1. Chandogya Upanishad Ranaga Ramanuja Ramanuja Swami P.V. Venkateswar Unversity

श्रीवेङ्कटेश्वरप्राच्यग्रन्थमाला से ३५.

सम्पादक: - श्री प. वें. रामानुजस्वामी, एम्. ए.

श्री:

छान्दोग्योपनिषद्रत्नप्रदीपम्

श्रीरङ्गरामानुजमुनिविरचितम्

उपोद्घात आङ्ग्लानुवाद टिप्पणी सहितम्

प्रथमो भाग:

मूलमात्रम्-उपोद्घात टिप्पणी सहितम्

शिरोमणि तकर्णित्र पण्डिततरल श्रीदेशिकदर्शनघुरन्धर पूज्यंरतरमीमांसाप्रदीप-उभयमीमांसावलम् उत्तमूर् ति. वीरराघवाचार्येण सम्पादितम्

तिरुपति

श्रीतिरुमलै-तिरुपति देवस्थानमुद्रणालये मुद्रितम्

१९५२

[ मूल्यम् रू ८.

श्रीः ॐ नमावटी समेत श्रीनिवास पापाहृमेलो नमः ॐ उपय वेदानत क्रांत माघे

उपनिषत्सारः

चान्दोग्योपनिषत्

अटिवातच चान्दोग्योपनिषत्तिल ओतप्पट्टुल्लवुरैच्च चुरुक्कि वऱैकिनरुम प्रासितङ्कळाना पत्तु उपनिषत्तुकळिल् इरंटावताने केनोपनिषत् पोले ऒनपतावताने इहकच चान्दोग्योपनिषत्तुम लामवेदत्तैच् चोत्ततु नानकु वेदङ्कळुक्कु लामवेद; किऱके चाकैळ अतिकम् ‘सहस्राम स्रामचाकाः’ என प्राविततियनेरु ऒव्वो रु चाकैक्कुम कटैசி यिल् उपनिषत्तणटाम केनोपनिषतु எனபது तलवकारा प्पाम् मणत्तैச चोत्ततेनक् கீழ குறப்பட்டுள்ளது இச்சான்தோக் योपनिषत्तानतु काण्टचाकैयिन कटैசி पाकम;ன உப நிடதु. वेदवायசொனு ம் पातायण मामुनिवर् पिरम्मसுத त्रात्किऱ கையானट उपनिषत्तुकळिले इतुवे मुत्तिलिरुनतु कटै वरैकुम अतिकमाक वेटत्ताळप पெற்ற उपकिषत्तु என இதற்கொரு பெருமையைக் கூறலாம்.

एमperुमामैप पெறப பல் துறைகள் இதில் ஒதப்பெற்றுள ளன. பகதி மாராகङ्कळான उपासन முறைகளை விதிக்கப் புறப் பட்ட இவ उपनिषत्तानतु முதன்முதல் காண् लामवेदत्तैच् चोत्ततु नानकु वेदङ्कळुक्कु लामवेद; किऱके चाकैளவிலே लामकानतகिन ஓர் அபசம்ன உதகதிபப் பகை பூதவில् எடுத்தது, அகிலும் என்னய उपनिषत्तुकள் போல்வே தானும் பரண மரத்தை பிராணமாக வரதித्तु सामतिन् चोक्कைக்கुक् தககவாறு உககிதத்திற் சுட்டப்டுளள ப்ரணवत्तை மூன மெடுத்து அதில் अनेकम् उपासङ्कङ्कळோ ஏதி, பிறகு உத्कित பதம், साम पதं, सामப पொது, अगन अमசङ्कळ், अगन उत् पिरिवुळ இவைகளோ யெடுத்துககொணटु ஆங்காங்கு उपासन வகை

कल वैलवृपयवृणैरकूणपित्तु, इप्पडि ऋहिगम आँउषमिगम एनड पल पलणகரகளான உபாநனகளை முடித்து மோக்ஷமகிற காக வடிபக்தியோககளை ஏய்லே ஓவாதிகின்றது.

इव उपषित्तु எடு பரபாடககளாகப பிறிக்கபட்டி ருக்கிறது. பரபாடகமாலது அக்பாயம் ஒவ்வொரு அகயாதகிறும் அகிகம கனடங்கள் உள

புதகிரணடு பரபாடககளில ஸாடவிஷயமாகப பல தருஷ்டியுபாஸங்கள் விக்கபடுகின்றன கருஷ்டியாவது ஏன்றை மற்றொன்றுகப பார்பது உலகில் உயாதகைக காழகத்தாகவும், காழகத்தை உயாக்கதாகவும் பார்பபது ஒரு வஸது நமக்கு வேணடாமெனக கானறிலை அகை ஒரு உபயோகமற்ற வஸதுவாக, அதாவது காழகக்காப பாரபபதும், எத்த வஸ்துவைக கொண்டு காம் ஒரு பலனைப பெற விருப்புகிறோமா, எதில் நமக்குக் கொளசமாவது ஆகாம் இருக்கிறதோ, அதில் நமக்குக் கொளாவ புக்தியும், அகை காம் அபேசகிறும் பலனுக்குத் தக்கபடி உயர்ந்ததாகப் பார்பபதும் அஹஙகாரத்தாலுளையாகும். இத் ஆராய்ந்து எத்தனையம் தர்வயம் கிடைக்குமென்று நினைக்கிறபோது, அவன் சுபாவன நமக்குக் கோானறிகிறது. அவனைக் கொண்டு நமக்கு விரோதிகளா இருப்பாரைக் கொலிய நினைக்கிறபோது அவள் காளாநதகள் எனகிறோம்.

காம ஸ்தாபன்யி விடாட்டிருநதால் ஸாடுத்த ஸாமெனனபாஇபபடி யுள்ள பழகக வழக்ககதைக யதுஸரிதகே சிறசில விஷயங்களில் சிறசில கருஷ்டிகளையப, அவ்விடப பாவையோடு உபாஸனம் செயதால் அகருல க்குநதாறபோல பலன்கள் கிடைக்கிற வகையையும் எல்லா உபநிடதங்களும் கூறும். அவ்வணணமே இவுபநிடததும் ஸாம வேததைச சார்ந்தகானபடியாலே ஸாமகான விஷயமாகப பல தருஷ்டிகளை யபரிதகுத்திக்க பலனையும் கூறுகிறது.

ஸாம எனப்படும் வேதகானமானது ருக்குகளில கானம பண ணபடும். ஒவ்வொரு ருக்கிலும் கானம பண்ணபடும்போது அக்கானத்தை ஐந்து பாகங்களாகப பிறபாகள் சோடக்ககதில் ஹிங்காம்; பிறகு ப்ரஸதாவம, பிறகு மூகயமாயுளள உக்திதம, பிறகு பாதிஹாம, முடிவில் நிதமென வாம. எழு பிருகளைக் கொள்வது மூணடு. அப்போது ஹிங்காரம், பாஸதாவம், ஆஹி, உக்திதம, ப்ரதி

हाराम, उपधावम्, निधनमेनच सोलवा। उत्कीर्त्तिनुला मुखन् मुखळुना पाणवतை ஆதி என்றும், நிதனத்தை முன்பாகம் பின்பாகமாகப் பிறத்து உபதாவம், நிதனம் எனவும் சொல்வதாகக் கொளக.

हाराम, उपधावम्, निधनमेनच सोलवा। उत्कीर्त्तिनुला मुखन् मुखळुना पाणवतை ஆதி என்றும், நிதனத்தை முன்பாகம் பின்பாகமாகப் பிறத்து உபதாவம், நிதனம் எனவும் சொல்வதாகக் கொளக.

इப் பிரிவுகளில் எதேனுமொன்றை யெடுத்து அதனேப பலனுக்குத் தகுத்தென்று வணகயிலே ஓர் உபாக வசத்வாகப் பாபயதை முகல பாபாடகம மூதிகிறது. ஒன்றை ஒன்றுக ம இட்டபபடி நிநேததாலே பலன் கிடைத் துவிடாது. அதுவும் வேத போதின வணகயிலேயே பாகவேண்டும் முகயமான பகதிமாக்களை மூன் றும பபாடகத்தினமே பெரும்பாலும் அறியபடும்.

इப் பிரிவுகளில் எதேனுமொன்றை யெடுத்து அதனேப பலனுக்குத் தகுத்தென்று வணகயிலே ஓர் உபாக வசத்வாகப் பாபயதை முகல பாபாடகம மூதிகிறது. ஒன்றை ஒன்றுக ம இட்டபபடி நிநேததாலே பலன் கிடைத் துவிடாது. அதுவும் வேத போதின வணகயிலேயே பாகவேண்டும் முகயமான பகதிமாக்களை மூன் றும பபாடகத்தினமே பெரும்பாலும் அறியபடும்.

1, 1. முகற்கண்டடம் உதகீத பாக னான பாணவத்தை யொரு விதம உபாசிகச் சொல்லுகிறது அதற்காக உதகீதம் தான உலகில் ராமான தென்கிறது. சாராசரகளான பாணிகள் எல்லாம் ஜீவிக்கத் தகுஙுமிடமாகையாலே பூமியை ஸாமெனபா அதற்கும், அதனுல் விளொயும் பலன்களுக்கும் மூலமாயிருப்பதாலே அதிலொயும் ஸ்ராம ஜலம். அகனுள்ணடான ஒளிகள் அகற்கு மேல ஸ்ராம, அவற்றையைப் புசித் துணடு பணணமபெறும் மாநிட வுருவம் அவற்றினும் ஸ்ராம. இவ் வுருவகில் வாகரு ஸ்ராம வாககுக்கில் (வாயு) ருககு எனபது ஸ்ராம அகறகும் மேல் சிறபபாயிருபபது ஸ்ராமகாகம். அனிற் சிறக்த்து உதகீத மெனகிறது இங்குல பூமியிற் பிறவியென்ருல மனதப் பிற வியே சிறகதென றும், அகில் கறக வேண்டியவற்றில் உதகீத்ததைக் கறபதே யுயாகதென்றும் குறித்த படியாம் இப்படி யுதகீத உதி கருடமான பதவியைப் பெற்றிருபபதையும், அது, வாகரு ப்ராணன் எனறதொரு பி துநததின சோக்கையானபடியாலே காம பூர்த்தி யளிபபதென்றும், பாணவமானபடியாலே, ப்ராணவம் ஸம்மதையைக் குறிக்கும் எழுத்தானதாலே, உலகில் ஸமருட்தியுளவரோ எதேனும் உபாஷிதகால ஸமம தியலிபபவராகையாலே, ஸ்ம்ருத்தி பென்ற குணமும் இங்கே பாவிக்கப்பட வேண்டுமென்றும் சொல்லிறது. உபாஸக்யாமற் காமஸகந்ஶ செய்தால் அவையும் பயனளிப்பவை யாநுலும் உபாஸகதோடு செயதபோதுளள வியாம அப்போது கிடையாது. ஆக உபாஸகமென்பது காமங்களால் வரும் பலன் களுக்கு எதேனுமொரு காரணத்தால் இடையூறுண்டாகுமாகில் அதை விலக்கி விறாவில் அவற்றையப் பெறும்படி செய்கிறதென

1, 1. முகற்கண்டடம் உதகீத பாக னான பாணவத்தை யொரு விதம உபாசிகச் சொல்லுகிறது அதற்காக உதகீதம் தான உலகில் ராமான தென்கிறது. சாராசரகளான பாணிகள் எல்லாம் ஜீவிக்கத் தகுஙுமிடமாகையாலே பூமியை ஸாமெனபா அதற்கும், அதனுல் விளொயும் பலன்களுக்கும் மூலமாயிருப்பதாலே அதிலொயும் ஸ்ராம ஜலம். அகனுள்ணடான ஒளிகள் அகற்கு மேல ஸ்ராம, அவற்றையைப் புசித் துணடு பணணமபெறும் மாநிட வுருவம் அவற்றினும் ஸ்ராம. இவ் வுருவகில் வாகரு ஸ்ராம வாககுக்கில் (வாயு) ருககு எனபது ஸ்ராம அகறகும் மேல் சிறபபாயிருபபது ஸ்ராமகாகம். அனிற் சிறக்த்து உதகீத மெனகிறது இங்குல பூமியிற் பிறவியென்ருல மனதப் பிற வியே சிறகதென றும், அகில் கறக வேண்டியவற்றில் உதகீத்ததைக் கறபதே யுயாகதென்றும் குறித்த படியாம் இப்படி யுதகீத உதி கருடமான பதவியைப் பெற்றிருபபதையும், அது, வாகரு ப்ராணன் எனறதொரு பி துநததின சோக்கையானபடியாலே காம பூர்த்தி யளிபபதென்றும், பாணவமானபடியாலே, ப்ராணவம் ஸம்மதையைக் குறிக்கும் எழுத்தானதாலே, உலகில் ஸமருட்தியுளவரோ எதேனும் உபாஷிதகால ஸமம தியலிபபவராகையாலே, ஸ்ம்ருத்தி பென்ற குணமும் இங்கே பாவிக்கப்பட வேண்டுமென்றும் சொல்லிறது. உபாஸக்யாமற் காமஸகந்ஶ செய்தால் அவையும் பயனளிப்பவை யாநுலும் உபாஸகதோடு செயதபோதுளள வியாம அப்போது கிடையாது. ஆக உபாஸகமென்பது காமங்களால் வரும் பலன் களுக்கு எதேனுமொரு காரணத்தால் இடையூறுண்டாகுமாகில் அதை விலக்கி விறாவில் அவற்றையப் பெறும்படி செய்கிறதென

उपनिषदसारम्

उपासनतत्त्वोंका बृहत्स्वरूप सामान्य रूपसे कह चुके हैं। अब नाम, रूप और क्रियाओंसे युक्त मुख्यकण्ठकतत्त्वको संक्षेपमें कहते हैं।

२. इस उत्कृष्ट तत्त्वको जानकर इन्द्रियाँ जिस प्रकार अपने विषयोंको ग्रहण करती हैं उसी प्रकार प्राण भी अपनी क्रियाओंको करके उपास्य प्रभुकी ओर इन्द्रियोंको अग्रसर करती है और उनका पालन-पोषण करती है। इन्द्रियोंके उपभोग्य विषयोंको जाननेवाला जो अन्तर्यामी परमेश्वर है, उसको इस उत्कृष्ट तत्त्वके द्वारा प्राप्त करके उसका अनुभव करना चाहिये।

३. इस तत्त्वको जाननेपर जीव, प्राण और इन्द्रियाँ अपने-अपने विषयोंमें विचरती हुई भी चेतनसे संयुक्त होकर उत्कृष्ट आनन्दका अनुभव करती हैं और उत्‍कीर्ष-शाली होनेके कारण इन्द्रियोंके द्वारा विषयोंको ग्रहण करती हैं। इस प्रकार वह परमात्मा, रुक्म, रुषि, ऋत्विज्ञ, ऋत और ऋतसाम नामसे पुकारा जाता है। वह परमात्मा ही मुख्यकण्ठकतत्त्व है। जो इस प्रकार जानता है, वह इस लोकमें जीवन्मुक्त होकर परलोकमें भी परमपदको प्राप्त होता है।

४. उत्कृष्ट प्राणवायुको अमृततत्त्वका आधार मानकर उपासना करनी चाहिये। ऐसा करनेसे निश्चय ही परमात्माका साक्षात्कार होता है। देवताओंकी भी यही कामना रहती है कि वे इस तत्त्वको जानकर परमपदको प्राप्त करें। उपासक मर्त्यलोकमें मीनके समान जलमें विचरता हुआ भी वेदोंमें पारंगत देवताओंद्वारा पूजित होता है। अन्यान्य इन्द्रियाँ भी उसके अधीन रहती हैं और अमृततत्त्वस्वरूप प्राणवायुमें लीन होकर परमपदको प्राप्त होती हैं। जो इस प्रकार इस उपासना-तत्त्वको जानता है, वह जीवन्मुक्त होकर परमपदको प्राप्त होता है।

५. उत्कृष्ट प्राणवायु और मनको मिलाकर इन्द्रियोंके साथ जो प्राणकी क्रियाओंका अनुसंधान करता है तथा जो प्राणवायुको परमात्माका स्वरूप समझकर उसकी उपासना करता है, वह इन्द्रियोंके द्वारा विषयोंको ग्रहण करता हुआ भी उन विषयोंके फलको नहीं भोगता। ऐसा जानकर जो उपासना करता है, वह परमपदको प्राप्त होता है।

६, ७. अंगोंके बलका वर्णन करते हैं—आकाशमें जो मेघमण्डलकी इन्द्रधनुषमयी किरणें दिखाई देती हैं, उन्हींके समान हृदयाकाशमें भी ‘हृण’ नामक रश्मियाँ (प्राणमय कोशमें रहनेवाली ज्योतिर्मयी तरंगें) प्रकाशित होती हैं। जो पुरुष इस प्रकार उपासना करता है, वह उपासक भीतर और बाहर सर्वत्र परिपूर्ण परब्रह्म परमात्माका साक्षात्कार करता है।

कद्रुं सामंगकऱुमाकिऱ वைகிக காணங்களுக்கும் உலகில் வீணிக களாக கொண்டு செய்யுமெல்லா காணங்களுக்கும், सामोचांथोम वाय, कोचामाय, पापங்களைகெல்லாம புறப் போவுள அநக சோவ ச்‌வாநுடைய அநகாறத்தாலே ஆநிசய மண்டலங்கிற மேலுள்ள உலககளும் தேவபோகங்களும், மண இலசுகக கீழள உலகும் மாநிய போகங்களும், அஸகரக உலாவஷ்‌சின பலனுக்க கிடைக்க மெனற கபபாயம புணடரீகம என்ற வாகபம இங்கே யுள்ளது

8, 9 இநக உகிகததிலே ஆகாசருஷ்டி பைசு சொல்லுகிற திகு. சிலகன, कालபयन प्रवारुणन என உகிகததிலே தேறசி பெற்ற மூவரும் சேர்ந்து வாதம செயயகதொடஙக, அவர களில் ப்ரவருஹண என்ற ஆரசன மற்ற இருவருடைய வரதஙகேக கேட்க விருமப, அபபோகு சாமகதிரசு எது ஆகாயமென்று சில கன வினவ, कालபयन, सवरम प्राणण अननப सवाककम எனறவறை மேன்மேலே ஆகாரமாக குற்று எவரககதிற மேற பட ஆகாயிலே பென, அக்கரும் ஆகாராம் பூலோகம என சிலகன சொனந இதைக கேட்ட பரவாஹண இவ வாகாரஙகள் எல லாம அழிவுறவன வாகையாலே, இஙனனம் கோளில் ராமம அழிவுறமாகபோலே அழிவறகாய் ஸர்வபூதஙகளின பிறபபுக்கும் அழிவுககுமிடமாய் உபாநததான ஆகாசமே (पाराथमावே) ஆகாரய என மூடிவாகக குறினன இவ வாகசமாய உகிகதத்தைப பாப பவனுக்க உயாநத ஜீவனமும உயாநத உலககளும் முணடெனறது

10, 11. कलमழயினுளடிபட்ட சுருடேசத்திலே யாக்ஞேயற கள் இருகக வோரு कामத்திலே உஷ்ணி பெனற மூணிவா கம மோடுகடவே கிருகவரும் தம சிற பிராய மணவியோடு ஆஹார மற்று வருஙகி வளிதகவக்கார. அவா குலமாஷம எனற தாநி யதகை உணடிகொணடிருகக ஒரு யாக்ஞேயம்பை யணடி கேட்க, அவனும், கான உணபதறகு வைத்து உணடுவருமெல்லது வேறில்லை பென, அவரும் அகிலே கொளசம கேட்க, அவனும் அதையும் அக தூடன அருகாதிம தண்ணீரயும் கொடுக்க, அவா தண்ணீரை 'எச்சில் இது, வேணடாடா மென்றார். இதுவும் எச்சில் தானே பெனறுநவன. இதை யுண ணுடில எனககு இப்போகு பிராணன நிறகாது, பிழைக்க பிறக்குக தண்ணீர் அரங்துவது कामசாமாகையாலே சாஸ்கிராததை மீறினதாம என அவனுககு மறுமொழி குறி, வாகின குலமாஷத்தில்

६ उपनिषत्सारम्.

कौञ्चम् उण्णि कौञ्चम् मेञ्चிகுல்ம् கொடுக்கும் கொடுத்தால். அவள் எற கணவே உண்ணியிருக்கப் பிடியாய்; லே அதை வாங்கி வைத்திருக்காள் இரில் கித்திரை செய்தது எழுந்து அவ் வள்ஸ்ரி முனிவா ‘ஏகேஜும கౌञ्चम् ஆஆராபிருந்தால் பாததுக்கொண்டு பணக்கிறகு வழி தேடலாம். அருகில் அரசன் ஒருவன யாகம் செய்யப் போகிறான். அவன் அங்கே செய்யும் எல்லாத் தாழில்களுக்கும் நானே? ஸ்ரக்கும் மாய வரிப்பசன,’ என்று மேன்மையிடம் சொன்னான். அவனுட மூதனுள் வைத்திருக்கத் தல்மாஷத்கைக் கொடுக்கக் கவா அதை உண்ணு யாகத் இறகுச் சென்றான் அங்கு, பாஸதாவத, உத்கிதம பாதிஹோம என்ற ஸோமாபசங்களுக்காக எற்படுவனள ரித்விக்களிடம் சென்று அதகற் குளள தேவதைபை பற்றது காணம செயய வேண்டுமென்றா பிறகு அரசன் இவரை இன்னுவனென்று தெரிந்துகொண்டு, இவரை விசேஷ மாக ஸத்கரித்து இவரைப் பே அவர்களின ஸதானத்தில நிறுத்தி கடத்திக் கொண்டு, இவா அவாக்களுகைக் தத்துவோபதேசம செய்து யாகத்தைக் கடத்திக் வைத்தால இவர் உபதேசிதத் முறையாவது—‘ பாஸதாவம என்ற ஸோமாநதிலே ஸாவ பூதக்களுக்கும் பிரிவி யழிவுகளுக்கக் காணம்பியுள பிராண (ப்ராணத்)ம தேவதையையும், உத்கிதத்திலே, உயத்திலிருபவனும் புகழப்படபவனுமான ஆதித்யனையும், பரி ஹோத்தில அனந்ததையும் பாவிக்க வேண்‌டு’ மென்றபடி யாம

12. அன்னதத்திறக அல்லாத உஷஸதியின உபதேசம முடிந்த வுடன் அன்னததைப் பெறச செய்யக்கூடும் செல்வோத்தை மென வோர உத்கிததைச் சோலுவிக்றது. (அகு) பகொண்ற ரிஷிக்கு இத்க உத்கிததைக் யுணாத்துவுதற்காப் பலர் காய்களாக உருவெடுத்து இதைக் காணம செய்து காணபித்தனர் என விங்கே விளங்கும்.

13. ருக்களில ஸாமகானம செய்யும்போது சிறசில விடங் களில் சிறசில புதிய அக்ஷரங்கள் இசையின் பொருத்தக்கிறகப் புக்கப்படும். அவை ஸ்வராப (மா)கார்க் ளெனப் படும் ‘ஹரே, ஹரேஇ’ முதலானவை. இவைகள பதிந்துவன்றைச்சொல்லி இவறைப் ப்ருகிவி முதலிய சிலவாகப் பாவித்தறகுப் பலன வாக்கும் அன்னமும என்றது.

14. 1—10. இப்படித் கணித தனியேஉத்கிதம முகலிய ஸாம பக்திகளில் உபாஙகள சொல்லப் பெற்றன இனி இரண்டாம ப்ரபாடகத்திலே மொத்தமாக எடுத்துச் சில உபாஙனகள போதிக்

कपटोइन्रन साममे सा तुवान तु एन वोर उपासन्त्कै मुनड सोलवि पिरकु सामथिन पकिगलाक्क कीयो कुणिक्कप् पेन्र हिंगामिगलि जहतु, एजु वेन्र इरु वकिगलिव लहतु पகिगलिरपल उपासनगन्डुप, एजु पकिगलोच चोच आथिथो பாசகும அதறகु மேலான அதிமருத்யூபாஸனும சொல்லப்பட் டன. कళ इकिम योलिंगम एनप पவுலாகन्गल உன்ஸுளிகளினிற उपकामायिरukk अमैगकपड टिरुपक्कालो मళइ पेप्तु एनகुम नी निअपि वसकम मुनडिஅ रुत्ककल अव्वव कालत्तிற् पलितुप पசु मुनडिஅ पारणिकल लंकित्तु इरुक्क, इஙனम् ऎलला सोलकानगन्डुप पेन्र मुणुकट் टावान उपावित्तुच् சிறத்த பலன்கळिप् पெற்கினுளன்பது इப பாகத்தின् உட்கருக் காம.

11—20 पिरकु तनित तनियो सिल सामन्गलो पेडुत्तु आउळ, आरोक्कम, पारை, पசु, पசசணम इவகलुककाग எதேனு மொரு सामथिल जந்தु உட்டபிருகளில் சிறசில திருஷ்டிகள விகिक्तது.

21, 22. इङनम सामथिन् उट् पिरिवगलिरो चोन्न उपासनगन्गरुकेल्लाम मेरप्पट्टकाय मूவுலகும் अवற்றின् தேவககளும், अवाक्कलिटम वெளியான வேதககளும், மற்றும் எல்லாமிது எனனடகொரு திருஷ்டியைச் செய்யும் வண்ணமுறைத்து இதை யுபாசிப்பவனே உலகெல்லாம் ஆரோக்கியம் என்றது पिरकु सामस्वानगळिल् एவை எனக்க கूடि பவை, वाणङगळो इङनम् உச்சரிப்பது, அவற்றின் தேவதகள யாவரொன்பதை விளக்கிற்று.

23, 24 इनि ப்ரணவத்தின பெருமையப் பேசப் புகுந்து எல்லா ஆசாரமகனொபum, எகத வாசாரத்திறும் பாபாமம த்யான முளளポオு மோசகி முணடெனபதகயum, மூவுலகயum படைத்த அவற்றினிற पिरकुத வேதககளிலிருந்து வந்த வ்யாஹருதிகள மூன்றினிற பारणवम வந்ததாகயால இலகளில காமபுகள போல எல்லா வாக்குகளிறும் பாணவம் பாவி பிருக்கிறதென்றது. பிறகு மூவுலகும பாகम செய்பவனுககுக கிடைபதु சோமயாகததி இர்னळ மூன்று சிவனுககும அதிபதிகளான வளரு ஆகிதபா கொப பறதின सामन्गळोச् சொலலி அவர்கொப் பூஸகரிபபதாலோ என்றக இஙனम இரண்டு ஆதயாய (பாபாடக)ஙகள போயின

3. 1—11

मोक्षकी प्राप्तिके लिये उपासना करनेवाले मुमुक्षुको चाहिये कि वह जिस प्रकार रथके घोड़े रथको खींचते हैं उसी प्रकार इन्द्रियोंको वशमें करके मनको वशमें करे और मनके द्वारा बुद्धिको वशमें करके परमात्मामें मनको स्थित कर दे। इस प्रकार जो साधक इन्द्रियोंको वशमें करके मनको संयममें करता है और मनके द्वारा बुद्धिको वशमें करके परमात्मामें मनको स्थित कर देता है वह परम गति (मोक्ष)-को प्राप्त हो जाता है।

मூன்றும் அஉதியாய்ப் மூதலாக, மோகஷிக்கிற்காக சேராகவி ரக,நம் விக்கைகள் பல ஒடப்படுகின்றன மூதன முதல் மதுவித்யை ஓப ணடலத்தைத் தேவதைகளுட்கொள்ளும் தேது கவுன மாத்ரில தனடை திருகுமா போலே மேலுலகில் உதரிசொ மெனபடும் தேனடை யிருப்பதாகவும், வணடுகள் புஷ்பங்களிலிருந்து தேன்கள் யெழுந்ததைப் சேர்க்கும்போல் இநதிக்க வேத மந்திரங்கள் தக்கவேச சொல்லிச் செய்யப்படும் யாகம் முதலியவற்றிலிருந்து யசஸ்ரா, தேஜஸ்ரா, இகதிரியம், ஜீவாம போன்ற பலன்கள் பெடுத்து சரிய மனடலத்தில் ஒவ்வொரு பக்கத்திலும் ஒருவாறு சேர்த்து வைத்திருப்பதாகவும் வச-ருக்-ஆதித்ய-மருத்-சாத்ய கண்கள்னற ஜக்து கணங்களும் நான்கு திகழ்களிலும் மேற்புற மூம கின்ற அதின்க் கண்டுகந்து வருகிறாவென்றாறும் தெளிந்து இசதகைய தேனக சரியைன த்யானம செய்வதோடு அவனுக்கு அந்தாயாமியான பாய்யம்தையும் உபாசனம் செய்பவருக்கு முக வில் வச-ருக்தி போகழுப பிறகு மோகஷழும வித்திக்குமெ ன விதியே ஒகித்று

12, 13. காயத்ரி ப்ரஹ்ம வித்யை—நான்குந் ஆறும் கொண்ட காயத்ரியைப் போலே யுள்ளதாக ப்ராம்மதகைப் பாவிக்க வேண்டும். காயத்ரீ சந்தஸ்ராக்கு மூன்று பாதங்களும் 24 அக்ஷரங்களும் பெரும்பாண்மை யிருககுடு. 24 அக்ஷரங்களையும் துவ்வாறு அக்ஷராக ளாகப் பிரித்து நான்கு பாதங்களாகவும் சில காயத்ரிக்கு அமைப்ப துணடு. அதுவல காயத்ரியை நான தம் ஆறும் கொண்டதென கிறது பாம்மதிறது நான்கு பாதங்களாவன—பூகம், பருகிவி, சரீரம், ஹ்ருதயம எனபவை பெனறதிக்கே. வாக்கான லாவ பூக களாயும குறிப்பதும் காட்படுமாயிருபதாலே சர்வ பூதமயமான ப்ரம மக்திறதும் வாக்கினை குறிக்கப்படுவதும் காக்கப்படுவது மூனடாம. ப்ராணிஷ்பைப் பாதமாக வுடைய விதற்சு லாவ பூதங்களுதம ஆதாரமாயிருகை, அவைகளால் மீள்முடியாமை யென இரு குணங் கள் உணடு. சரீரமாயும் ஹ்ருதயமாயுமுள்ள விதத ப்ராம்மததிற்கு ப்ராணண்களக்கு ஆகாரமாயிருதகள்நிம அவைகளால் மீள்முடியாம மையும் மூன்று ஆக ஆறு அம்சங்களும் நான்கு பாதகள் பின்ன னம் பாம்மதிறகச சொல்லப் பெற்றண புருஷ சூக்தத்கிற சொன்னபடி பாகருதி, வை தணட மென்ற உபய வீடுகளில் பரவி யுள்ள விதற்கு இசதகைய பாதங்கன்ா வைத்து உபாசனம் செய்

साङ्ख्यायन उपनिषत् 3.

काल अझिवऱक् कुऱैवऱ विरुक्कुम (मोक्षः) पलन् किटैक्कु मेनकिᳶது. इतऱकु अङ्कमாக, ह᳛ுடயபதில् காண்க பக்கङ्कளिउम् மேலும் இரதु कुझिङ्कल् इ᳛ுபதாகவும் அவ᷃றिल् இரது பாணङ्कள् எழுசரிபதாகவும் அவ்வைந்து துளிஎழுந் இரது தவா பालकள् ஆதிப்பன, சச்கிரான், அகணி, பாலயण, ஆகாச எஎபபட்ட கெவ்வைதகள᳛ுபதாகவும் பாவகக் செல்லிறு.

एल्ला वुलु᳛ुक्कुम् மேலான உத்தம லோகத்திலே இரुकुम् पा்᳛பम्ममே உடலில் உணபதை अरिपिक्क विरुक्कुम् வைசவान᳛ு எனனும் அகिङ्क᳛ு அந்தாயாமி யெனक् कुऱै अव᳚णप् பா்᳛கதாகவुम् கேடடதாகவு முபாளிபபவன, எல்லோரும் பா்᳛கும்படியும் கே்᳛குமபடியும் அழகும் கோதகியும் பொ᳛ுங्कि இரुपபான் என᳚து. அதணப் பா்᳛பதும் கேட்பதும் எங்ஙனே யென்னில், உடலோத் தொடடால் உஷ்ணம தெரிகிறதே அதே அதைப் பா்᳛தபடியாம்; காத᳛கṇக கையாலால் மூடிககொண்டபோது உள்ளிருந்து ஒ᳛ு சபதம் கேட்கபபட᳛தே, அதே அந்த பா᳛மததைக் கேடடபடியாம்.

14. सान्ड्यायन उपनिषत्

உலகெல்லாம் பிறபபதும் பிளைபபதும் அழிவதும் எதனுளே, அந்த ப்᳛ாமமே இவ்வுலகெல்லாமா மா என வ᳛றிது அதனிலே காம கோ᳛தக்கள् நீக்கி சாந்திபடன உபாசிக்க வேணடும். எவனில் உபாசிததுப பலன்பெற வேண்டி யது ப᳛ுஷङ्क᳛ியது. எங்ஙனம இங்கு உபாவிக்கிறுநே உங्ङனम् பிறகु இவன ஆவான ஆகவே மகோமன ப்᳛ாணசி᳛ான என᳚ற போதழால் மஹா குணங்களோடு பா᳛மத்தை யுபாசிதது யான அதணப் பெறவன என᳚ உற᳛கிடடன உபாவிபபவனுக்குக கையிலிருப்பது அவகித ப்᳛ாமததைப் பெறுவதாகிய மோक्षम् என᳚ணா சாண்டிலய்᳛,

15. पुक्किरण धी᳛कायण्स्सापिरुक्क विरुमपुवोन सெய்வதா்᳛ உபாசம மேலே குறபபட᳛கிறது இத கோச விளங்க மெனபடும். இகில வாயுவைத் இரகुகளின் மகதை இனக்க வேணடும். சில மந்த᳛களும் இதறகुक् குறப் பெற்றன.

16, 17. நுறறிப பதினறு வரुष காலம நீடித்து வாழ இருமபு வான் தன்னே ஒ᳛ு யஜஞுமாகப் பாவிததுக் கந் ஆயுஷ्कालத்தை மூன᳛ுகப் பா᳛மசெயது அவ்வபோது தன ப்᳛ாணங்களே அடைவே வள᳛ுங्कि ஆதிப்பாகளாக கினேத்து முறைபடி உபாசகம் கடத்

उपनिषत्सारम्

तिनु ल् चोवற்று नीटत्तु वाळवनென்றெழுதி உனதிய காலத்தில் இவன இபோக வெண்டிய மந்ஸகள உण டெனறुम அதனல இவன பிறது मोक्षம् पெறுகிறனென்று மோதிற்று

18, 19. पृथु मनतु प्राम्मति, आदित्यन प्राम्मतेन ऋषिडि उपासनकळ एकप्पெற்றன.

பிறது மனது ப்ராம்மதி, ஆதித்யன ப்ராம்மமென த்க்ருஷ்டி யுபாஸனகள ஒகப்பெற்றன.

4 1-3. नार्कुरुति येनपवन् कामम्, वळि, वान्गळ मुखलாக வெல்லா விடங்களிலुम எல்லோருக்கும விடுகெரुम சததிரங்களुम பலவகை அன்னபானங்களும எற்படுத்தி லலா தானங்களோ யुम ச்ரத்தையோடு கடத்திக் கொண்‌டு இரகவळ எல்லோரும கெறண டுமெபடி மகிழ்சடனையிருந்தான் ஒரு நாள இறவில அவன பதெகிருக்கும்படகிறது மேலே வானதில அண்ணகள் பல பறந்து கொண்டிருக்க அவற்றின முன்னே போகुम ஒரு அண்ணக தைப் பின்னே செல்லு மனனம பின் கணாடவாறு கூறிற்று ‘எனபா! உனக்குக் கண இல்லாய இவ விரவையुम பகலாக்கும்படி பிருக்கुम ஜோச்ருகியின தேஜஸ்ஸின மேல தணிது செல்லுகிறாயே. உனக்‌கி யது எளிதுதிடப் போகிறதே.’ முன்னே போகु மன்னம, ‘என்ன வண்‌டியோடு திரங்கிருக்கुम சைக்கவைப் போல இவ்ணெப புகழ்கிறுமே’ என மறுமொழி கூறினது.

ஜாகர்தி யென்பவன் காமம், வளி, வாங்கள் முகலாக வெல்லா விடங்களிலும் எல்லோருக்கும் விடுகெரும் சததிரங்களும் பலவகை அன்னபானங்களும் எற்படுத்தி லலா தானங்களோ யும் ச்ரத்தையோடு கடத்திக் கொண்டு இரகவள எல்லோரும் கெறண டுமெபடி மகிழ்சடனையிருந்தான் ஒரு நாள இறவில அவன பதெகிருக்கும்படகிறது மேலே வானதில அண்ணகள் பல பறந்து கொண்டிருக்க அவற்றின முன்னே போகும் ஒரு அண்ணக தைப் பின்னே செல்லு மனனம பின் கணாடவாறு கூறிற்று ‘எனபா! உனக்குக் கண இல்லாய இவ விரவையும் பகலாக்கும்படி பிருக்கும் ஜோச்ருகியின தேஜஸ்ஸின மேல தணிது செல்லுகிறாயே. உனக்‌கி யது எளிதுதிடப் போகிறதே.’ முன்னே போகு மன்னம, ‘என்ன வண்‌டியோடு திரங்கிருக்கும் சைக்கவைப் போல இவ்ணெப புகழ்கிறுமே’ என மறுமொழி கூறினது.

'यारवार् वण्‌टियो टिरुक्कुम् रैकवार?'

‘யார்வார் வண்‌டியோ டிருக்கும ரைகவா?’

'एको टटकळ्ळिले पलवகை याट्टஙகள உண்டே அவற்றில் க்ருகிறும (இத்) எனகிறகிலே மற்றவை யெல்லாம அடங்கிஉற போலே அகத ரைகவர் அறிகதை ஒருவன் அறிகானகில அவனிடम् உலகத் திளுள்ளாய் செய்யुम கறசெயல்களெல்லாம அடங்கிவிடुम (அதை யற்பாத இந்த ஜாகசருகிறகु லைகவரைப் போன்ற பெருமை கூட வுண்டோ) அப்படி செய்பத தகுகத மகான அகத ரைகவனொரு தெளிக.

‘ந்கோடடக்களிலே பலவகை யாட்டஙகள உண்டே அவற்றில் க்ருகிறும (இத்) எனகிறகிலே மற்றவை யெல்லாம அடங்கிஉற போலே அகத ரைகவர் அறிகதை ஒருவன் அறிகானகில அவனிடம் உலகத் திளுள்ளாய் செய்யும் கறசெயல்களெல்லாம அடங்கிவிடும் (அதை யற்பாத இந்த ஜாகசருகிறகு லைகவரைப் போன்ற பெருமை கூட வுண்டோ) அப்படி செய்பத தகுகத மகான அகத ரைகவனொரு தெளிக.

इங்ஙனम् அண்ணங்களின பேசசை அறிநோலே பதெகிருந்‌து கேடட ஜாக்ருகிபானவன் படுகசையிலிருநது எழுந்கவுடனே தன் அநதப்பொக காவற்காணே யழைத்து அண்ணகள சொன்னதைச் சொலவி ரைகவரைத் தேடி வா என்றனுப அவனुम, ‘எஙகुम् காண இல்லேன’ என்று வநது விணணப்பிகக, ‘ப்ராம்மணர்கळ இருக்கु மிடம போய்ப பாத்து வா’ என இவன ஆஜ்ஞோபிக்க, ஒரிடத்தில்

இங்ஙனம அண்ணங்களின பேசசை அறிநோலே பதெகிருந்து கேடட ஜாக்ருகிபானவன் படுகசையிலிருநது எழுந்கவுடனே தன் அநதப்பொக காவற்காணே யழைத்து அண்ணகள சொன்னதைச் சொலவி ரைகவரைத் தேடி வா என்றனுப அவனும, ‘எஙகும் காண இல்லேன’ என்று வநது விணணப்பிகக, ‘ப்ராம்மணர்கள இருக்கு மிடம போய்ப பாத்து வா’ என இவன ஆஜ்ஞோபிக்க, ஒரிடத்தில்

वणडियिन किओझो किऱङकु सोறिङது कोணडिरுக்கुम् ऒரुवो अरुகிற पोबय उदकानादु, ‘काङ्कळ रைकवो‘ எனஂறு अव वेऒक कारण विनव, झयपबा नान कान எனஂறு अवா मऱुमொழி कुऱ, जाङसरुडियिडम वादु, அஂறது वந்தेन எனரुகா. उदोनो जाङ सरुகियुम आறुङற पசुகळुम् काऱैपुम् कुऱिऔवाणिडयुम् उपहृति माக்க கோணडिसमाबपिडதிற்கு தனக்கு தேவதா जाङङम पிறப்பிக்க पाரाथிக்க. அஂறு रைकवரुम्, ओ சुत्तोनो/ उनकके इவியெல்லா मिरुक्कडुम् எனஂன, जाङसरुडियुम, என இங்கனडम् कुऱिनुर् என वाऱायादु तெரிஙது मऱुमபिडि. आयोमा पசुகळाல் मुதलानவையேபிறு தன पெण्णुयुम अवरुकku मणविओकक கொடுக்க வழிङஂறு கொணडु वादु समाबपिडது अवा इरुक्कुम् काममதையुम् अव रुकku அளிக்க, अवனळुणதைக்க कणडु काळிஂது, ‘कोणडुवो‘ எனஂறு स्विकारत्तु அபபொழுதே उपदेशिङकुरिणा अनृत विथ्थै यावது समवाकवितयै.

अकनि झणडाय चरुदा जलङकळुकुम् लयळथानमाङिरुपपदु वायु எனஂறुम, उडलिल् वाक्कु, कण, कादु, मनது எனஂறवै களுக்கு लयळथानमா யிருப்பது पाऱणन எனஂறम आகவே इவை இரணडुम् समवाकङळ् எனஂது मुळைததா इவ்கुळைக்கப்பட्ड़ तேवதை याकொனபைत युणात्तु इதன मேல் ओ उपाकयानमुम् ओதபपडडது. कापेयन अभिप्राथारि எனஂறु विरवा पोजனத் किऱகु वीறमिरुक्कुम् तिरुणதிலே ऒரु पामचारी पिकैषट् கேட்க यारुम् पिकैषट् കൊடாமलिरுக்க, अवन् अकेकें, ‘उलகதைக்கு काक्कुम् तेवநருவன नान्कु महातमाकङळ् विळङकि विळङ्कु इरुन. पलि उरुवाक वलित्तुवरुम् अद् तेवதைபைக காபெயோல् मणिथाकङळ् அஂறிகுறாளல்லா. इल् वण्णम एवனுக்காகவோ, अवனு இகை அளிக்கவில்லை‘ எனஂறு சொன்னுன. इதற்குிக் कापेयन, ‘தேவதைகளுக்கு ஆதமாவும் पाऱைகளின் स्रुष्टिप्पवனुम् அழகிய பற்களுள்ளவனुम् அதிகமாக पुशिप्पவனुमान इகத् स्रवर्जुनुडைய महिमையை मिकப पेरिथाकச् சொலவர் इवन् ऒரुवோலुम पुशिक्कप्पடாமलिरுநது पोजணमाकதையुम् पुशिक्कிற वान. इप्पடि नान्कळ् उपालிக்கிறேम. अवனனमனஂறு उपालिप पது‘ எனஂறवारु मऱुमொழி कुऱிப் பலிக்க आஞநாபிதகான் எனஂறது. इप्पடிச् சொன்ன लमवर्क்கஂத தெரிஙகொணडु இகதुम इசுதुमाण पत्तैयुम् ऒரु करुதเมน்றुम् अन்னமेन்றुम्

छांदोग्य उपनिषत्सारम्

ईशात् என்றும் உபாநிப்பவன் ஈश्वरனைய அனுதினதப் புசிப்பான் (அதாவது ஈश्वर போக்யமான அன்னமாகப் பல விடங்களிலேயே போதப பெற்ற பபாய்மத்தை யணுபசிப்பான). இது இதன் பலனும்.

4-9. शोडशकलप्ररूढम्

வித்தையை. ஸத்யகாம என்பவன் ஜபாளன் பெய்னும் தன் அன்னேயிடம், ‘நான் வெளியிலே பரம சர்யத்திறகாகப் போகப் போகிறேன கோதாம் கொரிய வேண்டும்’ என்றான் ‘காள் பெரியோர்களுக்குப் பரிசாயை செய்து வெகு வாக உழைழ்க வண்ணமே பிறுத்து யெள்வனதிலே உண்ணப் பெற்றீரே இந்த சிலேயிலே கோஸ்ர மல்யாமலே இருந்துவிட்டே ணையாலே காட்ந் எனந் செய்வது? நான ஜபாள், ஸீ ஸத்யகாமன இவளவுகான் எனக்குக் கெரித்தது ஸீ ஆசாயனிடக்கினும இதையே சொல்ல,’ என்றனள் அன்னேன். ஸத்யகாமனும கெளதம-ஹரி நிதருமகிடம சென்று இச்கேண விண்ணபிகுக, ‘இப்படி யுன்மை யுறைத்துக் கொண்டு வகத்தாலே ஸ பாரமமனேன் என்று அவர்புகழ்து அவ்ணே அனுகாஹித்துக் கன்நிட மிருந்த புஷ்கரிணிலே வளிவற்றிலே க்கிருகத கன்நுற்று பசுக்காட்ப் பிரிததச செய்து இவைகள்வாற்றிலே க்கிருகத என்று அஜரைபிட்டாளா ஸத்யகாமதும் ஸகதோஷத்தூடன இவை ஜோசிமாக ஜவதமது முன் திருமுவதிலே யென்று விண்ணப்பிதது ஒட்டிச செனருந். இப்படி அவனை வெகு வாஷ்வகள் வெளியிலேமயதகிருக அவைகளும ஆயிரம ஆக, அவற்றிலே ஒரு காள்யாநது அவன்ப பாதது, ‘ஸத்யகாமனே! நாங்களாயிரமாயிட்டோம். ஆசாயன இல்லததிலே எங்களைச் சேர்த்துவிடு. உனக்கிங்கே பாமமத்தின் பாதமோன்றைச் சொல்லுகிறேன்’ என்றதந். அவனும இசைய பாகசவாநென்ற ஒரு பாதத்கை 4ப தேசித்து அதன்கு அவ்யவங்களிலும் கூறி, இநீ அகணி உனக்குமற்றொரு பாகம் சொல்லுஙென்றான். மற்றொரு மாடுகள்மீதே போட்டிக் கொண்டே போய் வழியடுவில மாட்களில மடக்கிவிட்டுஸ்மிதாநானம் செயகிருகத சருணதகிலே அக்ணி அனகதவான் என்றுமொரு பாதத்கையும் அதந் நானகு பாக்ககென்யு முப்பேசிதது, உரமலதினிடமிருகத மூன்றும் பாத மறிவாயாக வென்றதுமூன்போல்வே மற்ற நாள் மாட்யில் அன்நததினிடம ஜோசிஷ்மாந என்ற பாதத்தை அதந் காது அவ்யவங்களிலும் அறிதகான். அத சொன்னபடியே அதற்கு மற்றொரு மாட்யில் மத்கு என்நும

चान्दोग्योपनिषत्. 4

ओम् पृथिव्यै त्वम् इन्द्राय त्वम् इति निष्टतुर्योः पृथिवी अपः वायुर् आकाशः इति चतुष्कः पार्थिवः प्राणः । पार्थिवं मातृ-पितृ-लोक-पितामह-प्रजापतिभ्यः । यज्ञशिखायै त्वम् यज्ञ-शिखा-कामः यजमानः यजमान-कामः इति वि-णिष्टतः । आचार्य-प्रत्यङ्गिरसि उप-प्रतिष्ठम् प्रतिष्ठानः इति वि-णिषिक्तः । आचार्य-प्रत्यङ्गिरा एव उप-प्रतिष्ठा । उप-प्रतिष्ठा-कामः इति मेने । वेदितुं कृत-वान् । अन्तः वेद-प्रतिषेधकः एव । मेन्त्र उप-प्रतिष्ठा-कामः इति मेने । वेदितुं कृत-वान् । अन्तः वेद-प्रतिषेधकः एव । मेन्त्र उप-प्रतिष्ठा-कामः इति मेने । वेदितुं कृत-वान् । अन्तः वेद-प्रतिषेधकः एव ।

ओम् पृथिवी के लिए तुम इन्द्र के लिए तुम इस प्रकार कहकर पृथिवी, जल, वायु और आकाश इन चार पदार्थों का हवन करे । हे पार्थिव प्राण ! पिता, पितामह और प्रजापति के लिए तुम्हे हवन करता हूँ । हे यज्ञशिखा के लिए तुम यज्ञशिखा की कामना करने वाले यजमान के लिए तुम इस प्रकार कहकर हवन करे । हे आचार्य और अंगिरा के लिए तुम प्रतिष्ठा के लिए तुम इस प्रकार कहकर हवन करे । हे उपप्रतिष्ठा के लिए तुम उपप्रतिष्ठा की कामना करने वाले के लिए तुम इस प्रकार कहकर हवन करे ।

10-15 मे ष्यमानः सत्य-कामः जिज्ञासुर् इति । परम-शरीर्यं पप्रच्छ । 'परम-शरीर्यं पप्रच्छ । पर्ण-शाटं वत्स-कालम् इवान् अव-रुध्वानः उप-चचार । पर्ण-शाटं वत्स-कालम् इवान् अव-रुध्वानः उप-चचार । तं ह इवं नु कुरु मातृ-गाम् पूर्-शोभयम् चक्रे । इवं नु कुरु मातृ-गाम् पूर्-शोभयम् चक्रे । अथ ह इदं नु कुरु मातृ-गाम् पूर्-शोभयम् चक्रे । इदं नु कुरु मातृ-गाम् पूर्-शोभयम् चक्रे ।

सत्य-काम जिज्ञासु ने आचार्य से पूछा, 'मैं परम-शरीर्य को जानना चाहता हूँ'। आचार्य ने कहा, 'हे सत्य-काम ! तुमने मेरी सेवा की है, इसलिए मैं तुम्हे परम-शरीर्य का उपदेश दूंगा'।

अनु-पिवृंवतां इवं नु कुरु मातृ-गाम् । पूर्-शोभयम् चक्रे । इवं नु कुरु मातृ-गाम् । पूर्-शोभयम् चक्रे । तं ह आचार्यः मेन्यः आ-वाच्छ । 'भावम् ! परम-शारी मिक-वम् किल्-शेष-पट् अङ्गि च्छ्रु-श्रु-श्रुतम् । उप-तिष्ठियावि-तिल्-तं किल् अङ्गि च्छ्रु-श्रु-श्रुतम् । उप-तिष्ठियावि-तिल्-तं किल् अङ्गि च्छ्रु-श्रु-श्रुतम् ।

आचार्य ने सत्य-काम को समझाया, 'हे सत्य-काम ! तुम परम-शरीर्य को जानने के लिए तैयार हो'।

उप-तिष्ठियावि-तिल्-तं किल् अङ्गि च्छ्रु-श्रु-श्रुतम् । उप-तिष्ठियावि-तिल्-तं किल् अङ्गि च्छ्रु-श्रु-श्रुतम् । तं ह अङ्गि-लक्षणं उप-चक्रमे । तं ह अङ्गि-लक्षणं उप-चक्रमे । 'एत्-तनो विय्यम्-पति-भावक् कूट-य-वै इरु-पत्-तल्-वेव्-ति-मान् व्या-तिक-ल्-लेन । उण्ण-किल्-लेन । उण्ण-किल्-लेन ।

आचार्य ने सत्य-काम को समझाया, 'हे सत्य-काम ! तुम परम-शरीर्य को जानने के लिए तैयार हो'।

विट्-टतं अव-नु-कु । प्राण-न प्राणम् । कम् कम् (कं कं) प्राणम् । इति उप-तिष्ठियावि-तिल्-तं किल् अङ्गि च्छ्रु-श्रु-श्रुतम् । इति उप-तिष्ठियावि-तिल्-तं किल् अङ्गि च्छ्रु-श्रु-श्रुतम् । रूप-नेन च पौरुषं च गे-ट-ट-णक-तन् । पिर-क्कु इहिक माक-वो आ-त्म-हित-मा-क-वो एक् कुरै-यु मिल्-लाम-शिरुक् अ-क-नि ।

आचार्य ने सत्य-काम को समझाया, 'हे सत्य-काम ! तुम परम-शरीर्य को जानने के लिए तैयार हो'।

अ-क-नि । विधि-यै येन-व-तिय मुप-तिष्ठियावि-तिल्-तं । 'इत्-तक् मे-लु-लै-व-र्-ऐ आचार्यन् उप-तिष्ठियावि-तिल्-तं । 'इत्-तक् मे-लु-लै-व-र्-ऐ आचार्यन् उप-तिष्ठियावि-तिल्-तं । वन्-तु अव-नु-मुख-तै कण्-ट-तन् । 'एन्-न् उन्न-मुखम् प-शम-ज-न-इ-नु-टै मुखम् प-ल् एक् वेलि-च्-चि-र्-प-यु ।

आचार्य ने सत्य-काम को समझाया, 'हे सत्य-काम ! तुम परम-शरीर्य को जानने के लिए तैयार हो'।

को-ण्-टि-रुक्-कि-र-ते । यार् उप-तिष्ठियावि-तिल्-तं । यार् उप-तिष्ठियावि-तिल्-तं ।

आचार्य ने सत्य-काम को समझाया, 'हे सत्य-काम ! तुम परम-शरीर्य को जानने के लिए तैयार हो'।

मैयिल अवण पூண पामजञानम् पेरुमविरुन्धकाल कोञ्चम पெறறு मिरुकथाल प्रपाजञानमा पெறविलே येनरे, पெற ग्र எனரு சோலல मुडियाथि वण्मायिरुन्धु, इवकनिल இப்போது काथुम वण्ण मिरोमे वேறறுவக கொணடு उप चिथथणा எனவम यिणणप्पिथथु, नियमनपथि अरिङ्कथैयुम இனனெனற பிறச்சிதथुन्। ‘एथका अरिप पलिलकण् उनेकुम उப चेयथु किण्ण रण अवै नाण उणक्कु करकथि काणलवक्कि चோன. काण चोलवथै यर्पणायाकिल थामणियिल्लि थण्णil किटटाकथु पोल पापम आह्मावil ओटटा कोथियुम, आक्मा वेनपथु कण्णुளே काणक कूडियथु। इथथत अथिवु किटै याथु। पपथथिरा किटामेयिल्ल. इथु थान पाममम कण्णिलே चेयपै अललथु चूरे वाथथाल अथिल् अथु किटटामே पोल விடுகிறதனரு. प्रपमथिन् स्थानथिरक इम महिमै येन ரல பாப்பகதிண மஹிமைபச சோலல விடலுமேரு’ எனறெல்லாம் சொலலி அனோகப் கலயாண சுணங்கள்யு முபதேசிதது, ‘इवुपो சனம செபதவண முழுகिळ வாறையாலே மாணம் நோக பிறகु இவ இரிகुश செபपवण्णुम चिटणकलुक्कु निटकत्तेरु विटटालुम इवन உடனே (अर्च्चिथि माक थेனकिरा देवयाथा माकथकार्लே) अकरण, पगल, चुल्लपेक्किट्टि, உத்தகாவணம்; सम्वत्सरम, ஊரியण, சங்கிராணா, मिण्णल अतैच् चाराथ अमाگवन என உள்ள வழி டடததुम महारणकளालே वழி டடதப்பट्टटु अव वमथावणुलே प्रपमथिनिटमा चोकाप पुटिकिरुण. पिनपु ஒருகாஇुम इव वुलग க்கேசத்திற்குட்படுவதில்லே’ येनறपேகசிக்தா ஆசார்பன.

इथु उपकोसलविथैय कडुविळ अकिणाल उपदेशिथथु अकनिविथयै

16, 17. यजनत्थैप पुकழாது, अतिल् नानकु नुथ्थिक्क ஆரும் மனசரம், वागकु எனणुम இரு சக்கிரங்களைக் கொணடु अनथ वण्टियैयोபटि வைப்பதையुम, ஒரு சக்கிரம கெட்டாலुम वणटि विळகithu माकैयालே எல்லாம் சரியானபடி இருக்க வேணடुम எதெனुम செயயुम அங்களிலே எறபத்தாழவு எற்படु மாகिल पोरायक् चिथथ ஹோமम् सेय वेणटु मेनரुम, अतिकku மூனறு வபாறுகள் மூக்கிய மெனறुम, अवै மூனறு வேகவு களினினறு தோனறினவை எனறुम, இதை பறிக्क पाम्माவைக்

काण्डकोथान नदविचकुक्षोयुम् यजमानोयुम् याकत्कियुम् काक्कोबणम् என்றும் சொல்லிற்று.

5. 1-2. இனி ப்ராணவித்யை-உபாசடனும் ச்ரோட்ரனும் ப்ராணன என்றுபாஸிகக வேண்டும்

काप्पम् तऋक्का पट्टतु मुत्तिल् अत्कन् वाळச்சிக्कु प्पा ण्ण क्कारणमाकिरतु.

காப்பம்தரிக்கப் பட்டது முதலில் அதன் வாளர்ச்சிக்கு ப்ராணண க்காரணமாகிறது. கண், காது முதலான உறுவகள் உண்டான பிறகுக் கருவிகளான இசத்ரியங்கள் இடம பெறுகின்றன.

ஆகவே ப்ராணண் மூதகவை ஜயேஷ்ட தென்னப் படுகிறன ச்ரோஷடனுமல்வணே எனெனில், இதை உபாக்கானத்தைக்கொண்டு விளக்குவோம்.

ஆகவே ப்ராணனும் இந்திரியங்களும் யார் உயர்ந்தவொன்றுகலஹம செயத் தகொண்டு ஸருஷடிதக ப்ராஜாபதியினிடம போய் வ்யயவ ஹோத்ரத் தீர்க்க வேண்டிக்கொண்டன.

அப்போது அவாத சொன்னதாவது, ‘உங்களுக்குள் யார் சீரதை விட்டு வெளிப்பட் டால் சீரம நிலைகொள்னத்ஷியுமோ, அவரே ச்ரேஷட தென்றதாம்.

வாக்கு ஒரு வருஷ காலம் வெளியில் இருந்து போய்த்தது. உள்மை போல்வே இருந்தது சரீரம ஜீஹிக்கிருகதது இப்படி குருமெ, செவிடும, தெளிந்த மனமற்றவனும் ஜீவதிருக்குமோ போலே பிழைக்கிறப் பதை மற்ற இந்திரியங்களும் கண்டன.

ப்ராணண் வெளிக் கிளம்பப் போய்த்தது. கட்டிலிருக்கும் கொழுத் குநிரை கட்டுத்கதற்றியில் மூக்கையெல்லாம் பிடுங்கிக் கொண்டு புறப்படுமாபோலே அது புறப்பட, வாக்கு முதலான புலன்கள் சரீரம போலே வதைக்கப்பட்டு,

‘வேண டாம்’ என்று கட்டுத்த எங்களுக்குள்ள பெருமைகள் யாவும் உனருடையனவே என ப்ராணனோக் அநிததன வாக்கு விசேஷமாகப் பணம பெருளிபதும், கண் எவ்வளவிலும் பரதான மாய மேலு பள்ளம் தெரிவித்து நிலைக்கச் செய்வதும்,

காது ஜஹிக மனது ஆகமாவிரகு எல்லாக் குணங்களேயு முனடாகுவது மெல்லாம் ப்ராண இருடையவையே யென்ற தம பெருமைகொ யெல்லாம் ப்ராணனுகே ஆபபணம செயதன பிறகு உலகம புசிக்கு மனன மெல்லாம் ப்ராணனுகே யென்றும் புசிபபறறகு முன னும பின னும் அருகதும் ஆசமக ஜீரகம அதற்கு உடை யென்றும் சொல்லி

உந்நும உடையும் அவை யளித்தன. ஆக ப்ராணனே இங்ணம் உபரிப்பதென உணராதகினபடி.

उपनिषत्सारम्.

ओं नमो नारायणाय। प्राणविषयमाहच छान्दोग्ये शीलहोमलो नाम तृतीयप्रपाठके। मधुविद्यां वक्ष्यमाणां मन्थकामो वनं धावन् क्रियामपि युप्त्वा तूष्णीं स्थित्वा इङ्गनम होमम चेयुस्तां इत्यप बोले। एतदपि एकः काम्यः कर्मविधिः चेयुः। एवं स्वपक्षस्थोऽपि सुन्दरः स लिङ्गी यत्कण्ठे तनक्‌कुप्पुष्पं कै तिष्ठन्ति तेनैव पेण्ट्रति

3-10 पञ्चाग्नि विद्या अरुण महर्षिणा पोरुणा श्वेतकेतवे उक्तवता पञ्चाग्निं देशत्यागे स तस्मैऽऽकुशं चेन्‌ऱण्. अग्निके प्राणाहुतिं चेन्‌ற ராஜாரியிடम् செருங்கிணு ின். ராஜ்யியும், பேளாய்! तमपनुर उपदेशङ्केच् चெய்தருளினா ர்? என்று கேட்டான். இவதறு 'ஓம்' என, प्राणाहुतिं मेलेवऱुमாறு வினவினை —

अथ राजर्षिरारुणिः श्वेतकेतुं प्रति पञ्चाग्निविद्यामुपदिदेश। स च श्वेतकेतुः तां विद्या नाद्रियत। ततो राजर्षिः 'किम् इयं प्राणाहुतिः?' इति पप्रच्छ। तत्राह —

क. 'प्राणकळा माण मडைத்து पிறகु போகுமிட மெது தெரியுமா?'

'प्राणलोकाः क्व गच्छन्ति?' इति न ज्ञायते।

उ. 'तिरुम்பिवரुम् போனுள வழி தெரியுமா?'

'पुनरावर्तन्ते?' इति ज्ञायते।

இ. 'தேவயான மாக்கம्, பித்ருயாண மார்க்கம என்றவையின் வேற்பாடு தெரியுமா?'

'देवयानमार्गः, पितृयाणमार्गः इत्येतयोः विशेषः ज्ञायते?'

ச. 'मेइल्लகம் போய்ச் சேர்ந்த பாணிகள யா ற் தெரியுமா?'

'मर्त्यलोकं प्राप्य च यत्प्राणिनां न ज्ञायते?'

இ. 'இங்கேவது ஆஹதியில மனிதனுகப் பிறப்பது தெரியுமா?'

'अत्र किंचित् अहुत्यां मनुष्याणां जन्म भवति?' इति न ज्ञायते।

इङ्कनम கேட்டதும் சவோதகேது மிகக் ஆயாசமுற்று தமப் பனு ிருக்குபிடம ஓடிவதது கனக்கு நோகத மாகபகைத்தச् சொலவி வருத்கப்பட, तमपनुराण कळतम उत्कालकरुम 'குமா ரே ன்!' எனக்கத் தெரிஙிருந்தால் சொல்லாமலிருப்பே ன்' என்று

इति श्रुत्वा श्वेतकेतुः अतिदुःखितः सन् तमपनुमुपससाद। स च तमपनुः तस्य क्लेशं दूरीकृत्य 'कुमार! यदि मे नोक्तं तत् त्वया न ज्ञातं तर्हि कथं मया नोक्तम्?' इत्याह।

शोल्वि, ताथ्येम् अतहै आशिनिट्पऱ्कुथवर वन्ध सेँन्धार् प्‌वा‌ह्‌रण्‌णुमप् वाणा अळिशु॒नृथ्‍म् वेव्‍वुएकाव्‍து कोळ॑थ्‌णुपि विट मुयण्‌ற् आथु वीलकै, अवशितयैपिन् अनुळैपैच् शोल्वि, राजकुल्‌थिल् माक्‌कि॒रम् इरुन्थ अवशितयैपपै अवऱुकथ् उपथ॑थाण्.

इक्‍‌धि अङ्गङ्‌कளாவன்—स्वாக्‍क‌म्, मेघम्, प‌ரुथீ, पुऱ‌षन‌, सथी॒ எண்றவை சா஥‌த‌யோடு புண‌ணப காம‌ம् செய‌த‌வ‌ண மாண ப‌டைந‌த‌தும् உட‌லினின‌று கிள‌ம்ப‌ிய பூக‌ள‌ச‌ஷ்ட‌மப மூத‌வில‌ स्वाक्कम् என‌கிற அ‌க‌ண‌ியில‌ ஹோம‌म् செய‌யப‌படுகிறது. அ‌ங்கு வெகு போக‌य‌माण् शरीर्‌म् எடு‌த‌து இரு‌ன‌கु पिऱ‌कु अव‌ण् पूस‌मेष्ट‌मम् मेध‌क‌िलो சோக‌க‌ப‌டுகிறது. पिऱ‌कु पू‌मि‌यो ப‌ல தா‌ண‌ियप् मुख‌लाஆह‌ர‌த‌திலு‌ட‌புகு‌ன‌று கிற‌கிறது. पिऱ‌कु पुर‌ष‌னின‌ உட‌லிற् சோ‌ந‌து सथी॒ य‌ன‌ணப‌पु‌म् इக‌தா‌வ‌து அ‌क‌ण‌ियில‌ ஹோம‌म् செய‌யப பெற‌றु पुर‌ष व‌टि‌वम् கொள‌கிறது. அ‌ங்கே ப‌த‌து அ‌ல‌ல‌து எற‌க‌கு‌றைய சில மா‌த‌ர‌கள் த‌ங‌कிற‌कु आ‌युळ व‌ரைகு‌मि‌ரு‌ந‌து ம‌று‌ப‌டி ம‌றித‌து முன் போல‌ போ‌ய வ‌ழு‌கிறது

इङ्‌ङ‌न‌म स‌ट‌ण‌றிக थ‌म् आ‌त‌मा‌विन‌ उ‌ள नील‌यै (आ‌त‌मा‌व‌थै उ‌ट‌ल पुल‌ण‌क‌ळ‌ல‌லாவ‌று‌ணு‌म् व‌रु‌ण थे‌ण‌ற‌வ‌று‌क्) அ‌றிந‌த‌வ‌ரு‌म‌, म‌ற‌றु‌म व‌कु स‌ர‌त‌த‌யु‌ட‌ண व‌ण‌ந‌த‌ர‌ङ‌க‌ளிலே पा‌म‌म‌த‌தै यु‌प‌ली‌ப‌व‌ரு‌म् आ‌ச‌சி‌ரா‌தி मा‌क‌क‌த்‌தா‌लே पा‌म‌म‌த‌தப பெறு‌கிறா‌க‌ள். இத்‌த மா‌க‌क‌म् தே‌வ‌या‌ந மா‌க‌क‌म्

இத‌வின‌ திற்‌றில‌ ஒ‌ன‌று சே‌ர்ந‌து ப‌ல‌वि‌த य‌ज‌ந‌க‌ளோடு‌म‌, கு‌ள‌ம वெ‌ட்டு‌வ‌து, आ‌ल‌य‌म क‌ட்டு‌வ‌து மு‌க‌லா‌ன‌வ‌ற‌றை‌யு‌ட‌, था‌म‌ங‌க‌ளோ‌யु‌म‌ प‌ला‌ங‌கேக கோ‌ளிச् செ‌ய‌ப‌வ‌ர் पिऱ‌ண‌या‌ண मா‌क‌क‌म वा‌யிலாக‌ स्वा‌क‌क‌म् செ‌ன‌று அ‌ங்‌கு‌ளा‌ரு‌க்‌கुप போ‌க‌य‌मा‌க‌ச् சுந‌தி‌ரேப போ‌ண‌ற சீ‌ரா‌म‌ पெ‌றுவா அ‌म‌ मா‌क्क‌मा‌வ‌து—புகை, இரு‌வ‌, க‌ரு‌ष‌ण‌प‌ष‌टि‌, த‌ண்‌ணீ‌யப‌टि‌, पिऱ‌ண‌या‌க‌क‌म‌, आ‌का‌श‌म‌, सु‌त‌ர‌णि எ‌ன‌ற மூ‌றை‌யில‌ மை‌ந‌க‌து

इ‌ரு‌ம‌பின‌ पिऱ‌कु व‌रु‌म मா‌क‌क‌मा‌வ‌து :—आ‌का‌श‌म‌, वा‌यु‌, पुक‌थै, मेघ‌म‌, म‌ळ‌थि‌कள் எ‌ன‌வா‌ம‌. ओ‌ष‌धि‌क‌ளிலிரு‌ந‌து ச‌ரி‌யா‌ன‌ப‌டि पुर‌ष‌னிட‌म‌ போ‌ய்ச् சே‌ரு‌வ‌து வெ‌கு‌वा‌க‌த் தா‌ம‌தி‌கு‌த‌म‌. पिऱ‌कु अव‌ण‌ण‌து முன் கா‌म‌தி‌ற‌कु‌தி‌க்‌कப‌டि உ‌চ்ச நீ‌ச ஜ‌ண‌ம‌க‌ள் எ‌ன‌ப‌டு‌கின‌ற‌ன‌,

उपनिषत्सारम्

किञ्चिद्ज्ञानमार्गकङ्क्षोऽल सम्बन्धं पेरुमेऽटिक्कटिप्पறபதும் பிறப்பதுமாய சு, கொசு, புழு, பூச்சிகளேப போலாம்பாணிகளுடணி இவற்றிறத பே உலகத்திற்குச் செலவதெனபதுஇல்லை,

பஞ்சாஹ்ரோ பாத்திகளாவா, பொன வெள்ளி இருட்கிறவனும்,கள குடிபவனுட, குருகாகமனம் செய்பவனுட, பாமமஹிகையசெய்பவனுட, இங்கலவரில் ஒருவரோடு லைहவாளம செய்பவனும்பஞ்சாக்கிவளையில் இழிந்தவனுகு மஹா பாத்க்கோடு சோததாளேறபடும் பாவம கிடையாது. (இது இவ் விதையகுளள தொரு சிறப்பு.)

11-24. वैश्वानरविद्याम

11-24. இந்திரத்யும்னா, ஜகாபுடிலா (புடில்) என்ற, அதயபஷம அனுஷ்டானமுடம கோம்பின மஹாசிகள், ‘नमोऽङ्गमाय’ ‘பாமமமேன’ எனச்சேர்ந்து ஆராயலாயினா கடையியாக, ‘அருணிரண புகலவானஉத்தாலகார் இது விஷயத்திலே கல்லறிவுளளவா அவரிடம சென்று தெளிவோம்’, எனறு அவரை யண்ணினரா. அவரும், ‘இவர்களின்கேள்விகளுக்கு பான மதுமொழி கூற வியலலன. ஆக யொருவரையே சுறிக்க வேணும்’ எனறு தீர்மானிததவ, ‘இது விஷயத்திலே நன்கு தெரிந்தவா கேகய தேசத்தசசன் அசுவபதி. அவனிடம்செல்வோம்’ எனறா அறுவரும் அககே செொணறா. அவ வாசஇவாகளத் தனித தனியே செவவனே லைகரிதது, காலயில எழுந்தவுடன இவாகளிடம சென்று, ‘எனது தேசத்திலே கிருடன,கருபணன், சுடியன், அலிதாக்கியலலாதவன், ஜனகமிராதவன்,பர தாரகினிடம் செலபவன்; பாபருஷ சமபனதுளள ஸ்திரீ எனஇபபடுபவ கிடையாதா. ஆக இவகுளள தனம சுகமானது. இப்போது யாகம் செய்யப் போகிறேன். அதிலே ருக்விக்குளுக்கு அளிபபது போல் சகளுக்கும் தாவ்யம அளிக்கிறேன். இருக்கவேணடு மென்றுன இவாகளும், ‘எவாகளுகத் எது வேணடுமோஅதகான் அவர்களுகு தனம். காஙகள, வைசவானரகமாவைக் கறசவதவாகள. எங்களுகு அதை யளிக்க வேணடுமெனறனா. ஆகில்காணத் தினம காலயில அங்ணம ஆகக்கடவனென்றுன ராஜாவி,அவர்கள ப்ராமணரான படியாலே அவாகளிடமிருந்து சசருஷையைபபெற்றியாமலே உபதேசிக்கத் தொடங்கினுன.

षड्विंशं ब्राह्मम इरुपपतिथ् तेरितु अवावा उपासिक्कुम वण्ण मरिचु तत् तुवतैप पिरकु उपदेशिप्पतु नलिमेन कीनतु तनिक तनीयै ओव्वोओरुवरैयुम, अवावा वैश्वानराथोमो पासनम एनवण्णम सेयकिन्रणा एनपतिथ् तेरिविक्कस सोन्नुणा.

जीवात्मा इरुपपतिथ् तेरितु अवावा उपासिक्कुम वण्ण मरिचु तत् तुवतैप पिरकु उपदेशिप्पतु नलिमेन कीनतु तनिक तनीयै ओव्वोओरुवरैयुम, अवावा वैश्वानराथोमो पासनम एनवण्णम सेयकिन्रणा एनपतिथ् तेरिविक्कस सोन्नुणा.

ईशक कुम्मत्त आहरु पेरुम मुरैयै, तयिलोकम, ओचितपन, वायु, ईकाचम, जलम, पिरुकिवि एन पवरेल ओव्वोओन्रै वैश्वानराथमावाक उपानिपपत्ताक् सोन्नुन्कल आसुनम, ‘इवै येल्लाम वैश्वानराथमाश्रण अवयवनकल इवै अतैवाक, तिल, कण, पोणन्, उटल, नीरपपै, पातिकल एन्र अवप वन्कलाप उनमैपिल इवै वैश्वानराथशकलाक इरुप्पातेल उपानिपपवरुकुप पलवितमान इम्मैप पलनेकल कारणकिन्रण. नीतिक्तु इतन्रपै उनमैयाकप पेरिनिल उपा लिपवणिन तिल मुकलिय अंककल अझियुम्पटियाम. इवरे येल्लाम कीசசोन्न अंकयकलाक अन्तन पेपर्तुणा अरिन्तु एललाम नेण्ट्रु पोकाक्तु तिकवन्कुप वैश्वानराथपानुणम सेयप्येवण्टुम. पलन अन्त पापरममामित्र पोरमाणनोमी याम. इन्कण मोल्लो पोरममक्तित्रिटै अवयवनकत्तन् उतलिन् अवयवनकलोरेट्टु अन्त पोरममत्तै इतनेल वैत्तुत तण उतलि उल्लल पाक्कलो अकिनोहार्तिरात्तिन् करुचि वयित्रिलिरुक्कुम वैश्वानरकिनिल (पोरणकि होराथतैक्) तणकलु मुकलक्किटैक्कु मन्नतत्तैक्कोण्टु इकन्तु पोरण हर्तकलो अवुरप्त्रकलु मुरैपपटि सेय्ताल पञ्च पोरणण कुलुम, अवर्रिण वायिलोक इतन्रियङ्कलुम, अवरे कियमिक्कुम ओதவाक्कलुम, अवाक्कलुच् சாந்த உல்கुम् तिरुपति पेरुम. इन्कु उपानिपपवनुकुप पेरुना तीபில अकபபட்ட पञ्चपोल् पोरन्कलोलेलम् லோகுபோம். पञ्चपुटन् तणक्कुम् पोरणकल् तौरैप अन्तटिरुक्कित्र वकैयिलो इவகனோहार்தாததை யன்ரோ உலகம் ஓச்சித்திருக்கிறது’ என்றுேபசிக்கொண.

ईशक कुम्मत्त आहरु पेरुम मुरैयै, तयिलोकम, ओचितपन, वायु, ईकाचम, जलम, पिरुकिवि एन पवरेल ओव्वोओन्रै वैश्वानराथमावाक उपानिपपत्ताक् सोन्नुन्कल आसुनम, ‘इवै येल्लाम वैश्वानराथमाश्रण अवयवनकल इवै अतैवाक, तिल, कण, पोणन्, उटल, नीरपपै, पातिकल एन्र अवप वन्कलाप उनमैपिल इवै वैश्वानराथशकलाक इरुप्पातेल उपानिपपवरुकुप पलवितमान इम्मैप पलनेकल कारणकिन्रण.

6. सथवितयै. अरुण महर्षियिना पोण सवेतकेतु एनपवन् इरुकिराण् अवन तनकै अवन्क कुपपिट्टु, ‘इ सवेतकेतु! पोरमचोारम पेरुक कोல्ल. रम कुलत्तिलो अन्तप्पण् य सेय्यालोम इन्कण् वात्य पोरम्मणनु यिरुप्पु

7. सथवितयै. अरुण महर्षियिना पोण सवेतकेतु एनपवन् इरुकिराण् अवन तनकै अवन्क कुपपिट्टु, ‘इ सवेतकेतु! पोरमचोारम पेरुक कोல्ल.

तिल्क्ष्यो येन्रूा. पन्निरङ्गटु वयताण उणास्कि एनप्पट्टतु. वेऴियो योपाय कुरुङ्गुल वासम सेय्तु एललो ओवतवङ्गुम लाङ्कोपान्कमாகச் செவவேன் கறறு, இனி கறக ஓவணடிய கொணறிலேல் பென்ற இருமாபுடன் இருபக்கிருணை காட் உபகரனதிமே இரும்பித தணणிலம வந்து புதககான் அவ உப்பு பார்த்திர் கதைப்பாருலவா, ‘என்ன கேவககேல்வே! இனி அம்பில்வண்டிப கொணறிலேல் பென சிந்தவன போலே காண கிறிய, ஏதக கேட்டுச் சிந்தன செயது இப்பானிததால் உலகில் எல்லோமே கேட்டுச் சிந்தது இப்பானிகப பெற்றதோமோ, ஸ்ரावத்தையுப் இப்பிகத்ரு மகசு உபதிக்கும்படி ஆசாரயனிடம் கேட்டோமோ?’ என்று வினவினரு சமாரான ஆலோசிததான், இதனன் இப்புடி பும ஒரு வசது இருக்கலாமோ? அது ஒன்றை யபிசுதால் உலகெல்லாம் அறிதக-ெொகிறீரே இங்கன் மோனறுணடாகிலன்றோ, நாம இக்கணே கேட்டபி வதிருந்து கொள்ளாதகொரு குறறுமமாம் என்ற வாறு ஓகவேவா அங்கன மாவதெனறுணடோ’ எனறுன தர்க்க யும அகறத என்னத் தடை? உலகிற பாவ். ஒரு மணக்கடிசையப பார்த்திருக்கிறீர்களா அதனருகததுணடும் குடம், மடக்கு முதலான வை பெல்லாம் பாத்தவை பாய்கிறீரண. ஒரு பொன்நுருவைக் காணடவல அகலுல செயதவை பெல்லாம் காணடையாகிறணறன ஒரு இருமபைக் காணடு விட்டால் அதனுலாய கருவிகளுணகதும் காணப் பெற்றன வர்கின்றன என? ஒன்றே பல உருவங்களப் பெற்று அவுருவங்களுககத் தக்கப் பெயரும் பெற்கின்றதால. ஆகக் காரணம வேறு, அதினருகத வரும் காரியஙகள வேறன்ற கொள்கை இஙனம உணமை யாகாது ஆக உலகெல்லாம் ஒரு வஸ்துவினிட மிருந்து பிறக்ககில அதை யற்றால் இதெல்லாம் அறிதகதாகக் காட்டில்லே பெனறர்ரா. சமாரான விததுக கொண்டான். சமயிடக திலே அளவில்லாக் கருவேண பொருந்திய நம் ஆசாரயன இக்கணே யென கட்கு உபதேசிக்கவே யில்லை? நாம கேட்காவிட்டாலும் இருபையில் கற்பிப்பவர்களோ அவரா இது ஒருகால அவரும் அறியாத் தெரனு யிருக்கலாம் என ஓவிதறுத தகதையினிடம் விணணப பித்து இவரிடமே இதைக் கறக விரும்பி ப்பார்த்தித்தனன். தர்க்கயும் இவ்வாறு உபதேசித்தனர்.

பலவகை வசதகள் பிறைந்துளள இவுலகெல்லாம் ஸ்ருஷ்டிக்கு முன்பு ஒரே வசதுவாப் ஸ்ருஷ்டி காததாவாகக் கூட இருந்த

टावतु वस्ते इऩ்றि इऩकत्तु इऩक प्पபன்சே காாணகா மாய இருகக கென்றுோேம, இத஼ ஒரு விதமாகவு மிலாாமேல இருகக எऩ்றும், தரவயம முன ஜீலாாமேல பின உணடாகிறதென்று மிலா சொல்லுவாா. இதகத காகக வரதம வெறுககத் தக்கதாம. உலகில ஒன்று ஒன்றுக மாறுவதைப பாததிருக்கிறோமே யல்லது ஒரு விதமாகவு மாறற புபயரக காவபததிக கண்டடில்லே மணகட்டி முனே கடமாக பிறாமல மணிக விருகது, பிறக குடமாயிறெனரல இசைய விவரலுப மண வேறு, குடம வேறு. மண ணுக்க கடட முன இராமல கடமெனப துணடாகிறதெனருல அனபவதகிறதும யுகஙகிறு மீத பொருநகாது. வீண கறபண யதிக மா கும ஆக ஸருஷ्टिककु முன இருகததொன்றேற பலவாக வாயிற தென்று கொளக ஆகக காயமும உணடாவதறக முன னும ஒருவித மாக இருககதென றும, அதனல ஸததु எனப்படுமென றும கொளக இத஼ே விவரிகிறோம. அவஸஸது, நான வெகுவாக ஆகக கடவேன என று ஸஙகறபம செயதுகொண்டு தேஜஸை ஸருஷ्टिததது. தேஜஸோ இருகது ஜலததை ஸருஷ्टिதத த. ஜலமாயிருகது பருகி விடை ஸருஷ्टिதததி இருகப பூதஙகளும் உலகல பிறாணிகள என று மிலா பூதககளாயின. அந்த பாறணிகள அணடஜம, ஜீவஜம, உதபிஜ ஜம என று றைகயாம அவையாவான— மூடடையினஂறு ண டாவது, மாடு மணிததைபபோல பாறணியினடமிருகதே பிறப்பது, பூமியைப பிளக்கும மாட, செடி இவறறைப போல உண்டாவதென றவை இயமன றும வருகபிலே ஸவேதஜமும (விபாவயி இருகதுண டாம இரகதுவும) சேரும். ஆக நானாகக குறுவோம மூனறென றது. இவை யுணடாம வகையாவது—மூன சொலலபபடட மூன று மஹா பூதககளிவ ம ஜீவதமாவோடஸது பாவேசிதத நாமருபககசு செயயகடவேண உருவணடா ககப பெறரும தனிக தனியே வைக க கடவேன என று ஸஙகறபிதது, அதறகாக மூன று மஹா பூதககளுயம ஒருவிருககாணம செயதல ஸஙகறபிதத படியே யாயிறறு. தனிருக காணமாவது ஒவ்வொன றையும மூன றும் கலக தக்குககை ஆகவே இபபோது நமககுக காணனபடும நீர, நிலம முதலியன சுததமான நீரிலம முதலியன வாகா. இபபோதுளள நீரல சுததக நீராபாகம பாதி, மறற பாதி மறற பூதககள. இபபடி கிலத தேஜஸிலும் காறக. இததய பஞகசு பூதககள என று எநததசு சொல்லும்போது பஞசிகாறணமென றும் சொலவதுணடு.]

इपपडि अங्कதத் பூதம பாடி மற்றவை பாதியாகச் சேர்தது வரு வாக்கி அவற்றிலிருந்த (சீராம) உடலே ஸருஷ்டி-து ஜீவாதமாவுடன உட்புகுந்து ஒவ்வொரு வஸதுவாகவும் பாபப்யமம கிறகிறது.

திருருட்கி காரண செய்யப்பெற்ற வஸதுக்களே நமக்கிடே காரணப்படும்வைப்பல்லாம் என்பதைப் பல உதாரண்களிலிருந்து காணலாம். ஓஜஸ்ஸீரது இபற்கை கிறம சிவப்பு, ஜலத்திற்கு வெண்மை, பரிதிக்குத கருமை. இங்நனமிருக்க தெருப்பு முதலான வற்றில் ஒண்று கிறநங்களூம் பாரக்கிறோம். இதா த்குவருக்காரணப படி எல்லாம் கோரநதால் எபபடடதெனக. பிறவும காரணக

இங்நனம ஒண்று மஹரா பூதகளினின்று பிறகுத உடல வளர்க்குளுக்கு உபயோகிக்கும அன்நனம ஒண்று பரிணமக்களூப பெறுகிறது. அஸ்ராபாகம மலமாய் விடுகிறது. ஸ்ராமசம மாமஸ மாம மிகவும் ஸ்ராமான நுண்ணிய பாகம மனசைப் போஷிக்கும அருகதிய ஜலமூம் நீர், இரத்தம், ப்ராணணைப் போஷிக்கும்நது என மூன்று மூன்றாக உபயோகமாய் உள்ளமையை ஏஎபபடி, அகம்கு ஓவ்ணம ஸைகோஹும், வாக்கை வளாக்கும பாகமென மாறுகிறது. தயிரைக கடைநதால் வெண்ணெய வெளிக்களம்புமாப் போலே உடகொள ஒரு ம ஆகாரத்திலிருநது மனது, ப்ராணண, வாக்கு இவை களுக்கு வேணும சமஸ்காரமசம வயிற்றிலுள்ள அகநில பக்கம செய்யப் பெறபபடும்.

அப்பா ! நீ பகினேந்து நாள சாப்பிடாமலிரு. கீரை நன்கு அருந்தி வா. ப்ராணணுக்கு அழிவு வாராது என்றான். அங்நனமே செவுதகேது கண்டு கொண்டான். பிறகுத் கடையினிடம வநது, என்ந சொல்வது என்றுன கீ ஓதின வேதக்களே சொல் என்றான். ஏஎரிஙத தண்ணில ஒரு சிறுதுளி மாதிரிம கிண்றிருநதால் அது ஒண்றும லிக்க மாட்டாது. அதே உண்ணகத புல்லும சிறு சுள்ளிகளூம் சோத்து ஊதி ஜவலிபபிக் கபபடடால் எதையும் எரிக்ககூடும். அங்நனமே உண்ணும இருகக தோல உனது பகின்று அமசங்களில இபோது பகினேந்து அமசங் கள் ஓராயின. இபோது உண்டு வநதாயினல் எல்லா அமசங்களூம செநும. உடனே நீ எதையும் சொல்லககூட மென்றான். அவ்வண்ணமே உணடு சொல்லத இறம பெற்றுனன். இபபடி மனதிற்கு

सांन्तोद्क्योपनिषत्‌ु. 6

अन्नथिन् आर्णिय अामचुङ्कळाल् पुष्टिे एऱपळकि॒र तेक्न॒रु मूल्लोणवऱै विळक्किणार इवळावाल् उळ्कुकेल्लोम् कार्ण मामोरु वस्‌थ उळळो पुगुनथु नियमिक्कुम चक्‌तियोळु इप्पोाथु उरैकप्पट्टतु. अवऩुम् तெளिगதா

मऱपटियम् पिळ्ळक्कु उपपत्तियिक्कथ तொடங்கினார्. नित्तैयिल् आतमाविन् किङ्कैयचु सोल्लुकिऱेना என् वாமபிதது, प्पृथिवि जलङ्किलुम, जल्म तेजवलियुम तेजस्सार सत्‌थु எனனப படुम पसोदवतैयिलुम लयिप्पतै नित्तै, मारणम इरणटैयुम् मெடுக்கथु ओरु वிதமாக் निऱुपित्तु मेल्ले सोल्लुकिऱोம். तेनீक्क‌ल पलवगै मारङ्कळिरुन्‌थु रसमाणतैग् கொள்ஶुम् கொள்ஶமாக् எடுத்து ஒன்று शोक्कि‌றन. अहङ्ङनप शोकत्त रसम, ‘नारन इङ्क मात्तिनि‌றु वगैதேன. नारन इङ्क मात्तियतावेன’ எனக் தனித தनीयே தெரிஞु கொள्ळ मुडियुमो? अवङ्ङनमे लत्तु எனப पडुम पारमात्तमाविनिटम् ऒன்றின् आत्तियाक्क‌ल् தங்கேள्त் தாக்க‌ल् தெரிஞु கொள्ळ मरट्टार् मारी कालत्तिल् இழக்கुम् மேற்குமாகப பल आरुळगळ् अशिक् कटलिल् वीळ्किन्‌றன. इनवै कटलिनि‌றே मेक्कळालूट् கொள்ளப்படुप् पોય् मरुपटि. वन्तवै आङ्किलुम् अवऱै‌றक् अथु तेरियातु अङ्ङनमाक्क‌ पिरिय मार्त्तै ஓரி டக்கிளோ கச்சியाल् वेटटिनल पाला पெருகकि‌றது. इप्पटि जीविक्‌ तिरुक्कुम् मार्त्तिले ओरु किङ्कैय जीवना विट्टाल् अथु उलान्‌थु विटुकी‌றது, पिरतु मऱले रन்றை विटुकी‌றது, अथुवुम् कायन्‌थु पोकी‌றது. इप्पटिये मोत्तुम्‌मविड मोत्तुम्‌म उलान्‌थु पोय् विटुकी‌றது. இதுள-தேவுதைக் காட்டிலும் जीவन् वேறு अव‌ नल विट्टप्पट्टाल् इथु मरिञ्‌थु विल्म, जीवन्मरिपत्तिल्ले येन्‌றாம् अरुकिरुक्कुमत आळम् पळत्तैक्क् கொண்டுவாள். विण्‌टु पार्. எதக்‌ள்நோ விதைகளிரुक्कि‌றன. अवऱैळोण्‌றை विण्‌टु पार्. ऒன்றिम् தெரிப்பில்லे. वெथु नूट्टप्‌मा यिरुक्कि‌றது. आङ्किलुम् इन्‌थ नूटप्पत्तिलिरुन्‌थे इवळावु पेरिय आलम् मாம கிளம்பி यिरुक्कि‌றது. इवळवलैयुम् उण्टपणणुम् चक्‌तिगळ् अव्वितैयि ஞுளேள் பொதித்து கிடக்கின்றன. इप्पटिये मारम् नाम सोल्ल‌ சத்து என்ற பரதவதैयुम् மென்று கொள்வாயாக. உப்புக்க் கட‌டி யொன்றை ஒரு பாதகிரத்தில் நீரில், படுக்கुम् மோथु, पो‌ட்டविडु. காட்டியिल् எழுந்தவுடன् எடுத்து வந்து अथु नीरेल् இருக்கிறதா पार्. கையால् தடவிப் பார்த்தாலும் இல்லे. ஆகிள் அதத்‌தி ஓத்‌த (இळ)க

२१ उपनिषत्सारम्

तीर्त्वे कञ्चिदुढकोडपि सन्प्राप्तुं शक्नोतीत्युपक्रमते, ‘इदानीं तावत्प्रथममेवाहंकार-कारणं वक्ष्यामि । इदानीं तावत्कारणेऽपि पञ्चत्वेनोक्तम्, तत्राहंकारं तावत्प्रथमं निरूपयामः । एकस्त्रिविधः । एकैकं त्रिविधम् । तत्रैकविधोऽहंकारः सात्त्विक इत्युच्यते । तत्रैवं सति तत्रैव स्थित्वा तत्रैव तिष्ठामः । अवस्थितेरुपरि तिष्ठति । एकस्मादेकं कृत्वा तद्विभज्य तत्रैव तिष्ठामः । तत्रैकस्मिन्कार्यकारणयोः परस्परं कश्चिद्विरोधः । अवश्यं विरोधेनैव वयं कार्यकारणभावं बुबुधिषामहे । तत्रैकस्मिन्नेव कार्यकारणभावं नियन्तुं तत्रैव तिष्ठामः । इदं वाक्यं तावत्प्रथममेवाहंकारस्य मूलमेव । तन्नाम यत्तत्कथमिय-मुढत्वम् । अथर्ववान् ‘इदं समस्तं विश्वं दृष्ट्वा च पोहयिषन्, उदनेनाहमेनिदमशोभन-रूपेण तिरोहितम्’ इत्यादिकं श्रुत्वाकर्ण्य, ‘अहं याथात्म्यतो न जानामि, याथात्म्यतोऽहं न जानामि’ इति श्रुत्वा च, ‘कथमिव तत्त्वं बुबोधिषामः ?’ अव न तु वाक्कु मनसि च, मनस्तु प्राण इव, अथ तेजस इव, अथ चाहंकारवद्वान् पृथग्भूतेनापि भेदेन दृष्ट्वा तिरोहित एवाव न कस्यचिद्वश्यं भवतीत्युपदिशति । इदानीमपि तिरोहित एव । इवल्लोकेऽपि तस्य हस्ते लव लवति परिगृह्यत इत्युच्यते । अवनुन्नमात्र एव तिरोहित एव । इवंलोकेऽपि तस्य हस्ते लव लवति परिगृह्यत इत्युच्यते । अवनुन्नमात्र एव तिरोभूयते । अवनुन्नमात्र एव तिरोहित एव । इवल्लोकेऽपि तस्य हस्ते लव लवति परिगृह्यत इत्युच्यते । अवनुन्नमात्र एव तिरोभूयते । अवनुन्नमात्र एव तिरोहित एव । इवल्लोकेऽपि तस्य हस्ते लव लवति परिगृह्यत इत्युच्यते । अवनुन्नमात्र एव तिरोभूयते । अवनुन्नमात्र एव तिरोहित एव । इवल्लोकेऽपि तस्य हस्ते लव लवति परिगृह्यत इत्युच्यते । अवनुन्नमात्र एव तिरोभूयते । अवनुन्नमात्र एव तिरोहित एव ।

७. पूमवितयै । उपदेशदतिरुलवेव णुमे என்றிவளவே ஸகத்குமாரரை காரகமஹர்ஷி சோகம தாக்காமே தெணடநிட்டு ப்ராதகிததார் । இதக காரத மஹர்ஷிபோ எல்லாம் தெரிநதவரா, ஆகவே ஸகத்குமாரா, ‘உமகதத் கெரிந்தவை யாவை, அவுறைச்

साङ्ख्यायनोपनिषत्. 7.

चोल्लियम; पिरकु वेण्डियपतैक् तेरिन्तु कोளाल्लाम् என்றார். अवर् तमक्कुळाल् वित्तैयक्का पेल्लाम् अडक्कडुक्कारक् कूறீ, 'एल्ला चप्पङ्कळुयुम् कऱप्पिरुक्किरोन्. आङ्मा इन्ना तेन् तुरीया त्.अर्.अक्कै तेरिन्ताल्तान् शोकम् तिरुमन् तङ्कैप् पोन்றवार् चोल्लकै कேட்டिरुक्कிறन्. आग् आगमोब्.च.चम् चेयव् वेण्डुम् என்ற तम् करुत्तिवुळ्ळतै शिल्लकिन்றन्. अतु कேட்டु सक्कुप्पारयुम्, नीर् ओரியुळ्ळ चप्पङ्कळै पाम्ममाक् वैத்தुपासनम् चेय्ताल् अनत् चप्पङ्कळ् विळङ्कुमिटा मेल्लाम् पयम्.षटमाक् लஞ்சரித्तु आनन्तिकळालொपென்றन्. इதற்கு மேல் என்கनु मुण्टा என்றु मேன् मेल् नार्का केट्का मेन् मेल् ओவ् वोन்றैक्कुऱि प्.राम्ममाक् उपासनम् चेयल्लोเมน்றार्. इப् पडियवा नामम (चप्पर्.चि), वाक्कु, मनतु, संकल्पपम्, चित्तम्, तयानम, विज्ञानम, पलम् अनानम, तण्णीर्, तेजस्सீ, ऊகா யம், क्षेमु, आशை எனப் பகினுங்கை அடைவாகச் சொன்ன பிற कुम् अकऱकु मोलान्तென்று अवா கேடக, प्.राणणே மேலான தாக उपतேசிக्कிறார்.

इங्कே प्.राणणन् எனப்படுவதே जीवात्मा वென்று अवर् तेरिन्तु कोளुन्तु माडि अतै मेलே विवरிக्कிறार्. अतार्वது—उल्कल् कोटुकिऱवन्, वान्कुकिऱवन्, तङ्कै, तாப், உடல் பிறக்கான्, உடல்பிற்கால், ஆசாயன் என்றும் போலுள் ளவ சொல்லொரும् प्.राणण எனனप्पடுகிறवा. உடலில் இதுள்ள வரையில் யாராவது நிகழாகாமாப் பேசினுக्कூட இவன் पितृहत्क्षि पण्णुकिऱवन्, मातृहत्कि पण्णुकिऱवन् என்றवारु உலகம் நிங்காத கிவண உடலே விட்டு நீங்கினால் பிறகु अन्त् उटलै எவ् वளवु पुण्टि तेरुप्पिल् எழிந்தால் கூட ஹக்தியைப் பண்ணுகிற தாகச் சொல்லுகிறதில்லே என்றார். पिरतु, इत प्.राणणே उपिபवन तण्णै அதிவாதியாக, அதறவது யாந்த புருஷார்த் தமாய்ப் போக்கப்போன வளதुवै उपாசிப்பவர்களச் சொல்லிக் கொள்வான். अनङ्नम् चोल्लिक् कोளल्लाम्. आरुळुम् इत प्.राणणैक् कொண्टु அதிவாதியாவதை விட ஸைதப् படும் போமத்கை (पामாத்.म.म.लवैक्) கொண्टु அதிவாதியாவது காண் கिङ्त्तु. அப்படி யதிவாதியாவதற்கு அதன் உபாஸणम्, அதற்காக மனனम्, அதில் ஸ்ரத்தை, அகிலேயே நிலே யான பற்றுதல், அதற்குத் தருநத செய்கை; இத உண்டாம்

(4)

पडि अन्त लैत्यमान व्स्तु वै शेषवृत्तमोऽपि व तर्हि अ ति णु म् वेरु ऩ् रृ केट्क वुम् करुक वुम् वेणट र् कपडि पेरुम् सौ ऽक माय पूम अ णनप् पडु व त न व री व तु अवशि यम्

पडि अन्त लैत्यमान व्स्तु वै शेषवृत्तमोऽपि व तर्हि अ ति णु म् वेरु ऩ् रृ केट्क वुम् करुक वुम् वेणट र् कपडि पेरुम् सौ ऽक माय पूम अ णनप् पडु व त न व री व तु अवशि यम्

इक रकु मेऱ पा ट्ट तों ऩ् रृ किट याथु. इ त िवो ज िलो म् मे लु म् एल ला त् थिक् कु क णि लु मिरुप् प तु. ‘इ थे र ण्’ ऎण् णु किण णक् क व ण् म॑. ऎ णणि लु इ त ऎट र् क यम् आग माथ. इ कि रु न् त॑ मून् पार ण्ण व ऱ यिला क् च सो ण् ऩ् व युम् म ऱ मेल् ला मून् टा किङ् र ण. इ व् वाथ् मो पा सन म् प ऱ व न् का मङ् क णि लिरुन् तु विटु प ट्ट ऎङ् कुम्

इक रकु मेऱ पा ट्ट तों ऩ् रृ किट याथु. इ त िवो ज िलो म् मे लु म् एल ला त् थिक् कु क णि लु मिरुप् प तु. ‘इ थे र ण्’ ऎण् णु किण णक् क व ण् म॑. ऎ णणि लु इ त ऎट र् क यम् आग माथ. इ कि रु न् त॑ मून् पार ण्ण व ऱ यिला क् च सो ण् ऩ् व युम् म ऱ मेल् ला मून् टा किङ् र ण. इ व् वाथ् मो पा सन म् प ऱ व न् का मङ् क णि लिरुन् तु विटु प ट्ट ऎङ् कुम्

इ ष्ट प् पडि ऎ ञ् च रिक् कुम् च क ति प ऱ गि रु ण. इ व णु क कु माण म्, रोग म्, तुक् क म ण प व इ क ट याथ. एल् ला म् इ व णुक् कुप् पोक् क प मेया म इ व न् इ ण त युम ऱ् वान. आयि र् क् क ण क् कान् उ रु वङ् क ण ऎटुत् तु आणा तिप् पान्. इ प् पडि क् क णत प ण्ण प प ऱ म् उ पा सण मान तु मण् तु चुत् त मा ऽल ता णु णट म् मण् तु चुत् क

इ ष्ट प् पडि ऎ ञ् च रिक् कुम् च क ति प ऱ गि रु ण. इ व णु क कु माण म्, रोग म्, तुक् क म ण प व इ क ट याथ. एल् ला म् इ व णुक् कुप् पोक् क प मेया म इ व न् इ ण त युम ऱ् वान. आयि र् क् क ण क् कान् उ रु वङ् क ण ऎटुत् तु आणा तिप् पान्. इ प् पडि क् क णत प ण्ण प प ऱ म् उ पा सण मान तु मण् तु चुत् त मा ऽल ता णु णट म् मण् तु चुत् क

मा व तु चुक् ति मान आ हार णत ण उत् को ण ट ता ण् ऎण् ऱि व् वारु णा मल मणु ऴ ण ळा ऱ त म हाव शिक् क ऱ म म् सा र णत् णिन अक् क रै य काण व थ् थि ऱ् स त् कु मा ऱा. इ व ण स्क न् त च ण् रुमि

मा व तु चुक् ति मान आ हार णत ण उत् को ण ट ता ण् ऎण् ऱि व् वारु णा मल मणु ऴ ण ळा ऱ त म हाव शिक् क ऱ म म् सा र णत् णिन अक् क रै य काण व थ् थि ऱ् स त् कु मा ऱा. इ व ण स्क न् त च ण् रुमि

8. 1-6. त म रा वि त् य ( ऩ र वि द्या). प् रा म पू र् म ण प टु म् इ च् च च री ऱि क् कुम् पु ण ट री ग म् ( का मा पै ऱ) पो ण ऱ चि ऱि य ह ऱु क प त् थि ऱो चि ऱि य वाक णच मिरुक् कि ऱ तु. अ त् ण ण ण ऱि प त य णि न् तु उ पा ऩिक् क व ण ण म्. इ व् व ण ळा वु चि ऱि य आक ण च कि ऱकु मू ल् ऱो

9. 1-6. त म रा वि त् य ( ऩ र वि द्या). प् रा म पू र् म ण प टु म् इ च् च च री ऱि क् कुम् पु ण ट री ग म् ( का मा पै ऱ) पो ण ऱ चि ऱि य ह ऱु क प त् थि ऱो चि ऱि य वाक णच मिरुक् कि ऱ तु. अ त् ण ण ण ऱि प त य णि न् तु उ पा ऩिक् क व ण ण म्. इ व् व ण ळा वु चि ऱि य आक ण च कि ऱकु मू ल् ऱो

ऎण् ण वि ऱुक् क म ण व ण ट म्. व ऱि यि लु ळ ण आक ण च त यप् पोक् ऱो अ क त आक ण च रुम प ऱि ता ऩ त ऱ इ झ मेलु ल कङ् क ण, अक् ण णि, वायु, चा य स क् णि ऱा कि ण ण एल ण ळा म् इ णि ऱुक् कि ऩ् र ण. उ पा स क णु क् कु इ ण ग किट प तु म् किट काग तु म् ऎ णु व म् इ क्

ऎण् ण वि ऱुक् क म ण व ण ट म्. व ऱि यि लु ळ ण आक ण च त यप् पोक् ऱो अ क त आक ण च रुम प ऱि ता ऩ त ऱ इ झ मेलु ल कङ् क ण, अक् ण णि, वायु, चा य स क् णि ऱा कि ण ण एल ण ळा म् इ णि ऱुक् कि ऩ् र ण. उ पा स क णु क् कु इ ण ग किट प तु म् किट काग तु म् ऎ णु व म् इ क्

ण य आक ण रा माक वुट य गा म् आ ऩु ळु म् एल ण ळा म् अ ण ति ऱुन् ता णु म्, इ च् च उत ऩल उत र् च तु म् अ णि ग तु म् पो ऩ ऱि ऱु प य पु ण ट री ग म् पो प किटु म॑. अप् पो त अ क त य ऱा मा क वुट य इ व् वाग ण च

ण य आक ण रा माक वुट य गा म् आ ऩु ळु म् एल ण ळा म् अ ण ति ऱुन् ता णु म्, इ च् च उत ऩल उत र् च तु म् अ णि ग तु म् पो ऩ ऱि ऱु प य पु ण ट री ग म् पो प किटु म॑. अप् पो त अ क त य ऱा मा क वुट य इ व् वाग ण च

मू म अ णि य व ण ट प क यि रु क ऎण् ण अ क त मेलु ण टु ऎण म म्. अ त ऱकु उत ऩल पु म ण म् प तु चि त तु व म॑ण् ऱु अ त ता ण पु म म्. अ कि ऱ ल् ल ऱो एल ण ळा म् कु टि को ण टि रु क्कि ऩ् र ण. इ प् प टिप् प ट्ट आक ण च कि ळ उ ण ळ इ रु प् प ण ऎ व णि ष् का म ङ् क ण ऱ् कल

मू म अ णि य व ण ट प क यि रु क ऎण् ण अ क त मेलु ण टु ऎण म म्. अ त ऱकु उत ऩल पु म ण म् प तु चि त तु व म॑ण् ऱु अ त ता ण पु म म्. अ कि ऱ ल् ल ऱो एल ण ळा म् कु टि को ण टि रु क्कि ऩ् र ण. इ प् प टिप् प ट्ट आक ण च कि ळ उ ण ळ इ रु प् प ण ऎ व णि ष् का म ङ् क ण ऱ् कल

प ण कु णङ् क ण ऱ्. अ व ण ण ऎट् टु. अ क नु ळ अव ण ण उप ऱ ति पा प् माथ

प ण कु णङ् क ण ऱ्. अ व ण ण ऎट् टु. अ क नु ळ अव ण ण उप ऱ ति पा प् माथ

विज्ञः, विम्रुत्यु, विशोकः, विजिघत्सः, अपिपासः, सत्यगामः, सत्यसंकल्पः, उल्किल ओ अारश्चे ऽणटि सिल कार यङ्कोश चेय्तु इष्टटमान पलण पेरुवथु पोरल वेधथिल् ओதப்பட்ட सिल कार्मङ्कळेशु चेयथु पुणयबलङ्कொப் पेरुकीरु कळ्. अवै येल्लाम अழिनथुविडुम आத्मாவெயुम अतन कुणङ्क ினயुम अஷியातु इङ्कणमि चெய்வதால் பரத்தட்டாரुम् इरुक्क मூடியातु. आத्मாவெயुम अतन कुणङ्क ினயுட इपणिङ्क्व ळुक्कु एल्लाप पलणकळ मुणटु मोक्षङ्कम् पेरुकीलि कीणेत्तपटि யிருக்கலாம். தாய், தகை, செகோர்கான், செகோர்தரி, கோழர்கळ्, ஸ்திரிகळ्, ஸ்வகळஸ்துகळ् एल्लாத்துடण इरुक्क वेण्टुम् என்று अवन् संकறपितதுக்கு कोण्डाल् अनङ्कनमே कूट अवन् इरुक्क लाम्. பசமாதமாவि நுடைய கல்பாண குணங்க ிளாம् अறியात्तु ङमக்கुळळ आङ्कति पापत्ताले, ஸூமிகளே ஒவ்வோரிடத்தில் புதையிலுக்கிறது अतन मेलै எபபோதुम् ङடமாடि वङ्कारुम् ஜனங்களுக்கு अनु காணிறதில்லै. அது போல் பாம்மேமே ङमக்குத் தெரியாம इरुक्कிறது. अव्वात्तमा हृदयत्तिल् इरुक्कிறது. அது இருப்பதால் தான् इङ்கக்கु इरுத्तुम् மனப்போக்கा உடலின்று பிறந்த பிறகு பாஞ் சோத்தை அடைத்து சய ரூபத்தைப் பெற்கிறு என்கிறோமே, अनत पाञ्चोति इत्क आङ्माकान्. इது अழिवुम् பயமுமில்லாத பாமம्. इதரु सत्यम् எனப் पोर, சேதககळ्, அசேதஙகळ् एल्लாவற்றையुम् ஆள்கிறதென ஸத்யபத்தின உடபொரुळ्. इது एल्ला உலகङ्क ளुयुम् ஒன்றொடொன்று கலந்தழியாதபடि. आङ்காகङ्कु நிறுத்திக் காக்கிறது. आङ्कவே ஸேனु. इதனिटम् ओरु தோஷமும்ண्टாது. इதை यटைகதவन् காப்பாயுமुम् ஸங்கபடுவான्. கிடைத்த பிறகु इதற்கु அழிவு கிடையாது. ओरु पगलाप உணர்த்தியே போம்.

इதப் पெற பாமमசாயम् वேண्टुम्. பாமम् சாயத்தாலே பாமम् லோகத்திலுளळ, அருமென்றुम्, ண்யम् என்றुम् சொல்லிப் படुम् இரு சமூகங்களும्, ஜாதமதிமा என்ற तटाकत्त ியुम्, ஸோமஸ்வர என்றुम् अलச மாத்தையுனு कटाथु, அபாஜிகै என்றुम् பாமமத்தின ராஜதானியிலே புகுந்து பாபுவித மென்ன றुम् अवन् எழுங்கருளி இருக்கुम् அழகिय ஸதானத िலே சென்று ப்ராம்மா நபவम् पெறुகिरुन हृदयत्तिल् எதழுநோர காடிகள इरुक्कிறण्. अव्वறிற்கुळुम् ஸதாய கிணங்களுக்கुम् ஸம்பந்தமுண्टா லெ,

इन्द्रजयक्‍किळள नூற்றெரு நாடிகளில் கெட்பக்கம் சோனக தொரு நாடியின் வாயிலாகத் தக்ளையைப் பிளानதுகொணடு ஸ-மாய ரச்மி வழியாக ஸர்ப மணடலமே போய மனோவேக வாக வைகுண டம பேய்ச் கோத்தால் மூன்ற சொண்ண பலினெல்லாமூனடு

7-12. இனி இந்தப பாதக தபைக் க அவகமாம பரஜாபதிவ ததையை. ப்ரஜாபதி யன பவர் தநு பிளந்ககாரன தேவாளராளகள் சேசுமப பட வேணடுமென வாவல் கொணடு இருபையினul வாகய மொன்றை உலகமெல்லாம் பாவிட்டார். ஆதமாவை அதன் எட்டு குணங்களோடு அறிதவனுக்கு ஸரவ ஸாகரும உண்டு எனபது அகிநின்று விளஙகும்.

தேவாகரம அஸாராகர்ம அதைக் கேட்டு அதன் பொருளெ கிரிவாக அறிய வாவல் கொள்ள, அததேவாஸாராகளில் ப்ரதாணாண இஜிசனும் விரோசனனும் பாஜாபதியினிடமிருநது அதன பொருளெக கறக வநது 32 - வருஷ காலம் ப்ரமமசாயத்துடன் இருந்தார்கள். பாஜாபதியும் இநத ஆத்மா கண்ணில் தெரிகிறதென உபதேசித்தார். அப்போது பரதிம்பம் தான் ஆத்மாவென்று அவர்கள நினெத்துக கொணடு, கண்ணில் கண் ளையிலும் தண்ணீரிலும் நின்றுகத் தெரிகிறதே, அது காணோ என்று கேட்டனா அப்போது மடககில் ஜலம வாத்து னனுகப பாருங்கள். நல்ல அலஙகாரங்களோடும் செயதுகொணடும் பாருங்கள். ஏதேநும தெரியாமலிருநகால கேனுகள என்னும் பாத்த பிறகு விரோசனன் இதகான் ஆத்மா வென்று நிர்மாணிதது அஸுராக்களுகு அதிநேயோ உபதேசித்தான்.

அதனul தேஹர தம வாதிகளனராகள அஸார்களா. இசகானுக்கு இதில் திருப்தி பிறக்கவில்ல. ‘ப்ரதிமபம பிம்பத்தைப் போலாகிறது. பிம்பதிறகுக் கொலம செய்யாது குருபமாக்கிறல பாதிம்பமும் அந்நமாம. இது ஆகமாவாகுமா’ என அுலோசிதது மறுபடியும் வநதான். படிப படியாக ஸவபர்காவஸ்தையிலள ஆத்ம ஸவருபம, தூக்கத்திலள ஆத்ம ஸவருபம இவறை உபதேசிதகா. அன்ககு கஷ்டமும் அஜ்ஞானமுமிருபபதாலே இகான திருப்தியடைய வில்லை.

கடைசியாக மோத்தம் 101 - வருஷ ப்ரமசர்யமான பிறகு, ‘தஹாவித்தையில் எமபெருமாளுக்கச சொண்ண ஓடு குணங்களும் இவைுக்குண்டு. உடலவின்று கிளம்பி உததம புருஷனைச் சேர்ந்து

सुप्रतिष्ठं पाप्मानं प्राप्नोति स संङ्कल्पयति लोमभिक्किराट् इवनुक्केल लोम कैकूडुम् 'एन्रु इङ्किरण पाजापतिनिडमिरुनतु उपदेशम् पेऱ்றु तेवतैकळुक्कु उपदेशित्तान्. इதை அநிசகவா इङ्कणम् पलन पेऱुकोरगल (इङ्क पाजापति वितैयिनुळ् जीवात्म स्वरूपम् तெळிவாகुम् அபஹத பாபமத்வम् முகலான எட்டு குணங்கள் ஈவர்க்குமாவன இப்பிறப்பே ஈனனுணத் स्वरूपमायुम् पारमातम् सेष्टमायुमिरुप्पतु इतु. आग आत्म स्वरूपத்தை இந்த விதையபாலே ஜீவான யோக பலத்தாலே கண்டு அகன் பிறகु पङ्गति योगतिलिरुनतु पेऱुम् पलने मोक्षतमाम्. அபபலேண இவ் விதையபிலே சொல்லியிருப்பதும् इவ् वित्तैयैप्प अप्यलिकागामल् அபபலேணपெற मुडियातागैபாலே येनत्तெளிக).

13-14. योतुकिरतु. अवरिन् पொள்னாவது பகவான் கரிய நிருமேணி युवैयவளुकवुम् सेठनासेठनागतामियागवुम् இருவகையாக உபா லிக்கிறோம் (இது இப்பாத்சிங்காத்துமாம) கஜிரை முயிரைச் சிலோறது உக்ருமாபோலே பாபங்களே உகறித் தள்ளி நாற்குவிணின்று விடுபட்ட சந்த்ரன போலே சரீரத்தினின்று விடுபட்டு தருநாத்தனை அழி வற்ற पारमलोकम् पोय्च् सेरुकिरेण उलकिल नाम रूपङ्कळैச् செயது, கான அவற்றிக்குட்படாமே ஆகாசமாய் கோமல பாரகசமாய் அழிவற்ற पारमायिरुप्पது आगम्. அகத் ஸர்வ ப்ரஜேஸ்வரீன்ப் பெறுகிறேன. இனி ஸததுவ குணத்தை யழித்து சுக்லதுவை உட்கொள்ளும் யோகிற பரவேசம பெறேண; புகாரனமில்லை என்ற தாம.

15. இந்தச் சாந்தோக்யோபனிஷத்திலே ஏகப் பெற்ற விதையைப் பெல்லாம் ப்ரமன் ப்ரஜாபதிக்கும் ப்ரஜாபதி மனுவுக்கும் மனுவானர் ப்ரஜைகளுக்கு முபதேசிக்க விளங்கி வரும்வளை. ஆசார்யன் கிருஹத்திற்குச் சென்று குருச்சிஷ்யை செயது வேதத்தை யோகி ஆசார்யன் ஸத்கரிதது ஸமாவர்த்தனம பெற்று குடும்பம் சேர்ந்து பரிசுத்தமான இடத்திலே வனித்து அப்பயாகிக்ளே யநுஷ் டித்துத் தன்னோச் சோதனவாகஉயும தாமிகாகச் செயது கொண்டு ஆக்மாவினிடம இந்திரியங்களைச் செலுத்தி வைத்து தர்மங்களே மட்டும் செயது கொண்டு வேறு ஒரு ப்ராணிபையும் இரிமிளிக்காமல்

उपनिषत्सारम्

इङ्कणमே ஆযுல காலம் வரையில் நடகதி வருகிறவன் ப்ராமம்லோகம பெறுகிறான். கிறுறப இரத ஸமஸாரதகிற புதுதத தவிப்பதிலே. எனது அங்களளும ஆங்காரகளள இரதியகளும புஷ்டி பெற்று விளஙகட்டும. ப்ராமமதை யரீவது உபநிஷத்துகளேக கொண்டு. அஙக ப்ராமம்கதை ஞான கிராகரிகாமல ஆகரிக்ககட வேன். அதவு மென்னே கிராகரிகாமல ஆதசிகக வேணடும. இவ வனம ஆகம விஷயததில் ஈடுபட்டுளள எனக்கு உபநிஷததிற சோன்ன தாஙக எல்லாம லிததிகக வேணடும எனறு சாநகி பாடமும ஓதப பெறறது.

इङ्कणमे आयुल कालं वरायिल् नडकति वरुकिरवन् ब्रामम्लोकम पेरुकिरुन् । किरुृप इरत समसारतकिर पुतुत तविप्पतिले । एनतु अङ्गकलुम् आङ्कारकलुम् इरतियकलुम् पुष्टि पेर्रु विळकट्टुम् । ब्राममतै यरीवतु उपनिषत्तुकलेक् कोंटु । अनक् ब्राममत्कै ञान क्राकरिकामल आगरिक्ककट वेन् । अतवु मेन्‍ने क्राकरिकामल आदत्सिकक वेणटुम् । इव वेनम आगम विषयत्तिल् ईटुपट्टुल्ल एनक्कु उपनिषत्तिर् चोन्न तान्क् एल्लाम् लितत्किक वेणटुम् एन्रु चानकि पाटमुम् ओतप् पेर्रतु ।

इप्पटिच् चानதோக்யோபநிஷத்தின சாரமாய. பாஷ்யத்திலும், பரிஷ்காரத்திலுமுள்ள விசேஷங்கள் விருப்புமவரா அங்கே காண்டுகொள்க

इप्पटिच् चानदोग्योपनिषत्तिन सारमाय । पाष्यत्तिलुम्, परिष्कारत्तिलुमुळ्ल विशेषङ्कल् विरुप्पुमवरार् अङ्के काण्टुकोळ्क

श्रीमते रङ्गकामातुज महा देशिकाय न्मल् । सुपमल्स्तु ।

श्रीमते रङ्गकामातुज महा देशिकाय न्मल् । सुपमल्स्तु ।

श्री

श्रीपद्मावतीसमेत श्रीनिवासपरब्रह्मणे नमः

भूमिका

अथौष वेदान्तेशो विशिष्टते वैदिकतश्व दीपेष्टु । औपनिषदेष्टु भाष्येष्वेवेमिं रक्षालक्षणयतीनदोः ॥

अथेदमस्माकं प्रबन्धावसरं, यत् उभयवेदान्तग्रन्थमालायामस्यां परिष्कृत्य समुद्ध प्रकाशयितेषु ईशाचैतरेयान्तोपनिषद्‌द्वयेष्टु छान्दोग्यभाष्यस्य तथा प्रकाशनं नाम । तत्र विशिष्ट भूमिकामारचयन्तः प्रथममिदं वाचकमहाभागेष्टो विज्ञाप्य तन्मुखेन कृतज्ञताप्रकाशनं ततःपादेवाच्यत्र पद निधित्सामः, यत् एवं विशिष्टाद्वैतभाष्यप्रकाशकसमित्या मत्सोत्साहनार्थमाविर्भूयया मुद्रणकार्यंभरण-व्यग्रेया तत्तत्परीक्षान्तरमाध्यमिक तृतीय सरं स्वीय संप्रकाशनतया सुवचित-मह्यर्थिता श्री वेङ्कटेशदेवस्थानसमितिः: एतदेवस्थानसर्वनिवासीन्हृद्गुरुनाथमहोदय-अवलत्यप्राच्यविमर्शाचलाध्यक्षमहाशयोभयसुखेन प्रेमोत्साहभरितां प्रेरणामाहत्य सम्भद्र-विणव्यं सविधाय स्वकीयये मुद्रणालये छान्दोग्यभाष्यमिदं मुद्रयितुमादिश्य उभयवेदान्तग्रन्थमालामुद्रणविधिकृतमनुखेन कार्यमपि यथावत् निर्विघ्नतदिति । एवं कृतज्ञेन मया स्मृति करिष्यमाणेजेनापि भूयते, यदियं तैवच समित्या प्रोद्साहितदेवस्थानसमितिरिति-परं बृहदारण्यकोपनिद्राभाष्यमुद्रणमय्येवं कर्तुमादेशमाज्ञास्वात्‌ अकार्षीत्।

तत् तदपि भाष्यमभिन्जलोक्षसंप्रीणनाय समर्थकारणीकः स एष श्रीनिवासः सद्वर्गं समुद्ध प्रकाशयितुमनुग्रहंलीलातः च आयाणी सविध सखीबलन्यमावदत् ।

अथॆ, सनिति सहस्र सामशाखा इति प्रसिद्धः।

तत् ताण्डिनां शाखायामन्ते या उपनिषत्, सा छान्दोग्यशब्देन व्यवहियते । छान्दोग्यानामिदं छान्दोग्यम्‌।

'ऋचं यजूं साम गायति ', 'यदू योऽयां गायति, तदुत्स योरगायति ' इत्यादिवचनबलात् ऋग्यजुषोः सामगानं भवति । ऋग्वेदत्रेषु सामगानेकविधच्च छन्दोबद्धा भवन्तीति

छन्दोगा इत्यस्य छन्दोगवद्‌ऋमन्त्रेपु सामगानकर्तार इत्यर्थः । छन्दःशब्दो वेदेऽपि प्रसिद्ध्यति । प्राप्तनव्यवहारानिअल्या च छान्दोग्यं सामवेदोपनिषद्विशेष इति सिद्ध्यति ।

उपनिषत्पदस्य च शाङ्करदर्शितमर्थम्, ततः प्राप्तनैवैक्यकारादिभिरुपनिबद्धं उपनिपूर्वकृषदलूढानोः लोकयसिद्धघनसारिणं श्रुतप्रकाशिकादिप्रकाशितमर्थक्च प्रागेव प्रथमसरभूमीकायामावेदयाम ।

उपनिषत्पदस्य च शाङ्करदर्शितमरर्थम्, ततः प्राप्तनैवैक्यकारादिभिरुपनिबद्धं उपनिपूर्वकृषदलूढानोः लोकयसिद्धघनसारिणं श्रुतप्रकाशिकादिप्रकाशितमर्थक्च प्रागेव प्रथमसरभूमीकायामावेदयाम ।

यद्यप्येये वाक्यग्रन्थो नाङ्गत्वे कुलाध्यक्षपदमध्येास्ते, अथापि भगवद्‌व्यासकारैर्वेदुलेतदून्थाद् वाक्यानुस्यूदृष्ट्या प्राचीनमतपक्षीयां तत् तल शाङ्करस्यावीनस्थान्यथा-स्त्विवेदविषया प्रदर्शींित तद्ववे तदुपलम्भस्थितिरभूयते । न केवलमिदं वाक्यं नाम ग्रन्थरम्, अस्मि व्यास्यानरूपं द्रविडभाष्यमपि तल तलोदाहारि भगवता श्रीमाष्यकृत् ।

यद्यप्येये वाक्यग्रन्थो नाङ्गत्वे कुलाध्यक्षपदमध्येास्ते, अथापि भगवद्‌व्यासकारैर्वेदुलेतदून्थाद् वाक्यानुस्यूदृष्ट्या प्राचीनमतपक्षीयां तत् तल शाङ्करस्यावीनस्थान्यथा-स्त्विवेदविषया प्रदर्शींित तद्ववे तदुपलम्भस्थितिरभूयते । न केवलमिदं वाक्यं नाम ग्रन्थरम्, अस्मि व्यास्यानरूपं द्रविडभाष्यमपि तल तलोदाहारि भगवता श्रीमाष्यकृत् ।

तस्य भाष्यस्य व्यास्यापि काचित् वामनटीकेऽति श्रुतप्रकाशिकातो-डवसीयते । वाच्यमिद छान्दोग्यव्यास्यानरूपं ब्रह्मानन्दृतमिति प्रसिद्धिः । 'निर्वचनादच स्वातिमुदाहृत भाप्यकारोऽणि'ति श्रीमाष्यव्यास्याकारसे चोक् तत्वटीकायाम्, 'अत्र भाष्यकारो ब्रह्मानन्दींवाक्यव्यास्याता द्रविडाचार्य: ' इति ।

तस्य भाष्यस्य व्यास्यापि काचित् वामनटीकेऽति श्रुतप्रकाशिकातो-डवसीयते । वाच्यमिद छान्दोग्यव्यास्यानरूपं ब्रह्मानन्दृतमिति प्रसिद्धिः । 'निर्वचनादच स्वातिमुदाहृत भाप्यकारोऽणि'ति श्रीमाष्यव्यास्याकारसे चोक् तत्वटीकायाम्, 'अत्र भाष्यकारो ब्रह्मानन्दींवाक्यव्यास्याता द्रविडाचार्य: ' इति ।

शाङ्करछान्दोग्योपनिषद्‌व्यास्य, आनन्द्‌गिरीयख्च तत्‌व्यास्यानमनुरूप्य, द्रविडाचार्येभाष्य छान्दोग्यार्थविवरणरूपमिति व्यक्तमवसीयते । वाक्यव्यास्यानरूपता च द्रविडभाष्यस्य भगवद्‌व्यास्यकारदर्शितैवतेति वाक्यं छान्दोग्यव्यास्यानमिलयत्वेक्षतु पर्यंत एव ।

शाङ्करछान्दोग्योपनिषद्‌व्यास्य, आनन्द्‌गिरीयख्च तत्‌व्यास्यानमनुरूप्य, द्रविडाचार्येभाष्य छान्दोग्यार्थविवरणरूपमिति व्यक्तमवसीयते । वाक्यव्यास्यानरूपता च द्रविडभाष्यस्य भगवद्‌व्यास्यकारदर्शितैवतेति वाक्यं छान्दोग्यव्यास्यानमिलयत्वेक्षतु पर्यंत एव ।

आदौ शाङ्करच्छान्दोग्यभाष्ये, 'अल्पग्रन्था वृत्तिरभ्यते ' इति कचन बहुग्रन्थरूपस्य द्रविडव्यास्यानस् विस्तृततया सक्किसः स्वग्रन्थः प्रेक्षावतामिक्षणाहों भवतीति दयास्तमयोतरौतरद्विगुणकार्मोगरूपफलप्रतिपादकप्रघटितव्यास्यानावसरे शाङ्करे, 'आचार्यै' रिति द्रविडाचार्यादिशिष्ये तद्‌व्यास्यशिक्षादीहरिषपूर्वे तदर्थो विवृतः ।

आदौ शाङ्करच्छान्दोग्यभाष्ये, 'अल्पग्रन्था वृत्तिरभ्यते ' इति कचन बहुग्रन्थरूपस्य द्रविडव्यास्यानस् विस्तृततया सक्किसः स्वग्रन्थः प्रेक्षावतामिक्षणाहों भवतीति दयास्तमयोतरौतरद्विगुणकार्मोगरूपफलप्रतिपादकप्रघटितव्यास्यानावसरे शाङ्करे, 'आचार्यै' रिति द्रविडाचार्यादिशिष्ये तद्‌व्यास्यशिक्षादीहरिषपूर्वे तदर्थो विवृतः ।

तत् श्रुते-रैकविन्द्यायां श्रुतेरिति जानश्रुते: सचोधन द्रविडभाष्ये येन प्रकारण निरुद्धम्, त प्रकारमुपन्यास शाङ्करे स्वयमन्योडपि प्रकार उत्‌मैक्‍षि । तत् द्रविडभाष्यदर्शितैवता पद्धति: अपनद्वाधिकरणजद्वैतदर्शितभभगवद्‌दारायणाश्यानुरोधिनी तत्‌ओपनिषद् द्विःभुक्त-श्रुत्पदानुगामित्वपदर्शनपूर्वं श्रीमाष्यसमाहतेति च टिप्पणं प्रादर्शयाम।

तत् श्रुते-रैकविन्द्यायां श्रुतेरिति जानश्रुते: सचोधन द्रविडभाष्ये येन प्रकारण निरुद्धम्, त प्रकारमुपन्यास शाङ्करे स्वयमन्योडपि प्रकार उत्‌मैक्‍षि । तत् द्रविडभाष्यदर्शितैवता पद्धति: अपनद्वाधिकरणजद्वैतदर्शितभभगवद्‌दारायणाश्यानुरोधिनी तत्‌ओपनिषद् द्विःभुक्त-श्रुत्पदानुगामित्वपदर्शनपूर्वं श्रीमाष्यसमाहतेति च टिप्पणं प्रादर्शयाम।

द्रविडाचार्यैन कचिताचार्यपदेन, कचित् सामान्यत एव निर्देशान्तः स्वाभिमतविपरीतत्वे तदुक्तमर्थमपक्षिपन्तीति वाचकैवेदितु पारयनीय एव । भगवद्रामानुजोदाहृतानि च वाक्यद्रविडभाष्यादिवचनानि यथावदावर्तीयता तदाहहता सिद्धान्तसराणि: सुगमा भवितुमर्हति । तदर्थ तानि वचनानमनुवाच्याम:--तथाहि वेदार्थसंग्रहे--

वाक्यगते वाक्यमू, 'युक्त तद्रुणकोपासना' इति । (१ पु. १४६.) । तत्र द्रविडाचार्यैरप्यारुह्या, 'यच्चापि सङ्कीर्तितो न निर्गुणमदैवत गुणगणं मनसाड्नु- धावेत्-सध्यान्तरगुणगणमेव देवता भजति इति तत्नापि सगुणैव देवता प्राप्यते' इति ।

वाक्यमू, 'तस्मिन् यदन्तरिति कामयददेश:' इति (१८२. पु.) ।

वाक्यमू, 'आत्मेत्येव तु गृह्लीयात् सर्वस्य तन्निष्पत्ते:' (१८०. पु.) इति ।

अन्यत् द्रविडाचार्यभाष्यमू, 'फलसविभमन्त्सया हि कर्मभिरात्मान पिपृक्षन्ति । स प्रीतोडलं फलोयति शास्त्रमर्यादा' इति (२२३. पु.)

अनन्यत् (द्र. भा.) 'तस्याज्ञया धावति वायुः; नभः स्वनन्ति, तेन च कृत्स्नमैनो जलाशया: समदा इव मेषविसर्पिन्ति कुर्वन्ति ।' (मेषविसर्पितमू=उज्जृम्भणम्) (२२९. पु.)

वाक्यमू, 'आदित्यक्षिस वा श्रीमत्स्वात्' इति । (२४६)

वाक्यमू, 'हिरण्मय: पुरुषो हृश्यत इति प्राज्ञ: सर्वान्तर: स्वात् लोककामेशोपदेशात, तथोदयात् पापनामू' इति (२४९) ।

वाक्यमू, 'स्यादू रूपं कृतकमुग्रहार्थ तच्चेतसाम, ऐश्वर्यात । रूपं वाडतीन्द्रियमन्त:करणप्रत्यक् तन्निदेशात्' इति (२५० पु.) ।

तत्र द्रविडभाष्येम, 'अज्ञसैन विश्वस्यजा रूपम् । तत्र तु न चक्षुषा ग्राह्यम् । मनसा तु अकल्पण साधनानन्तरता गृह्यते । 'न चक्षुषा गृह्यते, नापि वाचा । मनसा तु विशुद्धेन' ति श्रुते: । न ब्ररूपाया देवताया रूपमुपदिश्यते । यथाभूतवदि हि शास्त्रम् । 'महारजन वास:', वेदाहमेतं पुरुशं महान्तमादित्यवर्ण तमस: परस्तात्' इति प्रकरणान्तरनिदेशशास्त्र साक्षिण:" इति ।

1. पुर्स्कल्यानिदेश: पुष्करस्वामिमुद्रितकोशालुसरावत् ।

अथैव वेदार्थसंग्रहे, "भगवद्धोधायन - टङ्क - द्रमिड - गुहदेव - कपर्दि --

भगवद्धोधायन, टङ्क, द्रमिड, गुहदेव और कपर्दि --

भारवि-प्रभृत्यवगीत-शिष्टपरिगृडीतान् -पुरातनवेदवेदान्तवद्यास्यानुसव्यक्तश्रुतिनिकरनि-

भारवि आदि द्वारा गाये गये और शिष्टों द्वारा परिगृहीत पुरातन वेद और वेदान्त के व्याख्यान से स्पष्ट रूप से श्रुति समूह का निरूपण करने वाले

दर्शितोडय पन्था: " इति भगवतां भाष्यकृतां समग्राहि । तत्र तालप्येदोपिकायां

इस प्रकार भगवान् भाष्यकारों के द्वारा यह मार्ग दर्शित किया गया है । तालप्येदोपिका में

वेदव्यासापरनामधेयै: सर्वपूर्वं वद्यास्यानिशायि-श्रीमाष्यवद्यास्यारूप-श्रुतप्रकाशिकानि-

वेदव्यास नाम से प्रसिद्ध आचार्य के द्वारा सर्वप्रथम व्याख्यान किये गये श्रीमाष्य के व्याख्यान रूप श्रुतप्रकाशिकाओं का

र्माणानिरुढ श्रुतप्रकाशिकाचोयैनाम्नेय:; "श्रुतदर्शनसारोमि:, " टङ्को ब्रह्मानन्द" इति

निर्माण किया गया है, जिनका दूसरा नाम श्रुतदर्शनसार है । 'टङ्को ब्रह्मानन्द' इति

व्यास्यायि । तेन ब्रह्मानन्दिन् एवं टङ्क द्विति नामधेयान्तरमिति निर्ज्ञोयते ।

व्यास्या की गयी है । इससे ब्रह्मानन्दी और टङ्क ये दोनों नामान्तर हैं, ऐसा जानना चाहिये ।

आत्मसिद्धौ च भगवचासुनुनिमि:, " आचार्यटङ्क" इति आचार्योऽपपदनिवेशपूर्वकं

आत्मसिद्धि में भगवान् भाष्यकार के द्वारा 'आचार्यटङ्क' ऐसा आचार्य शब्द के साथ पद का निवेशपूर्वक

टङ्को निरदेशि । अत्र वेदार्थसग्रहनिर्दिष्टा: सर्वे, सर्पति 'विशिष्टाद्वैतसिद्धान्त' इति

टङ्क का निर्देश किया गया है । यहाँ वेदार्थसंग्रह में निर्दिष्ट सभी आचार्य 'विशिष्टाद्वैतसिद्धान्त' इति

सप्रतिपक्षत्वन्यवहारं प्राक्तन वद्यान्तसिद्धान्तमनुरुध्य प्रबन्धानां प्रबन्धार इति

सहित प्राक्तन वेदान्तसिद्धान्त का अनुसरण करते हुए प्रबन्धों के प्रबन्धकार के रूप में

भगवद्वाप्यकारा आहोरते, यतः प्राहु: अविगीतविशिष्टेति । श्रीभगवद्वामानुज-

भगवद्वाप्यकार आहोरते हैं, जिन्होंने अविगीत विशिष्ट का कथन किया है । श्रीभगवान् के अनुज

सिद्धान्तनिर्धारकसौमौ: सर्वतन्त्रस्वतन्त्रो। कवितार्किककिसिद्ध: श्रीवेदान्तदेशावतारा:

सिद्धान्त का निर्धारण करने वाले और सर्वतन्त्रस्वतन्त्र कवितार्किक के शिरोमणि श्रीवेदान्तदेशिक यहाँ अवतीर्ण हुए ।

युक्‍ति मुक्तावली वेदान्तकिकामत ओव्‍कादिक

तत्‍वमुक्ताकलाप: स्‍वोत्‍कादिक

युक्‍तिरत्‍नमाला तत्‍वशास्‍त्रमणिमाला तिकक सुव

पिबहुल्‍लक्षणमाला ककल्‍लादिप्रत्‍यक्‍कक शल

वाक्‍कककणाली.' इति ब्रह्मानन्दिन: सदाचार्यत्ल् समुद्धेरयन । त एवं यतिराज-

इत्यादि ग्रन्थों के द्वारा ब्रह्मानन्दी ने सदाचार्यत्व का उद्धार किया । वही यतिराज

ससतौ वेदार्थसंग्रहं मनसिकृत्यैवमजीगणन्,

वेदार्थसंग्रह को मन में रखकर इस प्रकार गीत गाया ।

" निशाम्यन्तां यद्य निजमतितिरस्कारविगमत

"निशाम्यन्तां यद्य निजमतितिरस्कारविगमत

निरातङ्क: टङ्कद्रमिडगुहदेवप्रभृतय: " इति ।

निरातङ्क: टङ्कद्रमिडगुहदेवप्रभृतय: " इति ।

अथ श्रीभाष्यसमुद्धृतानि वाक्यादिवाक्यान्यनुपल प्रदर्शीयिष्याम: ॥ उक्त-

अब श्रीभाष्य से उद्धृत वाक्यादिवाक्यों को अनुपलभ्य प्रदर्शित करेंगे ।

वाक्यादिग्रन्थानपेक्ष्यापि मातकं तलामपि वेदार्थसंग्रहनिर्दिष्टेभगवद्धोधायनकृतत्ववादार्षमेव

वाक्यादिग्रन्थों की अपेक्षा न करते हुए भी वेदार्थसंग्रह में भगवद्धोधायनकृत कहे गये वाक्यादि ग्रन्थों के

प्रकृतत्विग्रन्थव्याख्यान

प्रकृत ग्रन्थ के व्याख्यान में

क्रमभाष्यमास्तिकानु प्रतिवोधयति । यथा, " भगवद्धोधायनकृता विस्तीर्णा ब्रह्मसूत्र-

क्रम से भाष्य का आरम्भ करते हैं । जैसे, "भगवद्धोधायनकृत विस्तीर्ण ब्रह्मसूत्रवृत्ति"

वृत्ति पूर्वाचार्या: सञ्चिक्षिपु: । तन्मतानुसारेण सूत्राक्षराणि व्यास्यास्यन्ते " इति ।

पूर्वाचार्यों ने संक्षिप्त कर दिया । उनके मत के अनुसार सूत्राक्षरों की व्याख्या की जाती है ।

[ सेयं विस्तारणा वृत्तिरेव बोधायनकृतकोटिग्रन्थ:, यः कोटिग्रन्थो दण्डिनो स्वग्रन्थे

[ यह विस्तारणा वृत्ति ही बोधायनकृत कोटिग्रन्थ है, जिसे दण्डिन ने अपने ग्रन्थ में

अवन्तिशुनद्यां शिष्टप्रयोगेण समदर्शी इति केचित आशोरते ।] इयं वृत्तिरन्या; वाक्यं

अवन्ति की शुनदी नदी के सम्बन्ध में शिष्टप्रयोग के साथ समदर्शी कहा है । कुछ आचार्यों का ऐसा कथन है । यह वृत्ति अन्य है; वाक्य

पुनरनयत् ब्रह्मानन्दिकृतं छान्दोग्यविवरणरूपम् । अतः श्रीभाष्ये यत्र वृत्तिकार इति

पुनः ब्रह्मानन्दि के द्वारा छान्दोग्यविवरण रूप में व्याख्यात हुआ है । इसलिये श्रीभाष्य में जहाँ वृत्तिकार ऐसा

निर्देशः, तत्र बोधायनस्य ग्रहणम्, यत्न वाक्यकार इति निर्देशः तत्र ब्रह्मानन्दिन् इतीद न सुक्तकण्ठ गदितवद्यम्, अथापि वैशाध्ययेह वेदितम्। अत श्रीभाष्यसूक्तौ पूर्वार्चायपदविवक्षितार्थ के इति विचारे क्रियमाणे प्राक्‌श्रेयेवेद श्रुतप्रकाशिकायाम्, " दृमिडभाष्यकारादयो हि परपक्षमतिक्षेपपादनादरणानिसंक्षिस्सान् ग्रन्थान् अरचयन् " इति। तेन चोधायनो महर्षिः द्वैतादिसम्भावितसर्ववमतालोडनैन समीहितन्नोर्चिष्ठतद्धिात-सङ्काशितया सरण्यैव भगवद्धादरायणसिद्धान्त स्थापितवान्‌सेति, तथा दृमिडाचार्यः छान्दोग्यविवरणभूत भाष्यमिव ब्रह्मसूत्रार्थसङ्क्षेपाय किञ्चिद् भाष्यमपि भाषितवान्‌सेति च विज्ञायते ।

न हि द्वैतमद्वैतञ्च आनन्दतीर्थीचार्याभिधानौ* श्रीमध्वाचार्यैः, श्रीशङ्कराचार्यैश्च स्वयं सूत्रभाष्यादिविरचनैन व्यक्तीकृत इत्येतावता प्रागिदर्श मत कस्यापि बुद्धौ न प्रतिभातमासीत् अनादिससारपारमार्थवेदी कश्चित् प्रतिजानीत। द्वैतमत हि नाम सांख्यतार्किकादिसदृशितमेव। तत्तत्र तच्चाचार्यसमाहतेपु प्रतितन्नविशेषेषु वस्तुः स्थितेऽपि सामान्यतो द्वैनमद्वैत वा न प्राक् अत्यन्ताय नासीत्। भगवान् बादरायण एव बहूनि मतानि सङ्गृह्य निबबन्ध, 'प्रतिज्ञासिद्धेरलिङ्गमाश्रय:', 'उत्क्रान्तिमिष्यत एवंभावदित्यौडुलोमि:', 'अवस्थितेरिति काशकृत्स्न:', 'चित्तन्वात्रैण तदात्मकत्वादित्यौडुलोमि:', 'ब्राह्मेण जैमिनिरुपन्यासादिभ्य:',* 'कार्यं बादरिरस्य गत्युपपत्तेः', 'परं जैमिनिरमुसूल्यवात्',* अभाष बादरिराह हैकम्, 'भावं जैमिनि-विकल्प्यपामनानात् ' इत्येव बहुलम्। सर्वस्यापि च मतस्य वैदिकैः प्रवर्तितस्य वेदवचनशकलानयेव मूलभूतानि, यदिदमपरास्ते पराणि वचनानि परधा निवेष्टुं प्रारेभिरे। अवैदिककपवार्तितानि च मतानि वैदिकसगोलकलहसम्प्रकरणेन सकृध्यमतिभि: वेदवाक्यार्थवस्तुतत्त्वनिरूपणपरिकरायैव क्रियमाण इत्यभिप्रायः। नहि कौशल्याभ्यस्तीयमानसङ्क्षिप्तपृथ स्वातन्त्र्येणोपयोग प्रस्यातिलिङ्गापरीतमानसैर्महाकारिकैरिति सर्वेऽमिदमस्पष्टमतया निर्देष्टुमशक्यात् कस्मादपि कालादुरुचिं दैवकशापित-कालक्रमोद्रववाकूचारिहतविविधमतिवर्षविरचितश्लोकपाशवाङ्गमित्रवृद्धि न जातु निरन्वयविनाशाय कल्पत इति नातः कस्यापि मनस्य ऋषिधद्वार्चीन एव निदानं भवितुमर्हाति तत्रवस्थिति विवेचका विदन्त्येवेति कृतमत विस्तरेण ।

एवं द्रमिडाचार्यैंत्रैहृसूलस्यापि भाष्यमभाष्यीत श्रुतप्रकाशिकोक्तस्यार्थस्य भगवद्यामुनमुनिविरचितात्मसिद्धिध्यान्थगता सूक्तिगपि मूल भवति, या खलुवेवम्, " भगवता वादरायणेन इदमर्थान्येव सूत्राणि प्रणीतानि । विवृतानि च तानि परिमितगभीरभाषिणा द्रमिडभाष्यकृता । विस्तृतानि च तानि गभीरन्थायसगरभाषिणा भगवता श्रोवत्सार्किमिश्रेणापि । तथाऽऽप्याचार्यटङ्कभृत्युपपदकृतं तन्मित्रमतं तुंह्रित्रहसदशाङ्करभास्करादिविरचितसिद्धान्तनिबन्धनन्धश्रद्धाविप्रलुढधवुदयः:, न यथावत्, अन्यथा च प्रतिपच्यते " इति ।

अत सूत्रविषयोपक्रमात् शाङ्करभास्करसाहचर्योऽच आचार्यटङ्कादयोपि वृत्तिसूत्रव्याख्यातार इति प्रतीयते । भृत्युपपदको वृहदारण्यकवल्यास्वातेतितदोयशाङ्करभाष्यनोडवगमात् काममिस्मे ग्रन्थान्तराणामपि ग्र्थितार एव । टङ्को ऋझानन्दीति प्राक् तास्यदीपिकादर्गितानुसरणे द्रमिडाचार्येऽप्यं प्राचीन इति, अत एवोच्यते द्रमिडभाष्यवद्याल्येयप्रन्थकतेति च समन्थधयम् । तत्वटीकायाल्ल, "पूर्वाचार्या: सङ्क्षिपु." इति भाष्यव्याख्यानावसरे, " अत पूर्वाचार्यो: वृहन्न्वादय:' इत्युक्तम् । तेन द्रमिडाचार्यवत् वृहन्न्वादिपि सूत्रं व्याचकारेति ज्ञायते । एवम्ताहिं आससिद्धवादौ द्रमिडभाष्यमातग्रंहणं, छान्दोग्यशाङ्करभाष्यटीकादौ वाक्य विहाय द्रमिडभाष्यमातग्रंहणवत् स्वयम् साक्षात् तदर्शानादिति भाष्यम् ।

अत्र आचार्यटङ्केति निर्देशात् परिम्रहवचनोऽपि वृहन्न्दी छान्दोग्यसत्न्वार्थदर्शी न परमतपरिहारानु कुत्रल्मचयाकुलं सूत्रव्याख्यानमकरोदिति सोडयमव विषयेसितासितनिबन्धकदर्थेति भगवद्यामुनाचार्यसूत्र्याशयो वक्तव्यः । वेदार्थसंग्रहादौ टङ्कस्य सम्यक् परिमहंमकलयद्विद्विश्, गौतमसूत्रस्वीक्रबहिष्कारपक्षवत् टङ्कभन्थस्वीक्रबहिष्कारयोनि: सत्यपि विवादे यथावस्थितार्थदर्शी संप्रतिपन्न द्रमिडाचार्यसमाइच्छान्दोग्यवय्योरुल्लुपविकयग्रन्थेनमतुबृहन्न्वानन्दन: टङ्कस्य कोऽपि ग्रन्थेन परिग्रहवचनत्वमेवादृत्य, तस्य वाव्यशकलानि, द्रमिडाचार्यनुसारेण परिकल्पनीयसमुचितभावान्तराणीति भगवद्यश्क्कराशायोडस्योच: । अभ्युहोडयमाचार्यपद प्रयुक्तनर्दिमर्गवद्यामुनमुनिभिरपि व्यज्जित इति वणॅनीयम् । 'आत्तेयेव तु गृहोयात सर्वेस्य तत्विष्पते:' इति वाव्यग्रन्थ: श्रीभाष्ये अद्वैतिमतानुकूलतया महापूर्वपक्षे प्रादृतो । यस्य स्वाभिमतसत्न्वार्थो वेदार्थसंग्रहं विवरणे । सर्वेमिदं

टडब्रह्मानन्दिनोरैक्यम्, आदर्तंव्यतद्वैषम्य सम्प्रतिपन्नमतनुरुभ्याभिधायि । तथाचोपरी श्रीमाष्यादिगततया प्रदर्शयेमानान्ति वचनानि यथायर्थं छान्दोग्यस्य वा ब्रह्मसूत्रस्य वा न्यास्यारुपवाक्यग्रन्थभाग्यग्रन्थागतानि । यत्त यथा ग्रहणे स्वारसं लक्‌ष्यते, तत् तथा ग्राह्यमिति विभाग्यम् । अस्तु वा ब्रह्मानन्दिन्ना बृहदारण्यकं व्याकुर्वता स्वेच्छ्यमानार्थसाध्रदायिकत्वाय बोधनानुकूलवस्तुनो ब्रह्मसूत्रवृत्तिग्रन्थनिरूपणकालेपि तत् चक्र इत्येवम् ।

वचनानि तावत्— द्रमिडभाष्यं टीकयास्म, " नमः पञ्चरसुणैकास्पदाय स्थिरत्सकुलबीजकुम्भभूताय भुवनकोशस्य गोप्ट्रे ब्रह्मणे । नमो जैमिनये वेदरहस्यसम्पुटनिगूढविष्फारयिते न्यायष्जवलितचेतसे । नमोडस्त्वाचार्येभ्यः" इति । वाक्यं टीकयामः, "उपनिषणस्वाद्वा उपनिषत्" । तत् द्रमिडभाष्यम्, "ग्रहणे हीय विध्या सनिविष्टा" । तस्य च वामनटीका, "ग्रहणे ब्रह्माणि उपनिषण्णा" । वाक्यं लघुसिद्धान्ते, "वेदनसुपासनं स्यात् ताद्रूप्ये श्रवणात्" । "सकृत् प्रत्ययं कुर्वीत शाब्दार्थस्य कृतत्वात् प्रयाजादिवत् । सिद्धे त्रपासनशब्दात्" । "उपासनं स्याद् श्रुतानुस्मृतेः संशयादिविरेचनाच्च" । "तल्लिङ्गादिविवेकविमोकोऽभ्यासक्रियाकल्याणानवसादादुद्रेश्येभ्यः सभावात्रिविरेचनाच्च" । "जात्याश्रयनिमित्तादृष्टादनात् कायशुद्धिद्विवेकाच्च" । "विमोकः कामानभिवृद्धेः" । "आरम्भणसंशीलनं पुनःपुनरभ्यासः" । "पञ्चमहायज्ञायुषुस्थान शक्तिः क्रिया" । "सत्यादेवदयानुहिसानभिध्या: कल्याणानि" । "देशकालवैगुण्यात् शोकादिस्वाधनुस्मृतेश्च तज्ज दैन्यमभास्वरत्वं मनसोऽवसादः" । "तादृश्रयेयजा तुष्टिरुद्रेः" इति ।

अत्र निर्णयशक्तिद्वयविधानान्ति वचनानि द्रमिडभाष्योक्तानि चान्त श्रीमाष्येऽनुवादिष्ट । महापूर्वपक्षे ऽद्वैतिमतसाधकतयापि वाक्यग्रन्थोडन्वभाषि—“आत्मेत्येव तु गृहीयात् सर्वस्य तत्रिपत्तेः” इति । पुराणषट्के च सूत्रप्रदर्शनावसरे श्रीमाष्ये गृहीयात् सर्वस्य तत्रिपत्तेः । द्रमिडभाष्यम्—, “देवतासायुज्यादशरीरस्यापि देवतावत् सर्वार्थसिद्धिः स्यात्” । तत्को वाक्यभाष्यग्रन्थयो वेदार्थेसग्रहदर्शितावुदृदृतौ ।

२-१-५. भोक्त्रापत्त्यधिकरणे द्रिमिडभाष्यम्, "यथा लोके राजा मत्तुरदनदर्शके घोरेऽनर्थसंकटेऽपि प्रदेशे वर्तमानो व्यजनाद्यवधूय तदेहो दोषैर्न स्पृश्यते, अभिमेतांश्व लोकान् परिपालयिष्यति; भोगाश्व गन्धादीन् अविक्रज्ञनोपभोग्यान् धारयति—तथाडऽसौ लोकेश्वरो भमत्स्वसामर्थ्येचामरो दोषैर्न स्पृश्यते, रक्षति च लोकान् त्रिभिर्लोकादीन्; भोगाश्चाविक्रज्ञनोपभोग्यान् धारयति" इति । एवमुपेत्यैव दृष्टव्यम् ।

तदेऽशं वाक्यभाध्यग्रन्थाना परिशीलने प्रस्पष्टतमवगम्यत एव-सर्वत्र सगुणमेव ब्रह्मोपास्यम्, यतो दहरविधेव सद्विद्यापि सगुणमेव परं गোচरयति । इयास्तु विशेष:-यद् दहरविद्यायां "तस्मिन् यदन्तस्तदन्वेष्टव्यम्", "तस्मिन् कामा: समाहिताः" इति परमात्मवत् वचूणा अपि पृथगेव निर्देशः:, सद्विद्यावाक्ये च परमात्मवाचकं पदम् सदात्मसत्यत्वादितदात्मके सत्वादिविशेषणपुरस्कारेणैव विशिष्ट प्रत्याययतीति । अतो निविशेषं कचिल्लक्ष्यत इति । एवम् हि अन्तरगुणद्वताभूततद्वोपासनमेव सद्विद्याविहितं कण्ठरवेण कथयन् वाक्यकारः* तद्वाक्यस्था द्रमिडाचार्यश्र तत्त्वमसीत्य-स्थापनपरत्वप्रतिपादनमण्डनसैव क्षिपतीति सुविशदम् । तदसिन् महावाक्य एव प्राचीन्सम्प्रदायानुसारेण जीवत्रह्मैक्यसमर्थनसामर्थ्यविकले सत्ते किमस्यन्वदिह वाक्य छान्दोग्ये, यत् अद्वैतिमतस्यावकाश दास्यतीत्याशयेन वेदार्थसग्रहेऽ सद्विद्या-साप्रदायिकार्थः समर्थ्य । सम्यगीक्ष्यमाणे श्रीशड्कराचार्या अपि निर्गुणपरता निह्नुप-यितुमपारितवन्तः सगुणपरतयैव प्रायः सर्वो छान्दोग्यश्रुतिमिमाषिततेऽति शुवचम् ।

तदिह सक्षिप्य सारमूतकतिपयविद्याभाष्यगतिमदर्शनं प्रकाशयाम । आदितोऽध्यायाद्दय, तावदुद्दरीथविद्याप्रधानम् । अथ तृतीीये मधुविद्या प्रारभ्यते, यस्स्यो वस्त्वादिगतीधृतपत्यस्वाराज्याधीनरच फलं श्रूयते । यत् पुनस्तले कम्मुक्तिपरं किमपि वाक्यम्, तत्रापि 'ऊँचे उदेते' त्यादिना ऊर्ध्वदेशोद्ङमवचनान्न निर्गुणत्रलोकादिगतपुरुषप्रतिवचन-

मस्तावात् सगुणब्रह्मस्थानमेव किश्चित्प्रद्विक्षितमाकर्सनियम । सर्वथा मानवानाामिह निर्गुणब्रह्मलड्ङध्यर्थी परिस्थितिः काचित् तत्र प्रदर्श्यंन्ति सम्प्रतिपन्नमेतत् । अथ कमेण शाङ्डल्यविद्याभाष्ये शील्यमाने तत्, "विशिष्टगुणशक्तिमत्त्वेनोपासनं

विधित्सन्नाह इति सम गुणोपासनमेव समदर्शयेत्, तद्विद्यान्ते च महता प्रयत्नेन निर्गुणविषयत्वं स्वयंमेव भाष्ये निराकरोचेत् किं ततः । विचार्यमस्ति । संग्रोविया चान्वादत्वफला । षोडशकलाब्रह्माविद्या तु न निष्कलाब्रह्माविद्या भवितुमर्हेति । अथोपकोसलविद्यायामर्चिरादिमार्गानुवर्णनात् निर्गुणविद्याफलत्वं च 'अथ ब्रह्म समश्रुत इति मार्गनिरपेक्षतास्वकारितया न वापि निर्गुणविद्या अनित्यफलत्वम् । एवं पञ्चाग्रिविद्यापि वैश्वानरविद्या च द्वयोरधिकरणतया विध्वरूपब्रह्मोपासनं कर्थ न निर्गुणविषयं संभवते । अथ सद्विद्या, यत् 'तत् त्वमसि' ति प्रधानवाक्य श्रूयते । सैषापि सगुणविषयिणीति प्राचीतव्यास्योदाहरेण प्रादर्शयाम । अल्लापि तु, 'आचार्यवान् पुरुषो वेद । तस्य तावदेव चिरं यावत् विमोक्ष्ये अथ संपत्स्ये' इति ब्रह्म साक्षात्कृतवतोडपि देहविमोक्षात् प्राक् न ब्रह्मसंपत्तिरिरिति श्रुतम् । तदेतत् जगन्मिथ्यात्ववादिनां मते न घटते । सिद्धे ब्रह्मात्मैक्यसाक्षात्कारे सर्वस्यापि मिथ्याभूतस्य वाघौौल्येण कालप्रतीक्षा हि नावसरं लभते । न हि ज्ञानामि: तत्त्वज्ञानकृतमिथ्याज्ञानादिनिवृत्तिनयेन सर्व भस्मसात्कुर्वन् मिथ्याभूतमपि किश्चित् परिरोध्येत् । आरब्धवेगमुक्तेषु-

दृष्टान्तादिवर्णनेऽपि जगत्सत्यत्वमात्रेष्टमानानां गोश्र्चा बहुमतमहेति । एवं मते संपरिषदिति कधितसंपत्तिप्रकारशोधनमपि प्रासङ्कलम् । विदुषामपि, 'वाड् मनसि संपध्यते, मनः प्राणे, प्राणस्तेजसि, तेजः परस्यां देवताया' मिति संपत्तिक्रमः परमसति ; मूर्धन्यया नाडच्या निष्क्रम्यादिरादिगतिस्थु नापेक्ष्यत इति भाष्यादौ नियमयन्नि । यथा गतिविशेषो नापेक्ष्यते, तथा वागादिसंपत्तिरपि नापेक्ष्यते । देशविशेष्येव कालविशेष्याप्यपेक्षा यतो न वक्तुं शक्यते । अन्यथा हि ज्ञानी वाच्चनसादिसंपच्चौ सकृत् शुषुसो न पुनः प्रभुच्येत, लड्धैकरमभावादिति कुत्रतस्य बहुकालं देहानुवृत्ति-रित्यप्सति विमुश्रयम् । अभिनहनामुक्ताक्षयानेकग्रामममार्गेण गन्तारोप्संपत्तेर्देहान्ती-करणाच्च देहान्तकस्य संप्रतिपर्यादिमार्गक्रमेणैवति स्वरसोडिगमः ।

अपिचेमां संपत्तिमनन्तरा भूमब्रह्मविद्या नित्योति, 'आत्मानन्दः स स्वाराड् भवति, तस्य सर्वेषु लोकेषु कामचारो भवति—न पश्यो मृक्यूं पश्यति—सर्वमाम्रोति सर्वेशः । स एष भवति—सहस्राणि च विंशति:' इति । एवं ब्रह्म संपन्नस्य सर्वभासिसहस्राधिकारपरिग्रह सर्वलोककामचारादिषु फल्त्वेन श्राव्यमाणेषु कथम्

b

नाम सपर्यांनिर्गुणब्रह्मभावेनावस्थानमात्रमिति प्रकृतात् वेदवाक्याल् कश्चिल्लिङ्गं लिङ्गयात् । कथम्‍नू भूविद्यामीदृशफलविशेषार्थेसुपदिश्यां निर्गुणपरविद्यां कश्चिदर्शंसेत ?

एवं भूविद्यावर्णनं मोक्षफलस्मितो प्यधिकमननन्तरायां दहरविद्यायामादरेण श्रुतिदर्शीयति ।

तत्र हि, ‘स यदि पितृलोककामो भवति संकल्पादेवास्य पितरः समुच्चिछन्ति’ इत्यदि वहु प्रदर्श्ये, वृततीयस्यामितो द्विवि तस्मिन् ब्रह्मलोके ऽश्व पयश्राणंवौ, अश्वस्थः सोमसवनः, ऽमरजिता पूः, हिरण्मय प्रभे: सदनम्, आदित्य-मण्डलद्वारा, ‘शतं वैका चे’, युक्त्या नूर्ध्वनय्या नाडी़या तल्पामिसिर्युपदिश्य, ततस्तल् परंज्योतिरुपसंपद्येति सद्द्योक्तं सपर्यामिधाय स्वेन रुपेण सत्यङ्कमत्व सत्यकलपत्व-पर्यन्तेनाभिनिष्पत्त्यास, ‘स उत्तमः पुरुषः स तल् पर्येति जकश्त् कीडनं रममाणः स्त्रीमिवा यानैर्वा ज्ञातिभिर्‍वै’ति निरड्कुशा: नाथानुमोदिता नानाविधा विहारा: न्यरूपिषत ।

एवम्भूतं फलं साधयन्ती विशिष्टा च आत्मानमिव तदुणानपि विषयीकुर्वेती दहरविद्यापि पूर्वविद्या इव सगुणविषयिण्येवेति नेदमधिकं निर्गुणामपेक्षते ।

अन्ते च यन्मूला: यदायतना: यत्पतिष्ठा इमा: सर्वाः प्रजा: तस्य, प्रजापते: समावेश्मगासिलुपाकृतनहलोकसंपचिरुपनारुत्कृतश् सम्यगगाथि ।

तदेवं कृतकं छान्दोग्यमपमस्तकाद्दितै कथमित्याचीनैरनेकैरौचिगमितपरमार्थमपि कालक्रमेण श्रोत्राऽऽकराचार्यादिग्रन्थमचारे प्राचीनैवास्यल्यानलोेे च पदमाहितवर्ति अन्यथैव अर्वाग्ग्रहाभिरग्रहीतमाीसदिति तत्त्वमसिद्धटितसद्विद्यार्थेतत्वश्रुतिबोधनपूर्व भगवद्रामानुज-दर्शितया सरण्या तदनुयायिनां ग्रन्थांश्व परिशील्य उपनिषदर्थाणीवेदमपि आचार्य-वयोंडयमक्षरशो व्यास्याय विशिष्टाद्दैतपर्थ यथावदिह प्राचीकरशत् ।

स्वय शास्शान्तरे-चिव पूर्वमीमांसामुप्रपितह सर्वतोमुखस्मजतया, अप्यद्यदिहितादिविचारसरणिमप यत्रानुपपत्ति: तत् सुखमेव परिहत्य परमार्थं प्रदर्श्ये, तत् तत्र ब्रह्मसूत्राधिकरणविषय-वाक्यन्यासल्यनानावसरे तत्त्वदधिकरणान्यपि, वेदभाष्यकार्तो विद्याारण्य: तत् तत् वेद-वाक्यन्यासह्यग्यानावसरे तत्त्संबन्धिनिमां साधिकरण यथा सर्वथा सक्षिप्यारचयामास, तथा व्यर्थेमायां संग्रहरणानमनादृत्य पूर्वापरसर्वविषयवाक्यविमर्शमूलसंभावितसर्वप्रकारपूर्व-पक्षोपवर्णन-सिद्धान्तपरिष्करणव्युत्पादितविशेषार्थ एवं विशालमार्चयन अल्पज्ञान

अधिकज्ञानं सर्वान्नभयसूयून्त सहदेयान्न रक्षथानं सर्वोंपि व्यास्यातूनू अतिशेत इति विद्द्रजनपरिश्रमवेदिना निर्णयः।

इतः प्राङ् मुद्रिता: या ईशाद्या उपनिषद: तत् कठोपनिषद विहायान्यत् भाष्यकृतामतिविस्तृतत भाष्यं न लक्ष्यते। अत् तु छान्दोग्ये भाष्यस्य विस्तार एव।

तत् कारण पुत्र: उपनिषद: श्रुत्वोपास्यस्योपनिबद्धेनैतद् वृत्तं।विनीतशिष्यजननेन आदिर्हितान्तमनैकप्रकारशास्त्रचोदनीयविधिविधान एव विशिष्ट व्याख्यियाणा वदूनि हितान्युपदिश्यास्मान् अनुगृह्णातीति।

परावरविद्यापरिगरणादिकं बृहदारण्यकभूमिकायां चिकीर्षोम:।

एवमुपनिषसु निःशेषवेदशाखाविभजनप्रचारणविषयातद्वासनामध्ये —मुनिगगाग्रगण्य-भगवदरामायणसमदर्शनभाजनमूषासु मूक्ष्म ईहदारण्यकं ब्रह्मसूत्रेषु परिशीलितमिति रत्योपनिषदनतरेभ्य: उत्कर्ष: समस्ति।

उत्कर्ष तमतिशेते पुनरस्य छान्दोग्यस्य तत् विषये उत्कर्ष इति युक्त वक्तुम्, यत् एष महर्षि: चतुस्सूत्रीसुपोद्बात-छान्दोग्यस्य तत् विषये उत्कर्ष इति युक्त वक्तुम, यत् एष महर्षि: चतुस्सूत्रीसुपोद्बात

रूपामुपनिबध्य, ‘इक्षतेर्नाशकदुम्’ इत्यादिना छान्दोग्यगतसद्विद्यावाक्येन शास्त्र प्रारभमाण., मध्ये च पदेपदे छान्दोग्यमेव निवद्धान्, ‘न च पुनरावर्तते’ इति छान्दोग्यावसानवाक्येनैव शास्त्रमवसायन

अत: निर्भरमात्मन आविष्करोति। श्वभाशी (५।१०) तत्रस्यातेपु च ब्रह्मसूत्रेषु मार्कीं साधर्शतद्वयमितानि सूत्राणि मन्ये छान्दोग्यमेव गोचरीकृत्य प्रावर्त्यष्ठेति फल्यत कियते

महर्षेरिहामिरुचिरिति। येषु विशिष्य च्छान्दोग्यस्थस्यैव विषयवाद्य भाष्यकृतो विशिष्टमुद्ररन्ति, ततोऽन्येष्वपि सूत्रेषु प्रदर्शेष्टोपनिषदनतरवाक्येष्वप्यविरोषात् छान्दोग्यमापि तत्र विषियमावर्हितं बहुषु।

एवं च प्रथमसूत्रेडपि शक्यं छान्दोग्यवाक्यमुदाहर्तुम्। तत् हि, ‘परिक्ष्य लोकान् कर्मचितान् ब्राह्मणो निर्वेदमायात् नास्युकृतः

कृतेन। तद्विज्ञानार्थं स गुरुमेवाभिगच्छेत् समित्पाणि: श्रोत्रियं बह्मनिष्ठम्’ इति मुण्डकोपनिषद्वाक्यं विषयमध्ये व्यवस्थित।

छान्दोग्येैप्येवं कर्मणामन्तत:फलमाप्त प्रापकता, आत्मज्ञानादनन्तरफलप्रासिश्र श्रद्धयत एव।

यथा, ‘तयेथेह कर्मचितो लोक: क्षीयते। एवमेवास्मुल पुण्यचितो लोक: क्षीयते। यस्त-मातमानमनुविध

व्रजन्त्येतांश्व सत्यां कामान्, तेषां सर्वेषु लोकेषु कामचारो भवति …….. यस्त-मानमाननुविध व्रजन्ति ……… इत्येवम्।

मातमानमनुविध व्रजन्ति …… इत्येवम्। रैकजानश्रुत्युपाध्यानं पठन्ततश्व प्रफुटं

प्रतिपद्यामहे यत्, वहुपाकी बहुनिवासनिर्मोक्षी बहुयज्ञयाजी च बहुश्रुतो जानश्रुति: कर्मकाण्डगोचरसकलकर्म्मसमाचरणसम्प्राप्तकीर्तिसन्तान एव सन्, शक्तस्याधस्तात् पामानं कषमाणस्य द्वारिद्रयादिदव धर्मंपलीराहित्यादपि कतिपयं कर्मोप्यकुर्वोणस्यैव स्थितस्य परन्तु सर्वलोकसमार्जितसर्वप्रकारकर्म्मज्ञानगोष्पदीकरणविचक्षणविशिष्टज्ञान व-

रिधे: विशुद्धयशोविस्तारविमाकरस्य पुरःस्थित. ख्यातोत्क इव नियमावलम्बिति; स एव रैको जानश्रुतिना सम्यक्श्रद्धासुपहिता कन्यां परिगृह्य परिपक्वज्ञानपरिवाहभूतानि कर्माण्याचरन अल्पफलानन्तकर्मव्यमान जानश्रुतिमभ्रुतीन भूमिष्ठानिव शैलस्थो वज्रान्न प्राज्ञ: प्रप्रतीती कियदन्तरं कर्मिणा ज्ञानी नाच्चेति च। तदेवमेवमादीनि छान्दोग्यवाक्यानि कायंकर्मणामातिशयित पुरुषार्थप्रदोहनप्रगल्भतावैकल्य वेदयन्त्येव।

तथा द्वितीयाधिकारणविषयभावमहेति, ‘सर्वे खल्विदं ब्रह्म तज्ज्ञानन्’ इति वाक्यम्। द्वादशवत्सरपर्यन्तं विहरणपरेणापि श्रुतेनलुना पित्रुवचनमार्गपातेपनयनेन द्वादशस्वेव कत्सरेपु सर्वोन वेदान् साङ्गोपाङ्गान् समधीय प्रतिनिवृत्तेन महान्तं साड्यनुमाथ विज्ञातु-

मशक्यं तद् ब्रह्माभूत, यत्, ‘अपामाक्यो येनाश्रुत श्रुतं भवति’ ख्यपदेशेकेपामम्युप- क्षितं तस्य पितृभ्यतां पश्यतां सुज्ञानमेव परमात्मनोडभिन्ननिमित्तोपादानभूतस्य शाख्ययो- नित्वम्। ‘शुकं त्वेव विजिज्ञासितव्यम्’, ‘यत् तु नान्यत् पश्यति नान्यच्छृणोति नान्यद् विजानाति स भूमा’ इति श्रुत्वताच्छ निरतिशयपुरुषार्थतया ब्रह्मण: समन्वयाच्छान्दोग्ये दृष्टतो नापह्नवमहेति।

तदेवं शाङ्खायभ्रात् भाकू स्थिता चतुस्सूत्रपि छान्दोग्यं विषयीकुर्यांत। सल्ये भाष्यकौत्सदभिप्रायवेदिमिश्र न्यायालयातुमभौचित्यातिशयापरिकलनयैव तत्तत्न्रोपनिषदन्तवाक्यानि विषयवाक्यतया निरदिश्यन्त। यथापि अवतत्या अपि अंशास्तत्र सह निवेशमहंतीति सुदृढमिदं छान्दोग्यं ब्रह्मसूत्राणि व्यामोतील्येतदुपपाद- नैदमर्येण वयमेतावद्वोचाम।

तदिदं स्थाने, यन् उपनिषदोऽस्या: भाष्यमीप्ट किष्टृतं भवतीति। ईदृशोनानेन भाष्येण सहेदं छान्दोग्यम्, उपनिषदन्तराणि यथा तथैव बहु- तालादिकोशनिरीक्षणपूर्वकं यथावस्थितं पाठं परीक्ष्य यथामति उपनिषदं भाष्यच्च परिक्षृतवता मया कालदेशसमुद्रणश्रमादि विचिन्त्य शब्दसङ्क्षेपतद्वृत्तिदर्शनैव यत् पूर्वोंप- निप्यारिक्षारोपेक्षया किचिद्धिस्तुत एवात्र परिष्कारग्रन्थ: कृत इव- -तत् ननमवर्-

नीयापतितानामनेकेषां विचार्योणामर्थोनां विचारमगें करंस्सेक्थितं सुरति तदुपेक्ष्या तदर्थशोधनमनन्तरेण सुदृढणनिर्वर्तने सर्वथैवात्रुप्यता मनसा असुल्यांशानादरेग यथाशक्ति किश्चित्कारविधिस्तैव मूलम् ।

विचारकमाश्रालपरुषा: काचित् अन्यत् महान्तश्रेति पदेपदे विश्रिता: सुष्ठुर्थियों शोधकानां समाराधनाय यदि करिपन्, ननु आचार्याणा-मनुग्रह: फलेऽग्रहिर्ति तत्व विज्ञाय तत्कौशलं तत्रैवार्पये । अनौचित्ये च भान्ते. पुरुषधर्मेतथा मदीय धनमिदमित्यनुचिन्त्य समये यथावस्थितार्थविवेचनेsपि यतिष्ये ।

काल्येषु यद्वदितिहासक्चस्सु चैवं वेदेषु वेदशिखरेषु च सम्यगास्ति । आस्वादनीयरसभावगति: सम्मतास्ते कालोडनलु तदिह यत्परता तदर्थ्यम् ॥

इति

उचमूत्र ति. वीरराघवाचार्य:

उभयवेदान्तप्रन्थमालासंपादक:

छान्दोग्यश्रुतानामुपनिषदन्तरसंवादः

छा. १-१-९ प्रणवस्य सर्वान्वयः तै. उ. शिक्षा. ८.

१-२ इन्द्रियरूपमाणान्तरनिराकरणेन मुस्ल्यमाणहृष्टिविधानम् (परन्तु उदितारौ, नेदिष्ठे) वृ. २-३

" (पु. १७) प्राणे अनेकर्षिनामनिदेशः वृ. ३-३ , ऐत. आ. २. २.

१-८ देवानां प्रणवनिश्चितता तै. शिक्षा ८.

१-७; ४-१५ अधिण पुरुषोपासनम् वृ. ६-२ ; ७-५.

३-१२ गायत्रीत्रिखोपास्ति: वृ. ७-१४.

३-१३ वैश्वानरामेष्टिह्रता वृ. ७-९.

३-१४ तत्त्वन्वयः शतपथे १०-५-२; मुण्डकोपनिषदि च; अग्निरहस्ये च १०-५-१.

३-१४ शाण्डिल्यविद्यां वृ. ७-६; अमिरहस्येडपि.

३-१६ पुरुषविद्याशौली तै.उ. २ अनते

३-१७ अन्तवेलाजप्यमनुसकथनम् ऐत. आ. ३-२-५

३-१८; ७-३ मन्तिसे ब्रह्महृष्टि: तै. आन. ४.

४-३ कापेय ब्रह्मचारिसंवाद जैमिनीयोपनिषद्ब्राह्मणे ।

४-१० खं ब्रह्म वृ. ६-६-७

४-१५ अर्चिरादिगति: वृ. ७-११ ; ८-२; कौशीतक्यामपि.

५-१ प्राणविद्या (प्राणसंवादः) वृ. ८-९, कौ. "

५-२ मन्थकर्म वृ. ८-३.

५-३ पञ्चाग्निविद्या वृ. ८-२.

५-१० पुनर्जन्म वृ. ५-२; ६-४

५-११ वैश्वानरविद्या अग्निरहस्येडपि ।

६-१ दहरविद्या वृ. ६-४. तै. ना. अनु. १०

६-३ अनुमेशव्याकरणे वृ. ३-४- तै. ब्रा. ५.

६—७ शोधकलः वृ. ३-५-१५, प्रश्न ६.

६—१३ ल्वणोदकटष्ठान्तः वृ. ४-४-१२

<—३ हृदयशब्दनिर्वचनम् वृ. ७-३.

" सत्यशब्दनिर्वचनम् वृ. ७-५.

<—६ नाड्यादित्यगतवर्णः वृ. ६-२-३: ६-३-२०; ६-८-९.

<—११ मैत्रत्यादि वृ. ६-३-२०.

<-५, <-१२}ब्रह्मलोकगताः विशेषाः: कौषीतक्यामपि । तत्त्वकारसाम्यि च

<-१४}(शारी ४-३५ श्रुत. प.)

छान्दोग्योपनिषद्भताः श्लोका:

यानि पञ्चधा

पु. ८७ यदा कर्मसु

पु. २१५ स्तेनो हिरण्यस्य

न वै तव

१०८ न मे स्तेनः

२५६

तावानस्य

१२३

अन्तरिक्षोदर:

१३९ यथेह

२७०

आदित्य प्रभुस्य

१४३ न पश्यः:

४०१

उदयं तमसस्परि

" स एकधा

४०२

महामनश्वतुर:

१६७ शतच्व दश

"

आत्मा देवानां

१६८ शतच्वैकं च

४३८

यतो यतः:

२०२ अक्ष्ष इव रोमाणि

४५८

तत् सवितुः

२१४

• न मे स्तेन इत्यं तत्त्वद् वस्तुत* श्लोकः । पूर्वं संक्षेपत: तत्त्वविचारो वाक्यमध्ये निवेश्य सुबोधतया, स्त्राप्यानुवध्येन तथैव सुद्रणमापतितम् । २०२ पुते यतोयत इति गाथाया-श्लोकऽपेक्षया वध्य मुणरणवत् क्षत्रपि तथा सुद्रणं कार्यम् । तथाचैवस्मि पूर्वोत्तरार्धविभाग -

" न मे स्तेनो जनपदे न कदर्यो न मद्यपः । नानाहिताग्मिर्नोविविद्वान् न स्वैर्री स्वैरिणी कृतः ॥" इति ।

छा॰ ४. १६, १७. शारी॰ ३. ३. ६४.

" ४. १. " ३.१—५; ३.३.१०.

" ४. २. " ३.२.६; ३.३.१८; ३.४.२८.

" ४. ३—५. " ३.१.९—७.

" ४. १०. " ३.१.८—२७; ३.३.३२; ८.३.९—१८

" ४. ११—१४. " १.२.२५—३३; ३.३.४५.

" ४ १८. " ८.१.१३.

" ६. " १.१.४—१२; १.८.२३—२७; २.२.१४; २.३,२६; ३.२.९; ३.३.३७; ८.१.१४, १८; ८.२.१—६, १८, १४.

" ७. " १.३.७, ८; ८.१.९, ८.३.१४. ८.८.१९.

" ८. " १.३.१३—२०; ३.२.३०, ३१, ३.३.३८—८०, ८२.

" ८. ६. " ८.२.१९.

" ८. ७—१२. " ८.८.१—१६.

" ८. १३. " ३.३.२७.

" ८. १४. " १.३.४२.

" ८. १५. " ३.४.४७; ८.८.२२.

श्रीः

छान्दोग्योपनिषदर्थसङ्ग्रहकारिका:

१. छान्दोग्यं ताण्डिशाखान्तो भवत्यष्ठमपाठकः ।

तत्रादौ सामभक्त्यंशो उद्द्रीथमणवे श्रुता. ॥

२. दृष्ट्वोदथ द्वितीये तु सामभक्तिंषु दृष्टयः ।

तृतीयादिषु नानोक्ता: विद्या: प्रायो विमुक्तिदा: ॥

३. आदौ रसतत्त्वादिदृष्टि: शिष्येऽडभिधीयते ।

कर्माणि श्रितविद्याया: वीर्यमुत्तरता फलम् ॥

४. ततो मुक्त्यपाणहस्तेन्द्रैर्‌शिष्यै: विविधवसन्‌ फलम् ।

तथाSडदित्यप्राणहस्तव्यननदृष्टिश्व; दृष्टय: ॥

५. उद्द्रीथनामाक्षरेऽष्ट; तथोपसरणान्यथ ।

अमृताभयतोदीथे उद्द्रीथमणवैक्ता ॥

६. आदित्यपाणहस्तिभ्यां भाव्या बहुकुतार्थिनाम् ।

आदित्ये चादिॄण च स्व्यांतपुरुषत्वेन तदृशी ॥

७. शिल्पकादिकथासिद्धा तलाकाशात्मभावना ।

उपस्त्युपास्यानसिद्धं प्रकृतावे प्राणचिन्तनम् ॥

८. आदित्यचिन्तनोद्रीथे प्रतिहारेडनु चिन्तना ।

अथ शौवन उद्द्रीथस्ततः: स्तोमेषु दृष्टय: ॥

९. साम्नि साधुत्रवहृष्टिस्तद्र्वक्तृतृप्तासु पद्धसु ।

वडिशा दृष्टय: पश्चात् सप्तसु त्रिविष्टा अपि ॥

१०. गायनादिविशेषेषु दृष्टयो भक्तिप्रकके ।

नतत्क्रष्टा: दशस्विष्टा: सर्वेष्टिश्व सामनि ॥

सामस्वराश्र वणोंक्तिविधाश्र ब्रह्मस्स्थता । तारप्रभाव. सवनदेवतासा'ल्यलोकता ॥

एवं प्रापाठकड्न्न्रमतीतमध कश्यते । ऋषिविद्याडध भूतविद्या द्वारप्रवीचाना ॥

कौक्षेयज्योतिपि ब्रह्मतनौ काम्यसुपासनम् । शाण्डिल्यविद्या मुक्त्यर्था, कोशदिग्वत्सदर्शनम् ॥

पुत्रायु‍षेडथ पुरुषविद्या स्वायु फलाड्ल च । मुक्त्यै मन्त्रो ड्ननो ब्रह्मह्र्टी मनसि खेऽपि च ॥

अथादित्ये ब्रह्मह्र्टिः अथ जानश्रुति प्रति । सर्वगविद्या रैकाक्ता कापेयोक्त्यादितः स्कुटा ॥

सो ऽर्हन् कल्कब्रह्मविद्या जावालोगामिनो । उपकोसलविद्या चान्द्रमसिविद्यार्कविद्या ततः ॥

अथ यज्ञो वायुरस्य यजमानस्य चत्विजाम् । प्रायश्चित्तव्या आहवतिज्ञब्रह्मत्वप्रकथ्यतोदिता ॥

ज्येष्ठश्रेष्ठप्राणविद्या मन्थास्यं कर्म चोदितम् । पञ्चाग्निविद्या या श्वेतकेतोः पितृे प्रवाहणः ॥

प्राह यत्रोचनீचानां गतีนां भाविना गतिः । वैश्वानरविद्या या केकयो डश्वपतिर्जगी ॥

माचीनशाल्मलस्येम्यो येषु वृद्धश्र गौतम. । सद्विद्या गौतमेनोक्ता पुलाय श्वेतकेतवे ॥

सनत्कुमारादू भूयश्र विद्या नारदभाविता । मुक्त्यर्थीयां यत चान्या: काम्या नामादिदृष्टय: ॥

अथो दहरविद्योक्तं ब्रह्मतत्त्वस्पष्टीकरणाश्रया । सा प्रजापतिविद्या या वाक् शुद्धात्मगोचरा ॥

अथ प्रपञ्चमनूद्याशु ब्रह्माकाङ्क्षीचिन्तयाश्रया: । अकृतब्रह्मलोकाप्त्यै पुनर्जन्मानिवृत्तये ॥

सन्सप्रदायैरलब्धेऽर्थे यथाशास्त्रानुवर्त्तनात् । अनावृत्तिब्रह्मलोकसपत्तिः शान्तिलभ्यते ॥

एवमलोकविषयानामनिदर्शनं कृतम् । त्रयोदश चतुर्विंशत्याद्याश्चैकोनविंशति: ॥

सप्ताधिकां तु चतुर्विंशतिमपि षोडश । षडृचः सप्तदश खण्डा आश्विसृह कृतमात्र ॥

सटीप्पणभाष्य विषयसूची

I

उद्गीथविद्या = उद्गीथ प्रणवे दृष्टिविधय:

रसतत्त्व कामादि मसृणदिगुणविशिष्टोद्गीथोपासनम् १-९

विद्याफलं वीर्यवत्त्वम् ६

स्तुतिमात्राधिकरणम्

अज्ञावद्वादाधिकरणम् १०

तन्निर्धारणानियमाधिकरणम् ११

ऐहिकाधिकरणम् १२

मुक्तिफलाधिकरणम् १३

अस्यायिकापूर्वं उद्गीथे मुस्यप्राणदृष्टि: आस्वणशब्दार्थेश्व १३-१६

प्राणस्यादिरस्त्वादि १७-१९

स्वाम्यधिकरणम् २०

अन्यथात्वाधिकरणम् २१

उद्गीथे आदित्यदृष्टि: २३-२४

, न्यायदृष्टि: २४

उद्गीथाक्षरेऽु प्राणादिदृष्टिस्त्रय: २५

अशीससमृदृचर्थोपसंरणानि २७

प्रणवक्वनेद्गीथमहणनामृत्ताभयरूपेण तदुपासनम् २८

प्रणवोद्गीथैक्यज्ञानपूर्वकोदित्यमाणदृष्टि: ३०

तत् दुरुद्गीथानुस्मरणम् तद्वाक्यार्थविवेचनच्च ३२

अग्रेस्थुयथाश्रयमावाचिकरणम् ३३

उद्गीथविद्याया: ऋतकृत्सद्रावासद्रावविचार: ३५

उद्गीथे आदित्यहिरण्मयपुरषबहुलश्रृगुपयुक्तकथनपूर्वक तद्धृष्टिविधानम्

३६-३९

आदित्यहिरण्मयपुरुषतत्त्वम्

३८

कप्यासवाक्यार्थ. प्राचीन न्यायारूढ.

३९

पुण्डरीकपदार्थ:

४१

तदुन्नामकत्वयुक्तोद्रीतत्वादि

४२

उद्गीथे ओंकारपुरषडच्युपयुक्तकथनपूर्वक तद्धृष्टिविधानम्

४३

उभयविधडष्ट्रग्रुपयुक्त सर्वविधगेयत्वानुसधानम् उभयविधहृष्टिफलम् ...

४५

अन्तर्धिकरणम्

४६

साम्प्रतिकथापूर्वकस्मृतीथे परावरীয়स्त्वादिविशिष्टाकाशहृष्टि.

४७-५३

आकाशाधीकरणम्

४८

उषस्त्युपास्यानम्

५५-६०

तदुपोदिष्टं प्रस्तुत्य प्राणदृष्टे.

६१

" उद्गीथे आदित्यहृष्टि:, प्रतिहारेऽन्नहष्टिश्च

६२

अत्र प्राणादित्ययोः प्राणस्य परमात्मतगमकोक्ति: प्राणाधीकरणात्

६३

अन्नफलक: शौव उद्गीथ:

६४

II

सामान्यत· साम्न: साधुत्वेनोपासनम्

६५

पञ्चविधे साम्नि लोकदिविदष्टिप्रकार:

७०-७४

सप्तविधे साम्नि शन्दविशेषहृष्टि:

७४

" आदित्यहृष्टि:

७५

" आत्मसमितत्वातिमृत्युपेतोपासनम्

७९

गायत्रादिसामविशेषभक्तिषु प्राणादिदृष्टय:

८१-८५

सामान्यत: सामभक्तिषु सर्वदृष्टि:

८५

अथ सामगानप्रभृतौपदेश.

स्वरादिवर्णविशेषेषु इन्द्रादिदेवतांविशेषीयत्वानुसंधानपूर्वंकस्मोत्तगानम्

आश्रमत्नयम्

तदर्थप्रणवप्रचास

प्रातःसवनादिदेवता मूलस्वादिसंवन्धिगानविशेषादि पृथिव्यादिलोकादि प्रासिफलकम्

मधुविद्या—आदित्ये वस्वादिदेवभोग्यमधु दृष्टि:

तदर्थे तद्रीयप्रशस्यादिषु मधुनाल्क्यादिदृष्टि:

ऋग्यजुःस्सामार्थवशुधादेशानिष्पादिस्नानम्मृताना वसुरुद्रादितिय-

मरुस्साधोपजीवयस्तस्म्

वसुरुद्रादित्यगणफलश्रुतेरर्थ विशेषविचारः

ऊर्ध्वं उदेत्येति वाक्यार्थविचार.

अस्मात् कार्योकार्यौस्र्थादित्यावसथत्रयोपासनात् कमसुक्ति:

मध्यविकरणम्

अस्यां विद्यायां आदित्यवत् वस्वादीनामप्युपास्यस्त्वम्

वस्वादिभावापतिरूपफलस्वरूपगोधनम्

वस्वादीनां विग्रहाभावशङ्का

पूर्वेमीांसारेकत्यधिकरणम्

तत्त्वचिरमोक्षसाददेवताधिकरणम्

मध्यविकरणदेकताधिकरण प्रयोजनम्

गायत्रीविद्या—चतुष्पादत्वव्रडिध्याभ्या ब्रह्माणि गायत्रीसाहस्रयम्

पूर्णेत्वाभर्वंतस्मुणक्मोक्षार्थतदुपासनम्

तद्रद्रासोपासनम्

ऋक्‌षाणि कौक्षेयज्योतिरैशानोरकृतानुसन्धानपूर्वकतदृ‌ष्ट‌श्रुततत्त्वोपासनम्

ज्योतिरधिकरणम् ॐ

ज्ञाण्डिल्यविद्या—मुक्त्यर्थो

सार्वात्म्योपास्यलविविधविधिनिर्णार:

तत्त्वतुन्यायवाक्यार्थ:

मनोमयत्वादिगुणविधानम्

अनेकगुणविधाने‌डप्यत्र वाक्यमेदाप्रसङ्गोपपादनप्रकारा:

सवैंदप्रसिद्धाधिकरणम् ॐ

कौशालिग्रतसविद्या—पुनर्दीर्घायु‌ष्यफलिका त्रैलोक्यालमककोशाविज्ञानम्

पुरुषविद्या दीर्घायु‌ष्यफलिका पुरुषस्य यज्ञत्वम्, तदायु‌षघोडशाधिक

वर्षशतस्य सवनत्रयात्मकेण विभाग:

अशनायादिर्दाक्षविद्याभावना

एतद्विद्यानिष्ठेनान्तवेलाया प्रतिपत्तव्यम्

पुरुषविद्याधिकरणम् ॐ

अध्यात्मं मनसि, अधिदैवतमाकाशे च चतु‌ष्पादब्रह्मह‌ष्टि:

आदित्ये ब्रह्मह‌ष्टि:

सं‌र्गीतब्रह्मविद्या—मुक्त्यर्था । जानश्रुत्युपास्यानम्

यस्तदेवेतिवाक्यार्थविचार:

जानश्रुतिना रैकोपसर्पणम्

वायुमाणयो सर्वगतत्वम्

भिक्षमाणस्य ब्रह्मचारिणो वचनम्

तदर्थविचार: शौनकप्रतिवचनञ्श्र

सर्वगतद्रुये कृणायत्वादनुसन्धानम्

अपशूद्राधिकरणम्

घोडशकलब्रह्मविद्या—जाबालसत्यकामोपाख्यानम्

गुरुगौतमेन हारिद्रुमतेन चतुस्त्रिशतगवीनिराकरणम्

ऋषिभेण ब्रह्मचर्यैकैकपादोपदेश:

तथा अभिहसमद्गुरुभिः पादचतुष्टयोपदेशः

गुरुगणात्कथोदशकलब्रह्मविद्यायास्तथैवोक्तिः

उपकोसलविद्या

अनाश्वपे उपकोसलाय अग्निभिः ब्रह्मोपदेश.

गार्हपत्यादिभिः ब्रह्मविद्यारूपमूत स्वस्तविद्यारूपाम्भिविधोपदेश

आचार्येण सत्यकामेनावशिष्टमुल्याशोपदेश.

अर्चिरादिगति:

आनन्दमान्तिकरणम्

अन्तराधिकरणम्

वायोर्यज्ञल्म्

ऋषिभेभिः मनोवागरूपपरिवर्तननीत्सस्करणम्

लोकतो देवतावेदकमेण विरिष्टसधानवद्याहतिहोहोमन्न्तरुपरसंविदभावः

ब्रह्मर्त्विजः सर्वामिरक्षकत्वम्

प्राणविद्या—जैष्ठचश्रेष्ठचगुणकमुस्ल्यप्राणोपासनम्

मुस्ल्यप्राणस्य श्रेष्ठचोपपादिका आस्थायिका

वागादिभिः स्वगतसिष्ठत्वादः मुस्ल्यप्राणे दृपणम्

सर्वामेदाधिकरणम्

प्राणस्य सर्वान्तेनानवत्त्वे अद्वितीयास्वितल्यध

महत्त्वमोप्सोर्मन्यास्थास्य कर्मे

होमपूर्वकम्-थभक्षणशकारः

सर्वान्नानुमत्यधकरणम्

सर्वौषधनत्ववचनस्य वामदेव्योपासककर्तृकयोःषदपरिहारवचनवैषम्यम्

श्रुतप्रकाशिकैकरस्म

कार्यास्ल्यानाधिकरणम्

नचिलणक्स्वाधिकरणम्

पञ्चाग्निविद्या—श्वेतकेतुप्रवहणसगम्

प्रवाहणकृता प्रछ्‍म पक्ष.

श्वेतकेतुना पितृे गौतमाय तदुक्ति.

आगताय गौतमाय प्रवहणेन प्रक्षोत्तरबोधनम्, पञ्चाग्न्युपदेशः

अपां पञ्चमाहुतौ पुरुषवचस्त्वनिगमनम्

देवयानम् । श्रद्धानप इत्यपासत इत्येतदर्थः

तच्दूर्लथविदुरितिवाक्यार्थः

पितृयाणमार्ग.

सोमराजभूतस्य प्रतिनिदृ.ति:

दुनिर्नयप्रपतर शब्दार्थविचार.

तृतीयस्थाननिरूपणम्

जायस्वश्रियस्वेतिवाक्यार्थविचारः

अत्र क्रियासमभिहारविषये व्याक.रणविमर्शः

पञ्चाग्निविदः पातञ्जलसंग्रहप्रतिज्ञा

कार्याधि करणम्

आतिवाहिकाधिकरणम्

तदनतरप्रतिपत्त्यधिकरणम्

कृतात्ययाधिकरणम्

तत्स्वाभाव्यापन्त्यधिकरणम्

नातिचिराधिकरणम्

अन्या‌धिष्ठिताधिकरणम्

पराक्षेपपरिहारेण हिंसाशब्दार्थतत्त्वम्

वैश्वानरविद्या

कोनआत्माकिब्रह्मे‌त्यर्थविवेक:

कैकयाश्वपत्युपसर्पणम्

प्राची‌नशालादिविदिताना वैश्वानरसं‌ब‌धैककावयवत्वम्

प्रादेशमात्रं पूर्णवैश्वानरामुपदेश: , मुक्तिरूपफलत्व

प्रादेशमात्रशब्दार्थगोधनम्

उपासकमूर्धादौ वैश्वानरमूर्धादित्वभावना

जाठराग्नौ गार्हपत्यादिकल्पनया प्राणाद्याहुत्युपपत्ते शकम: तज्ज्ञनित सर्वत्रस्मिश्वर ६७-६८

सर्वै‌पमप्रदाहरूपं फलम्

वैश्वानराधिकरणम्

भूमज्यायस्त्वाधिककरणम्

सद्विद्या——श्वेतकेतूपाख्यानम्

VI

प्रादेशशब्दार्थविचार: श्रीवरदाचार्य व्यासार्यैकृत:

तत्त्वाधिकविचार:

६-३-१३, ६-३-१८, १२-३-१४, १०-३-४३, २-३-७,

१०-५-४ मीमांसाधिकरणानि

स्वय प्रकारद्वयेन प्रादेशशब्द निर्वेहणम्

सृष्ट्यादुदाहरणै: जगच्चत्कारणे‌क्यसंभवस्थापनम्

वाचारम्भणवाक्ये परव्यास्यानिरास:

संदवसोम्येदामिनिवाक्यार्थे

असत: सज्जायत इत्यस्य निरास.

तेजआदिसृष्टि.

वियदधिकरणम्

सर्वमूतसृष्टि

नामरूपव्यककरण सविवृत्करणम्

अनेनजीवेनात्मनेति तृतीयान्तार्थविचार:

अनुवेशो नाम क: ? कस्य चेति

उत्कलितृत्करणस्य अन्यादिव्यष्टिनिदर्शनेन सत्यापनम्

अचादे: त्रेधा परिणाम:

दधिरपिन्योयेन सूक्ष्मावस्थिरवादौ

उपवासविधानेन मनसो दृश्यौ्यातत्लाशिक्षणम्

सज्ञामूर्तीकृत्यप्रत्यधिकरणम्

आरम्भणाविकरणम्

प्रकृत्यधिकरणम्

उद्दालकेन श्वेतकेतु प्रत्येव स्वप्नान्तायुपदेश:

पुरुष:स्वपितिनामेत्यत् पुरुषशब्दार्थो विशिष्टोडविशिष्टोवेति विचार:

मध्ये सम्मूर्छेतिवाक्ये न्यायतीकादिग्रहणेन अर्थशोधनम्

ऐतदात्म्यशाब्दार्थ.

पुरुषशब्दार्थेविचारानिगमनम्

मनस: प्राणवन्थनत्वम्

अशनायापिपासाविशोधनेन तेजोवन्नानां मूलमूलभाव;

सुषुप्ताविभान्तेडपि सत्संपत्या पुरुषस्य सम्मूर्छकत्वम्

सयषोडणिमाएतदात्म्यमित्येतदर्थविशेष:

तत्त्वभर्सातिप्रयोग तदर्थशोधनम्

साप्रदायिकतस्वपदविशिष्टपरत्वसमर्थनप्रपञ्च

वागधिकरणम्

मनोधीकरणम्*यक्षाधीकरणञ्च

श्रुताधिकरणम्, परस्परयोधीकरणञ्च

मधुरसन्यायेन सत्सम्प्रदायविवेकवचनम्

नदीसमुद्रन्यायेन अविवेकवचनम्

कर्मानुसृतिशड्करविध्यधिकरणम्

शाखादिमूलशोषणनिर्दर्शनैन जीवस्यामरत्वनिरूपणम्

न्यग्रोधवोजनिर्दर्शनैन णाणोमीहदारम्भकत्वनिरूपणम्

उदकलीनलवणन्यायेन अन्तरासनोडवद्यत्वम्

अतिजननिवृद्ध्यादिनैकत्वदर्शवत् बन्धान्मोचनसमेतपुरुषोपदेश्यगतिन्यदर्शगतित्वम्

यावन्नविमोक्ष्य इत्येतद्वाक्यार्थी:

अनारुढकाऱ्याधिकरणम्

इतरक्षणाधिकरणम्

देहाभिमान्यान्तनिवृत्तेरमरणहष्टान्तेनोपपादनम्

अचोरस्यादाबता

सद्विद्यासर्वसणार्थसारकारिक:

ईक्षत्यधिकरणम्

VII

भूमानविद्या——नारदस्यानात्मवित्त्या सनत्कुमारोपसदनम्

अर्वाचीनोपास्यपञ्चदशकपरिगणनम्

नारदाभीत ऋगादिनामनि ब्रह्महृष्टि

उपयुक्तपरि भूय:पठने तदस्त्वकथनपूर्वं तल्ल कमेण ब्रह्महृष्टिविधि:

आसीनाधिकारणम्

६३ .... ३७३

प्राणाग्निहोत्रं जीवात्मन् उपदेशः

.. ३८२

हन्त्रव्यवहारः एवं देहातिरिक्तात्मप्रसिद्धिस्समभावापत्तिदनम्

. ३८३

प्राणोपासस्यातिवादिता

.. ३८४

सत्यस्य ब्रह्मत्वोदितं एवं वस्तुतोऽद्वैतवादित्वम्

. ३८६

अथ सत्यवचनरूपैकविध्यसम्भवनिरूपणपूर्वक् सत्यशब्दस्य ब्रह्मपरत्व समर्थनम्

.. ३८६-३८७

प्राणविस्कर्तृकातिवादपरवाक्यार्थविचारः

.. ३८८

विज्ञानमननश्रद्धानिष्ठाकृतिनामावश्यकत्वम्

. ३८८-३९२

कृत्यर्थे सुखान्वितवेक् । भूत्नः एवं सुखत्वञ्च

.. ३९२-३९३

यत्नतान्यदिति मुनिनिरूपकवाक्यार्थः

.. ३९४

समानेषु पर्वत्वादिति पर्वविमर्शसाधिकारणम्

२ ३९५

प्रहृष्टार्थवर्णनम्

. ३९६

ऊर्ध्वब्रह्मणो निराधारता

.... ३९७

भूत्नः सार्वात्म्यम्, अहङ्ग्रहोपाधि

.. ३९८-३९९

सर्वैलोककामचाररूपमुक्तिफलकत्वम्

... ८००

आत्मतः सर्वोऽपत्ति

. ८०१

मुक्तिर्विवेचनम्

....८०२-८०३

अभावाधिकरणम्

... ८०३

भूमा‌धिकरणम्

... ८०४

VIII

दहरविद्या

. .

तलत्य तच्छब्दार्थविचारः

.. ८०८

दहराकाशस्य वैपुल्योपपादनम्

...८०८-८०९

दहरोपासकस्य सर्वभोग्यकत्वम्

दहराकाशस्य सत्यत्वम्, कामाधारत्वञ्च

सत्यकामो नाम्वद्याथ:

अनात्मज्ञस्याकामचार:

दहराधिकारणम्

प्रदानाधिकारणम्

सङ्कर्षणगतनानुप्रदानाधिकारणम्

सत्यसकल्पत्वविवरणम्

हृदयशब्दनिर्वक्ति:

मुक्तपरिष्यति· एवं आत्मेति वाक्यार्थशोधनञ्च

सत्यशब्दार्थ:

सन्ततत्वादि

ब्रह्मलोकस्य ब्रह्मचर्यैकसा यतत्वविवरण वैचित्रि

ब्रह्मलोकगत-अणेचरोदकक्षपुरीस्थानादि

हृदयनाडीविशेषरस्मिद्वारा मुक्तस्यादित्यगति:

प्रजापतिविद्या—प्रजापतिप्रचारितवाक्यम्

प्रजापतिविद्यायाः जीवविय्याावस्थापनम्

इन्द्रविरोधनयो· प्रजापत्युपदेशस्य

ताभ्या प्रजापत्युपदेशस्य प्रतिबिम्बालम्बनत्वञ्चह:

उदाहरावे द्रेघा तद्विक्षणप्रेरणम्

विरोचनस्य देहात्ममहणेनैव तृसता

अतस्सेनेंद्रेण पुनरुन्मसदनम्

ब्रह्मचर्यपूर्वं स्वभावस्थाल्मग्रहणम्। तत्रापि दोषदर्शनम्

तथा सुखुप्स्यवस्थाग्रहणदोषदर्शनादि

आदित एकशानवर्षब्रह्मचर्योनन्तरं वास्तवात्मतस्वोपदेशः:

सप्तवार्भावाधिकरणम्

ब्रह्माविकारणम्

पुरुषोत्तमपरिचरणम्

आत्मन इन्द्रियव्यतिरिक्तस्य तन्निरपेक्षदिव्यचक्षुःसंपत्ति:

आत्मोपमन् पार्यन्तिकफलम्

प्रजापतिविद्याया. सन्निपातविद्यारोषत्वोपपादनम्

शारीरभावाधिकरणम्

दहराधिकरणकोत्पत्त्यर्थः

प्रजापतिविद्याया: परविद्यात्वासंभवसमर्थनम्

विद्याद्वैतवा:

अर्थानन्तरस्वरूपदेशाचिकरणम्

ब्रह्मविज्ञानप्रदाय·

कृत्स्नानुष्ठानसंग्रहेण गृहिणोपसंहारः

आप्यायणाधिकरणम्

कृत्स्नभावादितिमूत्रार्थः

अनावृत्तिसूत्रार्थः

शान्तिपाठः

ऋष्यादीनां नामानि

देवासुरा: प्राजापत्या:

१-२. ८-७

अङ्गिरा:

१-२-१०

बृहस्पति:

१-२-११

अयास्य:

१-२-१२

बको दाल्भ्य:

१-२-१३, १-१२-१

नैमिषीया:

१-२-१३

देवा: - मृत्यु:

१-४

कौषी तकि:

१-५-२

शिलक: शालावत्य

१-८

चेकितायनो दाल्भ्य:

प्रवाहणो जैबलि:

१-८, ५-३

अतिधन्वा शौनक:

१-९-३

उदरशाण्डिल्य:

वर्ष्ट. चाक्रायण:

१-१०

म्हावो मैत्रेय:

१-१२

उद्दालक आरुणि:, गौतम:

३-११-४; ५-३-६, ५-११, ५-१३-६

शाण्डिल्य:

३-१४-४

महिदास ऐतरेय:

३-१६-७

घोर आङ्गिरस:

३-१७-६

कृष्णो देवकीपुत्र:

जानश्रुति: पौत्रायण:

४-१

रैक्

शौनक: कापेय:

४-३

अभिप्रतारी काक्षसेनि:

सत्यकामो जाबाल:

४-४; ४-९०; ४-२

जवाला

४-८

हारिद्रुमते गौतम:

उपकोसल: कामलायन:

४-१०

गोश्रुतिर्वैयाघ्रपद्य:

४-३

श्वेतकेतु: रारुणेय:

५-३, ६-१

पज्चाल:

५-३

असमानव:

५-१०

प्राचीनशाल औपमन्यव:

५-११

सत्ययज्ञ: पौलुषि:

५-११

प्राचीनयोगि:

५-१३

इन्द्रियम्नो भाल्लवेयो

५-११

वैयाघ्रपद्य:

५-१४

जन: शार्कराक्ष्य:

५-११

बुडिल आश्वितराश्विवैयाघ्रपद्य:

५-११, ५-१६

अश्वपति: कैकय:

५-११

गन्धारा:

६-१४

सनत्कुमार: स्कन्द:

७-१, ७-२६

नारद:

७-१

प्रजापति:

३-११-४, ८-७; ८-१४

इन्द्र:

८-७

विरोचन:

ब्रह्मा

३-११-४, ८-१४

मनु:

८-१४

श्री

छान्दोग्योपनिषत्

(सामवेदीयताण्डिशाखान्तर्गता)

ओं आद्यायस्तु समादातु वाकू प्राणश्र्चक्षुः श्रोत्रं वसथो बलमिन्द्रयाणि च सर्वाणि, मयि ब्रह्मोपनिषदं, माऽऽदहं ब्रह्म निराकुर्याम्, मा मा ब्रह्म निराकरोत्, अनिराकरणमस्तु, अनिराकरणं मेऽस्तु, तदात्मनि निहिते ने य उपनिषत्सु धर्माः

ते मयि सन्तु, तं मयि सन्तु । ओं शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥

हरिः ओम्—ओमित्येतदक्षरं परुब्रह्मपुरुषोपासीत; ओमिति ह्यदरायति ।

श्री

श्रीश्रीनिवासपरब्रह्मणे नमः

येनोपनिपदा भाष्यं रामानुजमततांङ्गम् । रम्यं कृत प्रपद्ये तं रङ्करामानुज मुनिम् ॥

श्रीरङ्क रामानुजसुनिविरचितं प्रकाशिकाभिधानं भाष्यम्

अतसीगुच्छसच्छायामच्चितोर स्थलश्रिया । अज्ञनाचलशृङ्गाग्रतिलकैर् गाहतां ॥ १

श्रीशैलपूरणवशाठिकवस्तुस्म जगदुरोः। श्रीमतस्तातयीयस्य चरणौ शरणं वृणे[ब्रजे] २

यत्स्मेवावैभवाळङ्घ्या मया परमहंसता । तमह शिरसा वन्दे परकाळमुनिकेशवरम् ॥ ४

व्यास लक्षणयोगानिन्द्र प्रणम्यान्यान् गुरुनपि ।

छान्दोगोपनिषद्वयासव्या करवाणि यथामति ॥५

ब्रह्मविद्यौपयिक कर्माङ्गविषयम् आदौ उपासनमुपदिश्यते—ओमित्येतत्—

श्री श्रीनिवासपरब्रह्मणे नमः । श्रीमद्रुक्को रङ्करामानुजमहादेशिकेम्यो नमः ।

उपनिषद्भाष्यपरिष्कारः

भयसिंह चुक्केळे निस्तुल वर्धमान कलिकलुपमपोहा प्रीणयन् प्राणिजातम् ।

अपि गुरुपरिणयस्मृतिसारदर्शन सदुक्त्या प्रयतितुमनसि स्ता भूरिभव्यप्रसक्ती ॥

ब्रह्माविद्याक्षरसंहितं प्रधानभूतं प्रणवमादौ प्रङिसिंहं प्रथितेयुपनिषत् स्वयङ् सामोपनि-

श्रीवेङ्कटेशगरप्राच्यविद्याकोषागारस्थ आन्नप्रताळमकोश क. प्रथ्याक्षरादिस्मृतितकोश ख.

पूनामुद्रित- ग. उत्क्कोशागारस्थं मन्याक्षरकোষान्तरम् घ.

तस्योपचर्यालुयानम् ॥ ९ ॥

उपासीत । उद्गीथम् उद्गीथमभक्तं यत्र वस्नूयात् ओमित्येतदक्षरमुपासीतेत्यर्थः । ओमित्यक्षरस्य उद्गीथवासंभवेन सामानाधिकरण्यार्थसूचकं पदस्य वा अक्षरपदस्य वा मुख्यार्थत्यागेन लक्षणांयां समाश्रयणीयायाम्, ‘ एतस्यैवाक्षरस्योपचर्यालुयानम्’ इत्युपसंहारात्‌ गुणान्‌, उद्गीथशब्दस्य जगनत्यतया च तस्यैवोद्गीथावयवलक्ष- कत्वं युक्तम्, न तु मुख्यस्य ओमिल्येतदक्षरमिल्यस्य ओङ्कारावयवयुक्तोद्गीथ-लक्षकत्वं युक्तमिति द्रष्टव्यम् । स्वयमेव श्रुतिरोड्कारस्योद्गीथशब्दप्रतिपाद्यत्वे हेतुमाह ओमिति द्वयाप्नोति । लोक ओमिति द्वारम्यैवोद्गीयते । अत उद्गीथाव-यवत्वादुद्गीथशब्दप्रतिपाद्यत्व युक्तमिल्यर्थः । तस्योपचर्यालुयानम् । तस्य उपचर्यालुयानम् एव १उपासनम्, एवं विशिष्टः, एवं फल-मित्यादिकथनम् । कियत इति शेषः ।

एपां भूतानां पृथिवी रसः, पृथिव्या आपो रसः, अपामोषधयो रसः, ओषधीनां पुरुषो रसः, पुरुषस्य वाग् रसः, वाच ऋग् रसः, ऋचः साम रसः, साम्न उद्गीथो रसः ॥ २ ॥

एपां — एषा स्थावरजङ्गमात्मकभूताना पृथिवी रसः परायणम् । मृताना पृथिव्याधारकत्वादिति भाव । पृथिव्या आपो रसः । तस्याः जलप्रकृतिकत्वादिति भावः । अपामोषधयो रसः । तत्परिणामित्वादिति भावः । ओषधीनां पुरुषो रसः । अन्नपरिणामित्वात् शरीरस्येति भावः । पुरुषस्य वाक् रसः । वाचोडत्युपकारकत्वादिति भावः । वाच ऋग् रसः । ऋचा गम्भीरार्थकत्वादिति भावः । ऋचः साम रसः । गेयतिसारत्वात् गीयत इति भावः । साम्न उद्गीथो रसः । श्राव्यत्वात् सार इत्यर्थे । अनन्तरीयकत्वादेन उद्गीथावयव ओङ्कार उच्चते ।

स एष रसानां रसतमः परमः परार्ध्योऽङ्गो यदुद्गीथः ॥ ३ ॥

स एपः — स एष ओङ्कार । रसतमः परमः सुतादीनामुच्चतररसाना मतिशयितो रस इतोऽधिको रसो नास्तीत्यर्थे । परार्ध्यः परस्य ब्रह्मणः अर्धे स्थानमहैतीति परार्ध्यः । 'छन्द्रसि च' इति यत् । ब्रह्मवत् ओङ्कारस्याप्युपास्यतादिति भावः । अष्टमः । आयमुद्गीथः, पृथिवी रसः पृथिव्या आपो रस इति परिगणनायामष्टम हत्यर्थः । यदुद्गीथः इत्यर्थः । य उद्गीथ इत्यर्थः ।

कतम उद्गीथः, कतम ऋग्वसः, कतम साम रसः, साम्न उद्गीथो रसः इति ॥

कतम उद्गीथः, कतम ऋग्वसः, कतम साम रसः, साम्न उद्गीथो रसः इति । मोद्रार्थीना प्रस्तुतत्वे तेषा विमृशति कतमभिः — । कतमो गीयर्थः । एवमुत्तरलापि कतमभुक्तमत सामेत्यादौ परायणमिति ।

इति विमृष्टं भवति ॥ ४ ॥

इति विमृष्टं भवति । 'विमर्शो' कुत्र भवतीत्यर्थे । विमर्शोनिष्पन्नमर्थमाह वागेव — उद्गीथः । ऋग्भिः प्राणिन्द्रियैर्यचारणसाध्यत्वात् वागेव ऋक्, सामगानस्य प्राणनरूषुप्राणासधारणसाध्यत्वात् प्राण एव साम, उद्गीथभक्तग्रव्यवत्त्वात् ओमित्यक्षरमेवोद्गीथ इत्यर्थः ।

वागेवकृ प्राणः साम, ओमित्येदक्षरमुद्गीथः ॥ ५ ॥

तद्वा — प्राणः । स्त्रीलिङ्गशब्दवाच्यतया वाचः स्त्रीत्वम्, प्राणस्य पुलिङ्गशब्दवाच्यतया पुंस्त्वमिति भावः । ऋक् च माम च । अत्नापि तदेतन्मिथुनं दृश्यते । तदे — संम्रुज्यते । ऋक्सामात्मकं तदेतन्मिथुनं ओमितेतस्मिन्नक्षरे उद्गीथावयवसूते सेसृज्यते । उद्गीथस्य ऋगात्मकरूपतामभक्तिरूपत्वेन ऋक्सामरूपणया उद्गीथावयवपनवस ऋक्सामाभ्या सेमृज्यत इव तदार्कमिथुनेन ससृक्षत्वमित्यर्थः । वाग्भाणात्मकमिथुनाध्वासविशिष्टकृञोऽभिसंस्करण-चोपासनं कर्तव्यमित्यर्थः ।

१. प्राचीनैर्वर्गे . क

विषयकमुपमनं विवक्ष्यतामिति विमर्शो क्रियत इति । विमृष्टं भवतीत्यत्र भावे कप्रत्ययः श्रयणे विसर्गो भवतीत्यर्थे मिथ्येन । तात्पर्याणियादरेण तु विमर्शे कृत्वा भवतीत्युक्तम् । अत्र वाक्ये, 'वाच ऋचः' — ऋचस्त्वसाम रस सामन्नुद्गीथो रस' इति निर्देशखारसन् वाक्छब्दे ऋचो रसस्योत्की रस इत्थेव सिध्याति । अनत्तसामान्यारूढमामसामान्य तदयकभूयोनुद्गीथसामान्येन तत्नैव दर्शयन् भवतीति सर्वविषयकत्वमुपासनस्य तत् एवं विनृष्टे भवतीति । तस्मात् कतम उद्गीथ उ तस्य इयमुक्ता तत् रसतन्मात्रगुण-वियानरम्भ कथमिति न ग्लप्स्यम्; अत्रैव एकहेतुया सर्वेऽपि नादिनो । ऋचिन् कोशो, 'प्राचीनैर्विंमर्शो ऋचो भवति' इति पाठः । वागेव ऋचोति । सर्वेऽपि हि वचचू वाक्कार्यो । स चैः साम प्राणव्यापारसाध्यम् । यद्वाचतदशशरखर ओमिल्युरुत्कान्त सर्व नामान्यवभूतमुद्गीय इति

यदा वै मिथुनौ समागच्छत; आपयतो वै तावन्योन्यस्य कामम्॥ ६ ॥ आपचित्ता ह वै कामानां भव्रति, य एतदेवंविद्रानक्षरमुद्रीथ-मुपासते ॥ ७ ॥

यदा - कामम् । यदा दम्पती मिथुनौ सन्नौ ग्राम्यधर्मीय संसृज्येयाताम् , तदा अन्योन्यकामप्राप्तौ प्रसिद्धमित्यर्थे । मिथुनाविति पुंस्त्वद्विचने छान्दसे । ततश्र ओंकारोऽपि स्वसंस्तुतःमिथुनेन कामप्रापक इति भाव । तदुपासकोऽप्युद्र्वतास्वोपास्य ओंकारवदित्यजमानकामप्रापक इत्याह आपयिता - मुपासते । कामाप्यादिविशिष्टेन्द्रादित्यादियजोपासनस्थ यजमानगतकामाप्रितिरेव फलमित्यर्थः ।

तद्रा एतदुजाक्षरम्, यद्रि किंचाअनुजानाति, ओमित्येव तदाह । एषो एव स उ्रिद्रि:, यदकुज्ञ । समृद्ध्यिता ह वै कामानां भवति, य एतदेवं विद्रानक्षरमुद्रीथ-मुपासते ॥ ८ ॥

तद्रा एतदुजाक्षरम् । ओंकारोऽनुज्ञाक्षरमित्यर्थ । तदेवोपपादयति यद्रि - तदाह । लोके हि अनुज्ञां प्रयच्छति पुरुष: ओमित्यनुजानातीयर्थ । एषो - ज्ञा । उश्रब्द: प्रसिद्धौ । लोके समृद्धिमान् हि ओमित्यनुज्ञां प्रयच्छति । अतोनुज्ञारपस्य ओंकारस्य समृद्धिमूलकत्वात् अनुज्ञारूप ओंकार एव समृद्धिरित्यर्थः । एवं समृद्धिगुणविशिष्टओंकारोपासनस्थ फलमाह समृद्ध्यिता — मुपासते । यजमानस्य कामसमृद्धिं करोतीत्यर्थः ।

तेनेयं वथी विद्या यतते, ओमित्याश्रावयति ओमिति शृणोत्योमित्युद्गायति एनस्यैवाक्षरस्यापचित्यै महिम्ना रसैन ॥ ९ ॥

उपास्यमोक्षारं प्ररोचनार्थ स्तौति — तेनेयम् — । तेन प्रकृतेन उपास्येन ओङ्कारेण वथी विद्या लयीविहिन कर्म प्रवर्त्तीत इत्यर्थे । तदेवोपपादयति ओमिति — गायन्ति । ओङ्कारपूर्वकत्वादश्रवणादानामित्यर्थः । किमिति ओङ्कारपूर्वकंवेदASSश्रवणादिकं कियत इत्पाह — एतस्यैव — रसैन । रसैन सारमूतेन महिम्ना माहात्म्येन युक्तथैतस्य ओङ्कारलक्षणस्य अक्षरस्य अपचित्यै पूजार्थमित्यर्थः ।

तेनोभौ कुरुतो यथैतदेव वेद, यथ न वेद; नाना तु विद्या चाविद्या च, यदेव विद्या करोति श्रद्धयोपनिषदा, तदेव वीर्यवत्तरं भवति ।

'न तु अनेविद्यिदिरपि कर्मेणोङ्कारानुज्ञायमानत्वदर्शनात 'विद्यावैर्यर्थेन्' इत्याशङ्क्य, 'नाना तु विद्यिदिविद्यिदि सोऽङ्कारेण कर्मानुष्ठात — नथापि विद्याविदे विलक्षणफले; विद्यया क्रियामणो हि कर्म वीर्यवत्तरं भवति; अतऽदर्श तु न तथा' इत्याह तेन — भवति । नाना तु विलक्षणफल इत्यर्थः । यदेव । कर्मीत्यर्थः । विद्या उपासनम् श्रद्धा आस्तिक्यबुद्धि । उपनिषच्छब्देन

उपास्यमिनि । उपासनस्य विद्यीयमानत्वाद प्ररोचना युकोतित दर्शयितुभिद पदम् । तेनेयमित्यत्र तेनेभिद ओङ्कारोपासनप्रणवरामशोति; 'समाधारम्' इति पूर्वपक्षसूत्रे उद्दम् । मिदान्ते डु तत्न न निर्मर्, उद्रोत्पादयभूतप्रणवस्यैवोपासनमस्मोात स्वाक्षरयोक्काश्वणपाद्यन्वियिच्छुदप्रणव एव तदलभामात ! तथो एतदनुज्ञाश्र रमिति प्रविवक्ष्ये तच्छब्दस्य केवलप्रणवपरत्वाद ! तेनोभौकुरुत इत्युत्तरत्वावकथ्योङ्कारोपासनविधिश्च्छयापरामर्शाच । तन्न हि तच्छब्दद्वारद्विद्यभ्यानन्वयिप्रणवस्मातपर । कयीतः । आश्रवणे श्रोने उद्धी ये चाक्षरयोङ्कारोत्तरातुत्थ कमेण कतृत्वात ततदेवोपरत्नस्या प्रणवादीनां वृत्तिरोति ;

इत्याशङ्क्योति । अत्र मुले तेनोभौ इलादिराश्रादुपमन्य । नानात्व्यादि परिहारमन्य इति शाङ्करे प्रतीयते । तुश्छन्दोपि तदा स्वरस । एव वाडस्तु । उद्धृत्य शाङ्का, तलगनेहर्तचौक्यमेव तेनेयादिकं सवेमिति वाडस्तु इति रूपोङ्कारभिसंधिरिह भाव्य ।

विलक्षणफले इति । विद्याकर्मणो स्वरुपमेदस्य स्पष्टवाद नानेति पदं न तत्परम् । किंतु फलद्वार पृथक्त्वपरमभिति भाव । एष एव तु नानापदार्थः, 'पृथग्भ्यप्रतिबन्धः फलम्' इति सूत्रे दर्शितः । इदमेव विवृयते यदेव विद्ययेत वाक्येन । अत्र विद्या श्रद्धयोपनिषदा

इति खल्वेतस्यैवाक्षरस्योपचर्यालुयं भवति ॥ १० ॥

१. एतदनन्तरं साधे— 'अथ ह य एताय मुख्य प्राणः तमुद्रोथमुपानीत, तस्यैतरे प्राणेउपघ्यान्स्यान् भवति ' इत्यधिकृत्य ।

उपनिषज्जन्यं ब्रह्मातमक्तवज्ञानमुच्यते । कर्मेणो वीरोत्कतरत्व नाम प्रवालकर्मान्तर्गर्भितफकत्वम् ॥

इति—भवति । रसतन्माद्वकामादिससमृद्धिगुणकत्वादिभिःक्तप्रकारैरविच्छिन्नम्रिहितसुपासनं सत्सु मेदक्षरवविष्यकमवेत्यर्थे । तत्स्वोपास्यमेदाक्षा न कायेंति भावः॥

करोतील्युक्त्वा विद्यातस्त्र प्राइ निर्देशःः तस्यै एवं मुख्यत्वं, श्रद्धोपनिषदोऽस्तु तदुप योगित्वामिति ज्ञापनाय । केचित् कर्मकाण्डश्रद्धालव उपनिषदामुपरि प्रायता मन्यन्ते । अतथाभूत, असित कश्चिदुपनिषद् 'परमपुरुष इति च व विश्वास, तद्येभयोगाहकार्माणि कर्मेकाण्डकथितप्रकारेण प्रागुतिष्ठतेरन्यादृशैः कर्मभिरवरदेवतास्तांश्च यथामि प्रतिबद्धफलानि मा भूद्विति श्रद्धया यतेताहरविचार्या कर्मे करोति, तदा तद् वीरोत्कतर भवतोति विचित्रार्थे । ब्रह्मात्मकत्वज्ञानार्थकोपनिष्ठपदेन ' ब्रह्मार्पण ' मितिरीलां कर्मे कुवृता विपये ईशाविद्यानुसुर्ययोग इति दर्श्यते ।

अत्र विदियोनिरुतोया कस्मित्रेभि इति चेत—विद्यापदस्य कर्मानुष्ठानोपयोग्यर्थकृ नपरत्वाभावात्, उद्रीथादिविद्यापरत्वाच्च, कर्मणश्च कोनोत्रीथादिनिरवयवैरविच्छितैस्तद्रियानिरवर्थैथभावात्, इत्यभूत-लक्षणे वृतोया । यक्ष्मा वेदेति प्रागुक्तरीलाः यतः, विद्योपलक्षित करोतीति विद्या पुरुषविशेषणम् । विदया सह करोतीति सदृशार्थे वा । अथवा उपपदविभक्ते कारकविनिर्केवल्लीमिति करण एव । करणत्वञ्चेद फलकरणातरपमिति यथाश्रयभावाधिकरणसिद्धान्तभाष्यादुसारिसारावलयादिसिद्धम् । यद्यपि 'विद्या करोतीति कर्मनिरुपपत करणत्वमेव बुद्धयते, अध्यायस्य । कर्मनिवर्त-क्ल्वाभावात् कर्मेगतया करणान्निश्रयाय यत्कसकल्वाहुप्राहकृतत्वात्कं तदिन्ति फलकरणत्वमेव तद्रवति ।

वीर्य हि नाम कार्गानुकूला शक्तिः । तस्याः प्रतिबन्धकनाशात्स्वं प्रसिद्धम् । वीर्येभतिशयस्व सत्यपि प्रतिबन्ध्यके कार्गोपवायकत्वम् । स एवं वीरोतिरेको विद्याफलमिति ॥ अत्र यदेव विय-येतिं वाक्य स्वारस्यात् कर्मोक्त्राश्रितसवैविद्याना वीर्योनिरेकफलविधानार्थम् । 'आश्रवगणांसनवत् उद्गानस्यापि विद्यां विनिय कमोंपकारकत्वात्, सर्वैञ्जममानकामसमृद्धेः अन्यतोनोऽपि भिद्देश कर्म-काण्डोक्ताविकं न किंपि वक्तव्यमस्ति ' इयाश्रयायम्, उपनिषदुक्ता विद्या वोर्योतिरीद हेतुरिति सामान्येन तत्पारिहार्यथादृशं वाक्यम् । अतो यत्र विशिष्ट फलान्तरमुक्तं, तत्र तद्वा एतद्वा फलं; अन्यत्रैवतेदेवति ।

उक्तप्रकारैरविच्छित्रमिति रसतमादिसर्वगुणविचित्रोदरीथोपासनमेकमिदमित्युक्तमत्र शा-हरेडपि !

एतस्मण्डान्तर्गतवाक्यविषयाणि अधिकरणानि उपन्यसन्ते—

(९) अन्नपादे—‘स एष रसानां रसतमः परमः परार्ध्योऽष्टमो यदुद्रீथः’ इत्येवञ्जातीयकानां वाक्यानाम्, ‘इयमेव जुहूः’, ‘स्वर्गो लोक अहो हवनीयः’ इत्यादिवाक्यवत् स्तावकत्वेनैव, न तु रसतमतादिलक्षणोपास्त्यगुणसमर्पकत्वम् । ‘ओमित्येतदक्षरमुद्गीथमुपासीत’ इति नोपासनविधीीयते । उद्दोथविधिसिद्धानुज्ञा नौपचिकज्ञासामान्यवाची हि उपासनशब्दः । अतोडनुवाद एव । ततश्र रसतमादिवाक्ये समभिव्याहृतविध्यभावेन तदेकवाक्यतया स्तावकत्वभावेन उद्दोथपदोपस्थापितकतुमकरणगतोद्देश्ये कवाक्यतयैव रसतमादिवाक्यथना स्तावकत्वम् । न च स्तावकवाक्यानां स्तुत्यविधिसमभिव्याहारनियमोऽस्ति । ‘एतद्रह्माण्येव पच हवींषि, यद् ब्रह्माणानीतराणि’ इत्यतिदृष्टार्थवादेषु व्यभिचारात् । अस्तु वा उद्दोथसुपासीतेऽ्युपासनविधिः; तदेकवाक्यता च रसतमादिवाक्यानाम् — तथापि रसतमादिवाक्यानां नोपासनविषयसमर्पणैकवाक्यत्वम्, ‘ओमित्येतदक्षरम्’ इत्यनेनैव

एतरखण्डेलति । उपासनस्वरूपसत्ता, तद्विषयभूतोपास्यस्वरूपम्, उपासनफलम्, फलोत्पत्तिकम इत्यैति क्रमेण वक्तुमादित्यमहोनीति विमृश्य अधिकरणानुसम्पन्ने व्यासमार्द्र । एतदधिकरणचतुष्टयत्वेन, “येनैव विधीयते हि” इति सङ्गमभि भाग्यम् । उद्दोथविध्यासङ्घन्थीनि अधिकरणान्तराणि तु अनन्तरमेव उपन्यास्यसिध्यन्ते ।

क्षत्र स्तुतिमावधिकरणश्रीभाष्ये, उपासनविधिरेव नेति पूर्वपक्षः, उपासनविधिसत्त्वात रसतमत्ल्वादि उपास्यत्वकार इति विद्वान्तकः स्कृत । एतच्च सङ्ग्रादिगितरमश्रों अत्र चतुर्थेपादे, ‘विधैष तावदुपनिषिदि वरीयमान। काचित्त्वास्ति, यदृश्ये विशेषविचारसृष्टौपपादे’ इति आपातजैमिनीयालुयायाश्चार्यद्वयया परमपुरुषार्थहेतुभूता भक्तिविधिः, ‘पुरुषार्थो हि’ इत्यधिकरणेऽत्र विद्यादिकर्मोंसङ्गोतोपासनपक्ष्यापिना मतिमपाकृतुं स्तुतिमावधिकरणप्रवर्त्तनमिति ज्ञायते । एतसुपासनविध्यभावकथनाद्‌रपारिहाराद्यमेव च, ‘मावद्वाच’ इति सूत्रमप्यत्न— ऋथाप अन्रोधिकरण श्रभियोदां उद्दोथसुपासीतेऽ्युपासनविधिवाक्यसोधकृत्य न विचारः, किन्तु रसनमादिवाक्यमेवेति हेतोः, उपासनविधिसद्रावैपि रसतमत्ल्वादि न विधेयमित्यपि पूर्वपक्षः, विधेयमिति च सिद्धान्त इति भावप्रकाशिकाया पक्षद्वयमवल न्ज्याधिकरणरचनादर्शिता । तदनुसारेणापि, ‘नोपासनं विधीयते’, ‘अस्तु वा—उपासनविधिः’ इति पक्षद्वयमुपन्यस्तमिति ध्येयम् ।

एतद्रह्माणान्येवेति । मन्त्रे चातुर्मास्यानि । तत्र चत्वारि पर्वाणि वैश्वदेववरुणप्रघाससाकमेधघुनासीर्यायाल्यानी । तत्र प्रथमे वैश्वदेवपर्वणि ऋषभौ हवींषि विहितानी । तन्नार्थवाद,

छा.१.स्व.१.]

छान्दोग्योपनिषत्

छान्दोग्योपनिषत् ९

उपास्येलाभात् । अपितु उपास्योद्देश्यस्तावकत्वेनैव, उपास्योद्देश्यमादाय स्तुतिमालस्योपलम्भात् इति 'स्तुतिमात्रसुपददानार्दित चेत्' इति सूत्रखण्डेन पूर्वपक्षं कृत्वा, 'नापूर्वत्वात्' इति सूत्रखण्डेन च, 'भावशब्दाच्च' इति सूत्रेण च सिद्धान्तः कृत् ।

अयमर्थे — उद्देश्यार्थे रसतत्त्ववादिनो मन्त्रान्तरप्रतिपादितेन अनुसन्धिमुखेन स्तुत्यसद्भावात्, 'इयमेव जुहू:' इत्यादौ जुहूविधे: सन्निहितया तदेकवाक्यतैवेन तस्तावकत्वसद्भावेऽपि कतुचरणगतोद्र्याविधेरसन्निहितया तदेकवाक्यत्वाभावात्, 'ओंमित्येतदक्षरमुद्रीथमुपासीत' इति सन्निहिते विशिष्टविधिद्वारेणैव वाक्यतैकवाक्यताकल्पकत्वाच्च नान्तराभावात् ।

नतु सन्निहितोपासनविध्येकवाक्यत्वेऽपि उपास्योद्देश्यस्तावकत्वेनैव रसतत्त्वदिवाक्यानामेकवाक्यताड्क्ष्तु; न तु उपास्यसम्बन्धकत्वेनैति चेत् — उपासनविषयसम्पकतया प्राप्तिविषयक [?] त्वे सभवति वैयर्थ्यप्रायस्तुतित्वकल्पनया अन्यथ्यस्वात् । अतो रसतत्त्ववादिकमप्युपास्यमेव । ततश्च रसतत्त्वादिविशिष्टतयेनोद्रीथोपासन कर्तव्यं 'तत्तत्फलार्थिमिरिति स्थितम् ॥

(२) तथा (गुणोपसहारपादे २) — 'ओंमित्येतदक्षरमुद्रीथमुपासीत' इत्यादौ निर्विंशेषसामान्येन व्यपहारासम्भावात् विशेषाकाङ्क्षया तत्च्छाखागतानामेवोद्रीथन्य-

१. उपास्यस्य ख. २. प्रयुक्तत्वात् ख. ३. तत्कालात् ख.

'वार्त्रज्ञानी वा एतां हवींषि' इति । तत्राङ्ग्यानि, 'आङ्गेयमग्रकाले निर्वपति सौम्य चरु पौष्ण चरुम्' इत्याद्युदानी, 'पच हवींषि हविर्ग्राहासेऽपि विधितानि पञ्चसङ्ख्यया । तत्रेद वाक्य श्रीयते, करणप्रकाशसभतानि इमा-एतदङ्गणानिति । केचित्तदर्थपरत्वात्तन्न व्यभिचरन्ति । न्यपि तद्रङ्गणान्वयेऽति तदर्थ । तत्र श्रुत्यङ्गणादेन अर्थवादान्नविधोनाथ ग्रहणमिति (पू. मी. ५-१-४) सिद्धान्तितम् । सर्वथा अर्थवादस्य वैदिकदेवतस्य करुगप्रकाशविधिरेवैक-

वाक्यतयाडन्यथस्य तत् पूर्वपक्षसिद्धान्तस्युभयेऽख्यात् । तद्रङ्गणव कतुप्रकरणगतोद्रीथविधिसम मिथ्याहारसस्य रसतत्त्वादिवाक्येऽपि तदेकवाक्यता भवितुमर्हीति भाव । तत् एतदङ्गणानीति विशेषवचनबलात्, न्यावहितयोरेवैकवाक्यतां युक्तम् । न त्वत्, गमकाभाविति सिद्धान्त्याशय उपरि दर्शयिष्यते ।

2

कीना मनिहितत्वात् तन्निष्ठत्वाच्च तद्वमेवोद्देशाथश्रुते युक्तम् । ततक्ष ताण्डिशाखागत-रसतमत्व - कामरति - हिरण्मयपुरुष - आकाशादिहृदि विशेष्टोपासने ताण्ड-शाखागतौद्द्रीथवचकरेव ऋतुमध्यप्रयुक्ताया उपास्यत्वम्, न तु शाखान्तरगतौद्द्रीथ-वयने । न च सर्वशाखागतौद्द्रीथानामेक्य शङ्क्यसम् - स्वादिमेदेनोद्द्रीथव्यक्तीना भिन्नत्वात् । न चोद्द्रीथश्रुते सकोंचलक्षणवाधप्रसङ इति वाच्यम् — शुक्ल पट-मानयेत्यादौ पटशब्दस्य व्यक्तिविशेषार्थकत्वेऽपि,

तात्पर्य यह है कि तैत्तिरीय शाखा में कहे गए उद्द्रीथ के लक्षण से युक्त उद्द्रीथ का ही यहाँ ग्रहण करना चाहिए । यहाँ ताण्डिशाखा में कहे गए रस, काम और हिरण्यपुरुष के रूप में आकाश की विशेष रूप से उपासना करने से ताण्डिशाखा में कहे गए उद्द्रीथवाक्य से ही किये गये ऋतुमध्यप्रयुक्त उपास्य का ग्रहण करना चाहिए, शाखान्तर में कहे गए उद्द्रीथ के वाक्य से नहीं । और सभी शाखाओं में कहे गए उद्द्रीथ के एक होने में भी शंका नहीं करनी चाहिए, क्योंकि स्वादि आदि के भेद से उद्द्रीथ की विभिन्नता है । यहाँ पर उद्द्रीथ की श्रुति में सकोंच के लक्षण से बाध नहीं प्राप्त होता है, यह नहीं कहना चाहिए— जैसे शुक्लपट को लाओ इत्यादि में पट शब्द का व्यक्ति विशेष में प्रयोग होता है,

"जातिव्यक्ती गृहीतग्रेह वय तु श्रुतलक्षिते । कृष्णादि यदि मुझ्याम् का श्रुतिस्थल पीड्यते "॥

जैसे 'कृष्ण आदि पट को लाओ' इस वाक्य में जाति और व्यक्ति दोनों का ग्रहण होता है, वहाँ श्रुति से निर्धारित व्यक्ति में ही ग्रहण करना चाहिए ।

इति न्यायेन — श्रुत्यर्थमूताया: पतद्वाते:, लक्ष्याया व्यक्तेश्वापरित्या-गेन पटश्रुत्यबाह इषुक्करीत्या — उद्द्रीथश्रुतेरप्यबाधात तत्च्छाखागतौद्द्रीथमाल-विषयत्वमेव — इति पूर्वपक्षे प्राप्ते,

इस न्याय से—श्रुति के अर्थ के अनुसार होने वाले लक्ष्य से, लक्ष्य अर्थात् व्यक्ति को न छोड़ते हुए पटश्रुति के बाहर भी प्रयोग होने से— उद्द्रीथश्रुति का भी बाध न होने से तत् शाखा में कहे गए उद्द्रीथ का ही आलम्बन करना चाहिए— ऐसा पूर्वपक्ष प्राप्त होने पर,

उच्यते — 'अज्ञाववद्रास्तु न शाखासु हि प्रतिवेदम्' । तुशब्द: पूर्वपक्षव्यावृत्त्यर्थ: । उद्द्रीथादिज्ञाने विवद्रास्तु उपासना-तत्च्छाखागतौद्द्रीथव्यक्तिवेव न व्यवतिष्ठेरन् ।

'अज्ञादि के विषय में विवाद करने वाले तो प्रत्येक वेद में प्रतिवेदम् ऐसा करते हैं' ऐसा कहा गया है । यहाँ 'तु' शब्द पूर्वपक्ष की व्यावृत्ति के लिए है । उद्द्रीथ आदि के ज्ञान में विवाद करने वाले तो उपासना में तत् शाखा में कहे गए उद्द्रीथ व्यक्ति में ही निश्चय से स्थित नहीं रहते हैं ।

अपितु प्रतिग्राखं संबध्येरन् । शुक्लं पटमानयेत्यादौ शुक्कपदसमभि-व्याहारान्यथानुपपत्या विशिष्टैकार्थप्रत्यायनाय अविशेषोपपत्तिश्रुते: पीडनेरपि प्रकृत तादश्वार्धकाभावेन अविशेषोपपत्तिरुद्ध्रीश्रुते: सविथिमालेण संकोचा'संभवात् शाखा-न्तर्गत: ऋतुमध्ये प्रयुज्यमान उद्द्रीथ: शाखान्तरोपासनप्रकारेणाप्युपास्य इत्यर्थ । 'मन्तादिवृद्धाविरोध । शाखान्तरगतोपासनानामपि शाखान्तर्गत-

किन्तु प्रत्येक शाखा के अनुसार उसका सम्बन्ध जोड़ते हैं । 'शुक्ल पट को लाओ' इत्यादि में शुक्ल पद के साथ अन्य पदों के रहने से विशिष्ट एक अर्थ के प्रत्यायन के लिए और सामान्य रूप से भी उपपत्ति होने पर भी श्रुति की पीड़ा होने पर भी प्रकृत तादृश अर्थ के अभाव से सामान्य रूप से उपपत्ति होने पर भी उद्द्रीथश्रुति का सविशेष अर्थ में ही संकुचन संभव होने से शाखान्तर्गत ऋतुमध्ये प्रयुज्यमान उद्द्रीथ शाखान्तर की उपासना के प्रकार से भी उपास्य है, यह अर्थ है । 'मन आदि की वृद्धि में विरोध नहीं है' । शाखान्तर में कही गई उपासनाएँ भी शाखान्तर्गत

भावात् — इति स्थितम् ॥

इस प्रकार स्थित है ।

ताण्डिशाखागतोति छान्दोग्यगतेर्लयर्थ । श्रुतलक्षित इति । जाते श्रुतत्व व्यक्ते-लक्ष्य तत्स्वात्रैक्यम् । मीमासाशाख्यमेदमिति तन्मते तद् युक्तम् । ऋस्सन्नमते तु जातिवत् व्यक्ते-

ताण्डिशाखागत—यह छान्दोग्य में कहे गए का लक्ष्यार्थ है । श्रुतलक्षित—इसमें । जाते श्रुतत्व से व्यक्ति में लक्ष्य करके तत् स्वातिरिक्त एकत्व है । मीमासाशाख्यभेदमिति—ऐसा उनके मत में तद् युक्तम् है । ऋषिसन्नमते तु—ऋषियों के मत में तो जातिवत् व्यक्ति में

व्यक्तेरपि श्रुतत्वमेव । अथापि सर्वत्र सामान्य पदार्थ, विशेषो वाक्यार्थ इति न्यायेन शब्दस्सं-निहितोद्द्रीथव्यक्तिरेव क्रियेरप श्रुतत्वमेव ।

व्यक्ति में भी श्रुतत्व ही है । और सर्वत्र सामान्य पदार्थ होता है, विशेष वाक्यार्थ होता है—ऐसे न्याय से शब्द से संनिहित उद्द्रीथव्यक्ति में ही क्रिया का श्रुतत्व है ।

सर्वे यत्रिवाच्यत्वेऽपि सन्निहितकतिपयव्यक्तिप्रग्रहण वाक्यार्थवर्णनमेव गामनयेपादौ दृष्टमिति पदान्यभिप्रायेभूते माोहेति पूर्वपक्ष मन्यते । यावति विशेषे सकोंचाभावे सममिव्याहत-पदानन्यभिप्रेत इष्ट सर्वत्र । न चात्रोद्द्रीथपदस्य स्वरसस्थितसत्रोद्द्रीथप्रातिकुर्वे काचि-दुपपत्तिरिति सिद्धान्ती ।

सर्वे यत्रिवाच्यत्वेऽपि—सर्वत्र यत्रि वाच्य होने पर भी सन्निहित कतिपय व्यक्ति के ग्रहण में वाक्यार्थ वर्णन ही गामनयेपादौ दृष्टमिति—जैसे गामनये इत्यादि में दृष्ट है—ऐसा पदान्यभिप्रायेभूते माोहेति—पदों के अन्य अभिप्रेत अर्थ में होने पर भी मुख्य अर्थ में मोह होता है—ऐसा पूर्वपक्ष मानता है । यावति विशेषे सकोंचाभावे—जितने में विशेष का संकुचन न हो—ऐसे सममिव्याहतपदानन्यभिप्रेत इष्ट सर्वत्र—समस्त व्याहृत पदों का अन्य अभिप्रेत अर्थ इष्ट होता है । न चात्रोद्द्रीथपदस्य स्वरसस्थितसत्रोद्द्रीथप्रातिकुर्वे काचिदुपपत्तिरिति सिद्धान्ती—और यहाँ उद्द्रीथ पद का स्वरसस्थित सत्र उद्द्रीथ के प्रातिकुर्वे में कोई उपपत्ति नहीं है, ऐसा सिद्धान्ती कहता है ।

(३) तथा गुणोपसहारपादे — ‘आँमित्येतदक्षरमुद्गीथमासीन’ इत्यादिना विहितानामज्ञावद्भोपमानानाम् अव्यभिचारि॒तकनुसंधिजू॒हूआस्थापित॒कतुफ॑लोनेरा-कार्ँपण॒तादिवत् अन्य॒ मिचारि॒तकतुस॑व॒न॒ध्यु॒द्री॒थ॑म्प॒स्याप॑नक॒तुफ॑लेनैव नैरा॒कार्ँक्ष्यात्, ‘न॒देव व॒ोय॒न्तर॒ꣳ भ॑वति’ इति व॒ोय॑व॒चर॒स्त्वा॒दे॒शव॑ण॒नाम॑थ॒र्वा॒दच॑न॒न् त्री॒न्हि॑प्र॒क्ष॑ण-प॒ण॒ता-दिवत् अ॒ज्ञ॑त्वा॒न उपा॑स॒नानि॑ क॒र्त॒ो नियमे॑नोप॒पाद॑या॒न॒ीत॒ि प॒र्व॑क॒स॒ प्राप्‌ते — उच्यते । ‘त॒न्नि॒र्धा॑रणानि॒य॑मस॒ताहृ॑ष्टे प॒रथ॑म॒ध्य॑प॒तिव॒न्धः फ॒ल॒न्’ । निर्धा॒रण॒ नि॒श्च॑ये॒न मन॒सो-डव॑स्थापन॒म्, ‘ध्यान॑मि॒न्य॑र्थः । त॒स्योपा॑स॒नस्य॒ अ॑निष॒धः नियमे॑नानु॒च्छू॑नान॒म्, ‘तेनो॑-भौ कु॒रुनो॒ य॒द्वैते॒द॒व वेद य॒क्ष॒ न वेद’ इ॒त्य॑न॒या॒न॑द॒र्शनात्; त॒स्योपा॑स॒नस्य॒ प्र॑व॒ल-कर्म॑प॒तिव॑न्ध॒रूप॑वी॒क्ष्य॑त॒र॒वल॑क्षणफ॒ल॑न्नर॒वच॑वेन॒ क॒र्माङ्ग॑त्॒व॑भा॒व॑दित्य॒र्थः । अथ भा॒व — प॒र्ण॒तो॑डु॒म्व॑र॒ता॑दिस्थ॒ले विधि॑वि॒भ॑क्त॒ श्रवा॑णादि॒र्थ॑वा॒द॑नै॒व वि॒श॒श॑क्ति॒सु॑प॒जन॑स्य॒ पुन॑स्ते॒नै॒व फ॒ल॑सम॒प॑ण॒ वि॒स्म॑ण्य॒न्यापा॑र॒न् वा॒ङ्क्ष्य॒ मि॑च्॒छेत् । उपा॑स॒नाया॒ तु वि॒स्प॑ष्टवि॒धि-श्रवा॑ण॒ात्र फ॒ल॑विधि॒ते॑ वाक्यमे॒द॑श॒कात् । अनः प॒र्ण॒तो॑डु॒म्व॑र॒तादि॑व॒ेद॑ख्य॒पे॑क्ष्या उपा॑सन-विधे॒र्वैष॑म्य॒न् फ॒ल॑विधि॒वि॒ष सं॑भ॒व॑ति इ॒ति स्॒थि॒स॒न् ।

(४) तथा अ॒ज्ञ॑पादे-मुक्ति॒ध्य॑न्ते॒ र॒क॒फ॒ल॒ नोपा॑स॒नाना॑सु॒द्री॒थ॑निवि॒चार॑ह॒नय॑ल्‌नादि-त्॒वा. ख ४ त॒स्य॑डपि क ग

अ॒ध्य॑मि॒चरि॒त॒कतुसं॑ब॒न्धी॑नीत॒ि । प॒र्ण॒ना॑क॒प॒स्य क॑तु॒प्र॑क॒रो॑ड॒पि जु॒हा॒ क॑तो-र॒न्युग्रे॑यो॒गाभा॑वात क॒तुस॑ब॒न्ध॑स्य॒ अ॑स॒त्या॒ध्य॑मि॒चारि॑त इ॒ति क॒थ॑न्व॒यिनि॒य॑म इ॒ति । सव॒न्थो॑ल॒य॑स॒र्व॑ग्र॒न्थ॑पा॒ठः; न सव॒न्थे॑ति । अ॒ध्य॑मि॒चारि॑र॒ यथा तथा क॒तुसं॑ब॒न्धि॑नि॒ विग्र॑ह॒न् । प्र॑ब॒ल॑क॒मो॑प्र॒तिब॑न्ध॒ल् (फ॒लान्तर॑.) वीर्य॑व॒त्तर॑त्व॒ल॑क्षण॒न् क॑तु॒फ॑ल॒स्य अग्रे॑त॒िब॑द्ध॒फ॑ल॒क॑ल॒रूप॑स्य वीर्य॑व॒त्तर॑त॒व॑स्य ल॒क्षण॒न् निह॒ण॒य॒न् य॒त् फ॒लान्तर॒न् क॑तु॒फ॑लाद॒न्य॑न्, त॒द्व॑त् त॒ने॑ल॒य॑थीः । विधि॑वि-भ॑क्ति॒ लिङ्‌आदि । अर्थ॑वा॒द॑ने॒वै॒ति । वि॒धिभा॑व॒नादि॑व॒हित॑स्य स्तुति॒ना॑स॒त्वा॒न् अ॒य॑च॒द॑ल॒त्वा॒त्‌ स्तुति॑ब॒लाद॒ वि॒धिकल॑प॒ने॑ति प्र॒थ॑मे स्तुति॒यो॑ग॒न्याप॑रो॒ध्य॑वा॒द॑म॒न्, त॒द॑न॒न्तर॒न् वि॒हित॑स्य फ॒ला-काड्क्षा॒या पुन॑स्त॒यै॒व फ॒ल॑यो॒जन॒न् आ॒सर् इ॒ति वि॒स्म॑ण्य॒न्यापा॑र॒न् । अ॒त एव वाक्य॑द्व॒येऽ॑प्य॒-व्यापा॑र॒द॑य॒ स॑ङ्क॒ स्वीक॑रा॒न् वाक्यमे॑द॒शो॑ष्य॒न् ।

‘वि॒विधि॑ष॒न्नि॒ य॒ज्ज॑ने’ इ॒त्यादि॑प्र॒स॒ङ्गा॑ण्या॒त् सव॑र्कल॒य॑न् । त॒द्वि॒द॒ मुक्ति॒ध्य॑न्ति॒त॒क-फ॒ल॒न् वेद॑न॒ सुहि॑द॒न् कर्मा॑ण्य॒नुष्ठी॑य॒न्ते । म॒ना॑नि अ॒कुतो॑द॒र्वि॑या॒दिप्र॑ब॒लो॑त॒ज॑काभावे प्र॑ब॒ल॑क॒मो॑प्र॒तिब॑द्ध॒फ॑लानि भ॒वेयु॑रि॒ति, अ॒ज्ञ॑पादे वि॒द्या॒र्म॑नि॒रूप॑णान॒न्तर॑म॒न्ते तत्का॒र्थ॑नि॒ष्प॑त्ति-प्रकार सू॒त्रि॑त॒न् । त॒म॑पि प्र॑कृतवि॒द्यासं॑ब॒न्ध॑द॒र्श॑य॒ति तथे॑या॒दिना । इ॒दै॑वे॒ति । न॒ तु प॑इ॒ह-

कर्मी निष्णा ध्यानामपि यज्ञादिरूपसाधननिष्पत्तौ सत्यां विलम्बे हेतुभावादिह जन्मन्येव निष्पच्चिरंति पूर्वपक्षे प्राप्नो-उच्यते। ‘पैहिकंप्रस्तुतमतिवन्धे तदर्शनात्’। मुक्तिज्यति-रिक्तफलकस्मुऽसन अप्रस्तुतप्रतिबन्धे प्रतिबन्धाभावे पैहिक इहैव जन्मनि भवति। सति प्रतिबन्धे जन्मान्तरे। न च प्रतिबन्धा’समव शङ्कनीयः; ‘यदि वै विद्या करोति श्रद्धयोपनिषदा तदेव वीयवत्तरं भवति’, इत्युदितरीथविचारात्। प्रवृलकर्मो’न्तरा-प्रतिबद्ध (न्ध?) फलकत्वावेदनात प्रवृलकर्मो’न्तरप्रतिबन्धस्याऽनुज्ञातत्वात। न च, ‘तमेतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिषन्ति’, इति यज्ञादौ वेदे’नसाधनत्वश्रवणात् का-रीयमिचारादिवत् नियतैहिकत्वमेव किं न स्यादिति वाच्यम् – शुष्यच्छालिसपत्ति-बैरिविशेषविपचिफलकत्वेन विहिताना तेषा नियतैहिकत्वेऽपि विद्यासाधनयज्ञादिकर्मणां तज्जन्मनि विद्योदरे’नाविहिततया परवादिफलकचित्रेष्टश्रवादिवत् नियतैहिकत्वाभावात।

(५) तथा तदुत्तराधिकरणे—यक्षानुरूपो वलिरिति न्यायेन वलवत्कर्मसाध्यानां मुक्तिफलकत्वेऽपासनानां प्रवृलकर्मो’न्तरप्रतिबन्धस्याऽसम्भवात् नियतैहिकत्वमेवाति पूर्वपक्षे प्राप्नो-उच्यते, ‘एवं मुक्तिफलानियमस्तदवस्थावधृततेस्तदवस्थावधृते’। मुक्ति-१. सम्भवति। ख. इहैव जन्मनि भवम् इहैव जन्मनि भवति। ग. २. प्रतिबन्ध-भावः क.

कमिलस्य इहैव जन्मनि भवमियर्थंलीकरे मुक्तिज्यतिरिक्तफलकस्येव मुक्तिफलकस्याप्युपास-नस्याप्रतिबन्धे ऐहिकफलमेतद्विधिकरणसिद्धमिति उत्तराधिकरणं व्यर्थं स्यात्। अत ऐहिकपक्षमेवहिक-फलकोपासनह्रुपकस्सम्पकं वाच्यम्। न तु साध्यपरम्। उपरि सूत्रे मुक्तिफलेऽपि तत्फलक्रोपा-सननिर्देश्शक्। इति चेद्—ऐहिकर्थफलकोपासनमात्रप्रवृतेऽपि तुर्हि न्यायेन मुक्तिफलेऽपि सिद्ध्या तद्विधिकरणवैयर्थ्यं। अधिकाशङ्कया तद्भ्र्तिरिति चेत्, अस्याधिकरणस्य सर्वपरत्वेऽपि तत्र विश्याध्यधिकाराद्या आक्षेपे तत्प्रस्ताविरिति सुचचम्। तथाऽच कर्मणि अप्रस्तुतप्रतिबन्धे सति कर्मफलमैहिकमिति सूत्रार्थः। नस्तुतः ऐहिकयद् पक्षपर साध्यपरं वेति विमर्शो भावप्रकाशि-कायां दृश्य।

नतु चित्रेष्ट्यादिह्नान्तेऽद्यनियतैहिकत्वसिद्धमियत्र तत्र पूर्वसीमांशा’मिदमिलाह पूर्वव-ति। योगसिद्धीति। ‘योगसिद्धिर्वाज्यस्योत्पत्तिसयोगित्वात्’ इति तत्र सिद्धान्तसूत्रम्। तत्राधिकरणं वर्णकद्रयम्। प्रथमवर्णके सर्वे कामा। एकऽयोग एवेतिं पूर्वः पक्षः। यत्र कामना-योगः तस्यैक्यैवैकिसन् प्रयोगे सिद्धिरिति सिद्धान्तः। द्वितीयवर्णके पश्चादेरौहिकसुधिमकत्वं योगः.

देवासुरा ह वै यत संयेतिरे उभये प्राजापत्याः। तद्ध देवा उद्रीथमाजहुः, 'अनेनैनान् अभिभविष्याम ' इति ॥ १ ॥

देवासुर – देव और असुर; ह – प्रसिद्ध है; वै – ही; यत् – जब; संयेतिरे – संग्राम करने को उद्यत हुए; उभये – दोनों; प्राजापत्याः – प्रजापति के पुत्र; इत्यर्थः । तद्ध – तदनन्तरं; देवा: – देवता लोग; उद्रीथम्-अजहुः – 'उद्गीथ' नामक अस्त्र का आश्रय लेते हुए; 'अनेन – इस 'उद्रीथ' नामक अस्त्र से; नैनान् – इन असुरों को; अभिभविष्याम – जीत लेंगे; इति – ऐसा; इति – संकल्प करके; ॥ १ ॥

ते ह नासिक्यं प्राणमुद्रीथमुपासासक्रिरे; ॐ हासुगः पाप्मना फलकविद्याना मप्यैहिकस्वनिद्र मो नाम्ति, अ(1)प्रस्तुतप्रतिवचनस्थूलसरूपावस्थाया। विशेषेण तस्मै प्रवचानां ब्रह्मविदपचारादिप्रनिचनध्वानां समवात् । द्विरुक्तिरध्यायपरिमामार्था । प्रकृतमनुसाराम । २-१.

