श्रूयते । तदन्तरेण छन्दोवेदेमवाक्यं ध यथाकां याज्य विशोषोपधानमिल्यारम्भणीयच्छन्दोवेदः ॥ ९४ ॥

॥९५॥

"यो धाता स वषट्कारःयाजुमति: सा गायत्रीया राका सा त्रिष्टुप्या सिनी-वाल्ली सा जगतीया कुहूः: साहुश्रुप । एतानि वा स सर्वाणि च्छन्दांसि गायतं त्रैडुभं जगतमादुष्टभमन्वन्यनि । एतानि हि यद्द प्रतमामिव क्रियन्ते । एतर्हि वा अस्य छन्दोभिर्य्जत: सर्वच्छन्दोभिरिष्टं भवति य एवं वेद । (ऐ. ब्रा. ९२१३५) यः सूर्यः स धाता स उ वषट्कार:या चोद: साहुमतिः सो एव गायत्रीयोषा: सा राका सो एव त्रिष्टुप् धाता स उ वषट्कारःया सिनीवाली सा जगतीया गृथव्वी सा कुहूः स उ एवानुष्टुप् । एतानि वाव सर्वाणि च्छन्दांसि । गायतं त्रैडुभं जगतमादुष्टभमन्वन्यनि एतानि हि यद्द प्रतमामिव क्रियन्ते" (ऐ. ब्रा. ९१४) इत्यावीतरेरयके श्रूयते—"गायत्र्युमति: । त्रिष्टन् राका । जगती सिनीवाल्ली । कुहू रनुष्टुप् । धाता वषट्कार: ॥ या पूर्वा पर्णास्सी साहुमतिः योतत्रा सा राका । या पूर्वामवस्या सा सिनीवाल्ली , योतत्रा सा कुहूः । चन्द्रमाः एव धातृ" इत्यादि । तदन्तरेण छन्दोवेदमशक्यमासमनुम-तिरोऽसिनीवालीडुहुहवं सर्वच्छन्दोभिःसारुप्यसवग्नुमिल्यारम्भणीयरछन्दोवेदः ॥ ९५॥

"अतिच्छन्दसः शंसति । छन्दसां वै यो रसोदक्षरद् व सोडतिच्छन्दसमभ्यक्षत् । तदतिच्छन्दसोडतिच्छन्दस्त्वम् । सर्वेभ्यो वा एष छन्दोभ्यः सन्निर्मितो यत् छोळखी । तदतिच्छन्दसः शंसति सर्वेभ्य एवैञं तच्छन्दोभ्यः सन्निर्मिमीते सर्वेभ्यसक्छन्दोभ्यः सन्ति-मितेन शोडशिना राध्रोति य एवं वेद १" (ऐ. ब्रा. १६३) इ॑सैतरे॑यकाण्डे शोडशिविदाह्मणे श्रूयते । तदिदमतिच्छन्दसः दैँसेयं शोडशिना च राधुयामिक्षारम्मणीयरच्छन्दोवेदः ॥ १९६॥

"सोमो वै राजासुरिम्‍लोकेऽ आसीत् । तं देवा॑ ऋष॑य॑श्व॑भ्य॑चायन् कथंययम्‌स्मान्त्सोमो राजागच्छेदिति । टेडखुंवंश्छन्दांसि । यूयं न इ॒मं सो॑मं राजान॒माहरतेति । ...छन्दांसि वै तत्सोमं राजानमच्छा च॑र॑न् । तानि ह त॑र्हि चतुरक्षराणि चतुरक्षराण्येव छन्दांस्यासन । सा जगती चतुरक्षरा प्रथमोदपत॑त् । सा पतित्वा॑र्ध॑म॑च्‍छ॑नो गत्वाश्राम्यत् । सा पराश्व त्रिणक्षराण्ये॑क॑क्ष॑रा भू॒त्वा दी॒क्षां च तप॑क्ष हर॑न्ती पुनर॑भ्याव॑प॑त॑त् । त॑स्मा॑त॑स्मै वि॒त्तां दी॑क्ष॑ति वि॒त्तं तप॑ इ॒य॑स॑ प॒श॑वः स॒न्ति । जग॑ती हि प॒श॑वः । जगती हि त॑ानाह॑र॑त्॥ अथ त्रि॑भु॑द॑प॑त॑त् । सा पतित्वैकमक्षरं व्याक्षरा भू॒त्वा द॑क्षि॑णा हर॑न्ती पुनर॑भ्य-वाप॑त॑त् । त॑स्मा॑न्‍भ॑ न॑द॑खि॑णा नीय॑न्ते त्रि॑भु॑मो लो॒के । त्रि॑भु॑मि॑ता अह॑र॑त् ॥ ९ ॥

ते देवा अभुव॑न् गाय॑त्री॑म् । त॑र्व न इ॒मं सो॑मं राजान॒माहर॑ति सा तथे॑ल॒त्रवीत् । ***सा पतित्वा सोमपालाने॑ म॑ाषा॑य॑लो॑ प॒श॑वा च म॑ुख॑न॒च सोम॑ राजान॒ सम॑गृह्‌णात् । यानि चेत॑रे छन्द॑स्य अक॑र॑ण्‍भ॑ज॑न्तां ता॑नि चोप॑सम॑गृह्‌णात् ॥ २ ॥ सा यद॑क्षि॑णे॑न प॒दा सम॑गृह्‌णात् । त॑त् प्रात॑ःसवन॑म॑भ॑व॑त् । त॑द॑द्य॑त्री स॑माय॑त॑न॑म॑कु॑रु॑त ।

त॑स्मा॑द॑त् समृ॑द्ध॑त॒मं मन्‌या॑न्ते स॒र्च॑पाँ सवनाना॑म् । ***अथ यत्‌स॑व्ये॑न प॒दा सम॑गृह्‌णात् त॑न्मा॑ध्य॑न्दि॑नं सवन॑म॑भ॑व॑त् । त॑द॑दि॑ंस॑त॑ ता॑दि॑क्‍स॑ं न॒वाम॑प॑त् । प्राञ्जि॑ज्ञा॑स॑न्त । त॑स्मि॑स्त्रि॑धा॑मा॑द॑घु॑रि॑न्द॑ दे॒वता॑ना॑म् । ते॑न त॑त् समा॑व॑द्दी॑र्या॑म्-भ॑व॑त पूर्व॑ण सवनेऽन । ***अथ यन॑मु॑खे॑न सम॑गृह्‌णात् त॑त् तृ॑ती॑य॑सवन॑म॑भ॑व॑त् । त॑स्य पत॑न्ती रस॑म॑ध॑य॑त । त॑द॑दित॑र॑सं न॒वाम॑प॑त् । पूर्व॑ स॒व॑ने । ते देवा॑ः प्राञ्जि॑ज्ञा॑स॑न्त ।

त॑त्प॑रु॑षप॑श्‍यन । त॑य॑दा॑शि॑रम॑वन॑य॑न्ति आज्ये॑षु चर॑न्ति ते॑न त॑त् समा॑व-द्वीर्य॑म॑भ॑व॑त् । पू॑र्वो॑भ्या॑ सवनाभ्या॑म् ॥ ३ ॥ ते वा इ॑मे इ॒त॑रे छन्द॑स्य गा॑य॑त्रीम॑भ्य॑व-दे॑ताम् । वि॒त्तं ना॑व॑क्ष॑राम॑न्य॑प॑र्या॑गृ॑पि॑ति । ने़य॑त॑व्वि॑द्या॑त्री य॑थावि॑त्त॑मे॑व न इ॑ति ।

ते दे॒वेषु प्र॑श॑मै॑ताम् । ते देवा अभुव॑न्—य॑था वि॑त्त॑मे॑व व इ॑ति । त॑सा॑दाप्ये-त॑र्हि वि॑त्त्या॑ व्याहुः—य॑थावि॑त्त॑मे॑व न इ॑ति । तत॑ो वा अध्या॑क्ष॑रा गा॑य॑त्र्य॑भ॑व॑त् । सा॑क्षा॑क्ष॑रा जग॑ती । सा॑द्रा॑क्ष॑रा गा॑य॑त्री प्रात॑ःसवन॑मु॑द॑य॑च्‍छ॑त् । ना॑शा॑क्रो॑जि॑श्रुपू व्याक्षरा मा॑ध्य॑न्दि॑नं सवन॑मु॑च॑नु॑म् । तां गा॑य॑त्र॑वी॑द्‌—आया॑न्य॑पि मेध्रा॑स्स्व॑ति । सा तथे॑य॑न॑वीत् । त्रि॑ष्ठुप् । त॑ो वै मेधि॑रा॑द॑भि॑र॑स॑रैर॑प॑स॑द॒ही॑ति । तय॑ति॑ ता॑मुप॑सम॑द॑धात्‌...सै॑काद॑शाक्ष॑रा भू॒त्वा मा॑ध्य॑न्दि॑नं सवन॑मु॑च॑नु॑च्‍छ॑त् । ना॑शा॑क्रो॑ज॑प॑ले-काक्षरा तृ॑ती॑य॑सवन॑मु॑च॑नु॑म् । तां गा॑य॑त्र॑वी॑द्‌—आया॑न्य॑पि मेध्रा॑स्स्व॑ति । सा तथे॑य॑न॑वीत् ।

तयैस्यप्रवीजगती। तां वे मैत्रैरेकादशभिरक्षरैरुपसन्येहीति। तथेति तामुपसमदधातु•• सा द्वादशाक्षरा भूत्या ऋतेऽपसवनमुदयञ्छत्। ततः वा अश्राक्षरा गायत्र्यभवत्। एकादशाक्षरा त्रिष्टुप्। द्वादशाक्षरा जगती। ॥* एकं वै सत्त्रेधाभावत्। तस्मादाहु दांतव्यमेवं विदुपे इति। एकं हि सत्त्रेधाभावत्" (ऐ. ब्रा. १३।४) इति हि सौपर्णकमाश्र्यानमाख्यानविदाममनुस्मरेयकाः: अ को होतदयं विज्ञापयितुं शकोति यावता याथात्म्येन छन्दोवेदं जानीयादपिलारमणीयारचछन्दोवेदः ॥ १७ ॥

गायत्री ॥॥॥ ॥॥८-७, ॥॥'॥१' ॥'॥'॥"" ६ ११ त्रिष्टुप् ॥॥॥ ॥-४१७, ॥॥......, ॥-॥-॥'॥" ११ १२ जगती ॥॥॥ १-४११७, १......., १-॥-॥'॥"" १२

"आदित्याक्षिरसक्ख सुवर्गे लोके॑डसपर्धन्त। वयं पूर्वे सुवर्गे लोकेमियाम। वयं पूर्वे इति। त आदित्या एतं पदमहोतारमपश्यन्। तं पुरा प्रातःख्वाकादामौघ्रेज्जुहुहुः: इ ततो वै ते पूर्वे सुवर्गं लोकेमायन्। संवत्सरो वै पद्महोहोता। संवत्सरः: सुवर्गो लोकः तेऽग्नुवचा- त्रिरस आदित्यान्-क स्थ? क वः सद्यो हव्यं वक्ष्याम? इति। छन्दःशु इत्यग्रुवन्। गायत्र्यो त्रिष्टुभि जगत्यामिति। तस्माच्छन्दःसु सद्य आदित्येभ्यो आङ्किरसी: प्रजा हव्यं वहन्ति" इति हि तैत्तिरीयका आमनन्ति। छन्दःशु सदृश आदित्येभ्यो हव्यं वहन्तीति जानीयामेयारमणीयारचछन्दोवेदः ॥ १८ ॥

मैत्रायणीयानामास्मयते "गायत्री च सम्पादयति जगतीं च। तद्रे छन्दसी एकं छन्दोऽभिसम्पादयति वृहतीम्। त्रिष्टुपं च ककुभं च। तद्रे छन्दसी एकं छन्दोऽभि सम्पादयति वृहतीम्। अनुष्टुपं च पङ्क्तिं च। तद्रे चछन्दसी एकं छन्दोऽभिसम्पादयति वृहतीम्।" इत्यादि।

गा० ।॥॥।॰॰॰ को० ।॥॥।॰॰ अ० ।॥'॥।॰॰ ज० ।॥॥॥-॥ त्रि० ।॥॥।॥-॥ पं० ।॥'॥॥-१ ६ ७ ६ ११ १२ १३ वृ ८+वृ ८ वृ ८+वृ ८ वृ ९+वृ ९

ऐतरेयकेऽपि “तस्या वाचोडुपादाद्विमुः—तेमेथे षष्ठु छन्दः स्वश्रयन् । यदश्रयन् । तच्छ्र्रयन्तीयस्थ श्रायन्तीयतलम्—यदवारभन्—तदारयन्तीयस्थ वारयन्ती-यत्वम् । तस्या वाच एतावपादाद्विमुः। तस्या एतानि षट् चतुरुरतराणि छन्दांसि-पादशः । तेषामतिरिक्त्यपरिच्यन्ते । न त्रिपुदत्सदृदृशृङ्गत्मेवास्तृशात्—द्वाभ्यामक्ष-राभ्यामहोरात्राभ्यामेव । तदाहुः—कतमे सा देवीक्षरा बृहती—यस्यां तत् प्रतिष्ठितम् । द्वादश पौर्णमासः—द्वादशाष्टका:—द्वादशामावास्या: । एषा वाक् सा देवीक्षरा बृहती यस्मिन् तत् प्रतिष्ठितम्। यानि च छन्दांसि तैरिच्यन्ते यानि च नोद्भवन्ति—तानि निर्वीर्याणि हीनानिमनन्त । साधुद्विदू: इहती । मामेव भूत्या मासुपसंश्रयतेति । चतुर्भिररक्षैररनुद्धबू बृहती नोद्भवत् । चतुर्भिररक्षैरेरगिगू बृहतीमपरिच्छ्यादधात् । ते बृहती एव मूला बृहत्या उपसंश्रयतात्‌ । अत्याभिरसैररहिगिगू बृहती नोद्भवत् । अत्याभिररक्षैररैषिटप् इहतीमपरिच्छ्यादधात् । तस्यामेतानि न्यग्रावक्षराण्यपरिच्छ्यादधात् । ते बृहती एव मूला बृहत्या उपसमश्रयतात्‌ । द्वादशभिररक्षैर्गैगोयत्री बृहती नोद्भवत्, द्वादशभिररक्षैरर्जगती बृहतीमपरिच्छ्यत् । तस्यामेतानि द्वादशाक्षराण्यपरिच्छ्यादधान् । ते बृहती एव मूला बृहत्या उपसमश्रयतात्‌ ।

इत्याम्र‌ऽयते । तत्रान्तरेण छन्दोवेेदमशक्यमासां गायनत्रिशुभमातृदुद्रवनमन्या स्स च पड्‌ड्वित्यक्षवृजगतीनामतिरेचनं यथायथावदिश्टतुमिल्यारम्मणीयच्छन्दोवेेद: ॥ १९ ॥ च पड्‌ड्वित्यक्षवृजगतीनामतिरेचनं यथायथावदिश्टतुमिल्यारम्मणीयच्छन्दोवेेद: ॥ १९ ॥

अथ कश्चिदू दूषयात्—यान्तेतानि प्रयोजनान्युक्तानि तत् तु खलु वैदिकानामेव छन्दसां विधानशास्त्रावश्यकत्वं प्राप्नोति; न पुनलौकिकानामपीति । तत्रोच्यते—त्रिविधानि हि वाचां छन्दांसि; कानिचिद्वैदिकानि, कानिचिदलौकिकानि च, कानिचित् पुनलौकिकान्येव । तत्रावश्यकमुच्यतां निर्देशानाय शास्त्रम्भः प्रवर्तनीयस्थेन यदि—“घटायोनिमोलितं चक्षुः किमन्यत्र प्रकाशयेत् ?”—इति नयेन लौकिकान्यापि दर्शनेन । तत् तर्हि तावता छन्दोयाथातथ्यविजिज्ञासूनां छन्दोविन्यासौकर्थ्योऽभ्यो भवति ! अत एव तु वैदिकानि छन्दांसि साकल्येन प्रदर्श्य लौकिकानां प्रदर्शनानुगुणत्वाति भगवत् पिङ्गलाचार्य: । अननेद चाविशिखुुद्दिरपि तानि तानि छन्दोत्त्वत्ताने यथावदवगम्य तद्वचनाभिनयादिना कृतकृत्यः कवितानन्दमासादयेत् ॥—

“काव्यं यशसेऽर्थकृते व्यवहारविदे शिवेतरक्षतये । सदा: परनिवृत्तये कान्तासम्मिततयोपदेशयुजे ।” ( क. प्र. ११२ )

इति हि भूयांसि प्रयोजनानि काव्यस्य पठन्ति । छन्दोविनेयं तु वाक्यं रसोद्रोधे काव्यमित्युच्यते । तदतिरहन्छन्दोभद्रेो रसापकर्षितया काव्यत्वव्याघातको भवति ।

तस्माच् छन्दोविधोषण काव्यप्रयोजनेष्यो मुख्यतिरेचिष्महीयपेक्ष्माणानामारम्भ-पणीयं लौकिकानामपि छन्दसां विज्ञानशास्त्रम् । उक्तं च प्राकृते पैङ्गले—

जेम जण सहेई कण्णतुला तिलतुलिआं अद्ध अस्सेण ।

तेम जण सहेई सवणतुला अवच्छन्दं छन्दस्सेण ॥ १ ॥

अबुधा बुहाणं मज्झे कव्वं जो पढइ लक्खणविहूणं ।

भूअलगासगासगाहिं सीसं खुडिअं ण जाणेइ ॥ २ ॥

यथा न सहते कणकतुला तिलतुलितमर्यादां ।

तथा न सहते श्रवणतुला अपच्छन्दकं छन्दोभङ्गेन ॥ १ ॥

अबुधो बुधानां मध्ये काव्यं यः पठति लक्षणवहीनं ।

मुजाप्रलपन्नखदेन शीर्षं खण्डितं न जानाति ॥ २ ॥

इति हि तदर्थः । तदिदमपच्छन्दस्कं लक्षणवहीनं मा प्रयुअरूष्महीत्यारम्भणीयं

छन्दोविज्ञानशास्त्रम् ॥ ३१ ॥

इति छन्दोवेदार्थकतावादः ।

श्रीः

प्रस्तावना ।

कि तावच्छन्दस्तथ्यम् ? का विमुक्तिः ? कि लक्षणम् ? कि प्रयोजनम् ? हृत्पद्यद्वृत्तच्छन्दःशास्त्रसम्बद्धा विषयास्तावावन् श्रीमद्भगवदुदनसारमेर्महाजुभावैर्मच्छन्दःसमीक्ष्यां संयक् न्यरूपपिपतेति तेषामेवात्र सङ्क्षेपोऽजकारि ।

अथ तदेतच्छन्दःशास्त्रं कदा प्रादुरासीतेति विषयेऽपि !

तत्र तावन्महनीयसहिद्रोपपत्तियेदूद्रेरसोग्राणामन्यपादिच्छन्दसां यज्ञकर्मणि विनियुक्तवात्तज्ज्ञानार्थमादौ प्राश्निक्रमण्येषु तेषां पादसङ्ख्यया तत्र प्रविमृकाक्षरसङ्ख्यया च निर्देश्यते । पादसङ्ख्यामात्रेणाक्षरसंख्यासामात्रेण च वैदिककच्छन्दसां गायन्वादिज्यवहारः । तत्र किज्चिद्यूनाधिकतायामपि न छन्दोदोहानिर्भवति । तदुक्तम्—‘न वा एकनाक्षरेण छन्दोऽस्ति वियन्ति, न द्व्यक्षरस्य’ (ऐ. ब्रा. ९. ६) ‘न द्व्येकनक्षरेण न्यच्छन्दो भवति, न द्व्यक्षरस्य’ (सा. ब्रा. २७. १) इति ।

तस्मात् पर्यस्तानू विध्यथर्ववादीनूँ समाहृत्य सारल्येन यत्नकर्मीणि सूत्ररचितं प्रज्ञतेऽत्र भगवदाश्वलायनसार्क्षायनापस्तम्बवादिषु तदुपयोगिनि छन्दसां लक्षणान्यपि द्वादशणारण्यकादिष्यो निष्क्रान्त्य पृथक्प्रथनীয়मभवन् । तस्मै चैवं सूत्रयांचकार तत्र भवान् साह्वायनः—

‘त्रिपदा गायत्री (१) उष्णिक् (२) पुर उष्णिक् (३) ककुप् (४) विराट् च पङ्क्ती (५) चतुष्पदोऽचतपदा विराट् (६) बृहती (७) सतोवृहती (८) जगती (९) अतिजगत् (१०) त्रिष्टुप् च (११) पदपङ्क्तः (१२) पादसङ्केत्यतिच्छन्दसाम् (१३) ‘स हि साधों न माहुतं’मिलष्टो (१४) द्विपदपमा: (१५) तेष्टाश्चाऽऽः प्रायेण (१६) द्वादशाक्षरा जगत्या: (१७) उत्तरीयो चोणिग्रहृत्स्यो: (१८) सतोबृहल्लक्ष्म प्रथम-तृतीयौ (१९) मध्यमः ककुम्भः (२०) प्रथमः पुर उष्णिहः (२१) एकादशाक्षरा त्रिष्टुपिवराजो: (२२) उत्तरस्या द्वादशाक्षरः (२३) तामक्ष-रपक्षिरिल्प्यचक्षते (२४) पङ्क्तिभिः पङ्क्त्यक्षरैः पदपङ्क्तिः (२५) पल्पष्टाश्चरा जगत्या: (२६) एकेन द्व्यक्षरामित्युनके निच्चृत् (२७) अतिरिके मुरिकृ (२८) सम्पाठ पादभागेनाहार्यसर्वे: समित्तातस्तस्म पादभागेन सम्पदा: (२९) गायन्म्योष्णिग्राजुष्ठुपपद्ग्रहृत्स्यो पदिक्रुः त्रिष्टुप्प्रजाताविस्यानुप्रुप्यं छन्दसां चतुर्विंशतिस्क्षरादीनां चतुरुत्तराणाम् (३०) (सं. भौ. सू. ७. २०)

इति । अत्रमेव मूलं छन्दःशास्त्रमहातरोभिति मन्यामहे । अत्रैकेन द्वाभ्यां वाड्क्षराभ्यां न्यानाधिक्ये निचृदुरिगिति संज्ञाविशेष उच्यते; पिङ्गलाचार्येण पुनः 'जनाधिन्यनाधिक्ये निचृदुरिजे । द्वाभ्यां विराडस्वराजौ १' ( ३. ५९-६० ) इत्युक्तमिति शाखास्वोत्तरस्तरं परिणततावसीयते ।

निदानसूत्राणामिदमेव स्थानम् । प्रातिशाख्यसर्वानुक्रमण्यो वैदिकच्छन्दसां लक्षणानि दर्शयन्त्यावर्णे पिङ्गलादृच्योर्मेवाविमूते इत्युपद्मेव दर्शयिष्यते ।

श्रुतिमनोहरतामनुसराधीयमानेषुचाश्रायेषु केषाञ्चनचोन्मार्गेचां पादानां च श्रुतिमनोहरतामनुसाराधीयमानेषुचाश्रायेषु केषाञ्चनचोन्मार्गेचां पादानां च न्दघाना: परमर्षयस्त्रातरक्षरपरिच्छेदेन लघुगुरुत्वियमं च निदानमत्वदीर्घरणं । तानेव चाग्रेड्यामग्रेड्य स्वयम् वृत्तानि विरचयामासुः । कविकाव्यरसदृश्यानिरपेक्षेमेवोचारणकालसाम्यमात्रं विशिष्ट्वतसांख्यकं पश्यन्तो मात्रावृत्तानि कल्पयास्मभूवः । दृश्यन्ते हि

नानाविधवृत्तानां मात्राकयमाणां बहुधा भागा वेदे । यथा—

'हृदस्पृगस्तु शन्तम:' ( ऋ. सं. १. १. ३१ ) इति प्रमाण्या: । 'पूषणवते ते चकृमा करस्म' ( ऋ. सं. १. ३. १८ ) इतीन्द्रवज्रा: । 'स्वुहि स्वुवं गातेसंदं युवानं' ( ऋ. सं. २. ७. १८ ) इत्युपेन्द्रवज्रा: । 'अस्मो य ऋक्षाः सिनिवास उच्याः नकं ददतं कुह 'चिदव्युः १' ( ऋ. सं. १. १२. १८ ) इत्युपजातयः ।

'इन्द्रासोमा दुहतके मा सुगं सृत' ( ऋ. सं. ५. ७. ६ ) इति शालिन्या: । 'मा देवानाममवः केतुरसे' ( ऋ. सं. २. ८. १६ ) इति वातोम्म्यः । 'स्यं नु जनाँअसव: शुदनानव:' ( ऋ. सं. १. ७. २३ ) इति वंशस्थस्य । 'यूनां ह सन्ता प्रथमं न जर्हषतु:' ( ऋ. सं. ७. २. १९ ) इतीन्द्रवंशाया: । 'अथा न इन्द्र सोमपा गिरासुपप्रुति चर १' ( ऋ. सं. १. ९. १९ ) इति नराचस्य ।

एवमेवान्येषामपि वृत्तानां मूलमूला: पादाश्राधेच्चेष्ट तत्र तत्र शव्द उपलभ्यन्ते । तथैव वेद एवं सूक्तं लौकिकानामपि छन्दसामिति युक्तमुपपादयिष्यामः ।

तथैवं द्विविधानामपि छन्दसां लक्षणविधायकं शास्त्रमिदमविकार्यसत्तत्र भवात् पिङ्गलनागः । सर्वेषाम्युपलभ्यमानेषु छन्दोऽन्थे-स्वविद्येषु पुराणतरमार्षं च । अत एवैतद्वेदद्वारकृतयोपादीयते वैदिकेः । लौकिकानामपि छन्दसां लक्षणसदृग्रहपरस्यास्य वैदिक-

लौकिकक्छन्दोलक्षणविधायककपाग्रिनीयग्याकरणसैव वेदाङ्कता न जोपनिबद्धार्भव वेदभागेषु कपिलोऽकिकान्यापि छन्दांसि । तेषां 'प्राश्नायेन व्यपदेशा भवन्ति' इति न्यायेनैवेदिते न किंब्रिदतयाहितम् ।

पिङ्गलाचार्यकृतछन्दःशास्त्रात्पूर्वमपि शाकटेऽसिन्धु क्रौष्टुकि-यास्क-ताण्ड-सैतव-काश्यप-रातमाण्डव्यप्रभृतितीनां शास्त्राण्यासक्ति पिङ्गलकृतात्तनमतनिदर्शनादवगम्यते । तत्र क्रौष्टुकि:-बौधायनीयैः शास्त्रकारैः । भारद्वाजगोत्रकाण्डे 'श्रुत्यो मृशुभिन्द्रियः क्रौष्टुकयः' इति श्रुतानां क्रौष्टुकीनां कश्चित् स्वात् । अयमतीव प्राचीनः, यतो यास्केनापि स्मर्यते-'द्विपदोद इन्द्र इति क्रौष्टुकिः' ( निर्. ६. ९ ) इति ।

यास्कः-आपस्तम्भेन ऋग्वधु पठितः-'यास्कवाधुकमौमौकाः' इति । अयं निरुक्त.स्थ्यनिषण्ठुंभाष्यप्रणेताऽपि 'यास्को मामुधिरजगुमो नैकयजुषे गीतवान् ।' ( तै. आ. ३.४३. ७२ ) इत्यादिना महाभारतेऽपि स्मर्यमाणः ।

ताण्डी-'ऋपिरासीत्कृत्ते तात ! ताण्डिरस्येव विंशुतः ।' ( अनु. १६. ९ ) इत्यादिना महाभारते गीयमानमहात्म्यस्य ऋषेः पुत्रः । 'ऋषीणामभिगम्यश्र सुतत्रकर्तां सुतस्तव । महप्रसादाद्विजश्रेष्ठ ! भविष्यति न संशयः ।' ( अनु. ९६. ७० ) इति तत्रैव भगवान् महेश्वरस्य वरदानोपवर्णनात् ।

सैतवविषयेऽधिकं किंमपि न ज्ञायते । केवलं लौकिकच्छन्दोलक्षणविधायकसूत्रकर्तोयमासीदित्युमीयते ।

काश्यपेऽस्तु-शंकररमरट्टकोटियाः 'कृष्णशर्मैकृतिलाऽऽसीत् । महुयेरन्न्याः प्रमाणानीत्यन्ते 'तत्र भगवता सूत्रकारेण काश्यपेन...' (प्र. ९ ) इति । कृष्णशर्मणोऽपि 'ऋष्वस्तताजुयायित्वाद्, मध्वाचार्यस्य च १२३९ शाकाब्दे पिङ्गळसंवल्सरे छोकान्तरभ्याणस्यैतिद्याविकिरवधारितत्वात्', तदूदूर्ध्वभविना कृष्णदासेन प्रमाणत्वेनोपात्तस्य काश्यपसूत्रस्यासादनमित्थानमीमपि नासम्भेदनीयम् । धर्मसूत्रमपि काश्यपणीतमसुलभ्ङ्गते । तत्तर्ं च्छन्दःसूत्रप्रणेताऽ च ढाक्यप एक एवोत मित्यवधार्यितुं न पार्यामः ।

रातमाण्डव्येऽ तु सम्भूय अन्यकर्तृकावित्यनुमीयते । तत्र प्रवरदर्पणे भरद्वाज्ञिरोमध्ये कश्चित् रातो ह्यस्ते । माडव्यश्र बौधायनसूत्रे ऋगुगणे आश्वलायनसूत्रे व पर्णप्रकरणेऽनूद्यत च बहुधा ऋन्येयुः श्रुतः । महाभारते च (आदि. १३७ ) काश्यपादिषु उपवर्णितः । तत्र को वा रामसहचर इत्यनिश्चितंस्तद् । धर्मशास्त्रमपि रातमाण्डव्यप्रणीतमस्भोति स्मृतिसारसमुच्चयादिष्यालोचनां प्रतीयते । तत्र रातमाण्डव्य इत्येकत्वेन व्यपदेशो ह्यस्ते, स च शाब्दुलिखितवत्सम्भूय-ग्रन्थकर्तृत्वनिमित्तक एव स्वात् ।

एवंदतिरिक्का अन्येऽपि छन्दःशास्त्रकाराः पिङ्गलाचार्यत्पूर्वकालिकाः भवितुमर्हन्ति, यन्मतमतो 'ऋकीयस्म' ( ४. ३५ ) इति निर्दिद्याति । परं तद्विषयेऽविदित-स्विदोषा जोषमेवावतिष्ठामः ।

अथ पिङ्गलाचार्योदित्त- पिङ्गलाचार्योदुत्ततर- कालिकाच्छन्दो- ग्रन्थकाराः

तत्र शौनकीये प्रातिशाख्येऽन्त्ये: शौनकीये प्रातिशाख्येऽन्त्ये: प्रोङ्गादिभिक्षिभिः पञ्चालैर्वैदिकच्छन्दसां लक्षणानि निरूपितानि । दौलकच्छ्र नितान्तं प्राचीन इति विमर्शकः" । परं वयमिमं पिङ्गलादूर्वेतनं मन्यामहे । यतः प्रातिशाख्ये छन्दःशास्त्र-

तद्विषय पूर्व शाखे तदनुरूपं सङ्क्रच्छते, विना तत्पूर्वभावित्वात् । अस्ति चान्य-

पेक्षया बहुच्छन्दसां सूक्ष्मभेदा लक्षणता इदयन्ते । न च

दृपि गमकं यच्छन्दःशास्त्रे न्यक्कुसारिण्या: 'स्कन्धोघ्रीवी कौष्ठुके: । उरोद्रहती यास्कस्"' ( ३. २९-३० ) इत्याचार्यनामग्रहणपूर्वकं संज्ञाद्रयं प्रादर्शि, प्राति-

शाख्ये तु '-न्यदुसारिणी । स्कन्धोघ्रीप्युरोद्रहती श्रेणीनां प्रतिजानते ॥' ( १६. ४३ ) इति नामग्रहणैनरपेक्ष्येणैव । तेन छन्दःशास्त्रस्य प्राचीनतावचनेनैव

सिक्षति । किं तु दृश्यते प्रातिशाख्ये 'यचुपां षड् । सान्नां द्विः । ऋचां त्रिः'" ( २. ६-c ) इति छन्दःसूत्राणामनुवाद एव, 'यचुपां षड्चां त्रिःषड् सान्नां द्वादश

सम्पदि ।' ( १६. १२ ) इति । तस्मात्प्रातिशाख्यादपि छन्दःशास्त्रमेव प्राचीनम्।

प्रातिशाख्ये दृष्टान्तद्वोविषेशोऽस्तु विशाल्यकरण्यां सदृशीतां एवास्मभिरिति

नात्र पुनरुच्यते ।

काल्यायनप्रणीतं ऋक्सर्वानुक्रमसूत्रं तु प्रायः: प्रातिशाख्यानुसारिति तस्य

वतदूच्यते । अस्मिन् निवन्धेऽस्मिन् निवन्धेऽस्मिन् निवन्धेऽस्मिन् निवन्धेऽस्मिन् निवन्धेऽस्मिन् निवन्धेऽस्मिन् निवन्धेऽस्मिन् निवन्धेऽस्मिन् निवन्धेऽस्मिन् निवन्धेऽस्मिन् निवन्धेऽस्मिन् निवन्धेऽस्मिन् निवन्धेऽस्मिन् निवन्धेऽस्मिन् निवन्धेऽस्मिन् निवन्धेऽ

यं तु छन्दःशास्त्रीयोः 'न्यूना|धिकेनेकेन निचृदुरिजौ । द्वाभ्यां विराट्स्वराजौ'" ( छं. ३. ५९-६० सर्वो. ३. ४-५ ) इति सूत्रयोरविकलयोरुवादः । सर्वानुक्रमे

च 'अथे च्छन्दसां' इत्युपक्रम्य तृतीयाच्चेकादशान्तैः खण्डैके र्गवेदेऽपक्षितानां छन्दसां लक्षणान्युक्तानि । अस्माभिस्तु तानि सर्वाणि निप्पण्यां सोदाहरणानि

प्रदर्शितान्त्येव । गुरुकृजुःसर्वानुक्रमसूत्रं तु छन्दोविशये न ऋक्सर्वानुक्रम-

सूत्रान्मात्रयापि भिद्यते, अतस्तद्विषये न किंविदृक्तकथ्यमस्ति ।

अथर्वपुराणे ३२८ तममध्ये यमारभ्य ३३५ तमपर्यन्तमष्टभिरध्यायैः क्रमेण परिभाषा, दैर्घ्यादिसंज्ञाः, पादाधिकारः, उदक्ल्यादेमनि छन्दांसि-आयौदिमात्रा-

वृत्तानि च, विषयवृत्तानि, अध्येसमवृत्तानि, समवृत्तानि, प्रस्तारादि, इति निरूपित-

उपलभ्यते । एवं च सर्वमपि पिङ्गलोक्तं छन्दःशास्त्रसदुवादनुपमेव । तथाच

प्रतिशयं तत्र-'छन्दो वच्ये मूलशब्दैः पिङ्गलोक्तं यथाक्रमम् । ( ३२८-९ )

इति । छन्दःशास्त्रे छुदाञ्छन्देपाठपयोलोचने प्रकृष्टमध्ययनवधारणे च सुतरामुप-

युष्टं पुष्टं ।

गरुडपुराणे पूर्वखण्डे २०० तममारभ्य २११ पर्यन्तं षडभिरध्यायैः क्रमेण परिभाषा, मात्रावृत्तानि, समवृत्तानि, अर्धसमवृत्तानि, विषमवृत्तानि, प्रकीर्णारादि

च वर्णितं हृद्यते । अत्र कितिचिच्छन्दःशाखेऽलुक्फानामपि वृत्तानां लक्षणानि समुपलभ्यन्ते । तानि वासदीयरतिप्पणयुक्कलक्षणैरंगतानि येऽपि वैदिकच्छन्दसां लक्षणगानि तु नाम्र वर्णितानि । इदं पैङ्गलस्याच्छाखादुत्करकालिकमेव, ‘तावद्ग्र्हें तद्‌गितं द्विद्दूयं तु तदन्ततः । परे पूण्णं परे पूण्णं-’ इति तदनुवाददर्शनात् ।

नारदीयपुराणे पूर्व्वलक्षणे ४७ तमेऽध्याये-‘लौकिकं वैदिकं वापि छन्दो द्विविधमुच्यते ।' इत्युपक्रम्य गणसंज्ञा;, समासार्थसमादिलक्षणानि, उत्पादि संज्ञा;, प्रस्तारं च निरूप्य 'द्वयेतिकिक्रिद्विदाख्यायातं छन्दसां लक्षणं मुने ! । प्रस्तारोक्तप्रबन्धानां तामानन्तं प्रजायते ॥ २९ ॥' इत्युपसंहतम् । अत्र वृत्तानां प्रांतस्विकलक्षण-

गानि न सन्येव ।

विष्णुधर्मोत्तरे तृतीयस्कण्डे २ अध्याये गायत्र्यादिरुल्लप्तं छन्दःसामान्यलक्षणमविभाग, लड्‌गुरुविशेषोऽपि प्रस्तारं चोक्त्वा ‘दिक्वात्रमेतल्लक्षितं नरेंद्र ! विशारदजिज्ञासुरतो मनुप्य्रः ।' संसाङ्गयेतत्त्स्वाधिया यथावस्सुदुर्खरं विश्रथो हि वकुम्॥२०॥' इत्युपसंहारः ।

कृतः ॥

एतावन्त एवासत्सनदृष्टा आपोच्छन्दोगप्रन्थाः । पुषु पिङ्गलाचार्यकृतं छन्दःशास्त्रमेव प्रतनतरं प्रमाणभूतं सर्वोऽपि पूण्णं च ।

अथ कोऽयं पिङ्गलनाग:? इति पर्यन्तुयोगे महाभारते जैमिनीये सर्पसत्रे दॄग्वेधु नागेष्ट कस्म्रित्पिङ्गलो दृष्टयते-‘निष्ठितको हेमगुहो नहुषः पिङ्गलस्तथा ।' ( आदि. ३५. ९ ) इति ।

नागश्रेष्ठः ।

तस्य कालक्ष ।

ऋग्योरिकिरेव च ।' ( १९६. ६ ) इति श्रुतस्तस नागस्य पुत्रः; ततैव 'ज्ञात्वायनो हरिवांइयः पैङ्गलस्य तथा च ।' ( १९६. ३२ ) इति श्रुतस्तस पैङ्गलस्य पिता चार्य पिङ्गलनागो भविष्यतीत्यस्माकं सम्भावना । एणं पणिल्वेन वर्णनयेन्तस्तु नागशब्देन प्रतारितोऽपेति मन्यामहे ।

एतेन महाभाष्यकारं पतञ्जलिमेव पिङ्गलापरनामघेयमाचक्षाणा अपि स्व्याता: । किं तु महाभाष्ये नवाहिक्के 'पैङ्गलकाण्व' ( आादि. ९ सू. ७३ ) शब्दश्रेणाव, भाष्याव्याचीनायामूत्रवेदसर्वानुक्रमण्यां छन्दःशास्त्रीयसूत्राहुवादस्सोपदर्शित-

त्वाच पिङ्गलस्य महाभाष्यकाराल्लभ्यते । प्राचीनत्वं व्यकृतत्वात् ।

वामनपुराणे प्रातःस्मरणीयेषु-‘सनत्कुमारः सनकः सनन्दनः सनातनोऽप्यासु-रिपिङ्गलौ च ।' ( १८. १५ ) इति नामसङ्कीर्त्तनं प्रायोऽस्त्वैव भविष्यति, आसुरिस-हचर्य्यात् । स्कान्दे काशीखण्डे च-‘गणेन पिङ्गलाश्रयेन पिङ्गलेशाख्यस्संहितम् ।

दिक्किं प्रतिष्ठितं शस्भोः कपर्दीशादुद्र्न्नमिद्र्रषि ॥' ( ५५. २ ) इति दिवलिक्रप्रतिष्ठापकस्वेनोप-पदर्णितः पिङ्गलोऽयमेव भवितुमर्हति; अथ 'शिवप्रसादादिगुद्धमति:'स्वस्योक्त्वात् ।

सर्वानुक्रमटीकायां पद्‌गुरुशिष्यस्तु-‘सूक्त्यते हि भगवता पिङ्गलेन पाणिन्यनुजेन' सर्वानुक्रमटीकायां पद्‌गुरुशिष्यस्तु-

( ७ ) इतने लिखाते, तत्र न प्रमाणान्तरमुपलभामहे । वयं त्वेनं पूर्वसुपदर्शिते: प्रमाणै: पाणिनेः पूर्वेतनं जानীমहे । परं सम्प्रति 'यथा मकारेणापि लस्य सद्गुरु-

धिष्: प्रतोयेत' ( मी. भा. ३. ९. ४ ) इति वचनदर्शनाच्छवरस्वामिन: पूर्वेकालिकवमात्रमदिप्रतिपद्यामम्य । निश्रीयेन कालनिर्णयस्तु सद्वर्षामेवर्पीणां दुनिश्रलन्य

घ्येति वयमर्थान्तरान्तर्द्रिये वाच्यंस्ततामेवोचरीकुर्यः । निवासस्तु पिङ्गलनार्यंसि प्रायः पश्चिमोदधेस्स्तीरप्रदेश एषोति निश्रीयते । तथा हि

तदनुसारेणैव रुढा 'अपरान्तिका' ( ४. ९१ ) 'वानवासिका' ( ४. ९३ ) इति शब्दौ छन्दःशास्त्रे वृत्तनामतवेना प्रयुज्येते ।

पिङ्गलस्य देश: अपaran्तिकां 'पश्चिमसमुद्रसमोयेपरान्तदेश;, तत्र भवाः' ।

वानवासिक! 'कोडणविपयात् पूर्वेण वनवासविपयः, तत्र भवाः' (२.४. २६,३.२) इति वात्स्यायनसूत्रव्याख्याज्जयमङ्गलटा । 'प्राच्यवृत्ति:' 'उदिच्यवृत्ति:' (४.३७-३८)

इति संज्ञेऽप्युक्तार्थे द्रुकूले । महोदधितीरवास्तिवादेव 'छन्दोज्ञाननिबन्धि यद्वान मकरो वेलातटे पिङ्गलम्' ( २.२६ ) इति पद्यस्तत्स्थले दृश्यमानं तद्विषयं वर्णनमपि

स्वरसस्तु सङ्क्च्छते । अथो द्राक्षिणकोडणसेवास्य निवासस्थलमिति सम्भावयामः ।

छन्दःशास्त्रे सुप्रसभ्यमानासु वृत्तसंज्ञासु तु काश्चन विलासिनीललितसुभगानन

छन्दःशास्त्रे

माणवकवद्वार्तिककामण्डकेयोक्तरीत्या काश्चन्मयूूरसवन कुत्रु-मितलतावत् सङ्क्ष्तमनोहरं युगपत्प्रभिः श्लाघ्यमुपपक्षोभितसु-

वृत्तसंज्ञाः ।

द्यनां विचित्रन्, काश्चित् इलमुखलोः पुष्टिं यत्नमतीः शालिनीः

घ वितन्वन्ति, काश्चन हरिणयुगसनायं शाद्वलचिक्रीडितमपि सुजड्कविजुमिर्भतं काननं सेवन्ते, काश्चिहतत्किलिस्मितवदुपगजगवलसंतं जुष्टनते, काश्चन विधुनमाल-

प्रभाभासुरं वातोर्मिगेरितजलधरमालोदरतं वयं मानं 'छन्दोवृत्तप्रपातं भजन्ते, काश्चन

हंसतनादितां क्रौडपदोपशोभितां जलोदरतगतिं चेङ्गवर्ती वाहिनोमत्तगजाहनन्ते, काश्चि-

वभललितरयोधलां केतुमतीमपराजितां प्रहरणकलितां सेनां स्मारयन्तील्यहो सर्वतो-सुन्द्री सूक्ष्ममरीक्ष्णाफिकिराचचार्यस्य । एतासां समस्यविदां ग्रन्थकर्तृ रसिकता च

जीविकारहस्सं च व तर्कालोना देशस्थविषेश सुपरिज्ञाता स्यादिते मन्यामहे ।

यचाप्यतेत आचार्येण यथाहि कवितासः-प्राचीने: कवयपादिशिष् विहिता:

समाहिता इति न तत्र काश्चन पर्यनुयोगः;, तथापि कासोचित् संज्ञानामुपपत्तिरप्यनुसन्धेयेति पश्यामः ।

वृत्तनाम्रासु-पपत्ति: ।

संज्ञानामुपपत्तिरप्यनुसन्धेयेति पश्यामः । यथा-पदक्षर-पादाया: मध्याक्षरद्वयस्य लघुत्वात् तनुरमध्या । पद्यमाना द्रुवं

लुमितं च पश्यत

वकं सर्पत: सर्पशिरोरुजकुजोत्पत्तौ । धुतं वि-इति धृतविलस्मितम् । मत्तमयू:रख वृत्तमिव मातोति मत्तम-

लुमितं च पश्यत इति धृतविलस्मितम् । मत्तमयू:रख वृत्तमिव मातोति मत्तम-

यूरनं । यतित्रये विश्रम्य विश्रस्य मनदं कामनती मन्त्राकान्ता । न्याग्रस्य मुलिद्रदरशहस्तेति प्रामिद्धेदवींराश्रेरेयपु यतिनमच्छाद्दूलविक्रीडितम्,-इत्येवमादि ।ऋष्टन्थमू । सङ्कलयेपरे: पदै: सङ्कल्याया उपलक्षणं चास्मिन्नेव शास्त्रे प्रदर्शयते । अन्रल्या प्रस्तारादिगणितरोतिराचार्यैस्न्य गणितविद्यायामपि पाठ्यं प्रकाशयति । पतङ्कनृक्कोडन्य: कोऽपि ग्रन्थोऽस्ति न वेति न ज्ञायते ।

प्रकीर्तितापीडलस्य केतोः सङ्ग्रेन्य मेल्यद्धु:। तत्र बहु वक्तव्येऽपि विस्तारभयाद्विरम्यते ।

अदृश्चनदःशास्त्रं दुरुहसूत्रमयस्वाद्वारास्यानमापेक्षंमिल्यत्र न कोऽपि संदाय: । बहून् हि सूत्राणि व्याख्यागम्यान्येवात्रत्याणि । अस्य छेदस्रथमं व्याख्यानमेपया हलायुधप्रणीता वृत्तिरेवेति केचित् । तस्याः प्रथमसूत्रे मानं तु 'मृतसञ्जीवनो'ति समाख्यायतेव । यद्यपि हलायुधवृत्तौ 'केचिदिदं सूत्रं व्यवस्थितविभाषया व्याचक्षते'

( ३. १० ) इत्यादि दृश्यते; तथापि तत्समृद्धदायमनुलक्ष्यैवोचकं, न लिखितरीत्या नतकं । यतो व्याख्या नाम ग्रन्थसार्थचोधिकेव रक्ष्यतां च भवति । न च हलायुधेन छन्दःशास्त्रस्य मूलं संगुपलब्धधरं । दृश्यन्ते हि याहून्यापोद्भावस्पष्लानित्ये तदोयृत्तौ ।

यथा--"उक्तं, अधुक्तं, मध्यमं, प्रतिष्ठा, सुप्रतिष्ठिते चतुरत्तरगुण्यो चतुरक्षरान्तं पुरसाच्छन्दः पञ्चकं••पेतान्यपि भगवता पिङ्गलनागेन सूत्र्यन्ते-उक्तं । साति । मध्यमं । प्रतिष्ठा । सुचि"इति पिङ्गरुशिष्य उदाजहार । न चैतत्सूत्रपञ्चकं हलायुधवृत्तौ दृश्यते ॥एकोनेड्‌वा' ( ८. ३१ ) इति सूत्रं वैदिकैरधी-यमानेपि न व्याख्यातं, अध्यापरिच्छित्स्विशेष पदप्रत्यपूरिरणयि न स्वीकृता ॥ अन्रातुकं गाथा' ( c. १ ) इति सूत्रापरमेऽप्यशास्त्रासूत्राणि 'हंसर्लो झ्रो गौ' ( ६. ७ )

'ततं नौ मरौ' ( ६. ६४ ) इत्यादिनी च सूत्राणि वैदिकपाठविरुद्धानि मात्स्ये चान-नूदितान्यपि व्याख्यातानि । न होवं सति प्राचीनेऽने व्याख्याने सम्भवति । कचित् यथावत्सूत्रार्थानवचीयोऽपि परितनमजुमानं दृश्यतेऽतीति ।

यं तु हलायुधेनाद्धमपि प्राचीनं व्याख्यानं भावितुमर्हति छन्दःशास्त्रेति मूलः । न ह्येतावन्तं कालमध्याव्यातं संस्थाति वेदाङ्गद्वयाधरं छन्दः शास्त्रम् । किं तु 'मद्र-रसतजभनलगसमिमतं' इत्यादिकं यच्छ्लोकपदं छन्दःशास्त्रादौ दृश्यते, तद्रापीकृत्यैवद व्याख्यानस प्रसिद्धानरूपं स्वादिल्युभिमीमहे । न हीदं हलायुधप्रणीतं, व' च तेन व्याख्यातम् । ऋक्मयज्ञे त्वेतद्र्रतीकंमेवाधीयते वैदिकैः । विधीयते च देवरभाग-वते--'अथ शिक्षां प्रवक्ष्यामि पदैःसंवत्सरोति च । मयर्सतजभनेलेव गौर्मी इलेव कीर्त्येत् ॥' ( ११. १०. ९ ) हृति । अतच्छन्दोभाध्यस्य परमप्राचीनत्वेदं मक्ख-मिति प्रतीमः ।

सम्प्रति तु भनतिहदयङ्कमापीयं हलायुधवृत्तिरेवाद्रियते सर्वत्र। हलायुधकृ शालिवाहनस्य पञ्चदश्यां शतानन्दग्रामुप्रणीत इति केचिद्वर्णयन्ति।

हलायुधस्य कालः तथा ह्यस्ति हलायुधेनैव प्रणीतं कविरहस्याभिधं किमपि काव्यम्। तत्र च स्वोपजीव्यः कृष्णराज उपवर्णितोऽनेन। स च विजयनगराधीश्वर एव। यतः १४३० शकाब्दे तत्तत्‌ग्रामप्रशस्तौ ‘नमस्तुङ्कशिरः-’ इति श्लोक उपलभ्यते। स च छन्दःशास्त्रवृत्तिग्रंथ इति।

तदेतद्‌क्ष युक्तम्‌, ‘नमस्तुङ्कशिरः’ इति श्लोकस्य प्राचीनत्वेन तदुज्ज्वलस्वाकिचित्कर- स्वात्। तथा च १३१२ शकाब्दे प्रजापतिवस्सरे हरिहरराग्रेण गोवापुरे मतिपदे नियुक्तनृहरिमदतद्‌ग्रन्थेऽपि हृदयतेऽसौ श्लोकः। उपलभ्यते च ततः प्राचीनतरेण वाणभट्टेन प्रणीते हर्यचरितेऽपि।

किञ्च कविरहस्ये समुपवर्णितः कृष्णराजो राष्ट्रमण्डलोद्धवः। ‘तोलयसतुल्यं श्लाघ्यो यो भारं धुर्यनेक्षरः। कस्य तुल्यत इति स्याद्‌ग्रा राष्ट्रमण्डलोद्भवम्‌ ॥’ इति हि तत्‌रोपवर्ण्यते। न च विजयनगराधीश्वरः कृष्णराजो राष्ट्रमण्डलोद्भवः इति प्रसिद्ध-मेवतिथ्याविदाम्‌।

राष्ट्रकूटेऽपि तु श्रुतः कृष्णः प्रसिद्धः-प्रथमः शुभतुङ्गपरनामकः, द्वितीयोऽकाल-वर्षाख्यः, तृतीयोऽप्यकालवर्षसंशकश्रेति। तत्र तृतीय- कृष्णराज एव हलायुधस्वोपजीव्य इति निष्कृष्टुम्‌। यत्स्वाद्‌द्‌दाननन्तरं-

द्विस्सिततराज्यः खुड़िगदेवोऽपि कविचत्‌ शरणविषयतां नीतोऽ- नेन-‘स्वया ऋतपरिग्रहं खुड़िगवीर ! सिंहासनं’ ( लि. पा. ७. १७ ) इति, ‘यतः शोषभीते खुड़िगनरनाथे गुणनिधौ’ ( लि. पा. ७. २० ) इति च। खुड़िगदेवश्र तृतीयस्य कृष्णदेवस्य वंशात्रेयो ज्ञात इति दानपत्रलेखादवग- म्यते। तथाहि-‘पैङ्गपद्‌झिगीपयेय स्वगेन्धिरुढे च ज्येष्ठे आातरि श्रीमत्कृष्णराजदेवदुहितरि कनकदेवल्याममोहवर्षानुपाजातः खुड़िगदेवो दृष्टिपर- भूद्धनविष्यातः’ इति। अयं हि कृष्णराजाज्ञानन्तरं ८९३ शकाब्दं यावत्‌ महीप- तिपदमलंचकार। कृष्णराजश्र शालिवाहनस्य ८६७-८८८ वत्सरपर्यन्तं शुवं यशासेत्युक्तीर्णणलेसादिमिझोयते। असाच्च कृष्णराजः कविरहस्ये नायकतां नीतो हलायुधेन।

तत्प्रशस्तौ मालवेशो वाक्पतिराजापराख्यो मुखरराज आाश्रितोऽनेन। प्रकृतो छन्दः- शास्त्रटीका च तदाश्रयेवैण प्रणीता। अत एवास्यां ( ४. ३१ । ५. ३४ । ५. ३९ । ७. ५१ । ६. १२ ) इत्यन मुञ्जः सद्‌बुद्धि-मानसुप्रशोच्यते। तक्ष वाक्पतिराज इत्युपरि नामधेयमपि

उपलभ्यते च जूनं राष्ट्रमण्डलेश्य आाश्रित्य ‘वृत्तमुक्तावली’ विद्‌ध- म्यते ( ७. ३० )।

मपि । मुज्जभ ९०३-९९९ शकाब्दं यावन्मालवानलमकार्षीदिति स पुत्र समयो मृतसजीवन्या: प्रण्यनसेति निरधारयाम: ।

न च यदाधारेणैव निरीक्ष्यते, तान्युदाहरणपचान्यान्वीच्यानोति शक्रयम्, 'सर्वलघुच्छन्दसि गीतार्थशब्ददस्य प्रवेशयितुमशक्यत्वात्तत्रैव नोक्षम्' (७. ८०) 'उपस्थितप्रुपितादीनामसिद्धावेशवशितुं न शक्यन्ते संज्ञा इति नोक्षि:' (५. ३०) इति चृद्धिदर्शनन वृत्तिनामसंबन्धितानां श्लोकानां हलायुधेनैव निर्मितत्वस्य स्फुटतमवगम्यमानत्वात् ।

न हि परकीयश्शोकानामेवमुपपादनं सम्भववतीति ।

हलायुधस्य देशाविषये तु न विशेषतः किमपि गमकमुपलभामहे । केवलं 'इह हि भवति दण्डकाद्यददेशे स्थितिः:' 'पद्माविकातीरयात्रागतानेकसिद्धाकुले' ( ७. १३ ) इति श्लोकं पठन्नो दाक्षिणात्यमेवैनं भावयामः ।

हलायुधस्य देशादिकम् । पिता चास्य मीमांसापारावारपारदृश्वा नार्चा च नूनं विश्वरूपः । तथा श्रेनिसुपवण्यति स्वापत्म्-श्रुतिपरिपूत्वक्त्रमतिमुन्दुरवणिवभवं तमसिल-जैमिनीयमतसागरपारगतम् । अविचलयृत्तिविप्रजनपुञ्जितपादयुगं पितरमहं नमामि वहुरूपसुदारमतिमू ।' ( ८. १८ ) इत्युक्ति । अत एव हलायुधस्यापि मीमांसायां वहुमानः ।

तथा वृक्कमू-मीमांसासारसमृतं पीत्वा शान्तोक्तिः कुट्टरीतर भावि । एवं संसदि विदुषां मध्ये जल्पामो जयपणं हत्वा य' ( ६. ३० ) इति ।

अस्य तु मुखं शास्त्रं व्याकरणमिति कविरहस्यज्ञाश्रयते । अप्रापि ( ३. १० । ४. १८ ) इत्यादिवृत्तिविलोकनेनास्य वैयाकरणत्वं स्फुटीमवति ।

अत्र च वृत्तौ माणवकः (पृ. ५० ) मेघपटः (पृ. ७३) कालिदासः ( पृ. ७८ ) भारविः ( पृ. ८० ) धरणीधरः ( पृ. ८५ ) काल्यायनः:' (पृ. १०३ ) इति अन्य- कृतां नामान्युपलभ्यन्ते ।

तत्र धरणीधरेऽध्य समकालिकः कश्चिद्युनवन्धी सुहृद्धा स्थादियनुमीयते ।

अभिधानरत्नमालाख्यः कोशोऽप्यननेैव निर्मित इत्याहुः । लक्षणसेनस्य मन्न्री ब्राह्मणसरस्वत्-शिवसरस्वत्स्वादिप्रणयकर्त्ता, वृत्तरत्नाकरटीका-कर्ता रामदेवप्रभृतिभिः प्राचीनैस्तैैयादयो हलायुधा अस्मादिश्रा प्रव ।

अन्यानपि व्य- ख्यायानानि सखारामभटेन विरचिता छोटीचृचिरापि वरीवर्ति । परं कृतप्रयत्ना अपि तन्नालभिष्महि । अनन्य ख्यायमानं न नः करणे- पदवीमवतीर्णमू ।

वैदिकच्छन्दसामुदाहरणानि तु वृत्तिकृता न प्रदर्शितानि । तान्यस्माभिरनिवध्या-निवधय यथास्थानं निवेशितानि । अत्र वैदिकोदाहरणविषये पूर्व-

पूर्वेषां संशोधनम् । तनुसंशोधके: प्राप्यो गजानिमीलितैक स्वीकृता । तथा च पद्यप-दाजगल्युदाहरणम्-( ३. ४९ )

'आपो न देवीरुप यन्ति (१) होत्रियसव: परिषान्तु (२) सितन्तं यथारजः (३) प्राचैदंवास: प्र णयन्ति (४) देवयुं ब्रह्मपियं (५) जोषयन्ते उरा इव (६) ॥'( ऋ. ५. ६.४ )

इति वृत्तं हश्यते । वस्तुत इयं चतुष्पदादाजगल्येवास्थाने पादकल्पनां विधाय घृद-पदत्वं प्राप्तपिता । तत्रापि द्वितीयां पङ्क्तिं चापहाय नाश्राक्षरतं कस्यापि पादस्य सम्भव-

तीति भाक्षरतेपि लब्धुने न शान्तो व्याधि: । पुरस्ताज्योतिरुदाहरणम्-( ३. ५२ ) 'अश्वेभ्यःसिराम (१) उदन्ति सूयवसादृभूषा (२) श्रुन्द्रा मघवा वो अर्चिपा (३) आयुक्तातामश्विना या (३) तं वे रश्म प्रासावीदेव: (४) संविता जगत्पृथक् ॥'( ऋ. १. २२. २७ )

इयमपि चतुष्पदैव सती पञ्चपदतां नीता । इदं चात्रात्यान्तमाश्रयङ्करं यत् 'यातवे' इति पदमश्रेडपि पादः कल्पितः । ककुद्मत्युदाहरणम्-( ३. ५६ )

'उतासो देव्यदिते ( १ ) रुहोयतां नाम उग्रे ( २ ) । उरुयतां भवतो ( ३ ) वृद्धश्रवस: ( ४ ) ॥'( ऋ. १. ३०. २० )

अत्र प्रदर्शीतः पादः पञ्चाक्षरो भवति, न पुनः पडक्षर इति । शङ्कुभत्या इदमुदाहरणं भवितुमर्हति, न ककुद्मत्यैव । अशुद्धदर्शने छात्र शुद्धपाठ-

दर्शनसेब पर्योसं मन्यमाहे तत्त्वविदां चेतश्छमकाराय— 'उत नो देव्यदितिह्यस्ततां नासत्या । उरुज्योतिं मुहुतो वृद्धश्रवस: ॥'( ऋ.६.२.२२ )

'हुयो न विद्धाँ असुजिरियं शुरि ( १ ) तं वहानि प्रतरणीमवश्ववम् ( २ ) । नास्े वेदिम विचक्षणावत् पुनः ( ३ ) विद्धानपयः पूर एत अश्वनेपत ( ४ ) ॥' कियती वाचुद्रतीनां काछामरोपितेयस्मृति शुद्धपाठावलोकनेन स्वयमेव विभावयन्तु दोषज्ञाः । शुद्धपाठेऽथस्—

'हुयो न विद्धाँ असुजिं स्वयं शुरि तां वहामि प्रतरणींमवस्युवम्। नास्मा वक्मि विचक्षं नाधितं पुनर्विदानं पृथः पूर एत ऋजुनेपत ॥'( ऋ.४.२.२८ )

स्थालीपुलाकन्यायेनाशुद्धदृष्टीनां स्वरूपं जानीयुरज्ज्ञा इति दिक्विद्यात्रिकेव प्रादर्शी । प्रायः सर्वोण्युदाहरणान्तेव शुद्धतरणि लक्षणविसंवादीलि वासन । अस्माभिस्तु

तान्यपसार्थे लक्षणानुगतानि निवेशितानि । मूलं च सूत्रमेक्षिकया असंदीय: प्रयत्न: निरीक्ष्य संशोधितम् । कचित्ृग्रास्या दुर्बोधतापि दूरीकृता । मतान्तराणि च युक्तायुक्तविवेचनपूर्वकं निरूपितानि । शौनक-कात्यायनाभ्यामुखकानि सूत्रमभेदानां लक्षणानि सकृहीतानि, तेषामुदाहरणानि च

महता यशेन दर्शितानि । वृत्तरवाकर-छन्दोमअरी-छन्दःकौस्तुभ-मन्दारमरन्द-वृत्त-चन्द्रिका-वृत्तमणिकोषादिछन्दोग्रन्थेपु दृष्टानां लक्षणानामपि सङ्क्ष्णः कृतः । अजयमपरख महान् विशेषो यत्स्वेपेशामपि वृत्तानां प्रस्तारे सङ्क्ष्याबोधके क्रमाद्भमादौ दत्त्या वृत्तानि क्रमेणैव संस्थापितानि । तथा सूत्रे स्मृतानामाच्छाद्यौणाम्, छन्दःशास्त्रे टिप्पण्यां च लक्षणानां वैदिकच्छन्दःसाम्, वृत्तानाम्, छन्दःसूत्राणाम्, उदाहरणं च तृतीयं सूच्यः समायोजिताः । यावद् द्विदिवं सर्वोत्तमा तथा यत्नं तथास्विद्बकसिद्धापि प्रन्येऽवलोकिते प्रायः सर्वे छन्दोग्रन्था विलोकिता भवेगु: । एवं महान्तं यत्नमास्थाय कृतेपि संशोधनेनैव्स्कामल्पमतित्वात्सख्यातानि क्षन्तुमर्हन्ति विचक्षणा इति तान् साक्षिलिबन्धमभ्यर्थयामहे ।

अत्र संशोधनकर्मण्यपेक्षिटलिखितपुस्तकप्रदानेऽनु कृपवतां वे. शा. 'धन-इयामविठ्ठलशाह्री जावडेकर' महोदयानां वे. 'कृष्ण लक्ष्मणभट्ठ धूप-कर' इत्येतेषां च सद्देवोपकारभारं बिस्मुमः ।

तथास्माकसिन् कर्मण्युद्योजितवतां, मुद्रणकाले डनवधानादिना सञ्जातागुद्दिवो-धनेन सुहरुगृहदानां सुहृन्मणीनां मुद्रणालयस्थपणिदतानां श्री. नारायण-आचार्येमहोदयानां, श्री. सोमण इत्युपामिध-कृष्णशार्मणां, श्री. साघले इत्युपाह्वालकृष्णशार्मणां च नितान्तमभभमणोऽसः ।

'निर्णयसागर'मुद्रणालयाध्यक्षाणां - श्रेयसे सर्वेऽ्वरं सस्प्राप्नोति, इमामत्यल्पां कृतिं भगवतो वेढपुरुषस्य पादयोः पुण्या लिल्वे कल्पयामः । 'दोषा: स्वरेव मम, तत्र कृताधिकारं दोषेऽपवन्द्रमपनेप्यति तान् समूलम् । स्वेषु श्रेढुणा अभिमता भवतां न ते तत्र व्यर्था खला हूह म्लेछमयथा स्थितिर्यः ।'

सुधीजनेविचेयः—

धूपकरोपाह्वजन्तयेशवरशार्मा । मार्शेलम्-गोवा.

छन्दःशास्त्रस्य विषयानुक्रमणी ।

विषयाः

पृष्ठम् ।

( प्रथमोऽध्यायः- )

वृत्तिकृतो मण्डलम्

१

चतुष्पाददिगगजत्रिलक्षणम्

१३

गणादिपरिभाषा

१

गायत्रीपदनिरूपंचनम्

१४

जात्यपक्रमणिका

२

उष्णिगविचारः

१६

गणसंज्ञा:

३

नुष्टुपादिलक्षणं चनम्

१७

गणदेवता:

३

अनुष्टुपविचारः

१८

गणफलानि

३

अनुष्टुपपदनिरूपणम्

१९

गणेपु शत्रुमित्रादि

३

वृहत्स्वविचारः

२०

गणप्रयोगे फलम्

३

पङ्कुयविचारः

२३

दुष्टगणादिदोषपवादः

४

त्रिष्टुज्जगत्यविचारः

२७

लगसंख्या

४

त्रिष्टुपपदनिरूपंचनम्

३०

लगसङ्केतरेखालक्षणम्

४

बहूनाक्षराया अपि त्रिष्टुप्त्वम्

३१

गुरुत्त्वपवादः

५

जगतीपदनिरूपंचनम्

३२

कचित्पादान्तस्य लघुत्वम्

५

शकुमालादिच्छन्दोदोषेषा:

३६

तीदृश्ये मतान्तरम्

५

छन्दःशास्त्रे निर्णयप्रकारः

३८

श्वेताम्बरमततखण्डनम्

५

छन्दसां देवता:

३९

पाणिनिविरोधसमाधानम्

५

छन्दसां स्वरा:

४०

द्विमात्रस्य गुरुत्वम्

६

छन्दसां वर्णा:

४०

सङ्ख्योपलक्षकसंश्ञा:

६

छन्दसां गोत्राणि

४०

धीरश्रीरत्नादिपदानामर्थः

( द्वितीयोऽध्यायः- )

छन्दसां घातवः

४१

गायत्रीमेदः

७

देवतादिविषये विचारः

४१

तत्त्वदर्शनोपायः

७

मातान्तरविषोषपरिहारः

४२

लक्षणव्यभिचारे विचारः

१०

( चतुर्थोऽध्यायः- )

गाथादिषु अष्टात्रिंशद्दोषः

१०

अतिच्छन्दांसि

४२

( तृतीयोऽध्यायः- )

अतिच्छन्दसां पादखराणि

४३

पादपूरणप्रकारः

११

लौकिकच्छन्दोऽविचारः

४४

गायग्र्यादिपादाक्षरसङ्ख्या

१२

पादलक्षणम्

४६

छान्दसमेकादिपादस्त्वम्

१३

मात्रागणकलक्षणम्

४६

पद्यादिपादानि छन्दांसि

१३

आर्याविचारः

४७

छ० ८

आर्याग्रा अधरीतिमेदाः

४८

विषया: पृष्ठम्. विषया: पृष्ठम्.

वैतालोयाधिकार: ५८ कुलाधिकार: १६४

मात्रासमकाधिकार: ६४ प्रकृत्यधिकार: १६६

गीलार्यादिलक्षणानि मात्राच्छन्दसां लघुं गुरुज्ञानम् ( पञ्चमोऽध्याय:- ) ६७ आकृत्यधिकार: १६७

वृत्ताधिकार: ७१ विकृतिविकार: १६८

अर्थसमवृत्तसङ्क्ष्या। ७१ सकडूयधिकार: १७०.

विषमवृत्तसङ्क्ष्या। ७१ अभिकृत्यधिकार: १७२

वक्त्रादिविमेदा: ७२ उत्कृत्यधिकार: १७२

विषमवृत्ताधिकार: ८२ दण्डका: ( अष्टमोऽध्याय:- ) १७६

अर्थसमवृत्ताधिकार: ( षष्ठोऽध्याय:- ) ९० गाथालक्षणम् १७९

यतिलक्षणम् १०० त्रिष्टुभ् गाथा: १८०

यतिनियमाः १०० जगत्यो गाथा: १८०

उक्याधिकार: १०३ अतिजगत्यो गाथा: १८२

मध्याधिकार: १०३ शकवयं गाथा: १८३

प्रतिष्ठाधिकार: १०८ अष्टौ गाथा: १८४

उपतिष्ठाधिकार: १०८ अत्यष्टौ गाथा: १८६

गाथास्वधिकार: १०५ कृतौ गाथा: १८९

ऋषिगाविकार: १०६ अक्षरप्रस्तार: १९०

भनुष्टुप्विकार: १०८ प्रस्तारप्रकारान्तरम् १९०

वृहत्स्वधिकार: ११० प्रस्तारकमवीजम् १९१

पङ्कूयधिकार: ११२ प्रस्तारोपिण्डसङ्ख्या १९१

त्रिष्टुप्वधिकार: ११६ मात्रादृत्तप्रस्तार: १९१

उपजातौ: समवृत्तत्वनिर्णय: ( सप्तमोऽध्याय:- ) १३९ नष्टस्यान्ज्ञानम् १९२

जगत्यधिकार: १३६ उदिष्टस्यान्ज्ञानम् १९२

( सप्तमोऽध्याय:- ) अतिजगत्यधिकार: १३९ मानानष्टज्ञानम् १९२

शकवर्यधिकार: १४८ प्रस्तारे विटा वृत्तसङ्ख्याज्ञानम १९३

अतिशकवर्यधिकार: १४९ मात्रोदिष्टम् १९३

अष्ट्यधिकार: १५८ अच्वा १९३

निसंशयाविकार: १५६ मेरुप्रस्तार: १९४

घृतस्वविकार: १६० मात्रामेर: १९४

अतिघृतस्वविकार: १६२ द्विस्त्रिमासि: १९६

टिप्पण्यलङ्कार: १६२ टिप्पण्यलङ्कार: १९६

३

पिङ्गलसूत्रे स्मृताः आचार्याः-

आ. ना. | अ. सु. | आ. ना. | अ. सु.

एकैः | ७ । १९ | यास्कः | ३ । ३०

काश्यपः | ७ । ९ | रावमाण्डव्यौ | ७ । ३५

कौषुकिः | ३ । २९ | शैलबः | ४ । २८

ताण्डी | ३ । ३६ | , | ७ । ९०

छन्दःशास्त्रे रिप्पण्यां च लक्षितानां वैदिकच्छन्दसां सूची-

छन्दोनाम | पृष्ठ. | छन्दोनाम | पृष्ठ.

अक्षरपङ्क्तिः | ३५ | आर्षी जगती | ९

अतिजगती | ८८ | आर्षी त्रिष्टुप् | ९

अतिशक्वरी | ८८ | आर्षी पङ्क्तिः | ९

अतिनिचृत् | ९५ | आर्षी बृहती | ९

अतिपदनिचृत् | ९१ | आर्षी सुष्टुप् | ९

अतिच्छकरी | ८८ | आर्ष्युष्णिक् | ९

अनुष्टुप् | ८८ | आष्टुरी गायत्री | ९

अनुष्टुप् | ९८ | आष्टुरी जगती | ९

अनुष्टुपपरिमार्गो | ९९ | आष्टुरी त्रिष्टुप् | ९

अमिक्तिः | ८२ | आष्टुरी पङ्क्तिः | ९

अभिसारिणी | ३० | आष्टुरी बृहती | ९

अष्टिः | ८८ | आष्टुर्युष्टुप् | ९

आकृतिः | ८२ | आष्टुर्युष्णिक् | ९

आर्ची गायत्री | ९ | आष्टारपङ्क्तिः | ९८

आर्ची जगती | ९ | उत्कृतिः | ८२

आर्ची त्रिष्टुप् | ९ | उपरिष्टाज्ज्योतिरातिजगती | ९८

आर्ची पङ्क्तिः | ९ | उपरिष्टाज्ज्योति�्ट्रिष्टुप् | ९८

आर्ची बृहती | ९ | उपरिष्टाद्बृहती | ९७

आर्च्युष्टुप् | ९ | उपोदृढती | ९७

आर्च्युष्णिक् | ९ | उष्णिक् | ९६

आर्षी गायत्री | ९ | उष्णिगम्भो | ९४

छन्दोनाम

पृ. छन्दोनाम

उष्णिहृृदती

३३ द्विपदा

ककुभती गायत्री

३४ द्विपदाक्षरपङ्किः

ककुभती जगती

३४ द्विपदा गायत्री

ककुभती त्रिष्टुप्

३४ धृति:

ककुभती पङ्किः

३४ नष्टरूपा

ककुभती बृहती

३४ नागी

ककुभतनुष्टुप्

३४ निचृद्व

ककुभत्युष्णिक्

३४ न्यक्कुयारिणी

ककुप्

१६ पङ्किः

ककुप्पल्यधुरुचिरा:

१७ पङ्क्त्युक्त्या त्रिष्टुप्

काविराट्

१९ पथ्यापङ्किः

ऋतिशक्वरी

१९ पथ्या बृहती

ऋति:

४३ पदपङ्किः

मात्रानमध्यपादात्रिपादवृत्त्

१९ पदपङ्किः

गायत्रान्तपादात्रिपादवृत्त्

१९ परोष्णिक्

चतुष्पादुष्णिक्

१७ पादनिचृद्वायत्री

चतुष्पाद्रायत्री

१३ पिपीलिकामध्या गायत्री

चतुष्पाद्बृहती

३१ पिपीलिकामध्याच्छन्दक्

जगती

४८ पिपीलिकामध्या बृहती

जमती पङ्किः

३६ पिपीलिकामध्योष्णिक्

जागतदिपदा त्रिष्टुप्

३० पुरोष्णिक्

ज्योतिष्मती जगती

३८ पुरस्ताज्ज्योतिर् जगती

ज्योतिष्मती त्रिष्टुप्

३९ पुरस्ताज्ज्योतिष्मतीच्छन्दक्

वृहचिरम्

१७ पुरस्ताद्बृहती

द्विपदागायत्री

१५ प्रकृति:

त्रिष्टुप्

८० प्रकीर्णकपङ्किः

दैवी गायत्री

७ प्राजापत्य गायत्री

दैवी जगती

८ प्राजापत्या जगती

दैवी त्रिष्टुप्

८ प्राजापत्या त्रिष्टुप्

दैवी पङ्किः

८ प्राजापत्याच्छन्दक्

दैवी बृहती

८ प्राजापत्या पङ्किः

दैव्यनुष्टुप्

८ प्राजापल्या बृहती

दैव्युष्णिक्

८ प्राजापत्योष्णिक्

छन्दोनाम

छन्दोनाम -

वृत्ती

२० गायत्रीउष्णिक्

वृहती

२२ वर्धमाना

त्रिष्टुप् गायत्री

९ वर्धमाना

त्रिष्टुप् जगती

९ वाराही

त्रिष्टुप् त्रिष्टुप्

९ विकृति:

त्रिष्टुप् पङ्क्तः

९ विपरीतपङ्क्तिः

त्रिष्टुप् वृहती

९ विराट्

त्रिष्टुप् अनुष्टुप्

९ विराट्

त्रिष्टुप् उष्णिक्

९ विराद त्रिष्टुप्

पुरिक

१६ विराट्पङ्क्तिः

पुरिक त्रिष्टुप्

३६ विरादपङ्क्तिः

पुरिक पङ्क्तः

३६ विराट्पूर्वा

पुरिक अनुष्टुप्

३६ विरादूस्थाना

पुरिक उष्णिक्

३६ विरादनुष्टुप्

पुरिक गायत्री

३५ विराडुष्णिक्

पुरिक जगती

३५ विराड्गायत्री

पुरिक वृहती

३५ विराड्जगती

मध्येऽयोतिर्जगतो

२० विराड्वृहती

मध्येऽयोतिर्विष्टुप्

२० विराहरूपा

महापङ्क्तिः

३२ विषमपदा वृहती

महापदपङ्क्तिः

१५ विस्तारपङ्क्तिः

महावृहती

२२ विस्तारवृहती

महावृहतती

२० शकरी

महासतो वृहती

३२ शकुमती गायत्री

यवमध्या

१५ शकुमती त्रिष्टुप्

यवमध्या त्रिष्टुप्

३० शकुमती पङ्क्तिः

यवमध्यो उष्णिक्

३५ शकुमती वृहती

याजुषी गायत्री

७ शकुमत्यनुष्टुप्

याजुषी जगती

३० शकुमत्युष्णिक्

याजुषी त्रिष्टुप्

८ सतः पङ्क्तिः

याजुषी पङ्क्तिः

८ सतौ वृहती

याजुषी वृहती

८ सङ्कृति:

याजुष्यनुष्टुप्

८ सन्तारपङ्क्तिः

छन्दोनाम

साम्री गायत्री

साम्री जगती

साम्री त्रिष्टुप्

साम्री पङ्किः

साम्री वृहती

साम्र्युष्णिक्

स्कन्धोग्रीवी

पृष्ठ.