ते – वे; ह – प्रसिद्ध; नासिक्यं – नासिका सम्बन्धी; प्राणम्-उद्रीथम् – प्राण को ही 'उद्रीथ' मानकर; उपासासक्रिरे – उसकी उपासना करने लगे; ॐ – प्रणव का उच्चारण करके; ह – निश्चय ही; असुगः – असुरों को; पाप्मना – पाप के द्वारा; फलकविद्याना – ढाल-तलवार आदि शस्त्रास्त्रों के ज्ञान से युक्त; अपि – भी; ऐहिक – इस लोक में सुख देनेवाले; स्वनिद्रो – निद्रा आदि से; मो नाम्ति – मोहित करनेवाले; अ(1)प्रस्तुतप्रतिवचनस्थूलसरूपावस्थाया – अप्रस्तुत के द्वारा प्रस्तुत का जो वर्णन उससे युक्त अवस्था में; इत्यर्थः । विशेषेण – विशेष रूप से; तस्मै – उस प्राण के लिए; प्रवचानां – कहे जानेवाले; ब्रह्मविदपचारादिप्रनिचनध्वानां – ब्रह्मवेत्ताओं के द्वारा उच्चारण किये जानेवाले ध्वनियों का; समवात् – समवाय – संग्रह है; इत्यर्थः । द्विरुक्तिः – 'ते ह' इत्यादि में द्विरुक्ति; अध्यायपरिमामार्था – इस अध्याय की समाप्ति के लिए है; इत्यर्थः । प्रकृतमनुसाराम – प्रकृत के अनुसार ही कथन किया गया है; इत्यर्थः ।

उद्रीथावयवे ओंकारे मुखप्राणनिरुक्तौ वेदानुरस्यायिका प्रसौति - देवासुरा: — प्राजापत्याः! द्विविधा प्राजापत्युताः देवासुरा यत य॑सैनन् काले परस्परं संयेतिरे युद्ध क्रतवन्त इत्यर्थे। प्राजापत्याः इति अपत्यार्थे, 'दित्यदित्यपुत्राणाम् ' इति च । तदु — इति । तत् तदा । ह प्रसिद्ध यथा नथाः] देवाः अननेनैव उद्द्रीथावयवेन ओंकारणोपासितेन एनान् असुरान् अभिभविष्याम इत्यभिसंधाय उद्रीथम् 'प्राणसुपासितवन्त इत्यर्थः।

उद्रीथावयवे – उद्रीथ के अवयवभूत; ओंकारे – ओंकार में; मुखप्राणनिरुक्तौ – मुख और प्राण की निरुक्ति करके; वेदानुरस्यायिका – वेदों में कही हुई; प्रसौति – उत्पत्ति को बतलाते हैं – 'देवासुराः — प्राजापत्याः!' – देवासुराः – देवता और असुर; प्राजापत्याः! – प्रजापति के पुत्र थे; इत्यर्थः । द्विविधा – दो प्रकार के; प्राजापत्युताः – प्रजापति के पुत्र; देवासुराः – देवता और असुर; यत् – जब; य॑सैनन् – परस्पर; काले – समय पर; परस्परं – एक-दूसरे के साथ; संयेतिरे – युद्ध करने को उद्यत हुए; युद्ध क्रतवन्त – युद्ध किया; इत्यर्थे । प्राजापत्याः इति – 'प्राजापत्याः' यह शब्द; अपत्यार्थे – पुत्र के अर्थ में प्रयुक्त हुआ है; 'दित्यदित्यपुत्राणाम् ' इति च – 'दिति और अदिति के पुत्रों का' ऐसा; इति । तदु — इति । तत् – वह घटना; तदा – उस समय की है; इति । ह – प्रसिद्ध; यथा – जैसे; नथाः] – थी; इत्यर्थः । देवाः – देवताओं ने; अननेनैव – इस; उद्द्रीथावयवेन – उद्रीथ के अवयवभूत; ओंकारणोपासितेन – ओंकार की उपासना करके; एनान् – इन; असुरान् – असुरों को; अभिभविष्याम – जीत लेंगे; इति – ऐसा; अभिसंधाय – विचार करके; उद्रीथम् – उद्रीथ की; 'प्राणसुपासितवन्त – प्राण के रूप में उपासना की; इत्यर्थः ।

ते — चक्रिरे। ते देवाः प्राणेन्द्रियत्वेनोद्रीथमुपासितवन्त इत्यर्थे। । त नासिक्यं भव नासिक्यमपु । 'शरीरावयववाच्च ' इति यत् । तं - विविधु: । त नासिकयं प्राणमिति । प्राणमिलयतां स्व वा एकसक्तिः, 'उद्रीथे प्राणदृष्टि. शास्त्रेक्षा । प्राणस्य वायुविशेषवत् इन्द्रियै: पीति मुख्यामुख्यत्वबोधेन प्राणरूपप्राणे प्रत्येतिरेवानमासीत् इति ।

ते — चक्रिरे – उन्होंने किया; इत्यर्थः । ते देवाः – वे देवता लोग; प्राणेन्द्रियत्वेन – प्राण और इन्द्रियों के रूप में; उद्रीथमुपासितवन्त – उद्रीथ की उपासना करते थे; इत्यर्थः । त नासिक्यं भव नासिक्यमपु – वह नासिका सम्बन्धी प्राण ही था; इत्यर्थः । 'शरीरावयववाच्च ' इति यत् – 'शरीर के अवयववाची भी होता है' इस सूत्र से; तं - विविधु: – उसकी विभिन्न प्रकार से व्याख्या की; इत्यर्थः । त नासिकयं प्राणमिति – वह नासिका सम्बन्धी प्राण ही था; इत्यर्थः । प्राणमिलयतां स्व वा एकसक्तिः – प्राण में ही सबकी एकता है; 'उद्रीथे प्राणदृष्टि. – उद्रीथ में प्राण की दृष्टि; शास्त्रेक्षा – शास्त्र में कहा गया है; इत्यर्थः । प्राणस्य वायुविशेषवत् – प्राण वायु का ही एक विशेष है; इन्द्रियै: पीति – इन्द्रियों के साथ; मुख्यामुख्यत्वबोधेन – मुख्य और अमुख्य के भेद से; प्राणरूपप्राणे – प्राण और प्राण के भेद से; प्रत्येतिरेवानमासीत् – ग्रहण किया जाता है; इति ।

विविधुः; तस्मात् तेनोभयं जिग्राति सुरभि च दुर्गन्धि च; पाप्मना द्वेष विद्धः ॥ २ ॥

अथ ह वाचमुद्रीथमुपासांचक्रिरे; ताँ हासुरा: पाप्मना विविधुः; तस्मात् तयोभयं लदन्ति सल्यान्नमत्यर्थ:, पाप्मना द्वेष विद्धा ॥ ३ ॥

अथ ह चक्षुरुद्रीथमुपासांचक्रिरे। तदासुरा: पाप्मना विविधुः। तस्मात् तेनोभयं पर्यति दर्शनीयश्चादर्शनीयश्च; पाप्मना द्वेतद् विद्धम् ॥ ४ ॥

अथ ह चक्षुरुद्रीथमुपासांचक्रिरे। तदासुरा: पाप्मना विविधुः। तस्मात् तेनोभयं पर्यति दर्शनीयश्चादर्शनीयश्च; पाप्मना द्वेतद् विद्धम् ॥ ४ ॥

अथ ह श्रोत्रमुद्रीथमुपासांचक्रिरे, तदासुरा: पाप्मना विविधुः—। तस्मात् तेनोभयं शृणोति श्रवणीयश्चाश्रवणीयश्च; पाप्मना द्वेतद् विद्धम् ॥ ५ ॥

अथ ह श्रोत्रमुद्रीथमुपासांचक्रिरे, तदासुरा: पाप्मना विविधुः—। तस्मात् तेनोभयं शृणोति श्रवणीयश्चाश्रवणीयश्च; पाप्मना द्वेतद् विद्धम् ॥ ५ ॥

नासिक्यं प्राणमसुराः स्वकीयेन पाप्मना सयोजितवन्तः। पापहेतुभूतवृत्या संयोजित इति यावत्। तस्मात् — विद्धः। तस्मात् पापसङ्गद्वेतो: पुरुषो ग्राणेन सुरभि च दुर्गन्धि चोभय जिघ्रति। तस्मात्रासिक्य: प्राण: पापविद्ध एव-तस्ये। अथ — विद्धा। पूर्ववत्। अथ — विद्धम्। अदर्शनीयम् अमेध्यादिकमित्यर्थे। अथ ह श्रोत्रं — विद्धम्। अश्रवणीयैः नापवचनमित्यर्थे:।

ज्ञापयितुम्। उपरि चक्षुरादिभि: प्राणमिति पदस्यानुपपत्ते:। सुरभि च दुर्गन्धि चैनि। वागादौ वक्तुमाणानुसारात्। प्राणमहमनेहंद्वैष्यर्थ:।! अत एव पापहेतुभूतवृत्या सयोजितम्। वृत्तिरिन्द्रियव्यापार:। तस्या: पापहेतुत्वं निषिद्धत्वात्। दुर्गन्ध्याद्यग्राणे निषिद्धमेवेति। तस्माज्ज्ञासिक्य इति। पूर्ववाक्ये तस्मादिति हेतोरिन्देश्वात्। अत्र पाप्मना हीति हिरशब्दो न हि नाविति भाव। ननु वृत्तदारण्यक: 'ग्राणेन्द्रियस्योत्रात्' मूला यजमानेषु मोदगिवरोषं स्वात्मने कल्याणग्राणाय फलमकामयत। तदा अशुरा तत्कार्येभत्क्षमा पापवैदैन ग्राणे दुर्गन्ध्याप्राणं कल्याणग्राणाय फलमकामयत। तदा अशुरा तत्कार्येभत्क्षमा पापवैदैन ग्राणे दुर्गन्ध्याप्राणं

कल्याणामाचु:' इत्युक्कम्। तद्, युज्यते। अत्र तु प्राणादेरौत्रल्क्याणप्राणकामितया देवतानमेवोद्रिते: प्राणादिदेवूपणमशुरकृत किमर्थमिति चेत् —निकृष्ठ-रुष्टरेव कर्तव्यत्वाद् उद्धृतोये प्राणहदिं क्रियामगा दृषयेतुं प्राणे निष्कृक्गननाय तद् दूषयामा- सुरित्येवं योयुज्यते।

अथ ह मन उद्रथीयमुपासाश्वक्रिरे: तद्वासुग: पाप्मना विविधु:; तस्मात् तेनोभयं संकल्पयते1 संकल्पनीयश्चासंकल्पनीयश्च, पाप्मना होतद् विद्धम् ॥ ६ ॥

अथ — चक्रिरे । उद्रथीयमुपासाश्वक्रिरे: तद्वासुग: पाप्मना विविधु:; तस्मात् तेनोभयं संकल्पयते1 संकल्पनीयश्चासंकल्पनीयश्च, पाप्मना होतद् विद्धम् ॥ ६ ॥ अथ ह, य एतार्यं मुख्य: प्राण:, तमुद्रथीयमुपासाश्वक्रिरे; तं हासुरा ऋत्वा विद्ध्वंसु:, यथाडरममानमाखणमृत्या विद्ध्वंसते, एवं ॥ ७ ॥ यथाडरममानमाखणमृत्या विध्वंसते, एनं हैव स विध्वंसते, य एवंविदि पापं कामयते, यथैनमभिदासति; स एषोडरमाखण: ॥ ८ ॥ 1 सकल्पते शा - क्वचित् । अथ ह मन: — विद्धम् । असंकल्पनीयं पाप्मित्यर्थ: । अथ — चक्रिरे । उद्रथायवयवमोक्षारं मुख्यप्राणत्वेनोपासितवन्त इत्यर्थ: । तं — विद्ध्वंसु: । तं मुख्यप्राणं पाप्मना वेधंं प्रहृत्य असुराः । त ऋत्वा प्राप्तस्वमेव विद्ध्वंसु: । विवस्तातोऽभविष्यति: । तत उद्रथनाम—यथाडरमान—एवम् । 'आखण्यत ऋति आखणं मृत्पिण्ड: । यथा मृत्पिण्डोऽरमान प्राप्य विध्व-स्तो भवन्ति, ऋवम्' इति व्यासैरर्यस्याल्यानम् । आखणमिति च्छान्दस ऋत्वम्, नपुसकत्वात् । एतद्विद्याया: फल्माह — यथा — दासति । एवंविदि एतद्विद्यानिष्ठे य: पापं कर्तुं कामयते, यथैनमभिदासति हि नास्ति, स: अस्मप्राप्तलोकवत् ध्वस्तो भवतीत्यर्थ: । दा प्लवन इत्यत:, दो अवखण्डने इत्यतो वा लेटि, 'सिव्वहुलं लेटि' इति सिपि दासतीति रूपम् । स एपारमाखण: । स एष: एतद्विद्यानिष्ठे पानाम: अन्नाकाम:;

मुख्य: प्राण इति । मुखे अन्ने भव मुख्य:, नासिक्य इत्यक्त । 'आसन्य प्राणमूल:' इति च श्रुयन्तरम् । आस्यमुखवदनादिशब्दा: संस्कृते व्याहाराभ्यांदारसाघनान्वयवसस्थान एवं मुख्य:, न तु खड्गादय: । इन्द्रियाग: प्रागश्वन्दर्गोणार्यत्वात् । तद्वारक प्राणपद्मुख्यार्थकत्सरूप दृष्टिरेवाभिमता चेत,, कर्म तदप्यस्तु ।

मुख्य: प्राण इति । मुखे अन्ने भव मुख्य:, नासिक्य इत्यक्त । 'आसन्य प्राणमूल:' इति च श्रुयन्तरम् । आस्यमुखवदनादिशब्दा: संस्कृते व्याहाराभ्यांदारसाघनान्वयवसस्थान एवं मुख्य:, न तु खड्गादय: । इन्द्रियाग: प्रागश्वन्दर्गोणार्यत्वात् । तद्वारक प्राणपद्मुख्यार्थकत्सरूप दृष्टिरेवाभिमता चेत,, कर्म तदप्यस्तु ।

नैवैतैन सुरोऽमि न दुर्गोल्नि विजानाति; अपहतपाप्मा द्वेष:, तेन अात्मप्राप्त्याखण इत्यर्थ:। एतैन — 'खनो घ च' इति घप्रत्ययस्य, 'करण-चिकरणयो:' इत्यनुद्रुत्या कर्मण्यभावात्, करणार्थ एव घप्रत्ययो वक्तव्य:।

अत: आखणशब्दस्याऽऽत्मविशेषणत्वमेव वक्तव्यम्। 'खननसाधनतया हृढममानप्राप्य यथा लोष्ट्रादिकं ध्वसते' इति हि तस्यार्थ:। अत एव स एषोऽमाखण इनि वाक्यशेषे अहमविशेषणत्वमेव आखणस्य श्रूयते—इति गड्डालुपास्ता। वाजसनेयके समानप्रकणे, 'यथाड्गमानमृद्वा लोष्ट्रो विध्वंसते' इति श्रवणेन तस्समानार्थत्वस्य वक्तव्यतया आखणशब्दस्य लोष्ट्रवाचित्वसैवोचितत्वात्। वहुल्यहरण कर्मण्यपि घप्रत्ययसोपपत्ते:। इतर्था कर्तृवाचिपदाध्याहारप्रसङ्गात्। 'स एषोऽमाखण', इत्थत अअ्माखणशब्दस्य समस्तस्य अस्मप्राप्त्याखणवाचित्वेन, अस्मशब्दस्स-मानाधिकरण्येनाखणशब्दस्याऽऽत्मविशेषणत्वाभावात्। पूर्ववाक्ये नपुंसकलिङ्गनिर्दिष्ट-स्थापि स एष इति पुलिङ्गसामानाधिकरण्येन आखणशब्दस्य पुलिङ्गत्वोपपत्तेश्चेति दृष्टव्यम्।

इतरप्राणादपेक्ष्य तस्स वैषम्यमाह नैव — विजानाति। एतैन मुख्यप्राणेनैत्यर्थ:। पुरुष इति शेष:। तत्र हेतुमाह अपहतपाप्मा द्वेष:। स्पष्टोऽर्थ:। तैन नयनयोरमालोक्य पक्ष्मपात्यामे पतनेनैति।

अद्मविशेषणत्वमेवेति। आखण इति पृथकूपद्ममस्मविशेषणम्। आखणपदत्रस्याऽऽत्मनि यथानुशासन पुलिङ्गम्। स एष इति प्रकुप उपासक उच्चते। तस्य आखणाऽमत्वं ध्वसकर्त्तया तत्तुल्यत्वादिति भाव:। आवर्त्तन्यतेऽनेनेत्या-खन: इति माधवी धातुवृत्ति:। नेय राघा श्रादानुसारणं। श्रादरमध्येऽप्यालक्ष्यलक्षण, श्रादस्य कर्मण्युपपत्तेरेव ग्रहीतत्वात्। परन्तु अखन:। खनितुमशक्य:। अखण एव आखण इत्यस्मैविशेषण कृतम्। तदा कर्तृरध्याहारे आखणशब्दव्युत्पादने च क्लेश:। तत्राऽपि अस्माखण इलैकपद्यमेवा-हतम्। तदाऽपि चिन्त्यम्—आखणस्याऽऽत्मविशेषणत्वे आखणाश्रिते समासापत्ते:। मिद्यांते तु अस्मप्राप्त्याखणलुपार्थेक्षया अस्माखण इति समानोपपत्ति। एहि तदनुसारेण स एष इति नोपासक:परम्, किन्तु द्वेष्टिपरम्। स एष इहस्य पुर्वाक्यार्थे यत् प्रधनाम्, तत्रारमशित्ल-स्वैव युक्तत्वाच। तत्र च ध्वसमान प्रधानम्, न तु एवंबित्तु।

नैवैतैन सुरभीति। नन्वयमप्रसक्तप्रतिषेध:। मुख्यप्राणस्य आग्नाणसामध्योभावात् उच्चते। प्राणादीनां मुख्यप्राणोऽन्रप्रतिलकवात्। मुख्यप्राणगतपाप्मशादेव प्राणादीनो दुर्गन्धि-दिमाहकल्मितिं किं न म्यादिते शाद्वारिहारार्श्र्मथ प्रन्थ इति। प्राणवेदैंग-न्वादिम्राहकत्ववत्त् न मुख्यप्राणस्य किश्चिदिन्द्रियादिकत्वमियात् तालर्थ्यम्। प्रत्युतास्य प्राणाद्युपकारकत्वमतिशयाधित-

यदक्षराति यत् पिवति तेनैतरान् प्राणानन्ववति एतमु एतान्नतोऽविच्छो- त्क्रामति , व्याददत्येवान्त इति ॥ ९ ॥

यत् — अवाति 1 तस्यापहतपाप्मत्वेनैव प्राणान्तरत्व् आस्मभरितत्वभावात् स्वाशितपीतादिना इतरान् प्राणान् रक्षतीत्यर्थः । एतमु — क्रामति । यत एवं प्राणादिम्राणसमुदायो मुस्य्प्राणाशितादेरभूषस्स्ताक्;, अत एवं अन्ततः मरणकाले मुस्य्प्राणाशितादेरभवेन एतमविच्छा अलङ्क्ष्या उत्क्रान्तीयर्थः । विदूळ्ह 2 लोभ इति हि धातुः । व्याददात्येवान्ततः । अनन्ततः मरणकाले सर्वप्राणानामुक्क्रमणं देव 3 आस्यव्यादानं करोतीत्यर्थः ।

तं हाझिरा उद्रीथमुपासास्वक्रे , एतमु एवाझिरसं मन्यन्ते, अझानां यद् रसः ॥ १० ॥

तं -- चक्रे । तम् अध्यस्तम्राणभावम् उद्रीथमुद्रीथावयवमोङ्कार- मङ्जिराः ऋषयःपासास्वक्रे इत्यर्थः । कौचितु अझिरसाम्नस्यैवेङ्गणोग्रासमेत मुस्य्प्राणमडिरस वद- न्तीयाह — एतमु — रसः । अझानां प्राणाधीनस्थितित्वेन प्राणस्याझ 4 रसत- मिति भावः । अझिरसमझिरस वदान्ति परोक्षप्रियलाद् देवानामिति भावः । तेन— मिति भावः ।

1 तेनैव हेतुना तस्यापहतपाप्मत्वादेव ख. ग. 2 विदिर्लो ख. 3 अस्य ख.

थ्याददात्येवेति । अधितादुपयोजनै यात्तया हाझिरे यथावात् स्थापनेन कायव्यूहनकारी ह्वा निष्क्रान्त इति सूचनायैव जातं व्यादानम् अशितनिकेपपि न निवर्तते इति एवंकाराराय । मुहेँ स्थिरद् प्राणमत्रन् स्थापयितु- कामा इव अनते उपसर्पन्त तमुक्तकामन्तं सवैं प्राणा अनूक्रमन्ति । एतद् ननिष्क्रमणार्थमिवेदं व्यादानम् । परस्मैपदम्, “आहो दोङ्लास्यविहरणे ” इति प्रयोगात ।

एतदेवोपासनसुद्रीथप्राणोपासककृतिपर्यन्तनामविवक्षि तगुणविवोषविषयक् कर्तव्यम् । न तु नाम्रः ऋषिलुपमुख्योऽ प्राप्य । तततर्षिणाड्येवमेतस्योपासिततवादित्युपदिशाति तं हैयादि- ना । असु ऋयास्यादित 1 सलतदृहस्पतितत्न ब्रह्मणःस्पतित्वानि हृद्दारण्यकोऽथानि । अत्र तु अक्नि- रसत्वदृहस्पतित्त्वायास्पतत्वानुक्कानि । अझिर आङिरसयो निर्वैचनं , वझ्ञानां रस ' इति , हृद- स्पतिनिर्वैचन वृहत्वा वाचः पतिरिति, श्यासनिर्वैचनं ततः, — 'अयमास्येऽन्तः ' इति अन्र तु, 'आसात् अयत ' इति । एतमु एवाझिरसमिसत्र अझिर. पदादनुसारात् अझिरसमिति अत्र तु, 3

तेन¹ ताँ ह बृहस्पतिरुदीथथमुपासास्वक्रे । एतमु एष बृहस्पति मन्त्रन्ने, वाग्घि बृहती, तस्य एष पतिः ॥ १९ ॥

तेन¹ अद्भिरस्न्वेन गुणेन बृहस्पतिरुपासितवानित्यर्थः । एतस्यु—पतिः । वागिन्द्रियस्य सर्वार्थप्रकाशकत्वादिना बृहद्रवम्² । तस्य च³ मुस्ल्यप्राणाधीनत्वात् प्राणस्य वाक्प्रतित्स्वम् । अत उपास्यस्यैव बृहस्पतित्वम् मन्यन्त इत्यर्थः । तेन तं हायास्यः — चक्रे ।

तेन¹ ताँ हायास्य उद्दीथमुपासास्वक्रे, एतमु एषायास्यं ॠषयन्ते, आस्यादू यद्रयते ॥ १२ ॥

तेन बृहस्पतिलेन अयास्यः ऋषिरुपासितवानित्यर्थः । एतमु — यद्रयते । आस्यात् सुखात् अपते निर्गिच्छतीत्यर्थः ।

तेन¹ ताँ ह बको दाल्भ्यो विदाङ्कार, स ह नैमिषीयाणामुद्रातात वभूव, स ह सैन्ध्यः कामानागायति ॥ १३ ॥

तेन तं ह वको—चकार । तेन पूर्वोक्तरीडरिस्वबृहस्पतित्वमायास्यल्वोयास्यल्वादिगुणविशिष्टया दरभसुतो वकनामा ऋषिरुपासितवानित्यर्थः । स ह—वभूव । स्पष्टोऽर्थः ।

1 तेनेऽत्रिपदानि पूर्ववत्पूर्ववाक्यान्तस्थितानांवै माधु ।

1. अद्भिरसत्वन् ख्व । अद्भिरसत्वन् स 2, त्वात् ख्व । 3 'च' इति न ख्व कोपे ।

तं त्व 'तेनासाग्निरस' इत्युक्तम् । शाङिर्माथ्ये अदिरसमित्यगुरुत्तच्छेदोयुक्तः । अत्र । ऋद्विरा उपासाधके, अग्यस्य उपासाधके इति पृथक्पृथक् कथनात् अग्यस्यो नाद्विरा इति ज्ञायते । स एव त्वास्य अद्विरोद्देश्य स्यात्, आद्धिरस इति तत्रोक्तः । प्राणे एवमनेकर्यादिनामनिच्चनैमित्तेयारण्यक(२ २)

तेन अद्भिरस्न्वेन इति । अध्ययनार्थेकालितविरामस्य वाक्यमध्येपि दर्शानात्, तेन त ह ' इति धाक्यत्रयगतमपि पदं पूर्ववत्पूर्ववाक्यान्तराधि कृत्वा, 'यस्सादितेरक्षाना रसः तेन हेतुला अद्विरस मन्यन्ते ' इत्येवरीत्याॅध्यवर्णनं शुकारम् । तेन कारणेन तेन निरुच्काद्विरसत्वधर्मेण अद्विरा ऋष्युपासाधक इति वा— अद्वापि तेनेऽत्रपदे विनैव तदर्थसिद्ध्या, उत्तरत्रै चमन्यधर्सम्भवेत्त् च यथा-श्रुतवाक्यमेदस्त्वीकरणेव व्यास्थानमकार्षि ।

नन्विरा अपि उच्चयोगार्द्धेनाद्विरस्न्वेनोद्द्रीथोपासन वर्त्तव्य त्वक् नाहति । तत्त् बृहस्पतौ तद्-ज्ञ्ने को विरोष इति चेत् — अद्विरा कदाचित् स्वनानाभिमानात् तथोपसितवान् स्यात्, न त्वन्य इति मा भ्रमः । योगार्धोरहवदेवं ह्यनेऽप्सुपासते इति ज्ञायते इति ।

विदाङ्ककारेति । नन्वत्र उपासाधक इत्यप्रयोगात् उद्द्रीथमिति पदाभावाच्च उद्द्रीथिमिति पदामावाच्च उत्ताद्विरस्वादिविशिष्टया प्राणं बको डलुब्ध इत्येव वाक्यार्थोंऽदल्वति चेत् — एतर्हिं आगायति स्मे

आगाता ह वै कामानां भवति, य एतदेवं विद्वानक्षरमुद्रீथमुपास्ते—इत्यध्यात्मम् ॥ १४ ॥

से ह — आगायति । सः देहाद्भ्यो वाक् ‘ऋभ्या’ नामभ्यः स यो यजमानोऽस्य शालुपराभवदीन् कामान् गानैन् विद्यामाहास्यात्म् सपादितवानित्यर्थः । आगायति स्स । ‘लृट् से’ इति ‘भूते लृट् । आगाता-उपास्ते । एवं उपासको यजमानकामानां गानैन सपादयिता भवतीत्यर्थः । इत्यध्यात्मम् । अध्यात्ममुद्रोथोपासन समाप्तमित्यर्थः । आत्मशब्देन इन्द्रियमनःप्राणादिसङ्घात उच्चते । अध्यात्मम् आत्मनित्यार्थः । आत्मविषयमिति यावत् ।

इति प्रथमाध्याये द्वितीयः खण्डः ।

(९) एतस्मादानन्तर्गतेऽवकव्य विषयक मभिकरण लिस्यते । — अन्नपाने—‘ऋत्विक्-स्परिक्रयस्याङ्गनुशासन मालार्थत्वात्, अन्नावबद्धोपासनानाञ्च, ‘तद्विघारणानियम सदृढष्टे पृथङ्ग्रह प्रतिषन्ध फलम्’ इति सूत्रोक्त न्यायेन अनङ्गस्नात्, ‘शास्त्रफल प्रयोक्तारि’ इति न्यायेन यजमान गामिफल साधन भूतोपासनस्य यजमान नैव कर्तृ यत्वात्, ‘गो-दोहनेन पशुकामस्य प्रणयेत’ इति श्रुतिप्रकाश्यर्थ गोनोहनादि ग्रव्येडपि ऋत्विकरण-स्यत्रोपमान विचक्षणीयम् । आदितः प्रभृति विद्युयास्प्य रेकार्थ एव प्रयोजगोरणादत्रैव तदु विश्वक्षितम् । ‘आगाता भवति’ य उपासते ‘इति तदुक्तरश्रव्य आगानोपासनयो भिन्न तत्वप्रतीतेश ।

अन्नपाद इति । एतस्मादान्तिम भाक्षव्य विषयकस्याध्यायस्यात्र सूचीकृत्य हेतोः प्रयत्नेन तदविकरणोपन्यास । शास्त्र फलं प्रयोक्तॄणि । ( पू मो २—७ ) इदं पूर्वपक्षसूत्रम् । अग्राविकरङ्ग एव फलस्य यजमानगामित्येऽपि परिक्रयविधिवलात् यत् ऋत्विजा कृतं शक्यम् तत् तेनैव कार्यमिति निःशङ्कम् । अतोडत्र इतिकर्तव्यतायेनैवस्य इत्याभि करणन यनेन नार्थः, विरोधात् । किन्तु एतत्सूत्रोक्त न्यायेस्वर्यः । शास्त्रीय कर्म फलमाश्रित्य यत्र स्वर्गकाम इत्यादावत्मनेपदस् लिङ् प्रतिपाद्यते । आत्मनेपदस्य कर्तृ-गाति क्रियाफलपरत्वात । कत्रायुद्र्रीथमुपासीतस्यात्मनेपदमसीति मुक्तिः स्वार्थे ष्यञ् प्रवर्तते लोक औत्सर्गिकीति च ।

अन्नावबद्धोपासन फलस्वामिकृतं कम् उपासनल्वात् भक्तिवियादिति श्रीमाष्य दर्शितमभयतुस् । ननु पूर्वस्मि साधिकरणेनैव परिक्रीतॄक्तुकं सिद्ध्यतीति शरीरकाधि करणं व्यर्थमिति चेत्त्—उच्यते । नियमेन कर्तव्यस्य छह्नित्यगोरणस्य, नियमेन यत् कर्तव्यम्, तदर्थमेव युक्तम् । एवंभूतमेव ऋत्विजा क्रियते । यद्यपि गोदोहनादिग्रव्य फलार्थत्वात् अनियतम् — तथापि प्रणयनादिक्रियाया दृव्यादिक मन्त्रेणानि रेरण निश्र्रते अपेक्षितद्रव्य धन्या धाकारेग

को 'पणयननिर्वर्तकस्य गोदोहनस्य यजमानेनोपादातुमशक्यतया ऋत्विक्कर्तृकस्यैवोप उद्गीथे यजमानस्म्योपासनसभावान् उपासनं याजमानं मेव । औद्गात्रसमास्यानं तु, 'शास्त्रफलं प्रयोक्तारि' इति न्याय³ विरोधादुपेक्षणीयम् । अतः फलस्य स्वामिगतात्वात् फलस्वामियजमानकर्तृकमेवोपासनामित्यत्रियमितमिति, 'स्वामिन्न फलश्रुतेरियत्रियः' इति सूत्रेण पूर्वपक्षः कृत्स्न — उपासनान्यपि ऋत्विक्कर्तृक एव स्युः । प्रयोगाऋत्विक् ऋत्विजं 'प्रयोगान्तःपातुद्रिश्छ्राद्धपासनेऽपि कर्तृकर्मसंभावात् । 'तं ह वक्रो दाल्भ्यो विदाञ्चकार । स ह नैसिसींयानाश्रद्धाता बभूव । स ह स्मैभ्यः कामानागायति' इते उद्गात्रदाल्भ्यगतनविद्याया यजमानकामसपादकत्वदर्शनालिङ्गाच्च ऋत्विक्कर्तृकमेवोपपन्नम् । न न ऋत्विक्कर्तृकोपासनस्य फल ऋत्विग्गतमेव स्यादिति⁵ शक्यं हिꣳक्‌ — ऋत्विज्ञा परार्थतया तेषा वचनमन्तरेण फलसंबन्धानुपपत्तेः । 'या वै काञ्चन यज्ञ ऋत्विज आशिषमाशासते, यजमानायैतामाशिषमागासंत' इति श्रुतेर् । 'तस्मादु हैवंविदुः' क ते काममागायाति' इति ऋत्विग्भक्तिरहितज्ञानस्य यजमानागामिफलप्रदर्शनाच्च न । 'श्रुतेनफलं प्रयोक्तारि' इति न्यायावातर । ततश्व परिक्रियाविधिवलादुत्सर्गस्य ऋत्विक्कर्तृकत्व 'स्य याजमान समास्यान्न्यादपवादकभावात्, लिङ्गानुपग्रहात्, औद्गात्रसमास्यान्नाच्च आर्त्विज्यमेवोपासनमिति, 'आर्त्विज्यमित्यौद्गात्रम्', तस्मै हि परिक्रियते' इति सूत्रेण सिद्धानितम् ।

नियतत्वमस्येव । उद्गीथोपासनं तु सर्वैःशानियतम, कर्माचुपककर्तृत्वादिति नेदमनियत तदातदा यजमानोननाद्रियमान नियतकर्मप्रयुक्त ऋत्विग्भक्तियुक्ताश्रयाति । किञ्चान्यनियतमपि गोदोहनादि न यजमानशक्यप्रयोगम् । तथात्वे ऋत्विक्कर्तृकप्रणयनाद्यनिष्पत्तेरिति तत्न कथम् तथा, न त्वत्रेऽधिकाश्रद्धा । कतुꣳ प्रयोगान्त्वात् प्रयोगस्म्यपातिस्कोर्धमेव चरण मिति सिद्धान्ल्याशय इति। न्यायविरोधादिति । न केवलं न्याय, अन्रोपि, 'एतम् एवाहमभ्यगासिषम्' । तस्मान्मत्मेकौडसीति ह कौशीतकि पुत्रमुवाच' इत्यादौ उपासकस्यैवोद्गात्रेव फलवर्णनाद् वचनमप्यनुकूलमिति शङ्कितुराशय । सिद्धान्ते 'अभ्यगासिषम्' मिलित्न उद्गात्रद्वारा यजमानोऽहम्‌शगामिषमिति विवक्षा स्यात् । उत्सर्गस्थ उञ्सगसिद्धस्य ।

कर्म । तस्मै कतुप्रयोगाय हि ऋत्विक् परिक्रीयते । अनेऽनन्तं भूरमप्युपासने कतुप्रयोगान्न प्राप्तिस्यात् ऋत्विजैवानुप्रेयमिनि स्थितम् ॥

( २ ) नथां गुणोपसहारपादे [ न ] चिन्तितम् - तत्र हि - वाजिना तदनु , ' द्वित्या ह वै प्राजापत्या देवासुराः ' इत्यर्थम्य , ' ते ह देवाऽऊचुः, हन्तामुरान् उद्दीयतामत्यायं ' रथुद्रीथेनाऽऽुरावोऽचिनन् प्रतिशाय उद्दीथे वागादिमन्:पर्थनतहष्टौ अमुरेरामिभवसुक्त्वा, ' अथ हेममासन्य प्राणमृच्छुः ' इत्यादिना उद्दीथे प्राणहष्ट्या असुरपारंभवसुक्त्वा, ' भवत्यऽऽत्मना, परडस्य दृष्टन् भ्रातृव्यो भवति, य एवं वेद ' इति शलुपराजयफलाय उद्दीथे प्राणहष्टिर्विहिता । एवं छन्दोगानामपि - ' देवासुरा ह वै यत्र सयेभिरे ' इत्यर्थम्य, ' तद्ध ज्ञाय तहदेव उद्दीथे वागादिदृष्ट्या दोषमभिधाय, ' अथ ह य एवं सुवत्यः प्राणः, तमुद्रीथमुपासाङ्किरे ' इत्यादिना उद्दीथे प्राणहष्ट्या अमुरपराभवं प्रति- तमुद्रीथमुपासाङ्किरे ' इत्यादिना उद्दीथे प्राणहष्ट्या अमुरपराभवं प्रति- तमानाश्चणसत्वा विधासते । एवं हि व ऋषिमते य एवं विद्वान् शलुपराभवायोद्रीथे प्राणहष्टिर्विहिता ।

तत्र उभयत्ना पृथ्यस्तम्प्राणभावम्योद्रीथश्र्यैवोपास्येन श्रवणेन रुपाभेदात्, शलु पराभवरूपफल्सयोगाविशेषात्, उद्द्रीथविचेनि समास्वैक्याच तथोऽरेक्यमिति पक्षे· न तत्रादान्तछाया्य तत्रिचोद्य परिहरति - ' अन्यथा तु जडवादिति चेत्नाविशेषात् ' । वाजसेनेयक, ' ते हेममासन्य प्राण नऽच्छुष्त न उदारयति । तथेति तेभ्य एष प्राण उद्गायत? इति उद्दानकर्तारि प्राणहष्टिविधानात् , छान्द्र गये, ' अथ ह य एवं सुवत्य प्राणस्तुद्रीथमुपासाङ्किरे ' इते उद्दानकर्मणि प्राणहष्टिविधा- नात् शब्दादुपास्यत्वान्थास्वप्रतीते मेति इति चेत् - न, देवासुरसभामोपक्रमादि- बहुसारुप्यात् । वाजसेनेयकडपि, ' हन्तामुरान् यदे उद्दीथेनाऽऽय्याम् ' इत्युद्रीथेनो- पक्रामत् तद्विरोधात्, ' तेभ्य एष प्राण उद्गायत? इति उद्दानकर्मरूप पञ्चोद्रीथे- पाकादिशु सौक्योदितशयविवक्षया, ' पच्यते ओंनत् स्वयमेव ' इति ओंदने कर्तृ- त्वोपचारवत्—उद्दानकर्मण्येव कर्तृत्वोपचारोपपत्तेरुद्दीथ एतद्विधैक्यम् - इति भाते —

1. प्रयोजनाभ्य् ग्र्. 2. अपिः कु् कोरे ।

प्रचक्ष्महे —, ‘न वा प्रकरणभेदात् परोवर्यास्त्वादिवत्’ । न वेति पूर्वपक्ष व्यावर्त्तयति । प्रकरणभेदात् — छान्दोग्ये, ओमित्येतदक्षरमुद्रீथसुपासीत ’ इति प्रकृतोद्रீथाच्चायवप्रणवविषयकसुपासनम् । वाजसनेयके प्रणवस्यामृतत्वात्, ‘उद्रीथेनात्ययाम्’ इति ऋत्नोद्रीथस्यैव प्रस्तुतत्वात् ऋत्नोद्रीथविषयकमेवोपासनम् । अनो रूपभेदाद्विविधभेद ।

विन्ध ज्नानदोये उद्रीथस्थाऽऽश्रयणप्रणवभावस्योपास्यत्वम्, नाजिनां तु, अथ हेममासन्य प्राणमुन्जु त्व न उद्राययति, तथेति तेभ्य एष प्राण उदगायत्’ इति अध्यात्मप्रणवभावस्योद्रायनुरुपास्यत्वम् । न च वाजसनेयके उद्रातुरुपास्यत्वे, ‘उद्रीथेत्ययाम् ’ इत्युपक्रमविरोधः शङ्कनीयः । उद्रातुरुपासने उद्रीथ-

स्यानुप्रविष्टतया उत्कमागत्यस्योद्रीथस्यापरित्यागात् । अतञ्च वाक्यस्य बृहदारण्यक-प्रकाशिकायासुक्त तत्रैवानुसन्धेयम् । ‘संज्ञातस्यैवचुचुकम्, अस्मि तु तदपि ’ । नतु उद्रीथविधेति संज्ञैक्यात् त्रिधैक्यसुक्तमिति चेत्न — तत् संज्ञैक्य विधेयभेदेडप्यस्त्येव, यथा अग्निहोत्रसंज्ञा नियामिहोत्रे च वाजिनिर्ग्राह्यनिग्रहयोरेव न ।

छान्दोग्ये प्रथमप्रपाठके उत्तरार्धेऽपि विद्यासु, ‘ओमित्येतदक्षरमुद्रீथ-मुपासीत ’ इत्यादिषु उद्रीथाद्यवयवस्य प्रणवस्य व्यासत्वेन तन्मध्यपातित्वादस्या अपि विद्याया उद्रीथावयवप्रणवविषयत्वमेव । तत्क्ष छान्दोग्यवाजसनेयकोऽर्हर्थवादस-

उद्री थस्यानुप्रविष्टतयैति । उद्रातरि प्राणहद्रिनाम नोद्रातात नैचत्रसादिना गृहीत्वा तत् प्रणहस्ति, किन्तु उद्रातुशब्दः प्रथमत इमिन्भूतोत्रீधो नर्मकगानन्-ऋत्विकारेण गृहीत्वा । अत उद्राथस्थ्यो-पा’ तावच्छेदकत्वान् फलश्रयोजकत्वमिति । अत्र च वाक्यद्वयमिति । बृहदारण्यके ‘उद्रीथेनाल-ग्रामे ’ यत्र उद्रीथपद उपरितनबहुवाक्यानुरोधादुद्रातुरुलक्षणम् चर्रा भाष्यतद्रीकानुरोधा-दुक्तरीतैव लकाणा विद्या निर्वाह इति पक्षद्वयमिल्यर्थः । परोवर्यास्त्वादिवत् इति सौत्रपद-स्थ हिरण्मयत्वादिविशिष्टपुरुषद्रव्येक्यं यथा परोवर्यास्त्वादिविशिष्टतदुद्दष्टौ न, तद्वदित्यर्थ ।

संज्ञात इति । संज्ञातभेदेतदुक्तमित्येकं वाक्यम् शाङ्नुवादरूपम् , ‘तत् विधैक्य सज्ञैक्यप्रयुक्तसुक्तं चे’ द्रिति ।

तन्मध्यपातित्वादिति । यथाऽन्यत्रैव, ‘य एतदेव विद्वानक्षररमुद्रீथमुपास्ते ’ इति अ-क्षरपद ऋत्नोद्रीथस्यैव स्पष्टमुपसङ्गहरे श्रुते — अथाऽपि प्रथमखण्डे उपकमेऽप्यक्षरपदश्र-वणात् तस्य स्वरडस्य प्रणवमात्रविषयकवेऽडपि द्वितीयखण्डे सामान्यत उद्रीथगतस्यैव श्रवणात् नस्य ऋत्न एतद् मुग्यभानन् उपकमातुनरेगोऽमद्धारो नेऽम् इति त्वोऽपेडपि अक्षरस्यैवै-बणात् तस्य स्वरडस्य प्रणवमात्रविषयकवेऽडपि द्वितीयखण्डे सामान्यत उद्रीथगतस्यैव श्रवणात् नस्य ऋत्न एतद् मुग्यभानन् उपकमातुनरेगोऽमद्धारो नेऽम् इति त्वोऽपेडपि अक्षरस्यैवै-

अथाधिदैवतम् — य एषासौ तपति, तमुर्दीथमुपासीत । उद्यन् वा एष प्रजाभ्य उदायाति; उद्यस्तमोभयमपहन्ति; अपहन्ता ह वै भयस्य तमसो भवति, य एवं वेद ॥ १ ॥

हृप्येडपि छान्दोग्यगतविद्याया अध्यस्तप्राणभूतोर्द्धीतादित्यरूपमण्वविषयत्वात्, वाजसनेयकोद्र्रीथविद्यायाश्राध्यस्तप्राणमात्रोद्दानकर्तृविषयत्वात् प्रधानमूतोपास्यमेदे वहर्थ-वादसारूप्यस्याप्योजनकत्वात् विद्याभेद इति स्थितम् । प्रकृतममुसारम् । १-२ अथाधिदैवतम् । उद्दीथस्योपासनमुख्यते इति केषः । आधिदैवतम् देवतायामित्यर्थः । देवताविषयकमिति यावत् । य — उपासीत । आदित्यदृष्ट्या उद्दीथमुपासीतेत्यर्थः । कर्माङ्गमुतोर्द्धीथापेक्षया कर्माराध्यस्यैदित्यस्योत्कृष्टत्वान्, अपकृष्टे उत्कृष्टदृष्ट्यैवैव न्याङ्गल्यानादित्यदृष्ट्यैवोद्रीथस्योपास्यत्वं दृश्यल्यस्म । अयमर्थः, " आदित्यादिमतय॑ड उपपत्तेः " इत्यधिकरणसिद्धः । तच्चाधिकरण बृहदारण्यक-पकाशिकायामुपन्यासत ततैवानुसंधेयम् । उद्द्रीथेडस्यममानस्यादित्यस्योद्रीथसाम्यमाह-उद्यन्-गायति । चैशब्दोऽवधारणे । एष: आदित्य । उद्यन् उदञ्च्छलेव प्रजानामर्थप्रकाशान कुर्वेन् उदायातो भवति । उद्द्रीथोडपि प्रजानामुद्धृत्यतीव भवतीत्यर्थः । उद्यने-वादित्य. तमोजानित प्राणिनां भयमपहन्तीत्यर्थः । तमोभयापहन्तृल्गुणविशिष्टतया ' उद्द्रीथे आदित्योपासनस्य फलमाह-अपहन्ता—वेद । अन्यकारादिप्रयुक्तभया५प-हन्ता भवतीत्यर्थः ।

समान उ एतस्यैवासौ चः उच्योडयः, उप्योसौ, स्वर इति-

अथ खलु व्यानमेवोद्दीथमुपासीत, यदै प्राणिति स प्राणः,

ममाचक्षते, 'स्वर इति प्रत्यास्वर इत्यपुमू, तत्साक्षात् एतद्विसममुग्रो-

यदपानिति सोडपानः, अथ यः प्राणापानयोः संधिः स व्यानः।

द्दीथमुपासीत ॥ २ ॥

यो व्यानः सा वाक्. तस्सादग्राणन् अनपानन् वाचमभिव्याह-

रति ॥ ३ ॥ या वाक् वदे, तस्सादग्राणन् अनपानन् ऋचभमिव्याहरन्ते,

1. 'स्वरइति' इतद् न मच्ने 1. 2. आकारपाठ ख. कोगे

समान—चासौ च ॥ 1अयम् अाध्यासमपकरणे उक्तः प्राणश्व, असौ

अधिदैवतमकरणे उच्च्यमान आदित्यश्व समान एवैत्यर्थः। तदेव दर्शयति—उ-

प्यो—डमौ। अयं प्राण उच्यण। उच्च्यवस्योष्यणतयोपलभ्यमानत्वात्। उच्योड-

सौ। सवितृश्रोपस्थाव स्पष्टतसेवति भावः। स्वर—इत्यपुमू। इयं प्राण स्वर

इत्याचक्षते। स्वरः गन्तेत्यर्थः। सृट शब्दोपतपयोः इत्यस्मात्, धातूनामनेकार्थ-

त्वात्, कर्त्तिरि अचि रूपम्। अस्यम् आदित्यं स्वर इति प्रत्यास्वर इति च आचक्षते,

उदयास्तमययो गमनप्रत्यागमन'सत्त्वान्त। प्राणस्स वायुरुपतया सदागतिव्वेन प्रत्य-

गमनाभोवान्त प्रत्यास्वरसंज्ञेति भावः। अतः स्वरसंज्ञावत्त्वात् औप्यनाच् प्राणादित्यौ

परस्परसमानाावित्यर्थः। तस्सात्—उपासीत। तस्सात् उभयोरपि समत्वात् इमें

प्राण व अथुमादित्य व एतम् एतादृशगुणकस्सुद्दीथसुपासीतेत्यर्थः।

प्रकारान्तरेगोद्दीथोपासनमाह—अथ—उपासीत। उद्धौथ व्यानवेनोपा-

1. ख. ग. कोशयो। अथपदं प्राणपदात् पूर्वं असंपद आदिल्यपदात् पूर्वंष पठितम् ।

2. वत्त्वात्. गा.

इमं प्राणं वेति । अन्न्राद्यात्ममुपासनमाथिदैवतमुपासनद्ध प्रथयफलंसाधनतया पृथक्सूृथ

गणुडे्यमिति प्राणादित्ययोरुपासने कथमपि समुच्चयप्रसक्त'यभावात् इममुभयेनि मूले चक्ारश्रवणे-

डपि आकारार्थ उक्तः ।

मुख्यमासन्यं प्राणमुद्रीथसुपासीतेत्युक्तम्। अथ व्यानहश्रविंश्रीयते। अग्र फलाानिदेश्शात्

यकृत्तत्साम; तस्माद्ग्राणनुनपानन्नु साम गायति; यत्साम स उद्गीथ: ; तस्मादग्राणनुनपानन्नुद्गायति ॥ ४ ॥

अनो यान्यन्यानि वीर्यवांन्ति कर्माणि, यथा- अग्रेर्मन्थ्य¹ नमः, आजेजः शरणम्, इहस्य धनुप आयमनम्— अप्राणन्नपानंस्तानि करोति , एनस्य हेतोर्यानमेवोद्गीथमुपासीत ॥ ५ ॥

सीतेत्यर्थः। को व्यान इत्यल्लाह-यद्वै—न्यानः । पुरुषो मुखनासिकैन ¹यत् य वायुं प्राणिति वहिर्निःसारयति, सः प्राणाख्यो वायोर्वृत्तिविशेषः । मुखनासिकैन य वायुमन्तर्-राकर्षति, सोऽपानाख्यवृत्तिविशेषः । तयोरस्तं रालवृत्तिविशेषरूपः संधि: व्यान इत्यर्थः।

उद्गीथे व्याना²ध्यसहेतुमाह-यो यो व्यानः सा वाक् । वाचाो व्याननिर्-वर्त्तवान् वाक् व्यान एवेत्यर्थः । वाचो व्याननिर्वर्त्यत्वे युक्तिमाह--तस्मात्—न्या-हरन्ति ॥

तस्माद् वाचो व्याननिष्ठत्वादेव हेते:— आग्नाणन् अपानानन् ध्यासनोक्ष-कर्षणलक्षणप्राणापानौ विनैव 4तत्संधिरुपया व्यानचृत्या वाचमभिव्याहरतीत्यर्थः । या—उद्गायति ।

अग्नाणता अनपानता पुंसां क्रियमानत्वादेव व्यानस्य वाग्मूर्त्त-मोद्गीथानैच्यमित्यर्थः ।

अनो—मुपासीत । लोके ऽभिमन्थनमर्यादाधावन-हृढधनुरोपणादि-वीर्यवत्कर्माणि⁵ व्यानसाध्यानीयव । अनो हेतोः उद्गीथास्थ्यवीर्यवत्कर्मणोऽपि व्यानसाध्यत्वात् व्यानमेवाद्रीथसुपासीत इत्यर्थः ॥

अथ — इति इति । उत् गी थ इति तीनि उद्गीथनामानुप्रविष्टाक्षराण्येवोप-सीतेऽर्थः । प्राण एव उत् । उदित्यक्षरे प्राणबुद्धिः कार्येत्यर्थः । तत् हेतोः³माह

1. प्राणितिपद योमियतः पूर्वं खलु ग. कोशोः । 2. तयोर्नन्तरा आनतरवृत्ति' इति क. 'तयोर्नन्तरन्ति' इति-ग. तयोरान्तरैति. घ 3. ऋध्यासे इति सप्तमी क. कोषे । 1. नेदं क कोशे । 5. वीर्यवत्तराणि कर्माणि. गा 6 तत्र हेतु ग.

फलं कर्मवीर्यदत्तरत्वमेल्युक्त शाङ्खरे । अतो यान्यन्यान्यनिति । अतोडन्यानीनि²-तीसर्थे । अभिव्याहरति, उद्गायतीति सम्प्रत्युक्ताभ्यां द्वयकथ्याभिलाषि यावत् । मर्यादाघा-वनोति । ' आजिर्मर्यादा । सुरणं धाकनम् ' इति शाङ्खरम् ।

प्राणेन ध्युतिष्ठति, वाग् गीः, धाचो ह गिर इत्याचक्षते; अन्नं थम्, अन्ने हीदँ मर्थँ सिथतम् ॥ ६ ॥

प्राणेन ध्युतिष्ठति । स्पष्टम् । वाग् गीः । गी इत्यक्षरे वाग्वृद्धिः कायां । तत् हेतु वाचो—चक्षते । वाचो गीःशब्दद्वयस्य वात् गी इत्यय वागध्यासाधिष्ठान-स्वरूपपचान इति भाव । अन्नं थम् । थमि (थ इ) तक्षरे अन्नवृद्धिः कर्त्तव्येत्यर्थः । तत्र हेतु । अन्ने—स्थितम् । अन्रस्य सर्वस्थानीयेन थकारवत्क्वसाम्यात् थशब्दे अन्रवृद्धिर्यज् इति भाव ॥ प्रकारान्तरेगोदधीताक्षरोपामननमद् चौरेक—ऋग्वेदः थम् । [उदक्षरे द्युलोकादिस्यामवेदाधिष्, गीर (गी अ) क्षरे अन्तारिक्षवायुयजुर्वेददृष्टि, थम (थ) क्षरे पृथिव्यमिरग्ववेदादृष्टि कार्येत्यर्थ । उत्तस् चतुर्विंधस्यो- द्वीथनामक्षरोपासकस्य फलमाह] दुग्धेऽस्मै वाग् दोहम् । वाक् असै उपासकाय एतान्नियें विद्धान् उद्धीथाक्षरारुपास्त उद् गी थ इति ॥ ७ ॥

अथ खल्वाशीः समृद्धिरुपसरणानीत्युपासीत — येन साम्ना स्तोम्यन् स्यात्, तत् सामोपधावेत् ॥ ८ ॥

अथ—तदुपासीत । आशीःसमृद्धिहेतुभूतानि उपसरणानि उपमननान्नीतिमत्त्वोपामन कुयादित्यर्थ । केशमुपासन कार्यमित्यर्थः—येन—धावेत् । उपधावेत् चिन्तयेत् । उपासीतेऽर्थः¹ । यस्यामुचि साम्ना स्तोम्यन् स्यात्, तामुच चिन्तयेदित्यर्थ । यस्यां ऋचि साम्ना स्तोम्यन् स्यात्, तां ऋचमुपधावेत् । 'ऋषिहविर्धानमित्यर्थ । यस्याम्पेय यदार्पेयम् । शिव-गवतवन् समासः । साम यदार्चिकम्, तमृषि चिन्तयेदित्यर्थ । यां—धावेत् । छन्दः गायत्र्यादिकमित्यर्थः । येन स्तोमेन—धावेत् । स्तोमः त्रिवृत्पञ्चदशादिलक्षण ऋक्संस्याविशेष । यां—धावेत् । यदिगर्भमुप्खननया स्तोम्यन् स्यात्, तां दिशञ्च ध्यायेदित्यर्थः । आत्मानं—अग्रमतः ।

यस्यामृचि, तामृचम्, यदार्पेयस्, तमुपिंष्, गां दैलामभि-श्रोष्यन् स्यात्, तां देवतामुपधावेत् ॥ ९ ॥

उक्त सर्वे ध्याल्वा अनन्तः अनते आत्मानमपि [च] उपसृत्य ब्रह्मात्मकं कामं आत्मन इत्थं ध्यायान् अप्रमतः अर्हति:= स्वरव्यञ्जनौकूलमनोंव नयुक्तरसतन 1. एतदन्नन्तर 'शिष्ट सप्रधम् इति ख. कोषे । इदमर्थेऽपि ख. कोषे न।

येनच्छन्दसा स्तोम्यन् स्यात्, तच्छन्द उपधावेत्, येन स्तोमेन स्तोम्यमाणः स्यात्, तं स्तोममुपधावेत् ॥ १० ॥

आशीःसमृद्धिः अभिष समृद्धिः । 'अन्नं वै प्राणा' इति कृत्वा उपचारा समृद्धिहेतुभूतानि२यथैलाभ । इति इयस्य इति मत्प्रभृत्यर्थ । शाखरे तु आशीःसमृद्धिरित्येतदनन्तरं 'उच्यत' इति शेषपूरणं क्रतुम् । उपसरणानि उपसतेऽग्यनि ध्येयानि, इति वक्ष्यमाणप्रकारेण इति च व्याख्यातम् । उपसरणपद वक्ष्यमाणोपधानानोपसरणमभिप्रेत्य । सामादीनां चादि-स्थिता विप्रकर्षात् उपचवनमुक्तम् । स्वात्मनस्तु अतथावात् उपसृतेपि उपसरणमेवोचम् । ब्रह्मात्मकं ध्यायेदेति । अनन्तत ननन्त ब्रह्मात्मकत्व कुतो लभ्यते । यावता शाखरे, 'आत्मान स्व रूप गोत्रनामादिभि' इत्थेव ध्याया र्भिति चेत् — सकृदभं केवलस्वरानन्यान् न स्वरम्भित एव-

यां दिशमभिष्टोम्यन् स्यात्, तां दिशमुपधावेत् ॥ ११ ॥

ह यदसै स कामः समृद्ध्येत, यत्कामः स्रुवतीति यत्कामः स्रुवीतेति ॥ १२ ॥

इति प्रथमा‌ध्याये तृतीयः खण्ड ।

१—४.

ओमित्येतदक्षरमुद्रीथमुपासीत, ओमिति हुदुतीति । तस्योपव्याख्यानम् ॥ १ ॥

दैवा वै मृत्योरभ्यततर्षीं विदियां प्राविशन्; ते छन्दोभिरच्छाद-बर्हिष्पवमानादिस्तोममारभेत्यर्थः । अभ्यासो—स्तुवीतेति । यत्कामनया [एवंवित] स्तोत्र करोति, स काम यसमात कारणात् अभ्यासः क्षिप्र समृद्ध्येत समृद्धि प्राप्तीत्यर्थः । अभिआडपूर्वात् अश्नुते1 अश्नुते अभ्यास इति रूपः । क्षिप्रफलसिद्धिरुपसरणफलमित्यर्थः । द्विरुक्तिरिव्याख्यासामाप्यर्थः ॥ १-३.

ओमित्येतत्—ऋकारुग्यानम् । पूर्ववदर्थः । अलोक्कस्यैवोद्रीथोपासनस्य पुनः परामर्शों मध्ये उद्द्रीथनामाक्षराद्युपासना2न्तरितत्वादिति दृश्यम् । देवा:—प्राण। देवा: मरणभोता: [सन्तः] वैदिकं कर्मे प्रारडध्वनस्त इत्यर्थः । ते छन्दो-

मुक्कमिति । यद्वा सर्वे ध्यात्वा अन्ते आत्मानमप्युपसृत्येत्युक्त्वा तत्र ‘आत्मानमुपसृत्ये’ तस्य व्रह्मात्मक ध्यातविति तात्पर्यार्थ उक्त । तेन उत्तं सर्वे ब्रह्मात्मकं ध्यांतवेत्युक्त भवति । तथा च आत्मानमित्यसर्वेनामुपपद्यमानस्य न्वभूति परमात्मानमित्यर्थः । अन्ततः द्वारभूताना चिन्तनानन्तरम् । उपसंहार । पूर्व यत्र चिन्तोपायाभितम् तततत्रैवासक्त.स्थिला गुनर्धावनप्रकथशानादुपसरणमेवकुम्! पूर्वोक्तहश्रेणा आशिष गृभलकरूपप्रतिन्यादि फलम् । एवा तु उपसरणानामाशिषः क्षिप्रसमृद्धि फलम् । समृद्धिः पौष्कल्यम आत्मानमिति ब्रह्मात्मक-

कतव्यानास्याम्युक्तल्वादि । न किश्चिदैकल्यप्रसक्ति: । उक्त हि श्रीमतिं रहस्यत्वयसारे परच-वतापरमार्थोधिकारे, ‘यथावद्विज्ञान करणे फलानि विक्लाननि, भगवच्छरीरत्वादिविज्ञानपूर्व करणे च पूणांनि’ इति । एवमेकैकष्यावनस्थापि अन्तरात्मभूतपरमात्मोपसरणाकसतानत्वात् उपसरणानि इत्थेवादप् उपनिषदपि श्रुतम् ॥ इमानी चोपसरणानि सर्वविद्याशेषभूतानि, उत्त-रीलां विशिष्योद्रव्याविधानस्यात्रावसित्वात् इहापि तदवद्यनेकल्वत्यये संप्रत्युक्तानि ॥

देवा वै इति । लोक कुतथिदूभोता जना: कचिद् गड़बरे प्रविश्य लीना भवन्ति ।

अथ, यदेभिरच्छादयन्, तत् छन्दसां छन्दस्त्वम् ॥ २ ॥

छन्दोभिः कर्मीवानियुक्तैरेंकैकर्मणै॥ मृत्युभीताः सन्त आत्मानं छादितवन्त इत्यर्थः॥ वैदिकमनुष्ठानकृत्युकुच्छला इति यावत्॥ यत्-छन्दस्त्वम्॥ छादकत्वादेव 'छन्दसां छन्दस्त्वमित्यर्थः'॥ तान्जु-यजुषि॥ उशन्तो निर्धक॥

तानु तत् मृत्युः, यथा मत्यसुपुदके परिपश्येत्, एवं पर्यपश्यद्र्चि साम्नि यजुषि । ते नु विदित्वोध्व्वा ऋचः साम्नो यजुः स्वरमेव प्राविशन् ॥ ३ ॥

तान् देवान् कर्मप्राण्, यथा मत्स्यग्राही उदकेऽसौ मत्सं परिपश्यति, एवं मृत्युस्तद्विहितकर्मानुप्रविष्टान् कर्मश्रेष्ठसमय प्रतिक्षिप्र ग्रहीतुमिच्छदित्यर्थः॥ ते देवाः मृत्युयेऽधिकां शक्तिं ज्ञात्वा [निदानसाम्यरूपं] तद्विहितनु-प्राविशन्॥ ते देवाः 'मृत्योः शक्त्याधिक्यं' ज्ञात्वा [उसकामयजरूपेण] तद्विहितयज्ञादिर्नम्भ्य उद्दत्ता कर्मनिमित्तमेलीकृतान्त॥ करणाससन्न स्वरशब्दितमोंकारमुपासितु

यदा वा ऋचमामोति, ओमित्येवातिस्वरति , एँवं साम; एवं यजुः, एप उ स्वरः, यदेतदक्षरमेतदसृतममृतं तत् प्रविश्य देवा अमृताः मिरच्छादयन् ।

प्रवृत्ता इत्यर्थः॥ [उशब्दः स्वरस्वर्थः॥] कथ पुनः स्वरशब्दवाच्यप्रतिपत्तौकारस्येत्यलाह-प्रवृत्तौ इत्यर्थः॥ [उशब्दः स्वरस्स्वर्यः॥] कथ पुनः स्वरशब्दवाच्यप्रतिपत्तौकारस्येत्यलाह-

छादितवन्त इत्यर्थः॥ वैदिकमनुष्ठानकृत्युकुच्छला इति यावत्॥ यत्-छन्दस्त्वम्॥ छादकत्वादेव 'छन्दसां छन्दस्त्वमित्यर्थः'॥ तान्जु-यजुषि॥ उशन्तो निर्धक॥ तान् देवान् कर्मप्राण्, यथा मत्स्यग्राही उदकेऽसौ मत्सं परिपश्यति, एवं मृत्युसतद्विहितकर्मानुप्रविष्टान् कर्मश्रेष्ठसमय प्रतिक्षिप्र ग्रहीतुमिच्छदित्यर्थः॥

1. वैदिकमन्त्राणा ख. ग 2. विहितं ख. गा. 3. तत्रैव गा 4. अय ग. घ. पाठ॥ ऋक्शोऽधिका इति ख॥ उद्धारातर इति क॥ 3. एकारः क कोशे॥

तत्र हश्वश्वेत्, तनोदपि निष्क्रम्य दुर्गे प्रविश्यात्मानं रक्षन्न इति हश्व॥ तथाऽऽ कृत देवैरिति अन्रोक्कम्॥ तत्र विवाय छन्दसामूर्तितया वसृत प्रवेक्षो छादने च कर्मत्वकरणणत्वायोगात्, ताल्पर्योत्तर दाशित वैदिककर्मेयादिना॥ यदा वा ऋचमामोति 'इदमेव तत्तरीयडस्युक्तम-'यो वेदादौ स्वर प्रोक्त' इति॥ तत्र, 'न कर्मणा न प्रजया धनने स्यागैनके अमृतत्वमामुश्चु ' इत्युक्कमेव 'देवा वै ' इत्यादिना सुवान्तरेणात्र दर्शितम्॥ तत्रोक्स्यागक्ष आत्मापेरणलं

अप्रदानं स्वरस्स प्रणवस्यार्थ इति॥ 'स्वरमेव प्राविशन्' इति च तदेवेच्छ्यते॥ 'ओमित्यात्मानं युञ्जीत' 'एतदै महोपनिषदं देवानां गुह्याम' इति च न्याससङ्घे तत्र॥ अमृताभयसयेोत्रीथाक्षरोपासनकलं तत्र प्रवेशः॥ तदर्थज्ञानपूर्वकसकृतिप्रतिनिष्पत्तिरिति यावत्॥ प्रवेशफलस्सृष्टतत्व-

मिति ध्येयम्॥

अ¹भया अभवन् ॥ ४ ॥

अभयं इति न माचे । यत्—अभयं। [¹ओकार एव मरणभयादिनिवर्तक इत्यर्थः।] तत्—अभवन् । मरणभयादिनिवर्तकमोंकारं² प्रविश्य देवा अमृता अभयाआश्रयाभवन्तिर्थः ।

स य एतदेवं विद्यानक्षरं प्रणौति, एतदेवाक्षरँ स्वरममृतमभयं प्रविशाति; तत् प्रविश्य, यदमृता देवाः, तदमृतो भवति ॥ ५ ॥

स य—भवति । य एतदेवाक्षरं स्वरममृतमभयँ प्रणौति ³स्तौति - पु स्तुतौ भवति [हि] धातुः । उपास्त इत्यर्थः—तादृशामृतत्वादिगुणक प्रणवं प्राण-श्य, देवाः यादृशामृतत्व⁵युक्ता, ⁵स तादृशो भवतीत्यर्थः ।

अथ खलु य उद्गीथः स प्रणवः; यः प्रणवः स उद्गीथ इति असौ वा आदित्य उद्गीथ एप प्रणवः, ओमिति हैप स्वरनुवति ॥ ९ ॥

प्रणवोद्गीथयोरेकत्वविज्ञानमनेकपुत्रफलकमुपदिश्यते--अथ—इति । उद्दालकप्रयुज्यमानो य उद्गीथः उद्दोथावयव ओंकार, स एवं होतृ प्रयुज्यमानो प्रणवः; स एवं होतृ प्रयुज्यमानः प्रणवः । यक्ष होतृ प्रयुज्यमानः प्रणवः, स एवं उद्धालकः प्रयुज्यमान उद्गीथावयव ओंकार इत्येतरेतैरेक्याध्यासः कर्तव्य इत्यर्थः । एवं तयोरेक्यं कृत्वा तत आदित्यहृदयमुपदिशति असौ—प्रणवः । कथ-मादित्यस्य प्रणवत्वमित्यत्राह—ओं—एति । एषः आदित्यः ओमिति स्वरन् कर्तव्यकर्र्णां ओमित्यत्ना करोत्येवोदेतिर्लयः ।

1. कुण्डलित ख. कोषे । 2. यदेतदोंकारम् क यात्र। इत्येव ख. कोषे । 3. प्रणौति उपास्त इति यात्र। इत्येव ख. कोषे । 4. त्वादियुक्तः ख. 5. 'स' इति क. कोषे ।

प्रणवोद्गीथयोरेकत्वविज्ञानमिति । होतृषदनवाक्ये एतावान्तरोच्च्या तदनुसारादेताव-दुक्तम् । आदित्यमुखादुपराण्डकर्मितमेव तद् विश्रितम् । तथाविधस्यैव पुत्रफलकत्वोक्तेः । अथ खल्वति । उद्गीथे आदित्यत्व तृतीयखण्डारम्मेड्युपचम् । अन्नोद्रीथप्रणवैक्य-सुपपाद्य प्रगवमृतोतीथे रचिमविग्रयादित्यदृष्टिविंधीयते ।

एतमु एवाहमभ्यगासिषम्; तस्मान्मम त्वमेकोऽसि' इति ह कौषीतकि: पुत्रमुवाच— 'रसीँ स्त्रैँ पर्यावर्त्तयात्', बहवो वै ते भविष्यन्ति', इत्यधिदैवतम् ॥ २ ॥

अथाध्यात्मम् — य एषां मुख्यः प्राणः, तमुद्दीथमुपासीत ; ओमिति घोष स्वरोति ॥ ३ ॥

'एतमु एवाहमभ्यगासिषम्; तस्मान्मम त्वमेकोऽसि' इति ह कौषीतकि: पुत्रमुवाच—, 'प्राणाँस्त्वं भूमानमभिगायतात्, बहवोँमे भविष्यन्ती'ति ॥ ४ ॥

1. पर्यावर्त्तयात् मा. 2. बहवोँवैते मा. घातु:। अत. सविता प्रणव:, अत एवोद्दीथश्रेति भाव:। एतमु—उवाच । एतमादित्यमेवोद्दीथमह गीतवानस्मि । न तु बहुरत्नगुणविशिष्टतयोपासितवानस्मि । तेन दोषेण मम त्वमेक एवं पुत्रोऽसि कौषीतकि: स्वपुत्रमुवाचैऽर्थ:। रसीँ—भविष्यन्ति । तस्मात् त्वं बहुरत्नगुणविशिष्टादित्याद्विज्ञानाद्वित्ते कुरु । तव रत्निमबहुत्वविज्ञानमहिमा बहव: पुत्रा भविष्यन्तीयथुवाचैति पूर्वेण सङ्क्रव: । पर्यावर्त्तयादिति पुरुषव्यतय: छान्दस: । लेटि, "लेटोडाटौ" इत्याडागम:। इत्यधिदैवतम् । उपदिष्टमिति शेष:। अथाध्यात्मम् । उपदिश्यत इति शेष:। य—उपासीत । स्पष्टोऽर्थ:। ओं—ओं । एष प्राणो वागादिप्राण'प्रवृत्त्यध ओमित्यनुकार्षि कुत्रचिदपि संचारति । तस्मात् प्राण एव प्रणव:, उद्दीथश्रेतेरर्थ:। एतमु—उवाच । पूर्ववदर्थ:। प्राणं—भविष्यन्तीति । मे (मम') बहव: पुत्रा भविष्यन्तीयथिसंधाय मुख्यं प्राणं प्रणवसीनस्त्वं भूमानं बहुत्वमाश्रितान् वागादीन् प्राणांश्र मुख्यप्राणेन सहाभिसंधाय अभिगायतात् उद्दानं कुरु इत्यर्थ:।

2. प्राणवृत्त्यर्थ ख.

रदिमत इवोद्रीथस्यनेकदव्यापिप्रणनरूपतया भूमादस्तीति ज्ञानार्थे 'बहवो वै ते', 'बहवोँ मे' इत्युभय समानार्थम् । परन्तु प्रथम वाक्य वक्रिमप्रायातुदारूपम्, द्वितीयमथुसंधात्रमि प्रायाकारातमकम् । अत. ते, मे इति निर्देशमेद । भूमानमिति । भूमपदस्य बहुत्वमेव मुख्यार्थे । अथापि महिमादिपदक्त् प्राणानिति धर्मिंवाचिपदसामानाधिकरण्यमिष्यम् ।

अथ खलु — य उद्गीथः स प्रणवः, यः प्रणवः स उद्गीथ इति — होतृपदादुद्गीथं1 ( त ) मथुस्समाहरतीति अनुुसमाहरतीति ॥ ५ ॥

1. दुरुद्रीथः मा. गाां. उक्तप्रणवोऽथैकत्वविज्ञानफलमाह—अथ—समाहारतीति । अपि दुरुद्रीथं वेदनहीनमप्युद्रीथंमित्यर्थः । होतृपदनात् होतृकर्तृकोद्रीथप्रणवैक्यवेदनादित्यर्थः । होतृपदनादित्यत्र, 'पूर्वपदनात्— ' इति षण्ठम् । अथ भावः—उद्गीथप्रणवैक्यवेदनहीनमप्युद्रीथमित्यर्थः ।

इति प्रथमाध्याये पञ्चमं खण्ड ।

विज्ञानं होत्रापि कर्तव्यम्, उद्गातापि कर्तव्यम् । प्रणवे हि, उद्गीथे उद्गीथानुश्रु कर्तव्याव् । नोद्गीथातुरेताहशैक्तवविज्ञानाभोवेन दोषयुक्तमध्युदात्तां प्रयुज्यमानसुप्रीओथ होता स्वीयोद्रीथमणवैक्तवविज्ञानमाहात्म्यादनुसमाहरति समानधाति = अदुष्ट करो-तीति । अनुषमाहरतीति द्विरुक्तिरिविद्यासमाप्त्यर्था ।

गुणोपसहारपादे — पतसवण्डान्तर्गतवाक्यविषयकमधिकरणमुपन्यासते । 'अङ्ङु यथाश्रयभावः' । अङ्ङेष्वाश्रितानामुपासनानां कतोरैवहि प्रयोगासंभवेन आश्रयतन्रवस्य वक्तव्यतया प्रयोगवचननाश्रयणात्;मुद्रोधादीनां समुच्चयनियमेन आश्रितानापि समुच्चयेनैवोक्तः, इतरथा तदाश्रितत्वाचुपपत्तेरित्यर्थः । 'शिष्टेश्रु ' । 'गोदोहनेन पशुकामस्य प्रणयेत्' इत्यिवत् अधिकारान्तराश्रयणेन 'उद्गीथमुपासीत' इति उद्गीथाङ्गितयोपासनविधानाच्च नियमेनोपासना उपादेया । न च वीर्यवत्तरतलरूपफलार्थस्वस्य, 'तत्रिर्धारणानियमः — ' इत्यलोक्तत्वात् कथम् तस्योद्गीथाङ्गत्वमिति वाच्यम् — 'उद्गीथमुपासीत' इति वाक्येन उपासनस्योद्गीथीरूपाश्रयसंबन्ध्ये वीर्य-कतुंभावफलसंबन्धे च बोध्यमाने वाक्यसिद्ध एव संभवात । न च वाक्यसिद्धमेत्यां तस्य फलविधित्वसंभवेsपि तस्य फलाकाङ्क्षया रात्रिसतन्यायेन वीर्यवत्तरत्वस्यैवाडSर्थवादिकस्य फलविकलत्वं संभवतीति वाच्यम् — पर्णतात्पनापि तथा प्रज्ञात । 'समाहा-रात्' । 'होतृषदनादेवापि ह्युद्गीथमनुसमाहरति' इति उपासनस्य समाहारनियमो हेत्यते । उद्गात्रकृतवेदनहानिप्युक्तोदीथवैगुण्यस्य होतृकृतप्रणववेदैथैक्य-

क्याद् भवितुमर्हतीति होतृकृतकवेदन तत्थाने उपदिश्यते । एव्व इति होतृषदनादित्यत्र इति-शब्द ऐक्यस्य हेतुत्वरूपोऽपि स्यात् । नहि, 'वेदनहानौ अन्येन समाधन भवत' इति समाधार-सूत्रमध्ये वेदनहानौ वेदनादन्येन समाधनभाषणात् होतृडSसनपरमेव सद्‌नपदामिति चेद्‌—श्रुत-शासनस्यैव वेदनफलपुण्यादिहेतुत्वे चाशासनस्य नियताकथतया वेदन्यानुगुण्यापत्त्ते । अतः उद्गात्रकृतोदीथाधृतिप्रकृतवेदनामावे अन्येन होतृकृतप्रणवाश्रितवेदननेतेये तदर्थ । अस्वु वा इतिहासहोतृषदानादित्यत्र इतिहासशब्दस हेतुपरत्वे होतृषदनात् होतुस्थानादिति । एव्व अन्यत् इत्यस्य होतृष्थानादित्ये । होतृकृतकवेदनादिति तु फलितार्थे सर्वैवबलसिद्धः ।

कर्तव्यामिति । कतम् योगमिश्रयर्थ । भावप्रकाशिकात्कथुरोचात । न तुभाभ्यामपि युगपद्‌-वृष्यमिति । नापि होत्रा प्रथमं तत्करणं संकल्पनियम । उद्गीथे हि प्रकृततद्धौ स्वरसत कर्तुम्सुद्रादः । उद्गात्रसमाख्यादुरोरोच । तेन यथाशकल्पमकरणे उद्गीथप्रणवैक्यरूपमौचित्य प्रदर्श्य होतुस्तदधिकरणखुमन्यतेsडनेति । अधिकारान्तरेऽति । विधिनाक्ये फलस्योच्येलरथः ।

विज्ञानेन सम॑योनौ च॒ङ्गा उपास॑नस्याᳫडᳯचकᳫवप्रतीतेरित्यर्थः। 'गुणसाधारणय॒श्रुते-श्रु'। उपासनगुणस्य उपास्यस्य प्रणवस्य 'तेनेयᳫ त्वं विदा वर्तते ओमित्य॑श्राव्यति

'न वा तत्सहभावाश्रुते:'। न वा कतुफलोपादाननियम उद्र॑ोधोपासनादेः। कुत॰? तत्सहभावाश्रुते: उद्र॑ोधाᳫनभावाᳫश्रुतेरित्यर्थः। वीर्यव॑त्तरस्व-

ओमिति श॑सति ओमित्युᳫच्यायनि 'इनि साधारणय॒श्रुते॑श्रोपासनावश्यकता गम्यते। प्रकृतपरामर्शिना तेनैतिश्रुᳫदन उपास्यस्य प्रणवस्यैव प्रतीतः। अत उपासननियमो-

रूपफलार्थतया गोदोहनतुल्यत्वेन क॑र्त॑स्वभावादिति भावः। न च पर्णीतादेरपि पुरुषार्थत्वप्रस॑ङ्ग।। पर्णताया जुहूसंव᳒प्यडᳯच्यारूपतया 'फल॑निष्पादकत्वभावेन

डस्तीतिः प्राप्ते — उच्च्यते।

पुरुषार्थत्वप्रस॑ङ्ग।।

फलाकाङ्क्षा एवभावात् फलकल्पनाया अपसक्तेः। अतः फलाकाङ्क्षा॑सिद्ध्यर्थᳫ कतू-परामृश्रुता संपादयितु जुह्व᳒लिᳫडेन क॑तुमुपस्थाय तत्सवनध्योधकश्रुᳫदो

1. अत इति क॰ गो॒शे॰। 2. क॑तुपकारण॰ क॰। 3. वाश्रुᳫद॰ लक्ष्यत॑वमिति पादान॑तर ख॰ को॒शे॰।

वा क॑ल॒प्यः, जुह्व॑श्रुᳫदस 'वा जुहू᳒सव॑निकतुल्य॑कत्वᳫ क॑ल॒प्यम्। तत॒श्वᳫ क॑तुफले-नैव नैराकाङ्क्ष्यात् रातिसत॑न्या॒येनाडᳫथ्व॑त॑द॑कफल॑क॑ल्पना न संभवति॥ इ॒ह उपा-

उपास्यस्य प्रणवस्य सोपासनप्रणवस्य ।

जुहू᳒संब॑धे॒डप॑ति॥ जुहू᳒सव॑न्य इ॒व के॑वलजुहू᳒सव॑न॒घेष्टᳫ स॒र्थः। फल॑यो॑द्र॑ोध्या-श्र॑य॑वि॒शि॒ष्ट॑श्रु॑ते॒ति प्र॑य॑मत् फल॑त॑क्षा॑या॒मार्‌थ्य॑चाद॑क॑फल॑स्यो॑द॑द॑श्य॑ते॒न॒व्व॒ये सि॒द॒धे॒। उ॒द्र॑ोध॑स्य

नो॒द्रे॑स्य॒तम् के॑व॑लमा॑य॒त॑मे॒व॑श्रु॒ते॒र॒र्थः॥ न चा॑श्र॑य॒त॑स्य॒पि कमे॑तरूप॑वात् फलो॑द्र॑ोध्यो॑भ॑य॒क॑र्म॑क॒त्वे

वाक्य॑शे॒द एव॑ते वाच्य॑मू॒—उपा॑सन॒स्य ज्ञान॑रूप॑तया वि॒षया॑काङ्क्षा, 'सवि॒षय॑क॑धातु॑यो॒गे

वाक्य॑भे॒द एव॑ते वाङ्म॑य॒—उपा॑सन॒स्य ज्ञान॑रूप॑तया वि॒षया॑काङ्क्षा, 'सवि॒षय॑क॑धातु॑यो॒गे

वाक्यभेद एव॑ते वाङ्म॑य॒—उपा॑सन॒स्य ज्ञान॑रूप॑तया वि॒षया॑काङ्क्षा, 'सवि॒षय॑क॑धातु॑यो॒गे

इ॒ति न्या॑ये॒न उ॒द्र॑ोध॑स्य वि॒षय॑त्वे॒नै॑व॒न्वया॒त॥ त॒दु॑त॒ᳫ सारावलौ, 'आश्र॑य॒ात्म॑बम॒ग्रा॑त्' इ॒ति॥ आलम्‍बो वि॒षय॑भाव इ॒ति॒। एव॒च स॒ति, 'म॒नो ब्॑रह्म॑त्युपासी॒त, 'आ॒त्मा॑नुपासी॒त इ॒त्यादावि॒च उ॒द्र॑ोध॑स्योपा॑सना॒त्वं तु न भ॑व॑ति॥ उ॒द्र॑ोध॑स्य क॑त॒त्वत॒या

तत्सन्निहानासुपासनानामध्यावश्यकत्वमिति वाच्यम्। इदमेव ह्युपासनानां सत्या श्रयन्ते तल्लप्, यत् आश्रये सल्येव वृत्ति:, नान्यदृष्टिर्नीति, न तु यावदाश्रयसत्त् वृत्ति-रिति । तत्स्थ कामोपपदत्वादुपासनानां, कामनानाझानित्यत्वात् तदवदधानामप्युपासनानामित्यत्वमेव । 'दर्शनाच्च' । 'एवंवेद वै ब्रह्मा यज्ञ यजमान सर्वांश्र्चतिजोऽभिरक्षति' इति ब्रह्मणो वेदनेनैव सर्वाशा रक्षणं व्रतती श्रांतरुद्धातृ-प्रभृतीनां वेदनस्यैव नियम दर्शीयतीति स्थितम्।

केचित् - उद्धीर्थविद्याया। कत्वर्थत्वाभावे, 'अन्यथालं शब्दादिति चेत्' इत्यधिकरणे, 'उद्धीर्थानुच्याया कत्वर्थवेचन कतुसाधुण्यफलकत्वेऽप्यर्थे न कचिदपि फलं तदविरुद्धं ग्राह्यमिति देवताधिकरणे प्रतिपादितम्' इति भाप्यं विरुन्ध्येत । तथा पुरुषार्थाधिकरणे, 'यदि देव विद्यया करोति' इति विद्यासृत्याश्रुस्या कर्मास्त्वप्रतिपादनात् न विद्यात: पुरुषार्थ इति, 'तच्छ्रुते:' इति सूत्रेण पूर्वपक्षे कुरते, तत् विदाशब्दस्य प्रकृतोद्धीर्थविद्याविषयत्वेन उद्धीर्थविद्यामालस्य कर्माद्वेऽपि न ब्रह्मविद्याया: कर्माद्वस्म नीतये नदर्थप्रतिपादकयो: ' असाविनकी' इति सूत्र तद्ध्योर्विरोधश्र्व स्तात्। अतश्रास्यतेव कत्वर्थत्वम् । न च, 'तन्निर्धारणानियम:' 'अङ्गेषु यथाश्रयभाव:' इत्यधिकरणद्वयविरोध;, तयोर्नियतकत्वर्थत्वप्रतिक्षेपमाल-

1. अपि च कोपे। निर्णीतस्य कतुफलस्य पाकारनिकेन फलकस्यैव उपगमनान्नात्नयोगात्। तथाचोद्धीर्थस्याश्रयत्वे पर्यवसितमिति न दोष । ततश्रोद्रौध उपासनस्यालमवनतयोगकारकवात्रम्, नाक्रम् । 'गोदोहनेन पशुकामस्य प्रणयेत' इत्यादौ तु गोदोहनस्य व्यापारानविशेष्य फलकरणतायोगात् प्रणयन तदुपकारकम्; प्रणयनस्य च व्याप्रस्य द्व्यमनन्तरा निष्यम्यभावात्। तस्य गोदोहनमुपकारकमिति मेद: ।

केचित् इति । अन्राखरसोडस्मित । 'नान्यार्थात्वाधिकरणभाधविरोध । उद्धीर्थविद्याया कत्वनकत्वोपपत्त्येव वक्ष्यमाणया। नस्याश्रस्य सिद्धावसिद्धावपि तदधिकरणरचना समवतीनि प्रदर्शनार्थवाद, ततश्रभाध्यस्य । तदुक्त सारावलौ । नापि 'असाविनकी' इति सूत्राभाष्यविरोध:। तत्र विद्याशब्दो न सर्वविद्यापार, किंतु 'अत्रविद्यापर' इति नाश्रयावसर पूर्वपक्षस्येत्याद-तत्र विद्याशब्दो न सर्वविद्यापार, किंतु 'अत्रविद्यापर' इति नाश्रयावसर पूर्वपक्षस्येत्यादतत्र विद्याशब्दो न सर्वविद्यापार, किंतु 'अत्रविद्यापर' इति नाश्रयावसर पूर्वपक्षस्येत्याद-

इयमेवर्क्, अग्निस्साम. तदेतददेतस्यामृच्यध्यूर्ध्व साम, तस्मादच्य-ध्यूंह साम गीयते, इयमेव सा, अग्निरमः, तत् साम ॥ ९ ॥

प्रकारान्तरेणाद्वैतोपासन प्रस्तूयते-इयमेव-साम. ऋग्वि [इयोमित्युक्त] पृथिवीष्टष्टि., साष्टि अमिहष्टिष्टिश्व कर्तव्येत्यर्थे. तदू-साम । तदेतत् अन्यस्य साम एतस्यां पृथिवीरूपायामृचि अध्यूर्ध्वम् उपरिस्थतिल्यर्थ. अत एवाध्यापि ऋगारूढमेव साम गीयत इत्याह तस्मात्-गीयते । एवं ऋक्सामयो. पृथिव्यग्रि-दृष्टि विधाय सामनामावयवभूतयोः साशब्द-अमशब्दयोः पृथिव्यमिदृष्टि: कर्त-व्येत्याह - इयमेव-अमः । उक्तोऽर्थः । तत् साम । तत् तत् एव परस्परस्सु (स्पष्ट) एपृथिव्यादिरूप साशब्दामशब्दमेलनेन सामव्यहारो लोके प्रवर्तत इत्यर्थः ।

१. क् क.

तथेह वरीयवत्तरत्वादकमप्रयोजक इंत स्यात् । तथाचानियमसिद्धान्त-भत्न स्यात् । व्यक्ताविमदमस्सत्कृत श्री भाष्यविषयविमर्शेमाळायामिषलमत्र ।

अथ पछे सम्पमे च खण्डे क्रमात् । उदरीयाश्रिता अन्ररादिखविद्या च पृथकफलार्थी प्रस्तूयते । तत्रोभयत्र उपास्यस्य हिरण्मयपुरुषस्य ऋक्सामगेष्णात्व वक्ष्यते । तत्र ऋत्विग्यामयोविदोषणभूता. काश्चिद दृश्य आदौ विधेयान्ते इयसेवादिना ।

अन्तरिक्षमेवर्के, वायुस्साम, तदेतदेतस्यामृच्यधुरँ साम ; तस्मादृच्यधुरँ साम गीयते, अन्तरिक्षमेव सा, वायुरमः, नतँ साम ॥ २ ॥

अन्तरिक्ष—ऋक् । वायु—साम । पूर्ॆवदर्थः ।

दौरेकृक्, आदित्यस्साम, तदेतदेतस्यामृच्यधुरँ साम ; तस्मादृच्यधुरँ साम गीयते, द्यौः सा, आदित्योमः, नतँ साम ॥ ३ ॥

द्यौः—ऋक् । आदित्यः—साम । ( २ , ३ , ४ ) पूर्ववदर्थः ।

नक्षत्राण्येवर्के, चन्द्रमास्साम, तदेतदेतस्यामृच्यधुरँ साम, तस्मादृच्यधुरँ साम गीयते, नक्षत्राण्येव सा, चन्द्रमाऽमः, ततँ साम ॥ ४ ॥

अथ यदेतदादित्यस्य शुक्लं भाः सैवर्के, अथ यन्नीलँ परःकृष्णम् ततँ साम, तदेतदेतस्यामृच्यधुरँ साभे, तस्मादृच्यधुरँ माम गीयते, अथ यदेतदादित्यस्य शुक्लं भाः सैव मा, अथ यन्नीलँ परःकृष्णम् तदमः, ततँ साम ॥ ५ ॥

शुक्लं भाः—ऋक् । परःकृष्णम्—साम । स्पष्टार्थम् ।

अथ य एषोऽन्तरादित्ये हिरण्मयः पुरुषो दृश्यते हिरण्मयश्शरीरहि-

एषमृचि पृथिव्यनन्तरिक्षगुणनक्षत्र — आदित्यगतशुक्लमारुपस्तहृष्टिम्, सामधि

न्तरिक्ष—साम । ( २ , ३ , ४ ) पूर्ववदर्थः ।

अभिव्यक्त्वादित्यचन्द्र — आदित्यगतनीलभारूपपतद्हृष्टिं विधियाऽऽह — अथ —

दृश्यते । अनतरादित्ये आदित्यमण्डलस्यान्तः हिरण्मयो र्मणीयो [ यो ] योगि-

भिदृश्यत इत्यर्थः । ' दृश्यते लाघवयाँ चुञ्चा सूक्ष्मया सूक्ष्मदर्शिभिः ' इति श्रुत्यै-

भिर्दश्यत इत्यर्थः । ' दृश्यते लाघवयाँ चुञ्चा सूक्ष्मया सूक्ष्मदर्शिभिः ' इति श्रुत्यै-

वमिति । परविद्यानिष्ठेर्दृष्टयममानत्या प्रसिद्ध परमात्मैव संप्रति दृश्यर्थं ऋच्वात

लसिमंधिः ।

इलसिमंधिः । आदित्यमण्डलस्याऽऽन्तरिति । नन्वयँ परमात्मा हिरण्मयपुरुष- किमादित्यमण्डलान्त-

वैंतों, उत तदन्तवेंऽरविवारिऽऽन्तर्वेतीं ? नाह, 'य एष एतसिन् मण्डले पुल्ष ' इति

वैंतीं, उत तदन्तवेंऽरविवारिऽऽन्तर्वेतीं ? नाह, 'य एष एतसिन् मण्डले पुल्ष ' इति

कथ्यावत् । "हिरण्मय इति रूपसामान्यात्, चन्द्रसूर्यवत् " इति [ हि ] वाक्यकारः । ततश्च हिरण्मयशब्ददस न मुख्यार्थो ग्राह्य इति वाक्यकाराभि गयः । ततश्च हिरण्मयत्वमुज्जवलत्वमित्यर्थः । तनश्च नीलतोयदाभस्यापि हिरण्मयत्वे नानुपपत्ति । यद्वा, "कच्चित् तनु हैमसमानवर्णे तस्याननम् " इति श्रीरानायणप्रयोगात्, ' पश्यते रुक्मवर्णे'स्म इति श्रुतेरु नीलतोयदाभस्यापि रुक्मवर्णत्वं संभवति । तत् हेतुतश्व स्पष्टायगम्य । एतत् सर्वं वेदार्थसंग्रहश्रुतप्रकाशिकाभ्यां स्पष्टत एवावगन्तव्यम् ।

वृहदारण्यक के श्रवणे डपि, श्रीविष्णुपुराणेऽपि ( २-९-९ ), 'ऋग्यजुःसामभूतेनन्त सवितुर्द्विज तिष्ठनि,' 'आत्मसङ्गग्य तथाऽखिलं त्रिलोकनाथ' इति मण्डलान्तर्वेदिभिस्सप्तगणमध्ये सवितुरन्तरेव स्थितिंवैशिडोकतवात् । नान्यत्, तथाऽपि । अनन्तरादित्ये ह्यस्य आदित्यपुरुषस्यान्तस्त्येव व्याख्यानास न्नवान् गिरोरेवाश्रयो गम्यते—उच्यते । मण्डलान्त—चैत्रवेदपि तत्पुराणोक्तरोदधौ द्वादशादित्येषु मध्ये एकैकेस्मिन् माप्न एकैकस्मिन्नेव स्थितेनेवेन, मण्ड'ग्राद्विहस्तन तद्गृत्या च अव्यवस्थितादिसतच्छ्रीराणाश्रुप्रस्य कोटिनिवेशमृतत्वा प्रणाल्या मण्डलान्तर्वेदितवैनैव म उपास्य इति डा"पनाथे मण्डलस्यात्नो ति व्याख्यानाम । अत एव श्रुनिस्मृतिभिर्भाष्यटीकादि मण्डलग्रहणम् । तदोक्तमिदानींनान्तनिगमेनडपि श्रभाष्येभ्यः—, "अत आदित्यमण्डलस्याच्चरण-आंदल्यादिजो'नतिरिक्त परमात्मैव' इति । न खलु ग्रहान्तर्वेदिप्रेटिकाऽटत रदयन्तर्वेदिन्तन्नो गृहान्तर्वेदितमनुपपत्राम । तथेह भाव्यम् । गीताभाष्येडपि, डघोतिषि रविरडुमान्' इत्यल रविरादिलगण इति भाषितम् । तेऽवादित्येषु विष्णु साक्षात्परमात्मा माक्षादादित्य-मण्डलान्तर्वेद्येपि । तथाच, 'रम शाश्वतभूतमह्म्' इत्यत्र तात्पर्येचन्द्रिका, 'आदिल्यान्त गतो विष्णुस्त् रामतुल्य ' इति । वस्तुतस्तु तत्रैव, 'स्तम्भस्यदर्शनसोति योय आसन्नतरा नर । छायाडडडर्शनमयोग मम प्राप्रोद्यात्मन ( २ १९-१९ ) एव सा वैष्णवी शक्ति ' इति आदित्यमण्डले आविर्भूय स्थिता एव परमात्मा रविश्वरोरो प्रतिसर्गत् पितृदेवमनुष्यादिसर्वा पेक्षितनिर्वाहक इति निरूपणात् मण्डलान्तर्वेदिभिस्समप्रतिपत्तदृशम् ।

वाक्यकार व्रह्मनन्दी । वाक्यम् एतदुपनयस्याख्या । मुख्यार्थ हिरण्यविकार त्वम् । हिरण्मयत्वे हिरण्मयशब्दद्वाच्यत्वे । "दण्डिनायने' त्यादिना हिरण्मयशब्दो निपातित. तित् । यद्वैति । अत पक्षेडपि वाक्य सुयोगम्—हिरण्मय इति प्रयोग न हिरण्यलोहविकारस्वात्, किन्तु रूपसामान्यात् तद्रवर्णेसमानवर्णत्वात् तन्महशरुपार्थे तत्पदप्रयोगश्र चन्द्रसुख-शब्दे दृष्ट इति । हिरण्मयशब्दो रूपसामान्यात् परवासुदेवविवृण्हर तद्विकारत्करूप हिरण्मयत्वादित्यादित्यपुरुषे इति वाक्तु । रुक्मवर्णत्वं संभवति । इति । अत्र, 'मयूर रपचछवि शुक्रहैम' इति प्रकारविपये तात्पर्यचन्द्रिका—(८ ६ ) गृहीत शिल्पशास्त्रवचनम्, 'निलयश्रीश्चाश्विम्ने श्रुत ' इति सारावल्यादि चारुमगध्येयम् । वेदार्थेस्महे गुह-स्वात् यत् श्रुतम् तस्य प्रकारिकाया तात्पर्येदिप्रकाशयतव्यायामिल्यर्थः ।

अथ केचित्— ‘कथ्यास पुण्डरीकेऽमिनि वाक्ये कम्यासङ्ङ्देनाड्डद्वितीय-मण्डलमुच्यते । पुण्डरीकेऽमित्यनेन हृदयपुण्डरीकमुच्यते । अनश्र यथा मृत्येमण्डल हृदयपुण्डरीकेऽत्रेोपासनस्थानम्, एवमुपासक्तस्याक्षिणि अपि परमात्मन उपासनस्थानम्’ इति परोक्तव्याख्यानदूषणावसरेऽपि व्यासार्यै:, ‘आदित्यमण्डलस्थानेत्पचिशिष्टामिति क्षणो· स्थानतया विधान न संबन्धति ’ इत्युक्त:,

यहाँ कुछ आचार्यों का मत है—‘जिस वाक्य में कमल के समान शुद्ध हृदयवाले पुरुष को लक्ष्य करके कहा गया है कि इस हृदयकमल में ज्योति है, उस वाक्य में द्वितीय मण्डल—सूर्यमण्डल—कहा गया है । ‘पुण्डरीके’ इस पद के द्वारा हृदयकमल कहा गया है । जिस प्रकार यहाँ भूखे पुरुष के लिये अन्न मण्डल का उपस्थान—उपासना—करने के लिये कहा गया है, उसी प्रकार नेत्रों में परमात्मा की उपासना करनी चाहिये ।’ इस प्रकार परवचनों की व्याख्या करके उनका दोष दिखलाने के अवसर पर भी व्यासार्य ने कहा है—‘जो यह कहा गया है कि ‘आदित्यमण्डल में जो शिष्ट—शेष—है, उसमें क्षणमात्र स्थित होना चाहिये’ सो यह उसका स्थान होने से ही विधान है, सम्बन्ध से नहीं है ।’

ततश्व य एषोऽन्तरादित्य इति वाक्यमुपासनोत्पचिपरम् । ततश्व पुरषो हृद्यत इत्यत्र ‘दृश्य.’ इत्यर्थ: इति व्यासार्याभिप्राय: । न च आदित्य-मण्डलस्योत्पचिशिष्टत्वे उपचिशिष्टस्थानावरुद्ध भाव्यकृताभिमतपुण्डरीकदलामलायत-क्ष्वादे: कथं विधाननिति वाच्यम्— पुण्डरीकाक्ष्वादेल्पतेऽशिष्टादित्यमण्डलस्थ-नाविरुद्धस्वात् उपचिशिष्टाविरुद्धगुणानां विधानसम्भवात् । नन्वेव, ‘सर्वे खल्विदं ब्रह्म तज्जलानिति शान्त उपासीत ’ इत्युपक्रमे शिष्टसार्वात्म्याविरुद्धे मनोमयत्वादीनां विधानं न सम्भवति’ त्याक्षिप्य, ‘सर्वे खलु’ इति वाक्यमत्रैवोपमीतेऽत्यन्तेन एकैकस्यवाक्यावेदित सार्वात्म्यस्य नोत्त्यत्तिशिष्टत्वम् ’ इति व्यासार्यै: समर्धनमयुक्तं स्वात् । ‘मनोमयत्वादीनामुपचिशिष्टसार्वात्म्याविरोधात’ इत्येव परिहारसम्भवेन वाक्यमेदमात्राश्रित्य सार्वात्म्यस्योत्पचिशिष्टत्वभावसमर्थने सुधा इति चेत्—उपायान्तरसोपायान्तरादूढकत्वात् — इति वदन्ति ।

तथा ‘य एषोऽन्तरादित्ये’ इत्यादि वाक्य उपासना के विषय में है । तथा ‘पुरुषो हृद्यते’ इस वाक्य में ‘दृश्य’ इस प्रकार व्यासाचार्य का अभिप्राय है । यहाँ कोई यह नहीं कह सकता कि यदि सूर्यमण्डल शेष है तो उसके विषय में उपासना कैसे कही जा सकती है? क्योंकि पुण्डरीकाक्ष आदि धर्म अशेष सूर्यमण्डल में नहीं हैं, ऐसा नहीं है । तथा शेष के अविरुद्ध जो धर्म हैं, उनका विधान सम्भव है । कोई कहे कि ‘सर्व खल्विदं ब्रह्म’ इत्यादि वाक्य के उपक्रम में जो मनोमयत्व आदि का विधान है सो ठीक नहीं है, क्योंकि वह शेषभूत सर्वात्मभाव के विरुद्ध है । इसपर यह कहना कि ‘सर्वे खलु’ इस वाक्य के द्वारा ही सर्वात्मभाव का प्रतिपादन हो जाने से वह शेष नहीं रहता’ सो ठीक नहीं है, क्योंकि मनोमयत्व आदि धर्म शेषभूत सर्वात्मभाव के अविरुद्ध हैं । इस प्रकार समाधान सम्भव होने पर भी केवल वाक्यभेद को ही आश्रित करके शेषत्व और भावत्व का समर्थन करना ठीक नहीं है । यहाँ सुधा आदि ग्रन्थकारों का कहना है कि ‘उपायान्तरसोपयान्तरात्’ इत्यादि वाक्य से यह सिद्ध होता है ।

अन्ये तु—‘आदित्यमण्डलस्थानावरुद्ध’ इति नोत्पचिशिष्टस्थानावरुद्ध-त्व [ पर्यन्त ] मभिप्रेतम् । अपितु युगपदनुपसंहरणीयादित्यमण्डलरूपाक्षिरूपस्थान-द्वयविधाने आष्टदोषदुष्टविकल्पप्रसङ्गात् इत्येव तात्पर्यम् — इत्याहु ।

अन्य आचार्यों का कहना है कि यहाँ ‘आदित्यमण्डलस्थानीय’ इत्यादि वाक्य का यह तात्पर्य नहीं है कि सूर्यमण्डल शेष है । किन्तु यह तात्पर्य है कि यदि एक साथ ही सूर्यमण्डल और नेत्ररूप दो स्थानों का विधान किया जाय तो विकल्प मानने पर दोष आता है ।

‘ यदा पद्यं पद्यते रकमर्ण्यम्’ इति प्रकरणे, ‘मनसा तु विशिष्टेन ’ इति ऋक्मर्णीविषर्हविच्छस्य विशिष्टादनोप्राप्तौौक्तेः, आरोपिताक्षरस्य विशुद्धमनो-ग्राह्यत्वाभावात् , अनारोपितत्वं सिद्धम् । ‘ईक्षणतिकर्मव्यपदेशात् स:’ इत्यत ईक्षण-णस्य परमात्म (श्र?) विषयरत्वं वक्तव्यम्’ इति पैरप्यङ्गीक्तत्वाच्च । ‘आदित्य-वर्ण्णं तमस् । परस्तात् ’ इति तमःपारवर्तिन आदित्यवर्ण्णविशिष्टत्वाभिधानेन कल्पितत्वापसक्तेः । न हि कल्पितस्य तमःपारवर्तित्वं सम्भवति ।

‘यदा पद्यं पद्यते रकमर्ण्यम्’ इस प्रकरण में ‘मनसा तु विशिष्टेन’ इत्यादि वाक्य से यह सिद्ध होता है कि जो हवि विशिष्ट मन के द्वारा प्राप्त होती है वह अनारोपित है, क्योंकि आरोपित का विशुद्ध मन के द्वारा ग्रहण नहीं होता । ‘ईक्षणतिकर्मव्यपदेशात् स:’ इस सूत्र से भी यह सिद्ध होता है कि ईक्षण परमात्मा का ही विषय है । ‘आदित्यवर्ण्ण तमस: परस्तात्’ इस वाक्य से भी सिद्ध होता है कि जो तम के पार है वही आदित्यवर्ण विशिष्ट है । कल्पित में तम:पारत्व नहीं सम्भव है ।

रण्यकेश आ प्रणखातो मर्वे दध्न सुवर्णः ॥ ६ ॥

तस्य यथा कण्यासं पुण्डरीकषं, एधमक्षिप्ती;

हिरण्यकेशःअग्रुहिरण्यकेशः रमणीयरमश्रुकेश, आ प्रणखात् सर्व एव सुवर्णः रमणीयपरनोत्पत्तिवत् इत्यर्थः । तस्य—अक्षिप्ती । क पिचतीति कपिः आ-दित्य । तेन अस्यते क्षिप्यते, विकास्यत इति कण्यासम् । तथाडडह वाक्यकारः, "आदित्यक्षिप्त वा श्रीमत्कात्" इति । यद्वा क पिबतीति कपिः नालम् । तस्मिन्न आस्त इति कण्यासम् । अपचिनादपि पक्वादान् नालस्यस्य पुण्डरीकस्य शोभातिशयशालित्यात् तादृशमिह विवक्षितम् । यद्वा कें जलम् । आस उपवे-शान इति धातुः अपिवृङेक् । 'वष्टि भागुरिरहौपमवाप्योरसर्गयोः' इति वचनात् अकारलोपः । के जलेऽप्यास्त इति कण्यासं सलिलस्थमिल्यर्थः । एवमस्यार्थत्रयस्यो-पपत्तया वाक्यकारेण सिद्धान्तितत्वमभिप्रेत्य भगवता भाष्यकारेण वेदारथसंग्रहे, 'गम्भीराम्भस्ससद्मसुधृत्तु-नालैरवन्ताल रविकरविचालित-पुण्डरीकदलामलायतनेष्क्षणम्' इत्यमि-हितम् । मर्केटजघनसदृशपुण्डरीकसादृश्यादि अर्थान्तरं तु अश्लीलत्वादिदोषदुष्टया वाक्यकृदनाहृतत्वाद् भाष्यकारेणाप्यनाहृतम् ।

यद्यपि अमरकेशो 'पुण्डरीक सिताम्भोजम्' इत्युचिष्टम् — तथापि शबरस्वामिना नवाद्यायै, 'मौद्गल करु निर्गैःपेच्छयै श्रीकामः' इति विहितायामिष्टौ, 'पौ पण्डरीकाणि वहीषि भवन्ति' इति स्तरगार्थत्वेन विहितेषु पुण्डरीकेपु ।तिदेशप्राप्तस्य, 'दर्भैः स्तृणीत हरितैः' इति मन्त्रस्य दर्भपदस्थाने पुण्डरीकपदं हरितपदस्थाने

प्रणखात् नवाग्रात् । क्षिप्तं वेति । वाशब्दः पूर्वोक्तकार्याद्युक्तर्थः । अत्र पूर्वपक्षभूतार्थेन तय तावत् कपिः मर्केट । आस जन्मम् । कण्यासपद कपिजधनसदृशार्थ लक्षणिकमिति, कण्यासम् ईशादिकोसितामिति, कण्यास सूयर्मण्डलम्—येथा सूयर्मण्डले हृदयपुण्डरीक्वि-पासनस्थानम्, तथा अक्षिगो अपि उरासनस्थानमित्येवम् । अत्र ईशादिकमितमिल्यर्थे तदनु-गुण-योगव्याप्त्यलाभात् नेति । तृतीयोऽर्ध कण्यासपुण्डरीकपदयोः प्रथमतासामानाधिकरण्यभङ्गा-यनेक्दोषदूषित । सर्वमिदं श्रीमाष्यकारैः शिष्येभ्य उपदिष्टं गाम्भीर्योत्, 'गम्भीराम्भः' इत्यादिखूपच वैक ध्वनितम् । विस्लरोडन्तर धिकरणटीकादौ ।

पौणडरीकानीति । पुण्डरीकमेव पौण्डरीकम्; यद्वा पुण्डरीकशब्दम् । वाङ् कार्याणि स्तराणीतिनी पुण्डरीकसादृश्यनि भवन्तीति च श्रुयर्थमाहुः । पुण्डरीकपदमिति । दर्भपदस्थाने

तस्योदिति नाम, स एष सर्वेभ्यः पाप्मभ्य उदितः;

रक्तपदमूहितत्व्यम् — इत्युक्तत्वात् रक्ताम्भोजमेव पुण्डरीकमिति दृष्टव्यम् । तस्य उदिति इति नाम । स्पष्टोऽर्थः । तस्योल्लामकत्वे हेतुमाह — स एष सर्वेभ्यः पाप्मभ्य उदितः । सर्वपापोन्दन्तत्वात् उल्लामक [ तम् ] इत्यर्थः । नीडात् शकुन्तस्योदमनवत् पापपङ्कादुद्रुत् मनरुपसुल्यार्थेस कुत्राप्यभावात् उद्रुमनेन तस्मन्धराहिलिय ल्क्ष्यते । 'नैन सेतुमहोराले तरतः', न जरा न मृत्युः न शोको न सुकृतं न दुष्कृतम्' इति परमात्मन्‌ सुुकृतदुष्कृत संवन्धभावो हि प्रतिपाद्यते । तरतेः प्राप्तिवाचिल्लवात् । पापशब्ददृश्व पुण्यपापहरूपोभयविधकर्मपरः ।

1. दुष्कृत पथं ख. कोशो रे ।

प्रकृतजातिवाचकपदोहमात्रस्य शवररक्षामयुक्तत्वात्, पापपद्मेश्चोहितत्व्यं खण्डदेव आह । पुण्डरीकपदोहमेव पार्थसारथियिमित्र । अहैवं बोध्यम्‍—कल्हारहृदककयोः रक्तस्मेद इव अम्भोजेडपि ईर्ष्यतिसततम् पूर्णमितत्स्वमिति मेदोदृष्टि । पुण्डरीकपदस्य स्थितत्वविलोष्यपद्मवाचित्वैडपि तावता न तु सामान्यपदद्रव्याश्रितिरपि । वमरकोशोऽपि अथशब्दादिकमप्रयुज्य, 'पुण्डरीकं सिता‌म्भोजम्' इत्युक्तिरेकेर्मिमप्रायाडपि स्थित । पद्मादिपदरार्थोऽडचकं सितत्न पुण्डरीकपदाश्र्यकपोत्कप्रविष्टमित्येतादृदेव कोशात् सिद्ध्येत् । अतः श्रुति प्राचीप्रयोगव्यतुसारेण कोशार्थो निरर्थः । पुण्डरीकपदस्य श्रुतदौ पुण्डरीकपदप्रयोगाद्। श्रु‌ड सिततलपविशेषपर्यवसाने मानाभावात् पुण्डरीकदेन जाताविचिना सिता‌वाश्यासयुक्तवापि, तद्वततर्कृतत्वाद्यसंयुक्तस्य कथनार्थ रक्तपदमूहितव्यमितीदमिमन् स्वादिति । (अत एव पर्यन्तरत्के सते त्वाच्छेदोविषे पुण्डरीकदं वाच्यस्पादौ दर्शितमियन्गेदेतत् । ) पर्यन्तरक्तत्व अंशो सित्व मध्ये समुन्रतत्सममषल्वायतत्वादि च पुण्डरीकदेत्योम्प्यलक्षणा ।

उदित. उद् ऊर्ध्व इतः गत । उत्कान्त । उदेति उत्क्रामति । कुल्लापीति ! विभुत्वात् परमात्मनि उद्रुमने यथा न समावितम्‌, तथा अज्ञी जीवेऽपि सभावितमेव, पाप्मनाल्मूर्तत्वादिति भाव । गन्धराहिलियैवेद न संवन्धध्वंसरूपम्, श्रुत्यन्तरिरोधात । अतः परमात्मविषये अध्यन्ताभावरूपम् इषाह नैनमिति । कर्मसामान्याल्यान्तभावरूप फलितार्थ दर्शोयितुं पाप्मशब्ददविवक्षितमर्ह पापशब्ददृश्वेति । तत् श्रुतिस्मृतियुक्त्ती क्रमेण दर्शयनि परमात्मेति ।

उदेति ह वै सर्वेभ्यः पाप्मभ्यः, य एवं वेद ॥ ७ ॥ तस्य ऋक् च साम च गेष्णौ, तस्मादुद्रीयः, तस्माच्चेवोद्रीतात, एतस्य हि गाता ॥

णेषु, 'नैन सेंतु — — — न शुकृत—पाप्मानोडतो निवर्तन्ते' इति शुकृतेऽपि पाप्मोऽवेदप्रयोगात्, 'पाप्मानः कालजेरोमूल्यशोकादयः सर्वेऽपोदितत्वात्' इति चो- स्यकारवचनात्, अलौकिकत्वे सति अनिष्टफलसाधनस्वरूपपञ्चिच्छिनिमिच्चयोगात् पुण्यस्यापि पाप्मत्वाभिधेयत्वोपपत्ते ।। मुक्तिस्वपेक्षया स्वर्गादीनामप्यनिष्टत्वात् ।

'एते वै निर्यासतां स्थानस्य परमात्मनः ।' 'क नाकपृष्ठगमन पुनरावृत्तिलक्षणम् । क जपो 'वाङुदेवे' ति मुक्तिजीजमनुत्तमम् ॥',

इति श्ररणात् । सर्वेपापोदितत्वं नाम कर्मवश्यतागन्धराहित्यमिति फलितो- डर्थः । कृतानामपि कर्मणां फलजननशक्तिप्रतिबन्ध1 त्वलक्षणः कश्चिद्दैश्वरस्वभाववि- शेषोऽपहतपाप्मत्वाद्य् । सर्वपापोदितशब्दार्थ इति दृश्यल्यम । एवं नाम2विशिष्टज्ञान- फल्माह — उदेति — वेद । स्पष्टोऽर्थः ।

तस्यॠक् च साम च गेष्णौ । पृथिव्यम्न्यादि2दृष्टिविशिष्टतया प्राक् प्रस्तुते ऋक्सामे एतस्य गेष्णौ गानरूपे । यद्यपि ऋचो गानाश्रयत्वेऽपि न गानरूप- त्वम् — तथाऽऽश्रयभेदोपचारण गेष्णत्वोक्तिद्रश्यते । अव्युत्पन्नो गेष्णशब्दः । व्य- त्येन पुस्त्वम् ।

तस्मादुद्रीथः --- गाता । यस्मादुद्राभावकत्व परमात्मनः, अत एव तद्वानरूप- त्वात् द्वितीयमक्खे: उद्रीथसंज्ञत्वम्, तद्वातोद्द्रात्रसंज्ञाकत्व (वाच्य) च्छेत्यर्थः ।

1. प्रतिभटलक्षण क 2. एव नामदृष्ट रस एवं नाम दृष्ट ग। २। पृथिव्यम्न्या-दिल. ग.।

स एप ये चामुष्मात् पराङ्चो लोकाः तपाश्च ईशे देवकामानाश्च - इत्यधिदैवतम् ॥ ८ ॥

इति प्रथमाध्याये षष्ठः खण्डः

९ — ७.

अथाध्यात्मम् — वाग्वर्के, प्राणप्रमाम, तन्द्रानिद्रेतम्यामृजुयद्ध्यूः साम ; तस्माद्च्छन्दूयूह् माम गीयते; वाग्वै सा, प्राणोऽमः, तन्न साम ॥ १ ॥

यद्वा परमात्मन उत्तामकल्व्यात् ऋक्सामगेपणत्वाच्च उद्देष्टव्यस् (?) परमात्मन्· उद्द्रोथ- त्वमुपद्यते । तन्न उद्द्रीथे परमात्मदृष्टियुक्तेत्यर्थः ।

सु — कामानाश्च । सु एपः हिरण्मयः पुरुषः आदित्यमण्डलोऽव- वर्तीलोकाना देवभग्यमोगोपरकरणभोगस्थानानाच्च नियान्तेत्यर्थः । इत्यधिदैवतम् । [ उपासनम् ] उपदिश्यत इति शेषः ।

अथाध्यात्मम् । उपदिश्यत इति शेषः ।

यद्वृत्तिः ! भस्त्र कल्वे उद्द्रीथे परमात्महद्भिः । पवैकल्वे तु कर्मकोट्रीत्यगानकाले पूर्वोंक- परमात्मचिन्तनपूर्वकं ऋक्सामयोस्तद्रेष्टणतया उद्द्रीथे उत्नामकल्वरमात्मनत्वचिन्तनतन्मात्रिमिति मेद । दृष्टिपक्ष शाकूर्दर्शिंत । ' परोवर्यस्त्वादिविदित इत्यत्र सोऽनुत्तः ' इति वाक्यार्थवर्णनात् प्रागपि दर्शविध्यति । तथाच तस्मादुद्रोथ इल्कस्य तस्मात् परमात्मा उद्द्रोथ, उत्नामकल्वात् गम्यमानत्वाच्चैसर्थः । एवंरोथोऽश्वप्रति- पादितस्योद्रोथ इव परमात्मन्यपि सत्व्वात् उद्द्रीथे परमात्महद्भिर्युक्त इति सिध्यति । उद्दे- षणस्य परमात्मन इहत्र पाटो निरीक्ष्य , परमात्मनो गेपणत्वस्य गानलुप्तस्यामावात् । ऋक्सामगेपणकल्वैद शाकूर्देश्युक्त । यद्वा गेपणशब्द स्याव्युत्पत्तिलान् गानमात्रपरत्वे आनिर्भ- रस्य यद्यपीलनैन प्रहं सुचितत्वात् गानत्या साम्रो गेपणत्वस्य, गानसाधनतया ऋच्चोऽपि तत् तत्त्वस्य चैव गेयतया परमात्मनोडपि गेपणत्व भवितुमर्हेति ! तथाचोद्द्रोथस्य उद्दानल्वात्, उत्नाम- करमात्मगानत्वाच्चोद्देष्टव्यत्वम्, परमात्मनः उद्द्वे सति गेपणत्वादुद्रोप्यतवम् । एवमुद्रोष्यल्वाद् द्वीथतवमिति । 'वाक गीथा ' इति बृहदारण्यकान् ऋक्सामयोरपि विशेष्यतया गीध्यात्व्वात गीयत्व च परमात्मनः ।

चक्षुरेवर्क, आत्मा साम, तदेतदेतस्यामृच्यधूर्ं साम; तस्मादच्यधूर्ं साम गीयते; चक्षुरेव सा, आत्माडमः, तत् साम ॥ २ ॥

वागेवर्क, तत् साम । (१, २, ३, ४.) सर्वे पूर्वोक्त। एवमृचि वाक्चक्षुःश्रोत्र – अकिङ्गतशुक्लभारूपपतद्वह्रिस्मू, साम्नि प्राणच्छायाम्स मगो – दक्षिणगतपरःकृष्णरूपपतदह्रिस्मृ विधायाह – अथ यः – ब्रह्म । चक्षुषि, यः पुरुषो योगिभिदृश्यते, स एव ऋग्यजुःसामानाम्, उक्थादिशास्त्रात्मा, ब्रह्म चेत्यर्थ। अन्वोकस्थस्य तद्यपेक्षया पृथकूपरिगणन गोवलीवर्दन्यायेन दृश्यदृश्यम् । तस्य — नाम । तस्यैतस्य अक्षरान्तर्वर्तिन· परमपुरुषस्य, आदित्यान्तर्वर्तिनो यत् हिरण्मयोलादरुपम्, उदात्त नाम, ऋक्सामरूपपेरणा व, तान् सैर्वाणि भवन्तीत्यर्थः ।

श्रोत्रमेवर्क, मनस्ताम् ; तदेतदेतस्यामृच्यधूर्ं साम, तस्मादच्यधूर्ं साम गीयते; श्रोत्रमेव सा, मनोऽमः, तत् साम ॥ ३ ॥

स एष — कामानाश्वेति । एतस्मात् अकिष्ठानात् अधोवर्तिना लोकानां मनुष्यमध्यादीनाम्ना एष नियन्तेर्यर्थ।

अथ यदेतदृक्ष्णः शुङ्कं भाः सैवर्क, अथ यत्रीलं परःकृष्णाम तत् साम; तदेतदेतस्यामृच्यधूर्ं साम; तस्मादच्यधूर्ं साम गीयते, अथ यदेवैतदृक्ष्णः शुङ्कं भाः सैच सा, अथ यत्रीलं परःकृष्णाम तदमः, तत् साम ॥ ४ ॥

चक्षुरेवर्क आत्मा साम । अत्र आत्मशब्द चक्षुनिष्ठच्छायात्मपर इति उपरितनाक्तरणवाक्याद् ज्ञायते । सैवर्गादिलादि । अक्षिविद्याया ऋगाद्यात्मकवमधिक उपदिश्वकारः, तदेव रूपमित्यमृतदिग्वितदिश्वकारः ।

अथ य एषोन्तरक्षिणि पुरुषो दृश्यते, सैवर्की; तत् साम, तदु-स्थम्, तद् यजुः, तद् ब्रह्म । तस्यैतस्य तदेव रूपम्, यदमुष्य रूपम् । यावमुष्य गेष्णौ तौ सेष्णौ; यत्राम, वताम ॥ ५ ॥

स एष ये चैतसादृशो लोका: तेषाश्व इष्टे, मनुष्यकामानाश्वेति ।

तदू य इमे वीणायां गायन्ति, एतं ते गायन्ति , तस्मैचे धन- सनयः ॥ ६ ॥ अथ य एतदेवं विद्धान् साम गायति, उभौ स गायति ॥

तत् — गायन्ति । यस्मादयमीश्वर., तस्मात् हेतो वीणागायकाः सर्वेऽपि इमेव गायन्तीत्यर्थ । तस्य सर्वात्मकत्वेन देवमनुष्यादिकर्मकगानस्यापि परमात्मविषयत्वादिति भाव । तस्मैचे धनसनयः । सनि: लोभः । धनानां सनिर्ंषा ते धनसनयः । ईश्वरग्यकत्वादेव वीणागायकानां धनलाभवत्स्वम् । न धनीश्वरगतात्वे धनप्रसक्तिरसतीति भाव । अथ य — गायति । अध्यात्मभैदिकभिन्नविद्यायुक्तः सन् उद्गीथं यो गायति, स चाक्षुष्मादित्प्रसिद्धं गायतीत्यर्थः ।

सोमुनैव, स एष ये चाक्षुष्मात् पराक्षो लोकः, ताँश्राप्नोति देवकामाँस्थ ॥ ७ ॥ अथानैनैव, ये चैतस्माद्वाच्छो लोकः, ताँश्राप्नोति मनुष्यकामाँस्थ ॥

तस्यैवं विदः फलमुख्यते — सोऽमुनैव — 1 मनुष्यकामाँश्र । सः विद्वान् अमुनैव आदित्यान्तर्वर्तीनां उपासितेन स एषः तदुपासनाविशिष्ट एष3 तदूर्ध्वलोकं देवकामाश्राप्नोति', अनेनाऽख्यान्तर्वर्तीनां उपासितेन मनुष्यलोकाद्- 'धस्तनलोकान् मनुष्यकामाश्राप्नोति 5 । चक्षुरादित्यस्थानवर्तिपरमात्मोपासनया सर्व- लोकावासिर्ये वर्तीत्यर्थः ।

1 ख. कोशे देवकामाश्रोल्सन्ति पृथक्, तदुपरि च पृथक् पृथक् ध्रुवा व्याख्या निवेशिता । 2. विशिष्ट एतस्माद् ख. 3 आमोतीसर्थे ख. 4. लोकादिति पृथक्पाठो न. कोशे । अन्यत्र 'लोकावस्थान' नि समाप्तम् । 5. आमोतीसार्थे ख.

कामानाञ्छेदिति इति इतिशब्देन अध्यात्मविषयसमासिज्ञानाच्च तदू य इम इत्यादि उपासनद्वयश्राषभूतम् । लौकिकेऽपि गाने गायकानामङ्गत्वेन सवेऽपि समाराध्य स एव सर्वत्र वसुतो गेय । फलप्रदश्र । एव विदित्वा साङ्गाने कृते गानाराध्यत्वं तस्य तदुपासनेऽनुषसिंह भवतीति विशिष्यार्थः । उभौ स गायतीति । तस्य वा अस्य वा उभयस्य गानेsपि एवं विद्वान् स्वादिस्यर्थ । अथ फलवाक्ये स इति पदयो पदं प्रथम गानाराध्यत्वविदिलयर्थकम् । द्वितीयं उक्तोपासनाविशिष्यर्थकम् ।

तस्मादु हैवंविदुदातात ब्रूयात् ॥ ८ ॥ 'कं ते काममागायानी'ति । एष हि कामानामस्येते, य एतदेवं विद्वान् साम गायति, साम गायति ॥

१. य ए. ऋचा मा. तस्मादु—आगायानीति । एतद्वित एतादृशविद्यायुक्त उद्दातात यजमान प्रति1— 'हे यजमान ! ते के देवकाम मनुष्यकामे वा आगायानि गानेन संपाद- यानि—ब्रूयादित्यर्थ । नन्वेतादृशोक्तौ उद्दातातः कथम सामर्थ्यमित्यत आह—एष-गायति एतद्वितुषः सामगायः कामसंपादकगानासामर्थ्येममस्तीत्यर्थ । द्वितकारिर्वेद्यामनुप्यर्था ।

इति प्रथमाॅध्याये सप्तम खण्ड:

प्तत्स्वण्डान्तर्गतवाक्यविवयकर्मधिकारणमुपन्यास्यते — समन्वयाध्याये प्रथमपादे — अनन्तरादित्ये अनन्तरक्षिणि च वर्तमान्त्वेन श्रुतः पुरुषो जीव एव । 'हिरण्यमश्रुहिरण्यकेश आ प्रणखात् सर्व एव सुवर्णः ' इति शरीरसवर्णश्रवणात् । शरीरस्वस्यैव कर्मजन्यताकच्छेदकत्वेन कर्मोन्जन्यशरीर-संबन्धात् ऋक्मश्रुतेन शरीरेरिलिङ्गेन जीवत्वे निश्चिते औपसहारिक सर्वपापोदिततत्व-मापेक्षिक नेतव्यमिति पूर्वपक्षे प्राप्ते --

उच्यते । 'अनस्तद्र्मोंपदेशात् ' । आदित्याक्षयन्तर्वर्ती पुरुषः परमात्मैव; परमात्मधर्मोंपदेशात् । कर्मवशयातागन्धराहिल्यलक्षण नित्यानिमित्तेन सर्वपापोदितत्वं न परमात्मनोडन्यल समवति । तच चरणश्रुतमपि, 'उदेति ह वै सवैभ्यः पाप्मभ्यो य एवं वेद ' इति फलरूपतापर्यलिङ्गात् प्रवृलम् । तथा ऋक्सामगेतव्याक्षिप्त, 'सैर्वकृतत्साम ' इति वाक्यश्रुततत्त्व सार्वात्म्य परमात्मधर्मः । तथा अक्ष्यादित्यवर्त्येकपुरुष-तोध्याधीतिलोकवाकर्मश्वरत्वरूप निराकुंश सर्वकामेश्वरत्वमपि, 'सोडमुनव एष ये चाऽऽमात् पराचे लोकाॅश्रामोति मनुष्यकामाश्र ' इति वाक्यशेषप्रतिपन्नफलरूपतापर्यलिङ्गानुगृही-तत्वात् प्रवृलम् ।

१. प्रतिनृयात । किमितीसत्राह कं ते—इति ख. कोशे । 2. प्रभूयादिल्यर्थः ख. पूर्ववाक्याडSसङ्गति, वेदन फलस्वामिगतमिति अत्रं व्यवर्त्तयति तस्मादिति ।

अत प्रबलै परमात्मलिङ्गैः परगात्मत्वे निरीक्ष्यते, 'अजायमनो बहुधा विजायते', 'अजोडपि सन् अव्ययात्मा मृतानामेश्वरोडपि सन्। प्रकृति स्वामिवत््वाय संभवान्ग्यात्मनायया', '[परिताणाय संघूना विनाशाय च दुष्कृताम् । धर्मसंस्थापनार्थाय] सम्भवामि युगे युगे । 'इच्छागृहीताभिमनोरुदेहः'

इति श्रुतिस्मृत्यनुसारेण अजहलस्वभावस्थैव परमात्मनो मायाशक्तितसकल्प-मालेणोपासकपरित्राणायापि-आकृतिदिव्यविग्रहपरिग्रहोपपत्ते:- — एतेष नित्यसर्वज्ञत्व सर्वशक्तर्ज्ञानार्थे प्रबृत्त्यर्थं वा करणानपेक्षणात् आत्मानन्दृतृप्तस्य विग्रहे सृष्ट्वाडसंभवाच्च विग्रहो न संभवतीति शङ्का प्रत्युक्ता । करणानपेक्षाज्ञानक्रियस्यापि परमात्मन उपासकानुग्रहार्थं भोगार्थं च विग्रहस्वीकारोपपत्ते । प्रभूतानन्दानामप्यनन्दानन्तरापेक्षादर्शनेन निरतिशयानन्दस्वरूपस्यापि ब्रह्मणः प्रीतिविशेषापेक्षाया: समवात् । न च विग्रहस्य भोग्यत्वे स्वरूपभोग्यत्ववैकल्यं शड्क्यम्—स्वसकन्धिभोग्यत्वस्य स्वभोग्यत्वातिशयाद्वहुत्वेन तद्वैकल्यावहत्वाभावात् । तद्वै कल्यावहताभावान् । तत् च, 'समस्ता शक्तयधिष्ठिता नृप यत्र प्रतिष्ठिता । तद् विदिश्वरूपैवैरुप्य रुपमन्यद्‌दरेमिहैवत् ।। समस्तशक्ति रुपाणि तत् करोति जनेश्वर । देवतिर्यडमुनुष्याद्याचेष्टावन्ति स्वलीक्लया ।।'

'नित्याडलिङ्ग(ज्ञा) स्वभावससिद्धिरिन्द्रियाकारज्ञप्रत्यक्षज्ञानवती'

परिग्रहोपपत्ते रेक्ष्यस, न हिरण्मयविग्रहसबन्धानुपपत्तेः परमात्मनः इत्युक्तज्ञानदृ । मख्येडवान्तरशाङ्कापिहार । नित्यालिङ्ग्येति । पराशुदेवमतेनैव नित्यत्वात् । अलिङ्ग या अप्रतर्क्या । स्वभावसं सिद्धः सतत्तैव भासमाना, स्वतःप्रकाश । इन्द्रियेति । नयनगोलकादिहस्तपादिद-तद्वयवाचकु रादिपुस्तकलसश्रृवादिमतील्यर्थ इन्द्रियाकारेतत् पुथक्प्रदं वा ।

त्रयो होदगीथे कुरुला वभूवुः शिलकः शालावत्यः, चेकितायनो दाल्भ्यः, प्रवाहणो जैवलिरिति; ते होचः—उद्दालकेऽथ वै कुशालः सः,

प्रकारान्तरेणोपासने विघातुमास्ल्यायिकामाह - तत्रयो - जैवलिरिति । शालावत्युतः शिलकनामा, दल्भगोत्रश्चेकितायनसुतः, जीवन्मुत प्रवाहणनामा तत्र-स्ते' उद्दालकऽथविज्ञान निपुणौ वेभूवुरित्यर्थ। शालावत्यः । शालावच्छब्दादपत्यार्थे अणि तदन्तात्, स्वार्थे, 'अभिजिद्दिवभृच्छालावत्' इत्यादिना यज् प्रत्ययः ।

'उज्जहाराऽऽत्म केशौ सितकर्णौ',

'अङ्गारेभ्योऽनावर्त्तीयों व्योम'

इत्यादिप्रमाणात नित्यस्य विग्रहस्य अग्निशिलास्स्थानस्यैव अपाकृतान्-तावतारहेतु-ल्वखुपपघते । चतुरुद्देहस्य सस्थानाशैशिल्येऽपि अनेकदेहोत्पादकत्वदर्शनात् । तनश्रो-पासकानुग्रहार्थे स्वेच्छासृष्टप्राकृतशरीरसवनधस्य प्रमाणसिद्धस्य परमात्मनि सच्चात्-

इत्यादिप्रमाणात नित्यस्य विग्रहस्य अग्निशिलास्स्थानस्यैव अपाकृतान्-तावतारहेतु-ल्वखुपपघते । चतुरुद्देहस्य सस्थानाशैशिल्येऽपि अनेकदेहोत्पादकत्वदर्शनात् । तनश्रो-पासकानुग्रहार्थे स्वेच्छासृष्टप्राकृतशरीरसवनधस्य प्रमाणसिद्धस्य परमात्मनि सच्चात्-

वर्ती परमात्मा ।

नत्वादित्यपुरुषादन्य् । परमात्मैव नास्तीत्यालयडह - 'भेदव्यपदेश-चान्यः' । 'य एतद्य तिष्ठन्' इत्यादित्य-पुरुषावेघस्य तत्त्रियान्तुः परमात्मन अन्यस्य प्रमाणसिद्धत्वात् तद्यतिरिक्तो नास्तीति न शङ्क्यम् । न च नित्यसुक्त्वव्यतिरिक्त् परमात्मा नास्तीत्यपि शक्यं वक्तुम्, 'य आत्मनि तिष्ठन्' इति पर्याये परिशुद्धमुक्तात्माभ्योपि भेदप्रतिपादनात् ।

न हिरण्ययविग्रहसवनधानुपपत्तिः परमात्मन् । अतः अक्ष्यादित्यान्त-नत्वादित्यपुरुषादन्य् । परमात्मैव नास्तीत्यालयडह - 'भेदव्यपदेश-चान्यः' । 'य एतद्य तिष्ठन्' इत्यादित्य-पुरुषावेघस्य तत्त्रियान्तुः परमात्मन अन्यस्य प्रमाणसिद्धत्वात् तद्यतिरिक्तो नास्तीति न शङ्क्यम् । न च नित्यसुक्त्वव्यतिरिक्त् परमात्मा नास्तीत्यपि शक्यं वक्तुम्, 'य आत्मनि तिष्ठन्' इति पर्याये परिशुद्धमुक्तात्माभ्योपि भेदप्रतिपादनात् ।

अतः अनन्तादित्ये अनन्तरक्षिणि च वर्तमानः परमात्मा — इति स्थितम् ।

प्रकृतमनुसरामः ।

शालावत्युतः शिलकनामा, दल्भगोत्रश्चेकितायनसुतः, जीवन्मुत प्रवाहणनामा तत्र-स्ते' उद्दालकऽथविज्ञान निपुणौ वेभूवुरित्यर्थ। शालावत्यः । शालावच्छब्दादपत्यार्थे अणि तदन्तात्, स्वार्थे, 'अभिजिद्दिवभृच्छालावत्' इत्यादिना यज् प्रत्ययः ।

दाल्भ्यः । दल्भशब्दात् गोत्रापत्येऽडि गर्गादिल्यात् यज् । चिकितायनशब्दाद-नक्षस्खण्डे परोवरौयस्त्वादि विशिष्टकाशाख्यपरमात्मदर्शिद्दृरीये विधास्यते । तदर्थो भाष्य-यिषा अस्मे ।

हन्तोद्द्रीथे कथा वदाम इति ।॥ १ ॥

पत्यङ् ऋषिप्रवादाण चैकिातायनः । जीवशरावदात अत इति जैविलि । ते — वदाम इति। वद्योद्द्रीथविज्ञाने कुशला भवन्ति । अतो विविधावैशद्याय वादकथा परस्परं प्रवर्त्तीग्राम इत्यूचुरित्यर्थ । तथेति ह समुपविविश्चुः । तथा कुर्म इत्यन्योन्यमुक्त्वा एकलोपविष्टवन्त इत्यर्थ ।

तथेति ह समुपविविशुः । स ह प्रवाहणो जैवलिरुवाच— भगवन्तो मे श्रोत्रामीनि ॥ २ ॥

स — उवाच । प्रवाहण क्षत्रियः तौ ब्राह्मणौ प्रागल्भ्यादुवाचेत्यर्थ । [ 'उक्तिमवह' ] भगवन्तौ — श्रोत्रामीनि । भगवन्तौ पूज्यौन्ती = ब्राह्मणौ अमे वदतां वादकथां कुरुताम् । तत्कारं श्रोत्रामीनि ।

स ह शिलकः शालावत्यश्वैकीतायनं दाल्भ्युवाच— हन्त त्वा पृच्छानीनि । पृच्छेति होवाच ॥ ३ ॥

स — पृच्छानीनि । स्पष्टोऽर्थ । [तत् दाल्भ्यस्य प्रयुक्तिमाह — पृच्छेति हो वाच । स्पष्टम् ।]

का सा्र्रो गतिरीनि । स्वर इति होगाच । स्वरस्य का गतिरिति

[ शिलकः पृच्छति ] का साम्नो गतिरिनि । गति: अयनं प्राप्यमित्यर्थ । [स दाल्भ्यः] स्वर इति ह उवाच [ प्रत्युवाच ।] स्वरात्मकत्वात् साम्नः इति भावः । [ शिलकः पृच्छति ] स्वरसस्य — इति । [दार्श्य उत्तरमाह]

गोत्रापत्येति ॥ आप्लार्थितवे हि व्यासुष्यायणत्कत-ननाक्रेशा । वादकथामिति कथा भवन्ति वादो जल्पो वितण्डा च । तत्त्वानिर्णयेच्छुकथा वाद । क्षये विजिगीषु-कथे । कथा विचार । एकत्रेति । सम्भितयेऽकारे । सभूयोपविष्टचुः । तेन एकत्रेति लङ्गयम् । का सात्र्रो गतिरिति । प्रक्नवाक्यानन्तरं पृच्छेत्येव पृथक्रियाप्रयोगात् उत्तरस्मध्ये परं प्रयोजगात् एकत्रैक्यं युक्तमित्याशयेन । इयं रीतिः

आप्लार्थितवे हि व्यासुष्यायणत्कत-ननाक्रेशा । वादकथामिति कथा भवन्ति वादो जल्पो वितण्डा च । तत्त्वानिर्णयेच्छुकथा वाद । क्षये विजिगीषु-कथे । कथा विचार । एकत्रेति । सम्भितयेऽकारे । सभूयोपविष्टचुः । तेन एकत्रेति लङ्गयम् । का सात्र्रो गतिरिति । प्रक्नवाक्यानन्तरं पृच्छेत्येव पृथक्रियाप्रयोगात् उत्तरस्मध्ये परं प्रयोजगात् उत्तरस्मध्ये परं प्रयोजगात् एकत्रैक्यं युक्तमित्याशयेन । इयं रीतिः

प्राण इति होवाच । प्राणस्य का गतिरिति । अन्नामिति होवाच । अन्नस्य का गतिरिति । आप इति होवाच ॥ ४ ॥

प्राण — । प्राणिनो निर्वृत्त्यैतस्मात् स्वरस्स्येति भावः । एवमुत्तरस्यौचित्यमनुसंधेयम् । [ अपां का गति ' रिति पृष्टो दाल्भ्यः ] असौ लोक इति होवाच । युलोकादेव दृष्टिप्रभवाविति भावः ।

अपां का गतिरिति । असौ लोक इति होवाच । अमुष्य लोकस्य का गतिरिति । 'न स्वर्ग लोकमतिनये' इति होवाच—'स्वर्गं वयं लोकं सामामिसंस्थापयामः; स्वर्गेसंस्ताव हि सामे'ति ॥ ५ ॥

[ अमुष्य लोकस्य का गतिरिति पृष्टो दाल्भ्यः आह ] न स्वर्ग — । स्वर्ग लोकमतित्य 'प्रमाश्रयान्तरं साम न येत् । स्वर्गेलोकव्यतिरिक्कमाश्रयान्तरं साम न प्रापयेदित्यर्थः । न वदेदिति यावत् । स्वर्ग—सामेति । अतो वयमपि साम अभि साम प्रति आश्रयेलवत् स्वर्ग लोकं सम्पकृहि स्वापयामः । [ हि' यस्मात् साम स्वर्गेसंस्तावम ' स्वर्गो वै लोकः सामवेदः' इति श्रुया स्वर्गत्वेन साक्षात् स्तूयमान-

तँ ह शिलकः शालावत्यश्रैकितायनं दाल्भ्यपुवाच—अप्रतिष्ठितं वै किल ते दाल्भ्य ! साम ; यस्त्वेतर्हि ब्रूयात्, 'मूर्धा ते विपतिष्यती 'ति, मूर्धा ते विपतिष्यति ॥ ६ ॥

तँ ह शिलकः — विपतोदिति । "हे दाल्भ्य ! अप्रतिष्ठितं स्वर्गलोकं सामगतिपरम्पराविश्रान्तिभूमि वदतस्तव मते साम अपतिष्ठितमेव स्थात् । एतसिन् समये ये: कश्चिद्गणित्ये, 'वादकस्थायामयुक्तमर्थे प्रतिजानानस्य ते मूर्धा विपतिष्यती'ति यदि ब्रूयात् --- तदा विपतेदेव ते मूर्धा । न संशयः । मया तु सौहार्दात तथा नोक्तम् । अतो जीवासि " इति शिलक उत्क्वानित्यर्थः ।

1. मतीसापरं क. 2. एवं कुषडलितं सर्व ग कोषो न ।

य.कथ्विदित्यादि । य इल्यस्य प्रतिसबन्धि तेनैतिपद मूर्ध्नेतिवाक्येऽध्याहार्यमेवमर्थ विवक्षया ।

हन्ताहमेतद् भगवत्तो वेदानूचीति । विद्द्रीती होवाच । अस्य लोकस्य का गतिरिति । अयं लोक इति होवाच ।

हन्त — विद्द्रीती होवाच । तर्हि अह सामगतिपरम्पराविश्रान्तिमूभि लवतो जानीयामिति [ डालभ्येन ] प्रार्थित• [ शिलकः ] तथैवक्तवानित्यर्थः । [ अनुमतो डालभ्यः प्रच्छति ] अमुष्य — इतः । [ शिलक उत्तरमाह ] अयं लोक-। यागदानहोमादिभिर्वूूलोकस्य स्वर्गोंपजीव्यतादिति भावः ।

अस्य लोकस्य का गतिरिति । न प्रतिष्ठां लोकमेतयेदिति होवाच, प्रतिष्ठां वयं लोकं सामाभिसंस्थापयामः ; प्रतिष्ठास्स्तां हि सामेति ॥ ७ ॥

अस्य — सामेति । पृथिवीलोकस्य का गतिरिति डालभ्येन पृष्टः शि-ल्कः प्रतिष्ठां पृथिवीलोकमतिक्रम्य सामगतिपरम्पराविश्रान्तिमभिमन्यः कश्चिदपि न वदेत् ( अन्यत्र कश्चिदपि वदेत् ) । अतो वयमपि तथैव वदाम । 'इय वै स्थान्तरम् ' इति श्रुत्या साम्नः प्रतिष्ठालोकवेन स्तूयमानत्वात् । स्वर्गेस्य ज्योतिश्र-कल्मषतया वम्र्यमाणत्वेन प्रतिष्ठाख्यभावेडपि पृथिवीस्थातु स्थिरत्वात् प्रतिष्ठात्वम् इखुकवानित्यर्थः ।

तं ह प्रवाहणो जैवलिरुवाच-अन्तवदैव किल ते शालावत्य ! साम ; यस्त्वेतर्हि ब्रूयात्, 'मूर्धा ते विपतिष्यति' ति, मूर्धा ते विपतेदिति ॥ हन्ताहमेतद् भगवत्तो वेदानूचीति । विद्द्रीती होवाच ॥ ८ ॥

तं ह प्रवाहणः — साम । अन्तवत्त्वं पृथिव्या: सामगतिपरम्पराविश्रान्त-भूमितया प्रतिजानानस्य ते मते साम अन्तवदेव स्यादित्यर्थः । यस्त्वेतर्हि—होवाच । पूर्ववदर्थः । [हन्ताहमेतदिल्यादि शिलक आह । विद्द्रीती राजोवचेत्यर्थः] ।

भगवत्त इति । अज्ञातार्योंपदेशेऽपि क्षत्रियेडपि प्रवाहणे आचर्यतामिसंधि• । डालभ्यादि शिलकोऽधिक ; ततः प्रवाहणः ।

इति प्रथमाध्याये अष्टमः खण्डः

अस्य लोकस्य का गतिरिति । "आकाश" इति होवाच—“स वा इमे भूतान्याकाशादेव समुत्पद्यन्ते ; आकाशं प्रत्यस्तं यन्ति, आकाशो हवैभ्यो ज्यायान्, आकाशः परायणम् ॥ ९ ॥

[एवमनुमत: शिलक्को राजानं पृच्छति] अस्य—होवाच । अस्य पृथिवीलोकस्य का गति'रिति शाङ्खायन पृष्ट: पवहणः, आकाश इत्युक्तवानिस्यर्थः । अत्र आकाश-ते=प्रकाशते, आकाशयतीती वा स्यात्पच्या आकाशशब्दो ब्रह्मपरः ; 'आकाशो ह वै नामरूपयोर्निवहि-तस्यादौ आकाशशब्दस्य ब्रह्मण्यपि प्रसिद्धत्वात् , न तु भूताकाशापर इति दृश्यम् । तदेव गतित्व म्रपच्य्यते सर्वाणि हि——यन्ति । चिदचिदात्मक-प्रपञ्च- आकाशादेवोपपद्यते, ततैव लीयत इत्यर्थः । आकाशो ह्यायान् । ज्यायस्त्व नाम सैव· कल्याणगुणैः । सर्वेश्वरो निरतिशयानुपाधेरेकत्वात् । आकाशः परायणम् । परायणत्वं परमगतित्वम् । परममाप्तव्यमिति यावत् ।

स एष परोवरীয়ान् उद्गीथः ; स एषोऽन्नतः ।

स एष परोवरीयानुद्गीथः । 'वर:' उत्कृष्टः । वरीयान् उत्कृष्टतरः । वरीयसामपि वर(पर) इत्यर्थः । अत्र पर-शब्द· सकारान्तो दृश्यस्य । एवंरूप आकाश उद्गीथः ; परमात्मदृष्टिविशिष्ट उद्गीथ इत्यर्थः । उद्गीथे प्तादृशाकाशादृष्टिं कर्तव्योति यावत् । स एषोडन्नतः ; उद्गीथेऽध्यस्यमानोऽयमकाश: अनन्तः अप-रिच्छिन्न इत्यर्थे । तत्स्थानन्तस्य आकाशाश्रिततस्य परमात्मन एव सामगतिपरम्परा-विश्रान्तिभूमिमिलान् । मतपक्षे, 'अन्तवदै कील ते साम' इत्युचकः अन्तवत्त्वदोषो न प्रसरतीति भाव ।

1. प्रणोत्तरचाकाये पृथक् पृथक्, 'का गतिरितीसर्यः', 'इति शाङ्खात्येन —— आकाश इत्युक्तवानिस्यर्थः । 'इति पृथक्प्रत्यास्यानमुद्रण स्व कोषे । 2. अन्य क. पाठ· । 'पर उत्कृष्टः । वरीयसामपि पर इत्यर्थः 'स्व. पर उत्कृष्टो वरीयान् वरीयसामपि वर घ.

2. The text 'का गतिरिति' is explained as 'आकाश इत्युक्तवानिस्यर्थः'. This is a separate explanation. 2. Another reading is 'पर उत्कृष्टः', meaning 'superior to the superior'.

परोवर्यानिति । दालभ्येन सामगतिकार्यातवेनोक्तात् खगोर्वत् गरीयान् अन्य लोक: ; ततोऽपि पर प्रवाहपोक आकाश: परोवर्यान् ।

छा.'8.ख.९.] छान्दोग्योपनिषत् ५३

परोवरीयो हास्य भवति, परोवरीयसो ह लोकान् जयति ; य एतदेवं विद्वान् परोवरीयांसमुद्राधiupास्ते ॥ २ ॥

परोवरीयो--उपास्ते। यः परोवरीयासमेतमाकाशान्विदतं परमात्मानं विद्वान् आकाशतत्त्वेनोद्राथiupास्ते, तस्य परोवरीयस्त्वगुणकं जीवनं भवति। परोवरीयस्त्वगुणकसकल्यलोकावासिश्र्व भवति।

तँ हैतमतिधन्वा शौनक उदरशाण्डिल्यायोक्त्वोच, 'यावत्ते (न्त) एनं प्रजायामुद्राथि वेदिष्यन्ते, परोवरीयो हैम्पस्ताच्चदक्षिण लोकं जीवनं भावेष्यति ॥ ३ ॥तथाड्मुष्मिन् लोके लोक' इति। स य एतमेवं विद्वान् उपास्ते, परोवरीय एव हास्यासिन् लोके जीवनं भवति, तथाड्मुष्मिन् लोके लोक इति , लोके लोक इति।

प्रवाहणः श्रो:'क्तार्थ सवादयति तं—उवाच। अतिधन्वनाम शुनकसुतः उदरशाण्डिल्याय ऋषये—उदरशाण्डिल्येन सपनिरलक्ष्यते। संततिशाली शाण्डिल्य इत्यर्थः। तस्मै—एनमुद्राथिसुतत्वा अन्यदश्रुवाचेत्यर्थः। किं तदित्याह—'या-वन्त—भविष्यति। वेदिष्यन्त इत्येतद् व्यतयेनात्मनेपदं। प्रजायां त्वसततौ याक्तः पुरुष एनमुद्राथिupासिष्यन्ते, तेऽमुष्मृष्टमेह लोके जीवनं भविष्यतित्यर्थः। तथा सर्वस्स (अमुष्मिन् ) चपि परलोके भविष्य-तीर्थः। परोवरीयो जीवनमित्युपच्क्षः। लोकेलोक इति वीप्सायां द्विवचनं।

इति प्रथमाध्याये नवमः खण्डः

1. यावत्ते. शौ. मा.

इति अतिधन्वना उवाचोति पूर्वेणान्वयः। अत इदानीन्तनानामपि तद्विदां तत् फलमस्तीत्यााह—स य—लोकेलोक इति 2 स्पष्टोऽर्थः। लोकेलोक इति। लोके-लोक इति द्विर्वचनीयासमाप्यर्थः।

1. श्वेति क कोशे न। 2. इद् न ग. कोशे।

परोवरीय इलयस जीवनमिति विशेष्यसुतर ज्ञाप्यलभ्यम्। असुष्मिन् लोके इति द्वौपा उपरे तनसर्वेऽप्याकृतलोकप्रहणार्थः।

एतत्स्वणडनतरगतवाक्यविषयकमधिकरणमुपक्रम्यस्यते—— समन्वयाध्याये प्रथमपादे——उद्रीथे अभ्यस्योपास्यमानाकाशो भूताकाश एव । आकाशशब्दस्य भूताकाशे रूढत्वेन रूढाकाशशब्दाभ्यासादिति पूर्वपक्षे प्राप्ते——उच्यते —— 'आकाशरास्तद्भिधेयः । परमात्मा । निखिलजगदेककारणत्व सर्वज्यायस्त्व परायणत्वाद्' दीनां परमात्मलिङ्गानां भूताकाशे असंभवात् । भूताकाशस्याचेतनवर्ग प्रति कारणत्वसंभवेऽपि चिदचिदद्वीरकरणत्वासंभवात् । सर्वैः कल्याणगुणैः सर्वोत्तमत्वलक्षणज्यायस्त्वाद्यैःसंभवात् अचेतनस्य । स्वरूपभिन्नत्वेन मोक्षविरोधितया च हेयस्य शब्दादिनिषिद्धविषयप्रापणजनकतया सकलपुरुषार्थविरोधिनः अचेतनस्य परायणत्वलक्षणप्राप्त्यवस्थात् चासंभवात् । तस्य 'च, 'कः साम्नो गति'ः, 'अस्य लोकस्य का गति'ः इत्युपक्रमलक्षणात्प्रेयोलिङ्गेन प्रतिपादर्शितत्वावगमात् । 'तथा, 'अन्तवद् वै किल ते दार्ष्य साम' इति पृथिवीलोकस्यांतवत्त्वोक्तिदूषणपूर्वकं सुप्रकाश्यत्वात्, 'स एषोडनन्तः' इत्यनन्तत्वलिङ्गे च न लोकस्यांतवत्त्वोक्तिदूषणपूर्वकं सुप्रकाश्यत्वात् । प्रतिपिपादयिषितत्वावगमात् । प्रतिपादयिषितपरायणत्वानन्तलक्षणोभयरूपीयस्त्वादिलिङ्गैः श्रुतेर्देवेवलक्ष्यत् आकाशशब्दः 'आकाशशते आकाशयन्तीति वा योगवरोन परमात्मपर एव ।

एतत्स्वणडनतरगतवाक्यविषयकमधिकरणमुपक्रम्यस्यते—— समन्वयाध्याये प्रथमपादे——उद्रीथे अभ्यस्योपास्यमानाकाशो भूताकाश एव । आकाशशब्दस्य भूताकाशे रूढत्वेन रूढाकाशशब्दाभ्यासादिति पूर्वपक्षे प्राप्ते——उच्यते —— 'आकाशरास्तद्भिधेयः । परमात्मा । निखिलजगदेककारणत्व सर्वज्यायस्त्व परायणत्वाद्' दीनां परमात्मलिङ्गानां भूताकाशे असंभवात् । भूताकाशस्याचेतनवर्ग प्रति कारणत्वसंभवेऽपि चिदचिदद्वीरकरणत्वासंभवात् । सर्वैः कल्याणगुणैः सर्वोत्तमत्वलक्षणज्यायस्त्वाद्यैःसंभवात् अचेतनस्य । स्वरूपभिन्नत्वेन मोक्षविरोधितया च हेयस्य शब्दादिनिषिद्धविषयप्रापणजनकतया सकलपुरुषार्थविरोधिनः अचेतनस्य परायणत्वलक्षणप्राप्त्यवस्थात् चासंभवात् । तस्य 'च, 'कः साम्नो गति'ः, 'अस्य लोकस्य का गति'ः इत्युपक्रमलक्षणात्प्रेयोलिङ्गेन प्रतिपादर्शितत्वावगमात् । 'तथा, 'अन्तवद् वै किल ते दार्ष्य साम' इति पृथिवीलोकस्यांतवत्त्वोक्तिदूषणपूर्वकं सुप्रकाश्यत्वात्, 'स एषोडनन्तः' इत्यनन्तत्वलिङ्गे च न लोकस्यांतवत्त्वोक्तिदूषणपूर्वकं सुप्रकाश्यत्वात् । प्रतिपिपादयिषितत्वावगमात् । प्रतिपादयिषितपरायणत्वानन्तलक्षणोभयरूपीयस्त्वादिलिङ्गैः श्रुतेर्देवेवलक्ष्यत् आकाशशब्दः 'आकाशशते आकाशयन्तीति वा योगवरोन परमात्मपर एव ।

ननु, 'सर्वाणि ह वा इमानि भूतानि'ति श्रुतेर्वाडडकाशस्य जगत्कारणत्वडडवेदनात् यथाश्रुताकाशस्यैव जगत्कारणत्वमध्युपेतव्यमिति चेत् न—— ' सदेव सोम्येदमग्र आसीत्', 'आत्मा वा इदमेक एवाग्र आसीत्', 'एको ह वै नारायण आसीत्' इत्यादियोग्यार्थाननुवादरूपबहुवाक्यविरोधे एकस्यानुवादरूपस्यायौगिक्यो वृत्त्या ब्रह्मपर एव ।

ननु, 'सर्वाणि ह वा इमानि भूतानि'ति श्रुतेर्वाडडकाशस्य जगत्कारणत्वडडवेदनात् यथाश्रुताकाशस्यैव जगत्कारणत्वमध्युपेतव्यमिति चेत् न—— ' सदेव सोम्येदमग्र आसीत्', 'आत्मा वा इदमेक एवाग्र आसीत्', 'एको ह वै नारायण आसीत्' इत्यादियोग्यार्थाननुवादरूपबहुवाक्यविरोधे एकस्यानुवादरूपस्यायौगिक्यो वृत्त्या ब्रह्मपर एव ।

1. आदिपदं न ल्ल. कोरे । 2. भय चकार : जङ्कतयेल्येतदनन्तरम् ; हेयशब्दादीति व पाठः । न. कोरे । म. कोरे चकारोऽत्रैव हेयशब्देति तु पाठः । 3. प्राप्त्यत्वासंभवात् । परायणत्वलक्षणप्राप्त्यस्य व क. 4. चकारो न ल्ल. कोरे । 5. तथेत्यादि——गमादिस्यन्त क. कोरे । 6. दुर्वलत्वाच ल्ल. 7. आकाशाशब्ददक्ष क. ल्ल. 8. त्वावगमात क 9. अस्य वाक्यस्योति क. कोरे न ।

हेयेति पाढे तद् निषिद्धविषयेऽच्वेति । योग्यार्थेति वाक्यविशेषणम् ।

यत्तव् व्यासार्यैः, ' अर्थाविरोध एव रूढिप्राबल्यमित्यपरूढाधिकारणनयो- पजीवननाव्यवशक्त्या निर्वाहोऽपि भाष्ये उक्तः । रूढिपरित्यागेन अप्यपेक्षानवृत्त्या आकाशाशब्दस्याकाशशरीरकपरमात्मपरतया निर्वाहोडप्यभिमतः ' इत्युक्तम् । तत्र उपायान्तरसभवपदर्शिनिमात्रपरम् ; न तु प्रकृताभिमायम् । अन्यथासिद्धभूताकाश-लिङ्गसत्व एव, ' जीवकुरुत्प्राणालिङ्गात् ' इति सूत्रोक्तन्यायेनातरात् ।

अर्थाविरोध एवं रूढिप्राबल्यमित्यपरूढाधिकारणनयोपजीवननाव्यवशक्त्या निर्वाहोऽपि भाष्ये उक्तः । रूढिपरित्यागेन अप्यपेक्षानवृत्त्या आकाशाशब्दस्याकाशशरीरकपरमात्मपरतया निर्वाहोडप्यभिमतः ' इत्युक्तम् । तत्र उपायान्तरसभवपदर्शिनिमात्रपरम् ; न तु प्रकृताभिमायम् । अन्यथासिद्धभूताकाशलिङ्गसत्व एव, ' जीवकुरुत्प्राणालिङ्गात् ' इति सूत्रोक्तन्यायेनातरात् ।

' परविचारशु जीयोक्किनिर्नुक्त्यादे: पराश्रया । तद्धि लिङ्गमन्यथासिद्धं तद्विशिष्टावलम्बिनी ॥ '

' परविचारशु जीयोक्किनिर्नुक्त्यादे: पराश्रया । तद्धि लिङ्गमन्यथासिद्धं तद्विशिष्टावलम्बिनी ॥ '

इत्याचार्योक्ते । भावेन ' सर्वाणि ह वा इमानी ' भूतान्याकाशादेव समुद्पन्नते ', इत्यत आकाशशब्दस्म कारणत्वासंभवे डपि आकाशावस्थोपलक्षितस्य तत् संबक्वतीति वाच्यम् — तथा सति आकाशशब्दस्यान्नमार्मकत्वप्रसङ्गाति दृश्यमिति शिवम् । भक्तिमत्- सरामः ।

इत्याचार्योक्ते । भावेन ' सर्वाणि ह वा इमानी ' भूतान्याकाशादेव समुद्पन्नते ', इत्यत आकाशशब्दस्म कारणत्वासंभवे डपि आकाशावस्थोपलक्षितस्य तत् संबक्वतीति वाच्यम् — तथा सति आकाशशब्दस्यान्नमार्मकत्वप्रसङ्गाति दृश्यमिति शिवम् । भक्तिमत्- सरामः ।

1. भूताकाशोऽस्यदिसर्वस्थाने ' भूताकाशशरीरकब्रह्मप्रतिपादकत्वासंभवाच्चेति दृश्यमित्ये तावदेव ख. कोशे । ग कोशे न चेल्यादि न ।

2. भूताकाशोऽस्यदिसर्वस्थाने ' भूताकाशशरीरकब्रह्मप्रतिपादकत्वासंभवाच्चेति दृश्यमित्ये तावदेव ख. कोशे । ग कोशे न चेल्यादि न ।

अर्थाविरोध एवेति । रूढ्यर्थनिरोधे तु ऋहापदस्य शोचितुल्यरूपयोगार्थकत्व प्रकृतो- पयुक्तो योगार्थों श्रूयते इति भावः । आचार्योक्तेरिति । न्यायसिद्धाझन इति शेष । न केलामिदम् । व्यासार्यैरपि, ' साक्षादप्यविरोधम् ' इत्यत्र एवमेवोक्ते । नन्वेवं सति पाझररात्र-विकरणसिद्धान्तसूत्रभाष्यादिविरोध, तत्, ' यथा आकाशप्राणादिशब्दा: ' इति अपेक्षानवृत्ति-प्रदर्शनात् । अत आचार्यारिकरायामपि, ' निर्नुक्त्यादे ' इति क्रादपदेनाप्यपेक्षानवृतिरपि गृह्राते । तद्विशिष्टमनन्यथासिद्धौ अप्यवसानवृत्तिमात्राम्, अन्यत्र तु यस्मिन् सेध इति चेतन-ऽचेतने । योगशतेरपेक्षानवृत्तेश्वाशिरोषेण स्वीकारे उपायाश्रयमेदेनाश्रदोषोद्भुदुःखदुःखलयापत्ते केनापि वि- निप्रतीतार्यपरिल्यागाल्लाघचम्—तथा ऽपि भूताकाशान्त्याभिमतेन रूपेण सर्विकारणत्वाभावादर्शयखारस- भ्रः । न हि अन्यथासिद्धं लिङ्गं किमप्यस्ति, येन असारस्येडपि तद्विकक्षा कर्तव्या स्यात् । वतोऽपारस्याभावाद योगयुक्तपत्ति । मत एव सूत्रकृता इन्द्रप्राणादिविकरण एव अन्तर्योमिपर्य- न्तो विवक्षयै शाङ्करदृष्ट: प्रदर्शिंता । न तु पूर्वेम् । पाझररात्रादिकरणभाष्यं तु यत्राप्यपेक्षानवृत्ति-रक्षार्थादिप्रे भवितुमर्हति, तत्स्थलाभिप्रायं नेयमिति ।

अर्थाविरोध एवेति । रूढ्यर्थनिरोधे तु ऋहापदस्य शोचितुल्यरूपयोगार्थकत्व प्रकृतो- पयुक्तो योगार्थों श्रूयते इति भावः । आचार्योक्तेरिति । न्यायसिद्धाझन इति शेष । न केलामिदम् । व्यासार्यैरपि, ' साक्षादप्यविरोधम् ' इत्यत्र एवमेवोक्ते । नन्वेवं सति पाझररात्र-विकरणसिद्धान्तसूत्रभाष्यादिविरोध, तत्, ' यथा आकाशप्राणादिशब्दा: ' इति अपेक्षानवृत्ति-प्रदर्शनात् । अत आचार्यारिकरायामपि, ' निर्नुक्त्यादे ' इति क्रादपदेनाप्यपेक्षानवृतिरपि गृह्राते । तद्विशिष्टमनन्यथासिद्धौ अप्यवसानवृत्तिमात्राम्, अन्यत्र तु यस्मिन् सेध इति चेतन-ऽचेतने । योगशतेरपेक्षानवृत्तेश्वाशिरोषेण स्वीकारे उपायाश्रयमेदेनाश्रदोषोद्भुदुःखदुःखलयापत्ते केनापि वि- निप्रतीतार्यपरिल्यागाल्लाघचम्—तथा ऽपि भूताकाशान्त्याभिमतेन रूपेण सर्विकारणत्वाभावादर्शयखारस- भ्रः । न हि अन्यथासिद्धं लिङ्गं किमप्यस्ति, येन असारस्येडपि तद्विकक्षा कर्तव्या स्यात् । वतोऽपारस्याभावाद योगयुक्तपत्ति । मत एव सूत्रकृता इन्द्रप्राणादिविकरण एव अन्तर्योमिपर्य- न्तो विवक्षयै शाङ्करदृष्ट: प्रदर्शिंता । न तु पूर्वेम् । पाझररात्रादिकरणभाष्यं तु यत्राप्यपेक्षानवृत्ति-रक्षार्थादिप्रे भवितुमर्हति, तत्स्थलाभिप्रायं नेयमिति ।

मटचीहतेपु कुरुषु आट(टि)क्या सह जाययेऽस्तिहे चाक्रायण इष्यग्रामे प्रद्राणक उवास ॥ ९ ॥

प्रस्तावोक्तिधर्मप्रतिहारभक्तिलयविषयकोपासनानि विधातुमाह — मटची — उवास । चक्रस्य ऋषि: उपस्तिनामा कक्ष्वान् मटचीहतेपु अश्वमेधादिकृतदुर्निकृष्टदृष्टितेषु कुड्देशेषु आट(टि)क्या अनुपजातपयोऽरादिव्यज्ञनया भारयेया सह इभ्यग्रामान् गजारोहाणा ग्रामे अनुशनने प्रद्राणक: कुत्तस्तौ गतिमापन्न: ब्रह्मविद्यया निष्पत्तये प्राणानामनवसादं काकून्तुवास । द्राक् कुत्तस्यां गतौ इति हि धातु । चक्रस्य गोत्रापत्यमित्यर्थे 'अश्वादि'खात् फकि चाक्रायण इति रूपम् ।

स हेम्यो कुड्माषान् खादन्तं विमिक्षे । ताँ होवाच —, 'नेतोग्न्ये विधन्ते, यच्चये मे इमे उपनिहिता' इति ॥ २ ॥

स — विमिक्षे । सोडन्वर्थी अटन कुड्माषान कुत्तितान माषान खादन्तमिम्यं यांचितवान । 'कुड्माषादण्जि', इति निर्देशात कुत्तितमाषार्थे कुल्माषदस्य साधुचरम् । तं—निहिता इति । इत: मया मक्ष्यमाणादुच्छिष्टराशे: कुल्माषा अन्ये न विधन्ते । यत यसमादेतो। इमे कुल्माषा: मे च ये मे मया मक्ष्यमाण च ये उच्छिष्टराशि उपनिहिता: प्रेक्षितास । अत: किं करोम्यत्युपस्थितमिम्य उवाचैर्यथ: ।

1. माषक्या मा. आटक्या खा. 2. यच्च ये इखत्र यच्च ये इति मा. (छान्दोडवधारणे यत्न यस्मात्) । शाकरे तु च ये इत्येव पदम् । मुद्रणे तु सर्वत्र प्रसाद: ।

1 प्रद्राणक अनशनने. ख. ग. 2. फकि ख. 3 आजि'ति ख.

मटचय अशनय इति शाङिरम् । भटनमर्हीति आटिकी । बहिरऋषिकं पर्यटनाह्नत्वाद्यनुपजातव्यपधाननिमित्तमेव । अन्यादशीनां गृह एव स्थिते: । च ये इति । ' समुदायष्यो गाण इत्यमर: । शाङिरेऽपि च ये इत्येव पदच्छेद ।

'एतेषां मे देही'ति होवाच । तानसै प्रददौ । 'हन्तानुपानम्' इति । 'उच्छिष्टं है मे पीतँ स्या'दिति होवाच ॥ ३ ॥ 'न स्विदेतेऽपु-च्छिष्टा' इति । न वा अजीविष्यामिमानस्वादन्' इति होवाच, 'कामो मे उदपान'मिति ॥ ४ ॥

एतेषामिति होवाच । उच्चिष्ठेऽनपि मध्ये मे मद्यमपि किंचिद् देहीति इभ्यर्षि-प्रार्थितवानित्यर्थ । तानमसै प्रददौ । तान् कुल्माषान् उच्छिष्टये इभ्यो दत्तवानित्यर्थः । हन्त-होवाच । अथ समीपस्थमुदकं गृहीत्वा 'हन्त ! गृहाणानुपानमिति' इभ्येनोक्तः । 'स ऋषि: तदुदकपाने' उच्चिष्ठोदकपाने मे स्यादिति प्रचुचावेत्यर्थः । न स्वित्-पानमिति । 'किमेते इदानों तथा मतो गृहीता' कुल्माषा अनुछिष्टा' इति इभ्येन परिह्युक्त ऋषिः । 'कुल्माषादानेन तस्मै जीवनहानिर्भविष्यति । ताक्मावादानतेन धृतप्राणस्य स्वस्योच्छिष्टोदकपानं कामः कामकारितं निषिद्ध स्या'दित्युवाचेत्यर्थः । स-आजहार । सः उपस्थितः 'स्वयं किंचिद् भक्षयित्वा अतिशिष्टान् अवशिष्टान् जायायै दत्तवानित्यर्थ । सा निदधौ । सा जाया अग्रे प्रागेव सुभिक्षा लब्ध्वाना वभूव । तथापि स्वस्मादान् अनक्ज्ञाय तान् कुल्माषान् पतिहस्तात् पतिगृहत् निक्षिप्सति । स — धनमालाम् । स होषस्ति: प्रातः संजिहानः शयन् परित्यजैनैव पन्यान् श्रृणव्यामिदसुवाच । किं तत्त् ? 'यदि अनृतस् स्तोकमपि लबेमहि,

ऋतेति वक् कोषे न । २. स च्छ्रषिरिति गा. कोषे न, ३. पानेति व्. गा. ४. ऋषि-रिति ग. कोषे न । ५. स्वय किंचिदित्येतस्थाने 'तान्' इति ग. कोषे । ६. यतद् ग.

एतेषामिति पश्नप्रयोगात् अशनमात्रामिक्षणमुखस्यत्कृतम् । इभ्यस्तु महानय ब्राह्मण सत्त्वापि कुल्माषत्वमवत्योच्छिष्टे मे प्रार्थयत इति प्रेल्या सर्वनपि कुल्माषान् प्रकाश्यै ददौ , सत एव 'अतिशेषान' इति वक्ष्यति : अनपानत्वात् एव तदैव प्राह्यतिदु प्राणनत । तदाह तानसै प्रददौ । हन्तानुपानम् इति ।

स ह खादित्वैति उपरि कथनात् खादनं तनो निष्कम्य गत्चा मध्ये मार्गामिति ज्ञायते । सुभिक्षा = बालातदा स्वयं प्राणास्यापत्तिदशा प्राप्तेवों साधुभिक्षितशमितश्रुत । इदमुपसि-

धनमातामू; राजाडसौ यक्ष्यते ; स मा सर्वैरार्त्विज्यैर्यैणीते 'ति ॥ ६ ॥ तं जायोवाच, 'हन्त पते' इम एव कुल्माषा' इति । तानू खादित्वाड्मू यज्ञं विततंमेयाय ॥ ७ ॥

तेन प्राणान् धुल्वा धनमाताम् अल्पधनं लब्धेमहीयर्थं । कथम् धनमाना लभ्यत इत्याह — राजाडसौ — ऋणीतेति । राजाडसौ नातिदूरे यजते, स मा दृष्ट्वा सर्वाणि आर्त्विज्यानि स्वया कारयत्वानीति [ मा ] अर्थंयेतेत्युवाचेत्यर्थः । तं — कुल्माषा इति । 'हे पते! ये मदस्ते' निक्षिप्ता त्वया कुल्माषा:, त इम एव । एतान् गृहाणे'ति जायां प्रयुक्तवतीत्यर्थः । तानू — एयाय । तानेव पृथ्व्यितोचिच्छ्वान् कुल्माषान् भक्षयित्वा वितंतं विस्तीर्णं यज्ञं गतवानित्यर्थः ।

न तुोदातून् आस्तावे स्तोभमाणानुपोपविवेश । स ह प्रास्तोतारमुवाच, ॥ ८ ॥ 'प्रास्तोतर्या देवता प्रास्तावमन्व-यत्ता, ताश्वेदविद्वान् प्रास्तोध्यास, सूर्यो ते विपातेष्यति' ति ॥ ९ ॥

तत् — उपविवेश । आस्तुवत्यस्मिन् इनि आस्तावः स्तोत्रस्थानं सदः । सदसि स्तोत्रं प्रवक्तुंनिहितान् उप समीपे उपविवेश्वानित्यर्थः । स — विपतिष्यतीति । [ सः उशसि प्रास्तोतारं प्रति इत्थमुवाचेत्यर्थः । हे प्रास्तोतः ! प्रास्तावभक्तौ प्रास्तोतृनियता या प्रास्ताकभक्तौ अध्यस्य या देवता उपास्या, तामविदित्वा यदि विदुषो मम समीपे प्रास्तोध्यसि, सूर्यो ते विपतिष्यतीत्यर्थः । यदि च, 'तेनोमौ कुल्तो यज्ञचैतदेवें वेद, यज्ञ न वेद'

1. मदस्त क्‍व.

वृत्तम्, 'सर्वत्रानुपस्थितश्‍व प्राणालये तदर्शनात्' इति सूत्रे दर्शितम् । वक्ष्यते च तदर्थ इह भाष्ये प्राणविद्यायाम् । (5.1.) उद्धातुनिति । इदं बहुवचनान्तल्यान्त्रोद्रातमात्रपरमं 'खिलूज्जगानकृत्वत्रितयपरम् । एतत्सूचनाय भाष्ये 'प्रस्तोतृगणन्' इत्यनुक्त्वा 'उद्गातृप्रस्तोत्रिलुक्रम् । अत्र उद्गातून् निति द्वितीयाया मन्त्र्याया आहत्येयश्छाहतः श‍ृणुते ।

प्रस्तावभक्तावध्यस्येति । ननु अन्वायत्ता देवतेत्यस्‍य अभिधेयात् देवतेश्‍वर्थेस्‍तैचै पर्योषितवान् किमिति अध्यस्योपास्येति ? । अत एव, 'प्रस्तावप्रतिहारेष्यमध्युपासन्‍व वक्‍लव्यम्' इति शाङ्करमपि चिन्त्यम् । पूर्वं, 'स एव परावरोर्यानुद्रोध' इति उद्गीथे आकाशादिदेवदर्शियेषा समानाधितु रणनिदेशादवसीयते, न तथाद्रु किश्चित् । किञ्चात्र प्रस्तावादौ प्राणादिदश्‍वित्, किं तत्कलम् ? अनुत्ती । कथमेवीयकस्ततरलमेव सामान्‍यश्रुतिसिद्धमिति चेत्—तर्हि 'एकत्न' कृतया

प्रस्तावभक्तावध्यस्येति । ननु अन्वायत्ता देवतेत्यस्‍य अभिधेयात् देवतेश्‍वर्थेस्‍तैचै पर्योषितवान् किमिति अध्यस्योपास्येति ? । अत एव, 'प्रस्तावप्रतिहारेष्यमध्युपासन्‍व वक्‍लव्यम्' इति शाङ्करमपि चिन्त्यम् । पूर्वं, 'स एव परावरोर्यानुद्रोध' इति उद्गीथे आकाशादिदेवदर्शियेषा समानाधितु रणनिदेशादवसीयते, न तथाद्रु किश्चित् । किञ्चात्र प्रस्तावादौ प्राणादिदश्‍वित्, किं तत्कलम् ? अनुत्ती । कथमेवीयकस्ततरलमेव सामान्‍यश्रुतिसिद्धमिति चेत्—तर्हि 'एकत्न' कृतया

एवमेवोद्गातारमुवाच, 'उद्गातॄगा देवतोद्गीथमन्ब्रायत्ता, ताश्रेदविद्राउद्रास्यसि, मूर्धा ते विपतिष्यती' ति ॥ १० ॥

इति अविदुषोऽध्यात्मज्याधिकारोद्ङ्क -- तथापि विद्वत्स्विनिगूढौ अविदुषः कर्माधिकारो नास्ति भावः। एवमेव — विपरीताधयनेति । पूर्ववदर्थः । एवमेव — । स्पष्टोऽर्थः। ते — आसाङ्क्कक्रिरे, ते ह मस्तोल्लादयः समारताः उपरता: सन्त। मधिगतमभ्यात् तृण्णीमेव स्थिता इत्यर्थः।

एवमेव प्रतिहर्तारमुवाच, 'प्रतिहर्ता देवता प्रतिहारमन्ब्रायत्ता, ताश्रेदविद्राप्रतिहरिष्यसि, मूर्धा ते विपतिष्यती' ति ।

एवं हि तर्हि सद्दौ अन्यदृश्रुत्यविधान व्यर्थम्। एकस्मिन् प्रयोगे नूनं पुरुषानुदिश्य तिसृणां दृष्टानुपदेश , तदनुश्रुते न एक फलमुदिश्य भवितुमर्हति । एत एव समतिसृष्टा । स्तुत्व-तामिति च दर्शितमेव 'निपुपरिदिश्योपयोजनम् । सतः, पूर्वम्, 'आशी:श्रुमृद्धि:रुपसारणानि ' इत्युकारोऽपेक्षिलत्वात् 'समृद्धिकरमेव वक्षातं देवताचिन्तनमेवात्र प्रतीयते । प्राणाधिकारणश्रुत-प्रकाशिकयामपि, 'उद्गीप्रतिहारयोर्देवतावेचन' इत्येतावदेव प्रकाषितम्-इति चेत्—सत्यम् । अथाप उद्गीथदेवता-१४ आदिलस्य कथनावसरे, उद्गेषसन्त गायन्तीति उद्गीथपदार्थेसक्रमणेन तदु वर्णनननस्तरादिविद्यायामिव तत् तदृश्रुतं योजयति । तथा प्रति-हारदेवताया अन्रस्य, 'प्रतिहारमणानि' इति प्रतिहारशब्दार्थान्वयेन वर्णनमपि । एवञ् प्रस्ता-वकृदेवप्येव ऋक्श्रुम् । प्रस्तानो हि अप्रकाशयामित्व प्रकाश । अभिसम्भवति, उज्जिहत इति व स एवोच्यते । अन्वयायत्तेति पदसपि नाविश्वातुमाचि । प्रत्युत देवतायर्तमधीयेयम् । अत एवान्त्य (१-९-२) अन्वार्त्तनीलस्य उपजीवन्तीलार्थे उक्त । साध्यार्थे च अनुशब्दोऽडुशिष्ट:, 'पक्षालसादस्योपरुजु' इति । श्रुतप्रकाशिकयामपि देत्तावेवेनलस्य अध्यस्योपास्यदेवतावेनलस्य न हि॑ष्ट । शाङरार्थोऽवादरुपपत्तान् तदभिमत एव तदर्थ । सतः, प्रष्टे एकमचितम्। किमिति दध्नियामिति चेत्-विनिगमनाविरहात् । ऋयोऽपि चादौ भरत्सिता । त्रीनपुपसद्यान् प्रति तिस्रो दृष्टयश्वोपदिश्र । तथा तदैव रहित्वादुश्रुतीमामुख या क्वचिद सम्यड्निधीयन्त्रा नीचैन्ततरत्व फलिष्यति । अन्यथा आशोम्सुमृद्धिप्रकरण एव सर्वोऽपि श्रुत्योक स्वातः सन्निधि-कल्पनेऽप्यन्यास:

ते ह समारतास्तृण्णीमासास्क्रक्रिरे ॥ ११ ॥

अथ हैनं यजमान उवाच, 'भगवन्तं वा अहं विविधिषाणी'ति । 'उपस्तिरसि चाकायण' इति होवाच ॥ १ ॥ स होवाच, 'भगवन्तं वा अहमेभिः मर्वैःरातिंविज्ञयैः पर्येषिषम् । भगवतो वा अहमविद्या' डन्यान्क्रिप्रि ॥ २ ॥ भगवान्स्त्वत्र मे सङ्कर्षणीयुदैः' इति । 'तथे' ति; अथ तर्हि एत एव समतिसृष्टः: स्तुवतां; यावद्वेभ्यो' धनं दद्या;, तावन्मम दद्या' इति । 'तथे' ति ह यजमान उवाच ॥ ३ ॥

अथ-विविधिषाणीति । को भवानिति भवन्तं ज्ञातुमिच्छामोति उपस्तिरसि यजमान उक्त्वानिलर्थे । उरस्तिरसि-उगाच । म ऋषिभिरिति शेष । स्पष्टोऽर्थः । स — अग्निऋ । तमृषि यजमान उवाच । किमिति । भगवन्तं सर्वगुणोपेत श्रुत्वा सर्वाण्यार्तिंविज्ञानि भगवदधीना अनि कर्तुं पर्येषिषम् भगवतो डन्वेषणं कृतवानस्मि । भगवतः अविद्या — विदि: लाभ । 'इक् कृष्यादिभ्यः' इति इक् । सा न भवतीरवविदि । तथा अविद्या — अलमनेनैमान् ऋत्विजअद्भिऋ चृतवानस्मोत्यर्थे । भगवांसुत्व-आर्तिंविज्ञैरिति । इत·परमपि भगवानेव सर्वे: आर्तिंविज्ञैः ऋत्विक्कर्मभिरित्युवाचेत्यर्थे । सर्वान्विज्ञार्थ इृत इति यावत् । तथेति — दद्या इति । अत ( थ?) उरस्ति: तथेत्यभ्युपगम्य अनन्तरं, 'तया पूर्वं वृत्ता एत एव मया समतिसृष्टः: सम्यक् प्रसनेनानुज्ञातः उपदिष्टदेवतासन्तः स्तुवतो स्तुवन्तु । किन्तु एभ्यो यावद् धनं प्रयच्छ्रासि, तावत् मम दद्या इत्युक्त्वानिलर्थे । तथेति ह यजमान उवाच । स्पष्टोऽर्थः ।

ऋषि: सर्वैरार्तिंविज्ञैरिति । ऋषि: सामवेदसर्वनिघण्टुभि । आर्तिंविज्ञये ऋत्विक्कर्मे । 'गुणक्चनब्राह्मणादिम्न्य कर्मेणि व इति कर्मेणि श्युऋ । अविद्योति । अत्र 'अविदित्या' इति शाङ्करादिपाठ । अवसितरलाभ । भगवांस्वेवेति । अत्र राझा क्रियापदप्रयोग । अनेकार्थव्यनकि । राहो वैतार्द्धीक्श दर्शयति । 'पूर्वमेभिरातिंविज्ञैरुरिष्ट वरणैरमन्वेषितक्श भगवांन् । पश्वादिमे वृत्ता आसन् । उन्रवरोरुतुमिश्र । वृत्तानां निरामो युज्येत किम्? भगवत् सर्वर्तिंजयसर्वज्ञे सप्रत्युपायं भगवानेव श्वेती' इत्येवम् । समतिसृष्टः । छोतिसगै: कामचार इति 'प्रैपातिसगै' यत्न प्रसिद्धम् । स चानुलेप । ममेति । मथ्यमिति नक्ताच्चो ममेत्यक्त्वा ममक्षोऽपस्ते तत्र स्वार्चैष्मिष्यभ्याज । शुश्रुवते ।

अथ हैनं प्रस्तोतोपससाद। "प्रस्तोतर्यां देवता प्रस्तावमन्वायत्त, ताश्र्वेदविद्याम् प्रस्तोष्यसि मूर्धा ते विपतिष्यती"ति मा भगवानुवोचत्; कतमां सा देवते"ति ॥ ४ ॥

अथ हैनं प्रस्तोतोपससाद। उपस्तिसक्चन श्रुत्वा प्रस्तोता विनयेन तत्समीपं गतवानित्यर्थः। प्रस्तोतार्या——देवतेति। भगवान् मा प्राति, प्रस्तोतार्या देवते- त्यादिना या देवतामनुब्रुवन्, सा देवतां करोति प्रस्तोता तमृषि प्रपच्छेत्यर्थः। प्राणः——। प्राण एव प्रस्तावमन्वायत्ता देवतेत्यपसिरुवाच्चेत्यर्थः। अतः प्राण- चित्तत्वगुणयोगात् प्राणशब्देन परमात्मोच्यते। [अतः एवं] प्राणशब्ददस्य मुख्यस्य प्राणपरत्वं व्यावर्त्तयति सर्वाणि——अन्वायत्ता। 'प्राणमेवाभि प्राणमभिलक्ष्य' प्राणे इति याक्तु। संविशन्ति। समत्येकीकारे। ऐक्येन विशान्ति। लीयन्त इत्यर्थः। प्राणमभ्यु- ज्जहते प्राणादेवोदृच्छछन्तीतित्यर्थः। सैषा° सर्वे मृद्योःप्रतिपत्त्यनात्स्वेन वेदान्तेषु प्रसिद्धा प्राणरूपा देवता प्रस्तावभक्ति° मन्वायत्ता अनुगता=प्रस्तावभक्तौ अध्यस्योपास्येत्यर्थः। तां-मयेति। 'तां चेदविद्वान् प्रस्तोष्यसि, मूर्धा ते विपतिष्यती'ति मृदुक्चनननन्तरमपि मदृक्चमननादृत्य तदेवतामनभिज्ञाय यदि प्रास्तोष्य:, तदा मूर्धा ते व्यपतिष्यदेव। अतः साधु कृत त्वया मस्समीपमागत्य विनयेन पृच्छछतेति भावः। अतः मूर्धा ते व्यपतिष्यत् तथोक्तस्य मयेल्युक्त्या विदुषैवमुक्तस्याविदुष तदनादरेण कर्मेकरणे प्रयवायः, न तु विदुषाड्नु°कस्याविदुष इति भावः। व्यासौँहिसतु मूर्धा ते व्यपतिष्यदित्यस, आत्मसच्चा न लभ्येतेऽर्य इत आत्मसच्वाहानिप्यैन्तं प्रत्यवायो वर्णत:।

1. प्रस्तोष्य. मा

2. समीपमागत्वान् 2. अन्वायत्ता प्राणममिलक्ष्य पक्चान्ति ख. 3. सैपेति ख. कोधे न। 4 भक्तानुगता ख. अनुमतस्य न 6. व्यासायँरित्यादिकं क कोहें न।

अथ हैनं सुदत्त उपससाद, "उद्गातर्यो देवतोद्गीथमन्न्वायत्ता तां खल्वेद-विद्यानुद्रास्यसि मूर्धा ते विपतिष्यतीति मा भगवानुवोचत्, कतमां सा देवते" ति ॥ ६ ॥

अथ हैनं सुदत्तानां — देवतेति । पूर्ववदर्थः । 'आदित्यः । उद्गीथे-ऽध्यस्योपास्य आदित्य इत्यर्थः । सर्वाणि—गायन्ति । उच्चैः सन्तं उच्चैः स्थित-मध्य·स्थितानि सर्वाणीमानि भूतानि गायनतीत्यर्थः । प्रस्तावप्राणयोः प्रश्वदवक्त्वेन साम्यवत् उद्गीथौचैःम्थितादित्ययो उच्चछदवक्त्वेन साम्यमिति भावः । शिष्टं पूर्ववत् ।

"आदित्य" इति होवाच, "सर्वाणि ह वा इमानि भूतान्यादित्य-मुखे: सन्ति गायन्ति । सैषा देवतोद्गीथमन्न्वायत्ता । तां चेदविद्रान् 'दगास्यो मूर्धा ते विपतिष्यत तथोक्तस्य मये" ति ॥ ७ ॥

अथ हैनं प्रतिहर्तोपससाद, "प्रतिहर्तय़ो देवता प्रतिहारमन्वायत्ता तां खल्वेदविद्रान् प्रतिहारिष्यसि मूर्धा ते विपतिष्यतीति मा भगवानुवोचत्; कतमां सा देवते"ति ॥ ८ ॥

"अन्न" इति होवाच, "सर्वाणि ह वा इमानि भूतान्यन्नमेव प्रन-हरमाणानि जीवान्ति । सैषा देवता प्रतिहारमन्वायत्ता । तां चेदविद्रान् प्रतिहारिष्यो मूर्धा ते व्यपतिष्यत तथोक्तस्य मये" ति । तथोक्तस्य मयेत्यादि ॥ ८ ॥

अथ हैन प्रतिहर्ता—देवतेति पूर्ववत् । अनामिति—प्रतिहारभक्तौ अन्नमध्यस्योपास्योऽमित्यर्थः । सर्वाणि — । प्राणिहरमाणानि । भक्ष्यन्तीत्यर्थः । सन्तीति शेषः । अथ प्रतिहारमाणानिति प्रतिशब्दवक्त्वेन अवप्रतिहारयोः साम्यात् प्रतिहारे अन्नाभिमानिदेवताध्यासः । ततश्र प्रस्तावोद्ग्रोथप्रतिहारभक्तिषु क्रमेण प्राणादित्यादृष्टि कर्तव्येत्यर्थः । तथोक्तस्य मयेत्यादि ।

इति प्रथमाध्याये एकादश: खण्ड:

1. उद्गास मा

2. 2. इत्थंभूच कक्य न कु. कोषे ।

एतत्सवण्डान्तर्गतवाक्यविषयकमतिचिकरणमुपन्यस्यते - समन्वयाध्याये प्रथमपादे 'प्राणस्य निखिलं भूतजातमभवच्चेतिहेतुत्वसभावात् प्राणाङ्गदेवत मुस्यप्राण एवाभिधीयता' मिति पूर्वपक्षे प्राप्ते, शिलाक्षरौष्ठचैतनस्वरूपस्य, गूढस्य जीवत्वस्य च मुख्यप्राणाधीनस्थितिकत्वाभावाच्च मसिद्धवक्त्रिदृष्टश्रुतिकल्चेननो ( चेतनाविरोध्यनु २ ) त्वाच्चिलयहेतुत्वस्य परमात्मव्यतिरिक्के असभावान्, चेतनाविचेदवताङ्गदेवताम्याच्चेतनो मुख्यप्राणो असभावाच्च परमात्मैव प्राणयितृत्वादियोगवशेनाभिधीयते' इति " अत एव प्राण इति सूत्रेण सिद्धान्तितम् ।

ननु प्रस्तावोदीथप्रतिहारभक्त्यनुगतत्वेन देवतात्वेन च निर्देशेष्टेषु प्राणादित्यादेशु प्राणस्यैव परमात्मत्वम्, आदित्यादियोगस्तु न तथाविध्यत्त किं विनिगमकर्म्? चेतनाविचेदवताशब्द. लिप्यपि समान । प्राणवाक्यरोषे प्रसिद्धप्राणासभाववितासकुचितसर्वभूतवशेनोद्भमनाधारस्त्रश्रवणवत्, आादित्यादिवाक्यगोष्योरपि असकृचित्सर्वेभूतगोत्रेयत्न - सर्वभूतोपजीव्यत्वस्यो प्रसिद्धादित्यादासभावितयो: श्रवणादिति । यदि न आदित्यादिमो श्रुतिभूताशब्द आदित्यादियोग्यचेतनाविशेषपरतया, अन्यवोपजीवनयोग्यचेतनाविशेषपरतया सकूच्यते, देवताशब्दश्र, 'अभिमानिव्यपदेशस्तु विशेषानुगतिभ्याम्' इति मूलोक्तन्यायेनाभिमानिदेवतापरतया योज्यते —तर्हि प्राणेऽपि तथादस्तु, विशेषाभावादिति चेत् — उच्च्यते । प्राणाङ्गदेवतस्य, 'प्राणस्य प्राणम्', 'यदिदं किञ्च जगत् सर्वे प्राण एजति निःसृतम्' इत्यादिु परमात्मन्यपि निर्हेतुकोत्पत्तेः, 'सर्वाणि ह वा इमानि भूतानि' इत्यादिवाक्यरोषवारस्याच्च परमात्मपरत्वमाश्रितम् । अन्यादित्यशब्दयोरतस्थाल्वाच्च चेतनाविचेदवताशब्दस्य केवलादित्यमण्डलाज्ञायोरभावात् तदभिमानिदेवतापरत्वम् । अन्याभिमानिदेवतायाश्र्च भूतभक्त्यलु तद्विशिष्टेयान्नेमेदरोपेणोपपद्यते । 'सर्वाणि ह वा इमानि भूतानि आदित्यमुच्चैःसन्ति गायन्ती' ति प्रतिपादितं सर्वेभूतगोत्रेयत्वं परमात्मनोडपि न सम्भवति । भूतशब्दो हि प्राणिनिकाये महा-

१. निखिलपद ख. कोटरे न । २. ख. कोषे नात्र अपिशब्द:; किन्तु उपरि 'परतया च' इति चकारः ।

'सर्वाणि ह वा इमानि भूतानि' नि सर्वेभूतप्रहणेन स्तवनसात्र तिष्ठोऽपि देवताशब्दविशेषात् प्राणमात्रस्य व्रह्मत्व सूत्रकृदभिमतं कर्थ युज्यते इत्याशङ्कते नन्वति ।

अथातः शौच उद्रीथः । तद्ध वदो दाल्भ्यो ग्लावो वा मैत्रेयः

अर्थातः शौच उद्रीथः । तद्ध वदो दाल्भ्यो ग्लावो वा मैत्रेयः स्वाध्यायमुद्रग्राज तस्मै श्वेतः प्रादुर्बभूव । तमnye श्वान उपमेत्योचुः, ‘अन्नं नो भूतेषु च रुद्र । महाभूतस्य गात्रुत्प्रसक्तरेवाभावात् प्राणनिकायपरत्व वक्तव्यम् । तदपि न सम्भवनि । न हि सर्पेऽडपि प्राणिन् परमात्मा गायन्ति, स्थावरेषु पक्षा-दृष्टु चाभावान् । तस्माद् गानयोऽन्यप्राणिविशेषपरत्वेन सकोचः परमात्मपरत्वेऽध्या-कस्येक इति आदित्यशब्ददस लोकस्यत्यतिविरुद्ध¹ परमात्मपरत्व नाश्रयणीयम् । एव-मन्त्रवाक्यरोहेडपि ‘प्रतिहरमाणानि’ इति मध्यमाणत्व न परमात्मनि मुखव्यम् । अत आदित्याश्रवदयोः ब्रह्मपरत्वाभावेऽपि प्राणशब्ददस्य ब्रह्मपरत्व सिद्धमिति दृश्यते । प्रकृतमनुसराम ।

अतीतक्षणडे अन्यप्राप्तिनिमित्ता उच्चिछछपयुर्णभक्षणलक्षणा कृत्याव स्थोक्या । अनन्तरमन्नलाभाय श्रद्धष्ठ । उद्रीथः प्रस्तूयते । अध्यातरशौव उद्रीथः । शौवः श्रद्धष्ठः उद्रीथः । प्रस्तूयते इति शेषः । शौव हात टिलोऽपछान्दस । तद्ध - वग्राज । अत वाशब्ददर्थाथे । वककलावननामद्रययुक्तो दलभसुतो मिलातयुतश्व स्वाध्यायं कृतमुद्रग्राज ग्रामान्निगेनवानित्यर्थः ।

अतीतक्षणडे अन्यप्राप्तिनिमित्ता उच्चिछछपयुर्णभक्षणलक्षणा कृत्याव स्थोक्या । अनन्तरमन्नलाभाय श्रद्धष्ठ । उद्रीथः प्रस्तूयते । अध्यातरशौव उद्रीथः । शौवः श्रद्धष्ठः उद्रीथः । प्रस्तूयते इति शेषः । शौव हात टिलोऽपछान्दस । तद्ध - वग्राज । अत वाशब्ददर्थाथे । वककलावननामद्रययुक्तो दलभसुतो मिलातयुतश्व स्वाध्यायं कृतमुद्रग्राज ग्रामान्निगेनवानित्यर्थः । तस्मै - वभूव । तत्स्वाध्यायेन तोषित । कश्वन ऋषि श्वेतगुनक-रूपतया तस्मै प्रादुर्बभूवेत्यर्थः । तं - ऊचुः । तं श्वेत श्वान शुल्कः: श्वान.

1. विरद्धपरत्वं गा.

चिचिछछपयुपितेति । तथाच श्रीभाष्यम् - ‘इभ्योऽर्चिछछभ्रूण् स्वोचिछछश्रतानन् पर्य्य-चिताथ्रखादः’ इति । छान्दस इति । शोवन इति वासर वशब्द । चार्थ इति । एकान्तानुSSह्नादिके नामान्तराप्रयोग एककालाप्रयोगरूपविरोधाश्चुचनाथ वाकार प्रयुक्त । तावता नान्रोर्मिन्रनिष्ठत्वम् । किन्तु एकसिन्नेव गुरुषे समुच्चय इने भाव । वककलाव्योर्मि-वत्ने तु चकार एव श्रुती प्रयुक्त सात। न च प्रकृतोऽज्यादिकतृत्व शकम्, ग्लावस्य वेति वेद-पुरुषेणानवधारितम्; येन वाक्यरोडन्ययोगपद्योत । अन एव-‘एकदैव नामद्रय चेत्, दलको ग्लावो वा दाल्भ्य इति न श्रौच्यम् ।

वा दाल्भ्य इति । नर्दिश्येत । अतो दलभसुतो बक, अन्नःसहु मैत्रेयो ग्ल.व ’ इति न शाङ्क्यम् । मित्राकृतं नाम, बक इति दलभकृतमिति सूचनाथ तथाेति । ननु दाल्भ्यो दलभ-गोत्रापत्यामिति प्रायुकम्, न तु दलभसुत इति । सत्यम् । स च चिकित्सायनसुत । अथ तु

भगवानागायतु, अश्ननायाम वै इति ॥ २ ॥

तांञ् होवाच, 'इहैव भा प्राप्तरुपसमीयाने' ति । तदृ चक्रो द्वाल्म्यो ग्लानो था मैत्रेयः प्राप्तिपालगयाधिकार ॥ ३ ॥

ते ह यथैवदं वहिष्पवमानेन स्तोत्र्यमाणा: संसृधा: सुपेत्नीयेव-भासस्रुप: । ते ह समुपविस्य हि चक्रुः ॥ ४ ॥

उपसमेत्य उक्तवन्त । उक्तिमेवाह — अन्न — या इति । वैश्वदेवडवधारणे ' कय अग्ननायाम वृमुश्रिता मम । अस्माकं गानेनात्न भगवांञ् सपादयतु ' इत्य-चुरित्यर्थ ।

तांञ् — समीयाेति । सः. प्रातःकाले अमिक्षां ददृशे मा मामुप-गच्छतीति तांञृकान् गुन ऋत्विज: श्रुा उवाचेत्यर्थ । तदृ — चकार । वक ग्लात्र-नामा ऋषि तत्सवाद श्रुत्वा श्रेतस्रादागमन् प्रतिक्ष्य स्थितवानित्यर्थ ।

ते — आसस्रुप: । ते इवेतव्यादय: तत्रैव प्रतिगलिय:, वौहिपवमानेन स्तोत्रेण स्तोत्र्यमाणा उद्गातृपुरुषा: अन्योन्यसुप्रेक्ष गच्छन्नीतियेतद् यथा, 'तथैन अन-न्येन्यस्य पुचं मुखेन गृहीत्वा आसस्रुप: उपसर्पं कृतवन्त: । ते ह समुपविस्य हि चक्रुः । अथ ते उपविष्य हि चक्रुः हिडिंरां कृतवन्त इत्यर्थ ।

1 यथा — एवं क.

माक्षाद् दरभसुत , पितृनंतर,निर्देश्चात । अस्मु दा दरभस्य गोत्रापत्य पौत्रादिरूप एवयम्, कि तेनैस्यलमलून्धप्रणामाद्यर्थिवशेषोऽपहेण । स्थान इति । इमेऽपि ऋषयः इति मन्तव्यम्, अन्यथा व्यवहारहिंकरणायोगात । उपसमीयतेति पाठोऽश्रुतः : उपसमनीयोतति निविंवाद-`ठान् । इहो विधिलिङिह समियास्तेति, आशीर्लिङ्डि, 'एतर्ङिङ्डि' इति सूत्रात समियास्तेति च क्रियते 'हि' इति हेतौ णमुल् स्थानसाम । वैश्वानरोकिहव प्रेक्ष्यलक्षधा ।

उद्गातृपुरुषा: उद्गातॄन् प्रस्थोता प्रतिहर्तॄन् च । यद्यपि बहिष्पवमानस्तोत्रं हविर्धानाद् बहिष्पव-मानदर्शं प्रति प्रसर्पणे एतावत्सामन्वचारम्भ श्रुत, 'ऋत्विजं प्रस्थोता सत्कुयात, प्रस्थोतारमुद्गाता, उद्गातारं प्रतिहर्ता' इति - सथापि स्तोत्र्यमाणा इनि पदेन एषामेव ग्रहणामेति एकसुक्कुम् । ऋत एव एषामपचद् एवं प्रायश्रित्ता-मानन । तत् अपच्छेदाधिकरणे (पू. मी. ६-४।) इडव्यम् । रलयोर्मेदावत् संरम्म: संलम्भ: (वाल्म्म:) स्पर्शविशेषः ।

ओ३ँ मदाम३ँ मों३रेपिवारे मों३रे देवो वरुणः प्रजापतिः सावितार३ डन्नमिहार हर३च्चपतेर३ डन्नमिहारार हर३ ओ३ँ मिति ॥ ५ ॥

ओमिति गानोपक्रमे । अदाम भक्षयेम, पिबाम च ज्योतमानत्वाद देवः । त्रियमणत्वात ( वरुणात ) वरुणः । प्रजानां पालनात् प्रजापतिः । एवम्भूतः सविता अन्नमाहरतु इत्यर्थः । अन्नपते — ओमिति । अन्नपते इति आदित्यस्य संबोधनम् [ ३ आहाराहरेति द्विरुक्तिः प्रार्थनायाम् ] इति गीतवन्त इत्यर्थे । [ 'अन्नपत' इतिमन्त्रकरणकादित्या-ध्यासविशिष्टोद्देश्योपासनमन्त्रफलक्रमिति भावः ४ ] ॥ १-१२॥

अयं वां लोका हॉउंकारो चोयुहावि³कार्यन्वित्रोपकार आत्मन्व-1. ह्वा. 2. हव्य.

अयं — हॉउंकारः । हॉउ इत्येवंलक्षणो यः सामसु स्तोमः, सः अयं लोकः एतल्लोकोत्कवेनोपास्य इत्यर्थः । एवमुतरत्रापि स्तोमभावोद्³ध्याहार्यः । अयं स्तोमो6 भवमेल्यर्थ इति क घ. कोशे ऋ³गुदम् । 5 अन्तर क. घ. श०आइरानुसारि । 6 अयं स्तोम इत्त्र स इति क.

अन्नपत इति मन्त्रकरणकेयादि वाक्यं केषुचिद् कोशेषु नास्ति । अत्र भुतिक्वारस्यात् आनन्दगिरीयाच्च ओमदामेयारम्य कृत्लोमिद हि³न्द्रारूपं प्रतीयते । साधरे, 'एवं हि कृत्ल्वा पुनरन्पूयूत' रिति अन्नपत इत्यादिभागस्यावर्त्तनात् भागोड्य न हि³दृश्यार इति लक्ष्यत इष । सर्वथा पूर्वमसबोधनान उक्तम् । इहु सबोधनपूर्वमिति वैलक्षण्यं किश्चिदस्ति । तद्र्यं प्रथड मन्त्र इति स्वादाशय । एवंमन्त्र प्रकारेण पूर्वं साममक्किंभूयो³द्यादिशु ऋन्यदाशिविषेरेपोदिश्र्वात, पक्षा-दपि सम्मभक्त्यन्तर्गतस्तोभाक्षरेषु, ततः समस्ते च सामि नानाहटीनामेपोदेशात, अयमपि खण्ड. कमोक्षिभूतसामानो दर्शिनिविचितत्परो मुक्तः, न तु श्वेतन्रशौनोद्रानपरः । तत् तु शौव उद्रीथ इत्युपक्रमात् उद्रीथे शौनड्रष्टे । तत्रापि निष्कृष्ट उत्कृष्टड्रहरेव युक्तत्वात् प्रकृतगोपीतिमन्त्र-प्रकाशितवादिसरूपदेवतादृष्टे । कमोक्षिभूतो³द्र्ये विवक्षितमुचितेल्याशयः पाठसत्वपक्षे उन्नीयते । स्तोमेति । स्तोमो नाम निरर्थकः ऋग्गनन्तर्गतः तत्सामगानकाळे तततत्र निर्दिष्ट

कारोजपिरीकारः ॥ १ ॥ आदित्य ऊकारो निहव एवांगे विश्व दंवा औहोइ कारः प्रजापतिहिङ्कारः प्राणः खरोडनं या (याया) वागिगडू ॥ २ ॥ अनिरुक्तस्तुयोधा स्तोभः सस्वरो हुड्कारः ॥ ३ ॥ दुर्धेष्मै चापू दोहं यो नाच्चो दोहः, अनिरुक्तवादं भवति, य एतामेव साम्नाऽऽशुपनिषदं वेद उपनिषदं वेदेति ॥ ४ ॥

रथन्तरसाम्नि प्रसिद्धः । नास्युहिङ्कारः । हाइ इति स्तोभो वामदेव्यसाम्नि प्रसिद्धः । एवम्ग्रेडपि । शिष्टं स्पष्टम् । निहवः आह्वानमित्यर्थ । 'हू' सप्सारणश्च न्यभ्युप-विष्ठ' इति भावो हेडः । अभ्स्प्रसारणयोः निहव इति रूपम् । प्राणः स्वरः । स्वर इति स्तोभः प्राण इत्यर्थः । अथं या (याया)1 । या (याया) इति स्तोमोऽन्न-मित्यर्थः । वाग् विराट् । वागिति स्तोभो विराट् अन्नामित्यर्थः । विराट्पुरुषो वा । अनिरुक्तस्तुयोधः स्तोमः सस्वरो हुड्कारः । हाउकारादिर्यो द्वाद-शभ्यः पूर्वोक्तेभ्योऽधिक हुर्मिति तयोधशो यः स्तोभः, स इदमितिनिर्वेष्टकुमशक्य-तथा अनिरुक्तवात् सस्वरः डोलायित=संदेहरूप इत्यर्थः । ततश्च तत् सस्वरत्वदृष्टेः कार्येत्यर्थः । तत्च्र हाउकारादिर्य तयोदशयु उत्तपृथिवीलोकादिवृद्धिः कर्तव्येति स्थितम् ।

तस्य फलमाह—दुग्धे—भवति । उत्कोडर्थः । यः—वेद । सामव-यकस्तोमाक्षररोपासनां यो वेदेतिर्थः । द्विकृतेः+अध्वायसमाप्त्यर्थः ॥

इति प्रथमोऽध्यायः (प्रथमः प्रपाठकः)

1. औहोयि. 2. याया मा. 3. हुड्कार. मा.

2. ग्राया इति क. घ.

शब्दः । अनिरुक्त इतिः । अन्यकाक्षरगानमनिरुक्तगानमित्युच्यते । तथा गानात् हुन्ः अनिरुक्तत्वम् । शाखामेदेन हुंरूप इसव्यवस्थादर्शनाच्चास्माभि किंचित्प्रेपणानध्यासितत्वात् सस्वररत्नम् ।

ओम् । ममस्तस्य खलु साम्न उपासनम्, साधु । यत् खलु साधु, तत् सामेत्याचक्षते । यदसाधु, तदसामेत्येव ॥ १ ॥

सामवयवोपासन प्राप् निर्देश्य समस्तस्य साम्न उपासनं प्रस्तौति समस्तस्य — साधु । समस्तस्य पाञ्चविध्ययुक्तस्य सामविस्थययुक्तस्य वा समस्तस्य साम्न साधुत्वेनोपासन कार्यमित्यर्थ । नतुग्रेपच्चिमाह — यत् — असामेति । सा'वसाधुकर्मीणि स॑मासमत्वेन व्यवहरन्तीत्यर्थ । तदुताप्याहुः । तत्त् तस्मिन् विषये अन्यदप्याहुः । कि तदित्याह साम्रा — तदाहुः । सामासामोपायाभ्यामागत प्रत्यर्थिन साध्वसाधुस्यामागत व्यवहरन्तीत्यर्थ । अथोताप्याहुः । [ आसित्नेवार्थे जना अन्यदप्याहुरित्यर्थः । ] साम नो वर्तेत यत् साधु भवति । यत् कर्मे साधु भवति, तत् नः अस्साक् साम वतेति सानुमोदाः प्रवदन्ति लोकाः ।

तदुताप्याहुः; 'साध्रैनमुपागादिति, साधुनेनमुपागादित्येव तदाहुः । असाध्रैनमुपागादिति, असाधुनेनमुपागादित्येव तदाहुः' ॥ २ ॥

साधु—तदाहुः । साम नो वतेत्युक्त एव विषये, साधु वतेति लोकाः प्रवदन्ति । ततः सामसाधुशब्दौ एकत्र प्रयुज्यमानौ दृष्ट्येते इत्यर्थः । एवमुत्तरत्रापि । अतः सामसाधुशब्दयोरेकार्थे ( थे ) प्रयोगात् समस्तस्य साम्न साधुत्वेनोपासनं कर्तव्यमित्यर्थः ।

अथोताप्याहुः; साम नो घटेति, यत् साधु भवति । साधु वतेत्येव तदाहुः । असाम नो वतेति, यदसाधु भवति । असाधु वतेत्येव तदाहुः ॥ ३ ॥

न पूर्ववत् उद्रात्र्थः: सामकदर्शेः, नाप उत्तरवत् । कुत्स्साम्रोपअन्नान्तर्सर्वेऽपि धातूपे गृहीत्वेल्यर्थः । समस्तस्य साम्न उपासन यत् उपदिष्टमानम्, तथाडडड्कारमाह साधुति । इदं ' साधु सामेत्युपास्ते' इति निगमने स्पषर्म् । साधुत्वमुपासनविशेषणं चेत्, अश्र्यावृत्कं स्यार्थ स्वाद । सान्त्ववचनादिगतसाधुत्वस्य गीतरुपसाम्न्यारोपेणोपासनमिदम् । तदुतेऽप्यादित्ये, साध्रैनमुपागादिति यत्, साम तद् साधु इति ज्ञापितम् । अथ यत् साधु तत् सामेति पथमवालोदितमपि मंप्रतिपिप्रिति दर्शेऽप्युदुम् क्षथोनेति वाक्यम्भू ।

म य एतदेवं विद्वान साधु मामेन्युपास्ते, अभ्याशो ह यदेनं साधवो धर्मा आच्छे युः; उप च नमेयुः ॥ ४ ॥

इति द्वितीयाध्याये प्रथमः खण्ड

लोकेषु पश्वविधं सामोपासीत

स थ—नमेयुः। एय साधुवेन समस्तमामोपासक ह प्रसिद्ध अभ्यासः क्षिप साधुधर्मै सेवी आग्नच्छेयुर्य, भोम्यतनेनोपनताश्र भवेयुरित्यर्थ । 'रमणीय- चरणा अभ्याशो ह' इत्यल अभ्यासः अभ्यागन्तार इति व्यासांयेनव्यास्यातत्वात् इहापि अभ्याशः आगन्तार साधवो धर्मा = अभ्यागमनयोर्यः साधवो धर्मा अ- भ्यागच्छेयुरिति वाड्थ। उपनमेयुर्य । भोम्यतां भजेयुरित्यर्थ । २-९. लोकेषु पश्वविधं सामोपासीत । हिदूारमस्तानोद्रेथप्रनिहारानिधनलक्षण- पञ्चविध्यैयुक्त ऋक्वेद्भूत साम उपासीत । पञ्चविधसामकर्मक्मुपासन लोकेषु

१. समस्त मामोपासनेस क 2. ऋक्विधा क (उपमि मसविधेनि प्रयोक्स्यते ।

साधु भवनि तत् खलु माम नो वते 'नि वाक्येनाहु । तेन 'साधु नो वते 'त्येवोक्क भवति । साम नो वतेत्युक्तमेव साधु नो वतेति कदाचिद् विरुद्ध्यते व । नसम्भाव्य साधुसात्रोरैक्यमिति भावः । सममिलरथ सामेति व्यहार आदिस्मृशते । दर्शानयध्यते । गौक्षार्थ्याय च, 'साम सतां' इत्यत्र सामे- तस्य समीक्ष्यर्थ वर्णयति । यत सम कर्म स्वात्मन् ' परेषां च तत साधेव श्वति । अतः साधु- मामेक्यम् । वतेति पूर्वत्रानुमोदे, पत्रत श्रुते । अभ्यागान्तार भति । प्रथमद्वितीयखण्डे, 'अभ्याशो ह यदसै स काम' इत्यत्र एतद्रुहवचनान्तव्याह्यानुगमीलसंबभात तत्नेद न दर्शितम् ।

इत. पर सामान्त्य एव सान्नि पञ्चविधाग्रहणण शड् हृद्याश्ररा । तत गायत्रादिसामविशेषषु पञ्चविधाग्रहणेन एकदेशा हृद्याश्ररा, सप्तविधाग्रहणेन च तयो हृद्याश्ररा । अथ गानख्वरे हेतोपादेयविवेक । अथ सोमितयेतदक्षरमित्युपकान्तस्य प्रणवस्य ब्रह्मोपासने विनियोगरूप प्रधानार्थ । अथ यजमानविशेषस्य कर्मणि प्रतिमवन गेयसाममेदोप- देशश्रेढ द्वितीयप्रपाठके ।

उक्तस साधुलोपासनस्य लोकादिदश्यमाणसचोऽपासनै समुच्चया इष्ट शाङरे । अञ तु पृथक्फलत्वश्रवणादिकरण म नादत्त इनि प्रतिगवे । नहि लोकेष्टिविषि ममस्स्वलसन उपन्सनस्र

पृथिवी हि᳚द᳚रोऽथ᳚:प्रस्तावो᳚डन्तरिक्षमु᳚द्री᳚थ आदित्य: प्रतिहारो द᳚ौ᳚निधनमित्यु᳚च्यते᳚षु ॥ १ ॥

अथाऽऽ᳚ड᳚ृत्तेषु—द᳚ौ᳚हि᳚द᳚रौ᳚ग आदित्य: प्रास्तावो᳚डन्तरिक्षमु᳚द्री᳚थ᳚: प्रतिहार: पृथिवी निधनम् ॥ २ ॥

कल्पन्ते हास्मै लोका ऊ᳚र्᳚ग᳚श्र᳚ड᳚ृत्ताथ, य एनद᳚व᳚ं वि᳚द्वा᳚न लोकेषु प᳚श्᳚विविध᳚ं मामोपास᳚ते᳚ ॥ ३ ॥

लोकविषय कुर्यादित्यर्थ᳚: । 'आदित्यादिमतय᳚श्र᳚द्धा᳚न᳚ उपप᳚त्त᳚ इत्यधिकरणे अज्ञान᳚न᳚ड᳚सम्भ᳚व्या᳚हार'यु᳚क्ति᳚श्र᳚वणेषु अ᳚न᳚ड᳚ग᳚ट्᳚ठिरुपप᳚त्᳚स᳚ समर्थित᳚त्वा᳚त् अज्ञभू᳚ते᳚ सा᳚त्ति᳚ अन᳚ड᳚भू᳚त᳚᳚ लोक᳚ट᳚ष्ठि᳚ कर्त᳚व्ये᳚त्यर्थ᳚: । तत्प᳚कारमे᳚व दर्श᳚या᳚ति पृथिवी—इ᳚त्यु᳚च्यते᳚षु । हि᳚द᳚रम᳚स्ता᳚वो᳚डन्तरी᳚ष᳚थ᳚: प्रतिहारो निधनेषु क्रमे᳚ण कर्त᳚व्ये᳚त्यर्थ᳚: । तथा। अथाऽऽ᳚ड᳚ृत्तेषु—निधनम् । आ᳚वृ᳚त्त᳚क्रमे᳚ण ते᳚ष᳚व᳚ घुलोका᳚दित्या᳚न्तरिक्षा᳚मि᳚पृथिवी᳚व᳚ड᳚ष्ठि᳚: कर्त᳚व्ये᳚त्यर्थ᳚: ।

त᳚त्फल᳚माह कल्प᳚न्त᳚ इ᳚ति । अस्मै अस्य लोका: कल्प᳚न्त᳚ इ᳚ति । उपासक᳚मोगानिष्पादनस᳚मर्थ᳚ो भ᳚व᳚न्ती᳚त्यर्थ᳚: ।

१. य᳚क्तोपासने᳚षु ख᳚व᳚: २. भ᳚ूतप᳚द क᳚ को᳚ष᳚: ।

लोक᳚वि᳚शे᳚ष्य᳚क᳚त्व᳚ त᳚न्न᳚ साम᳚द᳚र्शि᳚ष᳚᳚ प्रत᳚य᳚ते᳚ । त᳚न्न᳚ क᳚थ᳚म᳚न्या᳚स्त᳚᳚ व्याख्या᳚या᳚ते᳚ । त᳚न्न᳚ड᳚ध᳚ आ᳚दि᳚स्या᳚दि᳚ति᳚ । त᳚हि᳚ क᳚थ᳚ं स᳚स्मी᳚᳚ अ᳚त्र᳚ शा᳚द᳚र᳚म᳚—स᳚स्म्या᳚ प्रथम᳚मा᳚ते᳚न᳚ विप᳚रिणा᳚म᳚ इ᳚ति᳚श᳚ब्द᳚-

श्र᳚द्धा᳚या᳚हार्य᳚ । 'लोका᳚ प᳚च्᳚व᳚वि᳚ध᳚ सा᳚म᳚'इ᳚त्युपासी᳚ते᳚ति᳚ । व᳚स्तु᳚मो 'वा᳚-स᳚स्म्या᳚: सा᳚मप᳚द᳚, त᳚न्न᳚य᳚दृ᳚श्᳚-ती᳚या᳚श्र᳚ लोक᳚प᳚द ई᳚ति᳚ । श्र᳚ति᳚हृ᳚द᳚य᳚ तु᳚, 'ना᳚त्र᳚ सा᳚मा᳚न्᳚य᳚त᳚ सा᳚म्रो लोक᳚व᳚न᳚नोप᳚म᳚न᳚ कि᳚धि᳚-दृ᳚श्᳚ति᳚ । कि᳚न्तु लोकेष᳚ने᳚क᳚लोक᳚ष्᳚या᳚ प᳚च्᳚व᳚विध᳚स᳚मा᳚न᳚न्त᳚र्ग᳚तै᳚कैक᳚शि᳚या᳚ पर᳚सुपासी᳚ते᳚ति᳚ । ए᳚त᳚सु᳚च्-ना᳚य᳚व᳚ स᳚स्मी᳚ । ए᳚मु᳚प᳚रि᳚ स᳚र्व᳚त्र᳚, 'वा᳚चि᳚ स᳚स᳚वि᳚ध᳚ सा᳚म᳚'ति᳚वा᳚क᳚य᳚ आ᳚ह᳚ । य᳚त्र᳚ तु᳚ वि᳚शे᳚ष᳚-वि᳚शे᳚ष᳚दृ᳚शि᳚त᳚᳚ सा᳚मा᳚न्᳚य᳚हृ᳚दि᳚पि᳚ वि᳚चि᳚त्ति᳚ता᳚, त᳚त्र᳚ स᳚स्मी᳚᳚ ल᳚ड᳚ति᳚ श्रु᳚ति᳚ । य᳚था᳚ त᳚ह᳚-

न᳚ते᳚मे᳚व, 'अ᳚थ ख᳚ल्व᳚मा᳚दि᳚ल᳚᳚ स᳚स᳚वि᳚ध᳚ सा᳚मोपासी᳚ते᳚' ति᳚ । त᳚त्र᳚ प्रथमो᳚दि᳚ता᳚दि᳚वि᳚शे᳚ष᳚दृ᳚शि᳚त᳚᳚ आ᳚दि᳚ल᳚त्वा᳚कारेण त᳚दृ᳚श्᳚ति᳚: सा᳚म᳚त्वे᳚न सा᳚त्ति᳚ वि᳚वे᳚क᳚ति᳚ । ए᳚व᳚᳚ लोक᳚दि᳚षु᳚ की᳚त᳚प᳚यलोक᳚दि᳚मा᳚ज्ञ᳚र᳚हि᳚-वो᳚च्य᳚त᳚ इ᳚ति᳚ ज्ञा᳚पना᳚र्थ᳚᳚ स᳚स्मी᳚ । अ᳚स्तु᳚ वा स᳚स᳚म्या᳚ । प᳚च्᳚व᳚वि᳚मि᳚लि᳚ता᳚न᳚य᳚ । प᳚च्᳚व᳚विध᳚᳚ साम

लोक᳚गत᳚प᳚च्᳚व᳚विधा᳚य᳚क्तोपासी᳚त᳚ । ए᳚त᳚द्वि᳚या᳚सु᳚ त᳚द्वि᳚धा᳚ला᳚रोपे᳚ त᳚द्वि᳚धा᳚य᳚क्त᳚मे᳚त᳚स्य᳚ सा᳚म्नो᳚ भ᳚व᳚ती᳚ति᳚ ।

ऊ᳚र्᳚व᳚ेषु, आ᳚वृ᳚त्ते᳚षु इ᳚त्यु᳚भय᳚त्र᳚ लोकेषु᳚ प᳚च्᳚व᳚विध᳚᳚ सामोपासी᳚ते᳚क᳚त᳚कृ᳚ष्य᳚ते᳚ । आ᳚वृ᳚त्त᳚त्व᳚᳚ य᳚था᳚गत᳚मा᳚ग᳚त᳚न᳚व᳚म᳚ ।

वृष्टौ पश्नाविधे सामोपासीत -पुरोगानो हिङ्ड़रो मेघो जायते स प्रस्तावो वर्षति स उद्गीथो विद्योतते स्तनयति स प्रतिहार उद्गृह्णाति तन्निधनम् ॥ ९ ॥

वृष्टौ—उपासीत । पूर्ववदेव अत्र पञ्चविधे साम्नि वृष्टिदृष्टि कर्तव्येत्यर्थ । पुरोगान—उद्गृह्णानि तन्निधनम् । उद्ग्रहणं जलम्योद्ग्रहण वर्प-समाप्तिः । शिष्ट स्पष्ठम् । वर्षति हास्मै । इच्छत इति शेषः । अस्येच्छाया सत्यां वर्षत इति यावत् । वर्षयति—उपासते । अथापि य एवंसम्पास्ते, स इच्छया सत्यां [ १यजमानाय ] वर्षयति वर्ष कार्यतिल्यर्थः ।

वर्षति हास्मै, वर्षयति ह, य एतदेवं विद्धान् वृष्टौ पश्नाविधे सामोपास्ते ।

पुरोगातादिना कमभवित्वात् हिङ्ड़ारादिघु कमेण तदृदृष्ट । एवं पञ्चोत्तरपञ्चविधि यथाहं भाव्यम् । अधिक्छेकेन तत्क्षणतत् तत्तदृदृशौ नियामकम्य लोकिकस्यात्रवैषणमनादृश्यकम् । सव्यवस्थितत्काच । विद्योतत इति । चनोभूवात् मेघात वर्षे भूरिनिर्वृत्ते वायुन वनेन मिथः सङ्घर्ष प्रापितयोर्मेघयोविद्युत्प्रस्तयित्लुरसुमृदच इति वर्षानन्तर तत्क्षणम् । एव प्रतिहारणसमियुक्रेन हरणम-एको मेघो मेधान्तराभिमुख्येन हियते । स प्रतिहन्यते, तदा विद्यु-लादिरिति । इच्छत इति शेष इति । ननु सर्वत्र फल तत्कामनयादृष्टान एवं किंमथेऽमिहे-वचोषपूर्णम् । न च, उपासनात् पूर्व फलकामनापूर्वकर्मकल्साभावेऽपि एतदुपासको यदा कदापि-च्छति चेत् - तदापि वर्षतायत्र क्रियिन्नमानमस्ति । अतः एवं वर्षोत्पादनशक्तिसंपतिरेव एतद्वि-याफलमिलसत्र मानाभावात् शेषपूरणमयुक्कामिति चेत्—उच्यते । ' वर्षति हास्मै, य एतदेवं ' मिल्येतावति अनुपरम्य, ' वर्षयति ह' इत्यधिकक्चनात्, पश्चात् इच्छन्नपि जनयतीति श्लोक-यैम् । तत्र वर्षयति चेतौ चकाराशिवनात् वर्षति हास्मै इलस्य विवरणरूपमेव वर्षयति होति । यथा उपरि, ' एकर्वशला वादिलः ' मित्यसैच विवरणं ' याम्रोति हादिलस्ये ' तीतिं शाङ्ढ़रोक्तम्, तद्वदित्याशयः । शाङ्ढ़ेर अत्र ' इच्छत' इति पूरितमत्र इच्छत इत्येव पठातत्ुध्योऽन्तमिदम् ।

सर्वासु पशु पश्वविधिषु सामोपासीत—मेघो यत संस्पते म हि᳚ङ्ङारो यद्रश्यति स प्रस्तावो या: प्राच्य: स्यन्दन्ते स उद्गीथो या: प्रतीच्य: स प्रतिहार: समुद्रो निधनम् ॥ ९ ॥

सर्वासु—सर्वासु । उपासीत—उपासना करे । पर्ववर्थ: । मेघो—हिङ्गार । संस्पते—संचार । या: प्राच्य: [ स्यन्दन्ते स उद्गीथ: । स्यन्दन्ते ] । आप इति शेष । [ या: प्रतीच्य: स प्रतिहार । प्रतीच्य स्यन्दन्ते । आप इति शेष । शिष्टं स्पष्टम् ] न हान्सु प्रैति । न प्रैति = न त्रयत इत्यर्थ: । अभुमान् भवति । [ प्रभूतोदकसंपन्नो भवतीत्यर्थ: ] ' अपोयोनिमतुषु ' इति अ᳚डच् । शिष्टं स्पष्टम् । २-४.

न हान्सु प्रैति । अभुमान् भवति, य एतदेवं विद्वान् सर्वासु पशु पश्वविधिषु सामोपास्ते ॥ २ ॥ इति द्वितीयाध्याये चतुर्थ: खण्ड:

ऋतुषु पश्वविधिषु सामोपासीत—वसन्तो हि᳚ङ्ङारो ग्रीष्म: प्रस्तावो वर्षा उद्गीथ: शरत् प्रतिहारो हेमन्तो निधनम् ॥ ९ ॥

ऋतुषु—स्पष्टम् । कल्पन्ते— । उपासकस्य भोग्यानिष्पादनसमर्थो भवन्तीत्यर्थ: । वसन्तादृतुफलभोगशाली भवतीत्यर्थ । शिष्टं स्पष्टम् ।

कल्पन्ते हास्या ऋतव:, ऋतुमान् भवति, य एतदेवं विद्वान् ऋतुषु पश्वविधिषु सामोपास्ते ॥ २ ॥ इति द्वितीयाध्याये पञ्चम: खण्ड:

२-५. 1, 2. कुण्डलित क. ग. कोशयो न ; कुण्डलित क. कोचो न ४. यन्मयेषु. ख.

प्रतिशब्दवत् पदवद् यत् सामान्न्यात् । ए᳚व च प्राच्यो गन्तव्य: उद्रीथ । आसामुद्रीथवत् प्रकृष्ट त्वाच । ए᳚व चर्षभेष्वधीन: प्रत'चोतो वर्षाग्रातप्रसरा᳚न्, प्राच्यो न च । पूर्व स्यन्दन्ते । अथ शीतकाले प्राचीतो वाताग्र इति तदातनवर्षा᳚न् । प्रणोच्य इति कमोडुप्यस्ति ।

हेमन्त इति हेमन्तविषयोरेकीकरणम् । अस्तु वा हेमन्तमाच्चम् । ऋतुमान् भवति । अतिशयान्ते मधुप । एतदुपासकविषये ऋतुफलस्य प्रतिनन्धो न्यूनता वा न भवति, किन्तु अतिशय इति ।

पशुपु पञ्चविधँ सामोपासीत—अजा हिङ्कारे गाथ उद्गीथोद्गाः प्रतिहारः पुरुषो निधनम् ॥ १ ॥

पशुः—स्पष्टम् । [ भवन्ति हास्य पशवः । अस्योपासकस्य भोग- सपादनक्षमा भवन्तीयर्थः । ] पशुमान् भवति । प्रभूतपशुमान् भवन्तीयर्थः । अयमुपासक इति शेषः । [ शिष्टँ स्पष्टम् ]

भवन्ति हास्य पशवः, पशुमान् भवति, य एतदँ विद्वान् पशुपु पञ्चविधँ सामोपासीते ॥ २ ॥

इति द्वितीयाध्यायेष्ट । वण्ट्र

प्राणेषु पञ्चविधँ परोवर्यः सामोपासीत—प्राणो हिङ्कारे वाक्

प्राणेषु—वरीयस्त्वं ज्येष्ठत्वम्, परस्त्वं श्रेष्ठत्वम् । परस्तवे सति वरीयस्त्वं परोवर्यस्त्वम् । [ परश्रेष्ठत्वं सान्तः । ] परोवर्यस्त्वगणनप्राणाद्वयेष्ठः

पञ्चविधँ सामोपासीते—प्राणो हिङ्कारे वाक् उद्गीथः प्राणापानौ प्रतिहारौ मनो निधनम् ॥ १ ॥

पञ्चविधसामोपासन कर्तव्यमित्यर्थः । [ तदेवाह ] प्राणो—एतद्विति । एतद्विति पञ्चविधसाम्नि वागादिषूपास्यमानेषु प्राणस्य हिङ्कारादित्वेन प्राधान्यात् प्राणादेव पञ्चविधसामोपासनं कर्तव्यमित्यर्थः ।

अध्यात्मदृष्ट्या सुपुरुषयपरि कथम् तेषामुपरुषयपरि स्थितत्वात् । उत्कृष्टत्वात् । अजापेक्षया ऋषी- नामुत्क्रमे । कम्बलाद्युपयोग्यर्णनाशालितयाडऽतिशयात । 'अप्यन्वो वाऽऽन्ये गौडादिवेभ्यः ' इति तदपेक्ष्योत्तत्र प्राशस्यम् । तृणाश्रय वल्नेवादिकृतेऽधिक उपयोगे । उत्त॰'उत्तरस्य उपर्युंपरि मूल्यम् । पुरुष इति । अपजोरपि पुरुषसदृशं घनं 'पुरुषाद्यत्नात् पश्ञाता 'मिति शाङ्करे । 'अवध्रन पुरुष पच्' मिति केचित् । 'नृदन्ति पुरुषः ' इति । नृपुरुषः 'राजपुरुषः ' चत्वार ऋक्विज-

'f.पुरुषा ' इत्यादिषु च पशुप्रायभूतसादिपरं स्तानं । 'यथै नः पशव एव स देवानाम् ' इति च स्वर्गादिलोलः पुरुष श्रुतिराह । अतः मुख्यगौणसाधारणसामिह पशुत्वम् ।

प्राणो वागादिमति शाङ्करम् । अत्र तथाडSतुचि प्रसिद्धमह्यप्राणोऽपि गृह्यत एवाश्रयेत् । एतदायतनस्थितिप्राप्तिकवादन्येऽपाम्प्राणत्म् । 'तद्वा एतन्मधुन श्वद् वाक् च प्राणश्च ' इति वाक्प्राणौ मपृक्छुः । तत्र प्राणवलप्राधान्यनन्तरं वाग् व्यकृतहुं स्मते । तथापि बोधकत्ववत्‌ द्वार- साक्षान्निध्यादनात् प्राणस्योपेति वाक् । वाग्व्यवहारस्य ह्यर्थविषयकत्वात् वाचोपि प्राक् ऋत्यर्थबुद्धिकर

प्राहकृत्वरधिकसपतं चक्षु । अहेशडपयर्थे शब्दश्रवणेन बुद्धिद्वारेण श्रोत्र ततोधिकेँ वागुप- जीव्यम् । न मनस उपरि किंचित् । बुद्धिरमति । ततस्तत् निधनसति । एषा मुख्यप्राणादीनां पञ्चानामेव सवेत्रोपनिषदि श्रेष्ठतया परिणणनमिति केनोपनिषदरम्भेऽपि दर्शितम् । अत

प्रस्तावः चक्षुरुद्रீथः श्रोत्रं प्रतिहारो मनो निधनं परोवरীয়ॉसि वा एतानि॥ ९ परोवरियो हस्म्य भवति, परोवरियोंसौ ह लोकान् जयति, य एतदेवं विद्धान् प्राणेघु पञ्चविधं परोवरियः सामोपासते । इति तु पञ्चविधस्य ॥ २ ॥

अथ सप्तविधस्य— वाचि समविधे सामोपासीत—यत् किञ्च वाचो १हिमिति स हिङ्ङारो यत् प्रति स प्रस्तावो यदेतिस स आदि:॥ ९ ॥ यदु दिति स 'हुमि' शां मा प्राणादीनि परोवरीयांसि [ परोवरीर्यस्त्वगुणकानित्यर्थ: ]। परो—भवति । उपासकस्य १ जीवं श्रेष्ठं भवतीत्यर्थ: । श्रोते तु पञ्चविधस्य २ अननेन प्रकारेण पञ्चविधस्ये सौं३ उपासनसुक्तं + वतामर्थ:॥ ३ अथ सप्तविधस्य । सप्तविधस्य उपासन प्रस्तूयन इत्यर्थ: । वाचि-हिङ्कारप्रस्तावोऽङ्गरोद्रोप्रतिहारोद्रवनिधनाल्यसमविधायुक्के साम्त्रि वक्ष्यमाण-प्रकारेण वाङ्छब्दितशब्ददृष्टि· कर्तव्य इत्यर्थ । यत्किञ्च—हिङ्ङारः । लोके४ वाच: ' उ ्ङमकृष्णस्य ख. २. अननेन प्रकारेण पञ्चविधस्ये तादृक् कोशे । 3 क्षत्र ' शिंषे स्स्थर्मिति ख = लोके इति क.

एवात्र परोवरियस्त्वमुक्तम् । परतत्रे सति वरीयस्त्वमिति तत्पदव्याख्यानमत्र भाष्ये । इदमुक्तसर्व-प्राणनिष्ठम् । परं वरीय इति उत्तररौत्तरवररीयस्तव शाब्दरोक्षम् । तत् प्रथमप्राणे दुर्वचम् । उत्तरत्वमभवत् । एवं लोकादिग्राणान्तहिङ्पूर्वदिग्घु उपदेशकं मे नियामकमेव पञ्चुपर्यन्तं प्राण-पादि शाब्दरो—'लोकस्थितेःश्रेष्ठिनि मित्तल्वात्, वेङ्श्रेष्ठींकत्वान् अगमम्, तन्निमित्तल्वात् ऋतुतुल्यच-स्थाया., तस्यां सप्तमेव कालस्य पञ्चाव्यत्ता' दिति । एतावत्स्पत्रण एव सुसूक्ष्म प्राणादिमिः पञ्चसिरूपदिते सर्वे लोके जयेदिति प्राणस्वदनन्तरमुक्तः । पूर्वं लोकदर्शनेन ' कल्पन्ते हस्मै लोकाः' इत्युक्तम् । प्राणस्यैवात्रन को विशेष इति चेत—अस्त्वाविशेष एव, तत् किम् ? उपासनानां पृथक्फलं समुच्याभावात् । क्षत्र लोकाना, 'परोवरियस्' इति विशेषणात् क्षत्र फलाति-

उद्गीथो यत्तत् प्रतीति स प्रतिहारो यदुपैति म उपद्रवो यन्नीति तवविधानम्‌॥ २ ॥

शब्दस्य अवयवभूतो हिमिनि य शब्द , स हिङ्कार । हिङ्कारस्य हिङ्कारवत्त्वसाधनं श्यात् । त शब्द हिङ्कोरे, लोके हिङ्कारो याकृत् तद्वुद्धिः कर्तव्या अर्थः । एवं मुच्यत्रापि । यत्तु प्रेति स प्रस्तावः । प्रस्तावे सर्वप्राणदत्वबुद्धिः कर्तव्या । यदैति स आदि: ! उद्गीथस्य' आदावयवभूते ओङ्कारे 'ओम्' आ इति शब्दबुद्धिः कर्तव्या अर्थः । यदुदिति—निधनम् । स्पष्टम् ।

दुर्गेऽसै वाग् दोहं यो वाचो दोहः; अन्नवान्नादो भवति, य एतद्यं विद्वान् वाचि समविहि ममोपास्ते ॥ ३ ॥

[उपासना फलकम्‌] दुर्ग —भवति । वाक्संवन्‍धी यो दोहोऽस्ति, वाक्साध्य यत्त् फलम् तन् फलसुपास्यमाना वाक् अस्मै उपनायक दुर्गे प्रयच्छति । २—८

इति द्वितीयाध्याये अष्टम वण्ठः

उद्गीथोपासनं n 2 'मा' इति घ पाठ, अन्यत्र 'आ' । 3 ± इत्यर्थः । ख शयोऽपि लक्ष्यते । एवं परोवरयो हास्य भवतीस्यत्र जीवनमिलध्याहृत शाङ्करानुसारेण । पूर्व परोवरयोर् इति तद्गुणकप्राणकथनात् पञुमान् भवतील्यादिकृत् परोवरयोः सङ्गुणविचित्र सुमुक्षुभ्योगिपुङ्कलमुख्यविग्राणवान् भवन्त्यल्प्यभिमत म्यादिति भवति लोकश्रिफलापेक्षयाद्र महान् विशेष ।

(9—3 , 9—13 ) कामदोहायस्थेनुपामनद्रय प्रागुक्तम्‌। पुनस्त्राभ्युपगमसनानन्तर तद्वैमुख्यते । 'युवा स्यात् नाऽऽह युज्यध्यायक, आशिषो डङ्किषो बलिष्ठ ।' इतीदमेव हि मुख्य युक्तमपेक्षिदुम् ।

पूर्व पञ्चधा विभक्ते सात्नि उद्गीयभक्तौ निधनभक्तौ च अज्ञान्तराश्र्यकरणेन सति विधत्स्वम् ।

हिङ्कारप्रस्तावोद्गीथप्रतिहारनिधननत्‌। साम । पञ्चविध मस्सविधे नृत्तीय आदिग्युपद्रव उपात्त्य ।

उद्गीथस नियमेन ओङ्कारादित्वात् आदिरिति ओङ्कार उच्यते । तस्य सर्वोदि-त्वाच शाङ्करोऽकान् । हिङ्कारादिपञ्चदशवाङ्ग या न'मशक्य तत्र तद्वाचक्रा च्छन्दोभागजातीय-सामान्याद हिङ्कारे तद्वस्थिरिति ।

मस्सविधँ मामोपासीत—मर्वदा ममः, तेन साम । मां प्रति मां प्रतीति सर्वेऽण समः, तेन साम ॥ ९ ॥

अथ खलु—। मस्सविधे साम्नि आदित्यबुद्धि: कर्तव्येत्यर्थ: । सामादित्योऽप्याधारसहेतुमाह सर्वदा समः तेन माम । आदित्यस्य सर्वदा समपरिमाणत्वेन समत्वात् सामस्समिल्यर्थ:। मां—साम । लोके हि, ‘आदित्यो मा प्रति समः अभिमुख: , मा प्रति सम इति प्रतियते’ । पुरुषविशेष प्रति आभिमुख्यस्य पुरुषविशेष प्रति अनाभिमुखस्य 'नाम्ना वात् । अत सर्वे प्रति समत्वादि सामत्वमिल्यर्थे ।

तस्मिन्निमानि सर्वाणि भूतान्यन्वायत्तानीति विद्वात् । तस्य यत पुरोदयात, स हिर्ङार: । तदस्य पञ्चोडन्वायत्ता: । तस्मात्ते हिङ्कुर्वनित, हिङ्कारभाजिनो भवतस्य साम्न: ॥ २ ॥

तस्मिन्—विद्यात् । तस्मिन्न आदित्ये । सर्वेभूतोपजीवनतया आदित्यमुपासीत इत्यर्थ: । भूतानामुपजीवनप्रकारं कालमेदेन दर्शयति तस्य—साम्न: । अस्यादित्यस्य हिङ्कारस्य तत् रूप पशव अन्वायत्ता: उपजीवन्ति । हि यत एव त एतस्य साम्न: सामरूपस्यादित्यस्य सर्वान्नहिङ्करणालक्षणालुपोपजीविन; [तस्मात्ते हिङ्कुर्वनित] अत एव पशवो हिमिति शब्द कुर्वन्तीत्यर्थ: ।

वाड.भावाल. स्व. ग. 2 इदं क. कोषे ।

पूर्वेमुदित्रीये आदिल्यदर्शविचात्र साम्सामान्ये आदिल्यदृशो न्रयोजकैक्य दर्शयति सर्वद्रेति । गामशब्दो गीताविव समत्वेऽपि प्रसिद्ध । समत्ववाड्दित्ये त्रैविद्यल्क्षि, मर्वेदा समपरिमाणत्वात् सर्वे प्रति वस्यमाणरीत्या समत्वाच । अत: सोऽपि सामेति । नतु हिङ्कारादितु ततदृशोऽप्यैक्याद्यास्तहेतुर्न कुत: । अत्र शाङरम्, ‘सुगमत्वात तत् नोक्तम्; दुर्ग-मतवादत्रोच्यत’ इति । एवमेतत् । परन्तु यत्न श्रुतेरैक्याद्यामहेतुमप्युपासनोऽपयोगितया चिन्तनीय मन्यते, तत्रावस्थेमाह, शन्यात्न पुननोहेरपि भाव्यम् । सर्वेदैनि । न हि चन्द्र-वदस्य वृद्धिहासाचिन्ति । मां प्रतीति । विषयोदयम् ‘आदित्यवद योगपद्य’ मिति सूत्रे झाबरे च यर्हींत । प्रतियद्ध आभिमुख्यार्थी। मां प्रति मदभिमुख । सर्वेऽण सम इनि । गृह्यते इड्नि घोष । सम: आभिमुख्यात्सकैकरूपवान् सन् इल्यर्थ ।

अथ यत् प्रथमोदिते मे प्रस्तावः। तदस्य मनुष्या अन्वायत्ता:। तस्मान्नें प्रस्तुतिकामा: प्रशंसाकामा: ; प्रत्तांभजिनो होतस्य साम्नः॥ ३ ॥

अथ यत् प्रथमोदिते--साम्नः। 'प्रथमोदिते प्रथमोदयकाले। प्रथमोदिते प्रस्तुतिकाम: आदित्य प्रस्ताव। अस्य तथाविध रूप मनुष्या उपजीवन्ति। यतस्ते प्रस्तुतिकामा: प्रशंसाकामा इति। प्रस्तांभजिनो होतस्य साम्नः इत्यस्य विवरण प्रशंसाकामा इति।

अथ यत् सङ्खवेलायाँ स आदिः। तदस्य वयोऽन्वायत्तानि। तस्मान्नान्यान्तरिक्षेऽनारम्वणान्यादायान्नानं परिपतन्ति, आदिभाजीनि होतस्य साम्नः॥ ४ ॥

अथ यत् सङ्गव--साम्नः। तानि वयांसि पक्षिण: अनारम्वणानि आलम्बनान्तर दूर्यायीयेव आत्मानसेव आलम्बनत्वेनैवडडदाय आकारो परिपतन्ति। सङ्गवकाले वच्छिन्नादित्यसङ्घादिदिशादिध्वादितोद्यररुपोपजीवितवायोरेव आदाय परिपतन पक्षिणामेत्यर्थ: । आदिशब्दादायघटदयोरकारदकारवत्त्वसाम्यमिहाभिप्रेतम् ।

अथ यत् सम्रातिमध्यान्दिने मे उद्गीथः। तदस्य देवा अन्वायत्ताः। तस्मान्न तत्नामा प्राजापत्यनाम। उद्गीथाभाजिनो होतस्य साम्नः॥ ५ ॥

अथ यत् संप्रति--साम्नः। संप्रति मध्यान्दिने ऋग्जुमध्यान्दने इत्यर्थ: । प्राजापत्यानां देवासुराणां मध्ये ते सप्तमा उत्तमा इत्यर्थ: । उद्गीथ-सततमशब्दयो: सयुक्ततकारश्रुतित मत्वसाम्यात् उपजीव्योपजीवकभावोऽपि दृश्यते।

अथ यदूर्ध्वं मध्यान्दिनात् प्रागपराह्नात् मे प्रतिहारः। तदस्य यतस्ते मत्तमाः प्राजापत्यनाम। उद्गीथाभाजिनो होतस्य साम्नः॥

अथ यदूर्ध्व--साम्नः। सवितुः प्रतिहार भक्तिरूपजीवितवायोर्देव ऊर्ध्वं 1 इदं क.पोते। 2 आलम्बनश् क. 3 अवच्छिन्नपद क. कोपे। 4 इदं पद क कोपे। 5 इदं विवरण क कोपे। 6 श्रुतित्व क. 7 प्रतिहारात्मकभक्ति क. भक्तिरूपेण क. यथाश्रुड्डरम्।

ऋग्जुमध्यान्दन इति। प्रतिशब्दस्याभिमुख यार्थकवात्, सम्प्रतिशब्दस्य सम्यगमिमुखमिलर्ये सति, आभिमुख्यादास्थान आर्जवावस्थानलङ्घवहारात् संप्रति साक्षादभिमुखम्, न तु वक्रम्, किंतु ऋजु इति सिध्यति। ऋग्जुमध्यान्दनल नाम भूरिप्रयोगानुसारेण मध्यान्दन-राहदस्य ऋग्जुयर्थेभूतसन्नवापराहमध्यवर्तिकालाविशेषतम् । तेनाल्यन्तोच्वस्थानमूर्ध्वावच्छिन्नसकलकाळ-

गर्भोऽन्वायताः । तस्मात्ते प्रतिहिता नाडीपथैन्ते , प्रतीहारभाजिनो हेतस्य साम्नः ॥ ६ ॥

अथ यदूर्ध्वेमपराल्ल्यात् प्रागस्तमयात्, स उपद्रवः । तदस्याडडडरण्यान्वायत्ताः । तस्मात्ते पुरुषं दृष्टा ऋचः श्रौत्रमित्युपदध्नन्ति ; उपद्रवभा जिनो हेतस्य साम्नः ॥ ७ ॥

अथ यत्त् प्रथमास्मिते, तन्निधानम् । तदस्य पितरोऽन्वायत्ताः । तस्मात्तान् निदधाति, निधनभाजिनो हेतस्य साम्नः । एवं खल्वपुमादित्यं सप्तविधँ सामोपासते ॥ ८ ॥

प्रातिहतास्सन्तो गर्भो नाडीपथैन्ते द्वारैः सत्याप नोचःपतनन्तीयर्थः ।

इति द्वितीयाध्याये नवमः खण्डः ।

अथ यदूर्ध्वेमपराल्ल्यात्—साम्नः । आदित्यसवनऽध्युपद्रवभक्त्युपजीवितादेव पुरुषदर्शनभीताना 'कक्ष्क्षभ्रादिषु उपद्रणमित्यर्थः ।

अथ यत् प्रथमास्मिते—साम्नः । तस्मात् तान् निदधाति । श्राद्धक-तीरो हि दर्भेषु पितॄन् * निक्षिपन्ति, तदर्थान् पिण्डान् वेधर्थ । निधनो-जीवित्वात् पितॄणां दर्भेषु निधनं प्राप्नवत् ।

उक्त्समुपासनमुपसंहरति एवं —उपासते ॥

१ श्रौत्रपदे क घ.कोषे न । 2. द्रव् क घ. * निक्षिपन्ति घ. एतद्विरण क. कोषे ।

मात्रुरपमध्यन्दिनव्यात्त । प्रतीहिता इति । हरणम् अन्यत्र नयनम् । तत्प्रतिकूलक्रिया प्रतीहरणम्; मोचनं प्रतीमोचनमित्यक्त । कक्ष्षमरञ्जयम् इत्थं भृङ्ग गृहादि ।

एवं खल्विति । अन्न फलानिदंशेऽपि औदत्यादस्याडडडदित्योपासनस्य तदापत्ति फलमिति शाङ्खे । सर्वभूतोपजीव्यादि वद्रेवीर्हितलात् सवैंभूतोपजीव्यतयापि यथाहं फल स्यात् । अथवा उपरि आदित्योपासनाशे आदित्यप्राप्तिरूपफलकीर्तनादत्रापि तत् लब्धं स्यात् इति श्रुतिरमैन्यते । फलादु-क्कौ कर्मवीर्यैवतत्क फलमस्त्येवेति चाडडडरम्भ एवाभ्यवदायी ।

अथ खल्वात्मसंमितमनिमित्त्यु समाविधे सामोपासीत — हिङ्ङार इति व्याक्षरं प्रस्तुताव इति व्याक्षरं तत् सम्भू ॥ ९ ॥

अथ—उपासीन । अथ अध्यात्मादित्यभावसस्ताविधसामोपासनोपदेशानन्तरम् । अनित्यान्तादित्यससविधसामोपासनमुपदिश्यत इत्यर्थः । 'अन्त मृत्युयुपब्ब्रदन आदित्योऽमिथीयते' । आदित्यस्य अहोरात्रकालयावर्तनेन जगत्राहेतुत्वात् मृत्युत्वम् । आत्मना स्वेष्मे'भावेन परस्परसंसितत्वकथनादात्मसंमितत्वम् । द्वाविश्लत्यक्षरात्मकस्य सप्तविधसामभक्तिविशेषस्य एकविशातिलक्षणादित्यसस्यन्योतिरेविन्चान् अतिमृत्युत्वम् । आत्मसंमितत्वात् मुख्यकप्रकारमेव दर्शयति हिङ्ङार इति—सम्भू । अतश्च 'एतयोरुभयोः । सम्यादेव आवापोद्द्रपौ न कर्तव्यावित्यर्थः । आदिरिति ---तत् इहैकं तत् सम्भू । [तत्:] चतुरक्षरात् एकमक्षरं गृहीत्वा वक्षरे निवेशिते समं

1 अत्रेति न क. 2. आत्मना ख. त. 3. एषामिति न क. घ. 4. एत योरुभोरिति न. क. कोशे ।

स्थातिश्रयितुपासनमाह अथ खल्वात्मेति । अस्योपासनस्य आदित्यप्राप्तिपूर्वकेन विशोकनाकजयरूपसय फलस्य वक्ष्यमाणत्वात् तस्य परमात्मोपासनरभ्यस्य प्रकृतसामोपासनलभ्य_ तयो प्रकृते साम्नि तेनोद्द्कारेण अंते मृत्युत्वकारेण च परस्मिन् साम्यमिति मुक्त्वम् । उत्त्क्राथमुपर्यः शाङ्करे, 'परमात्मततया व' इति । तथापि विशिष्टमुपर्युप- पादमानसा:परत्वसंभवे किंमित्यर्थान्तरमिति एकमेवादर्थमाह आत्मनामिति । आत्मानः स्वरूपभूता पद्य विधा समित्ता समसंश्रयणमाक्षररवककलनया समतया भिता: यस्य तत् आत्मसंमितम् । नन्वति मृत्युत्वोपासनमदिल्यात्, परस्य नाकस्य प्राप्तये उपयुज्यते । आत्म- मितत्वोपासन तु किमर्थमिति चेत्—आदित्यप्राप्तिरपि फलवत्तादर्थ तत् । तथाहि—एकर्विश- स्वादित्यस्य तदधिक्क्षयत्वादामचिन्तनताज्जायो भवतीति वि मृत्योः, साम्नि तत्संधयोपपादने

श्रुत् एकर्विशतीसंध्यावत्त्वे साम्नि । सिद्धं से भवत्वोति तुल्ययुक्त्या निर्वीय, तस्यापि वाचकवर्णद्वारा विनि संपादनायोगात् तदूद्वारैव तत्पादनमारभ्य, सामविधानां ससत्वाद् सससु संभूय एकर्विशादिमत्वमपेक्ष्य तमिलाकलंय, तत् प्रत्येकं व्याक्षरनामकत्वे तत् शुलभिमिति मत्ना, तत् सङ्घच चतुर्णा ख्यात एव व्याक्षरनामकत्वात् भूयोनुसारदन्येषा त्र्यगणामपि तथातलम्मनेन सर्वंसमौकरगाय आवापोद्द्रपौ तत्न व्यदधात् । एकव चतुर्याहुरोशेन त्र्यस्यापि व्याक्षरसंपादने- नात्मना संमितत्वात् एकर्विशातिसंख्यावत्वस्यापेक्षितस्य सिद्धिरिति ।

तत् समभिति । तदुभय समामिल्यर्थः । ह्रद सामनामाक्षराणा त्रिकत्कलरूपेण समतया सामवकल्पनम्, नामाक्षरेभ्य आदिसडक्ष्षोपासनकथनेभ्य शाङ्करौडमनपेक्षिता मित्युपेक्षितम् ।

प्रतिहार इति चतुरक्षरं तत् इहैकं तत् समम् ॥ २ ॥

उद्गीथ इति ड्यक्षरम् उपद्रव इति चतुरक्षरं विविधिविधभिः समं भवति, अक्षरमनिशिष्यते । ड्यक्षरं तत् समम् ॥ ३ ॥

निधनामिति ड्यक्षरं तत् ममेव भवति ।

तानी ह वा एतानि द्वाविंशानिरक्षराणि ॥ ४ ॥ एकविंशत्यादित्यमाप्नोति । एकविंशो वा इतोऽसावादित्यः । द्वाविंशेन परमादित्याज्जयति । तन्नाकं तार्दशोकम् ॥ ५ ॥

आमोतीह¹(तीह)दित्यस्य जयम्;

भवतीत्यर्थ । उद्गीथ इति—ममम् । उपद्रव इति चतुरक्षरे एकस्मिन् अक्षरे पृथक्‌कृते सति अवशिष्ट ड्यक्षरं सममेव भवतीत्यर्थ । निधनमिति ड्यक्षरम्, तन्नाकं तार्दशोकम् ॥ ५ ॥

तत् सममेव भवति । [उपसहरति] तानी ह—अक्षराणि । स्पष्टोऽर्थः । एकविंशत्या—आदित्यः । 'द्वादश मासाः पञ्चर्तवस्त्रय इमे लोकाः

असावादित्य एकविंशः' इति श्रुतेः'यत आदित्यस्य एकविंशत्वम्, अतः सर्वविधभक्तिनामाक्षरगतैकविशतिसंख्याकमादित्य प्राप्नोति । आदित्यसालोक्य प्राप्तीत्यर्थ । द्वाविंशेन—आदित्यस्य जयम् । अवशिष्टेन द्वाविंशेन—आदित्यात् परं दुःखासम्भिन्न लोकं³आदित्यजयन्न प्राप्तीत्यर्थः ।

परो ह —।⁴अस्य आदित्यज्यात् सर्वोत्तरो भवतीत्यर्थः ।

फलभुतोः एकविंशत्यादिप्रेक्षादिनोक्तमेव आप्नोति हेतौ पुनर्निर्वच्योच्यते इति शाङ्करे । अत्र तु द्वाविंशेनैव स्यादित्य हेतुग्रहणान्न्योडभिमत् । अयमाशयः—कथन्नु परमात्मोपासनलभ्या नाकप्राप्तिरन्या हछ्युपसनस्या भवतीति शङ्कापरिहारार्थम् । आप्नोति हेयादि । य

लभ्या नाकप्राप्तिरन्या हछ्युपसनस्या भवतीति शङ्कापरिहारार्थम् । आप्नोति हेयादि । य

उ द्वाविंशेनैवस्यादिलय जेतुं स्वश्रे कथंलभवत् , अतस्तद्वलात् तत्रैव सादादिल्य प्राप्तौ द्वाविंशवेलनादिलय जेतुः । एवं 'नाक'क्नाकाप्राप्त्युपाययात्तन्निष्ठभत् इति न दोष इति ।

नाकम् । न विद्यते शंकं दु. खं यत्रेति नाक नुपसकम् । तत् पदं प्राप्तस्य, 'अहो वत

बहुल कालो मुशैव मया प्रकृतिमण्डले व्ययित ' इति प्राचीना|नुवन्थी शोकडपि नास्ति, गत-स्वाप्यशस्य वतेमानस्यैव भगवत्कृपलतया ज्ञानकुलतयैव भानादिनि दशोयितु तद्विशोकमिति । आप्रोति हेयत्र आप्रोतीर्होति पाठ । तदनुसारेण इह लोक इयादिविभाष्यपाठश क्रान्ति-

परो हास्यादित्यजजयो भवति । य एतदेवं विद्धान् आत्मसंमितमति-मृत्युं सप्तविधँ सामोपास्ते सामोपास्ते ।

अथ गायत्ररथन्तरादिसामोपासन प्रसुत्यते मनो-निधनम् । गायत्राद्यस्य साम्नः हिङ्कारप्रस्तावादिःश्रप्रतिहारनिधनाल्यपञ्चविधभक्तिषु मनोवाक्चक्षुरश्रोत्रप्राणदृष्टिः कर्तव्येत्यर्थ । एतदु गायत्रं प्राणेधु प्रोततम् । अनन्वेष्टव्यं यदेतद् गायत्राद्यस्य साम्नः मनआदिम्राणानाश्राध्या साविष्टान्भावलक्षणसङ्घेन परस्परसवन्त्य इत्यर्थः ।

इति द्वितीयाध्याये दशम खण्डः ।

२—१९

मनो हिङ्कारो वाक् प्रस्तावः चक्षुरुदीथः श्रोत्रं प्रतिहारः प्राणो निधनम् । एतद् गायत्रं प्राणेषु प्रोतं तैद, प्राणो भवति, सर्वैमा-युरेति, ज्योग् जीवाति, महान् प्रजया पशुभिरेवति, महान् कीर्त्यो ।

तत्फलमाह स य—कीर्त्यो । प्राणीभवति अविकलैन्द्रियो भवतीर्थ । ज्योग् उज्ज्वलः । व्याघ्यादिभिरनुपहत इत्यर्थे । १. दम् । का दमयित्री । २. रय स्व । पाठ । अनयत्र एतत्सर्ववेदस्थाने महान् मनस्त्वं वदान्य मनस्कल्प । ज्योग् उज्ज्वलो व्याघ्यादिभिरनुपहत । शिष्टे स्पष्टम् इति ।

तं वो विमृश्य । पूरैयप्येषु सर्वत्र ह्यश्वदश्टितमेव फलश्रवणाम् । सामोपास्त इति द्विरुक्तिः । व्रतविशेषणवाक्यसमासामन्योपासनसमाप्तिसूचनार्थः । 'द्विरम्यास । साक्षाद्विध्यसमाप्यर्थः ' इति तु शाङ्करे ।

अथ कतिपयसामविशेषपाक्षाद्विध्यव्रिष्यकर्ह्युपमनानि प्राणनियततत्रभिोेषविचिष्ठनि चोदयन्ते मन इत्यादिना । अत्रापि सामसामान्यपापविध्य इव प्राणपक्षक तदेवोःक दृश्यव्यम् । प्राणो मुख्यप्राण इत्युक्तम् । मन इव प्राणोऽपि वाङ्मनसोः स्थानविनिमयस्तु दृश्यामेदात् । प्रोतभिलष्य 'मध्य सर्वेमिद प्राणम्' इत्यादाविव श्राश्रित-भिस्रथ्यो गादाह भतनेनेः । तथाच प्रोतं निविष्टं, अनन्तर्गत, गुणीमूतम् । अध्यासस्थले अविच्छानापेक्षया अध्यासयैव कार्यक्ष मतया प्राधान्यात् ।

11

महामनाः स्यात्; तद् व्रतम् ॥ २ ॥

इति द्वितीयाध्याये एकादशः खण्डः ।

२—१२

अभिमन्यति स हिꣳकारः, धमो जपति स मस्त्राणः, जलति स उद्गीथः, अन्नार भवन्ति स प्रतिहारः, उपशाम्यति तन्निधनं सꣳशाम्यति तन्निधनम् । एतद् रथन्तरं मेधगौ प्रोतम् ॥ १ ॥

स, य एतदेवं रथन्तरमथौ प्रोतं वेद, ब्रह्मवर्चस्य॑न्नादो भवति, सर्वमायुरेति, ज्योग जीवति, महान् प्रजया पशुभिर्मेति, महान् कीर्त्या । न प्रत्यङ्ङङ्ङिरामाचामेष्टि निष्ठीवेत, तद् व्रतम् ॥ २ ॥

इति द्वितीयाध्याये द्वादशः खण्डः ।

२—१३

उपमन्थते स हिꣳकारः, जपति स म मस्त्राणः, विया सह शेते स उद्गीथः, प्रतिक्षी(त्ति) सह शेते स प्रतिहारः, कालं गच्छति तन्निधनं । एतद् वामदेव्यं मिथुनं प्रोतम् ॥ १ ॥

1. वर्चस्व्यचादो मा.

महामनाः स्यात् । वदान्यमनस्को भवेदित्यर्थः । तद् व्रतम् ।

महामनस्कत्वमेतदुपासनाङ्गमित्यर्थे । एतद्मेधौ नियमः । शिष्ट स्पष्टम् । २—११.

अभिमन्यति— । उपन्रामः सावशेष· शम् । नि·शेषोपशामः सꣳशामः । एतदूरथन्तरं—व्रतम् । अभेरमिश्रिकुः नाचामेत न भक्षयेत । न निष्ठीवेत श्रेम्पादिनिरसनद्वय न कुर्यादित्यर्थः ॥

२—१२.

उपमन्थते— । उपमन्थणं सकत्करणम् । जपति— । जपने तोषणम् । मारणतोषणनिशामनेपु मिच्छानु ज्ञाधातो हेम्स्‌¹ । विया सह शेते—। पक्पर्येङ्क्रोपवेशन सहशयनम् । प्रतित्ति सह— । विया आमिमुस्ल्येन शयन-मित्यर्थः। कालं—पारं—तत्त्‌ । मैथुननिर्द्धैंचैं रिल्यर्थः ! एतद् वामदेव्यमू—³ ।

1. हस्तलम् । क. 2. निवृत्ति खव. 3. क्षत्र मध्ये फलमह स इखक्तारिक्य खव. कोषे. स्त्री प्रति । वत्र प्रतिशब्दार्थ आमिमुस्ल्यम् । कालं कियाकालम् । पारं कियासमाभिम् ।

स, य एवमेतद् वामदेव्यं मिथुने प्रोतम् वेद, मिथुनीभवति, मिथुनानिमिथुनात् प्रजायते, सर्वमायुरेति, उ्योगं जीवति, महान् कीर्त्या । न काश्चन परिहरेत्, तद् व्रतम् ॥ ३ ॥

मिथुनीभवति सर्वदा क्रिया अवियुक्तो भवतीत्यर्थं । मिथुनानिमिथुनात्र - जायते । अमोघरता भवतीत्यर्थं । न काश्चन—। काश्चन । क्रियं1 प्रार्थयमानामिति शेषः । प्रार्थयमानसर्वेयोषिद्भगमनस्य वामदेव्योपासनाज्ज्ञानेन विधानात् परदारगमनप्रतिषेध2वचनानि तदतिरिक्तविषयाणि दृश्यन्ते ॥ २-१३.

इति द्वितीयाध्याये त्रयोदशः खण्डः ।

उद्गथं हि ङारः, उदितः प्रस्तावः. मध्यान्दिन उद्गीथः, अपराह्नः प्रतिहारः, अस्तं यन् निधनम् । एतद् वृहदारण्यक्ये प्रोतम् ॥ १ ॥

उद्गथ—। आदित्य इति शेषः । मध्यान्दिन उद्गीथः । मध्यान्दन-कालावच्छिन्न आदित्य उद्गीथ इत्यर्थः । अपराह्नः प्रतिहारः । अपराह्नकाल-वच्छिन्न आदित्यः प्रतिहार इत्यर्थः । अस्तं यन्निधनम् । 3यन् गच्छलत्यर्यः ।

स, य एवमेतद् वृहदारण्यक्ये प्रोतम् वेद, तेजस्व्यनादो भवति, सर्वमायुरेति, उ्योगं जीवति, महान् प्रजया पशुभिर्भवति, महान् कीर्त्या । तपन्तं न निन्देत्, तद् व्रतम् ॥ २ ॥

तपन्तमादित्यं न निन्देदित्यर्थः । तपन्तमादित्यं न निन्देदित्यर्थः ॥

इति द्वितीयाध्याये चतुर्दशः खण्डः ।

न परिहरेदिति पदकारस्यात् प्रार्थयमानामिति लभ्यते ।

1. क्रियमिति ख कोषे । 2 प्रतिषेधक घ. 3 'यन् निधनमितिच्छेद' इत्यधिकं क.

अभ्राणि संप्लवन्ते स हि॑ड्‌डारः; मेघो जायते स प्रस्तावः; वर्षति स उद्गीथः; विद्योतते स्तनयति स प्रतिहारः; उद्गृह्णाति तन्निधनम् । एतद् वैरूपं पर्जन्ये प्रोतम् ॥ १ ॥

अभ्राणि संप्लवन्ते । अभ्राणि 'जलधारास्वमान्तरावस्थापनानि । संप्लवः सन्धारः । मेघो जायते । मेघः सेचकत्वावस्थापनं । उद्गृह्णाति । 'उद्गृहणं वर्षसमाप्तिः । एतद् वैरूपं— । वैरूपं वैरूपाद्वयं सामेत्यर्थः । विरूपाणां विरुद्धनानारूपाणां सुरूपाणां शोभननरूपाणां अवरुन्धे प्राप्नोतीत्यर्थः । वर्षन्तम्— वर्षन्तं पर्जन्येभित्यर्थः ॥

स, य एतद् वैरूपं पर्जन्ये प्रोतं वेद, विरूपाँश्च सुरूपाँश्च पशूनवरुन्धे, सर्वमायुरेति, ज्योग् जीवति, महान् प्रजया पशुभिर्भवति, महान् कीर्त्या । वर्षन्तं न निन्देत्; तद् व्रतम् ॥ २ ॥

स, य एतमेतद् वैरूपं पर्जन्ये प्रोतं वेद, विराजति प्रजया पशुभिर्‌ द्वर्च्चसेन; सर्वमायुरेति, ज्योग् जीवति, महान् प्रजया पशुभिर्‌भवति, महान् कीर्त्या । ऋतून् न निन्देत्, तद् व्रतम् ॥

इति द्वितीयाध्याये पञ्चदशः खण्डः ।

वसन्तो हि॑ड्‌डारो ग्रीष्मः प्रस्तावो वर्षा उद्गीथः शरत् प्रतिहारो हेमन्तो निधनम् । एतद् वैराजमृतुभि प्रोतम् ॥ १ ॥

वसन्तः— । वैराजं वैराजस्यं सामेत्यर्थः । ²स य—रुन्धे । विरूपान् विरुद्धनानारूपान् सुरूपाण्³ शोभननरूपान् क अवरुन्धे प्राप्नोतीत्यर्थः ।

स, य एतद् वैराजमृतुभि प्रोतं वेद, विराजति प्रजया पशुभिर्द्वर्च्चसेन; सर्वमायुरेति, ज्योग् जीवति, महान् प्रजया पशुभिर्भवति, महान् कीर्त्या । ऋतून् न निन्देत्, तद् व्रतम् ॥ २ ॥

1. एकस्मै वर्षणं न क कोषे । 2. सत्र 'फलम्' इत्यधिकं क्ल. 3. विविधरूपान् स्वशुद्धनानारूपान् घ. 4. शोभननानारूपान् क 5. सृष्टिभियधिको क्ल. 6. इदं स्व कोषे.

इति द्वितीयाध्याये षोडशः खण्डः ।

अभ्राणि । अपो भरणात् । यद्वा, 'न अद्रयन्ति यतस्तेम्यो जलान्यभ्राणि तान्ति.' (वि. पु. २-९.) इति दर्शितात्व व्युत्पत्तेः । मेघः । मिह सेचने ।

पृथिवी हिङ्कारोदन्तरिक्षं प्रस्तावो द्यौरुद्रीथो दिशः प्रतिहारः समुद्रो निधनम् । एताः शाक्वर्यो लोकेपु प्रोता: ॥ ९ ॥

स, य एतमेताः शाक्वर्यो लोकेपु प्रोता वेद, लोकी भवति, सर्वमायुरेति, ज्योग् जीवति, महान् प्रजया पशुभिरिभेवति, महान् कीर्त्या । लोकान् न निन्देत्, तद् व्रतम् ॥ इति द्वितीयाध्याये सप्तदशः खण्ड: ॥

अजा हिङ्कारोदय: प्रस्तावो गाव उद्रीथौदशा: प्रतिहार: पुष्पो निधनम् । एता रेवत्य: पशुषु प्रोता: ॥ ९ ॥

स, य एतमेता रेवत्य: पशुषु प्रोता वेद, पशुमान् भवति, सर्वमायुरेति, ज्योग् जीवति, महान् प्रजया पशुभिरिभेवति, महान् कीर्त्या । पशून् न निन्देत्; तद् व्रतम् ॥ २ ॥ इति द्वितीयाध्याये अष्टादश: खण्ड: ॥

लोम हिङ्कार: त्वक् प्रस्तावो मासमुद्रीथौडस्य प्रतिहारो मज्जा निधनम्, एतद् यज्ञायज्ञीयमड्देषु प्रोतम् ॥ ९ ॥

स, य एतमद् यज्ञायज्ञीयमड्देषु प्रोतं वेद; अङ्गीभवति, नाड्भिर्विहूर्छति, सर्वमायुरेति, ज्योग् जीवति, महान् प्रजया पशुभिरिभेवति, महान् कीर्त्या । यज्ञायज्ञीयं न निन्देत्; तद् व्रतम् ॥

पृथिवी—१ शाक्वर्ये: शाक्वर्यास्य सामेत्यर्थ: । नित्यबहुवचनम् [लोकीभवति उद्तमलोकप्यसौ भवतोत्यर्थ: । शिष्ट स्फुटम् ।] ॥ २-९७.

अजा—१ रेवत्य इत्यादि शाक्वर्य इत्यक्ते निह्नवदर्शनात् । सामतिसंप्रदानाम् ॥

लोम— । स्पष्टम् । स य — । २अङ्गीभवति समग्राङ्गयुक्तो भवतीत्यर्थ: । नाड्भिर्विहूर्छति, अन्ने हस्तपादादिना न विहूर्छति कुडिलो न भवतीत्यर्थ: । हुच्छो: कौटिल्ये इति हि धातु । संवत्सरं मज्झो नाहनीयात

१ रेवत्याद्य अध्ये द्वितीयपदे प्रथमा द्वितीयार्थे । एवं रेवत्य:

महान् कीर्त्या । संवत्सरं मज्झो1 नान्नीयात्, तद् व्रतम्, 2मज्झो नान्नीयादिति वा ॥ २ ॥

तद्व्रतम्-1 मज्झो मज्जाल्यमांसविशेषणित्यर्थः । मज्झो नान्नीयादिति वा 'व्रतम् । सर्वेदेति शेषः ॥ अथि:- । स्पष्टम् । राजन् राजनाख्य सामेत्यर्थः । स य- । सा स्थिता समानन्दित्वम् । सायुज्यं समानभोग्यत्वम् । ब्राह्मणानु निन्देत् तद्व्रतम् । 'एते वै देवाः प्रत्यक्ष यद् ब्राह्मणाः ' इति श्रुते । ब्राह्मणनिन्दैव देवतानिन्दैति भावः ॥ वथी- । स्पष्टम् । अत् समानभावविशेषणनिदर्शनात् साम्रोव्दः सामिसामान्य-परः । स - सर्वं ह भवति । काम्यमानं सर्वेमामोतीत्यर्थः । 2मू. प्राप्त्यर्थ । 1. व्रतमिति पद न खलु कोपे । नेदं खलु कोपे । काम्यमानमभिसत । प्राक् 'तस्य सर्वं हि भवति ' इत्यस्मि । एव सामविशेषविषया दृष्टिरविच्छाय पुनः सामसामान्यविषयमेकसुत्कृतश्रुतन्यग्रन्थप्रसङ्ग ऋतविशेषाख्यं दृष्ट्वुपासनमन्ते विद्ध्याति - द्वयीत । अग्न्यादिदेवताद्विविधितया पृथिव्यादिलोकै सबन्धो बहुश्रुतिसिद्ध इति अत्र तद्धटानमुपपत्तम् ।

अथिहिङ्ङारो वायुः प्रस्ताव आदित्य उद्गीथो नक्षत्राणि प्रतिहार-श्चन्द्रमा निधनमेतद् राघने देवतासु प्रोतम् ॥ १ ॥ स, य एवमेतद् राजानं देवतासु प्रोतं वेद, एतासामेव देवतानां सायुज्यं गच्छति, सर्वमायुरेति, योगं जीवति, महान् कीर्त्या । ब्राह्मणानु निन्देत, तद् व्रतम् ॥ २ ॥

तृतीया विद्या हिङ्ङारवदय इमे लोकास्स प्रस्तावोऽथ्रियौगुरादित्यभ्स उद्गीथो नक्षत्राणि वयाँसि मरीचयस्स प्रतिहारः सर्पा गन्धर्वा: पितरस्स्तन-धनम् । एतत् साम सर्वस्सिन् प्रोतम् ॥ १ ॥ स य एवमेतत् साम सर्वस्सिन् प्रोतं वेद, सर्वँ ह भवति ॥ २ ॥

1. मञ्जो मा. (मत्त इत्यर्थे.) 2. मञ्जु मा. (मदकारि इत्यर्थ)

तदेप श्लोकः— यानि पञ्चधा त्रीणि लीणि तेम्यो न ज्यायः परमन्यदस्ति । (३) यत्तद् वेद स वेद सर्वं सर्वा दिशो बलिमस्मै हरन्ति ॥ सर्वमस्सीतयुपासीत, तद् व्रतं तद् व्रतम् ॥ ४ ॥

इति द्वितीयाध्याये एकादशः खण्डः ॥ २—२२. विनर्दिं साम्नो गृणे पश्यच्यमित्यग्नेरुद्रौथोडनिरुक्तः प्रजापतेऽनिरुक्त-तीर्थे । तदेप श्लोकः । तत् उत्ते सर्वात्मकसामोपासने एषः वक्ष्यमाणो मन्त्रोडप्य-श्लोका इत्यादिनोक्तानि [ त्री विद्या हि इकारः, तय इमे श्लोका इत्यादिनोक्तानि ] [ तयी विद्या, लोकत्रयम्, अभिधेयादित्याः, नक्षत्र-ज्योमरीचयः, सर्पणग्वे पितरश्छेयेतानि ] यानि लीणि त्रीणि हि इकारादिरूपे पञ्चधा भवन्तीत्यर्थः ३ । तेम्यो—सति । अतः परमुक्तषमन्यच्छ्रेयः किमपि नास्तीत्यर्थः । यत्तद् वेद स वेद सर्वम् । तदुपासकः सर्वज्ञो भवतीत्यर्थः । सर्वा—हरन्ति । सर्वदिग्वर्तिनोडपि वशीकृता असै उपासकायोपहारान् समर्पयन्तीत्यर्थः । सर्वमस्सीतयुपासीत । सामसामान्ये उत्करीत्या सर्वत्राश्रयत्वेन स्वाभिलष्य-त्वेन चोपासना कर्तव्येत्यर्थः । तदू व्रतम् । तस्य तदेव व्रतम्; नान्यद् नतम-तीर्थे । द्वितीया: सामोपासनसमाप्त्यर्थी ॥ एवं सामोपासनं समाप्य गानविशोषण— उद्धातुरुपदिशति—विनर्दिं—।

रस्सोमस्य मृदु ऋक्ष्णं वायोः ऋक्ष्णं बलवदिन्द्रस्य क्रौञ्चं वृहस्पतेरपध्नान्तं वरुणस्य । तान् सर्वानेवोपसेवेत, वारुणं त्वेव वर्जयेत् ॥ ९ ॥

विशिष्टे नदे: स्वार्धिरोष ऋषभकूजितसमः¹ । सोऽस्यास्तीति विनर्दी । गानमिति वाक्यशेषः । साध्रः सामसंवन्धि । पशाव्यं पशुहितम् । “उगवादिभ्यो यत्” इति यत् । सामसंवन्धिविनिर्दिगां वृणे प्रार्थीयेत । पुरुवत्ययः: छान्दस । अमेर्हद्रीर्थो निरुक्तः¹ । अभिदेवत्य²मृदुत्वानमस्पष्टं भवति । अस्पष्टो गानविशेषोऽमिपोतिहेतुर्भवतीर्थः । प्रजापतेर्निरुक्तः । निरुक्तः स्पष्टो गानविशेष: प्रजापतिदेवत्य । प्रज'पतिप्रितिहेतुरिलियर्थ । सोमस्य मृदु ऋक्ष्णं वायोः ऋक्ष्णम् । बलवदिन्द्रस्य । बलवत् बलकृत्ययो पेटमित्यर्थः । क्रौञ्चं वृहस्पते: । क्रौञ्चपक्षिनादसम अहिस्पयं गानमित्यर्थः । अपध्नान्तं वरुणस्य । भिन्नकास्यसम वारुणगानमित्यर्थ । तान् — । अपध्नान्तगानवत्यतिरिक्तान् सर्वान् उद्दीथान् उपसेवेतेऽर्थः ।

1. समान व क 2. देवत्येषत्र संवत्र दैवत्येभ्य ख

प्रेयमाणदेवताविरोषैर्देशेन तत्र हेयोपादेयविवेकं, गानकाले प्रमादं विना ध्यातव्यान् अथान्, गेयवर्णविरोषवदेवैदेवताविरोषप्रदर्शनेनैव तत्सदृशकुल तथ्यगरीयतिथ्च् प्रतिपादयति । पशाव्यम् । ऋषभस्य पशुत्वात् ऋषभकूजितममय पशाव्यता । अनिरुक्तः । किश्चित्समत्वेनागृहीत इति शाङ्करे । 'उपहव्योऽनिरुक्त:' इत्यत्र (पू. मी. ९—३—८) अस्पष्थान्त्रगानयुक्तत्वादुपहव्यस्यानिरुक्तत्वमुक्तम् । नन्वेकस्या निरुक्तत्वे ऽन्य सर्वोऽनिरुक्त । एकस्य सर्वोऽनिरुक्तत्वे ऽन्य सर्वोऽनिरुक्त । तत्र कथम् निरुक्तानिरुक्तादनयानेकगणनम् । उच्च्यते । कश्चित् कालस्यैन निरुक्तः., कश्चिच कालस्यैनानिरुक्तः, अन्ये चाशतो निरुक्ता अनिरुक्ताश्चेति स्यादिति । अमिदेवत्यसृदुत्वानमस्पष्त्रमिति अग्न्युद्रौध्यानिरुक्तत्व विरोषणमत्रेष्टम् । शाङ्करे तु प्रजापतेरिनिरुक्तत्वात् अनिरुक्तो गानविशेष: प्रजापतेरित्युक्तम् । श्रुति शैलीपर्यालोचनेनैडपि रूढत्वात् । पश्चाद् देवत्यादिविषयात् पूर्वं गानविधिः । पश्वादि देवत्यादिविशेषणदा पूर्वमपि तथैच युक्तम्; या अमृतलमिश्रायुतरवाक्रण्येऽपि । तत् श्रलक्षणे बलवत्त्वविरेषणदानसमुचितम् । एवञ्च वायोः मृदुश्कषण., सोमस्य नात्, इलक्षणान्तरे मृदुत्वविरेषणदानाच्च समुचितम् । एवं तर्हि अपने के इति चेत्—विनर्दीसाम इत्युच्य देवतासाम्याद् य , स एव । एवञ्चोभयादात् पूर्वप्रयुक्तपदगम्य एव तद्वीय इलैकल्यम् । तत्र, 'विनर्दी गान सामसंवन्धि पशाव्यमभिदेवलमुद्रान अहं वृणे इति कश्चिन्मन्यत' इल्यध्याहारादिपूर्वेक्शादरमेजनाया: द्विश्रवेदपि, 'विनर्दी साम्रो वृणे पशाव्य' मिल्याद्रियमााण उद्दीथः उच्चगानमनेरिति भवितुमर्हति । तदन्राहता योजना दुस्या, 'उत्तरेपु उद्दीयेषु

अमृतत्वं देवेभ्य आगायानीतीत्यागायेत्; स्वधां पितृभ्य आशां मनुष्येभ्यस्तृणोदकं पशुभ्यः, स्वर्गं लोकं यजमानाय, अन्नमात्मने आगायानीति। एतांनि मनसा ध्यानम् अप्रमतः स्तुवीत ॥ २ ॥

अमृतत्वम् — आगायेत् । अमृतस्वभावसिम् आगायानि गानेन साधयान्निति आगायेत् गानं कुरीदित्यर्थे। यथापार्थेन फलं भवतीति भाव । स्वधां पितृभ्यः । आगायानीति सर्वेषां संग्रहः । 'आशाम्— अन्नमात्मने' । आगायानीतीत्यागायेदित्यर्थः । एतानि — स्तुवीत । एतानि देवा मृतत्वादीनि फलानि मनसा ध्यानं स्वरादिषु प्रमत्तः सन् स्तोत्रं कुरीादित्यर्थः । सर्वे — आत्मानः । अचः स्वरा । आत्मानः अध्यवसद्दशा इत्यर्थः । ऋषसहा उष्माणः । कादयो मावसानाः स्पर्शाः । तं यदि स्वरेषूपालभेत । 'एवविध (द्वि) मुद्रितां यदि कश्चिदागत्य, 'तथा दुष्टः स्वर प्रयुक्तः ' इत्युपालम्भ कुरीादित्यर्थः । इन्द्रम् — ब्रूयात् । 'इन्द्रमह शारणं गतः । तस्मादिन्द्र एव त्वां प्रत्युत्तरं दास्यति' ति तदा तमाक्षेप्तां प्रति ब्रूयादित्यर्थः । अथ यदि — । स

तं यदि स्वरेषूपालभेत, 'इन्द्रम् शरणं प्रपन्नोऽभूत्वम् । स त्वां प्रतिक्षयति' त्येनं ब्रूयात् ॥ ३ ॥ अथ यथेनसूयमखपाल-

1. इदं वाक्यं खलु कोषे । 2. स्वरेषु भजलक्षणगस्वरेषु एवंविध इनि क 3 'दास्यतीसर्थ' इत्येतावदेव खलु कोषादनयत्र ।

अन्यादिहिततस्येवात्र विनाशिन् पश्याहहितस्योकत्वात् विननिगानमभने भवति । उद्दृत इति ह्यन्यादिविनाशनविधायोच्यते । सर्वोऽनित्य एवाङ्गनारकलावश्यं भोक्तव्या भोक्तव्येति । सर्वोऽनिति च सर्वोद्दूतगानसाधारणम् । अतः अनित्य एवाङ्गनारकलावश्यं भोक्तव्य उद्रोधान्ति पूर्वोक्तपदेन पूरणम् ।

आगायाम् आशाविषयम् । आगायानीति सर्वत्रैति । आगायानीति इति वाक्यमाणस्य सर्वत्रैत्यर्थ । एवं पूर्वोक्तस्य आगायेदित्यापि सबन्धं दर्शयति आगायेदित्यर्थ इति ।

स्वरा इति । स्वरोष्मादिवशब्दः ईदृशश्रुतिमूलमेव व्याकरणे गृह्यते ।

मेत्, 'प्रजापतिं शरणं प्रपद्येऽहं स त्वा प्रतिपेष्ट्यति' त्येनं ब्रूयात् । अथ यदैनं स्पर्शेःपालयामेत्, 'मृत्युः शरणं प्रपद्येऽहं स त्वा प्रतिधक्ष्यती'स्तेनं ब्रूयात् ॥ ४ ॥

१. विद्वत्ता मा कर्च्चित् । कर्चिदेव शाङ्करासद्‌रीयपाठेऽपि । त्वां प्रांतेपक्ष्यति— । 'त्वां प्रति त्वां प्रति पेष्ट्यति चूर्णीयष्यतित्यर्थः । पिष्टं संचूर्णने इति हि धातुः । धक्ष्यति भस्मीकरिष्यतित्यर्थः । दह भस्मीकरण इति हि धातुः । सर्वे-दधानीनि । घोषवत्या बलवत्योच्चारणमिन्द्रस्य बलाधायकमित्यर्थः । सर्वे उष्माणः अग्रस्ता अनिरस्ता विद्वृता:² — । अग्रस्ताः अनन्तरप्रवेशिनः । अनिरस्ताः बहिरक्षिताः । 'दुस्सवर्णपद ग्रस्त निरस्त त्वारितोदितम्' इत्यमरः । विद्वृता: विद्वृतमयोलपेता । प्रजापतेरात्मानं परिददानीनि । उष्मणा प्रजापत्यात्मकत्वात् अग्रस्तत्वादियुक्तोष्मोचारणे प्रजापतेरात्मलां मो भवतीत्यर्थः । सर्वे स्पर्शा: — । लेशन अलक्षणः । अनभिनिहिताः अनभिक्षिप्ताः । अद्भुतोचारिता इति यावत् । मृत्योरात्मानं परिहराणीति । सर्वेषा स्पर्शानां मृडघास्मकत्वात् स्पर्शानां तेषां दोषेभ्यः परिहरयोचारणे मृत्योरात्मैव दोषेभ्यः परिहतो भवतीति भावः ॥ १. नेद्‌ विकरण घ. कोशे । २ विकृता इषत्र विद्वृता इति सर्वत्र ख. कोशे ।

सर्वे स्वरा घोषवन्तो बलवन्तो वक्तव्या:; 'इन्द्रे बलं दधानि' इति । सर्वे उष्माणोऽग्रस्ता अनिरस्ता विद्वृता' वक्तव्या:; 'प्रजापतेऽऽत्मानं परिददानीनि । सर्वे स्पर्शा लेशनानभिनिहिता वक्तव्या:, 'मृत्योरात्मानं परिहराणी' इति ॥ ५ ॥ इति द्वितीयाध्याये द्वाविंशः खण्डः

प्रतिपेष्ट्यति प्रतिधक्ष्यतीति प्रतिशब्द प्रतिकारभूत उपालम्भप्रतिकारभूत पेरण दाह्र्र करिष्यतं इति । प्रतिवक्ष्यतीतीत्थंप्राप्तेतदर्थ उच्यते । वक्ष्यतीति च दहनं प्राप्यं वा कचनमेव द्रष्टु । अनभिनिहिता: । अनभिनिक्षिप्ता इदं शाङ्करम् । तेनानेद्रुतोचारणं विवक्षितमिल्यानद्‌रिर्युक्तत्वात् तलामौचिलाय नीतयुपसं परिक्षीय अनभिक्षिप्ता इति व्याख्यातम् । लेशो लाघवमिति न्यायभाष्यम् । लेशन वक्तव्या इत्यस्य विवरणं अनभिनिक्षिप्ता इत्योलक्रीकारे उष्मोचारणकाले तस्यांनोपमदं विना अनायासेन क्लाववेन प्रयोक्तव्यमितः स्वात् ।

तयो धर्मस्कन्धा यज्ञोडध्ययनं दानमिति प्रथमः, नप एतद् द्वितीयः, ब्रह्मचर्याचार्यकुलवासी तृतीयोऽध्ययनन्तमात्मानमाचार्यकुलेऽवसादयन । सर्वे एते पुण्यलोका भवन्ति; ब्रह्मसंस्थोऽमृतत्वमेति ॥ ९ ॥

उक्कारण ब्रह्मोपासने "नातातु" प्रथमा-तयो धर्मस्कन्धा । धर्मस्कन्धन्या धर्मेसाधकमार्गाः । आश्रमरूपमार्गाः तय इत्यर्थः । यज्ञो—प्रथमः । यज्ञादध्ययनदानशब्दैः गृहस्थाश्रमः [प्रथमः] उच्यते । अध्ययनेनशब्दो वेदाभ्यासपरः । तप एतद् द्वितीयः । तपशब्देन वैखानसपरित्राज्योश्रेणणम् । उभयोस्तप प्रधानत्वात् । तपशब्दो हि कायिकेरे श्लाघः । स च द्वयोरपि समानः । ब्रह्मचारी आचार्यकुलवासी, तृतीयोऽध्ययनन्त—सादयन—अयन्तमाचर्यंकुले नियन्नैंदेंह क्षपयन तृतीय आश्रम इत्यर्थः । सर्वे एते—एते । एव त्रित्वेन संगृहीतान चतुर्णामाश्रमाणां मध्ये यो ब्रह्मसंस्थः ब्रह्मनिष्ठः, स मुक्तिभाग भवन्ति ; ब्रह्मानिष्ठा-विकलः केवलाश्रमा: पुण्यलोकमाजो भवन्तीत्यर्थः । प्रवमेव हि "अनेघेयं वादरायणः साम्यश्रुते:" इत्येत भाषितम् । न चाल ब्रह्मसंस्थाशब्दात संन्यासाश्रम-प्रतिपत्तिरिति शङ्क्यं वक्तुम्—ब्रह्मसंस्थाशब्दस्य प्रेक्षणीयायेन योगेनैव वृत्त्युपपत्तौ संन्यासे रूढेरनभुपगतत्व्यात । योगमात्रस चाश्रमान्तरसाधारण्यात न" ब्रह्मसंस्थ-

1. तृतीयाश्रमः स्वः । 2 राजधर्म स्व । 3 न हिक ।

वेदाभ्यासः । अध्ययनन्तं याराणाध्ययनम् । महानाध्ययनस्य प्रागेव निश्चितत्वादिति मभ्यासपदेनाडSकृतिपरेण तद्द्विरणम् । ब्रह्मचार्यादि । स्वकुल्यान्तचार्यकुलेवासादिर्विधि श्रुत-चर्यमिति यावत् । उपक्रमस्थस्कन्धादिपदातां पुरुषपर्थ्यन्तपरत्वसाधनात् । कुलं गृहं । वासीनि ताच्छील्ये णिनि । कारणान्तरप्रयुक्तवासपरिहाराय, आचार्योणावेदि तस्माततिपरिचर्या-कृत्पचे च तद्द्विरणणमन्यन्तमियादि । अथन प्रथमो द्वितीयस्नुती इति उक्तिक्रममनुरुध्य । न त्वाश्रमकस्सम् । पूर्वं गृहस्थकर्तव्यच्यज्ञान्तर्गतसामान्यश्रितोभासनानामेव प्रसुतुतत्वात प्रथम तद्धाश्रमकथनम् । ततस्तेनापि लभ्यस्य तदुत्तरस्य वानप्रस्थाद; अथ शिक्ष्य । ननु उपकुर्वामनब्रह्मचर्य कुते नोक्तम्? यावज्जींवसंभाविताश्रमसाचचाद्यनस्याभिमतत्वात् । क्षत्रिय श्रुतितिकव क्षितम् । उत्तानोनोपासननिष्ठयधस्थो वा तदुत्तराश्रमी वा नैष्ठिको वा यावज्जींवमेव सन् पुण्यलोकमेव कमपि प्राप्नुयात् । नामत्तत्वम्, यदिद ब्रह्मसंस्थो न भवेदिति ।

भाषितमिति । तदिदं प्राचीनश्रुतिकरार्वणितमेव । शाङ्खे तु यत एतदूद्दूषणणार्थान्तर-हणेनम् । तत्र मुख्याश दूषणयति न चेदयादिना ।

प्रजापतिलोंकानभ्यतपत् । तेभ्योऽभितसेम्यस्त्रयी विद्या संप्रास-

शब्देन सन्यासाश्रमग्रहणे प्रमाणं पश्यामः । न च सपूर्यस्ये तिष्ठते: समासिवाच-कत्वात् अनन्यपरस्वलक्षणाया¹ ब्रह्मणि समासोः सन्यासिस्पष्टवाऽमिहोलादिकर्मान्त-रव्यग्राश्रमान्तरेप्स्संभवात् ब्रह्मसस्थ्यशब्देन परित्राडवेदोच्च्यन इति वाच्यम्—स्वाश्रमोचितधर्मेऽव्यग्रताया: सन्यासिष्पव्यविशिष्टत्वात् । तदतिरिक्तव्यापारराहित्यस्य सर्व-श्रमेप्स्वपि संभवान् न² ब्रह्मसंस्थाशब्देन चतुर्थाश्रमपरामर्शो³ हेतु पश्यामः ।

गत् । तामभ्यतपत् । तस्या अभितस्स्वाया एतान्यक्षराणि संप्रासवन्त, भूःखवस्सुवःरिति । तान्यभ्यतपत् । तेभ्योऽभितसेम्य ओङ्कार: संप्रास्रवत् ।

एव ब्रह्मसंस्थोङ्कारतत्त्वमेतीत्यङ्गुल्यसाधन ब्रह्मोपासनसुक्ता तत् प्रणवाङ्क- मिति वस्तु प्रणव ⁴स्तौती—प्रजापतिलोंकानामभ्यतपत् । अभ्यतपत् सार-निष्पर्यीय लोकान् पर्यालोच्यादित्यर्थः । [⁵तप आलोचने ते भ्यो—प्राप्तवत् ।

तद् यथा शङ्कुना सर्वाणि पर्णानि संतृण्णानि, एवमोङ्कारेरण सर्वा वाक् संतृण्णा । ओङ्कार एवेदं सर्वम् ओङ्कार एवेदं सर्वम् ॥ ३ ॥

तयी विद्या संप्रास्रवत् सारवचेन निष्पन्नाडभवदित्यर्थः । एवमुत्तरत्नापि दृष्टव्यम् । तां तथीविद्यामित्यर्थः । तदयथा—सर्वम् । यथा सर्वाणि पर्णानि शङ्कुना संतृण्णानि व्याप्तानि भवन्ति, एवम्, ‘ओङ्कारो वै सर्वा वाक् ’ इति श्रुते: ओङ्कारेण सर्वा वाग् व्याप्ता । अत ओङ्कार एव वाङ्मयम् । अत ओङ्कारेण ब्रह्मोपासन कर्तव्यमिति पर्यवसितोङ्कार्थः । द्विरुक्तिर्विद्यासामादर्थ्य II

इति द्वितीयाध्याये तृतीय: खण्ड:।

1 व्याघपरिलक्षणया क. 2 न च क. 3 परामशे हेतु क. 4. प्रस्तोति क. 5. इदं क. कोशे ।

ननु तर्हि ब्रह्मस्थिले किंसुपादेयम् । उच्चते, न किविदन्वेधणीयमस्ति । उच्चोपास-नाश्रयतया प्रथमप्रस्तुतं ओमित्येतदक्षरमेवोपादेयं सर्वैमिल्याह प्रजापतिरिति । तेभ्योऽभित-सेम्यस्त्रयी विद्या । एतदलोक्ष्यादि श्रानदेवता-भ्योमिवाग्भिर्वादितेम्य एतदविभाव ‘अस्मे: ऋग्वेद' इत्यादौ, ४-१७. च श्रूयते । एवमत एव ऋगादे: पृथिव्यादिग्रहणकर्त्तव्यमिति । वाड्मयमिति ।

लोकसप्रसुतत्वात् लोका अप्योङ्कार एव ।

ब्रह्मवादिनो वदन्ति — यद् वस्सां प्रातःसवनमुद्राणां मध्यन्दिनँ सवनमादित्यानाश्च १ विशेषाश्च देवानां तृतीयसवनम् ॥ १ ॥; क तर्हि यजमानस्य लोक इति ।

प्रसङ्गान् कर्मोक्तानि कानिचिद् विधातुं प्रस्तौति - ब्रह्मवादिनो — लोक इति । १ प्रातःसवनमध्यान्दिनसवनतृतीयसवनेश्वरे। वसुरुद्रादित्यविश्वदेवैः २ पृथिव्यन्तरिक्षवर्गोकेकानां वर्षीकृततया अवशिष्टस्य लोकस्याभावात् यजमानस्य लोकं कास्तीति वेदितव्यमित्यर्थः ।

स यस्तन्न विद्याात्-कथं कुर्यात्, अथ विद्वान् कुर्यात् ॥ २ ॥ पुरा प्रातरुदकस्योपाकरणात्, जघनेन गाहेपत्यस्योदङ्मुख उप-

स यस्तन्न विद्याात् कथं कुर्यात् । यस्य यजमानस्यैतज्ज्ञानं नास्ति, सोऽज्ञः कथं कर्म ४ कुर्यात् । अथ विद्वान् कुर्यात् । तस्मात् लोकस्वीकरणोपायमूतं वसुमानं सामगान-होम-मन्त्रोत्थानलक्षणं ज्ञानवै कुर्यादित्यर्थः । तदेवाह — पुरा प्रातः — प्रातरनु-

प्रसन्नादिति । पुण्यलोकप्रसङ्गात् लोकत्रयाविर्भूतप्रज्ञानप्रसङ्गाच्च लोकत्रयस्योपयजमानशरीरेऽस्तीति भाव । तत्र विद्यादितस्त्र तमिति विभज्य 'श्रोत्रवीरोऽयं मिति व्याख्यानं शाङ्गरे । केचित् जिज्ञासितस्थानपरत्व युक्तमिति अन्नाभिमतम् । तथाच तदिति छेद । अथ विद्वानिति । सामगान होम मन्त्रपूर्वकैः सुत्यानामिति त्रय वसुमानं विदुप स्थानन्दनमपि सम्यक् सिच्यतीति भाव । वस्र्यते च सवनं सम्प्रयच्छन्तीति स्थानमपि । प्रातरनुवाक-

विषय स वासँ सामाभिगायति (३)—: 'लोकद्रामपावर्णू ३ ३ प- र्येम त्वा वयँ सा ३ ३ ३ ३ हुं ३ आ २ ३ ३ जा ३ यो ३ आ १ २ ४ ५' इति । ४ । अथ जुहोति, 'नमोडग्नये पृथिवीवीक्षिते लोकक्षिते । लोकं मे यजमानाय विन्द । एष वै यजमानस्य लोकः । एतास्मि' । ५ ।

१. एषां साम्नां खरनिवेचारोऽति: प्रतिकूषा भिन्ना दृश्यते । वयं साम सः विद्धान् गायेदित्यर्थी । तदेव सामाह — लोकद्रामपावर्णु पश्येम त्वा वयं राज्यायेतिति । हे अमे ! पृथिवीलोकयास्ये द्वारा मपावर्णु । तेनापावृतेन द्वारा त्वा रौड्यायेतिं 'पृथिवीलोकप्रातिफलाय पश्येमेत्यर्थः । अथ जुहोति । अथ अनन्तरं अनेन [वद्यमाणेन] मन्त्रेण जुहोतीत्यर्थः । होममन्त्रेण वाह नमोडग्रये- । पृथिवीवीक्षिते पृथिवी निवासाय, लोकक्षिते लोक निवासाय अग्नये नमः । मे मद्ध यजमानाय लोक विन्द लम्भयः । एष वै मम यजमानस्य लोकः । यजमानोऽहमल अस्मिन् लोके आयुषः परस्तात् मरणादूर्ध्वम् एतास्मि आगन्तास्मि । स्वाहेति जुहोतीत्यर्थः । अपजहि — उत्तिष्ठतु । एव हुता अनन्तरं परिधं लोकद्वारार्ग- लम्पजहि अपनय इति एत मन्त्रम् उत्क्रोपिष्ठततीत्यर्थः । तस्मै—यच्छन्ति । एव सामगान-होम-मन्त्रोच्चारेऽहते यजमानाय वसवः प्रातःसवनसवन्थिलोक पृथिवीलोक प्रयच्छन्तीत्यर्थः । एवमग्रेऽपि द्रष्टव्यम् ।

अन्न यजमानः चरस्तादायुपः । स्वाहा' । 'अपजहि परिधम्' इत्युक्त्वो- तिष्ठति । तस्मै वसवः प्रातःसवनेऽन्ति । ६ ।

आधीग्रीयस्य अमोऽरित्यर्थः । रौद्रं रुद्रदेवताकमित्यर्थः । वैराज्याय अन्‍तरिलोकफलप्राप्ताय इत्यर्थः । अथ — । अथ 'नमो वायवे — ' इति मन्त्रेण

पुरा माध्यन्दिनदास्य सवनस्योपाकरणात, जगहनेनाग्रीध्रीयस्योद- ड्रमुख उपविष्य स रौद्रं सामाभिगायति (७)—: 'लोकद्रामपावर्णू ३ ३ पश्येम त्वा वयँ वीर ३ ३ ३ ३ हुं आ ३ ३ जा (ज्या) यो आ ३

रोहितत्वात् आनुपूर्वी दर्शयति । लोक—ग्रामु—राज्यायेतित । उत्तरमामन्त्रयये वैराज्याय, स्वाराज्याय, साम्राज्यायेतित मे॒द । पतास्मीलारभ्य आयुष इथान्तमेकं चाक्यम् । षण्णेत्रि आखुष इसनेनान्वेति । यद्वा षण्न यजमानः षट् योग कुष्णहमित्यर्थ ।

१. फलायेतिं वृकं पा पालयायेतिं च. 2. लम॑यस्स, खल् 3 नेद ख. कोषादनयत्र ।

२ ३ ४ ५' इति ॥ ८ ॥ अथ जुहोति, 'नमो वायवेऽन्तरिक्षक्षिने लोकक्षिते । लोकं मे यजमानाय विन्द । एष वै यजमानस्य लोकः । एतास्मिन् यजमाने परस्तादायुषः । स्वाहा' । 'अपजहि परिग्रुम्' इत्यक्निग्राहितग्रति । तस्मै ऋत्विग्भ्योऽन्नं संयन्ति ॥ ९० ॥

पुरा तृतीयसवनस्योपाकरणात्, जघनेनाहवनीयस्योद्धपात्रंमुख उपविश्य स आदित्यं स वैश्वदेवं सामाभिगायति (११) —: 'लोकद्वारमपावर्णू २ ३ ३ पथ्येम त्वा वयं स्वरा ३ ३ ३ हूं आ २ ३ ३ जा ३ यो ३ आ ३ ४ ५' इत्यादिन्यम् ॥ १२ ॥; अथ वैश्वदेवसम्— 'लोकद्वारमपावर्णू २ ३ ३ पथ्येम त्वा वयं सात्रा ३ ३ ३ हूं आ २ ३ ३ जा (ज्या) यो ३ आ ३ १ १' इति ॥ १३ ॥ अथ जुहोति, 'नम आदित्येऽभय्र विष्णवेस्पष्ट्र देवेस्यो दिविक्षिदुभ्यो लोकक्षितुभ्यः । लोकं मे यजमानाय विन्दत । १४ ॥ एष वै यजमानस्य लोकः । एतास्मिन् यजमानः परस्तादायुषः । स्वाहा' । 'अपहत परिग्रुम्' इत्युक्निग्राहितग्रति ॥ १५ ॥ तस्मा आदित्याय विष्णवे च देवास्तृतीयसवनं संपचन्ति ॥

जुहोतीत्यर्थः । अन्तरिक्षक्षिते अन्तरिक्षनिवासायेयादि पूर्ववदुचेयम्¹ । मध्यन्दिनं सवनं मध्यान्दिनसवनसंचन्धिलोकेम् ।

आहवनीयस्य अमेरित्यर्थः । आदित्यमादित्यदेवतयम् । वैश्वदेवं विश्वदेवदेवत्यमित्यर्थः । तत्रादित्य सामाह लोकद्वार— स्वाराज्याय स्वर्गलोकायेत्यर्थः । इत्यादित्यम् । साम उक्तमिति शेषः । अथ वैश्वदेवसम् । सामोच्चयत इति शेषः । साम्राज्याय उत्तमस्स्वर्गफलायेत्यर्थः । अथ जुहोति — । सर्वं पूर्वेकदृ दृश्यव्यम् । आदित्यानां विश्वदेवानाञ्च बहुत्रात विन्दत अपहत इति बहुवचनम् । तृतीयसवनं तत्फलं स्वर्गीमित्यर्थः ।

1. उन्नेयमिति ग, पाठ. । नेयमिति ख.

एष ह वै यज्ञस्य मातां वेद, य एवं वेद । य एवं वेद ॥ १६ ॥

इति द्वितीयाध्याये चतुर्विंशः खण्डः

इति छान्दोग्योपनिषदि द्वितीयोऽध्यायः ( द्वितीय प्रपाठकः ) ।

अथ तृतीयोऽध्यायः ३-१.

असौ वा आदित्यो देवमधु । तस्य द्वौरेव तिरश्चीनवंशौऽन्तरिक्षमपो मरीचयः पुत्राः ॥ १ ॥

मधुविद्या प्रस्तुयते—असौ वा आदित्यो देवमधु । असावादित्यो वस्वादीनां देवानां मधु मोदहेतुत्वात् मधु । अत मधुदृष्टिः कर्तव्येत्यर्थः । मधुनो—पयोगीनी सपादयति—तस्य घौरेव तिरश्रीनेवंशौ । तस्य आदित्यस्यमधुनो द्युलोक एव आधारमूर्तिस्तिर्यक्प्रस्तारितो वंश इत्यर्थः । अन्तारिक्षमपूपः । मध्वाश्रयोडपूपो हि तिरश्रीनेवशकल्मषनसनू लम्बते । एवमन्तारिक्षमपि द्युलोककल्मष लम्बते इव 'भातीयतो मध्वपूपत्वम्' । मरीचयः पुत्राः । मरीचिशब्देन मधुपूर्वच्छिद्रद्रुः 'सूक्ष्मक्रीटा' इत्यर्थः ।

एष ह वै यज्ञस्य मातांवेद । मातां = परिमाण याथात्म्यामित्यर्थः । य एवं कर्तुं वेदेत्यर्थः । द्विरुक्तिरध्यायपरिसमाप्त्यर्था ॥ २-२४.

इति छान्दोग्योपनिषत्काशिकायां द्वितीयोऽध्यायः (द्वितीयः प्रपाठकः)।

इति छान्दोग्योपनिषत्काशिकायां द्वितीयोऽध्यायः (द्वितीयः प्रपाठकः)।

श्रीयोडपि: दक्षिणाभिः । य एवं वेदेति नोपासनविशेषविधिरिति ज्ञापयितुं कर्तुं वेदेति व्याख्यानम् ॥

वहुद्रादियाजुगुहलभ्यलोकेत्रयवर्णनं प्रस्तुत्य वहुद्रादिल्यादिरूपतापत्तिपूर्वकानुभाव्य-फलार्थो मुक्तिविद्या समनन्तरमुपदिश्यते । आदिलस्य मधुत्वं रसाश्रयत्वात् । मधुरसाक्ष पुष्पेभ्यो भ्रमरैः समाहियन्ते । तत्थेह समाहारो वस्यते । तत्र, 'अमो प्रास्तृडहुतिः शम्यगादिस्थयुपपत्-

तस्य ये प्राच्चो रस्मयः, ता एवास्य प्राच्चो मधुनाद्यः, ऋच एव मधुकृतः, ऋग्वेद एव पुष्पम्, ता अमृता आपः ॥ २ ॥

तस्य—। तस्य आदित्यस्य ये प्राच्चो रश्मयः, ता एव प्राच्चिदिग्वच्छिन्ना मधुनाद्यः मधुच्छन्दा ऋचः प्रथम मधुकृतः । ऋग्वेदो मधुकरः । ऋग्वेद एव पुष्पम् ऋग्वेदविहित कर्म पुष्पस्थानीयम् । 4 अस्मिन् पुष्पस्थानीय ऋग्वेदविहिते कर्मणि मधुकरस्थानীয়ैः ऋग्भिःमन्त्रैराक्ष्य मधुत्वेन निवर्त्यंमानो रसक इत्यत्राह—] ता अमृता आपः । ताः कर्मभिः प्रयुक्तसोमाज्यपयोरूपा आपःअन्नौ प्रकृष्टा। पाकाभिनिर्वृत्ता अमृता अन्यंतरसवत्यो भवन्तीत्यर्थ।

1. अन्य कुण्डलित. खं. पाठ. ।

छते' इत्युक्करोत्या अनुष्ठाने सत्येव आदित्ये रसप्रातिः, रसवद्भ्यः कर्मभ्यः एव रसानामादे-यत्वात्, न तु रसप्रातादृग्वेदेऽपि रससंवन्धरहिताद् वेदस्मातादिति ऋग्वेदादीनां पुष्पत्वोक्तितत्कृतद्रेविहितकर्मेणा पुष्पत्वाभिप्राया । व्यक्तकिमिदं श्रीभाष्ये, 'मधुवियायानुरूपेदश्रितिप्रकारकर्म-निष्पाद्यस्य रसिमदारेण प्राप्तस्य रसस्याश्रयत्वा लघुमधुकृत्पदे श्यादिस्य' इति । ऋगादि-सम्यक्पदप्रयोग। अनयो मन्त्राऽमरा । तत्र ऋगयजुःसामवेद। अथर्वङ्गिरोदर्शनमन्त्रैरप्रसिद्धेऽपि इतिहासपुराणं पुष्पसुक्कम् । तच्चप्रसिद्धेऽनुसारणवत् इतिहासादिप्रधानकथार्च्चवेदमागमपिति ग्राह्यम् । पञ्चमास्तु गुह्यादेशः ।तन्त्रोक्त ब्रह्माद्यं पुष्पं किमिति विचारे ब्रह्म प्रणव इति शङ्करम् । तत्र प्रणवपूर्वककर्मे निष्पाद्याःपूर्वोक्तस अपेक्षति विशेषाभावात् ब्रह्माख्यवेदन, परेण ब्रह्मणा वेदविषयतारेऽपि स्वप्रात्यवस्थायाऽपि विशेषेणोपदिश्याऽऽहात्रादितन्मूलभूते कायनाद्यनन्तर्वेदात्मत्वं सदश्वम्रहणं युक्तमिति तदुप-दिश्यनि तदाराधनकर्माणि पुष्पाणि । तन्तोपयुक्तमाना विशेषमन्त्रा वैदिकास्तान्त्रिकाश्च गुह्या-देशा इति युक्तम् । अस्तु वा ऋग्वेदाद्यन्तर्गतब्रह्मप्रोक्तनिषद्रूपगनानामपि ब्रह्मपदविवक्षिततन्म् ।एवमृतपदविवक्षासुतरां श्रुत्यमधु अस्यादिल इति भाष्येऽपि तत्कैकेकृत वस्तुतस्तद्वेदकेकदेवगणभुज्यमान भाव्येत । तैलैककृत्यामृतविषयेऽपि, 'य एकमेतदसृतं दे दे 'ति पृथक्पृथक् वि दि-विधिथशरणात् वस्वाद्यैकेकदेवगणभुज्यमानैकैकमृतमात्रो पासनमेकैक फलोदयेऽपि न पृथक्पृथक् कर्तुं शाक्यमिते व मन्यतम् । यत्प्रोपासनसमाहारगेव सङ्कुल प्रत्येकविन्दुभवं तत्कृत्सुन्यायेन तस्यतस्य तन्त्र, फलमिति ज्ञानार्थमिति वा निरूपतात् । अनवद्येऽसुपरिस्थितात् ।

मरीचयः । जलालकर्मणकारितया वाक्य भाः किरणाः मरीचिपदव्यपदेश्याः । अमृताः । यज्ञोपयुक्त द्विरप्यमृतपदार्थ ।

तं वा एतां ऋचमेतमृग्वेदसम्भयतपन्, तस्याभितमस्य यशास्तेज इन्द्रियं वीर्यमन्नाद्यं रसोदजायत ॥ ३ ॥

अथ यदस्य दक्षिणा रसमयः, ता एवास्य दक्षिणा मधुनाद्यः, यजूंष्येव मधुकृतः, यजुरेन्द एव पुष्पम्, ता अमृता आपः ॥ १ ॥

तानि वा एतानि यजूंषि एतं यजुर्वेदसम्भयतपन्; तस्याभितमस्य यशास्तेज इन्द्रियं वीर्यमन्नाद्यं रसोदजायत ॥ २ ॥

तदू व्यक्षरत् । तदादित्यमभितोडश्रयत् । तद्ा एतद्, यदेतदादित्यस्य रोहितं रूपम् ॥ ३ ॥

तं वा एतां ऋचमेतमृग्वेदसम्भयतपन् । तं वा एतां ऋचं ऋचोऽभ्यनूचानः1, पुण्पेभ्यो रसमाददाना भ्रमरा इव, एतर्हवेदविहित कर्म पुण्पस्था-नीमभ्यतपन् अमिताप कृतवत्य इव । तस्य -- अजायत । यशास्तेजइन्द्रियवीर्योन्नाद्यलक्षणो रसोदजायतेत्यर्थः । ऋग्भिरर्मन्त्रैः स्तोत्रशस्त्रादिलक्षणाभावमुपगतैः क्रियामाण कर्म मधुनिर्वेर्तिक सोमाज्यादिरस मुच्यते, पुथपमित श्रमेराचूष्यमाणम्6 । तेन च यशास्तेजइन्द्रियपाटववीर्योदिलक्षणं फलमुपत्न भवतीत्यर्थः ।

तदू व्यक्षरत् । तत् यशादिलक्षण फलं व्यक्षरत विशेषेणागमत् । तदादित्यमभितोडश्रयत्। गत्वा चादित्यमभितः आश्रितवदित्यर्थः । तद्-रूपम् । आदित्ये प्रत्यक्: परिदृश्यमान यद् रोहितरुपम्, तत् कर्मनिवृत्त्यैश्वर्यशास्तेजआदिलक्षणफलैरुपमितस्यर्थः । रोहितरुपे तदुदितः कर्तव्येति यावत् ॥

१. ऋतवन्त क. २ आचूष्यमाणम् खल आचारिष्यमाणं घ

अथ येडस्य प्रत्यक्षो रस्मयः, ता एवास्य प्रतिच्च्यो मधुनाद्यः ; सामान्न्येव मधुकृतः ; सामवेद एव पुष्पम्, ता अमृता आपः ॥ १ ॥

ताि वा एतानि सामनि एतँ सामवेदमभ्यतपन् ; तस्याभितस्तस्य यशास्तेज इन्द्रियँ वीर्यमन्नाद्यँ रस ओजायात ॥ २ ॥

तद् व्यक्षरत्, तदादित्यमभिनोऽडश्रयन् , तद् वा एतत्, यदेतदादित्यस्य कृष्णँ रूपम् ॥ ३ ॥

इति तृतीयाध्याये तृतीयः खण्डः

३—४.

अथ येडस्योदच्चो रस्मयः, ता एवस्योदीच्यो मधुनाद्यः ; अथर्वाङ्गिरस एव मधुकृतः ; इतिहासपुराणाँ पुष्पम् ; ता अमृता आपः ॥ १ ॥

ते वा एतेऽथर्वाङ्गिरस एतदितिहासपुराणामभ्यतपन् ; तस्याभितस्तमस्य यशास्तेज इन्द्रियँ वीर्यमन्नाद्यँ रस ओजायात ॥ २ ॥

तद् व्यक्षरत्, तदादित्यमभितोऽश्रयन् ; तद् वा एतत्, यदेतादित्यस्य परःकृष्णँ रूपम् ॥ ३ ॥

इति तृतीयाध्याये चतुर्थः खण्डः

अथ येडस्य — 1अथर्वाङ्गिरस एव मधुकृतः । अथर्वणा अग्निरसां च दृश्य मन्त्रा· अथर्वाङ्गिरसः । इतिहासपुराणँ पुष्पम् । इतिहासपुराणवीहितकर्मसु दृश्य मत्ना· अथर्वाङ्गिरसा मन्त्राणाँ विनियोगात् ऋग्वेदादिक्ट पुप्पस्तोक्तिंरिति दृष्टव्यम् । तद् वा — परःकृष्णँ रूपम् । परःकृष्णं रूपम् अतिशयितं2कृष्णरूपाभित्यर्थः4 । ३—४.

1. अत्र ख., कोऽपि, 'अथ येडस्य दक्षिणारड्मय इत्यादि । सर्वे पूर्ववन्नेयम् । अथ येस्य प्रत्यक्षो रस्मय इत्यादि । पूंदेव ' इत्यधिकम् । 2. पुष्पलोकिते5ष्ठामिति ख. अथ येस्य प्रत्यक्षो रस्मय इत्यादि पुष्पत्वोक्तिंरचेंति गा. 3. अतिशयितं ख. म. 4 मन्त्र, 'अन्वतस्च पूर्ववन्नेयम् इति ख.

अथ येडस्योर्चा रसयः; ता एवास्योर्चा मधुनाच्यः; गुञ्जा एवादेशो मधुकृतः; ब्रह्मैव पुष्पम्; ता अमृता आपः ॥ १ ॥

अथ—गुञ्जा एवादेशः—१. ब्रह्मविषयकोपनिषदहस्योपदेशा इत्यर्थ । — आदित्यस्य मध्ये क्षोभत इव । समाहिततद्रुष्टिभिवृक्षीयाणमादित्यमण्डलमध्ये चलतीव स्फुरतीत्यः ॥

ते वा एते गच्या आदेशे एतद् ब्रह्माभ्यन्तपन्; तस्याभितस्तस्य यशस्तेज इन्द्रियं वीर्यमनाङ्ग रसौजायत ॥ २ ॥

ते वा—अमृतानि । लोकसारभूतंवेदादिप्रतिपाद्यकर्मनिष्पाद्यत्वात् रोहितादिरूपाणामतिरसत्वम् । तथा इष्टत्साधनप्रतिपादकृतया अमृतेभ्यो वेदेभ्योऽपि रोहितादिरूपाणां तत्प्रतिपाद्यकर्मनिप्पाद्यत्वात् अमृतादप्यमृततरत्वमित्यर्थ ।

तदू व्यक्षरत्; तदादित्यमभितोदश्रयत्; तद्रा एतद्, यदेतदादित्यस्य मध्येक्षोभत इव ॥ ३ ॥

अयमत् निर्गालितार्थः—प्रागूर्ध्वर्देशान्तं स्थितान्दिम्नाडीतः तचद्रद्योक्क कर्मेवसुमेभ्यः तच्चैवैदृकमन्वमधु कैरैरादित्यमण्डलमानीतानि सोमाज्यपयः प्रभृतिद्रव्यनिष्पन्नानि यशस्तेजो वीर्यमिन्द्रियामित्येवमात्मकानि रोहितं शुक्रं कृष्णं पर कृष्णं मध्येक्षोभत इवेत्युक्तानि रोहितादीनि पञ्चामृतानि आदित्यं मध्ये श्रितानीति ॥ ३-५.

ते वा एते रसानाँ रसा:; वेदा हि रसा:; तेषामेते रमा:; तानि वा एतान्यमृतानाममृतानि, वेदा ह्यमृताः; तेषामेते न्यमृतानि ॥ ४ ॥

एषां पञ्चानाममृतानां वसुरुद्रादित्यमरुत्माधिगणभोग्यत्वम्, [ उत्तेन प्रकारेण ] तदुपासीनानां वखुरादिपासिपूर्वककतष्मप्राप्तिस्थ्च्च प्रतिपादयति—

इति तृतीयाध्याये पञ्चमः खण्डः

तदू यत्तत्प्रथमममृतम्, तद् वसव उपजीवन्त्यग्निना मुखेन; न वै देवा अश्नन्ति, न पिबन्ति, एतदेवामृतं दृष्ट्वा तृप्यन्ति ॥ १ ॥; त एतदेव रूपमभिसंविशन्ति ; एतस्माद्रूपादुन्नयन्ति ॥ २ ॥

अभिमुखा वसवो रोहितरुपलक्षण प्रथमममृतमुपजीवन्तीत्यर्थ• उपजीवनं भक्षणमिति शब् प्रतिषेधाति न वै देवा अश्नन्ति, न पिबन्ति । चन्द्रमिवेति भावः । पुनः कथं मुपजीवनमित्यलाह एतदेवामृतं दृष्ट्वा तृप्यन्ति । यशस्तेजआदिलक्षण रोहितं रूप सैव: करणै रुपलभ्य तृप्यन्तीत्यर्थ । त—विशान्ति । एतदेव रूपमभिलक्ष्य —अनुभूयेत यावत—संविशन्ति भोगानन्तरं'मुदासीनां भक्तीत्यर्थः । एतसाद् रूपादुन्नयन्ति । प्राप्ते भोगकाले इति शेष । एतसाद्रूपादिति स्यलोऽपे पञ्चमी । एतदूपानुबध्नुमुद्दिश्य उद्यन्ति सोऽसाह भवन्तीत्यर्थ ।

स य एतदेवममृतं वेद, रशनामेवैको भूतवादिषुच मुखेनैतदेवामृतं दृष्ट्वा तृप्यति ; स एतदेव रूपमभिसंविशाति ; एतस्माद्रूपादुदेति ॥ ३ ॥

एषम् अननेन प्रकारेण = वसुतृप्त्याधायकदर्शनगोचरसवलक्षणसूप्रभृत्यैवदिना रोहितामृत यो वेदेत्यर्थ । वशनामेव—वष्णनमेव—रूपादुदेति । तत्तुल्यायेन सः तदुपासीनाSडपि वसुलं प्राप्य तथैव भवतीत्यर्थः । कियन्तं कालमित्याह—स यावत्—पर्येन्त । आदित्यस्य प्राच्यां दिश्युदयप्रतीच्यामस्तमयश्र यावन्त कालमनुवर्तते, तावन्त कालं यस्मा यत् अपतिहतस म रूपतलक्षण स्वाराज्य, तत्त् पर्येन्ता परितो गनतेत्यर्थः ।

1 अग्नि पुरस्कृत क. 2 तृप्ता आसीना भवन्ति क.

चन्द्रमिवेति । एष सोमोराजा (५—१०) इत्युक्त्वोद्गीय चन्द्रभावं प्राप्तं जीवमिवेल्यर्थ । यद्वा देवानां चन्द्रकलाप्राप्तस मन्यौपचारिकमिलाशयेन एवमुक्तम् ।

सर्व: करणै रुपलभ्येति । गुणवत्ताSप्रथमारूप्यैचादिनानारुपयाश्रआदिफलाना चक्षुर्मात्रदर्शनयोगात यथायं करणप्रहणाय हृद्रैलसैव व्याक्यानम् । हृद्य तृप्यनन्तरमभिसंवेश ओंकारसीनं पुनरनुभवोपयोगिसात्मोकरणाय । वक्ष्यमाणो वादत्र हेतुः ।

स यावदादित्यः पुरस्तादुदेता पश्‍चादस्तमेता, वचनामेव तावदाधिपत्यँ स्वाराज्यँ पर्येताः ॥ ४ ॥

इति तृतीयाध्याये षष्ठः खण्डः

३-७.

अथ यद् द्वितीयममृतमुत्, तद् रुद्रा उपजीवन्तीन्द्रेण मुखेन । न वै देवा अश्‍नन्ति, न पिबन्ति; एतदेवामृतं दृश्‍वा तृप्यन्ति ॥ १ ॥

त एतदेव रूपमभिसंविश्‍न्ति, एतस्माद्रूपादप्युद्यन्ति ॥ २ ॥

स य एतदेवममृतं वेद, रुद्राणामेव वैको भूतवृन्दैण मुखेनैतदेवामृतं दृश्‍वा तृप्यति, स एतदेव रूपमभिसंविशति, एतस्माद्रूपादप्युदेति ॥ ३ ॥

स यावदादित्यः पुरस्तादुदेता पश्‍चादस्तमेता, द्विस्तावत् दक्षिणत उदेतोत्तरतोऽस्तमेता, रुद्राणामेव तावदाधिपत्यँ स्वाराज्यँ पर्येताः ॥ ४ ॥

इति तृतीयाध्याये सप्तमः खण्डः

1 स यावदादित्यः पुरस्तात्- द्विस्तावत् । पुरस्तादुदयपश्‍चादस्तमयोपेक्षया द्वैगुणकाले दक्षिणत उदयमुत्तरतोडस्तमयज्ञ करपयित्‍वा श्रुतितृतीयव्रीतीति नात्र कथनं कार्यो2 ।

1 अत्र ख. वेशो, ' अथ यद् द्वितीयम् - इत्यादि । सर्वे पूर्ववद् दृश्‍व्यम् ' इति ।

2. शिष्ट सप्रश्न ख.

नात्र कथनते । अन्र, अत्र विमर्शनीय विस्तारभियोपेक्ष्य इतिसूच्यते । अत्र हि- आदित्यस्य पुरस्तादुदय पश्‍चादस्तमयश्र्चैन प्रविद्ध, न तु दक्षिणत उदयादि । एवं पश्‍चादुदयादिकमपि वच्यमाणमनुपपन्नम् । एवमदियोदयास्तमयकालो यावान्, ताकतोऽपि वसुभोगकाले तद्वतिरिक्तादिलकाले श्र्चान्भावेन द्विस्तावादिति रुद्रभोगकाले वसुभोगकालात् द्वैगुण्यसन्ननपत्युपपन्नम् । एवमप्युपरि द्वैगुण्य वस्यमाणमपि । किञ्च मेऽरु परित इन्द्रियमकरणसोमपुरी प्रकाश्य श्रमत । आदित्यस्य सदैव तुल्यरूपा गतिरिति दक्षिणोदयोततरास्तमयव्‍दले प्रागुदयादिकालतो द्वैगुण्यमपि दुरुपपादयति शाखा: प्रादुर्भवन्ति । अत्र शाङ्‌डुरे, ' अन्नो न् परिवर्त आच्‍ये' इत्यारम्य, 'अमरावतीदोनां पुरोणा द्वैगुणोत्तररात्रेण कालेनोद्वास स्वात् ' इत्यादिना प्रागुदयादिकाल्यापेक्षया दक्षिणोदयादिकालेऽपि द्वैगुण्यमुपादितम् । अत्र निर्दिश्यश्रुति नायो. द्रमिडाचार्यो इति आनन्दगिरीयादवगम्यते । तैरनेकत्रोक्तितानभिप्र्यसाभिगौर

व्रितानामेषामाचायों! ग्रन्थस्य अथाचुपरलम्भात्, अस्फुटतवाच् पृथनेन पूर्वपरमदर्शने व, तेषा सिद्धान्त इह किंरूप इति दुर्गमम्। अमरावतीस्थितनिकायान् त्रिगुणकाले यमपुरोस्थितिरित्येवमुपर्ति त्रैगुण्याद्वोकारान् प्रागदिस्थितवसावपेक्षया दक्षिणादिस्थितततादिभोगो द्वैगुण्य इत्येतावत् ततः प्रनीततम्। कथम्रमरवल्ल्यादे नीग्रमुद्रासनियम्। अतस्सत्तददूरूढालाकलनापेक्षया वर दक्षिणोदयोततरास्तमथादिक तदद्धेगुणयख श्रुनौ कलिपतमिनीनी भण्ये अगातत प्रतं यते। अमरावल्याबुद्रासनापेक्षया अमरावल्यादितो बर्हादिग्रादौ तोद्रां मोक्त इत्यपि भाध्य।राय इव ।

अथ किंवृत्तद- विचार्यते — वसुधादिसलादयस्तावत् प्रकृतिवैकृत्सनमन्वन्तरे वनीमाना द्वैगुणा:। तत् वसुरद प्रागप्तस्य एकमन्वन्तरस्थायिन आकल्प प्रागुदयप्रत्यगस्तमयप्रवृत्तिकम्यादिलस्य स्थितिकाले यावत्, फलभोग कथम्? एव तद्रोग एव क्षणादियुब, कल्पस्याग्नितत्वाद् हृदादिमोगश्र क्रदेति। ततश्वैव समाधस्यु —उदयान्तरेरण वसभूतस्य मन्वन्तरमात्रमध्यायितवेदोऽपि महुविद्यया वधर्मेचन आकलन्स्थायो स्यात्। एकैकामतामरोपासनपक्षे वसुभूतस्य रुद्रादिप्रपकिरीट न! हृदादिरूपेण भवन्त्रपि अनके कल्पैरेव भोगान् अनुभवति। तावद्विलम्बसहिष्णोरेक महुविद्याधिकारादिनि॥

वस्तुत यावदिस्थिति आधिपत्यं पर्येतेऽनिन्देशे, यावत् षदेतादस्तमेति निर्देशे श्रितिहृदय किंहिदूयम्। तदेवमुच्यते—पूर्व हृद्रा तृप्यन्ति, अमिसविशन्ति, उद्यन्नीतिमोगस्थ्ये अभोगो इत्युक्तः। तेन मध्ये सौहार्दासीन रोहितादिकालान्तर्गतादिति श्रुयते। एवं पूर्वदिशनाडी निःश्वासारम्भ्य मधु दृश्रा पूर्वविदिग्रान्ते स्पितो वसु पूर्वादिगवच्छेदोदयप्रभृति असतमयपर्यन्तमेव पश्येदित। तत्हेश्थिताना जनाना तत्हेश्योदर्शनग्रहणेनैवगोदयास्तमय व्यवहारस्यातु मविक्लवात्। अत एवोक्तम्, यावत् पुरस्तादुदेता पश्वादस्तमेति निर्देशे श्रितिहृदय किंहिदूयम्। एव पूर्वदिशनसमाजिन मधु पश्यन्त हृद्रे। तदिग्वच्छेदोदयास्तमभ्यान्तरमच पश्येदिति यावदृक्षिणत उदेतेल्यादि। अत्र प्रागदक्षिणादिव्यवहार अस्सदृदृश्या। उदयास्तमयव्यवहार क्षादिपदप्राप्तपुरुषदृश्या। एव ततदिग्वच्छेदरिसमपादितमशुदर्शनं तत्रतत्र स्थितेन स्वदेश-प्र'प्रसूयोदयकालमारभ्य निशाशब्दीपर्यन्तं कियते, तदनन्तरख ततदिग्रतिदिशि तदस्तमयात् ऋदर्शनम्। पुनः स्वदेशे उदयग्राल्या पुनर्दर्शनात् एतस्मादप्युदेतीत्युच्यते। मेघ-प्रदधिष्येनामरावल्यादिसर्वदिग्विदिगनरिष्ठ समवग परिसमत्यादिसस्य पुरस्तादुद्यात् त्रिशाखाद्यपश्चादेशसगमे सतोग्रति स एवास्तमयः। दक्षिणदेशोदयात् त्रिशाखाद्य उत्तरदिग्संगमकाले इति तदा सोडस्तमय इत्येवं ग्राह्यम्। एव तत्हिहिस्थितैर्दिलासुभदक्ष श्रुतप्रकाशिकायां सग्व-हीतः, 'वसुधादिसम्रह्नसाध्यगणा एकैकं प्रतिदिशमुरि व स्थिता आदिय प्रधानमुख्य-वर्ती' गी। एव यावन् पुरस्तादुदेतेल्यादिवाक्य न सुरेश्थितिकालपर्येन्तदनुभवप्रतिपादकम्। किन्तु तत्प्रसयादि तदशुभव, न राष्टाविलयथदर्शकम्। मन्वादिसदर्शनस्य राष्टाव-संभवेपि दसुनिश्राविल्क्षराज्ययो: राज्ञां संभवे, 'यावत् असतमेता, तावत्—पर्यन्ते 'ति राज्ञौ तत्रिपेक्ष। कथमिति चेत्—वसुमुज्यमानरसाश्रयमूपासकश्र मध्नुभवतिर्कविलक्ष राधिकपल-तत्रिपेक्ष।

अथ यत् ऋतीयममृतम्, तदादित्या उपजीवन्ति वरुणेन मुखेन । न वै देवा अश्नन्ति, न पिबन्ति, एतदेवामृतं दृष्ट्वा तृप्यन्ति ॥ ९ ॥, त एतदेव रूपममिसंविशन्ति, एतस्माद्रूपादु पुनि ॥ २ ॥

स्वाराज्यसदृश्ने प्रमाणाभ्वेन तदुपयोग्यमधिपत्यादिरेव तदर्थे इत्थं किमत्सु अश्रसु एवं तदत्नुभव इत्येतत् तु गमकान्तरनिर्‌णीयम् । मवेक्षा दृशोः पुनरह्नयम् तपनाग्नने हविष्मन् दिन इति भिदम् ! पुरस्तादुदयपश्चादस्तमयम्‌स्थ यावत्त वसुभोगकाळम्तम्, द्विष्टा तु ऋतुद्वयम् ! पञ्च तु तत् । उक्तञ्च वि दक्षिणोदयोततरास्तमयमध्यका्लमकस्मित् श्रुतिनिवाक्यार्थः । एवमत्र दृश्यते, तथो हिरण्मयेऽथका्लेऽपि उत्तरौत्तरदृशोः श्रुता दर्शितेर्वातत् वसुमद्रात्रौ द्वादशैकमवन्तरस्तरायोजितं त मन्तरका्लमेक त्रिंशद्वर्षात्मना विमज्य एतावो वसुभोगकाालः, अग्निदग्ध ऋतुस्य, अशाचतुष्ट्मादिलस्य, अशास्रक मर्त, अशोचोडशांकं साध्यस्स्थति विनियोगे वाध्य । तत्र यावान्‌ल्वाहनि यम्म्य ’भवन्ति, तावत्सु तस्याड्डिलानुभवो मधुवियाफलम् । एवङ्कोपासने वसुमद्मात्रकाननयोपासने आशिकेडनुमन्याताम् ; आधिकरसो वसूना हद्राद्युपासनसम् तन सामान्यानो मध्व दिवसः ॥व दिल्युकेरत्सरमत्या-दिना तत्क्षायोगे कृतक्रमनिग्रहा कुत्स्न एतद् वा । फल तु एवं परिमितमपि न क्वाचिद्विद्युपपत्ति ।

स य एतदेवममृतं वेद, आदित्यानामेव को भूत्या वरुणेन । मुखेन तदेवामृतं दृष्ट्वा तृप्यति, स एतदेव रूपममिसंविशति, एतस्माद्रूपादु पुनि ॥३॥

एवश्वास्य साध्यस्याय मर्थः - पुरस्तादुदयः श्रादस्तमयोस् तु वसुभोगयोगितया यावन्तौ इष्टे, तावदेक्षया द्विगुणतया वसुभोग श्रादक्षिणोदयादि यावत् परिकल्‌स्यैव श्रुति फल व्रवीतीति नात्र काचिद्वुपपत्तिरिति । नन्वयमुगासको वक्षादिरेव वा वक्षादिसमानमागो वेति चेत् । - स विचार उपरि माध्य एव भविष्यति । साक्षाद् वसुत्तन तत्कालमनुस्यूत हद्रशद् प्राणि प्रस्तुतौ म य एवान्यो वसुत्वेन कल्प्यते । वसुमस्मानमो त्त्वे तु न क्रियते । सर्वेऽपि सर्वे दिनो भगवान् सुकरम् । वस्तुत् प्रधानभूतानां वक्षादीनामश्र्वादिना सत्यातत्क्षेडरि तद्गुणान्विता अन्येडपि वक्षादिग्रदेशमाज स्मुरेव । यथा, ‘एकादशैते कधिता रुद्रास्विभुवने परा । शांत त्वेक समास्रात हद्राणामिनौजसाम्’ (तै ९-१९.) इति । मध्वास्तु, ‘य पुरस्ता-दुदयपश्चादस्तमयातमको वसुभोगकााल स दक्षिणोदयादि द्विगुण’ इति व्युक्रमेण योजयति; अखिलभपि फ अका्लमेकस्मिनेवादोऽत्रे घटयन्तीश्वरं बहुना ।

स यावदादित्यो दक्षिणेन उदेत उदित उत्तरतोऽडुमेना, द्विस्तावत्त, पश्चादुदेता पुरुषादस्मेता, आदित्यानामेव तावदाधिपत्ये स्वाराज्यं पर्येता ॥ ४ ॥

३—९.

अथ यच्चतुर्थममृतमू, तन्मसृत उपजीवन्ति सोमेन मुखेन: न वै देवा अश्नन्ति, न पिबन्ति; एतदेवामृतं दृष्ट्वा तृप्यन्ति ॥ ९ ॥. त एतद्रूपमभिसंविशन्ति, एतस्माद्रूपादुद्यान्ति ॥ २ ॥

स य एतदेवममृतं वेद, मरुतामेव को भूत्या सोमेनैव मुखेनैनदेवामृतं दृष्ट्वा तृप्यति, स एतद्रूपमभिसंविशति; एतस्माद्रूपादुदैति ॥ ३ ॥

स यावदित्य: पश्‍चादुदेता पुरस्तादस्तमेता, मरुतामेव तावदाधिपत्यँ स्वाराज्यं पर्येता ॥ ४ ॥

इनि तृतीयाध्याये नवम: खण्ड

३—१०.

अथ यत्पश्‍चादममृतमू, तत्साध्या उपजीवन्ति ब्रह्मणा मुखेन, न वै देवा अश्नन्ति, न पिबन्ति, एतदेवामृतं दृष्ट्वा तृप्यन्ति ॥ ९ ॥. त एतद्रूपमभिसंविशन्ति, एतस्माद्रूपादुद्यान्ति ॥ २ ॥

स य एतदेवममृतं वेद, साध्यानामेव को भूत्या ब्रह्मणैव मुखेनैनदेवामृतं दृष्ट्वा तृप्यति, स एतद्रूपमभिसंविशति; एतस्माद्रूपादुदैति ॥ ३ ॥

स यावदादित्य उत्तरत उदेता दक्षिणतोऽस्तमेता, द्विस्‍तावत्, ऊर्ध्व उदेताडवागस्तमेता, साध्यानामेव तावदाधिपत्यँ स्वाराज्यं पर्येता ॥ ४ ॥

इति तृतीयाध्याये दशम: खण्ड:

एवं वसुरुद्रादित्यमरुत्साध्यगणमोव्यरो हेतादिपच्चरुरूपात्‌मकपच्‍छान्ताश्रय देवमधुवरूपित ज्योतिर्‌मण्डलस्यादिरूपयुक्तस्य उदयास्तमयादिकृतिविशिष्टस्य आदित्यनाम-

1. स्वयं कोऽह्ययच्‍चतुर्थममिलादि । पूर्ववत् । अथ यत्पश्‍चादममिलादि । सर्वं साध्यानामिति ।

ऊर्ध्वे उदेताडवागस्तमेति । वखादीनां प्रागादिदिक्षु स्थितानां स्वस्वादिशि समीपे यदा सूर्येप्राथमिकदर्शनं तदा तदुदयप्रतीतौ, उपरिस्थिताना साध्यानामूच्वैदेवेसम्भ-पादगनात् प्राक् केनापि कारणेन नियमेन सूर्यस्यादर्शने सति समोपदेश एव चेत् प्रथम तदूर्ध्वनम् , तदा ऊर्ध्वमेव तदुदशो भवति, अथ तदूर्ध्वदेशाददर्शत: गते कदाचिद्‌गस्तमयप्रतीति: । तथाच पूर्वं मद्रोगकाल उत्तरोदयदक्षिगास्तमयान्तरालमभे यावान्तध्यवसित, तावानेव द्विगुणीकृत ऊर्ध्वोदयावागस्तमयान्तरालेऽपि विषयति, तावान् साध्याना भोगकाल इति ।

14

अथ तत ऊर्ध्व उदेत्य नैवोदेता नास्तमेता, एकल एव मध्ये स्थाता ।

कस्य आदित्यशरीरीक्कार्यावस्थब्रह्मण उपासनमुपदिश्य, नामरूपकृत्यादिरहितकार्यवर्शीदीयजीवशरीरीक्कार्योपसंहारे दर्शयित अथ तत ऊर्ध्वे --- । अथ ब्रह्माद्वसरहपस्य करस्य समाप्यनन्तरं तत् ऊर्ध्वे उदेत्य उदयास्तमयाभ्या प्राण्यनुग्रहादृध्वे उदेत्य-उदयास्तमयकृत्य [प्रयुक्त] प्राण्यनुग्रहहित इत्यर्थः—नैवोदेता—स्थाता । उदयास्तमयशून्यः एकस्वभाव एव उदासीनतया वर्तत इत्यर्थ ।

अथ तत ऊर्ध्व इति । न तु किमीति कार्यावस्थादिस्वरूपमपि न शोध्यते । अन्न मध्ये स्थातोते गतिनिरोधाद्यविशिष्टः्याःश्रुतप्रयोगेण’ आदिलयस्य स्थुतो श्रमणमेव नास्ति । उदयास्तमयवर्णन प्रतीकमारम्भ’इति पक्षे स्यातां वर्णनप्रतीतः । यद्वा तदश्रमणपक्षरैव प्राणिण-करवैप्येकस्मै शुवच । यौँ खलू उदयास्तमयौ नाना प्रापुकौ, तौ परिश्रुतः कार्यावस्थस्यादिस्थैय वस्तुनो न स्त । इति । तदुक्तं विष्णुगुराण, 'दिवसस्य रविमध्ये ये सर्वेकालं ऽवस्थित ', 'नवास्तमय(न)मकस्य नोदय' सदैव संत । उदयास्तमयाभ्यां हि दर्शनीयं रपव् ।' (२—८.) इति । तदयं श्रुत्यर्थ —तत् ऊर्ध्वे । तत्प्रह्गूर्वप्रदेशावच्छिन्न । उदेत्य उपर्योर्गस एकल एव मध्ये दिवसस्य मध्ये स्थाता (सर्वेदा यत्र कामि देशे मध्ये इव दीप्यमानस्तया निरन्तमवानु

घण्टादि विना सदा तेमसहसरदिसितलवर्हे कल्कभाव एवेति यावत् । नोदेति, नास्तमेति च दृश्यत इति । अन्नोच्यते—एवं तर्हि तदुपृग्रहणानुसारदेवमेव कस्मात् श्रुत्यर्थ इष्यते, यथा तैत्ति (२—१९), 'नोदेता नास्तमेता च कदाचिच्छक्लिरूपप्त । विष्णुविण्णो । पृथक् तथा गभ-सम्विधोडप्यय' मिति । अन्न हि नोदेता नास्तमेति सम्प्रतीय भ्रुति. प्रस्यभिग्नाय्यते ।

तदयं श्रुत्यर्थ —य पतावदुदयास्तमयशाली आदित्यो वर्णित, तत् कुतोऽपरमप्टे स्थित परवासुदेवो विष्णुरादिद्यादुक्तृत् तन इदर्हिर्मूत । आदिलयमण्डलमादिसत्परकरवत् प्रतिमास-मार्गमात्रायोँ न प्रार्च्छत, किन्त्वैकर्ह एव सदैवदा आदिलयमण्डले सकृत्स्थत इति । आदतैर्महेश्व-यस्मै , मद्विवियाया सप्रति साक्षाद् भगवद्विषयकन्या ब्रह्मविद्यास्त्वाड्डजस्रयेन सप्रते । न च शाङ्ख्याय्विरो बोधिपे । तत्र, 'आदिल्यान्तरा मतयाङ्गावस्थितं कारणावस्थमेव ब्रह्म ' इत्येतावत् एव

आदिसमणडलनन्तरं हिरण्यमय । पुरुष कारणावस्थः ; तद्वक्षित । तच्छक्लस्यान्वायितमर्वे तद्विप्रति कार्य एवार्वेति प्राक् कार्यावस्थादिस उच्च इति सुनिवैहचादिति ॥ अरथु तर्ह्येवमेव श्राव्यर्थे , किमिति सर्चि ग्राङ्गादिस्यादिसजीवपरतया मुख्यवस्थस्य,वपरतया वा व्याख्यानमिति चेत—पुव यदृपौ उदयातमयौ प्रस्थुतौ, तदुपरोव तयोरेह नोदेता नास्तमेति निषेधप्रनियोगितवं सति सम त स्वीकतु युक्तं, न त्वनुपस्थितयोरन्वादयोः । प्रस्तुतौ च दर्शानविशेषह उदय-, दर्शन'नसहपोडस्तमथ । तत्रिषेेव्व तादृशादिसजीवपर-यगेवेदाशायादिसलमधिकृतैन ।

तदेष श्लोकः—

अथ हि भाष्ये, [भाप्ये, ‘अथ हि ?] ‘कारणावस्थात्रयोपासन विधियते । असौ वा आदित्यो देवमधु इत्यारभ्य, अथ तत ऊर्ध्व उदेत्य इत्यत. प्राक आदित्यवस्वादिकार्यविशेषाकथ ब्रह्म उपास्यमुपदिश्यते । अथ तत ऊर्ध्व उदेत्येत्यादिना आदित्यान्तरा मतयाड्वस्थित कारणावस्थमेव ब्रह्मोपदिश्यते ' इत्युक्तम् । तत् अथततऊर्ध्वोदेत्येत्यस्य मुक्तावस्यादित्यान्त्यामित्रह्योपासनपरत्वे अथशब्दादिस्वारस्यात् कारणावस्थामिति भाष्यस्य अकाङ्क्षावस्थ, मुक्त्यवस्थामित्यर्थ एवोचित । न तु आदित्यभावप्राप्तिपूर्वावस्था । उग्रसामर्थ्यस्तु — भाष्यस्वारस्यमध्य आदित्यनामरूपभाक्त्वावस्थापूर्वभावस्थैव अथततऊर्ध्वोदेत्येत्यादिसदृण प्रतिभात इति वर्णितम् । तेशामयमर्थः। — अथशब्दो न निर्देशानन्नर्थे । अपितु 1अथन्तरमतभावार्थे । ‘अथ तत ऊर्ध्व उदेत्य नैवोदेता नास्तमेता एक एव मध्ये स्थिता ' इत्यस्यापि उदयास्तमयत्कार्याशून्यतावर्मर्थ 2 । नचाड्द्वितियभावपूर्वभावस्थाया कल्पद्वयी संभवतीते ।

अब इस विषय में योगियों का गाया हुआ यह श्लोक है—

तदेष श्लोकः । तत् तसिन्न विषये देवान् प्रति कृतचिन्तं योगिना गीतः

१. कारण, लिङ्गलक्षणगुणान्तरप्रस्तुतार्थं क. उ 'गुणान्तरभावे' इति । क कोशात्, 'गुणयत्यभावार्थ' इति । क कोशातु 'गुणयत्यमानार्थे , न तु ततउदेत्यतन्वारम्यमुगोचदव्यम' क ।

अथशब्दादिस्वारस्यादिति । अथशब्दस्य पूर्वोङ्कानन्वयेन मुख्यार्थे । पूर्वसदृशने च आदित्योदयास्तमयमध्ये देवगणाना तदभूव उक्त । एवं शकत्या द्वे.नादित्यप्राग्जातातानुग्रहनन्तरमित्यर्थस्त्वैव लाघवात् आदित्यावस्थाप्रागभाव्यवस्थाप्रहणेन तदन्तर्थे दुर्घटम् । एवं ऊर्ध्व उदेत्येति पदस्वारस्यापि प्रागिज्जातानुप्रहोत्तरकालप्रग्रहणम् । ऊर्ध्व प्रागिने पदयोर्मध्ये ऊर्ध्वे पदस्खारस्यापि प्रागिज्जातानुप्रहोत्तरकालप्रग्रहणम् । ऊर्ध्व प्रागिने पदयोर्मध्ये ऊर्ध्वे पद-

स्योत्पत्त्याद्यर्थं प्रागिन्यस्य पूर्ववत्कार्याद्यर्थं च प्रयोक्ष्य व्याख्यातुमित्थम् । श्रुतप्रक शिकारितौ तु कारणावस्थामिति भाष्यपदार्थस्यैव नेतच्छ्रुति स्वारस्यात् । मुक्तेराल्पत्कल्पनारुपपत्ते:, लयस्य च स्वकारो । एवं वचख्यातत्वान्, मुक्त्यवस्थ ब्रह्म कथंचित् कारणावस्थया शुक्चमिति । अन्यथा मुक्त्यनिरिकावस्थामहणेन तस्या अनिषतवेन एक-

लत्वादिसारस्याच्च । अत एवासद्र्याश्यानुसारेणि श्रीकृष्णभाच्च्ये कारणावस्थापदसद्बोधेपी मुक्ताविषय-तथैवाप्यदृदीक्षितयोजना । ‘गुणयत्यभावमिति । उदयास्तमयथ संवृत्तौ न प्राहा: किन्तु सामान्यतस्ताद.* व । स न च प्राक्क्लेडपि शुक्च इति भाव । देवान् प्रति इति । अस्य योगिवचनस्य देवान् प्रति इति सदोयेन कचित् नेय

न है तत् स1 निम्लोच नोदियाय कदाचन । देवास्तेनाहँ सत्येन मा विराधिषि ब्रह्मणा ॥ इति । न ह वा अस्मा उदेति, न निम्लोचति । सकृदिवा हैवास्मै भवति ये एनां मधुविद्यामुपनिषदं वेद ॥ ३ ॥

तदैनत् ब्रह्मा प्रजापतय उवाच प्रजापतिर् मनवे मनुः प्रजाभ्यः ।

1. न निम्लोच शां न निम्लोचो मा

श्लोकः । उच्चयत इति शेषः । न वै — ब्रह्माणेति । हे देवा: ! तत् तस्मिन् आदित्यभावयुक्तिकाले सः मुक्तादित्यादित्यात्मा परमात्मा न निम्लोच नास्तमितः , नोदियाय नोदितः । तेन सत्येन' कचनेन, ब्रह्मणाडह मा विराधिषि2 विरोध न गच्छामि, अपि न गच्छामिति यावत्3 । निम्लोचेतिच्छान्दसो द्विवचनभावः ।

न ह — वेद । य एतां मधुविद्यारूपां ब्रह्मोपनिषदं ब्रह्मविद्या वेद अनुतिष्ठति, असै4 ब्रह्मविदे आदित्यो नोदेति, नास्तमेति । आदित्योदयापकाशाभ्यां न किञ्चित् तस्य प्रयोजनमिल्यर्थः । कुत इत्यत आह सकृद् — असै ब्रह्मविदे सकृद् दिवै भवति । सकृद्दिवादित्यमहरेव भवति । सदैवाहरभवतीत्यर्थः । सततं सर्वविषयकसाक्षात्कारोदस्य भवतीत्यर्थः ।

तदैनत् — प्रजाभ्यः । तद् ह एतत् मधुमधुविद्यास्पदायमाह — तदैनत् — प्रजाभ्यः ।

1 सत्येन वचनेन क. ख । क कोषो, 'यथसत्सं समोक्त स्यात तर्हि न ब्रह्म-प्राज्ञयास्मि भाव' इत्यधिक्षम् । वचननेनैतस्थाने 'निःश्रेयः' इति । सत्यशब्दार्थवचन-

ब्रह्मविरोध ग. घ मोक्षयोः । ओं विरोध न गच्छामिति याक्तः ख ग. 1. तस्मै क

स्यादिति ताहशाशाऽऽरमार्ग उपेक्षित । शाङ्करे, न निम्लोचेतिपाठः । न है तत्नेतिपृथग्वाक्यम् । तद्विदर् न निःलोचेयादि । निम्लोच—निम्नुम्लोच । न जु सूर्यस्य सर्वैश्वभावादन्य-

दार एव स्यात् , कथमहरेव सर्वदैवस्त्र सकृद्हिवाशाऽऽदितात्म्यार्थमाद् सततभियादिना । उदयास्तमयपदशोर्दर्शनपरत्वात् दिवापदमपि दर्शनेपरेव । तत्र सूर्योऽदियादिशब्दः सूर्य-दर्शनादिपरः । द्विशब्दाद्दश पदान्तरासमभिल्याहाराद् द्विशेषात् सर्वदर्शनपर इति भावः ।

तद्धैतदुद्दालकायारुणये ज्येष्ठाय पुत्राय पिता ब्रह्म प्रोचाच ॥ ४ ॥

विज्ञानमित्यर्थे १ तद्धैतत् — ब्रह्म प्रोचाच । तद्धैनत् ऋषि उद्दालकाय पिनो प्रोक्तवान् । इदं — वासने । तस्मादेतो इदं ब्रह्मविज्ञान ज्येष्ठाय पुत्राय वा प्रणायाय योग्याय शिष्याय वा प्राह्यादित्यर्थे । 'प्राणाग्योऽसमनौ' इति निष्कामार्थे प्रणाग्यश्रवदस निपातितत्वात् । नान्यस्मै कस्यैचन । उत्तपुत्रशिष्यव्यतिरिक्ताय ऋ सैचिदपि न द्रूयादित्यन्वय । यद्यपि — इति । अद्भिः परिगृहीतां समुद्राद्वता भोगोपकरणैः पूर्णामिमा पृथिवी यचिप अस्मै = आचार्याय दद्यात्, तदपक्षयाडप्येतद्विज्ञानमेवाधिकम् । नेतस्यानुचपो निष्क्रयोऽस्तीत्यर्थः ।

इदं वाव तज्ज्येष्ठाय पुत्राय पिता ब्रह्म प्रतृण्यात्, प्राणाग्याय वाडन्तेवासिने ॥ ५ ॥

एतस्खण्डान्तर्गतवाक्यविषयकमधिकारणमुपन्यास्यते — समन्वयाध्याये— (१) - मद्वविद्यया* वम्वादिगणभोभ्यरोहितरुपोदिपचास्मताश्रयादित्योपासन*-रूपतया अस्या विद्या वस्वादीनां नाधिकार समवति ; उपायोपासकभावस्यै- क्सिन्नसभवान् । न हि एकस्यैव प्रेरणीयत्व प्रेरणितृत्वच सभवति । वस्वादीनामेव भुवेत्यादिना वस्वादिभारतेव मधुविद्याफलत्वेन वसवादीनामेव सता वस्वादित्व३ प्रासिकामनाया असमवाचार्थत्वाद्यसंभवात् । 'त देव ज्योतिषा ज्योतिरायु-

तद्धैतन् ब्रह्म मद्रुविद्यानविषय प्रजापतिरभिगत ब्रह्म । पिता ॠषम आदियोपासानारूपतपतये त आव्-मातृोपासनारुरुतयेलयर्थे !

ब्रह्म'वद्यात्वाभादिति याक्त । वस्वादिभिरादित्याशस भुजमानत्वेऽपि तद्रुस्तादित्यपद न ब्रह्मारम । एव, 'तद्वसव उपर् वन्ती' त्यध्युःफोपजीवनकर्तृत्वस ब्रह्यणसभवेन दसाविदंरमपि गुदवस्वादिपरमेवेति भाव । ब्रह्मणोऽनुपास्यत्वे, 'सक्रदिवा

पासतेऽमृतम्' इति परत्राझन्यतिरिक्तस्य देवोपास्त्वनिषेधेन ज्योतिरशब्दिते ब्राझन्येवोपासन¹ सद्दावावगमाच्च मधुविद्यादिषु नाधिकार इति, " मध्वादिष्वसभ- वादनधिकारं जैमिनि:" , "ज्योतिषि भावाच्च" इति सूत्राभ्यां पूर्वपक्षं कृत्वा, "मानं तु बादरायणोऽस्ति हि" इति सूत्रेण सिद्धान्त: कृत: ।

अस्यार्थ: — अधिकारस्य सद्दावाद् बादरायण आचार्यों मन्यते । अस्ति हि तेषामर्य्थित्वादिष्व इति । अयमाशय: — न हीय विद्यावस्तादित्यादिमाल- पर्यवसिता; अपितु तच्छरीरकपरमार्तमपर्यन्ता । वस्तादीनामेव सतां स्वान्तर्यामि- परमात्मोपासन 'सवकय्येव । न चोपास्यप्रतिपादकवस्वादिषु ब्रह्मपर्यन्तत्वे प्रमाणाभाव:; उपसंहारे, "ब्रह्मोपनिषद् वेद" इति श्रवणात् । वस्तादीनामेव सतां कल्पान्तरेऽपि²द्वासिपूर्वेकब्रह्मप्राप्तेरुहेतु³यत्वभावाच्च । लोके पुलिङ्गमेव सतां जन्मान्तरेडपि पुलिङ्गे⁴प्याया दर्शेनात् ।

१. पासनास्क्राव क. पासनसभव स्व. 2 भक्त्येव म. 3. वस्वादि क.

हैवास्मै भवती 'ति मुक्तिफलश्रवण कथमिति चेत्—वस्वादिपदप्राप्तौ⁵सनन्तर तत्रोपगयस्थानुग्रास- मानस्य तद् फलमिति कममुक्तिपर्य तत् । यद्वा आदिलोपासनादिसाध्यसयुग्य प्राप्तस्य तन्मण्ड- ल्म:्य एव च स्थिस्य तदर्शс्यानाभात् सर्वेदा द्वैवैर्य्थसभतानात्र मोक्षहपाक्रिथ्यर्थगरतव तस्येनि पूर्वपक्षे⁶शाय स्यात् । ननु वस्वादिमादोपासने वस्वादिपदमपि दुल्लभम् — फलकाले भाविनी मन्त्तरे उपासितकस्वादेरन्तरभावात्, इति चेत्—वस्वादिमोगसाम्यस्थैव फलत्वेनास्मिन्तेव मन्व- न्तरे तैस्तत्सद्रदानसभवाद् । वस्वादिस्थैव फलत्वेऽपि, 'इन्द्राय ज्येष्ठाय पुरोडाशमेकादशकपाल निरवपन्महद्धीणाम', ततो वै स ज्येष्ठो देवानामभ्यजयत्' इत्येपमिन्द्रायुदेश्यस्य कयमागात् इन्द्रादिपदप्राप्तौ· भूततया तदद्भुत् वचनवरात् सतोपपत्ते: । फलस्य भागवदधीनत्वेऽपि तदाद्यैव तदर्थं कस्वाद्याराधनमिति । सतो वस्वादेस्तिरिहोदेस्यम् । न च उपासहारे ब्रह्मोपनिषद् वेदेति तद्वच्यम् । 'यमप्रतीतकस्वादिमात्रो पासनतया मतुश्यादिविषये विद्याा लुग्धावकाराश्चैवेन तत् ब्रह्मपदस्य वेदपरत्वादिति पर्येप्स्याशय: । सिद्धान्त्याशयमस्तु ब्रह्मोपनिषद्- मिस्रच न ब्रह्मपदस्य वेदपरत्वे तद्र्योत्, 'मा विराधिषि ब्रह्मणा' 'ब्रह्म प्रोवाच' इसभ्य- रुस्य ब्रह्मपदस्य मुुख्यार्थगहणौचित्यात् । उपासनस्य ब्रह्मविषयकत्वे अवगते, वस्वुत् । सर्वेषामपि फलस्य साक्षाद् परम्परया वा परब्रह्मप्राप्तीधीनतया तस्यैतदु रासनार 'वस्वादगमेन आदिलकस्वादि पदमविशेषात् विशेषाश्च । देवमुख्योपजीवितृसादिक तु विशेष्ये वायादिविशेषणदिधान्त प्रतर्दनविद्यादिध्वनिते ।

ननु वम्वादिपञ्चगणोपजीव्यरोहिनादिपञ्चवरूपाणकपिप्पलादित्यमूर्त्ताश्रयादित्यमधूपासत्बान्मधुविद्याया, तस्याऽऽश्र विद्या यादित्यस्या्येपोपास्य न या आदित्यस्य तद्विद्याधिकारासंभवेडपि वस्वादीनां कथमनधिकराशङ्का। न ह्यस्या विद्याया वस्वादीनामुपास्त्वान्मुपादित्यैव । भाष्यकृता, "मधुविद्याया मुभवेदादिप्रतिप्रचक्मे" नैराघस्य रिङ्निदर्शनं प्राप्तस्य रसस्य'श्रयतया लड्घमधुपदेऽस्यादित्यस्यां-

नहीं, क्योंकि यहाँ आदित्य की पञ्चरूपात्मक पिप्पलादित्यमूर्ति का आश्रय करने वाले आदित्य की उपासना मधुविद्या के द्वारा की जाती है । यहाँ आश्रित विद्या के द्वारा आदित्य की उपासना होने से वस्वादि का अधिकार न होने में शंका नहीं करनी चाहिए । इस विद्या के द्वारा वस्वादि की भी उपासना आदित्य के द्वारा ही होती है । भाष्यकार ने "मधुविद्याया मुभवेदादिप्रतिप्रचक्मे" इस श्रुति के द्वारा निराधार रिङ्निदर्शन प्राप्त रस के आश्रयत्वेन लङ्घन करने वाले आदित्य के

ज्ञाना वम्वादिमिरुद्यममानाऽऽमुषा सत्बम्" इति पूर्वपक्षे, "वस्वादिभोग्य भूतादित्याम्य विधीयमानसु वमन तद्वस्यैव ब्राज्ञान इत्यगम्यते" इति सिद्धान्ते चोक्कवान् । न हि स्वोपासनवत् स्वोपजीव्यैवतानाऽन्यस्योपासन विरुद्धम्; तथाऽमति उपचारस्त् । तदोच्छेदप्रसङ्गात् । सर्वेष्वध्युपासनेपु उपास्यगतस्वोपजीव्यैवतस्स्वेक्यतस्वा-धारस्वस्तर्यास्मितादीनामनुसन्धेयत्वात् । ततश्व वस्वादिमेव सतां स्वोपजीव्यपच्यादित्यविषयमधुविद्याऽनुष्ठानसमवात् कुनोडनधिकराशङ्का न चैन—

पूर्वपक्ष में "वस्वादिमिरुद्यममानाऽऽमुषा सत्बम्" यह कहा गया है, और सिद्धांत में "वस्वादिभोग्य भूतादित्याम्य विधीयमानसु वमन तद्वस्यैव ब्राज्ञान इत्यगम्यते" यह कहा गया है । यहाँ यह नहीं कहा जा सकता कि स्वोपासन के समान स्वोपजीव्य ही अन्य की उपासना करना विरुद्ध है, क्योंकि ऐसा मानने पर उपचार का उच्छेद हो जाएगा । सभी उपासनाओं में उपास्यगत स्वोपजीव्यत्व का अनुसंधान करना चाहिए । इसलिए वस्वादि की ही मधुविद्या का अनुष्ठान होने से कुनो का अधिकार नहीं होने में शंका नहीं करनी चाहिए ।

उच्यते । 'वस्वादिमेव को मूच्वे 'त्यादिना वस्वादिशेषी फलरवेन' कीर्त्तनेन मधुविद्याया न कस्युपनयन वस्वादीनामुपास्त्यैवगतत्वात् । "अथ तत ऊर्ध्व उदेत्येषत प्राकू आदित्यवतःदिकार्हेविशेषावथ ब्राज्ञ उपासमुपदिश्यते । अथ तत ऊर्ध्व उदेत्येषादिना आदियान्तरामतया डच स्थ कारणावस्थ ब्राज्ञ उपा-समुपदिश्यत इति कार्यावस्थोपासनदर्शया'मादित्यवत् वस्वादीनामध्यविशेषेणो-

उच्यते - वस्वादि की ही मधुविद्या का फल कहा गया है, क्योंकि वस्वादि की उपासना ही यहाँ की जाती है । "अथ तत ऊर्ध्व उदेत्येषत प्राकू आदित्यवतःदिकार्हेविशेषावथ ब्राज्ञ उपासमुपदिश्यते" यहाँ आदित्य की विशेष उपासना का निर्देश है । "अथ तत ऊर्ध्व उदेत्येषादिना आदियान्तरामतया डच स्थ कारणावस्थ ब्राज्ञ उपा-समुपदिश्यत इति कार्यावस्थोपासनदर्शया'मादित्यवत् वस्वादीनामध्यविशेषेणो-

पास्यस्वम्य भा षेनत्वात्, "अस्ति ह्यादित्यवस्वादीनामपि स्वावस्थब्राज्ञोपासनेन वस्वादित्यमादिपूर्व कम्रहणेप्सासमवत्" इति आदित्यस्य वस्वादीनाश्च तुयतस्वस्य भाषित-त्वाच्च मधुविद्याया आदित्योपासनत्व पञ्चामृतोपासनत्व वस्वाद्युपासनत्वरूपाककारतय-वत्स्वान्न पूर्वे क्षोस्थित्यनुपरचिरिति दृश्यच्रम् ।

पास्यस्वम्य भा षेनत्वात् - यहाँ आदित्य और वस्वादि की तुल्यता बताई गई है । "अस्ति ह्यादित्यवस्वादीनामपि स्वावस्थब्राज्ञोपासनेन वस्वादित्यमादिपूर्व कम्रहणेप्सासमवत्" यहाँ आदित्य और वस्वादि की उपासना की तुल्यता दिखाई गई है । आदित्य की मधुविद्या में उपासना, पञ्चामृतोपासन, और वस्वाद्युपासन के रूप में तीनों का समावेश है । यहाँ वस्वादि की उपासना पूर्वकालीन क्षोस्थिति के अनुसार नहीं है, यह स्पष्ट है ।

ननु वस्वादिस्य ब्रह्मण उपास्यत्वसंभवेडपि तद्रसत्र उपजीविन्तीति निर्दिष्टमुपजीवितृत्लक्षण भोक्तृत्व न ब्रह्मण संभवतीति चेन्न् — उपजीवितृत्त-

ननु वस्वादिस्य ब्रह्मण उपास्यत्वसंभवेडपि तद्रसत्र उपजीविन्तीति निर्दिष्टमुपजीवितृत्लक्षण भोक्तृत्व न ब्रह्मण संभवतीति चेन्न् - यहाँ शंका की जाती है कि वस्वादि ब्रह्म की उपासना संभव होने पर भी, उनके रस का उपजीवित्व ब्रह्म में संभव नहीं है, क्योंकि ब्रह्म भोक्ता नहीं हो सकता । इसका उत्तर है -

लक्षण भोक्तृत्व न ब्रह्मण संभवतीति चेन्न् । 1. फलरवादि । तन्नेन स्व फलरवे न कीर्त्तिततैन घ घ. 2. कय घ पाट । क. ग. तदन्तस्स स्थाने, 'आदित्यवहत वस्वादीनाछ तुय्तदस्य भाषितत्नाच्च', इत्येव ।

लक्षण भोक्तृत्व न ब्रह्मण संभवतीति चेन्न् - इसका उत्तर है कि फल की प्राप्ति के कारण ब्रह्म को भोक्ता माना जा सकता है । 1. फलरवादि - फल की प्राप्ति के कारण ब्रह्म को भोक्ता माना जाता है । 2. कय घ पाट - यहाँ कय घ पाट के अनुसार तदन्तस्स स्थाने में 'आदित्यवहत वस्वादीनाछ तुय्तदस्य भाषितत्नाच्च' यह कहा गया है ।

प्राप्तस्यापि फलस्य पुनः प्रेप्सया आनुमविक्लान्तं स्वस्य वस्वादेः हनादिभावा डुभाव्यफलान्त-रसस्वाच्च स्थानाराध्यत्वेन पूर्वे क्षे मुख्ययुक्कि, न फलस्य प्राप्तल्मिल्याशयेन शद्वते नन्विति ।

प्राप्तस्यापि फलस्य पुनः प्रेप्सया आनुमविक्लान्तं स्वस्य वस्वादेः हनादिभावा डुभाव्यफलान्त-रसस्वाच्च स्थानाराध्यत्वेन पूर्वे क्षे मुख्ययुक्कि, न फलस्य प्राप्तल्मिल्याशयेन शद्वते नन्विति - यहाँ यह कहा गया है कि प्राप्त फल की पुनः प्रेप्सा से वस्वादि की हनादि भाव से डुभाव्य फल की प्राप्ति होती है, और यह मुख्य युक्ति है । फल की प्राप्ति के लिए शद्वते नन्विति नहीं कहा जा सकता ।

स्यापि सद्द्वारकतया तत्त्व संप्रवात् । नन्वेव, तद्रसव उपजीवन्तीयल्ल वसुशान्दस्स तदन्तर्यामिपरत्वे वसनामेवैकौ भूतवेत्यतापि वसुशब्दस्स 1वस्ववस्थान्रपरत्व स्यात् । न च तद् युक्तम् , न ह्यनास-कस्यं जीवस्य कल्पान्तरे वस्तुप्रातिलक्षणससारदशाया वस्ववस्थान्रकाभावोक्तिः ।

यथाश्रुते बाधकाभावेन । तस्य वाक्यस्य फलपरत्वेनोपासनाक्षरसमपंक्क्वाक्षयच्चुंदे निवेशाभवादिदिति भावः । ब्रह्मपरत्वे बाधकं पश्चाद्वहुकचनोक्तं बहुत्व निर्धारणार्थ भा । प्र । न्यायरक्षामणि शिवार्कमणिदीपिकेतमालोक्य तत्रास्माक हैयैगादेयविवेक्य विस्तारं करोति ननु वसुनामिलादिना । कर्मनिष्ठानामिति । कर्मे बहुविद्याडपि अन्यदपि ।

संगच्छत इति चेत्—‘वसनामेवैक भत्वे’त्यत् यथाश्रुते वाधकाभावेन, न्रह्मपरत्वे बाधकसद्भावेन3 च यथाश्रुनार्थसैवोपपत्तस्वादित्यलमनिचर्चया।

ननु, ‘वसनामेवैको भूत्या’, ‘सद्रहविद्वा हैवासै भवति’ इति वाक्यद्वया-नुसारेणानयां विध्यया कल्पान्तरे कश्चित् काल वसुभाव प्राप्त्य पश्चाद् ब्रह्म प्राप्तो-तीत्यभ्युपगमो न युक्तः ।

तथासति इदार्नीन् मद्वविद्योपासकानां प्रापणानन्तरं फलप्राप्तिन स्यात् । कल्पान्तरभावित्वात् वसुभावस्य । न च स विलम्बः सोढव्य एवेति वाच्यसम्—कल्पान्तरोडपि वस्वादिभावप्राप्तकमधुविद्यानिष्ठानां तस्यापककर्मास्तरनिष्ठानान्नन्ताना संभवेन्न सर्वेषा4 युगपद्रस्वादिभावे क्सुगताः।

छत्वस्सत्वविरोध प्रसज्येन, ‘वसुव्रप्राप्तकर्मनिष्ठानामनन्ताना मध्ये विपाकानुसारेण केषाश्चिन् विचतु-रकल्पमध्ये वसुत्वादिप्रातिभवति, केषाश्चिन् अनुष्ठितमधुविद्यानमपि सहसकल्प-प्रतीक्षणमध्यस्थि’, इत्यभ्युपगतं नन्वयम् । न हीदृशा कश्चिन्नुसुखंभवति ।

सहसकल्प-पर्यन्तविलम्बमभ्युपगच्छतः कथं सुखूता2 हैरण्यगर्भान्तसकलभोगविरक्तिपूर्वकब्रह्म-नन्दप्रेप्सालक्षणसुखूश्राली हि ब्रह्मविद्यायामधिकरोति; ‘वस्वादिप्राप्त्याभिलाषणः

सत्यम् । ब्रह्मानन्दैप्रेप्सयैव सुमुक्षु:। अथापि यथा देहावसानकाले ब्रह्म-नन्दैप्रेप्सा समुक्षाली, एवम्, ‘वसुत्वादिक्रमेणैव प्राप्तव्यति’ इति पेप्सयाडपि ननन्दैप्रेप्सा5, इति नेदम्

1 स्व. ग. कोऽयो वसु.स्थेति न । 2. उपासकस्यापि गा. 3. यथाश्रुते बाधका-वेन ब्रह्मपरत्वे बाधकस न ख । 4. सर्वेषाश्च स्व । 5. तत्क्ष वस्वादि स्व । 6 कथं वा स्व ।

न्यायरक्षामणि शिवार्कमणिदीपिकेतमालोक्य तत्रास्माक हैयैगादेयविवेक्य विस्तारं करोति ननु वसुनामिलादिना । कर्मनिष्ठानामिति । कर्मे बहुविद्याडपि अन्यदपि ।

ब्रह्मानन्दैकमेप्सा भव्येव । शास्त्रवलाचेदशविलम्ब्यसहिष्णु गोडप्यविकारिण. मन्त्री-सभ्युपगतनध्यम् । तत्र च प्रारब्धवैचित्र्यमेव नियामकम् । अन एव — ' याथातथ्यं स्वपरानियतं यच्च दिव्य पदं तत् । कारकार्पं वपुरपि विदन् कस्त्वितिक्शेत वनधमू ॥'

इत्युक्तरीत्या विवेकिन् कथम् 'वृण्मवसोहिष्णुता'-इत्यप्यपास्तम् । प्रारब्धं हि स्वं सर्वस्य-व्युपपत्ते । वस्रुतस्तु, 'आतृणां मध्ये त्वमेक:' इति लौकिकोक्त. आत्र्णोगसाम्याभिप्रायतववत्, 'वसूनामेको मूव:' त्यस्य', 'कित्कित्कालमनुष्णिक्कित्स्वादिमोगसाम्यमनुभूय तेन पथा परं ज्योतिरूपसंपद्यत' इत्यमिप्रायत्वात् तादृशमोगसाम्यस्य च देहवियोगानन्तरमेव संभवान्नानुपचिरितव्यस्याहु: ॥

(२) ननु वस्वादिदेवताना विग्रहाभावेनापासनसामर्थ्यांसंभवात् कथंमुपासनाधिकार: । न हि देवादीना गरोरहचे प्रमाणमुपलभ्यते । न तावत् प्रत्यक्षानुमाने ; तस्य तद्गोचरत्वात् । नापि, 'वज्रहस्त: पुरन्दर:', 'तेनेंद्रो वज्रमुदचन्' इत्यादीनां प्रामाण्यम्; मन्त्रार्थवादानाम्नुष्टेयार्थस्मृतिस्तुतिप्रयोजनकत्वा विग्रहादौ तात्प्र्याभावेन तात्पर्याविषये श्रुतद्वयापामाण्यम् । अन्यथा इतरेवर्णरजककर्तृकवस्त्र-

प्रारब्धमाहृति । उक्त हीदृश'याच्चोभयै: 'नियमा वै यासलि नियामयिथुमेव प्रभवति ' इति । इत्यस्याहुरिति । शिष्टकर्मणोडपिकायां 'वस्वादिमोगसाम्य पूवर्क्ष्यभिमतम् , वस्वादि-सिद्धान्ल्यभिमतं' इति वस्वधाकरनमूलकमनुपक्षित्रैस्तीह दर्शितं भवति । वस्वादि-त्कल्पश्रेडपि पूर्वपक्षं भवस्य ग्रागं दर्शितत्वात् । मधुविद्या मश नो डुष्टत्वने मानाभावेन एतद्वयानिष्टंय वसुरादिदेवभावप्राप्तौ सततर द्वैगुणयभालानुबन्ध्या । फल्तत: तावल्लाभस्य वस्वादि-मोगसाम्यपक्ष एवैकान्तं करणं स्वरसत: । 'ब्रह्मैव भवतो 'निकत् 'वसूनामेक एव भवतो'

ल्यस्य निर्वाहाच । अथ कित्रिक्कालमनुष्णिक्कियेन एतन्मननन्तरत: प्राक् मधुवियानिष्ट्रो मन्वन्तरेउसिन्न पूवर्काल फलमनुभवति यथा, तथा एतन्मनन्तरमध्ये एतत्रिष्ठ अन्न मन्वन्तरे यानन् काऔडवशिष्ट , तारति काले पूर्ववेदेकत्रिशदंशात्मक शातन निर्भत्के सर्वमज्ञान फल मनुभूय मुच्यते । तदिदमपुत्रित्व न तदनिग्रह, तथा ज्ञात्वैव तेन तदनुष्ठानात । वस्याप्रधानकफलत्वादि-

सुचितम् । आहुरियनन, 'इदानीं वसुनामेव सता कल्पान्तरे वस्वादितवग्राप्तिस्थे ति भा घादिकमसिन् प्क्षे कित्रहमहित्र वेधि विमत्स्यमिति मुच्यते । अत्र भाष्ये एकत्र आदिपद-प्रयोगात एकश्रेककल्से वक्ष्यनेकतत्प्रदर्शनाद् मोगसाम्यमभिमतं स्यादिति ।

शोधनतत्पर्येण प्रयुक्तस्य, ‘इवेतो धावति’ इत्यस्य गुनकसमीपगमनप्रतीत्युपादकुस्सभवमात्रेण तत्त्वापि प्रामाण्यप्रसङ्गात् ।

नतु रेकत्याधारवारवन्तीयसामसाध्याग्रिष्टोमस्तोतोविशिष्टकतुविधायके, ‘रेतस्तीषु वारवन्तीयमस्रिष्टोमसाम कृत्वा पचुकामो होतेण यजेत’ इति वावये, ‘रेवन्तीषु वारवन्तीयम्’ इत्यस्य, ‘रेवतीर्नेमस्सधानात्’ इति ऋकृत्याधारवारवन्तीयसामरूपे अभिष्टोमस्तोतोविशेषणते, तात्पर्याभावेडपि, प्रामाण्य दृश्यम् । न हि तद् विशेषणम्, ‘सोमेन यजेत’ इत्यादिविशिष्टविधिषु सोमलतादिविशेषणवत्, लोकसिद्धम्, नापि विशिष्टसिद्धम्; ‘कतुतीषु’ रथन्तरं गायेत’ इति्वत्, रेवतीषु वारवन्तीय गायेदिति विशिष्टविधानात् । न चास्त्यैव विशिष्टगोचरस्य विधोर्विशेषणविधानेऽपि तात्पर्थ्य वचं शङ्क्यम्—विध्यात्मकप्रसङ्गात् । न चाडड्क्षपादः विशेषणप्रसिद्धिः—अन्योन्याश्रयात् = विशेषणप्रसिद्धौ सत्यां विशिष्टविधिः, विशिष्टविधिनैव विशेषणस्याक्षेप इति परस्पराश्रयापत्तेः । तस्माद् विशिष्टविधेर्विशेषणस्वरूपे तात्पर्याभावेऽपि ‘रेतस्तीषु वारवन्तीयमिति पदद्वयसमभिव्याहारस्यैव प्रामाण्यमस्युपगन्तव्योमिति चेन्न—

रेवतीषु वारवन्तीयमिति पदद्वयसमभिव्याहारालभ्यां रेकत्याधारवारवन्तीयप्रतीतीमुपजीव्य प्रवृत्तेन विशिष्टविधिना आक्षितस्य ‘रेवतीषु वारवन्तीय कुर्यात’ इति विशेषणविधिरेव तत्र प्रमाणत्वेन, रेवतीषु वारवन्तीयोमिति पदद्वयसमभिव्याहारस्य प्रमाणत्वात् । इयास्तु विशेषः—‘सोमलतादि विशेषण मानन्तरसिद्ध सोमपदार्थ प्रतीयते । इह तु मानान्तरासिद्धमेव पदसमभिव्याहारात् प्रतीयमानेऽपि विशेषणे विशिष्टविधिः प्रामाण्यभाज् । उभयलाप्यविशिष्टे । तत्क्ष यथा सोमपल्यार्क सोमपदं न सोमस्वरूपे प्रमाणम्, एवं

1. रेवतीषु इति घे घेः। नैतसिद्धौ सिद्धेः; न्यायार्क्षाभिप्रेतसारो चे । अन्यत्र तु रेवतीषु इत्येव पाठ । 2. सोमपदम्, यथा च न सोम क.

आक्षेपादिति । तद्विशेषणविशिष्टकिचिद्विशेष्यविशियान तस्य विशेषणस्याप्रसिद्धौ नोपपद्यत इत्यर्थात् ।

अथ भाव — विशेषणस्य प्रतीतभावे विशिष्टविधानासभवेऽपि समभिव्याहारस्य विशेषणप्रतीतिजनकत्वेऽपि न तत्प्रामाणकत्वलक्षणं प्रामाण्यम्, तस्य विशेषणसत्ताऽथीन वात। रेकत्याधारकवारवन्तीयरूपविशेषणस्य च विशेषणविधिकल्पना नैनतदस्य-

रेवतीषु वासन्तीयमिनिपदद्द्रयसमभिव्याहारो प्रत्यायकोडपि न तत् प्रमाणम्‌। अयज्ञापरो विशेष:——सोमल्नाद्रद्रयन्य लोकसिद्ध-स्त्वात् तत् योगसंविभज्यैनैव विधिः। कल््यप्‍: इह तु रेवतीदारवन्तीयरूप विशेष-णस्वरू‌पस्यापि मानान्तरासिद्धत्वात्‌ प्रतीयमानेऽपि तस्मिन् वि शेष्टविधे प्रमाण्यभावाच्च तत्स्वारूपे, स्तोत्रविशेषसन्निधौ च विधित्वं कल्प्यते न ।

रेवतीवारवन्तीयम्‌पविग्रे‌षणस्‍ार्‌पार्थ-प्रत्यायकोडपि न तत् प्रमाणम्‌। अयज्ञापरो विशेष:——सोमल्नाद्रद्रयन्य लोकसिद्ध-त्वात् तत् योगसंविभज्यैनैव विधिः। कल््यप्‍: इह तु ‘रेवतीदारवन्तीयरूप’ विशोष-णस्वरू‌पस्यापि मानान्तरासिद्धत्वात्‌ प्रतीयमानेऽपि तस्मिन् वि शेष्टविधे· प्रामाण्याभावाच्च तत्स्‍वार्थे स्वरूपे, स्तोत्रविशेषसव्न्थितौ च विधित्वयं कल्प्यते न ।

तस्मान्मन्वर्थवादाना स्वार्थे तात्पर्याभाव न तेभ्यो देवनाविग्रहसिद्धि:। नतु मन्वर्थवादाना विध्येकवाक्यतापन्नाना स्वार्थेऽप्यव्‌न्तरतात्पर्य समव-त्येव, दृश्‍यपिर्णमासादिप्रधानवि: एक' वाक्यतापन्नप्रयाजादिविधित्‌ इति चेत्‌ — सत्यम्‌। मानान्तरविरोधे प्रतीमानार्थे तात्पर्य समवति, न तु नद्विरुद्धे।

तस्मान्मन्वर्थवादाना स्वार्थे तात्पर्याभाव न तेभ्यो देवनाविग्रहसिद्धि:। नतु मन्वर्थवादाना विध्येकवाक्यतापन्नाना स्वार्थेऽप्यव्‌न्तरतात्पर्य समव-त्येव, दृश्‍यपिर्णमासादिप्रधानवि: एक' वाक्यतापन्नप्रयाजादिविधित्‌ इति चेत्‌ — सत्यम्‌। मानान्तरविरोधे प्रतीमानार्थे तात्पर्य समवति, न तु नद्विरुद्धे।

अन्यथा, 'यजमान: पञ्रस' इत्यलापि प्रतीमानामेदे तात्पर्यमज्ञात। अम्नि च मन्त्रार्थवादयो देवताविग्रहा‌भ्युपगमे मानान्तरविरोध:। देवनाविग्रहा‌भ्युपगमे हि न्यायेनौल्‍्येन नानायागदेशे युगपद्‌ हृनतानामगमम्‌नस्‍य, अमिप्रकृष्टभस्मीभूतहविः-स्वीकागन्दरपि अभ्युपगमात्‌ प्रत्यक्षोपपत्तिविरोध:। अनो न देवताविग्रहे तात्पर्य समवति।

अन्यथा, 'यजमान: पञ्रस' इत्यलापि प्रतीमानामेदे तात्पर्यमज्ञात। अम्नि च मन्त्रार्थवादयो देवताविग्रहा‌भ्युपगमे मानान्तरविरोध:। देवनाविग्रहा‌भ्युपगमे हि न्यायेनौल्‍्येन नानायागदेशे युगपद्‌ हृनतानामगमम्‌नस्‍य, अमिप्रकृष्टभस्मीभूतहविः-स्वीकागन्दरपि अभ्युपगमात्‌ प्रत्यक्षोपपत्तिविरोध:। अनो न देवताविग्रहे तात्पर्य समवति।

अतो विग्रहा‌वादुपासनास्न्नधिकार इति पूर्वपक्षे पक्षे——उच्यते——'तदुपर्योपमानम्‌ उपरि मनुष्य-णामुपरि देवाविष्ठवि समवर्ती।त भगवन्‌ वादरायणो मन्यते । तेऽमप्यर्थित्व-

अतो विग्रहा‌वादुपासनास्न्नधिकार इति पूर्वपक्षे पक्षे——उच्यते——'तदुपर्योपमानम्‌ उपरि मनुष्य-णामुपरि देवाविष्ठवि समवर्ती।त भगवन्‌ वादरायणो मन्यते । तेऽमप्यर्थित्व-

1. विध्येकवाक्यतापन्न स्व.

2. विध्येकवाक्यतापन्न स्व.

श्रुत्यर्थव तु विशेषणविरिरेव तत् प्रमाणनिति । प्रत्यायकोडपीति । रेवतीद्विति न मन्त्रमच्या-कारकत्वेऽप्यक्तिते न सर्वत्र सममर्थधीकरणतस्य क्रियान्वये डपि सङ्त्र सममर्थ्योधीकरणतस्य क्रियान्वये डपि । कृत्वकर्मो‌नतरद्वार-करण्‌ रेवत्यादारकवदन्तीयप्रतीतिरिति भाव:।

श्रुत्यर्थव तु विशेषणविरिरेव तत् प्रमाणनिति । प्रत्यायकोडपीति । रेवतीद्विति न मन्त्रमच्या-कारकत्वेऽप्यक्तिते न सर्वत्र सममर्थधीकरणतस्य क्रियान्वये डपि सङ्त्र सममर्थ्योधीकरणतस्य क्रियान्वये डपि । कृत्वकर्मो‌नतरद्वार-करण्‌ रेवत्यादारकवदन्तीयप्रतीतिरिति भाव:।

स्वरूपे इल्पन्नेऽधिकं विधि प्रदर्श्य सोमेनयजन्ते तेनैत्रखविशेषणविधे वितुल्य विधि द्रग्‍यति स्तोत्रविशेषसंनिधौ चैने । क्षत्र परमसिद्धान्न्यायास्तु विशेष द्विविध-विध्यभेदेन कर्तृव्यतावगमसिद्धस्तुश्‍ानायात्तातमलाभम्‌, अप्रये पावको‌येतदन्‌ सत सिद्धध्वोति । प्रथमेऽपि स्वत:प्रामाण्यवादिना समभिव्याहारजन्यज्ञानास्य प्रामाण्यसिद्ध्‌या प्रामाण्य तस्याक्षतम्‌।

स्वरूपे इल्पन्नेऽधिकं विधि प्रदर्श्य सोमेनयजन्ते तेनैत्रखविशेषणविधे वितुल्य विधि द्रग्‍यति स्तोत्रविशेषसंनिधौ चैने । क्षत्र परमसिद्धान्न्यायास्तु विशेष द्विविध-विध्यभेदेन कर्तृव्यतावगमसिद्धस्तुश्‍ानायात्तातमलाभम्‌, अप्रये पावको‌येतदन्‌ सत सिद्धध्वोति । प्रथमेऽपि स्वत:प्रामाण्यवादिना समभिव्याहारजन्यज्ञानास्य प्रामाण्यसिद्ध्‌्या प्रामाण्य तस्याक्षतम्‌।

विशेषणविधिस्‍तु कर्तव्यतामात्रवो‌ंक इति । तदिद प्रामिविरोधये रसतोरित्युसहारेडनुम-घेयम्‌ । तस्मादिति । यस्यिन्नहें यत् तात्पर्य नास्ति, तसिन्नर्थे तस्याप्रमाणत्‍वादिल्‌र्य ।

विशेषणविधिस्‍तु कर्तव्यतामात्रवो‌ंक इति । तदिद प्रामिविरोधये रसतोरित्युसहारेडनुम-घेयम्‌ । तस्मादिति । यस्यिन्नहें यत् तात्पर्य नास्ति, तसिन्नर्थे तस्याप्रमाणत्‍वादिल्‌र्य ।

सामर्थ्येऽपि सभवात् । अर्थित्य तावत् आधयात्मिकादि द्विविधषट्द्रु स्वाभितापात् , परसिन ब्राणि च निरस्तनिरविलदोषगन्धेऽनवधिकातिशयाससत्येयकल्याणगुणगणे निरतिशयभोग्यत्वादिज्ञानाच्च सभवति । सामर्थ्येऽपि पडुतरदेहेन्द्रियादिमत्तया सभवति । देहेन्द्रियादिमत्त्व सर्वेषु स्वाश्रितवाक्येषु देवार्त्थक्चनुपस्थावारात्मना चतुर्विधसृष्टचाम्नानात् सिद्ध । देवादिमेदेश्व तत्कर्मानुगुणत्वाल्लोकप्रभुत्वाद्देशलोकस्थभोग्योभ्यदेहेन्द्रियादियोगातः । तथा, 'देचत्व गच्छन्ति, य एता उपयन्ति' इति देवत्वाद्यर्थकत्वाद्विध्यन्थानुपपत्त्याडपि देवताविम्रहवत्त्वसिद्धिः । ज्योतिष्टोमादिविघन्थानुपपत्त्या देशान्तरदेहान्तरभोग्य — ऐहिकसुख विलक्षणस्वर्गाश्र्वदोक्तसुखवरूपत्सफलभोग्यतृ'कर्मदेवसिद्देरस्म्युपगतत्वात् । देवतासुज्यसालोकयादिफलकरं वेदयर्थानुपपत्त्या । देवताविग्रहाणा तद्रोग्यभोगकरणानामभ्युपगतव्यताच्च ।

"विरोधः कर्मणो चेद्वानेकपतिपत्तेदर्शनात्" । नन्वेव मन्त्रार्थवाददिमिदेवताया विम्रहाभ्युपगमे कर्मणि विरोधः प्रसज्यते । बहुषु योगेषु युगपदेकस्मैन्द्रस्य विग्रहवत्;, 'अग्निम् आ वह', 'इन्द्र आगच्छ' इत्यादिना आहूतस्य सन्निधानानुपपत्तेरिविरोधः प्रसज्यते इति चेत—तत्र—अनेकपतिपत्तेदर्शनात् । दृष्टे हि सौमारिप्रभृतिना शक्तिमता युगपदनेकशरीरप्रतिपत्तिः ।

"शब्द इति चेद्वातः प्रभावात् प्रत्यक्षानुमानाभ्याम्" । मा भूत् कर्मणि विरोधः । वैदिके तु शब्दे विरोधः प्रसज्यते । देताविम्रहाभ्युपगमे हि विग्रहस्य सावयवत्वेनात्यत्वात्, इन्द्रादेरस्थस्य विनाशाद्द्रव्, प्राक् उत्पत्तेश्व—तदर्थग्राचिवैदिकशब्दाना सत्वे, शब्दस्यार्थेन औपत्तिकः सवन्धो न स्वात् । शब्दस्वरूप-

1. आ.यात्मिकादिषु क 2. घ. कोशो देशोऽयादि — रूपपत्त्यैशन्तं श्रध्यम् ।
2. सुखलक्षण ख. ग। 4. भोगृदेहसिद्दे. क. 5. नन्वेभि. क.

एता उपयन्तीति । पञ्चदशरात्रीलुपयन्ति ' पञ्चदशरात्रं सत्नमवुतिष्ठन्तीति यावत् । अथयच पञ्चदशरात्र 'चत्वार पञ्चदशरात्रा' इत्युक्तेऽपि प्रथम. ता म.भा ३.१.६.) । एतस्य फलं 'देवत्वं गच्छन्ती 'ति ।

स्यापि नाशोऽनित्यत्वं स्यात् । ततश्च, औत्पत्तिकस्तु शब्दसार्थेन सन्निधः । इति सूत्रप्रतिपादितशब्दार्थसंबंधानां नियतत्वविरुध्येत इति चेत्— न । वेदशब्देभ्य एवादौ देवादीनां चकार स इति प्रत्यक्षानुमानशाब्द-ताम्यां शास्त्रसिद्धातिमानुषाधीयानां वेदप्रामाण्यसिद्धेः । यथा शिल्पिनां शिल्पशास्त्रोदितरुपाधमनुसंधानपूर्वकं निमित्तदेवताप्रणिधानमार्किकं पूर्वपूर्वसमनारुपं, एवमिन्द्राद्यर्थोडपि वेदोक्तनमरुपानुसंधानशालिनां प्रजापतिना निर्मीयमानाः पूर्वपूर्व-व्यक्तीनामनित्यल्वेऽपि जातिवाचिगवादिशब्दवत् इन्द्रादिशब्दानामपि जातिवाचि-तया नानित्यार्थसयोगकृतो विरोध इत्यर्थः ।

ननु, 'मन्त्रकृतो ऋणीते', 'संहिताकारपदकारसूत्रकारत्नकाराणाम्', 'विश्वामित्रस्य सूक्तं भवति' इति मन्त्रादीनां कार्यतश्रवणात् वेदानित्यत्वमित्य-लोह—, 'अत एव च नित्यत्वम्' । 'अनादिनिधना निधनो वागुत्सृष्टा स्वयंभुवा । आदौ वेदमयी दिव्या यतः सर्वा: प्रसूतयः' इति मन्त्रकृत्चेन प्रसिद्ध-नामपि वसिष्ठविश्वामित्रादीनां वेदजन्यत्वाज्ञानात् मन्त्रकृत्वं मन्त्रदृष्टमेव, न तु मन्त्र'कर्तृत्वमेत्यवसीयते । अतो वेदानित्यत्वस्य नानुपपत्ति: । नन्वेवमपि शब्दस्य तदुपादानभूताहकारादेश नाशित्वात् कथं वेदानित्यत्वं 'कथं वा सवैंपां वेदशब्दप्रभवत्वम्' तत्राडह "समानानामरूपत्वाच्च ऋकृताप्यवयवि-रोधो दर्शनेन मृतेश्च" । कृष्णोपनिषहारे जगदुपपत्त्या वृत्तावपि पूर्वोक्तसमनाननामरु-

1 शब्दाभ्या क. ख 2. करण ख.

औत्पत्तिक: सहज., सासिद्धिक, नित्य इति यावत् । रूपाभिधयकृदध्वाकृतीति ह्रपं संस्थानम् । अस्मिन्मते वेदातिरिक्तेतरपदैकार्थोपस्थापनेनैव पदसार्थक्वेदनिश्चयात् । यथा शिल्पिनां शिल्पजातसिल्प-कृतिकथनात् तान् प्रति तथैवोक्ति । न वेदानित्यत्वान्निति । नहि पूर्वपक्षिणो मीमांसक: स्यापि शाब्दम् । अर्थवादानां वाच्यार्थे तात्पर्यमिच्छतस्ते मन्त्रकृत्चमन्धिनाकारित्वादर्थवादेऽपि तात्पर्यम्‍यावदयकतया वेदनिःपत्त्त्व न सिद्ध्योदिति शङ्का' प्रायात् । एवमुत्तरसूत्रेऽपि अर्थवादस्य वाच्यार्थ-तात्पर्य प्राकृतप्रत्ययस्वीकारयेतया वेदनित्यत्वं न स्यादिति शङ्कातात्पर्यं ग्राह्यम् ।

पत्न्यं नदस्य स्थान्वांद्रे न खाद्रन्नत्यवहत् । 'सूर्याचन्द्रमसौ धाता यथापूर्वमकल्पयत्', 'यथापूर्वमपलेपां'न नानुरूपपणि पर्यैत् । हद्यन्ते तानि तान्येव तथा भावा युगादित्पुर्

इनि श्रुतिस्मृतृ.भ्या नथैव प्रतिपादनादेनम्य नियतत्वंपौर्वेयल्वञ्च । इदमेव हि द्वेद- न्यायौस्रेयल्वम्, यत् पूर्वपूरोंचारणकमनुसंधानसापेक्षोचारणकमवस्तुस्म । तदिदा- तान्ननुवेदे नगो.Dच्यवेदे डपि समानस् । इयामुतु विशेष:- -भगवद्ग्यतिरिक्तः सर्गे- डपि पूर्वपूरंवंदन्नुपूव्र्यनुभवज्जननसमाग्र्यगोलेन पूर्वपूरवों स्मृत्या तथैवानुपूर्व्या वेद- मुच्चारयन्न् । भगवन्नु नमस्कारनिरपेक्षमेव पूर्वानुपूर्वीमनुसंधाय तथैवानुपूर्व्या वेदंसुच्चारयन्न्, इदमेव हि पौर्वेयप्रचचन््यांपक्षया वेदस्य वैलक्षण्य नियतन्वञ्च ।

ननु चतुसृङ्ककृतृकावान्नरकल्मषनृप्तिविषयतयाडपि, 'धाता यथापूर्वंनक- ल्पयन्' इत्यादिनान्गानानुपपनं स्वान्त्रपरमार्थकतृकत्कलाच्छसमयमप्र्तृवेदचतु- मुग्लादिसृष्टेः समाख्यानपूर्वोंस्वसमाननानुरूपकृत्यवादौ कि प्रमाणमिति चेत्— उच्च्यते । चतुसृङ्खावदानामरुपकृत्यादीनि इतिहासपुराणादिषूद्गतव्य, 'एतद्दशनाम- रूपकृत्यविशिष्टष्टश्रुतस्मृता भवन्ति' इत्येवसकृ ल्लुप्तवेदे भगवंतमाराध्य तत्स्यदं प्राप्तु- क्तीति हि शास्त्रप्रसिद्धि । यदि हि कल्पान्तरे उत्पद्यमानश्श्रुतरस्स्वलो विलक्षण- नाम्लपकृत्य् । म्यात्, तदा तस्य भगवदाराधकस्य वाञ्छितार्थसिद्ध्यभावात् नदृष्टसा- धनत्वावेद कशास्त्रस्याप्रामाण्यमेव स्यान् । तत्सदाभिलाषिणि प्रवृत्तिश्र कस्यापि न स्यात् । अन्नः प्राकृतन्ष्टचावृदृपि यथापूर्वमेव सृष्टिरिनि देवताविचिकरणे सिथन्रमिति ॥

ननु अभिलोकादृश्शेलोकर्विनानामर्चिराद्यनतिवाह्यानां 'वृक्षोपसकदेवानामर्चि- राद्यतिवाहिकचिन्तनुरूपाण्यासंभवात्, नदृक्स्वस्य, "तच्छ्रेष्ठगत्युस्मृतियोगाच्च ", "योगिनः प्रति सर्गं ते सर्गें चैत्" इत्यादिप्वाविष्कृतत्वात्, तदृर्हीनाना देवाना कथमात्र मृत्यत्रक्षोचिद्योमोभयार्थ इति चिन्तनस्य दृष्टार्थतया तत्त- लोकर्विनना 'तच्छ्रेष्ठवेलोकर्व्यतिवाहिकचिन्तनेनैव साधुण्योपपत्तेः । मृतयजमान³के- जम्मानेष्ट स्व.

१. वृक्षोपासकदेवानामिलधिंक क. २ तदूर्हीनति एकतल्पद ख. कोचे । ३. मृतथ- जमानेहि स्व.

त्रह्मकल्प' । चछुसुनुचम्याह संव कल्म । तत्र, यत्र तदृक्ति , स व्रद्धामल । इत्थेवमिसनेन रुद्रो भचानी, इन्द्रो भवानी वविश्श्रो भवानील्यादिसकल्पप्रहणम् ।

छि॑क॒र्माणि मुक्त्वा॑के यज॑मानस्या॑युर॑दानाच्च॒मा॒वात्, अ॑न॒पेक्षित॑म्, 'आ॒शुरा॑शास्ते' इ॒॑त्यादि॑कम॒श॒ विहाय॑ अपेक्षित॒राश॑पाठ्या॒दृ॒कृत॑वान् त॒त॒र्दि॑ध्या॒प्यन॑पेक्षितानि॒वा॒हि॒काना॑मेव चिन्त॒नीय॑त॒व्या॑प॒त्ते॥

इ॒त्य॑धि॒करण॒द्र॒येण॑ कि प्रयोजनम्, दे॒व॑नाना॒ं दे॒व॑ता॒वि॒गे॒षणाच्चै॒व॒साम॒र्थ्ये॒नि॒र्ण॒यस्य॑ मनु॒ष्या॑णा॒ं प्र॒कृ॒ति॒वि॒शे॒ष॒ानु॑प॒य॒क्त॒वा॒त्॥ न च दे॒व॑ना॒म॑ने॒नाधि॒करण॒द्र॒येण॑ किञ्चि॒द्रा॒म॑ प्रयोजनम्॥ त॒था॒ स्व॒कीय॑प॒दु॑त॒र॒दे॒हा॑दि॒म॒त्त्वे॑ 'अ॒र्थि॒त॒' इ॑त्यादि॒ना॒ निर्॒ण॒ये च अ॑धि॒करणा॑न॒पे॒क्ष॑णा॒दि॒ति॒ चेत् - उच्यते - 'प॒रं ब्र॒ह्म दे॒वा॑ना॒ं व॒म्या॑दि॒दे॒व॑ता॒वि॒गे॒षणा॑च्चो॒पास्य॑ फ॒ल॒प्र॒द॒त्वि॑ ई॒श्वराहि॑म॒वि॒शि॒ष्ट॒तया॑ उपासना॒ल॒भ्य॑सु॒धेय॑त॒त्व॑सि॒द्धि॑ल॒क्षण॑प्रयोजन॒स॒द्रा॑वात्॥ दे॒व॑ता॒वि॒ग्र॑हासि॒द्धौ॒ म॒धु॑वि॒द्या॑या दे॒व॑ता॒प॒ल्भ्रा॑प्ति॒ फ॒ल॒मि॒त्य॑पि न भ॑वेत्॥ ग॒त्य॑नुस॒म्भौ अ॑चे॒त॑ना॒ना॒मर्॒चि॑रा॒दि॑ना॒मेव॒ मार्गे॑र्॒प॒र॒त्वे॑न चिन्त॒नीय॑ता॒ स्था॑त्, ना॒ति॒वा॒हि॒क॑दे॒व॑ता॒नाम्॥ तथा, 'भा॑क्त॒ वाड्‌ना॑ल्मवि॒स्वा॑त्' इ॑ति॒ मू॒लो॑क्त॒न्या॑ये॒नो॒प॑दि॒श्या॑दि॒करणे॑ 'ते दे॒वा म॒क्ष्य॑न्ति' इ॑ति निरन्तरोज॒नादे॒व॑क॒र्म॑भावा॒व॑ग॒त्या॒ वैराग्यं॑ न सि॒द्ध्ये॑त्॥

[मा॒ना॒न्त॒र॒] प्रा॒मि॑वि॒रोध॑यो॒रसत॑ो॒र्म॑न्ना॒र्थ॑वा॒दा॑नां प्रति॒य॑मा॒ना॒र्थे॑ प्रामाण्य॒म॒स्ती॑ति न्या॒य॑व॒ल॑पाद॒नेन, 'प्ल॒वा॒ ह्येते अद॑ढा॒ य॒ज्ञ॒रू॒पा॑', 'ए॒नं॒ तृ॒ती॒य॑ स्वा॒रम्', इ॒त्यादि॑म॒न्ना॒र्थ॑वा॒दै॑र्वै॒दे॑र्वा॒ग्य॑स॒सि॒द्धि॑: 'स॒त्य॑ादि॒नि प्रयोजनानि दृष्ट्वा॑नि॥

प्र॒क॒र॒म॑नुस॒रा॑म्॥ चतु॑ष्पा॒द्वि॒ षा॑ड्‌धि॒ख्या॑भ्या॒ं ब्र॒ह्म॑णो गा॒य॒त्री॑सा॒दृ॒श्या॑नुस॒न्धा॑न॒रू॒पा वि॒द्या॑ प्र॒स्तू॑यते -² 'इ॒न्द्र॒: शचीपा॑ति॒:, व॒लेन॑ पी॒डि॑त॒:॥ दु॒श्च॒य॒व॑नो वृ॒षा॑, स॒मि॑ल्खु॒ सास॑हि:॥' इ॑ति गा॒य॒त्री॑ चतु॑ष्पदा, ए॒का॑के॒श॒ पा॒द॑श॒ ष॒ड्‌क्ष॑रा॒म॑क॒ल्या॒ ष॒ड्‌क्ष॑रपा॒द॑व॒त्वे॒न ष॒ड्‌धि॑या च॥ एवं ब्र॒ह्म॑णो॒डपि॒ सर्व॑व॒त॒शक्॑ति॒त्वा॑त् एक: पा॒द॑:; 'क॒र्माङ्गि॑व॒भोग॑-स्था॒न॒रू॒प॒' पृ॒थि॑वी॒लो॒क॑: एक: पा॒द॑:; भोगोप॒करणं॑ श॒रीर॑मेक: पा॒द॑:; आत॒म॑स्थि-त्य॒नु॑गुणप्र॒देश॑वि॒शे॒ष॑रूपं हृ॒द॒य॑मेक: पा॒द॑ इ॑ति भूतप॒ृथि॑वी॒शरी॒र॑हृ॒द॑या॒नि च॒त्वा॑र

पा॒दा॑ इ॑ति॥

1. स॒भव॑ ख 2. गा॒न्त्री॑ वा इ॒त्यादि॑ना इ॒लादि॑ना ख. ग.

श्रु॑तप्र॒का॑शि॒कोक्तं॑ प्रयोजनं प्रद॒र्श्य॑ न्याय॒रक॑षामण्या॒चु॑क॒स॑म्या॒ह॑ दे॒व॑ता॒वि॒ग्र॑हेति॥ अव॑ग॒त्या॒ वै॒राग्य॑मि॒ति 'अ॑व॒ग॑ल॒ख्यो॒न वै॒राग्य॑मि॒स्य॑र्थे॑॥ प्रा॒मि॑वि॒रोध॑यो॒रि॑ति॥ प्रा॒णि॑ प्रमाणान्तरप्राप्ता॥ क॒प्रा॑से हि शा॒ख॑म॒र्य॑क्त॥

गायत्री वा इदँ सर्वं भूतं यदिदं किञ्च । वाग्वै गायत्री । चाग्ना इदँ मर्वे भूतँ गायति च वायन च ॥ १ ॥

न तु सवेभूतलक्षणप्राप्तम्य ब्रह्मात्मकवाकृतृकगानकरत्वात्कर्मत्वात्कर्मत्वाद्गकर्तृकर्मलक्षण विधाद्वयम्: पूर्वस्मिन्नग्रण्य पादन्य नत्वसूनद्वयोरिट्टं तसवै भूतानां नतु कर्मादिलक्षण विश्रान्तिद्वयम् ; शरीरहृदयलक्षणये पादन्यो प्राणप्राणिनो: श्रवणदननिकेत्यत्वलक्षण विधाद्वयमेव, दृयो- रुप 'निधात्र्ययोगपि' मेवाभिधानम् । ननु श्रु 'पर' ब्रह्मरूपा गायत्री भूतगृथिवीशरीर- हृदयरूपपादचतुष्टयवत्त्वया चतुःपदा। गानकरत्वब्रह्मणकर्मत्व सर्वभूतप्रतिष्ठात्वमर्वंभूता- नतिक्रयत्व सर्वे नाम्र तेषश्रस्वचयेभाणा नतिक्रयत्वलक्षणविधादेकयुक्ततया प- डिंबा च ! अन चतुःपादत्वादिड्याभ्या ब्रह्माणि गायत्रीसाहश्यानुसंधान कर्तव्यमिति प्रतिपादयति- गायकी ना इदँ मर्वे भूतं यदिदं किश्च । अत्र गायत्रीशब्देन न प्रसिद्धा गायत्री अभिधीयते । तस्या भूतादिपादचतुष्टयसवन्धभावात् । 'तावानस्य महिमा' इति 'वृयणान'प्रसक्तस्मत्प्रतिपादितत्वाभावात् । अपितु परमात्मा । यथा कुण्डपायिनामयने, 'मामममिहोत्र जुहो (हू ) ति' इति अमिहोत्रशब्द- प्रियुद्य- मान. तस्साहस्यविग्रह उच्यतेनार्थ:, तथा गायत्रीशब्दो ब्रह्माणि प्रयुज्यमान: तत्त- हृद्यानुसंधानार्थ । ततश्व गायत्रीशब्देन ब्रह्मैव भण्यते । वैशान्दो डवधारणार्थ. । ब्रह्मेव परिदृश्यमानस्वेनात्मलकमित्यर्थ: । तनश्व ब्रह्मगो भूतलक्षणपादवत्त्वमुक्तम् । अथ गायत्रीशब्ददृष्टिनिमित्तमपि ब्रह्मण्युपपादयन् विधाद्वयमाह वाग्वै —लायते च । वाग्वै गायत्री । गायत्रोशब्दितं गायत्रीसदृशं ब्रह्मैव वागूपविशिष्ट भवती- न्यर्थ: । 'शब्दमूर्तिधरस्थैतद्रूप विष्णोर् महात्मन. ' इति पराशरस्मृत्यादनुरोधेन ब्रह्मण एव शब्दरूस्त्वमिति भाव. । ततश्व किमित्यल्लाह वाग्ना इदँ—च ।

१. अय अन: न क कोपे. 2. वस्यमाण यधिक क कोशे. 3. 'भायत्रीसदृश'मिति न क.

उक्ता प्रागदिग्वर्तिकल्पनानुबन्ध्या दिवानशुभिचा । प्रागादिशुभितोदितद्वारपोपसानात्र- कलकामिया प्रस्नूदान्ने गायत्रीति । तत्साहस्रदयविशिष्ट इदममिहोत्र तद निल्यामिहोत्र- सदृशार्यकमू ; तेनाम्य कर्मेग नियामिहोत्राद धर्मामातिदेशामिद्र द्वौ तदीयसाक्क्विविशिष्टप्रुवे कमनुसंधान- सिद्धौ'भि प्रकरणान्तरादिह कम्मेव इति स्थित पूर्वंतत्रे (७-३-१ ; २-३-१९.) ।

ब्रह्मण्युपपादयनि ! अत्र विद्या या भुनिव्याव्यप्रकार: सवेऽपि टीकाग्रां यादव- प्रभृतामनिराकरावसरे (ज्योतिर् अधि करण) ऋतस्यादुरूप एवेति दर्शयति एव । ननु

या वै सा गायत्री इयं वा सा येयं पृथिवी । अस्यां हीदं सर्वं भूतं प्रतिष्ठितमेताव नातिशीयते ॥ २ ॥

वागेव गायत्री । वागेव हि सर्वभूतानां गानलाणकरणत्वात्त्वभ्या गायत्रीशब्दवाच्यंवस्तु, मूता-त्क्षराहणा वाग्पस्य सर्वभूतगानलाणकरणत्वात्त्वाभ्या गायत्रीशब्दवाच्यत्वंस्तू मूक्पादवतो ब्रह्मणा वाग्प्रणवहकरत्वेनानत्राणकर्मचाभ्या द्वैविध्याद्वक्त भवति । उत्कृष्टानुवादपूर्वक द्वितीयं पद सामान्याधिकरणयेनाडSह-या-गृथिवी ; उत्कृष्टोपविशिष्टप्रकृतधर्मिमपरो यच्छब्दः । या सर्वभूततुल्यैःपदाद्युन गायत्री गायत्याभ्यां ब्रह्म, तदेव प्रसिद्धा पृथिवील्यर्थः । कच पृथिव्या ब्रह्मात्मकत्वमित्यल्वाह अस्यां हीदं सर्वे भूतं प्रतिष्ठितम् । ब्रह्मात्मकत्वादेव हि सर्वभूतमप्रतिष्ठात्तम् । न हि केवलपृथिव्या सर्वभूतधारणशक्तिरस्ताल्यर्थः । प्रतिष्ठाल्वच नियतमित्याह एतामेव नातिशीयते । पृथिवी भूतानि नातिवर्तन्ते । कर्मवश्यात्मना हि प्रतिष्ठात्वादेक पृथिवी नियमेंनाच- क्यातिक्रमणेत्यर्थ । पृथिवीमयब्रह्माण्डोदररे हि भोक्तृवर्गे । परिवर्तिंते, न ततोडन्यान्नेतित भावः । एव द्वितीय पाद, भूतप्रतिष्ठात्वतदनातिवर्त्यत्वरूप विधाद्वयप्राप्तम् ।

१ सर्वभूतस्थिकं ख. रा. २ वाकृत्कम् ख. ग.

गायत्रीपदेन सर्वभूतात्मकचाऽऽनुपपत्त्या ब्रह्म मा ग्राहीत्येतदर्थमेव वाक्यप्रतिरस्तु । अत सर्वभूतगानादिर्कत्वात्त्वात भूतात्मकत्वमौपचारिकं गायत्र्यामित्यस्मिनि चेत्रे-वक्ष्यमाण-तिरसूत्रगणनक्वाद । ननु छन्दोविधानादितिसूत्रे टीकांते शाङ्करभाष्य सर्वभूतात्मकवस्य गायत्री-छन्दसि वाघात आकाशाधिकरणयेन गानकरणरूपयोगाच्छात्रंप्रतिविक्ष्या गायत्रोपदे.ब्रह्मपर भवेत् । तन्मा भूत । गायत्री देहं वाच छन्द एव गृहीतला । तत्सादृश्येन सप्रतितिनिमित्तं प्राध्यमित्युपपाद-यितुं 'वागेव गायत्री 'त्युक्तमिति किं न स्वात । कृत, 'ब्रह्मैव वाग्पूर्विश्रं भवति ' इत्येत-वर्णनं शब्दमूर्तिं वरस्त्योदिप्रमाणोदाहरणष कृत इति चेत्रे - गायत्रीसादृश्र्यलुपार्थविवक्षायाः सैषा चतुष्पदेवादित एव सृष्ट सिद्धे अत्र छन्दसो वाच । सर्वभूतगानकरणकर्तृत्वमपि तद्वत्क्क्षमाधोनिमित्त तव्कल्पनास युक्तत्वात । क्षत्रेद वोध्यम्-सर्वभूततुल्यकादे वाकृत्कम्गानत्राण- कर्मेल्लुपनिषद्रूप्येमव प्रकृतेः क्क्ष्यम्, पादान्तरे विधान्तरत्वम् । एवं सत्,उपार पादत्र्यपत-रील्वा, 'इदं हि सं वृं गायत्रया गेयते च त्रायते च ' इति निर्देशे कर्येन , ' वागेव गायत्री वाग्वा'इति रौयन्तरादरम्, छन्दसो गायत्र्या । सामान्यतो वाङूपपत्तेनैव सर्वभूतगानकर्तृत्वतोऽपि गायत्रीत्ल्वमिति स्त्येनति ज्ञातव्ये, ब्रह्मणो वक्ष्यमाणचतुष्पात्त्वाद्विश्याभ्यामिव गानत्राणकर्तृत्वतोऽपि गायत्रीत्वमिति एवं च । तत्र माक्षदस्य ब्रह्मपर्यन्तता च पूर्वं पत्वाच्चैवात्रापि गायत्रीपदस्य ब्रह्मपरत्वादिल-वभिकेन ।

यद् वै मा पृथिवी इयं वाचं मा यदिदमस्मिन् पुरुषे शरीरम् । अस्मिन् हि मे प्राणा: प्राणिष्ठिता: एतद् वै नानिशीयन्ते ॥ ३ ॥

अथ तृतीयः पदविभागः । तृतीये हि दूरे च वाक्ये गायत्रीपदानिदेशेऽपि शरीरहृदययोगस्त्वादतं शैषा चतुष्पदेऽदितोऽस्वरिच्यते । अभ्यप्रायानुयायिनोति । शाबरभाष्ये, 'प्राये कृत्यादौ' (३-२-९१) इति सूत्रे 'प्रधानकर्मणि वचनं प्रधानकर्मतसुपोद्धल्ति, यथा अभ्यप्राये लिखित हि दृश्यते भवंतोऽयं मधु इति मन्त्रः ।' इत्युक्तम् । तन्मूलकोऽयं मत्वर्थे मय यदप्रायानायव्यवहार । युक्तश्रेति । एवं पूर्वं वाक्प्रपेदेऽपि दृश्यम् ।

यद् वै ननु पुंसे शरीरमिदं वाचं तद् यदिदमस्मिन्नन्न: पुरुषे हृदयम् । अस्मिन् हि मे प्राणा: प्राणिष्ठिता: एतद् वै नानिशीयन्ते ॥ ४ ॥

प्राणापानादि इन्द्रियैण व च इति । त्रयोदशखण्डे हृदयसुषिरु प्राणापानादि निर्देशात चतुरादिकल्पयोनिन्द्रियकल्पनाच तत्समानामिप्रायक्तस्यात्र युक्तत्वादिति भाति । इदं सूचयितुमेव प्राणपदव्याख्यानं पूर्वम्‍हृदयसंबन्धि कृतम् ।

सैपा चतुष्पदा पडिधा गायत्री । तदेतदऋचाभ्यनूक्तम् - ॥ ५ ॥ तावानस्य महिमा ततो ज्यायाँष पुरुषः । पादोऽस्य सर्वा भूतानि त्रिपादस्यामृतं दिवि ॥ इति ॥ ६ ॥

एवमुक्त चतुष्पात्त्व षाडिध्यन्न निगमयति सैपा चतुष्पदा पडिधा गायती ।। नन्वेव चतुष्पात्त्वे ब्रह्मणः परिचिछन्नत्वं स्यादिति शङ्कायाम् उत्कस्य महिम्न एतावत्त्वप्रतिपेधिकामचमुदाहरति तदेतदचाभ्यनूक्तम् । तदेतत् गायच्याश्रयं ब्रह्म, अभिमुर्तीकर्य, ऋगप्युक्तमिल्यर्थे । तां'हच पठति तावानस्य महिमा । पूर्वोक्त. सर्वोंडपि एनस्य महिमा नियाम्यर्वर्ग । ततो ज्यायाँश पुरुषः । पूर्नोक्कमहिमानपेक्षया पुरुषो ज्यायान् [ परात्मा ज्यायान् ।] ततोधिकमहिमचालील्यर्थः । पादोऽस्य सर्वा भूतानि । अल स भूतानीनीति कार्येजगदन्तर्गना अचित्ससृष्टाच्चेतना उच्चन्ते । ते सें पादः अशामात्रामिल्यर्थ । सर्वेशब्दात् परस्य शोः 'सुपां सु लुकू ' इति लुकि लोपे [च] रूपम् । त्रिपादस्यामृतं दिवि । अत्र चुरशब्दः समाधिक्लियोहितत्वविरोधपरः । अपृथकृत स्थानविशेष अस्य्य परमात्मनः अमृतं पादल्यमिल्यर्थः । त्रिपात्वचाऽऽप्याकृतेमोंग्यभोगस्थानभोगकरणविशेषवैर्वी, 'भूषणास्ताविहपेण जगदनर्गतकत्स्वभिमानिनिमित्तैव । भगवदनुभवमात्रपैर्नित्यसिद्धैश्व मुक्तैश्व आत्मम्भर्वा सभवति ।

अथ चतुष्पादवलेनोक्तस्य उपास्यतया वक्ष्यमाणस्य हृदयस्य स्तुत्यर्थं हृदय-काशस्य बाह्याकाशाभेदेन महत्त्वं वचं बाझाकाशाशाभिदेन महत्त्वं वचं बाह्याकाशस्य ब्रह्मतुल्यत्वं सामानाधिकरण्येनाह

उक्तस्य महिम्न इति । पुरषसूक्ते, 'सा भूमिर्विश्वतो वृता ' इत्यरम्य। एतावानस्य महिमा ' इत्युक्तम् । 'स विष्णोः परमं पदं' इत्यादिना भूतोशरीरहरहद यान्तर्गतगतानि । सतः तावानस्य महिम्नैति पृथिवी-वर्गनतर्गतपदार्थकृतचतुःषाडरूपमहिमानुवाद इति व्यक्तं श्रुतप्रक्रियाशङ्कयाम् । गायच्याश्र्य ब्रह्माभिप्रायेण तदेतदिति नपुंसकत्वमिति व्यक्तं तत्रैव । उपरे, यदै तद् ब्रह्मेति स्थितस्य तदेतदिति पूर्वैः सहैवैकत्वाताडपस्तु इलाशयः स्वात् । छान्त्र तदेतत् पादवत्स्वम् = पादपरिच्छिन्नत्व अनुत्तकं अथरिच्छिन्नत्वानुवङ्गेन ऋचोऽकमिलर्यवर्णनमपि सभवांति । मुक्तैश्वेति । मुक्तानां सर्वाभूतान्ति पूर्वेदशया गृहीतवचे तु दिव्यनगरादिप्रालनाधकृतनिल्यगणग्रहणम् ।

चतुष्पादेशु हृदयस्य किमिति विशेषः स्तुतिरिष्यत्राह वक्ष्यमाणस्येति । अथ च द्वारपोपासनमेवोपरि (१३)

यदै तद् ब्रह्माणि इदं वाच तन् योऽयं बहिधा पुरुषादाकाशः । यो वै म योऽहिधां पुरुषादाकाशः ॥ ७ ॥

अयं वाव स योऽयमन्तः पुरुषे आकाशः । यो वै सोऽन्तः पुरुष आकाशः ॥ ८ ॥ अयं चाव स योऽयमन्तर्हृदय आकाशः । यो वै सोऽन्तर्हृदय आकाशः ।

यदै तद् ब्रह्माणि—अन्तःपुरुष आकाशः । स्वकायैल्याप्त्वामूर्तिलाचलस्व-दित्सिते । इदंनुल्यवहाच्छोमित्र पुरुषाद्विततशरीरेऽनन्तर्वर्त्तिमान आकाश इत्यर्थः । वद्धानरक्तारोहोमेऽस्रव्चेऽपि धर्मेऽक्याभिप्रायेणामेदान्तरेऽः । यो वै सोऽन्तः पुरुष आकाशः ।

अत्र ब्रह्मतुल्यवाङ्‌ङाकाशाभिन्न-शरीरान्तराकाशो य इत्थर्थः । अयं वाव म योऽयमन्तर्हृदय आकाशः । तादृशशरीरान्तःस्थाकाशाभिन्नो हृदयावच्छिन्न-वाङ्‌ङाकाश इत्यर्थः । पूर्ष्ववत् धर्मेऽक्यादिति भावः । एवं ब्रह्मतुल्यवाङ्‌ङाकाशाभिन्न-पुरुषान्तर्गताकाशेनैव एतादृशमहिमशाली हृदयाकाश इति स्तौति

यो वै मोऽन्तर्हृदय आकाशः । अन्तर्हृदये वर्तमानो य आकाशः, अय सः तादृशमहिमगालीनत्यर्थः अनया च हृदयाकाशास्तुत्या चतुर्थपादवेनोक्त हृदय स्तवति ।

1. यदै—यो वै — आकाशः । स्वकायै—ब्रह्मतुल्यो वाङ्‌ङाकाशो यो वर्त्तते इत्यर्थ । अयं वाव—पुरुष आकाश । तादृशवाङ्‌ङाकाशाभिन्न-पुरुषाद्वितत—शा इत्यर्थ इनि ख ग अन्र यो वै मोऽन्तर्हृदय आकाश इति वाक्यम्रहणादिक नाम्ति ।

वद्धने — अर्थान्न हृदयच्छिद्रदेवतापूपदारोपासनविधानात्‌ । एवं मुक्ति । अन्त्रार्थात्‌, 'यथा ऋपि-विक्षित्र्यस्य ऋक्‌कसाय शरीरहृदयादिकृतः परिच्छेद, तथा ब्रह्मोऽपि चतध्यात्क्कुल्यनिमिनोपारोचिछमनक्षरादि गतेः ।

स योऽयमन्तर्हृदय आकाशः, तदेवतन्‌ । पूर्ष्वमप्रवर्ति इलाहुपूर्ष्वच शाऽरे, टीकाया, लक्षणप्रकाशादिद्वाराद् लक्ष्यन्ते । न तु, योऽय सोऽन्तर्हृदय आकाश इति वाक्य तन्मध्ये लक्ष्यते ; उपलवद्ध श्यरातलु तेषा वक्यतादिल्यनया ।

व मोऽन्तर्हृदय आाङ्‌क्षः; तन् तदमिम्र एतद्, गायत्रोमिः—वाङ्‌ङाकाशा दमित्रहादकमिम्रम्‌ । उपरिच्छत्रवेदप्नयाक्रकृत हृदयादिना परिछिन्नमान ब्रह्म—वस्तुत

तदेतत् पूर्णामप्रवर्त्ति1। पूर्णामप्रवर्त्तिनौ2 श्रीयं लभते, य एवं वेद ॥९॥

एवं चतुष्पाद् ऋड्विधस्य ब्रह्मन् । प्रपञ्चान्तर्भाविन परिचिच्छत्व्वास्तिरत्वशब्दव्यावृत्यर्थे पूर्णत्वाप्रवर्त्तित्वगुणकतयोपासन मोक्षफलं विधत्ते — तदेतत् पूर्णमप्रवर्त्ति इत्यादि । पूर्णत्वमपरिच्छिन्नत्वम् अप्रवर्त्तित्वञ्चाचलत्वम्, पूर्णाल्मपरिच्छिन्नत्वं तु यशश्रीभक्त्या, य एवं वेद । अनन्तस्थिरा श्रीः मुक्तैश्वर्यमेव । तदुपासींनो मुक्ति भजतीर्थः ।

तस्य है व एतस्य हृदयस्य पञ्च देवसुषि:। स प्राणः, तच्चक्षुः, स आदित्यः । तदेतत् तेजोद्राधामित्युपासीत । तेजस्व्यनादरो भवति, य एवं वेद ॥ १ ॥

अथोकब्रह्मोपासनााङ्कत्वेन द्वारोपासनं विधीयते—तस्य—देवसुषः । तस्यैतस्य चतुर्थपादत्वेन निर्देशस्य प्रकृतस्य हृदयस्य देवताविशिष्टान्भूता अनि पञ्च द्वारच्छिद्राणीत्यर्थः । स योडस्य—वेद । प्राणवृत्तिविशेषाप्यायितचक्षुरनुमा्हकदित्यस्य हृदयप्राणसुषिरद्वारपालस्य तेजोद्राधायोपासने उपासक स्वयमपि तेजस्वी भन्नादो भवतीर्थः । तदेतदिति आदित्यस्य तेजोद्राधापेक्षया नपुंसकलिङ्गनदंश । [तेजस्वित्वं लावण्यम् ] एवमुक्तरलापि ।

अथ योडस्य दक्ष्षिण: सुषि:, म प्राणः, तच्चक्षोत्रम्, स चन्द्रमाः । तदेतत् श्रीं यशश्रेत्युपासीत । श्रीमान् यशस्वी भवति, य एवं वेद ॥ २ ॥

अथ योडस्य—वेद । श्रीमान् सम्पच्चिमान् । ब्रह्मवर्चसं वृत्ताध्ययनजं पूर्णामप्रवर्ति ' इति व्याख्यानमपि नंम्भवति । क्यापि तस्य पाठस्य टीकादौ अदर्शनात, तदेतत् पूर्णामस्य चतुष्पाद् ऋड्विधस्यैव टीकां व्यास्थानात् । साधवर्थीया तादृशामूलभाठादरमौषि 'नो वै सौदन्तहृदय आकार' इदन्तैवान्तरभावनाकृत्यकल्पनया, योऽयमतहृदय आकारः, यः सः उत्तमर्हिमशालिनी टीकादर्शवोभेन योजना कृत्वा अधिवपाठ इति घ्येयम् । स प्राण:, तच्चक्षुः; स आदित्य इति । सुषि. प्राणः, प्राणशब्दु, चक्षुरादित्य इदर्थे । नपुंसकलिङ्गनिर्देशः । नन्वेव निर्वादः तदेतत् की

अथ योड्स्य प्रत्यड् मुपिः. सोडपानः; सा वाक्, सोऽयमः । तदेतत्त् ब्रह्मचर्येसमन्वाथ्रितमुपार्सीत् । ब्रह्मचर्येस्य'न्नादो भवति, य एवं वेद॥ ३ ॥

अब इस पुरुष में जो प्राण अपान रूप से स्थित है उसका वर्णन करते हैं—‘अथ योडस्य०’ इत्यादिना । अथ यज्‍़्‍यमानः पुरुषः यस्मिन् देहे तिष्ठति, तस्य यः प्राणः स प्राणः, योडपानः सा वाग् एव भवति । तद् ब्रह्मचर्यम् अनुष्ठितं तेन ब्रह्मलोकस्यैव समन्वाराधनं भवति । य एवं वेदेति सम्बन्धः । य एवं वेद ब्रह्मचर्यस्य पालनात् अन्नादो भवति ॥ ३ ॥

अथ योड्स्योदड् मुपिः; स ममानः, तन्मनः; म पर्जन्यः । तदेतत्त् कीर्तिंश्‍ व्युष्टिश्वेनुपार्सीत् । कीर्तिमान् व्युष्टिमान् भवति, य एवं वेद ॥ ४ ॥

अथ यस्योदक् मुखेन स्थितः प्राणः स ममानः मनः भवति । तन्मनः पर्जन्यो भवति । तदेतत् कीर्तिंश्‍ व्युष्टिश्वेन हेतुना अनुपार्सीत् = अनुतिष्ठेत् । य एवं वेद कीर्तिमान् = कीर्तियुक्तो, व्युष्टिमान् = दीप्तिमान् भवति ॥ ४ ॥

अथ योड्स्योद्वं: मुपिः स उदानः, स वायु:, स आकाशः । तदन्तदोर्जस्व महक्षैन्युपार्सीत् । ओजस्वी महक्षान् भवति, य एवं वेद ॥ ५ ॥

अथ यस्योर्ध्वमुखेन तिष्ठन् प्राणः स उदानः, स वायुः, स आकाशः । तदन्तदोर्जस्व महक्षैन्युपार्सीत् = अनुपार्शीत् । ओजस्वी बलवान् महक्षान् = महदक्षः = महती दृष्टिर्यस्य स महक्षः, तादृशो भवति, य एवं वेद ॥ ५ ॥

ते व एते पञ्च ब्रह्मपुरुषाः स्वर्गस्य लोकस्य द्वारपा: । स य एतान् पञ्च ब्रह्मपुरुषान् स्वर्गस्य लोकस्य द्वारपान् वेद, अस्य कुले वीरोजायते । प्रतिपद्यते म्र्गं लोकं, य एतान् पञ्च ब्रह्मपुरुषान् स्वर्गस्य लोकस्य द्वारपान् वेद ॥ ६ ॥

ते—द्वारपा: । त एते उक्तगुणविशिष्टा: आदित्यचन्द्रमोमिर्पर्जन्या-काश-स्व्या: ब्रह्मपुरुषा: ब्रक्सर्वान्निधन पुंष: स्वर्गस्य लोकस्य भगवद्लोकस्य हृदय-कांशाश्वस्य द्वारपालका: । यद्वा भगवद्लोकस्य द्वारपा: आत्याहिका: । स य— । अस्य कुले वीगे जायते । वीर पुत्रो जायते । विद्यावीर्येसपन्नो जायत इत्यर्थ: । आनुप्रिकिं फलसुत्कृष्टा प्रधानफलमाह प्रतिपद्यत इति । भगवान्लोकद्वारपालकोपास-नया अनिवारित: सन् भगवद्लोकं प्रतिपद्यत इत्यर्थ: ॥

१ ब्रह्मवर्चस्विनां मा.

तेजः । पर्जन्यः देवताविशेष: । व्युष्टिः देहदीप्तिः । ओजः बलम् । महक्षं महः । आकाशश्‍ दक्‍नाविशेष: ।

ते—द्वारपा: । त एते उक्तगुणविशिष्टा: आदित्यचन्द्रमोमिर्पर्जन्या-काश-स्व्या: ब्रह्मपुरुषा: ब्रक्सर्वान्निधन पुंष: स्वर्गस्य लोकस्य भगवद्लोकस्य हृदय-कांशाश्वस्य द्वारपालका: । यद्वा भगवद्लोकस्य द्वारपा: आत्याहिका: । स य— । अस्य कुले वीगे जायते । वीर पुत्रो जायते । विद्यावीर्येसपन्नो जायत इत्यर्थ: । आनुप्रिकिं फलसुत्कृष्टा प्रधानफलमाह प्रतिपद्यत इति । भगवान्लोकद्वारपालकोपास-नया अनिवारित: सन् भगवद्लोकं प्रतिपद्यत इत्यर्थ: ।

तिंश्‍ व्युष्टिश्वेनुप्रेरणाच्चये न घटते । अत तदेतदिति प्राणचक्षुरादिसमाहारतया ताव-दिममहद्ययपरत्वा वार निरूध्यामिति चेत्न — उपपदि, ‘ते व एते पञ्च ब्रह्मपुरुषा:’ इति द्वारपाना विशिष्ट प्रहणान् । देहात्मतानाश्‍ तेऽसुपामने प्राण्यन्यास युक्तत्वात् आदित्याद्युपासनपरत्वं स्वीकुय नपुसकत्वं कथमपि नेयमिति टीकाशयात् । स उदानः स वायु:इति । पूर्वं वचुरादीनि यथास्थानाद् वायुरदं वाग्‍ध्याथितसर्गिन्द्रियपर स्यान्च्त्, चक्षुः, श्रोत्रं मनो वक् तर्हि ‘एति नैतिर्यपाइचोकमतो न स्वान् : नहु गायत्र्युपासनफल खलु = गवि्डलोकप्राप्ति: । तत् कथम् द्वारपस्पाप्रतिबोधनक्रमिल्यत्राह अनिवारित । सन् इति । तस्कलस्यैतत्कफलत्वेन कोन्तनेन तदृशमेतदिति ज्ञाप्यत इहि भान । एतद् वीरजनन मानुप्रिकिं फलम् ।

अथ यदत: परे दिवो ज्योतिर्दीप्यते विश्वभुक् पृष्ठेषु पृथिव्याः पृष्ठे नत्तमेऽन्नतमेषु लोकेषु इदं वाव तद् यदिदमस्मिन् अन्त: पुरुषे ज्योतिः । तस्यैपा दृष्टिः ॥ ७ ॥

अथ यदत:—लोकेषु । 'तथाडक्षरात् समनन्ततीह विश्वम्' इत्यत: 'जगदन्तर्वर्तीद्यवृष्टिजाते विश्वशब्दप्रयोगात् विश्वशब्दो दृष्टिपर: । सर्वशब्द: परिशेषात् समृद्धितस्त्वपर: । तत्स्थ अतः परो दिव: आकाशकुसुमविशेषस्योपरिष्टात् समाधियदृष्टिवहिर्भूतेषु अनुतमेऽपु स्वावधिकोत्तमरहितेषु उत्तमस्थानविशेषेषु, “तस्य भासा सर्वमिदं विभाति ' इत्यवभासक्तया ज्योतिष्यादित: परमात्मा यो दीप्यते इत्यर्थ: । अन्न यच्छछदस्य सर्वनामत्वेन प्रकृतनपगमंगितया प्रकृतं त्रिपाद् ब्रह्म परामृश्यते । इदं—ज्योतिः । तद् दिव: परस्तात् द्युलोकस्थं त्रिपादेक्ष, यदिदमस्मिन्नुपलभ्यमानपुरुषे शरीरेऽन्त: ज्योतिः, इदं वाव=कौक्षेयज्योतिरेव । कौक्षेयज्योतिस्तद्वारकर्मवेवर्थ: । 'अहं वैश्वानरो भूत्वा प्राणिनां देहमाश्रित । प्राणापानसमाघुक्त: पचाम्यन्नं चतुर्विधम् ॥' इति श्रणात् । तत्स्थ तदात्मकत्वानुसंधान कर्तव्यमित्यर्थ: ।

तस्यैपा दृष्टिः । तस्य परमात्मन्‌ शरीरसूतस्य जाठरस्य एषा दृष्टिः इदं दर्शनमित्यर्थ: । यत्—उष्णिमानं विजानाति । ['यत्र यद् अस्मिन् शरीरें हस्तस्पर्शेन उप्णिमानं विजानाति । इति यत्] यत् औष्ण्योपलभनमित्यर्थ:² । [उपलभ्यमानस्योष्णास्पर्शस्य जाठरामिसवन्धित्वात् तत्सर्षोसाक्षात्कार एव तत्साक्षात्कार इत्यर्थ: ।]

तस्यैपा दृष्टिः । तस्य परमात्मन्‌ शरीरसूतस्य जाठरस्य एषा दृष्टिः इदं दर्शनमित्यर्थ: । यत्—उष्णिमानं विजानाति । ['यत्र यद् अस्मिन् शरीरें हस्तस्पर्शेन उप्णिमानं विजानाति । इति यत्] यत् औष्ण्योपलभनमित्यर्थ:² । [उपलभ्यमानस्योष्णास्पर्शस्य जाठरामिसवन्धित्वात् तत्सर्षोसाक्षात्कार एव तत्साक्षात्कार इत्यर्थ: ।]

1. कुण्डलितं न ग. कोशे । 2. इत्यर्थईसाद इत्यईडसन्न घ टोरोरे न ।

गायत्रीविद्या|प्रकृतस्येति । मध्ये यएववेदेति सकृत्समकृतमुक्षा कौक्षेयज्योति कथ-नानन्तरं य एवं वेद यपएवं वेदेति द्विरुक्त्या, 'ततोभूय इति तोभूय इति ' इति प्रागु-क्कानंतर तादृग्येन्तमेकैकस्मिकमिल्यवश्यंते ॥ अथ यदत इति दिव: ' स्वर्ग लोकम्' इति प्रागुक्तपरामृशात । तेन यतदस्मिवेदर्माप उच्च-त्रिपद्सामृतं दिवि', ' स्वर्ग लोकम्' इति प्रागुक्तपरामृशात । तेन यतदस्मिवेदर्माप उच्च-ब्रह्मैकं ज्योतिष साधयतोति ध्येयम् । पर: परत ।

तस्मैषा श्रुतिः, यतैनं कर्णाभ्यपिगृह्णा, निनदामिव, नदथुरिव, अग्नेरिव ज्वलत उपसृणोति ।

तस्मै एषा श्रुति:—उपसृणोति । यत्र यदा पुरुष: स्वकर्णौ अहुलीभ्यामपिधाय निनदामिव रथगोपमिव, नदथुरिव नदथुमिव ऋषभकूजितमिव, बहिज्वलतोग्नेः शब्‍दमिव च शृणोति । इति यत्, तदेव' जाठराग्निश्रवणम् । अंतरम्य शब्दस्य जाठराग्निसंबन्धित्वान् तच्च्छ्रवणश्रवणमेव तच्च्छ्रवणमित्यर्थ ।

तदेतद् दृष्टं च श्रुतं चेत्युपासीत । चक्षुष्य: श्रुतो भवति, य एवं वेद । ॥ ८ ॥

तदेतद् दृष्टं च श्रुतं चेत्युपासीत । तदेतत् परमात्मशरीरमूतं कौक्षेयज्योति: उत्कर्षात्या दृष्टत्वश्रुतत्वाभ्या गुणाभ्यामुपासीत इत्यर्थ:। तस्य फलमाह — चक्षुष्य: श्रुतो भवति. य एवं वेद । चक्षुष्यत्वमभिलप्य । चक्षुषे हित इत्यर्थ:, 'शरीरावयवाच्च' इति यत् । श्रुतत्वं कीर्तिमत्रवम् । द्विरुक्तिर्विच्छासमाप्त्यर्था ।

चक्षुष्य इनि । ननु सस्पर्शनेनैति त्वगिन्द्रियदृष्ट्यसाधिष्ठानं उत्कम् । ततः त्वगिन्द्रियदृष्टविषयकत्वात् स्वस्य दर्शनीयत्वात्तस्यैव तदुपासनं सामान्येतरत्वाद् दृष्टविषयत्वात् । न च दृष्टविषयस्य प्रकाश्यसामान्यविषयत्वादित्यशङ्क्याह श्रुतिमिति व्यधिमिति वाच्यम् — सविषस्य द्रव्येण सहितेन्द्रियग्राह्यत्वात् कौक्षेयज्योतिषोऽप्यत: प्रकाश्य मिद्धान्तं वाग्वैषयिकं श्रोत्रकर्रूपसनस्याश्चित इति वैलक्षण्यात् । एतच्च तत्साक्षीसाक्षात्कार एव तत्साक्षात्कार एव तत्साक्षात्काररूप इत्यर्थ: । कौक्षेयज्योतिषि रूपेण सहैक्यम्भान; रूपेण सहानुपलम्भात । तच्च्छ्रवदश्रवणमेव तच्च्छ्रवणमित्यर्थ: ।

अथ यदत᳒ परो दिवो ज्योति᳒रिति ज्योतिषᳶश्रुतिंᳶ प्रतिषᳶमᳶन्यादिᳶज्योतिरेव कौक्षेयᳶज्योतिरेकᳶयाध्याᳶस्य भौतिकᳶज्योतिषᳶयेवोपपत्तेᳶ । दीᳶतेᳶ रूपवᳶदृश्यत्वेन नीरूपे परमात्मनि दीᳶतेᳶसभवात᳒ । 'दिव᳒ । पर᳒ ।' इति द्वयᳶयोᳶद्वᳶस्वᳶयाᳶपि निर्मेयᳶᳶदᳶ परमात्मन्यᳶसभ ( न्यभा ) वात᳒ । 'लोकेᳶषु ' इत्याधारवᳶहुलᳶस्वᳶयाᳶपि निराधारेडᳶसभवात᳒ । चᳶक्षुᳶव्यवᳶश्रुतᳶस्त्वᳶपालᳶफᳶश्रुᳶवाच᳒ । रूपवᳶदृश्यᳶयᳶदि मेᳶ-चᳶनुर्यादᳶत᳒-आधारवᳶहुलᳶ-कौक्षेयᳶज्योतिᳶरध्यासᳶ-चᳶक्षुपᳶयᳶश्रुतᳶस्त्वᳶ रᳶलᳶफᳶलो पासनोपास्यᳶस्त्वᳶलᳶख्यᳶश्रुतᳶलिᳶज्ञाᳶनुगृᳶहीᳶनᳶज्योतिषᳶश्रुतᳶया प्रसिᳶᳶधमᳶन्यादिᳶज्योतिरेवᳶहोपदिᳶश्यᳶत इᳶनि पूर्वपᳶक्षे प्राप्ते उच्यᳶते —

एतᳶस्वᳶण्डाᳶन्तᳶर्गतवाक्यᳶविषयकमᳶधिकारणमुपᳶन्यᳶस्यᳶते᳒—

'ᳶज्योतिषᳶश्रुᳶणाᳶभिधानाᳶत᳒' । ᳶयᳶसᳶवᳶन्विᳶतᳶया निᳶदिᳶष्ट निᳶनिᳶयᳶदीᳶन्तᳶयुᳶक्तᳶ ज्योति᳒ । परमपुरुष᳒ एव᳒ । 'पाᳶदोऽᳶस्य सर्वाᳶ भूᳶताᳶनि ' इᳶति मᳶन्त्रेᳶ ᳶयᳶसᳶवᳶन्विᳶन सर्वᳶभूतᳶचरणᳶत्वाᳶभिधानाᳶत᳒ । तᳶमᳶयᳶवᳶ ᳶयᳶसᳶवᳶन्विᳶन इᳶहाᳶपि ᳶयᳶसᳶवᳶन्विᳶवेन प्रत्यᳶमिᳶज्ञानाᳶत᳒ । यᳶच्छᳶब्दᳶस्य सर्वᳶनाᳶमᳶत्वेन पᳶकृतᳶपरामᳶशिᳶलᳶत्वैᳶव युᳶक्तᳶतᳶया ᳶयᳶसᳶवᳶन्विᳶत्वेन पᳶकृतᳶलिᳶपाᳶदᳶकᳶपरामᳶशᳶयᳶव युᳶक्तᳶत्वाᳶत᳒ । फᳶलाᳶर्थᳶतᳶया परमात्मᳶयᳶव कौक्षेयᳶज्योतिᳶशᳶरीरᳶकᳶलᳶवाᳶनुᳶसंᳶधाᳶनᳶस्योपपᳶत्तेᳶः, रूᳶपᳶदृश्यᳶयᳶदिᳶसिᳶदुᳶमर्यादᳶतᳶस्वᳶलोᳶकारᳶत्वाᳶदीनाम अन्तराᳶदिᳶत्यᳶविᳶद्याᳶन्वाᳶयेन विᳶभᳶहᳶविᳶशिᳶष्ट एᳶवोपपᳶत्तेᳶः, भाᳶसᳶकᳶत्वᳶप्राᳶप्तिᳶचिᳶनिᳶमिᳶत्तᳶकᳶज्योᳶनिᳶशᳶब्दᳶस्याᳶपि तᳶत्र वृᳶत्तिᳶसभᳶवाᳶत᳒ ᳶज्योतिषᳶश्रुᳶदᳶतᳶः परमपुरुष᳒ एव᳒ ।

'छᳶन्दोᳶभिधानाᳶतेᳶनि चᳶवᳶ तथा चᳶतोᳶर्ᳶपणᳶनिगᳶमाᳶत᳒ तथा हि दᳶर्शनᳶम᳒' । पूर्वᳶव᳒त᳒, ' गाᳶयᳶत्री वा इᳶदᳶᳶ सर्वᳶम᳒ ' इᳶति गाᳶयᳶत्र्याᳶसᳶलᳶयᳶछᳶन्दᳶस एव᳒ पᳶकृतᳶत्वाᳶत᳒ तᳶमᳶयᳶवᳶ, 'पाᳶदोᳶऽᳶस्य सर्वाᳶ भूᳶताᳶनि ' इᳶति सर्वᳶभूतᳶचरणᳶत्वाᳶभिधानाᳶत᳒ न परᳶनᳶक्षाᳶणᳶः पᳶकृतᳶत्वᳶम᳒, यᳶच्छᳶब्दᳶस्य तᳶतᳶराᳶमᳶर्ᳶशᳶः स्याᳶत इᳶति चᳶवᳶ, न—तᳶल गाᳶयᳶत्रीᳶशᳶब्दᳶन न छᳶन्दᳶः पराᳶमृᳶश्यᳶते । अᳶपिᳶतु ब्रᳶह्मᳶण एव᳒ गाᳶयᳶत्रीᳶचᳶतोᳶर्ᳶपणᳶमिᳶड᳒ निᳶगᳶम्यᳶते । ब्रᳶह्मᳶणि गाᳶयᳶत्रीᳶसाहᳶस्र्याᳶनुᳶसंᳶधाᳶनᳶ फᳶलायोपदिᳶश्यᳶत इᳶत्यᳶर्थᳶः । चᳶतुᳶषᳶपᳶदᳶक्ष ब्रᳶह्मᳶणᳶ चᳶतुᳶषᳶपᳶदᳶया गाᳶयᳶत्र्या साᳶहᳶस्रᳶयᳶसᳶभवात᳒ । तᳶथा अन्यᳶत्राᳶपि साᳶहᳶस्रᳶयाᳶत᳒ छᳶन्दोᳶभिधाᳶयी शᳶब्दᳶः अᳶर्थाᳶन्तᳶरे प्रयुᳶज्यᳶमाᳶनो दृᳶश्यᳶते । यᳶथा सᳶर्गᳶविᳶद्याᳶयाᳶम᳒ अभिᳶसूᳶर्यᳶलᳶछᳶन्द्रᳶवाᳶयु-वाᳶचᳶकᳶशुᳶःश्रोᳶतमᳶनᳶः-प्राᳶणᳶरूᳶपेᳶषु दᳶशᳶत्वᳶसंᳶस्याᳶसᳶम्याᳶत᳒, 'सैᳶषा विᳶराᳶड्नाᳶदी ' इᳶति छᳶन्दोᳶवाᳶचिᳶनो 17

सर्वं खाल्विदं ब्रह्म तज्जलानिति शान्त उपासीत ।

विराड्‌छन्दस्य प्रयेाग गो हवि‌ः । 'भूोनादिपादच्यपदेशोपपत्तेरिच्चम्‌' । भूतपृथिवी-गरीरहद‌्वलक्षणपादचतुष्ट्यथेन्य । 'मेघा चनुदुह्ना' इति प्रतिपादिनस्य छन्दोरूपाया गायत्र्यामम्भवन्न 'गायत्रोश्छन्द:' इति श्रुतेः । अन्या गायत्रीशाङ्कित त्रिपाद्‌ब्रह्मैव ज्योति‌र्ज्वात्वाङ्कये‌डपि वच्छछद‌श्रुत्या सूर्येतस्यमिज्ञातद्गुसवन्ति‌व्वालिङ्गानुगृहीतया प्रतिपच्यते । 'उपद‌ङ्गेमे‌दातवे‌ति चेच्छो‌मयसि‌न्नस्प्यविरोधात्‌' । पूर्वोक्ताव्ये, 'त्रि णो‌ऽवस्यन्न दिति‌वे' इति दिशो‌डधिदैविकरत्नवेन निर्देशात् ज्योति‌र्ज्वात्वक्ये, 'दिवः पर' इनि अवधित्चेन निर्देशान् त मन्याभिजासमत्व इति चेत्न - वृक्षायो वर्तमाने ह्येनो, वृक्षाम्राच्छ्येनः । दृशाम्रो ह्येनः इति पञ्चमीसस्म्योः प्रयोगद‌र्शनात् इहाप्युपपत्तेरिति भाव इति स्थितम् ॥

शाङ्डिल्यविद्या प्रसन्नूयते—सर्वं खाल्विदं — उपासीत । जायत इति जन्म । लीयत इति लयम् । जलगभ्दैरप्यथानौ । अनितीति अनू । अनिति = जीवतीर्थ । किवन्नो विजान्नो वाडयं श्वः । तम्य जलानं तज्जलानू । इति हेत्वर्थे । सर्वशब्दः सर्वेश्वरकपर । इदमित्येनन् ब्रह्मन् , सर्वस्य वा विशेषणम् । अनश्र तज्जत्वात्, तल्लवान्, तदनत्वात् मत्वर्थीय ब्रह्मणि शान्तः सन् उपासीतेत्यर्थः । अत तज्जक्त-लत्ते स्थूलचिदचिदचिरीरकरत्नभगते । 'तदनत्वरूपतल्तियाम्यन्तु न ब्रह्मगतम् । ब्रह्मणस्तद‌स्समवान्' अपितु चिद्राचिन्मात्रगतमिति द्रष्टव्यम् ।

The Shandilya Vidya is being discussed. 'All this is Brahman' - one should meditate on it. 'Jāyat iti janma' means origin, 'līyat iti layam' means dissolution. 'Anity iti anu' refers to the subtle aspect, and 'aniti' means life. 'Kivanno vijānno vāñyam śvaḥ' is an expression of wonder. 'Tamya jalānām tājjalan' is the cause. 'Sarvaśabdaḥ' refers to the all-pervading Lord. 'Idamityenān brahmaṇ' is a description of Brahman, or a special characteristic of everything. 'Anashra tajjattvāt' means that it is not different from that. 'Tat-tvān' means possessing that quality. 'Tadan-tvāt' means not being different from that. 'Matvarthīya brahmaṇi' refers to the meditation on Brahman. 'Shāntaḥ san upāsīteyarthaḥ' means that one should meditate on it with a peaceful mind.

1. ब्रह्मगते तदनुस्ने । तन्नियाम्यत्व ठ स्व ग. 2. भगक्ता च भाष्यकृता घ.

2. 'ब्रह्मगते तदनुस्ने' - तन्नियाम्यत्व ठ स्व ग. 2. 'भगक्ता च भाष्यकृता घ.' - तज्जत्वान् - सर्वात्मकं ब्रह्मणि । सर्वस्येल्वादि । 'ब्रह्मगो जातत्वात् ब्रह्मणि लीनत्वाद् ब्रह्मधीनजो‌ऽनल्वाच हेतोर्निदम् सकलं खाल्विदं जगत्‌' इति भाष्योरितिरिह भाव्यः , न ब्रह्मगतं मिति । तदिदमत्र भाष्यादौ, 'इतस्स्य जगतो ब्रह्मकार्यंतया तदनुयामि कर्तव्या' च इति टीकायां य‌ड्यमशा विधीयते, यत्र नेति त्रिवेकीय भाष्यादिक प्रमाणयति

कतं सर्वस्य शास्त्रादवगम्य, ' सर्वेभूतात्मके तात जगन्नाथे जगन्मये । परमात्मनि गोविन्दे मितामित्रकथा कुतः ' इत्युक्तरीत्या रागद्वेषादिरहितस्सन् वक्ष्यमाणगुणक ब्रह्मोपासीतेत्यर्थः " इत्युक्तम् ।

वक्ष्यमाणगुणकं ब्रह्मेति वदतां व्यासार्याणामयमाशयः । — सर्वे स्वल्विति वाक्योक्त सार्वात्म्य तु नोपास्यगुणः । उत्पत्त्यादिसर्वात्मक्यरुपेणारुद्रे मनोमयत्वादिवक्ष्यमाणगुणविधानानुपपत्तिप्रसङ्गात् । न चोपमन्योमनुपपत्तिवाक्यश्रुतस्य सार्वात्म्यस्य अविवक्षा कथंभ्युपगन्तव्येति वाच्यम्—सर्वे स्वल्वित् ब्रह्म तज्जलानित्यनस्त्य वाक्यस्य खलुशब्दद्वयेन प्रतिपाद्यब्रह्मैकत्ववस्य निर्वारितत्वात् । न हि, ' उपासीत खलु ' इति वचनव्यतिरिक्तं भवते । अतः सार्वात्म्यस्योपासनोक्तिवाक्यश्रुतत्वाभावेन, स्यैवोपास्यतयाsडन्वयः, न तु सार्वात्म्याविशिष्टस्य । ततश्रुतिप्रतिपाद्यविशिष्टसार्वात्म्यानवरोधात् न वक्ष्यमाणमनोमयत्वादिगुणानन्वयराह । " सर्वात्मक ब्रह्मोपासीत " इति तदर्थनिर्देशकश्रुतिर्डपि सर्वात्मकत्वे नोपास्यगुणतया निर्देशात् । आप्तु उपास्यप्रकाशकस्वरुपकथनमात्रपरत्वात् । एतच्च सर्वमपि तैः ऋष्ठत एव वर्णितञ्च ।

ननु, ' ब्रह्मात्मकत्वं सर्वस्य शास्त्रादवगम्य रागद्वेषादिरहितस्सन् वक्ष्यमाणगुणक ब्रह्मोपासीतेत्यर्थः ' इति व्यासार्यैरुक्तत्वात्, तदेकान्त्यस्संभवे, ' तज्जला-निति ' इत्यनुस्य ऋथंवाक्यविकल्पनाऽयोगात्, सार्वात्म्यस्योक्तिच्वाक्यविहितत्वेऽपि मनोमयत्वादीनामुख्यप्रतिपाद्यविशिष्टगुणाविरोधिनामन्वये दोषाभावाच्च वाक्यभेदकल्पनं वा व्यर्थीमिति चेत् — उपासीतेल्यनेन भगवतेति । उत्पत्तिशिष्टेति । उत्पत्तिवाक्योपदिष्टेऽर्थः । यत्र कर्मश्रुतं विधीभते, तत् उत्पत्तिवाक्यम् । धर्मिमात्रस्येति । यदि धर्मिणो ब्रह्मणोऽस्यत्यक्तत्वैक्येऽपि अश्रुतत्वेनानन्वयः, तर्हि रूपाश्रयणात्, सभवति रूपवति वाक्ये कर्मविधाने नो ह्यपे तादृश्यान् उपासनविधिरप्यत्र न स्यात् । उपासेरनियमेन कर्मोक्तत्वान्न युक्तमिति ।

ननु, ' ब्रह्मात्मकत्वं सर्वस्य शास्त्रादवगम्य रागद्वेषादिरहितस्सन् वक्ष्यमाणगुणक ब्रह्मोपासीतेत्यर्थः ' इति व्यासार्यैरुक्तत्वात्, तदेकान्त्यस्संभवे, ' तज्जला-निति ' इत्यनुस्य ऋथंवाक्यविकल्पनाऽयोगात्, सार्वात्म्यस्योक्तिच्वाक्यविहितत्वेऽपि मनोमयत्वादीनामुख्यप्रतिपाद्यविशिष्टगुणाविरोधिनामन्वये दोषाभावाच्च वाक्यभेदकल्पनं वा व्यर्थीमिति चेत् — उपासीतेल्यनेन भगवतेति । उत्पत्तिशिष्टेति । उत्पत्तिवाक्योपदिष्टेऽर्थः । यत्र कर्मश्रुतं विधीभते, तत् उत्पत्तिवाक्यम् । धर्मिमात्रस्येति । यदि धर्मिणो ब्रह्मणोऽस्यत्यक्तत्वैक्येऽपि अश्रुतत्वेनानन्वयः, तर्हि रूपाश्रयणात्, सभवति रूपवति वाक्ये कर्मविधाने नो ह्यपे तादृश्यान् उपासनविधिरप्यत्र न स्यात् । उपासेरनियमेन कर्मोक्तत्वान्न युक्तमिति ।

विधिरप्यत्र न स्यात् । उपासेरनियमेन कर्मोक्तत्वान्न युक्तमिति । न च अधिरह्योपक्रमे ' सर्वे खलु ' इति-द्दिस्थाने ' सलं ब्रह्मेत्युपासीते ' इति श्रूयात्, सत्यत्वादिविशिष्टब्रह्माविधानं स्वीकरोऽमु । सत्यत्वाद् प्रकटतुरोभात् सत् ति यम् इति श्रुतान्तरकर्तृकृतविभागानुसारेण च विदिचित्स्सर्वोन्तर्यामित्वरूप-मेवति अन्रापि सर्वात्मकत्व विवक्षितमिति चेत् — खरसाक्षात्कारहरणेन तद्विवक्षया मनोमयत्वादिगुणविधानाविरोधात् । श्रुतान्तरकर्तृकृतविभागानुसारेण च विदिचित्स्सर्वोन्तर्यामित्वरूप-मेवति अन्रापि सर्वात्मकत्व विवक्षितमिति चेत् — खरसाक्षात्कारहरणेन तद्विवक्षया मनोमयत्वादिगुणविधानाविरोधात् । श्रुतान्तरबलेनैव तस्यादुपासगुणतया स्वीकारेऽपि प्रकृतत्वक्ये

विधिरप्यत्र न स्यात् । उपासेरनियमेन कर्मोक्तत्वान्न युक्तमिति । न च अधिरह्योपक्रमे ' सर्वे खलु ' इति-द्दिस्थाने ' सलं ब्रह्मेत्युपासीते ' इति श्रूयात्, सत्यत्वादिविशिष्टब्रह्माविधानं स्वीकरोऽमु । सत्यत्वाद् प्रकटतुरोभात् सत् ति यम् इति श्रुतान्तरकर्तृकृतविभागानुसारेण च विदिचित्स्सर्वोन्तर्यामित्वरूप-मेवति अन्रापि सर्वात्मकत्व विवक्षितमिति चेत् — खरसाक्षात्कारहरणेन तद्विवक्षया मनोमयत्वादिगुणविधानाविरोधात् । श्रुतान्तरकर्तृकृतविभागानुसारेण च विदिचित्स्सर्वोन्तर्यामित्वरूप-मेवति अन्रापि सर्वात्मकत्व विवक्षितमिति चेत् — खरसाक्षात्कारहरणेन तद्विवक्षया मनोमयत्वादिगुणविधानाविरोधात् । श्रुतान्तरबलेनैव तस्यादुपासगुणतया स्वीकारेऽपि प्रकृतत्वक्ये

अथ खलु ऋतुमयः पुरुषः । यथाकतुरसिमन् लोके पुरुषो भवति, वाग्वैवैकवाक्यताम्‌भ्युपगमेडपि १ पदैकवाक्यत्वनिराकरणे दोषाभावात् । शान्तिहेतुतथाडऽत्निनस्य सावधान्योपासत्वे प्रमाणाभावादिति ध्यासार्याभिप्रायात् । ननु ब्रह्म-सर्वात्मकत्वात् यत् कचित् क्रियमाणस्यापि द्वेषादेरास्मद्‌द्वेषपर्यवसानत्वेनायुक्तक्लेशात् शान्तः सन्नुपासीतेऽयुक्ते, ब्रह्मोपासीतेति कथमवगम्यते, सर्वः खल्विदं ब्रह्मेत्यस्य शमविष्यर्थवादभूतग्रोपास्यसमर्पकत्वाभावादिति चेत् - सत्यम् — शमविष्यर्थतया निर्दिष्टस्यापि ब्रह्मण उपास्याकाङ्क्षात्पूरकत्वस्यापि समवात् । अन्यार्थतयापि स्वावश्यनिर्दिष्टस्यापि ब्रह्म विहायोपास्यान्तरकल्पनस्यासुनिचितत्वात् । 'मूलत' शाखा परिवास्योपवेश करोनि ' इत्यत् 'मूल' इत्यस्य शाखापरिवारासनेडपाददानतया डान्तस्यापि आकाङ्क्ष-वशेन, 'उपवेश करोति ' इत्पनेऽनुप्रव्यान्वयाभ्युपगमादिति दृष्टव्यम् ।

विहितमुपासनं स्तौति — अथ खलु — भवति । इति श्रुत्यन्तरादिह लोके पुरुषः यथाकृतुः यथोपासनः, तथैव भवति ' इति श्रुत्यन्तरादिह लोके पुरुषः यथाकृतुः यथोपासनः, तथैवेत्यर्थः । १ प्रकरान्तरेणाप्येतद् एव । तस्याविकृत्स्थैर्यादिति । मूलत इत । भयमथयो मी ४-२ ३३ दृश्यते: दर्शेः शाखामाहल्य तत्र मूलाश्रित अमांशः पृथक्‌कृत्य मूलतुपवेश करोनि । अङ्गभूतारूपा शाखा हत्न्यापाकरणे, मूलाश्रित-सुपमेवच दृश्य कपाले उपहवाने उपयोगु ही । स्तौति । भाष्ये, अथ खल्विदानीदाकाङ्क्ष गृहीत्वा, 'यथोपासन प्राप्त्यसिद्धिरमिषाय इति व्याख्यातत्‌वान्, 'खलु तेजोऽनु मतिनाम्' इति मूले विद्याया 'न कर्म लिप्यते नरे' इत्यादेः कत्कृत्प्रज्ञान्त्वार्थमादाय सुतिकिचनत्वं, अन्न्रोपासनस्य स्वविषयप्रकारप्राप्तकत्कृत्युपपत्त्या अङ्गसुतिकिचनत्वम् । एवं उपासनं, यथोपासितफलप्राप्तिः कथमित्योपास्याकाङ्क्षाररुद्दनु-कथनभिन्न ध्येयम् । एवं स ऋतुमिसादिनोपदस्यते । अस्य नत्कतुबाक्याक्यार्थवैचित्र्याद् श्रुत्यन्तर गूढान्ति तं यथा यथेति । तत्र उपासत इति प्रयोगादिह ऋतुशब्द उपासनपर इति विशददम् । अन्रैव वादो शाखाद्वेधेति सन्ते निश्चयात्मक्लेशानवस्थानाच्च मध्येऽय कतुशब्द उपासनक्ञानपर इत्यचीयत एव । उपासते, भवतीति कमेण बहुवचनैकवचनप्रयोगात, उपास्य पूर्वत्र कर्तार-, उपस्य उत्तरत्र कर्तेतित स्पष्टम् । तथाचोपासका उपास्य वेन प्रकरणोपासते, तत्तत्कुसार । स फलकाले तेषा मक्तीति तद्धाक्याथः । तदनुसारेण प्रकट-ज्ञाक्येऽप्यर्थेस्य स्थिते, प्रेत्येति व्याक्तसमनन्तकृतकस्यात्र भवतीति पदे आकाङ्क्ष-कत्वेन 'अनु ' इत्युपसर्गव्यो-वान्तर्भावकत्सनया तथा भवति, ताहरमनुभवति, ताहराममिशभक्तीरथो माझा । एतदभित प्रेमानिसंभक्तिताम्तिति वस्यमाणत्वात् । यद् तु - यथाकृतुः याथोपासनवत्‌न

तथेतः प्रेत्य भवति । स ऋतुं कुर्वीत ॥ १ ॥ --- मनोमयः प्राणाश्रितो भारूपः सत्यसंकल्प आकाशात्मा सर्वकर्मा सर्वकामः सर्वगन्धः सर्वरसः सर्वमिदमभ्यतोडवाक्यानादः ॥ २ ॥

प्रेत्य अमुष्मिन् लोके भवति । तनो हेतोः पुरुषः ऋतुमयः ऋतुप्रधानः उपासनप्रधान इत्यर्थः । तत्रश्रुतोपासनसदृशैव हिततमत्वात् सर्वत्रादृष्टेऽपि त्यर्थः । एवं विहिते ब्रह्मोपासन मनोमयत्वादिगुणाणांतरविधानायानुवदति — म ऋतुं कुर्वीत । सः उपासकः ऋतुं ब्रह्मण उपासन कुर्वीतेऽर्थः । गुणानुवादः -- मनो मयः परिशुद्धमनोमात्रग्राह्य इत्यर्थः । विवेकादिसाधनसंपन्नगृह्हीतपरमात्मोपासननिमित्तीकृतमनोमात्रग्राह्य इत्यर्थः । प्राणशरीरः जगति सर्वेषां प्राणानां धारकः । प्राणो यस्य शरीरम् = आधेय विधेय शेषसूत्रत्व स प्राणशरीरः । आधेयत्वविधेयत्वशेषत्वानामेव शरीरशब्दप्रवृत्तिनिमित्तत्वात् । भारूपः भास्वररूपः । 'आदित्यवर्णं तमसः परस्तात्', 'पश्यते रुक्मवर्णम्' इत्यादिदेवादिक्यप्रतिपत्तिप्रकर्षनिबन्धनवासाधारण निरतिशयकल्याणगुणगणनिरतिशयदीप्तियुक्तविग्रहशालीत्यर्थः । सत्यसंकल्पः अप्रतिहतसकल्पः अप्रतिहतकल्पः । आकाशात्मा आकाशवत् सूक्ष्मस्वच्छस्वरूपः सकलतरकारणभूतस्याव्याकृताकारस्यात्मभूत इति वा आकाशात्मा । स्वयञ्च प्रकाशते, अन्याश्र प्रकाशते इति वा आकाशात्मा । सर्वकर्मा । क्रियते इति कर्म । सर्वं जगत् यस्य कर्म, असौ सर्वकर्मा । सर्वी वा क्रिया यस्माद्राधनमसौ सर्वकर्मा । मर्वकामः । काम्यन्त इति कामाः भोग्यभोगोपकरणादयः । ते परिशुद्धास्तस्य सन्तीत्यर्थ १ । सर्वगन्धः सर्वरसः । 'अशब्दमस्पर्शम्' इत्यादिना प्राकृतगन्धरसादिनिर्गतात् अप्राकृताः स्वाभावारणः निरवद्याः निरतिशयकल्याणः स्वभोग्यभूता सर्वविषा ।

गम्भरसास्तस्य सन्तीत्यर्थ । सर्वमिदमभ्यातः । उक्त सर्वमिदं कल्याणगुणजातम् गर्भर सास्तस्य सन्तीत्यर्थ ।

सर्वमिदमभ्यातः । उक्त सर्वमिदं कल्याणगुणजातम् गम्भरसास्तस्य सन्तीत्यर्थ ।

1. परिशुद्धा यस्स स सर्वकाम क.

तथा ताहशाप्रासिमानेव भवतोर्थ इष्यते, तदापि तात्पर्यमेकमेव । श्रुयतेऽसूत्रभाष्यादौ, 'तं यथायथोपासते, तं तदेव भवति' त्येव श्रुत्याऽपूर्वीं तत्सतत्र । तथैव च माध्यन्दिनसकातपथेऽपि (१०-५-२) । तत्र प्रकरणे चोपासस्यैव भवतिक्रियाकर्तृत्वं विस्पष्टम् । एकमप्यत्र, श्रीमाष्ये च, तदेवैक्यत्र तथैवेल्यत्र महतां सूत्रलोपालब्धतत्कथ्यासीत्प्रायेणेत ध्येयम् ।

एष म आत्मा अन्तर्हृदयेऽणीयान् त्रीहिर्वा यवाद् सर्षपाद्वा स्यामाकन्थुलाद्वा। एष म आत्माडन्तर्हृदय एणीयान् प्रथिव्या ज्यायानन्नरिक्षात् ज्यायान्न दिशो ज्यायानेभ्यो लोकेभ्यः॥ ३ ॥ सर्वकर्मा सर्वकामः सर्वगन्धः सर्वरसः सर्वमिदमभ्यात्तोडयपनादर एष म आत्माऽन्तर्हृदय एनद् ब्रह्म।

एष म आत्मा — तण्डुलाद्वा। मदीये हृदये त्रीहेरपेक्षया अणुत्वेन भावः। अल्पत्वेन यघ परमात्मा उपासानार्थमवस्थित इत्यर्थ। तथानुसन्धान कर्तव्यमिति।

अभ्यात्तः स्वीकृतवान्। मुक्तः ब्रह्मणा इनिवन् कर्तीरिक्कपलय , अर्ङेआद्यजन्तो वा अवाकी। वाकः उक्ति। मोडस्य नाम्नि इतवाकी। कुत इतवल्लाह अनादरः अवातसमन्तकामन्वेन डड्दतन्योंनवान् आदररहिन, अन एवावाकी। परिपूर्णेश्वर्य-त्वान् ब्रह्मातिमस्स्वरूपन् निम्मिल जगत् तुरीयीकृत्य जो समामीन इत्यर्थ ।

अन्तर्हृदयेsवस्थितस्योपासनस्य मननास्य प्राप्याकारमनुसन्धेय निर्दिशति एष म आत्माऽन्तर्हृदये ज्यायान् — लोकेभ्यः। अन्तर्हृदये विद्यमानोऽपि स्वरूपतो निरनिशयपरिमाण इत्यर्थ। सर्वकर्मा — अनादरः। उत्तोडथे। एवम्भूत परं ब्रह्म परमकारुण्येनासदुज्जिजीविषयाsडसदूभूयदये सनिहितमित्यनुस्यात यमित्याह एष म आत्माऽन्तर्हृदये एनत् ब्रह्म।

यथोपासनमीदृशं परमात्ममानम्, 'अस्माच्छरीरात् समुद्थाय परं ज्योतिरुपसंपद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते' इत्युक्तरीत्या देशविशेषविनिर्दिष्ट प्रकाशमीति निश्चयरूप-

1. अल्पत्वेनैवे खलु। कोश ने। 2. उत्तोडथे इति ने क

अर्ङेआद्यजन्तो वेऽ ! एतत्परे अभ्यात्त इति भावे कप्रकय । अभिरहस्से सर्वेन्द्रियप्रभृतत्कल्पगुणान्तरस्यापि कश्चन सर्वेमिदमभ्यात्त इतीद न सर्वव्यापिलत्लरूपम्, किन्तु स्वाश्रयाsगामिनुमत्लरूपमिति ध्येयम्। तण्डुलाद्वा इत्येतदनन्तरेण एतद् ब्रह्मोयान्तेन तत्प्राप्याकारप्रतिसंधारणेन तस्य परत्वमुभाव्य ताहरस्य तस्म कैवल्यप्राप्तितद्धेतुनन्धिकतद्रह्य-मात्रकृतोऽन्तर्हृदये प्रेक्ष इनि ज्ञाप्यते ।

एतमितः प्रेत्याभिसंभवितास्मीति यस्स स्यादद्धा न विचिकित्सास्तीति ह साह शाण्डिल्यः शाण्डिल्यः ॥ ४ ॥

मनुसंधानं कर्त्तव्यमित्याह -- एतमितः प्रेत्याभिसंभवितास्मीति । अत्र इति इत्यस्य स कर्त्तृ कुव्वांतेत्यनेनान्वयः । मनोमयः प्राणशरीर इत्यार्षम्, एतमितः प्रेत्याभिसंभवितास्मीत्येतत्प्रयन्नोऽनुसंधानं करः । अत्र च इतिशब्दनिदर्शनं दिग्दर्शं मनोमयत्वादिगुणगत् । कमविशेष एक एवं विचीयते । मनोमयत्वाद्युपास्यगुणाना तु आक्षेपतो विधानं, पृष्टगतसर्वेनाविधानादिव पृष्टानाम् । ततश्च, 'प्राणानुबन्धेन मनोमयत्वाधाने कर्मविधाने वाक्यमेदः' इति शाखाप्रयुक्ता । यहाँ विधेयाना बहुवेर्दपि कमरूपविधेयतावच्छेदकैक्यात्न वाक्यमेदः । 'यदमये च प्राजापत्यं चेति' ति वाक्ये देवतारूपविधेयतावच्छेदकैक्येन वाक्यभेदे, 'स कतुं कुवीतेति गुणविधानार्थमुपासनमनूद्य' इत्युक्तत्वादन कुव्वांतेति त्रिविधोपासनांशे भाष्ये, 'स कतुं कुवीतेति प्रतिपत्तव्यः', 'हृदयं संहार्तुमर्हति देहमभूविज्ञानं विधाय', 'प्राप्तिनिश्रयमुमानश्न विधाय' इति विधेयांषाना विशिष्ट्य निर्देशान्, अभि संभावितास्मीति इहत्र इतिशब्ददय कुव्वांतेतिस्थानव्यो व्यज्यते । उपरि च इति यस्स स्या-दिति वाक्यमुपसंहारात्मकमिति भाष्य एव दर्शितम् । तेन इतिशब्ददय तत्रोभ्यन्वय इहः । नहु 'प्राप्ते कमेणि नानेको वातु शक्यते गुण.' । न चार्थयैकद्रव्यनास्त्र समानाधिकरणनिदर्शनबलात्, आरुण्येकध्यानत्वादिविहितत्वाच्चिह्नद्रव्यविधिर्होपपत्ति । अत्र बहारूपतिविशेष्याशस्यापि उपासीतस्यत्रैव विहिततया सनोमयत्वादिग्रहोऽमिव विधेयत्वाद् द्विविध समाधिमादौ दर्शयनि अन्र चैति । गुणवगत् कमविशेष इति । गुणारुसंधानक्रम इति यावत् । 'विशेजिता यजते' ति द्वाक्येन 'विनियोगास्य विहितत्वात् तदुद्देशेन पृष्ठतोत्राणां पृष्टाव्यसामविशेषाणा ।', तत्रूदितसरवींतया्र, 'विशजितमुपृष्ठ' इति वाक्येन विशेषिदुदर्शनं विधाने वाक्यमेद इति द्वित्थ्य पृष्टगतसर्वविमात्रविधानं, पृष्ठना पार्श्विको विधिरित्युक्त सप्तमे (७.३.३), तत्रूदिति भावः । एवं विशेषणविधिकलनया विधानसचक्रम् । अध श्रूयमाणविननेव सर्वविधिमदोषष्ठ दर्शयनि यद्यदेति । कमरूपपेयविवक्षितम् । कमो वा भक्तु, अन्यो वा भक्तुः कविभिदयमितिशब्दप्रतिपाद्यधमें इति । यदभये चेति । एलदर्थः न्यायप्रकारो, तम्याध्याने असददीये मीमांसासुधास्वादौ च दृश्य । एलदृशान्तमस्य यथातथाभावेऽपि क्षत्र विवक्षितांषो नामुपपनः । इतिहास प्रकरणवाचिलात् मनोमय इत्यारभ्य अभिसंभवितास्मि इत्प्रेत-कत्पर्यन्तकथितप्रकारस्य एकेन इतिशब्देनोफस्य कुव्वांतेति विधानव्येनानेकविधाजामात् । नन्वस्तु तादिहवै परिहार । समानप्रकरणेऽमिरहस्ये कथम्? तत्र, सत्यं ब्रह्मे

मेधस्य तान्त्रिकैः परिहृतत्वात् । केचित्तु प्राप्तोपासनानुवादेन अभ्युदयेष्टिवाक्यकृत् प्रयोगविधित्ससंभावनात् वाक्यभेद इति वदान्ति ।

मेधा-यज्ञसम्बन्धिनी बुद्धि, तस्य = यज्ञसम्बन्धिनीबुद्धे:, तान्त्रिकैः = तन्त्रशास्त्रप्रसिद्धैः, परिहृतत्वात् = निवारितत्वात् । केचित्तु = केचनाचार्यास्तु, प्राप्तोपासनानुवादेन = लब्धोपासनानुवादेन, अभ्युदयेष्टिवाक्यकृत् = अभ्युदयेष्टिप्रतिपादकवाक्यविधायकं, प्रयोगविधित्ससंभावनात् = प्रयोगविधिकर्तुमिच्छासम्भावनात्, वाक्यभेदः = वाक्यभेदः, इति = इति हेतोः, वदान्ति = कथयन्ति ।

स्यादमोत्रे 'नि पूर्वेसुरग्नेयस्य वृज्यगणस्य विहहनात्, उपदि ' स आत्मासुपासीत मनोमयं प्राण-शरीर- सर्वा अनुदिशम्' प्रभृतं सर्वमिदम्-भूत्तन्नवाङ्मनादरम्' इति प्राणानुत्तेनानेकविधा-नान् । न च तत्र इनिञ्च्छो दिरस्ति इच्यादिःय तदुचिन्ते प्रकार दर्शयति केचित्तु इति । पञ्चे (६.७.३.) ' यस्मादिनिर्देश चन्द्रमा अनूदीयात्' इत्यादिवाक्यमादाय, नात्र दर्शेयागातिरिक्क

थागर्विवि दृश्यादिमंवत्न्यहविर्द्रव्यप्रयलमिझ्ञात्, कि तु उद्देकेदेवतायनेन देवतान्तरोद्देश्यको विलक्षणोचार- दर्श मयेगमेद इत्युक्तः । दृश्यदेवताथानेको विधानप्रयुक्तो वाक्यभेदः प्रयोगमेदात् अनेकगुणविसिष्टदिलक्षणमयोगोरपैक्यार्थविधिनात्र भवतोत्युक्तम् । तदृश्विदिते भाव । अर्थ भाव — प्रवानकमोविधिस्नात्न त्रिविधः, उत्पत्तिविधिः, अधिकारविधिः, प्रयोगविधिश्चेति । कर्मस्वलू

पस्याज्ञातस्य ज्ञापनमुक्तिविधिः । तस्य फलंवन्यबोधनम् अधिकारविधिः । तस्य मर्वाङ्गविधि-रस्य कर्तव्यताविधानं प्रयोगविधिः । न च कालद्वेशादेशकालादीनां प्रयोगान्वयगुणानामेव प्रयेग-मेदकत्वमिति दृश्यदेवतावैलक्षण्यमादायाभ्युदयेष्टै कयं प्रयोगमेद इति वाच्यम् — कालदेश-दीना प्रयोगवैगुणत्वाभ्युपगमात् । सर्वाङ्गविशिष्टप्रधानवाक्यप्रयोगेऽनन्तरायगुणस्य

कथ्याप्यभावेन यत्किचिद्रूपेऽपि प्रयोगमेदसमभावात् । अस्मुतश्चन्द्रनाभोमयुदैकालस्य दर्शे प्रागप्राप्तत्वा-तद्विशिष्टं कत्नविधिप्रकारेण तत्रापूर्वदेवताथन्वयादिश्याश्व-यात् । प्रकुते च पूर्वेसुरग्निमात्रविधानं तन्न्कथञ्चयेन यथोपासनफलोक्त्या अधिकारविधावपि

प्रयोगस्यान्विहितया। ' स आत्मासुपासीत' इति वाक्ये तद्विधानश्वीकरणात् तत्र मनोमयत्वादीनां वाक्यमेदपरिहारादिति । एवञ्चोक्तंभिरहस्योक्त्या प्रकृतवाक्येऽपि मनोमय इत्यादौ भानादरइत्यन्ते षष्ठीविभरणामेन मनोमयस्य— अनादरस्य ममणः कथं कुर्वीत इति

करनेपी प्रयोगविधानान् वाक्यभेद । 'एष म आत्मा' इत्यादेस्थु मे इत्युल्लेखवाक्यात् अभिमंन्मथितास्तीति इतिशब्देन प्रहणेन, 'यस्य साद्धे ' स्युपरितनाक्यान्वयस्तदा वाच्यः । अस्मु वा पूर्वोक्तरोधा इति श्वेताश्वतरोक्तं एवं मनोमयत्वादिवाचनन्योऽपि कस्मै

प्रयोगान्विधिप्रयुज्य-तथा च सचेक्षभत्निश्छप्रयोगविधिरिहिति । ननु च विधानैव मनोमयत्वादिलामे, सर्वत्रप्रसिद्धाचि-करणोपक्रमे टीकायाम्, ' क्षत्र रात्रिसत्रन्यान्येन मनोमय उपासतया सबध्यते, आर्थवादिक-स्वामि विशेषपेक्षतय स्वीक्र्यते' इति ने कथमुक्तमिति चेन्न— मनोमयइत्यादे कथकर्तृपरत्वे

वैषम्येन् उपास्यपरतया साक्षादनन्वयाच कथं कुर्वीत इतेदर्थवादत्समे । परन्तु एतदृशोयान्तो-ऽप्येवादः । ' एतमितः श्रेयोमिसम्भवितास्सीति' इतत्र पतमितिपद मनःमयत्वाद्यर्थे वादिकदपे-दितसर्वविशेषण विशिष्टरमिति तत्स्थलाभ इत्याद्यादिति ।

एवंविधप्राप्त्यर्थनिश्र्वयोpetतस्योपामकस्य प्राप्तौ न स म्लायोऽस्तीत्यूपसंहरति यस्य स्पाद्दा न विचिकित्सासास्ति । अत्र इतिशब्दोऽध्याहर्तव्यः । अभिसंभवितास्मीति इतीतिशब्ददस्य काकाक्षिन्यायेन वाडन्वयः । इति उक्तप्रकारेण यस्म उपासकत्य अद्दा निश्र्वयोडस्ति, तस्य प्राप्तौ विचिकित्सा नास्त्यर्थः ।

उक्तार्थस्य¹ श्रद्धेयत्वसिद्ध्यै वक्तुं गन्तुं द्रङ्गयति इहि हि साह ॠणिडल्य-

ऋणिडल्यः । द्वितीयर्विद्यासामाश्र्यार्था । अयंर्थः - सर्वोऽपि भूतग्रामःप्रकाशितयोः स्पष्टः ॥

एतसवण्डान्तर्गतवाक्यविषयकम्राधकरणमनुप्रयस्यते - इयत्त विद्या समन्वयाध्याये द्वितीयपादे चिन्तिता । तत्र हि — सर्वं खल्विदं ब्रह्म तज्जलं ब्रह्माद्वैतप्रतिपादनैर्निर्दिश्यते । तथैव सर्वपदसामानाधिकरण्यनिर्देशोपपत्तेः । सर्वशब्दनिर्दिष्टं हि ब्रह्मादितम्बपर्यन्तं कृत्स्नं जगत् । ब्रह्मादिस्थावरान्तभूतभावश्र प्रत्यगात्मन एवानन्यविद्याद्वैल्कर्मविशेषोपाधिक उपचाते । परमात्मन निरतसमस्ताव (वि) घस्य समस्तहेयकसर्वभावो उपपचाते । प्रत्यगात्मन्यपि ब्रह्मशब्द कचित् प्रयायते 'इदं ब्रह्माड्यानी' त्यादौ । अत एव परमात्मा, परं ब्रह्मेति परमेश्वरस्य कचित् सविशेषण निर्देष्टः । प्रत्यगात्मनश्व निर्हुतुकोपाधे ब्रह्मत्वं विद्यते, 'स चानन्याय कल्प्त' इति श्रुतेः । अविदुषस्तैव कर्मनिमित्तत्वात् जगजनमस्थितिलयोनाम, 'तज्जलान्' इति हेयुनिर्देशोऽड्युपपद्यते । अतो जीव एवात्र संदर्भे प्रतिपाद्यत इति पूर्वपक्षे प्राप्ते - उच्यते ।

'सर्वत प्रसिद्धोपदेशात्' । सर्वत सर्वस्मिन्, जगति, 'सर्वं खल्विदं ब्रह्मे' ति तदस्मिन् विषयमाण परं ब्रह्मैव । कुतः² प्रसिद्धोपदेशात् । तज्जल-

तसैवेतु । न तु परब्रह्म । सर्वशब्देन इदन्वततज्जगतल्लूयतदनतचान्याहैस्य जगन्नात्रस्य वाच्यत्वात् तत्र ब्रह्मैवेदवाच्यादिति पूर्वपक्षियुक्तिः । हेयाकसर्वेऽपभावेति । हेयान्तवैतित्क्वाकारस्यापि संमोगप्राप्त्याऽऽड्युपपत्तवै स्थिते हेयमात्र एवं कथमिलाखाय । 'इदं ब्रह्माड्याद्यति' इति । इदं ब्रह्मादिग्रवृत्तीति भुशान्तरमिति दोक्षिणोक्तम् । ब्रह्मत्वाच्च विद्यात 'इदं ब्रह्माड्याद्यति' इति । मत्र, 'ब्रह्मभूयाय कल्पते । ब्रह्मभूतः प्रसन्नात्मा' (८.७.३-४) इति गीताडयमुसूधे्य ।

तत्त्वादिना सर्व स्वविदामिनि प्रसिद्धवदुपदेशात्, यस्मात् जगज्जन्मस्थितिलयाः वेदान्तेषु प्रसिद्धाः, नदेवादि ब्रह्मति प्रनीयते। वेदान्तरसिद्धतवच्च परब्रह्मण एव। तस्मैव' यत्ते का इमानि सूतानि जानन्ते' इत्यादिवेदान्तेषु प्रसिद्धे। तस्य ब्रह्मादिमनम्भावेडपि प्रकारभूनशरीररगनात्ना दोषाणां प्रकारण्यामन्यास्पर्शात् निरस्तसम्बन्धाविद्यत्वेन अनुपपत्तेः। जीवाश्रितैः प्रतिशरीरं भिन्नानामन्यान्यतादात्म्यासभवेन साक्षात्स्यम्यासभावित्वाच्च। अनः मर्वेजगत्कारणत्वमयुक्तसर्वात्मकत्व्य परब्रह्मण्येव सम्भवान् परमेव ऋतेऽह वाक्ये प्रनिपात्यते।

'विवक्षितगुणोपपत्तेश्च'। विवक्षितानां विशुद्धमनोग्राह्यत्वलरुपमनोमयत्व-सत्यमकृतभव्वादीनां गुणानां परमात्मन्येवोपपत्तेश्व। विवक्षितं तात्पयविषयत्वम्। मनोमयत्वादीनाच्च, 'यथाकतुरस्मिन् लोके पुरषो भवति' इति वाक्येन मनोमयत्वादिगुणकोपासनेन तदुक्तकतुब्रह्मः फलत्वाडवेदनेऽन फललुप्तातरयलिङ्ग सद्भावात् मनोमयत्वादीनां तात्पर्यविषयत्वलक्षण विवक्षितत्वमवसीयते। 'अनुपपचेसतु न शारीर:'। विवक्षितानां गुणानां शरीरे इन्गणपत्तेः। न च शरीरपराहेतोः कार्यत्वेऽपि शरीरोपादानहेतोरकार्यत्वाद् अनीश्वरत्व कोप्त्यर्थः।

'कर्मकर्तृव्यपदेशाच्च'। 'एतमितः प्रेत्याभिसम्भवितास्मी' ति प्राप्ततया परं ब्रह्म व्यपदिश्यते, प्राप्तृतया च जीवः। अतः प्राप्य जीव उपासकः। प्राप्यं परं ब्रह्मोपास्यमिनि। 'हृद्यपुास्मिनि'। 'पष्ठ म आत्माडनुत्तहृद्य' इति शारीरः पष्ठचा निर्देशः; उपास्यस्तु प्रथमया। अतः नोपासकस्य जीवस्सोपास्यत्वम्। 'स्मृत-तेश्च'। 'सर्वस्य चाहं हृदि सन्निविष्टो मतः' इति स्मृतिश्रो-पास्य हृदयगतसुपासकाद्वितयं परमात्मानं दर्शयति।

'अभेदेकत्वाच्चापदेशाच्च नेति चेत् निचाय्यतादेव न्योमवच्च'। अल्पायतनत्वमेकोपकस्वम्। तद्वैपदेशः अह्यल्व्यपदेशः। 'पष्ठ म आत्माडनुत्तहृदय' इति अणीयसि हृदयातने न्थितत्वात्, 'अणीयान् व्रीहेर्वा यवाद्दा' इत्यादिना स्वरूपेणाणीयस्त्वव्यपदेशाच्च नायं परमात्मा, अपितु जीव एव। परमात्म-नोउपायनतत्वाल्स्योरसंवादिनि चेत्न - एवं निचाय्यतत्वाद् अल्पायतनत्वाल्प-

अन्तरिक्षोेदरः कोशो भूमिबुध्नो न जीर्यति । दिशो द्रास्य सक्तयो द्यौरस्योत्तरं बिलम् ॥ स एष कोशो वसुधानोऽस्तस्मिन् १विश्वभिदं श्रितम् ॥ ९ ॥

त्वाभ्या तस्यैवोपास्त्वसंभवात् । वियोमवच्छेदे न तद्ध व्यपदिश्यते, 'ज्यायान् पृथिव्या:' इत्यादिना । अतश्र ज्यायस्त्वे उपाध्यश्रवणात् ज्यायस्त्वं स्वाभाविकम्, अग्नीयस्त्वे उपाधिश्रवणात् अणीयस्त्वमौपाधिकमित्यवसीयते । 'संभोगप्रासिरिति चेत्न वैशेष्यात्' । परत्राहणः शरीरान्तर्वांनित्त्वे तत्रिमितचेतनः स्वप्रेभोगप्रसक्तिः जीववत् स्यात् इति चेत्न - तयोः परहितपापमल्वकृतविरोषसंभवात् । अनो न जीववद् भोगप्रसक्तिरिति स्थितम् ॥ प्रकृतमनुस-रामः ।

पुत्रदीर्घायुण्यफलक त्रैलोक्यारुपककोशाविज्ञानमारभ्यते । अन्तरिक्षोदरः - जीर्यति । अन्तरिक्षोदरं यस्स स तथोक्तः । मध्यवर्तित्वादन्तरिक्षस्य उदरत्वम् । कोश इव कोशः । कोशसादृश्यात् कोशः । भूमिः बुध्नः मूलं यस्स सः भूमिबुध्नः । न जीर्यति न विनश्यति । १चिरकालस्थायित्वादिति भावः । दिशो द्रास्य । द्रास्य शक्त्यः । शक्त्यः कोणा इत्यर्थः । द्यौरस्योत्तरं बिलम् । २उत्तरं बिलं ऊर्ध्वं मुलमित्यर्थः । स एष कोशो वसुधानः । कर्मफलाश्रये वसु धीयते इति वसुधानः । तस्मिन् ३विश्वमिदं श्रितम् । कर्मकर्तृफलात्मकमिदं

पारदृश्यमानं ३तस्मिन् कोशे शिवमविश्य ।

1. स्थिरकालस्व ख. चिरकालावस्थायित्वात् ग. 2. अयमार्यः स्व. कोपमात्रे । 3. अस्मिन् स्व. ग.

इत. परमस्मिन् प्रपाठके ऐहिकफल्यानि चरितार्युपासानि । तत्र प्रथमं पुत्रदीर्घायुण्यफलकम् । त्रैलोक्यरूपवसुधानकोशस्य अजीर्यंतच्चेन अरिष्टत्वेन स्वदिग्वत्सबायुकत्वेन च विज्ञानात् सपुत्रक एव सदा भवतीति । कोशसादृश्यादिति । उदरखुभ्रशक्तिसुखवर्त्मना विशाल्यवसुभत्चेन च

तस्य प्राची जुहुनाम। सहमाना नाम दक्षिणा, राज्ञी नाम प्रतीची, सुभूता नामोदीची । तासां वायुर्वत्सः । स य एतमेवं वायूं दिशां वत्सं वेद, न पुत्रोदँ रोदिति । सोऽहमेतमेवं वायुँ दिशां वत्सं वेद; मा पुत्रोदँ रुदम् ॥ २ ॥

तस्य प्राची—नामोदीची । 'स्पष्टोऽर्थः । तासां वायुर्वत्सः । वायोः दिग्रूतरूपत्वान् वत्सत्वम् । स य—रोदिति । दिक्सत्सत्वेन वायूपासक- पुत्रनाशनिमित्तं रोदनं न करोति । पार्क पञ्चात्तिवदय निर्देश । रोदरिति णमुलन्तो वा । सोऽहं—रुदम् । सः एतदुपदेष्टा । अहं एतमेतदुपासनममुष्ठाय पुत्रोदनाभावं फलं प्राप्तवानस्मीत्यर्थः ।

अरिष्टं कोषं प्रपघेऽमुनाडमुनाडमुना; प्राणं प्रपघेऽमुनाडमुनाडमुना; भुः प्रपघेऽमुनाडमुनाडमुना; भुवः प्रपघेऽमुनाडमुनाडमुना; स्वः प्रपघेऽमुनाडमुनाडमुना ॥ ३ ॥

अथ कोशविज्ञानाङ्कसूत्रान् प्रपदनमन्त्रानाह—अरिष्टं—मुना । अरिष्टम् अविनाश्य कोशं प्रपचे । अमुनाडमुनाडमुनति तिस्रः पङ्क्तयः नाम गृह्णाति । अमुना पुत्रेण हेतुना अरिष्टं कोश प्रपच इत्यर्थः । एकसूत्रत्रापि ।

१म यदनेनचमू—प्राणं प्रपद्य इति, प्राणो वा इदँ सर्वं भूतम्, यदिदं किञ्च, तन्मु प्रापत्स्य² ॥ ४ ॥

प्राणं प्रपद्य इत्यादिस्वोकमन्वान् [ चतुःः] स्वयमेव व्याचष्टे । ⁴ स य दवोचं—प्रापत्सि । सोऽहं प्राणं प्रपद्य इति यद् कचनमवोचम्, तेन वचनेन स्पष्टीभूयेः स्वः । 1 तस्योक्तत्वात्किञ्चिद्विशिष्य या प्राणो दिक् सा जुहूनाम्रा व्याप्तव्येल्थः । एतमेवाविशेष्य स्पष्टीभूयेः स्वः । 2. नाशानानिमित्तं रोदनं करोति स्वः । 3. एवंमिति स्वः अन्यत्र एवकारः ।

तादृशम्। प्राचीविदेःपदिप प्राभागादिपरम्। मा—हृदयमिति । रोदनं मे मा भूदिति धातुरोक्य उपस्थितुरहुसंधानुरुपमिदं वाक्यम् । अशोक्कोऽपे उपदेशेऽप्युभयकथनरूपमिदम् । पारेमिति प्रथममन्त्रस्यान्तरिक्षोदरः कोश इवादिनैव व्याख्यायाः ऋतत्वात् प्राणाभिप्रायोऽन्वे प्राणो मन्तरमुपासकेन कर्ममिति प्रत्येतव्ये !

अथ यदवोचम्—भूः प्रपद्य इति, पृथिवीं प्रपद्ये, अन्तरिक्षं प्रपद्ये, दिवं प्रपद्य इत्येव तदवोचम् ॥ ५ ॥

प्राणात्मकं सर्वं जगद्व प्राप्नोमि प्रज्ञोद्भवामिल्यर्थ । अथ यदवोचं भूः—तद्वोचम् । भूः प्रपद्य इत्यसि1 त्रीन् लोकान् प्रपद्य इत्यर्थ । अथ—तदवोचं तद्वोचम् । स्पष्ठम् । द्वितीयाध्यायप्रासङ्गिकमर्थः ॥

अथ यदवोचम्—भुवः प्रपद्य इति, वायुः प्रपद्ये, आदित्यं प्रपद्ये, इत्येव तदवोचम् ॥ ६ ॥

दीर्घायुयुक्तफलकपुरुषविद्या प्राप्नुयते—पुरुषो वाङ् यज्ञः । 1पुरुषस्य यज्ञ-साधनस्येवाह— तस्य यानि चतुर्विंशातिवर्षाणि, तद् प्रातःसवनम् । चतुर्विंशत्यक्षरा गायत्री; गायत्रं1 प्रातःसवनम् । तदस्य वसवो नाम ।

अथ यदवोचम्—स्वः प्रपद्य इति, ऋग्वेदं प्रपद्ये, यजुर्वेदं प्रपद्ये, सामवेदं प्रपद्य इत्येव तदवोचम्, तदवोचम् ॥ ७ ॥

इति तृतीयाध्याये पञ्चदशः खण्डः । ३-१६.

पुरुषो वाङ् यज्ञः । तस्य यानि चतुर्विंशातिवर्षाणि, तद् प्रातःसवनम् । चतुर्विंशत्यक्षरा गायत्री; गायत्रं1 प्रातःसवनम् । तदस्य वसवो नाम ।

तस्य--प्रातःसवनम् । शोभनशोचतर्वर्गगतिमते पुरुषायुषे आद्यानी चतुर्विंशातिवर्षाणि प्रातःसवनमिल्यर्थ । तत् तदृशेष्टि कर्तव्येति यावत । तत् हेतुमाह चतुर्विंश--सकलमू । प्रातःसवनस्य गायत्रीच्छन्दसकृत्वात्, गायत्रीच्छन्दसकृतृतोर्विंशतुर्विंशातिवर्षे प्रातःसवनत्वाघ्यायो युज्यत इति भावः । तदस्य वसवोऽन्वायचाः । अस्योपासकस्य तत् प्रातःसवन वसवः स्वामित्वेनानुगताः ।

1. इष्टस्य मन्त्रस्य ख . पुरुषः स्वासिनं यज्ञाङ्गैः कुर्वोदिलरर्थ । इयथिकिन् ख.

स्वायुष्मेध्ये पुत्राभरणार्था कोशदियोरदिश्य । अथ खद्योः--कला पुरुषावयोःपदिश्यते । एतद्विद्यया: शोभनाधिकवर्षणाच जीवनफलकत्वम्, अस्या इयमालनारूपत्वात् यद्ये च मेने सकलत्रयसर्वचछन्दसकलयगतास्वार्णा संहस ताक्तुसंश्रयकत्वादितम । तत्संस्थ्यानु-रोधेनैव सकलत्रयविधागौडपि कृत । सोमे च यज्ञदिनस्य सकनत्रयात्कत्वात् तत् क्रियमाणस्य यज्ञस्य प्रभान्तलात द्वौषदीनामारम्यत्लात तद्रीय इहापि पुरुषे यज्ञभाक्ता तदायुभोगेषु सकनत्रय-भाक्तोपस्कृता प्रथानम् । तत्फलं तादृशेभ्यो2नमू । तदृज्जातस्य पुरुषस्यचनम्यशिशिषादिषु दीक्षा-दित्यचिन्तनाः । तादृशात्लाद् पृथुगुत्तरखण्डेन कर्मन्ते ।

गोडन्वायत्ता: प्राणा वाच वसव: ! एने हीदं सर्वं चामयन्ति ॥ १ ॥

तं चेत् एतस्मिन् वयसि किश्चित् द्विपदुपतपेत्, स ब्रूयात् 'प्राणा वाच वसव:! इदं मे प्रातस्सवनं!' मध्यन्दिनं मत्रनमु संतजुतेऽति! 'माझं प्राणानां वस्तूनां मध्ये यज्ञे विलोप्सीये'ऽनि। उद्देत तत् एति, अगदो ह भवति ॥ २ ॥

अथ यानि चतुश्चत्न्यार्गिं श्राद्धषाणि, तन्माध्यन्दिनं सवनम् । चतुष्ट्वारिं शदक्षरं निष्टुप् : वैष्ठुभं माध्यन्दिनं सवनम् । तदस्य रुद्रा अन्ययत्ताः । प्राणा वाच रुद्राः । एने हीदं सर्वं गेदयन्ति ॥ ३ ॥

तं चेत् एतस्मिन् वयसि किश्चित् किश्रित् रोगादिकम् उपतपेत् वाधेत चेदित्यये। स ब्रूयात्—विलोप्सीयेति । तदा इयं मन्त्र: स उपासको ब्रूयात् जपेत् । हे प्राणा वसव:! यज्ञरूपस्य ममाद्युनः प्रातस्सवनं प्रवर्तते । इदं प्रवर्तमानं प्रातस्सवनं माध्यन्दिनसवनेनविच्छिन्नं कुत्‍त् । प्रातस्सकनेशानां प्राणानां वसूनां मध्ये = 'तेभ्यः पत्‍यल्सु, यज्ञरूपोऽहं मा विलोेप्सीय लुप्तो मा भूवम् । छान्दसो माझि डुडभाव: । माशब्दो वा । उद्दैव—भवति । ततः उपतापात् उदेति उदच्छति । अगदो भवति अरोगो भवति' । एकसूत्रतया अपि

अथ यानि—रोदयन्ति । यौक्ने इन्द्रियाणामिल्यक्तं विषयप्रावण्यजत-क्तया पुरुषान् रोदयतीति रुद्रास्तुपदपन्नमित्यर्थः । तं चेद्—। एतसिन् वयसि 'तेभ्यः पत्‍यल्सु' इति । क २ मक्तीःर्यः । ख 3 यौक्नेल्यादिपइत्कृष्टकस्थाने 'स्पोेष्ट्र्य' इति । क॥

वासयन्तीति शदप्रयोग: वचुचावदाथे:्य प्रकृते समन्वयाय । वास इह स्थिति: सत्ता । यज्ञो विलोप्सीयेति । योऽड्‌डशवपंषेऽत्मकसवनत्रयसंततो हि पुरुषयज्ञ: मध्ये व्याध्यादिना पुंस्लोे डस्‍त् स्वात। । मतो व्‍यादितेने मान्ते:षु प्राणेषु प्रसक्तयज्ञकिलोेपनिर्वते कत्मापि भाकनीयम् ।

रुद्राणां मध्ये यज्ञो विलोम्रीयते। उद्रै तु त एति, अगदो ह मेवति॥४॥

अथ यानृष्याचत्वारिशड्दपाणि, तद् तृतीयसवनम्। अश्राचत्वारिशड्दादक्षरा जगती। जगतं तृतीयसवनम्। तद्म्याड्डदित्या अनुगायताः। प्राणा वाच आदित्याः। एते हीदँ सर्वमाददते॥५॥

तं चेत् पेतस्मिन् वयसि किंचिदुपतपन्, म त्रायत, 'प्राणा आदित्याः इदं मे तृतीयसवनम् आयुरुरु संतनुने'ति। 'माड्डहं प्राणानामादित्यानां मध्ये यज्ञो विलोम्पसीये' ति। उद्रै तु त एति। अगदो हैव भवति॥६॥

एतद् वा यै तद् विद्वानाह महिदास एतरेयः, 'स किं म एतदुपचतुर्विशतिवर्षादूर्ध्वम् अष्टचत्वारिंशद्वर्पमध्ये इत्यर्थः। प्राणानां रुद्राणां मध्ये मध्यन्दिनसवनेशानं भवतां मध्ये इत्यर्थ।

अथ यानृष्याचत्वारिशड्दर्शी— प्राणा वाच आदित्याः एते हीदँ सर्वमाददते। एतस्मिन् वयसि अष्टचत्वारिंशदूर्ध्व पोढशोत्तरशतवर्पमध्ये इत्यर्थः। तृतीयसवनमायुरुरुसंतनुतेनि। तृतीयसवनात्मकमायुः आस्माति अविच्छिन्न कुलतेयर्थः। प्राणानामादित्यानां मध्ये तृतीयसवनस्वामिनां भवतां मध्ये इत्यर्थः।

एतद्ध— न प्रैष्पामीति। हे रोग! स त्वं मे मां किं कस्मात् एतत् एकस्मकारेण उत्पतपसि, योडह पुरुषविद्याविष्ठ त्वकतेनानेनोप्तापेन न प्रेष्यामि न मरिष्यामि। अतस्तव श्रमो वृथाैवेति, एतत् पुरुषविज्ञानस्वरूपं विद्वान् इतरपुलो महिदासनामा, आह सेत्यर्थः। ऐतरेय। शुभ्रादित्वात् इतरशब्दात् अपइतरपुत्र इति। एकमेव सर्वत्र पाट। शुभ्रादिगणेऽपि इतरशब्दः: हस्सान्त एव पठितोऽस्ति। शाब्दिकायै, 'इँ:राया पुत्र' इत्युक्तम्। तत् एतरेयब्राह्मणभूमिकायामपि कस्यचिन्महर्षेर्हेऽपि इतरानामध्ये कौविदिति संप्रदायविद् इति सायणेनोक्तम् । एवंसति ' द्विम्यो ढक्' इति ढक् थन न ग्रामोति। किन्तु तदपवादः, 'अङ्काङ्म्य — ' इति थङ् स्तान्। एवंसति इहापि गणपाठगतैरशब्दायों यो जन, तथ्युक्त इष्यो विवक्ष भीय स्वात्। स्वरससतु गणपाठगतपुढिँतरशब्दबलात् ऐतरेयपितुरेव इतरेँति नाम, न मातुरिति पाणिन्यायैये स्थिते तद्ध्रुद्रो व्याख्यानसंप्रदायौ न विश्वसनीयाविति भाष्यकारै उन्नीयते।

तपसि, यौडह्मनेन न प्रेष्यामि'ति । स ह पोढशं वर्षशतमजीवत् ।

इति तृतीयाध्याये घोडशः खण्डः ।

प्र ह पोढशं वर्षशन् जीवति, य एवं वेद ॥ ७९ ॥

३—१७.

स यदाशिषिषति, यत् पिपासति, यत् रमते, ता अस्य दीक्षा³ ॥ ९ ॥

१. प्रेष्यामि शां० मा० २. स ह मा० ३. दीक्षा पा. 4. एतदनन्तरं, ददात्यनुदक्षिणं वेतात् सत्रेभिन इत्यादिकं मा०कथयते । न तु व्याख्याने त्यार्थे ठक् । स—शानमजीवतत् । सः महिदासः घोडशं घोडशधिकं वर्षशतमजीवदित्यर्थः । 'नदस्मिन्नधिकोऽमिनि दशान्नाडु ' इति घोडराशब्दात् डमलत्ययः ॥

अथ यदक्षरति, यत् पिवति, यद् रमते, तदुपसदैरेति ॥ २ ॥

[अनो विद्याया फलप्रापकत्वेनिश्रयणोडकस्यं फलम्यसिर्मवेत्तौन भावः ] अन्योडप्ये— वन्तित घोडशं वर्षन् जीवतीत्याह प्र ह—वेद ।

अथ यदूवापनि. यजक्षति, यन्मैथुनं चरति, स्तुतशस्त्रैव तदेति ॥ ३ ॥

[तथा पुषस्थ यजमाह्यस्यमेव निरुपयनि]—स यत्—दीक्षा । अशनायापिपासारलयमादानां दुःखात्मकत्वेन दीक्षात्वम् [ क्लप्यमित्यर्थः ] । अथ यत्—

अथ यन तपो दानमार्जवमहिंसा सत्यवचनामिति, ता अस्य दक्षिणा:⁴ ॥ ८ ॥

अशनापानरतिनां पयोव्रतादियुक्तोपसदत्वं सुवररत्नवत् उपसद्रूपत्वम् । उपसदैति—उपसदि । उपसद्रपदक्षिणातस् [ अद्भणनन्तरतदु ] कर्तव्येत्यर्थः । अथ यद्रसति—तदेति । हासादीनां शब्दवत्साम्यात् सुतशस्त्रैःसाम्यमेत्यर्थः । अथ यत् तपः—दीक्षणा । दाक्षणादृष्टस्तेषु कर्तव्येल्यर्थ ।

1. हासमक्षिामैथुनादीनाम् खव. 2 तुष्टिक.

प्रहेति । प्रजोवति । प्रकर्षेण रोगाद्युपतप्यराहिस्यम् ।

तस्मादाहुः सोष्यत्यसोऽष्टेति पुनरुत्पादनमेवास्य तन्मरणमेवानमृथः ॥ ५ ॥

तस्मादाहुः, 'सोष्यति, असोष्ट' इति पुनरुत्पादनमेवास्य [ तद् ]। यतो हेतोः पुरुषस्यैव यज्ञरूपत्वम्, अत एव, यथा यज्ञ करिप्यमाणे पुरूषे 'देवदत्त सोष्यति' इति प्रयुज्यते, तथा-यदा माता न पुरुषं जनयिष्यति तदा पुरुषस्योत्पादने प्रतिक्षी - 'पुरुष सोष्यती' इति प्रयुज्यते लोके। 'यागानन्तरम् 'असोष्ट सोम यज्ञदत्त' इति च, 'असोष्ट माता पुरूषम्' इति उपचेः पश्चात् प्रयुज्यते। अतएव पुरुषस्योत्पादनमेव 'सोष्यति', 'असोष्ट' इति शब्दसंवन्धित्वसामान्यात् यज्ञानुष्ठानलक्षणमृतादनमित्यर्थः । यज्ञपक्षे पुष्टं अभिषवे इति घातुः; उत्सर्गिपक्षे हूङ् मरणप्रसव इति घातुः । तन्मरणमेवावनमृथः । समासिल्वसाम्यात्

1 यागानन्तरं क. । यज्ञपक्ष इत्यादिः घातुमिवेके भागः क. कोशे ।

नन्वशिशिषादौ दीक्षादित्यकल्पनाया दु खाल्पकत्वादिसाम्य प्रोज्यसुम्भीयते। चेतने पुरूषे द्रव्ये अचेतनयज्ञिक्रियातद्व ल्यनादि किं साम्यमिल्यत्र साम्यं क्रियत श्रुतेर्दर्शयति तस्मादुरिति । ननु सोऽम् सोष्यतीलत्र सन्ने ऋत्विग्दैवे सोमो होता कर्मे; न तु यज्ञ । तेन पुरूषे द्रव्यसाम्य स्यात्, न यज्ञसाम्यम्। ततत्राह पुनरुत्पादनमेवास्य तत् । यज्ञोत्पादनमेव डु द्रव्यसाम्य स्यात्, न यज्ञसाम्यम् । ततत्राह पुनरुत्पादनमेवास्य तत् । यज्ञोत्पादनमेव डु द्रव्यसमिद्रव्यसंनमू । पुनर्निष्पादः पक्षे । हसतोऽडडिसप्त-निगयोःदैपि सद्यो विनिकरांद, चरं तत् सोमिद्रव्यसंनमू । पुनर्निष्पादः पक्षे । हसतोऽडडिसप्त-निगयोःदैपि सद्यो विनिकरांद, चरं तत् समिद्रव्यसंनमू; निवैपति, पचुमालभते, सोम सौतीति इडिपचुसोमयागोत्पादनेषु परिमृंषण प्रसिद्धामति भावः । मवति च सोमद्रव्यामिषवत्स यज्ञोत्सन्नुकूलव्यापारतया स यज्ञादनमेव चति, पुरुषोत्पादनं यज्ञो मवति च सोमद्रव्यामिषवत्स यज्ञोत्सन्नुकूलव्यापारतया स यज्ञादनमेव चति, पुरुषोत्पादनं यज्ञो

त्यादनमिति । अस्य वाक्यस्य विधेयोद्देश्ययाऽऽचिपदय्यासोऽपेक्ष्यदन्तैव तद्विषयस्यैव घटन युक्तम् । उत्तरशाक्ये तत् अनपेक्षतत् । एतदेव माध्यद्वतं स्वात । पुरुषोत्पादनमेव यज्ञोत्पादनमिति मृलखोऽपि तालत्र्यां पूरोत्कं ब्राह्मम् । पुनरुत्पत्तद् पूर्ववाक्येऽपि सन्निध्यात् । तदा चार्थकम् ।

मवति च सोमद्रव्यामिषवत्स यज्ञोत्सन्नुकूलव्यापारतया स यज्ञादनमेव चति, पुरुषोत्पादनं यज्ञो मवति च सोमद्रव्यामिषवत्स यज्ञोत्सन्नुकूलव्यापारतया स यज्ञादनमेव चति, पुरुषोत्पादनं यज्ञो त्यादनमिति । अस्य वाक्यस्य विधेयोद्देश्ययाऽऽचिपदय्यासोऽपेक्ष्यदन्तैव तद्विषयस्यैव घटन युक्तम् । उत्तरशाक्ये तत् अनपेक्षतत् । एतदेव माध्यद्वतं स्वात । पुरुषोत्पादनमेव यज्ञोत्पादनमिति मृलखोऽपि तालत्र्यां पूरोत्कं ब्राह्मम् । पुनरुत्पत्तद् पूर्ववाक्येऽपि सन्निध्यात् । तदा चार्थकम् ।

नदैतनं घोर आङ्गिरसः कृष्णाय देवकीपुत्रायोक्त्वोर्ध्वाच, आपिपास

तदैतत्--उक्त्वाच । घोर आङ्गिरसौ ऋषिवर्यौषि तदेतत् पुरुषयज्ञार्थं देवकीपुत्राय कृष्ण—इति गौडपादाचार्य — 'कृष्णोषभूतम्, तम्वीतर्थेनिन्युक्त्वा इत्यनुसंधाय उक्त अनुष्मितवानितर्यर्थ। वचेलक्षणाया अनुसंधानार्थत्वम् । आपिपास एवं स भूयः । सः घोरनामा भगवच्छेषत्वानुसंधानपूर्वकपुरुषयज्ञोपासनगुणैस्तेन ब्रह्मविद्या प्राप्त्य आपिपासः-- इदमुपलक्षणमहंतपापम्

इदं स्व कोऽचो !

कृष्णायेदं नदैतं देवकीपुत्रश्रीकृष्णवचन भक्तिदारिरततन्रामद्वकवचनान्तरपुत्रकृष्णान्तरतस्यापि सभावीहसान्तः शिष्यभूतस्स कृष्णस्य महद्वैन समजसे वात्त्र्यार्थे किंमिति भष्ये परमतभ्रह्मणम् । इद:सद्वाद्याहार., उवाचेलस्यालुधान्ते लक्षणा, अपिपास इदस्य मुत्ते लक्षणा नेति चेन-- मधुम् । अस्तु तावत मान्दीपनेरिव घोरस्यापि शिष्यः । ओष्ठेन इनि: अस्तु वा नत्समादन्य । कृष्ण एवं । तथापि कोऽसौ वाक्यार्थे ! पुरुषविद्याराधिज्ञान कृष्णाय शिष्यायोपवाचेलत् किं करिष्यति ?

अपिपास हदाते न वित्तकामं तृप्तवान । सोऽनन्तवलायोमिलायोद्द कर्मणो व्यपोहितान्वयायाप्ति । अपिपास इत्यादेश कतदाध्य । कृष्णो विद्यान्तराधिकिग्निमिषारूपिपासारहितो बभूवेल्यर्थं ते चेन-- न इह्मयप्राप्तिपरामर्शितपत्ति । पिपासापदलक्षणा च । ननु ५-२-३ । स्थूल दव अपिपास इच्यादिक सर्वमेव उवाचेलस्य कमे । सः पुरुषविद्याज्ञ । अपिपास रंगादिरहितः सुरवजीवा बभूव भवेत् 'छन्दामि हृदयकुलिट' इति लिख्यें लिन्द । गोवाच ता तन्वनं त्रिभ्रद्वचा' मितिक्‍ : इनि चन-- अज्ञानया विपासा च यथाक्षरं युगस्य, स सन्ख सुखजीवी । न तेनिन्पामो सन्दध्मि । तन कध तदर्थयोग ? पिपासाद्यनार्ष्यन्थकतसवल्लाभ-

एतह्यार्थवर्णनाने च अपिपास जीवनहपल्मस्य प्रोत्कर्षणरूपी लडतया सन्नवडलाया विहितस्य एतत्सूयपद्य पुरुषविद्यानुपपत्ति । अथ अव्यक्तान्त, 'नदैताम आह, स ह पोऽर्जुन घृतामतजोवत' इत्यादि वाक्यं युक्तम् । तदा न बभूवेल्यर्थे निति प्राणीनपुरुषव्याघारस्य याथल्यप्रदर्शनान्ने प्राचकमिदं वाक्यं युक्तम् । तदा न बभूवेरतेन लक्षणा । एवं तदैतदिति वाक्यस्यैवमवतरणम् । ननु किमनेन पोऽक्षरावृतनाज्ञानेन पद्यातनुपुरुषार्थाच्चोभययोगिना ? तत्राह तदैतदिति । पुरुष-

विधानिश च घोर आङिरम् अपिपामोऽपि कमूव ; चन्तना प्रेतीभूतस्य रिपासा ऋपि भद्रमाक्षं, अपिपाने मुनेो बभूवति । ननु पुरुषद्वियारूपपादिर्द्विप्रकृतस्य परब्रह्माचिन्तार्हितस्य मथ मुत्तिरिति कडातुनेनाशय ऋपिपमहार्डयोज्ञात.र.दुर्हदोः कृष्णाय देवकीपुत्रायोक्त्रोऽर्चेति

एव स वभूव, सोऽन्तवेलायामेतत् नय प्रतिपघ्यन्ते, 'आक्ष्तममि:' 'अच्युतमासि;' प्राणसँशितममि' 'ति ।

त्वादिगुणाष्टकस्य] - मुक्तो वभूवेत्यर्थः । ततश्व 'मेऽड्गाधिकारवर्गार्ज्जीवनफलकम्‍्यापि पुरुषविद्यादिगम्यस्तदनुसंधानपूर्वकमुनिॠषिभि: स्तोति भाव । 'यद्रा' स वभूवेत्यस्मात्‌ 'भवत'र्थे । मोडन्नवेलायामित्यत्र म इत्यस्य य इत्यर्थ । ततश्व योऽन्तवेलायं मंतख़्य प्रतिपघ्चते, मेऽड्गाधिपामो भवना-

1. इदं कोषं घ. कोषे व | इदं क कोषे | उ. ब्रह्म. क. |

स्युत्तरभावान्वयः । [ पुरुषविद्यानिष्ठस्यान्त्यकालेऽपि ध्यानं मन्त्रानुसंधानं - ? मोडन्न-प्रतिपघेत । सः भगवच्छेषत्वानुसधानपूर्वकपुरुषार्थविसारघितसुगृहदानत्रय-विधानिष्ठ पुरुष. आक्षितमासि, अच्युतमासि, प्राणसंशितर्मा इत्येनन्मन्त्रत्नय-मरणकोले जपेदित्यर्थ । आक्षितमासि क्षयकृत्‍न्यमसि । अच्युतर्मासि स्थूलपस्मभाव-प्रच्युतिशून्यममि । प्राणसंशितमासि जगत्प्राणितत्वे नति संशितं सूक्ष्मनतत्स्वं-सँतीति ब्रह्म'सवोधनम् । गा तनुकरण इति हि श्रुति ।

वाक्यम् । अतस्तदर्थ्य एवमेघ वर्णनीय इति । एव स वभूवेत्यारुसंधानलक्ङ्गया न ' सो-न्तवेलाया' मियादिना व्याचहितेतान्वय इति दोष:डप । नतु श्रीकृष्णग्रोत्थै: पुरुषविद्या-नुग्रान्तु तस्य निष्कामकर्मणः चित्रायु:रूप फलं कथयति चेत्‌क - गुरु:विद्यामपादितसायुप श्राक्‍ष्णार्थेतयैव तदनुशानात् । नन्वैव पुरुषविद्यानिष्ठेनानुसंधीयमाना का सा व्रह्माविद्या, यतो मोक्षो भवेदित्याह सोऽन्तवेलायादि । अन्तिमप्रलयोपयोगिनत्या 'नतवेलायमस्यैतन्मननत्रयार्थानुस-धान तदर्थजपादिकं श्रीकृष्णादिप्रद्वलाद्वंदितयुक्या पुरुवि'द्यानिष्ठ स्वारुप एतन्मननत्रय-जपपरः स्यादिति सुच्यते । अत्रेद चोध्याम्‍ - 'नात्र कृष्णापदेश सिद्धयो प्राप्य । नाप्यसाँच-

त्यस्म मुख्यार्थ आदर्तव्य । नापि वभूवेत्य भवेदित्यर्थो इखत्र न भाध्यक्ता निर्मर. । किंतु पुरुषविद्यानिष्ठेनापि पर ब्रह्म प्राप्यते तदयुद्वारेर्यर्थ इह विवरणे , उपरि ॠग्द्रव्योदाह-रणायुरोधादित्यनेक । तथाच घोर आत्रिरस' स्वकिष्यं कष्चिन् प्रति पुरुषविज्ञानसुपदेशो-

पयँसुवाच । किमिति ? 'सोऽयं पुरुवि'द्यानिष्ठो मुक्त एव भवति । कथंमिति चेत्‌ - अन्त-वेलायमेतन्मन्त्रत्नयार्थानुसंधाना' 'दिन' वाक्यार्थवर्णनेडपि न वो विद्रेष । समानताप्योदिति । इदमेव यदुक्तादियोगजानन्तरेण दर्शितमसि स्यात् । एव तत् तच्छब्दस्य यच्छब्दव्दार्थवर्णनेऽपि-निर्मरो दृश्य ।

तत्ैते द्वे ऋचौ भवन्तः— आदित् प्रणस्य रेतः— ॥ उदृचंय तपमम्‌परि ज्योतिः परयन्त उत्तरम् । स्वः परयन्त उत्तरम् ।

तब वे दो ऋचाएँ होती हैं । तत् परत्रभाविष्ये एतौ ऋचौ भवत इत्यर्थः । आदित् प्रणस्य रेतः इति । तयोः ऋचोरयमर्थो मन्त्रः प्रतीकैन गृहीतः । ' आदित् म्रनस्य रेतः ' ज्योति‌न् पश्यन्ति वासरम् । परो यद्‌व्यते दिवि ' इति । प्रत्नस्य पुरातनस्य रेतसः जगद्‌भूतस्यालव्यक्तस्य आदित् आदिभूतम् , ससार-संतमसनिवारकतया ज्योतिःशब्दितं परं ब्रह्म, ' सदा पश्यन्ति सूरयः ' इत्युक्तरीत्या नित्यमूरय । वासरं नित्यप्रकाशरूपं मर्वेकालं पदयन्तीतर्थः । यत् ज्योति‌ः, ' अथ यदतः परो दिवो ज्योतिर्दी‌ऽयते ' इत्युक्तरीत्या दिवि भगवल्लोके परवेन हइष्यते निरातिशयदीप्तियुक्तो‌ऽपरह्युक्तो‌ऽप्यर्थः । उदृचं—ज्योति‌रुतममिति । तमसः प्रकृतेः परस्तात् उत्तरं ज्योतिः परब्रह्म परिपश्यन्तः, उत्त्तरं सवैलोको‌ऽपि स्वः भगवल्लोक परिपश्यन्त — अत परिपश्यन्त इत्युभयत्र हेत्वर्थें षष्ठप्रत्यय । भगवल्लोकस्य तद्‌तपरमामनस्क्र दर्शन-मिल्येव कस्याच्च भगव‌न् ' ते चेल्ल — ताहशको‌त्सस्य कुत्राप्यदर्शनेनाद् ! ऋत्र प्रथममन्त्रे अन्ते ' दिवि ' इति ऋग्वेदीयपाठ आद्रारात् ! अस्य सामवेदेऽपिनिष्णात्वाद ' दिवः ' इति सामवेदीयपाठ एवात्रात-स्त इति विशे‌ष । ननु ' परं यद्‌व्यते दिवि ' एका ऋचू इति चेत् । तत्र ' ज्योति‌ः परयन्त उत्तरम् ' इति । तद्‌वाटिन‌स्यापि प्रकृतेः उदाजिद्‌भोर्यादधिको‌कः । तथाच स्त्रुः ' देव सा ऋमिभिः । एव, ' रोहन्तो नाकमुत्सम्‌म‌' इत्ययवैंदाहनद्वितीयापादो‌पि वाक्यः । एवंगद्‌रथयो‌दाहरणेन पुरुष विद्यानिग्रे‌ह्न्त एव मुक्तिमार्गो‌नीति श्रुत्या विशदीकियते । ' मन्त्रद्रयमित न जप्यम् । किन्तु उक्‍त‌र्थवाकिभूत‌'मिति शाङ्करे । एतेरये तु सुमूर्षो‌रिमौ मन्त्रौ जप्यावेकौ ( ) ।

देवं देवता स्वरुपेगनन्मज्योतिरुत्तमम् ॥ इति, ज्योतिरुत्तममिति ।

यति याक्त—देवभा देवेषु—'देवमनुष्ये' त्यादिना 'ससम्या:' तत्र प्रत्यय—देवं देवतात् ।' उत्तमम् अर्चिरादिपर्वभतस् 'मयूररूप' ज्योति: 'वयमदगन्न उदत्स्वोतमातम् ।' उत्तमम् इत्यर्थे । द्विरभ्यासो यज्ञकल्पनासमाप्त्यर्थे ॥ एतद्वण्डान्तर्गतवाक्यविषयकमधिकरणं लिख्यते—

इति तृतीयमपाठके सप्तदशः खण्ड.

गुणोऽपसहारादे-- तैत्तिरीयके, 'तस्यैव विदुषो यज्ञ आत्मा यजमान. श्रद्धा पत्नी—,' इति श्रुत्या: 'पुरुषविद्याया:' 'पुरुषो वाव यज्ञ:' इति छान्दोग्याम्नाता पुरुषविद्या न भिन्ना । पुरुषविद्येति समास्यैक्यात् । पुरुषसन्निधौ यज्ञानुषत्करमनासाम्यात् । मरणाच्चभ्रष्टं त् 'साम्यांच' इति पूर्वपक्षे नासे उच्यते—

'पुरुषविद्यायामपि चेतरेषामनान्नानात्' उभयवाक्यतयो: पुरुषविद्यात्वेऽपि विद्यामेदोडस्त्येव । कुत इतरेषामनान्नानात् । यत् सायं प्रातर्मध्यान्दिनकृत्स्न तानि सवनानि' त्यादीनां तैत्तिरीयकोक्तीनां छान्दोग्ये नान्नानात् । नाधैक-

'पुरुषविद्यायामपि चेतरेषामनान्नानात् ।' उभयवाक्यतयो: पुरुषविद्यात्वेऽपि विद्यामेदोऽस्त्येव । कुत इतरेषामनान्नानात् । यत् सायं प्रातर्मध्यान्दिनकृत्स्न तानि सवनानि' त्यादीनां तैत्तिरीयकोक्तीनां छान्दोग्ये नान्नानात् । नाधैक-

पुरुषायुष्यैव छान्दोग्ये सवनत्वान्नानात् । छान्दोग्यश्रुताग्निषोमादिदीक्षादित्यपरिकल्पनस्य तैत्तिरीयके अदर्शनात् । यजमानपत्न्यादिपरिकल्पनान्न भिन्नभिन्नत्वात् ।

पुरुषायुष्यैव छान्दोग्ये सवनत्वान्नानात् । छान्दोग्यश्रुताग्निषोमादिदीक्षादित्यपरिकल्पनस्य तैत्तिरीयके अदर्शनात् । यजमानपत्न्यादिपरिकल्पनान्न भिन्नभिन्नत्वात् ।

छान्दोग्ये, 'पुरुषो वाव यज्ञ' इति श्रुतस्य पुरुषे यज्ञत्वकल्पनस्य तैत्तिरीयके अदर्शनाच्च विद्याभेद एव । न च, 'तस्यैव विदुषो यज्ञस्ये' तल्ल षड्ग्रन्थयो: सामानाधिकरण्याश्रयणेन पुरुषे यज्ञत्वकल्पनस्य नैत्तिरीयकेsप्यस्तीति वाच्यम् — पुरुष-

छान्दोग्ये, 'पुरुषो वाव यज्ञ' इति श्रुतस्य पुरुषे यज्ञत्वकल्पनस्य तैत्तिरीयके अदर्शनाच्च विद्याभेद एव । न च, 'तस्यैव विदुषो यज्ञस्ये' तल्ल षड्ग्रन्थयो: सामानाधिकरण्याश्रयणेन पुरुषे यज्ञत्वकल्पनस्य नैत्तिरीयकेsप्यस्तीति वाच्यम् — पुरुष-

स्यैव, यज्ञत्वे तस्यैव यजमानत्वं विरुद्धम् । यज्ञत्वयजमानत्वोरेकोसिन् विरोधात् । किश्च पुरुषे यज्ञत्वकल्पने हि, 'विद्वान् यज्ञ:, आत्मा यजमान' इत्येव वक्तव्यं स्वात; न तु एकवाक्यतया, 'विदुषो यज्ञस्यात्मा यजमान:' इति । अतो 'विदुषो यज्ञ-

स्यैव, यज्ञत्वे तस्यैव यजमानत्वं विरुद्धम् । यज्ञत्वयजमानत्वोरेकोसिन् विरोधात् । किश्च पुरुषे यज्ञत्वकल्पने हि, 'विद्वान् यज्ञ:, आत्मा यजमान' इत्येव वक्तव्यं स्वात; न तु एकवाक्यतया, 'विदुषो यज्ञस्यात्मा यजमान:' इति । अतो 'विदुषो यज्ञ-

स्ये' ति व्यधिकरणे षष्ठगौ । विद्वत्सर्वनिष्ठियज्ञस्येल्यर्थ: । ततश्र, 'प्रणव एव विश्व.' इति न्यायेन पुरमस्य यज्ञत्वकल्पनैकृप्याभावात विद्यामेद एव ।

स्ये' ति व्यधिकरणे षष्ठगौ । विद्वत्सर्वनिष्ठियज्ञस्येल्यर्थ: । ततश्र, 'प्रणव एव विश्व.' इति न्यायेन पुरमस्य यज्ञत्वकल्पनैकृप्याभावात विद्यामेद एव ।

1. सषम्यन्तात् ग. 2. उत्तरम् ख. 3. अर्चिरादि पूर्मूतं घ. अर्चिरदिपूर्मूतं ख. 4. द्रय ख 5 अन्न ख घोषे पूण्मूत्नेहातालड्क्ति । 3 'त्व' इनि न ख. कोsपि ।

अधिकरणे लिख्यत इति । विदुषो यज्ञत्वेsस्य मत्र ऋतादधिकोडर्थोविवेक नैत्तिरीय-माष्ये कृतो दृश्य. । अन्वोडपि विशेषस्तत्र तत्रोष्टिकारे च ॥

मनो ब्रह्मेत्युपासीतेऽध्यात्मम् । अधिदैवतं तु । आकाशो ब्रह्मेत्युच्यते ॥ १ ॥

वागेव ब्रह्मणः पुरुर्यः पादः । सोऽधिदेवतं ज्योतिप्या भाति च तपति च ।

वाक् पादः । प्राणः पादः । चक्षुः पादः । श्रोत्रं पाद इत्यध्यात्मम् ; अधिदैवतं तु — अमिः पादो रागुः पाद आदित्यः पादो दिशः पाद इति । उभयमेवादित्यं भजति अध्यात्ममचैवाधिदैवतं तत्त्व ॥ २ ॥

किं छान्दोग्ये पाठोऽनुवाद्यः । पुरुषविद्याया; ‘प्र ह योडशोङ्ग वर्षशात जीवति’ इति शोडशाधिकत्वपङ्गनजीवन फलत्वेनाख्यानम् । नैतद्रीयके तु श्रुताया; पुरुषविद्याया;, ‘ब्रह्मणे त्वा महसे ओंसि त्यात्मानं युज्झीत’ इति पूर्वानुवाकविहिताया; ब्रह्मविद्याया;, ‘नवधा मोदियमानोपैति’ इति ब्रह्मणासिफलकोपया; सांख्यपाठतद्वित् ब्रह्मविद्या-कृतया ब्रह्मणासिफलकत्वमेव । अन फलसयोगमेदाच्च पुरुषविद्ययोभेद इति सिद्धान्तम् ॥ ३-१७.