छन्दोनाम

पृष्ठ.

स्वरादत्रिष्टुप्

३७

स्वरादपङ्किः

३७

स्वराडुष्णिक्

३७

स्वराड्जगती

३७

स्वराड्वृहती

३७

हस्सीयसी

९५

छन्दः शास्त्रे टिप्पण्यां च वर्णितदृत्तनामसूची--

वृत्तनाम

पृष्ठ.

वृत्तनाम

पृष्ठ.

अचलम्

१०८

भभिनवतामरसम्

१३६

अचलश्रुति:

६७

अमृतगतिः

११३

अतिगीति:

५८

अष्टतगतिका

११३

अतिरचिरा

६९

अमृतधारा

८८

अतिराधिनी

९८५

वर्णैः

९०७

अल्लापीडः

८८

अलोला

९८८

अद्रितनया

९६९

अवितथम्

९८६

अनङ्कुशा

६८

भजोःपुष्पमञ्जरी

९०८

अनचः

१०६

अभ्वगतिः

९५५

अनवसिता

९१७

अभवल्लितम्

९६३

अनुद्यमपङ्कम्

७४

असम्बाधा

९५९

अन्तशिपुल

५९

भाद्रियातकी

९७

अपरशङ्कम्

९६

आस्यानकी

९७

अपराजिता

९८९

आदिविपुला

५९

अपरान्तिका

६२

आनन्दः

९०७

अपवाहकः

१०५

आन्दोलिका

९९२

अम्बः

११०

आपातलिका

५०

वृत्तनाम

आपातलिका नारद्वसिनी

६२

आपातलिका द्रक्षिणार्न्तिका

६३

आपातलिका पारान्तिका

६३

आपातलिका प्रहृतकम्

६२

आपातलिका प्राच्यवृत्ति:

६९

आपातलिकोदचीच्यवृत्तिः

६२

आपीड:

८२

आद्रा

१९९

आर्या

४७

आयोंगीति पद्या

५२

आर्यांगीसन्तविपुला

५२

आर्यांगीलादिविपुला

५२

आर्यांगीलार्या

५०

आर्यांगीतुभयविपुला

५२

आराम:

१७०

आशार:

१७०

इन्दुवदना

१४८

इन्द्रवज्रा

१९६

इन्द्रवंशा

१३९

उज्झ्वला

१३८

उत्पलमालिका

१८५

उत्पलिनी

१८५

उदीच्यवृत्ति:

८२

उद्गता

८१

उद्गीतिपद्या

५१

उद्ग्रीसन्तविपुला

५१

उद्ग्रीसादिविपुला

५१

उद्ग्रीसार्या

५६

उद्ग्रीतुभयविपुला

५२

उद्धाम:

१७०

उत्सर्षिणी

१५१

उपगीति पद्यार्या

५१

उपगीसन्तविपुला

५१

इत्तनाम

उपगीतादिविपुला

५१

उपगीत्यार्या

५५

उपगीत्युभयविपुला

५१

उपचित्रम्

६४

उपचित्रकम्

५०

उपचित्रा

६४

उपजाति:

११३

उपमालिनी

१४२

उपस्थितम्

११६

उपस्थितप्रकुपितम्

८८

उपस्थितप्रचुपितम्

८८

उपस्थितप्रचुपितम्

९९४

उपेन्द्रवज्रा

११३

उपेन्द्रमाला

११८

उपयविपुला

५१

उर्वेशी

१८४

ऋषभम्

१४९

ऋषभगविजृम्भितम्

१४६

ऋषभगविलसितम्

१४८

ऋषभविलसितम्

१४८

एकपादिका

६२

एक

१४९

औपच्छन्दसिकम्

५५

औपच्छन्दसिकवशवासिनी

६२

औपच्छन्दसिकद्विपदान्तिका

६२

औपच्छन्दसिकप्रस्तरकम्म्

६२

औपच्छन्दसिकप्रस्तारवृत्तिः

६१

औपच्छन्दसिकापरान्तिका

६३

औपच्छन्दसिकोदीच्यवृत्तिः

६२

कटपीठी:

५८

कनकप्रभा

१८२

इतननाम

कनकलता

९५६

कन्दः

९४६

कन्दुचम्

९४५

कमलम्

९०३

" "

९०४

" "

९०८

" "

९९१

कमला

९९१

" "

९९२

" "

९७३

करमः

९७३

करदृशी

१२

कर्पूरम्

९०७

कलकण्ठकम्

९९०

कलगीतम्

९८५

कलहंसः

९२६

कलहंसी

९४७

कलान्त्रम्

९५७

कलिका

८८

कान्ता

९५७

कान्तोनपीडा

९८२

कामः

९०३

कामकान्डः

९५९

कामिनी

९९६

कारारः

९७३

केरीटम्

९३०

केर्ति

९६४

कुटकम्

९५७

कुटजगति

९४५

कुटिलवात्ते

९८३

कुटिलम्

९८८

कुटिला

९८८

कुण्डालदन्ती

९८०

इतननाम

कुपुरूषजनिता

९९६

कुमारललिता

९०७

कुमारी

९८८

कुमुदः

९०४

कुसुमदती

९९१

कुलटा

९९२

कुसुमवती

९९१

कुसुमविचित्रा

९८०

कुसुमितलतावेल्लिता

९६२

कुसुमिता

९९९

केतुमती

१२

केदारः

९०७

केसा

९०३

कोकिलकम्

९८५

" "

९९२

" "

९६४

कोडवृद्धः

९६९

कौश्रपदा

९०९

क्षमा

९८४

खञ्जा

८८

खज्ञा

९९

गजगति

९०६

जविलसितम्

९५६

गणडका

९५९

गहडरुतम्

९९६

गीति

९७३

गीता

९३०

गीतिका

९६४

गातिपत्या

९५७

गीतसन्तानिपुला

९९

गीत्यायो

६७

गीत्सुभयपुला

९९

गुणात्री

९९६

गोकर्र्णी

९०३

वृत्तनाम

पृ०.

वृत्तनाम

पृ०.

गोविन्दः

१०७

वारु

९०३

गोद्वेषः

१४८

चारुहासिनी

६२

गौरी

१४१

चित्रम्

६७

" "

१४१

" "

१४६

घनमयूरम्

१५०

चित्रपदा

१०९

घनसरी

१०८

चित्ररेखा

९६१

वारी

१०४

चित्रलेखा

९४०

घोटकम्

१५०

" "

९५०

वकिता

१५६

चित्रा

६७

चक्रपदम्

१४९

" "

१४१

चञ्चरीकावली

१४५

चूडामणि:

१०८

चञ्चला

१५५

चूलिका

६८

चञ्चलाक्षिका

१४१

चेटीगति:

१०३

चण्डरवा

१०९

चेतोहिता

१४१

चण्डवृष्टिप्रयातः

१०७

छाया

९३

चण्डी

१४५

" "

९३

चतुरङ्गा

१०९

जघनचपला गीतिपथ्या

५१

चतुर्वेणी

१०९

जघनचपला गीतनतिपुला

५१

चन्द्रमाला

१६३

जघनचपला गीतादिविपुला

५१

चन्द्रलेखा

१४५

जघनचपला गीतुभयविपुला

५१

" "

१५१

जघनचपालादिविपुला

५१

चन्द्रवर्म्म

१३७

जघनचपालान्तविपुला

५१

चन्द्रसेना

१५१

जघनचपला पथ्या

५२

चन्द्रावती

१५२

जघनचपालायोः

५२

चन्द्रिका

११६

जघनचपालाभ्यां गीतिपथ्या

५२

" "

१४५

जघनचपालाभ्यां गीतादिविपुला.

५२

चन्द्रौष्ठः

१४२

जघनचपालाभ्यां गीतभयविपुला

५२

चपलायोः

५२

जघनचपालाभ्यां गीतयुभयविपुला

५२

चपलाउष्टप्

८६

जघनचपलोद्रीतिपथ्या

५२

चम्पकमाला

११८

जघनचपलोद्रीत्यान्तविपुला

५२

चर्चरी

१६१

जघनचपलोद्रीत्यादिविपुला

५२

चलम्

१९१

जघनचपलोद्रीत्युभयविपुला

५२

चामरम्

१५२

जघनचपलोपगीतिपथम्

५१

वृत्तनाम

पृष्ठ.

वृत्तनाम

पृष्ठ.

जघनचपलोपगीतविपुला

५९

जघनचपलोपगीयादिविपुला

५९

जघनचपलोपगीतुभयविपुला

५९

जघनचपलोमयविपुला

५९

जलधरमाला

१८९

" "

१३६

जलमाला

१३७

जलोद्गतगति:

१८०

जाया

११८

जीमूत:

१७३

ज्योति:

६८

डिल्ला

१०६

ततम्

१८०

तनुमध्या

१०५

तन्वी

१७१

तरङ्ग:

१०५

तरङ्गवयनी

१३७

" "

१३७

तनिपुल्म

८०

तारकम्

१८५

ताली

१०३

तैलकम्

३६

तिलका

१०६

तीर्णी

१०८

तुङ्गा

१०८

तुङ्ककम्

१५२

तोटककम्

१३८

" "

१३८

तोमरम्

१११

त्रयी

११२

" "

११२

स्वरितगति:

११६

दक्षिणान्तिका

६३

दण्डक:

२०६

दमनकम्

११०

दमनक:

१०६

दीपकयाला

११३

दुर्गधम्

१३६

दुर्मिला

१५०

दोधकम्

१२६

द्रुतमध्या

९७

द्रुतविलम्बितम्

९३८

ड्रमिला

९५०

धवला

९६७

धारावलीका

९९८

धारी

९०७

धीरललिता

९२४

नगस्वरूपिणी

८३

नगाणिका

९०७

नदी

९७८

नन्दनभ्

९६९

नन्दिनी

९१०

" "

९१०

नराचम्

९५४

नरेन्द्र:

१६५

नक्रुटकम्

९५७

नलिनी

९४२

नवमालिनी

९४८

नविपुला

७८

नान्दीमुखी

९७८

नाराचम्

७३

तोटकम्

९६९

" "

९६९

नाराचकम्

१८७

नारी

१०३

निशा

१६९

निक्षिपालकम्

१५२

नीलम्

९५५

नीहार:

१०७

वृत्तनाम

पृष्ठ.

पद्मावली

१४६

पङ्क्तिः

१०५

पङ्क्तिकावली

१८९

पङ्कचामरम्

१९५

पङ्कचामरः

१६३

पङ्कालः

१०४

पङ्कवः

११४

पङ्क्या

११३

" "

१४८

पङ्क्यायो

५०

पङ्क्यावक्त्रम्

४५

पदचतुरश्चैम्

८२

पद्ममाला

१०८

पद्मिनी

१३८

परावती

९०

मण्णिताम्रकम्

८९

पवित्रा

१११

पाइता

१११

पादाकुलकम्

६५

पारन्तीयम्

१११

पुष्टः

१३९

पुष्पदाम

१६३

पुष्टपताथ्रा

९७

पृथ्वी

५८

" "

१३५

प्रचितः

१७५

प्रणवः

११४

प्रत्यपीडः

८२

" "

८४

अतिरोचिनी

१४६

अनुष्टुप्

११२

" "

१६८

वृत्तनाम

प्रभा

७४५

प्रमदा

७४३

" "

१४४

प्रमदाननम्

१९४

प्रमाणी

५३

प्रमिताक्षरं

७४२

प्रमुदितवदना

१८७

प्रवरललितम्

१४४

प्रवृत्तकम्

६२

प्रहर णकलिका

९५०

प्रहर णकलिता

९५०

प्रहर्षिणी

९८६

प्राच्यवृत्तिः

६७

प्रियवदा

१३८

प्रिया

९८

प्रेम्णा

९३५

फुल्लदाम

९५२

बन्धुः

७३९

बहुमता

९३८

वाणिनी

९४४

वालगोति:

४५

वालललिता

१०५

वाला

७३३

विम्बम्

१७०

" "

१३३

विद्या

७७०

बुद्धिः

१७५

भद्रम्

१०४

भामिनी

९८२

भद्राल

३४

" "

१६८

वृत्तनाम

पृष्ठ.

वृत्तनाम

पृष्ठ.

भद्रिका

१२६

मते भम्

१९९

भविपुला

७७

मत्तेभविक्रीडितम्

१६४

भामिनी

१३७

मदकल्न्नी

१६४

भाराक्रान्ता

७५७

मदनललिता

१४३

भुजगशिशुत्रुता

१९९

मदलेखा

१०७

भुजगशिश्वृता

१९९

मदिरा

१६६

भुजगशिश्रुसुता

१९९

मद्रकम्

१६६

भुजगशिश्रुसुता

१९९

मधु

१०३

भुजङ्गः

१८९

मधुगीति का

४८

भुजङ्गप्रयातम्

१८९

मधुमती

१०७

भुजङ्गचित्रपदितम्

१८३

मधुमाधवी

१४९

भुजङ्गस्नुता

१९९

मध्यक्षामा

१४८

अमरपदकम्

१६२

मनोजशोभः

१०६

अमरविलसितम्

१३३

मनोरमा

९९३

अमरावली

१५२

मन्याननम्

१०८

मकरन्दिका

१६३

मन्दारः

१०८

मञ्जरी

८४

" "

९०८

मञ्जरीकावली

१४९

" "

९९४

मधीर

१६०

मन्थाकिनो

९९५

मञ्जुभाषिणी

१४६

मन्दाक्रान्ता

१४९

मञुद्दासिनी

१४५

मन्दारः

१०७

मणिकल्पलता

१५५

मयूरसारिणी

१४५

मणिगुणनिकरः

१५३

मरालिका

९९३

मणिबन्धः

१९९

मल्लिका

८३

मणिमञ्जरी

१६३

मविपुला

९५०

मणिप्रध्या

८०

महाचपला गीतिपद्धति

४९

मणिमाला

१८०

महाचपला गीतिसन्ततिविपुला

४९

मण्हरी

८४

महाचपला गीतिविपुला

४९

मता

१३६

महाचपला गीतुमर्यादविपुला

४९

मत्तमयूग्म्

१८५

महाचपलादिविपुला

४९

मत्ता

१९४

महाचपला पद्धति

४९

मत्ताक्रीडा

१९९

महाचपालायो

४९

छन्दःशास्त्रम्

१३

श्लोकनाम

पृष्ठं.

श्लोकनाम

पृष्ठं.

मद्दाचपलार्योंगीतिपध्या

४२

मुखचपलादिविपुला

४९

मद्दाचपलार्योंगीलनतविपुला

४२

मुखचपलान्तविपुला

४९

मद्दाचपलार्योंगीतादिविपुला

४२

मुखचपलापध्या

४९

मद्दाचपलार्योंगीतुभयविपुला

४२

मुखचपलार्यों

४३

मद्दाचपलोड्रीतिपध्या

४२

मुखचपलार्योंगीतिपध्या

४२

मद्दाचपलोड्रीस्नतविपुला

४२

मुखचपलार्योंगीलनतविपुला

४२

मद्दाचपलोड्रीसादिविपुला

४२

मुखचपलार्योंगीतादिविपुला

४२

मद्दाचपलोड्रीतुभयविपुला

४२

मुखचपलार्योंगीतुभयविपुला

४२

मद्दाचपलोपगीतिपध्या

४९

मुखचपलोड्रीतिपध्या

४२

मद्दाचपलोपगीलनतविपुला

४९

मुखचपलोड्रीस्नतविपुला

४२

मद्दाचपलोपगीतादिविपुला

४९

मुखचपलोड्रीसादिविपुला

४२

मद्दाचपलोपगीतुभयविपुला

४९

मुखचपलोड्रीतुभयविपुला

४२

मद्दाचपलोभयविपुला

४९

मुखचपलोपभयविपुला

४९

मद्दामालिका

१६१

मुखचपलोपगीलनतविपुला

४९

मद्दालक्ष्मीः

१९०

मुखचपलोपगीतादिविपुला

४९

मद्दासेनः

१९२

मुखचपलोपगीतुभयविपुला

४९

मद्दितोज्ज्वला

१३६

मुखचपलोभयविपुला

४९

मही

१०३

मुदितवदना

१७७

माकन्दः

१०९

श्रुगी

१०८

माणवककम्

१०८

श्रोनन्दः

१०३

माणवकार्डितकम्

१०८

श्रोनन्द्रमुखम्

१७५

माणिक्यमाला

११३

श्रुयुजयः

१०८

मात्रासमकम्

६३

मेघविस्फूर्जिता

१६३

मानसद्रेंसः

१५२

मेरुरूपा

११६

माया

११९

मोटनकम्

११८

मालती

१०६, ११६, १३६

मोदः

१०८

मालवम्

१८६

मोदकः

१३०

माला

१५३, १९९

सौहृद्लाभः

१७४

मालाधरः

१५७

मौक्तिकदाम

१३७

मालिनी

१५८

मौक्तिकमाला

१९६

मुखचपलागीतिपध्या

४९

यशकम्

१०४

मुखचपलागींलनतविपुला

४९

यघमती

९

मुखचपलागीयादिविपुला

४९

युग्मविपुला

८६

मुखचपलागीतुभयविपुला

४९

रज्नम्

१०२

छो. ९

वृत्तनाम

पृ०

वृत्तनाम

पृ०

रजिता

११३

वल्लरी

९०६

रति:

१४६

वसन्ततिलका

९५०

रथोद्धता

१३८

वसुमती

९०६

रमणम्

९०८

वंशापत्रप्रतितमम्

९५८

रविपुला

७८

वंशस्थविलम्

९३९

राजद्दी

११६

वंशस्था

९३९

रामा

११९

वाणी

९९८

रकमवती

११४

वातोर्मी

९३२

रचिरा

१४७

घनवासिका

८७

रूपवती

११४

वासन्ती

१४९

रूपामाला

११०

वाहिनी

९४३, ९४८

रूपामाली

११०

विगीति:

४८

रूपचन्द्राक्षरी

१७८

विजोहा

९०६

रेखा

११५

वितानम्

८३

लक्ष्मी:

१४८

विद्रग्धक:

९०४

लक्ष्मीधार:

१४१

विद्याधर:

९२८

लता

१०८

विद्युत्

९८

ललना

१३९, १४२

विद्युन्माला

१०

ललितम्

८७

विद्युत्तेखा

९०४, ९०

ललितपदम्

१३६

विश्वडुमाला

१९६

ललिता

१३६

विपरीताक्ष्यनक्षी

९४

लवली

८८

विपरीतापद्यावक्त्रम्

८४

लालसा

१४९

विपिनतिलकम्

९४२

लासिनी

१८

विपुलानुष्टुप्

७६

लीलाकर:

९०७

विपुलार्या

४०

लीलाखेल:

१५१

विद्युधप्रिया

९८७, ९५९

लोचनम्

११३

विमोहा

९०४

वक्रोक्ति:

४८

विराद्

९९३

वन्दिता

११६

विलास:

९९४

वरतनु:

९८०

विलास:

९६९

वर्गयुवति:

१५६

विलासिनी

३३४

वरशुन्दरी:

१५६

विश्लोक:

८७

वरूथिनी

९८३

विश्रम्

९४४

*वृद्धमानम्

निऋ

७०

पुरननाम विशिष्टा वीरलक्ष्मी: दृष्टचम् वत्ता वृद्धि: धुन्ता वेगवती वेधाप्रीति: वैकुण्ठ: वैतालोयम् नैतालोयचहासिनम् नैतालोयदक्षिणान्तिक। वैतालोयप्रहस्तकम् नैतालोयप्राच्यवृत्ति: वै.तालीयापरान्तिका वंतालोयोदीच्यवृत्ति: वंतिका वंश्यदेवी मीडा व्याल: शरू: शरूधारी शकू नारी शम्भु: शरभम् शरभ: शाशिकला शाशिप्रभा शाशिवदना शशो शार्ङ्का शरडलम् शशलललललिनम् शड्‌डलवश्रीडलम्

पृ. इतनाम पृ. छाया १३८ शालिनी ११० शादरम् १९९ शिखाजितम् १३५ शिखरिणी १९९ शिखा १२८ शिखरुता ९९ शीर्षा १७० शुद्धविराट् १७७ शुद्धविराट्पभम् ४८ शभम् ६२ शुभचरितम् ६३ शेवराज: ६२ शेवा ६१ शैलशिखा ६३ शोभा ६२ शोभिनी ९३ श्री: १८३ सहींणविपुला १०८ सक्क्राम: १९० सत्कार: १.९५ सन्दोह: १०५ शमानिक १०५ समानी ९७ समुद्र ६७ समुद्रतत: ९२३ समृद्ध: ९०८ सम्मोहा ९०३ सरलम् ९८, ९०६ सरंसी ९०३ सलिलनिधि: ९९१ सविभुपुल ८२ संक्र: शम् ९९१ चन्द्र शम् ९०२ वेयता ९९३

इत्तनाम

संयुता

संस्कार:

संहार:

सानन्द:

सानन्दपद्म्

सातु:

सारङ्ग:

धारत्रिका

सारवती

सारसा

सारुः

सिद्धकम्

सिद्धा

सिद्ध:

सिंहनाद:

सिंहविक्रीडितम्

सिंहोद्यता

सिंहोद्धता

सुकेशरम्

सुखकेलकम्

सुगीतिका

सुचन्द्राभा

सुषा

सुधालहरी

सुनन्दिनी

सुन्दरी

सुपवित्रम्

सुभद्रिका

सुमति:

सुमालतिका

सुमुबी

सुरनर्तकी

पृष्ठम् | इततनाम

सुरसा

सुराम:

सुललिता

सुवदना

सुवास:

सुविलासा

सुषमा

सेनिका

सोमराजी

सौम्या

सौभकम्

चौरलकम्

स्कन्धकम्

स्त्री

स्रग्धरा

स्वरविणी

स्वरगीतिका

स्वागता

स्वैरिणीक्रीडनम्

हरनर्तनम्

हरि:

हरणश्रुतम्

हरिणश्रुता

हरिणी

हलमुखी

हंस:

हंसमाला

हंसयेनि

हंसी

हारवती

हारि

हारीतवन्ध:

छन्दःसूत्राणां वर्णक्रमेणानुक्रमणी

(अ)

अक्षरपङ्किः पङ्का- ३।४८॥ ३५

अध्याये. सूत्रम्. पृष्ठे.

अभिः सविता सोमो- ३।६३॥ ३९

अतिशायिनी सै जरोई ८।१३॥ ९८४

अन्नालुफं गाथा ८।१९॥ ९०५

अन्नायुरू न जष् ७।९५॥ ८८

अप लौकिकम् ७।८॥ ८५

अनुष्टुब् गायत्रे: ३।२३॥ ९०

अनुष्टुपां कामतो ३।६९॥ ८०

अनुष्टुपोगीति: ७।२९॥ ९५

अनुष्टुप् पङ्कम् ७।३०॥ ९५

अन्यान्न रातमान्ड- ७।३५॥ ९७७

अपरवकं नौ- ५।४०॥ ९६

अपराजिता नासी ७।६॥ ९४५

अपवाहको मुनौ नौ ७।३२॥ ९५५

अयुक् चारुहासिनी ७।४०॥ ६३

अयुक् तृतीयेनोदी- ५।३८॥ ६३

अर्धे ५।३१॥ ९०

अर्धे वसुगण आयो- ७।३१॥ ९७

अवितयं नजौ भृजौ ८।१४॥ ९८६

अभ्रलिखितं नजौ भृजौ ७।२७॥ ९६९

अष्टौ वसव इति ९।९५॥ ६

असंबाधा मृतो नृसै ७।५॥ ९४५

आक्ख्यानकी तौ जूगै- ५।३८॥ ९४

आम्भोदेश्यकाश्यप- ३।६६॥ ८०

आत्रेष्ट्टभाच यदाषेम॥ ७।१९॥ ९५

आदितः संदिग्धे ३।६१॥ ३६

आयं चतुष्पाद्वुभिः ३।८॥ १३

आर्धर्धसमां गीति: ७।२८॥ ९५

अध्याये. सूत्रम्. पृष्ठे.

आपातलिका ङ्नूङ् ७।३४॥ ६०

आभ्यां युगपत्प्रहतकम् ७।३९॥ ६३

आकुरो पबदसो ३।८॥ ०

आस्तारपङ्किः परतः ३।८९॥ ३८

(इ)

इन्द्रवंशा तौ जरौ ६।३५॥ ९३८

इन्द्रवज्ञा तौ जुगै म॥ ६।९४॥ ९९६

इत्यादिपुरण: ३।२॥ ९९

(ई)

उत्क्रमेणोद्रीति: ७।३०॥ ९६

उद्गातामेक्तः झजौ ५।३४॥ ८६

उद्गार्वपिणी शैतवस्य ०।९०॥ ९४९

उपचित्रकं सौ स्लोकै ८।३३॥ ९०

उपरिष्टाज्ज्योतिरन्ट्टेन ३।५८॥ ३९

उपरिष्टादूद्रुत्यन्वे ३।३९॥ ३९

उपस्थितप्रचुपितं ५।३८॥ ८८

उपस्थितता तृजौ जूगौ ६।९४॥ ९९४

उपेन्द्रवज्ञा जतौ जमौ ग॥ ६।९६॥ ९९८

उभयोर्मेधाचपला ६।३७॥ ९८

उरौद्धृति यास्कस्य ३।३०॥ ३९

उदिशिगायत्री जगत्तखा ३।९८॥ ९८

(उ)

उनाधिकेकैकन- ३।५९॥ ३५

(ऋ)

ऋचां तिस्रः ३।८॥ ८

ऋषभगजविलसितं ७।९५॥ ९५६

(प)

एकद्वित्रिचतुष्पाद्वृत्तपादम् ३।७॥ १३

एकसिन्पङ्के छन्दः ३।५५॥ १३

गुल्म

एकैन त्रिष्टुप्ज्योतिमतीः १।५०॥ २७

गौ गन्तमध्यादिन्लेऽथ

एकैकों रोधे २।१२॥ ८

गौपचछन्दसकम्

एकोनेड्वा ८।१३॥ १९४

गौरी नौ नुसी गौ

ऐभिः पादाकुलकम् ४।४८॥ ६५

गौरी नौ रौ

(क)

ककुम्मुख्ये चेदन्थः ३।१९॥ ९६

मिलति त्रितम्

कदा स जू १।६॥ ४

मिलति समान्ती

कनकप्रभा सजै सजै ८।१७॥ १८२

वलौ

का गुद्धा डू १।३॥ ३

(च)

कान्तोःपीडा भ्मौ सौ ६।४०॥ १४२

चञ्चलाक्षिका नौ रौ

किं बद्भृ १।७॥ ३

चतुःशतमुक्तिः

कुटिलगतिनौ तो ६।८॥ १८३

चतुरश्वतुरस्त्वजे-

कुटिला म्मौ न्यों के ६।१०॥ १८४

चतुरश्वतुरः प्राजाप-

कुञ्चलदन्ती भतौ ८।२॥ १८०

चतुक्ष्षदको ब्रयमक्ष

कुमारललिता- ६।३॥ १०७

चतुष्पादपिशिः

कुसुमाविचित्रा न्यों न्यो ६।३५॥ १४०

चन्द्रावता नौ नौ सै

कुसुमितलतावेष्टितां ७।१९॥ १६२

चपला द्वितीय-

केतुमती सजौ सजौ ५।८५॥ ९३

चपला युजो न

कैशपदा म्मौ स्सौ ८।३०॥ १८९

चित्रपदा भौ गौ

कवित् त्रिपादपिशिः ३।९॥ १३

चित्रा नवमय

कविशशकाक्षवारः ३।१३३॥ २९

चूलिकैकोनत्रिप्रशादे-

(ख)

स्वजा महल्युजोति ५।४८॥ ९९

(छ)

(ग)

गन्ता द्विवेश्वो मात्रां-७।४८॥ ६३

छन्दः

गन्ते ९।१०॥ ४

(ज)

गक्षेत्सौम्या ७।४१॥ ६८

जगती

गावभी २।३॥ ७

जगती पदपौमः

गायत्र्या वसवः ३।३॥ १२

जगत्या भारिल्याः

गावन्त आपीडः ५।१३९॥ ८१

वघनपूर्वे न्तरन्त्र

गावादौ जैस्मृपापीडः ५।१३३॥ ८३

जलधरमाका भमौ-

गीयार्यों कः ७।१८॥ ६७

जलोदतगति

अध्याये. सूत्रम्. पृष्ठे.

जवादासुरी

गुल्म ९।९॥ ४

गौ गन्तमध्यादिन्लेऽथ ७।१३॥ ४६

गौपचछन्दसकम् ७।३३॥ ५९

गौरी नौ नुसी गौ ७।७॥ १९७

गौरी नौ रौ ९।५॥ १८९

मिलति त्रितम् ७।३४॥ १९६

मिलति समान्ती ५।६॥ १७२

वलौ ९।१८॥ ६

(च)

चञ्चलाक्षिका नौ रौ ६।३६॥ १४९

चतुःशतमुक्तिः ७।९॥ ८२

चतुरश्वतुरस्त्वजे- ७।२॥ ८३

चतुरश्वतुरः प्राजाप- २।१९॥ ८

चतुक्ष्षदको ब्रयमक्ष २।१७॥ २५

चतुष्पादपिशिः २।१९॥ ९७

चन्द्रावता नौ नौ सै ७।१९॥ १५३

चपला द्वितीय- ७।१८॥ ४३

चपला युजो न ५।१६॥ ७५

चित्रपदा भौ गौ ६।४॥ ९०९

चित्रा नवमय ७।८५॥ ९७

चूलिकैकोनत्रिप्रशादे- ७।४३॥ ९६

(छ)

छन्दः २।९॥ ८

(ज)

जगती ६।२०॥ १३०

जगती पदपौमः ३।८५॥ ३६

जगत्या भारिल्याः ३।७॥ ९२

वघनपूर्वे न्तरन्त्र ७।३६॥ ४३

जलधरमाका भमौ- ८।८॥ १९८

जलोदतगति ६।१३३॥ ९८०

जवादासुरी २।१९॥ ६

पादस्यानुष्टुबकम्

अध्याये. सुत्नम्. पृथे.

पुट्टो नो मसौ बहुससु- ६।१३२॥१३५

मतमयुरे मतौ युसौ ७।३॥१४७

पुरस्निकः पुरः

मताकीला मौ तनौ ७।१८॥१६९

३।१२०॥१६

माता मुभौ सगौ ६।१३॥१९५

पुरस्ताज्योति: प्रथमेन ३।१५२॥३०

मद्रकं भुरौ नरौ नरौ ७।२६॥१६८

पुरस्तादृदृतीपुरः

मध्येऽप्तने च ३।२५॥१९

३।१३२॥२१

पुष्टितामा नो रयौ- ५।८१॥१७

मध्य उ ज्योतिरमध्यमने ७।५३॥२८

पूर्वे सुक्तपूर्वो

मन्दाकान्ता मभौ ७।९५॥१४९

४।२५॥५२

पूर्वों चेदयुजो सत-

मयूूससारिपी जौ गौ ६।१२॥१९४

पृथक् पृथक् पवैत

माणवकाकीडिटकं ६।८॥९०८

४।८॥८४

पृथगला मेध्रा:

माल्यभूनवकौ चेत ७।१२॥१५३

८।२२॥९०

पृथ्वी जसो जसौ

वार्हिनौ नो मूरौ ७।१८॥१५४

७।१९॥१५८

प्रकृत्या चोपसर्गे-

मिश्रौ च ८।११॥९५०

प्रतिपादं चतुर्दश्या

५।१२०॥८३

प्रतिलोमगणं द्विःलयं

(य)

८।१२६॥१३२

प्रशापीडो मवादौ च ५।१२३॥८४

य चतुर्यात ५।१९३॥८८

प्रथममध्यड्वष्टिप्रपातः

यजुषां षड् २।६॥९

७।१३४॥१७७

प्रथमस्य विपर्यांसि

यतिर्विच्छेदः ६।१९॥९००

५।१२८॥८४

प्रामताक्ष्य सजौ सौ ६।२९॥१८२

यथा इत्तसमासित्यो ७।१९॥८६

प्रस्तारपद्धिः पुरतः ३।८०॥२४

यवमती जौ जौ ५।८२॥९०

प्रहरणकलिता ७।७॥१५०

युमपरान्तिका ७।७९॥६३

प्रहर्षिणी मुनो जरौ यौ ७।९॥१८६

(त)

प्राग्यजुषामाष्य इति २।१६॥९

स्थौदता तनौ तुले गौ ६।२२॥९३८

प्राजापत्याष्टौ

रस्यूनम- ५।४॥८९

२।५॥७

(च)

ऋक्समवती मभौ ससौ ६।१९९॥९९८

गृहरतीजागत- ३।१२६॥२०

ऋचिरा जभौ सजौ गौ ७।१।२॥९८०

(म)

कुपे घन्यानम् ८।१९॥९५३

भद्रविराद तजौ गौ ५।१३५॥१३

रोचनाभाः ऋतयः ३।८६॥८०

मुजगशिल्भुता ६।८१॥१११

(ल)

मुजक्रप्रियान् यः ६।१३७॥१८१

लः पूर्वव्दैज्योति: ७।८०॥५८

मुजकृविजृम्भितं मौ ७।१३१॥१७३

लः समुद्रा गणः ७।१३२॥८६

भ्रमरविलसित म्मौ ६।१२१॥१३२

लभें ८।१८॥९२

श्री नतो च ५।१९९॥७६

ललना भतौ नुसावि- ८।६॥९८२

(म)

ललितं नो सौ ५।२५॥८८

मणिगुणलकरो वसु- ७।१३२॥१५३

कौ सः

९ । १३ ॥ ६

स्मृति प्रमाणी

५ । ७ ॥ ०३

वंशपत्रपतिं भरौ

७ । १८ ॥ १५६

वंशस्था जतौ जरौ

६ । १३८ ॥ १३७

वरतनुंजौ जनौ

८ । १३ ॥ ९८०

दरयुवतीं भरौ

८ । १३२ ॥ ९८४

वरहुन्दरी भजौ

८ । ९ ॥ ९८३

वरा सा य

९ । २ ॥ ३

वर्ष्मानं नौ लौं न्सौ

५ । १३९ ॥ ८९

वसन्ततिलका

७ । ८ ॥ १५०

वसवधिका:

८ । १२३ ॥ ९९१

वसुधा स

९ । ७ ॥ ३

वसुन्ध्रियसुन्दरा-वातोर्मी मृभौ तुगौ

८ । १२० ॥ १३२

वायन्नावपजातयः

५ । १७ ॥ १३३

वान्यत

५ । १२ ॥ ७८

वाहिनी सौ म्याब्-वितानमन्यत

६ । १४२ ॥ ९४३

विद्युन्माला मो गौ

८ । ८ ॥ ९०९

विपरीतमयूयांकी

५ । १३८ ॥ ९४

विपरीता प्रतिष्ठा

३ । १९५ ॥ १८

विपरीता यवमध्या

३ । १८ ॥ ३३

विपरीतो वाराही

३ । १३२ ॥ १८

विपरीतैक्रीया-म्

५ । १९५ ॥ ८५

विपरीतौ च

३ । १३९ ॥ २८

विपुलाजन्या

४ । १२३ ॥ ९०

विपुलायुगलः सस्मः

५ । १७ ॥ ०६

विबुधप्रिया सौ

८ । ११६ ॥ ९८०

विराजौ दिशः

३ । ५ ॥ १२

विलासिनी जूगौ जूगो

६ । १२६ ॥ १३५

विम्लोकः पद्माक्षमौ

७ । १४८ ॥ ६८

विषमं च

४ । ५ ॥ ०९

विद्यारपङ्कीरनन्-

३ । १४२ ॥ ३४

मिसिता यूमौ त्वौ

६ । १८ ॥ ९८८

इत्तम्

५ । ९ ॥ ०९

इन्ता नौ स्यौग्

६ । १४ ॥ १३४

वेमवती सौ

५ । १३४ ॥ ९९

वेराजौ गामत्रौ च

३ । १४ ॥ ३३

वैतालिक्यां द्वि:स्वरा

७ । १३२ ॥ ९०

कैशवदेवी मौ याबि

६ । १४९ ॥ ९४३

ऋक्षविदद्म-नजौ

८ । १९५ ॥ ९८५

आडूनमकीडिटं

७ । १३२ ॥ ९६८

आलिनि मतौ तसौ

६ । १९५ ॥ १३३

शिवरशिनी ममौ नसौ

७ । १२० ॥ ९४५

शिक्षा विपरेष्लाघो

७ । १४९ ॥ ६०

शिक्षेदोनात्रेक-उदस्मिराह ह्मपम्-उद्देवेराह ह्मा जसौ

५ । १४३ ॥ ९८

शेषः प्रविष्ट इति

७ । १३६ ॥ ९००

शेषे परेभ शुरौ न-शैलशिखा भरौ रसौ

७ । १३५ ॥ ९०

-स्वामान्यपतिच्चन्दांशे

३ । ६० ॥ ७०

ऋषेनी डूजो रुवो याम्

६ । १२४ ॥ १३४

पदुससक्मो-पदुससभाष्टके-पदे क्कष्यती

३ । १९३ ॥ १३ : ३ । १९४ ॥ १४ ३ । १४५ ॥ ३४

पदे नामीथां मुजि

७ । १३६ ॥ ९०

पक्ष्य ल

७ । १३९ ॥ ७५

पक्षो ज

७ । १९६ ॥ ७८

संसारपक्षी-र्नधिः

३ । १४३ ॥ ३४

सतोगृहती ताभिष्नः

३ । १३६ ॥ ३३

सस्मः प्रभम्यादि

७ । १९५ ॥ ७८

सममध्येसमं विषमं

५ । २ ॥ ०९

शमं तावत्कृत्वा:

५ । ३ ॥

सर्वतः सैनवसु

५ । १८ ॥

सा रयेन न समा

७ । १३ ॥

सा ने के न

९ । ५ ॥

ओं रदनेन्ट्रः

३ । १० ॥

सात्रां तिः

९ । १ ॥

सिहोन्नता कार्षपक्ष

७ । ९ ॥

सितसारडिपिञ्छ्र- शुवदना म्रों जौ यसौ

३ । ६५ ॥

सेके गू

८ । २५ ॥

स्कन्धोत्रीवी कौष्ठुके:

३ । १९ ॥

अध्याये. सूत्रम्. पृष्ठे.

अध्याये. सूत्रम्. पृष्ठे

वै स्वघरा मुरौ भनौ यौ

७ । २५ ॥

मशिवणी र:

६ । ३८ ॥

स्वरा: घडजपञ्चमगान्धा-३ । ६४ ॥

स्वरा अर्घे चार्चार्धम्

८ । १८ ॥

खागता रतौ भगौ माँ

६ । २३ ॥

(८)

हंसहंतं श्री गौ

६ । ५ ॥

हरिणश्रृता सौ ह्लौं

४ । ३९ ॥

हरिणी नसौ मुरौ सलौ

७ । ९३ ॥

हल्मुखी नौ स

६ । < ॥

हे

९ । ९२ ॥

छन्दःशास्त्रम्‍चौ टिप्पण्यां चोदाहतश्रुतिसूची

प्र. पृ. प्र. पृ. प्र. पृ. प्र. पृ.

अग्रिजा असि ३२ असं भीमाय ३९ ओषधे त्रायस्वै- ३३

अग्रिना तवर्हों २५ आ नु: सोमु ३६ कस्य नूनं कत- २०

अग्रिमिन्धानो ३५ आपः गुनोत ९८ कां सोस्मितां २२

अग्निमौळे पुरो- ९-९४ आगो ज्योती ९५ कवीर्नो अह- २०

अगिराविं भर- ३० आगो वा हुवे ३२ गायत्री प्रथमा ९३

अग्निश्र मा मन्यु- ४३ आ यः पप्रौ ३३ गायत्र्या स्तोत्रि २

अग्रे तमच्यां ९३-२८ आरोहन्त २८ घृतं न पूतं २५-२८

अग्रे तव स्तुद- ३४ अ वो रुवणयु- २२ चक्षो र हेत २२

अग्रे तव श्रवो २४ हंदं त एकं ३६ चतुश्रवःवारिड़ ३०

अग्रेगांन्यम्य- ९९ हंद न ममां ३७ छागस्य हविष ४२

वाजस्य ९९ इन्द्र मित्रं ४५ जोषा सवित- ३९

अग्रे विवस्व- ३९ इन्द्र वाजेषु ९२ तच्क्षुद्रेव- ४३

अग्रीं जने अस्मृ- ३३ इन्द्र: महास्मृ ९३ तस्संवितु- ९३

अदर्शि गात- ४४ इन्द्रस्य वा २७ तदक्षिरो- ९८

अध्यावा शःश्व ९३ इन्द्रासोमा ३८ तदविष्णो २५

आ हि द्यव्रे २६ इन्द्रो विश्वस्य ९ तं न म्ला वयं २३

अनुष्टुक प्रथमा ९९ इभं वृष्णं ९ तनूनपा- ९८

अपु यो रिन्द्रः ३६ इभे सोमासः ४३ तव स्वादिष्ठा ९९-३८

अप्सु नस्त्रम- ९६ उपेन्द्र तवं ९२ ताजिरायांत २८

अभि त्वं देवं ४३ उरिणहा छनन्द्र ९९ तां म आवंह ३६

अभि वो वीर- २३-२५ ऊर्जो मित्रो ३३ ता मे अश्र्यान्नां ९५

अयं लोके प्रिय- २० ऊध्वां अंसु ९८ ता विद्दांसां ९९

अयाश्रश्रे- ३८ ऋतसं पृथि २७ तित्विो देवो ३३

अयाश्रा आपो २९ एकादशाकश्ररा ३० ते सुतासो ९३

अवमेंह इन्द्रे ४४ एता असदन ३२ त्रिकद्रुकेषु ४४

अश्मानं जागृते ४९ एन्द्र याहि मत्वेभिः ३४ त्रिष्टुभा यज- २

अश्विना घर्मं ३९ अभिनोऽअकैर्भवां २६ त्रिष्टुभंभवति २०

असिर्द्रं सुची- ३४ एवा र्वामिन्द्रे ९३ त्वामे युञ्जा- ९४

अस्मा इदु त्य- ३३ ओम् ९ त्वामे मन्त्रि- ३९

प्र.

स्वासंमे हवि-

त्वेषन्ते धूम

रुदी रेक्ण-

दिवं रच्छ सुवः

दिवस्पुत्र्या:

दुहितानिम्नत्र-

देव इन्द्रेभि

देवस्य स्वा

देवंगम-

देवानां परि-

देवरीरापौ

देवो अग्निः

देवो वः सवि-

दोषो गाय

द्रष्टः सुपिर्ं

द्वारिशदेकश्रे

धिप्ता शवः

नकिर्देव

न तमंहो न

नदं व ओद-

नमः शवोभ्य

नमस्लाराय

नमस्ते अस्तु

नमो वाके प्र-

न वा एकेना

नि नो होता

नि येन मृधि

निदेङ्घुरक्षो

निषंसाद भू-

नून इद्धि

नृभिर्यंसानो

न्यं ष्वातो

प्र.

परि युक्षः

पयौंड प्रषड्-

पृथ्रा न तौजं

पितुं नु जोषं

पितृभ्यतो न

पुरुतमं

प्र ऋषुंभ्यो

प्र प्रकेतु

प्र या घोघे

प्र व इन्द्राय

प्राची दिगक्षि-

प्राण दा अपा-

प्रेष्ठ मु प्रिया-

प्रेष्टवो आति-

प्रोश्वसै पुरो

बन्धने देव

बलं धे हित-

ब्रहल्या गायति

बृहत्युष्णिहा

बहाकिरमे

ब्रह्मणस्त्वा

भगो न चित्रो

भ्रदं नो अपि

भद्रमिकृद्वा

भुवः

भुजेबः स्तः

भृगूणामकृ-

मक्लोऽडति

मत्स्यपामधि ते

मत्स्वा सुशिम्र

मर्ध त्वा मधु

मध्वा युषं

द्यु.

मध्यमे युजं

मधीनां पयौ

मुक्तः पोत्राव

मही वो मद्-

महो यस्पातिः

मा कंसै धात

मा नैदन्यात

मा छिदो मृधो

य ऋत्वःश्राघ-

यक्षिद्रि सख्य

युक्स्त्र घोप-

यद्वा यज्ञं

यन्मे नो कुं

यत्से द्विप्सः

यत्से ह वा अभि-

युक्तेन मनत

युव हि प्रास्ते

युवा कु हि

युप्माके सखा

युपत्रका

यूसुमस्म्यं

यो अद्रीषोमो

यो अद्यौ मर्त-

यो वाचा विवा-

यो ह वा अवि-

राजन्तमध्वरा-

रात्रिः केशता

लोकं पूर्‌षण

वपुर्वेद-

वलन्त हू

वसुं तमिर्य-

वार्णं वाङ्ङ-

वालोपस्ते

प्र.

पृ. | प्र. पृ. | प्र. पृ. | प्र. पृ.

विद्रुता वि- १६ श्रथीहवं २० साकं जातः क- ४५

वि्यूं दद्राणं १४ स इन्धानो ३५ सा चा पूर्षे- १९

ति पृच्छामि २० सदों दि्वायुः २५ सुतेवाः संम- ३५

वि य औणौवं १२ स हेळे चिंद- २९ सुकीयूं स्वदयं ३८

विराण मित्रावरं ३९ मवितः सुमे- ३३ मूयें वि्षमा ३३

विम्वैदेवा ३४ सनो युवेन्द्रों २९ स्तुहोन्द्रूं स्वर्क्षव- ३४

विमें देवा २० स नो वाजे १६ स्वधा पितृभ्यः ३२

विम्वतो दावन् २० स पूय्यों महा ३४ स्वराह वैं तत् ३८

वीतंहवि्मुके १४ स आर्तं २० स्वस्ति न इन्द्रे- ३१

वृक्ष प्रवृक्ष २० समिन्द्रेयु ३९ स्वस्पिग्योयोप- ३३

ऋतकतुमणे- ३६ स सुंन्वे यो ३५ हयो न वि्द्रां ३६

शिवा नः सख्या १८ सहरस्रंदीपो १८ हरिं पत्नृः ३५

शुन्र्धं दैव्यं- १७ स हि राधों न ४४ हरी यस्य १७-३५

श्रृणातु श्रृवा १३ संविद्रिन्ती सयं २० होतां यज्ञ १८

हलायुधच्युताहतवचसामकारादिक्रमेणानुक्रमणी ।

(अ)

अजमजरममर- ५७ अन्यादिवच १०२ अरमश्रमुखो ६८

भतिदाहृणा द्वि- ५२ अन्यदतो हि विातानं ७३ अस्युउतरस्यां दिवि १२३

अतिविपुलललाटं १५४ अपगतघनविशाद- ९९ अश्या वक्त्राअ्ज- १०२

अतिशरभिरभा- १४१ अभिमतवकुल- ९८ (आ)

अतिरोपजातिंव्- ११९ अभिरमयति ६९ आयतवाहुदण्ड- ११६

अथ प्रदोषे दो- ८१ अभ्यस्यता तु ११२ आहवं प्रविशतो १२४

अदूरवर्तिन्तीं सििंदि ८१ अर्थचन्द्रं दधत् ४८ (इ)

अथ कुरुष्व कसे १५९ अर्थ नपुंसकम् ४७ इजादेश गुरुम- ५

अधरकिसलये १८३ अर्थाड्कुलपरी- ६ इति धौतपुरनिध्र- १८६

अभवस्यातां जनय- १८४ अलं तवालीक- ९५ इदं भरतवंश- ६२

अनन्तरननप्रभ- १२३ अलिवाचालित- ६५ इदं वदनपदं ७०

भनाकृतस्य विष- ७९ अवाचकमनूर्जि- ६३ इयं सखे चन्द्र- ७७

छः १० ।

विपुला

हृद हि भवति

(उ)

वयुप्रसनकलश-

उन्नीतिरत्न निलयं

उद्दोषिणी जनेश्शा

उद्देजयस्यहुलिपा-

उपनिप्रकमन्त्र

उपस्थितं प्राज्ञलि-

(ऋ)

एकदेशस्थितता

एतस्या गण्डतल-

एतस्या राजति

एषा जगदेक

एषा त्वापरो-

(ओ)

ओं नमो जनाेर्द-

(क)

कडाकमालभा-

कथमपि निपतित-

कनकप्रभा पृथु-

कत्र्येयं कनको-

कपोलकण्ठू: करिभि: १२०

कमलुब्धीमुदम्र-

कान्तावदनसरोजं

कां चक्राक्ति गीति-

कामहारैव्याप्ता खलु

कामिनोभिः सह

कालकमेणाथ तयो:

कि ते वचं चल-

कि नृत्य रे व्योम-

उत्कटुबमपீठ-

कुत्रालदन्ती विकट-

कुन्तकुच्यालकोमल-

कुरू करुणमियें गाढो-

कुवांती यो देतगुरू-

कुव्लयदलदृशाम्रा

कूडम्मृतसहकारे

कूटकोयष्ठिकोला-

केचिच्चु पद-

कुररहदिरायता-

कचित्ककाले प्रसरता

क्षीयमाणापदेशना

घुरक्रीणशरीर-

(स्व)

खखे पानीयमाद्रा-

(न)

गणध्योरतिचय-

गान्धर्व मकरध्वज-

गुरो: क्ष ह्र:

गोलार्काणखल्ली ति-

(घ)

घनपरिमलमिल-

(च)

चन्द्रसुखी सुन्दर-

चपलानति वक्शुराद्वीनि

चितंतं भाम्य्स्तनव-

चितंत सम रमयति

चितं हरन्ति हरीण-

चिबुके कपोलदेशे

(ज)

जयति भुवनैकवीर:

जिते.दु लभते

जनयति महतीं

जन्तुमात्रदु:खकारि

जम्मारातीभकुम्भो-

तव तन्वि कटाक्ष-

तव मन्द्रकृता मन्त्रे-

तव मुग्ध नराधिप

तव मुग्ध नराधिप

तस्या: कटाक्षविक्षेपै:

तस्या: स्मरामि

तुरमाशांताकुलस्य

वत्यीथं तुल्यसा-

तृष्णां ल्ज धर्मं

स्वज तोटकमरथि-

(द)

दिक्किलातनवक्षिला-

दिवारात्रक्ष्ति यो

दीर्घं च

दुःखं मे प्रक्षितप्ति

दुर्मोंविष्टेडपि सौभाग्यं

देव: स जयति श्री-

दोषकर्मथविरोधक

इतगतिः पुरुपो

द्वारारुढप्रमोदं

द्रिजगुरुपरिभवकारी

दीपादनयसादृपि

घते दात्र: कुव-

घते शोभां कुलल्य

धन्य: पुण्यात्मा

धन्यानामेता:

धन्या त्रिधु नीचा

भवलयशोऽङ्कुशकेन

ध्यानैकाग्रालम्बा

(त)

न पर्यावोडस्ति

नमस्तस्मै मद्रा-

नमखुद्रशिरः:

नमस्यामि सदोद्गुत

नवधाराम्बुसेदि-

नवविलसितहृदवल-

नवसहकारपुङ्गन-

न विचलति कथं

निलयं नीतिनिपणसु

नित्यं प्राक्पद-

नीलोत्पलवनेष्वय

(प)

पङ्कपुवलल्भः

पङ्कजपवन-

पणाऽचक्रे ततमूल-

पथ्याशी व्यायामनी

पदं त्रुपारुतिथौंत-

पदार्कं तु कोमले

पदं चतुष्पदी

परमं निरीक्षणा-

परयुवतिभिः पुत्र-

परिवाऽडति कर्ण-

परिशुद्धवाक्यरचना

परिह्हृतसर्वेऽपिम्रह-

पर्याप्तं तस्माच्चामी-

पवनविधूतवीचि-

पादतले पद्मोदर-

पिङ्गलकेशी कपिला-

पुरः साधुबद्धाकि

पंककोडिलकृत-

पृ.

१९८ पुरोगतं दैवचमू-

१९४ पूर्वान्तवत

प्रणमत चरणार-

८५ प्रणमत भव-

१०० प्रसादिष्टं समर-

ड्.

९०६ मीमांसासरसमृद्ध

९०० मृगस्वच्छ रतिरतर-

८९ मृगलोचना शशि-

(य)

१५९ यं सर्वशैलः परि-

१३३ यः पूरयन्कीचक

१०८ याचितं गुरुसक्त-

१२४ यति: सर्वत्र पादप-

१२१ यस्पादतले चक्राति

४३ यस्पदस्य कलिष्ठा

१२५ यन्मुकुटादर्शपविल-

८५ यदिवाऽडति कर्ण-

६५ यदिवाऽडति पर-

६८ यदिह सुखमरुपम-

९०७ यादियतिभूमौ

९१ यद्यपि शीघ्रगति:

९६० यसाशेपेभूते

१३८ यश्वास्परोविम्र्रम-

८५ यस्य मुले प्रिय-

७८ यस्य विभाति

११० यसां त्रिपदससत-

५३ यस्याः पादाहुगं

५३ यस्या विलोचने

१७२ या कपिलाक्षी

१३४ करोति विविधै-

१८२ याकुलयुवती मृग-

१३३ याश्वत्सेकं सपदि

९६४ या पीनीस्त्रोदधतुक्र-

११५ या चनान्तरण्युपैति

५० या क्री कुचकलश-

७९ युयुत्सनेव कतचं

११८ ये दुग्धदैस्या इद

१७३ ने मद्धानेकनौकैः

यो रणे युध्यते

(र)

रघुपतिरपि जात-

रतिररमलयमर्ति

रामः कामररुप-

रुपान्तरेण देवी

रेखाभृङ्गभृङ्गदन्त-

(ल)

लक्ष्मीपतिः लोकनाथं

लावण्यं वपुषि कान्ते

लोकव्रतप्रतिपत्तव्यो

(व)

वटे वटे वैभवणः

वनदे कवि श्रोभारीव

वनदे देव सोमेश्वरं

वशी कृतजगत्

वाक्यैर्मेधुरे: प्रतार्यं

वाताहतोर्मिमाला

गन्धे ग्वक इति

वा पदात्ते मृदक

वासवोडपि विक्रमेण

विगलितहार

विततघनतुषार-

विनुन्नमालोल्लानं

विनिवारितोऽपि

विपुला पयोधर-

पुलोमिजातवंशो-

विपुलाभिलाष-

द्र.

विपुलार्यंसुवाचका-

विपुलोपगीतिसडार-

विपुलोपगीति

विरहविधुरहृदयं-

विलासिनी विलो-

विशुद्धसौन्दे-

विशुद्धवंशस्थमुदार-

विश्वं तिष्ठति कुक्षि-

विषयामिलाष-

विषयामिषामिलार्ष

श.

शक्ता जगतीं करणां

शवशानितपक्ष-

दाशधरमुखि मुखं

शारङ्यमामा झिगध-

शैलं तुङ्गं तु गाडं

शैलशिखानिकुज-

श्राधयस्यागोडपि

श्रियं प्रति स्कुरत

श्रिया युतं दिव्यैः

(स)

संयोगे गुरु

सकलभुवनजगण-

सकृदपि कृपणेन

स जयति वाक्पति-

सततं प्रियंवदमनून-

समरशिरसि सह्य-

समाहितदशन

समुपर्णी मेघसकः

सरोजयोनिरमरे

सर्वातिरिकं लावण्यं

सा जयति जगत्यार्या

सुरसुनिमनुजैः

पुराइरामिरोरल

सन्तकेभ्यः पयार्णवं

सौम्यां दृष्टि देइह

स्कन्धं विन्ध्याद्रि

स्तनयुगमश्रुल्लतां

निरवच्काया लावण्यं-

स्यादस्थानोपगत-

खाडु शिशिरोज्ज्वल-

खाडु स्वच्छं च हिम-

स्त्रियिलासनत-

खैरोऽलापैः शुति पड्‌

(ह)

हताः समितिशस्त्रः

हासो हस्ताप्रसंव-

हतमुरिशुमिपति-

हृदयं यस्य विशालं

हृदयं हरन्ति नायों

हर्यं मयं पीतां.

शोधसूचिका ।

अथैतद्ग्रन्थसूत्रणोद्धेर्मुपलन्धजटरत्तरमातृकान्तर्गतग्रन्थाः केचिदुपादेया: पाठविरोषाः, शुद्धपाठाश्र सकृहूयते ।

पृ. पं. १ ९९ …दुद्रुतं देवदानवैः ।

१ १२ …छन्दोऽनं…

२ ६ तस्य यदध्ययनं, तह्दैदाक्त्वादसु-क्षेयम् ।

२ ७ अर्थायातं त्रिष्टुपादि…

२ ८ …ज्ञानाच्छुकोपतः प्रत्यवायः । तथा हि श्रूयते-

२ ९० तस्माच्छन्दसः परिज्ञानं

२ ९९ तत्न लघुनो

३ १२ …दार:-एतद्मे 'मथरसो' इत्यादि हृश्यते लिल०

४ २ हृश्यते । तस्मु,…दचोद्य

४ ८ लघुत्वं चेति । तद्नुः…

५ ११ यैष्कु… । उत्कर्गस्यापवादेन

५ १२ लघुत्वं च… । कयेच्छा ?

५ १५ त्वादुः-पदान्ते

५ १६ येनोक्तम्

५ २२ वर्णेस 'वचन' 'घण्टा' 'झम्पा'

६ २२ विवादः

६ २३ सा धीस्ते त्वोपदिष्टा

७ १ तन्त्रोत्तरं गुरुराह

७ १४ प्रयमपङ्कौ प्रथमकोष्ठे

७ १९ लघूनी च

८ २ द्वादशा…कियते १-इति ने-ग्र० ।

८ ७ क्रियाभ्यावृत्ति: ।

९ ५ विशेषणम् । एवं

पृ. पं. ९ ३३ विन्यसेत् । अज्ञनासुपरि

१० ११ अर्थी-'शोेष्टं सा जिष्षं व-जिनं त्वा सपत्नसाहषं सै मर्षिमि' (तै. सं. १९१९०३)

११ ६ आदिराच्चैन

१२ १ यथा-

१२ ८ …ग्राक्षरो भवति ।

१३ ८ गायत्रैनैके पादेन

२४ ६ द्वितीयचतुधों च

२४ १५ इलनेनैव गताश्रेमिं

२५ १० ग्रह्मण मन्त्रक्रण्यते

२६ १० पातदग्रे 'इति पङ्कूयाधकरः' इति,तद्नुरोधेनोत्तरसूत्र-तौ च 'जगतीनामच्छन्द:' इति

२७ ८ संबन्धः । ग्रा 'जगती षड्मिः' (३।४९) इति निर्देशात् । तेनाधि-

कुते त्रिष्टुब्जगतौ सह भवतः, सह म्रदुत्यर्धम् । अत्र दैौनक-काव्याननादिम्यः प्रकारान्तरेण व्यास्यातलात् । पञ्चसूच्या उदाह-रणान्न्यने वेधर्णायानि ।

२८ १८ इदं व्यवस्थानमेवेतः प्रभृति

मूले । अग्रे च-“एकन त्रिष्टुप् ज्योतिष्मती” (३।५०) इत्यत

भारभ्य 'जनाधेकेन्-' (३।५९) इत्यन्तं पुनः प्रकारान्तरादिसं-

वादार्यमेतदं लिख्यते-” इत्य-

वर्तारात्रेऽपि मुद्रितं व्याख्यानंतरं लिखितं दृश्यते ।

३८ २ ध्याननंतरमेव सम्प्र…

७० २ निর্ণयनिर्मितभूता

८५ २८ कीर्तिहेतु॰…

८६ २९ प्रलेकामभि॰…

८७ १२ द्राघ्येन मात्राणां

८९ १९ विधीयते । । षष्ठा गणा एकमात्रो भवति । एवं च तादृशोऽन्येऽपि ससविसर्गातिमात्रा भवन्तीत्यर्थः ।

५१ ७ स्तुः ॥' तथ्यथा-१ पथ्या । २ पथ्या मुखचपला। ३ पथ्या जघनचपला। ४ पथ्या महाचपला।

५ पथ्या गीति: ६ पथ्योपगीति: ७ पथ्योद्रीति: ८ पथ्यार्यागीति: ९ पथ्या मुखचपला गीति: १० पथ्या मुखचपलोद्रीति: ११ पथ्या मुखचपलोपगीति: १२ पथ्या मुखचपालार्यागीति: १३ पथ्या जघनचपलागीति: १४ पथ्या जघनचपलोपगीति: १५ पथ्या जघनचपलोद्रीति: १६ पथ्या जघनचपालार्यागीति: १७ पथ्या महाचपलागीति: १८ पथ्या महाचपलोपगीति: १९ पथ्या महाचपलोद्रीति: २० पथ्या महाचपलोद्र्यगीति:

२२ आदिविपुला गीति: २३ आदिविपुला मुखचपला २४ आदिविपुला जघनचपला २५ आदिविपुला महाचपला २६ आदिविपुलागीति: २७ आदिविपुलोपगीति: २८ आदिविपुलोद्रीति: २८ आदिविपुलार्यागीति:

२९ आदिविपुला मुखचपला गीति: ३० आदिविपुला मुखचपलोपगीति: ३१ आदिविपुला मुखचपलोद्रीति: ३२ आदिविपुला मुखचपलार्यागीति: ३३ आदिविपुला जघनचपला गीति: ३४ आदिविपुला जघनचपलोपगीति: ३५ आदिविपुला जघनचपलोद्रीति: ३६ आदिविपुला जघनचपालार्यागीति: ३७ आदिविपुला महाचपलागीति: ३८ आदिविपुला महाचपलोपगीति: ३९ आदिविपुला महाचपलोद्रीति: ४० आदिविपुला महाचपलार्यागीति: ४१ अन्यविपुला गीति: ४२ अन्यविपुला मुखचपला

४३ अन्यविपुला जघनचपला ४४ अन्यविपुला महाचपल ४५ अन्यविपुला गीति: ४६ अन्यविपुलोपगीति: ४७ अन्यविपुलोद्रीति: ४८ अन्यविपुलार्यागीति: ४९ अन्यविपुला मुखचपलागीति: ५० अन्यविपुला मुखचपलोपगीति: ५१ अन्यविपुला मुखचपलोद्रीति: ५२ अन्यविपुला मुखचपालार्यागीति: ५३ अन्यविपुला जघनचपला गीति: ५४ अन्यविपुला जघनचपलोपगीति: ५५ अन्यविपुला जघनचपलोद्रीति: ५६ अन्यविपुला जघनचपालार्यागीति: ५७ अन्यविपुला महाचपला गीति: ५८ अन्यविपुला महाचपलोपगीति:

गीतिः ४९ अन्यविपुला महाचपलोद्रीतिः ६० अन्यविपुला मद्दाचपलायोगीति: ६१ उभय-

विपुला ६२ उभयविपुला मुखचपला ६३ उभयविपुला जघन-

चपला ६४ उभयविपुला महाचपला ६५ उभयविपुला गीति: ६६

उभयविपुलोपगीति: ६७ उभय-

विपुलोद्रीतिः ६८ उभयविपुला-

योगीति: ६९ उभयविपुला मुख-

चपला गीति: ७० उभयविपुला

मुखचपलोपगीति: ७१ उभयवि-

पुला मुखचपलोद्रीति: ७२ उभ-

यविपुला जघनचपलायोगी-

ति: ७३ उभयविपुला जघनच-

पलायोगीति: ७४ उभयविपुला जघनच-

पलोदगीति: ७५ उभयविपुला

जघनचपलोद्रीति: ७६ उभयवि-

पुला जघनचपलायोगी गीति: ७७

उभयविपुला महाचपलागीति:

७८ उभयविपुला महाचपलोप-

गीति: ७९ उभयविपुला महाच-

पलोद्रीति: ८० उभयविपुला म-

हाचपलायोगीति: १

५२ ३ …शान्तगुरुर्द्धिगुरुर्‌व्वा ।

५२ ४ पद्ममश्वादिगुरुर्‌गुरुर्‌व्वा ।

५३ १३ उभयविपुलापूर्वकं

५४ १० मध्यमपदलोपि

५४ १८ वधूनामधुना कुकु…

५५ ३ निरङ्गलालप

५५ १६ …मिलाषं करोति

५६ ४ बध्यते

५६ ११ तवायशोत्रीति…

५७ ६ शठ्ठगणादिकल्प

५९ ७ नवकिसलय…

६२ ५ श्रुतिकष्टं यतिदुष्टम…

६३ २ कटाक्षललितेन कामिनां

६३ ४ तद्‌ युग्लक्षणम् ?

६३ ७ मिश्राणां प्रयोगप्रति …

६४ ४ निर्‌मूलह्नु:

६४ ७ इति विशेष:

६५ १ ऐकवैचित्र्ये

६५ १७ कृतपदवमगीते

६६ ५ कायः क्षयेऽनि

६७ ६ …परिसर्पशिवसरसि महाति

राति…

६८ ११ …ल्कार एव, तदा

६९ २ अन्ते च गुरु…

६९ ४ रुचिरराशिम्ते हत …

६९ ६ पथिक ! हतकरण ! कथं हि

६९ ११ कुलयवन्ते

७० २ …राणि यया सकृद्‌या न पू…

७१ १३ ‘सखीसमाज’ इति सकोचयतेर्नेष्ट-

धोंभ्यां

७९ ९ …वह्लभा । त्रियः श्वतुःपञ्चिगुणा

भवन्ति, तेषु निपुणा

८० ११ वकारार्कटमकार …

८१ १४ चन्द्ररेखाशिक्षामणिमन् ।

८२ १४ तञ्जः क्रिटिलै…

८२ १५ २ खलरीका=अभ्यासभूमि: ।

'खरलो तु स्मो योग्याभ्याससिद्ध्रः

खद्यरिका ।' इत्यभिधान-

चिन्तामणिः (३१८५३२)

८५ ६ च भवतः, अन्ये जय उपस्थित-

वत्, तदा

८९ २ भद्रे भद्रविराट्

८९ ६ भकाररेफ…

९० १५ अन्न गकारलकारयोगेन निय-

मभावात् सम्प्र…

९९ ९ मनसिजशरततो

९९ १० प्राणिकसदनकृसुम

पं०

पं०

900 < खानादिराचार्ये···

900 < खानादिराचार्ये···

909 २३ ...विरगिराममननानां

909 २३ ...विरगिराममननानां

909 २८ प्रस्तुतकः ।

909 २८ प्रस्तुतकः ।

909 २६ तु पदमध्ये यातिदृश्यति ।

909 २६ तु पदमध्ये यातिदृश्यति ।

902 < स्याहि तत्सूत्रासीः (?)

902 < स्याहि तत्सूत्रासीः (?)

902 94 ...डुभाष द्दों-

902 94 ...डुभाष द्दों-

902 २७ न खिलविति ।

902 २७ न खिलविति ।

903 2 रूडारूढ··· परिष्टडधमाशास-स्विमिः ।

903 2 रूडारूढ··· परिष्टडधमाशास-स्विमिः ।

i.३ ४ ...दिदोच्यते)॥ पतस्य अ-श्रिमियाझ पड्केमध्ये वि-भागेस्वावधेया ।

i.३ ४ ...दिदोच्यते)॥ पतस्य अ-श्रिमियाझ पड्केमध्ये वि-भागेस्वावधेया ।

909 ४ श्रीमदनतपदाब्जे दत्समनः सततं यः ।

909 ४ श्रीमदनतपदाब्जे दत्समनः सततं यः ।

990 ६ अभ्निगामसि शोलक्ष्मी मड्कीर-कणित कुल्यम् । तौरे राजति नदीनां रम्यं हंसिरुतमेतत् ॥

990 ६ अभ्निगामसि शोलक्ष्मी मड्कीर-कणित कुल्यम् । तौरे राजति नदीनां रम्यं हंसिरुतमेतत् ॥

992 '३ अभ्नयस्तता तु तरुणी···

992 '३ अभ्नयस्तता तु तरुणी···

992 ४ फणिशियो! भवता···

992 ४ फणिशियो! भवता···

994 < 'जयपणवं हत्वा ॥

994 < 'जयपणवं हत्वा ॥

995 १२ ऋतकुः-तानां

995 १२ ऋतकुः-तानां

998 ४ या जीवेव सयः (?)

998 ४ या जीवेव सयः (?)

939 9 डीयं पड्कीर्मोर्जनीया

939 9 डीयं पड्कीर्मोर्जनीया

934 १२ वाक्युरुपेतः

934 १२ वाक्युरुपेतः

पृः पं०

पृः पं०

934 १३ प्राणकृति···

934 १३ प्राणकृति···

946 ४ ...कलशाद्द्यानतानाझो

946 ४ ...कलशाद्द्यानतानाझो

947 ४ ऋतरविराम्यरक्रियः

947 ४ ऋतरविराम्यरक्रियः

958 १.१ खुडिगवीर '···

958 १.१ खुडिगवीर '···

960 १४ खुडिगनरनाथे

960 १४ खुडिगनरनाथे

961 25 डीयं पडिः;, द्वितीयायां 'चूड0' इत्पनंतं च नेष्टम् ।

961 25 डीयं पडिः;, द्वितीयायां 'चूड0' इत्पनंतं च नेष्टम् ।

966 9 सीयासीमनिन्नीनां

966 9 सीयासीमनिन्नीनां

991 ७ ...गतिभावा

991 ७ ...गतिभावा

982 9 यतसेवितं

982 9 यतसेवितं

984 9 ...कुर्हकित'··

984 9 ...कुर्हकित'··

984 १५ केवित् पादान्त

984 १५ केवित् पादान्त

989 ५ धृतश्रीनूजौ···त्रिःखराः ।

989 ५ धृतश्रीनूजौ···त्रिःखराः ।

989 ११ धृतिरिय

989 ११ धृतिरिय

990 १४ ततो मध्यंलेखा···

990 १४ ततो मध्यंलेखा···

995 ७ तस्योधस्त्रिय···'वातच्श्रेयमेव याव...

995 ७ तस्योधस्त्रिय···'वातच्श्रेयमेव याव...

995 ९ ...रेकमड्ं दयात् । हिती-यमेकलुकोषं, तृतीयं दिर्घु-कोष्ठं, चतुर्थं त्रिलघुकोष्ठं, प-ञ्चं चतुलंघुकोष्ठम् । एवमपे-डपि सर्वत्र झेयम् । ततस्तुती-यायां पड्कों पर्यंतकोष्ठ्योः पर-यायां पड्कू पर्यंतकोष्ठ्योः पर-गतकोष्ठ एककमेकं दयात् ।

995 ९ ...रेकमड्ं दयात् । हिती-यमेकलुकोषं, तृतीयं दिर्घु-कोष्ठं, चतुर्थं त्रिलघुकोष्ठं, प-ञ्चं चतुलंघुकोष्ठम् । एवमपे-डपि सर्वत्र झेयम् । ततस्तुती-यायां पड्कों पर्यंतकोष्ठ्योः पर-यायां पड्कू पर्यंतकोष्ठ्योः पर-गतकोष्ठ एककमेकं दयात् ।

काव्यमाला ।

॥ श्रीः ॥

श्रीमतीपिङ्गलाचार्यविरचितं

छन्दःशास्त्रम् ।

श्रीमद्रुद्रहलायुधप्रणीतमृतसंजीवीव्याख्यारुयुतचिसमेतम् ।

प्रथमोऽध्यायः ।

नमस्तुङ्कशिरःशुम्भिचन्द्रचामरचारवे ।

त्रैलोक्यनगराराममूलस्तम्भाय शम्भवे ॥

वेदानां प्रथमाक्रस कवीनां नयनस्य च ।

पिङ्गलाचार्यसूत्रस्य मया श्रुत्वा॑पसत्यते ॥

क्षीराब्धेरस्तृतं यद्रुतं देवैः सदनुष्वैः ।

कुन्तोदन्चे: पिङ्गला गौैयच्‍नोदस्मृतं तथोदृतम् ॥

श्रीमतीपिङ्गलनागोफकचन्द्रः शास्त्रमहोदधौ ।

घृतानि मौक्तिकानीव कान्तिविच्चिविलोम्यहम् ॥

म-य-स-त-ज-भ-न-र-ग-संमितं अमति च वाच्यं जगत्ते यस् ।

स जयति पिङ्गलनागः शिवप्रसादादिच्छुद्यते ॥

त्रिगुरूं विद्धि मकारं लघ्वादिस्मान्वितं यकाराश्यम् ।

लघुमध्यं तु रेफं सगुरमन्त्ते गुरुनिबद्धम् ।

लघ्वन्तं हि तकारं जगकारमभयोर्ध्वं विजानीयात् ।

आदिगुरूं च भकारं नकारमिह पञ्चालं त्रिलक्ष्मम् ।

दीर्घं संयुक्तोपरं तथाऽन्तं व्यज्जनान्तर्मूर्धान्त्रम् ।

सानुखारं च गुरुं कवितद्वसानेऽपि लघ्वन्त्यम् ॥

१. व्यज्जनान्तोपदानेऽनोषान्तस्यान्तपि लाघवमनुस्वारत्कारनेन मिसर्जनीयविलयङ्कार-

लङ्कोपध्मानानां ग्रहणम् । यथाह पाणिनीयशिक्षायाम्—‘ओमात्राव निःसृतं शषस

रेफ एव च । जिह्वामूलमुपध्मा च गतिरष्ठविवृतोष्मणः’ (८.३२) इतत् सम्पद्यते

विसर्जनीयादेरुपलक्षणं बोद्धव्यः ।

काव्यमाला ।

आदिमध्यावसानेषु य-र-ता यान्ति लाघवम् । म-ज-सा गौरवं यान्ति म-नौ तु गुरु लाघवम् ॥ त्रिविरागं दशावर्णं षण्मात्रसुवाच पिङ्गलः सूत्रम् । छन्दोऽवर्गपदार्थप्रत्यहेतोष शास्त्रादौ ॥

इदं हि त्रैवार्णिकानां साङ्ख्यवेदाध्ययननिरतायात । अर्थावबोधपर्यन्तं श्राव्ययनविधि: । वेदानां च छन्द: । ततस्तदध्ययनविधिवत्त्वदनुष्ठेयम् । अथ 'त्रिछुमा यति, वृहल्या गायति, गायत्र्या स्तौति' इत्येवमादिश्रवणात् अर्थाद्यातमत्कृष्टुबादिज्ञानम् । किं च छन्द: सामपरिज्ञानात् प्रग्लुत प्रत्यवाय: श्रूयते । यथा—'यो ह वा अपविदितार्षेयच्छन्दोदैवत- ब्राह्मणेन मेध्येण याजयते वाऽध्यापयति वा स्थानं वर्च्छति गर्तं वा पद्यते वा त्रियते पापी- यान् भवति । यातयान्यस्य छन्दांसि भवन्ति ।' ( छं. ब्रा. ३।७।५ ) तस्माच्छन्दोज्ञानं कर्तव्यं, तदर्थमिदं शास्त्रमारभ्यते । तथा लघुनोपायेन शास्त्रावबोधसिद्ध्यर्थं संज्ञा: परि- भाषते सूत्रकार:—

धीरित्थी म०१।९॥

9. छन्द:कौस्तुभे तु— 'मयरसतजभनसंञ्जाश्छन्दसदष्टौ गणाष्टिवर्णा: स्यु: । भुस्यम्चवहिवायव्योमार्कै: शाङ्गनाकदेवास्ते ॥ ('महीजलानलान्तका: स्वरयमेन्त्रुपद्रगा: । फणीश्वरेण कीर्तिता गणाष्टिकेऽष्टदेवता: ॥' ( ११२४ ) इति वाणीभूषणोक्तेरत 'नागदेवा' इति पाठो युक्तः । 'नो नाकक्ष सुखप्रद:' इति तु समविग्रहपन्नतत्त्वान्निर्णायकम् ।)

कमत: श्रीगृद्धिमतिप्रयानरक्ततरुणयशोमोदान् । यन्छलिन्ति फलानि गणा मात्यादृष्टे प्रायोकृत्यम् ॥ (चम्पूरामायणीकायां तु-( ९९९ ) 'तो धौरन्तलगु: शुभं' इत्युक्तं तन्मूलं न विद: ।)

सर्वेगुर्हि: कथितो भजसा गुरूदिमध्यान्ता: । छन्दसि तु न: सर्वलघुय्रता लघ्वादिमध्यान्ता: ॥ (यदि देववशादाद्या: गणा: दुष्टफलो भवेत् । तदा तदोषशान्त्यर्थं शोध्य: स्वादपरो गण: ॥ वृ. प्र. को. ३१४ )

तयथा— मगौ सख्खायौ कवितौ भयौ म्रलयादुदीरितौ । उदासीनौ तजौ प्रोक्तौ सरौ शत्रू मताविह ॥ सिद्धिमिच्छेत्सकिभ्यां सकिमूलाभ्यां जय: 'शिवरतं च । स्यादूलसित्रश्रियै: शुभं स्वपीडा तु मित्रशत्रुष्याम् ॥

१ अध्यायः ] छन्दःशास्त्रम् ।

धीतरीत्थं गुरुतत्त्वं संजीवनेनोपलक्ष्यति, मकारस्थ सेशात्वेन । ततश्वायमर्थः–सर्वगुरोरिकस (sss) ‘म’ इति संज्ञा परिभाष्यते । ध्यादीनामुपादानप्रयोजनमुपरि-ष्ठाद्र्श्यामः । मप्रदेशः ‘विद्युनमाला मौ गौ’ (पि०सू० ६१६) इत्येवमादयः ॥

वरा सा यूं । १ । २ ॥

वरासा इत्यनेनादिलघोरिकस (1ss) ‘य’ इति संज्ञा परिभाष्यते । यप्रदेशः ‘भुजङ्गप्रयातं यः’ (पि० सू० ६१६) इत्येवमादयः ॥

का गुहा र्‌ । १ । ३ ॥

कागुहा इत्यनेन मघ्यलघोरिकस (sis) ‘र्‌’ इति संज्ञा परिभाष्यते । रप्रदेशः ‘रग्विणी रः’ (पि०सू० ६१३७) इत्येवमादयः ॥

वसुधा स । १ । ४ ॥

वसुधा इत्यनेनान्त्यगुरोरिकस (1ls) ‘स’ इति संज्ञा परिभाष्यते । सप्रदेशः ‘तोटकं सः’ (पि० सू० ६१३९) इत्येवमादयः ॥

अफलमुदासीनाम्यां शत्रुसंविम्भ्यां च तद्रवोत् , शत्रुभ्यां तु विरोधो नायकनाशकश संप्रेष्टः ॥ शत्रूदासीनाम्यां हानिरुदासीनसुलभाम्याम् । अस्वायततिगर्दिता, श्रीनाधा: शत्रुसुलभाम्याम् ॥ क्षयकैरिभयप्रसृतिभवत्सुधासीनशत्रुभ्याम् । मित्रोदासीनाभ्यांश्रीरिति गणफलान्याहुः ॥ हृदया हितजीवनधनहरा नृपकोधकद्रे: तनुपीडारुणा च घनस्व भ इहातिदूर्गतिदायी ॥ मरणा दुष्टफला राव्या दग्धवर्णा स्थ हृदयः । इभभ्रशोकमुखेनेते प्रयोक्तव्या: शुमार्थिभिः ॥

अत्रापवाद उच्च उमापतिना— ‘गणफलं हि कवाविष्येषलं विभतया तदपायितया तथा । वदति कश्चिदितीह न वणिगे न मृत पुंसि न पुंसि चैचन ॥ गणफलं न हि काव्यसमूहे वदति कश्चिद्द्यो सुरवाचके । शिवपरे न परत्र विचारणा लिपिगणे षु फलाफलयोरतः ॥’ इति

अन्यत्रापि — ‘देवतावाचका: शब्दा य च भद्रादिवाचका: । ते सर्वे नैव निन्द्या: सुलिङ्गपितो गततोडपि च ॥’ इति.