वागेव ब्रह्मणः पुरुर्यः पादः । सोऽधिदेवतं ज्योतिप्या भाति च तपति च ।

अध्यात्मं मनः, आधिदैवतमाकाशे च ब्रह्मदृष्टिरुपदिश्यते — मनो ब्रह्माध्यात्मम् — । आदिष्टं भवतीत्यर्थः । गीतम् स्पष्टम् । तदेतच्चतुष्पाद् ब्रह्म । तदेतत् मनोरूपस्य ब्रह्मणः शतुरूपात्व-मित्यत्राह वाकू पादः—श्रोत्रं पादः । वागादीनां चतुर्णां मनोनीयामक्यात् मनः-पादत्वाऽध्यामो युक्त इति भावः । इत्यध्यात्मम् । उत्कमिति शेषः । अधिदैवत-शेषः । अमिः—पादः । अस्याध्यधिदैवार्थः— बहुरूपकाच्छोदरख्यना: पादा इव भान्ती (भवन्ती)त्यर्थः । इत्युभयमेव — च । स्पष्टोऽर्थः ।

वागेव — तपति च । अध्यात्मं ब्रह्मरूपस्य मनः वागेव चतुर्थः पादः । सोऽधिदैवंत ब्रह्मरूपाकाशपादतया तत्संवन्धिनाडमिना ज्योतिप्या प्रकाशेन भाति मक्का ( श्य ) ते । तपति स्वकार्योत्साही भवतीत्यर्थः । ‘अमिवर्ग मूल्ला मुखं मुखं’

व । भाति च तपति च कीर्त्या यशसा ब्रह्मवर्चसेन, य एव वेद ॥ ३ ॥

प्राण एव ब्रह्मणश्रुतर्थ: पाद: । स वायुना ज्योतिषा भाति च तपति च । भाति च तपति च कीर्त्या यशसा ब्रह्मवर्चसेन, य एव वेद ॥ ४ ॥

चक्षुरेव ब्रह्मणश्रुतर्थ: पाद: । म आदित्येन ज्योतिषा भाति च तपति च । भाति च तपति च कीर्त्या यशसा ब्रह्मवर्चसेन, य एव वेद ॥५॥

प्राणादि देवतया एवं वाग्विश्रातृतृप्तेन तद्रधीन प्रकाशप्रतिचिकित्सादिति भाव । एवमुत्तरतापि द्रष्टव्यम् । भाति च --- वेद । विनरमविक्रमरूपहेतुभेदात् कीर्तियशसोभेद । ब्रह्मवर्चसं कृतो यत्नतममूर्ध्व । इष्ट स्पष्टम् । प्राण एव वायुना ज्योतिषा भाति --- । वायुगुणयोरेकस्त्वं वादिति भाव । चक्षुरेव आदित्येन --- । आदित्यस्य चक्षुर्द्विष्ठातृतृप्तादिति भाव । श्रोत्रमेव दिग्भि: --- । दिश: श्रोत्र भूत्वा करणे प्राविशन् ' इनि दिग्देवताना श्रोत्राधिष्ठातृत्वादिति भाव: । अवशिष्टप्रस्योक्तोऽर्थ: । द्वित्रिकृत्यर्विध्यासमाप्यर्था ॥ ३-८.

श्रोत्रमेव ब्रह्मणश्रुतर्थ: पाद: । म दिग्भिर्ज्योतिषां भाति च तपति च । भाति च तपति च कीर्त्यां यशसा ब्रह्मवर्चसेन य एव वेद ॥ ६ ॥

इति तृतीयाध्याये अष्टमवर्ग: ॥

वितरणविक्रमेति । इह टीकातस्त्वटीकयो:रुकम । भाति च तपति चेति । ऋत कीर्त्या यशसा भाति, ब्रह्मवर्चसेन तपति इति योज्यमिति तत्सटीका । वायुना ज्योति-येध । वायोर्ज्योतिष्ठ प्राणभानकरत्वात् । वागादेरग्न्यादिरिव न प्राणस्य अग्नुर्द्धता । अथापि तस्य ताद्रधीन्योक्ति: तद्विद्यारत्नादिखायेयेनैवतत्त्वादिति । इदं प्राणोध्य मुख्यप्राण इत्य-संपन । प्राणो प्राणमिति तु गौणरे । तदापि न वायुदेवत्तात । किन्तु 'वायुरग्निर्वा निवसत्यात' इति न्यायेनोपकाररी ॥

३-१९.

आदित्यो ब्रह्मेत्यादेशः । तस्योपव्याख्यानम्—

पृथिवीादिद्दिको ब्रह्मपाद उक्त । अथ न्स्मिन् सकलव्रह्माद्वैतश्र्च्योर्थेमिदमार्ग्यने-- आदित्यो ब्रह्म इत्युपदेशः ' क्रियत ' इत्यर्थ ।

अमदेवेदमग्र आसीत् । नन् मदासीत् । तत् समभवत् । तदाण्डं निर्भिद्यत । ते आण्डकपालेनिरवर्त्तन् । नन् सत्रसस्यैषा मात्राभवत् । तन्निरमिद्यत । ते आण्डकपाले रजतस्व सुवर्णख्वाभवनाम् ॥ ९ ॥

तस्योपव्याख्यानम् । क्रियेत इनि शेष । असदेवेदमग्र आसीत् । इदं जगत् अमे असत् अव्याकृतनामरूपमासीत । तत् सदासीत । तत् अव्याक्रतनामरूप जगत् मदासीत इदानीम्रूपककार्योभिमुखमासीत । तत् समभवत् । अल्पतरनामरूपव्याकरणेन, अदुर्आम्भूनेमेव बीजं कर्मेण स्थूलमभवदित्यर्थः । तदाण्डं अलस्तरनामित्यर्थ । आण्डमिति छ्छान्दसो दीर्घः । तत् संवत्स-

नद् यद्रजतँ सेयं पृथिवी । यन् सुवर्णँ सा धौः । यज्नारायु ते पर्वताः । नदॄ यज्नरायवः सा माता । तन्निरमिद्यत । तदण्डं निर्भिन्नमभवत् । ते आण्डकपाले रजतस्व सुवर्णख्चैकैकमभवता-मित्यर्थः ।

रस्स्य भावाम्र्रयत । संवत्सरस्य कालस्य मात्रा परिमाणम् एकरूपतया अश्र्रयत स्थितं ब्रूवेल्यर्थ । तन्निरमिद्यत । संवत्सरकालोऽद्भ्यःं तदण्डं निर्भिन्नमभवत् । ते--चाभवनाम । ते आण्डकपाले अण्डकपाले रजतस्व सुवर्णख्चैकैकमभवता-मित्यर्थः ।

तद्—पृथिवी । यत् रजतमयं कपालम्, तत् पृथिव्याद्युपलक्षितमयोण्ड-कपालमित्यर्थः । यत् सुवर्णँ मा धौः । सुवर्णमय कपालं चुलोकोपलक्षितमूर्ध्व-कपालम् । यज्नारायु ते पर्वताः । यज्नरायु गर्भपरिवेष्टनम् । अण्डस्य शेषो

आदित्यो ब्रह्मेति । अस्या आदित्यव्दैनिद्देश्र्कल्याणघोषप्राप्त्यर्थीन्सुखलाभ । फल्म्म् यथा लोकेऽण्डोत्पत्तिरणडजजन्तूनाङ्ग्र्था, तथेहोति ब्रह्मणोऽन्त । आदित्यस्यैव प्राधान्यं गृ-चितुमेस्सुपच्याश्र्नाम । अत एवं पृथिवीादिद्दिपु निर्मित्त्रकपालादिकल्पनया सर्वेर्गुणभर्त्त्वोक्त । मातृाभिर्नि अल्यन्तमयोगे द्रितीया । यथा पश्यादिगमप्डं कश्चित् द्रष्ट तथै स्थितं कर्त्तदिति । रजतमयिति । क्च्चिदोलोकेनां शुवर्णन्तरजत-

यदुल्बें स मेघो नीहारः। या धमनयस्ता नद्यः। यद्वास्तेयमुदकं म समुद्रः॥२॥ अथ यत्तदजायत, सोऽसावादित्यः। तं जयन्तं घोषा उलूलवोऽनूदतिष्ठन्; सर्वाणि च' भूतानि; सर्वे च कामाः। तस्मान् तम्योदयं प्रति प्रत्यायनं प्राणि घोषा उलूलवोऽनूदतिष्ठन्ति, मरणे च भूतानि; मयें चैव कामाः॥३॥

भावदर्शाया या स्थूलगर्भपरिवेष्टनसिरा, ते पर्वता वसूधुरुन्यर्थः। यदुल्बम्, स मेघो नीहारः। यत् उल्बे सूक्ष्म गर्भपरिवेष्टनम्, तन् मेघसहिन हिर्नम्। या धमनयः, ता नद्याः। धमनयः सिरा इत्यर्थः। यदू वास्तेयमुदकं, स समुद्रः। अथ यत्तदजायत, सोऽसावादित्यः। तत् तस्मिन्नडे गर्भरूपे यदजायत, स असावादित्य इत्यर्थः। तं कामाः। तमादित्य जायमाननन्तु उलूलवः उलूलव इति छान्दसं रू-पम्। घोषाः गव्दा, स्थावरजङ्गमनि भूतानि च, तेषां कामाः काम्यमानाः श्रीवस्तादयश्र उदतिष्ठन् उत्थितवन्त इत्यर्थः। सर्वस्यादित्योदयान्नरभावित्त्वादिति भावः। तस्मात्—कामाः। न तस्मादघटेऽपि आदित्योदय प्रति, प्रत्यायनं प्रति, उलूलवाः शब्दादिश्र भूतानि च कामाश्रु उत्पघन्त इत्यर्थः। उद्यासतमयवेलायां पक्षिषोघादीनां दर्शनेदिति भावः।

म य एनमेव विद्दानादित्यं ब्रह्मेत्युपास्ते, अभ्याशो ह यदेनं माध्वो घोप आ च गच्छेयु:. उप च निम्रेडेरन्, निम्रेडेरन् ॥ ४ ॥

ओं ! जानश्रुतिह पौत्रायण: श्रद्दादेयो हुदायी बहुपाक्य | म य—निम्रेडेरन् । हशब्द: प्रसिद्धौ । एनम् आदित्यमब्रह्मोपसक्म् । अभ्याश: क्रिपम् । यत्न ये इत्यर्थ: । ये साधव: शोमनाः । घोषा:, ते उप मस्सीपे आगच्छेयुः । निम्रेडेग्नु: शुभ् व कुशिरित्यर्थ: । 'मृड सुहृदे च' इति हि धातु: । अनन्ववितण्यर्थ । निम्रेडेरन् निम्रेडेरन् इति द्विक्क्तिरस्यायपरिसमाप्यर्था ॥

इति छान्दोग्ये'पनिषदि तृतीयोऽध्याय ( तृतीय: प्रपाठक ) ।

इति छान्दोग्योपनिषत्काचिकाया तृतीयोऽध्याय (तृतीय प्रपाठक:) ।

मंत्रगांविद्या प्रप्तूयते— विद्याम्नुत्यर्था आग्न्यायिकां — जानश्रुतिहे — आम । जनश्रुतस्यापत्यं विद्यान्नुत्यर्था आग्न्यायिकां । जानश्रुतिह: हशब्द ममिद्धौ । पुलसजम्य पुल पैत्र । तम्यापत्य पौत्रायण: । श्रद्दापुर:सं देय यस्य म' श्रद्दादीय: । अश्रिभ्यो बहु दाल्यं शील्मस्य , स बहुदायी । वह्म्य गेइडन् पक्तव्य यस्य । स वहुपाक्य: । एवं गुणसपन्नो जानश्रुति

1. अप ग. पाठ क्न्यत्र । देयसदन इति । वध्य मनेरिति । निम्रेडेरिति: मृड क्षोदे सुखे च ( सुखने ) इति धातुमहणे मृडणान्ति इहि क्ते नदनि । भेद उन्त्रडे इति वाते । च भेदतीति । प्रयोभ्योर्द्धं विमृश्य !

इति छान्दोग्ये'पनिषत्काचिकायां तृतीयोऽध्याय ( तृतीय: प्रपाठक ) ।

प्रथममैश्वर्यमिश्रसुखिफलां अदितिस्महुविद्यामादिस्म अथ शुद्रसुखिफलिका गायत्राविद्या, तदनुबन्धशुद्रफलकैकेयज्योतिनिर्विद्या, अथ तदूद्रेव भावपद्योर्निदर्शनिणी मुख्यधां ग्राण्डिल्यविद्या, ततः प्रशकप्राप्ततच्वभूतनसुप्रविध्या वायुक्तसककोसविद्या । प्राणात्मपुरुषा युज्येय पुरुषविद्या, वायुग्राण्डुसंवादविद्यिं स्मनोमृदृष्टि, अथ तदूदृष्टान्तर्गतप्रश्नमोपकान्तादिस्ङिपक्षन द्वादशिक्ष कमेणोक्ता । तत्राप्रधानतया दर्शितयोर्भयुगुणयो: प्राथान्तेन ग्रहण यत्न, स युगप्राण्डरसंधानावियरणी परविद्या रैकेण ब्राह्मणेन जानश्रुतये क्षत्रियायोपदिश्र चतुर्थप्रपाठ-करस्मे प्रस्तूयते ।

आस॑ । म॒ ह॒ म॒र्व॒न् आव॒म॒थान॒ माप॒य॒आ॑च॒कृ॒ । 'स॒र्व॒त॒ ए॒व मेधामनुस्मर्‍त॒ा ति॒ ॥ १ ॥

अथ हैँमा निशायामतिपेतुः । तद्धैव हैँसो हैँसम्मभ्युवाद । 'मो मोङ्‌यि भल्लाक्ष' भल्लाक्ष' जानश्रुतेः पौत्रायणम्य सं दिश॑ ज्योति॒र॑त॒म्‌ । तन्मा प्रसाङ्‌क्षीः । तत् त्वा मा प्रधाक्षी॑दि॒ति ॥ २ ॥

१. अन्नर्मिति न शां मा. २. होहोऽपिति शां मा ३. उ॒त॒ स॒ह॒न॒ आ॒ । ४. प्र॒व॒क॒ल॒ँ झा॒ मा॒ क॒ल्कि॒श्व॒द॒गे॒ आस॑ । स-अतिस्यन्ति॒ति । स है जानश्रुतिः, स॒र्वे॒न् प॒न्था॒ अनि॒त॒थ्यो॒ ममान॒ल मो॒क्ष्य॒न्न॑ इ॒त्य॒भि॒प॒र्‍ये॑ण स॒र्व॒सु॒ दि॒शु॒ ग्रामनगरमार्गारण्य॑दि॒पु पा॒न्था॒ना॒न॒मा॒थान॑ जीत॒वा॒न्‌वर्‌षा॒न्‌व॒पा॒णो॒द॒क॒श॒यान॑ाच्छादना॒दि॒पु॒णा॒ः । शालाः कारिन्वानि॒र्य॒र्थः ।

अथ — पेतुः । एव॒स॒ति क॒स्याऽचि॒न् रा॒जा॒ क॒ञ्च॒न महा॒रथानो॒ड॒वनानादि-गुणेष्टोपि॒ता मू॒र्ता॒ ह॒म॒र॒प॒पा॒स॒न्ने॒ । रा॒जो॒ द॒र्ग॒न॒गो॒च॒रे आ॒ग॒तः । त॒द्ध — अभ्युवाद । तत् त॒स्मि॒न् काले नेपा हसाना मध्ये एकः पृथ्वनो गच्छ॒न्‌ हसः । अभ्रगा-मिन॒ क॒ञ्च॒न हैस॒मु॒वि॒ । भो — प्रधाक्षीदि॒ति । भो भल्लाक्षे॒ति संबो॒ध्य । त॒स्य दूर॒ गत॒त्वा॒त् । त॒द॒स्मै-भल्लाक्षभे॒ल्ला॒क्ष॒य॒तेन विपरी॒त॒ल॒क्ष॒ग॒या मन्दलो॒च॒ने॒ति सत्नमे॒ग॒ द्वि॒रा॒न्‌, मनो॒ध॒न॒म्‌ ।

सम॒ दि॒वा स्व॒गे॒ग सम॒म्‌, 'दि॒वा दि॒व॒सेन सम॒ व॒ अस्य रा॒जः तेजः प्र॒सृ॑त॒म्‌ । त॒त् त॒स्मि॒न्‌ त॒ज॒सि मा प्रसाङ्‌क्षीः मा प्र॒स॒क॒को भूः । 'प्र॒स॒क॒क॒न्‌ दोष' इ॒त्य॒न्रा॑ड॒ड॒ह त॒त् त्वा मा प्रधाक्षीद॑ि॒ति । तत् तेजः त्वां मा द॒हे॒दि॒र्य॒र्थः । इ॒त्य॒म्युवादे॒त्य॒न्व॒यः ।

1. वर्षातपनि॑वारक रा. 2. स्व॒गे॒ग दि॒व॒सेन वा सम॒म्‌ क. 3. प्रधाक्षी॑दि॒ति रा.

श्र॒द्धा॒द॒य इ॒ति । तथाऽच तैत्तिरी॒य॒म्‌, श्र॒द्ध॒या द॒य॒स॒मि॒ति श्र॒त॒पे॒त॒पु॒रि॒ति । स॒र्वे॒त्राऽदि-प्र॒दान॒यो॒व॒स॒था॒दि॒नि॒मा॒न्त॒र॒स्य जानश्र॒ते॒र्‌भि॒मु॒खा॒ग॒मे॒स्य स॒र्वे॒श्व॒र्य॒म॒हा॒त्म्य॒क्क॒र॒ण-सर्वे॒दृशि॒त-सर्वे॒क्ष्य॒य॒प॒र॒मा॒त्र॒मा॒न्त्र॒क॒ल्या॒त॒प॒र॒वि॒ज्ञा॒न॒ल॒भ॒न॒क॒र्म॒य॒ति शेष । अभ्युवादे॒ति । अभि॒मु॒खी॒क॒र॒णेन मनो॒ध॒नेन उ॒न्ना॒दे॒ल॒र्य॒न्‌ । ए॒व॒मु॒प॒र्य॒पि । भो॒भो इ॒ति संबो॒ध॒न॒ त॒स्य दूर॒ गत॒त्वा॒त् । त॒द॒स्मै-नाऽऽड्‌ढ इ॒ति संबो॒ध्य॒ति । इ॒ति संबो॒ध्य भ॒ल्ला॒क्षे॒ति द्वि॒रा॒न्‌ संबो॒ध॒न त॒न विपरी॒ता॒न्‌ ल॒क्ष॒ण्या-करणे॒ मन्दलो॒च॒ने॒स्य सप्र॒म॒कृ॒त॒मि॒ति यो॒ज॒ना । भो॒भो इ॒त्यै॒ पर्या॒स॒त्वा॒द भ॒ल्ला॒क्षे॒ति स॒र्वो॒क्ष॒न॒ व्य॒र्थ॒स॒मि॒ति न; दि॒वास॒म॒स्य जानश्रु॒तिज्यो॒तिपो॒द॒पि दर्शने॒ त॒ व॒ न॒ति॒, सा॒व॒धान॒ त॒जो॒द॒र्श॒नेन दूरादर्शक॒त्व॒र्य॒न्‌, मन॒द॒लो॒च॒ने॒स्य॒दृ॒व॒क्ष॒या तत्करणा॒त् । त॒त्रा॒पि द॒ृश॒किस्‌ट॒ मो॒भो दि॒वि॒सृ॒ष्ट॒ सप्र॒म॒क॒र्‌व॒ति मावः । भ॒द्रा॒क्षे॒ति पद॒ भ॒ल्ला॒क्षे॒ति नृकृत॒मि॒श्या॒न्‌गि॒रिः । (म॒द्र. भ॒दूल भ॒ल॒लु॒य॒ने॒त्रे॒ति क॒वि॒न्‌ को॒शे न्मा॒हा॒म॒न॒म्‌ । दि॒व॒से॒ति । इ॒यं निशा॒म॒य॒त्र

शारङ्गराणानुजसुनिविं त्वनाभययुक्ता

छा.४.स्व.१.

तस्मृृ परं प्रन्युचाच. 'कस्मै एनमेतन्सन्तँ संयुग्यैनमिव रैकमा-स्थे' ति। 'यो हु, कथँ मयुग्ना रैक' इति ॥ २ ॥

तस्मै परं प्रन्युचाच । एवं जानश्रुतेः श्यामरूपं वाक्यमुपश्रुत्य तदस्मान इवापरोऽसौ प्रन्युचचेऽथ्यम् । 'प्रत्युक्तिमेवाह' के—रैकमास्थेति । उ इत्थनर्थ-को निदान । अरे कँ सन्तँ केन माहात्म्येन युक्त सन्नम एनं जानश्रुतिं प्रति संयुग्वानं मथकट रैकामेन रैक प्रन्थाव एतत् 'प्रशासावचन ब्रवीषि' । रैक एवं ऋकक्षो महाप्रभाव । अत्राहुःज्ञानन्य किं तेजः किं वा मा दहोदिति भाषः ।

एवमुक्त प्रश्नान् सननूः पृच्छति - यो हु कथं मयुग्ना रैक इति। य उक्तः स किमर्थः ।

इतर आह — यथा कृतय—स मयैतदुक्त इति । यथा लोके — कृतनामाऽप्यः ध्यनसमयप्रसिद्धः चतुरङ्गाय, तन्न विजितं जयो यस सः

१ प्रशामा̐तर वचनम् ता. २. प्रन्थोऽपि स्वः

दिसस्प्राया ' तत् कथं न पद्यसँनि साव । उ इति ! कम्बर इत्यत्र क वर इति क्वाथ वरो वराके जानभुतिरीति हि श्यम्यनिनिन्द्रहुसयान्नितस्य परानुयायिभामस्यादिकवितस्यार्थम्यासमल्ला इदमेव शाइरेड्ये तद्मादतमू । न च 'निनात एअजनाड' इति प्रयध्याप्रति । 'भय उज्जो वो था' इति संश्रुप्रपते। अते उकार एअर्हैनः एतदिसस्य एअमिलयथोंडपि स्वात् । सन्न्मिति रैकविद्ये-षणमिति मा̐द्योजन । 'द्रां, मर्त्मेन तने वि̐दु ' हत्युक्तस्य ब्रह्मवित्त्वस्य रैकं करणकोकिः ।

सयुग्यैनम् । युग्युक्ता श्रोणी युग्ना । (मत्स्थधियो वनिप्पलयः १ ) तत्सहितम् । ये निवति । एतदनन्तर स इल्वाहार. 'योडहो, स युग्वदा रैक. कथम्भूत इति । इतिशब्दः प्रकर्षसमाधौ ।

चतुरङ्गाय होने । यथा चतुरादिपादामेधाः चतुरादिसह सक्तसः संल्याका। युग्मेदाः, तथा चतुरङ्गॄपद्धृ द्वार्इकड्या अथवा करण ऋतनेताद्वापरकलिनामान् । एतद्भूतप्रचार बध्योतिक-रचिकरणकल्स्पतरुपरिमले दिशाद दृश्यः । अत्र किञ्शिदुच्यते । अथो नाम अक्ष इति केंचित् । अक्षस्य भागं पातमु अथ इत्यने । 'अथ शुभावहे देवं, गतौ, पूतक्षरा̐ने' इति निघण्टु.तु.सुच्घ यौधिष्ठिराननमिनि परे । तद् यूतमू । तद् द्विकथम् एकाक्षपातने बहुक्ष-पातनञ्र । तत्र एअ्यस्पातन नइदिताक्ष गतनमू । आअलो नाम विन्दुरूप चिद्मक्शङगारवेधु । एकत्र चत्वारोड्डा., अन्यत्र नत्र., अअरण द्रु., हतरत्र एकक्ष । एवम्भूतेनाक्षेण दीव्यत्सु पुरुषेषु सन्त् पातितस्याक्षस्य चतुरड्ढो भागः उत्तान उपरि हदयम्नो भवति, स ऋतायभाकू विजयी ।

मेति, यत् किंश्र प्रजा: साधु कुर्वन्ति, यत् तद् वेद, यन् न म वेद, म मयेतदुक्त:' इति ॥ ४ ॥

कृतायविजिन् पुरुषः ; अथवा विजितं विजय । नस्तै इत्यर्थः — तदर्योमितरे त्रिद्येकाद्राः अधरे न्यूनाः अयाः संयन्‍ति संगच्छन्‍ते । अन्तर्भवन्ति — चतुरङ्क कूटयै एकाद्राद्वयङ्गयङ्गानां 'शात् सदृशे समवर्ति' 'ति न्यायेन नियमितत्वात् तत्तत्स्थभवन्तीयत: कूटाद्रविजयिन् एकाद्रादिविजयोडप्यस्तीत भावः । — , एकमेव लोकं प्रजा: यत्‍त् साधु कुर्वन्‍ति यद्वत् शोभन कर्मानुतिष्ठन्ति, तन् सर्वेष् एतन् कृतायविजिन् एकाद्रादिविजयोऽप्यस्तीति मावः । यस्थानीयं रैक्रमभिसंमेति सङ्‍गच्छते । तत्कर्माणि सकलं शोभनं कर्म अन्तर्गतामिति यावत् । किन्न यस्तद् वेद यत् तु वेद स मयेतदुक्त इति । सः रैक् यत् तु वेद, तदेवान्योडपि य: कश्चिद् वेद । तदूज्ञानमेवान्‍ये जानन्‍ति । तद्ज्ञाने सर्वेज्ञानमन्‍तर्गतमित्यर्थः । सः ताहशो रैक: मया एतत् इदानों (एतदक्ष्येन), 'सयुगवानामेव

येषु पातितेदक्षे व्य अप्रतिपक्षोऽनुसुतान्नता, ते पराजयिन् । चतुरङ्ग व्यावीनामन्तर्भावात् । अन्‍तद्वितादपि तु बहूदकपातनम् । अनियतसङ्ख्यान् रौद्रशोभान् अकस्माद् विकीर्ण चतुष्कशो गणन क्रियमा‍णे यत् पुसोऽलममति गगन पूर्वेसम चतुरङ्कशालकं, स इत्यायेन विजयी । येषु तु न्यादिरूपतया तत् न्यूनं, ते पराजयिन् । अन्र कृतायविजितायेति मूलमुख्यसाधारणमिति भाष्येऽपि 'चतुरङ्कार्द्रादि' उदाहरणमात्रत्वात् प्रकारान्तरोपलक्षणम् । असङ्ख्यादपि वृत्त नियतसङ्ख्यपक्षपातनादिहम्, यनाक्षाणा सर्वेपामुतान्नतया पातने विजय:, अन्यदा पराजय इलादिव्यवस्था । ताहशे तु वृत्त न कृतादिशब्दः प्रसिद्धम्

येषु पातितेदक्षे व्य अप्रतिपक्षोऽनुसुतान्नता, ते पराजयिन् । चतुरङ्ग व्यावीनामन्तर्भावात् । अन्‍तद्वितादपि तु बहूदकपातनम् । अनियतसङ्ख्यान् रौद्रशोभान् अकस्माद् विकीर्ण चतुष्कशो गणन क्रियमा‍णे यत् पुसोऽलममति गगन पूर्वेसम चतुरङ्कशालकं, स इत्यायेन विजयी । येषु तु न्यादिरूपतया तत् न्यूनं, ते पराजयिन् । अन्र कृतायविजितायेति मूलमुख्यसाधारणमिति भाष्येऽपि 'चतुरङ्कार्द्रादि' उदाहरणमात्रत्वात् प्रकारान्तरोपलक्षणम् । असङ्ख्यादपि वृत्त नियतसङ्ख्यपक्षपातनादिहम्, यनाक्षाणा सर्वेपामुतान्नतया पातने विजय:, अन्यदा पराजय इलादिव्यवस्था । ताहशे तु वृत्त न कृतादिशब्दः प्रसिद्धम्

अन्न कृतायस्थ हशन्ततथा कथनं, राज्ञा घटपरिचयशालितया परिचितस्य दर्शन्ततया कथनस्य युक्तत्वात्, रैकविवाया कृतनभालावृद्रावाच तशोपस्थितत्वात् । एचचक्रकुणाच राजा किल तु इवाक्षपराजितो व्याकुळहृदयो भवेदिति ।

पुरुष इति । एनमिति रैकस्य पुरुषस्य दार्शिनिकत्वेन प्रहणालैद ह शन्तपद पुरुषपरं स्वीकृतम् । आहिताग्न्यादिगणानामभावकल्पनया वा 'विजितकृतायाम्' इत्येँ इद रूपम् । दार्शс्निके सर्वे तदिति क्रियाप्रहणात् क्रियाया: क्रियान्तभावस्य स्वरसनाद् एनमिति रैकोक्रियाया परत्वेन व्याख्याति । एव कृतायेत चतुर्थ्येन्त प्रथक्पदं स्यात् । विजितायोने रामो विजयत इत्यदकर्मकत् कर्तरि क । अस्‍तु वा क्रीणी क एव, 'कृतं यजमानो विजिनाति' (आ. श्रौ ५-२९, इति प्रयोगात् । तदर्थस्थ कृतेऽन यजमानो विजयत इत्येव । सहस्रे संप्रवर्तिति । संभवे मैलकम् । अन्तभावः ।

रैकमास्ये ति (स्येन्तन उत्त त्वर्यथ । वेदान्ताचायैस्स्वरडिकायामस्यार्थस्य प्रतिपादितत्वात् । उत्तख भगवता भाष्यकृता, 'लोके यन विधिना साङ्ख्यनुष्टिं कर्ने, यच्च सवेेचेतनगत विज्ञानन्, नदुष्य यदीयर्गोनकर्मान्तर्गतन्, स रैक इत्याह' इति ।

तत्त्वटीकायामिति । अत्र तत्त्वटीका अन प्रकरणकुसुमार्ज, 'तदेवान्न्योपि य कविंदु वेद इच्यस अन्योऽपि कोऽहिं यो वेंदति योजनां प्राहा : यचछव्दस्य प्रतिस्वन्धि च एनमिति वेंदमु । अत्र, एकवाक्यते द्वंदीश्वरपदे चाश्रूयमाणि कथमयर्मथ । एवकाराभावे हि अधि-क्रज्ञ न 'मध्याति हनि त डाक्ष्यमु । अत्र रैकरकर्मणि मकलकर्मोभवचन रैकडाज्ञेन कडाज्ञ न 'मध्याति हनि त डाक्ष्यमु ।

मरडज्ञान नरभोवोडपे मिं-धनोति विराडीकरणावी । 'तदज्ञानमेवान्ये जानान्ति । तदज्ञानेऽर्व-ज्ञानमनेन डनम इति स्वयं किश्चित्कदुक्तामु । यनतदडुंते लस्यान्वयमथ, 'एनं सर्वे कमें तद-तिसमतां' स्तन्रैव , नत्वटीकानुसारस दाशिलत्लान ।

अत्र तज्ञातमिल्यच तत्तपद रैककवि-दिनवदिपुरखपरन् नथाच, एन नव कमें तदसिमेंतेर्लक्षणत्लव एन दर्शितो भवति । झाक्करेडपि इत्थमेवोपनेषयोजना ; यत - एनमिचाॅड प्रथमोऽर्थे रैक । सर्वेसमिसमेतोति , अथ यस्तद वेंटल.दिना ।

'न केत्रलं रैकमेव, किंतु रैकवदितन यो वेद एनसपी न उच्यते इसलर्थदूय स्पष्ट तत्र ; तमिल्यसुच एनमिनिकथन मत्विहित ज्ञानश्रुतिमाकल्ययनि न खवरसन् । यन रैको वेद, तन ज्ञानश्रुतिरूप विरोधात, रैकसिव निनमाप प्रजाकृति भवतिर्माविभाति ।

ततडोध्यमाप म इन समाततज्योति स्यात न तु तदडाज्ञान एतद बहुदार्थन्यादिमात्रेणि इतोडगमात रैक-रिष्येग मथां भाव्यमिति ज्ञानश्रुति प्ररोचिता भवति । अत्र नरडटीकात्रीनयोजनाया रैक-विंदितवेदिनि सर्वप्रजापतिखुलेगम एव श्रुधा नाकथादुक्त ।

पर्व सति भाष्योक्तज्ञानकमों-भयसंगमल म कथस्मिन चन — एकत्र कमेंमात्रस्य अन्यत्र ज्ञानमात्रस्य चोक्कवापि उभय-सुभयत्र त्रिवसितमु । कमंज्ञानयोभिमिथ्य सायसाधनभावान तदज्ञो सदनौचिलात ।

अत्र पूर्वत्र कमेणा ज्ञानसुलक्षितत्मिनि त्यापनाय सर्वचेतनगतविज्ञानय +प्ये पक्षानिदेशे , वेदेति कमों रलक्षणस्मिति नारायणान्तर्गत ज्ञानकमोंति कमादरगस्मिति च भाव्यम । साधे चु तत् यत्न इनि पदयाविनिमयथ, लोके यो यद वेद, तन म रैको वेेनेतयुक्तक्मु ।

मव तु मर्योक्क्रिण अन्योऽन्योदप्यर्थे सनवत्यत : यथा —म: रैको यद वेद, तद यो वेद, म रैको मयोक्त इत्यर्थे । अन्येन रैकविदितवेदौ रैक इनि कथन, तद्विदितं स एव वेद, नान्य इनि सर्वज्ञानय तदांयज्ञानान्तर्गततवं भाष्योक्त स्पषमु ; यथा च—यो रैक तत् प्रकृष्ट दुर्ंहं (ब्रह्म) वेद, एन सर्वे कमोंस्मिसेति यनु यस्मात क्यारेणान स रैको मथां उक: प्रक्षित इस्यर्थ ।

तेनावदृइचो जानश्रुत बहुदार्थन्यादिसर्व-वहितकमंपरत डपि । 'अन्तवदवास्य तदू भवतो' युक्ता।आ न महत्कमु — याक्त रैकसस्य, त्वात महत्स्वभित्यच भवति । सर्वपिक्षया तु तत्त्वर्टकादर्शितोऽर्थे- सर्वयचछद्वदतत्प्रतिसंबन्धि-शाव्देकान्वयेनैकवाक्यत गपदकोसक्रियौे ज्ञानश्रुतिप्ररोचक्वेति ।

छा.७.स्व.१.] छान्दोग्योपनिषद् १५९

यदपि व्यासैरैष्युसिद्धान्ने, 'आवृत्तिरसकृदुपास्याता' इत्यत्र, यस्तद् वेद = यो वेदिताऽ, यत् स वेदः = यद् वेद्यम्। स मयैनदुक्तं, 'एतत् नद्यै रक्ष इत्येनदुभय मयोक्तम्। तत्र मयोपदिष्टे-'ऽर्थे' इत्युक्तम्- नद्येतस्रं दृश्यम् : न तु प्रतिपाद्यमानार्थपरम्। यस्तद् वेद यत्त् म वेदेति वाक्यान्त प्राञ्चे, 'यथा ऋनाविजितायाधरे डया' मर्थान्त, एवमेव मयै नद्यैसम्मेलने यत् किश्च प्रजा साधु कुर्वन्ति' नि वाक्ये नाभिप्रसक्तेरेऽपि वेदिना वेद्यत्व त्वोपदिष्ट-मित्यर्थस्यैवंभवेन यस्तद् वेद यत्त् म वेदेति वाक्येन प्रतिपादनासंभवान्। भाष्य-विरोधाच्चेति दृश्यव्यम्।

केचित्-भगवता भाष्यकृता रघुमित्रदानभाष्ये, 'यस्तद् वेद यत्त् म वेद स मयैतदुक्तमित्यव' इने एतदाक्यप्रतीकस्य ध्वनित्वात् नदनिरोधेन न्यासौहैं। स मयैतदुक्तमिति नपुंसकान्तपाठस्य गृहीततथाऽ तत् नपुसकस्य उत्त.गठरस्य म इनि पुष्टि-एतञ्छदविवरणत्वायोगात्, यस्तद् वेद यस्त् वेदेति पुनरुक्तिप्रकृतयच्छलद्रयानि-दृष्ट्या 'वृत्ति' (वृत्त्या ?) वेद्योः स मयैतदुक्तं मिल्येन भजन प्रतिनिदेशकयोः

दृष्ट्या : स एतदिति पुनःप्रसक्तसर्वनामशब्दयोः श्रवणेन, सः वेदिता एतद् वेदं परं ब्रह्म-त्येतदुभय मयोक्तमित्यर्थमेव वाक्यस्वारस्र्यलभ्यत्वाच्च एव पाठ्यो युक्त इति व्यास-यामिम्राय। न चातोदाहृतभाष्यविरोधः; 'प्रकाश्र इर्मण्यभ्यासात्' इति मते, 'वाचिके। पक्षिमुगतात् मानसैरन्ज्याजिताम्। शरीरेजैः कर्मदोषैर्यैति स्वावरता नरः !!'

इति म्नुस्मृतौ च मनोवागापारार्षके वेदने कर्मशब्दमयोगदर्शनेन 'यत् किश्च प्रजा: साधु कुर्वन्ति 'इत्यनेनैव सर्वप्रजानुष्ठितसाधुकर्मण इव सर्वचेतनगतज्ञान-स्वापि ग्रहणं संभवतीत्यभिप्रायेणैव तत् भाष्ये, 'यत् कि श्चित् साध्वनुष्टितं कर्म यच्च सर्वचेतनगतं ज्ञानम्' इति कमौपेक्ष्यां ज्ञानस्य पृथक् निर्देशात्। अत एव

लघुसिद्धान्ते--इत्यत्रेति। लघुसिद्धान्तर्गताया निरनुसतत् न्यायानुसर इत्यर्थः। भाष्य-त्यधिकरणेपदमुक्तमेव। भाष्यविरोधादिति! रैकमत्रोपदेशार्थ्य भाये उत्तेरिति भाव। केचित् इहादि। आहुरिलनत पाट काचिन्क ! आहुरिन्निस्वरम् स न, लघुसिद्धान्तभाष्ये उत्कमिति नपुसकेऽपनिपतत्वात्कथरणादर्शानान्। अथेदं विवरणक्रिया, 'पुष्टि निदेशो

रंकाभिप्रायेणेत्युक्तवाच । भावप्रकाशिकयामपि पूर्वोक्तनिरूपैः एवादिति, टीकापरं हंसानाम्

तदु ह जानश्रुतिः पौत्रायण उपचिक्रुश्राव । मह ह स्रजिजहान एव क्षत्तार-मुचाच । 'अज्ञो ह । 'सयुग्वानामिव रैक्वमास्थे'ति, 'यो नु करँ सयुग्वा रैक' इति (१) । 'गथा ऋतायविचिनायावघेरेड्या: संग्रान्ति एषेमाँ सर्वे तदमिमेमोति यत्किं च प्रजा: साधु कुर्वन्ति यस्तद् वेद, यत् स वेद म ह तदुवे' इति ॥ ५ ॥

नार्विद' मिति प्रत्येय्याय । तँ होश्राव, 'यत्तारे म ह क्षत्तान्वेषण', 'नाविद' मिति प्रत्येय्याय । तँ होश्रावच, 'यत्तारे पूर्वेवाक्ये ब्रह्मप्राप्तिरेव नाम्न्यपि प्रत्युद्मम् । सर्वेपामनुत्तुः स साधुकर्ममंग् । सर्वे-चेतनगनज्ञानम्य न च रैक्वतमुमेगे; स्वहपेणीान्तर्भावस्य दुरुपपादतया ऋतायावघरा-यहश्रान्नस्वार्म्येन च रैक्वेन्दनविपये नत्कर्मोन्देश्यभूते च सर्वमूतिकब्रह्माणि सर्वे प्रजानुशिक्षितमोंहेश्यप्रवेचेननगनजानविपययोरनन्र्भावस्यैव वक्तव्यत्वेन पूर्वेवाक्ये ब्रह्म-प्रसक्तेरावश्यकत्वात । तत्त्वटीकाप्रन्थस्तु, 'स मयैतदुक्त' इति पुष्टिग्नान्तपाठे च सति तन्निवाहमात्राभिप्रायः । अतो व्यासार्यप्रतिवादितार्थ एव भगवद्रार्यकृतोभिमन इतो न काप्यनुपपत्तिरित्याहः ।

तदु—शुश्राव । तत् ब्रह्मज्ञानविधुरतया आत्मनिन्दागर्भ तद्रचया च रैकफगासारूपं वाक्ये स राजा शुश्राव । म ह—उवाच । स कथमपि निशाम-तिवाह संजिहान एव तस्मै त्यजन्तेव क्षत्तामुवाच वक्ष्यमाणमुक्तवान् । क्षत्ता नाम, 'हि सत्याद् ब्राह्मणकन्याां क्षत्ता नाम प्रजायते । नीविकांवृत्तिरेतस्य राजान्तःपुररक्षणम् ।।'

इस्युकारोत्या राजान्तःपुररक्षकः प्रतिलोमजानिविशेषः । अज्ञो अरे ह सयुग्वान-मिव—नदुक्त इति । ह (२) अरे अज्ञ कत्सति त क्षत्तारं राजा सवोध्य, 'रात्रावेवं हंसयोः सलाप समजनि'इति, सयुग्वानामिव रैक्वमास्थेथेयादिहसोक्तिभययुक्तिवाक्यानु-वादपूर्वक रैकस्य चिह्नुक्तवानित्यर्थ ।

म ह क्षत्ता प्रत्येय्याय । स च क्षत्ता अकटलअरैकाचिह्नुससनन् प्रामनग-अन्न 'क्षत्ता 'इति ख न तु पूर्व क्षत्ता नामेति; अज्ञेयादि अन्न मयुग्वानमिच्यादि मन्त्रे दगेकितप्रत्युक्चनवदहलम्मु । न तु, 'हे क्षत्त-किमिति मा रेक्कामिव स्तौषी' इति जानश्रुतिराहेर्येवस्मादृरव्यासार्वाचरिरम् । तथाच, 'इति हसव्याधार श्रुत । तत् तमन्विष्याडडगच्छे'इति पूरणीयम् ।

ब्राह्मणस्यान्वेषणां, तदेनमर्च्छेति' इति ॥ ७ ॥ सोऽधस्ताच्छकटस्य पामानं कषमाणमुपोपविवेश । तं हाभ्युवाद, 'त्वं हु भगवः' सयुग्वा रैक्व' इति । 'अहं ह्राग इ' इति 'है प्रतिज्ञे । स ह क्षत्ता', 'अविद' इति प्रत्येयाय ॥ ८ ॥

तदेनमृच्छेति मा. 2. इति प्रतिज्ञे सा 3. क्षत्तान्विष्य अविदं मा. 4—2. तदु ह जानश्रुतिः पौतायणः पट् शतानि गवां निष्कमश्वतरीरथं तदाड्डाय प्रतिचक्रमे । तं हाभ्युवाद (1), 'रैक्वमानि पट् शतानि गवां, तदेनमृच्छेति मा. 2. इति प्रतिज्ञे मा 3. क्षत्तान्विष्य अविदं मा.

राधिकमन्विप्य नाविंदं नानाशिषमिति प्रयागतवात् । तं—तदेनमृच्छे' इति । अरे ब्राह्मणस्य ब्रह्मविद· यत् विज्ञतेतु नदीपुलिनारण्यादिषु मार्गेण युक्तं, तत् तत् गत्वा एनमृच्छे रैक्वं प्राप्तुधिः=मार्गं कुर्वीत तु राजोवाचेत्यः ।

सोऽधस्तात्—विवेश । अथ पुनः मु क्षत्ता गत्या विजने कस्याश्चिद्धदरो शाकटस्याभस्तात् पामानं कषमाणं कण्डूयमान रैक्वमेल्य हस्त उपोपविवेश समीपे गत्वा विनयेनोपविवश्वान् । तं ह—प्रत्येयाय । 'हे भगवन् ! त्वां वां रैक्व' इति क्षत्ता पृष्ट ऋषि., 'अरे ! क्षत्त ! रैक्वोडहमेवे' नि प्रत्युवाच । तत् श्रुत्वा मु क्षत्ता अविदम् अज्ञासिषमिति प्रयागत इत्यर्थः ।

तदु ह जानश्रुतिः—प्रतिचक्रमे । [उहेत्प्रन्थको निपातः । तत्] तत् जानश्रुतिः गवा पट् शतानि, निष्कं कण्डूयभरणं, अश्वतरीयकृतरथं तदा गृहीत्वा रैकं प्रतिचक्रमे गतवान् । तं हाभ्युवाद । गत्वा च राजा तु रैक्वं इत्युवाचै-त्यर्थः । रैक्वमानी—स्थः । हे रैक ! पततु सर्वमितो मम । तदू गृहेभ्यः स्वागत्यः ।

1. अरे क्षत्त ख. 2. विविक्तेषु क.

रैक्वमानिति । नतु तृष्णया गवादिकसुपहत दियोपवेशमात्र प्रार्थनं युक्तं । न तु सुरो-स्त्रियोर्मा समाहान स्वदीयमानार्थगणनाच्चेत्—अयमेव रैक इति पुनः स्वय निरेंतु नाम-निदेश । पुनरागमनकाले नामनिदेशोऽपि पुनः रैक्वोऽक्षयार्थमेव आस्त । ताक्त रैकेण तपोबलैन कन्यास्वोकाराजुगुण स्वरूपमन्यथाकृत्वे स्वादिति । वस्तुतः स श्रुतेस्संबोधनाजुगुण तस्यो-

अथैतद्रोडयःश्वर्नगगथः । अथु म एतां भगवो' देवतां शाधि, यां देवनामुदासे'इति ॥ ? ॥

नमुः परः प्रन्यूतःच- ऋतु द्वारेण वा क्रतु' नैव मह गोमिरस्त्वानि । अतः-उपद्म इति । उपद्म इति गृहीतं परः । तदु देवता या देवता स्वपणस्से, ता देवता मे 'अनुजानि' विविधिच्च ज.पर्येनं प्राथ्यवानंन् ।

नमुः परः ग्रन्यूतःच । परः रैक्पं नां राजानं प्रन्यूतःच । तदेवाह—आह —अस्तु । ओहेने निगान अश्श्र्ये । येगमहिमवदिनलोक्लयः ऋषिरिजानश्रुते: वृक्न नवियुन्नान्तिन्त,ताद्रग्म्महिमस्खश्रवोगेन शोकाविष्ठता तदनन्तरमेव वृक्न-जित्प् अयोचोगच्च विदित्ता, अन्य त्रयाणांविद्यांयोग्यमानंन्विज्ञाय, ' सत्यामपि योग्यतायां चिरक्गल्मवां त्रिदा अर्थनदतेनत गुश्रुपणाग्न्यास्तास्य यावच्छोक्तिदानेन' विना ब्रह्म विद्या प्रतिष्ठिना न भवति'नि मत्वा ननुश्रुधान, अन्य शोकाविष्टतामुपदेशयोग्यतास्ल्या-विप्रक्रमे' तद्विज्ञानादौऽनिलियस्थी स्वयोगमहिम्ना साक्षादिकसकृत्चोन्तवलक्ष्मी-स्वनहिंदक्ष रे,नितनुग्नग्चिते निमित्तक शुश्रूषावदामन्त्रणेने स्यापयन्तं, हारेत्ना हार-महिनः इत्था = रथ । अश्वर्नरग्थ । तदैव गोभि । सहाम्तु । कस्त्वहीनस्य ग्रामगृहादि-

1. ऋ ऋोडयः, द'चछच्कृत्निदानैन ब्रह्मविद्या प्रतिष्ठिता भवन्तीयेन यथाश्रौभाष्यं पाठ । तन्न प्रदातेन्तःस्य प्रदातेनैन्वनि साध्धारणिदेशामिप्रायकत्वात तदर्थदैसाच्यमुपरितनग क्ये । 2. स्च्चित्कम स्व 3. महिमा क

नमांपदेः-ज्वलनकमू । दीर्घ सद्ब्रद्रदर्शननद । 'नाह चिरकलसेन शक्त । अतो दृश्य-प्र ने तुश्र ह इति नितिदेवतामिंध्यते । पारजनरहितेन रैक्पण स्वान्तीगहरणजिज्ञासया किंमाहत्- मित प्रुन्चावेद नत्न व्येन्चद्यादिन' वा भाव्यम !

योगेमहिम्ना'इदक परे । डिम पदने सुच्यत । 'हारेत्वन्ते' नत्न हार प्राइ नोक्तो जान्था न । उच्चते । अनुरु-वेध, इत एव तस्यापि नीतत्वं कल्यम्म । अत एव भामल्या = रथे,न्यस्तन । निष्क्रान्ते ह इ हरन्नुसु'द वण्ठा । रण्तात, भा प्र.। अस्नु चा इतनेनन ममन्न्नात द्वारवद शौौहारि नेतृ युग्मपरम । अश्व-रीरथ इत्युक्तः। 'त मे किश्विदपेक्षितम्' 'तहमुरनेक्श म'इति'वान्क्षत तदुक्त्र इणि सय सद्गदत्सुकृत्य, 'तदैवास्तु ' इत्युक्क्या, 'पतदक्षगान्देक, सिज्जन्ते'रच्यद्विगृह्हादिदिं साडसु ' इति रैकाशयो झाथंत इत्थे विद्वणोति कनत्नेन्यादनः ।

तंदुह पुनरंद्र जातश्रुति: पौत्रायण: महाशालं गालवं तिरोऽनयन्यर्थं दुहितरं तदडडय प्रतिचक्रमे ॥ ३ ॥ तं हान्वीवाद — रैक्वद महत्सं ग्रामस्यं निप्रेक्ष्योपनश्वरतां नो इयें जायाडयं ग्रामो वास्याम्से । अन्वेन्च नो भगवः शाधीतिति ॥ ४ ॥

श्रुतन्यस्य महाशालविदिक्षण का पौत्र । नत्नये, जनक—नृपाऽऽलयवत्कुलेन च कथं नु ऋषविद्या निष्णातिष्ठा संवदितुं चेच्छये । 'रुच दीन्तोश्च' 'नादितं' रक्षनिरक्षण-पठितेन, 'शुचेर्देश्व' इति सूत्रग रक्प्रचये, 'चेचश्नानन्द दकार' 'आननम्य-वींद्रिश्व' इनि पूर्वोन्तानुत्तरो। वानोरुकास्य वीरदंश च श्रुडाकदो नपश्योः स्वानि । तंदुह पुनरंड —प्रतिचक्रमे । तदारंभाय जिज्ञासा अविकत्पा सहसम्, रैकस्य परिग्रयार्थ स्वकन्या, आवःसार्थ तल्तत्य प्राप्तोश्विा(प)र्यत रेत्यर्थे । तं ह—आह च । स्तोमहतु सर्व सम्पर्ध, 'न मां अनुशाशयेत् । न प्रियास्वयादिति' इनि प्रातीयोनोसत्यर्थे । 'यस्सेन ग्रामे तेन वास्से निवासयिष्योस, सौड़य तव वासार्थी ग्रामः' इत्यन्वयः ।

तस्याह —उवाच । मुखमुपायनरुपोपाय तस्य जानश्रुतिसवनिधिनमु-पोद्गृहन अक्षीहलिन उत्त्कवानित्यर्थः । उत्किमेवाह — आजहार — आलप्यष्या ईति । इमाः दाक्षिणाः आजहर्थ । आजहारोते व्यस्य । छान्दस ।

तस्याह —उवाच । मुखम् उपायतनरुपोपाय तस्य जानश्रुतिसवनिधिनमुपोद्गृहन अक्षीहलिन उत्त्कवानित्यर्थः । उत्किमेवाह — आजहार — आलप्यष्या ईति । इमाः दाक्षिणाः आजहर्थ । आजहारोते व्यस्य । छान्दस ।

1. प्रकरण ख्व. ४. पूर्वसूत्रेण ख्व ३. उपजहरेत्यादि—अन्वय इयन्त्वावक्यजातस्थाने, 'उपाइहल प्रार्ययामासेर्यर्थः' इत्येतावत क. कोर्हि । निष्पत्रो भवतीति । तथाच 'चुगस्त्य'ति मूत्प्रकादिवैक यत् शाइरोक्षम, 'छूद्रदक्षा' धनन विडाममहणायाजगमे' ति, 'रुपैन शहदेस्सुकवान्' इने च—तद्मूलमू, दितीयावत्तो शहदेस्यमनुत्रणानुगतेथेति घ्येयम् ।

2. प्रकरण ख्व. ४. पूर्वसूत्रेण ख्व ३. उपजहरेत्यादि—अन्वय इयन्त्वावक्यजातस्थाने, 'उपाइहल प्रार्ययामासेर्यर्थः' इत्येतावत क. कोर्हि । निष्पत्रो भवतीति । तथाच 'चुगस्त्य'ति मूत्प्रकादिवैक यत् शाइरोक्षम, 'छूद्रदक्षा' धनन विडाममहणायाजगमे' ति, 'रुपैन शहदेस्सुकवान्' इने च—तद्मूलमू, दितीयावत्तो शहदेस्यमनुत्रणानुगतेथेति घ्येयम् ।

तस्याहेति । अत्र तस्या। राजदुहितोरनि शाइरम । तत्राथि मुखशान्दो न वदनपर । 'मुखं द्वाग विधादाननीर' (द्वारता) इति तदुचते । भाष्ये तु आहेत्यव्ययं ऋत्वा तस्य मुखमिति समुचताथ खोक्त । मुखमिलम्य वदनररत्वेर्दि, 'दुहितु स्वपरिगयौतसुक्यं मुखं विजानन' इति च, 'जानश्रुतेः प्रजतस्योत्कटश्र द्वार्ं मुखनुग्रहण'इनि वाडशो नास भवी । द्विताय च मुखेनति पदसुपाआर्यकमव , अथवा येन मुखेन त्व प्राह दिग्निन्त , तेनैव मन्त्रशेनल्योर्डप स्यात ।

तस्याहेति । अत्र तस्या। राजदुहितोरनि शाइरम । तत्राथि मुखशान्दो न वदनपर । 'मुखं द्वाग विधादाननीर' (द्वारता) इति तदुचते । भाष्ये तु आहेत्यव्ययं ऋत्वा तस्य मुखमिति समुचताथ खोक्त । मुखमिलम्य वदनररत्वेर्दि, 'दुहितु स्वपरिगयौतसुक्यं मुखं विजानन' इति च, 'जानश्रुतेः प्रजतस्योत्कटश्र द्वार्ं मुखनुग्रहण'इनि वाडशो नास भवी । द्विताय च मुखेनति पदसुपाआर्यकमव , अथवा येन मुखेन त्व प्राह दिग्निन्त , तेनैव मन्त्रशेनल्योर्डप स्यात ।

मुखेनालापयिष्यथा इति ।

अन्नेन मुखेन उपेतान् वा प्राणः पदशः हृदयं आलापयिष्यति । ब्रह्मविद्योपदेशं ग्राहं कण्ठ्यमोक्ष्यर्थः । 'धास्मै' इत्येतदभावः छान्दसः । पुनरपि शूद्रेभ्यः संप्रेषणस्य पूर्ववदेव प्रयोजनम् । अतः शूद्रशब्दस्य न रुक्खा वर्णविद्येपोडर्थ, चतुर्थेवर्णस्य त्रैविद्यायमनधिकारादिति दृश्यव्यम् ।

तै हैते रैकपर्णा नाम महावृक्षेपु यत्नासा उन्नास; तस्मै होवाच ॥ ५ ॥

ते—उन्नास । यत्र ग्रामेषु रैक उन्नास, ते महावृक्षाल्यद्रेक्षु रैकपर्णा इति प्रसिद्धा । तान् ग्रामांश्रांसै ददावित्यर्थः । स (?) तस्मै होवाच । तत् सर्वं दद्वते जानश्रुतये रैक । स्वोपास्यां देवतामुपदिदेशोत्यर्थः । ४—२. 1 इत्यदमान क.

वाङ्वावचनं' इति श्वांकरे 'अजिज्ञासैरिति प्रथमपुरुषयोःपपपत्तेः अकर्त्रोरेव लिङ्प्रथमपुरुषस्य । 'आजहार अह प्रातःप्रीहीतदानस्य' इति व्याख्यासंभवेऽपि दाने एतद्रातौ । श्रौतप्रसिद्धतदर्थतिशयात् आजहृयेत्युक्तमिति टीका । आलापयिष्यथा इनि लिङर्थयोगात्, 'यद् पूर्वेमंवाङ्ङहत्वान् स्या, तर्हि तदैवानन् सुरेनानडुहा-पितवान् स्या.' इख्येऽप्यस्मै-हितोः ज्ञायते ; 'छान्दसि लुङ्लुडुलिट्' इति यथेच्छं लिट्प्रयोगसंभवात् । पूर्वं 'तदैन्वस्तु' इत्युक्तत्वात्, इदानों 'समिध सोम्य हर' इति कृतत्वात् आहार=ज्ञानेऽपि इति अनुमितदर्श्यत इख्यपि स्यात् । निष्करस्यादित्यादिष्वलीकु वतमानेऽपि इमा इति ज्ञात्वैन निर्देष्टो जायाप्राप्तान्यान्त । बहुतृष्व जायायाम गोषु ऋक्षतर्याश्च द्वीपंचन् निवाधम् । उपलब्धणमिद निष्कोेऽरपि ।

ते हैते इति । नन्वेको ग्रामस्ततः । तत् कथमत्र बहुत्वम् । उच्यते । दानकाले ग्राम एक एव । पश्चाद् बहुधा विभक्त इति । महावृक्षप्रदेशकृत्, अवान्तरदर्शनामात्राद्वा रैकपर्णोपद बहुत्वाभिति तद्गुरोःप्राप्तम् । यद्वा यत्सिनन् ग्रामे त्वमस्माद् उद्देत्याविंशेषणमेकत्वविवक्षितम्, यत्र यत्र वासः क्रियते स स भवत इख्यम् । अतः एव तस्मिन्निद्विष्यसीत-शब्द्ये विवरणम् । महावृक्षेति कर्मणि पर्याय इख्याहुः । यत्नास्माद् उवासेति । असो इख्यश्रव इति पदन प्राहास्यात् अस्मे इति पदेन चिरसुवासेल्याथ तस्मै—अर्थापि तस्मै इति पदन ग्राहास्यात् यत्र रैको-उस्मै=गाईस्थ्यापेक्षया जानश्रुतिः प्रतिप्रहणकिशोवार्थ उपदेशार्थ वा उकसेयपि सुखचम् । यत्रास्मै उन्नास, उद्दाव च तस्मै, ते रैकपर्णा इति योजना समवर्त्तीति ।

वायुरेव संवर्यः । यदा वा अग्निरुदायानि। वायुमेवाप्रैति । यदा म्रियन्ते ऽस्तमेति । वायुमेवाश्रयेत्यनि । यदा चन्द्रोऽस्तमेति, वायुमेवाश्रयेत । ॥ २ ॥ सद्‌डप्त्र उच्‍लप्यन्‍, वायुमेवापियन्ति । वायुरेवैनान् स एन मन्‍डूके इत्याधिदैवतम् ॥ २ ॥

अध्यात्मम्—प्राणो यत् संवर्यः । य यदा स्वपिति, प्राणमेव चक्षुः, नास्पी श्रोत्रम्; प्राण मनः प्राणो है देवान् सर्वान् संदृड्‌न इति ॥ ३ ॥

अध्यात्मम्—प्राणो यत् संवर्यः । य यदा स्वपिति, प्राणमेव चक्षुः, नास्पी श्रोत्रम्; प्राण मनः प्राणो है देवान् सर्वान् संदृड्‌न इति ॥ ३ ॥

उपदर्शने माह वायुरेव संवर्यः । सर्वजनेऽस्म्य गुणयोगात् वायुरेव संवर्यः । सर्वजीवन सग्रहणम् एकीकृत्य ग्रहणामित्यर्थ । सर्वगत्मगुणको वायुरैै डति याक्तु । सर्वगत्मेवो नपादयति—यदा—संवड्‌क्ते । उद्दाननि उद्दानन (उद्दान?) प्राणोति, विनिःसृततीत्यर्थ । शिष्ट स्मप्ट्रम् । अभिमूर्छनचन्द्राणा तेजोरूपाणा जलस्य च रये वायवेकीभावात् वायु संवर्य इत्यर्थः । प्रक्रमे हि, ‘एन सर्वे तदभिसमेति’- त्यादिनैकादशविद्याम्रशासागमात् वक्ष्यमाणलिङ्गानुपपत्तेश्‍ वायुशब्देन वायुशरीरकपर- मात्मा उच्यते । संदृड्‌क्त एकीकृत्य गृहाततीत्यर्थः । इत्याधिदैवतम् । एवं देवेषु सर्वगोड्यमित्यर्थः ।

तथा प्राणः संवर्य इ्याह अथाध्यात्मम्, प्राणो वाव संवर्यः । तदुप- पादयति—स यदा स्वपिति । सः पुरुषः यदा यस्मिन् काले स्वपितीत्यर्थः । तस्मिन् काले प्राणमेव—संदृड्‌क्ते । प्राणे वाक्चक्षुःश्रोत्रम- नसामेकीभावात् प्राणं संवर्युपासीतैत्यर्थ । अव्‍लापि प्राणशब्ददसच्छरोरकमपरं द्रष्टव्यः ।

1. संवर्यननागुण स्व. 2. एक्कारो न क. 3. स्वपिति, तदा स्व.

जानश्रुतेये हिैकाप्रदिष्टमय श्रुतिरुपदिशति वायुरिति । शोणदाहनश्रदवनोपयुक्ततया वस्तुविलक्षणत्‌न प्रदिदानि वायुतेजोंजस्लानि । तत्र वायु संवर्य । तेजोजल्नोरपि मूलहेउ- तथा लयम्यानत्वात् । एकभूतवाच्यो नः प्राणोड्यात्म यानि प्रति संवर्यः, तानि वक्ष्यन्ते स यदा स्वपितीति । वक्ष्यमाणलिङ्गेति । इति वै वचमुपासह इति वक्ष्यमाणोपास्य.कारदर्शनेनैवर्थः ।

तौ वा एतौ द्वौ संग्रामौ । जायुरेव देवेषु, प्राणः प्राणेषु ॥ ४ ॥

उक्त—श्रुति॥४॥—नौ वा एतौ—प्राणादि । मरणाद्वा । मरणौविद्यामुच्यधनाभ्यांधिकं यनमभ्यते— अथ ह —विमिक्षे । कपिगोत्र शुनकपुत्र चाक्षसेननमनम्भिवारिनारिणामनच्व नौ हौ सुक्करौ परिविष्यमाणौ मे जनायंविप्रैः कृथिन् सर्गर्गोंगमको ब्रह्मचारी भिक्षित्वानू। तस्मा उ ह न ददतुः । अयं ब्रह्मचारी सर्गर्गविद्यानिष्ठो दुरभिमानी यदू वक्ष्यति, न तं श्राप्यावृत्ति बुध्या नम्मै नै भिक्षा न दातव्नौ ।

अथ ह शौनकं कापेयंसभिप्रणारिणं काक्षसेनिं परिविष्यमाणौ ब्रह्मचार्ं विमिक्षे । तस्मा उ ह न ददतुः ॥ ५ ॥

1. सुन् क. भ्र्त चन रदयस्मि नास्ति । अथ ह शौनकस्मिन् । आह्याधिर्के जैमिनीयोपनिषदब्राह्मणेऽस्ति । न तत्र नूनोक्त द्वाव केतौ सुत—ब्रह्मन्, तत्र आदित्यचन्द्रद्वन्द्वनिकषोग्रण्यहार्तिंकेऽम्बु यदावृत्तिस्पनोऽमपद्य प्रनिपाद्य, 'अच्यात्म नाडीसर्मनि नाराचैरेक वागोदिल्यसुकृतवा, "तद्ध शौनकक्ष कपेयस्मान् प्रतारिण्,द्रा " इलारम्य । "नौ ह विमिक्षे । तं ह नाद्रवाते को वा को वेत्ति सन्य मानो तौ हन्जगौ, 'महा मनस्वतुरो देव एक क से जगार भुवनस्य गोपाः ।

1ं कपेच न दिजाननत्यकेकडस्मप्रतारिन् बहुया निवेश्म्र् ' इति । से होवाचामिप्रतार्ं, 'इमं वाच प्रपय प्रतिभूभूविति; तस्मा वाच्य प्रत्यूच्य' इति । तं ह शौनकः प्रत्युवाच --

' आत्मा देवानामुत मर्त्यानां हिरण्यदस्तो रपसो न ससृज । महान्तमस्य महिमानमहुरनन्मानो यदन्तन्मति ' इति ।"

इमं श्रुतम् । विद्धि॒ऋत्विजं मन्त्रद्रय तत्रैव किश्चित् । तत्र महात्मशाहडेन वाचं मनस्वक्षु श्रात्रिमत्येभिर्देक्ता अमिंचन्द्रादिसदिसोऽभूवता। क' प्रजार्ंन , स एव जगारेतिं गिरणकर्तो प्राण उच् । ' रपसो न ससृज' इत्यस्य विवरणम्, ' न हेष ससृज । ससुरूपो(सुतुरपो) हेष सन् न ससृज:' इति इतमे ।

नन्वस्मन् मद्मे परिसील्यमाने भोजनें प्राप्तयसो कापेयामिस्प्रतारिणो, कश्चिदू विमिक्षे । तदा तथानेंन स्खलतवाद्रा, स य. कविर्दिति मत्वा, 'रक्षण्योस्मभ्येक्यस्तद्रं विष्णुयाजकेँ । प्रायाभ्रिती भवत् दात्ता अग्न्त्र प्रनिपादनात्' इत्यादिरीला किम्शेन वा केनापे कारणेन भिक्षा-

म होवाच—

‘महान्तमसुतुगे डेन एकः ऋः सजगां युवनमय गोपा: ।

नं कोऽेय नामिपरयन्ति मर्त्या अभिप्रनोति नृ चहुधा वसन्तम् ॥

१. ऋ नो सा’

स होवाच । स ब्रह्मचारी उवाच—महात्मन्:- वसन्तम् । अधिदैवन महान्तम् । अन्यदितश्चन्द्रजरलूप न अध्यास्म वाक्चक्षु श्रेत्रत्रने ह न चतुः- चतुर्मसव्यांकालन् देवान् मर्येलोकम्य गोपा: गोपैः स एक ग्वदेव वायुप्राणरूप्पी

ऋः प्रजापनि जगत् सहनान । हे कॉपेयाभिमनागिजै। तवम् प्रजापनि वहुधा वहुरुपतया वमन् मत्यो: मगणधर्णणोऽविद्यामोहिनामनने न जानन्ती-

हिप्रेडनादर एषे ब्रह्मण प्रक्षणे निष्कामपेक्षिता नृ न द्रोनान्वक नक्षणवकार ' अस्याधि-

प्रणारिगा उच्चिनममआनान प्रेरित कॉपेद ' त न कॉपेय न विजानन्त्येक इत्यूक्तर त्व न वय न जानीम' इत न स्वल्य तदेवतास्वरुपनादीय वेदर्मंगर्तमतलव्योमिलनत मिक्षमणाय प्रकटाया-

सोसति धाराधरे । एवं सरभत्नीतिसूत्रेण कौतको वहुत्वायो कल्पान्तरे कल्पसृष्टि-

प्रकारस्य मिक्षादानमहुमन यन स्स न तु तस्यान्मिन्नाविष्करगेनैन मक्चम्, तथाच शाङरे,

‘ब्रह्मचारिरे ब्रह्मचिन्मानिता लुब्धा त जित्यास्समानै इनि, उभय न नाध्ये तदनुमारेण, 'अस्य

ब्रह्मचारिस्सखर्गोविदुरभिमानी यद वेदान्ति, त नोध्दाव ' इतति चौक न घटते ।

‘ब्रह्मचारिस्साखर्गोविदसुपास्स्हे’ इनति, तस्य शाङरे, 'न इड मिनि पदत्रिस्सागमह्य 'न वयस्मिद-

मुगन्महे कि नर्हि पर ब्रह्म ' इनि काचिद व्याख्या दर्शिता । ग्वे ब्रह्म वेद्मानित न गाङोरोक्ता-

मतुरुप्य मैवात्रापि स्वीकृता । यदि दुरभिमानितवे त्रिगुणात्मक नानि, तर्हि शाङोरोक्त एव,

ब्रह्मचारिन आ इदसुपास्स्हे’इति पदविभागमाह्य, 'यथोक्तलक्षण क्रह्म वयमा उपास्स्ह इत्यर्थे

इहापि ग्राह्योऽस्त । सा तावत् ब्रह्मचारित्रिदम् इत्येव स्वान्त ! मन्त्रयोधै मसानदियपक्तवमने

शाङोरोक्तम् । परमात्मपरत्वश्रयोभय प्रतीयते । प्रथममन्त्रेऽपि हि, देव एकः स गोपा:,

बहुधा वसन्तमिते 'दिव्यो देव एको नारायण 'इत्यायुक्तो जगद्रक्षार्थ्य व्यूहविमवहार्दौदि-

रूपेणावनीग व्याप्तो विष्णुरुक्त एव । क इनि च, 'स व क. किमु 'इकसे देवाय हविषा विधेम

उच्यते । प्रथममन्त्रे 'महात्मनस्वतुर' इतति चतुर्णामिवायमावलसुतम्; द्वितीयमन्त्रे

‘पद्या ये’ इनि दृश्यमानोऽ, 'अनद्यमानो यददन्तमत्ति ' इतति अदतः प्राणस्याप्यदानमनदय-

मानत्वशोकमिति वैश्वानरमुतम्; उत्तर तैव परमात्मप्रती- येथावदिल्याश्रय: ! अस्मिन् तावत् ब्रह्मचारी

आ-झोडनमित्रो वा । अस्मिझत्वे मन्त्रद्वयादौप सर्गाविद्यावेद । परमात्मेति निर्द्धयेत । अनमिझत्वे

उत्तरमन्त्रादिति सवैया विवक्षितसिसिद्धि:

यम्मे वाच एनददम्, तस्मै एतन्न दत्तम्' इति ॥ ६ ॥

तदुद् गौनकः क्रापयः प्रातिमन्वानः प्रत्येयाय — 'आत्मा देवानां जनिता प्रजानां हिरण्यदंष्ट्रो वभसोऽनमः । महान्तमस्य महिमानमाहुरनध्यमानो यदनन्ववर्ति ॥ इति वै वयं ब्रह्मचारिणं 'वेदमुपास्सहे ।'

1. ऋषिर्वाच ऋषिकुल्यामहे मा।

गोपा: । गुप्त रक्षण । अनुयस्यान्ते पदम् । यस्मै—न दत्तम् । जगत् सर्वे यस्मै यस्मै सर्गस्य प्रजापतिरेव न दत्तम्; अ+ कडपि न जानन्न इति उग्रं नदालव्यायतोपास्यैकवुध्यै शिक्षमाणाय स्वस्मै अपदानेव स्वोपास्यंदेवतायै अपदं मत्स्य, 'तस्मै एतन्न दत्त'मिति तेन निंदितवानित्यर्थे । तदु ह—प्रत्येयाय ! क्रापेय: शौनक तत् ब्रह्मचारिणोक्त प्रातिमन्वान: मनसा अलोचयन् नतम्मसीप प्रात्येयाय । प्रत्यग्यलोवाच — आत्मा—अस्ति । देवानामात्मा नियन्ना, प्रज्ञानामुत्पादकः, हिरण्यदंष्ट्रः कमनीयदंष्ट्रग्रयुक्तः, हिर- ण्यविदारकदंष्ट्रयुक्त इति वा, वभसः मक्षणशीलः असुरसहारक इति यावत । अस्य च श्रीनृसिंहस्य पर-त्मनो महिमानं महान्तमाहुः, यत्—स्वयमन्वैरस्यनध्यमानो अनन्वयमान अनन्तं वागादि- कम् अस्ति नाशयति । पूवर्कृत् परमात्मैव सर्गे, न तदुक्त प्रजापतिरित्यर्थः । अतो हे ब्रह्मचारिण् 'वय न स्वदुक्तमजानानिरूप सर्गस्युपास्सहे; आपितु इति वै इत्येव = परमात्मानमेव । अतः तु सर्गं न यथावत् जानासि—

1. बहुप्रजस्य न्त. स्व

तस्मै तद्रपाय । उपास्सकयोरुद्धशयेत् । ननु किंस्तद्मैक्यबुद्धि , ब्रह्मचारिरिणा शिक्ष- ग्रहीतॄन् स्वदेक्तायै निंदेनदन्न ध्यैतेन शिक्षमाणः, 'तस्मै न दत्तम्' इत्युक्तिभवचात् । न परस्तृकादानरुदनमसप्रदानात्व हि शिक्षकस्य, नोपास्स्य प्राणादे । अतस्त्रुगसक्येति वक॒व्ये तस्मै इत्युक्तिरेवबुद्धशयेत् । यदि कदाचिद् दाताड्येतद्देवतोपास्सकः स्वात, तर्हि तदनं तस्मे देवाय निवेदितमेव स्वात । कयापि बहुधा स्थितत्वाद्देवस्य स्वसबन्ध- रुपेण स्थिताय तस्मै न दत्तमिति दाघोऽस्मयेन्त ब्रह्मचारी ज्ञापयतीति भावः । अनसूरीरिति । न सूचुरिति पूर्वकथितजैमिनीयपाठे अहुत्सायात्व परमात्मन उक्त भवेत् । अत्र तु

'दत्तास्मै भिक्षा'मिति॥ ७ ॥

इत्युक्त्वा, 'अस्मै भिक्षां दत्त प्रयच्छते' ति परिचारकान् आहुतुरियर्थः। अननेन सर्वगैविद्याया वायुपाणशरीरकपरमात्मपरत्वमाविष्कृतं भवति।

तस्मा उह ददुः।

तस्मा उह ददुः। तस्मै ब्रह्मचारिणे परिचारकाः भिक्षां ददुरित्यर्थः। सर्वगविद्यास्तुतये तत्स्वानुपपदार्थान् कृतायत्वेन विराडत्वेन अन्नत्वेन अन्नादित्वेन च स्तौति—ते वा एते—तत् कृतम्। अर्चिदैवतमन्यादित्यचन्द्र-जलरूपाः पदार्थाः अपियन्तश्रुत्वारः अपीयमानो वायुरेक इति पश्चान् आहत्य दर्शतस्सम्यां वागाद्या अपियन्तश्रुत्वारः अपीयमानः प्राणः एक इति पश्चान् आहत्य दर्शतस्सम्यां प्राप्तास्सन्तः कृतायता भजन्ते। 'कृतस्सजे तस्मिन् ये चतुरुद्द्यायैध्यायैध्यायैक-कायानुगमनप्रविष्टतया दृश्यादिल्म एकस्स द्वयोः क्रिययां चतुरण्वि समावेशात् (शे) द्रशात्वससल्यास्सभवादिति भावः।

ते वा एते पञ्चानये पञ्चान्ये दश सन्तः तत् कृतम्।

तस्मात्—दशकृतम्। तसाद्दशतेः सर्वगैविद्यैकृतसङ्कस्यायस्म्य चतुरद्रकतया कथ द्शतवद्याश्रयतया तत्साम्यमिति चेत्—उच्यते।

अन्नूरमिच्छतल्रूपं विरेक्रिश्चम्‌; अनाश्रानौ सुरिश्र्चेऽपि केचिद् व्याल्यान्ति। तदा अन इति प्राणान्तर्योग्मितवसुक्कम्‌। प्रयुज्यते हि, 'यत् किंचिदिदमा श्रब्यं स श्रा अनिनभ्य —तददन-स्थानम्‌' (१-९ इति। अनन्न्रं वागादिकमिति। अनन्न्रं खादनानिन्न्रम्‌ अत्तारमिस्स्र्थ-स्थानम्‌' (१-९ इति। अनन्न्रं खादनानिन्न्रम्‌ अत्तारमिस्स्र्थ-

स्यालम्‌' (१-९ इति। वायुपाणशरीरकपरमात्मपरत्वमिति। तदर्थ-मैवर्थीविद्यास्तुल्यर्थमिहयिकेऽपि प्रागुक्कम्‌; रैक्रप्रशास्त्रलेन प्रागेव परमात्मपरत्वानुस्सायान्‌ तदर्थ-मैवर्थीविद्यास्तुल्यर्थमिहयिकेऽपि प्रागुक्कम्‌; रैक्रप्रशास्त्रलेन प्रागेव परमात्मपरत्वानुस्सायान्‌ तदर्थ-वर्णने, 'यददानन्दम्‌' इति पठेन समनार्थैंता। वायुपाणशरीरकपरमात्मपरत्वमाविष्कृतं भवति। पात्‌ 'यस्सै वा एतदन्नम्‌ एतदलम्‌', 'अनदमानो यदन्नरमत्ति' इति कथनात्‌ मिक्षादानोपाख्यानबलाच्च प्रकृतविद्याया परमात्मनुप्रास्सतया वद्यमाणात्रादिलवादिग्रप्रस्तावार्थम्पीडसुप्रास्सल्यान्नमिति दृश्यम्‌।

कृतायत्वेन च। ननु पूर्वं, कृतार्विजितायेति हैँसवक्ये द्शान्ते शयशब्दस्सम-मिव्याहारब्‌लात्‌ कृताव्यस्स अयस्स प्रहणेsपि क्षत्र क्रतपदेन तद्महेति किं मानामिति चेत्न—कृत-शब्दसुप्रसिद्धार्थस्सत्र|घटमानलताद् कस्यचिदर्थेस्स वकव्यते उपस्सितस्स अयसूपायित्यैच गुक्क्तात्‌।

दिशन्नस्मेव दर्शकतम् । सैषा विराड्वादि । तेयेदं सर्वं दृश्यम् ।

पास्य दर्शत्पन्या उक्ततया ऋतंचायुरप सत् द्रष्टु दिक्षु विचमानसद्मेव भवति । "दर्शाक्षरा विराट् अन्र विराट् " इति श्रुते।

सैषा विराड्वादि । दर्शत्पन्यााश्रयत्वात्, 'दर्शाक्षरा विराट्' इति विराडच्छन्दो भवति । अन्रमत्पत्यादि । ऋतसंज्ञके अये दर्शसल्याया भद्ययवद-

नतदृश्यन्वन द्रष्ट स्वसंबन्धायाश्र विराडत्वात् विराजश्रयत्वात् दर्शतवसल्यागर्भेकृतानयस्थानीयस्य सर्गविच्छेदपक्षस्य 'पश्चान्ये पश्चान्ते ईंत निर्दिष्टस्यास्य अन्नादित्समप्यतीर्थ्यर्थ । तेयेदं मर्थ दृश्यम् । तथा विराजा उपासितया इदं सर्वं दर्श-

दिग्वर्तिपदार्थजातं दर्शत्पन्यासाम्यात् दृश्यं भवती उपासितं भवतीर्थ्यर्थः ।

1. मद्यरूपतया स्व 2. इदं पश्चधनन्त विशेषणमधिक क. कोच । प्रसिद्धय माम न्याय कृतपदार्थयोगे अयमग्रहण श्रुते, 'ये वै ऋत्विजः सोमाः, ऋत तत्' इत्येव । अत्र तत्त्वस्मृति तु छच्छदश्रुतिगवाच पूर्वोक्तकृतमहणम् 'पूर्वोंकृतम्' इति आनन्द-

गिरिव्यास्याश्च व । न तु हसोक्त्यनमिहेन रैकेण कृतमिति तदिति पूर्वोक्तपरामर्श इति वाच्यम्—रैकस्य तदनस्मृतत्वेन अत्र वायुविनिवेयातो रैकवोकाराश्रयेण श्रुतेवोच्यमानतया तदिति पूर्वोक्तपरामर्श इति । उक्ते जाब्नश्रुतिसंबन्धनतत्पसनेतिकरणायभेदान् रैकवाक्यलाप्रतीते । तदित्यसौक्तदशकगरामश्रिते द्रष्ट सन्त इयत्र वाक्यसमाप्त्यभावेनानन्वयाच्च तच्छ्रुत्-

दर्शनराम्श । ते वा एते इदंविद्युतरेखमन्वयार्थ — ते एते आविद्यैक्वा आध्यात्मिकाक्ष मिथो मिनाः पञ्च पञ्च सदृशा भवन्तः पूर्वोक्तकृतायुरप भवन्ति । ऋतस्य चत्वरड्क्ष्वेऽपि ऋतेन विजयमानत पुँसां त्रिबेकदर्शनान्ना परराजविचालेन नेष्टामात्राभुपदेशान् श्रेतादीनामपि ऋताश्चालात् ऋतस्य दर्शतवसल्यागर्भपत । तत्स्वैष द्रष्टस्वसंख्याावच्छेदेः- द्रष्टुरूपकृतमिदं यस्सै वा पतदृश्नमित्युक्तदग देवग्यंथ । अन्रस्थापि दर्शादिग्वर्तितया द्रष्ट्वात् । एव द्रष्टवादत्र-

त्वाच्च द्रष्टा देदशक विराडपि ; तथा अन्रादि च कथमस्य सतोड्ज्ञानादित्स्वभिति चेत् — अन्राद्यै प्रपञ्चदर्शनादिति । एवं द्रष्टव्याद्दश-दर्शनाद्रव्याद्द शमध्याद्द शम् । तदुक्तदशक्रमिदनचिदि । एव ऋतमप्यत्रादि ; तत्कुक्षावपि द्रष्टस्मध्यारत्नश्चादिति । आनन्दगिरि ॥ तु अस्य द्रष्टक्य विराटत्वेनाननत्व ऋतत्वेन च अतृत्क-

मित्युक्तम् । ऋते हि दृश्य सर्वेऽहरत्वान् सर्वान्नभक्षकर्मिति । एदमेषा द्रष्टा कश्चित्किचिद्विजित्स-वृजनकत्वेनाप्यस्तृतं स्यात् । विराट्च्छरीरकुपरमात्मप्रभाण्डे तु उपास्यनोक्तरीत्या अन्वादिल-सम्यगेव सवति । तदा न्यायमर्थ — अन्वादी प्रागुक्त- परमात्मा सैषा विराट् । सा इयस्य द्रष्टतुरूपे सत्यः । एषेलस्य ऋनरूपे सत्यः । विराडिति व्याप्तादिप्राणादिप्रच कद्रयसुच्यते

सर्वेमस्येदं हृदयमन्वादो भवति, य एवं वेद य एवं वेद ॥ < ॥

इनि चतुर्थोऽध्याये तृतीयः खण्ड

1. य एवं वेदति सकृदेव मा²

नस्य फलमाह सर्वेमस्य—वेद । एनदुपासकस्य सार्वेभौम्य त्रिकालक्षाणान्नानुभवस्य भवतीत्यर्थः ! विद्यासमासियौतक द्विवेचनम् । व्यासार्थेस्तु, 'छःदोर्भिधानात्— 'इनि मूत्रे अन्वादनू इनि पाठनांधृत्य अन्र च तत् अततीयत्वादिनी भाक्तृवमोभ्यत्वाश्रयपरमात्मपरतया व्याख्यातम् ! अस्या: सर्वगविद्याया: परमात्मपरत्वेन; न प्रसिद्धयुप्राणविषयत्वम् । ' यथा ऋताय विजितायाधरेडया: सर्ग्याद्न ' इत्यादिना सर्गविचानिटने कपभावे सर्वेऽमनुभाववर्णनान् । ' आत्मा देवानां जनितना हिरण्यदग्रो वभूषन- सूत्रि । महानुभावक महिमानगरहरसध्मानो यदननुबुति' इति इनराविनाश्यत्वे सति सूरि । 'महानुभावक महिमानगरहरसध्मानो यदननुबुति' इति इनराविनाश्यत्वे सति सूरि । सकलरिविनाशकत्व- सर्वेसप्रतिफल्नमहामहिमशालित्व - सर्वदेवतिन्त्रुत्व- ब्रह्मादिसकल- प्रजोत्पादकत्व -- हिरण्यद्गृतवाच्युपलक्षितननरसिंह नैगमहोत्सवादिसनिपादनात्, 'वै नय ब्रह्मचारिल्वेदमुपास्सहे ' इति कराविदतमजपत्यारामकसर्वगम्रयास्यानाच्च परमात्म- विषयैवंं विध्येति दृश्यल्यम् ॥

एतत्खण्डान्तर्गतवाक्यविषयकमाचिकरणमुपन्यास्यते — समन्वयाध्याये — जानश्रुति शूद्रदेत्यामुख्य रैको ब्रह्मविदामुपदिदेशोति 1सर्वगविद्यामविषयक क. 2 विद्यावद्मधिक क.

विराट्सादृश्याद् । विराट्-छन्दसि हि प्रतिपादमक्षराणि दश । इमेऽपि दर्शति । अत्र तस्य साक्षादन्नादित्वान्नध्ययनात् । मन्त्रोक्तस्यात्मनो विशेषतया ब्रहणमात्रन्यान्नादितों पुल्लिङ्ग-निर्देश । तथाच मन्त्रायत्तो योन्त्वादीनां न कतात्रहण विराडन्तर्गतोंऽर्थ्ये ॥ तथोपास्य-नृतया निर्देश । तथाच विराजा करणेन सर्विमिदं जगत् उपासकेन हृदयं भवति । तदेव विमृणते सर्वेमस्येदादिनेऽपि तयेधादेरथे। स्वात्त । यथ्रा तयेतिकाव्ये विराडन्तर्योमिण. सर्वेधितकलुपोपास्याकारोक्ते, एतद सर्वेधित्वादितकविग्रविषयकसर्वगविद्या उपरि यथोपासकफलोचिरिति !

सांख्यज्ञानीषु अभिविद्याच्छ्रुत्यानां श्रुतानां कर्मकाण्डापरत्वाधिकरणन्यायेनाधिकारभावेडपि व्रत्योपासनेऽधिकारः समवत्येव । न च श्रुतस्य व्रत्योपासनेपयुक्तज्ञानसमवः । शक्रनीया:—इतिहासपुराणादिना तज्ज्ञानसमव्यात् । न चैवं यज्ञादिप्वपि तथा प्रसङ्गः —अन्यभावात् । 'तस्माच्छ्रुत्वा यज्ञेऽनुवर्त्तयेत्' इति यज्ञानुत्तानस्य निषिद्धनया च तस्य तदसमवेपि सर्वगविद्या गन्तश्रुतत्वामन्त्रणलिङ्गानुम्रहात् व्रत्योपासनाधिकरोऽधिकर्त्तव्य एवति पूर्वपक्षे प्राप्ते—

उच्यते । 'शुगस्य तदनादर्शवणान् तदाद्रवणान् मूर्छते हि' । शोचि-तुल्यमतृचिननितत्कंन श्रुतश्रवणेन जानश्रुते:; 'कम्बर एनमेतत् सन् संजिहानामिव रैकमथ्य'ति हंसोत्कानादरम्भिवावक्यश्रवणात् तदाद्रवणहेतुत्वात् । उक्तञ्च शुकू सूच्यते, न चतुर्थवर्णीत्पम् । योगिकार्यस्य प्रकृतस्य मानान्तराविरुद्धस्य ग्रहणसम्भवे मानान्तर-विरुद्धस्य रूढार्थस्याप्रामाण्यात् । श्रुतस्य व्रत्योपासनोपयुक्तलक्षणासामर्थ्य्यासम्भवाच न ब्रह्मविद्यामाधिकारः । 'वैदिकविषयीना माध्ययनविधि सिद्धवेदजन्यज्ञान-कत:'3 तैर्वर्णिकाधिकारिण आसाध्य नितृतानां श्रौदाधिकारानाक्षेपकत्वात् ' इति न्यायस्य यज्ञोपासनयोरविच्छेषात् । 'तस्माच्छ्रुत्वा यज्ञेऽनुवर्त्तयेत् ।' इत्यस्य न्याय-सिद्धेऽकदेशानुवादित्वात् तस्य विनिगमकत्वासम्भवात्

'क्षत्रियत्वगतेश्व' । पकान्त्रपदस्य — [राजान्तः पुररक्षक] 'क्षत्रप्रेषण—रैक-न्याप्रेषण — अनेकशापप्रदानादिना जानश्रुते: क्षत्रियत्वावगतेश्व । एतेषा क्षत्रियधर्म-त्वसैव शास्त्रीयत्वात् । 'उत्तरत्चैत्ररथेन लिख्यात्' । सर्वगविद्यासंवन्धिनोड्भिप्रता-रिनाक्ष्व । चित्ररथवंशस्य क्षत्रियस्य नाद्रशोन [सर्वगविद्यानिष्ठे ब्राक्षणे न] शौनकेन कापेयेन साहचर्यवशेनात इहापि सर्वगविद्यासवन्धी रैकेण ब्राक्षणे न सहचरितज्ञान-

1. सर्वगविद्यागतश्रुतश्रदामन्त्रणलिङ्गानुम्रहाय क 2 लब्ध ख्व. 3. वतैर्वणि-ङ्क ख्व. 4. क्षत्रविशेषण क.

नितृतानामस्यादि । 'न ह्यविद्यमानाच्छ्रोतॊर्निति' इति नितुवानयव कर्माधिकारसंभवात् विविधता । विद्ददधिकार्यैकश्रुत्वा अध्ययना विविधकृतप्रवर्तनलक्षणवेदुष्याणां, 'अनेन वैदुष्येण किं कर्तव्यम्' इति साक्षात्कृङ्गां तैर्वर्णिकपुरुषाणां त्यागेन शान्तेति न कर्मीयेय ख्वावेःश्रद्यो विद्या-कोपे कचिदपि जाने करिष्यतीति कुतः श्रद्रे विद्याकल्पन वैदिकविधिव्यादिति भावः ।

श्रुतिरपि क्षत्रिय एवेयवर्सीयते । नन्वभिप्रतारिणः क्षत्रियत्वं कुणोडवसीयते इति चेत् - चित्ररथवद्वचन् । न च तद्रपि कुनेोडवमिनिमिनि वध्यस्यु-कापेययाज्यत्वान् लिख्यान् । न च कापेययाज्यत्वेडपि चित्ररथवंश्यन् कुन इति वाच्यस्यु - 'ऋतेन वै चित्ररथ कांपेया अयाजयन्' इति छान्दोग्येग्राह्ये चित्ररथस्य कांपेययाज्यत्वश्रव- णात् ।

नन्वभिप्रतारिणः कांपेययाज्यत्वं वा कुणॉडवर्मीयते । 'शौनकञ्च कांपेयमभि- प्रतारिणञ्च कक्षसेनिं परिविक्ष्यमाणौ ब्रह्मचारी विमिमिक्षे' इति एकपद इत्युपवेशमातस्य श्रवणात् । नानंदचागमताना [परस्पर] सत्रनधूनूयोनामध्येपद इत्युपवेशासंभवात् । अस्तु वा कर्थाञ्चिदू याज्ययाजकभावः । तावता छान्दोग्येग्राह्ये चित्ररथस्य कांपेय- याज्यत्वश्रवणेन चित्ररथस्यैव मिमिक्षे, न तु तद्रंश्यस्यमिति चेत् - उच्च्यते । कल्पतमवचनस्यैरेपद इत्युपवेशस्योचि तत्वात् कांपेयाना चित्ररथ- वंश्यानाच्च याज्ययाजकसवस्थ्यान्यन प्रसिद्धत्वात् अभिप्रतार्यपि कांपेययाज्यचित्र- रथवंश्य इत्यवसीयते । न च कांपेययाज्यतया चित्ररथवम्वाविति श्रौच्यम्-आभ- प्रतारिसज्ञावृदे चित्ररथसज्ञानिवेशासंभवात् । नायं चित्ररथ. अपितु तद्रंश्यः, समा- नव्याना याज्ययाजकभावस्य लोकवेदप्रसिद्धस्वात् । न च कांपेययाज्यस्य चित्ररथस्य क्षत्रियत्वे कि प्रमाणमिति वाच्यस्यु - 'ऋतेन वै चित्ररथं कांपेया अयाजयन् । तस्माच्चैतथो नामैकः (चित्ररथीनामेक् 2) क्षत्रपतिरजायत' इति चित्रथोत्रनस्य क्षत्रियत्वावेदनात् ।

ततश्रोत्रतल ब्राह्मणक्षत्रिययोः शौनकाभिप्रतारिणोः सर्वग्नविद्यासवन्यश्रवणात् इहापि तद्विद्यासवनिच्छो- रैकजानश्रुत्यो ब्राह्मणक्षत्रियत्वनकसीयते ।

'संस्कारपरामर्शात् तद्भवोऽभिलोपाच्च' । ब्रह्मविद्यापरमपराश्रुत्, 'उप त्वा नेष्ये; न सत्यादगा इति', 'त होपनिन्ये', 'अधीहि भगव इति होपससाद सनत्कुमारं नारदः', 'समित्पाणयो भगवान् पिप्पलादसुत्चा:' इति संस्कारः परामृश्यते । शूदस्य संस्काराभावोऽमिलष्यते, 'शूद्रश्वतुथों वर्ण एकजातिः', 'न शूद्र पातकं किञ्चित् न च तस्संस्कारमर्हति' इति ।

श्रारङ्करामतुजसुनिविरचितभाष्ययुक्ता

१ ३८

[अ.४.स्व ३.

'तद्भावनिधारणं च प्रवर्तते '। श्रद्धस्वाभावनिधारणं सत्येव विद्योपदेशाय प्रवृत्तिदर्शयितुमहति । समे तु सोम्याहार । उप त्वा नेप्ये । न सत्यादगा.' इति ।

'तदभावनिधारणं च व प्रवर्तते ' इति श्रद्धस्वाभावनिधारणं सत्येव विद्योपदेशाय प्रवृत्तिदर्शयितुमहति । समे तु सोम्याहार । उप त्वा नेप्ये । न सत्याद्गा.' इति ।

'श्रवणार्थेनार्थेनतिरेवत्'। 'पद्य ह वा पतत् शुश्रूषन्, यच्छूषन् न तसाच्छूषन्नमीपे नाधीःऽननु' इति छूद्रस्य वेदश्रवणप्रतिषेधेन तद्‌ध्ययनतदर्थानु-

'श्रवणार्थेनार्थेनतिरेवत्'। 'पद्य ह वा पतत् शुश्रूषन्, यच्छूषन् न तसाच्छूषन्नमीपे नाधीःऽननु' इति छूद्रस्य वेदश्रवणप्रतिषेधेन तद्‌ध्ययनतदर्थानु-

ज्ञानयोः सुनरा प्रतिषेधात् ।

ज्ञानयोः सुनरा प्रतिषेधात् ।

'स्मृतेश्र' । 'अथ हास्य वेदमुपश्रुण्वन् लपुजतुभ्या श्रोत्रप्रतिपूरणम्, उदाहरणे जिह्वाच्छेदः । धारणे शरीरमेद ' इति स्मृत्या च श्रवणादिक शूद्रस्य

'स्मृतेश्र' । 'अथ हास्य वेदमुपश्रुण्वन् लपुजतुभ्या श्रोत्रप्रतिपूरणम्, उदाहरणे जिह्वाच्छेदः । धारणे शरीरमेद ' इति स्मृत्या च श्रवणादिक शूद्रस्य

प्रतिषिद्धम् ।

प्रतिषिद्धम् ।

अथो न क्राह्मणविद्यां शूद्रस्याधिकार । विदुरादयस्तु भवान्तराधिगतसज्ञान-

अथो न क्राह्मणविद्यां शूद्रस्याधिकार । विदुरादयस्तु भवान्तराधिगतसज्ञान-

प्रसङ्गान् ज्ञानवत्., प्रारत्थकर्मश्राच्चदर्शजनमयोग इति लेश ब्रह्मनिष्ठत्वम । ऋतु श्रवण ऋत्मोपासनानुधिकारेऽपि नात्रात्राधिकारमोक्तान्निकमनानुसन्धानपूर्वेक ब्रह्मो-

प्रसङ्गान् ज्ञानवत्., प्रारत्थकर्मश्राच्चदर्शजनमयोग इति लेश ब्रह्मनिष्ठत्वम । ऋतु श्रवण ऋत्मोपासनानुधिकारेऽपि नात्रात्राधिकारमोक्तान्निकमनानुसन्धानपूर्वेक ब्रह्मो-

पासनेऽप्यधिकरो न स्यात् । नारदस्य शूद्रजन्मनि महर्षिवचनादृष्टितमच्युतोपासन

पासनेऽप्यधिकरो न स्यात् । नारदस्य शूद्रजन्मनि महर्षिवचनादृष्टितमच्युतोपासन

मध्येपामाणिक स्थानदिति चेत्—न हि ब्रह्मोपासनमात्रे शूद्रस्याधिकारं ब्रूम्; अपि तु सर्गविद्यादिषु वैदिके‌ऽपासनेषु । अतो नात्र तद्‌ोषशङ्काकारः ॥

मध्येपामाणिक स्थानदिति चेत्—न हि ब्रह्मोपासनमात्रे शूद्रस्याधिकारं ब्रूम्; अपि तु सर्गविद्यादिषु वैदिके‌ऽपासनेषु । अतो नात्र तद्‌ोषशङ्काकारः ॥

ननु, 'स्वन्यादेवमन्यल्लापि' इत्यधिकरणे व्याह्हितविद्याया: अध्यात्माधि-

ननु, 'स्वन्यादेवमन्यल्लापि' इत्यधिकरणे व्याह्हितविद्याया: अध्यात्माधि-

दैवत्स्थानमे‌देन मे‌दस्य प्रतिपादितत्वात् सर्गविद्याया अपि अध्यात्माधिदैवत्स्थान-मे‌देन मे‌दः स्यात् । न चेष्टापत्ति., 'अनु मे एता भगवो देवतां शाधि या

दैवत्स्थानमे‌देन मे‌दस्य प्रतिपादितत्वात् सर्गविद्याया अपि अध्यात्माधिदैवत्स्थान-मे‌देन मे‌दः स्यात् । न चेष्टापत्ति., 'अनु मे एता भगवो देवतां शाधि या

देवतामुपास्से' इति ब्रह्मविद्यामात्रार्थिने जानश्रुते ये विद्याद्योपदेशस्यायुक्तत्वादिति

देवतामुपास्से' इति ब्रह्मविद्यामात्रार्थिने जानश्रुते ये विद्याद्योपदेशस्यायुक्तत्वादिति

चेत्—मैवम्—व्याह्हितविद्यायाम्, 'य एतस्मिन् मण्डले पुरुषो यश्श्रां दक्-

चेत्—मैवम्—व्याह्हितविद्यायाम्, 'य एतस्मिन् मण्डले पुरुषो यश्श्रां दक्-

्षणे‌दक्ष्ण' इत्यत्रैव 'नायौ', 'प्राणे' इत्येवं वायुप्राणयोः स्थानत्वेन निर्देशाभावात्

्षणे‌दक्ष्ण' इत्यत्रैव 'नायौ', 'प्राणे' इत्येवं वायुप्राणयोः स्थानत्वेन निर्देशाभावात्

स्थानमेदयुक्तविद्यामेदसक्ते । 'या देवतामुपास्से' इति रैकोपास्यदेवता¹-

स्थानमेदयुक्तविद्यामेदसक्ते । 'या देवतामुपास्से' इति रैकोपास्यदेवता¹-

प्रकारपर्थ्यन्तत्वात् तत्सकारे पृथगे, रैकोपास्यसर्गस्य देवतामलक्षण-

प्रकारपर्थ्यन्तत्वात् तत्सकारे पृथगे, रैकोपास्यसर्गस्य देवतामलक्षण-

प्रकारे पृथगे स्ख.

प्रकारे पृथगे स्ख.

1 देवताय उपासनप्रकारे पृथगे स्ख.

1 देवताय उपासनप्रकारे पृथगे स्ख.

नारदस्येत् । अस्य दासीपुत्रत्वादिपूर्व्वेजन्ममकृतं तं श्रीमागवते (१-५) ।

नारदस्येत् । अस्य दासीपुत्रत्वादिपूर्व्वेजन्ममकृतं तं श्रीमागवते (१-५) ।

सत्याकामो ह जाबालो जाबालां मानग्राममन्त्रयां चक्रे — ब्रह्मचर्यं भवति ' चिवत्स्यामि , किं गोत्रोदहमर्स्यामिति ॥ १ ॥

स्थानभेदेन उपासनाद्रयैः सभवेऽमिभप्रेत्य उपमानाद्द्रयोपदेशे दोषाभावाच्च । न च, ' विक्लोऽवि शेष्टफलब्वात् ' इति न्यायेन रैकस्य विद्यायानुष्ठानाभावान् स्वानुस्थीयमानविद्यामात्रोपदेशे एव युक्तः, नाधिकार इति इति वाच्यम्— अपयोजकत्वात् । परोपदेशे स्वागतेरेव प्रयोजकत्वेन स्वानुष्ठानसाप्रयोजकत्वान् इति स्थितम् ॥

प्रकृतमनुसरामः ॥

प्रोडशाकल्ब्रह्मविद्या प्रस्तौति—सत्यकामो—चक्रे । हेतु पेतिद्वार्थः । जबालासुतः सत्याकामनामा जबाला मानरमान्त्रिनवान् । क्रिमितीयत्राह —ब्रह्मचर्यं—मस्सीति । हे भवति! स्वाध्यायमहणाय आचार्यकुले ब्रह्मचर्यं चिवत्स्यामि ; मे गोत्रं ( गोत्र मे ) क्रिमिति पृथ्ववांन् ।

सा—ब्रवीथा इति । "अहं भरदृगृहे अतिथ्यमागता दि म्यो बहुपरि-

1. संबन्ध र्व। दोषाभावाच्चेति । इयमन्वयह्योक्तिः । अत्र आधीतेद्विका-ग्रनिकसमाहारण दशशत्कृतत्वविराट्‌लवायनुधानास्योङ्कतया विशिष्टक्यप्रतीते । न च द्वायुप्राणयो द्वीरतवमात्रेण स्थानमेद ; तथासति सार्वल्म्योपासनस्ययोगांत । मधुविद्यादौ रसादिल्याने कतमतलोपासना-योगाच्च । न च शारीरमात्रान् प्रति स्थानम्; किन्तु आधेयम् । युक्त हि शुभाश्रयस्य स्थान यत, तद्वारेद विद्यामेद इति । अप्रयोजकत्वादिति । रैकस्य घोराइहरस्ता विद्यान्तरप्रहणमुक्त सुचालोपनिषदि । यां देवतामुपास्से इति च उपास्यमानदेवै पृथक्, न तदादहत मुपासनम् ।।

पुष्कलेन् धनेन जानश्रुतेर्‌विद्याप्रासिरुच्रा । अथ गुर्व्या छुश्रूषया विद्याप्रासिरन्यस्योच्यते । सङ्‌कर्गविद्या दशान्नादिग्रहाविषयीणि, इयं पोडशाकल्ब्रह्मविषयीणि । पूर्वा प्राणाद्याध्या त्म-कर्गन्याद्याधिदैविककतिपयविषया; इयमपि । एवं स दशदिग्वर्तर्तोचरा, इयं प्राच्यादिक-तिपयादिग्रहणोल्यादिसंगला एतदारम्भ । भवतीति सदुथः । पूज्ये! इलर्थ । विव-

त्सो देशान्तरवा । बहुचरन्तीलननेव सर्वपार्त्चरणेडपि सुपहे परि-

तस्यामीति । विवत्सो देशान्तरवा । बहुचरन्तीलननेव सर्वपार्त्चरणेडपि सुपहे परि-

चरन्ती परिचारिणी यौवन्ते त्वामलमे । साडहमेतन्न वेद, यद्रोतस्त्वमसि । जवालासु नामाहमस्मि । सत्यका मो नाम त्वमसि । स सत्यकाम एव जवालोऽस्मीति ॥ २ ॥

मु ह वा हारीद्भ्यां गौतममेत्योवाच— ब्रह्मचर्यं भगवति वत्स्यामि । उपेयां भगवन्तमस्मि । तं होवाच — किंगोत्रोऽसि सोम्यासीति । स होवाच, ‘नाहमेतद्द् मोः', यद्रोतद्धमसि । अपृच्छं मातरम् । सा मा प्रत्यब्रवीत्—बह्वं चरन्ती परिचारिणी यौवन्ते त्वामलमे । साडहमेतन्न वेद, यद्रोतस्त्वमसि । जवालासु नामाहमस्मि । सत्यका मो नाम त्वमसीति । सोऽहं सत्य-कामो जवालोऽस्मि मो इति ॥ ४ ॥

1. तृतीयाऽऽह्नि ।

चर्योज्जान चरन्ती परिचारिणी गुर्वादिपरिचरणशीला च सती तद्यसस्क्रेन गोत्र-नमिषैव यौवनकाले त्वा लड्ढवती । अतो गोत्रं न जाने । अतः, ‘जवालाया: पुत्रः सत्यका मनामा डहमसि । नाहं गोत्र वेद’ इति गुरु समीपे बू्रहि" इत्युक्त-वतीर्थः ।

स—उवाच । अथ सः सत्यकामः हरिद्रुमत्पुत्र गोमतो गौतममेत्योक-वान् । उत्तमे वाह—ब्रह्म—भगवन्तमिति । भगवति पूजावनि स्वयि ब्रह्मचर्यं वत्स्यामि । शिष्यत्वेन भगवत्सुपगच्छ्छानायुक्तवान ।

तं—अभिसि । हे सोमा ! किंगोत्रोसि ? ‘जातिङ्कुलगोत्र’ उपनतवद्यः । अनन्तः श्राद्धल्वभावो वा(हि) निश्शेतव्य इत्यमिप्रायः । स होवाच । सः सत्य-कामः प्रत्युवाचैतर्थः । तदेवाह—न—भो इति । स्पष्टोऽर्थः ।

चारिणीत्युदि: ताच्छील्याद् । तद्धकरतथा गोत्राङ्कगमोत्कण्ठा विशेषज्ञापनाय । कति कति द्वादतवेदपि कुलमोतादिकमजानाना कुलख्रिय । यौवन इति लड्झा, ऋतुपयुक्तसललापार्थ-वाक्शवैक्लव्यम्, भर्तृपऽजीवनता, भर्तृ शीघ्रोपरतिक्ष व्यज्यन्ते ।

तँ होवाच — नैतद्ब्राह्मणो विवदुर्मह्हनि । मामिमर्ध मोस्म्याहर । उप त्वा नेध्ये । न सत्याद्गा इति ।

तं होमाच । त गौतमः पश्युवाच । किमिति । नैतत्—इति । एतद् एतादृशम् आर्जवयुक्त वचः नाम्राह्मणो विशेषेण वक्तुंर्हीति । अतद् ब्राह्मणशब्दत्रैवर्णिकमात्रपर । अन्न्राह्मणः अतैवर्णिकः शूद्र इति यावत् । शूद्रो न वितर्क-मह्हति, शूद्राणां कुत्रिलस्वभावत्वादिति भावः । हे सौम्य ! उपनयनसस्कारार्थं समिधमाहर । सत्य नातिक्रान्तवानसि । सत्यमेवोक्तवानसि । अत्मोपनेये इत्यर्थः । सूत्रितस्त्व, ‘तद्भावनिर्धारणं च प्रवृत्ते’ इति । शूद्रत्वानविनिर्वये सति, ‘जा लेयो’ इत्युभयनिर्द्धारणेsनुपाद्यर्थः । अत उपनयनशब्दः शूद्रपरः ।

तमुपनीय—उवाच । तमेवाचार्यः उपनीतं कृषानामवलानां गवां मध्ये अतिदुर्वेलानि कृशानि गवां चत्वारि शतानि निराकृत्य पृथकृत्य इतद् वक्ष्यमाण-अन्न्राह्मणपदस्य शूद्र इत्यर्थकं वर्णनं वार्णमेवेतो भवतीषि सुचतु—ब्राह्मणलाभान्तेव्य खमातरं नूनं गोत्रादि न पृच्छेत् । किन्तु को न । पुरोहितो गुरुस्तिति । साधपि ईहशमुत्तरं न वच्यति । यतो राजन्यविशा पुरोहितगोत्रादन्यास्प प्रतिष्ठिक गोत्रं न वर्तते । न च शूद्रस्य गोत्रामिति ।

Having initiated him, the teacher said, 'Among the lean cows, separate the very weak and thin four hundred cows.' This statement is meant to clarify the meaning of the term 'Annabrahman' as referring to a Shudra. The description is based on the varna. 'It is clear that the origin is from the Brahmin class.' One should not ask about the gotra, etc. 'Who is not?' 'The priest is the teacher.' 'Even so, such an answer is not given.' Because the gotra of a Kshatriya or Vaishya is not considered prestigious like that of a priest. Nor is the gotra of a Shudra considered.

इमां मोम्याहुसंत्रजन्ति।

इनि चन्थाच्छ्ये चतर्थैषण्ण्ड। ४-५.

नाभिप्रस्थापयन्तु वाचं-नासहसेणावर्तं यति। स ह वर्षगणं प्रोणाम। तां ऋतां3 सहसं संपदु: ॥ ५ ॥

अथ हैनमुपभोड्युवाद — ‘सत्यकामा३ इति। भगव इति ह प्रतिशुश्राव। मामा: सोम्य सहलं सः। प्राप्तय न आचार्येकुलम [१] सुवाचेच्यथ । इनम्—त्रजन्ति। हे सोम्य सोमाहे! इमां गा अनुगच्छेथ1। तां:—आवर्तंयति। स सत्यकाम:, ‘सहस्रसव्यापूरणात प्राकू न प्रतिनिवृच्चा भवानि’ इति, गा: अरण्यमभिप्रस्थापयन्, उद्दाचेल्यर्थ। स ह वर्षगणं प्रोणास। चिरकालं तृणादकपर्णेे वने गा: प्रवेशयाश्चितवान। तां:—संपदु:। यस्मिन् काले नो: सहस्र सख्या वनं उद्यितवानिस्थ। ॥ ४-५.

अथ—इति। एनां गवां संरक्षणेन प्रीतदेवताविशोषाधिष्ठित: ऋषभ: सत्यकामा३ इनि अभ्युवाद आमन्वितवान। सत्यकामा३ इति, ‘दूरादूते च’ इनि प्लुति:3। भगव इति ह प्रतिशुश्राव! प्रतिशुश्राव भयुत्सरं ददौ। सत्यकाम इति श्रेष्ठ। ऋषभ आह प्राप्ता:—त्रवाणीत। सहसं सहस्रसंख्या च ये माता: सम। तव प्रतिज्ञा च निर्जूढा। अस्मान आचार्यकुलं प्रापय।

1. इत्युवाचेच्यर्थ: खलु। 2. एवं खलु। 3. छान्दस खलु। निराकुलस निरिते: पृथक्करणवाच्चि। यथा निर्वपतीति, निष्कर्षतीति च। आकुल्साकृति वनद्रुमसमिद्दिके प्रतिकूल्यं । सद्गगवाससद्वृत्तेन समलज्जानाम् चतुरशतिमात्राविभजन कृपाकृतम् । तद्वत् तत् तन। सदससंपर्त्तनमवहेनप्रतिज्ञा विषयस्य भक्तिकृता ! यदा अस्मिन् वर्षगणे। यद्वा उन्नतस्वरेणेदं स्वगृमेदस ठाकुरमेदानापकलवे, यदा महर्षिमिति वाक्य सथ हैनमि-श्रुतरगक्येन एक्वाल्य भावितुमर्हान् ! संपेदुरिति परमैपद छान्दसम्।

गुरुकृत गुरुतरं वर्त्तितव्यमिति बुध्या, व्यक्तवचनश्रवणजनितविस्मयेन च गौरवेण भगव इति चंबोनम्। प्रतिश्रवण श्रवणप्रयलीकम, व्याहरनम्। प्रतिमोचन धारण-निधान; ऋक्षणश्रेणी चकार। प्राप्ता: सोम्येति वचनं प्रकृतपादक्चनमभूच्चे ।

ऋहणश्र ते पादं ब्रवाणी 'ति। ब्रवीतु मे भगवानिति। तस्मै होवाच— 'प्राची दिक् कला, प्रतीची दिक् कला; दक्षिणा दिक् कला, उदीची दिक् कला। एप वै सोम्य चतुष्कलः पादो ब्रह्मणः, प्रकारवान् नाम (२)। स य एतमेवं विद्दाँशतुष्कलं पादं ब्रह्मणः प्रकारवानित्युपास्मे, प्रकारवानस्मिन् लोके भवति। प्रकारवतो ह लोकान् जयति, य एतमेवं विद्दाँशतुष्कलं पादं ब्रह्मणः प्रकारवानित्युपास्ते ॥ ३ ॥

तेजो ब्रह्मणः। इतर आह—ब्रवीतु मे भगवानिति। तस्मै होवाच। ऋषभ इति शेष। किमिति—ग्राची—नाम । कलाः अवयवाः, एकैकस्य हि गोः पादस्य चत्वारो-डवयवाः—पुरतः खुरद्वयम्, पृष्ठत: पार्श्वद्वयञ्च । अतः पादश्रुतुष्कलो भवति । स य—भवति। एतं पादम् उत्कर्षण य उपास्ते, स इहलोके प्रकारवान् भवतीत्यर्थः । नैतावन्मात्र फलमित्याह—प्रकारवतो—जयति । कस्येदं फलमित्यल, उत्तमधिकरणमुपसहरति य—उपासते । उत्कोऽर्थः? । एवं स्वयं पादसुक्त्वा पदान्तरमभिरुपदेक्ष्यतीत्युक्त्वा ऋषभः तूष्णीं चभूवेत्यर्थः।

अथिष्टे पादं वक्ते 'ति ॥

स ह शुश्रुवे गा अभिम्रस्थापयाश्चकार । ता यताभिसायं वभूवु:; तत्ताभ्रुपसमाधाय गा उपरुध्य समिधमाधाय पराचाद्रे: प्राडुपोपविवेश ॥१॥

स ह सत्याकामोऽपरेधु: नित्यनैमित्तिकं कर्म कृत्वा आचार्य-कुलाभिमुखसुस्तेन गा। प्रस्ताय—ता। सर्वा गावो यत्र देशे सायंकाले अभिवभूवु: [ अभिनो वभूवः ] परितः स्थिता भवन्ति(?), तत्—अभिमाहत्य गाश्रोपरुद्ध्य सन्ध्यामुपास्य समिदाधानं कृत्वा ऋषभवचो ध्यायान् अमेः पक्षाात् प्राङ्मुख उपविष्टवानित्यर्थः ।

तस्माद्युवाद्—सत्यकामा इति। स भगवान् इनि ह प्रतिशुश्राव। ब्रह्मणः सोम्य ते पादं ब्रवाणीति। ब्रवीतु मे भगवानिति। तस्मै होवाच—पृथिवी कला, अनन्नऽसि॑ङ् कला; घौः कला; समुद्रः कला। एष वै सोम्य चतुःकलः पादो ब्रह्मणोडनन्तवान् नाम ॥ ३ ॥ स य एतमेवं विद्धाङ्कतुङ्कलं पादं ब्रह्मणोडनन्तवानिन्युपास्ते, अनन्तवान् ह लोकान् जयति, य एतमेवं विद्धाङ्कतुङ्कलं पादं ब्रह्मणोडनन्तवानिन्युपास्ते ॥ ४ ॥

इनि चतुर्थाध्याये षष्ठः खण्डः । ४—७.

हैंसन्ते पादं वक्ते'ति ॥ हैंसन्ते पादं वक्त इति ॥ स ह खलु ते गा अभिप्रस्थापयाश्वकार । ता यत्ताभिसायं बभूवः, तन्नाभिसुपसमाधाय गा उपरुध्य समिधमाधाय प्राद्रुपोपविवेश ॥ १ ॥

ताँ हैंस उपनिपत्याश्वुवाद, सत्यकामा इति । भगवान् इति ह प्रतिशुश्राव ॥ २ ॥ ब्रह्मणः सोम्य ते पादं ब्रवाणीत । ब्रवीतु मे भगवति । तस्मै होवाच—

[ १ तमप्रतिश्रुवाद । तम् एकसुपविष्ट सत्यकामममिश्रान्त्वयाश्वकारेत्यर्थः । शिष्टं स्पष्टम् । ब्रह्मणः—पादं द्वितीयमित्यर्थः । अनन्तवान् नाम अनन्तकत्व-स्त्रोपास्य इत्यर्थः । फलसाह—म—भवति । अनन्तवान् केनचित्परं गन्तुमशक्य इत्यर्थः । अजेय इति यावत् । अनन्तवतः अविनाशिन इत्यर्थः । शिष्टं स्पष्टम् ॥] ४—६.

खलु ते गा अभिप्रस्थापयाश्वकार । ता यत्ताभिसायं बभूवः, तन्नाभिसुपसमाधाय गा उपरुध्य समिधमाधाय प्राद्रुपोपविवेश ॥ १ ॥

एव कुङ्‌डल्तमिमं प्रायः स्व कोशमात्रे ।

खोभूते अनन्तपरदिने उपस्मि । पश्चात्त्रतींच्याम् । उप समीपे । अनन्तवानिति । पूर्वं पथ्वाच्चव अन्नापि अनन्तश्र्चदान्मतुबिति तदनुगुणोड्योः भाव्यः ।

अथि: कला, सूर्यः कला; चन्द्रः कला, विद्युत कला । एष वै सोम्य चतुष्कल: पादो ब्रह्मणो ज्योतिष्मान् नाम ॥ ३ ॥ स य एतमेवं विद्रुढानुशुष्कलं पादं ब्रह्मणो ज्योतिष्मानित्युपास्ते, ज्योतिष्मानस्मिन् लोके भवति । ज्योतिष्मतो ह लोकान जयति, य एतमेवं विद्रुढानुशुष्कलं पादं ब्रह्मणो ज्योतिष्मानित्युपास्ते ॥ ४ ॥

इति चतुर्थाध्याये सप्तम: खण्ड: । ४—८.

मद्गुष्ठे पादं वृक्के’ति ॥ स ह श्वोभूते गा अभिप्रस्थापयाऽऽश्वकः । ता यथाभिसार्यं वभूवु:, तत्राभिमुपसमाधाय गा उपरुध्य समिधमाधाय पथ आदग्ने: प्राडुपोपविवेश ॥ १ ॥ तं मद्गुरुपनिपत्याऽम्युवाद, सत्य काम इति । भगव इति ह प्रतिशुश्राव ॥ २ ॥ ब्रह्माण: सोम्य ते पादं ब्रवाणीति । ब्रवीतु मे भगवानिति । तस्मै होवाच—

‘ प्राण: कला; चक्षु: कला; श्रोत्रं कला; मन: कला । एष वै सोम्य चतुष्कल: पादो ब्रह्मण आयतनवान् नाम ॥ ३ ॥ स य एतमेवं विद्रुढानुशुष्कलं पादं ब्रह्मण आयतनवानित्युपास्ते, आयतनवांस्मिन् लोके भवति । आयतनवतो ह लोकान् जयति, य एतमेवं विद्रुढानुशुष्कलं पादं ब्रह्मण आयतनवानित्युपास्ते ’ ॥ ४ ॥

इति चतुर्थाध्याये अष्टम: खण्ड: । ४—९.

ग्राप हार्डचार्य कुलम् । तमाचाऽऽयोडभुवाद सत्यकामा ३ इति । हंस’ इति । सर्वं स्पष्टम् । ज्योतिष्मानस्मिन् लोके भवति । तेजस्वी हंस:—। सर्वं स्पष्टम् । ज्योतिष्मतो ह लोकान् । अभिसूर्यादिलोकानित्यर्थ: । ४—७.

मद्गुष्ठे— । मद्गुः जल्पक्षिविशेष: । [हस्मद्गू अपि ऋषभवदेव देक्षाविष्टौ दृष्टन्यौ । आयतनवान आश्रयवान भवतीत्यर्थ: । आयतनवतः सावकाशानित्यर्थ: । शिष्टं पूर्ववत् ।] ४—८.

ग्राप हार्चार्यकुलम् । गोमि: सह सत्यकाम इति शेष: । शिष्टं स्पष्टम् ।

भगव इति ह प्रतिजज्ञे ॥ १ ॥

ब्रह्मविदेः वै सेयं भाषितः; को नु त्वांनुशशासति । अन्ये मनुष्येभ्य इति ह प्रतिजज्ञे । भगवांस्त्वेव मे कामे ऋत्यानं ॥ २ ॥

विद्या विदिता साधिष्ठं 'प्राप्तन्' इति । तस्मै हैतदेवोच अत ह न किञ्चन वाचोयोनिर्वाचोयोनिः ॥ ३ ॥

इति चतुर्थाध्यायो नवमः खण्डः ।

१. ध्येय मा. २. आप्नु शां. प्राप्यति मा.

को नु त्वाजुशास । को वा ते ब्रक्षोपदिष्टवानित्यर्थः । शिष्ट स्पष्टम् । अन्ये मनुष्येभ्य इति ह प्रतिजज्ञे । मनुष्या मानानुशिष्टवन्तः । न हि भगक्तः शिष्य मां कश्चिन्मनुयोडनुशासितुस्सहते । अपितु देवा एवानुशिष्टवन्त इति प्रतिज्ञावान् । भगवांस्त्वेव मे कामे ऋत्यानं । कामे इच्छायां सत्यां मे भगवानेव वक्ष्यति । [अनो] मम किमर्थमितरप्रार्थनमित्यर्थः । किञ्च--श्रद्धां ह्येव मे--प्रापदिति । आचार्यादेव विद्याडधिगता साधिष्ठं [साधिष्ठत्वं] ह्युतम्लं प्रापदिते प्राप्नुवन्ति । अतो नाहं भगवचोऽनुशासनं वाच्छामीति भावः ।

तस्मै हैतदेवोच । प्रकृष्ट आचार्यस्तस्मै सत्यकामाय एतदेव शौडकल्कश्रवणविज्ञानमेवोच । तदेवान्यूनाननिरिक्तमुवाचेल्यर्थः । तत् हेतुमाह--अतः श्रौडशकल्वविद्यां किञ्चिदपि न वीयाथ वैनिध्यं न प्रापस्म । अतो हेतोर्विद्याप्रकारे मेदाभावात् अन्यूनाननिरिक्तं तदेवोचेल्यर्थः ।

में कामे इलस्य ममेच्छायांभिन नार्थे । किन्तु यदा भवत इच्छा, तदा मदीयभिति । इदमस्पृशेलोकान् भगवानेव वक्ष्यतीति । प्रापदिति, 'छन्दांसि छुछूछदालितः' इति ऋडयै छिन्दु।

वैविध्यमिति । न वीयायेत व्ययं--लोप न प्रापस्म, न किञ्चित् न्यूनमियं स्वरसम् । वीयाय निगतमिति न शाङ्करम् । ऋषभमायुक्तगुरुन्तयोमीध्ये एकतस्य न्यूनत्वे तयोवैविध्यं संभवातु एवमिदं किञ्चितम् । अथश्रु=आचार्योऽकि किमपि आधिकं नादिश्रापि ऋक्‌व्यमिति च एक्तकम् । वीयायेति इतिशब्दो हेतौ । तै सर्वमेवोक्तामिति हेतोस्तदेवोचेल्यर्थः । पतदेवेतस्य 'अत्र न किञ्चिद्रीयाय' इति वाक्यमेवेति नार्थः । तदा एतदेवेतस्य वैयर्थ्योऽत् । आचार्येमुखात् सर्वमेक्तु जिज्ञासोस्तदनुपदेवचायोगाच्च ॥

उपकोसलो ह वै कामलायनः सत्यकामे जाबाले ब्रह्मचर्येमुवास । तस्य ह द्वादश वर्याण्यग्रीन् परिचचार । स ह स्वाध्यान् अननेवासिनः समावर्तयिष्यन् ह स्मैव न समावर्तयति ॥ १ ॥

उपकोसलविद्या वक्तुमाह—उपकोसलो—उचास । कमलायनः उपकोसलनाम्ना [अन्न] पूर्वोक्ते जाबाले सत्यकामे विद्यार्थी ब्रह्मचर्यमुवासान् । तस्य—परिचचार । तदभिश्रुश्रूषा द्वादशवर्षे कृतवान् । स ह—समावर्तयिष्यनि । स्वाध्यायार्थिन इतरान् ब्रह्मचारिणः स्वाध्याय प्रहाणयित्वा समावर्तयन् तु ब्रह्मविद्यार्थिनः ज्ञात्वा, चिरसेवामन्तरेण ब्रह्मविद्या नोपदेशेऽयति मत्वा, तमेव न समावर्तयति स्म । तं—इति । तपसा तत्तो ब्रह्मचारी कुशलं सम्यक् अभिश्रुश्रूषा कृतवान् । एतस्य विद्यानुपदेशे तु परिचरणधीतया अश्रय एव तव गहूं कुरु। १अतो यथा तां मा परिप्रवोचनं अश्रयः, तथा अस्मै उपकोसलाय विद्यामुपदिशोति तस्य भार्योक्त-

तं जायोग्याच, 'तस्मो ब्रह्मचार्यो कुशलमग्रीन् पर्येचारीत् । मा त्वादृश्यः परिप्रं वोचनू; प्रत्नू-परिचचारिणं आ मा।' प्राज्ञोचन् मा.

1. अत इष्यते; तथा इष्यतस्य स्थाने 'तस्मात्' इतिपदमारम् क- सङ्कमस्य विद्या प्रागुन्ना । तच्चिद्यस्य ततः दिव्यादिगमप्रकारैः । अग्न्यप्यतिशयितश्रुश्रूषार्जववत्सुपवृत्ते स तनु सङ्ककामं स्वधर्मैव गोसहस्रद्वि पर्यन्तं कालमवधि कृत्वा वर्षणं प्रोक्तुं तावच्च्छुश्रूषा विवाय त्वरोराहितोऽध्यथर्माचार्यपरतन्त्रः, तस्य कामो यदा तदा विद्या ग्रेप्सितवानासीत् । अत कृपया ऋष्यादिभिः पूणर्मेवोपदिष्टम् । अयं पुनरुपकोसलः अप्रेष्ट्य गुरुं कुलं एवं धर्मेणानोदिअसाङ्घविलम्बः; 'आचार्यः क्षिप्र क्रपा न करोति' इति द्वै-मानमनया एवं श्रुश्रूषा यथामित्यैर्विज्ञान्त्रालोभिः अम्रयो दयमाना ऋजुपूणगेवोपदिष्टः आचार्यदया-पारवश्यमेवास्य परिकल्यामासुरिति वैश्यं वीर्यम् । पूर्ववद्वस्मिन् प्रिया श्रप्राणादिस्यादिविषय-क्लेशदपि तदुत्तरमेतदुक्षि: सगतेति ध्येयम् । स्मैति प्रथमस्मिन् भूतकालयोत्कम, समावर्तयन्निल्युक्रियान्वये । अस्नु वाडन्य-

परम् । न समावर्तयति स्मैति । अन्येषामिव स्वाध्यायप्रहरणमात्रादेव । समावर्तन्तं हु न कृतम्, ब्रह्मविद्यार्थिति ज्ञात्वेति । एवं क्षिप्रं विद्यामधिगम्य गन्तव्यमिति छुश्रूषया विशेष-मौङ्ग्यातवैकल्यमस्य शक्तिवेलयापि स्यात् । तत्र इति तपोवेदेशिष्टश्रस्मिन् विद्याधिगमप्रयुक्तमनस्ता-पोदपि कध्यते ।

गहोंमिनि । परिप्रवोचन्निति परिपादो विवक्षित इति भावः । परिलक्षणार्थंकोडपि स्थान् । त्वां लक्षणेन्वा अमय स्वयम् प्रत्नूयुः पक्तवन् कुरुरिलयर्थ । इनि । इदानीं तु नोपदिशामि

वस्सा' इति । तमै हाप्रोच्यैव प्रहासांचक्रे ॥ २ ॥

कृत्यर्थ । तस्मै—चक्रे । त्व जाययोस्सोडध्याचर्य । तस्य विद्यामनु दिश्यैव देशानर प्रोषित ।

स ह व्याधिनाडनशितं द्रष्टे । तमाचार्यजायोवाच—ब्रह्मचारिन् ! अज्ञान; किं नाश्वासान्१ । स होवाच — वह्न इमेऽस्मिन् पुरुपे कामाः नानात्ययाः । त्वाऽऽश्विनि; प्रतिपूर्णोंडस्मि; नाशिष्यामीनि ॥ ३ ॥

स ह—द्रष्टे । स उपकोसलो व्याधिना मानसेङ दुःखेन पीडितस्सन् अनशनायावनस्थे' । ध्रुड़ अवश्याने इने हि यातु। तं—इति । अज्ञान निदाञ्जारी 'अस्मिन् मुश्नखेतव्यः' । विषयस्य स्पष्टोऽर्थः । सः—इति । सः प्रष्टचारी; 'नानात्ययैः नानाविधगर्भजननजरामरणादिलक्षणफलजनकाः । मनसी विपरिवर्तेमाना: सन्ति । अत. तद्विष्यमयहरूपव्याधिभिः पूर्णोंडस्मि । अतो न मुज्ञ इति प्रत्युवाचैयर्थ ।

अथ हाप्रपः समूदीरे—तसो ब्रह्मचारी कुशलं नः पर्येचारीत् । हन्तास्मै पत्नवामेति ।

अथ—समूदीरे । एतद्वाक्यं श्रुत्वा 'परिचरणीता गाईपत्यादयोऽस्यो दयमानमानसा: संभूयोक्कत । किमिति । तमो—प्रब्रवामेति । हन्तेत्यनु-कम्प्यायाम् । प्रभवाम् । ब्रह्मेति शेषः । शिष्यस्य स्पष्टोऽर्थः ।

1 इष्टश्श्दो नात्ति मःःस्रधान्ये! 2 परिचचारीन्त नो. पर्यचारीन् शों।

1. अवततस्ये इयन्न मर्तिं चक्र इति स्व अवस्थित इति के चेद् विलम्बमसहमाना । तत्र च प्रहसितमाधित्स्वोऽयम् 'अवधीर्य तं माति वक्के इति त्यो चेद् ।

लक्ष्यन्त्त स्वयमुपदेे्श प्रवर्तोऽरन्त इनि अभिज्ञाया पतित्रततया अभ्युष्ट । बहव इमे पुरुपे कामा नानात्यया इति । विद्याविकारसंप्रत्पत्तुरुपण सम्यग्योग प्रचारयत व्याक्त्वानम् । परन्तु वाक्यसरणिरस्म त्रिद्याधर्मसमुद्रगरहस्यश्रमश्शोंप्रवेशाचिन्नोऽवैगकुलीमप्याविडू.कुर्योत् । प्रति-पूर्र्णतवम् एकैकव्याधिनाडोऽप पूर्णंतवम् । नाशिष्यामीनि । अननज्ञान चोग्रफलस्सिडिकुरुदिति झष्यंते ! समूदीरे इत्यात्मनेदम्, "व्याक्त्वाचा समुचारणे" इत्यनुबासनात् संबोधनवचन इदंरे । अन.द्रि व्यक्‍तवापूर्रा भूत्वा सम्भू उपदिदियुरिति ।

तम्मै होचुः — ॥ ४ ॥ प्राणो ब्रह्म ङं ब्रह्म खं ब्रह्मान्ति । स होवाच, 'विजानाम्ययं यत् प्राणो ब्रह्म; कं च तुषं च न विजानामी'ति । तस्मै होचुः । नस्मै उपकोसलायाम्ये वध्यान्नाण रुचिरत्स्थः । तदेवाह प्राणो—ब्रह्मेति । स होवाच । एतदुक्तः स उपकोसल उवाच । विजानामि—न विजानामिति अस्यारम्भप्रद्यायः— न तावत् प्राणादिप्रतीकोपासनमभिभिमिरोचीयते, जन्मजरामरणादिभयभयीतस्य सुसुखोरमोक्षोपदेशाय भवत्तल्लात । अतो ब्रह्मैवोपास्यसुपदिष्टम् । तत् प्राणादिमि: समानाधिकरणं ब्रह्म निर्दिष्टम् । तत् सकल- जगत्प्राणियितृव्योगेन प्राणशब्दितत्वस्य लक्षण उपपत्तावान्, यत् प्राणो ब्रह्मो- खुच्कम्, तत् जानामि । कं ब्रह्म खं ब्रह्मेत्युचं तु न विजानामि । यद्यपि कं- शब्दस्य सुसमर्थः— खमित्यस्य चाडडङ्काशोर्डेः । ततश्व वैयधिकृत्सु:शारीरक- मोमांसाशारीरकत्वहेतोरभिपायः? उक्त क्रियान्विते सुषुप्तसिद्धीयते । खमित्यने- काशवाचिना अपरिक्छिन्नत्वमभिधीयते । तयोर्न्योन्यविशेषणविशेष्यभावे अपरि- च्छिन्नसुखं ब्रह्मेत्यपि अर्थो(ति अस्यार्थो) लभ्यते । ततश्वान्योरमध्यै कसिल्वरैः (कांर्थे) तात्पर्योभित न जाने—इति ।

प्राणयितृव्योगेनैति । श्रीभाष्ये प्राणाणकारेणैवहि, ध्येयतया चैकत्वेऽपि सङ्केतप्रयुक्त- शब्दस्यार्थद्वैपपरत्वयोगादेकतरस्य ग्राह्यत्वे प्राणगुणमुखदर्शनन्यथाभिल्न्नाभावात्, सर्वप्राण- चितृत्करुरार्थसम्भवे प्राणप्राणियितृत्वस्यास क्रियार्थमहणायोगाच्च एतन्नाम हतत् । भाष्ये ड पूर्वोक्तवासु सुषुप्राणप्रस्तावाद उपस्थिाततदर्थाभिल्न्नाय सोऽडस्यथो दूषित । इहाप्यभिन- विद्याया, 'प्राण आकारा' इति सुषुप्राणप्रस्तावात्, 'प्राणो ब्रह्म' इत्यत्र योगार्थमहणेऽपि न सुषुप्राणानुगमकत्व इति उपनिषद्धृश्यारायः । यद्यपीकस्य प्रतिसंबन्धि तथापीतिपद खमित्यसम्भेत्यत् । प्राचु पुरणीयम् 'अथों डभ्यत इति । 'य, स'इति शेष । तत्र हतेल्येतद्वेति । ननु ख कं ब्रह्मेसकृत्स्व, कं ब्रह्म खं ब्रह्मेति ब्रह्मपदार्थैकत्वकरणात् पृथग्भूतार्थद्विकक्षाप्रतीते । अपरिच्छिस्सुखरूप ब्रह्मेति एकीकार्थ्यलाभः तत- कथमिति चेत्—उच्यते । प्राणशब्दे योग्यत्पत्तेः स्पष्टे प्रतोते । जगत्प्राणियितृत्वरूपमुपनतम् । उच्चदस सुखसामानवाचित्वात् सर्वस्यापि मुख्य स ब्रह्मपदसामानाधिकरण्यसम्भवात् वैषयिक- सुखासमत्वं किं व्येयम्, उत निरतिशयानन्दसारतया तद्वद्रक्षम् । इहशब्दस्य चाकाङ्क्षावाचितया

तं होचुः; 'यद्वाचं कम्प, तदेव खम्प; यदेव खम्प, तदेव कम्प इति । प्राणं च हास्मै तदाक्षारं चोचुः ।

ते—कम्पिति । तदभिप्रायज्ञा अज्ञयः; 'कं खमित्यनयोर्विशेषणविशेष्यभावोडभिप्रेत इति स्वाभिप्राययुक्तक्वचिदित्यर्थः । नतु यद्वाचं कं तदेव खामित्यनेन विशेष्यविशेषणभावप्रतिपादनेन अपरिच्छिन्नसुखं ब्रह्मेत्यस्यार्थस्य लाभात्, यदेव खं तदेव कम्प इति पुनः उत्कर्षार्थमिति चेत्—दार्ढ्यार्थं वा, अपरिच्छिन्नसुखत्वेन चोपासनासिद्ध्यर्थं वा परस्परविशेषणविशेष्यभावोपदेशसार्थक्यात् ।

इति चतुर्थाध्याये दशमः खण्डः ।

पादार्थ:-भोक्तः । [अतः] जगत्प्राणितृतत्वेन प्राणत्वविशिष्टं यत् ब्रह्म, तदेवापरिच्छिन्नसुखरूपचेह्यमय उत्कृष्ट इत्यर्थः ।

आत्मशान्त्योसितं विशुध्यते, उत व्योमवदपरिच्छिन्नतयैवोपकोसलिज्ञासा । एवं कस्वाह्मद्रुकम् । तत्र तदेव खमित्यनेन खशब्दस्येह नाकशब्दादिरर्थः; नापि ब्रह्मादित्यतद्भानात् । किन्तु कशब्दार्थसुखगतापरिच्छिन्नत्वमिति ज्ञापितम् । तदेव कम्पननेन एवं तदुपपादनकाले विशोषणविशेष्यभावोज्ज्वलित इत्युक्तं नानुपपत्तिः । किन्तु यदपरिच्छिन्नं तद्वत् सुखमिति ज्ञापितम् । एवं चेतनानद्वैशिष्ट्येनोपपादनपरत्वेनैव के ब्रह्मेति लोकैक्यावृततायोत्कर्षविशेषण खं ब्रह्मेति प्रयुक्त स्वात् । तत्त्वश्रवणबलान् विशेषणविशेष्यभावः । किं विवक्षित इति जिज्ञासितवान् इति चेत्—'बहु इमेस्सिन् पुरुसे कामाः' इति वैदिकसुखद्विरक्तस्योपकोसलस्य ब्रह्मप्रकाशसुखरूपेति । अयं भावः—'क्वचिदेव सुखद्विशिष्टक्वचिदिति ।

अथ हैनं गाहपत्योडनुराशास -- ' पृथिव्यमिरन्नमादित्य' इति । य एष आदित्ये पुरुषो दृश्यते, सोऽहमस्मि; स एवाहमस्मीति ॥ २ ॥

एवं ब्रह्मोपदिश्य अभिमृशेतद्विद्यांमूता असविद्याद्युरुदित्याह-- अथ —श्राशास । 'जगत्माणित्य अपरिच्छिन्नसुखरूपच्च ब्रह्म' इत्युपदिश्य, मवसुपदिष्ट्रशवविधानेनशुपकोसलं गाहपत्योडसि: स्वविद्या वक्ष्यमाणासुपदिष्टेरोल्यर्थ: । अथशब्दश्व प्रकृतविषयत्वचोतनार्थ: । अत्र च (अनश्र ३) अथैनमितराशान्दाभ्या वक्ष्यमाणासिविधायाः प्रकृतत्वाद्विद्याक्षत्वमुख्यते । अनुशासनप्रकारसेवाह—गृहीयादिति । मे गाहपत्यामे: एता। चतस्त्र: तन्व इत्यर्थ: । य—इति । पृथिव्यादित्यलक्षणानां चतुर्णां रूपाणां मध्ये अन्यादित्यरूपेः पकृत्यपकाशकत्वरूपधर्मस्सवन्यादैक्यम् । अम्बेरादित्येन यादृशमेक्यं, न तादृशमेक्यं पृथिव्यादिभ्याम् । तस्मादित्य एवोहमस्मीत्येभिरुच्यते।

नादेव चेत्'ति सत्त्रेऽपि विशिष्टपदं। तत्र विशेषान्विविधवेधस्य विशेषेणड्यन्वयसोऽसङ्गिकच्वान्, कुलेडन्यपरिच्छेद लाभम् । प्रथमोच्यते । तथा, नान्य परमात्मन्, विश्रुजोऽपि देहमत इवेहमानः—कच्छेदनेन अभ्यान्यत्रीतिसुखवैशिष्ट्यं, किन्त्वपरिच्छन्नससलरूपकात्स्न्र्येनैति सुचन अपरिच्छिन्ने सुखविशिष्टेऽश्वोऽकि रूप पुनर्‌उत्कलमिति ।

चतस्रस्तान्व इति । पृथिव्यादीनां गाहेपसत्ततस्मप्रकाशकम् । अथापि आदिस्वर्यः पुरुषामेदस गाहपत्ये उत्क्या आदिलस्य ततुत्वे शिद्धे तत्स्वायातल, पृथिव्यादीनामपि ततुत्वसिद्धिरिति भावः । एकम्रेडपि ।

सोऽहमस्मीत्युक्तार्थेंस स एवाहमस्मीति पुरोऽवचन किंर्थेन सत्र शाद्दरोचं विशेपं कृत्वाद्रूपेण दर्शयति पृथिव्यम्रेरादिना । तेन कथनं आदिलोक्येन पृथिव्यादिकैरेक्य स्वासिनं न भवतीरर्थस् एवंकरण ज्ञानायेभि भावः । अत्र पृथिव्यमिरिलसत्र अधिपदं न गाहपलमात्रपरम्, आविशेषण संर्वग्रहणस्सैवोचितत्वात् । स्वस्सैव स्वतःसुलापेक्षया स्वमिन्नाम्रेना स्वतुल्यशोचितत्वाच । उपरि अन्याहार्यैपचनाहवनीयोः तत्सादृपचतुष्ये त्रयालागेन एकोऽन्तमपुर्ं—पुरुषामेदत् कत्र्रापि त्रिलागेन अनिमादिल्यान्तर्वती।पुरुषामेदत् कथ्यते सोहमस्मीति । तस्य कथितस्य स एवाहमसीति पुनःकथनं चतुर्थ्ये चतुर्भैक्चचन, अन्यत्रैचैक्यं न भवर्त्तान जज्ञानार्थीमिति वाच्यम् । तदत्र न गुज्यते; गाहपत्ये अतृत्सम्यक्लाभ्याग्रण्यैक तस्यापि सिथत-

म य एतमेव विद्धानुपास्ते, अपहते पापकृत्याम्; लोकी भवति; मर्च्यमासुरोने; ज्योग् जीवति; नास्यावरपुरुषाः क्षीयन्ते । उप

म—क्षीयन्ते । ग्नतदुपमक* ब्रह्मप्रासितिरोधि पापं कर्मोपहन्ति । लोकी भवति : न॑किरो॑किनि न॒प॒ तिर॑स्ने॒ ब्रह्म॑लोक॒ प्राप्नोतील्यर्थ । य॒द्यापि॒ ब्रह्मप्रासि-विरोधिपापानि॒वृत्ते॒ ब्रह्म॑वासे॒श्र॒ प्रधा॒न॒ मृतब्रह्मविद्याफलत्वमेव—तथापि आ॒ज्ञ॒फलेन अ॒ज्ञ॑ स्॒नूया॒न॒ ज॒त॒ प॒र॒श्र॒यन । य॒द्वा॒ श॒तक्रतु॒ ब्रह्म॑विद्यो॒त्प॒त्ति॒प्रति॒बन्धक॒न्राप॑पर । लोक॒स॒ाड्गो॒ ब्रह्म॑लो॒क॒प्रा॒प्ति॒मार्ग॑भू॒तो॑ऽ॒मि॑लोक॒पर॒ो दृ॒श्य॑: । न॒र्व॒भा॒गुरो॒ति । ब्रह्मो॑ऽ॒सन-

सामेष: यावन् आद्युगपेक्षिनम्, तत्त्व सर्वमेति । ज्योग् जीवति । व्याध्यादिभिरुपहने यावह्रक्षमति उज्ज्वलो जीवति । नास्यावरपुरुषाः क्षीयन्ते। अस्य शिष्यमणिष्यादय: पुत्राद्यादयाडपि न क्षीयन्ते । ब्रह्मविद एवं भवन्तील्यर्थ: । सन्ततौ ब्रह्मविद्याविद्वते: 'नास्यावब्रवित् कुले भवति', इति श्रुतेः, गुरुपरम्परा-फलवेन श्रवणात् । उप—उपासते । य एवमुपास्ते, तमसि म॒श्र॒ लोके अ॒नुपि॑म॒श्र॒

सामेष: यावन् आद्युगपेक्षिनम्, तत्त्व सर्वमेति । ज्योग् जीवति । व्याध्यादिभिरुपहने यावह्रक्षमति उज्ज्वलो जीवति । नास्यावरपुरुषाः क्षीयन्ते। अस्य शिष्यमणिष्यादय: पुत्राद्यादयाडपि न क्षीयन्ते । ब्रह्मविद एवं भवन्तील्यर्थ: । सन्ततौ ब्रह्मविद्याविद्वते: 'नास्यावब्रवित् कुले भवति', इति श्रुतेः, गुरुपरम्परा-फलवेन श्रवणात् । उप—उपासते । य एवमुपास्ते, तमसि म॒श्र॒ लोके अ॒नुपि॑म॒श्र॒

त्वात्। तस्मा॒न् पृथिव्यन्नक्योना॑व॒मात॑र॒प॒र॒मि॒द॒ वाक्य॑पि॒लाश॑येन अ॒भ्या॑दि॒त॒रू॒प॒यो॑रि्॒या॑दि॒क-शुक्तिमिति ध्येयम् ।

अ॒त्न॑फले॒ना॒स्तु॑ति॒र्यु॑क॒ शाङि॑रानुसारेण । सा॒क्षात्॒ स॒फल॑वि॒च॒र्च॒या॑पि व्याख्य॑ति य॒द्वे॑ति । इ॒द॒ श्रीभा॑ग्या॒ना॑स॒ड्ग॑म॒पि॒ न त॑द॒नु॑म॒तम्; अ॒ज्ञ॑फला॒वि॑रु॒द्ध॒ फ॒ल॒म॑ते॒र्‌क॑मि॒ल॑य॒त॑रै॒व श्रीभा॑ग्य॒ने॒ मे॑यो॒द॑स्य॒पि आ॒ह्य॑त॒वा॒त । अ॒प्नि॑लो॒क॑प॒र॒मि॑ति । न॒नु॑ स॒िलो॒को॑र्‌द॒वि॑मा॒र्गे॑ प्र॒थम । स च ब्रह्म॑वि॒द्यै॒व ल॒भ्य॑त इ॒ति॒ किम॑न॒या॑द॒मि॑वि॒द्य॑ये॒ति॒ चेत्‌—'उप वे॒य॒ त॒न् मु॒ज्ञा॑मोऽस्मि॒न् लोके॑ऽस्मु-

दिमाक हि तैलकमू । अहं तु, यथा सर्वप्रथमभवति: स्वात्—न केवलं सर्वपूर्वेपापहति । उत्तरपमादेयोदपि वथा स्वातत्, तं प्रकार वश्यामोति वश्यमाणवश्याथा ।

दिमाक हि तैलकमू । अहं तु, यथा सर्वप्रथमभवति: स्वात्—न केवलं सर्वपूर्वेपापहति । उत्तरपमादेयोदपि वथा स्वातत्, तं प्रकार वश्यामोति वश्यमाणवश्याथा ।

वयं नं शुजजामोदसिंश्व लोकेडमुनिंश्व, य एनमेवं विध्यादुपास्ने ॥ २ ॥ इति चतुर्थाध्याये द्वादशः खण्डः

अथ हैनं सनातनोऽपचन्नोडचतु ग्राम-आपो दिगो नक्षत्राणि चन्द्रमाः इति । य एप चन्द्रः ।मि पुरुषो दृश्यते, मोददलस्मिं; न एनाहमस्मीति । (?) न य एतमेवं विध्यादुपास्ते, अपहते पापकृत्यामूः लोक्री भवति; सर्वमायुरेति; ज्योग् जीवाति; नास्यावंपुरुषाः क्षीयन्ते । उप वयं तं शुजजामोदसिंश्व लोकेडमुपिंश्व, य एतमेवं विध्यादुपास्ने । (२) इति चतुर्थाध्याये द्वादशः खण्डः

अथ हैनं सनातनोऽपचन्नोऽचतु ग्राम-आपो दिगो नक्षत्राणि चन्द्रमस्मै इति । य एप चन्द्रमा इव पुरुषो दृश्यते, मोददलस्मिं; न एनाहमस्मीति । (१) न य एतमेवं विद्ध्यादुपास्ते, अपहते पापकृत्यामूः लोक्री भवति; सर्वमायुरेति; ज्योग् जीवाति; नास्यावरपुरुषाः क्षीयन्ते । उप वयं तं शुजजामोदसिंश्व लोकेडमुपिंश्व, य एतमेवं विद्ध्यादुपास्ने । (२)

अथ हैनं माहवन्नोऽयोडकुचान्— ताण आकारयो चतुर्विंशुदिति । य उप तिष्ठति पुरुखे दृश्यते, मोदहस्मिं; स एनाहमस्मीति । (१) स य एतमेवं विद्ध्यादुपास्ते, अपहते पापकृत्यामू; लोक्री भवति; सर्वमायुरेति, ज्योग् जीवति; नास्यावरपुरुषाः क्षीयन्ते । उप वयं तं शुजजामोदसिंश्व लोकेडमुपिंश्व, य एतमेवं विद्ध्यादुपास्ते । (३) इति चतुर्थाध्याये त्रयोदशः खण्डः

अथ हैनमाहवर्न्नोऽयोडकुचचान्— ताण आकारयो चतुर्विंशुदिति । य उप तिष्ठति पुरुखे दृश्यते, मोदहस्मिं; स एनाहमस्मीति । (१) स य एतमेवं विद्ध्यादुपास्ते, अपहते पापकृत्यामू; लोक्री भवति; सर्वमायुरेति, ज्योग् जीवति; नास्यावरपुरुषाः क्षीयन्ते । उप वयं तं शुजजामोदसिंश्व लोकेडमुपिंश्व, य एतमेवं विद्ध्यादुपास्ते । (३)

लोके वयं अन्य: उपशुजजामः यादब्रह्मापि विश्रेम्यः परिपालयाम इत्यर्थः1 । पवसुत्तरलापि दृश्यवम् ।

अथ—ब्राह्म । अन्वाहार्यपचनः दक्षिणामिः । आपो—इति । आपो दिशो नक्षत्राणि चन्द्रमाः इति मे रूपाण्यतिथे । यथ—अक्षीणि । चन्द्रमसेश्व-

मेश्व प्रकाशकत्वाम्यादिति भावः ।

अथ हैनमाहवनीयः—उपासते । विध्युत्कुलस्यापि प्रकाशकत्वादाहवनी-यैक्यम् ।

ते होचुः — उपकोसल! एषा सोम्य तेऽसद्विद्या चात्मविद्या च । अथैन्तु ते गन्ते चन्नेति ।

आजगाम् हाम्याचायेः । नमाचार्येऽभ्युवाद, उपकोसल इति । भगव इहैव प्रतिप्रेष्यताम् । तत्रैवेदं मास्म्य ने मुक्ते भवति । को तु न्वाडजुगुप्सामनि । को तु माडजुगुप्स्याह मो इती (1) हार्येन निह्नुने,

ते होचुः—चेत्केति । नत्येन्नतुशासनादनरं लिलित्सा तेऽस्मयोऽनुवन्न् । असद्विद्या अमे केति । आत्मविद्या परमार्थवेद्येयर्थः । चत्वारोडन्नाज्ञिसूनुनिविद्यो-

हपदेश कियाया समुच्चयादनर्थः । अभिवेद्या चात्मवेद्या चोपदेक्ष्यर्थः । आचार्येऽनु ते गन्ति । एव कदनान्मोक्षमननुभयभिन्नाय —हे उपकोसल ! ब्रह्मविद्या-मथुरादिष्य नाशोप गुरोर्निदानदानक्षाम 'न्यासुज्ज्वलावयन्तु ब्रह्मस्वरूपमात्रि तदृक्षूत्रा-मथुरादिषु माडजुगुप्सामनि । को तु माडजुगुप्स्याह मो इती (1) हार्येन निह्नुने,

आजगाम्-इति । स्पष्टीकृतार्थः ब्रह्माविद इव-अनुशासति 'गुरुणैवसुक्तः शिष्य आग्न—को तु माडजु-निह्नुते । हे भगवन्! त्वयि प्रोक्षिते इह मां कोड्नु-शिष्यादित्यर्थः । अपिच निह्हुते । (हार्येणनिह्नुने । हन्तिमेने) अपानिह्नु ह इवेत्यर्थे ।

अनाशांसनानि ! भावप्रकाशिकानि । उपेद्यविदान्तवाक्यानि --- "इति नपूर्ष-दर्शन्त । अनाशंसिनि हरन्तम् । अनुचकान्तमिलर्य इनि श्रीभाध्यभ्यस्मिदं पदै न व्याख्यातम् । 'स ह व्याध्यानडितु वक्त्र', 'व्याधिनि: प्रतिपूर्ंडत्स्मि, नाशिष्यामि सधैवमहणमिदम् । ब्रह्म-स्वरूपमालम्बनि । मात्रप्रदैन आचार्येभ्यनिरिक्काद ब्रह्ममहणेऽपि ब्रह्मविद्याग्रहणमाचार्योदेव कथमिति गम्यते ।

अपेच निह्हुते । इवद्वारः निह्हानगुरुभक्त्यनुल्यामित निद्ध्वामिप्रायङ्कम्; किन्तु अतु श्रासनमिद न मनुध्यान्तरमूलकम् । यत्प्रकङ्गतमं, तदोपी न पर्योस्थितमाश्रयादिति ज्ञानार्थ्य !

इमे नूतनमीदृशा अन्यादृशा इति' हन्नीत अस्मूद् । किं तु मोम्य किल तेऽचोचन इति । इदमिति हे प्रतिजज्ञे । लोकान् वाच किल सोम्य तेऽचोचन् । अहं तु ते तद् वक्ष्यामि, यथा पुत्रकपालग्रा आपो न क्षीयन्ते, एवंविचिदि पापं कर्म न क्षीयत इति । तस्मै मे भगवन्निति । तस्मै होवाच——३

य एपोज्ज्ञ पुरुषो दृश्यते, एष आत्मेति होवाच, एतेदसृत-1. इतिहाँ. मा.

नापानिहते; न यथावत्, 'अभिमिक्तम्' इत्यपि ब्रवीतीत्यभिपाय: । कचित् कालमपहुन्य, अथाभीन् निर्देश्य, इम एव नूनमुपदिष्टवन्त इत्युक्तवानित्यार्थ: । आचार्य आह किं तु न-अचोचन इति । इतर आह इदम् । इति हे प्रतिजज्ञे । एतद्विदुपदिदृक्षामिति प्रतिज्ञातवान् । इतर आह लोकान् —इति। हे सोम्य ! ते अस्मय: पृथिव्यादीन् लोकानेव 'काल्न्येन' तद्वक्त-वन्त । [अज्ञातामसिविद्या काल्न्येनोक्तवन्त इत्यर्थ: । ] न तु ज्ञातच्यं ब्रह्म काल्न्येन । अहं तु ते पद्मपत्रजलश्लेषतुल्यमपेक्षश्लेषापदकविद्याविषयसमून् ब्रह्म वक्ष्यामि, यदि शुश्रूषसे इत्यर्थ: । पापश्लेषो नाम पापहेतुभूतकर्मोचरणेऽपि पापो-त्पत्तिप्रतिबन्धकशक्तिमत्त्वम् । इदं प्रामादिकगापवृत्त्यम् । पापशब्ददक्ष शुच्कुन-दुष्कृतसाधारण: । एतच्च तत्रतत्रोक्तं तैववानुसंधेयम् । इतर आह ऋत्विग् मे भगवानिति । तस्मै होवाच । तस्मै एवमुपसन्नायोपकसलाय आचार्यों वक्ष्य-माणमोत्तर्य: ॥ ४—१५. य एपोज्ज्ञि — ब्रह्मोति। योगिभिर्योंडक्ष्यन्तवर्तिं पुरुषो दृश्यते, अयमेव आत्मा नियन्तेल्यर्थ: । अमृतत्वं निरतिशयभोग्यत्वम् । अभयत्वं उपद्रष्टनत इहाह स्व. 2-3. कुण्डलित न कु. कोऽन; 4. एक्कारो न श्र कोषे.

अस्मूदे आमिमुखीकरण उदाच; प्रदर्श्योर्वाचेल्स्यर्थ । 'भासनोपसभाषाज्ञानयद्नचिदिसत्युम-मन्त्रेणडु वेद ' इत्तीतद्मनुपदम् । पुष्करति । मद्रुस्यमाणदेकतास्थानमपि हि श्लेषासदृद्मिति भाव. ।

मभयस्। एतद् ब्रह्मेति। तद् यद्‍यस्मिन् सर्पिंदकं वा सिष्वति, वर्णान्‍वा अपि गच्छति (?)।

एनं मन्यधाम इत्याचक्षते। एतद् हि न॒र्वाणि वामान्यभिमन्यन्ति, य एतद् वेद (२)।

एनं मन्यधाम इत्याचक्षते। एतद् हि न॒र्वाणि वामान्यभिमन्यन्ति, य एतद् वेद (२)।

एप उ एव वामनीः। एप हि मर्वाणि वामानि नयति, य एतद् वेद। (३)

एप उ एव वामनीः। एप हि मर्वाणि वामानि नयति, य एतद् वेद। (३)

एप उ एव भामनीः। एप हि सर्वेषु लोकेपु भाति। सर्वेषु लोकेपु भाति, य एतद् वेद। (४)

एप उ एव भामनीः। एप हि सर्वेषु लोकेपु भाति। सर्वेषु लोकेपु भाति, य एतद् वेद। (४)

१. एतद् एतस्माद् न किञ्चनाधिक्यनि तद् यदपीनी मा। ३ वामनि मा। ४ भामनि मा।

दुःखासंभिन्न॒स्म । ब्रह्मत॒व निरतिशयद्यचछ्र॒त्सम् । तत्‍ तु गच्छति । तत् तस्माद् निर्लेपस्थानीयप्रभवान्, अस्मिन् अक्षिणि यद्यपि मार्पिर्वा उदकं वा कश्मित् सिष्चेत्, तद् व॒त्मना न॒त्पोः स्र॒द्यमेव 'हि' गच्छति । न 'तत् लिप्यते ।

एनं--आचक्षते । संय॒न्ति सगतानि वामानि वनीयानि पार्थनीयानि य॒म्मिन् स संय॒द्रामः । सर्व॒कल्याणगुणाश्र॒यत्वं सत्यसकल॒भस्त्वं वा संय॒द्रामत्वम् ।

एनं--आचक्षते । संय॒न्ति सगतानि वामानि वनीयानि पार्थनीयानि य॒म्मिन् स संय॒द्रामः । सर्व॒कल्याणगुणाश्र॒यत्वं सत्यसकल॒भस्त्वं वा संय॒द्रामत्वम् ।

सर्व॒ध्येनं--वेद । तदुपासक॒स्यापि तत्‍त॒न्यानां तद्‍द॒रतीर्थः । एप--वेद । वामनीत॒व स्वाश्रि॒तेय गोम॒न्‍धी प्राप्तक॒त्वम् । तत्‍त॒न्यानो॒प॒ तदु॒णोपासक॒स्यापि

सर्व॒ध्येनं--वेद । तदुपासक॒स्यापि तत्‍त॒न्यानां तद्‍द॒रतीर्थः । एप--वेद । वामनीत॒व स्वाश्रि॒तेय गोम॒न्‍धी प्राप्तक॒त्वम् । तत्‍त॒न्यानो॒प॒ तदु॒णोपासक॒स्यापि

तद् भवतीर्थः । एप--वेद । भामनीत॒व सर्वेलोक॒स्यादि॒त॒सिद्ध॒र॒हत॒स्म । उपासक॒स्यापि तद् भवति अपेक्ष्यायामि॒त॒र्थः । अलम्, 'संय॒द्रामत्वामनीत॒वभामनीतेपु फलकथनं फल॒कथ॒प॒त॒र्यादि॒प॒न्या॒सेन त॒पु गुणेपु ता॒त्प॒र्य॒प्रद॒र्शना॒र्थम्, न तु सा॒र्पि-

तद् भवतीर्थः । एप--वेद । भामनीत॒व सर्वेलोक॒स्यादि॒त॒सिद्ध॒र॒हत॒स्म । उपासक॒स्यापि तद् भवति अपेक्ष्यायामि॒त॒र्थः । अलम्, 'संय॒द्रामत्वामनीत॒वभामनीतेपु फलकथनं फल॒कथ॒प॒त॒र्यादि॒प॒न्या॒सेन त॒पु गुणेपु ता॒त्प॒र्य॒प्रद॒र्शना॒र्थम्, न तु सा॒र्पि-

व॒द॒कं वा सिष्वति । इद॒नेक॒शा॒ब्द॒म॒नु॒स॒न्धा॒नया स्वा॒ति॒रु॒पप॒त्तेः । इत॒ प्रद॒र्शना॒र्थं सा॒र्पि-वै॒नि वाक्य॒स सु॒ति॒त॒व व्यासो॒ऽ॒रु॒क॒म (१-२-३३.) ।

वै॒नि वाक्य॒स सु॒ति॒त॒व व्यासो॒ऽ॒रु॒क॒म (१-२-३३.) ।

१ न॒ त॒व. ख.

एतद् ब्रह्मेति। मभिमिर॒दृष्टे यद् ब्रह्म तद् एवंभूतम् । इ॒दम॒क॒सि॒स्‍थान॒मा॒मत॒वा॒दि च त॒स्‍थनि मभ्य॒भिम॒ति याव॒त् । ब्रह्म॒ण्य॒मृ॒त॒त्व॒भा॒ग॒त॒स्मयुप॒प॒त्तु॒रप॒रप॒ह॒त॒पा॒मत॒वा॒दि॒ल॒भ

उकः । क॒थ त॒स्य सक॒क॒म॒लादि॒गुण॒मा॒तिश॒य॒ल॒भ उच्च॒ते एत॒मि॒ल॒द॒ना ।

अथ यदु चैवास्मिन् श्वेतं कुर्वन्ति, यदु (हि) च न, अर्चिषमेवाभि-संभवन्ति; अर्चि:पौडहः; अह आँरेमाणपक्षं, आदित्येमाणपक्षाद् यानू पदुदड एति सास्ना सन्तानू; नांगभ्र: संहननस्मू. संदधसरादित्यमू; आदित्याचन्द्रमसं तस्मू; चन्द्रनमो विद्युदनू; तनुपुरुषोऽमानव: (५); स एनान् ब्रह्म गमयति. एष देवपथो ब्रह्मपथ: ! एतन ग्रानिपथमाना इमं यदु च तां यदु च मा

अथ—यहाँपर 'अथशब्द प्रकृत विपयस्योत्तनार्थ: । अस्मिन् ब्रह्म-विदि । सामान्याभिप्रायल्वादस्सैकरचनस्य, उत्तरत्र अभिसंभरण्तीति वहुकचनेन न विरोध: । यत् यदि श्वेतं शवदहनादिकर्म पुत्राद्यै: कुर्वन्ति, यदि वा न कुर्वन्ति, सर्चैथाडपि ते अर्चिषमेवाभिमभवन्ति । अर्चिर्गादिश्राश्र, 'आतिवाहि-कास्तलिकान्' इति न्यायेन तदभिमानिदेवतापरा इति अन्यत्र स्थितम् ।

अत: केचिन् — 'उपकोसलविद्याझृताम्भिविद्यावैभवेन, शवदहनादि-वैगुण्येडपि, उपकोसलविद्यानिष्ठस्य न क्षति: । विद्यान्तरनिर्ठस्य दहनादिवैगुण्ये किश्चित् वैगुण्यमस्ति 'नि वदन्ति । तथा—'न कर्मणा लिप्यते ' इति श्रुतिसिद्ध-थानुवादित्वादस्य वाक्यस्यैतादृशार्थप्रत्यायकत्वाभावान ।

अत: अथ यदु पदुदड एति मामांस्नानू । यानू पदू मासानू उदकू उत्तरदिशायां आदित्य एति, नानू मासान्तरयर्थ: । शितनू स्पष्टमू । एष—नावर्तन्ते । देहैरारातिवाहिकैनौयमान: पन्था· देवपथ: । ब्रह्मप्रापक: पन्था· ब्रह्मपथ: ।

न कर्मणा लिप्यत इति ! सयम् भवत् । देहदियोगाद् एक: सर्वस्यूतदुष्टकृतनिधूननू सापरायाधिकारणसिद्धम् । स्वतो न निष्ठाकविद्या पन्था· कस्य तद्विहारिकर्मणां प्रतिषेधास्मात् न प्रसक्ति । क्रियान्तरशून्य: सूक्ष्मदेहो दिव्यादलादिचिरादिगतये उत्पादाच मृश्नन्यान्नाव्यां निष्कष्या-चिरादिश्रेनेक एव हि सदुपसत्नाधिकारणे उत्तम् । सद्विद्याया अपि, यावन्न विमोक्ष्ये, अथ संपत्त्य इति एतच्च्छरीरपातमात्रविलम्बो वेदित । दहरविद्यामसि 'अस्माच्छरीरादससुस्त्याय पर ज्योतिरुपसंपद्ये 'ति लयपा स्वारस्यादविलम्बो दर्शित तथाैव, 'नोपजनं सरान्निर्द शरोरम्' इति वल्खुजनपरीरचते सत्वेव श्वासकवारोरे, तदस्मरणसहचरितं परमपदं यक्ष्मणादि वणितम् ।

तदैव (८.५) 'तममित आसोना आहु जानासि मा जानासि मामिति स यावदस्माच्छरीरा-

तलैव (८.५) 'तममित आसोना आहु जानासि मा जानासि मामिति स यावदस्माच्छरीरा-

मानस्माच्चे नावन्ने नावर्तन्ते ॥ ६ ॥

मार्गेण प्रतिपद्यमानान् इमं घोरं मानवमावर्तं घटीयन्नवत्कृत् जननमरणाच्चावर्तकं (णमात्मकं) मनुप्यद्वारोऽपलक्षितं ससारं नावडवन्ते पुनर्नं प्रतिपद्यन्ते । हिरण्यक्किविंद्यासमाप्यर्था । अथ च यत् किञ्चिद् वक्तव्यमुच्यतत वक्ष्यते ।

इति चतुर्थोऽध्याये पञ्चदशः खण्डः

(१) अथ पश्चाम्निविद्यायामुपकोसलविद्यायाऽऽ च्चिरादिगतः पठात्, यस्यां विद्यायाम्चिरादिगति: श्रूयते, तत्रिष्ठानामेवाच्चिरादिगत्या ब्रह्माप्नुयात् ; नान्येषाम् । न च, ‘तद् य इहं विदु:, ये चेमेडण्ये श्रद्धा तप इत्युपासते' इति सर्वत्रैकविद्यासाधारण्य श्रुतिमिति वाच्यम्—तथासति उपकोसलविद्यायाम्चिरादिगतिश्रुतिवैद्यर्थ्यप्रसङ्गात् इति पूर्वपक्षे प्राप्त—उच्यते—

‘अस्ति तु सर्वेषामेवोपयोग: श्रद्धादिमात्रानुष्ठानम् । । सर्वेषां मतोऽभिप्राय: श्रोतव्यादिषु नियमो नास्ति । तथा हि नियमे सति ‘ये चेमेडण्ये श्रद्धा तप इत्युपासते', ‘श्रद्धां सत्यमुपासते',

‘अभिज्योंतिरह: शुक: पण्मासा उत्तरायणम् ।

तत्र प्रयाता गच्छन्ति ब्रह्म ब्रह्मविदो जना: ॥'

इनि श्रुतिस्मृतिभ्यां विरोधप्रसङ्ग । उपकोसलविद्याया पुनराक्तानं तु, ‘ये चेमेडण्ये श्रद्धा तप इत्युपासते' इति पश्चाम्निविद्यामात्रसर्वैत्रैकविद्यासाधारणाच्चिरादिगतैरपुनरावृच्चिविधानार्थम्नुवाद इति स्थितम् ।

(२) उपकोसलविद्याया: परमात्मविद्यावत्वं, ‘अन्तर उपते:' इत्यपत् स्थितम् । तथा हि—

‘य एषोडक्षिणि पुरषो हस्यते' इति निर्देश्यमान: प्रतिविम्वात्मा ; दुत्कान्ती ध्वनि, तादृशाननि । अथ यत्रैतदसाच्छरीराद्दुत्क्रान्ति, अथैतैरैव रदिमभिरुच्चै:—कमत: स ओमिति वााह । उद्दा शीणने । म यान्त क्षिप्येन्तन, तादादित्यं गच्छति' इति उत्क्रान्तिममनननतरमनिर्गदादिसमण्डलप्राप्तिरुक्ता । एवं बहु दृश्य्यम् । अत: श्यावानपेक्षया सर्वविद्यासाधारणमिति ।

प्रसिद्धवत् विदेंशात् । दृश्यत इति अपरोऽभिधानाच । जीवो वा स्थान । चक्षुषि तस्य विशेषेण संनिधानात् प्रसिद्धिरुपपद्यते । उन्मीलनचक्षुरद्रेक्षणेन जीवस्य स्थितिगतिनिश्चयात् , ' दृश्यत' इत्युक्तिरुपपद्यते । [1चक्षु:प्रतिष्ठितत्वेन श्रुतिप्रसिद्धो देवताविशेषो वा । 1?] न तु परमात्मा । तस्यानाधारत्वात्, अदृश्यत्वाच । न च आत्मत्वाऽऽप्तत्वाभ्यां तद्वादिविरोध । 'एष आत्मेति होवाच' इति इतिकर-

अभिधीयते—'अन्तर उपपत्तेः । अक्ष्यन्तर: परमात्मा । तस्यैवात्मत्व- स्मृतत्वस्याद्वैतव्वामनिलभामनेत्वादिर्धर्माणामुक्ते । न च इतिकरणेन तेषाम- विवक्षा शङ्क्या-- यतः उच्च्यमानस्यार्थस्यैवं वचनसंबन्ध: प्रतिपच्य, तत्र इतिशब्दो नार्थविवक्षां वारयति, यथा—'इति ह स्मोपाध्याय: कथयति' इति । तस्मादिति- हास्मृतत्वादीनामाच:श्रवचनसंबन्ध:स्य प्रतिपाद्यत्वान् इतिशब्द , 'मनो ब्रक्षेति' इत्यादाविव 'नार्थविवक्षावारक: । तनस्य स्वाभाविकामृतत्वादीनां जीवेऽस्संभवात्, तथा प्रतिबिम्बे, 'ऋषिभिरेषोडसिन् प्रतिबिम्बित:' इति चक्षु प्रतिबिम्बितत्वेन श्रुति- प्रसिद्धादित्यरूपदेवताविशेषे चासंभवात् परमात्मैव[अन्त्राक्ष्यन्त्वेति] ।

यदुक्तम् — निराधारस्य परमात्मन: चक्षुरवस्थितिं संभावति — इति, तत्राह — 'स्थानादिव्यपदेशाच्च' । 'यच्छक्शुषि तिष्ठन्' इत्यादिकतऽर्यामिन्नाऽऽहणे चक्षुषि स्थितिनियमनादे: परमात्मधर्मेतया श्रवणात्, योगिदृश्यतया, 'दृश्यत' इत्यसोपपत्तेश्श्राक्ष्यन्तर्वर्तिन: परमात्मत्वे नाशुपपत्ति ।

'सुष्वविष्ट्याभिधानादेव च' । 'कं ब्रह्म स ब्रह्म' इत्यपरिच्छतत्ववि- शिष्टसुषिरूपस्य आत्माभिधानात् एवं, 'ये एषोडक्षिणि पुरुषो दृश्यते' इति वाक्ये मकर्तृपरामर्शिना 'य एष' इति सर्वनाम्नाडभेधीयमानत्वाच । न च तद् ब्रह्म

1. इदं कुत्रदर्शितं भाष्यानुसारात् । सिद्धान्ते विवाद: कथनालुसाराच्च संग्रहेपण कल्प्यतम् ।

2. पदार्थाविवक्षायां हि । पदार्थानिवक्षया ग । 3. आत्मवचन ग । 4. कयं ? पाठक्त शारीरक्याश्नार्थदीपिकनुसार क पाठ । स्व. ग. पाठस्तु 'नाविविक्षाक्षरर.' इति ।

3. अत्रेस्थिकं क

असविद्यया व्यवहार्यंसेनि वच्यम्‍ —असविद्यया अपि ब्रह्मविद्याज्ञानेन, 'न हि स्वाप्नं' इति न्यायेनालव्यवधायकत्वान् । नदङ्कलवद्‌ नत्स्थःरणमध्यभांतात्, 'अथ हैनं'।।ह ज्र्योडनुजास्म' इति ऋक्संविदाधिगूनसैवास्मिविद्योपदेश इति मन्‍पादनान् । ब्रह्मविद्याप्रयुक्तफलस्य तत्रकफलोन्रः श्रवणाच्‍च ।

ननु, 'क तर्क्ष न ब्रह्म' इति वाक्येन अपरिच्छिन्नसुखरूप त्रसेणि नोपपद्यते; अपि तु, 'प्रागेव ब्रह्म कं ब्रह्म स्व ब्रह्म' इति त्रिभिःवाक्यैः मुख्य-पाणे, लौकिकसुखे, आंकारे च ब्रह्मह्र्रिविधोयते। तत्राह — 'अन एवं च स ब्रह्म' । अन एवं अनन्तरंच्छलकमुखस्य ब्रह्मत्वाभिधानाद्व अपरिच्छिन्नसुखरूप-ब्रह्मैवात्र प्रतिपच्यते। नात्रभ्र्राणि ब्रह्मह्रति:। अन्रह्मभूतेऽपि मुख्यप्राणलौकिकसुखा-कागेपु ब्रह्मह्र्रिविक्षेपवे नात्रानुपपसरेर्‌ वामन्वेन, 'विजानामयह यत: प्राणो ब्रह्म कथम् तु स्वध्ध तु विजानाति' इति प्रश्‍नस्य, 'यदाहं तदेव तु यदेव तु यदेव तु कम्‍' इति प्रतिवचनतस् चासंगतत्वापते। तदसंगतिकारकश्र प्रागेव वर्णित: ।

इतक्ष परं ब्रह्म — 'श्रुतोपनिषत्कगत्यभिधानाच्‍च'। श्रुतोपनिषत्कस्य अधिगतपरमपुरुषार्थस्य अनुसंधेयत्वा श्रुयन्तरं प्रतिपाद्यमाना अर्चिरादिका गतिर्निर्णीया, तापुनराग्रुंचिलक्षणपरमपुरुषमातिकारोम् उपकोसलायाक्षिपुरुषं श्रुतवते, 'अथ यदु चैवासिन् श्वस् तु ह्रवैन्त्' इत्यादिना आचार्य उपदिशाति । अतोडप्ययमक्षिपुरुष: परस्मात्मा । 'अनवस्थितरसम्वाच् नेतर:' प्रति विंशादीनामक्षिषु नियमेनानवस्था-नात् अमृतसादीनां तत्रुपाधिकतां तेष्वसंबन्धात् न परमात्मेत्‍च; क्लेशापरिहारकुशो मवितुमर्हतीति स्मितम्‍ ।

1. वैपथिक क. 2. एकारो न स्व. 3. प्रतीयमाना ख्व.

न ह्रति! 'न हि स्वार्नं स्वव्यवधायकम्‌' इति न्याय:। अन एवं प्रयाजानुराजादीना कम्मण वाहिनानाभ्‍व एकदेशावकलनादन्यद्‌र एकच्र्यांहानत्ल्यादनन्यदर्शनं स्यादिति ।

एप ह वै यज्ञो योडयं पवते । एप ह यन्न इहँ मचँ पुनाति । यदैप ह यज्ञिंन् मन्न पुनानि, तस्मादैप यज्ञः ।

र=स्वपरकरणे प्रापञ्जे:रण-करणवमाग्याच्च यज्ञे क्षते उत्पन्ने व्याहृतय: भाव-श्वित्तार्थे होत् । ननु ननं विधातव्यम् । तत्राह-जप्यमेव ब्रह्मण्यलक्षणमन्तिज्जयम् । तस्य च ब्रह्मगौ मौनमावश्यकम् । इत्येदनादि-वेद्यर्थानेदमारभ्यते — एप — पचने । योङयँ पवते वायुः, स एव यज्ञ इत्यर्थे: । कुतो वायोर्यज्ञत्वमित्यत्राहडह एप ह यन्न्—पुनाति । वायुर्हि गच्छन् सर्वँ पुनाति । वर्षाभानान्भवेस्सुगुद्धि: स्मृति-प्रसिद्धा । यन्न पुनाति तन्न पदत्रयगनयो यकारान्कारयो: यज्ञशब्दे प्रत्य नज्ञानात्, आकारस्त नकाराविकारस्तान्न यज्ञशब्दस्स यन्न पुनाति तन्निर्वचनं 'वायाद्विनि भाव: । उत्तमेवोपसहरति यदेप—यज्ञः ।

1. वायौ इल्यपिकं क.

नतु ब्रह्मोरदे श्लाघ्यामुरनियदि यज्ञलोपपरिहारक:प्रायश्चित्तिनिर्जोषणाः परब्रह्मगविविधु-राणा ऋते निल्पणानिमित्तं सज्जतिमाह रहस्येति । उपनिषद्धि रहस्यैरपदेशिका । ऋस्यमण-प्रायश्चित्तादेरपि रहस्यत्वान्न सादेराम्।दिति भाव। सङ्गलन्तर ब्रह्मप्रतिपादकभगवागानारम्भव अस्य मृतिं-गत्यास्वर्यणदृष्टम् । अस्य नबम-नतद्वयस्य आरम्भत इदग्रान्वय । किमत्रो-च्यमानमित्यत्र विवृणोति यज्ञे श्वृत इच्यादिना । एमाशास्यमेव तु शाङ्करावतरणमाक्यं स्वयं सकृन्निचतुष्यवर्तथा व्याचक्ष्यामानन्दगिरि । तदुक्तंरस्थू—रहस्यमुगन्मनम् । तत्फलकरणे तत्फलग्राप्त्योन्दिरसिमार्गप्रसादान् अन्रोेक्ययहशब्दयै।गकार्यावरोपस्य यज्ञसमातिमार्भेस्य चोप-म्थितिरित्येका । आरश्यकं चै द्रुत्याल्या । आग्रविद्या पूर्तेमुक्षा, रेहह अभिसवन्विधयन् प्रायश्चित्ता-हुत्युकिरिति दूर्त्याल्या । ब्रह्मोपासनं मौनसाध्यम्, ब्रह्मात्विज्ञेपौ मुनि तत उपस्थितमिति चतु-र्थोंन् । तस्य व्याख्यानस्य समझसत्वे अनकेरगोतिलोभात, अस्यापि श्रेयस्थै तथाे व्याख्यातं भाव्यम् । प्रसज्ञादिति पदेनान्योङयँ प्रसड्ग । सुष्ठु- , एताकत्पर्यन्त वायुप्राणसर्वान्न्यविधानामेव निरूपण ऋतम् । उपकौसलविद्यायामपि, 'प्राणो ब्रह्म क ब्रह्म', 'प्राण आश्रयो दोर्विद्युत' इति प्राणवायुप्रस्तावात् । अतः सर्वत्र वायोरसुक्रम्भाव वायुविशयणेन भावनारुपदृष्टि निश्चयन्तर प्रसक्कमिति ।

वायु: स पेव यज्ञ इति । अत्र वायोयज्ञत्वे बहुश्रुत्युस्साहदर्ग ऋतं शाङ्करे । 'असौ प्रास्तड्डहांत सम्यगादिल्यमुरतिष्ठते' इति आदिलक्षणा मपन्न कदुरारपि सहकर्सङख्यारे ध्येयम् ।

तस्य मनश्च वाक् च वर्तनी । (९)

तयोर्न्यतरां मनसा संस्करोति ब्रह्मा; वाचं होताडच्युरुद्रातायत्रोपाकृते आतंरनुवाके परा परिधानीयाया ब्रह्मा व्यचंर्दधाति (२), अन्यतरामेव वर्तनीं संस्कुर्वन्ति; हीयते डन्यतरा ।

अन्यतराम् ।

एव यज्ञस्य याज्याश्रौमेदप्रतिपादनेन यज्ञस्य गन्तृत्वं सम्पाद्य गन्तुर्यज्ञस्य मार्गमाह तस्य-वर्तनी । यदृचिसाधनमूत्यो वाचमनसयोर् मार्ग इति यावत् । तयोः-अन्यतराम् । यज्ञस्य मनोलक्षणमार्गे मनसा प्राणिहितेन ब्रह्मा संस्करोति । होताद्या ऋयोऽपि वाचैव सम्यक् प्रयुक्तया वाचं संस्कुर्वन्तीत्यर्थः ।

स यत्त्-अन्यतरा । व्यचदधाति । ऋत क्षेपायो नजू । ‘नजो नलोप-

स यत् —अन्यतरा । व्यचदधाति । ऋत क्षेपायो नज् । ‘नजो नलोपे’ इति नलोपः । यत् यज्ञः प्रतिपुरुषकोशेषु उपकृतेः अपरिधि स्यात् परिधानीयाया । ऋत्विजः प्राक् ब्रह्मा व्यचदधाति — विशब्दो विविधार्थः । नजश्व निन्दिततत्मर्यः—विविध निन्दितत्वं बदति । मौनं त्यजति चेदित्यर्थः । तदा मनःप्राणिधानस्य नारेन मनोलक्षणयज्ञवर्तनीसंस्कारकस्य ब्रह्मणसोडभावात् एषा वर्तनी नद्यति । होतादिवाक्संस्कार्या वागृपा यज्ञवर्तनी परम् आस्ते इत्यर्थः ।

वाचमनसयोर् मार्ग इति यावत् ।

१. वाङ्मनसयोः क. रा. २ अथ घ. पाठः । ल्वो धोके ‘क्षेपायों नजो नलोपः । ‘तिङ्क्षेपे’ इति निन्दाया नलोपः’ इति । ग कोषे, ‘क्षेपायों नजो नटोपस्थिडि क्षेpe’ इति नलोपः । इति । क कोषे—‘नज् क्षेपायों । अक्कारपूर्वस्य नकारस्य लोपे ऽवदतीति पर्यवसमम् । त्रिशब्दो विविधार्थकः । अक्कारस्थ क्षेपाथकः — विधिन्चे निन्दिततथं बदतीसयर्थ । विशब्द इशाविक क्रियाकुपार स्व । ग कोशया । १. ऋशि गो.

वाङ्मनसमयो मार्ग इति ।

वाङ्मनसमयो मार्ग इति । अत्र वर्तमानोऽब्दस्य ईकारान्ततया प्रथमैकवचनान्तरूपत्वे उपरि तयोरित्यस्य मनोवाचोःसङ्खेऽइकारान्त पद-द्वयनिदेशो नातीदृक इति वर्तमान इति द्विचचनान्तमुचितम् । उपरि उभे एतत् वर्तनी इति प्रयोगात् । अन्यतरामेव वर्तनीमिति अत्रैव प्रयोगात् शब्दोद्यमीकरान्त एव, न तु इकारान्त इति यद्रान्त इति चिन्वते, तर्हि, ‘छान्दसो द्विचचनलस छकू’ इति वक्यभाणारोतिरत्रापि त्यात् । माङ्वासु सर्वत्र क्तन्टिशदनेव इकारान्तं पठन्ति ।

स यथा एकपाद् व्रजन्, रथो वैकैन चक्रेण यन्मानो रिष्यति—एवमस्य यज्ञो चिप्यति; यज्ञं ऋष्यन्तं यजमानोडनु रिष्यति; स इष्ट्वा पापीयान् भवति । (३)

तद्‌हित को दो भागों में इसप्रकार उक्तहुए—मू गच्छा-भवति । ऋषिकृत एकस्मात् पुरुषो वा प्रकृतिचक्रेण प्रवर्तमानोऽर्था वा यथा ऋष्यति नश्यति, एवमस्य यजमानस्य यज्ञो नश्यति । तस्मिन् नष्टे यजमानोऽपि नष्टफलं पापी च भवतीत्यर्थः ।

अथ यत्रोपाकृते प्रातरनुवाके न पुरा परिधानीयाया ब्रह्मा व्यपदिशति, उभे एतर्हि सँस्कुरुते; न हीयतेऽन्यतरार् (४) । स यथो—भयपाद् व्रजन्, रथो उभाभ्यां चक्राभ्यां वर्तमानः प्रतितिष्ठति—एवमस्य यज्ञः प्रतितिष्ठति; यज्ञं प्रतितिष्ठन्तं यजमानोऽनु प्रतितिष्ठति ; स इष्ट्वा श्रेयान् भवति । (४)

अथ यत्‍त्र—अन्‍यतरा । न व्यपदिशतीते संवन्धः । उभे एवं वर्तन्याविति वक्तव्ये, ‘सुपां सु लकू’ इते छान्दसो लुक् । शिष्टं स्पष्टम् । स यथा—श्रेयान् भवति । यज्ञः प्रतितिष्ठति । सदुप्यवानं भवतीत्यर्थः । यजमानः प्रतितिष्ठति । लष्टफले भवतीत्यर्थः । शिष्टं स्पष्टम् ॥ ४—१६.

प्रजापतिलोकानसृजतपत् । तेषां तप्यमानानां रसान् प्राद्रुहत्—

तत् यज्ञश्रेे' व्याहतिहोम- प्रायश्चित्तचरितं कृत्वा प्रस्तौति—प्रजापतिलोंकान- स्यतपत् । लोकान्जिज्ञासया लोकान् उद्दिश्यसृतपत् । तप आलोचने । आलोचन- रूपं ज्ञानं कृत्वानीत्यर्थः । तेषां —। प्राद्रुहत् उद्दृतवान् । जग्राहेत्यर्थः ।

यज्ञस्य गन्तृत्वं नाम न्वोऽनुङ्गसङ्ङारपर्यन्तं वित्ततत्‍वम् । सनुर्द्धिमाग्णव्ङ्मिति याक्त । मनसो वाचक् वर्त्तन्योमिषे ब्रह्ममनसः संस्कारो मनसुकुम् , अध्यात्मनतरखण्डे होतॄादीनामूग्र वेदादिभरणां वाचः संस्कारः कर्मलोपप्रसङ्क्तवारकं यथावदध्ययनम् । तल्लोपेन तत्‍तद्देवसंर्व ङ्घलोपप्रसङ्गने च प्रायश्चित्ताहुतय तथ्यनते ।

अग्नि पृथिव्या: रसयुसन्निग्रान: आदित्यं दिश: । (?) म एनातिम्रो देवान् अभ्यनू मन् । नामां लप्यसनानाँ रमान् प्रातृ-

अग्नि—दिव: । लोकनात् आश्रयेच्य विशोक्या: अभिव्यांवदित्या सारमूता इति निश्रिकायेत्यर्थ: । एकसुतरत्रापि । स—आदित्यात् । अभिव्याादित्यसारतया तया निश्चितवानित्यर्थ: । स एतां--सामभ्य: । तद्वीसारतया व्याप्तनित्रयं निरचिनोत्यर्थ: । शिटं स्पष्टम् ।

हत्‍व — अग्नेः रसचः रागोयेज्ञप । महान्‍न‍्यादित्यन् । (२) मे तनां वीर्यीं विरमसन्‍न । तम्योम्न‍ं य रमन्‍ना रसान् प्रातृ- हत्‍व—भूरिति ऋष्यः । भूतोरणि यजुर्भे: 'गुरिति लोनस्म्य: । (३) 'तद् यत्तको रिष्यन् । भूः म्याहोनि गाहेप्लये जुदुयात् । ऋचामेव तद्रसेन ऋचां वीरीयण् ऋचां यज्ञस्य विरिटे³ संदधाति । (४)

तत्—जुहुयात् । तत् तन्मादेतन् ऋक्तः ऋचो निमित्तात् यदि यज्ञो रिप्यन् क्षत प्राप्नुयादित्यर्थ: । तर्हि तत्प्रायश्चित्तं श्रृ मूसम्वाहेतमन्रेण गाहेप्ल्येड्मौ जुदुयादियर्थ: । मुचामेव—सदधाति । यत् ऋचां ऋक्‍वसति, तद् वीरीतं तत् यज्ञस्य ऋतं ऋचां वीरीयौजसा ऋचा रमेन 'सरमूतेन च पूरितिव्याहत्या संदधाति समपधत्त इत्यर्थ: ।

अथ यदि यजुष्को रिष्यन् । भुवः स्रोहोनि दिक्षिणाग्नौ जुदुयात्, यजुपामेव तद्रसेन यजुपां वीर्येण यजुषां यज्ञस्य विरिटे³ संदधाति । (५) अथ यदि मानसो रिष्यन्, तुच:¹ स्वाहेत्या हवनीयेये जुदुयात् । साम्नामेव तद्रसेन साम्नां वीर्येण साम्नां यज्ञस्य विरिटे³ संदधाति । (६)

अथ—सदधानि² । अथ—सदधाति । ³पूर्ववदर्थ: ।

1. स्व. शा. मा. 2 निर्णय मा.

2. इदं ख. बोधे । 2. यजुष्‍च् । यजुपां निर्मित्तात् पूर्ववदर्थ इत्यादिकं ख.

3. स्वाहवनीयेय अपना इत्यधिकं ख.

तद् यथा लवणेन सुवर्ण संदध्यात्।उद्रपेण रजतं रजतेन त्रपु वपुणा सीसं सीसेन लोहनं लोहन दारु दारुचर्मणा (७), एवमेपां लोकानाम् देह॑तानाम् स्यास॑त॑य॒गा॒ वि॒द्याय॒ा॒ वीर्य॑ण य॒ज्ञ॒स्य॒ वि॒रि॒ष्ट॒ संदधाति । मेपज॑तो ह वा ए॒प॒ य॒ज्ञ॒:, य॒त॒त॒व॒चि॒त॒ ब्र॒ह्म॒ा भ॒ग॒ति । (६) विरिष्ट मा।

तद् यथा—दारुचर्मणा । सुवर्णेस संदधान नाम कठिनस्य¹ श्रुतुतापादनम् । (क्षारद्रव्य) क्षाररसरसय सपर्कपृथक्तापेन हि सुवर्णस्य परस्परसंधानयोभ्यस्रुतता भवतील्यर्थः । शिष्टं स्पष्टम् । एयं—संधधाति । व्याहतीना पृथिव्यादिलोकसारमूतामन्यादिदेवतासारभूतनव्यीसारलवात तद्वीर्यत्वाच्च एपां उत्क्रान्ता वीर्येण एवं सुवर्णादिसंधानवदेव यज्ञक्षतं समाहितं भक्तील्यर्थः । भेषज-भवति । यं॒सिन् य॒ज्ञ॒ ए॒व॒वि॒त॒ ब्र॒ह्म॑णामा ऋ॒त्वि॒कृ॒ भ॒व॒ति, स य॒ज्ञ॒ कृतमेषजः कृतौषधः; समीचीनोनेन चिकित्सकेन यथा रोगातिः पुमान् कृतमेषजो भवति, तथेत्यर्थः ।

१. खरस्य खन।

तद् यथा लवणेनेष्यादि । नन्वत्र लवणेन सुवर्णं संदध्यात् । रजतं सुवर्णेन संदध्यान् । त्रपु रजतेन सदृश्यादित्येव तृतीयान्ताना कमेऽप्यन्वयः शास्त्रादृष्टः । लवणवत् सुवर्णादीनां मयोनकरणद्रव्यत्वनियमाभावात् क्षारद्रव्यसंपर्कपृथक्तापेनैव श्रुतुतापादनम् । (क्षारद्रव्य) क्षाररसरसय सपर्कपृथक्तापेन हि सुवर्णस्य परस्परसंधानयोभ्यस्रुतता भवति । लोहन चर्मपि दारुद्रयसंधायक चेत, लोहने चर्मणा वा दारु इति सकृद् दारुशब्दः प्रयुज्येत । अथ दारुचर्मणि॒त॒ एक पद मन्त्र, दारुणो । वर्णात्प्रकृतिजातिपरिहाराय वा अन्यार्थ वा त॒न्‍त्र सं॒ध्य॑े॒य॒ स॒त॒ द्र॒व्य॑म्, त॒त॒तर स्याः । दारुकृद्व च पाच्यमाना रज्यतया रजुप्रकृतिनिद्रव्यतया चोपयुज्यत इति त॒त॒ो दारुबन्धन॒मिति वाच्यम् । ए॒व॒ञ्च प्र॒चीन॑यो॒जा॒ना॒स्य॒ दि॒म्ं । भाष्ये संधानं श्रुतुतापादनमित्युक्तम्, रजत॒न॒स्य॒ त॒क्न॑मात्रकरवेपि सुवर्णादिषु संधानं श्रुतुतापादनमित्युक्तम् । त॒षा सु॒दृ॑ष्ट॒कर॒ला॒भा॒वा॒त॒ । अतो भाष्याभिमतोर्‌द॒श॒क इ॒ति चै॒त॒न्‍—मु॒ले॒ वीर्य॑ण॒ति तृतीयया संधानकरणस्य, विरिष्ठमित्येकन पदेन विच्छिन्नस्य शोक्ल्या तद्दत्तन तृतीयान्तं करणपरन् । सुवर्णीमियेवमेक पदमेव स॒च॒ख॒य॒र॒म् । रजतादिनिकृच्छोहेरसंयानाय सुवर्णोयुक्तकृतोहेपक्षे केनचित् कृते यावद् दारुणं, तावदनेदशावीर्यकतनधाने इति स्थतये एकसुक्तिः । तथाच लवणेन सुवर्णादि द्रवीकृत्य तेन द्रवीभूतेन रजतादि संधानवदिति व॒क्‍ष॑त॒म् । ल॒ो॒ह॒ने दारु दारुचर्मणेसस च लोहद्ररजुबन्धनयोः समुचयेनान्यतरेण वा दारुद्रयसंधानवदितर्यो भवितुमर्ह॑ति । दारुचर्मणेत्येकमेति पदमिति स्वादिति ।

एष ह वा उदकश्रणो यज्ञः, यन्नैवविद् ब्रह्मा भवति । एवंविदं ह वा एपा त्रैधाणमु गाथा—

एष—भवति । उदकश्रवणः—‘उत्तरमार्गप्रतिपादकहेतुरिस्यर्थः । एवंविद्—गाथा । एवंविद् ब्रह्मणामनुजन्मतुगनां एषा वेद्यमाना गाथा भवतीत्यर्थः ।

यतो यत आवनन्तं तत्त्वं गच्छति (९) मानवः । ब्रह्मैवैक ऋत्विक् कृत्वान्नाड्यसिरक्षति ॥

यतो यतः—मानवः । यतयत यज्ञस्य क्षेत्रमवतंत आ समन्ताद् व्याप्तं वतते, आ इष्ट्टा वतते,—तत् सर्वे मानवः मननशीलो ब्रह्मा गच्छति समाधृत इत्यर्थः । ब्रह्मैवैक—रक्षति । अश्वा वडवा आरुह्यैनं योधान्त यथा रक्षति, एकमेक व् ब्रह्मा ऋत्विकूं कृत्वा ऋत्विजो रक्षति ।

एवंविद्ध व ब्रह्मा यज्ञं यजमानं सर्वां श्रौत्न्जीङामिरक्षति ।

एवंविद्ध—रक्षति । अव् ब्रह्मणो वेदनानेन यजमानदीयामृतत्विजाश्व रक्षणप्रतिपादनेन उद्धारतुमृतानां वेदनानियमः सूच्यते इति, ‘अज्ञस्य यथाश्रयभावः’

१. ऋचिरादिसामोत्तर क. —. ‘तस्मैव गच्छनि मसादृत्त इक्ष्य । क इस्त्राद् मानव इनि । मानव: मननशील ब्रह्माद्य मकनिगिर्ध य ख् योधसूनृक. १. यजमानाला क

उदकप्रवणः उदङ्निम्न दक्षिणतोऽधरः । उत्तरमार्गणि प्रतिहेतुरिस्यर्थ इनि शाङिरम् ।

उदकप्रवणः—उदङ्निम्न दक्षिणतोऽधरः । उत्तरमार्गणि प्रतिहेतुरिस्यर्थ इनि शाङिरम् ।

गायेतयुक्त्वान् यत इत्यार्भ्य रक्षतीच्यन्त गाथा.नुवदः ! तत मानव गच्छतीच्चात्र मनुष्यो न्वर=लद्य । मानसदर मृष्यपरतयैव् प्रतिषिद्धमपि, ब्रह्माणमन् गाथा ह्यनि ब्रह्मविषयककृतवन्न नहुढिन क्रियतद्यधुम् ।! अगे मननशील इति व्यास्याध्य मानवदमित्य मृृ गच्छ-चचन्त्र । ब्रह्मैषोऽन्त्यैरध्यात्मगनलान् रक्षर्त्तंलिङ्गान्वय कृत्वा व्यास्यानि यक्षयत्रेसुधयातिसा । गायाथा नृतीयावादे प्रनिदमसहद्यापिमन् आक्षरकरता ।

गायेतयुक्त्वान् यत इत्यार्भ्य रक्षतीच्यन्त गाथा.नुवदः ! तत मानव गच्छतीच्चात्र मनुष्यो न्वर=लद्य । मानसदर मृष्यपरतयैव् प्रतिषिद्धमपि, ब्रह्माणमन् गाथा ह्यनि ब्रह्मविषयककृतवन्न नहुढिन क्रियतद्यधुम् ।! अगे मननशील इति व्यास्याध्य मानवदमित्य मृृ गच्छ-चचन्त्र । ब्रह्मैषोऽन्त्यैरध्यात्मगनलान् रक्षर्त्तंलिङ्गान्वय कृत्वा व्यास्यानि यक्षयत्रेसुधयातिसा । गायाथा नृतीयावादे प्रनिदमसहद्यापिमन् आक्षरकरता ।

वेदनानियमः सूच्यते इति । नच उद्धारतुमृतानां वेदन् तावत्, ‘यदेव विद्यया करोति’ इत्यादिश्रुतेरन्वादिहेतु । ब्रह्मवेदनद्व प्रयक्षीचाहुतिमन्न्रविषयकत्ताल् प्राय-शिनानुग्रहणेन अर्थकल्पनाद्गुहारद्वारा यज्ञाद्गुण्पमा|नहेतु । अतश्व ब्रह्मवेदनं क्रतुयोऽथ-र्वन्निर्षणतिहेतुभूत उद्धात्रा देनंतस निष्पन्नक्रन्वा नितनु ‘फलरूपविपरीतकरतल् दिहेनोरनियमापादकं कथमिति चेत्—उक ‘दर्शयैति चे’ति मूत्रे न्यासायें । ‘अन्न्रे क यजमानसकषणं क्रतुफल-प्रतिबन्धकरणादिसिरति सन्तव्यम्’ इति । नयमयूख्मालिकादिमपि इष्टव्यम् । इदं तु बोध्यम्—अस, ‘एष ह वै’ इत्यादि॑ड्‌डयस्य केवलब्रह्मतैव्यकर्मविषेशमात्रपरत्वे उपनिषदि

वेदनानियमः सूच्यते इति । नच उद्धारतुमृतानां वेदन् तावत्, ‘यदेव विद्यया करोति’ इत्यादिश्रुतेरन्वादिहेतु । ब्रह्मवेदनद्व प्रयक्षीचाहुतिमन्न्रविषयकत्ताल् प्राय-शिनानुग्रहणेन अर्थकल्पनाद्गुहारद्वारा यज्ञाद्गुण्पमा|नहेतु । अतश्व ब्रह्मवेदनं क्रतुयोऽथ-र्वन्निर्षणतिहेतुभूत उद्धात्रा देनंतस निष्पन्नक्रन्वा नितनु ‘फलरूपविपरीतकरतल् दिहेनोरनियमापादकं कथमिति चेत्—उक ‘दर्शयैति चे’ति मूत्रे न्यासायें । ‘अन्न्रे क यजमानसकषणं क्रतुफल-प्रतिबन्धकरणादिसिरति सन्तव्यम्’ इति । नयमयूख्मालिकादिमपि इष्टव्यम् । इदं तु बोध्यम्—अस, ‘एष ह वै’ इत्यादि॑ड्‌डयस्य केवलब्रह्मतैव्यकर्मविषेशमात्रपरत्वे उपनिषदि

तस्माद्वैचिदमेव ब्रह्माणं कुर्वीत, नानैवंविदम्, नानैवंविदम्॥

इति छान्दोग्योपनिषदचतुर्थाध्याय: (चतुर्थ: प्रपाठक:) ।

इति छान्दोग्योपनिषदि चतुर्थाध्याय: (चतुर्थ: प्रपाठक:) ।

इत्यधिकरणे [दर्शितौचित] सूत्रितम् । उक्तप्रकरणदर्शनस्तुतिप्रयोजननेोपसह्हरति तस्माद्--नानैवंविदम् । द्विरुक्तिफलरध्यायेऽसमाप्त्यथो ॥ ४-१७.

इति छान्दोग्योपनिषदशिकायां चतुर्थोऽध्याय: (चतुर्थ: प्रपाठक:) ।

1. एतद्वै तद् कोरे न । 2. विद्यासमा॑स्थ्या स्व.

नातीव सङ्गति । द्वितीयाध्यायान्तिममलङ्के केवलकलोऽनित्य ऋतुचायाच्च व्यवस्यमाणसद्विविधो रास्य-वसुरुद्रादिलाविषयत्वात् कथमिति सङ्कतता । ‘एष ह न॑ यक्षो योऽयं पवत’ इत्युपक्रमवाक्यस्य च केवलस्य नि रत्नापेक्षया वायुतभावनाभरत युक्तम् । एवं यज्ञगवद्यच, ‘यं जग॑न् पुनाति’ इ॑न निवेचनमपि भाक्तार्थम् । पू॒सुरपि हासलावद्याय, ‘इ॒मं मान॑मिमां नाव॑ते॑न्त इत्युक्तस्य, ‘यान्तो-

यं य॒त आ॑क॒र॒ते त॒त्तद् गृ॑ह्णाति मान॑व: ‘इत्य॑स्य च ‘आक॑व॒द् र॑भ॒म्य॑ प्रतिप॒द्य॑ते । तस्मा॑-य॒त इ॑ति प॒ञ्च॑मी, ‘य॒त इ॑ति प॒ञ्च॑मी । तस्मा॑द् ए॒व वाक्‌व्यय॑म्--मनो॒वाग्भू॑य॒स्तन्नो॑द॒दृश्य॑ते । त॒दृशे॑-क॒ल्‍यप्र॒युक्त॑गमन॒त॑क॒ल्‍य व्याह॑र्त॒ता॑न॒ स॒ङ्क॑त॒व्या॑रस॒मुप॑त॒व् तत्‌क॑रण-क॒ल्‍यप्र॒युक्त॑गमन॒ने॑क॒ल्‍य व्याह॑र्त॒ता॑न॒ स॒ङ्क॑त॒व्या॑रस॒मुप॑त॒व् तत्‌क॑रण-

क॒ल्‍य॒प्रयु॑क्त॒स्सुव॑र्ग॒लो॒क॒व्याहि॑र्त॒ना॑स॒त॒स्स्व॑र्गे॒णापे॑क्षित॒फल॒हेत॑व॒ यज्ञ॑स्य॒ चै॒त॒न्नि॑ स॒ङ्चि॑त्या, ‘ए॒ष ह व॒ उदक॑प्र॒श्नो य॒ज्ञ’ इ॒त्यादि॑ना को॒ष॒दृश॑ उच्यते -- य॒त॒ हि॒ ज्ञा॑ यथाव॒त्, य॒ज्ञसमा॑ध॒नमा॑त्रे॑णुपर॒म॒स्स य॒ज्ञस्य॑ पक॒न॑र॒व् य॒ज्ञस॑ब्द॒निवे॑चनस॒मुप॑युक्त॒प्रक॑रा॒स॒ वि॑द॒न उद॑त्रादिक॒र्य॑व॒न्द॑ना॒न्त॒र्-

तुल्य॑देश॒व॑द॒निवो॑प॒शा॑लि॒ भ॑वाति॒ स॒ जह्ना॑ न॒ धू॑मा॒दिना॒ग्म॑ना॒त्र॑प॒त्तिह॑ति॒, किन्तु उदकप्रवण उत्तरगतिरूपदर्शना॑त् क॒व॑द्या॒पि॑स॒क॑त॒कुवी॑र्य॒व॑त॒र॑त॒व् न॑क॒ल्‍ना॑दि॒हे॑ह । त॒दु॑ने॒ गाथा॑या॒म्‌--लोक मान॑व । ऐ॒श्व॒र्य॒ न॑ना॒लो॑क॒स्मि॑त् य॒ज्ञ॑क॒ल॑म॒भू॒य॑स॒ मान॑व॒ ए॒व॒ मो॑क्ष्य॒न् त॑त॒स्स॒त आत्म॑नो॒द॑ति । ए॒क॑स्मि॒न् क्ष॑त॒वि॒न् ब्र॑ह्मा उद॑त्रादि॒न॑र॒पे॑क्ष॒ ए॒व॒ ख॑व॒द॑न॒वि॑शे॒ष॑ण॒ त॒ कार॑ मान॑व॒म॑न्या॒स्थ॑ क॒त्वा॒ न॑ ऋ॒त्वि॑जो य॒ज्ञ॑च॒ रक्ष॑ति । म॒नो॑ऽऽ॒त्मि॑क॒रामि॑य॒ज॑माना॒न्य॑पे॒क्ष॑त॒स्स॑व॒वेद॑न॒किशप॑त॒नि॑नो॒भू॑त॒दृश॑व॒द॑न-

व॒त्‍वां॑दि॒ति । त॒स्मा॑द॒ सर्व॑दृ॒ङ्क्ष॑पा॒च्य॑ता॒व॑दृ॒दृना॑क॒ल्‍य॒स्स ब्र॑ह्म॒व॑द॒न ए॒व॒ म॑खा॒द ए॒व॑वि॒द॑म॒स्स ब्र॑ह्मा॒णं कु॑र्वी॒त अमु॑सु॒क्‍श॑रि॒व मु॑सु॒क्‍श॑र॒पि॒ य॑ज॒मा॑नः । त॒त॒न् य॒ज्ञ॑र॒क्ष॑ण॒म॑न्त॒र्‌व॑क॒ल्‍य॑प॒रि॑ह॒र॑ण॒म् । ऋ॒त॑माना॒नर॑क्ष॒ण त॒द्पे॑क्षि॒त॑क॒तु॒द॑र्य॒म्च॑र॒त॑वा॒य॑क॒ल॑न्-पाद॒न॑म् । ऋ॒त॑स्मि॒श्र॑क्ष॒ण॑म् वि॒द्या॑वे॒क॑ल्‍य॒प्रयु॑क्ता॒लि॑ङ्ग॒व॑रण॒म् । अ॒विद्या॑र॒पि॒ हि॒ ऋ॒त्वि॑जो वरिष्ठं पार्थ॑न्ते, ब्र॒ह्म॑र्क॒व॑द॒न ए॒वाऽऽ॑सि॒द॑र॒पि॑ति । ए॒व॒म् प्र॒ष्ट॑क॒र॒थे॑र्व॒ण॑न्, ‘दर्श॑य॒ति च इ॒ति॑सू॒त्र॑श्र॒मास्मि॑न् उद॑त्रादि॒विद॑ना॒निय॑म॒वेद॑क॒ सुप॑न्न

ल॒क्ष्य॑ते इ॒ति ।

अथ पञ्चमाध्याय: ५-९.

यो ह वै ज्येष्ठं श्रेष्ठं वेद, ज्येष्ठश्च ह वै श्रेष्ठश्च भवति । प्राणो वाव ज्येष्ठश्च श्रेष्ठश्च ॥ १ ॥

प्राणविद्या प्रक्मूयते यो ह—भवति । ज्येष्ठत्वे श्रेष्ठत्वे च प्रकृतः प्राणो यो वेद, स तत्त्वन्येन स्वयमपि ज्येष्ठश्च श्रेष्ठश्च भवतीत्यर्थ: । ज्येष्ठत्वे हि वृद्धत्वम्, 'वृद्धस्य च' इति वृद्धगवस्योदाहरणंविधानात् । श्रेष्ठत्वं प्रशस्तनमत्वम्, 'प्रशस्य श्र' इति प्रशस्तशब्दस्य श्रादेशविधानात् । एवं फलभद्रेणैव पुरुषमाभिसुखीकृत्यैष हि प्राणो वाचं ज्येष्ठं श्रेष्ठं । वाग्वाव्दौडवकारणार्थं । गर्भस्थपुरुषे प्राणल्यानुप्रवृत्त्यनन्तरभावित्वादितेन्द्रियमुख्ते । प्राणस्येन्द्रियापेक्षया ज्येष्ठत्वम् । इन्द्रियव्यापाराणां सर्वत्रैवर्धनान्त्वात् श्रेष्ठत्वम् ।

यो ह वै वसिष्ठं वेद, वसिष्ठो ह स्वानां भवति । वाग् वाव वसिष्ठः ॥ २ ॥

यो—भवति । स्वानां ज्ञातीनां मध्ये वसिष्ठो वसतीत्यर्थ । को वसिष्ठ इत्य-त्रैष हि वाग्वा-वसिष्ठ: । अनिग्रहेण वशमानं वसिष्ठम् । वाग्मी हि लोकेऽतिगयेन कशुमान् भवति । अतथ्ष कुसुमतामपादकृत्स्यवद्वारजनकत्वं वाचो वसिष्ठत्वामिनि भाव: ।

1. ज्येष्ठत्वं ग.

एतच्चन यथाकथंचिद् वायु-नुदीरश्वप्राणमवनिध्निन्यो विद्या उत्का । अथ साक्षात् प्राण-विद्यैवोच्यते । इह किंतु 'द्वितीयेरण वृद्ददारण्यके (८-९ । वृद्धेति । ज्येष्ठगुर्द्र प्रशस्यवृद्धस्य वरीयसादवस्ति भवति । श्रेष्ठशब्दस्तु प्रशस्तशब्दसैव । अतः श्रेष्ठपदानुरक्तच्याय वृद्धशब्दस्य वृद्धतमत्वार्थे इति भावः । तनु प्राणो वायुरूपसमान्भूततिकारं पञ्चाद्दूष्, वाग-दीनि इन्द्रियाणि तु आहुःकृत्वा किल्वान् प्राचीहानि । तनू कत प्राणो ज्येष्ठ इत्यन्नाह गर्भेऽति । आन्तत एवं प्राणल्यानुप्राणं गमो भवेत् 'चतुर्दशादिव्यापारस्तु चक्षुरादीनामेवोचि-दनिष्पत्त्या-नन्तरमिति' चदारार्वादिनेन्द्रियापेक्षया ज्येष्ठाभिति । वसिष्ठमिति पुष्टतममिति । वृद्दारांशपक वसुगुण्दान 'विन्मनोल्लेक' इति हि क्षि रूपम् । वशुमत्तमलं वसिष्ठतम् । स्थानामिति । 'अद्भि च येया भूतानि' इत्याधिक फलभन्यात्र । स्वपद, 'स्वम-ज्ञानेधनादन्यायम्' इति ज्ञानाविच्छादमवेनाम । इत्थन्नव्य इथन्तन समित्युपसगौनकयो दर्शन्त । आयतनेन मनःश्रायतत्तान्त्, मर्वेत् । इ्यकारी-श्रेतिस्थप्रोह्यचाकाङ्गुणनामम् । प्राण-नव्यापारस्तु मनोधीन, शुषुसावां भानान् । तदन्त्र, 'वागादि' न काङ्श्रेतव्वार्निविशिष्ट , तदू-तमिष्ठादिहेतुत' मुख्यश्रेष्ठधवान उत्क्कवितया ज्येष्ठ प्राण इत्युपासोभति । पिण्डतार्थ: ।

यो ह वै प्रतिष्ठां वेद, प्रति ह निप्रत्यामिमृश लोकेन्द्रपुनिमैष । चक्षु-र्वाचं प्रतिष्ठा ॥ ३ ॥

यो—अनुप्रतिष्ठ । इहलोके प्रसीदौ । अन्र चानुत्र च प्रतिनिष्ठति सर्वनित्यर्थः । का तर्हिं प्रतिष्ठेयात्राह चक्षुर्यां प्रतिष्ठति , इति । वृदारण्यकेऽनेनैव ममान्तकरणे श्रवणात् प्रतिष्ठास्वादकृत् समावेशमनूतल प्रदर्शीकत्वमेव चक्षुषः प्रतिष्ठात्वम् ।

यो ह वै संपद वेद, मैँ हास्मै कामाः पद्यन्ते देवा॒श मानुपाश्र । श्रोत्रं वाचं संपत् ॥ ४ ॥

यो—मानुपाश्र । अस्मै उपामकाय कामाः संपद्यन्त इत्यन्वयः । का तर्हिं सपदिस्यात्राह श्रोत्रं वांव संपन्न् । 'श्रोत्रे हीमे सेँ वेदा अभिसंपन्नाः' इति वृदारण्यकेऽनेनैव समनन्तकरणे श्रवणात् संदृढनू मूतवेदवाग्भावनार्थश्रवणादिसपादकृत्-मेव श्रोनस सपत्त स्म् ।

यो ह वै आयतनं वेद, आयतने ह न्यान्तां म्रियन्ते । मनो ह वा आयतनम् ॥ ५ ॥

यो—आयतनन् । सकृचन्द्रनादिविषयज्ञानरूपभोगायतनत्वमेव मनस आयतनत्वम् ॥

अथ ह प्राप्न अ॑हंश्रेयानि चूयुर्दिरे , ' अहं श्रेयानसि, अहं श्रेयानसि' इति ।

मुस्यपाणस्य श्रेष्ठोऽसपादनाया डडल्याविक्लामः अथ ह—अस्मीति । अश्रावयद आस्यायिकोऽपकसै । अहंश्रेयसि स्वश्रेयसि निमित्ते विषये वा न्युदिरे अहं श्रेयानसि, अहं श्रेयानसीति विवादं चक्रिर्यर्थ । ते—श्रेष्ठ 1 नेद पद ख. कोशे । २. इल्यंः ग. 3. आधयादिकोपकसेऽर्था क. ग.

आहंश्रेयसि । आहंमस्म्येवं प्रलगात्स्वाचि । श्रेयः उत्तमे । तल्लो॒त्क॒र्षे इत्यमः । अहंश्रेयसे' इति वृदारण्यकऽनुसारान् । निमित्ते इति । स्वारस्यनुरोधात् विपये इति । अन्र विवाद पितृमगोपगमनो॒त्कर्षण प्रज्ञाम प्रतिवचनादि सत्वं वागाद्याविश॒शत्रू देवताकृत॒र्धेमिति

नस्सी 'ति । ते ह प्रागाः प्रजापतिं पितरमेन्योदुः; 'भगवन्! को नः श्रेष्ठ इति ॥ ६ ॥

इने । स्पष्टीकृत्य । तानु—वः श्रेष्ठ इति । युष्माकं मध्ये यस्मिन् उत्क्रान्ते शरीरं अनिश्रायेन आपिप्ठं अतिहेयमिव दृश्येत, स व. श्रेष्ठ इद्यवाचेल्यर्थः ।

नानु होचाच, 'यस्मिन् व उत्क्रान्ते शरीरं पापिष्ठतरमिच्छेत, म ञः श्रेष्ठ ' इति ॥ ७ ॥

सा ह वागुचक्राम । सा प्रसिद्धा वाक् स्वश्रेष्ठचपरीक्षणाय शरीरादुक्कान्त-वतील्यर्थः । सा संवत्सरं—जीवितुमिति । सा वाक् एकं संवत्सरं प्रोष्य प्रवास कृत्या पुनरागत्य मत्वा विनां जीवितु यूं कथमशकत कथ शक्ता इति इतरा अन् प्राणान् उत्क्रान्ती । इतरे प्राणा: प्रत्युचु: यथा कला:—एवमिति ।

मा ह वागुचक्राम । मा संवत्सरं प्रोष्य पर्येत्योवाच, 'कथमशकत करणे नर्जीवितु ' मिति । यथा 'कला अवदन्तः; प्राणन्तः प्राणेन, पर्यन्तत्क्रुपा, मृणन्तनः श्रोत्रेण, ध्यायन्तो मनसा —एतामिति । प्रविवेश ह वाक् ॥ ८ ॥

यथा कला: नूच: वागिन्द्रियव्यापाररहिता अपि इतरे: प्राणै: तत्कार्यं कुवन्तो जीवंन्ति, एवं वयमपि ज्ञानेन्द्रियविपत्तौ अपि मत्प्राणुरित्यर्थः । प्रविवेश ह वाक् ! एकसुक्का वाक् स्वस्य श्रेष्ठ्यं नास्तीति निश्चित्य देह प्रविवश्वतील्यर्थः ।

वत्स ! सुह्यप्राणव्यापारः पूर्वम् । वतो मनष, ततो 'इनेन द्रथणाम्, तत एवं करणेनिद्रयस । एवं सतां वाक् श्री धाष्ट्रान्, सर्वश्रेष्टमुचक्रामोते विशेषचोतनाय क्षत्र पर सेपधिसकुन् । वाचो व क च्छु ज्ञाननेद्रियतावत् । सनि—इच्छरतीमानमात्रप्राणहणसततो वर श्रोत्र-मतोता नानागतातव्याहतादपरवेंदादिशदर्शग्राह । ततो वर मन। सर्वेग्राहि । सर्वेकणनप्रवरतकल्वातत् प्राणो वरेष्ट । प्राणादृते कमात्रकथचन प्राण उपनिषत्सु प्राणाद्यादिति केनापि दर्शितमेव । ऋहद्दा-रय्यक तु प्रजानन्नाद्रथनोभि विक्षरमानतया युहोतम् । उच्चकामेति परार्थमकस्सन् मनुष्यशरारें वागेंद्रिय मनोद्रथ्यमविष्ट्यापगतसस्थ । ध्यायन्त इति । कला: अव्यक्कवाच । धयान व्यवहित-वारंदत्ता वागिन्द्रथ्यमवि गता लस्थ ।

चक्षुर्होचचक्राम । तद्व संवत्सरं प्रोष्य पर्ये न्योवाच, ' कथं मृकृते मज्जीवितु ' मिति । यथा अन्याऽपश्यन्तः, प्राणन्तः प्राणेन, वदन्तो वाचा, शृण्वन्तः श्रोत्रेण, ध्यायन्तो मनसा—एतामिति । प्रतिवेश ह चक्षुः ॥ ९ ॥

चक्षुरुक्कान्तम् । एवं सुगर्लापि दृश्यम् । उच्चिक्रमिष्यन् स्व । चक्षुर्होचचक्राम । चक्षुरुक्कान्तम् । एवं सुचर्लापि दृश्यम् । अमनसः अपौढमनसः । अथ ह प्राण उचिक्रमिषन्, स यथा सुहृदः पादौ शयित्वा संविददेव, एयमितराण प्राणान् समाखिदत् । तं हाभिसमेत्योचुः, ' भगवन् देव, एयमितरान् प्राणान् समाखिदत् । तं हाभिसमेत्योचुः, ' भगवन् देव,

श्रोत्रं होचचक्राम । तद्व संवत्सरं प्रोष्य पर्ये न्योवाच, ' कथं मृकृते मज्जीवितु ' मिति । यथा बाला अमनमः, प्राणन्तः प्राणेन, वदन्तो वाचा, पश्यन्तश्वक्षुपा, शृण्वन्तः श्रोत्रेण — एयमिति । प्रतिवेश ह मनः ॥ ९० ॥

मः सुस्थ्य । प्राण उचिक्रमिषन् उत्क्रमितुमिच्छन्, यथा गोमनोडक्ष परीक्षार्थम् निष्कार्दं तादित पादौ शयित्वा पादवन्थनकीलकान् संविददेव उत्पाटयेत्, एवमितरान् प्राणान् स्वमवस्थाने भ्य उत्पाटयेत् । दिग्कृतस्मरण दूरम् निस्थादिदिच्चिन्तनं यथा चिरं हदारण्यक वैदुर्यारत्न । असमनसः अनैटमनसः । बालानामपि सामान्येन समनस्क्लान । मन्त्रत्र शोक्म न सवर्थ सन्ध्यादिविरहलुप्तच्यते; किन्तु विशेषकार्य करपे औदासीन्यमेव । तत्र मनसो विशेषक्त पश्यवाग देव्यातत श्याविरोष-रुपम । प्राणस्य विशेषकृत्य पतनप्र पतनरकृत । यनस्वरप्रादि योंक्न प्राणे, 'अहमै तनू पश्य व डड्मानं विमृज्यतदनुसंधय चिधारदास्म इति । एवं वैकल्पिकां वैदस्मी-नियमात्रमात्र-स्योत्क्रमणरुपत्वोदेव कौपितक्वया प्राणादेनवोल्क्म । अपि चाग्रे पृथक्स्थक् प्रतिग्रस्य किच्च-त्कार्येकर्तत्वप्रदर्शनम् । 'शिष्य एय इनि शरीरमधारगाय्यस्मत्कवर्णन तन्नोपवते पडौशेनि । पडिंः पादनहनि । तथा ईशा नियसका इयानन्दसिरि । पडौशरद नभुसकमुग्नवेदी १—१६२—१४ (पादवन्थनसाधन व वन्थनक्रिया व दर्थ इति । ' पक्षा च्चरणशराडौ तु डडीशो घुटिकोडपि च' इति राजप्रकरण वैजयन्नी (भू क ख) ! अनने हस्तन्नेन शाड्वो ह्यभिव, प्राणमुक्त्रोन्तमाक्षु जागादय । प्रायतन्न खानियम्यतश्च तस्यैवसिमान्त । स तु सैन्वचसुहृद-समानत्वात तानपि स्वेन सह निनायेत ज्ञाप्यते ।

अथि। नं तं श्रेष्ठोऽसि मोनक्रमा गिनि ॥ १३ ॥

अथ हैं नें वाग् उचाच, 'यदहं श्रोत्रेऽस्मि, त्वं तद् चक्षुरेऽसि' ति, अथ हैं नं चक्षुर उचाच। 'यदहं प्रतिष्ठास्सि, त्वं तन् प्रतिष्ठास्सी 'नि (१३)। अथ हैं नं श्रोत्रमुचाच। 'यदहं संपदास्सि, त्वं तन् संपदसिति । अथ हैं नं मन उचाचः 'यदहमायतनमसि, त्वं तदायतनमसी 'ति ॥ १४ ॥

न वै वाचो। न चक्ष्षोऽपि। न श्रोत्राणि। न मनस्सीत्याचक्षते । प्राणा इत्येवाचक्षते । प्राणो ह वैतानि सर्वाणि भवनि ॥ १५ ॥

न वै वाच इत्यादि : एवं न वागादीनां हृदयादन्यपेक्षे । लौकिकं वा आगमज्ञा वा वागादीनीन्द्र-यत् येनैति । 'अहं श्रोत्रेऽस्मीन यन् प्रविष्टं लोके, तत् त्वै चक्षुः:' इति व्याहारनैरपेक्ष्य भाव एष एव । न च 'इतिय यत्, इनि तत् ' इति इतिशब्दाॅ्याहारदोषः; यत्तदोf क्रियाfवशेषगतत्वभवात्

याणी मन्वाणि वागादीनि व्यवहरन्ति: आप्तिनु प्राणाठन्दन्तैव व्यवहरन्ति । तत्त् कस्य हेतो:² प्राणाधीनसचाक्ष्वादितरेराम् ।

अ.५.खं.१. ] छान्दोग्योपनिषत् २०९ 'यदर्थीनां यस्य सत्त । तन्न नदित्येव भण्यते ।' अर्थात्: । प्राणाधीनसचाक्ष्वादितरेरास्विन्द्रियागं सर्वाणि न्द्रियाणि प्राण एव भव-न्तीत्यर्थ: । पतत्स्वण्डान्तर्गतवाक्यविषयकमंधीकरणमुपन्यास्यते —

गुणोपसहारपक्षे— छान्दोग्यवाजसनेयको., कौषोतविनास्मुपनिषदि च दशमे (१) अध्याये, 'यो ह वै ज्येष्ठञ्च श्रेष्ठञ्च वेद, ज्येष्ठश्च ह वै श्रेष्ठश्च स्वानां भवति ' इत्यारभ्य प्राणविद्या पठ्यते। तत्र सर्वत्र प्राणस्य ज्येष्ठच्रेष्ठचगुणकत्वं वाक्चक्षुरश्रोत्रमनसां वसुमत्त्वास्पादकत्व - समविषमभूतलोपीमद्ररेकत्व - सर्पेदेतुभूतवेदशानन्दरथैश्रवणादि-

गुणोपसहारपक्षे— छान्दोग्यवाजसनेयको., कौषोतविनास्मुपनिषदि च दशमे (१) अध्याये, 'यो ह वै ज्येष्ठञ्च श्रेष्ठञ्च वेद, ज्येष्ठश्च ह वै श्रेष्ठश्च स्वानां भवति ' इत्यारभ्य प्राणविद्या पठ्यते। तत्र सर्वत्र प्राणस्य ज्येष्ठच्रेष्ठचगुणकत्वं वाक्चक्षुरश्रोत्रमनसां वसुमत्त्वास्पादकत्व - समविषमभूतलोपीमद्ररेकत्व - सर्पेदेतुभूतवेदशानन्दरथैश्रवणादि-

स्पादकत्व - सकूर्चन्द्रादिदर्शयशशिनिरुपमाग्यतनवैश्वर्यनिरसनमाहात्म्यनिष्ठत्सम्पत्त्वयत- नत्वरूपगुणवत्त्वम्, वागादीनाच्च श्रेष्ठच्विषयपरस्परविवदेन ब्रह्मासभोपरस्परंणम्, ' यसिन्न व उत्कान्ते शरीरानवस्थ: स व: श्रेष्ठ' इति ब्रह्मवचनम्, तत्रीचि- क्षिथया वागादीनामेकैकस्य शरीरादुक्कम्य पर्यटनम्, तस्मिन्न 'काले शरीरस्ये- द्रयाणाच्च यथापूर्वमवस्थानम्, प्राणस्योत्क्रमणप्रवृत्तौ तेषां विशरणम्, तनो मांनानां

स्पादकत्व - सकूर्चन्द्रादिदर्शयशशिनिरुपमाग्यतनवैश्वर्यनिरसनमाहात्म्यनिष्ठत्सम्पत्त्वयत- नत्वरूपगुणवत्त्वम्, वागादीनाच्च श्रेष्ठच्विषयपरस्परविवदेन ब्रह्मासभोपरस्परंणम्, ' यसिन्न व उत्कान्ते शरीरानवस्थ: स व: श्रेष्ठ' इति ब्रह्मवचनम्, तत्रीचि- क्षिथया वागादीनामेकैकस्य शरीरादुक्कम्य पर्यटनम्, तस्मिन्न 'काले शरीरस्ये- द्रयाणाच्च यथापूर्वमवस्थानम्, प्राणस्योत्क्रमणप्रवृत्तौ तेषां विशरणम्, तनो मांनानां

वागादीनां, 'मो क्रमी:, त्व नः श्रेष्ठ ।' इति मुसलप्राण प्रति प्रार्थनमिल्येतत् सर्व क्रमेण वर्णितम् ।

वागादीनां, 'मो क्रमी:, त्व नः श्रेष्ठ ।' इति मुसलप्राण प्रति प्रार्थनमिल्येतत् सर्व क्रमेण वर्णितम् ।

कौषितकिशाखायां तु छान्दोग्यवाजसनेयकक्त, 'यदह वसिष्ठाडसि² तद् वसिष्ठाडसी ' इत्यनेन प्रकारेण प्राणो वागादिगतवसिष्ठत्वलवदिसम्पूर्ण नोक्तम् । अनो वसिष्ठाडसी ' इत्यनेन प्रकारेण प्राणो वागादिगतवसिष्ठत्वलवदिसम्पूर्ण नोक्तम् । अनो

कौषितकिशाखायां तु छान्दोग्यवाजसनेयकक्त, 'यदह वसिष्ठाडसि² तद् वसिष्ठाडसी ' इत्यनेन प्रकारेण प्राणो वागादिगतवसिष्ठत्वलवदिसम्पूर्ण नोक्तम् । अनो

वागादिगतवसिष्ठत्वादे प्राणाधीनस्वप्रतीतेः: छान्दोग्यवा-जसनेयकाग्नातप्राणविद्यात् । कौषीतक्याग्नातप्राणविद्याया मेप्रतिमोद्भवम् । तथा तस्यामेवोपनिषदिव चतुर्थे² (२)डध्याये, 'अथातो नि:श्रेयसादानम्, सर्वा ह वै देवा अहंश्रेयसे विकदमानाः असाच्छरीरादुच्चक्रमुः । तद् दाल्मूत शिष्ये ।

वागादिगतवसिष्ठत्वादे प्राणाधीनस्वप्रतीतेः: छान्दोग्यवा-जसनेयकाग्नातप्राणविद्यात् । कौषीतक्याग्नातप्राणविद्याया मेप्रतिमोद्भवम् । तथा तस्यामेवोपनिषदिव चतुर्थे² (२)डध्याये, 'अथातो नि:श्रेयसादानम्, सर्वा ह वै देवा अहंश्रेयसे विकदमानाः असाच्छरीरादुच्चक्रमुः । तद् दाल्मूत शिष्ये ।

1. काळे इदर्शिक क.

स होवाच, किं मे डनं भविष्घ्यति' इति। 'यत् किश्चित् इदंमा शिष्य अथैनद् वाक् प्रविवेश, तद्वाचा वदनं शिष्य एव । अथैनच्‍छोन् प्रविवेश । तद् वाचा वदनं चक्षुषा पश्यत् शिष्य एव । अथैनन् मनः प्रविवेश । तत् वाचा वदनं चक्षुषा पश्यन् श्रोत्रेण शृण्वन् मनसा ध्यायन् शिष्य एव । अथैनन् प्राणः प्रविवेश । तत् तनु नु व् समुत्ससृजै। तद् देहं प्राणे निःश्रेयस विदित्वा प्राणमेव प्रजापतिरसृजत् । इति प्राणराहि‌त्यदर्शयामपि वागादीनां स्वकार्यकरत्वप्रदर्शनैन छान्दोग्यैक्यामनोभिः

वहुमानप्राप्‍पमनीनां किंचित् इदानीरुप्‍पस्य प्रत्यभिज्ञाविरोधित्वाभावाद् विचिक्यामिति, 'मर्वोंमेदावन्येनेमे ' इति सूत्रेण सिद्धान्तितनम् । सर्वामेदात । प्रतिज्ञानप्राणज्यैष्ठ्यश्रैष्ठचोपपादनपकारस्य निस्‍पुप्‍पापि शाखास्वमेदात् शान्तरविद्या शाखान्तरविद्यागतगुणोपसहारः कर्तव्य इति मूलार्थः॥ भक्तमलुग्रामः॥

स—भविष्यतीति । वागादीन् [प्रति], 'कि मेडनं भविष्घती', ति सभवन् खलु ।

1. अथैनं खलु । 2 वाचाSवदनं खलु । 3 अथैनं खलु । 4 विजिळ् खलु । 5 अभिसभन् खलु ।

किंचित् इदानीहप्यस्यैष्यादि । एकैकॊत्कमणसुक्कमन्यत्र, चैौीतक्यां तु युगपत् सर्वॊत्कमणमणम् । अन्यत्रैकैकमान्रप्राकमणसुखेन प्राणश्रेष्ठचसुपपादितम् । कौशितक्यां तु एकैकप्रवेशन तद् इनि उपादानमेदेन्ापि उनास्य श्रैष्ठचानविश्‍ग्राम् । न च प्राणोSत्कमणानन्तरमपि वागादीनां स्वकार्यकरत्वस्य तत्र प्रदर्शनेन प्राणानधीनव्याघाराहुस्‍वान् वागादिपु कर्तेष्य प्रतिपयते, यत् सत् एवं वागादिगणक्‍वमिश्रत्वाद् प्राणेडनपेर्ग तत्र । अन्यन तु वागादीनामनाराहुमंधाननिमित्त क्षमत्वानुपपानन् । 'तद् देहं प्राणे निःश्रेयस' इति स्वच्यानं प्राणाश्रैष्ठ्यस प्रतिगदनाच् सत्रोंपि वागादिव्च्चार । यथाहं प्राणापेक्ष एव । कोपितक्यामेव चाध्यायानन्तरे प्राणाय गाग दिमिबेलिहरण भणिनमचेंति ।

किं मे डन्रमिन्नि । किं—ति मुख्य. प्राणो वागादीनं, किं मे डन्र्मिनि पप्रच्छेने चेत—अच्‍छादुरम्—'सर्वस्वितच्‍छे प्राणात् अलचिन्तनं वाचमनोSस्खलितु प्राणारस्त्वसुसंधानच कार्यमिति क्कव्यम् । तदेतत् प्रक्षप्रतिक्चनुस्‍क्लेन भत्नथ्या वदती' नि । इदमपि बोधयम्—यदा, 'मोक्ष-

आ शाकुनेभ्यः इति होतुः।

मूलस्यानुवाद । पञ्चमखण्डार्थ । यत्-होतुः। श्रा शाकुनिर्णयनसर्पादिप्राणिनां यदत्न जातम्, तन् तत्रैवाज्ञानमिनि वागादिय* प्रत्यृच्छु । श्रुति: स्वेन रूपेणाह नद्या एतदनस्याऽऽनम्। यन् किन्चिल्लोंके प्राणि-मिरध्यते, नदेन अनस्य प्राग्स्यात्तम् । प्रागेनैव नद्यन इत्यर्थः। अनो ह वै नाम प्रत्यक्षम् । अदनादिविविधचेष्टायुक्तानां प्राणिन्यम् अत् इनि प्रत्यक्षं ज्ञान । देवानां परोक्षप्रियत्वान् प्रत्यक्षे अन् इति नाम परेत्यज्य प्राग इति पगक्ष्येग नाम्ना व्यवहार । ततथ्व अदनचेष्टाया अपि तद्रीयत्वात् सर्वेऽपि प्राणिजातेनाऽधमनसदृशं सर्व तेनैवाथन इति प्राणस्य सर्वेषामेवे-र्थः। 'यदह अन इत्यस्य नकारान्तर-युक्तस्याऽऽत्मवेन अतत्स्यान्नविं-चात अन इत्यस्य प्राणनमवस्य प्रत्यक्षत्वादतं तत्सवन्वीयर्थ । अत, प्राणविद्यानिष्ठेन सर्वेऽपि प्राण्यन्वादतस्य कुर्वन् शक्यत्वात नास्य सर्वप्राण्यन्वादनकर्तव्यतासमर्थे । आप्तत्व सर्वप्राणिज्ञानार्थ प्रागादर्शननिरूपणं कर्तव्य-मित्यर्थः ।

१ यद्वेत्ति कल्पो न कु कोऽे ।

'सी.' इत्यर्थिन्त सर्वे, तदा प्राण आह, 'बलि हरत मे' इनि । तदुकं छान्दोग्यन्यके । अथ ते स्वगतं वसिष्ठ्वादिकर्मपितवन्न । अत एव, मदृरुनं वसिष्ठ त्वद्वरनम् 'इशुकत्ना, मदरीयं वसिष्ठवं तवैवे' त्युक्तम् । तावता प्रागो न ततर्प; अशानाच्छादने हि मुख्यसुपदहरगीये प्रभवे वसिष्ठवं तवैवे' त्युक्तम् । तावता प्रागो न ततर्प; अशानाच्छादने हि मुख्यसुपदहरगीये प्रभवे भूलै । अत इदृशं बलिनेनेक्ष इंगि । अन्यच्च-अव्यवहारादि कयिं तावन् संगादिकरणकमेव, परन्तु प्राणाःोऽनम् । इतरान्नवीतप्राणाण्यगारस्त्वादृदृशति अशानानादि । तदत्र प्राणोऽजिज्ञासत । 'कि किंचदर्शननिरूपणादपे खल्वर्थस्त वागादयो मन्यन्ते' इति । तन्न आ शक्के टादिश्यः: सर्वमन्त तर्हि तैः प्रत्युक्तक्मिति । अत्र प्राणः स्वयमद नपाने निर्वृत्य बहिव्हाद्युसखाभिमुख्येन स्वखेनोदर्या अन्ता: सर्व परिपाच्य तद्रसपरिणामं नाडीद्वारा तत्तदिन्द्रियेम्यां नीत्वा तत्तत् परिपोष्य वागादेवीनिष्ठलादि निर्वहततीति चेद् ज्ञाप्यते । किं वागादेव्यापारणा विशेषतोऽभि-व्यक्तिव्यक्तिस्वानुष्यादिमात्रे । प्राणकायेमशानादिमात्रे । अतोडस्त्वान चिन्त्य-प्यन्न त्व बहु ध्रूव इति चेद वागादिभिरविवक्षितम् । किंतु श्रुते: स्वाक्षरयर्मिति स्वेन रूपेणेति । तादृश्यादिक न वागाद्युक्त्वादारुरुम, किंतु श्रुते: स्वाक्षरयर्मिति स्वेन रूपेणेति । तादृश्यादिक न वागाद्युक्त्वादारुरुम

भाव. । सर्वप्राण्याश्रादनस्येति । अत्र सर्वप्राण्यनुप्रस्थान तदथक कुल किश्विद् विवेच्यमिति सिद्धम् । तत्, तावन् न सदनम् । मनुष्येगेऽतरमण्वाऽऽदनाश भाव । मभकदन्वादनादने च मचै-सिद्धम् ।

न ह वा एतद्विदि किऽश्वाननाद्भं भवतीति ॥ १ ॥

स होवाच । 'किं मे वामो भनिष्यती' ति । 'आप' इति होवचः । तस्माद् एनदाश्वन्तः पुम्नाचौपरिष्टाच्चाद्भ्यः परिदधति । लम्भुको ह वासो भवति, अन्यो भवति ॥ २ ॥

तद्‌दैनन् मन्यकामो जज्ञालो गोश्रुनये वैैयाग्रपद्यायेकशफाच्च । यद्यप्येनन्हु कापि स्थाण्वन् न ध्रूयान्, जायेतन्नेवास्मिन्न जज्ञालः । प्रगेहेस्युः पलाशानि'ति ॥ ३ ॥

तद्‌दैनन् मन्यकामो जज्ञालो गोश्रुनये जवल्लारुढ· मन्यकामतामो इदं प्राणदर्शनसूत्रोक्तदेवताज्ञानोद्देश्य । कि तदितत्‍वाह गति— पलाशान्नति । एनत् प्राणदर्शन [प्राणविद्यारूपे] गुप्तिकाय वृक्षाणापि यदि न ध्रूयान् । अस्य 'वृक्षस्य' शाखा 2 अप्युत्कृष्टेरन् पताक्षु च परोहेयुरित्यर्थः । मन्थास्यं कमरस्यते अथ—जिगमिपन् । महत्त्व ज्येष्ठश्रेष्ठादिलक्षणं यदि प्रासुमिच्छेदित्यर्थ । अमावास्यायां—अवनयेत् । उत्तकालो सर्वौषधस्य ग्राम्यारणयौषधानां 3 मन्थं पिष्टनौदुम्बरे कंसाकारे चनसाकारे वा पात्रे दधिमधुनोः प्रतिक्ष्योपमथ्य अथतः स्वाग्नेयिवा, 'ज्येष्ठाय श्रेष्ठाय म्वाहे' ति अमौ आज्येन हुंव्ना मन्थे संधानं हुन्‍वेश निनयेदित्यर्थः । [वमित्रयेत्यादि सर्वं स्पष्टम् ।]

अथ यदि महाजिगमिपन् अमावास्यायां दीक्षिता पौर्णमास्यां रात्यौ मवौषधसंप मन्थं दधिमधुनोः‌सममथ्य । 'ज्येष्ठाय श्रेष्ठाय म्वाहे' त्यग्राव्‌ ज्यस्य हुवा मन्थे संपातमवनयेत् ॥ ४ ॥

व्याघ्रपद्यादिति । वैैयाग्रपद्यायेत हयखुरगान् अथ पच्‍चखन्‍द, न तु पादशब्द । यद्यप्येनदिसत्र अपि‌शब्‍द पृषककृत्य स्थानंचे इत्यन्र मगमनोय । उद्‌दिश्र प्राणविद्या । अथ प्रसङ्गान् महत्कफकलक उत्तमात्र नाधीरश्‍खकविष्यकहोमादिकं— च्यते अथ यदीदृनि । इदं वाजसनेयके माध्यन्दनशाखायां प्राणविद्यानन्तरंनं स्थितमपि क्रिय— शाखायामितदुततरपश्‍वपविधाननत्रमात्र— मु । ग्राम्यारण्यौषधशक्ने पात्रौदुम्बरत्लादि च वृद्‌ दारण्यक्तो (८-१३) द्र्क्षेयम । कंसचमसाकारत्क्मुततरवाक्यांदेव क्रियते । दधिमधुनोरित

वसिष्ठाय स्वाहेत्यग्रार्ज्यस्य हुंवा मन्थे संपातमवनयेत् । प्राणग्राये स्वाहेत्यग्रायस्य हुंवा मन्थे संपातमवनयेत् । संपदे स्वाहेत्यग्राड्यस्य हुंवा मन्थे संपातमवनयेत् । आयतनाय स्वाहेत्यग्राहत्यग्राव्‌ज्यस्य हुंवा मन्थे संपातमवनयेत् ॥ ५ ॥

अथ प्रतिमृद्याचलै मन्थमाथाय जपति, 'अमोनामास्यमा हि ते मर्वमिदँ म हि जेष्टः; श्रेष्ठो नाज्जार्जपति: ! स मा जेष्टँ श्रेष्ठँ राज्यमाधिपत्यँ गनयनवहेमचदँ मर्वेमनानी' ति ॥ ६ ॥

अथ खलु विनयचाँ पच्छ आचामति— 'तन् मवितुर्देवणीमह ' इत्य-अथ प्रतिमृद्य-जपति । प्रतिमृद्य अभिमृद्य । प्रदक्षिणं कृत्वेति वाडर्थे । अज्जलै मध्ये तन्थाय वक्ष्यमाण मन्त्र जपेदित्यर्थे। मन्त्रमेवाऽSडह—अमोनामासि । अमा न ) इति नः यस्म म । अमोनना सोडसिर्थे: । नतु अन(न'; इनि हि नगनान । कथम्नागस्य मन्थस्तस अमोनान्न्वमित्यन्नाह अमा हीति । खननि टोप । 'नँ नानोडसि हीय्यर्थे: ! मन्थस प्राणस्वरूपादयनि ते सर्वमिदम् । हुँइ जगन् मवँ ने त्वदृतेस्तन् । मन्थलक्षणान्नाधीनत्वाज्जगत इति भाव: । स हि-मर्वेमनानीति । स हि मन्थसूतः प्राण इत्यर्थे: । राजा दीक्षिमान् । आधिपति: क्षेप्त्र्यर्थे । स मा मा गयसनु प्रापयतु । हुँइ सर्वेमहसेव असानि भवानि । सर्वेनियन्त्रया भवान्तीयर्थे: । शिष्ट स्पष्ठम् ।

अथ खल्वितया ऋचा पच्छ आचामति । एतया वक्ष्यमाणया ऋचा पच्छ: पादर्श: मन्थ भक्षयततीयर्थे: । मन्त्रस्यैकैकपादेनैकैकमासं भक्षयेदित्यर्थे: ।

1. स हि निता दीर्चाँ क. कोऽगे ' सप्तमी । अमौ होम आज्येन । मन्थद्रव्यस्योऽर्थ्यचमने विनियोग । 'अमोनामासि अमा हि ते सर्वमिदमित्येनत्स्थान माध्यन्दिननपाठ., 'अमोडसि आँ तै मचि' होते । क्रणपाठ:, 'आमँस्यामँहतमाहि' इनि, तदर्थ आनन्दगिरीये, 'आमँसि सवँमिद जानासि । तै महि माहिमन् रुप आँमँसहि मन्यामँह इनि । अत्र तु शाङे़रे, 'अमा सह तै तव हुँइ सर्व जगत् । इत्युक्तं, 'मन्त्र तु भाध्य असँहायादित्यैच व्याघ्या । इत्थमँप स्वात्-निरुक्त अमत्रेमिरिति पद गृहीत्वा, 'अमत्र=नात्रम्, अमा असिन्त् अदन्न्तीति 'इत्युक्न । अमा पुन: अनिन्मिते=अङ्ङनिमिते दुर्गाँचायेँ । माड माने इसत अमा अमितमिस्यर्थे: शुल्म । तत्स्थ अमोडसि हे प्राणभूतमन् ' कथममत्नन्? तदाह असा हि ते सर्वमिदम् । आङिमिकादिभ्य स्थित सर्वमिदमरिमितन्न किलेन्ति । तै इत । प्राणभूतस्य तै इत्यर्थे: । यद्वा तै सर्वमिदँ नद्धटकं सर्वमिदमौषधिद्रव्यनिमिस्र्य इति ।

पच्छ आचामतीत्युक्तस्यैव विवरणं तत्सवितुरित्यादिना ।

चामनि, ' वयं देवस्य भोजनं' मिल्याचामनि: ' श्रेष्ठं मर्चंधातमं' मिल्याचामनि । 'तुरं भगस्य धीमहि' ति सर्वे पचनि ॥ ७ ॥

निर्णिज्य कांसं चमसं वा पादाद्ग्ने: संविश्यांत चर्माणि वा स्थान्डिले वा आचंयमोडग्राह: । स यदि स्वर्यं पद्येत, समृद्धं कर्मेति विद्यात् । तदेष श्लोक:— " यदा कर्मसु द्वाम्येति स्विर्यैन स्वमेगु पद्यति । समृद्धिं तत्र जानोयात तस्मिन् स्वमनिदर्शने ॥" तस्मिन् स्वमनिदर्शने ।

इति पञ्चमाध्याये द्वितीय: खण्ड: ।

"तन सवितुर्द्रवृणामहे वय देवस्य भोजनम् । श्रेष्ठं सवेधातम तुरं भगस्य धीमहि" । अस्याक्षर ऋचोड्यमर्थ । वय श्रेष्ठ मर्चंधातमं सवेधारक ततु तथाप्रसिद्ध श्रेष्ठं(²) भोजनं सावितुर्देवस्य सावितुदेवात ऋणामिह प्राथामहे । अथ प्राणस्य सविनुद्वामेदेन सवितुरितिॠष्कि ! अथ नद्वेचन भोजनेऽनुषासन्त: तुरं तूर्णं शोभनं भगस्य सूर्यस्य देवस्य धीमहि ध्यायेमेतर्थ । स्वरूपमित्यध्याहार: अथवा सवनधासामानये षष्ठी । सविनारं ध्यायेमे'र्थ । तत् मवितु:—पिवानि ।

निर्णिज्य—स्थाण्डिले वा । कमाकारं चमसाकारे वा औदुम्बरपात्रं प्रकाश्य, अथे' पश्चात् अजिने वा केवलभूम्या वा, प्राक्चिरा: शयीतेऽर्थ । शयाने नियममह आचंयमोडग्राह: । वाचंयंन: वाग्यमनम्न । अप्रसाह: न प्रसह्यन इत्यप्रमाद: । अनिष्टस्वप्नदर्शनेऽनिष्टं नामिस्पृश्नोत भवति, तथा सन्त-चिचस्सन्निर्यर्थ । स यदि—विद्यात् । स्पष्टोऽर्थ ।

तदेष श्लोक: । तत् तसिन् स्वप्नविषये एष श्लोको भवतीत्यर्थ: । श्लोकमेवाह यदा कर्मसु—तसिन्त् स्वमनिदर्शने । [ अन्र ] सतीति शेष । समृद्धिं कर्मानिष्पत्तिमित्यर्थ । तसिन् स्वमनिदर्शने इति द्वितकृर्विंध्यासमाप्त्यर्था ॥

अप्रसाह: इति । प्रसहनं बलात्कार: । चित्तस्य तन्द्रा व्याघुमिरियपि दुक्चम् ।

एतत् त्वण्डान्तर्गतम् ऋष्यत्रिष्यकम् प्राङ् रणमुपयनस्यते —

(९) 'सर्वांल्लोममतिक्र प्रागात्यये नहृशीना' न इत्यल —

'न ह वा गवि च्छन्दे ऋत्विजानन्न ऋत्विजां'ति छान्दोग्ये, 'नास्यान्न जघन् भवती'ति चोर्जमयिके च श्रुते। वामदेव्योपासननिष्ठस्य प्राणस्य मानसं विधिषद्-परिहारानुरूपतन सर्वाल्लोमनुमति प्राणविद्यानिष्ठस्य सर्वेदा कियत इति पूर्वपक्षे प्राप्ते—उच्यते। 'सर्वांल्लोमनुमतिश प्रागात्यये तदृशीना' न ।

प्राणत्यय एव प्राण-विद: सर्वांल्लोमनुजानन्; न सर्वेदा। ऋत्वविदोपास्यस्ते: प्राणाल्लय एव इष्यो-च्छिष्टाशनस्य दर्शनेन प्राणविद: सर्वांल्लोमनुमतेरापद्विषयकस्य किं पुनर्न्यायोसिद्धत्वात् ।

'अवादाच्छ' । 'आहारगुद्धौ सत्त्वगुद्धि:' इति श्रुतावाधार्थमनप्येनमेव न्याय्यम् । इत:रथा तस्य वाघ: स्यात् ।

'आपि स्वर्यते'। 'प्राणसङ्गयमापन्नो योडन्नमत्ति यतस्तत् ।

लिप्यते न स पापेन पद्मपत्रमिवाम्भसा ॥'

इति स्मरणाच्च सर्वाल्लोमत्वमापद्विषयम् ।

'शब्दश्रुतोडकामकरे'। 'तस्माद् ब्राह्मण: सुरां न पिबति पाप्मना नोत्त्रिजा' इति संहिताया: कामक्रोधातिप्रेधकश्रुतदर्शनात् । पाप्मना सङ्गृष्टो न भवान्निति मत्वा ब्राह्मण: सुरां न पिवर्तीति हि तस्या: श्रुतेरर्थ: ।

नतु ब्राह्मविद उपस्ते प्रागाच्चये मर्वांल्लोमत्वदर्शनात् प्राणविद: सर्वांल्लो-मत्वापद्विषयत्व कैमुत्यन्यायेन सिद्धद्यतित्यनुपपत्तम् । वामदेव्योपासननिष्ठस्य सर्वयोविदपरिहारकत प्राणविद्यानिष्ठस्य वचनवला न् सर्वाल्लोमत्वमिति वदन्तं प्रति एतस्यनुचरत्वादिति चेत् —वामदेव्योपामनस्य, 'न काञ्चन परिहरेत् तद् व्रतम्',

इति सर्वयोविदपरिहारोडपि स्फर्थावाचश्रवणात् । प्रकृते च, 'न ह वा एंवविदि

शब्दश्रुतोडकामकरे। अन: सर्वांल्लोमत्वापद्विषयत्वगोचेऽकामकारे शब्द: यथेच्छाचरणप्रणिषेधविषयक: शब्ददोष्यस्ति इति सूत्रार्थे ।

किंनानन्द भवती 'त्यल सर्वानन्दमक्षणविधे: कल्प्यत्वात्, प्रत्यक्षानुमेधविरोधे च विधिकलपनाानुदयेनार्थवादत्वैव युक्तत्वात् सर्वप्राण्यत्वे, 'यत् किंविदिदं श्वम्य आ श्वकुनिभ्य:' इति विहितस्य प्राणानत्वाचिन्तनत्व स्मृतिनिमित्तं क्रियन्ते, 'न ह वा एवंविदि किंनानन्दं भवती 'ति :

कलप्यत्वादिनि । तथाच वचनकलान् प्राणान्तिद सर्वोत्तमत्वप्रप्ते: वचनवल्लभात्र नास्त्येव समाधिरिनि नात्र । अत्र प्राणविद एव नर्वोत्तमत्वेन व्रह्मविदि तत्र कैमुतसिद्धामिति पूर्वपक्ष । तत्न व्रह्मविदां तर्हेतनादितेऽभिस: सर्वोत्तमत्व निरस्य कैवल्यनयेनैव प्राणविदोऽपि तथिरास इहामिप्रेत इति श्रुतप्रकाशिकामरणि: । एतावन्मात्रस्य सुत्नाभिमतत्वे, 'वाददेव्योपासक-विषय एव विशेपकचनबलात् प्रागविन्मात्रस्य सर्वोत्तमत्वमस्तु, न हि वामदेव्योपासकस्येव सर्वेस व्रह्माविदोऽपि सर्वेयोपासकपरिहार कैवल्यादशादशेन इत्यूपरितनाराह्यया वचन्। परिहार: सुत्न तु त्क इति 'न न्यूनता स्मादिति शाङ्करभाष्यमपि श्रीमद्यादित्यमतान्मिन्नतेनैव शुचि'मिति ध्येयम् । तर्हि मृष्टक्वारेण वचनवल्लभावरूपसमाधिमनुक्ता तहर्हेनादिन उषस्तिनैन्तप्रदर्शनमनुपपत्त्रमिति चेत्—उच्यते ! अत्र किं सर्वोत्तममक्षणम्य विधिरहुमतिरे । नात्र । वामदेव्योपासनेस्थले,

'न परिहरे 'दिति मेधिश्रुतिगम्, 'तद्ध व्रतं 'इति व्रतशब्दप्रयोगाच्च प्रार्यम्नमानयोिषिदपारि-हरणमवस्थकर्तव्य प्रतीयते । तदूदत्र श्वर्येणतप्राणान्नमक्षणमवद्यकर्तव्य न प्रतीयते । न च प्रजापत्यं शक्यते । यादृदरपल्वे च मोजने शक्तं- श्वभोज्यसर्वस्तुभोजनेऽच न शुक्करं, नतरां श्वभोज्यप्रभृतिसोजनम् । विधिपक्षे च तदपि मोज्यं सात्र। अतोडत्र न सर्वो-विधि:, किंतु सर्वान्नुमतिरेवेति मिद्ध वामदेव्यवैप्यमूल् । अथाशुमनिरेव सर्वेघोल्लेक्रो भान्तु, न तु प्राणसशपकाल एवेति चेत्—अनुमानिसत्वाद ऋत: प्रज्वत्ते पुत्रे दोषाभावमात्रं ज्ञापयेत्, न प्रभ्चितिमुत्पादयेत् । द्विप्रकार स्वं प्रज्वत्तिनििर्देशाने इन्द्रियचापलाद्वा तद्भावे प्राणघारणा-संभावाद्वा । आये इन्द्रियाल्लस्य साध्वियो वैद्यश्रुमन् । ऋत: सतो द्विषस्तदभावि । परिशेषात प्राणाद्योपितत्त्वव तत्न प्रज्वताति । तर्हि ऋषकृत्— 'सर्वेष्टतमतीष्ठ प्राणाराये 'इत्य-

क्तैव दर्शयति, इद प्राणविन्दिते: परमैकान्ति पर्यन्तसाधारणामिति गमयितुम् उषस्ति कत्सुपग्नमक दर्शयति । नचु प्राणीनकर्मवशान, यदि कदाचित् ऋज्चित् कञ्चित् रागो भवेत्, वृत्तमुपग्नमक दर्शयति तर्हेनादिन । नचु प्राणिकर्मवशान यदि कदाचित् ऋज्चित् कञ्चित् रागो भवेत, वृत्तमुपग्नमक दर्शयति तर्हेनादिन ।

तदा प्राणवित् निषेधशास्त्राद अमीतस्तदृक्षयोदिति विधि। कलप्येन विधिना कल्पशशाहं न बाध्यते । ऋतो विषयश्रवणात सामान्यशास्त्रबाध इति । उपरि सुत्नद्वेन च सर्वोत्तमेति किं सर्वसाधम् उत सर्वमन्त्रम्? उभयमपि न शक्यं स्वीकर्तुं विरोधादिति कमेण दर्शयते इत्यल्मधिकेन !

श्रेमस्य मोक्षविधिविग्रहापेक्षतचेन फलविधिवस्य वक्तव्यताप् । प्राणविद्यायाक्ष ज्येष्ठत्वश्रेष्ठत्वादिफलकत्वेन फलाकङ्क्षया अभावादिति स्थितम् ।

( २, तथा गुणोपसहारपादे- ' अस्मुको ह वासो भवति ' इत्यर्थवादोपदिताह् । किं मे वासः' इति प्रश्न्यतेति । आप इति होतु; । तस्माद् इत्यधिगिप्यत: पुरस्ताच्छे;परिष्टाच्चाद्रि: परिदधति ' इति छान्दोग्ये श्रवणान् वासस्त्वाचिन्तनमिति प्रतीयते । वृहदारण्यक—काण्डशाखायाम्, 'तद्धि अस: श्रोत्रिया अशि-प्यन्त आचारमनु अशिषा चाचामन्ति एतस्मै तदनमनं कुर्वन्तो मन्यन्ते ' इति वाक्ये, ' अनश्न कुर्वन्त' इति वचनाद् अशिषस्त्वचिन्तनत्मपि प्रतीयते ; ' आचामनो ' ति आचारमन्तविधिरपि प्रतीयते । माध्यन्दिनशाखायाम्, तस्मादेवंवित् अशि-प्यन् आचारमेत् अशिषा चाचामेत् एतस्मै तदनमनं कुरते ' इति अनशत्चिन्तनान् वासस्त्वचिन्तनविधिरपि प्रतीयते ; आचामेदिति आचमने विधिप्रतयश्रवणात् आचमनविधि: स्पष्टं प्रतीयते । तत् द्वयोरपि विधेयत्वे गौरवादेकस्यैव विधेयत्वे वक्तव्ये आचामेदिति आचमने स्पष्टविधिप्रतयश्रवणात् स्मृत्याचारप्रसाचमनान्तरमित्यमाचमनान्तर्ग प्रतीयते । वासस्त्वादिश्रवणं तु कथम्चित् स्मृतिरूपतया नेतव्यमिति पूर्वपक्षे प्राप्ते—अभिधीयते — 'कार्याभ्यानादपूर्वम्' । कार्याभ्या-नान् विधे:प्राशविधानम्वभाव्यान् आचमनस्य ३च स्मृत्याचाराभ्यामेव प्राप्तत्वात् आचमनान्तरविधाने विनिगमकानुपलम्भात् अपूर्वं अमास आचमनोयास्त्वपु वास-स्त्वंुचिन्तनं विधीयते । छान्दोग्ये आचमनस्यैवापनीते: शाखान्तरोडपि वासस्त्वानुसंधानस्थानुगतत्वात् तदेव विधीयत इति स्थितम् ।

ननु कथम् वागादीनाम्चेतनानामुचिक्रियुक्तिपरम्परौत चेतन— वागादिशब्दानां, 'अभिगनियपदेशरस्तु विशेषानुगतिभ्याम् ' इत इ सूत्रोक्तन्यायेन तदभिमानिदेकनापरन्वात । तत् हि—

1. चकारो न स्त्र. कोशे । 2 अरुन्धतीति न स्त्र. मोशे ।

पूर्वपसुकर्मापि सिद्धान्सप्रातिभसिद्धत्वात् प्राप्यामिति दर्शोचियतुं तद्विकरणं कृतं दर्शयति तत्र हीति ।

(२) 'न विलक्षणत्वादस्य नाथाच्छब्दात्' । तृण्णेः जराऽदिरलक्षणत्वेनोपादानत्वं न सम्भवति । घटरवकद्रिपु हि निष्क्रान्तनैव मूलवृगंदीगंनुपादानत्वं दृष्टम् । प्रकृते च त्रिजगन्नोर्‌विलक्षणत्वं, 'विज्ञानञ्चाविज्ञानेन' 'ति ब्रजजननोर्‌विज्ञा- नत्वाविज्ञानत्वप्रनिपारकगव्दादेववगम्यते ।

न तु जगतोऽचेतनत्वे, 'श्रुतत्वात्' इति । अचेतनस्याः मृदोः वृक्षादि नोपादानं । तत्राहुः- 'अभेदेनोपपद्यशास्त्रु विशेषानुगुणं अभ्यासः' । मृदादिशब्देन्तद्वाचि न, नति- देवन्ता । व्यपदिश्यते । 'हन्ताहमिमान्‌लोकान्‌ देवता ।' इने तैजसो‌अद्वना देवाशावदन्त विशेषणान् अचेतनालाझ देवत्वासम्भवेन् नद्‌मिनान्निनी देवना तैजसवदिदंवै- व्यपदिश्यत इत्यभिप्रायः । 'अम्भियङ्गू नृतूवा मुच नाविदन् ।' इने अभ्रवाचि अनुपवेशारूपानुगति श्रवणान् वागादिशब्दैस्तदवस्थितनद्भिमानान् न्यादृश्रभयानन् ननुरु- पत्ति । अतः चेतनस्य ब्रह्मगोऽचेतनजगदुपादानत्वं न सम्भवति—

इति पूर्वपक्षे प्राप्ते उच्चते— 'कृतते तु', तत्त्वदः चोख्यवात्त्वर्ये । विलक्षणेष्योडपि गौमया- दिभयो वृक्षिकादेरुत्पत्तिदर्शनात् विलक्षणाद् ब्रह्मणो विलक्षणजगदुत्पत्तिरपच्यते । 'असदिति चेत् प्रतिपेङ्ङमात्रस्वात् ।' विलक्षणादुपादानाद्‌विलक्षणोत्पत्त्यप्य्यीकारे उपादेयस्य उत्पत्तेः प्राक् विलक्षणोपादानामनि अवस्थास्य वचुमश्रक्यत्वेन असत्कार्यवादमसङ इति चेत्-उपादानोपादेययोः सालक्षण्यनियमप्रतिपेङ्गमात् पन्था- स्माकं संरम्भः । सूक्ष्मचिदचिद्विशिष्ट ब्रह्म स्वस्मात् विलक्षणजगदाकारेण परिणमत इत्येततु न तर्क्यम् ।

अत्र चोदयन्ति— 'अपीतौ तद्लसन्नादसमञ्जसम् ।' ब्रह्मण एव जगदूपेरण परिणामे तयोरैक्यात् अभ्यादिषु सर्वेदशानु अचेतनगता दोषाः ब्रह्मणि स्यु ।

1. तदगुणप्रच्चेनेल तदात्मकभूता गा । 2. तै्रैगुण्ये स्व ।

विज्ञानश्शाविज्ञानल्चेति जीवस्य किल विज्ञानत्मुच्यते । तत् कच ब्रह्मजगतोत्पत्ति- रस्त्यम् । ब्रह्मणस्तद्वेदात्, मेधादेशप कैमुख्यन्यानात् । विज्ञानल् प्रतिपादितमेवेति भाव ।

न तर्क्यमिति । उपादानोपादेयोरेैलक्षण्यमपीच्यते, एकधर्मपीति नास्तकर्थवादादि- दोष । उपादानत्वं उपादेयत्वमपि विशिष्टब्रह्म इति एकयं हेतुम् । शून्‌ल्मूताचेतनाश- स्थापि ब्रह्म प्रति उपादेयत्वं हेल्‌न्श्र्यमपीति गूढाक्षरय् । इमसाविद्याल् शशिष्यते अपीतांवति । आाशयमाविष्करिष्यति न तु हेतान्तमाश्राविति इति भावः । शेषं सद्विद्यायाम ( 68; ।

श्वेतकेतुर्हरुणेयः पञ्चालानां सामितिमेयाय । तं ह प्रवाहणो जै- चलिन्वाच, कुमारानु त्वाऽशिषम् पितेति । अनु हि भगव इति ॥ १ ॥

श्वेतकेतुर्हरुणेयः पञ्चालानां सामितिमेयाय । तं ह प्रवाहणो जै- चलिन्वाच, कुमारानु त्वाऽशिषम् पितेति । अनु हि भगव इति ॥ १ ॥ तत्स्व ब्रह्मो निरनिष्टल्वानिरवचत्वप्रतिपादकश्रुतिसामञ्जस्यं भवति ।

तत्सिद्धान्तनाह — ‘न तु ह्यष्टान्तभावात्’ । न त्वेवं संभवति । यथा बालस्य युवान् मति उपादानत्वेऽपि बालयुवादिशब्दैरात्मनोऽभिधानेऽपि बालत्वयुव- वत्वादिमिन्नार्था दृश्यते, एवमेव चेतनाचेतनगनेदौँशपरात्मा न दृश्यते ।

न त्वेवं संभवति । यथा बालस्य युवान् मति उपादानत्वेऽपि बालयुवादिशब्दैरात्मनोऽभिधानेऽपि बालत्वयुव- वत्वादिमिन्नार्था दृश्यते, एवमेव चेतनाचेतनगनेदौँशपरात्मा न दृश्यते । 'स्वपक्षदोषाच' ।

'निविंकारस्य चिन्मात्रैकरसस्य पुरुषस्य प्रकृतिसंघानेन' मायाविधस्यासनिविम्वना जगत्प्रवृत्ति: इति सांख्यपक्षो [अपि] दुष्ट एव ।

'निविंकारस्य चिन्मात्रैकरसस्य पुरुषस्य प्रकृतिसंघानेन' मायाविधस्यासनिविम्वना जगत्प्रवृत्ति: इति सांख्यपक्षो दुष्ट एव । 'तर्कांप्रतिष्ठानादपि' ।

तर्काणामल्यानोऽनव्याघातेनानुमितिष्ठितत्वादपि तन्नैष्ठचप्रभानकारणवाद: त्याज्य एव ; 'अन्यथाऽनुमेयमिते चेत, एवमप्यानिमोक्षप्रसङ्ग:' ।

तर्काणामल्यानोऽनव्याघातेनानुमितिष्ठितत्वादपि तन्नैष्ठचप्रभानकारणवाद: त्याज्य एव ; 'अन्यथाऽनुमेयमिते चेत, एवमप्यानिमोक्षप्रसङ्ग:' । यथा प्रतिकूलतर्कै:पराहतिनि भवति, तथा सत्तर्कै:।

प्रधानकारणत्वमुमीयत इति चेत् — एवमपि 'कल्पनानैर स्वतोऽतिदूरत्वात् तत्सादृ ब्रह्मो जगदुपादानत्व न दुष्यति — इत्युक्तम् ॥

प्रधानकारणत्वमुमीयत इति चेत् — एवमपि 'कल्पनानैर स्वतोऽतिदूरत्वात् तत्सादृ ब्रह्मो जगदुपादानत्व न दुष्यति — इत्युक्तम् ॥ अतो वागादीनां वक्तृकृ नानुपपचिरिति स्थितम् ।

प्रकतमनुसरामः । ५-२. प्रकृतिविवर्ज्जीया वाथात्म्यविषया पञ्चाग्निविद्या सृष्टितवैराग्याय भस्तौति- श्वेतकेतुः — एयाय ।

प्रकतमनुसरामः । ५-२. प्रकृतिविवर्ज्जीया वाथात्म्यविषया पञ्चाग्निविद्या सृष्टितवैराग्याय भस्तौति- श्वेतकेतुः — एयाय । अश्रणस्यापत्यमारुणिः ।

तस्यापत्यमारुणेयः श्वेतकेतुः पञ्चाल्यनां जनपदानां सभामाजगाम । तं—उवच । जीवत्स्यापत्यं जैवलिः, नाम्नः प्रवाहण त इवेतकेतुसुत्कवान् । कुमार—पितेति । हे कुमार ! त्वां पिता अन्वाशिषत् किं अनुशिष्टवान् किमित्युपदिशेत्यर्थः ।

तस्यापत्यमारुणेयः श्वेतकेतुः पञ्चाल्यनां जनपदानां सभामाजगाम । तं—उवच । जीवत्स्यापत्यं जैवलिः, नाम्नः प्रवाहण त इवेतकेतुसुत्कवान् । कुमार—पितेति । हे कुमार ! त्वां पिता अन्वाशिषत् किं अनुशिष्टवान् किमित्युपदिशेत्यर्थः । इतर आह अनु हि भगव इति ।

हे भगवन् ! पूर्वं त्वां अनुशिष्टोऽस्मि हीति ।

हे भगवन् ! पूर्वं त्वां अनुशिष्टोऽस्मि हीति । 1 सन्निधाने क. 2. कुतर्क क.

एकश्रुतीकरणविधिपिणी विद्या उपादेश्य । अथोपकर्रिजी वदविषयिणी मद्विद्या । कुमार इति संबोधनमलंवयस्त्वात् । अत एव प्रवाहणस्य ख्वाचार्यत्वभावेऽपि क्षत्रियत्वेऽपि श्रद्धावित्तम इति गौरवाद भगव इति कुमारेण श्वेतकेतुना संबोधनम् ।

एकश्रुतीकरणविधिपिणी विद्या उपादेश्य । अथोपकर्रिजी वदविषयिणी मद्विद्या । कुमार इति संबोधनमलंवयस्त्वात् । अत एव प्रवाहणस्य ख्वाचार्यत्वभावेऽपि क्षत्रियत्वेऽपि श्रद्धावित्तम इति गौरवाद भगव इति कुमारेण श्वेतकेतुना संबोधनम् । पूज्याना मिथः भगवत्पदेन व्यवहारो वैशानरविद्यां दृश्यः ।

अनु हीति । प्रश्नवाद्य क्यात् अशिषत् पितेयुपुज्यते । वेत्येकस्य सर्वत्र कर्मचक्रं तद्विति पदस्याधार्यम् ।

अनु हीति । प्रश्नवाद्य क्यात् अशिषत् पितेयुपुज्यते । वेत्येकस्य सर्वत्र कर्मचक्रं तद्विति पदस्याधार्यम् । तत्र यत् येथेलुक्यक्लृदप्रतिसंबन्ध ।

[१] वेत्थ यादितोजधि प्रजा: प्रयन्तीति । न भगवान् इति ।

एकसुक्को जैचली 'प्रमच्छ वेत्थ — प्रयन्तीति । प्रजा इतोजधि इत ऊर्णे यन्त् प्रयन्ति, तत्त् वेत्थ जानीओ कि म् ' कर्मिंगा गनन्थो देशः क इत्यर्थः ।

[२] वेत्थ यथा पुनरावर्तन्ते रे 'इति । न भगवान् इति ।

इतर आह न भगवं इति । वेचि' (जाने) इति शेषः । राजा पुनः प्रच्छति-वेत्थ-आवर्तन्ते इति । कर्मिंगा पुनरावृत्तिप्रकारः क इत्यर्थे ।

[३] वेत्थ पथोर्देवयानस्य पितृयाणस्य च व्यावर्तनं रे 'इति । न भगवान् इति ॥ २ ॥

इतर आह—न भगव इति । पुनः पृच्छति वेत्थ-व्यावर्तना रे इति । देवयानपितृयाणयोर्व्याव-र्तने शेषं वृप । क वेत्थयथाः । कन प्रकरण तयोः सन्धिः ।

[४] वेत्थ यथाडसौ लोको न संपूर्यत इति । न भगवान् इति ।

इतर आह न भगव इति । पुनः पृच्छति वेत्थ—संपूर्यत इति ' अस्माल्लोकादनवरत गच्छद्धिः-पुरुषैः कस्सादेतो न्हुलांको न सपूर्यन् इत्यर्थं ।

[५] वेत्थ यथा पश्चभ्यामाहुतिभिः पुरुषवचसो भवन्तीति ।

वाजसनेयके समान-प्रकरणे, 'वेत्थ यथाडसौ लोक ए वदुभि पुनः पुनः प्रयत्निने संपूर्यन् रे इति' इति श्रवणात् । अमुष्य लोकस्यामासु क इति प्रकर्षस् फलितार्थः ।

इतर आह न भगव इति । पुनः पृच्छति वेत्थ—भवन्तीति । आप इति भूतान्तराणामप्युप-लक्षणम् । भूतमूक्ष्माणि पश्चभ्यामाहुनै यथा येन प्रकरणे पुरुषवाचसः ।

1. वेची क.

किमिति प्रश्नोपर्यवसानं तत्तद्वाक्यावसानसगतपदैर्.वेलबाल् । वाक्यांते स्वविच्छेदेण प्रश्नव्युदनम्-नुभविकम् । तत् प्रयमवाक्येडप प्राहाम् । नेत्येतदनन्तर सर्वत्र वेचीति विपरिणम्यानुष्ठः । व्यावर्तने इति द्वितीयाद्विवचनम् । यथा येन प्रकारे वेत्थेति प्रश्नः ।

ससूरणाभावेहड्रेवान्तत् प्रकारत्वेन विवक्षित इति कस्सादेतोर्निसुचकम् । अनवरतं गच्छद्धि-रिलादिपूरणे प्रमाणमाह वाजसनेयके इति । पश्चभ्यामहुनि । वाजसनेयके, 'यतिथ्यामा-हुस्या हुत्तयामाप पुरुचवाच' इति आहुनिसहस्याप्रक्षे प्रतिपाद्यते । अत्र तु पश्चभ्यामहुति निर्देशात् स नान्तीति नैवम्यादिमि चेत्न -तत्रापि मस्म्याप्रक्षे तात्पर्यविरहान् । कतमम्यामहुयां पुरु-ष-

करपरिणाम इति प्रश्नः, सा आहुति: का, तत् । पूर्वेमाहुतयः का:, तत् कस्क् । परिणाम इत्येव करप-

नैव भगवान् इति ॥ ३ ॥

इते वचो यन्मा न। पुरुषवचचमः पुरुषघटनमिलक्या इत्यर्थः। कस्य पञ्चम्यामाहुनक्रियपेक्षार्थ पुरुषवचचनॠनवचनक्रियेया नोदितेष्टा आप एवं हृयमानतया संबध्यन्ते। अमननिहिनार्थान्तरगकलपने गौर्वात। तनश्रापा पञ्चम्यामाहुनौ आपः पुरुषवचमो भवन्त्वार्थः। तनश्रागामेव पञ्चम्याद्याहुनिपु हृयमानत्वमिन्नि सिद्ध्यतीति दृष्ट्॑यन। इतर चाङ नैव भगवान् इति। 'अत्र' रहत्यधिकरणे भगवता भाष्यकृता। 'कर्मिङ्', गन्तव्यदेशाम, पुनरश्रुतिपकारम, देवयानपितृयागपथव्यावर्त्तनं, अमुष्य लोकस्यामोमाराश्र वेधिनि पूृथ्रा, 'वेध्थ याथा पञ्चम्यामाहुतावापः पुरुषवचमो भवन्ती' इति पचछे 'नि भाषिनम्

प्राप्त भगव्नि। अत्रापि व न धर्म्म' का ग॑हांहुत॑ इयादिक्रक्ष एवति। अभिलप्या भवन्तीति। अभिलन्यशरीरर॑पेण हेतू ऋणि॑सननतीर्थः। नतु पुरुषा भवन्त्योल्लम्। किमिति पुरुषवचस इतानि चेत्—किमर्थे क्रियन्ते अन्य एवंधा वाक्यवि॒धि, किं वा अधिकप्रयासकलजिज्ञासामात्रात्रम् 'वाग्जमननचके, 'उरुष्यवो मूला ममूल्याव बदन्ति' इति वचनात् वदनोर्वागिन्द्रिय व्यत्कवचा पुरुषाणा यन्त, तद्वृतत्व पुरुषवाच इत्युच्यते। तत्प्रथोय॑दिह पान, पुरुषवाचो भूत्वेन॒न के श्यत। वाङ्मात्र पु॑पशान्वि, अन्यतु अपुरुषाणामे॑नि अनन्वमतार्था॑तेत॑थ। अतः पुरुषवाच॑वच्या इत्यावय॑स्त॑त्रपि। अधिकप्रयोगस्य तु 'न पुरुषपदस्य शरीर मुख्योदयः। अन॑मवनप्रादसुख्य ' इति ज्ञान फलम्। 'समुत्याय वदन्ती'ति-ज्ञानन॑यक अधिको॑किरपि आत्मार्योत्पत्तिवचननिरविश॑द॒र॑नात आत्मवाचि पुरुषपद तत्तन प्रयुज्यत॑, न तु पूर्वो॑हिन॑स्थले॑, नापि गिन्द्रियगांद॑वति प्रयोगौचि॑सूचनाय॑ति। नैव भगवान्

इति। अत्र पर वक्तारः इ॑कितादिनाड॑स॑निमस्। प्रश्न इति ज्ञात्वा प्रयुक्तः, 'न॑हमत एक॑वचन वेद' इति वाजसन॑यवचन ।

प्रायण॑ दे॒श॒न॑त॒व्यम्, पुनरावृ॑त्तिप॑ध॑तिम् । दे॒व॒पि॒त्रृच॑न॒ो॒मे॒द॑म्, सद॒ो॒लो॒क॑न॑व॒कम् ॥ १ ॥

प॒ञ्च॒हो॒त॑र॑ण॑स॑म॑प्या पृथ॑ग्वान॑ च॒रुप् । वै॒श्वा॒ना॒र॑स्म॒वि॒द॑र्थि॒न्यायात् (कि॒षि॒द॑र्श॑ता॒ड॑स॑त् किम् ॥ २ ॥

इ॒ति॒ जि॒ज्ञा॒सा॑ प॒ञ्च॑ प्र॒श्नाः॑थ॒के प्र॑वा॑हण । अ॒शु॒बु॒ध्न॑श॒रि॒ज्ञा॑न॒वि॒र॒हे॒ड॑ण॒ष किं व॑द॒ते ॥ ३ ॥

प॒ञ्चा॒धि॒वि॒द्या॑सु॒मु॒ख्या॑स॑मि॒नि मू॒ख्य॑ कृ॒तो॑ड॑स॒तिम् । ब्रू॒ह॒द॒र॑ण्यक त॒त्त्व॑ तृ॒ती॒य॑ प॒श्न॑मः कृ॒तः ॥ ४ ॥

वि॒द्या॒प॑द॒ेश॑ने॒भ्यो॑न् प्र॑त्यु॑क॒व॑न॒ध्या॑ क॒मः । क्ष॒त्रि॒य॑त प्र॑क्ष॑स्य स॒र्वेष॑ समाधा॒न् भ॑वो॑द॒ति ॥ ५ ॥

अथ तु किमथंशुश्रुढोदवोचथा:। यो हीमान् न विद्यात्, कथं सोऽनुशिष्टो ब्रूवीत। स ह उद्दयस्त: पितरमेवेयाय; नाँ होवाच। "अननुशिष्य वाव किल मा भगवानब्रवीत्, 'अथ त्वाडशिषम्' इति॥ ४॥ पश्च मा राजन्यबन्धु: एवमुक्त्वाने श्वेतकेतु राजा प्रत्याह। 'अथानु - शुश्रूषेति। किं कस्मान् अनुशिष्टोऽस्मीत्युक्तवान् असि। ये हि इनन्यर्थेजानिति न जानीथान्, स कथमनुशिष्टोऽस्मीति वदेदित्यर्थ:। यद्वा किमनुशिष्ठ: विमर्थमनुशिष्ट इत्यर्थ:।

स - एष आय। स श्वेतकेतु: राजा जैबलिन आआप्त: आयासिज्जस्सन् पितु: अधै स्थानमाजगाम। तं - त्वाडशिषमिति। गन्ता च तं पितरमिथ्य-मुवाच, भामनानुशिष्य समावर्त्तनकाले अनुशासनীয়ानि सर्वाणि अननुशिष्यैव 'त्वामन्वगिषम्'इति भगवान् मा प्रति अनन्ववीदित्यथे। तत: कथंमित्याह पश्च-विवतर्क-मिति। राजन्यबन्धु: 'राजापशद: मा पश्च प्रक्षान् अपाक्षीत्। तेषा मध्ये 1. राजापशद इति न गा।

किमयं कमथ्यम्। इमानी न तु विद्यान् कथं सोऽनुशिष्ट इनि। नन्वेदं कथंमु? एतस्यवा-त्रिविधावेदनाविरहेपि विद्यान्तरेणाशुश्रुत्तिमंभावात्। उपरि मद्धीयानन्दे हि श्वेतकेतुरहुशिष्ट-सदृश्या इति विज्ञायत इति चेत्-- उच्चते 'प्रसिद्ध किल द्वादशकपो गुरुसविधामित्था मेधा-वत्या इति न वे विदं संप्रप्रशील चतुविधनिवर्हे एव प्राज्ञांनां महान्तमा नूचानमान्मनी स्तच्य-श्वेतकेतुरिति। स च पश्चाल्लार्नां परिषद प्राप्नो राज्ञ: पुष्ट इत्युबकर्म श्रावितम।

तत्न यश: 'प्रथ-नाप परिषद प्राप्य ता जिघ्र राजानमपि जेध्यामि'मिति गहेङ्गडिजगमेनि शडूरोक्ष्या तस्य गवेभद्रायैतावदुकमिति। इयमेकत्र समाधनसरागि। अन्यातु--पश्चादिम्रविधाप्रयोगाविज्ञाने-ड्येतादृशय्यकान्मावद्यक्षम, सर्वेधामनि विदुर्षा ब्राह्मणि जगत्कारणत्वविज्ञानकन: न च तत् स्थितमेव श्वेतकेतो:; अचिन्त्यादिगते सर्वविद्यानिशाथावुचिन्तर्नीयत्वात् वैराग्यमिदृये प्रयत्नप्रजा-गन्तध्य देशादिद्विज्ञानस्य सर्वसाधारणत्वाच इति वाच्यम्--अवद्यत्वाद्वोष्यमेश तत्पित्रादिषि न विशिष्य ज्ञात इत्येव सदर्भेपर्यालोचनदृश्य वक्तव्यत्वात्। सुरक्ष्य विद्याभागास्त्येव सद्विद्याया-मुगदितत्र्वात।

पश्चादिम्रविद्या तु स्वागम्यमार्गोयें पिन्त्र्याणवैलक्षण्यालुसंधानस्याद्यक्तया सर्वस्वाय मुगदितत्र्वात। पश्चादिम्रविदा तु स्वागम्यमार्गोयें पिन्त्र्याणवैलक्षण्यालुसंधानस्याद्यक्तया सर्वस्वाय मुगदितत्र्वात। विद्याकृस्स्थिनेशादर्जनीयों वेदनमू। अन एवासुर्यं पश्चादिम्र्वेदा,नेवादिगन्तु गौतम। प्रवद्यते, अनुशुश्रूषात सर्वज्ञातं ,विश्व्यातिति। तदस्यमेव चित्रशयेन्वयोदपद्यशपरण राज्ञा तस्य निरकस्या-ज्ञानमू, आरम्भ एव पश्च मदश्रसमाधानभवेत। अस्य तु श्रवणकेनोर्ड्डिं श्रद्दे त्रिदुष: प्राशाल-समापने तन्मुखेन राजन्यमात्रलनेनाय। पश्चादिम्रविदाया शुदि प्रविचारचिषया तस्याग्नोत्कटतत्पर-संप्रत्त्ये समादत इत्ये च्याहार इनि।

तत: अननुशिष्टोऽवमिलर्थे। ध्यायास्वित इति। एवमपरसुपरि अज्ञातप्रक्षकरगेनेति शेष:। न तु उपचारीकरगेन।

प्रश्नान्प्राक्षीत् । तेषां नैकं चनाशकं विवक्तुं 'मिति । स होवाच, "यथा मा त्वं नदैतानावदो यथाडहं तेऽपां नैकक्वन वेद, यथाहमिमांचेदि॑ग्यम् । कथं ने नावक्ष्यस्म" इति ।। ५ ।।

स होवाच इत्यादि । तस्मै ह प्राप्यायां चकार । स ह प्रातः सभाग उदेयाय । एकक्वन एकमपि प्रष्टुं चित्तवृत्तिं वि धेप्य वक्तुं नाशाकुर्म न शक्कोड 'भूवम् इति ॐतर-मुवाचेत्यर्थ । 'त्वया सम्यगनुशिष्टस्य कथयियंशक्ति । स्वादिति भाव । राजन्या: वन्धवो यत्स राजन्यवन्धव: । राजन्यानां वन्धुरिति वा । स्वयमराजन्य इत्यर्थ: । राजन्यााभास इति न कवत् । स-नावक्ष्यमिति । [ सः पित्रा पुत्रं वच्यमाणमुवाच । ] तं मां प्रति तदा आगमनकाले एतान् प्रश्नान् यथाडवद: 'तेषां नैकक्वनाशकं विवक्तुम्' इति यथोक्तवाक्यै:, तथाडहंपि तथा प्रश्नान् पृच्छामि यथा नावक्ष्य- -सत्यमित्यर्थ:- न वेद नाज्ञासिषम् । यदि अज्ञानसिषम्, तर्हि ते प्रियाय पुत्राय समावर्तनकाले कुतो नावक्ष्यमित्युवाचेत्यर्थ: । स — राज्ञोऽधेमेयाय । प्रकृतत्वा स गोत्रतो गौतम: आहणि: राझे स्थानमाजगाम । तस्मै — चकार । प्राप्ताय तस्मै गौतमाय राजा अहह्न पूज्ञा चकारेत्यर्थ: । स — उदेयाय । तदा स: प्रात:काले राज्ञि सभागे सभागते सति उदेयाय । गौतम: आजगामेत्यर्थ: । यथ्र्रा सभाग: भजनं भाग: पूजा । तेन युक्त: अर्ध्यादिमि: पूज्यमान: स गौतम: समागत इत्यर्थ: ।

1. न शक्कोडसि स्व. 2. त्वया चानीय स्व. कोऽहं । 3. प्रश्नान्निति वच कोऽहं । 4. भजन क. भाग'न गा. नेद स्व. कोशे ।

कथयं वस्लोस्मन्त्रयाऽऽके । सनादस वसानि कुमार- प्रदुद्राव' इष्यन्नत्र श्रवणात् । सत एव स्वायस्त: स्वयमायातवन् इलपि शुश्रुम । राजन्यबन्धुरिति 'जनको जनक इति वै जना धावन्ति' यत्र, तत्रादप्रसिद्धस्यामि प्रश्नो मया न समाहित इति निवेदो व्यज्ज्यते इह । म ह गौतम इति । न तु श्वेतकेतुरपि । पितृ सकाशादेव पथावृचिजिगमिषया स आहृतो-डपि न सह जगामेति । सभाग इख्यादि । महां कृत्वा, 'वयं भगते गौतमाय दद्म' इत्युक्तं

तँ होवाच, माहुषस्य भगवन् गौतम! चित्तस्य वरं वृणीथाः' इति। स होवाच, 'तवैव राजन्! मानुपं चित्तम्। यामेव कुमारस्यांते वाचमभापथा:, तामेव वृंहीति ॥ ६ ॥

तँ — 'वृणीथाः' इति । हे भगवन् गौतम! मनुष्यस्यचिन्त्यसवान्धि वरं वृणीयान्तस्यर्थे। स होव्राच। सः गौतम प्रत्युवाचेत्यर्थः। तदेवाह — तवैव — वृंहीति । हे राजन्! मानुष विचं तवैव तिष्ठतु [तेन मम न किञ्चित् प्रयोजनम्। किन्तु] मत्पुत्रस्य समीपे पञ्चमपश्रलक्षणा या वाच उक्त्वानसि, तामेव मे वृंहीति। स — शकार । एवमुक्तो राजा गौतमस्याख्यात्यास्त्वेतां ज्ञात्वा कुच्छ्रीं ह खिनो बभूव। तस्माद् गौतमं विद्यार्थी, 'चिरं वसे' इत्याज्ञापवान्। तं होवाच एवमाज्ञाप्य राजा तं गौतमं पुनरुवाच । किन्ति। यथा — अभूदिति । हे गौतम ! त्वं मया यथा अवदः। ईयें वाक्यमाणा विद्या पुरा विद्यमाना अपि (?) यथा येन प्रकारेण—यस्माद्देतोरिति यावत् — त्वत्तः प्राक् पुरा विद्या न दृष्टा (?) इति ॥

प्रसाहंन | गौतमेन च, 'प्रतिज्ञानी म एप वर' इत्यूच स प्रार्पिता । अथेनं राज्ञा, 'दैतेयु वैं गौतम तद् वरेपु; मानुपाणा वृंहि' इति । तदुपेक्ष्य पुनरपि विद्वैन वृप्टेनि क्रम इहानुसन्धेयः। तथाच दैनवरत्न दै भागवेयसाली विदयमय्यावसेऽपि समागा उदेयायेयत्र रत्नशास्त्राभ्या नियुक्तयेऽपदिशेयुः; कुच्छ्रीबभूव। कथमयं विद्यक्षितम्। तामेव वृंहीति। रत्नशास्त्राभ्या नियुक्तिरेव तस्यो परा विद्या भगवात् शिष्य कुर्याद् इति; कथम् दत्तं वारो न पुराणीम इति । यथेयंमिति द्वितीयययाथाचदत् पूर्वं यथाहुमिति द्वितीयरयथाश्चदतत्। पुरेति । इदं गच्छ-तीत्याज्ञातनेति । 'यान्ति पुरानिगत्योर्नेत्' इति लुङि । विद्या पदाभिविद्या । त्वत्त् पूर्वं ब्राह्मणगतद्वामावान् अन्यतस्ते तद्राङ्गमस्य दुरवैचत्लात् लत्प्रार्थनाममुख्य प्रकट्यामि । अतद्विरें वसति भाव ।

ब्राक्षणान् गच्छति, तम्मादु सर्वेपु लोकेषु क्षत्रस्यैव प्रशासनमभूत्' इति ।

तस्मै होवाच (७) — इनि तस्माच्चाये नृणीयः खण्डः

५-८. असौ वाव लोको गौतमाग्रिः तस्यादित्य एव समित् रसमयो धूमोड्रवचिः चन्द्रमाऽअङ्गार नक्षत्राणि विस्फुलिङ्गाः ॥ ९ ॥ तस्मिन्नथौ देवाः श्रद्धां जुह्वति ।

ब्राक्षणान् 'न प्रासरती' तस्मान् सर्वेषु लोकेषु क्षत्रस्यैव प्रशासनमभूत् क्षत्रियजातेरेंव नद्धचो'नेदृश्वम् । अनेऽ ब्राक्षणेपु एतदृश्वाया आभ्रात् ब्राह्मणानामेव समीप गानिप्यामिति बुद्धिर्ने कायः । चिरवासाज्ञापनमपि सोदव्यमिति ते भावः । तस्मै होवाच । अथ चिरकालाभिनिवसत तस्मै गौतम ऋषिजा तिथाम्प्र-

दिदृक्षेगेत्यर्थः । ननु, 'वेद्ध यथा पद्मपक्ष्मागहुतावाप' इति पद्मपक्षप्रतिनिवचनस्य इतर्मपतिवचनानुकूलत्वान् प्रथमनस्तदेवाह — असौ वाव लोको गौतमाग्रिः । हे गौतम ! असौ लोकः स्वर्गलोक एवाग्रिः । तस्यादित्य एव समित् । आदित्येन हि धुलोका दीव्यते । रसमयो धूमः । धूमस्य समित्प्रभवत्वाच्च । प्रकृत्कसत्वात् चन्द्रमाऽअङ्गाराः । अर्चिः प्रशमकाळ-

न 'न गच्छति न प्रासरती' ख ग. ? साका- ख.

प्रभवत्वाच्च चन्द्रमाॅसोडर्रवतम् । नक्षत्राणि विस्फुलिङ्गाः । चन्द्रावयववत् उपलभ्यानन्वात विस्फुलिङ्गत्वम् । तस्मिन्न — जुह्वति । आदित्यादिलक्षणसमिदाधुपेते द्युलोकलक्षणाग्रौ देवाः इन्द्रियागि श्रद्धां 'श्रद्धा वा आप' इति श्रुते श्रद्धा-

वेदन तदनुगुण. रसि'दुसादेकमपि करयति असाविवादिना । राजस-नेतके एंदपेक्षन. वलतैनैवम् ऋक्छिदतं'ति अनुशाने दिखगः कण्य । देवाः इन्द्रिय-शक्ति । सनु द्वाजसने पद्ध्वापिनेंदाहाम्, स यु पुरुष दादागये ह्वेन् देवौ अमौ जुह्हानौौयुक्तम् । न हि तत्र नेवा इन्द्रियाँ । इन्द्रियाणा शरणकाळ एव जीतेन सह निष्कामत्ल्वादिति चेत्—

यत्र येषा होमकर्तृत्व समवति, तत्र तेषामौंच्छाद देवशब्देन प्रहणमस्तु । यद्वा तत्रापि

तस्याऽऽहुते: सोमो राजा संभवति ॥ २ ॥

श्रद्धया अपो जुहोति । आहुतीभवं मनुष्ये द्विविधे परलक्षणश्रद्धां होतव्यतां संभवान श्रद्धादेवंदन आप गृणोच्यान्न इहि दृश्यताम् । त चेत्प्रद्याग्नौ लोकान्तौ भृणमूर्छन-रूषाहुनिमक्षेपकर्तृत्व कथनिने वाच्यम् — इंद्रियार्थसम्बोघे मूतदृश्ंपाप जीवं परिप्लुज्य धुलोकमानसान्भवार्द्रिन्द्रियाणां होतृत्स्सुपपच्च इहि दृश्यताम् । धुलोकादि-प्रापककर्मेणामिन्द्रियाधीनत्वाद् तथा ऽऽत्मरिनि दृश्यताम् । तस्याऽऽहुते: सोमो राजा संभवति । एवं स्वकर्मनिरीलोक गनो जी- स्वर्गेभोगयोग्योदेहयुक्तो भवती-त्यर्थे । न च अमूर्त्तदतनां सूतनूक्ष्मागां नोऽ राजमवे कथिते कथम् जीवस्य सोमराजभाव उच्चयत इहि वाच्यम् — उत्तरल पितृयाणे, ‘एव सोमो राजा’ इति चन्द्र्रमसि प्राप्तस्य जीवस्य सोमराजभावश्रवणात् अत्र निर्दिष्टमाननराजभावस्थापि मृतसूक्ष्मपरिप्लुत्कर्जीविषयत्वात् ।

पर्जन्यो वाव गौतमाग्निः; तस्य वायुरेव समित् अग्निं धूमो विधुद्दामिं: अग्निरझगः हादुनयो विस्फुलिङ्गाः ॥ १ ॥ तस्मिन्नेतस्मिन्नग्रौ देवाः मोघं राजानं जुहति । तस्या आहुतेरर्षे संभवति ।

इति पञ्चमाध्याये पञ्चमः खण्डः ।

पृथिवी वाव गौतमाग्निः; तस्या: संवत्सर एव समित् आकाशो धूमो रात्रिरर्चिः दिगोडङ्गाग अवान्तरदिशो विस्फुलिङ्गाः ॥ १ ॥ तस्मिन्नेतस्मिन्नग्रौ देवा वर्ष जुहति । तस्या आहुतेरर्षे संभवति ॥ २ ॥

इति पञ्चमाध्याये पञ्चमः खण्डः ।

पर्जन्यो — विस्फुलिङ्गाः । पर्जन्यो वृष्टिप्रवर्तको देवः । हादुनयः मेघगर्जनानि । शिष्टं स्पष्टम् । अन्व वाय्वादीनां समिदादिकल्पनानिमित्तं यथायोग्य मन्वेषणीयम् । तस्मिन्न् — चर्पं संभवति । घुलोकभोगानिमित्तकर्मावसाने मोमराजाश्विदन् म देहो द्रवीभूय सदृ जीवेन मेघमण्डले पतत्यर्थः ।

पृथिवी — विस्फुलिङ्गाः । तस्या: संवत्सर एव समित् । सक्सरेरण कोटिनि सोमृद्धा हि पृथिवी संस्थादिनिष्पत्त्यर्थ भवति । शिलरिष: । नित्यहविष्प्रथिव्यमनेरुनुत्स्वान् रालेरचिछ्रुम् । तस्मिन् — संभवति । श्रद्धाशब्दवाच्या नि भूतसूक्ष्माणि इन्द्रियस्ययुक्त्तानि स्त्रग्नोयोग्यदेहाकारे परिणतान्ने सुकृतकस्ये द्रवीभूतानि सन्ति 'पर्जन्यमवाप्य वर्षरूपाणि मूत्वा पृथिवीं आप्य श्रीहियवाद्यै: भक्तीत्यर्थ: ।

1. पर्जन्यसूपामि प्राप्य — पृथिवीरूपामि क.

पुरुषो वाव गौतमात्रि: तस्य वागेव ममित प्राणो भूमो जिह्वार्चि: चक्षुरर्चि: श्रोत्रं विस्फुलिङ्गा: ॥ १ ॥ तस्मिन्नेतन्मन्र्रशौ देवा अन्नं जुह्वति । तस्मा आहुते रेत: संभवन्ति ॥ २ ॥

पुरुषो — विस्फुलिङ्गा: । तस्य वागेव समित् । वाचा हि समित्थं ध्यते पुरुष: नवाम्बो । अतो वाक् समित् एवमन्यत् दृष्टव्यम् । तसिन्न — संभवन्ति । एवं त्रीब्याधनरूपाणि सूत्मकृच्छ्राणि जीर्णक्षीणानि पुरुषेणाच- मानानि पुरुषे रेतोरूपेण परिणमन्त इत्यर्थे ।

योना वाव गौतमात्रि: तस्या उपस्थ एव समित् उपमन्थ्यते स भूमो योनिरर्चि: यदन्न्त: करोति तेऽर्चि: अभिनन्दा विस्फुलिङ्गा: ॥ १ ॥ तस्मिन्नेतस्मिन्नर्चिषौ देवा रेतो जुह्वति । तस्मा आहुतिग्रेः संभवन्ति ॥ २ ॥

योषा — विस्फुलिङ्गा: । उपमन्थनं सङ्केतकरणम् । लोहितत्वात् योनिरर्चिष्ठम् । अन्त: करणं मिथुनीकरणम् । अभिनन्दा: तज्जन्यसुखलव्वा । तसिन्न — संभवन्ति । रेतोरूपाणि तानि योनिद्वारा स्रियम् प्रविश्य गर्भंत्वेन परिणमन्त इत्यर्थ: ।

1. तस्मैयादि - योषेयनतस्स स्थानं, सप्तरेड्र इति क.

इति तु पञ्चभ्यामाहुताभापः पुरुषवचमो भवन्तीति ।

इति — भवन्तीति । उत्तमकारण श्रद्धासोमकृतष्यग्नेरोरुपाहुतीनां मध्ये रेनोरपायामाहुतो अप्ठविदितानि मृतसूक्ष्माणि पुरुषशब्दाभिमिलपरनीयानि भवन्तीत्यर्थ ।

म उल्बादुतो गर्भो दहा चा मामान् अनतः शयित्वा यावदायं जायते ॥ ९ ॥ स जानो यावदायं जीवति । तं अतं दिष्टमितोऽयम् एव हरन्नि यत् पचने यतः संभूतो भवति ॥ २ ॥

म उल्बादुतो — जायते । स गर्भे उल्ब्रत्न जरायुणा वेष्टनेन वेष्टतसन् १दशा नांमान् वा यावद्दा नव वा एकादश वा द्वादश वा मासान् कुक्षौ शयित्वा अथ अनन्तरं जायन इत्यर्थः । स जानो — भवति । स गर्भो जातश्व यावदायुर्यावति । आयु क्षयसमय एव तं प्रेतं पुरुषं दिष्टं परलोकाय निर्दिष्टम्, योषिदुपाये संभूतः उत्पन्नः —तस्मा अमय एव देवा हरन्ति । ततश्व च्युपर्जन्य-पृथिवीपुरुषयोषिद्भिसु पुनरपि सहमततीत्यर्थ ।

अयज्ञोफ्यासो वैराम्यहेतौ । कष्टं हि मातुः कुक्षौ सुतपुरीषवातपित्त-श्लेष्मादिपूर्णे तदनुलिसस्य गर्भस्य उल्बागुचि २पटावृतस्य शुक्रशोणितवोजस्य मातृ-कृत्य स्व टटावृतस्य क. श्वासो घ ३ पूषा वृत्य स्व तटावृतस्य क. श्वासो घ ३ पूषा

अयज्ञोफ्यासो वैराम्यहेतोः । कष्टं हि मातुः कुक्षौ सुतपुरीषवातपित्त-श्लेष्मादिपूर्णे तदनुलिसस्य गर्भस्य उल्बागुचि २पटावृतस्य शुक्रशोणितवोजस्य मातृ-कृत्य स्व टटावृतस्य क. श्वासो घ ३ पूषा वृत्य स्व तटावृतस्य क. श्वासो घ ३ पूषा

विशङ्क्रलिततत्समदहरूष्वदस्य मन्यस्य ।

विशङ्क्रलिततत्समदहरूष्वदस्य मन्यस्य ।

इतिशब्द इति । भवन्तीति इतोति शब्द इलर्थ । प्रेतं दिष्टम् — परिचयवद्धि-मिश्रणादिमि प्रेतदेहेऽप्यधिगम्यपि स्यात । अभ्रय एष हरन्तीति । नन्वत्र एक-रवलात् अयमभ्रिन् वु लोकाद्यभित्त वलिप्त; कामितु वार्तावभिति ज्ञायते । प्रेतं हरन्तीत्युक्या च प्रतशरीरस्य दहाथेमध्ये हरण.मन्त्र स्वरसत्पीतं । युक्तक्षायमर्थ ।

इतिशब्द इति । भवन्तीति इतोति शब्द इलर्थ । प्रेतं दिष्टम् — परिचयवद्धि-मिश्रणादिमि प्रेतदेहेऽप्यधिगम्यपि स्यात । अभ्रय एष हरन्तीति । नन्वत्र एक-रवलात् अयमभ्रिन् वु लोकाद्यभित्त वलिप्त; कामितु वार्तावभिति ज्ञायते । प्रेतं हरन्तीत्युक्या च प्रतशरीरस्य दहाथेमध्ये हरण.मन्त्र स्वरसत्पीतं । युक्तक्षायमर्थ ।

वाजमनेऽक्, ' अथ यदा म्रियते, तदेहनमभये हरन्ति । तस्यामिरेवाभिमन्वति । ममित, समित ।

वाजमनेऽक्, ' अथ यदा म्रियते, तदेहनमभये हरन्ति । तस्यामिरेवाभिमन्वति । ममित, समित ।

तद्य इथं विदुः, ये चेमेऽरण्ये श्रद्धा तप इत्युपासते - तेडऽचिष-द्वान्तम्, तेऽन्तरमृतुप्रवेशन विवर्धंमानस्य निरद्वैधीयंवलशक्तिने न प्राचेतस्म्य ऋतुकं द्वान्तम्, तनो योनिद्वारेण पाञ्चमानस्य कष्णरा नि:श्वति:, कमेगोन्त यान्तं आयु:तावदेव जीवनम्, पुनरपि घर्तायनत्वकुण्ठिकान्येने ऽङ्गेहणवरहणलक्षण श्रेण्ण हि श्रायमाण वैराभ्यापदायति। अन एतदुन्नस्यमिति दृष्टव्यम्।

अथ, ‘देश पथोदेशयानस्य पितृयागस्य च व्यावर्तने’ इति तृतीय प्रश्नेऽतिक्रान्ति तद्य—अभिसंभवन्ति । प्राक्‌प्रस्तुतस्य मसरनो जीवस्य स्वरूपं तद्वित्यनेन परामृश्यते। तत् प्रत्यगात्मस्वरूपं ये इथंम् उत्तप्रकारेण = रूपेणप्रथिमांपुरुष-येऽपित्यु श्रद्धासोमवृष्टश्रतरेकशरीरकतया देहावलक्षणप्रहातिनिवृक्ततया च ये, ऋष्मो धूस इति समश्रीलदृश्येनाभिद्याहसैवेदितवान् । तन कथ धुरजनेनैच गदिना अन्यथा चन्वच्‌नस्मिन् चेत—,

उच्यते । ज्ञासनेनैके, ‘यत् एवेनो यतः मनृत्’ इनेदे नाक्यं नावम् भयते ! तम्मान् तत्र म एव स्वमार्त्थे । इह तु अत्र धाव्ये उच्यच्यद्वयोर् नद्यामिथुनं इत्य उच्चच्यद्यार्थे।चिन अम्रय इति।नेनापि पच्याभिमहणमेव कार्यम्, न च प्रेतशब्दो सुन्रतार्ं समात्रवाच्ची । तादृश-जाग्रंश्चेव योगनस्तन्मुह्यार्थंत्वान्। एहि क्रियासमभिहारेण जोदंस्य मलागतप्रासिरुच्यतां इन्द्रियाधेलाभादेव व्याख्यातम् । शाङ्करे तु पञ्चानामर्धीनां मूलदाहमनेक्शामितनेनमेदक्ननचया,

उच्यते । ज्ञासनेनैके, ‘यत् एवेनो यतः मनृत्’ इनेदे नाक्यं नावम् भयते ! तम्मान् तत्र म एव स्वमार्त्थे । इह तु अत्र धाव्ये उच्यच्यद्वयोर् नद्यामिथुनं इत्य उच्चच्यद्यार्थे।चिन अम्रय इति।नेनापि पच्याभिमहणमेव कार्यम्, न च प्रेतशब्दो सुन्रतार्ं समात्रवाच्ची । तादृश-जाग्रंश्चेव योगनस्तन्मुह्यार्थंत्वान्।

‘यत एवत’ इत्याच्चनियोह करत। तदपेक्ष्याज्यु स्वरमोद्य इवाजमनेऽके, ‘एनमप्ये हरन्ता त्वेव श्रुणान इत्याश्चाद्भावान् । कत इलोडम्रय एव हरन्तीनि तद्व श्रुणान । त न इतस्वादस्य गृहादिस्यर्थ ; किन्तु भूलोकादिति । अनेङम्रय इने खुोलोकम्रिपरम् । ‘दने-डनेनरगत, तस्मै अस्मै हरन्नित; येन तन्मदेव हराणात् पुन मन्त्रोते मदन्ती’ इथ्योऽपि स्वार । न तदाडपि धुलोकामिप्रतनमेव; न तु दाहकामिपरमेव । ‘चन’ संबोधन। तनो देश अद्य जातः,

‘यत एवत’ इत्याच्चनियोह करत। तदपेक्ष्याज्यु स्वरमोद्य इवाजमनेऽके, ‘एनमप्ये हरन्ता त्वेव श्रुणान इत्याश्चाद्भावान् । कत इलोडम्रय एव हरन्तीनि तद्व श्रुणान ।

ऋचिदेशोऽस्ति चेत । एतदपि इतोडम्रय इत्युद्, इत:ऋद् न स्मर्येतमिनि कुन ह श्वेत । न तु भवन्तीति इदेश्वदन्तेन वेधप्यादानुपदेशाथ समापिन्त्वान् सवलवेल्यादि किमथं-मिल्यत्रह अयथ्रोति ।

ऋचिदेशोऽस्ति चेत । एतदपि इतोडम्रय इत्युद्, इत:ऋद् न स्मर्येतमिनि कुन ह श्वेत । न तु भवन्तीति इदेश्वदन्तेन वेधप्यादानुपदेशाथ समापिन्त्वान् सवलवेल्यादि किमथं-मिल्यत्रह अयथ्रोति ।

प्राक् प्रस्तुतस्येति । ननु कुत्र पूर्वं जीव प्रसुतुत : श्रद्धा जुहूनेति आप । किल प्रस्तुता: । तस्मात्तत्र परिणाभमेद: पुरयात्मकपरिणामगपचन्ते उत्क: ! किम्वस्याः पञ्चाभि-दिचात्वान् अमिपचकन्दनमेदव ऋक् युक्तम् वच्यते च, ‘य एतनेव पदाभी-तदिनि अभिम्रक्षक समाह्होच्यते । इडथ्यमिति च तत्तद्गिनमेदरभिन्नाचदिसमिदादिक्कार । यद्वा तच्‌छन्दो नामाङ्गडस्य । कर्यचिदेशाभातेरपि पूर्वेण सहऐकमहार्क्तव्मात्रतत्प-

प्राक् प्रस्तुतस्येति । ननु कुत्र पूर्वं जीव प्रसुतुत : श्रद्धा जुहूनेति आप । किल प्रस्तुता: । तस्मात्तत्र परिणाभमेद: पुरयात्मकपरिणामगपचन्ते उत्क: ! किम्वस्याः पञ्चाभि-दिचात्वान् अमिपचकन्दनमेदव ऋक् युक्तम् वच्यते च, ‘य एतनेव पदाभी-तदिनि अभिम्रक्षक समाह्होच्यते ।

विदुगुप्यर्थः। अलं ब्रह्मात्मकतया चेत्यपि योजनीयम्। भाष्यकृता ‘अपनी-कालभवनान् —’ इति सूत्रे, “पञ्चामि विदोड्यर्चिरादिना गतिश्रवणात्, अर्चि-रादिना रात्रस्य गतस्य ब्रह्मप्राप्त्युपनाराधनात् श्रवणाच्च। अन एव तर्कतुन्योयेन प्रकृतिविनि-सृतब्रह्मात्मककालानुसंधान सिद्धम्” इति हि भाषितम्।

ये च—उपासते। अरण्ये सत्वा श्रद्धा पुरस्कृत्य तपःश्रद्धान्त ब्रह्मोपासनेत्यर्थः। वाजसनेयके सदानुपकरणे, ‘श्रद्धां सत्समुपासते’ इति श्रवणान्, पासन इत्यर्थः। यथा, ‘तदु ह जानश्रुति पौत्रायणः शटङ्कनानि’, ‘तथ हि रमणीयचरणा’ इत्येवम्। अस्टु वाड्ये; तथापि तत् तत्र = एवं ससरत्सु पुरुषेषु मध्ये ये एव केचिद्दुरिलरथी स्यात्। अथो न जीवस्वरूप तत्त्वार्थ इति—अत्रोच्यते। इह तत्त्वं विदुर इति कर्मसाक्षाह्कम्। इत्यैचोदय एतत्प्रकारकमेति विशोषणभूतार्थकस न विशोष्यवाचि। तत्पदव न निरर्थकम्; नापि स्वरसत समस्मिन्न्तमिति द्वितीयान्त तद्ु विशोष्यवाचि। तत्र वेदनाफल स्तेह कीर्त्तान् प्राप्त्यसोपास्यत्वाच्चिलाद प्राप्त्यं तत्त्वच्वदेन प्रहीयतेऽसुचिततम्। जीवस्व मुक्तौ प्राप्त। न व स न पूर्वोक्क., येन तद्वन्तं त न परामृशेत्। ‘श्रद्धां जुहति’ , ‘आप पुरुषवचस’ इत्यादि श्रद्धाविषयत्वात्। ‘न यं रोहन्ति’ इत्यादि मृतसूक्ष्मभावशोषितोपरत्वात्। ‘यथैमं प्राणं इष्यमाणं ददत्यमुष्यैषत्—एष सोमराजे’ति सोमराजतनेनाश्रितद्वैरणामुक्तत्वात्, कत्नापि श्रद्धया सोमराजभावकथनेन श्रद्धापदादृष्टदिक्कारिणा प्रतीते; तदिदम्, ‘श्रुतव्वादिति चेन्नेत्थादिकारिणा प्रतीते’ इति सूत्रिण्मेव। शरीराच्चिना शरीरपर्यन्ततया च श्रद्धादिपदे विशेषेष्टीषपरम्। तत्र इत्यमिति पदेन मृतसूक्ष्मशरीरकत्परुप्रकारसापेक्ष हुचचतया तु प्राप्त्यस्वरूपमात्रं तादितीष्यते। ब्रह्म-नित्तमं गोतमं प्रति प्राहुशणोदेशाच तादिति गोतमेनापि विदितं श्रुतिप्रसिद्ध जीवस्वरूपं हुग्रहुम्। ननु, ‘स एनान् ब्रह्म गमयति’’ति ब्रह्मणि प्राप्त्यत्वश्रवणात् गोतमविदितप्रसिद्धतमत्रहि रमेव तत्त्वमस्तु। न च तत्तन पूर्वोक्तम्। अप्येकैषालवक्त्र्या श्रद्धादिपदस्यापि श्रद्धापर्यन्तत्वात्। विशि-ह्सैव क्रियत्वादिति चेत्न—तथासति, ‘ये चेमे ऽरण्ये’ इति विशेषे ब्रह्माविशेष्यक्को पासनोऽके।

ननुचैव तत्ु जीवस्वरूपं इत्यर्थः। पञ्चाभिःहोःयसुक्क्ष्मशरीरकल्पैन ये विदुरिल्यर्थेःस्क्क्कारे ब्रह्मणोऽुपासनात्र ब्रह्मप्राप्तिसंभव। न चैथ्युमिति ब्रह्मात्मकत्वप्रकारपरम्। तदन्वास्य प्रकृत-प्रतीते; क्षत एव ब्रह्मात्मकत्वाच्चेत्यि योजनीयमिति युक्तमिति विचा-तामस्वरूपन्य विवक्षितत्वात्। आत्मयाथात्म्येन च ज्ञानानन्दादिरूपत्वात् परमात्मशेषत्व-किसदतद्वादिरुपतया क्िप सत्च्चेन आत्मयाथात्म्यानुगमाने ब्रह्माणो विशोषणतया प्रविष्टत्वान्। अत एव ब्रह्मात्मकत्वानुसंधानं पञ्चामिविद्यायामिति संप्रदायः। अन्यत्तन सत्प्रसङ्गाद्वाच्च्य-ब्रह्माविशेष्यक्कवकल्पनं विडम्ब्यतयाड्जुसंधानमात्रं। वचन् भाष्ये, प्रकृतितत्रिवि कर्तव्येतिं, ब्रह्मात्मकतया चेतिं व विवरणं, ‘विविक्के चिदचिद्विल्खुनी’ इति गीताभाष्य-कतयेतिं, ब्रह्मात्मकतया चेतिं व विवरणं

मामिसं बर्हि: । ऊचिगोडह; अत्र आपूरणामपक्षम् । आग्येमाणपक्षात्र यान् पत्तड्रेडौति मानोस्तान् (९). मान्येभ्य: संवन्तेँ, सन्त्र्सगादा-

सत्यश्रद्धस्य ब्रह्मपरस्यां तपस्यां श्रद्धार्षि द्रश्यम: । “अतिथिं नो-ग्रातुं — ” इत्यधिकरणे भगवान् मान्यतां, “नच हत्थ विद्धु:” “य एवमे-विद्धु: ” इति पच्यभ्रविद्यां निष्ठ । “ये चेमे” इत्यादिना श्रद्धापूर्वकं ब्रह्मन् सोऽश्राद्धादित्यादि चराचरगतिसंदिश्यते । “सत्ये श्रोतव्यन्न ब्रह्म”, “सत्यं त्वेव विजिज्ञासितव्यम्” इति सत्यश्रद्धान्य ब्रह्माणि प्रसिद्धे नाश्रद्धावन्त्यापि नेनेकश्रुते: सन्यक्प्रश्राद्वादाम्यां ब्रह्मैव भण्यीयते । श्रद्धापूर्वक ब्रह्मोपासनस्वेन्यत् श्रुनम् । “सत्यं त्वेव विजिज्ञासि-तव्यम्” इत्युपक्रम्य, “श्रद्धा त्वेव विजिज्ञासितव्या” इति श्रुते: । इहै हि भाष्य-

त्म् । उक्त च वसास्यै:, “परम् यो महत् तम् इत्यादिपु तद्रश्रद्दस्य ब्रह्मणरसु ” स्मिति । अत् वाजसनेयक, ‘श्रद्धा सत्यम्’ इति श्रद्धाद्वदस्य द्वितीयान्तत्वश्रवणत् इहापि श्रद्धाश्रद्दो द्वितीयान्त: । छान्दसत्वात्, ‘सुपां सुलुक्’ इति सुपो लुक् । तत्क्ष तत्परत्वेन ध्याहार: । श्रद्धां परं सत्यं ब्रह्मोपासत इत्यर्थ: । इति स्वविवक्षित । अथवा एकारोडत्याहर्तव्य: । ब्रह्मैव य उपासत इत्यर्थ: ।

तम् । उक्त च वसास्यै:, “परम् यो महत् तम् इत्यादिपु तद्रश्रद्दस्य ब्रह्मणरसु ” स्मिति । अत् वाजसनेयक, ‘श्रद्धा सत्यम्’ इति श्रद्धाद्वदस्य द्वितीयान्तत्वश्रवणत् इहापि श्रद्धाश्रद्दो द्वितीयान्त: । छान्दसत्वात्, ‘सुपां सुलुक्’ इति सुपो लुक् । तत्क्ष तत्परत्वेन ध्याहार: । श्रद्धां परं सत्यं ब्रह्मोपासत इत्यर्थ: । इति स्वविवक्षित । अथवा एकारोडत्याहर्तव्य: । ब्रह्मैव य उपासत इत्यर्थ: ।

(८-२३) अनत्कारल्म्वन्त्रमन्थ्यादिपु मन्सिक्क्रय । न तु इत्यश्रद्दस्येव तत्तदर्थकतया । पच्चाभिहोन्भ्यस्तनूषर्गरऋणक्षेपेपांनादानौन गत्व नन्व्रिक्किलद्मय तच्छद्यार्थोगोडतन । एवं ब्रह्मासकत्व च लक्चयार्दिति । न तु तन्न्द्रे नब्राह्मणरमु तेषां होमार्थरतयोर्नसजननवत् । जीदोपासनस्य सद्विदिमारध्यार्णात् इततरविद्याव्यतितसक्रत्प्रत तन्न्द्रे तु विशेष मत्नातिमभ्रहणेन पच्चाभ्रीन वेदेत्यतद्सुखल पच्चाभ्रिद्यतेति नाम ।

यथापि स्थान् — ततद् श्रद्धासोमव्रोक्क्ररेत.पदायुस्तत्नरमग्रूनऋणब्रह्मणरम; इत्य-धिनी च पच्चाभिहोम्त्तनररम । तत्र, ‘तास्मैरेतस्मै’ देव: श्रद्धा जुहोति’ स्युक्क्ताव श्रद्धामत्यक्तमिशारोरसु तद्रोर्गस्रधानहेतुना चेह, यत्नाव् मन् ज ऋहुंचान मिददनव । यद्वा तदित समाहारद्र्याणां जीदभूतमूशोमिय नरम, इत्यमिति च तत्रेविदिक्क्त्त्वर दशांगोक्ता-भाल्य । अथवा तादिति रशिदिक्काग्रम । इहस्तु इति सशिदिदिक्काग्रवत् जीदसकितभूतमूशोम्-

मध्यम । अथवा तादिति वशिदिक्काग्रम । इहस्तु इति सशिदिदिक्काग्रवत् जीदसकितभूतमूशोभ-मध्यम । अथवा आप ता ‘एनस्मत्’, ‘इहक्वित्’ इहादित्वित इत्यन्नद-होनार्थरतल्ह्प्रकर्स्यापि बोयकम । आप ता ‘एनस्मत्’, ‘इहक्वित्’ इहादित्वित इत्यन्नद-होनार्थरतल्ह्प्रकर्स्यापि बोयकम ।

होनार्थरतल्ह्प्रकर्स्यापि बोयकम । आप ता ‘एनस्मत्’, ‘इहक्वित्’ इहादित्वित इत्यन्नद-होनार्थरतल्ह्प्रकर्स्यापि बोयकम । सेम् विद्रेष्ट्यान्तरनिरपेक्ष उत्कप्रकारविशिष्टोन्विशेष्पर्यन्तपर सद् विदुरिलस्य कर्म । तत्र च सर्वत्र जीवरस प्राप्त्याक रेणा.नुसंधाने ब्रह्मार्तवत्स्मभ्यहुविष्टमिति — तथापि अनियमावि-करणश्रुतमप्रकाशि काछृतस्मृतिविच्चने उत्कच्छान्दोग्यादाजसन्यक्क्वात्य.द्वैवरणश्रुते, ‘य एवमे-

जानन्ती ‘ति निदेश्रस्मान् तदर्थे स्थानाम्मिसद्य्याहारे गौरवाच तादिति ज डहरं वर्णितमिति । तत्रैव श्रद्धादिपदार्थेतद्न्यप्रचारादिपु द्रश्य । अन्यत्र श्रद्धादिपद् ल्क्षीपरत्वे खरसान्क्समिति ।

जानन्ती ‘ति निदेश्रस्मान् तदर्थे स्थानाम्मिसद्य्याहारे गौरवाच तादिति ज डहरं वर्णितमिति । तत्रैव श्रद्धादिपदार्थेतद्न्यप्रचारादिपु द्रश्य । अन्यत्र श्रद्धादिपद् ल्क्षीपरत्वे खरसान्क्समिति ।

दित्यम् । आदित्याचन्द्रमसममू, चन्द्रमसो विद्युतम् । तत्पुरुषोऽननावः स एनान् ब्रह्म गनयति । एष देवयानः पन्था इति ॥ २ ॥

अथ य इमे ग्रामे इष्टापूर्ते दत्तमित्युपासते, ते धूममभिसंभवन्ति, धूमाद्रात्रिम्, रात्रेरापरपक्षम्, अपरपक्षाद् यानु षड् दक्षिणैति मासाँ-

अथ य इमे ग्रामे इष्टापूर्ते दत्तमित्युपासते, ते धूममभिसंभवन्ति, धूमाद्रात्रिम्, रात्रेरापरपक्षम्, अपरपक्षाद् यानु षड् दक्षिणैति मासाँ-नव्यान्, निफलकोऽयमिति श्वद्रो दृश्यते । यद्वा श्रद्धातपश्चावद्योः प्रसिद्ध एवार्थः । श्रद्धातप:परायणानां ब्रह्माविचारानिष्ठत्वानर्थसिद्धम् । ततश्श ब्रह्माविचार निष्ठा इत्यर्थः फलति । अयनपथे: "तदप्यविरुद्धम् । आर्थलवादपि शाठच्त्व समवन् युक्त-

अत्र अर्चिरादिशब्दा: ततदभिमानिदेवतापरा: । तत्पुरुष: वैद्य: पुरुष:, [स एव] अमानाव: अससारी ब्रह्मलोकोद्दागत्य पूर्वोक्तद्विविधोपासकं ब्रह्मलोकं प्रापयतीत्यर्थ: । 'अमानवस्स एत्य ब्रह्मलोकान् गमयती' ति श्रुत्यन्तरे श्रवणात् । एष देवयान: पन्था इति । स्पष्टोऽर्थ: ।

तेᳫर्ंषमभिसंभवन्ति । आर्चिदेवतांनातिवाहिकतया प्राप्तुवन्तीत्यर्थः । अत्र अर्चिरादिशब्दा: ततदभिमानिदेवतापरा: । तत्पुरुष: वैद्य: पुरुष:, [स एव] अमानाव: अससारी ब्रह्मलोकोद्दागत्य पूर्वोक्तद्विविधोपासकं ब्रह्मलोकं प्रापयतीत्यर्थ: । 'अमानवस्स एत्य ब्रह्मलोकान् गमयती' ति श्रुत्यन्तरे श्रवणात् । एष देवयान: पन्था इति । स्पष्टोऽर्थ: ।

अथ — प्राप्तुवन्ति । ये पुरुषा: ग्राम एव सिता: इष्टं यागादि; पूर्तं स्वातादि । दत्तं दानम् । इतिशब्द: तज्जातीयोपवासादिकर्मान्तरपर: । याग-दानहोमादीनि कर्माणि येडुतिष्ठन्तीत्यर्थ: । 'उक्तप्रकारेणानुतिष्ठन्तीत्यर्थ:' इति व्यासार्यवचनस्याप्यमेवार्थ: । श्रुतौ पूर्वेमसुत्पन्नान् प्रकरणानुवृत्ते: । 'यद्वा श्रद्धापूर्व-कतᳫर्हपोच्यमकारवाचो' इति श्रुत: । ते धूममभिसं भवन्ति धूमदेवतां प्रतिपद्यन्ते आतीवाहित्वेनैत्यर्थ । अत्राणि धूमादिग्बदा: ततदभिमानिदेवतापरा: । दक्षिणैति दक्षिणादिश्शब्द: । 'दक्षिणादाच:' इति आख्यातोडय शब्द: । 'दक्षिणा-

1. 'भदतीति उकᳫम्' गा । 2 नेद घास्य क कोᳫशे । प्राप्नुवन्तीति ग पाठ प्राप्तो-तीᳫरथ्य: । 'दिष्ट स्वपन हनि ख्व' 4. तत्तादनि क अन्यत्र तादिति । 4. ऋतं गा पाठ:। पा स्थिता: 6. यदेति पᳫक्षो न ख्व । कोᳫशे । 7. शब्‍द इत्पेतदन्तरं दक्षिणायनमासान् प्राप्याप्यविद्धोम एवं न शक्तसरमित्येव गा।

नासेभ्यः पितृलोकम्, पितृलोकादाकाराम्, आदित्यादचन्द्रं नासत्यौ; एष सोमो राजा; तदू देवानाॅनमम्; तं देवा भक्षयन्ति ॥ ४ ॥

नासत्यौ = अश्विनीकुमारद्वय (३) — नासेभ्यः पितृलोकम्, पितृलोकादाकाराम्, आदित्यादाचन्द्रं नासत्यौ; एष सोमो राजा; तदू देवानाॅनमम्; तं देवा भक्षयन्ति ॥ ४ ॥ तस्मिन् यावत्संपातमुपित्वा अथैनमेवाच्छानं पुनर्निर्वतन्ते यनमा न॒न॑निन्देवनां प्रतिनि॑च॒न॒म् इ॒त्य॑र्थे । नै॒ो सं॒श॑न॒र॒स॒मि॒प्रा॑जु॒व॑न्ति । ए॒ने इ॒ष्टा॑दिके॒वल॑क॒र्म॑ को॒रि॒ग द॒क्षि॑णां य॒नमा॑नं प्रा॒प्या॑पि वि॒द्या॑म इ॒व न त॒न्व॑स॒र॑दे॒वनाॅं प्रा॒प्नु॑वन्ती॒त्य॑र्थे । पुनः । किं तु न॒ॠण॑क॒नी॒स्त्राह नासे॒भ्यः — च॒न्द्र॑मस॒म् । स्व॒ष्टे॑र॒थे । ए॒त॑न, 'दे॒ष्ठ य॒दिने॑ड॒भि प्रजा॑ः प्रथ॒न्ताॅ 'नि॒ म॒ध्य॑न॒ध॒' प्र॒क्ष॒न् । प्र॒यु॑क्तो भव॒ते । ए॒प॑ सो॒मो॑ राजा । अल॒ ए॒प॑ ह॒त्य॑ने॒न न अ॒स्मि॑ल्लो॒केऽप्य॑व॒स्य॑द्र॒नाॅ पर॑मु॒श्य॑ते । च॒न्द्र॑मसः सो॒म॑रा॒ज॑न॒ो॒प॑दे॒श॑स्य वि॒द्य॑मा॒नाॅत् । आपे॒ तु इ॒ष्टा॑दि॒का॑री अश्विम॑भा॒वि॑ता परा॒च्य॑ह॒य॑ते । 'न॒स॒त्या आ॑हु॒ते॒ सोमो॑ राजा सम॒व॑नी॒' नि स॒ख्या॑न 'स्व॒मों॑ग॒यो॑म॒थ्य॑दिव्य॑दे॒हयु॑क्तो भव॒नी॒त्य॑र्थे । त॒दू दे॒वानाॅन॑म॒म् । अन॑श॒स्त स दे॒वानाॅमु॑पक॒रण- भू॒तो॑ भव॒नी॒त्य॑र्थे । त॒ं दे॒वा भ॑क्ष॒यन्ति॑ । न॒ इ॒ष्टा॑दि॒का॑री दे॒व॑मा॒त्र॑सु॒प॑गा॒न॒ आज्ञा॑न-सिद्धा दे॒वा भ॑क्ष॒यन्ति॑ स्व॒के॑ष॒पु पर॑मु॒नि 'वि॑नि॒यु॑ज्य इ॒त्य॑र्थे । मू॒र्ति॑त॒त्वा॑, 'भा॒क्तं वाडनाल्माविव्वात' इ॒ति ।

तस्मिन् यावत्संपातमुपित्वा अथैनमेवाच्छानं पुनर्निर्वतन्ते

तस्मिन् यावत्संपातमुपित्वा । सप्ततयनेनेति संपातः कर्मशेषः (विशेषषः ?) । यावत्कर्मेऽत्र (मोविषे ?) घ सुकृतवेश्यर्थः । यावच्छब्दः साकल्यार्थः ।

1. चक्करो न रा- कोशे । 2. हर्गमोग ल्व । 3. क्षेमेपादि न । किन्तु तदृशक-रणभूत इति ग ।
2. देवभाग क । 5 'वि' इति क । कोशे न ।

एपष ह्येकचन्द्रमनि सोमो राजेलयेतददुसारादिति भावः । एपष इ॒त॑स्स एवं चन्द्रमसः प्रा॒प्त इ॒त॑स्मा॒त् सो॒म॑रा॒ज॑ने॒त॒स्य गो॒णम् । यावत्संपातमध्यस्थः 'प॒त॒न् त॒न॑मि॒ष्य॒न् त॒त॑प॒द् वि॒य॑ध॒न् । पत॒नाहे॑द॒च्य का॒चि॑दु॒च्य॑ते, य॒था, 'म॒न्थे स॑प॒तम॑भव॒ने॑ दि॒ति प्रा॒क् । त॒दृ॑त्रा॒न॑व॒त॒म् । ऋ॒तोड॑न॒द्य॑था॒ व्याख्या॑ति सप॒त॑न॒तो॑न्ति । ऋ॒त॑न् शा॒हरे॑ स॒प॑व॒न्ति य॑ने॒ति प्रा॒क् ।

एपष ह्येकचन्द्रमनि सोमो राजेलयेतददुसारादिति भावः । एपष इ॒त॑स्स एवं चन्द्रमसः प्रा॒प्त इ॒त॑स्मा॒त् सो॒म॑रा॒ज॑ने॒त॒स्य गो॒णम् । यावत्संपातमध्यस्थः 'प॒त॒न् त॒न॑मि॒ष्य॒न् त॒त॑प॒द् वि॒य॑ध॒न् । पत॒नाहे॑द॒च्य का॒चि॑दु॒च्य॑ते, य॒था, 'म॒न्थे स॑प॒तम॑भव॒ने॑ दि॒ति प्रा॒क् । त॒दृ॑त्रा॒न॑व॒त॒म् । ऋ॒तोड॑न॒द्य॑था॒ व्याख्या॑ति सप॒त॑न॒तो॑न्ति । ऋ॒त॑न् शा॒हरे॑ स॒प॑व॒न्ति य॑ने॒ति प्रा॒क् । त॒द॑त्रा॒न॑ब॒न॑म् । ए॒व॑च क॒र्म॑क्ष॒य इ॒त्यु॑क॒म् । ए॒व॑च क॒र्म॑क्ष॒य यावादित्य॒नो॑, 'प्रा॒प्न॑न्तं क॒र्म॑णः' इ॒ति ध्या॑व्यसमा-स॒पा॑त॒ः क॒र्मो॑न््य॒ते ' इ॒नि नार्चक॒न् भ॑क्त॒य॑न् श्री॒मा॑ख्ये तु, 'सप॑त॒न॑स॒न्न॒न् स॒र्गे लो॒क॑मि॒ति स॒पा॑त॒ः क॒र्मो॑च्यते' इ॒ति मि॑ल्॒यु॑क॒म् । स॒म्पा॑तः क॒र्म- पूर्वेमुक्त्वा पश्चाद् 'यावत्संपातमिति फलदानादृत्तकर्मोचेशेषविषय 'मित्युक्तम् । हृद इति व्याख्यां । हृ न कुर्यात् । यदि तु सप्ततनन्नंन सुकृतेभ्यः संपतः पुनरावर्तते;

यथेतमाकामम्, आकाशाद्रायुम् ।

सांकल्यस्य फलदानप्रसक्तकर्मविनिर्गेशविषयम्; न तु सर्वकर्मविषयम् । 'वैश्य यथा पुनरावर्त्तन्' इति द्वितीयपक्षं प्रतीक्ष्य अथैतद्—यथेतम् । अथ अनन्तरं पतनेऽपि अधीनं धूमादिनार्ग यथेतं यथागतम् पुर्नर्त्तन्ते । धूमाद्ग्रणपक्षदक्षिणायनगमनात् तृणादिप्रलयेनाडडरोहणात् तेनैव विपरीतक्रमेणाडवरोहणे प्राते, अन्र विशेषणं—आकाशमाकाशाद्रायुम् । यथा आरोहणे आकाशाचन्द्र्रमसंनिसनन्त्रान्त, एवमवरोहणे चन्द्र्रमस आकाशो भवति । आरोहणावराहगये'रन्नाशाभिसमस्त्वविच्छित इतिं भावः । आकाशाद्रायुम् । अभिसंभवन्तीति शेष । आत, 'आयुर्नुच्वा घूर्नो भवती' इत्यत्रल श्रवणात् अन्नाप्यवरोहन्ति नीतिं शेष । आयुर्भवन्तीत्येर्थ । अवरोहतश्च आकाशादिभवन न तच्छरीरकत्वम् । सगाचकलमार*य आप्रलयमाकाशाचाभिमानिदेवतानामन्यासा क्ल्टताना सत्त्वेन प्रतिक्षणमवरोहतां काशाचाभिमानिदेवतास्थानुपपते । अत. तस्सादृश्यमेवार्थः । या आप चन्द्र्रमण्डले दिव्यशरीरमारठधवयः, तासां कर्मक्षये द्वचाभूता नामकाशागतां मेदकाकारम्गहाणेनाकाशसाहस्ये तदुपरक्षीष्टाज्जीवोऽपि आकाशसमाः उच्च्यन्ते । ताश्राडप इतश्रासुनश्र वायुन नीरमानां वायुर्माः भवन्ति । ततश्व तस्सृष्टो जीवोऽपि वायुर्भवतीत्युच्यते । एवमुचत्रापि द्रव्यम् ।

1. विषयं द्रव्यम् खलु. 2 समा इत्युच्यन्ते क.

कर्मेति, पूर्वं सकानो हुतेोष इतिर्वत, कर्मैष उच्यते, तदा तस्य निरतेन्व इतत्रान्वय स्यात, न तु उषितलेसत्र । अतः नपात कर्मविशेष । यावर्कर्मविशेषपुत्रिते पाठे स्यात, भाध्यादुरोधात ; वद्धा पूर्वं देवनक्षत्रमाणार्तवचननं कमैफल दर्शितमेव । तत्कर्मशो य शेष ततश्रन्त मुहित्वेसर्थ इति । साकल्यार्थक इति । सपात यावदिति यावच्छब्दस्यान्वर्थकतनेपि कर्मविशेषसत्ताप्रेन्तसुषितवें समन्वितमेव । साकल्यपक्षेऽपि सर्वकर्मविषयक्ता न भवतीस्य व्यक्ये तलेव व्यास्यतम ; 'यत् किश्चेह करोत्यम्' इति साकल्यदर्शीग्रहदारण्यकानुरोधात : साकल्यकर्मठोनिपक्षे चान्त्र यावन्तः सपाता. कर्मविशेषा तावतः प्रति उपितवेसर्थ । अन्रापि पूर्वोक्त पाठतच्च परीक्ष्यं वा । यथेतम् । इतं गतं । गमनमनतिक्रम्य ।

द्रपरोति । पूलेऽपि शोभो शब्बा भक्तोति साहश्यनूनल्क अन्र्सुकर्माति घ्रेयम् ।

वायुभूत्या धूमो भवति; धूमो भूत्वाडऽभ्रं भवति (५): अभ्रं भूत्वा मेघो भवति. मेघो भूत्वा प्रवर्षति । न इह त्रीहियवा ओषधिवनस्पतयस्तिल्नापा इनि जायत्न इत्यर्थ ।

वायु—भवति । अपो विमृदन्नीयभ्रं नीलविसुजादित्यात् क । नतक्षाश्रग्रादेन जलधारणकस्योच्यने । मिह मेघन इति धानाः: पञ्चाच्च्यत्यये न्यीकादित्यात् कुत्वं मेघ इति रूपन् । नतक्ष मेघघनेन वर्षोन्मुखावस्थो-च्यते । एतमेवाश्रित्यो मेघो भवेद् व्यासादिरुक्तः: मेघो भूत्वा प्रवर्षति । मेघ-संक्षित्रो मूत्स्ना वर्षधारारूपेण भूमौ पततीति फलिनार्थः । तत् इह—जायन्त इत्यर्थ । ते वर्षस्त्रिलष्टभूतनुक्कमपरिषक्ता) जीवा। इह भूमौ, ‘पतित्त्वा, त्रोहियवादित्पण जयन्त इत्यर्थ । अन्न तेन रूपेण जननं नाम न स्वावरभावतिपञ्चः; स्वावरत्न-प्र.सिहेतुभूतकर्मणामिहाकीर्तनात्, कतु जीवाज्जराब्दिष्टितेऽपि त्रीह्यादितु सक्केषमा-त्नम् । सूत्रितत्वं, ‘अन्याविष्टिते पूर्वेदमिलापान्न’ इति ।

अतो वै खलु दुर्निष्प्रपतरम् । अतः स्वावरादिभावात् अतिचिरेण निर्गेमनं भवतीत्यर्थ ।

अत्न खलुन्नत् दुर्निष्प्रपतशब्दान् आतिशायनिके तरप्रत्यये, छान्दसे तस्मादलोपे दुर्निष्पपतरमिति रूपम् । तत्स्वातिशयस्य प्रतियोग्याकाङ्क्षया प्राग्नु-कान्ताकाशादीनां बुद्धौ सनिधानात् तेषामेव प्रतियोगित्वेनावयः स्तात् । तत्क्ष त्रीह्यादिप्वाकाशादिपेक्षया चिरावस्थानोक्त्या आकाशादिप्ववस्थानस तद्पेक्षयाडल्प-

1. परिषक्तजीवाना व्रीह्यहियवादिरूपेण जन्म । 2. पतित्त्वा इनि क. कोषे न ।

चतुर्दचनोपक्रमेऽपि धूमो भवतीत्येकवचन, ‘स पुनरावृत्तः । सूर्य्यपिण्डः खदिरारसवर्गो कृण्डले भवत्,’ ‘तिस्रो देवनाङ्कित्रिदिवदृशेर्का भवति’ इत्यक्त विवेचयाजुसारात् । पुनरपि ते इति बहुवचनं प्रक्षिप्त एव । वाक्यादि: कदाचिदनकोपि मरलेषचाश्रित्कींनिविदुमर्हति; न तथा त्रीह्यादय इति मन्त्र परमेकवचनम् । फलिता † इति । मेघभावाद् मेघगतं वर्षणकृत्नमस्योच्यमिति भावः; नतु भूमौ पतनार्थं प्रस्तुतस्य मध्ये झाक-शादेभाव. सदृश्यप्तो युक्त् ; न तु पतनानन्तरत्रीयादिमात्रोपि तथा; जयन्त इति जन्म-स्वरुपदभणान्न । तन्नाह अव तेनति । भत् होती । भीष्मादित्य इत्यः । पुनिष्प्रपनर-

कालत्व पर्यस्यति । उत्तमे भगवता भाष्यकृता, 'छान्दस: तस्मादलोप:' दुर्निष्पपतरमिति दु:निष्पक्रमणतरमित्यर्थ: ' इति । न च, 'तथ्योरेव क्रियक्त्वलिङ्ग:' इति खलो भावकर्मभावाविषयत्वात् पते:श्वाकर्मकत्वेन भावार्थसेधे:व परिशिष्टत्वात् तत् च भाष्यार्थस्य प्रकाशात् नरपो दैले:यमिति शदृच्यम्—शिष्ये तरामित्यादिष्यो-गात् भावार्थेऽपि प्रकर्षसम्भवान् । कलर्थैव चांञ्जनतात् तरफ़: संभवान्न भाष्यस्य नानुपपत्ति: । यद्वा, 'आनो युज्', 'छन्दसि गत्थेभ्य:' इति छन्दसि विशेषविहितखलर्थयजन्त एवाय शदृथ् । रेफलृपवर्णविकार: छान्दस: । नन्वस्य तरफ़त्यत्वाभावे पूर्वनिदृष्टाकाशादिभ्योडतिगय:, तेष्वाचिरावस्थान वा कथ सिध्ये-

काल की पर्यस्यति होती है । उत्तम भगवता भाष्यकृता में कहा गया है कि 'छान्दस: तस्मादलोप:' दुर्निष्पपतरमिति दु:निष्पक्रमणतरमित्यर्थ: । न च तथ्योरेव क्रियक्त्वलिङ्ग: इति खलो भावकर्मभावाविषयत्वात् पते:श्वाकर्मकत्वेन भावार्थसेधे:व परिशिष्टत्वात् तत् च भाष्यार्थस्य प्रकाशात् नरपो दैले:यमिति शदृच्यम्—शिष्ये तरामित्यादिष्यो-गात् भावार्थेऽपि प्रकर्षसम्भवान् । कलर्थैव चांञ्जनतात् तरफ़: संभवान्न भाष्यस्य नानुपपत्ति: । यद्वा आनो युज्, छन्दसि गत्थेभ्य: इति छन्दसि विशेषविहितखलर्थयजन्त एवाय शदृथ् । रेफलृपवर्णविकार: छान्दस: । नन्वस्य तरफ़त्यत्वाभावे पूर्वनिदृष्टाकाशादिभ्योडतिगय:, तेष्वाचिरावस्थान वा कथ सिध्ये-

दिते वाच्यम्—हैगवदस्यावधारणार्थतया अनन्वशोभिततादृश्वीदादिभूतादेव चिर निप्क्रमणे कचिते तत् । पूर्वनिदृष्टेभ्य आकाशादिभ्योडचिरानिप्कमण सिध्यति । 'तस्मादलोपच्छान्दस:' इति भाष्यस्थापि वर्णलोपेन वा वर्णविकारेण वा यथाकथश्चित् साधुत्व समर्थनोयमित्यन तत्पर्यम् ।

दिते वाच्यम्—हैगवदस्यावधारणार्धतया अनन्वशोभिततादृश्वीदादिभूतादेव चिर निप्क्रमणे कचिते तत् । पूर्वनिदृष्टेभ्य आकाशादिभ्योडचिरानिप्कमण सिध्यति । तस्मादलोपच्छान्दस: इति भाष्यस्थापि वर्णलोपेन वा वर्णविकारेण वा यथाकथश्चित् साधुत्व समर्थनोयमित्यन तत्पर्यम् ।

त्रिविधो हि गदितस्तौ उदकलौतमा उद्भमान: नदो प्राप्नुयात् । तत: समुद्रम् । ततो मकरादिभिर्मक्ष्यन्ते । तेऽप्यनयै: । तैलव व मकरेण सह समुद्रे विलीन: समुद्राभ्भि: सह जलभैराक्रष्ट: पुनर्वर्षधाराभि: मरुदेशे शिलातले

त्रिविधो हि गदितस्तौ उदकलौतमा उद्भमान: नदो प्राप्नुयात् । तत: समुद्रम् । ततो मकरादिभिर्मक्ष्यन्ते । तेऽप्यनयै: । तैलव व मकरेण सह समुद्रे विलीन: समुद्राभ्भि: सह जलभैराक्रष्ट: पुनर्वर्षधाराभि: मरुदेशे शिलातले

मित्येकवचन दुर्नि:प्रपतरं सत्, तदृदृय एव मवतीत्युत्तरेणैकवाक्यत्वसिद्धये स्यात् । तत्रैदृचवचनं तु, 'यो रेत: । सिष्णो:' 'स्यन्दनुसारात् । श्वोयादिभूतेभ्य: सहसाधिदैक्षु एकमेव हु.धेनु निष्क्रम्य रेतस्सिगभावं भजतीति तदो+लिम्यसूचनार्थमप्येकचतम् । एतावन्मुखिनिमचेतनग्रायमत्कीति इष्ये क्रोनिन्देश: ।

मित्येकवचन दुर्नि:प्रपतरं सत्, तदृदृय एव मवतीत्युत्तरेणैकवाक्यत्वसिद्धये स्यात् । तत्रैदृचवचनं तु, यो रेत: । सिष्णो: स्यन्दनुसारात् । श्वोयादिभूतेभ्य: सहसाधिदैक्षु एकमेव हु.धेनु निष्क्रम्य रेतस्सिगभावं भजतीति तदो+लिम्यसूचनार्थमप्येकचतम् । एतावन्मुखिनिमचेतनग्रायमत्कीति इष्ये क्रोनिन्देश: ।

अनिशयवाचितरङ्गहणेन एकत्कारलोके उत्ते भाष्यं प्रमाणयति उक्तक्चेति । शिष्ये-तरामिति भावे लिट् । प्रकर्षे समभावादिति । भावो धात्वर्थैरडितशयादिहरिहमेदान् द्विविध: । जत.ति-रूप नादि एवं प्रकृतवता नास्तीत भाव: । वस्तुत इहातिशयेस दु:शब्द्यार्थे कृत्स्नोडन्वयानात् अनुपपत्त । अत्र भावप्रकाशिकापि दृष्ट-व्या । तत्र लोपविकारौ विनैव शाकुत्वमपि चिन्तितम् । खलु न भवतीति विमृश्य स्वयमनुं पक्ष-माह यद्वाति । खलोऽपवादभूते, 'आतो युच्' इति सूत्रे वार्तिक, 'छन्दसि गस्र्थेभ्य:' इति ।

अनिशयवाचितरङ्गहणेन एकत्कारलोके उत्ते भाष्यं प्रमाणयति उक्तक्चेति । शिष्ये-तरामिति भावे लिट् । प्रकर्षे समभावादिति । भावो धात्वर्थैरडितशयादिहरिहमेदान् द्विविध: । जत.ति-रूप नादि एवं प्रकृतवता नास्तीत भाव: । वस्तुत इहातिशयेस दु:शब्द्यार्थे कृत्स्नोडन्वयानात् अनुपपत्त । अत्र भावप्रकाशिकापि दृष्ट-व्या । तत्र लोपविकारौ विनैव शाकुत्वमपि चिन्तितम् । खलु न भवतीति विमृश्य स्वयमनुं पक्ष-माह यद्वाति । खलोऽपवादभूते, आतो युच् इति सूत्रे वार्तिक, छन्दसि गस्र्थेभ्य: इति ।

तथा च दुर्नि:प्रपतनमिति प्रयोक्तव्ये नकाररस्याने रेफो वर्णविकार इति ।

तथा च दुर्नि:प्रपतनमिति प्रयोक्तव्ये नकाररस्याने रेफो वर्णविकार इति ।

भू:ष्क्षै:पै:श्चाथ्यां शाकरभूयमनुसदति श्रीह्वादधो ह्रीयादिना । पीता इदस्य

यो यो हवामनि यो रेतः सिष्यति, तद्रूय एव भरति ॥ ६ ॥

वा हव्ये चा मतिना लेष्ट्यन् । कदाचिनू व्यालमुगादिपीनन् । ते मक्षिभिराध्यायैः, ते उप्यन्तैरियेवमकारा परिवर्तेरेतु । कदाचिदमक्ष्येपु स्वाचरेपु जानन् । नतैव शुच्ये-रत्नू । मक्ष्येप्वपि मथ्वरेषु जानाना रेतस्संगदेऽस्मचचयो दुर्ल्मभ पुव, बहुचैनन् स्थानराणामित्येनो दुर्लंभमगन्मवम् ।

यो यो—भचति । अत स इत्थ्याहारः । यो हृत्र्योदिसृक्ष्येऽवरोरु-हति'जीव सः, यो योऽड्मत्ति यो रेत` दिक्कृति भूमिः पश्वात तत्—भवति । रेतस्संभवं प्राप्नोति । आकारादिमाववन रेतस्संगभाव डप्यौपचारिक । रेतस्स्म-योगी भवतीत्यर्थः । ‘एकमेव व्यासायैरुक्तम् ।

1. शिलातले वाड्मये पतति शां। 2. अवरोरहन् गा. 3. योजमत्ति रेतः निष्यति ग. 4. नंदं क कोपे !

वेधाराल्पा इति विशेष्यम् । ते व्वालमुगादय । जन्वैरैता अन्यान्न्यसक्नमयैव कथनगन् । ब्रोक्या धोपधिस्द्रो दुर्निष्कननरद कश्निनि चेद्—दुन्तोन्कमगतामनि शोत्र धाराराल्मात्रदिक्क्षिति । यद्वा अद्भिआहगररपणामननररा रेतोधारा शारीरपिस्मिन् भवन्तोनि तद्यो श्रीरादिमावः । तदेया शारेम्रपणण्यर्थेमवरहा श्रीर्यादिभूताना यद्यि रेतस्संगयोगमननररा प्रकरण्तरेण भूमी विडोर्णता—तदा, तथा सुकृतवेऽपि हेतावचिन्, मलादिपेग भूतमिगतत्वे च, पुनरप्यन्रभान्नान श्रीरादिसृलेऽपि याक्नान्नं श्रीरादिमावडसृथस्य दुर्निष्कनमगमिनि । यो रेत द्यत्तन पर यच्च्छद्रद्गीस्समा-नादर`; ‘वालत्र्मचारितनल्किस्थ्यविराड्नामस्पत्यचाद् । अन्ससवनन्धमसेभापि नेतस्मिदि:, किन्तु अद्भ्योगेक्रितपयसवन्व एव’ इति ज्ञात्वेन यो योजमत्ति, तन्न डोडीपे यो रेत मिष्यति तद्राव प्रेनि योजनादीन् अथ्या अपि त्रिलेस्रयोग । भवतीतपेऽन सुवेदचछच्दान्तपस्यापि विवक्ष्यचा

—दो डोडनमनि नडान्ति, दो रेन सिष्यनि तद्रवीती । अन एव तद्भूय एव भवती ल्स्य, ‘रेतसिमक्मात कतिरेव जायते । नरानारो काननद्वात्र इतिरीत्येनि खादूरयों न स्वीकृत । ‘रेत स्मगयोजोडय’ इति सूत्रननममत येऽयायोगोऽक । एतस्मै व्यासायैरेकिन् । कय भावः—

च्छद्रद्रनि, सवन्ति च्च्छदस्य कीलान् । कथमिमसाराढ प्राणान् । वाय तद्भूय इति एव्नेद पदं कुलोंकरम् ! ‘चुचो +अत्र’ इति सुनान् कयनि तथा भकिन्दूदूभूयम् । तद्भूयपदान इह समी । तदभूये रेतस्सिग्नमावे सर्पेव भवति जान्ते । अन्या दु दुर्निष्कननमेे न्युकं भवि । सूत्रे रेनस्सिग्ययोगदव तदूदृश्रदिदराहारभिनि—अथनिन् । ‘वहुचचनान्तिक्रियमध्ये भक्तोरेवक चनान्तप्रोगस्रत्तथे तदिनि पृथक् पृथमन्नं युक्तम् । एचच भूयदसृड्तन पूर्वं, ‘इडोडपय एव हरति,—यत सव्यूने भवति’ लात्रैव पुन पुनजन्नदचनात् वैराग्यं दधिनें भवति । भूयः स्चानं—पुन इत्यात` इति विश्चष्य व्यासायैरेकलुम् ! तदिनि द्वेव धु दुर्निष्पतरोमिस्तदनुसाश्रत् । शब्ययं या तदिति ।

तद्य इह रमणीयचरणा अभ्याशो ह यनु ते रमणीयां योनिमापद्येरन्, ब्राह्मणयोनिं वा क्षत्रिययोनिं वा वैश्ययोनिं वा । अथ य इह कपयचरणा अभ्याशो ह यनु ने कपूयां योनिमापद्येरन् श्वयोनिं वा सुकरयोनिं वा चण्डालयोनिं वा ॥ ७ ॥

अथैतयः पथोः कतरण च, तानीमानि शुद्राण्यसृदादार्तीनि भूतानि भवन्ति जायस्व प्रियाम्वेति— तद्ये—योनिंच । ननु तेषु ये अभ्याशाः अ+य गल्नारः । अभ्याशोऽत्राशोघांतोः किन्नस्तद् बहुवचनांतोन्ते ऽजय शब्‍दः । परलोकाद्देवलोकं प्राणि अवतरन्त इत्यर्थः । हेतु प्रदर्शयति । यनु यदा । रमणीयचरणाः । चर्यत इति चरणं कर्म । रमणीयकर्माणः = मुक्तिशिष्टपणिपकमुकुलकर्मयुक्ता भवन्तीत्यर्थ । अन्न यदादाढ्यानुरोधात् तदेतद्यप्ययाहृतव्यम् । तद्रा ते रमणीयान् ब्राह्मणादियोनिमाप्नुवन्तीत्यर्थ । कपयचरणाः = दुष्टकर्माण इत्यर्थः । दुष्टकर्मकरनमारी जन्म प्राप्तवन्तीत्यर्थः । 'निष्टं स्पष्टम् । 'वेत्थ ग्रथाडमौ लोकौ न सम्पूयेत' इति चतुर्थीपक्षे प्रतिकृति अथैनयोः—न सम्पूयते । अधश्शब्दः प्राणिवचनान्तरोपकमे । यान्ति भूतानि उत्क्योरेतयोदेंवयानपितृयाणयोः पथोर्मध्ये कतरेण चन केनापि मार्गेण न गच्छन्ति,—मार्गद्वयप्रसिहेतुभूतविद्याकर्मरहिता (रहितान्त) इत्यर्थ ।—तानीमानि भूतानि शुद्राणि दशमशककीटादीनि अकुर्दार्वार्नीनि सन्ति, जायस्वप्रियाम्वेति भवन्ति । पुनः पुनर्जायन्ते त्रियन्त इत्यर्थ । 'सकृदेव धानाः खलु देत्यमभ्यवहरती' तस्मात् पुनः पुनः

यनु यदेतिं । ये यदा रमणीयचरणाः, ते तदा रमणीयजन्मभाजः इति यदाद्दार्श्वाद् प्रयोगाद् एकैकस्यापि कदाचिन् गननानु प्राक् रमणीयचरगतव् कदाचन तदा कपयचरणतयै भवन्ति ज्ञाप्यते । यत् इलस्म यदीलस्थं च ' पदव्यलासेनान्व् । कल्‍न' इति व्यासो ददर्शितवान् प्राप्‍या । चर्यत इतोति । चरणनद रूढ वा भावे व्युत्पन्‍नं वा आचारपरमु । कर्मकरके व्युतस्समु ।

यानौ श्याहारः । तानीमानोति उपरितचक्रवदचिदितवाक्यारम्मान्, पूर्व यानौ श्याहारः ।

एतद् वृतीयँ स्थानम् । तेनासौ लोको न संपूर्यते ।

क्रियासमभिहारोऽत्र वाच्यः । यथा 'पुनरपि पुनर्लक्षणं क्रियासमभिहार इत्यर्थः' इति । 'लोष्टौ वा च तद्वचः' इत्यादिना । यथाविध्यनुप्रयोगः पूर्वस्मिन्नूदाहृत इत्यादिना । 'समुच्चये सङ्कान्त्यवचनस्य' इत्यादिना । 'पुरीषवस्कन्द्रुनीहि तन्वमसुनिवत्' इत्यादिना । एतद् वृतीयँ स्थानम् । अत्र 'एतच्छब्देन', 'जायस्व स्व्रियस्व इत्यादिना मरणान्तशब्देन प्रधननया निर्दिष्टः' पापकर्मा अपि परामृश्यते, सर्वनाशा पूर्वनिर्दिष्टप्रधानपरामर्शिल्वात् । स्थानशब्दोऽभिप्रायेणैकवचनम् । पूर्वनिर्दिष्टचुलोऽत्र तृतीयलोकोपेक्षया भवति । तेनासौ लोको न संपूर्यते । तेन वृतीयस्थानशब्देनः पापकर्मभिः मिथुच्यते ।

लोष्टस्तध्वमोदेति । क्रियासमभिहारो द्वेधं सर्वैककारकवादिनो लोष्टो भवति । तत्र परस्मै नदात्मनेपदभेदेन सर्वत्रैककारकेऽप्राणिनि, ध्रुम् इत्प्रेत्यभातिरिक्लोडोदेशस्थले नियमेन, तद्धृदिस्थये च विकल्पेन भवति । इह च भूतानां बहुत्वान्न जाय'चें क्रियाभ्यामिति, जायस्व क्रियास्वेऽपि भवतीति ।

क्रियासमभिहार इति । तन्नत्र 'नायः; तनु, यथाविध्यु नु चयोगः पूर्वस्मिन्न्' इति । प्रकृत 'लोष्टप्रहणानिभूतवाचनुयोगगतैवि हिततया भवन्तः सचुद्योगायोगात् नान्त्रः, द्वितीयमूने समुच्चयशब्दोऽर्थासंकोचतया पूर्वस्माद् क्रियासमभिहर रदृश्यनि रकसर्वपदाकुत्रेतरेषु चैवैन त्रिक्रिसमभिहररुदृश्योऽर्थानवेन पुनःपुनर्जीयन्त इति व्याख्यानयोगान्न । व च, 'क्रियासमभिहारो द्वे काच्ये' इति द्वैर्निकल्पान्न जायनेतादृशो द्विक्रियारतिश्व । किञ्च भवतीचापि नानुप्रयोगः ! वतु-प्रयोगसूत्रयोर्मध्ये प्रह्रास्य.तत्पवन तस्मानपेक्षिततादृन् । व्रत भूतानि असङ्कृदवर्त्ती,नि भवन्ति, जानीते त्रियन्ते चेत्यर्थ इति चेत् -

उच्यते । यथा पचतिपचति, पच्यते, इति प्रयोगाभ्या क्रिकल्पेन पचपचेते पचनीनि प्राणिस्थे, इति प्रयोगसूत्रेऽत्र, तथा सकूनू पचति धानाः खादति चैति प्रयोेगस्याँ विकार्पेनैव सकूनू पिव धानाः खादेलेभ्यकरातीति प्रयोगः सिध्यतीचि 31

उच्यते इति । यथा पचतिपचति, पच्यते, इति प्रयोगाभ्या क्रिकल्पेन पचपचेते पचनीनि प्राणिस्थे, इति प्रयोगसूत्रेऽत्र, तथा सकूनू पचति धानाः खादति चैति प्रयोेगस्याँ विकार्पेनैव सकूनू पिव धानाः खादेलेभ्यकरातीति प्रयोगः सिध्यतीचि

२४२ श्रीरङ्गरमानुजसुनिविरचितभाष्ययुक्ता [अ.५.खं.१०.

असौ धुलोको न संपूर्यैते न प्राप्त इत्यर्थः । अतः 'एतत्तु तृतीयं स्थानमित्येतच्छब्देन पूर्वनिर्दिष्टः पौनःपुन्येन जनननाशादिभिःमनःरक्षगो धावर्थं एवं परामृश्यते । तस्मैव तृतीयस्थानत्वम् । ननु 'एनसु तृतीयस्य स्थानस्य सद्भावात्' अतएव स्थाने जीवनां प्रयोगं प्रचारं धुलोकस्यैंगणनरतत्वं धुलोको न संपूर्यते' इत्युक्तौ तत्रापि भाष्यस न विरुध्यत । अतएव, 'धुलोकरोहितारोहाभांवेन धुलोक-संपूर्तिवचनात्' इति भाषितमिति दृश्यते ।

असौ धुलोक पूर्ण नहीं होता, न ही प्राप्त होता है, यही अर्थ है। इसलिए 'यह तीसरा स्थान है' इस शब्द से पहले निर्देशित किया गया है कि मन को रक्षा के लिए पुनः पुनः उत्पन्न होने और नष्ट होने आदि के द्वारा दौड़ना पड़ता है। उसी को तीसरे स्थान का भाव कहा गया है। यदि कहा जाए कि 'एनसु' में तीसरे स्थान का अस्तित्व होने से ही जीवन के प्रयोग और चरित्र को धुलोक की अपूर्णता कहा जाता है, तो यह कथन विरोधी नहीं है। इसलिए, 'धुलोक की अपूर्णता के कथन से धुलोकरोहितारोहाभाव का समर्थन होता है' यह कहा गया है।

उत्तरसूत्रे परम्, 'अन्यन रस्या मृद कुश इत्थं द्विवेचनं यम्' इति । एकक्रियास्थले क्रियासम-मिहारं पचनीति दथा। तथा क्रियासमुचयस्थलेपि क्रियासममिहारं निमित्तं लोट-प्रसक्तौ 'समुचयेडन्यतरस्यां'मिति लोट विनाशने तदर्थप्रयोगोऽन्यतरस्यत इति सकृन् पिबति धाना: खादतीलबभ्यहरतीति प्रयोग एत अन্যতरस्यमिति दिदृक्षादिष्विति । अत्र क्रियासममिहारः कस्यात पदाद प्रतीत इति चेत्—सकृन् पिबानि धाना खादतिलभ्यहरतीति चेत्—सकृन् पिबानि धाना खादतिलभ्यहरतीति चेत्—न तु लोके अस्मिन् 'इष्यभ्याहरति'ति प्रयोगादिति । प्रकारद्वचिन इतिशब्दस्येह क्रियासमिहारपर्यन्तताप्रतीत । एवं 'पचपचेत पच-तीति पूर्वसूत्रे दाहरंडपि इति—शब्दाद्वितसूत्राम् । इत्थं शब्दघटटनोदाहरण-दानम् । 'पुरोऽसकृदिति' श्लोके च इति—शब्दादपरोपि इत्थंभूतश्चद् । एतद् इष्यभ्यहरतीत्येकै पिबेत सर्वेक्रियाकोडीकृतात समुचयलाभक्ष । अतो लोट् समुचयस्थले क्रियासमिहारस्यापि नादस्यं बोतक । 'समुचये इलस्य समुच्चीदमानक्रियाचत'द्वातोरिक्शो भावप्रकाशिकयाम् ।

उत्तरसूत्र में कहा गया है, 'अन्यन रस्या मृद कुश इत्थं द्विवेचनं यम्'। एक क्रिया के स्थान पर क्रियाओं के समूह का विधान किया गया है, जैसे 'पचनीति'। इसी प्रकार, क्रियाओं के समुच्चय के स्थान पर भी क्रियाओं के समूह का विधान किया गया है, जैसे 'लोट-प्रसक्तौ'। यहाँ 'समुचयेडन्यतरस्यां'मिति सूत्र से लोट का विनाश होने पर भी तदर्थप्रयोग का अन्यतरस्यत होना कहा गया है। यहाँ 'इष्यभ्याहरति' का प्रयोग नहीं होता है, इसलिए क्रियासमिहार का अर्थ नहीं निकलता है। इस प्रकार, 'पचपचेत पच-तीति' सूत्र में भी 'दाहरंडपि' का प्रयोग नहीं होता है। 'पुरोऽसकृदिति' श्लोक में भी 'इष्यभ्याहरति' का प्रयोग नहीं होता है। इससे यह सिद्ध होता है कि क्रियासमिहार का अर्थ केवल एक क्रिया के स्थान पर ही होता है, न कि समुच्चय के स्थान पर।

एवं क्रियासमिहारे गम्यमाने एकक्रियास्थले नियमेन, नानाक्रियास्थले च विकल्पेन लोटिह सुञ्जाभ्या करणे विधीयते । लौकिकवाक्यामपयेंव 'प्रयोग कभुभविक । एतदुक्तं भवति च, 'पचतिपचनि,' 'पिबाति खादतीलबभ्यहरनि' इति प्रयोगावेव स्याताम् । सकृन् पिबाति धाना: खादतीलबभ्यहरतीति संज्ञा विशिष्टकृत्यन्वपरतया अपि तथा प्रयोगसंभवान् । न च लोकेस्थले कृत्ससंश्राक्त्रोदी-प्रतिपत्तयेडनुयोगस्यक्तकवेडपि पिबातिखादतील्यभ्यहरतीसुनुच्यो न युज्य ; पूर्वतिड-नतभ्याने च ऋलविकल्पे'रपि वाच्यम्—क्रियासमिहारज्ञापना इति श्लोके दर्शनं प्रयुक्ते तदन्वयाथ, समुचयस्थलेदाराय च नानाक्रियासंभवेपि । एकक्रियास्थले तु प्रयोगतत्प्रकाशते । ततएव, 'तिसृ'पदो निति पैन पुनःपदमहान इत्थादिस्मतपेक्षि'म् । न चैवं समुचयस्थलेपि क्रिया-समभि'रस्स्कारे दर्विनिर्लरः द्विवेचनान्तरितो वाच्यम्—तस्य वान्तिकस्य पूर्वसूत्राविहितलो-षमत्री पदरराना भवनेतत् पचनि'रप्यन्यो दावो'न द्विवेचनचैव क्रियासममिहार-यो कन्या । प्रकरणरेग ऋक्: स्मृतान्तरारजान्ते । केनल इति—शब्दोक्तप्रकारस्य नानागपदार्थ-मुलेन ज्ञाप्ततया एकवार पचेतिं प्रयोने नन पद योंला मालकलन्य क्रियासमनिहारे द्विवेचनमनु-

इस प्रकार, क्रियासमिहार के गम्य होने पर एक क्रिया के स्थान पर नियम से और अनेक क्रियाओं के स्थान पर विकल्प से लोट और सुञ् का विधान किया जाता है। लौकिक वाक्यों में भी 'प्रयोग कभुभविक' का प्रयोग होता है। इसका अर्थ यह है कि 'पचतिपचनि' और 'पिबाति खादतीलबभ्यहरनि' जैसे प्रयोग ही होते हैं। सकृन् पिबाति धाना: खादतीलबभ्यहरतीति जैसे प्रयोग भी हो सकते हैं, क्योंकि यहाँ संज्ञा विशिष्टकृत्यन्वपरतया का प्रयोग संभव है। लेकिन लोक में कृत्ससंश्राक्त्रोदी का प्रयोग नहीं होता है, इसलिए पिबातिखादतील्यभ्यहरतीसुनुच्यो का प्रयोग नहीं होता है। पूर्वतिड-नतभ्याने च ऋलविकल्पे'रपि वाच्यम्—क्रियासमिहारज्ञापना इति श्लोके दर्शनं प्रयुक्ते तदन्वयाथ।

1. शप् श्लु । शप्श्लु । शप्श्लुः । शप्श्लु । शप्श्लुः ।

श्रिटं व निंकन । ननुचतथ्येऽपि मु तिर्येन नदनोने तालतथ्येनेष्ट्येनेन् न नदन्न् द्विक्किप्रसक्तिरिति । [ननुचो] द्विवचनत्व केषटाज्जनमिन्न् क्रि-गमो-हारड्र्र पौन पुन्यमान्र्निन्ये तन । उक्तराच्या । निनशब्दनटेनपसुचोदो। रग काशिकार्यां दृश्यत्न । कम् अनुसञ्जयस्थेऽपि लोष्ट किन्न प्रयोग केवलमनुबोधेऽपि सन्न । लोष्ट तु क्रियम्ननिदारो नियन इने । तत्नत्न्र्र इतिगदर्यें किंबदु वैलक्ल्य न च्यन्!

यतु अनुनयोगाड्नेपेक्षेत इने—तन्न ‘असकृत्दर्शनेनै जाञ्सम्रियङ्ग्वाने मक्न्ग्री’—स्मेक्रैक्यत्वसभते वाच्येन्दकरनान्नाग्न जायतेस्र्वादो कलनहनद्र्याग्नौशा च शितत्यादुत्न्रो-गस्योपेक्षणयोगान् । अपपर्यद्रदक्षिणेइन्न्र्ग्वाब्यानुनयोगेस्वान् अत एव, ‘जाग्रस्स्वप्निदस्स्वन्ति विररिवतेनमाननम्’ इति भाषिती।क्येननि विररिवतेनालदननेद् सामान्न्यवचन भतिमुर्हेंति । निदन्त्समेन्द सामान्न्याचान्त्र्र मन्नाभान्न् । तहि च्छाने आवर्त्तीनान्न्दं सामान्न्यवचननस्तु ; असु कामम्। प्रयोनक्रियापदेम्न्न् तहागस्मन्तीनि; तन्न उपेक्षिन्मु । इदमन्न्र बोधमु—मुक्त्वा-प्रयोगे लोष्ट्न्न्नात्रसन्त्र्र अनुनयोगोऽम्न्न् महद्याकालङ्यप्रपञ्चन् कक्न्न्समाति। सन्न । नकरण-रत्नाक्ये तु यथार्थङ्यापन्नदर्शनोऽस्तु । एवं लोष्ट्न्न्नबोधङ्यक्रिया। प्रयमान्न्तवादिगितत्वे वाक्यस्यार्थयातत्प्रधानत्वात्तया च वाक्यस्समान्न्य प्रयोनान्त्डन्न्तानुनुयोगिस्वादेकत्वाद् एऩ्न्न्न्तपदार्थे ऽगतत्र्रे अनुनयोग उपद्श्यते ऽपि । अत एव हृद्दारण्यके, ‘देवाः यथा सोम राजन्नमा-प्यायस्वापक्षोऽस्तद्रूतत्त्वान् । इति शाञ्स्दृष्टु नोपेपश्यन् । तस्यव क्रियास्समिहरार्ङ्ग।पनुन्नर्न्न्नरत्वात् । एवं प्रथमान्तस्थले तत्न्र्र इतिशब्दान्न्यङ्गनि वाक्यस्समातत्ये क्रिया अपेक्षते । एवं प्रक्करणेङ्गह वैच्याकरण-मूर्ध्न्न्यानाने षामाश्रय उन्नेय इति सिद्धोङ्न्न क्रियास्समभिहार्।

नतु महाभाष्ये क्रियास्समभिहारङ्गदस्य समुचयङ्यने ऽञ्ज्ञुतोननञ्चा । तद किं अन्यांशा डुङ्क्तिः परं तत्नोकाड्स्त । समुचयङ्यसूत्रस्यैवाङ्ग्ग्रुतत्वात् तन्न । तस्मात् अविरोध एङ्गल्म । तदत्र्र केषाञ्चिदेवादिगितोर्हि दोषः ।

आभ्येडुक्त नस्तु किमत: सुनुमव्याकृत यत् ; ग्राघ्रा प्राङ्ङ्बे हुमिरितरे क्कणल यदुक्तम् । तस्मादेतत् सरणिश्र्चिता चिन्तिता; शाब्दिकाः ये त्वर्य्यबले निहतक्चस: तत्त्वमाददतुर्मर्हम् ॥

कि शाब्दशास्त्रर्पचनिधन्यकतौं शाब्दिकः । न किं शाब्दान्तरे सद्दमूत्रनन्याश्चाकृतस्तथा ॥

तस्माज्जुपुस्सेत । तदेव श्लोक: (C)— 'स्तेनो हिरण्यस्य सुगां पित्रंश गुहोस्तल्मपमावसन् ब्रह्महा च । एते पत्तन्ति चत्वारः पाप्माग्नीन् नाचरैषतैः ।' इति ॥ ९ ॥

तस्माज्जुपुस्सेत । यस्मात् समासिगां गतिरुक्तरीत्या कष्ठनरां नम्मात्र संसारात् जुगुप्सेते । 'मा भून् मे पृथ्विनिमवारमहोदयैः वंशैः ये च पात इने निन्देत इत्यर्थ। मुक्तिफलकप्स्याविद्या स्वरूपज्ञानातस्य 'फलान्तरं हि कुतो नाह तदेव श्लोकः । तच्चछदः प्रसिद्ध परः । एतैः वद्यमागः श्लोकः 'प्रसिद्ध इत्यर्थः । 'स्तेनो— तैरिणि तैराचरन् स्तेनः । तैमिः चरुं निर्विचय यो तस्यान्यमाचारयत्यर्थः । शिष्ट स्पष्टम् । अथ—वेद । स्तेनादिरुक्तमहापानकि मेरपि सह संसर्गमाचरन् पाप्मना न लिप्यते । पूर्त्तराघशुचौ (नैष्क) भवननीयर्थः । य एतै वेद । द्विरुक्तिः 'समस्तप्रक्ष्मप्रतिवचरसमाप्तिद्योतिका' ॥ ९ ॥

एतस्मिन्नेव तद्वाक्ये विषयककाणि अधिकारणानि उपन्यास्यन्ते —

(१) अथचिरादिपादे — “कायं वादरिरसस्य गतिरुपपदे, ”। कायं हिरण्यगर्भेऽपासीनेनैव अथचिरादिगेगो नयनीनि वादिरिराचायों मन्यते। पररचिछत्तनाप्यर्थे हि गतिरुपपद्यते, नापररिच्छेदपरत्वज्ञापातये। न ब्रह्माकाणं प्रेप्सता देशविशेषो गन्तव्यो भवतीति। “विशेषे हि वाच्य”। ‘तु हुगो मानष एष ब्रह्मलोकान् गमयति’। ते तेऽु ब्रह्मलोकेऽपि पराः परावनो वसन्ति ‘एनि गन्तव्यस्य रहुवचनतलोके श्राव्देन विशेषितत्वात् परत्रह्यग एकत्वेन वहुचः:सम्भवान् लोकशब्दस्य देशविशेष एव मुख्यवाच्च न परत्रह्यगोऽचिरादिपथ्यस्यम्।

ननु, ‘स एनान् ब्रह्म गमयती’ नि नपुसककलिङ्गब्रह्मशाव्देन चतुरसकस्य कथं निर्देश इत्यलाह, “सामीय्यातु तद्यनदेशः ”। ‘यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्वं’ इति हिरण्यगर्भस्य प्रथमजत्वेन ब्रह्मसामीप्य्यात् ब्रह्मशाब्देन अभिल्यया दृष्ट्या चतुः-स्वस्य निर्देश उपपचत इति भावः।

ननु, ‘स एनान् ब्रह्म गमयती’ नि नपुसककलिङ्गब्रह्मशाव्देन चतुरसकस्य कथं निर्देश इत्यलाह, “सामीय्यातु तद्यनदेशः ”। ‘यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्वं’ इति हिरण्यगर्भस्य प्रथमजत्वेन ब्रह्मसामीप्य्यात् ब्रह्मशाब्देन अभिल्यया दृष्ट्या चतुः-स्वस्य निर्देश उपपचत इति भावः।

ननु हिरण्यगर्भस्य द्विपरार्धावसानेऽचाऽतं प्राप्स्य पुनरावृत्तेरर्जनीयत्वात्, ‘एतेन प्रतिपद्यमाना इमं मानवमावर्तं नावर्तन्ते’, इत्यनाऽचिरादिपथकश्रुतिविरोधः।

तल्लाह, “कार्योत्पये तदध्यक्षेण सहान्त. परमविधानात् ”। ‘ते ब्रह्मलोके तु परान्तकाले परामृश्यन्ति स वे’ इत्यभिधानात् कार्यस्य ब्रह्मलोकस्यात्यये तदध्यक्षेण ब्रह्मणा सह अतः ब्रह्मलोकात् परं ब्रह्म प्राप्नोति । अतश्रानावृत्तिश्रुतिहपचत इति भावः।

ब्रह्मणा सह ते सर्वे सम्पासे प्रतिसश्चरे । परस्मान्ते कृतात्मानः प्रविशान्ति परं पदम् ॥

इति स्मृतेश्वायमर्थोडवसीयते ।

१. भवति स्व 2. वाक्यमिदं न ख. कोऽे 3. एतस्स्थनमेतद्ध शाश्वतं च स्व. कोऽे न । श्रद्धं स्यात्,

विरोधित्लाभानात् तन्निष्पत्त्या सर्वपापहतिरिति भावः। इदं शुद्धः पूत इत्येतदर्थपरे वा । यद्वा विरोधित्लाभानात् तन्निष्पत्त्या सर्वपापहतिरिति भावः। इदं शुद्धः पूत इत्येतदर्थपरे वा । यद्वा पुण्यलोक इति, य एं वेदेति चाऽऽविकश्रवणात् प्राङ्मरणोपदेशादितरस्नह्नाज्ञानफलं पूत इत्यादि । सोऽध्य प्रवाहणो जैवलकि: (१-८, ९.) पूर्वेमपि मृक्छुत.

"परं जैमिनिरमुसत्यवात्" । नपुंसकलिङ्गत्वाद्रह्यशब्दस्य परस्मिन् ब्रह्मण्येव मुल्यत्वात् परमेव ब्रह्म आचिरादि. प्राप्तयतेऽति जैमिनिराचार्यो मन्यते । तस्य परिपूर्णत्वेऽपि, 'परं ज्योति रुपसपद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते' इति श्रुत्यनुसारेण नि:शेषभाविनिर्ब्रह्मैवेदंशेषविशिष्टब्रह्मभातिसापेक्षत्वात् देशविशेषविशिष्टब्रह्मभासये गतिहेतुत्वाच्च । छान्दोग्ये इति सुप्तत्वा लोकान्तरेऽपि ब्रह्मभूयणत्वम् । बहुजन्तुमपि एकस्मिन् उपचराात् प्रयुज्यते ।

"दर्शनाच्च" । दर्शयति च श्रुतिरेधामासर्गनिसापेक्षत्वम्, एष सम्प्रसादोऽसुच्चरीरात् समुदाय परं ज्योति रुपसपद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते' इने । ननु, 'प्रजापते: सभा वेष्टं प्रपद्ये' इत्याचिरादिना गतस्य कार्यप्रजापतेन 'चप्यादि-सर्विद्रश्यते । तल्सडडह, "न च कयं प्रतिभिमधि·" । नाय प्रत्ननिसयी कार्य हिरण्यगर्भेविष्य:, अपितु परब्रह्मविषय: । तथैव प्रजापतिनिधनदुरुत्यवाच्चेतत् । उत्तरत्र, 'यशोडह भवामि ब्रह्मणाना यशो राजा यशो वि शार्नम्' इनि सर्वानिधा-विमोकपृथ्वेक सर्वनभवाभिसंधानात्, 'अक्ष इव रोमाणि विधूय पापं चन्द्र इव राहोसुखात् प्रमुच्य । धुत्वा शरीरमकुतात्मा ब्रह्मलोकमभिसम्भवति' इति ब्रह्मलोकस्याकृतत्वेन विशेषितत्वाच्च परमेव ब्रह्म अचिरादिनियर्त्तीति जैमिनिराचार्यो मन्यते ।

"अप्रतीकालम्बनानां नयतीति बादरायण उभयथा च दोषात् तत्ततुश्र्व" । अप्रतिहतनामदिकं ये ब्रह्मवेनोपासते, ते प्रतीकालम्बना: । तदिदानं = प्रकृति-युक्तं प्रत्यगात्मान ब्रह्मात्मकत्वेन ये पड्याभिर्विद उपासते, ये च केवलं परं ब्रह्मोपासते, तान् उभयविधानपि नयतीति बादरायण आचार्यो मन्यते । केवलं परमेवोपासीनान् नयतीति पक्षे, कार्योपासीनान् नयतीति च, 'तच इत्यं विदु: ये चेमेडरण्ये' इति श्रुतिविरोधप्रसङ्गात् । ननु पड्याभिविद्या: ब्रह्मात्मकप्रत्यगात्म-वद्यास्त्वे कि प्रमाणम् ? तल्सडह — तत्ततुश्र्व । पड्याभिविद्याया: प्रकृत्यादिभि: तया गत्या ब्रह्मभातिर्या न स्थान् । तत्ततुन्न्यायविरोधप्रसङ्गात् । ब्रह्माविद्यात्वे तु तत्तुन्न्यायोऽप्यनुगृहीतो भवति । इयांसु विशेष: ।—पड्याभिविद्या ब्रह्मात्मकत्वास्मवविद्या । 'दहरविदिकास्तु प्रत्यगात्मशरीरकपरमात्मविद्या: । विशेष्य-विशेषणभावे परं विल्यास: । जग तु भगवतो बादरायणस्य सिद्धान्त इति स्थितम् ।

(२) तथाह—लोके ग्रामे विगन्तृणाम् इमं वृक्षं गत्वा इमा नद्दी गत्वा स (अयं) ग्रामो गन्तव्य इति तत्‌हैनमुपदेक्ष्यामः रसस्वादस्त्यां वाक्यमच अर्चिगदयः मार्गचिह्नभूताः । अथवा, 'अभिलोकमगच्छन्ति' म वायुलोके 'मिनि लोकेऽव्दश्रवणादचिन्त्याद्वा भोगभूयिष्ठ इत्येव पूर्वेऽह्नि प्रातः—उच्यते—'आनिवाहिकास्तल्लिङ्गात्‌' । विद्धद्वान्मनिनाहं परमपुरुष नियुक्तो दर्शनविचया आनीहा हकाः । गन्तृणा गमयितार इति यावत् । तहिह्याह । 'तं पुरुषोऽमानवः स एनान् ब्रह्म गमयति' नि वैद्युतपुरुषस्य गमयितृत्वासिद्धत्वकारेण ब्रह्मगमयितृत्वेन त्वनलविशेषमतिशयदर्शनपरेण वाक्येन इतरेऽपि गमयितार इति प्रतीतः । अर्चिरादिशब्दानान्त्र, 'अभिमानिन्यपदेरास्तु विशेषानुगतिष्य' मिति सूत्रेण तदभिमानिनीदेवतापरत्वसंभवात् । न तु वैद्युतपुरुषस्थैव ब्रह्मगमयितृत्वे विद्युतं ऋक्वच कौपीतकीवाक्यानुसारेण निवेशिनां वरुणेन्‍द्रप्रजापतीनां कथं सवन्यः ? तत्‌हाह, 'वैद्युतनेव नस्तच्छूते:' । ततः विद्युतः उपरि वैद्युतनैव ब्रह्माप्यतिवहनस्, 'स एनान् ब्रह्म गमयति' इति श्रुते: । तस्माद्योऽपि तदनुगमकः अभ्युपेतिप्रतिज्ञाति श्लाघ्यम् ।

(२) तथाह—लोके ग्रामे विगन्तृणाम् इमं वृक्षं गत्वा इमा नद्दी गत्वा स (अयं) ग्रामो गन्तव्य इति तत्‌हैनमुपदेक्ष्यामः रसस्वादस्त्यां वाक्यमच अर्चिगदयः मार्गचिह्नभूताः । अथवा, 'अभिलोकमगच्छन्ति' म वायुलोके 'मिनि लोकेऽव्दश्रवणादचिन्त्याद्वा भोगभूयिष्ठ इत्येव पूर्वेऽह्नि प्रातः—उच्यते—'आनिवाहिकास्तल्लिङ्गात्‌' । विद्धद्वान्मनिनाहं परमपुरुष नियुक्तो दर्शनविचया आनीहा हकाः । गन्तृणा गमयितार इति यावत् । तहिह्याह । 'तं पुरुषोऽमानवः स एनान् ब्रह्म गमयति' नि वैद्युतपुरुषस्य गमयितृत्वासिद्धत्वकारेण ब्रह्मगमयितृत्वेन त्वनलविशेषमतिशयदर्शनपरेण वाक्येन इतरेऽपि गमयितार इति प्रतीतः । अर्चिरादिशब्दानान्त्र, 'अभिमानिन्यपदेरास्तु विशेषानुगतिष्य' मिति सूत्रेण तदभिमानिनीदेवतापरत्वसंभवात् । न तु वैद्युतपुरुषस्थैव ब्रह्मगमयितृत्वे विद्युतं ऋक्वच कौपीतकीवाक्यानुसारेण निवेशिनां वरुणेन्‍द्रप्रजापतीनां कथं सवन्यः ? तत्‌हाह, 'वैद्युतनेव नस्तच्छूते:' । ततः विद्युतः उपरि वैद्युतनैव ब्रह्माप्यतिवहनस्, 'स एनान् ब्रह्म गमयति' इति श्रुते: । तस्माद्योऽपि तदनुगमकः अभ्युपेतिप्रतिज्ञाति श्लाघ्यम् ।

(३) तथा वैराग्यपादे — लोकोत्तरं गच्छन्तो जीवस्य देहारम्भकर्मृतसूक्ष्माणां तदैव मुलभतया न सूत्नमूक्ष्मपरिपक्त्तनया गमनमिति पूर्वपक्षे प्राप्ते—उच्यते, 'तदनन्तरप्रतिपत्तौ रँहन्ति न सपरिपक्त्त प्रश्नानिरूपणाभ्याम्‌' । पूर्ववत्‌, 'संज्ञानूर्ति-कल्पसि' रिति सूत्रे मूर्तिशब्देन निर्दिष्टो देहः तच्छब्देन परामृश्यते । तदनन्तरप्रतिपत्तौ = देहान्तरप्रतिपत्त्यर्थे जीनेो सूत्नमूक्ष्मे परिपक्त्त एव रंहति गच्छतीत्यर्थः। पच्चाभिविद्याद्याम्, 'वेध यथा पच्चन्या माहुतावापः पुरुषवचसो भवन्ती' ति पच्चरस रूप्याहुतिषु अच्छविदिताना सूत्नमूक्ष्माणां हृयमान्तया सवन्यं सिद्धवकृत्यैव, अपां पच्चन्यमााहुतौ आपः पुरुषक्चसो भवन्तीति कथम् वेधेति प्रक्षात्‌, चुरर्जन्यप्रधिवपुरव्योषिद्रूपेषु अमुषु आपः श्रद्धासोमद्रष्टचचरतेतोरूपेग हृयमानानासत्य । पच्चन्या रेतआहुतौ पुरुषाकारेण परिणमन्तीति प्रतिवचनदर्शनाच्च अपूच्कृतभूतसूक्ष्मसपरिपक्त्त एव आरोहारोहयोः संचारतीति भावः । न तु, 'आपः पुरुषवचसो भवन्ती' ति अपामेव पुरुषवचस्त्वं प्रतिपाद्यते । न

(३) तथा वैराग्यपादे — लोकोत्तरं गच्छन्तो जीवस्य देहारम्भकर्मृतसूक्ष्माणां तदैव मुलभतया न सूत्नमूक्ष्मपरिपक्त्तनया गमनमिति पूर्वपक्षे प्राप्ते—उच्यते, 'तदनन्तरप्रतिपत्तौ रँहन्ति न सपरिपक्त्त प्रश्नानिरूपणाभ्याम्‌' । पूर्ववत्‌, 'संज्ञानूर्ति-कल्पसि' रिति सूत्रे मूर्तिशब्देन निर्दिष्टो देहः तच्छब्देन परामृश्यते । तदनन्तरप्रतिपत्तौ = देहान्तरप्रतिपत्त्यर्थे जीनेो सूत्नमूक्ष्मे परिपक्त्त एव रंहति गच्छतीत्यर्थः। पच्चाभिविद्याद्याम्, 'वेध यथा पच्चन्या माहुतावापः पुरुषवचसो भवन्ती' ति पच्चरस रूप्याहुतिषु अच्छविदिताना सूत्नमूक्ष्माणां हृयमान्तया सवन्यं सिद्धवकृत्यैव, अपां पच्चन्यमााहुतौ आपः पुरुषक्चसो भवन्तीति कथम् वेधेति प्रक्षात्‌, चुरर्जन्यप्रधिवपुरव्योषिद्रूपेषु अमुषु आपः श्रद्धासोमद्रष्टचचरतेतोरूपेग हृयमानानासत्य । पच्चन्या रेतआहुतौ पुरुषाकारेण परिणमन्तीति प्रतिवचनदर्शनाच्च अपूच्कृतभूतसूक्ष्मसपरिपक्त्त एव आरोहारोहयोः संचारतीति भावः । न तु, 'आपः पुरुषवचसो भवन्ती' ति अपामेव पुरुषवचस्त्वं प्रतिपाद्यते । न

सूतान्तराणामिति । तत्राडडह, "ध्यात्मकत्वात् भूयस्त्वात्" । तुशब्द: चोघ-व्यावृत्त्यर्थ: । केवलानामपां देहारम्भकत्वासम्भवेन ध्या मक्त्वान अपच्छव्दो सूता-नतरस्याप्युपलक्षक: । तर्हि दुनोडपच्छब्देन निर्देश इत्यन्नाह भूयस्त्वात् । तेजो-वन्नलक्षणंभूतत्रयमध्ये देहस्य लोहितमचुरतया अपां भूयस्त्वादपच्छब्दो निर्देश इति भाव: ।

"प्राणगतेक्ष" । 'तमूलकामन्ने प्राणोडनूक्कामति । प्राणमनूक्कामनं सर्वे प्राणा अनूक्कामन्ती'ति इन्द्रियाणामपि सहगतिश्रवणात् सूतसूक्ष्मनरिषक्ततया जीवगमनाभावे निराश्रयाणामिन्द्रियाणां गमनामिषवान् सूतसूक्ष्मपरिषक्तस्यैव गमन-मध्युपगतव्यम् ।

" स्मर्यते च " । 'गृहीन्वैनानि संयाति वायुरग्न्यानिवागयात्' इति इन्द्रियाणाच्च नयनस्य श्ररणात् तेषां चाश्रयनतया सूतसूक्ष्माणां गतिरभ्युपगन्तध्या । "अभ्यादिपातिश्रुतेरिति चेत् भाक्त्वात्" । 'यत्नास्य पुरूषस्य हृतस्योर्भि वागप्येति वातं प्राणश्रुकुरोदित्यम्' इत्यादिना प्राणानाम्, मरणकाले अभ्यादिप्रप्ययश्रवणान्न प्राणानां जीवेन सह गति: सम्भवतीनि चेत् — अभ्यादिप्रप्ययश्रवणस्य भाक्त्वात् । 'ओषधीर्लोमनि वनस्पतीन् केशा:' इति लोकेशानामप्योषधि-वनस्पतिष्वप्ययश्रवणात् तस्स च प्रत्यक्षवाधितत्वेन ओषधिवनस्पतिषु लोकेशाप्य-भाक्त्वस्यभुपगतव्यत्वात् तत्सहपठितनामनग्नयादिपु वागादिप्यानामपि भाक्त-त्वमेव । ततश्व, 'अभि वागप्येति' तस्यायमर्थ: — 'अभिर्वागं भूत्वा सुखं प्रविशात्' इत्यनेन्वागधिष्ठातृतया मुखप्रवेशप्रतिपादनान् मरणकाले डिमित्रियमाणपुरूष-वागधिष्ठातृत्या परित्यज्य अनभिष्ठातरुरूपेण वर्तत इति ।

" पद्योऽपण्णादिति चेत् न ता २३ वयाचे:" । यदुक्तं —प्रश्नप्रतिवच-नाम्यो दुप्जन्यादिषु सूतसूक्ष्मपरिषक्तस्यैव जीवस्य गमनमिति, तत् उपपचते । प्रणव एव विसृर् इति न्यायेन प्रथमाहुतावेव, 'तस्मिन् लेसिक्भनौ देवा: श्रद्धा जुह्हती' ति प्रथमपय्ये श्रद्धया एव होम्यताश्रवणादिति चेत्—यदि प्रथमे पर्य्ये अपच्छव्दतव्यतिरिक्ताया: श्रद्धाया होम्यत्वाश्रवणादिति चेत्—यदि प्रथमे पर्य्यां अपच्छव्दितव्यतिरिक्काया: श्रद्धाया होम्यत्वम्, तर्हि मक्ष्मपरिकचनयो: अपा पञ्चम्यामाहुताविति निर्देशो नोपपद्यते ।

अथ पञ्चमऽहु नेसचव्ं हि नदितराहुर्नेचचनप्रथयमवन्य ऋऋपपथते । कुविद्विशेषलक्षणश्रद्दाया आस्तं निष्कृत्य होम्यत्वाजुसततेश्व श्रद्घावदन्न जान पवे च्यन्ते । 'श्रद्धा वाऽआप' इति हि श्रुते: ।

"अश्रुतत्वादिनि चेत्—न । इत्यादिकाऽऽरिणा प्रतीते: ।" धुरजेन्यादितु प्रशस्यतिवचनत्वात् । मूतनूक्ष्मणा गमनसमवेर्डपि न तत्परिरवक्तस्य जीवस्य गमनम्, अश्रुतत्वात् इति चेत्—उत्तरत्र पितृयाणवाक्ये, 'नामेभ्य: पितृलोकं पितृलोकाद् वादाकाशमाकाशाच्चन्द्रमसमेष सोमो राजा' इति घुलोऽक प्रतिस्य मूतनूक्ष्माणां सोमराजभावश्रवणात् अत्नापि 'नस्या आहुते सोमो राजा संभवती' नि घुलोऽकं प्रतिस्य इष्टादिकोरिगो भवन्तीयपछदेन न केवलमूतनूक्ष्ममात्रमुख्यते; अपितु तत्परेऽपक्तको जीव: ।

पुरुषशब्दाभिलपनात्तमपि तत्परिरवक्तजीवद्वैतैव । ततश्व, 'आप पुरुषवचसो भवन्ती' तस्मादवादिशब्दानां तत्परिरवक्तजीवपरत्वात् सूतनूक्ष्मपरिरवक्तस्यैव जीवस्य गमनं सिद्धं नतु, 'तं देवा भक्षयन्ती' ति सोमराजभावं प्राप्तस्य मधुमाणत्वश्रवणात्, जीवस्यानदनीयत्वात्, पितृयाणमार्गे सोमराजशब्दनिद्दिष्टे न जीव इत्यन्नाह—

"भातं वाडनाऽऽमवित्त्वात् नथा हि दर्शीयनि" । देहर्मध्यगतवचनं भस्म, केवलेऽत्यादिकाऽऽरिणामनात्रमवित्त्वान् । अनन्वविदाऽऽख, 'यथा पशुरेवं स देवानाम्' इति श्रुतिदर्शनेन पत्कृत्वे मोदोभकरत्नान् 'तं देवा भक्षयन्ती' युक्तिरनपघते ।

अतो मूतसूक्ष्मपरिवक्त एव जीवो गच्छतीति स्थितम् । (8) स मनन्तरोधिकारणे — '8 यावत्संपातमुषित्वे' ति संपातशब्दिततर्वेकर्मफलस्य तद्वैपोम्योक्तव्यतयाश्रवणात्, 'प्राप्तान्तं कर्मणस्तस्य यत्नैः श्रेष्ठं करोत्ययम् । कर्मफलस्य तद्वैपोम्ये' लोकाय कर्मणे 'इतने बहुदारण्यके श्रवणान् सर्वे कर्मफले तस्यान्लोकात् पुनरेत्यसै लोकाय कर्मणे ' इति बहुदारण्यके श्रवणान् सर्वे कर्मफलेः तस्यान्लोकात पुनरत्यसै लोकाय कर्मणे । अनुशयः सुक्कश्रेष्ठं कर्म । एवं 'पूर्वेप्से सुक्वा निरनुराय एवात्ररोहति जीव: ।

1. पचेत स्व. रा. 2- अथ ग. पाठ:। अन्वत्र, 'होमस्याऽऽपप्तेक्ष' । 3. ऋयंग. पाठ-। अन्वत्र, 'यादस्संपातमुषित्वेति वाक्यं विचारितम् । तत्न यानं संपातम्' इति । 4. इदं पद ग. कौशे ।

32

श्रीरङ्गमानुजसुनिविरचितभाष्ययुक्ता

[अ.५.ख.१०.

प्राप्ते उच्यते—"कृतात्ययेsनुत्पादवान् दृष्टस्मृनिभ्या यथेनमन्तेवत्" । कृतस्य कर्मणः अत्ययेsअवमानेsअनुझायवनेव प्रत्यवरोहानि जीव, दृष्टस्मृतिभ्यां श्रुतिस्मृनिभ्यां न यासि-

प्राप्त होने पर कहते हैं—"कृतात्ययेsनुत्पादवान् हष्टस्मृनिभ्या यथेनमन्वेवत्" । कृतस्य कर्मणः अत्ययेsअवमाने अनुझायवनेव प्रत्यवरोहानि जीव, हृष्टस्मृतिभ्यां श्रुतिस्मृनिभ्यां न यासि-

त्यर्थः । 'तदू य इह रमणीयचरण! अभ्याशो ह यन ' इति श्रुते 'वर्णा आश्रमश्व स्वकर्मनिष्ठा भेत्य कमफलन्तुसृत्य तनुछोपेण विशिष्टदेहजातिकुलाद्युपायुश्रुन-

त्यर्थः । 'तदू य इह रमणीयचरण! अभ्याशो ह यन ' इति श्रुते 'वर्णा आश्रमश्व स्वकर्मनिष्ठा भेत्य कमफलन्तुसृत्य तनुछोपेण विशिष्टदेहजातिकुलाद्युपायुश्रुन-

वृत्तिवृतस्सुवमेधसा जन्म प्रतिपघन्ते । विपश्च्चो विपरीन विहत्यन्नि ' इति स्मरणच्च । अतः सानुशय एवावरोहानि । 'यावस्संपातनुपिष्वे 'त्यादिक तु फलदानप्रवृत्तिकर्म-

वृत्तिवृतस्सुवमेधसा जन्म प्रतिपघन्ते । विपश्च्चो विपरीन विहत्यन्नि ' इति स्मरणच्च । अतः सानुशय एवावरोहानि । 'यावस्संपातनुपिष्वे 'त्यादिक तु फलदानप्रवृत्तिकर्म-

विरोषविषयम् । तत्र च "अथैनमेवाध्वान पुनर्निवर्तन्ते येथामाकाशम्" इति श्रवणान् यथागमनं प्रत्यागमनम् । 'आकाशादायु वायुमूल्लवा घूमो भवती'ति श्रवणात् अनवस्थ । येन प्रकारेण गतम्, तदन्वेन प्रकारेणावरोहन्तीत्यर्थः । " चरणादिति चेत्न तदुपरुणार्थिति काण्णोजिनि:" ।

विरोषविषयम् । तत्र च "अथैनमेवाध्वान पुनर्निवर्तन्ते येथामाकाशम्" इति श्रवणान् यथागमनं प्रत्यागमनम् । 'आकाशादायु वायुमूल्लवा घूमो भवती'ति श्रवणात् अनवस्थ । येन प्रकारेण गतम्, तदन्वेन प्रकारेणावरोहन्तीत्यर्थः । " चरणादिति चेत्न तदुपरुणार्थिति काण्णोजिनि:" ।

ननु, 'रमणीयचरण! अभ्याशो ह यत् ते रमणीयां योनिमापघन्ते' इत्यादिना सदसच्चरणयोरेव सदसच्चो योनिमाप्तिहेतुत्व श्रूयते । चरणमू आचार: शील वृत्तस्मिन् प्रयोया: ।

ननु, 'रमणीयचरण! अभ्याशो ह यत् ते रमणीयां योनिमापघन्ते' इत्यादिना सदसच्चरणयोरेव सदसच्चो योनिमाप्तिहेतुत्व श्रूयते । चरणमू आचार: शील वृत्तस्मिन् प्रयोया: ।

ततश्व, 'रमणीयचरणा ' इति श्रुति-वचनाद्वरोहणां सदसद्योगनिजनमहेतुत्वं श्रवणात् सुचरितदुरितयोरेव जन्महेतुत्वं श्रुते । वचौ प्रमाणसदनीति चेत्न—चरणश्रुति: कमोंपलक्ष्यार्थिति काण्णोजिनिराचायों मन्यते ।

ततश्व, 'रमणीयचरणा ' इति श्रुति-वचनाद्वरोहणां सदसद्योगनिजनमहेतुत्वं श्रवणात् सुचरितदुरितयोरेव जन्महेतुत्वं श्रुते । वचौ प्रमाणसदनीति चेत्न—चरणश्रुति: कमोंपलक्ष्यार्थिति काण्णोजिनिराचायों मन्यते ।

केवल्यांत् चरणश्रितात् सुवदु खहेतुभूतयो निप्राप्यसभवात् । "आनर्थक्यमिति चेत्न तदपेक्षत्वात्" । ननु सन्ध्यार्चनदाचारस्य सुखदुःख-हेतुत्वाभावे आनर्थक्यं स्यादिति चेत्न—तदपेक्षत्वादाचरत् ।

केवल्यांत् चरणश्रितात् सुवदु खहेतुभूतयो निप्राप्यसभवात् । "आनर्थक्यमिति चेत्न तदपेक्षत्वात्" । ननु सन्ध्यार्चनदाचारस्य सुखदुःख-हेतुत्वाभावे आनर्थक्यं स्यादिति चेत्न—तदपेक्षत्वादाचरत् ।

तदपेक्षत्वादाचरत् एवं वैदिककर्मणि अधिकरण । "सुकृतदुष्कते पवति तु वादरि: । पुण्य कर्माचरति, पापं कर्माचरति ' इति सुकृतदुष्कृतकर्मसु चरणाश्रदप्रयोगात् चर्येत इति चरणमिति व्युपत्त्या सुक्तदुन्कते एव चरणाश्रदाभिधेये ।

तदपेक्षत्वादाचरत् एवं वैदिककर्मणि अधिकरण । "सुकृतदुष्कते पवति तु वादरि: । पुण्य कर्माचरति, पापं कर्माचरति ' इति सुकृतदुष्कृतकर्मसु चरणाश्रदप्रयोगात् चर्येत इति चरणमिति व्युपत्त्या सुक्तदुन्कते एव चरणाश्रदाभिधेये ।

'यानि यनवद्यनि कमाणि, तानि सेवन्त्यान । यान्यस्माक सुचरितानि, तानि स्वयोपास्यानी ' इति कमाचारयो: पृथड्निदेशशस्तु गोत्रलीयरन्यायादुपपघते ।

'यानि यनवद्यनि कमाणि, तानि सेवन्त्यान । यान्यस्माक सुचरितानि, तानि स्वयोपास्यानी ' इति कमाचारयो: पृथड्निदेशशस्तु गोत्रलीयरन्यायादुपपघते ।

वैशानिकानि तु कमाणि कमाणीत्युच्यन्ते । इतरणि तु आचारगदेनाsभिलप्यन्ते । अन. 'चरणाश्रदेन सुकृतदुन्कनयोरेवाभि-लाप इति वादरिराचायों मन्यत इति सिथानम् ।

वैशानिकानि तु कमाणि कमाणीत्युच्यन्ते । इतरणि तु आचारगदेनाsभिलप्यन्ते । अन. 'चरणाश्रदेन सुकृतदुन्कनयोरेवाभि-लाप इति वादरिराचायों मन्यत इति सिथानम् ।

१. अयं क. पाठ । अन्यत्र 'सानुशया एवारोहनित' । २. रोहन्तीत्यर्थ: स्व. ग. ३. सदसत्प्रासि सः. ४. ततस्थ कः.

( ५ ) नथा, 'यथेसमाकाशमकजाद्दायं व युष्मेत्या धूनेः सवनी' इत्यदौ आकाशादिसांहोदिपि देवमतुल्यंदेव नावर्त्तन् 1नतचछरीरकत्स्थलगं नदनिगर्ति पूर्वेक्से प्राते - उच्चते, "तत्स्वाभाव्यापाचिरुन्नेने:" नत्स्वभव्याग्निः = आकाशादिसांहव्या: परेरित्यर्थे । स्वाभाव एव स्वाभाव्यम् । 'अंतंनाननामीये' इत्यादिवत्व् स्वाधिक् पठने । अत तत्स्वाभाव्यं, तुच् तत्सादृश्यपरिग्रह्यर्थ । चनुमण्डले शरीरारसमकाणां नृम्सूक्ष्माणा कर्मक्षये द्रवीभूताना आकाशादि( आकाश)ननाना वेदकाकारमद्दाणेन आकाशादिसाद्दये तदुपरिष्टाद्गुलयिनेःद्याकाशासमा भवन्तीत्यर्थ: । कुतः2 उपपत्ते । सुवदुःशोरमोगाय हि नत्च्छरीरसनमा । न हि अनुशयिनं प्रति आकाशादेजीवन्तरशरीरसमुत्थ्य 3नत्द्रोगाश्रयवत्तन । तुबमदू नोत्कृष्ट्यद्यसनवेशो तथोः परस्परविरुद्धनोगार्थनया शरीरे'नस्मथत्प्रमद्ज्ञात । 3नतु अवरोहणनो जाव एव नत्चद्भेमानिंदवना भव निस्सृति चैव — सगोचकाळमार+4 आप्रलयमाकांशाच्चनिमानिंदेवताना अनुस्विभ्योडन्यासा कृतान्ना सत्त्वेन अनुझणनपेरहन्नामनुशयिनामाकाशादिमानिंदेवतावतारप्रत्त्यत्न स्थितम् ।

( ६ ) तदुतराधिकरणं — आकाशंशप्रामिम्रसृणि यावद्द्राबादिम्राप्ति कि तलतत नातिचिरं निष्णाति, उत अनियम इति विशये, नियमहेतुभवादनियम इति प्राते—उच्यते, "नानिचिरण विशेषात्" । आकाशादीनो नातिचिरेण निष्क्मणम् । कुतः ? विशेषात् । उततरत्र वाद्यादिम्राप्तौ, 'अतो वै खलु दुर्निष्पपत्तः' इति विशिष्य कृच्छ्रनिषक्रमणाभिधानादिति स्थितम् ।

( ७ ) तदुतराधिकरणे, 'त्रोहियवा ओषधिवनस्पतयस्लिल्माषा इति जायन्ते' इत्येन अनुशयिनां व्रीह्यादिम्राप्त उच्यते । तल, 'देवो जायते, मनुष्यो जायते' इत्यन इहं, 'तल्माषा इति जायन्ते' इति श्रणाति द्वाब्दिशरीरका इवानुशयिनो भवन्तीति प्राते उच्यते, "अन्यान्दीक्षिषे पूर्ववद्भिलापात्" । अवरोहता जीवन्तराधिष्ठिते व्रीह्यादौ सक्षेम्मात्रम । कुतः ? पूर्ववद्भिलापात । 'आकाशाद्वायुर्मूत्वा धूमो भवति' त्यादौ आकाशादिमाव हेतुभूतकर्मोर्तिनाभावात यथा आकाशादिषु सक्षेम्मालम्, एवं व्रीह्यादिस्थावरभावहेतुभूतकर्मोर्तिनाभावात, उत-

1. अथ क. पाठ । अन्यत्र तचछरीरक । 2. एतद क. 3. न च ख. नतु ग:

श्रीगदररामानुजसु न विरचितभाप्ययुक्ता

[अ.३.ख.१०.

रत्नैव, ‘रमणीयचरिताः अभ्याशो हि यत्’ इति ऋणादिभाव एव हेतुभूतस्य कर्मणः कीर्तनात् श्रद्धादेः जीवन्तर्गतधिष्ठिने सङ्क्षेपणात् मेव। “अगृधुमिनि चेत् शब्दात्” । इष्टादिकर्मणा पशुर्हिसामिश्रत्वात् हिंसायाश्र, ‘न हिंस्यात्’ इति निषिद्धत्वेनानिष्टसाधनत्वेन प्राप्तथया तन्निश्रनया मुक्तिकर्मणामशुद्धत्वात् मुक्तिरस्य फलं स्वर्गेऽनुभय हिसागम्य स्वर्गादिभाववलक्षण फलं अवरोहनू अनुभवन्तु । न तु, ‘न हिंस्यात्’ इति नियेधो विहितक्रतुर्थिहिंसामात्रातिरेकविषयोऽस्तु हि चेत् — पुत्रप्राणादिरूपेऽपि धनधन्रनभानादेः¹ मेवादिम्प्राणिहिंसासाधनत्वस्य च दर्शनेन तस्मादन्यायस्य लानवतरत् । अतो यागादनुपविष्टहिनाफलस्तवेन स्वारभावोऽनुमे.तकव इति चेत् — प्रवर्त्नानिवर्तनाल्पविचारितेऽथि योरविरेऽस्त्य वस्तुमशक्यन्या, मतिं च विरोधे सामान्यविरेऽपन्याथेन निषेधस्य विहितहिंसाव्यतिरेकविषयान्त् । वन्तुनस्तु यागी-यपगुदिसागः² हिसात्वमैवाभावात् । ‘न ता उ एनम्न्रियंते न रिप्यसि’ , ति मन्त्र-वर्णात् हिसात्वाभावस्यैव प्रतिपादनात् । न रि्यसि = न हिंससे इति हि तस्यार्थः ।

न तु ‘न हिंस्याः’ न्रियर्मा³ ‘ति मन्त्रवर्णान्न तम्मरणम्य मरणस्वरप न स्तात् । ततश्र ‘न त्रियस’ इतिवत् ‘न रिप्यसी’ त्युक्तिरप्युपचारिकीतेवड श्रयणीयम् । मरणोद्देश्यकमरणानुकूल-व्यापारतस्यैव हिंसात्वप्राप्त्वादिति चेत् — न मरणोदेऽशकमरणानुकूल-मराणानुकूलव्यापारतस्यैव हिसात्वभावप्रसंगात् । अन. तीतत्रु स्वजननौपथिक-व्यापारस्यैव हिसापदवृत्तित्विनिमित्तत्वे वक्तव्ये,⁸ ‘त्रनादिनिचिकित्सके नात्कालिक-नोत्प्रे दनोत्पादके हिंसकत्व्यपदेशाभावेन बलवत्तरिद्धितानकत्वे सति तद्वेदनाजनक-व्यापारत्व तद्द्विनाशित्वमित्याश्रयणीयम् । ततश्र त्रणचिनित्सया जायमानस्य आरोग्य-रूपाहिनस्स तादातिक्क्वेदनापेक्षया बलवत्त्वान्न हिसात्वम्’ इति सतिे तद्वेदनाजनक-व्यापारत्व तद्द्विनाशित्वमित्याश्रयणीयम् । ततश्र त्रणचिनित्सया जायमानस्य आरोग्य-रूपाहिनस्स तादातिक्क्वेदनापेक्षया बलवत्त्वान्न हिसात्वम्’ इति सतिे तद्वेदनाजनकव्यापारस तद्दिनाशित्वमाश्रयणीयम् । ततश्र त्रणचिनित्सया जायमानस्य आरोग्यरूपाहिनस्स तादातिक्क्वेदनापेक्षया बलवत्त्वान्न हिसात्वम्’ इति तत्रे पशुमरणानुकूल-व्यापारस्य फशुत्रेदनाजनकत्वेऽपि स्वर्गप्राप्त्यादिलक्ष्यस्य पशुहितस्य बलवत्त्वान्न हिसात्वम् ।

१. मेध क. अन्यत्र मोह. ² हिसाया क. अत्र मेधमे, ‘वक्तव्ये’ सति—व्यपदेशाभावेन हि — इति पाठ. । उपरि, ‘ततश्र’ ‘तादातिक्क’ इति पदद्वयाभावक्ख, क. कोऽे ।

प्राचीनशाल औपमन्यवः मन्ययज्ञः पौलुपिन्त्रेयुम्रो भाागवेयो जनश्रुतेरक्ष्यो बुडिल आाश्वतराश्विः तौ हैते महाशालाः महाश्रोत्रियाः

अथ, 'न हिस्या' इति। तत्र निष्कर्षविषयज्ञान क्रतुशब्देन गृह्यते न प्राप्तकष्यमिति तत्रश्रुतेनात्र प नितरां न हिस्या- ।

"रेतस्सिम्यंगाड्य" । इतश्चौपचारिक त्रैबादिजननवचनं । त्रैबादिमातृवचनान्तरं, 'यो यो बलतमः, यो रेत सिष्वति, नड्वीर एव भवति' इभि रेतस्सिम्यावोऽनूदृथिनां श्रृण्वथो यथा न मुख्य, एव त्रैबादिमातोःपित्यर्थः । "योनि शरीरम्" । योनिप्रासे पश्चाद्देशानुगतिना प्राग्वादिगरीरमातृश्रवगात् तन. नाइ न धारीरपरिग्रहः ।

"रेतस्सिम्यंगाड्य" इत्यादि। इतश्च उपचार से त्रैबादि (वैश्वानर) विषयक वचन है। 'त्रैबादि मातृवचनान्तर' अर्थात् दूसरी जगह माता के वचन का उल्लेख है, 'जो सबसे बलवान है, जो वीर्य सिञ्चन करता है, वह नड्वीर ही होता है' इत्यादि वाक्य से रेतस्सिम्यादि वचन का अनुवाद किया है। 'योनि शरीरम्' अर्थात् योनि शब्द का प्रयोग करके, पश्चात् देश (शरीर) के अनुकूल होने से पूर्वोक्त मातृश्रुति के अनुसार, वह शरीर नदी के समान नहीं है और न शरीर का परिग्रह ही है।

किन्तु सक्षेपमात्रम् । यत् पुण्यापुण्यकर्मणी तत्ैव सुदुःखे । यत् सुदुःखे तत्ैव तद्गुतभूत शरीरम् ।

किन्तु यह संक्षेपमात्र है। जो पुण्य और पाप कर्म हैं, वे ही सुख और दुःख में परिणत होते हैं। जो सुख और दुःख हैं, वे ही तद्गुणभूत शरीर को प्राप्त होते हैं।

तन्व्याकाङ्क्षये कम्मोद्देवनाभ्येन तद्भस्मसादृश्येन तन्वाभासन न तद्गुत-भूतं शरीरमिति योनिप्रासे: माकृ धारीरपरिग्रह इति स्थितम् ॥ प्रकृतमनुस-राम ।

तनु (शरीर) की आकांक्षा के लिए कम्मोद्देवन (कर्मों के उद्दीपन) द्वारा तद्भस्मसादृश्य (उसके भस्म होने के समान) तन्वाभासन (शरीर का नाश) होता है, इसलिए तद्गुणभूत शरीर नहीं है, यह योनिप्रासे: (योनि शब्द के प्रयोग से) सिद्ध होता है। 'मा कृ धारीरपरिग्रह' (शरीर का परिग्रह न करें) इस प्रकार स्थिति है। अब प्रकृत विषय का अनुसरण करते हैं।

वैश्वानरविद्या प्रभृत्यंत । प्राचीन— किं ब्रह्मोति । उपमन्युसुत प्राचीनशालनामा, पुलुष्युन सत्ययज्ञनामा, भाल्लविसुन इन्द्रद्युम्ननामा, शर्कराक्ष्य (शर्कराक्षः) सुनो जननामा, अश्वतराश्वमुतो बुडिलनामा, ते अते पञ्चापि महाशालाः महागृह-स्वतया विस्तारणशाल्यसपन्ना* — प्रसिद्धा इति यावत् — महाश्रोत्रियाः अतीव

वैश्वानरविद्या का वर्णन करते हैं। प्राचीनशाल के पुत्र उपमन्यु ने पूछा— 'ब्रह्म क्या है?' प्राचीनशाल, सत्यकाम पुलुष्य, इन्द्रद्युम्न भाल्लवि, जन शर्कराक्ष और बुडिल अश्वतराश्वि— ये पांचों महाशाल (महान् गृहस्थ) और महागृहस्वामी थे, तथा वेदों के महान् ज्ञाता थे।

1. शर्कराक्ष्य क.

शर्कराक्ष्य के बारे में बताया गया है। पञ्चादि निदान के अन्तरे वैशानरविद्या का वर्णन किया जाता है, जो जीवात्मा के याथात्म्य विषयक है। यह विद्या पुरुषरूप से कल्पित महाभूत और तद्विश्वान्तर परमात्मा के विषय में है। यह पञ्चभूतसूत्रों द्वारा हृदयस्थ और मुखस्थ है। यहाँ रज्जु (रस्सी) के दृष्टान्त से अध्यात्मदृष्टि से व्याख्या की गई है; और अयथार्थ दृष्टि से व्याख्या की गई है। यहाँ पुत्रप्रेरित गौतम राजा ने विद्या का ग्रहण किया; और बहुविद्यापुरस्कृत गौतम ने राजान्तर से विद्या का ग्रहण किया। यहाँ नियामक का विवेचन किया गया है। प्राचीनशाल के बारे में बताया गया है कि वह औपमन्यव के लिए महाशाल जाबाल था।

समेत्य मीमांसाशास्त्रकु:-को न आत्मा किं ब्रह्मेति ॥ ९ ॥

निमित्तालकं समेत्य । श्रुता येन त्रिरेण यत् तज्ज्ञो नामन् परमार्थतस्त्रियमीमांसासहितोऽवधारितम्, न तत्रु तथैव तत्र, मंत्र आदिलोपानक तत्र अनुयानक इतरौशा वेदरद्गणान् 'एवं सुप्रदानहैष्येदपि तत् तदुपा- स्वाधाराṇा सर्वेऽपि मेलन देशानर वचयामित्येतदुपचयाराविश्रृंखलम् । यत् किंचित् उपायाङ्गेऽपि वै लक्षणं प्रतीपमानम्, तथा—अत्र दिव उक्त सुक्तजस्त्वम्भिरहस्य आदियस्योन्त विश्वरूपतत् स्थाने, 'दिवस्तु आग्नेयत्वमिति' किंविधिदिति —, तत्र शब्दमेवडपि अनुसंधेयार्थी एकरूप एव—सुतजस्त्व हि दिवेःप्रकारकलजसस्पनतलमेव; अतिशयलक्ष सुरूचनादितेंजस्त्वालिल्- रूपातिशयवत्तया स्थितत्वमेव—इहि श्रुतप्रकाशिकाया समाधानतम् । ग्रंथसामात्रत्व पर अत्र तत्र चौंकं विभिन्नसूत्रेर्वति वैकल्पिकामनि वद्यते ; मूर्धोदिग्दानतक्रमाुुसारिणी निहूषणसर- गिरिह । अभिरहस्य प्रादादिमूर्धान्तक्रमादरणम्।

मीमांसाशास्त्रक्रिति । विचांदन प्रकृतानानुषा मीमांसानन्तरमप्येकमस्य न संपन्नमिति व्यक्तम्भिरहस्ये । अत्र एवं स्वस्सरशे आम्रहरण अश्वपतिरुष्टे नैकेकनेपि, 'दिवमेव भगवो राजन्' इते राज्ञा ऐत्नकरा निदिश्यते। को न आत्मा किं ब्रह्मेति प्रश्नः । किं मिलस्य किंकारोऽप्यर्थः: 'प्रश्नद्रूयम् । न च जीवात्मपरमात्मनौ कमेणेह जिज्ञासितौ, नः आत्मेति व्यभिचरणाविमत्क्या जीवानिरेकालगमात ; उपरि जीवात्मानिरूपणाच्चेत् —अत्र श्रुतप्रकाशिका, 'आत्मब्रह्म- शब्दसाच्यधर्म्येकत्वाने कर्जिज्ञासस्या वा किशोद्द्दष्ट्रस्य प्रयोग ' इति । अन्य भाव:—किं ब्रह्मनि प्रश्नेः, इह ब्रह्म, अवलक्षण ब्रह्मेति उभय वक्तव्यम् । तत्रु न । उपति ब्रह्मप्रयोग एव न दृश्यते । एते च विशेष वैश्वानरात्मविषयविवादेन प्रस्तुत्या इहस्य अत्र संदमें हुुस्पष्टत्वान् को न आत्मेति (नः इति विशेषनिदेशात्) अस्माभिरप्यसैवैश्वरात्मा किं भूत इत्यर्थे । तत्रु बुलोकेरादिसायकेकाशामात्रमितता तत्तद्भिमता वैश्वानरस दर्शेधिष्यते । किं ब्रह्मेति कस्मात् कथं ब्रह्म ; यद्वा जोड्यमात्मा किं ब्रह्मैव उतान्य इत्यर्थे । अश्वपत्यूत्तरअवणानन्तरमेव बुलोकेरादिसादिविश्वरूपतया वैश्वानरेऽगमात्, ताहरविश्वरूपतया प्रसिद्ध पर ब्रह्मैव वैश्वानर इत्यादवसितं भविष्यति । ततः प्राक् तु बुलोकेरादिसादिमात्रलवित्तौ ब्रह्मत्वे संशय एव । तथा च द्यौरौड्ढदैक्षो वा अन्यो वा कोडसौ वैश्वानरात्मा । तावन्मात्रत्वे ब्रह्मत्वच कथं ; देवतान्तरतत्स्यापि सर्वावादिति कस्यात्मनो ब्रह्माणश्रैक्तवमनक्तव येति जिज्ञासा, किं शाश्वद्रद्वयमिति । अत्र एवं ऋमिक्य ब्रह्म अन्यदेति मीमांसितवता वृत्त वर्णनयं वैश्वानरविवाद संदमें ऋषिसाधारणतया प्रतीपमान पुनरश्वदनिरूपणयत्न एवं आत्मानं स्थापयतीति वैश्वानराधिकरणे पूर्वपक्षे प्रास्ते,

तन्निरासाय् । 'अस्मभावाद्' इति सौत्रखण्डेन नैर्लोक्यशारीरकरवं हेतुभमंशपतिवाक्याऽधिकत- मुपन्यस्य ब्रह्मात्मसाधनमिति ।

ते ह संवादयाञ्चक्रुः, 'उदालको वै भगवन्नोड्यमारुणिः संप्रतीमामनं वैश्वानरमध्यैति, तन्न हस्ताभ्यागच्छामः' इति । तन्न हाभ्यजग्मुः । स ह संवादयाञ्चकार, 'प्रक्ष्यन्ति मामिमे महाशाला महाश्रोत्रियाः । तेभ्यो न सर्वस्मिन् प्रतिपत्स्ये । हन्ताहमत्यमुत्रागामि' इति ॥ ३ ॥

ते ह संवादयाञ्चक्रुः । ते एव मीमांसितो निश्चयमलभमाना: आत्मभूतब्रह्मोपदेष्टारं कवित्त् सपादितवन्त् । निश्चितवन्त् इत्यर्थ । किमिति । तत्राह उद्दालको — अभ्यागच्छामेति । हे भगवन् ! अरुणसुत उद्दालकनामा इदार्नी वैश्वानरमात्मानं अध्यैति — इक् सरणे । उपास्त इत्यर्थ । यद्वा इण् गताविति गत्यर्थीना ज्ञानार्थलात् 'अभगच्छती' त्यर्थः — तस्मादुदालकमभ्यागच्छामेनि । तन्न हाभ्यजग्मुः तेभ्यागनवन्त् इत्यर्थ । स ह — अभ्यनुशासनीति । स ह उद्दालक: नानु आगनन् हत्वा, 'एते महाशाला महाश्रोत्रिया मां वैश्वानरमात्मानं प्रक्ष्यन्ति । नाह तन्न सर्वे प्रतिपच्यं तेभ्यो वच्तुं शक्रोमि । अतोडन्यं तदभिन्नं कवित्त् अनुशामनि उपदिशानी' त्येव सपादितवान् = निश्चितवानित्यर्थ ।

1. गच्छामेति निश्चितः ख 2. तन्न सर्वे प्रतिपत्स्यं शक्ष्योमि क.

संवादयाञ्चक्रुः । न वैश्वानरात्मनिर्णयेऽमु, किन्तु तदर्थेमिगनतव्यवधिरिनिर्णयम् । संप्रतीनिश्वद् सम्भाव्यर्थे शतुःप्रसिद्ध । प्रतितश्चोद्येऽमिसुखार्थे । प्रतिवेदमादिप्रपदे प्रसिद्ध । संप्रति = नम्यगामिमुसुम् ऋजु इति यावत् । तदेव सम्यगिति । प्रमुखे (२ — ९.) संप्रतिमध्यान्त इति निश्चयादन्त इत्येयं प्रयुक्तमस्ति । नवचेदं सप्रतिनिश्चयादवचयार्थैर्योलोचने मप्रात् मम्यादिननसत्रे संप्रतिपदे साक्षाद्वेदकालमविप्रहणोऽय प्रयुक्तः स्थादलोऽच्येत इति तत् पण्णाडिकात्सकर्म य(निदानुरार्थवर्णन कृतमुख्यभति चेत् —अस्तु सोऽडकः यथाकथञ्चिन् । एंव व्युत्पतेरपि नम्भवान् श्रुतिप्रयोगसारसाच सम्यगिलयः प्राप्य ! मत्त एव शाङ्करे सम्यगिगत व्याख्यातम् । इदार्नीमिय्यर्थस्तत्काले डेङ्कारवेदनद्रुतस्य तेऽपु सर्वेप्याविशिष्टया अध्यार्त्तकः । अभिगमनहेतुत्वं तद्देदानमेव । अत इदं भाष्ये इदार्नीभति क्यचेऽति लडुदकवर्तमानकालविरणरूप माहात्म्यम् । संप्रतिनिधार्थं तु, 'न च ते तदज्ञानमपलापार्हम्' इति अंशपतौ दर्शयिष्यति ।

तां होवाच, 'अश्वपनिर्यं भगवन्तोडयं कैकेयः' संश्रुतोऽमात्यमानं वैश्वानरमध्यैति; ते हन्ताभ्यागच्छेमे' इति । तं हाभ्याजग्मुः ॥ ४ ॥

तब अश्वपति ने उनसे कहा, 'भगवन् ! यह कैकेय नामक मेरा अमात्य वैश्वानर आत्मा का साक्षात्कार करने के लिए मेरी ओर आ रहा है; आइए, हम लोग भी उसके पास चलें' ऐसा कहकर वे उसके पास गये ॥ ४ ॥

तेभ्यो ह प्रातःस्न्यः पृथगहाणी कार्याश्चकार । स ह प्रातः संजिहान उवाच, 'न मे स्तेनो जनपदे न कदर्यो न मद्यपो नानाहिताग्निर्नाविद्वान् न स्वैरी, स्वैरिणी कुतः । यस्यमाणो वै भगवन्तोडहमस्मि । यावदेकैकस्मा न मे—भगवन्त इति । 'हे भगवन्तः ! मद्रधिष्ठिते जनपदे स्तेनः चोरो वा, कदर्यः दानरूनो वा, मद्यपायी वा, सत्यं योभयतोर्यामन्नाहिताग्निः, अविद्वान् वेदाध्ययनादिशून्यस्तैर्वणिको वा, स्वैरी परदारगन्ता वा, पुंश्चली वा एवमचः दुष्ट्या । न सन्ति — न हि तैरिषां धनमुपजीवामि ।

तब राजा ने प्रातःकाल उठते ही उनके लिए अलग-अलग दान आदि कार्य किये । प्रातःकाल उठकर राजा बोला, 'मेरे राज्य में चोर नहीं है, कंजूस नहीं है, शराबी नहीं है, जिसने अग्निहोत्र न किया हो ऐसा नहीं है, मूर्ख नहीं है, व्यभिचारी पुरुष नहीं है, तब व्यभिचारिणी स्त्री कहाँ से होगी ? हे भगवन् ! मैं हूँ—ऐसा कहनेवाला मैं आप लोगों का कौन हूँ ? अर्थात् आप लोग मेरी कौन-सी कामना पूर्ति के लिए यहाँ आये हैं ? हे भगवन्त ! मद्र देश में मेरा जो राज्य है, उसमें चोर—चोरी करनेवाला, कंजूस—दान न करनेवाला, शराबी—शराब पीनेवाला, अनाहिताग्नि—अग्निहोत्र न करनेवाला, अविद्वान्—वेदाध्ययनादि से शून्य वणिक्, व्यभिचारी पुरुष और दुष्ट स्त्री—ये नहीं हैं । अतः इनके द्वारा मेरे धन की जीविका नहीं है ।

जानश्रुतिविषये संजिहान इति पद तल्प सजन 'इति व्यास्यास्ताम्; सन्ति पुर एव क्षत्ता व्याहारमन्त्रयावान् । इह तु न तथ्येति । स्वैरिणी कुत इति । स्वैरितस्य मिथुनायत्तवात् पुंसि स्वैरितनिषेधे त्रिय स न पृथक् कर्तव्य इति भावः । यद्वा इतस्ततो जनपदाद् बहिरटन्तः पुंसामेवालैरित्ये प्राप्तोदन्तः स्थितिताना द्वीणा हैरित्यमसं भवितुमिति ।

जानश्रुति के प्रदेश में 'संजिहान' इस पद की व्याख्या करते हैं—'अग्नि उठता है' इस प्रकार । यहाँ 'सन्ति पुर' इत्यादि से लेकर 'तथ्येति' तक पूर्वपक्ष है और 'स्वैरिणी कुतः' इत्यादि से ग्रन्थकार उसका समाधान करते हैं । पुंश्चली के निषेध से ही त्रियों में व्यभिचार का निषेध हो जाता है, ऐसा भाव है । अथवा इस प्रकार कहना चाहिए—'जनपद से बाहर फिरनेवाले पुरुषों के द्वारा ही पुंश्चलियों की जीविका चलती है' ॥

नन्वदं न मे स्तेन इत्यादिकं शातप्रतंशकार्येऽपि किमित्युक्तं राज्ञस्तत् स्वधनं तांस्त्रात्राव्यग्रान् महात्मनः प्रतिग्राहिबुद्धया तदुमिति भावमाह न हि तैरिषां धनेनोपजीविना ।

यहाँ शंका करते हैं—'न मे स्तेनः' इत्यादि जो कुछ कहा है, वह शतपात्रदान आदि सत्कार्यों में भी किसलिए कहा ? इसका समाधान करते हैं—उन महात्माओं के द्वारा दिये गये धन से अपनी जीविका न चलाने के भाव से राजा ने ऐसा कहा है ।

ऋत्विजे धनं दास्यामि, तावद् भगवदृम्पो दास्यामि । चमन्तु भगवान्' इति ॥ ५ ॥

ते होचुः; 'येन हैदांर्थेन पुरुषार्थरन्त, नै हैव चिन्तय् । आत्मानमेवं चैक्षानरँ सम्प्रत्यध्यैपि, तस्मेव नो 'ऋधी' इति ॥ ५ ॥ तान् होचाच, 'प्राणवः प्रतिगृह्णीत मा' इति । सम प्रतिग्रहयोग्यानुस्स्तानि 'भाव ।—अहञ्चिरेणव कालेन यागं करिष्यामि । नन यागे एकैकस्मै ऋत्विजे यावत् धनं दास्यामि, तावन् भगवदृचः प्रत्येकं दास्यामि । तावत्कालमलैव वसन्तु; यागाद्धि पध्नन्तु,' इनि प्रार्थिनवानिस्वर्यः । भगवता च भाष्यकृता, "न मे स्तेन इत्यादिना, 'यक्ष्मणागो वै सङ्कलनेऽडवन्ति' इत्येन आत्मनो निःस्थतया मञ्चप्रतिग्रहयोग्यता ज्ञापयित्वा ननम् । विदित्वैव हि परिहरणं—यतां विहितस्य कर्तव्यता च प्रज्ञायेत, 'यद्वदेकैकस्मै ऋत्विजे धनं दास्यामि, तावद् भगवदृचो दास्यामि । वसन्तु भगवान्' इत्यवोचन" इति भाषितम् । ते होचुः : ते ऋत्विजो राजन् प्रति ऊचुः । किरीमिति । तदाह येन — ऋत्विगर्थेन प्रयोजनन, यत् प्रयोजनमुद्दिश्य पुरुषः चरन् आचरच्च्छति, तमेव पुरुषार्थ तस्मै [घदेतद् कुर्यामिति वदेत् ।] कु्रियात् [इति याक्त्] । समीहितं हि कर्तव्यं भवति । असाकच्च वैश्वानर आत्मा जिझासित । ल्वय्ध तमा-स्तानमधुना डध्यैषि उपास्से । न च ते तज्ज्ञानम् प्लक्षापाहेम । अतः तमेव न उपदिश् ; न प्रयोजनान्तरमित्यर्थः । विश्वान् नरान् नयतीति, विश्व एनं नरान् नय-न्तीति वा विश्वानरः । विश्वानर एव वैश्वानरः; वय एव वास इति चित्त् । तान् — प्रतिग्रहास्सीति । तेशामभिमानं परिद्राध्य, श्वः प्रतिग्रहं

1. 'इति भाव.'इति गो कोशे न. 2. प्रतिग्रह-श्वः गम्. इति । नचु पूर्वं प्रात. सजिहान इलयन्न प्रातः पद्मसुरूपप्रज्ञापरमस्तु । इह च तत् स्नानाद्यनुष्ठानानन्तरकालपरमम् । उच्च्यते दि, 'पूर्वाह्ने प्रतिचक्रमे ' इति समनन्तरम् । वृद्दाविद्याग्रहणकलश् च ह्रति, 'पराशर सुनिवरे कृतपौर्वाहिकेयम्' इत्यादौ प्रसिद्धम् । अतः किमिति दिनेमदकल्पनामिति चेत् — उच्च्यते । राज्ञ तस्मिन् दिने यज्ञव्याप्ततया तद्‌अनुष्ठानार्थकल्पनादप्रयोगाच श्व इति सिद्धमिति

प्रतिवकास्स्पीति कनयथनार्थकल्पनादप्रयोगाच श्व इति सिद्धमिति

ते ह समित्पाणय: पूरोहिे प्रतिचक्रमिरे। तान् ह नु उपनीयेवैतदुचाच - -॥ ७ ॥

औपनन्यव्! कं त्वमात्मानमुपास्से' इति। 'दिवमेव भगवोराजन्' इति होवाच। 'एष वै सुतेजा आत्मा वैश्वानरः, यं त्वमात्मानमुपास्से' इति। दास्यार्मनि मवा, 'प्रात प्रकाशस्य प्रतिवचनकर्तास्मी' युवाचेल्यर्थ:। ते --प्रतिचक्रमिरे। ते च राजेऽनुप्रायज्ञा सनिद्रारहस्ता अपरे च। पूरोहिे राजानम्, 'शिप्या भवेमे' त्युपगतवन्तः। तान् — उवाच। राजा तु तान् समित्पाणींन्, उपयामोंन् वदत: त्यक्तस्वजालाभिमानान् उद्दिक्ष्य तेषामुपदेशोभयतां ज्ञात्वा, 'अन्नादाणेन न ब्राह्मण उपनयेत्य' इति शास्त्रात् शास्त्रान्तरा च। समित्पाणींन् सनिद्रायुपाथ्यानमस्वीकृत्यैव मैच्यैव एतत् कस्यमसुवाचेल्यर्थ:। यत एवं महाशाला: महाश्रोत्रिया ब्राह्मणास्सन्तो महाशाल्क्वाचाभिमानं हित्वा समित्प्रारहस्ता: जातितो हीनं राजानं विद्यार्थितयोपजस्मु:, तस्मात् तथोैन्यैर्विद्यो-पोदितसुमिर्भवितव्यमित्यस्यायिकया सूच्यते। अथ कैकयस्तेम्यो वैश्वानरात्मानमुपदिदिक्षु: विशेषमक्ष्यार्थानुपपत्त्या वैश्वानरात्मन्येनै: किंविद् ज्ञानम्, किंचिदज्ञातमिति विज्ञाय ज्ञातश्वसुत्सया तान् एकैकश: प्रहसुपक्रमते; ततौपमन्यव पृच्छति — औपमन्यक्—उपास्स इति। दिव — होवाच। 'ते ह प्राहन्। 'घुलोकशिरसिकं वैश्वानरमहसुपास्स इति औपमन्यव: प्रत्युवाचेल्यर्थ:। कैकय आह, एष — नागामिष्य इति। यं घुलोक-वच्छिन्नल वैश्वानरमात्मानं त्वमुपास्से, एष वैश्वानर आत्मा सुतेजा:। घुलोको हि सूर्यचन्द्रादितेज:युक्तया सुतेजा भवति। यन्रश् धुलोकावच्छिन्नो वैश्वानर आत्मा त्वयोऽस्यमिन् सुतेजस्वगुणयोगेन सुतेजोनामा वैश्वानर, तस्मात् तव सुतं

य.५.सू.१२.] छान्दोग्योपनिषत् २५९

वैश्वानरमुपास्से । तस्मात् त्वं सुनं प्रमुच्यमुनं कुले हर्यते (१); अत्यन्तमू, परयसि प्रियम् ॥

प्रस्तुतमासुते कुले हर्यते । अत्रे सुन-नमुन-आनुश्रव्दा: एकाहाहीनसत्रकर्म-गतामिष्वणपराः । सुनग्वदवद्रक्सस्याम् मुतेजस्वोपासनायां सुनादिफलकृत्स्वैग-पत्तिरिति भावः । अत्यन्तं परयसि प्रियम् । तदुपासनवैश्वानरेऽत्नं लौकिकभोग्यम्नुभवसि, प्रिय पुत्रादिकृत्न्नं परयसीत्यर्थे । एवमन्योऽपि यः, स्वमिव, चक्षु- पात्यं वैश्वानरुपासते, सोऽपि स्वर्गवातादानप्रियदर्शनतत्रहव्चिसङ्गाली सन्तानवाश्र्व भवतीत्याह — अत्यन्तं — उपासते । उक्तोऽर्थः । एवं तदुक्तकर्मथर्मज्ञोऽनेनैव फल्मदर्शनेन तमभिसूचीकृत्य तत् वक्तव्यम्रशुपदिशति मूर्धान्त् तु— । त्वया वैश्वा- नरबुद्धया उपासनं एष घुलोक परिच्छिन्नः आत्मनो वैश्वानरस्यात्मनो नुद्धीन- यवधूत्; न तु स एवं वैश्वानरात्मा । एनदर्शननिर्णयार्थं तन्न मनस्समीपानागमने

एकाहाहीनसत्रेण सोऽमयज्ञ ज्योतिषोऽकाहं, पञ्चद्विसाद्यस्य तस्य पञ्चम- महरेकमेव श्रुत्याह । द्विरात्रप्रभृतिरह्हीनो द्वादशाह यावत् । द्वादशाहादूर्ध्व सर्व सत्रम् । द्वादशाह उभयत्रिष । सुतमिति भावेन क गुरू अभिषवे । सुतशब्दवत्त्वसाम्यादिति । उपरि तत्स्नामानुगुणीते फलप्रदर्शनेनादित्यापि तदेव वण्णने कौथुमादिति भाव । अत्र तस्मा-

एकाहाहीनसत्रेण — सोऽमयज्ञ ज्योतिषोऽकाहं, पञ्चद्विसाद्यस्य तस्य पञ्चम- महरेकमेव श्रुत्याह । द्विरात्रप्रभृतिरह्हीनो द्वादशाह यावत् । द्वादशाहादूर्ध्व सर्व सत्रम् । द्वादशाह उभयत्रिष । सुतमिति भावेन क गुरू अभिषवे । सुतशब्दवत्त्वसाम्यादिति । उपरि तत्स्नामानुगुणीते फलप्रदर्शनेनादित्यापि तदेव वण्णने कौथुमादिति भाव । अत्र तस्मा-

क्मेण यथाक्तं समग्रोपासनमभ्जानन्या भगवता कृपया तात्वालिक सङ्कल्प्यसमानम् । भत्। तन्म- ध्याननिविष्टं अतस्सत्रमिल्यापि लौकिकफलपरमेवोंन् लौकिकं भोग्यम्नुभवसीत्युक्कम् । न तु विद्याफलभूतं, ‘सवैंचात्मस्नन्मत्ति’ यत्नादनमिह संबध्यते । अत्रत्यन्न त्वपरितन्नज्ञक्यन् तु क्यमाणपरमत्सरूवात्रादनपरं भवितुमर्हति । एवमिति घुलोऽप्यप्रकटकमिल्यर्थः । भवत्यस्य

क्मेण यथाक्तं समग्रोपासनमभ्जानन्या भगवता कृपया तात्वालिक सङ्कल्प्यसमानम् । भत्। तन्म- ध्याननिविष्टं अतस्सत्रमिल्यापि लौकिकफलपरमेवोंन् लौकिकं भोग्यम्नुभवसीत्युक्कम् । न तु विद्याफलभूतं, ‘सवैंचात्मस्नन्मत्ति’ यत्नादनमिह संबध्यते । अत्रत्यन्न त्वपरितन्नज्ञक्यन् तु क्यमाणपरमत्सरूवात्रादनपरं भवितुमर्हति । एवमिति घुलोऽप्यप्रकटकमिल्यर्थः । भवत्यस्य

प्रियमिल्यादि च प्राप्तामिहोत्रे क्यमाणफलैकदेकः । अत्र केक्यस्यान्तरायस्तावत — यो यथा- वस्थितवैश्वानरात्मोपासनैकदेशार्हपुले.कप्रकारकनदुपासनवांन्, स तत्फलैकदेश्चानिति । अज्ञाता- श्यस्तु श्रोतं यथार्थ्यनज्ञाहरहित । स्वोपासनस्यापि तत् फले मेने । तन्न्मतिनिरासाय चोपारि अनन्यप्रदर्शानमिति । तादृद सूचयितुं अज्ञीकरवैनिवेति इवकार । नेदमचुपासोपासनं त्वया क्रियमाणं, किंतु ड अस्योऽपासननंतैति दर्शयितुनेव एष व सुतेज ईसादि प्रागुक्कम् । न तु

प्रियमिल्यादि च प्राप्तामिहोत्रे क्यमाणफलैकदेकः । अत्र केक्यस्यान्तरायस्तावत — यो यथा- वस्थितवैश्वानरात्मोपासनैकदेशार्हपुले.कप्रकारकनदुपासनवांन्, स तत्फलैकदेश्चानिति । अज्ञाता- श्यस्तु श्रोतं यथार्थ्यनज्ञाहरहित । स्वोपासनस्यापि तत् फले मेने । तन्न्मतिनिरासाय चोपारि अनन्यप्रदर्शानमिति । तादृद सूचयितुं अज्ञीकरवैनिवेति इवकार । नेदमचुपासोपासनं त्वया क्रियमाणं, किंतु ड अस्योऽपासननंतैति दर्शयितुनेव एष व सुतेज ईसादि प्रागुक्कम् । न तु

तादेव परोऽस्मिति ।

तादेव परोऽस्मिति ।

होवाच, 'मूर्धा ते व्यपतित्यन, यन्मां नागामिष्य:' इति ॥ २ ॥

इति पञ्चमाध्याये द्वादश खण्डः । ५-१३.

अथ होवाच सत्ययज्ञं पैङ्गलुपिस, 'प्राचीनयोग' कं त्वमात्मानमुपास्से' इति । 'आदित्यमेव सगणो गजन' इति होवाच, 'एष वै विश्वरूप आत्मा वैश्वानरः, यं त्वमात्मानमुपास्से । तस्मात् तव कुलेऽह्यपत्यं (१) : प्रवृत्तोदश्वतरीरस्थो दासीभिर्युक्तोऽत्स्य-लमू: पश्यति प्रियं ॥ ऋतस्यलभू: परस्यति प्रियम्, सर्वस्य ब्रह्मवर्चसं कुलेऽपि एनमेवमानसान्तं वैश्वानरमुपास्मे । चक्षुष्मन्तं ददातमनः ' इति होवाच — 'अन्धोऽभविष्यन्, यन्मां नागामिष्य:' इति ।

इति पञ्चमाध्याये त्रयोदश खण्डः । ५-१४.

अथ होवाचेतशोऽत्रुक्षु माहर्षयं, 'तैत्तिग्रे' १ कं त्वमात्मान-तत्त्वं नैदानं २ द्विपच्चयवने धुलोऽनक कुर्वैच्वानरबुद्धि कुलेऽभवत् मूर्धा व्यपतिष्यत् विरिञ्चनविधावगादित्यर्थं स्तानु । अतः साधुकार्यं:, यत् तं मामागतोडसी-त्यभिप्रायः ।

अथ — उपास्म इति । प्राचीनयोग्य इति सत्ययज्ञस्य नामान्तरम् । आदित्य — विश्वरूप आत्मा वैश्वानरः — । रूपन इति रूपम् । विश्वं रूप प्रकाश यस्य, स विश्वरूपः । आदित्यस्य विश्वप्रकाशकत्वात् विश्वरूपत्वम् । तस्मात् — हश्यते । एनदुपासनात् तव कुलेऽह्यपत्यं विश्वरूपं विश्वप्रकाशक पुत्रादिकं हश्यते इत्यर्थः । प्रवृत्तो — नागामिष्य इति । अश्वतरीभिर्युक्तो रथः अश्वतरीस्थः त्वामु १ प्रवृत्त दासीभिर्युक्तो निष्कः हार दासीनीिष्कः त्वाम्नु-प्रवृत्त इत्यर्थः । शिष्टं मर्वी पूर्ववत् ।

१ तत्नेष्यन्नरे कत्स्नेयन्नं न ख. कोषो । २. त्वमनुचिन्त स्व.

चक्षुष्मन्तं ददाति । चक्षु:, द्व, एतदिति पदच्‍छेदः । दासी निष्क इति । अन्न दासीति जात्येव चचनान्न पुष्टमदमपि सुच्‍छम् । तथापि दासीभिर्योपी निष्कदानमनुरूपविवशेपैश्वर्यैलाभान् समास अन्त ।वैश्वानरपच्यति । शनैर्मिन्द्रशुत्रो बुद्धिलक्ष द्र्वाप वैद्यन्रपचो ।

मुपास्से' इति । 'वायुमेव भगवो राजन्' इति होवाच । 'एष वै पृथिव्यैशानरः । यं त्वमात्मानमुपास्से । नमस्ते त्वां पृथिवि चल्य 1आय-न्ति; पृथग् रथश्रेणयोडयुन्ति (९); अत्यन्तम्; पर्याप्ति प्रियम् ॥ भवत्यस्य ब्रह्मवर्चसं कुले, य एतमेवमात्मानं वैशानरमुपास्ते । प्राणस्त्वेव आत्तन' इति होवाच — 'प्राणस्त उदक्र- मिष्यन्, यन्मा नागमिष्य:' इति ॥ २ ॥

इति पञ्चमाध्याये चतुर्देशः खण्डः ।

अथ होवाच जनं शार्कराक्ष्यम्, 'शार्कराक्ष्य! कं त्वमात्मान-मुपास्से' इति । 'आकाशमेव भगवो राजन्' इति होवाच । 'एष वै बहुल आत्मा वैशानरः, यं त्वमात्मानमुपास्ते । तस्मात् त्वं बहुलेऽसि प्रजया च धनेन च (९); अत्यन्तम्; पर्याप्ति प्रियम् ॥ अत्यन्तम्, पर्याप्ति प्रियम्, भवत्यस्य ब्रह्मवर्चसं कुले, य एतमेवमात्मानं वैशानर-मुपास्ते । संदेहस्त्वेव आत्तन' इति होवाच — 'संदेहस्ते व्यश्रीयेत्, यन्मा नागमिष्य:' इति ॥ २ ॥ इति पञ्चमाध्याये पञ्चदशः खण्डः ।

1 आयन्ति पां। अथ — अनुगन्ति । व्याप्तं न वस्यापत्य वैश्वानरप्रज्ञाप्‌ । भात्ववरेव व्याप्त्र- पच् इति नामान्तरम् । वायोर्विविधगतित्वान् पृथग्वर्त्मवतन । तस्मात् — अनु- यान्ति । पृथक् नानादिक्स्था वक्त्वादिलक्षणा चलयः आयन्ति आगच्छन्ति । रथपङ्क्त्योडपि त्वामुयान्तीत्यर्थः । ९— अत्यन्तं — नागमिष्य इति । सर्वे पूर्ववत् ।

अथ — धनेन च । एष वै बहुल आत्मा । भूतान्तरेप्य आकाशस्य महत्वात् बहुलत्वम् । दृष्टं स्पष्टम् । अत्यन्तम् — । संदेहः मघ्यकायः । मध्य-कायो हि उत्क्षेपकायोः कानुपविष्ट इति मधियमानत्वात् संदेह इत्युच्यते । व्यश्रीयत् विरोणोंड्भविष्यत् । गिष्टं स्पष्टम् ।

5— ९५. संदिद्यामाने इति । द्विहेतुप्रचयार्थत्वान् मामादिव बहुलं शरीरं संदेह इति परे । 'मध्य ह्येषामनानात्मा' इति श्रुति: 1 'ध नानि । इति स्मृति । (९—२, २९.) श्रुतप्रकाशिका ग्रष्ठव्या ।

अथ होवाच बुडिलमाश्वतराश्विः, 'जैैैघापद्य ! कं त्वमात्मानमुपास्से 'इति । अथ एवं भगवो राजन्न् ' इति होवाच । 'एष वै रयिरात्मा वैश्वानरः, यं त्वमात्मानमुपास्से । तस्यान्नं रयिमान् पुष्टिमानसि (९); अस्त्यक्रम्, परयसि प्रियं ॥

अथ—प्रश्नमानसि । वैैघापद्य—व्याकृतपदोत्यर्थः । एष वै रयिरात्मा । अपां त्रेगक्त्वात् रयित्वम् । विसर्गेऽपि नदसः । [अतो रयी़यमुक्तिः ।] धनमासिहेतुरित्यर्थे । रयिमान् धनवानित्यर्थे । अस्त्यक्रम् — । वृत्तिः मूलस्थानम् । शिष्टं स्पष्टम् ।

अस्यन्न्रम्, पर्यति प्रियं, भवत्यस्य ब्रह्मवर्चसं कुले, य एतमेवमात्मानं वैश्वानरमुपास्से । वसिष्ठस्वेष आत्मन् ' इति होवाच । 'वस्तिस्ते व्यमेत्स्यत, यन्मां नागमिष्यः ' इति ॥ २ ॥

अथ—पशुमिश्रः । प्राण्याधारत्वात् पृथिव्या: प्रतिष्ठात्वम् । अस्त्यक्रम्— । वम्रास्वेतां यनौ कस्यौ अभविष्यतामित्यर्थः । शिष्टं स्पष्टम् ।

अथ होवाच उद्दालकमारुणिः, 'गौतम ! कं त्वमात्मानमुपास्से ' इति । 'प्राथयामेव भगवो राजन्न् ' इति होवाच । 'एष वै प्रतिष्ठाडSत्मा वैश्वानरः, यं त्वमात्मानमुपास्से, तस्यान्नं प्रतिष्ठितोऽसि प्रजया च पशुभिःम (९); अस्त्यक्रम्, पर्यति प्रियं ॥

अस्यन्न्रम्, पर्यति प्रियं, भवत्यस्य ब्रह्मवर्चसं कुले, य एतमेवमात्मानं वैश्वानरमुपास्से । 'पादौ ते व्यम्लास्येतां, यन्मां नागमिष्यः ' इति होवाच ॥ २ ॥

तं होवाच, 'एते वै खलु गृह्णी पृथगिवेममात्मानं वैश्वानरं विद्वाँसोदनमथ । यस्त्वेतमेवं प्रादेशमात्रमभिविमानमात्मानं वैश्वानरमुपासते, स सर्वेषु लोकेषु सर्वेषु भूतेषु सर्वेष्वात्मस्वन्नमत्ति ॥ १ ॥

तान् होवाच । अथ राजा तान् ऋषीन् पुनरुवाचैतस्मै । एते वै — अत्यथ । एतद्‌द्वा हि यूयमिमां वैश्वानरमात्मानं पृथगिव विद्धाः: मित्रामित्रनयोपासीनाः तदनुरूप्येण अन्नमस्थ्य लैकिकं मोक्षमत्वभवथेत्यर्थः । पूवौत अत्यस्यामिति प्रतिपुरुषमुक्तस्य अलं अर्थेति बहुवचनेन निर्देशः: अवत् अन्वमत्येत्तद्‌, प्रियं पद्येथेत्याप्युपलक्षणम् । यस्तु — अवति । अभिविमानं सर्वाभिव्याप्तया विगतमां वैश्वानरं विरेषां नाराणा नेतारं एतमात्मानं प्रादेशमात्रं - धुलोकादिप्रदेशसर्वान्तनिवासी प्रादेशी । प्रादेशी मात्रा यस्य तं प्रादेशान्त्रं - धुक्रुतिप्रदेशपरिच्छिन्न य उपासते, स सर्वलोकेषु सर्वभूतेषु सर्वात्मस्वन्नान् ब्रह्मरूपमत्त् अत्ति अनुभवतीत्यर्थः । अननेन् वैश्वानरोपासनेन स ब्रह्मास्तिफलकत्व उत्कं भवती । भगवता च भाष्य-कृता, "सर्वेषु भूतेषु सर्वेष्वात्मस्व च वर्त्मान यत् अन्नं भोज्यंव, तदत्ति । सर्वल वर्त्मानं स्वत एवानुप्रविष्टतयानन्दं ब्रह्मानुभवति । यतु सवैं: कर्मवस्तैयैरास्मि:

सर्वेषु लोकेषु सर्वेषु भूतेषु सर्वेष्वात्मस्व च वर्त्मान यत् अन्नं भोज्यंव, तदत्ति । सर्वल वर्त्मानं स्वत एवानुप्रविष्टतयानन्दं ब्रह्मानुभवति । यतु सवैं: कर्मवस्तैयैरास्मि: सर्वेषु लोकेषु वर्त्तति । युलोकादिस्थादीनां लोकभूतादिस्पतादिति भावः वर्तिंत्राहुपमन्निमि मवैंत सक्ष्मर्योsधिकरणात्व कृत्वाद्वारा कर्मेद्वारा वा घात्रेयोंड्नेव-ति । यथा आासनें भुक्ते, पात्रे भुक्ते इति । तत्र क्रत्नद्वारा अनन्य इह्द्र दुचैव । उपासकस्य फलानुभवद्शाया सर्वैलोकसवैभूतवर्तितल्समभवैषि सर्वात्मत्वाच्चोभयात् । तस्य परमात्मामासाद्धारंग्ल्वात् । आत्मदास शारीराद्यसुल्योर्मिंहगग्य वायुक्तत्वात् । भूतग्रदेन् वराचरम्हृणात शुद्धात्मनोsमेष्टसंपदेन् प्राभात्वात् । क्षतः कर्मेद्वारा सस्मर्योर्थान्वय । सर्वात्महन्ति चात्रं नैैधैव । प्रसिद्धमिदम्, 'अहमन्नाद' इहादौ । लोकफल्यात्रान् अनन्नादनहेण कथनच एकदेशोसमिनामन्नादनफलस्स्थते: प्राक् प्रदर्शनात् तदनुरूपंनय; अनन्नादनुरगम्होत्रादिकिं विय्या अन्या-दनफलिकेऽचौचिलाय च । यथा अनन्नादाज्ञानश्रुनिवेधये अनन्नादनकयनम् । यथां च अनन्नानिन्द्र-नादित्रोपदेएपुवेमानसद्‌मविद्यागाम 'अह्मन्न्नम्, अहमन्नाद' इति ।

सर्वल वर्त्मानं स्वत एवानुप्रविष्टतयानन्दं ब्रह्मानुभवति । यतु सवैं: कर्मवस्तैयैरास्मि: सर्वेषु लोकेषु वर्त्तति । युलोकादिस्थादीनां लोकभूतादिस्पतादिति भावः वर्तिंत्राहुपमन्निमि मवैंत सक्ष्मर्योsधिकरणात्व कृत्वाद्वारा कर्मेद्वारा वा घात्रेयोंड्नेव-ति । यथा आासनें भुक्ते, पात्रे भुक्ते इति । तत्र क्रत्नद्वारा अनन्य इह्द्र दुचैव । उपासकस्य फलानुभवद्शाया सर्वैलोकसवैभूतवर्तितल्समभवैषि सर्वात्मत्वाच्चोभयात् । तस्य परमात्मामासाद्धारंग्ल्वात् । आत्मदास शारीराद्यसुल्योर्मिंहगग्य वायुक्तत्वात् । भूतग्रदेन् वराचरम्हृणात शुद्धात्मनोsमेष्टसंपदेन् प्राभात्वात् । क्षतः कर्मेद्वारा सस्मर्योर्थान्वय । सर्वात्महन्ति चात्रं नैैधैव । प्रसिद्धमिदम्, 'अहमन्नाद' इहादौ । लोकफल्यात्रान् अनन्नादनहेण कथनच एकदेशोसमिनामन्नादनफलस्स्थते: प्राक् प्रदर्शनात् तदनुरूपंनय; अनन्नादनुरगम्होत्रादिकिं विय्या अन्या-दनफलिकेऽचौचिलाय च । यथा अनन्नादाज्ञानश्रुनिवेधये अनन्नादनकयनम् । यथां च अनन्नानिन्द्र-नादित्रोपदेएपुवेमानसद्‌मविद्यागाम 'अह्मन्न्नम्, अहमन्नाद' इति ।

नन्वस्य मूल्वाक्यस्य, सवैलोभूतात्मत्सिकरमन्यादनमस्यो असक्य भवतील्योऽस्तु । तदैकोपिर् वि.न्रियते, सर्वैलोभ्दीनं उपासककारिरे परिकल््य सर्वत्रतिकरप्राणामित्रोत्रक्ग्ननेनेति चेत्—न । पूर्व अत्यस्यामिति व्यतोपासनेऽु सन्नादानस्स फलत्या कीर्तीनात् । तस्य नैतद्‌-क्यामिसंहितविषयं अशोचुबादरुपतया अस्यापि शोक्य्स फलंरतया आवास्यक्त्वात् । तदु दुष्टार्थ-स्वेतोऽल्भाञ । उपरि 'सर्वेष्यात्मभू हुतं भवती' ति वाक्यान्तरणे तस्यार्थैस वक्‍ष्यमाणत्वाच ।

नन्वस्य मूल्वाक्यस्य, सवैलोभूतात्मत्सिकरमन्यादनमस्यो असक्य भवतील्योऽस्तु । तदैकोपिर् वि.न्रियते, सर्वैलोभ्दीनं उपासककारिरे परिकल््य सर्वत्रतिकरप्राणामित्रोत्रक्ग्ननेनेति चेत्—न । पूर्व अत्यस्यामिति व्यतोपासनेऽु सन्नादानस्स फलत्या कीर्तीनात् । तस्य नैतद्‌-क्यामिसंहितविषयं अशोचुबादरुपतया अस्यापि शोक्य्स फलंरतया आवास्यक्त्वात् । तदु दुष्टार्थ-स्वेतोऽल्भाञ । उपरि 'सर्वेष्यात्मभू हुतं भवती' ति वाक्यान्तरणे तस्यार्थैस वक्‍ष्यमाणत्वाच ।

प्रत्येकं अनन्यसाधारणं तु भुज्यते, तन्न सुसूक्ष्माभिल्याज्यादिह न गृह्यते'इति भाषितम्।

अथ, "प्रदेशमात्रमिव ह वै देहा सुविदिता अभिसंपन्ना: । तथा तु व एनान् वक्ष्यामि यथा प्रदेशमात्रमभिसंप्रादिय्यामीनि । स होवाच नृध्वानुपदिशन्, 'एष वा अतिष्ठा वैश्वानर ' इति; नासिके उपदिशानुवाच, 'एष वै खतेजा वैश्वानर' इति ; चक्षुपी उपदिशानुवाच, 'एष वै पृथिव्यर्मा वैश्वानर ' इति । सुष्यमात्राशुपदिशानुवाच, 'एष वै बहुलो वैश्वानर' इति, सुष्या अप उपदिशानुवाच, 'एष वै रविबैश्वानर:' इति चुवुकमुपदिशानुवाच, 'एष वै प्रतिष्ठा वैश्वानर' इति"इति वाजसनेयकोक्तमर्धचुबुकात्-तारतम्यपरतिष्ठिततलभ्यं प्रदेशमात्रत्व नोपजीव्यम्।

झुपश्रुनि प्रदेशसंविन्मनालावक्त्रस्य योगिकार्थस्य प्रकटत: प्रतीते: । उक्तच व्यासार्यै: सर्ववेदान्तप्रत्ययाधिकरणे, "यम्वेनमिति न वाजसनेयकोक्तावाद: । स्वाश्रयाश्रय्य एवं पूर्वम्रतिपादितस्यानुवादेन फलसमर्पणकत्वोपपत्ते।" इति ।

The meaning of 'yoga' is clearly evident in the context of the region, the intellect, and the mouth. As stated by Vyasarya in the context of the establishment of the conviction of all Vedanta, 'The statement "yam venamiti" is not a repetition of what is stated in the Vajasaneya text. It is a statement that establishes the fruit of the previously explained concept, and it is appropriate that it is so.'

न चापरिच्छिन्नत्वस्य परस्य ब्रह्मणो झुपश्रुतिप्राप्त्यनुपदेशसंवन्धिन्या मालया कथं परिच्छिन्नत्वमिति चोदनीयम् - परिच्छिन्नत्वे बुद्धिसौकर्यलक्षणाभिव्यक्ते: संभवान् । सूत्रिनच, "अभिव्यक्तेरियास्मरध्य्" इति । बुद्धिसौकर्यलक्षणाभिव्यक्तिहेतो: अभिविमानत्वापि ब्रह्मण: प्रदेशमात्रत्वमुपदिश्यत इत्याचार्यो मन्यते हेतो: इति सूत्रार्थ: ॥

It is not necessary to inquire how the unlimited Brahman can be related to the limited concept of the region, as it is not a valid objection. The limitation is due to the manifestation of the intellect, which is a means to understand Brahman. As stated in the Sutra, 'Due to the manifestation, it is considered as a region.' The teacher thinks that the manifestation of Brahman as a region is due to the ease of understanding it through the intellect.

अभिव्यक्त्यर्थ: परिच्छिन्नतोलोपदेशेरोडपि मूर्धप्रभृत्ययवविशेषै: पुरुषविधत्वं परस्य ब्रह्मण: किमर्थमिति न चोदनीयम्--नथोपासनार्थत्वात् । सूत्रितच, "अनुस्मृतेर्वादरी" इति । अनुस्मृति: उपासनम् । अनुस्मृत्तेहेंतो: पुरुषविधत्व-नि (२) रूपणमिति वादरीाचार्यो मन्यन इति सूत्रार्थ ।

It is not necessary to inquire why the supreme Brahman is described as having the form of a person, with specific characteristics such as the head, etc., even though it is beyond the concept of limitation. It is for the purpose of meditation. As stated in the Sutra, 'Badari is of the view that it is for the sake of remembrance.' Remembrance means meditation. Badari Acharya thinks that the description of Brahman as having the form of a person is for the sake of remembrance.

१. लघु गद्यात्मक क. २ अयं क. रट्‌ 'अन्वयत्न संविभागमात्रस्य' इति ।

यौनिकार्थस्येति । न व प्रदेशशब्दसंबन्धिन्यै श्लोगप्रणीतस्य अभिरहस्यवाक्यस्यैष-व्यातादितस्य प्रदेशमात्रपदार्थस्य च झागो न न्याय्य इति वाच्यम्--तदमुणे, तस्य ह वा एतस्येयाद्युरिरवर्मानप्रकारविरो यापत्तिबलादेव तत्पागात् । तत् हि उभयसकृदरीरे मूर्धादिपादान्तेभ्य कुलोकेादितव्यतिरिक्तै: झानरमूर्धा: पादान्तैककलनया कृतादृष्टि । सा, अभिनरहस्योका मूर्धचुबुकान्तराले तादृव्यवकलनान न मियोगिरुद्धेति । शाङिरेडपि प्रकारणिकप्रदेशमात्रत्वमेव हतमत्र ।

The statement 'younikarthasya' is not valid. It is not justifiable to say that the word 'pradesh' is related to the context of the creation of the world, and that the meaning of 'pradeshmatra' is not applicable here. The text clearly states that the region is related to the body, and it is not justifiable to say that it is not applicable. The description of the region is made in the context of the body, from the head to the feet, and it is not contradictory to say that it is related to the region. The text also states that the region is not limited to the body, but it is also related to the cosmic being.

तस्मै ह वा एतस्यान्नमने वैश्वानरस्य—

अथ 'प्राणहुयादि'यादि'ग्रन्थेन त्रिविधाभि'चेत न ति'चेतनतुरगमिरिक्क-च्यमूर्छेत्वादिविशिष्टया तमाविते 2 स्वधागेरे 'कितरामप नदहुनेन' वैश्वानरचि्या-

मृधे॑ सु॒तजा॒ः । चक्षु॒र्वि॒द॒क्ष॒रः॒ । प्राण॑ः पुथु॒न्नो॒ स॒ हि॒ो॒ वहु॒लो

निष्ठेन परमात्मा ममर्थनीय इनि मतेः'दयति तस्य ह —। एतस्य॑ = मनः = उपास्स इति अग्र्यवहिनप्रकारनुसंधानस कस्स्यार्तन । तृतीयै तस्य वैश्वानरम्य = ' न्थो-

त्वेष॒ आस॒न॒ ।' इति वैश्वानररामनिर्‌ह्रथेन निर्दिष्टः मुनेजा इत्यर्थः । न चास्मै तस्य ह वा एतस्येति पश्योः 8 परमात्मनपरतया सामान्याधिकरण्यमेवास्मु, न त्वेनस्येति

त्वेष आसनं ।' इति सूत्रव्यास्याने, 'एतं पुथ ऋतविदोविद्विष्ट वैश्वानरमसिन् उपासककारिणी प्राणाहैत्याधारतया-

शब्दस्योपासकपरत्वेनिन शाङ्क्यम — उच ए॑च वेदिन्याद॑है उपमके᳛ः-परामृश्यावृद्यम्भावात मूर्धैवैन्यवाप्युपसकस्य मूर्धै॑ परामृश्यते । तस्मात एतस्येति-

1 प्राणाहुत्यादि'रश्नि प्राणाद्याहुतिमिरिलन्न समस्तमेक पद श्लो. कोरे । नृतीयान्त-विभागपाठ क घ. होरे । 2 भाविने झागेरे ' इति विभागः म. कोरे । ' परमसत्चेन

शब्दस्योपासकपरत्वेव सिद्धम् ।

भावित इति क. ए. तस्य पू॒र्हो᳚वै᳚श्वान॒रस॒ ख॒ ।

तस्य ह वा इ॒खाद॒ । अन्न॒ पृथ॑क्‌पृथ॑गु॒न्ना हु॒ने॒ज॒ ऋमृ॑तीना वै᳚श्वान॒रोऽनु॒न्ना स॒मु॑चि॒ल्याहु॑वादमा॒त्र॒मि॒त्यु॒क्तो॒ मर्‌वी॑य॒ेव॒ व्या॑ध॒मे॑ ।

तस्य ह व इखादि । अन्न पृथक्पृथगुस्तना हुनेजा ऋमृतिना वैशानरोऽनुन्ना समुचिल्याहुवादमात्रमित्युक्तो मर्वीयेव व्याधमे । तद्वॉस वाक्यस्य तस्मैतेनवैमिनि फल-

वाक्याद पूर्वेनिवेशापेक्ष्य स्यात । अनोऽत्र वाक्ये तस्येलाद॑ वै᳚श्वान॒रस्य॒वैन्त॒ न स॒म॑न्ना॑धि-करणम् । किन्तु तस्येतस्यन्नमो मू॒र्धा॑ वै᳚श्वान॒रस॒ तु॒नेज॑ इ॒त्य॑न्व॒य । आ॒नन्द॑क॑श॒नरपद॑यो॒र्या॑मस॒द॒शे॑

वाक्यात् पूर्वेनिवेशापेक्ष्य स्यात् । अनोऽत्र वाक्ये तस्येलाद वैश्वानरस्यवैन्त न समन्नाधि-करणणम् । किन्तु तस्येतस्यन्नमो मूर्धा वैश्वानरस तुने्ज इत्यन्वय । आनन्दकश्नरपदयोर्यामसदशे

मूर्ध॑सु॒त॒ज॑सो॒र॑न्व॒ख्या॒त॒ । त॒स्य॒ति॒ य॒था॒मा॒ध्य॒ दे॒श्वा॑न॒र॒ज्ञा॒ वा॒ । वै᳚श्वान॒रस॒त्यै॒ ष॒ष्ठ॑था क॒म्प्रथ॑म॒थे॒ । आ॒त्म॑श॒ब्द॒ उपास॒कर॑ । उपास॒क॑रू॒पि॒दि॒ वै᳚श्वान॒राद॒श्व॒ सत॒सु॒न॒ज॒द॑द॒शि॑नु॒क॒

मूर्धसुतजसोर्न्वख्यात । तस्यति यथामाध्य देश्वानरज्ञा वा । वैश्वानरसत्यै षष्ठथा कम्प्रथमथे । आत्मशब्द उपासकर । उपासकरूपिदि वैश्वानरादश्व सतसुनजद्दशिनुक

स्मृति । मू॒र्धा॑च॒क्रा॑दि॒प॑दा॒ना॑म॒रा॑स्क॒ख्या॑च॒य॑प॒र॑ल॒म् उ॒गे॑लो॒न य॒निर॑न॒र॒प॑द॒न् । स्वा॒र॑म॒नि॒ त॒ज्ज॑स्ये

स्मृति । मूर्धाचक्रादिपदानामरास्कख्याचयपरलम् उगेलोन यनिरनरपदन् । स्वारमनि तज्जस्ये

ए॒त॒स्य॑त॒न॒ मू॒र्धा॑द॒ उ॒र॒ प्रभ॑नौ चा॒व॒न॑ति॒ । न॒व॒न॒व्य॒ग॒ शि॒क्ष इ॒नि चेत॒ । उ॒र॒ई॒सद॑

एतस्यतन मूर्धाद उर प्रभनौ चावनति । नव्नव्यग शि्क्ष इनि चेत । उरईसद

उपासक॑स॒व॑न॒ि॒त॒ला॑म॒य स्वि॒क्र॑यो॒द्य क्ष॒ष इ॒ति । भ॒द्र॑न॒क शि॒क्ष॒या॒ उ॒प॑न॒क॑ल॒नवि॑शे॒ष॒ग॑त॒च॒

उपासकसवनितलामय स्विक्रयोद्य क्षष इति । भद्रनक शिक्षाया उपनकलनविशेषगतच

वै᳚श्वान॒रस्॒ये॑नि प॒द॒ स्वि॒क्‌त॑म् । उपास॒क॑स्यो वै᳚श्वा॑न॒रस॒व॒द॒निर्‌ह॑र॒न् च॒ वै᳚श्वा॑न॒र॑गे॒प मि॒नृ॑त॒व॑ल॒प॑ने॒व ।

वैश्वानरस्ये'नि पद स्विक्तम् । उपासकस्यो वैश्वानरसवदनिर्हरन् च वैश्वानरगेप मिनृतवलपनेव ।

य॒द्वा स्व॒मू॒र्धा॑द॒ त॒नू॒मृ॒द॒क॑ल॒स्या॒ स्व॒ं वै᳚श्वा॑न॒री॒ म॒धि॒य॒त इ॒त्य॒ । अ॒न्तु॒ व॒ा मृ॒क्‌प॑द॒र्थ॑य॒था-व॒स्थि॒त॒वै᳚श्वा॑न॒र॒वि॒द्या॑सो॒भू॒त॑प्रा॒णा॑मि॒हो॑त्रे॒षे॑त॒या स्व॒मू॒र्धा॑द॒ वै᳚श्वा॑न॒र॒मू॒र्धि॒दि॒श्टे॑रि॒व स्व॒स्ति॑न॒, वै᳚श्वा-

यद्वा स्वमूर्धाद तनूमृदकलस्या स्वं वैश्वानरी मधियत इत्य । अन्तु वा मृक्पदर्थयथावस्थितवैश्वानरविद्यासोभूतप्राणामिहोत्रेषेतया स्वमूर्धाद वैश्वानरमूर्धिदिश्टेरिव स्वस्तिन, वैश्वा-

नर॑द॒श्रि॒रि॒ह वि॒व॑क्षि॒ता आत॑मनो॒ वै᳚श्वा॑न॒रस्॒ये॑ति ष॒ष्ठ॑व॒ता॒म्य॑म् । ' त॒सै॑व॒ वि॒दु॒षो॒ य॒ज्ञ॑स्य॒ात्मा-

नरदश्रिरिह विवक्षिता आत्मनो वैश्वानरस्येति षष्ठवताम्यम् । ' तसैव विदुषो यज्ञस्यात्मा-

34

२६७

श्रीरङ्गरामानुजसुनिविरचितभाष्ययुक्ता [अ.५.ख.९.

वामित्रेय ऋषिः । पृथिव्यैव राद्धम् । उर एव वैदिं लोमानि वाङ् मन्ति च, 'तस्य ह वा' मन्यमानेन वैश्वानरस्य चक्षुंषि सुतेजा' इत्यादिना । अयर्म्थ:— 'वस्त्वेनमेव प्राणेधानंवमेधिकृताननृतान् वैश्वानर उपासते' इति वैलोक्यशरीरस्य परमान्नेन वैश्वानरस्यैष विधानं, 'स एषु लं केपु' इत्यादिना व्रतमाप्तिफलसुप्रदिश्य, अन्यैश्च पापननन्याॠणून् प्राणा म्होतेव, 'तस्य ह वा एतस्ये' , त्यादिनोपदिशते । य: पूर्वेषांन्यनयो: पदिष्ये वैश्वानर तस्यावयवसूत्रान् व्यादित्यादीन् सुते जोविश्वरूपादिनाधेयान् उपमककारोरे द्यावोप्रथिवादान्तेन्यप समादयति । मूर्धैव सुतेजा: उपासकस्य -चक्षुंषि परमान्नर्हष्मूना चोरिन्यर्थ: । चक्षुर्विश्वरूप: । आदित्य इत्यर्थ: ।

वामित्रेय ऋषि है । पृथिवी से ही राद्धम् है । उर (वक्षस्थल) ही वैदिक (वेद का विषय) है, रोम ही वाणी है और मन्त्र ही चक्षु है, 'तस्य ह वा' मन को मानने वाले वैश्वानर के चक्षु सुन्दर तेज वाले हैं' इत्यादि वाक्य से । अर्थ — 'वस्तुत: इस प्राण को ही प्राण रूप से अनेक प्रकार से अनृत (असत्) को धारण करने वाले वैश्वानर की उपासना करते हैं' इस वाक्य से तीनों लोकों के शरीर वाले वैश्वानर की परमात्मा रूप से यह विधि है, 'वह इनमें से किसमें' इत्यादि वाक्य से व्रत का फल दिखलाया गया है और अन्य वाक्यों से पापों का नाश करने वाले प्राण को महान् बतलाकर, 'उस इसको' इत्यादि वाक्य से उसका उपदेश किया गया है । जो पूर्वोक्त दोनों में व्याख्यात वैश्वानर के अवयवों के सूत्र को विस्तारपूर्वक कहने वाले हैं, वे द्यावापृथिवी आदि आधेयों को ग्रहण कराके समस्त विश्वरूप आदि को ग्रहण कराते हैं । मूर्धा (शिर) ही सुन्दर तेज वाला है, उपासक के चक्षु परमात्मा का हविः है और मुख अग्नि है । चक्षु विश्वरूप है । आदित्य (सूर्य) इसका अर्थ है ।

प्राणः पृथगत्मा । वागुरित्यर्थ: । मंधंदहो बहुलः । उपासकस्य मध्यकाय एव परमान्नमध्यकायमुखाकाश इत्यर्थ: । वस्तिरेव रयिः । अस्य वस्तिरेव तदवयवभूता आप इत्यर्थ: । पृथिव्यैव पादौ । अस्य पादावेव तत्त्वाद्भूना पृथिवीत्वार्थ: । एवं उपासकस्य शरीरे परमात्मनैव लोकयगारोरे वैश्वानरं सन्निहितमनुसंधाय स्वकीय-याति उरोलकृतद्युम्नमाश्रित्य प्राणाहुते: श्वाभिपत्यंवाहार्यपचनाहवनीयान् अभिमोत्रणकरण मुखान् परिकल्‍प्य प्राणाहुते: श्वाभि-होलकं परिकल्‍प्य एवंविधेन प्राणा म्होतेरण परमात्माने वैश्वानरमाराध्येदिति, 'उर पद् वेदिलोमाने वर्हिहैद गाहर्ह जस्य' इत्यादिनोपदिश्यते ।

प्राण पृथक् आत्मा है । वाक् (वाणी) इसका अर्थ है । मंधंदह (मेधावी) बहुत है । उपासक के मध्य भाग में ही परमात्मा का मध्य भाग, मुख और आकाश है, यह अर्थ है । वस्ति (पेट) ही रयि (ऐश्वर्य) है । इस वस्ति के अवयव ही जल हैं, यह अर्थ है । पृथिवी ही दोनों पाद हैं । इसके दोनों पाद ही तत्त्वतः पृथिवी हैं, यह अर्थ है । इस प्रकार उपासक के शरीर में परमात्मा रूप से ही वैश्वानर को अनुसंधान करके, अपने उर (वक्षस्थल) में धारण किये हुए द्युम्न (अन्न) का आश्रय लेकर, प्राण रूप अग्नि में हवन करने के लिये श्वा (कुत्ते) रूप अभिप्राय वाले पचनाहवनीय (गार्हपत्य आदि अग्नियों) को कल्पना करके, प्राण रूप अग्नि में हवन करने के लिये श्वा (कुत्ते) रूप होलक (हवन सामग्री) की कल्पना करके, इस प्रकार के प्राण रूप अग्नि में हवन करने से परमात्मा रूप वैश्वानर की आराधना करनी चाहिये, यह उपदेश 'उर पद वेदि लोमाने वर्हिहैद गाहर्ह जस्य' इत्यादि वाक्य से किया गया है ।

1 पदमिद च केऽगे.

यजमान' इत्यन्न पूर्वेशे विधुने' यजहष्दितन् । अथवा आत्मन इति पद चा एतस्येति पद चा जीवाविशिष्टरन्न त्स्वरमन् । दि॑च॒त॒स्य मूर्ध॑न्‍ति च विशेष॑णभूत॑ज॒ सु॑मु॒र्ध्व॑त॒वाय॑पे॒न्‍ति न॑जुपपत्ति॑ । आ॒त्म॑न॒तीन॑ सु॒त॒श्री॑भा॒ष्य॑ तु, 'त॒स्य ह ॒द्वा' इ॒त्य॑दि॒ना प्राण॑ऽमि॒हो॒त्र॑स्य वैश्वानरो-पामनाहलो' द॒क्ष' इ॒ति भा॒षण॑न, वैश्वानरस्स्थे॒ल॑न॒न्तं वि॒हाय॑ । उ॒ते॒जा इ॒त्य॑ता॒नै॒च॒ वैश्वानर॑सू॒श्र॑त॒स्य प्राणपन्नतया वैश्वानरस्स शुतेजा इस-य॑न्व॒द॒न्‍प॒क्षि॑न्‍ति , क्षि॒त॒क्ष ; सु॒ते॒ज॒:प॒द॒स्वा॒द॒य॒वा॒च॒क॒क॒भा॒ग॒दि॒नि । त॒दा च त॒स्य॒ल॑न्‍द सर्वे दुराग॑न॒न्त॒न्न च होमीय॑मि॒त्यु रि॒त॒न दे॒ना॒न्वय॑ । सम्य॒क् स्॒था॒न॑ । त॒स्य॑त॒स्य वैश्वानर॑स्य परमा॒त्मन॑ त॒द॒गे॒मीन॒र्मि॑ति प्रधान॒रा॒क॒स्य॑म॒ध्ये ह म॒र्यो॑ग्य॒शा॒न॒रु॒च॒दि॒ । मू॒र्ध्वा॒दि॒नि आ॒त्म॑न॒त॒र॒वा॒क्य॑नि । न॒थाऽऽप्र॑थ॒म॑श॒ब्दं प्रकृ॑तोपास॒नो॑प॒स्य॑वैश्वान॒रा॒च॒नन॒भू॒तो॑ह॒म॑सा॒ध॒न॒मि॑ति प्रधान॒वा॒क्य॑र्थ: । ख॒ण्‌ड॒मे॒द: एका॑क्य॒त्वि॑रो॒धी प्रा॑ने॒व दर्शि॑तम् ।

यजमान' इस पद से पूर्व में 'विधुने' इस पद से यज् धातु का विधान है । अथवा आत्मन् इस पद का और एतस्य इस पद का जीव से विशिष्ट अर्थ है और तस्य स्वरमन् है । दि॑च॒त॒स्य मूर्ध॑न्‍ति च इस वाक्य में विशेषणभूतज॒ सु॑मु॒र्ध्व॑त॒वाय॑पे॒न्‍ति का न॑जुपपत्ति॑ नहीं है । आ॒त्म॑न॒तीन॑ सु॒त॒श्री॑भा॒ष्य॑ में तु, 'त॒स्य ह ॒द्वा' इ॒त्य॑दि॒ना प्राण॑ऽमि॒हो॒त्र॑स्य वैश्वानरो-पामनाहलो' द॒क्ष' इ॒ति भा॒षण॑न, वैश्वानरस्स्थे॒ल॑न॒न्तं वि॒हाय॑ । उ॒ते॒जा इ॒त्य॑ता॒नै॒च॒ वैश्वानर॑सू॒श्र॑त॒स्य प्राणपन्नतया वैश्वानरस्स शुतेजा इस-य॑न्व॒द॒न्‍प॒क्षि॑न्‍ति , क्षि॒त॒क्ष ; सु॒ते॒ज॒:प॒द॒स्वा॒द॒य॒वा॒च॒क॒क॒भा॒ग॒दि॒नि । त॒दा च त॒स्य॒ल॑न्‍द सर्वे दुराग॑न॒न्त॒न्न च होमीय॑मि॒त्यु रि॒त॒न दे॒ना॒न्वय॑ । सम्य॒क् स्॒था॒न॑ । त॒स्य॑त॒स्य वैश्वानर॑स्य परमा॒त्मन॑ त॒द॒गे॒मीन॒र्मि॑ति प्रधान॒रा॒क॒स्य॑म॒ध्ये ह म॒र्यो॑ग्य॒शा॒न॒रु॒च॒दि॒ । मू॒र्ध्वा॒दि॒नि आ॒त्म॑न॒त॒र॒वा॒क्य॑नि । न॒थाऽऽप्र॑थ॒म॑श॒ब्दं प्रकृ॑तोपास॒नो॑प॒स्य॑वैश्वान॒रा॒च॒नन॒भू॒तो॑ह॒म॑सा॒ध॒न॒मि॑ति प्रधान॒वा॒क्य॑र्थ: । ख॒ण्‌ड॒मे॒द: एका॑क्य॒त्वि॑रो॒धी प्रा॑ने॒व दर्शि॑तम् ।

हृद्यं गाहेपत्यो मनोदनाहवनीयेचन आस्यमाहवनीयः ॥ २ ॥

इति पञ्चमाध्याये अष्टादशः खण्डः ।

तद् यद् भक्तं प्रथममागच्छेत्, तद्रोमीयम् । स यां प्रथमामाहुतिं जुहुयात् तां जुहुयान् प्राणाय स्वाहा । प्राणस्तृप्यति (१)। प्राणे तृप्यति चक्षुः तृप्यति । चक्षुषि तृप्यत्यां तृप्यति । आदित्ये तृप्यति द्यौस्तृप्यति । दिवि तृप्यन्त्यां पृथिवी केश धौः स्वाहा दिवि स्वाधायि निग्छः त्वं तृप्यति ।

इति भाषितम् । उरःप्रभृतिनां वेचाङ्गित्वोभद्गश्र प्रागाहुतिरामृद्गेवत्सपत्तर्थे इति, ‘सपेचरिति जैर्ननिसत्थां हि दर्शियान्’ इनि मुहुबिन्दन् । ‘स य इदन्दविद्यान्नभिहन्त्र जुहोती’ ति न दर्शिनोभिहोत्रवस्मेह नोंचाङ्गि्वोन्दश डनि जैमे-निर्मन्यते इति मुनार्थः । हृद्ये गाहपत्यः; हृदयकमलेविच्छतजाठरां मेङ्गाहपत्यः, मनोऽन्याहार्यैपचनः मनइन्द्रियाविंच्छवजाठरांर्देक्षिणामि्ः; आस्यमाहवनीयः आस्यावच्छिन्नजाठर आहवनीय इत्यर्थः । गाहपत्यान्वाहार्यंचनादिपरि कलपनस्य सजातीयजाठर एतदोचिनवान्, ‘वैश्वानरस्य हृदयादिस्थ्यामाभित्रयक्लपन क्रियते’ इति भाषितत्वाच्चोक्त एवार्थः । अन्न च हृनयादिग्न्द्रा: तच्चदभिच्छवजाठराभिरार्ईक-परमस्मपर्यन्ता इति दृष्टव्यम् ।

तद् — होमीयम् । तत् तस्य पुंसो यद् भक्तं यत् अन्नं भोजनकाले प्रथम आगच्छेत् उपनमेत्, तद् होमीयं होमाधानम् । तेन होनव्यमिस्यर्थः ।

स यां — प्राणस्तृप्याति । प्राणाय स्वाहति श्रद्धामादाय हूतीहं प्राणस्तृप्यतीत्यर्थः । प्राणे — तत् तृप्यति । एवं प्राणे तृप्यति सति कनान्त् चक्षुः, आदित्यः, चौश तृप्यन्ति । ततश्व द्यांदित्याभ्यामध्येष्टान् वस्तूनजातश्व तृप्यतील्यर्थः ।

तस्य — ब्रह्मर्चंसेनोति । तस्मिन् सर्वेस्मिन् तृपे तस्य तृप्तिमन् तृप्ते: पञ्चाद् प्रजापश्वादिमिहोंताडपे तृप्यतीत्यर्थः । अन्न प्राणचुरादिशब्दा: तचदाभिमानिदेक्ष्ताप्रा:; अचेतनाना तृप्तेस्सभवादिति ।

द्रष्टिं तृष्पनिर्लया पञ्चुमिग्राधेन तेजसा ब्रह्मवर्चसेनोति ॥ २ ॥

दृष्टि-विकार-रहित होकर तेज और ब्रह्मतेज से सम्पन्न होने के लिये पञ्चाग्नि विद्या का अनुष्ठान करना चाहिये ॥ २ ॥

अथ यां दिशां जुहुयात्, तां जुहुयात् दिशां स्वाहोति । दिशाने तृष्यति । दिशि तृष्यन्तीषु यत्किञ्चिद्विद्याचरन्, न तत्र तृष्यति । नस्तृष्यन् (?) तां तृष्यति प्रज्ञा पञ्चुमिग्राधेन तेजसा ब्रह्मवर्चसेनोति ॥ २ ॥

अब जिस दिशा में हवन करे, उसको 'दिशे स्वाहा' कहकर हवन करे । दिशा की तृप्ति होती है । दिशाओं के तृप्त होने पर उनमें जो कुछ भी विचरण करता है, उसकी वहाँ तृप्ति नहीं होती । जो वहाँ तृप्त नहीं होता, उसकी प्रज्ञा की तृप्ति होती है । पञ्चाग्नि विद्या के अनुष्ठान से तेज और ब्रह्मतेज से सम्पन्न होने के लिये ऐसा करे ॥ २ ॥

अथ यां देवीं जुहुयात्, तां जुहुयात् अपां स्वाहोति । अपाने तृष्यति । आप्तृप्यन्त्यां यत्किञ्चिद्व्याप्तृप्यति । अग्नौ तृष्यति पृथिव्यां तृष्यति । पृथिव्यां चादिश्रां चोभयतश्च तत् तृष्यति । तस्याहु तृषिं तृष्यति प्रज्ञा पञ्चुमिग्राधेन तेजसा ब्रह्मवर्चसेनोति ॥ २ ॥

अब जिस देवी अर्थात् जलसम्बन्धिनी अग्नि में हवन करे, उसमें 'अपां स्वाहा' कहकर हवन करे । अपान की तृप्ति होती है । अपान के तृप्त होने पर उससे व्याप्त जो कुछ भी है, उसकी तृप्ति हो जाती है । अग्नि तृप्त होती है, पृथिवी तृप्त होती है और पृथिवी तथा अन्तरिक्ष दोनों ओर से तृप्त हो जाते हैं । उस तृप्ति से प्रज्ञा की तृप्ति होती है । पञ्चाग्नि विद्या के अनुष्ठान से तेज और ब्रह्मतेज से सम्पन्न होने के लिये ऐसा करे ॥ २ ॥

अथ यां चतुर्थीं जुहुयात्, तां जुहुयात् समनाय स्वाहोति । समाने तृष्यति । समाने तृष्यति मनस्तृष्यति । मनसि तृष्यन्ति प्रजापत्यस्तृष्यन्ते । प्रजापतौ तृष्यन्त्यां यत्किञ्चिद्विद्युः प्रजापत्याश्रितं तत् तृष्यति । तस्याहु तृषिं तृष्यति प्रज्ञा पञ्चुमिग्राधेन तेजसा ब्रह्मवर्चसेनोति ॥ २ ॥

अब जिस चतुर्थ अग्नि में हवन करे, उसमें 'समानाय स्वाहा' कहकर हवन करे । समानवायु की तृप्ति होती है । समान के तृप्त होने पर मन की तृप्ति होती है । मन के तृप्त होने पर प्रजापति की तृप्ति होती है । प्रजापति के तृप्त होने पर प्रजापति के आश्रित जो कुछ भी है, उसकी तृप्ति हो जाती है । उस तृप्ति से प्रज्ञा की तृप्ति होती है । तेज और ब्रह्मतेज से सम्पन्न होने के लिये पञ्चाग्नि विद्या का अनुष्ठान करे ॥ २ ॥

अथ यां पञ्चमीं जुहुयात्, तां जुहुयात् उदानाय स्वाहोति । उदाने

अब जिस पञ्चमी अग्नि में हवन करे, उसमें 'उदानाय स्वाहा' कहकर हवन करे । उदान की

नस्तृष्यन्ति ( ९ ) उदाने तृष्यति जायुन्तृष्यति । जायौ तृष्यति आकाशस्तृष्यति । आकाशे तृष्यति यत्किञ्च जायुषाकाशाधिनिर्ऋत: तन्न तृष्यति । तस्यानु त्वं तृष्यति प्रजया पशुभिरन्नाधन तेजसा ब्रह्मवर्चसेनैति पञ्चमाघ्याये तद्विवेश: मण्ड: ।

५-२४.

स य इदमविद्वान्निद्रान्निहोते झुहोति, यथाड्ढारानपोढा भस्मनि जुहुयात् तादृक् तन्न स्यात् (९) । अथ य एनदेवं विद्वानन्निहोते झुहोति, तस्य सर्वेषु लोकेषु सर्वेषु भूतेषु सर्वास्वन्नसु हुतं भवति । (२)

1. इषीकातूलनिवत् बहुममत् श्रोनेऽऽह माधुस्तु इषीकातूलने खलु पाठ. श्रुति भाष्ये च संत्र, 'इच्छीकेशीकष्मालानो चिततूलमारिषु' इश्रुवशामनात्! एतसुचरत्नापि दृश्यत्वेन् ॥ शिष्ट स्पषटम् ॥ ५-१९,१२०,२१,२२,२३.

स य — झुहोति । उरःपृथीनान्नमिहोत्रोपकरणविधादितामजानन् य: प्राणामिहेऽतमतृतिक्षोत्यर्थे । यथा — स्यात् । तदनुष्ठानं भस्माहुतिसमां स्यात्- द्वित्यर्थ: । निष्फलमिनि यावत् । अथ य — भवति । सर्वात्मकभगवदाराधनने सर्वमाराधित भवति हुतेनकर्मणोऽपि ।

तद् यथा — प्रदूयन्ते । यथा इषीकया मुज्जान्त्योन्तुर्णाविशेषस्य तूल- मसौ प्रक्षिप्त सद्यो दह्यते, एवं हास्य सर्वे पाप्मान: प्रदूयते, एवं मन्याणि पापानि एतदिदश्रापूर्वेकप्राणामिहोत्रान्नु- छ्रानेन दग्धानि भवन्ति-नाश्यर्थ । ब्रह्मोपासनफलस्य सर्वपापप्रदाहस्य प्राणामिहोले कीर्तनमत्रफलनेहस्य स्तुत्यर्थम् । ततश्राननापि प्राणामिहोत्रस्य वैश्वानरविद्याकित्वं ज्ञापितं भवति ।

1. विशखड़े, ब्रह्मवर्चसेन तेजसा इत्थाध्ययननिमित्ततेनसेलर्थ: ' इससि । 2. सर्वेषु लोकेष्वादि इत्थिदृशं खलु.

तस्मादु हैवंविन यथापि चण्डालायोच्चिछष्टं प्रयच्छेत्, आत्मनि हैवास्य तद् वैश्वानरं हुतं स्यादिति । तदेष श्लोकः (४) —

वैश्वानरविद्या स्तौनि तस्मादु — स्यादिति । उच्चिछष्टप्रदानायोग्याय चण्डालायोच्चिछष्टप्रदानमपि वैश्वानरे सवाँ [भूताँ] रमनि अन्न जहोमीति वृद्ध्यादनु-

यथेह क्षुधिता बाला मातरं पर्युपासते ।

शितत्वान् नाधर्माय भवतीत्यर्थ ।

एवं सर्वाणि भूतान्यन्यभिहोत्रमुपासत इति अभिहोत्रमुपासत इति ।

तत् उत्तप्राणामिहोत्रविषये एष श्लोकः श्रूयत इत्यर्थः ।

इति पञ्चमाध्याय्ये चतुर्थवर्गः ॥

यथेह — उपासते ! यथा तुबुभुक्षिताः बाला:; ‘कदा माता अन्नं प्रयच्छती’ ति मातरं परित उपासते, एवं सर्वाणि भूतानि एवंविदः प्राप्तामिहोत्रमुपासत इति विधुः ।

पाणिगृहीतवधूयोध्या श्लोक इत्यथः । द्विस्कन्धे श्येनपारेसमाप्यथो॥

[९] समन्व्याध्याये, ‘यस्वतेमेव प्रदेशेमात्मनमभिमानमस्मिन् वैश्वानर-मुपासते’ इत्यल श्रुतस वैश्वानरसझुदस नार्थो निर्णयंतु शक्यः । ‘अयमभिवैश्वानरो येनेऽद्मन्न पच्यते’ इति वैश्वानरसझुदस जाठरेडमावपि प्रयोगदर्शनात्; ‘विश्वस्मा अर्भ सुवनाय देवाः वैश्वानरं केतुमहामकृण्वन्’ इति भूततृतीयेडपि प्रयोगदर्श-

नावः; ‘वैश्वानरस सुमतो स्याम राजा हि॑क सुवनानामभिश्रीः’ इति देक्तायामपि प्रयोगदर्शनात्, ‘तदात्मन्येव हृद्येडमौ वैश्वानरे पास्वत्’, ‘स एष वैश्वानरो यद्यपि चण्डालायेत’ चण्डालायापि यद्यौक्ष्यन्य । सर्वाणि बालाबालसर्वैरुसर्वाणि अभिहोत्रमुपासत इति ।

‘ऋषिकृ आङ्गिरसदस्तु’ड्वलमभिसभवात् ऋषिकर्त्वेन तद् वस्तुतस्त्वादश्रितं ‘ऋह’ते भवतोति भावः ।

हिकमिलव्ययं हीयर्थन् । अमिश्री: अभिगतश्री: । तदात्मन्येवेति ! (तै ब्रा. ३-१९-८.) अत्र हिरण्यस्य कत्तमत्व नाधौ प्रासनात् सङ्कृतात्, किंतु हृद्येमौ प्रासनादीति

प्रविशदामि वेदस्योक्तोऽर्थं परमात्मैव, न जाठरामि । तत् स प्रस्तुतोऽनिमित्तनताभावात् कान्तिकर-

स्वाप्रसिद्धेश । परमात्मा तु सकल्पत । सर्वत्र । हृद्य इति हृदयपुण्डरीकेकवर्ती चैति भावः ।

त्वाप्रसिदेश । परमात्मा तु सकल्पत । सर्वत्र । हृद्य इति हृदयपुण्डरीकेकवर्ती चैति भावः ।

मभिः परमात्मच्छकान्तेजातु प्रतिवन्चे निर्वर्तकमा त्रत्रम् । सायणं तु उपेक्ष्यम् ।

विश्वरूपः प्राणोऽभिवद्यते' हानि परमात्मन्थ्यपि प्रयोऽगदर्शनेन । अनयो नार्थी निर्गन्तुं शक्य इति पूर्वपक्षे प्रापे — उच्यते —

वैश्वानर: साधारणगतवद्विशेषात् । वैश्वानर परमात्मा । साधारणगन्य वैश्वानरशब्दस्य परत्रह्मसाधारणै । 'कौ न आत्मा किं ब्रह्म' 'स एषु लोकेषु स एषु मृतेषु स एषु वस्वस्स्वरमृत्,' 'नच्यर्थे(क:) 'नूलनस्मान् प्राण प्रधूयेन, एवं हनु सर्वे पाण्णानं प्रदूयन' इति वाक्यश्रुतेस्तत्सतत्वब्रह्मत्वप्राप्तिफलकौ पाणनविशयत्वसर्वपापप्रदहनहकृत्वाभिकंवैंरोपनाणत्वात् ।

"सयमागमनेन स्यादिति" । 'अङ्गेरुष्ट चक्षुषी चन्द्रसूर्यो दिशः श्रोत्रे वाग् विधृतावेदा । पाणो हृदयं विश्वस्य पादौ च महीं नतरात्मा' इति आध्वरेगादिपु परमात्मसद्भावनया निर्दिष्ट रूप अस्यां विद्यायां तदिदमिति स्मर्येमाणं प्रत्यभिज्ञायमानं वैश्वानरस्य परमात्मत्वे तुमानं ज्ञापकं स्यादित्यर्थः ।

अभिरहस्ये वैश्वानरविज्ञानकरणे, 'स एपोडसिर्वैश्वानरो यत्पुरुष' इति वैश्वानरशब्दस्समानाधिकरणाश्रावणामिश्राद्वश्रवणान्, अङ्गाद्यपरिकल्पन-प्राणाहुत्याधारतवरूपजातहेतुज्ज्ञाच, वाजसनेयक, 'स यो हैतामभि वैश्वानर पुरुषविधे पुरुषे डन्तः प्रतिष्ठिन वेद' इति पुरुषान्तर्गतिश्रवणाच्च जाठर एव भवितुमर्हतीति चेन्न — परमात्मलिङ्गान्निह सर्वेन अभिग्रहदिलिङ्गानां तच्छरीरकपरमात्मोपासनपरत्वायुपपत्ते ।

तथाहि श्रुते—तथोपासनस्पोपदिष्टत्वादित्यर्थः । त्रैलोक्यचारिकत्वादीनाच्च परमात्मलिङ्गानां जाठरे असंभवान्, वाजसने यके, 'सु एपिर्वैश्वानरो यत्पुरुष' इति पुरुषशब्दश्रवणान्, 'भगवान्निनि शब्दोऽय तथा पुरुष इत्यपि । निरु-

1. ब्रह्मादिर्निष्कलत्व क ब्रह्मादिफलकत्व च । 2 अतोडनिम्नश्रेतव्ययोमूर्छयोः श्रैरक्यम् इराधिक क.

विशेष्यमागमादिति । तथाच श्रोमाङ्ख्ये, 'विशेषण इति विशेष' इति भावे व्युत्पत्तिप्रदर्शन । तथाच, 'विशेषानुगतिस्थान' इस्त्रेव विशेषादिस्थ्य (चैनें) विशेष-पादिस्यर्थ इति भा ।

पाञ्चिकपुरुषत्वस्य अन्यत्राम्भवान्, अचेतने जाठराग्नौ सर्विम्ना असंभवात् न जाठरामि:

"अन्न एवं न देवनाद् मृतत्वम्"। उत्तरेव हेतुभिः मृतत्वर्तीयदेवनाविशेषयोरपि न प्रसक्तिरित्यर्थे ।

एवं सूत्रकारः अभिलयपरिकलनादि जाठराग्न्याद्चानन्यस्थासिद्धलिल्कैरे, 'प्राण-स्थाडनुगमान्' इत्यधिकरणोक्तन्यायेन जाठराग्निविशिष्टः परमात्मैव इहोपास्य इति, 'तथा दृष्टान्तदेशात्' इति सूत्रखण्डेन सिद्धान्तमाविष्कृत्य, लिखान्यथासिद्धि-सम्भावयतो जैमिनेरिशब्दनिरवह्मकारं दर्शयति—"साक्षादपि विरोधं जैमिनि"।

'मापुपास्स्व' 'प्राणोऽसि प्रज्ञात्मा' इत्यादिश्रुतत्वात् अभिशब्दस्य अपर्यवसानत्वस्या न तच्छरीरकपरमात्मपरत्वमाश्रयणीयम् । अग्रं नयतीराश्रिति योगयुक्तस्य अभिशब्दस्य अभिव्यध्यानमन्तरेण साक्षादेव परमात्मपरत्वं जैमिनिराचायों मन्यते । अतः व्यासार्यैः, "अभिलक्षे विद्यमाने अभिशब्दस्यापर्यवसानत्वस्या भिशरीरकपरमात्मपरत्वेऽपि चितम् । ताहगनन्यथासिद्धलिल्कराहिल्यस्थले अयमपि न्यायोऽस्तीति व्युत्पादनार्थमिहेतद उपन्यासतम्, न तु प्रकृतोपयुक्तता" इत्युक्तम् ।

"अभिलक्षेत्याश्रमस्थः, अनुस्मृतिरेवादरि- संप्रेक्ष्य रिति जैमिनिस्था हि दर्शयति , "आमनन्ति चैनमसिन्" इति । चलार्यपि सूत्राणि पूर्ववत् व्यास्यातानि ।

अतो वैश्वानरः परमात्मेति स्थितम् । तथा गुणोपसंहारपादे—

(२) घुसूत्रादिव्यस्तोपासनेषु औपमन्यवादिभिरुक्तेषु, 'अत्यन्तं पश्यति भियं भक्तस्य त्रिक्कत इति कुलं, य एतमेवंवित्तमाने वैश्वानरमुपास्ते' इति व्यस्तोपासनेपु फलश्रवणात् व्यस्तोपासनमेव प्रामाणिकम् । 'यस्त्वेतमेवं प्रादेशमात्रमभिविमान-

मात्मानं वैश्वानरमुपास्ते, म सर्वेषु लोकेषु सर्वेषु भूतेषु सर्वेष्वात्मस्वसनमति' इति व्यस्तोपासनसमुदायानुवाद एव; न तु समस्तोपासनविधिः । अथवा अननेन वाक्येन समस्तोपासनमपि विधीयते । अतो हृदयमपि प्रामाणिकम् । अल्पफलार्थिभिरव्यस्तोपासनं कर्तव्यम्—इति पूर्वपक्षे प्राप्ते — उच्चते—

अ.५.खं.२४. छान्दोग्योपनिषद्

'भूर्न्. कतुवज्ज्यायाम्न्व तथाहि दर्शीयनि'। भूर्‌नः प्राणस्य ज्यायान्न्वं प्रामाणिकत्वम्। तथा हि दर्शयति श्रुति: 'वयस्तनेऽसने डन्नं भुञ्जते, 'नूषं ते व्यपतिप्यन्न्नां नागमिष्य', इत्यादिना। न चेदं नाहिनिन्दान्न्यायेन समन्तो-पासनप्रकार्थमेव किं न स्थादिति वाच्यम् — अस्मादेवं प्रकृत्य भ्रुन्तेन, 'जतिङ्ल-यवांवा वा जुहुयात्, गवेऽश्वकत्नांवा जुहुयात्, न प्राम्याणं पराहू, हिनत्ति, न चर-ण्यान्' इति वाक्येन ज्ञायतेगवेऽश्वकत्नद्वाच्यारणयतिलारणयगोश्रुनक्नयवाग्नों 'विक्ल्पेन अभिन्नहोलाहुती द्रव्यत्वविधाने ग्राम्यारणयपशुहिसारहितनया तयो: सवन्ते च प्रणीयमानेऽपि, 'अथो खल्वाह: अनाहुतिं जतिङ्लश्र्र गवेऽश्वकाश्र; पयसाडभिद्रोहं जुहुयात्' इति तदनन्तरं जतिङ्लादिमतिक्षेपेण पयोविविधर्द्रव्यान् तदेकन्नैकयतथा 'जतिङ्लयवांवा वा जुहुया' दिल्यादे:, 'ग्राम्यारणयपशुहिसाराहिल्येन प्रशास्ततया होमाहू अपि जतिङ्ला गवेऽश्वकाश्र यदपेक्षया दुष्का:, तन्न, पय एव प्रकृष्ट 'मिति पय:सुत्यर्थेतं एक्त्वाक्त्यानुरोधादिति, 'न चेदन्य प्रकृत्येन' प्रकृतावर्थवाच: स्वात्' इति पूर्ववन्न्थकরণ, 'किञ्चिद्विधिपूर्वक तन्निन्दया विध्यनुवादश्रवणात् मात्तदेकन्नैकयतानुरोधात् पूर्वपक्षतयोर्विधिनिन्दयो: तदर्थवादत्वम्' इति समर्पितमू। तददेवेहापि युक्तमू।

ननु जतिङ्लगवेऽशुक्यो। पयसा सह सवन्तधभावान्नं जतिङ्लगवेऽशुक्ग्रामू-धानयोरथन्त्रादनथैव विध्येक्नैक्यता समर्थनीयेयन्त तत् नथादस्तु नाम। इह तु — भूमविद्यां नामादीनां सत्येन ब्रह्मगा सह भूम्यस्त्वावधिच्चेन सवन्तध्नां प्रामाणिक-तदुपासनाविधिकृतू — समस्तोपासनाविषयेण वैश्वानरात्मना च्यादित्यादीनां तदवयन्त्वेन सवन्तध्नां प्रासक्तिक्रोपासनविधि: कि न स्थादिति चेत् — नैचमू। व्यस्त्नो-पासनानिन्दनेन, 'सूर्खों त्वेष आस्तन ईति होवाच', इत्यादिद्वोक्तिपु तुश्रुतदकृतने च्यादित्यादीनां स्वन्त्रोपास्यत्ववचछेदेन, 'तान् होवाचैन वे खलू यूप पृथग्-वेममात्रान् वैश्वानरं विद्ध्यांसोडक्मथ', इति व्यस्तोपासनानां भ्रमन्नूल्लोद्धाटनेन

सामञस्येति। भूस्वादिस्य धर्मिङ्पर्यनते प्रयोगदर्शने डपि, भुसा चहतुं विपुल्त्वमिति धर्म एव तथा मुख्यत्वात् मुख्यस्त्वैवान्न पर्योऽस्त्वाद समञस्येति नोचमू।

३५

अथ पञ्चमोऽध्याय: । ६—९.

श्वेतकेतुर्हारुणेय आस । तँह पिता उवाच, 'श्वेतकेतो वस ब्रह्मचर्येम् । न नै सोम्यासन्न्कुलीनोऽननूच्य ग्रहावनशुरिय भवती ' इति । (९)

भूमविद्यांवपमस्य वहविद्यस्य सत्त्वेन जन्मिलयवागन्या(ग्न्या)स्यैवान प्रवृत्यौचित्यात् । ऋतुवत् । यथा 'वैश्वानर द्वादशकपाल निर्पेत पुले जाते ' इति विहितस्य क्रतो:; 'यदग्राकालो भवति ' इत्यादिरर्थवाद:; न स्वाश्रपालादिद्रव्यविधायक:; एवम्, 'अन्यक्रें पद्यति प्रियम् ' इत्यादिश्रवणमप्यर्थवाद एवेति स्थितम् । प्रकृतमनुसाराम् ॥

सद्विद्यासुपदेष्टुमात्र्यायिकामह— श्वेतकेतुर्हारुणेय आस । हः मसी-स्वर्थ: । अरुणपुत्रस्तोपालकस्य पुत्रः श्वेतकेतुनामा वमूवेलर्थ: । तं—भक्तीतिं । उद्दालकः पिता तं द्वादशवर्पमुपनयनानन्तरं पुत्र इवेतकेतु प्राहति, 'है सोम्य सोमाहे !—प्रियदर्शनेति वार्थ —श्वेतकेतो ! कच्चिद् गुरौवध्ययनार्थं वस । अस्मत्कुलेऽस्मृत् कोपि अननूल्यमनधीत्य ब्रह्मचःशुरिव न भवती' तुवाचेत्यर्थ: । कतुवदिति । वैश्वानरविध्यामनुसरङ्गेपु फलकोत्पत्तौ वैश्वानरेऽपि एकदेशेऽपि फलकोत्पत्तवन् फलैकदेशानुवादेनमात्रमिलनन्ततौचिल्यस्मिति भाव ।

उद्दालकः प्राह वैश्वानरविद्या प्रापुका । अथ तद्यापिता सद्विद्या उपादिश्यतें । पूर्वमप्यमूढालकः प्रसृत सद् श्वेतकेतुना पच्याभिविद्यायामू । यथा मद्विद्यामुहालकः । स्वपितुरधैक्ष, 'तद्देतदुद्दालकायारण्येज्येष्ठाय पुत्राय पिता ब्रह्म प्रोचाच ' इति प्राह तत्र श्रुते — तथा श्वेतकेतुरारुणेय स्वपितुरुद्दालकान् सद्विद्यामिममम् । पूर्वं पादादिमूयोक्ततया कल्पितविश्व-शारीरकत्वज्ञोपासनमुक्तम्; अथ वास्तविक शारीरराशिरिदंविन् विश्वविशिष्ट विश्वकारणमुपास्य-मुख्येन इति च संगति: ।

औंउद्दालकेरिल्यनुवचा आरुणेय इति कथनम्—पूर्वं, 'श्वेतकेतुर्हारुणेय पञ्चालानां समिति-मेयाय ' इशनेव, छरण्यातिप्रसिद्धत्वाद् अस्य पारम्परिकामिज्ञानमविशदूम् । मत एवं वक्ष्यति, 'अस्मत्कुलं' इति । तत्र इयायेलमुक्त्वा एयायेतिं प्रयोजः । तस्यावश्यगन्तव्यस्थल-आसेनि । अननेन महाकुलीनोदपि महत्त्वंनियनेऽपि बालत्वभावोऽध्ययनेन स्वयमप्रवृत्त एवासीत्; तदर्थस्य पितृप्रेरणव्याेजन तनो भृशोक्टा प्रवृत्तिरिनि चिचित्री व्यज्यते । वस ब्रह्मचर्येमिति । अन्यत्र गुरुकुले स्थित्वाऽऽङ्ग्वेदस्यर्थ: ।

स ह द्वादशवर्पः उपेत्य चतुर्वेदान्तवपः स चान्तः वेदान्तभृत्य महामना अनूचानमातः मत्व एताय : नै ह पिनोः आच ( र). — श्वेतकेतुः यन्तु सोम्येदं महामना अनूचानमानो मत्वोऽडिम, उन्न नमोऽध्य-

य स्वयम्‍व्रजग् प्रव मन् द्वादशवर्पन् वचुनुन्ने स्यपदेशिनि, न तच्चवनु, रत्नुचने । अलं स्वयम् गुणवन एवं पितुः रम्‌ष्यसाध्युनदर्शननच्‌यानिष्कडपि उपनतृन्‌वासने हेतु प्रवासादिविलक्षणस्यन्नुपपत्तेस्तन्ने दृश्यवम् । स ह—एतायम् । सः श्वेतकेतु द्वादशवर्पन् उपेत्य म्वान्त चेदान् अन्योऽन्य महामनाः प्रौढमति अनूचानमात आत्मान साक्ष्वेदान्‌चायिनं मन्यमानो मत्वः परिपूणे इव तृथीऽनुजज्ञतय चतु-र्विशतिवर्पयुक्तः एताय प्रन्यागनः । तं ह पिनोः आच । स्मृतोऽर्थ । उक्तेमेवाह श्वेतकेतु—मत्वोऽडसि । हे सोम्य ? महामना अनूचानगानो तन्वोऽडिमानीड यन् यम्मदेनो । म क इत्यर्थ । तस्य ब्रह्मज्ञानरहितनरा ज्ञानप्रयारणि. 'जगदभिन्नेनचोपादानभत-ब्रह्मज्ञानानेव पूर्णी:; नान्य:' डति तस्मै ज्ञापयित्वा पूणेत्वाभिमान तदीयमप्नुव ब्रह्मणि जिज्ञासा सवादयितु तदसुजिज्ञास्या मृच्छति— । उत तमादेशमप्राक्ष्यो-विज्ञातमिति ।

प्रवासादीनि । नन्वय प्रवासेऽप्यहग् । पितामहो महान् कथमुपनयनसाक्षमतिलडितवान् स्यात् । स नूनमन्योनिडनकस ता तदेति । अन्वद्रु, 'किमप्यनुपनयनेनरभस्ति्वाति अनास्थ्या आदिपदप्रयोग । प्रौढमतिरिति महामनस्त्व सर्वशास्त्राथ्यमननतसंपत्तिसमृद्धतन । सद्वोंकृत्योऽडिमिति शाङरम् । सत्वधने दुष्टत्मा अथेत्यादिररहिततम् । आदेशशब्दः करींण करणे वा व्युत्पत्तः सन् उपदेशगम्य इति वा उपदेशारुपवाक्य-मिति वा अर्थ क्कोति शाङरसराणि । मर्यादुपपत्ति प्रयालोच्य तु श्री भाष्ये आदेशरमित्यो भाषित । पराक्त्रान्त चात्र सूरिभिरथंतकविमत्‍यो । तत्र स्वयमनि विशोषण विक्ष्युः प्राचीनो-मप्यनुवदिश्यति छात्र डयासार्यो इवादिना । अत्रेदं बोध्यम्—तसादेशमित्यत्र तच्च्चदतत्‌सर्वचिदचकवेदनात्मकस्वरुपे सुगम ; यच्च्छदघटितताक्‍षारोहात; वच्यमाणदन्व-यादितश्रान्तस्थले कुलदेवरेरचाप्रननस्य निमित्तकारणस्य सम्भावना मवित । तावतापि तज्ञानेन तत्कार्येसर्वप्रपचत्रविच्ञानसाक्षतलात न भवति एकविज्ञानेन सर्वविद्ञानक्षतिरिति । भतो निमित्तस्यै-चोपादानत्वमिति प्रयमत एवं निर्दिचिकित्सप्रतिपत्तये शादेशपदमिति युचकम् । उपदेशगम्यत्वं तु न वक्तव्यम्, महामनसोज्ञ्चानमानिनोऽड्यज्ञातव्वादेवास सिक्कलान । उताप्राक्ष्य इति प्रश्न

अत् व्यासार्योः "उपक्रमे तावत्, उत् तमादेशमप्राक्ष्य " इत्थालादेशशब्देन प्रशासितामिधीयते। अत् श्लोकावाचार्यपादैरुक्तौ—

"छान्दोग्ये केचिदाहुःदिशस्तततमादेशमप्राक्ष्य इत्युपदेशरूपतया प्रकटयति स तु न प्रशासित् यन्मतः। नो करुयेंस्ति कमेण्यगणि वसिह सत् कर्तृ शास्तौ न कर्म स्यात् १स्तात् कर्मोपदेशे तदिदं२स्तिमतमादेशवाचोऽपदेश्यम् ॥

अत् त्रयम्: प्रशासित वदति दिशिरसावाइमुखो नोपदेशं शा³स्तौ सोडतिथसिद्धो न हि पर इह चापेक्षितार्थप्रसङ्ग। 1 स्यात् तत्त्वज्ञो खव। 2. तदिदं२स्तिमतमादेश। बहुत्र। 3. शास्ता। बहुत्र।

वचनादेव, 'उपदेशमन्तरा न तु ज्ञानं'मिति दर्शिंतललाच । ऋत्, पदमिद तदा व्यर्थमेव स्यात्। एवमादेशरूपतया शास्त्रैकवचनं नेदभवेत् विधि: । तस्यादेशार्थे व स न विदित इति तम्भिति विशेषणम्। करणवाची प्रयस्य इत्थि पक्क्षेण कुर्त्तं करणत्वदिव-क्षैडपि नानुचिता । फलकविषेशसस्वाद्। अथमावेद्य स्वात्ममेव करणमपि तत्। नास्ति करणकलेवरायचित्तंसरगापेक्षा तदर्थंमिति द्वारस्यप्रदर्शनं फलम्। अन्यच्च; यत्, प्रमाणतिरि प्रमाणव्यवहारे। उक्तं ह्युदयनाचार्यैः, 'आप्तप्रामाण्या 'दिति सुझादेशाय, 'तदयोग्यवकच्छेद- प्रामाण्यं गोतमें मते' इत्यांदिदेशैष्टेयथैंगदिनामसिसंधिरिति ।

आचार्यपादैः व्यासार्यो॔गां गुरुचरणै॔: श्रीवात्स्यवरदाचार्यैः उत्तम्, तत्त्वसारे (१६-१७)। ऋत्न परमतस्य समग्राहकः प्रथमश्लोक , द्वितीयः: समतस्य । एतद्विवरणभूत एषोपरितनो व्यासार्यग्रन्थ । अन्योरप्यन्वयाथंस्तु—छान्दोग्ये, 'उत् तमादेशमप्राक्ष्य' इत्यत्र स्थित। आहु॔रुण घटन्तो दिशति: दिशिद्याः सद्दिश्यकं उपदेशस्समर्थ प्रकटयति: न तु सत्संबन्धिनं प्रशासित प्रशासनम्। घृण् हि कर्तृरूपायै नो अस्ति । करुंरूपायै तु शास्त्रैणैवागणि । इह सच्छद्यार्थे शास्त्रि प्रति कैंव, न तु कर्म। उपदेशरूपाथै तु तत् सत् कर्म स्यात्। तत् तस्माद् इदं सत्, आदेशवाच आ॔शमिल्यनेन उपदेश्यमेवोदितमिति केचिदाहु ॥ अत्न त्रयम्—अतौ आङ्मुसलः आङ्गू॔रं दि॔शि प्रशासितमेवार्थ शास्त्र्य वदति; न तु उपदेशरूपमथ्यम् । यत्र क्रियि रक्षण्या क्रमें वदतु । ऋथापि शास्त्रिलुरार्थे स लाङ्गपूर्व। ऋत्यन्त वेदे लोके शब्दशास्त्रै च प्रसिद्ध ; न तु परे उपदेशरूपायै । किंद्वेह निमित्तोपादानैक्यलुब्धयोःडपेक्ष्तो कक्नव्यः ! ऋत् तस्य प्रसङ्गः प्रस्तुतो युक्त। तथासति असाघारणोक्तिलाभात्। न हीद नि मित्तस्थैव

यु'क्तोऽसावारणोक्त्या घृतगणे रगणेऽप्यत्न वैचित्रिकृत् । शब्‍दोक्त कारणा नतु रगणतया कर्तंरे म्यदृं पृथग् ॥ इति ।

आदेशाचोदनेपादेश्यसुच्यते । प्रकृत्यर्थ उच्‍देश । अन्यपदार्थ: कर्मतत्‍न् । 'अकर्त्तारि न कारणं सत्तया' इति । कर्तृत्वानिरुक्तकाङ्क्षे शिष्ये विहितस्त्वान् उपदेशो ब्रह्मण: कर्मत्वोपपत्तेश्‍च । प्रज्ञ.मने तु ब्रह्म न कर्म; अर्पितु कर्ते । कर्तृव्यतिरिक्तकर्तृकं हि घृतप्रत्ययादि वे' । नातु कर्त्तरे कमलय उपपद्यते 'क्रियते च' इति गुणप्रतिषेधान् आदेशरहि'सिद्ध' । नापि पच्‍याद्‌वचनन्याय उपपद्यते, द्विविधानोरिगुपधत्‍वेन 'इडुपधान्‍क' इत्यवादे'सकृत्प्रत्ययात् । सकृत्प्रत्ययांश: गुणाभात्तान् । अनो घृतप्रत्ययान्त एवानादेशशब्‍द । स च प्रत्यय: कत्तार इविहित इने कर्मार्थकत्वस्यैव युक्तत्वात् उपदेशस्‍मेव आदेशशब्‍दवाच्यमनि ।

अत्रोच्यते— प्रकृत्यर्थ: शासनं प्रसिद्धपाठचुर्यात् अन्यथा स्त्रारस्यभङ्गान्, 'आडू'र्वो दिशितिनिर्योक्तृप्रयोजनवचन:; उपपूर्येस्‍तु नियोज्यप्रयोजनवचन 'इति

1. युक्ता मल. 2. नात्रकपदय स्व. नचात्रइडुपधलक्षणकरलय ग. 3. इडुपघेशपवाद ग. 4. अनभिहित स्व

सत उपादानत्वमन्यसाधारणन् । उद्देश्‍यतव तु साधारगन् । कत्तारि घल् मा भूत् । कर्मेंगो करणेऽपि तु सोडागणि । अनन् प्रयोएगु कारकगा वैचित्रिकृतन् नतु । वस्तुस्‍थितिविमर्शे कस्यचित् किषि सरकरुपतस्‍मेवैष्यें सलपि एकत्रान्यककारकत्‍निविकल्‍यापि प्रयोग । शब्‍दानुशासनस्‍मत किल । इत: प्रशासनकर्तुरेव तत्र करणत्वाविकक्षेति आदेशाचोदनेत प्रशासनकरणत्वमुच्यते इति ।

ननु कर्तुरेव करणत्वाविकक्षेति कथं इत्‌वेककर्तुर्जो नियाद; आज्ञाकरणभूतमेव क्रियाविदन्, आज्ञाकर्मभूत वा, आज्ञाकर्तु सन्‍य इति किं न जानीयादिति चेत—न—तर्हि एवमाज्ञापवन्‍यनेकार्थस्‍वारसात् आदेशाचोदना'त् उपदेशमिलसुच्‍यार्थ पर्व कथं निखिलसुच्‍यात ? अत—स इसान्नी वा जानीताम्, एकमवाद्वितीयमिति पदश्रवणानन्तर वा । [सर्वत्र पूर्वोपपरामर्शेनैवार्थस् निरीक्ष्‍यतया तादृशवैलक्ष्‍वस् सदातनात् । अत एव संदेर्दमिति इतद्‌पदसनि चिदार्विद्रिटरे पर्यन्‍ते सुप्रहादर्माणि त्रौम ।] अस्माभिस्‍तु वच्याविकक्षितो नियोयोऽर्थ । क इहि संप्रति न विचार्यते । वस्यति च करणत्वाविकक्षा किनेव कर्तुपरत्वमपि ।

हि न्यासकारः । नियोजकतरे प्रयोगान यस्स तस्यार्थस्य वाचक इकार्थः । एवमन्यलोपि । किश्च उपदेक्ष्यन्च 'लै' 'रिकालै' 'किकर(क)मत्राद्रह्मागार्थसाधारणम् । [प्र]मासितॄन्च न ऋत्विजोऽस्तावारङ्गम् । 'अन्नं प्रवितॄं शान्ता जनानाम्', 'एतस्य वा अक्षरस्य प्रदानमने नाङ्ग' इत्यादिमिन्त्रुधियमथासानस्य ब्रह्मासाधारणत्वश्रवगात् । निरुक्ताविकोपदेशत्वं ऋत्विगण इत्यसाधारण्यस्मिन्न चेतन । इष्टप्राप्तिनिग्रहनिॄत्तिः' तत्साधनेयु साक्षादुपदेशेये स्यान्, धनेषु साधारण्यान् । यच्चान्यनितमुखे'प्रातिदुःखनिवृत्त्यादि तथापि समारान्नॄचः-नॄह-तदु-हवसानानाङ्गुपदेइयत्वं साधारणम् । ऋषत्वस्योपनेइयत्व-मरथासिद्धम् । अन उपदेशस्यवकथनंवैयर्थ्यॄण । नतु येनाश्रुतिमित्यादिनैकॄक्यस्यवात स्वज्ञानेनान्यज्ञानेहेतुताविरोषात्सुपदेशस्यवमसाधारणमिति चेत् — तथापि तादृशसुपदेशस्य प्रतिज्ञाकथन, दृष्टव्यलोकस्या च अर्थसिद्धमिति अनपेक्षित्रुपदेशेयत्व-कथनादपि अपेक्षितं प्रशासितॄवमेव वाच्यमिति युक्तम् । येनाश्रुतिमित्युपादानत्वे सिद्धे प्रशासितॄवने हि निमित्तत्वं मिध्येत् । निमित्तान्तरेऽर्ति हि एकविज्ञानात् सर्वविज्ञान नोपपद्यते । अतः प्रतिपाद्यार्थाविॄत्वक्तो उपेक्षितुमसाधारणकारियोगित्वेन प्रतिपादनसुचितम् । घञ्प्रत्ययस्य करणे'च्युत्पत्तिललात्, 'विवक्षातः कारणात प्रवृत्ति:', इति शब्दोक्त्येन कर्तॄथेन करङ्गान्तरैनैपेक्षयेग साधकतमलविविक्षया तथा प्रयोग उपपचते । अकर्तॄतिं सूॄलस्य प्रयोग करणत्वविविक्षया विना कर्तीरि असाधुत्वेन प्रयोजननिवृत्ति: । उपदेशपक्षे प्रकॄत्यर्थेस्वारस्य वत्ययेस्वारस्यच; प्रशासनपक्षे प्रत्यय-स्वारस्यं प्रधानसूतथकॄत्यर्थेस्वारस्यं'मथोचिच्यचैति वैषम्यम् । अतः प्रशासनमेवादेशशब्दाभिधेयमिति स्वीकर्तुं युक्तम् । इति ।

न्यासनाम कालिकालव्याल्या पञ्जिका । उपदेशस्थले य प्रति प्रातिकर्मिति एतन्मुखेनैव लक्षणं दर्शितम् । सर्वत्रहि आदेशो नोपदेशः । काञ्चित्, 'एष आदेशः , एष उपदेशः ' इति श्रुतं तु भगवदारुरूपवैदिकविप्रेति उक्ताक्षरद्वयमव्यस्तीति प्रति-वोधनायेति ।

1. निवॄरण ख ग. 2. सुखदु·खनितॄ ख. ग. 3. कथने ख. 4. करणेग्युपपन्न स्व ग. 5. अर्थोचिवॄमिति न क.