सा ते क त॥ १९५॥

साते॒क इत्यने॒ान्त्यलोलिकस्य ( s𝑠1 ) ‘त’ इति संज्ञा॑ोपादीयते । त॒प्रदेशा ‘त॒ञुमध्या लौ॑ (पि॒ सू॒ ६१२) इ॑ले॒वमादयः ॥

क॒दा स॒ जू॒॥१।१।६॥

क॒दा॒स इत्यने॒ानव्य॑गुरो॑लिकस्य (1:1) ‘ज’ इति संज्ञा परिभाष्यते । ज॒प्रदेशा ‘॒ञमार॑लि॒ता ज॑सै न॑ (पि॒ सु॒ ६१३) इ॑त्य॑व॑दयः॥

कि॒ न॒द॒ मृ॒॥ १।१।७॥

कि॒व॒द इत्यने॒ादिगु॑रो॑लिकस्य ( s𝑠1 ) ‘म’ इति संज्ञा ज्ञाप्यते । भ॒प्रदेशा ‘चि॑त्रप॑दा॒ मो गौ॑’ (पि॒ सु॒ ६१५) इ॑ले॒वमादयः ॥

न॒ ह॒स॒ नू॒ ॥ १।१।८॥

न॒ह॒स इत्यने॒ सवे॑लो॑लिकस्य ( 11 ) ‘न’ इति संज्ञो॑प॑द॑ीयते । न॒प्रदेशा ‘डं॑ड॒के न॑ौ रे॑’ (पि॒ सू॒ ६३१) इ॑ले॒वमादयः ॥

गु॒ ल॒ः॥ १।१।९॥

गु॒ इत्यने॑नो॑पल॑क्षितस्य ह्र॒स्वस्य (1) ‘ल’ इति संज्ञा परिभाष्यते । ल॒शब्द॒स ल॑घु-वा॑चकः । तेन ह्र॒स्व॑क्ष॒रं ल॑घुसंज्ञं भव॑ती॑ले॑वमर्थः । प्र॒प॑द्यते । ल॒प्रदेशा ‘लः स॑मु॒द्रा॑ण॒ण॒ (पि॒ सु॒ ९९२) इ॑ले॒वमादयः ॥

ग॒न्ते॒ः॥ १।१।१०॥

गृ॑ह॑णम॑नु॑व॑र्तते । य॒शब्दो॑पल॑क्षितस्य ह्र॒स्वा॑क्ष॑रस्य प॒दान्ते व॑र्ति॑मा॑नस्य गु॒रुन्त्रा॑तिदि॒स्व॑ते । ‘गा’ इति प्र॑थमा॑क्ष॑रप॑तीके॑न गु॒रुशब्द॒स अ॑ह॑ण॒म् ॥

१- ‘गु॑रुश॒ गुरुरेकः स्या॑ल॑स्त॒वेको ल॑घु॑च्यते । से॑खा॑भ्या॑नु॑जु॑का॑भ्यां ज॒यौ ल॑घु॑गुरु कमात् ॥ अ॑ल॑ख्वा॑री वि॑स॒र्गी च दी॒र्घौ यु॑क्तप॑र॑स्तथा । वण॒ौं गु॑रुम॑तो हे॑पे प॑दान्ते॑ चा॑पि व ल॒घुः ॥ इ॑ति छ॑न्दः॑क॒सु॑भे । ‘गु॑दा तीव्र॑प्र॑य॑न्ने॑न स॑यो॑गादे॑र॑गौर॑वम् । न च्छ॑न्दो॑भा॑णम॑प्या॑हु॑स्तद् दोष॑ग्र॒ सुरः॑ ॥ इ॑ति छ॑न्दः॑प॑काशे ।

अथ वृत्तप्रत्ययकौशल्यां विशेषः- ‘अथ नि॑भ॑र्य॑त॑ग॑श्व॑र॑णान्ति॑मोः ‘ह’ ‘ग’ परो ‘म’ परे॑डपि न के॑चन । व॑ण॑ना॑प॑द॑म्मा॑त्य॑वि॑भ॑क्ति॑ते म॑त॑भि॑द॒ न म॑नी॑षि॑भि॑ः क॑चित् । ग्रथम एव य॑दि व्या॑व॑लो॑कि॑तो गु॑रु॑सौ ब॑हु॑शो हि वि॑भा॑षि॑तः । अथ प॑दा॑दियु॑तः क॑मन॑म॑को य॑दि पु॑रो ल॑घु॑ता॑कर उ॑च॑रे क॑वि॑दि॑ति प्र॑व॑द॑न्ति है को॑वेद स॑त॑मद॒ म॑त॑न॒ः प्र॑सु॑द॒ः स॑द॒ा ॥

ननु 'मिलति समानी' (पि० सू० ५७) इत्यादीनां पादान्ते वर्तमानस्य ह्रस्वस्य गुरुत्वं न हि दृश्यते । नैव दोषः । सर्वत्र पादान्ते वर्तमानस्य ह्रस्वस्य गुरुत्वमुत्सर्गसिद्धम् । तच्च लक्षणस्यापादेन वाध्यते । यथा—'मिलति समानी' (पि० सू० ५७) इत्यादि । सामान्यान्न विशेषस्य बाधः कस्य न संमतः ? तम्मात्रकुनोभयमेतत् ॥

केनचिदं सूत्रं व्यवस्थितविभाषया व्याचक्षते । 'लिगति प्रमाणी' (पि० सू० ५८) इत्यादीनामन्ते गुरुत्वमेव, 'समानां' (पि० सू० ५७) इत्यादीनामन्ते लघुत्वमेव । तस्माद्दयं व्यवस्था प्रमाणम् । शेषाणामिन्नेच्छया गुरुत्वं लघुत्वं चैत्युपपद्यम्, विकल्पप्राप्त-तद्धितस्य व्यवस्थितो न द्विधा: ॥

ननु केनाप्युक्तम् 'वा पदान्ते स्वर:' (वृ० र० १५) इति गुरुत्वम् । सत्यमुक्तम्, गुरुत्वं हि तत् । 'वान्ते स्वर: इति प्रोक्तं यैष्क श्वेतपटादिमि: ! तदुत्सर्गोपवादेन बाधितै-र्गैंदवारितः ॥' इन्छया गुरुत्वं लघुत्वं नोपपद्यते । कस्येच्छया ? किं शास्त्रकारस्य ? शिष्येः ? न तावदचः पन्थाः, सूत्रेऽपदर्शनात् । नापि द्वितीयः, क्वेरपीच्छयां व्यव-स्थाभावात् । को जानाति कस्य कीटसीच्छति ॥

अन्ये ताहुः—ननु पदान्ते वर्तमानस्य ह्रस्वस्य पाणिनिना गुरुसंज्ञा न कृत । तेनोक्तं 'संयोगे गुरु' (पा० सू० १।४।११), 'दीर्घं च' (पा० सू० १।४।१२) इति । ननु संयोगादि च दोषः ! तस्मात् 'गन्ते' इति सूत्रमयुक्तम् ॥

अत्रोच्यते—पाणिनिना स्वार्थप्रयोगार्थं गुरुसंज्ञा कृत । 'गुरोरह्र:' (पा० सू० ३।३।१०३) इत्यकारप्रत्ययो यथा स्यात्—कुण्ड, हुण्ड; (इत्यादीनाम् । तथा—) 'ईहाबके, ऊहाबके, इलेषमादीनाम् 'इजादेश गुरु मतोडनुच्छ:' (पा० सू० ३।१।३६) इत्यभप्रत्ययः । पदान्ते वर्तमानस्य लघोरगुरुत्वातिदेशे पाणिनेः प्रयोजनमेव नास्ति । किंचानुसारादिपूर्वस्य वर्णस्य 'बल' 'संपदि'यादौ स्थितस्य गुरुसंज्ञा पाणिनिना न कृता, किमेतावतान्यैरपि न कर्तव्या? । तस्मात्सूत्रमिदं 'गन्ते' इति । न प्रदेशः 'गावन्त आपीड:' (पि० सू० ५।२२) इत्येवमादयः ॥

आदिपरः । १।१।१ ॥

'अ' इति वडनस्योगसोपलक्षणार्थमेतत् । 'अ' आदियेषां ते आदयः । आदिशब्देन यदिहि युक्तिपरः श्रममनतरा लघुरपि प्रभवेच्चरणानतरा । अणु वन्दित न वृत्तविदूषणं तमथ भूषणमेव मनीषिणः ॥' (२।४-५)

इति । अत एव 'ग्रामनामिमहदसजनमासु' ( ९१९० ) रति माग्रप्रयोग इदंशब्द-न५नोय नदशब्दः पठनीय इति दुर्घटद्वृत्तिकारः । वस्तुतस्तु छन्दोविदां परिभाषया यथाऽऽटेडपि तत्कं न गुरुत्वम् ॥ इति 'संयोगे गुरु' ( ९।४।१ ) सूत्रे सिद्धान्त-कौमुदीविलासः ॥

= श्वेतपटादिभिरैजैनविशेपैरपेतिर्यर्थः । २. अथ 'ह्रस्वं गुरुप्रयलोकैयोंपलक्षणायैम् ।

हे । १ । १२ ॥

ग इत्यनुवर्तते । हे इति द्विमात्रोपलक्षणार्थम् । ततश्रायं सूत्रार्थः—द्विमात्रिकस्य दीर्घस्य 'ग' इति संज्ञा कियते ॥

लौ सः । १ । १३ ॥

स इति गकारस्य परामर्शः । स गकारो द्विमात्रः—गणनायां द्वौ लकारौ कृत्वा गणयितव्यः ॥

म्लौ । १ । १४ ॥

अधिकारोड्यमाचार्यपरिसमाप्तेः । यत्र विशेषान्तरं न श्रूयते तत्र 'म्लौ' इत्युपस्थितछते, 'गायत्र्या वसवः' (पि० सू० २१३) इत्येवमादिवत् । डुलनेह व्यवहारो नास्ति ॥

अश्रौ वसव इति । १ । १५ ॥

अत्र शाब्दे वसव इत्युच्यमानेऽत्रसंस्योपलक्षिताः गुरुलघुस्वरूपा वर्णा गृह्यन्ते । किक्रसिद्धच्युपलक्षणार्थमिदं सूत्रम् । तेन चैतुर्णां समुद्रा:, पञ्चावामिन्द्रियाणि, इलेकदेवः संज्ञाविशेषा लभिकष्यते । प्रत्तेलव्या: । इतिकरोड्यायसमाप्तिसूचकः ॥

इह ध्यादीनामुपादानप्रयोगणां वर्ण्यते—अध्ययनादीनामेवति । यस्य श्रीस्तस्य श्री:, बुद्धिपूर्वकत्वादिरभूतेः । यस्य श्रीस्तस्य ब्री:, अर्थमूलकत्वादिरभूतेः । 'वरा सा' इत्यनेन सर्वेषां व्रीसाधनोपायानां बुद्देरुपायस्य महत्त्वं दर्शयति । तथा चोक्तम्—'अर्थो हि कन्या परकीय एव' । तन्नाह शिष्यः—'का गुहा' ? गुहाशब्दः स्थानवाचकः । का गुहा यत्रासौ तिष्ठति ? । उपाध्यायो ब्रूते—'वसुधा' । पृथिव्यां लभ्यते धीरनात्र विषादः कर्तव्यः । पुनरप्याह शिष्यः—'सा तु क? सा घोस्तव्योपदिष्टा पृथिव्यां काश्रयस्थितेन लभ्यते ? । तत्र पुनराचार्य आह—'गृहे' । पुनरप्याह शिष्यः—'कदा सः' ? स गृहस्थः पुरुषः कदा कंसिन्काले तां धियं प्राप्नोति ?

९. 'ए ओ वचित्राकृतके लघूस्त' ( ९९६ ) इति वाक्यभूषणे । २. सकृद्दर्शनेपदलोककृत्स्न्वा लभ्यते । वसवोऽध्ये च तावाप वेदा इत्यादि लोकतः ।' (३२०१३) इत्यग्रिपुराणे । तथा च—'समुद्रः' ( ६१९९ इत्यादौ ) पदेन 'वेदः' ( ८९० ) पदेन चात्र चतुःसख्योपलक्ष्यते । एवं 'इन्द्रियाणि' ( ६४९९ इ०) 'भूतानि' ( ४३० इ०) 'कामचाराः' ( ६१४२ ) इत्येतैः पद्म । 'ऋनवः' (३८८१३०) 'रसाः' ( ६१३३ इ०) इति षट् । 'ऋषयः' (३९९ इ०) 'स्वराः' ( ८६ इ०) नक्षेकादश । 'आदित्याः' ( ३९४ इ०) 'मासाः' ( ३१२९ ) इति द्वादशेति षड्यम् ।

ततोऽनन्तरं गुरुराह—'ग्रादिपर:' धारणार्थावबोधपरौडसौ यदा स्यात्तदा वियं लभते । भूयोडपि शिष्य: पृच्छति—'किं वद' किं कुवे्रहसौ तां वियं लभते ? तद्रद: तत्राह गुरु:—'न हसन्' हासादिचापल्यमकुर्वणस्तं धियं लभत इति ॥

इति भट्टहलायुधकृतायां छन्दोऽनुक्रमण्यां प्रथमोऽध्याय: ।

द्वितीयोऽध्याय: ।

छन्द: । २ । १ ॥

अधिकारोडयमाचक्ष्वपरिसमाप्ते । इत ऊर्ध्वं यदतद्स्यामरल्छन्दस्त्रोपतिष्ठते । छन्द:-शब्देनाक्षरसंख्यावच्छेदोऽनभिधीयते ॥

गायत्री । २ । २ ॥

अधिकारोडयमादर्शसूत्रपरिसमाप्ते । 'तानुयुञ्ज-' ( पि० सू० ३।२।१४८ ) इत्यादि-सूत्रात्प्रागयदुच्यते छन्द:, तद्वार्यत्रींसंज्ञं वेदितव्यम् ॥

दैवीयकम् । २ । ३ ॥

एकाक्षरं छन्दो दैवी गायत्रीति संज्ञायते । तत्रायं प्रदर्शनेपाय:—चतुरक्षरीडाया-मिति ननु-विप्लोषणं लिखित्वा तत्र प्रथममक्खू आग्नेयान् लिखित्वा द्वितीयादिक्रमेणैष-ज्ञानमुपरि मायन्र्यादिसप्तच्छन्दसां नामानि विन्यसेत्, ततो द्वितीयां पद्यौँ प्रथम-कोष्ठे दैवीशब्दं विन्यसेत्, संज्ञाज्ञानार्थम् । द्वितीये एक (९) संख्याङ्कं विन्यसेत् ॥

आसुरी पद्दशा । २ । ४ ॥

आसुरी गायत्री पद्दशाखरा । तानि चाक्षराणि 'भलै' ( पि० सू० ९१९८ ) इत्यदि-कारादुरुणि लघूनि वा यथासंभवं दृष्टव्यानि । अन्र नृतीयायां पद्यौँ प्रथमे कोष्ठे आङुरो-शब्दं लिखित्वा द्वितीये कोष्ठे पद्दशा (१५) संख्याङ्कं लिखेत् ॥

प्राजापत्याष्टे । २ । ५ ॥

प्राजापत्या गायन्र्याख्यरा भवति । यत्र क्वचिद्देशे षडक्षरं छन्दस्तत्राप्राजापला गाय-त्रीति ह्रेयम् । चतुर्योऽमत्र पद्धौँ प्रथमे कोष्ठे प्राजापलाशब्दं लिखित्वा द्वितीयेऽष्ट (c)-संख्याङ्कं लिखेत् ॥

यजुपां पद् । २ । ६ ॥

यजुषां गायत्री पदक्षरा भवन्ति । यत्र क्वचिद्देशे षडक्षरं छन्दस्तयाजुषी ।। तन्नी संज्ञायते । अन्र पञ्चम्यां पद्यौँ प्रथमे कोष्ठे याजुषीशब्दं व्यवस्थाप्य द्वितीयेऽष्ट (६)-संख्याङ्कं लिखेत् ॥

१. 'चतुःषष्टिप्रकारे लिलेत् ।' ( अ० पु० ३९१८ )

साम्रां द्रिः । २ १ ७ ॥

पडेल्सनुर्वते । द्विरेभे कियाभ्यावृत्तिदर्शनात्करोतिर् ग्याहियते; द्वादशाक्षरतन्याऋृत्या क्रियते । तेन द्विः ऋता दिगुणिता पदटसंख्या साम्रां गायत्री भवति । यत्र क्वचिद्दे द्वादशाक्षरे छन्दः तत्साम्रां गायत्रीति संज्ञायते । अत्र रक्छ्यां पडौ प्रथме कोटे ऋकूष्णाद्चं लिखित्वा द्वितीये द्वादश(१२)संख्याड्कं लिखेत् ॥

ऋचां चिः । २ १ ८ ॥

पडेल्सनुर्वते । अग्रापि पूर्ववत् कियासिद्धयादिनः, तेन त्रिगुणा पदटसंख्या ऋचां गायत्री भवति । यत्र क्वचिद्दे ऋचि द्वादशाक्षरं छन्दः सा ऋचां गायत्री ह्येया । अत्र सममपडौ प्रथме कोटे ऋकूष्णाद्चं व्यवभाज्य द्वितीयेष्टादशाक्ष(१८)संख्याड्कं लिखेत् ॥

द्रौ द्रौ मात्त्रां वर्घेत । २ १ ९ ॥

नयत्रीन्सनुर्वते : मात्त्रां पडौ गायत्री द्रौ द्रौ संख्याड्कौ यहींत्या वर्घिंता । पूर्वद्रधैन् यावद्मं कोटे प्राप्नोति। तत्र सात्त्रां पडौ तृतीयाे कोटे षु कमेण दार्धिन्त-नक्षराण्डेन विन्यसेत् ॥

त्रीसीनुचाम । २ १ १० ॥

नयत्रीन्सनुवनते । ऋचां गायत्री त्रीसीनुसंख्याड्कान् यृहीत्वा पूर्वेद्रधैन् । अन्नामात्र्यै पडौ त्रिगुणैः(३)नेहल्याौक्रमेण वृद्धिमहं स्थापयन् ॥

चतुरस्तुरः प्राजपत्यायाः । २ १ ११ ॥

नयाजपल्सपडौ गायत्री चतुरस्तुरः संख्याड्कान् यृहीत्वा वर्घेत । अग्रापि न्रतीयाे कोटे विन्यानः पूर्ववदेव ॥

एकैकं शेषे । २ १ १२ ॥

अनुक्तः शेषः । यत्र गायत्र्यां संख्याड्काविंदनोचका सैकके दे संख्याड्कं यृहीत्वा वर्घेत । देवी याजुषी च शेषावदेनोच्यते । आसुरी विशेषाभिधानन् । तेन दैवी न्रतीयाे कोटे विन्यानः पूर्ववदेव । तथैव याजुषी ॥

जगदासुरी । २ । १३ ॥

ग्डैकेफल्त्सनुवनते । आसुरी गायत्री एकैकमक्षरे त्वजेन । उत्तरे कोटे हृद्दौ म्राग्यां हान्यो विधीयते । तेड्कः कमेण स्थाप्या: ॥

तान्युष्णिगनुष्टुभवृहतीपङ्क्तित्रिष्टुभजगत्य-स्त्रानोति छन्दांसि गायत्र्याः: पुरस्ताद् युष्णिगनुष्टुभवृहतीपङ्क्तित्रिष्टुभजगत्य-स्पानि कमेण भवन्ति ॥

१. 'साम्रां साम्रादश्श्रगा ।' (अ० पु० ३१९१२)

२. 'ऋच.नत्श्रादश्श्र्णां स्तान-' (अ० पु० ३१९१२)

तिसृभिस्त्रिभिरेकैका त्राह्यः । २ । १५ ॥

याजुषी पङ्क्तिमारभ्य तिस्रो याजुषीः साम्री आर्याः चेति गायत्र्यो मिलिता एका षट्पङ्क्तिदशकरा त्राह्मी गायत्री भवति । सनाझ्रय इलैकतसंज्ञ इलर्थः । तिसृभिस्त्रिभिः इति वीप्सा रेफसुङ्णिगादीनामिह म्रहणम् । तथैकैकेभि वीप्सया ता एव त्राह्यो भवन्तीति विधीयते । ग्राह्य इति गायत्र्यादीनां जगतीपर्यन्तानां विशेषणमेव । याजुषी साम्री आर्ची चोऽण्विलिता एकीकता वाच्यवार्ङिशदकरा त्रायाण्णिसमवति । एवं तिस्रोऽनुष्टुभः संगताः सत्योऽष्टाचतवार्ङिशदकरैका त्रायानुष्टुभ् भवति । ता एव तिस्रो बृहतीः संगताः सत्यष्टाचतुर्वार्ङिशदकरैका त्राह्मी बृहती भवति । ता एव तिस्रः पङ्क्तयः संगताः षट्पङ्क्तिशदकरा एका त्राह्मी पङ्क्तिः भवति । ता एव तिसृभिष्टुभः संगताः षट्पञ्चाशदकरा एका त्राह्मी त्रिष्टुप् भवति । ता एव तिस्रो जगत्यः संगताः द्वासप्ततिस्करा एका त्राह्मी जगती भवति । अन्राष्टम्यां पङ्क्तौ प्रथमे कोष्ठे त्राह्मीशब्दं व्यवस्थाप्य द्वितीयादिषु कमेण गायत्र्यादीनां षट्पङ्क्त्रिशद ( ३६ ) धातून् विन्यसेत् ॥

प्राग्यजुषामार्षम् इति । २ । १६ ॥

तिसृभिस् इषुर्वते । यजुषां पङ्क्तुः प्राक् प्राजापल्या आसुरी दैवीति यास्निस्रो गायत्र्यः, ताः संगताः सत्यसप्तविंशतिस्करा एका आर्ची गायत्री भवति । ता एव तिस्र गायत्र्यः, ताः संगताः सत्यसप्तविंशतिस्करा एका आर्ची गायत्री भवति । ता एव तिस्रोऽनुष्टुभः संगता अष्टाविंशतिस्करा एका आर्ची अनुष्टुभ् भवति । ता एव तिस्रो बृहतीः संगताः षट्त्रिंशदस्करा एका आर्ची बृहती भवति । ता एव तिस्रः पङ्क्तयः संगताश्चत्वारिंशदस्करा एका आर्ची पङ्क्तिः भवति । ता एव तिसृभिष्टुभः संगताऽष्टाचत्वारिंशदस्करा एका आर्ची त्रिष्टुप् भवति । अत्र प्रथमायां पङ्क्तौ प्रथमे कोष्ठे आर्शीशब्दं व्यवस्थाप्य द्वितीयादिषु कमेण चतुर्विंशतिस्करादीन्विन्यसेत् । अयं स्पष्टतरः प्रदर्शानोपायः ।

१. गायत्र्यादिसच्चनदसामान्योऽध्यायोऽङ्गसंज्ञाभिः षट्पञ्चाशदेदेदाः । तेषामुदाहरणानि व्याकृता न दर्शितानि । अतः स्थालीपुलाकन्यायेन कानिचिद्रदर्शयितुम्—तत्र आर्शी गायत्री—‘ऋभिमिले पुरोहितं यजुर्ह देवा अमुजिज्मन् । होतारं रत्नधातमम् ॥’ ( ऋ. स. १८८८८ ) ॥ दैवी—‘देवाो न विद्धि आभिमहाना इभानि सन्तः ।’ ॥ आसुरी—मग्ना न चित्र आभिमहाना देवासो न’ ( सा. स. पू. ५१२८१९० ) केचितु—‘आपो ज्योती रसोस्मृतं ब्रह्म मुर्वेदः रत्नम् ।’ ( सा. स. पू. ५१२८१९० ) इत्युदाहरन्ति । तत् ‘गायत्री शिरसः … ‘यजुष्क्षन्‍ ( ९८ ) इत्याश्वलायनपरिषिष्टविरोधादुपेक्ष्यमिलन्ये । वस्तुतस्तु यजुर्हासुरित्ययोः सामान्या विशेषभावेनोपपत्तित्त्व न कश्चिद्विरोधः । प्राजापल्या—‘हिन्द्रे विश्वन्य राजति’ ( मा. स. पू. ५१२८१९० ) ॥ याजुषी—‘वृणचद्वतमस्ते’ ( य. तै. स. ३११२ ) ॥ साम्री—‘इयं वृषपां कृपुतकमिन्मामू’ ( सा. स. पू. ६।३।१०।५६ ) ‘त एक’मिति यूहेः साङ्री—इमं वृषपां…’

१०

काव्यमाला ।

छन्दः| गायत्री| उष्णिग्| अनुष्टुब्| बृहती| पङ्क्तिः| त्रिष्टुप्| जगती

आर्षी|=२४|=२८|=३२|=३६|=४०|=४४|=४८

दैवी|५|९|२|५|८|४|६|९

आतुरी|२|१४|१८|१३|१३|११|१०|९

प्राजापल्या|९|<|१२|१६|२०|२८|२८|३२

याजुषी|९|६|९|८|९|१०|११|१२

सात्री|२२|१२|१८|१६|१८|२०|२२|२८

आर्ची|२३|१८|२१|२४|२७|३०|३३|३६

माधी|=३६|=४२|=४८|=५४|=६०|=६६|=७२

एति महदलायुधकृतां छन्दोभेदै द्वितीयोदध्यायः ।

नोक्षसकृत्यापूर्त्तः ॥ आर्ची—‘म्रैक्षु प्रियांणां स्तुपा’ लोपामुद्रि ॥ ऋधि रथांनां यमससु ॥’ (ऋ. सं. ६।१९।५) इयमेकाक्षराधिक्यात् उभयतः क्ष्माकी—‘क्ष्मात्वा परस्त्याः’ ॥ ऋभुक्षतः पादि ॥ द्रिवास्तव्या धरमैप्या ॥ वृपमश्वकाम आम सुवितवाय नर्व्यसे ॥’ (ऋ. तै. आ. ४।१९।१) इति ॥ एवमुष्णिगादीनामयुदाहरणानि तन्त्र तन्त्र दृष्टव्यानि ।

अत्रेदमवधेयमुत—ऋषिभिस्तत्तच्छन्दोभिरुक्ता ये वैदिकेमाग्राः पिङ्गलाचार्यैरुक्तगायत्र्यादिलक्षणैव्रण्यभिचरिता भवन्ति, ते वस्यमाणनिच्चत-भेदेन-विराट्-विरुदादि-स्वराड्-सराडूप-सभाङ्गेया: । यथा—स्वरितैकाक्षरत्वेऽपि दैवीविराडपेण नानुष्टुपच्छन्दस्त्व विरुदम् । एवं च वेदेषु ये मध्राः सन्ति, तेषां कात्यायनादिभिः सर्वाजुषमणोकाकारैर्मेन्वादिभिक्ष यानि छन्दांसि विहितानि तेषामेव ‘स्थितेर्गेतिर्धिन्तनोयै’ इति न्यायाद्याशास्त्रान्नतप्रतिपदानार्थमेव भगवता पिङ्गलाचार्येणैवं छन्दःशास्त्रं प्रणीतम्, न तु तेषां बाधकम् ।

तथा ह्येकाक्षरादिकमेण गायत्र्यादिच्छन्दसां शास्त्रविहितत्वं प्रदर्श्यते—

(१) गायत्री दैवी ।

(२) ,, सुरिक्

(३) ,, खराड्

(४) याजुषी विराट्

(५) ,, निच्चृत्

(६) ,, प्राजापल्या विराट् ।

(७) ,, शुरिक्, निच्चृत्

(८) प्राजापल्या । याज्ञषी खराड्

(९) ,, शुरिक्

(१०) ,, खराड्, सात्री विराट्

(११) सात्री निच्चृत्

३ अध्यायः ]

छन्दःशास्त्रम् ।

३ ९

तृतीयोऽध्याय. !

पादः । ३ । १ ॥

अधिकरोडयमध्यायपरिसमाप्ते । यदित ऊर्ध्वंमसूत्रममिधीयास्तत् 'पादः' इत्यथिकतं वेदितव्यम् । वृत्त्यति च—'गायत्र्या वसवः' (पि० सू० ३।३) इति ।

इत्यादिपूरणम् । ३ । २ ॥

'पादः' इत्यवतन्ते । इत्यादि: पूरणो वस्यो न इत्यादिपूरणः । अतिपूरणे उदक्- योडपि गृह्यन्ते । त्रात्रायमर्थः—चतुर्गायत्र्यादिच्छन्दसि पाद्याक्षरसंख्यां न पूरन्ते,

(१२) , , भूरिक्, आसुरी विराट्

(१३) , , स्वराट्, , निच्चृत्त

(१४) , ,

(१५) आसुरी , भूरिक्, आच्यो विराट्

(१६) , स्वराट्, निच्चृत्त

(१७) आसुरी ,

(१८) आच्यो , भूरिक्

(१९) , स्वराट्

(२०) , स्वादृनिच्चृत्त

(२१) आच्यो , विराट्

(२२) , निच्चृत्त

(२३) ,

(२४) , भूरिक्

(२५) , स्वराट्

(२६) आद्धी विराट्

(२७) , निच्चृत्त

(२८) ,

(२९) , भूरिक्

(३०) , स्वराट्

उष्णिगादिच्छन्दसामथनया रीत्याक्षरसंख्योद्धनान्वया । एवमिवाथर्ववेदेऽकमन्त्रेच्चपि छन्दःसमाधानमुख्यम् ।

१. 'उपदय:' इत्यादिशब्देन यण्संयोगसवर्णदीर्घगुणादिव्यत्ययादयो गृह्यन्ते । तथा च शौनकः—'व्याहेदेकाक्षरीभावान् पादेषुनेहु सम्पदे । कैप्रवर्गाक्ष संयोगान् व्यवेधा- त्सदृशौः स्वरैः ॥' (ऋ० प्रा० १०१६।३७) इति । सर्वालुकमणिकाकरोडपि (३।३)— 'पादपूरणार्थं तु कैप्रसंयोगैकाक्षरीभावान् व्यूहते ।' अत्नैतद्राध्यकाक्ष 'कैप्रसंयोगो यकात्

तत्रेयादिमि: पूरविधत्या । तथा—‘तत्संवितुर्वेरेरेणियम्’ ( ऋ. सं. ३।४९।१ः ) 'दिवं गच्छ सुवः पथः' ( यजु. १२।१४ ) इत्यादयः ॥

गायत्र्या वसवः । ३ । ३ ॥

'पादः' इत्यनुवर्तते । परिभाषेयम् । गायत्र्या: पादो वसवोडक्षराणि भवन्ति । यत्र गायत्र्या: पादोऽभिधीयते तत्राश्रक्षरेऽत्र ग्राह्यः ॥

जगत्या आदित्याः । ३ । ८ ॥

'पादः' इत्यनुवर्तते । जगत्या: पादो द्वादशाक्षरो भवति । यत्र कविजागतः 'पादस्त्र द्वादशाक्षरोऽत्र गृह्यते ॥

विराजो दिशः । ३ । ५ ॥

पाद इत्यनुवर्तते । यत्र कश्चिद्विराजः पाद इत्युच्यते, तत्र दशाक्षर: प्रत्येतव्यः ॥

त्रिष्टुभो रुद्राः । ३ । ६ ॥

त्रैष्टुभः 'पादः' इत्युच्यते सर्वत्रैकादशाक्षरो गृह्यते । अभिज्ञेया याये परिभाषा । तना-भत्कः ॥

एकद्वित्रिचतुष्पादकृत्पादम् । ३ । ७ ॥

एमिश्रतुर्भिलक्षणैरुक्तः पादो यस्य तनु । 'उक्तपादं' छन्दः । यस्य छन्दसो यात्रः पादः परिभाषितस्तत्रैवैकपादेन, कवचिदेकपात्, कवचिद्विपात्, कवचित्त्रिपात्, क.चि-चतुष्पाद् भवति । गायत्रो च त्रिपदैव । नतुर्भिरष्टाक्षरैः पादैरुत्कुबेव स्यात् ॥

रवकारसंयोगः, यण्संयोग इत्यन्ये, कुतः पत्तन्र? यत् हि त्रिप्रं भवति इति अप्रः । दृश्यादावेकमात्रामध्ये मात्रां करोति। 'एकः पूर्वं परयोः' ( पा. सू. ६।१।८४ ) तन्थिकारसंश्रयः । तत्र है अधरे एकालरीकिकवेत इति । तत्र यणलवय्या

यथा—'दिवस्पृथिव्या पर्योज उन्द्रुतम्' ( ऋ. सं. ४।३।२।२ ) 'न लो होता वरेण्यः' ( ऋ. सं. ११२२।०२ ) इत्यादौ द्वकारं व्य्यूहतेत । 'द्रुः सुपर्णा सुतिः' ( ऋ. सं. २। ४२८।१६ ) 'एवा र्वामिन्द्र वृत्रहन्' ( ऋ. सं. ३।३६।१९ ) इत्यादौ वकारम् । तथा—'द्रोपदं तव कीर्तिम्' ( ऋ. सं. ३।५३।१३ ) इत्यादौ गुणम् । 'प्र ब्रह्माणं सदनादतस्य' ( ऋ. सं. ५।१९।१ ) इत्यादौ द्वदिम । 'हिन्द्र वाजेषु नोऽवः' ( ऋ. सं. १९१९३१ ) इत्यादौ पूर्वरूपम् । अथाध्याश्रयः' ( ऋ. सं. ६।४३।९।२ ) इत्यादौ मत्व-

च्छन्दोगमात्रापयचयसिद्धम् । लोंकिके तु 'पादश्रुनुर्भाः' ( पि. सू. ८।१९० ) हनि 'शेषः एकादिपादकम्' ( ३०१२ ) इत्यादिये । 'पङ् पङ्कः पन्र मसेधति छन्दसाम्' ( ७७२७ ) इत्यादौ नश्रोते ॥

आयं चतुष्पादतुमि: । ३ । ८ ॥

'ऋतु'शब्देन त्रिकगया पदक्षर: पादोऽभिधीयते । तैः पादैश्चतुष्पादं गायत्रं छन्दो भवति । एवं चतुर्विंशलक्षराणि संपयन्ते । यथा--[दोषो गाय बृहद् (९) गाय घुमदेँहि (२) । आघवाण स्तुहि (३) देवं सवितारम् (४) ॥'] (अथ० सं० कां० ६ सू० १ मं० ९)

कचित्त्रिपादतुमिभि: । ३ । ९ ॥

क.चिदेदे सप्ताक्षरोपलक्षितैः पादैश्चित्रिगायत्रयैव भवति । एवमेकविंशलक्षराणि जायन्ते । यथा--'युवाकु हि शाचीना॑ (९) युवाकुं सु॑मतिना॑म् (२) । भूरा॑म वाजदा॒न्रा॑म् (३) ॥' (ऋगवेदे-अ० ९ अ० ९ व० ३२ मं० ४)

सा पादनिचृत्त । ३ । १० ॥

सैव गायत्री 'पादनिचृत्' इति संज्ञां लभते । प्रयोकुरद्वार्ष्यादिसंबन्धज्ञानार्थमित्थं संज्ञा वेदस्यादित्वान्महत्त्ववेधपि च न दुष्यते ॥

पद्ढससक्योर्मध्येsष्ठावातिपादनिचृत्त । ३ । ११ ॥

पथ्मः पददर्शः, द्वितीयोऽष्टलक्षरः, तृतीयः ससकलक्षरः । एवं त्रिभिः पादैः गायत्री सा 'अतिपादनिचृत्' इति संज्ञां लभते । 'त्रिपात्' इत्युत्तरतीयम् । यथा--['प्रेष्ठं वो अति॑वि॑थिं (९) स्तु॒पे मि॒त्र॒मि॑व प्रि॒यम् (२) । उ॒भ॒ र॒थ॒ न वेद्य॑म् (३) ॥' (ऋगवेदे-अ० ६ अ० ६ व० ५ मं० ९)]

द्वौ नवकौ पदक्षौ नागी । ३ । १२ ॥

द्वौ नवाक्षरौ पादौ, पदक्षरस्त्रितीयः । एवं त्रिभिः पादैः 'नागी' नामं गायत्री भवति । यथा--'[अ॒भ्रे तम॑चायं न स्तो॒मैः (९) क॒तु॒ न भ॒द्र॒म॒न्दि॑स्पृ॒शम् (२) । ऋ॒च्याम॑ त ओहैः (३) ॥' (ऋगवेदे-अ० ३ अ० ५ व० १० मं० ९)]

१. आयंमसिद्धघ्यायोऽनुक्तान्तेष्ट प्रथममम् सकलकच्छन्दसामिद्भुतं च । 'गायत्री प्रथमा छन्दसाम्' इति श्रुतपथश्रुते: । गीताश्रु च खयं साक्षाद्गगता 'गायत्री छन्द-सामह्मु' (१०१३५) इत्युक्त्वात् प्रधानभूतं चेति पद्गुरुहिर्ष्यः ॥

२. शौनककालायानमते त्वियं पदपद्धिः । पादाक्ष पङ्झ आदित्यरुण्यः पदाक्षराः, चतुर्थेऽक्षतुरस्करः, अन्यः षडक्षर इति । छो० सा० २

विपरीता वाराही । ३ । १३ ॥

इयमेव नागी गायत्री विपरीता यदा भवति तदा 'वाराही' नाम भवति । प्रथमः षडक्षरः पादो, द्वितीयानृततीयौ नवाक्षरौ । यथा—

['तीतॄस्तुबे स्तुके (९) युबमस्सासु नियंच्छतम्‌ (२) । प्रे प्रं युज्पं तिर तिर (३) ॥'(तै० आ० प्रपा० ३ अ० ११ मं० २० )]

विपरीता वर्धमाना । ३ । १४ ॥

षडक्षरः प्रथमः पादः, द्वितीयः समाक्षरः, तृतीयोऽष्षाक्षरः । एवं त्रिभिः पादैः 'वर्धमाना' गायत्री भवति । यथा—

'त्वं मे युज्ञानां (९) होता विश्वेषां हितः (२) । देवेभिर्‌म्नुनु जेने (३) ॥'(ऋग्वेदे-अ० ४ अ० ५ व० २१ मं० ९)

विपरीता प्रतिष्ठा । ३ । १५ ॥

सैव वर्धमाना गायत्री विपरीता यदा भवति तदा 'प्रतिष्ठा' नाम गायत्री भवति । यः प्रथमः पादः, द्वितीयः ससाक्षरः, षडक्षरस्तृतीयः । यथा—

'आपः पृणीत मेंपुजं (९) वरूथं तुंचे नु मन्म (२) । ज्योक्‌ च सूर्ये दॄशे (३) ॥'( ऋग्वेदे-अ० ९ अ० २ व० १२ मं० ९)

तृतीया दिक्संमाता गायत्र्यौ । ३ । १६ ॥

तृतीयषड्‌देनैतद्‌व्यास्थसूत्रपाटकमपेक्षया विराजमाह । तथा चोक्तम्‌— 'विराजं दिशः' ( पि० सू० ३.१५') इति । यदा द्वादशाक्षरोष्टाक्षरषट्‌पादः स्यात्, ततस्तांख़्‌

'द्विपाद् विराड्‌' नाम गायत्री भवति । यथा—

'गुर्भियेंमानो हुर्यतो विंचक्षणो (९) राजां देवः संमुद्रियः (२) ॥'( ऋग्वेदे-अ० ७ अ० ५ व० १५ मं० ९ )

१. 'पर' इति व्यूहाववाक्षरत्वम् । उदाहरणान्तरं सुगमम् ।

२. प्रातिशाख्ये वर्धमानाया मेदान्तरमपि दर्शयते—'आष्टाकौ मध्यमः षड् एकेषामुपदिश्यते' (१६१२) इति । उदाहरणं तु—

'निषसाद ध्रुवतत्तो (९) वर्णः पुष्याभि स्वा (२) । साम्राज्याय सुक्रुः (३) ॥'( ऋ० सं० अ० ९ अ० २ व० १७ मं० ४)

३. अत्र ऋमोडविकल्पितः । जगत्प्रग्रहणं च त्रेष्टुभस्याप्युपलक्षकम् । तेन—

'दसुरद्रिवः श्वथा (९) अच्छांनाक्षि घुमतं नः रूंयिंदः (२) ॥'( ऋ० सं० अ० ७ अ० १ व० १६ मं० २ )

इत्यादीनामपि सद्र‌हः । यदपि भूसा विराडाख्यं स्वतन्त्रमेव छन्दः श्रूयते, तथापि 'घवार्थमस् मेदानां तत्र तचान्तर्भावः सप्तच्छन्दोवादावष्टम्सेन विहित इति योध्यम् ।

३ अध्यायः ]

छन्दःशास्त्रम् ।

९३

त्रिपात्रैषुभैः । ३ । १७ ॥

'तृतीयम्' इत्यवर्तते । एकादशाक्षरैः पादैः 'त्रिपात् विराड्' नाम गायत्री' भवति ।

यथा—

'दुर्हीयानिमात्रधितये युबाढ् (९) रूये चं नो न्मेमीतं वाजवत्से (२) । हुबे चं नो मिमीतं घेनुमत्सै (३) ॥' (ऋग्वेद- अ० ९ अ० ८ व० २३ मं० ४)

इति गौयत्र्यधिकारे ।

१. शौनककालस्यानाभ्यां त्विदमतुष्ठमे देवेभु परिगणितम् ।

२. गायतों ब्राणवां गायत्री । 'गायत्री गायते: स्तुतिकर्मण: । त्रिगमनं वा विप-रीता गायतों मुखादुदपतदिति च त्राण्मणम्' (नि० अ० ७ खं० १२) इति यास्कः ।

भगवता कात्यायनेन तु गायत्र्या नव मेदाः प्रदार्शिताः—'प्रथमं छन्दसि-पदा गायत्री [९] पङ्क्तिकाक्षरत्वात् पङ्क्तिश्छेक्, चतुर्थस्वतुष्को वा पदपङ्क्तिः

[२] पङ्क्तिसमैकादशा उष्णिगम्भोः [३] त्रयः सस्रकाः पादिनिच्चृत् [४] मध्यमः पङ्क्तिश्वेदतिनिच्चृतु [५] दशकक्षैचवमध्य [६] यस्सास्तु पड्सस्रकाक्षकाः सा वर्धेमाना [७] [विपरीता प्रतिष्ठा [८] द्वौ पङ्क्ती सस्रकश्च हसीयसी [९]' इति ।

( ऋ० सर्वा० ४ ऋ० य० सर्वा० ४१२ )

[९] तथि त्रिपदा गायत्री यथा—

'अभि मृञो पुरोहितं (९) युज्रं देवमृविजम् (२) । होतारं रत्नधातमम् (३) ॥' ( ऋ० सं० ३१११९ )

[२] पदपङ्क्तिः पदकैयाधिकारो दर्शयिष्यते ।

[२] पदपङ्क्तिः

[३] उष्णिगम्भोः—

'ता मे इड्यांनां (९) हर्यींषां नितोशना (२) । उतो जु कुण्यांनां नुवाहंसा (३) ॥' ( ऋ० सं० ६।२६।३ )

प्रथमृततीयपादयोः संयोजगव्येहेनाक्षरसङ्ख्यापूर्तिः ।

[४] पादिनिच्छुदाहाहैव (३।९८) ।

[५] अतिनिच्चृत्—

'पूरुमे पुरूणां (९) स्वोंवुणां विवावचि (२) । वाजेमिवाज्जयताम् (३) ॥' ( ऋ० सं० ४।७२।८ )

[६] यवमध्या दर्शयिष्यते ( ३।५८ )

[७] वर्धेमाना [८] प्रतिष्ठा चोदाहते (३।९४,९५) यथास्थानम् ।

[९] हसीयसी-आचांतेनोदाहाहैव ( ऋ० सं० ६।१९।१४,९५ )

अन्नाप्यनुसन्धेया । लक्षणे कमसाविवक्षितत्वात्—

'हनु्रः सहृद्यांनां (९) वरुणः शंस्यानाम् (२) । ऋतुभिः सुकृत्सुध्यंः (३) ॥' ( ऋ० सं० ९१९२।२५ ) इत्यादीनामपि समृृृुहः ॥

उष्णिग्गायत्रौ जगतस्त्व । ३ । १८ ॥

यत्र गायत्र्यावस्थाखरौ पादौ, जगतस्त्व द्वादशाक्षरः, एवं त्रिभिः 'उष्णिग्' नाम छन्दो भवति । अत्र च ऋमो न विवक्षितः । पादसंख्यामात्रं विधीयते ।

ककुभ्मध्ये चेदनृत्यः । ३ । १९ ॥

गायत्र्योः पादयोर्मध्ये जगतश्वेत्पादो भवति, तदेयम् उष्णिग् 'ककुप्'संज्ञां लभते । यथा—

पुरउष्णिक्पुरः । ३ । २० ॥

स एवं पादो जगतश्वेत् प्रथमो भवति, गायत्रौ च परतः, तदा 'पुरउष्णिक्' नाम भवति । यथा—

परोष्णिक्परः । ३ । २१ ॥

एवं जगतः पादः परतश्वेत्पदति, पूर्वौ च गायत्रौ, तदा 'परोष्णिक्' नाम छन्दो भवति ।

प्रातिशाख्येऽपि मेन्दद्रयं हृश्यते—'आष्टको दराकः सप्तको विद्रांसाविति सा शुरिवह ।'

'स नो वाजेषु पादौ द्वौ जगतै द्विपदोच्यते ।' (पटलः १६ सू० १५,२३) इति ।

'विद्रांसां विदुः पृच्छे (१) दविद्रानित्यापरो अचेताः (२) । नूचिष्ठु मत्लें अकौँ (३) ।' (ऋ० सं० १८१२२१२)

कात्यायनस्त्वमुकवान ।

'स नो वाजैवविता पूरुनसुः (१) पुरुष्पाता मवर्वा वृत्रहा शुव्रवत् (२) ।' (ऋ० सं० ६।४८।३३)

कविद्वयक्षरपादद्यवल्यपि द्विपदा गायत्री हृश्यते ।

'ते सुवासों मुदिन्तमाः (१) शुक्रां रा॑युम्‌संकश्लत (२) ।' (ऋ० सं० ५।३१।६।३)

एवं शाकुमतौ-ककुभ्प्रात्याद्योदन्येपि गायत्रीमेदास्तत्र तत्र वक्ष्यमाणा इहादुस्-न्थेयाः ।

'अप्सु अन्तः'इति न्यूहात् पादपूर्यः ।

३ अध्यायः ] छन्दःशास्त्रम् । ३७

यथा—

'अग्रे वाजस्य गोमंतं (१) इन्द्रानः सहसो यहो (२) । अस्मे वेधो जातवेदो महि श्रवः (३) ॥' (ऋगवेदे—अ० ९ म० ५ व० २७ मं०४)

चतुष्पादविष्ठिभः । ३ । २२ ॥

सम्पाक्षरैः श्वतुर्मिः पादैः 'उष्णिक्' एव भवति । यथा— नुदं व ओदतीतां (१) नुदं वो युयुत्सनासं (२) । पत्तिं वो अग्र्यांनां (३) धेनूनामिव पुष्यसि (४) ॥' (ऋगवेदे—अ० ६ अ० ५ व० ५ मं० २)

इत्युष्णिगधिकारे ।

१. 'अग्रीनानाम्' इत्यश्रब्देन पूरितिः । २. 'चतुरत्तरैकादशारम्भदर्शं निध्यातीतयुष्णिक् । उष्णिगुत्तातां भवति । सिष्वतर्वा स्थात् कान्तिकर्मणः । उष्णीषिणी वेलौंपमिकम्' इति यास्कः (निघण्टु०—७ सं० १२) । अयमेव शब्द आक्षरान्तरेऽपि यथा—'उष्णिहा छन्द इन्द्रियम्', (यजुर्वेदे—अ० २१ मं० १३) 'बृहत्युष्णिहाहं ककुप्सुचीः सम्यन्तु त्वा' (यजुर्वेदे—अ० २३. मं० ३३), 'शुष्मासु श्रीवाः प्रशुष्मातुष्णिहां वृत्रस्येव शची-पतिः' (अथर्ववेदे—कां० ६ अ० १३४ सू० १) । मगवता कत्स्यायनेन तृण्णिहोदधे वेदा उक्थाः; यथा—'द्वितीयमुष्णिक्छन्दःपदद्वादशाकः (१) आद्यभ्रेतपुर-उष्णिक् (२) मध्यमश्रेत्ककुप् (३) वैष्णभजागतचतुष्काः ककुप् न्यास्किराः (४) एकादशिनोः परःषडस्तुविष्पा (५) मध्यभ्रेतिपपीलिकमध्या (६) याध्यः पञ्चवक्त्रयोडशक्रम अनुष्टुकगर्मो (७) चतुःससकोष्णिगेव (८) इति' (सर्वा० सं० '५ )

एषु (१) उष्णिक्—परोणिगेव (३२९) । स्वा च दर्शिता ।

[२-३] पुरउणिक्कु-ककुप्—चोदाहते (३२३०,१९)

[४] ककुब्न्यकुछिराः—

'दुदी रेक्णस्स्वेनें दुरिषेसु (१) दुर्दींघेभिषु पुरूदूत वाजिनं (२) । नूनंस्य (३) ॥' (क० सं० ६।३।१५)

अथमपादे व्यूहात्पूरणम् ।

[५] तनुश्रियाः—

'प्र या घोरे सृंग्वाणे न सोमे (१) यस्यां वाचा सर्जति पत्त्रियौ वांम् (२) । प्रैष्युन्तं विद्धान् (३) ॥' (क० सं० ११।२।१५)

[६] पिपीलिकमध्या—

'हरी यर्ह सुयुजा विभ्र्तमा वेः (१) रक्षन्तावृणोःपार्श्वे (२) । उभा रजी न केविदा पतिदेवन् (३) ॥' (क० सं० ८।२।६२)

अनुष्टुप्‍गायत्रैः । ३ । २३ ।।

'चतुष्पाद्' इत्युच्यते । गायत्रैरष्टाक्षरैः प्रादैश्वतुष्पाच्छन्दः 'अनुष्टुप्'संज्ञं भवति । यथा—

सहस्रशीर्षा पुरुषः (१) सहस्राक्षः सहस्रपात् (२) । स भूमिं विश्वतो वृत्ता (३) स्‍तयतिद्धशाकुलम् (८)॥' ( ऋग्वेदे—अ० ८ अ० ७ व० १७ मं० १ )

त्रिपात्कीचैर्गतासाम्या च । ३ । २४ ।।

'अनुष्टुप्' इत्युच्यते । चकाराद्रायत्र्यग्रपहरणं च । गायत्रैणैकेन ततो द्वाभ्यां जागताभ्यां कवितं 'त्रिपादनुष्टुप्' भवति ।।

[५] अनुष्टुभगर्भा—

'पितॄं हु स्तोयं (१) महो घुर्मेणं तविषीं (२) । यस्यं त्वितो न्योजसा (३) वृत्रं वि पर्वमर्दयत् (४) ॥' (ऋ० सं० २५१६१९) तृतीयपादे 'वियो' इति विकारेण पूर्ति: ।

[३] चतुष्पादुक्तिहता (३।२२)

प्राग्दर्शिंता दैवतिमेदा (२।३-८,१५) अप्यत्रानुसन्धेया: । तदुदाहरणानि तु—

[१] दैवी—'भुवः' (तै० आ० प्र० १० सू० २७)

[२] आसुरी—'नॄम॑स॒ते अ॑स्तु प॑स॒त्यं प॒स॒त्यं मा प॑श॒यत् । (अथ० सं० कां० १३ सू० ४ मं० ५५)

[३] प्राजापत्या—'निदे॑ङ्ग॒षु र॑ख्षो निदे॑ङ्ग॒षु अरार॑तयः । (तै० सं० कां० १ प्र० १ अ० ७)

[५] याजुषी—'यु॒क्ष्वा॒ घो॑ष॒द॑सि । (तै० सं० कां० १ प्र० १ अ० २ मं० १)

[६] साम्नी—'गु॒न्ध॒ध्वं दै॒व्याय॑ कर्म॒णे दे॒वय॑ज्यायै । (तै० सं० १९१३१९)

[६] आर्ची—'तदु॑षि॒रह॒ तदु॑ सोम॒ आह॑ पुष॒ा मा॒ धात॒स्कृ॑तस्य लो॒के । (अथ० सं० १६।१।१२)

[७] ग्राह्मी—'होत॑ा य॒क्षदि॒डाभि॒र्नि॒न्द॒मी॒डि॑तमाख॒नम॑स्थ॒यम् ।

द्वि॒चो दे॒वेभ्यः॑ सव॒र्हि॑यो ब॒क्रह॑त॒सः पु॑र॒न्द॑रो चेत॒व्य॑स्य होत॒र्य॑न् । (ऐ० ब्रा० वा० सं० अ० २८ मं० ३ ) इति ।

यानि तूक्त॑भ्य ई॒दॄश॑ विल॒क्षणा॑नि—

'ऊ॒र्ध्वा॑ अ॒स्थू॑ सोम॒धा॒ भव॑ (१) न्य॒ङ्ङ्‌वो॒ शु॒क्रा॒ शु॑चि॒ष्प्य॑षु॒: (२) । यु॒मत॑मा सुप॒तींक॑ष सु॒नोः (३) ॥'

'त॒नू॑पाद॒सुरो॑ वि॒ष॒वेद॑ा (१) दे॒वो दे॒वे॒षु॑ दे॒वः (२) ।

प॒थ आ॒र॑न्॒कि मघ॒वा॑ घु॒तेन॑ (३) ॥' 'म॒घवा॒ यु॒ज्ञ॒ न॒क॑क्षे (१) प्री॒णानो॑ नराशा॒स॑स॒ोऽमे॑ (२) । सुकृ॒द॑देवः स॒वि॑ता वि॒म्व॑चः (३) ॥' (तै० सं० ४१५१४-३ )

इतादृशीनि छन्दांसि वेदेषूपलक्ष्यन्ते, तेषां निश्चिदादिविशेषणवत्त्वकल्पनयौकीदृशेवान्त-

हि॒ जह॒ इति॑ दिक्‌ ।

३ अथ्यायः ] छन्दःशास्त्रम् । ९९

मध्ये डन्ते च ३ । २५ ।।

जागतयोः पादयोर्मध्ये डन्ते च यदा गायत्री पादो भवति, तदा पत्यनुष्टुबेव स्यात् ।

अथा—

'पर्यू प्रंधन्व वाजंयतये (९) परिपूत्नाणि मक्षणि: (२) । द्विपन्नेध्यो ऋतुग्रा न इयसे (३) ॥' (ऋग्वेदे—अ० ७ अ० ५ व० २२ मं० ९)

अनुष्टुप्पक्ष उदाहरणम—

'मा कसे मधातमिस्स्त्रिणं नो (३) माकत्रां नो गृहेहयों धेनवो गुः (२) । स्तनाभुजो अश्विश्वी: (३) ॥' (ऋग्वेदे-अ० ९ अ० ८ व० २३ मं० ३)

इत्यनुष्टुप्प्रधिकारः ।

९.—२. 'प्रधनुक्,' 'अविच्छाय,' इत्युविच्छाय्देन पादपूर्ति: । ३.—४. 'अभिय,' 'अभि-

अनुष्टुप्

चवी' इति पादपूर्ति: । ५. 'अनुष्टुपनुष्टुब्धेनानात् । गायत्रीमेव त्रिपदां सतीं चतुर्यें पादे-

ननुष्टोभत इति व वात्तिकम् ।

ननुष्टोभत इति च वात्तिकम् ।

इति यास्कः (नि० ७१२१९) ।

कचिदर्य शब्दो हान्तोडपि दृश्यते । यथा—'द्वाविम्नःशादक्षानुष्टुक् ।' (तै० सं० ६।२।९)

'सा वा एस्मिन्नुष्टुप्वर्गनुष्टुक् ।' (तै० सं० ६।२।२) अनुष्टुक्प्रथमा भवति ।

जुनुष्टुत्तमा । वार्थवा अनुष्टुक् ।' (तै० ब्रा० ९।८।८) इत्यादि ।

वस्वानुक्रमणीकारां कात्यायनेन तु—

वस्वानुक्रमणीकारां कात्यायनेन तु—

'वतीम्रनुष्टुप्, वत्सारोऽन्षकाः [९] पश्नः पङ्कः । पङ्ककक्षो महापङ्कडी: [२] जगतावष्टकष्ण कृति: [३] मध्ये चेदक्षक: पिपीलिकमध्ये [४] नवकयोर्मध्ये जगतः काविराट् [५]

मध्ये चेदक्षक: पिपीलिकमध्ये [४] नवकयोर्मध्ये जगतः काविराट् [५]

नववैराजत्रयोदशानुष्टुक् [६] दशकास्स्रयो विराट् [७] एकादशका वा [८]'

( ऋ० सर्वा० ६) इत्यष्टावनुष्टुभो मेवादा उक्ताः । तत्—

[९] अनुष्टुप् उदाहरणता (३।२३) ।

[२] महापङ्कः—

'तव स्वादिष्ठा (९) उद्मे सन्दृशि (२) रिद्धा चिद्दुः (३) इद्धा चिद्रक्रः: (४) ।

श्रिये ककुद्मो न (५) रेचत उपके (६) ॥' ( ऋ० सं० ३।६१०५ )

[३] ऋति:—

'मा कसे ।' ( ऋ० सं० ९८२३३ ) उदाहरणता ।

[४] पिपीलिकमध्ये—

'पर्यू प्र० ।' ( ऋ० सं० ७५२९९ )

[५] काविराट्—

'ता विद्धांसो हवामहे जाँ (९) ता नो विद्धांसा मन्त्र वोचेतमथ (२) ।

ग्राच्चैद्यमाने युवाई: (३) ॥' ( ऋ० सं० ९८२२१३ )

२०

काव्यमाला।

वृहती जागत्तथ्यग्ध गायत्रीः । ३ । २६ ॥

एको जागतः पदः, त्रयक्ष गायत्राः, तदा 'वृहती' नाम छन्दो भवति । यथा—

'भस्त्रां सुदित्रम हरिवस्तदौं महे (१) त्वे आ मृश्नित श्रेष्ठसः (२) । तव शवांस्युपमान्युक्ष्यां (३) सुतेविन्द्र गिर्र्णः (३) ॥'

(ऋग्वेदे-अ० ६ आ० ७ व० ३ मं० २ )

पथ्या पूर्वार्चृततीयः । ३ । २७ ॥

'वृहती' इत्यनुवर्तते । पूर्वे: पादो जागतो यदि तृतीयो भवति, अन्ये गायत्राः, तदासौ वृहती 'पथ्या' नाम छन्दो भवति । यथा—

'मा चिंदु न्द्रियांसतु (१) सखायो मा रिषण्यत (२) । इन्द्रमित्थोता वृषणं सर्चा सुते (३) म हुरुकथा च शंसतु (४) ॥'

(ऋग्वेदे-अ० ६ अ० ९ व० १० मं० १ )

[६] नष्टरूपी—

'वि पृंच्छामि पाक्यं न देवात् (१) वर्षदुकृतस्यादूतस्य दक्षा (२) । पातं नु सख्यं सो इयं च रभ्यसो नः (३) ॥' ( ऋ० सं० ११८।२।४ )

[७] विराट्—

'श्रुधा हवं विपिपानस्याद्रे (१) बोधा विप्रेभीचैतो मनीषाम् (२) । कृष्वा दुवांसतमा सचेथा (३) ॥' ( ऋ० सं० ५।३१।५।४ )

[८] विराट्—(३।१७) इत्यत्रोक्तैव ।

[९] दैवी—'मखोंड सि १' (तै० आ० ३।२)

[२] आसुरी—'श्रृणु त्रामक्किर्सं तरपसा तप्यध्वम् १' (तै० सं० १११।७।१० )

[३] प्राजापत्या—'वृत्र प्र वृकसं वृकं दहु प्र दहुं स दंहु दहुं ।' (अथ०सं० १।२।५।२)

[४] याजुषी—'विध्रं देवां विध्रे देवा: १' (तै० सं० ४।१।११)

[५] सावित्री—'रात्रीः केंधन्रा झपतत्क्ं सुज्योतिज्योंऽविश्रा स्वाहा १' ( शु० य० वाज० सं० ३।५२।१ )

[६] आर्ची—'देवो वः सवितोत्पुनात्वच्छिद्रद्रेण पवित्रेण । वसोः सूर्यस्य रश्मिभःः ।' (तै० सं० १।१।५।१)

[७] ब्राही—'अयं लोका: श्र्रियतमो देवानाामपराजितः । यस्त्वे त्वमिह मूलवद् द्रष्टः पुरुरष जज्ञिषे । स च त्वानु इत्यमसि मा पुरा जरसो म्र्थाः ॥' (अथ०सं० ५।३०।१७)

१. पूर्वार्चःपटलतः १ प्रथम इत्थयः ॥

न्यडुसारीणि द्वितीयः । ३ । २८ ॥

'पूर्वार्धेन्दू' इत्थुवंतः । पूर्वार्धे जागतः पादो द्वितीयो भवति, शेषाश्च गायत्र्यः, तदा 'न्यडुसारीणि' नात्रो वृत्ती भवति । यथा— 'मात्स्यपाणि ते महः (३) पात्रंखेव हरिवो मत्तुरो मदः (२) । वृषां ते वृक्ष्य इन्द्रः (३) वृंञ्जी सहस्रसावर्त्मः (८) ॥' (ऋग्वेद-अ० २ अ० ४ व० १८ मं० ९)

स्कन्धोग्रीवी कौष्ठके: । ३ । २९ ॥

इयमेव 'न्यडुसारिणी' कौष्ठकाचार्यस्य मतेऽपि 'स्कन्धोग्रीवी' नाम छन्दो भवति । आचार्यप्रहणं पूजार्थम् ॥

उरोवृंहती यास्कस्य । ३ । ३० ॥

इयमेव न्यडुसारिणी यासकाचार्यस्य मतेऽपि 'उरोवृंहती' नात्रो भवति ॥

उपरिष्टाद्वृहत््यन्ते । ३ । ३१ ॥

यदा जागतः पादोऽन्ते भवति, तदा 'उपरिष्टाद्वृंहती' नाम भवति । यथा— 'न तमंहो न दरितं (९) देवासो नष्ट मैलयः (२) । सुजोषसो यमर्यमा (३) मित्रो नयन्नित वस्यो अतिदित्ः (८) ॥' (ऋग्वेद-अ० ८ अ० ४ व० १३ मं० ९)

पुरस्ताद्वृंहती पुरः । ३ । ३२ ॥

सै एव जागतः पादः पूर्वार्धेन्दू भवति, शेषाश्च गायत्र्यः, तदा 'पुरस्ताद्वृंहती' नाम भवति । यथा— 'मुघो यस्पतेः शवंसो ऐंसम्या (९) मुघो नृम्णस्य तूतुजिः (२) । मृतं वज्रस्य धृष्णोः (३) पिता पुत्रामिव प्रियम्‌ (८) ॥' (ऋग्वेद-अ० ७ अ० ७ व० ६ मं० ३) 'वृहती जागतराक्ष गायत्री:' (पि० सू० ३।२६) इत्यनेनैव गतार्थमेतत् । संज्ञाविशेषप्रदर्शनार्थं पुनरुच्यते ॥

कविचित्रकाव्यत्नवारः । ३ । ३३ ॥

कविचिद्धेदे नवाक्षराक्षतवारः । पादा द्रश्यन्ते, सापि वृहतीषु । १. 'मत्स्य' 'वृष्ण' इति पूर्वो विराट्त्वाद्वा न देशः । २. 'मतीयम्' इति पूर्व्तिः । ३. 'यदि जागतः पादः पुरो भवति, अन्ते च नयोः' इति लिखितपुस्तकयोः । ४. 'असामियाः' इति पूरणात्पादपूर्ति: । ५.कविचिदिति हि प्रयोगाल्पत्वं सुच्यते इति 'पद्ङ्गुरुशिष्यः ।

वैरागौ गायत्रौ च । ३ । ३४ ॥

यत्र वैराजौ पादौ पूर्वौ दशाक्षरौ भवतः, ततौ गायत्रौ च, सापि इह्हती । यथा—

['को सोस्मितां हिरण्यप्राकारां (१) माद्री जवलन्ती तूत्सां तर्पयन्तीम्‌ (२) । पृथ्वेस्थितां पुष्कवर्णीं (३) तामिहोपह्रये श्रियम् (४) ।' (ऋग्वेदे-अ० ४ अ० ८ परि० मं० ४)]

त्रिभिजीर्गतैर्महावृहतती । ३ । ३५ ॥

त्रिभिः जगतैः । पादैष्चनदो 'महावृहतती' नाम । यथा—

['अर्ज्जीजनो अमृत मत्स्येभ्वों (१) ऋतस्य धामभिःऋतस्य चाभ्वणः (२) । सदांसरो वाजमच्छा स निष्यदत् (३) ।' (ऋग्वेदे-अ० ७ अ० ५ व० २२ मं० ४)]

सतोवृहती ताण्डिनः । ३ । ३६ ॥

इयमेव महावृहतती ताण्डिन आचार्यस्य मतेऽन 'सतोवृहती' नाम भवति ।। इति वृहच्छ्लोकारः ।

१. प्रथमपादेऽक्षराधिक्यादुरुरूपा । २. द्वितीयेऽक्षराधिक्यादियमपि सुरिक्‌ ।

३. 'वृहतती परिवर्द्धनात्‌' (नि० ७।२।१०) इति यास्कः । सर्वाचुक्तमणिकायां तु—'चतुर्थ्यै बृहती वतियो द्वादश (१) आद्यश्वेतपुरस्ताद्वृदृदृती (२) द्वितीय-यक्ष्येध्ययकूसारिणी, उरौचृदृती, स्कन्धोग्रीवी वा (३) अन्ययक्ष्येध्येदुपरिष्टादृ-

हती [४] अधिनोर्मध्ये दशकौ विष्टारचृदृती [५] त्रिजगतोव्च्चैवृदृती [६] जयोदशिनोमेध्येऽधिकः पिपीलिकमध्ये [७] नवकायचैकादश्यनो विष्ट्रपदा [८] चतुर्नवकौ बृहदेव [९]' (ऋ० सर्वा० ७) इति नवविधा वृदृल्य उत्ताः ।

तत्र [१-४] वृदृती-पङ्गा (३।२८) पुरस्ताद्वृदृती (३।३२) उरौचृदृती (३।३३) उपरिष्टाद्वृदृती (३।३९) उदाहृताः ।

[५] विष्टारचृदृती—

'युवं श्वांस महो नॄन् (१) युवं वां यक्षिरतंत्सतम् (२) । तानो वसो शुगोपा स्वां (३) पातं नो वृकादघ्रायोः (४) ।' (ऋ० सं० १।८।२।२)

प्रथमतृतीयपादयोः 'ह्रिग्रा' 'सिया' इति व्यूहादक्षरपूर्वतः । [६] ऊर्ध्वव्च्चैवृदृती—महाव्च्चैवृदृल्या (३।३५) निरुच्ता ।

पादिर्‌जातौ गायत्रौ च । ३ । ३७ ॥

यदा द्वौ पादौ जगतौ भवतस्तौ गायत्रौ च, तदा 'पंक्तिः' नाम छन्दः ।

पूर्वं चेद्‌युजौ सतः पादिः । ३ । ३८ ॥

यत्र पूर्वोदितौ पादावयुजौ भवतः, प्रयमततौ द्वौ पादौ जगतावित्यर्थः, द्वितीयचतुर्यौं च गायत्रौ तच्छन्दः 'सतःपादिः' नाम भवति ।

[१] पिपीलिकमध्या-'अभिवों वीरमन्त्ससो मदेषु गाय (१) मिरा महा दिवन्तसम्‌ (२) । इन्द्रं नाम शुङ्त्तीँ शाकिनं वच्चो यथा (३) ॥' (ऋ० सं० ६।१३।४)

[२] विषमपदा-'सनितः शुनितत्नुम्‌ (१) चित्रं चेष्टिषु सुतंतं (२) । ग्रासहां सक्रद्‌ सह्हुर्न्तं (३) मृज्ं वाजेभु पुत्र्यंव (४) ॥' (ऋ० सं० ६।१८।१)

चतुर्यपादे 'पूर्वीय'मिति व्यूहेन पूर्ति: ।

[३] ऋषभती— (३।३३) इतत्रोदाहता । शौनकस्थ-'तं त्वा वयं पितो वच्चोमि (१) गांबो व हव्यां सुछर्दिम (२) । देवेभ्यंस्त्वा सघमाद्‌ (३) मघमस्यं त्वा सघमादम (४) ॥' (ऋ० सं० २।१७।६) इतिमासुदाजह्वार (प्रा० शा० १६।७)

तनोत्तमयो: पादयो: देवेभिय: 'असभियं' इति व्यूहन पूरगम्‌ ।

दैव्यादय: प्रागुप्ता मेदा इहाप्युलसन्चेया । तदुदाहरगानि तु—

[१] दैवी—'भूरेवः स्तः ।' (तै० आ० ३।१०।१९)

[२] आसुरी—'महीनां पयोऽज्स्ति वेहित्वं दैव्या ।' (तै० आ० ५।१३।१)

[३] प्राजापत्या—'कस्वत्यः पोषसो द्रेप्ससंवं सवें आपः सवेंगणो अत्नीय ।' (अथ० सं० १६।८।९)

[४] याजुषी—'देवानां परिषुतमन्सि ।' (तै० सं० १।१।१३)

[५] साम्नी—'मुक्तः पोत्राद्‌ सुहुर्मे: ह्रकौहुतला सोमैं पिबतु ।' (अथ० सं० २०।१२।९)

[६] आर्ची—'मध्यां युञ् नक्षति ग्रेपानो नरासंसों अभिः सुक्तहूवः सविता विश्चवार: ।' (अथ० सं० १५।१७।१३)

[७] बाह्ही—'देवो अभि: द्विष्टकुहवेमिन्द्रं वयोभसंम । देवो देवंसंवदेक्षु अति च्छन्द्सुचा छन्द्सेन्त्रियं । ऋभुमिन्द्रे वसो रघन्तं । वसुवने वसुधेयंस्य वेतु व्रजे ।' (तै० आ० ६।२०।१)

१. उदाहरणमस्या: प्रस्तारपकृतां दृश्यव्यम्‌ ।

२९

काल्यालः ।

'यद्भिनां तुर्शं यदू परावतं (१) उप्रादेवं हवामहे (२) ।

अधिनैयवदवास्वं गृहद्रयं (३) तुर्वीति दस्यूं सहः (४) ॥'

(ऋग्वेदे-अ० ९ अ० ३ व० ९१ मं० ३)

विपरीतौ चै । ३ । ३९ ॥

यदा तावेव पादौ विपरीतौ भवतः; तदापि सत्पङ्किरेव । अयं सार्थः:——प्रथमृततीयों

पादौ गायत्रौ, द्वितीयचतुर्थौ! [ च ] जागतौ तदापि सत्पङ्किरेव भवन्ति ॥ यथा—

'य ऋत्वः श्रोष्यत्संवा (१) सिष्वेत्स वेदु जनिमा पुरुपुतः (२) ।

तं विप्रे मालुंषा युगे (३) नद्दी हवन्ते तविषीं युतस्रुचः (४) ॥'

( ऋग्वेदे-अ० ६ अ० ८ व० ३ मं० ३ )

प्रस्तारपङ्किः पुरतः । ३ । ४० ॥

यदा जागतौ पादौ पूर्वौ भवतः, गायत्रौ च न परतः, तदा 'प्रस्तारपङ्किः' नाम । यथा—

'भद्रमिदद्रा कृणवस्सरस्वत (१) कव्वारी चेतति वाजिनीवति (२) ।

गुणाना जमदग्निवत (३) स्तुचानां च वसिष्ठवत (४) ॥'

( ऋग्वेदे-अ० ५ अ० ६ व० २० मं० ३ )

'पङ्किराजगतौ गायत्रौ च' (पि० सू० ३।३७) इत्थनेन गातर्यमिदं संज्ञाविशेषोपनार्षं पुनरुच्यते ॥

आस्तारपङ्किः परतः । ३ । ४१ ॥

यदा जागतौ पादौ परौ भवतः, गायत्रौ च पूर्वौ, तदा 'आस्तारपङ्किः' नाम । यथा—

'भद्रं जो अर्पि वातय (१) मनो दक्षंस्तुत क्रतुम् (२) ।

अर्षां ते सुष्टुये अनर्षसो वि जो मते विचंकसे (४) ॥'

( ऋग्वेदे-अ० ७ अ० ७ व० ९१ मं० ३ )

विधारपङ्किरनतः । ३ । ४२ ॥

यदा जागतौ पादौ मध्ये भवतः। आयत्नत्योष गायत्रौ, तदा 'विधारपङ्किः' नाम यथा—

'अभ्रे तव श्रवो ययो (१) महिहि आजन्ते अर्चयों विमावसो (२) ।

श्रहंदानो अर्वसा वाजमुक्थ्यं! (३) दृक्षांसि दम्प्ष्र्र्ं कृण्वे (४) ॥'

( ऋग्वेदे-अ० ८ अ० ७ व० ३८ मं० ३ )

१. सायणभाव्ये तु सतोगृहती नाम । २. लाघवाय 'युजु चै'ति वचने गौरवाश्रयकारो

'विपरीते' संज्ञापिति सूचनार्थः । तथा चोक्तं शौनकेन——'विपरीता विपर्यये ।'

( प्रा० शा० १६।४८ ) इति । ३. कलिङ्गप्रातमुदितपुस्तके प्रथममात्रापङ्किः । तद्वत्-

कम्, 'प्रस्तारपङ्किः पुरतः पादास्तारपङ्किका' (३।०।१२) इत्यमिपुराणविरोधात्,

तथोक्तकमविरोधाच्च ।

सन्तारपङ्किः । ३ । ४३ ॥

यदा तावेत् जागतौ पादौ बहिर्यवत:, मध्ये च गायत्रौ, तदा 'सन्तारपङ्किः' नाम छन्द: । यथा— 'पितुमत्तो न चनुमिल्तुदानव: (१) प्रति दश्मो यजामसि (२) । उषा ऽपूः स्वसृक्म: (३) संवत्सरति वतर्तनि सुजूताता (४) ॥' (ऋग्वेदे-ऋ० ९ अ० ३० मं० ३,४)

अक्षरपङ्किः पञ्चकाक्षरतवारः । ३ । ४४ ॥

पादे: 'अक्षरपङ्किः' नाम छन्द: । नचु चत्वारैक्वरदशरा पङ्किरचन्द:, तत्कयं 'पञ्चकाक्षरतवार:' इत्युच्यते ? तत्रोत्तरम्—'द्वावप्यलपश:' (पि० सू० ३।८५) इत्यस्मात् 'सिंहावलोकितन्यानुप्रग्रहणमनुवर्तते । तेन पञ्चकुरलत्वं विशेषात्प्रतिपादितं भवति । यथा— 'पैमा न तायूं (१) गुहा चतन्तुं (२) नमों युजानं (३) नमो वहन्तमं (४) ॥' (ऋग्वेदे-अ० ९ अ० ५ व० ९ मं० ९)

द्वावप्यलपशः । ३ । ४५ ॥

पञ्चप्रग्रहणमनुवर्तते । पञ्चाक्षराभ्यां पादाभ्यांलपश: पङ्किनाम छन्दो भवति, कवि-टेव वेदे न सर्वत्र ॥ यथा— 'सदों विड्वायुः (१) शमिं सुप्रथा: १' (तै० आ० ७।१९)

पदपङ्किः पद्ध । ३ । ४६ ॥

'पद्धका:' इत्यच्यते । यदा पञ्चाक्षराः पञ्च पादा भवन्ति, तदा 'पदपङ्किः' नाम छन्द: । यथा— 'घृते न पूतं (१) तनूररपाः (२) मृधि हिरण्यम् (३) । तत्सं हि्मो न (४) रोचत स्वभावः (५) ॥' (ऋग्वेदे-अ० ३ अ० ५ व० ९ मं० ६)

चतुष्कषद्धा त्रिपश्र । ३ । ४७ ॥

१. कात्यायनमते त्विर्यं दशाक्षरपादद्वयवती द्विपदा विराट् । शौनकेन पक्षद्वय-मध्युक्तम्—'विराजो द्विपदा: केचित्सर्वा आहुश्चतुष्पदा: । ऋत्वा पञ्चाक्षरन् । पादान्तःस्थाक्षरपद्धय: ॥' (ऋ० प्रा० श्लो० १९५०) इति । साक्षरपद्धय:— 'उत्तरस्या दशाक्षरां, तामक्षरपद्धीरिलङ्ग्यावचक्षते ।' (श्रौ० सू० ७।२७) इति । २. सुरिप्रपत्वादेकाक्षराधिक्यम् । कात्यायनेन तु 'पञ्चकाक्षनवार: च ७:' (सर्वा० ८९) इत्येव सुचितम् ।

चकार: 'पञ्चका:' इत्यनुकर्षणार्थ: । यदा प्रयैमश्वतुरस्कर: पाद: द्वितीय: षडस्कर:, अन्तत:य: पञ्चाक्षरास्तदा पञ्चपदा पदपङ्किरेव । यथा— 'अषा हि ष्मे (१) कतरौमिद्रथ (२) द्रवत्सु साधो: (३) । रथीॠतस्य (४) बृहतो बभूय॑ (५) ॥' (ऋग्वेदे-अ० ३ अ० ५ व० ९ मं० २)

पथ्या पङ्गिगीयते: । १३ । ४८ ॥ पथाभिरष्टाक्षरे पादे: 'पथ्या' नाम पङ्किरेवति । अस्योदाहरणम्— 'यो अ॒यो म॑र्त॒म॑भोज॑नं (१) परा॑दा॑ति दाशु॒षे (२) । इन्द्र॑ो अस्म॒भ्य॑ शिकतु (३) वि॒मृध॑जा सू॒रि॑ ते व॒सु (४) भक्षी॑य तव राध॑स: (५) ॥' (ऋग्वेदे-अ० १ अ० ६ व० २ मं० १) ज॑गती पङ्गिमि: । १३ । ४९ ॥ 'गाय॑त्रे:' इत्यवर्तते । गाय॑त्रे: षड्भि: पादे: 'जगती' नाम पङ्किरेवति । यथा— 'माहि॑ वो महि॑त॒न्व॑मो (१) व॒रु॑ण मि॒त्र॑ दा॒शु॑षे (२) । यमा॑दि॒त्वा अ॒भि॒ दु॒हो (३) र॒क्‍ष॑स्या ने॒म॑व॒ न॑शत् (४) द॒ने॑हस॒ो न॒ ऊ॑त॑य: (५) सु॒ऊ॑त॑यो व ऊ॒त॑य: (६) ॥' (ऋग्वेदे-अ० ६ अ० ४ व० ७ मं० १)

१. वस्तुतस्तुच ऋष्मो न विवक्षित: । यथा कथञ्चित्पादत्रय॑ पञ्चाक्षरम्, एकश्‍चतुष्करित्यर्थ: । अत एव 'द्वौ चा पादौ चतुष्क्षर पञ्चाक्षरैकलिपञ्चका । (ऋ० प्रा० शा० ९६१९४) इति शौनकीयलक्षणम् 'द्वौ पादौ एकश्तुष्क:, एक: पञ्चक्‍ष:, त्रयश्‍च पञ्चाक्षरा भवन्ती' ति कमनेरपेक्ष्येणैव व्याचक्ष्याचचुवट: । तनायचतुष्कान्तस्पञ्चोदाहरणम्— 'अषा हि ष्मे० । (ऋ० सं० ३।५।९।२) इत्येव ।

त॑ृतीयचतुष्कान्तसपञ्चोदाहरणम्— 'प॒थि॑नो॒ आ॒क॑इँ (१) भ॒व॑वानो अर्वाङ् (२) स्व॒र्ण॑ ज्यो॒ति: (३) । अ॒मे॒ वि॒श्वे॑भि: (४) सु॒म॑ना अ॒न॑कै: (५) ॥' (ऋ० सं० ३।५।९।३)

चतुर्थचतुष्कपञ्चमश्कोदाहरणम्— 'अ॒मे॑ तम॒धा- (१) श्य॒ं न॒ स्तो॑मे: (२) क॒र्तु॑ न॒ भु॒द्रं (३) ह॒दि॑स्य॒श्र॑म् (४) । ऋ॒त॑स्याम॒न् त॑ ओहि: (५) ॥' (ऋ० सं० ३।५।९।१)

२. यथाप्रस्या: प्रथमेर्धे पादद्वयम्, उत्तरार्धे च त्रयमिति प्रायो दृष्यते; तथापि ऋचिद्वपर्यस्यापि विधमानत्वात् न तथा नियम:। यथा— 'ना॒कि॑द॒वा मि॑नीम॑सि (१) न॒कि॑रा य॒ोप॑यास॑ति (२) म॒द्‍ृ॒श्व॑ल॒ँ च॑राम॑सि (३) । प॒क्षे॑भिर॒पि॒ कृ॒ष्णे॑भि: (४) स्त्रि॒ा॒भि॑ सं॒ र॑भास॑हे (५) ॥' (ऋ० सं० ८।६२।७)

३. 'महापङ्क्ति:' षडक्षका:' (प्रा० शा० ९६१७९) इति शौनक: । कदाचिदग्रापि म॑द॑ 'म॑हती' इति पाठ: सम्भाव्यते ।

३. अध्यायः ]

छन्दःशास्त्रम् ।

२७

इति पञ्चपद्यधिकारः ।

अथ त्रिष्टुभ्जगत्यधिकारः ।

एकेन त्रिष्टुभ्ज्योतिष्मती । ३ । ५० ॥

त्रिष्टुभ् प्रस्तुततया प्रस्तुतेश तस्या एतद् एवं सम्बन्धः । एकेन त्रिष्टुभेन पादेनाधिकारचतुर्भिरिगायत्रैः पञ्चपदैः ‘त्रिष्टुभ्ज्योतिष्मती’ नाम छन्दो भवति । त्रैष्टुभेन सह ‘पञ्चभि-

१. ‘पङ्क्तिः पद्यपदेति यास्कः । (निघ० ३।१२।१९) । सर्वानुक्रमणीकार्यां कात्यायनेन तु पञ्चैष्टी मेदा उक्ता—‘पङ्क्तौ पङ्क्तिः पद्यपदा [१] अथ चतुः- ष्पदा—विराड् विराट् शकैः [२] अयुजौ जगतौ सतोऽवृहती [२] युजौ वैद्रिप- रीता [४] आद्यौ चेत्प्रस्तारपङ्क्तिः [५] अन्त्यौ चेदास्तारपङ्क्तिः [५] आदान्त्यौ चेत्संस्तारपङ्क्तिः [७] मध्यमौ चेद्विद्वारपङ्क्तिः [६]’ (ऋ० सं० ८) इति । तत्र [९] पङ्क्तिः—(३।४८) इत्यनूदाहता ।

[२] विराड्— ‘ऋतस्य पुथि वेधा अंपामि (१) श्रिये मनांसि देवासो मक्त्र (२) । दध्रांनो नामं मृधो वचोंभिः (३) दंपुंहुश्चयैन्यो व्यातवः: (४) ॥’ (ऋ० सं० ४|५१|१३)

चतुष्पदैः व्यूहनोक्षरपूतः । [३-८] सतोवृहती—सतःपङ्क्तिः (३।३८), विपरीता (३।३९), प्रस्तारपङ्क्तिः (३।४०), आस्तारपङ्क्तिः (३।४९), संस्तारपङ्क्तिः (३।४३), विद्वारपङ्क्तिः (३।४२), इति उद्दाहता एव ।

दैव्यादिमेदानामुदाहरणानि तु— [१] दैवी—‘नमस्तारार्यै’ (तै० सं० ४।५।८।८) [२] आसुरी—‘अरुिमा आपो अपं रिरिचमस्मत्’ (अथ० सं० १६।१।१०) [३] प्राजापत्या—‘प्र व इन्द्राय वृत्रहन्तमाय विर्पाय गाथं गायत यं जुजोषते ।’ (साम० सं० पू० ४१६।१०)

[४] याजुषी—‘इन्द्रंस त्वा वृत्रहणयमुंच्छे’ । (तै० सं० १।१।१२) [५] साम्नी—‘विश्वतो दावन् विश्वतो न आ भरं यं त्वा विश्वेस्मै महे ।’ (सा० सं० पू० ४१६।१९)

[६] आर्ची—‘वसन्त इषु रन्यो प्रीष्म इषु रन्यः । वर्षाण्यनु शरदो हेमन्तः शिशिर इषु रन्सः ॥’ (सा० सं० पू० ६३।१३।३२)

[७] ब्राह्मी—‘ब्राह्मी दिगभिराधीष्पतिरस्मि रोक्षितादित्या इषवः । तेभ्यो नमो- धिपतिभ्यो नमों रक्षितृभ्यो नमु इषुभ्यो नम इष्वो अस्तु । येषां- मान्द्रेष्टि यं वयं दि्विष्मः वो जम्भे दद्मः ॥’ (अथ०सं० ३।१२।१९)

तथा जगती । ३ । ५१ ॥

एकैन जाग्रेतेन पादेन चतुर्भिर्गायत्रैः । पादैः पञ्चपादजगती 'ज्योतिष्मती' नाम छन्दः भवति ॥

पुरस्ताज्ज्योतिः प्रथमेन । ३ । ५२ ॥

प्रैथमेन त्रैष्टुबेन पादेन, शेषैश्च गायत्रैः । पादैः 'पुरस्ताज्ज्योतिः' नाम त्रिच्छन्दः भवति । यथा— 'कृषी नो अह्यो देव सवितः' (१) स च स्तुषे सुधनोनाम् (२) । सुष्टु न इन्द्रे वर्द्धभि (३) नृंयेभि चर्षणीनाम् (४) चक्रं रधिम न यौयुवे' (५) (ऋग्वेद—८ । ८ । २७ मं० ४ पूर्वोक्तैव गतार्थत्वादितोऽप्यसंशयापनार्थमिदमुदाहरणम् । 'तथा जगती' इत्यभुर्वतनीनियम् । तेन जाग्रेतेन पादेन चतुर्मिश्रैः गायत्रैः 'पुरस्ताज्ज्योतिः' नाम जगती भवति । यथा— 'नमोवाके प्रस्रस्ते अध्वरे नरा (१) विविधक्षणस्य पीतयेः (२) । मायांतमक्षिणा गतं (३) मवस्युवौमर्ह हुवे (४) धृतं रक्षानि दाशुषे (५) ॥' (ऋग्वेद—६ । ६३ । ७ मं० ५

मध्येज्योतीर्मध्येमेन । ३ । ५३ ॥

१. वस्तुतस्त्वेकनेति 'पथ्या पञ्चभिरगायतैः' (३४८) इत्यतो गायत्रपादे प्रस्तुतत्वात् तथैव संबन्धः । तस्माद् गायत्रैणैकन पादेनाधिकरात् त्रिभिर्ह्रस्वैः पादैस्त्रिष्टुपात् 'ज्योतिष्मती' नाम-इति व्याख्यानमेव युक्तम्, 'ततो ज्यो येतोऽधिकः' ( ऋ० प्रा० १६१६६ ) इति शौनकीयमप्येवं सङ्क्षिप्यते । २. 'एकै न गायत्रेण पादेन त्रिभिरजंगतैः श्वशुषाद् 'ज्योतिष्मती' नाम । इति व्याख्यान्तरम् । ३. 'प्रथमेन गायत्रेण पादेन शेषैश्च त्रैष्टुबैस्त्रिभिः 'पुरस्ताज्ज्योतिः' त्रिच्छन्दः । यथा— 'मा छिदो रुक्मा मा वृथा मा रिषो मा (१) । मा सु म बलं विहुना मा प्रमोषाः (२) । भ्रुजां मा मं रीरिष आयुरम् (३) । नृचक्षसं त्वा हविर्भिर्विधेम (४) ॥' (तै० आ० ३।५।२ ४. द्वितीयचतुष्पादयोभ्योहेनाक्षरपूरितः । ५. 'गायत्रेण पादेन त्रिभिरजंगतैः' । यश् 'तामिरायांत् बृहणो (१) वं मे हवं विश्वस्यं विश्ववायसं (२) । इषं मांहिष्रा उडहूतमा नराः (३) याभिः क्रिं वावृधुस्सपुरा गंतम् (४) ॥ ( ऋ० सं० ६।२७।२

३ अथ्यायः ] छन्दःशास्त्रम् । २९

यैदा मध्यमलैष्टुभः पादो भवति, उभयनश्व द्वौ द्वौ गायत्रौ, तदा 'मध्येज्योति:' नाम त्रिष्टुप् भवति । मध्येज्योतिरिललक्समास । यथा— 'बृहद्रिरश्वे अर्चिंभिः (३) शुक्रेण देव शोचिषा (२) । भरद्वाजे समिधानो यंविष्ठ (३) रेवत्‌ञ्च्छुक्र दीदिहि (४) युम्नाव्‌क दीदिहि(४)॥' ( ऋगवेदे-अ० ८ अ० ६ व० २ मं० २)

'तथा जगती' इत्यवयवतन्नीयम् । तेन मध्यमेन जागतेन एकेन जागतेन मध्यमेन वृत्तेनोभयवत्कृतौ द्वौ द्वौ गायत्रौ, तदा 'मध्येज्योति:' नाम जगती भवति । यथा— 'यन्मे नोक्तं तद्ववत्ता (९) शंकेरं यदनुब्रुवे (२) । निशामतं निशामहे मथि व्रतं (३) सह व्रतेन भुयासं (४) बहुप्या सङ्गेमहि (४)॥' (ऋगवेदे-अ० ८ अ० ६ व० ९ परि० मं० ४)

उपरिष्टाज्ज्योतिरन्ल्येन । ३ । ५४ ॥

यैदा चत्वारो गायत्नाः पादा भवन्ति, अन्ते च त्रैष्टुभः, तदा 'उपरिष्टाज्ज्योति:' नाम त्रिष्टुप् भवति ।

१. यदा मध्यमो गायत्रो द्वितीयः पादो भवन्नि उनरतश्व द्वौ त्रैष्टुभौ [९], यदा वा पूर्वौ अनितमश्शेकलैष्टुभः [२], तदा 'मध्येज्योतिर्नाम त्रिष्टुप्' भवति । यथा— [१] 'स नो युवेन्द्रों जोहत्रः सखा (९) शिवो नरामस्तु पाता (२) । यः शंसन्तं यः शशमानमूती (३) पर्चन्तं च सुतुर्वन्तं च प्रणस्त्त (४) ॥' (ऋ० सं० २१६१२३)

[२] 'आवों रक्णयुमौशिजो हुबध्यै (९) घोशेण्व शंसमजुषन्नंशो (२) । प्र वः पूणे दावने आ॑ (३) अच्छां वोचेय वसुरन्ति मृधे: (४) ॥' (ऋ० सं० २१९१९५)

२. 'एकैन गायत्रेण मध्यमेन द्वितीयेनोत्तरतक्ष जगतातऽभ्या [१], प्रथमद्वितीयाभ्यां चतुर्थैन च जागतेन [२], 'मध्येज्योतिर्जगती' भवति ।' यथा— [१] 'यद्वा युजं मनवे सं मिमिक्षुः (३) रेवेक्वाणवसु बोधतम् (२) । बृहस्पतिं विध्वान्देवाँ अहं हुबे (३) इन्द्राविष्णू अभिख्या वा शुहेषसा (४) ॥' (ऋ० सं० ५८१३५२)

[२] 'तद्वां श्विना भिषजां रुद्रवर्तनी (९) । सरस्वती वयति पेत्वो अन्तरः (२) । अस्ति मृक्नानं मासरैः (३) । कारोतरेण दर्धतो गवां त्वाचि (४) ॥' (तै० ब्रा० २१६१४३)

३. 'यदा त्रयलैष्टुभः पादा भवन्ति, अन्ते च गायत्रस्तदा 'उपरिष्टाज्ज्योतिर्लिङ्गकृत्‌' नाम भवति ।' यथा— 'स इहलेचिदुभि तृणत्ति वाजं (९) मर्वीता स धत्ते अक्षिति श्रवः (२) । स्वे देवत्रा सदो पुरुवसो (३) विश्वा वामानि धीमहि (३) ॥' (ऋ० सं० ६७१३१५)

३०

काव्यमाला ।

यथा— 'सं वृत्रेभि: सैयमिनीं (१) गृहमक्षत्रुमालिनीम् (२) । प्रपद्योडहं शिवां रात्रिं (३) भुद्रे पार्श्वेशीमहि (४) भुद्रे पार्श्वेशीभ्यों नमः (५) ॥' (ऋग्वेदे-अ० ८ अ० ७ व० १४ परि० मं० ४)

१. 'हिओ:' इति व्यहेनाक्षरपूर্তिः । २. 'तथा जगती' इत्यचुरन्तनीमम् । तेनान्तेन गायत्रेण शेपेश्व जगतीर्लिङ्गम् । 'उपरिष्टाज्ज्योतिर् जगती' नाम भवति । यथा— 'अभिराजं गाविंधरं (१) प्रावृध्नः कर्ण्यं तृदस्युमाहवे (२) । अभि वसिष्ठो हवते पुरोहितः (३) मृळीकार्यं पुरोहितः (४) ॥' (ऋ० सं० ८।८।१४।१५)

'तैथा जगती' इत्यचुरवर्तनीमम् । तेनान्तेन गायत्रेण शेपैश्व गायतैश्वतुर्भिः 'उपरिष्टाज्ज्योतिः' नाम जगती भवति । यथा— 'लोकं पृण छिद्रं पृण (१) । अथो सीद शिवात्वैम् (२) । इन्द्रा त्वा बृहस्पतिः (३) । असिनू योनावसीदन् (४) । तयां देवन्तयाकिरस्वधुवा सीदैः (५) ॥' (यजुर्वेदे-तै० ब्रा० अ० ३ प्र० ११ अ० ६ मं० ३) इति त्रिष्टुप्छन्दस्संगतिः ।

३. 'तु अ' इति व्यहेनाक्षरपर्तिः । ४. अक्षराधिक्याज्ज्यायसि । एवमेवोत्तमे समास-घेयम् । ५. 'त्रिष्टुप्' स्तोमभत्यन्तरपदा । का तु त्रिता स्वात्? त्रीणेतरं छन्दः । त्रिदृश्र-स्तस्य स्तोमतीति वा । यत्रिरस्तोमभतत्रिदृश्रभत्स्वस्मिन् विशिष्टानुसारणानि प्रदर्श्यन्ते ।

सर्वानुरमणिकायां काव्यानाचर्योक्ता— 'पष्टं त्रिष्टुप् , चैष्टुभपदा [९] द्वौ तु जगतौ यसथा सा जगते जगती, चैष्टुमे त्रिष्टुप् [३] वैराजौ जगतौ चाभिसारिणी [३] नवकौ वैराजकैष्टुभश्र; द्वौ वा वैराजौ नवककैष्टुभश्रा विराट्स्थाना [४] एकादशिनकयोऽष्टककक्श विराड्रुपा [४] द्वादशिनक-योऽष्टककश ज्योतिष्मती [६] यतोऽष्टकस्ततो ज्योतिः [७] चत्वारोऽष्टका जगतिश्र महावृहती [२] मध्यं चतुर्थवमध्यो [९] आधा दार्शिकाविष्टकोऽक्षियः पड्द्युत्तरा, विराट्पूर्वो वा [१०]' (ऋ० सर्वा० ९) इति दशाविधालिङ्गटुमः.

[९] त्रिष्टुप्— 'कस्य नूनं कतुमस्यामृतांनां (१) मनः: अहूं चारुं देवेषु नामं (२) । को नो मध्रा आदितये पुनर्दात्‌ (३) पितरं च हृद्र्थं सुतं च (४) ॥' (ऋ० सं० ९।२।१३।१९)

३ अध्यायः

छन्दःशास्त्रम्

३१

[२] जगतद्विपाद्ा ९ त्रिष्टुप्—

'युपव्रस्का उर् त ये यूपव्राहा (१) ऋषालं ये अंशुयपायु तक्षंति (२) । ये चावंतो पचंनं सुम्भरं (३) न्स्युतो तेषामभिगूर्तिनं हवंतु (४) ।' (ऋ० सं० २१३८१९)

२ जगती—

'अस्मे भीमाय नमंसा समंध्वर (१) उभो न ऊर्जं आ भर्रा पन्थांसे (२) । यस्य धाम श्रवसे नामेन्त्रियं (३) ज्योतिरकंरि हरितो नायंसे (४) ।' (ऋ० सं० ९।४।२।३)

[३] अभिसारिणी—

'यो वाचा विवांचे मुभ्रवांचः (१) पूरू सहस्वासिंवा जवानं (२) । तत्तदिदं पाङ्ंयं गुणीगमति (३) पितेव यस्मैर्विशीं वानुङधे शवः (४) ।' (ऋ० सं० ६।३।९।५)

[४] विराट्स्थाना ९—

'स्वस्ति न इन्द्र्रो वृददश्रवा: (१) स्वस्ति नः पूषा विश्ववेदा: (२) । स्वस्ति नस्तार्यो अरिष्टनेमि: (३) स्वस्ति नो बृहस्पतिर्दधातु (४) ।' (ऋ० सं० ९६९६९)

२—

'धिष्वा शवः शूर येन् वृत्रं (१) सुवाभिनुद्दारुंन्मैणवारम् (२) । अपांवृणोत्यतरायीयं (३) नि संयुतः सान्ति दस्युरिन्द्र (४) ।' (ऋ० सं० २६६२६३)

अत्र कमस्याविकृततादन्येऽपि मेदा भवन्ति, तेषामुदाहरणानि (ऋ० सं० २।६।२-६) इत्यादौ द्रष्टव्यानि ।

[५] विराड्रूपा—व्याख्यानान्तरपक्षे ज्योतिष्मत्या गता ।

[६] ज्योतिष्मती—उदाहता ।

[७] ज्योति:—सभेदा पुरस्तादुदाहता ।

[८] महाज्योति:—उपरिष्टाज्ज्योतिषा गता ।

[९] यवमध्या—मध्ये ज्योतिरेव ।

[१०] पङ्क्त्युतरा, विराट्पूर्वा वा—

'समिन्द्रेहय गामनड्वहं (१) य आवहदुशीनराण्या अनः (२) । भरतामपु यद्रपो (३) ध्रौः पृथिवि क्षमा रपो (४) मो षु ते किडूना संमृल(५) ।' (ऋ० सं० ८९२३५)

नत्नेतादृशि त्रिष्टुप्छन्दसि विशेषमाह कात्यायनाचार्यः:—'बहुना अपि त्रिष्टुप् एतै- न्युदेश:' (ऋ० सर्वा० ३१०) इति । अस्यार्थस्तु—चित्रश्लोकत्वाद्वारिशदर्शनवे प्राप्ते सति वहुभिरक्षरैरैव आपि विराड्रूपादयत्रिष्टुप्यधिकरोक्तः। त्रिष्टुभ एव सुहः । एतेन पश्चाभिश्र-

तुभिंस्रिभिरिवाक्षरैरुना अपि ऋचांलङ्कृतिप्रसूक्तस्थाविष्ठुभ एव, न तु तासां ननृतपदित्वभु-रिकूपदित्नादि । यथा—

'अस्मा इदु त्यमुपमं स्वर्णं (१) भरास्म्यादूष्मास्येन (२) । मंहिष्ठमच्छोकितिमर्‌मेतनां (३) सुवृक्तिभिः सूरिं वावृधध्यै (४) ॥'

(ऋ० सं० ११४२७३)

(ऋ० सं० ११४२७३)

इत्येषा षडभिरऋैरुना अपि त्रिष्टुभ् वेद । इतिशब्दः प्रकारे । उद्देः सहेः । पूर्वोक्तप्रकारो बहूनेषु तत्तदधिकारे तदात्मके ससच्छन्दसु गायत्र्यादिष्वभिमत इत्यर्थः । तेन

'ग्रः ससकः पादिनिचृदिः'लेकविश्वकषरापि, 'मध्यमः षट्क्षेष्टितिनिचृदिः'ति च विंश-लक्षरापि गायत्र्येवालि सिध्यं भवति । समामनन्नित-हि—'न वा एकेनाक्षरेण छन्दांसि वियन्ति, न दाभ्याम्‌' (ऐ० ब्रा० ९१९९) इति । न वियन्ति अन्यतं न गच्छन्तील-

र्थः । हैकयोरुपलक्षणात्‌ द्वादशनेक्षरपि भवतीति । एतेन—'न्य९ग्वातोदवं वाति (१) न्यङ्कपति सूर्यः (२) । नीचीना मुख्या दुदुहे (३) न्यङ्भवतु ते रपः (४) ॥' (ऋ० सं० ९९२५९) इत्यस्या रूद्रशतकषराया अप्यनुष्टुभ्स्वमपि न्यास्यातम् ।

अथ दैववादः—प्रदर्श्यते—

[१] दैवी—'देवं रसम्मसि ।' (तै० सं० ११९१२१०)

[२] आसुरी—'खुधा पितृभ्यः पृथिवीविष्ठदृशः ।' (अथ० सं० ९८१४७८)

[३] राजापत्या—'देवस्य त्वा सवितुः प्रसवेऽश्विनोर्वाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्याम् । आाददे नारिरंसि ।' (शु० वा० सं० ३७९)

[४] याजुषी—'ऋभुक्षा असि म्रजापते रेतः ।' (तै० आ० ४।२।५)

[५] साम्नी—'ऋजो मित्रो वरुणः । पिन्वते डा: पीवरौमिषं कृणुहो न इन्द्र ।' (साम सं० पू० ५१२१७९)

[६] आर्ची—'ऋता असदन्त्सुकृतस्य लोके ता विष्णो पाहि पाहि युजं पाहि मां यञ्ज्ञुनियम्‌ ।' (तै० सं० ११९१९९)

[७] ब्राह्मी—'वि य औजौन् पृथिव्यी जायमान आ समूर्तमदधुन्तरिक्षे । तस्य त्वा देवस्य कुषसैतदागो य एवं विद्धांसं ब्राह्मणं जिनाति । उद्देपय रोहित प्रक्षिणीोहि ब्रह्मज्यस्य प्रति सुचं पाशान्‌ ॥'

(अथ० सं० १३।३।२२)

६. 'जगती जगतमं छन्दः । जलचरगतिवा, जलगल्यमानोड्स्र्जदिति च ब्राझ-णम ।' इति निरुक्तमू (७१३१९) । कात्यायनाचार्योंका यथा—'सप्तमं जगती, जगतपदा (१) अध्वरनयः स्वो च द्रौ मद्वासतोऽवहती (२) अशषकौ ससकः पद्को दशको नचकश्‌; षडष्का वा महापद्किः (३) (ऋ० सर्वा० ९० ) इति द्विविधा जगयः—

[१] तत्र जगती—प्रदर्शयिष्यते ( ४७ ) इत्यत्र ।

३ अध्यायः ] छन्दःशास्त्रम् । ३३

एकसिन्पादवके छन्दः शकुमती । ३ । ५५ ॥

यदेकः पञ्चाक्षरः पादो भवति, त्रयक्षर षडक्षरः, तदा 'शकुमती' नाम गायत्री । यथा—

['तिलो देवीबींधि (३) रेदःसंदुन्त्वहा (२) सरस्वती भारती (३) । मही गुण्णाना (३) ]' (य० तैत्तिरीयसंहिता—कां० ४ प्र० ९ अ० ८ मं० ९)

[२] महासतो वृहती—

'श्रा यः पुपो भालुना रोदसी उभे (९) घुमेनं धावते दिवि (२) । तिरस्तमों द्रश उम्यस्त्वा (३) स्थावास्वरुषो वृषा (४) अरुषो वृषा (४)_' (ऋ० सं० ४।२।१९)

[३] महापङ्किः—

'सूर्यें विष्मा संजामि (९) हतिं सुरावतो गृहे (२) । सो चिच्छु न म्राति (३) नो वयं म्राम्रा (ध) रे अंसि योजनं हरिष्ठा (५) मघवा चंकार (६) ।' (ऋ० सं० २।१९।५।५)

२—षडष्टका (३८९) इत्थंरोदाहता । दैव्यात्प्रायुकमेदोदाहरणान्वपि प्रदर्श्यन्ते । तत्र—

[१] दैवी—'प्रोष्णे न त्रायस्वेनम्‌' (तै० सं० ९।१।१२)

[२] आसुरी—'मघु त्वा मधुला करोत्व्‌' (तै० आ० ३।१८)

[३] प्राजापत्य—'हरिः पतङ्कः पिपरी सुपर्णः । द्विविक्षयो नमसा या पूर्ति । स नु इन्द्रः कामवरं ददातु' (तै० आ० ३।१९)

[४] याजुषी—'नमः श्वोभ्यश्च पशुपतये च ।' (तै० सं० ४।१।५।२)

[५] साम्नी—'त्रियं च वा एष सुंविदं च गृहाणामभिजाति यः पूरोंडतिथेररमाति ।' (अथ० सं० ९।६।३६)

[६] आर्ची—'बघ्नान देवं सक्तिः परमस्यां परावतिं शतिन पाशैर्यो अद्यौ । द्रेति यं च वयं द्रविणममत्तो मा म आकृ ।' (तै० सं० ९।१।९।६)

[७] ब्राह्मी—'आपो वा इदं सर्वं विध्यां भूतान्यापः । प्राणा वा आपः । पुष्कल्व आपोज्ज्ञानापो ये चापः सुप्रजादपो विराजापः स्वराडापः क्षत्रादापः । आपो ज्योतीरस्यापो यज्ञस्यापः सुत्यमापः सव्वा देवता आपः । भस्मेवः सुव्राप ओम्‌ ।' (तै० आ० १०।२२)

९. 'यदेकः पञ्चाक्षरः पादो भवति न्रयक्ष द्वादशाक्षरास्तदा 'शकुमती जगती' नाम छन्दो भवति ।' इति क॰ मु० पु० टिप्पण्यां लिखितपुस्तके च । २. इदं चिन्त्यमेव । एकस्य पादस्य पञ्चाक्षरत्वाच्च ह्यात्र विवक्षितम्‌ । तथा च लक्ष्यमपि—

९ 'युकेन मनसा वयं (९) देवस्य सवितुः संवे (२) । स्वस्त्ये चक्ल्ये (३) ।' (शु० य० सं० ९१२)

३८

काव्यमाला ।

छन्दोग्रहणे प्रकृते पुनश्छन्दोग्रहणं छन्दोमात्रप्रतिपत्त्यर्थम् । तेन सर्वेषु छन्दःसु पदा-

क्षरेकपादलक्षिताः शकुन्तती भवति' । इतरथा.ध्वानन्तरे सप्रत्ययः स्यात् ।

पदे ककुबती । ३१ ५६ ॥

एकस्मिन् पदक्षरे पादे, अन्येषु यथालक्षणमुपातेषु छन्दोमात्रं, ककुबती नाम ।

१-२ उष्णिहो यथा- 'युवीयं वक्क्यं (१) सुगन्व्यसिन्ध्र दधि़ नः (२) । होतॆव पूर्वाचित्तये प्राघरे ।' ( ऋ० सं० ६१९१८ )

३ अनुष्टुभो यथा- 'पितॆं नु क्षुत्रो॑मे (१) सहो घृमो॑णं हवि॑षीम्‌ (२) । यस्य॒

त्रितो॑ न्वो॑ज॑सा (३) वृ॒यं विप्रे॑भि॒ म॑द॑द्य॑त॑ (४) ॥' ( ऋग्वेदे-अ० २ अ० ५ व० ६ मं० ९ )

४ बृहत्यां यथा- 'वाश्र॑ष्प॒ते॒ भुव॑ा स्थ॒णां॑ (१) स॒त्॑र॒ सोम्या॑ना॑म्‌ (२) ।

उ॒प॒सो मे॑ता पुरो॒ य॑श्व॑तीना॑ (३) मिन॒द्रे॑ मुरू॒नी॒॑ स॒खा॑ (४) ॥' ( ऋ० सं० ६।२।२४।८ )

५ पङ्क्तौ यथा- 'अ॒भ्रे॒ त॒थ्व स्तु॑क॒द्यै॑ (१) दे॒वेष्व॑स्त्य॒प्य॑म्‌ (२) ।

स न॑ः स॒क्तो म॑नु॒ष्व॑द॒ (३) दे॒वान्य॑क्षि वि॒दु॒ष्ठ॑र॑ (४)

वि॒त्तं मे॑ अ॒स्य रो॑द॒सी॑ (४) ॥' ( ऋ० सं० १।२२।१३ )

६ त्रिष्टुभो यथा- 'वि॒श्वं॒ द॑दृश्रा॒ण॒ सम॑ने बहु॒नास॑म्‌ (१) । यु॒वांन॑ख स॒न्तं॒ प॑लि॒त॑म॒ (२) । ज॒ग॑र (२) । दे॒वस्य॒ प॒श्तो॑ काव्य॑ं महि॒त्वा॒धा॑सु॒मार॑ (३) ।

स म॒ ब्र॒ः सम॑नो॒त् (४) ॥' ( तैत्ति० आ० ६।३।३ )

७ जगत्या—यथम् ।

२. अत्र 'दकारो 'यरोऽनासिकेऽजुनासिको वा' ( पाणि॰ सू० ८।४।४५ ) इति छन्दसि पा॑सिकः । भाष्यायां तु यवादिगणे निपातनाव्‌ । ककुब्मती, ककुम्मती, इति क

मु.पुस्तके । तत्र—

१ गायत्र्या यथा- 'नि॒ य॒न्न॒ सृष्ट॑िह॒त्या (१) नि वृ॒त्रा हु॑ण॒धाम॑ह॒ (२) । त्वो॒तासो॒ न्॒यव॑ैत॒ा (३) ॥' ( ऋ० सं० १९१५२ )

२ उष्णिहो यथा- 'स्तु॒हीन्द्र॒॑ न॒य॑श्व॒ (१) दे॒न॒र्‌म॒॑ वाजि॑न॒ य॑म॒स॑ (२) । अ॒र्यो॑ ग॒य॒ँ म॑ह॒न्मा॑नु॒ वि॒ द्वा॑घु॒व॑ (३) ॥' ( ऋ० सं० ६।२।१९।२ )

३ अनुष्टुभो यथा- 'स॒ प॒र्य॑यो॒ महा॑ना॒म॑ (१) चेन॒ः कृ॒त्व॑मि॒न॑जे (२) । य॒क्ष॒ द्वा॑र

म॑न्त्स॒पि॒ता (३) दे॒वे॑पु॒ वि॑र्य॒ आ॑नु॒जे (४) ॥' ( ऋग्वेदे-अ० ६ अ० ४ व० ४२ मं० ३ )

४ बृहत्यां यथा- 'प॒र॒न्द्र॒॑ याहि॒ स॒त्व॑ (१) चि॒त्रे॑ण॒ दे॒वर॑श्मि॒ना (२) । इ॒षु॑द॒र्‌ न॑ पा

स्यू॒द॑र॒ँ स॑र्पी॒न्ति॑भि॒ (३) रा॒ सोम॑मि॒रु॑ळ सि॒कार॑म्‌ (४) ॥' ( ऋ० सं० अ० ४ अ० १ व० ९४ मं० ३ )

५ पङ्क्तौ यथा- 'असु॑द॒त॒ सु॑वी॒र्य॑ (१) मु॒त॒ स्त्रा॒श्रक्र॑य॒न्मू॑ (२) । दे॒वान॒ य॒ क्त्र॒ मन॑ (३) य॒ज्ञ॑मा॒तु॒ य॑ज्व॒नो॒ भुव॑त् ॥' ( ऋ० सं० अ० ६ अ० ६ व० ८ मं० ८ )

६ त्रिष्टुभो यथा- 'वि॒मे॑दे॒वा अ॑नम॑स्थ॒भिय॑ना॒ (१) स्वा॒म॒भ्रे॒ व॑र॒सि॑ त॒क्शि॑वां

स॒म्प्र॑ (२) । वै॒श्वा॑न॒र॑डव॒त॑त॒ये॑ न॒ोज॑म॒त्यो॑ (३) ड॒व॑त॒त॑य॒ नः॑ (४) ॥' ( ऋ० सं० अ० ४ अ० ५ व० ९१ मं० ७ )

३ अध्यायः ]

छन्दःशास्त्रम् ।

त्रिपादणिष्टमध्या पिपीलिकमध्या' । ३ । ५७ ॥

यदाद्यन्तौ पादौ बह्रक्षरौ, मध्यमोऽल्पतराक्षरः, तदाणिष्टमध्या सती 'पिपीलिकमध्या' नाम भवति । अयं अर्थः—आद्यन्तौ पादावष्टाक्षरौ, मध्यमऽच्यक्षरः, एवं त्रिपाद्यत्री पिपीलिकमध्या नाम भवति । एवं चतुरक्षरे पञ्चाक्षरेsपि मध्ये पिपीलिकमध्या सिध्यति । यत्कचित्त्रिप्राच्च्छन्दो लघुमध्यमपादं तत्त्वं पिपीलिकमध्यमुच्यते ।

निपरीतं यमध्या । ३ । ५८ ॥

आद्यन्तौ पादौ लघ्वक्षरौ, मध्यमक्ष बह्रक्षरः, सा गायत्री 'एवमध्या' नाम भवति । एवं मुष्णिगादिष्वपि योज्यम् ।

उनाधिकेनैकेन निच्छदुरिजौ । ३ । ५९ ॥

चतुर्विंशाक्षरा गायत्री एकेनाक्षरेण न्यूनन सा 'निच्छृदुरिति विशेषसंज्ञा लभते । एकेनाधिकेन 'भूरिक' इति । एवं मुष्णिगादिष्वपि द्रष्टव्यम् ।

१. 'पिपीलिकमध्येऽपसिमकम्' (नि० ७१३२१३) इते यास्कः ।

'नृभीयं सुमा नो हर्यतो (१) विन्चक्षणो (२) राजा देवः समुद्रियः' (ऋ० ७ अ० ५ व० ९५ मं० ९)

२ उष्णिहो यथा—'हरि॑ यस्य॒ स॒यजा॒ वि॒त॒न्त॒ ये (१) र॒भ्व॒न्ता न शेपा॑ (२) । उ॒मा॒ र॒ज॒ी न॒ क्रे॒षि॒ना॒ प॒तिर॑द्नू (३) ॥' (ऋग्वेदे-अ० ८ अ० ५ व० ३६ मं० २)

३ अनुष्टुभो यथा—'प॒र्य॒स्य॒ प्र ष्णु॒ वाज॑सातये (१) प॒रि॒ वृ॒ञ्जानि॒ सु॒क्ष॒णिः (२) । द्रि॒षत्स॒रथ्या॒ ऋ॒ग्वा॒ ना॒मे॒डय॑से (३) ॥' (ऋग्वेदे-अ० ७ अ० ५ व० २२ मं० ९)

४ बृहत्या यथा—'अ॒भि॒वो॒ वीर॑सन॒दृ॒शं॒ सदे॑षु गाय (१) गिरा॑ महा॒ वि॒च॒ेत॒सम् (२) । इ॒न्द्रं॒ न॒ाम शृ॑ण्वि॒नं॒ व॒च्चो॒ य॒था॑ (३) ॥' (ऋ० सं० अ० ६ अ० ८ व० ३ मं० ८)

२. गायत्री यथा—'स सु॑न्व॒थो॒ यो॒ व॒सु॒नां (१) यो॒ र॒थाम॒नेता॒ य॒ इ॒ळा॒नां॒ (२) । सो॒मो॒ यः सु॑क्षिती॒नाम् (३) ॥' (ऋ० सं० ७५१९३)

उष्णिहो यथा—'शु॒देव॒ः स॒महास॑ति (१) शु॒वो॒रि॒ नरो॒ न॒ मर्त्तः॒ स॒ मर्त्यैः॑ (२) । यं॒ ब्रा॒य॒ध्वे॒ स्वा॒म॒ ते (३) ॥' (ऋग्वेदे-अ० ४ अ० ३ व० ९३ मं० ५)

३. निच्छृद्वाय्या यथा—'अ॒भि॒मि॒श्लानो॒ म॒न॒सा (१) धि॒यं॒ स॒चेत॒ मर्त्यैः॑ (२) । अ॒भि॒मी॒धे॒ वि॒वस्व॑ति (३) ॥' (ऋग्वेदे-अ० ६ अ० ७ व० १२ मं० ७)

निच्छृदुष्णिहो यथा—'स ई॑धा॒नो॒ व॒सु॒ल्क॒विः (१) ऋ॒भु॒क्षे॒ण्यो॒ गि॒रा (२) । रे॒वद॒स॒त्य॒ प॒च॒णी॒ द्रि॒दि़॒हि (३) ॥' (ऋ० सं० ९१५१२१५)

निच्छृदनुष्टुभो यथा—'त्वे॑ष॒स्ते॒ भू॒म॒ क॒र्ण॑वति (१) दि॒वि॒ श्लो॒क॒ आ॒र्त्त॒वः (२) । सू॒रो॒ न॒हि॒ घृ॒ता॒ त्व॒ं (३) कृ॒पा॒ पा॒व॒क॒ रो॒च॒से (४) ॥' (ऋग्वेदे-अ० ८ अ० ५ व० २ मं० ९)

निचृदृहत्या यथा—‘बलं धेहि तनूषु नो (१) बलमिन्द्रानुष्ठुर् नः (२) । बलं तोकाय तनयाय जीवसे (३) तवं हि बलदा असि (४) ॥’

(ऋग्वेदे-अ० ३ अ० ३ व० २२२ मं० ३)

निचृत्तपड्या यथा—‘यच्छिदिन्द्र सत्त्यसोमपा (१) अनाशास्ता इव स्मासि (२) । आ त्वेन्द्र शंस्तयं (३) गोश्वश्रेष्ठं युभिष्ठं (४) सहस्रं तुभ्यिमघं (५) ॥’

(ऋग्वेदे-मं० ८ अ० १७ अ० १३)

निचृदृष्टुभे यथा—‘इुदन्न्त एकं पूर ऊ तु एकं (१) तूतियेेनु ज्योतिषा सं द्वि-श्वस् (२) । संवेरेने तन्वं३शुश्रुरोधि (३) प्रियो देवानां परमे जनित्रे (४) ॥’

(ऋग्वेदे-अ० ८ अ० १ व० १८ मं० ९)

निचृज्जगत्या यथा—‘आत्वक्तुमर्णवं शाकिनं नरं (१) गिरों म इन्द्रसुप्रयन्नि विश्रतः (२) । वाजेभिः पूर्भिदं तूर्णीमसुरं (३) धामसाचंमशिषाचं स्वर्विदम् (४) ॥’

(ऋग्वेदे-अ० ३ अ० ३ व० ९५ मं० २)

साङ्यायनसूत्रे तु—‘एकैकं द्वाभ्यामिल्येकं निचृद्, अतिरिक्के मुरिक्’ (शां० श्रौ० सू० ७१२७) इति विराड् ङ्काराजवपन्नेवान्तर्भविते ।

४. भुरिग्गायत्र्या यथा—‘पारे॑ शुल्कः सुनद्वर्थि (१) भैरवद्राज्ञ॑ नो अन्थसा(२)। सवाते॒ऽर्धे॑ पवित्र॑ आ (३)’

(कौ० सं० ४१५११७)

भुरिगुष्णिहो यथा—‘अप॑ यो॑रिन्द्र॑ः पापृ॑त॒ञ्जि (१) आ॒ म॒तों॑ न॒ शश्रम॑णो॒ वि-मीवान॑ (२) । जुहि॑भे य॒द्यु॑जे त॒विंं॒षी॒वान॑ (३) ॥’

(ऋ० सं० ८।२६।१३)

भुरिगनुष्टुभे यथा—‘तां सु॒ आ॒र्वा॒ह्व॑ जातवेदो (१) ल॒क्ष्मी॑मन्‍प॒ङ्गा॑मि॒श्री॒म् (२) । य॒स्यां॑ हिर॒ण्यं॑ विन॒देयं॑ (३) गाम॒भ्रं॑ पु॒रुष॑नाहम् (४) ॥’

(ऋ०सं० ४।३४ परि०२)

भुरिगवृहत्या यथा—‘आ न॒ः॑ सोम॒सु॒पं॑ द्रु॒व॑ (१) दि॒ीयानो॑ अश्वो॒ न॑ स॒ोतृ॑भिः (२) । य॒ं त॒ स्वधा॑वन्त॒स्व॑द॒यन्ति॑ घे॒नवः॑ (३) इ॒न्द्रे॑ क॒ण्वे॒षु॑ रा॒तयः॑ (४) ॥’

(ऋ० सं० ६।४१।४।५)

भुरिक्पङ्क्या यथा—‘देवी॒रापो॑ अपा॒णपा॑ (१) घो॒ व॒ ऊ॒र्मिं॒ह॒विष्य॑ (२) इ॒न्द्रा॑-य॒न्म॑दिन्त॒मः॑ (३) । त॒ इ॒न्द्रे॑भ्यो॑ दे॒वत्॑रा द॒त्त॑ (४) क्ष॒त्रप॑भ्यो॒ ये॒षां॑ भा॒गा॒ः स्व॒ (५) ॥’

(कौ० सं० ६।१७)

भुरिकृतिशुभे यथा—‘प्र॒ ऋ॒षु॑भ्यो॒ दू॒तमि॒व॑ वाच॒मि॒श्रां॑ (१) उप॒स्ति॑ते॒ श्वे॒त॒री॑ घे॒नुम॑इ॒ले (२) । ये॒ वात॑जूतास्त॒ुरण॒ीभि॑रे॒द॒वे (३) परि॒ य॒ञ्च॑ सु॒धो॑ अप॒सों॑ ब॒भू॒वः॑ (४) ॥’

(ऋग्वेदे-अ० ४ अ० ७ व० ९ मं० ९)

भुरिज्जगत्या यथा—‘हु॒यो॑ न॒ विद््॒याँ अ॒यु॑जि॒ स्व॒यं भू॑रि (१) त॒ व॒हा॒स्मि॑ मृ॒तर-प॒ीमव॑स्यु॒व॑स (२) । ना॒स॒त्या॑ व॒रि॑म॒ वि॒मु॑च॒ नाध्व॑तं पु॒नः॑ वि॒द्वा॒न् प॒शुः पुरु॑प॒त॑ (३) ऋ॒षु॑ नेषति (४) ॥’

(ऋग्वेदे-अ० ४ अ० ७ व० २८ मं० ९)

द्वाभ्यां विराट्स्वराजौ। ३ । ६० ॥

उन्नाधिकं षट्णमसुवंतते । द्वाभ्यामक्षराभ्यां न्यूनाधिकाभ्यां गायत्री यथाक्रमं विराट्-ट्-स्वराट्-संघा भवति। एवमुधिगादिवपि द्रष्टव्यम् ॥३

१. विराट्‌गायत्री यथा—'राजन्‌तमध्वरागां' (३) 'शोपामवस्य दीदिविम्' (२) । कवीनां स्वेःदमे (३) (ऋग्वेदेऽ-० ९ अ० ९ व० ३ मं० ३)

विराडुष्णिहो यथा—'स्वामिन्न मनीषिणः' (१) 'सुम्नाजे च वर्ण्णानाम्' (२) । 'देवं मतांस इन्धते संविदे' (२) ॥' (ऋग्वेदेऽ-० ३ अ० ९ व० ७ मं० ९ )

विराडनुष्टुभो यथा—'स्वामिन्न हविप्मन्तो' (१) 'देवं मतांस ईळते' (२) । मन्ये त्वा जातवेदसं' (३) 'स हव्य्या वोढानुषक्' (४) ॥' (ऋग्वेदेऽ-० ८ अ० ९ व० ९ मं० ९ )

विराड्‌वृहती यथा—'अम्ने विवस्वदुपसं' (१) 'श्रितं राधों अमर्त्यं' (२) । आ द्वायुषे जातवेदो वृधा त्वा (३) 'मध्या देवाँ उश्रुबुधः' (४) ॥' (ऋग्वेदेऽ-० १ अ० ३ व० २८ मं० ९ )

विराट्‌पङ्क्त्या यथा—'नूनं इदित रायें' (१) 'सागः सञ्चन्त स्रयः' (२) । उज्जैनि पादमिष्ठये (३) 'पाहि ष्टोमिष् स्वस्तये' (४) 'उत्‌तिष्ठि पूःसुनो नः बृधे' (५) ॥' (ऐ० सं० ४१९१५)

विराड्‌त्रिष्टुभो यथा—'इन्द्रं नमो ग्रुभायं स्वराजे' (१) 'सत्यधृप्माय तवसे-दवान्‌चि' (२) । अमिस्विन्नद्र वृजने सवंवीराः' (३) 'सस्मूरिमिष्टु दर्शतंनस्याम्' (४) ॥' (ऋग्वेदेऽ-० १ अ० ८ व० ११ मं० ५ )

विराड्जगत्या यथा—'यूयमसस्रथ्य धिपर्णाभ्यस्परं' (१) 'विद्रान्तसो विश्वा मयोभिर्जना' (२) । 'युभन्तं वाजं घृतय्नुसमुत्‌तम्' (३) 'मानो रुःचिम्रभस्त्वत्कृत' (४) ॥ (ऋग्वेदेऽ-० ३ अ० ७ व० ८ मं० ३ )

२. स्वराड्‌गायत्री यथा—'जोषा मवितुर्‌वस्य ते' (१) 'हरः शातं सुवाँ अहन्ति' (२) । 'पाहिनो हि चितुः परन्त्यः' (३) ॥' (ऋग्वेदेऽ-० ८ अ० ८ व० ९६ मं० २ )

स्वराडुष्णिहो यथा—'अधिना वृयं पंन्तृषदाञ्चन' (१) । 'महो द्रिवाऽभि॑तृतिभिः' (२) । 'तन्न्रायिणं नमो चाव्‌ता पृथि॑व्या॑न' (३) ॥' (छु० य० २८१२)

स्वराडनुष्टुभो यथा—'यस्ते रपः स्कृणोति यस्ते अंशु' (१) 'ररक्ष यः पूरः मृचा' (२) । अरं द्रेवो हवृदुपतिः' (३) 'सं तं सिन्चन्तु राधःसे' (४) ॥' (ऋ० सं० ७६१२५१३)

स्वराड्‌वृहती यथा—'प्राणदा अपानदा च्यानन्दः' (१) 'नैँचोंदा वरिवोदा' (२) । 'अन्याँस्ते अस्मत्‌तपन् हुस्तरयः' (३) 'पावृको अस्मद्रि॑दिवो भव' (४) ॥' (छु० य० १७१९५)

आदितः संदिग्धे । ३ । ६१ ॥

यदा षड्जाद्यात्मकं छन्दो भवति, तदा किं प्रतिपत्तव्यम् ? किं गायत्री स्वराड्? उतोष्णिक्वराड्? इति । एवं संदिग्धे सति छन्दस्याद्भूतात् पादादिर्‌गण्यः कर्तव्यः । यदि प्रथमः पादो गायत्र्यास्तदा गायत्र्येवासौ । अथोष्णिहस्तदोष्णिग् इति । एवं सर्वत्र ॥

देवतादितश्च । ३ । ६२ ॥

इदमपरं निर्णयानिमित्तमुच्यते । संदिग्धे छन्दसि देवतादेश्व निर्णयः कर्तव्यः । 'आदि'ग्रहणं स्वरादिपरिग्रहार्थम् ॥

स्वरादुपक्रम्या यथा—अयाक्षाम्रेऽस्वनंभ्राजत्कशीरश्र (१) सुल्यमिश्रमया अस्ति (२) । अथासावच्यसा ऋतौ (२) धया सन्तं हव्यमोर्हिषे (४) धया नो देहि मेधजम् (५) ॥

आश्व० श्रौ० सू० १११११२

स्वराद्वृत्तेःपुभो यथा—'इन्द्रासोमा परिं वां भूतु विश्वतः (१) हयं मर्तिः ककुत्स्थैव वाजिना (२) । यां वां होतारं परिहिनोर्मि मेधये (३) मा ब्रह्माणी नुपतीव जक्षितं (४) ॥'

ऋक्वेदे-अ० ४ अ० ७ व० ६ मं० ९

स्वराड्जगत्या यथा—'आरोहन्तं दशरथशाकरेषु (१) । ऋतूनेवाऽऽयुषा वचैसा सह (२) । ज्योगजीवन्तुत्तरा सुत्तरा समाम् (३) । दशोभि:सह पुणेसां युजं यथा यजै (४) ॥'

तै० ब्रा० १।२।१।३४

३. 'स्वराड्‌दैव तच्छन्दो यत्किञ् चतुष्कलिपादकषर्म' (सं० ब्रा० ११९) ॥

एष्ठि श्रुतिस्थ-च्छन्दुप्परा । विशेषण राजत इति विराट् । स्वेनैव राजत इति स्वराट् ।

'योऽभीक्ष्णमग्नौ हुविषा सपऱ्या (१) दैवद्रीचा मनसा यो घृतंन (२) : तस्य व्रतं रक्षतं पूतमंहसो (३) विद्धो जनान्यू महि शमं यच्छतम् (४) ॥'

ऋ० सं० १६२१२

इतीयं षट्त्वत्वादर्शदर्शा किं निष्ठुप्स्वेराट्? उत जगती विराट्? इति सन्देहे प्रथमा-पादसैकादशाक्षरत्वाद्वैषम्यवेदितु दुरार्यम् ।

२. 'भवख्येव शेषये छन्दसां दैवतेनाध्यवसायः, यथो—'तं स्वादिष्ठा-' (ऋ० सं० ३।५१०१८) इत्यनुष्टुप्‌पिण्डोः । सं० ३।५।१०५) 'शिवा नः सुक्या-' (ऋ० सं० ३।५१०१८) इत्यनुष्टुभुषिण्डोः । मे ये 'घृतं न पूतं-' (ऋ० सं० ३।५१०१६) इति षड्‌डिशालक्षरे दै ऋचा दैवतेन स्वराड्जौ । गायत्र्यावध्यवसीयेतें, न विराजात्वपिण्डोः ।

न्वटः ( १७३० ) ।

३ अध्यायः ]

छन्दःशास्त्रम्

छन्दःशास्त्रम् । ३९

कस्य छन्दसः का देवता, यथा निर्णयः कर्तव्यः ? इत्यपेक्षायामिदमुच्यते—

अग्निः सविता सोमो बृहस्पतिरिमित्रावरुणाविन्द्रो विशेदेवा देवताः । १ । ३ । ६३ ।।

गायत्र्यादीनां जगतीपर्यन्तानां यथाक्रममश्र्यादयो देवता वेदितव्याः । तत्र सन्दिग्धे छन्दसि यदग्रेयं, तदा गायत्री । यदि सावित्रं, तदोष्णिग् । एवं सर्वत्र । वैदिकैरेव

१. मित्रावरुणौ विराजो देवते, न पङ्क्ती । अत्रोदेषकमाहुसारेगा (छं० शा० २।१५) गायत्र्यादिछन्दःसमके पञ्चमस्य पङ्क्तीश्वरे तत्र तहेवताया एव वक्तव्यत्वेडपि, तत्स्थाने विराड्देवतोकि: पङ्क्तिविराजोश्वतारिसदृशकरत्वाविशेषेऽपि 'अक्षराण्येव सर्वत्र निमित्तं बलवत्तरम् । विद्यादिप्रातिपदिकानां पादद्वयत्नकारैक्याम् ।' (ऋ० प्रा० १।३५) इति शौनकोक्तंरम् ।

कोकिलबादमेधाभिप्रायेण, उपजीव्यश्रुतियाज्ञांनुसारेणैकपरतया चेति ज्ञेयम् । तथा चैतन्मूलं लभ्यतौ मन्त्रौ दृश्येते—अङ्गैगौण्यन्वभवत्सयुग्भोषण्यहयां सविता सम्बभूव । अनुष्टुभा सोमं उक्थैर्मेहस्थान बृहस्पतेर्द्रुहूती वाचमावतत् ।। विराजं मित्रावरुणयोरभिश्रीरिन्द्रस्य

त्रिहविह भागो अहन् । विभ्राजं देवाँ अजगत्य विवेशु तेनं चाछुम ऋषयो मन्य्याः ।।' (ऋ० सं० ८।१०।४-५) इति । कात्यायनस्तु श्रुक्कयजुःश्रवणानुक्रमणीकार्याम्—

'विराजो मित्रः स्वराजो वरुणः' (४९९०) इति विशेषमाह । 'पङ्क्तेर्वरुणः' इत्यपि तत्रैव दृश्यते, परं भगवता शौनकेन पङ्क्तिं प्रकृत्य 'सा तु वासवी' (ऋ० प्रा० १७१२२) इत्युक्तत्वात्, अनुपदमेव वरुणस्य विराड्देवतात्मकाभिधानाच्च 'वसवः' इत्यस्य स्थाने 'वरुणः'

इत्युक्तत्वात्, अनुपदमेव वरुणस्य विराड्देवतात्मकाभिधानाच्च 'वसवः' इत्यस्य स्थाने 'वरुणः' इति लेखकप्रमाed एवति सम्भाव्यते । 'छन्दसां देवता: कमात् । अग्निः सूर्यः शशी जीवो वरुणश्वेन्द्र एव च ।। विशवेदेशाख-' (३३०१९) इत्याप्रेयसंवादाच्छासामेदेन वा व्यवस्था । वासवी वृहदेवता । जगत्या देवता अवयुत्याह साङ्कायनब्राह्मणम्—'वा-

सवं बृहस्पतिं वैष्णवमिति शंसति, जगती वा एतेषां छन्दः' (३।१२) इति । अन्येषाम-

पि छन्दसां देवता आह शौनकः—'प्राजापत्यास्वतिक्छन्दसां, विछन्दसां यजुदैवता । द्विपदा पौरुषं छन्दो, ब्राह्मी त्वेकपदा स्मृता ।।' (ऋ० प्रा० १७१३-२६) इति । अत-

जगत्यादीनि छन्दांसितच्छन्दः शन्दनेोच्यते । विछन्दसां अवान्तरमेदाः पदपकूष्या-

दय' इत्युच्यते । ऋषिप्रणीये त्वन्या एव देवता उच्चाः—

मायुर्यो देवता बहिविश्वेदेवस्योष्णिह ।

द्रुह्या देवता सूर्यो बृहस्पतिरनुष्टुभः ।

अश्विना देवता पङ्क्तीष्ठुभमख सुधाकरः ।

उजगतीछन्दसः प्रोक्तो देवता नाकनायकः ।।

पृथ्वी विराडछन्दसः स्वात्ककुदस्तु त्रिविकमः ।

वकरुद्रातछन्दसस्तु केचित्तद्व हरिं विदुः ।।' (में० म० बि० ११).

इति । तत्र मूलं सङ्ग्रयम् ।

छन्दःश्रु निचुदुरौजौ, तथा विराट्स्वराजौ च दर्शयते; न लौकिकेषु । मतो लौकिकेषु संदेहाभावात्तत्स्वरूपाभूता देवलादयो नेग्यन्ते ॥

स्वरा: पद्जर्षिभगान्धारमध्यमपञ्च्रममधैवतनिषादाः । ३ । ६४ ॥

स्वरा गायत्र्यादिषु कमेण दृश्यन्ते ॥

सितसारङ्गपिङ्गाकृष्णनीललोहितगौरा वर्णाः । ३ । ६५ ॥

गायत्र्यादिषु कमेण वर्णा वर्णनिरूपणायैवमत्समासेनिधीयन्ते ॥

आश्रिवेश्यकास्यपगौतमादि(ङ्गिरस)भार्गवकौशिकवासिष्ठानि गोत्राणि ३ । ६६ ॥

१. एतद्ग्रे-‘ह्रयमान्यतिच्छन्दांसि’ ३।६७

रोचनाभाः कृतयः ३।६८ अनुक्तानां कामतो वर्णा इति ३।६९

इति सङ्ग्रयः स्पष्टत्थमेव ।

हलायुधीयमस्त्युपपत्तत्प्रतिपादनमव्यास्यार्नं च ‘द्वाभ्यां’ (छे० शा० ३।६०) इत्युपलक्षणार्थत्वेन कियाद्यूनाधिक्षेपवतिच्छन्दसदृशु निर्धार्यका(का)नन्तरापेक्षासत्त्वात्, ‘यच्छन्दसां वेद विशेषज्ञ इति वातपित्रोरभूतापि च त्रैष्टुभाजागतानी । सर्वाणि रूपाणि च भजितो यः स्वर्ग जयलेभि तथामृतत्वम् ॥’ ( ऋ० प्रा० १८।४६ ) इति विशेषज्ञानश्रेयोहेतुत्वसरणात्,

एनत्सूत्रत्रयलागे च प्रलघ्यायसमाप्ति हेत्यमनेतिशब्दभावेनात्र तृतीयाध्यायसमाप्तिनिर्णयात्, अविच्छेदेनवेदिकाध्ययनपरम्परया ‘गोरोचनाभाः कृतयो ह्यतिच्छन्दो हि स्यामलम् ।’ ( ३३०१२२ ) इत्यग्रिपुराणेऽप्युवादर्शनेन चास्य मौलिकत्वनिश्चयात्,

आर्षश्रुतदूषणेऽपि ‘यः प्रवर्त्तां श्रुति सम्यक् शास्त्रं वा मुनिभिः कृतम् । दूषयत्यनभिज्ञाय तं विद्याद्रह्मघातिनम् ॥’ (म० भा० अनु० २४८ ) इत्यादौ महादोषस्मरणाच्चातिसाहस-

मात्रम् ॥

अत्र विशेषः-प्रातिशाख्ये-‘अरुणं स्यामगौरें च वर्णं नै कुलं तथा । पृक्षिवर्णं च वैराजं निचृच्कमावं गुरुद्रुरिक् ॥’ ब्रह्मसामग्यजुषुच्छन्दः कपिलं वर्णतः स्वतम् । ( १९।२८-३२ ) इति । अरुणं प्रातःस्नावर्णं पाटलम् । तस्यां कृष्णवर्णोऽतिच्छन्दः । गौरें सिद्यार्थवर्णं विच्छन्दः । बहु कपिलवर्णो द्वैपदं छन्दः । नडुलवर्णमेकपदं छन्दः ।

तत्र कमेणैव नीलत्वं सिद्धम् । न सिध्यति; कथं? एतास्वपि विराजः,-अनुष्टुबेका, पाद्क-

रेके, द्वाभ्यां नूना चैकः । तत्र पूर्वयोरनीलवर्णः, अस्याः पृक्षिरिति वेदितव्यम् । एवमपि कल्पनेऽत्रदृश्यवसीयते-पञ्चेयोर्नीलः, अस्याः पृक्षिरिति । निचृदुरौजोर्न्यूना(धिकयो)ऽधिकः ।

परेन्दसार अस्याः पृक्षिर्गार्तौ, परिरोषादितरयोर्नील इत्यधवसीयते । पक्के कमात्पृथ्वरेव विराजो नेग्यन्ते मन्यन्ते । श्यावं कुर्मद्विपितपत्रवर्णं निचृद्रवति । विध्रमवदुरिके भवति ।

गयक्रियादीनां क्रियैतानि गोत्राणि भवन्तीति वाक्यशेषः। आत्र 'रोचनाभाः ऋतवः; स्यामान्यतिच्छन्दांसि', इत्येवमादिकमधीयते तत्र छान्दसः। तथोक्तमप्यते 'ऋतीनस्मृति-च्छन्दांसं च निश्चयैर्जोविंराट्क्षरराजोषि प्रदेशाभावाद क्रियासक्तिं संशयः, यस्य निर्णयानिमित्तं वर्णोंऽन्यासः क्रियते। तदपि ऋषिदेवताक्षराणां ज्ञानादि श्रेयस्मिच्छन्ति छान्दसाः॥

इति भट्टहलायुधकृतायां पिङ्गलच्छन्दोऽलङ्कारतत्त्व ततीयोऽध्यायः।

बृहणः सामर्ग्यजुषां च छन्दो वर्णेतः कपिले जटाकलापसूर्यरश्मिवर्णं स्वतन्त्रं ।।ऋत्सु-वृत्तमाभ्यम्॥

छन्दसां धातवोऽप्युक्ताः साङ्ख्यायनारण्यकेऽस्मानं जागतमयखेदुषुं लोहितौ-पिणाहं सीसं काकुमं रजतं स्वराज्यं शुचिर्ण गायत्रं' (ऋ.१.१६) इति। एवमन्यदप्यति-च्छन्दसां स्वरादिग्रन्थान्तराज्ञेयम्। विस्तरभयात् संक्ष्रीयते।

ननु भगवता पिङ्गलाचार्येण कृतो योऽयं देवतादिनियमः, स किं विधिनियमोऽनुवादार्यों वा,?। नायः, तस्येदादुक्रमणिकारैः स्मृतिकारैश्च सहितास्मभ्राणां कर्मकाण्डी-यमश्राणां च देवतादीनां विहितत्वेनापूर्वत्वाभावात्। किंच 'गायत्न्या: सविता जातक-दसः' 'त्रिष्टुमोऽभिदेवता' इत्यादिना, तत्तद्गायत्नीतीनां च सर्वेषां साङ्गं चैव सजातप्तिः। गायत्न्यादिनि-रूपणानात्। यथाह संर्तवेः- 'याथातथीं च सर्वेषां साङ्गं च सजातप्तिः। न च त्रिष्टुप् च जगती चैव छन्दांस्येतानि सप्त वै। अभिवायुतथाः गायत्रीहृद्यृहत्पङ्क्तिरेव च ॥' त्रिष्टुप् च जगती च छन्दांस्येतानि सप्त वै। इन्द्राद्रि विद्वेविदेवाद्रि देवता: समुदाहता:।। इति। नापि तृतीयः, निष्फलत्वाद्विरोधापातात्।

अत्रेदमवधेयम्-येषां मन्त्राणां छन्दो देवतादिलि नोपलभ्यते, अपि तु विराट्स्वराद-दिलक्षणद्वयलक्षितत्वेन 'गायत्र्यपिनरस्मयम्' 'उप्णिगनुष्टुभ्याम्' इत्यादि संशयो भवेत्। तत्रायापादेन क्रचिदेवतादिम्यक्ष विरोषः परिहरणीय इत्यभिप्रेता-यं 'आदितः सङिधे' (पि. सू. ३.१६) इत्यादि नव सूत्राणि विधितानि, इति ! एतेषामुदाहरणानि बहुधा वेदशास्त्रानामुपलभ्यन्तेऽभियुक्तैः। यथु- 'शक्रमुं विजानी-याषीचं लोहितमेध च । श्यामं तु स्वरितं विद्यादमित्रपुछस देवता।। नीचे से ऋषि-यात्करिते सविता भवेत्। उदात्तं ब्राह्मणं क्षत्रियमेव च ॥ चैर्ष्य तु स्वरितं विद्याद्विद्युद्दार्त तु भार्गवम्। नीचं गायत्नममिहरुग्नाय तु स्वरितं विदुः।। विद्युद्देवता गायत्री नीचं त्रिष्टुभमेव च । जगतं स्वरितं विद्यादेवमेव नियोगतः ॥ गान्धर्ववेदे ये प्रोताः सम वडवादयः स्वराः।। उचौ निषाद-दगान्धारौ नीचावृषभमध्यमौ।। इति याज्ञ-वल्कीयचिकित्सोफेशितयो लोहितो वर्णः, सोमो देवता, ऋषभद्वेवतो स्वरौ, गोसंमकवि:। जगत्या: स्वरितो वर्णः, सविता देवता, पड्जमध्यमपञ्चमः स्वरः, गायत्रेष्टिरिलादिभिः पिङ्गलेक्षनानैक्यं; तदपि शास्त्रमेदेन परिहरणीयम्।

चतुःशतकृति: । ८ । १ ॥

नतुरधिकं शतं चतुःशतम् । मध्यमपदलोपी समासः । अथ वा चत्वारि च शतं च तु:शतम् । द्वन्द्वसमासः । कर्मधारयस्तु नेष्यते । तत्र चतुःशतानोति प्रामोति । यत्न चतुःशतमक्षराणां संज्ञा भवति, तत् 'उक्तकृति:' नाम छन्दः । यथा—

छागस्य हविषः आत्तास्मृत् (९) मन्ध्युते मेध उद्धृतं (२) पुरा द्वेषोऽनस्यः (३) पृथ भौरवेष्या गृंभी (૪) घस्तां नूनं (૫) ध्वासे अज्ञाणान् यच्चमप्रथममानाझृ (६) अराणाझृ शतुद्रियाणाम् (૭) अभिष्वतातानां पीवोपवसानां (८) पाथ्रृत: अंगित: (९) शितामृत: उत्सादृत: (१०) अन्नन्दसादवस्ततानां (११) करंत पवाशिनां (१२) जुक्षेतांझ हविः (१३)॥ (यजुर्वेदे—अ० २१ मं० ४३)

चतुरशतरस्लयदुक्ते: । ८ । २ ॥

चतुःशताक्षराच्छन्दसः कमेण चतुरशतरः संख्याविशेषोऽस्य लस्यते । एतदुकं भवत्युक्तेरारभ्य चतुरभिश्रुभिरक्षरैर्न्यूनतोऽनि छन्दांस्यन्यस्मिन् स्थापयेत्, अश्र्चतुर्थवारेशदक्षरं यावत् ॥

तान्यभिसंख्या प्रेष्य: कृति: । ८ । ३ ॥

तान्तुकृतिरनन्तराणि छन्दांसि अभिसं-चि-आड्-प्र इत्येतेभ्यः पराणि 'कृति'संज्ञानि भवन्ति । तत्र शताक्षरं छन्दः 'अभिकृति:' । यथा—

'देवो अप्सि: स्विष्टकृत् (९)। देवान्यक्ष्यधायाय्यम् (२) । होताराविन्द्रामभिनां (३) । वाचा वाचं सरस्वतीम् (૪) । अभि॑ष सोम॑ स्विष्टकृ॑त॒ (૫) । स्विष्ट इ॒न्द्र: (६) । सविता वरूणो भिषक् (૭) । हृ॒द्यो देवो वनस्पति: (८) । स्विदा देवा आज्यपा: (९) । इ॒ड्यो अभिरू॑पिनां (१०) । होतां होतृ॑ स्विष्टकृत (११) । यज्ञो न दर्श॑द॒द॑ि॒न॒त॒न्म् (१२) । इ॒र्ज्ज॒म॒प॒चि॒ति॒ स्वधा॑म् (१३) ॥' (तैत्तिरीयब्राह्मणे—अ० २ प्र० ६ अ० १४ मं० ११)

षण्णवलक्षरं सक्तृतिः । यथा—

'देवो अप्सि: स्विष्टकृत् (९) । सुद्रवि॑णा मन्द्रः कविः (२) । सुत॑र्म॒न्न॒मा यु॒जी होत॑ा (३) । होत॑ु॒ह॒तो॒त॒र॒य॒ज॑न्॒ (૪) । अभि॑ य॒न्न॒ दुव॑ानि॒याद॑ (५) । य॒ज्ञ॒ आप॒ प्र॑: (६) । ये॒ते हो॒त्रे अ॒म॒त॒स॒त॒ (૭) । त॒ा॒ꣳ स॒ꣳसृ॑ज॒ी॒ꣳ हो॒त्रा॒ꣳ दे॒व॑ग॒र्म्मा॑ (८) । द्वि॒वि

१. उत्कृत्यादिकृतिपर्यन्तानामुदाहरणानि श्रीमता हलायुधेन न दर्शितानि, अतस्तानि न्निक्रमभाध्योपलभ्यानि, अन्यत्र सुप्रसिद्धानि च सर्वोपकृतये श्रुतिमध्येड्स्साभिर्निबन्धातान्नि ।

२. 'कृति: प्रकृतिराकृति: । विकृति: सकृतिद्वैव तथातिकृतिरकृतिः ॥' ( नार० पु० पू० ५११३२ )

देवेभ्यो यजमेरयेमम् (३) । स्विष्टं कृचाम्रे होतारं: (१०) । वसुवेनं कुलुङ्खेवस्य नमो याके वीरिहि (१५) ॥' (तैत्तिरीयब्राह्मणे-आ० ३ अ० ६ अ० १४ मं० १)

द्वानवक्शरं विकृतिः । यथा— 'डुमे सोमाः ञरामणः (९) । छागैनं मेधकंबृंहैः सुता: (२) । र्वैपैर्न तोकममि: (३) । लाजैमे हसन्तः (४) । मदवा मासरेणं परिष्कृता: (५) । शुका: पयसन्नोऽमृता: (६) । प्रस्न्थित वंर मद्युश्रुतः (९) । तानऋषिना सरस्वती (८) नॄन् सुनुसर्मा वृत्रहा (९) । जुषन्तॆ सोम्यं मधु (१०) पिवन्तु मदन्तु वियन्तु सोम्यं (११) ॥' (तैत्तिरीयब्राह्मणे-आ० २ प्र० ६ अ० ११)

अथाशीतियक्षमालाकति: । यथा— 'तच्छुन्देवंवहिंत (३) पुरस्ताच्छुकमुचरतल् (२) । पच्येमं शारदः शरत् (३) । जीवे॑म शरदः शरतं (४) नन्द्राम शारदः शरतं (५) मोदेम शारदः शरतं (६) भव्वाम शारदः शरतख़ (७) शृणवाम शारदः शरतं (८) प्रभ्वाम शारदः शरत् (९) मर्जीताः स्वाम शरदः शरतं (१०) ज्योक्स सूर्यो हसौ ॥' (तैत्तिरीयारण्यकेऽ-प्र० ४ अ० ४२ मं० २२.