न्यासकार इति । न्यासो नाम कालिकालव्याल्या पञ्जिका । उपदेशस्थले य प्रति प्रातिकर्मिति एतन्मुखेनैव लक्षणं दर्शितम् । सर्वत्रहि आदेशो नोपदेशः । काञ्चित्, 'एष आदेशः , एष उपदेशः ' इति श्रुतं तु भगवदारुरूपवैदिकविप्रेति उक्ताक्षरद्वयमव्यस्तीति प्रति-वोधनायेति ।

अत्नेद् विवाद्यते—यत् नावहुच्यते, श्रमादप्रश्नुक्रंह मकुन्धे इमपमिति । मन्यमेव तन् ; श्यात्मन् विविच्य जायते इति श्रुतेर्। न चान्यन्नादुपदर्शयति पर्यवमानम् ; ‘उद्दालेडजदनुन्निक हन्’ इति । न च कचित् दृश्यते डन्विदृध्ये इति डन्यद्रिदृश्येपु ‘दृष्टिक्क्षोर्गकित्’ इति नहूं न गृह्णन् । अस्य नोड्डक्कारदर्श’ इत्यादौ आदरः उपदर्श इत्यर्थः । इद काम्यद्वाच्य हे-भाध्यस्, इदमुपदर्शर्तनि इत्यर्थः ।

तत्स्थ आंदृशे शासनमुपदृशे । नकर्मनेद्ध, ‘अनु न एना मगने देवन शाधि’ इति ब्रह्मणि निद्धानमेते प्रकृनेतस्ययोरविरोधसम्भवान् ननयाद्वैरण्य अनु-र-णस्यानुचितत्वान् । न चातुरशासनकर्मेवेडपि न धामनकर्मेव्मिति वच्यस् — शासु अनुशिष्टाविते शासनमेवानुशासनमपस्तान् ।

तत्स्थ करणत्वस्यारोपेग भयस्मादर्थेन समप्यनुचिन्तनम् । नतु करणत्वस्य नारोपः, तस्य सिद्धत्वादिति चेन्न—तथामनि निद्धान्ते भत्य्यास्तारस्याभ्युपगमयुक्तत्वात् । अत एव, ‘ओम् छिन्दन्ति’ इत्यादौ सङ्कल्पविकल्पविवक्षया ‘ब्रह्मादृष्टिकर्षन्’ इति न्यायेन करणत्वारोपेडपि कर्तंरि करणत्वादेरसमभ्रः । तथासति राजनि भूत्यल्वरूपाम्येवानर्थवद् बहुलस् । अन एव, ‘साधकतमं करणम्’ इति सूत्रे अधिकारणस्थाल्या साधकतम्ययोगमुपाच, ‘न चैवं कनुरपि करणत्वविवक्षापसद::’ नितिजान्तीयत्वात् । सकलसाधनविनियोगकारी स्वरुपसौ । न हि इतथेनो निष्कर्षणेन स्पर्धितुम्होति इति कृत्वः करणत्वविवक्षाभावस्थैवोपपादितत्व तु । निक्षेपक्षायामप्,

करणत्वस्यारोपेण भयस्मादर्थेन समप्यनुचिन्तनम् । नतु करणत्वस्य नारोपः, तस्य सिद्धत्वादिति चेत्—तथामनि निद्धान्ते भत्य्यास्तारस्याभ्युपगमयुक्तत्वात् ।

‘भगवतो रक्षाकरणानुसंधान प्राप्रिलरितपक्षे करणस्म कर्तृत्वासभवेन जीवस्मैव रक्षकत्वमुपेतदिति कर्तृकरणत्वविरोधस्य, भगवति करणत्वानुसंधाने ‘ब्रह्मादृष्टिरक्षक्त्वमुपेतदिति न्यायविरोधस्य च प्रतिपादितत्वात् । शिष्ट.विपर्येयात’ इति मूत्रे अन्तःकरणस्य कर्तृत्वे ततोडन्यत् करण स्वादिति अन्.करणान्तर्मूत-मह्युपगतव्य स्वादिति पैरप्युक्तत्वाच्चै। नित्थ प्रशासनकर्तुः करणत्वसमवे परमात्मनः प्रशासनकर्मैतस्यापि सम्भवात् तदसमभवेऽपि तद्रुह्येत । किच्च करणत्वे विवक्षिते,

1. अयुक्तत्वाद् ग. 2. करणत्वाच(ध्य?, रो क. 3 उपपादितत्वाच स्व.

करणाधिकरणयोश्च इति परेण स्युटां विधानत्वेन घटोडमसज्ञात् । न च, 'हलश् इत्यनेन घटः प्रसिद्धः । तत्रापि सज्ञायामित्यनुवर्तते । न च तन्नतेरडपि ऋमेण घट् न स्यात्, 'अकर्त्तरे च कारक सज्ञायान् इति सज्ञायामेव नडो विधानादिति वाच्यम्—'अकर्त्तरे चे 'स्यत्र चकारस्य मिलत्तवमानुश्रित्य सज्ञाय-

मव्यस्तीतित पदस्मृज्यादौ समर्पितत्वात । 'सज्ञाग्रहणार्थेक्यच सर्वे घटो दर्शीनात् इति वातिककृतोच्यते ।

किच्च घटः करणार्थे, उपक्रमे, 'आदेशशब्देन प्रशासिताडभिधीयत इति यदभिहितम, तदू विरुध्येत, प्रशासनकरणवस्यैवभिहितत्वेन प्रशासनकर्तृ-रनभिहितत्वात । यचोच्यत्, 'प्रशासितृतुमसाधारण मिति—तदपि न । आदेश-शब्देन प्रशासनकरणत्वमात्राभिधानेन प्रशासितृतुमानभिधानात । तदभिधानेडपि निरुपाधिकप्रशासितत्वस्य मुस्योपदेश्यत्वस्य ब्रह्मसाधारणत्वात । अत एव, 'ब्रह्म-जिज्ञासा इति सूत्रे ब्रह्मण इति कर्मणि षष्ठीपरिग्रहान ब्रह्मण एव आभिधानिक जिज्ञासाकर्मत्वम, तदुपसनादीनां स्वाश्रयमेवमुख्यत्वम । किच्च आदेशशब्दमात्रस्य हातिमसकृमाश्रय तमिल्येव विशेषोपादानात अवश्यं तमिल्यस्य आदेशविशेषक-स्वमभुपेयम । यदि हि आदेशशब्दसैव निरुपाधिकप्रशासितृतुमर्थ., तदा तस्य परमात्मासाधारणत्वात तचछब्दो विशेषको न स्यात । यदपि चोक्तं प्रष्टव्यत्वकथने-नोपदेश्यत्वं सिद्यति तत्कथनस्थानेपेक्षित्वात प्रशासितृतुमेवार्थ इति—तत्न ।

'यदापि पूर्व नामक्षम, अधुना स्वयमेव ज्ञास्यामी 'ति बुड्वा न्युदसिनु उपदेष्टव्य-त्वकथनम्यैवापेक्षित्वान । अत एव, 'तं लौपनिषद पुरुषं पृच्छामि 'त्यादौ प्रष्टव्यत्वस्य उपदेष्टव्यत्वलक्षणौपनिषदत्वकथनम । यचोक्तम — सर्वविज्ञानप्रतिज्ञा-सिद्धयर्थं नियमितत्वेपेक्षितमिति —तत्न । एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञाबलादप-दानत्वस्येव तदन्यस्थानुपपत्या निमित्तत्वापि लभ्यसभवेन तस्य पृथग वक्तव्यत्वा-भावात । तदुपपत्तेभंवतैवोक्त्वादिति । —

अत्रोच्यते—'एष आदेशः ', 'एष उपदेशः ' इत्येवं पृथगुपदिष्टयोः; 'न वायुक्रिये पृथगुपदेशा दिति न्यायेन आदेशोपदेशयोभेदावकाश्यमभावात निम-

1. तस्मैव क. ग.

न त्वणमन्यणयोरिव. वृक्षवनस्पतिष्वद्येरिव च स्नेहस्नेहयोरिव च न कदाचनमन्यणयोरिव. देहविषये प्रयोगमणीताऽनुभवमेदस्स दुरपहवञ्चनम् । अनेदृशं तु हि यद्क्योर्हृद्यने दण्डेऽ भवति, तद्गदशयदपये नित्यं ध्येयस्य धिन्तव्यं प्रतीयने ऽनादिगतितियवहारः प्रसृतविषय पव । अन एव न्यामकरेण ऽनेदृशोभदशये वेदो वर्णितः— 'आदृशो वृक्षान्नियत्यप्रयोजनवचनः' इति । 'अन्तः प्रविष्टः शास्ता जनानाम्' इत्यदै नदैव प्रतियनेश । प्रकृतिस्वारस्येन नियमनापरपर्यायाज्ञानरूपार्थे प्रतीते घटरप्रत्ययस्य कर्तृत्व-तिरिक्ककारकमान्तरवाचिनो योग्यत्वाऽऽहात् तन्नमते कर्मार्थकत्ववन् अस्सन्नमते डपि कारकवाचिनो घटप्रत्ययस्य सकलकारकप्रयोगृक्तृलक्षणा समाश्रेयते : प्रक्षव्यक्तस्तुनः तादृग्रपत्वात् । असजातिविरोधिमुस्यमकुल्यतोनुमदैण जघन्यप्रत्ययलक्षणाया आश्रय-णीयत्वात् । 'पञ्चपञ्चाशत्स्त्रिवृत् : संकसारः' इत्यादौ अहःपरत्वस्वरसवित्रुदादिपद-मुख्यत्वानुसरण जघन्यकसवत्सरपदस्यैव सौरचान्द्रमसाधानेकार्थसाधारण्येन निश्चित-समर्थेस्य २ अहलेक्षयणाया अभ्युपेतत्वात । तथा, 'प्रयाजशेषेण हविषा निवारयति' नि प्रयाजशेषप्रातिपदिकानुरोधेन हेत्वीयाया ३ तृतीयार्थलक्षणा आाश्रयत्वात् । तथा, 'प्राणा वाव ऋषयः' इत्यादौ ऋषिशब्दाऽनुसरण, बहुवचनश्रुते. पारण्योयेन गौणार्धकत्वस्य, 'गौण्यसम्भव तु तमावृङ्क्खुतेरेश' इत्यलोऽप.दितव.च ।

न त्वणमन्यणयोरिव. वृक्षवनस्पतिष्वद्येरिव च स्नेहस्नेहयोरिव च न कदाचनमन्यणयोरिव. देहविषये प्रयोगमणीताऽनुभवमेदस्स दुरपहवञ्चनम् । अनेदृशं तु हि यद्क्योर्हृद्यने दण्डेऽ भवति, तद्गदशयदपये नित्यं ध्येयस्य धिन्तव्यं प्रतीयने ऽनादिगतितियवहारः प्रसृतविषय पव । अन एव न्यामकरेण ऽनेदृशोभदशये वेदो वर्णितः— 'आदृशो वृक्षान्नियत्यप्रयोजनवचनः' इति । 'अन्तः प्रविष्टः शास्ता जनानाम्' इत्यदै नदैव प्रतियनेश । प्रकृतिस्वारस्येन नियमनापरपर्यायाज्ञानरूपार्थे प्रतीते घटरप्रत्ययस्य कर्तृत्व-तिरिक्ककारकमान्तरवाचिनो योग्यत्वाऽऽहात् तन्नमते कर्मार्थकत्ववन् अस्सन्नमते डपि कारकवाचिनो घटप्रत्ययस्य सकलकारकप्रयोगृक्तृलक्षणा समाश्रेयते : प्रक्षव्यक्तस्तुनः तादृग्रपत्वात् । असजातिविरोधिमुस्यमकुल्यतोनुमदैण जघन्यप्रत्ययलक्षणाया आश्रय-णीयत्वात् । 'पञ्चपञ्चाशत्स्त्रिवृत् : संकसारः' इत्यादौ अहःपरत्वस्वरसवित्रुदादिपद-मुख्यत्वानुसरण जघन्यकसवत्सरपदस्यैव सौरचान्द्रमसाधानेकार्थसाधारण्येन निश्चित-समर्थेस्य २ अहलेक्षयणाया अभ्युपेतत्वात । तथा, 'प्रयाजशेषेण हविषा निवारयति' नि प्रयाजशेषप्रातिपदिकानुरोधेन हेत्वीयाया ३ तृतीयार्थलक्षणा आाश्रयत्वात् । तथा, 'प्राणा वाव ऋषयः' इत्यादौ ऋषिशब्दाऽनुसरण, बहुवचनश्रुते. पारण्योयेन गौणार्धकत्वस्य, 'गौण्यसम्भव तु तमावृङ्क्खुतेरेश' इत्यलोऽप.दितव.च ।

१. अन्ये घ पाठ 'अन्यन्न प्रतीते । तत्थ ' - निश्चितामम् 'हैस्याः' 'पोंदजह लक्षणाम्या. खे. ग.

१. अन्ये घ पाठ 'अन्यन्न प्रतीते । तत्थ ' - निश्चितामम् 'हैस्याः' 'पोंदजह लक्षणाम्या. खे. ग.

पञ्चपञ्चाशत्: त्रिवृत् इति । पञ्चाशात्त्रिवृतम् ' तावन्त. त्रिवृत्पदाच्च्युत्पत्तिराचार्यविचार्या । सहशब्दद्वत्सराधिकरोः ३-९-१३ मधुकोर्मरशास्त्रद्वान्त्रिकृत्पदाच्च्युत्पत्तिविचारदार्शनिकास्तु हेतुकारणत्वेन पञ्चत्व-निर्देशं मन्यन्ते । शिवादित्यदार्शनिकास्तु हेतुकारणत्वेन पञ्चत्वनिर्देशो 'न हि रत्नं साधितम्' । अहःपरत्वस्वरसाऽऽचार्यपक्षया तदुक्तदिनरुपार्यापेक्षया तदुक्तसर्वदिनकृत् 'नमत्कराविरोषपतदवे गौरव-लुपस.ेमशकत्वेऽपि तदुक्तदिनरुपार्यापेक्षया तदुक्तसर्वदिनकृत् 'नमत्कराविरोषपतदवे'. निश्चित-यासमर्थेस्येति । इयमभ्युपगयुकार्ष नक्रमकन्सर जोदिमुहरपाभावेन सवत्सरशब्दस्मृत्या श्रैगणहान् दिननासाऽऽचार्यस्य लक्षणया प्राप्यते न हि तत् न ' श्रध्याण त्रिद्वादिपदान्तरस्वारस्यात् । प्रयाजशेषशब्दे तु प्रतीपदिदमुमार्त्रिभचो लक्षणाश्रयणमिति द्विवेकः । प्रयाजशेषपदस्य प्रयाजोपपदकशेषो यः प्रतीपदित्सापेक्षोः , तद्वतस्ता ग्रानततिल-सप्तत्ये प्रयाजशेषोन्दशेन हविषु अभिचारणविधानाऽऽय अथजशेषभिस्रिस्वीकाऽऽत (४-९-१४) ।

पञ्चपञ्चाशत्: त्रिवृत् इति । पञ्चाशात्त्रिवृतम् ' तावन्त. त्रिवृत्पदाच्च्युत्पत्तिराचार्यविचार्या । सहशब्दद्वत्सराधिकरोः ३-९-१३ मधुकोर्मरशास्त्रद्वान्त्रिकृत्पदाच्च्युत्पत्तिविचारदार्शनिकास्तु हेतुकारणत्वेन पञ्चत्व-निर्देशं मन्यन्ते । शिवादित्यदार्शनिकास्तु हेतुकारणत्वेन पञ्चत्वनिर्देशो 'न हि रत्नं साधितम्' । अहःपरत्वस्वरसाऽऽचार्यपक्षया तदुक्तदिनरुपार्यापेक्षया तदुक्तसर्वदिनकृत् 'नमत्कराविरोषपतदवे गौरव-लुपस.ेमशकत्वेऽपि तदुक्तदिनरुपार्यापेक्षया तदुक्तसर्वदिनकृत् 'नमत्कराविरोषपतदवे'. निश्चित-यासमर्थेस्येति । इयमभ्युपगयुकार्ष नक्रमकन्सर जोदिमुहरपाभावेन सवत्सरशब्दस्मृत्या श्रैगणहान् दिननासाऽऽचार्यस्य लक्षणया प्राप्यते न हि तत् न ' श्रध्याण त्रिद्वादिपदान्तरस्वारस्यात् । प्रयाजशेषशब्दे तु प्रतीपदिदमुमार्त्रिभचो लक्षणाश्रयणमिति द्विवेकः । प्रयाजशेषपदस्य प्रयाजोपपदकशेषो यः प्रतीपदित्सापेक्षोः , तद्वतस्ता ग्रानततिल-सप्तत्ये प्रयाजशेषोन्दशेन हविषु अभिचारणविधानाऽऽय अथजशेषभिस्रिस्वीकाऽऽत (४-९-१४) ।

कतृलक्षणायां मुखस्थेयागातॆ कांस्येऽजिन्यायेन जघन्यचोदनाप्रथिल्येककपालानुरोधेन मुल्येन्द्राग्नादीनां प्रसूनवर्हिर्नियमाश्रयणवत्, 'एकधा ब्रह्मण उपहरती' त्यल् सकृत्महत्त्वसाधारणस्य पक्वश्राश्वदस्य भक्षान्तरप्राप्तकट्वेलुचोदकानुप्रहेप सहस्वार्थ-स्वीकारवत्, 'सक्तदश प्राजापत्याम्' इत्यल् प्रजापतिसक्न्थैविशिष्टाविशिष्टान्वय-योःस्योपे वहुत्वस्य एककृत्वेनैष्यवेकादेशावेदनप्राप्तकट्वेलुचोदकानुसारणं विशिष्ठान्व्याभ्युपगमेन द्वव्यदेवतासवन्याक्षितयागमेदोऽभ्युपगमवक्च जघन्यघदप्रत्ययानुसारेण मुखदिशेऽपदेशार्थकत्वमेव युक्तम्। प्रकृतेरमुखस्यार्थत्यागभावात्। प्रथुरप्रसिद्ध-मुखार्थत्यागमात्रे वक्शिष्यते। ततु न दोषाय। अत एव, 'पल्नय उपगायन्ती'-त्यादौ गीतिशब्दस्य शारीरगाने प्रसिद्धिमात्रयेऽ सत्यपि अग्नारीरवादिलादिगानस्यापि

मूल्येन्द्राग्न्यादीनां स्व. ग. २. विशिष्ट इति सहृदेव सहेन्द्र। द्विनिर्वेश औचि-ल्यात् भावप्रकाशिकानुसाराच्च। कास्यभोजयति। विशिष्टस्य कास्यपात्र एव भोजनस्मिति नियमेऽ गुणे काचिदुभयो-रेकस्मात्रभोजनप्रसक्तौ मसुल्यशिष्यानुरोधात् कास्यनात्रसैव ग्रहणमभिते तत् दर्शितो वद्यन्त। जघन्येति। व्रीतीयतया श्रुतेरर्थे। प्रसूननेऽति। पुष्टितेरेसर्थे। छुन्नोषात् पुनर्हवन्त्रेस्यप्यर्थे माहु। ऐन्द्रामदे वहिमौत्रमपे-तिम्, एककृत्वेन तु अनिदेशवलान् प्रसूनवर्हिरिति स्रिते, न्र्याणामेकप्रयोगविषयतया यत्क्विदेशेरुनवर्हींषा ग्राह्यत्वे मति जघन्यानुरोधेन प्रसुनवर्हि-

मेव ग्रहणस्मिति (१२-२-१४)। सकृत्सहत्वेन। सकृत्स्वमेकप्रयत्नमाध्यत्वम्, एकत्वमेव वा, भक्षान्तरेपि नानामक्षेपु चोदकप्रामिषु उपहरणे सकृत्कवादि प्रथममद्भो-पहरणमात्रामिच्छति। तत् सिददान्तनोच्यते (१०-२-४.) भक्षान्तराणामप्यविशेषेण प्राप्त्या तद-वाध्याय सहत्वेलूार्थ एव माह इति। बहुत्वसेति। प्रकृती, हृदयस्यामेध्यद्यतीरादिना एका दर्शावदादानानि बिहितानि। रसदस्र प्राजापल्यालिनत्र प्रजापतेःस्मे प्राजापल्या इति वा, प्राजापलस्य प्राजापत्येयेव प्राजापल्या इति वा विग्रहः समवर्ती। तत् प्रथमनक्षादरणे सप्त-दशसु पञ्चसु प्राजापतिसक्न्यः सकृदिनि याग एक। स्यात्। एवचातिदेशग्राप्त यत्, यागे पृथ्वेक्क्व सद्दानामेकादेशत्वल्स, तद् वाच्येत। द्वितीयविग्रहे तु प्रतिपद्य प्रजापते पृथक्सक्न्यान् यागान् इति ऐकैकस्य यागस्य पृथक्लादिग्रापक चोदकमवाधितं तदादर इति (२-२-७.)। चोदकेति। मतिदेशेप्रमाे। अर्थ। पल्न्नय उपगायनतीति। प्रकृते सामगान-स्योपगातर ऋत्विज। विकृणो, 'दिश्व इन्दुभ्यो नदन्मित, पल्नय उपगायन्ती' ति श्रुतम्। अन् पल्नीनामुपगानुवचणात् ऋतिगुपगानुवाध इति पूर्वपक्ष। यद्य गायते शारीरगान-मेवार्थ., तदा उपगानं नाम नदुमच्य इनि ऋतिगनानव्यावृत्तिः स्यात। शारीराशारीरसर्व-साधारण एव गायति।नि दुनुदुं।मादिगानोपचयकर्तवं पल्नीनामिति न ऋत्विग्विग्वाध इति मिद्धान्त (१०-५-८)। गानस्यैचोपचयमिलनेन उपगानं नाम गानोपचय इस्येंऽपि गानं

गानिशब्दप्रयोगविषयं चेत् सुषुप्यार्थवात् मनिहिनदुरुभ्यादिगाननिष्चेत् काण्डवीणादिभिलुपचय कुवीय रत्न्यो न ऋक्विजा निर्वर्तिका इति दशमे सङ्काल्लिनस्मिति चेत् —

मैवम्—गानिशब्दस्य वहिंगरज्या|विकरणन्याेैन गानिमात्रवाचित्वान्त युक्त नत् सानिहिन्दुन्तु भ्यादिगाननिष्चेत्वम्। वह तु आदेशशब्दनय काचिदपि, शिष्यो गुरुमादिंदशोयादिप्रयेाभावेन साधारणाच्चारणार्थकत्वोभय॑वत् उपदेशानिंदशाराल्दयोरिव आदेशशब्दयोरपि मिलदर्थकत्वेन आदेशशब्दस्योपदेशार्थक्वे सुषुप्यार्थतस्याऽवर्जनीयत्वेन जघन्यतयैव लक्षणाया उचितत्वान् ।

वस्तुतस्तु, 'उपदंशेडजतुनासिक इत' इति सूत्रे, 'करणाचिकरणयौक्ष ', इति ल्युड वाऽचिन्म्। घ्रण्', 'अकर्तारं च कुर्वृके' हसनेन॑प॒ऽमचकृद्, 'हृत्यल्युटो वहुल्ल् ' इति घ्रणो 'गान्यकृतान् स्मृति नस्तान् नन्वयेन कर्तथपि तेनैव सूत्रेण घनिमद॒ौ लक्षणाया अपमज्ञाेन प्रजासितृत्वार्थकत्वमेवदेशाल्दम्य युक्तम् ।

आदेशानम् आदेशा इति घ्रनन्तदू भोक्वाचितन् आदेशगड्दान्त् अथ॑ऽऽथिजननादाप प्रशामितृत्वार्थकत्वमेवादेशशब्दस युक्तमिति वयमुपस्थयामः। ततक्ष्व वा 'एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि सूर्याचन्द्रमसौ विधृतौ तिष्ठत्:', 'प्रशसितारं सर्वेघाम्' इत्यादि|श्रुतिस्मुनिप्रतिपत्पं परमात्मधर्ममेसूत प्रजासितृत्वस्मिह आदेशशब्दार्थ: ।

एतत् सर्वेमस्माभिम्रव्याकाशिकाया रपप॑व्रितं तलानुसंधेयम् ।

१. गीत ह्व. २. वाकार. क. कोषे ।

दुनदुम्यादिगाननिष्चेत् दर्शितम्। कस्तुन: उपगानां उपचय॑त्सकं गानमेव । तथाच दुनदुमिनादस्य बडजादि षरसमाहारत्कगानतलानवेडपे तदुनुचदातम्र मवितुमर्हीन पत्तीगानस्मिति ध्येयम् ।

काण्डवीणादिमिररगान्ती 'ति अशोारगाननिविधानात् क्यारोर्काण्डवीणादि सेरीर्यनैन, 'काज्डवीणादिभिररगायन्ती 'ति अशोारगानविविधानात् क्यारोर-

दुनदुभिनादस्याचारीरगानसुपचार्यकम्, तलेव पहिला क॑त॑ल्गो॒त नान्नन शारिरिय क्य्यान्त्रुपो-गानस्य बाध इनि दर्शितम् । दुनदुभ्यादिगानेति । के गे शब्दे इति गायते इति गानम्च्राैर्थ कत्वादिति भाव: ।

नवतार सूचित: ।

इहैर्वति तुशन्दन्त व लक्षणयपरे॒ऽ कास्यमौजिन्यादिपू॑व॒कसक्लन्याा-

एव क॑धू. करणत्वविक्षा, क॑त॑लक्षणा चेति पक्षद्रयस्सुकम् । अथ स्वरसौ दो पक्षौ स्वयमाह वस्तुतस्त्वति । वेदार्थेस्म्रहे 'आदिश्यते जननेस्यादश 'इति, 'आदेश. अशा-सनम् ' इति च एवं पक्षद्रयकटाक्षेण स्वादिस्मि व्येयम् ।

अप्राक्ष्यो येनाश्रुतं श्रुतं न्ववाति अमतं मतमविज्ञातं विज्ञातमिति ।

प्रशासनेन च धारकत्वलक्षणनानात्व फलितम् । ततश्वादेशशब्द आत्मस्वपर्यन्तः ।

'येनाश्रुतं श्रुतं भवती'त्यत्र, 'कस्मिन्न् भगवो विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातं भवति', 'आत्मनि खल्वरे हि श्रुते मते विज्ञाते इदं सर्वं विदितं भवती'ति सुण्डकोपनिषद्वारण्यकवाक्यानुसारेण-येन श्रुतेन मतेन विज्ञातेन, अश्रुतममतमविज्ञातं, श्रुतं मत विज्ञात भवतीति वाक्यं पर्यवसितोऽर्थः, ब्रह्मस्वरूपतच्चामात्रस्याश्रुताश्रुतत्वपादकृत्वाभावात् ।

अथ अश्रुताननादिशब्दानाम्, इदं सर्वं विदितं भवती'ति श्रुत्यनुसारात् सर्वार्थकत्वं दृश्यम् ।

ततक्ष येन श्रुतेन सर्वे श्रुतं भवतीत्यर्थः ।

ततक्ष अश्रुतं श्रुत भवतीति अश्रुतस्य श्रुतत्वप्रतिपादनं कथंमिति शङ्काया नावकाशः ।

यद्वा अवस्थाविशिष्टन्या अर्थात स्वरूपेण श्रुतं भवतीर्थः ।

अथ चिज्ञातशब्दो निदिध्यासनपर; श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्य इति क्रमप्रत्यभिज्ञानादिति दृश्यम् ।

अथ, येनाश्रुतं श्रुतमित्यनेन किमुपादानमिति पृष्टं भवति ।

प्रशासितृत्वार्थेन भादेशशब्देन चार्वस्वरूपं पृष्टं भवति ।

ततश्वात्मृतुपादानं किमिति प्रकाश्य फलप्राक्षीरिर्यें अप्राक्ष्य इति छान्दस ऋहम् ।

लडि च अप्रक्ष्य इत्येव रूपम् ।

तच्छा-यया प्रयोजनस्सान् आगमनात्, प्रागेव प्रश्न्यं न पूरं रयतेति प्रश्नातिपत्तेः सुष्ठुयत इव ।

येनाश्रुतमिसादि ।

अथ एकसिन् ज्ञाते अन्यस्य ज्ञातत्वचने हेतुत्वज्ञाने साध्यत्व ज्ञातत्वज्ञानादिस्थल इव न एकज्ञानजन्यान्यज्ञाननिवर्त्यज्ञानान्तराभिप्रायेज; अपि तु तदेकं येन इनेन विषयीक्रियते, तेनैव सर्वेऽपि विषयीकृतत्वसम्भवप्रायेज ।

तदानिमेव सर्वेसिन् एकस्मैद्य विषयत्वस्य निर्बन्धात् ।

तदिदं रप्टोऽकु, येन ज्ञातेनज्ञातं सर्वं ज्ञातं भवतीति समहेनाजुक्त्वा अश्रुतेन श्रुतममतेन मतवित्येनं विस्तारेण कथनम् ।

अथं शाब्दबोधक्रिय ।

न होकस्मिन् ध्यानमननशब्दबोधविषये सति सर्वं ध्यानमननगोचरत्वं रविषयीकत्नेन, यदि एकसर्वपदार्थयोरेवेदो न स्यादिति ।

कि तर्हि ज्ञातचरणसीति रोति विद्वायान्त्या भद्रया पिता किमिति प्रचक्षते चेत — 'अस्म कृलीनोडनूच्च्य क्रह्माहगुरुदेव' इति ।

'पितृचाक्यमनुसृत्यसङ्ग ।

'सर्वं विज्ञाय प्रतिनिवर्तितव्यम्' इति गुरुशुगनम्याधीस सर्वज्ञमानां हि समागत् ।

श्वेतकेतु ।

तमेन पुनस्तूष्णीभावसीनं स्वतं प्रति पित्रोच ते, 'अथ !

इत्यम्भूताद ज्ञानात् ।

सर्वज्ञानं न भवति ।

अस्ति तु किश्चित् ।

तज्ज्ञाने कथंवित सर्वं ज्ञातं भवेत; तदपि च श्रोतव्ये मन्तव्ये विज्ञातव्यच श्रोतव्यपरि ।

तत्र ज्ञातुं जोष स्विते प्रसक्त ।

इति प्रतिबोधनविधिमिति ।

दर्शितमिदमनेतदतरंणे भाष्येऽपि ।

कथं नु भगवः स आदेझो भवतीति । (३) यथा सोम्यैकेन मृत्पिण्डेन सर्वं मृन्मयं विज्ञातं स्यात्‌ ।

तार्थः । अत एव श्रीविष्णुपुराणे, ' यन्मत्र्र न जगद् ब्राकन यत्रैव चेतन चराचरम् ' इति श्लोके यन्मयमिति आरम्भवलननु, यन्रैश्चराचरमिति उदाहृतनह प्रष्टुम् । अन एव च, ' स न्ळोः सोम्येमाः सर्द्धाः प्रजा मदृ यनन्ना नसम्निष्ठा ' इने प्रनेच्चने सद्‌-यनन्ना इनि सत आम्नान्नमु, मन न्ळोः सन्म्निष्ठा इनि सत उद्दानतद्ध प्रनिपादन इनि द्रष्टव्यम् । अन एव, ' अथानोडहहृरादेशः ', ' अथान् आम्नादेशः ', ' अथात आदेझा नेतिन नेतिन ', ' आदित्यो ब्रह्मेच्यादेश ', ' उभयमादिष्ट भवन्नि अध्यात्मन्वाधिदैवन्तद्ध ' इत्यादाविव आदेशगव्दस्याप्यनदंशारिकत्वमेवास्तु, न पच्‌-सनार्थक्त्वमिते शाङ्का पराकृता । अनो जगदुपादानमूत्त जगदात्मान किं पृष्ठवान्‌-सीत्यर्थ । अत ज्ञातवान्सीत्यनुचव्दा । पृष्ठवान्नस्सीयुक्तवत्‌ः,

' तदू वृद्धिं प्रणिगातेन परिमक्षेन सेव्या । उपदेक्यान्ति ते ज्ञान ज्ञानेनिनस्स्वर्दर्शन ।। '

इयुकरीत्या प्रणिपातादिमसन्नलाचायोंपदेझगम्य एव सोर्धः, न तु प्रकारान्तरेगापि ज्ञातं शाक्यत इत्यभिप्रायः । अन्यज्ञाननेनान्यज्ञानासम्भवान् एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानासम्भवं मन्वानरचोदयति

कथं नु भगवः स आदेझो भवति । हे भगवः इहश आदेझः कथं भवेदित्यर्थः ।

उपादानोपादेयोः तत्त्‌ संमवतीत्यभिप्रायेण उत्तरमाह — यथा सोम्यैकेन — यथा सोम्यैकेकन मृन्मयि ज्ञाते तदुपादेयघटशरावादिकं ज्ञातं भवति, तद्धदित्यर्थः । नैयाायिकरीत्या-, असदेव घटादिकं मृत्तिपिण्ड-नोत्पद्यते । अतश्रोपादानोपादेययोर्मेदादाव्‌ न मृत्तिपिण्डे ज्ञाते सर्वेमृन्मयानां ज्ञातत्वं

असंभावितमर्थं कथम् पृथ्वान् स्वामहमिलाश्रयेन प्रद्धृतं चौयमकतारयति अन्यज्ञाननेनेति । नैयाायिकरीत्येनित, ' मन्वानमिलत्रान्वेति ' । अनभ्यासिमानस्य हृढत्वं तत्परिहीहारायानेक्षशान्त-मुखेन् समभप्रदर्शनम् ।

वाचारंभणं विकारो नामधेयं मृतिकेत्येव सत्यम् (४)-

समवर्त्तीनि मन्वान प्रयाह - वाचारम्भणं - मृतिकेत्येव सत्यम् । घटादि-लक्षणो विकारो घटशरावादिनामधेयश्च आरभ्यते आलभ्यते सृष्यत इत्यर्थः । आरम्भणशब्दस्य पुत्रपुत्रादिक्लृप्ति विकारनामधेयविरोधणत्वेऽपि नपुंसकैकशेषेन्द्रवाक्याभ्यां वा लिङ्गासामान्यादिविवक्षया वा आरम्भण-

मिति नपुंसकैकवचनिन्द्रैः । मूर्त्त्येण विकार्तनामधेये कस्मै प्रयोजनाय सृष्यते

इत्यताह — वाचेति । प्रयोजनस्य हेतुत्वविवक्षया तृतीया । वाक्छदश्र अज-हल्लक्षणया वागादिव्यवहारपरः । तत्क्षण वाक्कृतैकहानादिव्यवहारार्थी मूर्त्तिपिण्डेन नामलृपं सृष्यते । मूर्त्तिपिण्ड एव नामलृपमागं भवन्तीत्यर्थः । अत्र यद्यपि मूर्त्तिपिण्ड-

स्यापि सृष्यतत्वं वक्तव्यम् — तथापि सज्ञामेदादुपादानोपादेयोरभेददृष्ट्यनुदासाय

मन्याम्भेदप्रतिपादन 'वाचारम्भण विकार' इत्येनान्वन्वमोत्रेणापि सिध्यतीति न नामधेय-

नामापि मूर्त्त्येण सृष्यते इत्युक्तिरपेक्षीतां दृश्यताम् । — कार्यकारणयोरेकेद्रद्रव्यत्व

प्रमाणमिह — मृतिकेत्येव सत्यम् । मृतिमय घटादिक मृतिकेत्येव प्रमाणप्रति-

पन्नम् । न तु तद्विलक्षणत्वनेतस्र्थः । यदहि मूर्त्तनय मूर्त्तिकेति वाक्यमेव अव-

1. लिखान्त लब्ध

वाचां वागिरणं आरम्भण आरंभणमागं उत्नाद्यमानमभिलप्यं नामधेयस्मान्ने तद्नव्यं

स्याद्, न विकारः । वाचा ब्यवहारार्थ कुलालादिना आरभ्यते उत्नायते इत्यर्थे सर्वनामधेयेषु

तद्नव्यो दुर्वचः , घटादिनामधेयस्य कुलालादिकृतनताभावात् । कृतो स्मृतिद्रव्येणोति कर्त्तृध्याहारेण

तन्न सृष्यते इत्येस्थोऽरः । तदा यद्येकारणयोरभेदोपपादनायाद्दनवकस्युपादानंश्वव निकार

नाऽस्तु विशोषणत्वनास्ति च समन्यगुक्तं भवतीति फलाधिक्यस्थ । एतद् विकारनामधेयसृष्योभावे

लोकव्यवहारो न सिद्ध्येदिति तन्न्योजनकथन वाचेःति । नहु वाचारम्भणाद् आरम्भणामिति

ह्रस्वानिदेश्राः एवमेवस्स्थु -- मृतिकेति नामैव सत्यं शाश्वतम्; अन्यत्तु घटशरावादिनाम-

धेयं वाचा आरभ्यमाणं विकारः असल् अशाश्वतम्, कदाचिदेव भवतीति इति चेत्न — एत

त्कथनस्य निष्प्रयोजनत्वात्; वाचारम्भणपदद्वैय्यर्थ्याच्च । वसु अर्थसिद्धः, 'नामखी पुरुषो

जगत्' इति क्लृप्तः । नपुसंकं च निरुन्ध भाष्ये । नतु नामधेयपदद्वश्याः आरम्भणामिति प्रयोयेग

वाचारम्भणं नामधेय विकार इति ऋमो युक्त इत्याह लिङ्गसामान्चेःति । पदनेस्काररक्षा

कलम्वन्नेति भावः । इत्येवाक्यमेव सत्यमिति । मृतिमय न मूर्त्तिका; पटो न तन्तवः;

चित्तार्थकमिन्यर्थ । ननश्रोपाद.नोश्रदेय्रोऽभिमेतात् उपाददे ज्ञानेन उ.देयस्य ज्ञात्वा भक्तित्यर्थे ।

एतेन "विकारो वाचारम्भणं वागालम्बनमात्रत्र ! सङ्घेयम् , स्वेऽधेयप्रत्सय । नामैव केवलद् , न विचारी नाम वाच्य.ल्ने , नैकैव न्यायम" इत्यत् पैरुक्तम — नदपास्तन । वाचारम्भणनियम्य वागालम्बनमित्यनदधकाने प्रमाणाभावात । न.नधेयनियनेष वागालम्बनमात्रत्रिमियैडि.रेनार्थेऽपि.ादानान पुनरुक्तिरध । मृत्पिण्डसत्यत्वमात्रत्र (') विवआयामेतिगदृदृशे पद्येे्ष ।

भियुक्ते. — "वाचारम्भणमयुक्तेरिमध्येयस्यश्रुतकथनम् । पुनरुक्तर्नामेयम-नीतयस् निरर्थना ॥ " इति ।

वितृप परमते, "येनाश्रुतं श्रुत भवती " ति सन्दर्भोंडपि न युज्यते । शुक्तितत्त्वे ज्ञाते तद्ग्यस्तरजतादीनिवृत्तावपि रजतत्वस्य ज्ञातत्वादर्शनन ब्रह्मणि ज्ञाते तदध्यस्तनिवृत्तावपि ज्ञाततासमभावात्। नतु शुक्तौ ज्ञाताया रजतस्य तच्च ज्ञानेपि शुक्ति- व्यतिरिक्करजततत्त्वसाभावात् । एव ब्रह्मणि ज्ञाते प्रपञ्चस्य तत् ज्ञातमेवेति चेत्- न -- परमार्थशुक्तेपरमार्थेजततत्ववरपुनस्साभावात् । न हि शुक्तौ ज्ञाताया रजतस्स ज्ञातमिति व्यवदारो दृष्टचर इत्यास्ता तावत् ।

नतु सर्वं मून्रमय विज्ञानेन स्यादित्यन विकारार्थमयप्रत्येयेन घटत्वशार-वत्लाघवस्थावदू.न्यरूपो विकार एवाभिधातव्यः । न तु घटत्वशारावस्ताघवस्यानपो विकारः. तस्य मृत्पिण्डोऽपेक्षया भिन्नत्वेन तज्ज्ञानेन ज्ञातत्वासमभावात् । तत्क्ष तत्प- पादके ' वाचारम्भण विकार' इति वाक्येऽपि विकाराद्धेतोर्नास्त्याद्वनलक्षणस्य विकारस्याभिधानमुचितम् , न तत्त्वालक्षणविकारस्येति चेत् , सत्यम् ; तस्यैवाभिधान- मुचितम् । तथापि मूढूबुद्धये घटशरावादिलक्षणस्यावस्थानो द्वयस्य स्फूर्तासम्भवात- न ज्ञातमेवमनना सुपष्ट शक्यः । अतः, मून्रमयमित्यत् विकारवाच्यमयट्प्रत्येयेनावस्थावतो-

मून्रमय स्वावयवे स्वामित्ने समवेतम् इत्यादितार्किकवचचयमसल्यमिति भाव । वागालम्बनेति । वाचार्या आरम्भण आलम्बनं वाचारम्भणमिति परमतम् । एकेन मृत्पिण्डेनेन घटशरावादि- वाच्याया आरम्भण आलम्बनं वाचारम्भणमिति परमतम् ।

यथा सोम्यैकेन लोहमणिना सर्वे लोहमयं विज्ञातँ स्यात् ; वाचा-रम्भणं विकारो नामधेयं लोहमित्येव सत्यम् (५)—

यथा — स्यादित्यादि । लोहमणिः सुवर्णापिण्डविशेषः । शिष्टं पूर्ववत् ।

यथा सोम्यैकेन नखनिकूत्तनेन सर्वे कार्णायसं विज्ञातँ स्यात्; वाचारम्भणं विकारो नामधेयं कृष्णायसमित्येव सत्यम्—

यथा — स्यादित्यादि । नखनिकूत्तनशब्देन कार्णायसपिण्डो लक्ष्यते । शिष्टं पूर्ववत् ।

एवँ सोम्य स आदेशो भवतीति । (६)

एवं सोम्य स आदेशो भवतीति — मयोक्त आदेशो मृत्तिकण्डादितुल्य इत्यर्थः ।

न वै नूनं भगवन्तस्त एतद्वेदिषु:; यद्येतद्वेदिष्यन्, कथं मे डमिघानेपि, तदुपपादके वाचारम्भणं विकार एनं वाक्ये विकारशब्देनावस्थाया एव ग्रहणमुचिनम् । तथा मृत्तिकेत्येव सत्यमित्यन नपुंसकलिङ्गानुरोधात् अतस्वाहङ्कव्यवाचि मृत्नमित्येतत् विशेषतया डनुषज्यते । ततस्सर्वं मृण्नमिति मृत्तिकेत्येव सत्यमित्यनत्स्वाहङ्कारवाचिनां मपदप्रत्ययेनामिधीयत इति न कश्चिद्दोष इति दृश्यम् ।

एवमुक्त: पित्त आह - न वै नूनं —। भगवान्तः पूजावन्तो मम गुरवः एतस्स्वरूपं न ज्ञातवन्तः । यत् यदि एतद् वस्तुतो जानीयुः, तर्हि मक्ताय गुणवते कार्योऽर्थमभिक्केन मृप्टिपादेन; सर्वे तन्म्रितपिण्डकार्य सर्वमिति ह्यार्थः । अतः लोहमणिनखनिकूत्तनपदाभ्यां पृथङ्क्षोभ्यलोहकृष्णायसद्रव्यमात्र विवक्षितम् । अतएवोपरि तथैव निर्देशः । निरवस्थद्रव्यस्थिस्थयोरेव इयमेव पूर्वोक्तस्येलियमाच यत्किञ्चिदक्ष्यनिर्देशः ।

न वै नूनमिति । प्रष्टव्यमेव हन्त । मया प्राप्तं न श्रुतम् । नास्ति सद्म । गुरोर्हि मे, ‘नापृष्टः कस्यचिद द्वयादिति' प्रशप्रतीको न भवति; अस्यर्थकरणया अप्यग्रयणामेवार्थानामने कशास्त्रदीपग्रन्थेषोपदेशात् । कतस्स मन्ये नेदं विदितवान् स्यात् । अथु; तथापि तदज्ञानं मयो तै्रस्यमा वाचं वचु न साम्प्रतम् । अथवा रहस्य पितृचरणसाक्षिं सद्यत्नलक्ष्यया विवेकेन न दोषः । अन्यथा ह्वाय मा पुनस्तत्र प्रेषयेत् । तथा च व गुरोरज्ञानं प्रतिनिवर्तेन मया व्यक्तमेव हकव्यँ स्यात् । ततो हि संप्रति तद्वितर्को विनिवेदनामिति विमृश्यैवमाह श्वेतकेतुः । गुरौ स्वस्स गौरवदुदि भगवन्त इति बहुकथनेन व्यनक्ति । नूनमिति वितर्कंमात्रे ।

आचक्ष्ये'निति। 'भगवाँस्त्वेव मे तत्त्वत्री'निति। 'नथा सोम्ये'ति होवाच॥७॥

सदेव सोम्येदमग्र आसीदेकमेवाद्वितीयम्। इदं विभक्तनामरूपं बह्मुपदिगेयुरहिं। नैषांविदित्ववन्तस्ते। तेनाहं मन्ये न विदित्वैन इहानीत्यथः! एवमवाच्यमपि गुरूणां पुनर्गुरुकुलं प्राति प्रेषणमयादुक्त्वा, 'भगवन्तमेव नतू ऋतूपदिशतु' इति हि पितरं प्रार्थयामासेत्यर्थः। तथा सोम्येति होवाच। पितॄडपे 'तत् तथैव वदानी' त्युक्त्वानित्यर्थः॥ ६—२.

इति षष्ठाध्याये प्रथमः खण्डः॥

प्रतिज्ञानैकविज्ञानेन सर्वविज्ञानस्य समर्थनाय जगतो ब्रैककारणतां मते- पादयितु प्रवृत्त, यथा लोकेऽप्यरोहः प्रसारिताना घटशरावादीनां मूलतिण्डैको- पादानतां प्रतिपादयितु, 'पूर्वाद्ध पतद् घटशरावादिकं कुलाल्ड एवडडसी' दिति प्रतिपादयति, तथा प्रतिपादयति—

सदेव सोम्येदमग्र आसीदेकमेवाद्वितीयम्।

इदं विभक्तनामरूपं बहुत्त्वाकारस्थ जगत् अग्रे सूक्ष्मः। प्राक् एकमेव अव्यक्तनाममात्रयकर्तृत्वावस्थापन्नमेव अद्वितीयं अधिष्ठानतत्स्थानसद्वैडसीदित्यर्थः। अत्र सच्छब्दो नामसवन्ययो- म्यललक्षणं सत्त्व प्रवृत्तिनिमित्तीकृत्य परमात्मनि वर्तते। अयं च सच्छब्दो विशेष्यभूतपरमात्मकाचकोडपि कारणविषयत्वसाम्याद्, कारणत्वौपयिकगुणनिविष्ट- प्रकृतिपुरुषकालशारीरक परमात्मान उपस्थापयति। 'दृशाँ आज्यपाँ आत्नह' इत्यादौ त्वात्। अतः सदेवेत्येकारेण नैयायिकाभिमतमसत्तते। प्राक् जगतोऽसतः सत्त्व व्यात्त्यते। सदेवेत्येकारस्य नैयायिकाभिमनोऽपस्ति्रप्राकालीनकार्यास्तत्व्याकर्तकत्वं 'तद्धैक आहु- रसदेवेदमग्र आसीन्' इत्यसत्कार्यवादिदर्शनप्रतिक्षेपपरचरस्यसंदर्भादवसीयते।

द्वितीयंगणनायोग्यो नासीदसदिति भविष्याति। समो वाऽऽभ्यधिको नाऽस्ति 'इति श्रीभगवद्- मुनमुनिदर्शिंतो वाच्यार्थः। एतद्व सत्तन्नस्वन्तरनिषेधपरमिदं, 'तदैक्षत ति वद्यमागोपयो- तथा अधिष्ठानतत्स्थान्तरनिषेधपरमुक्तं भाष्यादाविलियनत्र विस्तर.

न्युक्तिमिति। न्यायभाषामिति शाङ्करे। न्यक्को नितरामज्जनानम् 'इह तु न्यक्कू नूनता' प्रेषणभया- दिति। श्रवोत्रैतदचेदन, 'न विदान्ती ति स्पष्ट वक्तव्यं स्वादिति निश्रादिस्यये। अद्वितीयमिति पदेन निषेधमुखेनैवैतदर्थ्योऽङ्कतवान, न तदुप्येतेनाकार। अस्प पदस्थ, 'द्वितीयं गणनायोग्यो नासीदसदिति भविष्याति। समो वाऽऽभ्यधिको नाऽस्ति' इति श्रीभगवद्- मुनमुनिदर्शिंतो वाच्यार्थः।

एकस्मैचेद्ध्यकरणे 'वहु स्थान' इति वध्यमानां रक्ष्यमाणकार्येबहुत्ववस्यानुपद्न्यते । नदेक्षणं , नानुमोडनुज्ञा' इत्युक्त्वा कार्यमदर्शं सच्चिद्वितमैव नित्यत्वकृतस्त्व अद्वैतान्यनित्येन निश्चितनरं निपियन्ते । ततश्व एकं नानाश्रायस्थै— एतद् बहुस्थानन्य विशक्तनामरूपं प्रत्यक्षनया हृदयमान जगत् मूले नित्यत्वेनानृतगद्य अविमक्ताननरूपया एक सच्चिद्वितं ब्रह्मादिर्मादिन्यर्थ। (ति )। यद्यनित्यामपि जगन् सदेव, तथापि अविमक्तनामरूपसद्वावपनसि मूले। प्रपंचेति अग्न इत्यस्म दानुपयोगः। न च सच्चिद्वतस्य सूक्ष्मप्रतीतिक' रजोवार्ती विकृतत्वेन सच्चिद्वतस्य कस्यचिद्रूपेण जगति सृष्टे: प्राक् तादृशत्रयवचोऽधकृत्यैव जगति मत्वमन्त्रचोदयसन्वैवेन असत्कार्यवादस्युदासक्तं कथंमिति वाच्यसू— सृष्टे: प्राक् सच्चिद्वितनास्त्रयाभेदवोधने नैवाधिकां हेमतामसत्व्युदासत्व्युदासत्पर्यथोसिद्धचात।

एतत् 'एकस्मैव द्वितीयाम' इत्येतत् प्रमाण्यन्तः परे प्रयुक्ताः। तस्य वचन्यतीरकत्वमध्यात्वपरत्वे ' सदैव सोम्येदमग्र आसी 'दिति कालप्राप्तवत् पूर्वेणैव 'नदेक्षण', 'नानुमरूप व्याकरण' इति ईक्षणनामरूपतन्मात्रप्रपचप्रा नेतरेण च विरोधप्रसगात्। यद्य 'इदंशब्दोदित सर्वे जगत् सृष्टे: प्राक् एकस्मैव द्वितीय सदेवासी 'दिति परैच्यस्थ्यातत्वेन सृष्टिपाकाले अद्वितीयपदेन द्वितीयश्रपत्तोनेनपि सृष्ट्युक्तरकाळ तस्यसत्यत्वप्रतिपादनेन जगतो मिथ्यास्त्वासिद्ध। वटशरावादिक सर्वे सृष्टे: प्रागद्वितीयैकसृष्टिपिण्ड एवंस्थितिल्युक्त्या घटकारावादीना मिथ्यात्वप्रतिपादनादर्शनेनात् । प्रागसत्यत्वप्रतिपादनेन ध्यान्तिस्यवमात्र सिद्धचेत्, न तु मिथ्यात्वम् । न च 'नेह नानास्ति ' इति वाक्यात सम्यग्ज्ञरकाळमध्यमस्यान्वेदनात मिथ्यान्वसिद्धिरनित वाच्यम्— न स्थानतोऽपि परस्ये ' त्यधकरणे तस्य शोक्यस्य नाङ्गगमनानात्वनि नेघपरतया पैरेव व्यास्यास्तत्वात् ।

नन्वानित्यत्वमेव मिथ्यात्वम् । 'आनित्यस्य धर्मणः अनित्यत्वं असत्यत्व'मिति श्रचस्पतिर्निश्रलोः। विद्यारण्ययतिनाडपि तथैवोक्त्वात, ' अनाशी परमार्थेश्र प्रजैरभ्युपगम्यते '। यत् काळान्तरेणापि नान्यसझाकुऐति वै। परिणा-

तदैक आहुः, 'अनधीनोऽस्म आम्नायेनैव नः सङ्गायन तस्मज्जायते' । (१)

१. 'जातत इति इनेन मा. मादिसन्ता नद्यनु नत्र' नच दि:' इति अपि न चिन्त्यं —इह तु सङ्कणकन्य नचक्षादेकमन्य प्राज्ञिल्य अल्प अनल्प प्रतिक्षेप्यत्वादित्यास्ता तावत् ।

सदेवासीदिति सृष्टिपाकले ब्रह्मैवेदं-प्रबलतरुनेन निष्कायंविसुचकात् । तद्धिगोध्यसकार्यवाद नैया निकामिनं शाचास्मणनिश्चलेत् । प्रनिक्षेपु तन्नततुरन्यथा—तर्हि शाखा भङ्केनोभयम् । एवं जगद्ग्रे सर्गे प्राक् अदेशैरासीन् । न तु सदेवासीदिति, नचादितो नासीदिति च वक्तव्यम् । नस्यासत्तवस्य सिद्धान्तेऽपि सम्मतत्वाद् एकश्रुत्यादनुपायम् । स न साधीयान्तरकत-वस्थाया वा अवस्थाश्रयानन्य वा कल्यापि मतम् नाम्नोऽन्यत् ।

सदेवासीदिति सृष्टिपाकले ब्रह्मैवेदं-प्रबलतरुनेन निष्कायंविसुचकात् । तद्धिगोध्यसकार्यवाद नैया निकामिनं शाचास्मणनिश्चलेत् । प्रनिक्षेपु तन्नततुरन्यथा—तर्हि शाखा भङ्केनोभयम् । एवं जगद्ग्रे सर्गे प्राक् अदेशैरासीन् । न तु सदेवासीदिति, नचादितो नासीदिति च वक्तव्यम् । नस्यासत्तवस्य सिद्धान्तेऽपि सम्मतत्वाद् एकश्रुत्यादनुपायम् । स न साधीयान्तरकत-वस्थाया वा अवस्थाश्रयानन्य वा कल्यापि मतम् नाम्नोऽन्यत् ।

तदैक आहुरान्ति नैया निकषगडनन न तु नाद्योऽस्ति स इ देहव-उनसीत् । पर च व्यक्त वेदार्थेसग्रहटुयाल्यवादौ । अथदर्शननिरासक्तनेव दिग्दा । असदेवासीदिति सुलक अनच एव-सीदख्यथ । प्रतीत । स चाविनत । न हि प्रलयदशनि कचिदाश्रनिति मन् । अनन्तम् । अत इदं कार्येजात तदानों असत् अभापरिस्पन्यमात्रं—न हि गम्यते , उनत्रन तस्माद्दसत् इहत्तन तु आसतद नामावान्तयोग्यताक्रम् ।

तदैक आहुरान्ति नैया निकषगडनन न तु नाद्योऽस्ति स इ देहव-उनसीत् । पर च व्यक्त वेदार्थेसग्रहटुयाल्यवादौ । अथदर्शननिरासक्तनेव दिग्दा । असदेवासीदिति सुलक अनच एव-सीदख्यथ । प्रतीत । स चाविनत । न हि प्रलयदशनि कचिदाश्रनिति मन् । अनन्तम् । अत इदं कार्येजात तदानों असत् अभापरिस्पन्यमात्रं—न हि गम्यते , उनत्रन तस्माद्दसत् इहत्तन तु आसतद नामावान्तयोग्यताक्रम् ।

इत्युक्तो निरोयात् । योग्यान अनन्व्यात्, अन्यन आमात् । तदैकवाक्यार्थोंऽपि सः पृथक्सङ्क कल्पम् । यदह असंदिति समावमात्रपरमेव । एककोटिर्नैयायिकैरभान एधाद्वैतस्यार्थः । क्रोऽनादानव इत्थं इदं-मोदि नद्ध शशणम् । अभानव जगद्वेदयागान इदमनि चुः, असुरुतत । श्याम इह जगतस्त्रा-नदी दाडनात् व्यासीदिति ।

इत्युक्तो निरोयात् । योग्यान अनन्व्यात्, अन्यन आमात् । तदैकवाक्यार्थोंऽपि सः पृथक्सङ्क कल्पम् । यदह असंदिति समावमात्रपरमेव । एककोटिर्नैयायिकैरभान एधाद्वैतस्यार्थः । क्रोऽनादानव इत्थं इदं-मोदि नद्ध शशणम् । अभानव जगद्वेदयागान इदमनि चुः, असुरुतत । श्याम इह जगतस्त्रा-नदी दाडनात् व्यासीदिति ।

(असत् वा मुले इदममे इनि 'अव्य इहंजगइमे इहं वैकं पदम् । सधे सत्यात् एकमेवाद्वितीयामनि मथेमन आहचसार प्राभासम्तिरे देगे निदेतां । कार्यावस्थापेक्षया प्राग्रकृत्या वा कध्याच योनलक्षित गामे वा तद्वानो न । न तु पदकृतादित्यतम्, न त्वितरान्निप्य इति भान । अनन्त शाङ्करदैन्थायोऽन असदितत्तन 'अम्' इति द्वयदर्थनकान् सहित वाच्यनिमित्तं, अथयूपद्वला-तार्किकवेधनतायाप तनव पक्सामाल्स्यै यद्वात ।

(असत् वा मुले इदममे इनि 'अव्य इहंजगइमे इहं वैकं पदम् । सधे सत्यात् एकमेवाद्वितीयामनि मथेमन आहचसार प्राभासम्तिरे देगे निदेतां । कार्यावस्थापेक्षया प्राग्रकृत्या वा कध्याच योनलक्षित गामे वा तद्वानो न । न तु पदकृतादित्यतम्, न त्वितरान्निप्य इति भान । अनन्त शाङ्करदैन्थायोऽन असदितत्तन 'अम्' इति द्वयदर्थनकान् सहित वाच्यनिमित्तं, अथयूपद्वला-तार्किकवेधनतायाप तनव पक्सामाल्स्यै यद्वात ।

'कुतस्तु खलु मोम्येवं स्या'दिति होताच 'ऋतं पसस्तस्सज्जायते'ति सच्चेद मोम्येदमग्र आसीदेकमेवाद्वितीयम् । (२)

यस्तादृशोऽस्ति तत् प्राक् अवस्थाश्रयतन्याप्यभावः, तस्माद्वेतोरसतः [१सकाशात्] सच्चरूपा उत्पत्तिरजायत अभवदित्यर्थः । पर्यवसन्नमिति यावत् । जायते इत्यव अंडभाक्छब्दः ॥ ननु प्रज्ञापनी - कुतस्तु खलु - सज्जायतेति । कुतः केन प्रमाणेन अमन उःपत्तिर्भवतीयन । तद्वेंदेमिनिप्रत्म्यभिज्ञाविरोधेन प्रमाणस्याऽनवस्थानादिविनि भावः । अतः कथंमनो इदंयस् सच्चा भवेन् । अत असतस्सत्सरवम् उत्पचिर्न भवति, अपि तु सन एवं द्रवयस् प्रथमक्षणाव्यचिछन्नावस्थानतरसम्बन्ध एवोत्पत्ति-रित्यर्थ । एवं परेक्ष प्रतिक्षिप्य स्वमतमुपसहराति सच्चेद -एकमेवाद्वितीयम् । नान्विदंघनदंन् जगन्माल्परमार्थस तस्य सच्छब्दविततज्ञभिन्नत्वेन ' सदेवेदमग्र आसी'दिति न्यायाभेदानुपपत्ति । नापीदंघनदेन इदंशब्दितजगच्छरीरकृतज्ञप्रति-

१ सुव्यकादिति न वा नेदयै ।

अत्र पद्षे आद्वितीयमित्येनदनन्तर इतिशब्दोऽयाहार्य । तथैचैकबुजक भवति-इदं सद्रूपेण नासीन् कार्य-नगररुदेवान्, नास्येभासीन्, इंद्रोदेव निमित्तस्यांनस्य श्वितेरिति । यु खल्सत्कार्यवाद । तैतरौये आननदचलस्याङ्कः न तस्यात्र निराम । अत एक इति पदं न शाङ्कान्तराधायिपरम । अत्रापि प्राक् ताहशाल्कार्यादावस (३-१९) उपक्षिर्सतावद्विनोशाद । अतः सूक्ष्माक्ष्यप्रकृतद्रव्याभ्युपगम्न्न-तत्सरुपरमनेदंवमिति ।

अत्रेद वोधयम्— सत्कार्यवाद इहस्सं सत्=पूर्वकालेsक्छेदेन स्थितमेव उत्तरकालाव-च्छेदेन कार्य मधूनिति द्वाद इत्यर्थ । सदिल्यन सत्सीमालमभिव्यक्तम् । अमक्तयप्यवादश्व पूर्वेकालावच्छेदेन-नेतरसकवाद । I असत् सज्जायत इहस्य पूर्वकाले अस्थितात् कार्योत्पत्ति-रिति नार्थ । पूर्वेकालेऽसत् कारणत्वाभोगात् उत्तरकालेऽसत् कार्य भवतीसपि न । तन्नुकल्पाददूरतकाले सत्यनव सत्क्वान् । अनौदभावात् कार्य जायते इत्यर्थ । I तत्र तस्मादसत् असत इत्थेनन विवक्षिते थ्स्सिद्धशा, असत इति षष्ठयन्तमिल्याश्रयेन तस्मादिलस्य हेतुपरत्वमिति दर्शितम् । सज्जायत इहस्य खलु पूर्वेकालावचिछेदन स्मितमेव रक्षान् जायते इहस्येवेरे सत्कार्यवादस्वी-कारात् । सत् वरीमन् उत्तरनिक्लावचिछेदन विद्यमान जायते इहस्य सत्पदवैयथ्यीम् ।

पादनं संभवति, अश्रुतवेदान्न प्रति इदमादिगडानां ब्रह्मपुत्रेनप्रत्यायकत्वामभवा-द्विनि चेत्, असतां शङ्कायां परिहारो मुण्डकोप्रकाशिकायामेव प्रपञ्चितः । अलापि च स्वावसरे (६८) करिप्याम । तदैवानुसन्धातव्यः ॥

सदिक््यस्य भाव इत्येते ऽभावादू +अवदायों जायन इलयै। निर्-यनि , नदार्नि सत्पदैरध्येमेव । अथ सदिति भावप्रथन हल्या सत् सत्ता सवननम् उतदिचरितव्येम्, जायत इदन्य च उन्पत्ति-रुपयत इर्थायोगान तस्मादिति हेतुन्या+जुकूल् 'परंवसनत्रम्' इद्ये द्व श्लोकृत्य व्यवध्यान्तमू । असतः सकाशादिमि काचिद्रुपपे, मूले अमन इनि पद्यमौ यदि तु, कथमसतः सज्जायन इत्पेतन्ममानार्थकदर्शनाद्वच्यकम् तदा 'भम्तों इदं च मनू , वा उतदिचों कथम् भवतीं' तत्र व्याह्यानाम् अन्यापि सद्वादितिपदर्शनहितगठन 'ने रीतिरन्तु। यदि तु 'उमयन्न असत्' अभवाद् सन्. भावादर्थम्+द्रव्यमिलतुगुणेरिडओन्मु' जायेत इसस्य चोत्पनिर्ये.' इलालोच्यते, तदपि न ताद्र्येमेद । अयमत्र कथमसतइने धाक्यस भाव । अभावस्य द्वारणं हदता न तमयौ। आदित्यन्व सुचतेन, परम णुमान्चौ ऽनादान्तया अस्यामिहान्तवान्, असत्स-तोंभियो वज्र'+चादुनो+वादानौ+वायानामाथागाच । नापि निमित्तकारणतम्-उत्पत्तिशदस्य आख्यक्पा-मृ+न्छोत्तराराक्श्राय्वतेवान् पूर्वाविस्थाश्रनद्रव्यस्य पूर्वेमभावे तद्योगान्त न द्रव्यस्त कारणत्वेनैव कार्यिगोंदे तद्वितरितक्यभावस्यकारणत्वात् । अन्वयीकारियत्काच । उत्पत्तेशदादर्शास्थाप्रतिपादिकक्ष तन्तुः पटो जात इलादिव्यहारसिद्रमिसलयम् ।

इदमद् बोध्यम् — वाचारम्भणा+दिकथये तार्किकैसनिरास कृत इति शाङिरादिसम्म- मेप । ततस्लादुपेक्ष्य तत्त्वचुबुत्सया प्रार्थने हले सद्देवे+लारच्यम् । तत पुनस्तार्किक+निरासस्य का आवश्यकता । अतो बौद्ध एव निरस्यताम् । तम्मते इदमेकेनैवाऽद्वितीयमेलस्य अत्यति कथमन्निय इति चेत्—चोद्यपिद तार्किंकमतेऽपि तु+लियम् । क्लिश्ं तेस्नु चर्रेंन् भवावै । वस्तुत एव सुषचम्- सभावमान्राद् भावोत्पत्तियादितान निरस्यते । स हि, बीजाद् किलाहरुसत्ति ; कथमसावादिल्या-शाङायाम्, बीजोपमंदं जाते बहुप्रसदुः+वचन । अभाव एव कारणमिहेत्युप्कं न्यायदृशने, ' अभावाद् भावोत्पत्ति, नानुपपद्य प्रादुर्मावात्' (४—१—१४) । इति 'न्यायभाष्ये च ' असत् सदुत्पयत ' इनि असदादिपदप्रयोग । कृत तथाच एकमेवाऽद्वितीयमिलस्यायमर्थे । - शािष्टिमध्ये हि बीजादेः सद्दाव । प्रलये तु उपमर्थे+बीजादितुल्यमपि नास्ति, तदावापक+नुरुप्तुल्योपि च नास्तीति शुद्धोऽसाव उपादानमू । अत एवादेवेमिति सामानाधिकरण्यमप्युपपनम् । इदमाक्षिप्यते कथमसतइति । सदसतों साजात्याभावान् उत्पत्यादेरिस्थाप्रादितक्ष पृर्व सत् धर्मिं अवद्यमस्लिति । एवमेतदपि सुषचमू । तार्किक प्रागेव निरस्त । अश्रापि सद्देवेति उपन्यासानन्तरम्, 'असदेनैत' शुश्रुन्तर्मनिति खलु ' इनि इदेतकेनु+शाङायाम् तदनुवादपूर्वेकम्, नेदं तार्किकदिमतपरम्, तन्मतरीतेरनुपपनलादियाहेति । तथा च एके शास्लिन इत्येयार्थ इनि । अश्रापि आर म णाविकरणे असद्विपदेशादिति तार्किकेग पूर्वपक्षकरणान् तद्रीला पूर्वपक्षाथों वर्णित इति ।

तदैक्षत. बहु स्यां प्रजायेयेति । तत् तेजोसृजत । तत्तेज ऐक्षत, बहु स्यां प्रजायेयेति । तदपोडसृजत । तस्माद् यत्र क्वचन शोचति स्वेदते वा पुरुषः, तेनम एव तदध्यापो जायन्ते । (३)

तदैक्षत—असृजन् । तन्न् एतस्मच्छब्दवाच्यस्य पर ब्रह्म विविधिलानन्त-चित्रविचित्रश्रव्या.श्रेजद्रूपगन्धेमत्र बहु स्याम्, तदर्थ तेजोसृजतादिसमष्टिरूपेण प्रकरेंग जायेयेति सकलस्य तेजः समर्ज्जयेयः । तत्तेजः—असृजत । अन्राच्चे-नम्य तेजआंदरीक्षिनृतामसवान तेजअ.डिजाठद्रा। तच्छरीरकस्य परमात्मा न्नपरा दृश्य्या । भगवता भाष्यकृता, “गौणश्रुत्यालमशाङ्खानं” इति सूत्रे “तेजः प्रभृत्योडपि शब्दा. परामत्न एवं वाचका. । “नततेज ऐक्षत, नां आप ऐक्षन्त” इति मुऽ्य एवऽक्षणवपदेश.”इनि भाषितम् । तथा, “तदभिष्यानादेव तु तल्लिङ्गात् स.”इनि सूत्रे “तत्तेज ऐक्षत, नां आप ऐक्षन्त” इति श्रियमाणमीक्षण तच्छरीरकस्य परस्यैव ब्रह्मण उपपद्यत ” इनि भा.पेम्म् । सज्ञानोतीक्लप्लत्यधिकरणे, “तत्तेज ऐक्षत तदैक्षतेत्यन्न तेजस्तेजश्शरीरक पर ब्रह्मैवभिधीयत ” इति च भाषितम् । नतु तत्तेज ऐक्षतेत्यन्न तेजश्शब्दस्य तेजश्शरीरकब्रह्मापरत्वे, ‘तत्तेजोडसृजत’ इति वाक्येडपि तेजश्श-ब्दस्य ब्रह्मपरत्व स्वातन् । न चेष्टापचिः । ब्रह्मण् सृष्ट्यभावादिति चेत्न—तेज-शरीरकब्रह्मणः कार्यत्वेन सृष्ट्यत्वे दोषाभावात् । तेजसो जलहेतुत्वे उपपत्तिं दर्शयति तस्माद्त—जायन्ते । यत्र कचन देशे काले च पुरुषः शोचति सन्त-

प्यते, स्वेदते प्रतिष्ठते वा । तत्तद तेजः एवार्पोडिजायन्त इत्यर्थः ।

तथा आपः — असृजन्त । अन्राच्छब्देन् महाभूताधिकारात् पृथिवी उच्च्यते । सूत्रितच्च “पृथिवी”, “अधिकररूपशब्दान्तरेप्य ” इति । अधिकारः महाभूताधिकार • । रूपम “यत्कृणं तदस्ये”ति । नैचिरिकेयक—‘अद्र्र्यः पृथिवी’

बहुस्यांमिति, प्रजायेयेति च—पौनरुक्थपरिहारार्यम्, “नामरूपे व्याकरवाणि, त्रिदिवं त्वेकैका करवागी” शास्त्रव मन्ते तदशेमियध्याहारेण व्यक्तिं समाश्रिरम् । व्यते । समाधि-पशाद्द्रावपि फलेच्छपूर्विका उपामेच्छे.न्ति न्यायेन व्यक्तिसकर्ात् । समाधिसकलस्य “पशाद्रावान् प्रजायेयेति समग्रिसकल. ‘प्याद्रुक । अद्र्र्य एवेति । पूर्ववाक्ये वर्षोनिधोरन्वयमात्र

अ.६.ख.२.] छान्दोग्योपनिषन २९७

जन्न । तस्माद् यत्तत् ऋचं वर्पन्ति, तदेतद् भूयिष्ठमसृं भवति । अन्नद् एव तदध्यनाद् जायते । (८)

इनि षष्ठाध्याये द्वितीयः खण्ड ।

इनि छान्दोग्यन्तर्गमू । एनच्च नृत्यमन्यत्न वाक्कुचम् । अपामन्वहेतुत्वे युक्तिमाह— — नसाद्वच्त् — भवति । तदेव नविदैर्वेद्यर्थ । अन्नद्च एव तदध्यनाद् जायते । तन् तस्माद् पृथिव्येकदेशमूर्त्रीहियवादिलक्षणस्यास्य व्रीह्यभवत्वद्गेनादेव हेतोः अन्नाद्यं अन्रप्रभृति नृधिवीर्वलाद्वाच्छिन्नतमपि अन्नद्च एनाद्यो जायते इत्यर्थे ।

एतत्खण्डार्तगंतवाक्यविषयकमधिकरणं लिस्यते—

द्वितीयाध्याये— छान्दोग्ये, 'तेजोऽजतेमुजते' ति तेजस एव प्रभमतः सृष्टि-मिधानात्, 'आकारो नोदपयत इति " न विद्यदृशृते: " इनि मत्रण पूर्वपक्षे प्रापे, उच्चते—“ अस्ति तु ।" आकारस्याप्यचिरस्त्येव; तैत्तिरीयके, 'आत्मन आकारः सम्भूतः' इत्युपपत्ते श्रवणात् ।

पुनश्रोदयति— “ गौण्यंसंभवाच्छबद्‌ऽच ।" 'आत्मन आकारः संभूतः' इति उत्पत्तिश्रुतिगौणी, निरवयवकाशोल्यत्वे छान्दोग्ये चाश्रुताया प्रनिपादनासंभवात्, 'वायुश्चान्तरिक्षाश्रितद्रवयुमभयम्' मिति आकारस्यास्मृतत्वश्रवणाच्चेत्यर्थः । ननु 'आत्मन आकारस्सम्भूत' इत्यताकाशे सम्भूतत्वदस्य गौणत्वे 'आकाशाद् वायु:' इत्यादौ श्रुतस्य सम्भूतत्वस्यापि गौणत्वं स्यादिति; तल्लाह— 'स्याच्चेकस्य ब्रह्मशब्दवत् ।' एकस्यैव सम्भूतशब्दस्याकश्रो गौणत्वं, 'वायोरभि:' इत्यादावनुत्तस्य सम्भूतशब्दस्य मुख्यत्वं सम्भवति, यथा शुण्डके ।— 'तस्मादेतद् ब्रह्म नामरूपमन्नच्च जायते' इति प्रधानै गौणत्या भयुक्तस्य ब्रक्शब्दस् तैसत्तव प्रकरणे 'तपसा चीयते ब्रह्म' ति ब्रह्माणि मुख्यतया प्रयोगदर्शनात् ।

१. अभि. गा

दर्शितम् । अन्न तदधीन मवस्यो कार्यकारणभाव उच्च्यते । अन्नाद्यामिश्रत क्षत्रं च तत् आयुध्येति प्रसिद्धविप्रहेडपि अन्नप्रभृति नातत्पयोर्योडक्षत् । इदं च वाक्यस्युपपादनवाक्यांतभूतम्; न तु उपपाद्यर्थदिगमनमत्रेति ।

तेषां खल्वेपां भूतानां वीर्येण वीजानि भवन्त्याण्डजं1 जीवज-

1. अण्डजं मा.

परिहरति, "प्रतिज्ञाडहानिरधयंतिरेकात्" । आकाश्यापि ब्रह्मोपदेयतया ब्रह्माव्यतिरेक सत्यान्नैकाविज्ञानन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञाया अहानिभवति । ब्रह्मैकत्वेनस्याप वस्तुनः सत्त्वे एकविज्ञानन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञान हीयेतेत्यर्थ । "शब्ददेभ्यः" । ' सदेव सोम्येदमग्र आसीदेकमेवाद्वितीयम्', 'एतदात्म्यमिदं सर्वम्' इत्यादिश्रुतेः सर्वस्यापि वस्तुनो ब्रह्मकार्यत्वब्रह्मास्कलत्वप्रतिपादनपरैः श्रुत्यामर्थो विधीयते ।

" यावदिक्रारं तु विभागो लोकवत्" । तुशब्दद्वयार्थ । छान्दोग्ये 'ऐतदात्म्यमिदं सर्वम्' इत्यादिमिराकाशादः सर्वेऽस्यापि विकारत्वप्रतिपादनादेव विभागश्रुतिस्ता उपचरपयुक्तैव । यथा लोके, एते सर्वे देवदत्तपुत्रा इत्यमिधाय तेषु केशादिदुत्प्रतिपादनेऽपि सर्वेऽस्यामप्युक्तिः । प्रतिपादितैव भवति, तद्वत् । 'तस्याआन्तरिक्ष्वैतदत्मस्' इति तु देवानामिव चिरकालस्थायित्वामिप्रायम् ।

" एतेन मातरिश्वा व्यास्यायतः" । आकाशोऽत्प्रतिपादनने नैव वायोरप्य-

त्प्रतिः प्रतिपादितैवर्थः । "असभवस्तु मनोडनुपपत्तेः" । तुशब्दोऽडवधारणार्थ ।

असभभत्नः अनुर्तः सतः ब्रह्मण एव । तद्व्यातिरिकस्य कृत्त्स्नस्याव्यक्तमहददहक्कार-

तन्मात्रेन्द्रियवियत्प्रादिकस्य प्रपञ्चस्य एकविज्ञानन सर्वविज्ञानादिमिरवगतकार्य-

भाक्स्यानुत्सचिनोंपघत इत्यर्थ इति स्थितम् । प्रकुनमनुसरामः ॥ ६-२.

सर्वेऽस्येतरस्य तेजोवच्चाक्षक्वीजत्वयथस्सूत्रं दर्शयति- तेषां—उद्भिज्ज-

मिति । आण्डजं अण्डजं पक्षिसपोदि । नार्थो अणु । जीवजं गर्भवेष्टनलक्षण-

मिति । आण्डजं अण्डजं पक्षिसपोदि । नार्थो अणु । जीवजं गर्भवेष्टनलक्षण-

अणुरक्महदिनी । एवसति तेजआदितत्रस्मत्कषोक्ति तेषामेव प्रकट्यत्वात् तनेव चिद्वृत्तिकरणस्य प्रदर्शनसभादिति व्येभम् ।

कातोभिन्नकारणमसव प्रथमस्वण्डे प्रदश्य द्वितीयखण्डे प्रजायेयति समधिरुक्षा । अथ तृतीयेऽ बहुस्यामिनि व्यस्थितहच्यते । तेजोबन्रातमकेनि । अत्र त्रीन्जस्य तेजोबन्रानान्‌सार्थ

इनि त न मन्तव्यम्, अत्र हि वीजानीत्युक्ताना क्वरणानां आण्डजमिलादिना कार्येसुखेन प्रदशन-

मिति । श्रुतनकाधिका । अनो वीजानीसनेन आण्डजावोदित्यपदचिवक्षितानि प्रकतिद्रव्याणि रेत

प्रभृतोनि गृह्यन्ते, न तु तेजोबन्रानि ! अत एन नचेलादिशादासमाधानभाध्यमुपरितनु युज्यते ।

तेजोबन्रानां व्रीजपदिवक्षितत्वं स्वेदजसुरूपशरान्तरसद्वावेदप तस्यापि तेजोबन्रकार्यतया

मुद्गिज्जमिति । (१)

जरायुज पुरुषपक्ष्वादि । उड्डिज्जम् । उड्डिन्तन्युडिनं स्ताव्रम् । ननो जानमुद्गिज्जमू । [ 'उड्डिन् जायत इति वा उड्डिज्जम् ।' न च स्वेदजानामनुवीतनाभवंत कथम् लीयतेव वीजान्त्यवधारणमिति शङ्कचम्, उड्डिज्जशब्देन वेदजस्यापि संग्रहेपपत्तेः । मृतितस्व ' तृतीयशब्दावरोधः संगोकजस्ये ' ति । संगोकजस्य स्वेदजस्य, ' आण्डजं जीवजमुद्गिज्जम् ' इत्यल् तृतीयेनोङ्किज्जशब्देनान्वयेऽपि मञ्जू इत्यर्थः । [ 'उड्डिन्त् स्वेदः, तज्ज्जवात्, व्यवस्योक्तरीत्या पृथिव्युप्तमज्नायोनिजत्वपापोचतरव्साम्याच्च दृश्यचम् ] इदच् सूत्रमन्यत्त् व्यवस्थार्नम् । अण्डाजादेश्चनिन्दिशानामेशां भूतानां तेजोव्वार्निति वीजान्त्यर्थः । ' तदेव परस्मात् त्रिधणोडनन्वतं जगतोऽ्युपगन्तव्यमिति स्थितम् ' ३ । ] तदेवोपपादयति—

१ । कुण्डलित क कुण्डलिते क कोषे ।

एकारदर्शितावावार्णनुपपत्तिविरहान् । एवं सन्तयच श्रीमच्छङ्करैकरसचमदि । अत, ' सद्रिया-विजयोफरीलां तेजोव्वार्नान्येव बीजपदार्थः ' इनि न मन्तव्यम् । एतौ हि तेजोव्वात्रात्मकेति, उपसहार्ते तेजोव्वात्रनीति च कथमनेकरैर्वीजस्यापि तेजोदार्हपरत्व्य रस्तुगलां सदृक्-वात । तेन च — तेजोव्वात्रनि उत्कान्तिम्, अथ तदूर्पैकेकबीजाम्जि भूतानि उच्यन्ते इति पूर्व-खण्डेन संगतिरस्य पृथिवीहिता मवति । न चात्र बीजान्जि भूतानां तेजोव्वात्रना भवन्ति—तत्परिणा-मभूतान्निति, यद्वा तत्र्याणामभूतव्वीजान्जि भव्यन्ति सवन्तीसर्यवर्णेन् । मगतमिति वाच्यम्; भूतेश्व-वदस्स महाभूतापेक्षया सन्चिच्छररक चिद्व्यष्टिचेतन एव श्रनिस्प्रसिद्ध श्वतिश्रायाव्, ' यनो वा इमानि भूतानि,' ' असकृदवत्तानि भूतानी ' त्वचम् । ' भूतानां प्राणिन् श्रेष्ठः ' इत्यादि श्रुति । अत एषोपरितनवाक्ये इमानी श्रीणि भूतान्यनुचवा इमास्स्थो देवता इत्युचम् । अत एव श्रीसाछ्येदश्श्यन्, ' उड्डिज्जवेदजयोर्भेदस्तयोः ' रिति भूतपदप्रयोगः । तेषामिति पृथकृल् बीजा-नीसत्र सगम्यताम्, तेजोव्वात्रात्मकबीजल्मादिति चेत्—असृदु । वस्तुत नेषां भूतानामित्यच स्वरसोद्वयः । भूतानसमिचर्दशे तेजोव्वात्रल्पत्तात् तथोक्तिः । कार्यकारणैर्वयाच्च कार्णों भूताना तेजोव्वात्रनरूपवोचौ बीजाना तेजोव्वात्रात्मकत्वसिद्धि । तदेवोपपाद्यते उपरि सेयंदेवतेलादिना ।

आण्हपदेऽण्हदान्तर्गताकारणद्वयस्यैवर्णनसमभवेऽपि शाब्द अण्हश्रैतप्रसिद्धिमवलम्च्य । त्रीण्येवेतेव्यकारः यथा प्रकृतिदृश्यानि त्रीणि, तथा बीजान्यपि त्रीणोति ज्ञापनार्थोडपे । अत्र सदंशे सदिस्यादिविशेषणान्तर्गत अनैकान्तिकोक्कि: दृश्य्या ।

सेयं देवतैक्ष्ण — व्‍याकरवाणीति । अन्न संज्ञामृतिंवलप्त्यधिकरणे भगवता भाष्यकृता, "सेयं देवतेत्यादिवाक्यस्यायमर्थः—, सेयं सच्छब्दित्ना पर(परा ?)देवता ह्मा तेजोवचनपा: त्रिस्रो देवता अनेन जीवेन्मात्रविग्रिटेनात्मनाड्युपवेश्य नाम्रुपे व्‍याकरवाणि देवादिविचित्रसृष्टितत्त्वसंग्रेयानि च करवाणि,—"इति भाषितम् । 'अभिमानिव्यपदेशस्तु विशेषानुगतिभ्या' इति मूत्रे, "हन्ताहमिमास्तिस्रो देवता इति तेजोवचनानि देवताशब्देन विशेष्यन्ते " इति भाषितत्वात् देवता इत्यभिमानिदेवतापरत्वं 1वक्तव्यम् । ततश्र इमास्तिस्रो देवता इत्यस्यायमर्थः— स्वस्वाभिमानिदेवताधिष्ठितानि तेजोवचनानीति । तेजोवचनाभिमानिदेवतानां परमात्मव्यतिरिक्तत्वे प्रमाणाभावात् परमात्मरक्तदेवतावलंबावाच्च परमात्मपर एव देवता इत्यर्थः । परमात्मव्यतिरिक्तदेवताभ्युपगमेऽपि देवताशब्दस्य तदधिष्ठितत्वमेवार्थः । न च 'तेज एक्षते ' त्वादौ तेजआदिशब्दानां परमात्मपरत्वात् तेजोवचनाक्षेपणपरमात्मा तददुपहितत्वात् व्‍ष्याधीनबहुत्वाश्रयानामेव, 'इमास्तिस्रो देवता ' इति देवताशब्देन परामर्शोऽस्तु; न तु देवताशब्दस्य तदधिष्ठितपरामर्शित्वमिति वाच्यम् । तत्रदवस्थपरमात्मसु जीवस्य प्रवेशासंभवे न प्रवेशयोग्यते जेवचनानामेव अमेदोपचारण रक्ष्णया वा देवताशब्देन निर्देश्यत्वात् । मध्वसिद्धान्ते, "तदैक्षत सर्वज्ञत्वम् , 'असृजते' न्ति निमित्तत्वम्, 'बहु स्या' मित्युपादानत्वम् , तदु भयानुगुणं सर्वशक्तित्वं सत्यसंकल्पत्वं , 'अनेन जीवेना त्मनाड्युपविश्ये 'ति सर्व- न्तरत्वं भवति । जीवेना त्मनेति जीवशरीरकेवल मयेत्यर्थः । 'सिंहेन मूत्वा बहवो मयाचा:, व्याघ्रेण मूत्वा बहवो मयाचा' इत्यवत् । सर्वज्ञादिगुणकस्य तद्विपरीताकारजीवैक्यसभवात् , 'यस्यात्मा शरीर' मित्यादिवचनात् , 'तदनु प्रविश्ये 'त्यचेतन इव जीवे ड्युप्रवेशश्रवणाच्च, शरीरवाचिशब्दस्य शरीरिपर्यन्तलमत्वेन तया उपपत्तावच नायमेवार्थः" इति व्यासगिरिकृतम् ।

4. अवगन्तव्यम् । 5. त्वाद्ववस्था खलु. त्वाद्ववस्था घ. ग. खलु दृश्यव्यम् ग.

प्रमाणाभावादिति । परमात्मव्यतिरिक्ता देवता कार्तृक्‍ृडभिमानाख्य व्यष्टिरूपतत्त्वश्रवणानन्तर्भावितया पूर्वं ताहशदेवताविरद्दादिति भावः ।

मयात्ता इति वादिति । यथा मिहपदेन सिंहशरीरमात्राविवक्षा मयेष्ट्र सिंहभावान्वय सिंहशरीरकर्त्मपद्यन्तप्रहणम् , तथा जीवपदेन जीवविविश्रयत्मप्रहणमिति भावः । न तु तृतीयोपपत्त्यर्थंमयं हस्थता; कर्मणिप्रयोगगतनृतीया यया. कर्तरिप्रयोगे तत्साधकत्वयोगात् ।

नतु जीवशरीरकरण मया प्रविश्य व्याकरवाग्भीयोरेवँ सम्भवनि । व्याकरवाग्भीतेत तिडा कर्तुरभिहितेन अनभिहिताभिकारविहितान्तर्गत्यानुपपत्तेः । न च व्याकरणक्रियाकतुरस्तेऽडभिहितत्वेऽपि प्रवशक्रियाकतुरनभिहितत्वान् वृत्तीया भविष्यातीर्नि वाच्यम् । तस्मै मथासुक्वा व्रजामीयपि प्रयोगः सांवु । स्वात् । त्रजिक्रियाकतुरमिघानडपि सुजिक्रियाकतुरनभिहितत्वात् । ' त्वामत्ययस्य भावार्थत्वात्, पक्तौौदन सुहृदे देवदत्तः:, पक्तौौदनो मुह्यते देवदत्तेनेयत्र च क्वाप्ययेन पाचिक्रियाकर्तृकर्मणि गोरसाभिधानात् वृत्तीयाध्दितीये कुतो न प्राप्तुते ।

इ-प्रत्यय, 'आद्यातपदवाच्या क्रिया विशेष्यत्वात् प्रधानम् । इतरा तु विशेषगवादग्रामानम् । तत्त्रियासामानमे (योः) अपि शाकयोसतद्वारको गुणप्रधानभावः । तत् प्रधानशक्त्यभियाने गुङक्रियागकिरामभिहितत्वं प्रकाशते, प्रधानानुरोधेन गुणानामं, पृथकृतद्रुरुद्रस्वकार्यारम्भयोगाच्च, इत्युक्त्वादिते चेत्—सत्यम् । मयेयस्य स्वलपेणैर्यथः । आत्मशब्दः स्वरूपपरः । सत्ता इति न पदच्येद् । जरया इति हि अदचातो रूपम् । अतः आतथा इतिचेद् । आदानं सदनार्थस्मित तत् अथासिद्धम्

कर्तृ रनभिहितत्वादिति । क्राप्रत्ययस्य भाक्मात्रर्थकत्वात् । ' समनकतृंकुयोः ' रिखस्य वस्तुस्थितिकथनरसत्वात्, सवन्वपरत्वादिति भाव ।

अयँ भावः — 'कुत्राश्रयेन कर्तृ रनमिधाने:, ' मथासुक्वा व्रजामि,' ' गोपालेन मया गोके विहृतं कृष्णोऽस्मप्राति द्वारकामविन्दिग्रामी ' इत्यादिप्रयोगान्ति: । प्रधानक्रियायाडभिहितं कारक मगुणक्रियायामभिहितवद् भवतीनि केयटःक्षे, ' ओदन मुक्त्वा शालिं पच्यते,' ' श्रुत्वाडन्येथी नायुमतस्तेन सोऽर्थः: कुविदिना ' इति प्रयोगानापत्ति: । कर्मगोडभिहितचद्रावेन ओदनमभिनि:, अर्थमैन्ति च द्वितीयाया अयोगात् । अतो यत्क्रतकत्वानिरद यत्क्रियान्वयितथो विवक्षितं, तत्त्रियाकारकस्य तत्रानेवान् अमभिहितकारकविमिळकर्मकत्वेन ओदनमभिति सथोमिति च द्वितीयोपपात्तः । कत्वाप्रत्ययस्य कर्तृथकत्वं, मया पक्वा मया भुज्यते इत्थं अहं पक्वा मया भुज्यते इति स्वात् । तदयंकृतान्ववं, मया भुक्त्वा व्रजामाति प्रयोेगा मंतस्य—

' कर्तारि प्रयोेगे पर कत्वाप्रत्ययस्य कर्तारि निउढलक्षणा ' इनेि वा, ' प्रातानक्रियास्मिन् हितकर्तृशक्ति: पर गुङक्रियाथामभिहितवदृवृत्ति ' इति वा शीकुस वारण्योया । व्यक्तिभिद खण्डदेवभन्येषु ।

एवं कत्वाप्रल्येन कर्तुं । कर्तरि्रभंगे अभिहितत्वाद:, ' तिङो दीक्षा: पुरूषं प्राप्य चिकीर्ष

श्रोगङ्करानुजमुनिविरचिनभाष्ययुक्ता

[अ.६.खं.३.

यद्यपि जीवधारारकं स्वरूपं त्र्याकरणकर्तृ तन्न भिद्यते—तथाडपि 'व्यपदेशिवेदेकस्मिन् बुद्धधा नानात्वं कल्पते' इति श्रुयेन कलिप्रमेदमादाय अभिहिताधिकारविहित-

त्रतीयोपपत्ते। घट: स्वेन रूपेणनरच्यावृत्ति करोतीत्यादिपयोगदर्शनात्, करोतीति

निडा कर्तुरमिहितत्वात्।

नतु तन्न करणार्थे तुन्नीया, करणत्वं न तिडाडमिहितमिति चेत्, ताहं प्रकृतेऽपि तथाडस्तु।

"तेनेशतद्विपरीटस्वकरणकतयाडनुप्रविशेऽपि कर्ता"

इत्यधिकरणसाराच्चयुक्तश्रुयमर्य:।

१. नानार्थ ग. २ करणत्वच क.

त्रिविधकैकडस्मवत् 'इती उपसर्जनक्रियान्वयि देवतापदं प्रथमान्तम्। न हि देवतापदं प्रधान-क्रियान्वयि, बहुवचनान्तस्य एकवचनान्तक्रियान्वयायोगात्। अत एव च श्रीमति रामायणे,

"सकॄना सक्त्या भूत्या सागरं समुद्रयिताम्। प्रशान्तेमारुतो द्र्ता जलरोमिञ्चिव नि:स्वनम्" (१-१९८)

इति द्विप्रकारत्वयोगित्वात् सर्गानुसारिक्रियावाचकं, भूतेन्द्रियमनुष्यादिकम्, अत एव च श्रीमति रामायणे,

तत्र प्रथमान्तमेव प्रुष्कम्। एव च, 'मया मुक्त्वा अहं ब्रजामि' इत्यादिप्रयोग उपपन्न इति ।

एव सति अत्रैव जीवेनात्मनेति कयं तृतीया? कयच, 'आत्मना मया' इति तदर्थ भाषणमिलष्यन्ते। 'नायमात्मशब्दो जीवात्मसंपर' इति प्रतिबोधनाय मयेतदर्थं भाषणमिलष्यते। नतु भवेतित्वत् स्वेनसपयुक्कमेव, उभयोरपि कर्तृ-

परत्वादिति शङ्कते यद्यपीति। अस्ति मयेतस्मात् स्वेनैष्य विशेष इति प्रयोगदर्शनादर्शनाऽऽ-

स्वीकरथम्। ख्वाच्चदात्मशब्दौ हि तृतीयान्तौ प्रयुज्येते, 'आत्मानमात्मना वेत्ति', 'चैत्र: स्वय

पचती' ति—इत्यमियेय परिहार्ति तथार्पिति। सलसम्ति प्रयोग । कयं तदुपपत्तिरित्येनाह

व्यपदेशिवेदेकस्मिन् तद्वस्तुप्रत्यादिन।नाभिहितमिति तृतीयोपपत्तिरिति भाव। नन्वेव मेदविवक्षया ख्वाच्चदात्म

शब्दच्यतीरकास्मदादेशब्दसापि तृतीयान्तस्य प्रयोगोऽपत्त्ति। तथाच 'गोपालेन मया विहलस्यां

द्वारकमपि निश्चामो' इति स्वादिति चेत्, ताहि अन्र भेदस्मितो निर्वाहं क। तुर्तीयोऽन्त स्पार्दिति चेत्, —ताहि तंव करणत्वविवक्षया गोपालेनति किं न स्वात्? अप्रयोगात्

तत्र तदविवक्षोभि चेत्—कर्तारिरुत्क्रियाथालोकरेडपि समः समाधिरिति, कर्तीरिप्रयेगे समानकर्तृ-

कत्वस्य कत्वप्रत्ययेनाधिकान्.म्रियेतनं स्वाच्चदात्मशब्दप्रयोगे पर नेति नियमसङ्कोचेनापि कर्तृ-

निन्द्वादर्श भाव: — नियमसङ्कोचो नावश्यक:; 'आत्मनात्मना वेत्तसी'

सादृ क्त्वाप्यवराहतस्पष्डेडपि क्डुरमिधानेऽपि तृतीयाश्रवणाद् श्रूयते। अतस्ततैच करणत्वं

यद्वा आमरणाधिकरणे 'अनेन जीवेनात्मनानुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणि' इति भाषितत्वेन जीवशब्दस्य परमात्मपर्यन्तत्वाभावस्यापि 'प्रदर्शितत्वान् तदुसरणं जीवेनैष्य जीव एवार्थः । आत्मशब्दस्य शरीरेऽर्थः । शरीरमूतेनैव जीवेनानुपविश्य नामरूपे व्याकरवाणीत्यर्थः । आत्मशब्दस्य शरीरवाचित्वेनमिप्रेत्यैव मदात्मकजीवेनैति भाषितम् ।

१. निध्वितत्वात् क २ शरीरत्वं खलु ग। तृतीयार्थे । न चेदंविशिष्टेऽकर्तृत्वेनामिहितत्वान् आत्मनेति नृतोयेंति वाच्यम् — चैतत्रलविशिष्टेन कर्त्रत्वेन क्रियापदेनामिहि निमित्तं चैत्र पदवीयात् चैत्रेग पचतील्यादिरूपा सर्वत्र प्रथमान्तप्रयोगस्यैव विशिष्टेन कर्त्रत्वसमभिहीतेतैव ; अत आत्मनेति न कर्त्तति तृतीया । किंतु, 'आत्मानमात्मा वेदित' , 'चैत्र स्वमेव पठति' इति प्रथमान्तप्रयोगसाम्याति, कदाचिदमिहितत्वात् नतु चैत्रादिपदोक्तस्यैव पुनः स्वादिपदेन वचने पुनरुक्तदोष इति चेत् — कुण्डली चैत्र पठतीतिवत् चैत्रगताया आभानरतया स्वादिपद प्रयुज्यताम् । स्वादिपदस्याङ्गान्तररतवै न खरसामिति चेत् — व्यतिरेकदर्शनात् सङ्कलनेऽपि ख्वादिपदं किं स्वरसमिति । तस्मात् स्वशब्दात्मशब्दौ क्रियापदानमिहितकरणककर्तृविवक्षया तृतीया न्ती प्रयुज्यते इति नियमः स्वीकृतसुचित इति ।

यद्यपि स्वेन रूपेण व्याप्तिं करोति, जीवेनात्मनाऽनुप्रविश्यैव विशिष्टैरपि तृतीया स्थान, जीवविशिष्टस्य करणत्वेन । अध्यापि कारकविशेषौ संभवन्तौ उपपदविभक्तिरयुक्तेति तत्र्याग । सत एव जीवेनात्मनेति न सदृयोगे तृतीया । यद्यपि जीवस्यात्मप्रवेशे कर्तृतया साहिङ्यमस्ति; भूतोद्देश्च जीवेऽपि परमात्माऽहुप्रवेशाद् कर्तृतया साहिङ्यमपि — यथापि तत् सर्व न वाच्यभर्थ 'स्वेन व्याप्रितिम्', 'आत्मना वेदित' इस्त्रैव कारककभितोकेरपि समन्वात।

यद्यपि स्वेन रूपेण व्याप्तिं करोति, जीवेनात्मनाऽनुप्रविश्यैव विशिष्टैरपि तृतीया स्थान, जीवविशिष्टस्य करणत्वेन । अध्यापि कारकविशेषौ संभवन्तौ उपपदविभक्तिरयुक्तेति तत्र्याग । सत एव जीवेनात्मनेति न सदृयोगे तृतीया । यद्यपि जीवस्यात्मप्रवेशे कर्तृतया साहिङ्यमस्ति; भूतोद्देश्च जीवेऽपि परमात्माऽहुप्रवेशाद् कर्तृतया साहिङ्यमपि — यथापि तत् सर्व न वाच्यभर्थ 'स्वेन व्याप्रितिम्', 'आत्मना वेदित' इस्त्रैव कारककभितोकेरपि समन्वात। एवं तावत् भाष्यना पचति, खय पचतील्यादिरीत्या स्वशब्दप्रयोगात्मशब्दग्रहणेन स्वरससमान्वयेन वाक्यमुच्यते ।

समान्वयेन वाक्यमुच्यते । अथात्मशब्दस्य परमात्मपरत्वे तच्छरीरं भूतजीवात्मपरत्वेनापि वाक्यार्थेसमझस्य कल्पद्वयेन दर्शयति यद्वाख्याने ।

किमर्थमेव पृथक्वर्णनमस्यात्राह अनयोः परस्परुपपादनकैशविरहत्वात् पक्षद्वये इति भावः । आत्मशब्दस्य परमात्मभरवै छानने जीवात्मनेति पचत्रयमेव सुप्तनं मन्तव्यम् — अननेनेति पराक्यया निर्देशः । ख्वापेक्षया जीव एवं मेवस्य सृज्यत्वादिगुणकर्मवैचित्यस्य जीवविशिष्टस्य परमात्मपर्यन्तप्रहणमिति प्रतिबोधनाय आत्मनेति पदम् ! जीवात्ममात्रपरत्वे च आत्मनेतिपदं व्यर्थमेव स्यात् । 'सर्व खल्विदं ब्रह्म' स्वादाविव अननेति इदन्त्व विशेषणगतम् ।

'आत्मन्वयाडनुप्रविश्ये' ति भाष्यम्यायमर्थः—आत्मन्वयेन हेतौ तृतीया । हेतुत्वाच्च प्रयोजनत्वेन विवक्ष्यताम् ! 'स्वस्य' आत्मन्वार्थमनुप्रविश्येत्यर्थः । प्रविश्य नियतत्वभावेन आत्मल्वासम्पादनात्, 'चारेणानुप्रविश्य' परवल सङ्ङल्यां 'निवादिति । यद्वा 'जीवेनाड्मनाडनुभूयते:' पगीयमानो मोदमानोऽतिष्ठति ' स्यत्र 'अनेन जीवेनात्मना-डनुप्रविश्ये' 'स्यादपि जीवात्मनेयेयाथे' । अन्र्न् पञ्च अनने नेघङ्ङद्य प्रमागरनिपत्रपुरोऽर्निर्वाचिनो मच्चीरमूतेनेयी । अनयोः, रक्ष्योः ; 'चारेऽनुप्रविश्य' पर्यन्वं सकलयान्ति', 'देवदत्तेन पच्यते', चैत्रेण लुध्यते', इत्येकत्र्‌ विश्र.क्रिय'प्रयोगकत्वो परमात्मनः स्वाभिमतस्य जीवात्मन् करजनया तृतीयासम्भान् तृतीयांया नानुपपत्तेः । इयामतु विश्रेः—नातलरदयङ्करगस्य 'तासां त्रिद्रनेैक्का करवाणी' तिरक्ष्यमाणेन त्रिदृङ्करणेन महान्तकतृकत्व वगन्तॄनतॄक वध्य करगाशे सङ्क्षाकतृ-त्वमत्ति । प्रन्रेगे नु सर्वद्रव्यारकन्य परमात्मनः सङ्क्षाकतॄन्वासम्भात् प्रयोजककतॄत्वम् । एवं चानुप्रवेशानामृत्याकरणयोः समानकतॄकत्वसम्भवात् कत्र्राप्यव्यस्यापि नानुपपत्ति-रिति दृष्टव्यम् ॥

एतेनान्तःकरणविशिष्टस्याहमर्यंत्वे वदनतः: परे म्रुचुकाः:, 'बहु स्यां', 'हन्ताहमिमाः' इति सङ्ङल्पसमये तस्याभावादित्यास्तां तावत् ॥ ०६.३.०२ तासां त्रिद्र्न्—करवाणीति । अन्र संज्ञामूर्तिकल्पनस्याधिकारणे भगवता भाष्यकृता, "तदर्थमयोऽन्यसर्गेऽप्राप्तानामेभा तेजोवद्भानां विशेषसृष्टयसमर्थानां तस्माद्यैयैकैकं त्रिदृन्‌ त्रिवृन्‌ करवाणी"ति इत्येतद्वाक्यार्थ उक्तः। अलं तदर्थमित्यस्य देवाविद्विचित्ररूपाणां तत्त्वामध्येयानाञ्च करणार्थमित्यर्थः । पूर्वं 'देवादिद्रिविचित्रमृष्टि १. वाङ् ग २. पदमिद न ख ३. पक्ता जुहो क. ४. नैत्र च क क. ५. एतद्रतो-कैतद्यामध्यानभाजो न क. कोषे । परन्तु इयं श्रीभाष्यसुक्ति पर पूर्वं क्याकरवाणीकीदृश एतदुचे माध्यप्रदर्शेनावसरं सद्देव दर्शयिता । परस्प चानुप्रवेशकथने व्याक्रियमणनानमहाः सवन्तस्य अचिचित्परमात्ममुचु त्रिष्वपि बोधनाय । एवं तिस्रो देवता इति निर्देशः समष्टवपि परमात्मनि अनुग्रवेश तच्छब्दवाच्यत्वयो ज्ञानायोति । पूर्वेमेकैककल्मत्कार्येऽप्यश्रुभयानन्तरमन्यान्यसकलंमतत्कार्यो भयकियनवत् इहापि प्रथम त्रिदृङ्करणं सकलं तत्कार्यं बोक्त्वा नामलङ्करादौ वक्तव्ये सकलं दृइयमिश्रणं किंयेऽमिति चेत् — अबादिसृष्टेः श्रेयस्तिरेकेण तेजआदिसृष्टेऽपे । फलान्तर समस्ति । त्रिदृङ्करणस्य तु व्याक्रिनामरूप-करणेऽ्यर्थैवमिति व्याख्यातुमेवमिति ।

सेयं देवतेमासिस्रो देवता अनेनैव जीवेना त्मनाडुपवेश्य नामरूपे व्याकरोत् (३)

तासां तिसृणं विस्तृतमेकैकामकरोद् | यथा तु(नु)खलु मोम्येमास्तिस्रो देवतास्ताऽऽसृजत्स्विलैवैकैका भवति, तन्मे विजानीहि॥ (४) इति षष्ठाध्याये तृतीयः खण्डः ।

तन्नामधेयानि च कृत्वाणि 'इत्येकैकरिति दृश्यव्यम् । अत्र इति श्रुतदस्य 'सेयं देवतैक्षते 'ति पूर्वेण सम्बन्धः ।

एतदमीक्षत् परा देवता यथासङ्कल्पमकरोदित्याह सेयं—अकरोत् । अत्र त्रिवृत्करणाधीनत्वान्नामरूपव्याकरणस्य, अर्थक्रमानुरोधेन पाठक्रमो वाच्यते । तत् तेजोवृत्कृतदेवतासु एकैकां तिसृणं त्रिवृत्कृत्या नामरूपव्याकरणमकरोदित्यर्थः । अत्र व्यापकस्य परमात्मन् स्वरूपेण 'स्वाप्रथङ्निस्सदसर्ववस्तुनुप्रविश्य सत्चैडपि स्वशरीरर्मूतजीवेनात्मविवेशात् पूर्वमभावात्, 'जीवेनात्मप्रविश्य नामरूपे व्याकरोत्'

इत्यस्य नानुपपत्ति:; चारस्य राजशरीरत्वाभावाच्च चरणानुप्रविश्येति वाक्यसाम्यक्षैति दृश्यव्यम् ।

यथा तु—विजानीहि॥ देवताश्रितानां तेजोवृत्कानां त्रिवृत्करणप्रकारं मे निगदतः श्रृणुष्वत्यर्थः ।

व्यासङ्गैरानन्दमयाधिकारणे—' अनुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणी 'त्यत्त नामरूपव्याकरणस्युपवेशपूर्वकत्वमभ्युपगम्यते । 'तत् सृष्ट्वा तदेवानुप्राविशत्' इत्यत्तत्कार्यत्वेनैवोपवेशः ।

1. ऋपृथक् सन् । 2. त्रिवृत्करन् सन् ।

ननु फलेच्छार्वेकतदुपयेच्छाया, सङ्कल्पवाक्यक्रम उपवेशः । नामरूपे व्याकरोत्, त्रिवृत्कमरोदिति कार्यमस्तु न घटते त्रिवृत्करणस्य प्राथमादितवे इत्याह श्रेति । प्रथमोक्तसकल्जन्य कार्यं प्रथममुखम्, द्वितीयोक्तसङ्कल्पोऽर्थ तदनन्तरमुखम् औचिस्यात्, तत्र तत्

तत्तत्कार्येत्कलस्यै । न तदिदमवतरते दृश्ङितमं, यथासङ्कल्पमकरोदिति । एकमुक्तिकमेऽपि, कार्यस्योत्पत्तिक्रमोऽपि स एवेति न मन्तव्यम् । तस्य कमस्यात्र वाक्यक्रमानुसारः । पाठक्रमो बाध्यते इति । पाठक्रमकलस्य अस्थे क्रमो न सिध्यति । पाठक्रमस्यार्थे कमकल्पनं

मिह नेदर्थे ।

अनुप्रवेशकृत्सकलनत्मुख्यरीत्या परमात्मनि दुरवेचम्; किन्तु अपौ जीव एवैसाह व्यासङ्गयैष्यादिना । [ इति दृश्थ्यमिति । सर्वमिदं जीवेना त्मनेति जीवमात्रपरमिति स्वकृतनिर्बन्धाज्जुसारणौषसिव ।]

यथातुस्खल्चितो वाक्यव्राख्यानन् पूर्वमेव वच्यव्यमिममुप्रविश्यस्वरूपोधनादिरूपमंशं पूर्ण खण्ड व्याख्यायान्ते वचु साम्प्रतमिति मत्वा पथादाद ठ्यासङ्गैरिसादिना ।

नानुप्रवेशाम्य सृष्टिपूर्वेक्सं रस्स्याने । तम्मान् ममकर्तृकत्वमेव विवक्षितम् ; न पौर्व-

प्रविष्टं चैवेत् । कान्स्येSप्ति प्रविश्टे वस्तुनि पूर्णतयैवहारत परमात्मन्यपि प्रतिक्षतु-

पर्यम्पपि । अतः पृथक् हि 'तस्य त्वष्ट्रा विद्धद्रूपमेति' न तु सृष्टमनुप्रवेशयोः समान-

पूर्णतयव्यवहारात् प्रवेशाच्चोभयुनिस्पृशिति ।

कालिकत्वमेव प्रतीयते । अथवा ' नन सृष्टा नटेवानुप्रविशात् ' इनि सृष्ट्यनन्तरत्वेन

नन्वेकोडप्यनुप्रवेश- परमात्मनि दुवैच डाटे स्थिते व्यासार्य कथ सृष्ट्यनन्तरोडनुप्रवेश.

श्रूयमाणानुपवेश स्वित्यर्थोऽन्य एन 'इत्युक्तम् । व्यापकस्यापि परमात्मनोडन्तर्योमि-

स्थितस्यर्थेSवदन्य इति नानुप्रवेशस्यान्निमित्त चेत्— अहंदे वक्तव्यम् — सर्वैवश्रुध्दि-

विमहद्रहोराडनुप्रवेशा उपचयेत इति केचित् । जीवद्दैवैषानुप्रवेशः, न स्वत इति

निरूपणं तावदतन कियते । तत्रानुप्रवेशो विग्रहद्वारकश्चेत्, स्वारेकुघटादिशु तत्सत्वे न प्रमा-

केचित् । प्रतिक्स्तु तत्सृष्टस्तुमात्रपूर्णपरमात्मकार्यकारित्वात् तल प्रविष्ट इवेत्युक्तिरिति

णम् । जेद्वारादि सर्वत्रानुप्रवेशः, न परमात्मा शिक्षादाति पश्यः, 'तल सृष्टा तदेवानुप्रविशात् ।

केचित् ॥

तदनुप्रवेशो मच लब्धभन ।'इनि पृथग् जेद्वेदु न्वेधारकं कथयमि वस्तुत सर्वत्र प्रागेव

६—३.

विद्यमानत्वात् प्रवेशो दुवे च एव । तथाच श्रीभागवतनम्, 'तद्यु तहं प्रविष्ट प्राविष्ट इव

भाव्यसे' इनि । 'अनन्य पुरुपविज्ञ' इत्युक्त प्रवेशनोकारसादृश्यातुप्रवेशा ; अनुक्तलयभूत प्रवेशो

वास्तु ' वस्तुनो जोकानुप्रवेशोडपि चिन्य एव । श्रीप्रकृतिभूतबोझिद्रद्वयेपु प्रागेव संशिलिस्य

जीवस्य कोSप्य शरीरेऽपि प्रवेशो नामने । तदद्वचसवनेपडपि शरीराकारपरिणामस्य प्राक् अभावात्

प्राक् तादृशपरिणामकशिश्न-विनिर्वन पथ्यासंवन्ध एव प्रवेश इति नेत— एप परमात्मन्यपि

श्रुतः । अतो व्यष्टिसृष्टिगतसद्वादिवचनेन एव वाक्यार्थो निष्पाद्यते — नामरह्याकरण हि

समष्टव्यस्तस्यैव (यथा, ' स भूरिग्न व्याहरेत् । मुखमश्र्जत' इत्येमम् ।) तदत्र जीवेनात्म-

नानुप्रविश्येत्यंगडपिक्‌ व्यष्टिस्थैव परमात्मा यदा देवदिशारसंस्थानं करोति, तदैव

जीव धर्मभृतज्ञानद्वारात तद्रियामनौपयिकल्याभिमनन करोति, स्वदश तदवस्थावच्छिन्नद्रव्यानिय-

मनौपयिकचमेमूतज्ञानगतविलक्षणपरिणाम नू भवति ! एडम्भूतपरिणामविसिष्टधर्मेमूतज्ञा-

वस्य जडक्य स्वस्य वच प्रागसवन्ध । रूपमपत्काले च सवन्य स्थित इति से एव प्रवेश ।

उत्क्रथेप एव प्रवेशो विग्रहद्वारक्य (३—४—७), 'स एप इह प्रविष्ट आ नखाग्रेभ्यः ।' इति ।

तथाच समष्टे रुप्याकरण तद्रूपावच्छिन्नद्रव्य स तद्रियामनौपयिकचमेमूतज्ञानग्यादिरूपपवेशाश्च

कुर्वन् परमात्मा, व्यष्टौ देवलादिसंस्थानमकरह्यव्यकरणकाले जीवतिशिष्टस्यप्रवेशां जीवस्य स्वस्य

चोभयो तदक्यथदक्यनियमनौपयिकल्यविचलभू,विकार ममूतज्ञानव्याशिरुपं करोतींति विवेचनार्तम्

' जीचनामनाझुप्रविश्य नामरुपे व्यकरवाणी' त्युच्यते । अन्र प्रवेशो नामरपमन्याकरणच युगप-

यदग्ने रोहितं रूपं, तेजसस्तद्रूपम् । यच्चहुः, तन्नाम् ।

यदग्ने रोहितं रूपं तेजसस्तद्रूपम् । अग्नेर्हि रक्तं रूपं रोहितो भागो हस्यते, तत् अग्रिवत्कृतस्य तेजसः स्वरूपं यच्चिह्नं—तन्नाम अन्नस्यैतत् रूपमित्यनुवर्तते ।

दित्युक्मे॒द श्रु॒तमा॒गम॒म् । ह॒रप॒श्व॒द॒ अन॑ेन॒ग॒र्भा॒ले अ॒पि॒वृध॒ न॒म॒ नम॑ इ॒च॒न्द जीव॑स्य पर॒मात्म॑न॒श्र य॒न्मू॒र्त॒ज्ञा॒न॒धारा॑रक॒र्मन्‌वधि॒पोष॑न॒तिप॑ दत्त॒रं ह॒दि । ए॒त॒र्हि त्वं॒ दि॒व॒ आन॒श्रु॒ते॒ अ॒सि॒ न॒हि । अ॒द॒दि॒श॒व॒दा॒न॒के॒द॒दि॒श॒ अ॒सि॒ त॒द॒मा॒त्म-

हृदयकमल में श्रुतमागमम्— उपास्योपनिषद्‌को हृदय कहते हैं । हृपशब्दवत्‌—अन्नेन गर्भालेऽपिवृधे—जैसे अन्न से गर्भ बढ़ता है, वैसे ही इस हृदयकमल में यह श्रुतिमागम बढ़ता है । न॒म॒ नम॑ इ॒च॒न्द— जीवस्य परमात्मनश्च यन्मूर्तज्ञानधारकरकर्मन्‌—वधिपोषनतिप दत्त॒रं— जो मूर्तिमान्‌ ज्ञान है, जिसकी धारा है, जो करकर्माओं का पोषण करता है और जो दत्त है, उस ह॒दि— हृदय में यह श्रुतिमागम बढ़ता है । ए॒त॒र्हि त्वं॒— इस समय तू दि॒व॒ आन॒— दिव्य ज्ञान में श्रुते— सुने हुए ज्ञान को अ॒सि॒ न॒हि— प्राप्त नहीं हुआ है । अ॒द॒दि॒श॒व॒दा॒न॒के— अदिति के दिशावदान के अदिति के दिशावदान के समान तू अ॒दि॒श॒ अ॒सि॒— अदिश हुआ है । त॒द॒मा॒त्म-

पर॒क॒च॒ जी॒वे॒नाऽऽत्म॒ने॒ति जी॒द॒वा॒विशि॒ष्टो॒वा॒चि॒जी॒व॒प्र॒वे॒शो मि॒लि॒न्‍मू । न॒त॒र्‌हि ज॒न्‍द॒ इ॒ति॒म॒न्नो॒द॒धु॒त॒दे॒वा॒स्य श्रु॒त॒न॒न्त॒र॒सि॒ड्‌स्य ज्ञा॒प॒ना॒त् । क्ष॒त॒ एव॒ जीव॒प॒द॒म॒न्य॒ ति॒र॒स्क॒रि॒त॒स॒दृश॒म॒प॒र॒क॒र्म्म ! म॒त॒द॒क्‌-वै॒द॒न्‍म॒-

जीव इ॒ति परमात्मन्यपि माक्षान्‌, स्थितसुखम्‌ । इ॒द॒दि॒श॒व॒दा॒न॒के॒— अदिति के दिशावदान के अदिति के दिशावदान के समान तू अ॒दि॒श॒ अ॒सि॒— अदिश हुआ है । त॒द॒मा॒त्मपरक॒च॒— उस आत्मा में जीवेनाऽऽत्मनेति जीवद्वाविशिष्टो वाग्जीवप्रवेशो मिलिन्मू— मिलता है । न॒त॒र्‌हि ज॒न्‍द॒ इ॒ति॒— न तो जीव इति मन्नोदधुतदेवस्य— देवताओं के द्वारा हवि के रूप में ग्रहण किये हुए श्रु॒त॒न॒न्त॒र॒सि॒ड्‌स्य— श्रवणानन्तर जिसकी सिद्धि हुई है, उस ज्ञान का ज्ञा॒प॒ना॒त्— ज्ञान होने के कारण । क्ष॒त॒ एव॒ जीव॒प॒द॒म॒न्य॒— जीवपद को क्षत्रिय ही ति॒र॒स्क॒रि॒त॒स॒दृश॒म॒प॒र॒क॒र्म्म— अन्य कर्मों से तिरस्कृत करता है । म॒त॒द॒क्‌-वै॒द॒न्‍म॒-

याऽधिक॑रणश्रीभा॒ष्ये॑स्मि॒प्रे॒तम् । त॒न्नै॒व नि॒ग॒मि॒त॒भ्द । ‘ए॒त॒द॒ वै त॒न्ना॒म॒ चै॒त॒न्न॒ त॒द् ब्र॒ह्म आत्म॑वेद॒ सं॒ चै॒त॒न् जग॑त॒स्त॒स्य शा॒रीरं भव॑ति’ इ॒ति । अ॒ग्नु॒ हि ता॒र॒ उ॒ग्रे॒दे॒श्व॒ल नु प्रदे॒शो न॒म शा॒री॒रे जी॒वाऽत्म॑प्र॒वे॒शो, तथाऽप्र॒वि॒टे च जी॒वे पर॒मा॒त्म॑प्र॒दे॒शो भ॒व॒ति ।

मयाऽधिकरणश्रीभाष्ये स्मिप्रेतम्— मैंने अपने अधिकरणश्रीभाष्य में कहा है । त॒न्नै॒व नि॒ग॒मि॒त॒भ्द— उसी ग्रन्थ में निगमित भी है । ‘ए॒त॒द॒ वै त॒न्ना॒म॒ चै॒त॒न्न॒— यह जो नाम है, यह चैतन्य है । त॒द् ब्र॒ह्म— वह ब्रह्म आत्म॑वेद॒— आत्मा को जानने वाला है । सं॒ चै॒त॒न् जग॑त॒— और वह चैतन्य जगत्‌ का भी ज्ञान रखता है । त॒स्य शा॒रीरं भव॑ति’ इ॒ति— उसका शरीर होता है । अ॒ग्नु॒ हि— क्योंकि अग्नु ता॒र॒ उ॒ग्रे॒दे॒श्व॒ल— तेज के उद्रेक से युक्त देश में नु प्रदे॒शो न॒म शा॒री॒रे— नामशरीर में जी॒वाऽत्म॑प्र॒वे॒शो— जीवात्मा का प्रवेश होता है । तथाऽप्र॒वि॒टे च जी॒वे— और जीव के अप्रविष्ट होने पर पर॒मा॒त्म॑प्र॒दे॒शो भ॒व॒ति— परमात्मा का प्रवेश होता है ।

अत्रेद॒म् मी॒मां॒स॒नी॒यम् — व्याकरण नामरु॒पयो॒र्‌हि तु॒ल्यक॑र्म्म ; तदु॒न॒र॒क्ष॒य॒ त॒न्नि॒ष्पत्ति॒: । उक्त॒रि॒द॒नु॒प्र॒वे॒श॒न् नि॒ष्पत्ति॑म॒म॒क॒ल् । अ॒त॒ एव, ‘सृ॒ष्ट्या॒नु॒प्र॒विष्ट॒(त्रि॒)श॒न’ इ॒ति उप॒पन्न॒म् । सौ॒र्थ॒हिं उ॒न्न॒त्य॒न॒कू॒ल॒स्य॒ प्र॒स॒ङ्गा॒द॒ । अ॒त॒ तु, ‘अ॒नु॒प्र॒वि॒श॒ न॒म॒रू॒पे अ॒व्य॒ क॒र॒णं’ इ॒ति मे॒ प्रा॒ग॒नु॒प्र॒वे॒शो॒क्‍त । अ॒य॒द॒व्य॒त्प॒न्न॒शा॒रो॒र॒प्र॒क॒ति॒दृ॒श्य॒सं॒ब॒न्ध॒ त॒त्र जी॒वा॒दु॒,वे॒दो न॒म म॒क॒रणा॒न्‍नू॒त॒न-

अत्रेद॒म् मी॒मां॒स॒नी॒यम्— यहाँ पर इस विषय में मीमांसा करनी चाहिए । व्याकरण नामरु॒पयो॒— व्याकरणशास्त्र में नाम और रूप का हि तु॒ल्यक॑र्म्म— तुल्यकर्म कहा गया है । तदु॒न॒र॒क्ष॒य॒— उस व्याकरण के अनुसार त॒न्नि॒ष्पत्ति॒:— नाम और रूप की निष्पत्ति होती है । उक्त॒रि॒द॒नु॒प्र॒वे॒श॒न्— आगे अनु प्रवेश का कथन नि॒ष्पत्ति॑म॒म॒क॒ल्— निष्पत्ति के प्रकरण में किया गया है । अ॒त॒ एव— इसलिए ‘सृ॒ष्ट्या॒नु॒प्र॒विष्ट॒(त्रि॒)श॒न’ इ॒ति— सृष्टि के द्वारा अनुप्रविष्ट होना कहा गया है । यह उ॒प॒पन्न॒म्— उचित ही है । सौ॒र्थ॒हिं— क्योंकि सृष्टि का उ॒न्न॒त्य॒न॒कू॒ल॒स्य॒— उत्कर्ष करने में प्र॒स॒ङ्गा॒द॒— प्रसंग है । अ॒त॒ तु— इसलिए तु ‘अ॒नु॒प्र॒वि॒श॒ न॒म॒रू॒पे— नाम और रूप में अनुप्रवेश अ॒व्य॒ क॒र॒णं’ इ॒ति— अव्यकरण है, यह मे॒ प्रा॒ग॒नु॒प्र॒वे॒शो॒क्‍त— मेरे द्वारा पहले अनु प्रवेश के प्रकरण में कहा गया है । अ॒य॒द॒व्य॒त्प॒न्न॒— जो अव्यक्त से उत्पन्न हुआ है, उस शा॒रो॒र॒— शरीर के अ॒प्र॒क॒ति॒— प्रकृति के द॒ृश्य॒— कार्य के सं॒ब॒न्ध॒— सम्बन्ध में त॒त्र— वहाँ जी॒वा॒दु॒— जीव आदि के वेदो न॒म— जिनका नाम म॒क॒रणा॒न्‍नू॒त॒न— नवीन मकर

सं॒ब॒न्ध॒ इ॒त्य॑क्ष॒म॒ने॒क॒प॒ इ॒ति । स॒प्‍ल॒य॒र्ति॒, आप॒श्र्वा॒न॒न्त॒र भ॒व॒न्ति — तथा व्य॒ष्टि॒शा॒रो॒र॒प्र॒कृ॒ति॒दृ॒श्य॒सं॒ह॒प॒नि॒ष्टो न॒म॒रू॒पे व्याकरोति, व्य॒ष्टि॒शा॒न॒न्त॒र॒सृ॒ष्ट्य॑प॒ते । ए॒वं प्र॒कृ॒ति॒दृ॒श्य॒ ए॒वा॒तु॒प्र॒वे॒श॒क॒थनं शा॒री॒रे प्र॒थ॒म॒क॒क्ष॒ग॒त्प्र॒भू॒ति॒ जी॒व॒वि॒दि॒: । स॒व॒न्ध॒ज्ञा॒प॒ने॒न स्वप॒र्दे॒न न॒म॒रू॒प॒भा॒क्त॒व्य॒ख्ष॒ना॒र्थ॒मि॒ति । ए॒त॒च॒दृ॒शे॒च॒त॒स्मि॒न्‍ग्रे॒ल् च भू॒तप्र॒का-

विशिष्टजीवसंस्लेष—विशिष्ट जीवों का संस्लेषण । स्थास्तप्रवेशो नाम— स्थास्तप्रवेश नामक सृष्ट्युपयाकरणाति— सृष्टि का उपाय है । विशिष्टलवबन्ध:—विशिष्ट लवों का बन्धन । अदमव्‌च—और अदृष्ट सृष्ट्यनन्तरसुपवेशव्‌च— सृष्टि के अनन्तर सुप्रवेश स्थिलयर्थोपि— स्थूल अर्थ भी है । एवं प्रवृत्यादिकर्म्मोपप्रवेशोऽपि— इस प्रकार प्रवृत्ति आदि कर्मों का उपप्रवेश भी कविदृष्टि— कवि की दृष्टि में है । ‘गामाविद च भूतानामीयहमोजस’, ‘चक्षु तत् करिष्यामि त्वामाविदृ प्रजापते’ इत्यादिक्म्— इत्यादि वचन हैं । स च वाङ्‌मनस्यायत्कारकत्वादिविशिष्टपरमात्मसंवन्ध इत्यक्षमने कप इति— वह वाक्‌ और मन के आयत का कारक होने आदि से विशिष्ट परमात्मा के साथ सम्बन्ध है, ऐसा अक्षमने कप कहा गया है । सप्लयर्ति— सृष्टि होती है । आपश्र्वानन्तर भवन्ति— आपों के अनन्तर होते हैं । तथा व्यष्टिशारोरप्रकृतिदृश्यसंहपनि‌ष्टो नामरूपे व्याकरोति— तथा व्यष्टि शरीर की प्रकृति के दृश्य का संहनन नाम और रूप को व्याकरोति— व्याकरण करता है । व्यष्टिशानन्तरसृष्ट्यपते— व्यष्टि के अनन्तर सृष्टि का अपतन होता है । एवं प्रकृतिदृश्य एवातुप्रवेशकथनं शारीरे प्रथमकक्षगत्प्रभृति जीवविदि:— इस प्रकार प्रकृतिदृश्य का ही अतुप्रवेशकथन शरीर में प्रथमकक्षा से लेकर जीवविदि है । संवन्धज्ञापनेन— सम्बन्ध के ज्ञापन से स्वपर्देन— अपने पर्दे से नामरूपभाक्तव्यख्षणार्थमिति— नामरूप के भाक्तव्यक्षर का अर्थ है । एतचदृशेचतस्मिन्‍ग्रेल्— इस प्रकार के चतुष्पाद ग्रन्थ में च भूतप्रका-

शि॒का॒या॒मू, ‘च॒क्षु॒ग्रा॒वि॒शा॒दि॒ति स्॒थ॒स्॒था॒नु॒प्र॒वे॒शो व॒’ इ॒ति प॒क्ष॒ । प्र॒द॒र्श॒नि । ए॒वं ते॒षां भू॒ता॒ना॒मि॒ति पू॒र्वे॒वा॒क्ये अ॒दि॒वृ॒दृशि॒ष्ट॒च॒तु॒ष्प॒भू॒तेष॒ त॒च्च॒न्द॒दृ॒क्‍ते॒जो॒व्रा॒मे॒द उ॒क्‍त॒ इ॒हो॒पा॒दि॒तो भ॒व॒ति, ते॒ष॒चु॒ग्रा॒वि॒शो॒त्पा॒दना॒त् ता॒नी॒मा॒नि भू॒ता॒नि ।

शिकायामू— शिक्षा में कहा गया है । ‘चक्षुग्राविशादिति सथस्थानुप्रवेशो व’ इति— चक्षु का ग्राविशादिति प्रवेश सथस्थ— अपने स्थान में अनु प्रवेश होता है, यह व इति— पक्ष है । प्रदर्शनि— यह ठीक है । एवं तेषां भूतानामिति पूर्वे वाक्ये— इस प्रकार तेषां भूतानामिति पूर्ववाक्ये अदिवृदृशिष्टचतुष्पभूतेष— अदृश्य चतुष्पाद्‌ भूतों में तच्चन्ददृक्‍तेजोव्रामेद— वह चन्द्रमा, सूर्य, तेज और वायु उक्‍त इहोपादितो भवति— कहे गये हैं । तेषचुग्राविशोत्पादनात्— उन चक्षु आदि के ग्राविशोत्पादनात्— प्रवेश के कारण तानीमानि भूतानि— वे ही भूत होते हैं ।

रो॒हि॒त॒ रू॒प॒मि॒लाद॒ रू॒पं सृ॒प॒ द्र॒व्य॒: । रो॒हि॒ता॒दि॒प॒द रू॒प॒वि॒शि॒ष्ट॒दृ॒व्य॒न॒रम् । त॒दाह रो॒हि॒तो भा॒ग इ॒ति । अ॒पा॒गा॒दि॒ति । अ॒ने॒न प्र॒क॒म॒प्र॒कृ॒त्त॒त्कृ॒चि॒द॒लु सा॒रि॒श॒कू॒वि॒शे॒षणि॒रा॒सो॒डपि

रोहित रूपमिलादि रूपं— रोहित आदि रूप सृप द्रव्य:— द्रव्यों के रूप हैं । रोहितादिपद रूपविशिष्टद्रव्यनरम्— रोहित आदि पद रूप से विशिष्ट द्रव्य को कहते हैं । तदाह रोहितो भाग इति— इसलिए रोहितो भाग इति— कहा गया है । अपागादिति— अपागादिति— अग्नि के तेज का भाग है । अननेन प्रकमप्रकृत्तत्कृचिदलु सारिशकूविशेषणिरासोऽपि— इस प्रकार के प्रकरण में तत्कृचिदलु का सारिशकू विशेषण का निरास भी

यत् कृष्णम्, तद्रक्तम्य । अपागादग्नेरधिन्वम् । वाचारम्भणं विकारो नामधेयं त्रीणि रूपाणीयेव सत्यम् ॥ १ ॥

यदादित्यस्य — — — सत्यम् । पूर्ववदर्थः ।

यदादित्यस्य रोहितः रूपम्, तेजसस्तद्रूपम् । यच्छुक्लम्, तदपाम् । यत् कृष्णम्, तद्रक्तम्य । अपागादित्यादित्याद् रक्तम् । वाचारम्भणं विकारो नामधेयं त्रीणि रूपाणीयेव सत्यम् ॥ २ ॥

एतद् वै चै तद्विद्वाॐ आहुः पूर्वे महाशालो महाश्रोत्रियाः;

यच्चन्द्रस्य रोहितः रूपम्, तेजसस्तद्रूपम् । यच्छुक्लम्, तदपाम् । यत् कृष्णम्, तद्रक्तम्य । अपागाचन्द्राच्चन्द्रान्नम् । वाचारम्भणं विकारो नामधेयं त्रीणि रूपाणीयेव सत्यम् ॥ ३ ॥

दायर्लुपत्वे यावज्जोवात्रस्थानमभिरूपेणोपलभ्म । प्रामोनित्यलाः — अपागादग्नेरधिरूपेणोपलभ्म । प्रामोनित्यलाः — अपागादग्नेरधि-

यद्विद्युतो रोहितः रूपम्, तेजसस्तद्रूपम् । यच्छुक्लम्, तदपाम् । यत् कृष्णम्, तद्रक्तम्य । अपागाद्विद्युतो विध्युतचम् । वाचारम्भणं विकारो नामधेयं त्रीणि रूपाणीयेव सत्यम् ॥ ४ ॥

रक्तवम् । तेष्वेव तेजोवपु षु अन्याश्चावस्थाशाकसामग्रीसन्निधौ अभिसंवस्याऽ[अमे:] अपेतो भवति, अवस्थांतरं प्रापदुर्भवति । वाचा—सत्यम् । अनस्तेजोवैरेवाऽवस्थिताव्यावस्थालक्षणो विरोरोडन्यादिनामधेयैक वाङ्पूर्वकमपहारसिद्धये तेजोव-

एतद् वै चै तद्विद्वाॐ आहुः पूर्वे महाशालो महाश्रोत्रियाः;

नैरेय स्पृष्टने । अन तेजोवच्वरूपाण्येषामिरिते सत्यमित्यथः ।

पज्ञाः महाशालाः महाश्रोत्रियाः; पूर्वे सर्ववेदवागा वेद्यमाणप्रकारेः गोक्कन्त इत्यर्थः । 'लट् स्मे' इति सयोगात् सूनार्थेऽपि आहुरिति लडस्मचे । [¹ न चात्र वर्तमानार्थे युष्मत्, अमे, विदाङ्कुरिति सूत्रार्थकस्य लिङे दर्शनात् ।]

भाध्य । यद् त्रिजातीनां द्रष्टजन्य स्व.दग्निन्, तर्हि तत्र कथंसगिनतवजाती साक्ष्येदोषादिति शङ्का, ' सस्थाननिरूपनिरूपजतावेव न प्रमाणम् । तच्च सस्थानं नाशाहं' मिति डापनेन परिहियत इति ।

'न नोऽय कक्ष्णाश्रुतमसत्मनविज्ञातमुदःहृद्येन नो' नि हि श्वो विदाङ्क्रु: । यदि रोहितमिवाभूदति, तेजनस्तद्रपोऽभवि न हइदॆकक्र । यदि शुक्कमिवाभूदति, अप्तद्रपणिदि नइदॆद्राक्रकः । यदि कुष्णि वाभूदति, अन्नस्य रुपमिति तइदॆद्राक्रकः ॥ ६ ॥

न नो—विदाङ्क्रुः । 'तेजोवक्त्राण्येव ज्ञानवता' नः असकृ एस्यः तेजोवक्त्रेभ्य अतिरिक्तमश्रुतममतमविज्ञान कोऽपि नोऽदाह्रुं शक्कोतीति ! तेजोवक्त्रेभ्य एव सर्वं ज्ञातवन्न इत्यर्थः । सर्वेऽस्यापि तदन्तर्भावमेव प्रदर्शयति यदु रोहित — विदाङ्क्रुः । रोहिते शुक्के कुष्णामिति' भाषणान्ने तेजोवक्त्राणकमेवचिन्ति ज्ञातवन्न इत्यर्थः । यद्विज्ञात—चक्रुः । उः स्वथे । यदु युत्न उक्त्वा हपेणज्ञानमन्नम्भूत, तद्रपि पीतमाज्ञिप्रभुशरोणादिरूपव्वतेन ज्ञायामाने रे ऽहितशुक्ककुष्णते तेजोवत्नसमुदाया-लक्षणमेव ; न तु नोऽदाह्रिरिक्कमिति ज्ञातवन्न इत्यर्थः । एवं सर्वेऽस्यापि प्रपञ्चस्य लिङ्गद्रकृतेजोवक्त्ररूपभ्वेन तदभिद प्रसाध्य, अध्यात्मं मासलोहितमज्जाशिलक्षणस्य देहस्य त्रिवृत्कृतेजोवक्त्राभेदम् इन्द्रियैर्माणानाच्च लिङ्गद्रकृतेजोवक्त्राभ्यांयितत्व प्रदर्शीयितु मेऽसौति — यथा तु खलु—विज्ञानी-हीति—तेजोवक्त्राणि पुरुषेण सुज्यमानानि पुरुषं प्राप्य यथा त्रिधात्रिधा परिण-

मन्ते, तें परिणम्फारें श्रृण्वत्यर्थः ॥ ६—४.

मन्ते, तें परिणम्फारें श्रृण्वत्यर्थः ॥ ६—४.

1. विद्वान इन पदसि मिहित क कोरो 2 ज्ञात्या क न्हे 'रोहितशुक्ककुष्णतेन स्व.

नहु त्रिवृक्ततंज प्रभृतिपु कतमस्यामच्छरीरप्रकृतिल्मियात्र अंगमे देन न ज्ञायमापि प्रकटनेरिति निल्पयिहु यथा तु खल्व्यारम्म । अन्न त्रिवृदिदि पद न पूर्वेक्न तेजोवक्त्रत्रय-क्ता इत्यर्थपरम्; किन्तु परिणामनद्रकृताति । विग्रहस्लु निमित्त्रिदति इत्येक ए व्लयमिप्रेस तदर्थमाह त्रिधात्रिधापरिणमन्त इति । अन्न त्रिस्रोदेकता: नहस्स्थागुरो न तेजआयकेकदेन व्यव-हियमाे त्रिवृत त्विदृदेकैः । प्रत्येकं लिङ्गद्रत्मिट पुरुषं शरार ग्राप्य यथा भवति यादशापरि-णामदद भवति, तत्त् [ मे मदाभमत ] विज्ञान्तीहीलप्यर्थः समभवति तदा त्रिदृपदे पूर्वोयकमेव ।

अन्नमशितं हि ते मा विधीयते । तस्य यः स्विष्टो धातुस्तत् पुरीषं भवति; यो रसनततन्मात्रश्र्; योडणिष्ठस्तन्मनः ॥ १ ॥

आदः— प्रापः हि नृक्ष्मांगः प्राणाप्यायको भवतीर्थ । शिष्टं स्पष्टम् ॥ तेजोदितं—तेजो हि नैसर्गिकं तेजःस्वदेनोच्यते । मज्जा अस्थ्यन्तर्गतः खेहो धातुविदेध । हनेत्क्षोदः पञ्चसु नृक्ष्मांगो वागाप्यायक इत्यर्थः । शिष्टं पूर्ववत् ॥ अन्नमयं हि—ऋगिते । उत्तरीयां मनःप्राणवाचां अन्नजलतेस्सूक्ष्मांशाश्र्याप्त्वां न तु केवलालम्बक्षणां त्वां न तु अन्नमयं, प्रग अमय', तेजोमयी वागित्यर्थ । आभूदश्रुतानां व भिन्नवर्गणवस्तुदर्शनात्, अम्भात्रमक्षाणामपि मत्स्यादीनां मन्त्रिनिर्ग मन्त्रः । न तु, दर्शनेऽम्भात्रमक्षाणां'प मन्त्रास्वस्सम्प्राप्तिवस्तुदर्शनात् कथं, ' अन्नमय हि सोम्य मनः आपोमयः प्राणस्तेजोमयी वाक ' इति उपकृत इति चेत्, सर्वस्यापे 'निगृकत्नितेन सर्वस्यापे भक्ष्य तेजोवचरू पतया,

आपः पीतास्त्रिधीयन्ते । तासां यः स्विष्टो धातुस्तन्मूत्रं भवति यो मध्यमत्तत्कोहिनसु; योडणिष्ठः स प्राणः ॥ २ ॥

तेजः प्राप्नोति अन्नमशितंमिनि अन्न पर अन्नस्य प्रथमसूक्तिः तस्यैवाधिकमन्स्यमानत्वात् । स्थं तेजस्म न्मिथुनंदे अमारमणासारतरप्रहणम् । तैलधृतेभि तैलादिहिं उष्णपदार्थः । तन्नेजो हि न्नेमी शुक्ति मज्जे नकारान्त । पुष्टिष्ठ । नचु प्राणेव स्थितानां मनोबा-वत्रांगनामाहारजं त र्ममू । किज आहारिक्योमिनोवाचो वायवीयस्य च प्राणस्य कथम-न्यतेसोंचतलमिसत्र न तविदमात्रादनप्रयुक्तकभिति बोधयितुम् अन्नमयं हीक्षान्दि विशेषवाक्यम् ।

तेजोऽशितं तेजोऽधीयते । तस्य यः स्विष्टो धातुस्तदास्थि भवति; यो मध्यसः स मज्जा; योडणिष्ठः सा वाक् ॥ ३ ॥

अन्नमयं हि सोम्य मन आपोमयः प्राणस्तेजोमयी वागिति ॥

भूय एव मा भगवान् विज्ञापयतु इति तथा सोम्येति होवाच ॥ ८ ॥

तथा सोम्येति होवाच—आचार्योऽपि तथाडऽस्मिन्नेवोचेत्यर्थः ॥

दध्रः सोम्य मध्यममानस्य योडणिमा स ऊध्र्वः समुदीर्ष्यति तत् सर्पिर्भवति ॥ १ ॥

दध्रः—सर्पिर्भवति । 'हे सोम्य ! मध्यममानस्य दध्रः ऊध्र्वः उदूतोऽणीयानंशो यथा सर्पिभक्तीयर्थः । एवमेव खलु सोम्यात्रस्याद्यमस्यमानस्य योडणिमा स ऊध्र्वः समुदीर्ष्यति पति तन्मनो भवति ॥

अपांङ सोम्य पीयमानानां योडणिमा स ऊध्र्वः समुदीर्षति तद आपोमयम् प्राणो भवति ॥ २ ॥

तेजसः सोम्याद्यमानस्य मनस आपोमयम् प्राणो भवति ।

तेजसः सोम्याद्यमानस्य मन आपोमयम् प्राणो भवति ॥ ३ ॥

मन आपोमयम् प्राणस्तेजोमयी वाक् इत्युपपद्यत हि न क्षीयते इति दृश्यव्यम् ।

भूय एव मा भगवान् विज्ञापयतु इति [एवं श्रुतानां तेजोवन्नाना सक्ष्मांशा वागाद्याःयाका: सन्तीतत न मनसा विरम्भ । अतः] भूयः पुनरपि संयन्ह्यान्तैरमुमर्थ दद्शीयेत३ शिष्य म्हैश्रेयानासे ल्यर्थे । तथा सोम्येति होवाच—आचार्योऽपि तथाडऽस्मिन्नेवोचेत्यर्थः ॥

विज्ञापयत्विति । विज्ञानाद्धि आत्मन्नयत पूर्व प्रयुक्तम्, तदनुकू लबन्या पारार्थक-एवायं पिन्ड । न तु नीचेनोचं प्रति निवेदनलकं विज्ञापनमिदम्। न तु भूय एवोचेतत्ता अस्याय प्रश्ल्याया इति कच ज्ञायत इति चेत्—सक्ष्मदर्शनमात्रेण शिष्यजिज्ञासानिश्रय । प्रकृतिहिं भवेत तन म प्रभित परिपृच्छति ॥

अन्नादौ ईदृशसारतरसदृशावे निर्देशन्माह ददृश इत्यादिना । उदर्थ एव औदर्य्यः । स्वाख्योऽऽण ।

योडणिमा स उद्धतः समृद्धापति स वाग् भवति ॥ ४ ॥

६—७.

अन्नमयं हि सोम्य मन आपोमयः प्राणस्तेजोमयी वागिति ॥ भूय एव मा भगवान् विज्ञापयत्विति ॥ तथा सोम्येति होवाच ॥

इति छान्दोग्ये षष्ठः षड्‌ ।

घोडशकलः सोम्य पुरुषः । पञ्चादशाहानि माषीः; काममपः पिब; आपोमयः प्राणो न पिबतो विच्छेत्स्यत इति ॥ १ ॥

हिंसादर्शनेपु ' इति हि घातु:। अपां—वाग् भवति । पूर्ववदर्थः । अन्नमयं हि — वागिति । स्पष्टम्‌।

भूय—इति । मनसोऽन्नमयं च यथा बुद्धयादिरूपं भवति, तथा प्रदर्शयेये[ति श्रवणकुराहे]सार्थे । तथा—नोक्तवान् । पूर्ववदर्थः । द्वि—पञ्च.

पोडशकलस्सोम्य पुरुषः । घोडशांशयुक्तमनादिकलोयुक्त पुरुष । ततश्र मनआदे: घोडशाशा1 प्रत्यहं भुज्यमानैरप्यादिमिराप्यायिता भवति । पञ्च-दशाहानि माषीः । तत्र पञ्चदशो2द्दिनान्ति मा शुष्यत् । काममप: पिव । आपोमय: — विच्छेने स्यत इति — जलमयात् प्राणस्येऽपाच्चये उचाचेत्यर्थः ।

1. घोडशाशा:- अप्यायितो भवते सव । 2. अद्भि: स्व 3 जलानेन प्राणविच्छेद्रोऽपि मा ।

भक्त्वनिष्टाशा ' नद्याप्यादितंव किं न्माणसिल्यान्नाद्यव्यतिरेकाम्या नदू दर्र्शय? घोड-रक्कल इति । पुरुषस्य घोडशकलत्वं नाम । प्रश्नोपनिषदुक्कमेकम् । तद्वद् मुण्‌डकोऽनुदित्तम् ।

वृद्धदारण्यकेः (३—७—१३) चन्द्रत्रत् घोडश लक्मसुक्तवा, ' तस्य विनिमेव पञ्चदश कला , आत्मै-वास्य घोडशी कले'त्युक्कम् ' नव भूतानि, एकादशेन्द्रियाणि च पुंस् घोडश कलां इति च वद्यते । ततश्र, पुरुषेऽपि तथात्ममत्र्वर्थते । ततश्र एकादशदशीमाणसाश्रय: एककरल त्वं, शिष्यैककलतांवमिनि कलनया पुरुषान्तर्गतमनआदे: घोडशकलत्वेन पुरुषस्य घोडशालकत्वमध्ये व्यवस्यते । मनआदिष्वन्विकला क्लप्यतेनोगरी श्रुतिरपि निर्देश्यति । अन घोडकल स घोडशकल इति । मनआदौनमश कलापतेनोगरी श्रुतिरपि निर्देश्यति । अन घोडकल स घोडशकल इति । मनआदौनमश कलापतेनोगरी श्रुतिरपि निर्देश्यति । अन घोडकल स घोडशकल इति । मनआदौनमश कलापदेनोरिति ताल्प्रयार्थः; न शब्दार्थः ।

स ह पश्वदशाहानि नाशशा । अथ हैनमुपससाद, 'कि ऋत्वींमि भो ' इति । ऋत्वः सोम्य यजूंषि सामानीनि । स होवाच, 'न वै मा प्रति मान्ति भो ' इति ॥ २ ॥

तं होवाच—तथा यथा सोम्य महानुभयाहेतमकृतोऽभूत्; ख्यातोमतः परिशिष्टः म्यात्; तेन ततोऽपि न बहु दहेत—एवं सोम्य ते पोषदान् कलानामेका कलाडतिशिष्टा स्यात्; तेनैतर्हि वेदानानुभवति । अज्ञान । अथ मे विजास्यसीति ॥ ३ ॥

स ह पश्वदशाहानि—नाश । आश्वति लिङ् । एवं पित्रोः: पुत्रः पश्वदशाहानि नाशु न सुकृतान् । अथ हैनमुपससाद: शिव्य, 'भगवन् कि ऋत्वींमि भो इति । पोषडशेधानि पिनरुपससाद: युक्तवानित्यर्थः । इतरा आह, ऋत्वस्सोम्य यजूंषि सामानीति । अधीतान् वेदान् पटले युक्तवानित्यर्थः । सः—भो इति । मा प्रति वेदा न मान्ति इति प्रत्युक्तवानित्यर्थः ।

सः—हे सोम्य ! यथा लोके महान् । इत्यैनैरभ्याहितस्य प्रज्ञालितस्यामनि । शान्तस्य एकोऽङ्गारः खद्योतमान्: परिशिष्टो भवेत् । तं अज्ञोरण ततोऽपि खद्योतमान्तपरिमाणात् किश्चित्पि वहु न दहेत, एवमेव खलु सोम्य! ते अश्वपचितानां घोडशानां मनसोऽनमेकोऽशोऽवशिष्ट । [पश्वदशिनेऽपु पश्वदशकलानां क्षीणत्वादिति भाव. ] अनोऽल्पीयसा तेनांशेनेऽदानीं वेदान् न प्रतिपद्यसे । अज्ञान मुग्ध । तत ऋत्वे मे मदुक्कं ज्ञास्यसीत्यर्थः ।

ऋच इत्यादि । सर्ववेदा—ययाने हि तस्य निधननमन्ति । सर्वान् वेदान् अधीत्यैति प्र गुङ्के॰ ।

खद्योतमानः खद्योतपारिमाण । तेन ततोऽपि ! बहु दहनस्वभावोऽग्निः महाक्रेत्, महतोऽपि बहु दहेत । अणुमात्रश्चेत्, अणुमात्राद बह्वपि न दहोदिति । मे मदुक्कमिति । मदुक्कमिलस्य मत्स्यशिल्यर्थः; उत्तानां ऋगादीनामन्यतोऽधीतत्वात् ।

स हाऽऽह । अथ हैनमुपसमाद । तं ह यत् किंच पप्रच्छ, सर्वं ह प्रतिपेदे ।

अथ हैनमुपसमाद-एव पित्रोक्त मः श्रेयस्कृतः आत्मा मुक्तवान् । तं ह-प्रतिपेदे । तं न॑ पिनाऽयच्चन पृष्ठवान्, उत तत् सर्वं से जानत्यानृत्य । तं होवाच (४) - यथा मेऽस्य महानोडश्न्याहितस्यैकमझारं खद्योतमानं परिशिष्टं तं तृणैरुपममाधाय 'प्राज्ञालेयत ; तेन ततोऽपि बहु दहेत—एवं सोम्य ते खोडशानां कलांनामेका कलाSSनिशिष्टाडSभूत्; साधनेनोपसमा-हिता प्राज्ञालीयत, (प्राज्ञाली) तयेतर्हि वेदाननुभवासि ।

अन्नमयं हि सोम्य मन आपोमयः प्राणस्तेजोमयी वागिति । तद्वास्य विजज्ञाविति — विजज्ञाविनि ॥ ५ ॥

अन्नमयं हि — वागिति । अनोडश्रमये मनः । अनयैव रीत्याऽऽपोमयः प्राणस्तेजोमयो वागिति' जानीहीच्यार्य उक्तवानित्यर्थ । तद्वास्य विजज्ञाविति । नतु मन आदीनाSSमन्त्रयमत्वादिकम् अस्य पितुरुपदेशात् पुत्रो ज्ञातवानित्यर्थः । द्विरभ्यासेनैखिलवृत्तणप्रकारपरिसमाप्त्यर्थः ।

इति षष्ठाध्याये सनम खण्डः ।

1. प्राज्ञाल्येन मा

2. मयं स्व. पाठ । अन्र राज्ञाल हति केंने इनि पाठ न्या॑त् । तथैच शाङ्करोकेक्व । प्राज्ञालीदिति तु तत्रापि निर्दिष्टं पाठान्तरम् । । ज्ञानीहीयादि शब कोऽपि ।

एव मन ऋषेःप्रतिमानदर्शयन् । अननदश्वानुविचार्य प्रदर्श्य मनस आत्मायितत्वमुप-पादितम् । अन्याSSवृत्य अम्लातृष्ण । प्राणस्यैव चाऽऽत्मसत्य । व्यतिरे-

रेत्सुलेनोपपदं तु नाऽऽसीत् । तेजोSमे दाङ्गिति तु ननराम् । अन अदः अनन्येव रीत्याSSदिति ।

अ.६.ख.७. छान्दोग्योपनिषत्

प्रकृतिविष्याण्यधिकरणानि लिख्यन्ते ।

(९) द्वितीयाध्यायान्ते—, 'अनेन जीवेनात्मनाऽनुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणी' ति स्वात्मवेनाऽऽत्मभूतस्य जीवस्यैवानुप्रवेशव्याकरणकर्तृत्वाऽभिधानात्, परदेवतारूपेणाऽनुप्रवेष्टुके; हिरण्यगर्भस्य नामरूपव्याकर्तृत्वस्य पुराणादिषु प्रसिद्धत्वात् परमात्माऽऽश्रितो हिरण्यगर्भ एव प्रवेशकृत् नामरूपव्याकरणयो: कर्ता । न चैवं 'व्याकरवाणी' ति परनामनोऽभिसन्धायनोपपद्यत इति वाच्यम्—जीवस नष्ट्राश्रयस्य प्रवेशकृतृत्वे हिरण्यगर्भस्य परमात्माश्रयत्वाऽऽद्यन्तमविश्लेषभावेन तद्‌द्वारा नामरूपव्याकर्तृत्वस्य प्रवेशसमानाधिकरणस्य स्वानिष्टतया परमात्मनोऽनुसन्धानोपपत्ते: ।

प्रयोजककर्तृतया डपि 'व्याकरवाणी' त्यमिनन्ध्युपपत्तेष्ट । यद्य पुन: परमात्मन: साक्षात्कर्तृत्वभावो भवेत्, तर्हि 'अनेन जीवेन' स्त्यनर्थकम् । जीवस्य कर्तृत्वाभावेन, 'चारेगानुपविश्य परसैन्य' सकलयानी 'तिवत्त करणत्व एव तृतीया वाच्या । करणत्वव् तदैवोपपद्यते, यद्य परमात्मा प्रयोजककर्ता, जीवश्च प्रयोज्यकर्र्रा स्वात् । प्रधानक्रियोद्देशेन प्रयोजकत्वं प्रयोज्यकर्तृत्वेन्‌प्रियमाणत्वात् । अत: 'जीवेन' ति करणत्वेन निर्दिष्टमानो जीव: साक्षात्कर्तेत्यवसीयते । अतस्तेजोवत्‌नानी प्रविश्य हिरण्यगर्भे एव नामरूपे व्यकरोति ।

'सञ्ज्ञामूर्तिकल्पयिस्नु त्रिवृत्कुर्वीत उदेदेशान' । सञ्ज्ञामूर्तिकृत्ति: नामरूपव्याकरण तु, त्रिवृत्करण कुर्वीत. परमा-मन एव; न हिरण्यगर्भस्य । 'अनेनैव जीवेनात्मनाऽनुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणि' ति विवृतकरणनाऽमारूपव्याकरणया: समानकर्तृकत्वाद्‌गम्यते । न च त्रिवृत्करणं हिरण्यगर्भकर्तृ . सम्भववत्ति, हिरण्‌यगर्भस्य त्रिवृत्करणतेजोऽनात्मा तेन तद्‌गुणत्वाद्‌मुखाद्‌मुखादेवेदनन तस्य त्रिवृत्करणकृत्‌त्वसम्भवात् । अत: जीवसमष्टिशरीरैकस्मिन् परमात्मा नामरूपे व्याकरोदिति सिद्धम् । 'अनेन जीवेनात्मनाऽनुप्रविश्ये' त्यस्योभयाच्चिस्नु तद्‌द्वाराऽपि-रणद्‌गायामेवोक्ता तत्रैवानुसन्धेया ।

ननु 'यदने रोहितं रूपं तेजसस्तद्‌रूपं', 'अन्नमशितं त्रेधा विधीयते' स्वांशत्वेनाऽत्मभूतस्येति । अनेन पूर्वापक्षेऽपि आत्मनैवस्य स्वेनैतयैर् इति ज्ञायते

३१४ श्रीरङ्गरामानुजसुनिविरचितभाष्ययुक्ता [उ.६.ख.७.

इत्युपक्रम्य चतुरस्रसृष्टामन्वादिशु त्रिवृत्करणप्रकारप्रदर्शनात् त्रिवृत्करणमपि चतुरस्रकर्तृकमेवेत्याह——“मासादि भौमं यथाशास्त्रमितरयोऽपि ”। यदुक्तंगण्डसृष्टघुचरकाले चतुरस्रसृष्टदेवादिविषयोऽयं ‘तासां त्रिवृतं त्रिवृतमेकैकमकरो’ ऽदिति त्रिवृत्करणोपदेश इति——तन्नोपपघते ‘अन्नमशितं लेढा विधीयते ’ इत्यत् मांसमनसोः पुरीषादणुपरिमाणीयस्त्वेन च व्यपदिश्योः आप्यत्वैजसत्वमसक्त्वात् । यदपेक्षया सूक्ष्मम्, तत् तस्य कारणम्। अत एव हि पार्थिवाप्यतैजसानामुचरो-चरसूक्ष्मतयोऽचरकारणत्वम्। ततश्व पुरीषस्य स्थविष्ठत्वात् पार्थिवत्वम्, ततः सूक्ष्मस्य मांसस्य आप्यत्वम्, ततोऽणिष्ठस्य मनस् तेजस्त्वमभ्युपगन्तव्यम्। तथा ‘आपः पीता’ इत्यत्रापि स्थविष्ठस्य मूलस्य पार्थिवत्वम्, मध्यमस्य लोहितस्य आप्यत्वम्, ततोऽणिष्ठस्य प्राणस्य तेजस्त्वमभ्युपगन्तव्यम्। तथा ‘तेजोद्रित’ मित्यलापि स्थूलस्यास्थन् पार्थिवत्वम्, मध्यमाया मज्ज्ञाया आप्यत्वम्, अणिष्ठाया वाचस्तैजसमभ्युपगन्तव्यम्। न चैवमभ्यते। प्रथमपर्याये पुरीषक्‍ट मांसमञ्जसी अपि पार्थिवे प्रत् परिणतेनै। ‘अन्नमशितं लेढा विधीयते’ इति प्रक्रमात्। तथा द्वितीये पर्याये मूललोहितप्राणानामभिविकारस्त् प्रतिपाद्यते। तृतीयपर्याये अस्थिमज्ज्ञवाचां तेजोविकारत्वमेव प्रतिपाद्यते। अतः ‘तासां त्रिवृतं त्रिवृतमेकैकमकरो’ ऽदिति दिव्युक्तत्रिवृत्करणमकार् ‘अन्नमशितं मित्यादिना न प्रदर्श्यते। तथा सति हि मनःप्राणवाचां तिसृणामपि अणीयस्त्वेन, ‘अन्नमयं हि सोम्य मन आपोमयः प्राणः तेजोमयी वाक्’ इति विरुध्येत। अतः प्रागेव त्रिवृत्कृतानां पृथिव्यादीनां पुरुषे प्राप्तानां, ‘अन्नमशितं मित्यादिना एकैकस्य त्रेधा परिणाम उच्यते। अणडसृष्टे: प्रागेव तेजोवचांनां त्रिवृत्करणेन भवितव्यम्। अतित्रिवृत्कृतानां तेषां कार्यारम्भासमर्थ्य्यात्। अन्योन्यसंयुक्तानामेव हि कार्यारम्भासमर्थ्य्यम्। तदेव च त्रिवृत्करणम्। तथा च स्रयते—

मांसादिनौमामिति सूत्रमवतारयति। ययं पूर्वपक्षाशयः। — त्रिवृत्करणप्रकारप्रदर्शनं हि त्रयमेलनप्रदर्शनम्। तत् अग्न्यादौ एकप्रकारेण कृतम्। यथ प्रागेव त्रिवृत्कृतेषु अन्य-दितु पाक्ष्यात् त्रयाणां प्रथग्भावदर्शनात्, पाक्षे त्रयमेलननिश्चयः। तथाच इमास्लक् इति ज्ञायस्यास्यायमर्थे — त्रिव्देकैका स्थिति: सुपर्ण प्राप्य ऋषयो देवता। भवतीति —। तन्नोक्तं सूत्रकारेण, ‘मांसादि भौमं किल; व तु आप्यतैजसभूतमिति । मज्ज्ञाशब्द: आकारान्तोऽपि ।

" नानावीर्या: पृथग्मूतास्ततस्ते संहिं विना । नाशकुर्वन् प्रजा:। रक्तुमसमागत्य(ग्य) कृतखरा ।। sमेत्यान्योन्यसयोगं परस्परसमाश्रया: । महदाद्या विरोषान्तां वृण्डमुत्पादयन्ति ते ।।"

इति । अत एव च 'अनेनैव जीवेनात्मनाडनुपविश्य नामरूपे व्याकरोत् । तासा लिङ्गित लिङ्गितमेकैकमकरो'दिति पाठक्रमोडप्यर्थक्रमं वाञ्छते । अण्डान्तवै- तिंष्ठन्न्यादिशु लिङ्गकरणप्रदर्शन तु श्रुतेकनेनोः शुश्रूषोरण्डान्तरीनत्वेन तस्य वहि:ष- वस्तुषु त्रिवृत्करणप्रदर्शनायोगात् लिङ्गकूजाना कार्येण्वभ्युदेउ तिवृङ्करणपदर्शन कृतमित्यविरोधः ।

नन्वण्डान्तर्गताना सर्वेषा त्रिवृत्कृततेर्जोववरूपतवे व्यव. स्थिततेजोवतचव्यवहारः कथं स्यादित्यलाह — "वैशेष्यात्तु तद्वादस्तद्वाद:" । पृथिव्याश्रयाणा 'भूयस्वे पृथिवीव्यवहारः; जलाश्रयाणा भूयस्वे जलव्यवहार इति व्यकहारव्यवस्थोपपचत इत्यर्थः । 'तद्वादस्तद्वाद' इति सूते द्विरुक्तिरध्यायपरिममार्थीचोक्तनार्थैव स्थितम् ।

( २ ) तथा द्वितीयाध्याये आरम्भणाधिकरणे— उपादेयमुपादानावन्यदेव । घटेनोदकमाहियते, शुक्तिण्डेन घटादि निर्मीयत इति कार्यमेदात् । तथा घटस्य दण्डचक्रादिकं कारणम्, मृत्पिण्डस्य तु जल- sंयोजनमर्दनादीति कारणमेदात् । तथा घट पृथुबुध्नोदाराकारः, मृत्पिण्डस्तु अतदाकार इत्याकारमेदात् । तथा पूर्वकाल कारणम्, अपर(उत्तर)कालं कार्यमिति कालमेदात् । बहवस्तन्त्वः, एकः पट इति सत्यामेदात् । सत्यामेव मृदि घटो नष्ट इति प्रतिते। कार्यकारणयोर्द्वैतद्वैतिमेदस्य दर्शनाच्च उपादानावन्यदेवो- पादेयम् । इतरथा कारकण्यापारवैचैर्थ्यमसज्ञादिति काणादगिमततार्कमन्नेन पूर्वपक्षे

प्राप्त उच्यते — " तदनन्यत्वमारम्भणशब्दादिभ्यः " । तस्मात् परमकारणात् ब्रह्मण- जगतोऽनन्यत्वं वाचारम्भणशब्दादिभिरवगम्यते । 'वाचारम्भणं' विकारो नामधेयं'- क.

1. पृथिव्याश्रयानामध्यश्रत्या भूयस्वे. क. 3. वाचारम्भणमियादेरर्थ: क.

मित्यस्म्यार्थे पूर्वमेव वर्णितः । आदिशब्देन 'सदेव सोम्येदमग्र आसीत्', 'येन श्रुत श्रुन भवति', 'एकमेवाद्वितीयं' मित्यादिकं गृह्यते । यदि च वैशेषिकादि-रीत्या उपादेयमुपादानादन्यत् स्यात्, तदा कारणगुणप्रक्रमेण कार्यगुणे,त्पत्ते: उपादानगुणरुल्त्वेन तदुपादेयकुण्डले गुरुत्वोस्त्यभ्युपगमाद्‌व्यमभावेन गुरुत्वाद्‌गुणप्रसङ्गात् । बुद्धिशब्दादिमेदानामुभयसम्प्रतिपन्नावस्थैयैव व्यवस्थोपपत्तौ अवस्थाश्रयद्रव्य-न्तरोत्पचिकलपनाया अप्रामाणिकत्वात् ।

नतु विरलत्नत्वारथवपते एकस्मिन्नेव कथमेकत्वानेकत्वो‌इंरगपदुपलम्भः; एकसिन्न धर्मिणि विरुद्धधर्मद्वयासम्भवादिति चेत् — न — एकस्मिन्न वृक्षे मूल-धक्च्छेदकएकमेदेन सयोगनदभावससत्त्ववत् कुविदकारितसयोगविशेषावच्छेदेन तन्तुषु पटत्वमेकत्ववच्छ, तन्तुत्वावच्छेदेन तु अनेकत्वमित्युपपत्ते । नतु कुविदकारितसयो-गा: तन्तुंवसक्रीणां एवेति कथ विरुद्धधर्मावच्छेदक‌त्वमिनि चेत् — न--आद्रेन्धन-प्रभववद्धित्सावच्छेदेन भूमव्याप्त्याकच्छेदकत्ववति वहित्से अविरोधितवहिलत्वा-वच्छेदेन त्य.ध्याप्तिकच्छेदकत्वाभावस्य तद्राभावप्रमाण । यपं कार्यकारणान्य-त्वाद्‌पि एकस्मिन्न द्रव्ये तन्तुत्वावस्थाप्राप्तकांङ्गुसयोगविशेषावच्छेदेन तन्तुस्मम्, तन्तुत्वावच्छेदेनैकेव्वंणि पट-वेननुत्पयोरेतत्कार्ययोग्रे समावेशो‌इपत्तेर्न कश्चिद्दोष ।

नतु संस्थानस्सात् उत्पत्तौ असत्कार्यवादप्रसङ्ग इति चेत्, असत्कार्यवा-दिमते‌डपि—उपादेरुत्पत्तिमत्के अनवस्था स्यात्; उत्पत्तिरहित्से सत्कार्यवादप्रसङ्ग: । अस्माकं तु अवस्था। पृथकृ‌ऽनिपत्तिकार्ययोगानहल्वात् पृथगुत्पादिकं नापेक्ष्यितम् । असन्‍नते घटस्योत्पचिनां घटतावस्थासम्भव एव; न त्वसत् सत्‌रूपम् । अत: उपादेयसुपादानानन्यदेव ।

1. विरुद्धधर्मावच्छेदेन व्याप्यतावच्छेदकत्व ग. 2. प्रागप्रशंसयोग का ग-मेद: 3. अवस्थाना ख

आद्रेन्धनेन तु; एवं हेतुसमानाधिकरणमेदप्रतियोगिताक्च्छेदकत्वं वह्ने तत्‌द्रव्यक्केदकत्वे‌ऽपि वहित्सेनि च मणिकृ‌डकृ‌दृकं ग्राह्यम् । न कश्चिद्दोष इति । न चैवं सचित्र मेदामेदावातारप्रसङ्ग: । अवक्च्छेदककमेदमन्तरा विरुद्धधर्मसमावेशो हि दोष इति । अस्मु तु घटादावेकत्वस्य वहारो गुणः । तथापि अनन्ताव-यवितद्‌गुणादिकल्पनं गुरुत्वाद्‌गुणप्रसङ्ग — उपादानोपादेयमेदप्रतीतिर्भसज्ज्ञ परिहारख्वेशक्षा-पेश्य राज्यादाविच गौणतद्‌ग्यहारस्वीकार एवं ज्यायानिति ।

" भावे चोपलख़्ये:" । हिरण्यकुणडलादिकार्यंभावेSपि तद्वेदपि तदेवेदं हिरण्यमिनि प्रत्यभिज्ञाहुपोपरख़्येस्सतावेदभेद एवेत्यर्थ: ।

"भावे चोपलख़्ये:" । हिरण्यकुण्डल आदि कार्य में भी तद्वेद (उस हिरण्य के ज्ञान से) हिरण्य में यह प्रत्यभिज्ञा (पहचान) होती है कि यह हिरण्य ही है, इस प्रकार सत् के ज्ञान से उसमें भेद नहीं है, ऐसा ही अर्थ है ।

" सत्त्वाचापरस्य " । अपरस्य कार्यस्य कारणे तादात्म्येन सम्बन्धेन सत्त्वाच्च उपादानात्करण्यदुपादेयम्‌; ' सदेव सोम्येदमग्र आसी 'दिति कार्ये नेष्टेडपि कारणे कार्यतादात्म्यप्रतीतेरित्यर्थ: । " भावे चोपलख़्ये " हिरणि मूत्रे कार्येदशायां काये कारणतादात्म्यप्रतीती: प्रमाणतयोপন्यस्ता: उत्तरसूत्रे तु कार्यान्वयानन्तरमपि कारणे कार्यभेदप्रतीति: प्रमाणतयोपन्यस्तेति विवेक: ।

"सत्त्वाचापरस्य" । अन्य कार्य का उपादान कारण में तादात्म्य सम्बन्ध से सद्भाव होने के कारण 'सदेव सोम्येदमग्र आसीत्‌' इस श्रुति में कार्य में न होने पर भी कारण में कार्यता की प्रतीति होती है, ऐसा अर्थ है । "भावे चोपलख़्ये" में हिरण्य रूप कारण में कार्य की अवस्था में भी कारणता की प्रतीति का प्रमाण यहाँ प्रस्तुत किया गया है, अगले सूत्र में कार्य के अन्वय (सद्भाव) के बाद भी कारण में कार्य से भेद प्रतीति का प्रमाण प्रस्तुत किया जाएगा, यही विवेक है ।

" अमद्ध्यपदेशात्‌चेत्‌ " चेत्‌ धर्मांतरेण वाक्यशेषात्‌ युक्ति: शब्दानुराच्च । ' असद्वा इदमग्र आसीत्‌', 'इदं वा अग्रे नैव किञ्चनासी 'दिति जगत: सृष्टे: प्राक्‌ असत्त्व्यपदेशात्‌ सृष्टे: श्रुत्वा सता उपादानेनोपादेयस्यैक्य नोपपद्यत इति चेत्‌—न—नामरूपविमागलक्षणधर्मांतरभावाम्नाय असत्कव्यपदेशोपपत्ते: । जगत: सत्त्व नाम-रूपभाक्स्वम्‌ । असच्च नामरूपविरोधिसूक्ष्मावस्था । न तु सर्वात्मना असत्स्वम्‌ । कुत इदमवगम्यत इति चेत्‌—वाक्यशेषात्‌ । ' इदं वा अग्रे नैव किञ्चनासी 'दित्यल ' तदसदेव सन्नामनोऽकुरुत 'इति वाक्यशेषे "भन:कर्तृत्वप्रतिपादनात्‌ । युक्तेश्च । घटस्य सत्त्वं हि नाम घटलावस्थासम्बन्ध एव । न हि तद्यतिरिक्को घटाभावो नाम कश्चिदुपलभ्यते । शब्दानुराच्च । 'कुत्सु ऋषभौ स्यादिति होवाचे 'ति तुच्छलं प्रतिक्षिप्य, ' सत्त्वेव सोम्येदमग्र आसी 'दिति स्थापयित्वात्‌ । 'तद्‌देदं तर्ह्याकूर्मासीत्‌ । तन्नारूपाभ्यां व्याक्रियते 'इति स्पष्टमभिधानाच्च ।

"अमद्ध्यपदेशात्‌चेत्‌" यदि धर्मांतर (अन्य धर्म) से वाक्य के शेष भाग से और युक्ति से तथा शब्द से भी ऐसा प्रतीत होता है । 'असद्वा इदमग्र आसीत्‌', 'इदं वा अग्रे नैव किञ्चनासीत्‌' इत्यादि श्रुति जगत की उत्पत्ति से पहले असत्‌ का वर्णन करती है, इसलिए सत्‌ उपादान से उपादेय की एकता संगत नहीं होती है, यह यदि कथन है तो—नहीं—नाम-रूप के विभाग के लक्षण वाले अन्य धर्म के कारण असत्‌ शब्द का प्रयोग संगत होता है । जगत सत्त्व नाम-रूप वाला है । असत्‌ नाम-रूप से विरुद्ध सूक्ष्म अवस्था है । वह सर्वथा असत्‌ नहीं है । यह कैसे जाना जाता है? ऐसा प्रश्न करने पर—वाक्य के शेष भाग से । 'इदं वा अग्रे नैव किञ्चनासीत्‌' इस वाक्य के बाद 'तदसदेव सन्‌ नामनोऽकुरुत' इस वाक्यशेष में कर्तृत्व के प्रतिपादन से । युक्ति से भी । घट का सत्त्व नाम घट अवस्था के साथ सम्बन्ध ही है । घट के अतिरिक्त घट का अभाव नाम की कोई वस्तु उपलब्ध नहीं होती । शब्द से भी । 'कुत्सु ऋषभौ स्यादिति होवाचे' यहाँ तुच्छ (निरर्थक) का प्रतिक्षेप करके 'सदेव सोम्येदमग्र आसीत्‌' इस प्रकार स्थापित किया गया है । 'तद्‌देदं तर्ह्याकूर्मासीत्‌ । तन्नारूपाभ्यां व्याक्रियते' यहाँ स्पष्ट कहा गया है ।

" पटवच्च " । यथा तन्तव एव व्यतिषङ्ङविरोधेषु भजन्ते, तद्वत्‌ तद्यापि ।

"पटवच्च" । जैसे तन्तु ही विभिन्न प्रकार से बुनकर वस्त्र बनते हैं, वैसे ही यहाँ भी समझना चाहिए ।

" यथा च प्राणादि: " । यथा वायुरेक एव शरीरे वृत्तिविरोधं भजमान: प्राणापानादिनामरूपकार्यान्तराणि भजते, तद्वत्‌ एकमेव ब्रह्म विचित्रशिरतसरूपं जगदृ‌भक्तीति घर्मकारणात्‌ परस्मात्‌ ब्रह्मणोऽनन्यत्व जगतोऽभ्युपगन्तव्यमिति स्थितम्‌ ।

"यथा च प्राणादि:" । जैसे वायु एक ही होकर भी शरीर में विभिन्न वृत्तियों को प्राप्त होकर प्राण, अपान आदि नाम-रूप और कार्यभेद को प्राप्त होता है, वैसे ही एक ही ब्रह्म विभिन्न शक्तियों से युक्त होकर जगत रूप में विभक्त होता है, इसलिए धर्म (कारण) की दृष्टि से परब्रह्म से जगत की अनन्यता (अभिन्नता) स्वीकार करनी चाहिए, यह सिद्ध होता है ।

तथा पथमाध्याये प्रकृत्यधिकरणे —, लोके घटकत्वं: कुलालस्योपादानत्वादर्शनात् जगत्कर्तुः परमात्मनो जगदुपादानत्वं न सम्भवति । किश्च निष्कलतया अपरिणामित्वात् परमात्मन् परिणामीतवलक्षणोपादानत्वासम्भवाच्च ब्रक्षणो नोपादानत्वम् । अपि तु 'अस्मान्मायी सृजते विश्वमेतत् तस्मिन्‌श्चान्यो मायया सन्निरुद्धः' । मायां तु प्रकृति विवान्मायिनं तु महेश्वरं'मिति श्रुतिवशात् परिणामसमर्थ प्रकृतिरेवोपादानम् । ईश्वरस्य तु तद्वदिष्ठातृत्वमात्रमेवेति प्राप्ते उच्यते—

"प्रकृतिश्व प्रतिज्ञाहष्टानानुपरोधात्" । प्रकृतिश्व उपादानत्वं ब्रह्मैव । इतरथा एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञा सुतिप्रदादिदृष्टान्तस्य चोपरोधप्रसङ्गात् । न ह्युपादानभूतं तदङ्गज्ञान एव निमित्तभूतदण्डादिज्ञाने तत्त्वायं घटश्रारावादिकं ज्ञानं भवति । अत एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञा सुतिप्रदादिदृष्टान्तस्सारस्येन च ब्रह्मजगतो रुपादानोपादेयभाव एवाक्षीयते ।

न च, 'अस्य ब्रायस्य प्रधानमते चैते हेतू' मत्वे' नोऽत्र व्यपदेशक्त् ब्रह्मणः सर्वप्रधानतया, 'तस्मिन्‌ हेतू' सर्वे विदितपाय मिस्युक्तिहुपपचत इति वाच्यम्—यदि वत सर्वविज्ञाने प्राधान्याभिप्रायं गौणं स्वात्, तदा प्रधानज्ञानेन सर्वमन्यद्मभानमविदितमपि फलतों विदितप्रायं भवतीत्यर्थस्य लोकसिद्धत्वेनैकविज्ञानेन सर्वविज्ञानानुपपत्ति‌: पश्यतः श्वेतकेतोः। 'कथ नु भगवः स आदशे'इति प्रश्नो न स्वात् । अभिप्रायानभिज्ञेन कृतेऽपि प्रश्ने, प्राधान्याद्रा साधस्याद्धा सर्वं ज्ञातं स्यादित्येव प्रतिविकल्पद्य स्यात्, न तु 'यथा सोप्यैकेन मृत्पिण्डने'इति ।

"अभिध्योपदेशाच्च" । 'तदैक्षत बहु स्यां प्रजायेये' 'ति ब्रह्मण एव बहु स्वामिति सद्रूपपूर्विका सृष्टिरुपदिश्यते । न हि कुलालादेरिहशसङ्कल्पपूर्विका सृष्टिः: संमृर्वात ।

"साक्षाच्चोम्याम्नानात्" । 'ब्रह्म वन ब्रह्म स वृक्ष आसीत् यतो द्यावपृथिवी निष्ठतक्षुः । मनीषिणो मनसा वित्रवीमि वो ब्रह्माध्यतिष्ठद्ववानाने धारयन्त्‌' इति हि श्रूयते । यत् उपादानात् चायापृथिवीशब्दोपरलक्षितं कुलालं जगद् ब्रह्म निष्ठ-

तद्‌खु:, निष्ठतखु: निर्मितवानित्यर्थ: । वचनव्यत्यय: छान्दस्‌म्‌- तद्‌रवृक्षस्थानीयं द्यावापृथिव्यादिजगदुपादानमपि ब्रह्मैव, तस्य उपादानत्वस्य वृक्षस्याधारसूत्‌ वनमपि ब्रह्मैव । शुचनानि धारयतीश्वरो ब्रह्माहवाच्य आत्मानमेवाध्यनिष्ठत्वर्थ: । अ(त)तश्वाधिष्ठेयमुपकरणादिकमपि ब्रह्मैवेत्यर्थ: ।

"आस्मकृत:" । 'तदात्मानं स्वयमकुरुत' इति आमन् एव च हेतुकरणात् तस्मैव निमित्तस्वमुपादानत्वञ्च । न हि, 'कुलाल आत्मानं स्वयमकुरुत' इति व्यपदेशोऽस्ति ।

ननु 'निष्कल निष्क्रिय'मिति निरवयवस्यापरिणामिन: कथं परिणामित्व-रक्षणमुपादानत्व स्वात् । तवह - "परिणामात्" । निर्विकारत्वाच्चविरोधिपरिणाम-विरोधसम्भवादित्यर्थ: ! अथ मार्त. - 'निष्कल निष्क्रिय शान्त 'मिल्यादिभि: परमात्मन: निर्विकारत्वं प्रतिपाद्यते; पूर्वोक्तसूलोदाहृतश्रुतिभि: प्रपञ्चोपादानत्वञ्च प्रतीयते । उभयमपि यथोऽपचते, तथोपपादनीयम् । परमात्मश्रु निर्विकारत्वं श्रूयते—'विकारजन्मनैजज्ञानशद्‌रुपमजो भवाम', 'अजामेकां लोहितशुक्लकृष्णाम्', 'अस्मान्मायी सृजते विश्वमेतत् तस्मिञ्चान्यो मायया सन्निरुद्ध:' । माया तु मक्कृतिं विचान्मायिनं तु महेश्वरं'मित्यादिकयेऽपि प्रपञ्चोपादानतया परिणामिनी प्रकृत: प्रतिपाद्यते ।

तत्र परिणामनापरं तिरुपोपादानावृत्‌द्‌धे प्रपञ्चे साक्षात्कारणत्वासम्भवात् तद्‌द्वारा ब्रह्म कारणमिल्यवसीयते । यथा 'यदामने योड्डाकमल' इति पुरोडाशावरु‌द्‌धे यागे द्वीहीणां कारणत्व साक्षात्कारणत्वासम्भवात् पुरोडाशद्वारा पर्यवस्यति, तद्‌वत् ।

ननु भवत्कथद्वारा कारणत्वनिर्वाह;; ध्यापाररयचचनेऽपि कारणत्वाक्षते । उपादानत्व तु नान्यद्वारा सम्भवात । भाव्यवस्थावत: पूर्ववस्थायोगिल्‌डूपादानत्वम् । अवस्थाश्रयत्वेनैव परमात्मा: कथमुपादानत्वमीमत चेत्‌ — परमात्माश्रितोया: तच्छक्तिमूताया: कर्त्तरेकवस्थाश्रयत्वेन श्रयत्वोपपदे ।

तच्छक्तिमूताया: कर्त्तरेकवस्थाश्रयत्वेन श्रयत्वोपपदे । ततस्च ब्रह्मणि साक्षादिकराम कवादाय अपरिणामित्वेनैवि कारत्वश्रुत्योपपत्ते;; शक्तिशरीरादिशब्दिताया मकृतिरिग्नश्रुतेपचरण वा, प्रकृतिगतानस्वाया: परम्परया ब्रहााश्रितत्वेन वा ब्रह्म परणामो(ग्यु)पादानत्ववाद:; ब्रह्मोपादानत्वावलम्बनाश्र

1. वृक्षस्थानीया, व्. ग. 2. चकारो न ग. कोष्ठे ।

उद्दालको हारीडि: श्वेतकेतुं पुत्रमुवाच — स्वमान्तं मे सोम्य विजानीहीति । यदैनत्पुरुष: स्वपिति नाम,

'न विलक्षणत्वात्तस्याविद्य शब्दत्वात्', 'कस्मप्रसक्तिरिन्द्रियवृत्तौ हेतुकोपाधौ वा', इत्याद्याक्षेपपरिहारार्थोपपत्त्या ।

'योनिश्र हि गीयते' । 'यदू सूतयोनि परिपश्यन्ति धीरा:' इति योनि: उपादानं हि ब्रह्म गीयते । योनिशब्दस्योपादानवचनत्वात्, 'यथोर्णनाभि: सृजते गृहते च' इति वाक्यशेषादवगम्यते । अतश्र ब्रह्मैव निमित्तमुपादानद्वैति स्थितम् । प्रकृतमनुसाराम: ॥

अखण्डमकतार्यति पृथक् च । पूर्वैक्यद्वान्ते विज्ञानाविति विज्ञानाविति इति द्विरप्याभि द्योतते । स च विद्यासमाश्रितैव हृढ इत्येतावता मध्विद्यासमाविष्टावैह न मुक्या । उपरि, 'सत्ा सोम्य, 'अन्नेन — रद्र्रि: — तेजसा सोम्य शुङ्गेते सन्मूलमन्विच्छ' इत्येवं सङ्ज्ञेव सङिद्वाप्रसिद्धिज्ञान । अत्, स त्रिदृढीकरणप्रकारपरिछदमा शय्य इति प्रागेव भाषितम् ।

६—७. एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानसिद्धयर्थं ब्रह्मव्यतिरिक्तस्य तदुपादेयत्वं वचुं प्रवृत्त: तेजोवन्नात्मकसकलाचेतनरङ्गस्य तदु गदेयत्वमुक्त्वा चेतनवर्गस्यापि तदुपादेयतां प्रतिपादयितुं भस्तौति उद्दालको—विजानीहीति । स्वमान्तं शुश्रुति प्रतिपादयतो मम वाक्याद्विजानीहीति पिता पुत्र माह श्वेतयर्थ । एवं श्रव्यानुधानार्थ प्रतिज्ञा-याह— यत्तु यदा, पुरुष: स्वापीतियेतत्कथाम भवति । पुरुष:

तदयर्थं — स्तुङ्धे श्वेतकेतुं प्रति, 'उन तमोऽश' मिता पृप्ष पित्रा । तत्र तदङ्ज्ञानाक्रमेण, यावन् वक्यम्, तावदु द्वितीयम् । तावता तृस: इतनेतन्मु उपरतनिज्ञान एवासीत् । नदु दर्शितं पूर्वम् न्यासकरैैन । एवं तस्य सदुप्ततसङ्जाने जातेsपि हितपुरुषार्थज्ञाने प्रवृत्तिनोद्दश्यत । 'न हि तद्जानन्, मतं विज्ञातमिति पूर्वोक्तविज्ञानासावसाद सति । न चोचार्थमन्ननात् पश्चान् तत्प्रश्न-काळपर्यन्तमसदं प्रतिपत्तव्यम्' इति तदर्थसूत्राहक: स्वय पृच्छतेह तमवरगत्व स्वाध्य-प्रभृति:सचेतुरङ्कुमारभत । इदं सूचयितुमत्र, उद्दालको हार्डिण 'इवेतकेत्तुं पुत्रमुवाच

1 उपादानसत्ती पद खलु गौ कोशयो.

डनि अपूर्वदारम्म । तत्र 'तत्त्वमसी' 'त्युपदेशय्मा', 'अहं ब्रह्मास्मि' हि हितपुरुषार्थोभयल्म-ननुभवस्य चेतनखरूपोधनमनन्तरा दुवेन्चतया तदर्थम्, 'अन्नेन जीवनात्मन:' इनि प्राक् संग्रहं त बहुमि । खण्डैरिविच्यते । तेन जीवात्मोपादेयतस्सुगपाद्य यथाश्रदुपादित भवतोति ।

तत्र लयमुपे न सत उपादानत्वमत्र ख्यात कथ्यते । तत्र लोकप्रसिद्धानां, स्वपिति - अशा-नाय । उदन्या:श्रु दानां प्रमाणनिक्कार्षविषेषपरतं चमत्काररहस्यया न्युत्पत्तिविशेषकल्पनया प्रतिपाद्य अर्थवादसुनेन सन्मूलक प्रज्ञानां स्थाप्यते । स्वप्रान्तसू । स्वप्रमान्त: शवसानमू । शुश्रुधि

अर्थवादसुनेन सन्मूलकृ प्रज्ञानां स्थाप्यते ।

सता सोम्य तदा समद्यो भवति । तस्मादेतत् स्वपितीत्याचक्षते, सँ स्वपितो भर्याति ॥ ९ ॥

स्वपितानिशब्दो यद्र प्रयुज्यते तस्यर्थः । पुरुषस्वापो यदेति यवन् ! नामशब्दः प्रसिद्धयर्थों वां । एतत्प्रयुज्यः एष पुरुष इच्यर्थः । सना—भवति । तदा तस्मिन् स्वापकाले 'सदेव सोम्येऽति प्रकृतत्वात् सना सम्पन्नः भवति । पृथक् सन्नो भवतीर्थः । तथाऽह नत्नमेते: तौ हि लयकृतौ स्वप्ननिद्रानिद्रेचनानुगुन विवृणोति— स्वप्नपीतः भजान् । अलं स्वशब्दद्वयावर्त्तन जीवनार्थपर । 'सन्; सोम्य तदा सम्पन्नो भवति', स्वप्नपीतः भवति'ति स्थानप्राप्तेन तच्छब्दद्वयोरेकविषयत्वाकथयम्भावात् । सच्छछदस्य चासिन् प्रकरणे परमात्मविशद्रत्वात् स्वशब्दोडपि तत्पर एव । नतु जीव.मित्यवान् परमात्मनः, तस्य कुतो जीव प्रति स्वात्मनि चेत—उच्यते — देवमनुप्यादिनामरुहोभिमानरागलोभावनुगुणवशादृशुज्ञानमसर्वज्ञागरे-तपपस्थजीवाविशिष्टः । परमात्मा देवमनुप्यादिनामरूपभेदेऽपि स ह्योम्प्रेक्ष्यचाहुःन्य-नतराकारांभिमानकृत्यपरहृदयजीवशरीरकः सन् आत्मन्यनुभयर्त्म इत्यर्थ इति 'स्वाप्ययात्' इति सहे व्यासैरियंस्याततत्वात् नानुपपत्ति । अलं त्वपिपूर्वेस्य एतेर्लेयार्थस्य सकर्म-कत्वात् स्वपीत्न इति द्वितीया । तस्मादेतन्—भवति । हि यस्मात् स्वपिसन् लीनो भवति, तस्मात् स्वपितीति लौकिका आचक्षते इत्यर्थः । अलं यद्यपि स्वपि-धातोरनुपपन्न. स्वपितिशब्दः., न तु स्वशब्दोपपदात् अपीनेः—तथापि अशानायादि-निर्वेचनवत् अर्थवादरपत्सुपपद्यत इति दृश्यव्यम् । अलं जीवस्य परमात्मनि लयप्रतिपादनात् तद्योगादिवत् जीयस्यापि तदुपादेयत्वात् तज्ज्ञानेन ज्ञातत्वमुप-पादित भवति ।

१ यद्वा नामशब्द. प्रसिद्धौ क. श्रु.प्र पाठः । बहिद्धृशेति शेषे क्तन कोशेऽपु । 2 इदमधिकं न ग. कोशे । ३ बहिर्गृक्षेति गच्छतो हि मध्ये स्वप्नान्नाः । नामेति । श्राक इति शब्वाद्वाघाहारे, नामशब्दस्य वाक्म्परत्वे तु हेतादथोन्तरमाह नामशब्दः प्रसिद्धयर्थो वेति । स्वशब्दोपपदादिति कर्मधारयः । परत्वं स्वाद्रूप यदुपपदम, तत् परमूताद अपीतिशब्दादिति ।

नतु 'यत्रैतत्पुरुषः स्वपिति नाम' इति पुरुषशब्दनिदर्शनस्थैव स्वशब्देन परामृश्रव्यतया पुरुषशब्ददस्य जीवमात्राविश्रान्तत्वेन स्वशब्ददस्यापि 'तत्पर्येन्ततत्वमेवोच्च- तम् । न च पुरुषपदस्यापि ब्रह्मपर्येन्तत्कल्पनं युक्तम् । 'यत्रैतत्पुरुषः स्वपिति नाम,' 'तस्मादेन स्वपितीत्याचक्षते' इत्युपक्रमोपसंहारयोरे किक्रसिद्धच्यनुवादात् । लौकिकानां ब्राह्मणां तत्सिद्धेरभावात् । 'सति सम्पच न विदुः', 'सत आगम्य न विदुः' इत्युत्तरसण्डयोः प्रतिपाद्यमानस्यज्ञानस्य ब्रह्मान्वयासम्भवाच्च 'पुरुषः स्वपिति नामे'ति वाक्यस्थपुरुषशब्ददस्य ब्रह्मपर्येन्तत्वाभावेन स्वशब्ददस्यापि न ब्रह्मपर्येन्तत्वं सम्भवति ।

श्रीमद्रामानुजमुनिविरचितभाष्ययुक्ता । [च.६.स.८.

किञ्च 'सतां सोम्य तदा सम्पन्नो भवति'ति वाक्ये सच्छब्दविदते ब्रह्माणि स्थूलावस्थाजीवविषिष्टपरमात्मलयप्रतिपादने तत्सुलभार्थत्वेनैभ्यपेते 'प्राज्ञेनात्मना सपरिष्वक्त' इति वाक्येऽपि परिष्वक्त्तमपि जीवशरीरकस्य ब्रह्मण एव स्वात् । न च इग्रापत्तिः । "सुषुप्तिकाले योऽभेदने" ति मूलेऽपि परिषक्त्तकेन प्राज्ञेन परिषव्यमान- स्याज्ञस्य जीवस्य मेदप्रतिपादनं हि विरुच्यत इति चेत् — अन्र केचित् — शाङ्कानभिज्ञलौकिकप्रसिद्धदेहादितिरिक्के जीवेऽप्यभाव- दमिञ्जयसिद्धिरेव, 'स्वपितीत्याचक्षते' इत्यनुरुष्यते3 । अभिञ्जयसिद्धिक्ष्व परमात्मविषयाडपि सम्भवति । 'सम्पन्नो न विदुः' इत्यग्रिमसण्डे प्रतिपाद्यमानसज्ञानमपि

1. तत्परत्व क. 2. देहाद्यति ख. 3. मन्त्रयते क.

जीवेऽप्यभावादिति । उक्त आत्मसिद्धौ; "आत्मनिक्रियम्यात्मसिद्धिः"मश्रुतृधानाः श्रौतीमेव तां श्रोतुं संगिरन्ते" इति :

नन्वश्रादिना शाङ्कदुरवमाशाय -- हृद्यन्तःस्थित एव जीवः । शुषुप्तिकाले प्रासाद- खट्वार्प्यदृष्ट्वायमाननाड़ीपुरोऽत्परमात्मलयस्सूक्ष्मैः भक्त्ती तनुं प्रामाणिकम् । तत्र परमात्मसंलेपः; स्वस्मेणावस्थितितिलङ्कुशादृश्य तत्त्व कमिक्रम् । तद्रभस्य कमेण, 'सत सोम्य तदा सम्पन्नो भवति,' 'स्वमपितो भवति' इति वाक्यद्रयेनोच्यताम् । तथाच किमिति स्वपन्द विशेष्याविच । एव, 'प्राज्ञे- नात्मने'ति वाक्यमपि शुषुप्तिनिवोधकप्राङ्गदवाच्यपरमात्मसंलेपः, 'परिषक्त्त' इति प्रतिपाद्य सद्वाक्यमकारात्स्वादिना दर्शयति । अत्र. सद्वाक्यप्राप्तौऽनयोरैकथ्र्यं आदरो न दर्शित ।

तत्र हि सूत्रेऽप्युक्तल्क्षलरुपाविरद्धधर्मौश्रयभिन्नद्रवयुगपद्भावे श्रुतस्थेर्वर्णनायोगाद जीवपर- मेद स्वीकरण्य इत्येवोच्यते । प्राङ्गदस्य जीवाविपदस्य च विशिष्टेषणा परमात्मपरत्वकथन- मेद स्वीकार्य इत्येवोचकम् ।

जीवद्वारा ब्रह्मणि सङ्गस्यते । 'प्राज्ञेनात्मना सम्परिषक्त' इति प्रतिपाद्यमानस्य परिष्वङ्गस्य सत्सम्पत्तेर्धैक्यमपि नाम्युपगन्तव्यम् । 'सता सोम्य तदा मगप्नो भवति', 'प्राज्ञेनात्मना सम्परिषक्तः' इत्यनयोःैकार्थयोःक्षोभयोरपि सुप्रसिद्धिपयलादुपपघते, न तु सर्वोऽ्मनैकार्थत्वम् । येन 'सुप्रयुक्तान्त्योमेंदने' 'पतिमूत्रं विरुध्येत । अतः 'पुरुषः स्वपिति नामे' 'स्यलापि पुरुषशब्दो' ब्रह्मपर्यन्त एव । अनः स्वशब्ददस्य ब्रह्मपर्यन्तत्वे नानुपपत्तिरिति व्यासायोंकि समर्थयन्ते ।

'सन्मूलाः सोम्येमाः सर्वाः प्रजाः सदायतनाः सत्यप्रतिष्ठाः' । 'ऐतदात्म्यमिदं सर्वं तत्सत्यं स आत्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतो' इति वाक्यविवरणप्रवृत्तेन भगवता भाष्यकृतामहासिद्धान्ते, 'तत्त्वमसीत्यलोदस्योपदेश्यविभागः कथमिति चेत्— नात् किञ्चिदुदितस्य किमपि विधीयते, 'ऐतदात्म्यमिदं सर्वे' मित्यनेनैव प्राप्तत्वात् । अपाते हि शास्त्रमर्थवत् । 'इदं सर्वे' मिति सजीवं जगद्विदिश्य, ऐतदात्म्यमिति तस्यैष आत्मेति तत्कैव प्रतिपादितम् । तत् च हेतुरुक्तः, 'सन्मूलाः सोम्येमाः सर्वाः प्रजाः सदायतनाः सत्यप्रतिष्ठाः' इति । 'सर्वः शाब्दो ब्रह्म तेजोलनिति शान्त उपासीत' इति॥ इति भाषितम् । अत व्यासायैः—

'सन्मूलास्सोम्येमाः सर्वाः प्रजाः सदायतनाः सत्यप्रतिष्ठाः' इति वाक्ये सर्वशब्देन प्रजाना विशेषितत्वात्, प्रजाशब्ददस्य चाचित्संसृष्टचेतनविशेषपरत्वात्, 'इदं सर्वमसृजत' इत्यादिवाक्यान्तरे विज्ञानाविज्ञानशब्दवाच्यचित्-चिदात्मकस्य जगतः सर्वशब्देन निर्देशाच प्रजाशब्देन सजीवं जगद्विदिश्यते ।

मात्रात् कि स वेदस्तको भवति । अतः, 'संपरिष्वङ्को लय' इत्युक्तापि न दोषः । अस्वु च प्राज्ञावाक्ये यथार्थृत एवार्थो विगृह्यश्ररल विना । सद्द्ब्राक्यमपि विशेषतपर मा भूत । परन्तु लोकप्रसिद्धिप्रदर्शनमुख्यकः पुरुषप्रदेः जीवमात्रपरत्वेऽपि स्वम्प्राप्ति इति स्वपदं परं विशिष्ट-परमात्मपरमेव । अन्थथा स्वाप्यादिति सूत्रविरोधात । तत् हि, 'सत्सम्पत्तेः स्वाप्यतुल्प्रदर्शनस्वारस्यात् सत्प्रदपयोः । समानार्थकत्वात् नाचेतनं सच्छब्दवाच्य 'मिति स्थायते ।

अतो विशेषे जीवमात्रलय एवात्र, प्राज्ञावाक्ये चोच्यत इत्येवमैक्य्रं मुख्यम् । न च विशेषण मात्रल्योकतौ उच्चग्यासार्सूक्तिविरोधः । तैर्विंशेऽश्ष लय इति पकाश्रयणेन स्वाप्यसूक्ते व्याख्यानेऽपि विशेषणमात्रल्यपक्ष्याप्यननयत्र दर्षिततया तद्रीयसाक्षींवर्गेनस्यानुचितत्वाच्चभावादिल्याभिसंधाय मित्रयोलापदानोपादेयमात्रप्रतिपादकसूक्तिनिमित्तप्रदर्शनाय पीठिक्रमारच्यति सन्मूला इषादिना ।

'सद्भ्याम्पस्त्यानिम्रा' इत्यपी पदद्वय सद्च्छब्दवाच्यन्रयाधीनोभिलष्यत्परम्। प्रतिष्ठानिष्ठा पर्यवसान लभ इनि यावत्। 'सदायतना' इनि सदाकारत्वमुख्यते। अननेन जगतस्स्थारिरत्न फलितम्। ननु कथंमिनि चेत् — इथ्म्। उत्पचिलयहेतुत्ववाचिपदद्वयमःयगतेन स्थितिहेतुत्ववाचिना सदायतना इनि पदेन स्थितिहेतुधारक व सिद्ध्यति। 'एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि द्वावापृथिव्यौ विधृते तिष्ठत:' इति तिष्ठनिधातृकस्थिते प्रशासनेन धारणाधीनत्ववाग्मात्, तस्य च प्रशासनस्य 'अन्तःप्रविष्टशास्ता जनानां' मियन्तःप्रवेशपूर्वकत्ववाग्मात्, सर्वेशाशाप्रत्ययन्यायेन अन्तः-प्रवेशाशासनधारणानामनन्यतमोक्षकार्पीतरयोः फलितत्वान्, 'सदायतना' इत्यनेन धारकत्वोक्तौ1 अनतः प्रविश्य शासनेन धारकत्वलक्षणामस्तित्व फलितत्वाज्जगत् शारीरत्व फलितम्। 'सन्मूलासोऽम्यासर्वाः प्रजास्सत्यतिष्ठा' इति द्वाभ्यां सद्पादानकत्वम्। सदायतना इत्यनेन सदन्तर्यामिकत्वम्।

उपादानोपादेयभावस्यानभिलषत्वात् प्रजाशब्देनाचित्सस्त्रजगद्विमात्रपरामर्शे तस्मै सदुपादानकत्वासंभवात् प्रजागब्देनापि प्रजाशरीरक ब्रह्मवाच्यते। सदायतना इत्यत् सदन्तर्यामिकत्वस्य शारीरमूतचिदचिन्मात्रनिष्ठत्वात् 'सन्मूलास्सम्ततिष्ठा' इत्युपादानस्त्वम्निपादकवाक्ये विशेष्यम्येवोपादानत्वात् सच्छब्देन सूक्ष्मचिदचिद्विशेषमेदोऽच्यते। सदायतना इत्यनस्तर्यामित्यथैनिपादकवाक्ये विगिष्टस्यान्तर्यामित्संभवात् सच्छछन्देन विडे प्यानात्रमेदोऽभिधीयते। 'तज्जल्वाच्छल्वदन्वत् सर्वे स्वविद् ब्रह्म' इत्यापि तज्जत्वाच्छलत्वादिन्युपादानविपतिपादकशो विशेष्यमेवोपादेश्यत्वात् सर्वेशब्दोऽपि विशेष्यपरः। तच्छब्दोऽपि विशेष्यपरः। 'सर्वमिदं तदन्व्वानु ब्रह्म' इति तदन्त्र्यमिन्द्रियान्तःकरणप्रकाशे त विशिष्यते। केबलविशेष्यमूतं ब्रह्मवाच्यते। 'एतदात्म्यमिदं सर्वम्' इत्यत्, एष आत्मा यस्य, तत् एतदात्म्यमित्यर्थैरन्वयमित्यर्थैरन्वयमित्यर्थैः वर्णनीयतया विगिष्टस्याम्चाभावादेतच्छब्देन विशेष्यमात्र परामृश्यते—इति। व्यासैैरुक्तमे-तत् सर्व गत्मभावदनीकार्यम्।

"कृत्स्न्स्र जगतो ब्रह्मकारणत्वेन तदनन्यत्वश्रुतिनया च न वान्मनसयोरपि तत्पत्यनीकानां तद्विप्रतिषिध्यते "इति नहि दिङ्निरूपणाद्यनवस्थाद्यभ्यां रे च व्यावर्त्यते-

यस्य ब्रह्मकारणत्वे हि दिङ्निरूपणाद्यनवस्थाद्यभ्यां रे च व्यावर्त्यते-यस्य ब्रह्मकारणत्वे हि दिङ्निरूपणाद्यनवस्थाद्यभ्यां रे च व्यावर्त्यते, न तर 'नदनन्यत्वश्रुतित्वर् , अन्ये ब्रक्नृत्योऽनिकृतं विरोधणस्य, न तस्य ब्रह्मपोड़यत्वस्य ब्रह्मानन्यत्वश्रुतित्वर् निदर्शनात्तन्निर्हेतु-

परिच्छेद्य, 'जगता श्राकारात्त्वस्य 'दिन् श्राकारात्त्वस्य' विछेष्टनर.. नदनन्यत्वश्रुति-

करत्वेनैतद् विरोधणमात्रवार्चा निष्कपटे जगत् डनि डहरे ड ध्यार्त्तस्य इतियुक्तः,

अस्मिन् पक्षे बहुत्रस्पाश्रयणाभकेवल पर्यालोच्चे-, 'ब्रकृत्कायर्तेने' 'ब्रह्मान्त्योमिकतेन'

'जगत् 'इति निष्कपटक एव डहडः । न च निष्कपटस्य विरोधणमात्रस्य,

त्युभयलोऽपि 'जगत् 'इति निप्कपट एव डहडः । न च निष्कपटस्य विरोधणमात्रस्य,

जगतस्तादनत्योमिकत्वोपपत्तावपि तदुपादानकत्व न तु सम्बर्त्तानि ब्राच्यस्‌ -

भाव्यवस्थाश्रयस्यैवोपादेयनया नच्यत्रीरसूनमत्र जगतोरपि भाव्यवस्थाश्रयत्वेन ब्रह्मोपादे-

भाव्यवस्थाश्रयस्यैवोपादेयनया नच्यत्रीरसूनमत्र जगतोरपि भाव्यवस्थाश्रयत्वेन ब्रह्मोपादे-

यत्वं सम्भवर्तीति प्रतिपादितम् । अस्मिन् पक्षे वैद्यपादिकेशाश्रयणाभवादयमपि

यत्वं सम्भवर्तीति प्रतिपादितम् । अस्मिन् पक्षे वैद्यपादिकेशाश्रयणाभवादयमपि

पक्षो युक्त इत्यस्माभिर्निण्डकोपनिषत्प्रकाशिकायां प्रतिपादितम्‌ ।

पक्षो युक्त इत्यस्माभिर्निण्डकोपनिषत्प्रकाशिकायां प्रतिपादितम्‌ ।

आसन्न् पक्षे 'सन्मूला सोम्येमाः सर्वाः प्रजा सदायतनाः सत्प्रतिष्ठाः:' इति

सदुपादा नकत्वसदात्मकत्वपनिपादकवाक्ये प्रजाशब्दः केवलचिदचिद्मातपर:, न तु

ब्रह्मपर् । सच्छब्दोडपि केवलब्रह्ममातपर् । ततथ्व केवल-

ब्रह्मपर् । सच्छब्दोडपि केवलब्रह्ममातपर् । ततथ्व केवल-

चिदचिद्वपचस्य न पूरोंतराक्ष्याश्रयहतुहतुमद्धृतया उपादानोपादेयरभावोऽप्यस्ति ।

चिदचिद्वपचस्य न पूरोंतराक्ष्याश्रयहतुहतुमद्धृतया उपादानोपादेयरभावोऽप्यस्ति ।

तदपृथक्सिद्धकारणत्वैव तदुपादानत्वहरप्तात् । विरोध्यस्य ब्रह्मणो विशेषण-

तदपृथक्सिद्धकारणत्वैव तदुपादानत्वहरप्तात् । विरोध्यस्य ब्रह्मणो विशेषण-

पृथक्सिद्धकारणत्वेनोपादानत्वम्यैव युक्तत्वात् ।

पृथक्सिद्धकारणत्वेनोपादानत्वम्यैव युक्तत्वात् ।

'ऐतदात्म्यमिदं सर्वे' इति वाक्येऽपि इदं सर्लेमिति केवलचिदचिदात्मक:

'ऐतदात्म्यमिदं सर्वे' इति वाक्येऽपि इदं सर्लेमिति केवलचिदचिदात्मक:

प्रपञ्चः पराङ्मुख्यते ; एतच्छब्देनापि केवलं विरोध्यमिति न पूर्ववाक्यवैषल्यम् ।

प्रपञ्चः पराङ्मुख्यते ; एतच्छब्देनापि केवलं विरोध्यमिति न पूर्ववाक्यवैषल्यम् ।

1. प्रतिपादितः ख. ग.

अभिध्योरेझोपादानोपादेयरभावं वाक्यार्थेनिरूहैं हैचामगस्या खीकार्यमेतान्ना प्रदर्श्य,

तावतैव भिन्नयोरुपादानोपादेयरभावं युक्तितः गम्यच् । तत्र भेदग्राह्यारस्य व्यासार्यैचचनलक्ष

भ्माणयनि कृत्स्न्स्र्यैदिना । मुण्डकोपनिषत्प्रकाशिकायामिति । उपादानत्वनिवीचनादिक्मपि तत्र विस्तारेण दृश्यव्यम् ।

भ्माणयनि कृत्स्न्स्र्यैदिना । मुण्डकोपनिषत्प्रकाशिकायामिति । उपादानत्वनिवीचनादिक्मपि तत्र विस्तारेण दृश्यव्यम् ।

अत्र पक्षे स्थितं वाक्यार्थवर्णनादौ बह्मेऽमे? प्रपञ्चरपत ब्रस्मिन् पद्ये इति ।

अत्र पक्षे स्थितं वाक्यार्थवर्णनादौ बह्मेऽमे? प्रपञ्चरपत ब्रस्मिन् पद्ये इति ।

नतु ऐतदास्यमिदमित्यत्राहुः किं स्वरूपमुख्यते, उत्त नियन्नृत्वम् । नाचः ; चिदचिद्विलक्षणस्य ब्रह्मस्वरूपत्वभावात् । न द्वितीयः ; शरीरात्मभावे ' समूलः सोम्येमाः सर्वाः प्रजाः सदायतना सत्यपतिष्ठा,' इति पूर्ववाक्योक्तसदुपपादनकत्वसदनत्योमिकत्वयोर्हेतूकरणं विरुश्येत। न चेष्टापत्ति: । "तत्र च हेतुरुक्तः; ' समूलः सोम्येमासर्वाः प्रजाः सदायतना." इति भाष्यविरोधप्रसङ्गात् । 'सर्व खल्विदं ब्रह्म तज्जलानिति ' इति श्रुतिवच न च सदुपादानकत्वसदनत्योमिकत्वोः सर्वस्य ब्रह्मात्मकत्वे हेतूकरणादिति चेत्—न । विशिष्टयोरेधादानोपादेयभाव इति पक्षेऽप्यस्य दोषस्य समनत्वात् ।

कथं तर्ह्यस्य दोषस्य निस्तार इति चेत्—उच्यते ।

आत्म्यशब्दो व्याख्यावचन. 'अहल्ये जनात्म्येऽनिरुक्त' इत्यत्र आत्म्य-शब्दस्य व्याख्यार्थकत्वाश्रयणात् । ऐतदात्म्यमुपादानमूतेनान्तर्योमिमूतेन च ब्रह्मणा व्याख्यमित्यर्थः । 'मदृशा कस्याधिकारो यस्ते' न्यायात् नैयायिकैरिदं व्याख्यातमासिद्धं । पतदात्म्यमेव ऐतदात्म्यम् । स्वार्थे अण् । एष आत्मा यस्मिन् पक्षेऽपि स्वार्थे व्यज्य आश्रयणीयत्वात् । अस्मिन् पक्षे 'ऐतदात्म्यमिदं सर्व', 'स आत्मा', इत्यनयोर्न पुनरुक्त्यशब्दा । अत एव, 'रामानुज लक्षणपूर्वकजातमितिवत् आदरातिशयादुपपद्यत प्रपञ्चस्य प्रामाणिकमित्यर्थः । ऐतदात्म्यमिदं सर्वं तन सत्यमिति वाक्यस्यैव वार्थ:-सत्यं प्रमाणम्.तत्पन्नं तदिदं सर्व जगत् ऐतदात्म्यमनेन ब्रह्मणा व्याप्त-मिलर्थ:(?) । अतद्वस्त्वस्य अशास्त्रज्ञादेसुतुच्छस्य व्याप्तत्वाभावेऽपि प्रमाणप्रति.तस्य सर्वेऽपि ब्रह्मव्यतिरिक्तत्वमस्तीति भावः । सः आत्मा नियन्तेत्यर्थः ।

1. ष्यृ ख. ग. हेतुकारणं हेतुत्वामिसाधिना श्रुता सदुपादानकत्वादिवचनं । न चेष्टापत्तिरिति । श्रुते. सोऽप्रसिसंचिनेंऽप्यत इति नेर्थ ।

तत्सत्यमिलत्रा तत्पदस्य शुद्धब्रह्ममात्रनिरत्ने प्रपञ्चस्यासत्यत्वापत्तिरिति एतदात्मकत्व-परतस्तुकम् । तथा धर्ममात्रपरत्वे हैशाद वाक्यमन्यथा योजयाति ऐतदात्म्यामिलादिना । एतद्विचारो यथास्थाने टिप्पणे द्रष्टव्यः ।

विशेष्यस्य विशेषणां च प्रत्युपादानत्वमन्तीयस्मिन् पक्षे 'सदेव सोम्येदमग्र आसीत्', इत्यत्रेदर्शनदस्य कथमश्रुतवेदान्त श्रुतेर्नु प्रति ब्रह्मण्यन्तर्भतीतिजनकत्वमिति शङ्कायाः अपि नावकाशः।

कथं सामान्याधिकरण्यमिति चेत्‍रेति। अत्र अनिर्वचनीयं क्रियमाणं चेदमप्‍ सर्वं निवेचनमप्युभयात्मकं मुण्डकोपनिषत्प्रकाशिकोक्तमस्यस्तु। सम्भवति विशेषहाराजुगमे तदुपेक्षणयोगाद्। अथापि सामान्याधिकरणवाद्यानुप्रवेशादिलुप्तापदेश्य विभक्तिविवक्षितत्वं न युक्तम्‌; तस्यामुख्यत्वात्।

ननु उक्तरीत्या भिन्नयोरुपादानोपादेयभावासमर्थनेऽपि—'सदेव सोम्येदमग्र आसीत्', 'सदेव सोम्येदमग्र आसीत्', 'सर्वं खल्विदं ब्रह्म' इति परस्परभिन्नविशेषणचोप्यवाचिनोर्जगद्ब्रह्मवाचिशब्दयोः कथं सामान्याधिकरण्यमिति चेत्‍—न; अपृथक्सिद्धत्वाच्चित्त्वस्यैव सामानाधिकरण्यप्रयोजकत्वाद् लोकवेदयोरदृष्टत्वात् चिदचित्प्रपञ्चस्य तच्छक्तिकत्वेन तच्‍छरीरत्वेन च तयोरमेदोपचारणाभेदानिदेशानां सदेवसद्मादिलुप्ताणामुपपत्तेः।

उक्तं ह्यत्रैव 'अश्रुतोपचारणामेदानिदेशानां सदेवसद्मादीनामुपपत्तेः' इति। प्रपञ्चितं च वेदान्तसाम्यः आचार्यैर्माध्यात्त्वपर्यन्त (ई. उ.१९६)। अत्रापि, भाष्य एव तत्‍तन्मसिद्धे इदमाविष्क्रियते। एकम्‍ग्रन्थिनोऽदृष्टानुपदेशात्परं च आधारणान्वयादेश्चार्किकखण्डनस्य नैव प्रसक्तिः। अकथ्यवाच्यविमेदेऽपि अपृथक्सिद्धत्वैच मूर्तद्रव्यं घटादि दिव्यवहारस्य, एकविध्यानेन सर्वविध्वानुपपत्त्या कार्यकारणैक्यमस्यास्त्रविद्यसारज्ञ उपपादचिर्तं शङ्कते इति एवं तर्कैखण्डन हि न स्यात्।

तच्‍छरीरत्वेन ख ग

अवश्यमेव च, 'तद् तेज ऐक्षत', 'ता आप ऐक्षन्त' सत्र तेजादिप्रे विशिष्टरत्न कफबुद्बुदम् ईक्षणकर्तृत्वान्वययोगिनि, 'तद् तेजोऽभ्यजाते' तेष तेजस्त्वाद्यपि तत्‍तन्मानार्थमिति, मिद्रमेव, 'बहु स्याम्' इति बहुपदम्, इदमितिपदं विशिष्टस्यैवेति क विशेषणमात्रपरता।

विशिष्टस्यैवोपादानोपादेयभावे विलक्षणगत्वाधिकरणविरोधोऽपि न। वत्र हि-स्थूलनस्था मझोपादेयतावछेदिका न भवति, तद्विलक्षणनिश्च्च्वात्। यद् यद्विलक्षणनिश्‍चम्, न तव्‍ मझोपादेयतावछेदिकं, यथा घटादि।

जन्तवः । 'तदनन्यन्वयमेवं नगाढत्वाद्दिशः' इत्यधिकारणे प्रपञ्चस्योपादानभूतत्रह्मणः अभेदसमवायादुपादानत्वेन्द्रादीनां तदन्यर्थत्वं विरुद्ध्येत इति चेत् —

यहाँ यह शंका की जाती है कि 'उस परब्रह्म के साथ अन्य पदार्थों का अनन्य सम्बन्ध होने से ही दिशाओं का गहरापन है' इस प्रकार के अधिकारण में प्रपञ्च के उपादान परब्रह्म के साथ इन्द्र आदि की अभिन्नता होने पर इन्द्रादि परब्रह्म से भिन्न अर्थक न होने से उपादान नहीं हो सकते हैं।

सर्वत्र तत्र डपि त्रेधगे ब्रह्माभेदन्य सिद्धनया अधिकरणवेद्यर्थानुसञ्जान् । तर्हि जगतोऽनन्यत्व कथं ग्राह्यमिति चेत् — ने हि नानावोधकत्व उपादानोपादेयस्वरूपप्रमेदेऽपि मन्तव्यम् । न योगमेते रज्च्यादीनामपेक्ष्यर्थत्वानुसञ्जान् । आप्तितु तद्भिन्नसच्वात्मकत्वं । न सन्नातिरसकृत्, नेदानीमिति यत् । न च तर्कश्चातिरिक्तसत्ताशून्याद्भावान्वेषणप्रपञ्चस्य सिसृक्षातः कचिदशकत्वाद्, गुणजन्यास्त्यस्यम्युगनन्वमते रूपादि न सन्नाज्ञायतश्युद्गनेऽपि द्वयगतसत्यत्वे ऋज्वादिवत् संदिततयुगदाराभ्युगमेऽपि नानिमिष्यत्वाच्च नास्तित्वादनस्त्यैव उपादये मानितेतरतीत्युपचौ मतान्तरकरने नानाभावदितियुक्त्यां सच्चान्तरानन्युगमनान्तरेण सिमिरोपप्लवात्' इति सूत्रे, 'कालस्य पदार्थावशेषगतत्वात् न तस्य पृथग्नस्तित्वादिस्त्वादयो न वक्तव्याः । कालोऽस्तीतिव्यवहारो जायाचास्तित्वव्यवहारतुल्यः' इति

यदि कहें कि सर्वत्र ब्रह्म के साथ अभेद होने से जगत् की ब्रह्म से अनन्यता कैसे जानी जा सकती है? इसके उत्तर में कहते हैं कि नानात्व के बोधक होने से उपादान और उपादेय में भेद माना जाता है, ऐसा नहीं मानना चाहिए। यहाँ रज्जुसर्प आदि के दृष्टान्त से उपादान और उपादेय की अपेक्षिकता का ज्ञान होता है। उपादान और उपादेय में अत्यन्त भेद भी नहीं है।

तदुपादेयताताच्छब्दकमिति पूर्वपक्षः । तत्र व्योम्नारप्रदर्शनम्, 'इदं तत्र हि' इति सूत्रेऽथ स्थूलावस्था नामरूपादन्वयदशका न सन्ति, ब्रह्मनिष्ठावयवावस्थित तद्विभानिष्ठावयवादिस्थासु असदिनि सूत्रेऽभिहितम् । तर्हि तद्गतास्वना ब्रह्मनिष्ठत्वे ब्रह्माजनदादासामञ्जस्यादिद्याम्, 'न साक्षाद् नापि यून्यचम्, किन्तु उपचारः । नुद्वाराऽपि ननव उच्यादितर्' इति, 'न तु दर्शन्तभावो' दिन्यननेन हि ननु । तर्हि न द्विशेष्य प्राति त्रिदेशरूपोऽहेतत्सम्बन्ध्यभेद न सिध्यति । नाशाचोपादानतावच्छेदोऽमुत्पलादीनामिवाधाराधेयसम्बन्धः । तत्स्थितोऽनन्य न हि अन्र इव शरकम् । एवञ्च त्रेधा गतत्वा एकत्रैव प्रसक्तिगतोऽवस्थाम् द्वेधेन ब्रह्मणउपादानत्वं समर्थ्यत प्रकर्याऽकरणे व रसिगमन्थे स्यात्तथास्थितमाधारीभूतेनैव विवक्षितव्यम् ।

पूर्वपक्ष में कहा गया है कि उपादेयता के कारण ब्रह्म को तादृश शब्द से कहा जाता है। यहाँ आकाश के दृष्टान्त से यह दिखाया गया है कि स्थूल अवस्था में नाम और रूप की अन्विति नहीं होती है, यह बात 'इदं तत्र हि' इस सूत्र में कही गई है।

कुत्वादिसकथादिह तु वेद्योऽपादानत्ववेद्येन नचलीति श्रीभाष्य एव दर्शितमस्ति । बारम्भणाधिकरणे च 'असदिति चेत् न प्रतिपेधमात्रत्वात्' इति सङे यत् अनन्यत्वमुक्तम्, तदेवानन्यत्वमादिप्य स्थायं इति माप्तिमतमव । न ह अतद्यङ्किस्दृशोऽपि तत्र सूत्रे उक्तः । सर्वानिदनिह मतमखण्डनच्येडनन्त मतेतस्मिन् दृष्टच्यम् ।

श्रीभाष्य में कुत्व आदि के प्रकरण में यह दिखाया गया है कि उपादानता के ज्ञान से ही वेद्य का ज्ञान होता है। आरम्भणाधिकरण में भी कहा गया है कि 'असदिति चेत् न प्रतिपेधमात्रत्वात्' इस सूत्र में अनन्यत्व का वर्णन किया गया है।

एकस्मिन्नपि नित्यगुणादिनिर्व्यामूर्थ, नद्वदिविरोषण प्रति ब्रह्मण उपादानस्वभिष्यते, तदन्वयत् । परन्तु, 'सर्व खल्विदं ब्रह्म तज्जलानिति शान्त उपासीत' इत्यादिश्रुत्यनुरोधेन तद्रूपसामानाधिकरण्यम्

एक ही ब्रह्म में नित्य गुण आदि की व्याप्ति होने पर भी, जल और अग्नि के दृष्टान्त की तरह, ब्रह्म को उपादान कहा जाता है। यहाँ 'सर्व खल्विदं ब्रह्म तज्जलानिति शान्त उपासीत' इस श्रुति के अनुसार ब्रह्म के साथ सर्व की सामानाधिकरण्यता है।

स्पष्टमेव भगवता भाष्यकृता भाषितत्वात् । व्यासार्यैरपि, 'पृथक्प्रतिपत्तिकार्याणामेव पृथगुपपत्त्यादिकमपेक्षितम् । अवस्थायास्तु पृथक्‌स्थितिमप्रनिपतितकार्यान्‌हि न पृथगुपपत्त्यादिकमपेक्षितम्' इति निश्चितम् । अनोडपृथक्सिद्धानां पृथक्‌मत्ताडनपेक्षतेनि सिद्धम् । अपृथक्‌सिद्धत्वे च पृथगुपपत्त्याधनपेक्षा तज्ज्ञाततैव ज्ञातत्वमुपपद्यत इति एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रणज्ञोऽपि सिद्धयति । ततश्च आरम्भणाद्वैतविष्य: उप(2)सा-ध्यमानमनन्यत्वम्, 'अनन्या राघववेणाह भास्करेण प्रभा यथा' इति । अपृथक्सिद्धत्व-लक्षणमेव; न तु स्वरूपाभेद: । अपृथक्सिद्धत्वकारणत्वमेव च उपादानत्वम् । तयोर्मध्ये यत् उत्तम् (युक्तम्2), तदू विद्वद्भि: स्वीक्रियताम्1 ।

('अनन्या राघववेणाह भास्करेण प्रभा यथा' इत्यवत् अपृथक्सिद्धत्व-लक्षणाभेदश्चैव समर्थितत्वात् । तावतैव एकविज्ञानेन सर्वविज्ञान-प्रतिज्ञोपपत्तेः । अपृथक्सिद्धत्वकारणत्वस्यैवोपादानत्वाद्दार्त्थवात् । (न तु स्पष्टाधिकरणे उपादानोपादेयो: स्वरूपाभेद: समर्थ्यते । तयोर्मध्ये कारकत्वापाद्यप्रसङ्गात् ।) अपितु तद्ग्रथक्सिद्धत्वम् । तच्च तत्सत्ताधीन-सत्ताकत्वम् । एतद्‌हि सत्यम्, 'पृथक्सिद्धत्वाभेदद्वयवद्द्वारप्रयोजकत्वम्', 'यदधीना यत्सत्ताकं तत् तदुपादानम्' इत्येकोक्तेः । एवं कुण्डलितोऽयं क॑। पाठ: घ पालयु ( , एवं कुण्डलित: प्रणयोगात् सप्रयोजनप्रसिद्धयधिकरणभूतायास्त्रुग्‌धान् विशिष्टशरशरमेति न तत् कथम् तदन्वय इत्येतदवशिष्यते । जीववाचिपदस्य जीवविशिष्टपरतयेऽपि कचन्यासिद्धजीवविलक्षणयो-यथेष्यते, यथा च व्यासोक्तः:, 'ब्राह्मणो यजतेतस्मादौ ब्राह्मणादिस्वादानां ब्राह्मणपर्यन्तत्वेऽपि ब्राह्मण शूद्र इतिवत् विशेषणभूतजीवमालते कर्मवस्यतयान्वय: (३-२-१४) इति, 'ब्राह्मण्यनिष्ठद-भुवनानि धारयन्ति भुवनानि धारयन् ईश्वरो ब्राह्मणादिस्वाद्यस्वात्मानमेवाध्यवतिष्ठत्' (१-४-२५.) इति लोकात्, तथा च व्याख्यानम् । विशेष्य भावित विशेषणसुप्रसक्तत्वेनैव न्यास सर्वसप्रतिपत्तिस्वादिति ।

तथाचातिचर्चोभयमुक्तंवपि, 'स्वं प्रतीतो भवति पुरुष:' इत्यत्रेह समानाधिकरणनिद्देशाभावात् पुरुषपदेन जीवमात्रस्य लोकप्रसिद्धिप्रदर्शनबलद्विवक्षरणीयस्य प्रहुणेऽपि स्पष्टपदेन विशिष्टशरद्ग्रहुणेन तत्रास्य तत्स्य संभावितस्य लयप्रकारस्य अपीतपदेन कथनसीमवात् किमत्र विशेषपरत्ने विशेषरत्नं विशेषरास्त्या । सन्मूला इति वाक्ये च प्रजाशब्दो विशेषणमात्रपर एव, तावतैवान्वयासङ्गस्यादिति भाध्य-स्थान्तर आशय इति ।

यस्य सत्ता तत् तत्त्वमित्येव भण्यते' इति प्रमाणसिद्धम् । भतो न तदधिकरणविरोधः। यद्वा असंपन्नमते स्थूलचिदचिदात्मकप्रपञ्चम्येव तद्विशिष्टम्यापि ब्रह्मण उपादेयत्वादुपादानभूतसूक्ष्मचिदचिच्छरीरकस्य ब्रह्मण उपादेयं यभूतं स्थूलचिदचिद्विशिष्टं्रह्मैवेदंसमर्थनपरतया आरंभणाधिकरणस्योपपत्तेः चोद्यावकाशः । वस्तुतस्तु यथा को भवान् इति सौवीरराजप्रभृत्यः प्रकृतिस्सूक्ष्मातमविषयत्वेडपि वस्तुगत्या भवच्छब्दनसुल्यार्थत्वैव परिगृहीतात्मक्‌ रूपसिद्धयैवचितमिते मत्वा तस्यैव भवच्छब्दनुसुल्यार्थत्वैव व्यवस्थितः' इति प्रत्यवोचत्- यथा वा अर्थेऽशिरसि रक्ते प्रति देवैः प्रयुक्तस्य, 'को भवान् इति प्रभृत्य पुरोऽवृत्तिनिरुक्तमालपरख्वेडपि भवच्छब्दस्य परमात्मपर्यन्तत्वाशिक्षणाय, 'अहमेकः प्रथममासम्' इत्यादिप्रतिप्रक्तिप्रृत्तेः, - एवमेव, 'इदमग्र आसीन्' इतीदंशब्दस्य विशेषणमात्रपरत्वे प्राप्ते विशेष्यपर्यन्ततत्व्वाशिक्षणाय स्थूलचिदचिच्छरीरं ब्रह्म प्रति सूक्ष्मचिदचिच्छरीरकं ब्रह्म उपादानमित्येतदर्थप्रतिपादकस्योततरन्मद्भेष्य प्रवृत्तौ दोषाभावप्रतिपादनदृष्टश्रुयम् । अथ यत्‌ 'तद्वेद तथ्याकृतिमासीनत्रामरुपाभ्यामेव व्याक्रियत' इति श्रुतिग्याल्य-नान्वसरे बृहदारण्यकप्रकाशिकायां प्रतिपादितः तत्रानुसरणीयः ।

अतश्च आरंभणाधिकरणे तदनन्वयमित्यनेन 'अनन्या राधवेणाह भास्करेग प्रभो यथा' इति त्रिवदपृथक्‌सद्‌दत्स्वरूपलक्षणाभेदेनैव समर्धितत्वात् । तावतैवैकस्मिन्नज्ञानेऽपि सर्वचिज्ञानप्रतिबोधपत्तेक्ष । अपृथक्सिद्धकारणतत्स्वैपोपादानशब्दार्थत्वात् ।

इह च 'यत्तेजतपुरुः स्वपिति नाम सता सोम्य तदा संपन्नो भवति स्वपीने भवति' इत्यस्य पुरुषश्र्चिदतस्य कार्यावस्थाजीवस्य कारणावस्थस्वरूपद्वाच्येन परमपरया सुषुप्तावस्थया रजावसाश्रयतयोपादानमूतेन सता संपत्तेरपि रूपपादनया 'ग्रामेऽनात्मना संपरिष्वक्तक्‌' इति श्रुत्यैक्यार्थेमपि स्वरसन एव सिद्धयतीत्यलमतिच्चेया)।

यद्वेति । वस्तुतस्तु इनि च पक्षद्वयात् । परश्रुत्‌ । अतश्रुयेलादिना पूजोनिकाप्रथक्‌सद्‌गुणसहारस्ययोगः । तथा अतश्रुयादिवाक्य कैवल्यपक्षनिराकरणं तस्मात् न दोष्तम् । अतश्रुयाद्वान्न तु इहचेषत पूँइ यद्वेति आदि स्यात् । अन्यथा वा । अन्र 'बृहदारण्यकप्रकाशिकायां प्रतिपादित' इत्युक्तव इदंशब्दस्य विशेष्यपरल्लोगपादनशेषभूतम् । क. कोशपठो मुणडकप्रकृचि-धीनसनात्‌ ।

यह इदस्याणकहृप्नाय युक्त इव । इहच इलादिकव्‌ प्रकृतोपयुक्तं पाठान्तरे अदृश्यमानं स्व. ग. कोशत एव आाञ्यमति ।

स यथा शकुनिः सूत्रेण प्रबद्धो दिशं दिशं पतित्वा अन्यत्रायतनमाडयतनमलङ्ध्वा वन्धनमेवोपश्रयते, एवमेव खलु सोम्य तन्मनो दिशं दिशं पतित्वाडन्यत्रायतनमलङ्ध्वा प्राणमेवोपश्रयते । प्राणबन्धनँ हि सोम्य मन इति ॥ २ ॥

प्रकृतमनुसरामः॥ स यथा—। यथा पृथ्वी शकुनिनिघातकस्य हन्तगतनेन सूत्रेण बद्धः । प्रतिदिशं पतित्वा आश्रयान्तरमलङ्घ्वा वन्थन हुतमेवाश्रयते, एवमेव हे सोम्य ! शुषुप्तिकाले तत्त् 'अन्नमय हि सोम्य मनः' इति प्राग्निर्दिष्टं मनः दिशोदिशं पतित्वा जाग्रत्स्वमयोरननाविधविषयप्रग्रहणद्वारेण मूलावडपि तत्क्षणलायतन विश्रममलङ्घ्वा विश्रामाय सुषुप्राणेन सदैशेविशेषोपचार इत्यर्थः । अत हेतुमाह— प्राणबन्धनँ हि सोम्य मन इति— यत् प्राणे हि मनः निवश्यते, अत एव हि प्राणे उत्कान्ते मनआदीनामप्यक्कमः । अथश्रुति— शुषुप्तिदशाया वागादीनिद्रयसहितं मनः, 'बाढं मनसि सम्पच्यते, मनः प्राणे' इति प्रयाणकालोक्तेन्यायेन प्राणे सक्षेशविशेषोपचारं सत्त्व उपरतव्यापारं भवति । शुषुप्तिदशायां प्राणमात्रुपरतव्यापारमास्ते; 'स यदा स्वपिति प्राणमेव वागप्येति, प्राणं चक्षुः, प्राणं श्रोत्रम्, प्राणं मनः' इति श्रुते ।

अशनायापिपासे मे सोम्य विजानीहीति । यत्तत्पुरुषोडशिशि- षति नाम, आप एव तदाशितं नयन्ते । तदू यथा गोनायोडश्वनायः पुरुषनाय इति, एवं तदप आचक्षते ऽडशानायेति । तद्वैतच्छुक्रुड्डुत्पतिं सोम्य विजानीहीति । नेदममूलं भविष्यतीति ॥ ३ ॥

1. अशनाभिपिपासे झोऽन्. मा. एव जीवस्य परमात्मोपादेयतया-सिद्धत्वे सुषुप्तिकाले परमात्मसमर्पितिं तद्पस- ज्ञौत वागादीन्द्रियाणा प्राणे सक्लेशविशेषेण प्रतिपाद्य अशनायादिना मनिवेचनमुखेन च (सुखेनापि) परमात्मनो जगन्मूलतासमुपपादयति — अशनायापिपासे मे सोम्य विजनीहीति । स्पष्टोऽर्थः । यत्तु — नयन्ते— । यत्तु यदा पुरुषोडशिशिष- तीयेतन्नाम । पुरुषोडशिशिषितोती शब्दं यदा लोका: प्रयुञते इत्यर्थः । 'यदा पक्त्र- स्याचिरिषा भक्तीति यावत् । नामशब्दः प्रसिद्धयर्थो वा । तदा आपः तदाशितं नयन्ते । जीर्णितां प्राप्य रसरूपेण शरीरं नयन्ते । तेन आशिते जीर्णे पुनर- शिशिषा जायते इत्यर्थः । तद्वथा — अशनायायेति । गों नयतीति गोनायः । यथा गोनेतार गोनाय इत्याचक्षते, यथा वा अश्वनेतारं पुरुषनेतारच अश्वनायः पुरुषनाय इत्याचक्षते लौकिकाः, एवमशितनेत्रीपरप अशनायायेति व्यपदिशन्ति इत्यर्थः । तत्तु — विजानीहि । आहुः रसभावं नीते ऽडश्ने उत्पन्नमेतद् ऋ रीरास्य गुह्सदृशं कायं विजानीहीत्यर्थः । नन्वूूर्मेवेदं भवतु इत्याह — नेदममूलं भविष्य- तीति । [ कार्यस्य सकारणकत्वादित्यर्थः । तर्हि तस्याऽऽतिरिक्तं मूलान्तरं कल्प्यतामित्यत्राह — ] तस्य — अन्नात् । कार्यस्य शरीरस्य समूलकत्वाद, मूलान्तरस्य चानुपलम्भात्, उप- यद्रा नाम प्रभिद्यौ1 । एतत्पुरुषः एष पुरुषः। यदा पुरुषस्याडशिशिषा भक्तीति याव् क2 । वडगुडसदृशं गुहं विल्वा - क. ऋ नेदं क3 धोरे । 4. कार्यकारीरस्‍व. ग. 5. समूल ग4 । 6. उपरच्यमिति न क5।

एवमेव खलु सोम्यैषेन गुडेनापो मूलमन्विच्छ, अद्भिः सोम्य गुडेन तेजो मूलमन्विच्छ, तेजसा सोम्य गुडेन सन्मूलमन्विच्छ । अथ यत्सत्यपुरुषः पिपासति नाम, तेज एव तत्पीतं नयते । तद्यथा गोनायोदशिनायः पुरुषनाय इन्ति, एवं एतत् तज आश्रित उदन्योति । तत्रैतदेव गुडसुत्पत्तितं सोम्य विजानीहि । नेदममूलं भविप्यतीति ॥ ५ ॥

तस्य क मूलं स्यादन्वितादूम्यः । अद्भिः सोम्य गुडेन तेजो मूलमन्विच्छ, तेजसा सोम्य गुडेन सन्मूलमन्विच्छ । सन्मूला: सोम्येमाः सर्वाः प्रजाः सदायतनाः सत्प्रतिष्ठाः । यथा तु खलु सोम्येमास्तिस्रो देवताः पुरुषं प्राप्य त्रिवृत्‌ त्रिवृदेकैका भवति, तदुक्तं पुरस्तादेव भवति । लब्धमत्रैव मूलमित्यर्थः । एवमेव खलु—अन्विच्छ । यथा शरीरेण कार्यभूतनेनोपचीर्यमानेन तत्कारणमननुमीयते, एवमेव अचेन कार्येण अपः कारणमनुमिनु' जानोहीति यावत् । एकमुत्तरलापि । ततः किमित्यलाह । सन्मूला:—सत्यतिष्ठाः । पतस्य वाक्यस्यार्थः पूर्वमुक्त एव ।

अथ — उदन्योति । उदकनेतृत्वात् तेजः उदन्येसुच्यते इत्यर्थः । तत्रैतदेव गुडसुत्पत्तितं सोम्य विजानीहि । तल तेजसा शोश्यमाणास्त्वपु उत्पन्नं देहास्यं गुडक'मित्यर्थः । शिष्टं पूर्ववद ॥ तस्य—सत्प्रतिष्ठाः । पूर्ववदर्शः । ननु तेजोवन्मूलकत्वे शरीरस्य लोहितमांसादिरूपेण परिणाम' कथं स्वादुत्वादिपूर्वकं स्मार्यते । यथा तु खलु—भवति । 'अन्नमशितं त्रेधा विधीमत्' इत्यादिना पूर्वमुक्त भवतीत्यर्थः ।

1. अनुमितुहीति यावत् । एकसुत्तरत्रापि सत्पयेन्तां कारणपरम्परामनुमिनुहो-। 2. अभ्विकारलोहितादिप्रभृतत्वादिस्यर्थः क. क मूलमिति । गुड. अहुर । न च मूलं बिना आडुरोडन्वेति । अद्भि: पीतामि अश्रितस्य काठिनस्य द्रवीभाव. प्रथम जठरे । तेनात्रस्य अप्सु लयः सिध्यति । द्रवीभूतानाध जाठराभिना पाचन रसादिपरिणामौपचारिकं लक्षणम् । ततः शोशगकृत्वादगा न्यूनतलयम् अवशानानामपौ उद्यादेवेति लब्धमुखेनोपादानमत्र खण्डे निरूपितं भवति । लयमुखेनोपादानमत्र अभितादे शरीररूपेण परिणामः कथम् विषयेऽत्र पूर्वोक्तं स्मार्यति यथा त्विति ।

अस्य सोम्य पुरुषस्य प्रयतो वाङ् मनसि संपद्यते, मनः प्राणे, प्राणस्तेजसि, तेजः परस्यां देवतायाम्‌।

एवं सुप्तौ सत्त्व सम्पत्तिं जीवस्य प्रदर्शयितुं प्रयाणकाले डपि सत्त्व-गतिं प्रदर्शयिति । अस्य-देवतायाम्‌ । प्रयतः प्रिय-मरणस्यैवर्थः । अत्र वाचो मनः-प्रकृतित्वं स्वाभावात्‌ व्यापारोपरमहेतुभूतसक्लेशविशेष एव वाचो मनसि लय‌ । मनसः प्राणे लयोडपि तादृश एव ।

"मनसि करणग्राम प्राणे मनः पुरुषे च तं झटिति घटयन् मृतेऽपि च परे च तमात्मनि।"

इत्युक्तरीत्या प्राणे जीवे च संपन्नतसन् जीवेन सह तेजःशब्दोपलक्षितेषु सर्वेषु मृतेषु सम्पन्धो भवति । ततः परं शुक्रदृक्-लोपभोग्यायासविश्रमाय तेजःशब्दित-तत्तां सजीवानां मृतसक्नानां परसुगां देवतायां परमात्मनि सम्प्रतिष्ठितार्थः ।

एवम्रान्त्योदननिवर्चनेन अमृतास्युः, स वा तेजांसि च ल्यो दर्शित । न तेजससति लयः । तद्रहे प्राणहरोभिः प्रदर्शयति अस्य सोम्यादीनां एवमरणानन्द वाक्र्य शुषुम्नाविव प्रायणेऽपि पुरुषस्य सत्तैगतिरमपि भवितुमर्हैति, निदर्शस्योपोदेयत्लोपपादनाय खण्डारंभात् इसमिसंधायानतरयनि एतं च सुषुम्नाविवि

तेजसीति । सत् + भूतान्तरेऽपि तेजोमात्रकथन तत्प्रत् सनि लयस्य मप्रति क्कव्यत्वात् । तेजसोऽधिकोऽध्यास । ऋत एव मरणानन्तरमोक्ष्याद्युपलम्भ । ऊर्ध्वगतिश्व तेजसस्सुकरा । ऋत एवरोहदृक् जोवेऽपि पनौक्शियाद अवस्थैवैशिकं नोमराजभावाय नामे पर्यनुपरिक्षानानुगुणं संपद्यमानम्‌; न तेजोऽश्रयति । अत्र तेजःशब्दस्य भूतान्तरेऽपि तत्त्वद‌ । वाक्छब्दस्य इन्द्रियान्तरोपलक्षणतत्प इष्टद्यम् । विशिष्य तत्त्वकथनद्र उपकरगमस्थे वाक्कथनं श्रौतान् । प्राणानां पञ्चानामेव प्राधान्नस्य केनादिशां निषदादितत्वान्, तन्नापि वाच्छन्दः प्राणानां प्राधान्नस्य बृहदारण्यक स्पष्त्वात्‌, ऋत एव अन्नमशितं त्रेधेति समनन्तरमश्रिते वाक्ये एषा त्रयणामेव-श्रितसवन्त्यादि श्राश्चावेदनन भण प्राणकृत वाच एव स्मृतितद्विग्योचेलित भाव्यम्‌।

कस्मुज्य एवयं लयः., मुख्यलयोऽयेतरेषां खा भाव्य इशयेन दर्शित । चित्तः परमात्मनि तु लय इहामि मुख्य एव । अत एव साक्ष्य तन्मात्रप्रग्रहणेन प्रायणवाक्यावतारम् । परस्यामिति पदविशेषे", तस्मा । कुतो लय इति शङ्का निरद्धा ।

न य एषोऽणिमा ( ६ ) ऐतदात्म्यमिदं ममेति । तन्न सन्यम् । स आत्मा । तत्त्वमसि श्वेतकेतो इति ।

1 उन्नरखण्डेऽपि वचनप्रति स य इह्त पृथिवमेव आक्य्नममसि: शा.रादे । अन्रपि कचित् कोशे ।

स य एषोऽणिमा । एनादेश सच्छब्दितन.स एष: अणिमा अनुबहुर्विज्ञेय:। मानान्तरागो.चर इत्यर्थ: । ऐतदात्म्यं — आत्मा। अस्यार्थ: पूर्वमेवोक्त: । एवं सर्वेल् सिद्धं सदारमकत्व श्वेतकेतौपसहरनि तन्रमसि श्वेतकेतो इनि । 'त्वं-शब्दोऽन्तर्यामिपर्यन्त:' ।

1. वाक्यमिद क. कोशे ।

स य एषोऽणिमेयादिक नवरूपं खल्वेषु अभ्यसते इति इदमेव प्रतिपिपादयिषितम् । प्रष्ठुराहं 'विज्ञाय तज्ज्ञाताशासनमेव अस्यैव भृङ्गीमेदेन सर्वत्रोपादानम् ! इह श्रुत्रा च श्वेतकेतु, 'य एषोणिमा, ऐतदात्म्यमिदं सर्वम्, तत् सत्यम्, स आत्मा, तदहमस्मी' खनु-संदृश्यात । तदनन्तरोक्तसरण्या कियते । तत्र सत्यप्येषोऽणिमादिमध्यस्थ यः स उक्त उपपत्ति लब्धानुवादिना, एषोऽणिमा सुषुप्त इत्यर्थे णिमतमपात्र विवेच्यम् । यदित तु, "सैव हि सल्यादय "इनि सूत्रे णिमादय इह्यनिर्देशात् भाष्येोडपि सत्याद्युपपादनभाषणाच्च सलत्यादिकमेव प्रकृतवाक्यविधेयमिति मन्यते, तर्हि 'य एषोऽणिमे'ति उद्गत्तिल्यमहेतुतोऽप्यधिकसूक्ष्मतात्विनिगिरितया पूर्वोक्तडसिद्धार्थतदुबादमात्रमिति, य एषोऽणिमा ऐतदात्म्यमिदं सर्वमिल्येकं वाक्यम् । स य इति तच्छब्दस्तु अत्रैव अनिमाद्यस्यैवतान्तिप्रखण्डे एलतदसुक्ति । एकव इदं सर्वं सजीवं जगत् न इदं सर्वमिलस्य विशेषणम् । किन्तु सत् सत्यलवियादकम् । तत् त्वम् अणिमरूपं सुषुप्तं विशेषं दानमूतमपि यस्मादात्मभूतम्, तस्मात् निर्विकारमम्, कुलालदिलक्षणरसत्वन्नाघटतुर्यात् कृतप्रकृत्यादिकारणभावोऽक्च-कस्थाविशेषापत्तन्य, किन्तु तदनाप्तस्य हृदः स्वाद्रव्यस्य सर्वस्यामरूप्यक्षिसडघर्मी साक्षाद्रा परम्परया वेति सर्वात्मत्वसुच्यते । तन्न त्वमसि स्थूल एवम्भूतस्त्वं सर्वदा सुषुपं तादशं सदेवासी'र्यम् ।

तथाच पूर्वोक्तडसिद्धजगदुत्पत्तिल्यहेतुत्वपादकाणिमत्वेन सद् सत्यवादमतस्वान्त्यामि-त्वानि उपास्यगुणा. सवै: खण्डैरथोपाध्य कचित भवन्ति । तत्त्वमसिविचाररावशरे भाष्ये ऐतदात्म्यमिति पदस्य, 'तद्यैव मातमे'ति विवरणात, एष आत्मा भवोति विप्रदो ज्ञायते ।

ननु तरचमसीत्यत् मानान्तरसिद्धत्वेन उद्देश्योपादेयविभागाभावस्य भाप्य-कृतोक्तत्वात् तच्छब्दानुरोधेन 1प्रथमपुरुषो वा किं न स्यादिति चेत् -- उच्चते । मानान्तरसिद्धत्वे डपि तच्छब्दार्थस्य तच्छब्दार्थापेक्षया प्रकृतित्वस्य विवक्षितत्वात्; प्रकृतेःवास्तिक्रियाकृतत्वात मध्यमपुरुषो भवति । अत एव 'यदि गने स्यामहं तं वां स्याहं त्वं वा स्यामहम्' इत्यत्, अहं त्वं स्याम, त्वं वा 2अहं स्या। इति प्रकृत्याश्रयः पुरुषो भवतीति, 'युपमदुपपद' इनि सूत्रे प्रतिपादितम् । तत्थ्व तच्छब्दार्थस्य प्रकृतित्वस्य विवक्षितत्वात्, तच्छब्दार्थप्रकृतित्वाश्रयः मानान्तरसदसद्रूपाद्योरपप्रयोजकत्वात्, असोति मध्यमपुरुष एव भवति । अत एव व्यासार्यः -- 'आत्मेति तृप्त-

1. प्रथमपुरुषोऽस्तु स्याद ग. 2. अहं वा त्वं स ग.

आत्मशब्दः घरीरप्रतिसंबन्धिपरः, न तु स्वरूपपरः। दैघ्यभेदात् । अत एव भाध्यम् 'एतदात्म्यमिदं सर्वमिति प्रतिज्ञातार्थस्य तत्वमसीति सामान्याधिकरण्येन विशेषे उपसंहारः' इति । अत्र सामान्याधिकारण्यपदविशेषपदार्थस्य विवक्षितं विशेषधीरूपं ठ्यासार्यः:, 'दैघ्य-करण्येन प्रोतज्ञातस्य सामान्याविकरणयन्नुपपत्तिहेतोः', सामान्येन प्रतिज्ञातस्य विशेषे उपसंहार इत्यर्थः । 'इति ! तेन सर्वेमिति विशेषणमात्रपरम्, आत्मशब्दो देहप्रतिसंबन्धिपर इति सिध्यति । नन्वेतद्वाक्योकारशरीरात्मभावे सन्मूला इत्यादिना हेतुकृत्यमिति कथंमिति चेत्-उच्यते । केव्लोपादानोपादेयभावे शरीरात्मभावो न सिध्यति ; मूर्छादयो। तदभावात् । केवळ-धारणनियमनबळादपि न सः; शरीरादनस्यापि धार्यत्वात्, नियम्यत्वाच । उपादानत्वविशिष्ट-धारकत्वादिति शरीरात्मभावोऽसाधकं, अत्यन्तविरहितत्वात् । एवम्, जगदझणोर्थादि शरीरात्मभावो

न स्यात्, तर्हि विशेषणेऽपादानो गोदेयभावः सान्वेकालिक्रकार्यंधारकभावादिश्व न स्यादिति तदन्यथानुपपत्त्या शरीरात्मभावासिद्धिरिति च सन्मूलत्वदर्शनेतुल्यम् । हेतुत्वमिदं भातत्वं धारकत्वो गोदानत्वयोः । प्रयोजकं । मतोऽधिकं सयोगिरेव हेत्याहं कारकडापकहेतुभाव इति ।

तदेवं प्रकृतवाक्यस्य संबन्धः अपों दर्शितः । न चैतावता ऐतदात्म्यमिल्यादे। पूर्वं भाष्यदर्शितं विवरणमूलं मन्तव्यम्, वेदार्थसंगहे तयार्थसौक्तत्वात् । आत्म्यमिति पदरीतिरपि तत्र दोष्यां दृश्यते ।

अत एव ठ्यासार्यैरिति । महासिद्धान्ते तर्कशास्त्रेऽपि मतभेदाधिकरणे तदुकेरेव-नेचास्यः स्यादिति भानः । ईशावास्यश्रौद्रेशिकमाध्ये तु सग्रह्ममदम् । ततोडधिकं न्यायपसि-

च्छन्ती 'त्यधिकरणे तथैवोपपादितम् । 'न किंस्विदुदित्य किंस्विदिधीयत' इति भाष्यस्याऽनुवाद्यत्वविधेयत्वप्रतिपेधपरत्वेऽपि प्रकृतनिवृत्तिलक्ष गोदृष्टिविधेयमात्रमनुशेधपरत्वाभावात् । न्यायपरिशुद्धौ — 'सुवर्ग खदिराक्षारसदृशे कुण्डले भवनः' इति महाभाष्यवाक्यमस्युदाहृत्य 'पुरुषस्योद्देश्यानुसारित्वनियमाभावः समर्धितः ।

न तु तत्त्वमसीश्वेतकेतो इत्यत्र, 'सबुद्धिस्थान् आमविधोपदेशन श्रुतेन केतुमालपर्यवसितेति नासवोध्यसवोधन' मिति न्यायपरिशुद्धौ दृश्यत्करीत्या श्रेतकेतो इति सवोध्यत्वस्य परमात्मन्र्यसम्भवेन त्वंशब्दस्य सवोध्यातिरिक्तविषयत्वस्य काप्यदर्शिनादिति चेत्—

अत्रोच्यते—'ऐतदात्म्यमिद सर्वमित्युक्त्वा तत्त्वमसीति विशेषे उपसंहार इति भाष्ये भाषितत्वात् तत्त्वमसीत्यत्रापि सर्वशब्दस्थानापन्नस्य त्वशब्दस्य संवोध्यविषयमूतजीवमात्रपरत्वमेव । ऐतदात्म्यपदस्थानापन्नस्य तदित्वस्य तदात्मकत्वमेवार्थः । ततश्व लक्षणा स्यादिति वादः—अर्थान्तरसंनिधौ तदन्योऽपि तद्न्योऽपि वा लक्षणापेक्षया जघन्यत्वात् । 'साक्षाद्यविरोधं जैमिनि 'रिल्यत व्यासार्यैरप्यवसानलक्षणाज्ज्ञेय यौगिकार्थतुल्यत्वाश्रयणात, यौगिकार्थस्य च रूढिपूर्वकलक्षणापेक्षया जघन्यत्वस्य प्रौढाधिकरणे मीमासकैराश्रितत्वात् । त्वंशब्दस्य सवोध्यातिरिक्तविषयत्वस्य काप्यदर्शिनात्

अत्रोच्यते—'ऐतदात्म्यमिद सर्वमित्युक्त्वा तत्त्वमसीति विशेषे उपसंहार इति भाष्ये भाषितत्वात् तत्त्वमसीत्यत्रापि सर्वशब्दस्थानापन्नस्य त्वशब्दस्य संवोध्यविषयमूतजीवमात्रपरत्वमेव । ऐतदात्म्यपदस्थानापन्नस्य तदित्वस्य तदात्मकत्वमेवार्थः । ततश्व लक्षणा स्यादिति वादः—अर्थान्तरसंनिधौ तदन्योऽपि तद्न्योऽपि वा लक्षणापेक्षया जघन्यत्वात् । 'साक्षाद्यविरोधं जैमिनि 'रिल्यत व्यासार्यैरप्यवसानलक्षणाज्ज्ञेय यौगिकार्थतुल्यत्वाश्रयणात, यौगिकार्थस्य च रूढिपूर्वकलक्षणापेक्षया जघन्यत्वस्य प्रौढाधिकरणे मीमासकैराश्रितत्वात् । त्वंशब्दस्य सवोध्यातिरिक्तविषयत्वस्य काप्यदर्शिनात्

1 उदाहरण मध्यमपुरुषोदेहेरस्युसारित्वनियमाभावः समर्धितत्वात् तदिस्थानुय त्वमसीति मध्यमपुरुष. क. 2. अथ के. पाठ । अन्यत्र, 'इति सवोध्यस्य' इति ।

1 उदाहरण मध्यमपुरुषोदेहेरस्युसारित्वनियमाभावः समर्धितत्वात् तदिस्थानुय त्वमसीति मध्यमपुरुष. क. 2. अथ के. पाठ । अन्यत्र, 'इति सवोध्यस्य' इति ।

श्रुतशुकमण्याह न्यायेन । अत्र म्हणे तदित्येऽद्देश्यम् । श्रीमाझ्ये उद्देश्यान्तिमागस्योपेक्षितत्वात् तदित्वस्य प्रा गान्त्यमेव काममस्त्वनि भाव । पुरुषस्येति तिङ्ङ्भतोऽर्थः । पूर्वपक्षिमत एव स्थिता श्रुतिनिबन्धप्रदर्श कश्चिदाह अत्रोच्यत इति । एतद्विरसनगमं सांप्रदायिकमतस्य समनन्तरं प्रपञ्चयिष्यते । लक्षणाड्ज्ञेय न साम्प्रतिकी, भूरिप्रयोगादतत्पादित्साद

श्रुतशुकमण्याह न्यायेन । अत्र म्हणे तदित्येऽद्देश्यम् । श्रीमाझ्ये उद्देश्यान्तिमागस्योपेक्षितत्वात् तदित्वस्य प्रा गान्त्यमेव काममस्त्वनि भाव । पुरुषस्येति तिङ्ङ्भतोऽर्थः । पूर्वपक्षिमत एव स्थिता श्रुतिनिबन्धप्रदर्श कश्चिदाह अत्रोच्यत इति । एतद्विरसनगमं सांप्रदायिकमतस्य समनन्तरं प्रपञ्चयिष्यते । लक्षणाड्ज्ञेय न साम्प्रतिकी, भूरिप्रयोगादतत्पादित्साद

अपृथकिसिद्धद्वाचिनामिति ।

पर्यन्तत्वमाश्रणीयम् । वमुतस्तु 'ऐतदात्म्य'मिति श्रुतेः तदात्मकत्वमेव बुद्धिस्थान् तच्छब्देन परामृश्यते । न तु मच्छब्दविद् ब्रह्म । येन तदात्मकत्वलक्षणा दोषः स्यात् । तत्क्ष त्व तदसि 'पेनदस्यमसीत्यर्थः । अस्मिन् पक्षे न कस्यापि पदस्य लक्षणा ।

साम्प्रदायिकास्तु—'स आत्मे'ति पूर्वोक्तनिर्दिष्टैव 'तत्वमसी'त्यत्र तच्छब्देन परामर्श इति वक्तव्यम् । तच्छब्दविद् सच्छब्दविदोः तदात्मकत्वलक्षणा मिधीयते । जघन्य लंपदं तु अप्यवसानदृष्ट्या अन्तर्योंमिपर्यन्तमभिद्य्यति । न च श्वेतकेतो इति संबोध्यस्य जीवस्थैव लपदेन परामर्शो युक्त इति वाच्यम् । हे देवदचेति देवदचं संबोध्य तत्पुत्राभिग्रहेण, 'त्वमेव कुनवानसी' इति प्रयोगदर्शनात् । इयास्तु विशेषः—तत् मुस्ल्यानुपपत्या तत्पदस्य पुत्रे लक्षणा । इह तु तदनुपपत्या अन्योऽमिञ्यपर्यवसानदृतिराश्रीयते ।

ननु 'साक्षादप्यविरोधं जैमिनि:'रिति सूत्रे व्यासैरप्यनुपपत्तेः सानृत्येयों गतुल्यत्वसमर्थनात् तदर्थः क्रियते । उच्यते । सत्यमुक्तं व्यासैरप्यनुपपत्तेः सानृत्येयों गतौल्यसम् । तथाडपि न तस्याः लक्षणापेक्षयाडपि दौर्बल्यस्यम्, प्रमाणाभावात् । प्रेत्तादृशे रूढिरर्थस्य बहुत्वासंभवात् पाशमन्त्र इव वचनमविभिनार्थमिति पूर्वपक्षः—'अदिते पाशान् प्रमुमोचक्' इति पाशमन्त्रे वन्धनसाधनस्य पाशशब्दरुबर्थस्य वा योगकार्थस्य वा 'लक्ष्यार्थस्य वा बहुत्वासंभवान् पाशानिति वहुवचनस्य विवक्षितल्वेऽपि प्रेत्तादृशयोरार्थस्य वा रूढेर्नवात्र बहुवचनस्याविवक्षा युक्तेत्येनवमात्रेव प्रेत्तादृशनयसिद्धिः । न तु योगार्थस्य लक्षणापेक्षया दौर्बल्यमप । तत्क्ष योगस्य लक्षणापेक्षया दौर्बल्यम् ।

तत्क्ष योगार्थप्रतिनिविकल्पया रूढेरपमे योगार्थोऽनमिजनस्यांनावृथेन्या लक्षणापेक्षया योगस्य प्राबल्यमेव युक्तम् ।

१. पर्यवसितामिति इत्याशिक क. कोशे ; २. रूढ्यर्थेस् द्वैगिकार्थस्य वा कसम्भवदात् स्व. । ग. कोशे क चोरशब्द् पाढे बहुत्वंनि पद पर न ।

अन एवार्जान्त्वे भगवतां भाष्यकृता, न जाघने 'र्जुनेऽपि योग एवारश्रितः ; न तु पररीत्या छादनंकरिष्यत् । अन एव 'जगद्वाचित्ये' 'नित्यं यो वै बालके एतेषां पुरुषाणां करो यस् वा एनकमे'यत्न कर्मेङ्कदस्य चलनाश्रयो रुढस्य 'रुढस्यो कल्हायमानयो। योगो लढ्यालो 'नि न्यायमनुमृज्य कर्मेङ्कदस्य क्रियते इति कर्मेङ्गि जगद्वाचित्ये वाश्रितम् । नत्था अकृद्धाविकरणेऽपि रुढस्येङ्गनुपपत्तौ रुढरशब्दस्य योग एवाश्रितः । तन्थ लक्षणापेक्षया योगस्य चलत्वात् तत्सुल्याक्ष अप्यपर्यवसानवृत्तेरलक्षणापेक्षया च चलत्वमेव ।

न अपितु अर्थज्ञान के लिये भगवान् भाष्यकार ने, न जघन्य अर्जुन में भी योग का ही आश्रय लिया है ; न तो किसी दूसरी रीति से छिपाव किया है । इसी से 'जगद्वाचित्ये' 'नित्यं जो यह बालकों में इन पुरुषों का करे या इनमें' यहाँ कर्मेङ्कदस्य का चलनाश्रय 'रुढस्य' 'रुढस्यो कलहायमानयो' । जो लढ्यते 'नि न्याय से अनुसृज्य कर्मेङ्कदस्य क्रिया की जाती है इस कर्म में जगद्वाचित्य में वाश्रित है । और अकृत आदि विकरण में भी रुढस्य आदि की अनुपपत्ति होने पर रुढ शब्द का योग ही आश्रित है । लक्षणा की अपेक्षा न करके योग के चलत्व से तत्सदृश अप्यपर्यवसानवृत्ति की लक्षणा की अपेक्षा न करके भी चलत्व ही है ।

नतु 'साक्षादङ्यविरोध जैै.माने 'गरितत्रैव व्यामोक्षे, " तावैलेलैः परमात्मपरतया निर्णयेन्ति प्रकरणे, नतु चिदचिच्छदनातना वृक्षपरत्वे च वावस्यभाविनि योगार्थ एवोचित· । यथा आकारामपाणशब्दौै । यत् तु चिदचिच्छदान्यपि सन्नि, तत्रापर्यवसानवृत्या तचछरीरकपरत्वम्' इति व्यवस्थाया । कुतल्वान् चिदचिलिङ्गावस्थले योगाश्रयणस्योक्ततया अपर्यवसानवृत्यपेक्षया योगप्रवृत्त्यमेवाविष्कृतमिति चेत्—अस्तु योगापेक्षया द्वैविध्यमप्यवसानवृतः । तथाडपि लक्षणापेक्षया अपर्यवसानवृत्तः प्रवलैव ।

यह नहीं है कि साक्षात् अङ्ग विरोध जैमिनि के मत में गरित में ही मुक्ति है, " तात्पर्य से ही परमात्मपरक निर्णय होता है प्रकरण से, चिदचिद्वाचक शब्दों के वृक्षपरक अर्थ में नहीं, योग के अर्थ में ही उचित है । जैसे आकाश और पाणि शब्द । जो यह चिदचिद्वाचक शब्द भी हैं, वहाँ अपर्यवसानवृत्ति से तच्छरीरकपरत्व की व्यवस्था की गई है । क्योंकि चिदचिलिङ्ग अवस्था में योग का आश्रयण कहा गया है, इसलिये अपर्यवसानवृत्ति की अपेक्षा योग की प्रवृत्ति ही प्रकट की गई है—यह कहना ठीक नहीं है—अस्तु योग की अपेक्षा से द्वैविध्य होने पर भी अवसानवृत्ति की । तथापि लक्षणा की अपेक्षा से अपर्यवसानवृत्ति ही प्रबल है ।

नतु 'छन्दोभिधानात्-'इति सूत्रे-'गायत्रीछन्दस्य मृतादिपादव्यपदेशादिब्रह्मलिङ्गैः ब्रह्मपरत्वेऽप्यभिहिते सति मासामिहोलेऽसाधितविधित्सयाडभिहोलशब्दस्येव चतुष्पात्स्वलक्षणगायत्रीसाधस्यविधित्सयाविधित्सयाविधित्सया ब्रह्मणि गायत्रीशब्दप्रयोगः । न च वैदिकशब्दस्य एतादृशगौणवृत्याश्रयणं न्याय्यमिति शङ्क्यचमे ; सङ्गीविद्यायाम्, 'ते वा एते पञ्चान्ये पञ्चान्ये' इति निर्देशेऽपि वाङ्मिस्रूपेणद्रसङ्गतिल्हि-प्राणवाकूच-क्षुरशोतमनस्सु दशसु दशत्वस्यासम्यात्, 'सैषा विराडवाडी' इति छन्दोभिधानादोषो गोण्या प्राण्यमानो ह्रष्टः । एवं छन्दोभिधानवशात् ब्रह्मणि प्रयोग उपपन्नः—इत्युक्तत्वाद् गौणी-उपलक्षितलक्षणा-पेक्षया अपर्यवसानवृतैदैरल्यमेव सूत्र-भाष्यकृताभिमतमिति प्रतीते । यदि च अपर्यवसानवृत्तिः गौणोक्तः प्रबला, तर्हि तया गायत्र्यवस्थब्रह्मपरत्वस्य वचुं सुरक्ष-तथा गौणी वृत्तिनिर्दर्त्त्या स्वादिति चेत्—

यह नहीं है कि 'छन्दोभिधानात्' इस सूत्र में 'गायत्रीछन्दस्य मृतादिपादव्यपदेशादिब्रह्मलिङ्गैः ब्रह्मपरत्वेऽप्यभिहिते सति' यहाँ गायत्री शब्द का ब्रह्म में प्रयोग नहीं है, क्योंकि मासामिहोल शब्द की तरह गायत्री शब्द का भी ब्रह्म में प्रयोग है । यहाँ शङ्का होती है कि वैदिक शब्द का गौणी वृत्ति का आश्रयण न्याय्य नहीं है ; सङ्गीविद्या में 'ते वा एते पञ्चान्ये पञ्चान्ये' इस निर्देश में भी वाङ्मिस्रूपेण द्रसङ्गति के साथ प्राण, वाक्, चक्षु, श्रोत्र और मन में दशत्व की असम्यता होने पर 'सैषा विराडवाडी' इस छन्दोभिधान से दोष होता है, गोण्या प्राण्यमानो ह्रष्टः । इस प्रकार छन्दोभिधान के वश से ब्रह्म में प्रयोग उपपन्न होता है—ऐसा कहने से गौणी वृत्ति की अपेक्षा अपर्यवसानवृत्ति ही सूत्रकार और भाष्यकार को अभिमत है, ऐसा प्रतीत होता है । यदि अपर्यवसानवृत्ति गौणी से प्रबल है, तो उसी से गायत्री की ब्रह्मपरकता सुरक्षित रहती है, और गौणी वृत्ति के निर्दर्त्तन से स्वादिति चेत्—

1. ऋजुसामितम् । क.