चतुरशीतियक्षरं प्रकार्तिः । यथा— 'अपिक्षि॒ मा मन्युक्ष मन्युपरतयक्ष मन्युयुत्तेम्यः (३) । य पापेष्यो रक्षन्ताम् (२) । यदक्षा पापंमकार्षं (३) । मनसा वाचा हस्ताभ्याम् (४) । पद्यांसुदरेण शिशा (५) । अहस्तद्वचुनं हृदु (६) । यद्विन्द्रि॑ कुर्तिं मति (९) । इ॒द॒ह॒ मा॒म॒म॑त्य॑यो॑त॒स॑ (८) । सत॑ये ज्योति॒षि जुहोमि स्वाहा (९) ॥' (तै० आ० प्र० १० अ० २४)

प्रकृत्या चोपसर्गवर्जित: । १४ । ८ ॥।

उपसर्गेण वर्जित: छुद: कॄतिशब्द: प्रकृत्या स्वरुपेणैवावतिष्ठते । तेनैतदुकं भवति—अशीतिलक्षरं छन्द: 'कृति:' नाम । यथा—

९. कात्यायनेन वतिच्छन्दसां पादनियमविशेष उत्क:—‘पादा अतिजग-त्यास्तु ज्यो द्वादशाका: परै ॥१॥ अतिशाकरपदै र्द्वावादित: पोङ्गराक्षरै । जगतोऽथाष्टका वृष्टि-पादा: पोङ्गराकारय: ॥२॥ अष्टकौ चोत्यष्टिपदौ जगतौ चाष्टकारकाय: । जगतोऽथाष्टकस्याथ धृ्तिपदौ तु जगतौ ॥३॥ पादार्कयोडशकस्याथ पो-डशका जगतस्तथा: ॥३॥ ज्यो-डशकैर पदै र्वा । अतिशाकैरप्यथाष्टका दिस्थिरो हो पादै र्जगतौ तत: ॥४॥ पादार्कया डशका जगतोऽथाष्टकसरकावपि । पर॑: सप्तपदादस्तु प्रसड्जातखयमी-रिता: ॥५॥' इति । शौनकोडप्याह—'सं्यतिच्छन्दसां पाद एकोत्तरपण जगतात् । पोङ्गराक्षरपर्यै॑ता एक्षावादशदाक्षर: ॥' ( ऋ० प्रा० १७१८ ) इति । एक एवाष्टाद-शाक्षर:—'उभि॑ स॒ं देवं॑ सवितारम॑षोम॑ण्यो: कॄविकॄतु (१) म॑नचामि सु॒त्य॑स॒वं रक्षास॑मि प्रियं सु॒ते॑ कॄवि॑म् (२) । ऋ॒ध्वा॒ य॑स्याम॑ति॑भि॒ आ॑दिदे॒शु॑त॒स॑र्वी॑म॑नु (३) हिर॑ण्यपाणि-रमि॑मी॑ष॒ सुक॑र्‌न्: कॄपा स्व: (४) ॥' (आश्व॰ श्रौ॰ सू० ४६ शु० य० ४२५)

काव्यमाला ।

'देव इन्द्रो नराशंसं (१) शिवरत्थसिवन्ध्युरो (२) देवमिन्द्रं सवर्धयत् (३) । इातं शिलिप्रुष्टामाहिंत: (३) सहस्रं प्रववंत ते (y) मित्रावण्णेदस होत्नमहंतो द्रतं (६) बृहस्पतिः स्तोत्र (७) मृडिनाध्वर्यं व (c) वसूचने वसुधेयस्य वेतु यज् (९) ।' (यजुर्वेद—अ० ३८ मं० १९)

धृत्या‌ष्टिशकारीजगत्यः । ८ । ५ ।।

कृत्तरधृत्या‌ष्टिराट्: शंकरो जगत: शबब्दा: ऋमेण व्यवस्थापनीयाः ।।

पृथक्स्पृथक्पूर्वत एतान्येवैषाम् । ४ । ६ ।।

एपां धृत्यादीनां पूर्वत: पृथक्स्पृथग्गतेनैव शबब्दरुपाणी विन्यसेत् । पृथक्सृपृथग्प्रपहणं प्रत्येकं पूर्वत्नज्ञानार्थम् । अन्यथा हि तसूदयपूर्वत्वलमेशां स्वात् । तेनायमर्थ:—धृतिप्रत्येकं शब्दात् पूर्वं धृतिशब्द:, अष्टिशब्दात्पूर्वमष्टिशब्द:, शंकररीशब्दात्पूर्वं शंकररीशब्द:, जगतीशब्दात्पूर्वं जगतीशब्द: ।।

द्वितीयं द्वितीयमतितः । ४ । ७ ।।

अत्र द्वितीयं द्वितीयं शबब्दरुपमतिशब्दात्परत: प्रयोगकव्यम् । एवं सत्युप्तरेपां छन्द:सामेताः संज्ञा: कमेण भवन्ति । तत्र घडससत्यक्षरमतिधृति: । यथा—

'स रे हि ऋभवो न मर्तेषु माविप्रासु (१) रमेश्वतीभूषिराविणु (२) राविनक्षुध्नि: (३) । आदर्द्रुग्यान्याददि (४) युज्ञस्य केतुरहंहा (y) । अर्ध स्वाङ् हर्षींवतो हर्षीवत्तो (६) विध्रे यपन्तु पन्थां (७) नर: । धूमेन पन्थामे (c) ।' (ऋग्वेदे—अ० १ व० १३ मं० ९)

द्वासमत्यक्षरं धृति: । यथा—

'अवस्मह इन्द्र दाधि हि शुध्री न: (१) शुशोचु हि धौ: क्षा न मरीषा अद्रिव: (२) घुणाण भीषां अद्रिव: (३) । शुशिमन्‍स्मो हि शुचिमभि (४) वृधे हव्येभिर्यीसे (y) । अपूर्वश्रो अप्रतीत शूर सच्‌भि (६) क्रिसुसे: सूरसत्वभि: (७) ।' (ऋगवेदे—अ० १ व० २२ मं० ६)

अष्‍टाष्‍छयक्षरमत्यष्टिः । यथा—

'अदीची गोअहह्रव वेरायासो (१) पन्था ऋतस्य समया सते ऋषीणां (२) शश्वर्मंगस्य रधिमां (३) । शक्षं मित्रस्य सादनं (४) मर्येष्णो वरुणस्य च (y) । अथौदभाते बृहद्यत्पू (६) वय उपस्तुत्यं बृहद्रय: (७) ।' (ऋगवेदे—अ० २ अ० १ व० २६ मं० ३)

चतुःपष्‍टक्षरमष्टिः । यथा—

'श्रि‌फदुरिक्र महिषो यवाशिरं (१) तुविग्रुम्‍नस्तुपस्सोममपिंशु (२) । द्विष्युन्तिा सुरवं

१. एपु व्यूहाच्च्यूनता परिहार्यो।

यथावातं (३) । स ईं मनादु महि कर्म कतंवे मुहामुरं (४) सैनं सश्चदेवो देवं (४) सुत्यमिन्द्रं सुत्य इन्द्रं: (६) ॥' (ऋग्वेदे-अ० २ अ० ६ व० २८ मं० १)

षडक्षरमतीशकरी । यथा— 'साकं जातः ऋतुना साकमोजसा ववक्षिथ (१) साकं वृधे वीयं: सासहिरिंशो विचर्षणि: (२) । वृता राध: स्रुवते काम्यं वसु (३) से न सश्चदेवो देवं (४) सुत्य-मिन्द्रं सुत्य इन्द्रं: (५) ॥' (ऋग्वेदे-अ० २ अ० ६ व० २८ मं० २)

षडपदपादक्षरा शर्करी । यथा— 'प्रौष्ठे'सै पुरोरुच् (१) मिन्द्राय शूपसम्चित् (२) । अभि के चिच्छु लोकृकृत (३) सर्के सुमत्सुं वृत्रहा (३) डस्माकं बोधि चोदिता (४) नभन्तामन्युकेषाम् (६) ज्याका अभिधन्वे'सूं (७)' (ऋग्वेदे-अ० ८ अ० ७ व० २१ मं० १)

द्विपदारादक्षरमातिजगती । यथा— 'स आर्तरुं वरुणमप्प आववृत्सु (१) देवाँ अच्छा सुमती युज्यवनसं (२) ज्येष्ठं युजं वनसं (३) । ऋतावानामदितिं चर्षणीनां (४) राजानं चर्षणीनीषितम् (५) ॥' (ऋग्वेदे-अ० ३ अ० ४ व० १३ मं० २)

अष्टाचत्वारिंशदक्षरा जगती । यथा— इन्द्रं मित्रं वरुणमस्मृतये (१) मारुतं शर्धों अदितिं हवामहे (२) । रतुं न द्रुग्घंस: सदनानवो (३) त्रिविष्टिजो अंहंसो निर्पर्तन (४) ॥ (ऋग्वेदे-अ० १ अ० ७ व० ३४ मं० १)

अथ लौकिकम् । ४८ ॥

अधिकारोड्यमाह–परिसंमातेः । पूर्वेषां छन्दसां वैदिकत्वमेव । इतः प्रभृत्या-र्यावीनां छूलिकापर्यन्तानां लौकिकलमेव । सेमान्यादीनान्तसहितपर्यन्तानां वैदिकत्वं लौकिकत्वं च । अत्र वैदिकच्छन्दसां प्रस्तावे प्रसङ्गादुदाहृतानिसुनिपातमप्ययोगतं स्तुतिपुराणेतिहासादिषु हस्यमानमार्याविदितडकपर्यन्तं लौकिकच्छन्दोजातमधिक्रियते । तन्मूलत्वात्काव्यस्य । काव्यं च कीर्तिरुपत्पवादानन्दहेतुत्वाच्च पुरुषार्थः ।

आत्रिष्टुभं यदार्षम् । ४९ ॥

आक्रमिविधो । त्रिष्टुभे त्रैष्टुभम् । स्वार्थे तदितः । गायत्र्यादित्रिष्टुपपर्यन्तं यदार्षं आऽभिविधौ । किं तदार्षम् ? चतुर्विंशत्यक्षरा छन्दोजातं वैदिके व्याख्यातं, लौकिके च तत्थैव दृश्यम् ।

गायत्री, अत्यार्विशदक्षरोप्णिक्, द्वात्रिंशदक्षरा वृहती, चतु-रिंशदक्षरा पङ्क्तिः, चतुश्चत्वारिंशदक्षरा त्रिष्टुप् । चः सङुच्चये ॥

१. २. ३. एषु व्यूहाद्यूनता परिहार्यो । ४. 'मिलति समानीं' (पि० सू० ५१६) इति सुतनिबोधितं छन्दः । ५. 'आर्थमा त्रैष्टुभात्मतम् । त्रिष्टुप्प्रकारैरुदृशृ बृहती अनु�्टुभ्णि-गीरितम् ॥ गायत्री स्वस्युप्रतिष्ठा प्रतिष्ठा मध्यस्था सह । अत्युक्कोता आदितक्ष एकैकाक्ष-रवर्जितम् ॥' (३२१३-४) इत्यागम्ये ।

पादक्षतुरङ्गः । ४ । १० ॥

चतुर्भिःक्षतुरङ्गैर्विंशतिलक्षरराशा गायत्र्या आकारैस्तुधों भागः पादसंज्ञां लभते । गायत्र्या: पञ्चक्षरपातः । एवमुष्णिगादिष्वपि दृष्टव्यम् । समस्त्रुतविपर्ययमेतत् ॥

यथावृत्तसमासिरः । ४ । ११ ॥

यस्य वृत्तस्य यादृशः पादेन्यूनाॅक्षरैरैराधिकाक्षरैर्वा समासिर्दृश्यते, तस्य तादृशा एव पादा भवेयुः। यथोक्तो व्यवस्थाविधानात् । उदृततादृशु विरामवृत्ततश्व चतुर्भाग-तिकर्मेणापि पादव्यवस्थादर्शनात् । आदौ तावदरणच्छन्दो मातृकाछन्दसतात् परम् । तृतीयमक्षररच्छन्दसच्छन्दसेतुना तु लोकोकम् ॥ आर्यागीतिरपिर्यन्तं गरणच्छन्दः समीरितम् । वैताल्यादिचूलिकान्तं मातृकाछन्दः प्रकीर्तितम् । समनायुक्त्युदन्ति यावदसरच्छन्द एव च ॥

लः समुद्रा गणः । ४ । १२ ॥

ल इष्टकमान्त्यपञ्चाक्षरस्स प्रहणम् । समुद्रः इति चतुःसञ्ज्योपलक्षणार्थम् । चतुर्णां लकाराणां 'गणः' इत्येषा सञ्ज्ञा विधीयते ॥

गौौ गनतमध्यादिलेख । ४ । १३ ॥

अनेन गणस्य विन्यासमेव दर्शयति । स हि गणः कदाचिद्‌गुरुयेन (sS) भवति, कदा-चिद्‌गुरुगुरुगुरुरण (sll), कदाचिन्मध्यमेन (lSl), कदाचिच्छतु-मिलङ्गुभिः (lll) । षष्ठस्य मेदस्याभावाद् विस्पष्टार्थमिह सूत्रम् । अन्तमध्यादिरिति प्रथमं द्वन्द्वसमासे कृतवा पश्चाद्‌द्वकारेण बहुव्रीहिः । द्वन्द्वात् परतो यः श्रूयते लभतेsौ प्रत्येकाभि-

८ अध्यायः । छन्दःशास्त्रम् । ८९

संवन्‍धम् । द्वौ गकारौ चत्वारो लघवो भवन्ति, स एको (sS) गणः । गकारोदन्ते यस्य स गन्तो द्वितीयो (IIS) गणः । गकारो मध्ये यस्य स गमध्‍यस्‍तृतियो (ISI) गणः । गकार आदौ यस्‍यासौ गादिश्‍तनुर्‍योस् (SII) गणः । नकारलकारौ मिलितौ चत्वारो लघवो भवन्ति, स पञ्‍चमो (IIIS) गणः ।

एवं गणेभ्‍यः सिद्धस्‍विदानीनाम्‍यालक्षणं करोति—

स्वरा अध्‍ये चर्‍याधम् । ८ । १८४ ।

गणप्रहणमनुसर्तते । स्वरा इति समानां संज्ञा । यत्न प्रस्तारे गणाः सन्‍त भवन्ति, अर्थं च गण्यस्‍ते, तदार्यर्थ निष्‍पद्‍यते । द्वितीयमप्‍यर्थं तादृशमेव । समप्रविभागेऽर्‍थशब्‍दस्‍तैकदेशि । यथोभयधेशब्‍दस्‍य ‘अर्थे नपुंसकम्’ (पा० सू० २।४।१२) इत्यनेनैकदेशिसमासे सति पूर्वनिपातः प्राप्‍तोति, यथा—अर्धाडकम्, अर्धपलम्, अर्धस्‍वारिदम् । नैष दोषः; सलपि समप्रविभागत्वे संवन्‍धमात्रस्‍त्राच्‍छब्‍देन विवक्षितत्‍वात् । समप्रविभागस्‍यार्‍थशब्‍दस्‍तैकदेशि

ममासच्‍यभिचारदर्शितात् । यथा—तुल्‍यार्धं गं कीणाति ।

प्रणार्थकीतामूलच्‍चर्‍वणाद्‍विनताननाः । उनभ्‍यासाद्रललालां यान्‍लयेते वारयात्रिकाः ।।

१. आर्याया: प्रथमं लक्षणप्रयोजनमतक्‍वणिकोशे—

‘घटिकासहच्‍युमिम: शिवो जगदौ पञ्‍चभिर्‍मुखैररायाम् ।

व्यन्‍दान्‍ द्वादश दिवसान्‍ शेषदश घटिकाक्ष निर्निद्रः ।।’

आर्याद्दोष: कठिनो झटिति व्‍याक्तानि वर्णैर्‍युज्‍यते ।

आदौ सलक्षणम्‍पं तानि च परत: सलक्षणं व्रूम: ।।’ (वि० ३ श्लो० १-२ )

‘पठमं वारहत्तं विए अट्ठादहेहिं संजुत्तं ।

जह पठमं तह तीयं दहपच्‍चविहूसिआ गाहा ।।’ इति प्रा० पि० सू० ११४९.

‘सब्‍बाए गहाहए सत्‍तावणाइं होन्ति मत्‍ताइं ।

पुच्‍छद्‍दोमि अह तीसं सत्‍ताइसइसा परद्‍दोमि ।।’ इति प्रा० पि० ११५१.

‘गाथा’ इति नामान्तरम्‍आर्याया: प्राकृतपिङ्‍लले। २. गुरुयुगो द्विमात्र इत्यर्थ:। ३. इयं

‘परवश्‍किन्‍ने द्राक्‍ततुरुष्‍णस्‍नो:’ ( पा० सू० २।४।२६ ) इति सूत्रे भाष्‍ये। तथा च भाष्‍यम्—‘एकदेशिसमासो नारम्‍यते । कच्‍चग्‍धेपी

प्‍पलीति ? । समानाधिकरणसमासो भविष्‍यति, अर्थं च सा पिप्‍पली चाधे पिप्‍पलीति । स

सिद्ध्‍यति, परत्‍वात्‍पक्षेसमास: प्राप्‍्नोति । अथ पुनरयमेकदेशिसमास आरम्‍भणमाण: षष्ठी

समासं बाधते । इध्‍यते च षष्ठीसमासोडपि । तथथा—अन्‍यूपार्धं मया लक्षितम् । ग्रामार्‍थ

मया लब्‍धमिति । एवं पिप्‍पल्‍यर्धमिति भविष्‍यन्‍व्‍यम् ।’ इति। अत एव ‘प्रेम्‍णा शरीरार्धहर

तथाात्रासमप्रविभागलेट्प्रपद्यर्धश्रुतिसैकदेशेशसमासदर्शनात् । अर्धचन्द्रं दधनुमध्ये पाहु वः पावतीष्ठति । कालकूटविषं हन्तुं संग्रहीतमीश्वतत्म् ॥

तथा च । तुल्यार्थं तुल्यसामर्थ्यं मर्मीशं व्यवसायेनमू । अर्धराज्यहरं श्लुथं यो न हन्यात्स हन्यते ॥

अग्राधेयस्य लाघवं कुर्वाण प्रियं जानपदताजां यशस्याप्यनुदात्तस्य भक्तेः । तेन ‘दीपादन्यास्वादपि’ इत्यादि गणप्रथयस्यान्ते गुरुत्वं न स्वाद ॥

s·s s·s s·1·1s·s 1·1·1·1 1s·1 s·s s

दीपा—दनय—स्वादपि मध्या—रपि जल—निर्धैर्‌द—शो‌उदप्य—न्ताद ।

s·s 1·1·1 1·1·1 s·s s

-नी—य घटयति विधिरभि—मतमसि—मु—चोधू—तः ।

( रत्नावली—अ० 9 को० 6 )

अग्रायुद्ध न जू।४१९५॥

अग्रार्याच्छन्दसि, अग्नुगणः, प्रथमस्तृतीयः पञ्चमः सप्तमश्रृङ्ग, न जगणों (1s1) मध्यगुरुं कृत्वा । शेषश्व कामिता भवन्ति ॥

पष्टो जू । ४१ ९६ ॥

अग्रार्याच्छन्दसि षष्ठो जगणो (1s1) मध्यगुरुरेव भवति । तत्रोदाहरपम्—

s·1·1 1·1·s s·s s·s 1·1s 1·s·1 1·1·1 s

सा जय—ति जग—स्वायो देवी दिवसु—ततिषु—ररिक्ष—य ।

s·s 1·s·1 1·1s·1·1 s·s 1·s1 1 s,

या इ—स्वते रम्म—रतले कंसव—घोता—ताविधु—दे—च ॥

ऐलौ वा । ४१ ९७ ॥

'वश्‌ट:' इशनुवर्तते । (ऐर्याया: षष्ठो गणः (1s1)) सहेतुकस्या स्मृति । त्रिविधाहेतस्य—

s·s 1·s·1 s·s·s·s s·s 1·1·1·1 1·1·1·1 s

रुपा—न्तरेऽपि देवी तामे—व स्तो—मि सपदि किल महि—त: ।

9.—२.—३. एतदर्थानुवादर्क आहृतपिप्पलरतसुगुम्.

'सप्तगत्या दीहंतल जो जलहू कढ जेह जो भिसणे । तह गाहे णिम्मदे छहुं जलुब्भि णिव्वाणिगु' ( मृच्छ० ) त्ति ।

नौ चेत्पदं द्वितीयादि । ४।१८॥

s·s—s·l·l—s·l·l s·l·l—l·l·s—l—s·s—s, पाद—स्पष्टेष्ट—स्वादिव मोहित—नयनौ—sभ—अप—स्था: ॥ पञ्चमेवो-ष्टौ (III) गणे: सर्वलघ्वक्षैन्द्रवति, तदा द्वितीयाक्षरादारम्भ पदं प्रवर्तते । पूर्वमेवोदाहरणम् ॥

सप्तमः प्रथमादि । ४।१९॥

s·s—s·l·l—s·s s·l·l—s·s—l·s·l—l·l·l—s, ब्रह्म—क्षत्रखु—धीन: सैमस्त—साम—नतवक—उतचरण—ण: । l·l·l·l—l·s·s s·s—l·s·l—l·s·l—l—s, सकलसु—चूतै—क—पुञ्ज: श्रीमान् मुझ—धिरें ज—यं—हि ॥ l·l·l·l—l·s·s—l·l·l·l—s, जयति भु—चनेक—वीर: सीरा—युधश्रुतिं—तविषुल—बलविभ—व: । l·l·l·l—l·l·l·l—s·l·l—s·s—l—s·s—s, अनवर—तविष—वितरण—निर्जित—चम्पा—धि—पो मु—ध्र: ॥

अन्त्ये पञ्चमः । ४।२०।'

अन्त्ये भवमन्स्म । दिगादित्यायात् । अन्त्ये द्वितीयार्धे पञ्चमक्षैन्द्रण: (III) सर्व-लघुर्भवति, तदा प्रथमादि पदं प्रवर्तते । तत्रोदाहरणम्— l·l·l·l—s·l·l—s·s l·l·s—l·l·s—l·s·l—s·l·l—s, स जयति—चाकपति—राज: मल्ला—धिमनो—चथैक—कलपत—ह: । s·s—l·s·l—s·l·l—s·s l·l·s—l·l·l—l·s·l—l—s, प्रय—न्धिभूत—पार्थिव—लक्ष्मी—हठहर—णदुले—हिल—त: ॥

षष्ठेऽष्ट लू । ४।२१॥

'अन्त्ये' इतनुवर्तते । अन्त्ये द्वितीयेऽर्धे मध्यगुरौ (ISl) सर्वलघौ (III) वा षष्ठे गणे प्राप्ते तदपदादौ लकारो विधीयते । पूर्वमेवोदाहरणम् ॥

१. 'प्रधीनसामन्' इति लिखितोदाहरणपुस्तके । २. इदं सूत्रं 'ल: समुद्रा गण:' ( पि॰ सू॰ ४१२ ) इत्स्यापवादभूतम्, तेन द्वितीयार्धे एकेनापि लघुना षष्ठो गणे सवतोति बोध्यम्॥ कु० था० ४

त्रिषु गणेषु पादः पथ्यादिषु च । ४ । २२ ॥

चकारोऽन्वयकर्षणार्थः । यस्या आर्याया अन्टेषुधं आये च त्रिषु गणेषु पादः पथ्यादिषु च वृत्तेषु भवति, सा आर्यो 'पथ्या' नाम भवति । तथथा—

पथ्या—स्री व्यां—यामी त्रीहु जि—तात्सा नरो न रोगी स्वात् । यदि वच—सा मन—सा चा—द्रुह्याति नित्यं न भूते—भ्यः ॥ पादम्रहणं यत्युपलक्षणार्थम् ॥

विपुलान्या । ४ । २३ ॥

यस्य आर्याया अन्टेषुधं आये वेभयोरवा त्रिषु गणेषु पादो न विश्राम्यति, सा आर्यो 'विपुला' नाम । सा चाद्यन्तोभयपवृत्तकत्वात्रिधा भवति । समानन्येन विधानमेतत् ॥

तत्रादिविपुला—

लिपध—च्छुया लाव—प्पलेपि—नी किं—चिदवन—तग्रा—ण्णा । मुखविपु—लषा सौ—भाग्यं लभते श्रीला—ह माण्ड—न्यः ॥

अन्त्यविपुला—

चित्तं हरन्ति हरिणी—दीर्घद—शः का—मिनां क—लाला—पैः । नीवी—विमोच—नव्या—जकाथित—जघना जगधनवि—पु—ला: ॥

उभयविपुला—

या श्री कुक्कल—शानित—स्वमणड—ल्हे जा—यते म—हाविपु—ला । गम्भी—रनाभि—रतिदी—धवलोच—ना भव—ति सा सु—भ—गा ॥

अत्रोच्यते—पथ्याविपुलालक्षणयोः सहानवस्थानलक्षणो विरोधः, तेन मिश्रभावो न।ते । य एवंशो विपुल्याभिसृष्टसंतनैव पथ्यात्वं नष्टं भवति, उभयाधयत्वाच

४ अध्यायः ]

छन्दःशास्त्रम् ।

५९

पथ्यालक्षणस्य विपुलायास्तत्रांशेनापि प्रवेशो दुर्लभः । तत्क्षणं पथ्यालक्षणैकांशवैकल्येऽपि तदन्यमात्राविपर्यत्वाद्विपुला भवत्येव । पथ्याचपलयोश्च विरोधाभावाद्वाऽघ्यबाधकभावो नास्ति । तत्रायं संग्रहः—

'एकैकं भवति पथ्या तिस्रो विपुलाश्चतस्रस्तथा ।

कपलमैदक्षिरापि भिष्या इति भोडशार्याः स्मृताः ॥

गीतिच्छन्दस्यमित्यं प्रत्येकं भोडशप्रकारं स्यात् ।

साकल्येनार्याणामशीतिरेवं विकल्पाः: स्मृताः॥'

१. उत्ताः आर्याविमदाः: सुखावबोधाय करेण प्रदर्श्यन्ते—

१ पथ्यार्या

२६ जघनचपला गीतादिविपुला

२ आदिविपुला

२७ जघनचपला गीतान्तविपुला

३ अनन्तविपुला

२८ जघनचपला गीत्यूभयविपुला

४ उभयविपुला

२९ महाचपला गीतिपथ्या

५ मुखचपला पथ्या

३० महाचपला गीतादिविपुला

६ मुखचपालादिविपुला

३१ महाचपला गीतान्तविपुला

७ मुखचपालान्तविपुला

३२ महाचपला गीत्यूभयविपुला

८ मुखचपलोभयविपुला

३३ उपगीति पथ्यार्या

९ जघनचपला पथ्या

३४ उपगीतीादिविपुला

१० जघनचपालादिविपुला

३५ उपगीतीान्तविपुला

११ जघनचपालान्तविपुला

३६ उपगीतीयुभयविपुला

१२ जघनचपलोभयविपुला

३७ मुखचपलोपगीतिपथ्या

१३ महाचपला पथ्या

३८ मुखचपलोपगीतादिविपुला

१४ महाचपलादिविपुला

३९ मुखचपलोपगीतान्तविपुला

१५ महाचपलान्तविपुला

४० मुखचपलोपगीत्यूभयविपुला

१६ महाचपलोभयविपुला

४१ जघनचपलोपगीतिपथ्या

१७ गीतिपथ्या

४२ जघनचपलोपगीतादिविपुला

१८ गीतादिविपुला

४३ जघनचपलोपगीतान्तविपुला

१९ गीतान्तविपुला

४४ जघनचपलोपगीत्यूभयविपुला

२० गीत्यूभयविपुला

४५ महाचपलोपगीतिपथ्या

२१ मुखचपला गीतिपथ्या

४६ महाचपलोपगीतादिविपुला

२२ मुखचपला गीतादिविपुला

४७ महाचपलोपगीतान्तविपुला

२३ मुखचपला गीतान्तविपुला

४८ महाचपलोपगीत्यूभयविपुला

२४ मुखचपला गीत्यूभयविपुला

४९ उद्गीतीपथ्या

२५ उज्झनचपला गीतिपथ्या

५० उद्गीतादिविपुला

वेशामनुपोदाहरणान्युदाहानि ।

चपला द्वितीयचतुर्यौं गमचे जौ । ४ । २४ ॥

अधिकारोऽयम् । द्वितीयचतुर्यौं गणौ मध्यगुरू (s1) भवतः । प्रथमक्षान्तगुरुः (1s), तृतीयो द्रुगुरुः (ss), पञ्चमक्षादिगुरुः (s1) । शेषं यथासमम् । एवं गकारयोमध्ये द्वितीयचतुर्यों जकारौ भवतः, सा आर्या 'चपला' नाम । उदाहरणमप्रत् ॥

पूर्वं मुखपूर्वं । ४ । २५ ॥

पूर्वेऽर्धे चपलालक्षणं चेद्व्रवति, तदासौ 'मुखचपला' आर्या । पथ्यापूर्वकं मुखचपलोदाहरणम्—

मतिदा—रुणा द्वि—जिञ्हा परस्य रङ्ग्र्रा—नुचारि—णी कुटि—ला । दूरा—त्परिहर—ण्णीया नारी नागी—व मुखच—मं—लाँ ॥ आदिविपुलापूर्वकं मुखचपलोदाहरणम्—

यस्या मिल्लोच—ने पि—डुलेऽ शु—वो से—गते मु—खं दी—घमू ।

५१ उद्रीसन्तविपुला ६६ आर्यागीलाादिविपुला

५२ उद्रीत्युभयविपुला ६७ आर्यागीलसन्तविपुला

५३ मुखचपलोद्रीतिपध्या ६८ आर्यागीलीत्युभविपुला

५४ मुखचपलोद्रीतादिविपुला ६९ मुखचपलार्यागीतिपध्या

५५ मुखचपलोद्रीतसन्तविपुला ७० मुखचपलार्यागीतादिविपुला

५६ मुखचपलोद्रीत्युभविपुला ७१ मुखचपलार्यागीतसन्तविपुला

५७ जघनचपलोद्रीतिपध्या ७२ मुखचपलार्यागीत्युभविपुला

५८ जघनचपलोद्रीतादिविपुला ७३ जघनचपलार्यागीतिपध्या

५९ जघनचपलोद्रीतसन्तविपुला ७४ जघनचपलार्यागीतादिविपुला

६० जघनचपलोद्रीत्युभविपुला ७५ जघनचपलार्यागीतसन्तविपुला

६१ महाचपलोद्रीतिपध्या ७६ जघनचपलार्यागीत्युभविपुला

६२ महाचपलोद्रीतादिविपुला ७७ महाचपलार्यागीतिपध्या

६३ महाचपलोद्रीतसन्तविपुला ७८ महाचपलार्यागीतादिविपुला

६४ महाचपलोद्रीत्युभविपुला ७९ महाचपलार्यागीतसन्तविपुला

६५ आर्यागीतिपध्या ८० महाचपलार्यागीत्युभविपुला

१. 'र्म्मानुसारेण' इति लिखितोदाहरणपुस्तके । २. 'यस्याश्रय' इत्यपि तत्रैव ।

विपुलो—चताक्ष दन्ता: कान्ता—सौ भव—ति मुखच—प—ला ॥

ऐन्विपुलापूर्वेकं मुखचपलोडाहरणम्—

विपुला—भिजाति—चसो—ड्वाप रुपा—तिरक—थ्या—प ॥

निर्वा—स्यते गृ—हाद्रे—ड्वभापि चेद्रव—ति मुखच—प—ला ॥

जघनपूर्वेत्तरव । ४।२६॥

द्वितीयेडपे चपलालक्षणं चेद्वति, सार्था 'जघनचपला' नाम । तत्र पच्यापूर्वेकं जघनचपलोडाहरणम्—

यथा—दस क—निष्ठा न स्त्रुधा—ति मही—मनाभि—का वा—पि ॥

सा स—च्युतं—भोग्या भवेद्—वस्यं जघनच—प—ला ॥

अन्यविपुलापूर्वेकं जघनचपलोडाहरणम्—

यस्या: पादा—हृशयं वयतिलय याति प्रदेशि—नी दी—र्घा ।

विपुले कुळे प्र—सूता—पि सा धु—वं जघ—न—चपला स्वात् ॥

महाविपुलापूर्वेकं जघनचपलोडाहरणम्—

मकर—व्रजस—भानि ह—इयते स्कु—टं तिल—चलच्छ—नं य—सा: ।

विपुल—न्वयप्र—जाता—पि जाय—ते जघ—न—च—पला—सौ ॥

७. 'उभयविपुलापूर्वेक' द्रति ऋ० मु० पुस्तके ! १०. 'निसार्थते' इत्यपि च तत्रैव ।

उपयोर्महाचपला । ४ । २७ ॥

यस्या उभयोरधयो: पलालक्षणं भवति, तस्या 'महाचपल' नाम । तत्र पश्यापूर्वकं महाचपलोदाहरणम्—

स न ते र्—पि भ्र—कटाक्ष—विक्षे—पै: ५ । ५ — ५, हरयं हरति नायों सनेर्—पि भ्र—कटाक्ष—विक्षे—पै: ।

हरयं हरति नायों सनेर्—पि भ्र—कटाक्ष—विक्षे—पै: ।

दौर्मू—लनामि—दृशो निदर्शो—यन्त्यो महाच्—प—ल्या: ॥

दौर्मू—लनामि—दृशो निदर्शो—यन्त्यो महाच्—प—ल्या: ॥

विपुलापूर्वकं महाचपलोदाहरणम्—

विपुलापूर्वकं महाचपलोदाहरणम्—

चिबुके कपोलदेशे—डपि कृपी—का इ—यते स्म—ते य—स्या: ।

चिबुके कपोलदेशे—डपि कृपी—का इ—यते स्म—ते य—स्या: ।

विपुला—नवप्रिया—जाता—पि जाय—ते सा महाच्—प—ल्या ॥

विपुला—नवप्रिया—जाता—पि जाय—ते सा महाच्—प—ल्या ॥

आर्धधैसमा गीति: ४ । २८ ॥

आर्धैसमा सममात्रं यस्या: सार्धधैसमा 'गीति:' नाम । अनल्पपदलोपी समम्: एतदृकं भवति—द्वितीयेडष्यर्धं षष्ठो गणी (IS) जकारो न्त्यै (III) या कनेत्स: ॥

तत्र पश्यागीत्युदाहरणम्—

तत्र पश्यागीत्युदाहरणम्—

मधुरं वीणा—रणितं परशु—मुभगं—श्व कोकि—ल्लाल—य: ।

मधुरं वीणा—रणितं परशु—मुभगं—श्व कोकि—ल्लाल—य: ।

गीति: पौरव—धूर्त्तना कुडमाथ—युध्र प्र—बोधय—ति ॥

गीति: पौरव—धूर्त्तना कुडमाथ—युध्र प्र—बोधय—ति ॥

आदिनिपुलगीत्युदाहरणम्—

आदिनिपुलगीत्युदाहरणम्—

इदमप—रा विपु—ला गी—तिरुच्यं—ते स—चैलोक—हिनहे—तो: ।

इदमप—रा विपु—ला गी—तिरुच्यं—ते स—चैलोक—हिनहे—तो: ।

यदनु—धर्मातम—नक्तं—सपरेपु भवता—पि मा क—मित्था—ते ।

यदनु—धर्मातम—नक्तं—सपरेपु भवता—पि मा क—मित्था—ते ।

४ अध्यायः ] छन्दःशास्त्रम् । २४

पथ्यामहाचपलागीतियुदाहरणम्—

s·s 1·s·1—s·s—1·s·1—s·s—1·1·s—s, कामं चकास्ति-गीति-मृगगीत-शौँ सी—धुपान—चपला—नाम ।

s·1·s—s·s 1·s·1—s·s—1·1·1—1·1·s—s, सुरत—च सुरत—लज्ज निरस—लक्ष्मी—प्रमाणित—रमण—यम ।

महाविपुलामहाचपलागीतियुदाहरणम्—

s·s—s·1·1—s·s—1·s·1—s·s—1·1·1·1—1·1·1—s, पद्मे—पुवक्ल—भः प—ब्रमध्व—निस्त—ञ्र भवति—यिद् विपु—लः ।

1·1·s—1·s·1 s·s—1·s·1—s·s—1·s·1—1· s —s, चपलं—करोति कामा—कुलं म—नः का—मिनाम—मेँ गी—ति: ॥

अन्येनोपगीति: ८ । २९ ॥

'समा' इत्युवर्तते । अन्येनाऽध्येन सममाद्यं यस्मात्, माद्या 'उपगीति:' नाम ।

तत्र पथ्योपगीत्युदाहरणम्—

s·s—s·1·1—s·1·1—s·s—s·s—1·s·1—1—s, गान्ध—वौ मक—रस्वज—देव—स्यात्रं जगद्वि—ज—धि ।

1·1·1·1:—s·1·1—s·1·1—1·1·s—s·s—1—s·s.—s, इति सम—वेऽक्ष सु—मुक्शुभि—रूपगी—निस्त्य—ज्य—ते ड्रे—शा: ॥

महाविपुलोपगीत्युदाहरणम्—

1·1·s—1·s·1—s·s—1·1·1—s·1·1—1—s·s—s, विपुलो—पगीति—झाङ्का—रसुस्सारि—ते ऽभ्रम—र—मला—नाम ।

s·1·1—s·1·1—s·s—1·s·1 1·1·s 1—s s —s, रैवत—कोपव—ने व—स्तुमस्तु मनतं म—म प्री—ति: ॥

पथ्यामहाचपलोपगीत्युदाहरणम्—

1·1·s—1·s·1—s·s 1·s·1 s·s 1·s·1—1—s, विप्रमा—मिपाभि—लापं करोति चिनं सदृ च—म—रसम ।

काव्यमाला ।

s·s—1·s·1—s·s 1·s·1—s·s 1—s·s·s—s, वैरा—पयभव—नानां तथोप—गीला भ—वेष्ट—स्थम् ॥

महाविपुलममहाचपलोपगीतुदाहरणम्—

1·1·s—1·s·1 s·s—1·s·1—s·s—1—s·s—s, विपुले—पगति सङ्ग—अयताभिः—स्था—अ—निम्न—सो ।

1·1·s—1·s·1—s·s—1 s 1—s·s—1—s·s—s, विषया—मिलाष—दोषे—ण बाध्य—ते च—अ—लं चिते—तम् ॥

उत्क्रमेणोद्रीतिः । ४ । ३० ॥

पूर्वोक्तमात्मकमाद्युपेतः कम उत्क्रमः । अयमर्थः—आयवमन्त्यं भवत्यर्धम्, अन्यस्मादौ, सा ‘उद्रीतिः’ नाम आर्या । तत्र पथ्योद्रीत्युदाहरणम्—

s·1·1—s·s—1·1·s 1·1·s s·s—1·s·1—1—s, व्याध इ—वेध्री—तिरवैः प्रथमं ताव—न्मनो ह—स—सि ।

s·1·1—1·1·s—s·1·1 s·s—s·s—1·s·1—s·s—s, दुनय—कर वि—श्राम्यसि पक्षा—स्त्राणे—पु विप्रि—चैः श—ल्यैः ॥

महाविपुलोद्रीत्युदाहरणम्—

s·s 1·s·1—s·s—1·s·1 1·1·s 1·s·1—1—s, एषा तवाप—रोद्री३—तिरत्र विपुला परिभ्र—म—ति ।

s·s—1·s·1 s·s—1·1·1·1—s·s—1·s·1—1·1·s—s, त्वद्ध—ऋभापे यत्की—तिरस्खिल—दिक्पा—लुपार्श्व—मुपया—ति ॥

पथ्यामहाचपलोद्रीत्युदाहरणम्—

s·s—1·s·1 s·s 1·s·1—s·s—1—1·1·s—s, उद्री—तिरत्र निलयं प्रवर्ते—ते का—म—चपला—नाम् ।

s·s—1·s·1—s·s 1·s·1—s·s 1·s·1—s·s—s, तस्सा—न्मुने वि—मुब्ध प्रदेश—मेतं समेत—मेत—भिः ॥

१. व्यक्तमेणोति कविताथः! २. उद्रीतिविद्विंगीतिः, दुष्कीतिंरहिते यावत् । अत्र निन्द्या ऋतिव्यभिचारुपो व्याख्यातिरलद्धारः ।

महाविपुलामहाचपलोड्रीतियुदाहरणम्

1·s·1—s·s—1·s·1—s·s—1·s·1—1—s, विपुला पथ्योध—रश्रो—निमपङ्—ले च—भुशोष—प—लो॥

s·s—1·s·1—s·s—1·s·1 s·s—1·s·s·1—s·1·1—s, उद्धो—नितीशो—नो को—मिनो च सो वो—निती म—नो हर—ति॥

अर्धे वसुगणे आर्योगीति: ४१३१॥

अष्ट gana: प्रथमेsड्‌घ्रे यथा भवन्ति सा 'आर्योगीति:' नामार्या। अष्टमोऽपि गणक्ष-त्रुमात्रिको भवतील्यध्रे। विशेषाभावात् द्वितीयमप्यध्रे तथैव। अत्रापि वश्रो मणो द्विकल्प एव, न लक्षणं। अर्धे इति वर्तमानेऽपि पुनर्ध्र्यग्रहणप्रहणाच्च। इयमपि पथ्यादिलक्षणपूर्वकात् तद्धद्‌आर्योगीति:॥ पथ्यार्यागीतियुदाहरणम्

1·1·1—1·1—1·1·1—s·s s·s—s·s—1·s·1—s·s—1·1·1 अजसज—रसस्मर—मेकं प्राप्‌स—क्वचिन्—न्यमपीक्ष—न् ग्र—ञ परम्॥

s·s—s·s—1·1·s 1·1·s— s·s —1·s·1—s·s—s·s, आत्मा—ने भा—वयतो भवसु—कि: स्वा—द्वितीय—माग्रो—गीति:॥

महाविपुलार्यागीतियुदाहरणम्

1·1·s—1·s·1—1·1·s—1·s·1—s·1·1—1·1·1·1—1·1·1—1·1·s विषयौ—मिलाल—भृगतु—णिकका भृङ्‌वं हरे—ति हरिण—मिव हत—हृदयम्॥

1·1·s—1·s·1—1·1·s—1·s·1—s·s—1·s·1—1·1·1·1—s·s, विपुला—स्ममोक्ष—सुखका—द्विमिस्‍ता—तस्स—ज्यते वि—षयरस—सक्‍स:॥

पथ्याजघनचपलार्यागीतियुदाहरणम्

s·s—1·s·1—1·s·s—1·1·s s·s—1·1·1·1—1·1·s—1·1·s, वाता—हतेर्मि—माला—चपलं सन्त्रै—स श्वय विषय—सुखं—सपतरम्॥

s·s 1·s·1—s·s 1·s·1—s·s—1·1·s, मुक्ता समल्ल—सारं तपोव—नान्या—श्रयन्ति तेन—स्मविद:॥

१. 'मालिनी' इति लि० पु०। २. 'गणा:' इति पाठः। ३. 'आर्याणामासमन्ताद्रिती:। ४. 'विपुलामिलाक' इति लि० पु०। ५. 'हन्ति' इति लि० पु०।

महाविपुलामहाचपलायोंगीतयुदाहरराम्—

1. 2 3 4 5 6 7 8 l·s—l·s·1—s·s—l·s·1—s·s l·s·1 l·l·l·l—l·l·s, चपला—ति ध्रु—रादी—नि चित्त—हारी च हन्त हताविप—यगणः ।

2. 2 3 4 5 6 7 8 s·s—l·s·1—s·s—l·s·1—s·l·l—l·l·l·l—l·l·s —s·s, एक— नतशोभि—नों यो—गिनां—तो भवं—नति परम—सुखस—प्राप्तिः ॥

वतालोयं द्विःस्वरा अयुक्पादे युग्मसवोज्ञ्ते लपिः । ४ । ३२ ॥

'लः' इत्यनुवर्तते । यत्रायुक्पादे प्रथमे तृतीये च द्विःस्वराश्चतुर्दश लकारा भवन्ति, युग्मपादे च द्वितीये चतुर्थं च युग्मसवः 'वोडश लकाराः', तत् 'वतालोयं' नाम छन्दः ।

तेषां षट् मध्ये उभयोरपि पादयोरन्ते रेफलकारगकाराः कर्तव्याः । आाख्ये पादे षड्‌ लकाराः पक्षादेवाश्रीयन्ते, द्वितीये चाष्टौ । एवं वैतालोयार्थ सिध्यति । द्वितीयमप्यर्थं तादृशमेव ! तन्रोदाहरणम्—

s — s —1—1—s—1—s s—s—s—1—1—s —1—1—s, भु—स्वर्गी—ण—धो—री—र—सं—च—या व—ती—भू—त—शि—रा—सि—थ—प—ज—रा: ।

s — s —1—1—s—1—s s—s—s—1—1—s 1—s —1 —s, क—द्र: प—ह्न—षि—म—वा—र—यो वै—ता—लो—य—त—तुं विं—त—न्व—ते ॥

9. मन्दारमालदृशोऽपि केचिद्व्रीतिभेदा हृदयन्ते—

'तत्रैकद्वित्रिमात्राजागामाधिकरं्य प्रथमे यदिः । तदा विगीति: कवितिता द्वितीये चेत्सुगुगीतिका ॥ तृतीीये त्वतिगीति: स्वाचतुथ्यँ स्वरगीीतका ।

कटुगीतेस्तुजोज्ञ्तेश्लेममयोरमेधुगीीतका ॥ सति द्वितीयादिमयोरालग्निातिरुदाहता ।

वक्गीतेस्तु कवितिता चेतृतोयचवुनुधयोः ।' इति । (वृ० ९)

२. पक्षात् रेफलकारगकाराणां प्रागिनिो भान्तः ।

४ अध्यायः ]

छन्दःशास्त्रम् ।

४९

अपि च ।

१. र. ३. ४. ६. ८. ९. ११.१२.१३. ९. र. ४. ६. ७. ८. ९. १०. ११. १२. १३. १४. १ - १ - स - - १ १ - स - १ - स - १ - स १ - १ - स - स १ - १ - स - १ - स, त-व-त-न्वि क-रा-ध-वी-क्षितैः प्र-स-र-न्द्धिः श्र-व-णा-न्त-भो-च-रैः ।

रगणः ल. यु.

रगणः न. यु.

१. र. ३. ५. ६. ८. ९. १२.१३. ९. र. ४. ६. ७. ८. ९. १०. ११. १२. १३. १४. १ - १ - स - १ - १ - : १ - स - - - स - - = - १ - १ - स १ - स, वि-द्ध-वै-रि-व ती-क्षा-शो-ष्टि-मिःः प्र-ह-नःः प्रा-णि-ति दु-टि-रै न-रः ।

रगणः ल. यु. दशा च ।

रगणः न. यु.

९.-र. ४. ५. ६. ८. ९. ११ १२.१३. ९. र. ४. ६. ७. ८. ९. १०. ११. १२. १३. १४. १ - १ - स - १ - १ - स - १ - स - १ - स १ - १ - स - स - १ - १ - स - १ - स - १ - स, ता-व-शो-णि-त-पा- च-चि-तं पु-ह-भा-म-प्र-थि-तो-ध्व-मू-ध-जम्

रगणः ल. यु.

रगणः ल. यु.

१ र. ३. ४. ५ ६. ८. ९. ११ १२.१३. २ र. ६. ७. ८. ९. १०. ११. १२. १३. १४.

• • • १ - १ - स - १ - स - = - स - = - १ - १ - स १ - स - १ - स, v-पु-रा-न-र-व-हि-ध्व-भि-त व-भा-लो-य-भि-दे वि-लो-भय-नौ ।

रगणः न. यु.

वैतालोयमति वेतालभट्टाटकशास्वा(पा. सु. ४१२८० ) देवान्तनिगणतवाच्छणणप्रस्य- यक्षातुररयिकः । अत्र पादग्रहणमिदं ज्ञापयति, यत्न-आर्यावदीनां ‘पादश्रतुभागः’ (पि० सू० ४९० ) इति व्यवस्था नाम्ति ॥

गोपच्‍छन्दसकम् । ४ । ३३ ॥

आस्मिन् वैतालोये छन्दस्‍यन्ते गकाराद्‌वेदाधि‍को भवति, तद् ‘औपच्‍छन्दसकं’ नाम छन्दः । ! तन्रोदाहरणम—

२. ३. ५. ६. ८. ९. ११ १२.१३. १६. २ र. ६. ७. ८. ९. १०. ११. १२. १३. १४.१६.१८. = - = - १ - १ - = १ - = - १ = = = - १ - १ - = - १ - = ! = - स, वा-क्‍ये-में-धु-रैः प्र-ता-ये पू-वै यः प-श्व-द-ति-संस-द-या-ति मि-ग्रुम् ।

रगणः ल. यु. यु. रगणः ल. यु. उ.

रगणः न. यु. यु.

२. ३. ५. ६. ८. ७. ९. ११ १२.१३. १६. २ र. ६. ७. ८. ९. १०. ११. १२. १३. १४.१६.१८. = - = - १ - १ - = १ - = - १ = = = - १ - १ - = - १ - = ! = - = नं दु-छ-म-नि विश-ग्र-मो-ग्र्या-मौ-प-न-क्ष-न्द-स-कं वद-न्ति वा-ग्रुम् ।

रगणः ल. यु. उ. रगणः ल. यु. उ.

९. रगयोरन्ते मकारेड्विके रगणः लि-श्‍यति । अत एवैकं गाहड—‘अन्तेयों पूर्‍वाविदमौपच्‍छन्दसकं मतम् !’ (पू. खं. २०८१५) इति ।

द०

काव्यमाला ।

अपि च ।

यगणः रगणः यगणः

१. २. ३.५. ६. ८. ९. १२.१३.१६. ९. २. ८. ६. ७. ८. १०. ११. १३.१३.१६.१६. १-१-s-१-१-s-१-s-१-s-s १-१-s-s १-१-s-१-१-s-१-s-१-s-s, प-र-म-मै-नि-री-क्ष-पात-नु-र-त्क स्व-य-म-स्व-न्त-नि-गू-ढ-चि-त-च्यु-तिम् ।

रगणः यगणः रगणः यगणः

१. २. ३. ५. ६. ८. ९. १२.१३.१६. ९. २. ८. ६. ७. ८. १०. ११. १२.१३.१६.१६. १-१-s-१-१-s-१-s-१-s-s-s-s s-१-१-s १-s-१ s-s, अन-न-व-सिथ-त-मर्थ-चु-च्य-मा-रा-दौ-प-च्छ-न्द-स-कं ज-ही-हि मि-न्रम् ॥

उपछन्दःशब्दादरोहादि(पा० सू० ४|२|८०)पाठाच्चातुरर्थिकोऽयं खुच्प्रत्ययः ॥

आपातलिका मृग । ४ । ३४ ॥

रेफलकारगकारणामपवादः । ‘दिक्शब्दा अयुक्पदे युग्मसवर्णोन्ते’(पि० सू० ४|३|२२) इत्यनुवर्तते । पूवेलक्षण्योरन्ते भकारो गकारौ-च भवतः, तद्धेतालीयम् ‘आपातलिका’ नाम लभते । तत्रोदाहरणम्—

यु. यु. मगणः उ. यु.

२. ९. ३.६. ८. ९. १०. १२.१३.१६. ९. २. ३. ८. ६. ७. ८. १०. ११.१२.१३.१६.१६. s-१-१-s-s १-१-s-s s-s-s १-१-s-१-१-s-s, प-भू-ल-क-शो क-नप-लो-क्षी वो-व्रा-टो विफ-टो- म्रि-नत-न्द-न्ती ।

रगणः उ. यु. रगणः यु. यु.

२. ३. ५. ६. ८. ९. १०.१२.१३. ९. २. ३. ८. ६. ७. ८. १०. ११. १२.१३.१६. s-s-१-१-s १-१-s-s १-१-१-१-s-१ ।। s-१-१-s-s, आ-पा-त-द्रि-का पु-न-रे-षा तु-प्र-ति-कुल-ढे-डपि न भा-मय-मु-पै-ति ॥

आपातलिका अवितरेत्स्यर्थः ॥

शेषे परेण युग्दं न साकम् । ४ । ३५ ॥

अत्र वैतालीयाधिकारे येषां लकाराणां नियम उक्तस्तव्यतिरिक्तो लकारवर्णः शेषः, तस्यियमः क्रियते—मुगलकारः परेण साकं न मिश्रीकर्तव्यः । द्वितीयस्तृतीयेन, च-तुर्थः पद्मेन, युग्मादे षष्ठकश सप्तमेन । एवं वदता शेषाणां मिश्रीभावोऽप्यनुज्ञातः ! अन्रोदाहरणं पूर्वमेव ॥

पद् चामश्रि युग्ज । ४ । ३६ ॥

अत्र द्वितीयचतुर्थयोः पादयोः पद् लकारा अमिश्रा न कर्तव्या: । प्रथमतृतीययोः पादयोः स्वरुचि: । तत्रोदाहरणं वैतालीये । तावत्—

ल. यु. रगणः ल. यु.

१. २. ३. २. ५. ६. ८. ९. १२.१३.१६. ९. २. ३. ८. ६. ७. ८. १०. ९. १०. ११. १२.१३.१६. १-१-१-१-१-१ s-१-s १-s १-१-१-१-s-१-१-s-१-s-१-s, स-म-र-शि-र-सि स-ख-ते द्वि-पां न-व-नि-शि-ता-यु-ध-ग्रू-डि-र-प्र-त: ।

१-१-१-१-१-१-५-१-५-१-५ १-१-५-५ १-१-५-१-५-१-५, कुन्वलयदलदीघेनझुप्रंमदोनों न कंटाक्षवीक्षितम् ॥

रगणः ल. यु. रगणः ल. यु.

१-१-१-१-१-१ ५-१-५-१-५-५-५ ५-५-५-१-१-५ १-५ १-५-५, परयुवतितनुभुजगभवमादौ कुत्साप्राथ्ययते तंतः पतिक्त्वम् ।

रगणः यगणः रगणः यगणः

१-१-१-१-१-१-१-१-५-१-५ १-५-५-५-५-५-१-१-५ १-५-१ ५-५, इदमपर्मिभहोद्यते विशोभषादौपच्छन्दसकं स्वलस्य दृढतम् ॥

रगणः यु. यु. मगणः यु. यु.

१-१-१-१-१-१-१-५ १-१-५-५ ५-१-१-५ १-१-५-१-१-५-५, अभिरमयत कि न रकपठी हंसगतिः श्रवणयतनेत्रा ।

मगणः यु. यु. मगणः यु. यु.

१-१-१-१-१-१-१-५-१-१-५-५ १-१-१-१-५ १-१-५ ४-१-५-५, विशदककलकोमलमलग श्री युक्तितिरिरयं हृदयं तहृणानाम् ।

पञ्चमेन पूर्वः साकं प्राच्यवृत्तिः १४ । ३७७ ॥

इदानीं विशेषलक्षणमाह—‘शेषे परेण युगु न साकम्’ ( पिन सु ० ४१३५ ) इत्यत्र पञ्चमचतुर्थयोरेकीभावो निषिद्धः। सौधनेन विधीयते। ‘युगि’ इत्युच्यते। यदा युग्भवेदे पञ्चमेन लकारेण पूर्वः संगच्छते तदा ‘प्राच्यवृत्तिः’ नाम वैतालेयं भवति। शेषं यथा-प्राप्तम् । तनोदाहरणम्—

१-१-५-१-१-५-१-५-१-५, ५-१ ५-१ १ १-५-१ ५-१-५, विपुलाथी सुखचकाक्षरा कस्य नो म न हृरतिमा न सम् ।

रगणः ल. यु. रगणः ल. यु.

१. ‘वैतालेयप्राच्यवृत्तिः’, औपच्छन्दसकप्राच्यवृत्तिः, आपातलिकाप्राच्यवृत्तिः इति त्रयमुपलभ्यते छन्दःकौस्तुभादौ ।

छो शा० ६

र-स-भा-ब-वि-षे-य-पे-शो-लः प्रा-च्य-गृ-ंति-क-वि-का-च्य-सं-प-दः ॥

अयुकृततीयनोदोच्च्यग्रतिः । ४८ । ३८ ॥ 'पूर्वः साकम्' इत्युवतंति । अयुक्पादे तृतीयेन लकारेण यदिदं पूर्वः संगच्छते, तदा 'उदीच्यग्रतिः' नाम वैतालीयम् । शेषं यथाप्राप्तमेव । तत्रोदाहरणम्—

अ-वा-च-क-म-नू-र्जि-ता-क्ष-रं भु-ति-ति-दुष्टं य-ति-क-च-ह-म-क-सम् ॥

प्र-सा-द-र-र-हिन्तं च ने-व्य-ते क-वि-मिः का-च्य-मु-ची-च्य-गृ-ति-मिः ॥

आभ्यां युगपत्प्रवृत्तकम् । ४१ । ३९ ॥ आभ्यां पूर्वोक्तलक्षणाभ्यां सुप्रयुक्तप्रयोज्याभ्यां 'पवत्तकं नाम वैतालीयम् । यक्पादे पद्मेन पूर्वः संगच्छते, अयुक्पादे तृतीयेन द्वितीय इष्यः । तत्रोदाहरणम्—

इ-दं भ-र-ता-वंश-मू-ख-नां श्रीय-तां भु-ति-ति-म-नो-र-सा-य-नम् ॥

प-वि-त्र-म-नि-धिं कु-मो-द-यं व्या-स-व-क-र-क-धि-तिं प्र-गृ-त-कम् ॥

अयुक्च्चारहासिनी । ४१ । ४० ॥ यस्य सर्वे पादाः अयुगलक्षणयुक्तास्तद्वैतालीयं 'चारहासिनी' नाम । किं तल्लक्षणम् ? चतुर्देशमात्रत्वं, तृतीयेन पूर्वस्य योगः । तत्रोदाहरणम्—

१. अस्यापि वैतालीयोदीच्यग्रतिः, आपचछन्दस्कोवीच्यग्रतिः, आपातालिकोवीच्य-वृतिः' इति मेवात्रयसुपलभ्यते ततैव । २. वैतालीयप्रशस्ततम, आपचछन्दसकप्रशस्ततम, आपातालिकाप्रशस्तकम्' एवं 'त्रिविधं छन्दःकौस्तुभादौ । ३. तथैव चारहासिन्यपि त्रिलिषा ।

9. अपयान्तिका

युग्मपरान्तिका ॥ ४८ ॥ युग्मलक्षणयुगेवदुर्मिः पादे ‘अपरान्तिका’ नाम वैतालीयम् । किं तल्लक्षणम् ? श्वोऽधमात्रत्रयम्, पद्मेन पूर्वस्य योधः, एषाम् मिश्राणाम् प्रयोगक्रम् । तमोदाहरनम्-

रगणः लः गुरुः ।

9. र. स. य. प. त. c. 9. र. स. य. प. त. c. 9. १२. १३. १८. 1-1-1-s-1-1-1-s-1-s-1-s, 1-1-1-s-1-1-s-s 1-s-1-s, स्रिे-र-कि-ल-ऽ-न-त-मौ-फिका-ऽ-थी कम-ल-को-म-लो-ज्री स्यु-नो-श-णा ।

रगणः लः गुरुः ।

9. र. स. य. प. त. c. 9. र. स. य. प. त. c. 9. १२. १३. १८. १९. 1-1-1 s-1 1-1-s 1 s-1-s, 1-1-1-s-1-1-1-s-1-s-1-s 1-s, ह-र-ति क-ऽस ह-ऽद-यं न का-मि-ना? सुर-त-के-लि-कु-झा-ल-ऽ-प-रा-न-ति-का ॥

अपरस्यान्तिके समीवे स्थिता, परकीयेलर्यः॥

इति वैतालोलीयाधिकारः।

गन्ता द्विवंशचो मौत्रासमकं लू नवमः ॥ ४८ ॥

'वैतालोयम्-' (पि. सू. १४३२) इत्यादिसूत्रातत्समस्तनन्तं 'पाद'म्रहणमनुवर्तते । 'लू' इति च महानिक्षिः । तेनायमर्यः—यत्र पादे गन्ताः सन्तः, श्वोऽध लकारा भवन्ति, तत् 'मात्रासमकं' नाम छन्दः । अनते द्वाभ्यामेको गुरु (s) कनीयः । नवमश लकार

9. अपरान्तिकापि त्रिधोपलभ्यते तत्रैव. अस्या एकपादिकेति संज्ञा गौरडे (पु. २०८१९). २. 'सितविलासरसोकिपेशला' इति लि. पु. ३. वस्तुतस्तु-'वानवा-स्तिका' ( १४३३ ) वद् अपरान्तिका अपरान्तदेशोद्धवा श्री इल्येव युक्तम् । ४. छन्दः-कौशुभद्रतरनकरादिदमन्येषु नव वैतालीयमेदा उपलभ्यन्ते, तेष्वेकतमो 'दक्षिणान्तिका' इति नामा मेदोडश नोपलभ्यते । गङ्डुपुराणे तु लक्षितोऽसौ 'द्रैयाधो दक्षिणा-न्तिका । पराश्रितो द्वितीयो लः पादेशु निखिलेऽपि ॥ (पु. २०.८१७) इति ।

इयमपि पूर्वमभिविचैषु. ५. 'मात्रासमकं नवमो लू गोड़नन्यः' इति हू. २०.

काव्यमाला ।

(1) एव । 'द्विवंशव:' इति द्विगुणिता वसवः, लकाराः घोडशोल्ययः । 'शेषे परेण युज् न साकतम्' (पि० सू० ४१३५) इत्यनुवर्तनीयम् । तत्रोदाहरणम्—

र। ग। य। ह। ल। c। ग। १०। १२। १४। १६। र। ग। य। ह। ल। c। ग। १०। १२। १४। १६।

s−s−1−1−s 1−1−s−s−s, s−s−s−s 1−1−s s−s,

अ-दम-श्रु-जु-लो वे-र-लै । लै-नै गो-म्भी-रा-क्षो न-न-ना-सा-प्रः ।

र। ग। य। ह। ल। c। ग। १०। १२। १४। १६। र। ग। य। ह। ल। c। ग। १०। १२। १४। १६।

s−s−1−1−s 1−1−s s−s, s−s−1−1−s 1−1−s s−s,

नि-मां-स-ह-जु-ः स्कु-टि-तैः के-हौ मां-त्रा-स-म-कं ल-लभ-ते दु-ः-खम् ॥

'गन्त-' (पि० सू० ४१३२) इत्यनेनैवान्तस्य गुरुत्त्वे सिद्धे पुनर्गनन्तभ्रहणं मातिदेशे-कगुरुत्वनिवृत्त्यर्थम् । तेनात्र द्वौ लकारौ (11) भद्रकत्वा द्विमात्रिको गुरु:(s) क्रियत इति वाक्यरोषः ॥

द्वादशक्ष वैनवासिका । ४ । ४३ ॥

यस्य मात्रासमकस्य पादेऽ द्वादशौ लकारः (1) स्वरुपेणावतिष्ठते चकाराश्चवमक्ष, तन्मात्रासकम् 'वानवासिका' नाम । तत्रोदाहरणम्—

र। ग। य। ह। ल। c। ग। १०। ११। १२। १३। १४। १६। र। ग। य। ह। ल। c। ग। १०। ११। १२। १३। १४। १६।

s−1−1−s−s−1−1−1−1−s−s, 1−1−1−1−s−1−1−1−1−1−s−s,

म-न्म-ध-चा-प-धै-नि-र-म-णी-यः शु-र-त-म-हो-त्स-च-प-ट-हु-नि-ना-दः ।

र। ग। य। ह। ल। c। ग। १०। ११। १२। १३। १४। १६। र। ग। य। ह। ल। c। ग। १०। ११। १२। १३। १४। १६।

1−1−s−s−s−1−1−1−1−s−s, s−1 1 s−s 1−1−1 s−s,

च-न-वा-सै-श्री-स्व-नि-त-वि-शो-षः क-स्य न द्वि-तं र-म-य-ति पुं-सः ॥

वि-श्लोकः पञ्चमाष्टमौ । ४ । ४४ ॥

द्वादशाग्रहणं नवनग्रहणं च निवर्ततम् । यत्र चतुर्थे पादेऽपि पञ्चमाष्टमौ लकारौ (1) तिष्ठत, शेषं यथास्वम्, तन्मात्रासकम् 'विश्लोको' नाम । तत्रोदाहरणम्—

र। ग। य। ह। ल। c। ग। १०। १२। १३। १६। र। ग। य। ह। ल। c। ग। १०। ११। १२। १३। १६।

s−s−s s−1−1−1−1−1−s−1−1−s−s,

ज्ञा-त-गु-ण -र-हि-तं वि-श्लो-कं दु-र्न-य-क-र-ण-क-द-र-थि-त-लो-कम् ।

र। ग। य। ह। ल। c। ग। १०। ११। १२। १३। १६। र। ग। य। ह। ल। c। ग। १०। ११। १२। १३। १६।

s−s 1−1−1−s− 1−1−s−s, s−s 1−1−1−1 s−1−1−s−s,

जा-तं म हि-त-कु-ले-डप्य-वि-नो-तं सि-मृ-न् प-रि-ह-र सा-धु-वि-ग-नी तम् ॥

चित्रा नवमक्ष । ४ । ४५ ॥

१. 'अन्वस्य' इति लि० पु० । २. 'तद्युगलाद्गानवासिका स्वात' इति हि० रु० । ३. कोटणदेवात्पुत्रों भागो वनवासदशा:, 'सर्वंसहा मध्यमवेगभाजखियो रमन्ते वनवास-दशया :' (४१८) इति रतिरहस्ये । ४. 'जो लनावथाम्युधेर्विश्लोक:' इति हि० रु० । ५. 'वाणाष्टनवधु यदि लक्ष्मीणा' इति हि० रु० ।

यकारौ इति छन्दोभङ्यार्योद्दीपलक्यं चित्रा चित्रं वा छन्दस्त्वन्वयत्।

8 अध्यायः ] छन्दःशास्त्रम् । ६५

यस्य नवमो लकार (1) एवंविशिष्टते चकारात्पञ्चमाष्टमौ च, तन्मात्रासमकं ‘चित्रा’-नाम । तत्रोदाहरणम्—

परयुत्तेनोपचित्रिया ।४।४६॥

परयुक्केन दशमेन सहितेभूतान नवमेन ‘उपचित्रा’ नाम भवति । पूर्वं लघुनियमेन लक्षणं प्रोक्तम् । इदं तु गुरुनियमेनोच्यते । तत्रोदाहरणम्—

एभिः पादाकुलकम् ।४।४७॥

एभिः पादकुलकं नाम ।

9. ‘उपचित्रा नवमे परयुके’ इति वृ० र०. अर्धसमवृत्तान्तर्गतमुपचित्रानामकं छन्दस्त्वितोद्यत् । 2. ‘लघु गुरु एक्क णिम्म णहि जेहाँ, पओ पओ लक्खा उत्तमरेहा । सक्क फाणिदह कंठहवलऱ्ं, सोरहमतता पाआकुलअम् ।। इति प्रा० पि० सु० ११९०४ ।

६६ काव्यमाला ।

१. र. त. ष. ई. ष. ९. १०. १२. १४.१६. र. ८. य. ई. ष. ९. १०. ११. १२. १४.१६. १-१-१-१-५-५-१-१-५-५-५ ५-५-१-१-५ ५-१-१ ५-५, म-गु-स-म-ये-डिस्-न-कू-त-वि-श्वो-कः पा-दा-कु-ल-कं नु-स्य-ति लो-कः ॥ मात्रासमकसैकेन पादेन, द्वाभ्यामुपचित्राया:, विश्लोकसैकेन 'पादाकुलकम्' । तत्रोदाहरणम्—

र. ष. ई. ष. ९.१०.१२.१४.१६. र. ८. य. ई. ष. ९.१०.११.१२.१४.१६. ५-५ ५-५ ५-१-१-५-५-५ ५-५-१-१-५-५-१-१-५-५, वि-तं श्रा-म्य-स्त-न्व-स्था-नं पा-दा-कु-ल-क-श्वो-के-स्मा-नम् । र. ८. य. ई. ष. ९.१०.११.१२.१४.१६. १. र. त. ८. य. ई. ष. ९.१०.११.१२.१४.१६. ५-५ ५-१-१ ५-१-१ ५-५-१-१-१ १ १-१ १-१-५-५ ५-५, का-यः का-य-ति शा-य-ति शा-कि-स्त-द-पि न म-म प-र-लो-के भ-क्ति: ॥ यथा पादाकुलकलक्षणः श्लोकस्य पादेऽप्येस्वरता तयोःस्थिर् । उपचित्रापादेनैकेन, वानवासिक्रापादेन, पुनरुपचित्रापादाभ्यां पादाकुलकम् ।

तत्रोदाहरणम्— ९. र. त. ८. य. ई. ष. ९.१०.११.१२.१४.१६. १-१-१-१-५-१-१-५-१-१-५-५. प-रि-ह-त-सा-वै-प-रि-ग्र-ह-लो-कः । ९. र. त. ८. य. ई. ष. ९.१०.११.१२.१४.१६. १-१-१-१-५-१-१-१-१-१-१-५-५, प्र-ति-दिन-व-न्धि-त-गु-रु-त-र-शो-कः । र. त. ८. य. ई. ष. ९.१०.११.१२.१४.१६. ५-१-१,-५-१-१-५-१-१-५-५, दुःख-वि-च-न्धि-त-लो-च-न-वा-रिः । र. ८. य. ई. ष. ९.१०.११.१२.१४.१६. ५-५-१-१-५ ५-१ १-५-५, पा-दा-कु-ल-कं या-ति त-वा-रिः ॥ इति भाष्यसमकाधिकारः ।

१. 'यदितीतकृतविविधलक्षणयुक्तैर्मात्रासमादिपादैः कलितम् । अनियतदलतत्परिणाम- सहितं प्रतितं जगत्सु पादाकुलकम् ॥' इति ह्र० २०.

२. 'सक्त्वा दलयुगनियमं ह्रतानि चत्वपादानि बहुधा स्वः । त्रियमाधकरणं तथा मात्रासमकं च कुलकमथ तिलकम् ॥' (२१४)

।। मात्रासमकपदेव्दा शतोपर्येष्टविन्दति: । सर्वेषु योगचर्वल्यानां निष्फलं नामकल्पनम् ॥ चतुर्थी यदुक्तोदक्रियामात्राभिः पञ्चभिर्यदि । पञ्चमी सप्तभिः पूर्णपञ्चाकुलकमीरमहे ॥' मात्रासमकद्वयघटितं यदि । तिलकमिति प्रथयन्तु महान्तः ॥ —( ३१४,१५,१६ ) इति वृत्तमणिकोशे ।

८ अध्यायः ] छन्दःशास्त्रम् ।

गींत्यार्यो लः । ४८ । ४८ ॥

यत्र पादे द्विरेषु: घोडशौ लकांरा भवन्ति सा ‘गींत्यार्या’ नाम जाति: । ‘लः’ इत्युक्त्वात्ताने पुनर्लक्षणं द्विमात्रिकानिद्रुत्यर्थम् । तत्रोदाहरणम्—

९. २. ३. ४. ५. ६. ७. ८. ९. १०.११.१२.१३.१४.१५.१६.

१-१-१-१-१-१-१-१-१-१-१-१-१-१-१-१

म-द-ज-ल-ल-ग-नु-ल-ज-ल-र-व-सु-ख-रि-णि

९. २. ३. ८. ५. ६. ७. ८. ९. १०.११.१२.१३.१४.१५.१६.

१-१-१-१-१-१-१-१-१-१-१-१-१-१-१-१

वि-क-लि-त-स-स-र-तिस-ज-प-रि-म-ल-खु-र-भि-णि ।

९. २. ३. ४. ५. ६. ७. ८. ९. १०.११.१२.१३.१४.१५.१६.

१-१-१-१-१-१-१-१-१-१ १-१ १-१

नि-ति-व-र-म-दि-त-स-र-स-र-तिसि म-ह-ति ख-डु

९. २. ३. ४. ५. ६. ७. ८. ९. १०.११.१२.१३.१४.१५.१६.

१-१-१-१-१-१-१-१ १-१ १-१ १-१-१-१

र-ति-र-ति-र-शा-य-मि-ह म-म हं-दि वि-स-स-ति ॥

सर्वलयुच्छन्दस्ति गीत्यार्याशब्दस्थ प्रवेशयितुमशक्यत्वात्तत्रैव नोक्तम् ॥

शिंखा विपर्यस्तार्या । ४८ । ४९ ॥

सैव गीत्यार्या विपर्यस्तार्या यदा भवति तदा ‘शिंखा’ इत्याख्यां लभते । अयमर्थः—

यत्रार्धं सर्वलघु भवति, अर्धं च सर्वगुरु, इति ।

‘चतुष्पदानां पादस्तु घोडशारभ्य मातृका: । द्वात्रिंशाद्रिक्: परिमितशरितार्हो विभाति नः ॥ यत्र द्वात्रिंशतोऽप्यूर्ध्वं मात्राः पादे नियोजिताः । ध्रुन्यादिसंघं गीतं स्याण तदहंतं प्रशंसते ॥’ ( २१६,७ ) इत्यपि तत्ैव ।

१. ‘द्विगुणितवसुकुलरवचलभृतिः’ इति नामान्तरं रौ २०, २. ‘चउमत्ता अहिगणा पुव्वदे, उत्तरदे होइ समरुआ । सो खंधआ विआणहु विंगल पभणेइ सुद्धि बहुसं- मेआ ॥’ इति प्रा० पि० सू० ९१६३ इत्यनुसारेण स्कन्धकविर्यपि संज्ञान्तरं भवेद ।

३. ‘अथाइर पदहो, बाए वत्तास मरिआ । पज्झ पण जोइ लहआ डुब्भा सिक्खा - विद्धाणहु ॥’ इति प्रा० पि० सू० ९१९२७ उत्काशिखाच्छन्दस्लन्वयत । जूत्तमणिकोशे तु-‘दशनगणोपदि गुरुयुतमलष्युयगं वा दलं पुरः परतः । उभयं द्वात्रिंशाक्षु सगुरु नव- गणं च सम्मतात्था सिक्खा ॥’ ( ३८ ) इत्यन्यैव सिक्खा दश्यते । सा च ‘सिक्खा कल- यते चतुर्विधान मेदान’ (२१३) इति तैव । ४. ‘णंदउभउस्सेससारंगसिवबंभवार- णवरुण । पीलुमअणतालंकसेहरसरुगअणुसरहुविइरविचीर ॥’ इति प्रा० पि० सू० ९१६४ इति सुष्टोफस्कन्धकवेदान्तर्गतेशारभाख्यं छन्दोनामान्तरम् ।

एवं तस्या एवं किल्यासमेदेन संज्ञाद्वयमाह—

लो पूर्ववेदेज्ज्योति: १४ | ५० ॥

पूर्ववेदेभाग: सर्वेलघुद्रान्त्यशाल्कारो (३२) भवति, उत्तारक्ष सर्वेगुरुः भोक्त्रा

(१६) गकारस्तदा 'ज्योति:' नाम शिक्षा भवति । तत्रोदाहरणमु—

य-निद सु-लि-मो-जु-प-म-म-प-र-नं-मि-ल-ल-व-सु

प-ति-ह-रं जु-व-ति-थु र-ति-म-ति-शा-य-मी-ह ।

आ-त्म-ज्यो-ति-यों-गा-भ्या-सौ-

हु-डु: ख-क्षे-दं कु-य्रा: ॥

गश्रेत्सौम्या १४ | ५१ ॥

तस्या एवं शिक्षा: पूर्वाधेभाग: सर्वेगुरुः भोक्त्रा (१६) गकारादेशभवति, उत्तरक्ष

द्वात्रिंश (३२) ल्क्कारो भवति, तदा 'सौम्या' नाम शिक्षा भवति । तत्रोदाहरणमु—

सौ-भ्यां हे-डिं दे-हि भे-हा-

हे-हे-ड्सो-कं मा-नं मु-कत्सा ।

घा-शो-घ-र-मु-ल्वि! मु-ख-मु-प-नं-य म-म ह-दि

म-न- सि-ज-ह-ज-म-प-ह-रं ल-चु-त-र-मी-ह ॥

मूलिकैकोनत्रिंशदेकत्रिंशदनन्ते गू। ८ । ५२ ॥

'अधेः'ग्रहणम् (पि० सू० ८४९) अनुवर्तते । यत्र प्रथमेऽधे एकोनत्रिंश (३९)-

ल्ककारा भवन्ति, द्वितीये चारधे एकत्रिशत (३९), तयोक्षान्ते द्वौ (ii) लकारौन्मूल्य

१. 'अनन्क्कीडा' इति नामान्तरमस्य चूँ। ८०.