न — अप्यपवसानवृत्या गायलीशब्दस्य गायच्यवस्थान्चापरत्वे तस्य सर्वेसूता-स्त्वासंभवेन केवलत्रह्मणि गौण्याश्रयणस्य युक्तत्वात् ।

न च — गायच्यवसस्थानवचेऽपि सर्वभूतातमत्वासंभवेsडपि ब्रह्मस्वरूपे सर्वभूत-स्त्वं संभवत्येव । अतः एव तद्रहस्यविद्या इत्याच्छिल्वस्य वाक्षणः तादर्थ्येण बाह्रा-काराश्चैवपुल्यम्, 'यागान्ते वाडयमाकारस्तावा-नेषोडन्तर्हृदय आकारः' इति सद्भिः प्रतिपादितं संभावनीयमुपेतम् । तथा शाण्डिल्यविद्यायाम्, 'एष म आत्मान्तर्हृदये ऽणीयान्' इति अल्पत्वेन निर्दिष्टस्य ब्रह्मणः स्वरूपेण, 'एष म आत्मान्तर्हृदये ज्यायान् पृथिव्या ज्यायानन्त-रिक्षात्' इति पृथिव्यादिभ्योऽपि ज्यायास्त्वमुक्तम् । किं वहुना । सर्वेषु अल्पायतन-विद्यासु, 'आनन्ददयः प्रधानस्य' इत्यधिकरणन्यायेन सत्यज्ञानत्वादीनाम्-दीना-मुपसंहर्तव्यत्वात् तत् च अल्पायतनस्यापि ब्रह्मणः स्वरूपेणाडनत्यमपि संभवतीति आनन्दत्योपासनमग्याडडश्रितत्वाच तन्न्यायेन गायच्यवच्छिन्नत्वल्विषेण सर्वभूतातत्व-संंभवेsडपि स्वरूपेण सर्वभूतात्मत्वसंभवाच अपर्यवसानवृतौ अनुपपत्त्यभावात् गायत्रीशब्दस्योपर्यवसानवृत्यनाश्रयणं तद्वैशिष्ट्यकोरितमेव — इति वाच्यम्—

गायच्यवच्छिन्नस्य ब्रह्मणः स्वरूपेण सर्वभूतातमत्वोपादानं केरासाध्यमित्य-मिप्रायेणाप्यवसानवृत्यनाश्रयणं संभावितम् । अतः एव 'आकाराशादेव — 1', इत्यादौ आकाराशादेव इत्यपि-क्षानवृत्यनाश्रयणस्यैव बीजम् । 'यदि हि आकाराशब्दः तच्छरीकरकब्रह्मपरः', तदा तच्छरीकरस्य जगत्कारणत्वासंभावात् स्वरूपाभिप्रायेण जगत्कारणत्ववादो ऽनुपेयः । स च कृत्स्न इत्येवाप्यथवसानवृत्यनाश्रयणम्; न तु योगप्रावल्यादित्येव रहस्यम् । किश्च गायत्रीशब्देन, चतुष्पात्वादिधर्मकीर्तनस्य, सांख्यानुसंधानार्थत्वाभावे वैद्यध्यैमसङ्कोचात् तत् गौण्याश्रयणम् [गायत्रीशब्दे] । न तु गौण्याः प्रावल्यात् । अतो न गौण्यपेक्षया दौर्वल्यमप्यवसानदृशे ।

1. आकाराशादेव क. पाठ• । 'आकाराशादेव' ख्व. आकाराशाद्येव गा. एतदुपरि, 'खल्विमनि भूतानि जायन्ते' इतिश्रुतिचोद्योदाहार । सर्वत्र । तदादरणे, 'आकाराशादेव समुत्पयन्ते' (छा. १—९ ) इति वाक्यस्यायमर्थानुवाद इति ग्राह्यम् । श्रुत्यनतर चा तदर्थमन्वेष्यम् ।

नन्वपर्यवसानवृत्तेर्लक्षणापेक्षया प्राप्तस्यै, 'क्षेत्रज्ञोऽपि मां विद्धि', इत्यत्र, 'मां मदासक विद्धीत्यर्थ' इति, तथा, 'ब्रह्मजज्ञ देवमीक्ष विदित्ला', इत्यत्र, 'देवं देवात्मकोमित्यर्थ' इत्येवं वहुषु स्थलेपु क्षेत्रज्ञादिशब्दानामप्यवसानवृत्ति-मनाश्रित्य, 'मा', 'देव'मित्यादिशब्दाना नक्षरणाश्रयणमुपपद्यते। अन्वारु-सीयते लक्षणाड्यैविसानवृत्त्योरैक्यमाशङ्क्योच्यते——

अन्वारुह्योच्यते। न हि वेदान्तव्युत्पत्तिमिमिद्धार्थस्य वेदान्तव्याख्याद्वारे लक्षणानुल्यत्तवम्। तथैव तत्र प्राभात्वादिति शङ्कयवसानवृत्तिः प्रवृला। इहाश्राद्ध्य तु फलितार्थकथनमात्रप्रतिपत्ति व्यक्त तात्पर्यंचिन्त्रिकादौ। न चात्र क्षेत्रज्ञाद्दश ब्रह्मजज्ञपदस्य च विशिष्ठतले क्राचिदुप-पत्तिरत्ति। क्षेत्रज्ञोऽपि मा विद्धि = तत्र क्षेत्रज्ञान्तरसदितवविशिष्टमद्विपकल्प्यामान् भव। ब्रह्मजज्ञ देवमीक्ष विदित्ला = ब्रह्माज्ञ जीवात्तरसदित,वेदप्रत्येकद्वन्द्ववेदनान्तरम्। इलर्थे वर्णनस्य निर्वाह्यत्त्वात्। शरीरभावं कुर्वन् ज्ञान इति चेत्——तदक्षणान्ववे मां मदात्सकामिलर्योऽपि दृश्यते एवं। वस्तुतः जगत्कारणत्वस्य सर्वविद्यास्वेवताभानेऽपि सर्वविद्यानिरपेक्षवैद्यमावश्यककम्। कृत एव, 'कारणं तु ध्येय' इत्यादि श्रुति। अन एव जगत्कारणत्वमुपलक्षणमपि इति भाष्यादौ। एवमस्यह्रेहेतु काआरणत्वे हि श्वते तदनन्तरमेव तत्त्वद्योपदेशः। यत्र तत्रोपदेशो न लक्ष्यते, तत्रापि कारणत्वोपदेशोऽर्थिमित्त निपतन्न इति मन्तव्यम्। कारणत्वोपदेशाश्रयं नामरूपव्याकरण-प्रकारज्ञापनमुस्सन वेदान्तव्युत्पत्तिसंपादनार्थोऽपि। अतः सद्देवेशादिकारणान्वय सर्वविद्या-सावारणम्। अत एवाचिदितवेदान्तार्थोड्य स्फुटिकेतु। पूर्व कारणत्वादिशादेन व्युत्पादित। अत एवमौद्धातिके सर्वसाधारणेऽपि विज्ञाते विज्ञानवित्रीसक्याम् कृतां श्रुति: उद्घाटको हारोपणिस्थनया भण्याश्या विशेषविदो——देशमारभत इति साधु निदर्शनम्। एव सर्वस्यापि विधोपदेशे वेदान्तव्युत्पत्तिमन्तं प्रत्येव प्रहचेऽपानयैव अनमीदृशेवकेतेऽप्यन्वयेन कारणवादात्, क्लेशत: आगे मानाभावात्, सवैत्र विशिष्टतले समकव्येते ति अन्यथाडर्थवर्गणमन्वा-रुध्योत्तरवति भान्-

ननु विशिष्टे शक्ते प्रामाणिकत्वे अन्वारुह्योक्तिरियमिति वक्तव्यम्। तन्नैव न प्रमाणम्। प्रस्तुत बाधक एव न्यायोऽस्ति इति, लोकवेदव्युत्पत्तिगतिज्ञानं सर्वममीमांसकनासनावस्थितस्वान्त- पृच्छोति ननु मुल्लेति। तत् त्वमसीलस्य नानुपपत्तिरिति। यदत्र तदात्मककोऽमिल्येव तेन यथोदेश भावनीयम्। तथाच न केवलं तत्त्वमस्यर्थवर्गणनभाध्यविरोध, पञ्चामिविद्यांतिरिका सद्द्विद्यादि। सर्वा विद्या ब्रह्माविशेष्यकोपा-सनरूपेति भाष्यविरोधोऽपि। उपदेशकमलागे मानाभावेन इदहापि द्विचिशेषककविशात्प्रपत्तिरित्यादि इह निगूढम्।

मैवम् । भलपनायाः परमुदाहम्भः ; न तु कल्पस्थले । प्रकृते च जातिगुणवाचिगोर्नीलादिशब्दैर्देशेऽपृथङ्किसदृशविवक्षोणान्नाचित्यावक्छेदेन विशेषव्याचित्सस्य कृत्स्न- स्वात् सर्वशब्दप्रवृत्तिनिमित्ताश्रये ज्ञाझणि सर्वेषाम् । उदद्राव्यत्वस्य प्रत्यङ्ग्यतामुश्राक्यतया, ' वचसा वाच्यमुच्यते ', ' नताः स सर्वेच्चस्मिां प्रनिष्ठा यत्र शाङ्खती ', ' तद्याम- रूपाम्या व्याक्रियते ', ' चराचरस्याश्रयस्तु स्वात् तद्यपदेशो भाक्तस्तद्रावभावित्वात् इत्यादिभित्क्रेक्षणः सर्वेङ्गव्द्राव्यत्वस्य1सिद्धनया च तत्वमसीत्यस्य नानुपपचिरिति वदन्ति ।

अत् तत् त्वमसि इति तत्त्वंपदाभ्यां सर्वेज्ञताकिञ्चिज्ज्ञोल्पलक्षितं चिन्मात्रं1 श्रुतिसृष्टितत्संप्रति रत्ननया च क.

इति वदन्तीन् ' अत्रेदमपि योज्यद्रशम् -नैवापि पदनानमर्यादया वियिग्रहावचिलं प्रामाणगकम् ; आवद्यकत्व, ' अह मन्नुसंभन् ' इदानीं—तथापि, ' तत् त्वमसी ' त्यदौ संबोध्य- मात्रस् तव सदृश्येनैव न लकागादिद्दोषः । अग्न्यङ्किसदृशकन्वय समानाधिकरणप्रयोगे संबन्धव्लाङ्गानैदन् अमेदसक्न्येनैव सर्वेषामेतत् निबोहान् । अमेदो हि तादात्म्यम् । तद्वृत्तिधर्मे- विशेषेऽ्वरं तद्लुका क्युपपद्यते । यद्यपगताव्यभिचारेदेव परममर्थया शारीरद्वितितरव पूर्वमेव दर्शितम् । तथाच तनु र्वमसि तवं परमात्मद्वितीयैषा वर्मेविषेशसोस्य इति विनैव क्लेशं निर्वोर्ह । न च ताक्ता, रूपं घट, शारीर चैत्र इत्यादिद्यव्यवहारापत्ति । , रूपत्वादिकं प्रति घटादेरेभारताया अत एवाखडकारात् । ' रसीडहम् ', ' काठिन्यवान् यो विभर्ति ' इत्यादि- प्रयोबलने सर्वेश्यापि धर्मेषु परमात्मा परमाधार इति स्वीक्रादिति । अत्रेदं वककव्यम्— स्वपर्यननानामहरुप्यारणं परमात्मकृतं प्रागुक्त्वा क्रियमाणं निगमन विशेषव्याचित्व एव स्व- सम् । ' ऐतदात्म्यमिदं ' ' मिलत्र एनदन-तथादिक्रिमित्युक्तलान् तद्मेदान्वयाय कामं ' विशेष- भणमात्रपरता । कम्बद ' समूला सोस्न्येमा ' इदस्यत्रापि प्रजावदो ' विशेषणमात्रपर एव ; हदायतनत्वस्य तत्रैव माधार । सन्मूलत्वादेव विशेष्य प्रति विशेषणस्यायु गदेयत्वस्य प्राप्युक्त- तथा तत्रान्वयसंभवान् । एतद् शरोरात्मभाव प्रतिपाद्य प्रत्नतमिदं निगमनवाक्य तु विशेष्यरं वककम् । ' अहं मन्नुसन् ' ' मित्यायनिगपान् । अमेदसक्न्येनैव विशेषेऽपि किञ्चिद् विशेष्यम्-तद्वृत्त्यस्या- धारः । अनेनतत्कृत- संबन्धः कवितु भासत इत्येतदिदि नानन्विकम् । असेदेनान्वय इत्यस्य च, ' नेदमन्भ्योद्यत्र किञ्चिन् भासते ; किञ्चित्सेदान्व्यनिरपेक्षो विशेषविशेषणभाव ' इहैवार्थः । समानाविकरणवाक्यस्थले धर्मिण् । पदद्रयतो द्विधोऽन्वमेवास्मिनिरपेक्ष्य इति क्योरमेदः संबन्ध । किंतु नीलम्वरलमित्युक्के नीलत्वेऽल्स्वल्वविशिष्टतया धर्मिण्, सकृदग्रहणमेव, यथा प्रक्क्षे धनकधर्मावदित्यय । वर्मिंग: सकृदद्ग्रहणम् । उत्कृष्ट श्रुतप्रकाशिकयाम्, ' यथा द्वे चक्षुषी अर्थ दुगेर्द्वैनन् सकृदाद् भासयत, तथा समानाविकरणवदे ' इति । इत एक धर्मिं पदद्रयोभ- स्थायम् । तत् धर्मेद्वयान्वय । समानाविकरणमदृकव्यमिति अग्र्यथकिसदृशव्चेन वा अमेदेन वा सिक्योरैन्वय इति साम्प्रदायिकोनामाक्य इष्टतमविचेन ।

भूय एव मा भगवान् विज्ञापयतु । तथा सोम्येन मनसा होतवाच ॥ ७ ॥

लक्ष्यते । अन चिन्तनात् प्रवास्य श्रुतिसदृशत्वस्य तात्पर्यस्य ने चदनः परे प्रतुक्तः । "सत्येन सर्वकर्माणि नारायणमनुस्मरेत् । सर्वोत्तमं ज्ञानयन्ति महावाक्यार्थमन्त्र हि ॥ सर्वेषामपि वेदानामिनिहासपुराणयोः । प्रमाणानाञ्च सर्वेषां तद्रधं ज्ञान्यदुच्यते ॥" इति नारदीयपुराण¹ वचनविरोधात् । तन्मते श्रुते: प्रत्यक्षविरोधभयाभावेन तस्यं पदमूलस्यार्थयोरेवास्योद्देश्योदनसभवे तत्पदलक्ष्यचिन्मात्राभिप्रतिपादकत्वाश्रयणस्य निर्मूलत्वात् । व्याधकुलसर्वधिनराजकुमारस्य व्याधभावग्राह्यन्यपनयनाय प्राप्ते, 'त्वं राजकुमारोऽसि ' ति वाक्ये राजकुमारपदे लक्षणाश्रयणाभावेन इहापि जगत्कृत्सर्वज्ञत्वविशिष्टवाचके तत्पदे लक्षणाश्रयणस्यान्याय्यत्वात् । त्वं राजकुमारोऽस्मीति वाक्येऽपि विधेयराजकुमारत्वे तात्पर्याभावे व्याधभावानुपमर्दनच् द्वार्थमूत जगत्कृत्सर्वज्ञत्वादित तद्यरोधिजीवभावोपरदासभवाच्चेत्यास्तां तावत् । प्रकृतमनुस्मराम् । एवमुक्त: श्वेतकेतु:, शुश्रूषिताले प्रजानां सत्सच्चौ सत्याम्, 'एवं सति सपन्ना 'इनि पत्निनी: स्तात्; समुद्रे तरङ्गादीनामिव परमात्मनि सुपुस्तौ लीनानां पुनरुत्थितिश्च न स्यात् । अतः 'खुपुसौ प्रजाना सत्सपच्चि न श्रद्दधीयेति मन्वान आह

भूय एव मा भगवान् विज्ञापयतु । तथा सोम्येन मनसा होतवाच । विशिष्टज्ञापयति [ पिता] श्वेतकेतुना प्रार्थित. तथेत्यादिकून् ज्ञानार्थः ।

एतत्सखण्डविषयाणि अधिकारणानि लिख्यन्ते । उत्कान्तिपादे— (९) 'वादू मनसि संपच्यते ' ति श्रूयमाणा वाचो मनःस्पर्शाच्च वामृच्चिवष्या, न तु वाग्विषया । वाचो मनःपृकत्कतत्वाभावेन अपृकृतिमूते मनसि वाच: साक्षाद्यसभवात् । न च वाग्वृत्तेरपि अपृकृतिमूते मनसि संपत्चिश्रव्दितो लयो'न संभवतीनि वाच्यम् — मनसि स्थितेऽपि वाम्यापाराभावेनालोचन संपद्यत

इत्युपपत्तेः। विद्यमानायास्तु वाचः तादात्म्याभावस्याप्यभावेन सत्तिश्च्रुतेरत्यान्तसंभावात् इनि पूर्वपक्षे प्राप्ते - उच्चते -

"वाङ् मनसि दर्योनात् श्रुतत्वाच" । वाङ्स्वरूपमेव मनसि संपद्यते । वागिन्द्रिये उपरते डपि मनःप्रवृत्तिदर्शनात् । 'वाङ् मनसि संपद्यत' इति शब्दाच वागेव मनसि संपद्यते । यद्यापि मनमो वाक्प्रकृतिल्व नास्ति—तथापि अनुरतव्यापारेऽपि मनसि वाच उपरतव्यापारत्वाद्‌र्गेनान्त वाक् मनसि संपद्य इत्युच्यते । वृत्तिपक्षेऽपि सपद्यन इत्यस गौगत्वावैय्यमभावात । ततश्र वाचो निर्व्यापारताहेतुभूतो मनसा संयोगविशेषः संपत्तिशब्दार्थ इति द्रष्टव्यम् ।

"अत एवं मर्वाण्यनु" । यतो वाचो मनसा संयोगमात्रं संपत्ति;, अत एवं, 'तस्मादुपशन्ति तेऽजा' । पुनर्भवत्वमिन्द्रियैर्मनसि संपद्यमानेः इति वाङ्मनु सर्वेषामिन्द्रियाणां सपच्चिश्रुनिरपि तदर्थकैवल्यर्थ इति स्थितम ।

(२) तथा — 'मनः प्राणे', इत्यत्र मनोऽक्तरेचव प्राणे अप्यय उच्चते । मनःशब्दस्य मनोऽक्तृच्वापि प्रचुरमयोगसत्त्वात । न तु पूर्वोक्तरीत्या संयोगविशेष: संपत्तिशब्दार्थः इति प्राणे - उच्चते - "तन्मनः प्राण उत्तरात्" । मनसो मनोऽक्तृच्वापि प्रचुरमयोगसत्त्वात । न तु पूर्वोक्तरीत्या संयोगविशेष: संपत्तिशब्दार्थः इति प्राणे - उच्चते - "तन्मनः प्राण उत्तरात्" । मनसः प्राणेन संयोगविशेष एव इहापि संपत्तिशब्दार्थः । ततश्र मन एवं प्राणे संपद्यते; 'मनः प्राणे' इत्युतरश्रवक्यादित्यर्थः । मनःशब्दस्य मनोवृत्तिवेदपि संपत्तिश्रुतेर्गौणत्वाश्रयणस्यान्याधयत्वादिति सिद्धान्तितम ।

(३) तथा — 'प्राणस्तेजसी' नि ते; प्राण तेजसि संपद्यते इति प्राप्नो — उच्चते — "सोडध्यक्षे तदुपगमादिभ्यः" । स इन्द्रिसहितः प्राणः अध्यक्षे जीवे संपद्यते । 'एवमेवममालोकमनन्तकाले सर्वे प्राणा अभिसमायन्ती'ति अन्तकाले प्राणानां जीवोपगमस्य, तेन सहितानेव श्राणात जीवेऽप सप्चते । गत्याऽऽसुज्य मार्ग गच्छन्त्या यमुनायामू, 'यमुना सगामं गच्छति' इति प्रयोगवत् जीवद्वारा प्राणस्य सप्रपत्तावपि 'प्राणस्तेजसी' त्युक्तमपचते । न च प्राणस्य तेजोद्वारेणैव जीवोपगमोऽस्तु इति वाच्यम — निरपेक्षस्य प्राणस्य तेजसि सप्रितरस्संवादिति स्थितम ।

( ४ ) तथा प्राणस्तेजसीति जीव्युक्तस्य प्राणस्य तेजोमात्र एव संपत्तिश्रवणात् न सर्वभूतसपच्चिरेति प्राप्‍ते - उच्यते - “ मृतेऽपु तच्छ्रुते: ” । सजीव: प्राण: संहतेपु सर्वेषु भूतेषु सपद्यते । ‘पृथिवीमय अपोमयस्तेजोमय’ इति संचारतो जीबस्य सर्वभूतमयत्वश्रवणेन सर्वभूतसंपर्चेैवक्तव्यात् ।

“ मृतेऽपु तच्छ्रुते: ” इति संचारतो जीबस्य सर्वभूतमयत्वश्रवणेन सर्वभूतसंपर्चेैवक्तव्यात् । “ नैकरसिन् दर्शयतो हि ” । एकस्मिन् तेजोमात्रे न संपद्यते । ऐकैकस्य कार्याक्षमत्वम् , 'अनेन जीवेनाSSत्मनाडुपप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणी 'ति, ' नानावीर्या: पृथग्भूताSSत्मतस्ते संहांति विना । नाशकुर्वन् प्रजा: शास्तुमसमागम्य क्रत्न्नश: ॥ समेतेस्यान्योन्यसयोगं परस्परसमाश्रया । महदाद्या विशेषान्त्ता ह्यण्डमुत्पादयन्ति ते ॥' इति श्रुतिस्मृती दरीयत इत्यर्थ: इति स्थितम् ।

( ५ ) तथा - तेज: परस्यां देक्ताया मिलयल जीवरिप्पकतेजसश्चित्‍श्रुति: स्तुतिमात्रेति पूर्वपक्षे प्राप्‍ते - उच्यते - “ तस्मिन् परे तथा बाह ” । तस्मिन् भूतसूक्ष्माणि परे परमात्मनि संपच्‍यन्ते । कुत:? तथा बाह श्रुति;, ‘तेज: परस्यां देक्ताया 'मिति । श्रुतिवशाच्च शुपुतिमलययोरिव परमात्मसंपच: सुलदु:-खोपमोगायासविश्रम: प्रयोजनत्वेन परिकल्य्यत इति स्थितम् ।

तथा बाह श्रुति;, ‘तेज: परस्यां देक्ताया 'मिति । श्रुतिवशाच्च शुपुतिमलययोरिव परमात्मसंपच: सुलदु:-खोपमोगायासविश्रम: प्रयोजनत्वेन परिकल्य्यत इति स्थितम् ।

( ६ ) तथा रेतं परमात्मनि जीबस्य संपत्ति: प्राकृतलयवत् कारणापचिरूपैव, 1 परमात्मन्: ( सर्वात्मन्: ) सर्वोपादानत्वात् । न तु वागादेरनिमादिप्रच अवि-मार्गमात्रेति पूर्वपक्षे प्राप्‍ते-उच्यते--“ अविभागो वचनात् ” । अत्नापि पृथ-

भावान्हंसर्गेविशेषलक्षणाविभाग एवं संपत्ति:शब्दार्थ: । ‘ वाड् मनसि संपद्यत ’ इत्यत् सत: ' संपद्यत ' इति शब्दस्यैवेहाध्ययनुज्यमानतया अभिधानवैरूप्याश्रयण-स्थान्याच्यत्वादिति स्थितर् । प्रकतमनुसार: ।

६-८.

1. परमात्मन् इति क. कोष पाठ: । मत्त्र वहे तत् कोषे कृचित् क्विचिदन्यथा ।

६ — ९.

यथा सोम्य मधु मधुकृतो निस्तिष्ठन्ति नानात्ययानां वृक्षाणां रसान् समवहारमेकतां रसं गमयन्ति ॥ ९ ॥

ते यथा तत्र न विवेकं लभन्ते, 'अमुष्याहं वृक्षस्य रसोऽस्म्यमुष्याहं वृक्षस्य रसोऽस्मी'ति — एवमेव खलु सोम्येमाः सर्वाः प्रजाः सति संपद्य न विदुः सति संपद्यामह इति ॥ २ ॥

यथा सोम्य मधु—गमयन्ति । यथा लोके मधुकृतः मधुकृतः मधु निःसिष्ठन्ति निप्पादयन्ति, नानात्ययायानां नानागतीनां [नानादिकालादीनां] वृक्षाणां रसान् समाहृत्य मधुत्वेनैवं गमयन्तीत्यर्थः । ते यथा — इति । ते च रसाः मधुत्वेन एकतां गनाः अमुष्य वृक्षस्य वकुलस्य [वा] कुटजस्य [वा] रसोऽस्मीति यथा विवेकं न लभन्ते, एवमेवेमाः सर्वाः प्रजाः सति संपद्यास्त्यः, अहं देवदत्तः, न वा (अह) अमुष्य पुत्रः, अथुना सति संपद्य इति वा, सति संपत्स्यामह इति वा न जान्तीत्यर्थः ।

ते यथेति । मूले संपद्यामहे इति वर्तमानकालनिर्देशे 'स्थले भाष्ये संपन्ना इति, मपत्स्यामह इति च भूतभावविद्रिन्देशः, 'संपत्काले सप्तेरझातलात् पश्चात् तत्स्मरणप्रसकिरेव नास्ति । तत्सपत्ते केवलशास्त्रग्रन्थलात् पूर्वं पश्चाद्वा तदनुमानमपि दुल्लभम् । एवञ्च संपद्यति मूले ल्यपो निर्देशात् संपन्ना — स इत्येव निर्देशे मूले मपद्यामह इति वर्तमानानिदेशः । सर्वेक्रज्ञापनार्थ इत्याश्रयेण । संपद्यामह इति बहुवचने यदपि अवक्षितं सुक्चम् — यथापि, वयं सदैव मपयामहे' इत्यर्थक एव निर्देशोऽन्यचेतनसंपद्यवेदनातुल्यं स्वमपत्यवेदनमेकैकस्यापीति पश्यन्ति बहुवचनपेक्षा स्यात् । 'त इह व्याघ्रो वे' सांदिदेश पूर्वमेकैकस्मिन् जन्मनि व्याघ्रभूत एव पश्यन्ति । अनादितः संसारेऽनन्तसजातीयजन्मस मझ्वात्, तत्जास्यचितत्वा 'धर्मस्कागेडोघस तततत्रावृभकनया तादृशपूर्वजन्मप्रदेय्यात्, 'यं या वाडि स्मरन मच 'मिति स्थित्वा तदन्वाविरुद्धम् । अथापि प्रसक्तशुभाशुभविपयतया शुभ्रसिद्धलोकानुसरप्रदर्शकतयैव 'त इह व्याघ्र' इत्यादिरपत्तः । अपूर्वंतदाश्रयपरत्वनिर्वाहाभावात शुभाशुभमात्रैर साक्षे योजितम् । पश्चात् पूर्वजातसत्स्वपनिसंधानं हुतो न तनि झाडिरोत्तरखण्डारम्मश्वेत्, इह यथा स्त्रयं विवेक्रमचाः, यथा चेतनस्यापि सद्विशये; तत्साक्षात्कारसमात्

त इह व्याघ्रो वा सिहो वा वृको वा वराहो वा कीटो वा पतङ्गो वा दंशो वा मशको वा यद् यद्रवन्ति तदाभवन्ति ॥ ३ ॥

त इह—आभवन्ति । अथ सुप्ते॑र॑स्थिता॑श्र॑ प्रजा॑ स्वापत् पूँ यत् गतं भवन्ति येये अभवन्, तेऽते आभवन्ति आगत्य भवन्ति । 'युष्मः प्राक् व्याघ्राभिमानी श्विति., सुप्यनन्तरमपि 'व्याघ्रोऽदः'मित्यभिमन्यमान एव भवतीत्यर्थः । 'पूर्ववासनावासित एषोऽचिछष्टतीति यात्रं । तत्क्ष दर्शनानुसारात् सुषुप्तो लयो न पुनर॑स्थि॑ति॑विरोधी॑ती भाव. स य एषोऽणिमा । [सः परमात्मा अणिमाऽणु. सूक्ष्म इत्यर्थः । ऐतदात्म्यं — श्वेतकेतो । स्पष्टोऽर्थः ।

एतदात्म्यमिदँ सर्वम् । तत् सत्यम् । स आत्मा । तत्त्वमसि श्वेतकेतो इति । भूय एव मा भगवान् विज्ञापयत्विति । तथा सोम्येति होवाच ॥

पवमुक्तः श्वेतकेतु, 'खुशुसिदशायां परमात्मनि सपन्नः स्वापानन्तरं तत् उत्थाय आगतश्वेत, प्राप्तगृहादुत्थायाडडगतस्य 'गृहादागतोडस्मी'ति प्रतिसंधानवत्, सत आगतोऽस्मीति प्रतिसंधानमसद्भाव नैतद् विरुद्धंनीयमिति मन्यमान आह — भूय एव मा भगवन् विज्ञापयत्विति । तथा—होवाच । स्पष्टोऽर्थः । ६—९.

बाह्यान्तरश्वेदनास्ने कथ तत्सपत्तिरवित्ति । उत्थाने च न तत्वाक्ष॑ल्क्ष॑र्, ऋसच्च्वाद् तदा संपत्तेरिति अनन्तरखण्डे वक्ष्यते । अथो रसानां स्वयमझलवेद॑पे यथ॑ तत्समा॑हा॒रो न प्रतिभेष्यः, तथा सत्मपत्तिरपीति भाव । न॑यं पुनस्त॑द्रा॑प॑त्ति॑विरोधी परिपूर्णेल्य इति वोध्यथि॑दं प्रवर्तं त इह व्याघ्रो वेलादि । तदाभवन्तीह॑त्र तादि॑ति पदं ते इल॑र्थक॑म् । [आद् उपसर्ग ।

मन्त्र खण्डे जीक्नानात्त दर्शितम् ।

इमा: सोम्य नद्य: पुरस्तात् प्राच्य: स्यन्दन्ते । पश्चात् प्रतीच्य: । ता: समुद्रात् समुद्रमेवापियन्ति । समुद्र एव भवन्ति । ता यथा तत्र न विदुः, इयमहंमस्मि, इयमहंमस्मीति (१) —

इमा: — होवाच । यथा गङ्गाद्या नद्य: प्राच्य: पूर्वदिशि प्रस्थिताः प्राड्मुखतया सङ्ग्रदं यान्ति; प्रतीच्य: पश्चिमादेशप्रवृत्ता सिन्ध्वाद्या: नद्य: प्रत्यड्मुखतया समुद्रं यान्ति । पुनस्त्व [ता.] समुद्रात् समुद्र गच्छन्ति । समुद्रपर्यन्तदेशात् समुद्रमध्य गत्वा समुद्र एव कीभूता । सत्य: ‘इयं गङ्गाडहमस्मि’, ‘इयं यमुना डहमस्मि’, इत्थं प्रत्यभिज्ञातुमशक्यो भवन्ति³, तथा मुस्रोत्थिताऽपि, सत् उत्थिता आगता इति न प्रत्यभिज्ञातु समर्थो भवन्ति⁴ । अपितु व्याघ्रादिभिः क्रियमाणमनुसरणमनुसन्धते इत्यं बोधितेन श्वेतकेन, ‘न तु मुस्रोत्थितस्य, ‘सोडहमित्यनुसन्धानवला² नाशाभाव्यभुपगन्तव्यले मरणानन्तरं कदापि पूर्वजन्मस्मरणाभावात् जीवस्य देहवियोग-

एवमेव खलु सोम्येमाः सर्वाः प्रजाः सत आगम्य न विदुः सत आगच्छामह इति । त इह व्याघ्रो वा सिहो वा वृको वा वराहो वा कीटो वा पतङ्गो वा दंशो वा मक्षिको वा यदृच्छदवन्ति तद्भवन्ति ॥ २ ॥

1 प्रप्लडू क. व्याप्त पञ्चान् इति. 2 भवन्तीसरथी । ऋभु 3. अपितु इति बाक्यं क. कोपे । भवन्तीसरथी । शिटङ् सख्रम् । इत्थं बोधितेन श्वे. 4. व्याघ्रोहम् ख्व.

म य एपेऽणिमा, ऐतदात्म्यमिदँ सर्वम् । तत् सत्यम् । स आत्मा । तत् त्वमसि श्वेतकेतो इति । भूय एव मा भगवान् विज्ञापयत्विति । तथा सोम्येति होवाच ।

इति षष्ठाध्याये दशम: खण्ड:

इमा: सोम्येति नन्वभ्रलक्षणोऽकसुपुसिमरणविवरणरस्यक्मुपरितनवर्णदानामिति कृत्या

समये नाशः कषायत्र स्यादिति मन्यमानेन भूयो विज्ञापयतुर्निति प्रार्थितः, 'तथाडस्तु' इत्यवोचदित्यर्थ। एतद्वण्डाधिकरणं लिखीयते —

सुतस्स मुक्ताविशिष्टतया ब्रह्मणि लीनस्य पुनर्देहसङ्घातेऽपि भावात् अन्य एवोत्ति-भन्ति। सुतिरहितपुरुषेपु वैदिककर्मणां सफलत्वाच्च नविभ्यतां निति प्राप्ने — उच्च्यने—"स एव तु कमानुस्मृतिसम्बन्धविच्छिद्यः"। स एव सुते एव तु उत्कृष्टति। कुत? कमानुस्मृतिनिबन्धविच्छिद्यः। सुते प्राप्नो कृतं कमें तेनैव मोक्षव्यम्। अन्यथा कृतहानादिसङ्कात्। योडहं खलु;, सोहं जागर्मीयानुस्मरते। 'त इह न्यायो वा दिहो वा इत्यादिशाङ्कवत्। मोक्षार्थविधिवैधव्याद्यपसङ्ख्याच न मुसिस्सुक्तिरितुल्या। अत एव प्रजार्तिविद्यायाम् — 'नाह खल्वयमेवं सप्रत्यान मानु नानि' ति अज्ञान्वेन सुतिस्सिन्नच्यते। 'मनसैतान् कामान् पश्यन् रमते' इति मुक्ति: तद्विलक्षणतया प्राप्त-पाचते। अतो न सुतिस्सुक्तिरिति स एवोचिष्ठतिनी स्थितम्।

किमत्रापि सति लयसैवोपपादनम। श्राहो तत उद्धरे आयो, सत आगम्येऽदिकथम? नन्वे समुद्रमेवापियन्तीत्यादि कथम? इत्यभयन् सते इति वतुश्रो प्राहा। तेन तन्नव्यय एषोऽभवतीति वाच्यम्; भाष्यविद्यावान्—उच्येो—सत इति पद्यमेव। मूले स्यन्दन्ते इहत्र समुद्रादिति शेष। समुद्रे स्थिता एव हि नबो जलशेराकृत्या। वृद्धिरूपेण पतिता। स्यन्दन्ते। कनेन सत आगमनस्य दर्शन्त उदको भवति। भाष्ये समुद्रोमिषङ्गाराह। स्यन्दनस्यापि समुद्रैषगमस्पादकत्वात्। तथाच समु-द्दरय समुद्र प्रति स्यन्दन्त इत्युक्त भवति। असैवाथस्य तः समुद्रादिति वाक्येन पुनरुक्तौ वैयर्थ्यात् उगुरुपरि सम्यग्लयप्रतिपादनमिषायेनार्थान्तरस्मुकत पुनरुक्त ता इष्यादिना। यद्वा मासु ससुत्रादित्याहारः। स्यन्दनं पूर्ववाक्यार्थी। लव उत्तरवार्थः। समुद्रणैकी-भूतः सत्य इलयम्य क्तुत समुद्रेणैकीभूय पत्याज्जाता अपीज़र्थ। मूले तत्र नवितुरिरादित्यमर्थ। तन्रल्यस्य स्यन्दनाभ्यया प्रतिकत्सर कमभाविनो सतोरिस्यर्थ। तथाच स्यन्दन-पूर्वकध्यै जत पत्यादि भवत्। स्यन्दन पुनर्जात्याद्यभूवकनव। भाष्ये मरी न जलनाति, यद्‌ समुद्रे प्राक् लीनास्स्पीति, तथा शुष्शोषितोपीत्युकं भवति।

अत्रापि लयेनैव उपपादनम्। श्रुति कहती है — 'तत उद्धरे' इत्यादि। यहाँ प्रश्न उठता है — 'सत आगम्यादि' का क्या अर्थ है? क्या यह समुद्र में ही लीन होने की बात कह रहा है? इस भय से 'सते इति' कहा गया है। इसका अर्थ है — 'तेन तन्नव्यय एषोऽभवतीति वाच्यम्'। भाष्यकार कहते हैं — 'उच्यते—सत इति पद्यमेव'। मूले में 'स्यन्दन्ते इहत्र समुद्रादिति शेष' है। समुद्र में स्थित जल वृद्धिरूपेण पतित होते हैं। 'स्यन्दन्ते' का अर्थ है — 'कनेन सत आगमनस्य दर्शन्त उदको भवति'। भाष्य में 'समुद्रोमिषङ्गाराह' कहा गया है। स्यन्दन का अर्थ है समुद्र की ओर गति। इस प्रकार 'समु-द्दरय समुद्र प्रति स्यन्दन्त' इत्युक्त भवति। असैवाथस्य तः समुद्रादिति वाक्येन पुनरुक्तौ वैयर्थ्यात् उगुरुपरि सम्यग्लयप्रतिपादनमिषायेनार्थान्तरस्मुकत पुनरुक्त ता इष्यादिना।

अन्न शुङ्डे जोगातिरेकः परमात्मा दर्शिंत। पूर्वदशान्तर्मध्ये रससमुद्र्यातिरेक-मष्भाववत् प्रजारूपजीवातिरेकस्य सतोग्भावराक्षाया नदीसमुद्रयातिरेकस्य समुद्रस्येव तस्य स्थितिप्रदर्शनैनेन परिहारात।

अन्न शुङ्डे जोगातिरेकः परमात्मा दर्शिंत। पूर्वदशान्तर्मध्ये रससमुद्र्यातिरेक-मष्भाववत् प्रजारूपजीवातिरेकस्य सतोग्भावराक्षाया नदीसमुद्रयातिरेकस्य समुद्रस्येव तस्य स्थितिप्रदर्शनैनेन परिहारात।

कषायत्र स्यादिति। न हि शुष्मपौ व्याघ्रादेष्टदमान इव इहापि सोउस्ति। किम् मरण नाम नाश। अतो जीवनाश एवेति भाम।

कषायत्र स्यादिति। न हि शुष्मपौ व्याघ्रादेष्टदमान इव इहापि सोउस्ति। किम् मरण नाम नाश। अतो जीवनाश एवेति भाम।

६ — ११.

अस्य सोम्य महतो वृक्षस्य यो मूलेऽभ्याहन्याञ्, जीवन् सवेत; योडग्रेऽभ्याहन्याञ्, जीवन् सवेत; स एष जीवेनाङ्गमनुप्रभूतः पिपीलमानो मोदमानस्सिष्ठति ॥ १ ॥

तस्य यदेकां शाखां जीवो जहानि, अथ सा शुष्यति; द्वितीयां जहानि, अथ सा शुष्यति; तृतीयां जहानि अथ सा शुष्यति; सर्वाः शुष्यति—एवमेव खलु सोम्य विशीती होवाच (२) जीवापेतं वाव किलेदं श्रियते, न जीवो श्रियते इति ।

स य एषोडणिमा, ऐतदात्म्यमिदँ सर्वम् । तत् सत्यम् । स आत्मा । तत् त्वमसि श्वेतकेतो इति । भूय एव मा भगवान् विज्ञापयत्विति । तथा सोम्येति होवाच ॥ ३ ॥

अस्य सोम्य — होवाच । अनेकशाखायुत्ते वृक्षे ¹यदि कश्चित् मूले मध्ये ऽग्रे वा परश्वादिना ऽभ्याहन्याञ्, तथा जीवयुक्तः प्राण् वृक्षः रसँ स्ववति । अतो रसवति²रूपकायाञ् जीवात्मा आमूलाग्रं व्याप्त्य मूलेहदर्शने पिण्डन् तत्सयुक्तशुष्क-दिक्काष्ठानुभवन् आस्ते³। एवमेव आमूलाग्रं व्याप्ति वर्तमानो जीवो यदि (यदा?) कालधर्मे'वशात् यं यं प्रदेशँ त्यजति, स स प्रदेशः शुष्यति । एवमेव सर्वे जहानि यदि, त्त् सर्वे शुष्यति । ततश्र, यथा — एकैकशाखारोषो न जीवनाशकृत् ; अपितु जीवसकोचकृत्। प्रदेशान्तरे जीवस्य सत्त्वेन नाशासंभवात् — एवमेव सर्वशोषेडपि तत्तामृक्त एव, न तु जीवनाशकृत्⁵।। अतो मनुष्यादिष्वपि जीवनयाकृतं देहस्य मरणं, न जीवस्य मरणम् । तथासति ऋतहानाकृता'न्यागमप्रसङ्गात् । अतः शुषुषिमरणदशायां सत्सप्तचतार्वपि न जीवविनाश इति सिद्ध्यमिति भावः । एवं बोधितेन श्वेतकेतुना, 'अणिमा: सच्चिद्विदतस्तद् रूपसंस्पर्शादिहीनस्य विवेकस्थावरजङ्गमादियुक्त-नेकत्रखण्डहतुत्वं न श्रद्धयेँमिति मन्यमानैन, 'भूय एवं मा भगवान् विज्ञापयतु' इति प्रार्थितः तथाडस्त्वित्युचैर्यर्थ । व्यासायैँस्तु, 'झोडट एष'्यधिकरणे, 'अस्य सोम्य महतो वृक्षस्येति वृक्षशब्देन शरीरं निर्दिश्यते इहोक्तम् ।

जीवापेतमिति । मरणस्य 'नैषस्पयायातवे तत् देहं एवं सेमन्तव्यम्; न जीवे इनि भावः । स य एष इति । एवं निप्कान्तजीवलयस्थामभूत इख्यर्थः ।

६—१२.

न्यग्रोधफलमद(त) आाहरति। इदं भगव इति। किमल पद्यसीति। अग्न्य इवैमा धाना भगव इति। मिन्ना भगव इति। किमन पद्यसीति। न किं चन भगव इति॥१॥होवाचै—यं वै सोम्य तमाणिमानं ने निभालयसे, एनस्य वै किल सोम्येपोडनिम्न एवं महान् न्यग्रोधोऽस्ति॥२॥स एषोडनिमा, ऐतदात्म्यमिदं सर्वम्। तत् सत्यम्। स आत्मा। तत् त्वमसि श्वेतकेतो इति। भूय एव मा भगवान् विज्ञापयत्वनि। तथा सोम्येति होवाच॥३॥

न्यग्रोधफलमद (त) आाहरति। इदं भगव इति। न्यग्रोधफलमदमाहरे त्याचोयेणोकः श्वेतकेतुः, 'इदं भगव' इत्यनेतीवानित्यर्थः। एवचुत्तरतां प्रति दृश्यव्यम्¹। मिन्धीति—भगव इति। [²किमल फलेऽप्यसीति पित्रोक्तः पुतः अप्य इवैमा धाना भगव इत्याह।] इमान्ती वीजानी अणून्ग्येव पश्यामीत्यर्थः। इदशब्द एचार्थः। आासा—त होवाच। ³स्पष्टीकार्थः: यै—निभालयसे। हे सोम्य एवं यमेतां वटवीजाणिमानं ने निभालयसे ने पश्यसी⁴त्यर्थः। एतस्य—तिष्ठति। एष महान् न्यग्रोधः ⁵एतस्यैव किलाणिम्न कार्यतया तिष्ठतीत्यर्थः। श्रद्दधत्स्व— इत्यसित्रार्थे श्रद्धा करत्वेयलर्थः। श्वेते स्पष्टम्।

भूय—हो वाच। ⁶यदि परमात्मा कारणानुगत;, कथं तर्हि तदनुपलभ्भः। अनुपलभ्मे च तस्य तल्लानुगत्वे किं मानमित्यभिप्रायेण प्रार्थितः तथे युक्तवानित्यर्थः।

अयन्तसूक्ष्मादखनत्विचित्रशूल्यमुत्कुमर्हतीति निदर्शयंत वे न्यभोदयादिना। पतमणि मानम् धानान्तर्वर्तिनं महान् न्यग्रोधात्मना परिणमिनं सूक्ष्मासु। न पद्यसीति। तं निभालयसे किम्। तद्पाणिॆष्य स्यविष्टहेतु त्क्मानुभविकमित भाव।

लक्षणमेतदुदकेऽन्वधीयानाथ मा प्रातरुपसीदथा इति। स ह तथा चकार। ताँ होवाच यद् दोषा लक्षणमुदकेऽन्वधा:, अङ्! तदादरेति। तद्र-वृष्य न निन्देत्।

गुरुणोक्तः श्वेतकेतु: तथा चकारेत्यर्थः। तं—विवेद। दोषा रात्रौ यत् लक्षण-मुदकेऽवाधा: प्राक्षिप्तवानसि, तत् अङ्! अधुना आहरेत्युक्तो वि (कोऽव?) मुख्य न शक्तवान्। यथा लवणं विडालमपि विलीनं सत् न ज्ञायते। यथा विलीनमेवाझ। (९) अथास्याड्डदावाचमेति; कथमिति। लवणमिति। मध्यादाचामेति; कथमिति। लवणमिति। अन्तादाचामेति; कथमिति। लवणमिति। अभिप्रासैतत् अथ मोपसीदथा इति। तद्रु तथा

यथा विलीनमेवाझ। (९) अथास्याड्डदावाचमेति; कथमिति। लवणमिति। मध्यादाचामेति; कथमिति। लवणमिति। अन्तादाचामेति; कथमिति। लवणमिति। अभिप्रासैतत् अथ मोपसीदथा इति। तद्रु तथा

चक्षुषा त्वचा वा नेोपलभ्यते, एव सदात्मस्वरूपमपीति भाव।। एवं चक्षुषा त्वचा-डप्यग्राह्यस्य लवणस्योपायान्तरेणावगतिकारं दर्शयति अथ — लवणमिति। अस्य जलस्य आदौ मूलप्रदेशे उद्दूत्य आचामेति [अथ] पित्रोक्तः पुत्र आचाम्य, अनन्तरं कथमिति पृष्टो लवणमित्युक्तानित्यर्थः। मध्यात् — लवण-मिति। उत्कोड्थी। अभि — चकार। एतत् परित्यज्य मत्समीपमागच्छे-

लवण — चकार। रात्रौ लवणं जले प्रक्षिप्य प्रातर्मत्समीपमागच्छेति गुरुणोक्तः श्वेतकेतु: तथा चकारेत्यर्थः। तं—विवेद। दोषा रात्रौ यत् लक्षण-मुदकेऽवाधा: प्राक्षिप्तवानसि, तत् अङ्! अधुना आहरेत्युक्तो वि (कोऽव?) मुख्य न शक्तवान्। यथा लवणं विडालमपि विलीनं सत् न ज्ञायते। यथा विलीनमेवाझ।

1. यथा लवणमपि विळीन हत खलु। २. सदात्म खलु। नन्विदं सत् न केवलं जगद्रूपत्वापन्नम्। किंतु, 'अनुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणि' -त्युक्ततया जगदन्तर्वर्तिनामानि। न च सर्वैवेदमगोचरम्, एतद्विज्ञाने सर्वविज्ञानस्योचतत्वात्। तन कृतोऽडुपलम्नः। तत्नाह लवणमिति। एतत् चक्षुषा त्वचा च गृह्यमाणम्। उदकान्त-वर्ति तु न तावत् गृह्यते। किं तु जिह्नेन्द्रियेण तद्रुणःतन्नम्। तथेदमिदानीमत्रुपलभ्यमानभ्याम् उपधायान्तरेण वस्तीति निश्चित्य रोपितया ग्राह्यमेवेति भाव। आचामेति कथमिति। अत्र आचामेऽनन्तरम् इतिकरणात्, 'मुख्ये आचमन तेन कृतम्। अथ पुत्रं कथमिति' इति ज्ञायते। अभिप्रास्य इति लोंघ्मध्यमपुरुष्टैवचनमिति युक्तम्। ल्यवन्तत्वे ऽथशब्द-

मिति। उत्कोड्थी। अभि — चकार। एतत् परित्यज्य मत्समीपमागच्छे-

1. यथा लवणमपि विळीन हत खलु। २. सदात्म खलु।

तैयथ्योत। भाष्य तु निष्कृष्टयर्थपरमिति।

चकार । तच्छ्रुत्वा संवर्तते । नँ होवाच — अलं वाव किल सत् सोम्य न निमाल्यसे अत्रैव किलेति ॥ २ ॥

स य एषोडणिमैतदात्म्यमिदँ सर्वेम् ! तत् सत्यम् । स आत्मा । तत् त्यमसि श्वेतकेतो इति । भूय एव मा भगवान् विज्ञापयत्विति । तथा मोमांसति होवाच्च ॥ ३ ॥

६-१४.

यथा सोम्य पुरुषं गन्धारेम्योऽमिनद्राक्षमानीय तं तनो जनने स्युक् पुत्रस्तथा चकार । तत् श्वेतं संवर्तते । तत् स्वयं जले श्वेतं सर्वेदा सम्यक् वर्तत इत्युक्त्वन्तं शिष्यं प्रति पितोवाच । किमिति । अलं वाव—किलेति । रसनेन्द्रियेणोपलभ्यमानतया वस्तुतस्तदेव ल्वक्षण यथा चक्षुषा त्वचा वा नोपलभसे, एवमेव अत्रैव [ गति अन्तरात्मतया ] आगमाचायोंपदेष्टॄदिनाडवगन्तु योग्यमेव सच्चिद्विदत ब्रह्म अत्रैव विलॆ वर्तत इति न निमाल्यसे=स्त्रपु न शक्तोडसि, न पद्यसीत्यर्थे ।

स — इति । उत्तोऽर्थः । भूय—होवाच । तर्हि सर्वव्यापिन: सच्चिद्विदतस्यावगतुपायं दृशान्तेन प्रदर्शोयेति प्रार्थित आचार्यै; तथाडसद्वियुक्तवा- नित्यर्थ ।

६-१३.

यथा सोम्य पुरुषं — विसृष्टः । हे सोम्य ! यथा लोके गन्धारेम्यो जनपदेम्य: अभिनिद्राक्षं पिनद्दचक्षुषं कन्धितं पुरुषं चोरो गृहीत्वा अतिजने खरसिद्धेति भाव । तत् श्वेतं संवर्तते इत्येतद् तं होवाच्चेल्येतदनन्तरं वा योज्यम् । अन्यथा तत् न उदाचक्ष्यादिर्य्याहारस्याप्रक्षस्य वाडडपत्तेः । 'विधिमानेवेक किल्यात्तं तु न पद्यसि । एवं त्वया अहक्ष्णोऽपि अचैन किल तत् श्वेतं सम्प्रविष्ट: ।' इति तदर्थः । पाक्षसिद्ध दर्शन- नित्यविषयेप्यन्ववर्ल्य योज्यम् । तथाच दृश्यमप्यदृश्यं भवति कदाचित् । अध्यापि स्वीकार्यमेवेति । अन्न न्यग्रोधपरिणामाहकाराजुपलम्भेडपि बीजाणिमे धर्मी ह्यस्ति एवं; सत् तु न ह्यस्तत् इष्टं त्वक्षणधर्म्यदर्शननिदर्शनैन स प्रलायित इति श्येम् । एवं ख्वक्षणदर्शन्तेन व्याप्तिक्मभि दर्शितं भवति ।

यदप्येष न सदृशे तिष्ठति रूपमसि, न चक्षुषा पद्यते कर्हैचिन्म् — अध्यापि ह्येषा मनोऽनुस्मिवल्क्षो भवति, यदाचार्यवान् पुरुष: स्यादिद्दाह यथा सोऽस्येति । धमिनद्राक्ष 45

विसृजेत । म यथा तत्त ग्राम् वोडड्ड वाडधाराड् वा प्रत्यड्ड वा 'प्रधमा-

यीतमभिनद्राक्ष अानीतोऽमिनद्राक्षो विसृष्टः (९); तस्य यथाऽमिनहनं

प्रमुख्य ग्रादूयादेशां दिशं गन्याग एतां दिशं व्रजेत, स ग्रामाद् ग्रामं

पृच्छन् पण्डितो मेधावी गन्थागनेवोपसंपद्येत — एवमेवैहिाडचायवान् पुरुयो वेद । तस्य तावदेव चिरं यावत्

1 प्राभ्मा मा

विजने विसृजेत यदि, सः दिग्रम्रोपेत प्राड्मुख उदड्डमुखे वा अघोमुखो वा,

'अभिनद्राक्ष एव चौरानीतोडमिनद्राक्ष पन विसृष्टोऽह्म' इति प्रधमायीत

विक्रोशेदित्यर्थः।

तस्य — संपद्येत । यथा — कश्चित् कारणिक तस्याभिनहनं बन्धनं

सुक्त्वा, 'उत्तरतो गन्यागारा सन्ति । अत एता दिशमुत्तरां ब्रजेत' ति ग्रादूयात्

यदि, स तेन एसुक्तो ग्रामाद् ग्रामान्तरं पृच्छन् तेनुपदिष्टमार्गो मेधावी उत्कार्थ-

विसारणशाली? पण्डित । उह्हापाहश्रुमघायुका यथा गन्यागानेव पुनरभिसंपद्येत

[ग्राप्य निर्दुं:खो भवेत । इत्यर्थः ।

एवमेवैहिाडचायवान्-इति । एवमाचार्योपदेशन, 'ग्रह्मात्मकत्स्वमसि ।

अतः तदात्मक्तया स्वात्मानमनुसंधत्ते ।

तस्यैतादशानुसंधाननिष्ठस्य तावदेव चिरं तावानेव विलम्बः, यावत्

1 विक्रोशेतेऽर्थः स्व. 2. मेधावी स्मरणशील क 3 नेंद क कोशे !

ध्यानीतः अभिनद्राक्षो विसृष्टः । समश्रेः, व्यश्रे च याद्वाचार्योपदेशम् अयममिनद्राक्ष

एवेतिऽत्र पदद्वयोस्मः । ग्रामात् ग्रामान्तरं पृच्छन् अच्छिततकर्ययोगज्ञानयोगः ।

पण्डितः भक्कियोगसविचारेःसहस्रानोप्यधिकैरपकौपदशिज्ञानसंपन्नः । यथा, पाण्डित्य निर्विद्य

बोत्येन तिष्ठासति । इति मेधावी निध्यानसंपन्न इति च वयम् । इहड्गो वेद साक्षात्करोति ।

वदन्तीति । इदमुपलक्षणम्—यावन्न विमोक्ष्य इति, 'मोक्षयिष्यामि', 'मुच्ल-

मोक्ष्ण' इक्षेव प्रयोगात् मोक्षये इत्स्स मुच्ये इत्स्थः । यावदिनिपद इत्थ्यनेनान्वेति ।

तथान्त नाह्मिदानि मुच्यमानोऽस्मि, क्थ मुच्कौ सिद्धायां संपत्त्रो भविष्यामील्समिसंधियोनद्

भवति, तावत्कालं विलम्ब इत्यर्थ । नादममिसंधिसहकृतमद्वासनास्विनिपयेन्त विलम्ब इत्युक्त मतति । यथा तस्येल्स्य इतील्यनेना-

न्यः । यावत् किमोच्ये, तावदेव चिरम्, अथ सप्तये इति सुरडनिक्ष्य तस्य मक्तीःर्य हूति ।

विमोक्ष्ये अध संपत्स्य इति ॥ २ ॥

1 सप्तस्यते मा. कर्मारठ्यशरीरात् न विमोक्ष्यते । अथ नदनन्तरं नू रूपं ब्रह्म संप्रचन् इत्यर्थः । संपत्त्स्ये इति पुरुषव्यत्ययो छान्दुसः । केचित्ु — तस्य तावदेव विरमितव्यं मे इत्याहारः । 'तम्य मे तावानेव विरलमु, यावत् कर्मक्षये विमोक्ष्ये । अत परं ब्रह्म संपत्स्ये ' इति उपासकस्यातुसंधानप्रकारोऽनेन वाक्येनोच्यते — इनि वदन्ति । नतु यावन्न विमोक्ष्ये इत्युक्तौ कथम् शरीरात् मोक्षसिद्धिर् उच्यते । मोक्ष इत्युक्ते कस्मान्मोक्ष इत्याकाङ्क्षान्, अस्यामेव विद्यायाम्, अथ यदाडस्य वाड्‌ मनसि संपद्यते' (६-८) इत्यादिना देहादुक्तक्मणाश्रवणात्, अन्यत्र च, 'शरीर- रात् समुद्याय परं ज्योतिरुपसपच्', धूत्वा शरीरम्, 'अशरीरं वाव सन्तं न प्रियाप्रिये स्पृशतः' इति श्रवणात्, 'तंक्वा देहं पुनर्जन्म नैती' नि सरणाच् शरीरान्मोक्ष इत्येवंवागम्यते । अथ संपत्स्य इत्यालापि संपचेः कम्मपेक्ष्यायाम्, 'सता सोम्य तदा सपच्चो भवति ' इति वाक्यान्तरम्रातिपत्तं ब्रह्मैव कम्मैनया संध्येत इत्यवगम्यते । उत्तरवण्टकायमेतद्धरणप्रकृत्यां देहमोक्ष-निरासंपत्त्योः कथनाच् एवमेवार्थ । एवमेव व्यासोक्तं:, "तन्निष्ठस्य मोक्षोपदेशात् " इत्यलोकम् । न च, 'आचार्यवान् पुरूषो वेद' इत्यत वेदेत्यस्य न (७) शब्दज्ञानमा- लार्थकत्व शङ्क्यं — वेदान्तेषु विद्युपास्योरध्येतिकरण प्रयोगात् । शाङ्दज्ञान- मात्रेण मोक्षस्य, 'बुद्धा क्षेमप्रापणं तच्चास्मैवैप्रमातिपेध्दम् ' इत्यादिप्रमाणप्रतिषिद्ध- त्वाच् विदिधातुरुपासनावांची एव । एवमस्यामपि विद्यायाम्, 'येनाश्रुतं श्रुतं भवति

1. अथ नॄ न स्यात् ।

एवमेव व्यासोऽैरिति । अथ भावः— 'मोक्षेन तु— ' इति सत्रभाष्यानुसारत् वाक्यमाणरीत्या कम्मैणो मोक्षो वक्‌व्य, न शरीरात्। अथापि शरीरवियोगान्तर्मावि सर्वं मंपत्तिकक्ष्यानिविष्टं कृतवा एवं व्यहहार । शरीरपद वा, 'सूक्ष्म प्रकाणतक्ष्' हन्ति सूत्रोफ- मूक्ष्मदेवेःपरम् । अनन्तत्, पुनर्जन्मौपयिकाक्मरदिरहकथने नैर्मयोः सर्वं समन्वतल्पर्यमिनि । मूलेऽ- थशब्दः कर्ममिरिति मुक्त्यादि अथिरादिगलया पर्यङोरोहणात्-न्तमीषद्विलम्ब दर्शंयन्तेव । श्रुते । तद्‌ भिमगभावेन श्रथेयस्य स्थान तदोःन् रासा शब्‌द । श्रुयेतोः घेयम्

स य एपोडणिमा, एतदात्म्यमिदं सर्वम् । तत्त् सत्यम् । स आत्मा । तत् त्वमसि श्वेतकेतो इति ।

अमृतं मतमविज्ञाने विज्ञातं, मिति विज्ञानशब्दश्रवणात्, तस्य च, ‘श्रोत्रव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्य इति’ इत्यनेकशास्त्र्यांच उपासनापरत्वमेवाश्रयणीयम् । व्यासार्यसूत्र, ‘आचार्यवान् पुरुषो वेदे’ इति आचार्यवच्चाफलत्वेन प्रतिपादितार्थविशेषवेदनकचन तदर्थ्यानुसंधेयत्वे लिङ्ग इति वाक्यार्थज्ञानवाचिन एवं वेदेष्टस्यानुसंधानाक्षपक्तव्यमुक्तम् ।

चतुर्थाध्याये—

(१) ‘सर्वे वाप्मानः प्रदूयते’ इति सर्वकर्मप्रदाहश्रवणात् ब्रह्मविद्योत्पत्त्यनन्तरमेव सर्वकर्माणां नाशः । देहस्थितिमतु चक्रभ्रमणादिवत् संस्कारवशादप्युपपद्यत इति प्राप्ते — उच्यते — “अनारब्धकार्ये एव तु पूर्वं तदवधे:” । विद्यो‌त्पत्ते: प्राक् ‘नेनारब्धकर्मण: सुकृतदुष्कृतेऽपि नश्यतः; न तु आरब्धकार्ये; ‘तस्य तावदेव चिरं यावन्न विमोक्ष्ये’ इति शरीरपातविलम्बो‌पविप्रवचनात् यावच्छरीराराधनं प्रारब्धकर्मानुद्वेग इववद्यमभावात् । कर्मव्यतिरिक्तस्य देहधारकसंस्कारस्य सद्भावे प्रमाणाभावादित्युक्तम् ।

(२) तथा, “भोगेन त्वितरे क्षपयित्वाडथ संपद्यते” इत्यलं, ‘तस्य तावदेव चिरं यावन्न विमोक्ष्येडथ संपद्ये’ इति विद्यायो‌त्पन्नशरीरपातमात्रस्यैवान्तरायत्वश्रवणात् । प्रारब्धकर्मणो: पुण्यपापकर्मणो: सद्वेऽपि विद्यायो‌त्पन्नशरीरावसाने भवत्येव मोक्ष इति भाते — उच्यते — “भोगेन त्वितरे क्षपयित्वाडथ संपद्यते” । तुशब्द: पक्षान्तरखण्डनार्थ: । इतर आरब्धकार्ये पुण्यपापे भोगेन क्षपयित्वैव ब्रह्म संपद्यते । अनेकशरीरमोक्ष्यफलेऽपि चेत, तदवसानेऽपि संपद्यते; भोगेनैव क्षपयितव्यतद्विलात्त् प्रारब्धकर्मणो: । ‘तस्य तावदेव चिरं यावन्न विमोक्ष्ये’ इति न तद्वेहाविमोक्ष एवेति प्रतिपादितम् ।

प्रकृतमनुसराम: । स — इति । उक्तो‌र्थ: ।

स य एपोडणिमा, ऐतदात्म्यमिदं सर्वम् । तत्त सत्यम् । स आत्मा । तत् त्वमसि श्वेतकेतो इति ।

अमृतं मतमविज्ञानं विज्ञात 'मिति विज्ञानशब्दश्रवणात्, तस्य च, 'श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्य 'इत्येतन्निष्कर्षयोश्च उपासनापरत्वमेवाश्रयणीयम् । व्यासार्यैः— 'आचार्यवान् पुरुषो वेदे 'ति आचार्यवत्ताफलत्वेन प्रतिपादितार्थविशेषवेदनक्चन तदर्थस्यानुसंधेयत्वे लिख् 'मिति वाक्यार्थज्ञानवाचिन एव वेदेत्यस्यानुसंधानाक्ष- पक्त्वमुक्तम् ।

चतुर्थाध्याये—

(९) 'स वे पाप्मानः प्रदूयन्ते ' इति सर्वकर्मप्रदाहश्रवणात् ब्रह्मविद्योत्पत्त्य- नन्तरमेव सर्वकर्मणां नाश । देहस्थितिस्तु चक्रश्रमणादिवत् संस्कारवशादुपपचत इति प्राप्ते -- उच्चते — "अनारब्धकायै एतु पूवें तदर्थे " । विद्योत्पत्ते- पाच्चने अनारब्धकायै एव तु कृतदुष्कृते नश्यतः; न तु आरब्धकायै; 'तस्य तावदेव चिरं यावन्न विमोक्ष्ये 'इति शरीरपातविलम्बनवोधिश्रवणात् यच्च्छरीरधारणं प्रारब्ध- कर्मानुवृत्तेरवश्यम्भावात् । कर्मण्यतिरिक्तस्य देहधारकसंस्कारस्य सद्भावे प्रमाणाभा- वादित्युक्तम् ।

(२) तथा, "भोगेन त्वितरे क्षपयित्वाडथ संपद्यते " इत्यल, 'तस्य ताव- देव चिरं यावन्न विमोक्ष्येडथ संपत्स्ये 'इति विद्यायोनिशरीरपातमात्रस्यैवान्तरायत्व- श्रवणात् प्रारब्धकर्मणोः पुण्यपापकर्मणोः सत्येवेपी विद्यायोनिशरीरावसाने भवत्येव मोक्ष इति प्राप्ते -- उच्चते — "भोगेन त्वितरे क्षपयित्वाडथ सपद्यते " । तुशब्दः पक्षव्यावृत्त्यर्थः । इतरे आरब्धकायै पुण्यपापे फलभोगेन क्षपयित्वैव ब्रह्म संपद्यते । अनेकशरीरमोक्ष्यफले चेत्, तद्वसाने सपद्यते; भोगेनैव क्षपयितव्य- स्वात् प्रारब्धकर्मणोः । 'तस्य तावदेव चिरं यावन्न विमोक्ष्ये 'इति न तद्वेहवि- मोक्ष इत्युच्यते । अपितु देहसम्बककर्मविमोक्ष एवेति प्रतिपादितम् ।

प्रकृतमनुसरामः । स — इति ।

उक्तोऽर्थः ।

भूय एव मा भगवान् विज्ञापयतु । तथा सोम्येति होवाच ॥ ३ ॥

इति षष्ठाध्याये चतुर्दशः खण्डः ।

पुरुषः सोम्योपासीन झीयीयः पयुपासीत्, जानांसि मा जानांसि मामिति । तस्य यावच वाड् मनसि संपद्यते मनः प्राणे प्राणस्तेजसि तेजः परस्यां देवतायाम्, तावज्जानाति ॥ १ ॥

ननु देहविमोक्षानन्तरं ब्रह्मसंपचिर्युक्तस्य—देवोऽहं, मनुण्योऽह्मित्यभिमानस्तु कदाप्यनुपरतस्तथा यावद्वाद्माविवेकेन देवादिदेहरीर- सर्वधर्मापि यावद्वाद्मभाविवात । अनो देहेराहिल्यपजोविनी ब्रह्मसपचिरपि न श्रद्ध- येति मन्यतेन 'विलक्षणतया, भूय एव मा भगवान् विशेधियाति प्रार्थति;, तथेत्यु- वाचेत्यर्थ ।

अथ यदस्य वाड् मनसि संपद्यते मनः प्राणे प्राणस्तेजसि तेजः परस्यां देवतायाम्, अथ न जानाति ॥ २ ॥

पुरुषं — जानाति । हे सोम्य ! उपतापिनं मरणवेदनाक्रान्तं पुरुषं वन्‍घवः;, मा जानासि किम्, मा जानासि किम् इति असकृद् वदन्तः परितस्तिष्ठान्ति । स तु' मुमूर्षुः पूर्वोंकससपचिपर्येन्त तान् जानातीत्यर्थे । अथ — न जानाति । तत्संपच्यानन्तरं तु तान् न जानातीत्यर्थे । ततश्च सेवंशामपि मरणदशायां सत्संपचौ देहाभिमानानुवृत्ते: तद्युक्तदेहसवन्यानिवृत्ताताकाया असभावन्, 'तस्य तावदेव चिरं यावन्न विमोक्ष्ये' इति देहसवन्यनिवृचिप्रतिपादकश्रुतेनानुपपत्तिरिति भावः ।

ननु सृष्ट्यन्तनिम्रस तद्भिमानोच्‍छेद एव दुर्लंभ इत्यादि पुरुषमिसादि । यावद्- रसभाविरसादीन् अनादि ससार इति हि स्वीकृतम् । अन्यथा पूर्वं मुमुर्षैव सयं वा ईश्वरमुखेन वा कारणान्तरण वा पुनःससारस्वीकार मुत्त्यर्थ प्रयत्न दधोंपदेशादेरनावश्यकत्वात् । एकच अतत्कर्मनतस्मादाभिमानस्यैव तदुच्‍छेदोपि कर्ता भावनीय इति भावः । ततश्रोन । एवं हार्दीर्वियोगमात्रस्य अन्यथाज्ञाननिरोवक्ते न तत्त्वशाखात्क्षररसहिताशरीर दियोगस्य नः केनुस्मिदृशम् । गया नन्वकेन प्रबलतेन कमणा ग्रनिबन्धनं , अन्येपामनेकविध-

स य एषोऐणिमा, ऐतदात्म्यमिदँ सर्वम् । तत् सत्यम् । स आत्मा । तत् त्वमसि श्वेतकेतो इति । भूय एव मा भगवान् विज्ञापयत्विति । तथा सोम्येति होवाच ॥ ३ ॥

पुरुषं सोम्य ! ह्स्तगृहीतमानीयन्न्त, अपहार्षीन्न्त स्तेयमकार्षीन्न्त पर-शुमस्मै तपतेनित । स यदिं तस्य कर्ता भवति, तत् एतानृतमात्मानं कुरुते, भावः । स य एषोणिमा — प्रारब्धविमोक्षानन्तरभाविसप्तिकर्मवेन पूर्वखण्ड-कानिर्दिष्ट. सच्छब्दितः स एषोऐणिरित्यर्थः । शिष्टं स्पष्टम् । भूय — होवाच । नतु देवमनुप्यादिप्रकृत्यास्मक्त्वामिसंधौ अनर्थो भवति । सदात्मक्त्वामिसंधौ तु नानर्थप्रातिरिति न श्रद्देयम् । न चामिसंधिमेद-मात्रेण महापुरुषार्थोंपुरुषार्थों ह्यच्छरौ इति मन्यमानेन श्वेतकेतुना भूय एव मा भग-वान् विज्ञापयत्विति प्रार्थितः तथासित्युवाचेत्यर्थः । 'ऐतदात्म्यमिदँ सर्वं तत् सत्यम्' इति सत्यभूतं सदात्मत्वमनुसंधानसैव-

इदं खण्डे इदमुक्तं भवति — आचार्यसबन्वयरहितस्य तद्ज्ञानामात्रेण न तद्रास्वभावः । स्वस्य तद्ज्ञत्वमात्रेण तदभावे इष्यमाणे अदर्शनेनावस्या ज्ञात्यौपि न सन्तोऽन्ति स्यात् । तथा-चाडडाणकः, 'विदालो मीलयेदित्रम्, भूलोकोऽस्तमियात् कथम्' इति ।

हे सोम्य ! लोके राजपुरुषः हस्ते, पुरुषं गृहीत्वा आनयन्ति । कोऽप-जन्माद्यनुभवकाला कृत्पा कार्यजननाशक्ति. कुण्ठयतं, तथा सत्कपिं सक्षि्तेशु सर्वेषु कम्मेसु तत्वसाक्षात्करणे प्रभवन्त्राद् द्वाग्निदग्दरवौजोग्रयाणि तानि स्थितान्यपि न कार्योयालमिति स्थिते मुमुक्षेव तेषा कम्मेसु नान्तरमन्तुसूचितः, एतावन्न अभूतस तत्त्वज्ञानादेरधुनोत्यक्त तस्यापिं संबवात् श्रुति-समत्योयेऽनुपरतयभावादिति ।

एवं ताक्त, अस्त्रमे खण्डे या परदेव 'मप्ततिरुचा' सा न सूक्ष्मदेहमान्त्रस, किंतु जीव-विनिःश्वेदेहस्थात च शरथ न जानातीहन्तेन दर्शितम् । नान्वेभ परदेवतासरत्ति सर्वश्रियम-माणसाधारणी । तत् ब्रह्मनस्सभावे प्रपञ्चयो मुक्तो कथम् न बन्धोयादित्य कर्मोभावात्र बन्ध-इति सानन्देनमाहान्(महावाकडे । अनृतमात्मानं कुमते । भगवान् अपगतस्तयश्र्चित्, कुन परोक्सा?

सोजनृताभिसंधोज्ञृतेआत्मानमन्तर्धीय पञ्चं तप्तं प्रतिगृह्णाति. स ददाते ऽथ हन्यते ॥ १ ॥

अथ यदि तस्याकर्ता भवति, तत् एवं सत्यमानं कुरते । म सत्याभिसन्धः सत्येनआत्मानमन्तर्धीय पञ्चं तप्तं प्रतिगृह्णाति, म न ददाति, ऽथ हन्यते ॥ २ ॥ s यथा तु न दाङ्घेत ऐनदात्म्यमिदं सर्वम् । तन् मत्यम् । स आत्मा । तन् त्वमसि श्रेतकेतो इति ।

1. नादाध्यात झां वान् । अपहत्य च अपानुदते । अत एतस्य घोषणार्थं परञ्चु अयःपिण्डममै तपत 'इति वदन्तः आनयन्तीत्यर्थे । स — हन्यते । सः हस्तगृहीनः पुरुषः, ' न मया द्रव्यमपहतम् ' इति द्रव्यापहारमपहुवन्, यचपहारं कर्ता म्यःन्, तदा असत्यप्रतिज्ञत्वात् स्वात्मानमनृतं करोति । अनृताभिसंधनत्वेहितः स ततः तस्यं परञ्चु राजपुरुषार्पित हस्तेन प्रतिगृह्णाति । ततः स ददाति । राजपुरुषैर्हन्यते चेत्यर्थः । अथ यदि—मुच्यते । स यदि तस्य चौर्येस्स अकर्तैव सन्, ' नाहमपहार्घीमिति प्रतिजानीयात्, तदा सत्याभिसंधशोनेवात्मान सत्यं कृत्वा सत्येनात्मानमन्तर्धीय परञ्चु तप्तं प्रतिगृह्णाति । सत्याभिसंधिवशादेव प्रतिवद्धदाहो राजपुरुषैर्मुच्यते ।

स यथा तु न दाङ्घेत—सः सत्याभिसंधः पुमान् तन् परञ्चुमहणो यथा न दाङ्घेत, न ददाति इत्यर्थः । एवं सदात्मकत्वलक्षणसत्याभिसंधिः पुमान् सांसारिकैरैश्वर्येः न स्पृश्यत इत्यर्थः । ऐतदात्म्यमिदं — तन् त्वमसि श्रेतकेतो इति । अतः कुतस्त्वरा परङ्गुताम् ? तं मे इति ईश्वरेणोकः, ' ब्रह ते ' इत्येवायमनुमन्यते चेत्, कथमयं संसारताप । कृत्. स इवामपि चोर, कुनृतभिसंध्येत । ननु स देहोऽपिस्सरिणे कथममृतत्वम् ? कथमकार्ष्मीति खोकपरयोगादिति चेत्—तेनापि, नाहं स्वरामोति वृक्णव्यम्, न तु नाहं कथमकार्ष्मीति खोककार्ष्मीति । वृक्तः स्तेयमकार्ष्मीति । वक्तव्यः स्तेये प्रज्ञाप्रसङ्गानुतराभिसंधमर्थापिं सहजमिनि, एवं सुखम् । स्तेयकर्मतदभावेव दाङ्घादाङ्घप्रयोजकावभिमतौ । मूलेऽपहार्घीदिति अङ्गभान छान्दस ।

ऐतदात्म्यमिति । अत्र खण्डे स य एतौ—मैत्र्युक्त्या सललावुपोदनौथो एवं सर्वे इमे खण्डा इति ज्ञायत इति प्रागेवाभिहितम् । अत्र तदार्घ्योपेक्षाकारं छ, यथा तत्र दर्शन्ते सत्यासिमंध तमपरधुनात न ददाति, एवमिद सर्वमैतदार्म्यं जगदोः न दाङ्घेत, यदि सत्याभिसंध स्यात्, इथन्थयस्स कृत्स्र्आपिपत्तये । दार्थौनतिक्रान्त्यनुगुणचात्न दाङ्घेत इति लिङ्गन्तमेव श्रूयते, न तु दाङ्घ्यात इति । एवमिह प्रपञ्चान्तर्गतः सर्वोऽपि जीबो मोदृदाह इति ज्ञापित भवति । तन् सत्यमिति । अनृतेभिसंधस्तेनत्व तं मवश्यु । ऋतापाय स यथा सत्याभिसंध, तथा त्वमपि सललाभिसंधो भव । तद्वि सद् सत्यम् इतुपदेशः कुतो भवति ।

तद्वास्य विजिज्ञासविति विजिज्ञासविति ॥ ३ ॥

सर्वस्य सदात्मकत्वानुसन्धानमेव सत्याभिसन्धिरिति सर्वान्तर्गत त्वमपि सदात्मक इति सदात्मक्त्वरूपसत्याभिसंधिमान् भव । तेन ससरदाहानिमभूतो मुच्यस इत्यर्थः । तद्वास्य विजिज्ञासविति विजिज्ञासविति । सच्छब्दवित् तत् परं ब्रह्म अस्य गुरोरवचनात् विजिज्ञासु ज्ञातवान् श्वेतकेतुरित्यर्थः । द्विरुक्तिरध्यायसमाप्त्यर्था ।

अथ व्यासायैः; तद्वास्य विजिज्ञासवित्यलं विजिज्ञासविति पदम्, 'अविज्ञातं विज्ञातमिति प्रकृष्टश्रुतिविज्ञानश्रुतिसममानार्थकम्, अत एवोपनयनवचनमित्युक्तम् । तचु संभवानभिलाप्येण । पूर्वत्र अष्टकुलोऽध्यस्तेन, ' भूय एव मा भगवान् विज्ञापयतु ' इति वाक्येन, ' तं वे विजानीहीं ' ति वाक्येन च प्रस्तुतविज्ञानविशयत्वादस्य विज्ञा-वितिपदस्य । तत्र च वाक्ये उपासनप्रसक्तेरविमौत् । न हि, विज्ञापयितव्यत उप- सनं कारयतु इत्यर्थो युक्तः । 'लिङ्गं लिङ्गद्रेकैका भवति, तं मे विजानीहीं ' ति, ' भूय एव मा भगवान् विज्ञापयतु ' इति वाक्ये च पूर्वत्र लिङ्गीकरणे श्रुतस्य विजानातेरुपासनार्थत्वावेन इहापि तथास्यैव युक्तत्वादिति दृश्यम् । केचित्तु, लिङ्गीकरणप्रकरणे च अत च श्रुतानां विज्ञानशब्द-नामुपासनार्थत्वे दोषाभावदेवतेषां विज्ञानश्रुतनामुपासनार्थत्वमेव ।

(१) 'कार्योत्म सजगदेतत् (२) तेजोबनसमश्रितम् । (३) निष्कल्कष व्यष्टिरुच (४) दिविक्ता चाक्षगोचर ॥ १ ॥ (५) तेजोवले। कायपोषः (६) तन्नाभि|श्रवासभवः । (७) तदभावे मनोहानि 'रिति व्याहतिमिमवेदन ।। २ ।। (१) 'चिदचिद्यभूमियों (२) नानाजीवल्यसप्तम् । (३) चित्तदीर्निर्गमाम्भोधिः (४) अविनाशिचिदद्रवाय- ॥ ३ ॥ (५) सूक्ष्मोदप्यतिस्थूलहेतु, (६) व्यापी चाल्लवण यथा । (७) आचार्यैवद्विर्देशयक्ष (८) स्वस्पत्यादपिमानहा ॥ ४ ॥ (९) यदसौ न पुनर्बन्धः स सदान्नजंतराडणिमा ।'

इति खण्डे रसः श्वेतकेतुमुदाहृतोऽनुवीत ॥ ५ ॥

विज्ञानघनदानामतथावेऽपि उपक्रमोपसंहारैककृत्यार्थसुपक्रमस्म्यविज्ञानघनवत् उपसंहारस्थ विज्ञानविपदसुपासनार्थमेवोत वदन्ति ॥

एतद्विषयमधिकरण लिख्यते— समन्वयाध्याये प्रथमपादे— सर्वे हि उपासकाः स्ववेदशाखामहोदयत्वात् दृश्यन्ते । लोकेऽपि एकस्यैव कार्यौत्पत्ति-शालिनो योषित्पिण्डस्य भर्तारं प्रति सुखरूपत्वं, सफलताजननप्रसूत्तननवत्पत्वं, कामुकपुरुषान्तरं प्रति मोहरूपवत्त्वं दृश्यते। अतः सुखदुःखमोहात्मकत्वात् सत्त्व-रजस्तमोमयत्वं जगतः तदनुरूपमेव कारण वक्तव्यमिति युक्तिसिद्धं त्रिगुणात्मकं प्रधानं सर्वज्ञकपिलस्मृतिसिद्धं सद्द्ब्रह्मप्रतिपाद्यमिति पूर्वपक्षे प्राप्ते— उच्चते—

" ईक्षतेनागिद्रवत् " । शब्दः प्रमाणमेव न भवति यस्मिन् सति अश्रवणम् । अनुमानिकमिति यावत् । अनुमानिकं प्रधानं, ' सदेव सोम्येदमग्र आसी'दिति श्रुतेर्न सच्चाविदितम् । अपितु परं ब्रह्मैव । कुतः? ईक्षतेनः । ईक्षणादित्यर्थे । यद्यपि, ' ईक्षतिप्रौ धातुनिदर्शेः वक्तव्यो' इनि ईक्षितिशब्दो धातुवाची—तथापि इह धातुवाचित्वं चिना ईक्षितिशब्देनार्थो लक्ष्यते । 'तदैक्षत वहु स्यां प्रजायेयेति ' ति सच्छब्द-तस्यैक्षणकथनात् । अचेतने ईक्षणासंभवात् । न च एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञाय मृतिपण्डादिदृष्टान्तस्य चोपन्यायेन अनुमानवेद्यप्रतीते । आनुमानिकमेव प्रधानमिह प्रतिपाद्य इति शङ्कचयम्—प्रतिज्ञादृष्टान्तौपन्यासेऽपि प्रधानभूतहेतुक-यवानुपदेशेऽनुमानोपन्यासारूपत्वभावात् । न च, 'तेजसा सोम्य गुह्णन्न मन्न-लमन्निच्छ' इति कार्योल्लिखोपन्यासात् अनुमानविवक्षा प्रतियेत एवेति वाच्यम्—उपक्रमोपसंहाराच्चान्तर्गतोपपत्तिहेतूपन्यासात् यथोल्लिखितया कार्योल्लिखोपन्यासेऽपि सांख्याभिमतसुखदुःखमोहात्मकत्वलरूपहेतूपन्यासादर्गनात् ।

" ईक्षतेनागिद्रवत् " । शब्दः प्रमाणमेव न भवति यस्मिन् सति अश्रवणम् । अनुमानिकमिति यावत् । अनुमानिकं प्रधानं, ' सदेव सोम्येदमग्र आसी'दिति श्रुतेर्न सच्चाविदितम् । अपितु परं ब्रह्मैव । कुतः? ईक्षतेनः । ईक्षणादित्यर्थे । यद्यपि, ' ईक्षतिप्रौ धातुनिदर्शेः वक्तव्यो' इनि ईक्षितिशब्दो धातुवाची—तथापि इह धातुवाचित्वं चिना ईक्षितिशब्देनार्थो लक्ष्यते । 'तदैक्षत वहु स्यां प्रजायेयेति ' ति सच्छब्द-तस्यैक्षणकथनात् । अचेतने ईक्षणासंभवात् । न च एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञाय मृतिपण्डादिदृष्टान्तस्य चोपन्यायेन अनुमानवेद्यप्रतीते । आनुमानिकमेव प्रधानमिह प्रतिपाद्य इति शङ्कचयम्—प्रतिज्ञादृष्टान्तौपन्यासेऽपि प्रधानभूतहेतुक-यवानुपदेशेऽनुमानोपन्यासारूपत्वभावात् । न च, 'तेजसा सोम्य गुह्णन्न मन्न-लमन्निच्छ' इति कार्योल्लिखोपन्यासात् अनुमानविवक्षा प्रतियेत एवेति वाच्यम्—उपक्रमोपसंहाराच्चान्तर्गतोपपत्तिहेतूपन्यासात् यथोल्लिखितया कार्योल्लिखोपन्यासेऽपि सांख्याभिमतसुखदुःखमोहात्मकत्वलरूपहेतूपन्यासादर्गनात् ।

" गौणश्रुत्याऽत्राशब्दात् " । ननु 'तेज एक्षते ' ति अचेतनं तेजआदी श्रुतस्य ईक्षणस्य मुसल्यासंभवेन कार्योनुस्यरलक्षणगौणार्थसैव' समाश्रयणीयतया

" गौणश्रुत्याऽत्राशब्दात् " । ननु 'तेज एक्षते ' ति अचेतनं तेजआदी श्रुतस्य ईक्षणस्य मुसल्यासंभवेन कार्योनुस्यरलक्षणगौणार्थसैव' समाश्रयणीयतया

1. लक्षणगौणत्वमेव क. गौणपदं स्व. द्वेरे न ।

न सच्छब्दितमिति । सच्छब्दितमिति पक्षानिदेश । उपसंहाराच्चान्तर्गतेति । 'उप-क्रमोपसंहाराभ्यां चान्तर्गतेति' । फलम् । भयथवादोपपत्ती च लिङ्गं तादर्थ्यानुप्रयिये' इत्युक्तान्तर्गतेशयथे ।

सच्चिद्वितेदपि श्रुतिमाणमीक्षणं मौणमेवास्तु इनि चेत्-'एतदात्म्यमिदं सर्वं तत् सत्य स आत्मा'ति सत् आत्मस्वरूपतिपादकश्रुति'व्याकोपमसज्जेन गौणेक्षणप्रायपाठस्थानादर्तद्व्यतिरेकात् । तेजःप्रभृतिशब्दानामपि परमात्मपर्यन्तं तया तल्लक्षणस्य मुख्यत्वेन सभवाच्च ।

"तन्निष्ठस्य मोक्षोपदेशात्" । तस्य तावदेव चित्ते यावद्विमोक्ष्ये' इति सदा'मुक्त्वविधानानिष्ठस्य शरीरपातमात्रान्तरा'यत्राह्मसंपत्तिलक्षणमोक्षश्रवणात् ! न हि मुक्त्या'मद्वानुसंधाननिष्ठस्य मोक्ष' सारस्यमतेऽपि सर्प'तपच्च ।

"हेतुत्वाच्च" । यदि सच्चिद्वितदं प्रधानं स्यात्, तर्हि सदात्मकत्वमुख्यत्वे' हेतुत्वोपदेश्यं म्यात्; न तु अनुसंधेयत्वेनैवर्थ ।

"प्रतिज्ञाविरोधात्" । प्रधानविज्ञाने तत्त्वार्थाचेतनमात्रविज्ञानेऽपि चिदचिद्-त्मकसर्वेपपच्चविज्ञानाभावेन एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञा पीड्यते ।

"स्वाध्यायात्" । 'सता सोम्य तदा सपन्नो भवती' इति श्रुति:, सत्स्पतिम् 'स्वम्पीतो भवती' इति स्वाध्ययत्वेन बोध्यति । सच्चिद्विततस्य प्रधानत्वे तु स्वाध्यायर्थमात्रत्वं नोपपद्यते । तद्वचने तु स्वाध्यायार्थसमाप्तत्वमुपगम्यते । तथा अचेतने अकाङ्क्षे जीवस्याप्यशब्दितो लयश्रुति नोपपद्यते ।

"गतिसामान्यात्" । सर्वेषु वेदान्तेषु, 'आत्मा वा इदमेक एवाग्र आसीत्', 'एको ह वै नारायण आसीत्', 'सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म' इत्यादिषु चेतनकारणत्व-वगते: तत्ताम्यमेवेहापि वक्तव्यम् । अतस्तदैकाथौंय इहापि सच्चिद्वितद् ब्रह्मैव कारणत्वेन निर्दिश्यते ।

"श्रुतत्वाच्च" । अस्यामेवोपनिषदि सच्चिद्वितदवाच्या अद्वितीयत्व-नाम-रूपत्याकर्तृत्व - सर्वज्ञत्व - सर्वशक्तित्व - सर्वाधारत्वापह्लप्त्वादीनां श्रवणात् नो'चेतनं प्रधानं सच्चिद्वितदमिति स्थितम् ॥ ६-१६॥

इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीरघुनाथानुजमुनिविरचितभाष्ययुक्ता । ( षष्टः प्रपाठकः )

१. श्रुतिकोप ख. २. परमान्तपरतस् ख.

इति स्थितमिति ! एहमन्तरभूतप्रधानाविकरणेऽपि सद्विद्यादिचरोचसति । प्रधानविषय-दर्शन'कुल्यप्रवृत्त हेतु तद्विकारणभूतं भाष्ये न निर्देशि ! आद्यसूत्रद्वयेऽपि 'उपदेश-वत्', 'इतरवत्' इति एतद् ग्रन्थ'करणात्, तृतीयसूत्रस्य, 'सर्व हि सलादय' इत्यस्य सद्वितमन्व एतद्विषयचर्चायां तदर्थमुसंधेदम् ॥

अथ सनत्कुमारोऽव्यायः ( सननः प्राकृतः ) ९-१.

अथीहि भगवन् इति होपमनाद सनत्कुमारं नारदः। नॄँ होत्राच—

भूविद्या प्रस्नूयते — अथीहि—नारदः । मन्तुकुमारं योगीन्द्र नारद ऋषिः ' अर्थाहि भगवन् ' इति सञ्जोज्ज्वलप्रश्नैक विपुलप्रश्नं कृतवान् । अर्थाहि अधीप्सितस्यर्थ । तं होगाच । तसुपनचं नारद मन्तुकुमारं उवाचैर्यर्थ ।

अणिन्उ उपामनरु॒आँ म॑द्वि॒ा' न॑ऋ॒क्का॒, अ॒थ नॄँ उपामन॑ना॒ न॒॒स॒स्नि॒ा । स॒, ' त॒ म॒ल् 'मिति म॑र्या॒द॒प॒ग्गी॒, इ॒द॒न्न॒म॒त् । य॒ स॒ म॒न॒स॑न॒न्ति॒र॒त॒' ति॒ व॒च॒त॒न॒ त॒थ्, त॒त्, ' स आ॒त्मे॒ ति , अ॒ञ्च् ' अ॒य॒न् सा॒र॒न॒द॒स्से ', ' अ॒स॒स॒न्न नाँ ' इ॒ न॒ को॒म॒र॒न्न म॒॒ग॒ न॒ता । त॒त्, ' त॒रक॒म॒सी ' ल्य॑ने॒त् अ॒ह् ब्र॒ह्मा॒दि॒स्मी॒य॒ ता॒म॒त॒सु॒क॒न्, ' अ॒स॒स॒न॒ न॒ स्व॒म् ' इ॒नि य॒त् त॒त्, ' य॒स्स॒न्न वि॒मो॒क्ष्ये, अ॒थ न॒प॒स्स्य्' इ॒ति म॒ह॒द्भि॒र॒न मो॒क्ष॒ख्या॒म॒त्र नि॒ त्रि॒द॒ते॒न् । ' म॒ स्व॒र्‌डू न॒स्स॒नि, त॒स्य स॒न्द॒हु लो॒केषु का॒म॒चारो॒ म॒स्स॒नि, स ए॒त॒मा -न॒ति त्रि॒वा न॒स्स्र्‌-' नाऽऽदिल॒ा । न क॒स्स॒न् म॒नु॒ष्या॒वि-का॒र प्र॒द्यो॒त॒र्या॒नु॒श्रा॒नम॒न्, किन्तु त॒दुप॒य॒ँ सा॒ल॒त॒द॒रु॒ स्या॒नमु॒ न॒त्र मूर्छ॒न् त॒द् न॒स्स॒न्य न॒ति रो-

कस्याप्युपासनेन न तृप्तिः । अथ च अकृत्स्नविद्यादर्शिन शोकादिस्थानस्रयीभवति ।

क॒स्यापु॒स॒न॒स॒स्य उ॒न्न॒स॒च पि॒त्रा ह॒प्या कु॒रो॒ वि॒द्यो॒र॒द॒स, अ॒थ च अ॒कृत्स्न॒वि॒द॒न् इ॒द॒न् शोकान्-स्थास्न॒स्रये॒ श्रो॒त्री कु॒ल्स॒न॒द॒स इ॒ह॒न्न म॒ग्गो-भो॒व्य । आ॒ज॒म॒ति सा॒ङ्ख्य॒ स॒र्व-व॒च॒न॒न्‌।प्र॒व॒शो॒ह॒त्वा॒निदु॒ध॒र॒ल॒स॒मु॒प भू॒मे॒नि व॒पु॒ष्य॒भ॒स॒न्‌ता॒र॒पे॒च॒ख्न॒त॒व॒प॒न॒को॒सि॒त्र॒वि॒ह॒द॒मि॒ति उ॒भ॒द्य॒नि भू॒हवि॒द्या । य॒द्वा॒प्य॒स्मि॒न्‌भू॒म॒वि॒द्या॒या पु॒रु॒षम॒क्ता॒र॒धि॒तु॒मादों अ॒क्ँ स॒ चतु॒र्द॒शो॒ रास-

नान्युच्यते ।

क्रमादिमेन्द्र विषयाः। नाम धाक च मनस्तथा । नकल्पवित्तमः।ध्यानं विज्ञान बलमन्नकंम् ॥ ९ ॥ भापस्तेजस्तथाडSराः। स्वर आस्था चतुर्दशैः । प्राणः। पबदरास्तथौष्यो भूमविद्यास्तदैरपि ॥ २ ॥

अथीहि भगवन् इति । ' अथीहि भगवो ब्रह्मे 'ति मन्त्रो भूगुणा वरुणाय पित्रे निदे-दितो भुवल्लयाः श्रोते । अथर्मान् नारदो नॄँ त॒य॒द॒श्रि॒द॒यि॒तु॒ प्र॒च॒न् शोक॒रे॒ग॒वि॒द्या ए॒व॒ कर्म॒का॒रक-मत्सक्शे॒ति । अ॒त॒ ए॒व स॒न॒त्कु॒मा॒र्, ' अधयात्मयोगः- क ' इ॒ति श॒द॒न् यो॒सि॒न्, ' य॒द॒त्र॒ख्' ज्ञा॒नि म॒त्स्य॒न्‌ति । य॒द्वा अधीतवहुवि॒द्या एन॒थ नारदः आत्म॒वेद॒न॒वि॒र॒ह॒मो॒त्रे॒ग स॒र्व॒म॒न॒धी॒त॒म॒पि चिकीर्ष॒ति॒ प्र॒द्यो॒मो॒र॒न्‌ता॒त॒त॒क्, ' अ॒थी॒हि भग॒व्' इत्याकार॒क॒मे॒व मन्त्रं प्रायुङ्के॒ । स॒म॒र॒कु॒मा॒र॒स्तु, ' आत्म॒धी॒ता॒ध्य॒न्‌ने॒न' चुक्रमनर्धीतमा॒त्रा॒स्य॒प्-नम्' इति स॒च्‌च॒न्‌ति, ' य॒द॒त्र॒ख्' ल्या॒दि॒क॒वा॒दी॒ति । अथो॒ष॒द॒र्य॒ इ॒ति । भू॒गु॒व॒ल॒ल्या॒म्,

' अधीहि उपदेशाय स्वर, अ ङेषु, अत्याभय' इतिकुत्। सर्वोंदिश इहापि भाव्यः । एकः स्वप्ने इहू अध्ययन इति धातुकं अधिप्रे॑क एव ।

यद्वेत्थ, तेन मोपसीद । ततस्त ऊर्ध्व वक्ष्यामीति ॥ १ ॥

स होवाच—ऋग्वेदं भगवोऽध्येमि यजुर्वेदं सामवेदमाथर्वणं चतुर्थमितिहासपुराणं पञ्चमं वेदानां वेदं पिङ्गलं राशिं दैवं निधि वाकोवाक्यमेकायनम्, देवविद्यां ब्रह्मविद्यां भूतविद्यां क्षत्रविद्यां नक्षत्रविद्यां

वाक्यम्—उपसीद । यत् त्वं ज्ञातवान् असि, 'तत् इदमह् जाने ' इति तत् तत्स्थापनेन मामुपसीद । ततस्त ऊर्ध्वं वक्ष्यामीति । तत् ऊर्ध्वं=ज्ञातशातिरकम् । ज्ञाताशास्त्रैवोपदेशो व्यर्थ इति भावः ।

स— सः नारद । हे भगवः! अध्येमि सरामि । वेद्रभूति यावत् । 'यद् वेदथे ' ति वेदनस्योक्तत्वात् ।—इतिहासपुराणं पञ्चमममू । 'वेदानध्याप्यामास महाभारतपञ्चमान् ' इतिवत् ऋगादिभिरिरितिहासस्म्यात् पञ्चमत्वलोक्ति । वेदानां वेदभू । श्राद्धकल्पम् । राशिं गणितमम् । दैवम् उत्पातज्ञानम् । निधि निधिदर्शनोपायमति-पादकशास्त्रम् । वाकोवाक्यं तर्कशास्त्रम् । एकायनम् एकायनशास्त्रम् । देव-विद्याम् । देवविद्या देवतोपासनप्रकारविद्या । ब्रह्मविद्या वेदोक्तभूतशिक्षादिविद्या । भूतविद्या वशीकरणविद्या । क्षत्रविद्या धनुर्वेद । नक्षत्रविद्या ज्योतिषम् ।

इतिहासपुराणं पञ्चममिति । नूनमय वेदभागो वेदव्यासेन मर्षिर्षिणा चतुर्विधार्थिं-ज्योपयोगितया ऋगवेदादीन् चतुरोड्-यापितवना साक्षात्स्वाध्यापित , स्वरुतेतिहासपुराणमुखेन तु फल्तत सम्युहीत इति । यद्यपि वेदानां वेदमित्यतेत एतद्विरेष्य अभितुमर्हति, 'इतिहास-पुराणाभ्यां वेदं समुपबृंहयेत्,' इत्युक्तेरालो वेदाध्यवदेकत्वात् वेदानां वेद इति । एव पिङ्गयमि-लस्य राशिमिति, दैवमिलस्य निधिमिति च विशेष्य नतीयते । ऋत एवोपत्रि 'पिङ्गयो राशिः । दैवो निधिः.' इनी पिङ्गलदैवपदयोः पुष्ठिकलौचिस्यम् । अन्या सामान्या नपुसक्रमेस्यांत — अर्थात् तथा राशिनिधिपदौ निर्दिष्टौमन्यविदोषापसिद्धे , विशेष्यविशेषणभावोपेक्षया पृथक्-करणे नारदस्याधिकारमसिद्धथ्या च यथाशास्त्रमथों वर्णित । तयाकरणमिति अनुच्यते-नतरोपलक्षकम् । पिङ्ग्यादि सर्वोङ्गड्यय वेदाना वेद एव । तर्कशास्त्रमिति । वाकोवाक्य-मिति उक्तिप्रयुक्तिरुपपक्थ पूर्वपक्षासिद्धान्त-प्रकर्षसमाधानादिरुपसुच्यते । तर्केश, 'अविज्ञात-तत्त्व्डों कारणोपपत्तित् । तत्त्वज्ञानार्थनुर्हस्तक्' इति लक्ष्यत । तादृश इति । एकायने नीतिशास्ख मिति शाङ्खरम् । सर्वेषांवजनेतिं कमेण पातालस्वर्गे धरिंगतप्राणिकथनम्, तत्कडोके ततदुत्त रत्ति-

मिलादितिविपण्णो निवेदयपि म्नान । मु कविकदर्थोंऽस्तु; नूनमनिर्देश इहेशे किशये भव्यकृता

सर्पदेवजनविद्याम् । एतद्‌ऋगवोडध्येमि ॥ २ ॥

सोडहं भगवो मन्त्रविदेवासिम नाड्‌ड्नमविन् । श्रोंड्‌हेव मे भगवदूशेष्य:, तरति शोकमात्मविदिति । मोडहं भगण: शोचामि; त मा भगवांश्छोकस्मात् पारं तारयतीति । तँ होवाच । यद्‌ऐ किंचैतद्‌द्‌भगवोऽष्ठा:, नामैवैतत् ॥ ३ ॥

सर्पविद्या गारुडविद्या । देवविद्या गान्धर्वगाम् । जनविद्या आयुर्वेद: । एतद् भगवोडध्येमि अहमेनत् सर्वे जानामीत्यर्थ: । सोडहं — । [ हे भगव: पूजावन !] अहमेनत् सर्वे 1जानन्नपि मन्त्रविदेवासिम शब्दत्रज्ञानिष्ठ एवास्म । यद्वा मन्त्रप्रधानकऽऽनिष्ट इति वाऽ(1)र्थ । नारदविदस्सि न परत्नक्ष- वित । आत्मगवदस्त तस्मिंश्चैव मुस्यत्वात् । जीवस्य ह आपेक्षिकत्वेन निरतिशयात्म- स्वाभावाच्च । मन्त्रविद्वान् आत्मविद्वान् क्रिमधिकः स्यादित्यत्र श्रुतं — इति । भगवदूशेष्य: भवाहरेष्य: । महदूशेष्य:, 'आत्मवित् शोकं संसारं तरति ' इति मे श्रुतमेव हि । मे इति सकन्धवसानाम्नि पठा: । मया श्रुतमित्यर्थ: । सोडहं — तारयतीति । एतादृशविद्यासप्पन्नोडध्ययाह आत्मज्ञानरहित्याद् शोकार्णवे पतितोडस्मि । तं तादृश मां भगवान् आत्मज्ञानेन शोकार्णवस्य पारं तारयतु—इत्युभयानेतत्यर्थ: । तँ होवाच । सनत्कुमार इति शेष: । यद्‌ऐ — एतत् । अचर्यगीष्ठा: अर्धीतवान् असील्यर्थ: । अनत तेषां नामैवात्मैति प्रतिवचने दातव्ये नामैवैतदिति अधीतग्वेदादिसमन्वाधिकरणयेन प्रतिवक्तृ: सामानाधिकरण्येनिंदंशाहत्वमेवात्मत्व4-

1. जानामि । जानन्नपि क. ?। जीवस्य ह क 3. अनत तेषामितस्य स्थाने ' आत्म- त्मनि पृष्ठे इनि क 4 आत्मत्वौपयिक क.

सर्वेषाम् । सर्वेषोंऽको विस्तारस्तच । एकस्मात्रे हि क्यस्य कस्यापि कथनसंभवांदिति । मन्त्रविदेवास्मीति जानामि; अथापि, 'क्चसा वाच्यसुसत्नमम्' इति सर्वपदसर्वैकवाच्यार्थ- स्मीति । मन्त्रार्थेनपि जानामि; अथापि, 'क्चसा वाच्यसुसत्नमम्' इति सर्वपदसर्वैकवाच्यार्थ- मानभूदैरज्ञानात् सर्वत्राहमकृत्स्नवेद । अन्रो नाममात्रं तुलेर्योगड्ढमिति भाव: । किमधिकं अधीत ऋग्वेदादौ तस्याश्रद्धा मा भूदिति प्रथमतस्तस्य नाम च ब्रह्मादेश्वर्हेल्वच प्रदर्श्योऽथ प्रश्नप्रतिवचनक्रमेण मुख्यक्रमवताराधितुमना नत्कुमार आह यद्‌ऐ किंचैतद्‌द्‌भगव्य- मीशा इति । सामानाधिकरणयेन प्रतिवकृतित । नान्रोऽध्यासतल्वप्रयुकसमानाविकरणयेनिंदंशाह्लवे मनत्सि नियत नोनेतैवदिति समानाधिकरणं प्रयुक्मियाशाय स्यात् । इदश ऋग्वेदायरोपेक्ष्य नान्रो शिवत्वमदुस्मा । अभि भ्रतवं मदूजसन्नीति

नाम वा ऋग्वेदो यजुर्वेदः सामवेद आथर्वणश्छन्दोऽर्थ इतिहासपुराणः पञ्चमी वेदानां वेदः पित्र्यो राशिदैवं निधिग्रहाक्षौवाक्यमेकायनं देवविद्या ब्रह्मविद्या भूतविद्या क्षत्रविद्या नक्षत्रविद्या सर्पदेवजनविद्या । नामैवैतत् । नामोपास्स्वति ॥ ४ ॥

मिति भावः । तदेव पञ्चम्यन्तं नान चै—विद्या । स्पष्टोऽर्थः । उपसंहरति नामैवैतत् । नामरूपमयत्वान् प्रपञ्चस्य, विरिञप्य ऋग्वेदादिलक्ष्यगणठराशेः नामरुपत्वाच्च नामैवैतदर्थः । तत्र किंचित्यादि नामोपास्स्वति । अलं ब्रह्मेति शेषः । नाम ब्रह्मोपास्स्वत्यर्थः । तस्य फलमाह स यो—भवति । नामप्रवृत्तिर्यावति देशे भवति, तावति देशेऽस्य नामब्रह्मोपासकस्य यशेष्ट सङ्करण भवत्यर्थ । उत्तमेव पुनरुपसहराति यो नाम ब्रह्मेत्युपास्ते। आत्मानं जिज्ञासमानः पृच्छन् नामोपदेष्टारम् आत्मप्रकाशन नाम्नोविद्यात्। आत्मान्तप्रकाशकत्वेनानूचानतार्किकतर्कविद्यामपि भावः । ब्रह्मशास्त्रप्रवृत्तिचिन्मित्तं बृहत्त्वेन नास्ति न पृथक्लमिति मत्वा नामोपदेशेनापरितुष्टस्सन् नारदः पृच्छति अस्मि भगवो नाम्नो भूय इति । वैपुल्यार्थोऽ बहु-शब्दात् अतिशयिनिक इयंसुप्तयये भूय इति रुपम् । किं नारदोऽपि विपुलतरं किञ्चिदस्तीति फलमर्थः। वैपुल्य तु गुणवैशक्ष्यकृतम्; न तु परिमाणकृतम् । तथैवोचरल प्रपञ्चनादिति द्रष्टव्यम् । अत्र नार्नो बृहत्वलक्षणेनैव कथिते ततोऽपि किं बृहदस्ताति प्रपञ्च्ये ततोऽपि किं भुयोडस्तीति प्रश्नात् भूयस्त्व बृहत्वैवैकर्मिति ज्ञाप्यते । गुरुाह नार्नो वाव भूयोस्स्तीति ।

तन्मे भगवान् ब्रवीत्विति ॥ ५ ॥

ईंनि सतमाध्याये प्रथनः खण्डः । ७—२.

वाग् वा नाम्नो भूयसी ; वाग् वा कुल्लेदं विज्ञापयति यदुचैद् सामवेदमाथर्वणं चतुर्थर्मिनिहासपुराणं पञ्चमं वेदानां वेदं पित्रयं राशिं दैवं निधि शाकोशख्यमेकायनं देवविद्यां ब्रह्मविद्यां भूतविद्यां क्षत्रविद्यां नक्षत्रविद्यां सपेदेवजनविद्यां, दिवं पृथिवीं वायुं‌श्व आकाशम्आडपदं तेजो देवाँश्व मरुद्याँश्व पशूँश्च वयाँसि च तृणवनस्पतीँश्छापदान्याकीटपतङ्‌पिपीलिकं धर्मम्आधर्मं सत्यम्आनृतं साधु चासाधु च हृदयज्ञं‌ स्वाहृदयज्ञञ्च । यद्वै वाङ् नामाविषयत्त् — न धमों नाम्नो विज्ञापयिष्यत् ; न सत्यमू, नानृतमू, न साधु, नासाधु, न हृदयज्ञो नाहृदयज्ञो वाङ्‌वैतत् सर्वं विज्ञापयति । वाचमुपास्स्वेति ॥ ९ ॥

शिष्य आह तन्मे भगवान् ब्रवीत्विति । स्पष्टोऽर्थः । ७—१ गुरुराह वाग्वाव नाम्रो भूयसी । यावशब्दः प्रसिद्धौ । तदेव प्रपञ्च्रयति वाग्वा ऋग्वेदं विज्ञापयति । चैशब्दोऽवधारणे । यजुर्वेदं — अहृदयज्ञञ्च । हृदयज्ञो मनोज्ञः, हृदयपिय इत्यर्थः । शिष्टं स्पष्टम् । एतत् सर्वे वागेव विज्ञापयतीति पूर्वेणान्वयः । वाग्भावे एतज्ज्ञानं नास्तोत्पदि दृश्येत यदै—न्यज्ञापविष्यत् । वागिन्द्रियाभावे वेदाध्ययनाद्यभावान् धर्मादिकं विज्ञान च नामविष्यदित्यर्थः । वागेव — उपास्स्वेति । स्पष्टम् । वास्तवहृदयाभ्रिति । तावत्, तथासति उत्कृष्टष्टरेव निकृष्टे कृत्यतया नामापेक्षया ब्रह्मभूयोस्स्तीति तेन ज्ञातमेतेति कथमस्य प्रश्न । सन्त्ये, नामशब्दस्य नामान्तर्योंन्यथकत्वात्, नाहृश-नामरदचाच्यान् भूयो नास्त्येवेति प्रश्न समाधिगीनिवश न युज्यत एवेति चेत् — ब्रह्महदरेव तेनापि बुद्यत्नात् । प्रश्नार्थेसु नामापेक्षया विपुलतर क्रियिदृद ब्रह्महदयहम् सति क्रिमिनि । वास्तवब्रह्मभावात् भौपचारिकं क्रियिदृप भूहरकमादाय नाम्नि ब्रह्महदरेव क्रियते । सा च ततो विपुलतर-सच्चे तन्नोचिन्तेति प्रश्नात्परयम् । अत एव प्राणशब्दवाच्यजीवान्वितस्य ब्रह्मन्यूनेनल्य ब्रह्महदयहस्य कस्यचिदभावात् ‘अस्ति भगव प्राणाद् भूयः’ इति न पुढं नारदनेसलमिदानीम् । स्वापदानी व्याघ्रादीनी हिंसाणि सत्त्वानि । पतज्ञाः शल्भाः ।

स यो वाचं ब्रह्मोत्युपास्ते, यावद् वाचो गतं, 'तत्ताम्य यथाकामचारो भवति यो वाचं ब्रह्मोत्युपास्ते ।

इति सप्तमाध्याये द्वितीय: खण्ड: ।

अस्ति भगवो वाचो भूय इति । वाचो वाचं भूयोऽस्तीति । तन्मे भगवान् ब्रवीतु इति ॥ २ ॥

मनो वाचा वाचो भूय: । यथा वै द्वे वाडड्मलके द्वे वा कोले द्वौ वाडक्षौ मुष्टिरनुभवति, एवं वाचश्च नाम च मनोऽनुभवति । स यदा मनस्या मनस्यति—मन्नानधीयेतेति, अध्याधीते; कर्माणि कुर्वीतेति, अथ कुरुत, पुत्रांश्च परिष्वजेच्छेति, अथेच्छते; इमांश्च लोकामुष्मिंश्च लोकामुच्चेच्छेति, अथेच्छते । मनो ह्यात्मा । मनो हि लोक: मनो हि ब्रह्म । मन उपास्स्वेति ॥ १ ॥

मनो वाचा वाचो भूय: । यथा वै द्वे वाडड्मलके द्वे वा कोले द्वौ वाडक्षौ मुष्टिरनुभवति, एवं वाचश्च नाम च मनोऽनुभवति । स यदा मनस्या मनस्यति—मन्नान् उचारयेयम्' इति मनस्यति मनुते, तदनन्तरमेवाधीते । कर्माणि करवाणीति मननानन्तरमेव कर्माणि करुते । पुत्राश्च परिष्वजेच्छेयम्, इमं लोकामुष्मिंश्च लोकामुच्चेच्छेयमिति मत्वेच्छति । अतश्च मननलक्षणमनोध्यापाराधीनत्वाद् वाग्-द्वेप्स्वरूपमनसो भूयस्त्वमिति भाव: । मनो — ब्रह्म । मनोधीनत्वात् आत्मधर्मेऽपि भूत-कर्तृत्वादे:, मन एवात्मा । लोकस्यापि मनोव्यापाराधीनत्वाद् मन एव लोक: । वाग्-द्वेपेक्षया बहुल्त्वात् मनो हि ब्रह्म । मन उपास्स्वेति । अतस्तं मन उपास्स्व-

स यो — ब्रवीति । सर्व पूर्ववत् ।

गुरुराह मनो — भवति । यथा आमलकफलद्वय वा कोलफलद्वय वा विमीतकफलद्वयं वा मुष्टावनतर्गतं भवति, एवं वाडनां मनस्यान्तर्गतं इत्यर्थ । तदेवोपपादयति स यदा — अथेच्छते । स पुरुषो यदा मनसा, 'मन्नान् अधीरीय', 'मननं उचारयेयम्' इति मनस्यति मनुते, तदनन्तरमेवाधीते । कर्माणि करवाणीति मननानन्तरमेव कर्माणि करुते । पुत्राश्च परिष्वजेच्छेयम्, इमं लोकामुष्मिंश्च लोकामुच्चेच्छेयमिति मत्वेच्छति । अतश्च मननलक्षणमनोध्यापाराधीनत्वाद् वाग्-द्वेप्स्वरूपमनसो भूयस्त्वमिति भाव: । मनो — ब्रह्म । मनोधीनत्वात् आत्मधर्मेऽपि भूत-कर्तृत्वादे:, मन एवात्मा । लोकस्यापि मनोव्यापाराधीनत्वाद् मन एव लोक: । वाग्-द्वेपेक्षया बहुल्त्वात् मनो हि ब्रह्म । मन उपास्स्वेति । अतस्तं मन उपास्स्व-

1. नाङ्ङोल म

कोळफलं पूगफलमिति माध्योक्कम् । बदरफलमिति शाङ्खे ।

स यदा मनसा मनस्यतीत्येतद् अध्यीयेयेति इत्यनेव कुर्वीते, इच्छेयेति इत्यु मन्त्रान्प्राप्नुवन्ति । इच्छेयमिति मनस्यानं नाम, 'क्रियामिच्छा अस्थानपतिता, स्थाने वेति विरिशीपूर्वकक्रियावधारणम्, 'अस्रायं क्षत्रपरिग्रहक्षेमे' त्यादिकृत् ।

अध्ययनानुचिनानुपत्रपक्षैर्द्धिकमुष्टिकफलानि मनोधीनानित्युक्तं भवति ।

स यो मनो ब्रह्मेत्युपास्ते, यावन्मनसो गतस्‌, तत्रास्य यथाकामचारो भवति, यो मनो ब्रह्मेत्युपास्ते ।

संकल्पो वाच मनसो भूयान् । यदा वै संकल्पयते, अथ मनस्यति, अथ वाचमीरयति, तामु नाम्नी रयति । नाम्नि मन्त्र एकं भवन्ति । मन्त्रेषु कर्माणि ॥ ९ ॥

अस्ति भगवो मनसो भूय इति । मनसो वाच्‌ भूयस्त्विति । तन्मे भगवान् ब्रवीत्विति ।

तानि ह वा एतानि संकल्पैकायनानि संकल्पानमकानि संकल्पे प्रतिष्ठितानि । समकल्पतां घावापृथिव्यौ, समकल्पतां दिशो द्यावापृथिवी, समकल्पतां राज्ञ आकाशे,

इति सप्तमाध्याये तृतीयः खण्डः ।

त्यर्थः । १ स — ब्रवीत्विति । स्पष्टोऽर्थः ।

७ — ४.

गुरुराह संकल्पो वाच मनसो भूयान् । यदा — कर्माणि । यदा इदं कर्त्तुमिति संकल्पयति, अथ तदा मनस्यति इदं कर्त्तव्यमिति मन्यते । तनश्र वागिन्द्रिय प्रेरयति । तच्च वागिद्रियं नाम्नी इरयति इन्द्रियैचारणविषये नियुक्ते

संकल्पो वाच मनसो भूयान् । यदा वै संकल्पयते, अथ मनस्यति, अथ वाचमीरयति, तामु नाम्नी रयति । नाम्नि मन्त्र एकं भवन्ति । मन्त्रेषु कर्माणि ॥ ९ ॥

इत्यर्थः । शिष्टं स्पष्टम् । तानि — प्रतिष्ठितानि । तान्येतानि संकल्पानुसारीणि यान्त । संकल्प एकमयैव मार्गो येषाम्, तानि संकल्पैकायनानि संकल्पानमकानि संकल्पकर्तृकाप्रतीत्यानि । अथ वा एतानि संकल्पे प्रतिष्ठितानि असति संकल्पे एघा न सचा । अस्तः संकल्पधीनसर्वकृतिसमकल्पतां—नोच्श्र । धौक्ष पृथिवी च । निश्श्रुलतया वृत्तावहे नीति यान्ति । समकृत्पतां—राजय । आदित्यः पृथिव्याः च ।

तानि ह वा एतानि संकल्पैकायनानि संकल्पानमकानि संकल्पे प्रतिष्ठितानि । समकल्पतां घावापृथिव्यौ, समकल्पतां दिशो द्यावापृथिवी, समकल्पतां राज्ञ आकाशे,

नामादिशु संकल्पनेतॄषु पुथिव्यप॒वर्हे॒तुत्वादुत॒तरस्तर॒स्त भ॒वस्त्वमिति श्रुतिरेव दर्शय॑ति । यदा वै संकल्पयत इ॒लादि॒ना । ए॒कं भवन्ति अन्तर्भवन्ति । म॒न्त्रे॒षु कर्मा॑णि॒के॒ भवन्ति मन्त्रा॑णा॒ कर्मे॑त॒सम॑वे॒तार्थप्रका॑श॒क॒लात् । समक॑ल॒पता॑मि॒ति छो॒डे दि॒क्छन्न॒म् । क॒न॒दू सामर्थ्य॒ इति धातो॒ आत्मने॑प॒दिन् । छ॒न्द॒दो परस॑मैप॒दिव॑दपि रू॒पसादृशा॒ल् । सव॑दनसु॒पम॑नसव्ँद्या॒ार-

त्यर्थः । १ स — ब्रवीत्विति । स्पष्टोऽर्थः ।

47

समकल्पन्तामापः तेजःश्र । तेऽपां संकल्पत्यै वर्ष संकल्पते । वर्षस्य संकल्पत्यै अन्नँ संकल्पते । अन्नस्य संकल्पत्यै प्राणाः संकल्पन्ते । प्राणानां संकल्पत्यै मन्नाः संकल्पन्ते । मन्नानां संकल्पत्यै कर्माणि सं ल्पन्ते । कर्मणां संकल्पत्यै लोकः' संकल्पन्ते । लोकस्य संकल््पत्यै सर्वँ संकल्पते ।

इति संकल्पं कृतकृत्याविस्रयर्थः । तथा वाग्वाकाङ्कादयोऽपि स्वेन रूपेण वर्त्तमहे इति वा, स्वस्वकार्येऽपि करवामहै इति वा संकल्पं कृतवन्न इत्यर्थः । तथा संकल्पभावे तथा प्रवृत्त्यसम्भवान्निति भावः । तेऽपां संकृंल्पत्यै वर्ष संकल्पते । अम्बेजोधीन-स्वात् वर्षणस्य, आपः तेजांसि च सम्यक् कल्पन्ताम् = स्वस्वकार्यसमर्थानि भवन्तु इत्येवं सत्सिद्धै वाचं संकल्पते इत्यर्थः । वर्षस्य संकृल्पत्या अन्नं संकल्पते । अन्नस्य संकल्पत्यै प्राणाः संकल्पते इत्यर्थः । अन्नस्य—संकल्पते । अन्नसमृद्धौ (1) भावाः संकल्पन्त इत्यर्थः । प्राणानां—कल्पन्ते । मन्त्रवीचि-णस्य प्राणायतत्वात् मन्नाः तत्त्वसिद्धिमाशासते । मन्नानां—कल्पन्ते । अभी-होलादीनां कर्मणां मन्न्रजन्यस्मृत्यधीनेनानुष्ठानल्वादिति भावः । कर्मणां—कल्पते । स्वर्गादिलोकस्य कर्माधीनसिद्धिल्वादिति भावः । लोकस्य — कल्पते । सर्वस्यापि मृतजातस्य लोककामल्वादिति भावः । अन्न्राचेतनेपु संकल्पकथनं स्तुत्यर्थे-

1 लोकाः संकल्पन्ते । लोकना मा.

1 वाकारदयं क. कोषे. 2. वर्षेमिद्रि संकल्पयत इत्यर्थः । वक.

प्रक्रमात् समकल्पतामिवादावापि संकल्प इतिवद्भौ इत्येवार्थौ भाष्यते यथाशास्त्रम् । परन्तु संकल्मश्चेदो विजिज्ञासा, निष्प्रपञ्च । प्रयुज्यते चात्रापि संकल्पयते इति । क्लृप्तिवि- सामर्थ्यम् अर्थक्रियाकारित्वं सत्त्वम् । तद्येमनोल्यासार राक्लृप्तन इह च समकल्पतामियादेरधिकरणजन्तत्वात्, तन्न पूर्वस्माद्-रुपघटननान्तरिहिततया समकल्पत्पनां संकल्प-मिक्षौ अभूत् मित्यर्थः्यन् । एतस्माद् णिजर्थेन्याप् । जन्तफलाश्रितत्वेनैवोक्क + क्त्तीति यावदप्-थित्री रेग.मिन्दकर्थम्-अथ् अमूत् मिति रोल्याथ् एतद् मन्न्रणे । दक्ष्ष्णे चेष्टगोडये तेऽपां सक्क्ल्पत्यै

तेजश्चर्‌योऽतदिपु पूर्वपूर्र्वस्य उत्तरोरतरद्वारा भोगमा-गमाभ्य्द्रोन् उत्तरोत्तरस्य समर्ध्या मात् पूर्वेपूर्वेस्तय तस्मत्तै सेऽहे संक्लृप्तै न क चतुर्थातिंःश्र । तेजस्समर्थल्क्वाप् वर्ष समर्ध्या भक्तीतदेकमथ इति । अतः अणजन्तस्थले सर्वत्र वातोःसुख्यार्थेनसृतथै ककविद्यादिचिन्ल्य ।

स एव संकल्पः । संकल्पनुपास्त्वेने ॥ २ ॥

स यः संकल्पं ब्रह्मेति व्यासते, संकल्पनानू है स लोकान् भुवान् भुवः, प्रतिष्ठितानू अधिदेवं तनानू अध्यात्मनानूदिमिदं यान्ते — याचत् संकल्पस्य मदू, तदूअनु यथाकामचारो नवेधिः, यः संकल्पं ब्रह्मेत्युपास्ते ।

असित मना? संकलरेदू भूय इति । संकल्पनादूाच भूयोडस्ताति । तन्मे भगवान् ऋचोत्रिग्वे: ॥ ३ ॥

इति सतमाॅध्यये चतुर्थः खण्डः ।

७-५.

चित्तं वाचं संकल्पादू भूयः । यदा वै चेतयते, अथ संकल्पयते; अथ मनस्यति; अथ वाचमीरयति; तामु नाम्नीःरयति, नाम्नि मन्त्रा एकं भवन्ति, मन्त्रेषु कर्मीणि ।

तथा [वा] चेतनस्वारोभेण वा तद्विमानिदेवतापरनया दोपपत्त्यमिति दृष्टस्यभूः । स एष संकल्पः । पतदहमिहिमांशाली संकलन ड्यर्थः । संकल्पमुपास्स्वेति । स्पष्टोडर्थः । स — सिद्दच्यति । संक्लष्टानू सकरासितानू, ध्रुवानू नित्यानू, भोगोपकरणै: प्रतिष्ठितानू, अध्यथमानानू चतुपीडादिरहैनू [ एनहसान ] लोकानू स्वयमपि भुवत्प्रतिष्ठितवाच्या्यथमानस्वयुक्तस्सन् आामीसेदूच्याने पामोनौर्थः । याचत् — प्रवर्त्यते । स्पष्टीडर्थः ।

७-८.

चित्तं वाचं — करणौणि । "अध्यवसायामिनन्नुचिन्तानाच्चित्तिमेदाव मन एव वुद्धघहकूारचिवचाळैर्दैैर्यपदिश्यते " इति, "हस्तादियस्तु सथेतडने नैवसु " इति सूत्रे भाषितत्वात् प्रातकाळ्यनुरूपपतततानार्गतविजयमयो जननचिनारंभ्यनिविशिष्टं 1 मनः चिचमित्युच्यते । "चेतयतेऽथान्तशोडंप स एव । निष्ट स्पष्टम् ।

1. चिन्तयतुप्रभृतिविशिषट ख. .. चेतयत इत्यथौपि म एयार्थः: क.

तानी ह वा एतानि चित्तैकायनानि चित्तात्मानि चित्ते प्रतिष्ठितानि । तस्माद् यग्रे वहुविदचित्तो भवति, नायमस्तीत्यैनमाहुः यद्यपि वेद । यद्वा अन्यविद्वान्, नेत्थमचित्तः स्यादिति । अथ यद्यल्पविचित्तवान् भवति, 'तस्मा एतद् ऋश्रूपन्ते । चित्तं हैवैषामेकायनम्, चित्तमात्मा, चित्तं प्रतिष्ठा । चित्तमुपास्स्वेति ॥ २ ॥

1. पा चित्तात्मकानि । मावै च । 2. तस्मादेतच्छुश्रूषन्ते मा। 3. एषामिति पंद् न मा। तानी—प्रतिष्ठितानि । उत्कोडर्थ । तस्माद्—वेद । वहुश्रुत्वोऽपि पुमान् विषयप्रयो जननिरूपणालक्षणवचित्तहीनो यद्ा भवेत्, तदा लौकिकः; 'अय नास्ति, अयं वैदेति यत् तदपि नास्ति'इत्येवं ज्ञातां तदীয় शास्त्रं न च्चापलपनतीस्यथे: । [किश्च] तत् युक्तिच्च वदन्ति [। का युक्ति: ?] यद्वा अन्यं विद्वान्, नेत्थमचित्तः स्यादिति । यत् यदि अन्यः पुमान् विद्वान् वै चिद्वानेव स्यात्, तर्हीस्थमचित्तो न स्यात् । तस्मादेतस्म शास्त्रज्ञानेन नास्तीत्याहुरित्यर्थः । अथ यदि अल्पशास्त्रविदपि चित्तवान् भवति, तस्मै शुश्रूषन्ते तद्वाक्यं श्रोतुमिच्छन्ते [जना] इत्यर्थः ! 'अचतं हि—उ श्रास्स्वेति । पूर्ववदर्थः । स यः—ब्रवीति॒वति । चित्तान् उपचिन्तानित्यर्थः ! इतर्त पूर्ववत ।

स यच्चित्तं ब्रवीत्युपास्ते, चित्तान् वै स लोकान् भ्रुवान् भुवः, प्रतिष्ठितान् प्रतिष्ठितोऽव्यथयमानोऽमिसिद्धघते — यावच्चित्तस्य गतं, तावस्य यथाकामचारो भवति, यच्चित्तं ब्रवीत्युपास्ते । अस्ति भगवश्चित्ताद् भूय इति । चित्ताद्वाव भूयोऽस्तीति । तन्मे भगवान् ब्रवीत्विति ।

इति सप्तमाध्याये पञ्चमः खण्डः ।

यच्चापि बहुविदिति । वहुविदपी च्छान्वयः ।

ध्यानं वाव चित्ताद् भूयः। ध्यायतीव पृथिवी, ध्यायतीवापस्तत्क्षत्रं, ध्यायतीवौषधवन्तस्पो ध्यायन्तीव पर्वताः ध्यायन्तीव देवनुष्याः॥

1. ध्यायतीवस्य ध्यायान्तीवानेतत् सा।

ध्यानं वाव — देवनुष्याः। "ध्यानं हि विजानीमुपन्र्यायान्तराय्यवहितमेकचिन्तनम्" इति "ध्यायतीव" ति ऋतेऽपि भावितत्वात्। यथा योगी ध्यानं निश्चलो भवति, एवं पृथिव्यादयोऽपि ध्यायनलक्षणस्वभावस्थिरत्वापनाद् निश्चला भवन्ति, एवं सन्तो ध्यानमभिनयन्ति। अतोऽ ध्यानं माहात्म्यहेतुरितीर्यते॰। नूतिनच ॥ अचलन्व्यापेक्ष्य" इति। तत्र हि — तिष्ठन आसीनः शयानो वा ध्यानमनुतिष्ठन्, विशेषभावादिति प्राप्ते—अभिधोयते — "आसीनः सम्भवात्"। आसीनः उपासनमधुतिष्ठन्। कुनः ? संभवाद्। असीनस्थैव हि एकाग्रचित्तता संभवन्ति। स्तिगिग्योः प्रयत्नसापेक्षत्वात् शयने न निद्रासंभवात्॥

"ध्यानाच्च"। विजानतीमपत्ययान्तराय्यवहितचिन्तालक्षणध्यानलक्षणगतादुपास-नस्य, तत् च चितैकाग्रग्रावध्ययभावेन, तसदृये आसीनत्वस्यापेक्षितत्वाच्च"।

"अचलत्व्यापेक्ष्य"। निश्चलक्वरूप साधयमपेक्ष्य "ध्यायतीव पृथिवी ध्यायतीवाऽन्तरिक्षम्" इत्यादौ ध्यातिशब्दप्रयोगदर्शनात् ध्यातुर्निश्चलत्वस्यापेक्ष्यतवान् आसीनस्थैवोपासनमु"।

"सरनित च"। 'उपविश्याडSसने मुहुर्जप्तू योगमात्रान्विशुद्धये' इति ध्यानाऽऽतया आसीनता स्मर्यते। अतो ध्यानं चित्तैकाग्र्यस्यावश्यकत्वात् तदर्थे-मासीनत्वमपेक्षितम्३।

1. ग्रहस्यापनयिष्य ख. 2. चकार क. कोषे । 3. उपासनमिल्यथः। ख.

ध्यानमभिनयन्तीति। ध्यायत इवस्य ध्यानं करोतीति मुख्यार्थेस्वीकृते। अभिनेयार्थे स्वस्मिन्नेव विषयेऽभिनयकुर्या हि तत्रासिनेनुयोगात्। यद्वा ध्यानमभिनयन्तीखस्य स्वस्मिन् 'आत्मतत्त्वबुद्धया जननतीसयपे'। ध्यातीवेलादित्यक्त्वाक्यविषयकोऽनेकस्मृप्यधितत्वात् आसीनाधिकारणममारचर्यत तत् हेत्वादिना ।

तस्माद इह मनुष्याणां महतां प्राश्चवन्ति, ध्यानापादाँशा इवैव ते भवन्ति । अथ ये अल्पाः, कलहिनः पिशुना उपवादिनस्ते । अथ ये प्रभवो ध्यानापादाँशा इवैव ते सवन्ति । ध्यानमुपास्स्वेति ।। ९ ।।

मकर्तमनुसरामः । तस्माद्-भवति । ध्यानमप्तानः ध्यानापादाः । ये मनुष्याणां मध्ये महान्तः, ते ध्यानापादानां ध्यानामंशा इव सदृशा इव भवन्ति । यथा ध्यानारोडवचना;, एत् महान्तोऽपि वचनतया ध्यानुसादृश्य प्रतिपच्यन्त इत्यर्थः । तन्यूनेन्वे सति नत्संहशस्न तदशाल्वम् । महान्तोडपि मनुष्याः यतो ध्यानतृणामंशा, अनो ध्यानं श्रेष्ठमित्यर्थः । अथ ये—ते । ये अल्पाः क्षुद्राः, कलहिनः कलहशीलाः:, पिशुनाः परदोषोद्द्रवकाः:, उपवादिनः परेषां समीपे तदोपरदनशीलाः । वाचाटा भवन्ति, न तु ध्यानुसादृश्यलोभिनो भतिपच्यन्त इत्यर्थः । अथ ये प्रभवः महान्तः, ते अजरपकाः सन्तः ध्यानुसदशा भवन्ति । अनो ध्यानमुपास्स्वेत्यर्थः ।

स यो ध्यानं ब्रह्मेत्युपास्ते, यदिदं ध्यानस्य गतस्मु, तन्नास्य यथाकामचारो भवति, यो ध्यानं ब्रह्मेत्युपास्ते । अस्ति भगवो ध्यानादू भूय इति । ध्यानाद्धाव भूयोडस्तीति । तन्ने भगवान् ब्रवीत् ॥ २ ॥

स यो ध्यानं -ब्रह्मीति चिनि । सर्वं पूर्ववत् । ७-६; ध्यानापादांश्चे आपाद्याच्चध्य आाझायफलमपेक्ष्य आपादनकृञ्परत्वे तदशाल्वं महत्ताभाक् शुगममिलिमिप्रेलाह धानमाप्तान इति, ध्यातृणामिति च अर्थी उक्त. ।

विज्ञानं वाव ध्येयाद् भूय: । विज्ञानेन वा ऋग्वेदं विजानाति यजुर्वेदं सामवेदमाथर्वणं चतुर्थमितिहासपुराणं पञ्चमं वेदानां वेदं पितॄणां राशिं देवविद्यां ब्रह्मविद्यां भूतविद्यां भूतवियदां नक्षत्रविद्यां सर्पदेवजलविद्याम्; दिवं च पृथिवीं च वायुश्चाकाशं चापं च तेजश् च देवाँश् च मनुष्याँश् च रयाँश् च तृणवनस्पतीन् धापदान्याकीट-पतङ्गपिपीलिकं धर्मं चाधर्मं च सत्यं चानृतं च साधु चासाधु च हृदयज्ञ-श्राहदयज्ञश्वान्नश्व रसाश्चामश्र लोकमुश्र विद्‌नेनैव विजानाति । विज्ञान-मुपास्स्वेति ॥ १ ॥

विज्ञान वाव—उपास्स्वति । प्रमाणजन्यज्ञानरूपस्य¹ विज्ञानस्य स्मृति-सतनिरीक्षणं ध्यानं प्रति हेतुत्वात् तनो भूयस्त्व दृश्यतेम् । पिष्टं पूर्ववत् । स यो विज्ञानं — ब्रवीति चानि । ज्ञानविज्ञानशब्दयो: सामान्यान्यविशेषरूप-त्वात् विज्ञानघतेो ज्ञानघतो लोकानित्युपपद: । गृहीतं स्पष्टम् । ७-७.

स यो विज्ञानं ब्रह्मोत्युपास्ते, विज्ञानवतो वै स लोका ज्ञानवतोऽभिसिद्धयति—गार्हं विजानस्य गतस्मू, तल्तोस्य यथाकामचारी भवति, यो विज्ञानं ब्रह्मोत्युपास्ते ।

आस्ति भगवो विज्ञानाद् भूय इति । विज्ञानाद्‌वाव भूयोऽस्तीति । तन्मे भगवान् ब्रवीत्विति ॥ २ ॥

१. प्रमाणज्ञानजन्यस्य ज्ञानरूपस्य क्

इति सप्तमाध्याये सप्तम: खण्ड: ।

वलं चाव विज्ञानाद् भृयः।

वलं चाव — भ्रवति। एको हि बलवान् हस्ती विज्ञानवतां मनुष्याणां शतमप्याकम्पयते। [विश्व] सति वले गुर्वादिषु दृश्येषु अभ्युत्थानम्। परिचर्या उपसदनम् श्रवण-मनन-निदिध्यासन-साक्षात्कारा: कर्माविशयकर्तृत्व कृतविषयकज्ञान-मिल्येतत् सर्वे वले सत्येव भवति। अतो विज्ञानापेक्षया बलमेव भूय इत्यर्थः।

अपि ह शतं विज्ञानवतामेको बलवानाकम्पयते । स यदा वली भवति, अथोत्यातां भवति, उत्तिष्ठन्न् परिजानिता भवति, परिचरन्नुपसत्ता भवति; उपसीदन् दृढा भवति श्रोता भवति मन्ता भवति चोद्रा भवति कर्ता सङ्गति विज्ञाता भवति । बलेन वै पृथिवी तिष्ठति, बलेनान्तरिक्षम्, बलेन द्यौर्भवति बलेन पशवश्र वयाँसि च तृणवनस्पतयः श्रापदान्याकीटपतङ्गपीतिकं बलेन लोकस्थिति । बलमुपास्स्वेति ॥ १ ॥

वलेन चै — उपास्स्वेति । स्पष्टम् । स यो बलं — ब्रवीति । स्पष्टोऽर्थः ।

स यो बलं ब्रह्मेत्युपास्ते, यावद् बलस्य गतमतः तल्लास्य यथाकामचारो भवति, यो बलं ब्रह्मेत्युपास्ते ।

अस्ति भगवो बलाद् भूय इति । बलाद् चाव भूयोडस्तीति । तन्मे भगवान् ब्रवीत्विति ॥ २ ॥

इति सप्तमाध्याये अष्टमः खण्डः ।

1. अपीह. मा.

2. उपचर्या बल.

अन्नं वाव बलाद् भूयः । तस्माद् यद्यपि दश रात्रीनाहीनक्रीयान्, यद्युह जीवेत अथवा, अदृष्टश्रोत्रदन्वाड्नेष्टकनडि्ज्ञन भव न । अधान्नस्याडडङ्गे¹ दृढा भवन्ति, श्रोता भवन्ति, मन्ता भवन्ति, वेदिता भवन्ति, कर्ता भवन्ति, विज्ञाता भवन्ति । अन्नमुपास्स्वेति ॥ ९ ॥

अन्नं वाव — भवति । बलस्यपादकत्वादन्नमेव बलद् भूयः । अन्न एवं यदि कश्चित् पुरुषान् दश रात्रीः नाह्नीयात्, तर्हि चलहस्ताद्या म्रियत एव । अथवा यदि कश्चित्² जीवेत, तर्हि दृश्ट्रुश्रोत्रादितुलादिरहित एव स वेति । अदृष्टा अश्रोता इतिच्छेदः । अथान्नस्याये—उपास्स्वेति । अनस्य आये³ तस्मे सति । 'अन्नस्याये इति पाटे' छान्दस एकारस्य ऐकारः । अन्नस्यापी इतिपाठेऽपि आयो लाभः । आत्मासामी³ आत्मलाभनिबन्धः । आत्मज्ञाननिष्पत्तिहेतोर्दर्शनादिति मात्रः । शिष्टं स्पष्टम् । स योड्न्नं—ब्रव्नीतिचिति । पानवत् पेयप्रचुरानित्यर्थः । शिष्टं स्पष्टम् ।

स योडन्नं नब्रवेल्युपास्ने, अक्ङ्क्षो वै स लोकान् पननोज्झमिमद्रुचति, यावदस्य गतं तत् तस्य यथाकामचारो भवति, योऽन्नं नब्रखेत्युपास्ते ।

अस्ति भगवोडन्नाद् भूय इति । अन्नाद्राव भूयोडस्तीति । तन्ने भगवान् ब्रवीतिचिति ॥ २ ॥

इनि सप्तमाध्याये नवमः खण्डः

1. अनन्वासी मा.

2. क्चित् ख. 2. 'अनस्यै इति पाटे' इति न क कोषे। 3 आयो खल्वानिल्यर्थः ख. 4. बलादि ख, बलदर्धीनादिहेतुत्वम् क.

आपो वा अद्भ्यो भूयः; तस्माद् यदा सृष्टिर्भवति, व्याधीन्ते प्राणाः, अन्नं करीयो भविष्यतीति। अथ यदा सृष्टिर्भवति, आनन्दिनः प्राणा भवन्ति, अन्नं वहु भविष्यतीति। आप एवैमा मूर्त्ती येयं पृथिवी, यदन्तरिक्षम्, यदू औौः, यत् पर्वताः, यदेवमुष्या:, यत् पशव ऋयाँ.स च; तृणवनस्पतयः श्वापदान्याकीटपतङ्गपिपीलिकमाप एवैमा मूर्त्तीः। अप उपास्स्रेति॥ ९ ॥

आपो वा अन्नादू — भविष्यतीति। यस्मिन् काले शोभना दृष्टिर्न भवति, तदा अन्नं करीयः अल्पं भविष्यतीति प्राणाः प्राणिनः व्याधीयान्ते दु.खिनो भवन्ति। यदा शोभना दृष्टिर्भवति, तदा अन्नं बहु भविष्यतीति आनन्दिनः प्राणा भवन्ति। आप एवैना मूर्त्तीः। एमा: वक्ष्यमाणा: मूर्त्तो: मृतिदिनः ह्याद्या भवन्ति। शिष्टं स्पष्टम्। स योऽपो — ब्रह्मेति निश्चिनोति। अप:मुपासवस्य कामानाम्.अनुस्यूत्ते:वैति मात्र। शिष्यं पूर्ववत्

स योऽपो ब्रह्मेत्युपास्ते, आमोति सद्योऽन्नं कामाँस्तस्सिमानं भवति, यानदां गतं तत्रास्य यथाकामचरो भवति, योऽपो ब्रह्मेत्युपास्ते। अस्ति भगवोऽप्त्यो भूय इति। अद्भ्यो वा वाव भूयोऽस्तीति। तन्ने भगवान् ब्रवीतु्विति॥ २ ॥

तेजो वा अद्भ्यो भूयः। तद्वा एतद्रायुमागृह्याकाशमभितपति।

इति सप्तमाध्याये दशमः खण्डः।

तेजो वा अद्भ्यो भूयः। तद्वा एतद्रायुमागृह्याकाशमभितपति।

तेजो वा — सृजते। तेजसोऽप्मारणस्तत् तेज एवाद्भ्यो भूयः। तत् तस्माद् अप्कारं वादेव हे तो। एतत् तेजः यदा वायु: स्वालमना आगृह्य निःश

तदाहुः - निशोचति, नितपति, वर्षिष्यति वा इति । तेज एव तन् पूर्वं दर्शयित्वाडथापः सृजते । तदेतदृचाभिश्र तिरश्रीमिश्र विदुदिद्धोरा श-रन्ति । तस्मादाहुः - विध्योते, स्तनयति, वर्षिष्यति वा इति । तेज एव तद् पूर्वं दर्शयित्वाडथापः सृजते ॥ १ ॥

लीकृत्य आकाराशमभिव्याप्त तपति, तदा लौकिकाः, 'तेजः कृत्वा, जगत् निशोचति' नितरां शोचय'ति, नितपति नितरा तपति च; तस्माद्वसयं वर्षिष्यति ' इत्याहुः । तेजसोऽप्यारणस्वादेव तत्त् तेजः पथमतः स्वामान दर्शयित्वा पश्चादपः सृजते इत्यर्थः । तदेतत् — उपास्स्वेति । तत्त् तस्मादेव तेजसोऽप्यारणस्वाद् एतत् एतस्मिन्नपि काले ऊर्ध्वगताभिः तिर्यग्भगतामिश्र विदुद्धिः सह ह्वादः=स्तनयित्नुशब्दः चरन्ति । तदर्शनादेव लौकिकाः, 'विध्योते, स्तनयति, वर्षिष्यति वा ' इति वदन्तीत्यर्थः । अन्त् एवं कारणभूतं तत्त् तेजः स्वामानं प्रथमनो दर्शयित्वाडथापः सृजते । अतः [ पूवर्कानां भूसोनामपामपि करणं ] तेज उपास्स्वतत्यर्थः ।

स यस्तेजो ब्रह्मेत्युपास्ते; तेजस्वी हैस तेजस्विलो कान् मोक्षतोऽपहततमस्कान् अभिसिद्धर्थात्, यान्तु तेजसो गतस्, तत्रास्य यथा-कामचारो भवति, यस्तेजो ब्रह्मेत्युपास्ते ।

स यस्तेजः— अभिसिद्धयति — ! तेजस्वीतेव लोकानां तत्त्कायं प्रकाशत्वरक्षणं भास्वत्वं बाध्यान्तरान्धकाररहाततत्स्वरूपमपहततमस्कत्व्व । ताद्शो लोका अन् स्वयमपि तेजस्वी सन् आमोतीत्यर्थः । शिष्यं स्पष्टम् ।

अस्ति भगवस्तेजसो भूय इति । तेजसो वान् भूयोडस्तीति । तन्मे भगवान् ब्रवीतु इति ॥ २ ॥

१. कयँ वक् पाठः । वन्यत्र, 'शोचति' । २. सहेलषिकं कॆ कोशे ।

आकाशो वाव तेजसो भूयान् । आकाशो वै स सूर्याचन्द्रमसाभ्याम्‍विद्युदग्निभ्योऽनु । आकाश एन नभ्यति, आकाश एन मृणोति, आकाश एन रमते, आकाश एन रसते, आकाश एन जायते, आकाश एनिजायते । आकाश उपास्स्वेति ॥ १ ॥

अकाशो नाम — उपास्स्वेति । पूर्वोक्तलक्षणोक्तयोगस्तेजोवाय्वोहिं आकाश: कारणन् । अत्र आकाशस्य तेजोबा‌ऽपेक्षया भूयस्त्वम् । अन एवादित्यादिज्योतिर्‌मेऽडलना‌काशाश्रितमा‌काशान्तर्वर्ती । आधानश्रवणप्रतिश्रवणाभ्यांपि आकाशसाङ्यानी । रममाणोऽपि जन आकाशे । शोचन्नपि जन आकाशे । जायन्नोऽप्यङ्यप्यङ्कुरादि: आ‌काशादिलक्षणमवकाराशमभिलक्ष्य प्रतीक्ष्यैव जायते । अत आकाश उपास्स्वेत्यथे: । स य आकाशं -अभिसिद्ध्यति — । आकाशवतः विस्तारयुक्तन् अत एव असंवादान् अन्योन्यपीडलक्षणसंचाधशून्यान् प्रकाशवतः तेजस्विन् उन्नायत्त: धान् अन्योन्यपीडलक्षणसंचाधशून्यान् प्रकाशवतः तेजस्विन् उन्नायत्त: कीर्ति मतो लोका‌न् प्राप्नोति॒त्यर्थ: ॥ ७-१२॥

भू य आकाशं ब्रह्मेत्युपास्से, आकाशवतो वै स लोका‌न् प्रकाशवतोऽसंश्र‌धान् । उन्नीयचतोड्‌मिसिद्धयति । यावदाकाशस्य गतं तत्रास्य यथाकामंत्चरो भान्ति, य आकाशं ब्रह्मेत्युपास्से ।

श्रुततेजआ‌शा ना कार्यकारणभाव श्रुति मसिद्ध एव लोकेऽपि चेन'प्रमादित । तत्सयोमेधु तेज.पदायें, वायुमागुड्ढतेन तेजसो नायुनिरोधेनो‌क्लादान्न क्षयो‌ऽस्त्वेन कथमं न युक्तर्मित तडुपेक्ष्या तेजानन्तरमा‌काशस्यादरगन् । आह्हयती‌ऽभित । माह्यितुराह्यमानस्य व मथ्ये आ‌काशाभावे कथमादानन् । श्रोतृ‌ऽकाशाभावे कथम श्रवणन् । मूलाकाशाभावे कथम प्रती‌ध्वनिम्, अतएवमप्यभि, करो‌ऽपिसङ्केतुंपस्मिति ।

अस्ति भग आकाशाद् भूय इति । आकाशाद्वाच भूयोऽस्तीति । तन्ने भगवन् ब्रूहीति ॥ २ ॥

इति सप्तमाध्याये द्वादश: खण्ड: ।

स्मरो वा आकाशाद् भूयः। तस्माद् यत्प्रे वहव आमीनरन् अम्म- र्नः, नैव ते कषन् भृणयुः, न मन्नीरन्, न विजानीरन्, यदा नाव ते स्मरेयुः, अथ श्रणयुः, अथ मन्नीरन्, अथ विजानीरन्। सरण वै पुत्राद् विजानीति; सरणं पितृन्। स्मरभुपाग्रन्वेति॥१॥

स्मरो वा आकाशाद्भूयः - भूय इति लिखितव्यतदर्शान्तस्। तस्माद्- यत्प्रे - उपासते। सरणाख्त्या एकत्र वहव आनीनर आपे न श्रवणादि- कर्यिसमर्थाः। सति तु आक्यादिस्मरणे श्रवणादिकार्यसमर्था भवन्ति। अन आकाशकार्यस्य श्रवणादेः सरणाधीनत्वात्स्या आकाशाद् भूयस्यमिति भाव। किञ्च, स्मरण वै - उपास्स्वेति। सरणशून्यस्य न पुत्रपश्वादिज्ञानमिल्यतः सरण- मुपासेत्यर्थः। मा यः सारं - बभ्रतीनि। सर्वं पूर्ववत्॥१॥

स यः सुद्रे ब्रह्मेत्युपास्ते, यावत् स्वस्य गतं तत्काम- चातो भवति, यः सरं ब्रह्मेत्युपास्ते। असिन् सर्गः सराद् भूय इनि। सराद्राच भूयोडस्निाति। तन्मे भगवां शरीत्यानि॥२॥

आशा वाव सराद् भूयसी। आशाद्रो वै स्मरो मन्तानधोते, ऋमाणि करते, पुत्राँश्च पशून्बेच्छते, इमंश्च लोकमनुप्रेच्छते। आगामपास्मेति॥२॥

1 भूयान् मा।

स्मरो वा आकाशाद्भूयः - भूय इति लिखितव्यतदर्शान्तस्। तस्माद्- यत्प्रे - उपासते। सरणाख्त्या एकत्र वहव आनीनर आपे न श्रवणादि- कर्यिसमर्थाः। सति तु आक्यादिस्मरणे श्रवणादिकार्यसमर्था भवन्ति। अन आकाशकार्यस्य श्रवणादेः सरणाधीनत्वात्स्या आकाशाद् भूयस्यमिति भाव। किञ्च, स्मरण वै - उपास्स्वेति। सरणशून्यस्य न पुत्रपश्वादिज्ञानमिल्यतः सरण- मुपासेत्यर्थः। मा यः सारं - बभ्रतीनि। सर्वं पूर्ववत्॥७-१३॥

आशा वाव - उपास्स्वेति। आशाया फलेच्छया इदं द्वेधितः उत्पादितः स्मरः ह्येसाधनैर्।निदिविषयकं सरणम्‍यथनकर्मानुच्छ;निदिहेतुरुभयनोत्यर्थः। किच्च फलाशायतेव पुत्रपश्वादीलोकपरलोकचाह्ल। अनः आशाया भूयस्त्वमित्यर्थः।

. आशाया - फलेच्छयङ्गलथ तथा - इदृ र्व

भृणयुःि। श्रवणं श्रुतशब्दाद् ज्ञानम्। श्रवणमननविज्ञानानि सत्रापि कमेणोच्कान्। स्मरादिति। इह स्मरशब्ददस्प पर्वैत्र स्मररथ्याय इव स्मरणमात्रर्थे कलेपि स्मरः इत्यस्य करी स्मरादिति। इह स्मरशाब्दो न्वै सरणवाचि सर्ने श्र धीते ह्यादिस्वेकिक्यायसमजन्यात् भाकु प्रयेमक्षितार्थपर युक्कम्।

स य आशां ब्रह्मेत्युपासते, आशायाडSस्य सर्चें कामाः समृद्धचन्ति;

अमोवा हस्पाभियो मवन्ति, यान्ददाशाया गतस् तत्साम यथाकामचारो

भवन्ति, य आशां ब्रह्मेत्युपास्ने ।

अस्ति भवान आशाया भूय इति । आशाया वाव भूयोऽस्तीति ।

तन्ने भगवान् ब्रवीत्वति ॥ २ ॥

इति सप्तमाध्याये चतुर्देशः खण्डः ।

७—१५.

प्राणो वाव आशाया भूयान् । यथा वा अरा नाभौ सम्पिंता:,

एवमसिन् प्राणे सर्वे समर्पितम् । प्राणः प्राणेन यति । प्राणः प्राणं

ददाति; प्राणाय ददाति । प्राणो ह पिता, प्राणो माता, प्राणो भ्राता, प्राण:

खसा, प्राण आश्रये:, प्राणो ब्राह्मणः ॥ ९ ॥

१. प्राणो वाव आशाया: मा.

स य आशां—ब्रवीत्वति । आशाया उपासितया सर्चे कामाः समृद्धा-

भवन्ति । आशाश्वास्य सर्वा अपोग्धा: सफलां भवन्तीर्थ । यान्ददाशाया

गतम्—अग्रेेित्वति । स्पष्टोऽर्थ: ।

७—१४.

प्राणो वाऽSशाया भूयान् । अत: प्राणगणदर्शन प्राणसहचरितो जीवो

लक्ष्यते । तन्न च हेतुरुत्ततन वक्ष्यते । यथा तु — समर्पितम् । यथा रथचक्रस्य

अरा: रथनाभ्याश्रिता:, एवं समस्तचेतनं भूतजातमेतच्चे नानाश्रितमित्यर्थ । 'भूतमात्रा:

प्रज्ञानात्मस्वर्‌ंता:' इति श्रुत्यनुसारात् । प्राणः प्राणेन — । गन्ता देवदचादिरपि जीव एव । गमनकरणमश्रादिरपि जीव एव । दातापि जीव एव । देयो गन्तादिरपि

जीव एव । समृद्धिदानमूला ब्राह्मणादिरूपि जीव एवत्यर्थ: । प्राणो ह पिता — ।

ब्राह्मण: । पितादिरपि जीव इति प्रसिद्ध एवेत्यर्थ: ।

जीवो लक्ष्यत इति । प्राणशब्दस्य 'प्राणिपरतयमेवेह सदमें श्रुतिमिसतर्भिति,

दशमखण्डे, ' वायोयन्ते प्राणा:,' 'आनन्दनं प्राणा भवन्ति ' इति पूर्वै:प्रयोगादपि

सुमहद् । काशा प्रति प्राणस्याधारतयमविशदाय हि, 'एवमसिन् प्राणे' इति इहोक्तम् ।

ततोपि प्राणे जीव । उचिर, 'स वा एतद् एवं पश्यन्' इति चेतनस्थास्य नामेद.

कथनादपि ऋतेन श्रेवा: । प्राणस्य बहुप्रकटतया बहुतं क्रोध्यते प्राण: प्राणेनॆदिवा ।

स यदि पितरं वा मातरं वा भ्रातरं वा स्वसारं वाडडचायं वा ब्राह्मणं वा किञ्चिद् भूश्रविमप्रत्याह, धिक् नाडसि च्यवन्येवैनमाहः, पितृहा वै त्वमसि, मातृहा वै त्वमसि, भ्रातृहा वै त्वमसि, ऋषृहा वै त्वमसि. आचार्यहा वै त्वमसि, ब्राह्मणहा वै त्वमसि ॥ २ ॥

मन्वान प्रत्याह स यदि पितरं --- त्वमस्सीति । सजीवेषु भ्रूणादिशरीरेषु चिक् त्वामित्येव किञ्चित् भूश्रमधिक्षिपति पुरुषे पितृहत्यादिशब्दान् प्रयुञ्जते इत्यर्थः ।

अथ यदाप्लुतान् उत्क्रान्तप्राणान् शूलेन समासं वयतिसंदहेत् , नैवैनं ब्रूयात् पितृहास्सीति, न मातृहास्सीति, न भ्रातृहास्सीति, न स्वसृहास्सीति, नाचार्यहास्सीति, न ब्राह्मणहास्सीति ॥ ३ ॥

अथ यदाप्लुतान्— असतीति । अथ तस्मै शरीरादुत्क्रान्तजीवेषु सत्यु तान् शूलेन समासं— सम्पूर्णात् क्षेपार्थात् असतेर्णमुलन्तोदय शबदः—शूलेन सम्यक् प्रक्षिप्य वयतस्य सम्यक् दहतयापि पुरुषे पितृहत्यादिशब्दा न प्रयुज्यन्ते इत्यर्थः ।

प्राणो हौहैतानि सर्वाणि भवति ।

प्राणो — भगति । अतः सजीवेषु पितृादिशु हिंसितेषु पितृहत्यादिशब्दप्रत्यगात्मैव; न वाङ्विशेषमात्रम् ।

1 व्यतिषदहेत मा

नतु परिहिंस्यमाने मासोपिण्डविशेषा एवं पितृादिशब्दद्वाच्या; न तु जीव इति

हिंसितेपु व चिकित्सधिक्क्कूर्कर्मेदृशीकृतेपु । सतीत्वति शेषः । एवं निर्जीवेऽपि विल्न्र्रापि ।

हिमायोग्यः हिंसाद्वार.रजन्यसवेदनरूपलाघ्रयः । ऋध्यर्थो वेदनाजनकेऽदिना उदरी दर्गेविपश्यते ।

मर्दनभावाभावयो: हिंसातदभावदर्जनात् हिंसायोग्यतया निर्दिष्ट: प्राण-प्रत्यगात्मैवैति निश्चित्यते। अत एव च अरणाभिध्यानात् उपन्यासेन प्राणगाढनिर्‌दिष्ट: पर इति न अमितध्वम्, परस्य हिंसाप्रतिषेधाभावात्। जीवादिनरस्य भोग्यभोगोपकरणस्य क्रतुनन्य-चिद्रुनुनो जीवयत्यस्थितिंत्वेन प्रत्यगात्मन्येवारणंभिध्यात्‌नेपपत्तेश्च " इति भासिमम्‌।

यच्चापि, "नाय हन्ति न हन्यते" इति निर्दिष्टस्य जीवस्य स्वततो हिंसायोग्यत्वाभावेऽपि देहादिसहितप्रयुक्तस्येहस्य तद्वन् मुखस्य भागस्यापि हिंस्यत्वं शुभचम्‌। स्थावर-

हिंसास्थलेपि "मेधश्रुतने वैलक्षण्याच्चे" ति सूत्रभाष्योक्तरीत्या स्थावरेषु प्राणस्य पञ्च-घाडवस्य शरीरधारणाभावेऽपि प्राणमद्वारोदस्तीति, "न तु दृष्टान्तभावा" दिति सूत्रे भाषितत्वेन प्राणस्य सद्भावान् हिंमादिवचनमुपपद्यत एव—तथापि "प्राणो ह पिते" त्यादिवाक्‌निर्‌दिष्टानां जीववाचितया लोके प्रसिद्धानां बहूनां पितादिशब्दानां गौणत्व-कल्पनपेक्षयैकस्य प्राणशब्दस्यैव जीव (जीवपर) त्वाश्रयणीयमिति भाष्यकार-

भिपाय:। अत एव वृत्तिकृता भगवता बोधायनेनापि "भूमा सम्प्रसादाद्‌व्युपदेशा" दिति सूत्रव्याख्याने "प्रत्यगमन्नुच्यत उपदेशा" दित्योचम्‌; "न तु मुल्य-प्राणादूध्वेमिति"। वेदनाजनकल्या परलक्षणंहिसाया: वेदनाजनूने अचेतने असम्भवाच्च॥

1. योग्यताभावेन क. 2. अपि शाङ्‌. क. कोशे न।

एव तावन् नारदेन नाम्रा प्रस्तुततद्वात् नामैदारभ्य, प्राणपर्यन्तमसत्तरोत्तरं यद् भूय:, तव प्रदर्शितम्‌। एतत् करणत्वेन तस्यतस्य भूतस्यैकत्वनाद्‌ सर्वेकारणब्रह्मप्रतिपादनौचित्याद्। नाम-पेक्षया तदुचारणहेतुत्वान् तद्‌ गौणं भूयसी। वाक्‌प्रकृति: वाच्येयनि मनोव्यापाराधीन। स च वागादि श्यामराव्यचहितपूर्वपेक्षयोत्पन्न: तत् प्राक् विमर्शोन्नतरजातात् कुलध्यत्स्वारूपसकल्पात्।

तदुचं "न्यायकुरुसमाजलो (५-६) 'व्यवहितार्थेऽपलक्ष्य कर्तव्यो मये' ति। स च सकल्प: सुदीर्घप्रतिमर्शात् चित्तत्स्पयेहि तनूत्तान् ऐशमयुरपात्‌। ध्यानात्। तच्च तदरुत्प्रग्रहणात्। तच्च वलात्‌। सन्नाधीनवलांभावे हि ऋहीतान्मपि न प्रतिभाति; किन्तु प्रहणम्‌। तद् बलमन्नाद्‌। तत् क्रमेण कारणानि करेज्जआकाशा। सर्वेमिदं नामव्याहारपर्येन्तमालाकाकार्य पुन: स्मरण-

मपि दुस्स्तद्धाररागावशात्। तद्रू धीनीनो ध्यानुभव स्मरणहेतु सस्कारमादध्यात्। छात्रा स्मरपदं माक्‌षान्तकारगरूपतद्गतकरस्मेव सनातुभवतामनोऽपलक्षकम्‌, आशापदं दुस्स्तसाद्‌भुशिक्षारूप-सर्वेकलाशारं भवितुमर्हेति। तथा च शुचि: सर्वो कमिज्जी वगुणाधीनति दर्शितं भवति। ततो भूतान् प्राण, तदारभत। तदनिमेषै ह्युक्कम्‌, 'यथा वा अरा नाभौ समर्पिता, एवमस्मिन् प्राणे सर्वं समर्पित' मिति। प्राण आत्मगुण एव ध्यान प्राशुक्का इति। एतत् विलक्षणं जीवं प्रति-

स वा एष एवं परयन् एवं सन्न्यानं एवं त्रिज्ञानं अतिवादी भवति। तस्माद् ब्रूयाद् अतिवादयसीति, अतिराधास्मीति क्रीयातां, नापह्नुवीत । ॥ ४ ॥

स वा - भवति । पूर्ववाच्यये प्राणशब्दनिदिष्टे स वा एषः जीवः स्वात्मानम् उत्केर्षण प्रकारेण मननविषयीकृतं विज्ञानम् उपमानत्क्ष मन् तेन प्रकारेण परयन् साक्षात्कृतवान्, अतिवादी भवति अतिक्रान्तश्रुतरस्स्वस्तुवादी भवति । स्वोपास्यवस्तुनः सर्वोत्तमत्ववादी भवनोत्यर्थः । वृहस्पतिनिम्ममप्रयङ्ि-जनाप्रतिमाधायक१स्त्वोपास्यदेवतापारम्यवादशीलत्वं अनिवादित्वम् । तचोपास्यदेवना-तिरूपे पर्यवस्यति । 'एवं परयनेव मन्त्रान्' इत्यादौ 'लक्षणहेतोर् क्रियाया:' इति हेत्वर्थे शास्त्रप्रलयः । ततश्र स्वोपास्यदेवतासाक्षात्कारोऽपि तस्मिन्न् हेतुरित्यर्थः । साक्षात्कारपीतस्वोपास्यदेवतासुमहदादिेऽश्रमति्रवादित्वं भवनोति भावः । अत्र 'स वा एष एवं परयनेव मन्त्रान्' इति वाक्येन पूर्वमननर्दिष्टेग्रामण्य दृप्तमनुतत्प्रादिक्य-नादपि प्राणशब्दनिदिष्टो जीव इत्यवसीयते । प्राणशब्दनिदिष्टस्य जीवत्वज्ञापनायैव स वा एष इति पदयोः प्रयुक्तोऽरति दृश्यव्यम् । तं चेतन् - नापह्नुवीत । प्राण-शब्दितस्य जीवस्य पूर्वोक्तनामाध्याशान्तसर्यातिशयितादेवादितं नापह्नोनव्य-मिति भाव ।

इति सप्तमाध्याये पञ्चदशः खण्डः ।

पाद्य आहु एवं पदुपत्रिल्यादि । नाशादिगुण - आकारादितग्रप्योमविधाधिकन्या प्राणे पद्यनं इस्थः । अतिवादी भवतीत्याहे सभवतः, अथोनंतरमुपरि वेदविध्यते । एवं पञ्चदशाख्ये खण्डे । पञ्चदशोऽपक्षिप्य प्रपञ्च वोधश खण्डः पञ्चदशाख्येऽपि परमात्मपरं गम्भितसमुक्तारयिति अवेति । अत्रेदं बोध्यम्—पूर्व तत्प्रत् भूषयन्, कत्न 'अद्भि भगवान् प्राणाद्रूयः'इति न पुष्टृम् । तत् कस्मात्२ जीवाविन्कस्य वृहदारण्यविशयस्य कस्यचिद्भगवान्; पूर्वरीतिमुपेक्ष्य रीत्यान्तरेण प्राणोपन्यास्यसाच । अत्रैव नारदो मेने—यथा हि पूर्वं, ' सगोमा-स्वे' ति, 'स यो नाम ब्रह्मेतुपास्ते'इति चोपासन तत्फलकथं कर्मेण दर्शितमु, तथेद्यापि, 'प्राणो हेवैतानि सर्वाणि भवति' त्येतदनंतरम्, 'प्राणमुपास्स्वेति, स यः प्राणं ब्रह्मोयुपास्ते' इति एतदुपासन फलकथोपद्श्यव्यम् । तदऋत्वा उपासनं सिढं कृत्वा, 'स वा एष एवं पश्यन्' इत्यादिना भड्र्यनंतरमादतम् । यद्यापि मया आखावदू वृहदारण्योपास्य ततः भूतः किमस्तीहसायेन पुष्ट्वात्त

एष तु वा अतिवदति, यः सत्येनातिवदति ॥

अत्र पूर्वपक्षीयैषोक्तस्यातिवादित्वस्य कथनात् प्रकृत आत्मोपदेशे। प्राणश्च विदते प्रत्यगात्मनि पर्यवसन्न इति प्राणाद्भ्यो यस्ती(१)ति पुनरपृच्छत्येव नारदे सनत्कुमारः स्वयमेव तदोधिकथयितं परमात्मानमनुपक्षिपति — एष तु — वदति। तुर्वश्वदो विशेषप्रदर्शकः(१) । 'तस्य ह वा एतस्य ब्रह्मणो नाम सत्यमिति' ति दहरविद्यायां वक्ष्यमाणत्वात् ' सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म ' ति² सत्यशब्दस्य ब्रह्मणि प्रसिद्धः सत्यशब्दो ब्रह्मापर । तस्य सततैकरूपत्वेन निर्विकारत्वात् सत्यवय्म । तेन ब्रह्मणा निमित्तेन योडतिवदति एपोतिवादी पूर्वस्मात् प्राणादितवादिनो विशिष्ट इत्यर्थः । अत भाष्यकार्ता " सत्येनैतीर्थममूललक्षणे तृतीया । सत्येन परेण ब्रह्मणा उपास्येन उपलब्धिंतो योडतिवादितीत्यर्थः " इति इथर्ममूललक्षणे तृतीया कण्ठत· प्रतिपादिता । " अतिवाद्याघनतरत्वान्निमित्तं सत्यशब्दोऽभिधेयेध्य परं ब्रह्म प्रतिपाद्य " इति भाष्यवाक्यात् निमित्तार्थकत्वमपि तृतीयाया: सूचितम् । ततश्व निमित्तस्य करणत्वविवक्षया 1. कत्नु, 2. स्वस्मिय्चे वाक्य क. कोषोदृत्तम् ।

कारकविभक्तित्स्वमपि भाष्यकृदभिमतमेवेति दृश्यल्यम् । अन्नं स्यान्नवादिनः प्राणान्वाच्यपेक्षया अतिशायकथनात् सत्यशब्दनिदर्शनस्य परस्य ब्रह्मणः प्राणशब्दनिदर्शनेऽग्र्यवाच्यपेक्षया भूयस्त्वसूचकं भवति । न च पूर्वेमसुतमपाणातिवादिनः 'एष तु वा अन्नहीनो, यः सन्न वदति ' इत्यादिवचने सत्यवेलिनमझतया विधीयतामिमित्तं वाच्यम् — 'एष तु वा अन्नहीनस्त्री' इति वाक्ये द्रव्यदेवतान्तराभावेन अस्सिहोलान्तराभाविते: तुग्वदस्स्वाद्येक्ष्यते, हृद्र तु प्रकृतातिवादनिमित्तप्राणव्यतिरिक्तस्य सत्यशब्दिदतस्य ब्रह्मणो निमित्तनरमध्य प्रान्ते: न तत्त्वारस्यभझो युक्त । विधि सत्यवदनस्याॠतया विधानेऽपि, 'सत्य वदनी 'ति निर्देशस्य युक्ततया सत्येनैति तृतीयाया। अतीत्युपसर्गस्य चायोगादिति दृश्यल्यम ।

1. अन्न इति क. कोषे। अन्नेद विलृमियम् — वाक्यमिदमुपपादिततरोल्या मा भूत् । प्राणनिव्याचनस्य न वाक्यद्विवायकत्वम् । अन्न वाक्ये उपासनहरोहेद-स्यसमर्पकपदभावाच्च । न च प्रजोऽपमनकृत्न' हृदेदेशेन सत्यस्याक्तत्वाविगिरिति समर्पति । अनिवादस्यांग्रामतया विहितस्यभावात् । अधिहि नस्य कर्मणोऽनुष्ठानवेनाऽऽदेश्यत्नात् । अथापि सर्थ्यंदलरुपानिवादकतन्त्रं वसुतोऽनिकोलीन स्योेऽचत् न च—पूर्वे प्राणोपासनस्य ब्रह्मादथरुपवथे आरोपरुपत्वाचत्, तन्मूलक्वाद सत्यवादो नान्यात् । शुद्ध-प्राणोपासनरुपत्वाच तु तद्रादोपि स वदाद एव—इति वाक्यम्— अनिवार्यतेन हि मर्व्यातनदितस्यो-पास्यवस्तुचादित्यम । तत् कथम् ब्रह्मपेक्षया निरुच्यजीवो'पासके इति तद्वादो न सझकादः । वझोपासककर्तृकोपदताद एव सत्यवाद इत्याशयात । कत, 'यदा वै विजानाति, ऋत सत्य वदति ' इति वाक्यमात्रं सत्यवाद एव सत्येनैति तृतीयान्तस्थ्ये । न तु सत्यपदस्य वझार्यैकत्वम्, इत्यमूतलक्षणात्तीर्यामहणाच्च । यदि सुझकृत् सत्यपदमिह वझवाची स्यन्मयत, तहि, ' भूसां संप्रसादात्' इति सुतेऽपि, 'सत्य संप्रसादात् ' इति निर्देश्यत । तस्मात् सर्पात्न्ननि गृश्रचतन क्रियाव्यानंतरोकेऽपकान्तत्वेऽपि तदुप्रास्यस्तु भूतपंचदेव निर्देश्यते; न त्वहेति युक्तमिति—अन्नोध्यते — सत्यं परमात्मोपासकेन कृतोपष्टिवाद एव सत्यवाद । सर्वत्र वाक्यस्य सत्यत्वमर्यस्यतत्वनिबंधनत्वम् । अतो ब्रह्मोपासकक्रियामागस्त्यातिवादस्य सत्यत्वं वसुतस्स्वार्ति-शाङिवस्तुविषयकत्वात् । एचच सत्यं वदतीस्य सत्यवाक्यमुचार-नोत्यथोपेक्षया सत्यमध्य बक्तीयर्यो वसुमुचितम् । तथाच अस्यातिवादत्वमतीशानतत्स्वमितिर्विषयकत्वात्, वसुनोऽनिद्रि-तत्वं ब्रह्मत्वादिति ब्रह्मा?शयकर्तृकवेनातिवादत्वे वक्तव्ये सति सत्यपदेन ब्रह्ममहणं ह्युपपनम् । प्राणोपासकादन्य एवातिवादीसुक्ते। च कस्योपासनात् कन्योऽप्यादित्युपास्त्याकाझक्या स्वरस-भावितया तच्छ्रहकत्व सत्यपदस्य समथनं युक्तमुपेक्षितुम । तत्, सत्यतद्रुपसाम न्यमुखेनापि ब्रह्मैव ब्राह्मम् । प्रसिद्धराय विशेष्येय ब्रह्मणि सत्यशब्दः., 'सत्यं ज्ञानमननं ब्रह्म ' इति । चेतनाचेतननियान्तुत्व सत्यत्वाभिति तत्रिवंचनाच्च दृढदरायंके, अन्न चाश्रये सर्थ्यमिने तथाऽऽदिश-वस्तुविषयकत्वादयमिति कधनमतीवोचितम । न चेदं सुझेरशक्यम्; श्रध्युपदेश-

सौदहं भगवः सत्येनातिवदानीति ।

सौदहं भगवान् सत्येनातिवदानीति । बहुणाातिवदानीति कृत्स्ना पार्थि-

मत्यं त्वे व विजिज्ञासितव्यामिति । सत्यं भगवो विजिज्ञास इति ॥

थ्यामनेत्स्य । इत्‌तर आह सत्यं त्वेव विजिज्ञासितव्यामिति । यदि सत्यशब्दत्त-

ब्रह्मणो नित्यैकानियदितान्नमिलषसि, तर्हि ब्रह्मोपास्यमित्यर्थ । ब्रह्मोपासननिवादित्व-

हेतुरिति यावत् । शिष्यः तदभ्युपगच्छति सत्यं भगवो विजिज्ञास इति । विजि-

ज्ञास इत्युपसिन् करोमीत्यर्थ ।

द्रि॒दृश्ये॑ऽपि॒कृत्या॑ न॒द्य॑ ग्र॒णो॑पि॒दृ॒श्य॑व॒दित्य॑र्थो॒दे॒तदु॒क्‍ष्मि॒ो । य॒था च भू॒मेति सू॒दे निर्दे॑श॒ऽपि

तत् नाक्तन, शुभ त्वेव विजिज्ञासितव्यामिति शुभपदं च ब्रह्मपरं, तथातोऽपि प्राप्तन

सददर्शनादि नानुराग्यति । अतः सुश्रुत स ऋषिश्राव्दो ब्रह्मापर इति ।

इदं तु स्वाम-श्रुतिवाच्यस्त्वादिति । द्वयादिदृष्टे विपरत्सक विद्या सभावनाविरतथाडपि

यो॒जना॑ युज्य॒ते ना॒गो॒नाम॑क॒द॒नी॒वादि॒त्व॒स्य वस्तु॒तो॒ऽध्य॑यार्थ॒त्वात् । तद॒य॒म॒र्थ॒ — ज्ञानानन्दप्रय॑गास्‍‌

म॒न्थ॒श॒ब्दे॒वी स॒ख्या॒नु॒सारी मरन्ति । तद॒नु॒क स॒म्प्रति॒पाद्य॑ते के॒चिन् म॑हान्तो भृगु॒:, किम्बा॒द-

गो॒नी-त॒द॒पि अ॒तिवा॒दि॒त्वम॑स॒कृत॑तम॒तो॒व यु॑क्‍मि॒ति म॑न्‍व॒नाः, है॒त॒र्य॑ण त॒दप॑ह॒म॒क्रु॒त्वा । म॒ति-

द॒ग्‍स्‍ती॒ने शोक॑रण॒मे॒व संशा॑न्ति॒तं । अ॒प॒हेत॒वो न भ॑वेत; य॒त्, 'य॒ ल॒क्ष॒धा चाप॑र ल॒ाभ

म॒न्य॒ते नाऽ॒मक॑ तत् 'इ॒दं प्र॒ल॒ग॒द॒निमि॑त॒स्य॒ स्थि॒ति॒पि॒ये॒ते । अ॒त॒ ए॒व, 'अ॒यु॒त॒स्मि॒द॒म॒तिवा॑दि॒त्वं ।

अ॒तो॒डह॒तो॒व्य॑सि॒द॒:' मि॒ति न स परामृ॑शेत । ए॒व॒म॒स्य॒को॒च॒न् स्व॒य॒म॒ति॒व॒द॒न॒कृ॒त॒व्‍वेऽपि ना॒र्य॑

वा॒स्त॒व्य॑ते॒वा॒दी भ॑व॒ती । किं॒तु यो॒: स॒त्य॒ने पर॑ब्रह्मणा॒तिव॑द॒ति, स ए॒व॒ति ।

स॒त्य॒म् — 'म॒ध्ये॒यो॑ज॒ना॒य॒म॒पि नाति॑व॒द॒न् प्रा॑प्य॒ते वि॒धी॑य॒ते, क॒र्त॑व्य॒मि॒ति । किं॒तु अ॒सु

म॒न्य॑ते, अ॒न॒त्म॑वि॒पे॑क्ष॒या॒द॒सो॑प॒सार्‌भा॑दि॒ति ध्येय॑मूल् ।

ब्रह्मोपास्य मिल्यर्थ इति। ननु विरिज्ञासितव्यामित्यमुष्येह उपास्यमिल्यर्थ; उपरि-

त॒न्वा॒क्ये॑पु संपाद्यमिल्यर्थ, सुखभूमौवाक्योस्तु ज्ञातव्यमिल्यर्थ इ॒स॒ग्य॑व॒स्था न मुक्ता । न

च॒का॒र्यो॑स॒म॒ख्‌: , विशे॑षण ज्ञात॒म॑ख्य॒म्, वि॒शे॑षण ज्ञा॒त्व्य॑मि॒ति घो॑र॒स्या॑नुग॒त॒त्वा॒त् । ए॒वं

ज्ञा॒त्व्य॑त॒व्‍व गु॑रु॒णो॑क्तं, त॒त् त॒वाऽऽपि॒कृत॑प॒क्‍ष॒मा॒ति विबु॑ध्य आ॒ह, 'विजिज्ञास' इति । ज्ञ॒प॒यो॒ते च

गुरुसत्त॒त॒ उ॒द्य॑वे॒प्य॑ते । त॒त्र सं॒ल विज्ञातव्य॒मित्यु॑क्‍ते शिष्य आ॒ह, 'सं॒ख् कि 'मि॒ति ज्ञा॒त्वु॑मि॒च्छा-

मी॒न् । य॒थ गु॑र॒राह — न त॒ज्ज्ञा॑न॒मा॒त्रा॑दि॒त्वा॑द॒सभ॑व ; उपासना॒रप॑विज्ञानमाव॒द्य॑क॒मि॒ति ।

विज्ञानज्ञाने॒व॒च्छा॑मि॒ति वि॒ष्‍यो॑चे, विज्ञा॒न् मन॑ना॒द भ॑व॒तो॑यु॒क॒म् । अ॒थ क॒र्‌प॑ण — म॒ति: क॒थ॑म्,

श्र॒द्धा क॒थ॑म्, निष्ठा क॒थम्, कृ॒ति॒श्‍च क॒थ भ॒व॒ती॒ति जिज्ञा॑सा॒या त॒त्तु॒ल्‍य॑त॒री॒ति॒व॑दिष्या । त॒त्

त॒न मन॑नोपा॒य हि॒ता नार॑द॒स्य त॒दाऽ‌श्रु॑य॒मा॑न॒त्वा॒त् । त॒न्रो॑क्त॒म् । य॒थ सुख॑ं क॒थ॑म्भू॒तमि॑ल॒स॒त्‍‌

भू॒सो॑ऽदि॒त॒ । के॒व॒ल भू॒मे॒ल॒त्र त॒दुप॑पा॒द॒न॑म्, य॒त्‍न नो॑न्य॒दि॑या॒दि॒त॒ । अ॒त॒: स॒र्वे॒षा॒क॑थै॒व॒र्ण॒न

यदा वै विजानाति, अथ सत्यं वदति । नाविजानन्न सत्यं वदति । विजानन्नेव सत्यं वदति । विज्ञानं त्वेव त्रिजिज्ञासितव्यमिति ।

विजानातिशब्द: साक्षात्कारपर: । यदा वै साक्षात्करोति, तदा सत्यं वदति सत्येनातिवदतीत्यर्थे । पूर्वत्र सत्येनातिवदानोति निर्दिष्टत्वात् सत्यशब्दिततस्य ब्रह्मणोडतिवदन प्रति निमित्तत्वेन करणत्वविवक्षया 'त्रतीयावर्त', वदनं प्रति कर्मेतया द्वितीयाया अव्युपपत्ते: । 'स वा एष एवं पश्यन् एवं मन्वान एवं विजानन्नतिवादी भवती', ति साक्षात्कारमननोपासानानमितवादिल्यनिमित्तया पूर्वोक्तत्वात्, 'मतिस्त्वेव विजिज्ञासितव्ये', इति उपासनस्योक्तत्वात् 'मतिस्वेव विजिज्ञासितव्ये' ति मननार्य वक्ष्यमाणत्वात् अलं विजानातीयेनैन साक्षात्कार एवोच्यते । उक्तञ्च व्यासार्यै:, "विजानातिशब्द: साक्षात्कारपर:, न तु शास्त्रजन्यज्ञानपर । 'यदा वै मनुतेडथ विजानाति' ति विजानार्थस्य मननसाध्यत्वावगमात् । 'सत्यं वदति सत्यमतीवदतात्यर्थ' इति । नाविजानन्---इति । साक्षात्काराभावे नातिवादित्यम् । अत: साक्षात्काररूपं विज्ञानं विजिज्ञासितव्यम् सपर्यमित्यर्थ: । पाकं पचतीतिवत् विज्ञानं त्रिजिज्ञासितव्यमिति निर्देश: । उत्तरत्रापि विजिज्ञासितव्यपदस्य सपर्यत्वमेवार्थ । उक्तञ्च व्यासार्यै:, "सत्यवत्यतिरिक्तविषयाणि विजिज्ञासितव्यपदानी सपर्यवाचिनी" इति । शिष्य:, तदभ्रुपगच्छति विज्ञानं

1. तृतीयाया: खे

मुक्तिमिति चेत्--सत्यम्--एवमपि विजानाति, विज्ञाननम् इति पदयो: उपासनपरत्वमेव वाच्यम्, श्रुतान्तरप्रसिद्धिम्, 'एवं पश्यन्व एवं मन्वान एवं विजानन्नतिवादी भवती', ति पूर्ववाक्यस्यानुसृत्य । एवं तनमध्यगते, उपासनपदेनैज्ञानेनावितवाद्य कार्तामध्यवस्यता गुरुगा प्रयुक्ते 'विजिज्ञासितव्यमिति पदे उपासनपरत्वार्थपरत्वासि सन्धिन्मनागपि न घटते । उपरि पुन एतदर्थवाक्यादारोऽन्तरस्वीकार इति । अस्तु वा सर्वत्र विशदज्ञानमेव 'विज्ञान'पदवाच्यार्थ: । तत् यथायथमुपासनमस्यद्वेति ।

भगवो विजिज्ञास इति ॥ १ ॥

इति सप्तमाध्याये सप्तदशः खण्डः ।

७-१८.

यदा वै मचुतेऽथ विजानाति । नामत्वा विजानाति । मत्स्वैव विजानाति । मतिस्वैव विजिज्ञासितव्येति । मति भगवो विजिज्ञास इति ॥ १ ॥

इति सप्तमाध्याये अष्टादशः खण्डः ।

७-१९.

यदा वै श्रद्दधाति, अथ मनुते । नाश्रद्दधानमनुते । श्रद्दधदेव सम्पद्यामातिष्ठः । पूर्वोक्ते, 'सत्यं त्वेव विजिज्ञासितव्यम्' इति ब्रह्मोपासनस्यैववादिस्वहेतुत्वकथनात् अत च वाक्ये साक्षात्कारस्यातिवदनहेतुत्वकथनात् ब्रह्मोपासनतत्साक्षात्कारयोः द्वारदारिमावापनयोरेवातिवादहेतुत्वं सिद्ध्यति । एतत् सर्वमभिप्रेत्य भगवता भाष्यकृता, 'ब्रह्मसाक्षात्कारनिमित्तचातिवादित्सिदये परब्रह्मसाक्षात्कारोपायभूतं ब्रह्मोपासनं, 'सत्यं त्वेव विजिज्ञासितव्यम्' इत्युपदिश्ये' भाषितम् ।

'केचितु - 'सत्यं त्वेव विजिज्ञासितव्यम्' इति त्रिहितं साक्षात्कारहेतुभूतं विज्ञानमेव, 'यदा वै विजानात्यथ सत्यं वदति' इति खण्डेनापि निर्देश्यते; न तु साक्षात्कारः। एक्च सति, 'सत्यं त्वेव विजिज्ञासितव्यमिति ब्रह्मोपासनमुपदिश्य, तदुपायभूतं ब्रह्मज्ञानं, 'मतिस्वैव विजिज्ञासितव्ये' इत्यपदिश्ये' इति भाष्यमुपि स्वरसम्मिति वदन्ति ।

७-१७.

यदा वै मनुते — विजिज्ञासितव्येति । ब्रह्मोपासनोपायभूतं मननं सम्पाद्यमित्यर्थः ।

७-१८.

यदा वै श्रद्दधाति — इति । अत्र [च भगवता] भाष्यकृता,

1. केचितु इत्यादि न क कोऽपि ।

मनुते । श्रद्धा त्वेव विजिज्ञासितव्येति । श्रद्धां भगवो विजिज्ञास इति ॥ ७ ॥ इति ससमाध्याये प्कोनविशः खण्डः ।

यदा वै निस्सितग्रति, अथ श्रद्धधाति । नानिस्सितग्रति श्रद्धधाति । निस्सितेन्नेव श्रद्धधाति । नि(नि:)ष्ठा त्वेव विजिज्ञासितव्येति । नि(नि:)ष्ठां भगवो विजिज्ञास इति । इति ससमाध्याये विशः खण्डः ।

"श्रवणप्रतिष्ठार्थत्वादमननस्य, मननोपदेशेन श्रवणमनर्थसिद्धं मतवा श्रवणोपायभूतां ब्रद्धणि श्रद्धां श्रद्धा त्वेव विजिज्ञासितव्ये(ख्युपदिश्ये) 'ति भाषितम् । अतः, 'श्रवणोपायभूतां ब्रद्धणि श्रद्धा'मित्यनेन ब्रह्मश्रवणविषयिणी श्रद्धा विवक्षित । श्रद्धा च त्वरेति न्यासार्यैर्व्यास्यातम् । शिष्टं स्पष्टम् ।

यदा वै निस्सितष्ठति — इति । ब्रह्मैव श्रोतव्यम्, नान्यदिति व्यवसायकृत् निष्ठा श्रोतव्ये श्रद्धोपायत्वात् सङ्गतेऽर्थे । तिष्ठति पूवर्क्त । ७-२०.

श्रवणप्रतिष्ठार्थत्वादियादि । नतु मननमेवार्थसिद्धं मतवा श्रवणमेव क्सात्रोपदिशति श्रुतिरिति चेत् — पूर्वं 'एवं मन्तवान् एवं विजानानन्' इति मननस्य प्रशुतत्वात् मननमेवेहाऽप्युपदिश्मिति । किञ्च भाध्ये श्रवणोपायभूता श्रद्धामिल्येतावता मननोपायत्वं श्रद्धाया न भवतीति कैमुत्यात् सेत्स्यतीत्यदेव । अत्र श्रवणप्रस्तावाद्रोंनात्, दृश्य: श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्य इत्युक्तमननमेव विवक्षितमिसतत्र नियमकभावात्, 'वाल्ये पण्डिसच्चा निर्विद्याथ मुनि' रिति श्रुयासिमन्तं सहकार्यंतरत्वा(रत्वा)ध्येकरणदर्शितस्तुपासनोपायभूतमालम्बनसंशीङनमेव मननमस्तु गृह्यमाणम् । तत्प्रश्रद्धादीनमपेक्ष्यैवेत तदुर्किरपि इति शाङ्ख्य स्यात् । इदमपि भाष्यक्रता नैवानभिमतम् । व्यवसायहितोपाये श्रवणेऽपि श्रद्धादेरकार्यकत्वात् तु तथा भाषितमिति ।

वस्तुतो विज्ञानसामान्ये हेतुभूते श्रवणानन्तरमननमेवदमिल्येन युक्तम् । मननकोले श्रद्धानुरूच्यभावे पतितर्कोपपाद्यते । स्यादिति तदानीनपि श्रद्धावश्यकत्कत्वये श्रुतिमेवननन्तरमेव श्रद्धाकारोपि । एवं यदुक्तम् — श्रोतव्यान्तरेपु हेतलानुरूपङाने मनसो नियमनरूपा कृतिरिति, तत्प्रह्मेतरस्मिन् हेत्यालानुसन्धानविषयीच रजस्तमोभिवर्हणेन सत्त्वाश्रविद्धनेन पूँकानिष्ठ-रुपाध्यवसायसंपादक सा/रिकवस्यागपूर्वक्विचिदृदकर्मोऽनुप्रक्रतिरूपमितमेवोति ध्येयम् । ईदृशी स्पितिष्ठ श्रवणात् प्रागपि यथाहं पुरुषस्यापेक्षि तेऽादरारातिशयाद् भाष्ये श्रवणप्रस्ताव इति ।

यदा वै करोति, अथ निस्तिष्ठति । नाकृत्वा निस्तिष्ठति । कृत्वैव निस्तिष्ठति । कृतं वै निजिज्ञासिनच्येति । कृतं भगवो निजिज्ञास इति ॥ ९ ॥

उद्योगपयन्तरापर्याया श्रोनव्यान्तरेषु हेत्वानुसंधाने(धानन) मनसो नियमनरुपा कृति:, ब्रह्मैव श्रोनव्यमिति व्यवसायलक्षणनिष्ठाहेतुत्वात् संपाद्येयर्थ: । अत्यन्तं पूर्ववत् ।

इति सप्तमाध्याये एकविंशः खण्डः ।

यदा वै सुखं लभते, अथ करोति । नासुखं लभ्वा करोति । सुखं त्वेव विजिज्ञासितव्यमिति । सुखं भगवो विजिज्ञास इति ॥ ९ ॥

यदा वै सुखं—इति । उत्कलक्षणाया: कृति ब्रह्माणि निरतिशयानुकूलत्वाद्गममन्तरेणासंभवात् श्रोनव्यान्तरेषु हेत्वानुसंधानाहित मनो नियमनरुपकृतिहेतुतया अत्यन्तानुकूलत्वलक्षणं सुखत्वं [ ब्रह्माणि ] ज्ञातव्यमित्यर्थ: । अत च श्रवणमननश्रद्धाद्धि: प्रागेव, सुखप्राप्त्यसभावात प्राप्यर्थस्यापि लभते: ज्ञानमेवार्थ: ।

इति सप्तमाध्याये द्वाविंशः खण्डः ।

यदा वै करोति — इति । उद्योगप्रयत्न इति व्यासारैहरुकम् । कर्मयोगादिरूपोयोगत्रिष्यप्रयत्नेभि विवक्षितं स्त्यात् ।

येयं विषये हेत्वानुसंधाने निश्चिद्रकमौनुशाने च पुंस: कृति, एषा अतिशयितपुंसुखरूपपुरुषं लभनीय स्थितमनाकलयतोन भवितुमर्हीति तत् सुख ज्ञातव्यमिति दर्शेयति यदेति । असुखमिलत्र था इति पृथक्पदम् । असुखे लभ्वा सुखमलिख्वा । नन्विदं सुखं विषयसुखान्विलक्षणमिति शयिते ज्ञानानन्दस्वातमहरुमेवास्तु इसत्राह यो वै भोमेति । सर्वोति-

१. अन्य क पाठ । अन्त्र अत्नकुलज्ञान इति ।

यो वै भूमा तत् सुखम् । नाल्पे सुखमस्ति । भूमाैव भूमा त्वेव विजिज्ञासितव्य इति । भूमानं भगवो विजिज्ञास इति ससमाध्याये त्रयोविंशः खण्डः ।

यो वै भूमा-इति । भूमा शब्दो [ हि ] बहुत्ववाची । वहुशब्दात् पृथ्वादि त्वात् इमानीच, 'बहोलंपो भू च बहो' रिति प्रकृतितमत्ययो विंकारे च सांत त्व्रिपत्ते । वहुल्ववाचात्र वैपुल्यम्, न संस्ल्याविशेष । वहुशब्दस्य, 'बहुषु बहुवचन' मित्यादौ सस्त्यायामिव, 'अल्पं वा बहु वा यस्य श्रोत्स्योपकरोति यः' इत्यादौ अल्पत्वप्रतियोगिनि वैपुल्येऽपि प्रयोगदर्शनात्, इहापि, 'नाल्पे सुखमस्ती' ति अल्पत्वप्रतियोगिन्द्धैव भूमा शब्दप्रयोगाच्च वैपुल्यमेवार्थे । वैपुल्यच 'गुणोत्कर्षरुपम् । न तु परिमाणरुपम् । सुखशब्दसामानाधिकरण्यात् । न हि सुखे उत्कर्षवत् परिमाण प्रसिद्ध स्यात् । अत उत्कर्षकृतवैपुल्यमेवेह भूमा शब्देन विवक्षितम् । अत एव न वैपुल्यरुपधर्मोऽपि सूचितः; सुखस्य वैपुल्यहेतुत्वाभावाति । अल्पप्रतियोगितया नब्बात्र वा उत्तरत्र वा अल्पत्वे भूर्मप्तियोगितया निर्दिश्यते, अपितु अल्पमेव । अतोडल्पशब्दप्रतियोगितया प्रयुज्यमानो भूमा शब्दो वैपुल्याश्रयर्धमिंपर एव ।

ततश्रायामर्थः — यत् उत्कृष्टं विपुलम्, तदेव सुखम् अत्यन्तानुकूलवमित्यर्थ । नाल्पे सुखमस्ति । सुखं सुखत्वम् । अत्यन्तानुकूल्यवमित्यर्थ । 'अपशवो वा अन्ये गोआश्वेभ्यः' इत्यत्र गवांश्वाद्यतिरिक्के ऽशादौ पशुत्वनिषेधस्य प्रशस्तपशुत्वानिषेधपरत्वात् अल्पे प्रत्यगार्निम्नि सुखे सुखत्वानिषेध- परत्वात् । पूर्ववाक्य एव सुखशब्दस्यात्रैवानुकूलार्थतया व्याख्यातत्वात् । ततश्र भूमा भवितव्य सुखत्वभावात् सुखत्वदेव हेतोरभूमत्वमप्यस्तीति ज्ञातव्यमित्यर्थः । एतत् सर्वं भाष्येऽपि दृश्यम् । शिष्टं स्पष्टम् ।

ततश्रायामर्थः — यत् उत्कृष्टं विपुलम्, तदेव सुखम् अत्यन्तानुकूलवमित्यर्थ । नाल्पे सुखमस्ति । सुखं सुखत्वम् । अत्यन्तानुकूल्यवमित्यर्थ । 'अपशवो वा अन्ये गोआश्वेभ्यः' इत्यल गवां श्वाद्यतिरिक्के ऽशादौ पशुत्वनिषेधस्य प्रशस्तपशुत्वानिषेधपरस्वात् अल्पे प्रत्यगार्निम्नि सुखे सुखत्वानिषेधपरत्वात् । पूर्ववाक्य एव सुखशब्दस्यात्रैवानुकूलार्थतया व्याख्यातत्वात् । ततश्र भूमा भवितव्य सुखत्वभावात् सुखत्वदेव हेतोरभूमत्वमप्यस्तीति ज्ञातव्यमित्यर्थः । एतत् सर्वं भाष्येऽपि दृश्यम् । शिष्टं स्पष्टम् ।

1. गुणकृतोत्कर्ष क. 2. इहोति क. कोचे । 3 प्रलग्नसुखे ख् ।

शान्तिपुरुषार्थंभूतस्खोत्रासतुवादरुपातिवादित्वेनिमित्तभूत विज्ञानमननश्रद्वानिष्ठाकृतिप्रयोजक हि सुखज्ञाने निरतिशयसुखज्ञानमेव भवितुमर्हति । तादृशसुखलक्खण सर्वप्रकारो त्कृष्टमेव स्यात्; नाल्पस्स । प्राणख्यात् , न भूमा । 'प्राण प्राणेन' स्वादिना प्राणेव प्राणाननेकत्वस, हिसायोग्य-तथा नानाविधदु.खासद्रवस्य चोकतथा सर्चो त्कृष्टख्वासिद्धेरिति भाव ।

यत्र नान्यत् पश्यति, नान्यच्छृणोति, नान्यद् विजानाति, स भूमा ।

एतद् द्वैतोक्यप्रस्तुतयोः भूमाव्‌लप्‍शब्दयोर्‌र्थेजिज्ञासुं प्रत्याह यत् नान्‍यत्—स भूमा । यतोति 'अनुभूयमाने' इत्य्‍आहारः । यत् वस्तुनि अनुभूयमाने ततोडन्यन् न ह्‍स्यते, न श्रूयते, न विज्ञायते च, स भूमाेत्यर्थः । यस्मिन् दृश्यमाने ततोडन्यन् न ह्‍स्यते, यस्मिन् श्रूयमाने ततोडन्यन् न श्रूयते, यस्मिन् विज्ञायमाने ततोडन्यन् न विज्ञायते, स भूमाेत्यर्थः । यद्वा समस्याः विषयत्वमर्थः । पश्यनित्यध्या-हारः । १यं पश्यन् यतोडन्यन् न पश्यतीत्यर्थे । अत्र तदितरस्‍य दर्शनेाद्भभावो विषयाभावकृतः । ततश्‍च यतोडन्यन्नास्ति, स भूमाेत्यर्थः पर्यवसितः ।

न च नु चेतनाचेतनवर्गस तद्विलक्षणत्वात् कथं भूम्नोडन्यन्नास्तीत्युच्यते । न च चिदचिद्विशिष्टस्यैव भूमब्रह्मशब्दार्थत्वात् चिदचिदोरपि तदनन्तर्भावात् तदन्यत्रेति निषेध श‌क्यते कुत इति वाच्यम्—विशेषणमूत्योः चिदचितोः भूमब्रह्मशब्दार्थभूतात् विशेष्यादन्यत्वेन तदुन्डन्यन्नास्तीति निषेधोयुक्तत्वात् । किंच, 'अथात आत्मोपदेश' इति भूम्न एवात्मत्वोपदेशयमाणत्वात् 'तरति शोकमात्मवित्' प्रति मुक्तस्यात्मत्वम्‍सोपदेशस्य भूम्नः पर्यवसानाच भूम आत्मवर्जनीया । न हि चिदचिद्विशिष्टस्यात्मत्त्वम्‍, विशिष्टयैवान्तः प्रविशिय नियन्नत्वेनास्मत्वात् । ततश्‍च तस्यैव भूमत्वं वक्तव्यम् । न चेदं रक्षणं तस्य संभवति । तद्‍यतिरिक्‍तस्य कुतुन सत्त्वादिति चेत्-उच्यते — ब्रह्मशब्दकृतं भूमशब्दस्यापि वस्तुपरिच्छेदशून्यत्वलमेवार्थः ।

कस्‍तु परिच्छेदो नाम इदमिमं नेति निर्देशाहल्‍वम् । तद्राहि्त्यं स्वरूपमेदाद् भवेत्,

प्राणोडपि धर्मेर्मूतज्ञानविम्बकस्याया भूमा भवतोति न मन्तव्यमिति न्यायादनायः भूमशब्दविवक्षितत्वे सवोक्तिशायितसुखरूरत सिद्‍धस्‍तेत्, तद्रश्‍मयमाह यत्र नान्यदिति ।

प्रपञ्चान्तर्गतं सर्व गुणरूपेण विभुनिरूपेण वा यस्यैकस्य प्रकारभूतम्, स भूमशब्दार्थ इति विवक्षितम् । अत्र, 'स्थितोढरबिन्दे मकराद्दीनिर्मिते मधुव्रतो नेक्षुरक हि धीक्षते' इति न्यायेन ब्रह्मादर्शсhरणादौ ह्रक्‍तो नान्यद् पर्यन्त न श्‍णोतोलस्‍यस्वीकरे प्रपञ्चोडनुभूयमान इति प्रतीत । अत्र प्रपञ्चस्यापि मुक्तमनुभूयमानवत् स्थितस्मिंह दर्शयितुं भगवता भाष्यकृता 'विभूनिगुणविवृत निरतिशयसुखरूपं ब्रह्मानुभवन तथातिरिक्‍तस्य वस्तुनोभावादेव किमप्य-न्यस्‍म पश्यती' येतदों दर्शितम् । तमर्थ मनसिकृत्याद ऋत् वदितरस्यादि ।

तदपृथङ्मिसदद्वाद्वा भवेत् । तत् जीवजडयोरेश्वरोपेदावात् तदपृथङ्किसद्धसच्चकर्वमिति फलति । तच दृश्यं घदते । तत्सचाऽत्यतिरिक्तसचारून्यत्वाद्वा, 'यदधीना यस्य सत्ता तद् तदित्येव फण्यते' इति स्मृत्यनुसारेण तदधीन्सत्कृत्याद्दा भवेत् । तत्त तत्सचाऽत्यतिरिक्तसचारून्यत्वमपि सचारूपविशेष्याभावेन विशिष्टाद्वैतं भवेत्, तत्सचाभिन्नसच्चार्कवेन सचाऽत्यतिरिक्तवृंहपविशेषणाभावाद्वैतं भवेत् । तत्र सचाशून्यत्वं सकलेऽपि माणविहुद्रं 'नाम्युपगमाहेम् । तथैव तत्सचाभिन्नसचाक्त्वमपि नाम्युपगमाहेम् । अपितु तत्सचाधीनसचाक्त्वमेव । एवंविधस्याप्रकिसद्धत्वस्य सिद्धान्तेऽस्म्युपगत्वादनुपपत्ति: ।

तत्रसत्ताभिन्नसचेतिति । मुण्डकप्रकाशिकाशास्त्रोकृतसाध्यासाध्यस्य पक्षस्यात्रानादरः । परमात्मानं विहाय पृथक् सप्रति प्रतीमाने प्रपञ्चेऽप्रतीतपरमात्मसत्तामादाय सत्ताऽव्यकहारेऽनौचित्यात् । तार्किकैरपि दृव्यत्वेन गुणकर्मङ्गोरपि पृथक् प्रतीया सत्ता स्वीक्षुता । सामान्यादवेच सत्तान्न प्रतीतिसहं सा नेद्य । श्रीमाङ्गेयडिपि पृथगप्रतीमानेनैव क्लेशयैव पृथगस्तित्वं नेदमिति । ननु यत् नाम्यदिति यसपदस्य विशेष्यमात्रपरत्वे, भत एव भूतेऽस्य व तथात्वे, विशेष्यमाले सुकुत्वप्रतीति स्यात् । तथाच श्रीभाग्येऽपि विरोध: । तत्र, यो वैं भूमा तत् सुखभिति घाक्येन विशेष्यत्वेन सुकुत्वप्रतीतिमुपजीव्यैव विस्वरं तदुपपादनात् । किं मवेऽस्तुसामानाधिकरण्यानहर्जनहेलुसवस्तुपरिच्छेदेऽगृहीतस्यान्त्यलस्य शोध्यमानं सकृत्मत्कल्पमेव भवति इयतः भूमपदस्य विशेष्यमात्रपरत्वेऽपि विशिष्टेऽरत्वेऽपि सकलवन्निर्वाहमह यद्येष्ट । सामान्येऽप्यवति । 'समानमितरच्छयेनेऽ' ति, इशुनामनि एकस्मै ज्योतिष्टोमाम्निकारे श्येतयागादिकृतित्वासिद्धयै पठ्यते । तदर्थेऽर्थत इषौ पत्तिताक्सदृशम् = अप्रकृतत्वेन, प्रकृतत्वाच्छुबादेत वा रुपेण यत् पत्तिताक्सदृशम्, तत् श्येनसमानां कुखोदिति । (प्रत्यक्षवचनातिरोहित्यम्) (मी. ९-१-२)

'अनन्यचेता: सततम्,' 'रममेवानुपश्यति' इत्यादौ तदन्वयं तदनन्तर्गतलं ताद्विषयकप्रतीत्य विषयत्वादुपमानुभविकम् । तथाच यत्रानुभूयमाने यदन्वय न पद्यतीत्युकं यदनन्तर्गतं न पद्यतीत्यर्थ: । इदंशार्थलाभक्ङ् मन्यादिपदस्य सदृशोऽपरतद्कारसिद्ध: इति ।

अथ यतान्यत् पश्यति, अन्यच्छृणोति, अन्यद् विजानाति, तदल्पम्‌ । यो वै भूमा तद्‌मृतम्‌ । अथ यदल्पम्‌, तन्मर्त्यम्‌ ।

अथ यतान्यत्—तदल्पम्‌। उत्कलक्षणाभूमा विपरीतलक्षणाल्पमित्यर्थः। यो वै —मर्त्यम्‌ । उत्कलक्षणो भूमा एवामृतम्‌ जननमरणादिशून्यम्‌ नित्याविरहितानन्याधीनापहतपाप्मत्वादिगुणाष्टकस म्‍‌नि यावत्‌ । इतरतु अनीदृशम्‌ । नित्यमुक्ता-नन्याधीनान्तःकृत्स्वभावाच्च न वाक्यार्थानुपपत्तिरिति दृश्यम्‌ ।

स भगवः कस्मिन्‌ प्रतिष्ठित इति । स्वे महिम्नि,

सर्ववस्तूनामादारापेक्षत्व दृष्ट्वा शिष्यः पृच्छति स भगवः कस्मिन्‌ प्रतिष्ठित इति । उत्तरमाह स्वे महिम्नीति । सः 'स्वीयमहिमाधारक इत्यर्थः ।

1. स्वसहपमहिम्‌ क.

यदल्प तन्मर्त्यमिति । नहि प्राणस्य जीवस्याल्पस्यापि अमृतत्वात्‌ कथं भिद्यते घटत इति चेत्‌ — न । मर्त्यत्वं हि तद्‌वस्तुतो भिद्यते जीवस्यापि घटते । जीवाना परमात्मपरतन्त्रतया मृत्युसंयुक्तत्वात्‌ सृष्टिकृतो भेदात्‌ । अत्र 'विशिष्टलिङ्गे' इति सूत्रे श्रीभोक्तृ नामादिपर्यन्तोपासना परिमितफलकथनं भुवविद्याकरणे दर्शितम्‌ इत्युक्तत्वात्‌, प्राणोपासनफलस्यैव तत्परत्वाकथनात्‌, यदल्प तन्मर्त्यमिति शाङ्कख्ये तत्पर भाविकदृशिमतमतमिति प्राणस्य मर्त्यत्वेऽपि प्राणात्मकत्वेन भूतभौतिकस्यैव तत्संयुक्तत्वादेश मर्त्यत्वं सविशेषं, भगवदनुभावान्तर्गत हि सर्वं भद्रुरमिति केवल्यस्यानित्यत्वमिति छमानानामिह सभावति वर्णनसरणि ।

तद्‌ य प्रध्वंसर्थे—निरतिशयपुरुषेभ्यो भूतभौमसकुल ब्रह्म प्राप्यमविदुषा विषयेषु पर्वं हैतद्भाव-संघानेन कर्मजन्यतया प्रतिबद्धदेहद्रव्यफलभोगेभिरहितकर्मोपासनेन च कृतिमता पुरुषेण किश्चित्‌ दृप-निष्ठाश्रद्धामननयुवेव केयमाणमुपासनेन प्राणमात्रविषयक मर्त्यत्वकैवल्यरूपापफलपर्यवसितामिति तन्मूलातिद्वादो न वसुतो गतिवादः । न च ताक्ता उपक्रमोक्त शोकसंतमम्‌, उपसंहारोक्त तमसः पारदर्शनस्य । तद्‌द्वयं तत्‌कृत्‌पुरुषेभ्योऽप्यपर्यनुयोगाद्‌रश्मसात्मनि वाच्चता स्थिरपुरुषार्थानुपस्यात्‌

भगवत्समाराधनभूतमगवकर्मयोगादिकुला भगवत्‌नू भास्वरचितव्य । तदा च विलक्षणनिष्ठा-श्रद्धामननादिनाऽनुपपत्तिरिति । सर्गृहोतितथायं श्रीमद्‌कुलभूषणदिव्यसूत्री-श्रीसुखसूक्ते (9-2-1x), यथा' संस्कृतमनुसाद । ऐश्वर्यनिषदाच्चार्यभाष्यातात्पर्येडसकृतः,

ब्रपेतो बाह्यसङ्ख्येभेत्‌, आतं केवल्यमात्मना । यकत्तां तद्‌ स्थिराल्पस्या निश्रित्येभ्वरमाश्रय ।। इति ।

पूर्वं, 'यथा वा करा नामौ समर्पिता , एवमसिन्‌ प्राणे सर्वं समर्पितम्‌' इति प्राणस्य सर्वो-धारत्वेऽपु वर्णे तादृशप्राणविदपेक्ष्यापि भूमा विशिष्टो दृश्यते, अस्यापि भूमा आधारान्तरा-श्रितत्वे तत्‌प्राप्त्यतिमात्रदिक्कथनात्‌कथनाक्रभसुतपद्यनू निराधारत्वलभावकमल्यां पृच्छति स भगव इति ।

यदि वा न महिम्नीति । गौअश्वमिह महिमेत्याचक्षते, हस्तिहिरण्यं दासभार्ये क्षेत्रण्यायतनानीति । नाहमेवं ब्रवीमीति होवाच, अन्यो हन्यसिन् प्रतिष्ठित इति ॥ २ ॥

इति सप्तमाध्याये चतुर्थः खण्डः ।

' स्वयंदासास्तपसि चन.' इतिवत् अनाधार इत्यभिपायः । उक्तामिप्रायेणाचार्यः स्वयमुक्त्वा, 'स्वशब्दस्यात्ममीयवचनत्वात् आत्मीये नियाम्यतया महिमभूते गवाख्शहस्ति हिरण्यदासभार्योदिलक्षणे प्रतिष्ठित इत्यभिप्रायः शिष्यो गृहीयात् । अथवा स्वशब्दस्य स्वात्मपरतया आत्माधार इत्यभिप्राय इति चा(१) वाक्याभिप्रायं बुद्ध्वा चेत । न च तदुभयमपि सभवाते । परमात्मन उभयविभूतिलक्षणात् आत्मीयमहिमसद्भावेऽपि अनाधारस्य परमात्मनः तत्त्वादित्थितत्वासंभवात् । न बोतिशिक्षतोऽपि नटवद्‌ः स्वस्फुरणमारुह्य नरीनर्ति न्यायेन स्वय स्वाश्रितत्वासंभवाच । अतो न द्वयमपि युज्यते । अतः शिष्यस्य सा बुद्धिरनिवर्तनीया'इति मत्वा पुनराह यदि वा न महिम्नीति ।

स्वे महिम्नि प्रतिष्ठित इति ब्रूम इत्यर्थः । तदू विद्रुणोति गौ —इति । गौ अश्वमित्यादौ द्वन्द्वैकवद्‌ब्रावः । एकश्रातीयकानीन्यर्थः । नाहमेवं ब्रवीमीत्यर्थः । उक्तं हि व्यासायैं., 'अस्य महिमानमिति चेतशोकः,' 'एतां विभूति योगस्य' इत्यदिश्रुतिस्मृतिषु परमात्मनो महिमवक्तव्यावसाने, 'यदि वा न महिम्नी 'ति न महिमानिषेधः । अपि तु विमूर्तिरूपमहिमप्रतिष्ठितत्वनिषेधोऽवश्यते' इति । अथ स्वरूपमहिमप्रतिष्ठितत्व निषेधति अन्यो हन्यसिन् प्रतिष्ठित इति । [ न स्वस्य स्वप्रतिष्ठितत्व सभवतीति भावः ।]

१. अननाभिप्रायेण. क २. आत्म क. क ३. यदि वाड्न्यथा वक्तव्यसि तथा न गमिष्यथैं. कूम इत्यथैं. क.

स एवाधस्तात्, स उपरिष्टात्, स पश्चात्, स पुरस्तात्, स दक्षिणतः, स उत्तरतः; स एवं सर्व इति ।

ननु, 'यत् नान्यत् पश्यती' त्यनुपपत्त्रम्, नानादिमत्त्विना चेतनाचेतनपदार्थाना मिल्लानामुज्लम्भादित्यलाह स एवाधस्तात्—सर्व इति । अत्र स एवं सर्व इति सामान्यीकरण्यात् स इति निर्देशस्य भूषणः, इदं सर्व इति निर्देशस्य चिदचिद्वर्गस्य च शारीरत्वभाव फलितो भवति । ततश्च, 'यत् नान्यत् पश्यती' ति तदनात्मकान्यनिषेधे नानुपपत्तिरिति भाव ।

अथातोऽहङ्कारादेश एव—अहमेवाधस्तात्, अह्मुपरिष्टात्, अहं पश्चात्, अहं पुरस्तात्, अहं दक्षिणतः, अह्मुत्तरतः; अहमेवं सर्व इति ॥ १ ॥

एवं सर्वविषये 'साक्षात् स्वारिकत्वयोगेणास्मन् कर्तव्य'मुपदिशति अथातोऽहङ्कारादेशः । क्रियत इति शेषः । अध्यात्मदृष्ट्या प्रकृतविषयत्वं द्योतनार्थः । अहङ्कारः अहङ्कारेण = अहङ्करणं भूय उपासनप्रकारः अत परमुपदिश्यत इत्यर्थः । न तु जीवस्वरूपोपदेश इति मन्तव्यम् । तथासित 'अहमादेश' इति निर्देशस्यैव युक्ततया कार्पदवैयर्थ्यात् । परमात्मनोडहङ्करणोपासनप्रकारमेव दर्शयति अहमेव — सर्व इति । सर्वविद्भवर्ती सर्वात्मा भूयाडह्मेवेति ज्ञातव्यमित्यर्थः । न तु जीवस्य सर्वात्मत्वमुपदिश्यत इति भ्रमितव्यम्; जीवस्यासर्वाधारत्वेनासर्वात्मत्वात्3 ।

तथाहि कार्श्न्दवैयर्थ्यस्योक्तत्वाच । उक्तञ्च भगवता भाष्यकृतां, " यत् तु अहमेवाधस्तादित्यादिना सर्वात्मत्वमुपदिश्यते, तद् भूमा विशेषस्य ब्रह्मणोडहङ्करणहेतुपासनसुपदिश्यते, 'अथातोऽहङ्कारादेश' इति अहङ्करणोपदेशोऽपक्रमा" इति, "परमात्मनः भत्यगात्रादिरिकत्वज्ञानप्रतिष्ठार्थमङ्करणहेतुपासनं कर्तव्यम्" इति च ।

1 इत्युपदिति क 2 स्ककोरे 'त्व' इति न । 3 जीबस्या सर्वाधारत्वात् क । अथ सर्वस्यापि प्रपञ्चस्य तदन्तर्भावात् तदन्यस्याभावो य उक्तः, ' यत् नान्यत् पश्यती'ति, तथुपपादन स एवाधस्तादित्यादिना । एवंभूतभूमाोपासन स्वात्मगर्भ मेतदर्थमिति दर्शयति अथातोऽहङ्कारादेश इति ।

अथात आत्मादेश एव-आत्मैषाधस्तात्, आत्मोपरिष्टात्, आत्माप्राङ्, आत्मा पुरस्तात्, आत्मा दक्षिणतः, आत्मोत्तरतः, आत्मैवेदँ सर्वमिति ।

ननु अहंबुद्धिशब्दयोर्जीवात्मविषययोः कथम् उपपत्तिरित्य्² अनहमर्थे च परमात्मनि अहग्रहेपासनस्य यथार्थत्वमेव स्यादित्याशङ्क्य, मूर्खः प्रत्यगात्मानं प्रति आत्मत्वेन तद्विषयबुद्धिशब्दानां परमात्मपर्यन्तत्वमुपपद्यत इति दर्शयन् 'तद् वेदान्ताः' इति प्रकरणमात्मलोपदेशं भूतिं समापयति-अथात आत्मादेशः । अन्वापि, 'क्रियत' इति शेष । अथशब्दः: प्रकृतविषयत्वघोतनार्थ । आत्मादेशः आत्मलोपदेशः क्रियत इत्यर्थः । आत्मैषाधस्तात्-आत्मैवेदँ सर्वमिति । सर्वात्मतया उपदिश्यमाने 'भूमा' 'उपासकस्यैवेत्यर्थ । तत्क्ष तत् ताहंबुद्धिशब्दयोर्जीवोऽर्थ आत्मैवेदति भावः ।

ननु 'अथात आत्मादेश' इत्यतस्मिन्‌लोपदेशः: प्रकृतभूमानविषय इति कथंवसीयत इति चेत् — भिक्षुयोगद्रयोः सार्वात्म्ययोगेन एकविषयत्वस्यैव सिद्धत्वात् ।

ननु च, स एवाधस्तादित्यनेनैव सार्वात्म्यस्य सिद्धता उपासकात्मत्वमपि सिद्धमेवेति, 'अथात आत्मादेश' इत्युपदेशो व्यर्थ इति चेत्—सत्यम्, स उवेद सर्वमिति सामानाधिकरण्यनेनात्मत्व फलति । अथापि कण्ठोक्तचोपासकात्मवसिद्ध्यर्थं³ विशेषे कि नियमकमिति वाच्यम्‌— 'एवं विजानन् आत्मत: प्राण:' इति विद्वदास्मन: प्राणाद्युपादानत्वेन सार्वात्म्यस्योत्तरतत् प्रतिपादयिष्यमाणत्वात् ।

यत् तु — अन्‍‌त परैरहंकार्याल्मैकवेन् प्रत्यक्षसिद्धस्य 'अथातोऽहंकारादेश:', 'अथात आत्मादेश:' इति पृथगुपदेशो मेऽर्थः, भूतात्मनोरभिन्नत्वेन प्रत्यक्षसिद्धत्वात् पृथगुपदेश एकविषयः । द्वितोः सार्वात्म्ययोगादिति — तद्सारम् । अहर्मर्थादन्यस्यांने भूतात्म्यत्रक्भिन्नत्वेन प्रत्यक्षसिद्धत्वात्⁴ तयोः पृथगुपदेशो मेऽर्थः । अहर्मथस्य तु ब्रह्माभिन्नत्वेन प्रत्यक्षसिद्धत्वात् तयोरुपदेश ऐक्यार्थ इति वैपरीत्यस्यापि सुवचत्वादित्यस्तां तावत् ।

१. स्वाभाविक्य स्व. २. उपासकात्मसिद्ध्यार्थं, क. ३ इत्युक्ति क ४. भूतात्म्य ब्रह्माभिन्नत्वेन क

स चा एष एवं पश्यन्नेवं मन्याने एवं विजानन्न आत्मरतिरातमक्रीड आत्ममिथुन आत्मानन्दः; स स्वराड भवति । तस्य सर्वेषु लोकेषु कामचारो भवति । अथ येडन्यथाडतो विदुरन्यराजानस्ते क्षय्यलोका भवन्ति । तेषां सर्वेषु लोकेषु कामचारो न भवति ॥ ३ ॥

स चा एष — आत्मानन्दः । रतिः सकृचन्दनादिजन्या प्रीतिः । क्रीडा उद्यानादिजन्या । श्रीसम्भवा प्रीतिः मिथुनम् । विभूतिर्जन्या प्रीतिरन्नदः । 'आत्मन्येव रतिर्यस्य स तथोक्तः' । एकमुत्तरोत्तरापि । श्रवणमनननिदिध्यासनैरुक्तभूमा|त्मसाक्षात्कारनिष्ठस्य सर्वविधसुखानुभवो|डप्यात्मसुखानुभवान्तर्गत इत्यर्थः । स स्वराड भवति । स्वराडित्यस्य राजा; अकर्मणत्वात्; तद्धिनिषेधकिङ्करो न भवतीति यावत् । 'अत एव चानन्याधिपति' रति श्रुते? । 'अत एव सत्यसङ्कल्पादेव अनन्याधिपतित्वं विधिनिषेधयोयोग्यक्रम् । विधिनिषेधयो|डप्यत्ते हि प्रतिहतसङ्कल्पं भवेत् । अतः सत्यसङ्कल्पत्वादेवानन्याधिपतित्वं सिद्धम् । अत एव स स्वराड भवतीत्युच्यते' इति भाषितम् । तस्य सर्वेषु लोकेषु कामचारो भवति । 'प्रत्यक्षोपदेशान्नैति चेत्' इति सूत्रे, 'अकर्मप्रतिहतज्ञानो मुक्तो विकारलोकान् ब्रह्मविमृतीमिमतान् अनुसमू यथाकामं तृप्यतीति, 'सर्वेषु लोकेषु कामचारो भवति'तस्य वाक्यस्यार्थ' इति भाषितम् । अथ येऽन्यथाड—भवति । ये उत्कृष्टकारादन्येन प्रकारेणोपासते, तेऽन्यराजानो भवन्ति = विधिनिषेधाङ्ककरा भवन्ति । कर्मवश्या भवन्तीत्यर्थः । स्वराडित्वस्य प्रतिद्वन्द्विन्द्रियात् । किञ्च ते क्षय्यलोकाश्व भक्न्तीत्यर्थः । अतः क्षय्यलोका भवन्तीत्यनेन यथोक्तप्रकारेण परमात्मोपासकानामक्ष्य्यभोगक्लोकत्वमस्तीत्युक्तं भवति ।

इति सप्तमाध्याये पञ्चविंशः खण्डः ।

७-२५.

1, आत्मैव रतिः स्यात्

तस्य ह वा एतस्यैवं पश्यन एंव सन्न्यास्यैवं विजानत आत्मतः प्राण आत्मत्त आशाङ्‌डत्मः स इँर आत्मा आकाश आत्मनस्तेज आत्मा आप आत्मत्त अवि भौतिरोभावावत्मतोऽणुरात्मतो बल्मात्स्नो विज्ञान-

अथात आत्मादेश इत्यनेकोक्तसुपासकान्तर्यौपिमः चेतनाचेतनसकलमपञ्चो-पादानत्वलक्षणसर्वात्मकत्वं स्पष्टयति - तस्य ह --- सर्वमीमिति । उपासकस्यान्तर्यो-

मात्मतो ध्यानमात्मतश्चित्तमात्मतः संकल्प आत्मनो मन आत्मनो वाग्‌-त्मतो नामात्मतो मन्ता आत्मतः कर्माण्यात्मत एवेदँ सर्वमीति ॥ ९ ॥ तदेष श्लोकः— न पर्ययो मृत्युः पर्येति न रोगो नोत दुःखताॆ्‌ । सँ हि प्रद्यः पर्येति सर्वामोति सर्वँःः ॥ इति ॥

स्येव प्राणनिर्दिष्टेशप्राणशब्दिततेजीवर्यन्तसकलमपञ्चोपादानम्। आतः अह्मेवदँ सर्व-

मिति चिह्नेतोऽहमग्रहः तात्विकाविषय एवेति भावः ।

तदेष श्लोकः। तत्र तावन्मृक्षयोऽत्रः वेद्यमाने 'श्लोकः' प्रवृत्त इत्यथः। न पर्ययो मृत्युः--सर्वमाप्तिमतोति सर्वेश इति । पर्ययः ब्रह्मादर्शी मृत्युः मरण रोगं दुःख-

साधने दुःखतां जगति प्रतिकूलताच्छ न पर्येति । सर्वसाक्षात्कर्ता सन् सकृल्लपमात्रेण सकृलिप्तान् अर्थान् सर्वेसिन् वृले प्राप्तनोतीत्यर्थः । अणुहतपप्तादिगुणाश्चकविमोचो

भवतीत्यर्थः । अतः, जगति दुःखतां न पर्यतेत्युक्तं । जगतो मृत्यं प्रति प्रतिकूलत्वं नास्ति, पित्चोपहतस्य पयःप्रतिकूलं खरवत् जगतः प्रतिकूलत्वं १ कर्तृकर्म

पूर्वं नामवादीनामुत्तररतस्य पूर्वपूर्वेकारणतमसुक्कम्। तत्र प्राण प्रति भूतः करणत्व-

नोचक्मिति तद् दर्शोयाति विजानत आत्मतः प्राण इति । विजानत इति वक्ष्यी । एक्च प्राणो भूतजन्यः, कार्यादिक नामान्तु न सोक्ष्यति भूतजन्येभ्यः, किन्तु सन्तानक्रमेणैव सिध्यद्-

रीत्या च पूर्वपूर्वचरणान्तर्वर्ती परमात्मैव सर्वेकारणमू, न वेधकं नामान्तस्य, किन्तु सर्वस्यापि प्रपञ्चस्येति दर्शेयितुम् आत्मत आश्रेयादि ।

एवं, 'स वा एष एवं पश्यन् एवं मन्यमानः' इति आत्मदर्शिनं नारदं प्राप्यंतमुपवदिष्य, इतस्त्वर्ति शोक्मातमविंदिति प्रपञ्चयति तदेष इति । नहि विज्ञानानन्तरभाविनी दर्शने मोक्षहेतौँ सति,

स्व वा एष एवं मन्तान एवं विजानन् एवं पश्यनिति कमेण निर्देश्यम् । तत् कथम् प्रागन्यक्रमा-

स एकधा भवति त्रिधा भवति पञ्चधा ।

स एकधा — विरशातिः । आहारनः निरयवस्तु लैश्या पञ्चधा सप्तधे-त्यादिविभागायोगात् सहरुपरिगृहीताने कविधधारोऽरो भक्तीतर्थः । एवं मोक्षस-

समधा नयधा चैव पुनः श्रैकधा स(नः) स्मृतः ।

धनमूलोपासनप्रकारसुपदिश्य, ‘तद्याशोपासननिष्पत्तौ अन्तःकरणस्योपासनोत्रपतिप-वन्धकपापराहित्यमपेक्षतिम् । तद्वै राजसतामसाहारसेविनां न सम्भवति । अपितु तद्विविक्तसात्विकाहारसेविना भवेदिति उपासकः सात्विकाहारसेवी भवेदित्युुपदिशति

सतश्व दर्श चैकश्व सहस्राणि च पिञ्जरतिः ।

आहारशुद्धौ — विप्रमोक्षः । आहारशुद्धौ सात्विकाहारसेवी सति सच्चश्यान्तः-करणस्य शुद्धिः; नैर्मल्यं भवति । तन्नैर्मल्ये सति श्रद्धा स्मृतिः अविच्छिन्नास्मृति-

आहारशुद्धौ सत्वशुद्धिः सत्त्वशुद्धौ ध्रुवा स्मृतिः ॥

सन्तानरूपातम्‌ध्यान सिद्ध्यति । श्रुति:स्मृतिलम्भे तस्मै सति दुमोंचतया ग्रन्थ-शाब्दवाच्यानामविग्रहागादीनां मोक्षो भवतित्यर्थः । अतः, ' स्मृतितिलम्भ एवं सर्वे-

॥ स्मृतिलम्भे सर्वग्रन्थीनां विप्रमोक्षः ।

ग्रन्थीनां विप्रमोक्षः । इत्युक्त्या 'स्मृत्यनन्तरभाविन! स्मृतिविलक्षणेन दर्शनेन न मोक्षः; अपितु दर्शनसमनाकारस्मृतिनिसन्तानेनैव; तदश्र 'स वा एष एवं पश्यत्येव पश्यतेव मन्वान-एव विजानन्' इत्यत पश्यतिर्यादिशब्दाः दर्शनसमनाकारोपासन् । प्रकरण-

न्वरस्याः; 'आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः' इत्यादिशब्ददाश्र दर्शनसमनाकारध्यानपराः' इति सूचितं भवति ।

दरणमिलन्नाह आहारशुद्धाविलादि । सृतिसततिलुपा परभक्तिरेव मोक्षहेतुः । तस्या एन॥ड्दार-शुद्धिप्रभृतिपुरुषप्रयत्नसाध्यतया विधेयत्वात् । पश्यत्यत्र तु तस्या एवं कमभवत् दर्शनसमाना

कारत्वमभिप्रेतम् । न मुख्य साक्षात्कार । यद्याड्र प्रकरणे श्रवणस्य पृथक्कीर्तनाभावात् स्थान प्रमाणान् पृथक्‌यन् इत्यस्य 'श्रवणं विद्'गेल्योंज्यस्तु । यत एऽप्यग्रे श्र तकुमार , तमसः

परं द्रे्‌यतीति दरीशृदेवेनोच्यते । उपदेशा-श्रुतेश दर्शन पदेन प्रकाशपदेन च सूत्रे व्याख्य-

दृशे वधुन्त्र । यन उन्मग्नत । 'चिरनिरुद्धमप्येतत् प्रलक्ष्यस्मिव दर्शितमपु' इति रैल्या शाब्दचक्षुषा पदर्शननू, कथ मन्वानः, अथ विजानन्‌ इत्यर्थोऽपि नयुक्त इति । अत एव श्रोमाऽ्ये, प्रस्तुत

श्रवणं कमवक्वक्यं कय नोक्त'मिति विमृश्य, ' धारणमर्थसिद्ध मत्ले' त्युक्तमिसपि स्यादिति ।

तस्मै मृतदितकषायाय तमसः पारं दर्शयति सनातनं सनत्कुमारः । तौ स्कन्द इत्याचक्षते तौ स्कन्द इत्याचक्षते ॥

शास्त्रार्थमरोषण उत्कट आास्र्या.चकासुपसहरनि श्रुति तस्मै — सनत्कुमारः । एवं शुद्धान्त करणाय नारदाय भगवาน् मनत्कुमारः ससारसतमसचण्डभानुमूतोपासनगोचरं परमात्मानं स्पष्टभुजादि.अदित्यर्थः । अत नामादिपु ब्रह्मवेनो-पदिग्रेऽपि तत् ब्रह्म वस्यात*युगगानात् तस्य मृतदितकषायत्वम् । शिष्यस्य परि-शुद्धान्त करणतया उपदेशयोग्यता पराक्षितयैवो.पदिग्रानार्थ । तं स्कन्द इत्याचक्षते — । [ सनत्कुमारं स्कन्दं इत्यपि वदन्तीत्यर्थः ] । स्पष्टोऽर्थः । द्विरुक्ति-व्याससमाप्त्यर्थः ॥

इति छान्दोग्योपनिषदि सप्तमोऽध्याय (सम्पूर्ण प्रपाठकः) ।

एतद्विषयमधिकरणमुपन्यास्यते—

(९) अत मुक्तस्य देहेन्द्रियाणि सन्ति, न सन्तीति विचारे — “अभावं बादरिराह बौधम्” १ । शरीरेंद्रियाणामभांवं बादरिराचार्यों मन्यते । ‘न ह वै सशरीरस्य सत. प्रियाप्रिययोरपहतिरस्ति’ इत्येवं श्रुतिराहेत्यर्थः । “भाव जैमिनिर्विकल्पपामननात्” । मुक्तस्य देहेन्द्रियादिसद्र्रावं जैमिनिराचार्यों मन्यते । कुतः? विकल्पपामननात् । विविधः कल्मो विकल्पः, वैविध्यमित्यर्थः । ‘स एकधा भवति, त्रिधा भवति पञ्चधा । ससधेः’ त्यदिश्रुते । आत्मन एकस्याच्छेदस्याने कधाभावासम्भवात्, विधाभावाद्वा, ‘शरीरचित्कत्ता’ इत्यवगम्यते । अशरीरसवचनं तु कर्मकृतशरीराभावपरम् । “द्वादशाहवदुभयविधं बादरायणोऽदत” । ‘सकल्पादेव’ ति पूर्वनिर्दिष्टः संकल्प. अतएमानन्देन परामृश्यते । अतः सकल्पवशादेव मुक्तस्य सशरीरस्वाशरीर-स्वक्षणविधाद्यमप्यस्ति । संकल्पवशात् संशरीरोटशरीरेऽपि भवतीति भगवान बादरायणः ।

१. शरीरेंद्रिय. ग.

रायणो मन्यत इत्यर्थः। द्वादशाहवत्। यथा, ‘द्वादशाहमृद्धिकामा उपेयुः,’ ‘द्वादशाहेन प्रजाकामं याजयेन्’ इति औपतीयजतिचोदनाभ्या द्वादशाहस्य सत्त्वाहीनत्वरूपविधाद्वैतत्वं च ( पू. मी. ८-२-९, १०-६-१६ ), एवंमित्यर्थः।

"तत्सभवे सत्त्ववदपप्ते:" । सत्त्वस्य स्वातन्त्र्यभावतया¹ भोगोपकरणसंस्सकल्पाभावे, स्वप्ने परमात्मसृष्टै। भोगोपकरणै यथा भोगान् भुड्क्ते, एवं मुक्तः सत्त्वसंकल्पोऽपि परमात्मसृष्टैर्भोगोपकरणैः भोगान् अनुभवति।

"अथं जाग्रदभूत्" । सत्त्वस्य स्वभोगोपकरणतनुभवानादिसृष्टिसकल्पसर्वे, यथा जाग्रत्पुरुषः स्वांजतेः भोगोपकरणै। भोगान् अनुभवति, एवं मुक्तोऽपि स्वस-

कल्पसृष्टैः भोगोपकरणैः भोगान् अनुभवति।

ननु अनुपरिमाणस्य जीवस्य कथमनेकशरीरेऽप्यात्माभिमानसंभवः ? तल्लड्ढह, "प्रदीपवदावेशाललथा हि दर्शंयति" । यथा प्रदीपस्थैकरसाश्रितस्य स्वप्रभया देशान्तरेऽपि स विस्फुरति, एवंनेकरसाश्रितात्माभिमानः अहमित्यात्माभिमानानुगुणा

सर्वदेशेऽपि व्याप्तिरूपपद्यते । तथा हि दर्शंयति श्रुति— "वारांघशतभागस्य शतधाकल्पितस्य च । भागो जीवः स विज्ञेयः स चानन्त्याय कल्पते ॥"

इति । आनन्त्याय धर्ममूर्तज्ञानकृतानन्त्यायैवर्थे। इयासु विशेषः—बद्धस्य कर्माधीनः शारीरपरिमहः; मुक्तस्य स्वेच्छलायत्तः इति । ननु, ‘प्राजेनात्मना सपरिष्वक्तो न वांङ् किञ्चन वेद, नन्तरम् ‘इति मुक्तस्य ज्ञानाभावप्रतिपादनात्

कथमनेकशरीरेऽप्यात्माभिमानानुगुणज्ञानविज्ञानौ सति? तल्लड्ढह “स्वाप्ययसंप्रत्योरन्यतरापेक्षिकृत इति” । ‘नेह नानां किञ्चन वेद’ इति ज्ञानाभावविश्रुतः शुषोसमरणयो।

निःसवोधत्वस्य, ‘नाहं स्वयमेवं संप्रत्यात्मानं जानाति’ , विज्ञानघन एवतेन्थ्यो मूतेम्यः समुत्थाय तान्येवानु विनइत्यति इति श्रुतिम्यामविकृतत्वात्। अन्र विनइत्यति न पतनतीर्थः। मुक्तस्य, ‘मनसै-ताम् कामान् पश्यन् रमते’ इति सार्वज्ञ्यस्याविष्कृतत्वाच्चेति स्थितम् ।

1. तदुपशमेभोगोपकरण न.

अथ अष्टमोऽध्यायः । ८-९.

अथ यदिदमासनं ब्रह्मपुरं दहरं पुण्डरीकं विश्रमं (२) तथा समन्वयाऽऽयाये - , 'यत्र नान्यत् पश्यति नान्यच्छृणोति नान्यद् विजानाति स भूमा' इति निर्देशोऽमानो भूमा प्राणशब्दनिर्दिष्टो जीव एव । प्राणा-

दूर्ध्वम्, 'अस्ति भगवः प्राणादूर्ध्वम्' इति प्रश्नस्य, 'अदो वाव प्राणादूर्ध्वम्' इति प्रतिवचनस्य वाडरशिनेन प्रकटान्तरोपदेशस्य तत्रैव पर्यवसानात् । अतश्र सन्त्यपि ब्रह्मादिलोकान्ति तत्रैव यथाकथश्चिद् योजयित्वा नीतिः पूर्वपक्षे प्रापे - उच्यते -

"भूमा स अभवाद्ध्युपदेशात्" । भूमा परमात्मा, सम्प्रसादाद् जीवात् अधिकत्वेन तस्योपदेशात् । 'एष सम्प्रसादोऽस्माच्छरीरात् समुत्थाय परं ज्योति-रुपसपद्य' इत्यत सम्प्रसादशब्दस्य जीवेऽ प्रयुक्तत्वात् सम्प्रसादो जीवः । 'एष तु वा अतिवदति, यः सत्येनातिवदति' इति सत्यान्वादिनः² प्राणशब्दनिर्दिष्टजीवातिवाच्य-पक्षया तु श्रुतेनोऽपदिश्यमानत्वाद् अतिवदनानिमित्तस्य सत्यशब्दनिदिॅष्टस्य

प्राणशब्दतात् जीवाधिकलत्वमतीतः । न प्राणशब्दनिर्दिष्टो जीवो भूमा । "धर्मोऽपपेश्य" । 'स्वे महिम्नि प्रतिष्ठितः', 'स एवेदं सर्वम्' इत्य-दिभिः प्रतिपादितस्यमहिमप्रतिष्ठितस्य सर्वात्मकस्वादिवर्मणः, 'आत्ताऽऽत्मा' इत्यादिवाक्यशेषद्भिः प्रतिपादित——प्राणशब्दितजीवसम्भृतिसकलपपञ्चो-पादानत्वस्य प्राणशब्दिते जीवेऽसभवाच्च भूमा परमात्मैवति स्थितम् ।। ७-२६.

ईत छान्दोग्योपनिषत्प्रकाशिकायाः सप्तमोऽध्यायः (ससमः मपाठकः )

दहरविद्या प्रस्तूयते - अथ - वेष्टम । विद्याऽन्तरारम्भमप्रदर्शीनाथोंडयमर्थ-

1. निर्देश . रह. . सल्यनिमित्तकाऽऽतिवादिन ग.

अभिमापत्सनरुपाया सद्विद्याया विशुत्वाविरोधेऽपि किश्चित् स्वरूपगतंणाऽमसुक्तम् । अथ भूसविद्याया वैदुष्यसुपपादितम्; अथ दहरविद्याया तस्य दहरहृदयपरिच्छिन्नतप्रयुक्तं दहरत्व-मुपवर्ण्यते । एवमुनोऽपेक्ष्यदृश्यमपि सस्वविषयकम् । स्वाऽससत्वमात्रं प्राप्युक्तम् । इह तद्गुणानां सल्यत्वमप्युपचते, 'एतस्यैव मोक्षस्यस्पति । भूम-

विद्याया मनआआयुपारस्यकृत्लोककामाऽप्रत्यानुरोभेन सर्वेलोककामचारादिस्पेण क्विकिदु विकृतिः, इदानीं लोकविरोध-विवादरिवोशादिवर्णनैन सम्यगं विशदीक्रियते स्वरूपसद्विचारणामिप्रा-

दहरोऽसिन्नन्तराकाशः तस्मिन्न् यदन्तस्तदन्वेष्टव्यं तद्‌वाव विजिज्ञासितव्यामिति ।

शब्दः । उपास्यतया सन्निहितस्य परब्रह्मणः स्थानतया नवद्वारादिमत्त्वादिना च पुरुषाधिते अस्मिन् हृदये पण्डरीकाकारमलप् हृदयाख्यं परस्य नाभिगो वे॑सनार्थी । दहरः—विजिज्ञासितव्यामिति । अस्मिन् वेष्टन्यान्तः दहरः सूक्ष्म आकाशः । अत्र य इति पुङ्ळिङ्गचछब्दोऽध्याहर्तव्यः । अस्मिन् यो दहर आकाश इत्यर्थः । तस्मिन्न् यदन्तरित्यलान्तःशब्दोऽन्वेति पर । च्छब्दाद्‌ध्याहार्तव्यः । तत्‌श्रवणमननाभ्यामवगन्तव्य ध्यातव्यमिति । तदन्वेष्टव्यमित्यत्र तदिति नपुसकलिङ्गान्देशो¹ लिङ्गसामान्यविवक्षया द्रष्टव्य । यद्वा दहरोऽसिन्नन्तराकाश इति न पुङ्ळिङ्गचछब्दोऽध्याहर्तव्यः । अस्मिन्न् दहराकाशातदन्तर्वर्तिं च यदिति यच्चछब्दे-

येण । पूर्वोक्तायेपु गुरुपदेशानुरूपमेव श्रुति। प्रवृत्ता । इह, 'तद्‌वेद् गृणुयात्', 'स व्रज्यात्' इति भद्रा गुरुप्रति उपदेशकशिक्षणमुखेन प्रवृत्ते वैलक्षण्यम् ।

लिङ्गकचचनिदेशो क. 'तद्‌वेद् गृणुयात्', 'स व्रज्यात्' इति भद्रा गुरुप्रति उपदेशकशिक्षणमुखेन प्रवृत्ते वैलक्षण्यम् ।

परब्रह्मणः स्थानतयेनि । लोके सावेभौमस्य स्थान पुर भवति । उभयवतिभूतीक्वरात् मद्धाण कोऽन्य सावेभौमो नाम । सकलान् भूमिपु गुणत इव स्वलक्षणोपि सद्‌ऐोत्मना सबन्धी अयमेव सावेभौम । उदककु तारपर्यचन्द्रिकायामपि, 'शरीर पुरम्, इन्द्रियाणि चौरान्, ब्रह्म सावेभौमम्, आत्मानक् भूत्यं भाघयेत्' इति । नवद्वारेति । चक्षुरश्रोत्रेप्राणसुखद्वाराणि सस; गुहोपस्थाभ्या द्वारनवम् । 'सर्वेकमाणि मनसा सन्निस्याध्दस्ले सुखं व्वा । नवद्वारे पुरे देही नैव कुर्वीत न कारयन्' इति हि गीतम् । आदिना, 'पुरमे॑रदशद्वारम्' इति कठो॑क नामि-

परब्रह्मणः स्थानतयेनि । लोके सावेभौमस्य स्थान पुर भवति । उभयवतिभूतीक्वरात् मद्धाण कोऽन्य सावेभौमो नाम । सकलान् भूमिपु गुणत इव स्वलक्षणोपि सद्‌ऐोत्मना सबन्धी अयमेव सावेभौम । उदककु तारपर्यचन्द्रिकायामपि, 'शरीर पुरम्, इन्द्रियाणि चौरान्, ब्रह्म सावेभौमम्, आत्मानक् भूत्यं भाघयेत्' इति । नवद्वारेति । चक्षुरश्रोत्रेप्राणसुखद्वाराणि सस; गुहोपस्थाभ्या द्वारनवम् । 'सर्वेकमाणि मनसा सन्निस्याध्दस्ले सुखं व्वा । नवद्वारे पुरे देही नैव कुर्वीत न कारयन्' इति हि गीतम् । आदिना, 'पुरमे॑रदशद्वारम्' इति कठो॑क नामि-

दहरोऽसिन्नन्तर आकाश इति । यः आ समन्तात् कान्त इति आकाशः, स एवासिन्न् अन्तर्वर्तिमान्त्वात् दहर इत्युच्यत इति ज्ञापनाय आकारशब्दप्रयोगः । अत्र य इति घच्छब्दोऽध्याहारः, तदन्वच्छब्द्यमित्यत्र तच्छब्दो गुणवत् अस्यापि प्रहणाय । अध्याहार विनाडपि निर्वहति यद्‌द्रेति । अन्र्याहारपक्षोडपि द्विधाकार, तत् इति तच्छब्दमाे्ण आकारश्व तच

दहरोऽसिन्नन्तर आकाश इति । यः आ समन्तात् कान्त इति आकाशः, स एवासिन्न् अन्तर्वर्तिमान्त्वात् दहर इत्युच्यत इति ज्ञापनाय आकारशब्दप्रयोगः । अत्र य इति घच्छब्दोऽध्याहारः, तदन्वच्छब्द्यमित्यत्र तच्छब्दो गुणवत् अस्यापि प्रहणाय । अध्याहार विनाडपि निर्वहति यद्‌द्रेति । अन्र्याहारपक्षोडपि द्विधाकार, तत् इति तच्छब्दमाे्ण आकारश्व तच

तव्, इति, 'लदादौन सवैंनिध्यम्' इत्येक्रोशेण आकारशातदन्तवैर्ति॑स्यभ्रहणमित्येक, यदिदि घच्छब्देनापि यच्च यश्र यौ यानि उभयग्रहणमिल्यन्य । अय पद् उच्यते दहर—दहराकाशः

तव्, इति, 'लदादौन सवैंनिध्यम्' इत्येक्रोशेण आकारशातदन्तवैर्ति॑स्यभ्रहणमित्येक, यदिदि घच्छब्देनापि यच्च यश्र यौ यानि उभयग्रहणमिल्यन्य । अय पद् उच्यते दहर—दहराकाशः

पक्वे मोल् तसिम्न् इति पदमपि एकशेषैककद्वोेन वेष्टदहराकाशोभयपरे प्राह्मम् । तद् उपरि,

पक्वे मोल् तसिम्न् इति पदमपि एकशेषैककद्वोेन वेष्टदहराकाशोभयपरे प्राह्मम् । तद् उपरि,

नैव ' नपुंसकमनपुंसकेनैकवचास्यान्यनरस्या ' इति कृणनपुंसकैकशेषैकवद्रवेनैकैनैव नपुंसकलिङ्ग ' यच्चछब्देन द्व्योरपि परामर्शेसम्भवात् । तदन्वेष्टव्यमिति वाक्ये तच्छब्दव्दे ' डपि नपुंसकैकशेषसम्भवादेकैनैव तच्छछब्देन द्व्योरपि परामर्शः । तद्श्रोत्रेण वाक्येन दहराकाशस्तदन्वेष्टव्यैनैव छान्दोग्येनैगमितयुक्तो भवति । उक्त च भगवता भाष्यकृता— ' यदि दमसिन् ब्राह्मपुरे दहरं पुण्डरीकं नेत्रम् इत्यनूद्य तस्मिन् दहरपुण्डरीकवेश्मनि यो दहर आकाशः, यच्च तदन्तरर्थि, तदुभयमन्वेष्टव्यमिति विधेयत ' इति । अथ आकाशशब्द आ समन्तात् काशते प्रकाश इति व्युत्पत्या परमात्मपरः । तत् च हेतुरुत्तरत्र वक्ष्यते ।

न न तदन्तर्वर्तिन् एवान्वेष्टव्यत्वे प्रतीयमाने दहराकाशाब्दितत्साप्यन्वेष्टव्यतासिद्धर्थंनिमित्तवान् केशव- तिमर्थमाश्रीयते । किं तु ' विश्वजित् सर्वपृष्ठोडतिरथो भवति ' इत्यादि पृष्ठगतसर्वताविध्यक्षिप्तप्रश्नविधिनत् दहराकाशान्वेष्टनं पुनर्जातोपासनस्य दहराकाशोपासनस्यान्तरेणासम्भवेनाक्षेपादेव दहराकाशोपासनस्यान्तरपसिद्धतया यत्तच्छछब्देन नपुंसकैकशेषैकवद्रवचछब्दाद्व्याहारकेशानुकामान् ' इत्यौपसहारिको भयपोपासनवचनानुसारेणास्य केशस्थानुभोक्तव्यतावात् । न च तदेव वाक्यं दहराकाशतदन्तर्वर्तिंल्लक्षणोभयोपासनविधिपरमस्मृति वाच्यम् । प्रकृष्टं विशिष्टतवव्यप्तयुक्त वाक्य विहायोपसहारिकस्य विशिष्टविधिप्रतयग्दून्यस्य यच्चछदयुक्कस्य विविक्तकल्पनानौचित्यान्, तस्य विधिविकल्पनायामुपनुवादरूपस्याप्यस्य वाक्यस्याश्रयणीयतया नपुंसकैकशेषादि-इतिशब्दो वाक्यसमाप्तौ । अथवा इतीत्यस्याऽऽन्तरमाचायों कृतादित्यध्याहारः ।

1 लिङ्गेन. खु.

' कि तदच विदिते यदन्वेष्टव्यम् ' इति प्रश्नवाक्ये ये यत्तदाद्यामाकाशान्तर्वर्तिन् एव परान्नव्यतया अन्यांपि तदेकव्यमेव युक्त.मिति चेत् — अन्न एवमर्थद्विकक्षणौचित्यस्य भाष्य इदं विशदं भवोपपादिततत्वात् । अन्न द्व्योरभिणेडपि तत्र आकाशान्तर्गतिमात्रडसम्भावितत्वश्रुया तथा प्रश्नोपपत्तेः

तथ्श्रुत् ब्रूयुः -- यदिदमस्मिन् ब्रह्मपुरे दहरं पुणडरीकं वेष्टम दहरोऽस्मिन्नन्तराकाशः कि तद्नु विद्यते यदन्न्वेष्टव्यं यद्वाव विजिज्ञासितव्यमिति,

तथ्श्रुत् -- विजिज्ञासितव्यमिति । एकसूक्तवन्तोचार्येस्, स्वरपहृदयमध्यवर्तितयाडतिस्वरूपे आकारो कि वा वर्त्ततुमेहेति, यदन्न्वेष्टव्यं स्यादिति दहराकाशशब्दितस्य ब्रह्मत्वं तदन्तर्वर्त्तितया निर्दिष्टस्य तदुजिज्ञासतवद्याज्ञानां अन्तेवासिनो यदि ब्रूयुरित्यर्थे । 'कि तद्नु विद्यत' इति वाक्यं सर्वान्तरसय परमात्मन: अन्तर्वर्त्यन्तरा-सम्भवलक्षणानुपपत्तिर्‌गम्यमान्तर्वर्तिविशेषमशपरमिति व्यासार्याणामभिप्राय इति यच्चापि प्रतीयते-तथाडपि 'यदिदमस्मिन् ब्रह्मपुरे दहरं पुणडरीकं वेष्टम दहरोऽस्मिन्नन्तराकाश' इत्येतावन्मात्त् श्रुतवता शिष्याणां परमात्मविरोधिन्याकाशशब्दे जागरुके, दहरत्वान्वेष्टव्यान्तराभारत्वादिविरोधिलिङ्गे च जाग्रति, ब्रह्मलिङ्गेऽचु चानुप्रयस्तेऽपु, परमात्मविनि:श्वयस्य वा तद्विज्ञेयप्रक्षेपप्रवर्त्तेर्व असम्भवात्, सर्वान्तरसय परमात्मनोडन्तर्वर्त्य [न्तरा] सम्भवलक्षणानुपपत्तेरेव शिष्याणां हृदि विपरीतगमानत्वे-पक्षवाक्ये 'दहरं पुणडरीकं वेष्टम दहरोऽस्मिन्नन्तराकाश' इति दहरपुण्डरीकान्तर्वर्त्तित्वेनाकाशस्य दहरत्वोपन्याससय वा, प्रतिकवने 'यावान्वा अयमाकाश' इति वैपुल्योपन्याससय वा असङ्कतत्वापत्तात् व्यासार्योऽमसयुक्त एवार्थोडमिप्रेतः ।

केचित् श्रिरेस्य ब्रह्मपुरत्वेनोपक्रमादेव तदन्नर्वर्त्याकाशशब्दनिद्दिष्ट ब्रह्म-त्वकग्लयैव तदन्तर्वर्त्तिवसवन्तरासम्भवलक्षणानुपपर्त्तच्चमभिप्रयन्त एवान्तर्वर्त्तिं विशेष पद्मच्छुरित्यपि सम्भवन्नुपपत्तिरिति वदन्ति ।

ईति वदन्ति । इत्थं श्रीध आष्यकाराशयः । - यदि ब्रह्मान्तरस्वन्तरासभवव मन्यन्ते, तर्हि 'तस्मान्ते शुचिस्सुक्ष्मम्' इति तैत्तिरीये शुचिरपदेनैव आकारोपटेन हृदयाकाश ग्रहीतवा तदन्तरन्वेष्टव्यमेव ज्ञायते । ब्रह्मपुरपदबललाङ्घोर्‌यितुमर्हन्नीतिं प्रक्षाश्योगस्तदङ्गससय एव । कत: तद्दान्र्रयो न ग्राह्या इति ज्ञानयैव प्रक्षप्रतिवचनभङ्ग्या आकाराशान्तर्वर्त्तिपदार्थंजातप्रदर्शनमुखेन परिच्छिन्नत्वेऽपि अच्छेद्यवात् अच्छेयोडनदयने तस्मिन् वैपुल्यस्यामद्धात् आकारत्वमित्युप-पादनं सङ्च्छते । व्यासार्येस्सूक्ष्मस्दु परोकार्थपरिच्छारपररा नेह्ह शास्त्वार्थकथनप्रवृत्तेति ।

स ब्रूयात्—यावान् वा अयमाकाशोऽस्तावानेपौन्तर्हृदय आकाशः । उमे अस्मिन् द्यावापृथिवी अन्तरेव समाहिते उभाभ्यामपि वायुश्च स्वयंचन्द्रमा्सादित्यौ विधुनक्षत्राणि । यच्चास्येहास्ति यच्च नाम्नि सर्वं

स ब्रूयात्(एवमुक्तः) स आचार्य प्रतिव्रियात् । किमिति? यावान्—नक्षत्राणि हृदयगुणडरीकर्मण्यवर्ती आकाशब्देन् निर्दिष्ट: हृदयाकाशवद्विपुलः । द्यावापृथिव्यादिशब्दलक्षित भोग्यभोगस्थानभोगोपकरण अभिमूर्ध्वादिलक्षितो भोक्तृवर्गेश्व तदांश्रित इत्यर्थ: । यच्च — मिति । अस्य उपासकस्येह लोके यत् भोग्यजातर्मस्ति, यच्च मनोरशमात्रनगोचरमिह नास्ति, सर्वे तत् भोग्यजातमसिन् दहराकाशे समाहितमित्यर्थ् ।

इदं लोक इति । वाय्वाकाशसाम्य ब्रह्मणाकाङ्क्ष उक्त्वा, अत एव वाय्वाकाशवत्त् वाचा-प्रतियोग्यादिसर्वैरारतवर्द्धयितुम् उमे अस्मिन् इत्यादि । नात्र्य वाय्वाकाशान्त् तादृन्मात्राधारः, किंतु सर्वोहार इत्यर्थकथनाय यच्चास्येहेष्टि । एतच्च इहोनिपद वाय्वाकाशार्थकमपि भवितुम्-अथापि अस्येनिपदवैयर्थ्योऽथ सर्वे च कामा इति वाक्यमाणाउषारेण उपसक्-ओरगमिलार्थस् म्रगणो हेतुम् इहेलोक इत्य् इलर्थे । तथासत्येव विवक्षितस्य वाय्वाकाशाद् वैषम्यमस्यास्ते सिद्दिरिति भावः ।

इदं लोक इति । वाय्वाकाशसाम्य ब्रह्मणाकाङ्क्ष उक्त्वा, अत एव वाय्वाकाशवत्त् वाचा-प्रतियोग्यादिसर्वैरारतवर्द्धयितुम् उमे अस्मिन् इत्यादि । नात्र्य वाय्वाकाशान्त् तादृन्मात्राधारः, किंतु सर्वोहार इत्यर्थकथनाय यच्चास्येहेष्टि । एतच्च इहोनिपद वाय्वाकाशार्थकमपि भवितुम्-अथापि अस्येनिपदवैयर्थ्योऽथ सर्वे च कामा इति वाक्यमाणाउषारेण उपसक्-ओरगमिलार्धस् म्रगणो हेतुम् इहेलोक इत्य् इलर्थे । तथासत्येव विवक्षितस्य वाय्वाकाशाद् वैषम्यमस्यास्ते सिद्दिरिति भावः ।

नन्वत्र द्यावापृथिव्यादीनां तदन्वर्त्तित्वेन कथनात्, 'तद्वाव किजिज्ञासितव्य' मिति तेऽप्युपास्यत्वेनि चेत् — पदाथैविशेषोवारस्मुक्त्वा यच्चास्येहति उपासकभोग्यतेन ह्यपेग सर्व-कोडीकारान् तेन रूपेण यावापृथिव्यादेरपि कोडीकृततया भोग्यतैवेन सर्वस्यैवोपास्ताया इध्वान् ! पदाथैविशेषोवारस्मुक्त्वा यच्चास्येहति उपासकभोग्यतेन ह्यपेग सर्व-कोडीकारान् तेन रूपेण यावापृथिव्यादेरपि कोडीकृततया भोग्यतैवेन सर्वस्यैवोपास्ताया

नन्वत्र द्यावापृथिव्यादीनां तदन्वर्त्तित्वेन कथनात्, 'तद्वाव किजिज्ञासितव्य' मिति तेऽप्युपास्यत्वेनि चेत् — पदाथैविशेषोवारस्मुक्त्वा यच्चास्येहति उपासकभोग्यतेन ह्यपेग सर्व-कोडीकारान् तेन रूपेण यावापृथिव्यादेरपि कोडीकृततया भोग्यतैवेन सर्वस्यैवोपास्ताया इध्वान् ! पदाथैविशेषोवारस्मुक्त्वा यच्चास्येहति उपासकभोग्यतेन ह्यपेग सर्व-कोडीकारान् तेन रूपेण यावापृथिव्यादेरपि कोडीकृततया भोग्यतैवेन सर्वस्यैवोपास्ताया

समाहिता: ' इति च । नन्वेवं भाङ्घदिरेव, कामा इतने षरह्मतपात् त्वादिगुणाकर्षयैव भोग्यभोगोप्रक्‌रणभोग्याथनारुम् । तत्सरम् । अनिथ तु तद्ग् सर्वे तु सङ्कलपदत एवं गृह्हीतम् । सल्सकलर्त्तं हि खस्कल्मषमात्राधीनस्वात्मसिद्दिकरम् । निलानामितद धीनस्थिति-प्रकृतिकस्मापि सकलक्लेशोपरतिहेतुम् । भते, 'स' यदिदेनो वस्यमाणानामन्येषाञ्च कामाननुल्पाद्यानाम् क्राम्यानाअसद् गुणान्तर्गतत्वमस्येवेति । एतच क मपदेन काम्यमान्तनाविशेषोऽपहत ममत्वादिदोषामपि सङ्ग्रह्होति

समाहिता: ' इति च । नन्वेवं भाङ्घदिरेव, कामा इतने षरह्मतपात् त्वादिगुणाकर्षयैव भोग्यभोगोप्रक्‌रणभोग्याथनारुम् । तत्सरम् । अनिथ तु तद्ग् सर्वे तु सङ्कलपदत एवं गृह्हीतम् । सल्सकलर्त्तं हि खस्कल्मषमात्राधीनस्वात्मसिद्दिकरम् । निलानामितद धीनस्थिति-प्रकृतिकस्मापि सकलक्लेशोपरतिहेतुम् । भते, 'स' यदिदेनो वस्यमाणानामन्येषाञ्च कामाननुल्पाद्यानाम् क्राम्यानाअसद् गुणान्तर्गतत्वमस्येवेति । एतच क मपदेन काम्यमान्तनाविशेषोऽपहत ममत्वादिदोषामपि सङ्ग्रह्होति

भवन्ति, तद्विद्यस्य करदान्तरभावाच्चैवमिति गुणवाक्‌कररन् प्राप्ये दर्शितम् । एतेन — स यदि पितृलोककाम इोते विशदवक्ष्यमाणकामविशेषा सत्या: कामा इत्युच्यन्ता । तेषा सङ्कलय्च यथा-सकलर्‌श्शावित्मयेष्-इति निरस्तम् । सङ्कलय्मपदोक्तनियकामोपेक्षणायोगात् । पितृलोक्रादिक्कमा नोधेेहान्तभोग्य ज्ञापिततया उपरि तद्वर्णनस्यैंग गतथाभावात् ।

भवन्ति, तद्विद्यस्य करदान्तरभावाच्चैवमिति गुणवाक्‌कररन् प्राप्ये दर्शितम् । एतेन — स यदि पितृलोककाम इोते विशदवक्ष्यमाणकामविशेषा सत्या: कामा इत्युच्यन्ता । तेषा सङ्कलय्च यथा-सकलर्‌श्शावित्मयेष्-इति निरस्तम् । सङ्कलय्मपदोक्तनियकामोपेक्षणायोगात् । पितृलोक्रादिक्कमा नोधेेहान्तभोग्य ज्ञापिततया उपरि तद्वर्णनस्यैंग गतथाभावात् ।

तदस्मिन् समाहितमिति ।

उक्तस्थ भगवता भाष्यकृता — "यावान्वा अयमाकाशस्तावानेवो न्तर्हृदय आकाश इति तिमहता मभिधाय, 'उभे अस्मिन् द्यावापृथिवी अन्तरेव समाहिते उभाभ्यामिन्द्र वायुभ्यां सूर्याचन्द्रमसावुभौ विधृतावक्षतौ णि ' इति पठृतमेव दहराकाशाम्बोधिर्निर्दिश्य तस्य [ सर्वे ] जगदाधारत्वमभिधाय, 'यच्चास्ये हास्ति यच्च नास्ति सर्वे तदस्मिन् समाहित 'मिति पुनरध्यास्मिन्ति तमेव दहराकाशं परामृश्य तस्मिन्न अस्य उपासकस्येह लोके यत् भोग्यजातमस्ति यच्च मनोरथमात्रगोचरं नास्ति, सर्वे तत् भोग्यजातमसिन् दहराकाशे समाहितमिति निरतिशयभोग्यत्वं दहराकाशस्याभिधये "ति ।

न च 'यच्चास्येहास्ति यच्च नास्ति सर्वे तदस्मिन् समाहित ' मिल्यनेन उपासकभोग्यवस्त्वाधरंवमाहुपास्यस्य प्रतीयते, न तु दहराकाशस्य निरतिशयभोग्यत्वम् । तत्स्थ "यच्चास्येहास्तीति वाक्येन दहराकाशस्य निरतिशयभोग्यत्वमभिधाये " ति भाष्ये कथमुपपद्यतामिति वाच्यम्—उपासकस्य ब्रह्मप्राप्त्येकफलकस्य स्वर्गपातालादीनां भोग्यत्वाभावात्, 'यच्चास्येहास्ति यच्च नास्ति सर्वे तदस्मिन् समाहित'मित्यनेन दहराकाशस्य निरतिशयभोग्यत्वमेव प्रतिपादितमिति भाष्याभिप्राय इति व्यासार्यैवेल्कत्वाच्चाः शाङ्ढाया अवकाश इति द्रष्टव्यम् ।

केचित्तु "स यदि पितृलोककामो भवति" त्यादिना प्राचीनानेकजन्मसम्बन्धिपुण्यादिवर्गोदिक्षायां, सङ्कल्पमात्रेण तत्तत्स्थत्वस्य च प्रतिपादयिष्यमाणत्वात्, सूक्ष्मकृताडपि "सङ्कल्परदेव तच्छते " इति सूत्रेऽण तद्वाक्यस्य विवक्षितार्थत्वाविष्करणात्, 'यो यो ध्यायेतः प्रैति न तमिह दर्शंनाय लभतेऽपि ये चास्मै जीवाः ते न ते प्राणाः यच्चान्तदच्छन्त्र लभते सर्वे तदधो गत्वा विन्दन्ते "इति नष्टानां पितृदीनां मुक्तकामनाविषयप्रतिपादनात्, "प्रत्यक्षोपदेशान्नेति चेत्नाधिकारिकमण्डलस्थोके " इति सुत्रेष्टन्यायेन ब्रह्मविमृत्तितया नष्टपिलाधनुभवस्य कामनविषयत्वसम्भवाच्च—अन्यथा 'अस्मिन् कामा समाहिताः', 'एतांश्र सत्यान् कामान् ' इत्यादावापि कामशब्दस्य निरतिशयभोग्यार्थकत्वं को वारीयेत् ।

तं ह ब्रूयः - अस्मिँश्शेदिदं ब्रह्मपुरे सर्वे समाहिताः सर्वाणि च भूतानि सर्वे च कामाः, यदैनं (ता) जिज्ञासा (गा) मोते प्रज्ञ्ञासते वा किं त्रित्येनापि भोग्यस्वार्थकत्वं स्वादिति परो विजयेत । अत् - अस्य वाक्यस्य यशाश्रु-

वित्यलापि भोग्यस्वार्थकत्वं स्वादिति परो विजयेत । अत् - अस्य वाक्यस्य यशाश्रुतार्थते डपि न दोषः । आध्यात्मपि भोग्यस्याधारस्वफालितभोग्यस्वपरमेवास्वति वदन्ति ।

तार्थते डपि न दोषः । आध्यात्मपि भोग्यस्याधारस्वफालितभोग्यस्वपरमेवास्वति वदन्ति । अत् भूताकाशसदृशौपुल्यप्रतिपादनेन द्यावापृथिव्यादिजगदाश्रयत्वप्रतिपादनेन च निरतिशयभोग्यस्वपरतिपादनेन च दहराकाशस्य प्रसिद्धाकाशवैलक्षण्यप्रतिपादनात्, 'स एष नेति नेति' किमपि मातु न शक्नोतीति त्यक्षरपदवीं परिहृत भवति ।

अत् भूताकाशसदृशौपुल्यप्रतिपादनेन द्यावापृथिव्यादिजगदाश्रयत्वप्रतिपादनेन च निरतिशयभोग्यस्वपरतिपादनेन च दहराकाशस्य प्रसिद्धाकाशवैलक्षण्यप्रतिपादनात्, 'स एष नेति नेति' किमपि मातु न शक्नोतीति त्यक्षरपदवीं परिहृत भवति ।

तं ह श्वेत - अतिशिष्यत इति । अरुपलरुपमाक्षेपवं परिहृत्य 'कि तद् विद्धि' इति प्रक्ष प्रतिविवक्षयैवाचार्य, उत्कृष्टे रनुपपत्ति पद्यनः शिष्याः, शिष्याः यदाचार्य ब्रूयुः,-किमिति ? ब्रह्मपुरशब्दितं शरीरं च्यावापृथिव्यादिगणनिर्दिष्टग्रभोग्यभोगोपकरणभोगस्थाननि 1 अभिवादिशब्दरनिर्दिष्टे भोक्तुरवर्गाश्रय यदाश्रेयुः, तदा शरीरस्य, जरानाशादिसहित च्यावापृथिव्यादिकं किमपि दोषार्ह्यम् । तदपि नैषदिति (दिति-इ ? ) तात्पर्य ।

तं ह श्वेत - अतिशिष्यत इति । अरुपलरुपमाक्षेपवं परिहृत्य 'कि तद् विद्धि' इति प्रक्ष प्रतिविवक्षयैवाचार्य, उत्कृष्टे रनुपपत्ति पद्यनः शिष्याः, शिष्याः यदाचार्य ब्रूयुः,-किमिति ? ब्रह्मपुरशब्दितं शरीरं च्यावापृथिव्यादिगणनिर्दिष्टग्रभोग्यभोगोपकरणभोगस्थाननि 1 अभिवादिशब्दरनिर्दिष्टे भोक्तुरवर्गाश्रय यदाश्रेयुः, तदा शरीरस्य, जरानाशादिसहित च्यावापृथिव्यादिकं किमपि दोषार्ह्यम् । तदपि नैषदिति (दिति-इ ? ) तात्पर्य ।

न च 'सर्वे च कामाः' इत्यस्य वाक्यनिर्दिष्टनिरतिशयभोग्यत्ववादित्वात्, 'सर्वे च कामाः' इत्यस्य निरतिशयभोग्यत्वमरथे इत्थं व्यासायेंस्त्वसमम् ।

न च 'सर्वे च कामाः' इत्यस्य वाक्यनिर्दिष्टनिरतिशयभोग्यत्ववादित्वात्, 'सर्वे च कामाः' इत्यस्य निरतिशयभोग्यत्वमरथे इत्थं व्यासायेंस्त्वसमम् ।

नतु दहराकाशाश्रितं द्यावापृथिव्यादिकमिति वदन्ति प्रति अस्या शाखाया कथमुस्थामम् । दहराकाशाश्रितत्वैयैवोक्तत्वात ब्रह्मपुरशब्दितशरीराश्रितत्वस्येहानुक्तया तज्ज्ञानानुभावियजरानाशत्वस्य दहराकाशाश्रिते द्यावापृथिव्यादौ कथं प्रसक्तिरिति चेत् - उच्चते । यथा घटाद्यनतराकाशो निहितस्य दध्यादेरस्तुो धारकः, आकाशः परमकाशारमनोपकरोति, एवं देहान्तर्वातिनी दहराकाशे विद्यमानस्य द्यावापृथिव्यादेरेकं धारकमवकाशमुपकरोति ।

नतु दहराकाशाश्रितं द्यावापृथिव्यादिकमिति वदन्ति प्रति अस्या शाखाया कथमुस्थामम् । दहराकाशाश्रितत्वैयैवोक्तत्वात ब्रह्मपुरशब्दितशरीराश्रितत्वस्येहानुक्तया तज्ज्ञानानुभावियजरानाशत्वस्य दहराकाशाश्रिते द्यावापृथिव्यादौ कथं प्रसक्तिरिति चेत् - उच्चते । यथा घटाद्यनतराकाशो निहितस्य दध्यादेरस्तुो धारकः, आकाशः परमकाशारमनोपकरोति, एवं देहान्तर्वातिनी दहराकाशे विद्यमानस्य द्यावापृथिव्यादेरेकं धारकमवकाशमुपकरोति ।

अस्तु वा दहराकाशस्य घटाद्याकाराशवैलक्षण्येन स्तनो धारकत्वं, तथाडपि तस्य देहजराप्रध्वंसानुपदभानविजराप्रध्वंसत्वात्, यावद्देहस्य भारधारणानुकूलं बलं तावत्पर्यन्तमेव दहराकाशस्य तद्वारकत्वमिति फलतो देह एव तस्य सर्वेस धारकः पर्यवस्यतीति आधिपत्यान्नि शिष्याणामभिप्रायः ।

अस्तु वा दहराकाशस्य घटाद्याकाराशवैलक्षण्येन स्तनो धारकत्वं, तथाडपि तस्य देहजराप्रध्वंसानुपदभानविजराप्रध्वंसत्वात्, यावद्देहस्य भारधारणानुकूलं बलं तावत्पर्यन्तमेव दहराकाशस्य तद्वारकत्वमिति फलतो देह एव तस्य सर्वेस धारकः पर्यवस्यतीति आधिपत्यान्नि शिष्याणामभिप्रायः ।

1. अथ ग. पाठ । स्थानं ख्व । 2.कुऽडितं न कुत्रे । 3. उत्ततया क.

पतज्जराती प्रोत इति पाढे अन कर्मोऽयाहारः; ध्रंवंसत इत्यत्र क्रत्नेऽयाहारभ्रयेस्स्थि हे डः ।

स ब्रूयात् — नास्य जरयैतज्जीर्यति, न वधेनास्य हन्यते; एतत् सत्यं ब्रह्मपुरम् ।

स ब्रूयात् आचार्यसतत् प्रतिर्वक्ति —, नास्य — पुरम् । भोग्यभोग-स्थानभोगोपकरणभोगत्रवर्गादिशोभितया पुरमिव वर्तमानमेतद् दहराकाशाख्यं ब्रह्म; न तु घटादिवत् केवलमकाशमनोपकारकम् । यथा पुरं भोग्यभोगोपकरणभोगस्थान-दीना स्वत एवाधारसूतम्; न तु दृश्यादीनां घटाकाशादिवदाकाशामनोपकारकम्— तथेत्यर्थः । नतु सतो धारकत्वेऽपि तदेहेनवर्तितया तदनंतरगतेहृदयवत् तज्जरान-शानुविधायिजरानाश्र स्थादिति शाङ्ख्यैः परिहरति — एतत्सत्यमिति । सत्यं निर्विकारमित्यर्थः । अत एव न देहजरामरणानुविधायिजरामरणकमित्यर्थः । यद्वा ‘अथ यत्सचदसृत्’ इत्यसिन् प्रकरणे वक्ष्यमाणसत्यशब्दनिर्वचनरीत्या चेतनाचेतननियामकत्वं वा सत्यत्वम् । यथा कश्चित् ‘घटाकाशादिविलक्षणार्थ इत्यर्थः ।

अस्मिन् कामाः समाहिताः । एष आत्माडपहतपाप्मा विजरो विमृत्युविंशो ऽभयः स विजयत्सोडपिपासः सत्यकामः सत्यसंकल्पः ।

केचित्तु “अस्मिंश्श्रेधिदं ब्रह्मपुरे” इति प्रक्षवाक्योक्ते ब्रह्मपुरशब्देन ब्रह्मारूप-पुरस्वाहदहराकाश एवोच्यते । ‘यदैतज्जराम्रान्नोरात्येव पाठः । तत्र च पाढे -- एतस्य शारीरस्य जरा एतज्जररा यदा दहराकाशं प्राप्नोति, तदृश्वसेन ध्वंसते वा, तद्वावपृथिव्यादिकं नावगृह्यतेत्येवार्थः । न तु ब्रह्मपुरशब्देन शरीरपरामर्शोऽस्युपेत्य तदनुपूर्तौदशामिभ्याकल्पनपरिकेषोडनुसर्तव्य इति वदन्ति ।]

अस्मिन् कामाः समाहिताः । काम्यन्त इति कामाः कल्याणगुणाः । को दहराकाशः । स च कैः कामैर्विशिष्ट इत्याकाङ्क्ष्यमाह — “दहराकाशस्य

उक्तस्य भगवता भाष्यकृता — “दहराकाशस्य ब्रह्म पुरमित्युपमितसमास इह ज्ञाप्येनि पुरमिवेति । नचैवं प्राङ् निःयतं प्रतिकूलमव, ‘चियोोगो वाङ्घवैरायु’ इति रील्या शोकोऽयाद्यावहत्त्वात् । तन्नाह विशोक इत्यादि । अत्र सवीत्रापहतपाप्मत्वं प्रयोजकम् । एवं शरीरान्त स्थस्यैव, ‘अनन्न्योडस्मिञ्चकार्गति’ इत्युक्तमनश्र त्वयुपरदितम् । कथमिचाकरी नित्युक्तार्थेनिवर्गरगामिह सत्य कामः सत्यसंकल्प इति । एवमकिन् सद्दशं सफारीरस्वाक्ष्यास्थायमेवाहनपामत्मलायुपगतनाव

काम्यभूतकल्‍याणगुणविशिष्टत्वं तस्यात्मवत्त्वे 'एष आत्माडहमतापमे' त्यदिना सत्यसंकल्पत्वे चेत्यर्थः।

जो अभीष्ट भोग तथा कल्याणकारी गुणों से विशिष्ट है उसको अपना आत्मा मानने पर 'एष आत्माडहमतापमे' इत्यादि श्रुति से तथा सत्य संकल्प होने में हेतु है।

परामृप्रकरणेपु पापशब्दः सकृत् ²दुष्कृत सांधारणः । 'न सकृतं न दुष्कृतं सर्वे पाप्मानोऽतो निवर्तन्ते' इति श्रुत्तेपि पापशब्दप्रयोगात्, 'एते वै निरयास्तात् स्थानस्य परमात्मन्' इति स्वर्गादीनामपि मुस्क्षूविनिःश्रयल्वेन स्वर्गादिसाधनकर्मणः मुसुक्षून् प्रत्यनिष्टसाधनत्वेन अलौकिकत्वे सत्यनिष्टसाधनवल्लक्षणपापशब्दप्रवृत्तिनिमित्तकोडीकृतत्वेन पापशब्दद्वारच यरावैयथेम्भावात् ।

परामर्श प्रकरण में पाप शब्द एक बार किये हुए दुष्कृत के अर्थ में सामान्य रूप से प्रयुक्त हुआ है। 'न सकृतं न दुष्कृतं सर्वे पाप्मानोऽतो निवर्तन्ते' इस श्रुति में भी पाप शब्द का प्रयोग है। 'एते वै निरयास्तात् स्थानस्य परमात्मन्' इत्यादि वाक्यों से स्वर्गादि की भी मोक्ष से अनिष्टता सिद्ध होने से स्वर्गादि के साधनभूत कर्मों को भी मोक्ष की अनिष्टता होने से अलौकिकता होने पर सत्यनिष्ट के साधन होने से पाप शब्द के प्रवृत्ति निमित्त लक्षण से युक्त होने से पाप शब्द से भी युक्त होने चाहिये।

¹न ध्यस्तपाप्मत्वम् । 'नैन सेतुमहोरात्रे सरतो न जरा न मृत्युः शोको न सुकृतं न दुष्कृतं' इति श्रुत्तदुष्कृतप्राण्यभाव श्रवणात् ।

पापरहितपना भी नहीं बनता है, क्योंकि 'नैन सेतुमहोरात्रे सरतो न जरा न मृत्युः शोको न सुकृतं न दुष्कृतं' इस श्रुति में दुष्कृत और सुकृत दोनों का अभाव सुना जाता है।

तस्मादपहतपाप्मत्वं अच्छिद्रेपापमत्प्राप्त्यभाव श्रवणात् ।

इसलिये 'तस्मादपहतपाप्मत्वं' इस वाक्य का अर्थ प्राप्ति का अभाव ही है।

अतः ईश्वरेण कृतकृत्ये पुण्यपापसजातीयानि कर्माणि न शुभाशुभफलजननशक्तीनियर्थः ।

इससे सिद्ध होता है कि ईश्वर से कृतकृत्य होने पर पुण्य तथा पाप कर्म शुभ तथा अशुभ फल को देने में शक्त नहीं होते हैं।

कृतेऽपि च तत्फलजननेऽपि तत्कृतमत्वलक्षणः क्रोधादिवशित्वस्वभावविरोधः; अपहतपाप्मत्वम् ।

किये हुए कर्मों के फल देने पर भी कृतकृत्य होने से क्रोधादि के वशीभूत होने का स्वभाव नहीं रहता है, इसलिये अपहतपाप्मत्वम् ।

परिशुद्धात्मविषयस्याप्यपहतपाप्मत्वव्याख्येयमेव । स तु तस्य तिरो-धानान्निवृत्तावाविर्भवति, ईश्वरस्य तु तिरोधानानहीं नियाविर्भूत इति विशेष इति व्यास्यैन्तः (?) ।

शुद्ध आत्मा के विषय में भी अपहतपाप्मत्व का इसी प्रकार व्याख्यान करना चाहिये। वह जीव के तिरोधान की निवृत्ति होने पर आविर्भूत होता है और ईश्वर का तिरोधान न होने से सदा आविर्भूत रहता है, इतना ही विशेष है।

अतः सत्यका²मशब्दो न कामनाया: सत्यस्वपर; अमोघाशस्त्वस्य सत्यसंकल्पशब्देनैव सिद्धत्वात् ।

इसलिये सत्य काम शब्द का अर्थ कामना का सत्य स्वरूप ही है, अमोघ आशा वाला नहीं; क्योंकि सत्य संकल्प शब्द से ही यह अर्थ सिद्ध है।

नापि काम्यत्व इति व्युत्पत्त्या गुणमात्रपर; कतिपयगुणान्तराणां पृथग्रुक्ते: ।

काम्यत्व इस व्युत्पत्ति से भी केवल गुणपरक अर्थ नहीं है, क्योंकि आगे और भी बहुत से गुण अलग से कहे गये हैं।

अतो भोग्यभोगोपकरणभोग्यस्थानरूपाः नित्या: कामा अस्य 4 1. तम्यात्मवत्त्वेति क. पाठ ।

इसलिये भोग्य, भोग के साधन तथा भोगस्थान रूप नित्य कामनायें जिसके हैं ऐसा अर्थ है।

जीवे तेषामात्रि³भूतस्वरूप-तत्वदशानमतरभावितया प्रकृतशरीरान्तर्वर्तीलव्धसामुपवर्णननायोगात् परमात्मैवेहोकः; न जीव इति स्र्थान दहराधिकरणे ।

जीव में उन सबके अन्तर्यामी होने से तथा तत्त्व दशा का विचार न होने से प्रकृत शरीर के अन्दर रहने वाले अन्तर्यामी का वर्णन न बनने से परमात्मा ही यहाँ अभीष्ट है, जीव नहीं, यह अर्थ दहराधिकरण में सिद्ध किया गया है।

यथा ह्येवेह प्रजा अन्वाविशान्ति यथानुशासनं यं यमन्तमभिकामा भवन्ति यां जनपदे यं क्षेत्रभागं तं तमेवोपजीवन्ति । ५ ॥

तद्यथेह कर्म-सन्तीयुच्यते । 'तदक्षरे परमे व्योमन् 'इत्युक्तनित्यविभूतिविशिष्टत्वं सत्य काम-राध्दर्थ इति न्यायैरैकत्वम् । वेदार्थप्रहादे भाष्यकारोक्तदर्शनम् — सत्य-सङ्कल्पः अमृतिहतसङ्कल्प इति ।

यथा —जीवन्ति—इह अस्मिन् लोके प्रजा: यथानुशासनं राजशासनमनुसरन्तीत्यर्थे: अनुसृत्य किं कुयेंतीत्यत:ाह यं यमनन्तमभिकामा भवन्ति । कर्मण: फलापवर्ग(गि)त्वात् फलमेव कर्मणोडन्त । 1यं यमन्तं यत्र फलमभिकामा अभ्यर्थिनो भवन्ति, जनपदक्षेत्रादिकं वा कामयन्ते तत्तत् फलं यथाशासनमेवोपजीवन्ति । राजशासनानुरोधेनैवेह लोके यथोपजीवन्ति, तथा परलोकेऽपि परतन्त्रा एवं भवन्तीति भाव: । यद्वा यं यमन्तमभिकामा भवन्ति, तं तमिह लोके यथा प्रजा अन्वाविशन्ति = राजानमनुसृत्य लभन्ते, तथा परलोकेऽप्युपजीवन्तीत्यर्थ । [ अयमेवार्थो व्यासैरप्यैर्गिणित: । ]

1. य यमित्यादि यदेत्यन्तस्थाने क॑ कोषे, 'यज्ञादिफलं कामयन्ते, तं यथाराजशासनमिह लोके यथोपजीवन्ति, तथा परलोकेऽपि परतन्त्रा एवं भवन्तीत्यथे । यद्वा' इति ।

कर्मण: फलापर्गित्वादिति । नन्वसिन् व्यासार्याभिमतौ यंयमन्तमभिकामो भवति, ' यं कामं कामयते ' इति वाक्यमात्राक्ये पौनरुक्तं स्यात् । अत आन्तपद देशेऽपि मिति चेत् — तदपि कामपदेनैव सर्वप्रहणसेऽभिहितं, पौनरुक्त्याभिपायात् । यंयमिति वाक्ष्या मतिमहत् अल्प वैति विशिष्टतिमिति ज्ञापनाय ये जनपदे यं क्षेत्रभागमिति तद्विवरणम् । अनन्तशब्दयोग: फलस्येहाशय अन्तरतमशास्त्रतय दर्शयितुम् (मुक्तादिसुखभोगस्थितपितृलोके-द्रष्ष्यन्तरत्कथ्यत् । ) 'अन्तस्तल्लक्ष्यावासिम् ' इति च श्रीभाष्यम् ।

व्यासैरपिति । यथामिति वाक्यस्थ उपजीवन्ति इत्यन्वय: । एवं च त्रिशिष्टया श्रुती यथा प्रजा अन्वाविशन्तीत्यननेनैव्वक्तव्या खयमर्थ: सिद्धकथनम् । श्रुतौ तु, यथा प्रजा अन्वाविशान्ति, तथा तु राजदत्त फलं लभन्ते इत्योर्यो व्यासार्यविकल्पितो भावप्रकाशिकौकत् । एवमेव व्यासैरप्यैर्गिणादेश्य मान्तराशय । स्यात् — मूले इह प्रजा अन्वाविशान्तीत्युक्तस्य श्रुतीव विवरणम् यथानुशासनमिति । अन्वाविशान्तीत्यनुसरणादिवि चरणं यथानुशासन निति पदेश । तेन कथमित्यादिसङ्कल्पतथोपयोभनी परमकष्याधीनत्वकथनम् ।

चितो लोकः क्षीयते, एवमेवामुत्र पुण्यचितो लोकः क्षीयते । तद् इहात्मानमनुविध्य ब्रजन्त्येतांश्च सत्यां कामान्, तेषां सर्वेषु लोकेषु कामचारो भवति ।

अथ य इहात्मानमनुविध्य ब्रजन्त्येतांश्च सत्यां कामान्, तेषां सर्वेषु लोकेषु कामचारो भवति । ६ ।

अथ य इहात्मानमनुविध्य ब्रजन्त्येतांश्च सत्यां कामान्, तेषां सर्वेषु लोकेषु कामचारो भवति । ६ ।

एव कर्मसाध्ये परलोके पारतन्त्र्यमुक्त्वा क्षयिष्णुत्वञ्चाह तद्यथेह — क्षीयते — राजसीवादिकर्मणा चितः 'अर्जितो लोको यथा क्षीयते, एवमेव अमुत्र परलोकेऽपि पुण्यचितः पुण्यसम्पादितो लोकः क्षीयत इत्यर्थः । तद् इह — यस्मात् श्रुतकृत्स्नाद् येषु परलोकेषु पारतन्त्र्यं क्षिणुत्त्वादिकम्, तस्माद् उत्तमाल्मानमेतम्, अपहतपाप्मत्वादीनतांश्च सत्यां नित्यां काम्यमानान् कल्याणगुणान् श्रानुपास्य परलोकान् ब्रजन्ति तेषां सर्वलोकेषु कामचाराभावः । पारतन्त्र्यमिति यावत् ।

अथ — भवति । ये तु आत्मानमपहतपाप्मत्वादीन् कल्याणगुणान् उपास्य परलोकान् ब्रजन्ति, ते ब्रह्मविद्याविहितभूतान् विकारलोकान् अनुभूय यथाकामं तृप्ताः न पारतन्त्र्यमनुभवन्तीतर्थः ।

नन्वपहतपाप्मेत्यादिवाक्ये० अपहतपाप्मत्वादिर्धर्माणां स्वात्मन्यैतानुपस्थितान् कथं एतानित्यनेन परामर्शी । न च गतिभावातोऽषामेव परामर्शी इति वाक्ये निर्दिष्टस्य 'सर्वाणि च भूतानि सवें च कामाः' इति बहुवचनान्तकामशब्देनानूदितस्य निरन्तराशयभोग्यत्वस्यैव 'अस्मिन् कामः समाहितः', 'एतांश्च सत्यां कामान्' इत्यत्रापि निर्देशोऽस्ति चेत् तथा सति 'अहृतपाप्मा विजरः' इत्यस्युपन्यासस्य वैयर्थ्यमसज्जान् ।

1. आर्जितम् . क 2. वाक्येषु . क

तद्यथेह नखशिखादिसर्वाङ्गपरीक्षा धर्मैकदेशे एवमेवामुत्र । आत्मशब्देनैतदुक्तं भवति 'अन्वाविशन्तीति वाक्यात् प्रजा अन्वाविशन्तीलस्यानुप्रवेशोऽर्थसङ्घ । कर्मचित इवादेशे-श्रुति-नितकाश पुण्यचित इत्यादि 'इति योजनाडिपि भवितुमर्हतीति ।

अत्र, 'ततंलोक जयते तथ्च कामान्' इति रीला जिघत्सुपयोग एव बहुं श्रुताचित 'कर्मजितः', 'पुण्यजित' इति श्रुतिपाठ रोच्यते ।

आत्मानुवेदन कामान्तररूपकृत्फलक्रमाचरकारणमपेक्षी, एतांश्च सत्यां कामान् इत्यविकमुक्तम् । अकामचार इति असलासङ्कल्पतस्मृतं भवति। खसैकल्पनास्वाभिमतसिद्धिमतत्त्वरूप सत्यसकल्पत्वे परमात्मनि केमुत्येन ज्ञाप्यते मुक्तविषयेप स यदि पित्रूलोककाम इसादिना ।

परतवे बहुवचनाश्रितेश्व अपहतपाप्मत्वादय एव ‘एतांश्च सत्यांश्च कामा:’ इति कामशब्देन निर्देश्याः। भोग्यत्वहेतुतुपितृलोकोदिविषयपरतवे ‘सत्या:’ इति कामानां नित्यत्वकथना (नस्या) सम्भाव्यादिति सिद्धम्।

तत्स्थ ‘दहरोस्मिन्‌नन्तराकाश’ इति आकाशशब्दनिर्दिष्ट: परमात्मा न भूताकाश:; ‘तस्मिन्न्‌ यदन्त:’ इति निर्दिष्टेऽपहतपाप्मत्वादिगुणजातिमती श्रुति: सन्दर्भेऽपोदिष्ट भवति।

(९) एतखण्डान्तर्गतवाक्यविपयकमाधिकरणमुपन्यास्यते। अत्र दहराकाशो भूताकाश:। आकाशशब्दस्य तत्रैव प्रसिद्धे। व्यापके परमात्मनि दहरत्वस्याभावाच्च, ‘तस्मिन्यदन्त’ इत्यन्वेष्टव्यास्तराधारतया’ निर्देशाच्च। न हि परमात्मन् स्वयमेवान्वेष्टव्यस्यान्वेष्टव्यान्तराधारत्वं सम्भवति। ‘यावान्वा अय’ मित्यादिना निर्देश्यमानभूताकाशोपमेयत्वस्य ‘गगनं गगनाकार’ मित्यदिवद्भेदेऽप्युपपत्ते:, निरतिशयचिपुले परमात्मन्यपि परिच्छिन्नभूताकाशोपमेयत्वस्स्वरसत्काच्च भूताकाशो दहराकाश इति पूर्वपक्षे प्राप्ते - उच्यते -

"दहर उतरेप्य:?"। [उचरेप्यो हेतुभ्य: ] दहराकाश: परमात्मा, वाक्यशेषगतभूताकाशोपमेयत्व - सर्वाधारत्व - निरतिशयोम्यत्व - निरुपाधिकापहतपाप्मत्व- दिगुणानां परमात्मयतिरिक्ते भूताकाशे असम्भवात, पस्मात्परमोऽपहतपाप्मत्वादिलक्षणान्वेष्टव्यान्तराधारत्वं सम्भवति। न च गगनं गगनाकारमित्यादावमेदेऽप्युपमेयभूतोऽस्त्विति वाच्यम् - गगनं गगनाकारमित्यादावमेदेऽप्युपमानमनन्वितत्वादनुपकृतफलकं सत् अनन्वयालङ्काररूपम्। न चेह तथाऽपि सम्भवति। ‘यावान्वा अयमाकाश:’ इति वाक्ये बाध्याकाशत्वहार्दिकशतारूपोपमानोपमेयतावच्छेदकधर्ममेदसद्भावेन अनन्वयस्यासम्भवात। उपमानोपमेयतावच्छेदकधर्ममेदसद्भावेन अनन्वयस्यासम्भवात।

ज्ञानव्यालङ्कार:, यथा, गगनं गगनाकारमित्यद:। यद्योच्यते -- अतिविपुलस्य बहुत्वा: परिच्छिन्नभूताकाशोपमेयत्वेन न स सभवतीति - तर्ह्यधिकृतवेऽपि सवितरि इषुवदुच्छति सवितेति गतिमान्नियतिचिपरचवचनवत् स्वल्पत्वनित्यत्वर्थतया भूताकाशसादृश्यकथनस्योपपत्ते:।

यदुस्तमाकाशशब्दस्य भूताकाशो प्रसिद्धत्वादिति, तत्राह - “प्रसिद्धेश्व” । ‘यदेष आकाश आनन्दो न स्यात्’ इत्यादौ परमात्मन्यप्याकाशशब्दस्य प्रसिद्धत्वात्।

१. भारतनिर्देशाच्च ख.

यथुक्तम्—परमात्मनोडुपपपरिमाणत्वं नोपपद्यत इति, तत्राह, "अनुषुने-रिति चैन—तदुक्तम्" । शाण्डिल्यविद्यायाम्, "निचाय्यस्यादेव व्योमवत्" इति सूत्रखण्डेनोपापनार्थे विपुलस्यारस्वोपदेश उपपद्यत इति पूर्वमेवोक्तमित्यर्थः ।

(२) तथा "प्रदानवदेव तदुक्तम्"मित्यत्र, 'इहास्मान्मनुविद्या ब्रजन्ति'इति दहरा-कारोपासनसदृशत्वात्, एतद्यत्सर्गं कामान्नियोधनादिगुणानुप्राणितगुणानुप्राणनात्मनस्स युज्ञा-म्मानात् अपहतपाप्मत्वादिगुणोपासनदशाया न धर्मिस्वरूप चिन्तनीयम् । ततस्तं प्रथमदहरांकाशस्थ्ये धर्मिस्वरूपमपुनरुस्नाय तस्यापहतपाप्मत्वादिविमृश्युसुत्वविज्ञोकत्व-विजिघत्सत्वाभिनासत्व सत्यकार्मवमलसड्कल्पस्वरूपः काम इत्येव चिन्तनीयम् । न तु अपहतपाप्मा विजरो विमृत्युविशोको विजिघत्सोडपिपास सत्यकाम सत्यसड्कल्प इति गुणाश्रयस्य गुणिनोडपि चिन्तनमिति पूर्वोक्तं प्राप्ते—उच्यते—"प्रदानव-देव तदुक्तम्" । यद्यपि दहराकाश एवाग्राह्यपत्वानिगुणाना गुणी । स च प्रथमदिन्दित-तथाडपि स्वरूपमालादीनुविशिष्टाकारस्य मित्र.वात्, प्रकृतेऽच 'असिन्ति कामाः

समााहिता'इति ब्रह्माणि कामसमाधीनाधारतयाऽऽत्मसुक्त्वा, के ते कामा इत्याकाङ्क्षायां निन्कृ-व्यापहतपाप्मत्वादि विजरत्वमिल्यनुक्त्वा अपहतपाप्मा विजरो विमृशुरिति तद्विशिष्ट-विशेष्यपर्यन्तया निर्देशात् अनन्ववकरणानुसन्धाने कृतव्यामिते श्रुतेनैवोक्ते । अतो वैशिष्टचादनुसन्धानार्थं विशेष्यचिन्तनमप्यावर्तनीयम् । प्रदानवत् । तदुक्तं सदृशेः—" नाना वा देवनापृथक्त्वा"दिति । तत् नानाप्रदानाविकरणमित्यम्-अस्ति श्रुतेव्चीष्टि, 'इन्द्राराज्ञे पुरोडाशमेकादशकपालं निर्वपेदिन्द्रायाधि-राजायेन्त्राय स्वारोः' इति लिङ्गपुरोडाशा । तत् तेषा पुगेदाशानां [पाकान्नन्नरं पालने निधानदशां] उपर्युपर्याधिश्रयण सर्वेषां युगपद्वददानान्त् विहितम् । तेषा पूर्वार्थी-

दवदान प्रकृतिक्त्त कर्तुं शक्यम् । तथापि मध्यादवदान कर्तुमशक्यम् । पुरोडाशाना मध्ये नलकप्रवेशायुपायेन मध्यादपि युगपदवदानं प्राप्तम् । एवं स्थिते, 'प्रदानमपि युगपत् कर्तव्यम् क्रमें वेधि सशये "तेषामप्यथप्रददानमन्वदैकत्वा" इति सूत्रेण, युगपत् कर्तव्यानीति पूर्वपक्ष । तत्रेद सिङ्ङान्तमूलस्म्, " नाना वा देवनापृथक्त्वान् " इति । तयागणा यागद्रव्याणा भेदाद्द्रिशग्रसूपाणां देवनानाऽपि भेदात् त्रिभिद्रव्यदेवतासमन्वयेै कल्प्यमानान्त् यागानां तददेवनोददेशेन क्रमिकाणि प्रदानानि कर्तव्यानीति सूत्रार्थ इति स्थितम् । मधुकमसुत्रामः । ८-१.

स यदि पितृलोककामो भवति, सङ्कल्पादेवास्य पितरः समुत्थन्ति । तेन पितृलोकेन संपन्नो महीयते ॥ १ ॥

स यदि — महीयते । सः सुक्कस्सन् यदि प्राचीना‌नेकजनमसम्बन्धिपितृवर्गं दिदृक्षेत, तदा पितृवर्गः एतस्य सङ्कल्पमात्रात् समुत्थितो भवति । तेन सुक्क इति । नहु तेषामिति सुक्काना बहुवचनेन निर्देशात् इहः स इत्येकवचना-योगाद् परमात्मैव गृह्यताम् । पितृलोककामो इलस्मिन् न दशरथादिपुत्रदेवतापूर्वं पितृकाम इत्यर्थः ।

अथ यदि मातृलोककामो भवति, सङ्कल्पादेवास्य मातरः समुत्थन्ति । तेन मातृलोकेन संपन्नो महीयते ॥ २ ॥

न तु श्राचीनस्मपितृलोकेकै रीतिैव । तथाच्च परमात्मनिष्ठ सल्यकल्पत्वं प्रकृतमेवेह वर्ण्यते‌इति चेत् — सर्वेषु लोकेपु कामचारो भवतीत्येतद्विवरणरूपौच्यियास्य मुक्तपरत्वस्वीकाःरान् ।

अथ यदि आत्मलोककामो भवति, सङ्कल्पादेवास्य आतरः समुत्थन्ति । तेन आत्मलोकेन संपन्नो महीयते ॥ ३ ॥

बहुत्वेन प्रकमेडापि पित्रादिप्रसङ्गवशुच्यर्गस्य तत्स्नमुक्त प्रति भिन्नतया तु प्रत्येकमिदृक्षया स इति निर्देशः । यतः, 'भाने जाग्रदृत्' इति सुत्नोक्तरीला मुक्तविषयमेवेदमिति ।

अथ यदि स्वसुलोककामो भवति, सङ्कल्पादेवास्य स्वसारः समुत्थन्ति । तेन स्वसुलोकेन संपन्नो महीयते ॥ ४ ॥

दिश-क्षते‌ऽथि । नेय प्राची‌आदिप्रातिदिदृक्षा भूताना तेषा भूतवैच रुपेण । मुक्तस्याविभूतस्वरुपस्य स्तः । सर्वे‌र्दर्शनसर्त्वेन दिदृक्षया अयोगात्; तस्य तद्‌धीनत्वाभावात् । अतो दर्शनेन् वतेंमानार्थे-साक्षात्काररुपं लोकत्रिसिद्धामिति अतीतापित्रादीना सृष्ट्वा स्वपितु‌ल्वादिरुपेण वतेम‌न्तया दर्शने‌च्छा-संकलयते ।

अथ यदि सखिलोककामो भवति, सङ्कल्पादेवास्य सखायः समुत्थन्ति । तेन सखिलोकेन संपन्नो महीयते ॥ ५ ॥

तथाचामितपित्रादिश्यत्कीना सद्धावे, मुक्त तत्सुत्रत्वादिरुपेण स्वसृष्टि संकल्पयते इत्युक्त भवति । अत्र नित्युरगं दिदृक्षेतैतस्यादसुक्ल्वा प्राची‌नाने‌कलादिकानं, 'ये चास्येह जीवा ये च प्रेताः' इनि वक्ष्यमाण‌क‌रुर्याय । प्र चीनानां नश्यानामुत्थान नाम तेषां चेतनानां तत्त्या-तीयररीरपिरग्रहणं प्रादुर्भावः । लोक्यत इति लोकः अनुभव्यपदार्थः ।

अथ यदि गन्धमाल्यलोककामो भवति, सङ्कल्पादेवास्य गन्धमाल्ये समुत्तिष्ठत: । तेन गन्धमाल्यलोकेन सम्पन्नो महीयते ॥ ६ ॥

यं यमन्तामिकामो भवति, यं कामं कामयते सोऽस्य सङ्कल्पादेव समुत्तिष्ठति । तेन सम्पन्नो महीयते । सर्वं पूर्ववत् ।

अथ यद्यन्नपानलोककामो भवति, सङ्कल्पादेवास्य अन्नपाने समुत्तिष्ठतः । तेनान्नपानलोकेन सम्पन्नो महीयते ॥ ७ ॥

यं कामं फलम् । यं यं कामं इयं कामयते स: एतस्मिन् सङ्कल्पादेव समुत्तिष्ठतीत्यादि पूर्ववत् ।

अथ यदि गीतवादितलोककामो भवति, सङ्कल्पादेवास्य गीतवादित्रे समुत्तिष्ठतः । तेन गीतवादितलोकेन सम्पन्नो महीयते ॥ ८ ॥

एतस्मिन्वाक्यविषयकमधिकरणसुबन्ध्यते । अत्र सत्सङ्कल्पत्वेन व्यवहियमाणानामपि राजादीनामभिलषितसृष्टे: ।

अथ यदि स्त्रीलोककामो भवति, सङ्कल्पादेवास्य स्त्रिय: समुत्तिष्ठन्ति । तेन स्त्रीलोकेन सम्पन्नो महीयते ॥ ९ ॥

प्रयत्नान्तरापेक्षत्वदर्शनात् मुक्तस्यापि सिसृक्षिप्तिप्त्रुलोकादिसृष्टि: सङ्कल्पनयतिरेकात्प्रयबान्तरसापेक्षे नोच्यते -

यं यमन्तामिकामो भवति, यं कामं कामयते, सोऽस्य सङ्कल्पादेव समुत्तिष्ठति । तेन सम्पन्नो महीयते ॥ १० ॥

"सङ्कल्पादेव तनुच्छुत:" । सङ्कल्पमात्रादेव सृष्टि:, न प्रयत्नान्तरसापेक्षा कुत:? 'सङ्कल्पादेव पितृ: समुत्तिष्ठन्ति' त्येवकाराश्रुते:, न च ऐकाक्षरस्ययोगव्यवच्छेदकत्वमत्यन्तयोगव्यवच्छेदकत्वं वाडर्थ: ।

इति अष्टमाध्याये द्वितीय: खण्ड: ।

विशेषणक्रियासङ्कृतेवकारयोगोऽपि अयोगात्न्तायोगव्यवच्छेदकत्वेनैव । नतायोगव्यवच्छेदकत्वं वाडर्थ: ।

अथ - … . . … . महीयते । सर्वं पूर्ववत् ।

अन्ययोगव्यवच्छेदकत्वेनैव युक्तं वक्तुम् । "अत एव चानन्याधिपति:" । एतच्च सूत्रं पूर्वमेव व्याखृतम् । अत्र पित्रादीनां सङ्कल्पमात्रसाध्यत्वं सिथतम् । प्रकृतमतुसाराम: ॥

नहि स यदि पितृलोककाम इत्यादिकमिहिकलं स्थात्, परमात्मानुवेदनस्ख; 'अहरहर्वा एंवित स्वर्गमेति' इति ऋत्नोपासनफलस्य पद्याद् सङ्ग्रमाल्यादिति चेत् — 'आत्मानमनु विध्य ब्रजन्ती' ति, 'तदत्र गत्या विन्दते' इति च गयननतरभावित्वोक्वा तद्योगात् ।

त इमे सत्याः कामा अनृतापिधानाः । तेषां सत्यानाँ सतामनृतमपिधानम् । यो यो हस्स्येतः प्रैति, न तमिह दर्शयाय लभते ।

त इमे - अपिधानम् । परमार्थनिष्ठा इमे सत्याः अपहतपाप्मत्वाद्यकामाः । अनृतापिधाना अनृतापिधान येषा ते अनृतापिधानाः । 'ऋतेनगविष्योऽवनृतच्छब्दः' इति कर्मवाचि । ऋत = कर्मफलामिसन्धिरहित परमपुरुषार्थसाधनदेप तद्योगसफलम् । अतः तद्योग्यतिरिकफलं सांसारिकफल कर्मे अनृतं 'ऋतं ग्राह्मणादिसिन्धोः' नि महासिद्धान्ते भाषितम् । तेषां सत्यानाँ सतां विद्यमानानामेव कर्म आच्छादकदृम् । तत्क्ष स्वार्थमृतपरमार्थगता अपहतपाप्मत्वादयो धर्माः कर्मरुपाविद्यावृतिरोहनत्वात् भासन्त इत्यर्थः । यो यो — लभते । अस्य उपासकस्य योयो बन्धुवर्गः इतः प्रैति, न स इह दृश्यं शक्य इत्यर्थः ।

अथ-विन्दन्ते-अस्य(थ्²) तु ये जीवन्नो नष्टाश्र्व बन्धवः अलभ्याश्र्व मनोरथा:; तत् सर्वे दहराकाशं परमात्मानं प्राप्य लभते । अतः 'यच्चास्येहास्ति यच्च नास्ती'ति वाक्यसमनानार्थकत्वादस वाक्यस्य, मुक्तस्य [ सर्वतोविरक्तस्य ] प्राप्यांतरसम्भवान्, निरतिशयमोक्ष्यत्वमेवार्थः । अतः — अनृतापिधानाः । यत्त उपासकस्य काम्यमानाः भोग्यभूताः अपहतपाप्मत्वादय एतन्निष्ठा । पूर्वमनृतशब्दितकर्मोच्छादिता: इदानों दहराकाशं प्राप्यसाविम्रेवन्ति, अतो निरतिशयमोक्ष्यत्वमित्यर्थः ।

ऋतं कर्मफलामिसाधिरहितमिति । अत्र ऋतशब्दाव्यविचार- परमार्थप्रकाशिकां कृत एव । अत्रापि किञ्चिदुच्यते — ऋत सत्य तार्किकाकारविशिश्रम् । 'प्रत्यर्थं मोक्षस्य सिद्धयः' इति न्यायेन वस्तुतो भगवत्स्वरथेमेव कर्तव्याना करणे शुद्धफलार्थमन्यदेवाताराधनत्वमौपाधिकमिति फलामिसङिरोहिततद्वेषेणैव कर्मे सङ्कमु, कार्यतदवेषेण चानृतमिति । न केवलें सत्या कामा , तदाधारः परमात्मापि अनृतप्रत्येढेरस्मिरभात्मा एवेत्याद तद्यर्थेन !

तद्वाथा हिरण्यनिधिं निहितमक्षेत्रज्ञा उपर्युपरि सध्चरन्तो न विन्देयुः, एवमेवमा: सर्गी प्रजा अहर्हर्गच्छन्त्य एतं ब्रह्मलोकं न विन्दन्ति; अनृतेन हि प्रत्यूढा: ॥

हिरण्वदो हेतुपर । तद्वाथा—तु चिन्हन्ति । यथा अभ्रनिधिं क्षितौ हिरण्यनिधिमक्षेत्रज्ञा: निधिमक्षेत्रस्वभावविज्ञानहीना: निधेर्युपरि सध्चरन्तोऽपि निधिं न लभन्ते, एवमेवमा: सर्वा प्रजा: सुप्तुसिकाले अहर्हर्गच्छन्त्य: सुपुतौ, 'सति सम्पद्य न विदुः' रियुक्तरीत्या अविभाग गच्छन्त्य. एतं दहराकाशस्य ब्रह्मलोकं न विन्दन्ति न लभन्ते = न जानतीयर्ये । न ब्रह्मलोकस्याद्वौ निषादस्यपतिन्यायेन समानााधिकरणौ । तत्र हेतुमाह — अनृतेन हि प्रत्यूढा: । प्रत्यूढा: प्रनीप नीताः । स्वभावान्तरं प्राप्तिता । आच्छादिता इति यावत् । यद्वा अहर्हर्गच्छन्त्य इति न सुप्तुसिकालीनं गमनमुच्यते, अपितु तन्रसांस्वतेन सर्वदा वर्तमानस्य दहराकाशस्य हिरण्यनिधिकृत् परमपुरुषार्थमूतस्य उपर्युप्यहरहर्गच्छन्त्य: सर्वेसिन्न् काले वर्तमानाः तमजानत्य: तं न विन्दन्ति=न लभन्त इत्यर्थः । अर्धद्रयमपि भाष्यकृता वर्णितम् 'गतिशब्दाभ्या तथा हि दृष्टं लिङ्गम्' ति सूत्रे ।

सूत्रस्य चायर्मः:— 'तद्वाथा हिरण्यनिधिं निहित'मिति मिते अहरहः सर्वेषा क्षेतज्ञाना गमनात, ब्रह्मलोकरसद्वाच दहराकाशो ब्रहेत्यक्षीयते । तथा धन्यत सुपुसिकालीनगमनब्रह्मलोकशब्दद्वच ब्रह्मविषयक एव हेतुः, 'एवमेवमा: खलु सोम्येमाः सर्वा: प्रजा: सति सम्पद्य न विदुः', 'एव ब्रह्मलोक: सम्प्राडिति ह वाचे' ति । मा मूढन्यत सुप्तुसिकाले ब्रक्ञाणि गपनदर्शनमप, एतदेव तु दहराकाशे सर्वेषा क्षेतज्ञाना प्रल्यकाल इव निरस्तनिखिलदु:खानां सुप्तिकालेडवस्यां ब्रह्मत्यतिरिकेषसम्भावितं दहराकाशस्य परत्रवाते लिङ्गम् । भाष्ये एवमेवका व्याख्या कृता, 'अयथाऽहरहगच्छन्त्य इति न सुप्तुसिविषय गमनमुच्यते । अपितु तन्रसांस्वतेन सदा वर्तमानस्य दहराकाशस्य परमपुरुषार्थमूतस्य उपर्युप्यहरहर्गच्छन्त्य: सर्वेसिन्न् काले वर्तमानाः तमजानत्य. तं न विन्दन्ति=न लभन्ते । यथा हिरण्यनिधिं नोहर तत्स्थानमजानानाः तदुपरि सर्वेदा वतमानाऽपि न लभन्ते, तद्वदित्यर्थः । सेयमेवान्तरात्मत्वेनावस्थितस्य दहराकाश्योपरि तन्रियमितानाना सर्वासां प्रजानां सर्वेदा गतिस्त्य दद्दरा

स वा एष आत्मा हृदि । तस्यैतदेव निरुक्तं हृद्यमिति । तस्मादृदयम् । अहर्हर्॑ एवँव्रितँ स्वर्गँ लोकमेति ।

कादास्य परब्रह्मणा गम्यतिः । तथा ध्यान्तः परब्रह्मणोडनुत्तरास्मतथाडवस्थितस्य स्वनियमस्याः स्वस्मिन् वृत्तिमानसिः प्रजार्मिरवेदन द्रष्टुम् । यथा अन्तर्योमिन्नाहणे । 'य आत्मनि तिष्ठन्नात्मनोडन्तरो यमात्मा न वेदे' ति, 'अदृष्टो द्रष्टा अश्रुतः श्रोते' ति च । मा भूदन्वयल दर्शनम् । स्वयमेव ह्रिय निश्र्चितदर्शनावगतपरमपुरुषार्थभावस्यास हृदयस्थस्योपैरी तद्वाधारतया अहर्हः मर्वोसा प्रज्ञानामजानतीनाँ गतिरसैः परब्रह्मण्वे पर्यन्तं लिङ्गमिति व्यास्यातम् । सुषुप्तिकालेऽनङ्गमनविषयपूर्वेकास्ल्याया 'उपयँपरी' त्स्य हष्ट्रान्त एवानयः:, न दार्शान्तिके; सुषुप्तिकाले एकीभावसद्भावेऽपि उपरिगमनाभावात् । अन्तर्योमिविषयत्वतीयास्ल्याया तु अन्त्यामिण उपरि सर्वेदा गतिसत्त्वात् उपर्यपेतीस्य दार्शान्तिकेऽङ्गनयो द्रष्टव्यः ।

[अत्र व्यास्यार्थः; "अन्तर्योमिविषयतया व्यास्ल्याने अन्तर्योमिण्यहरहर्गमनस्य दहराकाशपरब्रह्माहवाधकत्वमयुक्तम् । उपासकानुग्रहावस्थस्तो हि दहराकाशः; अन्तरास्मतया स्थितो ह्याधारः, तयोः रूपमेदात्" इत्याशङ्क्य धर्मैक्याभिप्रायेणैकसुक्तमिति परिहृतम् ।

"अन्तर्योमिविषयतया व्यास्ल्याने"; "अन्तर्योमिण्यहरहर्गमनस्य"; "अन्तर्योमिण्यहरहर्गमनस्य दहराकाशपरब्रह्माहवाधकत्वमयुक्तम् । उपासकानुग्रहावस्थस्तो हि दहराकाशः; अन्तरास्मतया स्थितो ह्याधारः, तयोः रूपमेदात्" इत्याशङ्क्य धर्मैक्याभिप्रायेणैकसुक्तमिति परिहृतम् ।

पूर्वोऽकँ हृदयान्तर्वर्तित्वँ सासरयति-स वा-हृदि । अन्र्तवर्तित इति शेषः । हृदयान्निर्वचनादपि आस्मनो हृदतत्वँ सिध्यतीत्याह-तस्य हृदयस्य । हृदि अयमात्मा वर्तते इति हि हृदयशब्दनिरुक्तिमिति भावः । अहर्हर्-॑मेति । अहर्हः प्रत्यहमप्रत्यमँ एँवव्रितँ एतदह्रदहराकाशोपासननिष्टः स्वर्गँ सुषरूपँ लोकँ लोक्यमिनँ ब्रह्म प्राप्तीतीत्यर्थः । ब्रह्मोपासननिष्टस्य तत्कुतुन्यायेन ब्रह्ममासरेव कुतत्वया प्रसिद्धस्वर्गेलोकैरप्यसम्भवादिति द्रष्टव्यम् ॥

हृदयस्येति । यद्यप्यन्त यथा दहराकाशवाच्यः । हृदयाकाशवाच्योऽपि इदँ परमात्मपर एव, तथा हृदयशब्दे हन्मात्रवाच्यपि 'हृदि अयम्' इति हृदयमिति व्युत्पत्त्या परमात्मपर । नन्वे हृच्छब्दस्य इदार्दशब्दस्य चायँ समास इति प्राप्नोति । तथाचाने किं हृदिदन्वलुपधर्मी उच्यते, उत हृदयत्वपधर्मी इति चेत् + न-हृदयमिति पदवाच्यत्वस्यैवानुसघेयाकारतया धन्यन्विचारवेयधोत् । अस्तु वा 'अय गतिः' इत्यतत् । अथमिति निष्पत्तिरियालम् । स्वर्गँ लोकमेतीत्यतच उपरि सत्यस्यादनिर्वचन इव अकिञ्चलिन्देशालरम् । तथाचापहतपाप्मत्वस्ल-त्वादिवत् उत्तरीया हृदयशब्दवाच्यतयमप्युपासाकार इति प्रतिपाद्यते-अथापि परमात्मनि हृदँ-शब्दप्रयोगस कुतार्पन्यदर्शनात् । हृदपरतयेब निर्वचनमिदँ व्याख्यातमिच ।

अथ य एष संप्रसादोऽस्माच्छरीरात् समुत्थाय परं ज्योतिरुपसंपद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते, एष आत्मेति होवाचैनद् याज्ञवल्क्यः ॥

कथं ब्रह्मप्राप्तिः, प्राप्तस्य वा ततः किं भवतीत्यताह-अथ-निष्पद्यते । अथशब्दः प्रकृतपरिष्कारच्योतकः । संप्रसादशब्दः सुप्तिस्थानकलनातनु तन्मन्थात् जीव लक्षितः । एष सम्प्रसादः 'अहरहर्वा एषु' दिनि पूर्ववाक्ये निर्दिष्ट उपासको जीवः अस्सात् हेतुतया परिहस्यमानाच्छरीरादुत्क्रम्य देवाविशेष-निष्ठं परमात्मानं प्राप्य स्वेन रूपेणामेनिष्पद्यते इत्यर्थः । अस्य वाक्यस्यार्थः प्रजापतिविद्यां विशिष्य वक्ष्यते । एष — ब्रह्मोति । एष आत्मा एतदसृतमभय-मेतदित्यत्रैतचछब्दः पूर्ववाक्ये 'परंज्योतिरुपसंपद्ये' ति प्राप्ततया निर्दिष्टपर-ज्योतिःशब्दिततब्रह्माभिधानः, प्राप्यतया प्राधान्यादवयवहितलाच्च ॥

ननु 'प्रजापतिविद्यायाश्चमनयत् स स्वा देवतामाच्छंत्' इत्यत्त विभ-क्तैकरूप्यात् व्यक्तिहेत्यापि प्रजापते स इत्यनेन ग्रहणं हृद्यम्, न त्वव्यक्तिहेतुसम्प्रदानत्वेन प्राधान्य वरुणस्य ग्रहणमित्युक्तं मीमांसकैः । 'आकाशाच्चन्द्रमसमेष सोमो राजे' त्यतचछछब्दन नाव्यवहिताभिसम्बध्यचन्द्रं:परामृशित्व हृदयम्; अपित्वमिसम्भवितुरपरस्वम् । ततश्रेहापि व्यक्तिहितस्य सम्प्रसादशब्दितस्य जीवस्यैव 'एष आत्मे' त्येतचछब्देन ग्रहणमुचितम्, विभक्त्यैकरूप्यादिति चेत्न—प्रजापति-वैरणणाये' ति वाक्ये स इत्यनेन प्रजापतिपरामर्शी अश्रद्धानास्पदानरूपत्वेन स्वीयं वरुणदेवतामाच्छंत् = प्रामोदित्यर्थो जुज्यते । वरुणपरामर्शी तु वरुणस्यात्मीयाया देवतायाः प्रागप्रस्तुतत्वादर्शस्यक्त्या व्यन्रहितोडपि प्रनापतिः परामृश्टॄ । 'एष सोमो राजे' ति पित्र्याणवाक्ये एतचछब्देन चन्द्रपर-

The objection is raised that the word 'esa' (he) in 'esa atma' (this is the Self) refers to the individual soul (jiva) because of the context of the Prajapati vidya, where it is said, 'prajapatir vidya yasha chamanayat sa sva devata machchhant' (Prajapati, having instructed him, he attained his own deity). The use of the same word 'sa' (he) in both contexts indicates that it refers to the same entity, and hence 'esa' refers to the individual soul. However, this interpretation is not accepted by the Mimamsakas, who argue that the primary reference is to Varuna, the deity associated with the individual soul. They also point out that the word 'etacchhaden' (this word) in 'akashachchandramasam esa somo raja' (the moon in the sky is the king Soma) refers to Chandra (the moon), not to the individual soul. The response to this objection is that the word 'esa' in 'esa atma' refers to the supreme Brahman, not the individual soul. The context of the Prajapati vidya supports this interpretation, as it is said, 'prajapati vainarunaye' (Prajapati, having instructed him). The word 'sa' in this context refers to Prajapati, and 'svadevatam achchhant' means that he attained his own deity, which is a source of joy. The reference to Varuna is secondary, as it is not the primary deity being discussed.

अथ य एष इति । नन्वेदत्रैक्यस्वारस्यादेवमाशाङ्का — 'एतत् सं ब्रह्मपुर-मसिनं कामा समाहिताः' इत्येतद्वाक्यरन्तं ब्रह्मणो दहराकाशाय निष्पणम् । ततः, 'एष आत्माऽपहतपाप्मे' त्यादिर्लभ्य, एष आत्मेति होवाचैनदन्त जीवोऽनुपपत्तिमेति । उच्च्यते — मथ्चे, 'क्षत्र गत्वा विन्दन्ते', 'एतद् वै लोकं न विन्दन्ति', इति एतत्पदाभ्या ब्रह्मपराभ्या प्रकान्तपरामर्शात्, पूर्व, एष आत्माऽपहतपाप्मेत्युक्तः परमात्मैवोच्यते । उपरि, 'य आत्मा सेतुविदारणं' इति ब्रह्मण एवालपदेन निर्देशाच । वस्तु

The text 'अथ य एष इति' begins a new discussion. An objection is raised based on the contextual harmony that the passage 'एतत् सं ब्रह्मपुरमसिनं कामा समाहिताः' (this is the Brahman city in which desires are gathered) refers to the small ether (daharAkAsha) as Brahman. It is argued that the subsequent passage 'एष आत्माऽपहतपाप्मे' (this Self is free from sin) and so on, refers to the individual soul (jIva), and therefore 'एष आत्मेति होवाचैनदन्त' (Yajnavalkya said, 'this is the Self') is not appropriate. The response to this objection is that the word 'एतत्' (this) in the passage 'एतद्वै लोकं न विन्दन्ति' (they do not attain this world) refers to Brahman, and therefore 'एष आत्माऽपहतपाप्मे' (this Self is free from sin) refers to the supreme Self (paramAtman). The text 'य आत्मा सेतुविदारणं' (the Self is the bridge) also refers to Brahman, supporting this interpretation.

मथे तस्य सोमराज्यावाविधानवैयर्थ्योSत्न व्यवहिताभिसम्भवितृपरामर्शीतस्वम्, न विभ-

करयैकृप्यान् । प्रकृते रव्यवहितप्रधानभूत परंज्योतिराऽऽदितपरमात्मपरित्यागे

कारणाभावात् । मत्युत तेन व्यवहितसम्प्रसादशब्दिततजीवपरिग्रहे तस्य निरुपाधि

कारणत्व-निरतिशायसुखरसत्प्रलक्षणामृतत्व-दु:खासंभिन्नत्वहरूपामयत्व-निःश्रेयसं विधाना-

सम्भवाच्च, 'एष आत्मेति होवाचे' त्येतच्छब्देन प्राप्यमूत् परमात्मैव परामृश्यते ।

यद्यापि, 'स्वेन रूपेणाभिनिष्पघत' इति स्वरूपाविभक्तं कथिते आविर्भूत

स्वरूप किंमित्याकाङ्क्षे प्रजापतिवाक्ये — 'एष आत्मेति होवाच एतदमृतमभय-

मेतद्ब्रह्मे'ति निर्देश्यमृतत्वाभयत्रह्मशब्दनिद्दिष्ट मुत्तकृत्पामित्येवमर्थकत्वेडपि नानु-

पप्ति: — तथाडपि 'तस्य ह वा एतस्य ब्रह्मणो नाम सत्यमिति', इत्युतरवाक्य-

निर्देश्यमाणचेतनोऽननुत्तुल्यार्थक सत्यनामत्व मुत्तकृत्पामित्यसम्भवात् पूर्ववाक्य-

निर्देशेऽपि न जीव: परामृश्यते, अपितु प्राप्यं ब्रह्मैव ।

एष आत्मेति होवाचेत्येतदवन्मात्रस्याविर्भावेनस्वरूपपरामर्शम् । एतदमृतमभय-

मेतद्ब्रह्मे'त्यल त्वेतच्छब्दस्य परंज्योतिरशब्दित ब्रह्मपरत्वं' मित्याश्रयणेडपि नानुप-

पत्ति: ।

अनन च वाक्यसन्दर्भेण परमात्मनो मुक्तप्राप्तत्वत्स्वरूपाविर्भावयितृत्वरत्न-

लक्षणो महिमा प्रतिपादितो भवति । अत एव सूत्रकृतापि, 'एष सम्प्रसादोऽस्मा-

च्छरीरात् पमुत्थाय परं ज्योतिरसम्पद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पचत एष आत्मेति

तावदेवं — अध्यायन वाक्ये य एष संप्रसाद इति यच्छब्देन निर्देश्यैव एष आत्मेति एत-

च्छब्देन ग्राह्यतया जीवपरैक्यमेव समनन्तव्यमिति चेत्न — अन्यथासिद्धत्वात् । तदाह एता-

वन्मात्रस्याविर्भूतसकृदपपरत्वमिति । तथाच पृथक्‌निर्देशे पृथक्नेन परामृश्यम्, पश्चात्

परंज्योति:रिति नपुसकलिङ्गनिर्दिष्ट नपुसकलिङ्गेन परमात्मम् एतदमृतमित्यादिनेतिं भाव: । आश्रय-

णेडपि ऽपिना पक्षान्तरं सूचितम् । तच यच्छब्दप्रतिसबन्धितच्छदबोऽयाहारेण तस्यैष आत्मेति

वा वक्यम् । एष हि अपर्यवसानत्वात्या एतस्मप्रसादानन्तर्योमर्यथैक्‍मिति वेधि । न च एतद्

ब्रह्मोयेत्तद् विधाय सत्रे जीवपरमेवास्तित्वं वाक्यम् — उच्चोत्तरत्वात्, 'य आत्मा ऽ सेतु:'

रिति सेनोरातमत्वोचे: । तद्वपि, न जरां न मृत्युरित्यादिना सेतोरैह रहितपामत्वविजरत्ववि-

त्युतद्विशोकत्वोक्तवर्णनाच्च । 'य आत्माडपहतपाप्मे' त्यादे, 'एष आत्मेति होवाचैतदमृतमभय'

मितादेश वाक्यस्यैककारतवं तुनप्रजार्पितद्वि यायामत्र च वस्त्वैक्यसाधकम्; साधम्योदुपपत्तेरिति,

'उत्तराच्चेदाविभूत स्वरुपस्तु' इति सूत्रोक्तमेव ।

तस्य ह वा एतस्य ब्रह्मणो नाम सत्यमिति । तानि ह वा एतानि त्रीण्यक्षराणि सत् यमिति । तद्यत् सत्, तदमृतम्; अथ यत् ति, तन्मर्त्येम्; अथ यद् यम्, तेनोभे यच्छति । यदनेनोभे यच्छति, तस्माद्-यम् । अहर्हर्वा एषंवितं स्वर्गं लोकमेति ॥

होवाच ' इति दहरविद्यामध्यस्थवाच्ये जीवप्रतिपादनदर्शनात् दहराकाशोडपि जीव एवास्तु । तस्य याचानं वा अयमित्यादिवाक्यसन्दर्भे प्रतिपादितभूताकाशोपमेयत्वस्य भूताकाशेउनन्वयेन दहराकाशस्य भूताकाशत्वभाववेदपि जीवे कथमिति निलेपत्वादिना भूताकाशोपमेयसद्भावात् अणुपरिमाणे जीवे दहरशब्दिततल्पपरिमाणत्वस्यापि सम्भवाद्-हराकाशो जीव एवास्त्विति, "इतरपरामर्शोऽत इति चेत्"'इति सूत्रस्वण्डेनाक्षिप्य "दहर उतरेम्यः"", "गतिशब्दाभ्यां तथा हि दृश्यते", "भतेक्श मध्व-रोडस्यासिन्नुपलडने:" इति सूत्रद्वयोक्तानां परमात्मधर्मोणां जीवादेसम्भवान्न जीवो दहराकाश इति, "नासम्भवात्" इति सुतस्वण्डेन परिहृत्य, तर्हि ब्रह्ममकरणे ' एष सम्प्रसादोऽसाच्छरीरात् समुत्थाये ' ति जीवपरामर्शः किर्मथेमित्याशङ्कय मुक्ते तस्मरूपाविर्भावितसूत्रलक्षणपरमात्ममहिमप्रकाशनार्थों जीवपरामर्श इति, "अन्यार्थश्व परामर्शः" इति सूत्रेण प्रतिपादितम् ।

तस्य — सत्यमिति । स्पष्टोऽर्थः । तानि — सच्चियामिति — सत् ति यमिति सव्याख्यातम् । तद्यत्सत्-

तस्य — सत्यमिति । स्पष्टोऽर्थः । तानि — सच्चियामिति — सत् ति यमिति सव्याख्यातम् । तद्यत्सत्-

त्येम्; अथ यत्ति तन्म-

त्येम्; अथ यत्ति तन्म-

त्येम् । अत्रामृतमत्पर्येशब्दाभ्यां चेतनाचेतने निर्दिश्येते । अथ — यच्छति । अमृतत्वमर्त्येश्वरूपेणोपलक्षिते उमे यच्छतीति यमित्यर्थः । तदेवोपसहरति - यद्-

त्येम् । अत्रामृतमत्पर्येशब्दाभ्यां चेतनाचेतने निर्दिश्येते । अथ — यच्छति । अमृतत्वमर्त्येश्वरूपेणोपलक्षिते उमे यच्छतीति यमित्यर्थः । तदेवोपसहरति - यद्-

नेनोभे यच्छति तस्माद्-यम् । — अननेन चेतनाचेतनत्वरूपेण उपलक्षिते उमे यतो यच्छति, तस्मात् यमित्यर्थः । नामनिर्वचनाभिः स्तौति — अह — मेति । पूर्ववत् स्पष्टोऽर्थः ॥ ८-३.

नेनोभे यच्छति तस्माद्-यम् । — अननेन चेतनाचेतनत्वरूपेण उपलक्षिते उमे यतो यच्छति, तस्मात् यमित्यर्थः । नामनिर्वचनाभिः स्तौति — अह — मेति । पूर्ववत् स्पष्टोऽर्थः ॥ ८-३.

अथ य आत्मा स सेतुर्विंधृतिरेपां लोकानामसंभेदाय । नैतं सेतुमहोरात्रे तरतो न जरा न मृत्यु: न शोको न सुकृतं न दुष्कृतं सर्वे पाप्मानोऽतो निवर्तन्ते । अपहतपाप्मा ह्येष ब्रह्मलोक: ॥

तस्माद्वा एतं सेतुं तीर्त्वाऽन्ध्यस्सन् अनन्धो भवति; विद्धस्सन्नु इत्यर्थे।। विंमृथे सेतुर्विंधृतिरित्यत्राह-एतां लोकानामसंभेदायेतिं । असंभेद: असङ्कर: । यथाय परमात्मा स्वशासनेन जगत् धारयेत्, सघेघर्मोणां साङ्कर्यमेव स्यात् । पृथिव्या गन्धवत्त्वं, जलस्य शैत्यं, तेजस औष्ण्यमित्यादयो हि धर्मा: परमात्मज्ञया व्यवस्थिता भवन्ति । सिनोति बध्नाति स्वस्मिन् चिदचिद्रुस्तुजातम्-सद्रीर्णमिति सेतुरुच्यत इति "सामान्यातु" इति सूत्रे भापितम् । नैतं — दुष्कृतं — तरति; प्राप्तिच्छेदन् । "वेदान्त तरतीव" द्वितीये तत्रैव भाषितत्वात् एतत् परमात्मसेतुमहोरात्रे परिच्छेदकत्वेन न प्राप्तुत् । जरादिकमपि न प्राप्तो-तीर्थे । उत्तर्मथे निगमयति— सर्वे — निवर्तन्ते । शोकोऽदिपु पापशब्दस्सु-मुख्यस्स्वेडपि सुकृतदुष्कृतयोरलौकिकमुख्यद्वानिरस्याऽधनवलक्षणपापशब्दप्रवृत्तिनिमित्त-सद्रांवार् पाप्मशब्दो मुख्य इति व्यासोऽर्थेलक्ष्युसिद्धान्ते वर्णितम् । तत्त् हेतुमाह — अपहतत — इति । ब्रह्मरूपो लोक एष: अपहतपाप्मा । हि हेतौ । यस्मादयमपहतपाप्मा, तस्मात् सर्वे पाप्मानोऽतो निवर्तन्त इत्यर्थ: । पापहेतुकर्माचरणेऽपि तदुत्पत्ति-प्रतिबन्धकशक्तियो गीय्स्मेव हि अपहतपाप्मलम् । तस्माद् पाप्मशब्दसुरुल्यार्थ-मुख्यदुष्कृतयोस्सत्प्रकृतजरारोगादीनाऽऽ प्रसक्तिरित्यर्थ: ॥

तस्माद्वा — भवति । यस्मादयमपहतपाप्मा, तसादेव एतं परमात्म-लक्षण सेतुं प्राप्य पूर्वमाऽन्ध्यायुष्यवेधग्ज्वरादियुक्तदेहोऽपि सन् तदोपरहितदिव्यदेह-

1. असंभेदाय असङ्कराय क. 2. संभवात् ख. अनन्ध: सन् इत्यादिना क्रमेण आधिदैविकाधियौतिकाद्यात्मकतानिवृत्तिरुच्यते । सकृद् विभात इति । विभानविच्छेदेन पुनर्विभाने अकस्मात् = अकस्माद्वार विभात स्यात् । तद्वि-लक्षण इत्यर्थे ।

अविद्धो भवति; उपतापी सन् अनुपतापी भवति । तस्माद् एतं सेतुं तीर्त्वा ऽपि नक्तमहरेवाभिनिष्पद्यते । 'सक्रद्विभातो ह्येवैष ब्रह्मलोकः' ।

1. असकृत् भा. युक्तो भवत्यर्थः । तस्मात् — निप्पद्यते । परमात्मन् प्राप्तस्य तमिस्रा रात्रिरुपि दिवैव । तम्यज्ञानप्रसक्तेरभावादहस्सदृशी सा रात्रिः । अहोरात्रयोर् विशेष इत्यर्थः । तत् हेतुः सकृद् — लोकः । एषः पूर्वोक्तः ब्रह्मलोकः हि यस्मात् सकृद्विभातः सर्वदा ब्रह्मस्वरूपप्रकाराश्यानावृतत्वनया भासमानत्वादित्यर्थः ।

तद्य एवैष ब्रह्मलोकं ब्रह्मचर्येणानुविद्यन्निति, तेषामेवैष ब्रह्मलोकः, तेषां सर्वेषु लोकेषु कामचारो भवति ॥ इति अष्टमाध्याये चतुर्थः खण्डः ॥

तद्य — भवति । [ तत् तत् एवैति ] ये एतं परमात्मन् स्त्रीविषयतृष्णात्यागरूपतह्रह्मचर्येणपूर्ववेदशास्त्राचार्योपदेशादिना अनुविद्यन्निति जानन्ति, तेषामेवैष ब्रह्मलोकः; सर्वेषु लोकानुभवश्र्च; न ब्रह्मचर्यहीनानामित्यर्थः । सूत्रितत्वं 'धृतेश्व महिम्रोऽस्यसिन्नुपलभ्ये' इति । 'एष सेतुर्विधरण एषां लोकानाम-सम्बेदये' इति परब्रह्ममहिम्ना प्रसिद्धस्य जगद्विधरणमहिम्नो दहराकाशो उपलब्ध-मानत्वादिहराकाशः ।

यज्ञेष्टस्स्तायणमौनानाशकायनारण्ययानानस्स्यति कर्माणि ब्रह्मचर्यसाध्यत्वात् 1. एकदा । मध्ये तिरोध्यभावात् कु. नतु ब्रह्मचर्येण ज्ञातामेव ब्रह्मलोकं इति क्रथम्, यज्ञादेरपि तद्वत् साधनत्वादिख्य-श्रद्धया अज्ञायापि ब्रह्मचर्यमेवेति तत्प्रिहार कुर्वन्, यज्ञादौ कथं ब्रह्मचर्यंमेवेति तत्प्रिहार कुर्वन्, यज्ञादौ कथं ब्रह्मचर्यसामिलत्न ब्रह्मचर्यंसाध्यत्वात् साङ्ख्यात् साङ्ख्यसाधनयोरभेदादिति प्रतिविधक्शनं, साङ्ख्यत्वमेव कम्मिलत्न ब्रह्मचर्यंसाध्यार्थ आत्मादिग्राह्यग्राह्यादिप्रतिरूपत्वादिति ममाधनमाश्रयन् । तदुभयत्तये यागाद्यैःप्रसिद्धयज्ञादिस्वादस्य आत्माद्यर्थेसुपवस्य एवमकराब्दरुपगतत्वात् यागात्मैवैक्य दर्‌शेयति अश्र्थादच्युत् इत्यादि । खण्डः । यद्यपि ब्रह्मार्थं चर्या ब्रह्मचर्येमनि यज्ञादेरपि सुत्स तथा च शुचचम — अथापि व्रीसङ्गस्साग-रुपब्रह्मचर्यमेवेह चिकित्वा श्रुतिरित्थ समचत्कारमेव वर्णयन्-नती तत् । तदाह यज्ञेष्टेलादिना । यज्ञेष्टसनूयणमौनानाशकायनारण्ययानानस्स्वब्दना प्रकृतनब्रह्मचर्यंसाध्यार्थ-

अथ यत् यज्ञ इत्याचक्षते ब्रह्मचर्यमेव तत्। ब्रह्मचर्येण ह्येव यो ज्ञाता तं विन्दते ।

अथ यदिदं यज्ञ इत्याचक्षते, ब्रह्मचर्यमेव तत्। ब्रह्मचर्येण ह्येव योऽज्ञातोऽत्मा-नमदु विन्दते ।

ब्रह्मलोकसाधनत्वेन प्रस्तुतं प्राज्ञनिर्दिष्टं ब्रह्मचर्यमेवेति स्तौति - अथ - तत्। लोकेऽयं पाक्यर्हविर्यज्ञादिकं कर्म वैदिकं: यज्ञ इत्याचक्षते, तत् ब्रह्मचर्य-साध्यत्वात् ब्रह्मचर्यमेवेत्यर्थः । नतु यज्ञस्य कथमपि ब्रह्मलोकसाधनत्वब्रह्मचर्यसाध्यत्वं, न हि ब्रह्मप्राप्तिसाधनस्य ब्रह्मचर्यस्य यज्ञो द्वारमित्याशङ्क्य ब्रह्मचर्यसाध्यस्य ब्रह्मप्राप्ति-साधनस्य ज्ञानस्य यज्ञरूपत्वात् ज्ञानसाधनस्य ब्रह्मचर्यस्य यज्ञसाधनत्वमध्यस्थीति साधनस्य ज्ञानस्य यज्ञरूपत्वात् ज्ञानसाधनस्य ब्रह्मचर्यस्य यज्ञसाधनत्वमध्यस्थीति प्रतिपादयितुमेवंवादरूपतया तदोक्तत्वात् तयोरेवं सम्पादयति ब्रह्मचर्येण ह्येव — विन्दते ।

ब्रह्मचर्यपुरःसरब्रह्मज्ञानवान् हि तं ब्रह्मलोकं विन्दते इत्यर्थः । 'अथ, 'यो ज्ञाता ब्रह्मचर्येणैव' तुत्त्या योजनीयस्य ब्रह्मचर्यसाध्यत्वं प्रतीयते । यो ज्ञात इति शब्दैकदेशस्य योजशब्दस्य यज्ञशब्दस्य च साम्यकृतोभेदाध्यवसायेन तदर्थोभेदाध्यवसायेन तदर्थोभेदाद्‌यवसायेन तदर्थसाम्याद्‌ वा यज्ञस्यापि ब्रह्मचर्यसाध्यत इति भावः । एवमुतरत्रापि द्रष्टव्यम् ।

अथ — विन्दते । अलापि ब्रह्मप्राप्तिसाधनस्य ब्रह्मचर्यसाध्‌यस्य परमपुरुषार्थस्य द्रुपूर्णमोक्षादीनाच्च इष्ट्येएकशब्दरूषितत्वेनामेदाध्यवसायः ।

1. अत्रे वाच्यं क. विशेषयागादुमुख्यपरत्वेऽपि — प्रसिद्धार्थस्त्वात्—यज्ञो ज्योतिष्टोमादि; इष्टं इष्टि:, सत्रयागादि; उपाय:, ज्ञानाश्रयणं, अनशनकृत्‌दृ तपः, मौनं वादिनियमः, अरण्यायनं विपिनवास इति । अन्रेष्ट्यादि विशिष्टताम् — यो ज्ञाता तं विन्दते इत्यत्र योजशब्ददयज्ञशब्दयोः साम्यकृतोभेदाध्यवसाय इति भाष्यम् । 'ब्रह्मचर्यपुरःसरब्रह्मज्ञानवा'नित्यादि न च । इदमप्यत्र ग्राह्यम् । आत्मप्राप्तिरिह विवक्षितः । आत्मा च परमात्मा, 'य आत्माहतत्पाप्मे'त्युक्तो ब्रह्मलोक एव । एवं 'यो ज्ञातेत्यत्र तमित्येक प्रतिसंबन्धि । यज्ञशब्दस्य बद्धावौ इष्टं इति विग्रह । यज्ञ इति जक्‌कारद्‌यय भावाम् । युच्छब्द- श्रुतिप्रसिद्धपरः ।

अथ यत्सत्यायणमित्याचक्षते, ब्रह्मचर्यमेव तत् । ब्रह्मचर्येण ह्येव स आत्मानं विन्दते ।

अथ — ताणं विन्दते । आत्मापि ब्रह्मप्राप्तिसाधनस्य ब्रह्मचर्यसाध्यस्य विषयान्तरविमुखीकरणलक्षणस्य1 सच्छद्धिद्यतात्मभावणस्य प्रणामयनादिसतस्य च सत्या यणरूपैकशब्दरूषिततवेनामेदाध्यवसायः ।

अथ यन्मौनमित्याचक्षते, ब्रह्मचर्यमेव तत् । ब्रह्मचर्येण ह्येव त्मानमनुविद्य मनुते ॥

अथ यन्मौनं — मनुते । वाडनियमनलक्षणमौनस्य ब्रह्मचर्यसाध्यत्वात्स्रवण-धी-नमननस्य च मैनरूपै कशब्दरूपिततवेनामेदाध्यवसायः ।

अथ यदनाशकायनमित्याचक्षते, ब्रह्मचर्यमेव तत् । एष ह्यात्मा न नश्यति, यं ब्रह्मचर्येणानुविन्दते ।

अथ यदनाशकायनं — विन्दते । ब्रह्मचर्यसाधनाशनाभावरूपफलस्य च अनशनलक्षणमार्गस्य च अनाशकायनशब्दद्वै सैकृतोऽमेदः । [ आशः = अशनम् । न आशा: नाशः । नाशो न भवतीत्यनाशः । इत्येकशब्दद्वै सैकृतोऽमेदः । ]

अथ यदरण्यायनमित्याचक्षते, ब्रह्मचर्यमेव तत् । अरश्व ह वै ण्यश्वार्णवौ ब्रह्मलोके तृतीयस्यामितो दिवि ।

अथ — दिवि । इतो मूलोकापेक्षया तृतीये धुराधिदते ब्रह्मलोके अरर्-ण्यश्वाकावर्णवौ स्तः । अतश्वारण्यायानस्य ब्रह्मलोकस्य च अरण्यवासस्य च अरण्यायनशब्दद्वै सैकृतोऽमेदः । सुवं चतुर्मु खलोकान्तरिक्षलोकद्वापेक्ष्य भगवह्लोकस्य तृतीयत्वम् । न तु चतुर्मु खलोकस्य तृतीयत्वमिति मतान्त्यम् । प्रकृतोपनिषदि चतुर्मु खलोकस्याप्यायनतारिक्षलोककोटौ निवेशितत्वात् ।

1. द्रिमुर्वीकरणस्य स्व. 2. संज्ञाकारणवौ स्व.

तथोच ब्रह्मचर्येण प्राप्तेऽपि परमात्माने विन्दते दृप्ति यत्प्राप्तिसिद्ध ब्रह्मचर्योनीति ! इथंमिति पदपूजनार्थकमुक्त भाष्ये । इच्छेल्लर्थान्तरमपयुक्त शाखरे । विषयविरक्तस्य हि परमात्मनि तृष्णा वर्धते इति । मत्ताणि सच्छद्धद्वाच्यस्य ब्रह्मणः 'अविच्छिन्नसमनु भाग्यलुपरक्षासाधनम् । मौनं तु मननम् । अनाशकायनञ्च, न विद्यते नाशो यस्य तत्स्थानाशकस्य, 'न च वैनास्य हन्यते' इति प्राप्य-

तदैशमदीयं सरः; तदश्वस्थः सोमसवनः; तदपराजिता पूरेङ्खणा:; प्रभुविमितं हिरण्यमयम्।

प्रसन्नात् भगवान्लोकिचिह्नानि कानिचिदाह - तदैरमदीयं - सवनः । तन्न नत्र ऐरमदीयानामक सर । [अन्विति शेष ।] हस्याऽमृतेन माघनते यस्सिन् तदैरमदीय अमृतमय सर इत्यर्थे: । सोमसवननामा अश्वत्थशास्त्रीयर्थे:' । चन्द्रद्वाहार्दकत्वात् सोमसवनत्वम् । तदपराजिता पूरेङ्खणा: - तत्तु तन्न अग्नाख्यवीर्या प्राप्तुमशक्यत्वात्परराजिता नाम परब्रह्म पुरी चोच्यतेर्थ: । प्रभुविमित हिरण्यमयम् । मण्यपमिति शेष । प्रभुङ्खा भगवतो विशेषेण मितं स्वमोगभूमि:वेन विशेषण. परिगृहीनमित्यर्थे । भगवानो व्याप्तत्वेपी नित्यविग्रहविशिष्टसत्तान्वाद्विमिनत्वम्। अतश्र सदेशाविशिष्टब्रह्मप्राप्तिरेव ब्रह्मप्राप्तिरिति भाव: । तद्य - तद्भगति । ब्रह्मप्राप्तिसाधनो ब्रूतारणयशदिन्तराणिवदूद्यपातेब्रह्मचर्योचीनत्वात ब्रह्मचर्यमेव सर्वेसाधनोत्कृष्टमिति भाव: ।

तद्य एवैतद्वरक्ख ष्यक्षार्णवौ ब्रह्मलोके ब्रह्मचर्येणानुविदन्ति, तेषां वै स वरख्ख ब्रह्मलोक: । तेषां स एषु लोकेपु कामचारो भवति ।। इति अष्टमाध्याये पञ्चम: खण्ड: ।

तथा सल्लिधानाद्विमिनत्वम्। ८-५.

1. क. कोशे हस्तीति न तत् खवैत्र न ।

कस्य ब्रह्मण: । इदं प्रापि: लोकविरोधापह्नुतिकृत्य तदुपकारण्यानपेक्ष: । भरतर्षभैषर्मद्रीयाणांवप्राप्तिरण्यायेन । एतदर्थेणप्रासेरमेगलत्रप्राप्तिशेषतया पुरुषार्थत्व वकु तदै-रमद्दीं सर इत्यादि । निसविभूतिसवन्त्री इतोऽधिको विस्तार कोशीतक्यां पर्यड्वविधार्या ह्रष्टव्य । तन्न भरो हृद: विरजा नदीति द्वयमुक्तम्; नत्न भरो ष्यक्ष्रेति द्वयम् । ऐरमदीय सरक्ख तन्नानुक्कमिह । अन्राश्वस्थ्य सोमसवन तन्न तिल्यो वृक्षैवैक. स्यात । ऐरमिति मद्रीय मिति च पृथक्पद ऋकंत शाङ्करे । कत्न श्रीमद्रहस्यान्वयसारखारारस्यात् ऐकपयमा श्रितम्। इरमदद शाब्द्य नानाघुतिगतो दर्शितो वाचस्पत्ये ।

अथ या एता हृदयस्य नाड्यः, ताः पिङ्गलाभ्यामनुस्मृत्यनुन्नि शुक़्रस्य नीलस्य पीतस्य लोहितस्येत्यसौ वा आदित्यः पिङ्गलः; एष शुक़्र एष नील एष पीत एष लोहितः।

उक्तग्रन्थलोकेनैतिसाधनतया मूर्च्छननाडीगमन प्रसिद्धेऽथ-लोहितस्येति । हृदयसंवन्धिन्यो नाड्यः पिङ्गलजकुन्तीलादिनारूपसूक्ष्मान्तरस्य [स]पूर्णः तिष्ठन्तीवर्थे । असौ वा — लोहितः । आदित्यस्य पिङ्गलकक्ज्वलाप्रभिन्नारूपाश्चाकाशादिप्रत्यक्षसिद्धम्, प्रत्यक्षसिद्धत्वात् । ततश्चैतद्रसिसम्भन्धादेवान्तररस्य नानारूपत्व-श्रुति भवतः ।

तद्यथा महापथ आतत उभौ ग्रामौ गच्छतीमश्वामुख, एवमेवैनां आदित्यस्य रश्मय उभौ लोकौ गच्छतीमश्वामुख । अमुष्मादादित्यान् प्रतायन्ते; ता आसु नाडीषु स्रुत्ता । आभ्यो नाडीभ्यः प्रतायन्ते; तेऽमुष्मिन्नादित्ये स्रुत्ता ।

तद्यथा — अमु॒ष्मात् । यथा विस्तीर्णो महान् पन्थाः ग्रामद्वयमपविटो भवति, तथा आदित्यरश्मयो लोकद्वयानुप्रविश्रा इत्यर्थः । लोकद्वयप्रवेशकर्माह अमुष्मादादित्यान् प्रतायन्ते सन्ततः । स्रुत्ता: प्रविश्टाः । रश्मीनामुभय-लिङ्ग्वात् ते ताः हति च निर्देशः । चि॒ष्ट स्पष्टम् ।

पूर्वम्, 'अनुविद्य न्रजन्ती' इत्यादिना गमनमुक्तम् । गन्तव्यो देशःश्रुतेननन्तरमेव दर्शित ! अथ मार्गसुपलक्ष्यथितु हृदयान्तर्वर्तिन्दहरोऽपाकस्य हृदयनाडीविषेषण मूर्ध्न्यादेश झादित्यतारासंक्षरणनायाथ नाडीषण्ड । तत्र प्रथम शुक्नस्याधारभूता। नाडीराह अथ या एता इ॑ति । 'वैकं वा दृश्यय' इत्ययुक्त शाङ्करे । तत्र नानार्षणादियर्दिमसंबन्धयो मोक्षमार्गव्याकुये इ॒ह श्रुत्योच्यते । तत्न नाडीसंगतस्य शुषुधि; निष्क्रान्त्य रश्मीन प्रतिष्ठासु॒दि सप्रावेरिच्याद तद्य-तेति । समस्त । अशु क्षेपे । असत् = जादृश्याोन्यन्र क्षिस्‌ । सम्यगस्त स्वप्रदर्शातोऽपि क्षिप्तः समस्त इति । सप्रसन्न इति । अनने सप्रसादुशब्दोऽपि करणात्तकाऽश्यरहिते जीवा- माहेति ज्ञातम् । तेजसा हीति । न हि लोके तेजस्वमुष्ठ कश्चित् स्वरेशेत; दैप्रसक्तेरिति भाव ।

तद्यत्रैतत् सुषुप्तः समस्तः संप्रसन्नः स्वप्नं न विजानाति, आसु तदा नाडीषु सृस्रो भवति । तं न कश्चन पाप्मा स्पृशाति । तेजसा हि तदा संपन्नो भवति ॥

अथ वैनतेयवलिमानं नीतो भवति, तमभित आसीना आहु:, जानासि मां जानासि मामिति । स यावदसाच्छरीरादनुत्क्रान्तो भवति, तावज्जानाति ॥

अथ वैनतेयवलिमानं नीतो भवति, तमभित आसीना आहु:, जानासि मां जानासि मामिति । स यावदसाच्छरीरादनुत्क्रान्तो भवति, तावज्जानाति ॥

तद्यत्र — सुषुप्तो भवति । तत् तस्मादित्यर्थः । यत् यदा समस्तः उपसंहतकरणमण्डलः अतएव सम्प्रसन्नः; बाह्यविषयसंप्रकजनितकाक्लुप्यशून्यः स्वप्नं न विजानाति न फल्यतीत्येतत् स्वप्नादर्शनेनं शुषुपिरिति यावत् । तदा आसु नाडीषु सृष्टः प्रविष्टो भवति । पुरीतन्ंद्वतन्रडगमनाय नाडीषु प्रविष्टो भवतीत्यर्थः । 'नाड्यो द्वासप्ततिः सहस्राणि हृदयात् पुरीततमभिप्रतिष्ठन्ते । अभि: प्रत्यवसृप्य पुरीतन्वा रोहन्ति' इति श्रुतेः । नाडीपुरिततद्धाणा समाश्रयेत् सृपिसिस्थानत्वस्य 'तद्भान्तो नाडीषु तच्छूतेरामननु चे 'यत् स्थितत्वात् नाडीनामपि शुषुसिस्थानत्वमस्तीति दृष्टव्यम् । तत्र — स्पृशाति । शुषुत्सु सतोडपि कर्मणः फलजननसामर्थ्यं नास्तीत्यर्थः । 'न कश्चन पाप्मा स्पृशाति ' तस्मिन् वाक्ये अनुष्ठानाशक्तिविवक्षतेति न्यायाच्चवचनस्याप्यमेवार्थः । तत् हेतुमाह —तेजसा — भवति । 'सत्यं सौम्य तदा संपन्नो भवति' इति श्रुतेः तेजःशब्दः प्रकाशत्मगुणयोगात् ब्रह्मपरः । ब्रह्मणि सम्पत्चिनोम देहेन्द्रियाचिष्ठातृत्ववरहित्येन ब्रह्मण्यवस्थानम् । सम्पत्त्यधिकरणस्य करणत्वविवक्षया तृतीयानिर्देशः ॥

अथ — भवति । अचलस्यैवर्धान्तरमस्तावार्यः । अवलम्ब्य भावः अवलिम्बा । अचलस्तम् । रोगादिकृतदौर्बल्यं नीतो भवतीत्येतत् । यत् यदेतर्थः । यदा दौर्बल्यं प्राप्तवानित्यर्थः । तमभित — मिति । तं तादृशदशाविष्टं परितो वान्धवा: मां जानासि किं, मां जानासि विमित्याहुः । यद्वा एतत् पताशु नाडीषु स्थित इत्यर्थः । स यावत् — जानाति । स्पष्टोडर्थः ।

अथ यत्तददस्साच्छरीरादुत्क्रामति, अथैतैरेव रशिमभिरुच्चैः आ(मा)क्रमते। स ओमिति वाहोद्रा मीयते । म यावत् क्षिप्रेण मनः, तावदादित्यं गच्छति ।

अथ — आक्रमते । एतैरेव रश्मिभिः पूर्वोक्तैःरादित्यरश्मिभिरिन्नार्थः । इदं वाक्यंसुक्तान्तपादे चिन्तितम्—निशि मृतस्य विदुषो रश्म्यनुसारेण गमनासम्भवात् रश्मिभिरेव गमनमिति नियम । ‘अथैतैरेव रश्मिभिरुच्चैःमा-क्रमत्’ इति वचनं तु पक्षप्राप्तविषयम् । एतकारोड्यनायोग्यवच्छेदार्थ इति पूर्वपक्षे प्राप्ते — उच्चते — “रश्म्यनुसारी” । विद्वान् नियमेन रश्मीन् अनुसृत्यैव गच्छति । ‘एतैरेव रश्मिभि’ रित्येवकारस्य क्रियासक्तिनैकारत्वभावेनोत्यन्तयोगव्यवच्छेदकःस्वस्मभवेनान्ययोगव्युच्छेदकत्वस्यैव वक्तव्यतान् । यदुक्तम् — निशि मृतस्य रश्म्यसम्भवात् रश्मीन् अनुसृत्य गमनं नोपपद्यत इति — तन्न । निद्रा-घसमये हि रालावृष्योःपलम्भात् रश्मिसम्भवः । हेम्नादौ तु हिमाभिभवात् दुर्दिन इवोमानुपलब्धम् । श्रयते न हि रश्मिषु नाडीषु च स्रोतेऽन्योन्यानुबन्धः । ‘तद्वा एतद् ऋचां महापथं आते उभौ ग्रमौ गच्छतीमच्चामुष्य मच्चामुष्य । असुष्मादित्यादित्यात् प्रतायन्ते, ता आमु नाडीषु स्र्ता । आभ्यो नाडीभ्यः प्रतायन्ते, तेऽसृपुन्नादित्ये स्र्ताः’ इति — इति ।

स ओमिति वाहोद्रा मीयते । स· विद्वान् ‘ॐ तन् सदिति निर्देशो ब्रह्मणःस्विविधः स्मृतः ।’, ‘तस्योद्दिति नामे’ति च प्रमाणप्रसिद्ध परमात्मनाम आह कीर्त्तयति, कीर्तनैव च मीयते प्रमीयते च । सरणकाले तस्य भगवन्नामस्मरणं सम्भवति । यद्वा—स एतैः रश्मिभिरुन्मीयते [उन्नीयते च । एको] वाङ्मनोडवधारणार्थः । स यावत्—गच्छति । मनोवगेनादित्यस गच्छततीर्यर्थः । न च ‘स यावद्क्-

स ओमिति वाहोद्रा मीयते । स· विद्वान् ‘ॐ तन् सदिति निर्देशो ब्रह्मणःस्विविधः स्मृतः ।’, ‘तस्योद्दिति नामे’ति च प्रमाणप्रसिद्ध परमात्मनाम आह कीर्त्तयति, कीर्तनैव च मीयते प्रमीयते च । सरणकाले तस्य भगवन्नामस्मरणं सम्भवति । यद्वा—स एतैः रश्मिभिरुन्मीयते [उन्नीयते च । एको] वाङ्मनोडवधारणार्थः । स यावत्—गच्छति । मनोवगेनादित्यस गच्छततीर्यर्थः । न च ‘स यावद्क्-

1. लक्ष्यावेन विशेष्यान्य क. 2. परमात्मनाम स्व.

स ओमिति वाहोद्रा मीयत इति । अत्र शाङ्करे, ‘वा हेनि निरतद्र्यमवधारण-धीम् । उदिति ऊँकारमर्थकम् । मीयते गच्छति । तथाच ओमित्यनेव करणेन ऊर्ध्वं वा गच्छतीर्यर्थः । वाकार, ‘अविद्विदाश्रेत — तिर्यगगच्छति प्रकारान्तरे’ण इति ज्ञापनार्थः । ‘इति व्याख्यातम् । इह तु योजनाद्वयम्, प्राहौति च छेद । ओमिति वा उदिति वा भगवन्नाम्रा तं भगवन्न्तमाह अथ मीयते प्रियत इत्येक । ओमित्येव परमात्मानमाह; उन्नीयते च

स ओमिति वाहोद्रा मीयत इति । अत्र शाङ्करे, ‘वा हेनि निरतद्र्यमवधारण-धीम् । उदिति ऊँकारमर्थकम् । मीयते गच्छति । तथाच ओमित्यनेव करणेन ऊर्ध्वं वा गच्छतीर्यर्थः । वाकार, ‘अविद्विदाश्रेत — तिर्यगगच्छति प्रकारान्तरे’ण इति ज्ञापनार्थः । ‘इति व्याख्यातम् । इह तु योजनाद्वयम्, प्राहौति च छेद । ओमिति वा उदिति वा भगवन्नाम्रा तं भगवन्न्तमाह अथ मीयते प्रियत इत्येक । ओमित्येव परमात्मानमाह; उन्नीयते च

55

एतद् वै रॄल लोकद्वारं विदुषां प्रपदनं निरोधोऽविदुषाम् ॥

एतदै - अविदुषाम् । विदुषां ब्रह्मलोकस्य द्वारं प्रपदनं प्रपथ्यते᳚डनेनेति प्रपदनं प्राप्तिसाधनम् ( मार्गः ) य आदित्यः । द्वारोपेक्षया नपुसकनिर्देशः एतदिति । अविदुषां निरोधः रोधकः । अविद्वासो हि सूर्यमण्डलभेदासामर्थ्याद्᳚ गन्तुं शक्नु- कर्तित्यर्थः ।

तदेष श्लोकः —

तदेष श्लोकः । तत् तस्मिन् विषये एषः वक्ष्यमाणः श्लोकः प्रवृत्त इत्यर्थः ।

ॠतख़्खैका च हृदयस्य नाड्यस्तासां मूर्धानमभिनिःसृतैका ।

ॠतख़्खै — भवन्ति । मूर्ध्न्यनाड्या गच्छन् सुष्कि प्राप्नोति । विश्व- मतयः नानोगत इतरनाडीभ्यस्तु उत्क्रमणमते [ प्र ] भवन्ति , न स्वमृतत्वसाधनी- भूतो᳚र्चिर्गाताविल्यर्थः । यथा निप्ठगुल्मादन्या नाड्या उपगुज्यन्त इत्यर्थः ।

तयोध्वर्मायनमृतत्वमेति विशङ्कडन्या उत्क्रमणो भवन्ति ।

षिटे स्पष्टम् ।

उत्क्रमणो भवन्ति ।

इति अष्टमाध्याये षष्ठः खण्डः ।

य आत्माडपहतपाप्मा विजरो विमृत्युर्विंचिन्तो विजिघत्सोडपि पास: सत्य काम: सत्यसङ्कल्प: सोडन्वेष्टव्य: स विजिज्ञासितव्य: । स सर्वश्र लोकानाप्नोति सर्वान् कामान्यस्तमात्मानमनुविद्धा प्रजापतिरुवाच ॥

एवं देहरविचां समाप्य तदद्रभूतां प्रत्यगात्मविद्या प्रस्तौति - य आात्मा— उवाच । [ अत्र ] "अनुविद्धाति वाक्यार्थज्ञानमुख्यते । विजानाति" ध्याने "मिति लभुसिद्धान्ते भाषितेमू। शिष्ट रसष्टन् ।

अपहतपाप्मा तमसः परस्यकाममलत्वस्य मङ्करत्वाद्विचित्रतया परमात्मा नायुक्त् । तदु नामनेन जीवस्य सर्वैलोकक्रमसिद्धि: सकलस्मात्रेणेत्युक्तम् । तदर्थतया चान परज्योतिनिष्ठ: पदय स्त्रैन रूपेणाभिन्नतयात इत्युक्तम् । तत्तु सं रुपसददतपाप्मत्वादिगुणैयैति दर्शयितु प्रजापति विद्या प्रस्तूयते ।

न नैवयं प्रजापतिविद्या जीवस्मापरोति कथमिति द्वयते । यावता प्राक् परम तमागतस्य प्रपञ्च- तानामपहतपाप्मत्वादीनां तद्वेष्टव्य: परमात्मपरत्वेनोपकल्पने न च निरोधादिकपहत- पाप्मत्वादिविशिष्टपरमात्महणमस्मवेदन्याहारजीवपरतया योजनं युक्तम्। अवद्यप्राप्तिहेतु पर- मात्मैव । जीवप्रहणै, ' सर्वश्र लोकानाप्नोति, सर्वान् कामान्' इति अत्र फलनिदर्शनस्याऽनुप- पतत्वात् । न हि कुत्राऽपि इदं फलं प्रामाधिकमन्यत्र केवल्यात् । उपरि देहादिविलक्षण- नत्स्वप्रदर्श्यावस्थाभाष्यादिना एतद्रूपणात्, अर्थ जीव एव चेत् — उपक्रमे 'न तु गुरोर्नेऽप- सहारेsन्यथा नीतयाम् । कथंसति चेत् — इत्यमू । प्रजापतिना तातनं परमात्मैव, ' य आत्माडपहतपाप्मे' त्यन्वन विक्षितः । तद्वाक्यार्थयथावस्तुसत्या समुपपन्न इन्द्रिरोचनौ । 'य एतदृतमभयमेतद् ऋतं' इति ता द्वाऽऽत्मनि भूतोक्त् घदते । एवं तद्वाक्यार्थानुवदोचेन अक्षिग गतप्रतिबिम्बपरतद्ग्रान्न्या ताभ्यामुदकादर्शोगत- प्रतिबिम्बसाम्येन प्रक्षिप्ते कृते, 'किमेतावतैव तृप्यत:' इति परिदृश्य चिष्या विचेरोऽतिपाद- विष्य च उदशरावे आत्मावलोकन कारित प्रजापतिना । अतो देहादिमान्तनिवारणस्य कर्त- व्यत्ने प्राप्ते पुनरुत्सरप्रमिन्द्र प्रति जाग्रदाद्यवस्थापन्नतरिमुच्यस्वलं प्रसन्नादुपदेशस्य प्राप्तम् । एवसिल स्वात्मविन्दित परमात्ममेव, उपर्यपि, 'स उत्तम पुरुष' इति मध्ये ख्ययमाह ।

त वा एतद् देहा आत्मानमुपासते' इति उपासहारवाक्यमपि परमात्मपरमेव । त प्रकान्तापहतपाप्मत्वादिविशिष्टम्, एतद् देहादिविलक्षणजीवोपसपदनीया मत्मानमिति तदर्थ । अत: प्रजापतिविद्याडपि 'अपहतपाप्मा दिव्यो देव एको नारायण' इति प्रसिद्धपरविषयाविधेयोति ।

अथोच्यते । एवमभि जीवस्यापहतपाप्मत्वादिकं नैवासिद्धम् । 'सचै पाप्मानं प्रदूष्यन्ते,' 'एत ह वाव न तपति — किंहि पाप्मकरवभति,' इति श्रुयते । इद्हापि, 'अशोच्यो वाव सन्न न प्रियाप्रिये सृजात' इति अपहतपाप्मत्वादिपिपास्वान्तःस्थितिदर्शितैव । सत्याकामत्वस्य सकलपत्वे हि, 'स यदि पितुरेकामो भवती' ल्यादिना प्रागेवोक्ते । 'निरमनः सत्याकामत्वस्य सुप्तो' इति च परमसाम्यसुपेतो' इति च परमसाम्यमापन्नस्य जगद्व्यापारर्ज्ञ सचेतनत्वाद्वात् अपहतपापादि मत्ल्वादिकमुत्सर्गसिद्धमिति ।

सिद्धचतु जीवस्यापि तनु । तथापि प्रजापतिविद्याया जीवविद्यान किमिति वर्णितमिति, चेत्—स्वारस्यदर्शैच । तथाहि—

किमिनि तावत् प्रजापति:, 'य आत्माडपहतपाप्म' ल्यादि+आक्यमैतिहासरूपेण सुराधरान् श्र वयामास २ न खलु गोपनीय परमात्मतत्त्व सर्वेभ्यः समुपदेक्ष्यमुद्दिश्यकरुणस्य प्रजापतोरिय-मुद्रोषणे माङ्गल्यम् । कि तर्हि? पितामहोडसौ खसन्तानभूताना सुरासुराणा देहात्मस्मिमानान्ति रेकसमुज्ज्वल+भन मिथोदर्शनालक्ष्य तमसिमां -मपनतेतुमुलना आत्मतत्त्वक्षुभूषाजननाय तदौनमुख्य सङ्पादयितु य आत्मे+ल्यादिव्+क्य सर्वेत प्रचारथामास । यथाप्रतीक्ष्य स चै तत्+तद्गुणोत्सन्त । अथ स्वप्रकान्तेन+द्वैतरोचनमुखेन तेधु सुराङ्कुरेषु पथान् । तद्वधिंजगभितकत्सु, ताझुमौ अस्स विदानां अलक्तकत्रेरौ च समागरन्मतु , अथ देहप्रतिविम्बे आत्मदृशौ तथोर्ज्जातायाम्, ताक्तैव च विरोचनं तं प्रति विम्बस्य च विम्बसमूढधीसंसृतिं; कतया विम्बितदेहोपगाप्रवण, इन्द्रिय पर प्रति+बिम्बस्य शरीरदोषाणुविधादिदोषकृत्समुत्प्रेक्ष्य पुनराजगाम । अनन्तरमगुणतथोक्त विज-रत्किनृत्युल्लादि अन्र प्रतिमित्रे विम्ने च न तद् भवत्'इति न स आत्मनि दर्शितं भवति । अथ स्वप्राक्ष्ये उपदिदेशे, तञापि 'अपि रोदितीव' इति दोषविम्बयोः विद्हित । तेन तन त्रिशोकतवाद्यभावो वेदितो भवाति । अथ सुपुप्यादृष्ठे उपदिदेशे, 'नारं जानाति ; विनाशमेवापीतो भवती' इति सत्य कामत्वस्य सकलपत्वयोः सर्वेभ्यः+प्रकटयितत्र झापिता । अथैवमननसमर्थेभिमिन्द्र प्रति, शरीर जिहाय स्थित आत्मैव स्वप्राप्तौ+इहृतगम्भीर्यादिविशिष्टो भवतीति, 'अशोच्यो वाव सन्न न प्रिया-प्रिये सृजात' इत्यन्तेनोपपाद, तत् तथा सत्याकामत्वस्य सकलपत्व्युपपादधिष्या परज्योतिरुपसप्तिपुचैति उपरितन-

किम्ब यदि परमात्मविषयेय विद्यां स्यात्—तर्हि किं दहरविद्या स्यात्, अन्यां वा २ नादः, प्रजापतिविद्यात् । प्रागेव, 'उत्कमण भवन्त्युक्तकणे भवन्ति' इति द्विर्+आसेन दहर-विद्योपसनप्रकारोपदेशसमाल्ल्ससायात् । इदमसभि भावितमत्र, एंव दहरविद्यांहितापहतपाप्मत्वादेः+उतुर्विषृतेवावनेकगुणान्तर्गतपहतपाप्मादिप्राप्ति विष-नान्त्स । , दहरविद्याविहितापहतपाप्मत्वादेः+उतुत्विषृतेवावनेकगुणान्तर्गतपहतपाप्मादिप्राप्ति विष-यान्त्स । यक विद्यान्तरकल्पनस्माह्यद्यत्नाद् । सर्वेलोक्कामानासिस्थु परज्योतिरुपसप्तितो+चैति उपरितन-

तद्रोभये देवासुरा अनुजुघुधिरे । ते होचुः-हन्त तमात्मानमनुविच्छामो यमात्मानमन्विष्य सर्वाञ्छ लोकानामोति सर्वान् कामान्निति । इन्द्रो हैव देवानामभिप्रवव्राज; विरोचनोऽसुराणाम् । तौ हासंविदानावेव समित्पाणी प्रजापतिमुपासांचक्राते ॥

वाक्येत एतद् झोध्यते कथम् आत्मज्ञानमुपादिदेशिन् प्रजापतिरिति चेत् — कथम् एतद्दहरविद्यासमामिदंरिभ्यासकलदकपासनरूप द्वारसर्थोदक्षेयम् । स प्रजापतिविद्यात प्रागेव दहरविद्यासमामिदंरिभ्यासकलदकगम्यत इति अविशेषात् सर्वाः परविद्या द्वारतामासादयति । एवसति अत्र असृतमभयमैतद्द्रेति प्रजापतिशाक्य तु उदहारावप्रतिबिम्बविषयेऽपि तथैव तदुक्क्वा केवल प्रसंसांय् प्रवृत्तं न परविद्यास्थापनकक्ष्मम् ।

तद्रोभये देवासुरा अनुजुघुधिरे । तत् प्रजापतिनिचननमेतिदहरुपेण देवा असुराश्र उभयेडपि अनुजुघुधिरे श्चतवन्त इत्यर्थः । ते होचुः — कामान्निति । अन्यच्छामः अवगच्छाम इत्यर्थः । शिष्टं स्पष्टम् । इन्द्रो हैव—असुराणाम् । देवानां मध्ये इन्द्रोऽसुराणां मञ्चे विरोचनश्र प्रजापतिसमीपं गन्तुं प्रवृत्तिवित्यर्थः । तौ हसविदानौ — आजग्मतुः । असविदानौ परस्परसम्मन्त्रणमकुर्वेन्तावित्यर्थः । शिष्टं स्पष्टम् ।

कि बहुना । कामं य आात्मेति प्रजार्गतिबाक्य प्रथम द्वारथेकें परमात्मपरतयाऽपि तदभिमत स्यात् । तथा य यघोक्षिणीरी शाक्यमपि । अभ्यापि तनोरिन्द्रविरोचनयोर्द्विकिष्ये-ऋक्ष्वारीरप्राप्तिप्रसक्तदेहात्मविवेकस्याऽऽव्यभायोः तदुक्षित्स्वादेव झाते ततः पुनः पुनरुपसन्नार्येन्द्रा देहात्मरितिक आत्मैव प्रतिबिम्बाद्वैलक्ष्येणैः्मतपाम्मलताऽगुपाक्क्रवेदिष्ठतयोक्तक्रमेण तन कृत्सादनीय आसीत् । तन्मध्ये परज्योतिरुपस्पतिष्ध सर्वकामादिनिरूपणाय झ्ञापयामास । एवमपि यस्मादिन्द्र· तदुपरि परज्योति स्वरूप न पञ्च्छ, कदाचित्, तद्रिष्येऽपि

प्रश्नप्रतिवचनध्यो प्रवृत्तवेदपि प्रागेव तस्य झ्ञापितत्वादिनां श्रुतिरत्र यस्मात् जीवात्मोपदेशाश्र मात्र न्यब्ज्ञात्, तस्मात्, विवेेय यावच्छुतं जीवायात्मन्यशोचिकैवेत । कद्यतिं च भाष्ये, "इन्द्रस्यापि पथ्वाद दहरविद्योपदिष्टेयेवाक्गनसक्यत्वाद" ति । एवं श्रदैनवियायाऽपि काञ्चिदिन्द्रेऽपि हदहरविद्याशोषदर्शनात् । प्रथानविद्याऽन्तरस्य मध्ये निवेशायोगाच्चैभिति ।

उदाराव आत्मानमवेक्ष्य यदात्मनो न विजानीथस्तन्ने प्रभृत्ति मिति। तौ होदारावेडवेक्षावक्राते। तौ ह प्रजापतिरुवाच-किं परिषथ इति। तौ होचतुः, सर्ववेदवदां भगवत आत्मानं पश्याव आ लोभभ्य आ नखेभ्यः प्रतिरूपमिति।

भूतोदश-पष इती' त्यत्र इनिशब्दो वक्ष्यमाणवचनः । अन्यत्र तूक्तवचनः1 । यद्वा प्रकाशवाक्ये प्रथम इतिशब्दः प्रकारवचनः, द्वितीयस्तु प्रकाशसमासितोक्तः । स होवाचेत तूचरोषभूतम् । 'प्रभृत्तिमिति' सहोवाचेत्यन्वय इत्येव नेतिशब्दद्वयवैयर्थ्ये' मित्य-श्रितेत्य, "प्रजापतिहृदयानभिज्ञानेन छायापुरुष उपदिष्ट इति मत्वा पुनः पप्च्छतु:-योऽयं भगवोडप्यु परिलक्ष्यायत इत्यादिना । सर्वेषु नेतेषु नेवादिस्थानेपु परिलक्ष्यायते कतम एष इत्यर्थ" इत्युक्तम् । चक्षुरादिप्रतिबिम्बैर्वात्मनेति स्वग्रहणद्वारद्ग्रेर्थे पुनरपि परिलक्ष्यतुरिति भावार्थः । एपु परिलक्ष्यायत, आदर्शे परिलक्ष्यायते इत्यर्थमकारण जले-दिष्वन्तेषु सानेषु यो दृश्यते, स नेत्रे हृद्यमान एष भवदुक्तः एवं किं, उतान्नः, कतम एष इत्यर्थ इति व्यासार्याणामभिप्रायः ॥

उदारावै-प्रभृत्तिमिति । उदकपुत्रे3 शरावे आत्मानं दृष्टा आत्मसम्बन्धिन्मनुपपत्तया भासमानं सम्यग्ज्ञानवगतमंश युबां वदतमीत्युक्त्वानित्यर्थः । तौ होदारावेडवेक्षावक्राते । तौ प्रतिबिम्बमवलोकितवन्तौ। अवलोक्यापि दोषास्फुरणात तूष्णींसुप्तिवन्तौ । तयोरनुपपत्त्यस्फुर्तिं ज्ञात्वा, कि पश्यथ इति स्वयमेव प्रजापतिरुवा-चेत्याह-तौ ह प्रजापतिरुवाच कि पश्यथ इति-तौ होचतुः-प्रतिरूपमिति। इदं प्रतिरूपमात्मानं पश्याव इति प्रतिबिम्बात्मग्रहमेवोद्धाटितकन्तावित्यर्थः ।

The word 'प्रभृत्ति' is used to indicate the beginning. Udarava and another observed the self in a vessel filled with water and saw a reflection. Prajapati asked them what they saw, and they replied that they saw a reflection.

तौ ह-अवेक्षेशामिति । तौ ह-अवेक्षावक्राते । तौ ह-परुषथ इति । स्पष्टोऽर्थः । तौ होचतुः — परिष्कृताविति । आहां सांवलड्कृतौ तौ भवाव इतीद यथैव तथैव इमावपि प्रतिबिम्बौ साधवलड्कारादियुक्ताविति प्रत्युक्तुरित्यर्थः ।

तौ ह-अवेक्षेशामिति । तौ ह-अवेक्षावक्राते । तौ ह-परुषथ इति । स्पष्टोऽर्थः । तौ होचतुः — परिष्कृताविति । आहां सांवलड्कृतौ तौ भवाव इतीद यथैव तथैव इमावपि प्रतिबिम्बौ साधवलड्कारादियुक्ताविति प्रत्युक्तुरित्यर्थः ।

1 'वचन इत्येवमितिशब्दद्वयं सुयोगनमिल्यमिप्रेल'इतीदं अभिप्रेत्येलनत्स्थाने क. कोषे। 2. उदकपुत्रे उदारावे श्व.

यदात्मनो न बिजानीथ इति अपहतपाप्मत्वादिगुणाढ्यके यदि कोऽप्यशोभन नास्ति, तर्हि पुनरागन्तव्यंमिति गुरोरगूढ आशय ।

रावेक्षेथा'मिति । तौ ह साध्चलड्कृतौ सुवमनौ परिष्कृतौ भृगुवेददारवेडवेद्वाश्रक्राते । तौ ह प्रजापतिरुवाच किं पर्यथ इति । (२)।

अत्र उददारावेदक्षणालड्कृतदेहमतिविम्बानिरीक्षणयोर्नियुज्यमानस्य प्रजापतेर्यमभिसन्धिः— आगमानुसारेण द्वादशविधदर्शवप्त्रकष्ययेदृशोSशुचके शनवच्हालड्कारादिलक्षणदोषगुणयुक्तोऽथवस्थितदेहानुकारिदोषगुणकत्वात् देहवत् (हनच) स्वातिविम्बो डप्यनाल्मा निरतिशयैः सुरसत्वदुष्ट क्लासम्भिवर्त्तरलक्षणैरामृतत्वाभ्यस्यसूनून् इति जानीममिति । एवं द्विविधनियोजनेडपि तयोरप्रक्षीणकल्मषतया दोषादर्शनेन प्रतिबिम्बाश्रमो नापन्नोतः ।

तौ होचतुः--यथैवेदमां भगवः माधुलड्कृतौ सुवसनौ परिष्कृतौ स्वः; एवमेवौ भगवः साधुलड्कृतौ सुवसनौ परिष्कृतौ स्विति। एष आत्मेति होवाचैतदमृतमभयमेतद्ब्रह्मेति । तौ ह शान्तहृदयौ प्रव्रजतुः । (३)।

तौ हान्वीक्ष्य प्रजापतिरुवाच—अनुपलब्धमानमननुविध व्रजत: । 1. अवेक्ष्येया मा।

तौ हान्वीक्ष्य प्रजापतिरुवाच-अनुपलब्धमानमननुविध व्रजत: । 1. अवेक्ष्येया मा।

प्रजापतिः, 'शान्तान्तःकरणार्थं भया कृतान्त्य द्विविधोपासननिदर्शनाभिप्रायमिमौ विनिगडौ मा सूतम्, इदमपि मद्वचनम्, 'य आत्मे 'ति अन्तर्गृहीतनार्थश्रुत्या इमौ विनिगडौ मा सूतम्, इदमपि मद्वचनम्, 'य आत्मे 'ति अन्तर्गृहीतनार्थश्रुत्या इमौ विनिगडौ श्रुणुना मित्यभिप्रेत्योवाचेत्यर्थः । उक्तिमेवाह — अनुपलब्धमानम् अनुपवचनवत् करणांकर्जिकर्येति । तथाच नेय तौ प्रति साक्षादुक्तिः । प्रजवत् इति प्रथमपुरुषविरोधभावात्। विरोचनस्थायेतच्छकुणे विस्तृत्यसंभावाच । अतो वचनमिदमात्मगतं वा, अन्तिकस्य-

लभ्य — भक्त्यन्तीति । एताविन्द्रविरोचनौ आत्मस्वरूपं श्रवणमननाभ्यामज्ज्ञात्वा लभ्य — भक्त्यन्तीति । एताविन्द्रविरोचनौ आत्मस्वरूपं श्रवणमननाभ्यामज्ज्ञात्वा

1. 'वा' इनि क कोषे 'पुनरिति ख कोषे ।

56

यतर एतदुपनिषदो भविष्यन्ति देवा वा असुरा वा, ते पराभविष्यन्तीति।

स ह शान्तहृदय एव विरोचनोऽसुरान् जगाम । तेभ्यो हैतामुपनिषदं प्रोवाच-आत्मैवेह महष्य आत्मा परिचर्यः । आत्मानमेवेह महष्यमात्मानं परिचरन्नभौ लोकाववामोतीमश्रेतति । (४)

तस्मादष्येहाददानमश्रद्दधानमयजमानमाहुः, आसुरो वरोति ।

व्रजंतः गच्छतः । यतरे देवा वा असुरा वा एतदुपनिषदो भविषयंति, उपनिपच्छत्वद् उपदेशपर । अनयोरुपदेशाद् आान्तगृहीतार्थाननि निश्चया ये भविषयंति, ते पराभविष्यन्ति नित्यसं सारिणो भविषयंति नित्यसार्थः ।

स ह—प्रोवाच । विरोचनस्तु प्राजापत्यस्य त्रिविधदेहच्छायादर्शननियोगस्य, देहानुकारित्वाच्छायाया देह एवास्मेति सूचने तात्पर्यम्—अरु द्रतदेहच्छायां निर्देश्य ' एष आत्मे' त्युपदेशस्य, 'नीलानीलयोरादर्शी हृद्यमानीयोर्‌वससोर्यस्सौल तत् महष्यम्' इति वचनस्य छोयायानिमित्तत्वात्, अलड्कृततदेह तालपयोर्मिति मन्वानः, 'देह एवास्मा अलड्कारोभिमिः परिचरणीय' इति निश्चिल्य राज्य प्राप्य अशुरेभ्यस्स्थो-पादिक्ष्वित्यर्थः । आत्मैवेह महष्यम्—अस्मुचेति । आत्मैव देह एव महष्यः पूर्व इत्यर्थः । उभौ लोकावदिति । सर्वलोकसुखानुभवोऽपि शरीरगत एवेति भावः । शिष्टं स्पष्टम् ।

स सम्रदायोऽड्याप्यनुवर्तते इत्याह तस्माद्—उपनिषत् । यस्मादसुरेभ्य एवेमुपनिषत् प्रोवता, तस्मात् 'इह लोकेऽपि शिष्टा यागदानश्रद्राविधुरं पुरुषम-तस्मादत्येतेदननतरम्—' यागदानश्रद् इवैमुच्यहेतुभूता नास्तिक्यबुद्धिरसुराणामेव, हि ऋत एव तादृश परुष जाना असुरसाहचर्यात् ।' इति खेदः ।

यत्किञ्चिदसुरुपं प्रति वेत्याशय । उपदेशपर इति देहात्मप्रसङ्गमकरवाक्यजातस्य रहस्यत्वादुपोनि-पठत्स्वयोगादेशर्म इति भावः । ऋत्स्येव वाक्यजातस्य रहस्यत्व श्रान्तविषयत्वा स्थिता कृत्तवा एव प्रयोग इलापि सुखचम् । एतदुपनिषदो भविषयंति उक्त वाक्यसुपनिषत्‌वेन प्रह्ही-गम्यामुच्रेति । देहासुराणां मनुष्याधिकारसपच्य तेनैव देहैन सर्वैलोकसुख्चारात् मनुष्यवत् देहान्तरापेक्षणप्रसक्तः देहात्मभ्रमो निर्द्धो विरोचनस्य ।

अ.८.ख.९.। छान्दोग्योपनिषत्

असुराणां हैपोपनिपत् । प्रेतस्य शरीरं मिक्षया रसनेनालङ्कारेणोति स्संक्व-

वन्नि । एतं ब्रह्मं लोकं जेष्यन्तो मन्यन्ते । (५).

इति अष्टमाध्याये अष्टमः खण्डः ।

५-५.

अथ हेन्द्रोडप्राञ्चैव देवानेतद्रूयं ददर्शे। यथैव खल्वयमसिन्

अथ—इसके अनन्तर; इन्द्रः—इन्द्र; एतद्रूयम्—इस रूपको; अप्राञ्चा—पश्चिम की ओर मुख किये हुए; एव—ही; देवान्—देवताओं ने; ददर्शे—देखा ।

शरीरे साध्वलड्कृते साधुलड्कृनो भवति, सुवसनं सुवसनः, परिष्कृते

शरीरे—शरीर में; साधु-अलङ्कृते—अच्छे प्रकारसे अलंकृत होनेपर; साधु-अलङ्कृनः—अच्छे अलंकारों से अलंकृत; भवति—होता है; सुवसनम्—सुन्दर वस्त्र; सुवसनः—सुन्दर वस्त्रवाला; परिष्कृते—भली प्रकारसे सुसज्जित

परिष्कृतः, एवमेवायमसिन्नथ्यड्न्शो भवति, स्वामे स्वाम्नः, परिष्कृणे

परिष्कृतः—परिष्कृत; एवमेव—इसी प्रकार; आयम्—यह; असिन्—इस; न्थ्यड्न्शो—नेत्रादि अङ्गविशेष में; भवति—होता है; स्वामे—प्रकाश में; स्वाम्नः—प्रकाशमान; परिष्कृणे—विशेष शोभासम्पन्न

परिदृश्यः ; अस्यैव शरीरस्य नाशमन्वेप नङ्कयते । नाहमनु मोयं

परिदृश्यः—दर्शनीय; अस्य—इस; एव—ही; शरीरस्य—शरीरके; नाशम्—नाशको; अनु—अनुसरते हुए; न—नहीं; एति—जाता है; न—नहीं; अहम्—मैं; अनु—अनुसरते हुए; मोयम्—उसको

पश्याम्रीति । (१).

पश्यामि—देखता हूँ; इति—ऐसा ।

स समित्पाणिः पुनरंरयाय । तं ह प्रजापतिरुब्राच—मघवन् यच्छान्त-

सः—वह इन्द्र; समित्पाणिः—समिध हाथ में लिये हुए; पुनः—फिर; अरंरयाय—प्रजापति के पास आया; तम्—उसके प्रति; ह—प्रजापति ने; उवाच—कहा; मघवन्—हे इन्द्र; यत्—जो; शान्त-

सुरस्वमाव इत्याह । अत्र हेतुः असुराणां हैपोपनिपत् । यागदानश्रद्दावेमुस्य-

सुरस्वमाव इति आह—ऐसा कहा; अत्र हेतुः—इसका कारण है; असुराणाम्—असुरों का; हैपोपनिपत्—उपहार; याग-दान-श्रद्दा—यज्ञ, दान और श्रद्धा में; अवेमुष्य-

हेतुभूता नास्तिक्यबुद्धिरसुराणामेव होत्थ्यः। प्रेतस्य शरीरं—मन्यन्ते । यत एवं

हेतुभूता—कारणभूता; नास्तिक्यबुद्धिः—नास्तिक बुद्धि; असुराणाम्—असुरों की; एव—ही; होत्थ्यः—होता है; प्रेतस्य शरीरम्—मृतक के शरीर को; मन्यन्ते—पूजित करते हैं; यत्—जो; एवं—तथा

देहस्यैवात्मतया परिचरणीयत्वम्, अत एव प्रेतस्य सुतस्य शरीरं मिक्षित्कया कच्छा-

देहस्य—शरीरको; एव—ही; आत्मतया—आत्मा मानकर; परिचरणीयत्वम्—पूजनीयपना; अतः—इस हेतु से; एव—ही; प्रेतस्य—मरे हुए; सुतस्य—पुत्रके; शरीरम्—शरीरको; मिक्षया—भिक्षा से; कच्छा-

लङ्कारौद्भिः पूजयन्ति, कुणपसस्कारेणैव परलोकजर्थ मन्यमानाः इत्यर्थः ॥ ८-८.

लङ्कारौद्भिः—अलंकारों से; पूजयन्ति—पूजते हैं; कुणपसस्कारेण—मृतक के संस्कार से; एव—ही; परलोकजर्थ—परलोक के लिये; मन्यमानाः—मानते हुए; इत्यर्थः—यह अर्थ है ।

अथ—ददर्शे । इन्द्रस्य शुद्धान्त—करणत्वात् देहास्म्रनोडपि नाभूत्, सः—

अथ—इसके अनन्तर; ददर्शे—देखा; इन्द्रस्य—इन्द्र के; शुद्धान्त—शुद्ध अन्तःकरण होने से; करणत्वात्—करण होने के कारण; देहास्म्रनः—देह में आत्मबुद्धि; अपि—भी; न—नहीं; अभूत्—हुई; सः—वह

स्वराड्‌थ प्राप्त्य देवेभ्यः तदुबन्धनचात् प्राणेषु मध्येमार्गे प्रतिबिम्ब्यात्मन्यपीं वक्ष्यमाण

स्वराट्‌थ—स्वराट्‌ होने के; प्राप्त्य—प्राप्त होने पर; देवेभ्यः—देवताओं से; तदुबन्धनचात्—उस बन्धन के छूटने से; प्राणेषु—प्राणों में; मध्येमार्गे—मध्य मार्ग में; प्रतिबिम्ब्यात्मनि—प्रतिबिम्बरूप आत्मा में; अपीम्—भी; वक्ष्यमाण—कहा जाने वाला

दोषमपश्यदित्यर्थः । यथैव—परिष्कृतः । अयं देहप्रतिबिम्च इत्यर्थः । परिष्कृत

दोषम्—दोष को; अपश्यत्—देखा; इत्यर्थः—यह अर्थ है; यथैव—जिस प्रकार; परिष्कृतः—परिष्कृत; अयम्—यह; देहप्रतिबिम्च—देह का प्रतिबिम्ब; इत्यर्थः—यह अर्थ है; परिष्कृत—

अपाकृतनखलोमान्तिक इत्यर्थः । एवमेव—परुष्यामीति । नास्तिको यस्य सदा स्ववति,

अपाकृतनखलोमान्तिक इत्यर्थः—नख और केशादि का अपाकरण करके सुसज्जित किया हुआ; एवमेव—इसी प्रकार; परुष्यामीति—शोभित होता है; नास्तिकः—नास्तिक; यस्य—जिसके; सदा—सदा; स्ववति—रहता है

स स्वाम्नः । छिन्त्पाणिपादः—परिदृश्यः । प्राणादिव्ययस्‌ विमूढचरीरगतसाध्वलड्कृन-

सः—वह; स्वाम्नः—शोभायमान होता है; छिन्त्पाणिपादः—छिन्न पाणिपाद; परिदृश्यः—दर्शनीय; प्राणादिव्ययस्—प्राणादि के व्यय से; विमूढचरीर—मूढ़चित्त पुरुषों के द्वारा; गत—किये हुए; साधु-अलङ्कृन—अच्छे अलंकारों से अलंकृत

त्वखुवसनत्वपरिष्कृतत्वानुरुब्धायैष्वत् तद्वदतांध्य—स्वाम्य—परिदृश्यत्व—नाशानुरुब्धाय-

त्वच्—चमड़ी; उवसनत्व—वस्त्र; परिष्कृतत्व—परिष्कार; अनुरुब्धाय—अनुरूप; एष्वत्—होता है; तद्वत्—उसी प्रकार; अतांध्य—अन्धकार में; स्वाम्य—प्रकाशमान; परिदृश्यत्व—दर्शनीयपना; नाश—नाश को; अनुरुब्धाय—प्राप्त होने वाला

त्वावद्यम्भावेनामृतत्वाभयत्वादिल्कादिकं न समवतीत्यमन्यतस्यर्थः ।

त्वावद्यम्भावेन—निन्दित स्वभाव से; अमृतत्व—अमृतत्व; अभयत्व—अभयत्व; आदि—आदि; ल्कादिकम्—लक्षणों से; न—नहीं; समवतीति—युक्त होता है; अमन्थतस्यर्थः—ऐसा माने हुए का यह अर्थ है ।

स समित्पाणिः—उवाच । सः इन्द्रः एषाय । प्रजापतिमिनि द्रोषः ।

सः—वह; समित्पाणिः—समिध हाथ में लिये हुए; उवाच—बोला; सः—वह; इन्द्रः—इन्द्र; एषाय—इस प्रकार बोला; प्रजापतिमिनि—प्रजापति से; द्रोषः—दोष को

मघवन् --पुनरागम इति । हे मघवन् शान्तदोषशङ्कां निरोचनं सार्धे

मघवन्—हे इन्द्र; पुनरागम—फिर आने को; इति—ऐसा; हे—हे; मघवन्—इन्द्र; शान्तदोषशङ्काम्—शान्त हुई दोषशङ्का जिसकी ऐसी; निरोचनम्—निरोचन; सार्धे—सहित

मिक्षितवेति । मृतस्य मिक्षाभोकतृत्वाद्योपाल मिक्ष्येभ्यस् मिक्षितवेस्र्थ उक्त् ।

मिक्षितवेति—मिक्षा के योग्य; मृतस्य—मृतक के; मिक्षाभोकतृत्वाद्योपाल—मिक्षा के भोक्तृत्व आदि के द्वारा; मिक्ष्येभ्यस्—मिक्षा के योग्य पुरुषों से; मिक्षितवे—मिक्षा करने योग्य; स्र्थ—अर्थ; उक्त्—कहा गया ।

हृदयः प्राण्राजीः, सार्थे विरोचनेऽ, 'किमिच्छन् पुनरागम् इति । स होवाच यथैव खल्वयं मथोदासे' जर्जरे माघवळङ्कृते साध्वलङ्कृतो भवति, सुखसने सुखसनः, परिष्कुने परिष्कृतः, एवंस एवायं शरीरेऽस्मिन्नेऽन्थो भवति, स्तामे स्त्रातः, परिद्धक्ष्ये परिद्धक्गोड्स्यैव शरीरस्य नाशमन्वेष नर्यन्ति । नाहमन्वत् भोग्यं पर्याभीति । (२)। एतं स एव सधवभ्रति होतॄञ्च, एतं त्वैष भूयोड्कुथ्नाख्यास्यामि । यसापराणि द्वात्रिंशातं चरपाणिॊति । स हापराणि द्वात्रिंशन्नं दपोणयुजास । तस्मै' होवाच । (३)।

इनि अष्टमाध्याये नवमः खण्डः ।

८—१० य एष स्वप्ने महीयमानश्वरति, एष आत्मेऽति होतॄचैतदस्मन्मथयंमेतत् ब्रह्मेति । स ह शान्तहृदयः प्राण्राज । स हाप्राप्तैव देवा-नेतॄयं ददर्श । तद्यथापीडे' शरीरमन्थ्य भवति अनन्धः स भवति; यदि स्ताम १. तस्मै । स ह मो

यत् यः¹ त्व प्राण्राजीः गतवान, स, कि प्रयोजनममिलक्षन् पुनरागतोऽसीत्यर्थः । आगम इति गमेलीडे लङि॔ड्वाड्ड् । स होवाच-पश्यामिॊति । उक्तोऽर्थः । एष—उवास । हे मघवन्! त्वदुक्त सत्यमेव । उत्तमिममेवाह्मान पुनरपि स्वदुक्तदोषघून्यतया म्रतिाद,वेऽप्यामि । अन्त करणगुद्ध्यर्थंमितोऽपि द्वात्रिंशत नर्षाणि ब्रह्मचर्य वसेति प्रजापत्यज्ञप्तो मघवास्तथैव ऋतवानित्यर्थः । तस्मै होवाच । एवंशुषितवते इन्द्राय प्रजापतिविदेक्ष्यमाणसुवाचेत्यर्थः ।

य एष—ब्रह्मेति । य. स्वप्ने स्व्यादि॔भि॔ महीयमानः पूज्यमानश्वरति, एष. स्पान्ततया निजेतत्क्षणादिलक्षणादिस्वतत्वादियुक्त आत्मल्युक्त्वानित्यर्थः । नाय पूर्वोक्तदेहगतन्ध्यसाम्याचतुविचलक्षणदोषदुष्ट इति भाव । स ह शान्त—ददर्शी । उक्तोऽर्थ । तदेवाह—तद्यचापि—सामः । तनिद् शरीरं यथाऽन्यन् भवति, तथाडपि सोडनम्यो भवतीति योजना । सः स्वप्नात्मा ।

१. य ता, यसमात् ख २. लङि डित्स्वात् ख्व. प्राण्राजीः झुनेक्षित्राथेस्य पुनरनिर्वर्तंमानस्येव ते प्रकृष्टं ब्रजनमामिदिश्यर्थ ए॔व प्रापणि ।

मत्रामः ; नैवैषोऽस्य दोषेण दुष्यति (१), न वधेनास्य हन्यते, नास्य साम्येण सामः । श्नन्ति त्वेवैनं विच्छादयन्तीव ; अप्रियवेदचेत्तस्य म्रियन्ते ; अपि रोदितीव । नाहमत्त मोघ्यं परिगामाति । (२).

तद्यथैतत्सुप्तः समस्तः संप्रसन्नः स्वप्नं न विजानाति, एष आत्मैति शिष्टं स्पष्टम् । [ न वधेन — सामः । स्वप्नातम्भति शेष. स्पष्टोऽर्थः ] श्नन्ति त्वेवैनं विच्छादयन्तीव । एवंशब्द इवार्थे । एनं स्वप्नत्मान केचन श्नन्तीव, केचन विच्छादयन्ति द्वायन्तीव भान्तीवर्थः । अप्रियवेदचेष्ट हन्यमान-स्वद्रव्यमाणवचनहुजनमर णाद्यपियवेतत्स्वरोदितुल्यादिदर्शनात् स्वप्नावस्थस्य न भोग्य-त्वमियर्थः ॥

स सम्मित्पाणिः पुनरेयाय । तं ह प्रजापतिरुवाच—मघवन् यच्छान्त-हृदयः प्रातराजी;, किमीच्छन्नू पुनरागम इति । स होवाच नचघर्पादं भगवः शरीरमन्वं भवत्यनन्धः स भवति, यदि स्वाममषामो नैगैषोडस्य दोषेण दुष्यति । (३). न वैषेनास्यहन्यते नास्य साम्येण सामः । श्नन्ति त्वेवैनं विच्छादयन्तीव । अप्रियवेदचेष्ट भ्रान्ति । अपि रोदितीव । नाहमत् मोघ्यं पश्यामीति । एवमैच मघवन्ति होवाच । एतं त्वेव ते भूयोऽनुव्याख्या-स्यामि वसापराणि द्वात्रिंशातं वर्षाणि । स हापराणि द्वात्रिंशतं वर्षाण्युवास । तस्मै होवाच ॥ (४).

स — होवाच । उत्तोऽर्थः । ८—१०. तद्यत्—ब्रूतेति । यत्र यदा तदेतत् स एष पुरुष । 'शुपा शुलुर्क' इति सोऽकू । समस्तः उपसहतकरणग्राम । संप्रसन्नः वाङ्निवघयसंपकेजनितकलुष्य-यदि स्वाममषाम इत्यपीद शरीर ज्ञान भवति, तथाप्यध्राम । स भवतीत्युक्त-प्रसिद्धोऽर्थः । न वचनेनैव पूर्ववाक्यात् एष इति कतुरनुभय । अप्रियवेच्चा । वेदा प्रक्षा ।

इति अष्टमोऽध्याये दशमः खण्डः ।

८—१९.

होत्राच-ऋत्विजमभयनेतदब्रवीत्। स ह शान्तहृदयः प्रवव्राज। स हाप्राप्यैनं देवनेतद्वयं ददर्शी—नाहँ खलुयमेँँ संप्रत्यात्मानं जानात्य, यमहंसीत्; नो एंवैनि भूतानि । वेनाशमेवापीतों भवति। नामत् मोहं पर्यामासीत्॥ (१॥

होता नामक ऋत्विज्‌ को अभय देने के लिये उस (प्रजापति) ने यह कहा—‘ऐसा करो’। वह शान्तहृदय होकर (वन को) चला गया। वह (होता) उसे प्राप्त करके इन देवताओं के प्रति इस प्रकार बोला—‘यह (आत्मा) अपने को नहीं जानता कि ‘यही मैं हूँ’ तथा भूतों (इन्द्रियों) को भी नहीं जानता। विनाश को ही प्राप्त होता है। नामरूपात्मक मोह को ही प्राप्त हुआ है॥ (१॥

स सोमित्याणी: पुनरेयाय। तँ ह प्रजापतिरुवाच—मघवन् यच्चोँनर्हृदय आत्माज्ञा: केँवमिवेच्छन् पुनरागम इति । स होत्राच नाहँँ खलुयं भगव एँ संप्रत्यात्मानं जानात्ययमहंस्सीति नो एंवैनि भूतानि । विनाशमेवापीनीँ मतति । नामत् मोहं पर्यामासीत्॥

वह इन्द्र ‘सौमि’ कहता हुआ पुनः (प्रजापति के पास) आया। तब प्रजापति ने उससे कहा—‘हे मघवन् ! जो तू हृदय में आत्मा को जानने वाला नहीं है, ऐसी इच्छा करता हुआ पुनः कैसे आया ?’ वह होता बोला—‘भगवन् ! न तो यह (आत्मा) अपने-आपको जानता है कि ‘यही मैं हूँ’ और न ही इन भूतों (इन्द्रियों) को जानता है। विनाश को ही प्राप्त होता है। नामरूपात्मक मोह को ही प्राप्त हुआ है’॥

एंवमैप सघर्षति होत्राच, एंँ त्वैष ते भूतोडनु व्याहरुगास्यामि नो एदान्यैनत्स्यात् । वसापराणि पश्श्व यषांषीते। स हापराणि पश्श्व वर्षण्याँस्त । तान्येकऋतँ संप्रदु:॥

ऐसा कहते हुए होता के साथ प्रजापति ने विवाद किया (तथा क्रुद्ध होकर कहा)—‘मैं तुझे इसके (आत्मा) विषय में बताऊँगा, जिससे यह (आत्मा) अन्यथा न हो। अन्य ऋतुओं में भी (देवताओं के साथ) यजन कर।’ वह अन्य ऋतुओं में भी यजन करने लगा। उन (ऋतुओं) को एक वर्ष के रूप में प्रदान किया॥

1-2. नाह. मा.

रहित । शिष्र स्पष्टम्। स ह -ददर्शी उत्कोर्ड्थ: । दोषदर्शनमेवाह—नाह खलु-पश्याधीतिं । अह इत्याश्रयेँ । [अयं शुप्तुस्, संप्राति सुखं सिकाले] अयमहंस्सोति विशेषज्ञानाभावेन स्वतरभूतवियकज्ञानाभावेन च सुखुतो विनएग्र्राव इत्यर्थ: । दिनाशोमेव विनाशोमित् । अपीत: आपि इत इनिच्छेद: । विनएग्र्राय इत्यर्थ:॥

रहित—स्पष्ट है। वह इन्द्र दर्शन के अर्थ में आया है। दोष के दर्शन को ही कहते हैं—‘नाह खलु—पश्याधीति’ यहाँ ‘अह’ इस आश्रय अर्थ में है। [यह शुप्तुस्—सुखपूर्वक सङ्गत होता है] ‘अयमहंस्सोति’ यहाँ विशेष ज्ञान के अभाव से तथा स्वरूप से भूत विवेक ज्ञान के अभाव से सुखबुद्धि से विनष्टप्राय इत्यर्थ है। विनाश को ही प्राप्त होता है—‘विनाशोमेव’ इत्यादि। आप्त होकर भी अर्थात् जानने की इच्छा करने पर भी विनष्टप्राय इत्यर्थ है॥

स—पश्याभीती । उत्कोर्ड्थ: । एंव —। एतस्मात् पूर्वोक्तात् अन्यत् इतरत् नो व्यावर्त्त्यासीत् । किन्तु एतस्मै पूर्वोक्तमेव निदर्शितया व्यावर्त्त्यासीत् । तान्येकशँ संप्रदु: । तानी वर्षाण्यहत्य एकऋत् सपन्नानीतयँ । एतत्—इदानीँच् इति । अपीत: आपि इन इतिच्छेद इतिः पाटे अयमाशय । विनाशाभित्यनेनैव पश्यस्सोकत्वात् विनाशोँ गत इत्यथर्करणनाय इत इतिः पृथक्कार्यम् । अपिशब्दद्वयँ चार्थ इति ।

‘स—पश्याभीती’ यहाँ उत्कोर्ड्थ: है। ‘एंव’ पद पूर्वोक्त से अन्य इतर को व्यावृत्त करने वाला नहीं है, अपितु पूर्वोक्त को ही निदर्शन द्वारा व्यावृत्त करने वाला है। ‘तान्येकशँ संप्रदु:’—उन (ऋतुओं) को एक वर्ष के रूप में एकत्र किया। ‘एतत्—इदानीँच्’ इत्यादि। ‘अपीत:’ इत्यादि में इतिकरण के पाठ में यह आशय है कि विनाश को प्राप्त होकर भी विनाश से रहित होने के कारण इतिकरण द्वारा पृथक्‌ किया गया है। यहाँ दो अपि शब्दों का चार्थ इति अर्थ है॥

एतत्तत्, यदाहुः, एकशातं ह वै वर्पाणि मघवान् प्रजापतौ ब्रह्मचर्यमुवास। तस्मै होवाच॥

ईति अश्वमेध्याये एकादशः सण्ठः॥ मघवान् मर्त्यो वा इदं शरीरमात्रं मृत्युना तदस्यामृतस्यात्मनःशरीरस्य तमनोडधिष्ठानम्। आत्नो वै सशरीरः प्रियःप्रियाभ्याम्। न ह वै सशरीरस्य सतः प्रियाप्रिययोरपहनिर्ऋतिः। अथाशरीरं वाव सन्न न प्रियाप्रिये स्पृशतः॥ उवास। एकशतंवत्सरान् इन्द्रः प्रजापतेः सन्निधौ ब्रह्मचर्य चरन् उवासेति लोके प्रसिद्धतया यदाहुः; तत् एतत् एनद्विष्मः=अनेन प्रकारेण इति यावत्। तस्मै होवाच। एकशतवर्षप्रकर्षचर्योनिर्मेलीकुनान्तःकरणतया मघवते गुह्यात्मस्वरूपयोभ्यात् परीक्षणोपादिशदित्यर्थे। अनया चाश्लोकीया नहुकोऽश्वमेधचर्योनिर्मेलीकृतान्तःकरणतया संपत्तोपदेशचायोभयत्वादुपदेश्यस्य मित्यर्थः। तस्मै होवाच॥ ८-१२॥

मघवन्——अधिष्ठानम्। [वारशब्द (वैशब्द?) एवंर्थे।] हे मघवन्! इदं शरीरमेव हि। मर्त्ये मरणधर्मि। न केवल मरणधर्मिस्वभावम्, अपितु मृृत्युना आत्तं1तद्याप्तत्वात्। सततविनाशशीलस्मिति यावत्। इदं शरीरे हेयत्वान्नस्म गन्तव्यमुक्तम्। एवंभूत तदिदं शरीरं कर्मकृतशरीररोहित्यलक्षणामृतत्वस्वरूपतन्मनोऽधिष्ठानम्। कर्मवशेन जीवेन भोगार्थं परिगृहीतामित्यर्थे। तन्वश्रागार इवस्थमेव स्वल्पम्। सैवामृतत्वलक्षणा मुक्तिः, 2सशरीरत्वमेव तदभाव इत्युक्तं भवति। नहि पुरुषार्थस्य मुक्तिरूपत्वं वक्तव्यं, न ह्याशरीरत्व पुरुषार्थः। अपितु दु:खाभावः। तनु तस्मैवाश्रुतत्वरूपत्प्रभृतिमत्; न स्वाशरीरत्वस्यैतल्लाह-आत्तो वै प्रियाप्रियाभ्याम्। स्पृश्रोऽर्थः। तदेवोपपादयति——न ह वै——आस्ति। कर्मारतधशरीरयोगिनः तदनुगुणसुखदुःखयोगस्याम्भावित्वात् कर्मणाsड्‌डरुद्धदेहसम्बन्धन्वाभास्य पुरुषार्थेन या मुक्तिरूपत्वमुपपद्यत इति भावः। व्यक्तिरेकं दर्शयति——अशारीरं——स्पृश्रुतः। वागशब्दः प्रसिद्धौ, अवधारणे वा। शिष्टं स्पष्टम्॥

1. आकारान्तत्व. क. 2. कर्मकृतशरीरत्व. क.

आशीरोगायुः; अभ्रं विद्युत् स्तनयित्नुः आशीराण्येतानि । तद्यथैतान्यमुष्मादाकाशात् समुत्थाय परं ज्योतिरुपसंपद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यन्ते, एवमेचैष संप्रसादोऽक्षाच्छरीगात् समुत्थाय परं ज्योतिरुपसंपद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते ।

आशीरोग वायुः-शिरःपाण्यादिलक्षणकारीरशून्यो वायुरित्यर्थः । अभ्रं-अभ्रस्तनयित्न्वोरदसुमेदेन भेदो दृश्यते । आशीराण्येतानि । आदावै चाशरीराणीत्थर्थः । ‘अभ्रं भूतं मेघो भवती’ त्यादिवत् अभ्रस्तनयित्न्वोः भेदो दृश्यते । इति भावः । तथैव-निष्पद्यते । अतः व्यासार्यैः; "वाङ्वादीनामकाशात् समुत्थान नाम स्वकार्यकरुणायोध्वेदेशोऽभिवृद्धिः । परशब्दो वाङ्वादीनां कारणावस्थावाची । ज्योतिरित्याददस्तु कारणानां कार्योत्पादनद्वारेण तद्भि(व्यक्त)व्यक्तिहेतुतया प्रयुक्तः । वाङ्वादीनि च कारणद्रव्येषुपगम्य कार्यावस्थां हित्वा कारणसदृशेन रूपेण विशेषेण भवन्ति । वायुरह आवहप्रवहादिलुपेण सप्तविधत्व हित्वा वाङ्युमात्रेणावतिष्ठते । विद्युत् विद्युत्व हित्वा तेजस्त्वेन । अभ्रस्तनयित्न्वा चाशरीराणीत्थं स्वकारणसूत्करण । एवं जीवोऽपि मार्गविशेषोपेण देशविशेषेविचित्रेण परं ब्रह्म प्राप्य ससार्येकस्थाहाणेन परमात्मतुल्यरूपेणाविर्भवतीत्येवं दृष्टान्तदार्शिनिकत्काव्यासमजन्ति" स्म भवति" इति वर्णितम् ।

करणायैति । स्थितिकाल इति शेष । अमुष्मादाकाशासमुत्थायैष्य अभ्रादिक यत्रादिद्रुपेण यत्नाक्रष्टे कार्येकर्मासीत्, ततः समुत्थाय तत् तेन रूपेण कार्यकरुण विद्हयेत्पद्यै चुक्क । महाभूतान्यन्वन्तरपरिणामात्मना स्थित्वा आकार्शे कार्य कृत्वा समुत्थाय एकान्तरपरिणामान्मनः सान्मना परिलक्ष्यते । तददिव तत्र इति । अमुष्मादिति निर्देशे कस्याच्छरीरादिति वक्ष्यमाणशरीरापेक्षया आत्मानं प्रति आकार्शस्य विप्रकृष्टत्वात् । पृथक् सम्प्रसाद इति सुपुप्तिवाचकस्य सुपुमान्विषयकस्य सम्प्रसादशब्दस्य प्रयोग, यस्तु सम्प्रसन्नस्याना-त्मनः सुप्तुार्थेतया त्वया चिन्तितम्, स एव छुप्तौ स्वरूपाविभावादुरुपार्थे भवती" इति ज्ञापनाय । केवलं शरीरात समुत्थाने वा, ज्योति*, तदा स्वरूपाविभावाद भोगभागु भवती" इति ज्ञापनाय । केवलं शरीरात समुत्थाने वा, न तु शररी एव स्थिता तदन्न ज्योति"मिभूतमवतीर्ण ज्योति*, तदा स्वरूपाविभावाद भोगभागु भवति" इति ज्ञापनाय । केवळं शरीरात् समुत्थाने वा, ज्योति"मिभूतमवतीर्ण ज्योति*, तदा स्वरूपाविभावाद भोगभागु भवती" इति ज्ञापनाय । केवलं शरारात समुत्याने वा, न तु शररीर एव स्थिता तदन्न ज्योति"मिभूतमवतीर्ण ज्योतिः", तदा स्वलूपाविभवाद भोगभागुर्भवती" इति ज्ञापनाय । केवळं शरीरात् समुत्थाने वा, ज्योति"मिभूतमवतीर्ण ज्योति", तदा स्वरूपाविभवाद भोगभागुर्भवती"ति ल्यबन्तद्वयानिर्देशः ।

इदं वाव्यं फलपादे चिन्तितम्। 'स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यत' इति देवादिरूपवत् साध्येन रूपेणाभिनिष्पत्तिरुच्यते। अभिनिष्पत्तिशब्दस्याग्न्यनुकर्षमोच्तपत्तिपरत्वात्। स्वशब्दः स्वात्मीयवचनः। आग्न्यनुकर्षेऽपि रूपस्यात्मीयत्वात् स्वेनरूपेणेऽभिनिष्पद्यते। न तु 'स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यत' इत्यत् स्वशब्दस्यात्मार्थकत्वं वा निष्पत्तिशब्दस्याविर्भावार्थकत्वं वा युक्तम्, स्वरूपस्य नित्यत्वेन तस्यापेरेपुत्र्यार्थत्वप्रसङ्गात्। पूर्वपक्षे प्राप्ते उच्यते-"सपद्याभिवोचः स्वेनशब्दात्"। परं ज्योतिरूपस्पृश् स्वस्य रूपस्पृशैवाविर्भावः। न त्वाग्न्यनुकर्षीयधर्मोऽपचि। तथाहि सति 'स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यत' इत्यत् स्वेनशब्दवैयर्थ्यप्रसङ्गात्। अतः स्वशब्दो नात्मीयवचनः, अपितु स्वात्मवचन एव। आविर्भावेऽभिनिष्पत्तिशब्दो दृश्यते, 'युक्स्याडयमर्थो निष्पन्नः', 'इदमेकं सुनिष्पन्नं' मिल्यादिषु।

ऋपि त्वात्मवचन इति। नतु अभिनिष्पद्यत इत्यस्य उद्भवयत इति पूर्वपक्षस्यभिमतोऽथ., शाब्दिकैर्वत्तेति सिद्धान्तस्यमित इत्येतावदेकं वैलक्षण्यम्। तत्रामिनिष्पत्तेः प्राक् उपसंप्राप्तिकालेपि जीवस्य स्थितत्वात् कर्थं तथोक्तपरिच्छेद्य, धर्मिसत्त्वेऽपि तत्र रूपस्योत्पत्त्या तद्विशिष्टवस्तुनोत्पत्ति, 'रूपेणाभिनिष्पद्यत' इत्युच्यते, यथा आत्मा देवो जायते इति। यदि तत् रूपे स्वकीयं न स्यात्, जपाकुसुमसङ्काशमिव स्कन्धिके शौपाधिके स्यात्, निष्पत्तिकचनमयुक्तं स्यादिति तदुपपादनाय स्वेनैति पदम्। एवं बन्धदशाया देहगतबाह्यादिनेव न परहूपे निष्पद्यते, किन्तु स्वेनैति च वक्कुमिदमिति पूर्वपक्षी। निष्पत्तिकचनादेव स्वकीयत्वसिद्ध्या स्वेनैति व्यर्थमेव स्यादिति सवेनैति पदं शोभामतेन = कलाक्षम् सर्वदा वर्तमानेन इत्यचन्द्रनिति तादृशरूपस्योत्पत्त्ययोगात् अभिनिष्पद्यत इति पदमुत्पत्त्याविर्भावोभयसाधारणं प्रकृते आविर्भावरपरमिति सिद्धान्ती। एवस्थिते स्वेनैस्य आत्मनेति कथमर्थः? तथाहि सति आत्माविष्टवैव कस्यमानतया स्वेनरूपेणेति पदद्वयमपि व्यर्थम्, अभिनिष्पद्यत इत्येव पर्याप्तं स्यात्। स्वयमप्रकाशेऽपि तदात्मा प्रागेवाविर्भूत इति चेत्,—तर्हि यत् प्राग्नाविर्भूतं समग्रस्याविभवति, तत् रूपमात्मव्यतिरिक्मात्मकमेव स्यादिति कर्थं सिद्धान्ते स्वेनैस्यात्मपरता? उच्यते। रूपशब्दस्तावत् धर्मीविशिष्टधर्मिमिपर्यन्तं प्रयुज्यते, यथा घटस्वरूप, जीवस्वरूप, परमात्मस्वरूप, स्वप्ननिरुपकधर्मे, निरुपितस्वरूपविशेषणभूतो धर्मी इत्यादि। तद्वदिह ब्राह्मण हृपमपहतपाप्मत्वादिव दिव स्वशब्दो आत्मपरकोऽपि एव। यदा तु ब्राह्मी रूपमहत्परस्तादिव रूपशब्दो धर्ममात्रपरः, तदा स्वशब्दो स्वभावपरकोऽपि एव। सर्वथा रूपभिदं देवादिरूपकत् आत्मवाच्य किमित्यन भवति, किन्तु यस्य धर्मस्याभावे धर्मी शशविषाणवत्स्यात् तस्यः, तादृशस्वरूपनिरुपकधर्ममोक्ष्मिति आत्मान्तर्गतमेवेति एतावदेवेहादि.मतमिति।

नन्वात्मनः पूर्वसिद्धत्वात् कथ तस्य पुरुषार्थत्वम्

तत्राह—“मुक्तः प्रतिज्ञानात्”। ‘स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते’ इत्यस्य मुक्तो भवतीत्यर्थ । निवृत्ताविद्यातिरोधानो भवतीति यावत्।

कथं तद्भवसीयत इति चेत् — प्रतिज्ञानात् । जागराद्यवस्थात्रयकलुषितं जीव प्रस्तुत्य, ‘एतं त्वेव ते भूयोऽनुव्यास्यामि, नो एतदन्यत्रैतस्मा’ इति तस्मैव अशरीरत्वलक्षणमुक्तत्वम्, ‘मघवन् मृत्यो वा इदं शरीरं-मृत्यादिना चतुर्थेन पर्यायेण प्रतिपादयिष्यामीति प्रतिज्ञानात् ।

ननु निवृत्तिरोधानस्याप्यात्मस्वरूपस्य कथं तस्य न पुरुषार्थत्वे प्रमाणमस्तीत्यचाह—“आत्मा प्रकरणात्”। ‘य आत्मापहतपाप्मे’ त्यादिवाक्यसन्दर्भप्रतिपाद्यापहतपाप्मस्वादिगुणाष्टकविशिष्टतया डस्यन्तानुकूलत्वेन परमपुरुषार्थ-भूतोऽयमात्मा ।

अपहतपाप्मत्वादीनां कथं जीवसम्बन्धित्वमिल्याह प्रकरणादिति । अवस्थात्रयकलुषितं जीवं प्रकृत्यैवापहतपाप्मत्वादिगुणानाम्नानादित्यर्थ इति स्थितम् ।

(२) ‘स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते’ इत्युच्यमाने स्वरूप चिकित्याकृत्यायाम् अस्मिन् प्रकरणेऽपहतपाप्मत्वादिगुणानामेवोपन्यासात्, सत्यसङ्कल्पत्वादिलक्षणादिभ्यश्व ब्रह्म-संवन्धिना अपहतपाप्मत्वादिगुणलक्षणेन[स्वेन]रूपेणाविर्भवतीति जैमिनिराचार्यों मन्यत इति “ब्राह्मण जैमिनिरूपण्यासादिश्य:” इति जैमिनिमतमुपक्रम्यस्य, ‘प्रज्ञानघन एव, विज्ञानघन एवे’ति ज्ञानेकरसलाभ्यानेन निर्गुंर्मकत्वमुपपादनात् , ज्ञाने मात्रस्वरूपे-णार्भवतीति, “चितितन्मात्रेण तदात्मकोऽतद्व्यावृत्तोऽस्मी” रित्यौडुलोमिमतमुपन्यास्य, “घवमप्युपन्यास्तात् पूर्वभावाद्विरोधो बादरायणः” इति स्वसिद्धान्तमाविष्कृतवान्।

तस्य चायमर्थः । एतस्मै विज्ञानघनत्वेऽपि अपहतपाप्मत्वादिगुणन्यासेन, “ब्राह्मण जैमिनिरूपण्यासादिश्य” इति पूर्वसूत्रे लोकत्राह्मणरूपतयापि सङ्घात् सैन्धवघनत्वस्य कृत्स्नस्य4 रसनेन्द्रियावगतरसघनत्वस्य चक्षुराद्यवगतरूपकाठिन्यादेश्राविरोधवत् मानान्तरावगतविज्ञानघनत्वस्य चाविरोध इति बादरायण आचार्यों मन्यते ; ‘विज्ञानघन एवे’ त्येवकारस्य स्वप्रकाशत्वालव्यासांशनिषेधमात्रपरत्वादिति स्थितम् ।

1. तिरोधानत्वलक्षण. क. 2. ब्रह्म. ख. 3. संभवात. ख. 4. कृत्स्नस्य. क

स उत्तमः पुरुषः । स तत् पर्येति जक्षत् कीडन् रममाणः स्त्रीभिर्वा यानैर्वा ज्ञातिभिर्वा नोपजनं सराधिषद् शरीरम् ।

यत् पैरस्त्तम्, ‘शरीरात् समुत्थाय शरीरे आत्माभिमानं हित्वा स्वेन रूपेण परमात्मरूपेण साक्षात्कृत्य परं ज्योतिर्भवति=परमात्मा भवतीर्थः । न तु शरीरादुक्कमं देशांतरगमन् ‘बाह्य विवक्षितमिति-सदसत् । अपदार्थत्वात् । न हि ‘शरीरात् समुत्थाय’ तस्य शरीरे आत्माभिमान हित्वेल्यर्थो भवति । स्वरूपसाक्षात्कारलक्षणस्वरूपाभिनिष्पत्त्यनन्तरभाविनः परज्योतिरभावस्य च ‘परं ज्योतिःसपधे’ ति पूर्वकात्‌ल्या निर्देशो न युक्तः । न हि स्वरपात् समुत्थाय रज्जुसर्पसम्प्रद्योति भावोऽस्त । परं ज्योतिरुपसपद्येत्यनेन विवक्षितश्वेत्, शुशुप्तिदशोदितस्य विरोधविज्ञानाभावप्रयुक्तनिद्रावस्थोदोषस्यापरिहृततया तद्‌दोषपरिहाराय मुक्त्यवस्थोपदेशसाक्ष्य स्यादित्यास्तां तावत् ॥

स उत्तमः पुरुषः । स तत् पर्येति । सः उपसम्पदनीयः उत्तमः पुरुष इत्यर्थः । ‘उत्तमः पुरुषस्वन्य’ इति भगवत् एवोत्तमपुरुषवेन उपमपदनकर्तृयुत्तमपुरुषत्वस्य बाधितत्वात्, ‘स तत् पर्येति’ स्युक्तरवाक्यस्यैवार्थप्रसञ्ज्ञाच । सः उपसत्ता (सप्तता?) तत् परमात्मनि पर्येति । तं परितोऽनुभवति । यद्वा अनुसन्धरतीत्यर्थः । ‘कामरूप्यनुसन्धरन्,’ ‘यतयन्न धाता गच्छति’1 ति हि श्रुत्यन्तरस् । जक्षत्-ज्ञातिभिर्वा । यथ्रेष्ठं भोगान् अवाप्नोतीत्यर्थः । नोपजनं सराधिषद् शरीरम् । खोपसृयर्तन्योऽन्योपगमेन जातमित्युपजनन्व शरीरीस् । तेन चापुरुषार्थ- त्वमुच्यते । अथवा उपजन जनानां बन्धुजननं समीपे शयितम । कुणपामेत्यर्थः । अध्यात्म शुक्‌; समेतज्ञान न्यक्रमपि शरीरमनुभव्येव—तथा डप्यत्नात्मकल्या दुःखरूप- यथापि मुक्तः ।

1. विश्रुल्यत्नरान् क पर्येति । इहं गतौ । गत्यर्थस्य ज्ञानार्थत्वात् अनुगवतीत्यर्थ । अनुसन्धरतीह्ननं साक्षाद् गलर्थोदारणयैव दर्शितम् । एवं च पर्येति परिभरतोल्यर्थः सुलक् । तेन जक्षणकीड- नादिकं सर्वं पुरुषोत्तमपरिचर्यारूपमिति सिद्धा ब्रह्मानुभात्मकत्वं सर्वेष भगवद्गवत्परिचरण रूपाणुभवस्य दर्शिते भवति । पारितो गच्छति प्रदक्षिणं करोतीसर्थस्तु पारिचर्यैकेदशात्वात् पृथक्‌ न वाच्य ।

स यथा प्रयोग आचरणे युक्तः, एवमेवायमस्मिन् शरीरे प्राणो युक्तः। (३)

तत्रानुस्मृतं शरीरं न मुक्तिदशाया तथाडनुमवतीत्यर्थः। आत्मनोऽशरीरस्वभावत्वे प्राणैछरीरसम्बन्धः किञ्चिद्वन्धन इत्यलोह-स यथा-युक्तः। यथा आचरणे शकटे प्रयोक्ता युष्य- अक्षो बलवद्भिः वा पार्श्वेन युक्तो भवति, एवमेवायं प्राणः प्राण-सहचरः (चारी) प्रत्यगात्मा संसारदशायां कर्मपाशेन युक्तो भवतीत्यर्थः। अननेन युष्यशकटटङ्घ्रान्तेन देहात्मनोः स्यादिति रेको हृदीकृतो भवति॥

अथ यत्तदाकाशमनुविषयं चक्षुः, स चाक्षुषः पुरुषः ; दर्शनेनैव तद्रूपमनुविध्यति, स आत्मा ; गन्धाय प्राणम्। अथ यो वेदेदमभिव्याहाराणीति, स आत्मा ; श्रवणाय श्रोत्रम्। (४)

'अथेन्द्रियव्यतिरेकं प्रपञ्चयति। अथ—चक्षुः। आकाशं प्रकाराम् आलोकादि। अथवा प्रकाशमानत्वादाकाशां रूपम्। ततश्श्रायमर्थः:-यस्मिन्नुपकरण-त्वेनानुविषयं निर्वद्धं चक्षुः आकाशं आलोकं रूपं वा प्रकाशयतीति शेषः। यद्वा आकाशं रूपादिप्रकाशकर्मितर्यर्थः। सः चाक्षुषः चक्षुरुपकरणकः पुरुषः आलम्बत्यर्थः। चक्षुरुपकरणकसुदृश्य पुरुषशब्देनात्मव्व विधीयते। चक्षुस्तु तद्दर्शनेाय करणमात्र-मित्यर्थः। ततश्र चक्षुरादीनां रूपादीनामालमनश्र करणत्वज्ञेयत्वज्ञातृस्वम्प्रदर्शनमुखेन शारीरेन्द्रियेभ्यो व्यतिरेक उपादितो भवति। अथ—प्राणम्। गन्धग्रहणकरणं प्राणम्। ज्ञाता स्वात्मेत्यर्थः। अननेन प्राणेन्द्रियव्यतिरेक उत्तको भवति। अथ—श्रोत्रम्—स्पष्टम्॥

1. अवतारिकयां क कोशे।

आलोकं रूपं वेति। आलोकमिस्र्थे, आलोकमनु = आलोकसहकारेण तमनुच्छवि-विषयं संवद्रमिल्योऽपि मादृशः। रूपमिस्र्थे प्रकारायतीति शेषपूरणमेव खरसम्म् । आकाशं देहाश्रित्य शाङ्करम्। तत्र वावितम्। प्रतिरूपग्राहिणि यन्त्र इव नेत्रगोले बिल-ख्रीकारात्। इन्द्रियापि चक्षुरस्ति; न बिल्मात्रात् कार्यमिति—'स्थापि उपरि, 'यो वेदेदं जिग्राणीति' इत्यादितुल्यार्थेपरत्वं यत्तदाकाशमनुविषणंमिलस्य स्थानप्रणाणात् वक्तव्यमिति विमृष्टं तदुपेक्षेत। चाक्षुषः पुरुषः चक्षुरिन्द्रियमेव प्रचानोपकरण भजन् पुरुषः। प्राणादीनां-

अथ यो वेदेदं मन्वानीति, स आत्मा, मनोऽस्य दिव्यं चक्षुः। स वा एष एतेन दिव्येन चक्षुषा मनसैतान् कामान् पश्यन् रमते, य एते ब्रह्मलोके। (४)

अथ--चक्षुः। सकलेन्द्रियविषयमननसाधनत्वात् मनो दिव्यं चक्षुरुच्यते। शिष्टं स्पष्टम्। स —ब्रह्मलोके। स एष: उत्करीत्या शरीरेंद्रियग्रामनिलक्षण आत्मा विधूतकर्मनिमित्ताशरीरेंद्रिय: पुरुषो मनःशब्दाभिधेयेन दिव्येन स्वभाविकेन चक्षुषा ज्ञानेन पूर्वोक्तब्रह्मलोकशब्दिततदहराकाङ्क्षानिष्ठान् सर्वान् कामान् अनुभवन् मोदते इत्यर्थः

तं वा एतं देवा आत्मानमुपासते। तस्मात् तेषां सर्वे च लोका आत्ता:, सर्वे च कामा:।

तं वा एतं - कामान् । एतदृशात्मस्वरूपस्य प्रजापतिना मघवते उपदिष्टत्वात् देवाः सर्वे मघवत् एतमात्मानमुपाश्रित्य तमेवोपासते। अतस्तेषां सर्वेलोकसर्वकामानुपलक्षितब्रह्मानुभवो भवति। असुराणां तु न तथेति भावः।

पूर्ववत् मननाय मन इति कस्मात्प्रोक्कमिल्यत्राह। दिव्यं चक्षुरग्राकृतस्यापि वस्तुनः प्रकाशकत्वात् प्रकाशक धर्मभूतज्ञानम्। न चाप्राकृतस्य स्वयंसिद्धप्रकाशात्मकत्वात् तद्रतधर्मा-णामस्ययमुपकाशानामन्तान्तान् प्रकाशाय धर्मभूतज्ञानमपेक्षते। अत्र हि स सारिण। इन्द्रियाचीन-ज्ञानप्रसरणस्य मन एतद् दिव्यं चक्षुः। मनसोऽभावे किंमपि न ज्ञायते, नतरां वाऽऽहारादिरिष्यते। स वा इति। अत्र अस्येयेतदनुसारः। इत्युक्तिस्वेन रूपेणामिविध्यन्नासु प्रहुणाय। एतेन पूर्वेतन दिव्येन चक्षुषा धर्मभूतज्ञानेन मनसा संसारदशाया मनोऽधीनं विकारं मेऽजुषा। संसक्तौ तु मनस. प्राणाद्यन्विति मनोऽस्य दिव्यं चक्षुरिति पूर्वं निर्देशः। मुक्तौ तम्य निवृत्तित्वात् तर्क्काथेऽपि धर्मभूतज्ञानेन सिद्धं ज्ञानमित्यं दिव्येन चक्षुषेऽति पूर्व निर्दिष्टं।

देवाः सर्वे। ननु देवानामिन्द्रादितदात्माधिगमः इति। प्वादेव भवितेति कथमविदानों प्रजापतिना तस्य वलिमानत्या निर्देश इति चेत्—पूर्व य आत्मैकदिवाक्यस्य प्रचारणं हि प्रजापतिना सदैरेतद्योधिगमाय कृतम्। तत्र देवाश्चुरा प्रधनभूतौ इन्द्रमिरेचनौ प्रेषयामासुः। नित्यतो विरोचनः। इन्द्रोऽस्तु आन्तमुपसच तत्सार्थ जग्राह। तदच तुष्यन् असुराणामेतदुपासनालं देवानां लाभव सिद्धकत्सूल वतेभानासामीपे वतिमाननिर्देशेनैवशुकम्। यथा अत्रैव आता इति फलस्य निष्पत्तितनेन निर्देश., तद्वदिति। श्रीमग्ये, “देवाः

स सर्वॉन्श लोकानामोति सर्वॉन्श कामान्, यस्तमात्मानमनुविद्य विजानातीनि ह प्रजापतिरुवाच प्रजापतिरिवाच ॥ (५.)

स सर्वॉन्श—विजानाति। अथर्ववेडपि मनुष्याणामपि तमात्मानं श्रुत्वा उपासीतनाना सर्वेलोकसर्वकामावाप्तिरेवतितीयर्थः। अतः कि प्रमाणमित्यल्लाह—इति ह—उवाचैति। अत्र प्रत्यगात्मविद्याया: ब्रह्मविद्याज्ञानेनाऽऽज्ञानेन ब्रह्मविद्या फलमेव तदृङ्‌भूतपत्यगात्म-विद्याया स्तुल्यर्थे निर्दिश्यत इति दृष्टव्यम्। उक्तञ्च भगवता भाष्यकृता, “प्रजापतिवावक्ये च मुक्तात्मस्वरूपयाथात्म्यास्यविद्यां दहरविद्योपयोगितयोक्तम्। ब्रह्म-प्रेप्सोर्हि जीवात्मनः स्वस्वरूपच्य ज्ञातव्यमेव। स्वयमपि कल्याणगुण एव सन् अनवधिकातिशयासंस्लेयकल्याणगुणगणं परं ब्रह्मानुभविष्येति ब्रह्मोपासनफलान्तर्गतत्वात्, ‘सर्वॉन्शलोकानामोति सर्वॉन्श कामान् ' इति प्रजापतिवावक्ये कीर्त्यिमानं फलं दहरविद्याफलमेवेति।

ननु प्रजापतिविद्याया दहरविद्याऽऽक्वे दहरब्रह्मविद्याधिकृतायैवोपदेष्टव्या स्यात्, उपकोसलविद्याऽऽदिभूतामिविद्यावत्। प्रकृते च दहरब्रह्मविद्याऽऽदुरैन्द्रायोपदिष्ट-

ज्ञानिन:" इत्युक्तम्। तदा तु सकसनन्नादयो ये इन्द्रस्यापि देवाः, ते तदाल् एव तमात्मान-मुपासीतना इहोच/ स्तु ! वस्तुतस्तु भाष्यगतेयथाशाऽऽडरमेवं स्यात्—नाऽऽघवन्मर्त्ये वेधत प्राक् तस्मै होवाचेत्युक्त्वातेषु प्रजापतिविद्याप्रसिद्धौ इति हि प्रजापतिवावक्येति वाक्यं व्यर्थम्, केवलमुपकान्तविद्योपसंहाररूपमपिति वक्तव्यम्। तदपेक्षया तेन वो पतनियादि श्रुतिवाक्यमस्तु ; न प्रजापतिवावक्यम्। यद्यै तस्मैहोवाचेत्यरुच उक्तिप्रकार, 'न नियाप्रिये स्मृशात' इतन्न समाप्नोस्तु । अशेषीरे वायुरिल्यादिकमुपरितनं सर्वे वेदपुरुषवचनम्। एवञ्च, 'तं वा एतं देवाः' इति अस्मान् प्रति श्रुतिराहेति समन्वितमेवेति। भत एव इति ह प्रजापतिरिति वाक्यमेवसु-तारितं भाष्ये, आह किं प्रमाणसिद्धत्राहेति। तथाचैव प्रजापतिनोक्तव्यादिस्मिन् फलेऽपि श्रद्धा कुर्वेति श्रुतिराहेति यथाशाङ्कं भाष्यगमनिकेति। वस्तुतस्तु अशेषीरे वायुरिल्यादिकमपि प्रजापतिवावक्यमेव, उत्तराचेदिति सूत्रे, “एवमेवैष सप्रसादः।" इत्यादि—“उपदिदेशे” सन्त-श्रीमाष्यानुरोधात् । 'स उत्तम् 'इलादि मा भूत् प्रजापतिवावक्यमपिति चेत्—'जक्षत्कीटङिलादिकं प्राजापतिवावक्ये कीर्त्यिमानं फलम्' इति जन्यार्थश्रिति सुतनभाध्ये तदा न स्वरसम्। शरीरव्यतिरेक-वच्चेन्द्रस्यप्यतिरेकोपि हि प्रजापतिनैवोपदिष्टम्। तंवा एतमियादि काम वेदपुरुषवचनमस्तु।

मानाया: प्रत्यगात्मविषयकप्रजापतिविद्याया: कथं विद्यान्तरशेषत्वमिति चेत्-न-प्रजापतिवाक्यस्य 'एष समसाद' इति दहरविद्याक्यान्तर्गतसप्रसादगव्दार्थशोधनार्थं प्रवृत्ततया तदेकवाक्यत्वेन तादर्थ्येन सिद्धे इन्द्रस्पापि पश्चात् दहरवति योपदिष्टेत्येवावगन्तव्यत्वेनादोषात्।

ननु प्रजापतिविद्याया प्रकरणाद् दहरविद्याशेषत्वे सर्वब्रह्मविद्याशेषत्वं न स्यात्; विद्यान्तरशेषत्वे प्रमाणाभावात्। न चेष्टापत्ति: 'आत्मेति तूपगच्छन्ति ग्राह्यन्ति ने' त्यत्त प्रत्यगात्मन: परमात्मैकत्वेनानुसन्धानस्य सकल्रह्मविद्यार्थनेनोक्तत्वात्। 'तयाणामेव चैष उपन्यास: प्रकाशार्थे' ति सूत्रे उपास्यस्यैवोपसंहृत्युपासकस्यैव प्रस्यापि ज्ञानव्यतिरेकश्रुति। 'आत्मेति तृपगच्छन्ति' त्यधिकरणसिद्ध जीवोपास्तत्ववग्नीकृत्य किं कर्तृत्वादिविशिष्ट सांसारिकस्वरूपमनुसन्धेयम्, उत प्रजापतिवाक्योदितापहतपाप्मादिलक्षण: सांसारिककृत्यतिरेको वेति विशये—कर्तृत्वादिविशिष्टमेव रूपमनुसन्धेयम् शरीरे वर्तमानस्योपासितुरात्मनस्तथाभावादित्येक मन्यन्त इति 'एक आत्मन् शरीरे भाव:' इति सूत्रणात् पूर्वपक्ष कृत्वा प्रजापतिवाक्योदितापहतपाप्मादिलक्षणं सांसारिकरूपव्यतिरेक एवानुसन्धेय:, तथोपासने सत्येव तत्कतुंनुयायेन तादृशं स्वरूपमुपपद्यतेऽभावित्यादिति 'यतिरेक सद्दावभाविकात्' इति सूत्रेण सिद्धान्तितत्वानिति चेत्—न।

यथा विद्याविरोषकथनश्रुतिनां सत्यत्वज्ञानार्थदिस्वरूपनिरूपकधर्माणां 'आनन्दादय: प्रधानस्ये' त्यधिकरणोक्तनयेन सर्वब्रह्मविद्यापेक्षितब्रह्मस्वरूपपत्त्युपयोगिनया सामान्येनैवाश्रीयते,

प्रकर गभिन्नेति। यद्यपि दहरविद्या प्रजापतिविद्यारम्भण् प्रागेव समादिशति कचुं शक्यम्, द्विर्‌ध्यासादनात्—तथाप्युपरि 'द्यामाच्छबल्लम्', 'आकाशो वै' इत्यादेः दहरविद्योपास्याकारनेरुपणसमासाक्षरपि तथोपि मन्त्रपाठम्य पश्चाद् दर्शनात् महापकरणवृत्तिरस्तीत्याशय। अर्थान्तरततन्यपदेशाधिकरणे श्रीमाध्ये दहरविद्यान्तर्गतवृष्टान्तोच्यते भाषितत्वात्।

जाग्रदाद्यवस्थाना क्रमेंणोपदेश। प्रजापतिकृतो न वद्यनार्थे; किन्तु आत्मसृष्टिविध्येषमूलं यमसौ न बुबुधे इति दर्शितश्रुतप्रकाशिकायाम्। यथा—'यथा असनाभरणादिरनन्यव्यतिरेकाभ्यां मनात्मा, एवं चाक्षुषत्वाद् इदङ्कारगोचरत्वाच देहो नात्मेति प्रजापतेरमिसंधि:। स्वप्रदेशिमानिन: आत्मन् ज्ञायनदेहेन्व्यातिरेक स्वगमतत्वात् स्वप्रतिष्ठामुपदिदेश। वाक्याभ्यन्तर

यथा वा, 'तमेतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिषन्ती'ति विद्याविशेषकरणश्रुतानां वेदानुवचनादीनां सर्वविद्यापेक्षित्वं चित्तनैरमल्ययोगित्वलक्षणसामर्थ्यरूपं 'लिङ्कवशेन सर्व विद्यासाधारणयम्', एवमिहापि ब्रह्मप्राप्तिपूर्वकापहतपाप्मत्वादिगुणाष्टकविशिष्टस्वात्मविर्भावलक्षणमोक्षरूपफलस्य तर्कतुन्यायेन तादृशस्वात्मोपासनसाध्यत्वेन प्रजापतिवाक्योदितप्रत्यगात्मविद्याया: सर्वब्रह्मविद्याज्ञत्वसिद्धे:।

दहरविद्याया: परमात्मपरत्वाच्च दहराधिकरणे स्थितम्। तस्मिश्चाधिकारणे 'दहर उत्तरेभ्य:', 'गतिशब्दाभ्यां तथा हि दृष्टं लिङ्गं', 'धृतेश्च महिम्नो-डस्यासिन्नुपलब्धे:', 'प्रसिद्धेश्च', 'अल्पश्रुतेरिति चेत् तदुत्तकम्', 'इतरपरामर्शात् स इति चेन्नासंभवात्', 'अन्यार्थेश्व परामर्श:', 'उत्तराचेदविभूतस्त्वरूपस्तु', 'अनुकृतेः स च', 'अपि स्मर्यते' इति दश सूत्राणि।

तत्राद्यनि च, अपिस्स्रयते' इति त्रीणि सूत्राणि स्वाक्षर एव व्याख्यातानि। 'उत्तराचेदविभूतस्त्वरूपस्तु, अनकृतेः स च अपिस्स्रयते' इति त्रीणि सूत्राणण्यस्यातानि। उत्तरात् प्रजापति-वाक्यात् जीवस्याप्यहंपमत्त्वादिगुणयोगावसायात् अपहतपाप्मत्वादिगुणैर्दहराकाश: परमात्मेति न शवय निर्येंतुमिति चेत्—तत्राह आविर्भूतस्वरूपस्त्वति। पूर्वमन्त्र-तिरोधान्तापहतपाप्मत्वादिगुणकस्वरूप: पश्चात् विमुक्तकर्मबन्ध: शरीरात् समुस्थित: प्रजापतिवाक्येsमिधीयते।

पर्ज्ज्योतिरुपसम्पन्न: आविर्भूतस्वरूप: सन् अपहतपाप्मत्वादिगुणविशिष्ट: तत् प्रजापतिवाक्येsमिधीयते। दहराकाश: प्रतीयते। अविर्भूतस्वरूपस्यापि जीवस्यासंभावनियां: सेतुत्वविधरणत्वादय:, सत्यशब्दनिर्वचनावगत चेतनाचेतनयोर्नियन्तृत्वम्, दहरकाशस्य परब्रह्मता साधयन्ति।

सेतुत्वविधरणत्वादयो न मुक्तानां नित्यमुक्तानां वा सम्भवन्तीति 'जगद्व्यापारवर्जं सिध्यति स्थितम्‌। अथ वा नित्यानां मुक्तानां च जीविताद्-

1. रूपदं करेसे । काळुष्यविरहे ण स्वयंग्रकाशमानं दर्शयितुं छुपुष्पकस्थामुगदिश्वत्। एवमनतिस्कुट गहनमुप-देसक्ख छुद्रहूणिज्जतापच्चक्खियं 'ति इन्द्रस्तु तमसिसधिमजानन्‌ तदातद। तत्तदेव आत्म-त्वेनोपदिस्सेमस्सऽभिमतं गंगा पयोलोच्चय पुनर्निवर्तते।

इति दूश सूत्राणोचति। तदधिकरणे सूत्रपाठकमस्यान्याहशालविंप इह 'उत्तराचे' दिस्सादिसुत्तं पूर्वेमव्यास्यव्यातं व्याख्यास्यमानत्वादन्ते क्रमेण निर्दिश्यते। तत्प्राक् सत्पपारकपास्य-त्राहतोर्धनिवक्षित सर्वसूत्रपठनेमालं तात्पर्यात्।

गुणाष्टकत्वात् तेष्वतिप्रसक्तस्य नित्याविर्भूतापहतपाप्मत्वादिमत्वस्य कृत्स्न ब्रह्मालिलंगत्वमिति शाङ्खायनिपि निरस्ता । सेतुवादीनां तदसंभावितधर्माणामत्र (मपि) श्रवणात् । ननु 'य एषोऽक्षिणि पुरुषो दृश्यते' इति प्रजापतिविद्यागनवाक्यान्यपि ब्रह्मपराण्येव भवन्तु । वाक्यालयेऽपि, 'एतद्मृतमभयमेतद् ब्रह्मे'ति श्रवणात्, अक्षिवाक्ये उक्कोऽलंवच्योपास्यप्रतिबिम्बज्ञानेनैव, ये एव स्वप्ने महायमानेश्वरत्वात् 'वाक्यादपि स्वाप्नपदार्थस्यैव्र्वेन महीयमानस्य परमात्मन एव प्रतिपादनसमवात् , शुषुप्तिनपत्यैडपि, यल्ल यस्सिन्नाघारे समस्तः सुप्तो भवतीति शुप्त्याधारब्रह्मपरत्वोपपत्तेः इति चेत्-उच्यते । स्वप्नपय्यैये 'ज्ञानिन त्वेवैन विच्छादयन्तीवाप्रियविवे भक्त्यपि रोदितीचे' इति इन्द्रिये तस्य ह्यनमानत्वाद्व्यावृत्तिमानत्ववनुजन्मरणाद्यपि्रियदृष्टरोदितुल्यादिप्रतिभासतो दुष्टत्वस्योपन्यासात्, शुषुतिसमवन्तःयात्मोपदेशानन्तरं 'नाह स्वल्वयमेवं स्फल्यास्मानं जानात्ययमह मसीति नो एवेमानि मूतानि, विनाशमेवापितो भवती' इति तस्य विशेषज्ञानरहितया विनाऽप्राप्तव्यस्योक्तत्वात्, अभयत्वामृतत्वादीनाम् मुक्तव्यवस्थाविरूपापेक्षया डप्युपपत्तेः जीवविषयत्वमेव द्वितीयीतृतीययोः । एवं तयोः स्वप्नशुप्त्यवस्थाजोवपरत्वे स्थिते प्रथमपय्यैस्य जागरावस्थावजोवविषयत्वमेवोपपद्यते । 'य एषोऽक्षिणि पुरूषो दृश्यते' इत्यस्य दर्शनेनैलीकदक्षिणि सन्निहितोड्नुमीयत इत्थंकत्वेन जागरावस्थाविषयत्वस्यैवोपपनत्वात् उपकोसलवद्यावैषम्यम् ।

गुणाष्टकत्वात् तेष्वतिप्रसक्तस्य नित्याविर्भूतापहतपाप्मत्वादिमत्वस्य कृत्स्न ब्रह्मालिलंगत्वमिति शाङ्खायनिपि निरस्ता । सेतुवादीनां तदसंभावितधर्माणामत्र (मपि) श्रवणात् । ननु 'य एषोऽक्षिणि पुरुषो दृश्यते' इति प्रजापतिविद्यागनवाक्यान्यपि ब्रह्मपराण्येव भवन्तु । वाक्यालयेऽपि, 'एतद्मृतमभयमेतद् ब्रह्मे'ति श्रवणात्, अक्षिवाक्ये उक्कोऽलंवच्योपास्यप्रतिबिम्बज्ञानेनैव, ये एव स्वप्ने महायमानेश्वरत्वात् 'वाक्यादपि स्वाप्नपदार्थस्यैव्र्वेन महीयमानस्य परमात्मन एव प्रतिपादनसमवात् , शुषुप्तिनपत्यैडपि, यल्ल यस्सिन्नाघारे समस्तः सुप्तो भवतीति शुप्त्याधारब्रह्मपरत्वोपपत्तेः इति चेत्-उच्यते । स्वप्नपय्यैये 'ज्ञानिन त्वेवैन विच्छादयन्तीवाप्रियविवे भक्त्यपि रोदितीचे' इति इन्द्रिये तस्य ह्यनमानत्वाद्व्यावृत्तिमानत्ववनुजन्मरणाद्यपि्रियदृष्टरोदितुल्यादिप्रतिभासतो दुष्टत्वस्योपन्यासात्, शुषुतिसमवन्तःयात्मोपदेशानन्तरं 'नाह स्वल्वयमेवं स्फल्यास्मानं जानात्ययमह मसीति नो एवेमानि मूतानि, विनाशमेवापितो भवती' इति तस्य विशेषज्ञानरहितया विनाऽप्राप्तव्यस्योक्तत्वात्, अभयत्वामृतत्वादीनाम् मुक्तव्यवस्थाविरूपापेक्षया डप्युपपत्तेः जीवविषयत्वमेव द्वितीयीतृतीययोः । एवं तयोः स्वप्नशुप्त्यवस्थाजोवपरत्वे स्थिते प्रथमपय्यैस्य जागरावस्थावजोवविषयत्वमेवोपपद्यते । 'य एषोऽक्षिणि पुरूषो दृश्यते' इत्यस्य दर्शनेनैलीकदक्षिणि सन्निहितोड्नुमीयत इत्थंकत्वेन जागरावस्थाविषयत्वस्यैवोपपनत्वात् उपकोसलवद्यावैषम्यम् ।

4. पदमिदं क. दोषे । 5. सन. फ. स. क रस ।

5. पदमिदं क. दोषे । 5. सन. फ. स. क रस ।

लाक्षारागेपी । अक्षिष्पनसुप्तिविश्रान्त्येषु त्रिष्वपि । अत्र अपि श्रव्दसत्यत्वात्, अक्षिलाक्षारागेऽलविय्योपास्यप्रत्यभिज्ञातः' इत्येश एतस्मै स्वादिति तक्र्थते । दृष्टत्वेति । वेनत्वं रक्षताम् । फल्तिं तु इदं तत्र ।

लाक्षारागेपी । अक्षिष्पनसुप्तिविश्रान्त्येषु त्रिष्वपि । अत्र अपि श्रव्दसत्यत्वात्, अक्षिलाक्षारागेऽलविय्योपास्यप्रत्यभिज्ञातः' इत्येश एतस्मै स्वादिति तक्र्थते । दृष्टत्वेति । वेनत्वं रक्षताम् । फल्तिं तु इदं तत्र ।

वाक्ये डपकौसलवियोऽस्यप्रत्यभिज्ञानात्' इत्यश एतदपूर्व स्वादिति तक्र्थते । दृष्टत्वेति । वेनत्वं रक्षताम् । फल्तिं तु इदं तत्र । अभयत्वेति । वाक्यत्रयेऽपि एतदभयमेतद् ब्रह्मेति श्रवणवत् मत्वेवेवारभ्यान्तः क्रियमाणतरकोपदेशमेऽपि तच्छूवणं यद्य स्यात्, तदा ब्रह्मानिरूपणपरतं मन्येत; तथा जीवब्रह्मामेदोऽपि शाङ्खायनित । न त्वेवम् । प्रस्तुत तत्वोपदेशकाले परंज्योतिरपंपोदिन मैदसेव तात्विकं दर्शयति । तेन तत्र प्राक् सभ्यास्मृतनिद्रोकि, सुतिमात्ररमिते ज्ञात इत्यपि भाव्यम् ।

वाक्ये डपकौसलवियोऽस्यप्रत्यभिज्ञानात्' इत्यश एतदपूर्व स्वादिति तक्र्थते । दृष्टत्वेति । वेनत्वं रक्षताम् । फल्तिं तु इदं तत्र । अभयत्वेति । वाक्यत्रयेऽपि एतदभयमेतद् ब्रह्मेति श्रवणवत् मत्वेवेवारभ्यान्तः क्रियमाणतरकोपदेशमेऽपि तच्छूवणं यद्य स्यात्, तदा ब्रह्मानिरूपणपरतं मन्येत; तथा जीवब्रह्मामेदोऽपि शाङ्खायनित । न त्वेवम् । प्रस्तुत तत्वोपदेशकाले परंज्योतिरपंपोदिन मैदसेव तात्विकं दर्शयति । तेन तत्र प्राक् सभ्यास्मृतनिद्रोकि, सुतिमात्ररमिते ज्ञात इत्यपि भाव्यम् ।

इयामाच्छवलं रूपद्ये शवलाच्छलच्यामं प्रपद्ये ।

ननु [स्यादेवमु-यदि] ब्रह्मणो नित्याविर्भूतापहतपाप्मत्वादिमत्त्वं जीवस्यास्तथा-त्वं यदि प्रमाणसिद्धं स्यात्, तदा दहराकाशे श्रियमाणमपहतपाप्मत्वादिकं ब्रह्मगतं नित्याविर्भूतमेव ग्राह्यमिति शक्यते वक्तुम्, न च तदस्तीति शङ्कामन प्रप्याह-“ अनुक्तेऽस्तस्य च” । अनुकृति: अनुकार:=साम्यम् । तस्य परब्रह्मण उपासनया तदनुकारो हि जीवस्य श्रूयते- “तथा विद्वान् पुण्यपापे विधूय निरञ्जनं परं साम्यमुपैति ’ति । “अपि सरयते ” । “इदं ज्ञानमपास्रित्य मम साधर्म्यमागता:” इति च सर्ग्यते इत्यर्थे ।

अक्ष इव रेमाणि विधूय पापं चन्द्र इव राहोःस्खात् प्रमुच्य ।

ततश्र तदुपासनासिद्धमेतत्सैश्वर्यम् । तस्य तु नान्योपासनसिद्धस्, अपितु नित्याविर्भूतम् । ततश्र दहरवाक्ये, श्रियमाणमपहतपाप्मत्वादिकं ब्राह्ममेवेति स्थितम् । प्रकृतमनुसरामः ॥

८-१३

इयामात्-प्रपद्ये । एते च मन्त्राः विद्याद्भूताः विद्वद्विद्रिजप्याः ।

परमात्मनो हि विधूमुपासनसुकुमं, “उपासात्रैविद्या” इत्यत्र, दिव्यत्र, चिच्छछवलतया अविच्छिद्रलस्तया स्वरूपेण च । तत्र स्वरूपेणानुसन्धाने ज्ञानादिगुणवत् दिव्यविमहयो-गिताड्यनुसन्धेया । तत्सिद्धचर्यमेव हि पुण्डरीकाक्षमप्राकृतं वपुरतिदिव्यशते—‘स यक्ष्रायं पुरुषे यक्ष्रासावादित्ये स एकः’ इति । तत् ‘स यक्ष्रायं पुरष’ इत्यादिनन्दमयमनुष्य “यक्ष्रासावादित्ये” इति विग्रहातिदेश इति व्यासार्यः उपासात्रैविद्या-दित्यत्रोक्तम् । केदार्यसंग्रहे च भगवता भाष्यकार्ता, “य एषोडन्तरादित्ये

हिरण्मयः पुरुषः ।

‘सर्वे निमेषा जज्ञिरे विद्युत: पुरुषाद्धि’,—विद्युद्दणात्पुर-घोदित्यर्थ। —“नालतोयदमन्यस्थो विद्युतेहद्रव भास्वरा ” — मध्यस्थनालतोयदो-

ननु प्रजापतिविद्योक्तजीवस्वरूपोपासकस्य तत्कतुनन्यायेन जीवस्वरूपानुभवमात्रं सभव्यते,

न सर्वैलोकसमवैङ्कामप्रतिरपीति शङ्का मा भूदिति इयामादियादिमन्त्रपाठस्तदनन्तरम् । तेन जीवल्वरूपात्रिभोवस परज्योतिरूपसपतिमूलकत्वनिर्योक्तया तदुपसत्नुपायभूतं तदुपासनमभि क्राथमेव । ततश्च मन्त्र इति ज्ञापितं भवति । दहर परमात्मा हिप्रकार: हृदयपरिच्छिद्रादिव्य-मन्नालविग्रहविशिष्ट,

दहरहृद्यान्तर्वातिजीवान्तर्वातां चेति । उभयविधोड्युपास्य इति इयामा-दिति मन्त्रेऽवच्यते ।

दिति मन्त्रेऽवच्यते ।

८-१२

भूत्वा शरीरमकृतं कृतात्मा ब्रह्मलोकमभिसंभवामिति । अभिसंभवामिति ॥

इति अष्टमाध्याये त्रयोदशः खण्डः ।

इति अष्टमाध्याये त्रयोदशः खण्डः ।

विद्युद्देवैव सेयं दहरपुण्डरीकमध्येsस्थाकाशवर्तिनी तद्विहि शिखा स्वान्तर्नीहितनौलतो-यदाभपरमात्मस्वरूपा स्वान्तर्नीहितनौलतोयदा विद्युदिवाभातीयर्थः " इत्युक्तम् ।

अत एव हि 'श्याम एकरूपा भवन्ति, एवंविधा हि प्रजापति' इति प्रजापतिरश्विदतस्य भगवतः श्यामरूपत्वमुक्तम् ।

तस्माद इयाम इति विद्ग्रहविशिष्टस्वरूपमुख्यते । तद् यश श्यामादिति श्यवलो पे पच्चमे ।

इयामकिहवविशिष्ट स्वरूप प्राप्तव्य=स्वरूपमुपास्य श्यलं चिदचिद्विशिष्ट नीलादि रूपासे इयामुपासे ।

तत् यश निरन्तरं वैवश्येनोपासे प्राप्नो उपासे ।

इत्यर्थः । अश्व इव—अभिसंभवामिति । अश्वो रोमाणिव स्रयं पापं विधूयेत्यनेन पापत्याग उच्यते=राहुसुतमुपक्रमेन्द्र एवं शरीरादिमुक्तः अकृतं नित्यं भगवद्लोक कृतात्मा कृतार्थीमा सन् अभिसंभवामि प्राप्तुयामित्यर्थः ।

अभिसंभवामित्यमिसंभवामिति द्विरुक्तः खण्डसमाप्त्यर्था ॥ ८-१३.

रोमाणीवोत् । रोमाणी विधूय—श्रमं पाक्षादि च रोमातो विधूयेत इति शाङरम् ।

तथाच कविकल्पविद्यूनमभितत्वे रोमशोदपनेयापनय । एवं पारविद्यूननमभि पापादिगतकुलजनननाशकं पारद् प्रच्युतानम् ।

प्रच्युता च सा शक्ति । द्विष्टादिकर्तृकं द्वेषादि सक्कमति ।

विद्दष्टराशः=वपुष्णयपायो यत् फलं विद्दष्टसनुभाव्रयम्, तत् फलं तत्र विदुषि द्वेषं स्ने हाद्धि कलयति भवतीति यावत् ।

वस्तुतः, विधूयेत्यनेन पापस्योच्यते इत्युक्तत्वाद् द्वेषं स्नेहाद्धि कलयता भवतीति यावत् ।

विधूयस्य यक्तव्ये तिष्ठवै । आस्तु रोमाणितिपद रोमगतपापखादीदर्शक यथाश्रुतार्थस सर्वेषा वाचः ।

वस्तुतस्तु भगवता भाष्यकृतान वेदान्तसारे, श्रद्धासत्रे दर्शानोदितिपदव्याख्या वाचः ।

वसरे " अश्वो हि रोमाणि सहजानि स्वाययभूतानि मृत्युद्रव्याणि स्वशरीर कम्पयन्ति कानि चिन्मुर्छति " न प्रकृत श्यर्थ उक्त ।

अतो यथाश्रुतमेव निर्वाच्यम् । चन्द्र इवेल्यादि । चन्द्रकृतम्कराहुमुखावधिकालाविमोचनतुल्य विद्युक्तेःशरीराद्धूननम् ।

शरीरं घुत्वेस्स्य शरीरात् प्रमुख्येत्यर्थः । खण्डसमाप्त्यर्थमिति शाङरम् ।

आकाशो वै नाम नामरूपयोनिर्वंहिता, ते यदन्तरा तद् ब्रह्म तदमृतँ स आत्मा।

आकाशो वै—आत्मा। अथ, आकाशो ह वै नामरूपयोनिर्निवंहिता।

तयपि पाठान्तरं (पाठान्तरं) दृश्यते। उभयतोध्ययमर्थः। श्रुतिस्वाकाश इति। प्रसिद्धः नामरूपयोनिर्निवंहिता कर्ता। यत् आकाशशब्दितम् विधेयत्वात्।

नपुसकलवम्। ते नामरूपे अन्तरा मध्ये वर्त्तमानम्। ताभ्याम्-स्पष्टमित्यर्थः। ब्रह्मामृतात्मशब्दानां पूर्ववदेवार्थः।

इदद् वाक्य समन्वयाध्याये चिन्तितम्। तत् ‘आकाशो ह वै नामरूपयो-

निंवहिता’ इति नामरूपवोदृष्टश्रवणात्, नामरूपवोदृष्टस्य परमात्मनि ‘अनेन जीवेनात्मनाडनुपविश्य नामरूपे व्याकरवाणी’ इति जीवद्वारकर्तव्येऽपि भाद्यतया नामरूपवो-

हृदृश्य जीव एव सुरसवात्, ‘एष समासादोडस्माच्छरीरात् समुत्थाय परँ ज्योति-

रूपसंपच् स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते’ इति वाक्यप्रतिपाद्यस्य, ‘नामरूपयोनिर्निवंहिता ते

यदन्तरे’ इति वाक्ये प्रत्यभिज्ञातात्, पूर्वं निरूढनामरूप एव पश्चाद् द्विसुक्त इह प्रतिपाद्यते। ‘आकाशशब्दस्यापि योगिक्या वृत्त्या मुक्तात्मनि संभवदित्येवं पूर्वपक्षे

प्राप्ते—उच्यते—“आकाशोऽथान्तरत्वादिव्यपदेशात्”। आकाशः परं ब्रह्म,

अर्थान्तरत्वादिव्यपदेशात्, ‘नामरूपयोनिर्निवंहिता’ इति जीवेपेक्षया, ‘अर्थान्तरत्वस्य

भेदकधर्मस्य व्यपदेशात्। न हि नितरा भेददृष्टिं, निरोधदृष्टिं, रूढ्या निरोधशब्दस्य

यदन्तरे’ इति। ‘यत् अनन्तरा विद्याय नामरूपे वर्त्तते’, ‘ते नामरूपे अनन्तरा विद्याय

यद्वर्त्तते’ इति चैतद् श्रूयते। द्वितीयोक्तानन्वयात्। श्रीभाध्ये तु यत् यत्र नामरूपे अनन्तरा = नामरूपाभिव्यक्त आकाशः। तस्मादिवोढेलरथः स्वरमप्रतीत्। भेदकधर्मस्योति। ननु ब्रह्मत्वामृतत्वादि-

तद्वत् प्रथमं सूत्रेऽपि ग्राह्यणाच्चात् मेदकधर्मोऽ्यन्तरत्वयुक्तमिति। अथवा नामरूप-

स्थं जीवत्वम्; अर्थान्तरत्वं तद्विलक्षणत्वमस्युष्टम्। ततस्तद् नामरूपविलक्षणत्वादिति योज्यम्। नैवम्। श्रुतो प्रथममक्क्षस्य निर्वो-

दृश्यं प्रथमं सूत्रेऽपि ग्राह्यणाच्चात् मेदकधर्मोऽ्यन्तरत्वयुक्तमिति। अथवा नामरूप-स्थं जीवत्वम्; अर्थान्तरत्वं तद्विलक्षणत्वमस्युष्टम्। ततस्तद् नामरूपविलक्षणत्वादिति योज्यम्। नैवम्। श्रुतो प्रथममक्क्षस्य निर्वो-

स्यत्वं नामरूपस्थविनिर्गतत्वं मुक्त्वा रूप एको धर्मः। यथान्तरत्वेऽप्याद्यन्तरत्लूप। मेदकचितितमूर्तिकत्वाद् मेदकधर्मे इत्युच्यत

प्रजापते: सभां वेश्म प्रपद्ये। यज्ञोऽहं ब्राह्मणानां

कर्तृत्वाभिधायित्वात्। 'ते यदन्तरे' ति नामरूपाभ्यां पृथक्‌त्वकथनाच्च। नामरूपाभ्यां पृथक्‌त्वे सति नामरूपकर्तृत्वलस्य वृद्धं मुक्ते वा असंभवात्, मुक्तस्यापि 'जगद्यापारवर्जनमिति जगद्यापारराहित्यस्य प्रतीतेःतल्लोभे। आदर्शवद्‌देहान्तरत्वाभयत्वादीनां सङ्कृतः॥

न तु प्रत्यगात्मनोऽर्थान्तरस्वव्यपदेशाति न वच् मुक्तं, शुद्धावस्थ एव हि प्रत्यगात्मा परमात्मा परं ब्रमेति च व्यपदिश्यते।

तल्लाह— “शुभप्त्युक्तान्यो-भेदेन”। वाजसनेयके 'कतम आत्मा योडयं विज्ञानमयः प्राणेषु' इति मुक्तस्य प्रत्यगात्मन्। ऋषुप्तालुक्तान्तौ च 'प्राजेनात्मना संपरिषक्तो न बाहं किश्चन वेद, नान्तर' मिति, 'प्राजेनात्मनान्वारूढ उत्सर्जन् याति', ति च प्राज्ञेन परिप्रज्ञा-तारोहाव्‌नायेत इजीवस्यैव शुद्धावस्थस्य परमात्मत्वे परिषज्ञारोहौ नोपपद्ये-याताम्। न दृश्यते तौ समवत।

"पत्यविदशद्‌दश्य।" 'सर्वस्य वशी सर्वस्येशानः; सर्वस्याधिपतिः स न साधुना कर्मणा भूयान्‍तो एतसाधुना कनीयान्; एष सर्वेश्वर एष भूताधिपतिरेष भूतपाल एष सेतुविदरण एष लोकानामसंबेदाये', ति प्रत्यगात्मासंभावितानां पतित्वादिधर्माणां श्रवणान् नायं मुक्तोऽस्ति इति स्थितम्।

मुक्तमनुसरामः॥

प्रजापते:—प्रपद्ये। प्रजापते. परमात्मन्‌। सभां स्थानं वेध्म प्रपद्ये। 'प्रभुविमित हिरण्मय' मिति दहरविद्याया निर्दिष्ट वेध्म प्रपद्ये इत्यर्थः।

न चात्र प्रजापतिशब्दः कार्यहिरणयगर्भविषयः। "न च कार्यंप्रत्यभिसन्धि" रिति सत्त्रकृतैव निरस्त्वात्। भाध्यकृता च, "न चाय प्रत्यभिसन्धि. कार्यहिरणयगर्भे, अपि तु परसिन्नैव ब्रह्मणि, 'यशोडहं भवामि ब्राह्मणाना' मिति एतस्याभिसन्ध्यातः सर्वाविद्याविमोक्षपूर्वकसर्वसमभावाभिसन्ध्यनात्, 'अश्व इव रोमाणि विधूय पापं चन्द्र इव राहोर्मुंखात् प्रमुच्य।

प्रजापते: परमात्मन् इति। 'सन्मू.। सोम्येमाः सर्वाः प्रजाः सदायतनाः सत्यप्रतिष्ठा' इत्युक्तरीत्या सद् ब्रह्मै हि प्रजाना पतिः। दर्शितच पूर्ववण्‍डे भाष्यं ह्य्‌स्यां प्रजापतिरिति ।

ग्रायः श्रुतौ परमात्मन्येव प्रजापतिशब्द इति पराकान्त सूरिभिः॥

यशो राज्ञां यशो विशां यशोदहंनु प्राप्तल्स । स हाहं यशासां यशः । श्वेत¹-मदत्कमदत्कँ श्वेतं लिन्दु माभिगामू लिन्दु माभिगाम् ॥

इति अष्टमाध्याये चतुर्दशः खण्डः ।

तद्वैतद् ब्रह्मा प्रजापतय उवाच, प्रजापतिरिमं मनुः प्रजाभ्यः ।

1. श्वेत शां अभिषभाव्यब्रह्मलोकस्याक्रूणत्वश्रवणात्, सर्ववन्धविनिमोंकस्य च साक्षाच्छ्रवणात् "इति भाषितम् । यशः--यशो विशाम् । अत्र यशःशब्देनेहात्मोच्च्यते । ब्रह्माणादीनामात्मास्स्तीयर्धे॑ । अनाहुंनिशब्दः स्वान्तर्योमिपरमात्मपरः । नजू तव ब्रह्मादीन् प्रति कथं यशःशब्दितमात्मस्वमित्यतद्-यशः--यशः । अहं गुह्यः यशोरूपं परमात्म-नमस्ततया अहत्वेन प्राप्तवानस्मि, साक्षात्कृतवानस्मि । अतः सोडहं परमांस्सरूपोऽहं यशासां जीवात्मना यशः आत्माडस्सीतर्थे । श्वेतमदत्कमदत्कँश्वेतंलिन्दुमाभि-गाम् । श्वेत शुन्धगतुरे 'अदस्फे [द्वितीयोऽन्ये] श्वेतम् । अते श्वेतशब्दने लुक्षण्यो सत्स्वगुण उच्यते। तस्यादसक भक्षयितृ । चरमेभातोः सत्स्वगुणतकार्यज्ञानादिप्रमोष-कत्वात् तद्रक्षकर्तवम् । तादृश चरमेभातुमदसक भक्षयितृ । लिन्दु श्वोव्यक्तं माभिगाम् न प्राप्तुयाम् । चरमेभास्त्वाधारयोर्निप्रवेशो माभूदिति, जन्म मा भूदिति यावत । लिन्दु माभिगाम्-लिन्दुमाभिगामितिद्विरवचनं जप्यमन्तुपरिसमाप्त्यर्थम् ।

तद्वैतद्ब्रह्मा--प्रजाभ्यः । एतत् ब्रह्माविज्ञान ब्रह्मा हिरण्यगर्भः प्रजापतये करुपायेयर्थेः । यिष्ठं स्फुटम् ।

यशःशब्देनेहात्मोच्च्यते इति । व्याप्तंशैलतुल्यं सावम्यं यशस आत्मनश्र । " सर्वात्मभाषाभिसंवान्, " इति । हि भाष्यायुरोऽत्रैवम् । ज्येतमदत्कमिति पठित्वा श्वेत श्वेत वर्णतः पक्वबदरसं रोहितं, श्रद्धत्क इन्दीवरहितमपि अक्षयित कामितां तेजोल्करीविहारविधिनाश-मित्युक्तं श्वैतरे । द्विचचनमहान्तानर्धहेतुत्वप्रदर्शनार्थमिति च । अत्र तृर्थमेव एवं स्वीकृतः । अदस मक्षण इति धातोः शत्रन्तादगाग्यं कपस्य॑-औनचारिकमदनमिति ज्ञानाय ।

तद्वैतदिति । यदापि इयामाच्छबलमियादिना प्रपञ्चविद्या तत् प्राज्ञनैकमक्ति-विधाक्तं उपदिश्य तद्वर्तकारकम्रमर, 'सुमुक्षैःँ शरणमह प्रपद्ये ' इति श्वेताश्वतरान्तदर्शिंतरैला भगवत्पदप्राप्तत्चतुर्गुसुखारमणेऽनात्र वर्ण्यते इति सुचचम्--आधापि इयामादिस्वादे दहरविद्यान्त्यो माकळण्य, पृथक् प्राप्तिपरत्वेनैवाऽऽख्याग, तद्वैतदिस्वादेरुपनिषदस्यानस्थतया छान्दोग्याश्र-ध्याय्यस्थंरपतवमसि्रप्रेत्योच्यं ब्रह्मविद्यान्मिति ।

आचार्यंकुलाद् वेदमधीत्य यथाविधानं गुरोः कर्मातिशेषेणामिसमावृत्य कुडुम्बे शुचौ देशे स्वाध्यायमधीयानो धार्मिकान् विदधतु आत्मनि सर्वेन्द्रियाणि संग्रत्यस्थाप्याहिंसन् सर्वा भूतान्यन्यपत् तीर्थेभ्यः स विद्या मतत्वा कर्माणश्रयातद्वयमित्येतत् प्रास्तौति—आचार्य—शेपेण ।

यथाविधानं ्विधिमनतिक्रम्य । गुरोः कर्मातिशेषेण कर्मावशिष्टकांलेन । गुरोः—शुश्रूषण वरुयेन कांलेन अभीयेत इति योजना । व्यासायैस्तु पुरुषार्थाधिकरणे, ‘ अतिशेषमित्यर्थे ’ इति व्यास्यताम् । तेऽप्यमयाशय —‘ ब्रह्मचारी वेदमधीत्योऽप्याहत्य गुरवे, अनुज्ञातो दारान् कुर्वीत,' ‘ विद्यांते गुरुंर्धेन निमंल्र्य कृतानुज्यातस्य वा सान' मिल्यादिस्मृत्यनुसारात्, ‘ आचार्याय प्रिय धनमाहृत्य मा ‘व्यवच्छेत्सी' रित्यादिश्रुत्यनुसाराच्च, गुरोर्थैथाविधानं आचार्येस्य नियममनतिलंघच्य कर्तव्यं कर्म अतिशेषण—अतिमर्यादमित्यादौ अतर्मर्यादाभावे भवेत्यादिभावे वर्त्तते । ततश्वातिशेषेण—अतिशेषण अभि-समावृत्य निर्वर्त्यैनव्नयः । न तु अतिशेषेणत्वाश्रयीति प्रुवनान्वयः । तस्य व्यवहितत्वात् निराकाक्षत्वाच्च । न च ‘ गुरोः कर्मशेषण जपेद' इति गौतमस्मृत्यैक रुप्यात् कर्मातिशेषशाब्दस्यापि कर्मातिशिष्टकांलपरतवं वक्तव्यमिति वाच्यं, शेषाति-शेषाशब्दयोर्मिन्नार्थत्वेन तत्व्यभिज्ञानाभावादिति । अभिसमावृत्य—अधीयानः । स्थित्वा गाईस्थ्यविहितकर्मणि निष्ठ इत्यर्थः । ‘ शुचौ देशे स्वाध्यायमधीयानो ' इत्यन्त स्वाध्यायमिति नित्यकर्मणामध्युपलक्षणम् । धार्मिकान् विदधत्—पुलाशेष्यादीन् धर्में नियुञ्जानः । आत्मनि—तीर्थेभ्यः । अनात्मवशयेभ्य इन्द्रियाणि निगृह शाखा-यहीनगविनिर्का हिंसापरतया इत्यर्थः । न च ‘ अहिंसामिति चेदं शास्त्रात् ' इति मधु-

अभिसमावृत्य निवर्त्येति । व्यासार्थेपक्षे अत्र समावर्त्तनं न द्विक्षितम् । किंतु गुरवे दक्षिणाप्रदानादि । उत्तमानावचनाच्चुरोधात् । न चाणजन्तात कथ निवर्त्येत्यर्थलाभ इति वाच्यं, दिक्षाक्षान्त तल्लाभात् । अस्व वा गृही वरण इति यावद्रिह । स्वयं तु कर्माति-शेषेणेलस्य पूर्वान्वय, अभिसमावृत्येलस्य समावर्त्तनपरत्वाच्चाऽऽधिकतवाद् भाष्यकृदाद्रियते ! शुचौ देश इति अधीयनायनुकूलशुचित्वं विवक्षितम् । भगवद्गुरगवताधि स्थितदिव्य क्षेत्रादि-नासस्थानपर वेदम् ।

स खल्वेवं वर्त्तयन् यावदायुषं ब्रह्मलोकमभिसंपद्यते न च पुनरावर्तते । (१)

ऋत्वर्थगृहिस्थाया हिंसाद्यभावाक्योक्तत्वात्, अन्यत् तीर्थेभ्य इति ह्यर्थेऽस्मिति वाच्यम्। 'न मा न पत्नीस्मिन् न ऋष्यस्मी' ति मन्त्रोल्लिख्यात् तस्य हिंसाद्यभावेनेडपि गृहस्थाश्रमस्थितेर्न तु पत्नीस्मिन्नादिहिसाया हिंसाधर्मवर्थत्वसमवेन तत्प्रयुक्तमार्तम् अन्यत् तीर्थेभ्य इत्यस्यावश्यकत्वादिति द्रष्टव्यम् । स खल्वेवं—न च पुनरावर्तते ।

"आप्यायणात् तल्स्थापि हि दृष्ट" इत्यत इदमपरंर्गसहितमुपासनमेकसिन्‍न-वहनि कार्यम्, शास्त्रार्थस्य तावतैव समासत्वादिति पूर्वपक्षः कृतवा आप्यायणात् आमरणादनुवर्तनीयम्। आमरण सर्वस्मिन् काले 'स खल्वेवं वर्त्तयन् यावदायुषं ब्रह्मलोकमभिसंपद्यते' इत्युपासनस्य दृष्टत्वात्। अत आप्यायणं कर्तव्यमिति स्थितम् ।

"आप्यायणात् तल्स्थापि हि दृष्ट" इत्यत इदमपरंर्गसहितमुपासनमेकसिन्‍न-वहनि कार्यम्, शास्त्रार्थस्य तावतैव समासत्वादिति पूर्वपक्षः कृतवा आप्यायणात् आमरणादनुवर्तनीयम्। आमरण सर्वस्मिन् काले 'स खल्वेवं वर्त्तयन् यावदायुषं ब्रह्मलोकमभिसंपद्यते' इत्युपासनस्य दृष्टत्वात्। अत आप्यायणं कर्तव्यमिति स्थितम् ।

"सहकार्यनतरविधि" इति रीत्यधिकरणे—'अभिसमावृत्य कुडुम्बे शुचौ देशे' इत्यर्थस्य 'स खल्वेवं वर्त्तयन् यावदायुषं ब्रह्मलोकमभि संपद्यते न च पुनरावर्ते' इत्यर्थस्योपसंख्यानात् गृहस्थधर्मेण स्थितिदर्शिनादाश्रमान्तरेषु न ब्रह्मविद्या-स्तीत्याशङ्क्य सर्वेषामाश्रमेषु विद्याया प्रमाणप्रतिपत्तस्वात गृहस्थधर्मेणोपसंहार-आश्रमान्तरधर्माणामुपलक्षणार्थ इति "कृच्छ्रभावात् गृहिणोपसहार" इति सूत्रेण समर्थितम् ।

"सहकार्यनतरविधि" इति रीत्यधिकरणे—'अभिसमावृत्य कुडुम्बे शुचौ देशे' इत्यर्थस्य 'स खल्वेवं वर्त्तयन् यावदायुषं ब्रह्मलोकमभि संपद्यते न च पुनरावर्ते' इत्यर्थस्योपसंख्यानात् गृहस्थधर्मेण स्थितिदर्शिनादाश्रमान्तरेषु न ब्रह्मविद्या-स्तीत्याशङ्क्य सर्वेषामाश्रमेषु विद्याया प्रमाणप्रतिपत्तस्वात गृहस्थधर्मेणोपसंहार-आश्रमान्तरधर्माणामुपलक्षणार्थ इति "कृच्छ्रभावात् गृहिणोपसहार" इति सूत्रेण समर्थितम् ।

"अनावृत्तिःशब्दादानावृत्तिःशब्दा" इत्यत्, 'स खल्वेवं वर्त्तयन् यावदायुषं ब्रह्मलोकमभिसंपद्यते न च पुनरावर्तते' इति शब्दात् मुक्तस्य पुनःप्रकृतिव्यतिलक्षणा-आवृत्तिनोऽस्तिसयुक्तम्। तत्त् पुनरावृत्तौ हि न मुक्तिच्छा हेतु, अनवधिकातिशया-नन्दरूप ब्रह्मानुभवतः प्राकृतभोगेच्छाया असंभवान्। नापि परमपुरुषेच्छावशात् पुनरावृत्ति:, 'प्रियो हि ज्ञानेनोडत्यर्थमह स च मम प्रिय:'। ज्ञानी त्वात्मैव मे मत्' इयुक्तरीत्या परमप्रिय ज्ञानिनं प्राप्य आत्मानं कृतार्थं मन्यमानस्य मे मत्' इयुक्तरीत्या परमप्रिय ज्ञानिनं प्राप्य आत्मानं कृतार्थं मन्यमानस्य

"अनावृत्तिःशब्दादानावृत्तिःशब्दा" इत्यत्, 'स खल्वेवं वर्त्तयन् यावदायुषं ब्रह्मलोकमभिसंपद्यते न च पुनरावर्तते' इति शब्दात् मुक्तस्य पुनःप्रकृतिव्यतिलक्षणा-आवृत्तिनोऽस्तिसयुक्तम्। तत्त् पुनरावृत्तौ हि न मुक्तिच्छा हेतु, अनवधिकातिशया-नन्दरूप ब्रह्मानुभवतः प्राकृतभोगेच्छाया असंभवान्। नापि परमपुरुषेच्छावशात् पुनरावृत्ति:, 'प्रियो हि ज्ञानेनोडत्यर्थमह स च मम प्रिय:'। ज्ञानी त्वात्मैव मे मत्' इयुक्तरीत्या परमप्रिय ज्ञानिनं प्राप्य आत्मानं कृतार्थं मन्यमानस्य मे मत्' इयुक्तरीत्या परमप्रिय ज्ञानिनं प्राप्य आत्मानं कृतार्थं मन्यमानस्य

परमपुरुषस्य तत्व्वयोगेच्छाया असंभवान् । नापि कर्मवशात् पुनरावृत्ति: । उचिछलन्-कर्मोवनयत््वेन करोचीनाया अपि पुनरावृत्तेरसंभावादिति भाष्ये प्रतिपादितम । [न च पुनरावर्तते न च पुनरावर्त्ते इति द्विरुक्तेरत्रार्थविद्याया साङ्गया परिसमाप्त्यर्थो॥]

परमपुरुषस्य तत्व्वयोगेच्छाया असंभवान् । नापि कर्मवशात् पुनरावृत्ति: । उचिछलन्-कर्मोवनयत््वेन करोचीनाया अपि पुनरावृत्तेरसंभावादिति भाष्ये प्रतिपादितम । [न च पुनरावर्तते न च पुनरावर्त्ते इति द्विरुक्तेरत्रार्थविद्याया साङ्गया परिसमाप्त्यर्थो॥]

1, अत्र प्रकमादुपणं पाठान्तरं तु —, 'नापि भगवदिच्छा हेतु', एतद्वाङ् महाभाष्यस्य पुनरावर्तिनेच्छाया असंभवान्। नापि कर्मेसंबन्धो हेतु।, तस्य निशेषविनाश्वादिति इति।

1, अत्र प्रकमादुपणं पाठान्तरं तु —, 'नापि भगवदिच्छा हेतु', एतद्वाङ् महाभाष्यस्य पुनरावर्तिनेच्छाया असंभवान्। नापि कर्मेसंबन्धो हेतु।, तस्य निशेषविनाश्वादिति इति।

आप्यायन्तु ममाङ्गानि वाक् प्राणश्चक्षुः श्रोत्रमथो बलमिन्द्रियाणि च सर्वाणि सर्वं ब्रह्मौपनिषदं माऽहं ब्रह्म निराकुर्यां मा मा ब्रह्म निराकरोत् अनिराकरणमस्तु अनिराकरणं मेऽस्तु तदात्मनि निरते य उपनिषत्सु धर्मास्ते मयि सन्तु ते मयि सन्तु ॥ (५)

आप्यायन्तु-सर्वाणि ! अध्ययनजपादौ शान्तिपाठार्थोडये मन्तः । मदङ्गानि वागादिमि: सह आप्यायितानि भवन्त्वित्यर्थः । सर्वे-निराकुर्याम् । सर्वा ब्रह्मप्रतिपादिकाशुपनिषद् प्रति, ब्रह्मविषये च नास्तिक्यबुद्धि: मा कार्पमित्यर्थः: मा ब्रह्म निराकरोत् । मा मा ब्रह्म निराकुर्यात् । असुरगुहावित्यर्थः । अनिराकरणम् -अस्तु । परस्परनिराकरणमस्लित्वर्थे । तदात्मनि-मयि सन्तु । आत्मज्ञाननिरतस्य ये धर्मा शान्तिदान्त्यादय उपनिषत्सु प्रसिद्धाः, ते सर्वे मयि सन्त्वित्यर्थः ! ते मयि मन्तु ते मयि सन्त्वितिद्विरुक्त्या निष्पसमाप्त्यर्था ॥ ८-१५.

इति अष्टमोऽध्याये पञ्चदशः खण्डः

सर्वा ब्रह्मप्रतिपादिकामुपनिषदं प्रति इति भाष्यं, 'सर्वा ब्रह्मोपनिषद' इति मिति पाठेऽभिप्रायेण स्यात् । 'सर्व ब्रह्मोपनिषद' इति पाढे तु सर्व प्राकृतमौपनिषदनैष्कम्र्यनुसन्धान कृत भवति । अनिगकरणं कर्मकाण्डदर्शित तदादृत्य विपये स्म, मदरिंत निषये तस्य चादर । यदात्मडSडविरमूत्र साक्षाद्देदान्तव्याचिकीर्षा । रामानुजो जयत्येष रङ्करामानुजो मुनि ॥ ९ ॥

श्रीरङ्गरामानुजमुनिविरचितभाष्यम्‌

क्षेमाय य' करुणया क्षितिनिर्जराणां भूस्नावजृम्भयत भाष्यसुधासुदारः । वामाङ्गसाध्वगवदातदतुल्यवातो रामानुजः स मुनिराजयतां मदुक्तिम्‌ ॥

इति श्रीमत्पादाचार्यचरणारविन्दचञ्चरीकस्य वात्स्यान्तार्यपादसेवासमधिगतध्वरीरकर्मासाभाष्यहृदयस्य परकाल्युपनिपादसेवासमधिगतपारमहस्यस्य श्रीरङ्गरामानुजमुने:

कृतिषु

हान्दोग्योपनिषत्प्रकाशिका संपूर्णा ॥

॥ शुभमस्तु ॥

अङ्गिरहयसुखश्रीवेदान्तद्वार्गमुख्य-प्रवरगुरुवचःश्रेष्ठव्याख्यानावित्त एष । सरलविशदसक्ति- सर्ववेदार्थवेद्यो जयति यतिवर श्रीरङ्गरामानुजस्य ॥ २ ॥

तस्यावतार ख्यायानो यो मुनि श्रीरङ्गरक्ष्मण ।। तत्वप्रसादोपि नित्यायात पर श्रीरङ्गरक्ष्मण ॥ ३ ॥

विज्ञानामृतधारिधि स्मरणिध्वैनराग्यकथीतुरु वेतण्डाचलधामधामविषयप्रेमैकमूर्त्तिमुनीन् । संसाराम्बुधिपोत एष जयति श्रीरङ्गरामानुज । यत्कृपैकक्षितधीविलासवकिभवेष्वेषोडपि कश्चिन्मभूः ॥ ४ ॥

ईशाख्योपनिषद्वाध्यायपरिष्कारविधानया । श्रीवीरराघवणैवं वेङ्कटाद्रिशसेविना ॥ ५ ॥

हान्दोग्यस्य समभाष्यस्य परिष्कारः क्माद् ऋत. ।

उद्गीथप्रणवकारश्रीहयस्यमु वडस्स्वयम्‌ ॥ ६ ॥

इति श्रीमद्रङ्गान्तररामानुजयतीन्द्रमहादेशिकचरणारविन्दचञ्चरीकश्रीमत्कङ्गरामानुजयतीन्द्रमहादेशिकपदप्रसेवामभि गतसर्ववेदान्तार्थीर्थ

वात्स्यसचकव्रातिनो वीरराघवस्य चायैष्य कृतिटु

हान्दोग्योपनिषद्वाध्यायपरिष्कारः । श्रीरस्तु । शुभमस्तु ॥

त्रिप्पणपरिशिष्टम्

१३२ पुते ' यथाकतुरस्मिन् लोके पुरुषो भवति, तथेत प्रेत्य भवता 'ति वाक्यस्थ्य, " तथोपासीनस्तैव प्रामोति"त्यर्थ. इति कार्याधिकरण श्रीमाघ्यामुरो-

नाथों वर्णित एवं त्रिप्पणे । अल किश्चित्प्रच्यते । संबाध्यते तद्वदान्योऽप्यर्थ. — ऋतुशब्द: क्रियामात्रपर', उपासनमात्रे संकोचस्ययुक्तत्वात् । यच्छब्द: फलपर ।

अतएव शाङ्करे कैतवोक्तेः7न्यवसायार्थोपपत्तिवचनाद नेष्टिमतात्प्रस्य फलकथनं-

फलासंको भवतीत्यर्थ उक्त । शाङ्करभाष्यस्य प्रकारान्वितया, 'यफलावच्छिन्नकायिक-

वार्चिकमानसक्रियावान् पुरुषो भवति, तत्फलावच्छिन्नो भवति ' इति विशिष्टार्थे ।

प्रथममवच्छिन्नत्वे साध्यसाधनभावसत्त्वेन; द्वितीयं भोज्यभोक्तृवसत्त्वेन । ' न

यथायथोपासत ' इति वाक्य तु एतद्वाक्योक्तक्रियान्तर्गतोपासनात्रविषयमस्तु इति ।

श्रतेदं वक्तव्यम्——लोकवेदहष्टतत्क्रियावलम्बान् नतर्जन्यफलमासे. तत्स्लोकवैदिक-

विधिबलस्तो विशिष्टैव सिद्धतया व्यर्थोभिद सामान्चवचनमिति ।

नतु भक्तिक्षे घट पटवेनोपासीन. पटमूतं घट प्रामोति । अतो विध्यन्तर-

सिद्धार्थानुवादमात्रमिदम् । तत्क्ष तत्स्पकारक नतदुपासनवाक्यं तत्स्पकारालोभास

ततदुपासनविधायकवाक्यहितनीत्यविरोधीभवव सिद्धतया वाक्यवैध्यमेव । अथ तथव

भक्तीत्पेककार्थ नैर्भैयमिति चेत् —फलतादर्थ ? किन्तन्योगवचछेद उतायोग

व्यवच्छेद:2 नाधा , तथासति क्रतिपयगुणविप्रिष्टब्रह्मोपासिनेऽनुपासितगुणादी-

नाममात्रिकां स्यात् । तथा च परिपूर्णब्रह्मानुभवरूपस मोक्षस्य न स्यादिति, ' सर्वे

ह पचय: पच्यति सर्वभामोति सर्वेश:' सोऽशुंते सर्वान् कामान्', ' निरज्जन: परम

साम्यमुनेति ', ' स एको ब्रह्मानन्द:; श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य ' इत्याधनेक्रश्रुति-

तदनुसारिसूत्रसप्रदायादिवहुविरोध. स्यादिति । नान्य ; उपासितगुणभासिरवश्यम्भो-

विनिर्दयेताहशस्योयोगवचछेदस्य ततदुपासनविधिवाक्यत एव सिद्धतया एतद्वचन-

वैचर्थ्येस्स प्राप्तत्वात् । ततत्लोपासनस्य कारणस्व हुक्तम् । कारणवचछेद

वेदे, यदुत्तरं

कार्यस्योक्त्येम्मो. तत्स्वमेवात । अतो भवदोभयतोऽपि विष्ट्टन इति ।

अतोऽच्यमते —अयोगवचछेद एव फलम् । तथैवेति विशेषणसगतत्वादेव-

कारस्य । तस्य तद्वचछेदार्थकत्वात् । तत्फलं तु सारमकाशिकायामेव वर्णितम्——

अचेतनाकाशादीनाशुपासने अपुरुषार्थमूतत्वासिरेव भवेदिति तेऽमनुपास्यत्वम् ,

तेषा कारणत्वे उपास्यवप्रसगात अकारणत्वे च सिःचतीति आकारादि कारणवाक्यान-

म्चेतनातिरिक्तपरत्वानिणेय इति । अयं भाव:——सर्वं खलु वच् तज्ज्ञालानिति

जान्त उपासीन्ते पूर्वोक्त ब्रह्म नाकाशादिक्रमेचेतन भवितुमर्हतीति तदनन्तरे णान्न वाक्येन ज्ञान्न इति । अन्यच्च श्रोतव्याम् । त मामायुरसृतमिस्युपास्लेत्येव परविद्यायाम् इनिगलब्दश्रवणेऽपि आरोग्याल्मकसुरोपासन न कार्यम् । उपासिनाकारस्य प्राप्यवड्युमभावान् यथावस्थिताकाराविशिष्टेनोपास्य । न दृष्टिविधिमोक्षाय भवतीति । एवं शरीरे-भावाधिकरणे यदुक्तम्, जीवात्मा कर्तृत्वभोक्तृत्वरुपौपाधिककारविशिष्टे नोपास्य इति, तद्प्यनेन सिध्यति । उपासिततच्चौपाधिककाराप्राप्त्यवक्यम्भावे तद्विरुद्ध-मोक्षानापत्तेरिनि । एवं पड्वाम्रिविद्याया मूर्तसूक्ष्मपरिपूक्तस्वानुपास्यास्वसिद्धिरपि फलम्।

जान्त उपासीतेति पूर्वोक्त ब्रह्म आकाशादिक्रमेण चेतन भवितुमर्हतीति तदनन्तरेण वाक्येन ज्ञानेन इति । अन्यच्च श्रोतव्याम् । तम् मामायुरसृतमिस्युपास्ते त्येव परविद्यायाम् निगलब्दश्रवणेऽपि आरोग्यात्मकोपासना न कार्यम् । उपासिनाकारस्य प्राप्यवड्युमभावान् यथावस्थिताकारविशिष्टेनोपास्य । न दृष्टिविधिमोक्षाय भवतीति । एवं शरीर-भावाधिकरणे यदुक्तम्, जीवात्मा कर्तृत्वभोक्तृत्वरूपौपाधिककारविशिष्टे नोपास्य इति, तद्प्यनेन सिध्यति । उपासिततच्चौपाधिककाराप्राप्त्यवक्यम्भावे तद्विरुद्ध-मोक्षानापत्तेरिनि । एवं पड्वाम्रिविद्याया मूर्तसूक्ष्मपरिपूक्तस्वानुपास्यास्वसिद्धिरपि फलम्।

तथांच तत् पड्वाम्रिमिचतनविधान ससारोमिविदीपनतव्यगतप्राणत्वस्य स्वारमन्यनुसंधानार्थमिनि तत्सदनुसंधाय प्रकृतिवियुक्तस्यथावस्थितात्मगरु,परुपासीन्तनि । यथा-कतुवचनमिद सामान्नयावक्यम् । 'त यथायथे गति तु विशोपपरगिति ।

तथांच तत् पड्वाम्रिमिचतनविधान ससारोमिविदीपनतव्यगतप्राणत्वस्य स्वारमन्यनुसंधानार्थमिनि तत्सदनुसंधाय प्रकृतिवियुक्तस्यथावस्थितात्मगरु,परुपासीन्तनि । यथा-कतुवचनमिद सामान्नयावक्यम् । 'त यथायथे गति तु विशोपपरगिति ।

नस्वन्ययोगव्च्छेदस्त्यान्निमितले शुद्धजीवस्वरुपोपास्नादपि ब्रह्मासिवर्च-चनवलाद्रू भवतीति किमीति पड्वाम्रिविद्याया ब्रह्मात्मकत्वानुपश्यनमिति चेत्—उच्यते । 'अपतीकाश्मान्नान् नयतीति वादरायण उभयथा च दोषात् तत्कतुश्रे' इति सूत्रे तत्कतुश्रेयेतदर्थ एव भाध्य:—ननु पड्वाम्रिविद्यायां मूर्तसूक्ष्मपरिषक्तजीवानुसंधानस्या तत्कतुश्रुते: 'नान्य: पन्था' इत्यवत् परोवद्यावाक्येषु ब्रह्मरुपादिमात्रविवक्षावार्क भवनोत्पादि सिद्ध्यति ।

नस्वन्ययोगव्च्छेदस्त्यान्निमितले शुद्धजीवस्वरुपोपास्नादपि ब्रह्मासिवर्च-चनवलाद्रू भवतीति किमीति पड्वाम्रिविद्याया ब्रह्मात्मकत्वानुपश्यनमिति चेत्—उच्यते । 'अपतीकाश्मान्नान् नयतीति वादरायण उभयथा च दोषात् तत्कतुश्रे' इति सूत्रे तत्कतुश्रेयेतदर्थ एव भाध्य:—ननु पड्वाम्रिविद्यायां मूर्तसूक्ष्मपरिषक्तजीवानुसंधानस्या तत्कतुश्रुते: 'नान्य: पन्था' इत्यवत् परोवद्यावाक्येषु ब्रह्मरुपादिमात्रविवक्षावार्क भवनोत्पादि सिद्ध्यति ।

ननु अन्ययोगव्च्छेदोऽपि अयोगव्च्छेदोऽपि दुरुपपाद: मोक्षार्थभगव-दुपासने मोक्षे उपासितभगवदुणाना प्राप्तावपि नेश्रर्यकेवल्यार्थोपासने तत्प्राप्यमभावान् । अतो वाक्यमिदे सभावितस्थलनानुसारदुरप सत् अर्थवादमात्रमिति किमीत्रविशेषार्थिविशेषाशSS महेणित चेत्—उच्यते । वाक्यस्यास्य केवलार्थवादस्सूत्रकार. तत्कतुश्रेति इदं न प्रमाणयेत् । तेन हि, प्राप्यविषयकसुपासनच्ळ श्रयते इत्यर्थकेन एतद्वाक्य

ननु अन्ययोगव्च्छेदोऽपि अयोगव्च्छेदोऽपि दुरुपपाद: मोक्षार्थभगव-दुपासने मोक्षे उपासितभगवदुणाना प्राप्तावपि नेश्रर्यकेवल्यार्थोपासने तत्प्राप्यमभावान् । अतो वाक्यमिदे सभावितस्थलनानुसारदुरप सत् अर्थवादमात्रमिति किमीत्रविशेषार्थिविशेषाशSS महेणित चेत्—उच्यते । वाक्यस्यास्य केवलार्थवादस्सूत्रकार. तत्कतुश्रेति इदं न प्रमाणयेत् । तेन हि, प्राप्यविषयकसुपासनच्ळ श्रयते इत्यर्थकेन एतद्वाक्य

टिप्पणपरिशिष्टम्

प्रमाणीकृतम् । अत एव न्यायनिबन्धनात्मकै ब्रह्मसूत्रैः प्रमाणीकृतत्वात् तत् तत् तत्त्वतुन्यायेनैति व्यवहारः; न तु तत्त्वतस्त्रियते । सूत्रेऽपि तत्त्वतस्त्रिेत निरवन्धनत्वाज्ज्ञायत, कार्याधिकरणफलफलिकभाववर्णनानावसरे तत्त्वतस्त्वावयस्य केवलस्यैवांदत्व पूर्वपक्षे, विवक्षितार्थविशेषकथनसिद्धान्ते वर्णनीयमिति । यतु अयोग्यत्वच्चेदेऽनुपपत्ति-वर्णनभू, तत्काच; अस्य वावयस्य मोक्षोपासनमात्रविषयकत्वाच्च दोषप्रसक्तिरिति ।

अत एव न्यायनिबन्धनात्मक ब्रह्मसूत्रों द्वारा प्रमाणित होने के कारण उस-उस तत्व को न्यायपूर्वक समझना चाहिए, व्यवहार में ऐसा कहा जाता है; वस्तुतः वह तत्त्व रूप से त्रिकाल में भी नष्ट नहीं होता है । सूत्र में भी 'तत्त्वतस्त्रियते' ऐसा कथन निराधार होने से ज्ञात होता है, केवल कार्याधिकरण के फल और उसके फल के भाव का वर्णन करने के अवसर पर पूर्वपक्ष में तत्त्वतः अस्तित्व के केवल अंश का ही कथन किया जाता है, और विवक्षित अर्थ विशेष के कथन के सिद्धान्त में वर्णनीय है । जो अयोग्य होने पर भी दोष का कथन है, उसका आधार यह है; यह वाक्य मोक्ष और उपासना मात्र के विषय में होने से दोष की प्रसक्ति होती है ।

उदाहरणं बोध्यम्—श्रीभगवद्गीताशास्त्रमा-याच, 'अन्तकाले च मामेव स्मरन् मुक्त्वा कलेवरम् । यः प्रयाति स मद्भावं याति नास्त्यत्र संशयः ।' इति ऐश्वर्यार्थि-नामप्यन्तकाले भगवदनुसन्धान पश्चाद भगवद्भावं फलं वर्णितम् । उपरि च 'कविः पुराणः' मित्यादिनाSन्तकाले ऐश्वर्यार्थिनोऽनुसन्धान विधास्यति । अन्तकाले तथाडनुसन्धान प्राक् तथाडनुसन्धाने सत्येवेति तदपि तल्लोकमेव । तत् कवित्वादिच्छानु-साधनत्वापेक्ष्यैवश्र्यैदृश्योऽपयोगितयैति कवित्वादिमहिमप्रयुक्तैश्चेदृश्यविशेषावच्छिन्नतया कैवल्यरूपमप्त्वातुभाव्यफलानुरूपाकारावच्छलतया च न परमात्मानुसन्धानं तत्फलभाक् भवत्युपासक इति ज्ञायते । न केवलमुपामनस्थले, अन्यत्रापि अन्तिमस्मरणानुगुणं फलं प्राप्यत इति च तत्रैकत्वक्रम्, 'यं यं वाऽपि स्मरन् भावं त्यजत्यन्ते कलेवरम् । तत्मेवैति कौन्तेय सदा तद्भावभावितः ।' इति । अत एव आदिमरतस्य मृगभावनया अन्तकालेऽपि पतित्याग मृगभाव । तथा च नियमितमृगभावनया भावितमृगजातीयत्व-पत्तिवत् ऐश्वर्याच्चिन्तनलेन परमात्मभावनया तेन रूपेण तज्जातीयस्वभावास्तिर्मवति सिध्यति । एतद्विशेषेऽप्रतिपादकक्वचित् तत्कतुवचनमिति स्वरसद् प्रतोयते ।

उदाहरण को समझना चाहिए—श्रीभगवद्गीता शास्त्र में कहा गया है, 'अन्तकाल में जो पुरुष मुझे ही स्मरण करता हुआ शरीर को त्याग कर जाता है, वह मेरे भाव को प्राप्त होता है, इसमें संशय नहीं है ।' यहाँ ऐश्वर्य की कामना करने वालों के लिए भी अन्तकाल में भगवान् का अनुसन्धान करने के बाद भगवान् के भाव रूप फल का वर्णन किया गया है । आगे 'कविः पुराणः' इत्यादि श्लोक में अन्तकाल में ऐश्वर्य की कामना करने वालों के लिए अनुसन्धान का विधान किया जाएगा । अन्तकाल में अनुसन्धान करने से पहले अनुसन्धान करने पर ही सत्य होता है, वह भी उसी लोक को प्राप्त होता है । कवित्व आदि की इच्छा के अनुसार साधन करने से ही कवित्व आदि की महिमा से युक्त होकर विशेष रूप से अवच्छिन्न कैवल्य रूप प्राप्त करने योग्य फल के अनुरूप आकार में अवच्छिन्न होता है, इसलिए परमात्मा का अनुसन्धान करने वाला उपासक उस फल को प्राप्त करता है, ऐसा ज्ञात होता है । केवल उपासना के समय में ही नहीं, अन्यत्र भी अन्तिम स्मरण के अनुसार फल प्राप्त होता है, ऐसा तत्रैकत्वक्रम में कहा गया है, 'जो पुरुष अन्त में जिस-जिस भाव को स्मरण करता हुआ शरीर को त्यागता है, वह उसी को प्राप्त होता है, हे कौन्तेय! वह सदा उसी भाव से भावित होता है ।' इससे यह सिद्ध होता है कि आदिमरतस्य मृगभावनया अन्तकाल में भी मृगभाव की प्राप्ति होती है । तथा नियमित मृगभावनया भावित मृगजातीयत्व की प्राप्ति होती है, उसी प्रकार ऐश्वर्य के चिन्तन से परमात्मभावनया तेन रूपेण तज्जातीयस्वभाव की प्राप्ति होती है ।

अतएव शाङ्करे अतद्वचनव्यास्यानावसरे यत् वापीति गीतावचनमनुसंहितम् । एवश्च, 'श्रद्धामयोऽयं पुरुः यो यच्छ्रद्धः स एव सः' स एवं स 'अयेतद्वाङनुरोधेनाऽऽल, 'अथ स्वलु कतुमय पुरुषः' इत्यस्य अध्यवसायपरिणामात्मक पुरुषो भवतीत्यर्थे । तदुपपादनं यथाकतुरित्यादिना । अध्यवसिताकारप्राप्तिमर्वात पश्चात् । अतश्शान्तिमकाले पश्चालुढध्वाकारावस्थया-यवसायसपत्तये तद्भावभावनापरः सन् आदित एव तदेकपरः भवेत् । तदुच्यते स कथं कुर्वीतति । शाङ्करे तु कतुमय = अध्यवसायसभञ्चर; भवत् । तथाच यथाकतुवाक्य यत् वापीति गीतावचनमूलभूत अन्तिमप्रत्ययानुसारि भाविफलमित्यपूर्वविंशेऽप्रतिपादकक्म् यथोपासन फलमाप्तिप्रदर्शनपरमपि; 'स कतु कुर्वीत', 'त यथायथोपामते तथैव भवती' ति श्रुत्यनुसारादित्यलं विस्तारेण ।

अतएव शाङ्करभाष्य में अतद्वचनव्यास्यानावसरे 'यं यं वाऽपि स्मरन् भावं त्यजत्यन्ते कलेवरम् । तत्मेवैति कौन्तेय सदा तद्भावभावितः ।' इस गीता वचन को उद्धृत किया गया है । और 'श्रद्धामयोऽयं पुरुः यो यच्छ्रद्धः स एव सः' इस वचन के अनुसार 'अथ स्वलु कतुमय पुरुषः' इस वाक्य का अर्थ अध्यवसायपरिणामात्मक पुरुष होता है । इसका उपपादन 'यथाकतुरित्यादिना' किया गया है । अध्यवसित आकार की प्राप्ति के बाद ही पश्चात् शान्तिमकाले में तद्भावभावनापरः सन् आदित एव तदेकपरः भवेत् । इसका वर्णन शाङ्करभाष्य में किया गया है ।

कारिका, सारावली (३३१, ३३५, ३७७) प्रभृतिनिबर्खोट्टिप्पणविवरणादि पूर्वेमर्थनिर्धारणच परस्तादिति ।

कारिका, सारावली (३३१, ३३५, ३७७) आदि ग्रंथों में इस अर्थ का विवरण किया गया है ।

अपूर्वपद्वान्त

उद्गोथ:

हिङ्कार

आगायति

निघनम

आवणम

आदि

अभ्यास: १-३-१२; २ १, ३-१९-४,

उपद्रव.

' १०

संप्रति

आनन्द:

२-५-'८

' १-८-७

कक्षम्

होतृषदनात

१-'१-'१

तुरुदीथ(त)म्

गायत्रम

परःकृष्णम

रथन्तरम

प्रणवात

बामदेव्यम्

कर्यासम्

२-८-३

वत

वृहत्

मेघणो

२-९४

परोवरौयान्

वैरूपम

१-९-२, २-७-१

२-९५

मटची

वैराजम

१-१०

२-९६

घाटकी (आटकी)

शाकय

इभ्य:

२-९७

प्रद्राणक:

रेवत्य:

कुल्माष*

यज्ञायज्ञीयम्

आस्ताव:

राजनम्

१-१०-८

२-२०

प्रस्ताव

सलोक्ता

१-१०, २-२

प्रतिहार:

सार्षिता

सायुज्यम्

समाप्तिसूक्त:

१-११

विनर्दि

जौबुद्रीथ*

२-२२

१-१२

निहुङ्क:

निहव:

१-१३

ऋक्‌षणम्

अनिहक:

कौथुमम्

स्तोम:

अपूर्वान्तम्

संचर

हिङ्कारादि

वारुणम्

स्वर:

२-२२-३

ऊष्माण:

ऋषभ:

अम्रस्तः

ज्योतिष्मान्

अनिरस्तः

आयतनवान

विद्युतः

ज्योकः

लेढेनान्नभिनिहित

सयद्धाम

धमस्कन्धः

वामनी

शकुनः

भासनी

उपाकरणम्

आपूर्वसाणपक्ष

अपूपः

देवपथ

अभिसंविशन्ति

यज्ञः

एकलः

ऋष्यति

प्रणष्ट्य

विरिष्ट्र

गायत्री

उदकप्रवण

सुषिः

वसिष्ठ

ऋयुष्टिः

अहश्रेयसि

निन्दम्

कला

नद्नुः

पङ्कशः कूजन

आपिग्रुब्ध

लम्बुक

ऋतुमयः

मन्ध्यम

चतुर्विंशतिवर्षाणां ति समस्तपुरे-३-१६

संपातम्

वास्तेयम्

धमा

उत्लूलव

देवयान

समयुवा

पितृयाण

कृतम्

पुरुषवच्म

अय

अधेम

अय

श्रद्धा

श्रूदः

कपुथा

उद्धायति

महाशालि

सखूड्डूके

वैद्यानर

बभसः

सुनेजा

अन्नमूर्ति

सुतम्

निराकृत्य

आसुतम

प्रकारवान्

विश्वरूपः

अनन्तवान्

पृथग्वर्म्मा

बहुलः

५-९५ लोक

संदेहः

९, सप्रसाद

वस्ति:

३-१६ सत्यम्

रथि:

५-१६ इष्टम

प्रतिष्ठा

३-१७ सत्त्वायणम

प्रादेशमात्रम्

३-१८ मौनम्

असि्वविमानम्

, अनाशकायनम्

भक्तम्

५-१९ अरण्यायनम्

अनूचानः

६-९ अरः

स्तब्धः

, नयः

आदेशः

, पनसमदीयम्

त्रिवृत्

६-३, ६-४, ६-८ सोमसवन

धातुः

६-५ अपराजिता

शोभनकृत्

६-७ प्रसुविषितम

शुक्रम्

६-८ स्वाम

धान्यम्

६-१२ साम्येण

वागोवाक्यम

९-१ प्रयोगः

संकल्पते

९-४ आचरेण

चितम्

७-५ उद्यामम

ध्यानोपादान

७-६ शवलम्

वरुणायनः

७-१२ यथा

स्मरः

७-१३, ७-१४ इयेतम्

अतिवादी

७-१५ अदसकम

भूमा

७-२३ लिङ्गु

ब्रह्मपुरम्

८-१ अतिशेष

दहरम

, तीर्थेभ्यः

शुभमस्तु

SRI VENKATESVARA ORIENTAL INSTITUTE, TIRUPATI

Price list of Publications

General Editor -Prof P V. Ramanujaswami, M A., Director.

Sri Venkatesvara Oriental Series .-

1 Sri Venkatesvara Kavya Kalapa, (Sanskrit) Ed. by Sri D T Tatacharya, M O L

4 0

2 History of Tirupati, Volume II (English) by Di. S Krishnaswami Aiyangar, M A, Ph D (Out of Stock)

3 A Glossary of Indian Philosophical Terms, (Sanskrit-English) by Sri C V Sankara Rao, M A

1 8

4 Psychology, (Telugu) by Dr K. C Varadachari, M A, Ph D

(Out of Stock)

5. Isavasyopanishad Bhashya, of Venkatanatha, (Sanskrit-English) Ed & Translated by Dr K. C Varadachari, M A, Ph D & Si D T Tatacharya, M O L

(Out of Stock)

6 Samurtarchanadhikarana (Atri Samhita), (Sanskrit) Ed by Mi Raghunatha Chakravarthi Bhattacharya & Si M Ramakrishna Kavi, M A

6 0

7 Suvarnasaptati Sastra. (Sanskrit) Reconstructed from the Chinese & Ed by Sri N Aiyaswami Sastri

3 0

8 Kenopanishad Bhashya, by Rangaramanuja (Sanskrit-English) Ed & Translated by Dr K C Varadachari, M A, Ph D & Sri D T Tatacharya, M.O L

1 0

9 Tirukkural-Kamattuppal, with the commentaries of Kalingar and Parperumal (Tamil) Ed by Sri T P Palaniappa Pillai, B O.L

2 0

10 Sri Venkatesvara Vachanamulu, (Telugu) Edited by Sri V Prabhakara Sastri

1 8

11. Sringararasakirtanamulu, Vol IV of Tallapaka Annamacharyulu (Telugu) Ed. by Sri V Prabhakara Sastri

2 0

12 Kasyapa-Jnanakanda (Kasyapa Samhita), (Sanskrit) Ed by Sri R Parthasarthi Bhattachai

3 0

13. Andhra-Kuvalayanandamu,(Telugu) by Uthabhasia Pravina Sri K Subrahmanya Sastii

3 12

14 Tirukkural-Porutpal, with the commentaries of Kalingai and Paripperumal (Tamil) Ed by Sii T P Palaniappa Pillai, B O L

4 0

15 Kathopanishad Bhashya, of Rangaramanuja(Sanskrit-English) Ed and Translated by Di K C Varadachari, M A, Ph. D and Sri D T Tatacharya, M O L

3 12

16 Sri Venkatesvara Laghu Kritulu, (Telugu) Edited by Sri V Prabhakara Sastri

1 8

17 Annamacharya Charitramu, (Telugu) Edited by Sri V Prabhakara Sastii

2 8

18 Tiruvengada Sthalapuranam, (Tamil) with prose supplement Ed by Sii T P Palaniappa Pillai, B O L

1 8

19 Alankarasangraha, of Amritanandayogi, (Sanskrit) Edited by Sii P Balakrishnamurti, M A

3 4

20 Subhadra Kalyanamu, (Telugu) by Tallapaka Timmakia, Ed by Sri V Prabhakara Sastii

0 12

20a SankaravilAsam, (Tamil) Ed by Sii T P Palaniappa Pillai B O L

3 4

21 Janasrayi, (Sanskrit) Ed by Sri M. Ramakrishna Kavi, M.A

1 0

22 Adhyatmasankirtranalu, Vol V of Tallapaka Annamacharyulu (Telugu) Ed by Sri V Prabhakara Sastri

3 4

3

Tiruvengada Ula, (Tamil) Ed by Sın T P Pala-nıappa Pıllai, B O L

Rs. A

1 S

Adhyatmasankırtranalu, Vol VI of Tallapaka An-namacharyulu (Telugu) Ed by Srı A V Sunıyasacharı

2 0

Prasnopanishad Bhashya, of Rangaramanuja (Sanskrit-English) Ed and Translated by Dı K C Varadachanı, M A., Ph D and Srı D T Tatacharya, M O L

2 12

; Srı Venkatesvara Stuti Ratnamala, (Telugu) Ed by Sın V Prabhakııa Sastıı

1 ?

7 Dharmasangraha, (Sanskrit) Ed by Prof P V Ramanujaswami, M A

2 0

8 Nipatavyayopasargavritti, (Sanskrit) Ed by Vidya Piavina Sın A Someswarasarma, P O L

2 0

;9 Adhyatmasankirtanalu, Vol VII of Tallapaka Annamacharyulu (Telugu) Ed by Srı R Anan-takısınna Saıma & Srı A V Sunıvasacharı

3 0

30 Bharata Kosa, (Sanskrit) Ed by Srı M Rama-krıshna Kavi, M A

22 0

31 Adhyatmasankirtanalu, Vol VIII of Tallapaka Annamacharyulu (Tel ) Ed by Sın R. Ananta-krıshna Sarma & A V Srinıvasacharı

3 0

32. Raghuvamsa, (Cantos 1 & 2), Translated into Tamil and Ed by Srı D. T Tatacharya, M O L

..

33 Adhyatmasankirtanalu. Vol IX of Tallapaka Annamacharyulu (Tel.) Ed. by Srı R Ananta-krıshna Saıma

3 0

34 Sri Venkatesvara Stuti Ratnamala, (Tel) Vol II Ed by Srı K Ramakrishniaya, M A

2 0

35. Adhyatmasankirtanalu, Vol X of Tallapaka Annamacharyulu (Tel ) Ed by Sın R Anantha-krıshna Sarma

..

4

Sri Venkatesvara Oriental Institute Studies - Rs A.

1 Theory of Knowledge in the Philosophy of Sri Ramanuja (English) by Dr K C Varadachari, M A Ph D .. .. .. .. 3 0

2 Rupakaparisuddhi (Sanskrit) by Sri D T Tatacharya, M O L .. .. .. 1 0

3 Idea of God (English) by Dr K C Varadachari, M A, Ph D .. 3 0

4 Sahityavimarsa (Sanskrit) by Vidya Piavina Sri A Someswarasarma, P O L .. 2 0

5. The Dharmasutras & the Dharmasastras (English) by Dewan Bahadur K S Ramaswami Sastri, B A, B L .. .. .. 0 12

6 Virasaiva Literature, (Telugu) by Sri S Rama-krishna Sastri, M A., B.O L 5 0

For copies of the above apply to --

THE DIRECTOR,

S V Oriental Institute, TIRUPATI,

(Chittoor Dist) South India.