प्रस्तुतमेको गुरुः (s)कियते, तत् ‘चूलिका’ नाम छन्दः । ‘अन्ते गू’ इति विशेषोपादनसामर्थ्यादन्येषां लघुसंख्यं भवति । तेनैव सारविंशति (२७) लघवः, अन्ते गुरुरेको भवति । द्वितीयेऽप्येकोऽत्रिश (२९) लघवः, अन्ते गुरुश्चैकः । तत्रोदाहरणम्—

१. २. ३. ४. ५. ६. ७. ८. ९. १०.११.१२.१३.१८. १–१–१–१–१–१–१–१–१–१–१, र–ति–क–र–म–ल–य–म–ह–ति गु–भ–शा–श– (१) १५.१६.१७.१८.१९.२०.२१.३२.३३.३४.३५.३६ ३७ ३८ १–१–१–१–१–१–१–१–१ १–१–१–१–स, म–नि–ह–त–हि–म–म–ह–सि म–घु–स–म–ये । १. २. ३. ४. ५. ६. ७. ८. ९. १०.११.१२.१३.१८.१५.१६. १–१–१–१ १–१–१ १–१–१–१ १–१–१–१ १, प्र–व–स–सि प–थि–क! वि–र–हि–त! क–थं मि–ह तु

१०.१८.२०.२१.२२.२३.२४.२६.२७.२८.२९. १–१–१–१–१–१–१–१–१–१–१–१–८, प–रि–ह–त–यु–व–म–ति–र–ति–ल–प–अ–ल–त–था ।

अन्ये: पुनरन्यैवेदं सूत्रमधीयते—‘चूलिकाऽधेमकोऽनुपद्यते गू’ इति । तेषाऽत्र यक्षाप्यर्धयोरेकोनात्रिंशन्मात्रागुरुवंता भवन्ति । तत्रोदाहरणम्—

१. २. ३. ४. ५. ६. ७. ८. ९. १०.११.१२.१३.१८. १–१–१–१–१–१–१–१–१–१–१–१–१ घ–न–प–हि–म–ल–सि ल–ह–लि–कु–ल–मु–ल–

१५.१६.१७.१८.१९.२०.२१.३२.३३.३४.३५.३६.३७.३८. १–१–१–१–१–१–१–१–१–१–१–१–८, रि–त–नि–खि–ल–क–म–ल–म–ल–य–प–व–ने ।

१. २. ३. ४. ५. ६. ७. ८. ९. १०.११.१२.१३.१८. १–१–१–१ १–१–१ १–१–१–१ १–१–१ ज–न–यति म–न–सि धा–शि–मु–खि मुद–म–

१५.१६.१७.१८.१९.२०.२१.३२.३३.३४.३५.३६.३७.३८. १–१–१–१ १–१ १–१–१–१ १–१–स, ति–ध–य–म–सि–ह म–म म–घु–र–य म–घु–ना ।

‘अर्थग्रहणाद्रनं पादव्यवस्था नास्ति । इदानों गणमात्राच्छन्दसो गुरुलघुसंख्यापरिज्ञानाधीनमिदमाह—

सा गू येन न समा लां ग्ल इति । ८. ५२ ।

सा गुरुसंख्या वेदितव्या । येन यावद्रिरक्षरैः । लां लघूनां मात्राणाम् । समा: सम्संख्या ग्लो न सुः । अपि तु न्यूनसंख्या एव । ‘अतिरचिरा’ इति संज्ञान्तरे इत्थंमाकाराविधु । २. अत एवात्रकरणं ‘द्विपात्करण’मिति निर्दिष्टं रक्षाकरैः ।

उपोद्घातः । उभयाभिप्रायः—आर्यादिषु शास्लेषु यावत्सो मात्राविधिरुपदिष्टोऽस्त्वावन्यक्रतुन्यक्षरसंख्या न पूर्वे न्ते, सा तत्र गुरुसंख्या वैदितव्या । अवशिष्टा लघुसंख्या । तत्रामुपयोगः—यदा कश्चित्स्त्रिच्छति, चलतारतिदक्षररायमार्यां कति गुरु:, शैपयन्ते, ? कति लघव:? इति, तदा सप्तपदाशान्मात्रोपविष्टयामार्यां मात्रासंख्यां चलारतिदक्षरसंख्या ( ७० ) मपनेय तत्र येडवशिष्यन्ते, तान्त्र गुरुडुपदिशेत् । ते च सप्तदशैव ( १७ )। शेषांस्तु त्रयोविंशति ( २३ ) लघुरूपानुपदिशेत् । तथाहि—

१. २. ३. ४-६. ७-८. ९-१०. ११-१२. १ - १ - १ - १ - s - s - s - s, s - न - यु - म - भ - रि - झा - तं (१). (२). (३). (४). (५). (६). (७). (८). (c). १३. १४-१५. १६.१७. १८.१९-२०.२१. २२.२३. २४-२६.२७-२८.२९-३०. १ - s - १ १ - १ - s - १ १ - १ - १ - s - s - s, s - मी - प - त - र - व - न्तिं ह - द - य - शो - का - मे:। (२). (१०). (११). (१२). (१३). (१४). (१५). (१६). (१७). (१८). (१९). (२०). (२१). २. ३२. ३३. ३८. ३५-३६.३७-३८.३९-४०.४१-४२. १ - १ - १ १ - s - s - s - s च - र - ति वि - मु - को - हा - रे (२२). (३२). (३३). (२८). (२४). (२६). (२७). (२८). (२९). ३३. ३८. ४५. ४६. ४७. ४८.४९-५०. ५१.५२-५३.५४-५५.५६-५७.५८-५९. मानाहा:। १ - १ - १ - १ १ - १ - s १ - s s - s त्र - त - मि - वु भ - व - तो रि - पु - श्री - णाम् ॥ (२०). (३१). (३२). (३३). (३४). (३५). (३६). (३७). (३८). (३९). (८०). (८१). ( वाणभट्टस्य )

१. अस्याभिप्रायः—स्फुटं प्रकाश्यते—पुरोदर्शितायमार्यांर्य कति गुरवो लघवश्च वर्तन्ते? इति पृथ्ठे सति पूर्वं तावदायो मात्रागणना विधीयते । तन्मात्रासंख्यापिण्डीभूतपद्रात्रौ संस्थाप्याः। पुनस्तस्यैव सर्वेऽप्यमाश्रकार्यां गणनां विधाय तद्गुरसंख्यापिण्डीभूताकूला मात्रासंख्यापिण्डीभूताद्धानां संख्ये संस्थाप्याः । ततस्तो मात्रासंख्यापिण्डीभूताद्योडक्षरसंख्यापिण्डीभूताकूला उपनयेत् । तत्र ये संख्याकाः अवशिष्यन्ते, तावत्संख्याकालतस्यामार्यां गुरवो भवन्ति । पुनरक्षरसंख्याकृत एलदवशिष्टगुरुसंख्याद्धानपनयेत् । तत्र यावन्तोडहा अवशिष्यन्ते, तावन्तो लघवो जायन्ते । अनयैव रीत्या गणमात्राच्छन्दसां गुरुलघुशानां भवति । तथ्रीतियेषा—

मा० सं० कू: अन सं० हः गु० सं० हः अ० सं० कू: गु० सं० हः ल० सं० हः " ५७ - ४० = १७ " " ७० - १७ = ५३ "

वृत्तम् । ५ । १ । १ ॥

अधिकारेाड्यमाश्रपरिसमाप्ते: यदित ऊर्ध्वेमनुक्रममिश्यामसद् 'वृत्तम्' वेदितव्यम् । तेन प्राप्तं लैकिकं छन्दोजातं 'जाति:' इत्युच्यते । इत उत्तरं च 'वृत्तम्' । तथा चोक्रम्— 'पदं चतुष्पदी तच्च वृत्तं जातिरिति द्विधा' ( का० द० ११११) गायत्र्यादौ छन्दसि वर्तते इति 'वृत्तम्' । तथा स्थिरगुरुलघुक्षराविन्यासमिश्रयात । पादेन संयोजगात् 'पद्यम्' । यथा-आयारोदिच्छन्द:स्वरुपि पादव्यवस्था नास्तीति पादौ संयुंकौ, द्वैते पुन: पृथक्मवत इत्यर्थ: । पादेन संयोजगाभावात् । तथा चोक्रम्— 'एकदेशस्थितां जातिरित्यै गुरुलघुस्थितम्' इति ॥

सममर्धसमं विषमं च । ५ । १ । २ ॥

समसरवयवत्वात् 'समम्' । यस्य चत्वार: पादा एकलक्षणयुक्तास्तत् 'समं' वृत्तम् । शेषं च संज्ञानुरुपमेव । तत्रार्थे समे यस्त तत् 'अर्धसमम्' सर्वावयवेष्य: । अर्थोभ्यां च विगतं समं यस्त तद् 'विषमम्' । एवं त्रिप्रकारमपि ह्सजातसूकम् ॥

समं तावत्कृतः कृतमर्धसमम् । ५ । १ । ३ ॥

'समम्' इति समृद्धतासंस्योच्यते । तस्यैव गुणितं 'तावत्कृतम्': कृतम्' उच्यते । एनदुकं भवति—समवृत्ततस्यागुणिते समकृत्संख्या: पिण्डे या संख्या निष्पद्यते, तावत्संख्य-मर्धसमं वेदितव्यम् । तत्र गायत्रे छन्दसि समकृत्संख्या । णत्व:षष्ठि (६४) रघुवंश्या-सिद्धा । तस्यां चत्व:षष्टि (६४) संख्यागुणितातायार्मर्धसमकृत् संख्या संपद्यते—चत्वारि सहस्राणि, षणवातिश्व शतानि । आहृतोदपि ( ६४×६४ )=४०९६ ॥

विषमं च । ५ । १ । ४ ॥

अर्धसमं तावत्कृतः कृतं 'विषमं' भवति । एतदुकं भवति—अर्धसमवृत्तसंख्या (४०९६) अर्धेसमकृत्संख्यया (४०९६) एव गुणिता विषमवृत्तसंख्या संपद्यते—एका कोटि:, समपञ्चाशत्कोटि:, नबससप्ततिसहस्राणि, द्वे शते, षोडशोत्तरे । आहृतोदपि (४०९६×४०९६)=१६७७७२१६ इति ॥

राज्यूनम् । ५ । १ । ५ ॥

तद् विषमं वृत्तं (१६७७७२१६) अर्थेसमं (४०९६) वा राज्यूनम् (१६७७३२३६ = १६७७७२१६ - ४०९६) पद्यलक्षणं प्राप्तिक्लादुकम्, द्विपदीपपदवीषड्पदीनाामपि । दृश्यमानत्वात्—इति तदण-वाचस्पति: ।

-७०९६=१६७७३१२०) कर्तव्यम्। मूलराशिं: (७०९६) समुदायात् (१६७७३१२६) अपनेतव्य इति। कोटिरेका, ससंप्रतिलक्ष्याणि, त्रिसमातिसहस्राणि, विशल्युतार्त शतं शुद्धनिष्पमवृतस्थ संख्याः। अकृतः: १६७७३१२० । चत्वारि सदस्राणि, द्वात्रिशशोभति शुद्धाधेसमसंख्याः। अथतोऽदपि-(७०९६-६४)=७०३२ उभयशेषोडयं राष्टूनमिति ॥

ग्लिति सामानी । ५ । ५ । ६ ॥

s - l-s - l s-l-s-l s-l-s-l-s l s-l वा-सो-चो-स्पि वि-क्मे-गण य-त्स-मा-न-तां न या-ति । s - l s-l-s -l-s -l s-l s-l-s l-s-l त-स्य व-ह्मे-भ्र-र-स के-न तु-स्य-ता कि-ये-त? ॥

s -l -s l-s-l-s-l s-l-s-l-s-l-s -l ओ$ंन-मो ज-ना-द्न-ना-य पा-पं-बं-ध-मो-च-ना-य । s-l-s-l-s-l-s-l s-l-s-l-s-l-s-l-s -l दु-ष्ट-दै-ल-म-ई-ना-य पु-ड्-री-क-लो-च-ना-य ॥ ’

लिगति प्रामाणी । ५ । ७ ॥

l-s-l-s-l-s-l-s l-s-l-s l-s-l-s स-रो-ज-यो-नि-र-म्व-रे र-सा-त-ले त-था-च्यु-त: । l-s l-s-l-s-l-s l-s l s l-s-l-s त-व प्र-मा-ण-मी-क्षि-तुं क्ष-मौ न तौ व-भू-व-तु: ॥

वितानमन्यत । ५ । ८ ॥

s-s l-l s-s l-l s-s l-l-s s l-l lै-ष्यां ल-ज ध-मे भ-ज पा-पे ह-द-यं मा कु-रु ।

१. 'हारवचूडेरग्नि' स्त्रहजिह्नोपकरणे । वारिहोते मति जानी मेधां श्रुयच्छेदमाणि ॥' इति प्रा० पि० सू० २८७ हस्युसारेरण मणिकाङ्क्यं नामान्तरम् । नव्यमतेऽस सूत्रस्य गथपरत्वमाह च्छूंकूटावलसरि: । २. 'लृड् गुरु' पिरंतर परमाणि अथडअक्खरा । ’ इति प्रा० मि० सू० २८६ । 'द्वित्रयपषड्मस्थं गुरु प्रयोजितं यदा । तदा विवेदगान्ति तां उधा नगसकृपिसिरिमू ।' इति भुतनोधानुसारेण नगक्खरुपिसिरापि नामान्तरम् । ३. 'नाराचम्' इति केल्किताशुमदिवे । ४. छन्दोमरीककाराः। ५. प्राकृतपिङ्गलसूज्ञाधारेणात

५ अध्यायः ] छन्दःशास्त्रम् । ७३

s-s 1-1 s-s-1-1 s-s-1-1-s s-1-1 ह-ष य-दि श-भी-स्त-व शि-ष्ठ-न-नि-शौ स-श्र-य ॥

द्वितीयं च— 1-1-s s-1 1-s-s 1-1-s-s-1-1-s-ज ह-ल-यं य-स्त वि-शा-लं ग-ग-ना-भो-ग-समा-नम् ।

1-1-s-s 1-1-s-s 1-1-s-s-1 1-s-s ल-भ-ती-ड्स्तो म-णि-चि-त्र च-प-ति-मू-भ्रि वि-तो-नम् ॥

अन्यूष्ठ— s-s-1-s-1-s-1-s s-s-1-s-1-s-1-s क-हा-ल-मा-ल-भा-रि-र्णं कं-द-पे-द-पे-हा-रि-णम् ।

s - 1-s -1 -s-1-s s-s-1-ज 1-s - 1-s स-स-र-ब-न्ध बो-च-नं च-न्दा-म-हे त्रि-लो-च-नम् ॥

अपि च— s-s 1-s-1 s-1-s s-s-1-s-1-s-1-s त-स्या: स्म-रा-भि शु-न्द-रे च-न्द्रो-प-मा-न-मा-न-नम् ।

s-s-1-s-1-s-1-s-1-s s-s-1-s-1-s-1-s 1-s कं-द-प-श-चि-य-म-हु-रे-र् भृ-ङ्ग-प्र-मो-खि-न-नम् ॥

[ अपि च ]— s-1-1-s 1 1-s-s s-1-1-s-1 1-1-s-s ऐ-न्य-न्द-तो हि वि-ता-नं भ्षे-त-त-प-टे-न य-हु-क्म् ।

s-1-1-s-1 1 s-s s-1 1-s-1-1-s-1-s वि-ग्र-प-दा-पि च भौ गौ त-न ग-ता-थं-मि-चै-तत् ॥

कि च ‘वितानमन्‍य्‌त’ इति भुवचन सूत्रकारों वितानस्यानेकप्रकारतां दर्शयति । धन्यथा ‘वितानं भौ गौ’ इलेप भ्रूयात् ॥

पादस्यातुष्ट्यवक्रम् । ५ । ९ ॥

‘पादस्‍य’ इत्यमधिकार आसत्तमाऽ‌ऽध्यायपरिसमाप्ते । ‘अनुष्टुब्‍वक्रम्’ इति च प्राप्‍त पदचतुष्क‍व्‍वात् ( वि॰ सू० ५१० ) अधिकृतं वेदितव्‍यम् ॥

१. ‘नाराचर्क तरौं लगौ’ इति छन्दःकौसुभानुसारेण नाराचर्क छन्दः ।

२. ‘चित्रपदा भौ गौ’ द्वति (९१५) सूत्राऽ‌ऽसारेणात्र चित्रपदालयं छन्दः ।

३. यचापि नमेदमिदंसुतत्र पठेर्डब्‍चायेडपुंसि व्‍यधिकार एव वक्‍यसुचितम्‌; तथापि यथा मात्राछ्न्‍वस्‍ति लघ्युरुनियमो नास्ति, तथाऽ‌ऽग्रापीति गृह्युपम् इति केचिद् ।

न प्रथमान्तः । ५ । १० ॥

प्रतिषेधार्थमिदं सूत्रम् । अत्र वक्तव्यतौ पादस्य प्रथमान्तरादूर्ध्वं सगण-(IIS)नगणौ (II) न कर्तव्यौ ॥

द्वितीयचतुर्थयोः रक्ष । ५ । ११ ॥

द्वितीयचतुर्थयोः पादयोः प्रथमान्तादूर्ध्वं रेफौ (sIs) न कर्तव्यौ इत्युपदेशः ॥ वान्यत् । ५ । १२ ॥

वान्यत् । ५ । १२ ॥

अन्येषां षण्णां गणानां मध्ये यथेच्छितं गणान्तरं प्रथमान्तरं कर्तव्यम् ॥ यै चतुर्थीत । ५ । १३ ॥

यै चतुर्थीत । ५ । १३ ॥

'य' इति ह्रस्वविकल्पिको निर्देशः । पादस्य चतुर्थांशरादूर्ध्वं यगणः (ISS) प्रयोगकव्यः । सर्वेषामुदाहरणानि—

ल० सगणः यगणः ल० ल० यगणः यगणः ल० १—S.S—१.S.S—१—१—१.S.S—१.S.S—S न(९)वधारा(४)मभुसंसी-क्क- व(९)सुभाग(४)निधनेःशा-सम् । गु० सगणः यगणः गु० ल० सगणः यगणः गु० S—१.S.१—१.S.S—S १—S.S.१—१.S.S—S किं(९)निद्र(४)तथोणा-मं म(९)ही काम(४)यते व-क्रुम् ॥

अन्यैरप्युक्तम्— गु० सगणः यगणः ल० ल० सगणः यगणः गु० S—S.१.१—१.S.S—१ १—S.S.S—१.S.S—S व(९)लो(४)तल(४)वनेष्प-थ्य व(९)रत्न(४)क्ष(४)रुंसरा-वा: । गु० सगणः यगणः गु० ल० सगणः यगणः गु० S—S.S.S—१.S.S—S १—S.S.S—१ S.S.—S रा(९)म(९): कौशे(२)यसंवी -ता: प्र(९)च्यवन्ती-व(४)काद-म्वा: ॥

१. 'रेफौडपि' इति क. का. सु. पुस्तके. २. कलिकातामुद्रिते तु 'सगण (IIS), नगणाश्या (III) मन्त्रनसगणा (SSS) दन्त्रिकषड्कुमध्ये यथेच्छविचिकान्तरं वा कर्तव्यम् ॥' ३. यथ्र-तुर्योक्त-इत्येव वैदिकपाठः । 'अभ्रेयोंडनुष्टुभि स्वातम्' इति प्रा. पि. सू. २१३३२. ४. पि. सू. ५१९० सूत्रस्योदाहरणम्. ५. पि. सु. ५१३ इत्यसोदाहरणम् । श्लोकड्य शवरस्वामिना श्रीमांसाभाष्ये ( ९१९२४ ) उदाहृतः । तत्र '…चरन्तः…नील-कौशेय… प्रणद्यन्तीव…' इति पाठः ।

तथा—

गु० रगणः यगणः गु० गु० भगणः यगणः गु० ल० स—s⋅१⋅s—१⋅s⋅s—s s—s⋅१⋅१—१⋅s⋅s—s डु(९)भाषिते(४)स्पि सौभा-न्यं प्रा(९)य: प्रकृ(४)तेः प्री-तिः । गु० रगणः यगणः ल० गु० मगणः .गण गु० s—s⋅१⋅s—१⋅s⋅s—१ s—s⋅s⋅s—१⋅s⋅s—s मा(९)तुमने(४)हरन्‍ये -व द्रु(९)लालित्यो(४)ऽतिमिवां-लः ।।

इत्यादि ।। पथ्‍या युजो ज।५।१४।।

'चतुर्यातं' (पि० सू० ५१३) इति वतते । अत्र वक्रो युजः (२, ४) पादस्य चतुर्या-दक्षरादूर्ध्वं जगणः (SI) प्रयुज्यते, तद्रूपं 'पथ्‍या' नाम । 'युज्' (ISs) स्तापवादः । अत्रोदाहरणम्—

गु० तगणः यगणः ल० गु० मगणः जगणः ल० s—s⋅s⋅१—१⋅s⋅s—१ s—s⋅s⋅s—१⋅s⋅१—१ नि(९)नीतिः(४)निषणन-स्य रा(९)ज्ञो राज्ञः(४)न संविद्-ति । ल० यगणः यगणः गु० गु० मगणः जगणः गु० १—१⋅s⋅s—१⋅s⋅s—s s—s⋅s⋅s—१⋅s⋅१—s न(९)हि पथ्‍या(४)शिनः का-चे जा(९)यते व्यां(४)धिवेद नः ।।

विपरीतकीयं।५।१५।।

उक्तलक्षणाद्विपरीता 'पथ्‍या' भवती'येकीयं मतम् । 'अयुकुपादे चतुर्थादक्षरात्‍ परतो जकारं युजुपादे य एवावतिष्ठते । अत्रोदाहरणम्—

गु० यगणः जगणः गु० गु० मगणः यगण गु० s—१⋅s⋅s—१⋅s⋅१—s s—s⋅s⋅s—१⋅s⋅s—s भ(९)दूरज्ञा(४)नुवर्ति- नी या(९)श्रीः स्यात्सा(४) गृहे ल-श्रियः । गु० यगणः जगणः गु० ल० यगणः यगणः गु० s—१⋅s⋅s—१⋅s⋅१—s १—१⋅s⋅s—१⋅s⋅s—s ख(९)प्र(१)मुता(४)भिमानि- नी वि(९)परीता(४)परिल्या-ज्या ।।

१. पि० सू० ५१३ इलम्सोदाहरणम् । 'दुर्‍माविते' इंति लि० पुस्तके । २. 'युजोक्ष-तुर्‍थतो जैन पथ्‍याज्चकं प्रकीर्तितम्‍' इत्नि प्रा० पि० सू० २३३४ । 'पथ्‍यायुजो जः' इति लि० पुस्तके । ३. 'ओजोयोजन् वारिप्रस्तदेव विपरीतात्‍दि' इत्नि छंदःशास्त्रु‍मे । ४. कलिकातासंप्रदिते तु—उक्तलक्षणाद्विरीतलंगा एकरीयंमते 'पथ्‍या' भवांनि । यथा—'.

चंपलायुगो न॥५१९६॥

अयुक् (१,३) पादस्य यदा चतुर्थोदक्षरादूर्ध्वं नकारो (१) भवति युक्-(३,४) पादे य (१५५) एवावतिष्ठते, तदा 'चपला' नाम' साधुष्टवब् । तत्रोदाहरणम्—

गु॰ जगणः नगणः गु॰ गु॰ भगणः भगणः गु॰ म s—l·s·s—l·l·l—s s—l·s·s—l·s·s—s श्री(९)यमाणा(य)यदृशा-ना व (९)कलिसां (x)सनासा-आ। गु॰ भगणः नगणः गु॰ ल॰ भगणः भगणः गु॰ म s—l·s·s—l·l·l—s l—l·s·s—l·s·s—s क(९)न्यका ना(४)क्यचप-ला ल(९)भते भू(४)तसौभा-आयम् ॥

विपुला युग्लः सप्तमः । ५।१७॥

अधिकरोडयम् । 'य चतुर्थांत' (पि० सू० ५१३) इत्यनेन सर्वत्र यकारे (१५५) कृतेऽपि युक् (३,४) पादे सप्तमो वर्णो लघुरेव भवति, तदा 'विपुला' नाम साधुष्टवब् ॥ न तु पाद्यालक्षणेऽन्रभतत्वात् पुनरुक्तमेव तत् । विपुलावर्गसैदानाभीमारभ्यमाण-त्वात्तदिनानुपपत्तेः । युक् (३,४) पादे सप्तमेन लघुनावस्थमेव भवित्वन्यम् । प्रथमत्र-तीययोश्चैतावता यकारस्यापवादः । तथा च वक्ष्यति—'सर्वंतः सैतवस्य' (पि० सू० ५१८) इख्यादिना । पाद्यां च न तुक्कार (१५५) एवावतिष्ठते ॥

सर्वंतः सैतवस्य । ५।१८॥

सैतवस्याचार्यस्य मतेऽन युक् (३,४)पादे च सप्तमो लकार (१) एव कर्तव्यः । अत्रोदाहरणम्—

गु॰ जगणः जगणः गु॰ गु॰ भगणः जगणः गु॰ म s—l·s· l—l·s· l—s s—s·l·l—l·s· l—s सै(९)तवैन(४)पथार्ण(९)वं ती(९)र्गों दश(४)स्थाम(९)जः । गु॰ भगणः जगणः गु॰ ल॰ भगणः जगणः गु॰ म s—s·l·l—l·s· l—s l—s·s· l—l·s· l—s र(९)क्षय(४)कर्ईं पु(९)नः प्र(९)तिझां स्वैन(४) दाहु(९)ना ॥

भ्रौ नतौ च । ५।१९॥

'सर्वतः सैतवस्य' (पि० सू० '५१८) इति निश्चितम् । 'चपलायुजो न' (पि० सू० ५१६) इत्येतसादृग्यहणमनुवर्ततेऽि 'विपुला युग्लः सप्तमः' (पि० सू० ५१७) इति युग्मे सा युग्मविपुला' इति छंदःकौस्तुभे । २. 'यस्मां तससप्तमो युस्मे सा युग्मविपुला' इति छंदःकौस्तुभे युग्मविपुलेत्य नामान्तरम् । ३. लिखित-पुस्तके सुष्टुमत्रैंतर्गास्ति । ४. 'सैतवस्याखिलेष्टवपि' इति छंदःकौस्तुभे।

सर्वेमानुर्वर्त्तनीयम् । अयुक् (९,३) पादे यदा चतुर्थाददशरात्परतो यकारं (१५५) बान्चिल्वा भकार (SII) रेफ (DIS) नकार (III) तकारा (SSI) विक्ल्पेन भवन्ति, तदासौ 'विपुला' नाम । तत्र भकारेण विपुलोदाहरणम्—

ल० रगणः भगणः गु० ल० मगणः जगणः गु०

। — s । s — s । । — s s s — । s । — s

इ(९)यं सखे(४)चन्द्रसखी (५) च स्फि(९)ताज्योल्लिखा(८)चे माने(५)नो ।

गु० रगणः मगणः गु० गु० जगणः जगणः गु०

s — s । 1 · s — s । । — s s — । । s । — s

इ(९)न्दीवर(४)ाक्षी हृदय(५)मे द(९)न्दह्हीति(४)तथापि(५)मे ॥

'अयुक्:' (पि० सू० ५१९६) इति जातिपक्षे द्वयोरपि पादोरग्रणम् । व्यक्तिपक्षे पुनरेकस्य पुनः प्रथममस्य तृतीयस्य वा । तथा च महाकवीनां प्रयोगः—

ल० रगणः भगणः गु० गु० यगणः जगणः गु०

। — s । 1 · 5 — s । । — s s — । । s । — s

व(९)ते वटे(४)वैदग्ध्य(५)गौः च(९)त्वरे च(४)वरे सिस(५)वैः ।

गु० यगणः यगणः गु० गु० मगणः जगणः गु०

s — । · s — s । । — s s — । । s । — s

प(९)वैते प(४)वैते रा(५)मे: स(९)वैत्र म(४)धुसूदर(५)नैः ॥ (अभिप्राय ३०५१८४)

गु० भगणः यगणः गु० गु० यगणः जगणः गु०

s — s । । — । s · s — s s — s — । · s · s — । s । — s

दे(९)वः स ज(४)यति श्री(५)मान् द(९)ण्डध्धैरो(४)महाम(५)ति: ।

गु० रगणः मगणः गु० गु० जगणः जगणः ल०

s — s । 1 · 5 — s । । — s s — । । s । — ।

य(९)स्य प्रजा(४)दीधिती(५)नां शा(९)न्वते प(५)थ तिष्ठ(५)ति ॥

ल० रगणः भगणः गु० ल० यगणः जगणः गु०

। — s । 1 · 5 — s । । — s s — । । s । — s

उ(९)पस्थितं(४)प्राज्ञलि(५)ना वि(९)नीतिन(४)गरत्न(५)ता ।

१. 'मेनाड्विधतो भाद्रिपुला' इति छन्दःकौस्तुभे. २. मुले त्वदूद् द्वितीयान्तं दृश्यते, तत्र 'संस्करण मुषिकमुष्टिभक्षकः'+ (३०५१९५) इत्युत्तरेरण सम्बन्धः। ३. 'दण्ड-धारी महीपति:' इति क. पुस्तके.

गु॰ रगणः मगणः गु॰ गु॰ तगणः जगणः गु॰

s — s·1·s — s·1·1 — s s — s·s·1 — 1·s·1 — s

ना(9)रायण(8)स्तौमि स(9)दा भ(9)कानां भ(8)नाशा(9)नम्‌ ॥

इत्यादि ॥

इदानीं रेफ(डः)विपुलोदाहरणम्—

गु॰ रगणः रगणः गु॰ ल॰ भगणः जगणः गु॰

s — s·1·s — s·1·s — s 1 — 1·s·1 — 1·s·1 — s

ल(9)क्ष्मीपति(8)योलोकना(9)थं र(9)थाक्रान्त(8)रमेऽच्यु(9)तम्‌ ।

गु॰ रगणः रगणः गु॰ ल॰ जगणः जगणः गु॰

s — s·1·s — s·1·s — s 1 — 1·s·1 — 1·s·1 — s

य(9)हेम्र्ड(8)शार्क्षपा(9)पिणि प्र(9)णमामि(8)त्रयीत(9)जुम्‌ ॥

व्यधिकपक्षे प्रथमे पादे—

ल॰ रगणः रगणः गु॰ ल॰ भगणः जगणः गु॰

1 — s·1·s — s·1·s — s s — s·s·s·1 — s·1 — s

म(9)हाकवि(8)न्कालिदा(9)स व(9)न्दे वार्गे(8)वतां गु(9)रुम्‌ ।

गु॰ रगणः रगणः ल॰ गु॰ जगणः जगणः गु॰

s — s·s·s — 1·s·s — 1 s — 1·s·1 — 1·s·1 — s

य(9)ज्ञाने वि(8)श्वमामा(9)ति द(9)र्पणे प्र(8)तिबिम्ब(9)वत्‌ ॥

तृतीये पादे—

गु॰ भगणः सगणः गु॰ गु॰ तगणः जगणः गु॰

s — 1·s·s — 1·1·s — s s — s·s·1 — 1·s·1 — s

का(9)मिनीभि:(8)सह श्री(9)ति: क(9)सै नाम(8)न रोच(9)ते ।

ल॰ रगणः रगणः ल॰ गु॰ जगणः जगणः गु॰

1 — 1·s·s — s·1·s — 1 s — 1·s·1 — 1·s·1 — s

य(9)दे न स्या(8)द्द्वारदी(9)वि च(9)बलं ह(8)तजीवि(9)तम्‌ ॥

इदानीं नकार(ङः)विपुलोदाहरणम्—

गु॰ रगणः मगणः गु॰ गु॰ तगणः जगणः गु॰

s — s·1·s — 1·1·1 — s s — 1·s·s — 1·s·1 — s

य(9)स्या विभा(8)ति विपु(9)ला म(9)नमस्थाय(8)नपिण्ड(9)का ।

9. ‘इत्थमन्या रक्षतुर्यात्‌’ इति छौ० कौ० । 2. ‘दैश्वरम्‌’ इति क॰ पुस्तके । 3. ‘नौडम्बु-

ध्वेध्माविपुला’ इति छन्दःकौस्तुभकारः

५. अध्यायः ] छन्दःशास्त्रम् । १५९.

जु० यगणः नगणः जु० जु० नगणः नगणः जु० स - १.५.५ - १.१.१ - ५ s - s. s. १ - i. s. १ - s या(९)चतुःप(४)थ्चित्तु(७)रा मा(९)त्री स्यात्त्र(८)पत्न(७)भौ ॥ तथैव भारविः

ल० रगणः नगणः जु० ल० नगणः जतनः जु० ~ ~ ~ ~ ~ १ - s.१.५ - १.१.१ - ५ १ - s. s. १ - i. s. १ - s यु(९)युसुने(८)व कव(७)चं कि(९)मासुक्त(८)मिन्द्र त्व(७)या? ।

ल० रगणः नगणः जु० जु० जतगणः जतनः जु० ~ ~ ~ ~ ~ १ - s.१.५ - १.१.१ - ५ s - - १. s. १ - i. s. १ - s त(९)पक्षिणो(८)हि वस(७)ने³ के(९)वलाजि(७)नत्नक(७)ने ॥ (कि० १३१४)

व्यक्तिपक्ष कालिदासः- ल० रगणः नगणः जु० जु० नगणः नगणः जु० ~ ~ ~ ~ ~ १ - s.५.५ - १.१.१ - ५ s - s. s. १ - : s. १ - s ऐ(९)ककृत(८)स्य विष(७)धैर विड(९)यानां वा(८)रत्नभु(७)तः ।

जु० यगणः यगणः जु० जु० नगणः जतगणः जु० ~ ~ ~ ~ ~ s - १.५.१ - १.५.५ - s s - s. s. १ - १. s. १ - s त(९)स्य धर्मे(८)रतिरा(७)सीद् धी(९)दत्तं ज(८)रसावि(७)ना ॥ (र० वं० १२.३)

तथा च— ल० जगणः यगणः जु० जु० नगणः जतगणः जु० ~ ~ ~ ~ ~ १ - १. s. १ - १.५.५ - s s - s. s. १ - १. s. १ - s तै(९)व मत्त्र(४)क्रत्नो म(७)चौ दू(९)रात्स्वचा(८)मितारि(७)भिः ।

जु० रगणः नगणः जु० जु० नगणः जगणः जु० ~ ~ ~ ~ ~ s - s. s. s - १.१.१ - s s, - १. s. १ - १. s. १ - s म(९)सादित्य(८)न्त इव(७)मे ह(९)ष्ठलक्ष्य(८)भिन्द्रःखा(७)रा ॥ (र० वं० ९१६१)

९. ‘चतुःषष्टिरहविवया: कामसूत्रस्यादयविन्या’ वात्स्यायनसूत्रे ( ९३१९८ दृष्टव्या: १ २. नकाराविपुलोदाहरणानि । ३. ‘वसते’ इति मूलै।

इदानों तकार (ss) विपुलोदाहरणम्—

जातिपक्षे—

यु० रगणः मगणः तगणः यु० ल० भगणः उतगणः यु०

s — s·s·s — s·s·1 — s 1 — s·1·1 —1·s·1 — s

व(9)नदेवं(४)सोमेश(५)यं ज(९)टासुकु(८)डमणिड(७)तम् ।

यु० भगणः तगणः यु० ल० भगणः भगणः यु०

s — s·1·1 —s·s·1 — s 1 — s·1·1 — 1·s·1 — s

स्व(९)दाक्षं(८)रै चन्द्र(७)मः ।

धि(९)खामणि(८)विभुषि(७)तम् ॥

व्यक्तिपक्षे—

यु० रगणः तगणः यु० यु० जगणः जगणः यु०

s — s·1·s — s·s·1 — s s —1·s·1 —1·s·1 — s

व(९)नदेकर्वि(८)श्रीभार(७)विं लो(९)कसंत(८)मसच्छि(७)सम् ।

ल० मगणः यगणः ल० यु० तगणः जगणः यु०

1 — s·s·s — 1·s·s — 1 s — s·s·s — 1·s·1 — s

दि(९)वा दीपा(८)इवाभा(७)न्ति य(९)स्याध्रे क(८)व्योडप(७)रे ॥

तथान्येषामपि प्रयोगाः—

यु० जगणः यगणः यु० यु० यगणः जगणः यु०

s — 1·s·1 —1·s·s — s s — 1·s·s — 1·s·1 — s

लो(९)कवत्प्र(८)तिपत्त(७)व्यो लो(९)किकोडर्थै:(८)परीक्ष(७)कैः ।

यु० भगणः तगणः ल० ल० यगणः जगणः यु०

s — s·1·1 — s·s·1 — 1 1 — 1·s·s — 1·s·1 — s

लो(९)कव्य(८)दरं प्र(९)ति स(९)दृशौ बा(८)लपणिड(७)तों ।

इदानों चकारात् मेकार (sss) विपुलोदाहरणम्—

यु० रगणः मगणः यु० यु० ।प्रगणः जगणः यु०

s — s·1·s — s·s·s·s — s s — 1·s·s — 1·s·1 — s

स(९)दोपिति(८)रं लाव(७)ण्य विच(९)भ्रान्ति या(८)हवेश्र(७)भा ।

यु० रगणः मगणः ल० यु० मगणः जगणः यु०

s — s·1·s — s·s·s — 1 s — s·s·s — 1·s·1·— s

स्वी(९)लोकै(८)डष्टि(७)वन्यै(६)व निः(९)सामान्य(८)स्य वेध(७)सः ॥

९. 'शंकरं चन्द्रेखाशिवाननं' इति लि. पुस्तके । २. एते विपुलामेदाखनदः कौ-सुभादौ नोपलभ्यन्ते ।

वृत्तिपक्षे श्रीकलिदासः—

लो रगणः मगणः यु॰ ल॰ मगणः जगणः यु॰

1—s·s—s·s·s—s 1—s·s—1·s·1—s

म(9)नोभिरा(4)मा: श्वय(7)तौ र(9)धनेमि(7)स्वनोन्सु(7)वै: ।

यु॰ मगणः समपः यु॰ ल॰ मगणः जगणः यु॰

s—s·s—1·s·s—s 1—s·s·s—1·s·1—s

ष(9)ऊवा(4)दिनी: के(7)का दि(9)घा भिचा:(4)शिखाषिड(7)भिः ॥

(र॰ वं॰ ९१३९)

ल॰ रगणः मगणः यु॰ यु॰ तमपः जगणः यु॰

1—s·1·s—s·s·s—s s—s·s·1—1·s·1—s

अ(9)थ प्रदो(4)षे दोष(7)ज्ञः सं(9)वेशाय(8)विलांप(7)तिम् ।

यु॰ तमपः भगणः यु॰ ल॰ व्यपणः जगणः यु॰

s—s·s·1—1·s·s—s 1—1·s·s—1·s·1—s

स(9)चु सूक्त(4)तवाक्य(7)षु—वि(9)ससज्जो(8)र्जितश्रि(7)यम् ॥

(र॰ वं॰ ९९३)

तृतीयपादे—

ल॰ रगणः मगणः यु॰ यु॰ मगणः जगणः यु॰

1—s·1·s—1·s·s—s s—s·1·1—1·s·1—s

अ(9)द्रव(4)र्त्तनी स(7)दि रा(9)जन्विग(8)नियातम(7)नः ।

ल॰ रगणः मगणः यु॰ यु॰ जगणः जगणः यु॰

1—s·1·s—s·s·s—s s—1·s·1—1·s·1—s

उ(9)पस्थिते(4)यं कल्या(7)णी ना(9)त्र कीर्ति(8)तन एव(7)यत् ॥

(र॰ वं॰ ९८७)

यु॰ मगणः सलणः यु॰ यु॰ मगणः जगणः यु॰

s—s·s·s—1·s·s—s s—s·s·s—1·s·1—s

क्ष्मा(9)ध्यस्यामो(8)पि वेदे(7)ष्या: प(9)त्सु: प्रासवं(8)श्रावासि(7)नः ।

ल॰ रगणः सलणः यु॰ यु॰ जगणः जगणः यु॰

1—s·1·s—s·s·s—s s—1·s·s—1·s·1—s

अ(9)नन्यजा(4)नेतरा(7)या सीत सै(9)त जाय(8)हिरण्म(7)यी ॥

(र॰ वं॰ ३४६९)

९. ‘अनन्यजानेयस्सासीत्’ इतते लि. पुस्तके ‘अनन्यजाने: सैवासीद् यन्साजायां’ इति सुद्रिते ऋषुवंषो ।

सेन्ध्रेणा(स)पे कविदिपुला हृश्यते । यथा—

दो मक्खः सम्नः यु· द्र· तगणः जयगः यु· ~ ~ 1 — s·1·1 — 1·5·5 — s 1 — 1·5·5 — 1·5·1 — s जि(9)वे न ल(8)मते व(7)लक्ष्मी स(9)तेनापि(8)पुराऽऽ(7)नाः । दो रक्खः सम्नः उ· उ· तगणः जयगः यु· ~ ~ 1·s·5 — 1·1·s — s s — s·s·1 — 1·5·1 — s खै(9)मविच्छ(8)सिनि का(7)ये का(9)चिन्ता म(8)रणे र(7)ने? ॥

(परा० स्मृ० ३१३८)

सत्रीर्णा च विपुलप्रकारा दृश्यन्ते । तथा च मामहेनोकम—

दो मक्खः नक्खः यु· द्र· तगणः जयगः यु· ~ ~ 1 — s·5·s — 1·1 — s 1 — 1·5·s — 1·s·1 — s क(9)निकाले(8) प्रसर(7)ता क(9)चिदाप(8)स्य निम्म(7)ता । दो रक्खः अवक्खः यु· द्र· तगणः जयगः यु· ~ ~ 1 — s·1·5 — s·1 — s 1 — s·5·s — 1·s·1 — s ख(9)देव सा(8)रऽकु(7)लं त्व(9)या भिरों(8) दिपों(7) व(9)ल्म्म ॥

(का० लै० २१५८)

इत्यादौ विपुलाविकल्पः: सत्रीर्णां छन्दः: कौटिल्य दृश्यते । सर्वस्मां विपुलानां चतुर्षों वर्णः प्रायेशं गुरुभवतीसाम्रायः ॥

अतः परं निषम्मतान्याह—

प्रतिपादं चतुरड्ना पादैश्चतुरुच्चरम् । ५ । २० ॥

चतुर्यैामक्षराणां द्विदृशत्वं द्वन्दि: । अथुजुम्भः पादादृश्यं प्रतिपादं चतुरक्षरवृत्या यदूतं निष्पयते, तत् ‘पदचतुरुच्चर’ नाम । तज्जोदाहरणम—

१. २. ३. ४. ५. ६. ७. ८. त-स्था: क-ङा-श-नि-शे-पै: १. २. ३. ४. ५. ६. ७. ८. ९. १०. ११. १२. क-मिम-त-त-जु-कु-टि-लै-र-ति-दी-मैः ।

१. ‘ककारेण’ इति लै। पुस्तके । एते विपुलाभेदादृचन्द्र:चौशुभादौ नोपलभ्यन्ते । २. ‘सङ्गच्सिनं कायऽसिनर्’ इति मुळे पाठः । ३. ‘विसमसमा हृद्योमेन्दैराविरभूवतहृभि श्रुता । घोडसल्स्याऽथ्यानृत्यतसाहससागररतानी ॥’ (ड० मो० को० ५१९) ४. ‘आदः पादोऽभिमेऽक्षतोल्डनये चतुरक्षरै: कमाऽऽदृदाः । पादा यस्थ द्वितीयाद्या:-

षट्पञ्चाशदर्शनो यत्र तदिह विधुजजनैरुचं पदचतुरुच्चरं नाम ऋतम् ॥’ इति छन्दःकौस्तुभोः

५. अध्यायः ] छन्दःशास्त्रम् । ८३

१. २. ३. ४. ५. ६. ७. ८. ९.१०.११.१२.१३.१४.१५.१६. त-क्ष-च-द-ग् इ-ने-नदि-य-गु-न्य: क्ष-त-नै-त-न्य: १. २. ३. ४. ५. ६. ७. ८. ९.१०.११.१२.१३.१४.१५.१६.१७.१८.१९.२०. प-द-च-जु-ह-घै न च-ल-ति पु-र-ष: प-त-ति स-ह-सै-च ॥ अत्र गुरुलघुविभागो नेष्यते ॥

गावन्न आपीड: । ५।२१॥

१. २. ३. ४. ५. ६. ७. ८. ९. १-१-१-१-१-१-५-५ कु-चु-मे-त-स-ह-का-ने १. २. ३. ४. ५. ६. ७. ८. ९.१०.११.१२. १-१-१-१-१-१-१-१-१-५-५ ह-त-हि-म-म-हि-म-भु-वि-च-खा-है। १. २. ३. ४. ५. ६. ७. ८. ९.१०.११.१२.१३.१४.१५.१६. १-१-१-१-१-१-१-१-१ १-१-१-१-५-५ वि-च-सी-त-क-म-ल-स-र-सि म-भु-स-म-मे-ड-सिनि

१. २. ३. ४. ५. ६. ७. ८. ९.१०.११.१२.१३.१४.१५.१६.१७.१८.१९.२०. १-१-१-१-१-१-१-१ १-१-१-१-१-५-५ प्र-व-सा-सि-प-धि-क-द-ह-त-क! यु-दि भ-व-ति त-च-धि-प-ति: ॥

गावादौ चेत्यापीड: । ५।२२॥

१. २. ३. ४. ५. ६. ७. ८. ९. s-s 1-1 1-1-1-1 चि-तं म-म र-म-य-ति १. २. ३. ४. ५. ६. ७. ८. ९.१०.११. s-s 1-1-1-1-1-1-1-1-1 क-लन् व-न-मि-द-भु-प-धि-रे-न-दि ।

१. 'आपीड इदमेवानल्यौ वर्णौ चेद्रौ' इति छन्दःकौस्तुभे । २. 'आपीड: सव्लः श्लोक: पूर्वपादान्तगद्रय:' (गो. पु. पृ. सं. २१११२) ३. अयं भेदकछन्दःकौस्तुभ- मत्तरलाकारादिषु नोपलभ्यते । मन्दारमरन्दे त्वस्ति ।

काव्यमाला

१. २. ३. ४. ५. ६. ७. ८. ९. १०. ११. १२. १३. १४. १५. १६.

s - s - 1 - 1 - 1 - 1 - 1 - 1 - 1 - 1 - 1 - 1 - 1 - 1 - 1

कू-ज-न्म-धु-क-र-वै-ल-र-व-कु-त-ज-न-धु-ति

१. २. ३. ४. ५. ६. ७. ८. ९. १०. ११. १२. १३. १४. १५. १६. १७. १८. १९. २०.

s - s - 1 - 1 - 1 - 1 - 1 - 1 - 1 - 1 - 1 - 1 - 1 - 1 - 1 - 1 - 1 - 1 - 1 - 1

पुं-स्को-फि-ल-मु-स-रि-त-सु-र-भि-जु-सु-म-भि-न-त-त-ह-त-ति

प्रत्यपीडो गवादौ च |५|२३||

चकारोडन्त इति समुच्चयार्थः। तथैव पदचतुरुः श्रेयान्ते आदौ च यदि गकारौ(ss) भवतस्तदापि 'प्रत्यपीड' एवं भवति । तत् त्रोदाहरणम् -

१. २. ३. ४. ५. ६. ७. ८.

s - s - 1 - 1 - 1 - 1 - s - s

का-न्ता-च-द-न-स-रो-जं

१. २. ३. ४. ५. ६. ७. ८. ९. १०. ११. १२.

s - s - 1 - 1 - 1 - 1 - 1 - 1 - 1 - 1 - s - s

ह-दी घ-न-मु-र-भि-म-म-धु-र-मो-द-चं

१. २. ३. ४. ५. ६. ७. ८. ९. १०. ११. १२. १३. १४. १५. १६.

s - s 1 - 1 1 - 1 - 1 - 1 - 1 - 1 1 - s s

पा-जुं स-ह- सि स-त-त-म-भि-ल-ष-ति म-नो मे

१. २. ३. ४. ५. ६. ७. ८. ९. १०. ११. १२. १३. १४. १५. १६. १७. १८. १९. २०.

s - s - 1 - 1 - 1 - 1 - 1 - 1 - 1 - 1 - 1 - 1 - 1 - 1 - 1 - 1 - 1 - s - s

कि-चि-मु-ल-कु-लि-त-नं-य-न-म-वि-र-त-म-णि-त-र-म-णी-यमू

नदवं द्विप्रकारः प्रत्यपीडो भवत्रि ।

प्रथमस् विपर्ययासे मऋरीलवलयमृतधारा: |५|२४||

आर्पीडम्रहं निवर्तमू । तेनैव संं लऋक्षराभ्यनुज्ञां च । तदेव पदचतुरुः श्र प्रक्ष-मस्य विपर्ययासे मऋरी-लवली-अमृतधाराभिधानं भवति । प्रथमस पादस द्वितीयेन

१. 'कुचकलरवकुयति' इति लि. पुस्तके. २. अयं भेदषड्विधःकौस्तुभ-उत्तरनलाक-रादिपु नोपलभ्यते, नाश्रये (३२१) डस्य सूत्रस्यायुदादो हेत्यते, न च वृत्तिकृदुक्तार्थ-सूचनार्थमेतावद्रुसूत्रकरणमपेक्षास्ति, नापि नाश्रयः; पञ्चपदाने प्रयोगान्मति पूर्वस्मै-सैव पाठान्तरमिति केषकमादौंले प्रविष्टे वृत्तिकृता 'स्थितस्य गतिक्विन्तनीयेः'ति न्याय-मनुसृत्य व्यास्थातमिति सम्भाव्यते । 'अत्यपीड' इति पांठः कौक्षितदृश्यते । वैदिकस्तु यथा-वस्थितमधीयत 'एवञ्च तत् तत्त्वं सुधिय एवं प्रमाणम् । ३. 'कलिका' इति नामान्तरं गारुड-छन्दःकौस्तुभ-उत्तरनलाकरादौ । 'मणडरी' स्त्‌पि कृष्णीयो । 'अथादिना ।' कमा-त्पादेन चेत्पादा द्वितीयाभ्यासदा । कलिका लवली प्रौडाडमृतघारा च सूरिभिः ।।' इति छन्दःकौस्तुभे ।

५ अध्यायः ] छन्दःशास्त्रम् । ८५

विपर्यैसे 'मझरी' इ प्रथमस्य तृतीयेन विपर्यैसे 'लवल्ली' । प्रथमस्य चतुर्थेन विपर्यैसे 'अमृतधारा'॥

तत्र मझ्जुयुदाहरणम्—

ज-न-य-ति म-ह-तीं प्री-तिं ह-द-ये

१. र. ३. ४. ६. ७. ८. ९. १०.११.१२.

का-ने-नां च-त-म-झ-री।

१. र. ३. ४. ५. ६. ७. ८.

सि-ल-द-लि-च-क-च-घु-पा-रि-जु-म्वि-द्-न-के-स-रा

१. २. ३. २. ५. ६. ७. ८. ९. १०.११. १२. १३.१२.१५. १६.१७.१८.१९.२०.

को-मल-मल-य-वा-त-तप-रि-न-र्ति-त-त-ह-धि-र-ति स्थिता ॥

१. २.१. २. ५. ६. ७. ८. ९. १०.११.१२.१३.१२.१५.१६.१७.१८.१९.२०.

लवल्युदाहरणम्—

वि-र-हि-वि-घु-र-हू-ण-कां-मु-ना-क-पो-लो-प-मं

१. २. ३. ४. ६. ७. ८. ९. १०. ११.१२.१३.१२.१५.१६.

पै-रि-ण-ति-धरं पी-त-पा-पड्-व-छि-वि

१. २. ३. ४. ५. ६. ७. ८. ९.

ल-व-लै-फ-लें नि-दा-धे

१.२. ३. ४. ५. ६. ७. ८. ९. १०.११. १२. १३.१२.१५. १६.१७.१८.१९.२०.

मै-च-ति ज-न-ति हि-म-कर-शी-त-ल-म-ति-स्व-दू-ष्ण-ह-रम् ॥

१. २. ३. ४. ५. ६. ७. ८. ९. १०.११. १२. १३.१२.१५. १६.१७.१८.१९.२०.

अमृतधारोदाहरणम्—

य-द्-वा-ऽच्-छि कर्णै-र-सावंनं स-त-त-म-मृ-त-त-धा-रा-मि-भः

१. २. ३. ४. ६. ७. ८. ९. १०.११.१२.१३.१२.१५.१६.१७.१८.१९.२०.

य-द्-दि ह-द्-दि वा प-र-म-सा-न-न्-द्-र-सम् ।

१. २. ३. ४. ५. ६. ७. ८. ९. १०.११.१२.१३.१२.१५.१६.

चे-तः ! रु-णु धर-पी-धर-वा-णी-म-मृ-त-त-म-यी

१. २. ३. ४. ५. ६. ७. ८.

त-स्का-व्य-गु-ण-भू-ष-णम् ॥

१. २. ३. ४. ५. ६. ७. ८.

केचिदापीडालेखपि पादविपर्यैसे सति नब्यैरुदिनामानीच्छन्ति ॥

इति पदचतुरूद्ध्याथिकारः ।

१. 'आपीडस्यादमसुयंसुस्तररीयक्षेत्रतृतीयकः । तृतीयोऽपि द्वितीयोडडसृप्रथमतृतीयः प्रथमो

यदि । उत्का सादृकृतधारेति मझरीलपि कैथ्वन ॥' इति मं० म० । २. 'कपोलावदा-

तपरिणति आपीतपाण्डुच्छवि' इति लि. पुस्तके. ३. 'ज्याति हिमरशीतले खण्डवत्स्वादु

तृणगाहरं सुन्दरम्' इति लि. पुस्तके.

छो. द्वा. ४

उद्दृतामेकत सजौ सलौ, नसौ जौ, भनौ जूलौ गू, सजौ सजौ गू। ५। २५ ॥

'पाद-' (पि० सू० ५१९) इति प्रकृतमनुवर्तते । यत्न प्रथमे पादे सकार (॥S)जकार(।S)सकार(॥S)ल(।)कारैर्दाशकारणि भवन्ति, द्वितीये पादे नकार(॥।)सकार(॥S)जकार(।S)लकार(1)जकार(।S)म(S)कारैरेतादशौव, तृतीयेऽपादे भकार(S॥)नकार(॥।)जकार(।S॑)लकार(1)ग(S)कारैरेतादशौव, चतुर्थेऽपादे सकार(॥S)जकार(।S)सकार(॥S)जकार(।S)ग(S)कारैष्योदश तदुत्पत्तम् 'उद्दृता' नाम । तनोदाहरणम्—

सगणः जगणः सगणः ल० म १ । १ । S — १ S १—१ । १ । S १ सु-ग-लो-च-ना रा-छि-मु-खी च (१)।(२)।(३)।(४)।(५)।(६)।(७)।(c)।(९)।(१०)।

नगणः सगणः जगणः यु० म १ । १ । १—१ । १ । S १ । S १—S रु-चि-र-च-ना नि-त-म्भ-नी । (९)।(२)।(३)।(८)।(४)।(६)।(c)।(८)।(९)।(१०)।

भगणः नगणः जगणः ल० यु० म S । १ । १—१ । १ । १—१ । S । १—१ । S हं-स-ल-लि-त-गा-म-म-ना ल-ल-ना (९)।(२)।(३)।(४)।(x)।(६)।(७)।(c)।(९)।(१०)।(११)।

सगणः जगणः सगणः जगणः यु० म १ । १ । S — १ । S । १—१ । १ । S — १ । S । १—S प-दि-णी-म-ते य-द-द भ-चै-लकु-लो-द्र-न-ता ॥ (९)।(२)।(३)।(८)।(४)।(६)।(७)।(c)।(८)।(९०)।(९९)।(१२)।(१३)।

यत्र सूत्रे गकारो(५) लकारो(१) वां श्रीयते, तत्र तेनैव द्विस्थस्य पादः परिसमाप्यते । 'उद्दृताम्' इति कमेविभक्तिश्रवणात् पठेदित्यध्याहार्यम् । 'एकत:' इति प्रथमं पादं द्वितीयेन सहाविलम्बेन पठेदित्यर्थः । 'उपस्थितप्रचुपितं पृष्ठगाथाम्' (पि० सू० ५१८०)

९. 'प्रथमे सजौ यदि सलौ च नसजगुरुकाण्यनन्तरे । सजसा जगौ प्रभवतीमुद्रता ॥', 'प्रथमे सजौ यदि सलौ च नसजगुरुकाण्यनन्तरे । सुरथो सजसा जगौ भवतीमुद्रता ॥' इति प्रा० पि० सू० २।३२४, ३२२ एवं च प्राकृतपिङ्गले लक्षणद्वयमुक्तमुद्रताया:

५ अध्यायः ] छन्दःशास्त्रम् । ८७

इस्ततः सिंधावलोकितन्यायेन 'आख्य'ग्रहणमनुवर्तनीयम् । तेनाध्येव पादमेकतः पठेत् । 'एकतः' इति त्यब्लोपे पञ्चमी ॥

तृतीयस्य सौरभकं रत्नौ भुगे । ५ । २६ ॥

'तृतीयस्य' इति ग्रहणात्तस्या उद्धृताताया एवान्ये त्रयः पादा ग्रुच्यन्ते । तृतीयपादे तु विशेष । तृतीये पदे रेफ(SIS)नकार(IlI)भकार(SII)म(S)कारैरदैशाक्षराणि भवन्ति तत् 'सौरभक' नाम । तत्रोदाहरणम्—

सगणः नगणः सगणः लघु भगणः सगणः जगणः युगणः

वि-नि-वा-रि-तोडपि न-य-ने-न त-न्-फि कि-मि-हा-म-तो भ-वान्दधे

(१).(२).(३).(४).(५).(६).(७).(८).(९).(१०). (१).(२).(३).(४).(५).(६).(७).(८).(९).(१०).

रगणः नगणः भगणः युगणः सगणः जगणः युगणः

ए-त-दे-च त-च सौ-र-भ-कं यु-डु-भी-रि-ता-थ- म-फि ना-व-कु-घ-थ-चै ॥

(१)(२)(३)(४)(५)(६)(७)(८)(९)(१०) (१)(२)(३) (४) (५) (६) (७)(८)(९)(१०)(११)(१२)(१३)

लैलितं नौ सौ । ५ । २७ ॥

तस्या एव उद्धृतायास्तुतीयपादस्थाने यदा नौ(IlI.IlI)सौ(IIS.IIS) भवतस्तदा 'ललितं' नाम वृत्तम् । तत्रोदाहरणम्—

सगणः जगणः सगणः लघु सगणः जगणः युगणः

स-त-तं प्रि-यं-च-द- सु-दा—र—

(१).(२).(३). (४). (५).(६).(७).(८).(९).(१०).

नगणः सगणः जगणः युगणः

म-म-ल- हू-द-यं गु-णो-त्त-रं ।

(१).(२).(३).(४).(५),(६),(७).(८).(९).(१०).

१. 'एकतः पठे'दिति—अर्धद्रयमप्येकीकृत्य एकत उच्चारयेत् । द्वितीयपादस्तृतीय-पादस्थ सन्धिसमासवशादेकीभावतोल्लयः । उक्तं च जयदेवेन—'तरसोदिता सजसल्ले-छि'स्वादि । तत्र नन तारोदिता वियोगोभविता—अथोंल्ले विराममत्तरोणाभेदरयमेकीला पठितेत्यर्थः—इति च्छतरत्नाकरपञ्जिका (५१८) । २. 'ग्रयसूद्धतासडशमेव पदमेकं जायतेऽनभैर्गैरपि कयन्न्त सौरभकमेवधींसं' इति प्रा॰ पि॰ सू० २१३२७ । 'अनये सौरलकर्म्मिरे ' इति कृप्णीये ! ३. 'नवुगां सकारयुगलं च भवति चरणे तृतीये । तदुद्दितसुस्मातिभिल्लेलितं यदि शेषमस्य सकलं यथोदितम् ।' इति प्रा० पि० सू० २१३२९ । ४; 'गुणोचतं' इति लि० पुस्तके.

काव्यमाला ।

नगणः नगणः सगणः सगणः

l·l·l·l·l·s·l·l·s सु-ल-ली-त-म-ति-क-म-नी-य-त-नुं

(१)(२)(३)(४)(५)(६)(७)(८)(९)(१०)(११)(१२)

समणः जगणः सगणः जगणः यु०

l·l·s l·s·l l·l·s l·s·l·s l·s

पु-न-ह-यं स-ज-न्ति न-भु-जा-तु यो-भि-त-तः ॥

(१)(२)(३)(४)(५)(६)(७)(८)(९)(१०)(११)(१२)(१३)

उप्पस्थितप्रचुपितं पृथगदयं मूसौ जमौ गौ, सननौ जरौ गृं, नौ सु, नौ नू जूयौ । ५।२८॥

यत्र प्रथमे पादे सकार(sss) सकार(IIS) जकार(ISI) भकार(sII) गकारौ (ss) च भवतः, द्वितीये पादे सकार(IIS) नकार(III) जकार(ISI) रेफा(SIS) गकार(s)श्व, तृतीये नकारैः(III.III) सकार(IIS)श्व, चतुर्थे त्रयो नकारा(III.III.III) जकार(ISI) यकारौ(ISS) च, तत् ‘उपस्थितप्रचुपित’ नाम ऋतं भवति। तत्‍त्रोदाहरणम्—

भगणः सगणः जगणः भगणः यु० यु०

s·s·s s·s· s·s s·s·s s·s

रा-म का-म-क-रे-पु-कां मु-गा-ना-त-ने-त्रा

(१)(२)(३)(४)(६)(७)(८)(९)(१०)(११)(१२)(१३)(१८)

समणः नगणः जगणः रमणः यु०

l·l·s l·l·l l·s·l s·l·s s·s

हु-न्-यं हु-र-ति प-यो-ध-रा-व-न-न्मा ।

(१)(२)(३)(४)(५)(६)(७)(८)(९)(१०)(११)(१२)(१३)

नगणः नगणः सगणः

l·l·l l·l·l l·l·s

इ-य-म-ति-शा-य-सु-भ-गा

(१)(२)(३)(४)(५)(६)(७)(८)(९)

नगणः नगणः नगणः जगणः रसगणः

l·l·l l·l·l l·l·l l·s·l l·s·s

व-हु-चि-ध-नि-धु-व-न-कु-श-ला ल-लि-ता-न्ही ॥

(१)(२)(३)(४)(५)(६)(७)(८)(९)(१०)(११)(१२)(१३)(१८)(१५)

९. ‘म्सौ जमौ गं प्रथमाड़ीरिदंधते खलु यांसिल्कितयं सनजरमास्था ननौ सः । अथ नननुतजयं प्रथुपितमिदं सुवितंजुपस्थितपचुंपन्‍ ।।’ इति छन्दःशौस्तुभे । कृ‍ष्णीये तुद्रताया: सरलसड्योडन्योडपि भेद उपलभ्यते—‘उदृतताया श्वसुतुहींडरिद्रिनन्नौ: सरतं मतम् ।’ इति । ‘उपस्थितश्कुपित’मिति—कृ‍ष्णीये ।

५ अध्यायः ] छन्दःशास्त्रम् १ ८९

'पृथग्मायम्' इति उद्दृतामेकतः पठेत्' (पि० सू० ५१२५) इल्खवृत्तिनिरासार्थम् । अत्र तृतीयपादव्यवस्था सङ्कारस्य विभज्य पाठलिशात् ॥

वृद्धेमानं नौ ननौ नसौ । ५ । २९ ॥

'तृतीयस्य' (पि० सू० ५१२६ ) इत्यनुवर्तते । तस्मिन्नुपस्थितप्रचुपिते तृतीयस्य पाद-दस्य स्थाने यदा नैकारौ (III.II) सकार(sI) नकारौ(II) पुनर्नकार(I) सकारौ(sII) च भवतस्तदा 'वृद्धेमानं' नाम वृत्तं भवति । त्रतोदाहरणम्—

मगणः सगणः जगणः भगणः यु० यु०

s . s . s l . l . s l . s . l s . l . l s s

वि-म्लो-ड्ढी क-ठि-नो चा-त-स्स-ना-व-द्-न- ता-हि-

(१) (२) (३) (४) (५) (६) (c) (८) (९)(१०)(११)(१२)(१३)(१४)

शुद्धविराडृषभं तजराः । ५ । ३० ॥

तस्मिन्नेव उपस्थितप्रचुपिते यदा तृतीयस्य पादस्य स्थाने तकार(SS1) जकार(IS1)-रेफा(sIs) भवन्ति, तदा 'शुद्धविराडृषभं' नाम वृत्तं भवति । त्रतोदाहरणम्—

मगणः सगणः जगणः भगणः यु० यु०

s . s . s l . l . s l . s . l s . l . l s s

क-ज्ञे-य-ङ्क-न-को-ज्ज-ला स-मो-ह- र-दी-सि:

(१) (२) (३) (४) (५) (६) (c) (८) (९)(१०)(११)(१२)(१३)(१४)

१. 'रासानिरासार्थम्' इति लि. पुस्तके । २. 'नुनौ' इति सुत्रस्थपाठेहे नकारात्स-कारे दूरीकृत्येस्यर्थः । ३. 'वृद्धेमानं तृतीये नौ-' इखेव वैदिकपाठः । 'वृद्धेमानं तृधीक-क्षेष्ठनसैननसेरिह' इति छन्दःकौस्तुभे । ४. लिखितपुस्तके सवैत्रापि 'नगणौ' कगण-नगणौ' इत्यादि । ५. 'तजरैस्तु शुद्धविराजषैभम्' इति छन्दःकौस्तुभे ।

सगणः नगणः जगणः रगणः

१.१. s — १.१.१—१. s. १—s. १. s—s

शा-शि-नि-मे-ल-व-द-ना वि-शा-ल-ने-त्रा !

(१) (२) (३)(४)(५)(६) (७)(८)(९) (१०)(११)(१२)(१३)

तगणः जगणः रगणः

s. s. १—१. s. १—s. १. s

पी-नो-ह-नि-त-मव-शा-लि-नी

(१) (२) (३) (४) (५) (६) (७) (८) (९)

नगणः नगणः नगणः जगणः यगणः

१.१.१—१.१.१—१.१.१—१. s. १—१. s. s

सु-ख-य-ति हृ-द-य-म-ति-शा-यं त-रु-णा-नाम् ॥

(१) (२) (३) (४)(५)(६) (७)(८)(९) (१०)(११)(१२)(१३)(१४)

उपस्थितप्रचुपितादीनामस्मिन्प्रवेशाथितुं न शक्यन्ते संज्ञाः; इति नोक्ताः ॥

अथेद्रे । ५ । ३१ ॥

पूर्वसूच्यावचानि छन्दांसि चान्तोदुक्तानि । इदानीनि नियमेनोच्यन्ते । ‘अर्द्धे’ इत्यधिकारोडष्-माध्यायपरिसमासे: यदित ऊर्ध्वमहुक्रमसिद्ध्यामः, अर्द्ध एव तद्वेदितव्यम् ॥

उपचित्रकं सै सलगौ ग, भौ भगौ ग । ५ । ३२ ॥

यस्य प्रथमे पादे सकारारायः:(sS.IIs.IIS), लकार(1) गकारौ(s) च कमेण, द्वितीये भकारारयो(SII.SII.SII) गकारौ(ss) च भवतः, तत्तु ‘उपचित्रकं’ नाम इदम् ।

अर्द्धार्द्धवदस्य समप्रविभागवचनत्वाद्द्वितीयमप्यर्द्धं तादृशमेव । तत्रोदाहरणम्—

सगणः सगणः सगणः

१.१. s — १.१. s—१.१. s—१.१.—s

उप-चि-त्र-क-म-न्न vi-रा—ज-ते

(१)(२)(३) (४)(५)(६) (७)(८)(९)(१०)(११)

भगणः भगणः भगणः

s. १. १—s. १. १—s. १. १—s s

चू-त-व-नां कु-ल- सु-मै—र्वि-क—स-तैः ।

(१) (२) (३) (४) (५) (६) (७) (८) (९) (१०) (११)

१ ‘विषमे यदि सौ सलगा दले भौ युजि मादृरुकाऽुपचित्रम्’ इति प्रा. पि०

सू. ३३ ९९.१

दूतमध्या मो भृगौ गौ, नूजौ ज्यौ। ५। ३३॥

यस्य प्रथमे पादे त्रयो भकारा (sII.sII.sI) गकारौ (s.s) च, द्वितीये नकार (I) जकारौ (IsI) यकारौ (Iss) च, तद् ‘दूतमध्या’ नाम वृत्तम् । अत्रापि प्रथमद्वितीयाविव तृतीयचतुर्थ्यौ पादौ । तत्‍त्रोदाहरणम्—

वेगवती सौ सगौ, मो भगौ गू। ५। ३४॥

१. ‘भन्रयमोजगतं गुरुको चेत् युजि च नजौ ज्युतौ दृतमध्या’ इति छन्दःकोशुहे । २. ‘विषमे प्रथमाक्षरहीनं दोषककृतमेव वेगवती स्यात’ इति प्रा० पि० सू० २३१३.

९२

काल्यमाला ।

यस्य प्रथमे पादे चतु: सकारौ (IIS.II.S.IS) गकार(s)वैक:, द्वितीये भकारात्रयो (SII.SII.SII) जकारौ(ss) च भवतः, तद् ‘वैगवती’ नाम वृत्तम् । तत्रोदाहरणम्—

त-च सु-झ न-रा-धिप! से-नां (१)(२)(३)(४)(५)(६)(७)(८)(९)(१०)

धे-न-च-तीं स-ह-ते स-म-रे-घु । (१)(२)(३)(४)(६)(c)(८)(९)(१०)(११)

प्र-ल-यो-มิं-मि-वा-भि-मु-द्धी तां (१)(२)(३)(४)(५)(६)(७)(८)(९)(१०)

कः स-क-ल-क्षि-ति-भृ-चि-व-हे-घु? ॥ (१)(२)(३)(४)(५)(६)(७)(८)(९)(१०)(११)

भद्रविराट् तजौ गं, मूसौ जुगौ गं । ५ । ३५ ।।

यस्य प्रथमे पादे तकार (S|S|) जकारौ(I|S|) रेफ(s|s) गकारौ(s|s) च, द्वितीये मकार-(sss) सकार (I|S) जकारा (I|S) गकारौ (ss) च, तद् वृत्तं ‘भद्रविराट्’ नाम ।

तत्रोदाहरणम्—

य-त्पा-द-न-त-लै च-का-लि च-चै (१)(२)(३)(४)(५)(६)(७)(८)(९)(१०)

हृ-स्ते वा कु-लि-शां स-रो-ह-हं वा । (१)(२)(३)(४)(५)(६)(७)(८)(९)(१०)(११)

९. ‘ओजे तपरो जरो गुरुखेत म्सौ जुगौ गं भद्रविराट् भवेदनोने’ इति छन्द:कौस्तुमे ।

५ अध्यायः ] छन्दःशास्त्रम् ५३

तगणः जगणः रगणः यु० s·s·1·s·s·1·s·s रा-जा ज-ग- दे-क-च-क-व-ती (१) (२) (३) (૪) (६) (७) (c) (९) (90)

मगणः सगणः जगणः यु० यु० s·s·s·1·1·s 1·s·1·s s सा-च्छं भ-द्र-वि-राट् सम-श्रु-ते डसौ॥ (१) (२) (३) (૪) (६) (७) (c) (९) (90) (99)

असौपचछन्दसिकान्तःपातित्वेऽपि विशेषसंज्ञार्थमर्द्धसमाधिकारो पाठः॥

केतुमती सजौ सृगौ, भरौ नृगौ गू॥५।३६॥

यस्य प्रथме पादे सकारौ (1S) जकारौ (1S) सकारौ (1S) गकारौ (S) च, द्वितीये भंकार (S1S) रेम (S1S) नकारा (1S1) गकारौ (SS) च, तत् ‘केतुमती’ नाम वृत्तं भवति।

तत्रोदाहरणम्— सगणः जगणः सगणः यु० 1·s·1·s·s·1·1·s·s हं-त-भू-रि-मू- सि-म-ति-चि-हों (१)(२)(३)(૪)(६)(७)(c)(९)(90)

मगणः रगणः मगणः यु० यु० s·1·1·s·s·1·s·1·1·s·s यु-द्ध-स-ह- स-ल-ऽ-न-ध-ज-या-ल-क-रीम् ! (१) (२) (३) (૪) (६) (७) (c) (९) (90) (99)

सगणः जगणः सगणः यु० 1·1·s·1·s·1·1·1·s·s स-ह-ते न-कोड-पि व-चु-ध्या-मां (१)(२)(३)(૪)(६)(७)(c)(९)(90)

१. अत्र केवाऽपि छिन्द्रद्विराडादीनामौपचछन्दसिकादिभ्यो वैतालीयभेदेभ्योऽडमेदेऽपि गणनियमानीयमसूत्रोपाधिमेदाद्द्वेदो वोध्यः।

अत एव केदारोऽपि औपच्छन्दसिकं विराड्वृत्तमप्याद्रि ‘वदनस्यपरवक्त्राख्यं वैतालीयं विपक्षितः। पुष्पिताग्राभिधं केचिदौपच्छन्दसिकं तथा’’ (छृ० २० ४११२) इति माधुर्यररक्षणी।

२. ‘विषमे सजौ सगुरुकौ केतुमती समे भरनगात्रे’ इति छन्दःकौस्तुभे।

कै-तु-म-ती न-रे-न्द्र! त-व से-नाम् ॥

(९)(२)(३) (૪) (૫) (६) (७) (८) (९) (१०)(११)

आख्यानकी तौ जुगौ गृ, जुतौ जुगौ गृ। ५।३७॥

यस्म प्रथमे पादे नकारौ (S|S) लकारौ (S|S) जकारौ (I|S) गकारौ (I|S) च, दितीये जकार(1S) तकारै (SS) जकार (IS) गकारै (SS) च, तत् 'आख्यानकी' नाम वृत्तम्

तत्रोदाहरणम्—

भू-ज्ञा-व-ली म-ज्ञ-ल-गी-त-ना-दै-

(९) (२) (३) (૪) (૫) (६) (७) (८) (९) (१०)(११)

ज-न-स्य चि-ते सु-द-मा-द-धा-ति ।

(९) (२) (३) (૪) (૫) (६) (७) (८) (९) (१०)(११)

आ-ह्या-न-की-व स्म्-र-ज-न्म-वै-तो-

(९) (२) (३) (૪) (૫) (६) (७) (८) (९) (१०)(११)

म-द-हो-त्स-व-स्था-म-व-णे क-ण-न्ती ।'

(९) (२) (३) (૪) (૫) (६) (७) (८) (९) (१०)(११)

आख्यानकी वातोहारिकोच्यते ॥

विपरीताख्यानकी जुतौ जुगौ गृ, तौ जुगौ गृ। ५।३८॥

१. 'अख्यानिकी' इति कलिकातासुधितपुस्तके पाठ:। एवं वृत्तावपि तत् । 'आख्या-तकी'ति रक्ताकरे। 'आख्यानकी तौ जयगुरू गमोजे जतावनोजे जगुरू गुरुश्र्वेत' इति छन्द:कौस्तुभे । उपजातिचतुर्दशभेदान्तर्गतप्राकृतपादिल्लोकभद्राख्यदशामभेदरुपत्वात 'भद्रा' इत्यपरे नाम । २. 'यात्रामहोत्सवस्थ श्रवण कर्णन्ती' इति लिखितोदाहरणपुस्तके. ३. 'विपरीताख्यानिकी' इति क. सु. पु. 'जतौ जंगौ गो विषमे समे तौ जगौ ग एषा विपरीतपादौ' इति छन्द:कौस्तुभे । प्राकृतपादिल्लोकोपजातिचतुर्दशभेदान्तर्गतहंसीनाम-कपष्ष्मभेदरुपत्वात्पादयम् भेद उपजाते:, अतो 'हंसी' इति नामान्तरम्.

५. अध्यायः ] छन्दःशास्त्रम् । ९५

यस्य प्रथमे पादे जकारः (1S) तकारौ (SS) जकारौ (1S) गकारौ (SS) च, द्वितीये तकारौ (SSI.SSI) जकारौ (1S1) गकारौ (SS) च, तद् 'विपरीतार्यानन्दी' नाम । तनोदाहरणम्—

जगणः सगणः जगणः यु॰ गु॰

1. S. 1—S. S. 1—1. S. 1—S—S

अ-र्थे न-ता-ली-क-चो-धि-ये-धि-

तगणः तगणः जगणः उ॰ गु॰

S. S. 1—S. S. 1—1. S. 1—S—S

स्वा-र्थे धि-ये! सोऽ-ध्रय-का-र्थ-म-न्वित्

जगणः नगणः जगणः गु॰ गु॰

1. S. 1—S. S. 1—1. S. 1—S—S

क-ध्वं क-ध्व-क-प्ण-कौ-तु-कं स्या-

S. S. 1—S. S. 1—1. S. 1—S—S

दा-ध्या-न-की चेऽ-द्रि-प-री-त-ृ-ति:? ॥

एतयोःश वक्ष्यमाणोपजालान्तर्गतवृत्तेऽपि विशेषसंज्ञार्थमिदमस्माधिकारेऽ पाठः ।

हरिणप्लुता सौ सलौ ग, नमौ भरौ । ५ । ३९ ॥

यस्य प्रथंमे पादे सकाराराजयो (1S.1IS.1IS) लकारः (1) गकारां (S) च, द्वितीये नकारः (111) भकारौ (S1I) भकारः (S1I) रेफौ (S1S) च, तदू च्छन्दः 'हरिणप्लुता' नाम । तनोदाहरणम्—

सगणः सगणः सगणः रु॰ गु॰

1. 1. S—1. 1. S—1. 1. S—1—S

त-व-मु-ज्ज-न-रा-धि-प! वि-द्वि-पा

९. 'अयुजि प्रथमेन विरुजिनो ऋतविलम्बितनो हरिणप्सुता' इति प्रा. पि. सू. २१३९५.

नगणः भगणः मगणः रगणः

१ । १ । १—५ । १ । १—५ । १ । ५

भ—य—वि—व—र्जि—त—के—जु—ल—घी—य—साम् ।

(१)(२)(३)(४)(५)(६)(७)(८)(९)(१०)(११)(१२)

सगणः सगणः सगणः ल० गु०

१ । १ । ५—१ । १ । ५—१ । १—५

र—ण—भू—मि—प—रा—भु—ख—व—त्से—नां

(१)(२)(३)(४)(५)(६)(७)(८)(९)(१०)(११)

नगणः मगणः भगणः रगणः

१ । १ । १—५ । १ । १—५ । १ । १—५ । १ । ५

भ—व—ति श्री—ग्र—मा—ति—है—दि—ण—झु—ता ।

(१)(२)(३)(४)(५)(६)(७)(८)(९)(१०)(११)(१२)

अँपरवक्रं नौ रूलौ गू, नूजौ जूअरौ । ५ । ४० ॥

यस्य प्रथमे पादे नकारौ (।।।) रेफ (S|S) लकार (।) मकारा (S) श्व, द्वितीये नकार (।।।) जकारौ (।S।) जकार (।S) रेफौ (S|S) च, तदेतत् ‘अपरवक्रं’ नाम ।

तत्रोदाहरणम्—

नगणः नगणः रगणः ल० गु०

१ । १ । १—१ । १ । १—५ । १ । ५—१—५

स—कृद्—पि कू—प—णो—न च—क्षु—धा

(१)(२)(३)(४)(५)(६)(७)(८)(९)(१०)(११)

नगणः जसणः जसणः रगणः

१ । १—१ । ५ । १—१ । ५ । १—५ । १ । ५

न—र—व—रु ! प—इय—ति—य—स्त—चा—न नमु ।

(१)(२)(३)(४)(५)(६)(७)(८)(९)(१०)(११)(१२)

नगणः नगणः रगणः ल० गु०

१ । १ । १—१ । १ । १—५ । १ । ५—१—५

न—पु—न—र—प—र—व—क्र—मी—क्ष—ते

(१)(२)(३)(४)(५)(६)(७)(८)(९)(१०)(११)

१. ‘भयविसर्जितहेतिलघीयसाम्’ इति लि. पुस्तके. २. ‘अयुजि ननरला गुरु: समे’

नँदपरवक्रमिदं नजौ जँगे’ इति प्रा. पि. सू. २।३९८ अथैव ‘पल्लविताग्र’मिति नामान्तरं तृ. म. को॰ ।

५ अध्यायः ]

छन्दःशास्त्रम् ।

५९

नगणः

जगणः

जगणः

रगणः

1. 1. 1–1. 5. 1–1. 5. 1–5. 1. 5

म हि मु-खि-तो-ऽथि-ज-न-स्त-था-वि-धः ॥

(९)(२)(३)(४)(६)(९)(c)(९)(१०)(११)(१२)

अस्य वैतालोयान्तर्गतवेदपि विशेषोपसंज्ञार्थमिहोपन्यासः ॥

पुष्पिताग्रा नै रयौ, नजौ जरौ गौ । ५ । ४१ ॥

यस्य प्रथमे पादे नकारौ (III.III) रेफ (S|S) यकारौ (I|S) च, द्वितीये नकार-(I|S) जकारौ (I|S) जकार (I|S) रेफौ (S|S) गकार (S) श्व, तद्वृतं ‘पुष्पिताग्रा’ नाम । तत्रोदाहरणमु—

नगणः

नगणः

रगणः

यगणः

1. 1. 1–1. 1. 1–S. 1. S–1. S. S

स-म- सि-तो-द-द-श-ना मृ-गा-य-ता-क्षी

(९)(२)(३)(४)(६)(९)(c)(९)(१०)(११)(१२)

नगणः

जगणः

जगणः

रगणः

गु॰

1. 1. 1–1. S. 1–1. S. 1–S. 1. S–S

सि-त-शु-भ-गा प्रि-य-वा-दि-नी वि-द-द-र्या ।

(९)(२)(३)(४)(६)(९)(c)(९)(१०)(११)(१२)(१३)

नगणः

नगणः

रगणः

यगणः

1. 1. 1–1. 1. 1–S. 1. S–1. S–S

अ-प-ह-र-ति नृ-णां म-नां-नि-सि रौ-मां

(९)(२)(३)(४)(६)(९)(c)(९)(१०)(११)(१२)

नगणः

जगणः

जगणः

रगणः

गु॰

1. 1. 1 S. 1. 1 1–S. 1. S. 1–S–S

ध्र-म-र-कु-ला-नि ल-ल-ते-व पु-षि-त-तां-प्रा ॥

(९)(२)(३)(४)(६)(९)(c)(९)(१०)(११)(१२)(१३)

इयमप्यौपच्छन्दसिकान्तर्गतापि विशेषोपसंज्ञार्थमिहमतोच्यते ॥

यवमती जौं जौं, ज्रौं ज्रौ गौ । ५ । ४२ ॥

यस्य प्रथमे पादे रेफ(S|S)जकारौ (I|S) भुजोदपि रेफ(S|S)जकारौ (I|S) भ-वतः, द्वितीये जकार(I|S)रेफौ (S|S) पुनजकार(I|S)रेफौ (S|S) गुरु (S) श्व, तदृतं ‘यवमती’ नाम । अत्र संप्रदायाल्पादवयवस्था । तत्रोदाहरणमु—

१. ‘अयुजि नयुगारेफतो यकारो युजि तु नजौ जरनाक्ष पुष्पिताग्रा’ इति ग्रा॰ पि॰ सू॰ २।३०८. २. ‘परावती’ इत्यपि नामान्तरं श्रीकृष्णमतेः.

छो॰ शा॰ ९

रगणः रगणः रगणः जगणः

मृक-क-न्तु कोम-ले क-रे वि-भा-ति

जगणः रगणः रगणः रगणः

प्र-ह-स्त-म-त्स-ला-ऋक्-नं पैँ-दे च य-स्या:

रगणः जगणः रगणः जगणः

सा य-वा-नि-व-ता भ-वे-द्-ना-धि-का च

जगणः रगणः जगणः रगणः

स-म-स्त-व-न-घु-पू-जि-ता त्रि-या च प-न्यु:

यवान्निता यवमतीर्यर्थ:॥

शिखवैकोनत्रिंशदेकत्रिंशदन्ते ग॥५॥४३॥

यस्य प्रथमे पादे एकोनत्रिंशद् (२९) अक्षराणि, द्वितीये च एकत्रिंशत् (३१), द्वयोरपि (१, २) पादयोर्गतं च प्रथकं गुरु:(५), तद्वृतं ‘शिखा’ नाम। ‘अर्धे’ (पि. सू. ५१३९) इत्यधिकारा द्वितीयमप्यर्ध ताहशमेव। ‘अन्ते गू’ इति नियमार्थमेतत्। अन्ते एव गुरुनान्त्यत्र। तेन अगुक् (१,३) पादे अष्टाविंशति (२८) रक्षराणि लघूनि, अन्ते गुरु (९) रेक:। युक्त (२, ४) पादे त्रिंश (३०) लघव:, अन्ते गुरु (९) श्व। ततो-दाहरणम्—

ऐभिमतबकुलकुलकुहुमघनपरीमलमिलदलिसुखारितहरिति मधौ

(२९).

१. ‘तथा च यस्या:’ इति लि. पु. २. ‘शिखैकान्त्रिंश–‘दिति वैदिकपाठ:। पिङ्ग-लसूत्र(८१४९)प्राकृतपिङ्गलसूत्र(९१९२६)बोधित‘शिखा’छन्दस्त्वाद्रिचमेव। ३. ‘अ-भिनव’ इति लि. पुस्तके.

सहचरमलयपवनरयतरलितसरसिजरजसि शैतररणिवितते ।

गु॰ म S (३९).

विकसितविविधकुसुमसुलभसुरभिशरमदननिहतसकलजने

गु॰ म S (३९).

ज्वलयति मम हृदयमविरतमिह शुचतु ! तब विरहदहनविप्रमदशिखा ॥

गु॰ म S (३९).

रैवत्का महतयुजिती । ५ । ४४ ॥

इत्यमेव शिखा पूर्वोक्ते महति वडक्षरे पादे अयुजि (१, ३) सति, पारिशेष्यादितर-स्निग्ध युजि (२, ४) सति ‘खञ्जा’ नाम छन्दः भवति । अयमर्थः—एकत्रिंशदक्षरो विषमः पादः कर्तव्यः। एकोनत्रिंशद्(२९)क्षरौ समौ पादौ । रोशं यथाप्राप्तमेव ।

अपगतघनाविशददशादिशि हतजनदशि परिणतकणकपिलकल्मे

गु॰ म S (३९).

प्रविकसदसमकुसुमघनपरिमलसुरभितमराति शरदि समये ।

गु॰ म S (३९).

शुचिशशिमहासि विहृतसरसिरुहे मुदितमधुलिहि विमलितधरणितले

गु॰ म S (३९).

१. ‘मनसि धायितते’ इति लि. पुस्तके, लिखितोदाहरणपुस्तके च. २. ‘प्राकृतपिङ्ग-लसूत्र(११२४)वोधितं ‘खञ्जा’ छन्दस्त्वस्वीकृतमेव । ‘खजा’ इति नामान्तरमस्या: कवित । ‘शिखाखजे दण्डकभेदौ । अत्र दर्शिते मात्रासमकप्रस्तावात्’—इति गु॰ टो

पञ्जिका ।

किमपरमिह कमलसुखे ! सुखमसुभवति मम हृदयकमलमधुना ॥

अर्धसमवृत्ताधिकारो निवृत्तः । इति भट्टहलायुधविरचितायां छन्दोद्दृतौ पद्यमोदध्यायः । पष्टोऽध्यायः । यतिविच्छेदः १६१९॥

विच्छिद्यते विभज्यते पदपाठोऽस्मिन्वृत्तौ विच्छेदो विश्रामस्थानं, स च यतिरित्युच्यते । नवन्त्र शास्त्रे यतिशब्देन व्यवहारादर्शनानभिरथकं संज्ञाकरणम्! नैष दोषः, यतिरेल्या-गमादिष्वाचायैपारम्परयंगता संज्ञेयं ‘तन्मध्यादि’वत् ।

तस्या: शिष्यगुरुतस्त्यर्थर्मर्थकथनम् ‘यतिरविच्छेदः’ इति । अस्ति च लोके शास्त्रान्तरेषु च यतिसंज्ञाव्यवहारः । अपि च ‘यति:’ इत्याधिकार आससमाऽ‌यपरिसमाप्ते समुद्रेन्द्रियरसादिनिर्देशेषूपतिष्ठते ।

समुद्रादिशब्दः साकाकूतलात ‘यति:’ इत्यनेनैव संबध्यते । यतिशब्दस्याधिकारणव्युत्पत्त्या समुद्रादिविच्छेदकत्वं यतेः । कथंव्युत्पत्ति: सिध्यति ।

तदैवं स्फुटतरमुपनिषदवति — ‘यति: सर्वत्र पादान्ते श्लोकाङ्गे तु विशेषतः । समुद्रादिपदान्ते च वक्तव्योऽन्यकविर्भक्किके ॥ कचित् पदमध्येपि समुद्रादौ यतिभवेत् । यदि पूर्वोक्तरीत्‌ नगौ न स्वात‌रपेकवर्णकौ ॥ पूर्वोक्तवस्तुसं: संधौ कवचिदेव परादिवत् । दृष्ट्वयो यतिचिन्त्यां यणादेशः परादिवत् ॥ नित्यं प्राक्पदसंबन्धाश्रादयः प्राक्पदान्तवत् । परेग नित्यसंबन्धाः प्रादयश्र परादिवत् ॥’

‘यति: सर्वत्र पादान्ते’ इत्योदाहरणम्—‘विशुद्धज्ञानदेहाय’ (सी. श्लो. वा. ९१९) इत्यादि । तसैव उदाहरणम्—

‘नमस्तस्मै महादेवा,-य शशाङ्कार्धवारिणे’ इत्यादि ।

१. यतिश्छन्दोविच्छिरूढानां शब्दानां या विधारणा ।’ (का. लें. ४१२४) इति भाष्यम् । २. ‘पादान्त एव केचित् पदमध्येपि केचन ।

यति तत्रापि विशेष: स्फुटतम-च्यते ॥ घातुनामसभितोऽपि यतिभवति नान्यथा ।

उपसगों‌न्तत‌ल्क्षेद: प्रययादौ तयोः कचित्‌ । स्वरसंघै तु सम्प्राप्तसौन्दैर्यातिरिच्छयते । तु नादयो न प्रयोज्या विच्छेदात्प-रतस्तथा ॥

रतस्तथा ॥ प्रययादौ यतिरन्रां काच्यामेवेति केचन ।’-इति मन्त्रारमरन्‍दे (शे. वि.) ।

६ अध्यायः ] छन्दःशास्त्रम् । १०९

'श्लोकांस्तु विशेषतः' इत्यत्र संधिकार्याभावः स्पष्टविभक्तिकं च विशेषः । तत्रोदाहरणं यथा—

'नमस्यामि सदोदितमधननीकृतमन्यथम् । ईश्वरं ख्यं परं ज्योतिर्ज्ञातमिरापहम् ॥'

अत्र 'ईश्वराख्यम्' इत्यस्य पूर्वेमकारेण संयोगो न कर्तव्यः । समासे प्रत्युदाहरणं [ यथा— ]

'सुरासुरशिरोरत्नस्फुरत्किरणमण्जरी । पिशाचरीकृतपादाब्जजदहृदयं वन्दामहे शिवसू ॥'

'समुद्रादिपदान्ते च व्यक्ताव्यक्तविभक्तिके' तत्र श्रीमानविभक्त्यन्तं व्यक्तविभक्तिकम् । समासान्तभूतविभक्त्यन्तमव्यक्तविभक्तिकम् । तत्रोदाहरणं [ यथा— ]

'यक्षक्षेत्रे जनकतनयास्नानपुणोदकेऽपि' ( मे. सं. १०९ ) इत्यादि ।

'व्यक्ताव्यक्तविभक्तिके' इति 'यति:' सर्वत्र पादान्ते' इत्यनेन संबध्यते । तत्रोदाहरणम्—

'वशीकृतजगत्कालं कष्टकेकलं ननाम्यहम् । महाकालं कलाशेषराशिलेखाशिखामणिम् ॥'

अपि च ।

'नमस्तुभ्यामितोऽक्षोभ्यम्भचन्द्रौ चामरचारवे । त्रैलोक्यनगरारामम्भमूलस्तम्भाय शम्भवे ॥'

'क्वचित् पदमध्येपि समुदादौ यतिर्भवेत् । यदि पूर्वोत्तरौ भागौ न स्वातन्त्र्येणक्वचिद् ॥' तत्रोदाहरणम्—

'पर्याप्तं तमचार्मी,—करकटकटटे निष्ठुरशीततरांशो' इत्यादि । तथा—'कूजत्कोयष्टिकोल,—हल्मुषकरुः प्रान्तकान्तारदेशः:' इत्यादि । तथा—'हासो हस्तप्रसवः,—हनुमपि तुलितः,—धीनद्रसरारतिपोडितसौ' इत्यादि । तथा—'वैरिनां तथोचिता,—रितहु—

विरक्तचौं चाननानां चतुरणां' इत्यादि । तथा—'खलु पानायमाद्या,—दयति च महिषं पक्षपाती पृथक्:' इत्यादि । समुदादिषु किम् ? । पदमध्ये यति: पादान्ते मा भूत् ।

तदथा—'प्रणमत भववन्हकेकशानाशाय नारा,—यणचरणसरोजद्वदमानन्दहेतुम्' इत्यादि ।

पूर्वोत्तरभागयोरेकाक्षरत्वे तु यतिदुष्यते । तत्रोदाहरणं—

'एतस्या मा,—णडतलमलं गाहते चन्द्रकक्षाम्' इत्यादि । 'एतस्या रा,—जति सुपुसमिद्धं पूञ्चनद्रप्रवाहाम् ।' इत्यादि । तथा—'सुरासुरशिरोनिधि,—घनरणारविन्दः शिरः' इत्यादि ।

'पूर्वान्तवत्स्वरः संघौ ऋचिदेव परादिवत्' । अस्यार्थः—योऽयं पूर्वपरयोरेकादेशः स्वरसंधौौ विधीयते, स ऋचित्पूर्वस्यान्तवद्वृद्भिः कचित्परसादिवत् । तथा च पाणिनेः

स्वरसंधौौ विधीयते, स कचित्पूर्वस्यादिवत् ।

१०२

काव्यमाला ।

शरणम्—‘अन्तोदिवच्’ (पा० सू० ६।१।८५) । तत्र पूर्वान्तवद्रावे उदाहरणम्—‘स्वादस्थानो—पगतयसुनासंगमेवाभिरामा’ (मे० सं० ९१५९) । ‘जम्माराती भकुम्मो, = द्वमिव दधत:’ इत्यादि ।

तथा—

'दिकालाद्यनवच्छिन्ना-नन्तचिन्मात्रमूर्त्तये । स्वात्ममूलकममानाय नमः शान्ताय तेजसे ॥' (नी० श्लो० १) इत्यादि ।

परादिवद्रावे उदाहरणम्—

'सकलंध विन्ध्याद्रिकुख्या, निकपति महिष-स्याहितोढसूनहार्हात्' इत्यादि ।

'ह्हुलं ह्हुलं तु गालं प्रहर हर ! हर्षीकेश ! केशोडपि वक्क — क्षेणाकारी किं ते' इत्यादि ।

तत्र हि स्वरसः-परादिवद्रावे व्यजनमपि तद्धक्त्वाद्वात्तदादिवद्धवति ।

'यदि पूतोंपरौ भागौ न स्यातामेकवर्णकौ' इत्यन्तादिवद्रावविधावपि संबध्यते । तेन 'अस्या वक्वा—‘जमजवजितापू—णेंन्दुशोभं विभाति' इत्येवंविधा यतिनं भवति ।

'यणादेशः परादिवत्' इत्योदाहरणम्—

'विततगनुतुहारक्षोदघुंरांगुपुर्वा- स्वकरलपदमालं स्यामलमुस्सिक्नत:' इत्यादि ।

'नित्यं प्राक्पदसंबन्धाक्षादयः प्राक्पदान्तवत्' । तेभ्यः पूर्वा यतिनं कर्त्तव्येल्यर्थः ।

तत्रोदाहरणम्—

'स्वादु स्वच्छं च हिमसिलिलं प्रीतये कस्य न स्वात्' ? इत्यादि ।

अन्येषां पूर्वपदान्तवद्रावो मा भूत् । तद् यथा—

'मन्दायन्ते न खलु सुहृदामभ्युपेतार्थकृत्या:' (मे० सं० ९१३० )

तथा—'इत्योत्तुख्यादपरिगणनयुगुहाकस्सं ययाचे' (मे० सं० ९१५ ) इत्यादि ।

'परेण नित्यसंबन्धा: प्रादयक्ष्व परादिवत्' । तेभ्यः परा यतिनं भवतील्यर्थः ।

तत्रो-

दाहरणम्—

'दुःखं मे प्र-लिपति हृदये दुःसहस्वद्वियोग:' इत्यादि ।

परेण नित्यसंबन्धा इति किम्? ! कमेप्रवचनयीयस्य: परापि यतिर्‌षा स्वात् ।

इति,

तत्रोदाहरणम्—

'प्रियं प्रतिस्फुरत्पादे मन्दायन्ते नखल्विष: ।'

'श्रियांसि बहुविग्रानि भवन्ति महतामपि' इत्यादि ।

अयं तु वादीनां प्रादीनां चैकाक्षरत्‌वेनैकाक्षराराणामेव पादान्ते यतावन्तादिवद्राव

इष्यते, न त्वनेकाक्षराणां पदमध्ये यतौ ।

तत्र च वादीनामुदाहरणम्—

'प्रल्यादेशादपि च मधुनो विस्तृतभूविलासम्' (मे० सं० २१२८ ) इति ।

६ षष्ठ अध्यायः ] छन्दःशास्त्रम् १०३

प्रादीनासुदाहरणम्—

‘द्वारा रुढप्रमोदं हसितमैव परिसपथमा सस्सीनि:’ इत्यादि ।

न पर्यन्तोऽस्ति हृस्यानां प्रैस्तारगणनाविधौ ।

पूर्वोचार्यकृतैस्तमिल्य्याचिह्नं किन्तिदिवोच्चयते ।

(उक्यायाम्) एकाक्षरायाम्—

श्रीच्छन्दः (११)—श्री सा ।

जं गो ॥ प्रा० पिं० सू० २१९ ॥

(अत्युक्यायाम्) द्वयक्षरायाम्—

कामच्छन्दः (२१)—सीहा वीहा ।

कामो रामो ॥ प्रा० पिं० सू० २१८ ॥

('क्री' इति नामान्तरं कामस्य छन्दःकौस्तुभादौ ।)

महीच्छन्दः (२२)—लगो जहीं ।

मही कही ॥ प्रा० पिं० सू० २१८ ॥

सारच्छन्दः (२३)—सारु एह ।

गो वि रेह ॥ प्रा० पिं० सू० २१९ ॥

(चारु—ऋतचन्द्रिकायाम्)

मध्यच्छन्दः (२४)—लहु जुब ।

महु धुब ॥ प्रा० पिं० सू० २१६ ॥

(मध्यार्याम्) द्वयक्षरायाम्—

तालीच्छन्दः (३१)—ताली ए जाणिओ ।

गो कण्णो तिच्छण्णो ॥ प्रा० पिं० सू० २१२ ॥

('नारी'—ऋ० र०)

शारच्छन्दः (३२)—ससी यो जणीयो ।

फर्णींदो भणीओ ॥ प्रा० पिं० सू० २१६ ॥

('केसा'—ऋ० र०)

१. ‘परिसपथमा सस्सीनि:’ इति क. मु. पुस्तके । ३. प्रस्तारगणना तु लघ्स्तमाध्याये

प्रपञ्चविध्यते । अत्र तु श्रीमता भगवता पिङ्गलाचार्येण गायत्र्याद्युक्तिपर्यन्तच्छन्दोऽञ्ज-

सारीणि हृत्तानि, दण्डकजातयक्षः प्रदर्शिता:, न तुक्थादिच्छन्दः:पदकानुसारेणि हत्तानि ।

तानी छन्दांसि प्राकृतपिङ्गलच्छन्दः:कौस्तुभमप्रभृतिमन्योंपलब्धाथे प्रदर्श्यन्ते । यथा—

३. ‘पूर्वोचार्यकृतं चिह्नं’ इति क. सु. पुस्तके । ४. ‘प्राकृतेऽक्षरमिमांयैर्गौकणो’ च

'शारिप्रभा' । 'रमणं' चैव 'पाण्णालं' 'मृगोन्द्रं' शैव 'मन्दुरः' ॥ 'कमलं' चैव

'संसाश्वं' ऋताष्टकरीरितम् ॥

१०८

काव्यमाला ।

प्रियाच्छन्दः (३१३)—हे पिय पेक्खिअए । अक्खरे तिण्णि रे ॥ प्रा० पिं० सू० ३१४ ॥ ('मृगि' इति छन्दःकौस्तुभादौ ।)

रमणच्छन्दः (३१५)—सगणो रमणो । सहिओ कहिओ ॥ प्रा० पिं० सू० ३१८ ॥

पञ्चालच्छन्दः (३१९)—तकार जं दिट्ठ । पञ्चाल उकिट्ठ ॥ प्रा० पिं० सू० ३२० ॥

मृगेन्द्रच्छन्दः (३२१)—णरेंद ठवेहु । सिरिपंद करेहु ॥ प्रा० पिं० सू० ३२२ ॥

मन्दरच्छन्दः (३२३)—मो जहि सो सहि ! मंदर सुंदर ॥ प्रा० पिं० सू० ३२४ ॥

कमलच्छन्दः (३२५)—कमल पमण । सुमहि ङगण ॥ प्रा० पिं० सू० ३२६ ॥ (प्रतिष्ठायाम्) चतुरक्षरायाम्—

तीरोचछन्दः (३२९)—तोरि हरी इहिं कारा । वेइ कण्णा जाणे तिर्णा ॥ प्रा० पिं० सू० ३२८ ॥

मीडाच्छन्दः (३३२)—यगौ म्रीडा । वृ० रो० ३१७

समृद्धिच्छन्दः (४३२)—गौ समृद्धिः । वृ० रो० ३१९

सुमतिच्छन्दः (४३४)—सुमतिः सगौ । वृ० रो० ३१०

लासिनीच्छन्दः (४३५)—जग लासिनी । वृ० रो० ३१८ ('नगाणिका'-प्रा० पिं० सू० ३३२)

सुमुखीच्छन्दः (४३७)—भगौ सुमुखी । वृ० रो० ३१९

घारीच्छन्दः (४११)—वर्ण चारी सुद्धि घारि । विप्णु हार होइ स सार ॥ प्रा० पिं० सू० ३३० ॥ ('धारि'-वा० भू० ) (सुप्रतिष्ठायाम्) पञ्चाक्षरायाम्

संमोहाच्छन्दः (५११)—संमोहारुअं दिट्टो सो भूसं । वेइ कण्णा हारा भूस्सासारा ॥ प्रा० पिं० सू० ३३४ ॥ ('पङ्क्तिः' इति नामान्तरं संमोहारुयचछन्दसः ) ('कन्या'-गो० पु०, वृ० रो० । 'कीणो'-वृ० चं० )

तत्र गायत्रे छन्दसि इतम्—

तनुमध्यां त्यौ ॥ ६ । २ ॥

यस्य पादे तकारौ (1ss) यकारौ (1ss), तद् ‘तनुमध्या’ नाम इतम् । तत्रोदाहरणम्—

तगणः यगणः तगणः यगणः

। । s s ।—। । s s । । s । । s s

ध्र-न्या त्रि-धु नी-चा; क-न्या त-नु-म-ध्या ।

द्वारीच्छन्दः (५१५)—आईहि अंते द्वारे सुखुते ।

मज्झेसु गंधो हारी अच्छंदो ॥ प्रा० पिं० सू० २१३६॥

(‘दारीतबन्ध’ इति नामान्तरं द्वारीच्छन्दसः )

हंसच्छन्दः (५१७)—पिंगलदिट्ठो भे हंइ सिट्ठो ।

कण्णइ दिजो हंसं मणिज्जो ॥ प्रा० पिं० सू० २१३८ ॥

(‘पडि़क्‌’ इति नामान्तरं हंसस्‍ छन्दः:कोस्‍तुभादौ, छन्दोमञ्जर्‍यां न. )

विद्रग्धकच्छन्दः (५११)—‘रो लग्गौ यदा स्वादिदग्धकः’ ।

प्रियाच्छन्दः (५१२)—‘सलग्गे प्रिया’ इत्यधिकं छन्दःकोस्‍तुभाद्‌वतरनाकराद-

सुपसंतो, न प्राकृतपिट्ठे ॥

यमकच्छन्दः (५१३२)—सुपिअगणं सर-नुगुण ।

सरह ग ण इ-ऽ अ भ ण् । प्रा० पिं० सू० २१४० ॥

१. पडक्‍क्षरचतुष्‍पादार्घगायत्रीच्छन्दः: प्रनतारे किमामणे चतु:ष्‍टिमेदा जयन्ते तत्र

त्रयोदशोडयं मेद:, प्राकृतपिट्ठे नायं वाणीत:।

अत्र त्वेकमेव इत्थं दर्शितम्, प्राकृतपिट्ठेल्‍लच्छन्द:कोस्‍तुभादौ :थानि इत्‍तनि

प्रदर्शियन्ते । यथा—

शेषाच्छन्दः (६१९)—‘बाराहा मत्ता जं कण्णा तआ होन्त ।

द्वारा छक्का बंधो सेसा राओ छंदो’ ॥

प्रा० पिं० सू० २१४२ ॥

(‘शेषराज’ इलपि नामान्तरं रविदासमते, ‘विधुलेखा’ इति च नामान्तरे इत-

रलाकरादौ शेषाच्छन्दस: ) ।

राहुनारिच्छन्दः (६१९०)—‘खंडावणणबद्दो भुअंगअपदो’ ।

पआ पाओ चारी कही संखागारी ॥’

प्रा० पिं० सू० २१५३ ॥

(‘सोमराजी, रसुधारी’ इति नामान्तरे छन्द:कोस्‍तुभादौ राहुनारयोक्‍छ-

च्‍छन्दस: ) ।

तगणः यगणः तगणः यगणः

s·s·1—1·s·s s·s·1—1·s·s

श्रो-णि-स्त—न-गु-वीं; उ-वीं-प-ति-भो-भया ॥

अत्र तु पादान्ते विशेषण विशेष्याम् करतेऽयं इत्याद्रायः ॥ (उप्णिह )

चतुरंसच्छन्दः (६।१६)—‘ठेउ चउरसा फर्णवद्भासा । दिअवरकण्णो फुल रसवण्णो ॥’ प्रा० पिं० सू० २१४८ ॥

(‘याशिवदना, चणडरसा, चतुर्वर्णा’ इति नामान्तराणि छन्दःकौस्तुभादौ चतुरंसाख्यच्छन्दसः । गाहुए (पृ० खं० २०१२) तु ‘बालललिता’ इति ।

विजोहाच्छन्दः (६।१९)—‘अक्खरा जे छआ पाअ पाइ ढिआ । मत्त पंच हुणा विष्णु जोहुगणा’ ॥ प्रा० पिं० सू० २१४६ ॥

(‘विमोहा’ इति नामान्तरं वाणीभूषणे, ‘वल्लरी’ इति छन्दःकौस्तुभादौ विजोहाख्यच्छन्दसः ।)

सनघच्छन्दः (६।२५)—‘मो सच्छेदणड्घ ॥’ अ० ऋ० ऋ०

तिलकाच्छन्दः (६।२८)—‘पिअ तिल्लु धुअं सगपेण डुअं । छअ वण्ण पाओ कल अहं धओ ॥’ प्रा० पिं० सू० २१५४ ॥

( रविदासमते ‘डिल्ला, भद्र’ इति नामान्तरे तिलकाच्छन्दसः ।)

वछुमतीच्छन्दः (६।२९)—‘तसौ चेउखसुमति’ इत्यधिकं छन्दःकौस्तुभादौ ।

मन्धानच्छन्दः (६।३७)—‘कामावआरण अड्डेण पाइंग । मत्ता दहा सुद्ध मंथाण सो सुद्ध ॥’ प्रा० पिं० सू० २१५९ ॥

मालतीच्छन्दः (६।४६)—‘धओं सरवइअ मणिगुण तीच । दइए लहु अंत स मालइ कंत ॥’ प्रा० पिं० सू० ३१५५ ॥

(‘सुमालतिका’ इति नामान्तरं वाणीभूषणे मालत्याख्यच्छन्दसः ।)

दमनकच्छन्दः (६।५५)—‘दिअवर किअ भणहि सुपिअ । दमणअ गुणि फणिवइ भणि ॥’ प्रा० पिं० सू० ३१५७ ॥

१. ‘एकोडसवर्णे—’ (पा० सू० ३।२।१२७) इति प्रकृतिभावः । ‘भूसात् पतिभोगया’ इति पाठः. २. ‘अत्र त्वेकमेव चृतं दर्शितम्, प्राकृतपिंगलच्छन्दःकौस्तुभप्रभृतिग्रन्थोपलब्धानि दृष्टानि प्रदर्शयितुं यथा—

६ अध्यायः ]

छन्दःशास्त्रम् ।

१०७

कुमारलोलिता जसौ गू ।। ६ । ३ ।।

यस्य पादे जकार (१S१) सकारौ (IIS) गकार (S) श्व तद्वृत्तं 'कुमारलोलिता' नाम ।

त्रिभिश्रतुर्भि:श्र यनुपदेऽं वर्ण्यन्वित । तत्रोदाहरणम् -

जगणः सगणः यु०

जगणः सगणः यु०

य-दी-य,-र-त-भू-मौ

वि-भा-ति,-ति-ल-का-डू:

कु-मा-र,-ल-लि-ता-सै

कु-ल-न्य,-ड-ति ना-री ।।

यत्र केचिद् दृश्यां(२) पख्बनि(५) श्व यतिभिश्चल्नित । तत्रोदाहरणञ्

इ-दं(२),न-त-न-पे-दं(४)

प्रि-ये(२),न-च दि-भ्र-ति(४) ।

इ-ह(२),म-ज-ति मु-ग्धे(४)

म-ने(२),ऽभ-म-र-तां मे(.) ।।

9. उक्ता वसाक्षरप्रस्तारस्य 'त्रिश्रततमी (३ ० ) भेद: 'कुमारललिता' डति प्रसिद्ध: ।

'शीर्षोच्चन्दः: (७१९)—'सत्ता दीहा जाणेही कणगा ती गो माणेही ।

वाउदाहा मत्ताणा सीसारुं छंदाणा ॥' प्रा० पिं० सू० २१६५ ।।

'हंसमालाच्छन्दः (७२०)—'सरगा हंसमाला ।।'

'मदलेखाच्छन्दः (७२९)—'मसौ गः स्यात् मदलेखा ।।'

प्रा० पिं० सू० २१६६ ।।

'समानिकाच्छन्दः (७४३)—'चारि हार किचहले दिप्ता गंथ्र दिजही ।

सत्त अक्षरा ठआ सा समाणीओ पिआ' ।। प्रा० पिं० सू० २१५९ ।।

'चूडामणिच्छन्दः (७१,३)—'चूडामणिस्तभगः ।।'

'मधुमतीच्छन्दः (७६०)—'नन्ना मधुमती ।।'

'करहच्चीच्छन्दः (७९६)—'चरण गण विप्प पढम लड थप्प ।

जगण तसु अंत मुणड करहञ्च ॥ प्रा० पिं० सू० २१६३ ।।

१०८

काव्यमाला i

(अच्युतभ्रम्)

माणवकाक्रीडितकं भूतौ लङ्गौ ॥ ६१८ ॥

यस्य पादे भकार(ssI)तकारौ (ssI) लकार(I)गकारौ (s) च, तत् ‘माणवका-कीडितैकं’ नाम छन्दः । तत्‍त्रोदाहरणम्—

भगणः तगणः लघु गुरु

s . l . l—s . s . l—l . s

s . l . l—s . s . l—l . s

माणव-क(४), कीडि-त-कं(४)

माणव-क(४), कीडि-त-कं(४)

यः कुरु-ते(४), वृद्ध-व-या: ।

भगणः तगणः लघु गुरु

s . l . l—s . s . l—l . s

हास्यम्-सी(४), याति ज-ने(४)

हास्यम्-सी(४), याति ज-ने(४)

मिश्रुधि-न(४), क्षोच-प-लः ॥

अत्र चतुर्थी(४) श्रुतुर्भिश्र यतिरित्यात्रायः ॥

सुवासच्छन्दः (७११२)—‘भणउ सुवासउ लहु सुवेसउ । रवि चतुमत्तह भगणइ अंतह ॥’

प्रा० पिं० सू० २१६९ ॥

१. अत्र तु चतुर्थ्यैव त्रिस्थानं द्वयातानं, पदं चैकादशपदकच्छन्दःकौस्तुभप्रच्युत-च्छन्दोधन्थेष्वन्यान्यपि छन्दांस्युपलभ्यन्ते ।’ यथा—

पद्ममाळाच्छन्दः (८११९)—‘पद्ममाळा च रौ गौ’ (छन्दःकौस्तुभादौ ॥)

मोदच्छन्दः (८१५२)—‘स भग गो यदि मोदः ।’ अ० वृ० र०

तुङ्गाच्छन्दः (८१६४)—‘तरलणअणि तुंगो पढमगणसुरंगो । णगणजुअलद्दो गुरुजुअलपसिद्धो ॥’

प्रा० पिं० सू० २१७३ ॥

मृत्युज्जयच्छन्दः (८१९९)—‘तो मोगला मृत्युज्जयः ।’ अ० वृ० र०

लताच्छन्दः (८१७५)—‘रौ यलौ गुरु: स्याह्‌लता’ (कवित्‍‌)

कमलच्छन्दः (८९९६)—‘पढम गण विप्पओ विहु तेह णरेंदओ । गुरु-

गुरु-

सहित अण्णिणा कमल पम सण्णिआ ॥’

सहित अण्णिणा कमल पम सण्णिआ ॥’

प्रा० पिं० सू० २१७५ ॥

गजगतिच्छन्दः (८१२०)—‘नभलगा गजगाति:’ (छन्दोमञ्ज‌्याम् ॥ )

सुविलासच्छन्दः (८१३२)—‘सुविलासा सरौ गळे हि’ (छन्दःकौस्तुभादौ ॥)

सुचन्द्राभाच्छन्दः (८१४६)—‘सुचन्द्राभा यरौ गळेउ’ (छन्दःकौस्तुभादौ ॥)

अचंचलच्छन्दः (८२५६)—‘वसुल्मचंचलमति’ (कवित्‍‌)

२. उक्ताष्टाक्षरप्रस्तारस्य न्याधिकशततमोडयं (१०३) मेदो ‘माणवकाक्रीडितकं’

इति प्रसिद्धः । ३. ‘माणवकं’ इति नामान्तरं छन्दःकौस्तुभवृत्तरत्नाकरादौ ॥

६ षष्ठाध्यायः ]

छन्दःशास्त्रम् ।

१०९

चित्रपदा मौ गौ ॥ ६ । ५ ॥

यस्य पादे भकारौ (s॥s॥) नकारौ (s.s) च भवतस्तत् 'चित्रपदा' नाम वृत्तम् ।

तत्रोदाहरणम्—

मणः मरणः यु० यु० मगणः मगणः यु० यु०

श्रेयो भु-वः (त्रिय-व-णी) चेततस्त्र सज्जन-तां य॥

मगणः मगणः यु० यु० मगणः मगणः यु० यु०

चित्रप-दापि च लक्मी-स्तं पुरु-वं न ज-हा-ति ॥

अत्र पादान्ते यति: ॥

विद्युन्माला मौ गौ ॥ ६ । ६ ॥

यस्य पादे मकारौ (sss.sss) नकारौ (s.s) च तद् 'विद्युन्माला' नाम वृत्तम् ।

तत्रोदाहरणम्—

मगणः मगणः यु० यु०

विद्युन्मा-ला(४), लोलान् भो-गान्

मगणः मगणः यु० यु०

सुक्त्वा मु-कौ(४), यतं जु-योन् ।

मगणः मगणः यु० यु०

स्थानोत्प-यं(४), नि:सा-मा-न्यं

१. उत्कृष्टाक्षरप्रस्तारेमेदानां मध्ये पद्यप्रपञ्चादिषु (५५) भेदैश्चित्रपदेति नाम्ना प्रसिद्धः । 'वितानम्' इति नामान्तरं विद्यापदायाः 'चित्रान्नञ्चत्' पिं० म० ५१६ इति रीत्या । २. उत्कृष्टाक्षरप्रन्थारे मवर्गरुजात्मक आयो मेदो 'विद्युन्माला' इति नाम्ना प्रसिद्धः । 'विज्जुमाला मत्ता जौला पाए कण्णा चारी ल्योला । एअंसऐ चारी पाइ भत्ती खत्तो विज्जू रआ ॥' (प्रा० पिं० सू० २१६५) विद्युल्लेखा इति नामान्तरम् । एतदतिरिक्तानि 'समानिका-प्रमाणिका-वितान-नाराचक'-ग्रन्थतीनि छन्दांसि

वृत्तमाध्याये समालोच्यानि ।

छ० शा० १०

१९०

काच्यमाला।

मगणः स० स० स० अत्र चतुर्थीं (४) शृङ्गारैक्श्र यतिरिल्यात्रायः॥ [हंससृतं भ्रौ गौ॥६।७॥]

मगणः गु० गु० रु० रु० स० स० स०—१।१।—स—स लावण्यं चपुषि का-न्ते लोकाती-तमति-सी-म्यम्॥ मगणः नगणः गु० गु० स० स०—१।१।—स—स नैष्टुर्यं मनसि य-ते दैविध्यं किमिति ध-त्से? (ऋहल्स्याम्)

यस्य पादे मगण (s.s.s) नगणौ (I.I) गकारौ (s.s) च भवतस्तादृ ‘हंससृत्‌’ नाम॥ तदोदाहरणम्—

९. उक्तप्रकारप्रस्तारमध्येषु सम्पद्यमानेषु तमो वेदौ (४७) ‘हंससृत्‌’ इति नाम्ना प्रसिद्धः-लिखितपुस्तकेड्‌स्य सूत्रस्य नवमस्स्वेन, भुजगशिखासुस्तालक्षणात्‌मकस्साधिमसूत्रस्य चाष्ट्रम-त्वेन निर्देशः। २. अत्र तु द्वावेव वेदौ संदर्शितौ, परन्तु प्राकृतपिङ्गलच्छन्दःको-स्तुभप्रसृतिग्रन्थेषूपलब्धया वेदा: प्रकार्येन्ते यथा—रूपामालीच्छन्दः (९१३)—‘णआरआ जप्ये सारा ए चारी वण्णा हंते हारा त। अद्धादाहा मत्ता पआङ्‌, रूपामाली छंदा जंपीअं। प्रा० २८९॥

'रूपामाला' 'कपूरम्' इति नामान्तरे रूपामाल्या: काचित्‌ ॥ लिङ्गाच्च्छन्दः (९१५)—'लिङ्गधा साद्दसममा यत्र हराननुगेवयति:' (श्रीकृष्ण:) विम्बच्छन्दः (९१६)—'रड्‌अ फणि बिंब एसो गुरुअल सव्वसेसो। सिराहि दिअ मञ्ज्ज राओ गुणहं गुणि एसहाओ॥' प्रा० २८५॥

'बिम्बा' इति नामान्तरं कचित्‌। वाणीभूषणे तुं गणभेदेन विरवलक्षणमुक्तम्। महालक्ष्मीच्छन्दः (९१४७)— 'दिठु जोहा गण्णा तिष्णिआ णआराऍण जा विण्णिआ। मासअड्डेण पाअ दिअं जाण मुड्ढे महालचिअं॥' प्रा० २१७॥ 'वीरलक्ष्मी' नामान्तरमस्य।

६ अध्यायः ]

छन्दःशास्त्रम्

१९९

भुजगशिशियुस्रता नौ मृ॥ ६।७॥

यस्स पादे नकारौ (III.III) मकार (sss) श्व भवति, तत् ‘भुजगशिशियुस्रता’ नाम छन्दः । तत्रोदाहरणम्—

नगणः नगणः नगणः नगणः नगणः नगणः

नगण-निगणाभ्यां (९), रसमा विकच-कुवलय-ज (७), -द्वयमा ।

कुसुमिताच्छन्दः (९१५२)—‘कुसुमिता नरौ रो यदा ।’ क्चित् ।

भुजङ्गसंगताच्छन्दः (९१७२)—‘सजरङ्गभुजङ्गसंगता ।’ छन्दःकोस्तुभे ।

भद्रिकाच्छन्दः (९१८७)—‘भद्रिका भवति रे नरौँ रतरलाकरे ।

मणिमध्यच्छन्दः (९१९९)—‘स्यान्मणिमध्ये चेद्रमसाः ।’ छन्दःकोस्तुभे ।

‘मणिबन्ध’ इति श्रुतबोधे ।

सारङ्किकाच्छन्दः (९१२०८)—

'दिअवर कण्णो सअणं पअ पअ मत्तागणणं । सुरसुणिमत्ता लहिअं सहि सरङ्गिका कहिअं ॥’ प्रा० २१९९ ॥

'सारसा, शारङ्का' इत्यपि नामान्तरे सारङ्किकाया: क्चित् ।

पाइत्ताच्छन्दः (९१२४१)—‘कन्तिउत्ताजुअ लहिअं तीए विप्पो भुअ कहेइअं । अन्ते हारो जह जणिअं पाइत्ताह. फणिभणिअं ॥

प्रा० २८१ ॥

'कुसुमवती', 'पवित्ता', 'पारन्तीयमु' इति नामान्तराणि पाइत्ताद्यस्य ।

तोमरच्छन्दः (९१३४५)—‘जसु आइ हत्थ वियाण तह व पओहर जाण । पभणेॅु णआणरिंद इम माणु तोमरच्छन्द ॥’

प्रा० २८७ ॥

कमलच्छन्दः (९१९२)—‘सरसगणरमणिआ दिअगणजुअ पलिआ । गुहु भसिअ पद्धडउ दहकरुअ कमलउ ॥’

'कमला' इत्यपि नामान्तरं कमलस्य क्चित् ।

प्रा० २८३ ॥

१. चतुष्पादेष्वृत्तीःपादघटकீभूतानां नवाक्षराणां प्रस्तारे क्रियमाणे द्वादशाधिकपञ्चशतभेदा (५१२) भवन्ति । ततः (६४) चतुः-पञ्चितमोद्यं भेदो ‘भुजगशियुस्रता’

इति नाम्ना प्रसिद्धः, अस्या एव ‘भुजगशिशुभृता’, ‘भुजगशियुता’, ‘भुजगशिश्रुता’, ‘भुजगाशिगुसुता’ इति नामान्तराणि छन्दःकोस्तुभादौ लभ्यन्ते ।

मारुङे डु 'शिशुभृता' इख्येव, 'नौ मः शिश्रुस्रता भवेत् ।' (९१२०९१५') इति ।

११२

काव्यमाला ।

नगणः नगणः मगण- रगणः नगणः नगणः मगणः

१·१·१—१·१·१—५ · ३ · ३ १·१·१—१·१·१—५ · ५ · ५

रमय—ति हृद-यं(५), यूनां भुजग-शिखिगुस्ट-ता(५), नारी ।

वकगतिरिल्ये ।। शिखराद्दश्या सार्धंकत्वात् । अन्यैरयुक्तम्—

'अभ्यस्तता तु तरणीगतिवकभावा-

ननुस्लिता: फणिशिरोऽभे-वतापराधा: १' इति

सप्तभिर्दशांध्यो न च यतिरिलात्रायः ॥

हल्मुखीनीं सू० ॥ ६ । ८ ॥

यस्य पाद रेफ (s:s) नकार (lll) सकारा (lls) भवन्ति तदूतं 'हल्मुखी' ।

तत्रो-

दाहरणम्—

रगणः नगणः सगणः रगणः नगणः रगणः

५·१·५ —१·१·१—१·१·५ ५·१·५ १·१·१ १·१·५

गण्डयो(३),-रतिश-यकृतो(४) यन्मुखं(३), प्रकट-दर्शनम् (५) ।।

रगणः नगण: सगणः रगणः नगजः सगणः

५·१·५ —१·१·१—१·१·५ ५·१·५ —१·१·१—१·१·५

आयतं(३), कलह-निरतं(६) तां लियं(३), लज्ज हृ-लमुखीं(६) ॥

त्रिभिः पञ्चभिश्र यतिरिलात्रायः ।

(पैठीन्)

१. उक्तनवाक्षरप्रस्तारसैकपद्यश्राद्धिकद्विराततभोडयं मेदो (२५९) 'हल्मुखी'ति नाम्ना ख्यातः ! कलिकातामुद्रिते प्राचीनपुस्तके हंससुतलक्षणसूत्रस्यास्मात् सूत्रात् प्रथमे निर्देशः: "हल्मुखीति संज्ञायतेsपि पिङ्गल्यादेराकृतिगणत्वात् । वीपं भवतीति 'नखसुखात् संज्ञायाम्-' (प० सू० ४१९८) इत्यस्य न प्रतिपत्ति:"-इति वेदाचलसूत्रि: ।

२.—पद्यच्छन्दः—पादघटकाभूतानां दशाक्षराणां प्रस्तारे क्रियमाणे चतुर्विंशत्यधिकशत-

हस्मेदा (१०२८) जायन्ते । तेषां षडेव भेदाः प्रदर्शिताः सन्ति, परन्तु प्राकृतपिङ्गल-

च्छन्दः—कैशिकोपलम्भकैर्मता मेदा आपि प्रदर्शयन्ते । यथा—

कलगीतच्छन्दः (१०१९००)—'कलगींतं सतयगः सरैरगणैयतिभवेन् १' मं० मं० ।

आन्दोलिकाच्छन्दः (१०१९२९)—'आन्दोलिका तरगः: सायके: सायकै-

यैति: १' मं० मं० ।।

त्रयोच्छन्दः (१०१९३५)—'रतयक्षैञ्जयीनामकं गः १' अ० ऋ० ऋ० ।।

दीपकमालाच्छन्दः (१०१३२७)—'दीपकमाला भो मज्जौ गरः १' कवित् ।

६ अध्यायः ] छन्दःशास्त्रम् । ११३

छन्दविराड् मसो जगौ ॥ ६ । ९ ।।

यस्य पादे मकार (sss) सकार (||S) जकार (IS!) जकारा (s) भवन्ति तदृः 'छुदविराड्' नाम ॥ तत्रोदाहरणम्—

पश्याच्छन्दः (१०१३३१)—'रो यजौ च पथ्या गुल्तरा ।' 'लोचनं' इति कचित् । 'मरालिका' इति नामान्तरं 'शिवाननशोभेयंती:' इति विशेषश्व कृष्णीये ।

मनोरमाच्छन्दः (१०१३३२)—'न कौन्तेयनारामोऽप ।' छन्दःकौस्तुभे । 'ग्राह्लागारेः ।' इति निरपयुक्तः कृष्णीये ।

कमलाच्छन्दः (१०१३६४)—'कमला सातसङ्गगा विच्छिद्रा सारवकैः शोरैः ।' म० म० ॥

कमलाया एव 'संयुक्ता' इति नाम प्राकृतपिङ्गले ।

सुषमाच्छन्दः (१०१३६७)—

'कण्णो पडमो हत्थो जुअलो कण्णो तिअलो हत्थो पअलो । सोला कलआ छक्का वलआ एसमा सुसमा दिट्ठासुसमा ॥' प्रा० २१९७ ॥

माणिक्यमालाच्छन्दः (१०१४००)—'न्यमा माणिक्यमाला गायत्रुभिः । यकैर्याति:' मं० म० ॥

सारवतीच्छन्दः (१०१३९९)—

'दीह लहुजुअ बीहलहू सारवइँ घुअ छंद कहु । अंत पज्जोहर ठानु धआ चोइहमत्थादिरामकअः ।' प्रा० २१५ ॥

अमृतगतिच्छन्दः (१०१४९६)—

'दिअवर हार पअलिआ पुण विह तह हुअ करिआ । वसुलहु वे गुरुसहिआ अमिअगइँ, घुअ कहिअं ।' प्रा० २१९९ ॥

'त्वरितगति;, अमृततिलका, अमृतगतिका' इति नामान्तराणि अमृतगते: । 'कुलटा' इति कृष्णीये । 'कलटा स्वानजनगा: पदभिः पदभिर्यति:' इति विशेषश्व तत्र ।

हंसीच्छन्दः (१०१४९७)—'हंसो मभनगै: प्रोक्ता यतिभिर्दैगुहाननैः ।' कृण्णीऽते रज्जिताच्छन्दः (१०१७४७)—'रज्जिता रजसा लो गो विरामः साम्यकतुमिः । मं० म० ॥

१. उच्चदशाक्षरप्रस्तारस्स पञ्चचत्वारिंशदुदत्तरत्रिशततमोड्यं भेदः (३४५) 'शुद्ध ? रात्र्' नाम्रा प्रसिद्धः । 'विराड्' इत्यपि नामान्तरं कचित् ।

कुसुममाला ।

मगणः सगणः जरोणः यु० मगणः सगणः जगणः यु० सः सः सः —१ । १ । सः —१ । सः १—s सः सः सः —१ । १ । ५ —१ । sः १ —s वक्रो य—स्य सर—स्वती स—दा ।

मगणः सगणः जगणः यु० मगणः सगणः जगणः म० सः सः सः —१ । १ । s —१ । ५ s—s सः सः सः —१ । १ । s —१ । sः १ —s अस्सद्—रापिता—सहो गा—हु तह्या तु—द्धाविराड् पुमान् तु नः ।

अत्र पादान्ते यति: ॥ पणवो भ्रौ यङ्गौ ॥ ६१९० ॥

यस्य पादे सकार(sss)नकार(।।।)यकार(।ss)गकारा (s) भवन्ति तदूचतं ‘पणवो’ नाम ॥

मगणः नगणः यगणः यु० मगणः नगणः यगणः यु० sः sः s —१ । १ । —१ । sः s —s s sः sः s —१ । १ । —१ । sः s —s मीमांसा—रस(४),—म—सूर्यं पी—त्वा शाखोक्तिः कडु(५),—रि—तरा भा—ति ।

मगणः नगणः यगणः यु० मगणः नगणः यगणः म० sः sः s —१ । १ । —१ । sः s —s s sः sः s —१ । १ । —१ । sः s —s एवं सं—सदि(४),—वि—दु: मां म—ध्ये जः गमो जय(५),—प—पणबन्ध—त्वात् ।

अत्र पाद्यभिः पादभियं तिरित्यात्रायः ॥ रुक्मवती भ्रमौ सङ्गौ ॥ ६१९१ ॥

यस्य पादे भकार(S।।)मकार(sss)सकार (।।S)गकारा (s) भवन्ति तदूचतं ‘रुक्मवती’ नाम ॥

मगणः मगणः सगणः यु० मगणः मगणः सगणः यु० s । १ । १ —s । s । s —१ । १ । s —s s । १ । १ —s । s । s —१ । । । —s पादत—छे पचो—दरगो—रे राजाति यस्या ऊ—द्विगरे—खा ।

१. उद्दशाक्षरप्रस्तारस्यैकविंशत्यधिकशततमोडयं भेदः (६२१) ‘पणवो’ नात्रास्यंति । ‘पणव’ इत्यपि नामान्तरम् । २. उद्दशाक्षरप्रस्तारस्य नवविंशत्यधिकशततमोडयं भेदो (१९९) ‘रुक्मवती’ नात्र प्रसिद्धः । अस्या नामान्तराणि यथाः—‘रूपवती’ इति छन्दोमंजरी, ‘विलासा’ कचित्, ‘चम्पकमाला’ प्राकृतपिंगले ।

तल्लक्षणं यथा— ‘हार ठवीजें काहलदुजे कुंतिअपुत्ता एगुरुजुत्ता । हत्य करीजे द्वार ठवीजे चंपकमाला छंद कहीजे ॥’ प्रा० २१९३ ॥

श्रैरौणैरयतिरभवेत् । इति मन्दारमरन्दे ।

अत्र पादान्ते यति: ।

६ अध्यायः ] छन्दःशास्त्रम् । १३५

मगणः मगणः मगणः यु० मगणः मगणः मगणः यु० s·1·1·s·s·s·s·1·s·s s·1·s·s·s·s·s·1·s·s सा भव-ति श्री ल-क्ष्मगु-ता रक्षव-ती सौभा-ग्यवती च ॥ मयूरसारिणी जाँ गौः ॥ ६ । १२ ॥

यस्य पादे रेफ (SIs) जकारौ (IsI) रेफ (sIs) नकारौ (s) च, तदुक्तं ‘मयूरसारिणी’ नाम । तत्रोदाहरणम्— रगणः जगणः रगणः यु० रगणः रगणः रगणः यु० s·1·s·1·s·1·s·s·s s·1·s·1·s·s·1·s·s या वना-न्तराप्यु-पै-ति र-न्तुं या भुज-ग्न्रभोग-सक्चि-ता । रगणः रगणः यु० रगणः जगणः रगणः यु० s·1·s·1·s·s·1·s·s s·1·s·1·s·s·1·s·s या ध्रुतं प्रयाति सन्नतान् सा तां मधू-रसरि-र्णीं विज-ध्यान् ॥

सत्र पादान्ते यति: ॥ मत्ता मृगौ सगौ ॥ ६ । १३ ॥

यस्य पादे नकार (sss) भगकार (sII) सगकारः (IsI) नकारः (s), तदुक्तं ‘मत्ता’ नाम । तत्रोदाहरणम्— मगणः सगणः सगणः यु० मगणः मगणः सगणः यु० s·s·s·s·s·1·1·s·s s·s·s·s·1·1·s·s स्वैरोल्ला-पैः (४), श्रुति-पटुपे-युर् (६) गीतकी-डुरस-तविशे-धैः (६) । मगणः मगणः मगणः यु० मगणः मगणः सगणः यु० s·s·s·s·1·1·s·s s·s·s·s·1·1·s·s वासगा-रे (४), ऋतु-सरता-नां (६) मत्तध ना-री (४), रम-यति चेत-त: (६) ॥

चतुर्भिः षड्दश यतिर्लिलात्रायः ॥ उपस्थितिता तजौ जुगौ ॥ ६ । १४ ॥

यस्य पादे तकार (ssI) जकारौ (IsI), जकार (IsI) नकारौ (s) च, तदुक्तं ‘उपस्थितिता’ नाम । तत्रोदाहरणम्— तगणः जगणः रगणः यु० जगणः जगणः रगणः यु० s·s·1·s·1·1·s·s s·s·1·s·1·1·s·s एषा (२), ज-गदेक-मनोह-ра (c) कन्या (२), क्-नकोज्ज्वल-रदीधी-ति: (c) ।

७. उद्देशाक्षरप्रस्तारस्येकसमत्यधिकसाततमोदयं भेदो ‘मयूरसारिणीनाम्रा’ प्रसिद्धः । ७. उद्दशाक्षरप्रस्तारसैकचतुरांशाधिकोनिदशततमोदयं भेदो (२८९) ‘मत्ता’ नाम्रा प्रसिद्धः । प्रसिद्धः । ७. उद्देशाक्षरप्रस्तारस्थ पञ्चषड्यधिकनिशततमोदयं भेदः (३६५) ‘उप-स्थितिता’ नाम्रा प्रसिद्धः ।

११६

काव्यमाला

तगणः जगणः तगणः युगणः तगणः जगणः यु० तगणः जगणः तगणः युगणः तगणः जगणः यु० s . s . 1-s . 1-s . 1-s s . s . 1-s . 1-s . 1-s 1-s ललिती(२),-रि-च दान-वसुध-नं(c) पुष्पै(२),नं-रनाध-सुपस्ति-ता(c) ॥ अत्र द्वाम्यामष्टभिश्र यानिरित्याश्रयः ॥

( त्रिष्टुभ् )

इन्द्रवज्रा तौ जगौ ग ॥ ६ ॥ १५ ॥

१. त्रिष्टुप्पादचतुष्ट्यभूतानामेकादशाक्षराणां प्रस्तुतादे कृतोद्घृतत्वादिराश्राधिका द्विसहस्रेदा (२०८c) जायते । तेषु द्वादश मेदा एवार्त्र निर्दिष्टः; पञ्चं प्राकृतपित्रैललक्षणः-

वैस्तुभप्रसृतिग्रन्थेपु लब्धव्या बहुशो मेदाः प्रकाश्यन्ते यथा— न. उक्तैकादशाक्षरप्रस्तुतरसपञ्चपादश्रादधिकृतिर्यातमतमोडयं ( ३५७ ) मेदः 'इन्द्रवज्रा' इति नाम्रा प्रसिद्धः ।

एतल्लक्षणं प्राकृतपित्रे यथा—

'दिझे तआराझुअल पाण्सु अंते परेन्देओ गुरुजुअग सेसें । जंपें फारिंद गु'ह 'इंदवज्जा' मत्ता दहा अट्ठ समा कुलज्जा ॥' (२११९५)

'हरास्यतुंभियति: १' इति विशेषः कृष्णीये ।

मालतीच्छन्दः (११११)—'दुतीपुत्ता पंच्चा दिण्णा जाणीजआ अंते कंता एक्का हारा माणीजआ । पाऊ पाऊ मत्ता दिठ्ठा बाहेरआ मालच्चीहंदा जंपता णाऊसा ॥' प्रा० २११३३ ॥

राजहंसीच्छन्दः (१११९२)—'राजहंसो नरौ रोए ग यति: स्यात्तुतुसायकैः ॥' कृष्णीये।

कुपुरुषजनितच्छन्दः (१११९२)—'कुपुरुषजनिता ननौगौं गः ॥' वृ० र० परि०।

उपरिस्थतच्छन्दः (१११२८६)—'उपरिस्थतमीदं जः सस्तगौ गः ॥' वृत्तसारप्रसृतिषु।

'दिस्खंडिततमम्' इति नामान्तरम् उपरिस्थत-च्छन्दसः छन्दः-कौस्तुभादौ।

विवृद्धमालतीच्छन्दः (१११२९२)—'विवृद्धमालती भवत्ता तगौ गः ॥' वृ० र० परि०।

चन्द्रिकाच्छन्दः (१११३२०)—'ननगलगलगइश्र्चन्द्रिका स्यात् ॥' वृत्तसारे।

मेघरूपाच्छन्दः (१११३२९)—'मः सो जो गुरुयुग्ममे सरूपा १' वृत्तसारे।

गुणाढ्यीच्छन्दः (१११३५३)—'मतौ जgौ गः स्याद्विघ . गुणाढ्यी ॥' अ०वृ०र०

वन्दिताच्छन्दः (१११३६३)—'नरगजा गुरुयैवन्दिता मता ॥' वृत्तसारे। 'का-मिनी', 'भद्रिका' इति नामान्तरे ।

२ अव्यायः ] छन्दःशास्त्रम् । १९५

यस्मिन् पादे तकारौ (SS।SS) जकारौ (IS!) गकारौ (S) गकार (S) श्व, तद्वतं 'इन्द्रवज्रा' नाम । तत्रोदाहरणम्—

तगणः जभगः ऽसु० जुङ् तगणः तगणः जमगः उ० जुङ् S.S. 1-S.S.1—S.S S.S. 1—S.S. 1—S S

यस्यां त्रि-षडसस्-सममक्ष्-रें स्यात् हस्वं सु-जडे़! न-वमं च त-द्दत् ।

अनवसिताच्छन्दः (१११८००)—'अनवसिता न्यों भनो गुरुर्न्त ॥'

वन्धुच्छन्दः (१११८२९)— 'णीलसरूअह एक करीजे तिण्ण भआगणा तत्थ भणीजेजे । सोलह मत्तह पाअ ठवीजे दुगुरुअंतहि वंधु कहीजेजे ॥' प्रा० २१०१ ॥

अनुकूलाच्छन्दः (१११८८७)—'स्यादनुकूला भतनगाक्षर् ।' अस्या एवानुकूला: 'मौक्तिकमाला' इति वत्तरलाकरे, 'श्री:' इति वत्सारे माहरडे च नामान्तरे । 'पद्मभि: षडभिरेव च' इति यतिरप्युका गाहुड पू० २०१९० ॥

मन्दाकिनीच्छन्दः (१११९८६)—'त्रिभिर्यैलंगाम्यां च स मन्दाकिनी ॥' अ० व० ९२ ॥

सुभद्रिकाच्छन्दः (१११७०४)—'ननरलगुरुभिः सुभद्रिका ॥' छन्दःकौस्तुभादौ. उपचित्रच्छन्दः (१११७३२)—'उपचित्रमिदं ससस्त लगौ ॥' वत्तरलाकरे.

नन्दिनीच्छन्दः (१११७४८)—'नन्दिनी सजसैलंगाम्यां युक्ता वारणतुमेदिनी ॥' कृ०णीये.

धारावलिकाच्छन्दः (१११७८९)—'तोरस्तलै गुरुर्धोधारावलिका॥' वत्सारे मोटनकच्छन्दः (१११८७५)—'स्यान्मोटनकं तजजाश् लगैं ॥'

सुमुखीच्छन्दः (१११८८०)— 'दिअवर हार लहुजुअल बलओं परिड़िअ हत्थअल । पअ कल चोदह जंप अहिं कइवर जाणहि सो सुमुहहिं ॥' प्रा० २१०३ ॥

अस्या 'पृथक्तकृतुभिर्यातिः । इति कृ०णीये । दमनकच्छन्दः (१११०२४)— 'दिअवरजुअ लहुजुअलं पअ पअ पअलिअवलअं । चउपद चउवसुकुलओं दुमणअ फणि भण ललिअं ॥' प्रा० २१०९ ॥

सान्द्रपदच्छन्दः (१११५९१)—'सान्द्रपदं भतौ नगलुभविश्व ॥' छन्दःकौस्तुभादौ.

१९८

काव्यमाला ।

तगणः तगणः जगणः यु० गु० तगणः तगणः जगणः यु० गु० s·s·1—s·s·1—s·s·1—s—s s·s·1—s·s·1—1·s·1—s—s गत्या चि-लढीक्-तहंस—का-न्ते! तामिन्द्र-वज्रां खु-चते क-वी-न्द्रा: ॥ (श्रु० बो० ३१)

अपि च— तगणः तगणः जगणः यु० गु० तगणः तगणः जगणः यु० गु० s·s·1—s·s·1—1·s·1—s—s s·s·1—s·s·1—1·s·1—s—s ये दुष्ट-दैत्य इ-ह भूमि-लो-के द्वेषं व्य-घुंरिन्द्रि-जदेव-स-द्वेष्ट'। तगणः तगणः जगणः यु० गु० तगणः तगणः जगणः यु० गु० s·s·1—s·s·1·s·1—s—s s·s·1—s·s·1—1·s·1—s—s तामिन्द्र-वज्राद-पि दारुण-पाणि-ज्ञान व्याजीव-येध: स-तरतां न-म-स्ते !!

तथा— तगणः तगणः जगणः यु० गु० तगणः तगणः जगणः यु० गु० s·s·1—s·s·1—1·s·1—s—s s·s·1—s·s·1—1·s·1—s—s गोत्राह्वं-पण्णवीत-तिभिविं-हु-दण्ड मोहात्क-रोत्यप-मतिर्ष्य-पो य: । तगणः तगणः जगणः यु० गु० तगणः तगणः जगणः यु० गु० s·s·1—s·s·1—s·s·1—s—s s·s·1—s·s·1—1·s·1—s—s तसेन्द्र-वज्राभि-हतस्य पा-त: क्षोणीध्र-रसेव भवल्य-च-नयमू ॥ पादान्ते यति: ॥

उपेन्द्रवज्रा जतौ जुगौ गू ॥ ६ ॥ १९६ ॥

यस्य पादे जकार (1S1) तकार (S1S1) जकारा (1S1) गकारो (S.S) च, तदूत्तम् 'उपेन्द्रवज्रा' नाम । तत्प्रोदाहरणम्— जगणः तगणः जगणः यु० गु० जगणः तगणः जगणः यु० गु० 1·s·1—s·s·1—1·s·1—s—s 1·s·1—s·s·1—1·s·1—s—s भवस्न-खा: कुन्द-दलश्रि-यो ये नमन्ति लक्ष्मीस्त-नलेख-ने-डपि ।

१. 'ग्रोजिपतं' इति स्वात् । 'जि अभिभवे' (धा० पा० ९१८६) इत्यस्माण्णजे- न्ताल्लहू । २. 'गोत्राह्वणत्री' इत्यादि पद्यमेकमेवोदाहृतं लि. पुष्के । ३. उत्त्कादशा- क्षरप्रस्तारस्याष्टपदाश्चाद्धिकात्रिशाततमोदयं ( ३५८ ) भेद: 'उपेन्द्रवज्रा' इति नाम्रा प्रसिद्ध । एतल्लक्षणं प्राकृतपिङ्गले यथा— 'णरेन्द एक्का तअणा सुसज्जा पओहरा कणगराणा मुणिज्जा । उव्विंदवज्जा फणिराइदिट्ठा पहंती छेआ सुहवण्णसद्धा ।' ( २१११७ ) 'वाणकृतुभियेइति' इति मन्तारमरन्दे ।'उपेन्द्रमाला'इति नामान्तरमुपजाते: कृष्णीये ।

६ अध्यायः ] छन्दःशास्त्रम्। १३९

अत्र पादान्ते यतिः॥

आद्यन्तावुपजातयः ॥ ६ । १७ ॥

'आद्यन्तौ'-इति अनन्तरोक्तौ इन्द्रवज्रोपेन्द्रवज्रयोः पादावाह तौ यदा विकल्पेन स्येष्टं भवतस्तदा 'उपजातयः' प्रस्तारवशाचतुर्दशप्रकारा जायन्ते॥

इन्द्रवज्ञा

तगणः तगणः जगणः सु० गु०

S·S·1—S·S·1—1·S·1—S—S

अत्रोप-जातिर्वी-विधा दि-द्-रुघैः

उपेन्द्रवज्ञा

तगणः जगणः तगणः सु० गु०

S·S·1—S·S·1—1·S·1—S—S

संयोज्ये-ते तु व्य-वहार-का-ले

उपेन्द्रवज्ञा

जगणः तगणः जगणः सु० गु०

1·S·1—S·S·1—1·S·1—S—S

अतः प्र-यत्नः प्र-थमा वि-द्-धे-यो

इन्द्रवज्ञा

जगणः तगणः जगणः सु० गु०

1·S·1—S·S·1—1·S·1—S—S

दृशेग पुनरत्न-परীক্ষ-ण-य्॥

९. उपजातयस्त्रिषु प्रस्तारगल्यां चतुर्दशं भवन्ति। तद्वालक्षणोदाहरणादीनि प्रदर्श्यन्ते यथा— २. 'प्रयोज्यते तद्वबहारकाले' इति पदः।

'कीर्तिं (९) वाणी (२) माला (३) शाला (४) हंसी (५) माया (६) जाल्म (७) वाला (८) आद्रों (९) भद्रा (१०) प्रेमा (११) रामा (१२) ऋद्धि (१३) बुद्धि (१४) स्त्रियां नामानि (प्रा० पा० सू० २१२२)

(९) कीर्तिः—

उपेन्द्रवज्ञा

जगणः तगणः जगणः सु० गु०

1·S·1—S·S·1—1·S· 1—S—S·

स मादुः-पीं मेह-सखः पि-द्-र्णां

इन्द्रवज्ञा

तगणः तगणः जगणः सु० गु०

1—S·S· 1—1·S· 1—S—S

स्याद्‌ऐ-लस्य रेघ-तये सिथ-ति-झः॥

१२०

काव्यमाला ।

'इन्द्रवज्रा'

तगणः तगणः जगणः गु० गु०

s · s · 1—s · s · 1—1 · s · 1—s—s

मेनां मु-नीनाम-पि मान-नी-था-

'इन्द्रवज्रा'

तगणः तगणः जगणः गु० गु०

s · s · 1—s · s · 1—1 · s · 1—s—s

मात्तानु-रूपां वि-धिनोप-धे-मे ॥

( झमारसं० ९१९८ )

(२) वाणी—

यथा—

इन्द्रवज्रा

तगणः तगणः जगणः गु० गु०

s · s · 1—s · s · 1—1 · s · 1—s—s

यः पूर-यत्किच-करन॑भ-भा-गान्

उपेन्द्रवज्रा

जगणः तगणः जगणः गु० गु०

1 · s · 1—s · s · 1—1 · s · 1—s—s

दरीसु-खोल्येन समीर-पो-न ।

इन्द्रवज्रा

तगणः तगणः जगणः गु० गु०

s · s · 1—s · s · 1—1 · s · 1—s—s

उद्वास्य-तामिच्छ-ति र॒-रा-णां

तगणः तगणः जगणः गु० गु०

s · s · 1—s · s · 1—1 · s · 1—s—s

तानप्र-दायित्व-मिवोप-गा-न्तुम् ॥

(कुमारसं० ९१८ )

(३) माला—

यथा—

उपेन्द्रवज्ञा

जगणः तगणः जगणः गु० गु०

1 · s · 1—s · s · 1—1 · s · 1—s—s

यः पोत-कार्घ्रि-कर-ः पि-ने-नुं

इन्द्रव* :

तगणः तगणः जगणः गु० गु०

s · s · 1—s · s · 1—1 · s · 1—s—s

यत्र धु-तक्षीर-लया प्र-सू-तः

उपेन्द्रवज्ञा

जगणः तगणः जगणः गु० गु०

1 · s · 1—s · s · 1—1 · s · 1—s—s

विधृत-नतां स-म-रत्नु-गा-नाम् ।

नगणः तगणः जगणः गु० गु०

s · s ·—s · s · 1—1 · s · 1—s—s

सानूनी गन्धः सु-रभीक-रो-ति ॥

(कुमारसं० ९९९ )

द्वि॒ अ॒ध्यायः॑ ]

छन्दःशास्त्रम् । १३९

(५) शालिनी

यथा—

उपेन्द्रवज्रा

इन्द्रवज्रा

तगणः तगणः जगणः यु॰ यु॰ | तगणः तगणः जगणः यु॰ यु॰

s·s·1—s·s·1—1·s·1—s—s s·s·1—s·s·1—1·s·1—s—s

उद्रेज-यक्ष्म-लिपार्धि-भा-गान | मार्गों चि-लीलभान-हेमेति य-च॑ः

इन्द्रवज्ञा

जगणः तगणः जगणः यु॰ यु॰ | तगणः नगणः जगणः यु॰ यु॰

1·s·1—s·s·1—1·s·1—s—s s·s·1—s·s·1—1·s·1—s—s

न दुजे-ह्रश्रोणि-पयोध-रा-तौ | बिन्दान्ति मन्दां ग-लीमश्नु-हयः

(कुमारसं॰ ९:९९ )

(४) हंसी—

यथा—

उपेन्द्रवज्ञा

इन्द्रवज्ञा

जगणः तगणः जगणः यु॰ यु॰ | नगणः नगणः जगणः यु॰ यु॰

1·s·1—s·s·1—1·s·1—s—s s·s·1—s·1—1·s·1—s—s

पदं तु-धारखु-तिथौत-र-फं | यस्सिन्न-द्द्वापि हतद्रि-पानाम्‌

इन्द्रवज्ञा

जगणः तगणः जगणः यु॰ यु॰ | तगणः नगणः जगणः यु॰ यु॰

1·s·1—s·s·1—1·s·1—s—s s·s·1—s·1—1·s·1—s—s

विदान्ति मार्गे न खरनभ-मु-पै- | मुक्ताफ-लैः केश-रिगां कि-रा-ना:

(कुमारसं॰ ९:९६ )

'विपरीतार्ध्यालिक्री—' ( पिं० सू॰ ५१८ ) इति नामान्तरं हंसீच्छन्दसः ।

ऋष्यनुमारेण 'विपरीतार्ध्यानिक्री'

(६) भायाय

यथा—

उपेन्द्रवज्ञा

उपेन्द्रवज्ञा

जगणः तगणः जगणः यु॰ यु॰ | जगणः तगणः जगणः यु॰ यु॰

1·s·1—s·s·1—1·s·1—s—s 1·s·1—s·s·1—1·s·1—s—s

प्रसीद विश्राम्यं-नु वीर ! व-ज्रं | शरैर्मे-दीयैः क-नमः छु-रा-दैः ?

छ॰ शा॰ ९९

उपेन्द्रवज्रा

जगण: तगण: जगण: गुरू गुरू

१-s-१-s-s-१-१-s-१-s-s-s

विमेलु मोधीकृत-व्वाहु-वी-र्य:

इन्द्रवज्रा

जगण: तगण: जगण: गुरू गुरू

s-s-१-s-s-१-१-s-१-s-s

श्री:गोडपि कोपस्फु-रिताध-रा-ण्य: ॥ (कुमारसं० ३१९)

(७) जाया—

इन्द्रवज्रा

तगण: तगण: जगण: गुरू गुरू

s-s-१-s-s-१-१-s-१-s-s

कालक-मेघाथ तयो: प्र-त्-ते

उपेन्द्रवज्रा

जगण: तगण: जगण: गुरू गुरू

१-s-१-s-s-१-१-s-१-s-s

स्वरूप-योग्ये धु-रतप्र-स-क्षे ।

उपेन्द्रवज्रा

जगण: तगण: जगण: गुरू गुरू

१-s-१-s-s-१-१-s-१-s-s

गर्भोंडभ-चदूध-रराज-प-क्ष्या: ॥ (कुमारसं० ९१९)

(८) बाला—

इन्द्रवज्रा

तगण: तगण: जगण: गुरू गुरू

s-s-१-s-s-१-१-s-१-s-s

यं सर्वे-र्जौल: प-रिकल्प्य व-त्सं

इन्द्रवज्रा

तगण: तगण: जगण: गुरू गुरू

s-s-१-s-s-१-१-s-१-s-s

भास्वन्ति गुर्रानि महौष-धी-क्ष्व

उपेन्द्रवज्रा

जगण: तगण: जगण: गुरू गुरू

१-s-१-s-s-१-१-s-१-s-s

मेरौ सिथ-ते दोरध-रि दोह-द-मे

उपेन्द्रवज्रा

जगण: तगण: जगण: गुरू गुरू

१-s-१-s-s-१-१-s-१-s-s

पृथूप-दिशं दु-दुर्ध-रि-त्रीम् ॥ (कुमारसं० ९१२)

(९) आद्र्रा— यथा—

इन्द्रवज्ञा उपेन्द्रवज्ञा

जगणः तगणः जगणः गु० गु० l·s·|—s·s·|—l·s·|—s—s द्विवाक—रादक्ष-ति यो गु-हा—सु इन्द्रवज्ञा

तगणः तगणः जगणः गु० गु० s·s·|—s·s·|—l·s·|—s—s ऋन्द्रेडपि नूनं शा-रणं प्र-प-धे

लीनं दि-वाभीत-मिवान्ध-कां—सम् ! उपेन्द्रवज्ञा

जगणः तगणः जगणः गु० गु० l·s·|—s·s·|—l·s·|—s—s ममत्व-मुचैःशि-रसां स-ती—व ॥ ( कुमारसं० ९१२ )

(१०) भद्रा— यथा—

इन्द्रवज्ञा उपेन्द्रवज्ञा

तगणः तगणः जगणः गु० गु० s·s·|—s·s·|—l·s·|—s—s अस्त्युत-रसां दि-शि देव-ता—स्मा

जगणः तगणः जगणः गु० गु० l·s·|—s·s·|—l·s·|—s—s हिमालयो ऽपि नगाधि-रा—जः ।

तगणः तगणः जगणः गु० गु० s·s·|—s·s·|—l·s·|—s—s पूर्वोप-रौ तयो-निधी व-गा—घ्य

जगणः तगणः जगणः गु० गु० l·s·|—s·s·|—l·s·|—s—s स्थितः पृ-थिव्या इ-व मान-द-ण्डः ॥ ( कुमारसं० ९१९ )

'आरु्यानिकी' (पिं० सं० ५१३७) इत्यनुसारेण 'आरु्यानिक्य' इति नामान्तरं भद्राच्छन्दसः ।

(११) प्रेमा— यथा—

उपेन्द्रवज्ञा उपेन्द्रवज्ञा

जगणः तगणः जगणः गु० गु० l·s·|—s·s·|—l·s·|—s—s अनन्त-रत्नाप्र-भवस्य य—स्य

जगणः तगणः जगणः गु० गु० l·s·|—s·s·|—l·s·|—s—s हिरं न सौभाग्य-विलोपि जा—तम् ।

१२८

काव्यमाला ।

इन्द्रवज्रा

तगण: तगण: जगण: गु० गु०

s·s·l—s·s·l—l·s·l—s—s

एको हि दोषो गु-णसों-ने पा-ते

उपेन्द्रवज्रा

जगण: तगण: जगण: गु० गु०

l·s·l—s·s·l—l·s·l—s—s

निमज्ज-तीन्दो: कि-रणो-ऽवि-चा-हू:

( कुमारसं० ११३ )

(१२) रामा—

यथा—

इन्द्रवज्रा

तगण: तगण: जगण: गु० गु०

s·s·l—s·s·l—l·s·l—s—s

यक्ष्मा-स-रो-विन्द्र-म-मणड-ना-नां

इन्द्रवज्रा

तगण: तगण: जगण: गु० गु०

s·s·l—s·s·l—l·s·l—s—s

सं-पा-द-यित्र्री शि-ख-रे-ऽवि-म-र्ती ।

उपेन्द्रवज्रा

जगण: तगण: जगण: गु० गु०

l·s·l—s·s·l—l·s·l—s—s

नलाह-क-क्छे-द-वि-म-क्त-रा-गा-

उपेन्द्रवज्रा

जगण: तगण: जगण: गु० गु०

l·s·l—s·s·l—l·s·l—s—s

म-काल-सन्ध्या-मि-वं धातु-म-ता-म्‌ ।

( कुमारसं० ११४ )

(१३) ऋद्धि:—

यथा—

उपेन्द्रवज्रा

जगण: तगण: जगण: गु० गु०

l·s·l—s·s·l—l·s·l—s—s

प्र-सन्न-दिक्पान्तु वि-विक्त-वा-तं

उपेन्द्रवज्रा

जगण: तगण: जगण: गु० गु०

l·s·l—s·s·l—l·s·l—s—s

श-री-री-णां स्राव-र-जस्र-म-ना-नां

इन्द्रवज्रा

तगण: तगण: जगण: गु० गु०

s·s·l—s·s·l—l·s·l—s—s

श-ब्दैस्-नो-नन्न-त-रु-ष्प-व्-ष्टि ।

उपेन्द्रवज्रा

जगण: तगण: जगण: गु० गु०

l·s·l—s·s·l—l·s·l—s—s

सु-खा-य त-जन्म-दिनं न-भू-व ।

( कुमारसं० ११२३ )

६ षध्यायः ] छन्दःशास्त्रम् । १३५

(१४) बुद्धि:- यथा—

इन्द्रवज्रा

तगणः तगणः जगणः यु० यु०

s·s·s·s·1·s·1·s·s

यत्रांघ्रौ-काकेप-बिलजित-ता-नां

1 उपेन्द्रवज्रा

जगणः रगणः जगणः यु० यु०

1·s·1·s·s·1·s·1·s—s

दरीघ्र-हद्वार-विलसद्-वि-म्वा-

उपेन्द्रवज्रा

जगणः तगणः जगणः यु० यु०

1·s·1·s·s·1·s·1·s—s

स्तिरस्क-रीण्यो ज-झदा भ-व-न्ति ॥ (कुमारसं० ९१९८)

एवमन्यान्युपजात्युदाहरणानि कुमारसंंभवादिकाव्येषु दृश्यन्ति ! समवृत्तप्रस्तावे प्रसन्नादुपजातीनासुपन्यासो लाघवार्थः । केविदिदं सूत्रं न्यायोपलक्षणपरं व्याचक्षते । तेन वंशस्थ-इन्द्रवज्रादयोऽपि संकरादुपजातयो भवन्ति । द्विस्थलेन-वतोऽपाद्योः, अन्येषामपि स्वल्पमेदानां प्रयोगादुसारेणोपजातयो श्रेयाः ।

9. अत्र वंशस्थेन्द्रवंशयोःप्रस्तारे कृतेऽपि चतुर्दशाङ्गा उपजातयो भवन्ति, तासां स्वरूपोदाहरणादीनि यथाक्रमं प्रकाश्यन्ते, यथा—

प्रथमो मेदः— यथा—

इन्द्रवंशा

तगणः तगणः जगणः रगणः

s·s·1·s·1·s·1·s·1·s

कि नूथ रे! व्योम-चरा म-हंसुराः

वंशस्थम्

जगणः तगणः जगणः रगणः

1·s·1·s·s·1·s·1·s·1·s

स्मरारि-रूषुप-तिपक्ष-चार्तिनः ।

वंशस्थम्

जगणः तगणः जगणः रगणः

1·s·1·s·s·1·s·1·s·1·s

मदीय-बाणत्र-णवेद-ना हि साद-

वंशस्थम्

जगणः तगणः जगणः रगणः

1·s·1·s·s·1·s·1·s·1·s

धुनाति क-धं विसृष्ट-तिगोद्न-रीकता? ॥ (कुमारसं० ९५१८०)

द्वितीयो मेद:-

वंशस्थम् इन्द्रवंशा

यथा-

पुरोग-तं दैत-चमू-महारणं इन्द्राभि-तक्शुक्शु-शिरे म-हा-सुरा:

वंशस्थम्

स्मरारि-सूनोने-यनैक-कोणके मसुभे-टासतस्य-णौडव-हेल्या

वंशस्थम्

( कुमारसं० ९५।४९ )

तृतीयो मेद:-

इन्द्रवंशा इन्द्रवंशा

यथा-

निम्नाः प्र-देशाः स्थ-लतासु-पागमनं निम्नत्व-सुवीर-पि सर्व-तक्ष ते

वंशस्थम्

तुरष्क-माणां त्र-जतां खडु-रैः ऋता र्थैर्गे-जेन्रैः अप-रितः स-मीकृता:

वंशस्थम्

( कुमारसं० ९४।४८ )

चतुर्थो मेद:-

वंशस्थम् वंशस्थम्

यथा-

परस्प-रें वज्ञ-धरस्य मैनिका द्विषोऽपि योऽधुं प्र-वरौद्धु-तायुषा:

वंशस्थम्

छन्दःशास्त्रम्

१३७

द्रुवंशा

जगणः

रगणः

s·1·s·1·s·1·s

केतासि-क्राथासि-तमान-सत्कमा-

पञ्शस्थम्

जगणः

तगणः

जगणः

रगणः

1·s·1—s·s·1—1·s·1—s·1·s

विधान-मीयुर्य-जयोषि-णो रणे ॥

(कु० सं० १५१५२)

पञ्चमो मेदः—

पक्षा—

इन्द्रवंशा

तगणः

सगणः

जगणः

रगणः

s·s·1—s·s·1—1·s·1—s·1·s

कस्याङ्क-तास्या र-विदतः-ऋष्टयः

वंशस्थम्

जगणः

तगणः

जगणः

रगणः

1·s·1—s·s·1—1·s·1—s·1·s

समेत्स सर्वे खु-रविद्धि-षः पुरः ।

इन्द्रवंशा

तगणः

सगणः

जगणः

रगणः

s·s·1—s·s·1—1·s·1—s·1·s

स्वानः स्व-रेण श्र-वणान्त-शान्तिना

वंशस्थम्

जगणः

तगणः

जगणः

रगणः

1·s·1—s·s·1—1·s·1 s·1·s

मिथो ह-दन्तः क-हणेन निरीयुः ॥

(कु० सं० १५१५४)

षष्ठो मेदः—

यथा—

इन्द्रवंशा

सगणः

तगणः

जगणः

रगणः

s·s·1—s·s·1—1·s·1—s·1·s

अभ्याज-तोडभ्याग-तत्पुणे-तर्णका-

इन्द्रवंशा

तगणः

तगणः

जगणः

रगणः

s·s·1—s·s·1 1·s·1—s·1·s

श्रियेण-हस्तस्य पुरो द-धुक्षतः ।

इन्द्रवंशा

तगणः

जगणः

रगण

s·s·1—s·1—1·s·1—s·1·s

वर्गोऽत्र-वां हुंक-तिचार निरीयती-

वंशस्थम्

जगणः

तगणः

जगणः

रगणः

1·s·1—s·s·1—1·s·1—s 1·s

भरिभि-घोरैक्ष-न गोम-तद्विकाम् ॥

(शि०पु० १३।४९)

१२८

काव्यमाला ।

सप्तमो मेदः--

यथा--

वंशस्थम्

जगणः तगणः जगणः रगणः

l·s·1—s·s·1—1·s·1—s·1·s

न जाम-दृश्य क्ष-यकाल-रात्रिकृत्

इन्द्रवंशा

तगणः सगणः जगणः रगणः

s·s·1—s·s·1—1·s·1—s·1·s

येन त्रि-लोकैस्-भटेन तेन ते

स क्षत्रिय-याणां स-म्राराय वलगाति

वंशस्थम्

जगणः तगणः जगणः रगणः

1·s·1—s·s·1—1·s·1—s·1·s

कुतोद्-ध-काशः स-ह विप्र-हमहे ? ॥

( झ० सं० १५१३७ )

अष्टमो मेदः--

यथा--

वंशस्थम्

जगणः तगणः जगणः रगणः

1·s·1—s·s·1—1·s·1—s·1·s

निवार्य-माणैर्-भितोद्-यु-यायिभि-

वंशस्थम्

जगणः सगणः जगणः रगणः

1·s·1—s·s·1—1·s·1—s·1·s

अपाति गूढैर्-भिमौलि चाकुलै-

इन्द्रवंशा

तगणः तगणः जगणः रगणः

s·s·1—s·s·1—1·s·1—s·1·s

म्रैहिड्-कामैरि-च तं मु-हृदैहः ।

म्रैविष्य-दैतनभ्-रणोप-देवशिमि: ॥

( झ० सं० १५१३९ )

नवमो मेदः--

यथा--

इन्द्रवंशा

सगणः तगणः उगणः रगणः

s·s·1—s·s·1—1·s·1—s·1·s

न्यातं रु-रै रस्थ्-युरद्-र-युच्-वै--

वंशस्थम्

जगणः तगणः जगणः रगणः

1·s·1—s·s·1—1·s·1—s·1·s

एपन्न्-कननां क-नकस्थ्-लीरजः !

दशमो मेद:- यथा— वंशस्थम्

जगण: 1·S·1—तगण: S·S·1—जगण: 1·S·1—रगण: S·1·S गतं दि-गन्तान प्र-खरै: स-मोरणै- दंशस्थम्

इन्द्रवंशा

तगण: S·S·1—तगण: S·S·1—जगण: 1·S·1—रगण: S·1·S द्रोहं-मं भूरि वभार भूयसा ॥ ( कु० सं० १४२० )

वंशस्थम्

जगण: 1·S·1—तगण: S·S·1—जगण: 1·S·1—रगण: S·1·S नितान्त-सुचुहे-तुरगण-हेषितै- वंशस्थम्

इन्द्रवंशा

तगण: S·S·1—तगण: S·S·1—जगण: 1·S·1—रगण: S·1·S रत्नाम-दानद्रि-निष्पैधि-तै: श्रियै: ।

वंशस्थम्

जगण: 1·S·1—तगण: S·S·1—जगण: 1·S·1—रगण: S·1·S शलूद्धू-जयन्ते-ननेमे:-नि:स्वनै-

इन्द्रवंशा

तगण: S·S·1—तगण: S·S·1—जगण: 1·S·1—रगण: S·1·S श्राभुधि-रुच्य्य्वास-मथाकुल-लं नभ: ॥ ( कुमारसं० १४४१ )

एकादशो मेद:- यथा— इन्द्रवंशा

तगण: S·S·1—तगण: S·S·1—जगण: 1·S·1—रगण: S·1·S शृण्वेति वाचं वि-यतो ग-रीयसीं

इन्द्रवंशा

तगण: S·S·1—तगण: S·S·1—जगण: 1·S·1—रगण: S·1·S क्रोधाद्-हंकार-परेः म-दासुर: ।

वंशस्थम्

जगण: 1·S·1—तगण: S·S·1—जगण: 1·S·1—रगण: S·1·S प्रकम्पि-ताशेव-जगत्र-योषपि स-

इन्द्रवंशा

तगण: S·S·1—तगण: S·S·1—जगण: 1·S·1—रगण: S·1·S सा-कम्प-तोच्चैदिन्-वसभ्य-धात्र्‌य स: ॥ ( कु० सं० १४;३९ )

द्वादशो भेदः-

वंशस्थम्

जगणः

तगणः जगणः रगणः

1·S·1-S·S·1-1·S·1-S·1·S

कटुस्त-रैः प्राल-पथाम्ब-र-स्थिताः

इन्द्रवंशा

नगणः

तगणः जगणः रगणः

। । ।-S·S·1-।·S·1-S·1·S

ध्वानः प्र-मत्ता इ-व काति-के निशि

त्रयोदशो भेदः-

इन्द्रवंशा

जगण

तगणः जगणः रगणः

1·S·1-S·S·1-1·S·1-S·1·S

शिशोर्व-लट्पडति-नजात-कस्य किम्? ॥

तगणः

तगणः जगणः रगणः

S·S·1-S·S·1-1·S·1-S·1·S

स्कैः व-नान्ते मृ-गधूते-क इव ॥ (कुमारसं० १५।४९)

इन्द्रवंशा

वंशस्थम्

तगणः

तगणः जगणः रगणः

S·S·1-S·S·1-1·S·1-S·1·S

पद्मे-र-नवील-ब्धिसू-खद्युतो

जगणः

तगणः जगणः रगणः

1·S·1-S·S·1-1·S·1-S·1·S

गता न हंसैः श्रिय-मात-पत्रजाम्॥

तगणः

तगणः जगणः रगणः

S·S·1-S·S·1-।·S·1-S·1·S

दूरेऽभ-चनभोज-ब-लस्य गच्छतःः

(शिशुपाल० १३।४९)

चतुर्दशो भेदः-

इन्द्रवंशा

जगणः

तगणः जगणः रसगणः

1·S·1-S·।·1-।·S·1-S·1·S

महाच-मूर्ताम-धियाः स-मन्ततःः

तगणः

तगणः जगणः रगणः

S·S·1-S·S·1-1·S·1-S·1·S

संनद्ध सः्यः शु-तरासु-दायुभाः ॥

६ अध्यायः ] छन्दःशास्त्रम् । १३१

तथा शालिनीतातोर्मांपादयोरन्येषामपि स्वल्पभेदानां प्रयोगात्सारेणोपजातयो डेयाः । दोधकं भौ भगौ गृ ।। ६ । १८ ।।

इन्द्रवंशा

नगणः नगणः जगणः रगणः

स·स·१—स·स·१—१·स·१—स·१·स

तस्स्वर्‌व्‌-नम्रस्ति-तिपाल-सकुले

इन्द्रवंशा

नगणः तगणः जगणः रगणः

स·स·१—स·स·१—१·स·१—स·१·स

तस्साक्‌न्‌द्वारी बहिः प्र-कोष्ठके

( कुमारसं० १५१६ )

१. तुल्यसंख्याकवर्णपादयोरेवोपजातित्वमिति न नियमः, किंतु मिश्रसंख्याकवर्ण-पादयोरपि ।

यथा— "रां लक्ष्मणपूर्वजं रुखवरे सीतापतिं हुन्नरं राजेन्द्रं सत्यसन्धं दशरथनयं इयामलं शान्तमूर्तिं । वन्येन्द्रं रामाभिरामं रुखकुलतिलकं रावणारिं सरीम् ।।"

इति पद्ये उपनिबन्धसर्गप्रपादकैन (१९) शार्दूलविक्रीडितेन सहेत्कविकृतासर्गप्रपादकस-

'श्राक्रुतस्य पादद्वयेन मिश्रणादुपजातित्ल्वम् ।

एवमेवाच्छुघ्नवृत्त्योरपि संकरादुपजातिः ।

इति नैयाः । वस्तुतस्तु—सर्वैरपि छन्दःशास्त्रकारैरुपजातित्वं समुद्धृताधिकार एवात्रानात् , विपमाक्षरश्रुततन्मिश्रणस्युपजातित्वे द्र्धसमविषमभूयस्त्वेषु तेषु , "अत्रानुरुड गाथा" (पि० सू० ८१९ ) इति सूत्रैवैयथप्रसङ्गात् , छन्दोभेदैकदोषस्य निर्विषयत्वापत्तेश समाक्षरयोर्द्ध-

'यो विश्वात्मा विधिजविषयान् प्राप्य भोगान् स्वकिञ्चान प्रश्र्चाच्यान् स्वमति विभवाज्ज्योतिषा सैन सूजमान । सर्वानेकान् पुनरपि शनेर् स्वात्मनि स्थापयित्वा पिहित्या सर्वान् विशेषान् विगतगुणगणः पातुबसे नः सुरीयः ।।'

( माङ्ग उ० आ० ३ )

इति शार्दरभगवत्पादीय श्लोके 'न च चतुर्थपादे वृत्तलक्षणसादृश्यसामान्याद्‌नी- यम्‌ , गाथालक्षणस तत्र खुसम्पादत्वात् ।

इत्यानन्दज्ञानोकिः ।

एवेन—'कल्लोलवेष्टि- त्पनपरुपप्रहारै रल्वानि रल्नाकर ! मावमंसथा ।

इत्याद्यो"पि व्याख्यातम् ।

भागवताद्युद- हरणानि त्वादर्शवाक्किके नातीदोपयुज्यन्ते ।

क्वचिल्लौकिके तथा दर्शेन् तु दोष एवेति

'समाक्षर जातिड यमिश्रणमेवोपजातित्ल्वमिति प्राचां मतमेव निर्वोचम् ।।'

१३२

काव्यमाला।

यस्य पादे भगणाभ्ययो (s.Ii.इI.sI) गकारौ (s.s) च भवतस्तदू ‘दोधक’ नाम छन्दम् । तत्रोदाहरणम—

मगणः भगणः भगणः युगु० यु०

s . १ .१—s . १ .१—s . १ .१—s—s

दोधक-मथोर्वी-रोधक-मु-ग्रं ल्ही-चप-लें युधि कतर-चि-तम् ।

संगणः संगणः मगणः यु० यु०

s . १ .१—s . १ .१—s . १ .१—s—s

स्वार्थेपं मति-हीनम-मा-खं मुच्चति यो गुप्-ति: स गु-ल्ही स्यात् ॥

अत्र पादान्ते यति: । दोर्घधृति दोधक: । केनाप्युपायेन राजानं दोरिष ।

शालिनी मृतौ तगौ गू समुद्धरषय: ॥ ६ । १३ ॥

यस्य पादे मगणतगणौ, (s.s.s, s.sI) तगणो, (s.sI) गकारौ (s.,s) च भवतस्तदूतं ‘शालिनी’ नाम । चछर्दे, सकशु च यति: । तत्रोदाहरणम—

मगण: तगण: तगण: यु० यु०

s . s . s—s . s . १—s . s . १—s—s

शस्त्रद्या-मा(४)श्रिग्ध-सुपथाय-ता-ल्ही(७)

मगण: तगण: तगण: यु० यु०

s . s . s—s . १—s . १—s—s

पीनश्रो-णि(४)दक्षि-णावर्त्त-ना-भि:(७) ।

मगण: तगण: तगण: यु० यु०

s . s . s—s . १—s . s . १—s—s

मध्ये क्षा-मा(४)पीव-रोहस्त-नी या(७)

मगण: तगण: तगण: यु० यु०

s . s . s—s . १—s . s . १—s—s

श्लोध्यां भ-तु:(४)शील-ना काम-नी स्यात् (७) ॥

वातोर्मी मृतौ तगौ गू चै॥ ६ । २० ॥

१. उच्चैदशाक्षरप्रस्तारसोननचत्लारिंशधिकचतु:शततमो (४३९) मेदो ‘दोधक’ इति नात्रा’ प्रसिद्ध: । ‘बन्धु:” इति नामान्तरं वा । भू० २. उच्चैदशाक्षरप्रस्तारस्योनन-वत्यधिकद्वित्रिशाततमोडयं (२८९) मेद: ‘शालिनी’ इति नाम्ना ख्यात: । ३. ‘गक्खतु:-स्वरा’ इति लि. पुस्तकेSधिक: पाठ: ।

६. अध्यायः ]

छन्दःशास्त्रम् । १३२

यस्य पादे मगणमगणतगणाः (sss. sll. ssI) गकारौ (s.s) च भवतस्तदृत्तं 'वातोर्मी' नाम । चतुर्भिः सप्तभिश्र यति: । चकारो यत्यानुकर्षणार्थः। तथोदाहरणम्—

मगणः भगणः तगणः ल० ग०

।।। ।ऽ । ।।—ऽ ।ऽ—ऽ

यातयुसे-वं(४)सप-द्रि प्राण्य-किं-चि(५)—

मगणः भगणः तगणः ल० ग०

।।। ।ऽ । ।।—ऽ ।ऽ—ऽ

५ — ५ — ५—५ ।।—५ ।।—:—ऽ—ऽ

तस्याद्रे य-स्या(४)क्षप-ला चित्त-धृ-ति: (५) ।

मगणः भगणः तगणः ल० ग०

।।। ।ऽ । ।।—ऽ ।ऽ—ऽ

५ — ५ — ५—५ ।।—५ ।।—:—ऽ—ऽ

या दीर्घौ-त्री(४)रसत्कृत्-याद्राद्-हा-सा (५)

मगणः भगणः तगणः ल० ग०

।।। ।ऽ । ।।—ऽ ।ऽ—ऽ

५ — ५ — ५ । ।—५ ।।—:—ऽ—ऽ

त्याज्या सा ऋत्(४)हुत-वालोर्मि-मा-ला (५) ।

चातोर्मीति क्रियाम् 'क्रतिकारादधित्'³ (व्या. वार्ति.) इति डीप् ।

अ्रमरविलसितं मूर्ध्नि नोल्लस गीः ॥ ६ ॥ २११ ॥

यस्य पादे मगणमगणतगणलकारगकाराः (sss. sll. lll. l. s) भवन्ति तद्-

'अ्रमरविलसितं' नाम । चतुर्भिः सप्तभिश्र यति: ।

तत्रोदाहरणम्—

मगणः भगणः तगणः ल० ग०

।।। ।ऽ । ।।—ऽ ।।—।।—ऽ—ऽ

कि ते व-फ्र(४)चल-दलक्-चि-तं? (५)

मगणः भगणः तगणः ल० ग०

।।। ।ऽ । ।।—ऽ ।।—।।—ऽ—ऽ

कि वा प-फ्र(४)भ्रम-रविळ- सि-नभू? (५) ।

९. उत्तेकादशाक्षरप्रस्तारस्य पञ्चाधिकनवतिशततमो (३०५) भेदो 'वातोर्मी' इति नाम्ना

स्यातः । वातोर्मीशालिन्योर्मगणतगणस्थान एव भेदः । अतएवानयोर्मिश्रणात्पूर्ववदुपजा-

तयो भवन्ति । एकलुघुविमिश्रितानायामिव लघुद्रयविभक्ततायामभ्युपगतयो भवन्तीति कृति-

कृता 'तथा शालिनी' (पृ. १३२ पं. ९) इत्यादिना सिद्धान्तिततत्वात् । ९०. उत्तेकादशाक्षर-

प्रस्तारस्य नवाधिकशततमो (९०९) भेदो 'भ्रमरविलसितम्' इति नाम्ना प्रसिद्धः ।

स्यन्न चतुर्थपादान्ते 'सि' इति वर्णस्य 'गन्ते' (९१९०) इति सूत्राद्रुत्वातिदेशः ।

छ. शा. १२

कालकष्ठा ।

मगणः भगणः नगणः ल० गु० s.s.s s . l·l·l·l·l—s इत्येव मे(८)जन-यति म-न-न-ति (९) मगणः भगणः नगणः ल० गु० s·s·s—s . l·l·l·l·l—s भवन्ति कान्ते!(८)परि-सरस-र-ति (९) ॥

रथोद्वता रौौ रलौ गु॥ ६।२२॥

यस्य पादे रगणनगणनगणरलकारगकारा (sIs. III. sIs. I. S) भवन्ति तदृत्तं ‘रथोद्वता’ नाम । तनोदाहरणम्— रगणः नगणः रगणः ल० गु० s·l·s—l·l·l—s·l·s—l—s या करो-ति विवि-धैर्वेटे: सं-मे सज्जन्ति परग्रू-हे रतां च या । रगणः नगणः रगणः ल० गु० s·l·s—l·l·l—s·l·s—l—s म्लानय-स्युभय-तोऽपि बा—न्ध-चान मार्गेधू-लिलिव सा रथो-दृता ॥ पादान्ते यति: ।

स्वागता रौौ भगौ गु॥ ६।२३॥

यस्य पादे रगणनगणौ (sIs. III) भगणौ (sII) गकारौ (s. s) च तदृत्तं ‘स्वागता’ नाम । तनोदाहरणम्— रगणः नगणः भगणः यु० गु० s·l·s—l·l·l—s·l·l—s—s आहवं प्रकर्ष-तो यदि रा-हुः पृष्ठत-श्वरति वायुस-मे-तः । रगणः नगणः भगणः यु० गु० s·l·s—l·l·l—s·l·l—s—s प्राणत्र्-तिरपि यस्य धा-री-रे स्वागता भवति तस्म ज-य-श्री: ॥ पादान्ते यति: ।

वृत्ता नौ सगौ गु॥ ६।२४॥

१. उक्तैकादशाक्षरप्रस्तारसैकोनचतुराधिकपदचतुःशततमो (६९९) ड्यं मेदो ‘रथो-दृता’ इति नाम्ना प्रसिद्ध: । २. उक्तैकादशाक्षरप्रस्तारस्य निचित्यारिंशदधिकचतुःशत-तमो (४३९) मेद: ‘स्वागता’ इति नाम्ना ख्यातः । ‘पद्मिनी’ इति चन्द्रिकादाम् ।

६ अध्यायः ]

छन्दःशास्त्रम् ।

१३५.

यस्य पादे नगणौ (।।। ।।। ।) सगणः (।s) गकारौ (s.s) च तद्वतं 'चैन्ता' नाम = अत्र मण्णूकपुत्रिन्यायेन 'समुद्रनृष्य' इत्यनुवर्त्तन्ते । तेन चतुर्भिः सप्तभिश्च यतिः ।

तत्रोदाहरणम्—

नगणः नगणः सगणः यु० यु०

१ । १ । — १ । १ — १ । १ — S — S

द्विजय-स(।)पत्नी-भवका-री-यो (।) ।

नगणः नगणः सगणः यु० यु०

१ । १ । — १ । १ — १ । १ — S — S

नर-न-ति(।)रति-धनल-ङ्घ्या-त्मा (।) ।

नगणः नगणः सगणः यु० यु०

१ । १ । — १ । १ — १ । १ — S — S

धुवमि-ह(।)निप-तति पा-पो-डसौ (।) ।

नगणः नगणः सगणः यु० यु०

१ । १ । — १ । १ — १ । १ — S — S

फलसि-व(।)पव-नहतं-वृ-न्तात् (।) ॥

चैन्ती वृत्ती मला गृ॥ ६ । २५ ॥

यस्य पादे रगणजगणौ (S।S ।S।) रगणलकारौ (S।S ।) मकार (S) श्व तद्वतं 'डेयनी' नाम ।

तत्रोदाहरणम्—

रगणः जगणः रगणः ल० यु०

S । S— । S । — S । S— । — S

कूरह-डिराय-तायना-सि-का-

रगणः जगणः रगणः ल० यु०

S । S— । S । — S । S— । — S

चञ्चला-कठोर-ती-षण-दिन-नी ।

रगणः जगणः रगणः ल० यु०

S । S— । S । — S । S— । — S

इयेनिके-व सा वि-गर्हिता-हृ-ना ॥

अत्र पादान्ते यति: ।

विलासिनी वृत्ती जुरौ जगौ गृ॥ ६ । २६ ॥

१. उच्चैःकादशाक्षरप्रस्तारस्य षट्पदपञ्चाराधिकादिशततमो (२५६) मेदो 'चैन्ता' इति नाम्ना प्रसिद्धः । 'वृत्ता' इति वैदिकपाठः । 'पृथ्वी' इति कचित् । २. उच्चैःकाद-शाक्षरप्रस्तारस्य व्यशीत्यधिकषट्शततमो (६८३) मेदः 'डेयनी' इति नाम्ना प्रसिद्धः = 'सेनिका' वा० भू० । 'चैतिका' वृ० र० । ३. सृज्ञमेतद्वैदिकैर्नैतन्न पठ्यते

१३६

कान्त्यमाला ।

यस्य पादे जगणरगणौ (ISI. SIS) जगणौ (ISI) गकारौ (s.s) च तदूतं विल्-

सिनी' नाम । तत्रोदाहरणम्—

जगणः रगणः जगणः नगणः नगणः

1. S. 1—S. 1. S—1. S—S—S

विलासि-नी विलो-किनें स-कां-मं

जगणः रगणः जगणः नगणः नगणः

1. S. 1—S. 1. S—1. S—S—S

दध्याति-कामस-रवचेष्ठि-तं या ।

करोति चञ्चला-क्षिरष्टि-पा-तें-

( जगेल्याम् )

येतान्म-नख्ख यो-सीनोडपि म-तान् ।।

१. उच्चैकादशाक्षरप्रस्तारस्य द्विच्चवारिणोद्दुतरङ्गिशातमो (२४२) भेदो 'विलासिनी' इति नाम्ना प्रसिद्धः । २. जगतीच्छन्दःपादघटकाभूतानां द्वादशसंख्याकानामक्ष-

राणां प्रस्तारे कृते पण्णवस्यधिकचतुःसहस्सभेदा (४०९६) जायन्ते । तेषु छात्र पोउट्ठ-

भेदा एवं निर्दिष्टाः, परं प्राकृतपिंगलादिग्रन्थेषु न्येडपि भेदा उपलब्धयन्ते; ते छात्र विद्यार्थि-

दिंश्यन्ते । यथा—

विद्याधरच्छन्दः (१२१९)—

'चारी कर्णा पाए दिण्णा सव्वसारा पाउअंते दिज्जे कन्ता चारी हारा ।

छण्णावेआ मत्ता रगणा चारी पाआ विज्जाहारा जं पे य तारां णआआराआ ।।'

ग्रा. पि. सू. २११२८ ।।

जलधरमालाच्छन्दः (१२१८१)—'अच्छयश्शंभिज्जलधरमाला म्भों सौ'

वत्तरनाकरे ।

अभिनवतामरसच्छन्दः (१२१८०)—'अभिनवतामरसं नज्जजाय:' ।

एतदेव 'ललित' पदनााम्र प्रसिद्धं वत्तरनाकरे ;

मालतीच्छन्दः (१२१३९२)—'भवंति नजावत्थ मालती जरां' वत्तरनाकरे !

दुर्धरच्छन्दः (१२१३९५)—'दुज्झरहत्तं रमज्जरुवरुदिणम् ।'

ललिताच्छन्दः (१२१३९७)—'चारंरिमाणि ललिता तम्भों जरौं

वत्तरनाकरेादिघु ।

प्रियंवदाच्छन्दः (१२१८००)—'भुवि भवेन्भजरे: प्रियंवदा

वत्तरनाकरेादिघु ।

महितोउव्लाच्छन्दः (१२१८७२)—'ननभरसहित्ता महितोउव्ला'

वत्तरनाकरे ।

रदच्छन्दः (१२१८९६)—'मत्ता णरौं णरौं मिच्छा वत्तकओ ण्गुद्दाहन्ने: ।'

'तह्हुमतां' इति ह. भ. को.

६ षध्यायः ]

छन्दःशास्त्रम् ।

१३५०

जगती ॥ ६ । २७ ॥

अधिकारोड्यमाच्यपरिसमाप्ते । यदित कच्छेमतुक्रमेभ्यामस्तजागतौलेवं वेदितव्यम् । वक्ष्यति च "तोटकं तः" ( ६।३२ ), तज्जगतीपादस्य लक्षणं भवति ।

वंशस्थां जूतौ जरौ ॥ ६ । २८ ॥

यस्य पादे जगणगणौ (ISI. SSl) जगणरगणौ (ISI. SlS ) च भवतस्तद्वृतं 'वंशस्थं' नाम । तत्रादौहरिणम्—

जगणः तगणः जगणः रगणः

जगणः तगणः जगणः रगणः

l·s·l—s·s·l—l·s·l—s·l·s

l·s·l—s·s·l—l·s·l—s·l·s

विधुद्र-वंशस्थ-सुदार-नेष्टितं

गुणप्रियोयं मित्र-सुपात्र सज्जनम् ।

उत्पलालाच्छन्दः (१२१५९५ं)—‘जलमाला भभमसाः सागरवेपुंभ्रियंतिः ।

चन्द्रवर्त्मेच्छन्दः (१२१९५७)—

चन्द्रवर्त्म गदितिं वृ रंनंभसे' । इततरालकाच्छन्दोमजर्यादिपु ।

ललनाच्छन्दः (१२१२०२३)—‘ललना स्यादृतनसैदृछा स्वदुंमहोथरे ।

सारङ्च्छन्दः (१२१२३४९)—

'जा चासितकारसंभेअउकिट्ठ सारंगारुंह सो पिंगले दिठ ।

जा तारिवासंसकिट्ठ पादेह गाणियाए किर्ति अपणोयणपाएहि ॥'

प्रा० पि० सु० २१३७ ॥

मौक्तिकदामच्छन्दः (१२१९२६)—

'चतुजंगं वद मौक्तिकदाम' वृ० र० परिशिष्टे, प्रा० पि० सु० २१३५ ॥

भामिनीचच्छन्दः (१२१३५९१)—‘भामिनी स्यादभभमाविमिर्यंतिचतुष्यमु ।

मोदकच्छन्दः (१२१३८९५)—

'तोड़अहे विपरीअ हुअविच्छु मोदहंच्छंदह णाम करेइजु ।

चारी गंणा भगणा सुपसिद्धउ पिंगल जेपउ कित्तिहिअदुड़ ॥'

प्रा० पि० सु० २१८४१ ॥

तोटकच्छन्दसो विपर्येतस्थापनेऽन मोदकच्छन्दो जायते ।

तरलनयनच्छन्दः (१२१४०९६)—

'णगण भगण कर चउगुण सुकइ कमल्सुहि तंणी भण ।

तरलणअणि सब करु रुधु सब गुरु जवउ णवरइ कंडु ॥'

प्रा० पि० सु० २१८४३ ॥

१. उद्दृदाशाकरप्रस्तारस्य त्रिस्थलकशील्यधिकैकसहस्रतमो भेदो (१३८२) 'सं-स्थां' इति नाम्ना स्म्यातः । छन्दोमजारोपरम्यतिप्ठु च प्रन्थेष्वेतदं 'वंशस्थाविलमू'

इति नाम्रा प्रसिद्धम् । अत्र 'गुड्डायसकृतुभिर्यंति' । मं० म० ।

१३८

काच्यमाला ।

भगणः तगणः जगणः रगणः लगणः तगणः जगणः रगणः

l·s·l—s·s·l—l·s·l—s·l·s l·s·l—s·s·l—l·s·l—s·l·s

विपत्ति-समस्य कराव-लम्बनं करोति यत्राणं-पत्रिक-चेष्टन सः ॥

पादान्ते यति: ।

इन्द्रवंशा तौ जरौ ॥ ६१२९ ॥

यस्य पादे तगणौ (SSl. SSl) जगणरगणौ (lSl. SlS) च तद्वतं ‘इन्द्रवंशा’ नाम ।

वृत्तोदाहरणम्—

तगणः तगणः जगणः रगणः तगणः तगणः जगणः रगणः

s·s·l s·s·l—l·s·l—s·l·s s·s·l—s·s·l—l·s·l—s·l·s

कुर्वीत यो देव-गुरुद्रिषि-जननना- सुरूप-ति: पातन-नमर्थ-लिप्सया ।

तगणः तगणः जगणः रगणः तगणः तगणः जगणः रगणः

s·s·l—s·s·l—l·s·l—s·l·s s·s·l—s·s·l—l·s·l—s·l·s

तस्येन्द्र-वंशेऽपि गृहीत-जननन: संजाय-ते श्री: प्र-लीकूल-वार्तिनी ॥

अत्रापि पादान्ते यति: ।

दुतविलम्बितं नमौ भरौ ॥ ६१३० ॥

यस्य पादे नगणभगणौ (l l l. S l l ) भगणरगणौ (S l l. S l S ) च भवतस्तदृतं

‘दुतविलम्बितं’ नाम ।

तत्रोदाहरणम्—

नगणः भगणः भगणः रगणः नगणः भगणः भगणः रगणः

l·l·l—s·l·l . l·l—s·l·l . l·s·l—s·l·s l·l·l—s·l·l . l·l—s·l·l . l·s·l—s·l·s

इतग-ति: पुरी-पो धन्-भाजनं भवति मन्त्रद-ति क्ष्मु-खचित: ।

नगणः भगणः भगणः रगणः नगणः भगणः भगणः रगणः

l·l·l—s·l·l . l·l—s·l·l . l·s·l—s·l·s l·l·l—s·l·l . l·l—s·l·l . l·s·l—s·l·s

इतदवि-लम्बित-खेलग-ति-क्षेप- सकल-राज्यसु-खं प्रियं-मक्षते ॥

तोटकं सः ॥ ६।३१ ॥

१. उक्तद्वादशाक्षरप्रस्तारस्य त्रिशतैकाशीतियधिकैकसहसतमो (१९८१) भेदः ‘इन्द्र-वंशा’ नाम्रा प्रसिद्ध: । २. उक्तद्वादशाक्षरप्रस्तारस्य चतुःशतचतुःषष्यधिकैकसहसतमो (१८६४) भेदो ‘दुतविलम्बित'नाम्रा क्यातः, ‘उज्ज्वला’ इति नामान्तरम् मं० यो० । ‘सुन्दरी’ इति प्रा० पि० सु० २१८५.

६ अध्यायः ] छन्दःशास्त्रम् । १३९

जगतीस्याधिकारे यावद्रिः सकारे (Is)जगतीपादः पूर्वते, तावन्त एकपादे सकारभवन्ति तद्वतं ‘तोटकं’ नाम । तत्रोदाहरणम्—

सगणः सगणः सगणः सगणः सगणः सगणः सगणः सगणः aaaaaaaaa 1·1·S—1·1·S—1·1·S—1·1·S स्यज तो-टकम्-धेनियो-गकरं प्रमदा-धिकृतं व्यसनो-पहतम् । सगणः सगणः सगणः सगणः सगणः सगणः सगणः सगणः aaaaaaaaa 1·1·S—1·1·S—1·1·S—1·1·S उपधा-भिरु-च-द्मति सचिवं नरना-यक! भी-रुकमा-युधिकम् । पादान्ते यति:

पुटो नौ मूर्यौ वसुसमुद्राः ॥ ६ । १३२ ॥

यस्य पादे नगणौ (।।।।) मगणयगणौ (sss. lss ) च तद्वतं ‘पुटो’ नाम । अष्टमिक्ष्वाकुतुरुमिंक्ष यति:

नगणः नगणः मगणः यगणः aaaaaaaaa 1·1·1—1·1·1—S·S . S—1·S·S न विच्-लति कुँ-थ बि(c)इया-यमार्गो(γ)— नगणः मगणः मगणः यगणः aaaaaaaaa 1·1·1—1·1·1—S·S . S—1·S·S द्रसुति रिथिल-मुष्टि:(c)पा-थिंवो यः(γ)। नगणः नगणः मगणः यगणः aaaaaaaaa 1·1·1—1·1·1—S·S . S—1·S·S अमृत-फुट इन्-वासौ(c)पु-ण्यकरमा(γ)— नगणः नगणः मगणः यगणः aaaaaaaaa 1·1·1—1·1·1—S·S . S—1·S·S भवति जगति सैन्य:(c)स-बैलोकैः (γ)॥

१. उद्दद्धादशाक्षरप्रस्तारस्य सप्तशतषटदशपदैराधिविकल्पसहस्त्रमो (१७५६) भेदः ‘तोटक’ इति नाम्ना प्रसिद्धः । २. इतः परं “अस्य चोदाहरणान्तरमपि यथा— असुना यसुनाजलकेलिमृता सहसा तरसा परिरम्भ्य धृता । हरिणा हरिणाकुलनेत्रवती न ययौ नवयौवनभारवदी ॥” इति क्रचिद्रूयते । एतद्वक्ष्यामिव प्रतिभाति; भेदान्तरभावक उदाहरणान्तरस्य वैच- व्यांत । ३. उद्दद्धादशाक्षरप्रस्तारस्य घट्ससल्यधिकपञ्चाशाततमो (५७६) भेदः ‘पुट’ इति नाम्ना ख्यातः । प्रन्यान्तरेऽपु चाशैव ‘श्रीपुट’ इति नाम प्रसिद्धम् ।

१९०

काव्यमाला ।

जलोदृतगतिर्‌जसौ जसौ रसततौ ॥ ६ । ३३ ॥

यस्य पादे जगणसगणौ (lsl. lls) पुनरपि तावेव (lsl. lls), तर्हि तं ‘जलोदृतगतिन्’नाम । षड्‌क्षि: घटीदृश यतिः ।

जगणः सगणः जगणः सगणः जगणः सगणः जगणः सगणः

l·s·l l·s·s l·s·l l·l·s l·s·l l·l·s l·s·l l·l·s

भनक्कि समरे(६) बहून-पि रिपुदल(६) हारिः प्र-शुरसौ(६) भुजौजि-तबलैः(६)।

जगणः सगणः जगणः सगणः जगणः सगणः जगणः सगणः

l·s·l—l·l·s l·s·l l·l·s l·s·l—l·l·s l·s·l l·l·s

जलोद्‌गति-ते(६)य्थैव मकर-(६) स्तरक्‍‌निकरं(६) करेण परितः(६) ॥

ततं नौ मुरौ ॥ ६ । ३४ ॥

यस्य पादे नगणौ (lll. lll) मगणरगणौ (sss. sls) च तत् ‘ततं नाम ।

नगणः नगणः मगणः रगणः नगणः नगणः मगणः रगणः

l·l·l—l·l·l—s·s·s—s·l·s l·l·l l·l·l—l·s·s·s—s·l·s

कुर क-हणसि-यं गाढो-स्करिठिका यदुत त-नय ! च-कोरीभा राधिका ।

नगणः नगणः मगणः रगणः नगणः नगणः मगणः रगणः

l·l·l—l·l·l—s·s·s—s·l·s l·l·l l·l·l—l·s·s·s—s·l·s

विरह-दहन-संताप-जैः: क्रुधा पिबतु तव मु-खेन्दोर्बिं-म्वं दशा ॥

कुसुमविचित्रा नयो नयौ ॥ ६ । ३५ ॥

१. उक्तद्‌वादशाक्षरप्रस्तारसाष्टाश्रातषड्‌धीसल्‍धिकैकसहसतमो ( ९८८६ ) मेदो ‘जलोद्‌गति:' इति नाम्रा ख्य्यातः । २. एतादृशिनि ‘चञ्चलाक्षिका-’ इथ्यन्तानि सुत्राणि वैदिकैर्‌ण पठ्यन्ते । ३. उक्तद्‌वादशाक्षरप्रस्तारस्य अष्टाश्रशील्‍धिकैकसहसतंभेदः ( ९०८८ ) ‘चत्वम्’ इति नाम्रा प्रसिद्धः । ४. अत्र कवित—

मणिमाला क्था स्या ।

इति सुत्‍रमधिकं पठ्यते । व्याख्यातं चैतदन्यै:-‘अत्र प्रतिपादं तगणः, यगणः, तगणः, यगणक्ष एतादृशं मणिमालाख्यं भवति । असिन्‌ ह्रते षड्‌भिः पादक्‍ृियतिरि'ति ।

उद्‌दशाक्षरप्रस्तारस्य एकाश्रत्‍धिकससहाततमोडयं मेदः ( ८९१ ) । उद्‌ाहरणं तु—

ग्रन्थारक्‍ुरनदामन्रीकृतवनं चन्दे जनननन्दं स्कन्दं शिवकन्दम् ।

चम्पक्‍ृतसनं चन्दुं गुणसिन्धुं कुलदं पदकुन्दं वन्देऽमरवन्‍नयाम् ॥

इति । ‘स्यौ स्यौ मणिमाला छिषा मुहक्‍वतै:'—च० ९० ।

अथ्यायः ] छन्दःशास्त्रम् । ८१

यस्स पादे नगणौ नगण्यगणौ (111.1SS) पुनरपि तावेव (111.1SS) तद्तर ‘उड्डेमविनित्रा’ नाम ।

नगणः नगणः नगणः नगणः नगणः नगणः नगणः नगणः नगणः १.१.१—१.१.एस .एस १.१.१—१.१.एस .एस १.१.१—१.एस .एस विगलित-तहारा सङ्कुसुम-मालाः सच्चर-णलाक्षा बलय-चुलक्षाः । नगणः नगणः नगणः नगणः नगणः नगणः नगणः नगणः यगणः १.१.१—१.एस .एस १.१.१—१.एस .एस १.१.१—१.एस .एस विरमे-तवेव हरत-विशेषा किय-त्री घय्या इक्षुम-विनित्राः ॥

चञ्चलाक्षिका नौ रौ ॥ ६ । ३६ ॥

यस्स पादे नगणौ (111.11) रगणौ (S1S.S1S) च ं भवतस्सलहूं तं ‘चञ्चलाक्षिका’ नाम । नगणः नगणः रगणः रगणः नगणः नगणः रगणः रगणः १.१.१—१.१.१—एस .१.एस .एस—१.१.एस १.१.१—१.१.१—एस .१.एस .एस—१.१.एस अति हु-रभिर-भाजि पु-मपध्रिया-मदकु-तरत-चेव स्ं-तानकः । नगणः नगणः रगणः रगणः नगणः नगणः रगणः रगणः १.१.१—१.१.१—एस .१.एस .एस—१.१.एस १.१.१—१.१.१—एस .१.एस .एस—१.१.एस तरुण-परसु-तः ख्वनं रासिअ-मवचु-त रत-ये वसं-तानकः ॥ ( वि० च० ९१८४ )

भुजङ्गप्रयातं ॥ ६ । ३७ ॥

यस्स पादे चत्वारो यगणाः (1SS.1SS.1SS.1SS) भवन्ति, तदू ‘भुजङ्गप्रयातं’ नाम । यगणः यगणः यगणः यगणः यगणः यगणः यगणः यगणः १.एस .एस—१.एस .एस—१.एस .एस—१.एस .एस १.एस .एस—१.एस .एस—१.एस .एस—१.एस .एस पुरः स-दुवई-कि मिथ्या विनीतः परोक्से करोत्य-थीनारो हतासो । यगणः यगणः यगणः यगणः यगणः यगणः यगणः यगणः १.एस .एस—१.एस .एस—१.एस .एस—१.एस .एस १.एस .एस—१.एस .एस—१.एस .एस—१.एस .एस भुजङ्ग-प्रयाते-परं य-स्य चित्तं सज्जत्ता-दहं दु-श्रितं कुसित्रम् ॥

१. उक्तद्वादशाक्षरप्रस्तारस्य षडरससप्ताधिकनवशततमो ( ९७९ ) मेदः ‘कुसुमवि-चित्रा’ इति नाम्ना प्रसिद्धः । अत्र ‘मित्रसै रसु:’ मं० मो० १२, उक्तद्वादशाक्षरप्रस्तारस्य द्विसतषोडशाधिकैकशततमो मेदः ( १२१६ ) ‘चञ्चलाक्षिका’ इति नाम्ना ख्यातः । इत्यमेव ‘गौरी’-(पि० सू० ८१५), ‘मुदितवदना’-गा० पु०, ‘प्रमुदितवदना’-हि० र०, सप्तसु पाद्सु च यतिनियमादियमेव ‘प्रभा’ च । तदुक्कं—‘स्वरारविरतिन्तनौ रौ प्रभा’ व० २० । ३. उक्तद्वादशाक्षरप्रस्तारस्य षडशीत्युत्तरपञ्चशततमो मेदः ( ५८६ ) ‘भुजङ्गप्रयातं’ इति नाम्ना विश्यातः । ४. ‘भाति’ क० मु० पुस्तके ।

१४२

काव्यमाला ।

ससिविणी रः ॥ ६ । ३८ ॥

यस्य पादे रगणाः (sIs. sIs. sIs. sIs) स्यलारसन्त् । 'ससिविणी' नाम ।

रगणः रगणः रगणः रगणः रगणः रगणः रगणः रगणः रगणः रगणः रगणः रगणः

s·I·s s·I·s s·I·s s·I·s s·I·s—s·I·s s—s·I·s—s·I·s—s·I·s यो रणे युध्दते निर्भय— निर्भय— स्वाश्रिता यस्य स—चैकदा—नावधि: ।

रगणः रगणः रगणः रगणः रगणः रगणः रगणः रगणः रगणः रगणः

s·I·s s·I·s s·I·s s·I·s s·I·s s·I·s—s·I·s s·I·s—s·I·s—s·I·s तं नरं वीरल—श्रीमत्—श्रियः—ससिविणी नूनं—भ्येति स—श्रीकान्तः—क्रोंचुका ॥

प्रेमिताक्षरा सजौ सौ ॥ ६ । ३९ ॥

यस्य पादे सगणजगणौ (IIs. IsI) सगणौ (IIs. IIs) च भवतस्तादृशं तु 'प्रेमिताक्षरा' नाम । तत्प्रोदाहरणम्—

सगणः जगणः सगणः सगणः सगणः जगणः सगणः सगणः सगणः

I·I·s—l·s·s I—l—I·s—l·I·s परिछु—द्वाक्ष्य—रचना—तिशयं परिधि—श्रुति श्र—वणो—रश्मतम् ।

सगणः जगणः सगणः सगणः सगणः भगणः सगणः सगणः

I·I·s—l·s·s I—l—I·s—l·I·s I·I·s l·s—l—I·I·s l·I·s प्रेमिता—क्षरापि विपुला—थयवती तव भा—रती ह—रति मे हृदयम् ॥

अत्र पादान्ते यति: ।

कान्तोपीडा भौ समौ ॥ ६ । ४० ॥

यस्य पादे भगणमगणौ (sII. sss) सगणमगणौ (sII. sss) च भवतस्तादृशं तु 'कान्तोपीडा' नाम । तत्प्रोदाहरणम्—

भगणः मगणः सगणः सगणः भगणः मगणः सगणः सगणः

s·I·I—s·s·s I·I·s—s·s·s s·I·I—s·s·s I·I·s—s·s·s कामश्र—नैर्वासा खलु का—न्तोपीडा— मा सकद्—ती दु:खै: परिस—हन्ती या ।

भगणः मगणः सगणः सगणः भगणः सगणः सगणः

s·I·I—s·s·s I·I·s—s·s·s s·I·I—l·s·s I·I·s—s·s·s सा लभ—ते चतको—सुकया—गा गौढ दु:खै—सुका स्या—सपमा—नन्दासा—॥

१. उद्दादशाक्षरप्रस्तारस्यैकशतैकससत्यधिकैकसहसतमो ( १९७९ ) 'ससिविणी' इति नाम्ना प्रसिद्ध: । 'लक्ष्मीोधर' इति नामान्तरं प्राप्‍ । पि० सू० २१३३ । २. उद्द— द्वादशाक्षरप्रस्तारस्य समशतद्विसमत्यधिकैकसहसतमो भेद: ( १९७२ ) 'प्रेमिताक्षर' इति नाम्ना ख्यातः । ३. उद्दादशाक्षरप्रस्तारस्य एकोनशताधिकैकशततमो भेद: ( १९९ ) 'कान्तोपीडा' इति नाम्ना ख्यातः ।

६ ऽऽध्यायः ] छन्दःशास्त्रम् । १४३

वैश्वदेवी मौ याविन्द्रियतृष्णयः ॥ ६ ॥ ४९ ॥

यस्य पादे मगणौ (sss. sss) यगणौ (lss. lss) च भवतस्तद्वृत्तं 'वैश्वदेवी' नाम । पञ्चभिः सप्तभिः च यतिः । तत्रोदाहरणम्—

मगणः मगणः यगणः यगणः s·s·s·s·s·s· s·s—l·s·s—l·s·s धन्यः पु—ण्यात्मा(५)जा—यते कौ—पि वंशो(७)

मगणः मगणः यगणः यगणः s·s·s·s·s : s·s—l·s·s—l·s·s तादृशु—त्रौडसौ(५)ये—न गोत्रं पवित्रं(७) ।

मगणः मगणः यगणः यगणः s·s·s·s·s · s·s—l·s·s—l·s·s गोविप्र—ज्ञाति(५)स्वा—मिकार्ये प्रवृत्तः(७)

मगणः मगणः यगणः यगणः s·s·s·s·s · s·s—l·s·s—l·s·s शुद्धः श्रा—द्‌धादौ(५)वै—श्वदेवी भवेच्चः(७) ॥

वाहिनी त्यौ म्यावृपिकामशराः ॥ ६ ॥ ४२ ॥

यस्य पादे तगणौयगणौ (ssI. lss) मगणयगणौ (sss. lss) च भवतस्तद्वृत्तं 'वैाहिनी' नाम । सभिः पञ्चभिश्च यति यति । तत्रोदाहरणम्—

तगणः यगणः मगणः यगणः s·s·l·l·s·s—s·s · s·s—l·s·s [ ऋष्का ज—गतीं कृ—त्वां(५)जे तुं हयोधा(७)

तगणः यगणः मगणः यगणः s·s·l·l·s·s—s·s · s·s—l·s·s हस्तलव्र—रथोदा—रा(५)सा वा—हिनी ते(७) ।

१. उद्दृत्तादशाक्षरप्रस्तारस्य सप्तसमलघिकपञ्चशततमो (५७७) भेदो 'वैश्वदेवी' इति नाम्ना प्रसिद्धः । २. 'तकारयकारौ मकारगकारौ' क० सु० पुस्तके ।

२. उद्दृत्तादशाक्षरप्रस्तारस्य एकोनसप्तल्यधिकनवशततमो भेदः (२९९) 'वाहिनी' इति नाम्ना ख्यातः ।

तगणः यगणः मगणः भगणः

s·s·1·s·s—s·s·s—1·s·s

छन्दे र-जसा भा-नौ(७)यस्याः प्रयाणे(४)

तगणः यगणः मगणः यगणः

s·s·1·1·s·s—s·s·s—1·s·s

ध्रुवेटे निशाकरो-न्न(७)वृते श्लोकः(४) तु

नवमालिनी नूजौ भ्याविति ॥ ६ ॥ ४३ ॥

यस्य पादे नगणाजगणभगणयगणा ( 111. 1s1. s11. 1ss ) भवन्ति तद्वतं ‘नवमालिनी’ नाम । तत्रोदाहरणम्—

नगणः जगणः मगणः यगणः नगणः जगणः मगणः यगणः

1·1·1·s·1·s·1 : 1·1·s·s·1·s·s

धवल-यशोंडघु-कैन(c)प-रिवीता(४) सकल-जनाजु-राग(c)घु-स्र्णाक्का(४) ।

नगणः जगणः भगणः यगणः नगणः जगणः मगणः यगणः

1·1·1·s·1·s·1 : 1·1·s·s·1·s·s

ट्ठ'-णवद्-कीर्तिं(c)कु-सुमौधे(४) स्तव न-वमालि-नीव(c)चु-प लक्ष्मीः(४) ॥

अत्र वसुसमुदैर्योंतरिल्यःप्रायः ।

9. अत्र प्राचीन्समुदाहरणं न लभ्यमिलेतदस्माभिः स्वीयं निवेशितम् । केचित्तु—

‘वाहिनी तमौ स्या-‘विति सूत्रं पठन्ति । तत्रोक्तद्वादशाक्षरप्रस्तारस्यैकविंशतलयधिक-पञ्चशततमो ( ५२१ )एयं भेदः । ९दाहरणं च—

‘यो वाहिनी कवितां वत्क्येभाज्ञात हन्तं हि श्लोकोडनुसृतः सङ्कथय मन्त्रश्रीम् ।

प्राप्तः किमेतच्चं गौलस्यशक्या? झ्ञातुं न शक्यतेतडझैक्षारिक्यमेषाम् ॥’

इति दृश्यम् । वसुतसुत्थ-सूत्रमेतद्वेधिकैर्न पठ्यते, न चामये नूयत इति प्रकृतिसमेवे-

सन्यदेतत् । २. उक्तद्वादशाक्षरप्रस्तारस्य चतुःशतवारिशदधिकनवशततमो ( ९४९ )

‘मेदो ‘नव-मालिनी’ इति नाम्रा प्रसिद्धः । श्रीकृष्णेन तु ‘अर्चसायकैसिलिच्छा । इत्य-

न्यथेव मतिरुक्ता ।

७ अध्यायः ] छन्दःशास्त्रम् १३५

वृत्तमोदाहरणः ।

इदानींमतिजभगवी घकारमविकारं निधायमधुरतररतिरतिच्छन्दि वक्ति सकृदतिक्कन्वांधि एकैकाश्वरद्वयां क्रमेपोदाहियन्ते ।

तत्र—

(वरिङ्ग्यन्तसाम्)

१. ‘अतिजगतीच्छन्दःपादे षट्क्रमभक्तौ त्रौ त्रिभिरंशैरकोनानां प्रख्यात् कृतेऽत्रैकैकाश्वरद्वयस्यावृत्तिः क्रियते । वेधु च मे द्वक्त्रिक्रमेवात्र सम्पदिष्टमिति ग्रन्यान्तरे ज्ञेयः । समुपप्लवम्भ्यसाना वेदा अत्र निमित्ते निदर्श्यन्ते । यथा—

सुनन्दनीच्छन्दः (१३।२।३६)—‘सुनन्दिनी सजसा मयौ ।’

वृ० म० पु० १३।०।१२१.

कन्दुकच्छन्दः (१३।९।८६)—‘इदं कन्दुकं यत्र वेम्यस्भ्यं यः ।’

चञ्चरीकावलीच्छन्दः (१३।१९।५४)—‘मगौ रैः किल्यातां चञ्चरीकावली गः ।’ हृ० र० ‘चञ्चरीकावली’ इति कवितः ।

वैभवच्छन्दः (१३।१।१७१)—‘रेष्टारमिरुं तेन जुगुं च विभवम् ।’ अ० त० र०

चन्द्रलेखाच्छन्दः (१३।१९।८७)—‘नसरगुगैर्मानन्र्द्रलेखैरलोकैः ।’

तत्रोदाहरणद्वयम् ।

उर्वशीच्छन्दः (१३।१।२५४)—‘उर्वशी नस्तरमां राज्यैरैश्वर्यमियति ।’

मं० म०

मोहप्रलापच्छन्दः (१३।१।२९९)—‘मोहप्रलापः खलितिप्रहेलिमिच्छो भय-म्-

ञ्जयः ।’ मं० म०

चन्द्रिकाच्छन्दः (१३।१३।५४)—‘ननतरपुरुमिःसानन्दिकाखमणिः ।’ हृ० र०

मृगेन्द्रमुखच्छन्दः (१३।१३९२)—‘भवति मृगेन्द्रमुखं नजौ जरौ मः ।’

तारकच्छन्दः (१३।९७।९६)—‘यदि तोटकवृत्तपदे गुरुरेको भवतीह तदा किल तारकरतम् ।’

वां०मु० २।५१.

चण्डीच्छन्दः (१३।९७।९२)—‘नयुगलसयुगलैररिति चण्डी ।’

उत्तरार्धकथनदोमज्योतिषु ।

उपस्थितच्छन्दः (१३।१८।२२)—‘उपस्थितमिदं जसौ तसौ सगुरुभै चेत् ।’

कुटजगतिच्छन्दः (१३।२०।९६)—‘कुटजगतिनिर्जौ पथ्र्ट भतौ गुरुः ।’

क्षमाच्छन्दः (१३।२३६८)—‘तुरगरसयतिनौ ततौ मः क्षमा ।’ हृ० र०

असैव छन्दसः ‘वियुत्’, ‘उत्पलिनी’ इति च नामान्तरे ।

मधु हासिनीच्छन्दः (१३।२७९।०)—‘जतौ सजौ गो मवति मधुहासिनी ।’

छ० द्वा० १३

प्रहर्षिणी नगौ जरौ गृ त्रिकदशकौ ॥ ७१ ॥

यस्य पादे भगणनगणौ ( sss. lll ) जगणरगणगकाराक्ष ( Isl. sIs. s ) भवन्ति, नहुतं 'प्रहर्षिणी' नाम । त्रिभिदंशकऽमिश्र यति: । तत्‍त्रोदाहारणम्‍—

स्‍तनक(३)लुशद-योग्यता-श्री(१०)

मगण: नगण: जगण: रगण: गु॰ s·s·s — l·l·l — s·l — s·l·s — s स्‍तनक(३)लुशद-योग्यता-श्री(१०)

लोलास्री(३)विपुल-नितम्ब-शालिनी च(१०) ।

मगण: नगण: जगण: रगण: गु॰ s·s·s l·l·l — s·l — s·l·s — s लोलास्री(३)विपुल-नितम्ब-शालिनी च(१०) ।

सिम्बोष्ठी(३)नरव-र! मृष्टि-मेयम्‍-ध्या (१०)

मगण: नगण: जगण: रगण: गु॰ s·s·s l·l·l l·s·l — s·l·s — s सा नारी(३)भवचु मनःप्रहर्षिणी ते(१०) ॥

मधुभाषिणीच्छन्दः (१३२७९६)—‘सजसा जगौ भवति मधुभाषिणी ।’

अस्यैव 'कलहंसः, प्रबोधिता, सिद्धनादः, नन्दिनी,'इति च नामान्तराणि इतर-ताकारपक्षेऽप्यथदृषूपलभ्यन्ते ।

कलहंसीच्छन्दः (१३२३२७९)—‘कलहंसी तयसभा: गौ यती रससिद्धिभि: ।’

मं० मं० ।

रतिच्छन्दः (१३४०८४)—‘चतुर्‍मिन्‍नवभिरिच्छला रति: सभनसा गुरु: ।’

मं० मं० ।

कन्दच्छन्दः (१३४६८२)—

‘वजा तु र्‍ हारो पुणो तु र्‍ हारण गुरु सद्ध किजे अ एक्का तआरे ण । कएसा कला कंडु जंपिज्ज णए ण अस्सी होइ चड्अमगला सव्वपा एण ॥’

प्राकृतपिङ्गलसूत्रे २१६२.

पद्धावलीच्छन्दः (१३६९३९)—

‘णामर पढमाहि पापगणो भुअ सद्ध चरणगण ठावहि तेण जुत्त । सोलहु कलअ पमअपअ जाणिअ पिंगलु पमणइ पंकडवअलिअं ॥’

प्राकृतपिङ्गलसूत्रे ३१६५.

१. उत्‍क्‍तनयोदयासरप्रसारस्य चतुःशतैकाधि‌ंककसहसतमो मेदः ( ९८०९ ) ‘प्रह-

पिणी’ इति नात्र व्यातः ।

७ अध्यायः ]

छन्दःशास्त्रम् ।

छन्दःशास्त्रम् ।

१४७

रचिरा जृम्भौ सजौ गौ चतुर्नवकौ ॥ ७ । २ ॥

यस्मिन् पादे जगणभगणौ ( lSl. Sll ) सगणजगणौ ( lls. lSl ) गुरुय्र (s), तदूतं 'रचिरा' नाम । चडुर्भिनवक्मिश्र यति: १ तत् त्रोतादाहरणम्—

जगणः भगणः सगणः जगणः गु॰

l·s·l—S · l·l—l·l·S—l·s·l—S

मृगय-वः(ऽ)सचि-ऋतरा-म्भरकोति य(९)

जगणः भगणः सगणः जगणः गु॰

l·s·l—S · l·l—l·l·S—l·s·l—S

कपाल-ऽ(ऽ)त्कापि-लजटा-मपल-वः(९) ।

जगणः भगणः सगणः जगणः गु॰

l·s·l—S · l·l—l·l·S—l·s·l—S

ललाट-ऽ(ऽ)मदह-नवटूणी-कृतस्स-रः(९)

पुनातु वः(ऽ)शिशिरु-राशिरो-डरः शि-वः(९) ॥

मत्तमयूरं गौ यसा गौ सद्दुदनवकौ ॥ ७ । ३ ॥

यस्मिन् पादे भगणतगणयगणसगणसगणकारा: (sss. SSl. lSs. lls. S ) भवन्ति, तदूतं 'मत्तमयूरम्' नाम । पूर्वोक्त यति: १ तत् त्रोतादाहरणम्—

भगणः तगणः यगणः सगणः गु॰

S·S·S—S · S·S·l—l·S·S—l·l·S—S

व्यूढोर-स्कः सिहँ-समानो-नतम्-ध्यः: पीतस्क-न्धः सिन्धु-रहस्ता-यतवा-हुः ।

भगणः तगणः यगणः सगणः गु॰

S·S·S—S · S·S·l—l·S·S—l·l·S—S

कम्सुघ्री-वः किध-शरीर-स्तुलो-माः भ्रूढ रा-ज्य मत्त-मयूरा-कृते ने-त्रः ॥

गौरी नौ नसौ गौ ॥ ७ । ४ ॥

यस्मिन् पादे नगणत्रयम् ( lll. lll. lll ) सगणो ( lls ) गुरुय्र (s), तदूतं 'गौरी' नाम । तत् त्रोतादाहरणम्—

१. उक्तत्रयोदशाक्षरप्रस्तारस्याष्टराश्रतषडधिकद्विसहसतमो ( २००६ ) मेद: 'रचिरा' इति नाम्ना ख्यातः ।

अथैव 'आतिरचिरा' इलपि नाम ।

२. उक्तत्रयोदशाक्षरप्रस्तारःषट्शतत्रयाधिकैकसहसतमो ( १६३३ ) मेद: 'मत्तमयूरम्' इति नाम्ना प्रसिद्धः ।

३. उक्तत्रयोदशाक्षरप्रस्तारस्याष्टचत्वारिंरदधिकद्विसहस्तमो ( २०४८ ) मेदो 'गौरी' इति नाम्ना ख्यातः ।

नयनः नयनः नयनः सगणः गुरु

1·1·1—1·1—1·1—1·1·S—S

निजप-दभञ्ज-नश्रुति-त विषा-दा ।

नगणः नगणः नगणः सगणः गुरु

1·1·1 1·1·1—1·1·1·1·S—S

भरतु सकल-मिह ज-गति गौ-री ॥

1. केशवदित पुस्तकेऽपि शैव शर्करी 'गौरी' इत्यदृष्टत्वे । ककारीच्छन्दः—पादघटकी-भूतानां चतुर्देशसंख्याकानामक्षराणां प्रस्तारे कृते त्रिशतचतुरशीत्यधिकषोडशसहस्रमेदा

(१६३८४) जाम्नः; परमन्त्र असंबाधा, अपराजिता, प्रहरणकलिता, वस-न्ततिलका चेति मेदचतुष्टयमेव निर्दिष्टम् । ग्रन्थेऽन्यत्रेऽन्यत्रेुपि मेदा उपलब्धे

वेष्ट्र क्रमशो मिलियन्ते—

वासन्तीच्छन्दः (१४६८१)—'भातो नो मो गौ यदि सदिता वासन्तीयम् ।'

मध्यक्षामाच्छन्दः (१४६९७)—'मध्यक्षामा युगदविरामा म्हौ न्मौ गौ ।'

'हंसश्रयेनि' इति नामान्तरमन्यत्र ।

कुटिलेच्छन्दः (१४१००५)—'भो भो न्या गौ यदौ कुटिलकशुके द्वातम् ।'

अ० ऋ० र०

गोवृषच्छन्दः (१४१६३३)—'वेदैर्दैशिमर्मात्तयसा गोवृष उचो गौ ।'

अ० ऋ० र०

नान्दीमुखीच्छन्दः (१४२३६८)—'स्वराबदि यदि नो तौ च नान्दीमुखी गौ ।'

नदीच्छन्दः (१४२८८०)—'ननतजगुरैः सभयर्तिनदी स्वात ।'

कुमारीच्छन्दः (१४२९९२)—'नजभजगैगुरुष्क वसुपद कुमारी ।'

अलोलाच्छन्दः (१४३०९७)—'दिससचिछदलोला म्तौ म्हौ गौ चरणे चेत् ।'

इन्द्रवदनाच्छन्दः (१४३२३)—'इन्द्रवदना भजसनैः सगुरुसुमैः ।'

लक्ष्मीच्छन्दः (१४३२९५)—'लक्ष्मीरन्तविरामा म्हौ तनगुरुसम्मम् ।'

सुपवित्रच्छन्दः (१४४०९६)—'त्रिननगगिति वसुपति सुपवित्रम् ।'

मञ्जरीच्छन्दः (१४६८४५)—'सजसा यलौ गति शारदैमंश्श्री ।'

पथ्याच्छन्दः (१४६८४५)—'पथ्या सजसयलैः स्वातकुरिभः श्रुतिमिर्यातः ।'

इयं यतिमेदमात्रेण 'मञ्जर्या' भियते । मं० मं०

चन्द्रौरसः (१४९१०९)—'म्हौ न्यौ ल्गौ चेदिह भवति च चन्द्रौरसः ।'

शुकेसरच्छन्दः (१४९५९२)—'नरनरैल्गौ च गदितं शुकेसरम् ।'

७ अध्यायः ]

छन्दःशास्त्रम् ।

१४५

असंवाधा मूतो नूसौ गाविंद्रियनवकौ ॥ ७ । ४८ ॥

यस्मिन् पादे मगणतगणनगणरगणा (s s s. ssI. III. II s ) गकारौ (s. s ) च भवनस्तदूदतम् ‘असंवाधा’ नाम । पद्यभिन्नवंशमिश्र याति । तत्रोदाहरिष्यम्—

मगणः तगणः नगणः रगणः यु० यु०

s . s—s . s . ।—| . |—| . |—s—s s

भद्रक्त्वा दु-गाणि(४)हृद-भवन-मखिलं धि-त्था (९)

मगणः तगणः नगणः रगणः यु० यु०

s . s—s . s . ।—| . |—| . |—s—s—s

हत्या तत्-सैन्यं(४)क-सीतुर्-नाबलं हन्-त्वा (९)

मगणः तगणः जगणः रगणः यु० यु०

s . s .—s—s . ।—| . |—| . |—s—s—s

येनासं-बाधा(४)स्थि-तिरज्-नि विप्लु-क्ष-णां (९)

मगणः तगणः नगणः रगणः यु० यु०

s . s .—s—s . । । । । । ।—| . |—s—s—s

सर्वाव-बाधा(४)स जयाति रिपु-त्-क्षु-धः (९) ॥

अपराजिता नौ रूसौ लगौ स्वरकषयः ॥ ७ । ६९ ॥

यस्मिन् पादे नगणै ( III. III ) रगणसगणलकारा गकारस्थ (sIs. us. I. s ) वप्-त्तम् ‘अपराजिता’ नाम । ससभिः सासमिश्र याति । तत्रोदाहरिष्यम्—

नगणः भगणः रगणः सगणः ऽ० यु०

। । ।—| . |—|—s . | . s—| . | . s—|—s

फणिप्-तिकस्-यं(५)जट-मुकुटोऽ-च लं (९)

नगणः भगणः रगणः सगणः ऽ० यु०

। । ।—| . |—|—s . | . s—| . | . s—|—s

मनेन्-जक्-नेन्(७)नित्य-निकृत्-पूत-नां (९) ॥

प्रमदाच्छन्दः (१३|७|८८)—‘नजमजला गुरुय् भवति प्रमदा ।’

चक्रपदच्छन्दः (१४|८|९१)—‘चक्रपदंमिह मनननमुरुणमिः ।’

उत्तरमारकपरिकल्पितच्छन्दोऽनुकीर्त्यते ।

१. उत्कचतुर्दशाक्षरमष्टारस्य ससद्श्याविकद्विससहसतмо ( २०१८ ) मेत्तः ‘असं-चाधा’ इति नाम्रा प्रसिद्धः । २. उत्कचतुर्दशाक्षरप्रस्तारस्याष्टचतुश्चनिकसद्विधिकष्यस-हसतмо ( ८८२८ )मेत्तः ‘अपराजिता’ इति नाम्रा ख्यातः ।